·३ या अथाताल अलकारांची लक्षणे प्रायः पंडितराज जगन्ना- थपंडितविरचित रसगंगाधर ग्रंथांतून घेतलेली असून त्यां- तील कांही लक्षणे फरक करून लिहिलेली आहेत. त्याचे कारण क्वचित् सुबोध होणे व कचित् जें मत विशेष ग्राह्य वाटलें त्याचा लक्षणांतच समावेश होणे हे होय. व काही इतर प्राचीन ग्रंथांतून घेतलेली आहेत. व काही लक्षणे तर ग्रंथकाने प्राचीन ग्रंथांच्या आधारे स्वतः नवीं करून घातलेली आहेत. या ग्रंथांत उदाहरणाकरतां दिलेले श्लोक ग्रंथकाने केलेल्या वासुदेवाभरण नांवाचे काव्यांतून घेतलेलेच पुष्कळ आहेत. काही तत्कृत दत्तकारुण्यलहरी स्तोत्रांतील आहेत. व काही वाक्ये, श्लोकाधैं व क्वचित् पयेही केवळ उदाहरणा करतां स्वतः नवी रचून घातलेली आहेत. व प्राचीन ग्रंथांतूनही बरेच श्लोक घेतलेले आहेत. प्रत्येक अलंकाराच्या एका उदाहरणावर तरी लक्षणसमन्वय करून दाखविलेला आहे. तो लक्षणसमन्वय अशा खुबीने लिहिला आहे की त्याच दिशेने त्या अलंकाराचा अन्य ग्रंथांतील कोण- वाही श्लोक वाचला असतां त्यांतील अलंकाराचे स्वरूप सहज लक्षात येते. या पुस्तकांत वादविवादाचा विषय अजीबात गा- ढून टाकून सिद्धांताचेच तेवढे दिग्दर्शन केले असल्यामुळे व तेही सोप्या भाषेने लिहिले गेले असल्यामुळे साधारणसंस्कृतज्ञासही स्वतः ग्रंथ वाचून अलंकारांचे ज्ञान चांगल्या प्रकारे होण्याचा संभव आहे. ग्रंथकर्त्याचे काही काही उदाहरणश्लोक तर इतके उत्तम साधले आहेत की ते वाचून संस्कृत काव्याचे खरे मर्म जाणणा- च्या विद्वानांची मान हालल्या वाचून कधीही राहणार नाही. ह्या गोष्टींचा प्रत्यय सोबत जोडलेले विद्वानांचे अभिप्राय वाचले असता येणार आहे. ज्यास्त गुणदोपविवेचन करणे विद्वान वाचकांवर सोपविणे हेच आम्हांस बरे वाटते.

·४ मिरज संस्थानचे प्रभु श्रीमंत गंगाधरराव याळा. सादेय पटवर्धन यांच्याच प्रोत्साहनाने हा ग्रंथ सिद्धीस गेल्याचें ऐकून त्यांच्या गुणग्राहकतेचे वारंवार अभिनंदन केल्या यांचून आमच्याने राहवत नाही. शेवटी जगालक परमेश्वरापाशी आमची येवढीच प्रार्थना आहे की या ग्रंथाचा पठनपाठनक्रम लाकर सुरू होऊन अशाच तन्हेचा या ग्रंथाचा पूर्वमाग तयार करण्याची बुद्धि प्रयास होऊन या ग्रंथाप्रमाणेच त्याही ग्रंथास श्रीमंतांस व त्यांच्या सारख्याच इतर जहागीरदारांस प्रोत्साहन देण्याची बुद्धि त्याच परमेश्वराने यावी अशी मार्थना करून हा प्रस्तावना लेख पुरा करण्याची विद्ध- दर्य वाचकांकडून मी परवानगी घेतो. प्रकाशक. ॥श्रीः॥ निवेदना। मो भोः साहित्याकरोद्धृतनिर्दुष्टसगुणशब्दार्थजाम्बूनदालंकृति- सुवर्णकाराः जनपदहितैकसाधनान्वेषणपराः पदवाक्यप्रमाणपारा- वारपारीणधुरंधरा धीराः, विदितमेवात्रभवतां तैस्तैर्जगन्मान्यैः पण्डितैः पूर्वस्मिन् काले साहित्योदधिपरिहणे अमृतकरायमाणा विद्धन्मोदापादनपरायणा अनेकशो ग्रन्था निरमीयन्तेति । ते पुन- स्तच्छास्त्रकोविदानामेव हत्पुण्डरीकं विकासयन्ति । अलंकाररसैक- पिपासूनां पुनस्तत्समयमजानतां तृष्णां न शमयन्ति । यद्यपि सन्ति केचिदीदृशाः परं तेऽपि अलंकारस्वरूपमात्रपरिचायका नतु याथार्थेन लक्षणादीनि प्रतिपादयन्ति । अतोऽयं मया बाला- लंकाराख्योऽल्पतरोनायासेन काव्यालंकारबोधनाय वालानां मुदे चेतरेषां विदुषां तावत् ग्रन्थो ग्रथितः ।

·प्रायशोऽस्मिन् ग्रन्थे निरन्तराननधनुष्कोटिमध्यविनिःसृतवाक्श- रप्रतिकृतप्रत्यर्थिना वादिकुलपञ्चाननेन पण्डितराजेन श्रीमजग- नाथरायण विनिर्मिताद्रसगङ्गाधरात् कचिदितरग्रन्येभ्यश्च लक्षणानि संकलितानि । कानिचित्पुनः प्राचीनग्रन्थाऽनुसारेण नवी- नानि लक्षणानि विरच्य संनिवेशितानि । लक्ष्यपद्यानि च तावत् वियदिहगकल्पद्रुमवामण्डानरेश-श्रीवासुदेवेत्यपरना- मधेय-श्रीसुढलदेवधराधीश (सर, के. सी. आय इ.) यशोवर्णनपरात् श्रीवासुदेवाभरणात् दत्तकारुण्यलहरी- स्तोत्रात् प्राचीनग्रन्थेभ्यश्च संगृहीतानि । कानिचित्त्वभिनवानि श्लोकश्लोकार्धवाक्यात्मकानि निर्माय नियोजितानि । एकैकस्मिन् लक्ष्ये लक्षणसमन्वयेन अलंकारोद्धारस्य दिक प्रद- र्शिता बुवोधयिषुभ्यो वालेभ्यः । तथा चात्र विवादास्पदनिशाचरं दूरतो निःसार्य सिद्धान्तसुरच- मूसंनिवेश एव स्थिरीकृतः। सूक्ष्मतमपर्यालोचनेनैवाऽवगन्तुं शक्यानां विमतानां वा अलं- कारभेदानां संग्रहेणाऽस्य पुस्तकस्य स्थली न संकुलीकृता। किंतु प्रसिद्धाऽनवरतव्यवहारोपयोगिनोऽलंकाराः प्रसिद्धतमास्तत्तद्देदाश्चैव संगृहीताः संक्षेपसुगमताभङ्गभीरुणा मयेति क्षम्यैपा न्यूनता। अस्माद्यत्किचिद्यशश्चेत्प्रादुर्भवेत्तदा तदुपभोक्ता नाहमेकाकी । यतो येपां श्रीमतां पटवर्धनकुलतिलकानां मिरजसंस्था- नाधिपानां गङ्गाधररायाणां बाळासाहेबाऽपरनामधे- यानां समाश्रयादेवयं कृतिः सिद्धिमाप्नोत् । किं बहुना “रोगस्य ते चिकित्सां निदानमालोच्य पण्डित करिष्ये । मा हन्त कातरो भू रसक्रियायां नितान्तनिपुणोऽस्मि ॥ ॥ इति पर्यायोक्तेन यैर्ना- शिता मदाधयः समूलाः क्रीताश्च मञ्चेतोवृत्तयो यद्गुणैस्ततस्तेपि तद्भागेन इति तेभ्य एवोपहारीकृतोऽयं ग्रन्थः ।

·तथाच इचलकरंजीसामन्तभूपतिश्रीमन्नारायणाश्रिते. रस्मत्सुहदरेस्तैलङ्गाजातीयः पण्डितवालशास्त्रिभिः स्वकीयान- घसमयव्ययमविचिन्त्य वारंवारमेने पर्यालोच्यास्य सम्यङ्गः न्यूना- धिकमावः सूचित इति तदुपकृतिमारं शिरसा वहता मया स परिहत एव। किंच अन्यैरपि यैर्विद्वन्महाशयरिममामूलाग्रं पर्यालोच्य स्वा- मिप्रायाः प्रकटीकृतास्त एव मामुपकारभारेण नतशिरसमभिजा- नन्तु। अन्ते च महाधिभुजंगमैमर्मदष्टस्य व्याधिग्राहेण सुतरां कवली- कृतशरीरस्यापि ममेयं कृतिर्यत्कृपाकटाक्षकणमात्रेणाजनि, तमेव परमेश्वरमस्या लोके पठनपाउनपचाराय मभीष्टपूरणाय च मुहुः संप्रार्थ्य लेखादस्मादिरमाम्यहम्- ग्रन्थनिर्माता. अभिप्रायाः। कृतिरिय वालालंकाररूपान्तरान्तरा प्रायशः समया दृष्टिपथम- नायि । स्तुत्योऽयं प्रयलः । यतः सामान्यतः काव्यप्रकाशादिक- ठिनतरनिवन्धेभ्योऽलंकारतत्वं महतापि प्रयासेन न निणेतुं पार्यते। तत्रापि विशेपतो रसगङ्गाधरमहीधावरोहणापर्याप्तबुद्धीनां तत्रत्य- सिद्धान्तानवबोद्धं समीहमानानां सुलभैवेय सोपानपद्या । किंतु रस- भाव-ध्वनि-गुणीभूतव्यङ्गय-चित्र-गुण-दोपादिकृत्सविषयविवेचनेन साहित्यशास्त्रीयसकलसिद्धान्तानत्र गुम्फितुं प्रोत्साहयति तत्रभवन्तं मन्मनस्तत्कियताप्यशेन सफलीमविष्यत्येवेत्याशास्महे । अभ्यरोपाह-वासुदेवशास्त्रिणः २०१६।१९०११ पुण्यपत्तनस्थफर्ग्युसनकालेजाभिधांग्लविश्व- विद्यालये संस्कृतभाषाया अध्यापकाः.

·७ वेदशास्त्रसंपन्न रा०रा० प्रभाकरशास्त्री गाडगीळ यांचा वाला- लंकार ग्रन्थ मी साग्र वाचून पाहिला आहे. चांगला असून व्या- पक विचारांनी भरला आहे. लक्षणे सुगम व उपपत्ति सरळ अप्त- ल्याने नवीन शिकणारासही उपयुक्त व मनोरंजक होईल असा भरंवसा आहे. विष्णु गोविंद विजापूरकर एम्. ए. संस्कृतमापाप्रधानाध्यापक राजारामकालेज कोल्हापूर, शुद्धा सरला सगुणा यद्यपि कविता तथापि भोक्तृणाम् ।। चित्ताकर्षकमिच्छति विविधालंकारमेव वनितेव ॥१॥ मानेनाऽल्पमनल्पं गुणगणकिरणरिहेदमपि रत्नम् आदी सोपममित्यपि विवेचनान्ते तु निरुपम भाति ॥ २॥ वालालंकारांचे पुस्तक मी समग्र वाचून पाहिले. सध्याच्या फाळी अशा प्रकारच्या पुस्तकाची आवश्यकता होती ती उणीव या पुस्तकाने भरून निघाली असे म्हणण्यास हरकत नाही. या पुस्तकांत लक्षणे व उदाहरणे यांचा मेळ घालण्याची पद्धति सरळ व सुगम भात असल्याने साधारण संस्कृत भापा जाणणा- प्यांस व विद्यार्थ्यांसही हे पुस्तक बरेंच उपयुक्त होईल अशी उमेद आहे. बाळशास्त्री तैलंग. संस्कृतपाठशालाध्यापक संस्थान-इचलकरंजी. श्रीमद्गगाधराश्रयावदातमरीचिनगरवास्तव्यानामलंकारशास्त्रनि- ष्णातानां प्रमाकरशास्त्रिणां कृतिर्वालालंकारो मयान्यालोचि । अयं ग्रन्थोऽलंकारग्रहणे प्रविविक्षणां मार्गदर्शित्वेन तथा रसगङ्गाधरदुर्ग- मवाक्यार्थविवरणदिग्दर्शित्वेन चाध्येट्वर्गस्य सुतरां साहाय्यं कुर्यादिति मे भाति । अनलक्षणानि मायो रसगङ्गाधरत उद्धतानि ।

·लक्षणव्याख्यानं च प्रायः सुवोध सुविशदं च । लक्ष्यानि कानि- चिदन्यग्रन्थात् संगृहीतानि कान्यपि नूतनान्येव विरचितानि । यद्यपि नूतनलक्ष्याणि सर्वांशतः समुद्धृतलक्ष्यतुलां नान्चारोहेयुस्त- थापि लक्षणसमन्वये सर्वाण्यायलं समर्थानि दृश्यन्ते । अलंकारक- मश्च यद्यपि रसगङ्गाधरानुकारी तथापि कुत्रचित् दृश्यमानमैदस्य किं वीजमिति नावगच्छामि । मुद्रणप्रमादाः शुद्धिपत्रे विशदीभवे. युरिति नात्र ते दर्शनीयाः ! अवस्थनिखिलपद्यानां प्रभवदर्शिका वर्णानुक्रमसूची केनाप्यंशेनाध्ययनोपकारिणी भवेदिति तत्संग्रहोत्र क्रियेतेति सविनयमभ्यर्थये । अधुना प्रायः सर्वत्र शास्त्राध्ययन औदासीन्यं दृश्यते तेन साम्प्रदायिकमध्ययनाध्यापनं लुप्तमार्ग वर्तते । ततश्चांग्लशिक्षणक्रमे कुत्रचिदपेक्षितं नियतशास्त्राध्ययनं प्रायश्छात्रवर्गस्योदेगकरं भवति । तत्रायं ग्रन्थो विद्यार्थिभिः सम्य- पठितवेत् सुखमेव तेऽलंकारग्रन्यज्ञाने प्रभवेयुरिति मन्ये । भडकमकरकुलोत्पन्नमाधवार्यस्य तनूजो चैत्रकृष्ण १२ हरिशर्मा. श०१८२४ मुम्बापुरीस्थविल्सनमहाशालायां संस्कृत- भाषायाः प्रधानाध्यापका.

·॥ अथ अलंकाराणामनुक्रमणिका ।। ३८ ४१ ४२ ४४ १ उपमा २अनन्वयः ३ उपमेयोपमा ४ असमः ५ उदाहरणम् ६ प्रतीपम् ७रूपकम् ८परिणामः ९ उल्लेख १० स्मरणम् ११ भ्रान्तिः १२ संदेहः १३ अपडुतिः १४ उत्प्रेक्षा १५ अतिशयोक्तिः १६ तुल्ययोगिता १७ दीपकम् १८ प्रतिवस्तूपमा १९ दृष्टान्तः २० निदर्शना २१ व्यतिरेकः २२ सहोक्तिः २३ विनोक्तिः २४ समासोक्तिः २५ परिकरः पृष्ठाइः। कमाङ्क: १ | २६ परिकरांकुरः २७ व्याजोक्तिः ५२८ श्लेपः ६ २९ वक्रोक्तिः ३० अप्रस्तुतमशंसा ७३१ मस्तुतांकुरः ३२ पर्यायोक्तम् ११ ३३ उदात्तम् १२ / ३४ व्याजस्तुतिः १३ | ३५ व्याजनिंदा ३६ आक्षेपः १४ | ३७ विरोधाभासः १७ | ३८ विभावना १८ / ३९ विशेपोक्तिः २२. ४० असंभवः २४ | ४१ असंगतिः २५ | ४२ विषमम् २७ । ४३ समम् २८ ४४ विचित्रम् २९ ४५ अधिकम् ३१ / ४६ अल्पम् ३२ । ४७ अन्योन्यम् ४८ विशेषः ४९ व्याघातः ३५ । ५० कारणमाला ४७ ४८ ४९ ५० " ५२ " 71 " ·पृष्ठाङ्क: ७७ " ७८ ७८ मुद्रा " ८० " क्रमाङ्कः पृष्ठाहः कमाइः ५१ एकावली ५८1७५ अनुज्ञा ५२ सारः ५९ |७६ तिरस्कारः ५३ ययासंख्यम् ७७ लेशः ५४ पर्यायः ५५ परिवृत्तिः ७९ रत्नावली ५६ परिसंख्या ८० तद्गुणः ५७ विकल्प ६२ / ८१ पूर्वरूपम् ५८ समुच्चयः ८२ अतद्वणः ५९ समाधिः ६३ । ८३ अनुगुणः ६० प्रत्यनीकम् ६४ ८४ मीलितम् ६१ भाविकम् ६५ J८५ सामान्यम् ६२ अर्थापत्तिः ८६ उत्तरम् ६३ काव्यलिङ्गम् ६६ ८७ सूक्ष्मम् ६४ अनुमानम् ६७, ८८ स्वभावोक्तिः ६५ अर्थान्तरन्यासः १ निरुक्तिः ६६ निकस्वरः २ गूढोक्तिः ६७ प्रौढोक्तिः ३ प्रतिपेधः ६८ संभावना ४ विधिः ६९ मिथ्याध्यवासितिः ५ अनुकूलम् ७० ललितम् ६ लोकोक्तिः ७१ प्रहर्पणम् शब्दः ७२ विपादनम् ७४ ८९ संसृष्टिः ७३ उल्लास ७५ ९. संकरः ७४ अवज्ञा ७६ ॥ समासेयमनुक्रमणिका ॥ ८६ ८७ " " ८८ " 1 " ·. ७ वर्णक्रमेण लक्ष्यपद्यानां सूची। पद्यम्. पृष्ठांकः. पद्यम्. पृष्ठांका. अ. इन्दुः किं क कलङ्गः अई केपि शशतिरे १७ | इन्दो जितस्त्वं क्षितिपस्य * अङ्गाधिरोपितमृगः अचतुर्वदनो ब्रह्मा ११ | उदयति विततो रश्मि- अजरत्वमवाप्तुमेप * ५३ | उदुम्बरफलानीव अन्येषु सरस्वपि नृपेषु * २८ | उन्नतं पदमवाप्य यो भपाङ्गतरले शौ अपारिजातो वसुओं ५१ एको विधुर्जयति सर्व * अमरनिर्झरिणीह्रद * क. अमितगुणोपि पदार्थों कपाले मार्जारः पय १४ अर्ध दानववैरिणा ४४ | कपिरपिच कापिशायन अविरतं वितरन्तम * १३ | कविकष्टज्ञोयमहो* असमालोच्य कोपस्ते कविगुरुमगलसहिता * अस्त्युत्कलेषु मतिमान * १ कवित्वरसिकाग्रगे* अस्याः सर्गविधौ प्रजा. कविप्रसूता कवितां * अहमेव गुरुः सुदारुणाना | कस्त्व भोः कथयामि मह हि जेता सरसीरुहा * ६६ | कस्तूरिकामृगाणा ७१ अहो मनुजदेव ते * ५५. करवं वानर रामराज कातराः परदुःखेषु १२ आघात परिचुम्बित ७६ कान्त्याश्लिष्टो नृपाहर्प * आनम्य वल्गुवचनः ४१ | काव्यतत्वमतिसूक्ष्म * ५४ आपेदिरेम्बरपथ ३४ | किं तीर्थ हरिपादपद्म आयातोयं खलु नरपते * ६४ किं नाम तेन न कृत आसीदजनमत्रेति ६५ कि भूषणं सुदृढमत्र आस्वादेन रसो रसेन २६/किमहं कथयामि योषि आहवे जगदुद्दण्ड १० किमह वदामि खल | कुपितासे यदा तन्वि इदमाभाति गगने ९. कुशलं तस्या जीवति * इति अष्टदलचिह्नाङ्कित पद्य ग्रन्यकृदिरचित चोध्यम् । ८ आ. ८८ ·पद्यम्, पृष्ठांकः. ८० ६२ १५ ७१ १२ ७९ पृष्ठांका. पद्यम्. कृतं च गर्वाभिमुख २९ जगाद वदनच्छा को नाम पण्डितवरो* ५४ जिवा निःशेपमेतन्ननु * क्रूरेण कालेन दुरास * ७५ ज्योत्स्नामौक्तिकदाम छ सा कसुमसारानी त. क्षितिपते भवतो जित * ५५ तरणितनया कि स्यादेषा ख. | तवाग्रे यदि दारिद्रचं खलाननान्जानि निमी * ६७ ग. तुपारास्तापसनाते गगन गगनाकार | तृणादपि लघुस्तूलः गच्छ गच्छसि चित्कान्त गमार्दवे दृष्टे ४६ स्वदगम स्वदर्पितार्थस्य लयेन * गाङ्गमम्बु सितमम्बु गीताभागवतश्रुति * ४२ त्वदीयकीर्ति वि* गुणदोपौ बुधो गृह्णन् ३ खया ह्यनुगृहीतस्य * गुणवद्वस्तुससर्गात | स्वयि दानपरे प्रजा* गुणानामेव दौरात्म्यात द. गेह प्रविश्याथ भय * ७४ | दातार्थिभिः शनुमि * गौत्राविता मन्त्रकरो * ३७ । दानार्थिनो मधुकरा दिकालात्मसमैव यस्य घ. घोरो नितान्त कलिकाल * दिमण्डलेस्मिन्यशसो * दिवमप्युपयाताना च. | दिवानिश वारिणि कण्ठ चन्द्रेण सूर्येण समीर * दिव्यानामपि कृतविस्म चपलं नितान्तमपि* | दीनोपकारेषु सदा* चिन्तामणिः किमथवा * १५ दूरीकरोति कुमात चिन्तारनं निखिलद * चूडामणिपदे धत्ते दृढतरनिवद्धमुष्टः -घेलाञ्चनाननशीत दृष्टिर्मगीदृशोत्यन्त ज. देवः पायादपायान्नः जगत्रयत्राणधृतत्रत ३१ / दुमपङ्कजविद्वांसः ६३ १२ २२ ४६ | दूरे वसन्नपि भवान् * २४ २७ ८९ ·३ पद्यम् द्वार खद्भिभिरावृतं ध. धन्यो जगत्यामयमर्थ * धरापालास्तापत् क्षित्ति * धिक्करोत्ययमहो धरा* धीरध्वनिभिरलं ते पृष्ठांक: पद्यम्, पृष्ठांक.. ८१ प्रदानं प्रच्छन्नं गृह मभुतया क्षितिपेन्दिरया * ३६ प्रवर्तयन् क्रियाः साध्वीः ५० प्राणानर्पय सीता या ७०/माणापहरणेनासि | फणीन्द्रस्ते गुणान्वक्तं नचेयं वामण्डापितु * नवप्रसङ्गं दायितस्य नार्यः स यो न स्वहितं निखिले निगमकदम्बे नितरी नीचौरमीति निधि लावण्याना तर निलीयमानविहगैः नीलं गिरि शिवगलं * नेदं नभोमण्डलमन्यु नर्गुण्यमेव साधीयो नेल्पतोयपरिपूरिते * १४ ६४ | बन्धोन्मुत्तये खलु मस्त ५८ बुद्धिदीपकला लोके म. ४.भक्तावनाय विनताति * १९ | भवित्री रम्भोरु त्रिदश ६८ भिक्षार्थी सक यातः ८१ भित्ताभ्रमण्डलमयोपरि * १७ अपनत्रितयेपि मानः ७८ भूभृद्भिनिजमोलिभिः * ९ भूमण्डले भारतवर्ष * | भूमीन्द्रोयमिवाहमर्यि * ५५ भूषितानि हरेभक्तः ५. भोः पृथ्वीपि विरुद्ध * ९१ भ्राम भ्राममनेकधा * म. ५० मनुजदेव पथ नु भवान् * ६७/ मनुजेन्द्र यशरतोमे * ४७ [ महाणि माकुरु विषाद ५४ मध्ये रिपतस्प कमला ७७ मल्लिगचितधम्मिला: ५० ] महता किमपि न दुष्कर * ७६ पापूरुपदृष्टिपात परमार्थतो विचारे * परस्परतपःसंपत पीयूपसिन्धूमिसखा * पुराणि परयो सराङ्ग पूर्णरत्यदीयो नृपीति * पेट्यमपि सरवचन प्रणमत्युन्नतिहेतोः प्रणिपरय विधे भवन्त प्रतिपरमखिलान लोशन ८४ ७. २ ·४ 3 ७८ प्रद्यम्. पृष्टाका. पद्यम्. पृष्ठाका मात्सर्यमुत्सार्य परस्पर ६९ / वपुःप्रादुर्भावादनुमित मुक्ताः केलिविमूत्रहार ४३ | वर कारागृहे वासो* मुखरीकरोति धाली। ५९ / वल्मीकोदरसभूत मृतस्य लिप्सा कृपणस्य २५) वंशभयो गुणवानपि मेघदरमम्बर ७४ | वहति विषधरान्पटीर २७ य. वापी कापि स्फुरति यह मुहुरीक्षसे न ४५ विद्वांसो विजितामरेन्द्र । ७२ यदा यदाविकुरुते* ४८ विधिरेव विशेषगह १५ यशःशरीर तरुण* विनेव शस्त्र हृदयानि ४२ यशःसुधांशाधुदिते । ६१ | विश्रान्तस्य दिगन्तेपु , यशोमृत स सुमनो ६० | विश्वभगसुभगता* ९ यशोमृतास्वादनतः * ७६ | विश्वामित्रोपकृदय * ७३ यस्य तुलामधिरोहसि ३ पीक्षितस्य भरता धरा* यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य ७९ व्यावल्गत्कुचभारमा ३४ युक्त सभायां खलु श येभ्यथित भवति * २९ | शरीर ज्ञानजनन र. | शान्तिमिच्छसि चेदाशु रजताचरोपि भवदाप्त ८२ शेरेन्द्रप्रतिपाद्यमान राजन् कविधोपेतो ८९ | शोभेत चेत्तन दया ने २७ राजन् तव यश न्या ८९ | श्रियो मे मा सन्तु क्षण राजानः शनशोथ सन्ति * १श्रीमन् भूमीश्वर ननु । ३२ रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति ७५ | श्रीस्द्रदेव स्वयमेव रात्रि शिक्षा काचन स रूपजला चरनयना ९ स एक्स्त्रीणि जयति ५० रे रे मनो मम मनोभव ६६ सफेतकालमनस सर्मणा पुण्यमवा रघरह मिति सेद मा ४१ सर्ग पारपारयन् । च सद्विद्या साधुसहन ६७ यस्थीन्दवबिन्दु ८६ | सपदा रारजनो यया *

·पद्यम्.
पृष्ठांक:.] पद्यम्. पृष्ठांक:
संपदा संपरिष्वक्तो ३३ सपा स्थली यत्र विचिन्वता
सरस्वती क्रीडति यत्र ४२/ सौहार्दस्वर्णरेखाणा ४१
सह कुमुदकदम्पैः काम ३२ स्तनाभोगे पतन् भाति
साहित्यशास्त्रोदधि ११ | स्तेनो न चैत्र मयि शास*
सिंहिकासुतसंत्रस्तः ५२ / स्पष्टोल्लसत्किरणकेसर
सीकारं शिक्षयति ३६ स्वकुलमरणकर्ता *
सुजनाः परोपकारं.
ह
सुधा प्रथममप्पती*
सूर्याचन्द्रमसौ यस्य
४३ | हठादाकृष्टानां कतिपय
सृष्ट्वा सहस्रवदनान् * ७१ | हालाहलं खलु पिपासति
सेवकत्वमपि संनिधी ७७ हालाहलो नेव विप १८
से प्रना याहि नृपा* ५८ हेमाद्रे तनुसययाय *
इत्युदाहरणपद्यसूची संपूर्णा ।

·शुद्धिपत्रम् । पृष्ठम्. पक्तिः, अशुद्धम्. शुद्धम्. पृष्ठम्. पक्तिः. अशुद्धम्. १ २२ भातिमान् मतिमान ४९ २४ नुत्पत्तो नुत्पत्ती ४ १निययन नियमनं ५० ५अत्रव भनव ५ ९ वियषीभूतं विषयीभूतं ५१ १५ शदस्य ६ १ सर्वयवोमा सवयवोपमा शब्दस्य ६१ ५ अधर ८ १४ वेन स्वेन अन्नाऽधर १६ २२ मदनस्य ६६ १० रपन्तिः रापत्तिः मदनस्य, २८ ९त्यर्थ प्यत्तोत इत्यर्य ६६ २० प्यत्तेत्ति ३० २६ ववम् (ध्रुवम् ) ६६ २६ हेतो हेतोः ३६ २३ व्याजस्तुतिः व्याजोक्तिः |७२ ३ समर्थः समर्थः । ३८ २५ विकृत शन्द विकृतशब्द ७२ ४ किंचिदर्थः। किंचिदर्थः ३९ २६ नार्थ तयं नार्थतादाम्पं | ७३ १५ उपात्तः उपात्तः। ४५ १९ गङ्गासागर गगा सागर ७९ २१ तुला तुला इति शुद्धिपत्रं समाप्तम्.

·बालालंकारः। कन्दर्पदर्पहतारं भर्तारं नमतां सताम् । वन्दामहे महेशानमम्बिकालिङ्गिताङ्गकम् ॥ यशोदां मातरं तातं केशवं वेङ्कटं गुरुम् । अग्रज रामचन्द्रं च शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ यालकण्ठानलंक? बालालंकार एप हि । प्रभाकरेण सुगमः संक्षिप्तः क्लि तन्यते ॥ लक्षणानि गृहीतानि रसगङ्गाधरादितः । नैजानि लक्ष्यपद्यानि परकीयाण्याप कचित् ।। श्रीमन्मिरजसंस्थानाधीशगङ्गाधरादहम् । लन्धाश्रयः करोमीम वालालंकारमृत्तमम् ।। अथ काव्यस्य रमणीयतापादकेष्वलंकारेषु प्रसिद्धत्वात् यदलं. कारान्तर्वर्तित्वाध प्रथमं तावदुपमा निरूप्यते- सादृश्यं सुन्दरं वाक्यार्थोपस्कारकमुपमालंकृतिः।। सुन्दरत्वं च चमत्कृतिजनकत्वम् । चमत्कृतिरानन्दविगेपः सह- दयहृदयममाणकः । रूपकान्तादिषु चमत्कारिपु तत्तनिष्पादक- तयास्थितस्यापे मादृश्यस्याऽमुन्दरत्वानास्त्युपमालंकारत्वम् । अथ उपमायाम् उपमानोपमेयोपमावाचकसाधारणधर्माणामुपादानं संभवति । तर उपमानं प्रतिद्धगुणन अधिकगुणं वा चन्द्रादि । उपमेयम् अप्रसिद्धगुणं न्यूनगुणं वा वर्ण्यमानं वदनादि । सादृश्यं तदिनं तद्गतभूयोधर्मवत्त्वम इवादिशब्दवाच्यम् । सादृश्यमयोनकः साधारणो धर्म आहादकत्वादिः । उदाहरणम्- अस्त्युत्पलेपु मतिमान् खलु वासुदेव पृथ्वीपतिनिखिलमजनगीतषीतिः ।

·यःप्रावृपेण्य इव वारिधरः प्रजानां लीलात एव शमयत्यतिवृद्धतापम् ।। अत्र उपमानोपमेयभूतयोर्मेघनृपयोः सादृश्यं चमत्कारि सकल- वाक्यार्थभूताया राजविषयकरतरुपस्कारकम् । वारिधरः, पृथ्वीपतिः, इवशब्दः, तापशामकत्वं चेत्येतेपामुपमानोपमेयोपमावाचकसाधार- णधर्माणां चतुर्णामप्युपादानात् पूर्णोपमेयम् । इवशब्दस्य च सादृश्यमात्रबोधकत्वात् श्रीती । इक्वदायथादिशब्दाः सादृश्यमा- प्रबोधकाः । यत्र सादृश्यमात्रबोधकाः शब्दा न प्रयुक्ताः किंतु सदृशमात्रार्थवावकाः सदृशसमानतुल्यादयः शब्दाः प्रयुक्तास्त- प्रार्थी । यथा- माणापहरणेनासि तुल्यो हालाहलेन मे। शशाङ्क केन मुग्धेन मुधांशुरिति भापितः ॥ अत्र चन्द्रविषयोः प्राणापहारकत्वरूपधर्मस्य तुल्यशब्दस्य चो- पादागत् पूर्णा । तुल्पशब्दस्य च सादृश्यविशिष्टमात्रार्थकतया मादृश्यमानार्थबोधकत्वाभावादार्थी । यत्र तु उपमानादीनां चतुणां मध्ये एकस्य दयोस्त्रयाणां वा अनुपादान तत्र उपमानलुप्ता, वाच- कलुप्ता, धर्मवाचकलुप्ता, धापमानवाचकलुप्सेत्यादितत्तच्छब्दाङ्किता लुप्तोपमेत्युच्यते । तत्र शत्यादिना सादृश्यसादृश्यविशिष्टान्यतरा- ·वालालंकारः। ३ र्थमात्रबोधकशब्दस्याऽनुपादाने वाचकलुप्ता बोध्या । उपमानलुप्ता पथा- यस्य तुलामाधरोहसि लोकोत्तवर्णपरिमलोहारः। कुसुमकुलतिलक चम्पक न वयं तं जातु जानीमः ॥ अत्र यस्य तुलामारोहसि तं वयं न जानीम इत्युक्त्या अस्माक- मसर्वज्ञत्वादस्मदगोचरः कोप तवोपमानं भविष्यतीति सादृश्यस्य प्रतिष्ठानात् उपमानभूतवस्तुनश्चानुपादानात् उपमानलुप्तेयंवाक्यगा। यत्तुलनामधिरोहसीत्याद्यचरणनिर्माणे सैव समासगा । एवमन्या भपि वाक्यसमासादिषु यथासंभवमूहनीयाः । धर्मश्च कचिद्धिम्ब- प्रतिविम्वभावापन्नः । धचित् वस्तुप्रतिवस्तुभावापन्नः । वाचे- इसन्नप्युपचरितः । काचेत् केवलशब्दात्मकः । कचिच्चान्यविधोऽ- पि।तत्र बिम्बमतिविम्मभावापन्नो यथा-"कीर्तिमान् धरणीपाल: मचन्द्रिकमृगाढ़ाते । " अत्र कीर्तिचन्द्रिकयोविम्बप्रतिविम्वभावे- नाऽमेदात् साधारणधर्मता । वस्तुतो भिन्नयोरप्युपमानोपमेयधर्मयोः परस्परसादृश्यादभेदेनाऽध्यवमितयोः पृथगुपादानं विम्वप्रतिविम्ब- भावः । वस्तुपातेवस्तुभावापन्नो यथा-"विमलं वदनं तस्या निष्क लङ्कमृगाकाते । । अत्र वैमल्यनिष्कलकत्वयोर्वस्तुत एकरूपयोरपि शब्ददयेनोपादानात् वस्तुप्रविवस्तुभाव इति तयोः साधारण- धर्मता । उपचरितो यथा-" खलचित्तं कुलिशमिव कठिनम् । " पन काठिन्यं पार्थिो धर्मश्चित्ते वस्तुतोऽसन्नप्युपचरितः । केवल- शब्दात्मको यथा-"सजनचित्तं भारतामेव सकृपम् । " अत्र उपमानोपमेयगतयोर्धर्मयोकत्वामावात् सपशन्द एव साधारणो धर्मः । यद्वा कृपया सहितं, कृपाचार्येण सहितमित्युभयोरर्थयोरेष मपामत्येकशन्दीपात्तत्वेन श्लेपमूलकादाहार्यामदनिश्चयात् साधार- णधर्मता । अन्यविधधर्मस्तु दिइमात्रेणोदाहियते- गुणदोपी युधो गृहन्निन्दुस्खेडाविवेश्वरः । शिरसा श्लाघने पूर्व परं कण्ठे नियच्छति ॥ अत्र उपमेये घुये गुणदोपयोहणं ज्ञान, तपोमध्ये गुणस्प - क ·४ वालालंकारः। शिरसा श्लाघनं शिर कम्पनाभनन्दनम्, दोपस्य कण्ठे नियमनं कण्ठादुपरि वाचानुद्घाटनम् । उपमाने ईश्वरे तु चन्द्रक्ष्वेडयोर्ग्रहण मुपादानं, तयोर्मध्ये चन्द्रस्य शिरसा श्लाघनं बहन, क्ष्वेडस्य कण्ठे नियमनं संस्थापनमिति परस्परं भेदेपि गुणचन्द्रयोदापक्ष्वेडयोश्च विम्बप्रतिविम्बभावापन्नत्वात् ज्ञानोपादानयोरभिनन्दनवहनयोलु- द्वाटनसंस्थापनयोश्च श्लेपमूलकादाहार्याभेदात् साधारणधर्मता । एवमन्यविधान्यप्युदाहरणान्यूहनीयानि । यत्र च उपमाया नोप. स्कारकत्वं तत्र तस्या नालंकारत्वं किंतु उपमात्वमात्रम् । यथा- स्तनाभोगे पतन भाति कपोलात् कुटिलोऽलकः । शशाङ्कविम्वतो मेरौ लम्बमान इवोरगः ।। अत्र उपमानोपमेयसादृश्यादुपमास्वरूपादतिरिक्तस्यालंकार्यवा- क्यार्थस्याभावेन तस्या अनुपस्कारकत्वान्नालंकारत्वम् । परे तु मन्जूपादिगतकटकादेखिालंकारत्वमिति । एवमग्रेऽप्यनन्वयादी बोध्यम् । अत्रानिरूपितं मर्वमन्यत्र द्रष्टव्यम् ॥१॥ द्वितीयसदृशन्यवच्छेदफलकवर्णनविषयीभूतं यदेको- पमानापमेयकं सादृश्यं तदनन्नयः॥ स्वसादृश्यान्वयः स्वस्मिन्न संभवति सादृश्यस्य भेदघाटेतत्वादि- त्यनन्वयशब्दो यौगिकोऽपि । उदाहरणम्- राजानः शतशोऽथ सन्ति कुशलाश्चित्तानुगान्पण्डितान् सेवामात्रपरान् हि दन्यनलधेरुद्ध मतदपि । सेच्छातश्चरतो तिान्तकृयणान् मानोन्नतान् सत्ववीन् सत्क त्वमिव त्वमेव पुणो विश्वंभरावल्लम ।। आहायज्ञानविषयीभूतादभेदादित्यर्थः । इच्छया जायमान REETIREM । तया म प्रहते . ज्ञानोपादाने अभिन' इति तानं मियाज्ञान- । स्तुतसमामिन- स्वात् । तस्पर मिप्याज्ञानस्य 'ज्ञानोपादने अभिग्रे इति जान जय ती. स्या जायमानरात आहायज्ञानाम् । पर्याय ज्ञानोपादानयोगदप्य फ.मेर। माहामाया समानार्थ: । .

·-
बालालंकारः।
अत्र त्वमिव त्वमित्येकस्यव युष्मच्छब्दबोध्यस्य नृपस्य उपमा-
नोपमेयभाववर्णनादनन्वयः । एतदर्णनं च कविसत्कारनिपुणस्त्व-
सदृशो द्वितीयो नास्तीति द्विनीयसदृशनिरासं फलति । यथा वा-
गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः।
रामरावणयोर्युदं रामरावणयोरिव ।।
पूर्वोदाहरणे कविसकानेपुण्यरूपो धर्म उपात्तः । अत्र तु
गगनसागररामरावणयुद्धानां यथाक्रम वैपुल्यगाम्भीर्यदारुणत्वरूपा
धर्मा नोपात्ताः ॥२॥
तृतीयसहशव्यवच्छेदबुदिफलकवर्णनवियपीभूतं पर-
स्परमुपमानोपमेयभावमापनयोरर्थयोः साहश्यं सुन्दरमुप-
मेयोपमा॥
उदाहरणम्-
परमार्थतो विचार लक्ष्मीवानेष भूप इव विष्णुः ।
विष्णुरिवायं भूपो लक्ष्मीवानिति वदन्न कः पुरुषः ॥
अत्र लक्ष्मीवत्वेन साधारणधर्मेण परस्परमुपमानोपमेयभावमाप-
नयोर्विष्णुभूपयोः मादृश्यं मुखतो वर्ण्यमानं तृतीयसदृशव्यवच्छेद
फलति । यथा वा-
निखिले निगमकटम्बं लोकेष्वप्येप निर्विवादोऽर्थः ।
शिव इव गुरुर्गरीयान गुमरिख सोऽयं सदाशिवोऽपि तथा ॥
अत्र गुरुशिवयोः परम्पग्मुपमानोपमेयभावमापन्नयोः सादृश्यम् ।
पूर्वोदाहरणे लक्ष्मीवत्त्वस्य धर्मस्य वाक्यद्वये शब्दत उपादानम् ।
अत्र तु गरीयस्त्वधर्मस्य एकस्मिन् वाक्ये शब्दत उपात्तस्य द्वितीय-
वाक्ये अनुसंधानम् । अम्यां च उपमायामिव विम्वप्रतिविम्बमा-
वादिना धर्मो बहुविधः । इयं च उपमातो नातिरिच्यते किंतु तस्या
एव भेद इति वदन्ति । अत्र लक्षणे अनुवृत्तस्यैव सुन्दरपदस्य
निवेशः । एवं कचिदनुपात्तमप्यनुवर्तनीयं तत ॥३॥

·६ बालालंकारः। सर्वथैवोमानिधोऽसमाख्योऽलंकारः॥ निषेधश्च साक्षात् परम्परया वा । स च स्वातन्त्र्येण चमत्कारी वोध्यः।तेन अनन्वये निपेधस्य व्यङ्गयस्यापि तचमत्काराऽनुगुणतया स्वातन्त्र्यंण चमत्कारित्वविरहानाऽसमालंकारत्वम् । उदाहरणम्- भ्रामं भ्राममनेकधा क्षितितलप्रान्ते कवीनां गणान् प्रच्छ प्रच्छमथो तदीयभणिति श्रुत्वा विचिन्त्याऽसकृत् । उर्वीशासन निश्चितं यदधुना तत्ते पुरः कथ्यते काव्यस्वादिमविन्न चास्ति भवतस्तुल्यो धरावल्लभः ।। अत्र चतुर्थचरणे काव्यरसिकस्त्वत्सदृशो नास्तीति सर्वथैव न- शब्दतः सादृश्यविशिष्टवस्तुनिषेधद्वारा सादृश्यनिषेधादममः । यथा वा- भुवनत्रितयेपि मानवः परिपूर्णे विबुधैश्च दानवः । न भविष्यति नास्ति नाभवन्नृप यस्ते भजते तुलापदम् ।। अत्र कालत्रयपि त्वत्सदृशो नवेति परम्परया सादृश्यनिषेधः । एवं साक्षात्सादृश्यनिषेधोदाहरणमप्यूहनीयम् । पृर्वोदाहरणे काव्य- स्वादिमवित्वरूपो धर्म उपात्तः । अत्र तु नोपात्त इति भेदः । उदाहरणद्वयेपि सर्वथैव उपमानानपेधेन सादृश्यस्या प्रतिष्ठानानी- पमानलप्ताया उपमाया गन्धोपीत्ययं नवीनरलंकारान्तरत्वेन परि- गणितो न प्राचीनः ॥४॥ सामान्येन निरूपितस्याऽर्थस्य सुखप्रतिपत्तये तदेकदे- शं निरूप्य तयोरवयवारयविभाव उच्यमान उदाहरणम् ॥ मुखप्रतिपत्तये अनायासेन श्रोतृणां वोधार्थम् । तदेकदेशे सामान्येन निरूपितस्याऽर्थस्य विशेपार्थरूपांशम् । तयोः सामा- न्यार्थविशेपार्थयोः । उदाहरणम्- चपलं नितान्तमपि वस्तु हि स्वयं स्थिरतां प्रयाति करगं महात्मनाम् ।

·७ वालालंकारः। मनुजाधिराज तव हस्तपल्लवा- चलतल्लजस्थितिकृतः श्रियो यथा ॥ अत्र पूर्वार्धे सामान्येनार्थों निरूपितः। तदेवदेशभूतावेशेपार्थश्च उत्तरार्धे निरूपितः । तयोखयवावयविभावश्च यथाशब्देनोच्यत इति लक्षणसंगतिः । यथा वा- अमितगुणोपि पदार्थों दोषेणेकेन निन्दिता भवति निखिलरसायनराजो गन्धेनोग्रेण लशुन इव ॥ अत्र पूर्वार्धगतसामान्यार्थस्य उत्तरार्धगतविशेषार्थस्य च अश्य- वाक्यविभाव इवशब्देनोक्तः । अत्र सामान्यायावयवी, विशेपाथा- ऽवयव इति पर्यवस्यति । अत्र लक्षणे उच्यमान इत्युक्त्या अर्थान्त- त्यासनिरासः । तत्र हि इवयथानिदर्शनदृष्टान्तादिशब्दानां लक्ष- णया अवयवावयविभावयोधकानामभावात् । न धनोपमा शक्या वृक्तम् । द्वयोरर्थयोः सामान्यविशेषभावाक्रान्तत्वेन सादृश्यस्यास्पु. रणादित्येके । प्राञ्चस्तु नातिरिच्यतेऽयमलंकार उपमाया इति ॥५॥ उपमानोपमेययोःप्रातिकूल्यं प्रतीपम् ।। पातिकूल्यं नाम परस्परस्पर्धाफलकवर्णनविषयत्वम् । तच पञ्च. विधम् । प्रसिद्धोपम्यवेपरीत्येन वर्ण्यमानमौपम्यमेकं प्रतीपम् । उपमानस्य किंचिद्गुणप्रयुक्तमद्वितीयतोत्कर्ष परिहर्तु द्वितीयमदर्शने नोल्लास्यमानं सादृश्यं द्वितीयम् । उपमानस्य कमर्थ्य तृतीयम् । उपमेयस्य किंचिगुणप्रयुक्तमद्वितीयतोत्कएँ परिहर्तु द्वितीयमदर्शने- नोल्लास्यमानं सादृश्यं चतुर्थम् । सादृश्यविघटनं पञ्चमम् ।। प्रथम- प्रतीपभेदे तद्वैपरीत्यं च तदुपमानोपमेययोरुपमेयोपमानत्वकल्पनया नतु प्रकारान्तरण । उदाहरणम्- भूमीन्द्रोऽयमिवाहमर्थिजनतेच्छापूरकोऽस्मीति चेत् मानः कल्पतरो तदा तदवने तावद्विवेकं श्रम । माउन्धे रत्नपितेति गर्ज यदयं क्षोणीपतिस्त्वादृशः किं नक्षत्रपते त्वया पुनरयं तापापहर्ता यदि ॥

·८ वालालंकारः। पत्र प्रथमचरणे उपमेयत्वेन प्रसिद्धस्य राज्ञ उपमानत्वम् उप- मानवेन प्रसिदस्य कल्पतरोश्चोपमेयत्वं प्रदर्शितामेति प्रसिद्धोपमा- नोपमेयभाववपरीत्येनापम्यस्य वर्णनात् स प्रथमप्रतीपोदाहरणम् । तत्मतीपमपि विवेकाश्रयणं विना दुर्लभामेति द्वितीयचरणे प्रदर्शितम् । तृतीयचरणे उपमानस्य समुद्रस्य रत्नजनकत्वरूपगुणप्रयुक्तमद्विती यतोक परिहतु तत्तिरस्कारफलकं द्वितीयस्य प्रकृतनृपस्य प्रदर्शन- मिति स द्वितीयप्रतीपस्योदाहरणम् । यथा वा- अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल मा स्म तात दृप्यः । ननु सति भवादृशानि भूयो भुवनेस्मिन् वचनानि दुर्जनानाम् ॥ पत्र उपमानस्य हालाहलस्याऽतिदारुणत्वप्रयुक्तमद्वितीयतोत्कर्ष परिहर्तु भूयो वचनानि सन्तीत्युक्तत्वात् बहनामुपमेयानांप्रदर्शनम् । माऽब्धे ग्लपितेत्युदाहरणे तु एकस्योपमेयस्य क्षोणीपतेः प्रदर्श- नम् । चतुर्थचरणे उपमेयस्य राज्ञस्तापहरणरूपोपमानकार्यसंपादक- तेन चन्द्ररूपोपमानस्य कैमर्थ्य वर्णितमिति स तृतीयप्रतीपोदाह- ग्णम् । चतुर्थप्रतीपोदाहरणं यथा-"अलं गर्वण ते वक्र कान्त्या चन्द्रापि तादृशः ।" अत्र उपमेयस्य वक्रस्प कान्तिप्रयुक्ताऽद्विती- यतो कर्पपरिहागय द्वितीयस्य चन्द्रस्य प्रदर्शनम् । पञ्चमप्रतीपोदा- हरणं यथा-" मुधाऽपवादो मुग्धाक्षि त्वन्मुखाभं क्लिाम्बुजम् ।" अत्र मुधापवादत्वोत्या मुखाम्बुजयोः सादृश्यस्य विघटनम् । पञ्चापि प्रतापेषु उपमानोपमेययोः परस्परस्पर्धाफलकवर्णनविषय- त्वात् सामान्यलक्षणसमन्वयः । अथ प्रथमद्वितीयचतुर्थमेदानामुप- माया पश्चममेदस्य च अनुक्तंवधर्म्य व्यतिरेकेन्तर्भावः । तृतीयमे- दस्तु केपांचिन्मते आक्षेपालंकारः केपांचिन्मते प्रतीपालंकार इति वदन्ति ॥६॥ उपमेयतावच्छेदकपुरस्कारेणोपमये शब्दानिश्चीयमा- - नमुपमानतादात्म्यं रूपकम् ॥

·- वालालंकार निश्चयश्चामहायों बोध्यः । तादात्म्यं च सादृश्यमूलकमेव । तेन 'सुखं मनोरमा रामा' इत्यादिशुद्धारोपविपयतादात्म्यनिरासः । उदाहरणम्- नैल्यतोयपरिपूरिते सरस्यम्वर भपतिदिव्यतोयजम् । प्राप्तवत्यखिलदेशहिण्डने पाण्डता तब हि कीर्तिहंसिका ॥ अत्र कीर्तिचन्द्राकाशनैल्यनिष्ठा उपमेयता । तदवच्छेदकं कीर्ति- त्वादिकम् । तत्पुरस्कारेण कीर्त्याद्युपमेये हस्यायुपमानतादात्म्यनि- श्चयः । इदं च रूपक्समुदायात्मकं साश्यवरूपकम् । ' परस्परसा- पेक्षनिष्पत्तिकानां रूपकाणां संघातः सावयवं रूपकम् ।' इति नल्लक्षणाकान्तत्वात् । अस्य च सावयवरूपस्य स्वाक्यवानां कीर्तिहस्यादीनामुद्देश्यविधेयभावाऽनापन्नत्वादनुवाद्यत्वम् । यदि तु 'प्रासवत्यखिलदेशगामिनी हसिकास्ति तव देव कीर्तिका।' इत्युत्त- राध विरच्यते तदा पूर्वार्धगताना समर्थकरूपकाणामनुवाद्यत्वेपि अत्र समर्थ्यत्वेन प्रधानस्य हंसीरूपस्य विधेयतया तदटितरूप- कसमुदायात्मक्स्य सावयवरूपकस्य विधेयत्वं व्यपदेश्यम् । इदमेव कस्य चिदवयवरूपकस्य अर्थबलेनाक्षिप्तत्वे एकदेशविवर्तिसावयव रूपकमित्युच्यते । यथा- रूपजला चलनयना नाभ्यावर्ता क्चावलिभुजङ्गा । मजन्ति यत्र सन्तः सेयं तरुणी तरङ्गिणी विपमा । अप्र इतररूपकैयनयोः समर्थकत्वेनाभिमतस्य मीनरूपकस्या- 5ऽक्षेपः। यत्र च आरोप एवाऽऽरोपान्तरस्य निमित्तं तत्परम्परितम् । यथा मदीयदत्तकारुण्यलहाम्- विश्वभरासुभगतातिलकः स कोपि हृत्पद्मकोशनिहितो निधिरग्रजानाम् । गरेतापश्यरणकरपरताफलं न कार्पण्यसिन्धुवडवाग्निरखत्वपायात् ॥ अत्र कार्पण्यमेव सिन्धुरिति कार्पण्ये सिन्धुतादात्म्यारोपः प्रकृते ·वालालंकारः। दत्ते वडवाग्नितादात्म्यारोपस्य निमित्तम् । निमिर्चभूतस्यारोपस्य श्लेपमूलकत्वे तु इदमेव श्लिष्टपरम्परितमित्युच्यते । यथा- आहवे जगदुद्दण्डराजमण्डलराहवे । श्रीनृसिंहमहीपाल स्वस्त्यस्तु तव बाहवे ॥ अत्र राजमण्डलशब्दः श्लेपेण नृपसमूहस्य चन्द्रविम्बस्य च वाचकः । तथा च नृपसमूह एव चन्द्रविम्वमिति नृपसमूहे चन्द्र- बिम्बतादात्म्यारोपो राजबाही राहुतादात्म्यारोपस्य निमित्तम् । यद्यपि राजमण्डलेत्यत्र श्लेपेण योरर्थयोरभेदमानं प्रतीयते, नतु कस्यचित् कस्मिंश्चिदारोपः । तथापि श्लेपेणाऽभेदमतीतो सत्यां बाही राहुतादात्म्यारोपसिद्धये नृपसमूहे चन्द्रविम्बतादात्म्यारोपी .मानसिकः कल्प्यत इत्यदोपः । शुद्धं रूपकं यथा- बुद्धिीपकला लोके यया सर्व प्रकाशते । अबुद्धिस्तामसी रात्रिर्यया किंचिन्न भासते ।। अत्र बुद्धौ दीपकलातादात्म्यस्य, अबद्धो रात्रितादात्म्यस्य च निश्चयः । अस्य च पूर्वोक्तविशेषशून्यत्वात् शुद्धरूपकत्वम् । अथ 'मुखं चन्द्रः' इत्याद्यभेदरूपकम् । मुखमपरश्चन्द्रः' इत्यादि तु वाद- प्यरूपकम् । अपरशब्देन भेदमदर्शनात् । तच्च ताप्यम् उपमा- नकार्यकारित्वरूपम् । अभेदरूपके हि मुखादा चन्द्रादेश्चन्द्रत्वादिरूपे- णाऽभेदो भासते । ताप्यरूपके तु अपरशब्देन भेगदर्शनान्न तथा किंतु चन्द्रकार्यकारित्वादिरूपेणाऽभेदो भासत इत्यन्ये । वस्तुतस्तु 'मुखमपरश्चन्द्रः' इत्यत्र मुखे अपरश्चन्द्रस्तादात्म्येनारोप्येत् । तत्र चन्द्र चन्द्रभेदे असत्यपि प्रसिद्धचन्द्रात भिन्नश्चन्द्रः कल्प्यते । ततश्च मुख कविकल्पितापरचन्द्ररूपापमानतादात्म्यनिश्चयाल्लक्षणाऽनुगतिः । यूतं हि नाम पुरुषस्यासिंहासनं राज्यम् । ' इत्यादा ते उप- मेये राज्यमुपमानं तादात्म्येनाऽऽरोप्यते । तत्र सिंहासनरहितं हि द्यूतं सिंहासनसहितराज्यतादात्म्यं कथं बहेदित्यारोपोन्मूलकयुक्ति- निरासाय आरोप्यमाणे राज्येपि सिंहासनराहित्यमानं कल्प्यते । .

·. वालालंकारः। ११ धर्मों वपुष्मान भुवि कार्तवीर्यः ।' इत्यादौ च धर्मे वपुष्मत्त्वमात्रं कल्प्यते । तेन दृढारोपाण्यभेदरूपकाण्येवेमानि । तथा- अचतुर्वदनो ब्रह्मा विवाहुरपरो हरिः । अभाललोचनः शंभुर्भगवान् बादरायणः ॥ इति पद्यपि दृढारोपमभेदरूपकमेव । एवं च 'रूपकं द्विविधम् । अभेदरूपकं ताप्यरूपकं च ।' इति रूपकविभागो न युक्तः । सर्वत्रोपमेये मुखादी उपमानस्य चन्द्रादेरुपमानतावच्छेदकेन चन्द्रत्वादिना रूपेणव तादात्म्यापरपर्यायस्य अभेदस्य निश्चया- दिति प्रकृतलक्षणानुयायिनामाशयः । साधारणधर्मश्चात्र उपमाया- मिव विम्बप्रतिविम्बमावादिनाऽनेकविधः । स च क्वचिदुक्तः कचि- त् प्रतीयमानतयाऽनुक्तः ॥७॥ विपयी यत्र विपयात्मतयैव प्रकृतोपयोगी न स्वात- न्येण स परिणामः ॥ विषयी उपमानम् । विषय उपमेयम् । रूपके हि उपमानस्य स्वस्वरूपेणैव प्रकृतकार्यकारित्वमुदासीनत्वं वा । अत्र तु न तथेति रूपकादस्य भेदः । उदाहरणम्- साहित्यशास्त्रोदधिमन्थनेन श्रान्तस्य दारिद्रयमहातपेन । क्लिष्टस्य मेधाविजनस्य तापमत्त्येष शस्तः क्षितिपाम्रशाखी । अत्र आम्रशाखिनो वर्णनीयराजतादात्म्येनैव प्रकृतदारिद्रयादि- जन्यतापहरणोपयोगित्वम् । फलच्छायाभ्यां श्रान्ताऽऽतपक्लिष्टजन- तापहारकत्वात् । रमणीयत्वाच्च आम्रवृक्षो विपयितयोपात्तः । यथा वा- शान्तिमिच्छासे चेदाशु सतां वाणी सुधां शृणु । हृदये धारणाद्यस्या न पुनः खेदसंभवः ।। अत्र सुधाया विषयिणो वाणीरूपविषयात्मनैव श्रवणकार्योप- योगित्वं न स्वात्मना । शूण्विति विहाय पिवेति कृते तु मुधायाः ·. बालालंकारः। स्वस्वरूपेणेव पानकार्यापयोगिलं न वाण्यात्मनेति रूपकमेव । पूर्वोदाहरणे विपयविपयिणी समस्ती । इह तु व्यस्ती । अयं च परिणामो रूपकस्यैव भेदः । न तस्मादतिरिच्यत इति वदन्ति ॥८॥ एकस्य वस्तुनो निमित्तवशादनकहीभिरनेकपका- रकं ग्रहणमित्येक उल्लेखप्रकारः । विपयाद्यन्यतमाऽनेक- त्वप्रयुक्तमेकस्य वस्तुनोऽनेकप्रकारत्वमित्यपरः ॥ एवं च 'निरुक्तमकारद्वयाऽन्यतरत्वम् ' उल्लेखसामान्यलक्षणम् । अनेकैरित्युक्तत्वात् इयोर्षहुनां च ग्रहणम् । बहुवचनं त्वविवक्षितम् । द्वितीयमकारे आदिशब्देन आश्रयसहचरादयः । उदाहरणम्- दाताथिभिः शत्रुभिरुग्रमूर्तिः काम्यकवित् काव्यकरमया तु । कर्णोऽहती संहरणेऽथ कालः काव्येक्षणे भोज इतीरितस्त्वम् ॥ अत्र पूर्वार्ध एकस्य वस्तुनः प्रकृतनृपस्य लिप्सादिनिमित्तवशाद- नेकहीवभिरर्थ्यादिभिर्दातृत्वाचनेकपकारक ग्रहणमिति तत्प्रथमम- कारस्योदाहरणम् । उत्तरार्धे तु सप्तमीनिर्दिष्टदानादिविषयाऽनेकत्व- युक्तं कर्णत्वाद्यनेकपकारत्वं नृपरूपस्यकस्य वस्तुन इति तत् द्विती- यप्रकारस्योदाहरणम् । तत्र पूर्व शुद्धम् । द्वितीयं तु रूपकसंकीर्णम् । प्रकृतराजरूपोपमेये कर्णाद्युपमानतादात्म्यनिश्चयात् । असंकीर्ण यथा- कातराः परदुःखेषु निजदुःखेष्वकातराः । अर्थेष्वलोभा यशसि सलोमाः सन्ति साधवः ।। अत्र साधुरूपवस्तुनः सप्तमीनिर्दिष्टपरदुःखादिविपयानकत्वमयुक्त कातरत्वाद्यनेकप्रकारत्वम् । आश्रयानेकत्वमयुक्तमनेकविधत्वं यथा- तुपारास्तापसवाते तामसेषु च तापिनः। दृगन्तास्ताडकाशनोभूयासुर्मम भूतये ॥ अत्र च तापसबाताद्याश्रयानेकत्वमयुक्तं तुपारत्वायनेकविधत्वं गन्तानाम् । एवं भेदान्तरोदाहरणान्यप्यूहनीयानि । अथ 'वर्ण्य- T ·वालालंकारः। वृत्तित्वेन भासमानमकारसमुदाय उल्लेखः।' इति निरुक्तमकारद्यानु- गतं लक्षणमित्यपरे ॥९॥ सादृश्यज्ञानोबुद्धसंस्कारप्रयोज्यं स्मरणं स्मरणालं- कारः॥ मुन्दरपदं त्वनुवर्तत एव । उदाहरणम्- अविरतं पितरन्तमनल्पकं वसु कवीन्द्रजनाय मुदा स्वयम् । ननु भवन्तमवेक्ष्य न कः मुधीः स्मरति भोजनृपं यमुधातले ॥ मत्र वर्णनीयनृपगतमोजगजसादृश्यस्य ज्ञानेन उद्भुदो झटिति- कायोत्पादनयोग्यतापन्नो यः संस्कागे मोजराजज्ञानजन्यो भाव- नाख्य आत्मनिष्ठो गुणस्तेन मोजराजस्मरणम् । तच वर्णनीयराज- विषयाकविनिष्ठरतेरुपस्कारकत्वादलंकारः। सदृशविषयकमेव स्मरण- मलंकार इति तु न नियमः, किंतु सदृशसंयन्धिस्मरणमप्यलंकारः। कथा- दिव्यानामपि कृतविस्मयां पुरस्ता दम्मस्तः स्फुरदविन्दचारुहस्ताम् । उदीक्ष्य धियमिव यांचिदुत्तरन्ती- मस्मापांजलनिधिमन्यनस्य मारिः।। मन च नापिरागतलक्ष्मीगाश्यदर्शनादलाविषयकगंस्था- रजन्न आशिमलक्ष्मीस्मरणेन तरसंपन्धिनः मदरन्दनरम स्मर- गम । पनसंपन्धिज्ञानमपग्मंपन्धिस्मारवामिनि न्यायान् । सा- माणगसंपन्धिस्मरणयाममयोरपि मंदाप रक्षणे जन्परचमप- चार प्रपोग्यत्वनिगः । नया यमाने समुद्रमन्यनस्मरणस्य समी- म्मरणाधीनरपि तारसमसामगोम्पावमध्यादतर ॥१०॥ सहशे धर्मिणि तादात्म्येन धम्यंन्तरप्रकारकोऽनादा यो निश्चयः सादृश्यप्रयोन्पचमत्कारी भ्रान्तिः॥ तहि सादाम्पेन नामो निश्पो मापनामितारण्य ·१४ वालालंकारः। जायमानो निश्चय आहार्यः । तानोनाहार्यः । रङ्गे 'इदं रजतम' इाते लौकिकभ्रान्तिवारणाय सुन्दरा परपर्यायं चमत्कारीति विशेष- णम् । तद अनुवृत्त्या निरिवलालंकारलक्षणप्राप्तमेव । उदाहरणम् - भित्त्वाभ्रमण्डलमथोपरि संप्रयातं गशि वदीययशसः समुदीक्ष्य हंसाः । उत्फुल्लपत्रनिवहा हि समुत्पतन्ति घर्मात्यये क्षितिप रूप्यागरिभ्रमेण ॥ अत्र धावल्योन्नतत्वादिना मदृशे यशोगशिरूपे धर्मिणि तादा- त्म्येन कैलासप्रकारको हंसगतो निश्चयो भ्रान्तिः । सा च अनाया- मतः स्वाश्रयलाभजनिततद्गतहपपरिपोपकतयाऽलंकारः । मेघागमे हि वृष्टयसाहेप्णुतया मानससरोवरनिवासाय हंसाः कैलासमुत्पत- न्तीति प्रसिद्धमेव । यथा वा- कपाले मार्जारः पय इति करान् लेढि शशिन- स्तरुच्छिद्रमोतान् बिसमिति करी संकलयति । रतान्ते तल्पस्थान् हरति पनिताभ्यंशुकामति प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विप्लवयते ॥ अत्र तु धावल्यादिना सदृशे चन्द्रकिरणरूपे एकस्मिन् वस्तु- न्येव कपालादिस्यान देनाऽवस्थिते तादात्म्येन दुग्धाधनेकपका- रिका यथाक्रम मार्जाराद्यनेकगता भ्रान्तिः । अस्मिश्च भ्रान्त्य- लंकारे भ्रान्तिमदलंकार इत्यपि व्यवहार उपचारात् ॥ ११ ॥ सादृश्यमूला भासमानविरोधका समवला नानाको- त्यवगाहिनी पी रमणीया संदेहः॥ 'धर्मस्पात्मा भागधेयं क्षमायाः सारः सृष्टेः' इत्यादिमालारूप- कातिप्रसङ्गवारणाय भासमानविरोधकेति । उत्प्रेक्षानिरासाय संम- बलेति । अयं च त्रिविधः । शुद्धो निश्चयगर्भो निश्चयान्तश्चेति । सत्र असाधारणधर्मस्योक्तौ द्वितीयत्तीयभेदौ । तदनुक्ती च प्रथमः । उदाहरणमू- ·१५ वालालंकारः। चिन्तामाणः किमथ वाऽमरपादपोऽयं स्वलाकतः क्षितितले क्षितिपावतीर्णः। संशेत इत्यविरतं वितरन्तमर्थ- मर्थीप्सितं खलु मवन्तमवेक्ष्य लोकः ॥ अत्र योयमवतीर्णः स किं चिन्तामणिः, किंनु वा कल्पवृक्ष इति संदेहो वर्णनीयराजधर्मिकश्चिन्तामणित्वकल्पवृक्षत्वरूपनानाकोट्यव- गाही ईप्सितार्थप्रदत्वरूपोपमानोपमेयसाधारणधर्मप्रयुक्तसादृश्यमू- लकः । अयं च संदेहो राजविषयककविनिष्ठरतेरुपस्कारकतया का. मिनीकरगतककणादिखि मुख्यतयाऽलंकारव्यपदेश्यः । यथा वा अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूचन्द्रो नु कान्तिमदः शृङ्गारेकरसः स्वयं नु मदनो मासो,नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं स विपयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ।। अत्रं अस्याः सर्गविधी यः प्रजापतिरभूतु स किं चन्द्रः, किं नु मदनः, किंनु वा वसन्त इति संदेहः प्रजापतिधार्मकश्चन्द्रत्वादिना- नाकोटिकः । उभयत्रापि उपमानोपमेययोरन्यतरस्य असाधारणो धर्मो नोक्त इति शुद्धः संदेहः । निश्चयगों यथा- तरणितनया कि स्यादेपा न तोयमयी हि सा मरकतमणिज्योत्स्ना वा स्यान्न सा मधुरा कुतः । इति रघुपतेः कायच्छायावलोकनकौतुकै- वनवसतिभिः कैः कैरादी न संदिदिहे जनैः ।। अत्र किमेपा यमुना स्यात्, अथ वा किं नु मरकतमाणिज्योत्सा स्यादिति यमुनात्वमरकतमणिज्योत्सात्वरूपनानाकोटिको रघुप- तिकायच्छायार्मिको नीलत्वरूपसाधारणधर्मप्रयुक्तसादृश्यमूलक अपदी संदेहः । इति ः बैत संदेदिहे अपित सवरेख संदि- दिहे इत्यन्तोपे स एव । •मध्ये तु.एपा न अमुना, यतो यमुना तोयमयी एपा तु न तोयमयी तथा एपान मरकतमणिग्योनाप. 1

·१६
वालालंकारः।
यतः सा ज्योत्सा न मधुरा एपा तु मधुरोते मधुरत्वतोयमयत्वा-
भ्यामसाधारणधर्माभ्यामुक्ताभ्यां हेतुभूताभ्यामुपमानव्यभिन्नत्वमा-
त्रस्य निश्चय इति निश्चयग यं संदेहः । निश्चयश्वान वाच्यः ।
अत्रैव नशब्दाप्रयोगे तु स प्रतीयमानो योध्यः । अत्र च संदे-
इस्य किंचिदर्थाऽनुपस्कारकत्वात् मञ्जूपादिगतकटकादेखि गौण-
मलंकारत्वम् । निश्चयान्तो यथा-
इन्दुः किं क कलङ्कः सरसिजमेतत् किमम्बु कुत्र गतम् ।
ललितसविलासवचनैर्मुखामिति हरिणाक्षि निश्चितं परतः ।।
अत्र किमेप इन्दुः, अथवा किमेतत् सरोजमिति इन्दुत्वसरोजत्व-
रूपनानाकोटिको मुखर्मिक आदी संदेहः । अन्ते च मुखरूपोप-
मेयस्य असाधारणेन ललितसविलासवचनरूपेणोक्तेन धर्मेण हेतुना
मुखस्य मुखत्वेन रूपेण निश्चय उक्त इति निश्चयान्तोयं संदहः ।
अत्र च संदेहे धर्मिणो नानाकोटीनां च कचिदेक एव सादृश्यमयो-
जक. साधारणो धर्मः । क्वचित् पृथक् । स च क्वचिन्निर्दिष्टः । छचि-
दनिर्दिष्टः । तत्र चिन्तामणिः क्मिथ वा' इति पये नृपरूपध-
मिणश्चिन्तामण्यमरपादपरूपकोट्योश्च एक एव ईप्सितार्थवितरण-
रूपः साधारणधी वितरन्तममित्यनेन निर्दिष्टः । 'तरणितनया
किम्' इति पद्ये धर्मिणः कोटयोश्च एक एव नीलवरूपःसाधारण-
धर्मः प्रतीयमानत्वादनिर्दिष्टः। 'अस्याः सर्गविधी' इति पद्ये कान्त्या-
दिविशिष्टायास्तस्या निर्मातृत्व वान्त्यादिसामग्री विशिष्टस्यैव संभ-
वतीति प्रजापतौ धर्मिणि कान्तिप्रदत्वेन चन्द्रस्य, शृङ्गाररसवत्वेन
मदनस्य पुष्पवत्त्वेन च वसन्तस्य सादृश्यामति सादृश्यमयोजका
साधारणो धर्मःपृथक कान्तिप्रद इत्यादिना निर्दिष्टः। तदनुपादाने
तु स एवानिर्दिष्टः । अयं च संदेहः ससंदेहः संशय इति नामन्या-
मपि व्यवहियते । अथ 'सारश्यहेतुका निश्चयसंभावनाऽन्यतरमिन्ना
धी रमणीया संशयालंकृतिः। इति वा लक्षणान्तरं बोध्यम् ॥१२॥

·. बालालंकारः। १७ उपमेयतावच्छेदकनिषेधसामानाधिकरण्येनाऽऽरोप्य- माणमुपमानतादात्म्यमपहतिः॥ रूपकवारणाय तृतीयान्तम् । अस्यां च उपमेयतावच्छेदकस्य निषेधादुपमेयतावच्छेदकोपमानतावच्छेदकयोर्विरोधो गम्यते । रूपके तु तयोः सामानाधिकरण्यप्रत्ययात् स निवर्तते । उदाहरणम्- नेद नभोमण्डलमम्बुराशि ताश्च तारा नवफेनभङ्गाः । नायं शशी कुण्डलितः फणीन्द्रो नासौ कलङ्कः शयितो मुगरिः ।। अत्र उपमेये नभोमण्डलादी उपमेयतावच्छेदकं नभोमण्डलत्वा- दिकं निषिध्य उपमानभूताऽम्बुराश्यादितादात्म्यारोपः । निषेध- श्वायं चतुपि चरणेषु नशब्दवाच्यत्वात् शाब्दः । यथा वा- न चेयं वामण्डापि तु सुरपुरी मङ्गलपती घृपा तत्रास्तेऽयं सुढलनृप इत्थं तु कुनृवाक् । लसन्ती सत्काव्यावलिमिपत आस्वाय सरसां सुधां योवामीक्ष्णं निरवधिमुदं यात्यतितराम् ॥ अत्र उपमेयतावच्छेदकभूतवामण्डात्वादिनिपेधाधिकरणवृत्ति- स्वेन उपमानभूतसुरपुर्यादितादात्म्यारोपः। तत्र प्रथमचरणे उपमेय- तावच्छेदकस्य वामण्डात्वस्य निषेधः शान्दः । द्वितीयचरणे तु कुपुरुपोक्त्युपन्यासात् सुढलनृपत्वस्य निपेध आर्थः । उत्तरार्धेपि फाव्यावलित्वस्य निषेधो मिपशब्दवोध्यत्वादार्थ एव । यथा वा- 'भई केपि शशङ्किरे, जलनिधेः पई परे मेनिरे, सारङ्ग कतिचिच संजगदिरे,भूच्छायमैच्छन् परे । इन्दौ यद्दलितेन्द्रनीलशकलश्यामं दरीदृश्यते, तत् सान्द्रं निशि पीतमन्धतमसं कुक्षिस्थमाचक्ष्महे,॥ अत्र चन्द्रे तर्कितेष्वप्यकादिषु उपमेयतापच्छेदकभृतमदत्वादिकं निषिध्य उपमानस्यान्धलमसस्य तादात्म्यमारोपितम् । निषेधश्च केपीत्यादिपरपक्षोपन्यासबोध्यत्वादार्थः । निपेवस्य आर्यत्वं पुनर- नेकविधामिः शन्दभङ्गीमिः संभवति । यत्तु- २ ·यालालंकारः। हालाहलो नैव विषं विपं रमा जनाः परं व्यत्ययमत्र मन्यते । निपीय जागर्ति सुखेन तं शिवः स्पृशनिमां मुह्यति निद्रया हरिः।। इत्यपढ़तेरुदाहरणमिति तन्न । उपमेये रमायां स्मात्वमनिषिध्येव उपमानभूतविपतादात्म्यारोपात् । नन्वत्र कोऽलंकार इति चेत् ढा- रोपं रूपकमेव । व्याजकपटच्छलमिथ्यादिशब्दा अपनववोधकाः १३ तद्भिन्नत्वेन तदभाववत्त्वेन वा प्रमितस्य पदार्थस्य 'रमणीयतदृत्तितत्समानाधिकरणाऽन्यतरतद्धर्मसंबन्धनि- मित्तकं तत्त्वेन तद्वत्त्वेन वा संभावनमुत्प्रेक्षा॥ सा च तावत् त्रिविधा । स्वरूपोत्प्रेक्षा हेतृत्प्रेक्षा फलोत्सेक्षा चेति । तत्र स्वरूपोत्प्रेक्षा द्विविधा । धर्मिस्वरूपोत्प्रेक्षा धर्मस्वरूपो- त्प्रेक्षा चेति । अत्र तादात्म्येन संवन्धेन धर्मिस्वरूपोत्नेक्षायाः, संबन्धान्तरेण धर्मस्वरूपोत्प्रेक्षाया हेतृत्प्रेक्षायाः फलोत्प्रेक्षायाश्च संग्र- हाय एकयोक्त्या लक्षणद्वयं विवक्षितम् । तथाच 'तद्भिन्नत्वेन प्रमि- तस्य पदार्थस्य रमणीयतद्वृत्तिधर्मसंबन्धनिमित्तकं तत्वेन संभावनम्' इति धर्मिस्वरूपोत्प्रेक्षालक्षणम् । तदभाववत्त्वेन प्रमितस्य पदार्थ- स्य रमणीयतत्समानाधिकरणतधर्मसंवन्धनिमित्तकं तद्वत्वेन संभा- बनम् ' इति च धर्महेतुफलोत्प्रेक्षालक्षणम् । अत्र च लक्षणे सर्वत्र तच्छब्देन विपयिणो ग्रहणम् । य उत्प्रेक्ष्यते स विषयी । यत्र च उत्मेक्ष्यते स विपयः । समावनं नाम कल्पनम् । तचाऽऽहार्यमेव लक्षणस्य फलितोऽर्थस्तु एकस्य धर्मिणो धर्म्यन्तरत्वेन धर्मवत्त्वेन वा संभावनं स्वरूपोत्प्रेक्षा । अहेतोर्हेतुत्वेन संभावनं हेतूत्प्रेक्षा अफलस्य फलत्वेन संभावनं फलोत्प्रेक्षा चति । उदाहरणम्- कविगुरुमगलसहितां सभां त्वदीयां त्वदीयगुणलोभात् । मन्ये दिवमुज्झित्वाऽऽगतां सुधर्मा धराधिनाथ त्वाम् ।। अत्र विषयी सुधर्मा, तद्भिन्नत्वेन प्रमितः पदार्थो राजसमा वि पयः, तत्र सुधर्माल्पविषयिनिष्ठकव्यादिधर्मसंवन्धेन निमित्तेन सुध 1 .

·बालालंकारः। माया विपयिणस्तादात्म्येन संभावनमित्येकस्य राजसभारूपधर्मिणः सुधर्मारूपधर्म्यन्तरत्वेन संभावनाल्लक्षणसमन्वयः। उत्प्रेक्ष्यमाणस्य च धमिस्वरूपत्वात् धर्मिस्वरूपोत्नेक्षेयम् । अत्र निमित्तभूतो धर्मः कव्यादिः श्लेपेण विषयविपयिसाधारणः । धर्मस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा- निधि लावण्यानां तव खलु मुखं निर्मितवतो महामोहं मन्ये सरसिरुहसूनोरुपचितम् । उपेक्ष्य त्वां यस्माद्विधुमयमकस्मादिह कृती कलाहीनं दीनं विकल इव राजानमतनोत् ॥ अत्र पूर्वार्धे ब्रह्मरूपे धर्मिणि विपये मोहरूपो धर्मो विषयी आश्रयतासंवन्धेनोत्मेक्षितः । तन्निमित्तभूतो धर्मश्च अविचार्यकार्य- कारित्वरूपो मोहाधिकरणवृत्तित्वेनोक्त उत्तरार्धे । तथाच मोहाभा- वयत्त्वेन ममितः पदार्थो ब्रह्मा विषयः, तत्र उत्प्रेक्ष्यमाणमोहाधिक- रणीभूतब्रह्मरूपविषयवृत्तियों विचार्यकार्यकारित्वरूपो मोहरूपवि- पयिसंबन्धी धर्मस्तत्संवन्धेन निमित्तेन मोहस्य विषयिण आश्र- यतासंबन्धेन संभावनमिति ब्रह्मरूपस्य धर्मिणो मोहरूपधर्मव- वेन संभावनालक्षणानुगमः । उत्प्रेक्षितस्य मोहस्य च धर्मस्वरू- पत्वात् धर्मस्वरूपोत्प्रेक्षेयम् । ननु योऽयमविचार्यकार्यकारित्वरूपो मोहरूपविपयिसंवन्धी धर्मः स मोहाधिकरणे ब्रह्मणि विपये वस्तुतो नास्त्येव । यश्च साहजिककार्यकारित्वरूपो धर्मो ब्रह्मण्यस्ति स तु न मोहसंवन्धी । ततश्च कथमस्या उत्पेक्षायाः सिद्धिरिति चैन । तयोईयोर्धर्मयोरतिशयोक्तिमूलया आहार्याऽभेदबुद्धया पायसादेखि पिण्डे कृते सति मोहरूपविषयिसंबन्धिनो धर्मस्प अविचार्यकार्यकारित्वस्य ब्रह्मरूपरिपयवृत्तित्वं, ब्रह्मरूपविषयगतस्प धर्मस्य साहजिककार्यकारित्वस्य च मोहरूपविपरिसंवन्धित्वं संप- पले एवं र पल कोण पिण्डीभूतस्यांगट्यात्मकस्य निमिस- धर्मस्य मोहरूपविपयिसंपन्धित्वबलरूपविषयगतत्वयोः सिदद्या निमित्तत्वे सिदे मोहरूपधर्मोत्मेक्षायाः सिदिनिर्वाधा । तफ:- ·. बालालंकारः। लोत्प्रेक्षायामपि निमित्तधमाशे इयमेव सरणिवांध्या । इयं च स्वरू- पोत्मेक्षा वस्तूत्प्रेक्षेति नाम्नाशप व्यवतियते । हेतूत्प्रेक्षा यथा- सेपा स्थली यत्र विचिन्वता त्वां भ्रष्टं मया नृपुरमेकमुाम् । अदृश्यत त्वचरणारविन्दविश्लेपदुःखादिव वद्धमौनम् ।। इयं हि लढायाः सकाशादयोध्यां प्रत्यागच्छतः श्रीरामचन्द्रस्य सीतां प्रत्युक्तिः । अत्र मौनं. प्रत्यहेतोविश्लेषदुःखस्य. तद्देवत्वेन संभावनम् । तथाच विश्लेपदुःखादिति पञ्चम्यन्तार्थो विश्लेपदुःखा- मिन्नहेतुर्विषयी । तस्य च प्रयोज्यतासंबन्धेन नूपुरगतनिश्चलत्व- निमित्तकनिःशब्दताभिन्नत्वेनाऽध्यवसिते मौने विपये उत्मेक्षणम् । तादशमीनविशेपणीभूतो धर्मों नूपुरगतनिश्चलत्वनिमित्चकनःशब्द्य- त्वनाध्यासितं मौनत्वं निमित्तम् । विश्लेपःखामिन्नहेत्वधिकरणी- भूततादृशमौनवृत्तित्वात् । ततश्च प्रयोज्यतासंवन्धेन विश्लेषदुःख- रूपहेत्वमाववानिति ममितो नाम यथार्थज्ञानविशेष्यीभूतस्ताह- शमौनरूपः पदार्थः, तत्र उत्प्रेक्ष्यमाणाविश्लेपदुःखरूपहेत्वधिकर- णीभूततादृशमौनवृत्तियों हेतुसंवन्धी धर्मस्तादृशमौनत्वं तत्सं- बन्धनिमित्तकं तेनैव प्रयोज्यतासंवन्धेन विश्लेपदुःखरूपहेतोः संभावनमिति तादृशमौनरूपस्य विपयस्य विश्लेपदुःखरूपहेतुमत्त्वेन संभावनालक्षणानुगतिः । अत्र नूपुरे वस्तुतः असदपि विश्लेपदुःखं कविना कल्पितम् । 'रक्तौ तबाही मृदुलो भुवि विक्षेपणात् ध्रुवम् ।' इत्यादौ तु चरणयोर्विक्षेपणस्य वस्तुतः सत्वेन तदकल्पितम् । फलोत्प्रेक्षा यथा- दिवानिशं वारिणि कण्ठदनं दिवाकराराधनमाचरन्ती । वक्षोजतायै किमु पक्षमलाक्ष्यास्तपश्चरत्यम्युजपतिरपा ।। अत्र तपश्चरणं प्रत्यारस्थापि योजत्वस्य तत्फलत्वेन समाव- नम् । तथाच पक्षोजताय इति चतुर्थ्यन्तार्थः स्तनवाभिन्नफलं विषयी। तस्य च प्रयोजकतासंवन्धेन साहजिकजलावस्थानाभिन्न- त्वेनाभ्यवसिते तपश्चरणे विषये उत्प्रेक्षणम् । तादृशतपश्चरणविशे- ।

·बालालंकारः। पणीभूतो धर्मः साहजिकजलावस्थानत्वामिन्नत्वेनाऽध्यवसितं तपश्च. रणत्वं निमित्तम् । वक्षोजत्वस्य जातेः फलत्वं तु प्राप्तिक्रियाद्वारकम् । ततश्च प्रयोजकतासंबन्धेन वक्षोजत्वरूपफलाभाववत्त्वेन प्रमितस्य पदार्थस्य तादृशतपश्चरणरूपविषयस्य उत्प्रेक्ष्यमाणवक्षोजत्वरूपफला- धिकरणीभूततादृशतपश्चरणवृत्तियों वक्षोजत्वरूपफलसंवन्धी धर्मस्ता- दृशतपश्चरणत्वं तस्य यः प्रकृतविषये संबन्धस्तनिमित्तकं तेनैव प्र- योजकतासंबन्धेन वक्षोजत्वरूपफलवत्त्वेन संभावनम् । अत्र कमलपड्तौ वक्षोजत्वप्राप्तिद्वारा वक्षोजत्वं कल्पितम् । वस्तुतस्तस्यास्तत्प्राप्तेरसंभ- वात् । ' मध्यः किं कुचयोधृत्ये बदः कनकदामभिः।' इत्यादी तु स्वीकट्यां कुचधारणस्य वस्तुतः सत्वेन तदकल्पितम् । ननु हेतूत्मे- क्षायां ' विश्लेपदुःखादिव वद्धमौनम् ' इत्यत्र तादृशमौनस्य साक्षा- हेतुप्रयोज्यत्वेऽपि विपयत्वं नोचितम् । तस्य समासार्थोपसर्जनत्वेन उद्देश्यत्वासंभवात् । किंतु उद्देश्यविधेयभावानुरोधेन तादृशमौनवि- शिष्टनूपुरस्प विपयत्वमभ्युपेयम् । मौनद्दारकं च बद्धमौननूपुरस्य विषयस्य विश्लेपदुःखप्रयोज्यत्वं संभाव्यते । निमित्तधर्मश्च नूपुरगतनि- श्वलत्वनिमित्तकनिःशब्दत्वाभिन्नत्वेनाध्यवसितं मौनम् । 'विश्लेप- दुःखादिव मौनमस्य ' इति निर्माणे तु तादृशमौनस्य विश्लेपदुःख- रूपहेतुप्रयोज्यस्य समासप्रत्ययार्थाऽनुपसर्जनत्वेन उद्देश्यत्वात् विप- यत्वं न्याय्यम् । एवं फलोत्प्रेक्षायामापे फलप्रयोजकस्य धर्मस्य अनु- पसर्जनत्वे विषयत्वमुचितम् । उपसर्जनत्वे तु उद्देश्यत्वासंमवात् तविशिष्टस्यैव विपयत्वमभ्युपेयम् । एवं च यत्र प्रयोज्यप्रयोजकध- मयोः समासमत्ययार्थीपमर्जनत्वादुद्देश्यत्वं न संमवति, तत्र तद्धर्म- कयोधर्मिणोपिययोस्तादृशधर्मदारकमयोज्यत्वमयोजकत्वाभ्यां सं- संवन्धाभ्यां हेतुफलोत्प्रेक्षणम् । यत्र तु तयोरनुपसर्जनत्वादुद्देश्यत्वं संमति, तत्र तयोरेखे विपययोः प्रयोज्यत्वप्रयोजकत्वाभ्यां संव- न्धाभ्यां हेतुफलोत्प्रेक्षणम् । यत्र च विपये उत्प्रेक्ष्यते तदंशे विशेष. णतया मासमानो धर्मो निमित्तम् । स च धर्मिणि विपये अमिन- ·२२ पालालंकारः। . वेनाभ्यवसितो धमों मौनादिः । आभन्नत्वेनाध्यवासित धर्म च विपये तदिशेपणीभूतोऽन्यधर्मस्तादृशमौनत्वादिनिमित्तमिति विवेक इति चेयुक्तमेतत् । अस्यां निमित्तधर्मः कचित् स्वत एव साधारणः कचिदसाधारणोऽपि श्लेषरूपकापहृत्युपचारविम्वप्रतिविम्वभावा- ऽभेदाध्यवसायाऽन्यतमोपायेन साधारणीकृतः । स च स्वरूपस्य विषयित्वे उक्तोऽनुक्तश्च । तत्र 'कविगुरुमगल ' इत्यत्रोक्तो धर्मः । 'मुखं चन्द्रं मन्ये ' इत्यादावाह्लादकत्वादिरनुक्तो वोध्यः । हेतुफल- योर्विषयित्वे तु निमित्तधर्म उक्त एव भवति उत्पेक्ष्यमाणेष्वपि यस्य विषयिण उत्प्रेक्षा विधेयतया भासते तदीयोत्प्रेक्षयैव व्यपदेशः प्राधान्यात् । तेन 'कविगुरुमङ्गल' इत्युदाहरणे आगमनं प्रत्यहे- तोगुणलोभस्य कविकल्पितस्य तद्धेतुत्वेनोत्प्रेक्षणेपि न हेतृत्प्रेक्षया व्यपदेशः । किंतु स्वरूपोत्प्रेक्षयैव । एवमन्यत्राश्यूहनीयम् । इय, नूनम्, मन्ये, जाने, अवमि, उहे, तर्कयामि, शङ्क, उत्क्षे, ववम्, प्रायः इत्यादिशब्दप्रयोगे वाच्योत्प्रेक्षा । तदुपयोगे तु गम्योत्प्रेक्षा ॥१४॥ उपूमान उपमेय विपयिणा विपयस्य निगरणमतिशयस्तस्योक्तिरति- शयोक्तिः॥ विषयी उपमानम् । विपय उपमेयम् । निगरणं नाम विषयि- वाचकपदेनैव विषयस्य बोधनम् । उदाहरणम्- भूभृद्भिर्निजमौलिभिः प्रतिदिनं या गृह्यते सादर जीवंजीवमथो नितान्तमसकृत् संतोपयत्यञ्जसा । सौधान्धौ प्रतिविम्बनेन नितरामुत्कर्षसीमां गता उपमानज्योत्स्ना काप विभाति तेनहि जनस्वां को मुदोदीक्षते ॥ अन विषयिवाचकेन ज्योत्सापदेन विषयस्य कीर्तेबाँधनम् । तदनुग्रहार्थे च भूभृदित्यादिचरणत्रयगतानि विशेषणानि कीर्ति- ज्योत्स्नारूपविषयावपयिणोः साधारणधर्मतयोपाचानि । तृतीयच- रणे सुधया काव्यस्य निगरणमपि तदनुग्राहकमेव । यथा वा--- ·बालालंकारः। नाभि कहि रोमावली वापी कापि स्फुरति गगने तत्परं सूक्ष्मपद्या त्रिवलीं सोपानालीमधिगतवती काञ्चनीमैन्द्रनीली । स्तनौ अग्रे शैला सुकृतिसुगमौ चन्दनच्छन्नदेशी घरमाधुर्यत्तत्रत्यानां सुलभममृतं संनिधानात् सुधांशोः ॥ मुखस्य अत्र उपमानेन वाप्या उपमेयस्य नामेः, गगनेन कटयाः, ऐन्द्रनील्या सूक्ष्मपद्यया रोमावल्याः, सोपानाल्या त्रिवल्याः, शैलाभ्यां स्तनयोः, अमृतेन अधरमाधुर्यस्य, सुधांशुना च मुखस्य निगरणम् । अत्रच विपयविषयिसाधारणविशेषणानि नोपात्तानीति पूर्वस्माद्विशेषः । इयं च अभेदातिशयोक्तिरूपकातिशयोक्तिशब्दा- भ्यां व्यवह्रियते ॥ एवम् अभेदेऽपि भेदो लोकोत्तरत्वमोघ- नार्थः । यथा--"अन्यदेवास्य गाम्भीर्यमन्यद्धैर्य महीपतेः। । अत्र नृपगतगाम्भीर्यादलोकप्रसिद्ध गाम्भीर्यादिजातीयत्वात्तेन सहाऽमेदे- ऽपि भेदोक्तिलोकोत्तरत्ववोधनाय । इयं च भेदकातिशयोक्तिशब्देन व्यवहियते॥ असंबन्धेऽपि संबन्धो वोत्कर्षार्थः । यथा- धीरध्वनिभिरलं ते नीरद मे मासिको गर्भः। उन्मदवारणवुद्धया मध्येजठरं समुन्छलति ।। अत्र मेधं प्रति सिंहीवचने गर्भस्य समुच्छलनासंबन्धेऽपि समु- च्छलनसंबन्धोक्तिः शौर्यातिशायिका । इयं च संबन्धातिशयोक्ति- शब्देन व्यवहियते ॥ संबन्धेऽप्यसंयन्धः । यथा-" त्वयि दातरि राजेन्द्र स्वर्द्धमान्नाद्रियामहे I " अन स्वमेषु सत्यप्यादरसं- बधे तदसंबन्धोक्तिः । इयं च असंवन्धातिशयोक्तिशन्देन व्यव- द्वियते ॥ प्रयोजकस्य प्रयोज्यस्य च सरभावः । यथा-- आलिङ्गन्ति समं देव ज्या शराश्च पराश्च ते ।" अप्र शरसंधान- रूपमयोजकस्य शउपतनरूपप्रयोज्यस्य च सहमावोक्तिः । इयं च अक्रमातिशयोक्तिशब्देन व्यवहियते ॥प्रयोजफस्य प्रयोज्यस्य च पौर्वापर्यधेपरीत्यम् । यथा-" अग्रे मानो गतः पश्चादनुनीता भियेण सा ।" अन पतिकानुनयरूपमयोजयोत्पत्तेः माग - ·२४ बालालंकारः। नायिकागतमानापसरणरूपप्रयोज्योत्पत्तिरिति तत्पौर्वापर्यवपरीत्यो क्तिः । इयं च अन्यन्तातिशयोक्तिशब्देन व्यवढियते ॥ प्रयोज्यस्य प्रयोजकज्ञानजन्यत्वम् । यया-"यास्यामीत्युादेते तन्न्या वलयोऽभवदुर्मिका । " अत्र च जमिकावलयीभवनरूपकार्यमुखेन प्रदर्शितस्य नायिकातिकाश्यस्य प्रयोज्यस्य नायकमवासरूपमयोज- कुज्ञानजन्यत्वोक्तिः । इयं च चपलातिशयोक्तशब्देन व्यवहियते ।। अब भेदत्रयेऽपि प्रयोजकातिशयकृतः प्रयोज्यशघ्यातिशयो गम्यते । एतेपामतिशयानामुक्तिरप्यातशयोक्तिशब्देनोच्यते । एतासामति- शयोक्तीनामनुगतलक्षणं नास्तीत्येके । अन्ये तु 'रूपकभिन्नत्वे सति चमत्कृतिजनका हार्यारोपनिश्चयविषयत्वम् ' अतिशयोक्तीनां सामान्यलक्षणम् । अभेदातिशयोक्तावभेदस्य, मेदकातिशयोक्ती भेदस्य, संबन्धातिशयोक्ती संवन्धस्य, असंवन्धातिशयोक्तावसंव- न्धस्य, अक्रमातिशयोक्ती सहभावस्य, अत्यन्तातिशयोक्ती पौर्वापर्यवैपरीत्यस्य, चपलातिशयोक्ती प्रयोजकज्ञानजन्यत्वस्य च आहारापनिश्चयविषयत्वमिति सर्वत्र लक्षणसमन्वय इति । आहार्य- शब्दार्थस्तु उक्तपूर्वी भ्रान्त्यलंकारे ।। १५ ॥ प्रकृतानामेवाऽप्रकृतानामेव वैकस्मिन्वस्तुन्यन्वयस्तु- ल्ययोगिता॥ वस्तु च गुणक्रियादिरूपम् । प्रकृतानामित्यादिबहुवचनं चाऽने- कत्वोपलक्षकम् । तेन द्वयोरपि संग्रहः । औपम्यं चात्र गम्यम् । तत्प्रयोजकस्य साधारणधर्मस्योपादानात् वाचकामावाञ्च उदाहरणम्- दूरीकरोति कुमति विमलीकरोति चेतश्चिरन्तनमघं चुलकीकरोति । भूतेषु किच करुणां वहुलीकरोति मङ्गः मतां किमु न मङ्गलमातनोति ॥

·वालालंकारः। अत्र सत्सङ्गस्य वर्णने प्रकृते तदीयत्वेन प्रकृतानां दूरीकरोत्या- दिक्रियाणामेकस्मिन्वस्तुनि सगरूपे कर्तृकारकेऽन्वयः । अत्र च' क्रियाणां साधारणो धर्मः कर्तृकारकमेव । अत एवेयं कारकतुल्य- योगितेत्युच्यते । इयं च तुल्ययोगिता वक्ष्यमाणार्थान्तरन्यासा. विता । अत्रैव । सङ्गः सतां स तपसा परिलभ्यते हि' इति चरमचरणनिर्माणे तदनन्विता सा बोध्या । अप्रकृतानां यथा- वीक्षितस्य भवता धराभृता रागिणा कविजनस्य सत्वरम् । आश्रियोदवसितं विमुच्यतेऽथोड्रमेण हृदयाङ्गणान्तरम् ॥ अत्र नृपस्य वर्णने प्रकृते अप्रकृतयोरलक्ष्म्युगियोः कोरेक- स्मिन् विमोचनक्रियारूपवस्तुन्यन्वयः । तुल्ययोगितायां हि यथा- कथंचिदनेकत्र एकान्वयश्चमत्कार्यपेक्षितः । तेन निखिलभेदानां संग्रहः ॥ १६ ॥ प्रकृतानामप्रकृतानां चैकसाधारणधर्मान्वयो दीपकम् ॥ प्राग्वदेव अत्राप्यौपम्यं गम्यम् । तत्मयोंजकस्य साधारणधर्म- स्योपादानात् वाचकाभावाच । वहुवचनमप्यविवक्षितम् । प्रकृता- ध्मकृतप्रकाशकत्वेन च दीपसाम्यात् दीपकमिति व्यपदेशः । उदाहरणम्- चन्द्रेण सूर्येण समीरणेन विश्वंभराभृत् भवता च शश्वत् । गतागतक्लेशभरं विपद्य निर्हेतुकं विग्रहिणो भ्रियन्ते । अत्र अप्रकृतानां चन्द्रसूर्यसमीरणानां प्रकृतस्य राज्ञश्च कर्तृत्वेन मरणक्रियारूपैकधर्मेऽन्वयः । यथा वा- मृतस्य लिप्सा कृपणस्य दित्सा विमार्गगायाश्चरुचिःस्वकान्ते । सर्पस्य शान्तिः कुटिलस्य मैनी विधासृष्टौ नहि दृष्टपूर्वा ॥ अत्र प्रथमानिर्दिष्टानां लिप्सादीनां दृष्टपूर्वत्वाभावरूपे एकस्मिन् धर्मेन्वयः । यथा वा-- सुजनाः परोपकारं शूराः शस्त्रं धनं कृपणाः। कुलवत्यो मन्दाक्षं प्राणात्यय पव मुश्चन्ति ।।

·यालालंकारः।
अत्र प्रथमानिर्दिष्टानां सुजनेत्यादिकर्तृणां द्वितीयानिर्दिष्टानां च
परोपकारेत्यादिकर्मणामेकस्मिन् मोचनक्रियारूपधर्मेन्वयेऽपि न क-
तृकर्मणां परस्परं सादृश्यं मासते । किंतु कर्तृणामेव परस्परं सादृश्य
पृथक भासते । तथा कर्मणामेव परस्परं सादृश्यं पृथक् भासत इति
कणां दीपकमेकं कर्मणां चैकामति दे दीपके । चन्द्रेणेत्युदाहरणे
भवतेतिशब्दोपादानान्नृपस्य प्रकृतत्वं स्फुटमेव । मृतस्पेत्युदाहरणे
सुजनेत्युदाहरणे च कस्यचित् प्रकृतत्वे दीपकम् । अन्यया तुल्ययो-
गिता । कारकतुल्ययोगितेव कारकदीपकं स्वयमूहनीयम् । तुल्ययो-
गितायामिव दीपकेपि यथाकथांचेदनेकत्र एकान्वयश्चमत्कार्यपेक्षित
इति वक्तुं शक्यम् । तेन निखिलभेदसंग्रहः । तत्र कस्यचित् प्रकृ-
तत्वे दीपकम् । प्रकृतमात्रत्वे अमकृतमात्रत्वे वा तुल्ययोगितेति
भेदः । एके पुनःपक तुल्ययोगिताया नातिरिच्यते । किंतु तस्या
एव प्रकारान्तरम् । तेन तस्यास्वैविध्यं वक्तव्यमिति । अथ पूर्वपूर्वेण
उत्तरोत्तरमुपक्रियते चेन्मालादीपकम् । यथा-
आस्वादेन रसो रसेन कविता काव्येन वाणी तया
लोकान्तःकरणानुरागरसिकः सभ्यः सभा चाऽमुना।
दारिद्यानलदह्यमानजगतीपीयूपधाराधर
क्षोणीनाथ तया भवांश्च भवता भृमण्डलं भासते ।।
अत्र आस्वादेन रसो मासत इति रसं प्रत्यास्वाद उपकारकः,
रसेन कविता भासत इति कवितां प्रति रस उपकारक इति रीत्या
मालारूपेण स्थितानामास्वादादिपदार्थानां मध्ये पूर्वपूर्वेण आस्वादा-
दिना उत्तरोत्तरस्य रसादेरुपकृतत्वात् मासनक्रियारूपधर्मस्य दीप-
स्येव सर्वत्रोपकारकत्वाच्च मालादीपकमिति प्राचीनाः। एके तु माला-
रूपेणाञ्चस्थितानां पदार्थानां सादृश्यस्यासंपर्कान्नेदं दीपकभेदः ।
किंतु 'पूर्व पूर्व विशेषणं परं परं विशेष्यम्' इति वक्ष्यमाण एका-
बलीमेद इति ॥ १७ ॥

·बालालंकारः। २७ वस्तुप्रतिवस्तुभावापन्नसाधारणधर्मकवाक्यार्थयोरार्थ- मोपम्यं प्रतिवस्तूपमा । वस्तुतः एकरूपयोरपि धर्मयोः पृथक्छब्दाभ्यामुपादानं वस्तुप्र- तिवस्तुभावः । वाक्यार्थयोरिति द्विवचनमनेकत्वोपलक्षकम् । तेन मा. लाप्रतिवस्तूपमाया अपि संग्रहः । उदाहरणम्- दूरे वसन्नपि भवान् गुणगौरवेण लोकोत्तरेण परिपूरित एष्य एव । आकाशवासरसिकोऽप्युडुचक्रवर्ती ज्योत्स्नावगुम्फिततनुः स्पृहणीय एव । अत्र एष्यस्पृहणीयशब्दार्थयोर्वस्तुत ऐक्येप भिन्नशब्दोपात्त- त्वात् वस्तुप्रतिवस्तुभावः । तदापन्नसाधारणधर्मकयोः पूर्वोत्तर- वाक्यार्थयोश्चार्थतः सादृश्यं भासते । यथा वा मदीयदत्तकारुण्य- लाम्- शोभेत चेत्तव दया हदि वर्तमाना गाढं शयीत मम मूर्तिं तदेव दत्त । शैलोदरे जनिमदप्यथ रत्नमयां प्रत्युप्तमेव रुचिमाश्रयते हि हम्नेि । अत्र रुचिशोभयोर्वस्तुप्रतिवस्तुभावः । अत्र च प्रकृतवाक्यार्थस्य उपमेयत्वममकृतवाक्यार्थस्य च उपमानत्वं पर्यवसितम् । मालाप- तिवस्तूपमा यथा- वहति विपधरान् पटीरजन्मा शिरसि मपीपटलं दधाति दीपः । विधुराप भजतेतरां कलई पिशुनजनं खलु पिभ्रति क्षितीन्द्राः।। अत्र धारणरूप एक एव साधारणो धमों वहति-दधाति-भजते- विभ्रतीति चतुर्भिः पदैः पृथगुपात्त इति वस्तुपतिवस्तुमानापन्नः। अत्र च अन्तिमचरणगतवाक्यार्थस्य उपमेयत्वमन्येषां च त्रयाणा- मुपमानत्वं पर्यवसितम् । अस्याः पुनर्मालारूपता स्फुटैव । इयं च पनिवस्तृपमा वैधयेणापि संभवति । यथा- ·२८ बालालंकारः। वंशमवो गुणवानपि सङ्गविशेषेण पूज्यते पुरुषः । न हि तुम्बीफलविकलो वीणादण्डः प्रयाति महिमानम् ।। अत्र द्वितीयार्धगतदृष्टान्तबलात् पूर्वार्धवाक्याथेन 'सङ्गविशेष विना पुरुषो न पूज्यते इति स्वचिपरीनोर्थ आक्षिप्यते। आक्षिप्तस्प च यथाकचित् वाक्यवेद्यतया प्रकृते वाक्यार्थत्वमेवेष्टमिति आक्षि- सपूर्वार्धवाक्यार्थस्य द्वितीयार्धवाक्यार्थेन सह सादृश्यं स्पुटमेव गम्प- ते । अत्र च पूजनाभावमहिमाभावयोवस्तुमतिवस्तुभावः । केचितु द्वितीयार्धवाक्यार्थेन 'तुम्बीफलसहितो वीणादण्डो महिमानं प्रयाति' त्यर्थमाक्षिपन्ति । अस्मिन् पक्षे तु पृजनमहिम्नोर्वस्तुप्रतिवस्तुमावः । अथ वैधम्र्येण प्रतिवस्तूपमेति यदुच्यते तत्तु आमुखं वैधर्म्यस्य प्रती- यमानत्वात् संगच्छते । इयं च वाक्यार्थयोः सामान्यविशेषमावा. नापन्नयोर्मवति ॥१८॥ बिम्बप्रतिविम्वभावापन्नसाधारणधर्मादिकं वाक्यार्थयो. रार्थमौपम्यं दृष्टान्तः॥ आदिशब्देन उपमानोपमेये । उदाहरणम्- अन्येषु सत्स्वपि नृपेषु मनीपिचेत आहादयत्यतितमामयमेव भूपः । सर्वग्रहेषु परितः स्थितिमत्सु तावत् संवर्धयत्युडुपतिर्जलधेः प्रवाहम् ।। अत्र पूर्वोचरवाक्यार्थयोरार्थे औपम्ये पूर्ववाक्यप्रविष्टानामन्यन्- पमनीपिचेतआह्वादनवर्ण्यनृपाणाम् उत्तरवाक्यप्रविष्टानामन्यग्रहज- लधिमवाहसंवर्धनोडुपतीनां च यथाक्रमं बिम्बप्रतिविम्बभावापन्न- त्वात् लक्षणसमन्वयः। बिम्बप्रतिविम्बभावश्च उपमानकोटिप्रवि- शानाम् उपमेयकोटिमविष्टानां च धर्माणां परस्परसादृश्यादभेदः । प्रतिवस्तूपमायां हि साधारणधर्मों वस्तुप्रतिवस्तुभावापन्नः । अत्र तु बिम्बप्रतिविम्बमावापन्न इति भेदः । अयं च वैधयेगापि दृश्यते । यथा--- ·बालालंकारः। कृतं च गर्वाभिमुखं मनस्त्वया किमन्यदेवं निहताश्च नो द्विपः । तमांसि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमान्न यावदायात्युदयाद्रिमौलिताम् ।। अत्र मनोगर्वाभिमुखीकरणवैरिहननयोरंशुमदुदयाचलमस्तकाना- गमनतमःस्थित्योश्च यथाक्रमं वैधम्र्येण विम्बप्रतिविम्बभावः। वैधhमतिवस्तूपमाया इव वैधदृष्टान्तस्यापि विवेकसरणिः ॥ १९ ॥ उपात्तयोरर्थयोरार्थोऽभेद औपम्यपर्यवसायी निदर्शना॥ औपम्यपर्यवसायित्वं च सादृश्यमूलकत्वम् । इयं च वाक्यार्थ- निदर्शना पदार्थनिदर्शना चेति वेधा । उदाहरणम्- कवित्वरसिकाग्रगे त्वयि धरापतौ जाग्रति विरच्य कवितासुधामितरभूभृतं दर्शयन् । स्थितं तरुणशेखरं परिविहाय साकं स्तनं- धयेन युवतीं सुतां खलु विवाहयत्यात्मनः ॥ अत्र वयेतरनृपं प्रति सरसकविताप्रदर्शनं स्तनंधयेन सह तरु- णसुताया विवाहनं चाभिन्नमिति तत्सादृश्यमूला बुद्धिः । इयमेक- वाक्यगता वाक्यार्थनिदर्शनोदाहता। यदि तु प्रकृतोदाहरणे 'यो दर्शयति स विवाहयति' इति रचना क्रियते तदा मिन्नवाक्यगता सा बोध्या। यथा वा मदीयदत्तकारुण्यलहर्याम्- येऽभ्यर्थितं भवति दातरि जाग्रतीशा- ऽन्यं संसरन्ति खलु ते पदवीं मजन्ने । हित्वा सुधाजलनिधिं लवणाम्बुकूर्प संयाचतः सतृप इत्यथ नो वदेत् कः ।। अत्र त्वां विहायान्यानुसरणं सुधासमुद्रं विहाय क्षारोदकूप- याचनं चाभिन्नमिति द्वयोर्वाक्यार्थयोरमेदवद्धिः सादृश्यमूला । पदार्थनिदर्शना यथा- उदयति विततो रश्मिरजावहिमरुची हिमधाग्नि याति चास्तम् । वहति गिरिरयं विलम्बिघण्टाट्यपरिवारितवारणेन्द्रलीलाम् ॥.

·वालालंकारः । अत्र लीलात्वेन रूपेण उपमानोपमेयगतधर्मभूतयोलीलाशब्दा- र्थयोयोरपि लीलाशब्देनोपात्तत्वादुपात्तयोरित्यादिप्रकृतलक्षणम- वृत्तिः । विम्वप्रतिविम्बभावापन्नवस्तुविशिष्टार्थयोः प्रकृतकर्मि- गतयोरार्थीभेदे वाक्यार्थनिदर्शना । उपमानोपमेयगतधर्मयोरा- भेदमतिपत्तौ पदार्थनिदर्शना । उपमानोपमेययोरन्यतरधर्मस्याऽन्य- तरत्रारोपः पदार्थनिदर्शनेत्येके । मालारूपापि निदर्शना दृश्यते । यथा- हालाहलं खलु पिपासति कौतुकेन कालानलं परिचुचुम्बिपति प्रकामम् । व्यालाधिपं च यतते परिरब्धुमद्धा यो दुर्जन वशयितुं कुरुते मनीपाम् ।। अत्र हालाहलपानं कालानलचुम्बनं व्यालाधिपपरिरम्भणं दुर्ज- नवशीकरणं चाभिन्नमिति सादृश्यमूला बुद्धिः । चतुर्थवाक्यार्थ उपमेयमन्ये च त्रय उपमानानीति मालारूपताऽस्याः स्फुटैव । लक्षणे अर्थयोरिति दिववनमनेकत्वोपलक्षकम् । तेनाऽस्यां माला- रूपायां नाऽव्याप्तिः । अथाऽन्ये तु-स्वक्रियया परान् प्रति सतोऽसतो वाऽर्थस्य वोधनं यन्निवध्यते स निदर्शनायास्तृतीयः प्रकार: । यथा- चूडामणिपदे धत्ते योगम्बरे रविमागतम् । सतां कार्यातियेयीति बोधयन् गृहमेधिनः । अत्र समागतं रवि शिरसा संभावयन्नुदयाचलः स्वनिष्ठया रवि- धारणक्रियया मर्यवान्येनापि सत्सेवा कार्येति सदर्थ बोधयन् नि- पद्ध इति सदनिदर्शनेत्याहुः । परे तु बोधयन्निव बोधयन्निति गम्योत्मेक्षयवाऽस्य गतार्थता । उत्प्रेक्षावाचकस्येवादेरप्रयोगे गम्यो- क्षेति तु उक्तपूर्वम् । एवम्- उन्नतं पदमवाप्य यो लघुलीलयैव स पतेदिति ब्रुवन् (ध्रुवम्)। शैलशेखरगतो दृपत्कणचारुमारुतधुतः पतत्यधः ।।

·यालालंकारः। इत्यसदनिदर्शनोदाहरणस्यापि । ध्रुवमिति पाठे तु वोधयन्वो- धायतुं वेत्यस्याऽध्याहारः । एवं च तृतीयप्रकारो नाभ्युपेय इत्याहुः ॥ २०॥ उपमानादुपमेयस्य गुणविशेपवत्त्वेनोत्को व्यतिरेकः॥ गुणविशेपश्च न साधारणः किंतु विधर्मभूतः । उदाहरणम्- मनुजदेव कथं नु भवान् सुराशिपसमः स च संनिधिमागते । अभिमतां श्रियमर्पयति ध्रुवं त्वमथ दूरतरस्थितिमत्यपि ॥ अत्र दूरस्थाय निकटस्थाय च अभिमतश्रीसमर्पणेन गुणेन उप- मेयस्य प्रकृतनृपस्य उपमानात्कल्पवृक्षादुत्कर्षः। नास्ति चायं गुणः कल्पवृक्षे । स हि निकटस्थायव श्रियमर्पयतीति विधर्मत्वं गुणस्य । अयं च व्यतिरेक उपमेयोत्कर्पकोपमानापकर्षकयोधर्म्ययोईयोरपि उपादानाऽनुपादानाभ्यामेकतराऽनुपादानेनच तापचतुर्धा ।सोऽप्यु- पमायाः श्रीतीत्वाऽऽर्थीत्वाऽऽक्षिप्तात्वादशविधो भवन् सश्लेपनिः- श्लेषत्वाभ्यां चतुर्विंशतिप्रकार इति प्राञ्चः । उपमाभेदाः सर्वे एवा- प्र संमवन्तीति नेयं चतुर्विंशतिभेदगणना युज्यत इति नव्याः। अय उपमानादुपमेयस्य गुणविशेपन्यूनत्वेनापकर्पोप व्यतिरेकः । यथा- जगत्रयत्राणधृतव्रतस्य क्षमातलं केवलमेव रक्षन् । कयं समारोहसि हन्त राजन् सहस्रनेत्रस्य तुलां दिनेत्रः॥ अत्र उपमानाच्छादुपमेयस्य राज्ञः सहस्रनेत्रत्वजगत्रयवाण- धृतवतत्वरूपेण गुणद्वयेनैव न्यूनत्वादपकपः । तथा च धर्मद्वयेनैव न्यूनोसि धर्मान्तरेण तु सम इति मतीतिकृतचमत्कारविशेपादस्या- ऽलंकारतेत्याहुः । तन्मते ' उपमानादुपमेयस्य गुणविशेषवत्वेनो. स्कर्षों गुणविशेषन्यूनत्वेनापको वा व्यतिरेकः ' इति लक्षणं घोप्यम् । अस्मिन्नलंकारे च गुणान्तरप्रयुक्तं सादृश्यमावश्यकमेव ।

·बालालंकारः। . दृढतरनिवद्धमुष्टेः कोशनिषण्णस्य महजमलिनस्य । कृपणस्य कृपाणस्य च केवलमाकारतो भेदः ॥ इत्यत्र तु उपमेयस्य कृषणस्य उत्कर्षाऽपकर्पयोरन्यतरस्या- प्रतीतेन व्यतिरेकः । किंतु कृपणकृपाणयाईयोः केवलसादृश्यस्य प्रतीतर्गम्योपमैव ॥२१॥ गुणप्रधानभावापन्नयोरर्थयोः सहार्थसंबन्धः सुन्दरः सहोक्तिः॥ गुणत्वं चावाप्रधानत्वम् । तय 'सहयुक्तेप्रधानेइति शास्त्र. सिद्धम् । सहार्थश्व साहित्यम् । सुन्दरत्वं वात्रातिशयोक्त्याऽनु- प्राणने भवतीति वदन्ति । उदाहरणम्- श्रीमन् भूमीश्वर ननु सुधोदन्वतो निर्मलानां फल्लोलानां प्रियसहचरस्त्वत्कटाक्षः सहेच । लक्ष्म्या शश्वन्निखिलमनुजैः काम्यया प्रस्फुरन्त्या घर्ग वर्गे निपततितरां पण्डिताग्रेसराणाम् ॥ अत्र लक्ष्मीकटाक्षरूपयोर्गुणप्रधानयोः सहमायः । स च कटाक्ष- पातस्य कारणस्य तत्कार्यस्य च लक्ष्मीप्राप्तेः सहभावात्मिकयाति- शयोक्त्याऽनुमाणनात् सुन्दरः । अत्र च गुणप्रधानयोर्लक्ष्मीकटा- क्षयोः साधारणधर्मों निपतनक्रिया । यथा वा- सह कुमुदकदम्बैः काममुल्लासयन्तः सह घनतिमिरौधैधैर्यमुत्सारयन्तः । • सह सरसिजपण्डैः स्वान्तमामीलयन्तः मतिदिशममृतांशोरंशवः संचरन्ति । अत्र गुणस्य कुमुदकदम्बादेः प्रधानस्य च कामादेः सहभावः तयोश्च साधारणो धर्म उल्लासादिः । यद्यपि कुमुदकदम्बादिनिष्ठमु- । लासादिकं पत्रोन्मीलनादिरूपं मिन्नम् । कामादिनिष्ठं च प्रादुर्भाश- ·वालालंकारः। दिरूपं भिन्नम् । तथाप्याश्रयभेदेन भिन्नयोस्तयोरुल्लासादिपदार्थभू- तेन विकासत्वाघेकरूपेणाक्रान्ततया अभेदाध्यवसायात् साधार- ण्यम् । “सहाधरदलेनाऽस्या यौवने रागभाक् प्रियः । " इत्यत्र तु आसक्तिलौहित्ययोः सर्वथा परस्परं भिन्नयोः रागशब्दगतश्लेषमूल- कादभेदाऽध्यवसायात्साधारणधर्मता । सहभावश्चात्र प्रियाधरयोः । अस्यां हि साधारणधर्म प्रधानस्य शाब्दोऽन्वयः । गुणस्य च आर्थो- न्वयः । 'पुत्रेण सहाऽऽगतः पिता' इत्यादी सहभावस्यासुन्दर- त्वान्न सहोत्यलंकारः । लक्षणे अर्थग्रहणात् पर्यायायुपस्थितस्य साहित्यस्य संग्रहः ।। २२॥ विनाऽर्थसंबन्धः सुन्दरो विनोक्तिः ॥ सुन्दरत्वं च विनाकृतस्य वस्तुनो रमणीयत्वारमणीयत्वाभ्यां भवति । उदाहरणम्- भभुतया क्षितिपेन्दिरया धिया प्रतिभयाधिकयाऽथ च संपदा । परिवृतोऽतितरां हि विराजते मनुजदेव मदेन विना भवान् ॥ यत्र प्रशस्तप्रभुत्वादिगुणास्तत्र मदोऽवश्यंभावी, स च प्रकृते नास्तीति विनाकृतस्य वर्ण्यस्य रमणीयत्वात् विनार्थसंबन्धस्य सुन्द- रत्वम् । अरमणीयत्वे यथा- संपदा संपरिष्वक्तो विद्यया चाऽनवद्यया । नरो न शोभते लोके हरिभक्तिरसं विना॥ अत्र हरिभक्तिरसेन विनाकृतस्य अरमणीयत्वम् । 'जलं विना मरुर्दुष्टः' इत्यादावसौन्दर्यान्न विनोक्त्यलंकार इति वदन्ति । अप्रापि लक्षणे अर्थग्रहणस्य प्राग्वदेव प्रयोजनं बोध्यम् ॥ २३ ॥ यंत्र प्रस्तुतर्मिको व्यवहारः सारूप्यसाधारणविशेष- णाऽन्यतरमात्रोपस्थापिताऽप्रस्तुतर्मिकव्यवहाराऽभेदेन भासते सा समासोक्तिः ॥

·वालालंकारः। सारूप्यं नाम शुद्धसादृश्यम् । तच्च प्रस्तुताऽप्रस्तुतवृत्तान्तयोः । विशेषणानां साधारण्यं श्लेषकृत शुद्धं वा । उदाहरणम्- कविप्रसूनां कवितां नितान्तं रम्या रसेनोपचितप्रतीकाम् । संस्कृत्य दत्तां करतो गृहीत्वा चुम्नत्यभीक्ष्णं बत वासुदेवः ।। अत्र श्रीवासुदेवाख्यप्रस्तुतर्मिर्तृको नितान्तरम्यत्वादिगुण- विशिष्टशुद्धलेखनादिसंस्कारपूर्वममर्पितकवितार्मकः करग्रहणपूर्व- कपठनादिप्रयुक्तमुखसंवन्धरूपचुम्वनव्यवहारः प्रकृतः शत्या प्रतीयते । तदुत्तरक्षणे च विशेषणसाम्बवलात् कविताशब्दगतस्त्री लिङ्गात् वासुदेवशब्दगतपुंलिङ्गाश्च अप्रस्तुतमिभूतपतिकर्तृको नितान्तरम्मत्वादिगुणविशिष्टविवाहसंस्कारपूर्वकसमाप्तिकान्तार्मका करग्रहणपूर्वक्रवकसंयोगरूपचुम्बनव्यवहारोऽप्रकृतः प्रतीयत इत्यत्र सहदया. प्रमाणम्। तदभेदेन च प्रकृतव्यवहारो भासते सहृदयान्प्र- तीति लक्षणाऽनुगमः । विशेषणाना श्लेपकृतसाधारण्येनेयं समा- सोक्तिरुदाहृता । शुद्धसाधारण्येन यथा- व्यावलगत्कुचभारमाउलकचं व्यालोलहारावलि प्रेत्कुण्डलशोभिगण्डयुगुलं प्रस्वोदे वक्राम्बुजम् । शश्वद्दत्तकरमहारमधिकश्वासं सादेतया यस्मात्क्न्दुक सादरं सुभगया संसेव्यसे तत्कृती ॥ अब सुभगया सेव्यमानस्य प्रस्तुतर्मिणः कन्दुक्स्य वृतान्तः प्रकृतः शक्त्या प्रतीयमानो व्यावलगत्कुचभारमित्यादिशुद्धसाधारण- विशेषणबलात् कन्दुकशब्दगतपुंलिङ्गाच मतीयमानेन विपरीतसुर- तासक्तनायिकया सेव्यमानस्याप्रस्तुतधर्मिणःकामुकस्य वृत्तान्तेना- प्रकृतेन सहागभन्नतया भासते । सारूप्येण यथा- आपेदिरेम्नरपथ परितः पतङ्गा भृङ्गा रसालमुकुलानि समाश्रयन्त । संकोचमचाने सरस्त्वाये दीनदीनो मीनो नु हन्न स्तमा गतिमभ्युपैतु ॥

·वालालंकारः। ३५ अत्र प्रस्तुतधर्मिणः क्षीणसरसो वृत्तान्तो वर्ण्यमानस्तत्सारू- प्यवलादवगतेनाधस्तुतधर्मिभूतक्षीणराजादितदेवावलम्बपुरुषादि- वृत्तान्तेनाप्रकृतेन सहाभिन्नतया भासते सहदयान्प्रतीति लक्षण- समन्वयः । सरोवृत्तान्तस्य प्रस्तुतत्वविवक्षायां राजवृत्तान्तस्य च अप्रस्तुतत्वविवक्षायामिदं सारूप्यनिवन्धनायाः समासोक्तरुदाहर- णम् । तद्वैपरीत्ये त्वप्रस्तुतप्रशंसायाः । उभयोः प्रस्तुतत्वे प्रस्तुतापुर- स्य । समासोक्ती हि विशेषणसाम्यमहिना सारूप्यमहिम्ना वा मतीतोऽप्रकृतव्यवहारः स्वानुगुणं नायिकादिमर्थमाक्षिप्य तेन परि- पूर्णविशिष्टशरीरः प्रकृतव्यवहारे स्वावयवतादात्म्यापन्नतदवयवोऽभे- देनावतिष्ठते । तस्य च प्रकृतात्मनव कार्योपयोगित्वं परिणामवत् । यत्र प्रकृतधर्मिण उपादानमप्रकृतधर्मिणश्वाऽनुपादानं सोऽस्या विपयः ॥ २४ ॥ - विशेषणानां साभिप्रायत्वं परिकरः॥ साभिप्रायत्वं च प्रकृतार्थोपपादकचमत्कारजनकव्यञ्जनावृत्तिबो. ध्यार्थकत्वम् । उदाहरणम्- कविकष्टज्ञोऽयमहो लक्ष्म्याश्लिष्टो वसुंधरापालः ॥ आकिंचन्योपेतं कुलं कवीनां विभर्ति सानन्दम् ॥ अत्र कविकुलश्रमानुरूपभरणसामर्थ्याभिप्रायगर्भाणि पूर्वाधा- पात्तानि विशेपणानि । भरणाचश्यकत्वाभिमायगर्भ च तृतीयचर- णात्मकं कविकुलविशेषणम् । साभिप्रायानेकरिशेपणोपन्यासे एवा- ध्यमलंकार इति प्राश्चः ।नव्यास्तु साभिप्रायकविशेषणोपन्यामेऽव्ययं माति । यथा--"मुधांशुफलितोत्तंसस्तापं हरतु वः शिवः । " बन सुधांशुकलितोत्तंस इत्येकस्यैव विशेषणस्य तापहरणमामर्थ्यरूपो व्यङ्गयोथः शिवकर्तृकतापहरणोपपादकः इति ॥ २५॥ विशेप्यस्य साभिप्रायत् परिकराकरः ॥ अवापि सामिप्रापलं प्राग्वदेव परिष्करणीयम् । उदाहरणम्- ·. वालालंकार। धन्यो जगत्यामयमर्थपालश्चतुर्भुजो यद्धृदयाजकोशे । वप्तन्नजस्रं चतुरः पुमान दातुं समर्थोऽत्तितरां चकास्ति । अत्र चतुर्भुज इति विशेष्यं युगपञ्चतुर्विधपुरुपार्थदानसामर्थ्या- भिप्रायगर्भम् । चतुर्भिः करैश्चतुर्णा पुरुषार्थानां युगपदानस्य सौक- यात् । यथा वा- फणीन्द्रस्ते गुणान् वक्तुं लिखितुं हैहयाधिपः । द्रष्टुमाखण्डला शक्तः काहमेप क ते गुणाः।। अब सहस्रवदनाद्यभिप्रायगर्माणि फणीन्द्रेत्यादिविशेष्यपदानि वहूनीति पूर्वस्माविशेषः । अयं च परिकरान्नातिरिच्यत इति मते परिकरलक्षणगतस्य विशेपणानामित्यंशस्य स्थाने पदानामित्यंशो निवेशनीयः । तेनोमयत्रापि लक्षणप्रवृत्तिः । केचित्तु विशेषणाना- मिति विशेष्योपलक्षणपरमिति व्याल्पाप परिकरे परिकराङ्कुरमन्त- मौवयन्ति ॥ २६॥ गूढस्यापि प्रकाशं प्राप्तस्य कस्यचिदर्थस्य केनापि मिपेण गोपनं व्याजोक्तिः॥ अपद्रुती हि उपमेयतावच्छेदकनिषेधपूर्वकमुपमानवादात्म्यस्था- पनम् । अत्र तु किंचिदनिपिध्येव गूढस्यापि लिङ्गादिना प्रकाश माप्तस्य कस्यचिदर्थस्य अतात्विककारणायुपन्यासेन गोपनमा- प्रम् । तेन सीत्कारं शिमयति व्रणयत्यधरं तनोति रोमाञ्चम् । नागरिकः किं मिलितो नहि नहि सखि मनः पवनः ।। इत्यादी गूढस्यापि सीत्कारादिना प्रकाश प्राप्तस्य नायकरूपस्प किंचिदर्थस्य हेमनः पवन इत्युक्त्या गोपनेऽपि न व्याजोगति। किंतु नायके उपमेयतावच्छेदकभूतं नायकत्वं नहि नहीत्यनेन निपिध्य उपमानभूतहमनपरनतादात्म्यस्य स्थापनादपठतिरे थे. त्याहुः । उदाहरणम्- ·७ वालालंकारः। शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानागरिजाहस्तोपगूढोलस- द्रोमाञ्चादिविसंष्ठुलाखिलविधिव्यासङ्गभङ्गाकुलः । हा शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान सस्मितं शैलान्तःपुरमात्मण्डलगणैर्टष्टोऽवतादः शिवः ॥ अत्र शिवगतस्य पार्वतीविषयकरातभावरूपस्य किंचिदर्थस्य गूढस्यापि तत्कार्यभूताभ्यां कम्पपुलकाभ्यां प्रकाशं प्राप्तस्य तयोः कम्पपुलकयोः शैलेन्द्रशैत्यकारणकत्वप्रदर्शनपरोक्तिमिपेण शिवकर्टकं गोपनम् । यथा वा-" त्वामालिखन्ती दृष्ट्वाऽन्यं धनुः पौष्पं करे- लिखत् । " अत्र नायकं प्रति नायिकाविपंयकदूतीवाक्ये गूढ- स्यापि नायकाऽऽलेख्यलेखनेन प्रकाशं प्राप्तस्य तद्विपयकानुरागस्य तत्करे पुष्पचापलेखनक्रियया मन्मथोऽयं मया लिखित इति प्रदर्शन- परया नायिकाकर्टकं गोपनम् । पूर्वत्र उक्त्या गोपनम् । इहतु क्रिय- येति भेदः । एतेन द्वितीयोदाहरणे क्रियया गोपनायुक्त्यलंकार इति वदन्तः प्रत्युक्ताः । तस्य व्याजोक्त्यैव गतार्थत्वात् ॥ २७ ॥ श्रुत्यैकयाऽनेकार्थप्रतिपादनं श्लेपः ॥ स च विविधः । अर्थश्लेषः शब्दश्लेपश्चेति । उदाहरणम्- प्रवर्तयन् क्रियाः साध्वीर्मालिन्यं हरितां हरन् । महसा भूयसा दीप्तो विभाति च विभाकरः ।। अत्र विमाकरपदवाच्यो राजविशेषो मार्तण्डश्चेत्युभयार्थपराणि 'पर्तयन् कियाः साध्वीः' इत्यादीनि विशेपणभूतानि वाक्यानि । प्रवर्तयन् क्रियाः साध्वीः । इत्यादीनां ' कारयन् कर्म विमलम् । इत्यादिपर्यायपरिवृत्तिसहत्वादर्थश्लेपोऽयम् । विमाकर इत्यंशे तु तस्य पर्यायपरिवृत्तिसहत्वामावात् शन्दश्लेपः । केचित विमाकरशन्दः शल्पा सूर्य बोधयति, योगेन च नृपं बोधयतीत्येतदंशेऽप्यर्यश्लेषः। ममाकरादिपर्यायशन्दपरिवृत्तिसहत्वादित्याहुः । शन्दश्लेपो यथा- गोत्राविता मन्त्रकरोतिभूतिर्दुर्गाधिनायो दिजसनमर्ता। चक्रिप्रियः संश्रयणीय एव श्रीवासुदेवः कविमिः शिवोवा ॥ .

·वालालंकारः। अत्र मकृच्छ्रवणेनैव शिश्वासुदेवयोरनुरूपानेकार्थप्रतिपादकानि गोत्रावितेत्यादिविशेषणानि । गोत्राविता, दुर्गाधिनाथ इत्यत्र सभड्गश्लेपः । गोतस्याऽविता गोत्राया अविता, दुर्गस्याधिनाय दुर्गाया अधिनाथ इति पदभङ्गद्वारा अनुरूपाऽनेकार्थमतिपादकत्वात् । अन्यत्र त्यभङ्गः । परस्परविलक्षणं पदभङ्गमनपेक्ष्याज्नेकार्थप्रतिपाद- कत्वात् । यद्यप्ययं श्लेप प्रायेणालंकारान्तरस्य विषयमाभानविशते; तथापि मर्वदो माधवः पायाद्योगंगां समदीधरत् ।' इत्यादालंका. रान्तरगंभारनारहिते सारकाशत्वान्नालंकारान्तरस्य बाधकः । प्रत्युत तेनैव स्वविषयेभ्यं वाध्यत इत्येकै । संसर्ण इत्यपरे ॥ २८॥ श्लेपेण काका वाऽभिप्रेतातिरिक्तार्थस्य कल्पनं वक्रोक्तिः॥ श्लेपमूलका वक्रोक्तिस्तु द्विविधा । अर्थश्लेषेण शब्दश्लेषेण चेति । उदाहरणम्- भिक्षार्थी म क यातः ? मुतनु वलिमरसे, ताण्डवं धाऽद्य भद्रे? मन्ये घृन्दावनान्ते व नु स मृगशिशुर् ? नव जाने वराहम, । पाले बचिन्न दृष्टो जरठपपतिर ? गोप एवाश्स्य वेत्ता, लीलामलाप इत्थं जलनिधिहिमवत्कन्ययोखायतां नः ।। अन हगद्यर्थमभिमेत्य लक्ष्म्याः मनः । वामनादिमूर्तिधारिहरि- रूपमर्थान्तरं परिरालय पावत्या उत्तरम् । मिक्षार्थीत्यादिपदाना पर्यायशब्दपरित्तिमहत्यादिदमर्थश्लेपेण पोतदाहरणम् शब्दक्षेपण पाक्तिर्यथा-'मुच मानंदिनं माप्तं नेह नन्दी हरान्तिके। जामानं मुश्च प्राता रानिग्त्यिामिप्रेतार्थके नायक- वाक्य नान्दनं मानं मा मुश्चत्वर्यान्तरं नायिकया शब्दशेण परिपनम् । तर नेह नन्दी याद्युत्तरेण स्फुटीभाति । इदमाता- ब्दहण पोरदाहरणम् । हित शब्दशेपेण वमोक्तिधा- भाषेत्री सम्मान विदापदनग्लानिरधुना स ते गमः स्थाना न युधि पुग्नी लक्ष्मणमग्य ।

·वालालंकारः। इयं यास्यत्युच्चैर्विपदमधुना वानरचमू- लविष्ठेदं पष्ठाक्षरपरविलोपं पठ पुनः ।। अत्र पादत्रयात्मकं सीतां प्रति रावणवाक्यम् । तं प्रति च चतुर्थपादात्मकं सीतावाक्यम् । तत्र 'मम जयो भविता, रामस्य तु पराभयो भविता' इत्यभिप्रेतार्थके रावणवाक्ये पादत्रयात्मके पष्ठा- क्षरात् पराणां त्रि-न-वि-इति त्रयाणां वर्णानां लोपात्मकेन विकारेण 'रामस्य जयो भविता, तब तु पराभवो भविता' इत्यर्था- न्तरं सीतया कल्पितम् । काकुनेर्षिकारस्तस्यादाहरणं यथा- असमालोच्य कोपस्ते नोचितोऽयमितीरिता । नैवोचितोऽयमिति तं ताडयामास मालया ।। अत्र नैवोचित इति काका उचित एवेत्यर्थान्तरकल्पनम् । इयं घ वक्रोक्तिः शब्दालंकार इत्यन्ये । अर्थालंकार इति परे ॥ २९ ॥ अप्रस्तुतेन व्यवहारेण सादृश्याद्यन्यतमप्रकारेण प्र- स्तुतव्यवहारो यत्र प्रशस्यते साऽप्रस्तुतप्रशंसा ॥ आदिना कार्यकारणभावः सामान्यविशेषभावश्च । एवं च अप्र- स्तुतेन स्वसदृशं प्रस्तुतं गम्यते यस्यामित्येका । कार्येण कारणमिति दितीया । कारणेन कार्यमिति तृतीया । सामान्येन विशेप इति चतुर्थी । विशेपेण सामान्यमिति पञ्चमीति पञ्चविधेयम । प्रशंसनं च वर्णनमात्रम्, नतु स्तुतिरेव । उदाहरणमू- एको विधुर्जयति सर्वनभश्चरेषु यः संचितामृतकलार्पणतोऽमरेन्द्रान । शश्वद्विभर्ति च तदक्तरैश्चकोरान् रत्नाकरोपि नरिनर्ति यदीययांगात् ।। अत्र अप्रस्तुतेन विधुव्यवहारेण वाच्येन कविमरणप्रजारअनचा वर्तिसंतोपणपरस्य वर्णनीयत्वेनामिमतस्य नृपस्य व्यवहारः प्रस्तुनः प्रतीयते । अस्यां च वाच्यार्थः कचित प्रतीयमानार्थ ·बालालंकारः। नापेक्षते । यथोक्तोदाहरणे चन्द्रे उक्तविशेषणानामवाधान्न प्रतीय- मानार्थतादात्म्यापेक्षा । क्वचिच्च स्वगतविशेषणान्वययोग्यतामासा- दयितुं प्रतीयमानार्थतादात्म्यमपेक्षते । यथा- कस्त्वं भोः कथयामि दैवहतकं मां विद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्मादिदं कथ्यते । वामेनास्त्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकरणे मार्गस्थितस्यापि मे ॥ अत्र वाघ्येन अप्रस्तुतशाखोटकव्यवहारेण निर्विष्णपुरुपविशेप- व्यवहारः प्रस्तुतः प्रतीयते । अत्र च जडस्य वाच्यशाखोटकस्य वचनमातिवचनसंवोधनाद्यन्वययोग्यताया अभावात् तत्संपादनाय गम्यमानार्थतादात्म्यापेक्षा । यथा वा- नितरां नीचोऽस्मीति त्वं खेदं कूप मा कदापि कृथाः । अत्यन्तसरसहृदयो यतः परेपां गुणग्रहीतासि ।। अत्र वाच्येन अमस्तुतकृपव्यवहारेण खिन्नपुरुपविशेपव्यवहारः प्रस्तुतः प्रतीयते । अत्र च वाच्यकूपस्य नीचत्वादिविशेपणान्युप- पद्यन्त एवेति न तदेशे प्रतीयमानार्यतादात्म्यापेक्षा । जडस्य तु तस्प संयोध्यत्वं खिन्नत्वं च नोपपद्यत इति तदंशे एव प्रतीयमा- नार्यतादात्म्यापेक्षा । एवं च पूर्वत्र साकल्येन मतीयमानार्थतादा- त्म्यापेक्षा । इह तु अंशेनेति विशेषः। किंच पूर्वोदाहरणद्वये न श्लि- विशेपणा अप्रस्तुतप्रशंसा । इह तु शिष्टविशेषणेति चाऽपरो विशेषः । उदाहरणत्रयेपि वाच्येन अप्रस्तुतव्यवहारेण प्रस्तुतव्यव- हारमतीती सादृश्यं मूलामति सादृश्यमूलकेयमुदाहृता । कार्य कारणं गम्यं यथा- त्वदङ्गमार्दवे दृष्टे क्स्य चित्ते न भासते । मालतीशगमृल्लेखाकदीनां कठोरता ॥ अत्र अप्रस्तुतेन मालत्यादिगतकाटोर्यरूपेण कार्यण वाग्येन नापिकाङ्गानां सौमार्यातिगयः कारणं प्रस्तुतं गम्यने । कार्यका.

·- वालालंकारः। रणभावश्चेह ज्ञानयोः । नहि सौकुमार्यातिशयेन मालत्यादिषु का- डोर्य जन्यते । किंतु सौकुमार्यातिशयज्ञानेन काठोर्यज्ञानं जन्यत इति । कारणेन कार्य गम्यं यथा- आनम्य वल्गुवचनैर्विनिवारितेऽपि रोपात्प्रयातुमुदिते माय दूरदेशम् । याला कराङ्गुलिनिदेशवशंवदेन कीडावेिडालशिशुनाऽऽशु रुरोध मार्गम् ॥ अत्र प्रवासानिवृत्तोऽस्मीति प्रस्तुतं कार्य बिडालकरणकमार्गोप- रोधेना प्रस्तुतेन कारणेन वाच्येन गम्यते । सामान्येन विशेपो यथा-- सौहार्दस्वर्णरेखाणामुच्चावचभिदाजुपाम् । परोक्षमिति कोऽप्यस्ति परीक्षानिकपोपलः ॥ अत्र अप्रस्तुतेन सामान्येनाऽर्थेन वाच्येन 'प्रत्यक्षमिव परोक्षेपि मातमाचरसि चेत्त्वमुत्तमः सुहृत् ' इति विशेषोऽर्थः प्रस्तुतो गम्य- ते । विशेपेण सामान्यं यथा- अनाधिरोपितमृगश्चन्द्रमा मृगलाञ्छनः। केसरी निष्ठुरक्षिप्तमृगयूयो मृगाधिपः॥ अत्र पूर्वप्रस्तावानुसारेण 'क्रूर एव ख्यातिभाग्भवति न मृदुः इति सामान्यं प्रस्तुतमप्रस्तुतेन विशेषार्थेन वाच्येन गम्पते । समासोक्ती हि प्रस्तुतव्यवहारेण वाच्येन अप्रस्तुतव्यवहारः प्रतीयते। अत्र तु अप्रस्तुतव्यवहारेण वाच्येन प्रस्तुतव्यवहारः प्रतीयत इतीयं समासोक्तिवपरीत्यवती ॥ ३० ॥ प्रस्तुतेन व्यवहारेण प्रस्तुतव्यवहारो यत्र प्रशस्यते स प्रस्तुताङ्कुरः॥ उदाहरणम्- लघुरहामेति खेदं मा गमः कूप तावत् निखिलगुणिजनस्त्वजीवनेनातितृप्तः। " .

·* बालालंकारः। यसकृदिह पुनस्त्वां शंसति प्रेमपूणों गुरुमापे जलधिं नो जीवनार्थ्यप्युपैति ॥ मत्र कूपव्यवहारो नृपव्यवहारश्च द्वावपि प्रस्तुतत्वेनाऽभिप्रेती । तत्र कूपव्यवहारेण वाच्येन वर्णनीयनृपव्यवहारः प्रतीयते । तत्र च प्राग्वत्सादृश्यमेव मूलम् । ययं चामस्तुतप्रशंसातो नातिरिच्यत इत्येके । तन्मते अप्रस्तुतप्रशंसालक्षणघटकस्य अप्रस्तुतेनेत्यस्यामा धानेनेत्यर्थो वोध्यः । तेन चात्र विवक्षावशात्कूपनृपव्यवहा- रयो सामान्यतः प्रस्तुतत्वेशप नृपव्यवहारापेक्षया वाच्यस्यापि फू- पव्यवहारस्यामाधान्यात् तल्लक्षणप्रवृत्ति । एको विधुर्जयति' इत्यादौ तु सुतरामप्राधान्यं विधुव्यवहारस्यति न दोषः। परे तु यत्र योरपि सममेव प्राधान्यं सहृदयानुभवसिद्धं तत्राऽप्रस्तुतपर्श- साया अनवतारात् प्रस्तुतारोऽलंकारान्तरतयाऽभ्युपेय इति । अथ सादृश्यमूलक इव संवन्धान्तरमूलकोपे प्रस्तुताङ्कुरः संभवति । यथा- रात्रिः शिवा काचन संनिधते विलोचने जाग्रतमप्रमत्ते । समानधर्मा युवयोः सकाशे सखा भविष्यत्यचिरेण कश्चित्।। अत्र शिवरात्रिमाहात्म्यवर्णनाङ्गत्वेन शिवसरूपतामाप्तिरिख तदे- कदेशतृतीयललाटलोचनमाप्तिरपि प्रस्तुतैव । तत्र वाच्यया प्रस्तुत- ललाटलोचनप्राप्त्या प्रस्तुतकृत्स्नशिवसरूपतामाप्तिर्गम्यते । तत्र च एकदेशैकदेशिभावसंवन्धो मूलम् । एवं कार्यकारणभावादिसंबन्ध. मूलकोऽप्यूहनीय इत्याहुः ॥ ३१ ॥ विवक्षितार्थस्य भङ्गयन्तरेण प्रतिपादनं पर्यायोक्तम् ॥ येन रूपेण विवक्षितोऽर्थस्तदतिरिक्तः प्रकारचमत्कृतिजनको मजयन्तरम् । उदारणम्- सरस्वती क्रीडति यत्र यत्र स्वमायसिद्धं सल मत्सर स्वम् । उत्सृज्य लक्ष्मीर्भवति प्रभावात नवाऽनुरक्ता नृप तत्र तत्र ।।

·४३
वालालंकारः।।
अत्र निखिलविद्वद्गयस्त्वया स्थिरसंपत्तिः समर्प्यत इति विवक्षि-
तोऽर्थो न ताटप्यणोक्तः किंतु त्वत्प्रभावेण विद्वत्स्वनुरक्ता भवतीत्या-
कारेण । यथा वा-
सूर्याचन्द्रमसौ यस्य वासो रञ्जयतः करः ।
अङ्गरागं सृजत्यग्निस्तं वन्दे परमेश्वरम् ॥
अत्र गगनाम्बर इति विवक्षिताऽर्थः सूर्यचन्द्रकररज्यमानवस्त्र
इत्याकारेण, भस्माङ्गराग इति विवक्षितोऽयोंनिसृज्यमानाङ्गराग
इत्याकारेण च निरूपितः । एकस्यैव विवक्षितार्थस्य वाग्भगीनाम-
नल्पत्वात् बहुभिराकारः प्रतिपादनं संभवाते । यथा-'इह मव-
दिरागन्तव्यम् ' इति रूपंण विवक्षितस्याऽर्थस्य ' अयं देशोऽलंक-
तव्यः । सफलजन्मा कर्तव्यः । देशस्यास्य भाग्यान्युजीवनीयानि।
तमांसि तिरस्करणीयानि । अस्माकं नयनयोः संतापो हरणीयः ।
मनोग्यः पूरणीयः । ' इत्यादिभिर्बहुभिराकारनिरूपणम् ॥१२॥
कस्यचिद्वस्तुन उत्कटसमृद्धियोगोऽङ्गतया महताम-
पादानं वोदात्तम् ॥
अगतया विशेषणतया। महतामुदारचरितानाम् । उदाहरणम्-
मुक्ताः कलिविस्त्रहारगलिताः संमार्जनीभिहताः
प्रातः प्राङ्गणसीनि मन्थरचलद्धालाशिलाक्षारुणाः ।
दुरादाडिमवीजशङ्कितधियः कपन्ति केलीशुका
यविद्वद्वनेषु भोजनृपतस्तद्दानलीलायितम् ।।
मत्र कस्यचिद्वस्तुनो विद्वद्वनस्य मुक्तादिधनरूपाया उत्कटस.
मृद्धयोगः । अपरप्रकारो यथा-
श्रीरुद्रदेवः स्वयमेव तावदुय यत्र स्वगुणैरनः ।
विश्वं समग्रं समलंचकार वंशः स तेऽयं प्रथितो धरेन्द्र ।।
अन कस्यचिदस्तुनो वर्णनीयवंगस्य उपात्तः श्रीरुद्रदेवो
गम् ॥ ३३॥

·यथा- वालालंकारः। प्रथमप्रतीताभ्यां निन्दास्तुतिभ्यां स्तुतिनिन्दयोः क्रमेण पर्यवसानं व्याजस्तुतिः॥ प्रथमप्रतीतिश्च शब्दत एव । इयं च निन्दामुखेन स्तुतिः स्तुति- मुवन च निन्देति प्रकारद्वयवतीति फलितम् । उदाहरणम्- स्तेनो न चैव मयि शासति भूतलेगस्मि- नेवविधं तव वचो न मृपा कयं यत् । पाणिं त्वमेव सुरपादपदानकीर्तेः स्तेनं विभार्षि वसुधामघवन् स्वपार्थे । अत्र राजवर्णनप्रस्तावे प्रथमं शब्दतः प्रतीताप निन्दा बाधिता सती स्तुतौ पर्यवस्यति । अयं च निन्दामुखेन स्तुतिरिति प्रथमः प्रकार उदाहतः । स्तुतिमुखेन निन्देति द्वितीयमकारस्यौदाहरणं किमहं वदामि खल दिव्यमते गुणपक्षपातममितो भवतः । गुणशालिनो निखिलयाधुजनान्यदहर्निशं न खलु विस्मरति ॥ अत्र खलदुश्चरितोत्कीर्तनप्रस्ताव प्रथमं शब्दतः प्रतीतापि स्तुति- वाधिता सती निन्दायां पर्यवस्यति । यथा वा- अर्धे दानववैरिणा गिरिजयाऽप्यर्थं शिवस्याहृतं देवत्वं जगतीतले स्मरहरामावे समुन्मीलति । गङ्गासागरमम्बरं शशिकला नागाधिपःक्ष्मातलं सर्वज्ञत्वमधीश्वरत्वमगमत्त्वां मां च मिक्षाटनम् ॥ अतिचिरकालं कृतायामपि राजसेवायां ततो धनस्यामात्या निविण्णस्य मिक्षो राजानं प्रत्युक्तिरियम् । अत्र सर्वज्ञः सर्वेश्वरश्चा- सीति राज्ञः स्तुत्या व्याजरूपया मदीयं विद्वत्वदारिद्यादि जानमपि बहुपदानेन रक्षितुं शक्तोपि महां न किमाप ददासीत्युपालम्भरूपा निन्दा प्रतीयते । इयं च व्याजस्तुतिर्यस्यैव वस्तुनः स्तुतिनिन्दे प्रथममुपक्रम्येते तस्यैव चेन्निन्दास्तुत्योः पर्यवसानं भवेत्तदा मवति । वैयधिकरण्ये तु नेति चिरंतनानां संकेतः । तेन वैयधिकरण्यमयुक्त- * ·वालालंकारः। भेदानां नालंकारत्वं किंतु व्यङ्गयभेदत्वमित्येके । अन्ये तु वैयधिक- रण्यमयुक्तमेदानामप्यलंकारत्वम् । यथा- कस्त्वं वानर रामराजमवने लेखार्थसंवाहको यातः कुत्र पुराऽऽगतः स हनुमानिर्दग्धलापुरः। बद्धो राक्षससूनुनौते कपिभिः संताडितस्तर्जितः स बीडाचपराभवो वनमृगः कुत्रेति न ज्ञायते ॥ इयं हि रावणस्य श्रीरामदूतस्याङ्गदस्य च प्रश्नोत्तररूपोक्ति। मत्र हनुमानन्दया इतरवानरस्तुतिः प्रतीयते । यथा वा- यह मुहुरीक्षसे न धनिनां धूपे न चाटून मृपा नेपां गर्ववचः शृणोपि न च तान् प्रत्याशया धावाँसे । काले बालतृणानि खादसि पर निद्रासि निद्रागमे तन्मे बेहि कुरङ्ग कुत्र भवता किं नाम तप्तं तपः ।। अत्र हरिणस्वत्या राजसेवाधीनपुरुषनिन्दा मतीयत इति ॥४॥ एकस्य निन्दया तदन्यस्य निन्दायाः प्रतीतियो- जनिन्दा ॥ उदाहरणम्- हेमाटे तनुसद्व्ययाय ननु भो राज्ञोस्य हस्ते पुन- दायासि न याहि मा वससि चेत् द्वीपान्तरे त्वं वस । को दोपस्तव तत्र किंतु चतुरास्पस्यैव दोपो महान् पस्तावत्वयि नो विवेककणिकामेकामपि न्यस्तवान् ।। अत्र चतुरानननिन्दया मेरोर्निन्दा प्रतीयते । यया वा- विधिरेव विशेषगईणीयः करद त्वं रट कस्तवापराधः । सहकारतरी चकार यस्ते सह वासं सरलेन कोकिलेन । मप्रापि विधिनिन्दया काकनिन्दा प्रतीयते । अस्पाश्च पूर्वोक्त- चिरंतनसंतानुसरणे नालंकारत्वं किंतु व्यङ्गयमेदलम् । तसंके- पाननुसारिमिस्त व्यामनिन्दात्वेन अलंकारेषु परिगणितेयम् ॥१५॥ - .

·पालालंकारः। चमत्कृत्याधायको निषेध आक्षेपः॥ निपेधश्च कचित् व्यगायः छचित् तदितरः । एतन मतभेदप्रयु- कनिखिलाऽऽक्षेपमेदानां संग्रहः । उदाहरण- चिन्तारत्नं निखिलदमिति स्तूयते प्राज्ञवर्ग- स्तत्प्रादुर्भवति सक्लाभीष्टपूणों जनः स्यात् । कि वाऽऽशंसेयमिह किमिति प्रार्थितार्थप्रदाता भूपालोऽयं निवसतु चिरं रत्नगर्भातलेऽस्मिन् ।। भत्र पूर्वार्धे चिन्तारत्नस्य चिन्तितार्यप्रदत्वात् तत्मादुर्भागो जनमनोरयपूरणाय आकाशित' । पश्चाद्विचारे प्रकृतनृपचिरस्थि- स्यैव जनमनोरथपूर्तिः स्यादिति मनसि निश्चित्य दियेत्यायुत्तरार्धन पक्षान माश्रित्य पूर्वाधाक्तपक्षस्य निषेधो व्यजितः । यथा वा-- गच्छ गच्छति चेत् कान्त पन्यानः सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तत्रैव भूयाद्यन गतो भवान् । भरणं विना पुनर्जन्म न संभवति, तयास्त्र प्रार्थितमिति त्वयि देशान्तरं गते मन्मरणस्यावश्यंभावित्वात् त्वं मा गच्छति नायि- काकर्तृको नायकगमननिषेधो गम्यते । व्यङ्गचेतरो यया- "नाई दूती तनोस्तापस्तस्पाः कालाऽनलोपमः । " अत्र दूत्या एवो. क्तौ नाऽहं दूतीति दूतीत्वनिषेधी बाधितत्वादामासरूपः संघटन- कालोचितकैतववचनपरिहारेण यथार्थवादित्वे पर्यवस्यन्निदानीमेवा- गत्य नायिकोजीवनीयति विशेपमाक्षिपति । यथा वा- ज्योत्स्ना माक्तिकदाम चन्दनरसः शीताशुफान्तद्रवः कर्पूरं कदली मृणालवलयान्यम्भोजिनीपल्ल्याः । अन्तर्मानसमास्त्वया प्रभवता तस्या. स्फुलिङ्गोत्कर. व्यापाराय भवन्ति हन्त किमनेनोक्तेन न बमहे ।। अत्र मवन्तीत्येतदन्तमुक्त्वाऽपि न महे' इति पुनस्तनिषेधी पाच्यो वियोगिनीनां ज्योत्स्नादि स्फुलिङ्गायत इति प्रसिद्धमेति विशेषमाक्षिपति । अत एव तस्य चमत्कृनिजनकत्वम् । 'नायं देवदत्तः' इत्यादौनिषेधस्य चमत्कृत्यनाधायकत्वान्नाक्षेपत्वम् ॥३६॥ . - ·४७ - बालालंकारः। प्रथमं प्रतीयमानः पश्चादर्थान्तरप्रतीत्या निवर्तमानो विरोधो विरोधाभासः॥ विभावनादिपु वक्ष्यमाणविरोधमूलकाऽलंकारेष्वतिव्याप्तिवारणाय तद्भिन्न इत्यपि विशेषणं देयम् । यत्र अपिशब्दादिर्विरोधद्योतकः प्रयुज्यते तत्र विरोधाभासःशाब्दः अन्यत्र त्वार्थः । उदाहरणम्- भोः पृथ्वीभृदपि विरुद्धभावभाजो विद्यन्ते भवति गुणा इति प्रतीमः । नैवं चेद्धनभृदपि ध्रुवं कथं वा प्रव्यक्तं त्वमधनभृद्धरातलेऽसि ॥ अत्र यो धनभृत् स एवाग्धनभृत् न संभवतीति स्पष्टमेव प्रथम विरोधः प्रतीयते । पश्चात्तु अधनभृदित्यस्य दरिद्धपोषणकर्तेत्या- न्तरमतीत्या स निवर्तते । यथा वा-" यः किल बालकोपि पुराणपुरुपः" इति भगवद्वर्णने वालत्ववृद्धत्वयोरोिधः । स च मायिकवालत्वम् अनादित्वं चेत्यर्थान्तरमतीत्या निवर्तते । अयं च श्लेपमूलक उदाहृतः । शुद्धो यथा-" अस्य पुरुषस्य चन्द्रोऽपि तिग्मांशुर्भवति ” अत्र चन्द्रत्वतिग्मांशुत्वयोः पुरः स्फुरन्नपि विरोधी विराहेदुःखजनकत्वविमर्शान्निवर्तते । यथा वा- पेलवमपि खलवचनं दहतितरां मानसं सतत्वविदाम् । परुपमपि सुजनवाक्यं मलयजरसवत् प्रमोदयति ॥ अत्र खलवचने पेलवत्वं दाहकत्वेन, सजनवचने परुपत्वं प्रमो. दकत्वेन च विरुद्धम् । विरोधपरिहारस्तु पेलवत्वं परुपत्वं च तात्का- लिकम्, परिणामे तु दाहकत्वं प्रमोदकत्वं चेति विमर्शाद्भवति । व्यधिकरणत्वेन प्रसिद्धयोः समानाधिकरणत्वेनोपनिबन्धने विरो- धाभास इति तु तत्वम् । आ ईपत् झटितिजायमानाशवरोधबुदेः भाग्मासत इत्यामासः । विरोधश्चासावाभासश्चेति विरोधामासशन्द- व्युत्पत्तिवशाय अबाधितस्य विरोधस्य नालंकारत्वं किंतु दोपत्व मेव । बाधितस्य तु अलंकारत्वम् । ननु रूपके ' मुखं चन्द्रः' ·४८ वालालंकारः । इत्यादी विरोधाभासापत्तिरित चेन्न । तत्र विरोधस्य कविसंरम्मा- गोचरत्वेनाश्चमत्कारित्वात् । चन्द्राभेदस्य तु कविसंरम्भगोचरत- याऽस्त्येव चमत्कारित्वम् । यदा तु विवक्षावशात् तत्र विरोध एव कविसंरम्भगोचरस्तदा स विरोधाभासाऽलंकार एव न रूपकम् । अलंकारवर्ग हि यो यत्र सहृदयचमत्कृतिपथमवतरति स एव तत्रा- ऽलंकार इति सिद्धान्तात् । अस्य जातिगुणक्रियाद्रव्याणां मध्ये जातेातिगुणक्रियाद्रव्यैः, गुणस्य गुणक्रियाद्रव्यैः, क्रियायाः क्रियाद्रव्याभ्याम्, द्रव्यस्य द्रव्येणेति दश भेदा इति प्राञ्चः। जात्यादिमेदानामहृद्यत्वात् श्लेपमूलकत्वेन शुद्धत्वेन च द्वैविध्यमेवेति तु नव्याः॥ ३७॥ कारणव्यतिरेकसामानाधिकरण्येन प्रतिपाद्यमानाका र्योत्पत्तिर्विभावना॥ व्यतिरेको नाम अभावः । अत्र कारणाऽभावाधिकरणवृत्तित्वेन कार्योत्पत्तौ वर्णितायामापाततो भाससानोऽपि विरोधस्तदितरका- रणकल्पनया निवर्तते । अत्र च कार्याशे इयोराहार्याऽभेदबुद्धिस्नु प्राणिका । सा च अभेदातिशयोक्त्या रूपकेण वा येन केनापि प्रकारेण । इयं च उक्तनिमित्ताऽनुक्तनिमित्ता चेति द्विविधा । उदाहरणम्-- यदा यदाविष्कुरुते रसान्वितां वचःप्रणाली वसुधापुरंदरः। तदा हृदालिं शिशिरीकरोत्ययं समत्सराणामपि लेपनं विना॥ अत्र हि शिशिरीकरणं प्रत्युशीरादिलेपनं कारणम् । तदभावेऽपि शिशिरीकरणमुपनिवध्यमानमापाततो विरुद्धमपि वचःप्रणाली- रूपहेतुकतया पर्यवस्यति । ननु शिशिरीकरणमत्र श्रवणजनित- मानन्दविशेषो विवक्षितः, नतु शीतलीभावनम् । तं प्रति च लेपनं न फारणम् । तदभावे च उपनिवध्यमानमानन्दविशेषरूपं शिशिरीकरणं न विरुदमिति चेन्न । मुख्यं हि शिशिरीकरणं शीतलीभाक्नम् ।

·वालालंकारः। गौणं च आनन्दावेशेपः । तयोश्च गोणमुख्ययोरातशयोक्तिमूल्या आहार्याभेदवट्या पायसादोपण्डवदेवीकरणासाते भेदातेरीवाने शीतलीभावनकारणमपि लेपनमानन्दविशेषकारणं संपद्यते । एवं च अंशदयात्मरस्य शिशिरीकरणस्य लेपनं कारणम् । तदभाव च उपनिवध्यमानं शिशिरीकरणं विरुद्धमेव । विरुद्धत्वाच तस्य गौणां- शमादाय पर्यवसानम् । तद्धेतुत्वं च उपात्तायां च प्रणाल्या पर्य- वस्यतीत्युक्तनिमित्तेयम् । अनुक्तनिमित्ता यथा- विनैव शस्त्रं हृदयानि यूनां विवेकभाजामपि दारयन्त्यः । अनन्तमायामयवल्गुलीला जयन्ति नीलाब्जदलायनाक्ष्यः । अत्र हि दारणे शस्त्रं कारणम् । तदभावपि दारणमुपनिबध्यमा- नमापाततो विरुद्धमपि कामिनीविलासरूपहेतुकतया पर्यवस्यति । अन मुख्यं दारण विधाभावनम् । गौणं च कामादिजनितपीडावि- शेपः । तयोश्च आहार्याऽभेदबुद्धिः । इयं चाऽनुक्तानमित्ता । विला- सानां मन्मथपीडाजनकानामनुपात्तत्वात् । अथ यदैशिष्ट्यं विना कारणस्य कारणता अनुपपन्ना, तविशिष्टस्येव कारणस्याऽभावो लक्षणे विवक्षितः । तेन · सातपत्रं दहन्याशु प्रतापतपनस्तव । इत्यादिविभावनानिखिलभेदेषु निरुत्तलक्षणप्रवृत्तिः । तथा ह्यत्र दाहरूपकार्यों पत्ती प्रतिबन्धका-भावरिशिष्टतपनः कारणं वाच्यम् । तच प्रकृते नास्ति । आतपनरूपप्रतिवन्धकसद्भावात् । एवं च ताह- शकारणाभावोपे दाहरूपकार्योत्पत्तिः स्पष्टैव । कारणाभावमतीतिस्तु यचित् शाब्दी काचेच आर्थीत्यन्यदेतत् ॥ ३८ ॥ प्रसिद्धकारणकलापसामानाधिकरण्येन वर्ण्यमानाका- योऽनुत्पत्तिविशेपोक्तिः॥ तत्र सत्याप कारणसमवधाने कार्यस्या नुत्पती प्रतिमासमानो विरोधः प्रसिद्धतरकारणवैकल्यधिया निवर्तते । उदाहरणम्- गीताभागवतश्वविशिरोर्थदीपे ज्वलत्यापि स्वान्ते ।। नहि काव्यसोहमरो नश्यति यत वासुदेवगः ।। , IN- ·वालालंकारः। अत्र उपनिपदाद्यर्यदीपे निखिलवस्तुस्नेहक्षयहेती सत्यपि का- व्य नेहक्षयरूपकार्यस्याऽनुत्पत्तिवर्णनात् प्रेमाधिक्यं प्रतिबन्धकं प्रती- यते । एवं च प्रतिबन्धकसद्भावादेव न कार्योत्पत्तिगित विरोधनि- वृत्तिः । मेहक्षयाऽनुत्पत्तिानमित्तस्य प्रतिवन्धकस्याऽनुपात्तत्वादनु- क्तनिमित्तेयम् । अत्रैव 'प्रेमपरिपूणे ' इति स्वान्तविशेषणकल्पने उक्तानमित्ता। यथा वा- प्रतिपलमखिलान लोकान् मृत्युमुखं प्रविशतो निरीक्ष्यापि । गगान्धं चित्तमिदं विरमात नाद्याप विषयेभ्यः॥ अत्र सकललोकक्षणभङ्गुरत्वज्ञाने प्रसिद्धगग्यहेती सत्यपि वैरा- ग्यरूपकार्यस्याऽनुत्पत्तैर्वर्णनम् । अनुत्पत्तिनिमित्तं तु रागाधिक्यम् । तस्य च ' रागान्धम् ' इत्यनेनोक्तत्वादुक्तनिमित्ता । अथ- स एकत्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः । हरतापे तनुं यस्य शंभुना न बलं हृतम् ॥ अत्र तनुहरणे कारणे सत्यपि वलहरणरूपकार्यस्याऽनुत्पत्तिः । अनुत्पत्तिनिामेत्तं च विशिष्य वक्तुं सहसा न शक्यत इति तृतीये- यमविन्त्यानिमित्तेत्यन्ये । अनुक्तनिमित्तयैव गतार्थेयमित्यपरे।।३९॥ कार्यस्याऽसंभावनीयत्ववर्णनमसंभवः॥ उदाहरणम्- 'धरापालास्तावत् क्षितितलगताः सन्ति 'शतशो भवानप्येकस्तेष्वितिमतय आसन्' खलु जनाः। इदं को जानीते निखिलभुवन कीर्तिसुधया नितान्तं त्वं कुर्या धवलतरमंत्रेति नृपते ।। अत्र इदामेत्यादिना कीर्तिसुधाकरणकोनेखिलजगवलीकरण- रूपकार्यस्य असंभावितत्ववर्णनम् । अयं च विरोधाभासानातिरि- च्यत इत्यन्ये । अतिरिच्यत इति परे ॥ ४०॥, विरुद्धत्वेनाऽऽपाततो भासमान हेतुकार्ययोवैयधिक रण्यमसंगतिः॥

·. वालालंकारः। यत्र हेतुकार्ययोर्वैयधिकरण्यं न विरुद्धं तत्र तु नासंगत्यलं- कारः । अत्र कार्याशे द्वयोरभेदाध्यवसानमनुप्राणकम् । तच्च अभे- दातिशयोक्त्या श्लेषेण वा येन केनापि प्रकारेण । उदाहरणम्- त्वदीयकीर्तिभुवि काननेद्रौ द्वीपान्तरेऽपि क्षितिपाल तावत् । अटत्यजस्रं क्षितिपा हि सर्वे विश्यन्ति चित्रो विधिरेप वैधः ।। अस्मिन्नुदाहरणे क्लिश्यन्तीत्यत्र शरीरबाधामनःपीडयोरभेदा- ध्यवसायोतिशयोक्तिमूलकः । तत्र दुर्गमदेशाधिकरणकाविरता- दिननिमित्तकं शरीरवाधारूपं कार्य क्षितिपनिष्ठम् , अटनरूपस्तद्धे- तुश्च कीर्तिीनेष्ठ इति स्फुटमेव चैयधिकरण्यम् । तच्च विरुद्धम् । अट- नकर्तृभिन्ने अटननिमित्तकशरीरवाधारूपकार्यस्थितेरसंभवात् । विरो- धनिवृत्तिस्तु मनःपीडांशविमशात्तरं तं प्रति सततप्रसृत्वरवर्णनीयन- पकीय॑सहिष्णुत्वं हेतुरित्यनुसंधानाद्भवति । श्लेपेण यथा- दृष्टेिमगीदृशोऽत्यन्तं श्रुत्यन्तपरिशीलिनी। मुच्यन्ते बन्धनात् केशा विचित्रा वैधसी गतिः ।। अत्र श्रुतिशब्दस्य वेदः कर्णश्चेति दावों , वन्धनशद्रस्य च मंसारो ग्रन्थिश्चेति द्वापों , श्लेपेणाऽभिन्नी । तत्र वेदरूपं संसाररूपं चांशमादाय विरोधः । कर्णरूपं ग्रन्थिरूपं चांशमादाय तत्परिहारः। वेदान्तपरिशीलनं हि संसारान्मुक्ति प्रति हेतुरिति प्रसिद्धमेव । लक्षणे हेतुकार्ययोरिति तु समानाधिकरणमात्रोपलक्षणम् । तेन नेत्र निर- जनं तस्याः शून्यास्तु वयमद्भुतम् । ' इत्यादो निरञ्जनत्वशून्यत्वयोः शुद्धसमानाधिकरणत्वेन प्रसिद्धयोरप्यसंगतिः संगच्छते । एवं च समानाधिकरणत्वेन प्रसिद्धयोईयोयधिकरण्येनोपनिवन्धनेऽसंग- तिः । अथ असंगतेर्भेदान्तरद्वयं दृश्यते । यया- अन्यत्र करणीयस्य ततोऽन्यत्र कृतिश्च सा । अन्यत्कर्तु प्रवृत्तस्य तद्विरुद्धकृतिस्तथा ॥ अपारिजातां वसुधां चिकीपन यां तथाकरो। गोत्रोदारप्रवृत्तोपि गोत्रोदेदं पुराकोः ॥ - .

·. वालालंकारः। अत्र कृष्णं प्रति शकस्य सोपालम्भवाक्ये भुवि चिकीपिततया तत्र करणीयमपारिजातत्वं दिवि कृतमित्येकासंगतिः। पुरागोत्राया उद्धारे प्रवृत्तेन वराहरूपिणा तद्विरुद्धं गोत्राणां दलनं खुरकुटनैः कृत- मिति द्विविधापि श्लेपोत्थापितत्याहुः ।। ४१॥ अननुरूपसंसर्गों विपमम् ॥ अननुरूपसंसर्गत्वं च योग्यताहितसंवन्धत्वम् । योग्यता च युक्तमिदमिति लौकिकव्यवहारगोचरता । संसर्गश्च द्विविधः । उत्प- तिलक्षणः संयोगादिलक्षणश्चति । उदाहरणम्-- घोरो नितान्तं कालकाल एप पापः सदुच्छेदकरः क तावत् । तदाप्तजन्मा सुकृती सदेकाऽऽश्रयोऽतिशान्तोऽयमहो नृपः ॥ अत्र पापत्वादिगुणरिशिष्टकालकालरूपकारणात् स्वगुणविरुद्ध सुकृतित्वादिगुणविशिष्टवर्णनीयनृपरूपकायोत्पत्तिरित्युत्पत्तिलक्षण- स्य मसर्गस्या योग्यत्वम् । कालश्च कार्यत्वावच्छिन्नं प्रति कारणम् । 'जन्यानां जनकः कालः ' इत्यभियुक्तोक्तेः । यथा वा- सिंहिकामुतसंत्रस्तः शशः शीतांशुमाश्रितः । जग्रसे साश्रयं तत्र तमन्यः सिहिकासुत ।। अत्र आत्मरक्षणसाधनतया निश्चितात् चन्द्राऽऽश्रयणरूपात कार- णादात्मरक्षणरूपकार्योत्पत्तिस्तु दूरापास्ता , प्रत्युत स्वाश्रयस्यापि ग्रासोभूदित्युत्पत्तिलक्षणसंवन्धस्याभ्योग्यत्वम् । संयोगादिलक्षणी यथान "फेयं शिरीपमृदङ्गी छ तावन्मदनज्वरः । " अन च कामिन्या आतसुकुमारत्वेन मदनज्वरस्य च अतिदुःसहत्वेन तत्स- बन्धस्य संयोगस्यायोग्यत्वम् । यथा वा- क सा कुसुमसाराङ्गी सीता चन्द्रकलोपमा । क रक्षःखदिरागारमध्यसंवासवेशसम् ॥ अन कुमुमसाराङ्गन्याः सीताया रक्षःखदिराङ्गाराणां च समाना- धिकरणसंयोगरूपः संसगा न योग्यः । अस्य च बहवो भेदाः संभवान्ति । ते च सर्वपि अननुरूपसंसर्गत्वेन संगृहीता भवन्ति ॥४२१ र ·वालालंकारः। १३ अनुरूपसंसर्गः समम् ॥ अत्रापि पूर्ववत् संसों विविधः । उत्पत्तिलक्षणः संयोगादिल- क्षणश्चेति । अयं च समालंकारो विपमालंकारप्रतिद्वन्दी । उदाहर- पीयूपसिन्धर्मिसखादुदारात् महाशयात् त्वत्त उददुदारा । कीर्तिच्छटेयं धवलीकृताशा पुण्यात्र चित्रं वसुधेन्द्र किंवा ॥ अत्र औदार्यादिगुणविशिष्टप्रकृतनृपरूपात् कारणात् स्वगुणसमा- नौदार्यादिगुणविशिष्टकीर्तिरूपकार्योत्पत्तिरित्युत्पत्तिलक्षणस्य संब- वस्याऽनुरूपत्वम् । संयोगादिलक्षणो यथा --"स्वानुरूपं कृतं सम हारेण कुचमण्डलम् । ” अत्र हारकुचमण्डलयोईयोरपे मनोहारि- त्वात् तत्संबन्धस्य संयोगस्याऽनुरूपत्वम् । यथा वा- युक्तं सभायां खलु मर्कटानां शाखास्तरूणां मृदुलासनानि । मुभापितं चीत्कृतिरातियेयी दन्तै खात्रैश्च विपाटनानि ।। अत्र मर्कटानां तरुशाखारूपासनादीनां च संयोगादिलक्षण- मंबन्धो योग्यः । पूर्वत्र सदस्तुयोगः। अत्र तु असदस्तुयोगः । अस्य च विपमाऽलंकारप्रतिद्वन्द्रितया बहुधा संभवन्तो भेदा अनुरू- पसंसर्गत्वेन संगृहीता भवन्ति ॥ ४३ ॥ इप्टसिद्ध्यर्थमिष्टैपिणा क्रियमाणमिष्टविपरीताचरणं विचित्रम् ॥ विपरीतत्वं च प्रतिकूलत्वम् । उदाहरणम्- अजरत्वमवाप्तुमेप तावन्मनुजानामधिपो धरातलेऽस्मिन् । विबुधस्तुतिपात्रकर्मभारात् सुतरां जीर्णतमत्वमादधाति ।। अत्र अजरत्वरूपेष्टसिद्धयर्थ जीर्णतमत्वधारणं क्रियत इति स्प- एमेवेष्टविपरीताचरणम् । यथा वा-.: यन्धोन्मुक्त्यै खलु मसमुखान कुर्वते कर्मपाशा- नन्तःशान्त्य मुनिशतमतानल्पचिन्तां वहन्ति ।

·५४ + वालालंकारः। तीर्थ मज्जन्त्यशुभजलधेः पारमारोदुकामाः सर्व मामादिकामेह भवभ्रान्तिमाजां नराणाम् ।। अत्र यज्ञादिकर्मपाशकरणादिकं वन्धोन्मुक्त्यादिरूपेष्टविपरीतम् । तत्र द्वितीयचरणे शुद्ध विचित्रम् । शान्ता चिन्तायाः स्वरूपत एव विपरीतत्वात् । अन्यत्र तु रूपकाऽनुप्राणितम् । यथा वा- प्रणमत्युन्नतिहेतोजीवनहेतीर्विमुञ्चति प्राणान् । दुःखीयात मुखहेतोः को मूहः सेवकादन्यः ।। अत्र उन्नत्यादिरूपेष्टावरुद्धं नत्यादिकम् ॥ ४४ ॥ आधाराधेययोरेन्यत्तरस्याऽतिविस्तृतत्वफलकमितर- स्याऽतिन्यूनत्वकल्पनमधिकम् ॥ उदाहरणम्-- को नाम पण्डितवरो वसुधातलेऽस्ति त्वत्सद्गुणालिमिह वर्णयितुं समर्थः । पिण्डीकृतापि ननु या वसुधामरुत्वन् ब्रह्माण्डमाण्डजठरेऽल्पतमे न माति ।। अत्र आधारस्य ब्रह्माण्डमाण्डजठरस्यातिन्यूनत्वकल्पनेनाऽऽधे- यभूतसदृणपतेरतिविस्तृतत्वं फलितम् । द्वितीयप्रकारो यथा- "अहो ते हृदयं यत्र शेते काव्योदधिः सुखम् । । अत्र मुखं शेत इत्यनेन कल्पितया काव्योदधिरूपाधेयन्यूनतया हृदयस्याऽधारः स्यातिविस्तृतत्वं पर्यवस्यति ॥४५॥ सूक्ष्मत्वेनाऽवगतादाघेयादाधारस्य सूक्ष्मत्वमल्पम् ॥ उदाहरणम्- काव्यतत्त्वमतिसूक्ष्मभावभागेवमत्र विबुधा किलाऽनुवन् । तत्पुनस्तव मंतौ'महत्तरच्छत्रतां वहति भूमिवल्लभ । अत्र सूक्ष्मत्वेन प्रसिद्ध काव्यतर्वरूपमाधेयम् । ततोपि बुद्धिरू- ·वालालंकारः। पाऽधारस्य सूच्यग्रवत् सूक्ष्मत्वं काव्यतत्वस्य महत्तरच्छत्रत्वोक्त्या प्रदर्शितम् । अयं च जयदेवसंमतः ॥ ४६ ॥ द्वयोरन्योन्येनाऽन्योन्यस्य विशेपाधानमन्योन्यम् ॥ विशेषश्च क्रियादिरूपः। एवंच योव्यापाराभ्यां परस्परोपकारो- न्योन्यमिति फलितोर्थः । उदाहरणम्- क्षितिपते भवतो जितचन्द्रिका श्रयति कीर्तिरहो चरमां दिशम् । श्रमततेर्हरणाय भृशं हि साप्यथ निजावयवावरणाय ताम् ॥ अत्र दिकीर्तिभ्यां दाभ्यां परस्परमाश्रयणरूपक्रियाऽऽत्मकविशे- पाधानम् । एवं च परस्परमुपकारः स्पष्ट एव । यथा वा- परपृरुपदृष्टिपातवज्राऽऽहतिभीता हृदयं प्रियस्य मीता। अविशत् परकामिनीभुजंगीभयतः सत्वरमेव सोपि तस्याः ।। अत्र सीतारामाभ्यां परस्परं हृदयप्रवेशरूपविशेषाधानम् ॥४७॥ वक्ष्यमाणप्रकारत्रयाऽन्यतमः प्रकारो विशेपः॥ प्रसिद्धमाश्रयं विनाऽऽधेयं वर्ण्यमानमेको विशेषप्रकारः । यच्चैक- नाधेयं परिमितत्किचिदाधारगतमपि युगपदनेकाधारगततया वर्ण्यते सोऽपरो विशेपप्रकारः । यच किंचित्कार्यमारभमाणस्याऽसं- भाविता शक्यवस्त्वन्तरनिर्वर्तनं स तृतीयो विशेषप्रकारः । तत्रापि प्रथमः प्रकारो द्विविधः । आधारान्तरगतत्वेन वर्ण्यमानमाधेयम्, निराधारत्वेन च । उदाहरणम्- अहो मनुजदेव ते खलु यशस्त्वदेकाश्रयं दिशां शिरास संस्थितं खलमुखानि संकोचयत् । त्वमप्यखिलमिनहत्स्वथ क्वीन्द्रजिहाञ्चले स्थितः स्वगृहमध्यसंस्थितिकृदेव तदर्धयन् ॥ अत्र पूर्वार्धे वर्णनीयनृपरूपप्रसिद्धाश्रयं विनर यशोरूपमाधेयं दिपिशरोरूपाधारान्तरगतत्वेन वर्णितमिति पूर्वाध प्रथमविशेषममा- रस्योदाहरणम् । निराधारत्वेन वर्ण्यमानमाधेयं यथा--" साधोदिवं ·बालालंकारः । गतस्यापे यशो भाति निराश्रयम् । " अत्र निराधारत्वेन वर्ण- मानं यशोरूपमाधेयम् । यथा वा- दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येपाम् । रमयान्त जगन्ति गिरः कथामेव कवयो न ते वन्याः॥ अत्र कविरूपप्रसिद्धात्रयं विना तद्रािमाधेयभूतानां निराधारत्वेन वर्णनम् । द्वितीयविशेपंप्रकारस्पोदाहरणं तु त्वमप्यखिलेत्युत्तरार्धम् । अत्र प्रकृतनृपरूपमेकमाधेयं गृहमध्यरूपपरिमितयत्तिाचेदाधारग- तमीप मित्रहदयायनकाऽधारगतत्वेन वर्णितम् । तृतीयावशेषप्र- कारस्योदाहरणं यथा-"त्वां प्रसादयता लब्धं कुबेरत्वं धराधेिप!" अत्र राजप्रसादनरूपकिंचित्कार्यमारभमाणस्य कुवेरत्वप्राप्तिरूपाऽसं- भाषिताऽशक्यवस्त्वन्तरनिर्वर्तनम् । यथा वा--- किं नाम तेन न कृतं सुकृतं पुरारे दासीकृता न खलु का भुवनेषु लक्ष्मीः । भोगा न के बुभुजिरे विबुधैरलभ्या येनाचतोस करुणाकर हेलयापि ।। अत्र भगवदर्चनमारममाणस्य धर्मार्थकामप्राप्तिरूपासंभावि- ताऽशक्यवस्वन्तरानेर्वर्तनम् ॥ ४८ ॥ यत्र होकेन की येन कारणेन कार्य किंचिनिष्पादि- तं निपिपादयिपितं वा तदन्येन का तेनैव कारणेन तद्विरुद्ध कार्यस्य निष्पादनेन निप्पिपादयिपया वा व्याह- न्यते स व्यापातः॥ कर्तृत्वं चह कार्योद्देशेन प्रवर्तमानत्वम् । उदाहरणम्- संपदा खलजनो यया मुहुर्वाधते गुणवतः सतोखिलान् । तांस्तयैव मुखयत्ययो भृशं दानकृत् सदय एप भूपतिः ।। अत्र खलजनेन का संपद्पकारणेन निष्पादित सजनवाधनरूपं किंचित्कार्य तदन्येन मुदलदेवेन का तेनैव संपएपकारणन सजन- -

·५७
वालालंकारः।
चाधनविरुद्धस्य सजनसुखकरणरूपकार्यस्य निष्पादनेन वाध्यत
इति लक्षणसमन्वयः। अपरो व्याघातो यथा- दया चेत् वाल
इति मय्यपरित्याज्य एव ते । ” इयं हि दिग्विजयाय प्रस्थित
राजानं पति युवराजस्योक्तिः । दयान राज्ये स्थापनरूपा । अप-
परित्यागश्च सहनयनरूपः । तथा चात्र जैत्रयात्रोन्मुखेन राज्ञा कर्मा
वालवरूपकारणेन युवराजस्य राज्ये एव स्थापन कार्य निष्पिपाद-
योपेतं तदन्येन युवराजेन क; तेनैव वालत्वरूपकारणेन स्थापन-
विरुद्धकार्यस्य सहनयनस्य निष्पिपादयिपया व्याहन्यत इति
लक्षणाऽनुगमः ॥ ४९.॥
पटिरूपेण निवद्धानामर्थानां पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तर-
स्मिन्, उत्तरोत्तरस्य वा पूर्वपूर्वस्मिन् संसृष्टत्वं शृंखला॥
इयं च न स्वतन्त्रोऽलंकारः । किंतु वक्ष्यमाणप्रभेदानां कारणमा-
लादीनामनुप्राणिका । संसृष्टत्वं च कार्यकारणभावविशेषणविशेष्य-
मावादिनानारूपम् ।
सैव शृङ्खला आनुगुण्यस्य कार्यकारणभावरूपत्वे
कारणमाला॥
तत्र पूर्व पूर्व कारणं परं परं कार्यमित्येका। पूर्व पूर्व कार्य परं
परं कारणमित्यपरा । उदाहरणम्-
सत्कर्मणा पुण्यमवाप्यते ततः सच्छीस्तया दानकृतिस्तया पुनः।
कीर्तिस्तयोदारतरं च गौरवं समस्तमेतत् त्वयि संस्थितं नृप ।
अत्र पतिरूपेण निवद्धेषु सत्कर्माद्यर्थेषु पूर्व पूर्व कारणं पर पर
प तत्कामिति कार्यकारणभावरूपं संसृष्टत्वम् । अपरा यथा-
सद्विद्या साधुमङ्गेन साधुसङ्गः सुकर्मणा ।
सुकर्म शुद्धमार्गेण शुद्धमार्गः श्रुतीहया ।।
अत्र पतिरूपेण नियद्धेषु सद्विद्याद्यर्थेषु पूर्व पूर्व कार्य परं परं
च तत्कारणम् ॥५०॥

·- - वालालंकारः। सैव शृङ्खला संसर्गस्य विशेप्यविशेपणभावरूपत्वे एकावली॥ तंत्र पूर्व पूर्व विशेष्यं परं पर विशेपणमित्येका । पूर्व पूर्व विशे- पणं परं पर विशेष्यमित्यपरा । तत्र प्रथमभेदे विशेषणस्य स्थाप- कत्वाऽपोहकत्वोदासीनत्वैसंविध्यम् । स्यापकत्वं विधायकत्वम् । अपोहकत्वं निषेधकत्वम् । उदासीनत्वं तदुभयशून्यत्वम् । उदाह- रणम्- मैव प्रजा या हि नृपानुरक्ता नृपः स यः प्राज्ञमतावलम्वी । प्राज्ञः स यो लोकहितोपदेष्टाऽस्त्येतत्समस्तं तव देव पुर्याम् ।। अत्र पङ्क्तिरूपेण निबद्धेषु प्रजाद्यर्थपु पूर्वपूर्वस्य विशेष्यत्वम् उत्तरोत्तरस्य च तद्विशेषणत्वम् । उत्तरोत्तरविशेषणेन च पूर्वपूर्वस्मिन् प्रजादौ विशेष्ये प्रजात्वादिकं विधीयते । विशेषणकोटिप्रविष्टाना- मपि पदार्थानां प्रत्येकं विशेषणत्वं बोध्यम् । तेन चान नृपशब्दा- द्यर्थस्य पूर्व प्रति विशेषणत्वं परं प्रति च विशेष्यत्वम् । अपोह- कत्वे यथा- नार्यः स यो न स्वहितं समीक्षते न तदितं यन्न परानुतोपणम् । न ते परे यैर्न हि साधुताऽश्रिता नसाधुता सा न हि यत्र माधवः॥ अत्र उत्तरोत्तरेण वाक्यरूपेण विशेषणेन पूर्वपूर्वस्मिन् विशेष्ये आर्यत्वादिकं निषिध्यते । उदासीनत्ये यथा- पुराणे यस्यां सवराङ्गनानि वराङ्गना रूपपुरस्कृताशयः । रूपं समुन्मीलितसदिलासमखं विलासाः कुसुमायुधस्य ॥ अत्र उत्तरोत्तरेण विशेषणेन पूर्वपूर्वस्मिन् विशेष्ये पुरादौ पुर- त्वादिकंन विधीयते न वा निषिध्यते किंतु उदासीनतया स्थीयते। धर्मेण धीधिया त्यागस्त्यागेनाऽमृतमश्नुते । अत्र धर्माद्यर्थेषु पूर्वपूर्वस्य व्यधिकरणविशेषणत्वमुत्तरोत्तरस्य च तद्विशेष्यत्वम् । यथा वा- दिकालात्मसमैव यस्य विभुता यस्तत्र विद्योतते थनामुष्य सुधीमवन्ति किरणा गः स यासामभूत्। अपरा यथा- ·वालालंकारः। यस्तत्पित्तमुपःसु योऽस्य हविपे यस्तस्य जीवातव वोढा यद्गुणमेप मन्मथरिपोस्ताः पान्तु नो मूर्तयः ।। अत्र क्रमादाकाशसूर्यचन्द्रजलाग्नियजमानपृथ्वीवायवोऽष्टमूर्तयो भगवतः सदाशिवस्य दार्शताः। पूर्वोदाहरणे हेतुता घटिता । अत्र तु न तथेति विशेपः ॥५१॥ सैव शृङ्खला संसर्गस्योत्कृष्टाऽपकृष्टभावरूपत्वे सारः॥ पूर्वपूर्वापेक्षया उत्तरोत्तरस्य उत्कृष्टत्वमित्येकः प्रकारः । पूर्वपृ. र्वाऽपेक्षया उत्तरोत्तरस्याऽपकृष्टत्वमित्यपरः प्रकारः । उदाहरणम्- भूमण्डले भारतवर्षमेतत् तत्रापि रुद्रक्षितिपालवंशः। तस्मिन् भवांस्तत्र मतिस्त्वदीयोत्कर्पस्य सीमामगमन्नृपाल ॥ अन पतिरूपेण निबद्धेषु भूमण्डलाद्यर्थेषु पूर्वपूर्वाऽपेक्षया उत्तरो- त्तरस्य उत्कृष्टत्वम् । अपरो यथा- तृणादपि लघुस्तूलस्तूलादपि च याचकः । वायुना किं न नीतोऽसौ मामयं याचयेदिति ॥ अत्र पूर्वार्धे पूर्वपूर्वापेक्षया उत्तरोत्तरस्य लघुत्वादपकृष्टत्वम।।५२॥ उपदेशकमेणाऽर्थानां संवन्धो यथासंख्यम् ।। प्रथमोपदिष्टार्थस्य प्रथमोपदिष्टार्थेनैव द्वितीयोपदिष्टार्थस्य द्विती- योपदिष्टार्थेनवेत्यादिक्रमेण सम्बन्धो यथासंख्यमिति स्पष्टोऽर्थः । उदाहरणम्- मुखरीकरोति धवलीकरोत्यलं मालनीकरोति विकचीकरोत्ययम् । तव कीर्तिपूर उदितः कवीन दिशः कुटिलान् सखीन् मनुजराज सर्वतः॥ अत्र उत्तरार्धोपदिष्टानां कर्मभूतकन्याद्यर्यानां चतुर्णा पूर्वाधोप- दिष्टाभिमुखरीकरोत्यादिक्रियाभिश्चतसृभिः सह क्रमेण सम्बन्धः । । यथा वा- ·वालालंकारः। दुमपङ्कजविद्वांसः सर्वसंतोषपोपकाः । मुधैव हन्त हन्यन्ते कुठाराहेमदुजैनैः ॥ अत्र हुमः कुठारेण, पङ्कजं हिमेन, विद्वांसो दुर्जनहन्यन्त इति क्रमेणाऽन्वयः । पूर्वत्र असमस्तानामसमस्तैर्यथासंख्यं संबन्धः । इह तु समस्तानां समस्तैरिति विशेषः। वामनस्तु क्रमालंकार इत्य, व्यवजहार ॥ ५३॥ क्रमेणाऽनेकाधिकरणकमेकमाधेयमेकः पर्यायप्रकारः। क्रमेणाऽनेकाधेयकमेकमधिकरणमपरः पर्यायप्रकारः।। उक्तमेदद्वयाऽन्यतरत्वं च पर्यायसामान्यलक्षणम् । उदाहर- णमू- सुधा प्रथममप्पती सुरपुरे ह्युपित्वा ततः सुखं स्वपिति वाचि ते ननु धरामहेन्द्राऽधुना । भवन्तमथ वाक्ततिः कविमुखोद्गताऽऽदी कृत- स्थितीन् कृपणभूपतीन् खलु निरस्य धत्ते मुदा॥ अत्र सुधारूपस्यैकस्याग्धेयस्य क्रमेणाऽपतिसुरपुरवायूपाण्यने- कान्यधिकरणानीति पूर्वार्ध प्रथमपर्यायस्योदाहरणम् । द्वितीयपर्या- यस्य तु उत्तरार्धमुदाहरणम् । तत्र कविवाक्ततिरूप एकस्मिनधिक- रणे क्रमेण कृपणभूपतिवर्णनीयनृपरूपाऽनेकाऽऽधेयस्थितिः॥५४॥ परकीययत्किचिद्रस्त्वादानविशिष्टं परस्मै स्वकीयय- त्किंचिदस्तुसमर्पणं परिवृत्तिः॥ ऋयव्यवहार इति यावत् । स च कविकल्पित एव, न वास्तवः। उदाहरणम्- यशोऽमृतं सं सुमनोजनाय समर्प्य तावद्वसुधामहेन्द्र । तदन्तरङ्गाणि ससंमदानि पुनर्हियन्ते भवता समूलम् ॥ अत्र विवधजनाय यशोऽमृतरूपं स्वकीययत्किचिदस्तु समर्य - ·वालालंकारः। तदन्तरङ्गरूपपरकीययत्किचिद्वस्तुन आदानामति लक्षणाऽनुगमः । यथावा- किमहं कथयामि योपितामधरं विम्बफलं समर्प्य याः। मुरसानि हरन्ति हन्त हा विदुपां पुण्यफलानि सत्वरम् ॥ अधराविम्बफलं दत्त्वा पुण्यफलाहरणम् । उभयत्रापि कविक- ल्पितत्वं स्फुटमेव । 'धनं दत्त्वा वस्त्रं क्रीणाति ' इत्यादी कविक- ल्पितत्वाऽभावनाञ्चमत्कारित्वान्न परिवृत्त्यलंकारः। लक्षणे सामा- न्यतो विशिष्टमित्युक्तत्वात् दानादानयोः पौर्वापर्यमच्छिकं वोध्यम् । लोकेप्येवमेव । इयं च परिवृत्तिः समेन समस्य न्यूनेनोत्तमस्य उत्त- मेन न्यूनस्येति त्रिविधेत्याहुः ॥ ५५॥ सामान्यतः प्राप्तस्याऽर्थस्य कस्माञ्चिदिशेपाब्यावृत्तिः परिसंख्या॥ व्यावृत्तिश्च अर्थतः शब्दतो वा । उदाहरणम्- यशःमुधांशावुदिते त्वदीये धरेन्द्र पूर्णे धवलीकृताशे । कोशीभवत्तुण्डमराजपती मालेन्यमासीत् खलपुङ्गवानाम् ॥ अत्र खलमुखकमले वस्त्वन्तरे च सामान्यतः प्राप्तस्य मालिन्य- स्य 'तुण्डसरोजपतावेव मालन्यमासीन्नाऽन्यत्र' इति वस्त्वन्तरात् व्यावृत्तिरर्थतः प्रतीयते । शब्दतो व्यावृत्तिर्यथा-" स्नेहक्षयः प्रदीपेपुन स्वान्तेषु नतभुवाम् ।। अत्र प्रदीपकामिनीचित्तयोः सामा- न्यतः प्राप्तस्य स्नेहक्षयस्य कामिनीचित्तात् व्यावृत्ति शब्देन ज्ञाय- ते । स्नेहशब्दः श्लिष्टस्तैलाऽनुरागयोर्वाचकः । इयं च प्रश्नपूर्विका- पि संभवति । यथा- किं तीर्थ हरिपादपद्मभजनं किं रत्नमच्छा मतिः किं शास्त्रं श्रवणेन यस्य गलति द्वैतान्धकारोदयः किं मित्रं सततोपकाररसिकं तत्वाध्वबोधः सखे, कः शत्रुर्वद खेददानकुशलो दुर्वासनासंचयः ॥ अत्र हरिपादपद्मभजनादिकमेव तीर्यादिक नान्यदिति हरिपाद- T ·वालालंकारः। पद्मभजनादिभिन्नात् तीर्थत्वादेावृत्चिरर्थतः प्रतीयते । प्रश्नपूर्षिका झाब्दी व्यावृत्तियथा- किं भूपणं सुदृढमत्र यशो न रत्नं कि कार्यमार्यचरितं सुकृतं न दोपः। किं चक्षुरप्रतिहतं धिपणा न नेत्रं जानाति कस्त्वदपरः सदसद्विवेकम् ।। अत्र यशआदौ रत्नादौ च सामान्यतः प्राप्तस्य भूपणत्वादिक- स्य रत्नादिकात् व्यावृत्तिनशब्देन वोध्यते । लक्षणे सामान्यत इति पदनिवेशात् पाक्षिकमाप्तियुगपत्याप्स्योरुभयोराप ग्रहणम् ॥ ५६ ॥ विरुद्धयोः पाक्षिकी प्राप्तिर्विकल्पः ॥ एकस्मिन् धर्मिणि स्वस्वप्रापकपमाणमाप्तयोरत एव तुल्यवल- योर्विरुद्धयोर्विरुद्धत्वादेव युगपत्माप्तेरसंभवात् पाक्षिक्येव प्राप्तिः पर्यवसन्ना । उदाहरणम्- जित्वा निःशेपमेतन्ननु मनुजपते मेदिनीमण्डलं त्व- त्कीर्तेः पूरो विशालो द्युतिधालतदिक्स्वर्गलोकं जिगीपुः । गच्छन्नित्थं ब्रवीति प्रथममुडुपति संगतं मार्गमध्ये मांवा वैवस्वतं वा द्युतिलवकणिकोन्मत्त तावद्भजस्व ॥ अत्र भजने जीवनरक्षणमानरक्षणरूपाभ्यांस्वस्वमापकप्रमाणाभ्या कर्मतया प्राप्तयोः कीर्तिपूरवैवस्वतयोविरुद्धत्वेन यौगपद्याऽसम- वात् पाक्षिकी प्राप्तिः । यथा वा- प्राणानर्पय सीतां या गृध्रांस्तर्पय वा दिजान् । यम मजस्व रामं वा यथेच्छसि तथाऽऽचर ॥ अत्र अर्पणतर्पणभजनेषु मानरक्षणप्रमाणेन यथाक्रम कर्मतया पाणगृध्रयमानां, जीवनरक्षणप्रमाणेन च सीताद्विजरामाणां प्राप्तानां योगपचासंमवान् पर्यायेण माप्तिः ॥ ५७ ।। युगपत्पदार्थानामन्वयः समुच्चयः॥.

·वालालंकारः। पदार्थश्च गुणादिः । युगपदिति कमव्यावृत्त्यर्थ, नतु एकक्षण- प्रतिपत्त्यर्थम् । तेन किंचित्कालभेदोपे न समुच्चयभङ्गः । अयं च विविधः धिर्मिभेदेन धम्यक्येन च । धबक्येऽपि वैविध्यम् । कार- णत्वातरिक्तसंवन्धेनैकधर्म्यन्वये, कारणतयैकधर्म्यन्वये चेति । उदाहरणम्- त्वाय दानपरे प्रजाऽनुरक्ता मुदितश्चार्थिजनः खलश्च खिन्नः । कविवागपि वर्णनप्रसक्ता मनुजेन्द्र प्रसृता च दिक्षु कीर्तिः। अत्र अनुरक्तत्वमुदितन्वखिन्नत्ववर्णनप्रसक्तत्वप्रसृतत्वरूपपदार्था- नां यथाक्रम प्रजार्थिखलकावेकीर्तिरूपाभेन्नधर्मिपु यौगपद्येनाऽन्व- यः । “ मुखरीकरोति धवलीक्रोत्यलं मलिनीकरोति विकचीक्रो- त्ययम् । तव कीर्तिपूर उदितः” इति पूर्व यथासंख्यालंकारे उ- दाहृतं पद्य कारणत्वातिरिक्तसंबन्धेन एकधर्म्यन्वयस्योदाहरणम् । अत्र च मुखरीकरोत्यादीनां क्रियाणां कीर्तिपररूपैकधर्म्यन्वयः । कारणतया एकधर्म्यन्वयो यथा- "कुलं रूपं वयो विद्या धनं च मदयन्त्यमुम् । " अत्र कुलादीनां कारणतया मदरूपकधर्म्यन्वयः। शरीरं ज्ञानजननं रोगो विष्णुस्मृतिप्रदः। विपद्वैराग्यजननी त्रयं सुखकर सताम् ॥ अत्र शरीरस्य ज्ञानजनकत्वेन, रोगस्य विष्णुस्मारकत्वेन, विप- तेश्च वैराग्योत्पादकत्वेन सुखकरत्वामेति शरीरादीना प्रयाणां कार- णतया एकस्मिन् धर्मिणि सुखरूपकार्येऽन्वयः ॥५८॥ एककारणजन्यस्य कार्यस्याऽऽकस्मिककारणान्तरस- मवधानाऽऽहितसोकर्य समाधिः॥ 'अत्र समाधी हि एकेन कार्ये निष्पाद्यमानेऽप्यन्येनाऽऽकस्मिक- मापतता कार्यसौकर्यादिरूपोऽतिशयो यत्र संपाद्यते स विपयः । कारणतयेकधर्म्यन्वयरूपे समुच्चयमेदे तु यत्रैककार्य संपादयितुं युगपदनेके खले कपोता इवाहमहमिकया संपतन्ति! कार्यस्य च यथा वा- - ·वालालंकारः। न कोप्यतिशयः स इति परस्परं भेदः। सोकर्यं तावत् कार्यस्याऽना यासेन सिद्धया सागसिद्धया च । उदाहरणम्- आयातोज्यं खलु नरपते शुक्लपक्षो मदीयं विम्ब नीलाञ्जनसममिदं रञ्जयेत् कान्तिपूरैः। इत्थं यावन्मनसि कुरुते चन्द्रमास्तत्र तावत् त्वत्कीयोघः सकलहरितो द्योतयन्नाविरासीत् ॥ अत्र शुक्लपक्षरूपकारणसांनिध्यादपि सिद्धयतश्चन्द्रविम्वरञ्जनस्य कार्यस्याऽऽकस्मिककीर्तिपूररूपकारणान्तरसमवधानादनायासेन सि- द्विः । शुक्लपक्षे हि चन्द्रविम्ब कान्तिपूर्ण भवतीति सकलानुभव सिद्वमेव । साङ्गसिद्धिर्यथा- नवप्रसङ्गं दर्यितस्य लोभादगीकरोति स्म यदा नताङ्गी । श्लथं तदालिङ्गनमप्यकस्मात् घनो निनादैर्घनतां निनाय ॥ अत्र दयितलोमरूपकारणजन्यस्य आलिङ्गनरूपकार्यस्य आक स्मिकघनगर्जितरूपकारणान्तरेण गाढत्वसंपादनात् साङ्गतासि. दिः ॥ ५९॥ प्रतिपक्षसम्बन्धिनस्तिरस्कृतिः प्रत्यनीकम् ॥ लोके हि प्रतिपक्षतिरस्कारे असमर्थश्चत् तत्संवन्धिन कंचित तिरस्कराते । तदेवेहापि । तेन चात्र प्रतिपक्षस्य बलवत्वमा तिरस्कर्तुश्च दुर्बलत्वं गम्यते । संवन्धश्थाऽनेकविधः । उदाहरणम्-- इन्दो जितस्त्वं क्षितिपस्य कीयां तद्दासतेप्सनि सरोरुहाणि। विमर्दयस्यायतननपार्न तापता कीर्तिविजेता ते॥ अत्र प्रतिपक्षभूतकोतः संवन्धिनां कमलानां तिरस्कारश्चन्द्रवरी- कः । कमलानां कीर्तिदास्पेच्छाश्रयत्वात् कीर्तिरूपप्रतिपक्षसंवन्धि- त्वम् । यया वा- रेरेमनी मम मनोमवशासनस्य पादाम्बुजदयमनारतमामनन्तम् ।

·वालालंकारः । कि मां निपातयसि संसृतिगर्तमध्ये नैतावता तव गमिष्यति पुत्रशोकः ॥ अत्र मनोभवारिरूपप्रतिपक्षसंवन्धिना भक्तस्य मम संसारगत- पातरूपस्तिरस्कारो मनःकर्तृकः ॥ ६०॥ भूतस्य भविष्यतो वाऽर्थस्य प्रत्यक्षत्वेन वर्णनं भा- विकम् ॥ को वो भूतभविष्यतोरप्यर्थयोलौकिकप्रत्यक्षविषयत्वेन प्रतिपा- दनेच्छाधास्तीति भाविकम् ।उदाहरणम् - आसीदञ्जनमत्रेति पश्यामे तव लोचने । भाविभूषणसंभारां साक्षात्कुर्वे तवाऽऽकृतिम ॥ अत्र तच्छब्दार्थकेन इतिशब्देनाञ्जनस्य परामर्शः । तथा च पूर्वार्धे तवास्मिन् लोचने यदञ्जनमासीत् तत्पश्यामीत्युक्त्या भूत- स्याञ्जनरूपस्यार्थस्य वर्तमानकाले प्रत्यक्षत्वेन वर्णनम् । उत्तरार्धे तु भाविभूषणसंभारां भविष्यद्रूपणसंभारावेशिष्टां तवाकृति साक्षा- स्कुर्वे इत्युक्त्या भविष्यतो भूपणसंभाररूपस्यार्थस्य वर्तमानकाले प्रत्यक्षत्वेन वर्णनम् । भूतत्वभावष्यत्वबोधकशब्दाऽनुपादानेपि भा- विकं संभवति । यथा- अहं विलोकये साक्षायुध्यन्तेऽत्र सुरा- सुराः ।" अत्र भूतस्य सुराऽसुरयुद्धस्य प्रत्यक्षत्वेन वर्णने न दोपि भूतत्वबोधकः शब्द उपात्तः । एवं भविष्यत्वबोधकशब्दानुपादाने- प्यहनीयम् । अथ वर्तमानकालं भूताऽर्थस्य भविष्यदर्थस्य वा संव- न्धाऽभादेषितसंवन्धवर्णनात् असंवन्धे संबन्धातिशयोत्तया गता- थायामिति वदन्ति । अन्ये तु न तया गतार्थोयं किंतु सास्याऽनु- माणिकेति ॥ ६१ ॥ कस्यचिदर्थस्य कैमुतिकन्यायेन सिद्धिरापत्तिः॥ इयमेवाऽऽलंकारिकनये अलंकारत्वेन काव्ये प्रसिद्धा । अत एवेयं काव्यापित्निशन्देनागप व्यवहियते । उदाहरणम्- ·- वालालंकारः। अहं हि जेना सरसीरुहामित्यखर्वगर्व दधतं मृगाङ्कम् । त्वत्कीर्तिपुरोऽभ्यमवन्महिम्ना निजेन तेषां गणना पुनः का । अत्र पद्मजेना चन्द्रोपि येनाभिभूतस्तेन पद्मान्यभिभूतानीति किमु वक्तव्यामाते पद्मजयरूपस्यार्थस्य कैमुत्येन मिद्विगिति प्राचीनाः । नव्यास्तु- नवाये यदि दारिद्रयं स्थित भूप द्विजन्मनाम् । शनैः भवितुरप्पने तमः स्याम्पत्यसंशयम् ।। इत्यादी कमुनिकन्यायन सूर्याऽग्रेतमोवस्थानरूपस्याऽर्थस्याऽमि- दिगिने प्राचीनलक्षणोपर्यव्यामिदीपमुद्राव्य ' केनचिदर्थेन तुल्य- न्यायत्वादर्थान्तरस्यापत्तिरपन्तिः।।' इति लक्षणान्तरं निर्मिमते । ततश्च तवाने यदीत्युदाहरणे शनैःशब्दमहिम्ना राजाये दारिदय- स्थिन्यपेक्षया सूर्या तमोवस्थानं दुःशकमेवेत्यवगतमपि न्यायसा म्यादापाद्यने, न तु कैमुतिकन्यायेनति नाऽव्याप्तिशङ्कापे नव्यल- क्षणोपरि । अहं हि जेतेत्यादौ तु कैमुतिकन्यायतामा नार्था- पात्तरिते नदाशयः । प्राचीनाऽनुयायिनां मते तु तवाने यदीत्या- दिपयं वक्ष्यमाणसंमावनायलंकारोदाहरणम् नत्वर्थापत्तरित प्राची- नानामपत्तिलक्षणं निर्दुष्टमेव । यथा वा- उदुम्बरफलानीव ब्रह्माण्डान्यत्ति यः सदा । सर्वगर्वापहः कालस्तस्य के मशका वयम् ।। अत्र यः सर्वब्रह्माण्डानामत्ता सोममाफमप्यत्तेत्ति किमु वक्तव्य- मित्यस्माकमदनरूपोऽर्थः कैमुतिकन्यायेन सिद्धः ॥१२॥ अनुमितिकरणत्वेन सामान्यविशेपभावाभ्यां चाऽना- लिङ्गितः प्रकृतार्थोपपादकत्वेन विवक्षितोऽर्थः काव्य- लिङ्गम्॥ उपपादकत्वं च तनिश्चयननकज्ञानविषयत्वम् । अनुमानाऽर्था- न्तरन्यामयारिणायाग्नालिनितान्तम् । गम्यमानहेतुत्वकस्व हेतोः ·वालालंकारः। सुन्दरत्वेनाऽऽलंकारिकः काव्यलिङ्गताऽभ्युपगमात् 'भयानकत्वात् परिवर्जनीयः' इत्यादी पञ्चम्यादिशब्दप्रतिपादितहेतुत्वकस्य हेतो- वारणाय उपपादकत्वेन विवक्षित इति । उदाहरणम्- पूर्णस्त्वदीयो नृप कीर्तिचन्द्रः सदुत्तमश्लाघ्य इदं समस्तम् । भृमण्डलं धिकृतसर्ववाधो दिवानिशं द्वादयते नितान्नम् ॥ अत्र चन्द्रस्य अस्ताद्यनेकवाधाविशिष्टत्वात् तत्कनुकं निखिल- भूमण्डलाऽद्वादनमविच्छिन्नमापाततोऽघटमानमिति नन्निश्चयाय धिवृतमर्ववाध इति पदार्थों हेतुत्वेन विवक्षितः । वाक्यार्थस्य हेतुत्वं यथा-" जितोऽसि मन्द कन्दर्प मञ्चित्तेरित त्रिलोचनः ।" अन कन्दर्पजय आपाततोऽघटमान इति तन्निश्चायकत्वेन ' मञ्चित्तेस्ति त्रिलोचनः । इति वाक्याथों विवक्षितः । यथा वा- वपुःप्रादुर्भावादनुमितमिदं जन्मनि पुरा पुराऽरे नवाहं क्वचिदपि भवन्तं प्रणतवान् । नमन मुक्तः संप्रत्यहमतनुग्ग्रेऽप्यनतिमान् महेश क्षन्तव्यं तादेदमपराधद्वयमपि ॥ यत्र पुरा कचिदपि ना भवन्तं प्रणतवान् , अग्रेश्यहमनति- मानिति दयोर्वाक्ययोरथानमनं दुरितरूपाऽपराधद्धये हेतुः । तच्छ- दस्पान्य बुद्धिस्थपरामर्शकतया दुरितबोधकत्वम् । परिको टि पदा- र्यवाक्यार्थवलात् प्रतीयमानार्यों वाच्योपस्कारतां भजनः काव्यालङ्गेतु पदार्थवाक्यावेव हेतुमावं भजत इति भेदः ॥६३ ॥ अनुमितिरनुमानम् ॥ अनुमानमित्यत्र मावे स्युट् । उदाहरणम्-- खलाननाम्नानि निमीलितानि मसंभ्रमं प्राज्ञचकोग्वृन्दम् इनस्ततः संचरदुन्मुखं च त्यत्कीर्तिचन्द्रोदयमानुवन्ति ।। अघ पचनं स्फुटयोधः । स चा मित्यात्मकः । तया पाय पलाननामनिमीलनरूपस्य प्राशयकोग्यन्दपलक्संभ्रमपूर्वकोन्मुख- । अत्र ·६८ वालालंकारः। संचरणरूपस्य च लिङ्गस्य साध्यव्याप्यत्वेन निश्चयात् कारणात कीर्तिचन्द्रोदयरूपसाध्यस्याऽनुमितिरुत्पद्यते । इदं च रूपकानुप्राणि- तम् । शुद्धं यया- निलीयमानविहगैनिमीलाद्भिश्च पङ्कजैः । विकसन्त्या च मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रविः ॥ अब मालतीविकासादिना लिङ्गेन सूर्यास्तस्य साध्यस्याऽनुमि- तिः । यथा वा- प्रदानं प्रच्छन्नं गृहमुपगते संभ्रमावधि- निरुत्सेको लक्ष्म्यामनभिभवगन्धाः परकथाः। प्रियं कृत्वा मौनं सदासे कथनं चाप्युपकृतेः श्रुतेऽत्यन्ताऽऽसक्तिः पुरुपमभिजातं कथयति ।। अत्र प्रच्छन्नप्रदानादिना लिङ्गन कुलीनत्वरूपसाध्यव्याप्येन कुलीनत्वस्य साध्यस्याऽनुमितिः । अयप्यत्र प्रच्छन्नप्रदानादीनां पदार्थानां कारणतया एकस्मिन् धामणि बोधरूपकायेऽन्वयात कारणतयकवऱ्यान्वयरूपः समुच्चयः संभवति, तथापि तदुत्तरं जाय- मानमनुमान न निःसारयितुं शक्यते । सुन्दरपदमनुवर्तत एव । तन वह्निमान धुमात् ' इत्यादी वाहविषयकाऽनुमितालंकारत्वम् । अथ अनुमानात् काव्यलिङ्गस्य को विशेष इाते चत् कविनियद्ध प्रमानन्तरनिष्ठा ह्यनुमितिरनुमानालंकृति प्रयोजयति । श्रीनिष्ठा महावाक्यानिश्चयानुकुला तु काव्यालङ्गामाते महाविशेषः ।।६४॥ सामान्येन विशेपस्य विशेपेण सामान्यस्य वा यत्स मर्थनं तदर्यान्तरन्यासः॥ ममर्थन नाम इदमेमने वा स्यादिति संशयोत्पत्तिप्रतिबन्धव इदमित्यमेति निश्चयः । नय समर्थनं साधधम्यांभ्य टिविधम् । उदाहरणम्- ·बालालंकारः। मात्सर्यमुत्सार्य परस्परं त्वं क्षितीन्द्र लक्ष्मी च सरस्वती च । स्वस्मिन्नकापारनुरागवत्यौ तेजस्विनः संघटयन्ति किं न । अत्र लक्ष्मीसरस्वत्योः परस्पग्मत्सरदूरीकरणपूर्वकं स्वस्मिन्न- नुरागसंपादनं प्रकृतो विशेषश्चतुर्थचरणानेबद्धन सामान्येनाप्रक- तेन समर्थितः । यथा वा मदीयदत्तकारुण्यलहर्याम्- मक्तावनाय विनतार्तिहरानुकम्पा. देवीवशत्वमगमज्जगतामधीगः । स्वातन्त्र्यशाल्याप भवान् हि परोपकृत्यै संपद्यतेऽपि लघुता महता गुणाय । पूर्वोदाहरणे हि यत् यतः इत्यादन्यतमस्य प्रतिपादकशब्दस्या- ऽनुपादानादार्थः समर्थ्यसमर्थकभावः । इह तु हिशब्दोपादानात् शाब्दः । मामान्यस्य विशेषेण यथा- गुणववस्तुसंसर्गाद्याति स्वल्पोऽपि गौरवम् । पुष्पमालानुपङ्गेण सूत्रं शिगसि धार्यते ॥ अन पूर्वार्धोपात्तसामान्यस्य प्रकृतस्य उत्तरा/पात्तेन विशेषे- णाभकृतेन समर्थनम् । सर्वमिदं माधयंणोटाहतम् । वैधम्र्येण समर्थनं यथा- गुणानामेव दीरात्म्यात् धुरि धुयों नियुज्यते । असंजातकिणस्कन्धः सुखं स्वपिति गौर्गलिः ।। अब पूर्वार्धगतसामान्यस्य प्रकृतस्य उत्तरार्धगतविशेषेणाऽमकृतेन ममर्थनम् । वैधयं तावत् स्फुटमेव । वृपवृत्तान्तस्य प्रकृतत्वे तु अनयोरेव पूर्वार्धात्तरार्धयोय॑त्यासे कृते सति अव पद्ये विशेपस्य मामान्येन समर्थनं वैधपेण संभवति ॥ ६५ ॥ कस्यचिदिशेपस्य समर्थकत्वेनोपात्तस्य सामान्यस्य विशेपान्तरेण, कस्यचित्सामान्यस्य समर्थकत्वेनोपात्तस्य विशेपस्य सामान्यान्तरेण वा यत्समर्थनं स विकस्वरः ।।

·७० - वालालंकारः। अत्र च शृङ्खलाकृतचमत्कारोदय इति पूर्वस्मॉविशेषः । उदाहरणम्-- यशःशरीरं तरुणं विभा मेम्णा नितान्तं क्षिातेपाल एपः। सदस्तुमात्रादारणो बुधा हि धत्ते हरोजं शिरसा विषं नो॥ अत्र पूर्वाधीनबद्धस्य विशेषस्य समर्थनायोपात्तस्य तृतीयचरण- गतसामान्यस्य चतुर्थचरणगतेन विशेपान्तरेण समर्थन मिति प्रथम- पक्षस्यैदमुदाहरणम् । पक्षान्तरस्य यथा- महतां किमपि न दुष्करमेको रामो हि राक्षसानामतान् । अवधीदर्धक्षणतः किं नो घटते समागते समये ॥ अत्र प्रथम सामान्यमुपन्यस्य तत्समर्थकत्वनोपात्तो विशेष: सामान्यान्तरेण समर्थितः । इदं च पक्षान्तरमाधुनिकसंमतम् ॥६६॥ कस्मिंश्चिदर्थे किंचिद्धर्मकृताऽतिशयप्रतिपिपादयि. पया प्रसिद्धतद्धर्मवता संसर्गस्योद्भावनं प्रोटोक्तिः॥ मंसर्गस्य चाऽनेकविधत्वम् । उदाहरणम्- अमरानझरिणीहदपङ्कजाऽजगमिता तब कीर्तिरिय किल । निखिललांकमनांसि पुनः पुनहगति तावदही क्षितिशासन ।। अत्र कमलाकररूपेऽर्थे धवलताकृतातिशयस्य प्रतिपादनेच्छया धवलत्वाधिकरणीभूतभागीरथीह्रदमंबन्ध उद्भावितः । यथा वा-- पल्मीकोदरसंभृतकपिकच्छूमहोदराः । हा पीडयित्वा निन्नन्ति सज्जनान् दुष्टदृष्टयः॥ दुर्जनपु तावत् कपिकच्छूसहोदरत्वेन मारकत्वं न मानोति, किंतु पीडाजनकत्वमात्रम् । वस्तु पीडां जनायेत्वा मारयन्तीत्येवरूपी- ऽतिशयः प्रातपिपादयिपितः । अतो वल्मीकोदरमंभूतत्वं साधि- करणवृत्तित्वरूपं वृश्चिकाविशेषणं करिना कल्पितम् । ततश्याध कस्मिंश्चिद्वय दुर्मनेपु दुष्टत्वरूपकिंचिद्धर्मकृती यः पीडां जनयित्वा मारयन्तीत्यरूपोतिशयस्ताप्रतिपिपादयिपया प्रसिदतद्धर्मपता ·बालालंकारः। वल्मीकोदरसंभृतवृश्चिकेन सहोदरत्वरूपसंबन्धस्योद्भावनामात लक्ष- णसमन्वयः । पूर्वोदाहरणे वास्तवः संवन्धः । इहतु कल्पितः॥६७।। किंचिदर्थसाधकस्याऽर्थान्तरस्योहः संभावना ॥ किाचदर्थश्च क्वचित् प्रकृतः क्वचिदप्रकृतः । साधकत्वं च प्रयोज- कवाऽऽपादकत्वान्यतररूपम् । ऊहस्तर्कः । स च 'यदीत्थं स्यात् , एवं भवति चेत् ' इत्याद्यर्थकः । तेन पदान्तरघटितम्यापि संग्रहः । उदाहरणम्- मृष्टा सहस्रबदनान् शतशो विधाता पक्तुं त्वदुत्तमगुणान् विनियोजयेत् । विश्वमंग्न्द्र निखिला आप ते भवेयु- रुक्तास्तदति क्वयः कथयन्ति तावत् ।। अत्र प्रकृतवर्ण्यमंबन्धिनिखिलगुणाक्तिरूपस्य किचिदर्यस्य प्रकृ- तस्य प्रयोजकानक्शंपसष्टिपूर्वकं तेपा गुणोक्ती नियोगस्तक्तिः । यथा वा- कस्तूरिकामृगाणामण्डाद्गन्धगुणमाखलमादाय । यदि पुनरहं विधिः स्या खलजिह्वायां निवेशयिष्यामि ॥ अव खलजिह्वाया निखिलगन्धगुणनिवेशनरूपस्य किचिटर्थस्य प्रकृतस्य प्रयोजकः स्वविधीभवनरूपोऽर्थ अहितः । इदं च पद्यद्वयं प्रयोजकत्वे उदाहतम् । आपादकत्वे यथा- तवाऽयं यदि दारिद्रय स्थितं भूप द्विजन्मनाम् । शनः सवितुरप्यग्रे तमः स्थास्यत्यसंशयम् ॥ अत्र सूर्याप तमावस्थानस्पस्य किचिदर्थस्याऽप्रकृतस्य आपाद- को राजाग्रे दारिद्रयावस्थानरूपार्थ ऊहितः । यथा वा- हटादाकृष्टाना कतिपयपदानां रचयिता जनः स्पर्धालुश्चेदहह कविना वश्यवचसा । भवेदद्य श्वी वा किमिह बहुना पापिनि क्ला घटाना निर्मातुसिभुवनाविधातुश्च क्लहः॥

·वालालंकारः। अत्र कुलालस्य विधात्रा सह कलहरूपस्य किंचिदर्थस्या प्रकृत- स्य आपादका धुद्रकवर्महाकविना मह स्पर्धारूपोऽर्थहितः । प्रथमे द्वितीये चोदाहरणऽन्तिरे सिद्धे साते तेन किंचिदर्थः सेहुं समर्थः। तृतीये चतुर्थे चोदाहरणेर्यान्तरे सिद्धे सत्यापे न तेन किंचिदर्थः वा सेढुं समर्थ । सूर्या तमोवस्थानस्य, ब्रह्मणा मह कुलालकलहस्य च अत्यन्तमसंभाविनत्वात् । किंतु येन न्यायेन अर्थान्तरं सिद्धं तेनैव न्यायेन किंचिदर्थोप मेद्भुमर्हतीत्यापादनयोग्यः । द्वयोरयोस्तु ल्यन्यायत्वात् । एतदभिप्रेत्यैव साधकत्वं च प्रयोजकत्वाऽऽपादक- त्वान्यतररूपमित्युक्तमुपरिष्टात् । एवमादिविस्तरस्तु स्वयमूहनीयः। अनुवर्तमानं सुन्दरपदं च न विस्मरणीयम् । न्यायः कारणम । इयमेव ययातिशयोक्तिरित्यन्यत्र ॥ ६८ ॥ करिमश्चिदर्थे मिथ्यात्वसिद्धयर्थ मिथ्याऽर्थान्तरसंव- न्धकल्पनं मिथ्याध्यवसितिः॥ संबन्धश्चाऽनेकविधः । उदाहरणम्- विद्वांसो विजिनाऽमरेन्द्रगुरुकाः सत्संसदि प्रेमनः कीति ने जिनचन्द्रिकां विगततृट्वेशा अहो चक्षने । पृथ्वीनाय महापकीर्तिनिरहं वन्ध्यामुतास्तावक मृकः मार्धमया वदन्ति बधिरास्थान्यां नितान्न मदा ॥ अत्रोत्तरार्धे दुष्कीर्तिरूपेऽथ मिथ्यात्वसिद्धये बधिरमभाधेक- रणकमूकवन्ध्यापुत्रकर्तृकाऽऽभाषणरूपमिथ्याभूनार्थान्तरसंवन्धस्य कल्पनम् । असंवन्धे मंवन्धरूपातशयोक्तितो मिथ्याध्यवसितेः किंचिन्मिथ्यात्वमिद्वयर्थकमिथ्यार्थान्तरकल्पनमयुक्तविच्छित्तिवि- शेपेण भेद इत्यन्ये । अथ पाहोक्तावेवास्या अन्तर्भाव इत्येके । अस्यां मिथ्यार्थान्तरकल्पनकृतचमत्कारोदय इति प्रौढोक्तितो विशेषात् पृथगलंकारतासिद्धिरित्यपरे ।। ६९ ॥

·७३ -- बालालंकार। प्रकृतधर्मिणि प्रकृतव्यवहाराऽनुल्लेखेन निरूप्यमाणो- प्रकृतव्यवहारसंवन्धो ललितम् ॥ उदाहरणम्-- विश्वामितोपकृदयं नृपतिः क्वतावन्नजोदरार्चनपरः वधरेन्द्रवर्गः। खद्योतसंसदि महस्रमयूखमेप मूखोंजनः खलु निवेशयितुं प्रवृत्तः।। अत्र प्रकृतमिाण मूर्यजने क्षुद्रबुद्धिषु राजसु उदारस्य वर्ण- नीयनृपस्य गणनामिच्छन्नित्येवं प्रकृतव्यवहारं विषयं कण्ठनोऽनु- पचव खद्योतसमाधिकाणकसूर्यकर्मकानवेशनानुकलप्रवृत्तिरूपस्या- प्रकृतव्यवहारस्य विपयिणः मंवन्धो निरूपितः। यथा वा--"नि- तरां निर्गते नीरे सेतुमेपा चिकीपति । " इयं च मख्याः स्वा नायकानयनार्थ प्रेपयितुकामां नायिकामुद्दिश्योक्तिः । अन प्रकृत- धर्मिणि नायिकाया यथाकचित्समागतमापे तत्कालोपेक्षणात् प्रतिनिवृत्तं नायिकान्तरामक्तं नायकमानिनीपन्तीत्येवं प्रकृतव्यवहा- रमनुक्त्वव समागतजलनिर्गमनोत्तर तत्स्तम्भनार्य मेतुचिकीर्षारू- पोभकृतव्यवहार उपात्तः पूर्वोदाहरणे पूर्वार्धापानेबद्धविषमालंकारे- णामकृतव्यवहारेण च प्रकृतव्यवहारस्य गम्यता। द्वितीयोदाहरणे तु अप्रकृतव्यवहारमात्रेण प्रकृतव्यवहारस्य गम्यता । अथ अभेदा- तिशयोक्ती हि पदार्थेन पदार्थस्यैवाऽभेदाध्यवसानं दृष्टं नतु व्यव- हारेण व्यवहारस्यति नेदं तत्रान्तर्भवति । नापि मादृश्यमूलायाम- मस्तुतप्रशंसायाम ।धयेशे अप्रस्तुतत्वविरहात् । नापि निदर्शना- याम् । एकमिगतव्यवहारद्वयस्य कण्ठत उपादाने एव तस्या इष्टेः । अन्ये तु आर्थी निदर्शनैवेयमिति वदन्ति ॥७॥ साक्षात्तदुद्देश्यकयनमन्तरेणाप्यभीटार्थलाभः प्रहर्प- णम् ॥ तय प्रिविधम् । तत्र अक्स्मादीप्सितार्थलाम इत्येका विधा।

·७४ वालालंकारः। वांछितार्थसिद्धयर्य यत्ने क्रियमाणे ततोऽप्यधिकतरार्थलाम इति द्वितीया । फलापायसिद्धयर्याद्यत्नात् साक्षात् फलस्य लाभ इति तृतीया । उदाहरणम्- स्वकुलमरणकर्ता नाऽधुना कश्चनास्ति क्षितिप इति विरक्त्या स्तब्धभूतः कवीन्द्रः । अवनिविततकीर्ते श्रीसरस्वत्युपतो भुवि किल सहसा त्वं तादृशः प्राप्यसे स्म । अत्र भग्णकर्तृरुपस्याऽभीष्टार्थस्य यत्नं विनवाकस्मालाभः यथा वा- मेमदुग्मम्बरं वनभुवः श्यामास्तमालटुमै- नक्तं भीरुरयं त्वमेव तदिमं राधे गृहं प्रापय । इत्यं नन्दनिदेशतश्चलितयोः प्रत्यध्वकुञ्जनुमं गधामाधवयोर्जयन्ति यमुनाफूल रहालयः॥ अत्र गधामाधवयोरेकान्तक्रीडारूपोर्थोऽमाप्सित इति प्रसिद्ध मेव । तम्य च यत्नं विनव अकस्माल्टाभ इति प्रयमप्रकारस्यदमुदाह- रणद्वयम् । द्वितीया विधा यथा-"दीपमुद्योजयेयावत्तावदभ्युदिता गः। स्पष्टम् । तृतीया यथा-"निध्यञ्जनापधीमूलं खनता माधितो निधिः । " अब निध्यञ्जनासद्धयर्थ मलिकां खनतस्तत्रत्र साक्षानिधिरूपफलस्य लामः ।। ७१॥ अभीष्टायविरुद्धलाभो विपादनम् । अस्य च अभीष्टार्थलामार्थ कारणप्रयोगो यत्र न कृतः वलमि च्छा कृना जातश्च विरुद्धार्थलामः सः, यत्र च इष्टार्थे प्रयुक्तपि कारणे तस्मान्न विरुद्धार्यलाभः किंतु स्वकारणवशात् स च विविक्ता विपयः । उदाहरणम्- गेहं प्रविश्याय भयं प्रदश्यं कवीन् विदध्यां खलु कान्दिशीकान् । नास्वारगे चिन्तयतीति मृप कटासताध्यः समुपस्थितस्ते ॥

·वालालंकारः।। अत्र नःस्थ्योरगस्य गृहमवेशपूर्वकमयप्रदर्शनेन कविकान्दिशीक- वग्णमिच्छारूपममीष्टीयस्तद्विरुडोऽर्थश्च कटाक्षतार्यसमुपस्थानरू- पस्तस्य लामः। यया वा- गनिगमिष्यति भविष्यति मुप्रभातं मास्वानुदेष्यति हसिष्यति पदमश्रीः । इत्थं विचिन्तयति काशगते द्विरेफे हा इन्त हन्त नलिनी गज उजहार । अन कमर उसलात् स्वमुक्तये कमलविकास इच्छारूपो भ्रमर- स्वाभीष्टोऽयम्नाविरुद्धार्थश्च गजकर्टकं कमान्या उद्धरणं तस्य सामः । पूर्वोदाहरणे रूपयानुप्राणितं विपाटनम् । इह तु शुद्धम् । पिरान्तगंदाहरणं यथा-- लाभग्नाननगीतगश्म मंप्पतीनां हटिश्वरीणाम् । गांपादनाना स्मग्जातकम्पादयाण्डसंपातमियाय नीती ।। अप नभीर्यम्याननगोपनस्य विरुद्धोऽयों नीवीसससनम् । कारणीमृत प्रपाभगतपिन्यिवान । तग साविश्यम्पम्मान स्व. गग्णादेवान्पन्न नतु आननगोपनानुकूलपत्लान् । आननगोपना- पम्मामीणयंम्य तदनुपूरयत्नादुत्पत्तिप्पानामन्येय ॥ ७ ॥ अन्यीयगुणदोपप्रयुक्तमन्यम्य गुणदापयोराधानमु- ब्लासः॥

·. ७६ वालालंकारः। तु नृपगतीदार्पण गुणेन कविकुलस्योल्लासो गुण झते तत् गुणेन गुणस्याऽऽधाने उदाहरणम् । यथा वा- भूपितानि हरेभक्त पितानि पराङ्मुखैः । स्वकुलं नगरं देशो दीपं सर्वा च मेदिनी ।। अत्र हरिभक्तगुणप्रयुक्तस्तत्कुलादीनां गुणः । हरिपराङ्मुखदो- पप्रयुक्तस्तत्कुलादीनां दोपश्च । अत्र च उत्तरोत्तरव्यापकतेति पूर्व- स्माद्विगेपः । गुणेन दोपाधानं यथा-- दानार्थिनी मधुकरा यदि कर्णताल- दूरीकृताः करिवरेण मदान्धवृद्धया । तस्यैव गण्डयुगमण्डनहानिरेपा भृङ्गाः पुनर्षिकपपवने चन्ति । अत्र भ्रमराणामलंकरणत्वरूपगुणन गजस्य तत्पत्तिक्षेपरूपो दोपः । दोपेण गुणाऽऽधानं पया- आघात परिचुम्हितं परिमुहुली पुनश्चर्चित त्पक्तं वा भुवि नीरसेन मनसा तत्र व्ययामा कृथाः। हे सद्रत्न तवैतदेव कुशलं यद्वानरणाऽऽदरा- दन्तःसारविलोकनव्यमानेना चूणीकृतं नाश्मना ॥ अत्र वानरस्थ चापलरूपदोषेण रत्नस्य चूर्णनाऽभावो गुणः गुणादिश्च कचित् व्ययः कचित् वाच्यः । केचित्तु काव्यलिने- नाऽयं गतार्थ इत्याहुः ॥ ७३ ॥ अन्यस्याऽन्यदीयगुणदोपप्रयुक्तगुणदोपाधानाऽभावो. ऽवज्ञा॥ अयं च उल्लासविपर्ययभृतः। उदाहरणम्- ययोऽमृताऽऽस्वादनतः खलेन्द्रकुलं न संतोपमहो प्रयाति । एतावता.का सलु तस्य हानिराचक्ष वा ते मनुजाधिनाथ ॥ अत्र यशीमृतगतस्वादिमगुणप्रयुक्तस्य खले संतोपरूपगुणाधान - ·७७ वालंगलंकारः। स्याऽभावः । अर्थतः सिद्धेन च खलगतमात्सर्यरूपदोपेण यशोम- तादी दोषाधानस्याऽभावः । यथा वा-- मद्वाणि मा कुरु विषादमनादरेण मात्सर्यमन्दमनसां सहसा खलानाम् । काव्यागवेन्दमकरन्दमधुवताना मास्येषु यास्यसि सतां विपुलं विलामम् ॥ अत्र पूर्वार्धे अनादररूपखलदोपप्रयुक्तस्य कविवाण्यां विपादरूप- दोपस्य माशब्देन निपिध्यमानतया अप्रतिष्टानादभावः शाब्दः । वाणीगतरमणीयतारूपगुणप्रयुक्तस्य खले संतोपरूपगुणाधानस्या- भावस्त्वार्थ इत्युभयविधाप्यवज्ञा । उत्तरार्धे तु सहृदयांना सरस- तारूपगुणेन वाण्या उल्लामरूपगुणाधानात् तदुल्लासोदाहरणम् । इयं चामज्ञा कारणे सति कार्यानुत्पत्तिरूपया विशेषोत्या गतार्थति वदन्ति ।। ७४ ॥ उत्कटगुणविशेपलालसया दोपत्वेन प्रसिद्धस्याऽपि वस्तुनः प्रार्थनमनुज्ञा॥ उदाहरणम्- संवकत्वमपि संनिधी जनाः प्रार्थयन्ति बहुधास्य भूभृतः। यत्र तन्निसिरसद्गुणामृतस्वादिमा समनुभूयतेतराम् ।। अत्र प्रकृतनृपगतनिखिलसद्गुणाऽनुमवलाल्सया परवशतकान- लयस्यापि संनिधिसेवकत्वस्य प्रार्थनम् । यया वा- मणिपत्य बिधे भवन्तमदा विनियद्धाञ्जलिरेक्मेव याचे । जनुरस्तु कुले कृषीवलानामपि गोविन्दपदारविन्दमानाम् ॥ अत्र हरिमक्तिरूपस्य गुणम्य लालसया हीनस्पापि कृषीवला- लजन्मनः मार्यनम् ॥ ७॥ दोपविशेपानुबन्धाद्गुणत्वेन प्रसिद्धस्यापि द्वेपस्तिर: स्कारः॥

·७८
बालालंकारः।
उदाहरणम-
धिक्करोत्ययमहो धरापतिः पार्थिवत्वमापे यावविभ्रताम् ।
अस्तमेति विहतियथास्पृहं काव्यपुष्करनिधी बुधैः सह ॥
अत्र पण्डितसहकृतयथेच्छकाव्यविहारोच्छेदकत्वरूपदोपानुव-
न्धात् पार्थिवत्वस्य सकलभोगेकमाधनस्यापि तिरस्कारः ।
यथावा-
श्रियो मे मा मन्तु क्षणमपि च माद्यद्गजघटा-
मदभ्राम्यदृङ्गावालमधुरसंगीतमुभगाः ॥
निमग्नानां यासु द्रविणरसपर्याकुलहृदां
सपर्यामाकर्य हरिचरणयोरस्तमयते ।।
अत्र हरिचरणभजनच्युतिभयाद्राज्यमुखस्यापि तिरस्कारः॥७६॥
गुणस्याऽनिष्टसाधनतया दोपत्वेन, दोपस्येप्टसाधन-
तया गुणत्वेन च वर्णनं लेशः।
उदाहरणम्-
दीनोपकारेप सदा रतस्त्वं विश्रान्तिसौख्येन ममुज्झितोऽसि ।
तवानुकम्पापरिपूरिताया बुद्धविपाकोभ्यमहो क्षितीन्द्र ॥
अत्र दयाईबुदिरूपगुणस्य विश्रान्तिसुखाऽभावरूपाशनिष्टसाध-
नतया दोपत्वेन वर्णनम् । अपरमकारो यथा-
वरं कारागृहे वासो गृहदुःखनिरासकृत् ।
यत्र दारा गृहाः पुत्रा बन्धवो रिपो न हि ॥
अन फारागृहवामरूपदोपस्प गृहदुःखनिरामरूपेष्टसाधनतया
गुणत्वेन वर्णनम । यथा वा-
नमोनमाधीयो धिगस्तु गुणगौरवम् ।
शारिपनोऽन्ये विरानन्त खण्डयन्चे चन्दनदुमाः ।।
अत्र नैगुण्यरूपदोपस्य गुणात्पेन, गुणगौरवरूपगुणस्य दोषत्वेन
घ वर्णनमान्तरन्यामानुविदम् । पूर्वोदाहरणईये तु शुदं तत् ॥१७॥

·. बालालंकारः। सूचनीयत्वेनाऽभिप्रेतस्याऽर्थस्य प्रकृतार्थपरैः पदैः सूचनं मुद्रा॥ पंदेरित बहुवचनमविवक्षितम् । तेनैकपदेन सूचनेपि न क्षतिः । उदाहरणमू- त्वदर्पितार्थस्य लयेन धीरा अकिंचनाश्चेत् खलु तान् कपि । अर्थान्तरन्यासत ऋद्धिमाजः ममाश्रितं न त्यजति हुदारः॥ अत्र प्रकृतार्थपरेण अर्थान्तरन्यामपदेन सूचनीयत्वेनामिप्रेतस्य एतत्पद्यस्थालंकारस्याऽर्थान्तरन्याम इति नाम ' इत्यर्थस्य सूच- नम् । यथा वा- यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यश्चापि सहायताम् । अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोपि विमुञ्चति ।। अत्राऽनयराघवस्थसूत्रधारवचने अनेकपदैर्वक्ष्यमाणरामरावण- वृत्तान्तस्य सूचनम् । इयं च मुद्रा नालंकारपदवीमागेहत्यनुपस्वा- रकत्वादिति केचित् ॥ ७८॥ प्रकृतार्थपरैः पदैः प्रसिद्धसहपाठानामर्थानां न्यसनं रत्नावली॥ उदाहरणम्- कान्त्याश्लिष्टो नृपाहपतिवदविकलश्चन्द्रवद्भीमवढू- संमोदकप्रदातेन्दुजवंदय बधो देवमन्त्रीय वक्ता । बल्पर्यः शुक्रवद्रास्करिषदलघुगो राहुवत्सूर्यशत्र- ग्त्युच्चः केतुवत्वं नवखयस्तुला संविमपॅक एव ।। अत्र राजवर्णनपरेरहर्पत्यादिपदैः प्रसिद्धसहपाठानां सूर्यादिन- वग्रहरूपाणामांनां क्रमेण न्यसनम् । 'गुरुणा जपर्नेनैपा तरुणी मन्दगामिनी । ' इत्यादी श्लेषेण प्रकृतार्थपरैगुवादिपदः प्रसिद्धसह- पाठानां बृहस्पत्यायनां क्रमं विनव निवेशनेप्ययमेवाग्लंकारः । सामान्यलक्षणाकान्तत्वात् । एवममासेद्धकमाणां प्रसिद्धसहपाठानां ·पायाः पूर्वावस्थाया अनुवृत्तिः श्लेपेण प्रतिपादितेति पूर्वस्मात् घालालंकारः। मध्ये स्थितस्य कमलारमणस्य कान्त्या दुग्धाम्बुधिः समगमत् खलु नीलभावम् । त्वत्कीर्तिपूररुचितः पुनरप्यथाऽसी श्वेतत्वमेव भजते वसुधातलेन्द्र ॥ अन दुग्धसमुद्रस्य स्वसंक्रान्तभगवत्संवन्धिनीलत्वगुणप्राय- ल्येन तिरोहितस्य श्वेतत्वरूपस्वगुणस्य कीर्तिपरकान्तिप्रयुक्ता पुनः प्राप्तिः । अयमपि तद्वण एवेत्येक । अपरप्रकारो यथा-" दीपे निर्वास्तेिऽप्यासीत् काञ्चीरत्नैर्महन्महः । विगतपि पूर्वावस्थानुवृत्तिः स्पष्टैव । यथा वा दार खङ्गिभिरावृतं वहिरपि प्रस्विन्नगण्डैर्गजै. रन्तः कञ्चकिमिः स्फुरन्मणिधरैरध्यासिता भूमयः । आकान्तं महिपीभिरेव शयनं त्वद्विद्विषां मन्दिरे राजन् सेव चिरंतनप्रणयिनी शून्येपि राज्यस्थितिः॥ अन राजरूपे वस्तुनि राज्यभ्रष्टत्वात् विगतेपि राज्यस्थितिरू- " अन दीपरूपवस्तुनि विशेपः ।। ८१॥ स्वगुणत्यागाऽभावपूर्वकं स्वसंनिहितवस्त्वन्तरसंब- न्धिगुणाऽग्रहणमतद्गुणः॥ अयं च तद्गुणविपर्ययभूतः । उदाहरणम्- नीलं गिरिं शिवगलं कमलाधवं च मामोत् त्वदीययशसो विमल: प्रवाहः । मालिन्यलेशकणिकामपि नो परं स धत्ते नितान्तधवलोवनिमण्डलेन्द्र ॥ अन मालिन्यं न धत्त इत्युक्त्या यशःप्रवाहस्य कमलाधवादिम- लिवस्तुसंबन्धेपि तदीयमालिन्यरूपगुणस्याग्रहणं शान्दम् । पर- लवरूपस्वगुणत्यागाऽभावरत्वार्थः । यथा मा- ·वालालंकारः। नवरत्नादीनां न्यसनेप्ययमेवाग्लंकारः। एवं च सक्रमत्वाक्रमत्वा- भ्यामस्य दैविध्यं योध्यम् ॥ ७९ ॥ स्वगुणत्यागपूर्वकं स्वसंनिहितवस्त्वन्तरसंबन्धिगुण- ग्रहणं तद्गुणः॥ उदाहरणम्- विश्रान्तस्य दिगन्तेषु यशःपरस्य ते त्विषा । दुग्धार्णवायते तावल्लवणोदो धराधिप ।। अत्र लवणोदस्य यशःपूररूपसंनिहितवस्त्वन्तरकान्त्या धक्लीभू- तत्वात् स्पष्टमेव नीलत्वरूपस्वगुणत्यागपूर्वकं स्वसंनिहितवस्त्वन्त- ग्संवन्धिनो धवलवरूपगुणस्य ग्रहणमिति दुग्धार्णववदाचरणोप- पत्तिः । यथा वा- जगाद वदनच्छद्मपद्मपर्यन्तपातेनः । नयन् मधुलिहः चैत्यमुदप्रदशनांशुभिः । अत्र भ्रमण नीलत्वरूपस्वगुणत्यागपूर्वकं स्वसंनिहितवस्त्वन्त- ग्संवन्धिगुणस्य श्वेत्यस्य ग्रहणम् । यद्यपि उल्लासेऽप्यन्यदीयगुणे- नान्यस्य गुणाधानमस्ति, तथापि तत्राभ्यदीयगुणमयुक्तं गुणा- न्तरं चूर्णादिक्षारताप्रयुक्तं हरिदादेः गाणत्वमिवाऽऽधीयते । तद्वणे तु जपाकुसुमलीहित्यं स्फटिक इवाभ्यदीयगुण एवायत्रेति ततो- ऽस्य मेदः । ८०॥ उत्सृष्टस्य स्वगुणस्य पुनः प्राप्तिरित्येकः पूर्वरूप- प्रकारः । वस्तुनि विगतेऽपि पूर्वावस्थाया अनुवृत्तिरित्य- परःप्रकारः॥ एवं च निरुक्तमकारयायतरत्वम् ' पूर्वरूपसामान्यलक्षणम् । उदाहरणम्- - । - ·घालालंकारः। मध्ये स्थितस्य कमलारमणस्य कान्त्या दुग्धाम्बुधिः समगमत् खलु नीलभावम् । त्वत्कीर्तिपूररुचितः पुनरप्यथाऽसौ श्वेतत्वमेव भजते वसुधातलेन्द्र ॥ अत्र दुग्धसमुद्रस्य स्वसंक्रान्तभगवत्संवन्धिनीलत्वगुणप्राप- ल्येन तिरोहितस्य श्वेतत्वरूपस्यगुणस्य कीर्तिपूरकान्तिमयुक्ता पुन: प्राप्तिः । अयमपि तद्गुण एवेत्येके । अपरप्रकारो यथा-"दीपे निर्वापितेऽप्यासीत् काञ्चीरत्नैर्महन्महः । " अन दीपरूपवस्तुनि विगतेपि पूर्वावस्थानुवृत्तिः स्पष्टव । यथा वा--- द्वार खङ्गिभिरामृतं बहिरपि प्रस्विन्नगण्डैर्गजै- रन्तः कञ्चकिभिः स्फुरन्मणिधरैरध्यासिता भूमयः । आक्रान्तं महिपीभिरेव शयनं त्वदिद्विपा मन्दिरे राजन् सेव चितनप्रणयिनी शून्येपि राज्यस्थितिः॥ अत्र राजरूपे वस्तुनि राज्यभ्रष्टत्वात् विगतेपि राज्यस्थितिरू- पायाः पूर्वावस्थाया अनुवृत्तिः श्लेपेण प्रतिपादितेति पूर्वस्मात् विशेपः॥८१॥ स्वगुणत्यागाऽभावपूर्वकं स्वसंनिहितवस्त्वन्तरसंव- न्धिगुणाऽग्रहणमतद्गुणः॥ अयं च नद्गुणविपर्ययभूतः । उदाहरणम्- नीलं गिरि शिवगलं कमलाधवं च मामोत् त्वदीययशसो विमला प्रवाहः । मालिन्यलेशकणिकामपि नो परं स धत्ते नितान्तधवलोऽवनिमण्डलेन्द्र ।। अप्र मालिन्य न धत्त इत्युक्त्या यशामवाहस्य कमलाधवादिम- लि वस्तुसंवन्धेपि तदीयमालिन्यरूपगुणस्पाग्रहणं शान्दम् । धर- लवरूपस्वगुणत्यागाऽभावरत्वार्थः । यथा पा- ·मालालंकारः। गाङ्गमम्बु सितमम्वु यामुनं कजलाममुभयत्र मज्जतः । राजहंस तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते ॥ अत्र राजहंसेन शुभ्रत्वरूपस्वगुणत्यागामाषपूर्वक गङ्गायमुन- योर्गुणस्याऽग्रहणम् । अथायमवज्ञाया नातिरिच्यत इति चेन्न । तगुणप्रकरणोत्तरीत्या उल्लासतद्गुणयोः परस्परं भेदसिद्धी तद्विपर्यय- भूतयोरवज्ञास्तद्गुणयोरपि भेदस्य सिद्धेरित्येके ॥ ८२ ॥ कस्यचिद्रस्तुनः सांनिध्येन पूर्वसिद्धस्य स्वगुणस्यो- कर्पोऽनुगुणः॥ उदाहरणम्--- रजताऽचलोप भवदाप्तजन्मना हरिदन्तसंगतिकृते प्रसर्पता। क्षितिमण्डलेन्द्र यशसातिशुभ्रतां भजतेऽथ किं पुनरहो हिमाचलः ॥ अप्र फैलासपर्वतस्य रजतमयत्वात् स्वतःसिदस्य शुभ्रवरूप- गुणस्य यशोरूपवस्तुसांनिध्येनोत्कर्षः । यथा वा-- कपिरापे च फापेिशायनमदमत्तो पृश्चिकेन संदष्टः । अपि च पिशाचप्रस्तः किं घूमो वैकृतं तस्य । मन कपित्वजातेः स्वतःसिदस्प वैकृतस्य मयादिमिरुत्कर्षः । अयं च प्रोटोक्ते तिरिच्यत इत्येकेपाममिप्रायः । अतिरिच्यत इत्यन्येपाम् ॥ ८३॥ स्फुटमुपलभ्यमानस्य कस्यचिद्वस्तुनो लिडेरतिसा- म्यात् भिन्नत्वेनाऽगृह्यमाणानां वस्त्वन्तरलिङ्गानां स्वका- रणाऽननुमापकत्वं मौलितम् ।। स्वकारणं चाग्नध्यक्ष योध्यम् । तेन मामान्ये नातिमसङ्गः। . उदारणा- ·बालालंकारः। ८३ दिमण्डले स्मन् यशसोज्ज्वलेन प्रकाशिते भो भवतः क्षितीन्द्र । पूर्वाद्रिशृङ्गान्तरितं कथं नु जानीमहीन्दोरुदयं वदैतत् ।। अत्रं रात्रौ चन्द्रोदयसमये ' किमुदितश्चन्द्रः' इति पृष्टवन्त रा- जानं प्रति कवेरुक्तिरियम् । अत्र चन्द्रोदयगमकस्य दिग्धवलीभव- नादेर्यशोरूपोपलभ्यमानवस्तुजनितेन तेन अतिसाम्यमूलका दस्या- ग्रहात् चन्द्रोदयरूपस्वकारणाऽनुमित्यजनकत्वम् । चन्द्रोदयस्या- निध्यक्षत्ववोधकं पूर्वाद्रिशृङ्गान्तरितमिति विशेपणम् । यथा वा- अपाङ्गतरले दृशौ मधुरखक्रवर्णा गिरो बिलासभरमन्थरा गतिरतीय कान्तं मुखम् । इति स्फुरितमगके मृगदृशः स्वतो लीलया तदत्र न मदोदयः कृतपदोपि संलक्ष्यते ॥ अत्र स्फुटमुपलभ्यमानानां तरुण्यङ्गानां दृक्तारल्यादिरूपेण लिङ्गेन मदरूपवस्त्वन्तरजन्यं दृक्तारल्यादिरूपं लिङ्गमतीव सदृश. मिति मदजन्यलिङ्गस्य तरुण्यङ्गलिङ्गभिन्नत्वेनाऽग्रहणान्मदरूपस्व- कारणाऽनुमित्यजनकत्वम् । पूर्वोदाहरणे यशःकृतं धावल्यरूपं लिङ्गं दिइमण्डले आगन्तुकम् । इह तु दृक्तारल्यादिरूपं लिङ्गमङ्गेषु स्वाभाविनम् ॥ ८४॥ प्रत्यक्षविपयस्याऽपि वस्तुनो वलवत्सजातीयग्रहण- कृतं तद्भिन्नत्वेनाऽग्रहणं सामान्यम् ॥ मीलिते तु निगृह्यमानं वस्तु न प्रत्यक्षविषय इति न तत्राति- प्रसक्तिः । उदाहरणम्- मनुजेन्द्र यशास्तोमे भवतः प्रसृतेतिमार्गमापे याता। लोकानामविभाव्या ज्योत्स्ना भजते गतागते सततम् ।। अत्र प्रत्यक्षविषयस्य चन्द्रिकारूपवस्तुनो यश स्तोमतः पृथ.

·४ बालालंकारः। कत्वेनादर्शनात् तस्य यशास्तोमरूपवलवत्सदृशग्रहणकृतं यश:- स्तोममिन्नत्वेनाऽग्रहणमुपपन्नमिति लक्षणसंगतिः । यथा वा- मल्लिकाचितधम्मिल्लाश्चारुचन्दनचर्चिताः । अविभाव्याः सुखं यान्ति चन्द्रिकास्वभिसारिकाः॥. अत्र प्रत्यक्षविषयस्यापि अभिसारिकारूपवस्तुनश्चन्द्रिकाभिन्नत्वे- नाऽग्रहणम् । अत्रान्ये- मीलितं यदि सादृश्यात् भेद एव न लक्ष्यते । रसो नालक्षि लाक्षायाश्चरणे सहजाऽरुणे॥ अत्र चरणाऽलक्तकरसयोररुणिमगुणप्रयुक्तसादृश्यात् भेदान- ध्यवसाय:। सामान्यं यदि सादृश्यात् विशेपो नैव लक्ष्यते । पद्माकरप्रविष्टानां मुखं नाऽलक्षि सुभुवाम् ।। मीलितालंकारे एकेनाऽपरस्य भिन्नस्वरूपानवमासरूपं मीलनं क्रियते । सामान्यालंकारे तु भिन्नस्वरूपाध्वमासेपि व्यावर्तक विशेपो नोपलक्ष्यत इति भेदः । मीलितोदाहरणे हि चरणादेर्वस्त्वन्तर- लेनाऽऽगन्तुकं यावकादि न भासते । सामान्योदाहरणे तु पद्मानां मुखानां च व्यक्त्यन्तरतया भानमस्त्येव । किंतु इदं पत्रमिदं मुखमि- ति विशेषः परं नोपलक्ष्यते । अत एव भेदतिरोधानान्मीलितम्, तदतिरोधानेऽपि साम्येन व्यावर्तकाऽनवमासे सामान्यमित्युभयो- रप्यन्वर्थतेत्यादि निरूप्य, मेदवैशिष्टययोः स्फूर्तावुन्मीलितविशेपको। हिमादि त्वद्यशोमग्नं सुराः शीतेन जानते ।। लक्षितान्युदिते चन्द्रे पद्मानि च मुखानि च । मीलितन्यायेन भेदान्नध्यवसाये माप्ते कुतोऽपि हेतोमैदस्फूर्ती मीलितपतिद्वन्दयुन्मीलितम् । सामान्यरीत्या विशेपास्फुरणे माप्ते कुतश्रित्कारणात् विशेपस्फूर्ती तु सामान्यप्रतिदन्टी विशेषकः।

·८५
पालालंकारः।
क्रमेणोदाहरणदयमित्याहुः । एके पुनरुन्मीलितविशेषकयोरनुमाना-
लंकारेणैव गतार्थत्वात् नालंफारान्तरत्वमिति ॥ ८५ ॥
प्रश्नप्रतिबन्धकज्ञानविपयीभूतोऽर्थ उत्तरम् ॥
प्रश्नश्च जीप्सा । सा ज्ञानविषयेच्छा । सा च उत्तवाक्यादिष-
यीभूते ज्ञाने जाते निवर्तते । तच उत्तरं द्विविधम् । उन्नीतप्रश्नं नि-
बद्धप्रश्न चेति । उदाहरणम्-
त्वया ानुगृहीतस्य सखा मे कान्दिशीकताम् ।
प्रयातश्चिन्तया तस्य स्तब्धत्वं मनुजाधिप ।
अत्र कस्यचित् कवेः राजानं प्रत्युत्तरेण तत्कर्तृकः स्तब्धत्वनि-
मित्तमश्न उन्नीयते । स्तब्धत्वनिमित्तमपृष्टस्य स्तब्धत्वनिमित्तोक्तेरयो-
गात् । कस्य हेतोः स्तब्धोऽसीति राज्ञः प्रश्न उत्तरवाक्यजनितेन ज्ञा-
नेन निवर्तत इति लक्षणसंगतिः। इदं चोत्तरं त्वदनुग्रहेण दारिद्रयमु-
तोस्मि, सम्पति न किमपि मम याचनीयमित्यभिप्रायगर्भम् ।
इदमुनीतप्रश्नस्योदाहरणम् । निबद्धप्रश्नस्योदाहरणं यथा-
कुशलं तस्या, जीवति, कुशलं पृच्छामि, जीवतीत्युक्तम् ।
पुनरपि तदेव कथयसि, मृतां नु कथयामि या श्वसिति ।।
पद्ये एव प्रश्नस्य निवन्धनादस्य निबद्ध प्रश्नत्वम् । इमान्यनुत.
प्सनायिकाविषयाणि तत्सकाशादागतायाः सख्या नायकस्य च
प्रश्नोत्तराणि। निवद्धप्रश्ने हि प्रश्नोत्तरयोरसकृदुपादाने चमत्का-
रित्वम् । 'कितीर्थ हरिपादपद्मभजनम् ' इत्यादिप्रश्नपरिमंख्याया-
मन्यव्यवच्छेदे तात्पर्यम् । अत्र तु वाच्ये एवेति ततोऽश्य भेदः ।
अस्य चालंकारस्य प्रश्नोत्तरयोरन्यतरस्योभयोश्व साभिप्रायत्वेन
निरभिमायत्वेन चाऽनेके भेदाः । एवं प्रश्नाऽभिन्नोत्तरत्वादिनापि ।
यथा-" केदारपोषणरताः, के खेटाः किं चलं वयः।" अप्र के-
दारपोपणरता इति प्रश्नामिन्नमुत्तरम् । के खेटाः, किं चलमिति
प्रश्नद्वयस्य तु वय इत्येकमेवोत्तरम् ॥ ८६ ॥

·वालालंकारः।
आकारणेङ्गितेन वोनीतस्य सूक्ष्मार्थस्य कयाचित्
भङ्गयाऽन्यस्मै सूचनं सूक्ष्मम् ॥
आकारः संस्थानविशेषः । इङ्गित चेष्टाविशेषः। सूक्ष्म स्थूलमति-
मिरसंवेद्यः । उदाहरणम्-
वकस्यन्दिस्वेदविन्दुमबन्धैर्टष्टा मिन कुङ्कर्म काऽपि कप्ठे ।
पुंस्त्वं तन्व्याव्यञ्जयन्ती वयस्या स्मित्वापाणौखड्गलेखां लिलेख॥
अत्र कण्ठे स्वेदविशेषप्रयुक्तकुडुमसभेदलक्षणेन आकारण उन्नी-
तो नायिकायाः पुरुपायितरूपः सूक्ष्मोऽर्थस्तस्या हस्ते पुरुषहस्ती-
चितखगलेखालेखनभगया तस्यै कयाचित् सचितः । विपरीतरतौ हि
नायिकाया यशात् गलितस्य स्वेदविशेपस्य कण्ठे एव गमनं संभवति ।
तेन च कण्ठे कुडुमर्मभेदो घटत एव । अत्र च स्वेदविशेषप्रयुक्तकुङ्कु-
मसभेदेन हेतुना जायमानमपि पुरुपायितस्य साध्यस्याऽनुमान
सूक्ष्मालद्वारस्याङ्गम् । इङ्गितेन यथा-
संकेतसालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया ।
ईपनेत्रापिताकृत लीलापमं निमीलितम् ॥
अत्र विटनेत्रगतचेष्टविशंपेण उन्नीतस्तनिज्ञासितः संतिकालो
निशाकार मचकेन कमलनिमीलनेन विटाय कामिन्या सचितः ।
रानी कमलानि निमीलन्तीति प्रसिद्धमेय । वत्रस्यन्दीत्युदाहरणे
कश्चित् प्रतिपादित. पिहितालंकार. सूक्ष्मान्नातिरिच्यते । उभयो-
रेक क्षणाशातत्वात् ।। ८७ ॥
जात्यादिगतस्वभावस्य वर्णनं रखभानोक्तिः ॥
पादिपदन नियादिपरिग्रहः । उदाहरणम्--
सद्धगै परिपालयन् करिंगणं संमानयन प्रणियन्
लोांगलं दहन खलबरालि दण्डयन् दीनगम् ।
मनन् इंशमय श्रियं पृयुलयन् नीत्या यमः ख्यापयन्
जीयादेष दि गरञ्जनपरः श्रीवासुदेवः प्रभुः ॥

·" बालालंकारः। अत्र सदर्गपरिपालनादिकं राष्ट्ररञ्जनक्रियास्वमावस्य वर्णनम् । मातिस्वमाववर्णनं यथा- कुरद्रुत्तरङ्गाक्षः स्तब्धकर्णरुदी- क्ष्यते । ” अत्र उत्तरङ्गाक्षैः स्तब्धकर्णेरिति विशेषणद्वयेन कुरङ्गजा- तिस्वभावो वर्णितः । इत्यर्यालंकारा दिङ्मात्रेण निरूपिताः॥ ८८ ॥ यद्यप्युक्तेभ्योऽलंकारेभ्योऽन्येपि कतिवन दृश्यन्ते । तथापि तेषु केषां चिदुक्तेष्वेवान्तर्मावः । केपांचित्तु व्यङ्ग्यप्रभेदत्वेन केषांचित् पुनरपमत्कारित्वेनाऽनलंकारत्वमेव । यथा- अर्थविशेषाभिधायिनो नाम्नो योगवशादर्थान्तरो- पवर्णनं निरुक्तिः ॥ उदाहरणम्- ईदृशैश्चरितीने सत्यं दोपाकरी भवान् । ” अत्र चन्द्रोदेश्यके विरहिणीवाक्ये निशाररू- पविशेपार्थबोधस्य दोपाकरेति नाम्नी दोपखनिरूपार्थान्तरस्य वर्णनम् । अयं श्लेपान्नातिरिच्यते, किंतु श्लेपविशेप एवेति ॥१॥ तटस्थवञ्चनायैकोद्देश्यकस्य वाक्यस्य तदन्यं प्रति कथ- नं गूढोक्तिः ॥ उदाहरणम् वृपापेहि परक्षेत्रादायाति क्षेत्र- रक्षकः । ॥ अत्र परक्लत्रं भुञ्जान कामुकं प्रति वक्तव्यस्य वाक्यस्य तटस्थैर्मा ज्ञायीति परक्षेत्रे सस्यानि भक्षयन्तं कंचिदुक्षाणं समी- पस्थं प्रति कथनम् । क्षेत्रशब्दः श्लिएः । अयं ध्वनिप्रभेद एव नालं. कारः । नहि सर्वोऽपि व्यङ्ग्यवर्गोऽलंकारगोष्पदे अन्तर्भावयितुं शक्यते वेधसापीति ॥ २॥ प्रसिद्धस्य निपेघस्य साभिप्रायोऽनुवादः प्रतिषेधः॥ उदाहरणम्-" न द्यूतमेतत् कितव क्रीडनं निशितैः शरैः।" अत्र युद्धरङ्गे प्रत्यवतिष्ठमानं शाकुनिकं प्रति विदग्धवाक्ये युदेऽक्षयूतत्व- निषेधस्य प्रसिद्ध स्याऽप्यनुवादोऽक्षयूते एव तव प्रागल्यं न युद्धे- स्तीत्युपहासगर्भः । स चोपहासः कितवपदेनाविष्कृतः । अयमपि ध्वनिरेव नालंकार इति ॥ ३ ॥ सिद्धस्य विधानं विधिः ॥ उदाहरणम्- " पञ्चमोदचने 'काले कोक्लिः कोकिलो भवेत् ।” अत्र कोकिले कोक्लित्वस्य ।

·८८ बालालंकारः। सिद्धस्यैव विधानम् । घटी घट इतिवत् द्वितीयकोकिलपदमनुपयु- क्तशक्यार्थकत्वान्मधुरतरपञ्चमस्वरशालिवरूपलक्ष्यार्थकम् । इदं च विधानं कोकिलस्य सकलजनहृद्यत्वं गर्मीकरोतीति सुन्दरम् । गर्भि- तोऽर्थश्च पञ्चमोदञ्चने इति कालविशेषणेनाऽऽविष्कृतः । अस्पापि धनिनैव गतार्थता । कचिनु गुणीभूतव्यङ्गयेन गतार्थतेति ॥ ४ ॥ आनुकूल्यानुयन्धि भातिकूल्यमनुकूलम् ।। उदाहरणम्-- "कुपितासि यदा तन्वि विधाय करजक्षतम् । वधान भुजपाशा- भ्यां कण्ठमस्य रढे तदा ॥” इयं हि नायिका प्रति सख्युक्तिः । अस्य नालंकारत्वमिति ॥५॥ लोकवादस्थाऽनुकरणं लोकोक्तिः ॥ उदाहरणम्-- सहस्व कातेचिन्मामान मालयित्वा दिलोचने।" अन लोचने मीलयित्वेति लोकमवादानुकरणम् । तदेव अर्थान्तरगर्भितं चेत् छेकोक्तिरित्युच्यते। लोकोक्तेश्छेकोक्तश्चापि नालंकारत्वमिति ॥ ६॥ यथार्थवत्कृषचनं शब्दः । उदाहरणम--" अये कृष्णः परा- त्माऽयं लीलाकृदिति निश्चिनु ।" अयमपि नालंकारः। एवमन्येऽपि ज्ञेया इत्याहुरित्यन्यत्र विस्तरः॥ ७ ॥ " अथ प्रोक्तानामलंगागणामेकत्रामस्थानस्य संमृसिंक्गल्ये दे विधे । तत्र-- तिलतण्डुलन्यायेनाऽलंकाराणां परस्परनिरपेक्षतयैक- नाऽवस्थानं संसृष्टिः॥ अलंकागणामिति बहुवचनमनेक्त्वोपरक्षणम् । तेन योग- पि संग्रहः । एकत्र वाक्य वृत्ते वा । यथा स्थितानां तिल- तण्डुलानां स्वरूप परस्परनिरपेक्ष स्पटमवगम्यते, तथवी- पमादीनामलंकाराणां यथासमवमेकय स्थितानां स्वरूपं परस्परनिरत पेक्ष स्फुटमागम्यने चेत् समृष्टिः। उदाहरणम् ।

·वालालंकारः । राजन्कविबुधोपेतो भवांश्चन्द्रो न संशयः । यस्य ते विमला कीर्तिश्चन्द्रिकेव विराजते । अत्र पूर्वार्धे भवांश्चन्द्र इति रूपकस्य, उत्तरार्धे चन्द्रिकेव कीर्ति- रित्युपमायाश्च परस्परनिरपेक्षतयावस्थानात् संसृष्टिः । यथा वा- देवः पायादपायान्नः स्मरेन्दीवरलोचनः । संसारध्वान्तविध्वंसहंसः कंसनिपूदनः ।। अत्र पायादपायादिति यमकस्य, संसारेत्यायनुप्रासस्य, स्मेरे- न्दीवरलोचन इत्युपमायाः, मंसारध्वान्तविध्वंसहंस इति रूपकस्य च परस्परनिरपेक्षतयाऽवस्थानात् संसृष्टिः । तत्र यमकानुप्रासी श- ब्दालंकारौ । उपमारूपके अर्थालंकारी ॥ ८९ ॥ नीरक्षीरन्यायेनाऽलंकाराणांस्वातन्त्र्येणेकवाऽनवस्था- नं संकरः॥ अत्राऽप्यलंकाराणामिति यहुवचनमनेकत्वोपलक्षणम् । तेन द्वयो- रपि संग्रहः । एकत्र वाक्ये वृत्ते वा । ययैकत्र स्थितानां नीरक्षीराणां स्वतन्त्रतया स्वरूपं नावगम्यते, तथैवैकत्र स्थितानामलंकाराणां स्वरूपं स्वतन्त्रतया स्पष्ट नाऽवगम्यते चेत् संकरः । स च अङ्गा- ङ्गित्वेन संदेहेन एकपदाश्रितत्पेन च त्रिविधः । उदाहरणम्- राजन् तव यशाकान्त्या पाण्डुरो मधुसूदनः। नालिङ्गन्यते शिव इति सत्या कमलया किल ।। अत्र यशःकान्त्या पाण्डुर इति तद्गुणमपेक्ष्येव शिव इति भ्रान्त्य- लंकारो निष्पद्यमानस्वरूपः सन् चमत्कारं जनयति । तद्गुणोऽप्यत्र भ्रमजनकतया भ्रान्त्यलंकारसाहाय्यकरणेनैव चमत्कारविशेपं जन- यति न स्वातन्त्र्येणेति परस्परमनुग्राह्याऽनुग्राहकत्वात् अगाभिमा- वसंकरः । एवं च एकत्राऽवस्थितयोर्दयोरपि चमत्कारजनने पारत- च्यात् पारतन्त्र्येण एकत्राऽवस्थानं घटने । स्वातन्त्र्येण पुनर्न घटत इति स्वातन्त्र्येणेकत्राऽनवस्थानात् सामान्यलक्षणसमन्वयः । एवं बहूनामप्यूहनीयम् । संदेहसंकरो यथा- , ·बालालंकारः। इदमाभाति गगने भिन्दानं संततं तमः । अमन्दनयनानन्दकरं मण्डलमैन्दवम् ॥ अत्र किम् 'इदम् ' इत्यस्य इन्दुमण्डलपरामर्शकतया मुखस्य इन्दुमण्डलेन निगरणादतिशयोक्तिः । उत इदमिति मुखं निर्दिश्य इन्दुमण्डलतादात्म्यारोपात् रूपकम् । आहोस्वित् इदमिति मुखस्य इन्दुमण्डलस्य चति द्वयोरपि प्रकृतमोरामातीत्येकधर्मान्वयात् तुल्य- योगिता । अथवा इदमिति प्रकृतस्य मुखस्य अमकृतस्य च चन्द्र- मण्डलस्य आभातीत्येकधर्मान्वयात् दीपकम् । किंवा प्रस्तुतचन्द्र- मण्डलवृत्तान्तेन अप्रस्तुतमुखवृत्तान्तस्य प्रतीत्या समासोक्तिः । यदा अप्रस्तुतचन्द्रमण्डलव्यवहारण प्रस्तुतमुखव्यवहारस्य प्रशंस- नात् अप्रस्तुतप्रशंसा। किमथवा कामोद्दीपकः कालो वर्तते इति विवक्षितार्थस्य मङ्गयन्तरेण प्रतिपादनात पर्यायोक्तम् । किम वा प्रस्तुतचन्द्रमण्डलव्यवहारेण प्रस्तुतमुखव्यवहारस्य मशंसनात् प्रस्तु- ताङ्गुर इति वहूनामलंकाराणां साधकबाधकयोरभावेन संदेहात स्वातन्त्र्येणाऽनवस्थानमेवेति संदेहसंकरः। साधकबाधकयोरन्यतरस्य सत्वे तु न संदेहः । यथा-" मुखचन्द्रः प्रकाशते " इत्यत्र प्रका- शाख्यो धर्मो रूपकस्य साधकः । स च धर्मो मुखेभ्युपचरितत्वन संभवत्येवेति नोपमाया वाधकः।" सुन्दरं बदनाम्बुजम् " इत्यादी प्रयुज्यमानः सौन्दर्यरूपः साधारणधर्मः " उपमित व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे " इति सूत्र सामान्याऽप्रयोगे इति निषेधात् वदनम् अम्बुजमिवति उपमितसमासो न भवतीत्युपमाया बाधकः। समासस्तु वदनमेव अम्बुजं पदनाम्बुजमिति मयूरव्यंसकादित्वात् वोध्यः । एकपदाश्रितत्वंन संकरो यथा- स्पष्टोल्लसत्किरणसरसूर्यबिम्ब- विस्तीर्णकर्णिकमथो दिवसारविन्दम् । लिष्टाष्टदिग्दलकलापमुखावतार- बदान्धकारमधुपावलि संचुकोच ।।

·बालालंकारः। अत्र पादत्रये किरणकेसर-सूर्यबिम्बविस्तीर्णकर्णिक-दिग्दल- कलापेति रूपकानुप्रासयोः संकरः । सच यत्पद (शब्द) माश्रित्याऽनु- मासः स्थितस्तत्पदमेवाश्रित्य रूपक स्थितमिति एकपदाश्रितः । कुरखका रखकारणतां ययुः ।" इत्यत्र रखका रखका इत्येकं वकार वकार इत्येकमिति दयोर्यमकयोरेकपदा ( शन्दा) श्रितः संकरः । अर्थालंकारसंकरो यथा- परस्परतपःसंपत्फलायितपरस्परौ। प्रपञ्चमातापितरौ प्राञ्चौ जायापती स्तुमः ।। अत्र पूर्वार्धे पार्वतीतपःसंपत्फलमिव आचरन् परमेश्वरः, परमे- श्वरतपःसंपत्फलमिव आचरन्ती पार्वतीति द्वयोः परस्परमुपमयोः फलायितेत्येकवाचकाश्रितत्वरूपः संकरः । उत्तरार्धगताभ्यां माता- पितराविति रूपकाभ्याम् उक्तीपमयोस्तु संसृष्टिरित्यन्यदेतत् । एव- मन्यविधान्यप्युदाहरणान्यूहनीयानीत्यन्यत्र विस्तर इति शिवम्९०॥ -- आनन्दं हृदयाङ्गणे खलु परं तन्वन्ति ये मामके प्रायस्ते निरिखला मया लघुतया लकारधुर्या अमी। निर्मायाऽथ सुवर्णपातिभिरहो सलक्षणरन्विताः प्राज्ञानां पुरतोऽर्पिताः परमया प्रीत्या किमन्यत्पुनः ॥ अहो सुवर्णशून्यानामस्माकं कष्टतोर्जितम् । सुवामदमेवैतत् भोक्तव्यं हि मनीपिभिः ।। संग्रहोऽयं मया तावदल्पज्ञेन चिकीर्पितः । प्रत्नोक्तानामगादीशद्यालेशेन पूर्णताम् ॥ संप्रदाय मतं चालंकारिकाणामजानता। अलेषि किंचित् धाष्टर्थेन सरयः शोधयन्तुतत् ॥ वालालंकारमतनात प्रभार इमं किल । वालार्थ तुष्यता तेन वासुदेवमहेश्वरी ।।

·वालालंकारः। समर्पणम्- हेरम्पपादाम्बुजभक्तिपूतस्तस्कीर्तनासक्तमना विनीतः । गद्यम रञ्जितलोकचित्तः मजाक्ने दक्षतरी य भारत ॥ मानी कलानां खलु मर्मवेत्ता चशी च कौण्डिन्यफुलपदी उदाग्चता व्यसनविसृष्टः प्रियः प्रजायाः प्रथितोय मार तस्म मिरजसंस्थानाधीशगद्गाधराय वालालंकारनामाभ्यं अन्य सादरमर्पितः ॥ इति । शकस्य हायने पूर्ण दिव्यष्टशशि ( १८२२) पूरणे। वालालकारनामाऽयं ग्रन्या संपूर्णतामगात् ॥ इति श्रीमचित्तपावनजातीयगायकुलोत्पन्नकेशवमहात्मजप दागर्भजस्य प्रभाकरशास्त्रिणः कृतिषु वालालंकारः संपूर्णतामगात् । श्रीदत्तात्रेयः प्रसन्नोस्तु ॥ RREETIRREARS ॥वालालंकारः समाप्त 经验 E&&& श्रीप्रभाकरशास्त्रिविरचिनेए पुस्तकेषु मध्ये लक्ष्मीवकटेश्वरमुद्रणालये मुद्रितानि पुस्तकानि. इसकारुण्यलहरी. श्रीवासुदेवाभरणम्. सेव भापारीकायुता. बालसंस्कृतप्रभाकर:- मालालंकारः. पुस्तक मिलनका ठिकाना-गंगाविष्णु श्रीकृष्णदास, "लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर" छापाखाना, कल्याण-मुंबई- ·जाहिरात. नाम काव्यग्रन्थाः की.रु.आ.ट.म.रु.भा. १७८ काव्यमंजरी छपके तयार है. ४७१ गीतगोविन्द संस्कृतटीका और भापाटीका क १-४ .-३ ४८० माषकाव्य (शिशुपालवध) सटीक संपूर्ण क २-८ ०-६ .... ४८१ ... " ... .... ... .... .... फ .... .... ५८२ ९ सर्ग क १-४ ०.२ ५८३ किरातार्जुनीयकाव्य सटीक नि २-० ४८४ भर्तृहरिशतकत्रयसंस्कृतीका और भापाटीका क १-२ ०-२ १८५ तथा रफ ४८६ वैराग्यशतक संस्कृतीका और भापाटीका. का ०-६ ०-१२ १८७ भोजप्रबंध भापाटीका क १-४ ०-1 ५८८ भोजप्रपन्धकेवलभापा ग्लेजकागज क०-१२०-१॥ ४८९ भोजप्रबंध मूलमात्र २९० मतुसंहार काव्य भापाटीका और संस्कृतटीकासह १९९ पुश मल्लीनाथकृत संजीवनी टीका और टिप्पणी सहित जिल्दपंद ग्लेज "तपारफ ४२३ रघुवंशसटीक बारीक अक्षर सादा क ०-१२०-२ ५९४ रघुवंश सटीक १ सगसे ५ सर्गतक ६ सर्गसे १.सर्गतक ५९६ कुमारसंभव सटीक २ ४२७ मूशिक भापाटीमा १२८ दशममारचरिध सटीक नि १८ ४९९ गीतगोविन्दमूल ५०० हितोपदेश भापाटीश भतिउत्तम ... क ... .... .... .... क .... .... .... ... L ५२. गमालारोगाव्य ५.मी ·. १ " ... ... .... .... .... .... .... .... गो ०-६ - ... .... .... .... .... .... .... .... .... ५.४ भामिनीविलास मूल मापाटीका ५०६ मेघदूतकाव्यसटीक ५०७ मेघदूत सान्वय भाषाटीका क ५०८ रघुवंश मापाटीका पदयोजना तापयार्थ मोर सरलार्यसहित .... ५०९ पधावलीगनेकमहानुभावकि संग्रहीत श्लोक १ .-4 ५१० कविरहस्य साटिप्पणी कं ५११ कृष्णामृततरहिका सीक गो ५१२ चोरपञ्चाशिका टिप्पणीसाहत गो ०-२ ५१३ कलिविडम्यन मूल ... गो -२ -18 ५१४ कलिविडम्बन भापाटीकासहित ५१५ सौन्दर्यलहरी साटिप्पण ५१६ फटाक्षशता साटिप्पण ५१७ भावशता सरिप्पण.... गो -३ ५९८ आयांशतक सटिप्पण गो ०-२ ५१९ कामाक्षीस्तुतिशतक सटिप्पण ५२० सम्याटसटिप्पण.. गो ०-२ ५२१ प्रशस्तिकाशिरूर ५२२ मक्तिरलावली २ ५२३ पटकपरकाव्य मापाटीका क ६२४ राक्षतकाव्यसंस्कृतीकामोरभापाटीकासहितर ०-२ .-1 ५२५ शृंगारतिलक मापाटीका सहित २ ५२६ शृंगारादिनवरस निरूपण सापाटीका-(शृंगार का अतीव चमत्कारी मन्य ) ५२७ मध्वविजय नथु ०-१२०-२ ५२८ भवधाये कान्य भा० टी०.... फ-3 ५२९ राधाविनोद काव्य भापारीका क -२ ५३० प्रेमलतिका भापाटीका ५३१ पञ्चतंत्र भाषाटीका क २-० ५३२ अमरुशतक शंकराचार्यकृत .... ... .... .... .... .... .... .... . ... .... क H