·काव्यमाला S.N............ महाकविश्रीमयूरप्रणीतं सूर्यशतकम्। श्रीत्रिभुवनपालविरचितया टीच्यान्वितम् । LIBRARY जम्भारातीभकुम्भोद्भवमिव दधतः सान्दसिन्दूररेणुं रक्ताः सिक्का इवापरुदयगिरितटीधातुधाराद्रवस्य । १. सूर्यशतकप्रणेता श्रीमयूरकविर्वाणभस्य श्वशुर उज्जयिन्यां वृद्धभोजमहीपतेः सभायामासीदिति मानतुझाचार्यप्रणीतभकामराख्यस्तोत्रटीकाप्रारम्भ मेरुतुझप्रणीतप्रच- न्धचिन्तामणौ च समुपलभ्यते. प्रबन्धचिन्तामणी वाणभट्टो मयूरस्य भगिनीपतिरा- सीदिरयुक्तमा... अथ च 'अहो प्रभावो वाग्देव्या यन्मातदिवाकरः । श्रीहर्षस्या- भवत्सभ्यः समो चाणमयूरयोः ॥ इति शार्ङ्गधरपद्धत्यादिप्रसिद्धराजशेखरपद्येनापि वाण- मयूरयोः समकालोद्भवत्वं प्रतीयदे. तस्मान्मयूरकविरपि खिताब्दीयसप्तमशतक- पूर्वार्धसमुद्भूत इति ज्ञेयम्. सूर्यशतकमपहाय मयूरप्रणीतः कोऽप्यन्यो प्रन्यो नाद्याप्यु- पलब्धः सूर्यशतकपद्यानि तु ध्वन्यालोककाव्यप्रकाशादियुदाहृतानि सन्ति. दृश्यन्ते च सूर्यशतकातिरिक्ता अपि कतिपयश्लोकाः सुभाषितावल्यादिषु मयूरनाम्ना समुताः, 'दर्प कविभुजंगानां गता श्रवणगोचरम् । विपत्रियेव मायूरी मायूरी वाडिकन्तति ।' इति मयूरप्रशंसापद्यं च सूक्तिमुक्तावली राजशेखरनाना समुद्भुतं वर्तते. सूर्यशतकस्य कादमीरकवल्लभदेव-मधुसूदन त्रिभुवनपालविरचितं टीकात्रयं प्राचीनम् , यहेश्वरशास्त्रि- प्रणीता नवीना टीका च वर्तते. तत्र वल्लमदेवकृतटीकास्माभिः कश्मीरेषु पदत्रिंशश्लो- कपर्यन्तमासादिता. मधुसूदनकृता नोपलब्धा. अतत्रिभुवनपालविरचितटीकासमे- तमेतच्छतकं मुदयितुमारब्धम् . तत्रासन्मुद्रणाधारभूतानि पुस्तकान्येतानि--प्रथम त्रिभुवनपालकृतटीकासमेतं प्रायः शुद्ध १६८५ मिते शकान्दे लिसितं एकोनविंशत्प- प्रात्मकं मुम्बईनगरवास्तव्यश्रीपण्डितज्येष्टाराममुकुन्दनीशर्मणां सकाशादधिगतम् ; द्वितीय ताशमेव पुस्तकं नातिशुद्धं वर्षशतद्वयप्राचीनमिवोपलक्ष्यमाणं त्रिषष्टिपन्नात्मकं जय- पुरराजगुरुकुलोद्भूतोदुम्बरमश्रीकृष्णकुमारशर्मणां संमहात्प्राप्तम्, तत्र त्रिभुवनपालस्य नाम नास्ति; तृतीयं मूलमान पदशिश्लोकपर्यन्तं वल्लभदेवकृतटीकोद्धतटिप्पणसमेत नवीनं कश्मीरलिखितं पञ्चदशपनात्मकमसदीयम्. २. 'सक्तः इति पाठान्तरम् , 'संसक्तैः इति चल्लभदेवव्याख्यानं च. 'शतकेऽस्मिन्नग्धरावृत्तम् । आशी:सामान्यालंकारः सर्वत्रैव । विशेपालंकारस्तूत्प्रेक्षारूपकलेपादयः' इत्यपि वल्लभदेवव्याख्यानम्.

·काव्यमाया तुल्यकालं कमलवनरुवारणा यो विमूत्यै भूयामुर्भासयन्तो भुवनमभिनया भानयो भानवीयाः ॥ १॥ अभिनया मूतना भानवीया भागयः राबिया रस्मयो यो युप्मभ्यं विभूरी गम्म भूयागुभयान I f पुन्तः । सान्दशासी मिन्दारेणुध सान्दो पहला हिन्दूररेणुः सिन्दूरजलाधत न । किंभूतम् । जम्गस्यारातिजम्मारातिः सस्पेभी इसी ऐरापणस्तस्य कुम्भा गाको तयासी या उदयो यस्पेति विग्रहः । एतदुकं माति- ये सगंस्थासै उदयरागगृतम्मानयलोयरावणकुम्भस्थं सिन्दूररेणु दधत इस मन्यन्ते । उदयधासी गिरिध तस्य तटी तस्या पातयो परिकादयस्पो धारामारो वो धारा- पाप्रपातमास्योपः प्रमाहः सादरविस्टिम विधा अत एव रका व । उदयगि रिस्थानामेवं युदिायवे तुल्यकालं समकालमायान्या भागच्छन्ता पमण्डदीच्या वारणाः । सहेव सविमा कमलवनानां स्गागच्छति । एवं दीया घरास्थानां प्रतीतिभवति । किं कुर्वन्तो भानवः । भैलोक्यमुद्भासयन्तः । अभिनवलं तेषां दिधरणापेक्षया ॥ भक्तिमहाय दातुं मुकुलपुटकुटीकोटरकोडलीनां लक्ष्मीमाक्रटुकामा इव फमलवनोद्घाटनं कुर्वते ये। कालाकारान्धकाराननपतितजगत्साध्वसध्वंसकल्याः कल्याणं वः क्रियासुः किसलयरुचयस्ते करा भास्करस्य ॥ २ ॥ ते भास्करस्य करा वो युप्माकं कल्याणं क्रियासुर्विधेयासुः । ये कमलवनोद्घाटन कुर्वते पासण्डानामुन्मीलनं विदधते । उत्प्रेक्षते--लक्ष्मीमाटुकामा इवापक्रष्टुमनस इन । यतो लक्ष्मी सदैव कमलवनेषु कृतसंनिधानामाकमिव । किं कर्तुम् । दातुं वित- रितुम् । कस्मै । भक्तिप्रहाय । भक्त्या प्रहो नम्रो भक्तिप्रहखस्मै । कीदृशीं प्रियम् । मुकुलपुटकुटीकोटरकोडलीनाम् । मुकुलशब्देन कुझलमुच्यते । तस्य यः पुटः स एव कुटी शालेव मुकुलपुटकुटी तस्याः कोटरमभ्यन्तरं तस्य मोडोऽवनम्रप्रदेशस्त्र लीनां संश्लिष्टाम् । कीदृशाः कराः ! कालाकारान्धकाराननपतित्तजगत्साध्वसध्वंसकल्याः । कालस्येवाकारो यस्य स कालाकारः स चासायन्धकारश्च तस्याननं मुखं तत्र पतितं यजगत्तस्य साध्वसं भयं तस्य धंसो नाशस्तन कल्याः पटवः समर्थी एव । पुनः किलक्षणाः । किसलयरचयः किसलयानामिव रुचिर्येषां वेऽभिनवाहुरभासः ।। गर्भप्वम्भोरुहाणां शिखरिषु च शिताग्रेषु तुल्यं पतन्तः प्रारम्भे यासरस्य व्युपरतिसमये चैकरूपास्तथैव । . १. 'कााद्भयंकरत्वाच कालनिभोऽन्धकारः' इति वल्लभः.

·सूर्यशतकम् । ३ निष्पर्याय प्रवृत्तात्रिभुवनभवनप्राङ्गणे पान्तु युप्मा- नूष्माणं संतताध्वश्रमजमिव भृशं विश्रतो बनपादाः ॥ ६॥ बन्नः सूर्यस्खस्य पादा रदमयः पान्वयन्तु । कान् । वो युप्मान् । किं कुर्वन्तः । अम्भोरुहाणां पयानां गर्भध्वभ्यन्तरेषु शिखरिषु च पर्वतेषु शितानेषु तीक्ष्णप्रान्तेषु तुल्यं समं पतन्तो गच्छन्तः । अन्यस्य,हि पादा यथा हरितशालोपचितायां भूमौ नि- पतन्ति तथा न शरिलायां कण्टकितायों वा । प्रनस्य पुनमार्दवातिशययुक्तेषु पद्मगर्भपु तीक्ष्णयज्ञेषु च पर्वतेषु समं पतन्ति । वासरस्स दिवसस्य प्रारम्भे मुखे तस्यैव व्युपर- तिसमये चास्तमानकाले तथैव सहशा एकरूपाः । त्रिभुवनभवनप्रागणमिव त्रिभुव. नभवनप्राङ्गणं तमित्रलोक्य वेइमाजिरे निष्पयीयमविद्यमानक्रम प्रवृत्ताः प्रस्ताः । अन्यस्य हिं पादाश्चरण गृहाङ्गणे पर्यायेण प्रवर्तन्ते । तस्य पुनः समकालमेव । ऊष्मा- णमोण्यं भृशं विभ्रतोऽत्यर्थ दधतः । उप्रेक्षते--संतताध्वश्रमजमिव । संततश्चासावध्वा च संततावा । अवशब्दोऽत्राधिकगमने वर्तते । तेन श्रमस्तस्माजातत्तमिव । शमविच्छिन्नं गाई गमनखेदसंभवमिव । अन्यो हि यः पान्थस्तस्य पादा कमाणमेव बिभ्रति दधति ।। प्रभश्यत्युत्तरीयविपि तमसि समुद्रीक्ष्य वीतावृतीमा- ग्जन्तूंस्तन्तून्यथा यानतनु चितनुते तिग्मरोचिर्मरीचीन् । ते सान्द्रीय सद्यः क्रमविशददशाशादशालीविशालं शश्वत्संपादयन्तोऽम्बरममलमलं मङ्गलं वो दिशन्तु ॥४॥ ते रस्मयो मरीचयो मङ्गलं कल्याणं वो दिशन्तु ददतु । यान्किरणांखिग्मरोचिस्ती- क्ष्णदीधितिः सूर्यो वितनुते विस्तारयति । कथं यथा भवति । अतनु विस्तीर्ण यथा भवति । किं कृला जन्तूपाणिनो वीतावृतीन, आवरणमारतिः वीता गता आवृतिर्येषां ते तान्समवलोक्य समुद्रीक्ष्य । प्राक्पूर्व तमस्यन्धकारे प्रश्यति पतति सति । कीदृशे । उत्तरीयस्येव लिइ यस्य तदूतरीयलिट तस्मिनंशुकनिमे तिमिरे । कानिव । तन्तून्यथा । तन्तवः सूत्राणि यथा तान् । यथा कश्चित्तन्नुवायोऽतनुपटान्वितनुवे प्राणभूतो विगतवाससो दृष्ट्वा । ते सान्द्रीभूय घनतां प्राप्याम्बरं वासोऽमलं विमलमुत्पा- दयन्ति । एवं मरीचयोऽपि सान्द्रीभूय सद्यस्तरक्षणमम्बरमाकाशं शश्वत्सर्वदा विमलमुत्पा- दयन्ति । कीदृशम् । क्रमविशददशाशादशाली विशालम् । कमेण पर्यायेण विशदाः परि- पाच्या स्पष्टा दश च सा आशाव दशाशा दश दिशः क्रमविशदाथ ता दशाशाश्च ता एव दशास्खासामाली पहिस्खया विशालं विस्तीर्णम् । तदपि पासो दशालीविशालम् ।। न्यकुर्वन्नोपधीशे मुपितरुचि शुचेवौषधीः प्रोषितामा माखद्रावोद्गतेन प्रथममिव कृताभ्युद्गतिः पावकेन । १. 'यो हि यत्प्रसादेन लब्धात्मलाभः स तस्याभ्युद्गमनं करोति' इति वल्लभा.

·फाव्यमाला -- पक्षच्छेदमणासुपसुत इस पदो दर्शयन्मातरद्रे- रातामखीवमानोरनभिमतनुदे खाद्गमस्त्युद्गमो वः ॥ ५ ॥ धीयमानोगगरत्युद्गमा किरणोदयो यो युष्माकमनमिमतनुदे अनभिमतमनगीष्टं पाप शत्रुयी तस्स नोदनं जुत् तस्य सारयताद । कोश च । पूर्व प्रथमं पावफेन यदिना पृताभ्युतिरिय अभ्युदगनमभ्युदतिः । पिहितसागत इस । भूितेन पारकेन । भासद्वायोदतेन भासतो प्रायाणो भासदायाणोऽपिलाः सूर्यकान्तामिधाना मणिविशे- पारोभ्य उगतो गासदायोदतः । ते हि रमिकरस्टा अभिमुहमन्ति । भोपाधिशदे- नीपधिस्यं वेज उच्यते । तस्यात् । यथा गिरिदेखते पन्यानो मुष्यन्त इति । तत्ति- रस्कुर्वन्नभिभवन् । भोपधीनामीरा भोषधीशः । तस्मिनोपधीनों भतरीन्दी भुपितरचि मुपिता रुग्यस्य रा तस्मिन्मपितरचि हतभागि शुचेव शोकेने प्रोपितामाः प्रोपिता भाभा यासामोपधीनो तासयोफाः । भरि हतवेजसि पल्यः शोकेन गततयो भवन्ति । प्रातररुदयाचलनानो पदः शिला दर्शमन्प्रकटयन् । कथंभूता इस पक्षच्छे. दवणायपसुत इव । पक्षाणां छेदः पक्षच्छेदखेन प्रणास्वैपामसप्रधिरं पक्षच्छेश्वगायक तत्सवन्तीति ताः । मारहातजाविणीयथा । यतो गमत्युद्गम आताम्रो लोहितो. इतस्तदनुरक्षिताः शिला , एवमुत्प्रेक्ष्यन्वे । पूर्व किल पर्वताः पक्षन्तोऽभूवलेपामिन्द- स्वाचिच्छेद ॥ शीर्णप्राणाद्भिपाणीन्मणिमिरपयनैपराव्यक्तयोपा- न्दीर्घाघातानघाँधैः पुनरपि घटयत्येक उत्साधयन्यः । धर्माशोस्तस्य वोऽन्तर्द्विगुणधनधृणानिननिर्विनवृत्ते- देताः सिद्धसंधैर्विदधतु घृणयः शीघ्रमहोविघातम् ॥ ६ ॥ धर्माशोरादित्यस घृणयो मयूखा वो युष्माकमहोविघातं पापापनोदं विदधतु कुर्वन्तु । शीघ्रं सरक्षणम् । किंविशिष्टाः । दत्तार्धा दत्तो विधाणितोऽर्थी येभ्यस्ते । के। सिद्धसंघः सिद्धा अणिमादियुक्तालयां संघा मातास्तरिति । किंभूतोऽसी धांशुः । यः पुनरपि भूयोऽपि घटयति करोति । कान् शीर्णघ्राणाद्विपाणीन् । प्राणं नासा भी पादी पाणी इस्ती । घ्राणं चानी च पाणी चैति समाहारद्वन्दः । शीणी प्राणाङ्गि- पणयो येषां सामर्थ्यादगिनां ते तथोकान् । तया अपघनेर णिभिरुपलक्षितान् । धर्धराव्यफपोपान् धर्धरो जर्जरोऽव्यक्तोऽस्कुटो घोपो ध्वनियेषाम् । प्राणादिलप्ततायां कण्ठौटादिनमित्तायां च कारणमुपवर्ण यमाह- अधौषः पापसमूहेदीघांघातांविरतरप्र- स्तान् । किं कुर्वन् । उल्लाघयग्निाधीकुर्वन् । एकोऽसहायः । रुद्रादयोऽपि सूर्यमूर्ति- मारूढा एव नीरोगं कुर्वन्तीति संवन्धः(भावः) । किंभूतस्य भानोः । अन्तदिगुणध- नवृणानिनिर्विघ्नपत्तेः । अन्तर्मध्ये चेतसि द्विगुणा घना बहुला घृणा दया । धना चासो ।

·सूर्यशतकम् । घृणा च घनणा । अन्तदिगुणा चासौ पनपृणा च तया निन्ना परवशा निर्विमा अन्त-: रायरहिता वृत्तिर्यस्य स तथोकः ॥ बिमाणा वामनत्वं प्रथममथ तथैवांशवः प्रांशवो वः क्रान्ताकाशान्तरालास्तदनु दशदिशः पूरयन्तस्ततोऽपि । ध्वान्तादाच्छिद्य देवंद्विप इव यलितो विश्वमाश्वश्नुवानाः कृच्छ्राण्युच्छ्रायहेलोपहसितहरयो हारिदश्वा हरन्तु ॥ ७ ॥ हारिदश्वाः सूर्यसंवन्धिनोंऽशवो रश्मयो को युष्माकं कृच्छागि दुःखानि हरन्त्वन- यन्तु । पुनर्विशेष्यन्ते--उच्छ्रायहेलोपहसितहरयः । उच्छ्राय उच्चस्त्वं तस्य या हेला लीला तया उपहरितो विडम्बितस्त्वत्तोऽधिको देशोऽस्मादिति (1) हसितो हरिविष्णु.. यसे । प्रारब्धविक्रमस्य विष्णोः सदृशा इति तात्पर्यार्थः । किं कुर्वाणाः । बिधाणा धार- यन्तः । किम् । वामनवं खर्चलम् । प्रथममादौ । अथानन्तरं प्रांशको दीर्घास्तथैव यथा भगवानारायणः प्रथमं विक्रमकाले बामनलं कृत्वा प्रांशुषः संजातः । पुनरपि किंभूतः । कान्ताकाशान्तरालाः । क्रान्तं व्याप्तमाकाशान्तरालमम्वरमध्ये येखे तथोकाः । तदनु अनन्तरं च दश दिशो दशाशाः पूरयन्तः पूर्णाः कुर्वन्तः । ततोऽपि पुनरपि विश्व जगदश्रुवाना व्यामुवन्तः । आशु शीघ्रम् । किं कृखा । आच्छिद्याकृष्यापहृत्य । कुतः । ध्वान्तादन्धकारात् । कस्मादिव । देवद्विष इव सुरशनोरिव । बलितो बलिनानः, अन्यत्र वलितो बलवतः ! पञ्चम्यन्ताभयलात्तम् । विष्णोरेतसंवन्धनीयम् । सोऽपि वामनो भूखा प्रांशुरभूत् । तदनु च क्रान्तगगनान्तरालः । ततः परिपूरितदशदिशो क्लेविश्वमा- च्छिद्य व्यासवानिति ॥ उद्दाढेनारुणिमा विदधति बहुलं येऽरुणस्यारुणत्वं मूर्योदतौ खलीनक्षतरुधिररुचो ये स्थाश्चाननेषु । शैलानां शेखरलं श्रितशिखरिशिखास्तन्वते ये दिशन्तु प्रेहन्तः खे खरांशोः खचितदिनमुखास्ते मयूखाः सुखं वः ॥ ८॥ ते मयूखा रहमयः सरांशोः सवितुः संघन्धिनो चो युष्मभ्यं सुखं शर्म दिशन्तु ददतु । येऽरुणस्य सारथेरणत्वं लोहितत्वं बहुलं धनं विदधति कुर्वन्ति । केन । अरुणिमा लोहि. तत्वेन । उद्गादेन प्रबलेन । रथाश्वाननेषु स्पन्दनतुरगवयु खलीनक्षतरुधिररुतः कदि- कारणशोणितच्छायाः । मूर्धीभूती सलो मस्तकोत्कम्पे सति ये शैलानां पर्वतानां शेख- रत्वं मुकुटत्वं तन्वते विस्तारयन्ति । किभूताः । प्रितशिखरिशियाः सन्तः समा- - १. 'देवहहः' इति वल्लभपाठः. २. "श्रितशिसरशिखाः' इति बलमपाठः, 'अश्लिष्ट भाकोटयः सन्तः' इति तद्याख्यानं च.

·काव्यमाला। प्रितपर्वताप्रभागाः । अथवा त्रिता शिखरिण्यः शिखा चैते । किं कुर्वन्तः । प्रेहन्तो गच्छन्तः । काखे व्योनि । खचितदिनमुखाः स्पष्टीकृतदिवसप्रारम्भाः ॥ दवानन्दाः प्रजानां समुचितसमयांकृष्ट सृष्टैः पयोभिः पूर्वाहे विप्रकीर्णा दिशि दिशि विरमत्यहि संहारभाजः । दीप्तांशोर्दीर्घदुःखप्रभवभवभयोदत्वदुत्तारनावो गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु ॥ ९॥ दीप्तांशीरादित्यस्य संवन्धिन्यो गावो दीभित्तयो को युप्माकं प्रीति सुखमुत्पादयन्तु जनयन्तु । किभूताः । दत्तानन्दाः दत्तो वितीर्ण आनन्दो याभिस्ताः । कासाम् । प्रजानां लोकानाम् । कैः कृत्वा । पयोभिर्जलैः । समुचितसमयाकृष्टसप्टैः समुचितो योग्यः समयः कालस्तनाकृष्टसष्टैः । भूयोऽपि विशेष्यन्ते--पूर्वाह्न विप्रकीर्णाः अहः पूर्वो भागस्तत्र विक्षिप्ताः । क । दिशि दिशि सी दिक्षु । विरमत्यहि याति दिवसेऽस्तमनसमये संहारभाजः संहृतिमाश्रिताः । पुनरपि किंभूताः । दीर्घदुःसप्रभवभवभयोदन्वदुत्तारनावः । दीर्घ च तदुःखं च तस्य प्रभव उत्पत्तिस्थानं स चासौ भवश्च संसारस्तस्माद्भयं तदेवोदवा- न्धमुद्रस्तरसादुत्तारस्तत्र नावो यानपानाणि । पावनानां पावकानां परमुत्कृष्टम् । किंभूतां प्रीतिम् । अपरिमितामपर्यन्ताम् । गाव इति लिटमेतदभिनम् । गावो धेनवश्वोच्यन्ते । ता अपि पयोभिर्दुग्धैः समुचितसमयावृष्टस्टैः प्रजानां दत्तानन्दा भवन्ति । पूर्वाले प्रत्युपति विप्रकोणी भवन्ति । अहोऽवसाने संहारभाजः । दीर्घदुःराप्रभवभवभ- योदन्वदुत्तारनावश्च दत्ताः सत्यः सद्यः । तदीयैः पयोभिर्विामितर्पगैर्लोकाः संसार तरन्तीरसागमविदः। बन्धध्वंसैकहेतुं शिरसि नतिरसाबद्धसंध्याञ्जलीनां लोकानां ये प्रबोधं विदधति विपुलाम्भोजखण्डाशयेव । युप्माकं ते खचितथितपृथुतरमार्थनाकल्पवृक्षाः कल्पन्तां निर्विकल्प दिनकरकिरणाः केतवः कल्मपस्य ॥ १० ॥ दिनकरफिरणा रविपादाः भवतां कल्मपस्य पापस केतवो विनाशकाः कल्पन्तां 'संपद्यन्ताम् । निर्विकल्पमसंशयम् । क्रियाविशेषणमिदम् । खं च चित्तं च खचित्त तस्य प्रपिता पृथुतरा पृथ्वी सा बासी प्रार्थना च तस्याः कल्पवृक्षाः । ये लोकानां प्रजानां प्रबोध तत्वज्ञानं विदधति कुर्वन्ति । बन्धविविध:--प्राकृतो वैकारिको दक्षि. णासा (1) रूपश्चेति । तेन हि बद्धा देहिनो न मुच्यन्ते । तस्य ध्वंसो नाशस्तत्रैकहेतुः १. 'मलिटसूटेः' इति पाठः, 'समुचिते योग्ये समये वर्षाख्ये अग्लिटमयानया' इति वहभव्याख्या. २. 'प्रथिमपृथुतर' इति पादः, 'खं भवता यश्चित्तं तस्स यः प्रयिमा विस्तारखदत्' इति वामव्यारघ्या.

·सूर्यशतकम् । ७ प्रधानं कारणम् । विभूतानां प्रजानाम् । शिरसि मखके नतिर्नमस्कारस्वत्र रसस्तनाबद्धो विरचितः संध्याजलिय तथोक्कालेपाम् । कयेव । विपुलाम्भोजखण्डाशयेव । विपुलो विस्तीर्णोऽम्भोजखण्डः कमलाकरः। विपुलवासावम्भोजखण्डव तस्याशा तयेव । बन्धध्वं. सैकहेतुतापि मुकुलावस्थाविघातककारणता । प्रबोधो ज्ञानं विकासश्च ।। धारा रायो धनायापदि सपदि करालम्बभूताः प्रपाते तत्त्वालोकैकदीपालिदशपतिपुरपस्थितौ वीथ्य एव । निर्वाणोद्योगियोगिप्रगमनिजतनुद्वारि चेत्रायमाणा- स्त्रायन्तां तीनभानोर्दिवसमुखसुखा रश्मयः कल्मपाद्वः ॥ ११ ।। तीव्रभानोरादित्यस्य मयूखाः कल्मषात्पापाद्वो युप्मांत्रायन्तां रक्षन्तु । दिवसमुख- मुसाः दिवसारम्मे सुखकारिणः । स्वरूपकथनमेतत् । पुनरपि च निरूप्यन्ते- रायो द्रव्यस्य धाराः प्राताः । क । धनायापदि द्रव्यार्थकायपीडायाम् । धनाया धनेच्छा तस्या आपत्प्रार्थना धनस्य प्राप्तिस्तत्रापि । सपदि तत्क्षणम् । करालम्वभूता इति हस्खेवादायोत्तारयन्तीत्यर्थः ।क।प्रपाते नरके दुर्गती । तत्वालोकैकदीपाः तत्वस्य परमार्थस्यालोके दर्शने एकदीपाः प्रकाशकत्वात् । त्रिदशपतिरिन्द्रस्तस्य पुरै नगरमम- रावती तत्र प्रस्थितिः प्रस्थानं तत्र वीक्ष्य एव पन्थान एव । पुनरपि कीदृशाः । निर्वाणोद्योगिनो मोक्षोत्सुकाते च ते योगिनश्च तेषां प्रगमोऽपुनरावृत्तिस्तस्स निजा आत्मीया सा चासो तनुश्च तस्या द्वार तस्यां वेत्रायमाणाः प्रतीहारा इवाचरन्तः। ये हि सिद्धा योगिनो भवन्ति ते हि सूर्यतनुद्वारेण न स्खलनमासादयन्ति । उद्युक्तानां योगिनां तु सूर्यतनुः तत्र द्वारस्थाः प्रयातुं न ददति । अथवा प्रगच्छन्त्यनेनेति प्रगमः पन्याः । निर्वाणोद्योगियोगिनां प्रगमवासी निजतनुद्वाश्चेति तत्समासः ॥ प्राचि प्रागाचरन्त्योऽनतिचिरमचले चारुचूडामणित्वं मुश्चन्त्यो रोचनाम्भः प्रचुरमिव दिशामुच्चकैचर्चनाय । चाटूकैश्चक्रनाम्नां चतुरमविचलैलॊचनैरर्यमाना- श्वेष्टन्तां चिन्तितानामुचितमचरमाश्चण्डरोचीरुचो वः ।। १२ ॥ चण्डरोचीरुचो धर्मणिपादाश्चिन्तितानां मनोरथानामुचितं योग्यं वो युप्माकं चेष्टन्ता व्याप्रियन्तां संपादयन्तु वा । किं कुर्वलः । आचरन्यो विदधत्यः । किं तत् । चाचूडामणिलं मनोहरशिखारनलम् । क । अचले पर्वते । किंभूते.। प्राचि पूर्वदिक्संव- धिनि । प्रायप्रथमम् । अनतिचिरं स्वल्पकालम् । किंभूताः । रोचनाम्भो रोचनाजलं मुघन्त्य इव । प्रचुरे प्रभूतम् । दिशामाशानां चर्चनाय भूषणाय । तादर्थं चतुर्थी । उच- कैरत्यर्थम् । प्रथममतिलोहितलाचण्डांशुरोचिपः शिरोरमत्वेनोत्प्रेक्षिताः । तदनुपिशायः 1. 'तीमभासः इति पाठः. २. 'करमलादः' इति पाठः ३. 'सुचिरं' इति पाठः.

·। काव्यमाला। सत्यो रोचनाम्दुत्वेनेति । पुनः किंभूतः । अयमानाः सस्पृहमीक्ष्यमाणाः । के । चक्र- नाम लोचनाचलर्नेनपान्तः । अविचलैनिधलेः । कथम् । चतुरं विदग्धं यथा भवति । चारकैश्चाटुकालिमिः । चकवाकाणां हि भगपति गभस्त्रिमालिन्यभ्युदिते सति वियु- कानां परस्पर समागमो भवत्तीवि सादर तहयोऽय॑न्त इत्येवमभिहितम् । सचरमा अप्राचीनाः । एक ज्योतिर्दशौ द्वे त्रिजगति गदितान्यलजास्पैश्चतुर्मि- भूतानां पञ्चमं यान्यलमृतुपु तथा पसु नानाविधानि । युप्माकं तानि सप्तत्रिदशमुनिनुतान्यष्टदिग्भाजि मानो- यान्ति प्रा नवत्वं दश देधतु शिवं दीधितीनां शतानि ॥ १३ ॥ भानोः संवन्धीनि दीधितीनां दश शतानि सहसमिति यावत् । युप्माकं शिवं भद्रं दधतु पुष्णन्तु कुर्वन्तु वा । अनेकार्थवाद्धातूनामिति । किंभूतानीत्याह-यानि एक ज्योतिरेक तेजः प्रधानमालोककारणम् । पुनरपि कीदृशानि । दृशौ द्वे चक्षुषी द्वे । विज. गति प्रैलोक्ये गदितानि कथितानि । कैः । अजजास्यैः कमलयोनिवदनैः । कियद्भिः। चतुर्भिवतुःसंख्योपेतैः । भूतानां पृथिव्यादीनां पञ्चमम् । पञ्चानां भूतानां तेजसि 'सति पञ्च संख्या संपद्यते । तथा ऋतुषु वसन्तादिषु पट्खलमत्यर्थ नानाविधान्यु- श्वावचप्रकाराणि । तीनमन्दादिभेदेन मिद्यमानलात् । पुनरपि किंभूतानि । सप्तत्रिद. शमुनिनुतानि निदशमुनयो देवर्षयोऽत्रिप्रभृतयः सप्त च से निदशमुनयश्च तैतानि । भूयोऽपि किंभूतानि । अष्टदिग्भाजि अष्टाशानितानि । पूर्वाह दिनमुखे नवत्वं'प्रत्यप्रत्वं यान्ति भजन्ते । पूर्व ज्योतिस्त्वेनकलम् । पुनवत्वेन द्वित्वम् । भुवनत्वेन नित्वम् । चतुर्यु ब्रह्मवक्रेषु चतुःसंख्यात्वम् । पृधिव्यादिरूपतया पञ्चधा । बसन्तादिसंख्यायाः पदें- त्वम् । अत्रिप्रभृतिभिः सप्तत्वम् । तीवमन्दादिमेदेन नानात्वम् । अष्टदिग्भाक्त्वेनाटत्वम् । आश्रयमेदाढ़ेदः । पूर्वाह्ने नवत्वमिति शब्दसाम्यानवलं नवसंख्यायोगिता प्रदर्शितेति ।। आवृत्तिनान्तविश्वाः श्रममिव दधतः शोषिणः सोमणेव श्रीप्मे दावामितप्ता इव रसमसकृये धरिया धयन्ति ।.... ते प्रावृप्यातपानातिशयरुज इवोद्वान्ततोया हिम! मार्तण्डस्याप्रचण्डाश्चिरमशुमभिदेऽमीशवो वो भवन्तु ॥ १४ ॥ मार्तण्डस्य भानोरभीशवो दोधितयो वो युष्माकमशुभभिदेऽकल्याणविनाशाय भवन्तु जायन्ताम् । चिरं बहुकालम् । किंपिशिधाः । ये परिच्या भुवो रसं जलं धयन्ति पिबन्ति । असकृदनेकवारम् । किंभूता इव धयन्ति । शोषिण इव शोषयुका इव । १. 'ददत' इति पाठः, ·सूर्यशतकम् । शोपिणोऽपि श्रममिव धतः खेदमिव दधाना बिभ्राणाः । श्रमाधाने हेतुमाह-आय- तिभ्रान्तविश्वाः । मावृत्त्या पौनःपुन्येन भ्रान्तं पर्यटितं विश्व जगास्ते तयोक्ताः । का प्रीष्मे निदाघकाले । शोषिणः खोमणेव । पुनरुत्प्रेक्षते-दावामितप्ता इव, जल- मतीव नरा धयन्ति तद्वदेते इत्युत्प्रेक्षिताः । तेऽभीशवः प्रापि वर्षाकाले उद्वान्ततोया उद्गीर्णपयस्काः । किंभूताः । आत्तपानातिशयरुज इव आत्ता प्राप्ता पानातिशयरुग्यस्ते । हिमती हेमन्तेऽप्रचण्डा मन्दा अपटवः । यथा कोऽपि पानीयपानातिशयात्मासवेदनो मन्दो भवति तद्वदेतेऽपि ॥ तन्वाना दिग्वधूनां समधिकमधुरालोकरम्यामवस्था- मारूढमौदिलेशोत्कलितकपिलिमालंकृतिः केवलैव । उजृम्माम्भोजनेत्रातिनि दिनमुखे किंचिदुद्भिद्यमाना श्मश्रुश्रेणीच भासां दिशतु दशशती शर्म धर्मविषो वः ॥ १५ ॥ भासां दीयितीनां दशशती धर्मत्विषः सूर्यसंबन्धिनी वो युप्मभ्यं शर्म सुसं कल्याणं दिशतु यच्छतु । केव । श्मश्रुश्रेणीव मुखरोमराजिरिव । किं कुर्वती । किंचिदुद्भियमाना उद्गच्छन्ती । कस्मिन् । दिनमुखे । अन्यत्र यूनां मुखे उद्भियते । किं कुर्वाणा । तन्माना विस्तारयन्ती 1 काम् । अवस्थाम् । कासाम् । दिग्वधूनाम् । दिश एव वध्वस्तासाम् । कीदृशीम् । समधिकमधुरालोकरम्याम् । समधिकः सम्यगधिको मधुरो मृदुर्य आलोक: प्रकाशस्तेन रम्याम् । पुनरपि किंभूता । आरूढौढिलेशोत्कलितकपिलिमा । मौदिः प्रौढत्वं तस्या लेशः । आरूढश्चासौ प्रौडिलेशश्चेति समासः । तेनोत्कलितो वर्धितः कपितिमा कपिलत्वं यस्याः सा तथोक्ता । अलंकृतिभूषणम् । केवलैव एकैव । किंभूते दिनमुखे । उम्भा विकासिन्यम्भोजनेत्रद्युतियंत्र तत्तथोक्तं तत्रेति । श्मश्रुश्रेण्या अपि सर्वमेतत्संबन्धनीयम् । सापि वधूनां समधिक्मधुरामालोकरम्यामवस्था वितनुते । आरूढनोदिलेशोत्कलितकपिलिमा भवति । अलंकृतिश्चासौ केवलय मुखस्य संपद्यत इत्यादि समानम् ॥ मौलीन्दोमैप मोपीद्दद्युतिमिति घृपभाकेन यः शक्किनेव प्रत्यग्रोद्घाटिताम्भोरुहकुहरगुहासुस्थितेनेव धात्रा । कृष्णेन ध्वान्तकृष्णखतनुपरिभवत्रस्नुनेव स्तुतोऽलं त्राणाय स्तात्तनीयानपि तिमिररिपोः स विपामुद्गमो वः ॥ १६ ॥ तिमिररिपोरादित्यस्य स वियां भासामुद्गम उदयनाशाय रक्षायै वो युष्माकं स्वाद्भव- तात् । तनीयानपि तनुतरोऽपि । किंभूतः । यः स्तुतः । केन । वृषभाङ्कन पिनाकिना। शक्नेिव । किमिति । मौलीन्दोमौलिचन्द्रस्यैपोऽयं द्युति प्रमा मा मोपीन्मा सण्डय- चिति । भाना ब्रह्मणा च यः स्तुत इति संवन्धः । किंभूतो नुतः । प्रत्यप्रेति । तत्क्षण- २का सू० ।

·१० काव्यमाला। विकासिसरोरुहान्तरालमुखोपविष्टेनेव ।' मा संकोचदुःस्थिति कामपि कार्पोदितीय । तथा कृष्णेन विष्णुना वान्तकृष्णस्वतनुपरिभवनमुनेव तिमिरश्यामनिजशरीरपरिभूति- प्रसनशीलेनेव । अलमत्यर्थम् । इवशब्दः सनोप्रेक्षायाम् । एव वान्तनान्या ममैव तर्नु परिभूयादितीव । आद्यैरपि देवैः स्तुत इति महत्त्वं रवेर्दर्शयति । विस्तीर्ण व्योम दीर्घाः सपदि दश दिशो व्यस्तवेलाम्मसोऽन्धी- न्कुर्वद्भिद्देश्यनानानगनगरनंगाभोगपृथ्वी च पृथ्वीम् । पझिन्युच्यास्यते यरुपसि जगदपि ध्वंसयित्वा तमिस्रा. मुला विसंसयन्तु द्रुतमनभिमतं ते सहसत्विषो वः ॥ १७ ॥ ते सहस्रलिपः सहसरदमेरुसा गभस्तयोऽनभिमतं दुःखं विख्सयन्तु ध्वंसयन्तु । वो युष्माकम् । हुतं शीघ्रम् । यैः पद्मिनी जगचोपसि प्रातःकाले रास्यते । बसयिला। काम् । तमिलामन्धकार रानि वा । किं कुर्वद्भिः । विस्तीर्ण पृथुलं व्योम गगनम् , दीर्घा आयता दश दिशो दशाशाः, सपदि तत्क्षणं व्यस्तवलाम्भसोऽधीन विक्षिप्तवेलाजला. समुद्रान्कुर्वद्विः । पृथ्वी च परां कुर्वद्भिः । कथंभूताम् । दृश्यनानानगनगरनगाभोगपृ. ध्वीम् । नगाः पर्वताः नगराणि पत्तनानि नगा वृक्षास्ते च ते नानाप्रकाराश्चेति समासः । दृश्या उपलभ्याः । श्याश्च ते नानानगनगरनगालेपामाभोगो विस्तारस्तेन पृथ्वी बिस्तीणीम् ॥ अस्तव्यस्तत्वशून्यो निजरुचिरनिशानश्वरः कर्तुमीशो विश्वं वेश्मेव दीपः प्रतिहततिमिरं यः प्रदेशस्थितोऽपि । दिकालापेक्षयासौ त्रिभुवनमटतस्तिग्ममानोर्नवाख्या यातः शातकतन्यां दिशि दिशतु शिचं सोऽर्चिपामुद्गमी वैः ॥१८॥ तिग्मभानोरादित्यस्यार्चिपां भासामुद्गम उदयो चो युष्मभ्यं शिवं कल्याणं दिशतु यच्छतु । किंविशिष्टोऽमौ ! विश्वं जगत्प्रतिहततिमिरं कमीशः । एकदेशस्थितोऽप्येकदेशे वर्तमानोऽपि । एकदेशस्थितस्यापि निमिरोच्छेदकारिख प्रदीपेन समानो धर्मः । प्रदीपो वेइमेव । सामान्यदीपात्किंचिदधिकोऽयम् । अखण्यसलशून्यः । अस्तो विनाशस्तेन व्यस्त व्यसनं तेन शल्यो न भवति । विनाशे नासौ बाध्यते । निजाविध न भवति । कि खनिजरूचिः । तैलादिना आधीयमानसात् । तथा अनिशा दिवसस्तन नश्वरो- ऽसौ । अस्तव्यस्तत्वशून्य इति । न स्तव्योऽस्तव्योऽस्तवाहः । तथा तत्त्वशून्यश्च प्रदीपः । थर्चिषामुद्गमस्तु स्तव्यस्तत्वभूतश्चेति । किभूतः । नवाख्यां प्रत्यप्रव्यपदेशं यातो गत इति । क । दिशि कमि । किंभूतायाम् । शातकतव्यां पौरन्दर्याम् । तथा दिकाला- १. 'विशालयन्तु' इति पाठः. २. वल्लभदेवटीकायाममाच्छोकादनन्तरम् 'इति रदिम. वर्णनम्' इत्सस्ति.

·सूर्यशतकम् । पेक्षया दिक् प्राच्यादिः कालः पूर्वाहादिः प्राच्यां दिशि पूर्वाह्ने दृश्यत इति नव उच्यते । परमार्थतस्वनयः पुराणः व्यपदेशशून्योऽसौ । तिग्मभानोत्रिभुवनमटतो गच्छ- तोऽतिमामतः॥ मा गाम्लानि मृणालीमृदुरिति दययेवाप्रविष्टोऽहिलोक लोकालोकस्य पार्थ प्रतपति न परं यस्तदाख्यार्थमेव । ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डखण्डस्फुटनमयपरित्यक्तदैयो धुसीनि खेच्छावश्यावकाशावघिरवतु स वस्तापनो रोचिरोधः ॥ १९ ॥ रोचिपामोघो रोचिरोधो दीप्तिपुजः । स तापनः सूर्यसंवन्धी मयूखबातो वो युष्मा- नवतु रक्षतु । किंभूतः । यो न प्रविष्टोऽहिलोकं फर्णिसद्म । किमिति । मा गान्मा यासी- दिति म्लानि पीडामयमहिलोको मृणालीकोमलः । ततो यद्यहं पातालं गच्छेयं तदा नूनमयं म्लानि यास्थतीति । दयया कृपया । लोकालोकस्य परं पावं तदाख्यार्थमेव तत्संज्ञार्थमेव न प्रतपति न प्रकाशयति । तस्य हि लोकालोकसंबन्धात्तदभावाच लोकश्च स आलोकश्च सः । अवांचीने पार्श्व यन भगवान्प्रतपति तत्र लोका विद्यन्ते नापरन । यदि तनापि भगवान्प्रतपेत् तदा सोऽपि लोक एवं स्यात् । तदालोकालोक इलाख्या तस्य नश्येत् । अनेन कारणेन तस्य परं पार्थ न प्रतपति । अर्ध्वमुपरिष्टाहमा- ण्डखण्डस्फुटनभयपरित्यक्तदैयः । ब्रह्माण्डखण्डस्य स्फुटनं दलनं तस्माद्यं तेन परि- सकं देय द्राधिमा येन स तथोक्तः । क । द्युसीग्नि गगनमर्यादायाम् । दिवः सीमा धुसीमा तस्मिन् । किविशिष्टः । खेच्यावश्यावकाशावधिः । खेच्छावश्यो वशंगतोऽवका- शावधिः स्थानमर्यादा यस्य सः । अश्यामः काल एको न भवति भुवनान्तोऽपि बीतेऽन्धकारे सद्यः पालेयपादो न विलयमचलश्चन्द्रमा अप्युपैति । बन्धः सिद्धाञ्जलीनां न हि कुमुदवनस्यापि यत्रोजिहाने तत्प्रातः प्रेक्षणीयं दिशतु दिनपतेर्धाम कामाधिकं कः ॥ २० ॥ दिनपतेरादित्यस्य सद्धाम तत्तेजो वो युष्मभ्यं कामाधिकमभिलापाधिकं दिशतु यच्छतु । कामाधिक सामाग्रस्तावात्प्रार्थितमेव । यत्र यस्मिन्धान्युजिहाने उद्गच्छति सति न सल्वहर्लक्षणः काल एवाश्यामो भवति अपि तु भुरनान्तोऽपि । कालस्याश्या- मत्वं श्यामा रात्रिस्तद्रहितलम् । न विद्यते श्यामास्मिनिति कुला । तेजस्युद्गच्छत्स. हर्लक्षणः कालो भवति तस्स राच्या सहानवस्थानलक्षणो विरोध इत्यस्यामः । भुव- नान्तः पुनः श्यामगुणरहितः । कस्मिन्नवसरे । अन्धकारे तमसि वीते विगते सति । 'वीतान्धकारः' इति पाठान्तरम् । तत्र वीतं गतमन्धकार यस्मादवसरादिति योज्यम् । १. 'वीतान्धकारः' इति पाठः.

·काव्यमाला। किं च स व्यफलक्षणः प्रालेयपादो हिमप्रधानप्रत्यन्तनगोऽचलः पर्वत एव न विलयमेति न विलीयते द्रवति थपि तु चन्द्रमा अपि विलयति भ्लानिं विच्छायतां याति । प्रालेधपादो हिमकिरणचन्द्रमा अपि । बन्धो मुकुलभावो न हि सिद्धाजलीनामेव । सिद्धा देव विशेषाः । असलय उभयकर विन्यासः । तेषां मन्धो रचना । सिद्धा हि भगवन्तमुपतिष्ठमाना अञ्जलीन्विदधति । न हि सिद्धाञ्जलीनां बन्धो भवति, अपि तु कुमुदवनस्यापि । कुमुदान्यपि तस्मिन्काले मीलन्ति संकोचं यान्ति । प्रातः प्रभाते। कीदृशं तद्धाम | प्रेक्षणीय प्रेक्षणाई रमणीयमिति ॥ यत्कान्ति पङ्कजानां न हरति कुरुते प्रत्युताधिक्यरम्यां नो' घते तारकामा तिरयति नितरामाशु यन्नित्यमेव । कतुं नालं निमे दिवसमपि परं यत्तदेकं त्रिलोक्या- श्चक्षुः सामान्यचक्षुर्विसदृशमयभिद्भावतस्तान्महो कः ॥ २१ ॥ भाखतो रवेस्तन्महतत्तेजो वो युप्माकमघमित्पापविनाशि स्वाद्भवतु । किंभूतम् । त्रिलोक्या लोकनयस्सैकमद्वित्तीयं चक्षुचिनमिव । किविशिष्टम् । सामान्यचक्षुर्विसदृशं प्राकृतलोचनविलक्षणम् । तदेव लक्षण्यं दर्शयति-~-यत्कान्ति पङ्कजानां पद्माना न हरति न छिनत्ति प्रत्युत विशेपेणाधिक्यरम्यामतिशयरमणीयो महत्तमा कुरुते । इतरत्तु चक्षुः कान्ति पहनानामादत्ते तदनुकारं किल तद्भवतीति । तथा नो धत्ते न पुष्णाति । तार- कामा नक्षत्रद्युतिम् । तिरयति तिरस्करोति । नितरामतीव । आशु शीघ्रम् । निस- मेव सदैव । इतरतु तारका कनीनिका तया आभां शोभा धत्ते पुष्णाति । निमेषं काल- विशेयं कर्तुमुत्पादयितुमेव नालं समर्थम् , कि तु दिवसमपि । परमुत्कृटमेव । इतरतु मुहूर्तमपि निर्निमेषं न भवतीति व्यतिरेकः ॥ मां क्षेपीयः क्षपाम्भःशिशिरतरजलस्पर्शतर्षाहतेव द्रागाशा नेतुमाशाद्विरदकरसरःपुष्कराणीव बोधम् । प्रातः प्रोड्य विष्णोः पदमपि घृगयेवातिवेगावीय- स्युद्दाम द्योतमाना दह्तु दिनपते१निमित्तं द्युतिः ।। २२ ।। दिनपते स्वतो द्युतिदीप्ति] युष्माकं दुनिमित्तमशुभं दहतु भस्मीकरोतु । किं कुर्वती । उद्दामं द्योतमाना । किंभूना। मां पृथ्वीमृता गता प्राप्ता । ' गतौ' । क्षेपीयः क्षिप्रतरम् । कस्मादिव । क्षपाम्भःशिशिरतरजलस्पर्शतपादिव । क्षपाम्भोऽवस्यायनलं तेन शिशिरतरं शीतलतरं च तज्जलं च तस्य स्पर्शस्तन तोऽमिलापस्तस्मादिवेत्यु- स्प्रेक्षा । पुनरपि किंभूता । आशा दिशः ऋतेति संवन्धः । द्राकू शीघ्रम् । किं कर्तुमिव । १. 'नाधत्ते इति पाठः. १. 'तल' इति पाठः, "निशागलाविशीतलभूधरंपर्का- मिलापात्' इति पयमव्याख्यानम्. - ·सूर्यशतकम् । नेतुमिव प्रापयितुमिव । कम् । योधं विकासम् । कानि । माशाद्विरदकरसर-पुष्कराणि । आशासु द्विरदा दिग्गजास्तेषां करा हस्तास्ते सरांसीव त एव वा सरांसि पुष्कराधार- त्यात् । तेषां पुष्कराणि फराप्राणि पान्यप्युच्यन्ते । तानि हि विकासयन्तीत्येवमु. कम् । प्रातः प्रत्युपति प्रोल्लध्यातिक्रम्य विष्णोधक्रिणः पदं व्योम । घृणयेव जुगुप्स. येव । त्रिपदीकाले विष्णुना व्याप्तं तन्महतामयुक्तमेतावन्मात्राणां पदानां हरणमिति । परपदे किल स्थातुं न युक्तमिलतिवेगादतिरंहसो दवीयसि दूरतरे वेति संबन्धः । उद्दाम प्रभूतम् । क्रियाविशेषणं वा ।। नो कल्पापायवायोरदयरयदलक्ष्माधरस्यापि गन्या गाढोद्गीणोंज्वलश्रीरहनि न रहिता नो तमःकजलेन । प्राप्तोत्पत्तिः पतझान्न पुनरुपगता मोपमुणत्विपो वो चर्तिः सैवान्यरूपा सुखयतु निखिलद्वीपदीपस्य दीप्तिः ॥ २३ ॥ उष्णलिपस्तिग्मभानोदीप्तिद्युतिर्यो युष्मान्मुखयलानन्दयतु सुखिनः करोतु । किंभू- तस्य । निखिलद्वीपदीपस्य निखिलानि सगग्राणि द्वीपानि जम्यूप्रभृतीनि तेषां दीप इच दीपः । प्रकाशकलात् । तस । सैव पर्तिरन्यरूपा । अन्यद्रूपं यस्याः सान्यरूपा । अभिनरूपया दीपस्य वा भवितव्यम् । पर्तिः कीदृशी । यतिरिव सामान्यतिरूपान, अन्यरूपा । तद्विलक्षणेयर्थः । तदाह-कल्पापायवायोरपि नो गम्या । कल्पस्यापायः कल्पापायः फल्पान्तलस वायुः प्रलयमारतस्तस्यापि न गमनीया । किंभूतस्य । अदय- रयदलक्ष्माधरस्य । चण्डवेगेन दलन्तः शीर्यमाणाः क्षमाधराः पृथ्वीधरा यस्मिन्दायो यस्य तथोक्तस्य प्रचण्डवेगस्फुटगिरेः । पुनः किंभूता । अहनि दिवसे गाढोद्गीर्णोज्ज्व- लोढा उद्ीर्णा उज्ज्वला श्रीर्यया सा गाढोद्गी!ज्ज्वलश्री शोद्वान्तनिकामदीस- कान्तिः । किं च न न रहिता न न वर्जिता तमःकालेन तिमिरमध्या। अपि तु रहित. वेत्यर्थः । अन्यच, प्राप्तोत्पत्तिलब्धजन्मा । कस्मात् । पतङ्गाद्दिनपतेः । न पुनरुप. गता नैव प्राप्ता ! कम् । मोपं सण्डनम् । इतरा तु वर्तिर्वायुगम्या भवति । दिवसे गाढोगीज्ज्विलनीनं भवति । कमलेन रहिता न च । पतझाच्छलभान्मोषमुपैति नोत्प- तिमिति व्यतिरेकः ।। निःशेषाशावपूरमवणगुरुगुणश्लाघनीयखरूपा पर्यास नोदयादी दिनगमसमयोपलवेऽप्युनतैय । अत्यन्तं यानभिज्ञा क्षणमपि तमसा साकमेकत्र वस्तुं प्रश्नस्येद्धा रुचियों रुचिरिव रुचितस्याप्तये वस्तुनोऽस्तु ॥ २४ ॥ मास सूर्यस्य रुचिदीप्ती रुचितस्याभिलषितस्य वस्तुनः पदार्थस्य वो युध्माकमा. 1. 'शम्मा' इति पाठः, "विनाश्या' इति यल्लमव्याख्या. २. 'रुचिरस्य' इति पाठ:.

·काव्यमाला। तयेऽस्तु भवतु । कयंभूता । इद्धा दीप्ता । केव । रुचिरिवामिलाप इव । कस्य । बनस्य । अन्यस्याश्रुतत्वात् । तदेव दर्शयति-निःशेषाः समस्ता आशा दिशः । निःशेषाश्च ता आशाच तासामवपूरो भरणं तत्र प्रवणानुकूला गुरुश्वासी गुणश्व गुरुगुणस्तेन छापनी- यखरूपा चेति समासः । इतरा तु रुचिः समस्तमनोरथभरणानुगुणश्लाघात्मान भवति । पुनरपि किंभूता । पर्याप्तमलं दिनादौ दिवसारम्भे उन्नतैव नावनता । कि सत्रय, नो । किं तु दिनगमसमयोपलवेऽपि दिवसापायकालविपद्यपि । इतरापि सचिर- मिलाप उदयकाले तद्विरती च नोनमत्येव । किच, अत्यन्तमतीव तमसान्धकारेण साकं सहै कौकस्मिन्प्रदेशे क्षणमपि मुहूर्तमपि वस्तुमासितुमनभिज्ञा अवेदिनी । इतरापि तामसाभावेनेति ॥ बिमाणः शक्तिमाशु प्रशमितबलवत्तारकौर्जित्यगुर्वी कुर्वाणो लीलयाधः शिखिनमपि लसचन्द्रकान्तावभासम् । आदध्यादन्धकारे रतिमतिशयिनीमावहन्वीक्षणानां बालो लक्ष्मीमपारामपर इव गुहोऽहर्षतेरातपो वः ॥ २५ ॥ महर्पतेर्दिननाथस्यातप उद्दयोतो वो युष्माकं लक्ष्मीमादध्यात्कुर्यात् । आदभ्यादिति प्रार्थनायां लिड् । किंभूनाम् । अपारामपर्यन्ताम् । क झ । अपरोऽन्यो गुह इव कार्ति- केय इव । बालोऽजरठः । किंभूतो गुहः किंभूतश्चातपः । भातपगुहयोः श्लेयं दर्शयति--- शक्ति बिभ्राणो जगयोतनसामर्थ्य दधानः । कीदृशीम् । प्रशमितबलवत्तारकोर्जित्यगुरूम् । प्रशमितं शान्ति नीतं बलवदीव निःशेपं तारकॉर्जित्य नक्षत्रतेजस्तेन गुर्वाम् । गुहो- ऽपि शनिमायुधविशेष बिभर्ति । बलवांश्चासौ तारकच बलवत्तारकोऽसुरविशेपस्त- स्वामिलं तेजस्विता प्रशमिता यया सा प्रशमितवलवत्तारकोर्जिया सा चासो गुर्वी चेति समासः । आशु शीघ्रम् । पुनरपि कि कुन् । कुर्वाणः । कम् । शिसिनं वहिम् । कथम् । अधोऽधस्तात् । लीलयानादरेण तिरस्कुर्वाणः परिभवन् । कम् । शिखिनं मयू- रमधः कुर्वाणः । लसचन्द्रकान्तावभासमपि । चन्द्रकान्ताश्चन्द्रमणयः । लसन्तश्च ते चन्द्रकान्ताश्च तेषामवभासः कान्तिस्तमपि । अथ लसंचासौ चन्द्रश्च तस्य कान्तश्चा- वभासश्च तमपि । शिसिनं बहिं किंविशिष्टम् । लसचन्द्रं वसु सुवर्ण रनं वसु मणि(?) सर्व तस्यैव कान्तः कमनीयोऽप्रभासो दीप्तिर्यस्य तम् । गुहोऽपि शिसिन मयूरमधः स्थापयति । लीलया विलासेन । किविशिष्टम् । लसन्तो ये चन्द्रका मेचकास्तेपामन्ता- खैरवभासते यस्तमपि । पुनरपि किं कुर्वन् । भावन् । काम् । रति धृतिम् । किंभूः ताम् । अतिशयिनीमधिकतराम् । केपाम् । वीक्षणानां विलोचनाना कोकाभिधानविलो- चनानाम् ।। अन्धकारे तमसि । संसेच्यखात् तेजसदानीमक्ष्णोः इतरतस्यैव संभ- न्धिना मेलनीयम् (8)।गुद्दोऽप्यन्धकारेः श्रीशिवस्य दृशामानन्दमादधाति वालो दिम्भः ।। १. 'भादेयात्' इति पाठः २. 'ईक्षणानां' इति पाठ ·काव्यमाला। ध्वान्तध्वंस विधतेन तपति रुचिमन्नातिरूपं व्यक्ति न्यक्त्वं नीत्वापि नक्तं न वितरतितरां तावदेवस्त्विपं यः। स प्रातर्मा विरंसीदसकलपटिमा पूरयन्युप्मदाशा- माशाकाशावकाशावतरणतरुणप्रक्रमोऽर्कप्रकाशः ॥२८॥ सोऽप्रकाशः स्यालोको युष्मदाश भान्मनोरथं पूरयन्पूर्ण कुर्वन्मा विरेसीन्मा विरामं यासीत् । पुन:पुनः पूरपतिति यावत् । प्रातरसफलपटिमा अपरिपूर्णतक्षम्यः । किंभूतः । भाशाकाशेति । आशा दिशः । आकास राम् । आशाधाकाशं चाशाकाशे तयोरवकाशोऽन्तरालं तत्रापतरणमवतारस्वत्र तरुणो नवः प्रकमा सामर्थ्य यस स एवमुकः । तत्रावतरणे पटुरित्यर्थः । भूयो विशेष्यवे-यो ध्वान्तध्वंसं विधत्ते तम. इदं कुरुते । न च तपति । कथम् । सचिमद्दीप्तिमत् । कठोरमिति भावः । तथा नाति- रूपं रूपलविशिष्टं गुणं व्यक्ति प्रकटयति । मन्दसात् । न्यक्त्वं न्यग्मावं नीलापि प्रापथ्यापि नर्क रात्रिं न पित्तरतितरा नातिशमं तावन्न प्रयच्छति भहो दिवसस्य लिप दीप्तिम् । खरूपकथनमिदम् । अपना महानुभावानां शर्मोपादानं तमसो घान्तस्य ध्वंस मोहच्छेदं स्वस्य च परस्य च विधत्ते । न खेच्च्या तपस्युत्तापयति । नातिरूपं व्यनकि आत्मानं न लापते । नतं रूपं विपक्षं प्रतिक्षिप्य दिवसकल्पमित्रस्य तेजोदि फरोति।। तीनं निर्वाणहेतुर्यदपि च विपुलं यत्प्रकर्षण चाणु प्रत्यक्षं यत्परोक्षं यदिह यदपरं नश्वर शाश्वतं च । यत्सर्वस्य प्रसिद्धं जगति कतिपये योगिनो यद्विदन्ति ज्योतिस्तविप्रकारं सवितुरवतु वो बाह्यमाभ्यन्तरं च ॥ २९ ॥ वाह्यं वहिःकरणपरिच्छे आभ्यन्तरं योगसमाधिगम्य ज्योतिः । तीव्रमित्यादिना यथाक्रमं खरूपमेवाह-यत्तीनं तीक्ष्णं निर्वाणहेतुतिकारणम् । विपुलं विस्तीर्ण रभ्याख्यं यत्नकणातिशयेनाणु सूक्ष्मम् । यत्प्रत्यक्षमिन्द्रियादिग्राह्यं यत्परोक्षमतीन्द्रि- यम् । यदि संनिकृष्टं यदपरं विप्रकृष्टम् । यनश्वरं नष्टमस्थायि यच्छाश्वतं नित्यम् । उत्सर्वस्य जगतः प्रशिद्ध यत्कतिपये कियन्त एव योगिनो विदन्ति द्विचतुरा व्यासादयो योगिनो जानन्ति तदेवंविधमिति सूर्यतेजो द्विप्रकार द्विविधं वाह्यमा मन्तरं च युष्मा. रक्षलिति प्रथमोक्तिः। रतानां मण्डनाय प्रभवति नियतोदेशलब्धावकाशं वहेर्दादि दग्धुं निजजडिमतया कर्तुमानन्दमिन्दोः । 1. 'न्यको इति पाठः १. 'अद्धि' इति पाठ ·। सूर्यशतकम्। यच्च त्रैलोक्यमूपाविपिरपदहनं हादि वृष्टयाशु तद्वो बाहुल्योत्पाद्यकार्याधिकतरमवतादेकमेवार्कतेजः ॥ ३० ॥ अर्कतेजो रविधाम वो युष्मानवताद्रक्षतु । किंभूतम् । बाहुल्योत्पादकार्याधिकतरम् वाहुल्येन प्राचुर्येणोत्सायं तब तत्कार्य च तेनाधिकतरम् । वाहुल्येनोत्पादनीयानि भूयांसि कार्याणि यस्य तद्बाहुल्योत्पादकार्यम् । अतस्तेभ्योऽधिकतरम् । अमीप्वमीपु तेजो वियते । अन्यदीपतेजोभ्यो व्यतिरेक दर्शयति-रजानां पद्मरागमणिप्रभृतीनां मणीनां मण्डनाय भूपणायैव संपद्यते न दाहाय । कीदृशं तत् । नियतोद्देशलब्धावका- शम् । नियतः परिमितः स चासाबुद्देशश्च तसिॉलब्धोऽवकाशो येन तत् । नियतोदेश- वर्ति यत्कर्णादी न्यस्तं तमेव दोतयत्तीत्यर्थः । वहेः पावकस्य तेजो दादि कामादि दाधु भस्मीगर्नु प्रभवति न मण्डनाय । इन्दोश्चन्द्रस्यानन्दमाहादं का प्रभवति न मण्डनाय । कीदृशं तत् । निजजडिमतया सहजशीतलत्वेनोपलक्षितम् । अर्कतेज एकमेव तु लो- क्यस्य भूपाविधिजगदलंकारक्रिया । अघदहनं पापापनोदि । हादि वृध्या कृला आशु आनन्दकारि । तथा हि-आदित्याजायते वृष्टिः' । एकस्यैवातेजसो मण्डनाधनेक- क्रियाकारिलम् । अत एवाह-वाहुल्योत्पाद्यकार्येति ।। भीलच्चक्षुर्विजिह्मश्रुति जडरसनं निमितघ्राणवृत्ति खव्यापाराक्षमत्त्वपरिमुपितमनः श्वासमात्रावशेषम् । विसस्ताङ्गं पतिला खपदपहरतार्दश्रियं वोऽजन्मा कालव्यालावलीढं जगदगद् इवोत्थापयन्प्राक्प्रतापः ॥ ३१ ॥ अजन्मा भानुप्रभवः प्रारप्रतापो नवप्रतापो को युप्माक्रमश्रियमलक्ष्मीमपहरताद्वय. नयतु । किं कुर्वन् । जगद्भुपनमुत्थापयन् । किंभूतम् । कालव्यालादलोढम् । व्याल श्व कालः समयभुजंगस्तैनावलीढं ग्रस्तम् । क इव । अगद इव विपापहारी भैषजयोग इन । यथा कालसर्पदाटं जगजन्तुचक्रमगद त्यापयति तद्वदिति । किं कुर्वाणं जगदु- स्थापयन् । वपत् शयानम् । कि कला । पतिला । कीदृशं तत् । मीलचक्षुः मीलन्दी चक्षुपी यस्य तत्संकुचलोचनम् । एवं विजिहाश्रुति । योऽहिना दष्टः सोऽपि मीलचक्षु- बिजिमश्रुतिश्च भवति । जहा विजिया मन्दा रसना रसनेन्द्रियं यस्य तनडरसनं अपटु श्रवणन्द्रियं यस तत्तथोक्तम् । मूकजिह्वम् । निमितघ्राणवृत्ति निमितावसादं याता घ्राणस्य नासिकाया वृत्तिर्यस्य तत् । खविपयगन्धोपलब्धिलक्षणत्तिर्निमिता यस्य । कि च, खव्यापाराक्षमला खव्यापारः स्पर्शपरिच्छित्तिस्त्रत्राक्षमा लग्यस्य तदेवमुक्तम् । परिमुषितमनः परिभूषितमनस्क व्यपहृतचित्तम् । इन्द्रियाणि मनोऽधिष्ठितानि । वास- मानावशेष श्वासकयोगि । एतेन बुद्धीन्द्रियाणां विषयेऽादवलमकम् । कर्मेन्द्रियाणां ..'यत्तु' इति पाठ: १. 'अप्रियं इति पादान्तरम, ·काव्यमाला तु खव्यापाराक्षम दर्शितम् । विसस्ताङ्गमिति । अगदस्यापि सर्वमेतदस्त्रि,। अगदपक्षे काल इव च्यालः मृत्युहेत्तुलादिति योज्यम् । निःशेपं नैशमम्मः प्रसभमपनुदन्ननुलेशानुकारि स्तोकस्तोकापनीतारुणरुचिरचिरादस्तदोषानुषङ्गः । दाता दृष्टिं प्रसन्नां त्रिभुवननयनस्याशु युप्मद्विरुद्धं वध्यानस्य सिद्धाञ्जनविधिरपरः प्राक्तनोऽर्चिःप्रचारः ॥ ३२ ॥ ब्रनस्याप्रिचारो रश्मिप्रसरो युष्मद्विरुद्धं भवदहितं धध्याद्धन्तु । प्राक्तनः पूर्वका- लीनः । कीदशोऽसौ । सिद्धाजनविधिः सिद्धमव्यभिचरितं च तदजनं च तस्य विधि. रिव विधातेव । अपरोऽन्यः । स एव विशेष्यते-किंभूतः । दाता दृष्टिम् । दातेति ताच्छील्यात्तृच् । अत एव दृष्टिमिति द्वितीया । किंभूताम् । प्रसन्नाम् । (साधु ददातीति दाता । तुन् ।) कि कुर्वन् । अपनुदन् । किम् । नैशमम्भोऽवश्यायजलम् । निःशेपं सम- स्तम् । प्रसभं प्रकाशम् । कीदृशं तत् । अश्रुलेशानुकारि नयनजलकल्पम् । सिद्धाञ्ज- नविधिरप्यच व्यपनयति । पुनरपि कीदृशः । स्तोकस्तोकापनीतारुणरचिः स्तोकस्तो. केन लेशेनापनीता उत्सष्टा अक्षणचिलोहितद्युतिः (येन) । किचिदुझितबालभाव- खास एवमुक्तः । अथवा स्तोकस्तोक लेशेनापनीताभिभूता अरुणस्य सारथेरनूरो रुचि- फैन । तथा इतरोऽपि लोचनानां शनैःशनैररुणतामपहरति । अचिरात्संक्षेपात् । अस्त- दोषानुषशस्त्यरात्रिसपर्कः । इतरोऽपि निर्धूतकामलादिदोपसंसर्गः । आशु शीघ्रं वध्यादित्यनेन संवन्धनीयम् ॥ भूत्वा जन्मस्य भेतुः ककुभि परिमवारम्भ भूः शुभ्रभानो- र्विाणा व भावं प्रसभमभिनवाम्भोजजृम्भाप्रगल्भा । भूषा भूयिष्ठशोभा त्रिभुवनभवनस्यास्य वैभाकरी प्रा- विभ्रान्ति भ्राजमाना विभवतु विभवोद्भूतये सा विभा वः ॥३३॥ वैभाकरी सावित्री सा विभा कान्तिी युप्माकं विभवोद्भूतयेऽर्थसंपत्य विभवतु 'विभुभवतु । कि कुर्वती । भ्राजमाना शोभमाना। विभ्रान्ति ! कियाविशेषणमेतत् । कि कुर्वाणा । बचुभावं कपिलिमान वित्राणा धारयन्ती । कि कृला । परिभूतेः प्रारम्भभू- मिभूखा संपय । शुप्रभानोर्वलक्षगोः । क । ककुमि दिशि । कस । जम्भस्य भेत्तुर्ज- म्भासुरारेरिन्द्रस्य । कथम् । प्रसभं प्रकटम् । कि च । अमिनवाम्भोजजम्भाप्रगल्भा प्रत्य- प्रपऐरुहप्रबोधविदग्धा या भूषा अलंकृतिः । भूयिष्ठशोभा वाहुल्यैन । त्रिभुवनभव- नस्य त्रिलोकीवेदमनः । अस्य एतस्येति प्रत्यक्षेण निर्दिशति । यथा कोऽपि बलिनः पक्षे स्थिता सप्रतिपक्षं इला स्वराई अमृद्ध्या भूषयति तद्वदन योद्धव्यम् ॥ १. स्थिला' इति पाटान्तरम्. २. "निभान्ति' इति पाठान्तरम्.

·सूर्यशतकम् । संसकं सिक्तमूलादभिनव वनोद्यानकौतूहलिन्या यामिन्या कन्ययेवामृतकरफलशावर्जितेनामृतेन । अर्कालोकः क्रियाद्वो मुदमुदयशिरश्चकवालालवाला- दुधन्वालप्रवालप्रतिमरुचिरहःपादपप्राक्प्ररोहः ॥ ३४ ॥ अर्कालोको भावत्प्रतापो मुदं हर्ष वो युप्माकं क्रियात् । कीदृशः । अहःपादपप्राक्प्र. रोहः अहःपादपो दिवसतरुस्तस्य प्रायमरोहः प्रथमाकरः । किं कुर्वन् । उद्यन्नद्च्छन् । उदयशिरश्चकवालालवालात् । उदेयस्मिन्नित्युदय उदयाचलस्तस्य सिरासि माणि तेषां चक्रवालं मण्डलं तदेवालवालं जलाधारस्थानं तस्मात् । किंभूतात् । सिफमूलात् । कथम् । संसक्तमनवरतम् । कया। यामिन्या राज्या। किंभूतया । अभिनवेति । उद्यानमिव भुवनं भुवनोद्यानं तस्मिन्कौतूहल विद्यते यस्याः सा तद्वती तया । कयेव । कन्ययेय फुमाव । कुमारीणां किलैप धर्म इति । केन । अमृतेन सुधया । तुपारेणेति परमार्थः । किंभूतेन । अमृतकर कलशावर्जितेन । अमृतकर ओपधीशः स एव कलशोभावनित क्षिप्तं तेन सितमूलात् । अन्यत्रामृतेन जलेन करकलशावर्जितेन । पुनरपि कीदृशः । चालप्रवालप्रतिमरुचिर्नवकिसलयसमानकान्तिः । प्ररोहोऽपि नवविद्रुमसमो भवति । भिन्नं भासारुणस्य कचिदभिनवया विद्रुमाणां विपेच त्वानक्षत्ररलद्युतिनिकरकरालान्तरालं कचिच । नान्तनिःशेपकृष्णश्रियमुदधिमिव ध्वान्तराशिं विस्ता- दौर्वः पूर्वोऽप्यपूर्योऽगिरिव भवदघप्लुटयेऽर्कावभासः ॥ ३५ ॥ अकीवभासः सूर्यालोको भवदष्टये युष्मत्पापभस्मीकरणाय स्साद्भवतु । क इव । अपूर्वोऽन्यः पूर्वोऽपि प्राक्तनोऽप्यौर्वोऽग्निरिव वडवानल इव । किं कुर्वन् । ध्वान्तराशि तिमिरपुझं पिबन्त्रमन् । कमिव । उदधिमिव समुद्रमिव । वान्तराशिसमुद्रयोतुल्यता दर्शयति चिनदेशेऽरुणस्यानूरोभीसा दीप्यामिनवया प्रत्यग्रया मिन्नं विशेषितम् । कयेय । विद्रुमाणां लिपा रुचेष । यथोदधिरपि विद्रुमाणां प्रवालानां लिया मिनो भवति । कचित्प्रदेशे । पुनरपि किंभूतम् । बङ्गन्ति कम्पन्ते रत्नानीव यानि नक्षत्राणि तेपां द्युतिस्तस्या निकरस्तेन करालं विपमोनतमन्तरालं मध्यं यस्य स तथोक्तस्तम् । समु- द्रोऽपि खगन्ती या नक्षत्रकल्पानातिस्तस्या निकरण करालान्तरालो भवति । पुन- रपि किंभूतम् । नान्तनिःशेपकृष्णनियम् । अन्तर्मध्ये निःशेषावशेपरहिता कृष्णश्री: कृष्णशोभा यस्य सोऽन्तनिःशेपणश्रीस्तान, अपि तु कृष्णशोभायुक्तमेष अन्यत्र शेषः फणी । कृष्णो नारायणः । श्रीः पद्मा । शेषश्च कृष्णश्च श्रीश्च शेपकृष्णप्रियः । अन्तमध्ये निर्गताः शेषकृष्णधियो यसादुदधेः सोऽन्तनिःशेषकृष्णश्रीस्तन, अपि अन्तः शेपकृष्णनीयुकमेव ॥

·२० फाव्यमाला गन्धर्वर्गद्यपधव्यतिकरितचचोढ्यमातोद्यवाद्यै- राधैर्यो नारदाघेर्मुनिभिरभिनुतो वेदवेधैर्विभिय। आसाद्यापद्यते यं पुनरपि च जगद्यौवनं सद्य उद्य- नुद्दयोतो घोतितद्यौर्यतु दिवसकृतोऽसाववद्यानि वोऽद्य ॥ ३६॥ दिवसकृत आदित्यस्योद्दयोतोऽवभासो यो युप्माकमवद्यानि पापानि यतु खण्डयतु । असावयम् । किविशिष्टः । द्योतितयोः प्रकाशितान्तरिक्षः । पुनः किंभूतः । अभिनुतः। कैः । गन्धर्देवविशेषः । कथम् । गद्यपद्यव्यतिकरितवचोहृद्यम् । अपादपदसंतानं गद्यम्। नियतपादपरिमाणं पद्यम् । गद्यं च पयं च गद्यपये ताभ्यां व्यतिकरितं मिश्रितं तच्च तद्वचश्च तेन हृद्यम् । मनोहरमिति यावत् । क्रियाविशेपणमेतत् । आतीयवाद्यैर्मनोहर. मिति संवध्यते । आतोद्यानि च तानि वाद्यानि च तैरिति । आतोद्यवाद्य चतुर्विधम्- ततं विततं आनद्धम् धनं सुपिरमिति । ततं वीणादिकम् । विततं धनं कांस्य- तालादिकम् । घनं आनद्धं मुरजादिकम् । सुपिर वंशादिकम् । गन्धरेच किम् । न । मुनिभिश्च नारदाद्यैर्नारदप्रमुखैः । आरादिभूतैः । वेदेषु वेद्या यथा तः । विभिद्य विभागीकृत्य । यमासाद्य जगद्यौवनमापद्यते प्राप्यते । पुनरपि भूयोऽपि । सद्यस्तत्क्ष. णम् । उद्यनुदूच्छन् । यौवन मिति मनोजत्वं लक्षयति । यथा यौवने सर्वोपि भावो मनोहरो भवति । तथा यमप्यासाद्य मनोहरो भवतीति यौवनमित्युक्तम् ।। आवानैश्चन्द्रकान्तैश्युततिमिरतया तानवाचारकाणा- मेणाझालोकलोपादुपहतमहसामोषधीनां लयेन । आरादुरप्रेक्ष्यमाणा क्षणमुदयतटान्तर्हितस्याहिमांशो- राभा प्राभातिकी चोऽवतु न तु नितरां तावदाविर्भवन्ती ॥ ३७॥ अहिमांशोश्चण्डार्चिप आभा कान्तिर्वो युध्मानवतु । कीरशी । माभातिकी औषसी। कि क्रियमाणा । उत्प्रेक्ष्यमाणानुमीयमाना । न तु नव नितरां स्पटमानिर्भवन्ती प्रकटी. भवन्ती । तावदिति ततोऽनन्तरमाविर्भवन्तीति संवध्यते । कीदृशस्य । क्षणं क्षणमात्रमु. । दयतटीव्यवहितस्य । कैरनुमीयमाना । चन्द्रकान्तर्मणिभिः । आवानः शुष्यद्भिः । ते हिमकरस्पृष्टास्तोयं स्यन्दन्ते चन्द्रालोकाभावाच्छुप्यन्ति । अपि च तारकाणामुडूनां तानवातनुसात् । कुतस्तानवम् । च्युततिमिरतया गलितधान्ततया । ओपधीनां लयेन विलीनतया । कीदृशाम् । उपहत्तमहसां नष्टतेजसाम् । कुत उपहतमहस इत्याह- एणाझालोकलोपाचन्द्रोद्योतपरिमोपात् । ओषधयोऽपि चन्द्रमास विलुप्तभासि विच्छाया भवन्ति । आरादित्यवाग्भाग इति योज्यम् ॥ १. 'पीतवेद्यैर्विविद्य' इति पाठः, २. 'आवान्तः' इति पाठः ईपत्सलिलबिन्दुना- विभिरिति तदर्थः ·- सूर्यशतकम् । २१ सानौ सा नौदये नारुणितदलपुनर्सेवनानां वनाना- मालीमालीढपूर्वा परिहतकुहरोपान्तनिम्ना तनिम्ना । भा वोभावोपशान्ति दिशतु दिनपतेर्भासमाना समाना राजी राजीवरेणोः समसमयमुदेतीव यस्या वयस्या ।। ३८ ॥ सा दिनपतेरकस्य भा दीप्तिर्वो युष्मभ्यमभावोपशान्तिमभाग्योपशमं दिशतु यच्छतु । किं कुर्वती । भासमाना द्योतमाना । यस्याः समसमयमेककालं राजीवरेणोः पद्मपरागस्य राजी पहिरुदेत्युद्गच्छति । वयस्यैव सखीव या समाना तुल्या। या वनानां काननानामाली पनि न न आलीढपूर्वा, अपि लालीढपूर्वव । द्वौ नौ प्रकृतार्थ गम- यतः । कीदृशानां वनानाम् । अरुणितदलपुनौवनानाम् । अरुणितान्यरुणीकृतानि तानि दलानि च तैः पुनयौवनं येषां तानि तथोक्तानि । सानो भूधरभूमौ । कीदृशि । औदये उदयस्यायमौदयस्तन । कीदृशी सा । परिहृतकुहरोपान्तनिम्ना । कुहराणामुपान्तानि कुहरोपान्तानि तानि च निन्नानि च परिहतानि कुहरोपान्त निम्नानि रन्ध्रप्रान्तागाधानि यया सा परिहृतकुहरोपान्तनिन्ना । तनिम्ना तानवेन हेतुना ॥ उज्जृम्भाम्भोरुहाणां प्रभवति पयसां या श्रिये नोप्णतायै पुष्णात्यालोकमात्रं न तु दिशति दृशां दृश्यमाना विघातम् । पूर्वाद्वेरेव पूर्व दिवमनु च पुनः पावनी दिग्मुखाना- मेनांस्यैनी विभासो नुदतु नुतिपदैकास्पदं प्राक्तनी वः ॥ ३९ ॥ विभा दीप्तिः इनस्येयमैनी सावित्री एनांसि पापानि वो युष्माकं नुदनु विघटयतु । नुतिपदकास्पदं स्तुतिपदैकप्रतिष्टा । प्राकनी प्राभातिकी । या पयसां जलानां श्रिये लक्ष्म्यै प्रभवति विभुर्भवति नोप्णतायै औपण्याय । कीदृशानाम् । उजृम्भाम्भोरुहाणाम् । उज्जृम्भानि विकसितान्यम्भोरुहाणि येषु पयःसु तानि तेषां विकचकुशेशयानाम् । कि च, दृशामालोकमानं पुष्णाति न तु दृश्यमानोपलभ्यमाना विघातं व्यथां दिशति यच्छति । या पूर्व प्रथममुदयाद्रेरेयोदयाचलस्यैव पावनी पवित्रयित्री । तदनु द्यां दिवं लक्षीकृत्य पावनी भवति । पुनरपि दिझुसानामाशास्यानाम् । एतदुक्तं भवति-पुनरपि पूर्व उदयाचले तदनु दिवि तदनन्तरमाशामुखेषु भवति ॥ १. 'लसद्यौवनानां' इति पाठः, २. 'असमाना अनुपमा' इति यज्ञेश्वरशास्त्रिव्या- ख्यानम्. ३. 'बनानां वृक्षसमूहानामाली पहिं पूर्वमालीढा पूर्वमाखादयितुमारब्धवती- त्यालीढपूर्वा सा तथाविधा न भवतीति न । किं लितरवनराज्या आखादनतः पूर्वमुद- याद्रिस्थवनराजीमाखादितुमारब्धवतीत्यर्थः । आदिकर्मणि का कर्तरि चेति कतरि निष्टा । अत एवं कर्मणोऽनुक्तलादालीमिति द्वितीयान्तम्' इति शानिव्याख्यानम्, ४. 'ततः' इति पाठः, ·२२ काव्यमाला। वाचां वाचस्पतेरप्यचलभिदुचिताचार्यकाणां प्रपञ्चै- वरचानां तथोचारितचतुरनाचा चाननानां चतुर्णाम् । उच्येतार्चासु याच्यच्युतिशुचि चरितं यस्य नोचैर्विचिच्य प्राच्यं वर्चश्वकासचिरमुपचिनुतात्तस्य चण्डार्चिपो वः ॥ ४० ॥ चण्डाचिंपविग्मभासो वर्चस्तेजो वो युप्माकमुपचिनुतादुपचयं करोतु । चिरं चिर- कालम् । चकासद्दीप्यमानम् । प्राच्यं प्राचीभवम् । यसवंविधं चरितमनुष्टानमर्चामु प्रतिमामु स्तुति उचैरत्यर्थ विविच्य विमिय नोच्येत नाभिधातुं शक्येत । अपर्यन्तता. मनेन दर्शयति । कीदृशं तत् । चाच्यच्युति शुचि वाच्यमवयं तस्य च्युतिस्तद्रहितता तया शुचि विशुद्धम् । कोंच्येत । प्रपञ्चविस्तारैः । कासाम् । वाचां गिराम् । कस्य वाच. स्पतेरपि । किं पुनरसादृशम् । कीदृशां वाचाम् । अवलभिदिन्द्रतस्थोचितं योम्य- माचार्यकमाचार्यत्वं यासां तास्तथोकास्त्राराम् । किं च, वैरधानां विरघसंबनिधनां चतुः माननाना वाचा प्रपञ्चैरिति योज्यम् । कीदृशाम् । उच्चारितचतुरनाचाम् । उचारिता धनुरा अघविघातपटव नाचो यस्तानि तथोक्तानि तेषामिति ॥ मूर्यदेातुरागस्तरुपु फिसलयो विद्वमौयः समुद्दे दिमातङ्गोचमाञवभिनवनिहितेः सान्द्रसिन्दूररेणुः । सीनि व्योम्नश्च हेम्नः सुरशिखरिभुवो जायते यः प्रकाशः शोणिन्नासौ खरांशोस्यसि दिशतु वः शर्म शोभैकदेशः ॥४१॥ खसंशोस्तीक्ष्णतेजसः प्रकाशः शोभैकदेशः शोभेकास्पदं वो युष्मभ्यं शर्म मुख दिशतु यच्छतु । यो जायते धातुराग इव परार्थे शोणिन्ना हेतुना । प्रत्येक संवन्धनीयम् । उपसि प्रातः । मूर्ध्नि शिरति । कस्य । अः । युज्यमानशब्दो पतिमन्तरेणापि बत्यर्थ गमयति । यथा सिंहः सिंह इत्याह । सिंहवदिति गम्यते । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । किं च, किसलयः पालववत्तषु शाखिपु । किसलय इति पुंलिङ्गनिर्देशः न पुनलिंगमशिष्य लोकाश्रयलादिति । यथा पलपशब्दस्य पुंलिङ्गस्यापि लोकाश्रयं नपुंसकत्वं दृश्यते यथा तथा) किसलयस्य नपुंसकस्यापि पुंस्त्वमिति नोच्यते । शोभकदेशः । सामाना- धिकरण्यात्पुंलिङ्गता । आविष्टलिङ्गलान् । अन्यथा आवथनमियमुष्ट्रिका (1) कुलहेतु- धनमिति नीखनपुंसकलसामानाधिकरण्येनावथनहेत्वोः स्त्रीनपुंसस्ता स्यात् । यैस्तु किसलयमिति नपुंसकमेवामिधीयते तेषां नेदं नोद्यम् । समुदे वारिधी विद्रुमाघः । दिशा- तोत्तमाङ्गेपु दिवारणशिरःखनिनवनिहितः प्रत्खप्रस्थापितः सान्द्रसिन्दूररेणुर्बहुल- १. 'रुचिर' इति पाठ. २. 'अर्चास्ववाच्य' इति पाठः, ३. "भियं' इति पाठ:. ४. 'युप्मानुपचिनुताद्वर्धयलियर्थः' इति शानिव्याख्यानम्, ५. विहितः' इति पाठः ·सूर्यशतकम् । २३ सिन्दूररेणुः । व्योनो मगनस्य सीनि मर्यादायामलंकारायोज्वलरूपकर्तृभूतलात्सुरशि- खरिभुवो मेरुसमवस्य हेनः कनकस्य प्रकाशः। अस्ताद्रीशोत्तमाङ्गे श्रितशशिनि तमःकालकूटे निपीते याति व्यक्ति पुरस्तादरुणकिसलये प्रत्युपःपारिजाते । उद्यन्त्यारक्तपीताम्बरविशदतरोद्वीक्षिता तीक्ष्णभानो- लक्ष्मीर्लक्ष्मीरिवास्तु स्फुटकमलपुंटापाश्रया श्रेयसे वः ॥ ४२ ॥ तीदणभानोलक्ष्मीः श्रीः श्रेयसे पुष्टयेऽभ्युदयायालु भवतु । केव । लक्ष्मीरिव पद्मेव । स्फुटकमलपुटापाया विकसिताम्भोरुहपुटाधिवासा । किं कुर्वती । उद्यन्ती उद्ग- च्छन्ती । कस्याम् । पुरस्तात्पूर्वस्यां दिशि । कस्सिनवसरे । असाद्रीशोत्तमाळे अखा- विरेवेशो महादेवस्तस्योत्तमा अस्ताचलेशशिरसि भितशशिन्यधिरूदचन्द्रमसि । इतरे- ऽपीशोत्तमाझे परमेश्वरमूर्धनि । इन्दुयुजि । तमाकालकूटे निपीते प्रस्खे कालकूट इस तमस्तन निपीते ग्रस्त । अन्यत्र तम इव कालकूटो मोहात्मकत्वात् । तत्र शंभुना पीते सति । अस्ताद्विरिवेशः। किच, याति गच्छति सति । व्यक्ति प्राटताम् । प्रत्युपः- पारिजावे । किविशिष्टे । अरुणकिसलयेऽनूरुप्रथाले । अन्यत्र पारिजाततरावरुणपालन इति योज्यम् । किंभूता । आरकपीताम्बरविशदतरोद्वीक्षिता ईपटकपीतभावभाजि संध्यया नभसि स्फुटतरं दृष्टा । इतरापि आरलोऽनुरक्तः पीताम्बरो विष्णुस्तेन व्यक्त विलोकिता। नोदन्याजन्मभूमिर्न तदुदरभुवो वान्धवाः कौस्तुभाद्या यस्याः पद्मं न पाणौ न च नरकरिपूरःस्थली वासवेश्म । तेजोरूपापरैव त्रिपु भुवनतलेप्वादधाना व्यवस्था सा श्रीः श्रेयांसि दिश्यादशिशिरमहसो मण्डलायोद्ता वः ॥४३॥ इति धुतिवर्णनम् । सा श्रीलक्ष्मीः श्रेयांसि वो युष्मभ्यं दिवसायात् । अशिशिरमहस उगारइमेमण्ड- लामोद्गता मण्डलप्रान्तसमस्थिता । कीदृशी । तेजोरूपा महासभावा । अपरवान्यव । प्रसिद्धीविलक्षणेत्यर्थः । तदेव लक्षग्यं दर्शयति-यस्या जन्मभूमि!दन्वान्समुद्रो नोत्पतिस्थानम् । कौस्तुभाया न बान्धवा यस्याः । तदुदरभुव उदन्वदुदरजन्मनः । यस्याः पन न पाणी कमलं हस्ते न । न च यस्या नरकरिपूरमस्थली वासपेश्म । नरको १. 'दचिरतरोद्वीक्षिता' इति पाठः. २. 'तीयभासः' इति पाठः, ३. 'पुटोपाश्रया' इति पाठः, ४. 'त्रिभुवनभयने' इति पाठः. ५. 'तेजोवर्णनम् इति पाठ..

·काव्यमाला भौमासुरस्तस्स रिपुनारायणस्त स्योरःस्थली सैव पासवेदम वासगृहमिति । त्रियु भुवन- तःपु त्रैलोक्ये । आदधाना कुर्वती । व्यवस्था व्यवस्थानम् । इतरा अनवस्थानेति व्यतिरेकः ॥ इति युतिवर्णनव्याख्यानम् ।। रक्षन्त्यक्षुण्णहेमोपलपटलमलं लाघवादुत्पतन्तः पातङ्गाः पयवज्ञाजितपवनजवा वाजिनस्ते जगन्ति । येषां वीतान्यचिहोन्नयमपि वहतां मार्गमाख्याति मेरा- वुद्यन्नुद्दामदीप्तिघुमणिमणिशिलावेदिकाजातवेदाः ॥ ४४ ॥ ते पातशाः सावित्रा वाजिनस्तुरमा जगन्ति भुवनानि रक्षन्तु पान्नु । किं कुर्वन्तः । उत्पतन्तः । कथम् । अक्षुण्णहेमोपलपटलम् । अक्षुण्णमचूर्णितं हेमोपलपटलं सुवर्णाश्म. जालं यत्रोत्पतने । सुरव्योम स्पृशन्त इति भावः । कुतः । लापवाघुभावात् । अलम. त्यर्थम् । मेराविति वक्ष्यति । तत्रोत्पतन्त इत्यस्य संवन्धः । कीदृशास्ते । पंड्ववज्ञाजित- पवनजवाः । पङ्ग्यवश्या जितः पवनजयो पायुवेगो यैस्ते । वायुः किल चरणरहितस्तस्य कियान्वेगो भविष्यतीत्सवज्ञा । येषां मार्ग वम आख्याति सूचयति । कः कर्ता । घुमणि- मणिशिलावेदिकाजातवेदाः । दिवो मणिधुमणिरादित्यः । मणिरिव मणिः । अलंकारभूत- खात् । तस्य मणिशिलाः सूर्यकान्तास्तेषां वेदिकाश्चतुष्कास्तामु जात्तवेदा आशुशुक्षणिः । 'जातका जातवेदाः' इति पाठान्तरे जातकाशब्दो वेदिकापर्यायः । किं कुर्वन् । उपमुद्र- च्छन् । उद्दामदीप्तिः प्राज्यप्रकाशः । किं कुर्वतां वाहानाम् । वहतां गच्छताम् । के। मेरी पूर्वाचले । वीवान्यचितोन्नयमपि मार्ग विगतापरलिङ्ग इत्यह(१)मपि । अपिशब्द- विहान्तराभावेऽपि मार्गप्रख्यापनसामर्थ्य जातवेदसो दर्शयति । प्लष्टाः पृष्ठंऽशुपातैरतिनिकटतया दत्तदाहातिरेकै- रेकाहाक्रान्तकृत्स्नत्रिदिवपथपृथुश्वासशोषाः श्रमेण । तीनोदन्यास्त्वरन्तामहितविहतये सप्तयः सप्तसप्ते. रभ्याशाकाशगङ्गाजलसरलगैलावाङ्गतामानना वः ॥ ४५ ॥ सप्तसप्तेः सप्ततुरगस्य सप्तयोऽवा अहितविहतये दुरितविनाशाय वो युप्माकं लर- न्तामुत्सदन्ताम् । किंभूताः । तीमोदन्या उदापिपासाः । उदन्याया हेतुं दर्शयति- शुष्टा दग्धाः पृष्ठे । कैः । अंशुपातै रश्मिप्रसरेः । अतिनिकटतया प्रत्यासनत्वेन । करें- भूतैः । दत्तदाहातिरेकैर्वितीर्णतापाधिक्यैः । कीदृशास्ते । एकाइति । एकं च तदहश्चैका. १. 'पड़ोर्निजप्रेरकस्यारुणस्यावश्यावहेलनेन । यद्वा पोः पादविकलस्स बायोरवड्या' इति शाधिव्याख्यानम्, २. 'गलावर्जितापाननाः' इति पाठः. - - ·सूर्यशतकम् । २५ हत्तनाकान्त एकाहाकान्तः । कृरतवासी निदिवपथश्च कृत्लनिदिवपथः । एकाहा. मान्तवासी कृत्नप्रिदिपथश्चेति समासः । तेन पृथुः श्वासो येषां त एवमुक्ताः । श्रमेण हेतुना । पुनरपि किंभूनाः । अभ्याशे समीपे आकाशगमा तस्या जलं तस्मिन्सरल. गलानि भवाइतामाणि आननानि येषां ते तथोकाः । समीपमन्दाकिनीसलिलाजुकं- धराधोगतकोटिमुखाः ॥ मत्वान्यान्पार्थतोऽयान्स्फटिकतटहपइष्टदेहा द्रवन्ती व्यस्तेऽहन्यस्तसंध्येयमिति मृदुपदा पद्मरागोपलेषु । सादृश्यादृश्यमूर्तिमरकतकटके किष्टसूता सुमेरो- मूर्धन्यावृचिलब्ध वगतिरवतु बध्नवाहावलिः ॥ ४६॥ बनवाहावलिः सूर्याश्वपट्टिो युष्मानक्तु पातु । कीदृशी । लिष्टसूता कदर्षितसारथिः। क । मेरो धनि देवाचलशिरसि । तदेव दर्यते । द्रवन्ती गच्छन्ती । कीदृशी सती । स्फटिकतटस्पदृष्टदेहा ! स्फटिकस्य तथास्तेषु दृपदस्तामु दृष्टो देहः प्रतिविम्बितो यया सा तधोका । किं कृता । मलावगम्य । पार्थतः पार्श्वयोः । अन्यानवानपरान्वाजिनः । खां छायामेव स्फटिकतपत्क्रान्तामपरानधान्बुद्धवावधार्य द्रवन्ती । धावन्तीत्यर्थः । शैलीयं वाजिनां यदन्यमश्वं दृष्ट्वा धावन्ति । किं च पद्मरागोपलेषु पद्मरागमणिषु मृदुपदा मन्द- पदविक्षेपा । कि च, व्यतेऽहनि विगतवासरे अस्तसंध्येयमिति भ्रान्या । भ्रान्तिहे- तुरततादिनास्तसंध्यायामध्वा किल विच्छिन्न इति मृदुपदताहेतुः । अपि च, मरकत- कटके मरकतमेरालायां सादृश्येनादृझ्या मूर्तिर्यस्याः सैवमुवा । सा हरिता मरकतकट- कश्च हरितस्ततो विभ्रमः स्यात् किं मरकत उत्ताश्वालीति । अश्यानवधारिता मूर्ति। यस्या इत्यर्थः । कीदृशी । आत्तिलब्धधुवगतिः । आयत्यावर्तनेन लब्धा ध्रुवा अचपला गतियया सा तथोक्का ॥ हेलालोलं वहन्ती विषधरदमनस्यामजेनावकृष्टा स्वर्वाहिन्याः सुदूरं जनितजवजया स्यन्दनस्य स्वदेन । नियाज तायमाने हरितिमनि निजे स्फीतफेनाहितश्री- रश्रेयांस्यधपशिः शमयतु यमुनेवापरा तापनी कः ॥ ४७ ॥ अश्वपतिस्तुरगावली वो युष्माकमश्रेयांसि पापानि शमयतु । किंभूता । तापनी सावित्री । किं च, यमुनेव कालिन्दी यथा । अश्वपक्लिकालिन्योः साम्यमभिधीयते । कि कुर्वती । वहन्ती गच्छन्ती । कथम् । हेलालोलं विलासचञ्चलमनायासचञ्चलं वा। किभूताश्वपतिः । अवकृष्टा संयमिता । विषधरदमनस्याग्रजेन गरुत्मतो ज्येछेनारु- न । पुनः किंभूता। वाहिन्या गङ्गाया जनितजवजया कृतवेगामिभवा । स्यन्दनस्स १. 'हुतगतिः' इति पाठः २. 'स्फीतफेनस्मितश्रीः' इति-पाठ, ·२६ काव्यमाला। रथस्य स्वदेन वेगेन । कथम् । सुदूरमतीव । निजस्फीतफेनाहितश्रीः सकीयोपचितडिण्डी- रकृतशोभा ! कस्सिन्सति । तायमाने विस्तार याति सति । इरितिमनि हरितगुणे । कथम् । निव्या निरुपाधि । यमुनाप्युच्याचल(१)चचलं वहन्ती विषधरदमनस्य श्रीक थपस्याग्रजेन पूर्वजेन बलेनावकृष्ट वृन्दावनं प्रति नीता । पाचवाहिन्या गाया जवं जयति । स्पन्दनस्य पर्वतादेः क्षरणस्य प्रसवणस्य स्वदेन रयेण हरितत्वेन(8) प्रस्तनि- जफेनेनाहितशोभा भवति । तापनी तानस्येयं तापनीति कला अपरा द्वितीयेति योज्यम् । मापिान्ते सुमेरोर्नुवति कृतनतौ नाकधाम्नां निकाये वीक्ष्य ब्रीडानतानां प्रतिकुहरमुखं किंनरीणां मुखानि । सूतेऽसूयत्यपीपजडगति वहता कंधराधैर्वलद्भि- चाहानां व्यस्यताः सममसमहरेहेपितं कल्मपाणि || ४८ ॥ असमहरेविषमाश्वस्य रवैर्वाहानां वाजिनी हेपितं शब्दायितं सममेककालं युष्माकं करमपाणि पापानि व्यस्थतायपनयतु । कि कुर्वताम् । वहता गच्छताम् । कथम् । ईप- जडगति किंचिन्मन्दगति । प्रायेण सूतो नोत्तेजयति तन्न । सूतेऽरुणेऽस्यत्यपि सारथी कुप्यत्यपि । कैपलक्षितानाम् । कंधराः । किं कुर्वद्भिः । वलद्भिः परिवर्तमानैः । किं कृला। वीक्ष्य दृष्ट्वा । कानि । मुखानि । कासाम् । किनरीणामश्चमुखीनाम् । कीदृशीनाम् । प्रीडानतानां प्रोडावतीनाम् । भानुदर्शनोत्सुकाः किनर्यः प्रतिकुहरमुखेषु तिन्ति । कस्मिनवसरे । नाकधानां देवानां निकाये बाते नुवति स्तुवाने सति । किभूते । कृत- नुतौ विहितानणामे । क । मार्योपान्तेऽवसमीपे । कस्य । सुमेरोर्देवाचलस ॥ धुन्वन्तो नीरदालीर्निजरुचिहरिताः पार्श्वयोः पक्षतुल्या- स्तालूत्तानः खलीनैः खचितमुखस्वथ्योतता लोहितेन । उड्डीयेव वजन्तो वियति गतिवशादर्कवाहाः क्रियासुः क्षेमं हेमाद्रिद्यद्रुमशिखरशिरःश्रेणिशाखाशुका वः ॥ ४९।। इत्यश्ववर्णनम् । अर्कवादा रवितुरगाः क्षेमं कल्याणं वो युष्माक क्रियायुः कुर्यन्तु । किभूताः । हृयो हृदयप्रियः स चासौ गुमश्च हृयमः स एव हेमादिस्तस्य शिखराणि वेषां शिरांति तेषां श्रेणिः सैव शाखा तस्याः शुका इव शुकाः। कि कुर्वन्तः। प्रजन्तो गच्छन्तः।। वियति खे। किं कृत्वेव । उहीयेव । कुतः । गतिवशाद्लनुरोधात् । पुनरपि कि कुर्वन्तः। धुन्वन्त: कम्पयन्तः । काः। नीरदालीमघपछीका पार्श्वयोः । कीदृशी: । निजचिहरिता: सकीयद्युतिहरितगुणयुक्ताः । पक्षतुल्याः। शुक्रा अपि सहजहरितवपुषः पक्षान्धूनयन्ति १. "कंधराप्रैः' इति पाठः ।

·सूर्यशतकम् । उनीय प्रगन्ति च । अपि च, अश्विाः सचितमुसरुचो रचितमुसशोभाः । फेन लोहितेन शोणितेन । कि कुर्वता । क्ष्योतता क्षरता । केतुभिः । सलीनः कविकाभिः । किंभूतैः । तालतानैः । तालपूत्तानानि तालत्तानानि । तानि हि यदा भवन्ति तदा क्षत कुर्वन्ति । ततोऽमक् सवति । खभावोक्तिरियम् । शुकास्तु खभावालोहितनुण्डा भवन्ति । इत्यश्ववर्णनव्याख्यानम् ॥ तुरगवर्णनानन्तरं सारथिस्तवनमाह- प्रातःशैलापरङ्गे रजनिजवनिकापावसंलक्ष्यलक्ष्मी- विक्षिप्यापूर्वपुष्पाञ्जलिमुडुनिकरं सूत्रधारायमाणः । यामेप्वकेष्विवाहाःकृतरुचिपु चतुर्वेव जातप्रतिष्ठा- मन्याप्रस्तावयन्वो जगदटनमहानाटिकां सूर्यसूतः ॥ ५० ॥ सूर्यसूतो रविचारथिवी युष्मानव्याद्रक्षतु । किं कुर्वन् । प्रस्तावयन्प्रारभमाणः । काम् । जगदटनमहानाटिकाम् । जगतामटनं भ्रमणं तदेव महानाटिका ताम् । क । प्रातःला- अरसे । प्रातःशैल उदयाचलस्तस्यायं तदेव रजो नर्तनभूमिखन । कीदृशः सः । रजनि- जवनिकापायसंलक्ष्यलक्ष्मीः । रजनी रात्रिः सेव जवनिका प्रतिसीरा तस्या अपायस्तेन संलक्ष्योपलक्ष्या लक्ष्मीः श्रीर्यस्यारुणस्य स तथोक्तः । किं कृखा । विक्षिप्य विकीर्य । कम् । उडुनिकर तारकासंघम् । किभूतम् । अपूर्वपुष्पाञ्जलिम् । किंभूतः । सूत्रधाराय- माणः सूत्रधार वाचरन् । सूत्रधारोऽपि नाटिकां रो प्रस्तावयति । जवनिकापगमश्य- लक्ष्मीर्भवति । उडुनिकरतुल्यां पुष्पाञ्जलिं विकिरति । किंभूतां ताम् । जातप्रतिष्ठामुत्पन्न- स्थितिम् । क । अहो यामेषु प्रहरेयु । कियर । चतुर्वेद । अविव । नाटिकापि चतुरहा भवति । किंभूनेयु । कृतरुचिषु विहितदीप्तिषु । अन्यत्र कृतशोभे ॥ आक्रान्त्या वाह्यमानं पशुमिव हरिणा वाहकोऽन्यो हरीणां भ्राम्यन्तं पक्षपाताजगति समरुचिः सर्वकर्मकसाक्षी । शत्रु नेत्रश्रुतीनामवजयति क्योज्येष्ठभावे समेऽपि स्थाम्नां धाम्नां निधिर्यः स भवदधनुदे नूतनः खादनूरुः ॥ ५१ ।। नूतनो नवोऽनूकररुणो भवदधनुदे युप्मत्पापविनाशाय स्ताद्भवतात् । कीदृशः । स्थाम्नां स्थिराणां धार्मा तेजसा निधिर्निवानम् । नेत्रश्रुतीनां सपीणां शत्रु महरमन्त- मवनयत्यभिभवति । प्रायेण सामर्थ्य किमनयोर्नास्तीत्साह-ययोज्यछमाचे समेऽपि सति । एकन पयसा कालकृतशरीरावस्थया ज्येष्ठोऽधिकः । अन्यत्र वयसां पक्षिणां ज्येष्ठः प्रधान तद्भावे समेऽपि तुल्येऽयीति शब्दच्छलमेतत् । अत्र जयमेव दर्शयति- किभूत नेत्रश्रुनिशनुम् । बाह्यमानं वाहनीक्रियमाणम् । हरिणा विष्णुना । भाकान्या 1. 'यातः प्रति इति पाठः, ·૨૮ - काव्यमाला। विक्रमेण पलापारे । पशुभिर मारिया | फिदिसंभूतः स्यादिलाह-- याहयो याहयिता । माया प्रधानम् । फेाम् । हरीमा याजिनाम् । हरिन्दमापनार जयं दर्शयति-एक एकेन हरिणा मानते । भारतु यहून्दरीन्याहरति । ft धाभ्यन्तं परन्तम् । जगति सोके । PRT 1 तामियोपासतनामूननारा । अयं तु जगलि समरुचिगुल्यानुरागः पातरहिना सम्म म्याधी सर्वेष कर्मणामेकर याक्षी मरा । पक्षासाविति सान्दछनापजन दर्शयति-पक्षपाती हि राग उच्यते । गरहनु पक्षपातवान् । तरसदाहितः ।। दचारनधियति विनयतो चीक्षितः सिद्धसार्थः सानाथ्य सारथिवः स दशातरुचेः सातिरेकं करोतु । आपीय प्रातरेव प्रततहिमपयास्यन्दिनीरिन्दुभासो यः काठादीपनोऽ जडित इव भृशं सेवते पृष्ठतोऽकम् ।। ५२ ।। दशशतरुचेभीनोः सूतो युग्मा सानाम्यं सनाधतो करोतु क्रियात् । सातिरेक सातिशयम् । किंभूतः । यः पृष्ठेनामारिलं भजते । अमे,काष्टादीपनो. रिगुप्पोतनः । कि कृत्वा । प्रभात एव चन्द्रदीप्तीः पीला । कोदशीः । प्रततहिमपयःस्यन्दिनीः संतत- प्रयतमिहिकाम्युनाविणी । क इव । जडित इव सीतादित इव : भूसं मछु । जडितो. ऽपि शेड निषेवते काष्टान्यमे हीपयति । तथा च 'पृष्ठतो निषेचेत जठरेण दुता- शनम्' इत्यागमपिदः । पुनरपि किंभूतः । पीक्षितो छः। के। सिद्धगायः। फीरीः । विधाणिताधः । पूरन फिप्रहः । वियलाकाशे । विनयात्प्रभयात् ॥ मुश्चरश्मीन्दिनादो दिनगमसमये संहरंश्च स्वतन्त्र- स्तोत्रप्रख्यातवीर्योऽविरंतहरिपदामान्तिवद्धाभियोगः । कालोकर्यालघुत्वं प्रसभमधिपती योजयन्यो द्विजानां सेवाप्रीतेन पूष्णात्मसम इव कृतस्त्रायतां सोऽरुणो वः ॥ ५३ ॥ सोऽरुणोऽनूरुवा युप्मानायां पातु । यः पूष्णा आत्मसम इव कृतः खतुल्य इव विहितः । किभूतेन । सेवाप्रीतेन आराधनतुटेन । कि कुर्वन् । रश्मीनश्वसंयमनरज्जून्मु- चशिथिलयन । क । दिनादौ वासरमुखे । भगवानपि दिनादी रहमीभासो विसजति । दिनगमसमये दिनावसाने संहरंश्च । (खतन्त्रः खैरी) तथा देवोऽपि दिनावसाने । अन्यत्र तु (३) तोत्रप्रख्यातवीर्यः जनकर्मणि प्रसिद्धशक्तिः । देवपक्षे स्तोत्रैदोक्त मन्त्रः वीर्य यस्य स तथोक्तः । पुनः कीदृशोऽरुणः । अविरतहरिपदेति । अविरता इत- १. 'सिद्धसाध्यैः' इति पाठः, २. 'वितत' इति पाठ.. ३. 'ससमः' इति पाठ ४. देवपक्षे खतन्त्रस्तोनेल्सन 'खरे शरि वा विसालोपो वकन्यः' इति- विसर्ग- . लोपो शेयः, ·सूर्यशतकम् । २९ स्वतन्त्रता हरयोऽश्वास्त्रेपा पदानि चरणन्यासानेपामाकान्ती सत्या पद्ध आदरो यस्यासी । अथवा तुरगपदेराकान्तो बद्ध उद्यमो यस्य सः । देवपक्षे अविरतं निरन्तर हरिपदस्थाकाशस्याक्रमणे मद्धोधमः । अपरं किं कुर्वन् । योऽरुणो द्विजानामीश्वरे गाडे पला घुलमवरजवं योजयत् । समयाधिक्यापूर्वकालोपनलात् । देवपक्षे द्विजानां ब्राह्मणानामधिपतौ चन्द्रे बलामधुलमदृश्यतां योजयन् । कालस्याधिक्यात् । दिनकरकि- रणोदयकाला प्रस्ट इति भावः । अरुगदिनकरयोः साम्याच्छब्दलेपोक्तिरलंकारः ॥ शातः श्यामालतायाः परशुरिव तमोऽरण्यवहेरिवार्चिः पाच्येवाने ग्रहीतुं प्रहकुमुदवनं प्रागुदस्तोऽग्रहस्तः । ऐक्यं भिन्दन्धुभूभ्योरवधिरिव विधातेव विश्वप्रबोधं वाहानां वो विनेता व्यपनयतु विपनाम धामाधिपस्य ॥ ५४॥ धामाधिपस्य सूर्यस्य वाहानामश्वानां विनेतारपणो वो युष्माकं या काचिद्विपत्तिस्त- माम व्यपनयतु विनाशयतु । किंभूतः । शाततीक्षणः । उत्प्रेक्षते-थामालतायाः पर. शुरिव । श्यामा रात्रिः सैव लता । 'श्यामा रानिलता स्मृता' । परशुरिव कुठार इव । तच्छेदकलात् । अपरं किंभूतोऽरुणः । तमोरण्यवहेरनिरिव । तम एवारण्यं तमो. रण्यं तत्र वहिस्तमोरण्यवहितस्याचिरिच ज्वालेय । दावाग्निरिवेत्यर्थः । अपरं किंभू- तोऽरुणः । प्राच्या पूर्वया दिशाये पुरस्वागहा एष कुमुदानि तेषां वनं तद्रहीतुं प्राक्प्र. त्युपति उदस्त उत्क्षिप्तोऽप्रहस्तो हसाम इव । यथा हस्तानणानायासेनैव कुमुदानि गृह्यन्ते एवमयं ग्रहान्गृहाति । अपरं क इव । आकाशरिन्योरैक्यमेकीभावं भिन्दन्नप. नयन्सन्नवधिरिव मर्यादेव । अपर किभूतोऽरुणः । विश्वं जगत्तस्य प्रबोधं विधाता । क इव । प्रजापतिरिव । यथा विधाता विश्वं प्रसुप्तमव्य फैकरूपं प्रबोधयति, एवमयं गुप्तं प्रबोधयति ॥ पौरस्त्यस्तोयदाः पवन इव पैतत्पावकस्येव धूमो विश्वस्येवादिसर्गः प्रणव इव परं पावनो वेदराशेः । संध्यानृत्योत्सवेच्छोरिव मदनरिसोर्नन्दिनान्दीनिनादः सौरस्सा सुखं वो वितरतु विनतानन्दनः सन्दनस ॥ ५५ ॥ सौरव सूर्यसंवन्धिनः स्यन्दनस्य रथस्याने स विनतानन्दनोऽरुणो वो युष्माकं सुसं वितरतु । किंभूतः । पौरस्त्यः पूर्वदिग्भवतोयदोः प्रावृदकालस्याने पवन इव। यथैव प्रायपोऽये पौरस्त्यो वायुरुपलभ्यमानो वर्षाः सूचयंतत्कालीपस्थितेषु कृष्यादि- कार्येषु लोकान्व्यापारयति एवमयमपि स्पन्दनस्याने उपलभ्यमानः सौर यं सूचयं- सत्कालभाविपु ग्रामनगरादिकार्येषु लोकान्व्यापारयति । अपरं किंभूतः । पतंचासो १. 'पतन' इति पाठा.

·३० काव्यमाला पावकच पततावकससाने धूम इस । यथा अरब मभ्यमानायाम प्रथमं धूम उप- लम्पमानो वैश्वानरस पतनं सूचयति । दीपोर्णमासादिना मजगानं प्रातयन् । मनु दिवे सूर्य नेपामप्रातिरित्तोऽयं धून इस भवतीति भावः । विश्वस्यादिसर्गनेलो. क्यस्य प्रथमा घटिरिय प्रधानान्महान्महतोऽहंकार इसादिलक्षणा पराभूतारिमका । आदि. प्रहणेनावान्तरालयसमध्यपच्चिनति । यथादिसग! विश्वस्याविभावकारणतामुपग- च्छोकाना सखपुस्पाप्यपवर्गपर्यन्तेषु प्रवर्तमानाला हेनुतामुपयाति एवमयमप्यमे व्यवस्थितः सौरस्य रथस्याविभीवविज्ञान प्रति कारणभावमुपगच्छन्नमयाथ्युपितस- मुपलक्ष्यते । तस्यामेव वेलायां तेषां दोमः प्रातः नानुदिते ।। (लोत्सवे) आदिसर्ग इवासी भवतीति भावः। प्रणव इस परं पावनो वेदराशेरिति । वेदचतुष्टयस्याप्रे व्यवस्थितः प्रणय इवीकार इव । परमुत्स्टः । पावनः सफलफल्मपक्षयकारी । स हि वेदानामप्र एवोचार्यते । स च जपरमरणोधारणद्वारेण पुस्यं पुनाति । एवमहरपि सौरस्य रथ- स्याम व्यवस्थितः । नानदानजपहोमादिप्रत्तिद्वारेण पुरुषं पुनालेव । एवमस्मिन्ननुदिते मानादेरसंभवात् । अतोऽसो प्रणव इव भवतीत्यभिप्रामः । संध्यानृत्योत्सवेच्छोरि- त्यादि । संध्यायां नृत्यं तदेवोत्सवस्वमिच्छतीति संध्यालोररावेच्छुस्तस्य मदनरियोः श्रीमहादेवस्याम नन्दिनान्दीनिनादः भ प्रथममुपजायमानः । नृलाभिलापिणि (शिवे) गणेन नन्दिना नन्दिकेश्वरेण कृतो नान्या मुरजविशेषेण नादः शब्दः । नन्दि- नान्दीनिनाद बासी भवतीति भावः ।। पर्यास तप्तचामीकरकरकतटे श्लिष्टशीतेतरांशा- वासीदत्स्यन्दनाश्वानुकृतिमरकते पद्मरागायमाणः । यः सोकपी विभूषां कुरुत इव कुलक्ष्माभृदीशस्य मेरो. रेनांस्यहाय दूरं गमयतु स गुरुः कागवेयद्विपो घः ॥ ५६ ॥ काद्रवेयद्विपो गरहस्स गुरुज्यछो भ्रातारुणो वो युष्माकमेनापि पापायहाय झटिति दूरं गमयतु । स क इत्याह-योऽरुणः कुलक्ष्माभृदीशस्य कुलपर्वतेश्वरस्य मेरोः सोको सातिशमिनी विभूषां कुरुत इव । कथम् । पर्याप्त प्रभूतम् । यः पद्मरागाय- माणः । क । तप्तचामीकरकटकतटे । तप्तं यच्चामीकरमिति तप्तग्रहणेनोबलता दर्श. यति । तथा लिष्टः संलग्नः शीतेतरांशरादित्यो यस्मिन्स तथाभूतस्तस्मिन् । पुनः किभूते । आसीदन्तो दौकमानाः स्पन्दनाश्वास्तेषामनुकृतिः प्रतिलिम्वं तदेव ममतं यस्मिस्तत्तयोतमित्येके । इतरे तु आसीदन्त ईपदवसादं गच्छन्तो ये स्यन्दनाश्वात्तै- रनुकृतं मरकतं यस्मिन् । तप्तचामीकरकटकतटे सौवर्णपापाणे रथस्य प्रज्वलनातू (प्रतिफलनात )। यथा कस्यचित्कुलमा दीरस्य कुलेनैव ये मामृतो राजानखेपा- मीशस्य राज्ञः सौवर्ण उपर्युपरि निबद्धमरकतपद्मरागाभरणविशेषो भूषां कुरुव एवमस्यापि ॥ १. 'भवानुकृतमरकते' इति पाठ.

·३१ कक्षा सूर्यशतकम् । नीत्वाश्चान्सप्त इव नियमवशं वेत्रकल्पप्रतोद- स्तूर्ण ध्वान्तस्य राशावितरजन इवोत्सारिते दूरभाजि । पूर्व मष्ठो रथस्य क्षितिभृदधिपतीन्दर्शयंस्त्रायतां च- खैलोक्यास्थानदानोद्यतदिवसपतेः प्राक्प्रतीहारपालः ॥ ५७ ॥ दिवसपतेः श्रीसूर्यस्य प्राक्प्रतीहारपालो महाप्रतीहारो यो युष्मांत्रायताम् । कि कुर्वन् । क्षितिदधिपतीन्मेरुप्रमुखान्दर्शयन् । किंभूतः । रथस्य प्रष्ठोऽप्रगामी । तथा वेत्रकल्पो दण्डसदृशः प्रतोदो यस्य स तथोक्तः । किं कृता । सप्ताश्वानियमवशं नीला। सप्त कक्षा इव सप्तकक्षाद्वाराणीव । यथा प्रतीहारोऽपि सप्तद्वाराणि नियमवशं नयति एवमश्वानीला । सप्तशब्दः काकाक्षिगोलकन्यायेनाश्वः कक्षाभिश्च संबध्यते । क सति । ध्वान्तस्य राशावन्धतमसस्य समूहे तूर्ण क्षिप्रमुत्सारिते दूरभाजि सति । कस्मिनिय । इतरजन इस । यधेतरजनो दूरमुत्सार्यते गले धृला क्षिप्यते । कीदृशस्य । त्रैलोक्येति । त्रिलोकीसंवन्धि यदास्थानदानं तत्रोद्यतो यो दिवसपतिस्तस्य । मुख्यः प्रतीहारराज इत्यर्थः ॥ वञिञ्जातं विकासीक्षणकमलवनं भासि नाभासि बहे तातं नत्वाश्वपार्थान्नय यम महिपं राक्षसा वीक्षिताः स्व । सप्तीन्सिञ्च प्रचेतः पवन भज जवं वित्तपावेदितस्त्वं चन्दे शर्वेति जल्पन्प्रतिदिशमधिपान्पातु पूप्णोऽग्रणीर्वः ।। ५८॥ पूष्ण आदित्यस्याग्रणीररुणो वो युष्मान्पातु । किं कुर्वन् । प्रतिदिशमधिपान्दिक्पा- लानिति जल्पन् । इतीति किम् । हे वनिन् , ईक्षणान्येव कमलानि तेषां वनं तद्भवतो विकासि जातमुन्निद्रतां गतम् । हे वहे, वं न भासि न दीप्यसे । कथं । यथा भवति आभासि यथा भवति । आ समन्ताद्भासनमाभासः स विद्यते यस्यैत्यामासि यथा भवति । हे वडे, स्वामिन्युदिते सति लमतिशयेन दीप्तिमद्यथा भवति तथा न दीप्यस इत्यर्थः दक्षिणतो यममभिनन्तुमागतमादिशति-हे यम, इमं महिपमश्वपावनयापसारय । किं कृला । तातं सूर्य नला । अन्योन्यस्यैतेपामत्यन्तविरोधात् । नैत्यां दिशि राक्षसांश्च मानयति-हे राक्षसाः, यूयं खामिना वीक्षिताः स्थ दृष्टा भवथ । देवानामधमजातयोऽपि ते दिक्पालननियुक्तलाद्वीक्षिताः स्थैति संवादेन मुखिनः क्रियन्ते । भृत्यो हि स्वामिना यथाई संमानितोऽत्यन्तभक्त्या खाधिकारेऽप्रमत्तो भवति । पश्चिमायां वरुणमादिशति- हे प्रचेतः, सप्तीनश्वान्सिच । जलोत्पादकलादसाविममेवादेशमर्हति । अनेन खामिना संमानितो भवति । भृलो हि स्वामिनः सकाशादादेश लब्धात्मानं कृतार्थ मन्यते । तदवसरप्राप्ये कर्मणि वायुमादिशति-हे पवन, जर्व वेगं भज सेवख । येन वरुणालब्धा- १. 'कक्ष्याः' इति पाठः. २. 'नो भासि' इति पाठः। .

·३२ फाव्यमाला। रोका पामिनस्तत्वाधारटेलमनुभयन्ता गुगंगा मजन्तीति भावः । जारी विधि कयेरमाभाप-पितो पानि सिमान्य सभापत-हे विरार धनद, समावेदितः कषितो मया सामिनः । यथा साधिकारप्रमाता गंगोषयस्थितरेको हेनुनिषिद्धयसापि शापारयस्य पालने निगुमोजोशी गौरयागयती रवेरापेशत एप । गन्यो सर्व दृष्ट्या हे सर्व, सो पन्दे । भटमूतितापिरेर पैः । तथा चोपम्-- "शादिल पनि विद्यारिटरमादिलरूपिणम् । उभयोरन्तर मासि आरिखख शिवस्य च ॥ इति । पाशानाशान्तपालादरुण वरुणतो मा ग्रहीः प्रमहा तृष्णां कृष्णस्य चके जहिहि नहि रथो याति मे नेकचः । योक्तुं युग्यं किमुचैःश्रवसमभिलपस्यष्टमं वृत्रशत्रो. स्त्यक्तान्यापेक्षविश्वोपकृतिरिति रविः शास्ति यं सोऽवताः ॥५२॥ रविर्य मावि शिक्षयति सोऽरणो यो युप्मानया रक्षतु । यथा शासि प्रकार दीयमाह--पाशानाशान्तपाला दिलादि । आशान्तमा दिशं पालयतीलाबान्ता. लसालारुणतो पणात हे अपंग, पाशान्मा प्रहीमों गृहाण । सलकाराणामपपादः 'माधि लड्' । किमर्थम् । प्रमहार्थ रश्मिनिमित्तम् । सारथिलात् । सारधियधदुपयुज्यते तत्सर्वमभिलपति । मादित्यस्तु तत्सर्व निषेधयति । सिंच, कृष्णस्य विष्णोधके तृष्णा- मभिलाष जहिहि । कुतः । न हि रथो माति मे नैरुचक्रः। हि यसान्मम रथो न याति। कथम् । एकचकः । इखेतम । अपि तु यायेव । प्रतिपेभतया प्रतार्थावगतिः । किच, पत्रात्रोरिन्द्रसकाशादु.अवसमश्वविशेषमटमं योक्तुं किमभिलपसि मा लमभिलपेत्यर्थः । किंभूतम् । युग्यम् । युगमहतीवि युग्यतम् । किभूतो रविरिलाह-लका अन्यापेक्षनि- श्वोपतिर्जगदुपकरणं येन स खकान्यापेक्षाविश्वोपतिः । जगदुपकरणं प्रति जनं कंच- नाशापालादिकं सहायं नापेक्षत इलधः ।। नो भू छिन्नवाञ्छः श्रमविवशवपु¥व नाप्यास्यशोपी पान्थः पथ्येतराणि क्षपयतु भवतां भाखतोऽग्रेसरः सः । यः संश्रित्य त्रिलोकीमटति पटुतरैस्ताप्यमानो मयूखै- रारादारामलेखामिव हरितमणिश्यामलामश्वपक्लिम् ।। ६० ।। मूर्छया मोहेन च्छिन्नापनीता वाञ्छा इच्छा यस्य स तथोक्तः । स तथा नो भवति नास्ति । इतरः पान्थस्तु तथाभूत एव भवति । कि च, श्रमविवशवपुर्नव । श्रमेण विव. शमनवस्थं वपुर्यस्य स तथोक्तः । तथा नव । नाप्यास्यशोपी । आस्यशोपो मुखशोपो विद्यते यस्य स आस्यशोपी । अस्यास्यमपि न शुष्यति । एवंविधः श्रीसूर्यस्यामेसरः १. 'लाष्ट्रशनोः' इति पाठः. २. 'हरिततृण' इति पाठः ·- सूर्यशतकम् । 1७५ 'युष्माकं पथ्येतराण्यहितानि क्षपयतु । किंभूतः स क इत्साह -योऽरुणो. ज्वपति संश्रित्य नित्यं त्रिलोकीमटलतिकामति । किंभूतो यः । पटुत्तरेतीक्ष्णः किरण- ताप्यमानः । कीदृशीमश्वपतिम् । समीपवर्तिनीमारामलेसामुपवनलेरामिव । यथा कधि- स्पान्यः किरणस्ताप्यमानः समीपस्थितामुपवनतरच्छायामाधिस पन्थानमत्येति तथा- यमरणः॥ सीदन्तोऽन्तर्निमजजडखुरमुसलाः सैकते नाकनद्याः स्कन्दन्तः कन्दरालीः कनकशिखरिणो मेखलासु स्खलन्तः । दूरं दूर्वावलोस्का मरकतपदि स्थानको यन्न याताः पूष्णोऽश्वाः पूर्यस्तैस्तदवतु जयनैहुकृतेनाप्रगो वः ॥ ६१ ।। इत्यरुणवर्णनम् । पूष्णोऽग्रगोऽरुणो वो युष्मानवतु रक्षतु । कि कुर्वन् । पूरयन्पूर्ण कुर्वन् । यस्थान- मक्षा न याता न लतितवन्तस्तत्स्थान हुंकारेण हेतुना जवनस्तरेव पूरयन् । किं कुर्वन्तः न याताः । सीदन्तः समा भवन्तः । कर सकते सिकताप्रदेशे नाकनद्याः खर्धन्याः । अन्तर्निमजनडखुरमुसलाः । अन्तमध्ये निमजन्ति प्रविशन्ति जडानि खुरमुसलानि येषां ते तथोक्ताः । अत एव सीदन्तः । स्कन्दन्त उपलक्ष्यमानाः कन्दरालीः कनकशिसारणो मेरोः । मेसलासु कटकेयु स्खलन्तो गतिवैकव्यमापद्यमानाः । किं च, मरकतह- पदि मरकतशिलायां स्थानमा स्थातारः । दूरमल स्थिलोकाः ॥ इत्यरुणवर्ण- नव्याख्यानम्॥ यीनोरःप्रेरितात्रैश्चरमखुरपुटाग्रस्थितैः प्रातरद्रा- वादीर्घाजैरुदस्तो हरिभिरपगतासङ्गनिःशब्दचक्रः । उत्तानानूरुमूर्धापनतिहठभवद्विप्रतीपप्रणामः प्राले श्रेयो विधत्तां सचितुरचतरन्च्योमवीथीं रथो वः ।। ६२ ।। सवितुभीनो रथः स्यन्दनो वो युष्मभ्यं श्रेयः पुण्यं विधत्तां कुरुताम् । अवतरन्नधि- रोदन् । व्योमपीची व्योममार्गम् प्राहे पूर्वाह्ने । उदस्त क्षिप्तः । हारेभिर्वाजिभिः । विभूतैः । पीनोर प्रेरितारुपचितपक्षोनुनधनः । चरमखुरपुटामस्थितैः पाचालशफपुट- प्रान्तावस्थितैः । क । प्रातरद्रो मेरी । पुनरपि किभूतैः । आदीघराियतशरीरैः । लिभू- तोऽसी । अपगतासङ्गनिःशब्दचक्रः । अपगतास सहरहितमत एव नि:शब्दं चक्र यस्य रा तथोकः । अपि च, उत्तानो योऽनमतस्य यो मूधी तस्यावनतिस्तया कृता हठेन भवन् विप्रतीपो विपरीतः प्रणामो यस्य स उत्तानानुरुमूर्धावनतिहटमवदिपती- पप्रणाम इति ॥ १, "प्रेरयंस्वान्' इति पाठ... २. हुंकृतैरप्रणीः' इति पाठ:. ३. 'इति सूतवर्ग- नम्' इति पाठः, ४. 'प्रेयरे' इदि पाठ..

·काव्यमाला ध्वान्तोषध्वंसदीक्षाविधिपंटु वहता प्राक्सहसं कराणा- मर्यम्णा यो गरिम्णः पदमतुलमुपानीयताध्यासनेन । स श्रान्तानां नितान्त भरमिव मरुतामक्षमाणां विसो, स्कन्धारस्कन्धं वजन्वो वृजिनविजितये भावतः स्यन्दनोऽस्तु ॥६॥ भासतो भानोः स्यन्दनो रथो यो युष्माकं जिनविजितये पापावजयाधातु भूयात् किंभूतोऽसी । अयम्णा सूर्येण गरिम्पो गौरवस्य पदमुपानीयत नीतः 1 अध्यासनेनाध्य ईणेन (उपवेशनेन) कृला । अनुलमसदृशमपरिमाणं वा । प्रार पूर्वम् । किं फुर्वता। कराणां किरणानां भासां सहस्रं दशशतीं वहता धारयता । कीदृशम् । ध्यान्तीपध्वंस- दीक्षाविधिपटु । ध्वान्तं तिमिरं तस्सीधः संघातखस्स ध्वंसो विनासः स एव दीक्षा तसा विधिस्तत्र पटु कल्पम् । किं कुर्वन् । वजन्गच्छन् । स्कन्धात्स्कन्धम् । केपाम् । मरुतो वायूनाम् । वायुस्कन्धा हि रविरयाधीनाः किलाधाराः। ते च बहवः । ताक- मेणोलवमानो भगवान्नेलं प्रदक्षिणीकरोतीवागमविदः । एतदेवोत्प्रेक्षते-सान्तानां नितान्तमत्यर्थ भर भार सोदुमक्षमाणामधिकं धतुमसमर्थानामिव । इवोत्प्रेक्षायाम् । भारासहनेऽक्षमले च गौरवपदनयन हेतुः । यथैको भारस्यातिगुरुतयेकेन नेतुं न शक्यवे स बहुभिः पर्यायेण नीयमानः स्कन्धास्कन्धं प्रगति तद्वदयमपि । एप लोकव्यवहारोऽत्र दर्शयितुं साभिप्रायेण विवक्षितः ॥ योनीमूतान्युगस्य असितुमिव पुरो दन्दशूकान्दधानो द्वेधाव्यस्ताम्बुवाहावलिविहितबृहत्पक्षविक्षेपशोभः । सावित्रः स्यन्दनोऽसौ निरतिशयस्यप्रीणितानूरुरेनः- क्षेपीयो यो गरुत्मानिव हरतु हरीच्छाविधेयप्रचारः ।। ६४॥ असो स्थन्दनो रथ को युध्माकं एनः पापं हरवपनयतु । किमीयः । सावित्रो भान- वीयः । क्षेपीयः क्षिप्रतरम् । क इव । गरुत्मानिव गरुडो तथा । निरतिशयरयश्री पिता- नूरुः । निरतिशयोऽनतिशयनीयो रयो वेगरतन प्रीणितोऽनूरुररुणो येन स तथोक। गरुत्मानप्येचम् । अरुणो हि तस्य भ्राता । स तदीयेन निरतिशयेन रंहसा प्रीयते । तथा हरीच्छाविधेयमचारः । हरयो वाजिनस्तेषामिच्छा वद्विधेयस्तत्कार्यः प्रचारो गतिर्यस्य स तथोकः । अन्यत्र हरिविष्णुस्सदिच्छाविधेयस्तदिच्छाधीनः प्रचारो यस्येति योज्यम् । किं कुर्वन् । दन्दशकान्फपिनो दधानो बिभ्राणः । योकीभूतान्योक्र- भावप्रपन्नान् । युगस्य युग्मस्य । पुरोऽग्रतः प्रसितुमिव । गरुत्मानपि खादितुं दन्दशू- कान्पुरो धत्ते । किच, द्वेधा व्यस्ता येऽम्बुवाहालेपामावलिपिहिती बृहन्तौ पक्षौ तयो- विक्षेपस्तेन शोभा यस्य स तथोक्तः । अन्यत्र द्वैधा व्यस्ता अम्बुवाहावलयो घनावल. १. 'गुरु' इति पाठः. २. 'दा' इति पाठः, ·सूर्यशतकम् । । काभ्याम् । गरुत्मत्यक्षाभ्याम् । तौ च तौ विहितवृहत्पक्षौ च तयोविक्षेपस्तेन : यस्येति ॥ एकाहेनैव दी! त्रिभुवनपदवीं लइ यन्यो लघिष्ठः पृष्ठे मेरोगरीयान्दलितमणिपत्त्विपि पिपशिरांसि। सर्वस्यैवोपरिष्टादथ च पुनरधस्तादिवास्तादिमूर्भि प्रश्नस्याव्यात्स एवं दुरधिगमपरिस्पन्दनः स्यन्दनो वः ॥ १५ ॥ बध्नस्य गभस्तिमतः स्यन्दनो रथो वो युष्मानव्याद्रक्षतु । एवमनया भङ्गया दुरधि- गमपरिस्पन्दनो दुरवधारव्यापारः । तदेव दयते-एकाहेनैव एकदिनेनैव दीधामायतां त्रिभुवनपदवी त्रिलोकमार्ग लायन् यो लधिष्ठो लघुतरः । एतेन शीघ्रगतिमत्ता दर्शिता। वथा गरीयान्गुरुतरः । पृष्ठे मेरोदेवालयस्य । किं कुर्वन् । पिपंचूर्णयन् । शिरांसि शिस- राणि । कीदृशानि । दलिता सण्डिता या मणिपदस्ताभिस्विपो येपु । यदि वा दलिता इतस्ततो विक्षिप्ता मणिपत्त्विपो येषु तानि तथोक्तानि । एतेन गुरुतरता ख्यापिताः।यः सर्वस्य निःशेपस्य लोकस्योपरियादुपरि पूज्यलेन दिक्संवन्धेन वा । अथ च पुनर्भूयोऽप्यधस्तादिवाध इव । अस्ताद्रिमूर्धन्यतपर्वतमस्तके । एतेनाधउपरिभावो दर्शितः । एकान्ततः परमार्थतो न लघुन गुरुनोपरि नाध इति व्यपदेष्टुं न शक्यते । अत एव दुरधिगमपरिस्पन्दन इत्युक्तम् ॥ धूर्ध्वस्ताम्यग्रहाणि ध्वजपटपवनान्दोलितेन्दूनि दूर राहौ ग्रासामिलापादनुसरति पुनर्दत्तचक्रव्यथानि । श्रान्ताश्वश्वासहेलाधुतविवुधधुनीनिझराम्भासि भद्रं देयासुरू दवीयो दिवि दिवसपतेः स्यन्दनपस्थितानि ॥ ६६ ॥ भद्रं कल्याणं यो युध्मभ्यं देयामुर्दिशन्तु । स्यन्दनप्रस्थितानि रथगतानि । कस्यासौ रथः । दिवसपवेर्दिनपतेः । स्यन्दनप्रस्थितानीति सापेक्षत्वेऽपि समासो गमकलात् । प्रस्थितानि । दवीयो दिवि दूरतरगगने । भद्रदानक्रियाविशेषणं वा दवीय इति । तदा दवीयोऽतीव दूरमित्यर्थः । तान्येव विशेष्यन्ते-धूयस्ताम्यग्रहाणि धुरा ध्वस्ता विक्षिप्ता अम्या अग्रे भवा ग्रहाः कुजादयो यस्तानि तथोक्तानि । किंच । वनपटपवनेन धजां- शुकमरुता आन्दोलितो विकम्पित इन्दुश्चन्द्रमा येषु तानि । तथा दूरमतीवतया राही तमसि पुनर्भूयोऽपि दत्ता चकेण व्यथा भयं यस्तानि । प्रासाभिलापादनुसरति । अनु- सरंवक्रमपेक्षमाणस्ततो बिभेति । प्रान्ताश्वश्वासहेलाधुतविवुधधुनीति । धुतानि कम्पि- तानि विबुधधुनीनि राम्भांसि मुरनदीप्रसवणजलानि येषु तान्येवंभूतानि १. अयं श्लोकः पुस्तकान्तर एकोनसप्ततितमो वर्तवे. २. 'कृरनो' इति पाठः, ३. 'दूराद' इति पाठः - ·काव्यमाला। अक्षे रक्षां निवध्य प्रतिसरवलयेोजयन्त्यो युगानं धूःस्तम्भे दग्धधूपाः प्रहितसुमनसो गोचरे कूवरस्य । चर्चाश्चके चरन्त्यो मलयजपयसा सिद्धवध्वस्त्रिसंध्यं वन्दन्ते यं धुमार्गे स नुदतु दुरितान्यंशुमत्स्यन्दनो वः ॥ ६७ ।। अंशुमत्स्यन्दनो भासद्रथः स वो युष्माकं पापानि दुरितानि नुदलपनयतु । यं सिवनः जिद्धत्रियो वन्दन्ते नमस्यन्ति । शुमार्गे विहायसि । त्रिसंध्यं त्रिकालम् । तिस्रः संध्या चन्दन्ते । क्रियाविशेषणम् । किं कृत्वा । रक्षा मजलविशेषं निवध्य बद्धा । अक्षे रथावययविशेषे । प्रतिसरवठयैः कौतुकोणाकणर्योजयन्यो युगानं युगप्रान्तम् । पुनरपि स्तम्भ इव धूधूःस्तम्भस्तन दग्धधूपाः । प्रहितमुमनसो विक्षिप्तपुष्पाः । छ। गोचरे विपये कूवरस्य युगंधरोद्देशस्य । चर्चाः स्थासकान् चके पादे ददखो यच्चन्यः । 'फेन । मलयजपयसा चन्दनाम्भसा ॥ उत्कीर्णवर्णरेणुदुतखुरदलिता पार्श्वयोः शश्वदश्चै- रश्रान्तभ्रान्तचक्रक्रमनिखिलमिलन्नेमिनिम्ना भरेण । मेरोमूर्धन्यघं वो विघटयतु रखेरैकवीथी स्थस्य खोप्मोदक्ताम्बुरिक्तप्रकटितपुलिनोसरा खर्धनीव ॥ ६८ ॥ रवेरादित्यस्य स्यन्दनस्यैकवीथी एकमार्गो वो युष्माकमधं पापं विघटयतु । केव । खधूनीव गङ्गेव । किंभूतासौ । द्रुतगुरदलिता चटुलशफदारिता पायोः । कैः । अश्वैः । शश्वदनवरतम् । कथम् । उत्तीर्णः स्वर्णरेणुयंत्र दलने तत् । उत्कीर्णवर्णरेण- वश्व ते द्वताः सुराश्चेति (वा) विशेपणसमासः । कि च, अश्रान्तभ्रान्तच रुकमनिसि. लमिलनेमिनिम्ना । अश्रान्तमनवरतं यद्धान्तं चकं चरणस्तस्य क्रमः क्रमणं तेन निखिला समना मिलन्ती घटमाना या नेमिश्चक्रधारा तया निम्ना अवनता । भरेण प्राम्भारेण हेतुना । मेरोदेवाचलस्य मूर्षि शिरसि । कि च, खोमणा उदक्कभाकृष्टं तच तदम्यु चेति तेन रिकं रिकत्वादेव प्रकटितं तच्च तत्पुलिनं च तेनोडूसरा पाण्डः । खधु- न्यप्यूमोदकाम्बुरिक्तप्रकटितपुलिनोद्धसरा भवति । नन्तुं नाकालयानामनिशमनुयतां पद्धतिः पतिरेव क्षोदो नक्षत्रराशेरदयरयमिलचक्रपिष्टस्य धूलिः । हेपाहाँदो हरीणां सुरशिखरिदरीः पूरयन्नेमिनादो यस्यान्याचीत्रभानोः स दिवि भुवि यथा व्यक्तचिह्नो रथो वः ॥६९।। १. 'चर्चा' इति पाठः, २. "रेणुद्धत' इति पाठः. ३. 'खोमोदखाम्बु' इति पाठः. ४. "उपयतां' इति पाठः ५. 'नादो' इति पाठः.

·सूर्यशतकम् । तीनभानोरादित्यस्य रयो यो युष्मानव्यात्सायात् । दिवि खे व्यक्तचिनो विस्पष्ट- लक्ष्मा । भुवि यथा भूम्यामिव । सा यस्य नाकालयानां घुसदा पहिर्षिततिरेव पद्धतिः पदवी । किभूतानाम् । अनुयतामनुगच्छताम् । नन्तुं प्रणामाय । अनिशमहर्निशम् । किं च, नक्षत्रराशेर्भचक्रस्य क्षोदथर्ण एव धूलिः परागः । अदयरयमिलनेमिपिष्टस्य प्रखरवेगसंसकचक्रधारानिर्दलितस्य । हेपाहादो हेपाध्वनिः । हरीणां वाजिनां यः स एव नेमे दः प्रतिध्वानः सुरशिसरिदरीः पूरयन् देवाचलकन्दराणि पूर्णाः कुर्वन् । अथ- वा हेपाहादो हरीणां सुरशिखरिदरीः पूरयनेमिनादधेति सुरशिखरिदरी: पूरयन्यस्येति पृथगेव संबन्धनीयम् । भुवि यानि चिहानि धूलिहेपानेमिध्वनयस्तान्यनया भया विय- त्यपि दर्शितानि ॥ निःस्पन्दानां विमानावलिविततदिवां देववृन्दारकाणां वृन्दैरानन्दसान्द्रोद्यममपि वहतां विन्दतां विन्दितुं नो। मन्दाकिन्याममन्दः पुलिनभृति मृदुमन्दरे मन्दिरामे मन्दारैर्मण्डितारं दधदरि दिनकृत्स्यन्दनः स्तान्मुदे वः ॥ ७० ॥ दिनकृतः स्यन्दनो रविरथो वो युप्माकं मुदे हपीय स्ताद्भूयात् । किं कुर्वन् । दध. द्विभ्रत् । अरि चक्रम् । मण्डितारं विभूपितारम् । कैः । मन्दारैर्वृक्षविशेषपुष्पैः । यश्चा- मन्दः शीघ्रो मन्दाकिन्यां पुलिनभृति पुलिनभाजि । देववृन्दारकाणां सुरमुख्यानां वन्दितुं स्तोतुं विन्दतां लभमानानां नो नेति । कि कुर्वताम् । वहतां धावताम् । वृन्दैः संघातैः पूगशः । निःस्पन्दानां श्रान्तानाम् । विमानावलिविततदिवां विमानश्रे- णिप्रच्छादितनभसाम् । कथं वहताम् । आनन्दसान्द्रोद्यमं संहर्षप्रभूतोत्साहम् । मन्दरे पर्वतविशेषे मृदुर्मन्दः । मन्दिरामे नगरानुकारे । मन्दिरशब्दो नगरेकदेशेऽप्युपचारात्स- मुदाये वर्तते । नगरं हि स्थपुटखादथस्य वेगं स्खलयति । ततस्तत्र मन्दता युज्यते देववृन्दारकाणां वृन्दैः कर्तृभिर्मन्दारैः करणभूतैर्मण्डितारमिति च ॥ चक्री चक्रारपङ्क्षि हरिरपि च हरीन्धूर्जटिवूर्वजान्ता- नक्षं नक्षत्रनाथोऽरुणमपि वरुणः कूबरागं कुबेरः। रंहः संघः सुराणां जगदुपकृतये नित्ययुक्तस्य यस्य स्तौति प्रीतिप्रसन्नोऽन्वमहिमरूंचेः सोऽवतात्स्यन्दनो वः ॥ ७१ ।। अहिमरुचेरादित्यस्य स्यन्दनो रथो वो युष्मानवताद्रक्षतु । यस्यान्वहं प्रतिदिवसमे- तदेतदयमयं स्तौति । प्रीतिप्रसनः प्रीतितुष्टः । तदेव दश्यते-चक्री विष्णुश्चकारपह्नि चरणारपति स्वीतीति संबन्धः । हरिरिन्द्रो हरीनश्वान् । धूर्जटिभंगवानीश्वरो धूर्व- ... १. 'वलितदिशा' इति पाठः..२. 'मन्दरामे' इति पाठः, 'मन्दरः खर्गः' इति निका. ण्डशेपः. वेन खर्गामे इत्यर्थः. ३. 'रुच', इति पाठ::

·- ३८ काव्यमाला जान्तान्थ्यजामान् । अक्षं चनाधारकाष्ठं नक्षमनापश्चन्द्रमाः । अरणमनूरू पक्षणः पाश- भृत् । चरागं युगंधरप्रान्तं कुचेर ऐलविलः । रहो वेगं संपः समूहः पूगः मुराणां देवानाम् । नित्ययुक्तस्य नियोद्यतस्य जगदुपकृतये विश्वोपकाराय । नेत्राहीनेन मूले विहितपरिकरः सिद्धसाध्यैर्मरुद्भिः पादोपान्ते स्तुतोऽलं बलिहरिरभसाकर्पणाबद्धवेगः । भ्राम्यन्व्योमाम्बुराशावशिशिरकिरणस्यन्दनः संततं वो दिश्यालक्ष्मीर्मपारामतुलितमहिमेवापरो मन्दराद्रिः ॥ ७२ ॥ इति स्थवर्णनम् । अशिशिरकिरणस्यन्दनस्तोत्रमयूसरयो यो युप्मभ्यं संततमनवरतं लक्ष्मी त्रियं दिश्या- दद्यात् । अपारामनल्पीयसीम् । अतुलितमहिमा अपरिमितमाहात्म्यः । कि कुर्वन् । भ्राम्यन्व्योमाम्बुराशी नभःपयोधौ । क इव । मन्दरादिरिय मन्दराचल इव । अपरो- ऽन्यः । तयोः साम्यं दश्यते-नेत्रा सारथिना होनेन विकलेन मूलेऽधोभागे विहित- परिकरः कृतोद्यमः । मन्दरेऽपि ने येष्टनरज्जुः । अहीनो नागराजः । नेत्रं च तद. हीनश्चेति समासः । यदि वा नेप्रभूतोऽहीनः । शाकपार्थिवादिलान्मध्यमपदलोपी समासः । तेन विहितपरिकरः कृतवेष्टनः । क । मूले मूलप्रदेशे । सिंच, तुतो यन्दितः । सिद्धसाध्यैर्देव विशेपैः । पादोपान्ते चरणसमीपे स्थितैः । तस्य पूज्यलात् । मन्दरोऽपि तैः स्तुतो वर्णितः । तस्यासनखात् । पादोपान्ते प्रत्यन्तनगर(पर्वत)समीपे । मरुद्भिर्देवैवायुभिवी । अलमत्यर्थम् । किं च । बलिनो बलवन्तस्त्रे च ते हरयश्च वेपां रभसो हेला तेनाकर्षणं तेनावद्धो गृहीतो वेगो यस्य स तथोक्तः । इतरस्तु बलिवरोचनिः हारेः शतमखस्तयो रभसा इति । शेपं समानम् । मन्दरविपये व्योमबदम्बुराशी विस्तीर्ण- खादिवि योज्यम् । संततमिति भ्रमणस्य विशेषणम् ॥ इति रथवर्णनव्याख्यानम् ॥ यज्यायो वीजमहामपहततिमिरं चक्षुपामञ्जनं य- द्वारं यन्मुक्तिभाजां यदखिलभुवनज्योतिपामेकमोकः । यदृष्ट्यम्भोनिधानं धरणिरससुधापानपात्रं महद्य- द्दिश्यादीसँस्य भासां तेदविकलमलं मङ्गलं मण्डलं वः ॥ ७३ ।। तदेवंभूतं मण्डलं भासामीशस्य भानोः संवन्धि वो युष्मभ्यं मङ्गलं कल्याणमवि- कलं संपूर्णमलमत्यर्थ दिश्यात् । तदेव निरूप्यते यदहां दिनानां बीज कारणम् । ज्यायः प्रशस्यतरम् । यच्चक्षुषां नेत्राणामधन प्रकाशकम् । अपहततिमिरं विनाशिता- न्धकारम् । अजनमपि चक्षुषां तिमिर रोगविशेषमपहरति । यन्मुक्तिभाजां योगिना १. 'अतुल्यां' इति पाठः, २. 'ज्यायो यत्' इति पाठ:. ३. 'अपहृत' इति पाठः ४. 'देवस्य भानोः' इति पाठः, ५. 'तदधिकममलं मण्डलं मङ्गलं इति पाठः ·३९ सूर्यशतकम् । वारम् । ते हि सूर्यमण्डलद्वारेण मुक्ति प्रयान्ति । यदरिलभुवनज्योतिषां सकलजेगते- जसामेकमद्वितीयमतुलमोक आश्रयः । यदृष्ट्या हेतुभूतयाम्भसां पानीयानां निधान. माश्रयः । यद्धरणिरसमुधापानपानं पृथिव्युदकामृतपानपात्रम् । महद्वृहत् ।। वेलावर्धिष्णु सिन्धोः पय इव खमिवार्थोद्गताग्र्यग्रहोड स्तोकोद्भिन्नस्य चिहप्रसवमिव मधोरास्यमस्यन्मनांसि । प्रातः पूष्णोऽशुभानि प्रशमयतु शिरःशेखरीभूतमद्रेः पौरस्त्यस्योद्गभस्तिस्तिमिततमतमःखण्डनं मण्डलं वः ॥ ७४ ।। पूष्णो रवेमण्डलं वो युष्माकमशुभानि दुरितानि प्रशमयतु ध्वंसयतु । प्रातः प्रभाते। अद्वैः पर्वतस्य शिरःशेखरीभूतं मूर्धालंकारभूतम् । पुरस्तात्पूर्वस्यां दिशि भवः पौरस्त्यः प्राच्यस्तस्य । उद्गभस्ति उदंशु । प्रकृष्टं स्तिमितं स्तिमिततमं बहुलतमं यत्तमस्तिमिरं तस्य ध्वंसनम् । तदेव विशेषयितुमाह-यसिन्धोः पयोधेः पय इव जलमिव वेलाव. विष्णु । वेलया कालमुहूर्तसमयेन वर्घनशीलम् । उदधेरपि पयोवेला जलद्धितया वर्धिष्णुर्भवति । अत्र वेला समुद्रक्षोभः । किं च, समिव नभ इव अद्विताम्यग्रहोड मनागुद्भिनप्रधानग्रहनक्षत्रम् । अन्यत्र, अद्विता अग्रेभवाः पौरस्त्या ग्रहा नक्षत्राणि यस्य तत्तथोकम् । तत्तेजसामिभूतलात्किचिदुपलभ्यमाना उक्ताः । किं च मधोरास्य- मिव वसन्तस्य प्रवेश इव । किभूतम् । स्तोकोद्भिन्नखचितप्रसवमीपदुद्भिननिजचिह्ना- विभीवम् । अन्यत्र स्तोकमुद्भिनरुच (१) आविभीयो यत्र तत्स्वचिहं लक्षणं यस्येति । प्रसवं पुष्पं यत्र मध्वास्ते (अन्यत्र)। कि कुर्वन् । अपहरन्मनांसि चेतांसि । जनाना- मित्यध्याहारः॥ प्रत्युप्तस्तप्तहेमोज्ज्वलरुचिरचलः पद्मरागेण येन ज्यायः किंजल्कपुञ्जो यदलिकुलशितेरम्बरेन्दीवरस्य । कालव्यालय चिह्न महिततममहोमूर्ध्नि रत्नं महद्य- द्दीप्तांशोः प्रातरव्याचदविकलजगन्मण्डनं मण्डलं वः ॥ ७५ ॥ तदेवंभूतं दीप्तांशो नोः संवन्धि मण्डलं वो युष्मानव्याद्रक्षतु । प्रातरुपसि । किंभू- तम् । अविकलं जगन्मण्डनं विश्वालंकारः । पुनरपि कीदृशं तत् । येन मण्डलेनाचल: पर्वतः प्रत्युप्तः प्रोतः । पद्मरागेण पद्मभासा । कीदृशः । तप्तहेमोजलरुचित्तप्तकाच- नदीप्तिः । पद्मरागेणेति शब्दच्छलेन पद्मरागमणितां दर्शयति । किंभूतं यत् । ज्यायः प्रश- स्यतरम् । किजल्कपुनः पद्मराग(केसर)राशिरिव । कस्य । अम्बरेन्दीवरस्य गगनकुव- लयस्य । अलि कुलशिवेर्धमरवृन्दनीलस्य । चिहं शिरोरनं (कालव्यालस्य ) अहोमूर्ति १. 'महांसि' इति पाठः.

·४ : फाव्यमाला दिवाभिरपि मनिः । महितानं पमितम् । महट्टन् । 'यदेतन्माउं तपति' इति श्रुतिरिसपेक्षते ॥ कखाता तारकरणां पतति वनुरवश्यायविन्दुर्यथेन्दु- विदाणा हक्सरारेरुरसि मुररिपोः कोनुभो नोद्गभस्तिः । चहेः सापहवेव धुतिरुदयगते पत्र तन्मण्डलं वो मार्तण्डीयं पुनीतादिवि भुपि च तमांसीय मुष्णन्महांसि ॥ ७६ ॥ मार्तडीयं सावित्रं मण्डलं वो युप्मान्पुनीतात्पुनातु । किन् । नुमनराम्यन् । फानि । मदासि तेजाति 1 फानीव । तमासीय विमिराणि यथा । करिव से। वच । न । भुषि च भूमौ च । यमोस्चगवे उदयस्थे कामाता तारकाण को रक्षिता नक्षत्राणाम् । न कधिदित्यः । पुनः कारणमिलाह-तम पतति बसते इन्दुधन्दः । क इव । अवश्यायविन्दुर्यथा तुपारकणात् । कथंभूतः । तनुरत्यः । इन्दुर्हि तारकाणा नाथः । तत्र पतति करतायते । किच, निद्राणा म्लाना राष्टिः सगरेः शंभोः। मुरारेहरति विष्णोक्षति कोतुभो मगिविशेषो नोगभस्ति नोन्मयूराः । अपि च वहेरमेः रापहवेव सापलापेव युतिः कान्तिः । एतेन सर्ववेजसा मोपः कथितः । उदय- गते यति प्रले मेलनीयम् ।। यत्राच्या प्राक्चकास्ति प्रभवति च यतः प्राच्यसावुजिहाना• दिद्धं मध्ये यदक्षो भवति ततरुचा येन चोत्पाद्यतेऽहः । यत्पर्यायेण लोकानवति च जगतां जीवितं यच तद्वो विश्वानुग्राहि विश्व सृजदपि च वर्मण्डलं मुक्तयेऽस्तु ।। ७७ ॥ रवेरादिलस्य तन्मण्डलं वो युष्माकं मुक्तये निर्वाणायास्तु भूयात् । वेदे 'एतस्मिन्म- ण्डले पुरुपोऽप्येतदमृतं यदेतदचिदीप्यते' इति श्रुतिः । अतोऽमृतायास्तु । यद्विश्वानु- ग्राहि जगदनुमादि विश्वं सजदपि विश्वं विदधदपि । तदेव दयते-यरमाच्यामैन्द्रयां प्रापप्रथमं चकास्ति दीप्यते । यतथोजिहानादुद्गच्छतोऽसी प्राची प्रभवति जयति । यदहो दिवसस्य मध्ये इद्धं दीप्तं भवति । येन च ततरुचा विस्तारितमासा उत्पाद्यते जन्यते अहो दिवसः । यच्च पर्यायेण लोकालगन्सवति रक्षति । यच जगतां जीवितं प्राणितम् । यथोक्तम्-आदित्याजायवे वृष्टिष्टेरनं ततः प्रजाः । प्रजासौख्याच देवानां परा तृप्तिरिति श्रुतिः ॥ शुप्यन्त्यूढानुकारा मकरवसतयो मारवीणां स्थलीनां येनोचताः स्फुटन्तस्तंडिति तिलनुलां यान्त्यगेन्द्रा युगान्ते । १. 'चटिवि' इति पाठः.

·४ सूर्यशतकम् । तचण्डांशोरकाण्डत्रिभुवनदहनाशङ्कया धाम कृच्छ्रा- संहृत्यालोकमानं प्रैलधु विदधतः स्तान्मुदे मण्डलं वः ॥ ७८ ॥ चण्डांशोस्तीप्रभानोमण्डलं वो युष्माकं मुदे हाय स्वाद्भवतु । कि कुर्वतः । धाम विदधतः । प्रलघु स्तोकम् । आलोकमानं आलोको मात्रा प्रमाणं यस्य तत् । आलोक एव तिष्ठते । कि कृला । संहत्य संक्षिप्य संकोच्य । कृच्छ्रादायासात् । कया । अकाण्ड- त्रिभुवनदहनाशइया । अकाण्डेऽकाले जगलोषमीला । अकाले त्रिभुवनदाहो मा संप. यतामिति । येनोत्तप्ता मकरवसतयः समुद्राः शुष्यन्ति शोपं यान्ति । मारवीणों स्थलीनां मरुस्थलीनामूढानुकारा धृतसादृश्याः । क । युगान्ते क्षयसमये । अगेन्द्राथ राजपर्वताः पर्वतराजानो वा तिलतुलां यान्ति अतितापात्तडिति स्फुटन्तः सतडत्कार विशीर्यमाणाः ॥ उद्ययद्यानवाप्यां बहुलतमतमःपकपूर विदार्य प्रोद्भिन्न पत्रपार्थेष्वविरलमरुणच्छायया विस्फुरन्त्या । कल्याणानि क्रियाद्वः कमलमिव महन्मण्डलं चेण्डभानो- रन्वीतं तृप्तिहेतोरसकृदलिकुलाकारिणा राहुणा यत् ।। ७९ ॥ चण्डभानोस्तीत्रांशोः संबन्धि मण्डलं वो युप्माकं कल्याणानि क्रियाकरोतु । यत्कम- लमिव पद्ममिव । मदृहत् । अन्वीतमनुसृतम् । राहुणा सैहिकेयेन । अलिकुलाका- रिणा भ्रमरवातविभ्रमेण । असकृदनेकवारम् । किं कुर्वन् । उद्यन्नद्रच्छन् । यूद्यानवाप्यां द्यौरेवोद्यानं यूद्यानं घूयानस्य वापी गगनोपवनपुष्करिणी तोति । कमलमपि गगना- कारतया(रायां) उपवनपुष्करिण्यामुद्गच्छति । कि कृत्वा । विदार्य भित्त्वा । किम् । बहुलतनतम.पङ्कपूरं धनतरतिमिरसंघातम् । कमलमपि धनतरतिमिरकल्पो यः पनी- धत्तं विदार्योदेति । कि च, प्रोद्भिन्नं रञ्जितम् । पत्रपार्वेषु वाहनोपान्तेषु । अविरलं निरन्तरम् । अरुणच्छाययानूरुप्रभया । विस्फुरन्त्या प्रोलसन्त्या । कमलमप्यरुणच्छायया लोहितभासा पत्रोपान्तेषु दलोपान्तेषु भिनं रञ्जितं भवति । अलिकुलेनानुगत सेवितं च । कस्य हेतोः । तृप्तिहेतोः । पानस्य (१)॥ चक्षुर्दक्षद्विषो यर्न तु दहति पुरः पूरयत्येव कामं नास्तं जुष्टं मरुद्भिर्यदिह नियमिना यानपात्रं भवाब्धौ । यद्वीतश्रान्ति शश्वद्धमदपि जगतां भ्रान्तिमभ्रान्ति हन्ति प्रश्नस्याच्याविरुद्धक्रियमथ च हिताधायि तन्मण्डलं वः ॥ ८०॥ इति मण्डलवर्णनम् । १. 'कृत्स्नं' इति पाठः, २. 'माहत्य' इतिमाठ:. ३. प्रतनु' इति पाठः. ४. बहल' इति पाठः. ५. 'चण्डरइमेः' इति पाठः, ६.'न दहति नितरा' इति पाठः. ५. 'पुनः' इति पाठः.

·काव्यमाला। प्रभस्य रमण्डलं वो युष्मानव्याद्रक्षतु । विश्वकिय विरुषव्यापारम् । अब च हिताधायि तथापि हितकारि । तदेव दर्शयति-धुदक्षद्विपो यत् सोचनं भगवतो महेश्. रस्य । न तु कामं दहति प्रत्युत पूरयतीति विरोधः ।,भगवतश्चक्षुषां कामो मन्मयो दग्धो न तु पूरितः । कामोऽभिलापलं न दहति प्रत्युत पुरयतीति परिहारः । पुरोs- प्रतः । दक्षद्विपश्चरित्यागमविदः । नियमिनां योगिनां भवान्यो संसारसमुद्रे यन्म ण्टलं यानपानं प्रपदणम् । यजगतां भ्रान्ति मिथ्याशानं हन्ति । भ्रमदपि पर्यटदपि । शवदनवरतम् । वीतश्रान्ति विगतश्रमम् । शश्वत्सदा गमनचिक्षा(१)मभ्रान्तीति विरोधः । भ्रान्तिशब्दोऽयं संशये । अभ्रान्ति असंशयमित्यदोपः ॥ इति मण्डलपर्णन- व्याख्या ॥ सिद्धैः सिद्धान्तमिश्रं श्रितविधि विबुधैश्चारणैश्याटुगर्भ गीत्या गन्धर्वमुख्यैर्मुहुरहिपतिभिर्यातुधानैर्यतात्म । सार्घ साध्यैर्मुनीन्द्रमुदिततममनो मोक्षिभिः पक्षपाता- प्रातः प्रारभ्यमाणस्तुतिरवतु रविविश्ववन्द्योदयो वः ॥ ८१ ॥ विश्ववन्योदयो रविवा युप्मानवतु रक्षतु । कीदृशोऽसो भगवान् । प्रातः प्रभाते प्रारभ्य- माणस्तुतिरूपकम्यमाणस्तोत्रः । कैः कः कथं कमिलाह-सिद्धदेवविशेषः सिद्धान्तमिश्रं । सिद्धान्तशब्देन सिद्धान्तोक्तविधिरुच्यते । उपचारात् । तन्मिश्रं तदुपेतम् । क्रियाविशे- पणम् । एवं प्रतिपदं योज्यम् । तथा विबुधैर्दकैः प्रितविधि विधियुक्तम् । चारगर्देवव- कैश्चाटुगर्भ सचाटु गुरुगुणोद्गारसारम् । गन्धर्वमुख्यविश्वावसुप्रभृतिभिगाला मानेन । मुहुः पुनः पुनरहिपतिभिः फणीन्दैः । यातुधानैः पिशाचैर्यतात्म । साघमघवत्साध्यै- देवविशेपैः । मुनीन्द्रमहभिर्मुदिततममनः सातिशयहृष्टचित्तम् । मोक्षिभिः पक्षपा- तात् । योगिभिरात्मभावादिति भावः ।। भासामासनभावादधिकतरपटोश्चक्रवालस्य तापा- च्छेदादच्छिन्नगच्छत्रगखुरपुरन्यासनिःशङ्कटकैः । निःसङ्गस्यन्दनाशनमणनिकपणापातु वस्त्रिप्रकारं . तप्तांशुस्तत्परीक्षापर इव परितः पर्यटन्हाटकाद्रिम् ।। ८२ ॥ सांसादियो को चुप्मानास्पातु । कि हुन् । पर्यटन्पारसपम् । हाटकादि सुवर्णाः पलम् । क इव । तत्परीक्षापर इव तस्य परीक्षा तनिष्ठ इव । परितः समन्तात् । म्यं तत्परीक्षापरः । त्रिप्रकारं विधा । वर्ण हि तद्दाहच्छेदकपणैत्रिधा परीक्ष्यते तद्व- नापि दर्शयति-भासां चक्रवालस्य रुचां कदम्बकस्यासमभावानिकटलायस्तापस्त- १. मोक्षुभिः' इति पाठः. २. 'न्यस्त्र' इति पाठः. ३. "त्रिप्रकारैः' इति पाठः, ·1 - सूर्यशतकम् । '. 01 अनेन दाहं दर्शयति । कीदृशस्य । अधिकतरपटोरतिशयतीवस्य तस्य पात् । कैः कृला । अच्छिन्नमनवरतं गच्छन्तो वलन्तस्ते च ते तुरगाव तेषां सुर- पुटास्तेपां न्यासास्त एव निःशकवास्तैरिति । हाः शस्त्रविशेपाः । अनेन च्छेद दर्श यति । किं च, निःसमस्यन्दनागभ्रमणनिकपणादपगतसगरथाअनमोल्लेखनात् । अनेन निकपणमाह। नो शुष्कं नाकनद्या विकसितकनकाम्भोजया भाजितं तु प्लुष्टा नैवोपभोग्या भवति भृशतरं नन्दनोद्यानलक्ष्मीः । नो शृङ्गाणि द्रुतानि द्रुतममरगिरेः कालधौतानि धौता- नीद्धं धाम धुमार्गे प्रदयति दयया यत्र सोऽर्कोऽवताद्वः ॥ ८३ ॥ सोऽर्को रविरादित्योऽरुणपादो दयया वो युष्मानवताद्रक्षतु । योद्धं दीप्तं धाम तेजो धुमार्गे वियत्पथे म्रदयति मृदु विधति सति नाकनद्या नो शुष्कं गगया न शुष्यते स्म । अपि तु भ्राजितं राजितमेव । किंभूतया । विकसितमनकाम्भोजया विकसरवर्ण- कमलया । किं च शुष्टा नैव न दग्धा नन्दनोद्यानलक्ष्मीनन्दनोपवन शोभा । अपि तु भृशतरं भोग्या भोगार्दा भवति । अमरगिरेमरोः द्वाणि शिसराणि नो दूतानि न द्रवभावं गतानि । प्रत्युत द्रुतं शीघ्रं धौतानि । कालधौतानि हिरण्मयानि ॥ ध्वान्तस्यैवान्तहेतुर्न भवति मलिनैकात्मनः पाप्मनोऽपि प्राक्पादोपान्तभाजां जनयति न परं पङ्कजानां प्रबोधम् । कर्ता निःश्रेयसानामपि न तु खलु यः केवलं वासराणां सोऽध्यादेकोद्यमेच्छाविहितबहुवृहद्विश्वकार्योऽर्यमा वः ॥ ८४ ॥ सोऽयमा सूर्यो वो युष्मानव्यात् । कीदृशः । एकोद्यमेच्छाविहितबहुवृहद्विश्वकार्यः । एकश्वासावुद्यमश्च तेन कृला इच्छया विहितानि बहूनि वृहन्ति विश्वकार्यागि येन स तथोक्तः । केवलं ध्वान्तस्यैव तमस एव केवलस्य मलिनै कात्मनो मलीमसैकरूपस्यान्त- हेतुर्विनाशकारणं न भवति कि तु पाप्मानोऽपि एनसोऽपि । कथम् । प्राक्पूर्वम् । पादो- पान्तभाजा पुनरपि यो न केवलं पङ्कजानां पद्मानां चरणाभ्यर्णवृत्तीनामपि प्रबोध तत्त्व- दर्शनं योजयति । सलु निश्चयेन न केवलं वासराणां का नि.श्रेयसानामप्यपवर्गाणा- मपि । अपिशब्दः समुच्चये । सलु वाक्यालंकारे ॥ लोटॅलोप्टाविचेप्टः श्रितशयनतलो निःसहीभूतदेहः संदेही प्राणितव्ये सपदि दश दिशः प्रेक्षमाणोऽन्धकाराः । १. 'कनकाम्भोरुहा' इति पाठ:.

·काव्यमाला। . निःश्वासायासनिष्ठः परमपरवशो जायते जीवलोकः शोकेनेवान्यलोकानुदयकृति गते यत्र सोऽकोऽवताद्वः ॥ ८५ ॥ सोऽको यो युप्मानपतात् । यमान्यलोकानुस्यकरै गते सति जायते जीवलोक इत्य- भूतो भवति । शोफेनेव विपादेनेव । हिमवस्थः । लोटन विवर्तमानः । लोटापिचेटो लोटपटारहितः । धितशयनालः पय्यापतितः । नि:सहीभूतदेदो विलयमामः । प्रामितव्य जीवितव्ये संदेही संशयितः जीविष्याम्युत न जीविष्यामीति संशयानः । कि कुर्वन् । सपरि तत्क्षणं दश दिशोऽन्धकारा (निरा)लोकाः प्रेक्षमाणः पश्यन् । निःश्वा- सायासनिष्ठः सेदवान् । परमपरवशोऽनीय दुःस्थितः । शोफेनाप्येवं भवति । कामल्लोलोऽपि लोकाँस्तदुपकृतिकृतावाश्रितः स्थैर्यकोटि नणां दृष्टिं विजिमा विदधदपि करोत्यन्तरत्यन्तभद्राम् । यस्तापस्यापि हेतुर्भवति नियमिनामेकनिर्वाणदायी भूयात्स प्रागवस्साधिकतरपरिणामोदयोऽकः श्रिये वः॥ ८६ ।। सोऽर्को युप्माकं श्रिये पिभूख भूयात् । प्रागवस्थाधिकतरपरिणामोदयः पूर्वदशा- प्रकपीधिकपरिणत्युद्गतिः । कीदृशोऽसी । यः कामयन् लोलोऽपि तरलोऽपि लोसा. अगन्ति स्थैय कोटि स्थिरतापक्षमाश्रितः । क । तदुपरतिकृती लोकोपकारविधान• विषये । कि च, नृणां पुंसां दृष्टि चक्षुर्विजिद्मा मन्दा विदधानपि कुर्वनप्यन्तःकरणा- नुरूपामसन्तभद्रां नितान्त कृतार्थी करोति विधत्ते । यस्तापस्यापि हेनुः कारणं भवति जायते । नियमिनां योगिनामेको निर्वाणदायी मुफिदायी ॥ व्यापन्नतुर्न कालो व्यभिचरति फलं नौपधीष्टिरिया नेप्टैस्तृप्यन्ति देवा नहि वहति मरुन्निर्मलाभानि भानि । आशाः शान्ता न मिन्दत्यवधिमुधयो विमति क्ष्माभृतः क्ष्मां यसिस्लैलोक्यमेवं न चलति तपति स्तात्स सूर्यः श्रिये वः ॥ ८७ ॥ स सूर्योऽर्को वो भवतां श्रिये विभूत्यै स्वात् । व्यापननुविनष्टर्नुः कालो सन्ता- दिन भवति ऋतूननुवर्तते । ओषधीः कर्मतापमाः फलं कत न व्यमिचरति न विसंक. दति । वृष्टिरिष्टा वर्षणममिमतं भवति । इष्टैयागर्दवा दिवौकसो न नहि तृप्यन्ति । अपि तु तृप्यन्ति मरुत् वहति वातो वाति । निर्मलाभानि विमलद्युतीनि भानि नक्षत्राणि । भाशा दिशः शान्ताः प्रसन्नाः । उदधयः समुद्रा मर्यादा न मिदन्ति । क्ष्माभृतः मा बिभ्रति । यस्मिंस्खपति सति नैलोक्यमेवमुक्तप्रकारेण न चलति न विप्लवं याति ॥ । १. 'चिरतरमवशो' इति पाठः. २. 'लोकाभ्युदय'. इति पाठः ·कतानः सूर्यशतकम् । कैलासे कृत्तिवासा विहरति विरहत्रांसदेहोढकान्तः श्रान्तः शेते महाहावधिजलधि विना छद्मना पद्मनाभः योगोद्योगैकतानो गमयति सकलं वासरं खं खयंभू- भूरित्रैलोक्यचिन्ताभृति भुवनविभौ यत्र भाखान्स वोऽन्यात् ॥८८॥ स भाखान्वोऽव्यात् । यत्र भाखति भुवनविभौ लोकपाले प्रैलोक्यचिन्ताभृति बहुज. गचिन्ताधारे सति ब्रह्मादीनां चिन्ता नास्ति । एतदेव दर्शयति कृत्तिवासा महा- देवः कैलासे भूरिगिरी (1) विहरति क्रीडति । विरहनासदेहोढकान्तः वियोगभयाद्देहे धृता प्रिया पार्वती येन सः । श्रान्तः सिनः । शेते खपिति । महाही महोरगे। अधि. जलधि पयोधौ । विना छानाऽव्याजेन । योगस्तापादिच्छलं विना (8)। पद्मनाभो नारा- यणः । किं च, खयंभूब्रह्मा खमात्मीयं वासरं दिवसं गमयति यापयति । योगोद्योग- । योगश्चित्तवृति]निरोधस्तत्रोद्योग उद्यमस्तत्रैकतान एकामः सकलं निरयशेपम् । एते भुवनपतयो नामामात्रेण] स्वकार्यकनिष्ठास्तिष्ठन्ति, अयं तु भगवा- कर्मणि कृतपरिकर इति दर्शितम् ।। एतद्यन्मण्डलं खे तपति दिनकृतस्ता ऋचोऽचापि यानि द्योतन्ते तानि सामान्ययमपि पुरुषो मण्डलेऽणुर्यजूपि । एवं यं वेद वेदत्रितयमयमयं वेदवेदी समग्रो वर्गः खर्गापवर्गप्रकृतिरविकृतिः सोऽस्तु सूर्यः श्रिये वः ॥ ८९ ।। स सूर्यो वो युप्माकं श्रियेऽस्तु स्तात् । कीदृशः । खापवर्गप्रकृतिः संसारनिर्वाण- खभावः कारणम् । खयमविकृतिविकाररहितः । यं सूर्यमयं वर्ग एप गणो वेदवेदी वेद- वेत्ता मण्डलार्चिः पुरुषलसमान(?)ज्योतिरिति शेपः । एवं वेद जानाति । कथंभूतम् । वेदत्रितयमयं त्रिवेदीप्रकृतिकम् । तथा च 'त्रयी वा एपा विद्या तपति' इति श्रुतिः । तन्मयम् । कथमेवम् । इत्थंभूतं देवं यं वेद । यदेतन्मण्डलं दिनकृत आदित्यस्य संवन्धि खे तपति ता ऋचः स ऋग्वेदः । 'ता ऋचः स ऋयां लोकः' इति श्रुतिः । यान्यचापि दीप्तयो द्योतन्ते भासन्ते तानि सामानि सामवेदः । 'यदेतदचिर्दीप्यते तन्म- हावतं तानि सामानि स सानो लोकःः इति श्रुतिः । अयमपि मण्डले पुरुप आत्माणुः सूक्ष्मो योगगम्यस्तानि यपि स यजुर्वेदः । य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषः सोऽनिस्तानि यजूषि स यजुषां लोकः' इति श्रुतिः। एतेन वेदत्रितयमयखं कथितम् । नाकौकःप्रत्यनीकक्षतिपटुमहसां वासवासराणां सर्वेषां साधु पातां जगदिदमदितेरात्मजत्वे समेऽपि । -०स० ·काव्यमाला। येनादित्याभिधानं निरतिशयगुणैरात्मनि न्यनमस्तु स्तुत्यत्रैलोक्ययनसिदशमुनिगणेः सोऽशुमान्यसे वः ॥ ९० ॥ सोऽशुमान्यो युप्मा प्रेयरी फल्लागायाग्नु । भूतोऽगी । तुलो पन्यः । कः। विदशमुनिगणः गुरपिंपः । भूतः । लोश्यपन्यधिभुननमस्मरणीयः । येनांशु. मता आदिसाभिधानमारिलमा पारमगि सम्मिविपये न्यसमारोपिता । मध्ये बारा- पामेपराणां शमयतीनाम् । देवानां प्रायेगारिलमंशा । अस्तिदेवनानुराननले रामेऽपि सत्यविशेपेऽपि सति । तहि तेजसिनो न भविष्यन्ति । भूनानों वेपाम् । नाकीकाप्रलनी सक्षतिपदमहरादेवप्रतिपनियक्षयकावेजवान् । तहिं जगन्ति विश्वानि.........साधु सम्यक्पाता रसतो सताम् । कि वत् । जगवनमिदम् । एतदुषं भवति यद्यप्यरितेरपसमिति व्युत्पत्तिः गपामप्यसि । तनिमित्तस्यारिस(वोस साधारणसात् । तथापि भगवानेवालि दधि लोकप्रविधिः । सूर्यस्यापि देतुरसितो निरतिशयगुणेरिति ॥ भूमि धानोऽभिवृष्टया जगति जलमयी पावनी संस्मृताव- प्यामेयी दाहशक्त्या मुहुरपि यजमानां यथाप्रार्थितार्थः । लीनामाकाश एवामृतकरघटितां ध्वान्तपक्षस्य पर्व- ण्येवं सूर्योऽष्टभेदां भव इव भवतः पातु विमत्वमूर्तिम् ॥ ९१ ।। सूर्योऽर्को भवतो युप्मानरक्षतु । f फुर्वन् । निधत् । काम् । स्खमूर्तिम् । अट. भेदामष्टप्रकाराम् । क इव । भव इच भगवान्महेश्वरो यथा । 'क्षितिनलपरनतारान- यजमानाकाशसोमस्याख्याः' भटमूर्तयः । सूर्य ता दर्शयितुमाह-किंभूतः । भूमि निधानम् । कस्य । धानखेजसः । किं च, जलमयों जलपायाम् । अभिवृष्टाभिवर्ष. णेन । जगति लोके । कि च, पावनी पायुमयीम् । (जनानां भक्तानाम्)। तथामेयी- मग्निमयीम् । दाहसरत्या दाहसामर्थेन । मुहुः पुनःपुनर्यजमानां याजकमयीम् । यथा- प्रार्थितार्थः । तथाकाशे लीनां संवद्धाम् । अमृतकरघटितां चन्द्रेण संगताम् । क । ध्वान्तपक्षस्य पर्वण्यमावास्यायाम् । तत्र हि सूर्याचन्द्रमसौ संगच्छते । एवमुक्तया नीत्या सूर्यः खयमेवाटमूर्तिः श्रीमहादेवनुल्य इति ॥ प्राकालोनिद्रपद्माकरपरिमलनाविर्भवत्पादशोमो भक्त्या त्यक्तोरुखेदोद्दति दिवि विनतासूनुना नीयमानः । १. 'गुणेनारमनि' इति पाठ.. १. धानोऽय' इति पाठः, ३. 'यजमानात्मिका प्रार्थिताथैः' इति पाठः. प्रार्थितार्थी याचकास्तीपकभूतैर्यजमानात्मिकामिति तदर्थः. ४. 'तथा संस्मृती स्मरणेऽपि कृते सति पावनी शुद्धिकरीम् । एतेन पवनस्य वायो- रिमा फाचनीमिति लेपमहिना वायुखरूपिणीमिति सूचितम्' इति शास्त्रिव्याख्यानम्.

·सूर्यशतकम् । ४७ सप्ताश्चातापरान्तान्यधिकमधरयन्यो जगन्ति स्तुतोऽलं देवैर्देवः स पायादपर इव मुरारातिरहां पतिर्वः ॥ ९२ ।। अहां पतिरादित्यो वो युध्मान्पायात् । योऽपर इव मुरारातिद्वितीय इव मुरारिः। कीदृशो मुरारातिः, कीदृशश्चाहा पतिस्तदुच्यते-मुरारिपक्षे प्राकाले पूर्वकाले उभिद्रा जागरिता सावधाना पद्मा श्रीस्वस्याः करौ हस्तौ ताभ्यां परिमलनं हस्तसंवाहनं तेना- विभवन्ती प्रादुर्भवन्ती पादयोः शोभा कान्तिर्यस्य मुरारेः स तथोक्तः । कीदृशोऽहपतिः। प्राकाले पूर्वाह्न उनिद्रा विकसिता ये पद्माकरास्तेषां परिमलनमवगाहनं तेनाविर्भवन्ती पादानां किरणानां शोभा यस्य सः । किं च, विनतासूनुनारुणेन नीयमान उह्यमानः । क । दिवि गगने । भक्त्या भावेन यतोहखेदोद्गति लक(वृहत् )जदाखेदोदयं यथा भवति । किं कुर्वन्तुतः। अधरयलक्ष्यन् । जगन्ति भुवनानि । मुरारिपक्षे तु जगन्ति कति । सप्त । आशु शीघ्रम् । आप्तापरान्तानि प्राप्तपरपाराणि । रविपक्षे तु सप्तावा- तापरान्तानि सप्तभिरश्वराप्तापरान्तानि आश्रितपश्चिमाशापर्यन्तानि ।। यः स्रष्टापां पुरस्तादचलवरसमभ्युन्नतेहेतुरेको लोकानां यस्त्रयाणां स्थित उपरि परं दुर्विलक्येन धाना । सद्यः सिधै प्रसन्नातिशुभचतुराशामुखः स्वाद्विभक्तो द्वेधा वेधा इवाविष्कृतकमलरुचिः सोऽर्चिपामाकरो वः ॥ ९३ ॥ सोऽचिंपामाकरो निधानं खनिा सूर्यः सिद्धय सिद्धयर्थ वो युष्माकं स्ताद्भूयात् । सद्यः सपदि । क इव । वेधा इव ब्रह्मेव । किविशिष्ट । विभक्तः । कथम् । द्वेधा । कीदृशश्च सूर्यः, कीदृशो ब्रह्मा तदेव दयते-योऽषा पयसां पुरस्तात्पूर्व स्रष्टा विधाता कर्ता । वेधा हि पूर्व पयः सृजतीत्यागमविदः । सूर्योऽपि प्रागपां सटा भवति.। 'आदित्यानायवे वृष्टिः' इति । अचलवरसमभ्युनतेतुरेक इति । अचलवराः कुलशैलास्तेषां समभ्युन्नतिरुच्छा- यस्वस्य हेतुः कारणम् । एकोऽद्वितीयः । रविपक्षे तु पुरस्तात्पूर्वस्यां दिशि अचलवरो मेहः (उदयाद्रिः) तन समभ्युग्नविरुदयस्तस्य हेतुरेकः । मेहि भगवतोदयता गौरवं नीयते उदयाचल इति । यत्रयाणां लोकानां भूर्भुवःस्खलक्षणानामुपर्युपरिष्टास्थितः । सूर्योऽपि त्रिलोक्या उपरि वर्तते । धाना तेजसा । दुर्विलक्ष्येनानभिभवनीयेन । वेवा तु धाना स्थानेन दुर्विलच्येन दुष्प्रापेणोपरिस्थितः । परमतीव । तथा प्रसन्नातीनि शुभानि १. 'स्यका उरुमहती खेदस्य परिश्रमस्योद्गतिरुद्दमो यत्र कर्मणि यथा स्यात्तथा। यद्वा रथमारुह्याश्वानां नियन्त्रणादनूरुखादा त्यको विस्ट ऊर्जिक्योः खेदः परि- श्रमो यस्यां सा तथाविधा उद्गविरूध्वंगमनं यस्मिन्नयने तत्यकोखेदोदति यथा स्यात्तथा दिवि अन्तरिक्षमार्गे नीयमानः । मुरारातिरपि विनतासूनुना गुरुडेन----दिति मुरलोके नीयमान उह्यमानः' इति शालिव्याख्यानम्, २. 'शुचि' इति पाठः, ·काव्यमाला। शोभमानानि चखायाशामुनि दिग्वदनानि यत्रोदिते सति स तथोक्तः । अन्यत्र चतम आशा इव महत्त्वान्मुसान्याननानि यस्य स तथाभूतः ।। , साद्रिीनदीशा दिशति दश दिशो दर्शयन्प्राक्हशो यः सादृश्यं दृश्यते नो सदशशतहशि त्रैदशे यस्य देशे। दीप्तांशुवः स दिश्यादशिवयुगदशादर्शितद्वादशात्मा शं शास्त्यश्वांश्च यस्याशयविदतिशयाइन्दशूकाशनायः ॥ ९४ ॥ दीप्तांशुः सूर्यों वो युष्मभ्यं शं मुखं दिश्याद्यच्छतु । यस्याश्वाशास्ति नियमयति । कः । दन्दशूकाशनाद्यः । दन्दशुकाः सांस्वदशनो गरुडस्तस्याद्यो ज्येष्ठः प्रथमोऽरुणः । आशयविभिप्रायशः । अतिशयाद्विशेषतः । किशो दीप्तांशः । अशिवयुगदशादर्शितद्वा- दशामा अशिवयुगं क्षयसमयस्तत्र दशा तया दर्शिता द्वादशात्मानी येन सः । यो शो दिशति चदंयि ददाति । दशदिशो दर्शयन्दशाशाः प्रकाशयन् । किंभूताः । साद्रिचूवी. नदीशाः अद्रयः पर्वताः द्यौर्नभः उर्वी पृथ्वी नदीशाः समुद्राः अद्रयश्चेति संबन्धः । तैः सह वर्तन्त इति ताः तुल्ययोग इति पुनर्वहुव्रीहिः । प्राक् प्राचीम् । किं च, यस्य सादृश्य नो दृश्यते तुल्यलं नोपलभ्यते । त्रैदशे देशे देवानां स्थाने खर्गे । सह दशशत. दृशा दाक्रेण वर्तत इति [तस्मिन् } देशे ॥ तीर्थानि व्यर्थकानि हृदनदसरसीनिझराम्भोजिनीनां नोदन्वन्तो नुदन्ति प्रतिभयमशुभश्वभपातानुबन्धि । आपो नाकापगाया अपि कलुपमुपो मज्जतां नैव यत्र त्रातुं यातेऽन्यलोकान्स दिशतु दिवसस्यैकहेतुर्हितं वः ॥ ९५ ॥ स दिवसस्यैकहेतुर्दिनस्य प्रधानकारणं भानुर्वो युष्मभ्यं दियातु यच्छतु । कि तत् । हितं पथ्यम् । यत्रान्यलोकानपरजगन्ति वातुं पातुं याते गते सति तीर्थानि पुण्यस्था- नानि व्यर्थकानि जायन्ते । अकिचित्करत्वात् । भास्वत्युदिते सति फलं दातुं समयानि तत्सेवकानाम् । न तद्विरहे । कासां संबन्धितीर्थानि । हृदनदसरसीनिर्भराम्भोजिनी- नाम् । हृदा अगाधा जलाशयाः । नदाः शोणादयः । सरस्यो महासरोसि । निझराः प्रस्रवाः । सम्मोजिन्यः पुष्करिण्यः । हृदाथ नदाश्चेति समासः । अपि च, उदन्वन्तः समुद्रा न प्रतिभयं नुदन्ति न पापमपनयन्ति । प्रतिशब्देनान पापं विवक्षितम् । अशुभ- श्वभपातानुबन्धि । अशुभश्वभ्रं नरकः । श्वभ्रमिव सः । अधोगतिहेतुलात् । तत्र पातखदनुभवकारणम् । नाकापगाया अप्यापो जलानि कलुपमुपो नैव पापापहा न । एतानि सर्वाणि तीर्थानि भानुमताधिष्ठितानि खकार्यक्षमाणि भवन्तीति वाक्यार्थः । केपाम् । मन्जता वानं कुर्वताम् ॥ १. ' दाइवि पाठ:. .....खापगायाः' इति पाठः, ३. 'लोकंइति पाठा.

·सूर्यशतकम् ।, . एतत्पातालपतमिव तमसैकमुद्दाढमासी- दप्रज्ञाताप्रतक्यं निरवगति तथालक्षणं सुप्तमन्तः । याक्सृष्टेः पुरस्तान्निशि निशि सकलं जायते ताहगेव त्रैलोक्यं यद्वियोगादवतु रविरसौ सर्गतुल्योदयो वः ॥ ९६ ॥ असौ रविभीखान्वोऽवतु । किंभूतः । सर्गतुल्योदयः सृष्टिसमानोदयः । यद्वियोगाद्य- द्विरहादेतत्रैलोक्यमिदं त्रिभुवनं निशि निशि रात्रौ रात्रौ ताहगेव जायते यादृशं सृष्टेः पुरखात्पूर्वमासीदस्ति स्म । किंभूतम् । पातालपट्टतमिव । पातालमधः पदः कर्दम- खन तं मममिव । केन । तमसा । एकमद्वितीयम् । उद्गादं प्रयलम् । अप्रज्ञाताप्रत- यम् । न प्रज्ञायते स्माप्रज्ञातो वोद्धव्यप्रतीत्सविषयः । अप्रतक्य॑स्तयितुमशक्यः । अप्रज्ञातं चाप्रतक्यं च तदेवं विधम् । मुप्तमन्तस्ततश्च निरवगति प्रत्यक्षस्याविषयम् । तथा अलक्षणं लक्षणस्याविषयम् । सांप्रतमप्येवंभूतमेव भवति । द्वीपे योऽस्ताचलोऽस्मिन्भवति खलु स एवापरत्रोदयाद्रि- या यामिन्युज्वलेन्दुद्युतिरिह दिवसोऽन्यत्र तीवातपः सः । यद्वश्यौ देशकालाविति नियमयतो नो तु यं देशकाला- वव्यात्स खप्रभुत्वाहितभुवनहितो हेतुरहामिनो वः ॥ ९७॥ सोऽहां दिनानां हेतुः कारणमिनोऽर्को वोऽव्यात् । कीदृशोऽसौ । खप्रभुत्लाहितभु- वनहितः । खं च तत्प्रभुत्वं च तेनाहितं कृतं भुवनहितं लोकपथ्यं येन स तथोक्तः । नो तु पुनर्यमिन देशकालौ नियमयतः इनस्य नियामको न भवतः । कथंभूतौ । यद्वश्यौ यद. धीनौ । देशकाली प्रदेशसमयौ । देशः पूर्वादिदिग्विशेषः । कालः समयः प्रभातादिः । अस्मिन्द्वीपे योऽस्ताचलोऽस्तपर्वतः स खल्वपरत्र द्वीपान्तरे उदयाद्रिरुदयाचलः । अन्यत् । इह देशे या निर्मलचन्द्रकान्ती रानिः सोऽन्यत्र दुःसहातपो दिवसः । यदा किल सहस्त्र- किरणो भगवान्मेरोदक्षिणस्यामुदेति तदा मेरोरुत्तरस्यामस्तमेति । मेरोः पूर्वस्यां मध्यदिनं पश्चिमायां मध्यरात्रं च । अतो हेतोः पूर्वादिदेशः पूर्वादिसंध्याकालः एती .यस्य रवेश्यौ भवतः न तु रविरेतयोर्देशकालयोर्वश्यः । एतेन सूर्यचकभ्रमात् पृथ- वपृथग्देशकालनिमार्ण गणितशास्त्रे प्रसिद्धमस्तीति भावः ॥ व्यस्यग्रहेन्दुप्रसनर्गुरु भरैनों समप्रैरुदौः प्रत्यौरीपदुमैरुदयगिरिगतो गोगणे!रयन्गाम् । उगाढार्चिविलीनामरनगरनगमावगर्भामिवाहा- मने श्रेयो विधत्ते ग्लपयतु गहनं स ग्रहग्रामणीर्वः ॥ ९८1, 'नु' इति पाठः, २. 'गुरुतः' इति पाठः, ·काव्यमाला। स ग्रहग्रामणीः सूर्यो वो युप्माकं गहनं पापमघं ग्लपयतु स्फोटयतु । उदाढाश्च ता अर्चिपश्च ता विलीना हृतास्ते च ते अमरनगरनगग्रावाणश्च तद्गभी यस्याः सा तथोका । अमरनगरं त्रिदशवासः । नगः शैलः । अमरनगरं च तनगश्चेति समासः। क। अग्रे मुखे। अह्रां वासराणाम् । किं कुर्वन् । गां गौरयन् । के। गोगणे रश्मिसमूहैः। ते किभूतैः । व्यः अग्यग्रहेन्दुप्रसनगुरुभरैः अश्याः पौरस्त्यावे • च ते ग्रहाश्चाग्यग्रहाः चेन्दुश्चन्द्रमाश्चाग्यग्रहेन्दवस्तेपां प्रसनमभिभवस्तस्य गुरुभरो महाभारो येषां तैः । नो समप्रैरपरिपूर्णैः । चाललात् । उगव्हद्भिः । प्रलप्रैर्नवलात् । ईपदुप्रैः किंचित्तीक्ष्णैः । चाललात् । एवंभूतमयूखैर्गा गौरयन् । द्रुतसुवर्णगर्भामिव करोतीति तात्पर्यार्थः । इन्दो. ग्रंणमिन्दोमहातेजसोऽप्यभिभवप्रदर्शनार्थम् ।। योनिः साम्नां विधाता मधुरिपुरजितो धूर्जटिः शंकरोऽसौ मृत्युः कालोऽलकायाः पतिरपि धनदः पावको जातवेदाः । इत्थं संज्ञा डविस्थादिवदमृतभुजां या यहच्छाप्रवृत्ता- तासामेकोऽभिधेयस्तदनुगुणगुणैर्यः स सूर्योऽवताद्वः ॥ ९९ ॥ स सूर्यो वो युष्मानवतात्पातु । यास्तासां संज्ञानां एकः प्रधानमभिधेयो वाच्यः । का- साम् । या अमृतभुजां देवानां यदृच्छानिरभिधेयं प्रत्ता भूताः । किमिव । डवित्था- दिवत् डवित्मादयो यथा । डित्यो डवित्य इत्यादयः संज्ञा जातिक्रियादिनिमित्तमन्तरेण यथासंकेतं वाचकत्वेन प्रवर्तन्ते तथा एता अपि संज्ञा एतेषु देवेषु निमित्तमन्तरेणैव प्रवर्तन्त इत्युक्तं भवति । यथैतेपु तथा रवावपि प्रवृत्ताः कदाचिद्भविष्यन्तीत्याह-तदनु- गुणगुणैः गुणराब्दप्रवृत्तिनिमित्तास्तदनुगुणाः संज्ञानुकूला ये गुणास्तैः कृता । एतदुक्तं भवति--तासां संज्ञानां यानि यानि प्रवृत्तिनिमित्तानि तैरेव . निमित्तभीखन्तमभिदधते न ब्रह्मादिवद्यदृच्छमिति । कास्ताः संज्ञाः। योनिः सानां विधाता । योनिः प्रभवः । सान्नां सामवेदस्य । विधाता वेधाः । तथा मधुरिपुर्विष्णुरजित इति । धूजटिमहादेवः शंकर इति । मृत्युरन्तकः काल इति । अलकायाः पतिः कुबेरो धनद इति । जातवेदा वह्निः पावक इति । एतासां हि संज्ञानां यथाक्रमं सामवेदकारणलं क्रियाहेतुलं धनक (दात) त्वं पावनक्रियाकर्तृलं प्रवृत्तिनिमित्तम् । तत्तु भास्वत्येव न तेषु ॥ देवः किं बान्धवः स्वालियसुहृदथवाचार्य आहोखियो रक्षा चक्षुर्नु दीपो गुरुरुत जनको जीवितं वीज़मोजः । एवं नियते यः क इवन जगतां सर्वथा सर्वदासौ सर्वाकारोपकारी दिशतु दशशताभीपुरभ्यर्थितं वः ॥ १००॥ १. 'गणेः' इति पाठः, २. 'आर्यः' इति पाठः ३. 'सर्वदा' इति पाठः, ४.'सर्वदः इति पाठः ........... कलन- ·च वर्तत इति शानिव्याख्यासमेत एवात्र गृहीतः. २. 'सुख' इति पाठः, ३. 'इति सूर्यशतकम् । - असौ दशशताभीपुः सहस्रांशुरू युप्मभ्यमभ्यर्थितं दिशतु यच्छतु । एवमित्वं न निर्णीयते नावधार्यते जगतामेपो मध्ये क इति । किं देवः सुरः। किं चान्धवो ज्ञातिः स्याद्भवेत् । अथ किं नियमुहृदिष्टमित्रम् । किंवा आचार्य उपदेया । आहोस्विदर्यः खामी महाकुलीनः । रक्षा प्राणम् । चक्षुर्लोचनम् । नु वितर्के । दीपः प्रदीपः । गुरुः पूज्यः । उत कि जनकः पिता । अथ जीवितं प्राणितम् । उत वीजं कारणम् । उत ओजो यलम् । ननु चैकतमकार्येणैव देवादीनामन्यतमा इति निश्चेप्यत इलाह--सी- कारोपकारी यतः सर्दवाद्याकारैरुपकारे रतः । अतः क इति निर्गतुमशक्य एव । सर्वथा मर्वप्रकारैः । सर्वदा सर्वकालम् । केचिद्भिना वा अभिन्नार्थ मन्यमाना गुरुरिति (1)। तस्मानानात्वं सर्वव्यापकत्वं च । नानाकारं सर्वोपकारं कुर्वन(तो)ऽपि वान्धवादिभेदैः सर्वात्मकत्वं दर्शितम् ॥ [ श्लोका लोकस्य भूत्यै शतमिति रचिताः श्रीमयूरेण भक्त्या युक्तश्चैतान्पठेद्यः सकृदपि पुरुषः सर्वपापैर्विमुक्तः । आरोग्यं सत्कवित्वं मतिमतुलवलं कान्तिमायुःप्रकर्ष विद्यामैश्वर्यमर्थ सुतमपि लभते सोऽत्र सूर्यप्रसादात् ॥ १०१ ॥ श्रीमयूरेण कविना लोकस्य जगतो भूत्यै समृद्धयर्थ शतं श्लोका इत्युक्तप्रकारेण रचिताः। सन्तीति शेषः । 'विंशत्याद्याः सदैकले सर्वाः संख्येयसंख्ययोः' इत्यनुशासना- संख्येयपरमपि शतमितिपदमेकवचनान्तं प्रयुज्यते । 'श्लोकं पठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम्' इति श्रुतबोधायुक्तर्यद्यपि श्लोकशब्दोऽनुष्टरछन्दोभेदे वर्तते, तथापि नानार्थक- खात्तस्य पद्यमावेऽपि वृत्तिः । तथा चामरसिंह:--'पद्ये यशसि च श्लोकः' इत्यनुशिष्ट- वान् । अत एव निर्णयसिन्धुप्रथमपरिच्छेदे संक्रान्तिनिर्णये कमलाकरभट्टेन 'प्रागूल दश पूर्वतः पडवनिस्तद्वत्पराः पूर्वतः' इत्यादीनि पद्यानि 'अत्र मामकाः संग्रहश्लोकाः' इत्यु- क्त्वावतारितानि । उपक्रान्तस्य सूर्यस्तवस्यैवमुपसंहारं कृलास्य लोकहितावह लक्षण- प्रयोजनान्तरं दर्शयितुमाह-भक्त्या युक्त इत्यादिना । एतांथ श्लोकान्यः पुरुपो भक्त्या युक्तः सन्पठेत्स सर्वपापविमुक्तः । भवतीति शेषः । एतेन स्वर्गादिफलं स लभत इति सूचितम् । सर्वपापक्षयस्य चित्तशुद्धिद्वारा मोक्षान्तफलसाधनलस्यान्यत्रोक्तलादिति भावः । किं चात्र लोकेऽपि सूर्यप्रसादादारोग्यादिकं यद्यत्कामयते तत्तत्कलं लभते । प्राप्नोतीत्यर्थः ॥] इति श्रीमदुजयिनीसामान्यपुत्रोदासीनभहसाधारणसूनुना (१) त्रिभुवनपालेन विरचिता श्रीसूर्यशतकटीका समाप्ता। १. अयं श्लोकत्रिभुवनपालव्याख्यायां न लभ्यते. मूलपुस्तके यज्ञेश्वरशास्त्रिव्याख्यायां श्रीमयूरपण्डितविरचितं सूर्यशतकं विशेषाचार्यव्याख्या च' इति पुस्तकान्तरपाठः.

·सूर्यशतकस्थलोकानां सूची। पृ० श्लो. ज्योत्नांशाकर्पपाण्डद्युतितिमिर १५-२६ प्रत्युप्ततप्तहेमोज्वलरुचिरचलः ३९-७५ २९-५५ पृ० लो अक्षे रक्षां निवध्य प्रतिसरवलयै ३६-६७/ दत्ता(दूरनप्रेषियति विनयतो २८-५२ अश्यामः काल एको न भवति ११-२० / देवः किं वान्धवः स्याप्रियसुहृद५०-१०० अस्तव्यस्तत्वशून्यो निजरुचिर १०-१८ द्वीपे योऽत्ताचलोऽस्मिन्भवति ४९-९७ अखादीशोत्तमाझे भितशशिनि २३-४२ धारा रायो धनायापरि सपदि आकान्या वाह्यमानं पशुमिव २५-५१ धुन्वन्तो नीरदालीनिजरुचिह २६-४९ आयान्ती कि सुमेरोः सरणि १५-२७/ धूर्ध्वस्ताम्यग्रहाणि ध्वजपटपवना ३५-६६ आवानैश्चन्द्रकान्तैच्युततिमिर २०-३७ ध्वान्तध्वंसं विधत्ते न तपति १६-२८ आवृत्तिधान्तविश्वाः श्रममिव ८-१४ / ध्वान्तस्यैवान्तहेतुर्न भवति उज्जृम्भाम्भोव्हाणां प्रभवति २१-३९ ध्वान्तोषध्वंसदीक्षाविधिपटु ३४-६३ उत्कीर्णवर्णरेणुद्रुतखुरदलिता ३६-६८. नन्तुं नाकालयानामनिशमनुयता ३६-६९ उद्गादेनारुणिन्ना विदधति नाकौकःप्रत्यनीकक्षतिपटुमहसां * ४५-९० उद्ययूद्यानवाप्यां वहुलतम ४१-७९ / निःशेषं नैशमम्भः प्रसभमपनुद १८-३२ एकं ज्योतिर्दशी द्वे निजगति ८-१३ निःशेषाशावपूरप्रवणगुरुगुण १३-२४ एकाहेनैव दीघा त्रिभुवनपदवी ३५-६५ निःस्यन्दानां विमानावलिवितत ३७-७० एतत्पातालपतष्ठतमिव तमसै ४९-९६ / नीत्वाश्वान्सप्त कक्षा इव नियम ३१-५७ एतद्यन्मण्डलं खे तपति दिन ४५-८९ / नेत्राहीनेन मूले विहितपरिकरः ३८-७२ कनाता तारकाणां पतति तनु नो कल्पापायवायोरदयरय १३-२३ कैलासे कृत्तिवासा विहरति ४५-८८ नोदन्वाअन्मभूमिर्न तदुदरभवो २३-४३ कामलोलोऽपि लोकॉस्तदुपकृति ४४-८६ / नो मूछिन्नवाञ्छः श्रमविवश ३२-६० मां क्षेपीयः क्षपाम्भःशिशिर १२-२२ / नो शुष्कं नाकनद्या विकसित गन्धर्वर्गद्यपद्यव्यतिकरितवचो २०-३६ / न्यकुर्वनोपधीशे मुषितरुचि गर्वेष्वम्भोरहाणां शिखरिषु पर्याप्त तप्तचामीकरकटकतटे चक्री चकारपति हरिरपि च ३७-७१ पाशानाशान्तपालादरुणवरुणतो ३२-५९ चक्षुदक्षद्विपो यन तु दहति ४१-८० पीनोर प्रेरितार्मेश्वरमखुरपुटान ३३-६२ जम्भारातीभकुम्भोद्भवमिव पौरस्त्यस्तोयदर्ताः पवन इव तन्वाना दिग्वधूनां समधिक ९-१५/ प्रभ्रश्यत्युत्तरीयलिपि तमसि तीर्थानि व्यर्थकानि हदनदसरसी ४८-९५ प्राकालोनिद्रपद्माकरपरिमलना तीनं निर्वाणहेतुर्यदपि च विपुलं १६-२९ प्राचि प्रागाचरन्त्योऽनविचिर • दत्तानन्दाः प्रजानां समुचित ४३-८३ ३-४ ७-१२ प्रातःशैलापरणे रजनिजवनिका २७-५० ·पृ० श्लोक १० श्लो लुष्टाः पृष्ठंऽशुपातैरतिनिकटतया २४-४५ | योनिः साम्नां विधाता मधुरिपु ५०-९९ वन्धध्वंसकहेतुं शिरसि नति ६-१० | रक्षन्त्वक्षुण्णहेमोपलपटलमलं २४-४४ विधाणः शतिमाशु प्रशमितबल १४-१५) रत्नानां मण्डनाय प्रभवति नियतो १६-३० विधामा वामनलं प्रथममथ ५- लोटॅबोष्टाविचेष्टः धितशयन ४३-८५ भकिप्रहाय दातुं मुकुलपुटकुटी २- २ वज्रिजातं विकासीक्षणकमलवनं ३१-५८ भासामासनभावादधिकतरपटो ४२-८२ वाचां वाचस्पतेरप्यचलभिदुचिता २२-४० भिन्नं भासारणस्य क्वचिदभिनवया १९-३५ विस्तीर्ण व्योम दीर्घाः सपदि १०-१७ भूला जम्भस्य मेत्तुः ककुभि १८-३३ । वेलावर्धिष्णु सिन्धोः पय इस भूमि धाम्नोऽभिवृष्ट्या जगति ४६-९१ | व्यप्रैरम्यग्रहेन्दुप्रसनगुरुभरे। मलान्यान्पार्श्वतोऽश्वान्स्फटिक २५-४६ व्यापन्नतुर्न कालो व्यभिवरति मा गान्म्लानिं मृणालीमृदुरिति ११-१९ मार्गोपान्ते सुमेरोर्नुवति इतनती २६-४८ शातः श्यामालतायाः परशुरिव २९-५४ शीर्णघ्राणाद्विपाणीन्द्रणिभि मीलचक्षुर्विजिह्मश्रुति जडरसनं १७-३१ मुझन्रदमीन्दिनादौ दिनगमसमये २८-५३ शुष्यन्त्यूढानुकारा मकरवस्तयो ४०-७८ मूर्यद्रेधातुरागस्तरुयु किसलयो २२-४१ श्लोका लोकस्य भूत्यै शतमिति ५१-१०१ मौलीन्दोमप मोपीद्दयतिमिति संसक्तं सिक्तमूलादभिनवभुवनो १९-३४ ९-१६ यः सथापा पुरस्तादचलवरसम ४७-९३ / साहिनिदीशा दिशति दश यज्यायो वीजमहामपनुततिमिरं ३८-७३ । सानो सा नौदथे नारुणितदलपुन २१-३८ यत्कान्ति पङ्कजानां न हरति १२-२१ । सिद्धैः सिद्धान्तमिधं श्रितविधि ४२-८१ यत्याच्या प्राक्चकारित प्रभवति ४०-७७ | सीदन्तोऽन्तर्निमज्जजडसुरमुसलाः३३-६१ योनीभूतान्युगस्य प्रष्ठितुमिव ३४-६४ हेलालोलं वहन्ती विषधरदमन २५-४७ ४४-८७ ·निर्णयसागरमुद्रितानि- २ ... ॥ मू.रु. मा.व्य. १३. स्तुतिकुसुमाञ्जलिकाव्यम्-धीजगद्धरमविरचितं, राजान- करनकण्ठविरचितटीकया सहितं च. १४. काव्यप्रदीपः-(अलंकारमन्थः) महामहोपाध्यायश्रीगो. विन्दविरचितः तत्सदुपाख्यवद्यनाथविरचितया टीकया सहितः १५. ध्वन्यालोकः-(अलंकारः) श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यकृतः श्रीमदाचायाभिनवगुप्तकृतटीकासहितः १६. दूताद्गदनाटकम्-श्रीसुभटकविविरचितम्, एकावात्मके खल्पतरेऽस्मिन्नाटके रावणपुरतोऽजदकृतस्य दौत्यस्य सम्प- क्तया रमणीयतया च विवेचनं कृतम्. १७. भर्तृहरिनिर्वेदनाटकम्-श्रीहरिहरोपाध्यायकृतं, पश्चा- छात्मकमिदं नाटकमतीव रसभरितं विद्यते. अस्मिन् त्रीविर• हिणो भर्तृहरेनिर्वेदस्यातीव हृदयद्रावकतया वर्णनं कृतम्. १८. विष्णुभक्तिकल्पलताकाव्यम्-पुरुषोत्तमविरचितं, महीधर- विरचितया टीकया सहितम्. ... १९. संहृदयानन्दकाव्यम्-कृष्णानन्दविरचितम्, पञ्चदा- सर्गात्मकमिदं काव्यं गीर्वाणगहनप्रविविक्षणां मार्गसौलभ्यकरं सहृद्यानां मनोरञ्जकं च विद्यते. २०. श्रीनिवासविलासचम्पू:-वेङ्कटेशकविप्रणीता, धरणीधर- कृतटीकया सहिना. २१. वृत्तिवार्तिकम्-श्रीमदप्पयदीक्षितप्रणीतम्. २२. रससदनभाणम्-युवराजकविविरचितम्. २३. चित्रमीमांसा-श्रीमदप्पयदीक्षितप्रणीता, चित्रमीमांसा- खण्डनम्-पण्डितराजजगन्नाथविरचितम्. 6॥ - +11128॥ ४॥ •111८1 VIDYA ARATIYA पांडुरंग जावंजी, निर्णयसागर छापसान्याचे मालक, घर नंबर २६-२८. कोलभार लेना S.N............ BHAVAN AMBASA LIBRADV.

·KVAN'S LIBRAR
Bom, oe Issues
1
This book should be returned within a fortnight from the date
last marked helow:
Date of issue
Datc of Issue
Date of Issue
Darc of Issue
-
!
24 APR 1959
27 SEP 1974
18.20 2005

·Not to be Issued
•Bharatiya Vidya Bhayan's Granthagar
Call No.
No5 264//TRI334
TiSuryasa takiamin
Author Mayurakavi
Date of
issue
Borrower's Date of Borrower's
No
Due Date : No.
hivial
71210
zulali
Not to be Issued
BHAVAN'S LIBRARY
Kulapati K. M. Munshi Marg
BOMBAY-400 007.
BL-16