·नमः सर्वज्ञाय । प्रसिध्या स्वोपड्या श्रीमञ्चमहर्पिकृतया वृत्याऽलङ्कृतः पञ्चसङ्ग्रहः॥' सिद्ध सिद्धार्थसुतं, निकालविज्ञानभासितज्ञेयम् । गतकौशश्लेप, विव्यपसातास्पदं शान्तम् ॥१॥ निर्वासितावजालं, विनाशिताशेपमरणभयपटलम् । पथ्योपदेशदाने, कुतर्कनाशे च चपलतरम् ॥२।। आपन्भेयौघानां, विक्षेपे वायुवीर्यजेतारम् । अज्ञान वान्ताकै, संसाराब्धौ महापोतम् ॥ ३ ॥ भव्यसितोत्पलिकाकर बोधविधौ विमलकिरणशीतकरम् । पारितापितस- जन-भूघरनिर्वपनवारिधरम् ॥ ४ ॥ मफटीकृततत्त्वगणं, मुरदैत्यनमस्कृतं भुवननाथम् । मुरशैलमिवाचलित, मचलरुपसर्ग- पवनौधैः ॥ ५॥ भयजलघिपनियनतजन-शिवपदसुखनगरगमनपरफलकम् । अति पिलविपुलकलिकला-गहनदयदहन विनि- तबलम् ॥६॥ इति जिनवीरं नत्रा, वक्ष्येऽहं गुरुमतानुसारेण । इह पश्चसशहाख्यस्य, विवरणं प्रकरणस्य शुभम् ॥ ७ ॥ (ससमिः कुलकम् ) मङ्गलादिचतुष्टयपूर्वकः शिष्टानां शास्त्रारम्भप्रयासः, यतः शिष्टा हीष्टे वस्तुनि मवर्तमाना इष्टदेवनानमस्कारपूर्व पवन न्तेि, मगलाभिधायिशब्देन वा, अतोऽयमपि नहि न शिष्टः, यत इष्टदेवतानमस्कारपूर्वकं महतयान् , अत उच्यते नमस्कार:-

·मटीका
m
संग्रह
-
नमिऊण जिणं वीरं, सम्म बुदृढकम्मनिट्ठवर्ग । वौच्छामि पंचसंगह-मेयमहत्यं जहत्थं च ॥१॥
व्याख्या-मङ्गले चोदिमध्यावसानभेदात् त्रिधा भवति, तत्रादिमङ्गलमिदमेव गाथासूत्रम्,यतो भगवनो नमस्कारोऽशेपक
धर्मक्षयकर्तृत्वान्मगलापादक एव,मध्यमङ्गलन्तु नाणंवराय'इत्यादि, यतो ज्ञानस्य सर्वशास्त्रेषु प्रधानभावमङ्गलंत्येन प्रसिद्धत्वात् ,
अवसानमगलं तु 'मुयदेविपसायाओ' इत्यादि, यवो भगवत्याः श्रुतदेवनाया नामोत्कीर्तनादेव वक्तृविवक्षितसर्वगात्रा-
चवोधो भवति, अतो महलता स्फुदैव । सर्वमेवेदं शास्त्रं मगलमित्येतावदेवास्तु मङ्गलत्रितयाभ्युपगमस्त्वयुक्तः प्रपोजनाभावा-
दिति चेत्, न, प्रयोजनाभावस्वासिद्धत्वात् , तया च-कथं नु नाम विनेया विवक्षितशास्त्रार्थस्वाविघ्नेन पारं गच्युरतोऽर्थ-
मादिमङ्गलोपन्यास:,तथा स एव कथं नु नाप तेषां स्थितः स्यादित्यतो मध्यमङ्गलस्य स एव कथं नु नाम शिष्यमशिष्यादि-
वंशस्याव्यवच्छित्योपकारका स्यात् इत्यतोऽर्थ चरममङ्गलस्य, इत्यतो हेतोरसिद्धवेति । तदस्य प्रारम्भ एघालोचिनकारि-
प्रवृत्यङ्गत्यात् फलादिविभागः पदयेते, उक्त च-"प्रेमावर्ता प्रवृत्त्यर्थ, फलादित्रितयं स्फुटम् । मङ्गलं चैव शास्त्रादौ, वा-
यमिष्टार्थसिद्धये ॥१॥” सत्र महल निरूपितमेव । प्रयोजनं तु परापरभेदभिन्न विधा, पुनरेकैकं कर्तृश्रोत्रपेक्षया द्विधैव,
तत्र द्रव्यारिखकनयालोचनायामागमस्य नित्यत्वात् कर्बभाव एवेत्येपा द्वादशाङ्गी न फदाचिन्नासीन कदाचिन भवति न कदा-
चिन्न भविष्यति, अपि त्यूभृद्भवति भविष्यति च, पर्यायनयालोचनायां चानित्यवान् वत्सदाव इति, तत्वालोचनायां तु
मूत्रार्योभयस्पत्वादागमस्यायपिक्षया नित्यत्वात् सूत्ररचनापेक्षया चानित्यत्वात् कथत्रिकर्तृसिद्धिरिति, नत्र सूत्रातः परं
प्रयोजनमपवर्गप्राप्तिः, अपरं सत्वानुग्रहः, तदर्थप्रतिपादयितुः किं प्रयोजनमिति चेत् ?, न किञ्चित् , कृतकृत्यतात्, प्रयोजन-
॥१॥

·मन्तरेणार्थपतिपादनप्रयासोऽनर्थफ इति चेत्, न, तस्य तीर्थकरनामगोवकर्मविपाकत्वात् , तया चोक्तम्-तं च कई वेइन्चा? अगिलाए पम्मक" इत्यादि, श्रोतृणां त्वपरं तदर्याधिगमः, परं मुक्तिरेवेति, क्या च ते हि तत्सरिज्ञानात् संसारादिरज्यन्ते ततो मुक्त्यर्थं घटन्। ततस्तामवाप्नुवन्ति । अभिधेयं तु पञ्चसङ्ग्रहाख्यं प्रकरणम् । सम्बन्धस्तु साध्यसाधनलक्षणस्तकानुसा. रिण पति सामर्थ्यगम्य एष, वयाहि-साध्या पश्चसद्धदार्थः, साधनं तदेव वचनरूपापनमिति, अर्थानुसारिणः पुनरङ्गीकृत्प गुरुपर्वक्रमलक्षणः, स च स्यविरावलिकानुसारतो विज्ञेयः, इत्यलं प्रसङ्गेन । प्रकृतं प्रस्तुमा-नर व्याख्यानमः सर्वशास्त्रेषु संहितादिरूपः, उक्तं च-"संहिताच पदं चैव, पदार्यः पदविग्रहः । चालना प्रत्यवस्थान,व्याख्या तन्त्रस्य पडिया ॥१॥ तत्रा. स्खलिवपदोच्चारण संहिता,साऽत्र शब्दो(स्पष्टो)चारणात् कृतैव । पदानि तु-"नसा जिनं वीरं सम्यक् दृष्टाष्टकर्मनिष्ठापौवक्ष्ये पश्चसद्ग्रह,एतन्महाथै यथार्थ च ॥२॥ ॥ पदार्थस्तु-'नखा मणम्य, णम् महत्ये शब्दे (च), अस्य समानकर्तृकयोः पूकाले यत्वा- प्रत्यये रूपम् ,अनेन च नित्यैकान्तवादपक्षोऽनित्यकान्तवादपक्षच निरस्तो भवति,तत्रासम्भवान्, यतो नित्यानित्यपक्ष एव एप (न)घटते, तस्य क्रियामेदेनोत्पत्तेः, के नत्वा :-'जिन' इति, रागद्वेषरूपागपरीपदोपसर्गादिभावारिवगैजेतृत्वाजिनोजस्तं, स च श्रुतावधिमन पर्यापसामान्यकेवल्यपि भवति अतो 'वीर' भावतीर्थकरदेवं, पतोऽभिहितम्-"विदारयति परकर्म, वपसा च विराजते । तपोवीर्येण युक्तथ, तस्माद्वीर इति स्मृतः ॥१॥" ते अद्भुतमाहात्म्यं नत्वेति सर्वत्र क्रिया योज्येति, सम्यक् त्रिकरणयोगेन दुष्टं च तदष्टकर्म च तस्य 'निष्ठापका 'अशेपकर्मविनाशकः अतस्तम् । 'वोच्छामि ' वक्ष्यामि भगामि उचर- १ 'तश्च कर्य वेचते अग्लान्या धर्म (देशनादिभिः) - .

·सटीका पन्न ॥२॥ क्रिपासम्बन्धा, कि ?-पचसङ्ग्रहाख्यं प्रकरण, एतच 'महाथै' महानों यस्मितन्मदाथै यथार्थ' च यथैव-आगमाविरोधेन व्यवस्थितोऽयस्तथैवा? नाऽऽलूनविशी! रथ्यापुरुपमलपितवदित्यय पदार्थः । पदविग्रहस्तु समास[पद]मापदानां कृत एव । ननु चात्र विघ्नोपनमाय नमस्कारे प्रस्तुते पदेनकैन नमस्कारः कतु युज्यते, पदत्रयोपादानं क न युज्यते, निष्फल- त्यादिति, अत्रोच्यते-निष्फलत्वादित्यसिद्धम् । विशेषणानां साफल्यात् , वयाहि-नत्वा जिन इत्येवावत्युच्यमानेऽन्येऽपि श्रुता- वधिनिनादयोऽपि भवन्ति, तादासाय पीरमिति विशेषणम् ,वीरा अप्यनेके लोके मसिद्धा प्रभूताद्भुतकर्मकारिणः, अतस्त- निषेधार्थ दुष्टाष्ट्रफर्मनिष्ठापफमिति,असाधारणगुणविशेषणविशिष्टत्वादभिप्रेतदेववाविशेषस्प स्तृतिरापादिना अविचला भवति विशेषणविशेष्यभावेन पदयेणेत्यतो विशेषणसाफल्यता स्फुटव, इत्यलं प्रसङ्गेन, गमनिकामात्रत्वादिति । अपरस्याह-पश्चस. श्शदादीनां पदानां वैयय, निप्पयोननत्याद्, एरेनैव पदेनामिलपिवार्थसिद्धेरिति, अत्रोच्यते-नाभिमायापरिज्ञानात् तथाहि- पश्चस हदमित्युपते न ज्ञापते फीदगिन्यतो महाथ-पदार्थता विशिष्ट जानीहि, पुनर्विशेषणं यथार्थमिति, महार्थत्यमागमविरोधे- नापि स्यान् अतो यथाथै विशेषणमिति, अनः पञ्चसाहादीनि पदान्येवमेव घटन्ने, नान्यथेति, तरमात्सर्वमेतद् घटमानकमिति गायार्थः ॥ १॥ साम्पतं प्रकरणस्य यथार्थता प्रतिपादयन्नाद- सपगाइ पंच गंधा, जहारिहं जेण एत्य संखित्ता । दाराणि पंच अहवा, तेण जहत्याभिहाणमिणं ॥२॥ व्याख्या-तफमादिर्यपां पञ्चानां ग्रन्यानां ते शतकादिपञ्चग्रन्थाः 'यथाई यथायोग्यं येन कारणेनात्र 'सजिमाः स्पापितान्यस्ता द्वाराणि पश्चापया, तेन फारणेन यथाभिधानमिदमिति गायाधः ॥२॥ इदानों द्वाराण्यभिधातुफाम आह- ·व्याख्या-' लम्ध्या करणेन च औदारिकमिश्रकोऽपर्याप्ते । तत्र लब्ध्या करणेन चापर्याप्तफ इति यविशेषणद्वयं क्रियते तनियमनुष्यानधिकृत्य मन्तव्यम् । नारकदेवास्तु करणापर्याप्तका एव यस्माचस्मार्यिमनुष्ययोरौदारिकमिश्रफाययोगो भवति, 'पनत्ते ओरालो' तयोरेख पर्याप्तकयोमेदारिककाययोगो भवति, वैक्रियो वा फाययोगो बादरपर्याप्तकवायु- फायिकस्य भवति, कुत एतदवसीयते यदुत- वायुकायिकस्यैव भवति ?, उत्तरसूत्रात् , उत्तरसूत्रं च ' 'वेउपिय वाऊणं, पढमा चरो समुग्याया' मिश्रपूर्वकत्वात् वैक्रियस्य मिश्रो वैक्रियो वा इति वक्तव्ये किमर्थ क्रमोन्लङ्घनमिति चेत् ? उच्यते-संश्य- पर्याप्तकयोदेवनारकपोल्पचिकाले, क्रियापकाययोगो भवति, तेषां प्रत्यासन्नत्वात् अपर्याप्मकसंज्ञा विशिष्यते, अन्यथा अन्या अपि संझा भवन्तीनि गायाः ॥ ७॥ तेप्पेयोपयोगानाह- मइसुयभन्नाणअचक्खुदसणेफारसेसु ठाणेसु । पजचउपणिदिसु सचक्खुऽसन्नी सन्नीसु वारसवि ॥८॥ व्याख्या- मतिश्रुताज्ञानाचक्षुर्दर्शनमेकादश स्थानेषु' इति, आर्यघटना त्वे द्रष्टव्या-एकेन्द्रियम्स्पवादर- दीन्द्रिपत्रीन्द्रियपर्याप्तापर्याप्सकैः सह (चतुरिन्द्रियसंश्यसंस्य) पर्याप्तोप्येवमेकादश जीवस्थानेषु मत्यज्ञानश्रुता- शानाचक्षुर्दशनाख्यास्त्रयः प्रत्येक भवन्ति, एते च लब्ध्यपप्तिकाः, यता-फरणापर्याप्तके विन्द्रियपप्तिौ सत्यां तेषां चक्षुर्दर्शनं भवति, निर्देशस्तु द्वन्द्वकवद्भावादनुस्वारलोपाच द्रष्टव्यः, तया पर्याप्तकचतुःपञ्चेन्द्रियामंत्रिपु सचक्षुषः संशिषु द्वादशापीति ' अत्र तु पर्याप्तकचतुष्पञ्चेन्द्रियासंशिपु ' संचक्षुपः । पूर्वोत्तात्रयः चक्षुदर्शनेन सदैव चत्वार उपयोगा भवन्ति, । मितीयबारस्य गा २९. - ·सटीक ॥५॥ संक्षिपञ्चेन्द्रियेषु द्वादशोपयोगा भवन्ति, अपिशब्दाविद्यमानवया न तूपयोगेन, उपयोगस्त्वेकस्यैक एव भवति, यत्र उक्तमागमे- 'सबस्स केवलिस जुगवं दो नस्थि उवोगा " इति वचनादिति गाथार्थः ॥ ८॥ इदानी मार्गणास्थानेषु योगान् पनिषेधद्वारेण (विधिद्वारेण) च व्याख्यानयन्नाइ- इगिविगलथावरेसु न मणो दो भेय केवलिदुगम्मि । इगि थावरे न वाया, विगलेसु असन्चमोसेव |॥९॥ सच्चा असचमोसा, दो दोसुवि केवलेसु भासाओ। अंतरगइ केवलिएसु कम्मयं नत्थ तं विवक्खाए ॥१०॥ व्याख्या-' एकैन्द्रियविकलेन्द्रियस्थावरकायेषु न मनो, दो भेदो केवलिदिके, एकेन्द्रियस्थावरकाये न वाक्, विक- लेन्द्रियेष्वसत्यामुपैव, प्रयममायापदानि, पाकृते तु केपाश्चिल्लोपादेवमेव द्रष्टव्यानि । द्वितीयगायापदानि तु सत्या असत्या- मृपा द्वे दयोः केवलयोः भापे अपान्तरालगतिकैवलिकेषु कामणम, अन्यत्र नद्विवक्षया' इति । अत्र प्रथमगायापदार्थस्तु-इन्द्रि- यद्वारमधिकृत्पद्वित्रिचतुरिन्द्रियेषु न मनो भवति, कायद्वारमधिकृत्य स्थावरकाये (च), ज्ञानदर्शनद्वारद्वपमधिकृत्य केवल- ज्ञानदर्शनयोः हे मनसी मृपोभयरूपे न भवतः, गावान्ते एक्शब्दाधिकत्वात् संझ्याहारकविपक्षद्वारयोश्चनुर्विधमपि मनो न भवति । तथेन्द्रिपद्वारमधिकृत्य एकेन्द्रियेषु कायमधिकृत्य स्थावरकाये तयाऽऽहारकविपक्षे च चतुर्विधापि मापा न भवति । इन्द्रियद्वारे विकलेन्द्रियेषु सहिद्वारविपक्षे चासत्यापैव भाषा भवति । तया ज्ञानदर्शनद्वारद्वयमधिकृत्य केवलज्ञानदर्शनयोः सत्पान्त्यभाषे भवतः, शेपद्वारेषु निपिद्धद्वारावशेषेषु च चतुर्विधमपि मनो वाक् च भवति, गतिदारे चतुर्विधायामपि गतौ १ सर्वस्य केलिनः युगपद द्रौन स्तः उपयोगौ ॥२ 'स्थानकेपुषा ३ रफेण क. ४. 'अन्तरालगति' क.५'शम्दाधिक्यात फ. ||4|| --

·है
इन्द्रियंदारे पश्चेन्द्रियेषु का द्वारे प्रसेषु, योगद्वार तथैव मृग्यो, पेदबारे स्त्रीनपुंसकेषु, कपायद्वारे कोधमानमायालोभेष, लेश्या-
द्वारे कृष्णनीलकापोतनेजसीपशुकाम, संयमहारे सामायिफरछेदोपस्थापनीयपरिदारविश्वद्धिमूक्ष्मसम्परायययाल्पातेषु, दर्श-
नद्वारे चक्षुरचक्षुरवधिषु, ज्ञानद्वारे मतिश्रुतापधिषु सविपक्षेषु मनापर्याय च, भव्यद्वारे भव्याभव्येषु, संजिद्वारे संक्षिपु, .सम्प-
यसद्वारे सम्पमिश्रमिथ्याष्टिषु, आहारकद्वारे आहारवेषु क्तुपिंधमपि मनो वाक् च भवति, सुगमत्वाद् भावना न क्रियते ।
जोवस्थानगुणस्थानकयो। मपञ्चेनाभिहितत्वात् ( अभिधास्यमानत्वाच ), अपान्तरालगतौ वर्तमानस्य कार्मणशरीरं भवति,
इत्युको फश्चिदाह-कस्मिन् द्वारे अश्या अवतार इति चेदु उच्यो नैतत्साक्षाद् द्वारं, न च द्वारावयकः, किन्तु ग्रन्धकारेण लाघवार्य
गनोन्दिपकायवेदा। संज्ञी र सविपक्षोऽपान्तरालगतौ स्वनामव्यपदेश लभन्ते इति काका साभिहिता, कथमेतदवसीयते यथा
तस्यां स्वनामव्यपदेशं लभन्ते ?, उच्यते, स्वायुरुदयात् , क्याऽऽगमे फायस्थितायुक्तम्- " एंगिदियाणणना, दोणि सह-
स्सा ससाण कायठिती । अपराण इस पणिदिसु नरतिरियाणं सगंह भया ।॥ १ ॥ पुरिस सणित, सयपुरतं तु होइ
अयराणं । थी पलियसयपुहु नपुंसगत्तं अगतद्धा यवन्तरालगतौ तव्यपदेशं न लभेरन् तदानीमेतावन्मात्रा कास्पि-
तिर्ने घटते, तदभाषे महान् दीपा सम्पनीपद्यतेऽनिन्द्रियादिव्यपदेशात्, तस्मादित्यमेष्टव्यमित्यतः पञ्चस्वपि द्वारेषु समभेदेषु का-
मणं शरीरं भवतीति अन्तरगतिकैवलिकेष्विति तत्रान्तरगत्यवयवो व्याख्यातः कैवलिकेषित्यत्र तु दर्शनशानयोर्ययाख्यात-
१ पकेन्द्रियाणामनन्ताः सहने प्रसानां फायस्थितिः अतराणा, पफ पंचेप्रियेषु नरतिरथा समाप्ट भयाः ॥१॥
पुरुपरय समित्य शतपृथक्रय तु भवत्यतराणां स्त्री पल्यशतपृथत्वं, नपुंसफत्पमनन्तायां ॥ २॥

·संग्रह सटीक ॥३॥ चारित्र च कार्मण शरीरं भवति तत्सद्भावादिति, 'अन्यत्र वद्विवक्षया इति, अन्यत्र-अन्येषु द्वारेषु तत्कार्मिणं शरीरं विवक्षया भवति, वक्तुमिच्छा विवक्षा-वक्तुरभिमाया सम्भवासम्भवरूपा, तच्च येषु दारेषु द्वारावयवेषु च न भवनि भवति चेत्येतद् भाव्यते-चमुर्दर्शनमनःपर्यायज्ञान विभङ्गाहारकद्वारेषु न भवति, कय ?, विग्रहगती कार्मणशरीरसद्भावात् तत्र चक्षुर्दर्शना- भावात् , पद्यपि लब्धिपनीकृत्य वद्विद्यते तथापि न तदादियते, यवो लम्-यपर्याप्तकानामुपयोगत्रयमेवोक्तम, मनःपर्यायज्ञानं तु सुसाधुपु भवति, तर तस्यासद्भाव एर, विभङ्गस्य तु न विकत्वात् , आहारककामणयोर्विरोधात कार्मणशरोरे न भवति, कपायलेश्याऽचक्षुर्दर्शनायघिदर्शनमति श्रुतापधिानमत्यज्ञानश्रुताशानभव्याभव्यसम्यग्दृष्टिमिथ्याष्टिपु तु भवति, तच लापवाथै यथासम्भवं भाव्यते, यवस्तीर्थकतां भव्यत्वसम्यन्दृष्टित्पतिश्रुतावधिज्ञानित्याचक्षुदैर्शनित्वावधिदर्शनित्यशुभति- लेश्यत्वफपायत्तानि विद्यन्ते, तीर्थकृतधान्तरालगति विद्यते, यतोऽपराजितविमानादरिष्टनेमिनः मौरिकपुरे उत्पादस्तत्र च चक्रसम्पयो, गदि एकसमयेन सिम्लोरमवतरति, द्वितीयेन समवेन समश्रेयां तिष्ठति, तृतीयेनोत्पादन, एवमन्तरालगति- सम्भवस्तीर्थकुनामिति, तथाऽभव्यो मिथ्यादृष्टिर्मस्पज्ञानी श्रुर्ताज्ञान्यशुभनिलेश्यय भाव्यत एवेति गाथार्थः ॥ ९॥ १० ॥ मणनाणरिभंगेखें, मोसं उरलंपि नारयसुरेखें । केवलथावर विगले, वेउविदुगं न संभवइ ॥ ११ ॥ व्याख्या- मनोज्ञानविभड्दयोः मिश्रमौरालिमपि नारकमुरेषु येवलस्यावरविफले किदिकं न सम्भवति' इति पदानि । प्रस्तु मनोज्ञानं च विमङ्गय तपोरौदारिकमिश्रशरीरं न सम्भवति, उत्पत्रिकाले तयोरभावात् । देवनारकयो- १'मायग्दृष्टया ' क २ 'देवनारकयोरोदारिकमियमौदारिफपिक ·रौदारिफमौदारिकमिश्रमपि शरीरं न सम्भवति,पश्चानुपूर्युपन्यासाचा र्शतानाहारफयोपिशरीरत्रयमपि न भवति, यतोऽ- नाहारको वकगणो(तो) भवति, चक्षुदर्शन तु तृतीयपर्याप्ती, सा च शरीरपर्याप्तेत्तरकाले भवति । शेपदारेषु शेषद्वारावयवेषु चोत्पत्तिकाले तिर्यक्ष्मनुष्पयोः केवलज्ञानकेवलदर्शनययाख्यातेपु(च) केवलिसमुद्घाते औदारिकमिधं तदुचरकाल सौदारिक शरीरं भावोति भावनीयमिनि, 'काले 'ति केवलज्ञानकेवलदर्शनययाख्यातेषु वैक्रिय मिश्रं वैक्रियं (च) शरीरं न सम्भवति, यतः-सयोगिकालिनःसप्तै योगाः, केवलं च स्याउरकायश्च विकलेन्द्रियाच द्वन्द्वकत्वं तस्मिन्निति, स्थावरकाये द्विनिचतुरि- न्द्रियेषु च धैक्रियमिश्नं वैकियं च शरीरं न सम्भवति, पश्चानुपूय॒पन्यासात् संझिविपक्षे च न भवति । शेपद्वारेषु शेषद्वारावय- येषु च भवति, कयं !, देवनारफयोः प्रसिद्धमेव, पञ्चेन्द्रियत्रसस्त्रीपुनपुंसकभव्याभन्यसशिमिथ्यादृष्टयस्त एव फपायले- श्यात्रिज्ञानाज्ञानवन्तश्च तथा प्रमत्तसंयतास्तु दर्शनत्रयज्ञानचतुष्फसामायिकच्छेदोपस्यापनीयसम्यक्त्ववन्तो भव्या तेपांच प्रयोदश योगाः, एकेन्द्रियवादरपर्यासमवायुकायिक वैक्रिय मिश्र पैझियशरीरं च भवत्येव तद्भावितमेवेति गायार्थः ॥ ११ ॥ आहारदुर्ग जायइ, चोदसपुविस्स इइ विसेसणओ। मणुगइपंचेंदिय-माइएसु समइण जोएजा (पासेजा)॥१२॥ व्याख्या-'आहारदिकं जायवे चतुर्दशपूर्विण इति विशेषणतः मनुजगनिपञ्चेन्द्रियादिकेषु स्वमत्या पश्येदिति' पदानि, पदार्थस्तु 'आहारफद्विकम् ' इत्याहारकमाहारकमिथ च शरोरं जायते । उत्पद्यते भवतीलियावत् , चतुर्दशपू- विगःचतुर्दशपूर्वाणि विद्यन्ते यस्य तस्पेत्येवं विशेपणतो विशेषणसकाशान्मनुजगतिपञ्चेन्दियादिकेषु स्यानेषु 'स्वमत्या' आ: १'पके भयति' क.

·सटीक . , संग्रह || सपत्या 'पश्येत् ' निभालयेदित्युपदेशः, तत्र प्राचितवशिष्यहितार्यमेतदेव विभाव्यते, तत्र गनिद्वारे मनुजगताप, इन्द्रिय- द्वारे पञ्चेन्द्रियेपू, कायद्वारे त्रसेपु, पेदवारे पुनपुंसकयोः, कपायद्वारे चतुर्षपि कषायेगु, लेश्याद्वारे शुभलेश्यानपे, संयमद्वारे सामायिकन्छेदोपस्थापनीययोः दर्शनबारे अवक्षुषारयधिपु,शानद्वारे मतिश्रुतापधिमनःपर्यायज्ञ नेषु, भव्यसंझिसम्यन्दृष्ट्याहा- कंप्याहारकमिश्रमाहारकं च भवतीति गायार्थः ॥ १२ ॥ तेप्पेव गत्यादिस्थानेषु उपयोगानाह- मणुयगईए बारस, मणकेवलवजिया नवनासु । इगियावरेसु तिन्निड, चउ विगले घार तस सगले॥१३॥ व्याख्या- मनुजगती द्वादश मनोज्ञान केवलव्यवज्जिता नवान्यासु एकेन्द्रियस्थावरेपु त्रीगि तु चत्वारो विकले द्वादश त्रससकले केपाश्चित्पदानां लोपात्, पदानि । पदार्थोऽधुना-मनुजगतौ द्वादश सम्पूर्णा उपयोगा भान्ति, मनोज्ञान केवलझा- नरेवलदर्शनजितास्त एप 'शेपासु' नारकतिर्यगमरगविपु नवोपयोगा भवन्ति । इन्द्रियदारमगिन्यैकेन्द्रियेषु कापदार- मधिकृत्य स्थापरेषु प्रय उपयोगाः मत्यज्ञानथुनाज्ञानाचक्षुर्दशनाख्या भवन्ति । चत्वारो विकल' हासे, चतुरिन्द्रिषेषु चक्षु- देर्शनसहिनास्त एर पूर्वोक्ताः, द्वादश कायमधिकृत्य नसेषु इन्द्रियद्वारे 'सकलेपु' पञ्चेन्द्रियेष्वित्यर्थः । तुशब्दो विशेषणार्थः, किमत्र रिशिनष्टि !, अभव्यमिथ्यादृष्टि (सास्वादने)पु पश्चोपयोगाश्चक्षुरचक्षुर्दर्शनमज्ञानज्यं च । अमेशिनो विभतरहितास्त एर पूर्वोक्ताथलारो भवन्नि, अनाहारकस्य मिथ्याटेवलारत्रयः माग्वत् , विभङ्ग कालसौकर्यस्यैव, सम्यग्दृटेनिचतुष्क चक्षु. रचक्षुरवधिदर्शनं सप्तोपयोगा भवन्तीति गाथार्थः ॥ १३ ॥ जोए येए सन्नी, आहारगमञ्चसुकलेसासुं। पारस संजमसम्मे, नय दस लेसाकसाएK ॥ १४ ॥ ~ ||जा REAC ·. न्याख्या-'योगे वेदे सैज्ञिन्याहारकभव्यशुमलेश्या बादश संयमसम्यग्दृष्टौ नव दश लेश्यारूपाणि ति पदानि । पदार्थस्वयम्-योगे इति जातिनिर्देशात् मनोवाकायरूपे त्रिममेदे, एवं ये स्त्रोपुनपुंसकसजे द्रव्यरूपे, संज्ञिद्वारे संजिनि, आहारकदारे आहारके, भव्यद्वारे भव्ये, लेश्याद्वारे शुललेश्यायां, पतेषु स्यानेषु द्वादशोपयोगा भवन्ति। संयमबारे यथाख्याते साषिकसम्यग्दृष्टौ च नवोपयोगा भवन्ति, यतस्तयोरज्ञानत्रयं न भवति । लेश्यावारे कृष्णनोलकापोतजसीपदाम, कपा- यद्वारे चतुर्वपि कपायेपु दशोपयोगा भवन्ति, यतोऽकपायाः केवलिनोऽलेश्याः शुक्ललेश्या घेति गाथार्थः ॥ १४॥ सम्मत्तकारणेहि, मिच्छनिमित्ता न होति उवोगा । केवलदुगेण सेसा, संतेव अचक्खुचक्खूमु ॥१५॥ व्याख्या- सम्यक्स्वकारणैमिथ्यात्वानिमित्ता न भवन्त्युपयोगाः केवलद्विकेन शेषाः सन्त्येवाचक्षुश्चक्षुपोरिति पदानि । पदार्थस्तु सम्यात्वं कारण हेतुर्येषां ते सम्यक्त्वकारणा मतिश्रुतावधिमनःपर्यायज्ञानावधिदर्शनमताः तैः सह मिथ्या- स्वहेतयो मत्यज्ञानश्रुताशानविभङ्गाख्या न भवन्ति, केवलज्ञानदर्शनाभ्यां सह शेषा दशोपयोगा न भवन्ति, भवन्त्येव चार- चक्षुर्दर्शनाभ्यां सह सम्यक्त्वनिमित्ता मिथ्यात्वनिमित्तायति गायार्थः ॥ १५ ॥ गुणस्थानेषु योगानभिधातुकाम आइ- जोगाहारदुगुणा, मिच्छे सासायणे अविरए य । अप्पुब्वाइसु पंचसु नव ओरालो मणवई य ॥ १६ ॥ व्याख्या-'योगाहारदिकोना, मिथ्यादृष्टौ सास्वादने अविरते च " करणशब्दलोपात् अपूर्वादिषु पञ्चनु नबौदा- रिकं मनोवाक् च, पदानि । पदार्थस्तु योगाः संपूर्माः पञ्चदश त एवाहारकमिश्राहारकाजिता मिध्यादृष्टौ सास्वादनेऽविरते च भवन्ति । क्रियत इति करण अपूर्व च तत्करण चापूर्वकरणे तद्विषो यस्यासावपूर्वकरणः स ादियां तेऽकरगादय- - D ·पश्च संग्रह . ||८|| , स्तेषु पञ्चसपूर्वफरणानिवृत्तिवादरसूक्ष्मसंपरायोपशान्तक्षीणकपायेषु नव योगा भवन्ति, औदारिकशरीरं मनांसि भापाथ अवि. शेषितत्वात् । चकारः समुचंय इति गायार्थः ॥ १६ ॥ वेउविणा जुया ते, मीसे साहारगेण अपमत्ते । देसे दुविविजुया, आहारदुगेण य पमत्ते ।।१७।। व्यापा- प्रियेण युक्तास्ते सम्पग्मिध्यादृष्टौ साहारकेणाममचे देशविस्ते दिवकिपयुक्ता आहारकदिकेन व प्रमचे' इति पदानि । पदार्थस्तु त एवानन्तरोदिवा औदारिकशरीरचतुर्विधमनश्वनुर्विषवाक्सयोगेन नव भेदा दैक्रिपशरोरयुक्ता दश योगा सम्यमिथ्यादृष्टौ भवन्ति । त एव नवानन्तरोक्ता वैक्रियेण सहाहारकैण युक्ता अममत्ते एकादश योगा भवन्ति । ते पर पूर्णता ना क्रियमिश्रौलियाहारकमिश्राहारफयुक्ताः प्रमत्त त्रयोदश योगा भवन्ति । चा समुच्चय इति गायार्थः ॥ १७ ॥ अघोगो अबोगी, सत्त सजोगंमि होति जोगा उ। दो दो मणवइजोगा, ओरालदुर्ग सकम्मइगं ।। १८॥ ग्यारूपा-'अयोगी अयोगी सप्त सयोगिनि भवन्ति, योगास्तु द्वौ दौ मनोवाग्योगावौदारिकद्विकं सकार्मणमिति पदानि। पदार्थस्तु-अयोगकेवल्ययोगो योगवनितो मनोवाकापानां योग इति व्यापारस्तेन जितो निष्पकम्पमनोवाकाय इति भावः । सयोगिकेवलिनि सप्त योगाः, सत्यपनोऽसत्यामुषामनो घाफ् चैते औदारिकमियौदारिकशरीरं सकार्मणमेवे सप्त योगा भन्नि । तुमन्दो विशेषणाप, फिमत्र विशिनष्टि !, शतके देशविरतममत्तानां वैक्रियविफमममत्तस्याहारकं च प्रतिपिद्धं दधि- तम, यतः 'तिमु तेर (स एगे दस ना नोगा हुन्ति सत्तम गुणेन । एकारस प पमत्ते सत्त सजोगे अजोगेका) माहा । तेरस गाउमु (दसेगे पञ्चमु नर दोगु हुन्ति इकारा । इमम्मि सत्त जोगा अनोगिठाणं हाइ एण) गाहा इवि विपितत्वादिति In ·गाथार्थः ॥ १४॥ गुणस्पानेधूपयोगानाह- अचक्खुचक्खूदसण-मन्नाणतिगं च मिच्छसासाणे। विरयाविरए सम्मे, नाणतिर्गदसणतिगं च ॥१९॥ व्याख्या-'अचक्षुधार्दर्शनमज्ञाननिकं च मिध्यादृष्टिसास्वादने विरताविरतौ सम्पदृष्टौ ज्ञानत्रिक दर्शनविकं च' पदानि । पदार्थस्तु-अचक्षुर्दीनं चक्षुर्दर्शनं मस्यज्ञानश्रुतासानविभयाख्याः पञ्चोपयोगा मिथ्यादृष्टौ सास्वादने च भवन्ति, चा समुचये, मतिश्रुवावधिज्ञाननिकमचक्षुश्चक्षुरवधिदर्शनरूपं दर्शनत्रिकं च देशविरतेऽविरतसम्यग्दृष्टौ च भवति, चा समुच्चये इति गायार्थः ॥ १९॥ मिस्संमि वामिस्सं मणनाणजुयं पमचपुन्वाणं । केवलियनाणदंसण-उवओग अजोगिजोगीसु ॥२०॥ व्याख्या-'सम्यग्मिथ्यादृष्टौ व्यामिश्र मनापर्यायज्ञानयुक्तं प्रमत्तपूर्वाणां कैवलिकज्ञानदर्शनोपयोगापयोगियोगिनोरिति पदानि । पदार्थस्तु-तदेव शाननिक दर्शनत्रिकं चानन्तरोक्तं सभ्यम्मिथ्यादृष्टामिथं भवति । मिथ्यात्वाधिकस्याशानवाहुल्यं सम्यक्त्वाधिकस्य सम्यवानबाहुल्यं, बाहुल्यसम्भवस्तु तस्योभयपक्षपतनसम्भवात् । वपेवं शानत्रिकं दर्शनषिकं च पूक्ति मनापर्यायज्ञानयुक्तमेवमेतै सप्तोपयोगाः 'प्रमत्तपूर्वाणां प्रमत्तः पूर्वो-धुर्यों येषां ते प्रमत्तपूर्यास्तेषां प्रमत्ताप्रमत्तापूर्वकरणानि- निवादरसूक्ष्मसम्परायोपशान्तकपायक्षीणकपायाणां भवन्ति । कैवलिकज्ञानदर्शने एतौ दायुपयोगौ सयोग्ययोगिकैपलिनोः भवतः इत्यभिहिते कश्चिदाह-यदि स्वावरणस्य देशक्षयोपशमेऽपि ज्ञानावरणदर्शनावरणयोरुदयेऽपि जीवानां मतिश्रुतावधिमन:- पर्यायज्ञानोपयोगाचारचक्षुरवधिदर्शनोपयोगाच सन्ति, ततः स्वावरणसर्वक्षये केवलज्ञानदर्शनवत्कयं न भवेयुः १, माह च- ·'सटीफ: HI * आवरणदेसपिगमे जाति विनंति मनिसुयातीनि । आवरणसपिगमे कह ताति न होति जीपस्स ॥१॥" उच्यते तेषां क्षायोपशमिकत्वात् तयोश्त्र ज्ञानदर्शनावरणयोः क्षये क्षायोपशमिकभाषाभावादित्येते उपयोगा न भवन्ति, क्षायोपशमिफय देशावरणक्षयसम्भव एव, यथा गेपान्तरिताऊंस्य कटविचरप्रविष्टः प्रकाशो घटपटादीनुयोतयति, तथा केवलज्ञानावरणाव- रितस्य केवलज्ञानस्य या प्रकाश मत्याद्यावरणविवरविनिर्गतः साभिधानमुदइन् जीवादिपदार्यान् प्रकाशयनि, सर्यावरण- व्यपगमे नु क्षयोपशमजनितरन्ध्रापगमोऽपि, यथा कटापगमे रन्धापगमा, केवलावरणक्षयाच न मन्दमभा, अतिनिर्मलत्वात् केवलझानस्य, अतः ते नोपयोगा भान्ति, “कंदविवरागयकिरणा मेवरियस नह दिगेसरस । ते कडमेहापगमे न होंति मद वह इमाई पि॥१॥" स्वस्वभावक्षयादिति गापार्थः ॥ २० ॥ गत्यादिस्यानोकीनानाद- गइ इंदिर य कार, जोगे घेए कसायलेसासु य । संजमदंसणनाणे, भवसन्निसम्मआहारे ॥२१॥ व्याख्या-गतीन्द्रिये च फाये योगे वेदे कपायलेश्पासु च संयमदर्शनझाने भव्यसंक्षिसम्यगादारे 'सरूपाणामेकशेप एकविभक्तौ ' इस्पेकशेपसमासान् बन्दकत्वमित्येवंभूतलक्षणात् मातलक्षणानुसारागोचरत्रापि द्रष्टव्यानि पदानि । पदार्थस्तु गतियार चतुर्षियम, इन्द्रिपद्वारं पञ्चधा, फायद्वारं दिया, योगवेदद्वारे प्रत्येक विधा, कपापद्वारं चतुर्दा, लेश्याद्वारे पोढा, संपपदारं च पञ्चपकया था, दर्शनदारं चतुर्दा, शानद्वार अष्टपा, भव्यसंझिसम्पन्हाट्याहारकदाराणि सविपक्षाणि, तेषु जीय- १ श्रापरणदेशपिगमे, यानि पिचन्ते मतिभुतादीगि । आपरणसळपिगमे, कथं तानि न भवन्ति जीयस्य ? ॥१॥ २ फरपिपरागतकिरणा, मेघान्तरितस्प यथा दिनेशस्य । ते फटमेघापगमे, न भवन्ति यथा तथा इमान्यपि ॥१॥ IRI ·RRC गुणस्थानानि मन्तव्यानि इति वापयशेष इति गावार्थः ॥ २१ ॥ वर गत्यादिषु जीवस्यानानि प्रतिपादयन्नाइ- तिरियगईए चोइस, नारयसुरनरगईसु दो ठाणा । एगिदिएसु पउरो विगलपणिदीसु चारो॥२२॥ ध्याख्या-तिर्यग्गतौ चतुर्दश नारफमुरनरगनिपु द्वे स्थाने एकेन्द्रियेषु चत्वारि विकलपञ्चेन्द्रियेषु पद चलारि' इति पदानि । पदार्थस्तु-तिर्यगती चतुर्दश नीवस्थानानि भवन्ति अखिलानि । नारकसुरनरगतिपु संसिपर्याप्तकापर्याप्तकस्पाने दे भरतः । एकेन्द्रियेषु पृथिव्यादिपु पश्चप्रकारेष्वपि प्रत्येकं सूक्ष्मवादरपर्यातका (पर्याप्तका) ख्यानि चत्वारि जीनस्थानानि मयन्ति । विफलेषु वित्रिचतुरिन्द्रियपर्याप्तापयप्तिकस्पानानि षड् भवन्ति । पञ्चेन्द्रियेषु संश्यसशिपयप्तिकापर्याप्तफस्पानानि चत्यारि भवन्ति । नारकारनरगतिषु दे स्थाने यदक्तं नवरगती न घटते, कुतः इति चेत् । तृतीयस्थानसम्भवाद, न, अभिमा- पपिरिज्ञानात् , तायमभिमायो-नारफारसाहचर्यानराणामपि फरणापर्याप्तकत्वमग्रीकृत्य शतकाभिमायं च मत्या स्थानदय- मुक्तम् । आइ-एवमपि सुतरां दोपो सन्ध्यपप्तिफायदणाद, नायमपि दोप, वस्याप्यागगे सेनिलाव्यभिगारात् । कां ?, पनोऽन्ययागमागिडिता कायस्थितिनै घटते, यतः-सा संशिवमानस्य, न तु पर्याप्तकापर्याप्त विशेपिनस । भाइ एवमपि सम्मरीजमनुप्याग्रहणमेच !, न, वेषामपि ग्रहणात् , यतः मूत्रकारेण क्रममुखद्यय तृतीयस्थानेऽभिधानानिध्यं स्पापितमि. ति गापायः ॥ २२ ॥ दस तसकाए चउ चउ, थावरफारसु जीवठाणाई । पत्तारि अह दोनि य फापपईमाणसेसु फमा ॥ २३॥ प्पाण्या-दश प्रसफाये पत्यारि २ स्थापरकायेषु जीवस्यानानि चत्वार्यष्ट दे ग काययान्मानसेतु क्रमा 'दिति पदानि।

·| सटीक
पत्र
संग्रह
1॥२०॥
पदार्थस्तु-वस्यन्तीति बसाः तेषां कायतस्मिन् दित्रिचतुःपञ्चेन्द्रियसंश्यसज्ञिपर्याप्तकापर्याप्तकनीवस्थानानि दश भवन्ति ।
स्थावरकायेषु पृथिवीजलाग्निवायुवनस्पतिरूपेषु पञ्चस्वप्येकेन्द्रियेषु सूक्ष्मवादरपर्याप्तापर्याप्तकसंज्ञानि चत्वारि र प्रत्येकं स्थानानि
भवन्ति । एतान्येवानन्तरोक्तानि काययोगे भवन्ति, वाग्पोने दित्रिचतुष्पञ्चेन्द्रियासंक्षिपर्याप्तकापर्याप्तकस्थानान्यष्टौ भवन्ति,
मानसे संक्षिपर्याप्तकापर्याप्तकस्याने द्वे भवतः, क्रमात-क्रमेण यथासङ्ख्येन तचोक्तमेव । चकारो योगानां वैविध्यस्य प्राधान्य-
निसमापणार्थः । आइ-एवं पूर्वोक्तं यत्चदत्र विरुभ्यते, कथमिति चेत् , उच्यत्वे, नवम स्थानेषु काययोगः केवलः, चतुपु का-
यवाग्योगावैकस्मिन् कायवाड्मनोयोगाः, उत्तरसूत्रेऽन्यथा भणनादिरोधो, नायं चिरोघः, पूर्वसूत्रं लब्ध्यपर्याप्तकविवक्षातो
निष्ठाकालानाधान्यायोक्तम, उत्तरसूनं तु करणापर्याप्तकानां पर्याप्तकबद्दर्शनान्, क्रियाकालनिष्ठाकालयोश्च कथञ्चिदभेदादित्य-
विरोध इति गाथार्थः ॥ २३ ॥
चउ चउ पुमित्थिवेए, सव्याणि नपुंससंपराएसु । किण्हाइतिगाहारग-भन्वाभव्वे य मिच्छे य ॥ २४ ॥
व्याख्या-' चत्वारि २ पुखीयेदै सर्वाणि नपुंसकसम्परायेषु कृष्णादित्रिकाहारकभव्याभव्ये च मिथ्यादृष्टौ चेनि
पदानि । पदार्थस्तु-पुत्रीवैदयोः संज्यासंक्षिपर्याप्तकापर्याप्तिकस्यानानि, चत्वारि २ प्रत्येकं भवन्ति । नपुंसकयेदच कपायाश्च
नपुंसककषायाः तेषु सर्वाणि सम्पूर्णानि जीवस्यानानि भवन्ति । कृष्णनीलकापोतलेश्याम,आहारकभव्याभव्येषु मिथ्यादृष्टौ
च सर्वाणि भवन्ति । चा समुचये, द्वितीयचकारोऽधिकार्थसूचकः, फोऽसावों ?, लब्ध्यपर्याप्तकाः सर्वे नपुंसका एव इतरे
भाज्या, अमंशिपयप्तिकापर्याप्सको तु यद्यपि नपुंमको तथापि स्त्रीपुंलिङ्गाकारमात्रमाङ्गीकृत्य निर्दिष्टं, क्रमोल्लपनं सर्वत्र लाय-
॥२०॥

·वार्थमिति गायायः ॥२४॥ तेजलेसाइसु दोन्नि, संजमे एकमहमणहारे । सण्णी सम्ममि य दोन्लि सेसयाई असंनिम्मि ॥२५॥ व्याख्या-तेजोलेश्यादिषु द्वे संयमे एकमष्टावनाहारे सशिनि सम्यग्दृष्टौ च हे शेषकाव्यसंशिनीति पदानि । पदार्थस्तु- तैजसीपद्मशुक्ललेश्या संज्ञिपर्याप्तिकापर्याप्तकस्पाने द्वे भवतः । सम्यन्यमा संयमः तस्मिन्नेके संझिपर्यासकस्थानम् । अनाहारके सप्तापर्याप्तका अन्तरगतौ संज्ञिपर्याप्तकस्तु केवलिसमुद्घाते एवमष्टौ स्थानानि भवन्ति । संज्ञिद्वारे सम्पदृष्टिदारे च संक्षिपर्याप्तकापर्याप्तकस्थाने दे भवतः । शेषाणि-एतद्रिकवर्जितानि बादश स्थानान्यसैज्ञिनि भवन्ति । चकाराधिपात् तेजोलेश्यायामेकेन्द्रियवादरपृथ्वीनलवनस्पतयः करणपर्याप्तका अपि भवन्ति, यतो भवनपविन्यन्तरज्योतिष्कसौधर्मशानदे- वास्तेपुत्पद्यने, जिल्लेसे मरइ तल्लेसे उपवज्जइ' इति वचनादिति गायार्थः ॥ २५॥ दुसु नाणदसणाई, सन्बेवि अणाणिणो य विनेया। सन्निमि अयोगि अवेइ एचमाई मुणेयव्वं ॥ २६ ॥ व्याख्या-द्वयोनिदर्शनानि सर्वेऽप्यज्ञानिनय विज्ञया, संझिन्ययोग्यवेद्येवमादि मन्तव्यमिति पदानि। पदार्थस्तु-द्वयोः संक्षिपर्याप्तकापर्याप्तरुयोः ज्ञानदर्शनानि सम्यग्दर्शनमधानानि भवन्ति, सर्वेऽपि जीवस्यानकजीवा अज्ञानिनोऽपि विशेषा, संहिन्ययोगित्वमवेदित्यमेवमादिशब्दादलेश्यत्वमकवायत्वमनिन्द्रियत्वं च मन्तव्यमिति गायार्थः ॥ २६ ॥ तेपेव गत्यादिषु गुणस्थानकान्या- १ पल्लेश्या म्रियते तल्लेश्य उत्पद्यते ॥

·में पत्र | सटीक - सुरनारएसु चत्तारि, पंच तिरिएसु चोद्दस मणूसे । इगिविगलेसुं जुपलं, सब्वाणि पाणदिसु हवंति ॥ २७ ॥ व्याख्या- मुरनारकयोश्चत्वारि पञ्च तिर्यक्षु चतुर्दश मनुष्ये एकेन्द्रियविकलेन्द्रियेषु युगलं सर्वाणि पञ्चेन्द्रियेषु भव- न्तीति पदानि । पदार्थस्तु ' मुरनारकयो' रिति सुरनारकगत्योमिथ्यादृष्टिसास्वादनसम्पमिथ्यादृष्टिसम्यग्दृष्टि- स्थानानि चत्वारि भवन्ति । पञ्च तिर्यगतौ पूर्वोक्तानि चत्वारि देशविरतस्यानं च । मनुष्यगता चतुर्दश सम्पूर्णानि गुण- स्थानानि भवन्ति । एकदित्रिचतुरिन्द्रियेषु ' युगलं ' मिध्यादृष्टिः सास्वादनछ । पञ्च तिरिएम इति बहुवचननिर्देशात् सास्वादनः एतेषु करणापर्याप्सकेपूत्पत्तिकालादुत्कृष्टेनापि देशोनपडावलिकामात्रं कालं भवति, पश्चेन्द्रियेषु सर्वाणि भवन्तीति गाथार्थः ॥२८॥ सवेसुचि मिच्छो वाउतेउसुहमतिगं पमोनूगं । सासाथणो उ सम्मो, सन्निदुगे सेस सन्निम्मि ॥२८॥ व्याख्या-'सर्वेष्वपि मिथ्यादृष्टिः, वायुतेजामूक्ष्मत्रिक प्रमुच्य सास्वादनस्तु सम्यग्दृष्टिः संज्ञिद्विके शेषाणि संज्ञिनि' पदानि । पदार्थस्तु- सर्वपु' बसस्थावरकाययोः अपिशब्दात् समभेदयोमिथ्या दृष्टिभवति । अनन्नरोक्तयोः काययो। समभेदयोविग्निकायसमक्ष्यलब्ध्यपर्याप्तकसाधारणभेदान् प्रमुच्य सास्वादनो भवति । सम्यम्दृष्टिः संजिपर्याप्तककर- णापर्याप्तफयोः उसकायान्तर्गतयोर्भवति । शेपाणीति विभक्तिलोपानिर्देशः, शेपाणि सम्यग्मिथ्यादृष्टिदेशविरत्पादीन्येका- दश स्यानानि त्रसकायान्तर्गत शिस्थाने भवन्ति । तुशब्दो विशेषणार्थः, फिमत्र विशिनष्टि ?, अनेनैव सूत्रेण जोवस्थानेषु १ संक्षिपतिक स्पर्थः।

·, - गुणस्थानान्याइ-सर्वेष्वपि जीवस्थानेषु मिथ्यादृष्टिर्भवति, वायुतेजसूक्ष्मत्रिकविशिष्टस्थानानि प्रमुच्य सास्वादनो भवति । सम्यग्दृष्टि संझिद्विके शेपस्पानानि संशिनि भवन्तीति गाषा: ॥ २८॥ जा बायरो ता वेएसु तिसुवि तह सवसंपराएसुं । लोभमि जावं सुतुमो छल्लेसा जाव सम्मोति ॥२९॥ व्याख्या-'यावहादरस्तावद्वेदेषु त्रिष्वपि तथा सर्वसभरायेषु लोभे यावत्सूक्ष्मः पदलेश्यानु यावत्सम्यग्दृष्टिरिति' पदानि । पदार्थस्तु-यावदनिदृचिवाइरस्तावत्सर्वेऽपि मिथ्यादृष्टयाद्या पेदेषु विपपि भवन्ति, नया सर्वकपायेपु कोधमानमा- यालोभाख्येषु । लोभे यावत्सूक्ष्मसम्परायस्थानं तापद् भवन्ति । 'पड्लेश्यास्विति' सप्तमीवहुवचनलोपादित्यमुपन्यासो लोपच 'सुपां मुपो लुक् ', 'पूर्वसवर्णाच्छयो नान्याया जाल : (१) इति लक्षणादवसेया, यावत्सम्यग्दृष्टिस्यानमिति वापश्य- शेपः । इतिशब्दाधिक्यात् शुभलेश्यावयमेव सम्यक्त्वदेशविरतिसर्वविरतीनां प्रतिपंचिकाले भाति, तदुत्तरणले सभी अपि परायन्ते अपि, यतः-अमत्तस्य स्त्यानदिनिद्रोदये कृष्णलेश्याभाव एवेति मतान्तरं सूचितमिति । विष्वपि येदेषु चादर- कषायं यावद्भवन्तीत्युक्ते आइ-ते हि किं द्रव्यवेदेषु उताहो भावपेदेषु ?, यदि द्रव्ययेदेषु तदानीं प्रत्यक्षविरोधा, सदुपरितने- ज्वपि तदर्शनात्, अथ चेद् भाववेदेषु तत्कथं वेदोदये सत्यपि तेषां चरणमिति ? , अनोच्यते-द्रव्यवेदोदयस्तावदन नैयाइनो मया । भाववेदोदये घूमश्चरणमत्र(ण तु)यथा भवेत् ॥१॥ सर्वपातिफपायाणां, क्षयोपशमसम्भवम् । भाववेदोदयो नैवद्, इन्ति यस्मात्स देशहरादन्त्येव तदलो यदत्सवायुरनलस्तृणम् । देशहा केवलस्तस्य, स्वोदयः सम्मकीर्चिवः॥३॥उदयो भाववेदस्य, यतोऽनांदि प्रतिक्षणम् । पर्यायेण तदेकस्मिन्, द्रव्ययेदे हि सत्यपि ॥ ४ ॥ सयानीता हि भेदाः स्युस्तस्य सिद्धान्तसि-

·सटोकन
॥१२॥
दितः । तेषामन्तर्गताः केचिच्छमस्वानां प्रतीवये (तिदा ॥६॥यथा पित्तादयो दोपाः,सर्वजन्तुगता अपिाउत्कटत्वविहीनास्तु,
न भवेयुर्विवाधकाः ॥ ६ ॥ कपायस्योदये यदद्, व्यपदेशो न मन्दके । भाववेदोदयेऽप्येवं, व्यपदेशो न वाधनम् ॥७॥
द्रव्यवेदाच निर्देशस्त्रिविधी लिगिनां भवेत् । तत्त्वतो न भवत्यैव, सूक्ष्मादीनामसावपि ॥ ८॥ सत्यपि हि द्रव्यवेदे, नासौ
भाषरय कारणम् । दग्धरज्जुवदाकारमात्रत्वाद् व्यवहारतः ॥ ९॥ उच्यते द्रव्यवेदो हि, नासावत्रोररीकृतः । सति वेदोदये
तस्मादिद्यते चरणत्रयम् ॥१०॥ इति गापार्थः ॥ २९ ॥
अपुब्वाइसु सुक्का, नत्थि अजोगिम्मि तिन्नि सेसाणां । मीसो एगो चउरो, असंजया संजया सेसा ॥३०॥
व्याख्या-'अपूर्वादिषु शुक्ला नास्त्ययोगिनि तिम्रः शेषाणां मिन एकचखारोऽसंयताः संयताः नेपाः' इति पदानि ।
पदास्तु-अपूर्वकरणादिषु गुगस्थानेषु ध्रुवललेश्या भवति । अयोगिस्थान लेश्यावर्जितम् । ' शेषाणा 'मिति, शेषेषु देशविर-
तप्रमत्ताप्रमत्तेषु तिस शुभलेश्या भवन्ति । मिश्रो व्यामिश्रः स च संयमं प्रत्येको-देशविस्ताख्यश्चत्वारोऽसंयता मिथ्या-
याद्याः, संयताः 'शेपाः' प्रमत्तादिनवगुणस्थानकजीवाः, आधाराधेयव्यत्यासकरणादेतद् ज्ञापयति-यदुत शुक्लैव येषु
गुणेष्वाधारभूपिषु लेश्या तेषां क्रमेणोभयश्रेण्योरपि गुणदिर्भवति प्रतिपततां खनियमा, शेषगुणानां प्रमोत्क्रमेऽप्यनियमो ।
योगदर्शनज्ञानद्वाराणि नूक्तान्येव, नाभिधीयन्त इति गाथार्थः ॥ ३० ॥
अभपिएसु पढम, सब्वाणियरेसु दो असन्नीसु। सन्नीसु बार केवलि, नो सन्नी नो असण्णीति ॥३१॥
व्यापा- अभव्येषु प्रथमं सर्वाणीतरेषु द्वे असशिपु संक्षिप बादश केवली नो संज्ञी नाप्यसंझीति' पदानि। पदार्यस्तु-
-
॥१२॥

·अभव्येषु भयमै मिथ्यादृष्टिगुणस्थानं भवति । सर्वाण्यशेषाणीतरेपु-भन्येपुः । द्वे स्थाने असंशिपु मिथ्यादृष्टिसास्वादनाख्ये भवतः । संशिषु द्वादश मिथ्यात्वादिस्यानानि भवन्नि, यता-केवली योगी अयोगी च न संशी नाप्यसंशोति गायाः॥३॥ अपमत्तुवसंतअजोगि, जाव सब्वेचि अविरपाईया। वेयगउवसमखाइय-दिवी कमसो मुणेयव्वा ॥ ३२ ॥ व्याख्या-'श्रममनोपशान्तायोगिनो यावत्सर्वेऽप्यविरवाद्या वेदकीपशमक्षायिकसम्यादृष्टयः क्रमशो मन्तव्याः' इति पदानि । पदार्थस्तु-पथासङ्ख्येनान योजना, अविरनादयोऽप्रमत्तान्ता वेदकसम्यग्दृष्टयो भवन्ति । अविरतादय उपशान्तकपायान्ता औ- पशामिकसम्यग्दृष्टयो भवन्ति । अविरसादयोऽयोग्यन्ताः क्षायिकसम्यग्दृष्टयो भवन्ति । अनुना क्रमेण मन्तच्या इनि गाथा॥३२॥ आहारगेसु तेरस, पंच अणाहारगेसु वि भवति । भणिया जोगुवयोगाण, मग्गणा बंधगे भणिमो॥३३॥ ,व्याख्या-' आहारकेषु प्रयोदश पश्चानाहारकेपपि भवन्ति, भणिता योगोपयोगानां पार्गणा धधकान् भणामः इति पदानि, पदार्थस्तु- आहारकेषु' आहारकजीयेपु त्रयोदश गुणस्थानानि मिथ्पादृष्ट्यायानि सयोगिपर्यन्नानि भवन्ति । पश्चानाहारकेपि मिथ्यादृष्टिसास्वादनाविरतसयोग्ययोगिस्थानानि भवन्ति । अयोगी स्वकालं, सयोगिवली समुदाते समयमण, सम्यग्दृष्टिस्तु विग्रहें समयमेकं, मिथ्यादृष्टिसास्यादनौ विग्रहे एकं द्वौ त्रयान्या समयान् । भणिवा योगोपयोगानां मार्गणा-अन्वेपणा, साम्मतं बन्धकान् भणामः, इति गाथार्थः ॥ ३३ ॥ ॥ इति पंचसंगहपदमं दारं सम्मत्तं ॥ ॥ समासं योगोपयोगमार्गणाधारं प्रथमम् ॥ इति ग्रन्थशतचतुष्कम् (४०० ) ॥ , ·पश्च संग्रह M खटीको अथ दितीय द्वारम् । चोइसविहाचि जीवा, विबंधगा सेसिमंतिमो भेओ। चोदसहा सन्चेवि हु किमाइसंताइपयनेया॥३४॥ व्याख्या- चतुर्दशविषा अपि जीवा विवन्धकास्तेपान्तिमो भेदः । चतुर्दशधा जीवाः सर्वेऽपि किमादिसदादिप- दशेयाः' इति पदानि ।पदार्थस्तु-चतुर्दविधा:-चतुर्दशभेदा अपिजीवा जीवस्यानेषु समाश्रिताः, विशेषेण बन्धका विवन्धका अष्टविधस्य कर्मणो ज्ञेया इति क्रिया सर्वत्र सम्बन्धनीया, नेपामन्तिमो भेदः कर्तृल(तया)विपक्षितः संज्ञिपर्याप्तफाण्यश्चतुर्दशधा- चतुर्वप्रकारचतुर्दशगुणस्यानभेदो श्रेयः, सर्वेऽप्येतेऽनन्तरोक्ताः पूर्वोक्ताव किमादिकै सत्पदादिकैश्च पदैत्रेया-ज्ञानव्याः। हुरवधारणे, किमवधारयति, अन्तिम एव चतुर्दशया भवनि, अन्ये त्येकद्वित्रिगुणा एव, तत्रैकगुणाः सर्वे मिथ्यादृष्टयो, दिगुणा के(च)न करणापर्याप्तिका, यतः करणापर्याप्तकेषु सूक्ष्मरहितेषु सास्वादनोऽपि लभ्यते, त्रिगुणस्तु संज्ञी करणापर्याप्तको, यतस्त- त्राविरतसम्यग्दृष्टिरपि भवतीति गाथार्यः॥ ३४ ॥ इदानी किमादिपदैनिख्पयन्नाइ- किं जीवा ? उवसममाइएहि भावेहिं संजुपं दव्वं । फस्स ? सरूवस्स पह, कति ? नाकेणइ कया उ ॥३५॥ व्याख्या-कि-जीवा १ उपत्रमादिभिभावक संयुतं द्रव्य, कस्या, स्वरूपस्य प्रभया, केनेति !, न केनचित्कृवास्तु' पदानि । पदार्थतनु-क जीवाः.१ इत्येवं पृष्टे उपशमादिभिर्भाव संयुतं द्रव्यं जीवा अभिधीयन्ते । कस्येत्येकं पृष्ठे स्वरूपस्य-आत्मीयरूपस्या ॥१३॥ प्रभव-स्वामिनो भवन्ति । केन-कुता इति पृष्टे न केनचित्ववान केनचिद्विहिता, स्वाभाविकस्वरूपावरिषवत्ता तुमब्द :

·स्तेषां नित्यत्वावधारणार्थ एव, अनाह-किमर्थमौदयिकपारिणामिकक्षायिकान् परित्यज्यौपशमिकभावोपन्यास इत्युच्यते- औदयिफपारिणामिको भावापजीवानामपि भवता, अयन्तु जीवलक्षणमधिकृत्योक्ता, क्षायिकस्य (क्षायोपशमिकस्य) चौपश- मिकपूर्वकत्वादयमेव युक्तियुक्त इति गाथार्थः ।। ३५ ॥ फत्य ? सरीरे लोए व, हुंति केवचिर ?, सन्यकालं तु । कइ भावजुया जीवा ? दुगतिगचउपंचमीसेहिं ।।३६।। व्याख्या-'कुत्र ? शरीरे लोके या भवन्ति कियशिर? सर्वकालमपि फतिभावयुता जीवा द्वित्रिकचतुष्पञ्चमिओरिति पदानि । पदार्थस्तु-'कुत्र' कस्मिन् स्थाने जीया ? इत्येवं पृष्टेघरोरे औदारिकादिपश्चमकार मागुता बन्धका भान्ति । वा. शब्दयशब्दार्थः, अन्धकाच अवन्धकाच लोके गोवा भवन्ति, 'फियचिर' मित्येवं पृष्टे सर्वकालमपिं, कनिभावयुता जीया ? इति पृष्टे केचिद् द्वाभ्यां क्षायिकपारिणामिकाभ्यां ते च सिद्धा, केचित् विभिरौदयिकपारिणामिकक्षायोपशयिकैरेकद्वित्रिचन- पञ्चेन्द्रिया भवन्ति, केचिचतुर्भिरतैरेव त्रिभिः सौपशमिकरोपशमिकसम्यग्दृष्टयश्चतुर्गतिकाः पञ्चेन्द्रिया भवन्ति, अथवा सायिकसम्यग्दृष्टयः क्षायिकचतुर्पभावयुक्ता भवन्ति, केचित् पञ्चभावयुक्ताः क्षायिकसम्यग्दृष्टय उपशमश्रेण्यन्तर्गता औपग्रमि- चारित्रवन्तो भवन्ति । शुद्धभावाः पञ्चैवैते, तेपामेव सनिपातान्मिश्रा षष्ठो भेदो भवतीति गाया।॥ ३६॥ सत्य सरीरे' इत्पवयर प्रत्येकं व्याखातुकाम आह सूत्रकार:- सुरनेरइया तिसुतिसु, बाउपणिदी तिरिक्ख चउ चउसु। मणुया पंचसुसेसा, तिसुतणुसु अविग्गहा सिद्धा ॥३७॥ व्याख्या-मुरनारकाविषु त्रिषु वायुपश्चेन्द्रियनिश्चः चतुश्चक्षु मनुजाः पञ्चमु शेपासपु वनुष्वविग्रहाः सिद्धाः' इति' ·सटीकर संग्रह पदानि । पदार्यस्त्वयम्-सुरनारक नीवासिषु त्रिषु नैजसकर्मणवैक्रियाख्येषु शरीरेषु भवन्ति । वायुपञ्चेन्दियतिर्यवधतुरचतुप पूर्वोक्नेषु विषु सौदारिकेपु भवन्ति, मनुजाः पञ्चसु सम्पूर्णप, शेपा-एकद्विपिचचरसतिपञ्चेन्द्रियासिए २ तैजसकार्पणौदा- रिकेषु भवन्ति, अविग्रहा-विनदरदिवाः सिद्धा भवन्ति, अनाइ-पूर्व योगानभिदधता सप्त शरीराणि जसामाधान्येनोक्तानीह तु (स) तेजमान्यपि पञ्चेति, कथं न विरोध इति ? अप्रोच्यते, बन्धहेतृत्वमझीकृत्य मिनसम्पूर्णान्यप्यविशेषेण प्रधानान्यनुसमय- पन्नात्वाजीवस्याकानि, अन तु पञ्चैव वध्यन्ते न नु मिश्राणि, अस्वार्थस्य प्राधान्यख्यापनार्थ पञ्चानामेर ग्रहण, तानि च सतेजसान्येव भवन्तीत्यविरोध इति गाथार्थः ॥ ३७॥ साम्मत सत्पदमरूपणामाह- पुढबाई चउ चउहा, साहारणपणपि सतयं सययं । पत्तयपज्जपला दुविहा सेसा उ उववन्ना ॥ ३८ ॥ व्याख्या-'पृथिव्यादयश्यत्यास्थतुर्दा, साधारणवनमपि सान्तकं सतत प्रत्यकपर्याप्तकापर्याप्तका दिपियाः शेपास्तू- पपन्ना' इति पदानि, पदार्थस्त्वयम्-पृथिवीजलागिपायवश्वत्यारा सूक्ष्मतादरपर्याप्तकापर्याप्तकभेदाचतुर्दा-चतुभकारा भवन्ति, साधारणपनमप्येवमेव चतुर्दा, सतनमनपरतं खिया मागुत्पन्नमुत्पद्यमानक च भवति, प्रत्येकपर्याप्तकापर्याप्तकानस्पतिकायिकाः तुर्यपदे, तुशब्दस्पानेकार्यत्साहादरापा, ते चैवमेव भान्ति, शेपा-द्वित्रिचतुःपञ्चेन्द्रियासंज्ञिपयतिका संक्षिपर्याप्त काश्च मागुत्पन्नाः सन्ति, उत्पद्यमान कास्तु भाज्या इति वास्यशेपा, सुशब्दस्य विशेषणार्थत्वात् संदिनोऽपयप्तिकाः प्रागुत्पन्नाः उत्पद्यमानकाय भाच्याः, यतस्तेषामन्तमुहर्चमवस्थानम, उत्कृष्टतो द्वादश मुहूर्ता अन्तरं, आइ-या द्विविचतुरसइपपप्तिकानामप्यन्त- ·मुहूर्तमवस्थानं तदेवान्तर्मुहूर्तमन्तरं, कस्मात्तेषां स्थानानि शून्यानि न भवन्ति ? अबोच्यन्ते-तेषामेव स्थानानामन्तर्मुहत्तस्य बृहसरस्यात् कथमेतदवसीयते ? तेषां नित्यराश्यधिकारे नित्यराधिभिः सह योगपद्यनिर्दिष्टत्याजीवसमासे प्रज्ञापना- यामपि पर्याप्ताकापर्याप्तकोभयराशित्वेन प्रतिपादितत्वात् । संश्यपर्याप्तकराशेरनभिधानं फादाचित्कत्वात्, यच सन्मूर्छन- मनुष्याणामनित्यानामपि सङ्ख्या प्रतिपादिता, सा चोत्कृष्टपदमाश्रित्य विशेषेणोक्ता, उत्कृष्टप्रतिपादनाचासम्भवजघन्य मध्यमोत्कृष्टमेदाः ख्यापिता भवन्ति, एतेषां तु समान्यका लिकपतिपादनाचानित्यत्वं सिद्ध मिवि गाथार्थः ॥ ३८॥ मिच्छा अविरयदेसा, पमत्त अपमत्तया सजोगीय । सबद्धं इयरगुणा, नाणाजीवेमुवि न होति ॥ ३९ ॥ .. व्याख्या-'मिथ्यादृष्टयोऽविरतदेशविरताः प्रमत्ताप्रमत्तकाः सयोगी च । सर्वाद्धा इतरगुणा नानाजीवेष्वपि न भवन्तीति' पदानि । पदार्थोऽधुना-मिथ्यादृष्टयोऽविरतसम्यग्दृष्टो देशविरताः प्रमत्ता अप्रमत्तकाः सयोगिनश्च एते पड्गुणस्थानजीयाः सर्वादा-सर्वकालं सन्नो भवन्ति 'इत्तरगुणाः ' शेपगुणस्थानजीवा 'नानाप्रकारेष्वपि सर्वजीवेष्वप्यन्विष्यमाणाः सर्व- काल न भवन्तीति गायार्थः ॥३२॥ पद् गुणस्थानानि सदैव सन्ति, शेपाणि-सास्वादनसम्पग्मिध्यादृष्टयपूर्वकरणानिवृत्तिवादर- सूक्ष्मकपायोपशान्तक्षीणकपायायोगिगुणस्थानानि तु क्वचिद् भवन्ति क्वचिन्नेति, तेषां चैकानेकभेदाद् विधोत्पनिः, एवं चाष्टानां गुणस्थानकानां पष्टषधिकानि पञ्चपष्टिशतानि भङ्गकानां भवन्ति, अतस्तेषां प्रतिपादिकां गाथामाह सूत्रकार- इगदुगजोगाईणं, ठवियमहो इगबहुचमिइ जुयलं । इगिजोगाउ दुदु गुणा, गुणियविमिस्सा भवे भंगा ॥ ४० ॥ व्याख्या-“एकद्विकयोगादीनां स्थापयित्वाऽधा एकचहुत्वमिति युगलं, एकयोगात् द्विद्विगुणं गणितविमिश्रा भवेयुः

·सटीका
॥१६॥
८
७
६
४
?
८
भंगका' इति पदान । पदार्थस्तु गणितानुक्रमेण लाघवार्थमभिधीयते-एकद्विव्यादिसंयोगसङ्ख्या-उभयमुह रासिदुर्ग
दिदिलांतरेण भय पढ५ । लद्धहरासिविभचे, तस्सुवरि गणितु संजोगा ॥१॥ अनेन- गाथासूत्रेण कर्त्तव्या, तेषां चापः
स्यापपित्वा एकश्च बहुत्वं च यस्मिन् युगले तयुगलं एककयोगादारभ्य द्विगुणं २ स्थापयित्वा यद्यप्येकका प्रत्येकमवस्थिता-
स्तथाप्यत्र संयोगस्यैव प्राधान्यादेफकयोगा उच्यन्ते, सास्वादनस्याने एकगुणिनः बहपथ, मिश्रस्थाने एकगुणिनः बबथ,
अनेन क्रमेण तावन्नेतन्याः, यावदयोगिगुणस्थानं, तत्स्थापना-
एतेऽघास्याङ्कार स्वोपरितनाकाणाः
२८ | ५६ | ७० | ५६ २८८
२५६, १२८ ६४ ३२ . १६८
२५६१०२४१७९२१७९२११२०/ ४४८ ११२ १६
२५६-२०२५-१७९२-१७९२-११२०-४४८-११२-२६. पुनरेकत्र मिया ६५६० एवं भयेपुर्भाः। भावना-
मत्येपदेषु द्वौ द्वौ, एवं पोडश, एकैद्विकयोगे चत्वारः २, एवं सर्वेषु द्वादशोचरं शतं ११२, एकैफेत्रिरुयोगे अष्टौ २ सर्वेषु
चत्वारि शतानि अष्टचत्वारिंशदधिकानि, वे च छन्दोवत्स्याप्या, एवमन्येऽपि भावनीया इति गाथार्थः ।।.४० ॥
अहवा एकपईया, दो भंगा इगिबहुचसन्ना जे। ते चिप पयबुद्दीए, तिगुणा दुगसंजुया भंगा ॥ ४ ॥वारम्॥
प्यारपा अयवेकपदिको दो भाी एकबजुत्वसंजौ यौ ताषेव पददी त्रिगुणौ षट् द्विकसंयुतौ अष्टौ भवन्तीवि, पदइये
एत एव त्रिगुणाः चतुर्विशतिदिपुता। पञ्चितिरेते त्रिपदमका, भूपत्रिगुणाम् द्विपुवा अशीविम् एते चतुष्पदभा, एवं
॥१५॥

·- , शेपाः सङ्ख्येयाः' इति पदानि । पदार्थत्वयम्- साधारणान ' साधारणवनस्प तका यकान ये मागुक्तावत्यारा दास्त मत्येकमनन्ता-अनन्तसङ्ख्याः, ' असङ्ख्येयका' इति सङ्ख्यातीताः ‘शेषा' अष्टाविंशतिभेदा:-पृथ्वीजलामिवायूनां मूक्ष्मवादरपर्याप्तकापर्याप्त काख्या पोटश प्रत्येकपादरवनसतिः पर्याप्तापर्याप्तद्विरूपो द्वित्रिचतुःसंश्यसंक्षिपर्याप्तापप्तिकाय द्वादशी सर्वेऽप्यसख्याः, यतः संश्यपर्याप्तका अपि कचिदिष्टकालेऽभिहिताः 'एको व दो व तिति व संसमसखा व एग समएणं' इति गायया, मिथ्यादृष्टयोऽनन्नाः, सास्वादनसम्यग्मिथ्यादृष्टयविरतसम्यग्दृष्टिदेशविरताख्याः क्षेत्रपल्पोपमास ङ्ख्येयभागतुल्याः प्रत्येकै भवन्ति, शेपा:-प्रमत्तादिनवगुणस्यानजीवाः प्रत्येकं सङ्ख्येयाः, यतस्ते मनुष्यास्ते चाशेषा अपिः सङ्लयेया इति गायार्थः ॥ ४२ ॥ अधुना तदेव द्रव्यममाणं विशेषणाभिधातुकाम आह- पत्तेय पनवणकाइया उ पयरं हरति लोगस्स । अंगुलअसंखभागेण भाइयं भूदगतणू य॥४३॥ व्याख्या- प्रत्येकपर्यातकवनस्पतिकापिकास्तु प्रतरं हरन्ति लोकस्य अश्गुलासपेयभागेन भाजितम, भूदकतनवश्व' १ एकोपा नौ पायो वा सइख्याता असंख्याता या पकसमयेन ।

·सटीका
संग्रह
इति पदानि । पदार्थोऽधुना-प्रत्येकग्रहणात् साधारणा अनन्ताः पूर्वोक्ता एव, प्रत्येकाच ते पर्यामकाय प्रत्येकपर्याप्तकाः ते च
वनस्पतिकायिकाथ ते, तुशब्दस्य विशेषणार्धत्वाद् यादराः, सर्वेऽपि एते 'प्रतरम्' उपरितनाधस्तनप्रदेशनिरपेक्षपदेशात्मक
घनीकनलोकस्य । कयमेतत् ? तुशब्दस्य विशेषणार्थत्वात् । अथवा यथायस्थितलोकपतरस्यानियनसात घनीकृतस्य 'अपहरन्ति'
फल्पनयाऽन्यत्र कुनि, फिविशिष्टं मनरं ? अगुलासख्येयभागमानखः खण्डित, किमुक्तं भवति-पतरे यावनयगुला-
सद्रव्येयभागमात्राणि खण्डानि तावन्तस्ते वनस्पतिकायिकाः । एवं भूकायिकाथ, उदककायिकाच उदकमेव कायो यति उदक-
फायिका एपमन्येऽपि द्रष्टव्याचः सगुचये,आह-करमात्पृथिवी त्यक्तौ (त्युक्त्य) यमुपन्यास सो नी क्रियते इनि? उच्यते-पादराः
पर्याप्तिकाऽपर्याप्तकाः मत्याः पर्याप्तकापर्याप्तिकाः पृथिव्युदकफायिका अस्य वनस्पतैः यथोत्तर तुल्यनिर्दोऽप्यसलूख्येषगुणा!
रयापिना भान्ति । आइ-यद्यां तनः करमादग्रिकायिका न प्रयममुक्ता ? अनोच्यते-याग्निस्तत्र घायुरस्यार्थस्य ख्यापनार्थ
क्रमेणेोपन्यस्ताः, आह-काऽत्र युक्तिनस्पनिकापिकानां स्तोफत्वे इतरागां वधिकत्ये १ ओन्यनै-तदुलाचिस्यानविशेषा-
जीरागाइनानथ, यतस्वस्य बनस्पते रत्नप्रभोपरितलस्यपृथिवीसरित्समुद्रोपानादिपु गिरिपु चोपत्तिस्थान, पृथियोका•
पिफानां तु पृपिपीनामनेकपाद् वृहत्तरताय तत्पिण्डोत्पचिस्यानाचासत्येयसं घटते, आह-यद्येवमुदकफायिकानां सत्य-
समागा, नैपण, तेपामप्पसद्व्येयसमुद्रमभूतपनोएपिसम्भवात् गृहपशरीरत्वाचासङ्ग्येयगुणसं घटन एर। वायफायिकानां
सफललोफापाशसम्भावनावितभा, पामपर्याप्तकानामपि इयमेर युक्ति, यता-वनातीयपर्याप्ताश्रयत्वात् नेपामुत्पत्ते -
पhिit ||४॥
॥२६॥

·, आवलिंवगो अन्तावलीय गुणिो हु बायरो तेज । वाऊ लोगासंखं सेसतिगमसंखया लोगा॥ ४४ ॥ व्याख्या-'श्रावलिवर्गोऽन्तरावलिकया गुणितो हु बादरस्तेजा। वायवो लोकासच्याः शेपत्रिकमसळच्या लोका इति पदानि । पदार्थस्तु-'आलिका' सद्रव्यावीतसमयात्मिका, तस्या 'वर्गों' भिन्नापलिकागुणो यारवसङ्ग्यस्ता- वत्सद्रव्या चादरपर्याप्त कतैजाकायिका भवन्ति । वायवो लोकासक्रव्येयभागाफाशप्रदेशममाणासरव्येयमतरममाणाः, 'शेषत्रिक' मिति पृथिव्युदकाग्निवायूनां यच्छेपमेकैकस्य निकं बादरापर्याप्त कसूक्ष्मपर्याप्त कापर्याप्तकस्वरूपं तदसपेपलोका- काशमदेशभमाण हुशब्दो यथामाप्तिरव्यापकः (ततः) वनस्पतेः प्रत्येकवादरापर्याप्तकाः तत्ममाणाः, नतु सूक्ष्मा, असम्भवत्वा- दिति गाथार्थः ॥४४॥ पजनापजत्ता, पितिचउअस्सन्निणो अवहरंति । अंगुलासंखासंख-प्पएसभइयं पुढो पयरं ॥ ४५ ॥ व्याख्या-' पर्याप्तापर्याप्ता द्वित्रिचतुरिन्द्रियासंशिनोऽपहरन्ति । अगुलसएरव्येयासव्येयप्रदेशभक्तं पृथक मतरं' इन्द्रियादिपदलोपान्, पदानि । पदार्थ: अङ्गुलश्रेणीप्रदेशानां सहस्पेयभागविभवता यावन्तः प्रवरप्रदेशाः तावन्तः पर्याप्तमाः द्वित्रिचतुरिन्द्रियासंझिनः मत्येकं सम्भवन्ति, युगपद् भणनेऽपि सङ्ग्रव्येयभागस्य वैचित्र्यान्न दोप, एवमगुलासङ्गव्येयभा- गमदेशभकमतरममाणास्त एव पूर्वोक्ता अपर्याप्सर इति । अथाह लसद्रव्येयभागयानैः खण्डः खण्डित मनरं पर्याप्तकाः, असड्रव्येयभागमारपर्याप्त का हीन्द्रिपादयोऽपहरन्तीति गायार्थः ॥ ४५ ॥ १ को यनस्पतेः प्रत्येकवादरापर्याप्तका पयातस्त पवैतत्प्रमाणाः' इतिक.

·सटीक इति पदानि । पदार्थोऽधुना-प्रत्येकग्रहणात् साधारणा अनन्ताः पूर्वोक्ता एव, प्रत्येकाश्च ते पर्याप्तकाच प्रत्येकपर्याप्तकाः ते च वनस्पतिकायिकाच ते, तुशब्दस्य विशेपणास्वाद चादराः, सर्वेऽपि एते 'प्रनरम्' उपरितनाधस्तनप्रदेशनिरपेक्षपदेशात्मक पनीकृतलोकस्य । कयमेतत् ? तुशब्दस्य विशेषणार्थसात् । अथवा यथावस्थितलोकपतरस्यानियतखात् घनीकृनस्य 'अपहरन्ति' कल्पनयाऽन्यत्र कुनि, किंविशिष्टं मतरं ?-भगुलासल्येयभागमानखण्डः एखण्डितं, किमुक्तं भवति-भारे यावन्यङ्गुला- सद्येयभागमात्राणि खण्डानि तावन्तस्ते वनसतिकायिकाः । एवं मूकायिकाच, उदककायिकाश्य उदकनेय कायो येते उदक- फायिका,एचमन्येऽपि द्रष्टव्याः,चः समुच्चये,आह-कस्मात्पृथिवी त्यक्त्वै(त्युक्त्य)वमुपन्यासः सो नो क्रियते इनि? उच्यने-चादराः पर्याप्तकाऽपर्याप्तकाः मुक्ष्माः पर्याप्तकापर्याप्तकाः पृयिव्युदकफायिका अस्य वनस्पतेः यथोत्तरं तुल्यनिर्देशेऽप्यसङ्ख्येयगुगाः ख्यापिता भवन्ति । आह-यद्येवं ततः कस्मादग्निकायिका न प्रथममुक्ता ? अत्रोच्यते-यत्राग्निस्तत्र वायुरस्यार्थस्य ख्यापनार्थ क्रमेणयोपन्यस्ता, आह-काऽत्र युक्तिनस्पनिकायिकानां स्तोकत्वे इतरागां त्वधिकत्ये ? अनोच्यते तदुत्पत्तिस्थानविशेषा- छरागाइनातच, यतस्तस्य वनस्पते रत्नप्रभोपरितलस्थपृथिवीसरित्समुद्रोपवनादिपु गिरिषु चोपत्तिस्थान, पृथियोका. यिकानां तु पृथिवीनामनेकत्वाद् बृहत्तरवाच तत्पिण्डोत्पत्तिस्थानाचासङख्येयत्वं घटते. आइ-गोमटककायिकानां म्वल्प- मागने. Mu-.-....... .................. ... --meanirus-me म.raru----. our-ms-.. -- ·७ • व्याख्या-असख्येयश्रेण्याकाशमदेशैस्तुल्याः प्रयमकल्पे सौधर्माख्ये, द्वितीये चेशानाख्ये, एफश्रेण्यसङ्ख्येयमागा- काशपदेशतुल्या, उपरि प्रत्येक देवस्थानेषु देवा ययोतरं च ये ये ययोपरि ते तेऽधास्येभ्यः स्वल्पस्वल्पतराधशब्दात समश्रेण्यागवा अपि ईशानमाहेन्द्राः प्राणनाच्युतदेवाः स्वल्पाः । इति गायार्थः ॥ ४॥ मयपयिवीनारफभयनपतिसौधर्मदेवानां सर्नेपामसङ्ख्येयले सत्युक्तेऽपि विशेपमाह- सेढीएक्ककपएस-रइयसईणभंगुलप्पमियं । घन्माए भवणसोहम्म-याण माणं इम होइ ॥ ५० ॥ व्याख्या-पाःपूप्रितिपादिताः श्रेण्यः ताभ्याएकैकमा फाशमदेशं गृहित्वा या रचिताः सूचयस्तासामङ्गुलममितम्-अला- गतम्, नारकभवनपतिसौधर्मदेवानां मानम्-सङ्ख्या, एतद् भवति वक्ष्यमाणम् । इनि गाथार्थः ॥ ५० ॥ उप्पन्नदोसयंगुल-भूभो भूओ विगिज्ज्ञ मूलतिग। गुणिया जहुत्तरत्था, रासीओ कमेण सईओ ॥ ११ ॥ व्याख्या-पद्पश्चाशदधिकशतव्याङ्गलाद्भूयो भूयो विगृह्य-गृहीत्वा मूलत्रयं पोडशचतुर्दिसङ्ख्यं राशयो यथोत्तरस्या गुणिताः क्रमेण ययोपन्यासं सूचयो भवन्ति । अयमपृथ्वीनारकाणां पण्णवतिचतुःसहसागुलपणाणाः, भानपतीनां चम्पष्टघद्गुलपमाणाः सौधर्मदेवानामष्टाङ्गुलममाणा इयदगुलमुचिप्रदेशममाणश्रेणीमदेशतुत्यास्ते । इति गायार्थः ॥२१॥ अहवंगुलप्पएसा, समूलगुणिया उ नेरड्यसूई । पढमदुइया पयाई, समूलगुणियाई इयराणं ।। ५२ ॥ व्याख्या-अथवेपं सख्या अगुलपदेशाः स्वमूलगुणा यावन्तो भवन्ति, तावच्छ्रेगोमदेशमिनाः प्रथमपृथिवीनारकाः। अडगुलप्रदेशमधमपदं द्वितीयपदगुणं यावत्सङ्ख्यं तावतश्रेणीप्रदेशवल्या भवनपतया, अगुलप्रदेशद्वितीयवर्गमूलं तृतीयल-मू

·सटीका
संग्रह
॥७||
सन्नी चउसु गईसु, पढमाए असंखसेढिनेरइया । सेढि असंखेजसो, संसासु जहुत्तरं तह य ॥ ४६ ॥
व्याख्या-'सैजिनश्चतसृषु गतिपु प्रथमायां असव्येयाः श्रेग्यो नारकाः श्रेयसव्येयांशः शेषानु वयोत्तरं तथा च'
पदानि । पदार्थः-संज्ञिनश्चतसृष्वपि गतिपु भवन्ति, नासंझिनः, तत्र प्रथमायां नरकपृथिव्यां असङ्गव्येयश्रेणीमदेशतुल्या
नारका गाथान्ने वयाशब्दाधिक्यानवनपतयश्च भवन्ति, श्रेण्यश्च घनीकृतलोकप्रमाणाः, द्वितीयादिषु नरकपृथिवोष्वकश्रेण्यसङ्-
रव्येयभागप्रदेशनुल्या भवन्ति, यथोत्तरं चासङ्गव्येयभागमात्रा द्वितीयनरकपृथिवीनारकेभ्यस्तृतीयपृथिवीनारकाः असव्ये-
यभागमात्रा, एवं यथोत्तरं शेपास्वपि नेतन्या इति गाथार्थः ॥ ४६ ॥
संखेजजोयगाणं, सूइपएसेहिं भाइओ पयरो । वंतरसुरेहिं हीरह, एवं एफेकभेएणं ॥ ४७ ॥
ध्याख्या-'संख्येययोजनानां सचिनदेर्भाजितः सतरा व्यन्तरसुरैः हियते एचनेकैकभेदेन' पदानि, पदार्थ:-सङ्ख्पेय-
योजनानां या 'सूचिः एकमदेशिका पङ्किा, सङ्ख्येययोजनप्रमाणा प्रदेशपकिरिति भावः, वया भक्तः प्रतरो व्यन्तरमुरै-
हियने-भागलब्धतुल्या व्यन्तरदेवा इति । एवमेव प्रतिनिकाय भावना, सङ्ख्येयस्य वैचिच्यान्न दोपः इति गाथार्थः ॥४७॥
छप्पन्नदोसयंगुल-सूइपएसेहि भाइओ पयरो । हीरइ जोइसिएहि सहाणे त्यीउ संखगुणा ॥ १८ ॥
व्याख्या-पट्पञ्चाशदधिकशतद्वपाङ्गुलानां प्रदेशमुच्या मानिनः प्रतरः हियते ज्योतिष्की, भागलब्धप्रमाणा ज्योतिष
इत्यर्थः, स्वस्थानेषु चतुर्वपि देवनिकायेषु खिया देव्यो देवानां (देवेभ्या) सङ्ख्येयगुणाः । इति गाथार्थः ॥ ४८ ॥
अस्संखसेडिखपएस-तुल्लया पढमदुइयकप्पेसु । सेदिअसंखंससमा उवरि तु जहोत्तरं तय ॥ ४९ ॥
॥१७॥

·• व्याख्या-असङ्ख्येयश्रेण्याकाशपदेशैस्तुल्या। प्रथमकल्पे सौधर्माख्ये, द्वितीये चेशानाख्ये,. एकत्रैण्यसङ्ख्येयमागा- काशमदेशनुल्या, उपरि प्रत्येक देवस्थानेषु देवा ययोचरं च ये ये ययोपरि ते तेऽधःस्थेभ्यः स्वल्पस्वल्पतरायभन्दा समश्रेण्यागता अपि ईशानमाहेन्द्राः प्राणताच्युतदेवाः स्वल्पाः । इति गायार्थः ॥ ४९॥ प्रयपषिवीनारकभवनपतिसौधर्मदेवानां सर्वपामसङ्ख्येयले सत्युकोऽपि विशेपमाह- सेढीएक्केकपएस-रइयसईणमंगुलप्पमियं । घम्माए भवणसोहम्म-याण माणं इमं होइ ॥५०॥ व्यापा-याः पूर्व प्रतिपादिताः श्रेण्यः ताभ्याएकैकमाकानप्रदेशे गृहित्वा या रचिताः सूचयस्तासापकुलपमितम्-अङ्गुला- गतम् , नारकभवनपतिसौधर्मदेवानां मानम्-सङ्ख्या, एतद् भवति वक्ष्यमाणम् । इति गाथार्थः ॥ ५० ॥ छप्पन्नदोसयंगुल-भूओभूमो विगिज्झ मूलतिगं। गुणिया जहुत्तरत्था, रासीओ कमेण सूईओ ॥.२१ ॥ व्याख्या-पदपश्चाशदधिकशतद्वयागुला भूयो भूयो विगृह्य-गृहीत्वा मूलत्रयं पोडशचतुर्दिसङ्ख्यं राशयो यथोत्तरस्या शुणिनाः क्रमेण ययोपन्यास सूचयो भवन्ति । प्रथमपृथ्वीनारकाणां पग्णवतिचतु सहस्राङ्गुलमणाणाः, भानपतीनां चतुःपष्टपगुलप्रमाणाम, सौधर्मदेवानामष्टाङ्गुलमपाणा इयदङ्गुलमूचिमदेशममाणश्रेणीमदेशवल्यास्ते । इति गापार्थः ॥२१॥ अहवंगुलप्पएसा, समूलगुणिया उ नेरझ्यसई। पढमदुइया पपाई, समूलगुणियाई इयराणं ॥ ५२ ॥ व्याख्या-अथवेय सङ्ख्या अङ्गुलपदेनाः स्वमूलगुणा यावन्तो भवन्ति, तावच्छे गोमदेशमिताः प्रयमपृथिवीनारकाः। अङ्गुलपदेशप्रयमपदं द्वितीयपदगुणं यावत्सङ्ख्यं विश्रेणीमदेशतुल्या भवनपतया, अङ्गुलप्रदेशवितोयवर्गमूल तृतीयल-मू ·+ सटीका ॥१८|| गुगं यावत्संरूप तानश्रेणीमदेशनुल्या सौधर्मादेशः । इति गावार्थः ॥ १२ ॥ अंगुलमूलासंखियभागप्पमिया उ होति सेदीओ। उत्तरविवधियाणं, तिरियाण य सन्निपजाणं ॥ ५३॥ व्याख्या-अगलसूचित्रदेशवर्गमूलासख्येयभागवदेशममाणाः श्रेण्यः, किमुक्तं भवति ! नासु श्रेणीषु यावन्तोऽ- मरसदेशास्तावन्त उत्तरक्रियशरीरिणो जीवा मन्तव्याः चतुर्गतिगता इति । विगतौ संजिना पर्याप्तका एतावन्न इति गायार्थः ॥ ५३॥ सामण्णा पजत्ता, पणतिरि देवेहि संखगुणा ॥ संखेना मणुया तहि मिच्छाइगुणावि सहाणे ॥ २४ ॥ व्याख्या-'सामान्या अविशेषिताः संश्यसविपर्याप्तापर्याप्तायतुष्पकागः 'पर्याप्ता' इति संज्ञिनोऽसंज्ञिनत्र पर्याप्ता इति दिस्यानगता जीताः पश्चेन्द्रियनियंञ्चः सीदेवेम्यः यथासङ्ख्यं यथाक्रमं असङ्ख्येयसपैयगुणाः । मनुष्पगतौ सङ्ख्येया मनुष्या पर्याप्तः, 'वहिनि तर मिथ्यादृष्ट्पादिगुणा अपि सख्येया एवं स्वस्थाने सस्थानेऽविष्यमाणाः सवैपामपि सद्- रूपेयत्वादपयाँलकानां तु कादाचित्कत्वादिति गायाथैः ।। ५४ ॥ उपोसपए मणुया, सेढी स्वाहिया अवहरंति। तईयमूलाहपहि, अंगुलमूलप्पएसेहि ॥ ५५ ॥ व्याख्या उत्कृष्टपदे मनुष्याः श्रेणी सारज्जुममागां वरमदेशाङ्कः रूपाधिका सन्तः सर्वेऽप्यपदरन्ति, । कथं ! अगुलमूलपदेशानां तृतीपमूलगुणैरगुलमूलपदेशैरपहरमाणाः, फिमुक्तं भव त अङ्गुलमूलं तृतीयमूलाहतं यावचावन्मात्रै खण्है। खण्डितां श्रेणी हरन्ति तावन्माना भवन्तीति गाथार्थः ॥ ५५ ॥ | ११८ ·. सासायणाइ चउरो, होति असंखा अगंतया मिच्छा । कोडिसहस्सपहृत्त, पमत्त इयरे उ धौवयरा ॥ १६ ॥ व्याख्या-सास्वादनसम्यग्मिध्यादृष्टयविरतदेशविरताः प्रत्येकं सब्यातीता मन्तव्याः, सदा द्वौ नित्यौ अनित्यौ द्वात्कृष्टसम्भवे । अनन्ता मिथ्यादृष्टया, कोटीसहस्रपृथक्त्वतुल्या प्रमचास्तेभ्योऽप्रमत्ताः स्तोफनराः 'मिच्छाणंना च- उरो पलियासंखंस' इत्यस्यास्य च को विशेपो ? विशेषाभावे पुनरुक्तदोप इति ? अत्रोच्यते-क्रमोपन्यासोल्लङ्गनेन ययोत्तरं प्रभूताः ख्यापिताः अत्राय विशेषः, अविरतेभ्यो न देशविरता वय इवि दोपः १ उच्यते-तुशब्दाधिक्याद् गुणाधिक्याच स्तोका ख्यापिता एवं न दोप। इति गायायः ॥ ५६ ॥ एगाई चउप्पण्णा, समग ज्वसामगा य उपसंता । अद्ध पद्धच्च सेढीए, होति सव्वेवि संखेजा ॥७॥ व्याख्या-एकादारभ्य उत्कृष्टतचतुःपञ्चाशत्पर्यन्ताः समक-एककालं उपशामका:-अपूर्वकरणवादरसूक्ष्मा मोहनीयस्य, उपशान्तमोहाय चकारो भिन्नक्रमे, इयन्तो जीयाः प्रादुर्भवन्ति प्रतिसमयं पुनरुत्पद्यमानाः श्रेणीकाले प्रतीत्य-आश्रित्य सर्वेऽपि | श्रेण्यन्तर्गवाः सङ्ख्येया इति । यद्यपि सङ्ख्येयाः सामान्यतोऽभिहिवा, तथापि शतानि, न सहवाणि, न लक्षा। कुल एतदवसीयते ? युक्तिवा, प्रमचाममत्तयतिकोटिसहस्रपृथक्त्वात् तत्र येऽत्यन्त विशुद्धपरिणामास्ते सपकाः, उत्कृष्टेनापि शनपू. यक्त्वपरिणामाः, नेभ्यो ये अन्तर्वर्तिस्वल्पपरिणामास्ते उपशामका अन्तर्मुहूर्तान्ततिनः परतः सर्वेपामध्यभाषादियन्तो भाव- नीयाः । इति गाघार्थः ॥ ५७ ॥ १ हिचत्यारिशत्तमगांथोत्ताईस्य

·सटीक
संग्रह
॥१९॥
खवगा वीणाजोगी, एगाई जाव होति अहसयं । अदाएँ सयपुहत्तं, कोडिपुहत्तं सजोगीओ ॥२८॥ दारम् ।
व्याख्या-सपकाः क्षीणा अयोगिनः क्षपणा करणादरमुक्ष्मफपायाः आपका इति, क्षोणा:-क्षीणकपायाः,
अयोगिनो-योगव्यापाररहिताः, निरुद्धपञ्चदशयोगास्ते खेकादयो यावदष्टवतं तावद् भवन्ति १०८ समकमेककाले
'अद्धायां' श्रेणीकाले अन्तर्मुहन्तिवचिनः शतपृयक्त्वमात्रा प्रादुर्भवन्ति, पृथत्वं तु द्विशता दिनवनतपर्यन्तं, सयोगिनः
केवलज्ञानिनः कोटीपृथक्सममाणाः । इति गाथार्थः ।। २५ । उक्तं द्रव्यममाणद्वारम् । क्षेत्रद्वारमाह--
अपजत्ता दोनिवि, सुहमा एगिदिया जए सन्थे । सेसा असंखभागे, पायरपवणा असंखेसु ॥१९॥
व्याख्या-अपर्याप्तौ द्वौ करणापर्याप्ताला यार्यातको, अथारा प्रत्येकसाधारणापर्याप्तको तारेव विशेष्येत-मूक्ष्माफैन्द्रि-
यौ, अपिशब्दो भिन्नक्रमः, स च सम्भावने, मुहमा एपेन्द्रियाः पर्याप्तकाः सर्वेऽपि-सस्मिन् जगनि सर्वशब्द उभयत्र सम्पन्ध-
नीयः प्रथमाबहुवचनान्तः सप्तम्वेकवचनान्तश्च । ततः सर्वेऽपि मूक्ष्मा एकेन्द्रियाः पृथिव्यादयः प्रत्येकमाधारणपर्याप्तका
दावेवापर्याप्त की ताज्जातीयौ पूर्वोक्तौ सर्वस्मिन् जगति प्रत्येकं लोकाकाशव्यापिनी इत्यर्थः । शेपाः पृथिव्यादयो द्वीन्द्रियादयश्थ
प्रत्येकाः साधारणाश्च ये वादराः प्रत्येकं पर्याप्तका अपर्याप्तकाय वे लोकासख्येषभागे स्थिताः । ये बादरा वायुकापिकास्ते
पर्याप्तिका अपर्याप्तकाव लोकस्यानेकेष्वसङ्ख्येयभागेषु स्थिताः । आह परः-सूक्ष्माः सप्रमेदाः सर्वे प्रत्येकं सर्वलोकापन्नाः,
शेपा बादराः सरभेदाः गये लोकास्यासपेयभागापन्नाः, एवमनसैवाऽभीष्टेऽर्थे सिद्ध कस्मादेवं व्याख्यायते-सूत्रे
चानर्थक अपर्याप्तद्वयग्रहणं क्रियते । उच्यते-कपाश्चिदपर्याप्तका सवैऽपि मभूता इति कृत्या सालोकापन्नाः, तर स्वकायनिश्रया
॥१२॥

·सर्वपामुत्पचेरेकैफपर्याप्तकनिश्याऽसहख्येया अपर्याप्तिकाः सम्भवन्ति, अस्पार्थस्य ख्यापनाय एवं व्याख्यायते, अथवाऽन्या सूरघटनाऽपर्याप्ता अपिशब्दाव पर्याप्ताश्च सूक्ष्मा द्वावप्येतौ सस्मिनगति भवत इति गाथार्थः ॥ ५९॥ सासायणाइ सव्वे, लोगस्स असंखयम्मि भागम्मि। मिच्छा उ सवलोए, होइ सजोगीवि समुन्धाए ॥६॥ व्याख्या-सास्वादनादोनि सर्वगुणस्थानानि सास्वादनादयो चा मत्येकं सगुणस्थानगोरा लोकस्याऽसंख्येषभागे ज्यास्पिताः। मिथ्यादृष्टयस्तु सर्वलोकापन्नाः, यतः सूक्ष्मनामकर्मोदपिनो मिथ्यादृष्टय एव भवन्ति नाऽन्ये सासादनादयः । 'सगोगिनोऽपि' पलिसमुद्घातावस्थायां कार्मणयोगेन सयोगिनः सर्वजगद्व्यापिनो भवन्ति इति गायार्थः ॥ ६० ॥ समुपानप्रसङ्गेनाइशेपसमुद्घानसारख्या प्रतिपादयन्नाह- घेयणकमायमारण-घेउधियतेऽहारकेपलिया । सग पण चउ तिग्नि कमा, मणुसुरनेरइयतिरियाणं ॥ ११ ॥ व्याख्या-पेदनासमुद्घातः, कपायस मुद्यातः, मरणसगुदाता, उत्तरक्रियशरीरकरणसगुयाना, नोलेश्यारूमु घातः, (आहारफसमुद्घानः) कैलिसमुद्घाता, एवं सप्त समुद्घाताः । एतेपामेप गतिपु सम्भमाह मनुष्यगतो सर्वेऽपि अविकलाः, देवगतौ पञ्चाद्याः, नरकगनौ चत्वार आद्याः, तिर्यगतौ जय आद्या इति गाथार्थः ॥६१॥ पंचंदियतिरियाणं, देवाण व पंच होन्ति सनीणं । वेधियवाऊणं, पढमा चउरो समुग्घाया॥६२॥ बारम् ॥ व्याख्या-पञ्चेन्द्रियतिरवां संक्षिना देवानामिय पञ्चायाः समुद्घाता भवन्तीति, उत्तरक्रियशरोराणां वायुकायिकानां चत्यार आधार समुद्गाता भजन्तीति, यतस्तेषां चैक्रियशरीरलब्धिरिति गापार्थः ॥ ६२ ।। गतं क्षेनद्वारम् ॥ स्पर्शनाद्वारमाह--

·सटीका
रान
॥२०॥
चौदसबिहावि तिरिया, समुधारणं फुसंति सबजगं । रिउमेढीड व केई, एवं मिच्छा सजोगी 3 ॥३३॥
व्याख्या-चतुर्दगाकारा अपि नियञ्चः समुद्घातेन सी जगत् स्पृशनि ऋजुश्रेण्या वा केचन, एवं समुद्घातेनैव
मिश्यादृष्टयः मयोगिनन सा जगत्म्पृशन्ति 'चोदमविहापि जीवा' इति वक्तव्ये यत्तिरथोऽभिधत्ते तद् ज्ञापयति-तियग्लो-
कनियासिनोये तिर्यो मनुष्या चाने मरणासगातेन सय जगत् स्मृान्ति, एक नजुगत्या ऊन्धलोकान्त नति, अन्यस्त्वयो-
लोकान्ते, सथयो-पत्रिकाला, एवं सांको कस्पर्शिनी भान्ति, कुत एतदवसीयते ? उच्यते-'रिउसेढीइ च कई । इनि वचनाद |
येऽधोकान्तादुर्घलोकान्ते स्याररकायिका अजुश्रेण्या उत्पद्यन्ते ते प्रत्येक सोलोकम्पणिनो भवन्नि, न च नसनिरयां
अबलोकेऽधौलोक पा सम्भव इति । देवा मारका या ने स्पर्शनां कुर्वन्ति, यतस्ने तिर्यश्लोकोपपातिनो बाहुल्येन स्त्रभवान्ते
भान्नि, येऽप्यन्द्रियत्वं प्रतिपद्यन्ते, देवास्तेऽपि स्वस्थानार्ध्वमुखा नगन्ति, तिग्लोकमुखा था, नापोलोकमुग्वा अतस्तै
न सोकगिनो भान्ति । वेदनासमुद्यात कपायसमुद्घात वैक्रियशरीरकरणसमुद्घाते तेजोलेश्यानिसर्गसमुद्घात
भाटारकशरीरकरणसमुद्यावे. जीवन्यात्मप्रदेवाः यया हुनयुक्तसन्यायायशास्तुच्छा अपि स्यालीमापूरयन्ति तन्मुसरिय
रेण च निर्गन्छन्ति ए जीपप्रदेशा अपि शरीरात्साशा आपूरयन्नो निर्गच्छन्त्यन्तर्मुहुर्त कालं यावत्, न च लोकन्यापिनो
भान्ति, सर्वसमुद्घातानां वेदनासमुद्घातोऽन्तर्गतो, यथा रोगाणां वरः । वैकियाहारकसरीरकरणार्य निर्गता जीवप्रदेशा-
स्तद्योगान् पुद्गलान् गृहीत्या नन्छरीरं निष्पादयन्ति, तस्य च षट् पर्याप्तयो युगपत् मारभ्यन्ते, ततः शरीरपर्याप्तिम-
१ 'जाला' का
॥२०॥

·न्न हुन निष्पादयन्ति, शेषाः सामपिया, औदारिकस्प तु मयमा सामयिकी शेपा आन्तर्मुचिकार, तेजोलेश्यासमुद्घातोऽ- वश्यं कषायसमुद्यातपूर्वको, यतः करायागिः प्रथमं जठरे सम्भवति, ततः स घलान् मुसेन निर्गन्छस्तेजोलेश्योच्यते, केवलिसमुद्घातस्तु अष्टसामयिका प्रतीत एव, तस्मिन् सयोगी जगत्स्सी भाति, 'मिथ्यादृष्टयः' तुशब्दात सूक्ष्मा सर्वे सर्वलोकापन्नाः, एकजीवो वा समुद्धानेन केन्द्रियपदिति गापा ॥ ३ ॥ दोपगुणस्थानेपाह- मीसा अजया अड अड, पारस सासायणा छ देसजई । सग सेसा उ फुसंति, रज्जू खीणा असंखसं ॥६४॥ व्याख्या-सम्पग्मिध्यादृष्टयोऽविरताच अष्टावष्टौ रज्जू स्पृशन्ति, द्वादश साहरादनाः स्पृशन्ति, पद देशविरता। स्प- शान्ति, उक्तशेपाः प्रमचायाः सप्त रज्जू शन्ति, तुशब्दात् ममतोऽममनाभिमुखः तन्स्पानममातो ग्रायर, क्षीणकपायस्तु रज्जो- रसषेपभागं स्मृशन्ति, यतो नासौ म्रियते न च समुद्घानं फरोतीति गायार्थः ॥ ६४॥ एतदेव भावयति-- सहसारंतिपदेवा, नारयनेहेण जंति तड्यभुवं । निजति अच्चुयं जा, अच्चुपदेवेण इयरसुरा ॥ १५ ॥ व्याख्या-सति सम्पग्मिध्यात्वगुणेन नियन्ते, अतो भवस्या एवं गृयन्ते, सहसारदेवलोकान्तयनिनः तदासानाः- सम्पग्थ्यिादृष्टपो देवा नारकानमसा पूर्वसननस्नेहेन गच्छन्ति तृतीयपृथियी यावत्, ए हि सप्तरज्जुस्पर्शना भवति, यवस्तियन्लोकात्पञ्च सहसारो दे तृतीया पृथियोति, अन्यां लेकां रज्जुमच्युतदेवेन सालयेऽधस्तनमुराः यतो नीयन्तेऽवा सशन्ति, एवमष्टारिति । यथप्परिरतस्य मृत्युरस्ति तथापि अंयधनुर्थपृथिव्यादिषु सप्तम्पपत्त्वो न गच्छनि, नाप्याग उति उपरि वा सहस्रारं गच्छति, तेन सम्पग्मिध्यादृष्टिपदविरतोऽपि मतिपादिना, यदि पुनः पठ्याः मासादनादा

·सटीक
पश्च
संग्रह
॥२२॥
गच्छति, छादशरज्जुस्पर्शना मतान्तरे सम्भाव्यत एव, निर्देशगायातुनन्दान्नवरज्जुस्पर्शना भवत्सविरतस्य, यतोऽनुत्तरदेवा
मनुष्यभवं गच्छन्तः सप्तरज्जुस्पर्शिनी भवन्ति, केपाश्चिन्मतेन क्षायिकदृष्टयः तृतीयपृथिव्यां गच्छन्तीति गायार्थः ॥ ६६ ॥
सास्वादनस्य द्वादश भावपति-
उट्ठीणं नेरहो, सासणभाषेण एइ तिरिमणुए । लोगंतनिक्खुडेसुं, जतिऽन्ने सासणगुणत्था॥६६॥
व्याख्या-पवनरकपृथिव्यां भवान्ते औपशमिकसम्यक्त्वं प्राप्य मिथ्यात्वं गन्तुमनाः सास्वादनत्वं प्रातः कालं करोति
तेन सास्वादनः तिर्यच मनुष्येषु वा उत्पद्यते ततः पञ्चरज्जुस्पर्शी भवति, तिर्यग्लोकात्तयाविधा अन्ये सास्वादनगुणस्या
लोकान्तनिष्कटेपुत्पद्यन्तै, एवं द्वादश रज्जुस्पर्शना भवति, प्रायोऽधोलोकाभिमुरवी सास्वादनगुणापन्नानां सत्यानां गतिरेव
नास्ति, तेन इयन्मात्रा स्पर्शना प्रतिपादिवा, अधोलोकवदधौलोकेऽपि यान्ति ततश्चतुर्दशापि लभ्यन्त इति गाथार्थः ॥६६॥
उवसामग उवसंता, सव्वढे अप्पमत्तविरया य । गच्छंति रिउगईए, पुंदेसजया उ बारसमे ॥ ६७ ॥
व्याख्या-' उपशामका' उपशमोग्यां निदृश्यनिवृत्तिवादरसूक्ष्मकपापाः 'उपशान्ता' उपशान्तकपाया', 'अप्रमत्ताः'
संयमोद्यमपरा 'पिरता' उपशमाहः, चशब्दात् ममत्ता अपि अप्रमचाभिमुखाः सर्वार्थविमानं गच्छन्ति । गमनं च द्विधा-ऋजुगत्या
वक्रगत्या च। सामयिकी ऋजुगतिः, त्रिविषाचक्रगति द्विसामयिकी कोपर(कृप) चक्रगतिः, त्रिसामायिकी लागुलवक्रगतिः, च-
तुल्सामयिकी गोमूत्रिकावक्रगविरिति, ते च भगवन्तो विशुद्धपरिणामा मनुष्याः स्वभवान्तसमये स्वशरीरपरित्यागेन स्वजीवम-
१'प्रायश्चक
॥२१॥

·देशैः सर्वार्थविमानं गच्छन्ति,ततः समरज्जुस्पर्शिनो भवन्ति,यतः सतेपां गुणो यापदायुः,अतो मनुष्यायुपा ते तत्रायोगिवत् परम- वायुगत्यानुपूर्व्यनुदयेन च गच्छन्ति, यत भागमा हयोदि चइताण तत्य गंतूण सिझति तस्मिन्नेव समयेऽत्र शरीरं परित्यजति, सशरीरत्यागेन सस्मिन्नेव समये सिलिस्थाने सिद्धत्वमामोति,एवमेवेऽपि येनैव समयेन शरीरं परित्यजन्ति तेनेव सर्वार्थविमान प्रा. नुवन्ति,भाह परर, उत्तमागमे परभवपदमे साडण' इति,परभवायुमयमसमयोदये शरीरशानः शरोरत्यागोजीयस्य भवति, अतो देवायुरुदये शरीरं परित्यजतां कर्य स्पर्शना उद्गुणा भवति १ उच्यते-नाय दोपः, प्रागतित्वात, मनुष्यभवान्तसमये गजुगता- युत्पनिस्थानं शरीरं अपरित्यजन् समारोइति स्म, यथेलिकाजीयः पुच्छस्थानमपरित्यजन् मुसेनापूर्व क्षेत्रं शरीरवितानात् माय ततः पुच्छ संहरत्येवं सामयिफगतौ जीया शरीरस्य एवोत्पत्तिस्थानमारोहति, उभयक्षेत्रस्थस्यानन्तरसमये परभवायुरुदयमुप- गच्छनि, तस्मिंश्च समये शरीरशातं कुर्वतां न दोपः, तवः स्पर्शना उभयप्रापिरोधेन सम्भवति, यतो वगताषेव परभवादि- समये शरीरशातपूर्वकस्तदायुर्णत्यानुपूर्चिकाणामुदयो घटते, न प्रजुगवापिति । 'पुरुषा' मानवा देशविरताः द्वादशमे देवलो गच्छन्ति, नजुगतापेव, यतः विरथां न सहस्रारार्धतो गमनमस्ति मतः परज्जुस्पर्शना भावितैव । तुशब्दायद्यप्यफर्मफला- दस्पर्शनायोगी सिदिमुपगच्छति, तथाप्युपचारतोऽसावपि जीवपदेशः सप्तरज्जुममाणं क्षेत्र स्वस्वशरीरपरित्यागारिसद्धिक्षेत्र भासत्याच पर्शितवानेयोच्यते-यतः सिद्धक्षेत्रस्थाः सिद्धा उच्यन्ते, तया तत्कालेऽसावपि सप्तरज्जुपमाणत्वात् तद्गत एपोच्यते, इति गाथार्थः ॥ ६७ ॥ गत स्पर्शनाद्वारम् । कालद्वारमधिकृत्योच्यते- १'अत्र शरीर त्यवरया तत्र गप्पा सिवधति' *

·सटीका
संग्रह
||२२||
सत्तहमपञ्जाणं, अंतमुट्टनं दुहायि सुहमाणं । सेसाणपि जहन्ना भवहिई होइ एमेव ॥ ३८ ॥
प्पाग्या-ग्रहणयादरकेन्द्रिययित्रिचतुरिन्द्रिपासविसंशिनां सप्तानामप्यपर्याप्तकानां मूक्ष्मपर्याप्तकानामपि अन्तर्मुहुर्नमात्रा
भयस्थितिर्भवति, एकमवायुः प्रमाणमिति, विविधापि यन्यत उन्कृष्टतथा शेषाणामपि चादरैकेन्द्रियवित्रिचतुरिन्द्रियामंशि-
मशिनां पर्याप्तकाना एवमेव 'अन्तर्मुहुनमाना एप जयन्या भवस्थिनिर्भवतीति गायार्थः॥ ६८॥ शेषाणामुकष्टभयस्थिनिमाइ-
पायीमसहस्साई, पारस वामाई अउणापनदिणा । छम्मास पुन्यकोडी, तेत्तीमयराई उफोसा ॥ ९ ॥
व्याग्या-दाविंशतिपमहस्राणि वादरपर्याप्तककेन्द्रियाणामुमष्टा भवस्थिनिः, सा च पृथिवीकायिकप्पेय, यतोऽकायि-
फानां सम नेनाकायिकानां त्रीणि अहोरामाणि, वायुकायिकानां त्रीणि (वर्षसहयाणि) वनस्पतिकायिकानां दश वर्षमामाणि,
परगस्थितिरिति । द्वीन्द्रियाणा द्वादश वर्षाणि, त्रीन्द्रियाणां एकोनपञ्चाशदिनानि, चतुरिन्द्रियाणां पण्मामा, अमेशिनां
पाणां पूर्वकोटि, सशिनां त्रयनिग्रत्सागरोपमाणि, संवेगां पर्याप्तकानां भयस्थितिः क्रमेणोत्तऐति गाथार्थः ॥३९॥ एकस्मिन्
जीये गुणारस्थानकालमाद-
होइ अणाइअणतो, अणाइसंतो य साइसंतो थे । देसूणपोग्गल, अंतमुट्ठन चरिम मिच्छो ॥ ७० ॥
व्याख्या-मिथ्यागुणाल तो जीयः विधा कालमेदाद् भवति, अनाघनन्त कालमेका, अनादिसान्त काल वितीयः,
सादिसपर्यवसानं फाले तृतीयः, इयोरायोमिथ्यादृष्ट्योरजघन्योत्कटः कालः,, तृतीयस्य जयन्योऽन्तमुहर्तमानी गुणावस्या-
नकाला, वस्य चोत्कृष्ट पुद्गलपरावदि किञ्चिपून यावदिति गावार्थः ॥ ७० ॥ तमेवाधिकारायात पुद्गलपरावर्गमाइ-
॥२२॥

·पोग्गलपरियहो इह, दवाइ चउविहो मुणेयतो । एक्केको पुण दुविहो यायरसुहमत्तभेएणं ॥ ७१ ॥ व्याख्या-पुद्गलपरावोंऽस्मिन प्रवचने द्रव्यक्षेत्रकालभावभेदाचतुर्विधो मन्तव्यः, एकैको भूयोऽपि द्विवियो बादरत्व- सूक्ष्मत्वमेदादिति गाथार्यः ॥ १॥ संसारम्मि अइंतो, जाव य कालेण फुसिय सव्वाणू । इगजीवो मुयइ यायरऽन्नयरतणुडिओ सुहमो ॥ ७ ॥ व्याख्या-संसारे 'अटन्' भ्राम्यन् यावता कालेन स्पृष्ट्वा-आत्मभान परिणमय्य सर्वानप्यणून-परमाणून एको जीवो मुश्चति, एपोऽद्धाविशेषो बादरो द्रव्यपुद्गलपरावर्त:, औदारिकवैक्रियादीनां अन्यतरशरीरस्यः' यावता कालेन स्वमदेशैः सर्वपरमाणून् स्पृष्ट्वा एको जीयो मुञ्चति स सूक्ष्मो द्रव्यपुद्गलपरावर्त इति गाथार्थः ॥ ७२ ॥ लोगस्स पएसेसु, अणंतरपरंपराहि मच्चूहि । सेत्तंमि पायरो सो, सुहुमो उ अणंतरमयस्स ॥ ७४॥ व्याख्या-'लोकस्य' चतुर्दशरज्जुममाणाकाशखण्डस्य प्रदेशेषु ' निविभागखण्डेपु, अनन्तरपरम्परमफाराभ्यां मृतस्यै- फजीवस्य, किमुक्तं भवति-प्रत्येकं सर्वमदेशेषु यात्रता फालेनैको जीयो मृतो भाति स पादरः क्षेत्रपुद्गलपरावती, सूक्ष्मस्तु पावता कालेन प्रथमप्रदेशादनुयद्धमदेशक्रमेण मृतो भवति, यद्यपि जीवस्यैकप्रदेशेऽवस्थानमेव नास्ति, तथापि जीवारस्थान- प्रदेशानां प्राधान्येनकै परिकल्प्य तस्माद् गगनापत्तिरिति, अमुना प्रकारेण प्रभूतकालख्यापन सम्भाव्यत इति गाथार्थः ॥७३॥ उस्सप्पिणिसमएसु, अणंतरपरंपराविभत्तीहिं । कालम्मि पायरो सो, सुहमो उ अणंतरमपस्स ७४ ॥ पाख्या-उत्सपिणोपदणादवसपिण्यपि ग्राह्या, यता-वस्या अन्यपगमे द्वितीयोत्सपिण्यभावा, रापरिनारों .

·सटीका संग्रह |२३|| दिनस्येव । उत्सर्पिण्यवसप्पिणीसमयेषु निकृष्टकालविभागेषु अनन्तरपरम्परमकाराभ्यां एको जीवो यावता कालेन सूनो भवति स पादरः कालपुद्गलपरावर्तः, यदा तु प्रयमद्वित्रिचतुष्पञ्चमेत्यादिसमयऋद्धिक्रमेण सर्वसमयप्वेकजीवो मृतो भवति तदा सूक्ष्म कालपुद्गलपरावर्गः । इति गायार्थः ।। ७४ ।। अणुभागहाणेसुं, अणंतरपरंपराविभत्तीहिं । भावंमि बायरो सो, सुहृमो सच्चेसुणुकमसो ॥७॥ व्याख्या-'अनुभागस्यानेवितिभागमकर्मणो होनमध्यमोत्तमरसस्य निकुष्टविभागानांसमुदायो रसस्पर्द्धक सर्द्धकसमु- दायोऽनुभागस्थान, एवंभूतानि रसव्यक्तिवोऽसयेयान्यनुभागस्थानानि, तेषु बन्धकत्वेन वर्तमानो जीवोऽनन्तरपरम्पर- प्रकाराभ्यां यावता कालेन सर्वेष्वनुभागस्थानेषु सूतो भवति, स चादर भावपुद्गलपरावों भवति, तेष्वेव ययोत्तरस्थानक्रगेणैको जीवो यावता कालेन बन्धकत्येन वर्तमानो मृतो भवति, स मूक्ष्मभावपुद्गलपरावतः, अनुभागस्थानस्वरूपसुपरि न्यवेण वक्ष्यतीति गाथार्थः ॥ ७ ॥ आवलियाणं छकं, समयादारम्भ सासणो होइ । मीसुवसम अंतमुहू खाइयदिट्ठी अणंतडा ॥ ७६ ॥ व्याख्या-असपेयसमयसमुदाय आवलिका, सहोपशमसम्यक्त्वस्यास्वादनेन वर्तत इति सास्वादना, तत्सास्वादन- त्वमुत्कृष्टतः पडावलिकामात्रं कालं एकस्मिन् जीवे भवति, जयन्यतस्त्वेकं समयं, यत उपशमादायां जीवस्वाभाव्यात् कश्चित् पडावलिकाशेषायां सास्वादनत्वं गच्छति, एवं समयहान्या पावदेकसमयशेषायां, बदन्ते मिथ्यात्वोदयान्मिच्यादृष्टिभवति, तद्भवेऽन्यभवगतो वा, यता सास्वादनाणे सर्वस्मिन् मरणमस्ति, न सम्यग्मिथ्यालगुणे, उपशमसम्यक्त्वगुणश्च जघन्यत | ॥२॥ 55 ·उत्कृष्टतवान्तर्मुचीवधिक, यद्यप्युपशमसम्यक्त्वगुणस्थो देशविरत्यादिगुणान्तराण्यनुभजति तयापि तस्यान्तर्मुहूर्तमेवावस्यान, शापिफसम्पन्दर्शनं अनन्तकालं भवति, यतस्तदुत्तरगुणसम्भवेऽपि न नश्यतीति गायार्थः ॥ ७६ ॥ वेयगअविरयसम्मो, तेत्तीसपराई साइरेगाई। अंतमहत्ताओ पुन्वकोडि देसो उ देसूणा ॥७॥ व्याख्या-येवत इति वेदकम्, मिथ्यात्वस्य मथमस्पितिगतस्य क्षयात् द्वितीयस्थितिगतस्योपशमा सम्भूतमिति क्षयोपशमनं तद्वेदकं क्षायोपशमिक वा अविरतिगुणसमन्वितं उत्कृष्ट नवयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि भवति, सर्वार्थविमानादिषु मनुष्यभयकतिचिद्वर्षाधिकानि । जघन्यतोऽन्तर्मुहूचैमिति, यतो वेदकसम्यक्त्वमविरतभानान्तर्मुहर्तमानं कालं स्थित्वा सम्यग्मिथ्यात्वे मिथ्यात्ये वा गच्छति, तत्राप्यविरतत्वे सत्यपि दृष्टिभेदाद् गुगभेद इति, अथवा देशसंयम सर्वसंयम गच्छति, मनापि पेदकसम्यक्त्वे सत्यपि अविरतत्यापगमाद् गुणभेद इति, तुशब्दादेवस्यैव रोचककारकादयो भेदा विचित्र स्यात् क्षयोपशमस्य मन्तव्याः, नेतरयोरेकरूपत्वात् , अन्त हू वैशब्द उमपत्र सम्बन्धनोयः, ततश्चार्य जयन्यतोऽन्तर्मुह तमुत्कृष्टतो पेशोनों पूर्वकोटिं यावद् देशसंयमो भवत्पेस्मिन् जीये, जयन्पेनाप्येतद्गुणमियत्कालं स्पृष्ट्वा सर्वविरतिमपिरतिस्य वा गच्छति नारत इति गाथार्थः ॥ ७ ॥ समयाओ अंतमुह, पमत्तमपमत्तयं भयंति मुणी। देसूणपुष्यकोटि, अन्नोन्नं चिति भयंता ।। ७८ ॥ व्याख्या-समयादारभ्य समयच्या यापदन्तर्मुहूर्त तावत्प्रमत्ततामप्रमत्ततां वा भजन्ते जीयाः (मुनया), उभयगुणयोस्तु संसरन्योभ्रमन्तः देश्नोनपूर्वफोर्टि पावतिष्ठन्ति, 'अन्योन्य' इतरेतरगुण भजमाना चालभाववर्षहोने सपेयवर्पायुमैनुष्यभव-

·सटीका
संग्रह
॥२४॥
मित्यर्थः। प्रतिपत्तिसमये च यदा कालं कृत्वा अविरतित्वं गच्छन्ति तदा समयमिति, अन्यद्गुणान्तरमन्तर्मुहूत्तव॑ितो
नारत इति गायाः ॥ ७८ ॥
समयाओ अंतमुह, अपुव्वकरणाउ जाव उपसंतो। खीणाजोगीणतो, देसस्स व जोगिणो कालो ॥ ७९ ॥
व्याख्या-जयन्यतः समयमेकं समयट्योत्कृष्टतोऽन्तर्मुहत्त-भिन्नद्वियटिकामात्र कालं यावदिति, अपूर्वकरणवादरकपाय-
सूक्ष्मफपायोपशान्ना। स्वस्वगुगस्या भवन्ति । क्षपकश्रेण्यां त्यनयन्योत्कृष्टमन्तर्मुहूर्तमेय, तस्यां मरणाभावात् , उपशमश्रेण्यां
स्वनियमः । क्षीणकपायायोगिनोस्रयन्तर्मुहूर्तमेवोभयतोऽपि, तयोः प्रतिपाताभावात् क्षीणकषायस्य मरणाभावाच, देशविरत-
स्येव सयोगिनो अन्त महादशोनपूर्वकोटि यात्स्थितिर्भवतीति गाथार्थः ॥ ७९ ॥ कालस्थितिमाह-
एगिदियाणऽणता, दोणि सहस्सा तसाण कायठिई। अयराण इगपणिदिसु, नरतिरियाणं सगट्टभवा ॥८॥
व्याख्या-एकेन्द्रियाणां-सूक्ष्मवादरपर्याप्तापर्याप्तरूपाणां पृथिवीजलाग्निवायुवनस्पतिकायेषु मत्येकसाशरणरूपतया
एकेन्द्रियत्वममुश्चतां अनन्ताः सागरोपमसहस्राः कायस्थिविर्भवति । सानां-द्वित्रिचतुरिन्दियासंशिसंजिनां पर्याप्तापर्याप्तरूपाणां
दौ सागरोपमसहस्रौ कायस्थितिः । पञ्चेन्द्रियाणां संश्यसंक्षिपर्याप्तापर्याप्तरूपाणामेकं सागरोपमसहस्र कायस्थितिः। नरतिस्था
पञ्चेन्द्रियाणां संजिना पर्याप्तनामकर्मोदयिनां सप्ताष्टौ वा भवाः कायस्थितिभवति । देवनारकाणां तु भूयस्तत्रानुत्पत्तेः काय-
स्थितिरेव नास्ति । आह-अष्टानामन्नर्गतत्त्वादप्रधानत्वाचानकं सक्षकग्रहग ? अत्रोच्यते-सपेपवयुपोऽधिकृत्य सप्त भवा
भयानष्टौ, केवलानामसङ्ख्येयवर्षायुपां कायस्थितिरेव नास्ति, अस्यार्थस्य ख्यापनाय सप्तग्रहणमिति गाथार्थः ॥ ८० ॥
॥२४॥

·भावार्थ प्रकटयन्नाद- पुन्वकोडिपुहत्तं, पल्लतियं तिरिनराण कालेणं । नाणाइगपजत्नमणूणपाठसंखंस अंतमुह ॥ ८॥ व्याख्या-'पूर्वकोटीनां पृथक्वं' सप्तम भयेषु सप्त पूर्वकोट्य इत्यथाअष्टमभवस्यासङ्ख्येयवर्षायुषां पस्योपमनिकेणाभ्यधिकाः 'कालत' फॉलमधिकृत्य निर्यग्नराणां फापस्यिनिर्भवति. नानाप्रकारा अपर्याप्तकानेकमनुष्यकायस्य तत्सन्ततेरव्यवच्छिन्नाया उत्कृष्टता पल्योपमासयेयभागमात्रा स्थितिः, एकस्य त्वन्तर्मुहूते, जघन्यतः उत्कृष्टतश्च सर्वत्रान्तर्मुहूर्नमिति गायार्थः ॥४२॥ पुरिसत्तं सन्नित्तं, सयपुहत्तं तु होइ अयराणं । थोपलियसयपुहत्तं, नपुंसगत्तं अणंतदा ॥ ८ ॥ व्याख्या-(पुरुषत्वं) द्रव्यपुरुषवेदोदयत्व 'संज्ञित्व' समनस्कत्वं सागरोपमशतपृथक्त्वं यावद् भवति, यद्यपि भवान्तरे पुरुषा- फारस्याभावा चित्ताभावय, वयापि भाषिनि भूतबदुपंचारादिति न्यायवः तुशब्दापित्याच तत्राप्यमेव प्रतिपत्तव्यम, द्रव्य- स्त्रीवेदोदयः पल्पोषमतपृथक्त्वं यावदुत्कृष्टवो भवति, द्रव्यनपुंसकवेदोदयोऽनन्तं काले, यतः स सर्वनीयस्थानेषु लभ्यत इति गापाः ॥ ८२ ॥ थायरपन्नेगिदिय-विगलाण य वाससहस्स संखेना । अप्पजसुटुमसाहा-रणाण पत्तेगमंतमुह ॥ ८३॥ • व्याख्षा-पादराणां पर्यामकनामविशेपिनानां सङ्ख्येया वर्षमाहरूयः प्रत्येक पृथिवीजलाग्निवायुवनस्पतिमत्येकैकेन्द्रि याणां स येया वर्षसाहरूपः कायस्थितिा, विकलानामपि द्वित्रिचतुरिन्द्रियाणां प्रत्येकं सङ्ख्येयापंसाहरूया कायस्थितिः १ प्रत्येकवनस्पस्येकेन्द्रियाणां.

·स्टीक
संग्रह
॥२५॥
1.
एतेपामसंज्ञिसंझिनां चापर्याप्तनामोदयिनां मृक्ष्मसाधारणनामोदयिनी च पर्याप्तनामोदपविशेपितानामपर्याप्तनामोदयविशे-
पितानां च प्रत्येकं त्रयाणामप्यन्तर्मुहुर्तमात्रा कायस्थिनिर्भवतीनि गाथार्यः ॥ ८३ ॥
पत्तेपवायरस्स उ, परमा हरियस्स होइ कायईि । ओसप्पिणी असंखा, साहारत्तं रिउगइयत्तं ॥ ८ ॥
व्याख्या प्रत्येकवादरस्य 'हरितस्य ' वनस्पतिजीवस्य पर्याप्तापर्याप्तकविशेषणाभ्यामप्रधानस्य 'परमा' उत्कृष्टा अस.
येया उत्सपिण्यवसपिण्यः कापस्थितिर्भवति । इयत्कालमेव साहारकत्वं भवान्तरेषु संसरता ऋजुगतित्वमपि, नत्कालमेव
भवान्तरेषु कुतोऽनुमीयते । उच्यते अपराधिपादधिपर्य परिकल्प्यते प्रत्येकवनसतीनां सूक्ष्मत्वाभावाद सिद्धं वादरत्वम् ।
सिद्धेऽपि यद्ग्रहणं तदस्यायस्य ख्यापनार्थमिति गाथार्थः ॥ ८४ ॥
मोहद्विइवायराणं, सुहमाण असंखया भवे लोगा । साहारणाण दोसट्ट-पुग्गला निविसेसाणं ॥ ८५॥
व्याख्या-मोहनीयकर्मणो यावन्मात्रा स्थिति सागरोपमाणां सप्तविकोटाकोप्या तावन्माना 'चादराणां' सामान्यतः
पर्याप्तापतिल्पाणां पृथिवीजलाग्निवायुकायिकानां पृथक्, वनस्पतेः पृथक् भणनादवसीयते, एपामेन सूक्ष्माणामसङ्ख्येय-
लोकांकाशप्रदेशातल्या कापस्थितिः । साधारणानां यादरसूक्ष्मपर्याप्तापर्याप्तविशेषणनिरपेक्षाणां द्वौ साधों पुद्गलपरावत्तौं
फायस्थितिरिति गायार्थः ।। ८५ ॥ फादाचित्तगुणानां सम्भवेन सातत्येनावस्यानकालमाह-
१ नोय. २ तयोः ३ तयोः । 'जुगतित्वं.प वनस्पतेः प्रत्येकत्वस्य साहारकरवस्य.प.प्रतिप्समय इयत्काल
स्थितिः प्रतिपादिता अनुगतिस्वातिक
॥२५॥

·सासणमीसाओ हवंति, संतया पलियसंखड्गकालो । उवसामगउवसंता, समयाओ अंतमुहत्तं ॥८॥ व्याख्या-सास्वादनाः सम्यग्मिध्यादृष्टपश्च सन्तता' अव्यवच्छिन्ना, पल्योपमासख्येयभागमा कालमुत्कष्टनः एकानेकविकल्पोत्पपया विनश्यन्तोऽपि इयत्काल भवन्ति, स्वगुणस्थानमशून्य कुन्तिीत्यर्थः, जपन्यतः सास्वादनाः समय- कमितरे अन्तर्मुहूर्तमित्ययमेककालः । तुशब्दादुपशामनयोग्या अपूर्वकरणाः, बादरमुक्ष्मकपाया उपशान्तकषायाश्च जघन्यतः समयमेकं स्वगुणस्थानमशून्यं कुर्वन्ति परतो विनश्यन्ति देववनोत्पद्यन्ते, उत्कृष्टतोऽन्तमुत्त स्थिखा गुणान्तरं व्रजन्ति, तत्प- रता श्रेणीशून्यतया भान्पमिति गाथार्थः ॥८६॥ खवगा खीणाजोगी, होति अणिचावि अंतरमुहत्तं । नाणा जीवे तं चिय, सत्तहि समएहि अन्भहियं ॥८॥ व्याख्या-अपका व दरफपायाणां सूक्ष्मकपायविशेषाणां च । अपिशब्दात् क्षपणाही अपूर्वकरणाः 'क्षीणा'इति क्षीणकपा- यास्तथा अनोगिजिनश्व एते प्रत्येक एकानेकरूपतया स्वगुणेषु ' अनित्या अपि' कादाचित्कभावा अपि, अन्त हर्गमात्र काल सन्तो भवन्ति, नानाजीवसन्ततिमाश्रित्य तदेवान्तर्मुहूर्त प्रथमक्षपकश्रेणीकालं सप्तभिः समपैरम्यधिकं भवति, प्रथम- क्षपकापेक्षया तदभ्यधिक अष्टमक्षपकापेक्षया तदन्तर्मुहुर्तमेव, यतोऽन्तर्मुहूर्चात् सप्तसमयाधिका_तोऽवश्य श्रेणीशून्यतया भाव्यमिति गाथार्थः ॥ ८७ ॥ प्रतिपत्तिकालमाह- एगिदित्तं सपयं, तसत्तणं सम्मदेसचारितं । आवलिया संखंसं, अडसमय चरित्तसिद्धत्तं ॥ ८८ ॥ व्याख्या-'एकेन्द्रित्वं' सततमव्यवच्छिन्नं सदा जीवाः प्रविपद्यन्ते, तद्भावनोत्पद्यन्त इति, 'सत्वं ' द्वीन्द्रियादिभावं,

·सटीक
॥२६॥
सम्पत्रत्वं देशविरनिगुणं चावलिकासमयानां असङ्ख्येयभागमात्रसमयान यावत्पतिपद्यन्ते, तदुत्तरकालमवश्यं व्यवच्छेदेन भा-
ध्यम, सर्वविरति सिद्धत्वं चाष्टौ समायन् सातत्येन प्रतिपद्यन्ते अव्यवच्छेदेनेति गाथार्थः ॥ ८८ ॥
उवसमसेढी उपसंतया य मणुयत्तणुत्तरसुरतं । पडिवळते समया संखेया खवगसेढी य ॥ ८९ ।।
व्याख्या-उपशमश्रेणी उपशान्तवां च मनुज पश्चोत्तरविमानदेवत्वं च जीवाः सख्येयान् समयान् पावरमतिपद्यन्ते,
चन्ब्दात स्तोका मनुजाः यतः सर्वेऽपि सङ्ख्येयास्तेभ्यश्वोचमयतित्त्वप्राप्तेभ्यः एतानि स्थानानि इति । द्वितीयचशब्दात्
क्षयकश्रेणी अष्टावेव समयान इनि गायार्थः ॥ ८९ ॥
वत्तीमा अटयाला, सही यावत्तरी य चुलसीई । उन्नाइ दुअहसयं, एगाइ जहुत्तरे समए ॥ २० ॥
व्याख्या-एकादयो रूपद्धया यावद् द्वात्रिंशजीवा प्रथम(सपक)श्रन्यायसमये लपकन्वं प्रतिपद्यन्ते, न तेभ्योऽभ्पधिकाः
तदुत्तरसमये एकादयो रूपमृद्धया यावदष्टचलारिंशन्न वैभ्योऽप्यधिकास्तृतीयसमये एकादयो पद्धया पष्ठिं यावदेवं चतुर्यसमन्ने
दिसतति यावत् , पञ्चमसमये चतुरशीति यावत्, पासमये पाण्णवति यावत्, सप्तमसमये व्यधिकं शतम, अष्टमसमये एकादयो
रूपद्धया अष्टाभ्यधिकशनपर्यन्ता जीवाः श्रेणी सिद्धलं वा प्रतिपद्यन्ते, वत्परतःप्रतिपचिरेव नास्ति, एते चोत्कृष्टतः सर्वेऽपि
दधिकपद्शतप्रमाणा इति गापार्थः ।। ९० ॥ उक्तं कालद्वारम् । अन्तरद्वारमाह-
गम्भयतिरिमणुसुरनारयाण, विरहो मुहत्तयारसगं। मुच्छिमनराण चवीस, विगल अमणाण अंतमुह।।९१॥
व्याख्या-सर्वेऽपि गर्भजाः संजिनो, ये तु संझिनस्ते गर्भजा गर्भजा वा अस्यार्थस्य सिद्धयर्थमेवमुपन्यासः, गर्भजानां
॥२६॥

·तिरत्रां मनुष्याणां, (अगर्भजानां ) देवानां नारकाणां च चतुर्णामपि प्रत्येक बादशमुहूर्नान्युत्कृष्टतो 'बिरहो 'ऽनरं भवति, सामान्य निर्देशात् सङ्ख्यैयासत्ययायुपां ग्रहणम, देवानां चतुर्भेदानाम, नारकाणां सप्तमेदानामपि, एनच्चान्तरमनेकजीवा-- अयं चतुर्रिधानामपि संशिनां प्रागुत्पनेभ्योऽन्ये दादाभिमुहूर्तरुकृष्टत उत्पद्यन्त पर, जघन्य समयमेकं व्यस्तोचारणादेवा- पगन्तव्यम् । 'उनीसमुहुनाई इत्यादि, यदन्यैरभिहित तत्मत्येकं नरकदेवलोकादिषु, एतत्पुनः सकलगत्याश्रयमिति न दोप सम्म जमनुष्याणां चतुर्विधतिमुहर्चान्, दिनिचतुरिन्द्रियाणामसंज्ञिनां च प्रत्येकमन्तर्मुहूत्त, एकेन्द्रियाणां सदोत्पत्तेरेवान्तरं नास्ति इति गाथार्थः ॥ ९१ ।। उक्त जीवम्यानेप्वनेकजीवाश्रयमन्तरं, नेप्पेबैकजीवाश्रयमतिदेशमाइ- तसवायरसाहारण-असन्निअपुमाण जो हिईकालो । सो इयरार्ण विरहो, एवं हरियेयराणं च ॥१२॥ व्याख्या-सत्वे सागरोपमद्विसहस्रमीनो यः कायस्थितिकाला स स्यावरस्पैकेन्द्रियस्य एकजीवाश्रयो विरहकाला, एकैन्द्रियो मीन्द्रियादिष्पियन्तं फालं स्थित्वा भूयोऽप्यन्द्रियेप्पागच्छनीत्यर्थः । यस्तकेन्द्रियस्योत्कृष्टो व्यावहारिकस्यास- दूल्येषद्गलपरावर्तात्मकः कायस्पिनिकालः स द्वीन्द्रियादिकत्रसविहरकालः । यो चादरस्य फायस्थिनिकालो मोदस्थि- निमाया, समस्यानरकाला । यः सुक्ष्मस्पासङ्ख्येयलोकमान कायस्थितिकालः स पादरस्य चिन्हकालः । साधारणस्य गः गाईदिपुद्गलपरापमान। कायस्थितिकालः स प्रत्येकस्य विरहकालः । या प्रत्येकस्यामङ्ख्येयलोकामासप्रदेशमात्रः फायम्पिनिकाला, स साधारणस्य विरह कालः । योऽमंजिनो असल्येयपुद्गलपरावात्मका कायम्पितिकालः स संमिनो १ पश्चितिमुहतानि.

·सटीक
संग्रह
॥२७॥
विरहकालः । या संशिनः सागरोपमश्चतपृयक्त्तमात्रा कापस्थितिकालः सोऽसचिनो विरहकाला । यो नपुंसकर्यदस्यासयै-
यपुद्गलपरावर्तात्मकः कायस्थितिकालः स त्रीपुरुषवेदयोः विरहकालः। या पुरुषवेदस्य सागरोपमशवपृथक्त्वमात्रा काय-
स्थितिकालः स नपुंसकवेदस्य विरहकाला । एवं ' हरितस्य ' वनस्पतिकायस्य यो विंशति ( असङ्ख्येय) पुद्गलपराय-
तमानः कास्थितिकालः स इतरेषां पृथिव्यादीनां विरहकालः । या पृथिव्यादीनां असङ्ख्येयलोकाकाशमदेशात्मकः काय-
स्थितिकालः स हरितजीवस्यान्तरकालः । एवमेवान्यत्रापि उत्कृष्टतो नेतन्यः । चशब्दाधिक्याजघन्योऽन्तहित्तिकोऽन्यत्र
जपन्यायुभवं स्थित्वा तत्रैवोत्पद्यत इति गाथार्थः ॥ ९२ ॥
आईसाणं अमरस्स, अंतरं हीणयं मुहतो । आसहसारे अच्चुययुत्तर दिण मास वास नव ॥१३॥
व्याख्या-भवनपतिव्यन्तरज्योत्रिप्सौधर्मशानेभ्यश्च्युतोऽमरोऽन्तर्मुहुर्तेन तत्रैवोत्पद्यते, सनत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मलोक-
लान्तकशुझसहस्रारेभ्यश्च्युनोऽमर नवनिर्दिनस्तत्रैवोत्पद्यते । आनतमाणतारणाच्युतेभ्यः च्युतोऽमरो नवभिर्मासैः तत्रैवोत्स-
द्यते । येषकविजयादिम्पश्च्युतोऽमरो नवनिर्वः तत्रैवोत्पद्यते । यतो मनःपर्याप्त्या पर्याप्तस्पाविरतसम्यग्दृष्टेः तत्मभावादेव
फिश्चिदिशुद्धाध्यवसायस्येशानगमनं, नवनिर्दिनः पुनर्मनसो जरठत्वादतिविशुद्धाध्यवसायस्याविरतस्य सहस्रारगमनम् ,
नवमासिकस्यास्मादेवाच्युतगमनाद्देशविरतिरिति । पश्चोत्तरविमानगमनं तु द्रव्यभावचरणप्राप्तौ नववर्षग्रहणादवसीयत इति
गाथार्थः ॥ ९३ ॥
थावरकालुकोसो, सवढे पीयो न उववाओ। दो अयरा विजयाइस, नरपसुवि याणुमाणेणं ॥ ९४ ॥
॥२७॥

·. व्यापा-सर्वस्यानेभ्यरच्युतस्प उत्कृष्टमन्तरं जीवस्प व्यावहारिकस्थावरकापस्थितिकालोऽसङ्ख्येयाः पुद्गलपरावर्चाः, एतदेवापवदति, सर्वार्थसिद्धौ नास्त्यन्तरं, द्वितीयोत्सनेरभावात् । विजयवैजयन्तजयन्तापराजितेपूत्कृष्टता विसागरापमस्थि- तिकवैमानिकेषु स्थित्या तेष्येवोत्पद्यते, नरकेष्वप्यनेनैवानुमानेन जघन्यमुल्कष्टमन्तरमवगन्तव्यमिति गाथार्थः ॥ ९४ ॥ एक- जीवाश्रयगुणान्तरमाह- पलियासंखो सासायर्णतरं सेसयाण अंतमहू । मिच्छरस चे छसट्ठी, इयराणं पोग्गलद्धती ।। ९५ ॥ व्याख्या-जयन्येनापि सास्वादनः स्वगुगं परित्यज्य पस्योपमास इख्येयभागमत्रिण कालेन व्यतीतेन तमेव गुगं मामोति, यतः सम्या चसम्यग्मिध्यालपुभा इयता कालेन मिथ्यावभावन परिणाय्य तत्रैव निक्षेपतः तदुतरकाले भूयाऽध्यापशमिक- सम्यक्त्व प्राप्नोति, तदन्ते च सास्वादनत्य नान्ययेवि भावः । शेपाण्युपशान्तकायपर्यवसानानि दशापि गुणस्थानानि परि- त्यज्य भूयोऽप्यन्तर्मुहुर्तेन पामोति, यत उपशान्तलमपि प्राप्य प्रतिपाति मिथ्यादृष्टित्वं यावदधामोति भूयोऽप्यन्तर्मुहूर्तेन तदेवोपशान्तस्थानं यावत्सास्वादनं सम्यग्मिथ्यादृष्टिं च पिना क्रमेणारोहति, एवं सर्वेऽपि गुणाः प्रत्येकमन्तइ तैन माप्यन्त इति 'उस्कृष्टतस्तु मिथ्यादृष्टिरन्यगुणस्थानेषु सागरोपमाणां पट्पष्ठिादवयं स्पिसा भूयोऽपि मिथ्यात्वमायाति, यतो विरतादयो गुणाः सर्वेऽपि सम्यक्त्वोपलक्षिता, वस्य चोत्कृष्टतः एकजोवे पट्पष्टिसागरोपमाणि स्थितिा, स च सम्यक्त्वगुणो सम्प- मिथ्यात्येऽन्तर्मुहूर्त स्थित्वा भूयोऽपि सम्परवं गच्छति, ततः पट्पष्ठिसागरोपमाणि स्थित्यावश्य मिथ्यात्य (अपकत्यवा) गच्छत्यत एतदन्तरं । शेषाणां सास्वादनायानां उपशान्तान्तानां पुद्गलपरावाद्वै किश्चिदून उत्कृष्टमन्नरं, यत इयता कालेन ·सटीका ॥२८॥ माससम्यक्त्वेनावश्यं सेद्धव्यमिति मावा, क्षीणफपायादीनां प्रतिपाताभावादन्तरमेव नास्तीति गाघार्थः ॥ ९५ ॥ अनेकजी. धाश्रयं गुणान्तरमाह- चासपुहत्तं उवसामगाण विरहो छमास ग्ववगाणं । नाणाजीएसु सासाण मीसाणं पल्लसंखंसी ।। ९६ ।। व्याख्या-वर्षपृथक्त्येनावश्यमुपशामकै योऽपि भाव्यं मागुपशामकैभ्य इति, अपकैस्तु माझपकेभ्यः पद्भिर्मासैरन्यै - व्यप, सास्वादना सम्पम्पिध्यादृष्टिा पल्पोपमासङ्ख्ययभागेऽनीते पागुत्पन्नेभ्यः स चान्यो वावश्यं नानाजीवेभ्यः उत्कृष्टा- नरे पि जवन्यतस्तु एकसमयेन प्रतिपयत इति गाथार्थः ॥ ९६ ॥ सम्माई तिन्नि गुणा कमसो सगचोदपनरदिणाणि। छम्मास अजोगित्तं न कोवि पडिवजए सययं ॥१७॥ द्वारम्॥ व्याख्या-अविरतखगुणं मामतिपरत्कृष्टतोऽन्यः सप्त दिनानि यावत् न कश्चिमतिपद्यते, देशविरतिगुण चतुर्दश.. दिनानि, सर्वविरनिगुणं पञ्चदशदिनानि यावन्न प्रतिपद्यते, तत्परनः प्रतिपद्यत एव । अयोगित्वं तु पड्मासान्यावत् 'सन्त- तम् । अव्यवच्छिन्नं इयन्तं कालं न कश्चित्मतिपद्यते, सततमनवरतं वाऽतीवानागतवर्तमानकालेष्वनेन न्यायेनानरं भवति मिथ्याटेस्तु पल्योपमासङ्ख्येयमागमात्रं उ कृष्टतोऽन्तरं यता-सास्वादनेनोत्तरकाले मिथ्यादृष्टिना भाव्यम्, तस्यान्यगुणा- भावादिति भावः । एतच्च सुज्ञानमेव । जघन्यतः समयमेकं स्थित्वा सर्वेऽपि गुणा भूयोऽपि प्रादुर्भवन्ति इति गायार्थः॥१७॥ गतमन्नरद्वारम्, भागद्वारमल्पवहुवान्तर्गतमेव ज्ञातव्यम् । इदानी भावदारमुच्यते- सम्माइचउसु तिय चउ, उपसमगुवसंतयाण चड़ पंच। चउ खीण अपुव्वाणं,तिन्निउ भावावसेसाणी॥२८॥द्वारम्॥ ) ||२८|| ( ·व्याख्या-अविरतायेषु चतुर्पु गुणस्थानेष्वविरतदेशविरतप्रमवाप्रमत्तारयेषु प्रयश्चत्वारो वा भावा भवन्ति, कथमेतद् ! उच्यते-औदयिकभावस्यैकविंशतिभेदाः, वेभ्योऽविरतस्यैकोनविंशतिर्भवन्ति, लेक्यापटकं गतिकषायचतुष्कं वेदप्रयं अविर- तिसिद्धत्वमिति मिथ्याताशाने न स्तः । देशविरतस्य देवनरकगतिवर्जास्त एव सप्तदश, तिर्यग्गत्सविरविवर्जिताव पञ्चदा प्रमत्ताप्रमत्तयोरिति । पारिणामिकस्य त्रयो भेदा, जीवत्वं भव्यत्वं चास्ति चतुर्णामपि, नास्त्यभव्यत्वम् । क्षायोपशमिकस्या- ष्टादश भेदार, तेभ्योऽविरतस्य मतिज्ञानादिज्ञानत्रयं अचाक्षुषधिदर्शनत्रयं पश्च लब्धयः सम्यक्त्वं चैते द्वादश सन्ति, सर्वदेश- | विरतिमनःपर्यायज्ञानाज्ञानत्रय-तु पड् न । देशविरतस्य देशविरतिसहिता एत एव त्रयोदश, प्रमत्ताप्रमत्तयोर्मनःपर्यायसर्व- विरतिसहिताचतुर्दश, एवमेतेष्येते त्रयो भावाः । औपमिकभाये औपचामिकं सम्यक्त्वं तय क्षायिकक्षायोपमिकयोराचं यदा मोसवीनभूतं सम्भवति, तदा एषां चतुर्थो भावः, पायोपत्रमिकसम्यक्त्वक्षयेण यदा क्षायिकं सम्यक्त्वं भवति, तदा चैपां चतुर्यों भाव। । एवमुपशमश्रेण्या अपूर्वकरणवादरमूक्ष्मरूपायाणामेनदुभयचतुष्कं, फिन्तु लेश्यानां शुक्ललेश्यैव, सूक्ष्म- सम्परायस्य यद्यपि चारित्रान्तरमुच्यते तयापि शायोपशमिकचारित्रान्नाविवर्त्तते,यन उक्तम्- 'लोभाणू वेयंतो जो खल्ल उव. सामगो व खवगो वा' इत्यादि, उपशान्तकपायस्य तु यदा सम्यक्त्वचारित्रे औपशमिके भवता, तदा चत्वारो भाषा, यदा तु क्षायिकसम्यक्त्वं औपशमिकचारित्रं प्रविपद्यते प्रतिपातिययाख्यातं, तदा पनमावा, क्षीणकपायस्य तु पूर्वोक्तास्त्रया सायिकसम्यक्त्वचारित्रभावयुक्ताः, सपफापूर्वकरणादीनां तु क्षायिकसम्यक्त्वभावयुक्ताश्चत्वारः औपचमिकभावाभावादिति । १ 'लोभाणून पेदयन् यः खलूपशामको या क्षपको वा.'

·सटीक
॥२९॥
क्षेपणुगजीवानां भावत्रयं भवति । मिथ्यादृष्टेरौदायिकपारिणामिको सम्पूर्णी भवतः, क्षायोपशमिकस्य तु अज्ञानत्रयं चक्षुरच-
धुदर्शने, दानलामभौगोपभोपवीर्यलब्धयः, एते दन भेदा भवन्ति, न शेपाः । सास्वादनस्यापि अभव्यत्वमिथ्यात्वे विहाय
दोष तौष । सम्यग्मिध्यादृष्टेरतु मिथ्यात्व सम्पग्मिथ्यात्वभावोपगतं उदये भवति, नान्यो विशेषः। सयोग्ययोगिनोरपि भाव-
अयं पायोपशामिफौपशामिकयोरभावादिति, तत्र औदयिके मनुष्पगत्यसिद्धत्ये शुललेल्याप्यायस्य, पारिणामिके जीवभव्यत्वे,
शापिके नवापि सम्पूर्णाः, सम्पपत्यचारित्रे केवलशानदर्शने पश्च लब्धय इति । तुशब्दाजीवस्यानेष्वपि यदेव मिथ्यादृष्टवित्र
नदेव यादशस्थानेषु स्त्रीपुरुषयेदशुभलेश्यात्रयदेवनरकमनुष्यगतिविभावर्ज ययासम्भवं चक्षुर्दर्शनवगै च तथैव मन्तव्यम् ।
संश्यपर्याप्तफस्तु मिथ्यादृष्टिसास्वादनाविरतत्यभावयुक्तो वक्तव्या, संक्षिपर्याप्तकस्तु सर्वगुणस्थानान्तर्गत एवाभिहितो नोच्यत
इति गायार्थः ॥ २८ ॥ उक्त भावद्वारम् । अल्पयहुत्वमाह तच नावजीवस्थानेषु-
पोवा गम्भयमणुया, तत्तो इत्थी उ तिघणगुणिया । वायरतेजपाइय, तासिमसंखेज पचत्ता ॥ ९९ ॥
व्याख्या-सर्वजीपेभ्यः स्तोफा गर्भजा मनुष्याः संशिनस्तेभ्योऽपि तधुवत्यस्त्रियनगुणा-सप्तविंशतिगुणा इत्यर्थी, ता-
भ्योऽपि पादराः पर्याप्तफास्वेजस्कायिका असङ्ख्येयगुणा इति गायार्थः ॥ ९९ ॥
तत्तोणुनरदेवा, तत्तो संखेज जाणओ कप्पो, तत्तो असंखगुणिया, सत्तम छट्ठी सहस्सारो ।। १०० ॥
म्याग्या-तेभ्योऽपि अग्निकापिकेभ्योऽनुत्तरा:-पञ्चीचरविमानवासिनो देवा असख्येयगुणाः, तेभ्योऽपि नवमाष्टम-
सप्तमपष्ठपञ्चमचतुर्थविद्याधग्रेयष केपच्युतारणमाणतानताख्येतु फल्पेषु परिपाटयोचारोचरेणु देवा असहज्येषगणार, तेभ्यो-
॥२९॥

·ऽप्यसङ्ख्येयगुणाः सप्तमपृथिवीनारकाः, तेभ्योऽपि पष्ठयां नारकाः असंख्येयगुणाः तेभ्योऽप्यसयेयगुणाः सहस्रारदेवा इति गाथार्यः ।। १०० ॥ सुफैमि पंचमार, लंतयचोत्धीए बंमतचाए । माहिंद सर्णकुमारे, दोचाए मुच्छिमा मण्या ॥१०१॥ व्याख्या-सहकारदेवेभ्योऽप्पसङ्ख्येयगुणाः शुक्रकल्पनिवासिनो देवास्तेभ्योऽपि पञ्चम्यां पृषिव्या नारका असङ्ख्ये- यगुणास्तभ्योऽपि लान्तककल्पदेवा असङ्ख्येयगुणाः, नेभ्योऽपि चतुर्थपृथिव्यां नारका असङ्ख्येयगुणाः, तेभ्योऽपि ब्रह्म- कल्पदेवा असख्येयगुणास्तभ्योधपि तृतीयपृथिव्यां नारका असङ्ख्येयगुणाः, तेभ्योऽपि माहेन्द्रदेवाः असयेयगुणार, तेभ्योऽपि सनत्कुमारदेषा असइयेयगुणाः, तेभ्योऽपि द्वितीयनरकपृथिव्यां नारका असख्येयगुणाः, तेभ्योऽपि सम्मच्छिम- मनुष्या उत्कृपदमाश्निः असाव्येयसुगर, भरन्तीति माया 2020 इसाणे सम्वत्यवि, बत्तीसगणाओ होति देवीओ। संखेना सोहम्मे तभी असंखा भवणवासी ॥१०॥ व्याख्या-तेभ्यः सम्पूर्छनमनुष्येभ्योऽसङ्ख्येयगुणा ईशानदेवास्तेभ्यस्तद्देव्यो द्वात्रिंशद्गुणाः, ताभ्यो देवीभ्यः सङ्. ग्रुपैयगुणाः सौधम्मदेवास्तेभ्यस्त देव्यो द्वात्रिंशद्गुणा, ताभ्योऽप्यसम्ख्येयगुणा भवनपतयस्तेभ्योऽपि तहेव्यो दात्रिंशद्- गुणा इनि गायायः ॥ १०२ ॥ रयणपमिया ग्वयर-पणिदिसंखेन तत्तिरिक्खीओ। सव्वत्य तो थलपर-जलयर वण जोइसा चेवं १०३ ज्याच्या भुवनपतिदेवीभ्योऽपि रत्नप्रभा नारका असंख्येयगुणाः यवा सर्वेऽपि भुवनपतयस्तेभ्य असख्येयभागमात्रा

·सटीक
संग्रा
॥३
इति, नेभ्योऽपि खेचराः पसिविशेषाः-पञ्चेन्द्रियाः पर्याप्ताः पुरुषवेदोदयिनः अमङ्ख्येयगुणास्तेभ्यस्तावत्यस्त्रिगुणास्ता-
या स्पलचराः सरमादपोऽसत्ययगुणास्तगुवन्या तेभ्योऽपि त्रिगुणास्ताभ्योऽपि जलचरा असख्येयगुणाः मत्स्यमक-
रादयस्तैभ्यरतपुरत्यरिगुणारताभ्योऽपि व्यन्तरदेवा असंख्येय गुणाः, वेभ्यस्तद्देव्यो द्वात्रिंशद्गुणाः, ताभ्योऽपि
ज्योविष्यदेवा असइयेयगुणारतभ्योऽपि नहेथ्यो द्वात्रिंशदाणा, इवि गायार्थः ॥ १०३ ॥
ततो असंख सहयर-संखेनाथलयरजलयर नपुंसा।चरिदितओपणवितिइंदियपजत्त'किंचिहिया ॥१०॥
प्याख्या-असख्ये यग्रहणेऽनुवर्तमाने यत्पुनः फरोति तत्संश्यसविपर्याप्तानपुंसकान् ताभ्योऽसंख्येयान् खेचरान् ख्यापयति
तेभ्यः सघण्ययाः स्थलचरा नपुंसकाः । तेभ्योऽपि जलचरनपुंसकाः, ततश्चतुरिन्द्रियका अपि, ततः पञ्चेन्द्रियाः सर्वे संश्य-
संशिनः पर्याप्तासियेदाः, ते यो द्वीन्द्रियाः पर्याप्ताः फिश्चिदधिकाः, तेभ्यत्रीन्द्रियाः (पर्याप्ता) विशेषाधिका इति गावाः १०४॥ |
अस्संखा पण किंचिद्दिय, सेस कमसो अपज उभयो । पंचिदिविसेसहिया चउतिय बेइंदिया तत्तो ॥१०५
व्याख्याः-' असङ्ख्येयाः पञ्चेन्द्रियाः किश्चिदधिकाः शेषाः क्रमशः अपर्याप्ता इनि, अतः पञ्चेन्द्रिया उभये विशेषा-
धिकाक्षिद्वीन्द्रियास्तेभ्यः' इति पदानि । उभयशब्दः छन्दोवशादस्थाने प्रयुक्तः, पर्याप्ततीन्द्रियेभ्यः पञ्चन्द्रिया अप-
प्तिका असंज्ञिनोऽसंख्येयगुणास्तभ्योऽपि चतुरिन्द्रिया अपर्याप्ता विशेषाधिका:,तेभ्योऽपि अपर्याप्ता त्रीन्द्रियाः विशेषाधिकाः
| तेभ्योऽपि द्वीन्द्रिया अपर्याप्त का विशेषाधिका, तेभ्योऽपि पश्चेन्द्रिया 'उभये' इति पर्याशापर्याप्ताः सर्वे विशेषाधिकाः,
,
॥३०॥

·तेभ्योऽपि चतुरिन्द्रिया उभये, वेभ्योऽपि त्रीन्द्रिया उभये,तेभ्योऽपि द्वीन्द्रिया उभये, विशेषाधिका इति सर्वत्र सम्बन्धीयमिति गाथार्थः ॥ २०५॥ पञ्चत्तवायरपत्तेयतरु असंखेन इति निगोयाओ । पुढवी आज्वाऊ, पायरअपजत्ततेउ तओ ॥ १०६ ॥ पारुपा-दौन्दियोभयेभ्यः वनस्पनिकापिका प्रत्येकाः पर्याप्ता बादरा असङ्ख्येयगुणा, तेभ्योऽपि एरिया एवं चादराः पर्याप्त निगोदा' अनन्तजीवनिकायकाया: असपेपगुणा इत्यथा, तेभ्योऽपि पृषिधम्मुवायुकायिका पादराः पर्याप्ताः यषोत्तमसपेपगुगाः, वायुकायिफेभ्योऽनिकायिका अपर्याप्ता बादरा असङ्ख्येयगुणा इति गाथार्थः ॥ १०६ ॥ वादरतरु निगोया पुढवीजलपाउतेउ तो सुद्धमा । तत्तो विसेसअहिया पुढवीजलपवणकाया उ ॥ १० ॥ व्याख्या-भापता इति अनुवर्तते, अग्निकायिकेभ्यः परपेकातरवोऽपर्याप्ता असख्पेयगुणाः, तेभ्यो निगोदा वादरा आर्यामा असङ्ख्येयगुणाः, तेभ्योऽपि पृथिवीजलवायुफ़ायिका अपर्याप्मा बादरा ययोत्तरं असङ्ख्येयगुणाः, तेभ्योऽपि सूक्ष्मा आर्याशास्सेजस्कायिका असङ्ख्येयगुगाः, तेभ्योऽपि पृथिव्यम्बुवायुकायिकाः सुक्ष्मा अपर्याप्ता यथोत्तरं विशेषाधिकाः, तुश- दाद्विशेषासख्येयप्तख्येयतच्छन्दाः प्रत्येकं सम्बन्धनोयाः, इति गाथार्थः ॥ १०७ ॥ संखेज सुहमपनत्त, तेज किंचिं हिय भूजलसमीरा। ततो असंखगुणिया, सुहमनिगोया अपज्जना ॥१०॥ आपा-धापतिरुवायुभ्यः सङ्ख्ययगुगाः पतिमूनोजस्कायिकाः, तेभ्योऽनि पृथ्वोनलवायु फायिकाः सूक्ष्मा- ·पत्र संग्रह २ द्वारं अप बहुत पर्याप्त पयोचरं विशेषाधिकार, तेभ्योऽप्यसख्येयगुणाः अपर्याप्त सूक्ष्पनिगोदा इति गाथार्थः ॥ १०८ ॥ संपेजगुणा तत्तो, पजताणतया तओऽभव्वा ! पडिवडियसम्म सिद्धा, वणवायरजीवपञ्जता ॥ १०९॥ व्याख्या-अपयतिक्ष्मनिगोदेभ्योऽपि सूक्ष्मपर्यप्तिा निगोदाः सपेयगुणा भवन्ति, तेभ्योऽप्यनन्तगुणा अभव्या, तेभ्योऽप्यनन्ताणाः प्रतिपदिवसम्यादृष्टयः, तेभ्योऽप्यनन्त गुणाः सिद्धा, सिद्धेभ्योऽपि वनस्पतिकायिका बादरा पर्याप्तका अनन्तगुणा इति गायार्थः ॥ १० ॥ किचिहिया सामन्ना, एए र असंख वण अपज्जत्ता । एए सामन्नेणं विसेस अहिया अपजचा ॥ १० ॥ व्यारया-पर्याप्तवादरवनस्पतिकायिवेभ्य एकेन्द्रियाः पर्याशा वादा विशेषाधिया, एत इति नुशब्दादेत एव बादरा वनस्पतिकायिका अपर्याप्त अनन्तरेभ्योऽसख्येयगुणाः, एत एव अपर्याप्ता बादराः (विशेषाधिकार तता) सामान्येनेकेन्द्रिया (चादराः) विशेषाधिकाः पूर्वन्या, इति गाथार्थः ॥ ११ ॥ सुहमा यणा असंखा, विसेसअहिया इमे उ सामन्ना। सहमवणा संखेल्जा पजचा सव्य किंचिहिया ॥११॥ व्याख्या-अप यप्तिा इत्यनुवर्तमानेऽपि भूयः प्रागपाप ग्रहणं सूक्ष्मवनस्पतीनां प्रत्येकत्यभाव शापयति, उतस्ते सुक्ष्मा (अपर्याप्ताः ) वनस्पतिकायिका नियमतः साधारणा अनन्तरेभ्योऽसयेयगुणाः, एन एव सूक्ष्मा अपर्याप्ता एकेन्द्रिया विशेषाधिकाः, अनन्तरे-पा सूक्ष्मा पनसविकायिका पर्याप्ताः सत्यपगुणाः, अनन्तरेभ्यस्व एव सूक्ष्माः पर्यामा एकेन्द्रिया।

·सवाप पूर्वस्या परापापिकास पापापा ।। 1 ॥ पजत्तापजत्ता, सुहुमा किंचिहिय भव्वसिडीया । तचो आयरसुहमा निगोय वणस्सइ जिया तत्तो ॥१२॥ व्याख्या-पर्याप्ताअपर्याप्ताः सर्वेऽपि मूहमा पूर्वोकेभ्यो विशेषाधिकास्तेभ्योऽपि भव्या विशेषाधिकाः, तेभ्योऽपि वादर- सूक्ष्मसकलनिगोदजीवा, जीवाशब्दस्योभयसम्बन्धान विशेषाधिकास्तेभ्योऽपि सामान्यवनस्पतिकायिका विशेषाधिका इति गाथार्थः ।। ११२ ॥ एगिदिया तिरिक्खा, चउगइमिच्छा य अविरहजुयाय । सकसाया छउमत्था, सजोगसंसारि सवेवि ॥११३॥ व्याख्या-वनस्पतिकायिफेभ्य एफेन्द्रिया विशेषाधिका, एकेन्द्रियेभ्यस्तिर्यञ्चो विशेषाधिकाः, तिर्याभ्योऽपि चतुर्गतिमि- ध्यादृष्टयो विशेषाधिकार, तेभ्योऽप्यविरताः, तेभ्योऽपि सकपाया, तेभ्योऽपि छद्मस्थाः, तेभ्योऽपि सयोगिना, तेभ्योऽपि संसारस्थाः (तेभ्योऽपि सामान्पेन सर्वेऽपि ) जीवाः) प्रतिपदं वक्तव्याः, किश्चिदधिकत्वं च क्षपकोण्यादिषु ययासम्म सकपायादीनां भावनीयमिति गायाधः ॥ १२३ ।। उवसंत खनगजोगी, अपमत्तपमनदेससासाणा । मीसा विरया चउ चउ जहुत्तरं संखसंखगुणा ॥ ११४ ॥ व्याख्या-उपशान्तभ्यः सपकाः सयोगिनोऽप्रमत्ताः प्रमत्तास्वारोऽपि यथोचरं सङ्ख्येयगुणा: उत्कृष्टसम्भवे, प्रमत्तेभ्यो खेचरपचेन्द्रियतियग्योनिस्रोभ्यः पयोतचतुरिन्द्रियपर्यन्ताः सपै ययोत संख्येयगुणाः प्रज्ञापनायो प्रतिपादिताः मात्र त्यन्यथेति । अग्रेतनेषु उत्कृष्टपदग्रहादान्यता किंचित्पदमभिमेत स्यात् -

·२ द्वार
अल्प
| बहुता
देशरिना सास्वादनासम्पग्मिध्यादृष्टयोऽविरतसम्यग्दृय एते चत्वारोऽपि यथोचरमसङ्ख्येयगुणा इति गाथार्थः ॥११४॥
उलोसपा संता, मिच्छा निसु गईसु होतिऽसंग्यगुणा । तिरिएसऽर्णतगुणिया, सन्निसु मणुएस संखगुणा ११५
प्याग्या-उरष्टादभागिन एवं यदा सन्नो-भवन्ति तदा तेभ्योऽपि निसपु गतिपु मिथ्यादृष्टयोऽसन्ख्येषगुणा भवन्ति,
तियेणाौ भननगुणाः । संशिपु मनुष्पेषु सङ्ख्पेयगुणाः स्वजातीयाविरतेभ्यो, न सर्वाचिरतेभ्य इति गाथार्थः ॥ ११५ ॥
एगिदिगनुमिपरा सनियरपणिदिया सबितिचऊ । पजचापजत्ता भएणं चोदसग्गामा ॥ ११६ ।।
ग्यास्था-एकेन्द्रियाः गुरूमा सूक्ष्मनामकोदयाद् 'इतरे' तद्विपक्षभूताः, बादरा वादरकर्मोदयिना, 'सैज्ञिनः ' सम-
नस्फा 'इतो ' भगशिनः अपनस्का उभयेऽपि पश्चेन्द्रियाः, द्वित्रिचतुरिन्द्रिया स्वस्वनायकमोदयिनः एते सप्त पर्याप्तका, एत
पा सम अपर्याप्तका, अपर्याप्तनामकोदयाइव्स्यपतिकाः, पर्याप्तनापकर्मोदपिनो यद्यपि करणापर्याप्तकास्तथापि पर्याप्त-
कचन्द्रष्टव्याः, एनानि चतुर्दश स्थानान्यखिलजीवसद्गाइकाणीति गाथार्थः ॥ ११६ ॥
संशिपर्याप्तकस्य भूपधनुर्दश मैदानाह-
मिच्छासासणमिस्सा, अविरयदेसा पमन अपमत्ता । अपुवयायरसुहुमोवसंतखीणा सजोगियरा ॥ ११७ ॥
पाण्या-पिम्पादृष्टि, सास्वादनः, सम्परिपथ्याष्टि, अविस्तमम्यग्दृष्टि, देशविरतः, अपत्यतिः, अपमनपतिः ।
निचिरपूर्वकरणो वाऽनिचियादरो [य] मल्यापायः,उपशान्तकपायः, क्षीणकपायः,मयोगी,भयोगी, कपायशब्दलोपादिति
समामाणी, " भीपापपत्ये, निणोदिन ना असहरणा। सदहणाऽगिय मिना, विपरीयपम्पणा जा य॥ १ ॥
॥२२॥

·संसपकरण जैपि य, जो तेस अगायरो पयत्येसु । तं पंचविहं मिच्छं तईसी मिच्छादिष्टीभी ॥२॥ उनसमभद्धाएँ ठिमी मिच्छमपत्तो तमेव गंतुमणो । सम्मं आसायंतो सासायणगो मुणेयवो ॥ ३॥ जह गुडदहीणि विसयायभावरहियागि होति मीसाणि । भुंजतस्स तहोभयदिडीए मीसदिहीउ ॥ ४ ॥ तिविहेवि हु संमते, योषावि ण विरति जस्स कम्मवसा । सो अविरओ त्ति भगड़, देसो पुण देसविरईए ॥ ५॥ विगहाकसायनिद्दासदाइरओ भवे पत्तोति । पंचसमिओ विगुनो अपमनाई मुगेयवो ॥ ६॥ अपुर्व अपुर्व, जहुत्तरं जो करेइ ठिइखंड । रसखंड तम्पायं च सो खलु अपूतकरणोति ॥ ७॥ विणियति विसृदि, समयपविद्वावि जत्य अण्णोणं । तं तु णियहिट्वाण विवरीयमओ य अनियही ॥४॥ थूलाण लोभखंडाण वेयंतो वायरो मुणेययो । मुहुमाण होवि बहुमो, उपसतेहिं तु उपसंतो ॥ ९॥ खीणमि मोदणीए खीणक- साओ सजोगि जोगाणं । होइ पउत्तो सत्य उ, अपउत्तो होनि उ अजोगी ॥ १० ॥ इति गाथार्थः ॥ ११७ ॥ १ जीयादिपदार्थेषु, जिनोपदिष्टेषु याऽश्रद्धा । श्रद्धाऽपि च मिथ्या, विपरीतप्ररूपणा या च ॥१॥ संशयकरणं यदपि प, यस्तेष्वनादरः पदार्थेषु । तत्पश्चविधं मिथ्यात्वं, तदर्शनी मिथ्याष्टिस्तु ॥२॥ उपशमाद्वायां स्थिती, मिथ्यात्वमप्राप्त- स्तमेव गन्तुमनाः । सम्यक्त्वमास्वादयन, सास्वादनो ज्ञातव्यः ॥३॥ यथा गुडदधिनी, विशदात्मभावरहिते भवतो मिथे। मुन्नतः(म्यादः)स्तथोभयदृष्ट्या मिश्रदष्टिस्तु ॥५॥ विविधेऽपि खलु सम्यक्त्ये स्तोकापि न पिरतिर्यस्य कर्मवशात् । स अविरत इति मण्यते, देशः पुनर्देशयिरत्या ॥ ५॥ विकथाकपायनिद्राशब्दादिरतो अवेत् प्रमत्त इति । पञ्चसमित त्रिगुप्तोऽप्रमत्तयति। गनियः ॥६॥ अपूर्व अपूर्व यथोत्तरं यः करोति स्थितिराण्डम् । रसखण्डं तद्घातं च म खल्पपूर्वकरण इति ॥७॥ विनियतते विदि ममश्मविष्टा अपि यमान्योन्यम् । तत्तु निवृत्तिस्यानं, विपरीतमतश्चानिवृत्तिः ॥ ८ ॥ स्थूलाँल्लोभखण्डान् घेदयन् बाद होतयः । मुश्मान् भवति सुक्ष्म उपशान्तेस्तुपान्तस्तु ॥९॥ क्षीणे मोहनीये क्षीणकषायः सयोगी योगेपु भवति गुमना , अत्री मयति त्ययोगी ।। ॥

·कर्म
प्रकृतयः
तेरस विबंधगा ते, अद्वविह पंधियवर्ष कम्म । मूलुतरभेयं ते साहिमो ते निसामेह ।। ११८ ।।
व्याख्या-अत एतेभ्यो गुणस्थानविशेषेभ्या त्रयोदश 'विन्धका विविधमनेकपकार विशेषेण वा वन्धका विवन्धकार,
अयोगी तु यन्धहेत्वभावादयन्धक इति, बन्धव्य पुनरष्टविधं कर्ष, तस्य कर्म गो मूलभेदानुतरमेदांश्च साधयामः तान् शृणुत'
निशामयत, हे लोका ! इति गायार्थः ॥ १२८ ।।
॥ समाप्तं द्वितीयं द्वारम् ।। ७००
॥ अथ तृतीयं द्वारम् ॥
उक्तं द्विवीयं बन्धकद्वारम् ॥ अधुना तृतीयं बन्धव्यद्वारमभिधातुकाम आह--
नाणास देसणरस य, आवरणं वेयणीय मोहणीयं । आउय नाम गोय, तहतरायं च पपडीओ ॥ ११९ ॥
व्याख्या-मानस्य दर्शनस्य वावरणं पंदनीय मोहनीयं । आपुष्क नाम गोत्रं तथान्तरापं च कृतयः' इति पदानि ।
पदार्थस्तु-शायन्ते जीवादयः पदार्या येन तज्ज्ञानं, तस्यावरणं ज्ञानावरण, त एव दृश्यन्तेऽवलोक्यन्ते येन तदर्शनं तस्यावरण
दर्शनावरणं, शानदर्शनयोविशेषसामान्यरूपो विशेषः, विद्यतेऽस्ति सर्वसंसारिणां अनेकार्थवादातूना संसारिभिरनु-
भूयते चेति वेदनीय, मोहयति सदसद्विवेकविकलान् प्राणिनः करोनीति मोहनीयम, चतुर्गतिसमापन्नः प्राणी स्थानान स्था-
नान्तरमेति यदद्यात् तदायुः आयुरेव आयुष्फम्, नरमयत्ययममध्यमोनमा गतिषु माणित पहीकरोनीति नाम, गांभापत्र
॥३॥

·इति गोत्र, शुभाशुभां वाचमुचारणकालानन्तरार्धमतिपत्तिजनकत्वात्पालयनीतियावद्, गूयते शुभाशुभता पाणिनां यद्ध- शाचदा गोत्रम्, अन्तर व्यक्यातं तस्यायः हेतुर्यत्तदन्तराय, दानाद्यनुभवतो विषातरूपतयोपतिष्ठने यत्तदन्तरायं, प्रयमः पकारः समुचये, द्वितीयत्त्ये कारार्थः, एवमष्टौ प्रकृतयः इत्युक्तं भवति, तपाशब्दः पूर्वाचायक्तिकपोपन्यासमदर्शनाया, उत्तरत्रोचरसतिभंगनादिह मूलमकृतयो मन्तव्या इति गाधार्थः ॥ ११९ ॥ उत्तरमकृतिसयामाह--- पंच पर दोषिण अहा-वीसा चरो तहेव पायाला। दोन्नि य पंच प भणिया, पपडीओ उत्तरा चेव ॥१२॥ व्याख्या- पञ्च नव द्वषष्टाविंशतिचत्वारः तथैव द्वौ चत्वारिंशत् द्वौ च पञ्च, भणिताः प्रकृतय उत्तरायैवेति । पदानि । पदार्थस्तु-यथासङ्ख्येन ज्ञानावरगीयस्य पञ्चोनरभेदाः, दर्शनावरणीपस्य ना, वेदनीयप वी, मोहनीयस्य अष्टाविंशनिर्भ- दा, आयुष्कस्य चत्वारः, नाम्नो याचसारिंशदं, गोत्रम द्वौ, अन्तरायस्य पञ्च, तथैव भगिना उत्तरकिरयो येन क्रोणा- भिहिता मूलमकृत्य इति योजना, प्रथमच कारः सर्वपकवीनां प्रत्येकम सङ्ख्येयव्यक्तिरूपाएका, द्वितीयपकारो नाममंग उत्तरभेदानामप्युनरभेदसंसूचका, तृतीयच कारः साचयार्थः। ततश्च एवमेवैताः प्रकृतयो भणिताः, नान्यथेति गाथार्थः ॥१२०॥ तानेवोत्तरभेदान् वक्तुकाम आइ- मइसुपभोहीमणकेवलाण आवरणय भवे पढमं । तह दाणलाभभौगोव-भोगविरियंतराययं चरिम ॥१२॥ व्याख्या- मतिश्रुतावधिमनापर्याय केवलानामावरणकं भवेत् प्रथम, तया. दानलाभभोगोपभोगवीर्यान्तरायेक चर- ममिति पदानि । पदार्थस्तु-आवरणशब्दा प्रतिभेदं सम्बन्धनीया. प्रथाणिनि न ताmments M ·पत्र संग्रह Pree प्रकृति सोलस कसाय नव नोकसाय सणतिगं च मौहणीयं । सुरनरतिरिनिरयाऊ सायासायं च नीउ ॥१२३॥ न्याया-पोडश कपायाः नव नोकपायाः दर्शनत्रिकं च मौदनीयं । सुरनरविर्यानरकायूंषि सातासातं च नीचोच्च'. इति पदानि । अपटना वा-पोडश व पायाः कपायमोहनीयं, नव नौकाया-नोकपायमोहनीय, द्वितीया चकार। समुथपे, फपाया नोकपायाच चारित्रमोहनीयमिति वाक्यशेपः, प्रथमा? चकारः पुन:शब्दार्थः, 'दर्शनत्रिकं पुनः दर्शनमोह- नीयं भवति । कप:-संसार तरयायाः-प्राप्तयः कायाः क्रोधमानमायालोमाख्याः, ते च प्रत्येकं चतुर्दा भवन्ति, अनन्तानु- पन्ध्यमरयाख्यानमत्याख्यानावरण सञ्ज्वलनाण्याः अनन्तकालमतिप्रभून कालमनुबन्धमुदिताः पूर्वन्तीत्यनन्तानुवन्धिनः, न विद्यते प्रत्याख्यानं यदुदये तेऽप्र यास्यानय पायाः,प्रत्याख्यान मर्यादयाऽऽवृप्वन्ति ये ते प्रत्यास्यानावरणास्ते सर्व विरति आवृण्व- ति,न तु देशविरतिमिति भावः । सम्यक सर्वविरतिरुपचारित्रत्रयाविनाशेन व्वलन्तीति सञ्ज्वलना, अविशेपितकपायग्रहणे चसारो मूलभेदा वा पश्चविंशतिर्वा सर्वत्र मन्तव्याः, नौशन्दो देशमतिघे, ततः सम्पूर्ण कपायकार्यकरणक्षमा न भवन्तीति नोकायाः । चकारोऽनुकार्यसूचका, नोकपाया द्विविधाः हास्यरत्यरतिशोकमयजुगुप्सा इति हास्यादिपट्कम , पुंस्त्री- नपुंसका इति वेदत्रयं, एतच पश्चविंशतिभेद चारित्रमोहनीयमिति । मिथ्यात्वं सम्पमिथ्यात्वं सम्यक्त्वमेवं त्रिविधं दर्शन- मोहनीयम , एवमष्टाविंशनिविध मोहनीयं भवति । एवं व्याख्यात कश्चिदाह- प्रथम दर्शनमोहनीयस्यैवोपशमः क्षयो वा पथा- चारित्रमोहनीपस्येतिकृया तेनैव यमेणोपन्यासो घटते, नान्यथेत्यत्रीच्यते-चारित्रमोहनीयप्रकृतयः प्रतिपयमानचारित्राणां प्रतिपनिवचारित्राणां वाऽप्राप्तचारित्राणां च सर्वजीपानां सर्वा अपि अभिहितममाणा भवन्ति, दर्शनवयं तु नैवम्, यतोऽनवाप्त- ·- सम्परत्वानां मतिपतितसम्यक्त्वानां च केपाश्चिन्निध्यात्वमेव भवति न नित्यं दर्शनत्रयमिति, अस्पार्थस्य ख्यापनार्थमित्य- सुपन्यासः । अन्यत्र-शायोपशमिकसम्परखचारित्रयोस्तु केपाश्चि जीवानां युगपत् माप्तिधेष्यते, अतो न दोपः । पड्विंशविविध मोहनीय ज्ञापितं चैवं भवति । आयुष्कशनः मत्येकं सम्बन्धनीयः, ततश्च सुरायुष्कं नरायुष्फ निर्यगायुप्फ नारकायुष्ममे चायुःकर्म चतुर्भदं भवति, अस्य चै क्रमोपन्यासोऽभिमतः प्राधान्याद्, अन्यया भणने प्रयोजन वाव्यम् ! 'सात' सुखं आल्हा. दरूपम्, 'असातं ' तदेव विपर्यस्त दुःखरूममेव वेदनीय विभेदं, आह-यद्येवं ततः सातासातयोरभावेन तत्परमाणुक्षये सिद्धानां सुखदुवाभावः, तेषां चात्यन्तिकं सुखमिष्यते, तच पापाणल्यानां न घटने, अत्रोच्यो-ननु ते मानेव सुर्ख, यतस्त- दषौगलिकं, यच पौगलिके तत्परमार्थतो न सुखं, सुखाभासमेव तत्, यतो यदेव दुःखनमकं तदेव मुर्ख पनिभाति, न च तत्सुख परमार्थतो, दुःखशमनहेतुत्वात्, एतदेव भाव्यते-यथा.कवित् क्षुद्वेदनाचा मोदकादिभिर्देव्यैः तदुपरामं कर्तुमा- रभते, तस्य च तैमोदेकादिभिः स्तोकै रसनोपकृतं दुःख प्रभवनि, किश्चिच क्षुदेदनोपशपो, न च तत्सुखं, प्रभूत्र तैः शुद्धदनो- पनमा स्यात् न च तत्नुखं, नहिचिकादिकृतं दुख तु भवत्येव, क्षुद्वेदनोपशमप्रमाणैरपि तैस्तदुपशमो भवति, न व तत्सुखं, उद्गाणायासकृतं तु दुःखं भवत्येव, देदनोपशमसमयाव सततं क्रमेण व्यवस्थिताः,प्रायः प्रकोपसमयथोचरकाले, अतोऽत्र संसारे दुःखमेवानुवई, न सुत्र,तनामुखाभासनेव नसरमार्थाः, अन्यैरप्युक्तम्- 'सायासापाभावे न सुही सिद्धत्ति केइ मनंति। तं नो में पोग्गलिय विवस्लपडिगारहेडमपं ॥१॥ अकपनकारियजायं, साविअरजवसिप अनिच्छिपयं । में सिद्धाण सरूवं तमेव सुह-. १"मानामातभाये न सुखी सिद्ध इति केचिन्मन्यन्ते तन्न यत् पौद्गलिकं विपक्षप्रतिकारदेतुमयम् ॥ १॥ अकृत.

·कर्म मक
तयः
॥१६॥
पाहु भापरिया ॥२॥ "ग्राम्यगुसे मुग्धसंज्ञा, येगापि भवति मन्दबुद्धीनाम् । तदपि युधैः परिकथितं, दुःखपनियातमात्रमिति
॥१॥" 'पापामारो न मुई नाइपि ण सुझाइ जाई सोयाति । भोत्तुगऽसुहाई (दुद्दाई) मुहाई जाई ताई चिप गुहाई
॥ १॥"। उचमजानि प्रशस्यता पूज्य चोबैगों, नदिपरीत नीचैो, आइ- यो ततः सङ्गमकादिभिरममा
अपमानः क्रियमाणैरपि बईमानतीर्थाधियोः कथं नीचेगोंनोदयो न भवति ? उगमजानिसम्पन्नानामपि सिंहहंसादीनां
फयमुनोदयो न गातीगि, भौयवे, यदि गुरूरूगोंदयपशगैरधोगामिभिरप्रशंसादि क्रियते "जे जत्तिया उ हेक भास्स'
इत्यादि पूर्व सफल कुनिः भूगरतः फोन नोर्गो गोदय इति ! हादौनामुत्तपजाति पेऽपि हीनगतिवा-
'बीगोंद्रोदय इप्पो नारशाणामित्र, देवानां तु सर्वपापपीष्यते उचैर्गोत्रं, उनमानित्वात् , मनुनानामुपयोर गुदयो
भानि, मध्यमगनियादसाधारणक्रियाविशेषाच, प्रकृतिव्यत्यासोऽपि घटन एवात्रीि। भाइ-समय नगा घेदनीय पिशाय
कस्सान्मोहनी यस्योपन्यासः क्रियते? अगोच्यते-पोहनीयभणने पातिकर्मचनुष्फमव्यवच्छिन्नयुक्तं भरति, नत्तये च केवलज्ञान:
दर्शनमाप्तिरेतद् ज्ञापितं भवति । यद्येवं ततस्तदनन्तरं चेदनीयं किमिनि नाभिशेयते अगोच्यो-नसकृत्या सहोतान्त्यसको
गोमतिः क्षयमुपयानि, चग्यममये वेदनीयेन सह गोत्रं सामस्त्येन तुल्यप्रकृतिलाइ स यात्वतः स्वस्थान विहायकनाभिहित
मकारितमजतं सापपर्ययसितं अनिच्छितकम् (इच्छातिकान्त); यत् सिद्धानां स्यरूपं नदेव सुपमाहुराधार्याः ॥२॥"२
"दुगाभापो न मुऐ तान्यपि न सुपानि यानि (पौद्गलिकाति) सौम्पानि । मुस्त्याऽमुखानि ( दुःपानि ) सौरव्याति
यानि ताम्पेय मुगानि ॥१॥
ये याषन्तस्तु देतपो भयस्य ॥ ४॥ नो।
॥३६॥

·. पेयगोत्रे । पुनरप्याह-यया सातं शुभमादायुक्तं तयोर्गोत्रमपि तिमिति नोक्तमित्युच्यते-उपान्त्यसमये नोर्गोत्रस्यैन क्षयः, अतस्तदेव प्रयममुक्तं, सातासातपोस्त्वनिषमा, अतः शुभमादावुकमू, एपमन्येऽप्यर्या बन्धोदयादिगताः स्वयुद्धपोत्नमभणने वाच्या, अले विस्तरेणेति गापार्थः ॥ १२३ ॥ नामोचरणकृतीरभिधानुकाम आह- गहजाइसरीरंग, पंधण संघायणं च संघगण । संठाणवण्णर्गधरस-फासअणुपुन्विविहगगई ।। १२४ ॥ ध्यागा-गतिनागिशरीराज पन्धनं सातनं च संहननं संस्थानवर्णगन्धरसस्पर्शानुपूरों विहायोगतयः, एता गत्यादयः चतुर्दश पिष्मकृतयो नाम्नोऽभिदिता इति गायाः ॥ १२४ ॥ अगुगलहू उपधार्ग, परगाउस्तासआययुजोों । निन्माण तित्यनाम, चोइस अढ पिंडपत्तेया ॥ १२ ॥ प्यारूपा-भगुरुलघूपपातं परापानोच्यासातपोगोन निर्माग गोर्थनाम, चतुर्पशाष्टौ पिण्डममेकाः, पगास(गेनना आ- चामतुर्दश पिहिमानयोऽष्टौ भत्रेमास्मिता इति गायाः ॥ १२५ ।। तसपागरगण्यत्तं परोय थिरं सुभ प नायो । सुस्सरसुभगाइज जसकित्ती सेयरा वीसं ॥ १२६ ॥ पाएमा प्रसादरपप्ति पर स्थिर भुन जातव्यम् । मुसरसुभगादेगं यशाकोणिः सेतरा विंशतिः । प्रसा- यो दश गरा निगलना भपि दारिशतिः ॥ १२६ ॥ "गका नापोगपागपो द्विपत्यारिंदात्, पिण्डमकनिमभेदानाए- ·द्वार कर्मभक- तयः ॥रा गइयाइयाण भेया, घउ पण पण ति पण पंच छरछौ । पणदुग पणचन्दुग, पिउत्तरभेय पणसही ॥ १२७॥ व्याख्या-'गत्यादिकानां भेदायनुप्पश्च पश्च विपश्य पश्च पट पट्क । पश्च द्विकं पञ्चाष्टौ चतृ दिकं पिण्डोत्तरभेदाः पञ्चपष्टि- रिति पदानि । पदार्थस्तु गायाचतुष्टयस्यापि (उच्यो -गतिरेवादि-सां चतुर्दशानां पिण्डप्रकृतीनां ता गत्यादयस्तासां यथास- दख्येनेते प्रभेदा द्रष्टव्याः । गतिनाम चतुधिं सुरनरतियग्नरगतिभेदाद् , गमनं गनिः । एकद्वित्रिचतुष्पञ्चेन्द्रियजातिभेदात् पापा जाति, जननं जातिः । औदारिफक्रियाहारकजसकार्पणभेदात् पश्चया शरीरं, भीर्यत इति शरीरं । औदारिकाङ्गो- पाई वैक्रियागोपाझं आहारकालोपाइपिगि त्रिश्या अनोपाझं । औदारिकौदारिकबन्धनं चैक्रिपवैशिययन्धनं आहारकाहारक- बन्धन नजसने नसबन्धन कार्यकार्मणयन्धनं, औदारिकशरीरशुद्गलानां औदारिकैः पुद्गलैः सद्ध संश्लेषः पाषाणयोर्वज- पनेरेनि पञ्च-रा बन्धन । एवमौदारिफपुद्गलानां औदारिकषुद्गलैः सह मुस्लिष्टपन्धिसञ्चयकरणं यनः काष्ठयोरिव स साना, स च शरीरभेदात् पञ्चधा द्रष्टव्यः । संहनने पद विधं, वजेऋषभनाराचं मयमं, ऋपभनाराचं द्वितीय, नाराचं वृतीयं, अर्द्धनाराच चतुएं, कीलिका पञ्चमं, छिनानि-अन्तरितानि पुष्टानि अस्थीनियेन प्रभवना तच्छिन्नष्ट पष्ठं संहननं, तानि चा- स्पिरिन्यासविशेषतो भवन्नि, रिसंहो य होइ पट्टो' इत्यादिप्रतिपादितत्वाद्, आह-यक्षेत्र विकलेन्द्रियाणां संहननोदयोऽस्थ्य- भावेऽपि कथं भवतीत्युन्यो-गोऽयमस्थिचिन्यास विशेषोऽभिहितोऽसौ बलमकर्षख्यापको भवति, अन्ययोभयग्रहपदकीलिका- स्थिपन्चे सति गानसकोच विकाशाभावा सम्भाव्यते, अतः पिपीलिकादीनां सदसच्यानां याप्यस्यीनि न सम्भाव्यन्ते तथापि फाययलमधिकृत्य संहननमुच्यते, पथाऽस्थिरागापेऽपि अल्पपला पुरुषोऽसंहननोऽथवा शतादीनां द्वीन्द्रियाणामपि दृश्यन्त १ पातराणि'२ पापमय भवति पट." ॥१७) ·॥३८॥ महाम: दयाहापानिवार्य पुलावधतिशया भनुभूयन्ने वचीकरनाम, एता गावापुग्नोसिरिः नापसमाप इति । 'उसी उनने' सिनामोश्यावसा, नाद्विपसनागोदपात् स्याराः, गादर कमोदर हादरा, न पुगीरपैर, पा पिन्सुर कापिकानामसदएपपजीपाना अरोरपिष्टो दृष्टिगोगरमापात्प को चादरनामोदपिन रा बाइराः, गविक्षनामोदयात् कला, समात्युचितपशिलब्धियोग्याः पर्याप्तकाः, गद्विपक्षनामोदयादाप्तिकाः रापदेवरे समोरमौदारिकौलियादा- रमान्पारन ग्यास पदयायोरेन नबन्येकनाम, यापासुनरमनजोतेरपेकसौदारिक शरीरं व्यास गरगाधारणनाम, स्पिरनाप कर्मोदयात् विग्याणि जीवनामहापानानि पानि, अस्पिरनामौदगाइस्विरागि, शुभनामोदयात् भान्पोपाहा. नि शिरोहस्त्यस्यानि, पनामम्मीद पादशुमान्यगोपाहानि पस्तिपादकल्पानि, सुपरनामोदपाजीपानां देरासरकल्प सरो भवति, दुम्परनामम्मोदयात् पादोदूकपरकारमा सरो भवति, सुभगनागोंदपाइपकारशिपारदिनोऽपि मनमियो भवनि, दुर्भगनायोदयादमा अपि शनानियो भानि, आह चोदक:-"सुपगभगाग फम्मा-गुदपेशी न विजए (विरोमोम) नर पिगला । नमोऽपि , मुभगे न समजणवानहो होइ ॥ १ ॥" उच्यते-नालाईया भेया उदगपिसेरोण मध्यपण । नाकालापरिमग होति पित्री अप्पियो गाऽपि ॥१॥ अणुकरपि पपूर्ण भो हु पिभो वस्रा गुभगनाएगी। उपगारफारगोजी न कथा दुव्यागारगदए ||२|| सुभग्दोऽशिशु कोई, सिंगो भारान दुभगो गारि। मापा सहोरामा गद्दा अभयाण नित्ययरी ।। ३ ।। पादेयनाम कमदियाइ नायगाग्यो भाति, अनादेयकदियादग्राम्य पायो भानि, आप गोरा " दोपवि एषाशुदओ जुगर्व पञ्चकवसिद्धिमा सिद्धी । ज तल्लपि हु भणिय, करोति एशो न उण भण्णो ॥ १ ॥" उच्यते 5x था ·संग्रह कर्म मह तपः ॥३९|| -- विसयं नरहा जाणे जसकित्तिनामं तु ॥३॥ एता विशतिर्यंतखसादयो दश दश स्यावरादयश्च,त्रसादिचतुष्क स्थिरादिप मूक्ष्मा दित्रिक एमादयोऽन्तर्गणास्तु उभयत्रावगन्तव्याः, एवं च त्रिणवनिनांगोत्तरमकृतयो भवन्ति । तृतीयगायाचकोरोऽन्याचार्य- युत्तरनामप्रकृतिशतख्यापकः, तब पञ्चदशभेदयन्मनतो भवति, इति गाथार्थः ।। १२७ ।। बन्धोदयसत्मकृतिसहख्याजनिनसम्मोहापनोदायाह- ससरीरंतरभूया, बंधणसंघायणा उ यंधुदए । वण्णाइविगप्पावि हु, बंधे नो सम्ममीसाई ॥ १२८॥ व्याख्या- स्वशरीरान्तर्भूता बन्धनसलातास्तु बन्धोदये वर्णादिविकल्पा अपि हु बन्धे नो सम्यक् वमिङ्ख' इति पदानि । पदार्थस्तु-' स्वशरीरान्तर्भूताः ' स्वशरीरान्तर्गना बन्धनसङ्घातनप्रकृतयो द्रष्टव्याः, फिमुक्तं भवति 1-औदारिफशरीरग्रहणे औ- दारिकबन्धनसातनमकृतयोऽपि गृहीता एवाविनाभाविवाद् द्रष्टव्या, एवं सर्वशरीराणाम् । बन्धयोदयय बन्योदयस्तसिन, | सुशब्दो विशेषणार्थः, किं विशिनष्टि ?-तेषां स्थित्युदयबन्धकाला सवारीस्तुल्या ज्ञेयाः । वर्णादीनां विकल्पाः वर्णविकल्पा:- वर्णगन्धरसस्पर्शविकल्पास्तस्मतिभेदाः पोडश बन्धोदयं पति ध्रुवत्वाद् वर्णगन्धरसस्पर्शप्रहणे गृहीता एव दष्टम्पाः,अतो द्वाविंश- त्यधिक शतमुदये भवति, बन्धे तु सम्ययत्त्वपिधे अपि नो भवनः, यतः परिणामपरिणत्या तदेव मिथ्यावं त्रिधा परिणमपति बन्धेऽतो विंशत्यधिकं शतं, शेपप्रकृतीनां निरर्थकत्वादुच्चारण न क्रियते, हुरिति निपातः स चाधिकार्थसूचका, शुभाशुभमक- तिविवसायां चतुर्विंशत्यधिकं शतं भवति, नच्चाव्यक्तवर्णादिचतुष्टयस्य शुभाशुभस्यद्वैविध्यारमेन भवति इति गाथार्थः ॥१२८॥ १ 'यन्धोदयं प्रति ध्रुषत्वात्तेऽपि पोडश प्रतिभेदा गृहीता पथ प्रथव्याः ॥३९॥ H का

·संग्रह
॥४॥
ध्रुव
पन्ध्यादि
प्रकृतयः
सुगमाः । शानान्तरायदशफमपि सुगगर, चक्षुरचक्षुरवधिवलदर्शनमिथ्यासमिति पञ्चदश घातिकर्मभकृतयः, एवं सप्तविंशतिः
नित्योदया ध्रुवोदयाः ! उक्तशेपा अध्रुवोदयास्त्रिनवतिः प्रकृतया, ताश्च सुगमा, आह-उदयमाश्रित्य द्वाविंशत्युत्तरं शतम-
भिक्तिम् , कस्मान्छेपाः पञ्चनपतिः प्रकृतयो न भवन्तीत्यत्रोच्यते-सम्यक्त्वसम्यग्मिथ्यात्यो मभूतजीवदयाभावाम्पिच्या-
त्वमधिकृतं, तोष मिथ्यात्वावयवभूतयोरप्रधानतात्र विवक्षिता ततत्रिनवविरेव शेषाः, इति गाथार्थः ॥ १३४ ॥
सर्वघातिप्रकृतीरधिकृत्याह-
फेवलियणाणदंसणआवरणं पारसाइमकसाया । मिच्छत्तं निदाओ, इति वीसं सव्यघाईओ ॥ १७ ॥
व्याख्या-फैबलिकज्ञानदर्शनावरण द्वादशाघकपाया गिथ्यात्वं निद्रा इति विनिः सर्वधानिन्य' इति पदानि । पदार्थ-
स्तु-केवलज्ञानदर्शनयोरावरणे, अनन्तानुबन्ध्यमत्याख्यानमत्याख्यावरणाख्या आधा द्वादश कपायाः, मिथ्यात्वं, निद्राः,
सामान्यग्रहणाद वचननिर्देशाविंशतिसयानिर्देशाच पञ्चनि, घातिकर्मचतुष्कान्तर्गता विशत्युत्तरप्रकृतयः सर्वचाविस्वरूपा
मन्तव्याः, इत्यनेन प्रकारेण वक्ष्यमाणेनेति गायायः ॥ १३५ ॥
सर्वयातिनान्नः प्रयोजनमाह-
सम्मत्तनाणदसणचरित्तघाइत्तणाउ घाईओ । तस्स देसघाइत्तणाउ पुर्ण देसघाईओ॥ १३६ ॥
व्याख्या- सम्यक्त्वज्ञानदर्शनचा स्त्रियातित्याद् घानिन्यः तच्छेपा देशयातित्वात्पुनर्देशपाविन्य' इति पदानि । अर्थ-
घटना त्येवम्-पिथ्यात्वं प्रयमापायाः सम्पक्खोदयस्य सघात कुर्वन्तीति सर्वघातिन्या, एवं केवलज्ञानस्य केवलदर्शनस्य च
॥४२॥

·वदापरणे,लायोपशमिकदर्शनप्रकर्षस्य निद्राः, देशचारित्रस्य द्वितीयकषाया,सर्वविरतिरूपचारित्रस्य तृतीयकषायाः सर्वघातिना, अत एता विंशतिप्रकृतयः सर्वधातिन्यः । तासां शेपाः तच्छेपा।, घातिकर्मचतुष्टयमकृतिभेदानां पश्चचत्वारिंशत्ममाणानामुक्त- शेपाः पञ्चविंशतिभेदाः देशघातिसाद्देशयाविनो भवन्ति । पुनःशब्दस्त्वयातिकर्ममकृतीनां इन्वव्याभावात् स्वरूपतया अघाति- खाद् घानिद्वारं विधा सूचयति, अथवा द्वितीयास्यान्यथा व्याख्या-तेषां सम्यक्सादीनां प्राप्तच्यापेक्षया शेपलक्षणस्य घातिन्यः तभावाद्देशघातिन्यो भवन्ति, किमुक्तं भवति ?-पतिश्रुतावधिमनःपर्यायज्ञानचक्षुरचक्षुरवधिदर्शनसम्यक्त्वदेशविरतिसर्वविरति- चारित्राणां पुनशब्दाधिश्यादानलाभभोगोपभोगवीर्याणां च देशघातं कुर्वन्तीति देशयातिन्य इति गायार्थः ।। १३६ ॥ अतस्ता एक वक्तुकाम आह- नाणावरणचउर्फ, दसणतिगं नोकसाय विग्धपणं । संजलण देसपाई, तइयविगप्पो इमो अन्नो ॥ १३७ ॥ व्याख्या-'ज्ञानावरणचतुष्कं दर्शनत्रिकं नोकपाया विघ्नपञ्चकं सज्वलना देशघातिनस्तृतीयविकल्पोऽयमन्य' इति पदानि । पदार्यस्तु ज्ञानावरणमकृतिभिः स्वोदयमाप्ताभिः शानचतुफस्य विद्यमानस्य देशविघातः क्रियते, एवं स्वस्सविषयवाधक- मकृत्युदयेन दर्शनत्रिकदानादिपञ्चकम्प, नोकपायसञ्चलनः सम्यक्त्वदेशसविरतिचारित्राणि देशखण्डितानि क्रियन्ते, सर्व- पात्यपातिभिन्नोऽयं तृतीयविकल्पोऽन्य इति गाथार्थः ॥ १३७॥ परावर्चमानद्वारमधिकृत्याह- १ " तयोः केयलशानदर्शनयोः शेषहन्तव्यस्य तच्छेशहन्तव्यस्य देशघातित्वादेशघातिन्यो भवन्तिः" क.

·-
ध्रुव
पन्ध्यादि
मरुनया
॥४२॥
नाणंतरायदंसणचउक परघायतित्थउस्सासं । मिच्छभयकुच्छघुव पंधिणीउ नामस्सऽपरियत्ता ॥ १३८ ॥
व्याख्या-ज्ञानान्तरायदर्शनचतुर्फ पराघातवीयोंच्छासं मिथ्यात्वमयजुगुप्सा ध्रुवबन्धिन्यो नानोऽपरावर्ता' इति
पदानि' पदार्थस्तु-ज्ञानान्तराययोः सामान्पनइंशात्पञ्च पञ्च 'दर्शनचतुष्क' चक्षुरचक्षुरवधिकेवलदर्शनावरणरूपं, पराघात-
तीर्थहरनामोच्चासमकृतयः, तथा मिथ्यासमयजुगुप्सा नामधुवयन्धिन्यो नव पूर्वोक्काः, एवमेकोनर्निशत्सख्यास्त्वपरावर्च-
मानाः, शेषा एकनवतिसङ्ख्या उदयं वधं चाधिकृत्य परावर्तमानस्वरूपा इति गाथार्थः ॥ १३८ ॥
पञ्चममशुभद्वारमपित्याह-
मणुपतिगं देवतिर्ग, तिरियाऊसास अद्वतणुयंगं । विहगइवण्णाइ सुभ, तसाइ दस तित्वनिम्माणं ॥ १३९॥
चउरंससभआयव-परघायपणिदिअगुरुसाउचं । उन्नोयं च पसत्था, सेसा पासीइ अपसत्था ॥ १४० ॥
व्याख्या-' मनुष्य त्रिकं देवत्रिक तिर्यगापुरवासाटतन्वनं विहायोगनिवर्णादिशुभं प्रसादिदश तीर्थनिर्माण ॥ चतुर-
सर्पभातपपराघातपञ्चेन्द्रियांगुरुलघुसातोचं उद्योतं च प्रशस्ताः शेपा द्वयशीतिरमशस्ता' इति पदानि । पदार्थस्तु-गत्यानु-
पूायुरिति निकं, तच्च मनुष्योपलक्षित देवोपलक्षितं च, तिर्यगायुरुच्यासोऽष्टौ-शरीरपञ्चकं तदोपालनिकमिति, विहायो-
गतिवर्णादिचतुर्फ, शुभ, प्रसादयो दश, 'तस वायरं' इत्याभिहिता एक, तीर्थकरनाम निर्माणनामेति प्रथमगायोक्ताः
त्रयस्त्रिंशत् ॥ चतुरस्त्र संस्थान वर्षभनाराचसंहननं, आतपनाम पराघातपञ्चेन्द्रियजात्यगुरुलघुसातवेदनोयं उच्चैोत्रमुयोतं
चैता नव, सर्या अपि द्विचत्वारिंशत्यकृतयः शुभसंज्ञाः । शेषाः घशीतिप्रकृवयो अशुभार, वर्णादिचतुष्कं शुभविशेषगाद-
| ॥१२॥

·शुभं च प्रामम्, चः समुचये इति गापाः ॥ १३९ ॥ १४० ॥ उक्तानि पश्चापि द्वाराणि समतिपक्षाणि । विपाकमधिकृत्य हेतुविपाकिन्यश्चतुरिंधास्ता अभिधानुकाम आइ- आया संठाणा संघयणसरीरअंगउनोयं । नामधुवोदयज्वपरघापं पत्तेयसाहारं ॥ २४१ ॥ उदइपभावा पोग्गल-विवागिणो आउ भवविवागीणी। खेत्तविवागणुपुत्री जीवविवागाउ सेसाओ॥१४२॥ व्याख्या- आतप संस्थानानि संहननशरोराङ्गोयोतं नामधुवोदयोपपातपराघातं प्रत्येकसाधारणं औदायिकभावाः, पुद्गलविपाकिन्या, आयूंषि भवविपाकीनि, क्षेत्रपिपाकिन्य आनुपूर्व्यः, जीवविपाकिन्यः शेषा' इति पदानि । पदार्थस्तु- आतपनाम संस्थानसामान्यग्रहणात् पट्सस्थानानि एवं संहननानि पडेव,भुवोदयान्तर्गततैजसकार्पणव नि त्रीणि शरीराणि, तदोपाहानि च उद्योवनाम नाम्नो ध्रुवोदयाः पूर्वोक्ता द्वादश, 'निम्माणपिरायिर' इत्पादि, उपयातनाम पराघातनाम प्रत्येकसाधारणनामेति पत्रिंशन्नाममकृनय औदपिकभावानुगताः पुद्गलविपाकिन्पन्न द्रष्टव्या।। आयुपत्रास्रोऽपि प्रकृतयो भरविपाकिन्यः । क्षेत्रविपाकिन्यत्रततोऽप्यानुपूर्व्यः । शेपा विंशत्युत्तरशतमधिकृत्य पट्सप्ततिमहनयो भवन्ति, कर्य ? पत्र- चत्वारिंशत् घातिकोत्तरमकृतयः, सातासाने उचीत्र नी: त्रसादित्रिकं स्थावरादित्रिक मुस्वरचतुर्फ दुःखरचतुर्फ गतिचतुष्कं जातिपश्चके रिहायोगतिहि उच्छासनाम वीर्यवरनामेनि, जीवविपाकिन्य इनि गाथाइपार्थः ॥१४१ ।। १४२ ।। नाममनीनां पुदूगरिपाफियेनारिकताना पमझेनौदयिकभारत्यमभिदिन, भनोऽनवाधिकारेण मनपातीनां गया- सम्भव भावानमिधातुकाम आइ-

·संग्रह
॥४३॥
ध्रुव
वन्यादि
मकृतयः
मोहस्सेव उपसमो खाओवसमी चउण्ह घाईतें । खयपरिणामियउदया अहण्हवि होति कम्माणं ॥ १४३ ।।
व्याख्या-'मौड्स्यैवोपशमः, क्षयोपशमश्चतुर्णा घानिना, क्षयपारिणामिकोदया। अष्टानामपि भवन्ति कर्मणा मिति
पदानि । पदार्थस्तु-मोहनीयस्यैवोपशमभायो, नान्येषां कर्मणाम,क्षायोपशमिकभावश्चतुर्णी घातिकर्मणामेव, नाघातिकर्षणाम् ।
क्षयपारिगामिकौदपिकभाषाः अष्टानामपि भवन्ति, मूलपकृतिग्रहणे बाहुल्पेन तदुत्तरप्रकृत्यो गृहीता एवेति गाथार्थः ॥१४॥
अमी भावा यया भवन्ति तथा भावयितुकाम आह-
सम्मत्ताइ उवसमे, खाओवसमे गुणा चरित्ताई । खइए केवलमाई, तबवएसो उ उदईए ॥ १४४ ॥
व्याख्या-'सम्यक्त्वायुपशमे क्षयोपशमे गुणाधारित्रादयः क्षायिके केवलादयः तद्व्पपदेशस्त्वौदपिके' इति पदानि ।
पदार्यस्तु-मोहनीयस्योपशमभावे सति औपशमिकसम्यक्त्वसर्वविरतिरूपौ गुणौ जीवस्य प्रादुर्भवतः, घातिकर्मणां क्षयोपश-
मभावे सति चारित्रादयो गुणा मादुर्भवन्ति । आह-ज्ञानदर्शने परित्यज्य चारित्रादयो गुणाः किमित्यभिधीयन्ते ? उच्यते-
ज्ञानदर्शनयोसद्भावेऽवश्यभावित्वज्ञापनार्थ, घातिकर्मप्रकृतिषु च कामुचिदपि क्षयोपशमभावाभावशापनार्थं च चारित्रादयो गुणा
अभिहिता, तत्र मविज्ञानावरणादिक्षयोपशमे सति पत्यादीनि चत्वारि ज्ञानानि, चक्षुर्दर्शनावरणादीनां क्षयोपशमे सनि
दर्शनत्रयमेवमन्तरायक्षयोपशमे सनि दानादिपञ्चलब्धयो भवन्ति । मिथ्यालमयमरूपापक्षयोपशमे वेदकसम्परत्वे, द्वितीयकपा-
यक्षयोपशमे देशविरविचारित्रं, तृतीयकषायक्षयोपशमे सर्वविरविचारित्रमिति चारित्रादयो गुणाः । तुशब्दो विशेषणार्थ:, किमत्र
विशेषपवि-एतासां त्रयोदशानां प्रकृतीनामुपशमेन क्षयेण वा औपचामिकाः क्षायिका वा सम्यक्त्वादयो गुणास्तन्नावविशिष्टा
॥४॥

·भवन्नि,नरमाधान्याच्छेपप्रकृतीनां तन्नावानुगामित्वममधानतां च विशे..ति,केवलज्ञानदर्शनावरणनिद्रीसुक्षायोपशमिकभाव एव नास्तीति च, क्षायिकमाये सति केवलज्ञानादयो गुगा भवन्ति, ज्ञानावरणक्षये केवलज्ञान, दर्शनावरणसये केवलदर्शनं, मोह- नीयक्षये क्षायिकचारित्रं, अन्तरायक्षये दानादिपञ्चलब्धयो भवन्ति, अघानिकर्मक्षयेऽपगतसर्वव्यपदेशो भवति, वर्णादिगुण. रहित इत्यर्थः । औदयिकभावे सति तास तासु प्रकृतिषु उदयप्राप्तासु नव्यपदेशः औदपिकभावाभिव्यक्तिर्भवनि,, यया मय- लज्ञानावरणोदये अज्ञानी चेदनीयोदये सुखी दुःखी चा नामोदये नररूपश्चेन्द्रियसबादरपर्याशादीनि अभिधानानि, एवं मोह- नीयोदये फोधो मानोत्यादयः पुरुषाभिव्यक्तयो भवन्तीति गायार्थः ॥ १४४ ।। पारिणामिकभावभावनायाइ- नाणंतरायदसणवेयणियाणं तु भैगया दोण्णि । सादिसपजवसाणोऽवि होइ सेसाण परिणामो ॥१४५ ॥ व्याख्या-मानान्तरायदर्शनवेदनीयानां तु भङ्गको द्वौ सादिसपर्यवसानोऽपि भवति शेषाणां पारिणामिक'इति पदानि । पदार्थस्तु-परिणतिः परिणामः परिणामे भव। पारिणामिको जीवप्रदेशकर्मपुद्गलानां मिश्रीभवनमिति भावा, सत्र ज्ञानातर• णदर्शनावरणान्तरायवेदनीयानां द्वौ भङ्गफी भव्यानधिकृत्पानादिसपर्यवसाना अभन्यानधिकृत्यानाधपर्यवसान इति भाद्वयम्, सादिसपर्यवसान इत्यन्योऽपि चनीयभड़को भवति शेपकर्मणां : तुपन्दो विशेषणापा, झिमन विशेषयति-एषां मोहनीया. युन मगोत्रागा काभिदुतरमनोरधिकृत्यार्य भइफः । मूलमकृतिविपये पूर्वोक्तमेव; यतः-पञ्चेन्द्रियमासौ वैकियषस्य माप्तिः, सम्पासमाप्तौ वीर्थकरनाना, संयपमानौ आहारकद्विकस्य, औपशमिकभावमाप्तौ सम्यक्त्वसम्यग्मिथ्यात्वयोः, मनुष्यद्विको-

·३ द्वार
कर्म
समा
विन्ध्यादि
मक्तयः
गोत्रस्याप्युदलितस्य, आपुतीनां च पर्यायभाविनीनां भवन्पेवाय भङ्गका, यायाधुन्धाभाराच पर्यापभाविसमिति
गापार्थः ॥ १४५ ॥
उदपे फर्मपतीनां क्षयोपशमा सम्मोहननको मन्दपुदीनां तद्पनोदायाह-
उदयचिप अविरलो, खामओयसमो अणेगभेभो नि । जइ भवति तिण्ह एसो पएम उदयमि मोहस्स ॥१४६॥
व्याख्या-'उदप एवाविरुद्ध क्षायोपशमिफोऽनेकमेद इति, यदि भवति त्रयाणां एष प्रदेशोदये मोहनीयस्पति
पदानि । पदार्पस्तु-उदयमासानामेव क्षयोपशमो भवति, यदि भवति, नावश्यंतया स सर्वप्रकृतिषु भवति, प्रयाणां ज्ञाना-
परणदर्शनादरणान्तरायाणां एप क्षयोपशमा, स चानेफभेदा असरख्येयव्यक्तिभिव्यक्तः स्फुट इत्यर्थः, कर्मत्रयस्य ध्रुवोदयि-
वादविरोषः, तदुदयाभाये क्षायोपञ्चमिकभावाभावाचाविरोधः । मोहनीयस्य तु क्षयोपशमः मदेशोदये भवति, यतोऽनन्ता-
नुसन्धिमिध्यात्वानां प्रदेशोदये दर्शनमोडनीयस्य क्षयोपशमः, द्वितीयफपायप्रदेशोदये देशपिरतिचारित्रमोहनीयस्य क्षयोपशमा,
सनीयफपायमदेशोदये सर्वविरविचारित्रमोहनीयस्य क्षयोपशमा, विपाकोदये तु वदभावात् । इतिशब्दाधिषाच्छेपपकृतीनां
विपाकोदये प्रदेशोदये च सपोपशमो भाति, अयमत्र विशेषः अध्रुवोदयित्वात् प्रदेशोदपे क्षयोपशमे तवेशवियानित्वं न
भवति, विपाफोदयायोपशने तु तद्देश्षिपानिन्यो मालिन्यकृतो भान्वोनि गाथार्थः ॥ १४६ ॥ .
प्रकृतीनामौदरिफभावो द्विषा भवनि-शुदाक्षायोपशमिकभावानुगतच, तद्व्यक्तीकरणाय सदकमरूपणामाह-
पउतिद्वाणरसाई, सब्यवियाईणि होति कहाणि । दोठाणियाणि मीसाणि देसघाईणि सेमाणि ॥४७॥
॥४॥
॥४४॥

·व्याख्या-चतुतिस्थानरसानि सर्वविपातीनि भवन्ति, सर्दकानि द्विस्थानकानि मिश्राणि देशपातीनि शेषाणीति पदानि । पदार्थस्तु-चतुःस्थानिकत्रिस्यानिकरसाभ्यां यानि निनानि स्पर्द्धकानि वान्पुदयमाप्तानि स्वहन्तव्यसघातीनि भवन्ति, दिस्थानिकरससकानि मिथाणि कानिचित्सर्वयातीनि कानिचिद्देशघातीनि भवन्ति, शेषायेकस्थानिकरसस्पर्द्ध- कानि सर्वाण्यपि देशघातीनीति गाथार्थः ॥ १४७ ।। निहएसु सन्वपाईरसेसु फडेसु देसघाईणं । जीवस्स गुणा जायंति ओदीमणचक्खुमाईया ॥ १४८॥ व्याख्या-“निहतेषु सर्वघाविरसेषु सदकेषु देशघातिनां जीवस्य गुणा जायन्ते अवधिमनश्चक्षुरादय' इवि पदानि । पदार्थ- स्तु-शुभपरिणामशवेण 'निहतेषु सर्वघातिरसस्पर्दकेषु, देशघातिरसत्वेन व्यवस्थापितेषिति भावः । देशोषयातकानामपि क्षणे २ समयादुत्तरसमये सहारूयातीताशुभरसविभागैर्विमुच्यमानस्येति वाक्याशेपः, एवंभूतस्य जीवस्पावधिमनःपर्यायज्ञानचक्षुर्दर्शना- यो गुणाः 'जायन्ते' अशेषनामजाः मादुर्भवन्ति, किमुक्तं भवति? यदा अवधिज्ञानस्य सर्वयातिरससदकानामुदयस्तदा तद्विषय औदयिक एव शुद्धो भावो भवति, यदा तु देशयातिरसस्पटुकानामुदयस्तदा तदुदयादौदपिकभावो भवति, तथा 'देशाचरणोदये सत्यपि यो हन्तव्यविषयस्य देशमादुर्भावः स क्षायोपशमिको भावः, आइ-पयेवं ततः सर्वयातिपदेशोदषे मोडनीयस्थ कधं सायोपशमिको भाव इत्युच्यते- ते हि मदेशा रसभावेनाप्रधाना यथासम्भवं देशयातिवेंधमानरसान्तर्गताः स्वरूपमप्रकटपन्तो देशपातिरसमाधान्पात् क्षायोपशमिकभावं जनपन्वि, एवं मनःपर्यायज्ञानचक्षुरपधिदर्शनानामपि भावना कार्या, मतिश्रुतज्ञानाचक्षु- 'स्वविषयस्योदयमातानि तानि सर्पघातीनि भवन्ति'क .

·सारे
॥४५0/-
ध्रुव
बन्ध्यादि
प्रकृति
निरूप-
णम्
दर्शनावरणान्तरायमकृतीनां सदैवोदयं पति देशघातिरसस्पर्दकानामेवोदयस्तवो भावय भावितमेव, बन्ध पनि चतुविधानामपि
सम्भवोऽस्तीति गाथार्थः ॥ १४८ ॥
वन्धं पति सर्वमकृतीनां रसस्थानान्यभिधानुकाम आह-
आवरणमसबग्य, पुंसंजलणंतरायपयडीओ । चउठाणपरिणयाओ, दुतिचउठाणाओ सेसाओ ॥ १४९ ॥
व्याख्या-'आवरणमसर्वप्नं पुसंञ्चलनान्तरायमकृतपः, चतुःस्यानपरिणता द्वित्रिचतुःस्थानाः शेषा' इति पदानि । पदार्थस्तु
'आवरण' ज्ञानावरण दर्शनावरणं च 'असर्वघ्नं असर्वघाति मतिश्रुतावधिमनःपर्यायज्ञानचक्षुरचक्षुवधिदशनावरणख्याः सप्त प्रकृतपः,
पुरुषवेदसवलनकपायदानायन्तरायपकृतयौताः सप्तदशापि 'चतुःस्थानपरिणता' एकद्वित्रिचतुःस्थानिकरसपरिणामपरिण-
तास्तत्वरूपवन्ता इति, शेषप्रकृतपत्रिस्थानपरिणता द्वित्रिचतुःस्थानिकरसपरिणामपरिणताः, शेषनोकणयाणां द्विस्थानिकरसो-
दपेनैव देशघातित्व नैकस्थानिकेनेति विशेषपति इति गाथार्थः ।। १४९ ॥
रसदेतूनां विभागमभिधातुकाम आइ-
उप्पलभूमीयालुयजलरेहासरिससंपराएसु । चउठाणाई असुभाण सेसयाणं तु वचासा ॥ १५०॥
व्याख्या-' उपलभूमीवाल्लकाजलरेखासदृशसम्परायैश्चतुःस्थानादयोऽशुभानां शेषकाणां तु व्यत्यासादिति ' पदानि ।
पदार्थस्तु-रेखाशब्दः प्रत्येकं सम्बन्धनीयः, उपलरेखेति पाषाणरेखा, तया मभूतकालोदयव्यपदेशेनाक्तिीवत्वं कपाषाणां पति-
पायते, पापाणरेखासदृशैः कपायैः सर्वासामशुभमकृतीनां चतुःस्थानिकरसवन्धो भवति, आतपशुष्कतडागभूरेखासदृशैः कषाम-
॥१५॥

·नाग्मन्दोदयैः त्रिस्थानिकरसवन्धोऽशुभप्रकृतीनां भवति, रेणुरेखासदृशैः कपायैः मन्दोदयैरशुभमकृतीनां द्विस्यानिकरसबन्यो भवति,जलरेखासदशैः कपापैरतिमन्दोदयैरेकस्थानिकरसवन्धः, तुशब्देन विशेपितखात् पूर्वोक्तानामेव सप्तदशाशुभप्रकृतीनां भवति, न शेषशुभाशुभप्रकृतीनामिति । शुभप्रकृतीनां पापाणरेखासमकपायैः विस्थानिको रसः भूरेखातुल्यैखिस्थानिकः, वालुकाजल- रेखातुल्यैः कपायैवतुःस्थानिको रसस्पकानां बन्धो भवति, व्यत्यासादिति वचनादिवि गाथार्थः ॥ १५० ॥ वस्यैव रसस्योपमामाह- घोसाइनिंबुवमो असुभाण सुभाण खीरखंडुवमो । एगहाणो उ रसो अणंतगुणिया.कमेणियरा ॥१५॥ व्याख्या-'घोपातकीनिम्बोपमोऽशुभानां शुभानां क्षीरखण्डोपमः, एकस्थानस्तु रसोऽनन्तगुणिता कमेणेतरे' इति पदानि । पदार्थस्त्वयम्-घोपातकीनिम्बरसोपमोऽशुभप्रकृतीनामेकस्थानिको रसः तुशब्दविशेपितत्वाद् शापयत्येकस्थानिकरसस्पर्द्धकानि अस- ह-रुपेयव्यकिव्यक्तानि, सर्वजघन्यस्पर्द्धकस्येयमुपमा अनन्तासुर सव्यक्तिव्यतीतासु तदुत्तरसर्दकः, एवं द्वित्रिचतुःस्थानिकान्याय- सद्-रुपेवच्यक्तीनि सर्दकानि, परस्परमनन्तगुणत्वमतो भावनीयम् । शुभप्रकृतीनां एकस्यानिकरसव्यैवाभावाद् विस्थानिकरसा, सर्वजघन्परसस्पदफस्य क्षीरखण्डमित्युपमा, भूयः स्पर्द्धकवृद्धावुत्तरस्पर्द्धकेष्वनन्तगुणा वृद्धिरिति गाथार्थः ।। १५१ ।। द्वारगाथाचकारमूचितं सत्मकवीनां ध्रुवाधुक्त्व भिषानुकाम आह- उच्च तित्यं सम्म मीसं वेउन्चियकमाणि । मणुद्गाहारदुगं अट्ठारस अधुवसंताओ ॥ १५२॥ व्याख्या-'उचैत्र तीर्थ सम्यक्त्वं सम्पमिथ्यात्वं वैकिपषट्क आपि मनुजदिकाहारकद्विकं अष्टादशाध्रुवसत्य' इति पदानि ।

·३ द्वारे
ध्रुव
वन्ध्पादि
| प्रकृति
निरूप-
पदार्थस्तु मुगमताप विवियते-सम्पत्वं सम्पमिथ्यालं चाभव्यानां प्रभूतभव्यानां चन भवति । सम्यक्त्वे हेतौ सत्पपि तीर्थकरनाम
संयमे सत्पप्पाहारकहरीरं नहङ्गोपाङ्ग च कस्यचिद् भवति, कस्पचिन्नेति, उचैत्र 'वैक्रिपषट्कमिनि वैक्रियशरीर तदङ्गोपाङ्गं
देवनाररूगत्यानुपू,एताः सप्त प्रकृतयोऽसम्माप्तरसत्वस्य न भवन्ति, स्थावरभावगतस्य तु उद्वलनप्रयोगेण स्थितिक्षपेण वा असत्यो
भवन्ति, मनुष्पदिकयुक्ता एता चावमिकापिकजीवमध्यगतस्पोरन ल ना मयोगेणासत्यो भवन्ति, देवनरनारकायुप्फाणि तु तेषां
न सम्भवन्त्येव, विषगापुकं वहमिन्द्रदेवानाम् , एवमध्रुवसत्यो, अष्टादश भावनीयाः, शेपं चतुरधिकं शतं ध्रुवसत्यकृतीनां, बन्धन-
सह-पातादिका एतदन्तर्गता एव द्रष्टव्याः, ध्रुवत्वं चासां सम्यक्त्वलाभात् परतः (माक्) सर्व जीवेषु सदैव सम्भवादिति गायार्थः॥१५२।।
उत्त(ल)नप्रकृतिममाणमभिधातुकाम आद-
पदमफसायसमेया गयाओ आउतित्यवनाओ। सत्तरसुव्वलणाओ तिगेसु गतिआणुपुव्वाज ।। १५३ ॥
ज्यारूपा-प्रथमकपायसमेता एता आयुस्तीर्थवाः सनदशौत्तिन्पत्रिकेषु गत्यानुपूर्तापंषि इनि पदानि । पदार्थस्तु-' प्रथम-
कपाया' अनन्तानुवन्धिनः तैः समेताः पूर्वोक्ता अष्टादन आयुष्कतीर्थकरनामवर्जा सप्तदशसङख्या उद्वन (ल) न स्वभावा भवन्ति,
देवत्रिकादयोऽनोच्यते, तत्र द्गतिरानुपूर्वायुरितित्रिकं मन्तव्यमिति गायार्थः ॥ ३५ ॥
दारगापोक्तपदानामथै स्पष्टपन्नाह-
निपहेजसंभवे वि हु भयणिजो होइ जाण पयडीण । यधो ता अधुवाओ धुवा अभयणीयपंधाओ॥५४॥
व्याख्या-"निनहेतुसम्भवेऽपि हु भजनीयो भवति यासा प्रकृतीनां बन्धस्ता अधुवाः, ध्रुवा अभजनीयबन्धा" इति पदानि ।
॥४६॥
॥४६॥

·। पदार्थस्तु 'निज' आत्मीयो यो हेतुः' कारण तत्सम्भवेऽपि तत्सन्निधानेऽपि भजनीयो' विकल्प्यो बन्धा यासां नाः प्रकृतपोऽ- ध्रुवबन्धिन्यो, यास्तु हेवी सत्यभननीयबन्धास्ता ध्रुवबन्धिन्य इति । आह-यद्येवमपिरतिमत्यये सत्यपि सम्पम्मिध्यादृष्टयविरतसम्य- ग्दृष्टिगुणस्थानजीयाः स्त्यानदिविक्रमनन्तानुवन्धिकपायमकृतीच कस्मान्न वनन्तीति, अत्रोच्यते-हेतवो यत्र त्रिविधा अभिहिताः सामान्योक्ताः सामान्यविशेषोक्ता विशेषविशेपोक्ताथ, ते हि यथोत्तरं बलवन्ता भवन्ति । प्रत्येकं च ते बन्धवन्धकभेदाद् देगा। तत्र विस मिच्छविरइ' इत्यायविदोपितस्य सामान्यस्य कर्मणोऽभिहिताः बन्धकहेतुनिरपेक्षाः बन्धसामान्योकाः, बन्धकाना खमी सामान्येनोक्ताः 'चैउपचही मिन्छे 'स्यादि । ये तु 'सोलस मिच्छनिमित्ता.' इत्यादि, ने महतिवन्य पति सामान्यविशेषोक्ताः, . यत . एकपक्षावधारणेन हेतुत्वं • कयमुन्यते, मिथ्यात्वमाधान्येनैव पोडश मध्यन्ते, ननु तासामेव मिथ्यात्वं हेतुः सामान्यहेतुत्वेन सर्वासां भणितत्वात् , एवमविरतिहेतुमाधान्यनय पश्चत्रिशतां क्यः, न तु पचत्रिंश- तामेव, अष्ट्रपष्टिः कपायमाधान्येनैव वध्यन्ते, नतु अष्टपष्टीनामेव कपायहेतुत्वं, योगप्राधान्येनैव सातस्य बन्यो, नतु सातस्यैव योगै- पन्धा, एरमेते कपन्य भतीत्य सामान्यविशेपोक्काः, ये तु 'पंणपन्न ' इत्यभिहितास्ते यन्धकानां सामान्यविशेषोक्ताः, यतो नेकफालं मादुर्भवन्ति सम्पूर्णाः ये तु जीपगुणस्थानेषु, तद्गुणाधिष्ठिता योगपत्येन प्रादुर्भवन्ति, ते 'देस २ नव ना' इत्यादिनाऽ- भिहिताः, नैव विशेषविशेषोक्तः विशेषविशेषोक्ताना 'मिच्छे सोलस पणुवीस सासाणो' इत्यादीनां बन्धो भवत्यैव, अतोऽनन्तानु- १ धनुर्णधारस्य गाथा ।। १ पवारस्य गापा १९ । ३ चतुर्यवारस्य गाया ४।४ चतुर्यद्वारस्य गाया ५। ५ चतुर्यवारस्प गापा ३६ मिप्यारौ पोरश पशपिंशतिः सास्वादने' प्रा. कर्मस्तपे गापा २ -

·थन्धिनां स्थादिनिकस्य चानन्तानुगन्धिनो अविरत्यादिसहकारिकारणमापेक्षा हेतव इत्येवं हेलभावे बन्धाभाव इत्यजसैव द्वारे
सहो। सिद्ध, आह-यौवं ततोऽनन्तानुसन्ध्युदय विनाऽपि पीटमहापीठयोस्तपस्विनोः निर्हेतुकः कथं खीवेदस्य बन्धः संयुनः? यकलं ध्रुन
ग्रामीसुन्दरीभार इति, उन्यते-"बाहुनुबादोः साध्वोर्गुणकोर्चनजनिततीजसलेलशात् । जाता तयोगुरु प्रति लेश्या कृष्णा बन्ध्यादि
तदा तीता ॥ १ ॥ सा चागमेऽपि सिद्धा प्रमत्तगुगवत्तिनां न वोपोऽत्र । तस्या निगृहनात्तन्मायावित्वं तपोक्तिम् ॥ २ ॥
प्रकृति
निरूप-
सज्वलनाऽपि च माया पूर्वनिषद्धस्य युवतिवेदस्य । स्थितिरसद्धि तीत्रां करोति बन्धं विनाऽप्युदिता ॥ ३ ॥ यस्मात्
गम्
स्थितिरसापतः कथितस्तस्या विशुद्धितः समये । तस्मादवश्यवेवं करोति ती रसं तस्य ॥ ४ ॥ नास्ति च त्रिविष्टपाग्रे
ग्रीवेदस्योदयो चरविमाने । नमात्रिकाचितत्यादभूतपोर्मानवे स भवे ॥ ५ ॥ लोकेऽपि सिद्धमेतविगूढदोषस्तथाविधं प्राप्य !
मोटूलन करं द्रव्यं पात्युदय नास्त्यवो दोपः ॥ ६ ॥ अन्यच तयोः समये न क्षायिकदृष्टिता नियमिताऽतः । आपसम्भवाद्
गुगाते बन्धोऽपि न हु दुष्टः ॥ ७॥ इति । आह-योवमपूर्वकरणगुणस्थानायविभागे कतरदेखभाषान्निद्रामचलयोपन्या
भारो नापधुमानुपन्धियोनी तु नहर मपविभागे हास्यरतिभयजुगुप्सानां तदन्तमागे बन्धाभावो भवतीति, अत्रोच्यते,
हुशन्दो विशेषगा, मित्र विनी-देवोस्त योग्योदयविशेषागामध्यभावे प्रकृतिबन्धाभावो भवतीत्येवद्विशेषयति;
अत्र च गुगस्थान के हारत्याशे पापायेन बन्यता प्रतिपत्त याः, यतोऽध्रुवप्रकृतिवन्धे बन्धहेतव उदयविशेषाः
मित्रान सामान्चहेतो, अन्यय अनुभागबन्यपि रसधानानि च स्थानिकादोनि कपापोदयविशेषतोऽभिहितानि, तीर्थंकरा-
४७
हारकायुपामाप स्वहेतूना केचिदुदयविशेषा हेतवो न सर्वऽपोति न्यायान्न दोषोऽयमथवा योगानां मोहनीयोदपविशेषाणां च ॥४७॥

·प्राधान्य वन्धहेतुत्वे नत्वविरतेः, तस्या अपि मोहनीयोदयहेतुलात्, उक्तं चै-'पेवडीपएसबंधा' इत्यादिनेति गाथार्थः ॥१५४॥ उदयं पति प्रकृतीनों हेतून् व्याख्यानयन्नाह- दव्वं खेत्तं कालो भवो य भावा.य हेयवो पंच । हेउसमासेणुदओ जायइ सव्वाण पयडीणं ॥ १५५ ॥ व्याख्या-'द्रव्य क्षेत्र कालो भवश्व भावध हेतवः पञ्च हेतुसमासेनोदयो जायते, सर्वासा प्रकृतीना मिति पदानि । पदा- स्वयम्-द्रव्यक्षेत्रकालभवभावा उदयं प्रत्येते हेतवः, चशब्दात्मकृतीनां क्षपक्षयोपशमोपशमभावांधाङ्गीकृत्य एत एव हेतवः, अन्पच यद्यपि कालं विना ज्वारो हेतवः प्रकृतीनां पृथपृथगवस्थिताना प्राधान्येन निर्दिष्टाः, तथापि समुदिवास्तथाविध संयोगमाप्तावेव हेतुलमईन्ति, एतदेव भावयति-यवो मिथ्यादृष्टिगुणस्थानेऽपि पिण्डभकृतयः परावर्तमानाथ नैककालमुदयं प्राप्नु- वन्ति, न चोदयप्राप्तानामपि वीत्रमन्दादयो विशेषाः, अतस्ते तद्विशिष्टहेतुसम्बन्धेनैव भवन्ति, यच प्रतिगुणं प्रकृतयो व्ययच्छिन्नाः सत्यो नोदयमईन्ति, तदपि जीवस्यान्पयाभवनात्, कालस्य चाभिनवखादप्राप्तपूर्वकत्वं हेतोः मसा गम्पते, अतस्तथाविधहेतुयो- ग्यानामेवोदयो भवति, अतोऽशेषाणामपि प्रकृतीनां समुदितास्तथाविधसंयोगमुपगता एवोदयहेतयो नान्धयेति । एवं हि हेतु- समासेन-सम्बन्धेन सर्वासां प्रकृतीनामुदयो, द्वितीया चकारः समुचये, इति गायाः ॥ १५५ ॥ उदगविषय भवीनां ध्रुवाध्रुवत्वं दर्शयन्नाह- अवोच्छिण्णो उदओ जाणं पगईण ता धुवोदइया । वोच्छिण्णोऽवि हु संभवइ जाण अधुवोदया ताओ १५६/ १ प्रकृतिमदेशबन्धौ। - ·३ द्वारे ध्रुष वव्यादि प्रकृति निरूप- ज्याव्या- भव्यवच्छिन्न उदयो यासां प्रकृतीनां ता ध्रुवोदयाः व्यवच्छिन्नोऽपि हु सम्भवति यासा 'मधुवोदयास्ता' इति पदानि । पदार्थस्त्वयं-जीवकर्मसम्बन्गदव्यवच्छिन्नोऽनुसन्ततो यामामुदितकालं यावदुदयस्ता ध्रुयोदयाः, मतिनिटनो न भवतीति भागः । यासां तु व्यवछिन्नोऽपि विनाशमुपगनोऽपि भूयः प्रादुर्भववि तथाविधहेतुसम्बन्धं प्राप्य ता अवयोदयाख्याः । हु मल्दो विगेरणार्थः, फिमत्र विशिनष्टि ! एतदमाप्तोत्तरगुणानां गृह्यने, अथवा मिथ्यात्वस्य ध्रुवोदयता अप्राप्तोपशमसम्यक्त्व- स्पेरेति, पत उपमुमसम्पालचारित्रमाप्तावसाधारणगुगहेतोरनुदयोऽपीप्यते तदपगमे भूयोऽपि ध्रुवता तथैव स्थिता, न क्षायोपशामि- फसम्यक्पसम्पग्मिथ्यात्वाभ्यां विडन्यते, यतस्तदुदये तस्यैवान्यपापरिणामपरिणतस्योदयो, यतस्ते मतिपतितपरिणामास्तदुदयमेव गन्सन्ति, तपोध नदयपरत्वादिति गरयाणः ।। १५६ ॥ सपात्यगुमशुभवारण्यधिकृत्याह- असुमसुमत्तणघाइत्तणाई रसभेयगो मुणेज्जादि । सविसंयघायणभेएण वा वि घाइत्तणं णेयं ॥ १५७ ॥ अशुभशुभत्यातित्वानि रसभेदतो मन्त्रीयाः, स्वपिपपपातनभेदेन वापि प्रातित्वं ज्ञेयमिति पदानि । पदार्थस्तु-शुभत्वमशुभ- तं च रगविशेषता जानीहि, अशुभविषाफाः कदुरसा अशुभा भवन्ति, शुभविषाका जीवाल्हादपाधान्यजनकाः शुभा भवन्ति, सर्पयातिरसाः सर्वपातिन्यो भवन्ति, देशयातिरसेन देशयातिन्यो भवन्ति, स्वविययातनभेदेन वा घातित्वं ज्ञेयम् , याः स्वविषय सौ निम्नन्ति नाः सांघातिन्यो भवन्ति, यः स्वविषयः सः मागेवाभिहित इति गार्थिः ॥ १५७ ॥ ॥२८॥ ॥४८॥ १४पमपि.

·.. तदेव रसस्वरूपं वस्तुकाम आह- जो घाएइ सविसयं सपल सो होइ सबधाइरसो । सो निच्छिहो निहो तणुओ फलिहम्भहरविमलो ॥१५॥ , व्याख्या-'यो घातपति सविषय सकलं स भवति सर्वपातिरसः, सुगममर्दम, से निच्छिद्रः स्निग्धः दनुकः स्फटिकभ्राहार विमल' इति पदानि । पदार्थस्तु-सर्वघातिरसोनिच्छिद्रो भवति स्फटिकवत् , स्निग्धो हारवननुका सूक्ष्मोऽभ्रपटलवत् , स्फदिका भ्रडारवद्विमला वेति गाथार्थः ॥ १५८ ॥ देशपातिस्वरूपमाह- . देसविघाइत्तणओ इयरो कटकंयलंसुसंकासी। विविहबहुछिद्दभरिओ अप्पसिणेहो अविमलो य॥१९॥ व्याख्या देशाविधातिवादितरः कटकम्बलांगुफसङ्काशः विविधवहुन्छिद्रभृतोऽल्पस्नेहोऽविमलथेनि पदानि । पदार्थस्तु देशयातित्वाद्धेतोरितरों देशघातिरसा फटसदृशो बृहच्छिद्रविवक्षया, कम्बलसदृशो मध्यमच्छिद्रविवक्षया, अंशुकसदृशोऽतिमूक्ष्म- छिद्रविवक्षया, एवं स्वादिविवक्षया छिद्रसङख्याविवक्षया वा व्याख्या कार्या, अल्पस्नेहो वैमल्यरहितथेति गाथार्थः ॥१५९ अधातिसस्वरूपमाह- जाण ण विसी घाइत्तणमि ताणपि सघाइरसो। जायइ घाइसमासेण चोरया चेहऽचोराणं ॥१६० व्याख्या-" यासां न विषयो पातित्वे तासामपि सर्वघातिरसो जायते यातिसमासेन, चौरता चेहाचौराणामिति पदानि । १. ताम्रभाजनपग्निरिछना घृतमिषातिशयेन स्निग्धः द्राक्षायत्तनुफस्तनुप्रदेशोपचितः स्फटिकाभघरयशातीय निर्मला' इतिमल । २ लत्यधिक .

·सहारे
१४९||
ध्रुव
पन्ध्यादि
मकति
निरुप-
पदार्थन-पासामग्यानिकर्ममकवीनां हलव्यपियो नास्ति तासामपि सांघाविरसो भाति, रसस्थानस्सदकान्यधिकृत्य घातिकर्म-
सयोगान् हेनोरिया चौरस्ता भवति चौरसङ्गनेह लोके-अस्मिन् जने, तटियोगेऽसर्पयातिय सनातमेवेति गाथार्यः ॥ १६० ।।
देवपाविधिषण मदर्शपनाह-
घाइपभोरसमेणं मम्मचरित्ताई जाई जीवरस । ताण तणति देसं संजलणा णोकसाया य ॥ १६ ॥
च्याम्या-"पातिक्षयोपशमेन सम्मत्वनारिने ये जीवस्य । तयोर्वन्ति देश सञ्जलना नोकपायाशेति पदानि । पदार्थस्तु-
ग्यातिमोहनीयस्य क्षयोपशमन सम्यायचारित ये नीरस्य तयोर्मालिन्य उन्ति समलना नोकपायाश्रोदगप्राप्ता रिपाकानु-
भानेनानुभूयमाना इति गाथार्थ ॥ १६१ ॥ पराननद्वारमधिकृत्या-
पिणियारिग जा गच्छद पंधं उदप व अषणपगईए । साहु परियत्तमाणी अणिवारेती अपरिपत्ता ।।१६२॥
व्यावपा-पिनिया या गन्छति उन्धमुदय माध्यमकृतेः, सा हु परानिमाना, अनिवारयन्ती अपरायत्त इति पदानि पदार्थ
स्तु-पन्यादयं पा हुगन्दाभिरपादुभयं गा रिनिया-पिनियल्पीन्यस्याः मानेया स्वता गन्यमुदयमुभये गा याति सा परा-
माना, या तु पन्धोदपोभयं प्रति नान्यस्या उपयातं करोति सा अपरावर्गमाना, एतदेव भाव्यते-एकोननिंशत्मकृतयः पूर्गेक्का
गन्चोदयोभषकालेषु नान्यभनेः निरोध कुन्ति, अतोऽपरावर्गमाना इति, पोडश कपायाः पञ्चनिद्राः, पापिलात् याप्येता
एगिनिष्काषा पन्य मति परोपरीन नि तथापि स्वोदय सजानापमत्युदयनिरोधात्परानमाना भरन्ति, स्थिर-
शुभाम्थिरामपठनय याप्युषे न ग्दिा तथापि पन्ध प्रति पानपानाः, शेषा गतीन्द्रियीदारिफादिशरीरालापाइसह-
॥४९॥

·ननसंस्थानानुपूतिपोयोतविहायोगतित्रप्तादिवेदशास्रतिसाता चायपि एताः सानराः पट्याष्ठभकृतया बन्धादयाभ्यामाप परस्पर विरुदाः अतः परावर्तमाना इति गापार्थः ॥ १६२ ॥ विपाक इति व्याख्यानयन्नाह- दुविहा विवागमओ पुण हेउविवागाओ रसविवागाओ । एक्कावि य चउहा जो पसदो विगपेणं ।।१६३॥ व्यागा-दिविधा विपाकतः पुनः हेतुविषाकतो रसविषाकतो, एकैका अपि च चतुर्धा, यतथशब्दो विकल्पेनेति पदानि । पदार्थस्तु-विपाकमधिकृत्य प्रकृतयों द्विषा भवन्ति, हेतुविपाका रसविपाकाय, हेतुप्राधान्येन विषाकनिर्देशो यासा तास्तथा, रस. प्राधान्येन विपाकनि शो यासा तासया, पुनः भूप एकेकाः चतुर्विया भवन्ति,तन हेतुविपाकाः पुद्गलक्षेत्रभाभागभेदागनुविधाः, रसरिपाका अपि चतुतिय करसस्थानभेदाचतुर्विधा एव, कुत एतदवसीयते ? यतो द्वारगाथायां नशब्दो विकल्पेन फर्नाभिप्रेत इति गाथार्थः ॥ १६३ ॥ हेतुविषाक्रमधिकृत्याह- जाज समेघ हे विवागउदयं उति पईभो । ता पश्चिवागसण्णा सेसभिहागाई सुगमाई ॥१६॥ गारगा-या यं समेत्य हेतु विषाकोद यमुपयान्ति प्रकृत, तारा द्विपाकसंज्ञाः, शेषाभिधानानि सुगमानीति पदानि पदानु-पक्षेत्र कालपरमावासाः पन हेतय.. मा ये भिहिताः उदय पति त एवं प्राधान्येन व्यवस्थाप्य सर्वसाधारणकाल- रदिना निर्देश्यन्ते, फर्मयुद्गलद्रक योदपे यासाम कर्मपुद्गलास्तथाविषपरिणामभावे करायमुपेत्योपचपहेतुत्येन यतो वाः पुंद-

·गलरिपाकिन्यः, किमुक्तं भवति-भार्गपुद्गलसाहचरेण कर्गद्रव्यस्य व्यक्तः स्फुटता भवतीति भावः, शरीरादीनां यथाहारोपधभे ३ द्वारे
पनादिभिर्दयते सा प्ररभमिति, क्षेत्रप्राधान्यादुचितक्षेत्रप्राप्तावेव विषाको यासां तास्तथा, एवमुचितभवनासावेव विपाको यासा ध्रुव
ता स्तया, भवनं भावो जीपस्यावस्थान्तरभाषित्वं वद्धतुर्यासां वास्तथा, जीवावस्थान्तरविशेपानासामुदयोपलब्धिर्भवतीति भावः
पन्ध्यादि
प्रकृति
दोपाभिधानानि ध्रुवसत्कर्माधुयसत्कोलनकमत्यादीनि मुगमानि इति गायार्थः ॥ १६४ ॥
निरूप-
एवमुक्त फचिदाह-
भाइरईणं उदओ किं ण भवे पोग्गलाणि संपप्प । अप्पुढेहिंवि किं नो एवं कोहाइयाणंपि? ॥ १६५ ॥
व्याख्या-भरतिरत्याख्दयः किं न भवेत् पुदगलान् सम्माप्य । अस्पृष्टैरपि कि नो एवं क्रोधादीनामपि पदानि । पदार्थस्तु-
कष्टकादिद्रव्य माप्पारनेः सरुचन्दनादि पाप्य रतेः कस्मादिपाकोदयो न भवति, शरीरसंस्थानादीनां पुद्गलविषाकिनीनामिव
अयोन्यते-अस्पृटेरपि पुद्गनैः किं नपोल्दयो न भवति ! अपि तु भवत्येव, यतः पियामियकथासम्बन्धेनापि वदुदयो भवति,
तथाविषजीवस्य संवेदनमित्यतो जीवविपाकिसमेव, अन्यत्र तदुदये शुभाशुभपुद्गलैः सहायं कर्तव्यमेव, नैप नियमो, यथा ।
पुद्गलविपाकिनीनां, एवं क्रोधादयोऽपि भावनीया इति गाथार्थः ॥ १६५ ।।
भवपिपाकमाश्रित्याह-
आउच भवविवागा गई न आउस परभवे जम्हा । नो सबहावि उदओ गइण पुण संकमणत्थि ॥१६६॥
व्याख्या आयुरिख भवविपाकिन्यो गतयः, नायुपः परभवे यस्मानो सर्वधाप्युदयो गतीनामपि, अतो भवविपाकिन्य इत्य:
॥५०॥
॥५०॥

·भिमायः, उच्यते न नैवमेतत् , आयुषः परभवे यस्मात् सर्वथा नोदयः, स्वभावाविष्टत्वात् , गतयस्त्वस्मिन्नेव भवे सर्वाः समेण संवेद्यन्त इति, यतो मोक्षगामिनः शेषाः अपि मनुष्यभवे क्षयं यान्ति, अतो जीवविपाकिन्य एवेति गाथार्थः ॥ १६६ ॥ क्षेत्रविपारुमानित्याह- अणुपुषीणं उदओ किं संकमणेण नत्यि संतेचि । जह खेत्तहेजओ ताण न तह अण्णाण सविवागो ॥१६॥ व्याख्या-आनुपूर्वीणामुदयः किं सड्क्रमणेन नास्ति ? येन वा क्षेत्रविपाकित्वेनोपदिश्यन्ते, न जीवविषाकित्वेन गतिवत् , अनोच्यते, विद्यमानेऽपि सङ्कमे यथा तासां नियतक्षेनमाधान्येन स्वकीयो विपाकोदयो न तथाऽन्यासामतः क्षेत्रविपाकिन्य एव इति गावार्थः ।। १६७ ॥ जीवविपाकत्वमधिकृत्याह- संपप्प जीवकाला काओ उदयं न जंति पगईओ। एवमिणमोहहेड आसज्ज विसेसियं नत्यि ॥ १६८॥ • व्याख्या-सम्माप्य जीवकालौ काः उदयं न यान्ति प्रकृतयः ? । एवमेतत् ओघहेतुं आश्रित्य विशेषितं नास्तीवि पदानि । पदार्थः-जीयकालौ हेतुत्वेन प्राप्य कास्ताः प्रकृतयो या उदयं न यान्ति ! ताभ्यां विना उदयाभावात् , सर्वदा-नयोरव्यवच्छेदादिति भाषः, तस्मात् सर्वा जीवविषाकिन्यो भवन्विति काकुः ? उच्यते-एवमेतद्धेनुसामान्यग्रहणे, विशेपहेतुग्रहणेत्वासां यथा विशिष्टाः द्रव्यक्षेत्रभवाः पुद्गलादिविपाकिमकृतिहेताः एवं नीकालयोरपि विशेषमधिकृत्य जीवविपाकिनीनामेव हेतुत्वमवसेयम्, यतस्तन्नावेऽपि सासामनुदपादिति गाथार्थः ॥ १६८ ॥ रसविपाकमधिकृत्य कथिदाह- केवलदुगरस सुहमो हासाइसु कह न कुणइ अप्पुच्चो ?। सुभगाईणं मिच्छो किलिङओ एगठाणिरसं. १६९।

·संग्रह
||१||
प्रकृति
निरुप.
णम्.
व्याख्या-केवसादिकस्य गुल्मः, हास्यादिषु कथं न करोत्यपूर्वः। सुभगादीनां मिथ्यादृष्टिः लिष्ट एकस्थानिकरसमिति पदानि.
पदार्थस्तु केरलज्ञानदर्शनावरणयोः ममो हास्यादिचतुष्कस्यापूर्वकरणः, 'सुभगादीनां' शुभानां मिथ्यादृष्टिः स चातिकिटः फिमिति
पन्धकाले एकस्पानिकरतं न करोनि न विदधातीत गाथार्थः ॥ ५१ ॥ अत्रोच्यते-
जलरेहसमसाएवि एगठाणी ण केवलदुगरस। जे तणुपि हु भणियं आवरणं सव्वघाई से ॥५२॥
व्याख्या-जलरेखासमरूपायैरपि एफस्पानिको न केवलविकल्प, यतस्तनुफमपि हु भणितं आवरणं सर्वघाति तयोरिति पदानि ।
पदार्थस्तु-जलरेखातुल्पेऽपि.कपायोदये एकस्थानिकरसो न भवति केवलद्विकस्य, यतस्तस्पातितनुकोऽपि सर्वधात्येव रसः पति-
पादितः, हुशब्दस्पावधारणार्थत्यादिवि गाथार्थः ॥ ५२ ॥ पुनरप्पाह-
सेसासुभाणपि न ज खपगियराणं न तारिसा सुदी । न सुहाणंवि हु जम्हा ताणं बंधो विज्झते ॥१३॥
व्याख्या-दोषाशुभानामपि न, यतः साकेवराणां न तादृक् शुद्धिा, न भूभानामपि हु, यस्मात् तासां बन्धो विशुद्धपमान इति
पदानि | पदार्थस्तु-शानदर्शनावरणसप्तकान्तरायपश्चकपुरुषसञ्चलनेभ्यः अन्यासां शेषाशुभानामपि नैवैक (स्थानिक) रसबन्धः हु-
शब्दस्यायधारणार्थत्वात्, यतो-यस्मात्त्रपकेनराणां प्रमत्ताप्रमत्तापूर्वेकरणानां सज्वलंनोदयेऽपि तादृशा शुद्धिनास्ति यतः एक-
स्थानिकरसकरणासामध्ये स्थात्, अनो द्विस्थानिक एव रसः, शुभानामपि स एव भवति जघन्यो नान्यो, यस्मात् शुभमकृतीनां
सिध्यादृष्टी विशुध्यमाने बन्धो भवति, अतिसङ्गिलटे त्वनुमानामिति गाधार्थः ॥ ५३॥ आह परः-
उक्कोसठितिमजसवमाणेहिं एगठागिओ होहीं। सुभियाण तं न ज ठितिमसंखगुणिया उ अणुभागा ॥५४||
॥५१॥

·व्याख्या-उत्कृष्टस्थित्यध्यवसायरकस्थानका भावष्यात, गुमाना वन, यतः स्थित्यसङ्ख्ययगुणा लनुमागास पान
पदार्थः-पैरव्यवसायविशेषैः शुंभमकृतीनामुत्कृष्टा स्थितिर्भवति, तत्सकलेशेन एकस्यानिको रसो भविष्यतीति पराभिमाया,
सुभानां तन भवति, यस्माद्-यतः स्थित्पव्यवसायेभ्योऽसङ्ख्येयगुणा अनुभागबन्धाध्यवसायाः, तुशब्दः विशेषणाय, असङ्ख्ये-
याध्यवसायैरप्पेको स्थितिः समयटद्धावसपेवा स्थितिविशेषाः, एकैकस्थितौ असपेया रसस्पर्धकविशेषाः, एवं हि द्विस्था-
निकरसस्पैवासङ्ख्येया विशेषा भवन्ति उत्कृष्टस्थिती, न त्वेकस्थानिकरस इति गाथार्थः ॥ ५४ ॥
सत्कर्मणः सम्बन्धमाह-
दुविहमिह संतकम्मं धुवाधुर्व सूइय चसदेणं । धुपसंत चिय पदमा जभी न नियमाविसंजोगो ॥ ५५ ॥
व्याख्या-द्विविधमत्र सत्कर्म, ध्रुवाध्रुवं सूचित चशब्देन, ध्रुवसन्त एव मयमा यतीन नियमाव विसंयोग इति पदानि । पदार्थः-
द्विविकल्पं सत्कर्म, भवमभवं च, पत्सर्वसंसारिणाममाप्नोत्तरगुणानां सातत्येन भवनि, तद् भवं, यत्कादाचित्कमावि तदभवं, च.
शब्देन मूचितम्, अनन्तानुवन्धिन उदलितान् असद्भूतान् मत्वा तानप्पभवान् यः कल्पपति तं प्रत्याह-भया एव ते, यतले ग-
मुन्नमपि विसंयोगोऽपि उत्तरगुगाविभूतो न सजीवानामतो भवा, उत्तरगुगकृतं तु सर्वसामप्यभवत्वं, न तेपामेव, सम्प
क्लसम्पग्मियात्वतीर्थकराहारकाणामुत्तरगुणाप्राप्ती सनात एवं प्राप्तगुणान्तमभवा इति गायार्थः ॥५५॥
स्वानुदये सोदये उभयस्मिंश्च बन्धः यतोऽतस्विविधाः प्रकृतपो भवन्ति, ता अभिधातुकामआह-
देवनिरपाउ वेउन्विछ आहारजुपतित्याणं । यंघो अणुदयकाले धुवोइयाणं तु उपम्मि ॥ १६ ॥

·बारे
संग्रह
धादि
प्रकृति
निरूप-
ज्याम्या-देवनरकापुम्वनिपपट्काहारयुगलती नो बन्धोऽनुदपकाले धुवोदयानां तुदये इति पदानि, पदार्थस्तु-देवत्रिकस्य
देग्गनी नरकनिकस्य नरकगना पैक्रियविस्पोभयत्र तोदयो न बन्धस्तासां, केवलप्राप्ता तीर्थकरनामोदयो, न तन बन्धः,
पाहारककरणच्याप्तस्य न पन्धोऽतः एकादशानामनुदपे बन्धः भवोदयानामुदये बन्धो भवत्वादेव भावितम्, तुशब्दविशेषणा-
परेपाणां न्यगीतिपकनीनामुदयेयानुदये वा बन्यो भवति,पश्च निद्राः पञ्चजातयः पट् संहननानि पसंस्थानानि,पञ्चविंशतिः कषायाः
उपपावत्रिकानपोद्योतवेदनीयगोग्रयुग्मानि ४ मनुष्यतिनिक ६ औदारिकविहायोगतियुग्मे ४ प्रसादिचतुष्कमुस्वरादिचतुष्क-
पुग्मानि १६ एतासां निर्यम्मनुष्यगतिस्थजीवानां भववन्धिनीनामुदयपरावर्च उभयं शेषाणां स्वभवयोग्यानां बन्धे परभवयोग्या-
नामान्ये उदपो भावनीय इति गाथार्थः ।। ५६ ।। बन्धोदयव्यवच्छेदः कासाञ्चित्समकं, मथमं बन्धस्य पश्चादुदयस्य अन्पासा
प्रथम उदयस्प पश्चागु बन्धस्पेति व्यत्ययेनापरासामिति त्रैविध्यं प्रकृतीनामभिधातुकाम आह-
गयचरमलोभधुवधि मोहदासरतिमणुयपुविणं । सुहमतिगआयवाणं सपुरिसवेपाण बंधुया ॥१७॥
माख्या-गतचरमलोभध्रुवन्धिमोदहास्परतिमनुजानुपूर्वीणां सूक्ष्मनिकातपानां सपुरुषवेदानां बन्धोदया, व्यवच्छियेते सम-
मेरेत्पुनरगाथायामिति पदानि । पदार्थस्तु. सजलनलोभव॥ अष्टादश मोहनीयधुवा हास्परनिवेदैः सहकविशतिः२१ मनुजानु-
निम्त्यत्रिकातपैः पर्विंशतिः २६ । आसां बन्धोदया समकं तिष्ठतः,कथं ? गुमत्रिकातपमिथ्यारानां मिध्यादृष्टा, अनन्तानुव-
न्धिनां सास्वादने, मनुगानुपूद्वितीयकपायाणा अविरते, हतीयफपायाणां देशविरते, हास्यरतिभयजुगुप्सानामपूर्वकरणे,
सयुलनत्रिकपुरैदयोः यादरे, समं बन्धोदया व्याछियेते इति गाधार्थः ॥ ५७ ॥
॥५२॥

·वोपिछवति समंचिय कमसो सेसाण उक्कमेणं तु । अढण्हमजससुरक्षिग वेऽन्वाहारजुयलाणं ॥ २८ ॥
व्याख्या-व्यवच्छिन्ते सममेव क्रमशः शेषाणामुत्कमेण तु अप्टानांमयशःसुरत्रिकवैक्रियाहारकयुगलानामिति पदानि । पदा-
यस्तु-शेषाणां पडशीतिप्रकृतीनां बन्धोदययोःक्रमेण व्यवच्छेदः, अप्टानामुत्क्रमेण प्रथममुदयस्य पवाद्बन्धस्पेत्यर्थः, भावना-ज्ञाना-
तरायदशकदर्शनषदकं संस्थानपट्र्फ नामधुवोदपा द्वादश, सुखरदुःखरविहायोगत्यौदारिकयुग्मे, प्रत्येकं वनपभनाराचं, उपया-
तचिकं, मनुनायुः सानासावोथायोगिनपकानां प्रकृतीनां अष्टपञ्चाशना, बन्धकातीतेषु क्षीणकपायसयोगायोगिगुणेषु उदयः
अतो
भाविता एव, स्थावरनरफत्रिफजाविचलुफान्त्यसंहनननपुंसकानां दशानामपि मिथ्यादृष्टौ चन्धः सास्वादनदिषूदयः दुर्भगोयोताना-
देववियुक्त्यानमित्रिकनीचसीमध्यमसंहनननतुष्कानो पञ्चदशानां सास्वादनो बन्धकः,अविरतादिषूदपः,अरतिशोकसञ्चलनलोभाः
भाविता एव, एपा पडशीतिः शेपा उत्क्रमेणाष्टानामिति सुरत्रिकवैक्रियदिकायशसा भमत्तादिषु बन्ध, उदयस्त्वविरते, आहारकद्विकस्या.
पूर्वकरणे बन्धः, ममचे उदय. एवं भाव्यमिति गाथार्थः ॥५८॥ सान्तरास्सान्तरनिरन्तरा निरन्तरा इति प्रकृतीनां त्रैविध्यमाह-
पुलपषिणी तित्पपरनाम आउयचउक पावणा। एपा निन्तराओ सगवीसुभय संतरा सेसा ॥ ५९॥
याम्गा-गुरपन्थिन्यः तीर्थकरनाम आयुःचतुर्फ द्वापञ्चाशत् एता निरंतराः, सप्तविंशतिरुभयाः, सान्तरा शेपा इति पदानि।
| pin-gपन्थिन्गा सप्तपचारिंशत्पूर्वोक्तास्तीर्थकरनाम आयुशनुष्कयुक्ता द्वापञ्चाशदेता निरंतराः प्रकृतपः, सप्तर्विशतिरुपया
पाणा सा गान्धराः अरतिदास्पनरफाहारकद्विकान्यसाताशुभविहायोगतिखीनपुंसकातपोयोतकेन्द्रियविकलजातयः,
intfanff Handeeागानि, स्थिरशुभशास्थावरादिदशकं एता एकचत्वारिंशच्छेपा इति गावार्थः॥ ५९॥

·॥५३|| ध्यादि मकृति निरूप- णम् पूगद्विष्टाः सप्तर्विशतिपलवाराह- पउरंसउसहपरघाउसासपुंसगलसापसुभखगई । वेउव्यउरलसुरनरतिरिंगोपदुमुसरतसतिचऊ ।। ६० ॥ पाख्या चतुरसर्पभयाघातोच्छवासपुंसकलसातशुभरवगतपः । पैकियोदारिकसुरनरतियगोत्रहिकमुस्वस्त्रसत्रिकचतुः पदानि, पदार्यस्तु चतुरससंस्थानववर्षभनाराचसंहननपराधावोच्छवासपुरुपवेदपञ्चेन्द्रिपजातिसातश्रुभविहायोगतिरित्यष्टौ, वैक्रियौदारिक- देवनानिषगोत्रटिकादर्श मुस्वरसुभगादेयत्रसादिचतुर्फ एताः सप्तविंशतिरुभयाः सान्वरनिरन्तरा इति गाथार्थः ॥ ६ ॥ अभियानकारणमाइ- समपामो अंतमुह उक्कोसे जाण संतरा ताओ । बंधे हियस्मि उभया निरंतरा तमि उ जहणे ॥ ११ ॥ व्याख्या-समयादनामुहु उत्कृष्टो यासाँ सान्तरास्ता बन्धेऽधिके उभयाः, निरंतरास्तस्मिंस्तु जयन्य इति पदानि । पदार्थस्तु रामपा कालविशेषः तस्मादारभ्य यासां नरन्तर्येणान्तर्मुहूत्तै यावद् बन्धो न तत्परतः उत्कृष्टेनापि, ताः सान्तराभिधानाः, समयादार- भ्याभ्यपिफमसङ्ख्येयकालेनाप्यन्तर्मुहून नैरन्तर्येण या वध्यन्ते ता उभयाः सान्तरनिरन्तरा इति, जयन्येनापिया अन्तर्मुहूत्ते यावद् पश्यन्ते नैरन्तर्पण तृशब्दात् ध्रुववन्धिन्यश्च वा निरन्तरा इति गाथार्थः ॥ ६१ ॥ भय प्रकृतीनां यथार्थमभिधानचतृष्टयमाइ- उदए वाऽणुदए वा धामो अण्णसंकमाओ वा। ठितिसंत जाण भवे उक्कोर्स ता तपस्खाओ ॥१२॥ ध्याख्या-उदयो वाऽनुवयो वा बन्धादन्पसङ्गमाद्वा स्थितिसत्कर्म यासां भवेदुत्कष्टं तास्तदाख्या इति पदानि, पदार्थस्तु ·उदयकालेऽनुभूयमानानां स्वबन्धोत्कृष्टं स्थितिसत्कर्म यासा ता उदयवन्धोत्कृष्टाभिधाना एवमनुदये बन्धादुत्कृष्टं स्थितिसत्कर्म यासा ता अनुष्यबन्धोकृष्टा, उदयेऽन्याभ्या सङ्कमेण उत्कृष्टं स्थितिसत्कर्म यासां ता उदयसङ्गमोत्कृष्टाः, अनुदये सङ्कमेण उत्कृष्ट स्थिति- कर्म यासां ताः अनुदयसङ्कमोत्कृष्टा इति गाथार्थः ॥ ६२ ॥ वा एवाह- मणुगइसार्य सम्म विरहासाईछनेपानुभखाई। रिसभवरंसगईपगुव उदसकमुक्कोसा ॥ ६३ ॥ व्यापा-मनुष्यगतिः सात सम्श्वसं स्थिरादिपद् हासादिषट् वेदत्रयं शुभविहायोगतिः, अपमादिपश्च संहननानि, चतु- रखादिपञ्चसंस्थानानि, उवैगेत्रि, एतास्त्रिशत्मकृतया उपसद्मोत्कुष्टाः, कथं आसां मामुपपस्तानां उदयप्राप्तानां विपक्षभूवा नरक- गस्यसातमिथ्यात्वादिपूरकृष्टस्थिति विधाय भूप उदयमाप्तानामेव पन्चं करोति, वध्यमानासु तामु विपक्षदल सङ्क्रम्यति, यतःशुभानां स्वबन्धन स्तोका भवति, अनुमानामुत्कृष्टा स्थितिः, अतः सङ्क्रमादेवोत्कृष्टा स्थितिरासामत एव तन्नाम इति गाथार्थः ॥ ६३॥ मणुयाणुपुश्विमीसग-आहारगदेवजुयलविगलाणि । सुहमादितिगं तित्यं अणुदयसंकमण उक्कोसा ॥६॥ व्याख्या-मनुजानुपूर्वी सम्पमिथ्यास्त्र आहारकयुगल देवयुगलं विगलेन्द्रियजातित्रिक सूक्ष्मादित्रिकं वीर्थकरनाम एताः त्रयोदशानुदयसङ्गमोत्कष्टाः कथमित्युच्यते? मिथ्याइटिमनुष्यस्य एता अनुदपमाता मिथ्यात्वे नामोत्कृष्टस्थितिकाः मकृतीच बद्धा पावत्याविधो भूत्वा तद्वन्धक इति भावः, नतोऽनुदये सङ्गमयति, अतोऽनुदयसङ्कमोत्कृष्टा इति गाथार्थः ॥६४ ॥ नारयतिरिरलदुर्ग छेवढेगिदियावरायावं । निदा अणुयजेहा उदउक्कोसापराणाऊ ।। ६५ ॥ व्याख्या-नारकतिर्थगौदारिकद्विकानि अन्त्यसंहननमेकेन्द्रियस्थावरातपः निद्रापञ्चकं पताः पञ्चदश अनुदयबन्धोत्कृष्टाः,

·॥ ५४॥
वन्ध्यादि
प्रकृति
निरूप-
पम्
भापुथतुफानिताः शेषाः पछिमतपः उदयवन्धोत्कृष्टा इति, कथमित्युन्यते. मनुष्यादिः ययायोगं मिध्यादृष्टिरनुदय पञ्चदशानां
अष्टस्थिति यन्येनैव करोति, अनुदयबन्धोत्कृष्टा इति। शेषाः पञ्चन्द्रियजातिः, वैक्रियविक, हुण्डसंस्थानं, परायावोच्च्यासोद्योता-
शुभरिदायोगति नाममुपवन्धिन्यो नवास्थिरादिपर, त्रसादिचतुष्कं, नीचासातं, पोडश कपाया, मिथ्यात्वं, ज्ञानान्तरा-
यदशकं, दर्शनपशुपं, एताः पष्ठिरुदयबन्धोत्कृष्टाः, विशेषतः प्रतिप्रकृति कर्मभकृतिः भावनीया, आयुषां परस्परसङ्कमणं नास्ति,
बदमप्यायुदलं न पूर्वपद्धस्पोपचयाय भवति, पृथगवतिष्ठते, अतोनैकेनापि मकारणोत्कृष्टा स्थितिसत्कर्मना भवति, अतः संज्ञाच-
तुष्टपातीतानीति गाथार्थः ॥६५॥
सपायेग्युपयोग्यभिधानद्वयमभिधातुफाम आह-
परमसमगम्मि दलिय जासिं अपणत्य संकमे ताओ । अणुदयवइ इयराओ उपवई हान्ति पपईओ ॥१६॥
व्याख्या-'चरमसमये' अन्त्यसमये, दलं यद् व्यवस्थितं तत् यासामन्यत्र अन्यायु प्रकृतिषु सङ्गमयेज्जीवः परिणाम-
विशेषेण नपेत्, अन्पतिव्यपदेशेनानुभवेद् न स्वोदयेनेति भावः ना अनुदयवत्यः, इतरा याः खोदयेन चरमसमये जीवोऽनु-
भवति ता उदयपत्य इत्यभिधानयद्वयलक्षणमिति गाथार्थः ॥६६॥
• ता एवाभिधातुकाम आह-
गाणंतरापाउग-दसण पज्येयणीयमपुमित्थी । परिमुदपउच्चवेयग-उद्यवई चरिमलोभो य॥६७।।
व्यापा-मानान्तरापायुकदर्शनचतुदनीयास्त्रियः चरमोदयोनवेदका उदयवत्यश्वरमलोभधेति पदानि । पदार्थो यया-
॥५४॥

·वसर स्वभवान्तसमये आयुपा, शानान्तरायदर्शनचतुष्कस्य (करूपाणा) चतुर्दशानां क्षीणकपायान्तसमये, चरमोदयाः नामनवक- मनुष्यगतिः पञ्चेन्द्रियजातिः अससुभगादित्रितये तीर्थङ्करं चेति, उगोत्रं सावमसातं चैतासां द्वादशानां अयोग्यन्तसमये, सज्वलन- लोभस्य सूक्ष्मसम्परायान्ते, वेदकस्य स्वक्षयान्तसमये, खीनपुंसकयोः क्षपकश्रेण्या बादरकपायस्य सख्येयेषु भागेवतीतेषु तदु- दयान्तसमये, स्खविपाकानुभपन यतोऽन्त्यसमयेऽपि भवत्यतः एता उदयवत्यः, यद्यपि सातासातयोः खीनपुंसकयोध अनुदयर- तीत्वमपि सम्भवति, तथाऽप्युत्तमगुणाश्रयणादुदयवतीत्वं ग्राराम्, । शेपं तु चतुर्दशोत्तरशतमनुदयवतीनां, कथ ? नाम्नी नवकर- योदशकवनिता एकसप्ततिः सुशाना नीच!नं च एता उदयगतासु स्वजातीयासु मक्षिप्य परानुभावेनोपान्त्यसमयेऽनुभवत्पयोगीति, एवं क्षीणकपायो निदाय, मिथ्यात्वसम्पन्मिथ्यात्वे तदपि सम्यक्त्वे भरिप्य सप्तकक्षपकोऽनुभवति, अनन्तानुवन्धिनस्तु समकक्षपकः तेषां क्षपणसमये तद्दल वध्यमानासु चारित्रमोहनीयप्रकृतिषु गुणसमेण सङ्क्षिपति, तदनुभाव विधाय उदपावलिकागतं उदयगतासु सङ्गमयति सदनुभावेनानुभवति, तेप्वयं क्षपणविधिः स्थावरसूक्ष्मसाधारणातपोद्योतकेन्द्रियविक- प्लेन्द्रियनारकविकतिद्विकप्रकृतया योदश वध्यमानायां यशकीना, ता अनुदपवतीतदनुभावात्-वद्रसविषाकविषा- यिगुणसमेण सङ्गमयति, तासामुदयापलिकागतं दल नाम्न उदयगतासुच प्रक्षिप्य तद्व्यपदेशेनानुभवति, स्त्यानदिनिकमप्येव दर्शनावरणचतुष्के मक्षिपति, उदयागतं तदनुभावेनानुभवति, एवमुक्तशेषा अष्टो कपायास्तथा हास्यादिषट्क पुरुषवेदं सज्वलना उत्तरोचरप्रक्षेपेणानुभवति, अतोऽनुदयवत्य इति गाथार्थः ।। ६७ ।। समाप्तं तृतीयद्वारं अन्यशतैः सप्तभिः ७०० ।।

·४द्वारे ॥५५॥ उक्तं बन्धव्यद्वारम् । अधुना चतुर्थ हेतुद्वारमुच्यते- पंपस मिच्छ अविरह कसाय जोगा य हेयवो भणिया । ते पंच दुवालसपण्ण-वीसपण्णरसभेइल्ला ॥१॥ न्याया-पन्थस्य मिथ्यात्वाविरतिकपापयोगाश्च हेतवोभणिताः, ते पश्चद्वादशपञ्चविंशतिपश्चदशभेदवन्त ' इति पदानि । पदार्थस्तु जीवकर्मपुद्गलसंश्लेपो बन्धस्तस्य मिथ्याखाविरतिकपाययोगाथसारो मूलहेतवो भणिताः, चकारोऽनुक्तसमुचयार्थः, पंडगीय अंतरातिय ' इत्यादि पातकर्म विशेपहेतवोऽशेपाः सङ्ग्रहीताः, तेषां मूलहेतूनां उत्तरभेदसव्या यथासङ्ख्येन पञ्च द्वादश पञ्चविंशतिः पञ्चदशेति गायार्थः ।। १ ॥ वानेव भेदानभिधानुकाम आइ- आभिग्गहिय अणभिग्गहियं च अभिणिवेसिपं चेव । संसइयमणाभोगं मिच्छत पंचहा होइ ॥२॥ व्याख्या:-अभिगृहीत अनभिगृहीतं च आभिनिवेशिकं च एव सांशयिकमनाभोग मिथ्यात्वं पञ्चधा भवति, इति पदानि । पदार्थस्तु-अभि-प्राभिमुख्येन तत्वयुद्धघा गृहीतं यथा भौतभागवनवौद्धादिभिः, न अभिगृहीतं अनभिगृहीतं ययेकद्वि- त्रिचतुरिन्द्रियैर्भद्रकैथ, अभिनिवेशे भर्व आभिनिवेशिकं अर्हत्यरूपिवपदार्थमोहलन गोष्ठापाहिलस्पेव, संशये भवं सांशयिकं जीवादि- पदार्थेप्वेकदेशानदानम्, अथ (इद) सर्वज्ञमरूपित नवेवि, आभोगनमाभोगो नाभोगः अनाभोगः-आगमस्यापर्यालोचोऽन्नानमेव १'प्रत्यनोकान्तरायिक

·४ द्वारे
per
साहे।
गुणेष्वेगोनरहेतुसम्भवमाह-
पणपण्णपण्णतिय हियचत्तगुणवत्तछक्कचउसहिया । दुजुय य वीस सोलस दस नव नव सत्तहेऊउ ॥ ५॥
ब्यागया-पक्षपश्चादान् पश्चागरिकपटकाभ्या अभ्यधिका चत्वारिंशत् एकोनचत्वारिंशत् पदचतुःसहिता द्वियुता
च शितिः पोदश दश नप नय सप्त हेतवस्त्विति पदानि, पदार्थ:-आहारकशरीरविकवर्जाः सर्वोत्तरहेतवो मिथ्यादृष्टौ भवन्ति,
न एवापगतपञ्चमिथ्यात्वाः पञ्चाशत्सात्यादने भवति, च एवानन्तानुवन्धिकपायकार्मणौदारिकवैक्रियमिश्रसप्तरूवर्जास्त्रिचत्वारिंश-
सम्पम्मिध्यादृष्टौ भवन्ति, एत एव पूर्वोक्ताः पञ्चाशदनन्तानुवन्धिरहिताः षट्चत्वारिंशदविरतस्य भवन्ति, त एव पूर्वोक्तानि-
चत्वारिंशत् नसकायाचित्यमत्यारव्यानकषायरहिता बैंक्रियमिश्रशरीरयुक्ता एकोनचत्वारिंशद्वेतवो देशविरते भवन्ति, एत
एर एकोनचत्गारिंशत् एकादशाविरतिप्रत्यारव्यानावरणचतुष्करहिता आहारकशरीरद्रययुक्ताः ममत्ते पविशतिर्भवन्ति, त
एर पसिनि. पैकियाहारकमिश्राभ्यां रहिताचतुर्विशतिरममने, त एवाहारकवैक्रियाभ्यां रहिताः द्वाविंशतिः अपूर्वकरणे,
त व हास्थादिषट्करहिताः पोडगानिरतिवादरे, त एच वेदत्रयसवलनश्यरहिता दश सूक्ष्मसम्पराये भवन्ति, औदा-
रिकमनौवाचतुष्कयोगा नवोपशान्तक्षीणमोहयोर्गन्धहेतवो भवन्ति, मनोगागौदारिकद्विकानि कार्मण चैते सप्त सयोगिनि
इचयो भवन्ति, शरीरस्थस्पाप्ययोगिनो बन्धाभावः क्रिया भावादिनि, तुशब्दो विशेषणार्थः, कि विशेषयति' पर्याप्तसजिजीवस्था-
नस्यैते विशेषाः, गोपाणापेकमनभिग्रहीत मिथ्यात्वमेव शेपहेतवोऽपि सम्भविनो भावनीया इति गाथार्थ. ॥५॥
सत्तामानहेतयोऽभिहिता युगपत्कालभाचिनो जघन्यमध्यमोत्कृष्टानाह-
?
॥५६॥
। ॥५६॥

·दस दस नव नव अडपंच जइतिगे दुद्ग सेसयाणेगो । अड सत्त सत् सत्तग छ हो दो दो इगि जुया वा ॥३॥ व्याख्या-दश दश नव नवाष्टौ पश्च यतित्रिके दिदिकं शेषकाणां एकः अष्ट सप्त सप्त सप्तक षट् द्वि एकयुता वेति पदानि । पदार्थस्तु-युगपत्कालभाविनो मिध्यादृष्टौ जयन्यादशोत्कृष्टतो टादश तदन्तर्गता मध्यमा बन्धहेतवो भवन्ति, एवं सास्वादने जघन्या दशोत्कृष्टाः सप्तदश, सम्यग्मिध्यादृष्टौ जघन्या नवोत्कृष्टाः पोडश, अविरते च, देशविरते जघन्या अपायु- कृष्टता चतुर्दश, ममताभमत्तापूर्वकरणेषु जघन्याः पञ्चोत्कृष्टाः सप्त, अनिवृत्तिवादरे जघन्येन वा त्रय उत्कृष्टतः, सूक्ष्मसम्प- रापादीनां गायापूोिक्ता एव द्वेकसङ्ख्या भवति, द्वितीयाोक्तानां तेपामसम्भवात्, शेषाणां पूर्वार्दोक्ता जघन्या, उभयोक्ता यथासङ्ख्येन उत्कृष्टास्तदन्त विनो मध्यमा देतवो भवन्तीति गाथार्यः ॥ ६॥ १०-१०-९-९-८-५-५-२-२-१-१-१ युगपत्कालभाविहेतुसमुदायानां मरूपणाय यंत्रकमाह- ८-७-७-७-६-२-२-२-१ मिच्छत्तएक्ककायादिघायअण्णयर अक्खजुगलुदओ । यस्स फसायाण य जोगस्सणभयदुगुंगा वा ॥७॥ व्याख्या-मिथ्यात्वं एककायादिधातोऽन्यतरातयुगलोदयः, वेदस्य कपायाणां च योगस्य अनन्तानुवन्धिमयजुगुप्सा वेति पदानि । पदार्थस्तु-मिथ्यादृष्टिहेतुदशकसमुदायस्यावयवाभिधानानि, प्रथमं मिथ्यात्वं, द्वितीयः पकायान्यतरस्य वधः, तृतीयः पञ्चेन्द्रिपान्पतरस्य स्खविषयाविरतित्वेन व्यापार इति वाफ्यशेषः, हास्यरतिअरतिशोकयुगलान्यतरोदयात् पञ्न पष्ठो वेदान्य- तरादयः, अमत्याख्यानमत्याख्यानावरणसंज्ज्वलनानां क्रोधायन्यतरत्रिकं एवं नव योगस्य त्रयोदशान्यतरस्य दशान्यतरस्य वा व्यापार इति वाक्यशेष इति, दश अनन्तानुवन्ध्युदये त्रयोदश भयन्ति, न दश योगा, यतः समदलितानन्तानुवन्धिनः सम्यग्द- ·THMA त्रिंशत्, एकैकेन्द्रिपव्यापारे पूर्वोक्ताविशदेवं सार्धे शतं, एकैकयुग्म सार्ध शतमेवं त्रीणि शतानि एकवेदे त्रीणि शतानि वेदनैविध्यादेव ना शतानि, एकैरुपायें नवशतानि कपायचातुर्विध्यादेव पट् रिंशतानि । तान्यपि योगानां दशविधत्वात् पर्तिशरसहस्राणि भवन्ति, ३६००० इयन्त एव दश हेतवः । त एव दश हेतवो भययुक्ता एकादश समुदाया भवन्ति, यतस्तद्विभाषोदयसपायां पत्रिंशत्सहस्राण्येव ३६०००, एवं जुगुप्सामक्षेपेऽपि ३६०००, अथवाऽनन्तानुवन्धि- मक्षेपादेकादश तत्र योगत्रयोदशककरणे षट्चत्वारिंशत्सहस्रापटी शतानि भङ्गानां ४६८००, मैथवा कायद्यवधसंयोगमक्षेपा- देकादा ते च पश्चदश द्विषोगाः, ततः माग्यल्लम्मानि भगानां नवतिसहस्राणि ९००००, सबै वे लोऽष्टाशीतिशतानि २०८८०० एकादश समुदाया एते । एत एव दश संयोगा भयजुगुप्सायुक्ताः द्वादश संयोगा भवन्ति, सपया पट् त्रिंशत्स- हस्राणि ३६०००, अथवा भयानन्तानुवन्धियुक्तास्तत्र त्रयोदश योगास्ततः षट्चत्वारिंशत्सहस्राणि अष्टा दातानि च ४६८००, जुगुप्सानन्तानुवन्धिमक्षेपेऽपि ४६८००, अथवा त्रिकाययघमक्षेपात् द्वादश स्युः, तेऽपि विंशतिः, ततः माग्वलन्धा भङ्गा, लक्ष विशनिसहस्राणि १२००००, भयद्विकायपथक्षेपालब्धानि माग्यन्नवतिसहस्राणि ९००००, एवं जुगुप्साद्विकायवधक्षेपेऽपि ९००००, अनन्तानुवन्धिविकापषधक्षेपे माग्यल्लम्धानि, लक्षं ससदशसहस्राणि ११७०००, पञ्च लक्षाः पद् चत्वारिंशत्सहस्राणि षट् वातान्येते सर्वेऽपि द्वादश समुदाया हेतूनामिति ५४६६००, न एव पूर्वोक्ता दश भयजुगुप्सानन्तानुवन्धियुक्तात्रयोदय भवन्ति, अन त्रयोदश योगा भङ्गानां पट्चत्वारित्सहस्राग्यष्टौ शतानि ४६८००, चतुष्कायवधमक्षेपाच त्रयोदश भवन्ति, तत्र पञ्चदश भनास्ततः माग्वल्लब्धानि हेतुत्रयोदशकानां नवतिसहस्राणि ९००००, त्रिकायवधभयपक्षेपे विंशतिसहस्रोत्तरं भा- ·४ द्वारे बन्ध हेतवः कलझ १२००००, एवं त्रिकायवधजुगुप्सामक्षेपेऽपि १२००००, त्रिकायवधानन्तानुवन्धिमक्षेपे लक्ष पट्पञ्चशत्सहस्राणि ई -१५६०००, विकायवधभयजुगुप्साप्रक्षेपेण च त्रयोदश, तत्रापि नवतिसहस्राणि ९००००, दिफायवधभयानन्तानुबन्धिमझेपे लक्ष सप्तदशसहस्राणि भड़ानां ११७०००, एवं विकायवधानन्तानुवन्धिजुगुप्साप्रक्षेपेऽपि ११७०००, एवं त्रयोदशसमुदाये- हेतूनां सर्वसङ्ख्या अष्टी लक्षा षट्पञ्चाशत्सहस्राणि शतान्यष्टौ ८५६८००, गतात्रयोदश हेतव इति । त एव पूर्वोक्ता दश पञ्चकापवधयुक्ताश्चतुर्दश भवन्ति, तत्र पर पञ्चकसंयोगाः माग्वत् पत्रिंशन्नासहस्राणि ३६०००, चतुष्कायवधभयप्रक्षेपाचतुर्दश नवतिभङ्गकसहस्राणि ९००००, चतुष्कायवधजुगुप्सामक्षेपेऽपि ९००००, चतुष्कायवधानन्तानुवन्धिप्रक्षेपे लक्षं सप्तदश सहस्सागि ११७०००, त्रिकायवधभयजुगुप्साप्रक्षेपे विंशत्युत्तरं लक्ष १२००००, त्रिकायवधभयानन्तानुवन्धिप्रक्षेपे पट्पञ्चाशत्स- हस्राणि लक्ष १५६०००, एवं त्रिकायवधजुगुप्सानन्तानुबन्धिमक्षेपेपि १५६०००, द्विकायवधभर जुगुप्सा नन्तानुबन्धिप्रक्षेपे रामदशोतरं लक्ष ११७०००, सर्वपि चतुर्दश हेतुसमुदाया अष्टलक्षा वशीतिसादत्राणि ८८२०००, एते चतुर्दश हेतुसमुदायाः । त एव पूर्वोक्ता दश पट्कायवधयुक्ताः पञ्चदश भवन्ति, तत्र पकाययोग एकस्तत्र षट्सहस्राणि माग्वत् ६०००, पञ्चकाय- वपमपमक्षेपाच पञ्चदश, तत्र भङ्गानां पत्रिंशत्सहस्राणि ३६०००, एवं पञ्चकायवधजुगुप्साप्रक्षेपऽपि ३६०००, पञ्चकायवधा- नन्तानुवन्धिमक्षेपे पट्चत्वारिंशत्सहस्रप्यष्टौ शतानि ४६८००, चतुष्कायवधभयजुगुप्सामक्षेपे नवतिसहस्राणि९००००, चतुष्का- पवधभयानन्तानुवन्धिमक्षेपे सप्तदशोत्तरं लक्ष ११७०००,एवं चतुष्कायवघजुगुप्सानन्तानुवन्धिमक्षेपेऽपि११७०००, त्रिकायवधभ- ॥५८ पजुगुप्सानन्तानुगन्धिप्रक्षेपे षट्पञ्चाशत्सहस्राधिकं लक्षे१५६०००,पश्चदशहेतुसमुदायानां पदलक्षा अष्टचत्वारिंशतानि६०४८००, .

·एते पञ्चदश समुदायाः । त एव पूर्वका दश पट्कायवधभयमक्षेयात् पोडश भवन्ति, चत्र पड्भासहस्राणि ६०००, षट्कायवध-
जुगुप्साप्रक्षेपेऽपि ६०००, षट्कायवधानन्वानुवन्धिमक्षेपेऽष्टसप्तविंशतानि ७८०० पञ्चकायवधभषजुगुप्साप्रक्षेपेषत्रिशत्सहस्राणि
३६०००, पनकायवधभयानन्तानुवन्धिप्रक्षेपे पट्चत्वारिंशत्सहस्राणि अष्टौ शतानि ४६८००,एव पनकायवधजुगुप्सानन्तानुवन्धि-
प्रक्षेपेऽपि ४६८०० चतुष्कायवयंभयजुगुप्सानन्तानुबन्धिप्रक्षेपे सप्तदशसहस्राधिक लक्ष ११७०००, एते सर्वेऽपि षोडश हेतुसमुदायाः
ट्रेलसे पट्षष्टिसहसाणि पलारि शतानि २६६४००, एते पोडश समुदायाः । त एवं पूर्वोक्ता दश षट्कापवधभयजुगुप्सा-
प्रक्षेपेण सप्तदश हेतवो भवन्ति, तत्र भनानां पदसहसाणि ६०००, पट्कायवधभयानन्तानुवन्धिप्रक्षेपेटसप्ततिशतानि ७८००,
एवं पट्कापायजुगुप्सानन्तानुबन्धिमतेपेऽपि ७८००, पशफायरधभयजुगुप्तानन्तानुवन्धिप्रक्षेपे पट्चत्वारिंशत्सहस्राण्यष्टौ शतानि
४६८००, एवं सर्वेऽपि सप्तदश हेतुसमुदायाः अष्टष्टिसहप्तागि चलारि शतानि ६८४००, एवे सप्तदश हेनुसमुदायाः । न एच
पूरोक्ता दस पदकायवधभपजुगुप्साननानुपन्धिमोपाइष्टादश हेनयो भवन्ति, समाप्टसप्तनिशतानि भङ्गाना ७८००, एवं मिथ्याटेर,
सरऽप्पकन हेतुसनाला मिलिताः चतुशिलक्षाः समसाविसइसागि पढ्शतानि ३४७७६०० मिथ्याष्टिदेवाः समाताः॥ ९॥
भनन्नानुरन्धिविकसितोपकारणमाह-
पण उद्गारदिपमिच्छे जोगा दस कुणइ ज ण सो कालं। अणणुदो पुण तदुषलगसम्मदिहिस्स मिच्दए।।१०।
ग्यालया-अनन्धानुमन्युदयतिमि पार्टी योगा दस करोति यतो न स फालं अनन्तानुपन्धिअनुदयः पुना तद्दल
पण, मिश्यापोदय इति पदानि, पदार्यस्तु बाल्पात एवात्याः॥१०॥

·बन्ध
• साखादनस्पविशेषमाइ-
सासायणग्मि रूवं चय वेपहयाण नियगजोगाणं । जम्हा नपुंस उदए वेउब्वियमीसगो नत्थि ।। ११ ।।
व्याख्या-सास्वादने स्पं त्यज वेदाहतेभ्यो निजकयोगेभ्यः यस्मानपुंसकोदये वैक्रियमिश्रको नास्ति पदानि । पदार्थः-सा-
स्वादने मिथ्यासाभावात् मथमपदं गतम् , दोषाः पूर्वोक्ता नवानन्वानुवन्धिविकल्पाभावादश अस्मिन् चक्रे १-१-१-१-२-४
१३-३-६-५-२-४
मयमं वेदैः योगान् हत्वा रूपमपनयेत्, एकैकवेदोदये त्रयोदश योगाखिभिदै रेकोनचत्वारिंशत् नपुंसकोदये न भवति
वैक्रियमिश्रः, शेषाः अष्टत्रिंशत् ३८ एते चैकैकै कायमचे अतः षड्गुणा अष्टाविंशत्यधिकं शतद्वयं एते चैकैकेन्द्रिषव्यापारेऽपि
भवन्ति, अतः पञ्चगुणं चत्वारिंशदधिकान्ये कादश शतानि ११४० एतान्यकैके युग्मेऽतो अशीत्यधिकानि द्वाविंशनिशतानि
२२८० एतान्पेकके कपायोदये अतश्चतुर्गुणानि विशत्यधिकान्येकनवतिशतानि ९१२० एते हेतुदशकसमुदायाः । एवं शेषेष्वपि
भावना कार्या ॥ ११ ॥
दश पूर्वोक्ता एव विकायवधमक्षेपादेकादश तत्र भाग्यत् द्वाविंशतिसहताग्यष्टौ शतानि २२८००, भयमक्षेपाद्वा एकादश
तत्रैकनपतिशनानि विंशत्युत्तराणि.९१२०, एवं जुगुप्साप्रक्षेपेऽपि ९१२०, सर्वेऽप्येकादश हेतुसमुदाया एकचत्वारिंशत्सहस्राणि
चत्वारिंगदधिकानि ४१०४० एते एकादश समुदायाः । पूर्वोक्ता दश विकायवधमक्षेपाद द्वादश भवन्ति, तत्र प्राग्वद् आगतानि
प्रिंशसहस्राणि चत्वारि शतानि ३०४००, अथवा भयविकायवधमक्षेपान द्वादश, तत्र द्वाविंशतिसहस्राण्यष्टौ शतानि ,२२८००,
॥५९॥

·bhasa पञ्च सबहे AA सास्वादनस्याक्षमाह- सासायणम्मि एवं चय वेयहयाण जम्हा नपुंस उदए वेउब्वियमीसगो नत्थि ॥ ११ ॥ व्याख्या-साखादने रुपे खज वेदाहतेभ्यो यस्मान्नपुंसकोदये वैक्रियमिश्रको नास्ति पदानि । पदार्थः-सा- वादने मिथ्यालाभावात् प्रथमपद गतम् , शेषाः पूर्वोक्ता नवानन्तानुवन्धिविकल्पाभावाइश अस्मिन् चक्रे १-१-१-१-२-४ १३-३-६-५-२-४ प्रथम वेदैः योगान् हत्वा रूपमपनयेत् , एकैकवेदोदये त्रयोदश योगाखिभिवेदै रेकोनचत्वारिंशत् नपुंसकोदये न भवति वैक्रियमिश्रः, शेपाः अत्रिंशत् ३८ एते चैकैके कायवघे अतः पड्गुणा अष्टाविंशत्यधिकं शतद्रूधं एते चैकैकेन्द्रिपव्यापारेऽपि भवन्ति, अतुः पञ्चगुणं चत्वारिंदधिकान्येकादश शतानि ११४० एतान्येकैके युग्मेऽनो अशीत्वषिकानि द्वाविंशतिशतानि २२८० एतान्येकैके कपायोदये अतश्चतुर्गुणानि विशत्यधिकान्येकनवतिशतानि ९१२० एते हेतुदशकसमुदायाः । एवं शेषेष्वपि भावना कार्या ॥ ११॥ दश पूर्वोक्ता एव द्विकायवधप्रक्षेपादेकादश तत्र मान्यत द्वाविंशतिसहस्राण्पष्टौ शतानि २२८००, भयप्रक्षेपावा एकादश तकनवतिज्ञतानि विंशत्युत्तराणि ९१२०, एवं जुगुप्साप्रक्षेपेऽपि ९१२०, सर्वेऽप्येकादश हेतुसमुदाया एकचत्वारिंशत्सहस्राणि चत्वारिंशदधिकानि ४१०४० एते एकादश समुदायाः। पूर्वोक्ता दश त्रिकायवधप्रक्षेपात् द्वादश भवन्ति, तत्र माग्वत् आगतानि त्रिभरसहस्राणि चत्वारि शतानि ३०४००, अथवा भयद्विकायवधभक्षेपाव द्वादश, ता द्वाविंशविसहस्राण्यष्टौ शतानि २२८००, ॥५९|| ·एवं विकायब्धजुगुप्सामक्षेपेऽपि २२८००, अथवा भयजुगुप्सामक्षेपात् द्वादश, तकनवविशतानि विंशताधिकानि ९१२० एवं त सर्वेऽपि द्वादश समुदावाः पश्चाशीतिसहस्राणि विशत्युत्तरं शतं ८५१२०, एते द्वादश समुदायाः । एत एवं पूर्वोक्ता दश चतु- प्कायवधमक्षेपात् त्रयोदश भवन्ति, माम्बत्तन द्वाविंशतिसहस्राण्यष्टौ शतानि २२८००, अथवा भवत्रिकायवधक्षेपात् त्रयोदश, तत्र त्रिंशत्सहस्राणि चत्वारि शतानि ३०४००, एवं त्रिकायवधजुगुप्साप्रक्षेपेऽपि ३०४००, अथवा विकायवधभयजुगुप्साप्रक्षेपात् त्रयोदश, तत्र भङ्गानां द्वाविंशतिसहस्राण्यष्टौ शतानि २२८००, सर्वोऽप्येकत्र चतुःपष्टिकतान्वितो लक्षः १०६४०० एते त्रयो- दश हेतुसमुदायाः । त एव पूर्वोक्ता दश पञ्चकायवधप्रक्षेपाचतुर्दश भवन्ति, तत्रैकनपति शतानि विंशत्युत्तराणि ९१२०, अथवा चतुफापवधुभयमक्षेपाचतुर्दशा, तत्र द्वाविंशतिसहस्राणि अष्टौ शतानि २२८००, एवं चतुष्कायवधजुगुप्सामक्षेपेऽपि २२८००, अथवा त्रिकायवधभयजुगुप्साप्रक्षेपाचतुर्दश, तत्र भङ्गसङ्ख्यात्रिंशत् सहस्राणि चलारि शतानि ३०४००, सर्वेऽप्येकत्र मिलिता पञ्चाशीतिसहस्राणि विंशत्युत्तरशतं ८५१२० एते चतुर्दश समुदायोः । त एव पूर्वोक्ता दश पटकायचधमक्षेपात् पञ्चदश भवन्ति, तत्र पञ्चदश शतानि विंशत्युत्तराणि १५२०, पञ्चकायवधभवपक्षमादा तत्रैकनवतिशतानि विंशत्युत्तराणि ९१२०, एवं पञ्च- कायवधजुगुप्साप्रक्षेपेऽपि ९१२०, अथवा चतुष्कायवधभवजुगुप्सामक्षेपात् पञ्चदश, तत्र द्वाविंशतिसहस्राणि अष्टौ शतानि २२८०० सर्वेऽप्येकत्र कृता द्विचवारिंशत्सहस्राणि पष्ठपधिकानि पञ्चशतानि ४२५६०, एते पञ्चदश समुदायाः । त एव-पूर्वो- का दश पट्कायवधभययुक्ताः पोडश भवन्ति, तत्र पञ्चदश शतानि विंशत्युत्तराणि १५२० पट्कायवधजुगुप्सामोपेऽपि १५२०, अथवा पञ्चकायवधभक्जुगुप्सामक्षेपात् पोइश, तत्रैकनपति सतानि महानां विंशत्युत्तराणि ९१२०, सर्वेऽप्येकत्र ·सहस्राणि १८०००, एवं सर्वेऽप्येकत्र मिलिवाचतुरशीतिसहस्राणि ८४०००, एते द्वादन समुदायाः। त एव पूर्वोका नय पञ्चकायवधमक्षेपात् त्रयोदश भवन्ति, तत्र दासप्ततिशतानि भङ्गानां ७२००, अथवा चतुष्कायवधभयमक्षेपात् त्रयोदश भवन्ति, तर अष्टादश भाकराइसागि १८०००, एवं चतुष्कायवधजुगुप्साप्रक्षेपेऽपि १८०००, अथवा निकावभपजुगुप्सा- मशेषात् त्रयोदश भवन्ति, चतुर्विंशतिभङ्गसहस्राणि २४०००, सर्वेऽप्येकत्र मिलिताः सप्तपष्ठिसहस्राणि शतद्वपं च ६७२०० पते प्रपोदशसमुदायाः । न एव पूर्वोक्ता नव पदकायवधमक्षेपाचतुर्दश भवन्ति, अत्र भद्रकशतानि द्वादश १२००, अथवा पञ्चका- यवधभयमक्षेपातुर्दशा भवन्ति, अत्र द्वासप्ततिमझकशतानि ७२००, एवं पञ्चकायवधजुगुप्सामक्षेपेऽपि ७२००, अथवा चतुष्काप- वषमयजुगुप्साभक्षेपायतुईन वत्र अष्टादश सहस्राणि मङ्गानां १८०००, एवं सर्वेऽपि प्रयस्त्रियात्सहस्राणि पशतानि ३३६००, एते चतुर्दश समुदायाः । त एव पूर्वोक्ता नव पट्कायवधभयमक्षेपात्पश्चदश भवन्ति, तत्र भांग्यत् भङ्गानां द्वादश शतानि १२००, एवं पकायपधजुगुप्सामोपेऽपि १२००, अथवा पनकापवषमयजुगुप्सामक्षेपात् पञ्चदश भवन्ति, तत्र पावत् भड़ानां द्वासप्त- निशतानि७२००, एते सर्वेऽपि पण्णयविशतानि ९६०० एते पञ्चदश समुदायाः। पूर्वोक्ता एव नय पट्कायवधभपजुगुप्सामक्षेपात् पोडश भवन्ति, भगानो द्वादश शतानि १२००,सर्वेऽपि सम्पग्मिध्यादृष्टिदेतवो मिलिता लक्षत्रयं चतुर्विंशतिशतानि ३०२४००, एते सम्पग्मिध्यादृष्टिदेतयः । अविरतहेतुविशेषमाइ- पत्तारि अचिरए चय थीउदए विउब्धिमीसफम्मश्या । इत्थीनपुंसगउदए ओरालियमीसगो जन्नो ॥१२॥ व्याख्या-चत्वारि अविरते त्यज शीउदये चैक्रिपमिश्रकामणी स्त्रीनपुंसकोदये औदारिफमिश्रको यसाग्नेति पदानि । पदा- ·. द्वादश सहस्रागि पट्टयधिक शतं १२१६० एते पोडश समुदायाः । त एव पूर्वोक्ता दश पट्कायवधभयजुगुप्साप्रक्षेपात् सप्तदश ४ द्वारे भवन्ति, तत्र भङ्गकमातानि पञ्चदा विशत्युत्तराणि १५२०, एवमेते साखादनबन्धहेतवः सर्व:प्येकत्र मीलिता लक्षत्रयं व्यशीति- | सहस्राणि चसारिंशभद्राः ३८३०४० भवन्ति, उक्ताः सास्वादनबन्धहेतवः ।। सम्यग्मिथ्यादृष्टस्त एव दश अनन्तानुबन्ध्युदयवर्जिता नव भवन्ति, १-१-२-१-३-१ एक्कायवधे पञ्चेन्द्रियव्यापाराः, एवं त्रिंशद् भङ्गाः एफैकयुगले त्रिंशदेवं षष्ठिः, एकैकवेदे ६-५-२-३-४-१० पष्ठिरतोऽशीतं पातं, एकैफकपापेशीतं शतम्, अतश्चतुर्भिः कषायैः विंशत्युचराणि सप्तशतानि ७२० एवं दशयोगभेदा हासा- तिदातानि ७२०० एते नय हेतवः । एत एव पूर्वोक्ता नव विकायचधप्रक्षेपात् हेतवो दश भवन्ति, माम्वत् सङ्ख्याष्टादश सहवाणि- १८०००, अथवा भयमक्षेपाइश तत्र द्विसप्ततिशतानि ७२००, जुगुप्साप्रक्षेपाच दश, तत्रापि द्विसप्ततिशतानि ७२००, एव- मेकत्र दासमुदायानां द्वात्रिंशत्सहस्राणि चत्वारि शतानि ३२४०० एते दश हेतवः। एत एव पूर्वोक्ता नव त्रिकायवधमक्षेपादेका- दमा भवन्ति, तत्र चतुविशतिसहस्राणि २४०००, तथा विकायवघभयमक्षपात् एकादश भवन्ति, तत्र अष्टादश सहस्राणि १८००० एवं विकायवधजुगुप्सामोपेऽपि १८०००, अथवा भयजुगुप्साप्रक्षेपादेकादश भवन्ति, तत्र भङ्गानां द्विसप्तनि ७२००, एवं सर्वे- ऽपि मिलिताः, सप्तपष्ठिसहस्राणि शतद्वयं च ६७२००, एवमते एकादश समुदायाः । एत एव पूर्वोक्ताः नव चतुष्कायवध- प्रक्षेपात् द्वादश भवन्ति, तत्र चाष्टादश सहस्राणि १८०००, अथवा त्रिकायवधभयमक्षेपात् द्वादश भवन्ति, तत्र चतुर्विंशतिभङ्गक- सहस्राणि २४०००, एवं त्रिकायवधजुगुप्सामक्षेपेऽपि २४०००, अथवा विकायपधभयजुगुप्साप्रक्षेपात् द्वादश अत्राप्यष्टादश ||६||६|| ॥६०|| ·सहस्राणि १८०००, एवं सर्वेऽप्येकत्र मिलिताश्रतुरशीतिसहस्राणि ८४०००, एते द्वादश समुदायाः । त एव पूर्वोक्ता नव पञ्चकायवयमसेपा' त्रयोदश भवन्ति, तत्र द्वासप्ततिशतानि भङ्गानां ७२००, अथवा चतुष्कायवधभपमक्षेपात् त्रयोदश भवन्ति, नत्र अष्टादश भाटकसहस्राणि १८०००, एवं चतुष्कायवधजुगुप्सामक्षेपेऽपि १८०००, अथवा त्रिकायययभयजुगुप्सा- मक्षपात् त्रयोदश भवन्ति, चतुर्विंशतिभङ्गसहस्राणि २४०००, सर्वेऽप्येकत्र मिलिताः सप्तपष्ठिसहस्राणि शतद्वयं च ६७२०० एते प्रपोदनसमुदायाः । व एव पूर्वोक्ता नव पट्कायवधप्रक्षेपाचतुर्दश भवन्ति, अत्र भद्कशतानि द्वादश १२००, अथवा पश्चका- यवधभयपक्षेपाचतुर्दश भवन्ति, अन द्वासप्ततिभङ्गकशतानि ७२००, एवं पञ्चकापवधजुगुप्साप्रक्षेपेऽपि ७२००, अथवा चतुष्काय- वधभयजुगुप्सामक्षेपाचतुर्दश्च तत्र अष्टादश सहस्राणि भङ्गानां १८०००, एवं सर्वेऽपि त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि पशतानि ३३६००, एते चतुर्दश समुदापाः । एव पूर्वोक्ता नव पदकायवधययमक्षेपात्पञ्चदश भवन्ति, तत्र माग्वत् भङ्गानां द्वादश शतानि १२००, एवं पट्कायवघजुगुप्तामक्षेपेऽपि १२००, अथवा पत्रकापवधभयजुगुप्साप्रक्षेपात् पञ्चदश भवन्ति, तत्र प्राग्वत् भङ्गानां द्वासप्त- विशतानि ७२००, एते सर्वेऽपि पणपतिशतानि ९६०० एते पञ्चदश समुदायाः। पूर्वोक्ता एवं नव पट्कायवधभयजुगुप्सामक्षेपात् । पोडश भवन्ति, भङ्गानां द्वादश शतानि १२००,सर्वेऽपि सम्यग्मिथ्यादृष्टिहेतवो मिलिता लक्षत्रपं चतुर्विंशतिशतानि ३०२४००, एते सम्पनिमध्यादृष्टिदेवयः । अविरतहेतुविशेषमाह- चत्तारि अविरए चय थीउदए विन्चिमीसम्मइया । इत्थीनपुंसगउदए ओरालिपमीसगो जन्नो ॥२२॥ व्याख्या-चत्वारि अपिरवे त्यज स्रीउदये वैक्रियमिश्नकार्मणौ खीनपुंसकोदये औदारिकमिश्नको यस्मान्नेति पदानि । पदा- ·४ द्वारे सहे ॥३१॥ स्तु अविरते योगाहतदेय इत्यनुवर्तते चत्वारि रूपाणि त्यन, यतश्वत्तारो महान संभवन्ति, स्त्रीवेदोदये क्रिपमिश्रकानगो योगी न भवतः, खीनपुंसकवेदयोल्दये औदारिकमित्रो न भवतीति गाथार्थः ॥ १२ ॥ एका काय एकमिन्द्रियमेकं युग्ममेको वेदात्रया फपापा एको योगः एते नवजघन्यहेतवः चक्ररचना-१३-३-६-५-२-४ १-१-१-१-२-३ अत्र मधमे योगैर्वेदान् गुणयेत्, नतः पूर्वक्तिं भङ्गचतुष्टयमुद्धरेत, शेषाः पञ्चत्रिंशत् ३५, भूयः शेषा गुणिना जातानि चतुर- शरतिशतानि ८५००, एते नवफसमुदायाः भावना मागेवाभिहिताः । एत एवं पूर्वोक्ता नव विकायमक्षेपादश भवन्ति, अत्र भङ्गानां एकविंशतिसहस्राणि २१०००, अधवा भयपक्षेपाइश, तत्र चतुरशीविश्वानि ८४०० एवं जुगुप्साप्रक्षेपेऽपि ८४०२ सर्वेऽप्येत्र सप्तत्रिंशत्सहस्राणि अष्टौ शतानि ३७८०० एते दश समुदायाः । न एव पूर्वोक्ता नव त्रिकायवघप्रक्षेपादेकादश भवन्ति, तनाष्टाविंशतिसहस्राणि २८०००, अथवा द्विकायवधभयमक्षेपादेकादश भवन्ति, तत्रैकविंशतिसहस्राणि २१०००, एवं दिकापवयजुगुप्सावक्षेपेऽपि २१०००, अथवा भपजुगुप्सामोपादेकादश भवन्ति, अब चतुरशीतिभङ्गशतानि ८४००, सर्वे ऽप्येकवाटसप्ततिसहस्राणि चत्वारि प्रतानि ७८४००, एते एकादश समुदायाः। त एव पूर्वोका नव चतुष्कायरधनोपात दादर भवन्ति, तत्र प्राग्वेदकविंशतिभङ्ग कसइस्राणि २१०००, अथवा विकायचषभयमक्षेपात् द्वादश भवन्ति, तत्र भवानी अादि- शतिसहस्राणि २८०००, एवं विकापवयजुगुप्सामोपेऽपि २८०००, अथवा विकाववधभयजुगुप्सापशेषात् द्वादश भानि, तकविशतिभासदवाणि २१०७० सऽप्ये कसाष्टानवतिसहस्राणि ९८०००, एते द्वादश हेतुसमुदायाः । त एक पूर्वोक्ता नव ·पञ्च कासवगत् त्रयोदश मन्ति, वन भट्टानां चारतोनिशतानि ८४०० अथवा चतुष्कापायनशेषात् पोदरा भवन्ति, तत्र भङ्गानां एकविंशविसहस्राणि २१०००, एवं चतुष्कायवधजुगुप्सामोपेऽपि २१०००, अथवा त्रिकायवधभगजुगुप्साप्रो. पात् त्रयोदश भान्ति, तनाऽपटाविंशतिमाफसहनागि २८०००, सर्वेऽप्येकत्र अष्टसप्ततिसहस्राणि चत्वारि शतानि ७८४००, एते त्रयोदश हेतुसमुदायाः। न एव पूर्वोक्ता नव पदकायवधवक्षेपाचतुर्दश भवन्ति, नत्र भङ्गानां चतुर्दश शतानि १४००, अथवा पाहायस्यममक्षेपागलुईश भान्ति, तत्र चतुरशीतिभङ्गकशतानि ८४२०, एवं पञ्च कायस्थ जुगुप्सामोपेऽपि. ८४००, भाषा चतुष्कापवधभपजुगुप्सामक्षेपाचतुर्दश, वर भङ्गानामे कविशतिसहस्राणि २१०००, सर्वेऽप्येकत्र एकोनचलारिशत् सहस्राणि धातद्वयं च ३९२००, एते चतुर्दश हेतुसमुदायाः । त एव पूर्वोक्ता नव पट्कायवधभयमक्षेपात् पञ्चदश भवन्ति, तन चतुर्दश भाक- प्रवानि १४००, एवं पटकापवधजुगुप्सानक्षेपेऽपि १४००, अथवा पञ्चायवधभवजुगुप्सामोपात् पञ्चदश भवनि, नत्र भङ्गानां चतुरशीतिशतानि ८४००, सर्वेऽप्येकत्र मिलिताः सहस्राण्येकादश शतवं च ११२०० एते पञ्चदश समुदायाः ।। एव पूक्तिः नय पदकायवधभपजुगुप्सामक्षेपात् पोडश भवन्ति, तत्र चतुर्थश शतानि १४०० एवं सर्वेऽप्येकत्र लक्षवयं द्विपश्चाशत्सःस्राण्यनी शतानि ३५२८०० एते चापिरतहेतुसमुदायाः । देशविरतस्य प्रसकायपिस्तेः पञ्चकायस्तेपामेकद्वित्रिकचतुप्पश्चसंपोगाथ पारणीया, अस्पाटा देतवः,एकः कायः एफमिन्द्रियं एक युग्ममेको वेदो द्वौकपायावेको योग इत्यष्टौ चक्र५-५-२-३-४-११ १-१-२-१-२-१ एकैकफाये पश्चेन्द्रियाणीति पञ्चविंशविभेदाः २५ ते द्विपुग्मभेदात् पञ्चाशत्, सापि वेदात् सार्द्ध शतम् १५०, तदपि चतुष्कपाय-

·"-
४ द्वारे
बन्ध
| देताः
॥६२||
भेदात् पट्शतानि ६०० नान्यपि एकादशयोगमेदात् पदाठिशतानि ६६०० एत अष्टकहेतुसमुदायाः। त एस पूर्वोक्ता अटो
दिकापायप्रक्षेपात् ना भान्ति, तत्र त्रयोदश सहस्राणि शतद्वयं च १३२०० । अथवा भयमक्षेपात् नव तत्र पद्मष्ठिशतानि
६६००, अथवा जुगुपामक्षेपामा वनापि पदपष्टिशतानि ६६००, सर्वेऽप्येकन पशितिसहस्राणि शतचतुफ च २६४००,
एते ना हेतुसमुदायाः । एत पर पूर्वोक्ता अष्टो निकायाधप्रक्षेपापा भान्ति, विकसयोगा अर दश भान्ति, ततो महकाना
प्रपोदयासहस्राणि द्वितोचराणि १३२००, अथवा विकायापभयभक्षेपात् दश, दशाऽत्र दिकसपोगाः, भङ्गानां त्रयोदशसहस्राणि
द्विशवाभ्पधिकानि १३२००, दिकायापजुगुप्सामक्षेपेऽपि १३२२३ अषणा पूर्वोक्ता अटी भयजुगुप्सामक्षेपादश भान्ति, तर
पहाठिभङ्गरवानि ६६००, सप्पिकन पदचत्वारिंशत्सहस्राणि द्विशत च ४६२००, एते दश हेतुसमुदायाः । न एए
पूर्वोक्ता अष्टौ चनुष्कायाधमक्षेपादेकादश भान्ति, तत्र पट्पष्ठिसतानि भङ्गानां ६६००, अथवा विकायाभयप्रक्षेपादेकादश,
तत्र प्रपोदशसहस्राणि शतद्वप न भगानां १३२००, एवं निकायषधजुगुप्सामक्षेपेऽपि १३२००, अथवा विकायाधभयजुगुप्सा-
प्रक्षेपादेकादस भान्ति, तत्रापि नपोदश सहस्राणि शतद्वयं च भद्रानां १३२००, सोऽप्येकत्र पट्चत्वारिंशत्सहस्राणि शतद्वयं
४६२००, एरो एकादश हेतुसमुदायाः । त एस पूता अष्टौ पत्रकापमधप्रक्षेपाद् द्वादश भान्ति, तत्र जयादश शतानि विंश-
रघुनराणि भड़ाना १३२०, अथवा चतुकायापभयमक्षेपाद् द्वादश भान्ति, तत्र पट्पष्ठिभकशतानि ६६००, एर चतुष्काप-
पजुगुप्सानक्षेपेऽपि ६६००, अथवा निकायवधभगजुगुप्सामक्षेपावू द्वादश, प्रपोदश सहस्राणि द्विशतं च भङ्गानां १३२० १,
सोऽप्येकर राप्तर्षिसतिसहस्रागि सप्तशतानि विशत्युत्तराणि २७७२० एते द्वादश हेतुसमुदापाः । त एर पूरोक्ता अटो पत्रकाय-
॥६२॥

·iii वधमयमोपात् त्रयोदश भवन्ति, तत्र प्रयोदश शतानि विंशत्युत्तराणि भानो १३२०, एवं पत्रकायवधजुगुप्सामोपेऽपि त्रयोदश भवन्ति, तत्रापि पट्यष्टिशतानि भानां ६६००, सर्वेऽप्येकत्र दिनव- विशतानि चत्वारिंशदुत्तराणि १२४० एते उपोदश हेन्ड्समुदायाः । ते एवं पूर्वोक्ता अष्टो पञ्चकाययभरजगमामलेग तिच भवन्ति, तत्र विशत्युत्तराणि त्रयोदश शतानि भङ्गानां १३२० एते चतुरा हेतुसमुदायाः । सर्वेऽत्येकत्र लो विपष्ठिसहस्राणि शतानि अशीत्यधिकानि भगानी १६३६८० एते देशविरतिभङ्गकाः । गती मिथ्यात्वाविरतिहेतू , अनन्तानुबन्धिकार्य चारणा च "अगन्धिमयदुगुंछाण" फस्मादित्यमुपन्यास उच्यते अनन्तानुवन्धिनां मियादृष्टावेव चारणा विकल्पेनोदयादतःप्रथ- मोगारण कापावभकानां तु देशविरत यावधारणा अतो द्वितीयस्थाने भगनम् भजुगुप्सायोस्तु हस्पिादिप इस्प उदय प्रत्यपूर्वकरण याद गमनादित्यमुपन्यासः, आहाविरतेवदिशमभेदस्य मनोऽभिधानस्य मिथ्यादृष्टयादिषु भाग्यन्धहेतूतामुक्ला फिमिति युगपत पन्धहेतुषु न दाशताबोच्यते-"तन्मनश्चितभेदेषु, चालीनं न देश्यते । सहयाधियर्च नो कुर्यादे बन्धहेतुस्तयापि तत् ॥१॥ आह भोः को विशेषोऽत्र विस्ताविरतचित्नयोः । बन्धं प्रति महानत्र विशेषोऽस्ति स उच्यते ॥ २ ॥ सहपाविनत्वसम्पिपि विशेषतरक्तयोः । पेशास्ति तथाऽत्रापि स्थिते दाच चिन्तयेत् ॥ ॥ ३॥" यथा मानिटं वर्ष बहुमूल्यं वेतादयवा कृष्ण- मापवित्र श्वेतादिति विशेषः । एवं सयोगिमनसा कतो बन्धः सामविको भवति अविरतियुक्तमनसा छतो बन्धः सागरोपमको- टाकोटीः स्थितौ फरोतीति, रसादिभिश्व विशेषः स्वमत्या चिन्तयेत् ।। ममतांममतयोविशेषमाइ- 3 अप धारप गा.।

·४बारे
सह
दो स्वाणि पमत्ते चयाहि एकं.तु अप्पमत्तमि । जे दत्थिवेयउदए आहारगमीसगा नस्थि ।। १३ ॥
व्याख्या-दुरूपे अमन त्यज एकं तु अममने यस्मात् त्रीवेदोदये आहारकमिश्रको न स्तः, पदानि । पदार्थः-योगाहत-
वेदेश्य इत्यनुवर्तते प्रमत्ते द्वे रूपे त्यज अममत्ते तु पुनः रूपं त्यज यत् स्त्रीवेदोदये आहारफमिश्री कापयोगौ यथासम्भव न स्तः,
धमत्तस्य द्वावपि न स्तः अप्रमत्स्याहारको नास्तीति गाथार्थः ॥ १३ ॥ प्रमत्तयन्त्रकम्-१३-३-२-४ ममत्तादीनां पञ्चहेतवः,
१-१-२-१
युग्मं वेदः कपायः योगथ, योगैत्रिवेदभेदादेकोनचत्वारिंशद् भेदाः३९द्विकोनाः ३७ पुग्मभेदात् द्विगुणाः चतुःसप्ततिः ७४ कपाय-
भेदागतुर्गुणाः पण्णवतिः शतव्य २९६ एते पञ्चहेतुसमुदायाः । त एव पञ्च भयभक्षेपात् पद,व एव भाः २९६, जुगुप्सामक्षेपेऽपि पह,
भगास्त एव २९६ एवमुभयमक्षेपात् सप्त हेतवः भड़ास्त एव २९६ सर्वऽप्येकत्र एकादश शतानि चतुरशीस्पधिकानि ११८४ एते
प्रमत्तभङ्गाः। अभमचेयन्त्रम्-११-३-२-४ वेदाहतयोगात्रपत्रिंशत् ३३ रूपापगमे ३२ युग्मभेदादू द्विगुणाः चतुःषष्ठिः ६४ सामि
फपायभेदाचतुगुणाः षट्पञ्चाशदधिकं शतत्व २५६ एते पञ्च हेतुसमुदायाः । एवं भयेन सह पट् भङ्गास्त एव २५६, एवं जुगु-
प्सामोपेऽपि पट्, भङ्गास्त एव २५६, उभयमक्षेपेऽपि सप्त हेतवः भङ्गास्त एव २५६ सर्वऽपि मिलिज़ाः चतुर्विशत्यधिक सहवं
१०२४ एतेऽममत्तभङ्गाः अपूर्वकरणे यन्त्र २-३-१-९ युग्मयोदभेदात् पट्, तेऽपि कपायभेदाचतुर्विंशतिः २४ असावपि नव-
• २-१-१-१
॥३॥

·योगभेदात् पोडशाभ्यधिकशतद्वयं २१६ एते पञ्च हेतुसमुदायाः । भयभक्षेपादेत एच षड् भासमुदायाः भङ्गास्त एव २१६ जुसु- सामोपेऽपि षट् समुदायाः भङ्गास्त एव २१६ उभयपक्षेपे सप्त समुदायाः भङ्गास्त एव २१६ सर्वेऽप्येकत्र अष्टौ शतानि चतु:- पष्ठयधिकानि ८६४ एते अपूर्वकरणहेतयः । पादरस्य यन्त्रक ४-९ कपाययोगभेदात् पविशद् द्विकसंयोगा भवन्ति ३६ एते दिकसमुदायाः । पादरस्य पश्चान्धकस्य वेदोदयोऽप्यस्ति, अतो वेदप्रक्षेपात्रयो हेतवः भास्त एव त्रिगुणाः अष्टोत्तरं शतं १०८ एते विहेतुसमुदायाः । सोऽप्येकत्र चतुश्रवारिंशदयिक शर्त १४४ एते चादरकपायहेतवः । सूक्ष्मादीनां यन्त्राभावो गुणनाभा- वादिति । सूक्ष्मफपायस्य एक एक फपायः, एको योगः, ९। उपशान्तस्य नवैव । क्षीणकपायेऽपि नवैव हेतवः । सोगिनि सशेष इतका ७ । यतो योगकृतो बन्धस्ते च तेवियत्प्रमाणा इति । गुणस्थानहेतुसाहिणिगाथामाह- सव्वगुणठाणएस विसेसहेजण एत्तिया संखा । छायाललख्खयासीइ सहस्ससय सत्तसयरी य॥१४॥ व्याख्या-गुणस्थानेषु सर्वेष्वपि विशेपहेतूनां सङ्ख्या इयन्मात्रा पट्चत्वारिंशलक्षाः द्वयशीतिसहीणि शालानि राप्त सप्तति- श्रेति गाथार्थः ।। ४६८२७७० उक्ता गुणेषु हेतयः । साम्पत जीयस्थानेप्वाह- सोलद्वारसहेऊ जहण्ण उपोसपा असणीणं । घोहारसपजस्स सपिणणो सपिणगुणगहिओ ॥ १५ ॥ व्याख्या-पोडशाष्टादशहेतू जघन्योत्कृष्ट की असजिनां चतुदेशष्टिादशापर्माप्ति कस्य संजिनः संशिगुणगृहीतः इति पदानि । पदार्थ-दादशानामसंशिनां जघन्येनापि पोडश बन्धहेतवः उत्सप्टनाष्टादश, संशिनि अपर्याप्तके चतुईस जयन्येनोत्कृष्टतोऽष्टादन, ·४ द्वारे । . ॥६॥ पर्याप्तकसंझी पुनः गुणस्थानकस्य एवं प्रयोदशस्यानापन्न उक्त एव नेहोच्यत इति गाथार्थः ॥ १५ ॥ अप्रापि चक्ररचनाविशेषमाइ- मिच्छतं एक चिय छफायपहो ति जोगसणिम्मि । इंदियसंखा सुगमा असपिणयिगलेसु दो जोगा॥१६॥ व्याख्या-मिथ्यात्व एकमेप पट्यापर्वधा प्रयोयोगा संििन इन्द्रिपसव्या मुंगमा असशिविको' द्वौ योगी इति पदानि । पदार्थस्तु-मिथ्यात्वमेकमेवानभीएहीत द्वादशानामसंबिना, सम्पूर्णीनो पण्णों कापानां वधः तेषां, तेष्वविरतत्वात् । आहे- पथेवं माग्भमरूपणा न घडते तेषामप्पविरतत्यादित्यत्रोच्यते-तेषां संझिनो योगनपव्यापारान् द्रव्यमावोभयबन्धाः सम्भवन्ति, माण- व्यपरोपणमझानस्य द्रव्यवधी नीवंशयाऽजीवस्प वर्षे भाववध सल्पितस्य जीवस्य धर्ष उभयवध इति । तेषु च तीव्रतीव्रतर- तीनतमाः बन्धाः प्रतिपादिताः, अतोऽय भामर पंटते । असंशिनी'तु' पुनः मनोन्पापाराभावात् द्रव्यवध एवासावपि प्रतिक्षणे पापि न भवति. 'तपाप्पविरतत्वादन्यो भवति, न दोप इति । संसिन्यपर्याप्त यो योगा'। कार्मणौदारिकमिश्वैकि. यमित्राख्याः, इन्द्रियसङ्ख्या मृगमा पश्चेन्द्रियाणां पञ्च चतुरिन्द्रियाणां चैत्वार्येवं शेषेष्वपि वाच्यम्, 'असंक्षिविकलनिमिपयों- सकानां द्वौ योगी कर्मणोदारिकमिश्री पर्याप्तकानामपि द्वौ योगों औदारिकॉऽसयामपावाक् चैति गांधार्थः॥ १६ ।। पर्व प अपजाण पापरसुतमाण जयाण पुणो । तिष्णेयकायजोगा सणिण अपज्जे गुणा तिणि ॥१५॥ व्याख्या एवं चापयाप्तीनां यादरामाणी पयोमाना पुनः प्रयुः एका कोपयोगः संशिनि अपर्याप्त गुणवप इति प. दानि । पदार्थस्तु-पयाऽसशिविफलानां तथा बादरम केन्द्रियाणामप्यपातकाना योगी कार्मोदारिकमिशी, पयोग । ॥६॥ LIREHORITHILIHERE th- 10:

·पुनर्वादराणां त्रयः काययोगा औदारिकवैक्रियवैक्रियमिथाः, मक्ष्माणां पुनरेक औदारिकफाययोगः संजिन्यपर्याप्तके गुणा- खयः मिध्यादृष्टिसास्वादनाविरताख्या। चकारफरणात् समापर्याप्तरुवर्जितेषु शेषेषु वादरविकलासंशिष्वपर्याप्तकेष्वपि द्वितीयः सास्वादनगुणो भवति, तन च जघन्पाः पञ्चदश हेतवो भवन्ति, मिथ्यात्वाभावादिति तत्र कार्मणौदारिकमिश्रावेव द्वौ काययोगौ भवतः यतोऽसौ करणापर्याप्तकेषु भवति न पर्याप्तकेष्विति गाथार्थः ॥ १७ ॥ विशेषयोगानाह- उरलेण तिण्ण छपहं सरीरपज्जत्तपाण मिच्छाणं । सविउब्वेणं सण्णिस्स सम्म मिच्छरस वा पंच ॥१८॥ व्याख्या-औदारिफेण त्रिणि पग्णां शरीरपर्याप्तकानां मिथ्यादृष्टीनां सक्रियेण संशिनः सम्पदृष्टेमिथ्यादृष्टा पश्चति पदानि । पदार्थस्तु पण्णामपर्याप्तकानां शरीरपर्याप्तौ औदारिकयोगो भवति, तेन सह पूर्वोक्तौ दो प्रयो भवन्ति, तस्मिथ काले सास्वादनभावं त्यजति, तस्य पडावलिकाकालिकत्वात् , अतस्तेषां मिथ्यादृष्टीनामिति, सौक्रियेणीदारिफेण संजिनो पर्याप्तकस्य सम्यग्दृष्टेमिथ्यादृष्टेवा पश्च योगा भवन्ति, पूर्वोक्तालय इति गाथार्थः ॥ १८ ॥ संशिनोऽपर्याप्तकस्य सम्यग्दृष्टेचतुर्दशहेतु पन्त्रकस्य पूर्वसचितस्य न्यासः, ५-३-५-२-४-१ योगाहतवेदानां पश्चत्रिगुणाः चतुभिरूना ११ इन्द्रिययुग्मकपायसद्या गुगा ४४० १-२-१-२-३-६ चतुम्शवानि, चत्वारिंशदधिकानि एते चतुर्दश हेतवः । भयपक्षेपात् पञ्चदश, तत्रापि विकल्पा एतावन्त एव ४४०, अथवा, जुगुप्सामक्षेपात् पञ्चदश, तत्रापि भेदा एतावन्त एव ४४०, भयजुगुप्साप्रक्षेपात् पोडश भवन्ति, भेदास्तावन्त ऐन ४४०,

·मा
सरे
॥६५॥
सोऽप्येकर सप्तदशशतान पाठयधिकानि १७६० एते सम्यग्दृष्टेः । सास्वादनयन्नं ३-३-५-२-४-१ वेदाइनयोगा नय
१-१-१-२-४-६
९ एकहीनाः ८ पोपाइगुणा जानानि त्रीणि शतानि विंशत्यधिकानि ३२०, न एवं चतुर्दशानन्तानुवन्धिसहिना एवं पञ्चदश
हेताः । एत एव पञ्चदश भपयुक्ताः पोडश हेतमा भङ्गास्तावन्त एव ३२०, एवं जुगुप्सामोपेऽपि ३२०, उभयमोपात् समद-
शागपि विकल्पाः तावन्त एव ३२०, सोऽप्ये कर द्वादश शतान्यशीत्यधिकानि १२८०.एते सास्वादनस्य । मिथ्याष्टियन्त्र
१-१-५-२-३-४-५ त एव पूर्वोक्ताः पञ्चदश मिथ्यात्वयुक्ताः पोडश भवन्ति, सर्वाङ्कषधः पशतानि ६०० एते पोश
१-६-१-२-१-४-१
इतमा, एक पोडश भयमक्षेपात् सप्तदश भान्ति, भेदास्तावन्त एष ६००, एप जुगुप्साक्षेपेऽपि ६००, व एव पोडशोभयमशेपादृष्टा-
दश भवन्ति, भेदास्तावन्त एव ६००, सर्वेऽप्येकन चतुर्विंशतिशतानि २४०० त्रिगुणाश्रिताः चत्वारिंशदधिकानि चतुष्पश्चाशच्छतानि
५४४० एते संदपपर्याप्तकस्य । असंश्यपर्याप्तकस्प यंत्र १-५-२-३-४-२ अङ्गानां परस्परघावे शतव्य चत्वारिंशदधिक २४०,
६-१-२-१-४-१
एते पञ्चदश हेतपो भयमोपात्पोडश भवन्ति भङ्गास्तावन्त एव २४०, त एव जुगुप्साप्रक्षेपाच पोडश भवन्ति भेदास्तावन्त एवं
२४०, उभयमशेषात्सप्तदश भान्ति,भेदास्तारन्त एव २४०,एते सास्वादनगुणभङ्गाः ९६० मिथ्यादृष्टियन्त्र १-१-५-२-३-५-३
॥६५॥

·मिथ्यात्वयोगादेने पोडश हेतवः, अड्वानां परस्परघातात्पष्टयधिका रिसती ३६०, एते पोडश हेतवः भयमोपात् सप्तदश भवन्ति, भगास्तावन्त एव ३६०, जुगुप्सामक्षेपेऽपि सादशहेतवः, भङ्गास्तावन्त एव ३६०, उभयपक्षेपेऽष्टादश हेतवः भद्रास्तावन्त एव ३६०, एवं गणव्ये सर्वसद्या चतुर्विंशतिशतानि २४२० एते एवापर्याप्तसंविनि । पर्याप्तासंज्ञियन्त्र १-१-५-२-३-४-२ १-६-१-२-१-४-१ अड्वानां परस्परघातः शतद्वयं चत्वारिंशदधिक २४०, एते पोडश हेतव, भयप्रक्षेपात् सप्तदश, भङ्गास्त एव २४० अथवा जुगुप्सामोपात् सप्तदश, भङ्गास्त एव २४०, उभयमोंपादष्टादश, भङ्गास्त एष २४०, सर्वेऽप्येकत्र नव शतानि पाठयधिकानि ९६० एते 5 संक्षिपर्यातकस्य । एवं चतुरिन्द्रियाऽपर्याप्तकस्य यन्नं १-४-२-३-४-२ परस्परपातेन द्वानयतं शतं १९२ एते पञ्चदश हेतवः भपप्रक्षेपात् पोडश हेतवो भवन्ति १९२, अथवा जुगुप्सामक्षेपात् पोडश हेतवो भवन्ति १९२, उभय- प्रक्षेपात् सप्तदश १९२, एते सास्वादनहेतवः । चतुरिन्द्रियापर्याप्तमिथ्याष्टियन्त्रं १-१-४-२-३-४-३ एते पाइश हेतयः १-६-१-२-१-४-१ परस्परखधात् शतद्रुपमष्टाशीत २८८, एते हेतुविकल्पाः भयप्रक्षेपात सप्तदशहेनवो भवन्ति, तत्राप्येतावन्त एव २८८, अथवा जुगुप्सामोपात्सप्तदश भङ्गास्त एव २८८, उभपमओपादष्टादश हेतवस्तत्रापि भड़ास्तावन्त एव २८८, उभयगुणभङ्गानामेकोन- विंशतिशतानि विंशत्युत्तराणि १९२० एते चतुरिन्द्रियापर्याप्तकस्य । पर्याप्तचतुरिन्द्रययन्न · १-१-४-२-३-४-२ एतेपा १-६-१-२-१-४-१

·4
४ द्वारे
बन्य
हेतवः
॥६६॥
परसरयाते द्विनवतं शतं १९२ एते पोडश हेतवः, त एव भयप्रक्षेपात् सप्तदश देतवः १९२, जुगुप्सामक्षेपेऽपि सप्तदश हेतवः
१९२ उभयपक्षेपादष्टादश देतवः १९२ सर्वेऽप्येकत्र सप्तशवान्यष्टपष्टयधिकानि ७६८.एते चतुरिन्द्रिपपर्याप्तकविकल्पाः ।
श्रीन्द्रियापर्याप्तकस्य यन्त्रं १-३-२-३-४-३ परस्परागुणनाच्चतुञ्चत्वारिंशदधिकं शतं १४४,एते पञ्चदश हेतवः भयमोपात्
पोडश हेतवो भवन्ति १४४, जुगुप्सामोपाच पोडश १४४, भयजुगुप्सामोपात् सप्तदश हेतवो भवन्ति १४४, सर्वऽपि
पट्सप्त्यधिकानि पञ्चशतानि ५७६, एते सास्वादनत्रीन्द्रियस्य । त्रीन्द्रियापर्याप्तकमिथ्यादृष्टयन्त्रं १-१-३-२-३-४-३
१-६-१-२-१-४-१
परस्परावधान् पोडशाधिकं शतद्वयं २१६ एते पौडशदेनुविकल्पाः, भयमक्षेपात् सप्तदश हेतुविकल्पाः २१६, जुगुप्साभक्षेपाच
सप्तदश हेतवः २१६, उभयमओपादष्टादश हेतयो भवन्ति, २१६ उभयगुणहेतवः सर्वऽपि चतुर्दशशतानि चत्वारिंशदधिकानि
१४४० एते त्रीन्द्रियापर्याप्तकविकल्पा भवन्ति, पर्याप्तकत्रीन्द्रिययन्त्रं १-१-३-२-३-४-२ परस्पराङ्कचधेन चतुश्चत्वारिंशदधिक
१-६-१-२-१-४-१
शतं १४४ एते पोडश हेतुविकल्पाः, भयप्रक्षेपात् सप्तदश हेतवः १४४ जुगुप्साप्रक्षेपात् सप्तदोहेतवः १४४, भयजुगुप्सामने-
पादष्टादस हेतवो भवन्ति १४४ सर्वेऽप्येकत्र पट् स प्रत्यधिकानि पञ्चशतानि ५७६ एते त्रीन्द्रियपर्याप्तकस्य विकल्पाः । द्वीन्द्रिया-
पर्याप्तिकस्य यन्त्र १-२-२-३-४-२ परस्पराइवधेन जाताः पण्णवतिः ९६, एते पञ्चदश हेतवः, एत एष भयप्रक्षेपात् पोडश
६-१-२-१-४-१
॥६६॥

·हेनो भवन्ति ९६, जुगुप्सामक्षेपाच ९६, उभय पक्षेपात् सप्तदशहेतवः ९६, एते वीदियापर्याप्तकसास्वादनस्य, वीन्द्रियापर्याप्त- कस्य मिथ्यादृष्टयन्नं १-१-२-२-३-४-३ परस्पराङ्कवघेन जातं चतुश्चत्वारिंशदधिकं शतं १४४ एते पोडश इतेवः, १-६-१-२-१-४-१ भयमक्षेपात्सप्तदश हेतवः १४४ । जुगुप्सामक्षेपेणापि सप्तदश १४४ । उभयमक्षेपादाष्टादश हेतवः १४४ उभयगुणहेतवः सर्वेऽपि पष्ठवधिकानि नवशतानि ९१० एते द्वीन्द्रियापसिकस्य बन्धहेतवः । द्वीन्द्रियपर्याप्तकस्प यन्त्र १-१-२-३-४-२ परस्पराङ्ग १-६-२-१-४-१ वधेन पण्णवतिः ९६ एते पोटश हेतवः, भयपक्षेपात् सप्तदश हेतवः ९६, जुगुप्सामक्षेपाच ९६, उभयमक्षेपादष्टादश हेतवः ९६, सर्वेऽपि चतुरशीत्यिधिकं तत्रयं १८४, एते द्वीन्द्रियपर्याप्तकविकल्पाः । यादरापर्याप्तकयन्त्र १-१-२-३-४-२ एतेऽङ्काः ६-१-२-१-४-१ परस्परगुणाजाताः अष्टचत्वारिंशत् ४८, एते पञ्चदश हेतवः । भयमक्षेपात्पोडश हेतवः ४८, जुगुप्सापक्षेपेऽपि ४०, उभय- प्रक्षेपात्सप्तदश हेतवः ४८, एते. वादरापर्याप्तकसास्वादनस्य । मिथ्यादृष्टिवादरस्य यन्त्र १-१-१-३-३-४-३ - एतेऽङ्काः १-६-१-२-१-४-१ परस्परगुणिताः द्वासप्ततिर्भवन्ति ७२, एते पोडश हेतवः भयभक्षेपात् सप्तदश हेतवः ७२, जुगुप्साप्रक्षेपाच ७२, उभय पक्षेपाद- शादश हेतवः ७२, उभयगुणहेतुसर्वसङख्या चत्वारिशतान्यशीत्यधिकानि ४८०, एने वादरापर्याप्तकहेतवः । वादरपर्याप्तकयन्त्र ·सह ४ द्वारे चन्ध ॥१७॥ १-१-३-२-३-४-३ एतेनाः परस्सरगणिताः द्वासप्ततिभवन्ति ७२, एते पोडश देतवः, भयमक्षेपात् सप्तदश भवन्ति ७२, १-६-१-२-१-४-१ जुगुप्साभक्षेपेऽपि ७२, उभयमक्षेपादष्टादश हेतवः ७२ भवन्ति, सर्वेऽष्टाशीतं शतद्वय २८८, एते पर्याप्तवादरहेतवः । सूक्ष्माएया- प्तकस्य यन्त्रं १-१-१-२-३-४-३ एतेपामकानां परस्परगुगनाजाता द्वासप्ततिः ७२, एते पोडश हेतवा भयप्रक्षेपात्सप्तदश १-६-१-२-१-४-१ ७२, जुगुप्साप्रक्षेपाच ७२, उभयमक्षेपादष्टादश इतवो भवन्ति ७२. सर्वेऽपष्टाशीनं शतद्वयं २८८ एते सूक्ष्मापर्याप्तकहेतवः सूक्ष्मपर्याप्तरुयन्त्र १-१-१-२-३-४-१ परस्पराङ्कगुणनाज्जाताः चतुर्विंशतिः २४, एते पोडश हेतवः भयप्रक्षेपात् सप्तदशहेतवो १-६-१-२-१-४-१ भवन्ति २४ जुगुप्सामक्षेपाच २४, उभयमक्षेपादष्टादशहेतवः २४, सर्वऽपि पाणवतिः ९६ एते सुक्ष्मपर्याप्तकहेतवः । सर्वेऽ प्येकत्र (संक्षिपर्याप्तवन) जीवस्थानहेतुसङ्ख्या षोडश सहस्राणि १६००० । आइ जघन्येनापि पोडश हेतवः सूत्रेऽभिहिताः कथमपर्याप्नकेषु पञ्चदशोदाइताः, अत्रोच्यते-पोगानां विषमभणनाद् गुणदैविध्यं स्यापपति, यस्मिन् पक्षे साखादनस्तत्र मिथ्यात्वाभावात् पश्चदश भवन्ति, पूर्वोक्त योगद्य च, पोडशा तु जीवस्यानव्यापिलान् . मुख्यतयैवोक्ता न दोप इति, जीवगुण- स्थानेषु विशेषहेतवोऽभिहिताः, अधुना कर्मणो विशेपदेनुमतिपादनायाह- सोलस मिच्छनिमित्ता यज्ञाहि पणतीस अविरईए य । सेसाउ कसाएहि वि जोगेहिपि सायवेपणियं ॥१९॥ ।।६७॥

·व्याख्या-पोडदा मिथ्यात्वनिमिना वध्यन्ते, पञ्चशिविरस्था च, शेषाः कपायैरपि योगैरपि सातवेदनीयमिति प- दानि । पदार्थः-यधपि सर्वस्यापि कर्मणश्चत्वारोऽपि हेतवोऽविशेषणाभिहितास्तथापि माधान्यागीकरणाद् व्यपदिश्यन्ते, पोड- शानां कर्मप्रकृतीनां मिथ्यात्वमेव बन्धहेतुः यतस्तास्तद्विघाते न वध्यन्ते, पञ्चरिंशदविरत्या मिथ्यात्वेन च, यतस्तासामविरता एव बन्धका न परतोऽतोऽविरतिरेव प्रधानहेतुः, शेपाः पुनः पञ्चपष्ठिः कपायैरपि बन्धमाप्नुवन्ति, मिथ्यात्वाविरतिभ्यामपि, योगैरपि सातवेदनीयं मिथ्यात्वाविरतिकपायव्यपगमेऽपि वध्यते ततश्चतुकमेतदिति गाथार्थः ॥ १९ ॥ तित्थयराहाराणं यये सम्मत्तसंजमा हेऊ । पयडीपएसबंधा जोगेहि कसापओ इयरे ॥ २० ॥ व्याख्या-तीर्थकराहारकाणां वन्ये सम्परत्वसंपमा हेतू प्रकृतिमदेशबन्धौ योगेभ्यः कपायत इतरौ इति पदानि । पदार्थः-तीर्थकरनामगोनस्य त्रिविधमपि सम्यक्त्वं हेतुराह-पये क्षायिकोपशमिकेऽपि हेतू स्तः ततः सर्वसिद्धानां तीर्थकरत्वपूर्वक सिद्धत्वं नान्यथ मुक्तानामपि प्रसज्यते, वयोरेकरूपत्वात तथा च दोष इति, अनोच्यते-अध्रुवन्धिनीनां प्रकृतीनां हेतो स- सपि बन्धो विकल्पेन प्रतिपादिलोज्यच " सेसाउ फसाएहि वि" इति भणनात् तीर्थकराहारकमकृतपो न निषिद्धाः सम्यक्त्व- संयमावपि तत्सापेक्षौ अतः कपाययोगयोपैचित्र्ये सम्यक्त्वभेदेऽपि न दोपः क्षायोपरामिकहेतुतायां कृतायां त्वपूर्णफरणेऽस्या- यन्यः प्रामीति, तथानिष्टमिति एवमाहारफशरीराङ्गोपाद्धोः विशिष्टसंयमो हेतुः । प्रकृतिप्रदेशबन्धौ योगवैचित्र्याविचित्रौ भवतः, फपायेभ्य इनरी स्थित्यनुभागबन्यौ कषायवैचिपाद्विचित्रौ भवतः। एवमनेकधा हेतुजालं सबुद्धया योजनीयम् । उदयो बन्धो वा १ अस्य द्वारस्य गाथा १९

·४ द्वारे
बन्ध
देतवः
॥६दा
पास गुणस्थानहेतुफो न भवनि ता उपरि वक्ष्यामः, परीपहा अपि कर्मोदयहेतवोऽतस्तानाद-
सुप्पियासुण्ड्सीयाणि सैजा रोगो वहो मलो । तणफासो चरिया य दंसेफारसजोगिसु ॥ २१ ॥
व्यापा-शुत्पिपासाशीतोष्णानि शाग्या रोगो बधो मलः तुणस्पर्शियशि चकारो नुक्कार्थः दशमशफपरीषदः एते एकादश
सयोगिए भान्ति ।।
घेपणियभवा पा पना नाणाउ आइमे । अमम्मि अलाहोत्था छउमत्येसु चोइस ॥ २२ ॥
व्याख्या-एते पूर्वोक्ता एकादश परीपहां वेदनीयोदय हेतवः रायोगिषु भवन्ति, मशाशानपरीपढौ च ज्ञानावरणोदये
भातः, अन्तरायोदये लाभोल्यो भाति, सोऽप्येते चतुर्दश उपस्थानां सम्भवन्ति
निसेचा जापणामोसो अरई इथिणग्गया। समारो देसणं मोहा पावीसा चेव रागिसु ॥ २३ ॥
॥ पंचसंग्गहे चउत्थदारं ॥
व्याख्या-निपया याचनाऽऽकोशः अरनिः सी नमना चकारोऽधिकार्थमूचकः सत्कारपुरस्कारपरीपदः एते सप्त चा-
रिचमोठनीयोदपाद् भान्ति । दर्शनपरीपहो दर्शनमोहनीयोदयात् मादुर्भवति, एपकारोऽषधारणार्थः, एते द्वाविंशतिपरीपहाः स-
पूर्णाः सरागिपेर भान्ति, समति च हेतुद्वारमुद्देशतो, ग्रन्यतः शतपश्चकेन ।उक्तं चतुर्थद्वारम्
॥६॥

·अधुना पत्रमद्वारमारभ्यते तस्य चेयं सम्बन्धप्रतिपादिका आदिगाथा-
'यहस्सुदो उदये उदीरणा तवसेसयं संतं । तम्हा पंधविहाणे भण्णते इह भणियन्वं ॥१॥
व्यापा-पदस्य कर्मणः सतः उदयोऽनुभयनं भवति, अनुभूयमाने कर्मणि प्रसिप्प नुदपमाप्तं प्रयोगेणानुभूयते यत्सा
उदीरणा, ताभ्यां यत् नानुभूत तत्सद् भवति, तस्माद् बन्धविधाने भण्यमाने इत्यनेन प्रकारेण भणितष्पगिति गाथार्थः ॥ १॥
गुणस्थानेषु मूलमहतिवन्धविधिमाइ-
जा अपमत्तो सत्ता पंगा सुहुम छणहमेयस्स । उवसंतषीणजोगी सत्तह णियष्टिमीसअणियही ॥२॥
पारल्या-यावदममरगुणस्थानं वावत् सप्तानो अष्टानां या मूलभकृतीनो बन्धक मोहायुपोपर्जयित्वा सूक्ष्मसम्परायः
पनो पन्तक एकस्य वेदनीयस्प उपशान्तक्षीणमोहयोगिनो यन्धकाः, आयुष्कर्जानां सप्तानां निनिसग्मिध्यादृष्टिअनिटत्ति-
सदरा का इति गापार्यः ॥२॥
पदसोदपमाह-
मातुहमसंपराभोइण्णसंताई ताव सन्वाई । सत्तदुषसंतषीणे सत्त सेसेसु पत्तारि ॥ ३ ॥
कारा पारनामसम्परायगुणस्थानं उदीपनि उदयं गतानि सन्ति विपन्ते तावत्सर्वाणि अशेषाणि कर्माणीति ग-
योगीराकुमादायस सप्तोदीन्पिष्टौ विपमानानि. क्षीगफपाये सप्त, शेपयोः योग्ययोगिनोश्वत्वारि उदयं गवानि
पिमालानि च मातीनि गाथार्थः ॥३॥

·५द्वारे
तिमा-
॥६९॥
श्रित्य व
धादयः
पतदेव जावस्थानेष्वाह-
पंति सत्त अहव उदिण्णसत्तहगा उ सब्वेवि । सत्तहछेगबंधगर्भगा पबत्तसणिमि ॥ ४ ॥
व्याख्या-वभन्नि सप्तायुर्वर्णानि सपूर्णान्पष्टौ वा, उदीर्णवियमानाष्टकास्तु सर्वेऽपि-सर्वजीवस्थानजीवाः, सप्ताटपडेका
वन्पकलविकल्पा अपि संझिनि पर्याप्तके सम्भवति, तुशब्दाधिक्यादष्टसप्तचतुर्विधोदयसत्कर्मविकल्पात्र भवन्तीति गाथार्थः ॥४॥
उदयमसङ्गेनेवोक्ता सत्कर्मता, उदीरणामाइ-
जाव पमत्तो अद्वण्हुदीरगो वेयाउवनाणं । सुहुमो मोहेण य जा खीणो तप्परओ नामगोपाणं ॥५॥
व्याख्या-मिथ्यादृष्टवित्भमत्तगुणस्तावज्जीवोऽष्टानामपि कर्मणासुदीरको भवति, स एवायुपि आवलिकाशेपोदये
सप्तकोंदीरको भवति, अथाममत्तगुणायावत्सूक्ष्मकपायगुणस्तावत् पाणां वेदनीयापुःशेषाणामुदीरको भवति, आवलिकाशेषो-
दये मोहनीये सूक्ष्मसम्परापोऽपि पश्चानामुदीरको, वेदनीयायुदिनीयत्र वर्जानां तच्छेपाणां पञ्चानां कर्मणां उपशान्तगुणायावत्
मीणकषायगुणो जीवस्तावदुदीरकः, स एव क्षीणकपायो ज्ञानावरणदर्शनाचरणान्तरापेष्वालिकाशेपोदयेषु नामगोत्रयोरेवोदीरको
भवति, तत्परस्तु सयोगिजिनो नामगोत्रयोरुदीरको भवति, चशब्दादधिकोऽर्थोऽसौ प्रतिपादित एव । उदये उदीरणा भवति, अतः
सापवाद वक्तुकाम आइ-
जावुदओ ताव उदीरणा वि वेयणिपाउववाणं । अडावलियासेसे उदए उ उदीरणा नत्थि ॥६॥
व्याख्या-पावन्मानं कालमुदयोऽस्ति तावन्मात्रमुदीरणापि भवति, किमष्टानामपि ? नेत्याह-वेदनीयायुष्कशेषाणां
॥६९॥

·पण्णां वेदनीयायुषोस्तु पुनः उदीरणाव्यपगमेऽपि फिश्चिन्युनपूर्वकोटिकालं यावदुदयो भवति । अद्धा-कालोऽभिधीयते, आव- लिया तद्विभागाभिधानं क्रीडाविशेषस्थापीदमेवाभिधानं अवो विशेषणं क्रियते, अद्धावलिका कालावलिका तन्मात्र उद्ये घाति- कर्मणामुदीरणा नास्ति तुशब्दाधिक्यान्नामगोत्रयोस्त्वयोगिकालं यावदुदीरणा नास्तीति गाथार्थः ॥ ६॥ उत्तरप्रकृत्युदीरणामाह- सायासायाऊणं जाव पमत्तो अजोगि सेसुदओ। जा जोगि उदीरिजइ सेसेसुदया सोदये जाव ॥ ७॥ व्यापा-सातासातमनुष्यायु यावत्यमत्तस्तावदुदीरणा, न परतः, अयोगिनः शेपोदयः प्रकृतिदशकमित्यर्थः, या- वत्सयोगिकेवलो तावदुदीयते, शेपैकादशगुणप्रकृत्युदयाः, स्वस्थानं स्वोदयं यावदुर्यन्ते न परत इति समासाधः, व्यासा- र्थस्तु मिथ्यालातपमुहमत्रिकाणां मियादृष्टावुध उदोरणा च । अनन्तानुवन्धिजातिचतुष्कस्थावराणां सास्वादनं यावदुदय उदीरणा च, सम्पग्मिध्यात्वस्य सम्पनिमध्यादृष्टानुदयः उदोरणा च, चैक्रिपपई दुर्भगानादेयायशस्तियन्मनुष्णानुपूर्वीदेवनार- कायुद्धितीयफपायाणामविरतं यावदुदयः उदोरणा च, नीचैत्रतृतीयकपायोघोतिर्यग्गत्यायुपां यावदेशविर तावदुदयः, उदीरणा च, स्यानदित्रिकाहारकद्विकमकृतीनां प्रमत्तं यावदुदय उदीरणा च, सातासातमनुष्यायुपां उदयः परतोऽप्यस्ति नो- दीरणा आं विशेषः, सम्पक्लार्दनाराच फीलिफाच्छिन्नपुष्ट संहननानामप्रमत्तं याचदुदयः उदीरणा च, एवं हास्यादिपटकस्या- पूर्व करणं यावत् , वेदत्रिकस्य संज्वलनत्रिकस्य च वादरकपाय यावत् संज्वलनलोभस्य मूक्ष्मकपायं यावत् , होतीयतृतीयसे- १ आहारदिकस्य प्रमन एवाश्य अप्रमत्तोदयाविषक्षणात् ।। २ अविरतादप्रमत्तं यावत् ।

·सहे (७०|| ५द्वारे मूलमक- तिमा- नित्यव- न्धादपः इननयोरुपमान्तकपायं यावत् , दर्शनपदकज्ञानान्तरायाणां क्षीणकपायं यावदुदया, उदीरणा च, नामध्रुवोदयसंस्थानपदोपघात- निकौदारिफविहायोगतिद्विकमत्येकमुस्वरदुःस्यराघसंहननानां यावत्सयोगिकेवली तावदुंदय उदीरणा च, प्रसादिवयं मुभ- गादिवयं मनुष्यगतिपञ्चेन्द्रियजातितीर्थकरोयै!त्राणां तु सयोगिन्येवोदीरणा, न परतस्तदुदय एवायं विशेषः, अत एकादशसु गुणेषु यावदुदपस्तावदुदीरणापीति गाथार्थः ॥ ७ ॥ उदयेऽप्युदीरणा यासां भाज्या ता उपदर्शयन्नाह- निदाउयवईणं समिच्छपुरिसाण एगचत्ताणं । पयाणं चिय भजा उदीरणा उदए नन्नासि ॥ ८॥ व्याख्या सामान्योपन्यासानिद्रापञ्चकं गृह्यते, चतुर्खिशवामुदयवतीनां ज्ञानान्तरायायुदर्शनचतुष्कसातासातस्त्री नपुंसकोचैत्रिवेदकसम्परत्वसंज्यलनलोभत्रससुभगादित्रिकपञ्चेन्द्रियजातिमनुष्यगतितीर्थङ्कराणां समिथ्यात्पुरुषवेदानामेक- चत्वारिंशतां एतासामेय भाज्या उदये उदीरणा नान्यासामेकाशीतिप्रकृतीनां यावदुदयस्तावदुदीरणापीत्यर्थः, पतेदेव भाव- यति-निद्रातृतीपपर्याप्ति यावदुदीणांव्ययगयेनानुभवत्यूर्ध्वमुदीरणा, आयुपां भवान्तावलिकाकालमुदयेनानुभवति, ज्ञानान्तरा- यदर्शनचनुष्काणां क्षीगरुपाषान्तायलिकाकालमुदयेनानुभवति, नामनवकार्गोत्रसातासातानामयोगिकालमुदयेनानुभवति जीव इति गम्यते, लोमस्य मूक्ष्णकपायान्तावलिकाकालमुदयेनानुभवति, एवं सम्परत्वस्यापि क्षायिकसम्यक्त्वोत्पत्तौ, मिथ्या- स्वस्प तु मथमस्थित्यापलिकाशेपायां उदीरणाव्ययगमेऽप्युदयो भवति वयसमामाचौपशमिफसम्पयसमाप्तिर्भवति, शफपश्रेणी- सीवेदोदपेनारूढः प्रथमं नपुंसकं विनाशयति, ततः स्त्रीवेदमप्पुदीरणोदवाभ्या अनुभवात, शेपावलिकाकालं याचा पुनः ॥७० ·खोदयेनानुभवति पश्चात्सतकं समकं विनाशयति, नपुंसकोदयेनारूढस्तेनैव सह वा वीवेदमप्यनुभवति, तस्यापि पश्चिमावलिका- कालं स्वोदयेनैवानुभवति, पथात् सप्तकं समकं विनाशयति, पुरुषवेदादयेनारदः प्रथमं नपुंसक पश्चात् खीवेदं सपयति, ततः स- तकं समकं प्रारम्भयति, समयहीनावलिकाद्वये शेपे हास्यादिपटू अपयति, ततः स्वोदयेनानुभवमानो जीवः शेष क्रोधे अपयति, एवमेतासामुदये उदीरणा भाज्या, शेषाणां यावदुदयस्तावदुदीरणापीतिगाथार्थः ॥ ८ ॥ अधुना बन्धकारमाह- होति अगाइ अणंतो अणाइ संतो य साइ संतो य । घो अभब्वभव्योवसंतजीवेसु इइ तिविहो॥९॥ व्याख्या-अनावपर्यवसितोऽनादि ध्रुव इत्यर्थः, अनादि सपर्यवसानोऽनापध्रुषः, सादिसपर्यवसानः सापध्रुव इत्यर्थः, त्रि- वियो बन्धो यथासङ्ख्येनाभन्यभव्योपशान्तनीवेषु तद्विपय इति नान्यति गायार्थः ॥ ९॥ विविधस्यापि बन्धस्योत्तरभेदान् दशर्यनाद- पपडी द्वितीपएसा-णुभावभेया चउव्विहेकेको | उफोसाणुकोसगजहण्णअजण्णपा तेसि ॥ १० ॥ व्याख्या-एफैकस्य बन्धस्य प्रत्येकं चत्वारो भेदा भवन्ति, प्रकृतिबन्धस्थितिबन्धानुभागवन्धमदेशबन्धाख्यास्तेपामपि चतुर्णा बन्धानां प्रत्येकं चलारो भेदा भवन्ति, उत्कृष्टानुल्लष्टजघन्याजघन्याख्याः इति गायार्थः ॥ १० ॥ तेवि ह सादिभणादीघुवअधुवभेयो पुणो चाहा ते पुण दुविहा नेयाँ मूलुत्तरपगतिभेएणं ॥ ११ ॥ ज्याख्या-तेऽप्यनन्तरोदिताश्वखारः सायनादिध्रुवाचवभेदतो-भेदेन हुशन्दाधिपयाचतुविधा अन्वेष्टाव्याः, सम्भविनोऽसंभनि- .

·पश्च ॥७॥ नत्र, पुनस्तेऽप्यनन्तरोदिला द्विविधा ज्ञातव्या मूलीचरप्रकृतिभेदतो-भेदेन एषा बन्धसङ्कलना मूक्ष्मधियाभावनीयेति गाथार्थः॥११॥ ५ द्वारे भूपका- अन्येऽपि मूलोत्तरमकृत्याश्रिताः चत्वारो बन्धप्रकारा भवन्ति, तानाह- रादयः भीगारप्पयरग अव्वत्त अवडिओ य विष्णेया । मूलत्तरपगईयंधणासिया ते इमे सुणम् ॥ १२॥ व्याख्या-प्रभूताफारोऽस्पतरोऽव्यक्तोऽवस्थितथेति विज्ञेयाः, पूर्ववन्धान सख्यां पति यदाधिको भवति, बदा प्रभूता- फारः, यदा तु पूर्ववन्धादुत्तरयन्धो हीनस्तदाऽल्पतरो बन्धः, यदाऽवन्धकस्य बन्धो भवति तदा अव्यक्त इति संज्ञाशातव्याः, पदा भूयो भूयस्तत्सवयैव विदधाति, वदावस्थितबन्धः, मूलोत्तरमकृतिगतास्ते त्वमी श्रृणुत इति गाथार्थः ॥ १२ ॥ मूलप्रकृतिषु बन्धस्थानान्याह- इगछादिमूलियाणं बंधट्टापा हवन्ति चत्तारि। अध्यंधगो न बंधइ इह अन्वत्तग अओ णत्थि ॥१३॥ व्याख्या-एकपडादिमौलानामिति एक पद सप्ताष्टौ वा कर्माणि वध्यन्ते एव, मूलपकृतीनां चत्वारि बन्धस्थानानि । अनन्धको भूत्वा मूलप्रकृतीनां बन्धको न भवतीत्यतोऽव्यक्तबन्ध इह नास्ति, भूताकाराखयोऽल्पतराव, चत्वारोऽवस्थिवा इति गाथार्थः ॥ १३ ॥ अत्रैवातिदेशमाह- भूओगारप्पयरगअवत्तअवट्टिया जहा पंधे। उदओदीरणसंतेसु वावि जह संभव नेपा ॥१४॥ व्याख्या-भूताकारात्पतरकाव्यकावस्थिता यथा बन्धे उदयादीरणासत्स्यपि यथासम्भवं ज्ञेयाः, वाशब्दो यत्तदो- ॥७१॥ नित्यसम्बन्धरूपापकः, यथा बन्थे तथा उदयादिष्वपि ज्ञेया इति मूलप्रकृतीनां चलारि सप्ताष्टौ श्रीष्णुदयस्थानान्येतानि ·सम्भवन्ति, एको भूताकारो यतः सप्तवेदको भूत्वाऽष्टवेदको भवति, द्वावल्पतराबुदयौ, नास्त्यत्राव्यक्तः, त्रयोऽवस्थिवोदया इति । उदीरणायाः पञ्च स्थानानि विपश्चपदसप्ताष्टाविति मूलप्रकृतिषु यो भूताकाराः, अत्र उपशान्वरूपायः पञ्चोदीरको भूत्वा षट् सप्लाष्टोदीरको भवति, द्विकोदीरको न परावर्तते इति, चत्वार्य(रोऽ)ल्पतराः अष्टोदीरको भूला सप्तपदपञ्चद्विकोदीरको भवति क्रमेणेति नास्त्यत्रायव्यक्तः, पश्चाप्यवस्थितोदीरणास्थानानि । चतुः सप्ताष्टौ त्रीणि सत्कर्मस्थानानि, भूताकारान्यको नचात्र भवतः, देऽल्पतरस्थाने सप्तकचतुप्के, अवस्थितस्य सत्कर्मणः त्रीणि स्थानानीति गाथार्थः ॥१४॥ उत्तरभेदानधिकृत्याह- पंधठाणा तिदसह दसणावरणमोहनामाण । सेसाणेगमवद्वियबंधो सब्वत्य ठाणसमो ॥१५॥ व्यापा-बन्धस्थानानि त्रीणि दशादी यथासङ्ख्येन दर्शनावरणमोहनीयनान्नां भवन्ति । शेपागा शानान्तरायायुर्गेत्रि- वेदनीयानां एकं बन्धस्थान समुदितानां, नव पट् चतमणां प्रकृतीनां बन्धान्निधैव दर्शनावरणस्य बन्धः, द्वादित्येकविंशतिसप्त- दशत्रयोदशनवपञ्चचतुनिदधेकमकृतिवन्धादश मोहनीयवन्धस्थानानि, प्रयोविंशतिपञ्चविंशतिपड्विंशतिभष्टाविंशतिएकोनत्रिंशत्- त्रिंशदेकत्रिंशदेकमकृतिवन्धादष्टौ नाम्नो बन्धस्थानानि, ज्ञानान्तराययोरेक, पश्चानामपि सहचरित्वान्, गोत्रायुर्वेदनीयानां तु नदन्यतरस्याः प्रकृतेर्बन्धादेकैकं स्थानम् , अवस्थितिबन्धाः सर्वत्र मूलीचरभकृतिषु स्थानतुल्पाः यत्र यावन्ति स्थानानि, तत्र तावन्तोऽवस्थितवन्या इति गायायः ॥ १५ ॥ भूओगारा दो णव छयप्पपरा दुगह सत्त कमा। मिच्छाओ सासगत्तं न एकतीसेकगुरु जम्हा ॥१६॥ ज्यारुषा-भूताकारा हौ नव पह, अल्परा द्वौ अष्टौ सप्त ऋमात्-क्रमेण दर्शनावरणमोहनीयनाम्नां भवन्ति, दर्शनचतुष्क- प

·५द्वारे
भूयस्का-
रादयः
॥७२॥
बन्धात् सञ्चलनलोभवन्धाच प्रतिपतितस्य दर्शनावरणस्य हो, मोहनीयस्य नव, भूताकारवन्धा भवन्ति, ते च सुगमाः, श्रेणी-
मारोहतो द्वावल्पतरौ दर्शनावरणस्यअष्टौ मोहनीयस्य, यतो मिथ्यात्वगुणात् सास्वादनमुणे द्वाविशतिवन्धकानकविंशतिबन्धक
मतिपयते, अतोऽष्टावल्पतराः, नाम्नो भूताकाराः पट, अल्पतराः सप्त, यतो भूताकारा पट् क्रमेण भवन्ति, न सप्तमः, प्रतिस्ततोऽपि
तस्यान्यत्र गतत्वादेकत्रिंशद् बन्धस्य । अल्पतरा अप्पेकत्रिंशद् बन्धादुभपत्रस्थबंन्धेषु गमनात्. सप्त भावनीयाः, शेषेषु भूता-
काराऽल्पतरौ न भवतः, अवस्थितिबन्धो बन्धस्यानसमः प्रतिपादित एवेत्ति गायार्थः ॥ १६ ॥
चउ छ विइए नाममि एगगुणतीसतीसअव्वत्ता । इगि सत्तरस य मोहे एकेको तइयवज्जाणं ॥ १७ ॥
व्याख्या-चतुःपयन्धो द्वितीये दर्शनावरणे भवतः द्वौ अव्यक्तौ,चतुर्वन्ध उपशमाद् भ्रष्टस्य, पड्बन्धोऽमरगती गतस्य ।
नाम्नि त्रयोऽव्यक्तवन्धा एकोनत्रिंशत् त्रिंशदेकबन्ध इति । एफबन्ध उपशमात् मनिपतितस्य, मनुष्वगतियोग्या एकोनत्रिंशत्, तीर्थ-
करयोग्या प्रिंशत्, एतौ द्वावव्यक्तो बन्धायुपशमस्थेन काले कृते सुरगतौ गतस्य । मोहनीयेऽप्युपशमात् पविपतितस्य लोभवन्ध
एकविषोऽव्यक्तः, तस्मादेव सुरगतौ गतस्पाविरतस्य सतो द्वितीयः सप्तदशेत्यव्यक्तः । एकैको वेदनीयवर्नानां ज्ञानान्तरायायुर्गो-
त्राणामिति गायाधः ॥ १७॥
सामान्योचरमकृतीनां बन्धस्थानानि अभिधातुफाम आह-
इग सत्तरिंगुत्तरजा दुवीस छवीस तह तिपण्णाई । जा चोवत्तरि बायटिरहियवंघाउ गुणतीसं ॥ १८॥
व्याख्या-एकोनत्रिंशद् बन्धस्थानान्युत्तरमकवीनामवस्थितबन्धा अप्येतावन्त एव, अत्राप्यव्यक्तवन्धो नास्ति, भूताकारा
॥७२॥

·अशाविंशतिरुपशान्तः प्रतिपनोऽल्पतराः अप्पटाविंशतिः तदेव स्थानमारोहतः, एतदेव भाव्यते-उपशान्तः सातवेदनीयस्य बन्ध- कस्तस्माद् भ्रष्टः दमकपायित्वं गतः पण्णां मौलानां सप्तदशानामुत्तरमकृतीनां वन्धो भवति,सातोचयन कोर्तिदर्शनावरणचतुष्कता- नान्तरायदशकमिति, भूयो बादरकपायित्वे लोभमायामानकोधपुंवेदबन्धकादष्टादशादिद्वाविंशतिपर्यवसानान् पञ्च बन्धान करोति, अपूर्वकरणे भयजुगुप्साघुगलवन्यात् पविशतिर्भवति, नाम्नोऽष्टाविंशतिबन्धके वस्मिन्नेव त्रिपश्चाशद् भवति, एकोनत्रिंशद्वन्धके चतुप्पञ्चाशत्,त्रिंशबन्धके पञ्चपञ्चाशदेकत्रिंशबन्धके पदपश्चाशन, निद्रादिकत्रिंशबन्धके सप्तपञ्चाशत् निद्राविकैत्रिंशद् बन्धके अष्टपञ्चागदपूर्वकरणे, तयाभूतस्याममत्तस्य देवायुर्वन्धे एकोनपष्टिर्भवति, नाम्नोऽष्टाविंशतिवन्धकस्य चतुःकपायटौ देशविरतस्य पष्टिर्भवति, नाम्न एकोनत्रिंशद्वन्धकस्यैकषष्टिरिति नान्नोऽष्टाविंशतिवन्धकस्यापुरबन्धे चतुःकपायवन्धे त्रिषष्ठिरविरतस्य द्वाप- टिन सम्भवति, एकोनत्रिंशद्वन्धके चतुःषष्टिः, विशद्वन्धके पञ्चपष्टिस्तस्मिन्नेवान्धिके पट्पष्टिर्भवति, मिथ्यावस्त्यानदित्रि- फानन्वानुवन्धिचनुष्कनामत्रपोर्विवतिबन्धात् सप्तपष्टिभवति, पञ्चविंशतिबन्धादेकोनसप्ततिरायुरखन्धे सैयांएपष्टिभवति, पड्विंश- तिरायुर्वन्यात् सप्ततिर्भवति, अष्टाविंशतिबन्धात् द्वाप्ततिः । सैवायुस्खन्धादेकसप्ततिर्भवति, एकोनत्रिंशदायुर्वन्धात् त्रिसप्तविस्त्रिंशद बन्धाचतुःसप्ततिरुत्कृष्टतः १-१७-१८-२९-२०-२१-२२-२६-५३-५४-५५-५६-५७-५८-५९-६०-६१-६३-६४ ६५-६६-६७-६८-६९-७०-७१-७२-७३-७४ एतेषु च केचन भूयो भूयः सम्भवन्ति वैर्नात्र प्रयोजनम् , तुशब्दात् अनो- परमभिहितं तत्रैकोचरा राशयो ग्रायाः, वधाशब्द इति यथा बन्धे वयोदयेष्वपि खबुद्धया ज्ञेयम् । ज्ञानान्तरायायुर्वेदनीयगोत्राणामे- फैकमुदयस्थानं दर्शनावरणस्प दे-चतुः पञ्च वा, मव मोहनीयस्यैकविकचतुःपञ्चपट्सप्ताप्टनवदशेति । नाम्नो द्वादशोदयस्थानानि

·प
सहके
द्वारे
भूयस्का-
रादयः
॥७३॥
अट नव विवातिरेकविंशतिः चतुर्विंशतिरतः एकद्धया यावदेकत्रिंशत्, तावनेतव्यानि, ८-९-२०-२१-२४-२५-२६-२७-
२८-२९-३०-३१। अवस्थितोदयाः सर्वत्र स्थानतुल्याः, अव्यक्तोदया मोहनीयस्यैव नान्येषां तेऽपि पञ्च भवन्ति, एकपट् सप्ताटो
नव इति । तत्रैका लोभोदय उपशान्तात्पततः,शेषास्तस्यैवामरगतौ त्रिकपायपुंयुग्मभयजुगुप्सासम्यक्त्वोदयेष्विति । दर्शनावरणे भूता-
कारोऽल्पतरथैका, तो मोहनीयेऽष्टावष्टौ । नाम्नि अष्टौ भूताकारोदयाः, यवोऽष्टौ भूत्वा न नवोदयो न च तस्मादपि विंशत्यादिः,
तस्मादपिनैकविंशतिः, तदादिका अष्टौ भवन्ति संसारिणी समुद्घाते (च । अल्पतरास्तु नव भवन्ति, नवोदयानाष्टकोदया,नाप्ये-
कविंशत्युदयादिशत्पुदयः,) पञ्चविंशतिचतुर्विंशत्युदयो नापचये भवतः, ततस्तो संसारिष्वपचये नैव भवतः, तीर्थङ्करायोगिपतिपत्तो
स्वरादुच्छ्वासात् पराघातविहायोगतिभ्यां प्रत्येकोषघातौदारिकट्रिकसंस्थानसंहननेभ्यो ध्रुवोदयिभ्यो निरोधाद् भावयेदिति ।
सामान्योचरप्रकृवीनामुदयस्थानान्याह-
एक्कार पार ति चउक्क वीसा गुणतीसओ तु चउतीसा । चउआला गुणसट्ठी उदयठाणाई छवीस ॥ १९ ॥
व्याख्या-एकादश द्वादश त्रयोविनतिः चतुर्विशतिः एकोनत्रिंशतो यावचतुर्विंशत् चतुश्चत्वारिंशतो यावदेकोनपष्टिरेव-
मुदयस्थानानि पइविंशतिः, ११-१२-२३-२४-२९-३०-३१-३२-३३-३४-४४-४५-४६-४७-४८-४९-५०-५१-
५२-५३-५४-५५-५६-५७-५८-५९-अत्राप्यव्यक्तोदयो नास्ति, यतो (नो)ऽनुदयः, अवस्थितोदयाः पड्विंशतिः,
अन्तरालगतौ समुद्घाते च समयद्योपलब्धेः, भूताकारा एकविंशतिरल्पतराश्चतुर्विंशतिः ॥१९॥ यत आह-
१ समुद्घाततरास्तुप्रयाच मपति' इति सादपुस्तकेषु.
॥७३॥

·भूयापपरा इगि चवीसं जगणेइ केवली छउम । अजमो न केवलितं तित्थयरिपरा व अण्णोणं ॥२०॥ व्यापा-प्रभूताकारा एशिविरसतराशतुर्विशतिवः केवलो छमस्योदयेषु न याति, न वानीर्थकरस्तीर्थङ्करोदयेऽ- प्यतः पञ्च मभूततरा न भवन्ति । 'अयतः अपिरतो न च केरलियं याति, चतुश्चत्वारिंशदुदयात् केरल्युदयेपितिभावः, तीर्थ- इरोदयोऽप्पतीयकरोदयेषु, अतश्चशितिरल्पवरा इति, एतदेव भावपति, नाम्नः प्रकृत्यएक सातापुरुषैः सहफादशातीर्थफरस्य भवन्ति, तीर्थङ्करस्प वीयरेण सह द्वादश तावुभौ नाम पोदययुक्तौ नयोविंशतिचतुर्विशती भवतः, नानेकोऽपि प्रभूताकारः यतो नायोगी सयोगित्वे याति, वी मरपेकोपयातीदारिकदिफसस्थानान्यतरप्रयमसहननयुक्ती एकोनशिशिदुदपो भवतः, तीर्थकराती- र्थकरपोरेकनिंगदुदयौ नाम्नः सातापुरुषैस्सइ चतुतिगंजयसिंशयौ भवतः, वा-यां खानिरोधे प्रपत्रिंशद् द्वात्रिंशद् उदयौ, पताभ्यामुशासनिरोधे द्वात्रिंशदेकत्रिंशदुदयौ, ११-१२-२३-२४-२९-३०-३१-३२-३३-३४ एते दश केररिनामेर,एतेषु पद मभूततराः, अल्पतरा नव नातः मतिपतन, गुग मति चतुश्चत्वारिंशदुदयः शापिकाविरतस्य भवान्तरे पाविकर्मगां विंशतिरघाति- फर्मणाचतुर्विंशतिस्तदुत्तरोदयाः तौर सम्पत्यमयजुगुप्सा शेषोदप] निद्रापक्षपाद्भवन्ति, मिथ्यादृष्टेः पट्चत्वारिंशदाया,दशोदये एकोनषष्टिः, मिथ्या पश्चचत्वारिंशन भवन्ति, तस्य भवान्तरे साकोदयाभारः, भूताकारा अनाविरतोदयेषु भवन्ति अल्पतराश, निद्रामयजुगुप्सानामध्रुवोदविवाद् भावपेत् । सत्कर्मणोऽपि ज्ञानान्तरायपोरवस्थितसत्कर्म तव । घेदनीयस्पैकमल्पतर, अवस्थि- | तमप्येकमेकविधस्य सामयिकस्थितिलाव, गोनापुपोः वे अपस्थिते, एक भूताकार, अल्पतर च, नास्त्यव्यक्त । दर्शनावरणे दिविषमवस्थित, चतुःसत्कर्मणः सामयिफलात्, द्विविधमस्पतरं, भूताकारमव्यक्तसत्कर्म च नास्ति । मोहनीयस्य पञ्चदश सत्कर्म ·५द्वारे यस्का- सई ७ स्थानानि अष्टसप्तपदचतुखियकाधिका विंशतिः त्रिोकाधिका दश पश्चचतुविधेक इति मकृत्यवस्थानाद् पञ्चदशावस्थितानि, चतुईगायतराणि, एक एच भूताकारः, यतः-चतुर्विंशतिपद्विशत्योरष्टाविंशानिर्भवति, नान्यथेति, नास्त्यत्राव्यक्त । नान्नो दादश सत्कर्मस्थानानि, त्रिविनवतिर्नवाष्टाशीनिरशीतिः नवपड्पञ्चसप्ततिः पडशीविरष्टसप्ततिनवाष्टौ चेति, अत्र दशावस्थितानि नपाष्टरसत्कर्मणः सामयिकत्वात् नास्त्यव्यक्तं, दशाल्पतरस्पानानि, यतः प्रथमचतुष्काद् द्वितीयचतुष्कगमनेन चत्वारि, द्वितीयचतु- कानु नपाष्टगमने दे, चतुर्थस्थानात् प्रथमाध्रुवगमनं तस्मादपि तृतीयगमनमिति दे, आहारकचतुष्कोदलनेन दे, एवं दश, पड्- भूनाकारा यता चरमा वात् क्रमेण मयमचतुप्के गमनमष्टाशीत्यादिभ्योदिनतिविनवत्योश्च गमनं भवति, ॥ २० ॥ एफार पारसासीइगि चउपचाहिया य चउणउई। तत्तो चोदसहियसय पणवीसाओ य छायालं ॥२१॥ पत्तीसं नस्थि सयं एवं अडयाल संतठाणाणि । जोगि अघाइचउके भण खिविउं घाइ संताणि ॥ २२॥ गाथायन्पाख्या-एकादश द्वादशायोगिस्थाने शीत्येकाशीतिचतुःपञ्चाशीतिरसानि चखारि सयोगिनि, अयानिचतु- फारस पर सवस्थाननि,अतश्रतुनयतिस्तस्याः रूपवृध्या पावचतुर्दशोत्तर शतं पञ्चविंशत्यधिकशतायावत्पदचत्वारिंशदाधकं शतं, किन्तु द्वात्रिंशदधिकं शतं नास्ति, एवमनष्टचत्वारिंशत् सत्स्थानानि 'भण' कयप सत्कर्मग इति, ११, १२,८०, ८१, ८४,८५, ९४, १५, १६, १७, १८, १९, १००, १०१, १०२, १०३, १०४, १०५, १०६, १०७, १०८, १०९, ११०, १११, ११२, ११३, ११४, १२५, १२६, १२७, १२८, १२९, १३०, १३१, १३३, १३४, १३५, १३६, १३७, १३८, १३९, १४०, १४१, १४२, १४३, १४४, १४५, १४६ । सिस्वा घातिकर्मणां सत्स्था- - ॥७४॥ 11

·नानि तान्येव सङ्क्षपतो दयन्ते, सयोगिनः सचतुष्कं अघातिसयोगजं ८०-८१-८४-८५ ज्ञानान्तरापदशकदर्शनचतुष्क-
पदाभ्यां सह जातं ९४-९६-९५-९७-९८-१००-९९-१०१ एतानि क्षीणकपायसत्स्यानानि, एवं लोभेन,
सूक्ष्मसम्पराये, ९७-९८-१०१-१०२ मायया मानेन क्रोधेन पुरुषवेदेन पटेन खीवेदेन नपुंसकेन पोडशकेन कपायाष्टकेन
सह बादरकपाये नव चतुष्कानि भवन्ति, अतो मोहनीयसतर्मभिरष्टाविंशत्याधैनिद्रात्रिकनामत्रयोदशकयुक्तानि क्षीणकपाय-
सत्स्थानानि पदचतुष्कममाणानि भवन्ति अविरतादीनां, यत् पञ्चचवारिंशदधिकं शतं तदायुर्वन्धे पचवारिशदधिकं शतं भवति,
वायुतेजस्कायिकेवयांतिकर्ममकृतीनां यशीतिघातिकर्मणां पञ्चवसारिंशदेवं सप्तविंशत्यधिकं शतं, तदेव तिर्यगायुर्वन्धेऽष्टा-
विंशत्यधिकं शतं भवति, वनसनिकायिकानां तु स्थितिक्षयात् क्षीणेषु देवनरकगतियोग्येषु अयाचिकर्मनु पश्चावीविः प्रकृतपो
भवन्ति,घातिकर्मगां पञ्चचत्वारिंशत्, एवं त्रिंशदुतरं शतं तदेवायुन्ये एकत्रिंशदधिकं शतं भाति एवं प्रकारान्तरसम्भविनः पुनरु-
तस्थानपरित्यागादष्टचत्वारिंशसस्थानानि, अत्राव्यक्तानि न सन्ति, अवस्थितानि चतुश्चत्वारिंशत्, एकादश द्वादश चतुर्नर-
तिपञ्चनवविस्थानानां सामयिकत्वात्, समचत्वारिंशदल्पतराणि । सप्तदश भूताकाराणि, यतः सप्तविंशत्यधिकाच्छवादारभ्य
भवन्ति, तत्रापि न त्रयविंशदुत्तरं शतं यतस्तचा? तान्यधस्तनसत्स्थानानि च सपकेषु भवन्ति, तत्र च भूताकाराणामसम्भवो भाग्य
इति गाथाद्यार्थः ।। २१॥
सायनादिवन्यानो सहचरितत्वमाह-
साई अधुवो निधमा जीवविसेसा अणाइ अधुव धुवो। नियमा धुवो आणाइ अधुवो अधुवं वसाई वा ॥२३॥

·भूयस्का- रादपः ३ व्याख्या-पत्र सादिन्धस्तन नियमानिश्चयेनाध्रुवेनापि भाव्यम् , सादिर वो भवतीति भावः, धनादिवन्धस्तु जीव- मधिकृत्याधुनो भुगोवा, अभव्पानां योऽनादिःस ध्रुवोयस्तु भन्यानां सोऽध्रुव इति भावः, नियमात्-निश्चयेन, यो ध्रुवः सोऽनादिर ध्रुवस्तु भभुय एर भवति भूयः सादिया भवतीति गाधार्थः ॥ २३ ।। अजयन्यानुत्कृष्टाभ्यामनयन्योऽनुत्कृष्टौ (जयन्याजघन्योत्कष्टानुत्कृष्टेप्वजयन्योऽनुत्कृष्टः) चैकः केषांचिरमतिभाति, तद्ध- करणायाह- उकोसा पडियडिए साइअणुगोसभो जहण्णाभो । अव्बंधा वा इपरो तदभावे दोवि अविसेसा ॥ २४ ॥ तेणाई आहेणं उफोस जहण्गगो उ पुण साई । अधुवाण साइ सव्वे धुवाण ऽणाइ वि संभविणो ॥२५ ।। 'उत्कृष्टात्मतिपतिते सायनुस्कृष्टः जयन्यादबन्धाद्वा इतरो ऽजघन्य इति, तदभावे द्वारप्पविशेपौ इति भोपेन उत्कृष्टमपन्यको तु पुनः सादी, अपाणां सादिः सर्वे ध्रुवानां अनादिरपि सम्भविनाविति पदानि । पंदा जीवः कृता प्रतिपतति तस्मिन्नेव काले सादित्वेन सहानुत्कृष्टयन्धः स्पष्टतां याति, जयन्यवन्धं कृत्वा पादचन्यं चा, चदा तस्मात्प्रतिमतति तदा सादित्वेन सहेनरोऽजघन्यः स्पष्टतां याति, तेषां कारणानामभावेऽथवा सादि- पौरमारे द्वारपपिगिटी [ भवतः, सनायां व्यवस्थितायप्पव्यक्ती तावेयं व्यवस्थितौ ] अनादी भवतः, ओपेन-सामान्पेन, परिमेयमनपेक्ष्य सभारत इति । उत्कृटजयन्यौ तु सादो भवतः । अध्रुवबन्धिनीनां साँस मातीनां सर्व नुकटाः सापटमा भान्ति, सुवन्धिनीनां तु सायनुवापनादिध्रुवावपि सम्भविनापजघन्यानुक्रुटी पुनः - ||७५॥

·सायधुवावेति गाथाद्वयार्थः ॥ २४ ॥ २५ ॥
मूलोचरमकृतीनां जयन्यादीनाह-
मूलुत्तरपगईणं जहणओ पगइबंध उपसते । तभट्ठा अजहण्णो उकोसो सण्णिमिच्छम्मि ॥ २६ ॥
व्याख्या-मूलप्रकृतीनां उत्तरप्रकृतीनां च जघन्यः प्रकृतिबन्धो भवत्युपशान्ते तस्माद् भ्रष्टात्-तस्मात् परिच्युतादनय-
यो भपति, उत्तरस्तु संशिनि गिथ्यादृष्टौ तस्मिन्नेवोत्कृष्टस्यावन्येऽजुस्कृष्टो भवति, या उपशान्ते मूलभकृतरुत्तरमकतेचैकस्याः बन्धः,
संशिनि मिथ्यादृष्टौ मूलमकृतीनामष्टानामुत्तरमकृतीनां चतुःसततेः ताभ्यां भ्रटयोरजघन्यानुकटौ भवत इति गाथार्थः ॥२६॥
साधादिमरूपणापाह-
आउस्स साइ अधुवो वंधो तइयस्स साइअवसेसो। सेसाण साइयाई भब्वाभव्येसु अधुवधुवो ॥ २७ ॥
व्याख्या--मूलप्रकृतेरायुपः सादिर वो बधा, तृतीयस्य वेदनीयस्य सायवशेषो ध्रुवावानादिरित्यर्थः, शेषाणां ज्ञाना-
तरायदर्शनावरणनामगोत्रमोहनीयानां सायब्रुवानादिध्रुवा इति, जयन्यादित्वमाश्रित्य जयन्याजघन्पोत्कृष्पानुत्कृष्टाः मूलम-
कृतीनां उत्तरप्रकृतीनां च बन्धाः सायध्रुवा भवन्ति, भव्पेव वो यत्रावस्तन सादिरपि भवति, अभव्येषु ध्रुवो यत्र ध्रुवस्तत्रा-
नादिना नियमेन भाव्यम्, एवमन्यत्रापि योज्यमिति गाथार्यः ॥ २७ ॥
उत्तरप्रकृतीनां सागादिवन्धसम्भवमाह-
साई अधुवो सदाण होइ धुवबंधियाणणाइ धुवो । नियअब्बंधचुयाणं साई अणाई अपत्ताणं ॥२८॥

·हारे ॥७६॥ व्याख्या-सादिरयश्च सर्वासां भकृतीनां बन्धो भवति, स्वकीयवन्धोपरमे सर्वासामधुवो भनति, भूयोऽपि यन्त्र कुर्वतः सादिरिति, ध्रुववन्धिनीनां सप्तचत्वारिंशत्प्रकृतीनां अनादिर्बुवश्च भवतीत्येतद् भाव पति, निजाम-आनीषादयन्याच्युतानी सादिर्भवति । यस्थाः प्रकृतेर्यत्राबन्धस्तदर्शयति, मिथ्यात्वस्त्यानदित्रिकानन्तानुवन्धिनां मिथ्यात्वसम्पग्मिथ्यादृष्टयादिषु. द्वितीयतृतीयरूपायाणां देशविरतममत्तयोनिद्रामचलधौर्नामभुवाणां भषजुगुप्सयोश्च वादरादिषु सज्वलनानां सूक्ष्मादिषु ज्ञाना- नारायदर्शनचतुष्काणामुपशान्ते बन्धाभावो ध्रुव इत्यर्थः, इत्येतेभ्यः स्थानेभ्यश्युतानां तासां सादिर्भवति, तत्स्थानाप्राप्तानाम- नादिन्यो यथानादिः सोऽभव्येषु ध्रुव इति भव्याभव्यान् मर्वत्राधिकृय भावनीयमिति गाथार्थः ॥ २८ ॥ तिर्यगतौ स्थितस्यावन्धयोग्याः प्रकृतीराह- नरयतिगं देवतिग इगिविगलाणं विउव्वि नो बंधे । मणुयतिगुच्चं च गईतसमि तिरितित्थ आहार ॥२९॥ व्याख्या-नरकत्रिकं नरकगत्यानुपूर्व्यायूंपि, देवत्रिकं देवगत्यानुपूर्व्यापि वैक्रियशरीरमङ्गोपाङ्गं च एता अष्टावेके- न्द्रयविकलेन्द्रियाणां बन्थं प्रत्ययोग्या भवन्ति, मनुष्पत्रिकं मनुजगत्पानुपूर्वायुपि, उचैर्गोत्रं चैताः द्वादश गतित्रसानां-तेजो वायुकापिकानां न बन्धयोग्पाः विरथां सर्वपामपि तीर्थकराडारकशरीराङ्गोपादानि न बन्धयोग्यानीवि गाथार्थः ॥ २९ ॥ सर्वदेवानामवन्धयोग्या आह- वेउवाहारदुर्ग नारयसुरसुरमविगलजाइतिगं । बंधहि न सुरा सेसायवथावरेगदि नेरइया ॥ ३० ॥ व्याख्या-4क्रियाहारकदिक-बैंक्रियाहारकशरीरे तदङ्गोपाङ्गे च नारकसुरमूक्ष्मविफलजातित्रिकं नारकमुश्योः (निक) ||७|| ·भाग्वत् सूक्ष्मत्रिकं ममसाधारणापर्याप्तप्रकृतयः विकलत्रिकदित्रिचतुरिन्द्रियनातयः एताः पोडश मकृत्योऽशेषसुरा न वदन्ति, आतपस्थावरैकेन्द्रिपजातिसहिताः एता एवैकोनविंशतिः सर्वनारका न वान्तीति.गाधार्थः ॥३०॥ ' 'प्रकृतिवन्धविधानं समाममिति । मूलमकृतीनामुत्कृष्टस्थितिमानमाह- मोहसपरि कोडा कोडीओ वीसनामगोयाणं । तीसिपराण चउण्हं तेत्तीसयराइं आउस्स ॥ ३१ ॥ व्याख्या-मोहनीये समतिकोटाकोटयः, विनिर्नामगोत्रयोः, त्रिंशदिवराणां चतुर्गी, ज्ञानान्तरापदर्शनावरणवेदनीयानां स्थितिरिति वाक्यशेषः, प्रयसिंशदतराणि-सागरोपमाणि आयुषः उत्कृष्टास्थिविरिति गांधार्थः ॥ ३१ ॥ जधन्यस्थितिमानमाह- मोत्तुमकसाइ तणुया ठितिवेयणियस्य वारस मुहुत्ता । अव नामगोयाण सेसयाण मुहत्तते ॥ ३२॥ 'व्याख्या-अफपापिणां या तन्वी-जयन्या स्थितिस्तां मुस्खा वेदनीयस्य द्वादश मुहूर्नानि कपायिणां जयन्या भवति, नामगोत्रयोरष्टावष्टौ मुहूर्नानि शेपाणां ज्ञानान्तरायदर्शनावरगमोहायुपामन्तर्मुहूत्तस्थितिरिति गाधार्थः ॥ ३२ ॥ उत्तरमकृतीनां प्रत्येकमुत्कृष्टस्थिातमानमाह- सुकिलसुरभीमहराण-दस उ तह सुभचउण्णफासाणं । अट्टाइन पछुट्टी अंपिलहालिद्दपुराणं ॥ ३३ ॥ व्याख्या-शुलवर्णमुरभिगन्धमधुररसानां दश कोटाकोटयः सागरोपमाणां तथा शुभानां चतुगी सर्वानां-मृदुस्निग्ध- लघूप्माणां दशकोटाकोटया, पञ्चामद्धा अम्लदारिद्रपूर्वाणां अम्लरसहारिद्रवर्णयोः साचदादश, कपायरक्तयोः पञ्चदश,

·सहे
५ द्वारे
उत्कृष्ट
स्थिति
बन्यः
॥७७॥
कटुनीलयोः सार्द्धसप्तदश, तिक्त कृष्णदुर्गन्धगुरुकर्कशक्षणीतानां विसतिकोटाकोटयः, गन्धरपानां द्वैविध्यादेशविंशती एवं
भवतः । तुशब्दः पूर्वापरत्र, सूत्रेषु स्थितिशब्दस्य ख्यापक ात गाथार्थः ॥३३॥
तीसं फोडाफोडी असायआवरणअंतरायाणं । मिच्छे सयरि इत्थीमणुदुगसायाण पण्णरस ॥ ३४॥
व्याख्या-त्रिशत्कोटाकोटयः असातस्प, "आवरण"नि ज्ञानदशनावरणोत्तरप्रकृतीनां अन्तरायमकृतीनां च, सप्तति-
मिथ्यात्तस्य, स्त्रीवेदमनुष्यद्विकसातानां पञ्चदश कोटाकोटयः उत्कृष्टा स्थितिरिति गाथार्थः ॥ ३४ ॥
संघयणे संडाणे पढमे दस उवरिमेसु दुगबुट्टी। सुहुमतिवामणविगले द्वारस चत्ता कसायाणं ॥ ३५ ॥
व्याख्या–संहनने संस्थाने च प्रथमे दा,उपरितनेषु यथाक्रमं फिद्धिः द्रष्टव्या, द्वितीययोदश, तृतीययोश्चतुर्दश,
चतुर्षयोः पोडमा, पञ्चमपोरष्टादश, पष्ठयोशितिः, 'मूहमत्रिकमिति सूत्मसाधारणापर्याप्तकानि, वामनसंस्थानं विकले-द्वित्रिचतु-
रिदियजातय एतासो सप्तानां प्रकृतीनां भष्टादश कोटाकोटया स्थितिरिति । वामनस्प केचिचतुर्थस्थानं वदन्ति, तन्न भवतीति
प्रदर्शयन भूयोऽस्पष्टादश के बदन्तीति । कपायाणां पोइशानामपि चखारिंशत्कोटाकोटयो भवन्ति, उत्तरत्र नोकपायग्रहणादिह
पोडशानामेव ग्रहणमिति गाथार्थः ॥ ३५ ॥
पुंहासरईउच्चे सुभखगइथिराइछकदेवदुगे। दस सेसाणं बीसा एवइया बाह वाससया ॥ ३६ ॥
च्याख्या-पुरुषवेददास्थरत्युचेगेत्रिषु शुभविहायोगतिस्थिरादिप मिति, स्थिरशुभमुखरसुभगादेययासि देवद्विक-
मित्येतासां त्रयोदशानां प्रकृतीनां दश कोटाकोटयः स्थितिरेवमेतासां पट्सप्वीनां स्थिविरुक्ता, सप्तानां वक्ष्ये, शेषाणां सप्तत्रिशतां
॥७७॥

·विशतिसागरोपमकोटाकोटया ताथेमा भयजुगुप्से अरतिशोके नपुंसक नीचेोत्रं च नरकतिर्यगौदारिकवैक्रिपद्रिकान्यगुरुलपुत्रसा- दिचतुष्कं अस्थिरादिप स्थावरातपोधोतोपघातपराधानोच्यासाशुपविहायोगविनिर्माण केन्द्रिपजातिपश्चेन्द्रियजातितैजसकार्मण- "शरीराणीति शेपाः एतावन्मात्राणि वशिलान्ययाधा किमुक्त भाति,-पस्या यावन्त्यः कोटाकोटया तापमानाणिवपशवान्यबाधा तावन्माषु समयेगु न वैद्यदलनिक्षेपं करोतीति गाथार्थः ॥ ३६ ।। सुरनारयाउयाणं अपरा तेत्तीस तिरिग पलियाणि | इयराणं चउसुवि पुष्वकोडि तसो अवाहा उ ॥ ३७॥ व्याख्या-मुरनारकायुपोरतराणि सागरोपमाणि त्रयसिंशदिवरपोर्मनुष्पविर्षगापुपोस्रीणि पल्योपमानि चतुर्पपि तेषु पूर्वकोटिव्यंगोऽवापा भवति, तुशब्दोऽधिकार्थसूचको वेवमानापुपः त्रिभागे शेपेऽन्यस्यायुपो बन्धो भवति, तनासम्भवे त्रिभागस्य त्रिभागे शेपे एवं भूयो भूयो यावत् बन्ध इति ।। ३७ ।। एवमुक्ते लाह परः- वोलीणेसं दोसुं भाएसं आउयस्स जो बंघो । भणिओ असंभवाओ ण घडइ सो गतिचउकेपि ॥ ३८॥ व्याख्या--आयुपो योविभागपोरतीतयोर्यो बन्धो भणितो न घटते स गतिचतुष्केऽप्यसम्भायत इति ॥ ३८ ॥ एतदेव भावयति पर:- पलियासंघजसे बंधंति न साहिए नरतिरिच्छा । छम्मासे पुण इयरा तदाउ तेसो पहुं होति ॥ ३९ ।। व्याख्या--पत्योपमासयेयभागेऽभ्यपिके निपल्योपमायुपो नरनिपश्चो नायुपो बन्धं कुर्वन्ति, पण्मासाभ्यधिकेऽवशेष

·५ दारे
आयुपः
अबाधा
||७||
न सर्वेऽपि देवनारका आयुपो बन्यं कुर्वन्ति, तपोशायुविभागो बहुः प्रभूतं भवति, मल्योपमैकाददासागरोपमाणीति काकुरे
पूर्वकोटीविभागोवाधापि न घटते ॥ ३९ ॥
अत्राह--
पुष्वकोडी जेसिं आज अहिकिच ते इमं भणिय । भणियपि नियमबाहं आउधति अनुयंता ॥ ४० ॥
व्याख्या--पूर्वकोव्यापुपो ये चतुर्गतिगमनयोग्या मनुष्पतिर्यश्चस्तानधिकृत्पैवमुक्त ने च वेद्यायुपरिनभागे शेषे चत-
गप्पपि गतिष्पायुपो बन्यं कुर्वन्ति, अतः पूर्वकोटिविभागोऽवायोत्कृष्टा भवति, न दोपः तमपि पूर्वकोदित्रिभागं पद् भणितं
वृद्.पध्यमानायुगो निजावाधां न मुन्नति, नैकमपि समय फर्मदलरदिनं विदधातीति भाषः, यदनुभूयमानस्पाशेपं साध्याधा यतो
नेकपाटमायुईपस्यानुभवनं भणित च-' परभविया जेण तस्स उ अवाधा' इति । अन्यच पापन्मात्रमनुभूयते, तावन्मात्रमेवोल-
नापि वध्यते आयुरिति गापार्थः ॥ ४० ॥
एतदेव भाषयनि-
निरुयफमाण छमासा इगिविगलाणं भवहिई तंसो। पलियासंखेज्जंसं जुगधम्माणं वयंतपणे ॥४१॥
व्यापा--निरुपममायुपा देवनारकासख्येयवर्षायुषां गड्मासा अवांधा, एकेन्द्रियाणां विकलेन्द्रियाणां स्वभवे यदा-
'पुस्तस्य अपंसो बापा, केचन आचार्या युगलधर्मिणां पल्पोपमासङ्ख्येयभागमवाघा भगन्तीति गाथार्थः ॥ ११ ॥
१ पामषिशा येन तस्य श्ययाधा ।
.
"
॥७८॥

·अंतोकोडाफोडी तित्थयराहार तीएं संखाओ। तेत्तीस पलियसंखं निकाइयाणं तु उकोसा ॥ ४२ ॥ व्याख्या--अन्तःकोटाकोटी तीर्थफराहारकशरीराङ्गोपाङ्गानां तस्या अन्तःकोटाकोदेरसख्येयभागादारभ्य नीर्थकरस्य प्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि,आहारमदपस्य पल्पोपमासस्येयभागमा निकाचितानामवश्यं घेधानामुकरा स्थितिरिति गाथार्थः॥४२॥ आह पर:- अंतोकोडाकोडी दिइए वि कह न होइ तित्थयरे । संते तत्तिय कालं तिरिओ अह होइ उ विरोहो ॥ १३ ॥ व्याख्या–अन्तःकोटाकोटी यदि सना तीर्थकरस्य तत विपग्भवं विना फैर्य भ्रान्तः! अप तिर्यगतावपि गतस्ततः आगमविरोध इति ॥ ४३॥ उच्यते- जमिह निकाइयतित्य तिरियभवे तं निसेहियं संतं । इपरम्मि नत्थि दोसो उब्यहोवट्टणासम्झे ॥ १४ ॥ व्याख्या--पदपश्यं वेयं तचीर्थकरं निपिद्धं न सद्भवति, इवरस्मिन्न दोपः, पतस्वत्मभूत स्थितिकमपि अपार्चना करणेन लापुस्थितिकं क्रियते, उद्धर्तनया वा तदन्यप्रकृतित्वेनावस्थाप्यते, इति ॥ ४४ ॥ उत्कृष्टस्थिविसमानतानियमार्थमाह- पुग्यकोडगेपरमओ इगिविगलो या न पंधर आउँ । अंतो कोडाफोडीए आरओ अभयसपणी उ॥ ४५ ॥ पारुपा-पाणां पूर्वकोटैः परतः पूर्वकोट्य गधिकं नापुःकर्म एकेन्द्रिपो पिकलेन्द्रियो वा पनाति । अन्त कोटा-

·फोटेशरतो हीनतरं संझी न बचात्यभव्यः, तुशब्दादनायुपां सप्तानां कर्मणामिति ॥ ४५ ॥
उत्तरमकृतीनां जयन्यां स्थितिमाइ-
सुरनारयाउयाणं दसवाससहस्स लहु सतित्थाणं । इयरे अतमुहत्तं अंतमुहत्तं अबाहावि ॥ ४६ ।।
प्यारघा-देवनारकायुपोः दश वर्षसहस्राणि "लघु रिति जयन्या तीवैकरनाम्नथ स्थितिर्भवति, "इतरे 'वि मनुष्य-
तिर्षगायुपोरन्तर्मुहर्तस्थितिः जयन्यायाधाप्यन्तर्मुहुर्तमेव चतुष्वपि जघन्येनापि आयुष्फबन्धोत्तरकालमन्तर्मुहर्त स्थातव्यमिति
जघन्य
स्थिति
बन्धः
1॥७९॥
गापार्थः ॥४६॥
पुंयेए अड वासा अट्ठ मुहत्ता जसुचात्ताणं । साए वारस हारगविग्यावरगाण किंचूणं ॥ १७ ॥
व्याख्या-पुरुषवेदेऽष्टौ वर्षाणि जघन्या स्थितिरष्टौ मुहूर्नानि यश कीचिचर्गोत्रयोः, साते-सवेंदनीये द्वादश मुहूर्तानि
जपन्या स्थिविराहारकशरीरं तद्गोपाझं विघ्नपश्चमकारमन्तरापं आवरणं पञ्चपकार ज्ञानावरणं तत्सहचरितं दशनापरणचतुफ-
मेतासां पोदशानां प्रकृतीनां किश्चिन मुहूर्त जघन्या स्थितिरिति गाथार्थः ॥ १७ ॥
दो मास एग अई अंतमुहत्तं च कोहपुव्वाणं । सेसाणुकोसाओ मिच्छत्तहिइए जं लई ॥ ४८ ॥
व्याख्या-दौ मासावेको मासोद्धै मासोऽन्तर्मुहूर्त च क्रोधमानमायालोमानां यथासपेन सज्वलनानामनन्त-
रोदितमकृत्यधिकारावगन्तव्यम् , दोपप्रकृतीनामुकरस्थितिबन्धान मिथ्यात्वोत्कृष्टस्थित्या यल्लब्ध सा जघन्या स्थितिरिति ।
एवं च मिथ्यालस्प सागरोपमं भवति, असाते निद्रापञ्चके च त्रयसप्तभागाः । द्वादशानां च कपापाणां चत्वारः
॥७९॥

·समभागाः । सूक्ष्मत्रिके वामने विकलेन्द्रियजातित्रिके नव पश्चत्रिंशद् भागाः । [सात] सीवेदमनुष्पदिकानां त्रपश्च- तुर्दश भागाः " हास्यरविस्थिर/दिपक (पञ्चक ) शुभविहायोगतीनां मुगन्धनरावर्णमधुररसशुभस्पर्शचतुष्काय- संहननसंस्थानानां सप्तभागः । द्वितीषयोः पट् पश्चत्रिंशद्भागाः तृतीययोः पञ्चभागः ६ चतुर्थयोरटी पञ्चत्रिंशद् भागाः पञ्चमयोः संहननसंस्थानयोः ना पञ्चत्रिंशद्भागाः शेषागां सागरोपमस्य द्वौ सांभागौ । एताः शेपाः प्रसागुरुलषु अशुभवर्गादिचतुफाणि १२ क्रियास्थिरादिपढे १२ औदारिकविर्षगतिद्विके ४ पश्चेन्द्रियैकेन्द्रियनानी २ निर्माणा- तपोयोताशुभविकायोगतिपरमसंहननसंस्थानतेजसफार्मणशरीरनीचौत्रारतिशोकभषजुगुप्सानपुंसकस्थावरमिति, पञ्चचसारिंशदिति गाथार्थः ॥ १८॥ बेउपिछ के तं सहसताडियं जं असपिणो । तेसिं पलियासंखं नूगं हिइ अपाहूणियनिसेगो ॥४९॥ व्याख्या-क्रिपपई तत्पूर्वोक्तं स्थितिमानं सागरोपमसप्तभागय सहस्राणितं स्थितिर्भवति ।::, यतो यस्मानासा असंशिनो बन्धका नैकेन्दिया विकलेन्द्रियाः या बन्धकाः, यतो देवनारकमायोग्यकर्मवन्धोऽसंशिसं शिनोरेव भवति, "पणवीसा पण्णासा" इत्यादि, भणिवत्येव पल्योपमासङ्ग्रूपेयभागहीनं यचत्सहस्रताडित मानं स्पितिर्भवति,सर्वस्थितपोऽयाचाहीनाः सत्यः निपेको मन्तव्या, अबाधोनायेषु समयेगु दलस्य निक्षेप इत्ति, निषेको नाम तदुत्तरसमयेषु दलनिक्षेप इति गाथार्थः ॥ ४९ ॥ मोत्तमयाहा समए बहुगं तयगंतरे रइयदलियं । तत्तो विसेसहीणं फमसो नेयं हियं जाय ॥५०॥ १ उपशेषाः शुभा पर्णरसा अन्य प प्रष्ट्याः २ गणनामात्रापेक्षया पैकिएपदकपदणं प्रष्टव्यं न तु स्पिस्यपेक्षया । अस्यैवं प्रकरणस्य गाथा ५५ ॥

·५ द्वारे
आयुषः
अवाधा
सध
110
व्याख्या-प्रयाशासमयेषु दलनिक्षेपो न भवनि, अनः मुस्त्वाबाधासमयान् तस्या अनन्तरसमये सर्वमभूतं दलं निक्षि-
पति, तस्मात् परनः मनिसमयं विशेषहीनं २ क्रमशः परिपाच्या नेतव्य-ज्ञातव्यम्, यावदन्तस्थितिरिति गाथार्थः ॥ ५० ॥
अपवादमाह-
आउस्त पदमसमया परमविपा जेण तस्स उ अवाहा | पल्लासंखियभाग गंतुं अद्वयं दलियं ॥५१॥
व्यापा-आयुष्फर्मणः प्रथमसमयादारभ्य एवमेव दलनिक्षेपः कार्यः, परमविका-अन्यभविका येन कारणेन तस्या-
बाधा, यद्यपि मनुप्यो मनुष्यापुर्फ बन्नाति, तथाप्यन्यमकृतीनामिव स्वजातीयमाप्रकृती पूर्वदलमध्ये दलनिक्षेपो न भवति, त- |
भवसमयेपेर निक्षिपति, परभवाघुरोपमवाधीच्यते यतस्तदुदयसमाप्ताचिरतस्पोदपो भवति, उक्तं च-परभवपढमे समये'
इत्यादि, पल्पोपमासयेयभागमानसमयेवतीतेषु माक्समयादन्तसमये दलाई भवति, एप क्रमः सर्वकर्मस्थितिषु मन्तव्य
इति गाथार्थः ॥ ५१ ॥
पलिओयमरस मूलादसंखभागमि जत्तिया समया । तावड्या हागीओ द्वितियधुकोसए नियमा ॥ ५२ ॥
व्याख्या-पल्पोपमस्य वर्गमूलासङ्ख्येमागे यावत्मात्रसमयसङ्ख्याः तावन्मात्रा हानयः स्थिविपन्थे उत्कृष्ट सर्वकर्मषु |
नियमात्-निश्चयेन भवन्ति, आपुोहनीयोत्कृष्टस्थित्योहदन्तरं कथमेतद् भवति, उच्यते-पल्योपमासङ्ख्येषभागस्य वैचित्र्यान
दोष इति गाधार्थः ॥५२॥
१ परमप्रथमे ममये.
॥८॥

·उकोसगहितिबंधा पल्लासरोवभागमेत्तेहि । हसिएहिं समरहि हसइ अपाहाए इगसमओ ॥ ५३ ।। व्याख्या-उत्कृष्टस्थितिबन्धात् पल्योपमासहस्येयभागमात्रैः समयसितैः हासमुपगतेः अाधाया एक समयो इसति एफसमयेन लघुर्भवति अनेन क्रमेण यावज्जयन्यस्थिति यन्याऽवाथा भवति, भावना स्वमत्या कार्या इति गाथार्थः ॥ ५३ ॥ जा एगिदिजहण्णा पालासंखंससंजुया सा उ। तेसि जेट्टा सेसाण सखभागेहिं जा सपणी ॥५४॥ व्याख्या–पा एकेन्द्रियाणा जघन्या स्थितिः सा पल्पोपमासहख्येषभागमानसमयैर-पधिका नेपामुकष्टा स्थिति- वति, शेषाणां दिनिचतुरिन्द्रियाणां यावदसनी-असशीपञ्चेन्द्रियपर्यन्तानां पल्योपमसद्स्येयभागमानसमयैरभ्यधिका उत्कृष्टा स्थिनिरिनि गाथाः ॥१४॥ पणवीसा पण्णासा सय दससय ताडिया एगिदिहिई। विगलासण्णीणकम्मा जायति जेवा व इयरा वा ॥१५॥ व्याख्या-पञ्चविंशत्या पश्चाशता शतेन दशभिः शतैः ताडिता गुणिता एकेन्द्रियाणां स्थितिः पिकलेन्द्रियाणां अस- बिना क्रमाद-क्रमेण जायते ज्येष्ठेनरा वा उत्कृष्टा जयन्या पग इति । पञ्चविंशत्या गुगिता द्वीन्द्रियाणां, पञ्चाशता नीन्द्रियाणां, शतेन चतुरिन्द्रिपाणां, महसगुणाऽसतिनां स्थितिजयन्योत्कृष्टा वा भवतीति गाथार्थः ।। ५५ ॥ ठितिठाणाई पगिदियाण थोयाई हाँति सवाणं । पेंदीण असंसेज्जाणि संखगुणियाणि जह उप्पिं ।। ५६ ॥ व्याख्या-जयन्यस्थित्यन्तसमयादारभ्य समयटदया यादुत्कष्टस्थित्यन्तसमय, किमुक्त भवति,-जयन्योत्कृष्टस्थित्योरन्तराने रामयाः, तानि स्थितिस्थानानि उत्पन्ते । तान्येकेन्द्रियाणा सजीयेषु सस्तोकानि भान्ति पल्योपमासद्पेयभागसमयतुल्यानि ·द्वारे स्थिति थानानि सहरे f|cl|| तान्येवासयेयगुणानि दीन्द्रियाणां तान्येव सस्पेयगुणानि त्रीन्द्रियाणां एवं चतुरिन्द्रियासंज्ञिसंझिनामपि नेतव्यानीति गायार्थः ॥ ५६ ।। सवजहण्णावि ठिड़ असंखलोगप्पएसतुल्लेहिं । अज्झवसाएहिं भवे विसेस अहिएहि उवरुवरि ।। ५७॥ व्याख्या-सर्वेषां कर्मणां सर्वजयन्या स्थितिः साऽप्यसङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशममाणैरथ्यवसापैः क्रियते निप्पायते वध्यत रति अध्ययसापा हात्र तीव्रतीव्रतरतीव्रतममन्दमन्दतरमन्दतमकषायोदयविशेषाः ते चैवं विशेषाधिकैर्विशेषाधिकैः यथोत्तरं समय- दया बध्नाति यावदुत्कृष्टस्थित्यन्तसमय इति गाधार्थः ॥ ५७ ॥ अस्संखलोगखपएसतुल्लया हाणमज्झिमुक्कोसा । ठितिबंध झवसाया तीए विसेसा असंखेजा ॥ ५८ ॥ व्याख्या असङ्ख्येयलोकाकारामदेशनुल्या बन्धाध्यवसाया हीनाया मध्यमाया उत्कृष्टायाश्च स्थितेः "मुपां सुपो भवन्ती" ति न्यायाव पाठप प्रथमाविभक्तिः, तस्याश्च स्थितेर्जघन्याया अप्पसङ्ख्या विशेषाः, एतदेकेन्द्रिपस्थितिमभिदधता दर्शितमेव ये स्थितिबन्धाध्यवसायदीना मध्यमा उत्कृष्टाथ ते प्रत्येकं असङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशतुल्पास्तेपामसङ्ख्येयलोकानां वैचि- ज्यान दोपः, तस्याश्च स्थितेरसपेया विशेषाः भतिसमयमुच्यमानाः, सर्वोत्कृष्टापि स्थितिरसख्येयसमयात्मिका नानन्तसम- पात्मिका इति गायार्थः ।। ५८ ॥ सत्तण्हं अजहण्णो चउहा ठितियन्धमूलपयडीणं । सेसा उ साइ अधुवा चत्तारि वि आउए एवं ॥ ५९॥ व्याल्पा-समानामजयन्पश्चतुर्दा साधादिः स्पितिवन्धो मूलप्रकृतीनां भवति । शेपास्तु जघन्योत्कृष्टाऽनुत्छटाः साध- ८१॥

·ध्रुवा एव । चलारोऽपि जघन्याऽजघन्योत्कृष्टाऽनुकृष्टा आयुष्येवमेव सायधुवा इति । आयुपः पृथग्भणनाच्छेपाः सप्तमकृतयो व्यक्ता एव । तुशब्दादुभयश्रेणी ज्ञापयति, सपकवादरान्तसमये मोहनीयस्य, पण्णां सुक्ष्मरागान्तसमये जघन्यः समयमेकं स्थितिबन्यः, स चापाप्तपूर्वकत्वात् सादिस्तदनन्तरभेवापगमादधुवो, यद्यपि वेदनीयस्योपशान्तादिषु जयन्यतरोऽस्ति सन गृह्यते, यतः स्थित्यनुभागवन्धो कपायमत्ययावभिहितौ । उत्कृष्टस्तु संहिनि मिथ्यादृष्टौ यदाऽतिलिष्टत्वं भवति तदैकसमय, तदनन्तरमनुत्कृष्टो, भूयोऽप्युत्कृष्टसम्भवादेवमुभावपि साधध्रुवौ । उपशमश्रेग्यां किञ्चिदविशुद्धपरिणामत्वादजघन्यो वन्धो सोऽपि जघन्यवत्साघभुवो भन्यानाम् , अभव्यानामनादिरयन्धकत्वमतिपतनाभावात् स च ध्रुवः । आयुपश्चवारोऽपि सायध्रुवा बन्धस्या- ध्रुवखात् भाविता एवेति गाथार्थः ॥ ५९॥ नाणंतरायदसणचकसंजलणवीति अजहण्णा । चउहा सादी अधुवा सेसा इयराण सबाओ ॥ ६० ॥ व्याख्या-सम्पूर्णज्ञानान्तरायदर्शनावरणचतुष्कसज्वलनानामेपामष्टादशानां अजघन्या स्थितिधतुर्दा भवति, शेपा नघ- न्योत्कृष्टानुत्कृष्टा सापधुवा स्थितिः । इतरासां-अष्टादशशेपाणां, सर्वाः-जयन्याऽजघन्योत्कृष्टानुत्कृष्टाः स्थितपः साधभुवा भवन्तीति गाथार्थः ॥ ६॥ एतदेव भावयति- अद्वारसण्ह खवगो वायरएगिदि सेसधुवियाणं.। पज्जी कुणइ जहणं साई अधुवो अओ एसो ॥ ११ ॥ व्याख्या-अष्टादशानां पूर्वोक्तानां क्षपक एक समयं जयन्यस्थितिवन्धं करोति, यतः सोऽतिविशुद्धपरिणामः । शे-

·सहरे
॥८२||
५ द्वारे
स्थिति
बन्ध
स्वामित्व
निरूप
पाणी ध्रुववन्पिनीना चादरपर्याप्तककेन्द्रियः पृथिवीजलमत्येकवनस्पतिरूपः तयोग्यविशुद्धपरिणामो जघन्य स्थितिवन्धं समयमेकं |
फरोति, एवं सादिस्तद्भावपरित्यागादध्रुवः । अष्टादशानां जघन्याभावेऽवन्धकः, दोपत्रुवबन्धिनीनां जयन्याभावेऽजयन्यवन्ध-
फोतो सावपि सादिः, सादिवावदयमध्रुव इति गाधार्थः ॥ ६१ ॥
अद्वाराण जहण्णा उपसमसेढीए परिवडंतस्स । साई सेसवियप्पो सुगमा अधुवधुवाणंपि।।६२ ॥
व्याख्या-अष्टादशानां अयन्पो भवत्युपशमश्रेण्याः पतिपततः सादिः, सादिवाध्रुवोऽवश्यं भवति तत्स्थानममाप्तस्या-
नादिरभव्यस्प ध्रुव इति । शेषविकल्पाः (अष्टादशाना) अध्रुववन्धिनीनां चखारोऽप्यध्यवन्धिलादेव मुखेनैव भाव्यन्ते साबधुवा
पति, भूपाधिनीनामप्युत्कृष्टानुत्कृष्टौ सावध्रुवी भावितावेव संज्ञिनि मिथ्यादृष्टौ तयोर्भावादिति गाथार्थः ॥ ६ ॥
अस्यैवार्थस्य भावनाय स्वामिसमाह-
सपाणवि पपडीण उकोसं सण्णिणो कुणंति दिई । एगिदिया जहण्णं असण्णि खबगा य काणंपि ॥ ३३ ॥
व्याख्या-सर्वासां प्रकृतीनां उत्कृष्टस्थिति संज्ञिनः अपिशब्दातीर्थङ्कराहारकदेवायुर्जानां मिथ्यादृष्टयः कुवन्ति, पञ्च-
दयानां तियश्चो मनुप्या चा नारकविकलमूक्ष्मत्रिकाणां देवदिकक्रियद्वितिर्यग्मनुष्यापुपाम् । जुन एतदवसीयते ? देवनार-
केषु वागं बन्धाभावात् । यद्यपि लियम्मनुष्यायुपोर्वन्धका न तथाप्युत्कृष्टयोस्तयोरिति । पाणां देवनारकाव कुनन्ति तिर्यदिौ-
दारिकदिकोयोतान्त्यसंहननानाम्, यवस्तिर्यग्मनुष्या अतिलिष्टा नरकमायोग्यानां बन्धकाः न तासाम्। ईशानान्ता देवाःत्रयाणां स्था-
परेकेन्द्रिपातपरूपाणां, यतो नारका अप्पासामवन्धमाः । तीर्थकरस्पाविरतो, यतस्तद् बन्धकेषु स एवाशुद्धः । एवमाहारकद्वि-
॥८२॥

·फस्याप्रमत्तः समचाभिमुखः । देवायुपो ऽप्रमत्तो विशुद्धधमानो, यतः शुभायुखपस्य विशुद्धधा स्थितेदिरित्युत्तरगाथाषां भणिप्पत्येवेत्येवमष्टाविंशतिः। शेषाणां चतुर्गतिकाः संशिमिथ्यादृष्टय उत्कृष्टी स्थिति पन्ति समयमेक, पत्रात्त एवानुत्कृष्टामतो द्वावपि सायधुवावेव । द्वितीयान जघन्यस्वामित्वमाह-एकेन्द्रिया जघन्या सप्ताशीतिमकृतीनां स्थिति कुर्वन्ति, " पादराः पर्या- सका" इत्याघभिहितमेव । "असंजी"ति, देवत्रिकनरकत्रिक क्रियटिकानाममंजिनो जघन्यस्थिति कुर्वन्ति, एकेन्द्रियेषु तासां बन्धाभावात् । सपकाव कासानिदाइशरकतीर्थङ्कराणामपूर्वकरणः, पुरुपसज्वलनानां वादरकपायसपकः, सकलशानावरणान्तराय- दर्शनावरणचतुष्कसानोश्यमाकीर्तीनां मूक्ष्मसम्परायक्षपकोऽन्तसमये समयमैक जघन्य स्थितिवन्धं करोति, आहारकतीर्थकरवेदानां यद्यपि क्षपकश्रेग्यो जघन्यो वन्धस्तथापि अभुववन्धित्वाचतुर्विधो न भवतीति गावार्थः ॥ ६३ ॥ सव्वाण दिई असुभा उफोसुकोससंफिटेसेण । इयराउ चिसोहीए सुरनरतिरियाउए मोत्तुं ॥ ६४ ॥ ॥हितिबंधो सम्मत्तो व्याख्या-सर्वासां मकृवीनां स्थितिरशुभा भवत्यशुभहेतुत्वादशुभलस्याशुभफलवा । तमेवाशुभहेतुं दर्शयति-उत्कृष्टा सर्वोत्कृष्टसाइलगतस्तीकपायोदयाद् भवत्यशुभानां तीवरसा कविपाका शुभानामपि संसारनिवासमात्रफलैव, न शुभानुभावा, नीरसत्वादालुकाफवलबदतोऽशुभा इति । 'इतरा' जयन्पा, सा 'विशुद्धा' पतिपतत् कपायोदयेन’ भवति । एतदेवापवदति- १ उपलभ्यतेऽयमेष पाठः सर्वत्र, पर सम्यङ् न, अप्रमत्ताभिमुखममत्तस्य बन्धप्रथमसमय एषोत्कृष्टस्य संभयादन्यथा- बाधादाम्यानुफष्टा तस्मात् 'देयायुष: प्रमत्तः' इति सम्यग् ॥ - ·५वा जघन्य स्थिति- बन्यः 11८३॥ सुरनरतिस्थामायूपि मुक्त्या, यतस्तेषां विशुदधा स्थितेः गृहत्त्वं तीबस्वभावानुभावत्वं वा व्यक्तम् । सकेशवोऽतोऽशुभता सिद्धव द्रष्टव्या इति गायार्थः ।। ६९ ॥ स्थितियन्धः समाप्तः ॥ अणुभागो पुकोसी नामतइवाण घाइअजहष्णो । गोयस्स दोषि एए चउब्विहा सेसया दुविहा ।। ६५ ।। व्याख्या-अनुभागोऽनुत्कृष्टो नामवेदनीययो घातिनां ज्ञानदर्शनावरणमोहान्तरायाणायजघन्यो गोत्रस्यद्वाषप्येतौ चतुर्विधौ भवतः सापनादि ध्रुवा इति, उक्तशेषभेदाः सायध्रुवा आयुपश्चवारोऽपीत्यक्षरार्थः । भावना तु मोहनीयस्य जयन्यानुभागवन्धं यादरसपको, ज्ञानदर्शनावरणान्तरायाणा जयन्यानुभागवन्ध सूक्ष्मः स्वान्तसमये एक समय करोति, नामगोनवेदनीयानां स एष मुक्ष्म उत्कृष्टानुभागपन्ध समयमेकं करोति, एवमेवी द्वावप्यमाप्तपूर्वकलात् सादी तदनन्तरमेवाभावाध्रुवौ, एवमेवोपशमोग्यां घातिनामजपन्यो, नामगोतवेदनीयानामनुत्कृष्टः सापधुवो भव्येष्वनादि ध्रुवोऽभव्येष्विति । पाविनामुत्कष्टानुभागवन्ध सनिमि- ध्यादृष्टिः करोत्येकं समय स च सायभुवः, अनुत्कृष्टोऽपि तद्भष्टाद् भवति स एव । नामवेदनीययोः मिथ्यादृष्टिर्जयन्यानुभाग- बन्ध समयमैक करोति, मध्यमपरिणामः प्रकृत्योः शुभाशुभयोः सङ्गममाणः, अतः साधध्रुवोऽसौ, भूयस्तत्सम्भवात्, अनघन्योऽप्ये- चमेव गोत्रस्य सप्तमपथिव्यां मिथ्यात्वस्थ मथमस्थित्यन्तसमये जघन्यानुभागान्धोऽऽसौ सायध्रुषः, अतस्तस्माच्युतस्याजघन्यों ऽसावपि सापचयः, अमाप्तद्गुणस्थानादिः, अभव्यस्य ध्रुवश्चेति । आयूपोऽध्रुवत्वाचत्वारोऽपि भाविता एवेवि गाथार्थः ॥६५॥ सुभधुपिपाणणुकोसो चउहा अजहण्ण असुभधुपियाणं । साईअधुवा सेसा चत्तारि वि अधुवयंधीण।।६६॥ व्याख्या--शुभाथ ताः ध्रुवाच शुभवास्तासामष्टानामनुसृष्टोऽनुभागवन्धः, अशुभववन्धिनीनां निचत्वारिंशवामजघ- ||८|| ·न्योऽनुभागवन्धश्चतुर्दा भवति,शेपा उभयत्र त्रयो भेदाः सायनुवाः । अध्रुववन्धिनीनां चत्वारोऽपि साबधुवा इति गाथार्थ॥६६॥ एतदेव स्वामित्वेन भावयति- असुभधुवापा जहणं बन्धगचरिमा कुणंति सुविसुड़ा। समय परिचरमाणा अजहपणं साहोदो वि॥३७॥ व्याख्या--अशुभभुववन्धिनीनां जघन्यमनुभागवन्धं बन्धकचरमास्त्रवन्धकानां पश्चिमाः 'मुविशुद्धाः' अविवाविशुद्धपरि- णामाः कुर्वन्ति, त एवोच्यन्ते-अनन्तानुवन्धिस्त्यानदित्रिकमिथ्यात्वानी मिथ्यादृष्टिः समकं सम्यक्त्वसंयम पतिपयमानः समय- मेकं जपन्यानुभागपन्यं करोति, मध्यमकपापाणां अष्टानां सम्पग्दृष्टिः संप प्रतिपयमानः, निद्राद्विकामशस् तपापघातभय- जुगुप्सानामपूर्वकरणः, संज्वलनानां चादरकपायक्षपकः, सम्पूर्णज्ञानावरणान्तरापदर्शनावरणचतुफानां सूक्ष्मक मायक्षपका समय- मेकं जयन्यमनुभागवन्ध फरोति, अवोऽमाप्तपूर्वकत्वात् सादिः, बदनन्तरमेवाभावादावः, एत एव जोवा उप प्रमश्रेण्याः प्रतिप- तमाना अजघन्यमनुभागवन्धं कुर्वन्त्यसावपि एवमेव सायध्रुवो भवति, अप्राप्ततद्गुगानामनादिः, अभव्यानां ध्रुवः, चित्रवारि शनामशुभविवन्धिनीनामिति गावार्थः ।। ६७ ॥ सयलसुभाणुकोसं एवमणुकोसगं च नायव्वं । वण्णाइ सुभमसुभा तेणं तेपाल पुषअसुभा ॥ ६८ ॥ व्याख्या-अगुरुलघुतैजसकार्मणनिर्माणशुभवर्णादिचतुष्काणां अपगाहोऽपूर्वकरण उऊ मानुभागवन्धं करोति समयमेक चतश्वासी साधभुवः, उपशमा भ्रष्टः स एवानुत्कृष्टमनुभागवन् करोति असावपि सायनुवः, सद्गुगनमाप्तानामनादिरभन्यानां ध्रुव इति । आतपोयोततिर्यग्मनुप्पायुपा मिथ्याष्टिः, मनुष्यदिकौदादिकद्विकायसंहननाना अविरता देवाः, देवायुपोऽप्रमत्तः, ·द्वारे सहई ॥८॥ 4 मुरादारकवक्रियद्विकपञ्चेन्द्रियजातिचतुरखोड्डासपराघातपशस्तविहापोगतितीर्थकराणां त्रसादिनवानामेकविधतेः क्षपणाहे.पू. फरगः, यशासातोबैगोवाणा सक्ष्मसम्परायक्षपकः समयमेकमुत्कृष्टमनुभागवन्धं करोति, अमाप्तपूर्वकलात् सादिरनन्तरमेवाभा- चादधुवः, एवं शुभद्विचत्वारिंशतामिति उपशमश्रेण्याः पतिपतमानस्यासामनुत्कृष्टो साबध्रुवः, वर्णादयश्चत्वारः शुभगणेऽशुभगणे प तेन त्रिचत्वारिंशदनमा ध्रुवसन्धिन्योऽष्टौ शुभा इति गाथार्थः ॥ ६८ ॥ अशुभश्रुषाणां जयन्पाजयन्या सवशुभानामुत्कृष्टा- मुलष्टां उक्का, सर्वोचभानामुत्कष्टानुत्कृष्टानुभागवन्धमाह- सपलासुभापवाणं उन्नोयतिरिक्खमणुयआऊण । सण्णी करेड मिच्छो समयं उकोसअणुभागं॥६९॥ व्याख्या-सरुलानाम्-अशेषागामशुभानां प्रकृतीनां घ्यशीतेः सजिमिथ्यादृष्टिरविक्लिष्टः समयमेकमुत्कृष्टानुभागवन्ध करो- ति, आवपोयोततिपड्मनुष्यायुपा शुभसाव, सुविशुद्धोऽभिहित एव, असावपि साद्यध्रुवः कदाचित्कसम्भवात्, अनुत्कृष्टोऽपि | राधभुयो भूयोऽप्युत्कृष्टभावादिति । सामान्योक्तमपि विशेपितं स्वामिलमुच्यते नारकमुक्ष्मत्रिकाणां तियन्मनुप्पायुपां च तिय- जो मनुष्या वा उत्कृष्टानुभागयन्ध कुर्वन्ति । कुत एतदवसीयते ? देवनारकाणामासां बन्धाभावात् । एकेन्द्रियस्थावरातपानां मिथ्यादृष्टयो देवा, यत आसां नारका अप्यबन्धका, उद्योतस्य तमस्तमा नारकास्तियन्द्रिकान्त्यसंहननानां देवानारकाच मिध्यादृष्टप उत्कृष्टानुभागबन्धं कुर्वन्ति, । तिर्यञ्चो मनुष्या वा अतिरिटा नारफमायोग्यानां चन्धका नपाम् । शेषाशुभाना- मष्टपष्टिकृतीनामसाननीचास्थिरायुपपाताशुभविडायोगतिवर्णादिमध्यमसंहननचतुष्कपञ्चसंस्थानघातिपञ्चचत्वारिंशवां चतु गतिका मिथ्यादृष्टय उत्कृष्टानुभागवन्धं कुर्वन्तीति गाथार्थः ॥ ६९॥ उक्तं सर्वासामुस्कृष्टानुभागस्वामित्वं ध्रुववन्ध्यशुभानां ८४॥

·जघन्यमपि, शेषाणामाह- आहारस्सपमत्तो कुणइ जहन्नं पमत्तयाभिमुहो । नरतिरिय चोइसण्हं देवाजोगाण साऊणं ॥ ७० ॥ व्याख्या-आहारदिकस्याप्रमत्तः ममत्ताभिमुखो जघन्यानुभागं करोति । तिर्यश्चो वा मनुष्या वा 'देवायोग्याना' नारकसुरविकलमुक्ष्मत्रिकवैक्रियविकानां चतुर्दशानां 'स्वायुपा मनुष्यवियुगायुपोरिति जघन्यानुभागं कुर्वन्ति, तद्योग्यसंक्लिष्टा इति गाथार्थः ॥ ७० ॥ ओरालियतिरियदुगे गोउज्जोयाण तमतमा छपहं । मिच्छनरयाणभिमुहो सम्मदिट्टी उ तित्यस्स ॥ ७ ॥ व्याख्या-औदारिकद्विके शुभानां शुमाः सहचरा इत्युयोते च पृथग्विक्तिनिर्देशादीशानान्ता देवास्तयोग्यमलिष्टा जयन्यानुभागं कुर्वन्ति । तिर्यदिकेऽशुभानामशुभाः सहचरा इति नीचै!त्रे च तमस्तमा नारकाः सम्यक्त्वं प्रतिपत्तुकामाः, पूर्वो- कत्रिकस्य चातिलिटा मिथ्यादृष्टयस्त एव पग्णां जघन्पानुभागं कुर्वन्ति । मिथ्याखनरकयोरभिमुखः सम्पन्डष्टिस्तुशब्दादविरतः तीर्थकरस्य जयन्यानुभागं करोति, तद्वन्धकेषु तस्यातिसंलिप्टलादिति गाथार्थः ॥ ७१ ।। सुमधुवतसाइचउरो परघायपणिदिसास चउगइया । उक्कडमिच्छा ते चिय थीअपुमाणं विसुज्जंता ॥७२॥ व्याख्या-पाच ध्रुवाः शुभवर्णादिचनुष्कागुरुलघुतजसकामगनिर्माणाख्याः, 'सादिवतस्रः' पराघातपञ्चेन्द्रिय- जात्युनदासानां पञ्चदशानां चतुर्गविका अतिसकिष्टमिथ्यादृष्टयः जघन्पानुभाग कुर्वन्ति । स्त्रीवेदनपुंसकयोस्त एव विशुद्धय- मानपरिणामा अशुभयोरिति जयन्यानुभागं कुर्वन्तीति गाथार्थः ।। ७२ ॥ , ACER

·५ द्वारे
पवई
||८५
नुभाग
वन्यस्वा-
मित्वम्
थिरसुभजससोयाण सप्पडिवरखाण मिच्छ सम्मो वा । मज्झिमपरिणामा कुणइ थावरेगिदिए मिच्छो।७३।
व्याख्या-'स्थिरशुभयश सातानां समतिपक्षाणामिति, अस्थिराशुभायशोऽसातानां च मिथ्यादृष्टिा जघन्यानुभाग-
बन्धं फरोति मध्यपरिणामा, यतो विशुद्धधमानपरिणामः शुभानामविशुद्धयमानपरिणामोऽशुभानामुत्कृष्टानुभागं करोति, अतो
मध्यमपरिणाम एवासासुभयत्र बन्धसम्झापान दोप इति । स्थावरकेन्द्रिपयौनधन्यानुभागं मिथ्याष्टिरेव वयोम्पविशुद्धपरिणामः
फरोति, स्थावरैकेन्दिपयोः सहचरितयोरपि पृथगुच्चारणादातपस्य तु स एव सलिष्ट इति गाथार्थः ।। ७३ ॥
सुसराइ तिन्नि दुगुणा संठिइसंघयणमणुयविजुपले ।उच्चे चउगइच्छामिच्छा अरईसोयाण उपमत्तो ।।७४॥
प्याख्या-मुखरमुभगादेयानां दुःखरानादेपदुर्भगानां च संस्थानानां संहननानां च सम्पूर्णानां मनुष्पगतिविहायोगति-
युग्मपोरुगत्वस्य चैपो प्रयोविंशवीनां चतुर्गतिका अपि मिथ्यादृष्टयो जयन्यानुभागं कुर्वन्ति । तुशब्दादास्परत्योरपूर्वकरणः,
पुरुषवेदस्य पादरफपापा क्षपफ इति । सर्वत्र शुभपरावर्तमानानी मध्यमपरिणामोऽशुभमकृतिबन्धाभिमुखः, अनुभानां शुभमकृति-
बन्याभिमुखा अपरावर्तनमानां सडिकष्टोऽशुभानां विशुद्धः । रतिशोकयोः प्रमत्तो जघन्यानुभागवन्धं करोति, यतस्तद्वन्धकेषु
सोऽतिविशुद्ध इति गाथार्थ ॥ ७४ ॥
एपामनुभागवन्धस्थानानां बयाध्यवसायममाणमाह-
सेदिअसतेजसो जोर्गद्वाणा तमओ असंखेजा। पपडीभेया तत्तो द्वितिभेया होति तत्तो वि ।। ७५ ॥
व्याख्या-समरजुममाणस्प कोकाकाशस्पैकमदेशिकी पतिः श्रेणिरभिधीयते-अस्या असङ्ख्येयभागमात्राणि योग-
॥८५॥

·स्थानानि योगा मनोवाकापास्तेषां स्थानविशेषाः भल्पबहुमाणचेष्टा विकल्पानिकृष्टजीववीर्यसमुदापाः सहावा इत्यर्थः, तेभ्योऽय. सड्येयगुणाः प्रकृतिभेदा एकैकमकृतेस्तीसमन्दलविशेषास्वेभ्योऽपि प्रकृतीनां स्थितिविशेपा जयन्यस्थितेः समयद्धयाऽसह- ख्येयगुणा गाथार्थः ।। ७५ ॥ हितिपंधझवसाया तत्तो अणुभागवधवाणाणि । तत्तो कम्मपएसाऽणतगुणा तो रसम्भेया ॥ ७६ ॥ ।। अणुभागबंधो सम्मत्तो व्याख्या-वेभ्योऽपि प्रकृतिस्थिविषन्धाध्यवसायाः मोहनीयोदपविशेषाः ताबमन्दत्वविकल्या असत्येयगुणा- स्तेभ्योऽप्यनुभागवन्धस्थानान्यनुभागबन्धाश्रयाः कपायोदया जीवस्य लेश्यापरिणामविशेषाः, असख्येयगुणास्तेभ्योऽप्येकाध्य- वसायगृहीतकर्मपरमाणवोऽनन्तगुणा भवन्ति, तेभ्योऽप्येफपरिणामगृहीतस्य फर्मदलस्य निकष्टरसविशेषा अनन्तगुणा भवन्तीति गाथार्थः ॥ ७६ ॥ ॥ अनुभागवन्धः समासः॥ एगपएसोगाढे सव्वपएसेहिं कम्मुणा जोगे जीवो पोग्गलव्धे गेपहाई साई अगाई वा ।। ७७ ॥ व्याख्या- एकप्रदेशावगादानि ' जीवावगाहक्षेत्रमात्रावस्थितानि सर्वः प्रदेशः प्रत्येकमानविभागः फर्मणे ' इति औदारिकादिवर्गणाना सम्बन्धीनि, योग्यानी' ति तत्कालहेतुढौकितानि, जीवः पुद्गलात्मकद्रव्याणि गृङ्गाति । ' सादीनि अनादीनि वा प्रवाहापेक्षयाऽनादीनि मतिसमर्थ बन्धकत्वाचीनमन्दत्वविवक्षयो सादोनीति गाथाथैः ॥ ७७ ॥ तस्पैकाव्यवसायगृहीतस्य दलस्य मागपरिकल्पनामाह- -

·Ant
५ द्वारे-
11८६॥
प्रदेश व
न्याधि-
कार
-
फमसो युठिहणं भागो दलियस्स होइ सविसेसो । तइयस्स सब्बजेट्ठो तस्स फुउत्तं जओ णप्पे ॥७८||
व्याख्या-क्रमशः' परिपाटया, वृहस्थितीनां कर्मणां एकपरिणामगृहीतस्य दलस्य भागः सविशेषो भवति, बृह-
पर इत्यर्थः । एवं हि ज्येष्ठो मोहनीयस्य, शेषयातित्रयस्य यद्यपि मोहनीयादल्पतरस्तथापि स्वस्थानतुल्यो, यद्यपि नामगोत्रयोः
पूर्वोक्तिभ्यः सल्पतरस्तथापि स्वस्थाने तुल्यः तुल्यस्थितित्वादायुपः सर्वलघुरिति । एतदपवदति यः तृतीयस्य' वेदनीयस्य
भागः स 'सज्येिष्ठः सर्वोत्कृष्टस्तस्य स्पष्टत्वं सुखदुःखानुभवनव्यक्तियेतो नाल्पे दले भवतीति गाथार्थः ॥१७८ ॥
ज समयं जावइपाइं पंधए ताण एरिसविहीए । पत्तेयं पत्तेयं भागे निव्वत्तए जीवो ॥ ७९ ॥
व्याख्या-'यस्मिन् समये' यस्मन्नवसरे पावन्ति कर्माणि वनाति तावतां कर्मणां इदग्विधिना पूर्वोक्तन्यायेन प्रत्येकं
प्रत्येक भागानिबत्तयति जीवः तेभ्यः प्रयच्छतीति गाथार्थः ॥ ७९ ॥
जह जह य अप्पपगईण बंधगो तह तहत्ति उष्फोसं । कुबई पएसपन्धं जहण्णयं तच बचासा ॥ ८० ॥
व्यापा-यथा यथा अल्पप्रकृतीनां मौलानामौत्तराणां च बन्धकः, तथातथोत्कृष्टपदेशयन् करोति, विभागानाम-
स्पतादिति । जघन्यं तु तद्व्यत्ययेन प्रभूतमकृविबन्धविभागानां बाहुल्यादिति गावार्थः ॥ ८ ॥
नाणंतराइयाणं परभागा आउयस्स नियगाओ। परमो पएसपन्धो सेसाणं उभपओ होइ ॥ ८१ ॥
व्याख्या-मानान्तरापयोः 'परमागतः' परभागप्राप्तेोहायुपोर्भागविभागमाप्तेरुत्सष्टः प्रदेशयन्धो भयति स्वकीय-
महतीनां ध्रुपयन्धित्वादिति ध्रुवः । आयुषो निनभागादेवोत्कृष्टः प्रदेशबन्धो, यतः सर्वदेवायुपो बन्येऽष्टमो विभागः, चदन्ये
1॥८६॥

·सर्वासां वन्यात् , अतो न परभागतः, स्वभागतय भवत्येव, यतचत्वारोप भागा अन्यतरायुपो भवन्तीत्परिकल्पमेतत् । शेषा.
णां पञ्चानां कर्मणामुभयतो भवत्युत्तरः प्रदेशयन्धः, आयुष्फस्प बन्धाभावे परमागतो, मोहनीयस्प च वमकृतीनां विकलानां
वन्यस्तझाये स्वभागतच 'परम' उत्कृष्टपदेशबन्ध उभयतोऽपि भवतीति गाथार्थः ॥ ८१ ।।
उकोसमाझ्याणं आऊंमि न संभयो विसेसाणं । एवमिणं किंतु इमो निओ जोगद्वितिविसेसो।। ८२॥
व्याख्या--उत्कष्टादीनामायुषि विशेषाणां सम्भवो नास्तीति पराभिमायो, यतः सर्वदेवाष्टमो मौलो भागवतुर्गुणः
उत्तरप्रकृत्यायो भागः । एवं हि सर्वदैव तुल्यता ? भनोच्यते, एवमेतदसन्दिग्धं, किन्तत्र योगस्थित्योर्विशेषेण विशेषः, बल-
यता गृहीतं कर्मदलं मभूतं भवति, वृहद् भागो भवति, एवं हि परमः प्रदेशबन्धः तद्व्यत्यये जयन्य इति गाथार्थः ॥ ८२ ॥
मोहाउययजाण अणुकोसो साइयाइओ होइ । साई अधुवा सेसा आउगमोहाण सब्बे वि ॥ ८३ ॥
व्याख्या-मोहनीयायुप्फबानां यासां मूलमकृतीनां अनुत्कृष्टः प्रदेशबन्धः सायादिः चतुर्विधो भवति, शेपा जयन्या-
जघन्योत्कटाः सापधुवा भवन्तीति गाथार्थः ।। ८३॥
छच्यंधगस्स उद्योस-जोगिणो साइ अध्धुवुफोसो । अणुफोसो तच्चुआओ अणाइअधुवा धुवा सुगमा ।।८४]
व्याख्या-पट्झन्धकल्प मूत्मसम्परायस्य आयुर्णाहनीययोन्धिापगमे उत्कृष्टयोगे वर्तमानस्य क्षपफस्योत्तएः मदेशवन्धः
समयमेकं भवति, उपशमग्यां तस्मात् स्थानात् सुतस्यानुकृष्ट एव द्वावपि सायधुवौ, तत्स्थानमभाप्तानामनादिरभव्यानां ध्रुवो
भव्यानामधुवो उत्कृष्ट इति गाथायः ॥ ८६॥

·५हार
प्रदेश
॥८६॥
न्याधि
कार:
कमसो बुदिइणं भागो दलियस्स होइ सविसेसो । तयस्स सब्बजेट्ठो तस्स फुडत्तं जओ णप्पे ॥७८||
व्याख्या-क्रमशः परिपाट्या, वृहस्थितीनां कर्मणां एफपरिणामगृहीतस्य दलस्य भागः सविशेषो भवति, बृह-
तर इत्यर्थः । एवं हि ज्येष्ठो मोहनीयस्य, शेपघातित्रयस्य यद्यपि मोहनीयादल्पतरस्तथापि स्वस्थानतुल्यो, यद्यपि नामगोत्रयोः
पूर्वोक्तभ्यः स्वल्पतरस्तथापि स्वस्थाने तुल्पः नुल्यस्थितित्वादायुपः सर्वलघुरिति । एतदपवदति यः तृतीयस्थ' वेदनीयस्य
भागः स 'सर्वज्येष्ठः' सर्वोत्कृष्टस्तस्य स्पष्टत्वं सुखदुःखानुभवनव्यक्तिर्यतो नाल्पे दले भवतीति गाथार्थः ॥५७८ ॥
जं समयं जावइयाई बंधए ताण एरिसविहीए। पत्तेयं पत्तेयं भागे निव्वत्तए जीवो ॥ ७९ ॥
व्याख्या—'यस्मिन् समये' यस्मन्नवसरे यावन्ति कर्माणि बध्नाति तावतां कर्मणां इदग्विधिना पूर्वोक्तन्यायेन प्रत्येक
प्रत्येक भागानिवृत्तपति जीवः तेभ्यः प्रयच्छतीति गाथार्थः ॥ ७९ ॥
जह जह य अप्पपगईण बंधगो तह तहत्ति उक्कोस । कुबई पएसवन्धं जहण्मयं तच वचासा ॥ ८ ॥
व्याख्या- यथा यथा अल्पप्रकृतीनां मौलानामौत्तराणां च बन्धका, तथातथोत्कृष्टपदेशवन्धं करोति, विभागानाम-
त्पत्वादिति । जघन्यं तु तद्व्यत्ययेन प्रभूतप्रकृतिबन्धविभागानां वाहुल्यादिति गाथार्यः ॥ ८ ॥
नाणंतराइयाण परभागा आउयस्स नियगाओ। परमो पएसबन्धो सेसाणं उभयओ होइ ॥ ८१ ॥
व्याख्या-ज्ञानान्तराययोः 'परमागतः' परभागमाप्तेर्मोहायुपोर्भागविभागमाप्तेरुत्कृष्टः प्रदेशबन्धो भवति स्वकीय-
मकृतीनां ध्रुवबन्धित्वादिति भ्रवः । आयुपो निजभागादेवोत्कृष्टः प्रदेशबन्धो, यतः सर्वदेवायुपो बन्धेशमो विभागः, तद्वन्धे
-
॥८६॥

·सर्वासां बन्धात् , अतो न परभागतः, स्वभागतश्च भवत्येव, यतश्चत्वारोऽपि भागा अन्यवरायुपो भवन्तीत्यविकल्पमेतत् । शेपा.
णां पञ्चानां कर्मणामुभयतो भवत्युत्कृष्टः प्रदेशवन्धः, आयुष्कस्य यन्धाभावे परमागतो, मोहनीयस्य च स्वकृतीनां विकलानां
बन्धस्तदावे स्वभागतश्च 'परम' उत्कृष्टमदेशवन्ध उभयतोऽपि भवतीति गाथार्थः ।। ८१ ।।
उक्कोसमाइयाणं आऊमि न संभवो चिसेसाणं । एवमिणं किंतु इमो निओ जोगहितिविसेसो॥ ८२ ॥
व्याख्या उत्कृष्टादीनामायुपि विशेषाणां सम्भवो नास्तीवि पराभिमायो, यतः सर्वदैवाष्टमो मौलो भागश्चतुर्गुणः
उत्तरप्रकृत्याथयो भागः । एवं हि सर्वदेव तुल्यता ? अत्रोच्यते, एवमेतदसन्दिन्ध, फिन्दत्र योगस्थित्योर्विशेषेण विशेषः, बल-
वता गृहीतं कर्मदलं प्रभूतं भवति, बृहद् भागो भवति, एवं हि परमः प्रदेशबन्धः । तद्व्यत्यये जघन्य इति गायार्थः ॥ ८२ ॥
मोहाग्यवज्ञाण अणुफोसो साइयाइओ होइ । साई अधुवा सेसा आउगमोहाण सब्बे वि ॥ ८३ ॥
व्याख्या-मोहनीयायुष्कर्जानां यासां मूलप्रकृतीनां अनुत्कृष्टः प्रदेशबन्धः साधादिः चतुर्विधो भवति, शेपा जघन्या-
गघन्योत्कृष्टाः सायध्रुवा भवन्तीति गाथार्यः ॥ ८३॥
३
छन्यंधगरस उधोस-जोगिणो साइ अध्धुचुफोसो । अणुकोसो तच्चुआओ अणाइअधुवा धुवा सुगमा ॥४४॥
व्याख्या–पसन्धकस्य मूत्मसम्परायस्य आयुर्मोडनीययोर्यन्धापगमे उत्कृष्टयोगे वर्तमानस्य क्षपकस्योत्कृष्टः प्रदेशबन्धः
समयमैकं भवति, उपशमश्रेयां तस्मात् स्थानात् च्युतस्यानुस्कृष्ट एवं द्वावपि सावध्रुवौ, तत्स्थानमभाप्तानामनादिरभव्यानां ध्रुवो
भव्यानामध्वो उत्कृष्ट इति गाथार्यः ॥ ८६ ॥

·सबके 11८७॥ सा यादिनि- रूपणम् होइ जहण्णेऽपवत्तगस्स सुहुमगनिमओयजीवस्स । तस्समउप्पण्णगस्स तब्बन्धगस्सप्पविरियस्स ॥ ५ ॥ व्याख्या-आयुर्मोइनीयवर्जानां शेषमूलप्रकृतीनां जघन्यः प्रदेशबन्धोऽपतिकस्य सूक्ष्पकनिगोदमीवस्य साधारणस्पति तत्समयोत्पन्नस्य मबन्धकस्याल्पवीर्यस्येति गाथार्थः ॥ ८५ ।। एक समयं अजहण्णओ तो साद अध्धुवा दोवि । मोहे वि इमे एवं आउँमि य कारणं सुगम ॥८६॥ व्याख्या–स जयन्यः प्रदेशबन्ध एक समयं भवति, तदूर्ध्वमजघन्योऽनः साद्यध्रुवौ द्वावपि भवतः, मोहनीयेऽप्येतो ज- घन्यानयन्यौ एवमेव । ययप्पायुपो बन्धाभावे तद्भागगतपरमाणूना बाहुल्य भवति तथापि तत्समयोत्पन्नस्य मन्दवलत्वादणूनाम- तिस्तोगत्वं भाव्यते । आयुपि भयोजन सुगमम्, अत्रुववन्धिखात् चखारोऽपि सावध्रुवाः इति गाथार्थः ।। ८६ ॥ मोहस्स अइकिलिटे उकोसो सत्तबंधए मिच्छे । एक समयं अणुकोसओ तो साइअधुवाओ॥ ८७ ॥ व्याख्या-मोहनीयस्पातिलिटे यातिक्लेशग्रहणमतिबलख्यापकं, [अतो हीनवलो न सप्तम्यादिषु गच्छति] सप्तबन्धके मिथ्यादृष्टायुक्तप्टपदेशबन्धो भवति एकसमयम्, अनुत्कृष्टस्ततः सायधुवावतोऽनेन कारणेन द्वावपि भवत इति गाथार्थः ॥ ७॥ नाणंतरायनिदा अणवजकसायभयदुगुंगाणं । दसणचउपयलाणं चउविगप्पो अणुक्कोसो ॥ ८८॥ व्याख्या-शानान्तरायदशकं निद्रानन्तानुवन्धिवर्ना द्वादश कपयिा भयजुगुप्सादर्शनचतुष्कमचलानां चासां त्रिशता ध्रुव- चन्धिमकृतीनां सायादिचतुर्विधः प्रदेशबन्धो भवत्युनुत्कृष्टः, अचलाग्रहणान्निद्रापञ्चकं न ग्राह्यमिति गाथार्थः ॥ ८८ ॥ सेसा साई अधुवा सब्चे सव्वाण सेसपगईणं । जाण जहिं बंधतो उक्कोसो ताण तत्येव ॥ ८९॥ 11८७||

·व्याख्या-दोपा जघन्याजघन्योत्कृष्टाः त्रयोऽपि साबधुवा भवन्ति । शेषाणां ध्रुववन्धिनीनां अध्रुवन्धिनीनां च 'सर्वे
चलारोऽपि जघन्याजघन्योत्कृष्टाऽनुल्कष्टाः साधध्रुवा भवन्ति । स्वामित्वमाह-यासां प्रकृतीनां यत्र बन्धव्यवच्छेदो भवति तासा
तत्रैवोत्कृष्टः प्रदेशबन्धो भवतीति । द्वितीयकायाणामविरते आयुषः प्रविभागतो मिथ्यात्वानन्तानुबन्धिपविभागतश्च, तृतीयकपा-
याणां देशविरते द्वितीयकपायपविभागतथ, निद्रामचलपोरपूर्वकरणे आयुपः पविभागतः, स्त्यानदित्रिकविभागतथ, एवं भय-
जुगुप्सयोरप्यपूर्वकरणे, पुसज्वलनानों बादरकपाये क्रमेण (पञ्च) चतुखियेकवन्धकत्वेषु, सर्वेऽप्येते सप्तबन्धका उत्कृष्टयोगिनो
मन्तव्याः । ज्ञानान्तरायदर्शनचतुष्काणां सूक्ष्मसम्पराये पबन्धके क्षपके सर्वोत्कृष्टयोगे समयमेकमुत्करः प्रदेशबन्धो भवति,
तमेकं समय सादि त्वाऽधुवो भवतीति गाथार्थः ॥ ८९॥
निययअपंधचुयाणं णुकासो साइणाइ तमपत्ते । साई अधुवो धुववंधियाण धुवबंधणादेव ॥ २० ॥
व्याख्या-आसामेव त्रिंशत्मकृतीनामबन्धकत्वस्थानाद् भ्रष्टानां जीवानां या यात्र बन्धमायाति, तस्यास्तत्रैवानुत्कटः
प्रदेशबन्धः पतिपतमानस्येति सादिः, अनादिः तत्स्थानममाधानां, सादि-भावश्यमधुवः, अनादिवाभव्ये ध्रुव इति । अवयवन्धि-
नीनां सर्वासां शुभानामशुभानां च सापधुवोऽसौ अधुववन्धकलादेवाने नैव विधिना गयन्याजघन्योत्कृष्टा अपि द्रष्टव्या इति
गाथार्थः ॥ ९ ॥
अधुषवन्धिनीनां स्वामित्वमाह-
अप्पयरपगइधे उक्कोड जोगी उ सन्निपजत्तो । कुणइ परसफोस जाधणयं तस्स पचासे ॥ ९ ॥

·सह मदशव- स्वा- मिलम् 14 व्याख्या-मौलानामौनराणां वाऽल्पतराणां प्रकृतीनां बन्धे सति पर्याप्तः संज्ञी यदोत्कृष्टयोगी भवति, तदाऽध्रुववन्धिनीनां समयमेकमुत्कृष्टमदेशवन्धं करोति सुशब्दग्रहणं संजिनोऽनेकगुणख्यायकम् । सातोचयशसा सूक्ष्मो, देवायुपोऽप्रमत्तः, शेपायुपां स्त्यानदित्रिकानन्नानुवन्धितीनपुंसकमिथ्यात्वनीचैत्राणां मिथ्यादृष्टिः तिर्यन्द्रिकैकेन्द्रियजातिउरलहुण्ड (दुःखखज) स्थवरादिनव- ध्रुवनवानां मत्येकवादरयोथैकेन्द्रियमायोग्यत्रयोविंशतियन्धके, द्वित्रिचतुःपञ्चेन्द्रियान्त्यसंहननौदारिफाङ्गोपाइमनुष्पद्विकासानाम पर्याप्त कत्रसयोन्यपञ्चविंशविबन्धके, पराघातोच्दासपर्याप्तकानामेकेन्द्रियमायोग्यपञ्चविंशतिबन्धके,आतपोयोतयोरेकेन्द्रियप्रायोग्य- पविशतिबन्धके स्थिरादिपञ्चसम चतुरस्रविडायोगविद्विकतक्रियपट्कदुःखरागां देवनारकयोग्याष्टाविंशविबन्धके, मध्यमसंस्थान- संहननानां विर्यन्मनुष्यप्रायोग्यैकोनशिद् बन्धके, मिथ्यादृष्टावुत्कएः प्रदेवावन्धो भवति, यतो ऽस्मिन्नेवाल्पतरप्रकृतिबन्यो भवति । मधमसंहननतीर्थकरयोरेकोनत्रिंशयन्धकेष्वविरतादिपु, आहारदिकस्याममने त्रिंशद् बन्धके, हास्यरत्योधारतिशोका- सातानामविरते परमः प्रदेशबन्धो भवति, समयमेकमिति । एतद्व्यत्यासे जघन्यो भवति । से चासंज्ञिनि हीनवले चैक्रियपदकस्य, देवनारकायुपोः स्वपन्धायसमये भवति । तुशब्दानीर्थकराहारकाणामममनो देवमायोग्यकत्रिंशद् बन्धकः करोति । शेषाणाम- संजीनिसाधारणापर्याप्तकः मथमसमयोत्पन्नो हीनवलस्तिथैकमायोग्यैकोनत्रिंशद् बन्धकः, तपासम्भविनामेकेन्द्रिषमायोग्यपश्च- विंशतिषड्विंशतिबन्धका समयमेकं जघन्यं मदेशवन्धं करोतीति गाथार्थः ॥ ९१ ॥ सत्तविह पंधि मिच्छे परमो अणमिच्छवीणगिद्धीणं । उक्कोससंकिलिहे जहण्णओ नाम धुवियाणं ||२|| १ अनत्पा मलपगिरिवृत्तिरयलोकनीया। ॥८॥ R ·व्याख्या-सप्तविधवन्धके मिथ्यादृष्टौ लिष्टे वलवति प्रथमकषायमिध्यावस्त्यानदित्रिकाणां परमः प्रदेशबन्यो भवति । औसां सास्वादने बन्धव्युपरमः तत्र वाऽनन्तानुवन्धिनां साद्यादिश्चतुर्विधो बन्धो मिथ्यालपविभागप्राप्तेः पामोति तनिषेधार्थ मिथ्यादृष्टौ । बलप्रकर्पख्यापनार्थमिदमाह-नाम वाणां नवानां जयन्योऽत्रयलार्थसचदेशभणनेनेतद् शापयत्यासां साधारणे - पर्याप्तके हीनवले [एकोन] त्रिंशद्वन्धके जयन्यमदेशवन्यो भवतीति गाथार्थः ॥१२॥ मदेशवन्धः समाप्तः ।। समयादसंखकालं तिरिदुगणीयाणि जाय बझंति । चेउब्धियदेवदुगं पल्लतिगं आउगतमुहू ॥ १३ ॥ व्याख्या-तिबन्दिकनीचर्गोत्राणि जघन्यतः एक समय बन्ध्यन्ते, द्वितीयसमये यतः पराटस्य तद्विपक्षभूतानि वनाति उत्कृष्टतोऽसख्येयकालं असङ्ख्येयलोकाकाशमदेशमानं वध्यन्ते, यतस्तेजोवायुकायिकेषु गतस्पैतान्येव वन्धमुपगच्छन्ति, न विपक्षकमर्माणीति । बैंक्रियदेवदिके जघन्यतः समयं परावर्तमानत्वादुत्तष्टतः पल्योपमत्रिके, यतोऽसङ्ख्येयवायुपस्तियन्मनुष्या जन्मत आरभ्य ता एवं प्रकृचीर्वशन्ति । आयूपि यावदन्तर्मुहूर्त तावचत्वार्यपि वध्यन्ते, नान जघन्यत समयसम्भव एतदुत्तरत्राप- वदिष्यतीति गाथार्थः ॥ ९३ ॥ देसूणपुव्वकोडो सायं अस्संखपोग्गला उरलं । परघाउस्सासतसचउपणिदिपणसियमयरसयं ॥ ९४ ॥ व्याख्या-सात जघन्यतः समयमेकं वध्यते, सविपक्षत्वादुत्कृष्टतो देशोनपूर्वकोटि यावत् , यतः सयौगिकेवलिनो ना- सातस्य बन्धका इति । औदारिकशरीरं जघन्यतः समयमेकं बध्यते सविपक्षलादुत्कृष्टतोऽसपेयपुद्गलपरावतः। कयं ? १ प्रथमपायस्त्यानद्वित्रिकाणाम् ॥ २ अनुत्फुरन्धः ।

·पग
राइरे
५द्वारे
सतत
बन्धः
11८९॥
पतो प्यापारिकसरा भपि स्वाररकायमुपगताः कापस्थित्या इयन्तं कालं विष्ठन्ति, न च तत्र वैक्रियाहारकपोः वद्विपक्षयोः
पन्धोऽसि । परापातोन्याससादरपर्याप्तमत्येरूपश्चेन्द्रियमकृतयः जयन्यतः समयमेकं वध्यन्ते, अधुववन्धित्यात् सवि-
पक्षल्याग, उत्कृष्टतः सागरोपमाणां पश्चाशोतं शतं । कथं? पठपृथिव्यामुरझष्टस्पितिः द्वाविंशतिसागरोपमाणि नत्र चासां विप-
अपन्यासम्भोऽसारपि नारको भवान्ते सम्पपलमासाथ मनुष्येष्वागच्छति, तत्र तथाविधमनुष्ठानं कृत्वा अवेयकेष्वे फत्रिंशत्सा-
गरोपमस्भिावको देशो भवति, स च जन्मोचरकालं मिथ्यात्योदयीभवति, पवनकाले सम्यक्त्वं गत्वा पदपष्ठिसागरोपमाणि
भन्पुते वारवयेणानुभवति, पुनरन्तर्मुहुनै सम्पग्मिथ्यात्वं अनुभूय भूयोऽपि सम्परत्वं गच्छति, विजयादिषु वारद्वपेन पट्पष्ठि-
सागरोपमाणि समनुभाति, एतेषु च स्थानेषु गुणभवमत्यपादेव न तद्विपक्षाणां गन्धोऽस्तीवि गाथार्थः ॥ ९४ ॥
पउरंसउयसुभखगइपुरिसेसुरसरतिगाण छावही । विउणा मणुदुगउरलंगरिसहतित्याण तेत्तीसं ॥ १५ ॥
व्याख्या-समचतुरस्रसंस्थानो!वशुभविवायोगतिपुरुषवेदसुखरसुभगादेवानां जघन्यतः समयमेकं चन्धो भवति,
सविपक्षत्वात्कृष्टतः निल्पोपमाधिका सागरोपमाणां पष्टिद्विगुणिता सन्ततो बन्धः । कथं ? त्रिपल्पोपमायुः तिपट मनुष्यो वा
भवान्ने सम्पत्त्यमासाग पामत् दे पट्पष्ठी सागरोपमाणां संसारे भ्रमतीति । मनुष्पदिकोदारिकाङ्गोपाइप्रथमसंहननानां
नयन्यतः समयमेकं बन्धो भवति, सविपक्षपात्, उत्कृष्टवत्रपरिंशत्सागरोपमाणि, नीर्थकरस्य च । यतः पश्चानुनरविमानेविपत्कालं
स्थितिर्देवानामिति गापार्थः ॥ ९५॥
सेसाणंतमुहत्तं समया तित्याउगाण अंतमुह । पंधो जहण्णो वि हु भंगतिगं निबंधीणं ॥ ९६ ॥
॥८९॥

·व्याख्या-उक्तशेषाणामधुववन्धिनीना एकचत्वारिंशत्मकृतीनां उत्कृष्टतोऽन्तर्मुहुनै सन्ततो बन्धो भवति, उचरकाले ख- धुववन्धित्वाइवश्यं परावर्तते, जघन्यतः समयेनैवेति कास्ताः मध्यमसंस्थानसंहननजातिचतुष्काणि स्थावरादयो दश नरकाहार- कहास्यारविद्विकानि, आतपोद्योते खोनपुंसकवेदी स्थिरशुभयांसि हुग्डसंस्थानान्त्वसंहननासाताप्रशस्तविहायोगतप इति । तीर्थकरापुपा जयन्यतोऽप्यन्तर्मुहूर्तमेव उत्कृष्टतो यद् भवति तदुक्तमेव, अतस्तोर्थकरवन्धको ययुपशमश्रेगिमारोहति, ततोऽव- न्धको भवति नान्वयेत्यन्तर्मुहूर्त । हुरवधारणे, नैवमाहारकस्य तदेतुसम्भवेऽपि अन्तमुहूर्तमेव बन्धः । ध्रुववन्धिनीनां भरकत्र- यं अनायनन्तः, अनादिसान्तः, सादिसान्तः मिथ्पादृष्टिकाल इवावगन्तव्यमिति गाथार्थः ।। ९६ ॥ उक्तो बन्धविधिरुदपविधिमाह- होइ अणाइ अणतो अणाइसंतो धुवोद्याणुओ। साइसपजवसाणो अधुवाणं तह य मिच्छरस ॥ १७ ॥ व्याख्या-भवत्यनाथपर्यवसानोऽनादिसान्तो ध्रुवोदपानामष्टचत्वारिंशतां प्रकृतीनां, वर्णादिविंशतिः तैनसकार्मणसप्तकं गुरुल निर्माणस्थिरास्थिरशुभाशुभवानावरणान्तरायदशकदर्शनचतुष्फमिथ्यात्वानां विषाकोदय इनि अभव्यभव्यानाश्रित्य- अध्रुवोदयानां पुनः सादिः सपर्यवसानो भवत्युदयोऽध्रुवोदपित्वादेव, तथा च मिथ्यात्वस्यापि मतिपवितसम्यग्दृष्टिमाश्रित्य भवतीति गाथार्थः ॥ ९७ ॥ पपडिटिइमाईया भेया पुबुत्तया इहं नेया। उदीरणउदयाणे जं नाणतं तयं वोच्छं ॥ ९ ॥ व्याख्या-मकृतिस्थित्यनुभागमदेशभेदाः पूर्वोक्ता बन्धवत्राप्युदये द्रष्टव्याः । उदीरणोदययोन नात्वं योऽत्र भेदो

·द्वारे
उदया-
धिकार
॥९०॥
विशेषस्तकं वक्ष्य इति गाथार्थः ॥ ९८ ॥
परिमोदयमुच्चाणं अजोगिकालं उदीरणाविरहे । देसृणपुरकोडी मणुयाउयसायसायाणं ॥ १९ ॥
व्याख्या-त्रसवादरपर्याप्तसुभगादेययशोमनुजगतितीर्थकरपश्चेन्द्रियजात्युचै!त्राणां अयोगिकाल उदीरणया विनाप्यु-
दयो भवति तदन्यत्र नास्तीति विशेषः । सातासातमनुनायुपा अप्रमत्तादिगुणेषु वर्तमानस्य देशोनपूर्वकोटिकालं यावदुदय एच
शुद्धो भवति; अन्यत्रोदीरणा उदयस्य सहचरेति गाथार्थः ॥ ९९ ॥
तइपचिय पजत्ती जा ता निहाण होइ पंचण्हं । उदओ आवलिअंते तेवीसाएउ सेसाणं ॥१०॥
व्याख्या-यावदाहारशरीरेन्द्रियपर्याप्तयस्तावन्निद्राणामुदयः, एतदूर्ध्व उदीरणासहचरो भवत्युदयः । शेषाणां त्रयोवि-
शतिप्रकृतीनां आवलिकामांत्र कालमुदय एव शुद्धः केवलो भवति । कथं ? ज्ञानान्तरायदशकदर्शनचतुष्काणां क्षीणकपायान्ताव-
लिकायामुष एव भवति, संज्वलनलोभस्य सुक्ष्यसम्परायान्तावलिकायासुदय एव भवति, नारकतियग्देवायुपां सान्तावलिकाम-
दयेनैवानुभवति, मिथ्याखखीनपुंसकवेदानां अन्तरकरणे कृते प्रयमस्थित्यामावलिकाशेपायामुदय एव शुद्धो भवति, सम्प-
यत्वस्यैवच्छेपावलिकामुदयेनैवानुभवति शेषकाछे उदयानास्ति विशेषः । शेपमकृतीनां च नास्ति विशेषः इति गाथार्थः ॥ १०० ॥
मोहे चउहा तिविहोवसेसत्तण्ह मूलपगईणं । मिच्छनुदओ चउहा अधुवधुयाण दुविह तिविहो ॥१०॥
व्याख्या-मोहनीये चतुर्विधः साधनादिध्रुवाचवभेदेन भवत्युदयः । कथं ? उपशान्तगुणस्थानापतमानस्य सादिस्तत्स्थानम-
उत्तो पगइउदओ
॥९०॥

·प्राप्तस्यानादिरभव्यस्य ध्रुषो भव्यस्याव इति । त्रिधाऽवशेषाणां सप्तानां । कथं ? ज्ञानदर्शनावरणान्तरायाणां क्षीणकपायान्तसमये, वेदनीयनामगोत्रायुपामयोग्यन्तसमयेऽध्रुवो भवत्युदयः,सादिनास्ति तयोरमतिपातात्, अनादिधुंवोऽभव्यानाम् । उत्तरप्रकृतीनामाह- मिथ्यात्वस्य चतुर्धा । कथं? प्राप्तसाखादनभावस्य (सम्यक्तात् प्रतिपततस्य मिथ्यादृष्टभवन्)सादिरभव्यस्यानादिध्रुवो, भव्यस्याध्रुव इति । अध्रुवोदयानां द्विविधः सादिरभुवः, अध्रुवोदयित्वादेव भाविवः । ध्रुवोदयानां विधा । कथं ? घातिध्रुवोदपानां क्षीण- कपायान्ते, नामध्रुवोदयानामयोग्यन्ते भवत्यधुवो, ध्रुवस्त्वभव्यानामनादिश्चेति गायार्थः ॥ १०१ ॥ उक्तः प्रकृत्युदयः ॥ स्थित्युदय उच्यते- उदओ ठिइखएणं संपत्तीए सभावो पढमो। सति तम्मि भवे बीओ पओगउदीरणाउदओ ॥ १०२ ।। व्याख्या-स्थितिरवाधाकालस्तत् सयेण सम्भाप्तौ वा द्रव्यादिहेतूनां य उदयः स विपाकोदयः स्वभावोदयः प्रथम इति । सति-विद्यमानेऽस्मिन् द्वितीयो भवति प्रयोगोदयः, अध्यवसायमयोगेणादपावलिकारहितानां स्थितीनां यदलमुदयस्थिती प्रक्षि- प्पानुभवति, स उदीरणोदयो भग्यत इति गाथार्थः ॥१०२ ॥ उदीरणजोग्गाणं अन्भहिगदिइउ उदयजोग्गाओं । इस्सुदओ एगहिण निणाए गियालाए । १०३ ।। व्याख्या-उदीरणायोग्यानां उत्कृष्टस्थितीनां अभ्यधिका उदपर्योग्याः स्थितय एकचत्वारिंशतां प्रकृतीनां । ताथ | पकृत्युदयेऽभिहिताः । शेपं सापनादिधुवाधवादिसर्व उदीरणातुल्य । जपन्योदयस्तासामेकचत्वारिंशतां निद्रापश्चकरहितानां पह विशवामेकस्थित्युदयो भवत्यन्ते चरमस्थितिरित्यर्थः । निद्रासु पुनः पराबत्तनाकाले प्रभूतस्थितीनामन्यत्र क्षेपादेकस्थितिन भवति,

·सहे
५द्वारे
उदया-
धिकारः
॥११॥
पत्रिंशा क्रमानुभवनाद् भवति । शेषं स्थित्युदीरणावद् द्रष्टव्यमिति गाथार्थः ॥ १०३ ॥
भणितः स्थित्युदयः । अनुभागोदयो विधीयते-
अणुभागझो वि उदीरणाए तुल्लो जहण्णयं नवरि । आवलिगते सम्मत्तवेयखीणतलोभाणं ॥ १० ॥
व्याख्या–अनुभागोदयोऽप्युदीरणाढल्यो, मूलोत्तरप्रकृतिप्रत्ययस्थानशुभाशुभस्वामित्लानि तुल्यानि, यथाऽनुभागोदी-
रणायां तथानुभागोदयेऽपि । नवरमय विशेषः-उदयावलिकान्तसमये जघन्यानुभागोदयो वक्तव्यः, सम्यक्त्ववेदत्रयज्ञानान्तराय-
दर्शनचतुष्फसज्ज्वलनलोभानां शेषप्रकृतीनामुदीरणा तुल्पं सर्वमिति गाथार्थः ॥१०॥
उक्तोऽनुभागोदयः, प्रदेशोदयमाह-
अजहणोणुक्कोसो चउतिहा छह चउविही मोहे । आउस्स साइ अधुवा सेसविगप्पा य सम्वेसि।।१०५॥
व्याख्या-अजघन्यः पदेनोदय श्रवर्दा भवति, मोहायुर्वर्नानां पग्णां कर्मणां, कथं? सपिवकर्माशस्य देवस्य सहक्लिष्ट-
स्य उत्कृष्टस्थितिवन्धं वध्नतः प्रभूतानुभागलान ते परिशटन्ति, तस्य भभूत प्रदेशाप्रमुर्तितं भवति, ततो बन्धावसाने काल
कृत्वा एकेन्द्रियेपूत्पन्नस्य मथमसमये जघन्यः प्रदेशोदयः स चैकसामयिकः सादिरध्रुवच, तस्माद् द्विवीयसमये अजघन्या, स
च सादिः, तत्स्थानममासानां अनादिः, भव्याभव्ययोरध्रुवर्धवाविति । तेषामेव पग्णां कर्मणामनुत्कृष्टः प्रदेशोदयस्त्रिविधो भवति,
कथं ? गुणितकर्माशमाश्रित्य खोदयान्ते गुगश्रेणीशिरसि वर्तमानस्योकृष्टः प्रदेशोदयो भवति, स चैकसामयिका सादिरध्रुवश्व,
तदन्पोऽनुत्कट, स च सादिन सम्भवति, उत्कृष्टोदयस्यान्ते उदयस्यैवाभावात्, अनादिध्रुवावभव्यानां भव्यानामध्ठव इति ।
॥९॥

·चतुर्विधो मोहनीयेऽजघन्योऽनुवटय, कथं? अपितकमीशे कृते स्वन्तरकरणे उदीरणोदये निवृत्ते उदयावलिकान्तसमये मोह- नीयस्य धन्यः प्रदेशोदयः स च सादिरध्रुवः, 'सामयिकथ, तस्मात् द्वितीयसमयेऽजयन्यः मदेशोदयः सादिः, तत्स्थानम- प्राप्तपूर्वस्पानादिः, धुवाधुवौ पूर्ववत् । अनुत्कृष्टोऽपि चतुर्दा, कथं? उत्कृष्टपदेशोदयो गुणितकमौशमधिकृत्य वक्तव्या, स च मूक्ष्मकषायान्तसमये सामयिफः सादिरधुवच भवति, उपरामश्रेणीतः मतिपतमानस्यानुत्कृष्टो मोहनीपस्प प्रदेशोदपः, सच सादिः, तत्स्थानममाप्तस्पानादि, ध्रुवाधुको पूर्ववत् । आयुपश्चवारोऽपि भेदाः, साथधुवा उनमाधममध्यमस्थिातसम्भवाद- ध्रुवोदयसाच सुगमाः । शेषकर्मणां जघन्पोत्कृष्टाः कयिता एवेति गाथार्थः ॥ १०५ ॥ अजहण्णोऽणुकोसो धुवोदयाणं चातिहा चाहा । मिच्छत्ते सेसासिं, दुविहा सव्वे य सेसाणं ।। १०६॥ भणिया साइणाइ परूषणा । इयाणि गुणसेणोपवणं वुवंति- व्याख्या-मिथ्यावरहितानां सप्तचत्वारिंशा ध्रुवोदयप्रकृतीनां अजयन्यः मदेशोदयश्चतुर्विधो भवति, कथं ? अपिव- फर्माणो देवः सलिष्ट उत्कृष्टस्पिर्वि बभन् प्रभूतमदेशाप्रमुर्नयति, बन्धावसाने कृतकालः एकेन्द्रियेपूरपन्नस्तस्य प्रथमसमये जयन्य प्रदेशोदयः सामान्यतः । अवधिज्ञानदर्शनावरणयोः देवस्य बन्धावलिकान्त्यसमये जघन्य प्रदेशोदयः सामयिकः सादिर- शुम, द्वितीयसमयेऽजघन्योऽसावपि सादिस्तत्स्थानमप्राप्तस्थानादिधुंवाधवा पूर्ववत् । अस्या एव सप्तचत्वारिंशतोऽनुत्कृष्टतः मदमोदयनिया भवति, कथं ? गुणितकमीशमाश्रित्योत्कृष्टपदेशोदयः खोदयान्तसमये भवति, स च सामयिकः सादिर वध, तडपावे उदपस्येवामावादनुक्कुष्टः सादिन सम्भवति, शेषकाले अनुत्कृष्टः प्रदेशोदयोऽनादिर्भुववाभव्यानां भव्यानामध्वो भवति ।

·५ द्वारे
उदपा-
धिकार'
॥१२॥
मिथ्यात्वमदेशोदयश्चतुर्विधः अनबन्योऽनुत्कृष्टय, कथं ? क्षपितकर्मीशस्य प्रथमसम्यक्त्वमुत्पादयतः, कृतान्तरकरणस्प औपशमि
यसम्यक्त्वात्मिथ्यात्वगतस्य उदीरणान्ते वर्तमानस्य जयन्यः मदेशोदयः, स च सादिरभुवः, तस्यैव द्वितीयसमये मिथ्यात्वमनु
भक्तोऽजघन्यः पदेशोदयः सादिः, वेदकसम्यक्त्वाद्रा पतिपतमानस्य सादिः, तत्स्थानममाप्तस्पानादिः, ध्रुवाध्रुवौ पूर्ववत् । मि-
ध्यात्वस्थानुत्कृष्टोऽपि मदेशोदयश्चतुर्दा, कथं ? गुणितकमीशः देशविरतगुणश्रेणीमनुभवमानः सर्वसंयमगुणश्रेणी च कृत्वा पो-
रपि गुणश्रेष्योर्मस्तकं पदैकन भवति, तदा मिथ्यात्वमनुभवमानस्योत्कृष्टः प्रदेशोदयो भवति, स च सामयिका सादिरघुपथ,
द्वितीयसमयेऽनुत्कृष्टः, सम्यक्त्वाद्दा मिथ्यात्वंगतस्यानुत्कृष्ट, सच सादिः तत्स्थानममाप्तस्थानादिधुवाध्रुवौ पूर्ववत् । भणितशेषाः
जघन्योत्कृष्टाः मदेशोदयाः साधभुवाः सम्भाविता एव आसां ध्रुवोदयानाम् । “ सर्वे" चत्वारोऽपि उक्तशेषाणामध्रुवोदयानां
साघध्रुवा भवन्ति, अध्रुवोदयत्वादेव मुगमा इति गाथार्थः ॥ १०६॥
उक्ता साद्यनादिधरूपणा । साम्मत स्वामित्व विभावनाय गुणश्रेणीप्ररूपणायाह-
सम्मत्तदेससंपुषणविरइ उप्पत्तिअणविसंजोगे । दसणखवणे मोहस्स समणे उपसंत खवगे य॥ १०७॥
व्याख्या-सम्यक्त्वोत्पत्तौ प्रथमा गुणश्रेणी, देशविरतो द्वितीया, सर्वविरतौ तृतीया, अनन्वानुबन्धिविसंयोजने चतु.
थी, दर्शनत्रिकक्षपणे पञ्चमी, मोहनीयोपशमने पष्ठी, मोहनीयोपशान्ते सप्तमी, मोहनीयक्षपकेऽष्टमी, मोहनीयक्षीणे नवमी,
सयोगिनि दशमी, अयोमिनि एकादशी भवति । चः समुचये इति गाथार्थः ॥ १०७ ।।
उक्ता गुणश्रेणयः॥
॥१२॥

·खीणाइतिगे अस्संखगुणियगुणसेदिदलिय जह कमसो । सम्मत्ताइणेकारसह कालो संखेसो ॥ १०८ ॥ व्याख्या-क्षीणकपापसयोग्ययोगिनां या गुणश्रेण्यस्ताः कथिताः । एवमेवा एकादश यथोचराससङ्ख्येयगुणं दलं विशुद्धाध्यवसायत्वात् । कालस्तु सहयेयभागमात्रो योत्तरं भवति, अतः ययोत्तरं पृथुलतरा हस्वाथ भवन्ति । सम्पक्सगुण- श्रेगिदलादेशविरतिगुगश्रेणीदलमसङ्ख्येयगुणं, फालस्तु सङ्ख्यैयभागमात्रः । एवं यथोत्तरास्वपि वक्तव्यमिति गाथार्थः ॥ ॥ १०८ ॥ उक्ता गुणवेणीप्रषगा। उत्कृष्ट स्वामित्वमाह- शत्तिगुणाओ पडिए मिच्छत्तगएवि आइमा तिणि । लभंति न सेसाओ ज झीणासु असुभमरणं॥१०९॥ व्याख्या-अटिनि सर्वविरतिगुणात्पतिते मिथ्यात्वं गतेऽप्यापास्तिस्रो गुणश्रेण्यो लभ्यन्ते उदयमाश्रित्प, यतः सर्वासु गविषु एताः सम्भवन्ति, नाष्टो शेषाः, यतस्वासु यदि भवत्यशुभमरणं न विद्यमानाखिति गायार्थः ।। १०९ ॥ उकोसपएसुदयं गुणसेढीसीसगे गुणियकम्मो । सघासु कुणई उहेण खविपकम्मो पुण जहणं ॥ ११ ॥ व्याख्या-उत्कृष्टमदेशोदयं गुणश्रेणीशिरसि गतो गुणितकमांशः सर्वासु प्रकृतिषु फरोत्योपतो-बाहुल्येन, तदर्थमिद परगा, पितकमींशस्तु जघन्यमदेशोदयं सर्वत्र करोवीति गाथार्थः ॥ ११० ॥ सम्मत्त्वेषसंजलणपाण खीणतदुजिणअन्ताणं । लहुखवणाए अंते ओहिस्स अणोहिणुकोसी ॥ १११ ॥ व्याख्या-सम्यक्त्ववेदसञ्ज्वलनप्रकृतीनामष्टानां क्षपकस्य गुणितकमींशस्पात्मीयात्मीयोदयान्तसमये पर्चमानस्योत्कृष्टः प्रदेवोदयो भवति । ज्ञानान्वरायदर्शनचतुष्कचतुर्दशानां क्षीणकपायान्तसमयेषु गुणितकमांशस्योत्कृष्टः प्रदेशोदयः, औदारिक-

·सइहे
५द्वारे
उदया-
धिकारः
॥९३।।
सप्तककार्मणसप्तकसंस्थानपरकमथमसंहननवर्णादिविंशत्यगुरुलधूपघातपराघातविहायोगतिद्विकमत्येकस्थिरास्थिरशुभाशुभनिर्मा-
णप्रकृतीनां द्वापश्चाशवां गुणितकमीशस्य सयोग्यन्तसमये उत्कृष्टमदेशोदयः । मुस्वरदुस्वरयोः स एव स्वरनिरोधकाले,
उच्दासस्य स एव तनिरोधकाले उत्कृष्टमदेशोदयं करोति । वेदनीयद्विकमनुजगतिपञ्चन्द्रियजातित्रसवादरपर्याप्तसुभगादेपयश-
स्तीर्थकोचैगोवाणां द्वादशानां गुणितकमांशस्यायोग्यन्तसमये उत्कृष्टः प्रदेशोदयो भवति । 'लघुक्षपणा' शीघ्रक्षपणा, दयाभ्युस्थि-
तस्पेति । कोऽर्थोष्टवाकः संयमं प्रतिपत्रोऽन्तर्मुहूत्तेन क्षपकश्रेणीमुपस्थितो गुणितकींगः तीव्रपरिणामो यस्तस्योत्कृष्टः प्रदे-
शोदयः, चिरक्षपणया तु कर्मपुद्गलाः परिशटिवशेषाः स्तोका भवन्ति । अवधिद्विकस्य तदुषलम्भवजितस्य, यतस्तदुत्पत्तौ मभूताः
पुद्गलाः परिशटन्तीति गाथार्थः ।। १११ ॥
पढमगुणसेडिसीसे निद्दापयलाण कुणइ उपसंतो । देवत्तं झत्तिगओ वेउब्वियसुरदुगे स एव ॥ ११२॥
व्याख्या-प्रथमगुणश्रेणीशिरसि चर्चमानो निद्रामचलपोः करोत्युपशान्त उत्कृष्टभदेशोदयम् । स एव देवत्वं अदिति
प्राप्तः स्वगुणश्रेणीमस्वरूदलमनुभवमानो देवहिकरक्रियसप्तशानां उत्कृष्टप्रदेशोदयं करोतीति गाथार्थः ॥ ११२॥
तिरिएगंतुयाणं मिच्छत्तणमीसथीणगिद्धीणं | अप्पजस य जोगे दुतिगुणसेढीण सीसाणं ॥ ११३ ॥
व्याख्या-विर्यगेकान्तोदया एकदित्रिचतुरिन्द्रियजातयः स्थावरमूक्ष्मसाधारणमकृतयस्ताश्चैकान्तेनैव तिरथां योग्या
उदयमाश्रित्य, मिथ्यात्वानन्तानुवन्धिसम्पम्भिध्यात्वस्त्यानदित्रिकागामपर्याप्तकस्य चासां सप्तदशानां मकृतीनां योगे-मेळापके,
द्वितीयगुणश्रेणीमस्तकयोरुस्कृष्टः मदेशोदयो भवति । एतदेव भावयति-देशविरतिगुणश्रेणीसनावे, स एव सर्वविरतिगुणश्रेणी
॥१३॥

·तदुपरि निवेशयति, द्वयोरपि गुणवेण्योः मस्तकयोगो यदा भवति, तदामभूतं कर्मदलं, तत्र मिथ्यात्यानन्तानुवन्धिनामुदये उत्कृष्टः मदेशोदपः। सम्पम्मिथ्यात्मनुभवतस्तस्यैवोत्कटा, त्यानदित्रिकस्योदये तासामुत्कृष्टः प्रदेशोदयः, स च तद्गुणाभ्रंशेऽपि भवति, तासां अमरोऽनुभवसम्भवात् , तिथग्धोग्यापपर्याप्तकानां मिथ्यात्वमाप्तौ तद्भवप्राप्तौ चोत्कृष्टः मदेशोदयो भवतीति गाथार्थ।।११३॥ से कालेंतरकरण होही अमरो य अंतमुहपरो । उकोसपएसुदओ हासाइस मज्झिमहण्हं ॥ ११४ ॥ व्याख्या-'से' अथ, यस्मिन् फाले उपशमश्रेणीगतस्यान्तरकरणं भविष्यति नमिन् काले मृत्वाऽमरगा गते, तत्रा- ऽप्यन्तर्मुहूर्व व्यतीते, यतः तस्पातिक्रमे गुणश्रेणोमस्तकं माप्नोति तत्रोत्कृष्टः प्रदेशोदयो भवति हास्यादिपकत्य, मध्यमकाया- णा बाटानामप्रस्यारूपानमत्याख्यानावरणाभिधानानां स्वान्तरकरणकालमृतस्प खोदये इति गाथार्थः ।। ११४ ॥ इरसहिषेधित्ता अखाजोगाइद्वितिनिसेगाण । उकोसपए पढमोद्यम्मि सुरनारगाऊणं ॥ ११५ ॥ व्याख्या--'इस्यां' जपन्या, स्थिति वधा 'अद्धे' ति बन्धकालो 'योगा' इति, मनोवागतयाः, प्रथमस्थितावायस- गये 'निपेको' दलनिशेषः, अद्भायोगमयमस्थितिनिपेकाणां उत्कृष्टपदे सति मृतस्य प्रथमस्थित्युदये सुरनारकायुपोः मदेशो. दपो भवत्पुरकृष्ट इति गाथार्थः ॥ ११५॥ आगाजोगुणारसे पैधित्ता भोगभूमिगेसु लहुँ । सव्यापजीवियं वजह तु ओवदिया दोण्हं ॥ ११६ ।। व्याख्या-दोर्पयन्धकादया उस्तऐन योगेन बधा भागभूमिर तिर्यग्मनुष्येष्वायुफ, 'लघु' शोध, मृत्लोत्पन्नः त्रिप- पोपमायूप्केषु सपोल्पनीविर' अन्तर्मुहूर्नमात्र, वर्जयित्वा' अपवन यित्वाऽपवर्तयति ततः प्रथमसमये द्वयोस्तियङ्मनुष्यायुपोरुत्कृष्टः

·पथ
पहे
RE
२४॥
५द्वारे
उदया-
धिकारः
प्रदेशोदयो भवतीति गाथार्थः ॥ ११६॥
नारयतिरिदुगदुभगाइनीयमणुयाणुपुविगाणं तु । दसणमोहक्खवगो तइयगसेदीआ पडिभग्गो ॥ ११७ ॥
व्याख्या--नारकदिकतिर्यन्द्रिकदुर्भगादेयायशोनीचाँत्रमनुष्यानुपूर्विकाणां नाना प्रकृतीनां दर्शनमोहनीयक्षपणा-
योत्थितो यस्ततो या तृतीयगुणश्रेणिः तस्याः प्रतिभग्नः उत्कृष्टप्रदेशोदयं करोति । कथं ? दर्शनक्षपकगुणश्रेणी कृत्वा पश्चादेश-
चिरति भविपन्नः तद्गुणश्रेणी कृत्वा भूयः सर्वविरति प्रतिपद्यते, स एव पश्चादर्शनत्रिके क्षपितशेष भूयोऽप्यविरतत्वं मतिपयते,
तथापि श्रेणीनयमस्यास्ति, ततस्तासां नस्तकसमागमे वर्तमानो दुर्भगानादेयायशोनीचैोत्राणां अत्रैवोत्कृष्टमदेशोदयं करोति
अथवा बदायुप्को नारकत्वेनोत्पन्नः सनरकद्विकानां पूर्वोक्तानां करोत्पुत्कृष्टं मदेशोदयम् । अथवा तिर्थविकसहितानां स एव
चासां निर्यधूपपन्नः करो युकृष्टपदेशोदयम् । मनुजेष्पपन्नः, समनुजानुपूर्विकाणां तासां दुर्भगादीनां तथैव त्रिगुणश्रेणीमस्तकगतो
गुणितकमांशः करोत्युत्कृष्ट प्रदेशोदयमिति गाथार्थः ॥ ११७ ॥
संघयणपंचगस्स उ पीयाइतिगुणसेदिमीसम्मि ! आहारुज्जोयाणं अपमत्तो आइगुणसीसे ॥ ११८॥
व्याख्या-चजकपभनाराचरहितस्य संहननपञ्चकस्प द्वितीयादित्रिगुणश्रेणीमस्तकें वर्चमानमुत्तर प्रदेशोदयं करोति,
कथं ? द्वितीयां देशविरतिगुणश्रेणी, ततः स एव विशुद्धाध्यवसाय सर्वविरतिगुणश्रेणी करोति, भूपो विशुद्धयमानोऽनन्तानुवन्धि-
विसंयोजनागुणश्रेणी निवर्तयति, ततस्तासां तिमृणामपि यदा मस्तके वर्तमानः तत्संहननमनुभवति, तदोत्कृष्टप्रदेशोदयः । आहा-
रफसप्तकोद्योतानां अप्रमत्तस्तदनुभयनकाले प्रथमगुणग्रेणीमस्तके वर्तमानः उत्कृष्ट प्रदेशोदयं करोतीति गाथार्थः ॥ ११८ ।।
॥१४॥

·गुणसेडीए भागो पत्तो बिइंदि पुदविकायतं । आयावस्स उ तव्वेइ पढमसममिवतो ॥ ११९ ॥
। उ उक्तिसामि । जहन्नसामित्तै बुबति॥
व्याख्या-प्रथमगुणगीतो 'भग्नः' परिपतितो मिथ्याष्टित्वं भाप्त इत्यर्थः, गणितकींशः पञ्चेन्दियः पश्चात्माप्तो
दीन्दिपत्वं ततो दीर्घस्थिविकं कर्म खस्थित्या स्थापयित्वा पृथिवीकायत्वं प्राप्तः, दीन्द्रियग्रहणं यतस्तस्य स्थितिः खस्थिति:
रूपेण झटिति करोति, प्रीन्द्रियादीनां दीर्घकालेनातो न तद्ग्रहणं मतम् , आतपस्यानुभवनमथमसमये उत्कृष्टप्रदेशोदय करोति
'तव्वेइ' आवपानुभवक इति गायार्थः ॥ ११९ ॥
उक्तं उत्कटस्वामिलम् । जघन्यस्वामिसमाह-
देयो जहण्णपाऊ दीव्यतित्तु मिच्छुअंतम्मि चउनाणसणतिगे एगिदिगए जहणुदयः ।। १२० ॥
व्याख्या-शपितरुमांशो जयन्यस्थित्या दशपर्पसहसंप्रमाणपा देवो जातः सम्परत्वं प्रतिपद्यते, अन्तर्मुहूत्ते शेषे मि-
ध्यान दीदिनिया उतपति, अतिमविश्वाद् दीस्थिति च बनाति, ततः संलिष्ट एष मृत्या एकेन्द्रियेषूपपन्नः स 'प्रथमसम-
ये मतिश्रुतमनःपर्यायकेरलशानावरणानां चक्षुरचक्षुकेवलदर्शनावरणानां च मन्दं प्रदेशोदयं करोति, तांत्रानुभागोदपत्वात् स्निग्धाः
पुद्गला न यहाः क्षरन्तीति गाथार्थः ॥ १२० ॥
ओहिदुगरसउ देवत्तं संजमाउ.संपत्तौ । मिच्छुकोसकषि आवृलिगंते परसुदयं ॥ १२१ ॥

·प्पाख्या-करोति प्रदेशोदयमवधिज्ञानदर्शनयोः क्षपितकाशः संयमं कृत्वाऽमतिपतितावधिज्ञानदर्शनो देवेधूप- पना, तत्रान्तर्मुहर्नन मिथ्यात्वंगतः, तन उत्तष्टस्थितिवन्धको बन्धावलिकापां गतायामतिसंक्लिष्टो दीर्घाकर्षको मन्दावधिज्ञान- दर्शनी मन्दमदेशोदयं फरोतीति गायार्थः ॥ १२१ ॥ घेपणियउचसोपंतरापभरईण होइ ओहिसमो । निदादुगस्स उदए उकोसर्टिईओ पडियस्स ।। १२२ ॥ व्याल्या-सातासातोचैत्रिशोकान्तरायपञ्चकारतीनां दशानामपि प्रकृतीनां अवधिज्ञानावरणतुल्यो मन्दः प्रदेशोदयो पकव्यः । निद्रादिकस्य उदये वदुत्कृष्टस्थितिबन्धात्मतिपतितस्प, यतोऽतिसंलिष्टस्य निद्रोदयो न भवत्ययं विशेपः, शेपमवधि मानापरणसममिनि गावार्थः ॥ १२२ ॥ मासरिसं परिसवरं तिरियगई धापरं च नीयं च | इंदियपज्जत्तीए पढमे समयंमि गिद्धितिगे ॥ १२३ ।। च्याल्या-भविज्ञानावरणतुल्प परिसवर 'ति नपुंसकवेद तिर्यगति स्थावरं च नीचैर्गोत्रम् । स्त्यानद्धित्रिक चकारस्य व्यवहितासम्बन्धात् इन्द्रियपर्याप्तिपथमसमये यावत्युदीरणा भवति, तावन्मन्दोदय इति, देवलोके स्त्यानर्वित्रिकस्योदयाभावान भवतीति गायाधः ॥ १२३॥ अपुमित्यिसोगपदमिल्लअरइरहियाण मोहपगईणं । अंतरकरणाउ गए सुरेसु उद्यावलीअंते ॥ १२४ ॥ व्याख्या-नपुंसकीशोकानन्तानुवन्धिअरतिरहितानां मोहनीयमकृतीनां विंशतेः दर्शनत्रिकोपरितनद्वादशफपाय- ||१५|| दीपिर्तनाकारकः ।

·भयजुगुप्साहास्यरतिपुरुषवेदाभिधानानामुपशमसम्पक्सादायां वर्तमानस्य पुन्नत्रयान्यतमस्योदयावलिकान्तसमये कर्मदलमनुभ- बमानस्य मन्दः प्रदेशोदयः, एवं शेषाणामषि, किंतूपशमग्यामन्तरकरणे कृते तत्रायुपः समास्या देवलोके गते द्वितीयस्थित्यु- दपावलिकान्तसमये मन्दः प्रदेशोदयः, यतः मथमसमये प्रभू दलं द्विवीयादिपु विशेषहीनं २ भवनीवि गाथार्थः ।। १२४ ॥ उवसंतो कालगओ सबढे जाइ भगवई सिद्धं । तत्थ न एयाणुदओ असुमुदए होति मिच्छसि ॥ १२५ ॥ व्याख्या-उपशान्तकपायः कश्चिदुपशामको वा मृला सार्थसिद्धो ब्रजति यदि वद्धायुष्फो भवति, एतद् ‘भगवत्यां 'सिद्ध' कथितम्, तत्र चासो नपुंसकस्रोशोकानन्तानुवन्ध्यरवीनामुदयो नास्ति, अतो निषेधः कुवोऽशुभमरणमुतस्य पतिपतितस्य वा भवत्युदयो मिथ्यावस्यामृतस्य (एवं सम्पक्समिश्रयोरपि) वातः सप्तदशानामेव देवलोकगमनमिष्टमिति गाथार्थः ॥१२५॥ उवसामत्तु चउहा अंतमुहू पंधिऊण बहुकालं । पालिय सम्म पढमाण आवलीयंतमिच्छगए ।। १२६ ॥ व्याख्या–उपशामयित्वा मोहनीयं तदन्यस्य उपशमस्याभावात्, 'चतुर्धा' चतस्रो वारा, यतः उपशमं कुर्वतः प्रभूताः पुद्गलाः झटन्ति, ततो वध्यमानासु स्वल्पाः सङ्गमन्ति, पञ्चमवारायां उपशम एव न सम्भवति, तेन चतुगी ग्रहणं । ततोऽन्त- मुहूनानन्तानुवन्धिनो वध्या ततः प्रभूतकालं सागरोपमाणी पट्पष्टिद्विकमात्र अनुपाल्प सम्यक्त्वं, यतस्तत्कालेन प्रभूताः पुद्- गलाः प्रदेशोदयेन झटिता भवन्ति, ततः 'प्रथमानाम' नन्तानुवन्धिनां उदयावलिकान्तसमये मिथ्यात्वं गतः क्षपितकांशो जीवः मन्दप्रदेशोदयं करोतीति गाथार्थः ॥ १२६ ॥ इत्थीए संजमभवे सब्वनिरुदंमि गंतुमिच्छत । देवी लहु जेठिई उव्वहिय आवलीअंते ॥ १२७ ।।

·उदया.
पिकारस
॥९॥
व्याख्या-'इत्यीएंति वीवेदस्य संयमोपलक्षितो भवः संयमभवो देशोनपूर्वकोटि संयमं कृत्वा सर्वनिरुद्ध सर्वज-
घन्येऽन्तर्मुहू शेपे गत्वा मिथ्यात्वं देवी समुत्पन्ना 'लहुति शीधं पर्याप्ता संक्लिष्टा च स्त्रीवेदस्योत्कृष्टां स्थिति वनाति, तामपि
पूर्ववद्धा उर्जियित्वा दीयों करोति, उदयावलिकान्तसमये क्षषितकमादास्थ जीवस्व मन्दः प्रदेशोदय इति गाथार्थः ॥ १२७ ॥
अप्पडाजोगसमजियाण आजण जेवितिअंते । उवरि थोवनिसेगो चिरतिव्वअसायवेईणं ॥१२८ ।।
व्याख्या-अल्पया बन्धकाया स्वल्पेन योगेन 'समार्जिवानां बद्धानां, चतुर्णामप्यायुपा आत्मीयोत्कृष्टस्थितिकानां
'अंतेति सर्वपश्चिमायां स्थितो, यत्रोपरिमान स्थितिषु 'स्तोको जघन्यो, 'निषको दलक्षेपः, क्षपितकाशानां तीव्रासातेन प्रभूतं |
कालं पीडितानां यतो दुखितानामायुषः पुद्गला झटन्ति, तत्तदायुष्फमनुभवमानानां चरमस्थितौ वर्तमानानां मन्दः प्रदेशो-
दयो भवतीति गाथार्थः ॥ १२८ ॥
संजोयणा विजोइय जहण्णदेवत्तमंतिममुहत्ते । पंधिय उक्कोसद्विति गंतूणेगिदियासण्णा ॥ १२९ ॥
व्याख्या-अनन्तानुबन्धिनो वियोज्य, यतस्तद्वियोजने कर्मा प्रभूताः पुद्गला झटन्ति, जघन्यस्थितिकदेवत्वपश्चि-
मेऽन्तर्मुहुर्ने मतिपत्रमिथ्यात्व उत्कृष्टां स्थिति बध्या सर्वसंक्लिष्टः एकेन्द्रियेधूपपन्नः, तत्रान्तर्मुहूत स्थित्वा असंविषु गतो यत्रो देवो
मृत्वा नासंशिपु व्रजनि, अतः एकेन्द्रियग्रहणमिति गाथायः ॥ १२९ ॥
सव्वलहुं नरयगए नरयगई तमि सम्बपन्नत्ते । अणुपुव्वि सगइतुल्ला ता पुण नेया भवाइमि ॥ १३० ॥
व्याख्या-ततोऽपि 'लघुशीघ्र, नरके गंतः सर्वपर्याप्तिभिः पर्याप्तः तस्य नरकगतेः जघन्य प्रदेशोदयः, यतः पर्याप्तस्य
॥९६॥

·प्रभूताः प्रकृतयो विपाकोदयं यान्ति, उदयगतायोदयगतासु स्तियुकसङ्कमेण न सामन्ति, अतः पर्याप्तग्रहणम् । चतस्रोऽप्यानुपू- विकाः स्वगतितुल्या ज्ञेयाः, किन्तु भवादिसमये वासों जयन्यः मदेशोदया, उतीयसमये यत आवलिकातीत दलमुदयमागच्छति, अतः प्रथमसमयग्रहणमिति गायार्थः ।। १३० ॥ देवगई ओहिसमा नवरं उज्जोयवेषगा जाहे । चिरसंजमिणो अंते आहारे तस्स उदयम्मि ॥१३१॥' व्याख्या-देवगनिरवधिज्ञानावरणसमा किन्तु यदायोतादयो भवति तदा जघन्यः प्रदेशोदयः स च पर्याप्तस्य भवति, अयं विशेषः, उद्योतं स्वरूपेणानुभवमानो न देवगतौ स्तियुकसङ्कमेण सङ्क्रामयति । चिरसंयमिनो देशोनपूर्वकोटि- संपमिनोऽन्ते आहारकस्य ज्योतोये सति जघन्यमदेशोदयः चिरसंयमे स्थितिक्षयेग प्रभूताः पुद्गला व्यपेता भवन्तीति गायार्थः ॥ १३१ ॥ सेसाणं पक्खुसमं तमिव अण्णमि वा भवे अचिरा । तज्जोगा यहुयाओ ता ताओ वेयमाणस्स ॥ १३२ ॥ । उदयाहिगारो सम्मत्तो ॥ इयाणि उत्तरपगईणं सत्तासरुवमाह- व्याख्या-साप्तानां ( शेषाणां) कर्मणां जयन्यः प्रदेशोदयः स्वतः सूत्रकारेणैवोक्तः । नाम्नाऽपि स्थावराहारकसप्त- फानुपूर्वीचतुष्कदेवनरकतिर्यग्गतीनां पञ्चदशप्रकृतीनां उक्तशेपा नाम्नोऽष्टाशीतिः तासां चक्षुर्दर्शनावरगसमं, तस्मिन् एकेन्द्रि- पभवे यासामुदयः सम्भवति तासां तत्रय जघन्यः प्रदेशोदयः, यासां तत्रोदया न सम्भवति तासामन्यत्राचिराद् गत्वा तद्भव- योग्या यदीरनुभवतो जघन्यः प्रदेशोदपः । प्रभूतग्रहणं स्तिषुकसङ्गमपरिहारार्थ सर्वत्र क्षपितरुनीशो वक्तव्यः । तीर्थकरनाम्नः

·५ दारे
सत्ता-
धिकारः
सहदे
॥१७॥
प्रथमोदयसमये जघन्यः मदेशोदपः, उपरितनेषु गुणश्रेणीदलानुभवनान जयन्यो भववीवि गाथार्थः ॥ १३२ ॥
भाणतः प्रदेशोदयः, तद्भवनादुदयाधिकारः समासः । इदानीं सत्कर्ममरूपणामाद-सा च मूलमकृतिगता उत्तरमक-
तिगता च, मूलप्रकृतीनों साधनादिमरूपणा-सा त्रिविधा; अष्टानामपि अनादिवीजाकुरवत्, अभव्यानां ध्रुवा भव्यानामध्रुवेति,
उत्तरमकवीनामाह-
पढमकसाया चउहा तिहा धुर्व साइ अदुवं संत । दुचरिमखीणभवंता निदादुग चोइसाऊणि ।। १३३ ॥
व्याख्या-'मयमकपाया' अनन्तानुवन्धिनस्ते चतुर्विधाः, साधनादिधुवायुवाः भवन्ति, कथं? उद्गलिताः सन्तो भूयोऽपि
बन्नावस्य (बनतः) सादि (दयः) तद्गुणमप्राप्तस्थानादि (दयः) ध्रुवावे(वाः) पूर्ववत् । ध्रुवसत्कर्म त्रिधा भवति, कथं? आदेर-
भावात् अनादि चीनाङ्कुरवत् , अभव्यानां ध्रुवं, भव्यानामध्रुवमिति । अध्रुवसत्कर्म सायध्रुवं भवति, कथं ? आहारकसप्तक- |
तीर्थदरसम्यक्त्वसम्यग्मिथ्यात्वानां विशिष्टगुणकृतः संभवः, स च सादिः, सादिना खघुषेण भाव्यम् । वैक्रियसप्तकाच:-
प्रदेवदिकमनुजद्विकनरकविकानां सतामपि वायग्निपतस्य जीवस्य स्थितिक्षण असचा भवति, तत्र तासां बन्धाभावात्,
भूयः पञ्चेन्द्रिपतिपक्ष्वागतस्य तासां सादिसत्कर्मता भवति , सादि चाधुवम् । आयुषां तद्भवानुभवनात् सावध्रुवत्वं भाविन-
मेव । अष्टाविंशतिप्रकृतयोऽध्रुवाः। शेष त्रिशदधिकं शतं ध्रुवसदिवि । इदानीं स्वामित्वमाह यथासङ्ख्येन द्विचरमसमयं यावनि-
द्रादिकं क्षीणकपाषान्तमर्थ यावचतुर्दश ज्ञानान्तरायदशनचतुष्काख्याः सम्भवन्ति, स्वभवान्तं यावदायूंपीति गाथार्थः ॥१३३॥
तिसु मिच्छत्त नियमा असु द्वाणेसु होइ भइयव्वं । सासायणम्मि नियमा सम्म म दससु संत।।१३४||
॥९७॥

·व्याख्या-मिथ्यादृष्टिसास्वादनसम्पग्मिथ्यादृष्टिषु त्रिषु त्रिषु गुणेषु मिथ्यात्वेन वावदवश्यं भाव्यम्, अविरतेन सप्तके शिपिते तदायेषष्टम न भवति, उपशामकेषु भवत्यतो भाज्यमिति । सासादने सम्पकवं अवश्यं भवति, यतः उपशमाद्वा स्थितोऽ- वश्यं त्रिपुञ्जीकरोति सम्यक्त्वं मिथ्यादृष्टौ स्थितिक्षयेग तदुदुलनाद्वा सदस्यसद्भवत्यतो भाज्यम् , सम्पग्मिथ्याष्टित्वं तस्मिन्नदलि. तेऽपि भवत्यतः मिथ्यादृष्टौ भाज्यम्, अविरतादिषु तत्सपगोपशमनसम्भवात् सत्ता भाज्या इति गाथार्थः ॥ १३४ ॥ सासणमीसें मीसं सन्तं नियमेण नवसु भइयव्यं । सासायणं तु नियमा पंचसु भन्ना अओ पढमा ॥१३॥ व्याख्या-साखादनभिश्रयोनियमेन-निश्चयेन सम्यग्मिथ्यात्वमस्ति, साखादनोऽवश्यं यतोऽष्टाविंशतिसत्कर्मा, इतरस्तु तद्रायः, सम्पग्मिध्यादृष्टिरेव अनादिमिथ्यादृष्टौ न भवति प्राप्तसम्यक्त्वे भवत्यतो भाज्मम्, अविरतादिपु क्षपणोपश- मनाद् भाज्यमिति । मिथ्यादृष्टिसाक्षादनयोः नियमाव 'निश्पेन सन्त्यनन्तानुपन्धिनः, तेषां तपोरेव बन्धसद्भावात् तदुपरितनेषु पञ्चसु गुणेषु भाज्या यतस्तेषामन्यतमोऽवश्यं करोत्युलनमिति गाथार्थः ॥ १३५ ॥ मजिल्लनुकसाया ता जा अणियहिखवगसंखया । भागाओ संखेया द्वितिखंडा जाव गिद्धितिगं ॥ १३६ ॥ माख्या-मध्यमा अष्टौ कपाया अप्रत्याख्यानपत्याख्यानावरणाभिधानाः तावत्सन्तो भवन्ति, यावदनित्तिापक- गुगकालस्य सख्येवभागाः, उपशमश्रेणीमधिकृत्य यावदुपशान्तकपाषं वावत्सन्ति तस्मात् स्थानान् सङ्ख्येयानि यावस्थिति- खण्डानि तावरस्त्यानद्धित्रिकं सद्भवति, स्थावरादित्रयोदशकं च उपशमत्रेणीमधिकृत्योपशान्तरूपा यावद् सत् भवतीति गाथार्थः ।। १३६ ।। तदेव स्थावरादित्रयोदशकमाह- ·सबहे सत्ता धिकारस ॥९८|| पावरतिरिगइदो दो आयावेगिदियविगलसाहारं । नरयदुगुनीयाणि य दसाइमेगततिरिजोग्गा ॥ १३७ ।। व्याख्या-स्थावरदिफ तिर्थन्द्रिकमातपमेकद्वित्रिचतुरिन्द्रिवजातयः साधारण नरकद्विकं उयो आसामावा दश तिर- थामेवोदयं प्रतियोग्या इति गाथार्थः ॥ १३७ ॥ एवं नपुंसगित्थी संत छकं च घायर पुरिसुदए । समऊगाओदोगिण वि आवलियाओ तो पुरिसं ॥१३८॥ व्याख्या---एवं पाग्वत्सङ्ख्येयेषु स्थितिखण्डेषु गतेषु नपुंसकवेदः क्षीयते । भूयः सङ्ख्येयेषु स्थितिखण्डेषु स्त्रीवेदः क्षीयते ।भूयः सङ्ख्येयेपु स्थितिखण्डेषु हास्यादिपट्क 'वापरा' ति भनित्तियादरस्य क्षीयते । ततः समयोने आवलिकादिके गते वेदः क्षीयते पुंवेदोदयेन क्षयकश्रेणीमुपस्थितस्य । उपशमश्रेण्यां तु यावदुपशान्तकपायस्तावदेताः सद्भवन्तोति गाथार्थः ॥१३८॥ इत्थिउदए नपुंसं इत्थीवेयं च सत्तगं च कमा । अपुमोदयम्मि जुगवं नपुंसइत्थी पुणो सत्त ॥ १३९ ।। व्याख्या-सीवेदेादयेनोपस्थितस्य प्रथमं नपुसकवेदः क्षीयते, पुनः स्त्रीवेदः, पुनः पुरुषवेदः सहास्पादिपङ्कः क्षी- यते तावत्सद् भवति । नपुंसकवेदोदयेनोपस्थितस्य नपुंसकत्रीवेदौ युगपत् क्षीयते भूयः सप्तकमिति गाथार्थः ॥ १३९ ॥ संखेज्जा ठितिखंडा पुणोवि कोहाइ लोभ मुहुर्मती । आसज्ज खवगसेढी सव्वा इपराइ जा संतो ॥१४॥ व्याख्या-ततः सङ्ख्येषु स्थितिखण्डेषु गतेषु संज्वलनक्रोधोऽसद् भवति, एवं सङ्ख्येयेषु स्थितिखण्डेषु मानो भूयो माया, पुनरपि दोभा, किन्तु सूक्ष्मलेभिखण्डानि सूक्ष्मसम्परायान्तसमये असद्भवन्ति । क्षपकश्रेणीमाथिग्येतदुक्छन् । 'इतरायामुपशमश्रेयां, सर्वाः प्रकृतयो यावदुपशान्ता तावत्सद्भवन्तीवि गाथार्थः ॥ १४ ॥ ||||९८|| ·सव्वाणवि आहारं सासणमोसेयराण पुण तित्थं । उभये सन्ति न मिच्छे तित्थगरे अंतरमुहुत्वं ॥ १४॥ व्यापा-सर्वेषां अपि गुणस्यानजीवानां आहारकसप्तकं भाज्यम् । साखादनसम्पग्मिथ्यादृष्टिरहितानां द्वादशानां तीर्थकरं भाज्यम्, यतस्तयोर्न भवत्येव, आहारकतीर्थकरयोरुभयोः, सतोर्मिध्यादृष्टिरेव न भवति, तीर्थकरे सति केवले यदि भवति, अन्तर्मुहुर्तमिति गायार्थः ॥ १४१ ॥ अण्णपरवेयणीयं उच्चं नामरस चरिमउद्याओ। मणुयाउ अजोगन्ता सेसा उ दुचरिमसमयंता ॥१४॥ ग्याख्या-अन्पतरवेदनीयं, उचैर्गोत्र, मनुजगतिः पञ्चेन्द्रियजातिः प्रसादिसुभगादिवित्रः, तीर्थकर, मनुजायुष्क, एता द्वादशायोग्यन्तसमयं यावत्सत् भवन्ति । शेपा नान्नः त्रयोदश नव वर्जिता एकाशीविरन्पतरवेदनीयनीचै!त्रयुक्ता ज्यशी तिस्तस्यैवायोगिनः, उपान्त्यसमये क्षीयन्ते, तदारतः सनयन्तीति गाथार्थः ॥ १४२ ॥ प्रकृतिसत्स्थानमरूपणां उत्तरत्र तावद् भणिष्यति 'दो संतवाणाई' इत्यादिना ग्रन्थेन, नात्राभिधीयते । भणितं प्रकृति- सत्कर्म इति ।। मूलडिइणजहण्णा तिहा चउद्धा उ पढमयाण भवे । धुवसंतीणं पि तिहा सेसविगप्पा धुवा दुविहा ॥१४३॥ । उत्ता सादिणादिपरूषणा ।। .

·सक्षरे सत्ता- ॥९९|| व्याख्या-साधनादिमरूपणा द्विविधा मूलभ कृतीनां उत्तरमकृतीनां च । तर मूलभकृतीनां अजयन्य स्थितिसकर्म । विविध, दृशब्दाजयन्यमुत्कृष्टमनुतरं द्विविधम् । कथं ? अष्टानामपि कर्मणां सतयान्तसमये जयन्य स्थितिसत्कर्म, तच्च साद्य- धुरं, तस्मादारतोऽजयन्यं, तब सादि न भाति, भूयः स्थितेरेवाभावात् । ययप्पायुषो विवक्षितस्यान्तसमये एका स्थिति- धिकारस पति, नपापि सा न गृह्यते, अन्यस्यायुपः सद्भावात्, परमार्थतस्तत्र क्षीणम् । उत्कृष्टमनुस्मृष्टं सत्कर्म सावध्रुवं सुगममुत्कृष्टस्य कदाचिरकसम्भवात् । मथमपापाणामजयन्पस्थितिसत्कर्म चतुचिौ, कथ? तेषां रियोजनकाले उदपारलिफारहितं यदापवर्तित भवति, उपालिकापि पररिपाकेन समयेनौनानुभरिता भवति, तदा तेषां जघन्य स्थितिसत्कर्म, तच सावध्रुवं, तस्यैव मिथ्या- सोपे वर्तमानस्पानपन्यस्थितिसत्कर्म सादि तत्स्थानममाप्तस्यानादि ध्रुवाध्रुवे पूर्ववत् । ध्रुवसत्कर्मप्रकृतीनामनन्तानुपन्धि- रहितानामजपन्य स्थितिसत्कर्म निषिध, कथं ? ध्रुवोदयवतीनां स्वक्षयान्तसमये, ध्रुवानुदयवतीनां स्वक्षयोपान्त्यसमये जपन्य- स्थितिसकर्म भाति, यतस्तद्दलं तस्मिन् समयेऽन्यत्र सङ्कामति,तच सायधुरं, चदारतोऽजघन्य जयन्य भूखा न भवति, अतः सादि न सम्भाति, अनादि भ्रमभव्येषु, भव्येप्वध्रुवमिति । उत्कृष्ट उत्कृटस्थितिपन्यकानां सायनुवं, अनुष्कटमपि परिणामविशुद्धितः नेपामेर अनुरसतीनां प्रकृतीनां योविंशात्युलनतीर्थङ्करायुपां चतारोऽपि भेदाः सावध्रुवा, अध्रुवलादेव भाविता इति गाथार्थः ॥ १४३ ।। उक्ता साधनादि प्ररूपणा । उत्कृष्टस्वामित्वमाह- पंधुदउफोसाणे उझोसहिई उ संतमुफोस । त पुण समयेणूण अणुयउकोसबंधीण ॥ १४४ ॥ व्यापा-बन्धेन उदपे सति यासां उत्कृष्टा स्थितिः भवति तासां ता एवोत्कृष्टस्थितिसत्कर्मकास्ता ज्ञानान्तरापदशकं ॥९९|| ·दर्शनचतुष्क असात मिथ्यात्वं षोडश कपायाः वैक्रिपसप्त कतैजससप्तकं हुण्डसंस्थानं वर्णादिविंशतिरगुरुलधूपघातपराघातोच्या- सोयोताप्रशस्वविहायोगात्यस्थिरादिपरकासचतुष्फनिर्माणपश्चेन्द्रियजातिनीचे!वाणि, एतासा पडशीतिप्रकृतीनां उत्कृष्ट- स्थितियन्थेन तुल्यं उत्कृष्टस्थिनिसत्कर्मेनि, याः-उत्कृष्टस्थिविपन्धकस्य यदयाघागतं दलं वदनुभुपते पापद्धमिनि कसा विध- मानतया तदन्त्येव । नदेवोत्कृष्टस्थितिमानं समथेनकेनोनमनुदपबन्धोत्कृष्टानां उत्कृष्ट स्थिविसकर्म भवति, फाः वा मारकद्विकं तिग्विक औदारिफसप्तकं चरमसंहननं एकेन्द्रियजातिस्थायरातपनिद्रापश्चकानां विशतिमकृतीनां व उत्कृट- स्थितिबन्धः समयोनः उत्कृष्टस्थितिसकर्म, यत उत्कृष्टस्थितिबन्ध कस्प अवाधास्थितयः सन्ति, किन्तुदयस्थितिः स्तियुकराजमे- गोदपगतासु सङ्गामति, अत उदयापलिका समयोना, यतस्तासामनुदये धन्धः । कथं ? निद्रोदये 'वत्परिणामाभावात् , नरक- द्विकस्प तिबङ्मनुप्पा बन्धकास्ते तु वनानुभवन्ति । शेषागां देवा उत्कृष्टस्थितिन्धकाः, तेषु तासामुदगो न भवतीति गायार्थः ॥ १४४ ॥ उदसंकमउगोसाण आगमो सालिगो भवे जे । संत अणुदयसंकम उपोसाणं तु समऊणो ॥ १४५ ॥ ॥ उपिसामिचं उगं ॥ व्याख्या-उदयसङ्गमोत्कृष्टानां आगमः, खोदपावलिकासहितः उत्कृष्टस्थितिसत्कर्म कास्ता मनुजगतिः सातं सम्प- संवं स्थिरादिहास्यादिपरत त्रयो वेदाः शुभविहायोगतिः पश्चादिसंहननानि पश्चायसंस्थानानि उौगोत्रमासां निशता प्रकृतीनां १ उत्कृष्टस्थितियाधपरिणामाभायात् ।

·५दार विकारः ११००|| उदये सति सङ्गमतः उत्तष्टं स्थितिसम्म भवति, स चागमो बन्धोदपावलिकाद्विकरहितः परमस्थितिमानः, उदयावलिकाया उपरि सङ्गामति । मिथ्यात्वोत्कृष्टां स्थिति वध्वा तत्रैवान्तर्मुहू स्थिला ततः सम्यक्त्वं गच्छति. अतस्तदना स्थितिरुत्कृष्ट- सस्पागमः स सोदयापलिकाभ्यधिक उत्कृष्ट स्थितिसत्कर्म । अनुदयसक्रमोत्कृष्टानां मनुजानुपूर्वीसम्पग्मिथ्याखाहारकसप्तक- देवद्विफविफलजातिसूक्ष्मत्रिकतीर्थङ्कराणामष्टादशानां प्रकृतीनां आगमः समयोनावलिकाभ्यधिक उत्कृष्टं स्थितिमत्कर्म, कथ? यतो वध्यमानासु उदयावलिकापा उपरितनी स्थितिषु सङ्कामान, अत आवलिकाभ्यधिक आगमः, तस्या उदयावलिकाया एफा स्थितिः स्तियुकसङ्कमेणोदयत्यागच्छति, अतः समयोनावलिकाभ्यधिक आगमः उत्कृष्टं स्थितिसत्कर्म । सम्पग्मिथ्या- | सस्य बन्तर्गहोंनोत्कृष्टस्थितिरागमो, यत उत्कृष्टस्थितिं वध्वा मिथ्यात्वमेवान्तर्मुहूर्तमनुभवति, ततो द्वितीयं सम्यक्त्वमनु- भवन् सम्यक्त्यसम्यग्मिध्यावस्थित्योसङ्कमयतीतिः गायार्थः ॥ १४५ ।। उक्तमुत्कटस्वामित्वम् , जघन्यस्वामित्वमाह- उदयवइणेगटिइ अणुदयवतियाण दुसमया एगा। होति जहणं संतं दसह पुण संकमो चरिमो ॥१४६।। व्याख्या-उदयवतीनामेका स्थितिः जघन्य स्थितिसत्कर्म, ज्ञानावरणान्तरायापुर्वेदनीयदर्शनचतुष्कालीनपुंसकवेदक- सम्परत्वोर्गोत्रसज्वलनलोभमनुजगतिपञ्चेन्द्रियनावितीर्यकरत्रसादित्रिकसुभगादिनिकाणां चतुर्विंशवां प्रकृतीनां स्वक्षयावसान- स्थितिरेका जघन्य स्थितिसत्कर्म । अनुदयवतीनों भग्यमानदशवजिवानां चतुर्दशोत्तरशतमानानां पञ्चनिद्रानीचेगेत्रिसर्वघाति फपायनवकरहितनामचतुनरति-मिथ्यात्वसम्पमिथ्यात्वाना एका स्थितिः जघन्यस्थितिसत्कर्म, कालं पुनराश्रित्य द्वौ समयो, 1१001 ·कथे? यतः-स्वापकस्योपान्त्यसमपे उदयवतीदयंगते'दल' सङ्कामति, चरमसमये दलं उदयवतीपुः सद्भपति, नस्वस्थाने, तस्माद् द्विसामयिका एका स्थितिः जघन्य सत्कर्म । दशानां पुनर्व एव चरमसङ्कमः स एवं जघन्यस्थितिसत्कर्म, कथं ? यदाट सां प्रथमस्थितिक्षपादन्तरकरणे स्थित उपरितनी स्थितिमपवर्तयित्वाऽन्यासु सङ्कामयति तदा जपन्य स्थितिसत्कर्मेति गाथार्य: ॥ १४६॥ ता एव 'दश वक्तुकाम आह- हासाइ-पुरिसकोहाइतिषिणसंजलण जेण पंधुदए। वोच्छिण्णे सकामह तेण इह संकमो चरिमो ॥१४७ ॥ ॥ उत्तं जहन्नसामित्तं ॥ व्याख्या-हास्यादिपकपुरुषवेदसज्वलनक्रोधमानमायामकृतयो येन कारणेन बन्धे उदपे च व्यतीते सकामयति यथोत्रं वेन कारणेन जयन्पस्थितिसत्कर्मचरमसदमोऽभिहितो न समयादिस्थितिगवमिति । यद्यप्योधन उक्त', तथापि विशेषेणोच्यते सप्तकस्याविरतायप्रमत्तान्तानां अन्यतमः स्वामी । नरकतिग्देवायुपा त एव स्वान्तसमये, मध्यमकपापस्त्यान- दनिकनामत्रयोदशकनोकपायनवकसंज्वलननिकाणां पतिशा प्रकृतीनां चादरः स्वामी । संज्वलनलोभस्य सूक्ष्मकपाया, शानान्तराषदर्शनपदकानां क्षीणकपापः स्वामी । शेषप्रकवीनामयोगी जघन्यस्थितिसत्कर्म स्वामीवि गाथार्थः ॥१४७ ॥ 'उक्त जपन्यायामित्वम् । इदानीं स्थितिविकल्पविभावनायोच्यते- जावेगिविजण्णा नियगुणस्सा हि ताव ठितिठाणा | नेरंतरेण हेवा खवणाइसु संतराई पि ॥ १४८ ।। ॥ उचा नितसत्ता ॥

·सहे 1१०१।। व्याख्या-वोत्कृष्टाभ्यः स्थितिभ्य आरतो यावदेकेन्द्रियजघन्यस्थितिबन्ध वावन्नरन्तर्पण-अव्यवच्छिन्नानि, समया- ५द्वारे दिहान्या स्थितिस्थानानि भवन्ति, एकेन्द्रियमधन्यस्थितेरारतः । तदधः क्षपणे आदिशब्दादुदलने वा सान्तराणि निरन्तराज्यपि सत्ता- सम्भवन्ति स्थितिस्थानानि, यत एकेन्द्रियस्थितेरपि पल्पोपमसख्येयभागमात्राणि स्थितिस्थानानि खण्डयति अतः सान्तराणि, धिकारः उदपावलिकागतं प्रथमस्थितिगत वा पपोतरं समयक्रमेणानुभवति अतो निरन्तराणीति गाथार्थः ।। १४८ ॥ भगित स्थितिसत्कर्म अनुभागसत्कर्मोच्यते- संकमतुलं अणुभागसंतयं नवरि देसघाइणं । हासाइरहियाणं जहण्णयं एगठाणं तु ।। १४९ ॥ व्याख्या-अनुभागसङ्गमतुल्यं सममनुभागसत्कर्म, कथं ? स्थानमत्ययविपाकशुभाशुभसायनादिउस्कृष्टखामिसानि तुल्यानि अनुभागसङ्कमेण तेन नेहोच्यन्ते । नवरमयं विशेषो-देशघातिनीनां हास्यादिप रहिवानों मतिश्रुतावधिज्ञानावरण- चक्षुरचक्षुरवपिर्दर्शनावरणसज्वलनचतुष्कवेदत्रिकान्तरायपञ्चकाख्यानां अष्टादशानां प्रकृतीनां जघन्यानुभागसत्कर्मस्थानमाश्रि- स्यैकस्थानिकं, तुशब्दाद् देशघात्येव भवतीवि गायार्थः ॥ १४९ ॥ मणणाणे दुट्ठाणं देशघाइ य सामिणो खवगा। अंतिमसमए समत्तवेयखोणतलोभाणं ॥ १५० ।। व्याख्या-पन पर्यायज्ञानावरणे स्थानुमाश्रित्य द्विस्थानिकं, देशघाति जघन्यमनुभागसत्कर्म भवति । अनुभागस- कमवदुत्कटानुभागसत्कर्मस्वामिनः । जघन्यानुभागस्वामिनां विशेषमाह-सपका स्वान्तसमये वतमानाः जयन्यानुभागसत्कर्म- १०१॥ स्वामिनः । किं सर्वासा नेत्याइ-सम्यक्त्वस्य वेदत्रिकस्प 'वीण चि ज्ञानान्वरायदशकदर्शनपदानां सज्जवलनलोभसहिवानामेक- ·विंशतिभकवीनां सोदयान्तसमये स्वक्षपकानां जघन्यमनुभागसत्कर्म भवतीति गाथार्थः ॥ १५ ॥ एतदेव विशेषयनि-- मतिसुयवस्खुअचक्सुण सुयसम्मत्तस्स जेटलदिस्स । परमोहिस्सोहियुगे मणनाणे विउलनाणिस्स ॥१५१॥ व्याख्षा-पतिथुनशानावरणानां चक्षुरचक्षुर्दर्शनावरणानां चतहणां महनीनों समाप्तधुतस्प चतुर्दशपूर्वधरस्पोत्कृष्टल- ग्धिपुकस्प स्क्षयान्तसमये जघन्पानुभागसत्कर्मस्वामित्वम् । अवधिज्ञानदर्शनयोः परमावधिमाप्तस्य, मनःपर्यायशानावरणे विधुतमतेः जान्यानुभागवामित्वम्, यतः परिशस्तिप्रभूनानुभागस्यैव विशिटा शानदर्शनलन्धयो भवन्ति। शेषाणो प्रकृतीनां जय- पसत्कर्मस्वामितं अनुभागसमा व्यगिति गाथार्थः ॥ १५१ ।। त्रिविधान्यनुभागस्थानानि भान्ति तमिपणापाइ- अणुभागसुणाई विहा कमा ताणि संखगुणियाणि । यधा उपोषणाउ अणुभागघाओ || १५२ ॥ ॥ उत्ता अणुभागसत्ता ॥ पाल्या-अनुभागस्थानानि पिरिमानि भान्ति, तानि च क्रमादसएपेयगुणानि । 'पन्धात्' इति ग्धोत्पत्तिकानि सम्भवन्ति, तानि चासरस्पेयलोकाकाशपदेशनमाणानि, तब्बेतूनामपि तत्ममाणत्वात् । वदानि उद्धर्तनतो हत्करणात अपव- को इसोकरगावा अन्यथा भान्ति, नानि तु पन्चानुभागस्थानानामसोयगुगानि, यव एकमसपेयासु व्यकिषु निग्गादपति । वान्पपि स्पित्पनुभाषघातप्रयोगेणान्पया करोति, स्वस्थानादसङ्ख्पेयगुणानि संमेशविशुद्धीनां भतिसमयमन्यया- ·५ द्वारे सहदे ।।०२॥ भागात् । उदपोदीरणदोष अनुभागसत्कर्म भवति, वच बन्धा देपवर्तनोदत्तनादास्थित्यनुभागघाताद्वा सद्भवति । मयमानि बन्धो- पत्तिकानि, द्वितीयानि हतोत्पत्तिकानि, तृतीयानि इतहतोत्पत्तिकानीति गायाधः ॥ १५२ ॥ सत्ता उक्तमनुभागसत्कर्म इति । इहानी प्रदेशसत्कर्म उच्यते-तस्मिनादौ साधनादिमरूपणा सा द्विविधा मूलोत्तरप्रकृतिमे- पिकार दतः अवो मूलप्रकृतिसापनादिनल्पणायाह- सत्तण्हं अजहणं तिविहं सेसा दुहा पएसम्मि । मूलपयसीण आउस्स साइ अधुवा य सव्वेवि ॥ १५३ ॥ व्याख्या-सप्तानामायुर्वजांनां मूलपकृतीनामजघन्यप्रदेशसत्कर्म निषा भवति. कथ? क्षपितकर्मासस्य स्वक्षयान्तस्थि- तौ चर्चमानाप जघन्य देशसत्कर्म भवति, तच सापधुव, शेषमजघन्य तत्यनु सादि न सम्भवति, अशोऽनादि ध्रुवाध्रुवे प्राग्वत् । शेषभेदा उत्तष्टानुकृष्टजघन्पभेदा द्विविधाः सापधुवाः प्रदेशसत्कर्मणि । जयन्य भाक्तिमेव, उत्कृष्टानुत्कृष्ट गुगितकर्माशे मि- ध्यादृष्टौ सप्तमपृथिव्या भवति, तच सावध्रुवम् । आयुपश्चत्वारोऽपि मेदाः सापधुवाः अधुत्वादेव सुगमाइति गायायः ॥१५३।। उत्तरप्रकृतीनां सायनादिमरूपणायाह- सुमधुवयंधितसाई पणिदिचउरंसरिसमसायाणं । संजलगुस्साससुभखगइपुपरघायणुकोस ॥ १५४॥ व्याख्या-सुभाष ता प्रायधिन्यश्च शुभधुपरन्धिन्यः पिचतिः अगुरुलघुनिर्माणवर्णायकादशतैजसकामगसप्तकमि- ।१०२ ति नसादिदशक मुज्ञानमेव, पश्चेन्दिपजातिचतुरस्रसस्थानप्रथमसहननसातवेदनीयसञ्चलनचतुष्कोदासशुभवायोगतिपुर्व दपराघातानां अनुष्ट प्रदेशसकर्म चतुर्दा, इत्युत्तरगाथायाम्। फथ प्रधमसहननवनितानामेकचत्वारिंशता क्षपकोण्या ·स्वकीये २ यान्तसमये पुणितकमीशस्वोत्कृष्ट मदेशसकर्म भवत्येकं समयं सापधुवं, उपशमान प्रतिपततोऽनकट सादि, तत्स्थानममाप्तस्थानादि, धुवाधुवं पूर्ववत् । अयमसंहननस्पतु सतनथिया सम्पन्दष्टिनारकर मिथ्यात्वं गन्नु झामस्पोत्कष्टं मदेश- सत्कर्म भवति सावधुवं, द्वितीयसमयेऽनुक्तट सादि, तत्स्थानममाप्तस्थानादि, ध्रुराय पूर्णपदिति गाथार्थः ॥ १५४ ॥ चउड़ा धुवसंतीणं अणजससालणलोभवत्राणं । तिविहमजहण चउड़ा इमाण छोडं दुहाणुत्तं ॥ १५॥ ॥ भणिया साइणाइपरूषणा । व्याख्या-पतुर्दा शब्दो व्याख्यातः, ध्रुवसत्कर्मभकृतीनां प्रथमकपाययश कीर्तिसज्वलनलोभवजितानां चतुर्विंशत्य- धिकशतप्रमाणामामजयन्य प्रदेशसत्कर्म त्रिधा भवति, कथं ? अपितकमौशमधिकृस्प ख कोयक्षपान्तसमये समयमेकं जघन्य प्रदे- शसत्कर्म भवति सापबुवं, शेषमजयन्यं, तब सादि न सम्भवति, अनोऽनादि, ध्रुवाध्रुवं मावत् । चतुर्दा-नतुष्पकारमजघन्य प्रदेशसत्कर्मासां पर्णा प्रथमपाययश सञ्चालनलोभमकृधीनां भगत । कथं? मथमकपायाणां क्षषितकमांशस्पोद्दल कस्पैकस्थि- तिशेषस्थ जघन्यं मदेशसत्कर्म भवति, समय के सापधुवं, तस्त्र प्रतिस्ततः तद्वन्धकस्पाजयन्यं मदेशसत्कर्म सादि, तत्स्थान- समाप्तस्यानादि धुवाधुवं पूर्ववत् । यश कीचिसजलनलोभयोः पितरुमंशिस्त्र क्षपणायोगितस्य यथामटत्तकरणस्यान्ते जघन्य म- देशसत्कर्म भवति, तच्च सापधु, ततो हितीयसमये पूर्णकरणनटत्ती गुणसङ्कमतस्त पोरजघन्य प्रदेशसत्कर्म भवति । तच सादि, वस्थानमप्राप्तस्यानादि धुगधुवं पूछन् । 'दुणु वै' दिवा अनुकं, द्विचसारिंशतो जयन्योत्कटौ, ध्रुवसत्कर्मणः शेपाष्टाशीतेः उत्कृष्शनुत्कृष्ट जयन्याः, अध्रुवसत्कर्ममकृतीनां अष्टाविंशतीनां चत्वारोऽपि भेदाः, ते च सापध्रुवा भवन्ति, स्वामित्वमवलोक्य ·५द्वारे सत्ता- धिकारः पत्र नाहर १०३|| स्वयुद्धया भावनीया इति गायार्थः ॥ १५५ ।। उता साधनादिवरूपणा, उत्कृष्टस्वामित्वमाह- संपुग्णगुणियकम्मो पएसकोससंतसामीओ । तस्लेव सत्तमीनिग्गयस्स काणं विसेसो वि ॥ १५६ ॥ व्याख्या-सम्पूर्णगुणितकमीशः प्रदेशोत्कृष्टसत्कर्मस्वामी सर्वकर्मणां, नारकभवान्तसमये भवत्योघतः, तस्पैव नारकस्प सप्तमपृथिव्या निर्गवस्य कासाञ्चित् मातीनां विशेषोऽप्यस्तीति गाथार्थः ।। २५६ ॥ 'ओहेण खविषकम्मे पएससंतं जहण्णय होइ । नियसंकमन्स विरमे तस्सेव विसेसिय सुणसु ॥ १५७ ।। व्याख्या- ओघतो' बाहुल्येन क्षपितकमींदो जघन्य प्रदेशसत्कर्म भवति स्वकीयसंक्रमस्य 'विरामे' अवसाने, तस्यैव शापितकमीशस्य विशेषितं विशेषेणाभिहित 'मु"मुति जानीहि समिति गाथार्थः ॥ १५७॥ ययप्पोपतोऽभिहितं स्वामिलं तथापि विशेषतोऽभिधीयते- मिच्छमीसेहि कमसो संपक्खित्तेहि मीससम्मेतु । परमं पएससंतं कुणइ नपुंसस्स ईसाणा ॥ १५८ ॥ (परिसपरस्स उ ईसाणगस्स चरिमम्मि समयम्मि ।। १५८ ॥) व्याख्या–स प्रागभिहितः सप्तमनारकः तस्या उद्भर्य तिरुपपत्रः तत्रान्तमुहूत स्थित्वा मनुजेपूपपन्नः तत्र सम्यक्त्वं १ मलयगिरिपादेस्यिय जघन्यप्रदेशसरकर्मस्वामित्याधिकार' आदी व्याख्याता । २ मलयगिर्यमिमायः। ।१०३।

·लब्या लघु रातकस्य क्षपणायोत्थिती यस्मिन् समये मिथ्यावं सम्पग्मिथ्यात्ये सर्वसमैण मतिपति तस्मिन् समये तम्योल्लष्ट प्रदेशसरकर्म । तदपि सम्यग्मिथ्यात्वं यस्मिन् समये सर्वसहमेण सम्यस्वे पशिपति तस्मिन् समये सम्यक्त्वस्योत्कृष्ट प्रदेशसत्कर्म । स एव नारका तिर्यम्भूत्वा यदेशानदेवो भवति तत्रापि संलिष्ठो भूयो नपुंसकवेदं वनाति, तदा तस्य भवान्तसमये उत्कृष्टं मदेश- सरकर्म नपुंसकस्य । ईशाननइगं मभूतस्थिविग्रहणागिति गायार्थः ॥ १५८ ।। ईसाणे पूरित्ता नपुंसग तो असंखवासीसु । पलासंखियभागेण पूरए इन्धि वेयरम ॥ १५९ ॥ व्याख्या--शाने देवलोके कथितमयोगेण नपुंसकवेदस्योत्कृष्टं मदेशसञ्चयं कृत्वाऽऽपूर्व नपुंसकमित्यर्थः ततः सख्येय- वायुपि स्थित्वाऽसङ्ख्येयार्पायुपि गतः तत्र पस्योपमासययभागेन कालेन नै नपुंसकवेदं सीवेदे सङ्क्रामयति संलिप्टा, तस्मिनपुसकस्प बन्धाभावात् , नपुंसकदले सङ्कान्ते खौवेदस्योराट मदेशसत्कर्म भवतीति गाथार्थः ॥ १५९ ॥ जो सव्यसकमेणं इत्थी पुरिसमि छुभइ सो सामी । पुरिसरस कम्म संजलणयाण सो च संगेभे ॥ १६०।। व्याख्या-पो गुणितकमीशः क्षपका स्त्रीवेद सर्वसङ्कमेण पुरुषवेदे सङ्गमयति, स पुरुषस्योत्कृष्टमदेशसत्कर्मस्वामी । एंगेदस्य संक्रमकाले संचलनकोषस्योत्तर प्रदेशसत्कर्म क्रोधसर्वे संक्रमे मानस्प, मानेसर्वसङ्कमे मायायाः, मायासर्वसङ्गमे लोभायोत्तर प्रदेशसत्कर्म भवतीति गाथार्थः ॥ १६० ॥ चउरवसामिय मोहं जसुवसायाण सुहमखयगते । ज असुभपगइदलियस्स कमो होइ एपासु ॥ १६१ ॥ पारपा- शुणितकमीशचत्वारो वारा मोहनीयमुपशमय्य शीघ्र क्षपणायोत्थितः, यत उभयश्रेणीगतस्पाशुभाः स्व.

·५ द्वारे सत्ता- धिकारः १०४/ जातीयकृतयः सातोचत्रियशकीत्तिषु गुणसङ्कमेण सामन्त्यतः सूक्ष्मसम्परायान्तसमये सानोचैौवपशकीतीनां उत्कृष्ट- प्रदेशसत्कर्मणः स्वामीवि गायाधः ॥१६॥ अद्धाजोगुक्कांसेहि देवनरगाउगाण परमाए । परमं परससंतं जा पढमो उदयसमो सो ॥ १६२ ॥ व्याख्या-'अद ' तिबन्धकादायोगैमनोवाकायलक्षणैस्तैस्कृष्टैर्देवनरकायुपोः 'परमाए' चि उत्कृष्टापां स्थितौ, परममुत्कष्टं प्रदेशमकर्म भवति यावत्मथमस्तयोरदयसमयस्तिष्ठतीति गाथार्थः ।। २६२ ।। सेसाठगाण निपगेसु चेव आगंतु पुण्यकोडीए । सायपहलस्स अचिरा पंधते जाव नो बट्टे ॥ १६३ ॥ ध्याख्या---'शेपापुपोः' तिर्यग्मनुष्पायुपोः, खगतिभवेषु चशब्दादुन्छष्टबन्धकादायोगैरव वध्वा पूर्वकोट्यायुष्केषु समुत्पनः, तत्रापि मुख, पतः मुखितस्य न बहवः पुद्गलोः शटन्ति, ततः सोऽन्तर्मुहूननैव तत्र मर्नुकामो जातः, भूयो- 8 ऽपि परमबन्ध कादायोगैरन्यत् स्वजातीयमायुकं पध्नाति, बन्धकाद्धान्तसमये यावत् चेयमानमायुफ नापवर्गपति, तावन्मनु- Emm निगापुपो वा उत्कृष्ट प्रदेशसत्कर्म भवति, यतो देशोनमभयायुष्कं तदा भवतीति गाथार्यः ॥ १६३ ॥ कोडी पृष्ठत्तनारयदुगस्स बंधते । एवं पलियतिगते सुरदुगवेउदियदुगाणं ॥ १६४ ।। .या---'पूर्वकोटीपृथक्त्वमिति, पूर्वकोटीसप्तकं 'पूरिनु' चि, सङ्घिलटाध्यवसायो भूयो २ बन्धकत्वेन निचित्र भिमुखो बन्धान्तसमये नरकदिकस्योत्कृष्ट प्रदेशस कर्म करोति, एवमनेनय क्रमेण पूर्वकोटिसहक विशुदाध्यवसा- गेगभूमिषु पल्पोपमनिकं च तदन्तसमये देवद्विक क्रियसप्वकानामुत्कृष्ट प्रदेशसत्कर्म करोतीति गाथार्थः ॥ १६५ ॥ १०४॥

·तमतमगो अखिप्पं सम्मत्तं लभिय तमि वहगई । मणुयदुर्गस्सुफोर्स सवजरिसभत्स बन्धते ॥ १६५ ॥ व्याख्या-'तमतमगो' चि, सप्तमपृथिवी नारकोऽविक्षिमं जन्मत आरभ्यान्तर्मुहूचे गते सम्यक्त्वं लब्ध्या, तत्र प्रभू- ताला अन्तर्मुहुनानि प्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि गुगहेतोद्धस्य प्रथमसहननस्य मनुजविफस्य मिथ्यात्वगमनसमये स्वबन्धान्ते उत्कृष्टप्रदेशसत्कर्म भवतीति गाथार्थः ॥ १६५ ॥ वेच्छावहि चिपाणं मोहस्सुयसामगस्स चउखुत्तो। सम्मधुववारसहं खवगंमि सबन्धअंतमि ॥ १६६ ॥ व्याख्या-पपष्टी चिताना-बद्धानां, चारित्रमोहनीयस्य चतुष्कृत्व उपशामके 'सम्मधुवयारसोई' वि सम्यक्त्वे- सति यासां द्वादशानां प्रकृतीनां वन्धोऽवश्यं भवति, ताः सम्यक्त्वध्रुवाः, फास्तास्त्रसादिचततः सुखरादिविप्नः पराघाताच्या- सौगोप्रशृभविडायोगतिपञ्चेन्द्रिपजातपस्तासां क्षपणायान्युस्थितस्य स्ववन्धान्तसमये उत्कृष्ट प्रदेशसत्कर्म भवति, श्रेणीग्रहणं नासु गुणमामेण प्रभूतं दल पाङ्गान्त लभ्यते इति गाथार्थः ॥ १६६ ॥ सुभधिरसुभविषाणं एवं चिव होइ संतमुमोसं । तित्ययराहाराणं नियउफोरससवन्धते ॥ १६७ ॥ व्यापा-शुपस्थिरसुमधुपवन्धिनीनां तैनतसप्तमवर्गायेकादशनिर्माणागुरुलचूनां द्वाविशतिपकृतीनों भापतनं द्वाद- शोतं प्रकृतिक्रमेण तद्वदुरकट प्रदेशसत्कर्म सामित्वं सवन्धान्तसमये भवति । तीर्थंकराहारकसप्तकानां स्वकस्वोत्कृष्ट बन्धकालान्तरसमये ऊकृष्ट प्रदेशसत्कर्म भवति । तीर्थकरं देशोनपूर्वकोटिद्वपाधिकानि अपत्रिंशत्सागरोपमाणि बध्यते, आ. हारकं देशोनपूर्वकोटि भूयो २ वध्यते, तत्परिणामसंभयात् गुणितकमीशः क्षपणायोत्थित इति वकव्यमिति गाथार्थः ।। १६७ ॥ ।

·सहई द्वारे- सत्ता- धिकारः ११०५) तुद्धा नपुंसगेण एगिदियवावरायवुजोया । सुहमतिगं विगलावि य तिरिमणुयचिरच्चिया नवरि ॥१६८|| ॥ भणिय उकिसामित्तं ॥ व्याख्या-एकेन्द्रियजातिस्थावरोयोतातपाः नपुंसकवेदेन तुल्या ईशानदेवसंक्लिष्टस्वान्तसमयादिक्रमेणों (ईशानदेवाः संक्ष्टिाः स्वान्तसमये उ)स्कृष्टपदेशसत्कर्माणो भवन्ति। विकलेन्द्रियसूक्ष्मत्रिकेऽपि तिपग्भिमनुष्यैर्वा 'चिरति पूर्वकोटिसप्तकं यदा चिते भूयो भूयो बन्धे नदोत्कृष्टमदेशसत्कर्मणी भवत इति । शेषाणां तमतमानारफस्य गुणितकौशस्योत्करमदेशसत्कर्मस्वामित्वं कथितमेवेति गाथार्थः ॥ १६८ ॥ उत्कृष्टभदेशस्वामित्वविशेषोऽभिहितः । जघन्यप्रदेशस्वामित्वविशेषमाह- उचलणीणेगछिई उबलगाए जया दुसामइगा। थोवडमजियाणं चिरकालं पालिया अंते ॥ १६९ ।। व्याख्या-उदलनमकृतीनामाहारफसशकवैक्रिपसतकदेवनरकमनुजविकसम्पक्त्वसम्पम्मिथ्यात्वोचौत्रानन्तानुवन्धिनां सप्तविंशतिप्रकृतीनां स्खोदलनायो यदैका स्थितिदिसामयिका भवति तासां 'स्तोकादार्जितानाम् ' अल्पकालोपचितानां, तदा जघन्य प्रदेशसत्कर्म भवति । विशेषोऽत्राप्युच्यते-शपितकमीशेनानन्तानुवन्धिनो वियोज्य भूयोऽन्तर्मुहूर्त वध्वा भूयः सम्यक्त्वं दे पट्पष्टीसागरोपमाणामनुपाल्य क्षपणायोस्थितः, तस्या द्विसामयिकस्थितिशेषस्य जघन्यं तेषां प्रदेशसत्कर्म भवति । सम्य- समिश्रे द्वे पट्पष्टीसागरोपमाणामनुपाल्य मिथ्यात्वं प्राप्तः, चिरोटूलनया मन्दोलनया स्वोदपावलिकोपरिगतस्थितिखण्डं स- कामयति, तत उदपावलिका स्तिबुकसङ्कमेण मिथ्यावे सङ्कामयात, तस्यां द्विसामविकस्पितिशेषायां जघन्यं प्रदेशसत्कर्मेति । 1१०५ ·देवद्विकनरकटिकवै क्रियसप्तकाना पूर्वद्विलितानां क्षपितकोशेनान्तर्मुहूर्तवद्धानां अप्रतिष्ठानानुभूतानां भूयस्तिर्यक्षु भवेऽप्यवद्धानो एकेन्द्रियत्वे चिरोदलितानां द्विसामपिफस्थितिशेषाणां जयन्ध्र प्रदेशसत्कर्म भवति । मनुष्यदिकोचैत्राणामपि पूर्वोदलिवाना- मन्तर्मुहुर्चबद्धानां वावनिकाये चिरोदलितानां द्विसामायिकस्थितिशेषाणां जघन्य प्रदेशसत्कर्म भवतीति गाथार्थः ॥१६९ ।। अंतिमलोभजसाणं असेदिगाऽहापवत्तअंतमि । मिच्छत्तगए आहारगरस सेसाणि नियन्ते ॥ १७० ॥ ।। उतं जहण्णसामि ॥ व्याख्या-सञ्चलनलोभयशःकीत्त्यारश्रेणीगते-उभयश्रेणीवजिते, क्षपितकमोशे यथाप्रवृत्त करणान्तसमये जघन्य पदे- शसत्कर्म भवति । श्रेणीगतस्य गुणसङ्गमेण प्रभूतदलता भवति, सा च नेव्यते, जघन्येनाधिकार इति कृता । आहारकसप्तकस्य स्वल्पाद्धायोगैद्धस्प मिथ्यादृष्टिना मन्दोलनया उलितस्य द्विसामयिकस्थितिशेपस्य जघन्यं प्रदेशसत्कर्म भवति, शेषाणां सान्तसमये जघन्यं प्रदेशसत्कर्म भवति । अन्ये तु ऊचुः, तीर्थकरस्य स्वल्पयोगेन प्रथमसमयवद्धस्य या लता सा जघन्यं प्रदे- शसत्कर्म भवतीति गाथार्थः ॥ १७० ॥ उक्तं जघन्यमदेशस्वामितमिति । इदानी प्रदेशसत्स्यान विकल्प नरूपगायाह- चरमावलिगपविट्ठा गुणसेढी जासि अत्यि नय उदओ।आवलिया समयसमा तासि खलु फडगाईतु॥१७१॥ व्याख्या-चरमावलिका' फर्मस्थित्यन्तापलिका, तस्यां प्रविष्टा गुगोगो पासा प्रकृतीनां अस्ति, न चोदयोऽस्ति, तासामावलिका समयल्पानि खलु शब्दोलद्वारे, सबैकानि भवन्ति,तुशब्द एककारार्थः, आवलिकातुल्यान्येवेति गायार्थ।१७१॥ .

·. ५द्वारे सना- धिकार 'पद्धकमरूपणापाह- सव्वजहण्णपएले पएसबुडीएणतया भेया । ठितिठाणे ठितिठाणे विण्णेया खवियकम्माओ ॥ १७२ ॥ खवियफम्मे वि तंमी जोगविसेसा असंखया भेया । ठितिठाणे ठितिठाणे एवइभेयं भवे फडं ॥ व्याख्या-सर्वजपन्याः 'प्रदेशाः' परमाणवो यस्मिन स्थाने तत्या, तस्मिन् सर्वजघन्यप्रदेशस्थाने प्रदेशद्धया, निरन्तराणि अनन्तस्थानानि भवन्ति, नस्मिन् जयन्ये एकपरमाणुप्रक्षेपादेको भेदो, विभक्षेपात् हौ, त्रिभित्रप, एवमनन्ताः स्थान- भेदाः अस्यामैवकस्थितौ कालविभांगे भवन्ति । एव स्थितो २ समये २ 'विज्ञेया' मन्तव्याः । क्षपितकमीशादारभ्य स एव निरुप्यते ग्रन्थि कसवमायोग्यजघन्यकर्मी त्रसेपूपपत्रः, तत्र देशविरति साविरतिं च बहुधा कृत्वा चत्वारो बारा मोहनीयमुप- अमय्य स्थावरत्वं पल्पोपमासङ्ख्येयभागमनुभूय, भूयः त्रसेप्षागतस्तत्र आपणायोत्थितः स क्षपितकमीशः, तस्यान्ताण्डके गते आवलिकायामपि द्विसामयिकस्पितिशेषायां जयन्यं प्रदेशसत्कर्म भवति, एतस्पामेव स्थितौ प्रदेशोचराणि अनन्तानि प्रदेशस्थानानि लभ्यन्ते, यावद् गुणितकमीशमायोग्यमुत्कृष्ट प्रदेशसत्कर्मस्थानमेतान्येक स्पर्द्धकमिति । एवं द्वाभ्यां स्थितिभ्यां दे, विसभित्रीणि, चतसृभिः चत्वारि, पदकानि, याव समघोनापलिकाप्रमाणानि भवन्त्रीवि गांधार्थः ॥ १७२ ॥ एगट्टिइयं एगाए फड्डगं दोसु होइ दोठिहगं । तिगमाईसुवि एवं णेय जावति जासि तु ॥ १७ ॥ व्याख्या-एकस्यां स्थितौ वत्स्पद्ध के तदेकस्थितिक 'द गोदिस्थितिक व्यादिष्वपि एवं ज्ञेयम् । यासां प्रकृतीनां याव- १ वाभ्यां क. ।१०६॥

·न्यः स्थितया तावत् स्थितिक सड़कम् । अथवैकसुत्कटमुच्यत इति गाथार्थः ॥ १७३ ॥ आवलिमेतुनोस फड्डुगमोहस्स सन्वघाइणं । तेरसनाम तिनिहाण जाव तो आवली गलइ ॥ १७ ॥ व्याख्या-आवलिकासमयमानस्पर्द्धकमुत्कृष्टं मोहनीयस्य जयन्यादारभ्य द्वादशायकपायमिथ्यासनामत्रयोदश स्त्यानदिनिकाणां एकोनत्रिंशत्मकृतीनां आपणसमये उदयो नास्ति, यावत्रावलिका गलति न-क्षीयते, नान्यत्र पक्षिप्यते तावत्स- मयमान स्पर्द्धकं भवतीति गाथार्थः ॥ १७६ ॥ खीपाडासंघसं खीणताणं तु फड्डुगुकोसं. उदयवईणेगहियं निधाणं एगहीण तं ॥ १७ ॥ व्याख्या-क्षीणकपायादायाः सङ्ख्येयभागतुल्यं क्षीगकपायान्तानां उत्कृष्ट स्पर्द्धकमसख्येयस्पर्द्धकात्मकत्वात् । जपन्य माग्वत्, जघन्यदलैकस्थित्यात्मकमवसेयम् । उदयवतीनां एकस्थित्याऽभ्पधिकं ज्ञानान्तरायदशकदर्शनचतुष्काणां चतुई- शानां संपूर्णावलिकामात्र, निद्रापचलयोस्तदपेक्षया एकस्थित्या हीनं तपोस्वदाऽनुदयमिति कृत्वा, जघन्यं द्विसामयिका एका स्थिनिरिति गाथार्थः ॥ १७ ॥ अजोगिसंतिगाणं उदयवईण तु तस्स कालेणं । एगाहिगेषा तुलं इयराणं समयहीणं तं ॥ १७६ ॥ व्याख्या-अयोगिनि सत्ता यासां ता अयोगिमत्मकृतयः तासां अयोगिकाल तत्समयप्रमाण उत्कृट स्पर्द्धकं जयन्ध- प्रदेशैकस्थित्यात्मकं जयन्पं, उदयवतीनो यशोवनितानां नामनवमकृतीनां सातासावयोन्यतमस्य । अनुदपातीनां तु नानयोदशोद- लनविंशतिवनितानां नामैकपष्टिनीचे!त्राणां तदेवोत्कृष्टमेकस्थितिहीन तासां तत्रानुदयंत्वात् एकास्थितिस्तियुकसङ्कमेण उदयवतीपु ·द्वारे सत्ता- धिकार . सङ्गामयतीति गाथार्थः ॥ १७६ ॥ दिइखंडाणइखुई खीणसजोगीण हाइ जं चरिमं । तं उदयवतीणहिगं अन्नगए गुणमियराण ॥ १७७ ।। पारूपा-स्थितिखण्डपाते क्रियमाणे खण्डानां यचरमं स्थितिखण्डं तदतिक्षुद्रं जघन्य भवति, क्षीणकपायसयोगिनां तदुदयवतीनामेकस्थित्याभ्यधिकम् । अनुदयवतीनां तु संक्रान्तस्थित्या हीनं इति गाथार्थः ॥ १७७ ॥ जे समपं उदयवई खिन्नइ दुचरिमयं तु दिइठाणं । अणुदयवइए तंमी चरिमं चरिमम्मि जं कमइ ॥१७८॥ व्याख्या-यस्मिन्नवसरे उदयवत्या 'क्षीयते' अनुभूयते, 'विचरमम्' उपान्त्यस्थानम्, अनुदयवतीनां तस्मिन् काले चरम स्थितिस्थानं चरमे उदयवतीनां स्थितिस्थाने 'यतो' यस्मात् 'क्रामति सझमत्यतोऽनुदयवत्यः एकपा स्थित्या हीना भवन वीति गायार्थः ।। १७८ ॥ जावइयाओ लिइओ जसंतलोभाण हापवर्त्तते । ते इगि फडं संते जहण्णय अफयसेदिस्त ॥ १७९ ॥ व्याख्या-यावन्त्यः स्थितयो यशसञ्चलनलोभयोर्यथाप्रष्टत्तकरणान्तसमये क्षापितकमांशस्य तदेकं स्पर्द्धक (स्थान) जपन्यं प्रदेशसत्कर्मगो भवन्ति, तचाकृतश्रेणीजीवस्य श्रेग्यां गुणसङ्कमसद्भावाजधन्यं न भवति, ततः प्रदेशोचराणि अनन्तानि प्रदे- शसस्थानानि भवन्ति यावद् गुणितकमौशयोग्यमिति गाथार्थः ॥ १७९ ॥ अणुदयतुळे उव्वलणिगाण जाणिज दीहउब्वलणे।,हासाइणं एगं संगोभे फड्डगं चरिमं ।। १८० ॥ व्याख्या-अनुदयतुल्यसुदलनमकृतीनां जघन्य सड़क, कथं ? सूक्ष्मनिगोदेषु कर्मस्थितिमनुपाल्य सत्वे सम्यक्त्वं देश- 1१०७/ ·विरतिं च सर्वविरतिं च बहुधाऽनुपाल्य चखारो वारा मोहनीयमुपशमय्य द्वे पहपष्टीसागरोषमाणां सम्यक्समनुपाल्प मिथ्यात्वं गतः, ततो दी|दलनया उदलमानस्य चरमखण्डकावसाने उदपावलिकापाः परिगलमानायाः द्विसामयिकी एका स्थितिवशेषा यावज्जयन्पं सदके, ततः प्रदेशद्धया अनन्तानि सत्स्थानानि यावदुक्लष्ट प्रदेशसत्कर्म सम्पकत्वस्य भवति, एवं सम्पम्मिध्यात्व- स्यापि । शेषोलनानां सम्परत्वकालं विहाय शेपं तथैव वक्तव्यम् । हास्यादिपदकस्य यथरमसंयोमा क्षपितकमौशस्य जघन्य सर्द्धकमिति गाथार्थः ॥ १८० ॥ पंधापलियाईयं आवलिकालेण वीयटिइहितो । लयठाणं लयठाणं नासेई संकमेणं तु ॥ १८१ ॥ व्याख्या-बद्धस्य फर्मणः 'आलिका' बन्धावलिका, सा 'व्यतीता' अविक्रान्ता यस्य तकर्मवन्धावलिकातीत तच्चान्येनावलिकामात्रेण कालेन द्वितीयस्थितिस्थानेभ्यः लतास्थान २ नाशयवि क्रोधान्माने मक्षिपति सङ्कामयतीत्यर्थः, तुशन्दो विशेषणार्थः, कि विशिनष्टि ? प्रथमस्थित्या समयाधिकावलिकाशेषायां स्थितिखण्डकोदयोदीरणायन्धावखारोऽपि भवन्ति, आवलिकाशेपायां न सम्भवन्तीति गायार्थः ॥ १८१ ॥ संज्लणतिगे दुसमयहीणा दो आवलोण उक्कोस । फर्ल्ड बिईयटिइए पढमाए अणुदयाचलिगा ।। १८२॥ व्याख्या-सञ्ज्वलनत्रिके' क्रोधमानमायाख्ये, यदा भयमस्थित्या ( समयौन ) उदयावलिका शेषा तदा द्वितीयस्थित्यां द्विसमयोनाबलिकादिकलता उत्कृष्टस्पई कसंज्ञा च । सा च प्रथमस्थित्युदयावलिकाविपाके 'नेच्छति, एतदेव नगरछति क.

·सत्ता- धिकार भारयति-पपमरामपक्रोधपैदकेन यदादं तद् बन्धापलिकातीत द्वितीयावलिकपा सङ्गापयति, परमविस्वभावेन स्थापपति, विच- मममपे कोपरेदकेन सीजयन्पयोगस्थानरनिना यादं कर्म तदपि बचावलिकायां गवायां अन्यतः सङ्कामयति, अन्नावलि- फाकाछैन सम्पमार्ग २ सद्रामयति, एवं विचरमसमये क्रोधवेदकेन यदु बर्द तद्न्यावलिझायां द्वितीयापलिकया सझामयति, एवं यद् पस्मिन् समये पद्धं ननस्मात् समयात् द्वयापलिकाकालेनाकर्मी भवति, तस्माद्बन्धोदपसमयेन उदपावलिकावर्तमान- समपेनं च हीनं आलिकादिकं द्वितीयस्थितौ भाति, प्रथमस्थित्या (समयोना) वलिकाशेषायामिति गाथार्थः ॥ १८२ ॥ आपलिदोसमजणामेत्तं फइदं तु पढमठितिविरमे । वेषाणवि दोफजा ठिईदुर्ग जेण उहं पि ।। १८३ ।। व्याणणा-दिसमयहीनालिकामा सदकं द्वितीयस्थितौ भवति, मयनस्थितिविरमे-तदवसाने, यतः उद्यापलिका- मारेण फाटेनालिका सदासयति, दिसमयोनापलिका विष्ठति सा लता जयन्य सर्दक नया दास्यमेव माने सामपति, मानादपि मायायो, मात्याया अपि लोमे, एवं तनदेशाद्धया अनन्तभेदं भवति यापद् गुणितमामोत्कृष्टम् । अथवा योगस्पान- दिकादिसंयोगगुगपसपेयभेद जयन्पमपि भवति । वेदानामपि दे सदके प्रथमस्थित्यमिधानं द्वितीयस्थित्यभिधानं च एवं सम्मानविकोदनिकपोरपि पग्गामपि मातीनां भवतीति गाथार्थः ॥ १८३ ॥ बदेश सदहिक भावयति- पदमठिई परिमुभी पिइयठिईए व चरिमसंडोभे । दोकडा वेवाणं दो इगि मतहवा पर ॥ १८५ ।। PEPARमयेरपः ||१०८ ·व्याख्या-मथमस्थितेश्वरमो-अन्तिम उदयो, द्वितीयस्थितेश्वरमोऽन्तिमः संयोभः एते द्वे पदके वेदानाम् । अथवा मथम- द्वितीपस्थितिसद्भावे प्रथम सर्दकं, प्रथमस्थित्यभावे द्वितीयस्थिविसंगोभस्य सद्भावे द्विवीर्य स्पर्द्धकं भवतीति गाथार्थः ॥१८॥ विशेषमाद- परिमसंगोभसमए एगठिई होइ थीनपुंसाणं । पढमठिइए तयंते.पुरिसे दोआलिदुसमउणं ॥ १८५ ॥ व्याख्या--भव्यः सर्वजघन्यसत्कर्मा प्रभूतदेशविरतिसविरतिपालका सागरोपमपट्पष्टिद्विकानुपालितसम्यक्त्वो नपुंसक- वेदोदपेन क्षपकश्रेणीमभ्युस्थितस्तस्य चरमसंछोभकाले एका स्थितिर्भवति नपुंसकवेदस्य एवं स्त्रीचेदस्य च । पुरुषवेदे तु मथम- स्थितिक्षये आवलिकादिकं द्विसमयोनं तिष्ठति, सब चरमसंछोभ इति गाघार्थः ॥ १८५ ।। ॥इतिश्री चन्द्रषिविरचितायाँ श्रीपञ्चसंग्रहस्वोपज्ञटीकायां पञ्चमं पन्धविधिद्वारं समाप्त।। HTOMOTIODSNOONDITIHDI poe ·॥ अथ कर्मप्रकृत्याधिकारः॥ , क.म. बन्धन पम्। नमिण सुपहराणं वोच्छ करणाणि पंधणाईणि । संकमकरणं बहुसो अइदेसियं उदयसते जे ॥१॥ व्याख्या-श्रुतं धारयन्तीवि श्रुवघरा, अथवा श्रुतं द्वादशाङ्गं गणिपिटकं तद्धारयन्तीति श्रुतधरास्तेभ्यः प्रणम्य नत्वा 'वो ये करणानि बन्धनादीनि बन्यनकरणं वध्यते येनाष्टमकार कर्म जीववीर्येण शक्त्या घेष्टया तदबन्धनकरणम् । मनिस्थित्यनुभागमदेशानामन्यया स्थापनं अन्यपरिणामपरिणमनं अन्यमकतिस्वरूपेण व्यवस्थापन वा यज्जीववीर्यतस्तत्सङ्क्रम- फरणम्, तभेदावोद्वर्तनापवर्तन करणे, स्थित्यनुभागयोः शुद्धिकरणमुनाकरणम् , इस्वीकरणमपवर्तनाकरणम् । अप्राप्तकाल- फर्मपुद्गलानामुपे व्यवस्थापनमुदोरणाकरण, सा चोदयविशेष एव । उदयोदोरणनिधत्तिनिकाचनाकरणानां यद योग्यत्वे व्यास्थापनं तदुपरामनाकरणमुदतनापवर्तनबर्जानां फरणानामपोग्यत्वे व्यवस्थापनं निधत्तिकरणम् । सर्वकरणायोग्यत्वे व्यव- स्थापनं निकाचनाकरणम् । अथवा तप्ताय शलाकासम्बन्धतुल्यं निपत्तिकरणम्, आसामेव तप्तापश्शलाकानां सम्बद्धानां कृष्टि- तानो परिणामतुल्यं निकाचनाफरणम् । अनपोरन्पत्र सूत्रनिबद्धसूचीसाततुल्यो बन्ध इति । एतत्करणाष्टकं जीववीर्यरूपं वक्ष्ये, यतो पसाउनेकोऽतिदिष्टं सङ्कमफरणमुदये सत्कर्मणि तदभणने तयोः दुर्विज्ञेयखान् , तस्मात् तत्साहचर्यात् सर्वांण्यपि करणान्यु- न्यन्न इति गायार्थः ॥१॥ साम्मत मूत्रक्रमाद बन्धनकरणमायातम् , तस्य च योगाः कपायाच हेतवः, तत्रापि प्रथमं पोगतरूपमा । लियते, पता हे फपायररिता अपि बन्योतुवे योग्यसमईन्ति, अतः ते एवादावभिधीयन्ते- ।१०९ ·आवरणदेससव्व-खएण दुविहेह वीरय होइ । अहिसंधिअणभिसंधिय अकसाइ सलेसि उभयपि ॥२॥ व्याख्या-वीर्यान्तरापदेशक्षयतः छमस्थानां चित्रं बोयें भवति, वीर्यान्तरायसर्वक्षयेण केवलशानिनां भवति । इहातो द्विविधं वीर्यम् । तदप्येक दिविषं अभिसन्धिवानभिसन्धितभेदात्, यन्मनोऽभिचिन्तनापूर्वकं धावनवल्गनाहारादिकरणं तदभिसन्धि । यत्पुनरेकेन्द्रियादीनां मनोरहितानां पाकायक्रियारूपं वीर्य, समनस्कानामपि भुक्तस्याहारस्य यत् धानुमलत्वेन व्यव- स्थापनं तदनभिसन्धि । सर्वावरणक्षयायदभिसन्धिवानभिसन्धित्वेन द्विविधं जातम् , तदुभयमपि अकपाय सखेश्यं सयोगिर्ना भवतीति गाथार्थः ॥२॥ होइ कसाइ वि पढम इयरमलेसो वि जं सलेसं तु । गहणपरिणामफंदण-रूवं तं जोगओ तिविहं ॥३॥ व्याख्षा-प्रयम यद्देशावरणक्षपेण तत्सकषायम् , अपिशब्दादकपायमपि भवत्युपशान्तक्षणिकपाषाणां 'इतरत्' सर्वावरणक्षयेण यत्तदलेश्षमयोगिसिद्धानां भवति, अपिशब्दात् सलेश्यमपि योगिनां भवति । एतेषां वीर्याणां यत्सलेश्यं वद् ग्रहणपरिणामस्सन्दनारूपं, 'योगतो' मनोवाकापभेदतत्रिविधम् । तुशब्दाधिक्यात् शुभलेश्यानां विभुद्धितोऽशुभाना सक्लेशतो जीवस्य वीर्यदृद्धियोगोत्कटता भवति, उभयोरपि मन्दत्वे मन्दप्राणता । अत्र तु सकषायसलेश्यवीर्येणाधिकार इति गायार्थः ॥३॥ तस्येवकाधिकान्याह- जोगो विरियं थामो, उच्छाह परफमो तहा चेट्टा । सत्ति सामत्य चिय जोगस्स हवंति पज्जाया ॥४॥ व्याख्या-मुगमेयं गाहा ॥ ४ ॥ सांसारिकजीवानां चित्रक्षयोपशमाचित्रं वीर्य भवति, वस्मात् क्षायोपचमिकवीर्य . ६ ·फ.म. वन्धन करणम्। परूप्यते । तत्परिनानाथै तनादावैवाविभागमरूपणा, वर्गणामरूपणा, स्पर्द्धकमरूपणा, अन्तरमरूपणा, स्थानमरूपणा, अनन्तरोप- निघामरूपणा, परम्परोपनियामरूपणा, एवमायत्र वक्तव्यम् ॥ पपणाए अविभाग, जहपणविरियस्स वीरिय छिपणं । एक्केवास्स पएसस्मऽसंखलोगप्पएससम॥५॥ व्याख्या--'प्रजया' बुद्धया, सर्वजघन्यवीर्यस्य जीवपदेशस्य वीर्य 'छिन्नं' खण्डितं यावदविभागं जातं द्विधाकतु न भारपत इत्यर्थः । तदेवं मझतेः कियन्तो वीर्यविभागा वोर्यपरमाणवो भावपरमाणको वा जाता ? एकैकस्य जीवप्रदेशस्यासङ्ख्ये- यलोफाफाशमदेशवल्पाः आइ-जघन्पोत्कृष्टपदेशयोः कोऽत्र विशेषः ? उच्यते-महान् विशेपो, यतोऽसख्येयस्यासङ्ख्येप- भेदभिन्नता , असरूपेयगुणत्वमन मन्तामनि गाथाथः ॥ ५॥ उताऽविभागमरूपणा, वर्गणामरूपणापाह- सव्वप्पवोरिपहि, जीवपएसेहि वगणा पढमा । पीयाइवन्गणाओ, बुत्तरिया असंखाओ ॥६॥ व्यापा--सात्यकीयों जयन्यत्रीयों ये जीवपदेशाः तैः असङ्ख्ये यमदेशः सर्वैरप्येकावर्गणा मथमोन्यते, द्वितीयांदयो वर्गगा रूपोचरो असख्येयाः । किमुक्तं भवति-एकेन जीवपी विभागेनाधिका ये मदेशास्तत्समासेन द्वितीया वर्गणा, एवं द्विवियतुष्पञ्चायविभागाधिका जीवनदेशः वर्गणा भवन्त्यसहपेपाः श्रेणिमदेशासङ्ख्येयमागतृल्या इति याथार्थः ॥ ६ ॥ पदकमरूपणायाह- तामो फडगमेग, अओ परं नत्यि रूवयुम्हीए । जाव असंखा लोगा, पुषविहाणेण तो फडा ॥ ७॥ प्पाख्या-ताः सर्मा अपि वर्गणा एकत्र मीलिताः प्रथम स्पर्द्धकं भवति । अतः परं ताभ्यः स्पद्धकवर्गणाभ्यो पटदया ।११०॥

·एकजीववीर्याविभागाधिका जीवमदेशा न सन्ति, द्वित्रिचतुप्पश्चाधिका वा न सन्ति, यावदसेयेयलाकाकाशप्रदेशाधिका उल्लङ्घ्य सन्ति, ततस्तैवर्गणा मथमा । एवं रूपटद्धाभिरसङ्ख्येयचर्गणाभिः श्रेणिप्रदेशासङ्ख्येषभागवल्याभिः द्वितीयं सदकम्, भूपो रूपद्धया न सन्ति वर्गणा, यावदसङ्ख्पेयलोकाकाशमदेशममाणवीयविशेषास्ता उल्लङ्घ्य पुनर्गणा भवन्ति । एवं भूयो भूयः सर्दकमरूपणा कार्या इति गाथार्थः ॥ ७॥ उक्ता स्पर्द्धकमरूपणा, अपान्तरमरूपणा च, स्थानमरूपणायाह- सेदीअसंखभागियफडेहि जहण्णय हवइ ठाणं । अंगुलअसंखभागुत्तराई भूभा असंखाई ॥८॥ व्याख्या-एवमनन्तरोतविधिना निष्पनपद्धकः श्रेणीमदेशासव्येयभागतुल्यैजघन्यवीर्यत्वात् प्रदेशानां जघन्य योग- स्थान भवति । अङ्गुलासङ्ख्येयभागप्रदेशप्रमाणाधिकैः स्पर्द्धकैः प्रथमयोगस्थानाद् द्वितीयं योगस्थानं भवति । एवमङ्गुला- सङ्ख्येयभागोत्तराणि यथोत्तरमसङ्ख्येपानि श्रेग्यसङ्ख्येयभागप्रदेशनुल्यानि योगस्यानानि भवन्ति ? प्रथमं योगस्थानं प्रभूवैजीवनदेशैरल्पवीयैर्भवति । ततो द्वितीयं स्वल्पतरैजीवमदेशः वीर्यवद्भिश्च भवति । अतः प्रभूततराणि सद्धकानि । अन्ये त्वे व्याचक्षवे, तस्माज्जयन्पपीर्याज्जीवायोऽन्यो वीर्याधिकस्तस्याने नैव मकारेण यद्योगस्थान तद् द्विवीयम् । एवं उत्कटतरवीर्यस्य तृतीयम्, एवं श्रेग्यसङ्ख्येयभागनुल्यानि योगस्थानानि भवन्तीति गाधार्थः ॥ ८॥ उक्ता स्थानमरूपणा, अनन्तरोपनिषा च, परम्परोपनिधोच्यते- सेटिअसंखियभाग, मंतु गेतु भवन्ति दुगुणाई । फडाई टाणेसु पलियासंखंसगुणगारा ॥९॥ व्याख्या-प्रथमयोगस्थानान् श्रेष्यसङ्ख्येयभागमदेशनुल्यानि योगस्थानानि उलय यद्योगस्थान तस्मिन् दिगुणानि ·बन्धन करणम् । सर्दकानि भवन्ति । तस्मादप्यन्पदीपज्यपपानव्यवहितस्थान भूयो द्विगुणपदकं भवति । एवं सर्वयोगस्थानेषु वक्तव्यम्, यद्य नतः क्रियन्ति रदगुणस्पानानि ? तदुच्यते-गायादापरपोपमस्पासपेपंभागे पावन्मात्राः समयास्वावन्मात्राणि द्विगुणस्थानानि नेपरीत्ये इयन्त्पेव हानिस्थानानि भवन्ति । एकस्प द्विगुणस्थानान्तरस्य योगस्पानेभ्योऽसख्येयभागमात्रा वा गुणाकारा बतच्या इति गायार्थः ॥ ९॥ पद्वंति व हायति व चाहा जीवरस जोगटाणाई । आवलिअसंखभागतमुत्तमसंखगुणहाणी ॥ १० ॥ ग्याल्पा-तानि योगस्थानानि जीवस्य प्रद्धिमुपपान्ति चतुर्दा, क्षयोपशमस्य चित्रखात् । फषं ? असहपेयभागा- पिकानि वा, सस्पेयभागाधिमानि वा, सङ्ख्पेयगुगाधिकानि वाऽसपेयगुणाधिकानि वा । हानावपि एवमेव, असर- गयेषपागहीनानि वा, सहयेयभागहीनानि वा सख्येपणुगदीनानि वाऽसलपेपगुगहीनानि वा, चित्रत्वाद्वीन्निरायोदयस्य भवन्ति । अनयोहानिटद्वयोः कालनिपमार्थमाह-आवलिकाऽसमाख्येयभागमात्रं कालमुत्कृष्टत आधास्तिस्रोऽपि रद्धयो हानयो वा प्रत्येकं भवन्ति । असपेपगुगद्धि निवा अन्तर्मुहूतं यावद् भातीवि माधार्थः ॥ १० ॥ उक्तो पोगत्यानानां दिहान्योः काला, साम्मतमवस्थितिकालोऽभिधीयते- जोगठाणठिमी, पउसमपाल दाविण जा तत्तो । अनुगुभयठिइयाओ जहा परमसंखगुणियाणं ॥ ११ ॥ पारव्या-योगस्यानपरिणता जीया दि हानि वा कुर्वाणा एफैकयोगस्थाने कियत्कालं तिष्ठन्त्येतदुच्यते-चत्वारः समयाः पर्याप्तणमनिगोदजीवा नपन्ययोगिनस्तदारस्य यथा यथा वीपटदिभवति, तथा तथा स्थितिदिा, पञ्च गई सप्ताष्टौ ·समपास्थितिरिति । तत्परतो हानिः सप्तपक्षश्चवविद्विसामयिका स्थितिर्भवति । एकैका स्थितिः क्रियता योगस्थानानां भ- वत्येतदुच्यते-घेण्यसङ्ख्येयभागमानाणां । किं सर्वाः स्थितयः तुल्या योगस्थानानां भवन्ति न होवं, अष्टाकोभयस्थिताः याः स्थितयः ता यया परं असङ्ख्येयगुणानां योगस्थानानां भवन्ति । किमुक्तं भवति ? असमयस्थितिकानि योगस्थानानि सर्व- स्तोमानि, तेभ्योऽसपेयगुणानि समसामयिकानि, अस्पनरस्पिति कत्वात्, तेभ्योऽपि पहसमयस्थितिकानि, एवं पश्चचतुति- द्विसपपस्थितिकान्पपि यथोत्तरमसङ्ख्येयगुगानि, एपोत्कटा स्थितिः, जघन्या सोपां सामयिक स्थितिः । अन्यान्यसङ्ख्थेयानि सूक्ष्मनिगोदापर्याप्तपोम्पानि समयस्थितिकानि भवन्ति, यतस्वस्थ भतिसमयमसख्येयगुणदृद्धया योगस्थानानि वर्द्धन्वे, अतो जपन्यत उत्कृष्टतश्च समयस्थितिकानि सर्वाण्यपीति गायार्थः ॥ ११ ॥ केपा जीवानां फियन्ति योगस्थानानि भवन्ति तबाह- सुहमेयरादिपाणं, जहण्णउक्कासपळपजाण । आसज्ज संखगुणाणि होति इह जोगद्वाणाणि ॥ १२ ।। व्याख्या-साधारणमुस्मस्प लब्ध्यपर्याप्तकस्य प्रथमसमये वर्तमानस्य जघन्ययोगेन सर्वस्तोको योगो भवति, तस्माता- दरस्य एवंभूतस्य असङ्ख्येयगुणो योग, एवमेव द्वित्रिचतुरिन्द्रियाणामसंशिसनिनां च लम्ध्यपर्याप्तकानां प्रथमसमये वर्तमानानां | जयन्ययोगिनां मत्य यथोत्तरं असङ्ख्येयगुणो योगः। तस्मात्संज्ञिनः मूक्ष्मसाधारणस्य लब्ध्यपर्याप्तस्योकष्टोऽसपायगुणः, ततोऽप्येवभूतवादरस्यासड्पेयगुणो योगा, तस्मात्सूक्ष्मपर्याप्तकस्य जयन्योऽसङ्ख्येयगुणः, ततो यादरपर्याप्तस्य जघन्योऽस- पेयगुणा, ततोऽपि सूक्ष्मपर्याप्तकस्योत्कृष्टोऽसपेयगुगः, ततः पर्याप्तवादरस्योत्कष्टोऽसङ्ख्येयगुणो योगः, तस्माद् वाद- ·काभ. बन्धन करणम् । रोकृष्टपोगाद् द्वीन्द्रियाणां लब्ध्यपर्याप्तकानामुत्कृष्टयोगिनामसङ्ख्येपगुणो योगः, एवं त्रिचतुरिन्द्रियासंक्षिसंज्ञिना, अपर्याप्का- नामुत्कृष्टयोगिनां यथोचरमसङ्ख्येषगणो योगा भवति, एते च लब्ध्यपर्याप्तिकाः ततो लब्ध्यपर्याप्तकात् मंत्रिपश्चेन्द्रिपादुत्कर- योगिनः फरणापर्याप्तकस्य जघन्ययोगिनः दीन्द्रियस्थासङ्ख्येयगुगयोगः, एवं त्रिचतुरिन्द्रियासंज्ञिसंज्ञिना करणापर्याप्तकानां ययो- चरमसख्येयगुणो योगः, तस्मात्सशिनः करणापतिकात् सर्वपर्याप्तिभिः पर्यातकस्य द्वीन्द्रियस्योत्कृष्टयोगिनोऽसख्येयगुणो योग, एवं निचतुरिन्द्रियासंज्ञिनां पर्याप्तकानामुकपोगिनां यथोत्तरमसङ्ख्येयगुणो योगः, इहशब्दाधिक्यात् तस्मादुत्कृष्टयो- गिनः पर्षाप्तासंज्ञिनोऽनुतरदेवानां, तेभ्योऽपि अवेयकानाम्, तेभ्योऽपि भोगभूमिति बग्मनुष्याणां, तेभ्योऽप्याहारकशरीरिणा, तेभ्योऽपि शेपदेवनारकर्तिर्षगगुष्याणामुस्कृष्टपोगिनां यथोत्तरं योगोऽसंख्ये यगुणो भवति । समक्षेत्रपल्योपमासङ्ख्येयभागः प्रत्येकमन गुगकारो ग्रायः जघन्पयोगी जघन्यकर्मभदेशग्रहणं करोति, योगदौ तधृदिरपि मन्तव्येति गायार्थः ॥ १२॥ यद योगस्थानप्ररूपणा कृता तमाह-- जोगणुरूवं जीवा, परिणामतीह गेहिउ दलियं । भासाणुप्पाणमणोचियं च अवलंबए दुवै ॥ १३ ॥ ज्याख्षा-खकीययोगानुरूपं कर्मदलं इह-अस्मिल्लोके निरन्तरे व्यवस्थित खपदेशः गृहीत्वा जीवाः परिणामयन्ति, खप्रदेशः एकोकुर्वन्ति । यथामृत्परमाणः पपांसि तद्गताः, पूरकपरमाणाः घृताया मनि स्थापपन्ती ययः भापानापानमनस उचितं च द्रव्यजातं वर्गणारूपमवलम्पयन्ति योगानुरूपमेव, किमुकं भवति, भाषापोग्यं द्रव्यमवलम्ब्य जीवः प्रदेशस्ततो भाषा विसति, यथा मन्दशक्तिः फरेण यष्टिमवलम्ब्य भ्रमति, नयां वा लाम्बादि गृहीला तरति, कूपाद्वा रज्जुमवलाव्य समुत्तरति, (११२।

·एवमानपानमपि तद्गलावष्टम्भतो जीवः मदेशैः स्वयोगानुरूपं विसति, मनोयोग्यानि द्रव्याण्यवसम्न्य खपदेशेस्ततः खन्न- बत्यनुरूपं चिन्तयतीवि गायार्थः ॥ १३॥ उक्ता योगस्थानमरूपणा । साम्पतं वर्गणामपणा क्रियते, वस्याः सम्बन्धः तैोगैः पान पुद्गलान् गृहीत्वा शरीर- वेन परिणमयति, भाषानपानमानसमावेन च आलम्बपति, तदर्थ वर्गणामरूपणापाह- पक्कपएसाइयाणतजा होउण होति उरलस्स ! अजोगंतरियाओ, वग्गणाओ अर्णताओ॥ १४ ॥ व्याख्या-एकमदेशायाः एकपरमाण्वाधा वर्गणा भूत्वा तावद्यापदनन्तमदेशना भवन्ति, ततस्ताभ्यः परत औदारिक- पारीरमापोग्या भवन्ति । फिमुक्तभवति ? एकैफपरमाणुरुषाः वर्गणा एवं द्वित्रिचतुःपञ्चसपेयरूपोत्तराः प्रत्येकमनन्ताः सन्ति । ताः सर्वा अपि जीवस्याग्रहणयोग्या अनन्तानन्तपुद्गलात्मकाः फाथिदयोग्याः काचिदौदारिफशरीरार्थ ग्रहणयोग्याः। फियन्त्यस्ता। प्रदेशोचरा ? अनन्ताः, ताभ्यः परतो याबद्वैक्रियशरीरमायोग्या न भवन्ति तापदयोग्याः, वाभिहिता क्रिय- पर्गणा भवन्ति । या ग्रहणायोग्यास्ताः कियन्त्यः रूपोचराः ? तुशब्दादभन्यजीवानामनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तभागतुल्याः। जघन्याया उत्कृष्टा विशेषाधिको, को विशेषः, तस्या एवानन्तभाग इति गाथार्यः ॥ १४ ॥ वर्गणानां परिपाटिदर्शनार्थमाह- ओरालविवाहार-तेयभासाणुपाणमणकम्मे । अह दावग्गणाणं फमो वियज्जासभो खेत्ते ॥ १५ ॥ व्याख्या-अनन्वा अग्रहणयोग्या उदय तत औदारिफशरीरार्थमौदारिफवर्गणाग्रहणमायोग्या भवन्ति, ताभ्यः ·बन्धन .म्। प्रदेशोत्तरा ग्रहणायोग्याः, दिप्रदेशोचरा ग्रहणायोग्या, निमदेशोत्तरा प्रहगायोग्या, एवं चतुःपञ्चसङ्ख्येयासङ्ख्येयानन्तपु- द्गलोतरा अपि ग्रहणायोग्या, अनन्तानन्तपुद्गलाचरा अपि ग्रहणायोग्याः, जघन्याया अग्रहणयोग्याया उत्कृष्टा कियद्गुणा ? अभपजीवानन्तगुणा सिद्धानन्तभागतुल्या वा भवति । ताभ्यः पुनरयोग्याभ्यः भदेशोत्तराः, एवं त्रिचतुःपञ्चसङ्ख्येयाऽस- पेयानन्तपुद्गलोतरा बैंक्रियशरीराथै ग्रहणयोग्या भवन्ति । ताभ्यः परतः प्राग्वदग्रहणयोग्याः । अग्रहणयोग्याभ्यः परतो रू. पोतरा, द्विरुपोत्तराः, एवं सङ्ख्ययाऽसङ्ख्येयानन्तानन्तपुद्गलोतरा अप्याहारशरीराथै जीवस्य ग्रहणयोग्या भवन्ति । ता- भ्योऽपि परतो भवन्त्यग्रहणयोग्यास्ताश्च प्राम्यद्वक्तव्याः । ताभ्यः अग्रहणयोग्याभ्यः परतो रूपोचरा, एवं द्वित्रिचतुःपश्चसङ्ल्यै- पासपेयानन्तानन्तपुद्गलोतरा अपि तैजसशरीरार्थ ग्रहणमायोग्या जीवस्य भवन्ति, या गृहीत्वा गृहीखा तैनसशरीरं निर्व- यिनि । ताभ्यः परतो भूयोऽप्ययोग्पाः रूपदित्रिचतुःपञ्चसङ्ख्येषयाचदनन्तानन्तपुद्गलोचराः, अनन्ता महणायोग्याः वर्गणा भवन्ति । ताभ्यः परतो रूपोचरा, द्विरुपोचरा, एवं त्रिचतुःपश्चसङ्ख्पेपा यावदनन्तानन्तपुद्गलोत्तराः अनन्ता वर्गणा भवन्ति, पाः भाषाथै जीवोऽवलम्बपति, पाः गृहीत्वाचतुर्विधभापात्वेन परिणमय्य विटजति । ताभ्यः परतोऽग्रहणयोग्याः माग्वदक्तव्याः। ताभ्यः परतो रूपोचरा, यावदनन्तानन्तरूपोत्तराः,आनापानार्थ जीवस्य ग्रहणपोग्या वर्गणा भवन्ति, या गृहीत्वा गृहीत्वानापान- भावं नयति । वाभ्यः परतो जीवस्य भूयोऽप्याइणयोग्या भवन्ति, ताश्च मान्यद्वक्तव्याः। ताभ्योऽग्रहणयोग्याभ्यः परतो रूपोत्तरा, यापदनन्तानन्तरूपोतरा वर्गगा मनोऽर्ध जीवस्य ग्रहणयोग्या भवन्ति, या गृहीत्वा गृहीत्वा जीवाः सत्यासत्यादिचतुर्विधमनोभा- वेन परिगमय्य चिन्तयन्ति । तान्या परवो ग्रहगापोग्पा अनन्तानन्ता वर्गगा भवन्ति, ताव माग्वद्वकव्याः। ताभ्यः परतो रूपो- ११३॥

·तरा, यावदनन्तानन्तरूपोचरा फार्मगशरीरार्थ जीवस्य ग्रहणयोग्या भवन्ति । एवं स्वस्थाने स्वस्थाने एफैकव्यक्तावनन्ता अनन्ता वर्गणा, किमुक्त भवति-औरारिकजघन्यायाः वर्गणायाः स्पोत्तराः अनन्तानन्ताः सर्वलोकापन्नाथ, पूर्व सर्या प्रत्येक वर्गणा वक्तव्या, ग्रहणमायोग्याश्च वक्तव्याः। या अनन्तरोक्तास्ता गृहीत्वा गृहीला कार्मणशरीरत्वेन नपति, किमुक्त भपति-फार्मणशरीरं सर्व फर्ममातीनां मूलोत्तरभेदभिनानां चीनीभूत योनिभूत, यतोऽनस्ताः कार्मगशरोरवर्गणा गृहीसासदेखभ्यासातत्सकृतिभावं नयति, यथा पृथिवीचिनत्वहेतुसद्भावान्मेषजलं, यया जाठरामिस्तोत्रमन्दरहेतोराहार, यथा सूपकारो गोधूमपुद्गलादिद्रव्यं गुडघृतपाक- चिश्यनिकटुकहिंग्वनाजोधान्यकादिद्रव्यदेतोरनेकरूपं विसदृशानुभायं करोति, एवं जीवोऽपि कार्मणशरीरवर्गणाव्यमिति । एव- मभिहिते भाइ चोदका-पोतना कार्मगशरीरस्प बन्धाभावे हास्यरविभपजुगुप्सापुरुषवेदस वलनशानान्तरापदशकदर्शनचतुष्क- यशास्फीचिंसातोगौत्राणां मादुर्भावो न घटते, बोजविनाशे रस्पेव, अनोच्यते-औदारिकवर्गणा यययौदारिकशरीरार्थमभि- हिताः, तथापि तदहोपाङ्गमन्धनसङ्घाताना ता एव ग्राह्याः तेषां तदन्तर्गतस्यात् । एवं वैकियाहारकवर्गणा अपि स्वस्थाने, तैजसर्गणाः पुनरौदारिकरैकिपाहारकभावमपि भजन्ते, कथमेवदासोपते ? औदारिकोजसमन्धनादोनो मरूपणावा, कार्म- णवर्गणास्तु सोप्रतिभा भजन्ते, कार्मगशरोरस्य मावान्पमत शरोराधिकारत्यात्, न पुनः कार्मगहेतुभिरेव नदथै वासा ग्रहणम् सर्वकर्मयोग्यत्वात् सर्यदेवमिता गृह्यन्ते, बदगमानमतिभावेन च परिणमन्ति, यथा गोनसाधारण क्षेत्र गोत्रभधा- नस्पैवोपभोग्य भाति, अन्येषामपि वद्विभागदानात्, नस्मिथ मृते तत्कालोपस्थितगोत्रस्प तत्कलसामित्व भात, कथमयमु- पनयो पटवे ? प्रदेशान्येऽस्पार्थस्प पूर्वाचायः रूपापिक्ताव, कामगारन्येऽप्पासा यन्धभगनाच्च, कार्मगस्य सर्वबन्धनेवपि ·।११४॥ वन्धन करणम् । योजितत्वात् , न ता वर्गणा कामगार्थमेवोक्ता एनद्भाव्यते फार्मणस्य प्राधान्यमेव केवलमतो न दोष इति, अलं विस्तरेण । म कृतमुच्यते-औदारिकाया वर्गणा ग्रहणयोग्या याः तदन्तरे ग्रहणयोग्यास्ताः सर्वाः स्वस्थानेऽनन्तानन्ता वक्तव्याः । सिद्धानाम- नन्तभागतुल्या अभव्यजीवानामनन्तगुणा बा, जयन्याया उत्कृष्टा विशेषाधिका तदर्गणानन्तभागाधिका इत्यर्थः । अयोग्पनघ- न्याया उत्कृष्टा अनन्तगुणा, सिद्धानामनन्तभागगुणेति वक्तव्या । अर्थव द्रव्यवगणानां-पुद्गलवर्गणानां क्रमः-परिपाटी क्षेत्रमा- श्रित्य 'विपर्यासो ' व्यत्यासः विमुक्तं भवति ? औदारिकवर्गणाः प्रदेशार्थतया सर्वस्तोकाः, ताभ्यो वैक्रियवर्गणा असङ्ख्येप- गुणाः, पक्रियवर्गणाभ्य आहारफचर्गणाः प्रदेशार्थतया असहस्येयगुणाः, ताभ्योऽपि तेजसवर्गणा अनन्तगुणा, एवं भापाना- माणमनःफार्मणवर्गणाः यथोचरमनन्तगुणाः सूक्ष्मत्वान मदेशाना, क्षेत्र पनि यद्यप्यालासपेयभागमानावगाहनाः सर्वा भयुक्तास्तथापि औदारिकपर्गणा क्षेत्रादसयभागे वैक्रियवर्गणा व्यवस्थिता, एवं ययोत्तरं शेषवर्गणा अपि नेतव्याः, क्षेत्रस्य सस्पैिशासपेयभेदभित्रत्वादनन्तभागो न सम्भवतीति गाथार्थः ॥ १५ ॥ कम्मोवरि धुपेयरसुण्णा पत्तेय सुण्णयायरिया । सुण्णा सुहमा सुण्णा-महखंधो सगुणमानाओ ॥ १६ ॥ व्यापा-कार्मणशरीवर्गणा उत्कृष्टा रूपाधिका सती ध्रुवपर्गणा, जयन्या भवति ध्रुवेति कोऽर्थः ? तद्विषपरिणाम- परिणतः पुद्गलद्रव्यैरन्यः सौदा लेोकः, यतस्तद्विधा अन्ये भान्ति, अन्ये विनश्यन्ति, वा अपि यथोत्तराः प्राग्वदनन्ता, जघन्यपगंणाया उत्कृष्टया किपद्गुणा ? सांजीयानामनन्तगुणा । ततस्ताभ्यः मदेशोचरा इतरा अध्वर्गणा अनन्ता भवन्ति, अभुया इति फिी ताः कदाचितान्ति कदाचिन्नेति जघन्पाया उत्कृष्टा फियद्गुणा? सर्वजीवानन्तगुणा। ताभ्यो रूपोतराः शन्य- 4 ११४॥ है ·Mu...' वर्गणा अनन्ताः, किमुक्तं भवति तद्विषपुद्गलपरिणताः स्कन्धा लोके न सन्ति, केवलं मरूपणा क्रियते, उपरितनवर्गणाना परिक्षानार्थ, जपन्यपर्गणायाः उत्कृष्टा फिपद्गुगा? सर्वजीवानन्तगुणा । ताभ्यः परतो रूपोचराः प्रत्येकशरीरयोग्याः अनन्ता वर्गणा भवन्ति, मत्येकवर्गणानाम औदारिफादीनां पञ्चानां शरीराणां एफैकमदेशे विससापरिणामपरिणता उपचिताः सर्वजी- वानन्तगुणाः पुद्गला ये ते प्रत्येफशरीरवर्गमाः उच्यन्ते, यत्रौदारिफादिशरीराणां प्रभूतमक्ष्माणुनिष्पन्नफर्ममदेशो भवति तत्र प्रत्येफशरीरपुद्गला अपि विससापरिणामेन बइप उपचयं यान्ति, यत्र स्वल्पसूक्ष्माणुनिष्पन्नः फर्मप्रदेशो भवति, तत्र तेऽपि विससापरिणामेन स्तोकाः परिणमन्ति, तेनावापि जघन्याया वर्गणाः प्ररूप्यन्ते, तस्याः प्रदेशोचरा अनन्ता, यावदुलटेति, जपन्यापाः उत्कष्टा असहस्पेयगुणा, क्षेत्रपल्पोपमस्यासपेयभागगुणा, पवो जघन्यशरीरफर्ममदेशेभ्य उत्कृष्टशरीरकर्ममदेशाः पत्योपमासपेयभागगुणाः, ताभ्यो रूपोत्तराः शून्यवर्गणा अनन्ताः माग्वद्वक्तव्याः, जघन्याया उत्कृष्टा कियद्गुणा ? अस- येयलोफाफाशासपेयभागगुणा, सोऽप्यसङ्ख्येयभागोऽसख्येयलोकात्मक इति । ताभ्यो रूपोचरा पादरनिगोदद्रव्य- वर्गणा अनन्ता भवन्ति, पादरवर्गाणानाम वादरनिगोदनीवानां औदारिकतैजसकार्मणशरीरपुद्गलेषु मत्येक सर्वनीपानन्वगुणा वित्रसापरिणामेनोपचिताः ये पुद्गलास्ते चादरवर्गणा उच्यन्ते, यत्र वादरनिगोदजीवानां सर्वस्तोफा। शरीरमदेशास्वस्मिन् जघन्या पादरवर्गणा विस्वसामयोगेण परिणमति, ततः मद्देशोत्तरा यावदुत्कष्टा, जघन्याया उत्कृष्टा असरूपेयगुणा, क्षेत्रप- स्पोपनस्पासङ्ख्येपभागगुणा, फारणं मागेपाभिहितम् । ताभ्यो भूयोऽपि रूपोनरा अनन्ताः शून्पवर्गणाः कृतीयवारा भवन्ति, शेष माग्वद्वक्तव्यम् , जयन्पाया उत्कृष्टाऽसङ्ख्ययगुणा, अङ्गुलासरूपेयभागमात्रक्षेत्रादापलिकाया असङ्ख्येभागसमयनुल्यानि ·वर्गमूलानि गृहान्ते, घरमवर्गमूलस्यासपेयभागस्य योऽसङ्ख्येयो भागः, सेोऽत्र गुणकार इति । ताभ्यो स्पोचरा यौवेदन- नस्पीचराः ममनिमोइद्रव्यवर्गणा, बादरनिगोदवर्गणारच वक्तव्याः, जयन्याया उत्कृष्टा कियद्गुणा ? आवलिकासत्येय- भागमानगुणा ताभ्यः परतः चतुर्थी शून्यवर्गणा, ता अपि रूपोत्तरा यावदनन्तरूपोचराः अनन्ता एताः प्ररूपणामात्रा एव, ? बन्यन ११ नयन्याया उत्कृष्टा सख्येयगुणा, असङ्ख्येयश्रेणिगुणा, भवरस्यासपेयभागगुणा वा, ताभ्यः परतो रूपे पतिले महाक- करणम्। धार्गणा जयन्पा भवति, महासन्धवर्गणानाम पर्वतटङ्कटाश्रिताः पुद्गलस्कन्धवर्गणा उच्यन्ते, जघन्याया उत्कृष्टा असपे- यगुणा पस्योपमापेयभागगुणा, पस्मात्रसकायबाहुल्पनासामरूपत्वं प्रसकायाल्पत्वे आसां वर्गणानां बाहुल्यम् । एताः वर्गणा गोगनामानः ' नाम्न एव गुणा अवगन्तव्या इति गायशार्थः ॥ १६ ॥ निकाराभिहितमथै सूतकारः सूत्रेणाभिदधति- सिबमर्णतसेणं, अहव अभब्वेहऽणतगुणिएहिं । जुत्ता जहणणजोगा, उरलाइणं भवे जेट्टा ॥ १७॥ व्याघ्या-सिद्धानामनन्तमागेनाथवा अभव्पनौवेरनन्तगुणैर्युक्ता योजिता जघन्या वर्गणा, औदारिकरक्रियाहारफतेज- सभापानापानमनःफार्मणशरीरागां ग्रहणमायोग्या या (चरमा) सैवोत्कृष्टा भवतीति गाथार्थः ॥ १७ ॥ प्रदगमायोग्यानां द्रव्यागणानां वर्णादिविभागार्थमाइ- पंचरस पंप थपणेहि, परिणपा अफासदोगंधा । जीयाहारगजोगा चउकासविसेसिपा उवरि ॥ १८॥ प्यागया-पत्रभिः रसेपुरा सवितकरूपापैः, पञ्चमिणः कृष्णनीलरक्तपीतशुलैः परिणताः-तन्नायमुपगताः, । ११५/ ·अष्टस्पर्शा-गुरुलघुमृदुकनिस्निगतरूमशीतोष्णाः, शुभाशुभगन्धाः, औदारिकवैक्रियाहारकशरीरयोग्या यात्रतावद् भवन्ति, नदुपरिवनाः तैजसाया या जीवस्य ग्रहणमायोग्यास्ताः सर्वाः अप्येवमेव, किन्तु चतुःसी भवन्त्रीति गावार्थः ॥ १८ ॥ जघन्ययोगिनो जीवा जघन्यवर्गगारूपं दलं परिणामयन्ति, अवलम्मपन्ति उत्कृष्टयोगिनः उत्कृष्टवर्गगारूपं यस्मात् , तस्माद्योगस्पाने द्रव्यवर्गणा प्राणा कृता । अधुना तेपामेव पुद्गलद्रव्यागां तयाविषसम्बन्ध स्नेहतो भवति, अतः स्नेइमरूपणा क्रिपते। स्नेहोऽनुभागो रस इत्येकोऽर्थः तत्रापि त्रिविधा मरूपणा, स्नेहसकारूपगा, नामसई कमरूपणा, प्रयोग सर्द्धकारूपणा। स्नेहवैचिच्यात् स्पर्धकानां वैविध्ययन, तकद्वित्रिचतुष्पश्चयावत्सर्वजोवानन्तगुणस्नेहाविभागयुक्तलोकव्यवस्थितपुद्गलानां प्ररूपणा स्नेहस्पकमरूपणा। शरीरकर्मोदयाच्छरीरस्कन्धानां परसरसम्बन्धजनकपरमाणुस्नेहमरुपणा नामस्पर्द्धकमरूपणेतिभावः। सदृश्याज्जीवप्रदेशानां स्ववीर्यहेटहीतकर्मपुद्गलानां स्नेहमरूपमा प्रयोगस्पकमरुपगा, प्रकृटो वा पोगो व्यापारः तदनुग्रहीत- पुद्गलस्नेहस्य मरुपणा मयोगसकमपणेति । स्नेहसर्दकमादावाह-॥ १८ ॥ अविभागाईनेहेणं जुत्ता ताव पोग्गला अस्थि । सत्यजियाणंतगुणेण जाव नेहेण संजुत्ता ॥ १९ ॥ व्याख्या-पया जीवमदेशवीर्य बुद्धयाऽविभागीकृतं, तथा स्नेहोऽप्यविभागतया परिकल्पते । एकेन स्नेहाविभागेन युक्ताः पुद्गला लोके सन्ति, तेऽतिजयन्यानुभागा, आदिशब्दादन्ये दिस्नेहाविभागयुक्ताः, अन्ये त्रिस्नेहाविभागयुक्ताः, एवं रूपोचरा यावत्सर्वजीवानन्तगुणस्नेहाविभागयुक्ताः तावत् पुद्गलाः सन्तीवि गाथार्थ ॥ १९॥ कृवा स्नेहाविभागमरुपणा, १अपलम्पयन्ति पा इति फ. पुस्तके ·बन्धन फरणम्। पर्गना मरणोप- जे पण नेह जुत्ता ते पहये तेहि वग्गणा पठमा । जे दुगनेहाइ जुया असंखभागूण ते फमसो ॥ २० ॥ प्पाण्या-ये एकानेदाविभागेन युक्ताः पुद्गलास्ते बहवः, तगंगा प्रथमा, ये द्वाभ्यां स्नेहाविभागाभ्यां युक्ताः पुद्गगा तैर्तिीया वर्गगा, मथपपर्गगातो द्वितीयवर्गणायामसङ्ख्येयभागानाः पुद्गला भवन्ति, आदिशब्दानिचतुष्पश्चसङ्ख्येया- राग्पपानन्तस्नेहाविभागयुक्ता, एवं रूपोचरा अनन्ता वर्गणा ययापरमसपेयभागोनाः मदेशतया भवन्तीति गाथार्थः ॥२०॥ इस परिसहाणीए जति अणतउपग्गणा कमसो । संसंसूणा तत्तो संखगुणूणा तओ कमसो ॥ २१ ॥ म्यागपा-नीरक्षया हान्यासङ्ख्येषभागमात्रया अनन्ता वर्गणा रूपोतराः यान्ति क्रमशः ततोऽन्या नास्त्यसङ्ख्येप- भागहान्या, तदुपरि स्नेहाविभागोचराः सदपेयभागहान्या ययोत्तरमनन्ता वर्गणा भूयो यान्ति, एवमनपा सङ्ख्पेयभागदा- न्यानन्ता गर्गणा गता, भूयः पुनः सटरूपेय गुणहीनाः मदेशार्थतया क्रमात् परिपाट्या अनन्ता वर्गणा यान्तीति गाथार्थ॥२१॥ तत्तोऽसंगगुण्णा अणतगुणऊणिया वि तत्तो यि । गंतुमसंखा लोपा अदा पोमाला भूय ।। २२ ॥ पाण्या-ततस्वाभ्यः सट्म्येयगुणहीनाभ्यः परतः स्नेहाविभागोतरा वर्गणाः स्थिताः, ना असख्येपगुणहीना या- न्यनताः पदेगार्थतया, नाभ्योऽपि परतोऽनन्तगुणहीना योगरमनन्ताः वर्गणा यान्ति मदेशार्थतया, एता पनापि हानयोऽनन्त- पोपनियां भान्ति । परम्पोपनियायौ तु प्रथमगणाया असाव्येयलोकाफाराममाणा वर्गणा उल्टाइप या अन्या भवन्ति, तस्पा अपमार्गगानोदीः पुद्गलाः स्या, एवं भूयो। भूप नेतव्यमिति गाथार्थः ॥ ॥ २२ ॥ ।११६॥

·पदमहाणीए एवं बीयाए संखवग्गणा गर्नु । अहं उवरित्याभो हाणीओ, होति जा जीए ॥ २३ ॥
व्याख्या---प्रथमहानायेवं परम्परोपनिधा, द्वितीयायां सस्पेयभागहानौ तत्प्रथमवर्गणायाः सव्येया वर्गणा गत्वा
या वर्गणा तस्यां तत्मयमवर्गणातोऽर्धाः पुद्गलाः स्युः, एवं भूयो भूयोऽस्यां द्वितीयहानौ नेतव्यम् । एवं या यस्या इयरे व्यव-
स्थितास्तस्पाम ः पुद्गला भवन्ति उपरितनामु त्रिपु हानिष्वियं परम्परोपनिधान सम्भवति, तस्मादन्यथा मरूप्पते, असहरव्ये-
यभागहानी मयमान्यवर्गणयोरन्तरारोऽस्त्पसङ्ख्येयभागहीना प्रथमवर्गणातः, अस्ति संख्येयभागहीनाः । अस्ति सङ्ख्येयगुण-
हीना, अस्त्यसङ्ख्येयगुणहीना, फाचिदनन्तगुणहीनाः वर्गणा, एवं प्रथमहानौ पञ्चापि हानयः सम्भवन्ति । द्वितीयहानौ चतस्रो
हानया, पतोऽसपेयभागहानिरपि नास्ति, तृतीयहानी तिस्रो हानयः सम्भवन्ति । चतुर्थहानौ द्वे हानी, असङ्ख्येयगुणहीना
अनन्तगुणहीना चेति । अनन्तगुणहानी इयमेवैकेनि गाथार्थः ॥ २३॥
उक्ता परम्परोपनिधा, अल्पवहुत्त्वमाह-
पोवाभो वग्गणाओ, पदमहाणीऍ उपरिमासु कमा । होति अणंतगुणाओ, अणतभागो पएसाणं ॥२४॥
व्याण्या-असपेयभागहीनहान्यां प्रथमायां स्तोका वर्गणाः, सङ्ख्येयभागहीनहान्यां द्वितीयायां प्रथमतोऽनन्त-
गुणा, एवं त्रिचतुःपञ्चमहानिष्वपि अनन्तगुणाः क्रमेण वक्तव्याः। प्रथमहानिर्गणापदेशेभ्यो द्वितीयहानिर्गणास्वनन्तभाग-
मात्राः प्रदेशाः एवं द्वित्रिचत पञ्चमहानिष्वपि ययोचरमनन्तभागमात्रा भवन्ति । अनन्तगुणहानी स्तोकानि द्रव्याणि वक्तव्या-
नीति गावार्थः ॥ २४॥

·पन्धन करणम् । उनं स्नोइस्पर्द, नामसदकमाह- पंचह सरीराणं, परमाणं मतोए अविभागो। फप्पिययाणेगसो गुणाणु भावाणु वा होति ॥ २५ ॥ गहरे माख्या-पानामौदारिश्चयानो पष्ठीनिर्देशाधानि बन्धनानि वयोग्यपरमाणनां 'फप्पियपाणवि मत्या सण्डितानां 1११७ गमवानां योऽविभागः, एकोशः स गुपाणुः भाषाशु भवतीति गाथार्थः ॥ २५ ॥ उकाविभागमरूपणा- जे सपजहनगुणा जोगा तणुपन्धणस परमाणू । ते चि उ संखासंखा गुणपलिभागा अइगता ॥ २६ ॥ ज्याम्पा-पे सजियन्यगुणाः सस्तिोकस्नेहाः योग्या-अनुरूपास्तनुबन्धनस्य जात्याख्यायामेकवचनं परमाणयः, तेऽपि सट्पपेयाराड्सपेयान् गुणनिभागान् तुशब्दादनन्तानपि अतिक्रान्ताः-उल्लङ्घय परतो गताः बहुतरस्नेहाइनि गाथार्थ।।२६॥ साजियाणंतगुणेण जे उ नेहेण पोग्गला जुत्ता । सा वग्गणा उ पढमा पंधणनामस्स जोग्गाओ ॥ २७ ।। न्याल्पा-जीवेभ्योऽनन्तागुणेन स्नेहेन पुद्गला ये पुक्ताः, ते तुशब्दात् स्पशरीरवर्गणाभ्यः उद्धृत्य मथमवर्गणा नीरस्य पन्धननाप्नो योग्या भान्तीति गायार्थः ॥ २७॥ अविभागुत्तरियाभो सिद्धाण अर्णतभागतुलाओ। तामओ फगमेगं अणंतविवराइ इय भूप ॥२८॥ न्यारण्या-ततः मथमवर्गणायाः ‘अविभागोचरा' भावागराः सिद्धानामनन्तभागतुल्या निरन्तरा वर्गणा गच्छन्ति । उक्का गंगा पम्पणा । ततो रूपोगरा नर्गणा नास्ति, पा निरन्तरास्ताः सो अपि वर्गणाः समुदिताः सर्दफमुन्यो सरपाः सर्दकानपार्गगापा पोचरा वर्गगा नास्ति, नदि पोगरा पारसीनोगानन्तगुणस्पोतरा नास्ति, त्यसो भानान्उ- -- ११७ ·लाप द्वितीयपदकस्यापवर्गगा भवति । किषन्तस्तस्यां भावाणवः ? प्रथमस्प दकप्रथमवंगणाया द्विगुणी, उता भारतमा तस्याः रूपोचरा निरन्तरा अनन्ता वर्गणा भवन्ति, ताः सर्वा अपि समुदिता द्वितीर्थ स्पर्बकम् । भूयोऽप्यन्तरं पाग्वद्वक्तव्यम्, एव- मनन्तशून्यवर्गणात्मकानि अनन्ववर्गणाव्यवहितानि भूयः-पुनः पुनः पदकानि भवन्तीति गाधार्थः ॥२८॥ जइमं इच्छसि पहुं तत्तिय संखाए वागणा पढमा । गुणिया तस्साइला रूवुत्तरियाओ अण्णाओ ॥ २९ ॥ व्याख्या-प्रथमसदकायतिम सईकमीहसे, तत्स्पद सङ्ख्या प्रथमवगेगा मुणिता सवी तस्यैवेष्टरपर्द्ध कस्यायवर्ग- णायाः भावाणको भवन्ति । ततस्तया वांगाया रूपानराः परतावागा मानि, किमुक्तं भवति ? सपा सदकानां तुल्यान्यन्त- रागि सीजोवानन्तगुगानि, प्रदेशानामस्पताल, भावाणूनो प्रभुतत्वात, शरीरसदकसमशेति गाथार्थः ॥ २९ ॥ उक्ता पदकमरूपगा, पढ़कानां सपानमाह- अभवाणंतगुणाई, फडाई अंतरा उ स्वूणा । दोणंतरवुट्टीभो परंपरा होति सवाओ ॥ ३० ॥ व्याख्या-अमन्यजीवानामनन्तगुगानि पदकानि भवन्ति, तुराब्दासिद्धानामनन्तभागनुस्यानि वा पदकानि अ- न्तराणि रूपोनस कसया तुल्यानि वर्गमाखनन्तरष्टदो वे भवन , रूपदिनन्तरूपदिर्वा । परम्परातः पुनः सर्वां अपि वृद्धयो भवन्ति, अनन्तभागटदिरसङ्ख्येयभागढदिः सकल यमागटदिः, सङ्ख्पे पाणुगठद्धिरस पेयगुगढद्धिानन्ता- पाढद्धिरिति । तुशब्दस्यानेकार्थलात् प्रथमशरीरस्थानत्य मयमवर्गगायां निचिताः प्रदेशगुगा भावागवः स्तोकाः, द्वितीयस्थानस्य प्रथमवर्गणायामनन्तशुणाः, एवमनन्ताणया श्रेया स्थानानि नेतव्यानि औदारिफबन्धनयोग्याः पुद्गलाः स्तोकाः, औदारिक ·बन्धन ११७ करणम् । उकं स्नेहसदके, नामसईकमाह- पंचण्ड सरीराणं, परमाणं मतीए अविभागो | कप्पिययाणेगंसा गुणाणु भावाणु या होति ॥ २५ ॥ व्याख्या-पञ्चानामौदारिकायानां पष्ठीनिर्देशाधानि बन्धनानि वयोग्यपरमाणूनां 'कप्पिययाणति मत्या खन्डितानां पीनानां योऽविभाग', एकोशः स गुणाणुः भावाणुर्वा भवतीति गाथार्थः ॥ २५ ॥ उक्ताविभागमरूपणा- जे सबजहन्नगुणा जोगा तणुपन्धणस्स परमाण । ते वि उ संखासखा गुणपलिभागा अइकता ॥ २६ ॥ व्याख्या-ये सर्वजघन्यगुणाः सर्वस्तोकस्नेहाः योग्या-अनुरूपास्तनुवन्धनस्य जात्याख्यायामेकवचनं परमाणवः, तेऽपि सङ्ख्येयासड्ड्येयान् गुणविभागान् तुशब्दादनन्तानपि अतिक्रान्ताः-उलय परतो गताः वहुतरस्नेहा इति गाथार्थः।।२६॥ सवजियाणंतगुणेण जे उ नेहेण पोग्गला जुत्ता । सा वागणा उ पदमा बंधणनामस्स जोग्गाओ ॥ २७ ॥ न्यारल्या-सौजीवेभ्योऽनन्तगुणेन स्नेहेन पुद्गला ये युक्ताः, ते तुशब्दात् स्वशरीवर्गणाभ्यः उद्धृत्य मथमवर्गणा 'नीवस्य बन्धननानो योग्या भवन्तीति गाथार्थः ।। २७ ।। अविमायुत्तरियाभो सिद्धाण अणंतभागतुल्लाओ। ताओ फड़ममेगं अणतविवराइ इय भूप ॥२८॥ व्यापा-ततः अपमवर्गगापाः अविभागोचरा' भावाश्चराः सिद्धानामनन्तभागनुल्या निरन्तरा वर्गणा गच्छन्ति । उक्का वर्गणा प्ररूपणा । ततो रूपोतरा वर्गणा नास्ति, या निरन्तरास्ताः सर्वा अपि वर्गणाः समुदिताः सर्टकमुच्यते तस्याः सर्दकान्पर्मगाया रूपोचरा वर्गागा नास्ति, तदि रूपोतरा यावत्सर्वनीवानन्तगुणरूपोत्तरा नास्ति, इयतो भावानूज- १११७) ·He- लाप द्वितीय पदकस्यापवर्गणा भवति । कियन्तस्तस्यां भावाणवः ? प्रयमसद्धकमयमवगणोपा गुणा, stilite तस्याः रूपोत्तरा निरन्तरा अनन्ता वर्मणा भवन्ति, ताः सर्वा अपि समुदिता द्वितीय सर्दकम् । भूयोऽप्यन्तरं प्राग्वद्वक्तन्यम्, एव- मनन्तशून्यवर्गणात्मकानि अनन्तवर्गणाग्यवहितानि भूयः-पुनः पुनः पदकानि भवन्तीति गाथार्थः ॥२८॥ जइम इच्छसि फइंतत्तिय संखाए वग्गणा पढमा । गुणिया तस्साइला स्युत्तरियाओ अण्णाओ ॥ २९ ॥ व्याख्या-प्रथमसकायति सदकमोहसे, तत्सदकसङ्ख्या प्रथमवर्गणा गुणिता सती तस्यैवेटरपर्वकस्थायवर्ग- णायाः भावाणवो भवन्ति । तात या वागावा मानसः परतावागा भागि किमुक्तं भवति ? सर्वपां सर्द्धकानां तुल्यान्यन्त- रागि सोजोवानन्तगुगानि, प्रदेशानामरूपत्वात्, भावानां प्रभृतत्वात्, शरीरस्पदै कसनेति गाथार्थः ॥ २९ ॥ उक्ता पदकमरूपगा, सर्दकानां सङ्ख्यानमाह- अनवाणतगुणाई, फड़ाई अंतरा उ स्वूणा । दोणतरखुट्टीओ परंपरा होति सवाओ ॥ ३० ॥ व्याख्या--अभब्यजीवानामनन्तगुणानि सदैकानि भवन्ति, तुशब्दात्सिद्धानामनन्तभागस्यानि वा सदकानि अ- न्तराणि रूपोनस्पर्द्धकसयपा तुल्यानि वर्गगावनन्तरदो द्वे भवता, रूपरदिनन्तरूपनिर्वा । परम्परातः पुनः सर्वा अपि वृद्धयो भवन्ति, अनन्तभागढदिरसङ्ख्ययभागवृद्धिः सङ्ख्यभागटदि, सङ्ख्पेयगुगटदिरसपेपगुगढदिरनन्तगु- गद्धिरिति । तुशब्दस्यानेकार्थत्वात् प्रथमशरीरस्थानत्य प्रथमवागापां निचिता प्रदेशगुगा भावागवः स्तोका, द्वितीयस्थानस्य प्रथमवर्गगापामनन्तगुणाः, एवमनन्तागपा श्रेया स्थानानि नेतव्यानि औदारिकवन्धनयोग्याः पुद्गलाः स्तोकाः, औदारिक ·सारे कम.) वन्धन करणम् सनसन्धिनयोग्या अनन्तगुणा,औदारिककार्मणयन्धनयोग्या अनन्तगुणा, औदारिकतैजसकार्मणवन्धनयोग्याः पुद्गला अनन्तगुणाः। एवं वैशिपाहारकपोरपि चलारो भट्दा वक्तव्याः । तैजसतैजसवन्धनयोग्याः पुद्गलाः अनन्तगुणाः, तैजसकार्मणबन्धनयोग्याः पुद्गला अनन्तगुणाः, कार्मणकामगबन्धनयोग्याः पुद्गलाः अनन्तगुणा भवन्तीति गाथार्थः ॥ ३० ॥ साम्मतं स्थानमरूपणा क्रियते-- पदमाउ अणतेहि, मरीरठाणं तु होइ फडेहिं । तयणंतभागबुड़ी कंडगमित्ता भवे ठाणा ॥ ३१॥ पारुपा-मपमस्पर्दामादौ कृत्वाऽनन्तस्पर्ट करेकं प्रथमभरीरमायोग्यं स्थानं भवति, तस्यैव स्थानस्यानन्तभागद्वानि तदन- नपागदानि-तदनन्तभागोचराणि कण्डफम्मात्राणि स्थानानि भवन्ति, कण्डकपालासङ्ख्येयभागस्याभिधानमोतिगाथार्थः॥३१॥ एकं असंखभागुत्तरेण पुण ांतभागबुढीण । कंडगमेत्ता ठाणा असंखभागुत्तरं भूया ॥ ३२ ॥ व्याख्या--तस्मारकण्डकादुपरि यस्यानं तदेकमसपयेषभागोत्तरं भवति, शेषाणि अनन्तभागोचराणि, काण्डकमात्राणि भूयः स्थानानि भवन्ति, वता-सपेयभागटदद्वितीयस्थानं भवति, भूयोऽनन्तभागोचर कार्ड, तवस्तृतीयमसङ्ख्येयभागोचर स्थानं भूगोऽनन्तभागोत्तरं कण्डं, एवमसङ्ख्येयभागान्तरितान्यनन्तभागौनराणि काडानि नेतन्यानि, यावदसानन्येयभागोत्त- राणामपि स्थानानां कण्ठं नातमिति गाथार्थः ॥ ३२ ॥ एवं असंखभागुत्तराणि ठाणाणि कढमेत्ताणि । संखेज्जभागयुदं पुण अण्णं उठग द्वाणं ॥ ३३ ॥ प्पाग्या-एपमनेन विधिनानन्तभागोमरकण्टकल्यादिनान्यसरव्येयमागोतराणि स्थानानि फण्फमाप्राणि गन्ति, ।११८ ·। ततः सपेयभागोत्तरं पुनरन्पदुद्भवति स्थानमिति । किमुक्तं भवति,-एक सख्येयभागोचरं स्थानं, पुनरनन्तभागोनराणि कण्डफमात्राणि, एवं भूयो भूयस्तावनेतव्यानि, यावदसङ्ग्येयभागोचराणामपि कण्डकं पूर्ण ततः सड्येषभागटद्धं स्थानमन्य- दुद्भवतीति गाथार्थः ॥ ३३ ॥ अमुयंतो तह पुव्युत्तराई एयंपि णेसु जा कंडं । इय एप विहाणेणं छविहवुट्टी उ ठाणेसु ॥ ३४ ॥ व्याख्या-अमुञ्चन् पूर्वाण्यनन्तभागोत्तरकण्डकानि उत्तराण्यसझपेयभागोत्तरकण्डकानि, एतदपि. सङ्ख्येयभागोचरं स्थानं नेथे, यावत्कण्डमिति । इत्यनेन विधानेन पइविधा वृद्धिः स्थानेषु भवति तथापि प्रस्तारमुचायते, सङ्ख्येयभागोत्तरमेकं स्थानं कृत्वा, ततोऽनन्तभागोत्तरकण्डकव्यवहितानामसख्येयभागोचरस्थानानां कण्डकं नेतव्यम्, पुनः सङ्ख्येयभागोत्तरं स्थानं, एवं भूयो भूयो यावत्सङ्ख्येयभागोत्तराणामपि कण्डकं पूर्णम्, ततः सख्येयगुणमन्यत् स्थानमुद्भवति, पुनरनन्तभागदं फण्डकं तदन्तरितमसङ्ख्येयभागोत्तरं कण्डकं, द्वाभ्यामपि व्यवहितं सहयेयभागोचरं कण्ड कं, ततः सङ्ख्येयगुणस्थानमिति, अनेन विधिना सङ्ख्येयगुणानामपि कण्डकं नेतन्यम्, पुनरन्पदसड्पेयगुणस्थानं भवति, पुनरनन्तभागोत्तरकण्डकान्तरितान्य- सख्येयभागोचराणि, उभाभ्यायन्तरितानि सङ्ख्येयभागष्टदस्थानानि, त्रिभिरप्यन्तरितानि सङ्ख्येयगुणस्थानानि चतुष्पकार- कण्डकान्तरितानि असङ्ख्येयगुणस्थानानि नेवव्यानि, यावत्तेपामपि कण्डं पूर्णम्- पुनरनन्तगुणस्थानं मादुर्भवति पुनरनन्तभा- गोचरकण्डकान्तरितान्यसपेयपागोत्तरस्थानानि,अनन्तासरू पेयभागोचरकण्डकाभ्यामन्तरिवानि, सधेयभागोचरस्थानानि, अनन्तासङ्ख्येयमङ्ख्येषभागोचरैः कण्डकैरन्तरिवानि सङ्ख्येयगुणस्थानानि भवन्ति, अनन्तासङ्ख्ययसंख्येयभागोत्तरसङ्ग-

·फ.भ.
वन्धन
करणम् ।
११९/
७
स्येयगुणाण्डकैरनन्तरितान्पसङ्ख्येयगुणस्थानानि भवन्ति, अनन्तासङ्ख्येयसङ्ख्येयभागटद्धकण्डकसङ्ख्येपासख्येयगुणकण्ड-
फान्तरितानि अनन्तगुणस्थानानि भवन्ति यावत्तेपामपि कण्डक पूर्णमिति गाथार्थः ॥ ३४ ॥
अस्संखलोगतुल्ला, अणंतगुणरसजया य इयगणा । कईति एत्थ भणति, अंगुलभामो असंखेज्जो । ३५ |
व्याख्या-असयेयलोकाकाशमदेशतुल्यानि अनन्तगुणरसटदया यानि शरीरस्थानानि इति, एवं शेपटद्धिष्वपि भवन्ति ।
फन्ड कमाङ्गलासययभागो भण्यते । इतिः समाप्ताविति गाधार्थः ॥ ३५ ॥
उक्तं नामसर्द्धक, प्रयोगसईफमाह-
होति पोगो जोगो ! तठाणविवदृणाएँ जो उ रसो । परिवढेई जीवो पओगफडं तयं चेति ॥ ३६ ॥
व्याख्या-भवति-उत्पयते प्रयोगो व्यापारः तस्य योगस्य स्थानादया चोरसोऽनुभागस्तं परिषद्धयति जीवः, सोऽनुभागो
विभज्यमानो योगाव सर्दकं प्रयोगपर्वकमुषते । इति गाथार्थः ॥ ३६ ।।
अविभागवग्गफगर्भतरठाणाइ एत्य जह पुब्बिं । ठाणाइवग्गणाओ अशंतगुणणाएँ गच्छति ॥ ३७ ॥
व्याख्या-अप्राविभागमरूपणा, वर्गणामरूपणा, स्पर्धकमरूपणा, अन्तरमरूपणा, निचितपदेशगुणस्थानमरूपणा, यथा
नामपदके तथा कार्या, किन्त्र स्थानानां या आया वर्गणा साऽनन्तगुणवृद्धा गच्छति, एतदेव दर्शयति-प्रथमस्थाने प्रथमवर्ग
णायां स्तोकाः स्नेहाविभागाः द्वितीयस्थानायवर्गणायामनन्तगुणाः तस्मातृतीयस्थानायवर्गणायामनन्तगुणा, एवं यावदन्तिम
स्थानमिति गापार्यः ॥ ३७॥

·अल्पबहुतमाह- तिण्हंपि फडगाणं जहण्णउकोसगा कमा ठपिं । नेयाणंतगुणाओ, वग्गणा पोहफडाओ ॥ ३८ ॥ व्याख्या-त्रयाणामपि स्पकानां स्नेहनामयोगाख्यानां जघन्योत्कृष्टावर्गणा व्यवस्थाप्य ययोत्तरमनन्तगुणा नेया- नेतन्या, श्रेया मन्तव्या वा। किमुक्तंभवति स्नेहसी कनयन्यवर्गगा सोकानुभावा, तस्व स्नेहसद कस्योत्कृष्टवर्गणाऽनन्तगुणा, तस्याः नामस्पर्द्धकजयन्यवर्गणा अनन्तगुगानुमाना, नौवाकया अननगुणा, तह प्रयोगसदकवर्गणा जघन्या अनन्तगुणा, तस्याः प्रयोगसदकोत्कृष्टा वर्गणा अनन्तशुणरसेति गाथार्थः ॥ ३८ ॥ उक्ता पर्दकत्रिकस्यापि प्ररूपणा, उक्ता बन्धनरसमरूपणा । साम्प्रतं मूलोत्तरप्रकृतिविभागार्थमाह- अणुभागविसेसाओ, मूलत्तरपगइभेषकरणे तु । तुलसावि दलस्सा पईओ गोपणनामाओ ॥ ३९ ॥ न्यारूपा-अनुभागो-रसस्तद्विशेषात्-अल्पबहुलात् शुभाशुभत्याद्वा तुल्ये ऽपि कर्मदले मूलपातीनामुत्तरप्रकृतीनां च पृथग्भावो विशिष्टवीर्थता, यथैकजीवोद्भवानामपि दुग्धदधिकृतमस्तुतक्राणां पृथरु पृथक् नामवर्णास्वादयोथता, एवं कर्मदलस्प-मूलमकृति- विभागस्वस्याप्युचरमकृनिविभागोऽनुभागभेदादवसेयः । वाश्च मकृतो गोगनामानः, ज्ञानमारगोतीवि ज्ञानावरगं, एवमुत्तरमकृति- वपि मतिज्ञानमारगोतीति मतिज्ञानावरणमिति गायार्थः ॥ ३९ ॥ प्रतिस्थित्यादिवन्धानां विभागार्थमाह- ठितिबन्धो दलरस ठिई पएसबंधो पएसगहणं में। ताण रसो अगुभागो तस्समुदाओ पगतिबंधों ॥ ४० ॥ व्याख्या-अध्यवसापविशेषगृहीवस्य कर्मदलस्य यत् स्थिविकालनियमनं स स्थितिबन्धोऽभिधीयते प्रदेशबन्धमदेशानां ·बन्धन करणम्। ।१२० कर्मापुद्गलानां यद् ग्रहणं स्थितिरसनिरपेक्ष तत्सङ्ख्यामाधान्पेनैव करोति। तेषां कर्मपुद्गलानां शुभो शुभो वा घातिरघानिर्वा यो रसः सोऽनुभाग इति । तेषां त्रयाणामपि स्थित्यनुभागमदेशबन्धानां यः समुदायः स मकृतिवन्ध इति गाथार्थः ॥१०॥ दलविभागातिदेशार्थमाह- मूलत्तरपगईणं पुन्यं दलभागसंभवो वुत्तो । रसभेएणं इत्तो, मोहावरणाण निसुणेह ॥ ४ ॥ व्याख्या--मूलभकृतीनामुत्तरप्रकृतीनां च पूर्वमादौ प्रदेशवन्धे कर्मदलस्पैकरूपस्य गृहीतस्य विभागसम्भवो भाग- प्रमाणमुक्तं, रसभेदतोत्र । मोहनीयावरणानां घानिकर्मणां पक्ष्षे इमिति (तं च वक्ष्यमार्ग शृणुत तत्र यद्यपि मूलोचर- प्रकृतीनां दलभागममाणमुक्तम् । ) तथापि स्थानाशून्यार्थमुच्यते-आयुपः सर्वस्तोकः कर्मदलविभागो, नामगोत्रयोविंशे- पाधिकः तुल्पा, ज्ञानदर्शनावरणान्वरायाणां विशेषाधिकस्तुल्पा, मोहनीयस्य विशेषाधिकः, वेदनीयस्य विशेषाधिकः । ज्ञानान्तराययोः मूलाविभागः पञ्चविभागीक्रियते, वेदनीयायु!त्राणां मूलविभागो वध्यमानप्रकृतेरेकस्या एव भवति, दर्शनावरणमूलविभागस्तत्कालयध्यमानप्रकृतिप्रमाणैनभिः पड्भिवा चतुभिर्वा विभागः क्रियते, मोहनीयविभागो द्विधा क्रियते, अर्द्ध दर्शनमोहनीये, अर्द्ध चारित्रमोहनीये, नामविभागोऽपि तत्कालवध्यमानप्रकृतिप्रमागविभागैः क्रियते इति । उत्तर- मकृतीनामुत्कृष्टजघन्यदलविभागविशेष उच्यते-उत्कृष्टविभागे केवलज्ञानावरणे सर्वस्तोको भागो, मनोज्ञानावरणे नन्तगुणः, अ- वधिश्रुतमत्यावरणेषु यथोत्तरं विशेषाधिका प्रदेशार्थतया, एवं जघन्यविभागेऽपि । उत्कृष्टविभागे सर्वस्वोको विभाग निद्रापाः, नस्लामचला-मचलामचला-निद्रानिद्रा-स्त्यानदि-केवलदर्शनावरणानां यथोत्तरं विशेषाधिको भागः, अवधिदर्शनावरणस्यान- ||१२० LE ·न्तगुणः, अवक्षुषक्षुषोविशेषाधिको, जयन्येऽप्येवमेव । उत्कृष्टपदे सबस्तोफः अमत्यारन्यानमानस्य, तस्मात् क्रोधमायालोमानां, प्रत्याख्यानापरणमानक्रोधमायालोभानामनन्तानुवन्धिमानक्रोधमायालोभमिथ्यालानां यथोत्तरं विशेषाधिको भागः, तस्माजुगु- पसावां अनन्तगुणः, भयस्य विशेषाधिकः, हास्यशोकयोस्तुल्पो विशेषाधिकथा, रत्यरत्योः एवमेव, खीनपुंसकपोरेवमेव, सध्य- सनक्रोधमानपुरुषवेदमायानां क्रमाद्रिोपाधिकः, लोभस्यासययगणो, जयन्पपदे विभागप्रदेशा एपमेय, किन्त्वन्पतरवेदस्य विशेषाधिकः, तस्मात् सञ्चलनमानक्रोधमायालोभानां यथोचरं विशेषाधिका भागा,अपं विशेष इति । उत्कृष्टपदे भागमदेशानं आयुपा तुलय, जयन्यपदे तिर्थम्मनुष्ययोस्तुल्यं, स्तोकं च, देवनारकायुपोरसङ्ख्येयगुणं तुल्प च दानलाभभोगापभोगवीर्यान्तरा- याणामुभयत्र कर्गदलं यथोत्तरं विशेषाधिकम् । असातस्य स्तोको भागः, सातस्य विशेषाधिक उत्कृष्टपदे, जघन्पेतुल्यः। नीचोचगा- त्रयोरपि एवमेव । उत्कृष्टपदेचती नातीनां प्रदेशाग्रं स्तोकं तुल्यं च, एकेन्द्रियजातौ विशेषाधिकम् , देवनारकमनुष्यतिर्यगानुपूर्वीणां यथोचरं विशेषाधिकम् । चतुणी संस्थानानां स्तोकं तुल्प च, समचतुरसगुण्डयोः क्रमाद्विशेषाधिकम् । संहननपश्चकस्य तुल्य स्तोकं च प्रदेशाग्रं, प्रथमसंहननस्य विशेषाधिकम् । कृष्णनीलरक्तदारिद्रयानां, कवितापायाम्लमधुराणां, दुरभिमुरभिगन्धयोः, स्वस्थाने ययोत्तरं यथाशुभं विशेषाधिको भागः, कर्कगगर्वोः स्तोकः तुल्यथ, मृदुलघ्योः शीवरुक्षयोः स्निग्धोष्णयोः, यथोचरं तुल्यो विशेषाधिकय दलविभागः प्रसादिप सुभगादेयानां स्तोको भागः, तद्विपक्षाणां खाकृतविशेषाधिका, आतपोयोतयोः, मुखरदुःखरयो', विहायोगत्योस्तुल्यो भागः, निर्माणोच्दासोपघातपराधातागुरुलघुतीर्थङ्कराणां नास्ति विशेषो, विपक्षाभावादु- स्कृष्टजघन्यपदयोरिति । उत्कृष्टपदे शरीरपिण्डमकृतौ स्तोकं प्रदेशाप्रमाहारकस्य चैक्रियौदारिकतैजसकार्मणानां यथोत्तरं विशेषा- ·पञ्च फ.म. बन्धन करणम्। ११२१॥ धिकम्, एवं सनातागोपाहानामपि बन्धनकोण, बन्धनानामपि जघन्यपदे प्रदेशाग्रबौदारिकासोक, तैनता विशेगापिक, का. मणस्य विशेषाधिकम् , बैंक्रियस्य असङ्ख्येशगुण, आहारकस्यासङ्ख्येयगण शरीरवदड्रोपावससातबन्धनानां, तिग्गतौ नपन्य प्रदेशाप्पै स्तोक, मनुजगतौ विशेषाधिक, देवगवायसङ्ख्पेयगुग, नरकगतावसङ्ख्येयगुण देवगतिनरकगत्योत्कृष्ट मदेशानं स्वोर्क तुल्यं च, मनुजगतौ विशेषाधिकं, विर्यपगती विशेषाधिक, अपशकीमुस्कटं प्रदेशाधं स्तोके, यश कीची सोयगुण, सामबन्धके अयश-कीर्तेः नाम्नः त्रयोविंशतिबन्धस्य बृहद्भागाद उत्कृष्टः प्रदेशबन्धः, पड्वन्धको यदा यश एव वधाति, तदा तस्या उत्कृष्टपदेशबन्धः, अतः सरूपेयगुगः, अवन्ध को यदा नान्न, त्रिशद्वन्धको भवति, तदातयोर्जघन्यः प्रदेशबन्धः, स च तुल्यः अनया दिशा भावना कार्या सायानादिमरूपणा स्वामित्वं च प्रदेशबन्धेऽधोऽभिहितं इति गवार्थः ॥४१॥ रसविशेषतो भागविशेषार्थमाह- सब्युकोसरसो जो मूल विभागस्सऽणंतिमो भागो । सघाइण दिजइ सो इयरो देसघाईणं ॥ ४२ ॥ व्याख्या-तत्कालबध्यमानमूलप्रकृतीनां मूलविभागस्य योऽनन्तभागः उत्कृष्टानुभावः स सर्वघातिनीनां दीयते, इतरः-न- दन्यः देशघातिप्रकृतीनामिति गाथार्थः ॥ ४२ ॥ उक्कोसरसस्सद्ध मिच्छे अदं तु इयरवाईग । संजलणनोकसाया सेसे अद्धद्धयं लेति ॥ ४३ ॥ व्याख्या-तस्वोत्कृष्टसवातिरसत्य मोइनोयमागानन्तमायसम्भवस्थाई मिथ्यात्वे भवति, अद्ध द्वादशानां सर्वघातिक- पाषाणां माग्वद् द्वादशभागोकवं भवति, शेषस्था सञ्चलनाचतुभांगीकृतं गृह्णन्ति, अदै नोकपायाः पञ्चभागीकृतं गृहन्ति ।१२१॥

·यतो वेदान्पतरस्य बन्ध इति, युग्मान्पतरस्प च वन्ध इति । तुशब्दाद् ज्ञानावरणमूलविमास्थ सोकटरसः केरलमानावरणस्य शेष मविज्ञानावरणादिषु चतुर्विभागीक्रियते । दर्शनावरणभागस्पानन्तभाग उत्कृष्टरसः पहभागीक्रियते, यतः पइ सघा- विभकृतयः, शेपं त्रिभागीक्रियते । अन्तरायभागः पश्चभागीक्रियते । नाम्नः पिण्डमकृतीनां यो भागः स वध्यमानाया भवति, । वर्णादीनां तु पञ्चद्विपञ्चायभागीक्रियते, ससातशरीरपिण्डमकृतिविभागसिधा चतुर्दा वा भवति । औदारिकतजसकार्मण- बन्धे प्रयो भागा, वैक्रियेण वा तृतीयेन, वैक्रि गहारकतैजसकामणवन्धे चत्वारो भागाः, त्रिशरीरयन्ये सप्तवन्धमागाः, चतुःशरीर- बन्चे एकादश वन्धनभागाः। शरीखदहोपाहानीति गाथार्थः ॥ १३ ॥ साम्पतमस्यैवानुभागस्य स्थानमरूपणायाह-- जीवस्सज्झवसोया सुभासुभासखलोगपरिमाणा । सम्वजिवाणतगुगा एकेके होति भावाणू ॥ ४४ ॥ व्याख्या-तस्यानुभागस्य कारणं निमित्तमध्यवसायाः कपायोदपविशेषा भवन्ति, ते च द्विया, शुभा अशुभा वा, शुभा क्षीर- खग्डोपभ कर्मपुद्गलानामनुभूयमानानामाहादजननमनुभागं करोति, व्यस्त(विपरीत)मयभः । कियन्तस्ते शुभा ? असङ्ख्येय- लोकाकाशमदेशतुल्या अध्यवसायाः, अशुमा अपि तायन्त एव । कृता अध्यवसायमरूपणा, एकैकेनाध्यवसायेन गृहीतकर्मपुद्गलानां कियन्तो भावाणको भवन्ति ? सजीवानामनन्तगुणा रसाविभागा, एकाध्यवसायगृहीवकर्मपुद्गलानी शुभा अशुभा वा प्रत्येक भवन्तीति गाथार्थः ॥ ४४ ॥ उक्ताऽविभागमरूपणा, वर्गणा परूपणोच्यते- ·पथ- राहे बन्धन करणम् । عده ११२२|| एशमयसायमजियस दलियरस कि रसो तुल्लो । न हु होतिऽणंतभेया साहिझते निसामेह ॥ ४६॥ व्यापा-एकाध्यवसायेन गृहीतस्य दलिकस्य कर्मपुद्गलानां तेषां किमनुभावस्तुल्यो न था ? इति न हु-नैव, भव- न्यनन्ता भेदाः-अनन्ता विकल्पाः तांच साध्यमानानिशामयत यूपमिति गाथार्थः ॥ ४५ ॥ सवप्परसे गेण्हइ जे यहये तेहि वग्गणा पढमा । अविभागुत्तरिएहि अण्णाउ विसेसहीणेहि ॥ ४६ ॥ व्याख्या-साल्परसान् यान् फर्मपुद्गलान् बहून् गृह्णाति तेवगणा प्रथमा भवति, रसाविभागोनरन्यः कर्मपुद्गल- द्रव्पैविशेषहीनैरन्या वर्गणा, एवं भूयो भूयो भवन्तीति गाथार्थः ॥४६॥ उक्ता वर्गणा प्ररूपणा । दब्वेहि वग्गणाओ सिद्धाणमणतभागतुल्लाओ । एय पढमै फड्डं अओ पर नत्यि रूवहिया ॥४॥ युग्मम्॥ व्याख्या-प्रथमपादः प्राक्तनगाथायां व्याख्यातः, सिद्धानामनन्तभागतुल्यास्ता वर्गणाः समुदिताः प्रथममनुभागसड़क भवति, तस्मात्परतो नास्ति रूपाधिकवर्गणा, अनुभागाविभागोत्तरा इति गाथार्थः ।। ४७ ॥ उक्ता सर्द्धकमरूपणा, सव्यजिपातगुणा पलिभागा घिउं पुणो अण्णा । एवं भवंति फड्डा सिहाणमणंतभागसमा ॥४८॥ व्याण्या-सर्वनीपानन्तगुणान् रसाविभागान् उसद्ध्य प्रथमसद्धकान्त्यवगणायास्ततो भूयोऽपि वर्गणा भवन्ति, एव: मनेन विधिना सिद्धानामनन्त्रभागतुल्यान्यनुभागसर्टकानि भवन्तीति गाघार्थः ॥ ४८ ॥ ॥ उक्ता अन्तरप्ररूपणा।। एवं गर्ग ठाणं एवमसरोजलोगट्ठाणाणं । समवग्गणाणि फटाणि तेसि तुलाणि विवराणि ॥ ४९॥ व्याल्पा-इयभिः सिद्धानन्तभागतुल्यैरैकमनुभागवन्धाध्यवसापस्थानं भवति, एवमनन्तरोक्तविधिनाऽसङ्ख्येयलोफां: ॥१२२ ·अनुभागबन्धाध्यवसायस्थानानां भवन्ति, अनुभागवन्धविपपेऽध्यवसायैः स्थानानीति समासः। अनुभागवन्धस्याध्यवसायानां स्था- नानीति वा समासः । अनुभागबन्धस्याध्यवसायानां स्थानानीति कारणं कार्यत्वेन गृहीता समासः क्रियते । सर्वाण्यपि स्पर्ड कानि तुल्यवर्गणानि, तेषामन्तराण्यपि सर्वाणि तुल्पानीति गाथार्थः ।। ४९ ॥ उक्तानुभागवन्धाध्यवसायस्थानमरूपणा- ठोणाणं परितुदी छहाणकमेण तं गयं पुधि । भागो गुणो य कीरति जहुत्तरं एत्य ठाणाणं ॥ ५० ॥ व्यापा-अनुभागबन्धाध्यवसायस्थानानां परिवद्धिः यथोचरस्थितानां भवति, सा च पदस्थानक्रमेण, तच मागेव नामस्पर्लफाधिकारे परस्पानममिहिन नानाभिवोपते, पदस्थानमपरगा काडकमपरूगा च तदनुसारतो वक्तव्या, तथापि लेशतः किश्चिदुच्यते-त्रीणि भागोचराणि स्थानानि, नयथा-अनन्तभागोचरमसङख्येपभागोचरं, सरूपेयभागोत्तरं च, त्रीणि गुणोत्तराणि तयथा-सोयगुणमसङस्येयगुणमनन्तगुणम् । एवमत्रापि यथोत्तरमनुभागवन्धाध्यवसायस्थानविधौ तदवस्थमेव वक्तव्यमिति गाथार्थः ॥५०॥ छठाणगअवसाणे, अण्णं छठाणयं पुणो अण्णं । एवमसंखा लोगा छहाणाणं मुणेपन्या ॥११॥ व्याख्या-अस्य पदस्थानकस्यावसाने समाप्तावन्यत् पदस्थानकमारभ्यते, तस्याप्पन्यत् , एवं पदस्यानकानामसहरूये- या लोकाः प्रिपाटणा यथोत्तरेणाप विशेषो मन्तव्य इति गायार्थः ।।५।। प्रस्तारविपिना स्थानान्पार्थ पदस्थानकं लिख्यते- ०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १००००.१०००० १०००० २०००० १०००० ·क.म. वन्धन- प्रकरणम् ।१२३॥ १०.०० १००००१०००० १००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० ११०१० १०००० १००११ १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २००००१०००० १००००१०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १२००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ४०००० १००००१०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १००००१०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १००००. १०००० ।१२३॥

·२०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १००००१०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ४००००१०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०.०० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १००००१०००० १०००० १०००० २०१००१०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० १०००० १०००० १००१०१००० १०००० २०.०० १०००० १०००० ·साहे बन्धन प्रकरणम् १२४॥ १०००० १०००० ३१००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ४०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०.०० १०००० १२००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २००००१०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००१ ३०००० १०००० १०००० १०००० १०२०० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ४०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १२४॥

·१०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०.०० १०००० १०००० १०००० २००२० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १००:० १०००० १०००० १०००० ५०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० ·कम. बन्धन- प्रकरणम् 1१२५] १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १००० १०००० १०००० २००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ३०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० २०००० १०००० १०००० १०००० १०००० ४०००० एवं चतुर्भिवतुष्फदितोषपञ्चकः पावनीयः, तवातृतीयः चतुर्थव पञ्चकः पातनीयः ततो मूलादारभ्य तावत्तदेव पात- नीयम् , यावत्पन्नकाथस्तनकण्डकमिति एवं चतुर्मिविन्दुभिः समुत्यितरेकैक उत्तिष्ठति, चतुर्भिरेकको समुच्छ्रिनैदिक उत्तिष्ठति, चतुर्भिदिकः समुत्यितैत्रिक उत्तिष्ठति चतुर्भिविकः समुत्थितैः चतुष्कः पुनरुत्तिष्ठति, चतुर्भिः चतुष्कैः समुत्यितः पञ्चक उतिष्ठति, एवं भूयो भूपयनुभिः पञ्चकैरुत्थितैः पदस्थानं समाप्तिमुपयाति । तस्मादन्तिपादनन्तगुणद्धिस्थानादन्यद्भयः तेनैव क्रमेण पदस्था- नमारभ्यते यावदसङ्ख्येया लोकाः पदस्थानानाम् । शून्यायकानां क्रमात् छद्धानामभिधानानि चरस्थानस्य कण्डकाभिधान- परिकल्पना एवं भाव्या ।। ५१॥ सवासि युट्टीणं, कंडगमेत्ता अणंतरा बुट्ठी । एगंतराउबुट्टी वग्गं कंउस्स कंडं च ॥ ५२ ॥ व्याख्या-सर्वासां पदस्थानकटद्धीनां कण्डकमात्रा अनन्तरा वृद्धिर्भवति । किमुक्तं भवति, पथमादसङ्ख्येपभागढद्धि- स्थानाधः कियन्त्यनन्तभागढद्धिस्थानानि ? कण्डकमात्राणि । प्रथमात् सङ्ख्पेयभागढद्धिस्थानादधः फियन्त्यसयेयभाग- ॥१२५/ ·वृद्धिस्थानानि ? कण्डकमात्राणि । प्रथमात् सपेयगुणस्थानादधः फियन्ति सद्व्येयभागटद्धिस्थानानि ? फण्डकमात्राणि । प्रथमादसद्येयगुगस्थानादधः फिपन्ति सद्पेयगुणस्थानानि ? फण्डकमात्राणि । प्रथमादनन्तगुणस्थानाधः फिपन्त्यस- येयगुणस्थानानि ? कण्ड कमावाणि । उक्तमनन्तरस्थानप्रमाणम् । एकान्तरा पुन:द्धिः कण्डकाधिकाण्डकार्गममाणा भाति । मथमाद सपेयभागटद्धिस्थानादधः क्रियन्त्यनन्तभागदानि ? कन्डकाधिकाण्डकार्गममाणानि मामात् सहयगुणस्था- नादधः पिन्त्यसपेयभागोचराणि ? कण्डकाधिकाण्डकवर्गमावाणि । प्रथमाइसपेपगुणस्थानादधः कियन्ति सहरूपैय- भागोतराणि? कण्डकाधिकाण्ड काममाणानि प्रथमादनन्तगुणस्थानादधः फियन्ति सद्येयगुणस्थानानि ? फण्डकाधिकाण्डक- वर्गप्रमाणानि । उक्तमेकान्तरस्थानममाणम् । सजीवानन्तकेन यद्भागलयं तदन्तभागोचरम्, स्वस्थानोपरितनस्थानस्थासङ्ख्येय- लोकाकायपदेशभागलधोतराणि (अ) सहपेयभागोचरस्थानानि साधास्थानात् । स्पोननयन्पासड्वेषभागलयोचराणि सस्पेयभागाधिकस्थानानि साधःस्थितस्थानात् । एवं गुणा अपि कतव्या इवि गाथार्थः ॥ ५२ ॥ कंड कंडस्स घणो वग्गो दुगुणो दुअंतराए उ । कंडस्स वग्गवग्गो घणवग्गातिगुणिया कंडं ॥५३॥ व्यापा-गन्तरटदौ स्थानानि काडापनसदरूपानि काण्डकार्गदिगुगसपानि कण्डकं च स्थानानां स्युः किमुक्तं भवति-प्रथमसपेयगुणदिस्थानाधः क्रियन्त्यनन्तभागरदिस्थानानि ? काडयनः कण्डमवर्गो द्विगुणः कण्डमात्राणि च भवन्ति । प्रथमासङ्ख्येयगुणस्थानाध, कियन्त्यसपेयभागदिस्यानानि? कण्डकपों द्विगुणः कण्डयनः कण्डकमानागिच भवन्ति मथमादनन्तगुणवृद्धिस्यानाधः क्रियन्ति सपेयभागद्धानि ? कण्डकपनः कण्डकपों द्विगुणः कण्डकमावाणि भवन्ति । गता ·पत्र महे क.म. वन्धन- प्रकरणम् ।१२६/ मन्तरा दिः, 'कण्डास वग्गवग्गो' ति, कण्डकस्य वर्गवर्गः कण्डकघनो वर्गच त्रिगुणः कण्डकं च स्थानानां व्यन्तरउद्धौ किमुक्तं भरति-मयमादसहयेषगुणस्थानादधः कियन्त्यनन्तभागटद्धिस्थानानि ? फण्डकस्य वर्गवर्गसद्यानि कण्डकघनवर्गी निगुणो कन्द कमानाणि च । प्रथपादनन्तगुणस्थानाधः कियन्त्यसङ्ख्येयभागदिस्थानानि कण्डकस्य वर्गवर्गः त्रिगुणयनः त्रिगुण- वर्गः कण्डकमात्राणि तुशब्दाभ्यन्तरसुद्धौ भवन्तीति गाथार्थः ॥ ५३ ॥ अडकंडवागवग्गा, वग्गाचत्तारि छग्घणा कंडं । चउअन्तरघुट्टीए हेदृट्ठाणप्परूवणया ॥ ५४॥ व्यारपा-कण्डकस्पाष्ट वर्गवर्गाथलारो वर्गाः कण्डकप पट् घनाः कण्डक चतुरन्तरद्धौ स्थानानां भवन्ति । किमु. कं भरति-ययमादनन्तगुणस्थानादयः कियन्त्यनन्तभागदृद्धिस्थानानि ? कण्डफवर्गवाटगुणः वर्गश्चतुर्गणः घनः पहगुणः क- पड च चतुरन्तररदा स्थानानां भवन्ति । इपमधः स्थानप्ररूपणेति गाथार्थः ।। ५४ ॥ परिणामपचएण एसा पोहस्स टन्विहा बुट्टी । हाणी व कुर्णति जिया आयलिभागं असखेजा ॥१६॥ व्याख्या-परिणाममत्ययत एपा ऽनन्तरोक्ता स्नेहस्यानुभागस्य पविधा वृद्धिर्भवति, हानियां एवमेव कुर्वन्ति । कि- यन्त्र काल आपलिकासपेयभागमा निरन्तरां हानि वृद्धि वा जीवाः कुर्वन्तीति गाथार्थः ॥ ५५ ॥ विदोपमाइ- अतमुहत्तं चरिमाउ, दोवि समयं तु पुण जहणेण | जवमज्झविहाणं, एत्थ विगप्पा वह द्विइया ॥५६॥ व्याख्या-अन्तर्मुहूर्वमानं कालमुत्कृष्टतो भरतः, पश्चिमे द्वे अपि अनन्तगुणद्धिहानिसज्ञे । शेपा उभपत्र पञ्चाप्याव. ।१२६॥

·लिकाऽसङ्गेयभागमात्रं फालं वर्द्धन्ते हीयन्ते वा, जयन्यतः समयमेकं सर्वा वर्द्धन्ते, हीयन्ते वा । गता वृद्धिकालमरूपणा । यवमध्यविधानं योगस्थानेसूक्तम् । केपाश्चिदनुभागस्थानानां चत्वारः स्मया उत्कृष्टो यस्थानकालः, केपाश्चिचित् पञ्च पडू साप्ताष्टौं, पुनः सप्तपदपश्चचतु:त्रि द्विसमया, एकैफस्थाने सफेयलोफाकाशभदेशमात्राण्यनुभागबन्धाध्यवसायस्थानानि भवन्ति । जपन्यस्थितिः सर्वेष्वेकसमयः । अत्र द्वौ विकल्पौ अनन्तगुणदिहापात्मकौ अष्टसमयस्थितिको, फिमुक्तं भवति-निरन्तराणि अनन्तगुणटद्धयाऽसख्येयलोकममाणानि स्थानान भवन्ति, तत्स्थानेभ्यः सप्तसामयिकान्युभषत्रासख्येयगुणानि, एवं पट्पन्च- चतुसिदिसमयस्थितिकानि अप्यसख्येयगुणानि यथापरे जघन्योत्कृष्टतराणीवि गाथार्थः ॥५६॥ सुहुमागणिपविसंता चिद्वैता तेसि कायठितिकालो । कमसो असंखगुणिया तत्तो अणुभागठाणाई ॥१७॥ व्याख्या-सूक्ष्माप्रिकाये मतिसमयमसङ्ख्यैया जीवाः प्रविशन्त्युत्पयन्ते, तेभ्योऽसङ्ख्येयगुणाः सूक्ष्माग्निकार्य निष्ठन्ति, तेभ्योऽपि तत्कापस्पिविफालोऽसख्येयगुणः, तस्मादप्यसङ्ख्येयगुणान्यनुभागवन्धाध्यवसायस्थानानि भवन्तीति गाथार्थः॥५७) उक्ता यवमध्यमपणा। कलिदावरतेयकडजुमसणिया होति रासिणो कमसौ । एगाइ सेसगा, चउहियंमि कडजुम्म इह सब्वे॥१८॥ व्याख्या-फलिद्वापरत्रेताकृतयुगसंज्ञावसारो राशपो भवन्ति, चतुर्विभक्त एकशेपः कलिसंज्ञो, द्विशेषो द्वापरसंशः विशेषः प्रेता संज्ञः, निःशेषः कृतयुगसंशः अविभागवर्गणास्पदफस्थानकण्डराशयः सर्वेऽपि कृतयुगसंज्ञा भवन्तीति गाथार्थः ॥ ५८ ॥ जनता मोजादिमरुपणा ॥

·बन्धन मकरणम् 1१२७॥ सव्वत्थीवा ठगणा अणतगुणणाएँ जे उ गच्छति । तत्तो असंखगुणियाणतरवुडीऍ जह हेद्वा ॥ ५ ॥ व्याख्या-सर्वस्वोकानि स्थानान्यननागुणनया यानि गच्छन्ति, तेभ्योऽयसत्येयगुणान्यसफेयगुणस्थानानि,को गुणकारः? फण्डकगुणः फण्डकमक्षेप, कस्मात् ? एकैकस्यानन्तगुणस्थानस्यायोऽसफेयगुणस्थानानि कण्डकमात्राणि भवन्ति तेन फण्डकगु- जकारः, उपरितनाण्डकमक्षेपः, यस्मात्मक्षेपकण्डकस्योपरि नास्ति अनन्तगुणवृद्धस्यानम् । एवमसफेयगुणेभ्यः सङ्ख्येयगुणानि स्थानान्पसङ्ख्पेयगुणानि, तेभ्योऽपि सङ्येयभागद्धानि, तेभ्योऽपि असपेयभागद्धानि स्थानानि, तेभ्योऽपि अनन्त- भागदानि स्थानान्यसङ्ख्येयगुणानि भवन्ति । दशब्दात् पर्यवसानस्थानमनन्तगुणदं शेपमिति गाथार्थः ॥ ५९ ॥ उन पर्यवसानद्वारम्, अनन्तरोपनिषा च । होति परंपरडीए पोवाणंतभागबुडी जे । अस्संखसंखाणिया एक दो दो असंखगुणा ॥ ६० ॥ दारं ।। व्याख्या-भवन्ति परम्परटद्धौ स्तोकान्यनन्तभागोत्तरस्थानानि तेभ्योः तेभ्योऽसपेयभागोचराण्यसपेयगुणानि,कस्मात् ? अनन्तभागद्धया फण्डकं गलासपेयभागदृद्धिस्थानं भवति, यदीदमेवासङ्ख्येयभागाभ्यधिकं ततस्तदुपरितनानि सुतरामस- पेयभागोत्तराणि भवन्ति,एवमुपर्युपरिस्थानान्यसङ्ख्येयभागाभ्यषिकानि विशेषतो भवन्ति,यावत् सङ्ख्पेयभागाभ्यधिकं स्थान नोचिष्ठति तावन्दन्तराळे सर्वांग्यप्पसख्येयभागद्धानि, तस्मादनन्तभागद्वेभ्यः असङ्ख्येयभागद्धानि असरूपेयगुणानि । एतदेकं दृद्धिस्थानमसपेयगुणं (भाग) पूर्वस्पानाद् गतं,अस्मात् सख्येषभागद्धिस्थानानि सङ्ख्पेयगुणानि,कस्मात् उच्यते- सहजपेयभागढदिस्यानादयःस्थानमधिकृत्य सङ्ख्येयभागढद्धिरुपरितनेष्वभिधीयते, यतस्तदुपरिस्थानान्यनन्दभागासङ्ख्येयभग- ।१२७/ ·Ast णानि गान्ति । असहपेयगुगानन्तगुणस्थानानि यथा परं । अप्यसङ्ख्येयगुणे भवतः । सहख्येयगुणस्थानेभ्यो- Anamानि भाइयेयगुणानि भवन्ति , यतः - प्रथमसख्येयगुणमादौ कृत्वा यान्यनन्तभागद्धानि असङ्ख्येयभाग- ( पनि सम्पराणम्दानि असंख्येयगुणरद्धानि एतानि सर्वाग्यपि असङ्ख्येयगुणानि भवन्ति पूर्वस्थानादिति सहसपेषभागदानि त्रीण्यपि सद्धेषभागवित्वं भजन्ते यावद् द्वितीय सलोपभागादिस्यानं नायाति, द्वितीये प्राप्ते हाभ्यां सङ्ख्येयभागाभ्यां सातिरेकाभ्यां वर्द्रते, याव तृतीयं नायाति, एवं त्रिचतुरादिस्थानेष्वपि वक्तव्यम्, यावदुत्कृष्ट सयेयभागढदिस्यानं, घरमादसइयेयभागद्धिस्थानादारभ्य यावदन्तिम सत्येयभागदृद्धिस्थानं नोत्तिष्ठति तावत्तयो- रन्तराले सर्वाण्यपि सङ्ख्येयमागविस्थानानि भवन्ति एकहीनानि, यत उससपेयभागाधिक स्थान प्रथमात् सहरुपेषगुणं भवति । असद्येयभागढलिस्पानेषु पावन्मात्रमेकमन्तरं वाग्भूतान्यन्तराण्युत्कटस हरख्येयतुल्यानीति कृत्वा जसरपेयभागढदिस्थानेभ्यः सरूपेयभागवदानि स्थानानि सयेयगुणानि भवन्ति, एवं द्वितीयटदेस्तृतीयवृद्धि सहयएगा । सङ्ख्येयभागटद्धिस्थानेभ्यः सपेयगुग (द) स्थानानि सख्येयगुणानि भवनि, कस्मात् ? उच्यते सरपेयभागाभ्पपिफात् स्थानापुरकटसख्येयतुलपान्पेकस्मिन्वन्तरे सङ्ख्येयभागउद्धिस्थानान्युत्थितानि तदन्तस्थानद्विगुणं सा- विकं भवति, भूपस्लापन्ति स्थानानि गला त्रिगुणं साधिकं भवति, एवं चतुर्गुणे, एवमुत्कृष्टसङ्ख्येयतुल्यानि दिगुणवृदि स्या- गाम्यन्तरेषु सम्पानि सदन्ति सङ्ख्येयभागाभ्यधिक स्थान जपन्यासलमेयगुणगुणं भवति, तस्मात् सङ्ख्येयगुणस्थानानि माणेपमागविस्थानेश्पः सद्पेयगुणानि भवन्ति,यतः सङ्ख्पेयभागढद्धिसङ्ख्येयगुणवृद्धिस्थानानि वे अपिस्वपूर्वस्थानेभ्यः ·११२ अगरण्येयगुणानि सद्स्येयगुणेभ्यः एवमनन्तगुणान्यप्पसङ्ख्येयगुणानि भवन्ति, एकमसङ्ख्येयगुणं दे सहयेगुणेढे असख्ये- यगुणे] (पतः मधममनन्तगुणमादी कृत्वा यानि अनन्तभागद्धानि असंख्येयभागद्धानि संख्येयभागद्धानि संख्येयगुणटद्धानि असं- बन्धन- ख्येयगुणट्दानि अनन्तगुणटदानि एतानि सर्पाण्यप्पांरुपेयगुणानि वस्तुस्थित्याऽनन्तगुणानि भवन्ति)सपूर्वस्थानादिति गाथार्थः ६० ६ प्रकरणम् उक्तान्यनुभागरन्धाभ्यवसायस्थानानि, साम्पतं यविधिना तेषु जीवाः विष्ठन्ति तमाह- पगहाणपमाणं अंतरठाणा निरन्तराठाणा । कालो बुट्टी जवमज्झफासणा अप्पबहु दारा ॥ ३१ ॥ व्यापा-दारगायेयम् , एकस्मिन् स्थाने जीयममाणमरूपणा, अन्तरस्थानप्ररूपणा, निरन्तरस्थानमरूपणा स्थिति- फालारूपणा, उदिमरूपणा, यवमध्यमरूपणा, स्पर्शनमरुपणा, अल्पयदुत्यमरूपणा, कार्येति गाथार्थः ॥ ११ ॥ पकमि असंखा तसेपराणतया सपाउगे। पगाइ जाव आवलि असंखभागो तसा ठाणे ॥३२॥ दारम् ॥ प्याख्या-एफैकस्मिन्नध्यरसायस्पाने एकापसङ्ख्या एकादयः यावदावलिकासयेयभागमात्राससजीवा स्वमायोग्ये भवन्ति । इतराः' स्थापरा एकैकाथ्यवसायस्थाने स्वमायोग्येऽनन्ता जीवास्तिष्ठन्तीति गाथार्थः । ६२ ॥ द्वारम् । तस जुत्तठाणविवरेसु सुपणपा होति एकमाईया । जाव असंखा लोगा निरन्तरा धावरा द्वाणा ॥२॥ व्यापा--प्रसनीचर्यानि युक्तान्यध्यवसायस्थानानि तद्विषरेषु शून्यान्पध्यवसायस्थानानि एकायानि यावदसङ्ख्येयलो- IRી. फाफामममाणानि भवन्ति । स्थावरमायोग्यानि अध्यवसायस्थानानि निरन्तराग्यव्यवच्छिन्नानि तेपामनन्तत्वाद् भवन्तीति गायार्थः ॥ ६३ ॥ द्वारम् ॥ ।

·दो आइ जावआवलि असंखभागो निरंतरतसेहिं । दारं । नाणाजिएहि द्वाणं असुण्णयं आवलिअसंखं ॥२॥ व्याख्या-दे स्थाने आदी कृत्वा यावदावलिकासख्येयभागमात्राणि स्थानानि तावत्रसैजाँनिरन्तराणि भवन्ति, तेषां तदसपेयभागमात्रत्वादिति । नानाजी वैरशून्यमेकैकस्थान समयाद्याबलिका सख्येयभागमान काल परतोऽवश्यं त्रसैः शून्य भवति, न स्थावरैः स्वभायोग्य, तेषामनन्तबादिति गाथार्थः ॥ ६५ ॥ दिमरूपणा द्विविधा, अनन्तरदिनरूपणा, परम्पररदिनरूपणा च,- जवमझ मि य बहवो विसेसहीणाउ उभयओ कमसो । गंतुमसंखो लोगा अडद्धा उभयो जीवा ॥६५॥ व्याख्या-यवमध्याध्यवसायस्थाने बहवो जीवाः, तदधःस्थाने विशेपहीना विशेषहीनाः, यावत् सर्वजघन्ये विशेष- हीनाः । यवमध्यादुत्कृष्टे च द्विसामयिके विशेषहीनाः क्रमशो भवन्ति । गतानन्तरोपनिधा । परम्परवृद्धौ ययमध्याध्यवसायस्था- नजीयेभ्य उभयपार्श्वयोरसङ्ख्पेयलोकाकाशप्रदेशमानाण्यध्यवसायस्थानान्युलढय यत् स्थान तस्मिन्न जीया भवन्ति, एव भूयो भूयो नेतव्यम्, यावज्जयन्यं स्थान जघन्यस्थानादेव द्विगुणवृद्धिविद्यवमध्य, परतो हानिः यावदुत्कृष्ट दिसामयिकाध्यवसायस्था- नमिति गाथार्थः ॥६५॥ आवलिअसंखभागं तसेसु हाणीण होइ परिमाणं । हाणिदुर्गतरठाणा धावरहाणी असंखगुणा ॥६६॥ व्याख्या-द्विगुणजीवद्धिस्थानानां हानिस्थानाना च सविपये आवलिकासड्ख्येयभागमान भवति प्रमाणम्, नस- हान्योपोर्यान्यन्तरालेऽव्यवसायस्थानानि एकस्मिन्नन्तरे हान्योयोर्या स्थानानि स्थावरहानयोद्विगुणटदयो वा भवन्त्यसङ्- ·सहो ११२९ एपेपगुणाः । नानासनीवेषु गुणहानिस्थानानि स्तोकानि, एकस्मिन् हानिदिस्थानयोविवरे असङ्ख्येयगुणानि अध्यवसाय- स्थानानि । स्पावरजोवेषु पुननि हान्पोर्टद्धपोर्वा एकान्तरस्थानानि वेभ्यो द्विगुणस्थानानि हानिस्यानानि वा भवन्ति असङ्ख्ये- पगुणानीति गाथार्थः ।। ६६ ।। द्वारम् ॥ बन्धन जयमझे द्वाणाई असंखभागो उसेसद्वाणाण । हेर्सेमि हौति थोवा उवरिमि असंखगुणियाणि ॥ ३७॥ प्रकरणम् व्याख्या-यवमध्यस्थानानि अष्टसामयिकान्यसख्येयभागमात्राणि शेपस्थानानां, यवमध्यादघास्थानेषु स्तोकानि, यामध्योपरिस्थानेष्वसङ्ख्येयगुणानि भवन्तीति गाथार्थः ॥ ६७ ।। दुगवरद्वितिसमइग सेसा य असंखगुणणया कमसो । काले अईए पुट्ठा जिएण ठाणा भमंतेण ॥ ६८ ॥ व्यारूषा-द्विसामयिकान्पुस्तष्टाध्यवसायस्थानानि जीवेऽतीते काले भ्रमता सर्वस्तीकं कालं स्पृष्टानि, तस्मादसङ्ख्येय- गुणं फालं चतुःसामपिकानि जयन्पस्थानानि, यवमध्योपरि चतुःसामयिकान्यप्पेतावन्मात्रमेव कालं स्पृष्टानि, तस्माद् यवमध्य- स्थानानि असङ्ख्येयगुणे फालं स्पृष्टानिः तस्मात् निमामयिकान्यस-ख्येयगुणं कालं सृष्टानि, तस्मादप्युभवकण्डकस्थानानि पप्राइसमसामयिकानि फण्डकस्थानान्युच्यन्ते, त्रिसामपिकेभ्य उभपकण्डकस्थानान्यसयेयगुण कालं अतीते काले स्पृष्टानीति गाथार्थः ॥ ६८ ॥ तत्तो विसेसमाहियं जवमझा उवरिमाइ ठाणाई । तत्तो कंडगहेढा तत्तो वि हु सव्वठाणाई ॥ ६९ ।। व्याख्यानमाल कण्डकमालाविशेषाधिकं कालं यस्मथ्योपरिस्थानानि सृष्टानि, तेभ्योऽप्युपरितनकण्डकापःस्थानानि । ११२९॥

·जयन्यचतुःपञ्चपदसताष्टसामयिकानीति भावः, विशेषाधिक कालं स्पृष्टानि, तेभ्योऽप्यशेपाणि सर्वाणीनि विशेषाधिक फालं स्पृष्टानीति गाथार्थः ॥ ६९ ॥ द्वारम् ।। फासणकालप्पबहू जह तह जीवाण भणसु ठाणेसु । अणुभागबंधठाणा अन्झवसाया व एगठा ॥ ७० ॥ ।। जीवसमुदादार इति । व्याख्या--पर्शनकालस्य यथास्परहवं तथा जीवानामपि अल्पवहुवं भग स्थानेषु । उस्करेषु द्विसामयिकेषु स्या- नेषु स्तोका जीगाः, जयन्पचतुःसामयिकेष्वसङ्ख्यगुणाः, एवमुपरि चतुःसामयिकेष्वपि, तेयोऽसख्येयगुणा यवमध्ये, तेभ्योऽपि त्रिसामयिकस्थानेष्वसङ्ख्येयगुणा जोवास्तिष्ठन्ति, तेभ्योऽप्यसङ्ख्येयगुणा अधः कण्डके, उपरितनकण्डकेऽप्येता- वन्माना एव, म-योपरिस्थानेषु विशेषाधिका जीवाः, उपरिवनकण्डकाधास्थानेषु विशेषाधिका, सर्वेष्वपि विशेषाधिकाः । अनुभागवन्यस्थानानि अव्यवसायस्थानानि वा सड्लेशविशुद्धिस्थानानि वा कारणस्य कार्यबादेकाथिकानीति गाथार्थ॥३३॥ अनुभागस्थानेषु जीवसमुदाहारः समासः । एकैकस्थितिस्थाने कियन्त्यनुभागस्थानानि भवन्त्येतदभिधातुफाम आह- वितिठाणे ठितिठाणे कमायउया असंखलोगसमा । एक्केकफसायउदये एवं अणुभागठाणाई ॥ ७१ ।। व्याख्या-पास्थितेः समयोचरान्या स्थितिः स्थितिस्थानमुच्यते स्पितिरल्याने स्थितिस्थाने प्रत्येकं कषायोदयाः चीत्रमन्दादिभेदभिन्ना असपेयलोकाफाशभदेशममाणा भवन्ति, इयन्मात्रैः कपाय, दयविशेषैः कपायोदयस्थानं वा स्थिति ·हो वन्धन- करणम् ।१३ पाने घा परिणामस्थानं पा एकोऽर्थः, यस्मादेकस्थितिनिप्पादकाः सर्वऽपि, अतः एक कपायस्थानम् । स्थानशब्दस्य लुप्त- तादेकपकपायोदपस्याने स्पितिस्याने सख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणान्यनुभागस्थानानि भवन्तीनि गाथार्थः ।। ७१ ॥ घोषाणुभागठाणा जाहणठितिपदमयंघहेमि । ततो विसेसअहिया जा परिमाए चरमहेऊ ॥७२॥ पाण्या-स्तोकान्यनुभागस्थानानि जघन्यस्थितिबन्धस्य प्रथमहेतो भवन्ति, मथमहेतुग्रहणं तस्या एव जयन्यस्थितेर- सदसपेय वृषिोपण्यापनार्थम् । अनन्तरोपनिधिकामाश्रित्य हेतुविशेषे हेतुविशेषे विशेषाधिकानि विशेषधिकान्यनुभाग- स्थानानि भवन्ति, जयन्पस्थितिजधन्यहेनोरारभ्य यावदुत्कृष्टस्थितेस्त्कृष्ट हेतुस्थानं तावद्विशेषाधिकानि विशेषाधिकानि अनु- भागस्थानानि भान्तीति गाधार्थः ॥ ७२ ॥ गंतुमसंखा लोगा पढमाहितो भवन्ति दुगुणाणि । आवलिअसंखभागो दुगुणठाणाण संवग्गो ॥ ७३ ॥ व्याख्या-जयन्यरूपायोदयस्थानादसट्स्येयलोकममाणानि फपायोदयस्थानान्युलाध्य यत्कपायोदयस्वानं तस्मि- मायानुभागस्पानेभ्यो द्विगुणान्य नुभागस्थानानि भवन्ति, एवं भूयोभूयो नेतव्यम् , पायदुत्कृष्टकपायोदयस्थानम् । एवं विधिना | नपतः स्पिन्ति द्विगुणस्थानानि भवन्ति, सर्वाणि द्विगुणस्थानानि संगिनानि मीलितान्यावलिकासहरूयेयभागमात्राणि भरन्तीति गावाः ॥७३॥ असुमपगईण एवं इयराणुकोसर्गमि ठितिधे । सव्वुफोसगहेऊ उ होइ एवं चिय असेस ।। ७४ ॥ व्याख्या--अशुभमतीनां पूर्वमनिपादिनाना :एवमनन्तरोक्तिन विधिना अनुभागस्थानान्यपगन्तव्यानि, 'इतरासा' ।१३०॥

·शुभप्रकृतीनां पूर्वप्रतिपादिवानां उत्कृष्टे स्थितियन्धे यः सर्वोत्कृष्टो हेतुरतितीव्रकपायोदयस्तस्माद् विपरीतं भवत्येवमेवारोप-
पूर्वोक्तमिति गाथार्थः ।। ७४ ॥
पूर्वोक्तमथै व्यञ्जयति-
थोवाणुभागठाणा जहण्णठितिबंध असुभपगईणं । समयबुडीए किंचाहियाइ सुहियाण वियरीयं ॥७॥
व्याख्या-स्तोकान्यनुभागस्थानानि जयन्यस्थिनिबन्धेऽशुभमकतीनां भवन्ति, तस्या जघन्यस्थितेः समयटदौ विशे.
पाधिकानि विशेषाधिकानि शुभप्रकृतीनामेतदेव विपरीतं उत्कृष्टस्थितेरारभ्य गृह्यते इति गाथार्थः ।। ७५ ॥
पलियासंखियमेत्ता ठितिठाणा गंतु गंतु दुगुणाई । आवलिअसंखमेत्ता गुणा गुणंतरमसंखगुणं ।। ७६ ॥
व्याख्या-अशुभमकृतीनां जघन्यस्थितेः शुभप्रकृतीनामुत्कृष्टस्थितेरारभ्य पल्योपमासङ्ख्येयभागमात्राः स्थितीगसा
यस्थितिस्थानं तस्मिन् पूर्वानुभागस्थानेभ्यो द्विगुणान्यनुभागस्थानानि भवन्ति, एवं भूयो भूयो द्विगुणानि पल्योपमाः सख्ये-
यभागमात्रा स्थितीरहाटप भवन्ति, जघन्योत्कृष्टस्थित्यन्तरे कियन्ति द्विगुणस्थानानि ? आपलिकासङ्ख्येयभागमात्राणि सर्व-
द्विगुणस्थानेभ्य एकगुणान्तरस्थितिस्थानानि असइख्येयगुणानि भवन्तीति गाथार्थः ।। ७६ ॥
सव्वजहणुठिईए सन्याण वि आउगाण थोवाणि । ठाणपाणि उत्तराखं असंखगुणणाएँ सेढीय ॥७॥
व्याख्या-सर्वेपामायुपां जयन्यस्थितौ सर्वस्तोकान्यनुभागस्थानानि उत्तरामु समयटद्धास्यनुभागस्थानान्यसङ्ख्येय-
गुणश्रेण्या भूयो भूयो यावदुत्कृष्टा स्थितिस्तावनेतव्यानीति गाथार्थः ॥ ७७ ॥

·पप.
वन्धन-
मकरणम्
साम्मतमनुभागस्थानानां स्थितिस्शानदी पक्षाऽनुकृष्टिभवति तयोच्यते तीवमन्दत्वजिल्लासार्थम्-
गठीदेसे मपणी अभवजीवरस जो ठिईबंधो । समयबुदीए तस्स उ यंधा अणुकडिओ तत्तो.॥७८॥
ज्यास्पा-ग्रन्ध्यां यदाभन्यजीवः संज्ञी भवति, अथ तस्याभव्यस्य यः स्थितिवन्धः तस्माद् बन्धात स्थितिवद्धौ सत्या
११३१॥ मनूणिमनुकृष्टिनुभागस्थानानां, नाथ समितिविषया यथानुकृष्टयो भवन्ति, तपोच्यन्ते । तुशब्दात् कासाश्चित्तत् हीनतर-
कन्याद् भवन्तीति गापार्थः ॥ ७९ ॥
पग्गे यग्गे अणुफहि तिव्यमंदत्तणाइ तुलाइ । उबघायघाइपयडों कुवपणनवगं असुभूवग्गो ॥ ७९ ॥
व्याया-तारोऽस्यां प्रकृतिसमुदाषा भवन्ति, तेभ्यो वर्षे वर्ग-प्रकृतिसङ्काले प्रकृतिसहाते, तीवमन्दसानि अनुभाग-
स्थानानो नृत्पानि, यथा वर्गादिश्रुतेः तथा तेनैव क्रमेण तद्र्गशेषाणामपीति भावः । 'उपघातघातिमकृतयः कुवर्णनवक
चेति, शनदर्शनापरणमोहनीयान्तरायप्रकृतपः पञ्चचलारिंशदुपघातकुवर्णनवकसहिताः पञ्चपञ्चाशदशुभप्रकृतिवर्गोऽयमिति
गापार्थः ॥ ७९ ॥
परघापर्यधणतणू अंगसुवपणाइ तोत्यनिस्माणं । अगुरुलहूसासतिग संघायछयालशुभवरगो ॥ ८०॥
ज्यागया-परापात पन्धनानि पञ्चदश पञ्च शरीराणि त्रीपङ्गोपाङ्गानि शुभवगैकादश के तीर्थकर निर्माणागुरुलघू-
महासागोतानपपनसहाना एताः पट्चत्वारिंशत्मकृतयः शुभवर्गो द्वितीय इति गाथार्थः ॥ ८ ॥
साप पिराइ उभं सुरमणु दो दो पणिदि परंसं । रिसहपसत्याविहगइ सोलस परियत्समवरगा। १८२॥
॥१३॥

·व्याख्या-सातवेदनीय स्थिरादिषट्कं उच्चै! देवमनुष्पद्विकं पञ्चेन्द्रिपजातिः चतुरस्रसंस्थानं चनरुपभनाराच- संहननं मशस्तविहायोगतिरेता पोडश प्रकृतयः परावर्तमानशुभवर्गसंज्ञाः, तृतीयवर्गसज्ञा भवती त गाथार्थः ॥ ८१ ॥ अस्सायथायरदसं नरयदुर्ग विहगई य अपसत्या। पंचेंदिरिसभचरंसगेयरा अनुभवोलणिया ॥४॥ व्याख्या--असातवेदनीय स्थावरादिदशक नरकद्विकं अप्रशस्तविहायोगतिः पश्चेन्द्रियरहिताश्चतस्रो जातयः प्रथम:- संहननवर्जानि पञ्चसड्ननानि मथमसस्थानवनानि पञ्चसस्थानानि एताः अट्टाविंशतिप्रकृत्योऽशुभघोलना संज्ञाश्चतुर्थवर्गों भवतीति गाथार्थः ॥ १२॥ अनुकर्षणविधानमाह- मोत्तुमसंखं भार्ग जहपणहितिठाणगाण सेसाई । गच्छति उपरिमाए तदेकदेसेण अण्णाणि ॥ ८३ ॥ व्याख्या--अशुभवर्गप्रकृतीनां जघन्यस्थितिवन्धे यान्यनुभागनन्याऽध्ययसायस्थानानि तेपामसद्पेयभाग तस्यामेव शपपस्थितौ मुश्या-अवस्थाप्प शेपाण्यनुभागस्थानानि गच्छनि तदुपरितनस्थितावनन्तरसमये, कि तस्यां तावन्मात्रापेवान भागस्थानानि भान्ति, नैव, नानि च तदेकदेशतोऽन्यानि च भवन्तीति गाथार्थः ॥ ८३ ॥ एवं उपरि हत्ता गंतूगं कड़मेत्तठितिबंधा । पढमहिठाणरणं अणुकट्ठी जाइ परिणि8 ॥ ८४ ॥ व्याख्या---असपेयभागोऽसइयेयभागस्तिष्ठति स्थित्यां स्थित्यां जघन्पस्थित्यनुभागस्थानेभ्पोऽनेन विधिना उपयुपरिस्थितिस्थानेषु गच्छतः कण्डकमायान् पल्पोपमासयेयभागमात्रान् स्थितिपन्धान गत्वा प्रथमजघन्यस्थित्यनुभाग- ·. बन्धन- प्रकरणम् . स्थानानां अनुष्टिः परिनिष्ां याति, समासमिति गाथार्थः ॥ ८४ ॥ तनुपरिमाइयासु कमसो पीयाइपाण निहाइ । ठितिठाणाणणुकट्टी आउफस्सं ठिई जाय ॥ ८५ ॥ व्याख्या--' तदुपरिमादिकासु' तस्य कण्डकस्य योपरितनस्थितिस्तदादिकामु स्थितिषु ' क्रमशः परिपाटया जघन्य- ।१३। स्थितेः या द्वितीयादिस्थिविस्तदादिकानां यान्यनुभागबन्धाध्यवसायस्थानानि तेपामनुकृष्टिः समाप्ति यानि, किमुक्तं भवति- अभिमतस्थित्यनुभागस्थानानां स्थित्यां स्थित्या असाव्यभाग मुञ्चन् मुञ्चन् उपरितनस्थितिपु तावद् व्रजति यावत्कण्डक फण्डकान्तस्थितौ तदनुष्टिः समाप्ति याति स्थितौ स्थितौ तानि चान्यानि च भवन्त्येवं यावदुत्लष्ट स्थितिस्थानं तावदनुकृष्टि- नेया इति गाथार्थः ।। ८५ ॥ उवघापाईणेयं एसो परघायमाइसु विसेसो । उकोसहिइहितो हेट्टमुहं कोरइ असेसं || ८६ ॥ व्याख्या--उपयातायशुभवर्गप्रकृतीनामेवमनन्तरोक्तविधिना अनुकृष्टिर्भवति । पराघातादिष्वयं विशेषः, सर्वोत्तष्टिस्थिति- स्थानादधोमुख पूर्वोक्तमशेष क्रियते किमुक्तं भवति, शुभमकृतीनामुत्कृष्टस्थितिवन्धे स्तोकान्यनुभागवन्धाध्यवसायस्थानानि भवन्ति, नेपामसङ्ख्येवभागस्तस्यामेव तिष्ठति, शेपाणि तदध स्थिती गच्छन्ति, तस्यां नानि चान्पानि च भवन्ति, एवमसङ्ख्येय- भाग मुञ्चन् मुश्चन स्थिती स्थिती यान्ति परिनिटां तदनुभागस्थानानि कन्डकान्तस्थिताविति, एनसुपान्तस्गिस्त्यादीनामपि नेतव्यानि, अनुभागयन्याध्यवसायस्थानान्यधोमुखानि यावत् जघन्यास्थितिरिति गाथार्थः ॥ ८६ ॥ सप्पडिवक्खाणं पुण असायसायाइयाण पगईणं । ठावेसु दिइठाणा अंतोकोडाइनियनियगा ।। ८७ ।। ११३२ ·व्याख्या-पतिपक्षी विद्यते यास ताः समतिपक्षाः असातसातादिकाः तासामसातादिकानां प्रकृतीनां स्थापयित्वा स्थिति- स्थानानि अन्तःकोटाकोटयाघानि अभन्यजयन्यधन्धादिकान्युभयोरपीति गाथार्थः ॥ ८७ ॥ जो पडिवक्खता हिईउ ताणं इमो कयो होइ । ताणण्णाणि य ठाणा सुद्धठिईणं तु पुचकमो ॥ ८ ॥ व्याख्या---पाःमतिपक्षमकृतिस्थितिभिः स्थितय आक्रान्ताः शुभमकृतेरशुभमकृतिभिः अशुभमकृतेः शुभमकृतिस्थिविभिः, वासो मकवीनां अप क्रमो भवति, तानि चान्यानि चानुभागवन्याध्यवसायस्थानानि शुभपकवीनामुत्कृष्टस्थिवेरशुभानां जघन्यस्थि- तेरारभ्य प्रतिपक्षाकान्तासु सर्वास्वपि स्थितिप्वनुयान्ति ! कथमेतत् ? उच्यन्ते सातस्योत्कृष्टस्थिति वध्नानस्य यान्यनुभागबन्धाध्य- वसायस्थानाति तानि स्तोकानि, समयोनायामुत्कृष्टस्थिती तानि चान्यानि भवन्ति, दिसमयोनायामुत्कृष्टस्थितौ तानि चान्यानि च भवन्ति, एवं समयहान्या तावन्नेतव्यम्, यावदसातस्य जयन्या स्थितिरमव्यपायोग्येति । ततो जघन्यवन्यादभव्यमायोगातु- शब्दादधास्थितस्थितीनां तद्वन्धजयन्पतराणां पूर्वोक्तमो, यः पराघावादीनां शुभानां मागुक्तः स सातस्य भवति । तदेव दर्श- यति-तबन्धात् समयोना या स्थितिः तस्याः यान्यनुभागवन्धाध्यवसायस्थानानि तान्युपरितनस्थिवीनां बन्धाध्यवसायस्थानेभ्यः तदेकदेशेन तानि चान्यानि च भवन्ति, तस्याः समयोनायां स्थितौ तदेकदेशेन तानि चान्यानि चानुभागस्थानानि भवन्ति, तस्या अपि दिममयोनायां स्थितौ तदेकदेशेन तानि चान्यानि च भवन्ति, एवमधोमुखं नेयं यावत्सल्योपमस्थासङ्ख्येयभागमात्राणि गिनिप्यानानि, ततोऽभव्यजघन्यबन्धादपः स्थिवा या स्थितिः तस्या अनुभागवन्धाभ्यवसायस्थानानामनुकृष्टिः निष्टां याति, एवं नेतन्या पायपातस्य जयन्या स्थितिः । सद्देदनीयक्रमेण तदुर्गप्रकृतीनामपि वक्तव्येति । साम्भवमसानस्पोच्यते-अभव्यमा- ·बन्धन मकरणम् १३३|| योग्ये नपन्पस्थितिपन्चे यान्यसातस्पानुभागबन्धाध्यवसायस्थानानि, तस्पाः सम्याधिकस्थितौ वानि चान्यानि च भवन्ति, एवं दिसपयाधिकायां स्थितौ तानि चान्यानि च भवन्ति, भविसमयमेवं नेये, फण्डकविधिमकुर्वता यावत्सावस्थितिस्थानतुल्पा अ- सातस्य स्थितए इति । इयं मरूपणा कासां स्थितीनामुच्यते असातस्य याः स्थितीर्वनानो जघन्पानुभाग वधाति । किमुक्त भवति? पारन्मानाः सावस्थ स्थितयः वामन्मानानु स्थितिषु जयन्यानुभागस्थानानामनुकृष्टिः याति । तदुपरितनस्थितीचा पूर्वक्रम उपया- वादीनां यदुक्तं तद् भाति, फण्डकादिस्थितेः काठकान्तस्थित्यामनुष्टिः समाप्ति याति, एवं यावदुरकष्टा स्थितिरिवि गाथार्थः||८७।। मोचूण नीयमिपरासुभाष जो जो जहणठितिबंधो । नियपहिवरखसुभाणं ठावेयन्वो जहण्णयरो ॥८६॥ व्याख्या-मुक्रा नीचे!तमकाराः नीगंगेनितिपदिकसंज्ञास्तिस्रः प्रकृतीः, इतराशुमानां-अन्याशुभमकृतीनां यो पो मपन्पस्थितिरन्धोऽभव्यमायोग्यस्तसानिनपतिपक्षशुभानां स्थापनीयो जपन्यतर, किमुक्तं भवति ! असातजयत्यवन्याद सातस्य जयन्पतरः स्थाप्योऽभव्यभायोग्याजघन्यतर, एवं सानासानादिपर्गमकृतीनां सर्वासामपीति गाथार्थः ॥ ८९॥ पडियफ्सजद्दण्णपरो तिरिदुगनीपाण सत्तममहीए । सम्मत्ताईए तओ अणुकट्टी उभयवररोसु ॥ ९ ॥ व्याख्या--पपतिपक्षजयन्परन्धाजयन्यतरो भवति, फासा ? तिर्यद्रिकनीपैर्गोत्राणाम् , कुत्र ? सप्तमपृथिव्याम् , फदा ? सम्यस्त्वं मतिपतुफामस्प, तस्माजघन्यपधादनुभागवन्धाभ्यासायस्थानानामनुष्टि। कार्योभयवर्गयोः, अभानाम्भव्यनयन्य- पन्यादिति । कथं ? सम्पार मतिपतुकामस्य सप्तमपृथिव्यां याजियन्या स्थितिबन्धः, तस्य जघन्यस्थितौ यान्यनुभागान्धाध्य- बसायस्पानानि नान्युपरिपस्थिती तदेकदेशेन तानि चान्पानि च भवन्ति, एवं यावत्कादकान्तस्वितिस्वाजपपस्थित्यनुशाय- ११३३॥

·स्थानानि तदेकदेशेन तानि चान्यानि च भवन्ति, जघन्यस्थितेरनुकृष्टिः समाप्ति यानि, एवं द्वितीयस्थिते। कण्डकोपरिस्थिताव- नुकृष्टिः समाप्ति याति, एवमुपपातक्रमेण तावन्नेयम् ,यावदभन्यजयन्यन्या । तस्मिन्नभव्यजघन्यस्थितिबन्धे पान्पनुभागबन्धाध्य यसायस्थानानि द्वितीयादिपु स्थितिषु तानि चान्पानि च भवन्ति, घोलनप्रकृतिष्यपं विशेषः, नानि चान्यानि च भवन्ति, प्रतिपक्ष- स्थितिमानामु स्थितिषु अशुभशुभवर्गयोः पुनः तदेकदेशेन तानि चान्यानि च भवन्ति,कण्डकान्तस्थितौ कण्डकादिस्थितेनुलष्टिः समाप्ति याति, एवमु चैप्रिस्थितिममाणासु स्थितिषु तानि चान्यानि च भवन्ति, जयन्यस्थित्यनुभागस्थानाति, तदुपरितनस्थिति- वसातक्रमः, तिबन्दिकेऽप्ययं विधिरिति गाथार्थः ।। ९० ॥ अहारस कोडीओ परचायकमेण तह चउक्केवि । कंडे निव्वत्तणकंडकं च पल्लरस संखेसो ॥ ९१ ॥ व्यापा-अष्टादशसागरोपमकोटाकोटीर्यावत् परघातक्रमो भवति त्रसादिचतुष्कस्य, अपिशब्दाद सातक्रमथ, तत्परतो यावद- भव्यमायोग्यो जघन्यबन्धः तदयो भूयोऽपि परघाततुलयं तदेव लेशतो दर्शपवि-यान्युत्कृष्टस्थिति बध्नानस्यानुभागबन्धावसाप- स्थानानि भवन्ति,(तदेकदेशेन तानि चान्यानि च)एवं समयोनामुत्कृष्टस्थिति वघ्नानस्य तदेकदेशेन तानि च अन्यानि च भवन्ति, एवं विचिचतुष्पञ्चसमयानां वध्नानस्य तदेकदेशेन तानि चान्यानि च भवन्ति, एवं कण्डकान्तस्थिती उत्कृष्ठस्थितेनुकृष्टिः समामिपाति, समयोस्थितेः कण्डकाधःस्थिती समाप्ति यावि, द्विसमयोनस्थितेः कण्डकापो द्वितोयस्थिती समाप्ति यावि,एवमष्टादश फौदाकोटोपविधवारयितव्यास्तदन्तस्थितेः साततुवर्ष अष्टादश कोटाकोटयन्तः स्थिते यान्यनुभागस्थानानि भवन्ति, तानि चान्यानि र समयोनायां भवन्ति, एवं द्विनिचतुःपञ्चसुमयोनायां तानि चान्यानि च भवन्ति, एवं यावदभव्यमायोग्या स्थावरनामादीनां ·पत्र कमा बन्धन- प्रकरणम् ११|| पन्या तम्मादभन्यवन्धाजयन्यतरो पन्धरासादिननुष्यस्य परधानवनवति, शुभमनित्वात् तस्मादभन्यबन्धात्समयोनस्थिते- पनि भनुभागवन्याध्ययसायस्थानानि द्विसमयोनस्थितौ तदेकदेशेन तानि चान्यानि च भवन्ति, एवं श्चितुष्पञ्चसमयोनस्थिती तदेकदेशेन तानि चान्यानि न भवन्ति, एवं यावरण्डकं तावत्रेयम्, यतः फाडकान्तस्थिवी फण्डकादिस्थितेरनुकृष्टिः समाप्ति यानि, पां परापातक्रमेण नेया पावत्सर्वजयन्या स्थितिरिवि। कंडक निर्वचनकण्डकं च पल्पोपमासङ्ख्येपभागस्याभिधाने भरत इति गाथार्थः ।। ९१ ॥ अनुभागानुरुष्टिः समामेति । अनुभागस्य तीत्रमन्दत्यमधिकृत्य यद्यपि सर्यानुभमकृतीनां जघन्पस्थित्यनुभागात् स्थिति- पदारनन्तगुणण्यानुभागो गति, यावदुत्कष्टा स्थिनिः शुभानामेवदेव विपरीतमुत्कृष्टस्थिती यो जयन्यानुभागः स प्रतिसमय- मधोमुसमनन गुणदया गच्छति यावजघन्या स्थितिरिनि,तथापि मतिसमयं स्थितीनां तीवमन्दत्वमधिकृत्य विशेषदर्शनार्थमाद- जा निव्यत्तणकंडं जहष्ण द्वितिपदमठाणगाहितो । गच्छति उवरि एतं अणतगुणणा सेटीए ॥ ९२ ॥ प्यारया--अशुभवर्गप्रकृतीनां मयन्यस्थिती प्रथमं जयन्यानुभागस्थानं वरमायापनिर्वचनकाण्डकं पल्पोपमासङ्ख्येप- भागमात्रा स्थित्य इत्यर्थः, अनन्तगुणश्रेण्या उपर्युपरिस्थितयोऽनुभागमाश्रित्य यान्ति, प्रथमस्थिविनयन्यानुभागात् द्वितीयस्थि- तापनन्तगुणो जपन्यानुभागः तस्मादपि तृतीयायामनन्तगुणो जयन्यानुभागः, एवं पारत्कण्डकमिति गाथार्थः ॥ १२ ॥ तत्तो पदमठिरूप उफोसं ठाणगं अगंतगुणं । तत्तो फंडगउपरि आउपास्सं नए एवं ॥ १३ ॥ व्यागणा-पादकान्तास्थितिमपन्यानुभागारमशमस्थित्युररामानुभागरथानमनन्तगुण, जयन्गस्थित्युर कष्टानुभागोऽनन्तगुण ११३४ ·इत्यर्थः, तस्मात्कण्डकोपरिस्थितेजघन्यानुभागोऽनन्तगुणः, तस्मादफि दितीयस्थित्युत्कृष्टानुभागोऽनन्तगुणः, तस्मात्कण्डकोपरि- द्वितीयस्थितेनंपन्यानुभागोऽनन्तगुण एवमध उपरि उत्कृष्टवन्यक्रमेण तावन्नयेद्यावदुत्कृष्टा स्थितिरिनि, गाथार्थः ॥ ९३ ॥ उकोसाणं कडं अणंतगुणणाएँ तन्नए पच्छा । उवधायमाझ्याणं इयराणुकोसगाहिंतो ॥ ९४ ॥ व्याख्या-उत्कृष्टस्थित्युपलक्षितं यत्कण्डकं चरमकण्डकमित्यर्थः, तासामुत्कृष्टस्थितीनां प्रथमस्थित्युत्कृष्टानुभागात् द्विती- यायामुत्कृष्टोऽनुभागोऽनन्तपुणः तस्मादपि तृतीयायामनन्तगुणः एवं यावदुत्वष्टस्थितेरनुभाग उत्कृष्टोऽनन्तगुणः, एवमुत्कृष्टस्थि- तीनों कण्डक पयानयेदितिः । उपयावादिवर्गमकृतीनामयं कना, इनरासा परापावादीनां एवमेवोत्कृष्टस्थितेरारभ्य, नवेदनन्त- गुणश्रेण्यानुभाग इति' गाधार्थः ॥ ९४ उक्ता तीवमन्दता शुभाशुभवर्गयोरिति । अस्सायजहण्णठिईठाणेहिं तुल्लयोइ सव्वाणं । आपउिवरखतगठिईण ठाणाह हीणाई ॥ ९५ ॥... व्याख्या-असातस्य जयन्यस्थितेर्यानि जघन्पानुभागस्थानानि नैस्तुल्पानि सर्वासा स्थितीनां प्रतिपक्षाक्रान्तानां हीनानि जघन्यानुभागस्थानानीति किमुक्तं भवति-असातस्य जयन्पपदे जघन्यानुभोगाः स्ताकाः द्वितीयायां जघन्यानुभागास्तावनन्मात्रा एव, ताबन्मानविधिना च वापन्नेया यावत् सातस्पोत्कृष्टस्थितितुल्या असातस्य स्पितय इति गाथार्थः ।। ९५ ।। तत्तो अर्णतगुणणाएँ जति कंडस्स संखिया भागा । तत्तो अणंतगुणिय, जहण्णठितिउकसं ठाणं ॥९६ ।। व्याख्या-ततः परावर्चमानान्तस्थितेः जघन्यानुभागेभ्यः तदुपरिसस्थिती जघन्यानुभागोऽनन्तगुणः, एवं कण्डकस्या- सख्येया भागा जयन्यानभागाः अनन्तगुणश्रेण्या पान्ति, तस्मात् स्थिविस्थानान्निवनितव्यम् । ततोऽभव्यमायोग्यजपपस्थि.

·सरहे क.भ. बन्धन- भकरणम् वेरुकृष्टानुभागस्थानानन्तगुणमिति गायार्थः ॥ ९६ ॥ एवं उकस्साणं अणेतगुणणाएँ कंडगं वयइ । एक जहण्णठाणं अणंतगुणणाए कंडगं वयई ॥ १७ ॥ व्याख्या-जघन्यस्थितेरारभ्य उत्कृष्टानुभागा अनन्तगुणश्रेण्या स्थितीनां कण्डकं व्रजन्ति, प्रथमस्थितेरनुभागेभ्यो द्विती- यस्थितौ उत्कृष्टानुभागा अनन्तगुणाः, एवं त्रिचतुप्पञ्चमासु स्थितिषु यावत्कण्डफमुत्कृष्टानुभागा अनन्तगुणाः, ततो यस्याः स्थिते- निटनस्तस्या उपरिमस्थितिजयन्यानुभागस्थानमनन्तगुणं भवति, ततः परावर्त्तमानस्थितीनां द्वितीयकन्डकमनन्तगुणवेण्या उत्कृष्टानुभागानां स्थितिष्टद्धौत्रजति, एवं उपकस्याः स्थितेनयन्यानुभागाः अथकण्डकस्थितीनां उत्कृष्टानुभागाः अनन्तगुणश्रेण्या वजन्ति,यावत् सातोत्कृष्टस्थितितुल्यायामसातस्थिताबुत्कृष्टानुभागाअनन्तगुणाः,ओघजघन्यस्थितीनो जघन्योत्कृष्टा अनुभागा उक्ता। ओपज्यन्या नाम या स्थितीवनानोऽसातस्य जयन्यानुभागं वनाति ता ओघजघन्या घोलनपरावर्त्तनस्थितयो वेति गाथार्थः ॥२७॥ उपरि ज्यघायसमं, सायरसवि नवरि उक्सद्विइओ । अंतेसुवधायसम, मझे नीयरस सायसमं ॥२८॥ न्याख्या–पासां स्थितीनां तानि चान्यान चानुभागस्थानानि उक्तानि अनुकृष्टौ नदुपरिस्थितिषु यामु तदेकदेशेन तानि च अन्यानि च भएन्नीत्युक्तम् , तामूपयानवद्भवति । परावर्तमानस्थित्युपरिकण्डकस्य या समयोत्तरा स्थितिः, तस्याः जघन्यानुभागा अनन्तगुणास्तेभ्यस्तस्या एव फण्डकादिस्थितेरुत्कृष्टानुभागा अनन्तगुणास्तेभ्योऽषि काडकोपरिद्वितीयस्थितेजघन्यानुभागा अनन्त- गुणाः ततः कण्डकादिद्वितीपस्थितेः उत्कृष्टानुभागा अनन्तगुणाः, एवमध उपरि उत्कृष्टजयन्यक्रमेणानन्तगुणश्रेण्या तावन्नेयम्, पावदसावस्योत्स्टा स्थितिः पयादुत्तएकादकस्थितीनामुत्तष्टानुभागोऽनन्तगुणश्रेष्पा नेतव्यः,असातक्रमेणासातवर्गस्य वीत्रमन्दता ·वक्तव्येति । सदिनीपस्याप्पामेर वक्तव्यम्, किनुकास्थितगरभ सम्मानारयितव्यम्, एतदेव लेशतो दर्शयति-सद्धेदनी- यस्य उत्कृष्टस्थितौ जयन्यानुभागा स्तोकाः समयोनायां तावन्मात्रा एप द्विसमयौनाया स्थितौ जघन्यपदे तावन्माना एच एवं जघन्यपदे प्रतिसमयं तावद्वक्तव्यम्, यावदभव्यप्रायोग्या जघन्या स्थितिरिति, तस्या अभव्यमायोग्यजयन्यस्थितेज- धन्यानुभागेभ्य एव वस्या एव याऽधःस्थितौ जघन्यतरा स्थितिस्तस्यां जयन्यानुभागा अनन्तगुणाः, तेभ्यस्तदधःस्थितेन- पन्पानुभागा अनन्तगुगाः, एमघोऽधस्तावनेयम्, यावत्सत्योपमासख्येयभागभानाः स्थितयः । एकान्तेनैव साफारो- पपोगसज्ञास्ताच कण्डकमसख्येयभागदोनम् । तेभ्यो जयन्यानुभागेभ उत्करस्थितेलकटानुभागा अनन्तगुणास्ततः समः योनोत्कृष्टस्थितेरुत्कृष्टानुभागा अनन्तगुणाः द्विसमपोनोत्कृपयामुत्तानुभागा अनन्तगुणा एवमनन्तगुणरद्धया यावत्कण्ड- कमाना स्थितयस्तावद्ववारयितव्याः, ततः कन्डकान्तस्थितेरुस्करानुभागेभ्यः उक्तसाकारोप पोगान्तस्थितेनंघन्यानुभागा अनन्तगुणाः, ततो द्वितीयकण्डकस्थितानामनन्तगुगधेग्या उत्कृष्टानुभागाः प्रतिसमयमवतारयितव्याः, ततः साकारोपयोग- स्थितेरेफस्या जघन्यानुभागा अनन्तगुणास्ततस्तृतीयफण्डकस्थितीनामनन्तगुगोण्या उत्कृष्टानुभागाः प्रतिसमयमवतारयि- नव्याः, एवं साकारोपयोगयोग्पाया एकस्याः स्थितेजब-यानुभागाः परावनमानस्थितीनां कण्डकोत्कृष्टानुभागा अनन्त- गुणश्रेण्या तावन्नेतन्या, यावत्साकारोपपोगानां फण्डक पूर्ण परावर्तमानानामभन्यमायोन्षनधन्यस्थितेरुत्कृष्टानुभागा अन्तगुणा इति । ततः साकारोपयोगफण्डकाधास्थितेर्जघन्यानुभागा अनन्तगुणास्ततः साकारोपयोगप्रयमस्थितेरुत्कष्टानुभागाः, एव नध- न्योत्कृष्टानुभागक्रमेण अध उपरिस्थित्योरनन्तगुणश्रेण्या तावद् गन्तव्यम्, यावत्सर्वजघन्या स्थितिरिति । पश्चात्कण्डफमागाणां ·स्थितीनामुत्तष्टानुभागोऽनन्तगुणश्रेण्या ताबदयो मुखो नेयो, यावत्सर्वजयन्या सातस्यः स्थितिरित्युक्ता सातस्य, तीवमन्दताः। ४ फ. म. मागपरनपोल्पपाततुल्प मध्ये परापनमानानु स्थितिपु नीचगेत्रिस्पासातसमं वक्तव्यं नौवमन्दताविधानमितिःगाथार्थः ॥९८॥ चन्धन नीचेगेत्रिस्य सूत्रकारेणाविदिष्टं दृत्तिकारो दर्शयति-सप्तमपृथिव्यां नारकस्य सर्वजघन्यस्थितिवन्धे सबै जघन्यानुभागाः स्तोकाः, मकरणम् दितीयायां जयन्यस्थाने जघन्यानुभागा अनन्तगुणाः, एवं त्रिचतुप्पञ्चमासु स्थितिषु जयन्यपदे, जघन्यानुभागा, अनन्तगुणाः, नपन्पादक्रमेण अनन्तगुणश्रेच्या तावद् गन्तव्यम्, यावत्कण्डफमिति, ततः कण्टकान्तस्थितेजघन्यानुभागेभ्यः जघन्यस्थितायुत्कृष्ट- पदे उत्कृष्टानुभागाः अनन्तगुणाः, ततः कण्डकोपरिस्थिते यन्यानुभागा अनन्तगुणाम ततो जयन्यद्वितीयाया उत्कटानुभागा, अ- नन्तगुणाः. एपफण्डकोपरिमामु जपन्यानुभागा जयन्यस्थितेस्परिमामलष्टानुभागाः मतिसमर्थ परिपाटयाऽनन्तगुगवेग्या नेतव्या, यावदभव्यनयन्यवन्यादयःस्थितिरितिः अभव्यजघन्यबन्धादधःकण्डफस्योत्कृष्टानुभागान्मुक्त्या शेपमुक्तम् । ततः कण्डकाथ उ. कष्टानुमागे मोऽभव्यजयन्यस्थिते यन्यानुभागा अनन्तगुणास्ततः समयोत्तरायां जयन्यानुभागास्तावन्मात्रा एव, एवं द्वित्रिचतु- पश्चमायापु जयन्पानुभागास्तावन्मात्रा एव, एवं वावन्माप्रविधिना तावन्नेयं यावत्मतिपक्षोत्कृष्टा स्थितिरितिका, परावर्तमानजघ- न्यानुभागयधमायोग्यांना एताः सा अपि स्थितयो भण्पन्ते । ततस्तदुत्तरस्थितेनयन्यानुभागाः अनन्तगुणाः, एवं द्वित्रिच- तुष्पञ्चसमयोचरास्यपि जयन्यानुभागा अनन्तगुणा यावत्तदुपरि कण्डकमसङ्ख्येयभागोनमतो नियनितव्यम्, अभव्यजघन्यय- यादयः गण्डफस्प जयन्यस्थितेस्तकष्टानुभागा अनन्तगुणा यस्याः नित्तस्तदनुभागेभ्य इति । तदुपरस्थितेमकहानुभागा अन- नगणाः, पर दित्रिचतुष्पश्चमासपि नेपाः, यावदभव्यनपन्ययपादधास्थितिरिति. अभव्यजEPUTRATPATANImrnam ।१३६॥

·गेभ्यो यतो निवृत्तस्तस्याः समयोत्तरायां स्थिती जघन्पानुभागा अनन्तगुणाः, ततोऽभव्यजघन्यानुभागवन्धमायोग्यानां जघन्यः स्थितापुत्कृष्टानुभागा अनन्तगुणाः समयोत्तराया मुत्कृष्टानुभांगा अनन्तगुणाः, एवं कण्डकमात्राणां स्थितीनामुत्कृष्टानुभागा अम- न्तगुणभेग्या नेतन्याः । ततो यस्या उपरिमस्थितेजघन्यानुभागानुक्त्या निवृतः तस्याः समयोचरायां स्थितो. जयन्यानुभागाः अनन्तगुणाः ततो जघन्यानुभागमायोग्यास द्वितीयक डकस्थितिपूत्कष्टानुभागाः क्रमेण अनन्तगुणाः, अनेन क्रमेणोपरिम- स्थितीनामेकस्याः स्थिवेनयन्यानुभागाः परावर्तमानस्थितीनां कण्डकमात्राणां उत्कृष्टानुभागा अनन्तगुणश्रेष्पा तावन्नेतन्या, पावजयन्यानुभागबन्धप्रायोग्यानां चरमस्थितिरितिः। घोलनस्थितीनां या कण्डफमात्रा उपरिस्थितयस्तासां जघन्यानुभागा उक्ताः, अत उत्कृष्टा पोलनान्तस्थितेरुकष्टानुभागेभ्यः कण्डकोपरिस्थिती जघन्यानुभागा अनन्तगुगाः, तोऽधास्थितेरुत्कृष्टा- नुभागा उपरिस्थितेजघन्यानुभागा एवमध उपरि क्रमेण तापनेयाः, यावदुत्कृष्टा स्थितिः, तत उत्कृष्टस्थितेरथो यत्कण्ड तदनन्त- गुणश्रेण्या पश्चान्नयेदिति । नीचैविक्रमेण विर्यविकेऽपि तीवमन्दातानुभागस्य वक्तव्येति । प्रसादिचतुष्कस्य तीवमन्दतोच्यते-- यद्यपि पराघातक्रमोऽष्टादश कोटाकोटीवित्तथापि किश्चिदुच्यते-सनानो विंशतिकोटाकोटीर्यदा वनाति तदा उत्कृष्टस्थिते- धन्यपदे जघन्पानुभागाः स्तोकाः समयोनायां जघन्यानुभागा अनन्तगुणाः, एवं निर्वर्तनकण्डकं यावजघन्यपदे जघन्यानुभागा अनन्तगुणश्रेण्या नेतन्या, वतः उत्कृष्टस्थितेत्कृष्टपदे उत्कृष्टानुभागा अनन्तगुणास्तवः कण्ड कापास्थितेजघन्यपदे जयन्यानुभागा अनन्तगुणास्ततः समयोनोत्कृष्टस्थितेरुत्कृष्टपदे उलटानुभागाअनन्तगुणाः, एवं जघन्योत्कृष्टानुभागाः समयहान्याध उपरि कमेण तायनेयाः, यावदष्टादश सागरोपमकोटाकोटयन्तस्थितौ जघन्यानुभागाः अनन्तगुणाः घोलनस्थितीनां यदुपरि कण्ड तस्पो- ·M पस- 1१३॥ फ.म. बन्धन- भकरणम् तष्टानुभागा नोक्ता, मोरं सर्वमुक्त, ततः समयोनस्थितौ जयन्यानुभागास्तावन्मात्रा एव, एवं द्वित्रिचतुःपञ्चम्मयोनस्थिती जपन्यानुभागास्तारन्माना एक ततो घोलनजघन्यस्थिनेरवस्ताद्या स्थितिः तस्या जयन्यानुभागा अनन्तगुणा एवमभव्यजघन्य- सम्पादयोऽधोऽसदस्यानु स्थितिषु जयन्यानुभागा अनन्तपुणश्रेयाः नेयाः, वाव स्थितयः कण्डकमसङ्ख्येयभागोनं, ततः परावर्गमानस्थिनीनां उपरि फण्डकस्य यस्पोत्कृष्टानुभागा नोक्ताः, तत्सर्वोत्कृष्टस्थितेस्तष्टानुभागा अनन्तगुणाः, एवमनन्तगुणश्रेया नकार के नेयम्, ततस्तकाडकान्तस्थितेस्कष्टानुभागेभ्यो पदभव्यवन्धादधः स्थितयो जघन्यानुभागमधिकृत्योक्तास्वदधः स्थिते- जगन्धानुभागा अनन्तगुणाः, ततः परावर्तमानकण्डकस्थितीनामुकष्टानुभागा अयोऽधः क्रमेणानन्तगुणाः, ततोऽधस्तनस्वितेरे- फस्या जघन्पानुभागा अनन्तगुणाः ततो द्वितीयरुड कस्य परावर्चमानस्थितीनामुत्कृष्टानुभागा अयोधः क्रमेणानन्तगुणाः, एवम- धस्तनाया एरुस्या स्थितेनयन्पानुभागा अनन्तगुणाः घोलनस्थितीनां कण्डकमानाणां उत्कष्टानुभागा अनन्तपुणश्रेण्या नेतव्या, यात्यरातिमानजयन्यस्थितेष्टानुभागा अनन्तगुगास्ततोऽभव्पयन्धाज्जयन्यतरकण्डकस्योत्कृष्टानुभागा नोक्ताः, तस्मात् फण्डकादयःस्थितेर्जयन्यानुभागा अनन्तगुणास्ततः फण्ड कायस्थितेरुत्कृष्टानुभागा अनन्तगुणाः, एवमध उपरि जघन्योत्कृष्ट- क्रमेण तात्रेयम्, यार्साजघन्या स्थितिः, ततोऽधस्वनकण्डकादुरकृष्टानुभागाः परिपाट्या अनन्तगुणश्रेण्या नेया, यावत्सर्वज- पन्या स्थितिरिति । नसक्रमेण वादरपर्याप्तकमत्येकानामपि वक्तव्या, तीवमन्दता समाप्ता || तत्समाप्तावनुभागवन्धः समाप्तः ।। साम्पतं स्थितिबन्योऽभिधीयते तत्र चत्वार्यनुयोगद्वाराणि, ताया-स्थानमरूपणा, निषेकमरूपणा, अवाधाकण्डकमरूपणा, अल्प- यदुत्वमिति । सर्वस्त्रोकानि स्थितिस्थानानि म्यापर्याप्तकरण, तेभ्योऽपि वादरापयर्यातकम्य सदम्पेयमुगानि, तेभ्योऽपि पर्यास- २३७) ·. "सारे क.म. वन्धन- प्रकरणम् ।१३८ देसअपिरयचउरो सपणी पंचेंदियस्स चउरो य । संखेज्जगुणा कमसो संजयउकोसगाहितो ॥ १० ॥ व्याख्या-संयतोत्कृष्टबन्धाद्देशविरतस्य जयन्पसङ्ख्येयगुणः, तस्यैवोत्कृष्टः सङ्ख्येयगुणः, तस्मादविरतपतिजघन्यः सख्येयगुणः, तस्वैवापयर्यातकस्य जयन्यः सङ्ख्येयगुणः, तस्यैवोत्कृष्टः सङ्ख्येयगुणः तस्यैव पर्याप्तस्योत्कृष्टः सङ्ख्येयगुणः, तस्मात् संजिपर्याप्तस्य जघन्यस्थितिवन्धः सङ्ख्येयगुणः, तस्वैवापर्याप्तस्य जघन्यः सङ्ख्येयगुणः, तस्यैवोत्कृष्टः सङ्ख्येयगुणः संनिपतिस्पोत्कृष्टस्थितिवन्धः सपेयगुणो भवतीतिगाथार्थः ॥१००|| इदानी निषेकमरूपणा सा चाधस्तादुक्का-मोनुभवा- हासमए" इत्यादिना ग्रन्थेन । साम्पतमवाधाकण्डकमरूपणा सा-प्पयोऽभिहिताः, २उकोमठिईबंधा" इत्यादिना ग्रन्थेन साम्प तमल्पबहुलमुच्यते-॥ १० ॥ थोवा जपणयाहा उकोसा वाहठाणकंडाणि, । उच्कोसिया अवाहा नाणापएसंतरा तत्तो ॥ १० ॥ व्याख्या-सर्वस्तोका जघन्यावाधा, अवाधास्थानानि कण्डकस्थानानि च तुल्यान्यसङ्ख्येयगुणानि, यतो जयन्याध्वाधा अन्तर्मुहूतिकी, उत्कृष्टानि सप्तत्रिद्विवर्पसहस्रतदूनमानानि अवाधास्थानानि, फण्डकान्यप्येतावन्मात्राण्येव यस्मादबाधायाः समय हान्या उत्कृटस्थितेः कण्डकहानिर्भवति, तत उत्कृष्टावाया विशेषाधिका, यतो जघन्यापि तत्रैव प्रविष्टा, ततो नानाप्रदेशान्त- राणि असङ्ख्येयगुणानि भवन्ति, निषेकविधौ पदेशानां द्विगुणहीनस्थानान्पसङ्ख्येपगुणानि यतस्तानि पल्योपमासङ्ख्येयभाग- मागाणीनि गायार्थः ।। १०१॥ द्वार ५ गाथा ५०1 ११३८॥ हार ५ गाथा, ५३.।।

·एग पएसविवरं, आवाहाकडास्स ठाणाणि । हीणठिइठितिद्वाणा, पक्कोसहिइ तो अहिया ॥ १० ॥
व्याख्या-भयमनिषेफस्थितैर्यस्पामाः पुद्गला जाताः, तयोः स्थित्योर्याः सान्तरालस्थितयः एतदेकं मदेशगुणहा-
न्यन्तरं नस्मिन्नसङ्ख्येषगुणाः स्थितषः, यतोऽसङ्ख्येयानि तत्पल्पोपमवर्गमूलानि, - तस्मादुत्कृष्टाऽवाधाकण्डकमसङ्ख्येयगुणं
फस्साधतो जघन्योऽयाधोनान्युत्कृष्टावाधास्थानानि कण्डफान्यप्पेतावन्मात्राण्येव, अवाधा च कण्डकानि च (अवाधाकण्ड क) स-
माहारद्वन्दूस्तस्य स्थानानि तयो योरपि स्थानसङ्ख्येति भावः, ततो जघन्यस्थितिबन्धोऽसङ्ख्येयगुणः, यतोऽन्तःकोटाकोटि-
मानः संशिवन्धाधिकाराद् भवति, ततः स्थितिस्थानानि सपेयगुणानि, यत एकोनत्रिंशद्गुणानि कर्मचतुष्कस्य, ततः उत्कृष्टा
स्थितिविशेषाधिका, यतो जघन्यस्थितिः सावाधा तत्रैव प्रविष्टेति गाथार्थः ॥१०॥
सप्तानां कर्मणां एतदुक्तं, सामवमायुषोऽभिधीयते-
आउसु जहण्णवाहा जहण्णबंधो अबाहठाणाणि । उक्कोसवाहणाणंतराणि एगंतरं तत्तो ॥ १०३ ॥
व्याख्या-पञ्चेन्द्रियाणां संझिनामसंशिनां च पर्याप्तानामायुपो जघन्यायाधा स्तोका, ततः जघन्यस्थितियन्या,
सङ्ख्येयगुणः स च क्षुल्लकभव इति, ततोऽयाधास्थानानि सयेयगुणानि, पूर्वकोटिविभागो जघन्यायाधीन इति कृला, उत्कृष्टा-
बाधा विशेषाधिका जयन्यावाधासहितत्वात्, ततो नानामदेशगुणहानिस्थानान्यसङ्ख्येयगुणानि, कारणं पूर्वोक्त, तत एकस्मिन्
गुणहान्यन्तरे सङ्ख्येयगुणानि स्थितिस्थानानीति गाथार्थः ।। १०३ ॥
ठितिबंधद्वाणाई उक्कोसलिई तमोवि अब्भहिया । सगिसु-अप्पाययं दसहभेप इमै भणिः ॥ १०४ ॥

·पत्र सहरे क.म. बन्धन- प्रकरणम् ।।३९|| व्याग्या-ततः स्थितियन्धरयानान्यसपैयगुणानि, तत उत्कृष्टस्थितिरभ्यधिका, जघन्पस्थित्यवाधासम्पानाव, संशि- पनदयाहां "दमाष्टभेद" सप्तम दशभेदं आयुपो अष्टभेदमभिहितम् । अपिशब्दादसंशिचतुखियकेन्द्रियाणां सप्तकर्मसु अाधा- स्थानानि फदकानि च तुल्यानि सर्वस्तोकानि, आवलिका सदएपेयभागमानवात् । ततो जघन्यायाधाऽसख्येयगुणा अन्तर्मुहू- मावतात्, ततः उकागया विशेषाधिका, ततो नानामदेशान्तराणि, एकपदेशगुणहान्यन्तरं अबाधाफण्डकस्थानानि, ततः स्थितिस्पानानि क्रमशः असख्येयगुणानि, (एकेन्द्रियाणां पल्योपमासंख्येयभागमानत्वात् शेपजीवानां ) पल्योपमस्य सख्येप- भागमामलादिनिरिशेषः, ततो जपन्या स्थिनिरसद्येयगुणा तत उत्कृया स्थितिविशेषाधिकेति गाथार्थः ।। १०४ ॥ इदानीं स्थिविन्धाध्यासायस्थानमरूपणा तस्यास्त्रीन्यनुयोगद्वाराणि तयथा-स्थितिसमुदाहारः, प्रकृतिसमुदाहारो जीव समुदाहार हात । तत्र स्थितिसमुदाहारे श्रीग्यनुयोगद्वाराणि, वधया-प्रगणना, अनुत्सृष्टिः तीव्रमन्दतेति । ठिठाणे दिइठाणे अज्झयसाया असंखलोगममा । कमसो विसेसअहिया, सत्तहाउस्ससंखगुणा ॥१०॥ गाण्या-स्थितिस्थाने स्थितिस्थानेऽभ्यवसाया असद्येयलोकाकाशमदेशतुल्याः"क्रमशः"कमेण स्थितिटद्धया विशेषा- विकाः समानां कर्मणां,आयुपामसदूरयेयगुणटया अनन्तरोपनिधेति । ज्ञानापरणजघन्यस्थिती असपेयलोकाकाशनुल्या स्थि- विपन्धा यासायाः सस्तोकाः, द्विवीयायां स्थिती विशेषाधिकाः,एवं विचतुष्पञ्चम्यादिषु यादुरकष्टायां विशेषाधिका आपुपो जपन्यस्पिनी सीस्तोफाः यन्याध्यासाया, द्वितीयायामसख्येपगुणाः, एवं त्रिचनुप्पञ्चम्यादिपु पापदुत्तटायामसपेयगुणा अनन्तरोपनिया क्रमेण भवन्तीति गायाः ॥१०॥ १३९ ·परम्परोपनिधिकोच्यते- पल्लासंखसमाओ गंतूण ठिईज होति ते दुगुणा । सत्तण्हऽज्झवसाया गुणगारा ते असंखेज्जा ॥ १०६ ॥ व्याख्या-जयन्यस्थितेः पल्पोपमासङ्ख्येयभागमात्राः स्थितीर्गसान्ते जघन्पस्थित्यव्यवसायापेक्षया द्विगुणा भवन्ति, सप्तानां कर्मणाम् । एवं "गुणकाराणि" द्विगुगदृद्धिस्थानानीत्यर्थस्तेषु सप्तसु कर्मस्वसङ्ख्येयानि भवन्ति, जघन्योत्कृष्टस्थित्यन्तरे द्विगुणस्थानान्यसङ्ख्येपानि पल्योपमवर्गमूलानि, तेभ्य एक स्थितिबन्धद्विगुणहान्यन्तरमसङ्ख्येय गुणम् । अनुकृष्टिनास्ति, यतो- जघन्पस्थितिवन्धध्यवसायेभ्यो द्वितीयायामन्यानि अध्यवसायस्थानानि भवन्ति, एवं तृतीयायामन्यानि भवन्ति, चतुष्पश्चमादि- प्वपि अन्यानि, यावदुत्कष्टापामन्यानि अध्यवसायस्थानानि भवन्ति । तीवमन्दता स्थाप्येति गाथार्थः ॥ १०६ ।। प्रकृतिसमुदा- हारे द्वे अनुयोगद्वारे प्रमाणानुगमोऽल्पयगुत्वं च, तत्र ममाणानुगमे सर्वासां प्रकृतीनां असङ्ख्येपलोकाकाशमदेशतुरगाः स्थितिय- न्याध्यवसाया भवन्ति, अल्पपहुसमाह- रितिदीहाए कमसो असंखगुणणाएँ होति पगईणं । अज्झवसाया आउग नामठमविहमोहाणं ॥ १०७ ।। व्याख्या-स्थितिदैात् क्रमेणासङ्ख्येयगुणनया प्रकृतीनां स्थितिबन्धाध्यवसाया भवन्ति, कतरत्मरुतीनां केन वा क्रमेणे- त्याह-आयुषः स्तोकाः स्थितिवन्याध्यवसायाः, नामगोत्रपोरसपेयगुणा, ययप्यायुपः असङ्ख्यगुणनपा स्थितयो यान्ति, नामगोत्रयोविंशेपोचराः, तथाप्यायुपो जघन्यस्थित्यध्यवसापाः अत्यल्पा नामगोत्रयोरनिमभूताः स्थितिस्थानबाहुल्याग न दोष इति । नामगोवाध्ययसापेभ्योऽष्टमस्यान्तरायस्प ज्ञानदर्शनावरगवेदनीयानां च तुल्पस्थितिवाद्ध्यवसाया असपेयगुणा ·पन्धन- प्रकरणम् ११४० भयन्नि, यतः पल्योपमासङ्ख्येयभागमात्राः स्थितिर्गला गला द्विगुणा भवन्ति, एवमेकैकस्य पल्यापमस्यान्तेऽसङ्ख्येयगुणा लभ्यन्ते, तेभ्योऽपि कपायमोहनीयस्य स्थितिवन्धाध्यवसाया असपेयगुणाः वेभ्योऽपि दर्शनमोहनीयस्प स्थितिबन्धाध्यव- सापा असङ्ख्येयगुणा भवन्तीति गाथार्थः ॥ १०७ ॥ दानी स्थितिसमुदाहारे तीव्रमन्दता नोक्ता साऽभिधीयते- सन्यजहण्णस्सरसादणतगुणिमओ उ तस्स उक्कोसो। ठितिबन्धे ठितियन्धे अज्झवसाओ जहा कमसो॥१०८॥ व्याख्या-सर्वनयन्यस्थितिबन्धजघन्याध्यवसायस्य योऽनुभागो रसविभागसमुदायः, तस्मात्तस्यैव जयन्पस्थितिबन्धस्यो- कष्टाध्यवसायरसोऽनन्तगुणो भवति, तस्माद् द्वितीयस्थिता जघन्पस्थितिवन्धाध्यवसायनयन्यरसोऽनन्तगुणः, तस्या एवं द्वितीय- स्थितेरस्कृष्टाध्यवसापरसोऽनन्तगुणः, तस्माचूनीयस्थितिजघन्याध्यवसायरसोऽनन्तगुणस्तस्या एवोत्कृष्टाध्यवसायरसोऽनन्तगुण एवं स्पिनी २ जघन्योत्कृष्टाध्यवसायक्रमेण नावन्नेयम् , यावदुत्कृष्टस्थितेत्कृष्टाध्यवसायरसोऽनन्तगुण इति गाथार्थः ॥१०॥ उक्तः स्थितिसमुदादारः, साम्पतं जोवसमुदाहारोऽभिधीयते- धुवपगईपन्धंता चउठाणाई सुभाण इयराणं । दो ठाणगाइ तिविहं सदाणजपणगाईसु ॥ १०९॥ व्याख्या---ध्रुवाः प्रकृतीः जीयाः वनन्तः परावर्तमानशुभमकृतीनां चतुरितिस्थानिकरसं बघ्नन्ति, 'इतरासाम्' अशुभपरावर्ग- मानानां दित्रिचतुःस्थानिकरसं बध्ननि, सातदेवत्रिकमनुनविकमयमसंहननसंस्थानपञ्चेन्द्रियजातिवकिपीदारिकाहारकशरीरतदो- पानपराघाताच्यासातपोधोवतीर्थकरतिर्यगायुखसादिदशकशुभविहायोगतिउचीत्रमित्येतावनिशत्परावर्त्तमानशभाः, शेषा एको- ।१४०)

·नचत्वारिंशत्परावर्तमानीशभाः, ध्रुवन्धिन्यः राप्तचत्वारिंशत्सुशानी एव । ध्रुवमकृतींनां स्वस्थानात् जयन्यस्थिति बनन्तः,
परावर्तमानशुभानां चतुःस्थानिक परावर्तमानाचभानां विस्थानिक रसं विशुद्धपरिणामा वनन्ति, गध्यमपरिणामा अजयन्पस्थि-
तिं चाशना ध्रुवप्रकृतीनां परीवर्तमानभाशुभमकृतीनां विस्थानिकरसं जीवा यान्ति, ध्रुवम कृतीनो उत्कृष्टस्थिति बनानाः
सह लिष्टपरिणामाः परापमानभमकृतीनो द्विस्थानिक परावर्चमानोऽशुभांना चतु.स्थानिक रस बन्नवीति गाथार्थः ।।१०९।।
चउदुट्टाणाइ सुभासुमीण बंधे जहणधुवठिइस । धीचा विसेस अहिया पुहृत्तपरओ विसेसूणा ।। ११० ॥
व्याख्या-शुभपरावर्तमानानां चतुःस्थानिकमशुभपरांवत्तमानानां द्विस्यानिकरसं बघाना धुवरन्धिनीनां जघन्यस्थिति व-
धन्ति, तत्र जीवाः स्तोकाः, द्वितियायां विशेषाधिकाः, उतीयायां विशेषाधिका यावत्सागरोपशतपृथक्त्वं, पृथपत्वशब्दोऽध बहु-
वाची, तत्परतो विशेपहीनां विशेपहीनाः प्रभूतसागरोपमाणि यावद् भवन्ति । परावर्तमानभुभागभानां विस्थानिकरसं बनानाः
ध्रुवपकवीनां स्वस्थाननयन्यस्थिती स्तोका जीया द्वितीयायां विशेषाधिकाः, तूंतीयायां विशेषाधिकाः एवं यापद् बहूनि सागरो-
पमाणि, तत्परता विशेषहीना रे यावत्सागरोपमशवपृथयाम्, पराचिमानशुभमानीनां विस्थानिके परावर्गमानाशुभमहतीनां
चतुःस्थानिके रसरन्ये सति ध्रुवन्धिीनां सरस्थानजघन्यस्थिति बनाना जीवाः स्तोकाः यथोचराम विशेषाधिका यार
सागरोपमशतपृथरत्वं तत्परतो विशेषहीनाः यावत्मभूतसागरोयमशतानीति गोपाः ॥ ११० ।।
उकानन्तरोपनिषा, परम्परोपनियोच्यते-
पालासंखियमूला गंतुं दुर्गुणा हवैति अशा या नाणागुणहाणीण असंखगुणमेगगुणविवरं ॥ १११ ॥

·सह ।१४१॥ वपन करणम् व्याख्या-परावर्गमानशुभप्रकृतिचतुःस्थानिकसाकारोपयोगे परावर्चमानाशुभद्विस्थानिकानाकारोपयोगरसबन्धे या जपन्या प्रारधिनीनां स्पितिस्तस्यां स्वोका जीवास्तेभ्योऽनाकारमायोग्यपल्योपमासपेपवर्गमूलप्रमाणा स्थितिर्गला द्विगुणा जीवा भरन्ति, एवं भूयो भूयो द्विगुणा भवन्ति, यारत्मभूतानि सागरोपमशतानि, तत्परतोऽनेनैव क्रमेण द्विगुणहीना द्विगुणहीनाः एवं परापनमानशुभाशुभानां निस्पानिकसाकारोपयोगरसदन्थे तत्त्रायोग्यभुववन्धिप्रकृतिजयन्यस्थिती स्वोका नोवाः, दोष माग्वत्, पराचगानगुभद्विस्थानिकपरावर्तमानाशुभमकृतिपतुःस्थानिकसाकारोपयोगरसबन्धे तत्मायोग्यधुववन्धिभकृतिनयन्यस्थितौ स्ता- काः जीराः, शे माग्यत्, नानागुणहान्यन्तराणि पल्पोषमवर्गमूलासङ्ख्येयभागतुल्यानि तेभ्य एक गुणहान्यन्तरमसङ्ख्पे- यगुणमिति गायार्थः ॥ १११ ॥ स्थितिस्थानास्पयहुल्यमाह- 'घउठाणाईजपमझदेउयरिं सुभाण ठितिबंधा । संरोजगुणा ठिइठाणगाइ असुभाण मीसा य ॥ ११२॥ पारुषा-परावर्तमानभुभप्रकृतीनां चतुःस्थानिकयकानांमध्यस्थितेरवास्थिविस्थानानि स्त्रोकानि, चतुःस्थानिकयचमध्य- १ अस्यो गायावृत्तापल्पपहुये क्रियन्ति स्थानानि पतितानि दृश्यन्तेऽशुद्धानि च,साधनाभायात्तय रक्षितानि । अत पप टोपणके धीमामलयगिरिप्तिपदर्शिता- परापत्तमानशुभप्रकृतीनां चतु:स्थानफरसययमध्यावधः स्थितिस्थानानि सर्पस्तो. फानि, पतु स्पानकरसयपमध्यादेयोपरितनानि स्थितिस्यानानि संख्येयगुगानि, तेभ्योऽपि परायत्तमानशुभप्रकृतीनां विस्था- नकरसमयमध्यावधःस्थितिस्थानानि संख्येयगुणानि, तेभ्योऽपि निस्थानकरसययमध्यादुपरितनानि स्थितिस्थामानि संक्पेय. गुणानि, तेभ्योऽपि परावर्तमानशुमप्रकृतीनां विस्थानकरसपषमध्यादधःस्थितिस्थानानि पकान्तलाकारोपयोगयोग्यानि सत्ये- ।१४१॥

·स्थितरुपरिस्थितिस्थानानि सङ्ख्येयगुणानि तेभ्यः शुभपरावर्तमानत्रिस्थानिकयवमध्यस्थितेरपास्थितिस्थानानि सङ्ख्येयगुणानि, त्रिस्थानिकयवमध्योपरि सङ्ख्येयगुणानि स्थिविस्थानि, तेभ्यः शुभपरावर्चमानविस्थानिकयवमध्यस्थितेरे कान्वसाकारोपयोगा- धास्थितिस्थानानि सख्येयगुणानि, द्विस्थानिकयवमध्यस्थितेरेकान्तिसाकारोपयोगस्थितिस्थानेभ्यो यवमध्यस्थितेरघःस्थिति- स्थानानि मिश्राणि सङ्ख्येवगुणानि, ततो यवमध्योपरि मिथागि सङ्ख्येयगुणानि, ततो द्विस्थानिकयवमध्यस्थितरुपरि साका- यगुणानि, तेभ्योऽपि विस्थानकरसययमध्यावधःपायात्येभ्य ऊर्भ यानि स्थितिस्थानानि साकारानाकारोपयोगयोग्यतया मिश्राणि, तानि संख्येय गुणानि, तेभ्योऽपि द्विस्थानकरसयमध्यादुपरि मिश्राणि स्थितिस्यानानि संख्येय गुणानि, तेभ्यो. ऽपि शुभानां परावर्तमानप्रकृतीनां जघन्यः स्थितियन्धः संख्येयगुणः, ततोऽप्यशुभपरायत्तमानप्रकृतीनां जघन्यः स्थिति पन्धो विशेषाधिकः, ततोऽप्यशुभपरायतमानप्रकृतीनामेव द्विस्थानकरसषयमायादध एकान्तसाकारापोगयोग्यानि स्थिति. स्थानानि संख्येयगुणानि, ततोऽपि विस्थानकरसययमध्यावधः पायात्ये क मिपाणि स्थितिस्यानानि संख्येय गु. णानि, तेभ्योऽपि तासामेयाऽशुभपरावर्तमानप्रकृतीनां विस्थान करसयपमध्यादुपरि मिश्राणि स्थितिस्थानानि संख्येयगु- णानि, तेभ्योऽप्युपरि एकान्तसाकारोपयोगयोग्यानि स्थितिस्थानानि संख्येयगुणानि, तेभ्योऽपि तासामेव परापत्तमागाs. शुभप्रकृतीना त्रिस्थान करसयषमध्यावधःस्थितिस्थानानि संख्येयगुगानि, तेयोऽपि त्रिस्यानकरसयवमध्यादुपरि स्थिति- स्थानानि सल्येयगुणानि, तेभ्योऽप्यशुभपरायर्तमानप्रकृतीनामेव चतुःस्यान करसपयमध्यावधः स्थितिस्थानानि संख्येय. गुणानि, तेभ्योऽपि चतु-स्थानफरसपत्रमध्यादुपरि डायस्थिति संख्येय गुगा, यतः स्थितिस्यानापपर्तनाकरणपशेन उत्कृष्टां स्थिति याति, तायती स्थितिडायस्थितिरित्युच्यते. ततोऽपि सागरापमानामन्तः काटोकाटीसंख्येयगुणा, ततोऽपि परायत्तमानशुभप्रकृतीनां द्विस्थान करतयवमध्यादुपरि यानि भिधाणि स्थिविस्यानानि, तेपामुपयकारतताकारोपयोग- योग्यानि स्थितिस्थानानि संख्येषगुगानि, तेभ्योऽपि परावतमानशुभमतीनामुरहटस्थितिबन्धे। विशेषाधिकः, ततोऽप्य.

·कम.
विन्धन-
करणम्
।१४२
रोपयोगानि सदस्यगुणानि । एवमशुभदिरयानिकरवमध्यस्थितनधास्पतिस्थानानि मिश्राणि संख्येवगुणानि तता दि-
स्थानानि एवमध्यस्थितेरधः साकाराणि सत्येय गुणान, तवा यवमध्योपरिदिस्थानिकानि साकारोपयोगानि सडू स्यैर मुगानि,
एवं यवमध्यात्रिस्थानिकान्दय उपार सङ्ख्येय गुणानि, एवं चतुःस्थानिकानि एवमध्याध उपरि सड्येय गुणानि स्थिति
स्थानानि भवन्ति । पशब्दात् भूभपरावर्तमानचतुःस्थानिकवन्धका जीवाः स्तोकाः त्रिस्थानिकबन्धकाः सख्येयगुणा दिस्थानि-
फरन्धकाः सहस्पेर गुणा, अशुभपरावर्तमान विस्थानिकबन्धकाः सख्येयगुणाः, चतुःस्थानिकबन्धकाः संख्येयगुणाः त्रिस्था-
निफरसबन्धका जीवाः सख्येयगुणा इति गाथार्थः ॥ ११२ ।। बन्धनकरणं समाप्तम् ।।
शुभपरापतमानप्रकृतीनां यद्धादायरियतिषिशेषाधिकाः, यतः स्थितियामान्मकप्लुतिन्यायेन दायां फाला दत्या या
स्थितिपयले. ततः प्रभृति तंदूना तापतो स्थितिबंधाडायस्थिनिरिहाच्यते, साचोत्कर्पतोऽन्त.सागरोपमाटोकोटयूनसकेल.
कर्मस्थितिप्रमाणा पेदितव्या. तथादि-अन्तःसागरोपमकोटीप्रमाणं स्थितियन्धं कृत्या पर्याप्तसंशिपचेन्द्रिय उत्कृष्ट स्थिति
पानातीति, नाग्यया, ततोऽपि परावर्तमानाऽशुभप्रकृतीनामुरकृष्टः स्थितिबन्धी विशेषाधिकः । संप्रति गाथाक्षरपोजना
शियते-चतु,स्थानादिनां पतु स्यानविस्थाननिस्थानकाना रसाना प्रत्येक ययमध्यादधं उपरि च परापमानशुभप्रकृतीनां
स्थितिस्थानानि क्रमशः सख्येयगुणानि यतव्यानि, अन्ते चशब्दस्याऽनुक्कार्यसमुच्चायकत्याद् द्विस्थानकरसययमध्यादध
उपरि प मिपाण्यपि स्थितिस्थानानि सङ्ख्येयगुणानि वाच्यानि। तथा शुभानामशुभानां च स्थितियन्धौ जघन्य स्थिति
पन्धौ पयामर्मसापेयगुगविशेषाधिको पक्तव्याविति शेप', ततोऽशुभपरायतमानमतीनां विस्थान त्रिस्थान चतु:-
स्थानकरसानां प्रत्येकंयपमध्यादयः उपरि चं स्थितिस्थानानि सङ्पेय गु गानि, द्विस्यानरसयममधारयः उपरिच
मियाण्यापि रशदस्यानुकार्यसमुभाय सत्पात् दायस्थित्यन्त:मागरोपमाटीमाट्यायपि सङ्ख्ययेगुणे, ततः शुभपरायत
मानमतीनों विस्थानकासययमध्यस्योपरि एकान्तसाकारोपयोगयोग्याः सङ्ख्येयगुणाः, ततः शुभपगपतमानारष्टस्थि-
तियाधीशुभपरापमानयवदापस्थितिअशुभपरावर्तमान स्थितिधा विशेपाधिका वाल्या:" ॥ इति ।
॥१४२॥

·वन्धनकरणानन्तर सङ्कमकरणमाइ- पतियासु इयरा ताओयि ह सकमति अपणोपण | जा संतपाइ चिद्वहि बंधाभावे वि दिछीओ ॥१॥ व्याख्या-अनया गाथया मविस्थित्यनुभागमदेशाना सामान्यलक्षण प्रतिपादितम्, वध्यमानामु प्रकृतिपितरा-अपथ्य- मानास्ता वयमानाः परस्पर सहामन्ति, तत्मकृतिसना प्रतिपयन्ते, व यमानसातभार असात प्रतिपयते, वध्यमानो गाँउभाष जायमान नीचेत्रि मतिषावें । पन्यमानाः परस्पर सद्गामन्ति,कध' यध्यमानमनिशानावरणभार श्रुतशानापरणादीनि भति- पद्यन्ते, तदपि मत्यावरण ध्रुतमानापरणादिभाव पतिपयते, एव शेषकर्मस्खपि शेयम् । याः सदायेन तिष्ठन्ति, न क्षप गतास्ताः स. शामन्ति, अनिपसक्त लक्षण दृष्ट्वा भूयोऽपि अपवदनि, 'बन्धाभावेऽपि बन्ध विनापि दृष्टयो मिश्यात्वसम्पमण्यारपसम्यवारूपाः रानामन्ति इति गावार्थः ॥ १॥ तागो संफमति जासु दलिप उ पडिग्गा समरवाया | ता संकमावलिपं करणासन्झ भवे दलियं ॥२॥ व्यापा-पान मातित सनदेशपिगुदवात्मकेन जीपीयकरणेन 'कर्मदल' परमाणात्मक 'सङ्कामति' तापेनोपग- ति, ताः प्रकृतपः भतिग्रहसशाः समाख्यातास्तदाधारास्ता इति । तग दल सहान्त यादालिकामान फाल तापसीकरणा- साप भरति, नोदलनादिभावमुपगतीति गाथार्थः ॥ २॥ नियनिषदिहि न केई दुइयतइना न दसणतिगपि । मीसंमि न सम्मत दंसफसाया न अपणोणं ॥३॥ व्याख्या-भविमराता लक्षण अपपदति-निजामात्मीपा दृष्टिं न केनिजीगः सद्भापयन्ति, मिथ्यादृष्टयः (मिथ्यात्व सम्प- ·संक्रम- करणम् ११४३॥ पग्मिच्यादृष्टयः) सम्पग्मिध्यासम्, सम्यग्दृष्टयः सम्पत्वं न सामयन्तीत्यर्थः । “द्वितीयतृतीया सास्वादनसम्पग्मिध्यादृष्टयो न दर्शननिकमपि कुचित्सइक्रामयन्ति, मिश्रे सम्यक्त्वं न सद्रामति, दर्शनकपाययोः परस्परं संक्रमो न भवति, दर्शनमोहनीय चारित्रमोहनीये चारित्रमोहनीयमपि दर्शनमोहनीये न संक्रामतीति गाथार्थः ॥३॥ संकामन्ति न आउं उपसंत तहय मूलपगईओ । पगइहाणविभेया संकमणपडिग्गहा दुविहा ।। ४ ॥ व्याख्या-पतसः आपुपः मकवयो न परस्परं केचित् संक्राम पनि । उपशान्तं च मोहनीयप्रकृतिजातं न केचन सडा- मपन्ति, तथाशब्दाधिस्यात् दृष्टित्रिक मुस्खा यदुपशानं तदपि संक्रामवि । मूलपकृतावान्या न सक्रामन्ति, ज्ञानावरणे शेषाः सप्त न सड् कामन्ति । एवं दर्शनावरणादिष्वपि वक्तयम् । प्रकृतिस्थानविशेषात् सङ्गमगपतिप्रा द्विविधा, एकस्पां प्रकृताचेका सङ्गामति यदा, तदा प्रकृतिसक्रमः, प्रकृतिप्रतिग्रहवा चेति । प्रभूताः प्रकृतयः एकस्यां यदा सङ्क्रामन्ति, तदा स्थानसङ्क्रमः, मतिमनिग्रहवा च, एका प्रभूतमकृतिषु यदा सङ्कामति, तदा प्रकृतिसङ्कमः, स्थानमविग्रहता च, प्रभूवाः प्रकृत्यो यदा मभूतामु सङ्गामन्ति तदा स्थानसङ्गमः स्थानप्रतिग्रहता भवतीति गाधायः॥४॥ सामान्यापवादोभिरितः, श्रेण्यपवादमाह- खपउवसमदिठीणं सेढोएँ न चरिमलोभसंकमणं । खवियागस्स इयरीऍ जंकमा होइ पंचण्हं ॥५॥ व्यापा-सायिकदृष्टिजीवानां उपशमदृष्टीनां च श्रेग्यां सञ्जवलनलोभस्य सङ्गमो न भाति, उपशमश्रेण्यां अन्तरकरणे कृते 'इतरस्या' अपकश्रेण्या झपिताष्टकपायस्प, यतो यस्मात् 'क्रमात्' क्रमेण 'पञ्चानां ' पुरुषवेदसञ्जवलनारुपानां सहझमा ११४३॥

·मारे संक्रम- करणम् 1१४४।। मध्यगम्परायानसमये सामाभावो, पन्धाभावान्, यतो बन्धे सति सङ्क्रमो भवतीति, तस्मात् मतिपततः सादिः, तत्स्था- नममासस्थानादिः, अभय्यस्य धुवो, भव्यस्पाध्रुव इति । मिथ्यात्वस्य सम्पक्त्वोत्पत्तौ सम्भवात् सादिः, तदभावेऽध्रुव इति । उद्ध- मिनमुपैगानं पदा भूयोऽपि यध्नाति, वदा तस्मिन् सति नीचत्रिस्य सादिः सङ्क्रमः, तदेव नीचैत्रिं, परावृत्य यदा वभाति, मनिग्रात्येन स्थापयनि, तदाऽधुनसक्रम इति । सावासातयोः परावर्तकत्वात् सादिरध्रुव इति । अध्रुवप्रकृतीनां आयुश्चनुप्फवर्जि- तानां उगेगौनतीर्थदरनामसम्परत्वसम्पम्मिथ्यात्वदेवनरकमनुष्पदिकवैक्रियाहारकसप्तकाख्यानां सादिरभुवः सह क्रमो भवति, स | गाधुगलादेश गुगम इति गायार्थः ॥ ८ ॥ विशेषमाह- साभणजसविहरुसायसेसदोदसणाण जइपुन्या | संकामगंत कमसो सम्मुखाणं पढमदुइया ॥ ९॥ व्याख्या-सातस्य सङ्ग्रामकाणामन्तिमः प्रमत्तो, यतस्तस्मात् परतो:सातं न वध्यते, न च प्रतिग्रहत्वेन भवति । अनन्ता- नुन्धिना भनमनः सड्कानफान्तिमः, यतस्तेषां स एवोदलकक्षपकाणामन्तिमः । यत्र फीचरपूर्वकरणः, यतस्तदूर्वतो नाना दोपकृतीनां मनिग्रहता नास्ति, सा एच प्रतिग्रहत्वेन भवति । कपायनोकपापाणां वादरकपायः सङ्क्रामकान्तिमः, यतस्तत्परत: तेषां यन्धाभावात् मतिप्रइवैव नास्ति । शेषाणां सूक्ष्मसम्परायः सङ्क्रामकान्तिमः, यतस्तदुपरि सर्वकर्मणां साम्परायिक बन्धः एर नास्ति 'दो दसगाण' चि मिथ्यात्वसम्पग्मिथ्यात्वयोरुपशान्तः सद्क्रामकान्तिमो, यतस्तदुपरि तयोः सचैव नास्ति । सम्पातर मिथ्यादृष्टिरेप सङ्क्रामकः, पतस्तस्मिन् मिथ्यावे वध्यमाने तत्सझामति तस्य च स एव बन्धकः । उचैर्गोत्रस्य सास्वादनः सन्क्रामकान्तिमः, यतस्तदुपरितना नीच!त्रं न वान्तीति गायायः ॥ ९॥ ॥१४४ ·पतिग्रहानां साधनादिमरूपणायाह- घउहा पडिग्गहत्तं, धुवबंधीणं विहाय मिच्छत्तं । मिच्छाधुवयंघीण साई अधुवा पडिग्गहया ॥ १० ॥ व्याख्या-चतुर्धा चनुप्पकार पनिग्रहलं ध्रुवबन्धिनीनां पञ्च ज्ञानावरणानि, नव दर्शनावरणानि पोडश कपाया भगजुगुप्सा विशतिवर्णादपो गुरुलघुनिर्माणवैजससप्तकोपयातान्तरायपञ्चकानां सप्तपष्टिमकृतीनां स्वकोयाबन्धान प्रतिषवतां सादिपविबहना तत्स्थानमप्राप्तानां अनादिरभव्यानां ध्रुवा भव्यानामध्रुवेति, यतो यावद् बन्धस्तावत् प्रतिग्रहत्यमतो बन्धवद् भावना कार्या, 'विहाय' त्यक्त्वा मिथ्यात्वम्, यतस्तस्प ध्रुवबन्धित्वेऽपि सति सम्यक्त्वसम्पग्मिथ्यात्वयोरध्रुवत्वात् सङ्क्रमो भाग्य इति । अध्रुववन्धिनीनां साथध्रुवा प्रतिग्रहता सा च सुगमैवेति गाथार्थः ॥ १० ॥ सङ्क्रममतिग्रसङ्ख्यामरूपणापाह- संतवाणसमाई संकमठाणाइ दोण्णि पीयस्स | बंधसमा पडिगहया अहहिया दोवि मोहस्स ॥ ११ ॥ व्याल्पा-पावन्ति यस्य कर्मणः सत्स्थानानि वाचन्ति तस्य सङ्गमस्थानानि, ज्ञानापरणान्तरापयोरेकफ पञ्चमकृत्यात्म- फम् । गोत्रवेदनीययोरप्येक २ द्वितीयसत्स्थानं विषक्षक्षये ययपि भवति, तथापि तन्नादितं यतस्तत्र सक्रमाभाव इति । 'दो- णि पीयसा चि,द्वितीयस्य दर्शनावरणस्य द्वे सङ्क्रमस्थाने नापनकृत्पात्मकेद्वादश नाम्नः सङ्क्रमस्थानानि युत्तरशतायानि । 'बन्धसमापडिगह'त्ति, यावन्ति यस्य कर्मणो बन्धस्थानानि तापन्ति वस्य प्रतिग्रहस्थानानि, ज्ञानावरणान्तरापवेदनीयगोत्राणां एक प्रविग्रहस्थानम् । त्रीणि दशनावरणस्य नवपदचतुष्पकृत्यात्मकानि । अष्टो नान्नः प्रयोविंशत्यायानि । अष्टाभ्पषिके द्वे अपि राक्रमप्रतिग्रहस्थाने मोहनीयस्य भवतः, तस्य पञ्चदश सस्थानानि, तान्येवाष्टस्थानाभ्यधिकानि प्रयोविंशतिसक्रमस्थानानि - ·सरे क.प्र. संक्रम- करणम् १४५/ भवन्ति, दान्धस्थानानि तान्येव अष्टाभ्यधिकानि अष्टादश मतिग्रहस्थानानि भवन्ति, मतिस्थानं सूत्रकार एव दर्शयिष्यति। आह च-ज्ञानावरणान्तराययोः पञ्चपकृत्यात्मके भतिग्रहस्थाने पञ्चमकृत्यात्मकमेव सङ्क्रमस्थानं सङ्क्रामति, तथाचदशनावरणे चतु- पकृत्पात्मके भतिग्रद्दे चतुष्मकृत्पात्मकं तृतीर्थ सङ्क्रमस्थानं कस्मान्न सङ्कामतीति ?उच्यते, तयोरन्यस्थानासम्भवानदेव पञ्चमक- त्यात्माकं सड्क्रामति, अस्य चतुर्वन्धकस्योपशमश्रेग्यां नवस्थानसम्भवाचतुषं न सम्भवति, अपकश्रेण्यां चतुष्पदस्थानसम्भवात्तन्न सङ्गामति, (यद्यपि चतुष्कपडू देसत्स्याने भवतः, तथापि चतुष्कं क्षीणमोइसंभवित्वात् न संक्रामति) बन्धाभावे भयाभाव एवेति गाथार्थः ॥ ११ ॥ मोहनीयस्य सड़क्रमभतिग्रहस्थानानि स्पष्टयन्नाद- पण्णरस सोलसत्तर अडचउवीसा य संकमे नत्यि । अदुवालससोलस वीसा य पडिग्गहे नत्यि ॥ १२ ॥ व्याख्या-एकायष्टाविंशतिपर्यन्तान् उपर्युपरि क्रमेणाङ्कान संस्थाप्य पञ्चदश पोदश सप्तदृशष्टाविंशतिचतुर्विशत्यकानपनपेद ततत्रयोविंशतिसक्रमस्थानानि एकदिनिचतुष्पञ्चषड्समाष्टनवदशैकादश द्वादश त्रयोदश चतुईनाष्टादशैकोनविंशतिविंशत्येकवि- पतिद्वाविंशतित्रयोविंशतिपञ्चविंशतिपड्विंशतिसप्तविंशतिप्रकृत्यात्मकानि भवन्ति । भावनां सूत्रकार एव करिष्यति । प्रतिग्रहानामपि परिमानार्थं एकादिद्वाविंशतिपर्यन्तानुपयुपरि अट्टान् संस्थाप्याष्टादश पोदशविंशतिरित्यपनयेत्, ते प्रतिग्रहत्वेन न भवन्ति,शेपाग्य- शाशस्थानानि, एकदित्रिचतुष्पञ्चपदसामनवदशैकादशत्रयोदशचतुर्दशपञ्चदशसप्तदशाष्टादशैकोनविंशविएकविंशतिद्वाविंशविभकल्ला- मकान्यष्टादश स्थानानि प्रविप्रहत्तेन भवन्ति । भावना अत्रापि सूत्रकार एव करिष्यतीति गायार्थः ॥१२॥ १९४५) ·सर्वसङ्क्रममविग्रहाणां सायनादिप्ररूपणायाह- संकमणपडिग्गहया पदमतबजमाण चउभेया । इगिवीसो पडिगहगो पणवीसो संकमो मोहे ॥ १३ ॥ व्याख्या-ज्ञानावरणवेदनीयान्तराणां सङ्क्रमाः प्रतिग्रहाश्चतुर्विधा भवन्ति । एकविशतिमकृत्यात्मकः प्रतिग्रहः पञ्चविंशति- मकृत्यात्मकः सझमो मोइनीये सायानादिचर्तुविधो भवति । एतदेव सस्वामित्वं भावयति-ज्ञानान्तराययोः सूक्ष्मसम्परायावसानं यावत् जीवाः पञ्च पञ्चमु सङ्क्रामयन्ति, तदुपरि उभयाभावः । पतिपततः साधनादिभावना प्राग्वत् । वेदनीयस्यान्यनरमन्यतरे सङ्क्रामति समसम्परार्य यावत्, यतः साम्पराथिको बन्धस्तत्रैव, नोपरितनेषु। प्रतिपततः उभयोरपि सादिता, तत्स्थानममाप्तस्या- नादिवा ध्रुवाध्रुवं तु माम्मत् । सातस्य प्रतिग्रहवा दशनु गुणेषु, पहनु सङ्कमो, विपक्षस्य एतदेव विपरीतमिति । अनादिमिथ्यादृष्टेः पविशतिभकृत्यात्मकं सत्स्थानं भवति, तस्मान्निध्यात्वं न कषायमोहनीये सङ्क्रामति, अतः पञ्चविंशतिप्रकृत्यात्मकं सङ्कम- स्थानं दाविंशतिबन्धकस्य मिथ्यादृष्टेमिथ्यात्वं विना एकविंशतिप्रकृत्पात्मकं प्रतिग्रहस्थानं भवति । एतदुभयमपि विशिष्टगुणमाप्तौ सत्यामध्रुवं भवति तस्मात्प्रविषततः सादि, तत्स्थानममाप्तस्थानादि ध्रुवाध्रुवं प्राग्वदिति गायार्थः ॥ १३ ॥ दसणवरणे नवगो संकमणपडिगहो भवे एवं । साई अधुवा सेसा संकमण पडिग्गहाणा ॥ १४ ॥ व्याख्या--दर्शनावरणे नवको यः सङ्कमो नवक एवं प्रतिग्रहकः स चतुर्विधो भवति, पञ्चविंशतिसक्रमवत्संक्रमः एकविंशतिपतिग्रहवत् पतिग्रदो भावनीयः, किन्त्वनयोमिथ्यादृष्टिसास्वादनौ स्वामिनी । शेषाणि सक्रमस्थानानि प्रतिग्रहस्था- नानि च सायब्रुवाणि भवन्ति । गोत्रस्प यावदुधैगोत्रं नोट्लयति तावद् वेदनीपवद् भाव्यम् । उलिते तु सङ्क्रममविग्रहाभावो, ·सक्रम- करणम् ॥१४६ पारसङ्गमस्वामित्वम् , नाचगानस्यतदर विपरातामात गाथाथः ।।१४॥ णपग्म पगोसुं नवगं संकमइ उपसमगयाणं । खवगाण चउसु छक्क, दुइए मोहं अओ वोच्छं ॥१५॥ व्याख्या-नवपकचतुष्कमतिग्रहेषु नवकं सङ्क्रामति, सास्वादनं यावन्नवसु नय सङ्ग्रामन्ति, सम्यग्मिथ्याइप्टेरारम्पा- करणसदएपेयभागं यावत् वावदुभयथेयोः पट्स नव सामन्ति, तस्मात् स्थानालक्ष्मसम्परायान्तसमयं यावदुपशमग्याँ चतुष्कमतिरहे' ना सहामन्ति | उपशान्तकपाये उभयाभावोः तः पदचतुष्करणानयोः प्रतिग्रहता सावध्रुवा । क्षकश्रेण्यां स्त्यानदिनिकरयस्यानात् मदमसम्परायान्तसमय यावत् चतुप्के पट् सह नामन्ति । क्षीणकपाय उभयाभावोऽतः पटकस्य सादिर ध्रुवः सह क्रमो द्वितीयकर्मणि भवति । मोहनीयमतः परं वक्ष्ये इमिति गाथार्थ ।। १५॥ सङ्क्रमस्थानभावनायाह- लोभस्स असंकमणा उद्दलणा खवणा उसत्तण्हं । उपसंताण वि दिहीण संकमासंकमा. नेया ॥ १६ ॥ व्याख्या-अन्तरकरणे श्रेग्योः सञ्चनलोभस्यासक्रमाद्धेतोः षष्णां सम्यक्त्वसम्यग्मिध्यात्वानन्तानुवन्धिनां उबलनतः, क्षपणातन सप्तानों सप्तनोकपायलपणभेदतथ, उपशान्तानामपि दृष्टीनांसक्रमाद्धेतोः सझमा नेया-भावनीया इति गाथार्थ।।१६।। साम्मत भाश्यति-अष्टारिंशतिसक्रमो न भवति, यतो दर्शनमोहनोयं चारित्रमोहनीये न सहकामति, अतो मिथ्याय- मपनीय प्रतिबदसे कृनं नेपाः सप्तविंशतिविंशतिमतिप्रद्दे सक्रामति । सम्परत्वे समुदलिते पविशतिविंशतिमनिग्रहे सझामति । द्वयोरप्युदलितयोरनादिमिथ्यादृष्टो पर्विंशतिः सद्भवति, तस्य मिथ्यात्वं आधाराधेपत्यभ्रष्टं शेषाः पञ्चविंशति- (१४६॥

·रेकविशतिप्रतिग्रहे सङ्क्रामति । चतुर्विंशतिन सम्भवति, यतश्चतुर्विंशविसत्कर्मा सम्पन्डष्टिः मिथ्यात्वं गतः स चावलिकामध्ये
नऽनन्तानुवन्धिनः सोऽपि सङ्कामयति, मिथ्यात्वे प्रतिग्रहत्थे कृते त्रयोविंशतिः सङ्क्रामति, उक्तो मिथ्यादृष्टिः ।
सास्वादनस्य दृष्टित्रिकं न सङ्क्रामतीति, पञ्चविंशतिसक्रम एकविंशतिमतिरहे सङ्क्रामति । गु. २
सं २७-२६-२५-२३
सं.२५
प्र. २२-२२-२१-२२
सम्पन्मिध्यादृष्टेरपि दृष्टित्रिकं न सङ्क्रामतीति अष्टाविंशतिसप्तविंशतिसत्कर्मणः पञ्चविंशतिसङ्क्रमः, चतुर्विशांतसत्कर्मणः एकवि-
शतिसङ्गमः सप्तदशपतिनहे सङ्क्रामति । गु० ३ भणितौ सास्वादन मिश्रौ । अविरतदेशविरतममचाममचानां तुल्याः संक्रमाः,
सं. २५-२१
प्र. १७-१७
प्रतिग्रहेषु विशेषः एतेपामुपशमदृष्टीनां यावदावलिका तावत्सम्यग्मिथ्यात्वसम्यक्त्वयोः प्रतिग्रहत्तैव भवति, अतः पविशतिसंक्रमः
एकोनविंशतिपञ्चदशैकादशप्रतिग्रहेषु संक्रामति । तेषामेवावलिफापरतः सम्पम्मिथ्यात्वं उभयत्र भवत्यतः अविरतदेशविरतवि-
रतरूपे सप्तक्शिनिसंक्रमः तेष्वेव भतिग्रहेषु संक्रामति, तेषामेवाविरतादीनां उलितानन्तानुवन्धिनां वेदकसम्यग्दृष्टीनां सम्यक्त्वे
प्रतिग्रहत्वेन कृते त्रयोविवविसंक्रमः एकोनविंशत्पादिपु मन्ग्रिहेषु संक्रामति, मिथस्योभयत्र स्थितत्वात् । मिथ्यात्वे क्षषितेऽष्टा-
दशचतुर्दशदशमु प्रतिग्रहेषु द्वाविंशतिः संक्रामति, यता मिथ्यात्वसये मिश्रस्प प्रतिग्रहता न भवति, ततोऽपि सम्पमिथ्यात्वे
क्षपिते सम्यक्त्वस्य आधाराधेयत्वे नष्टे सप्तदशत्रयोदशनवप्रतिग्रहे चैकविंशतिः सड्डामनि ॥१६॥

·क.म. संक्रम- सहरे करणम् १९४७ सं. २७-२६-२३:२२-२१ -२६-२३-१२-२१ (२७-२६-२३-२२-२१२३.२१ प्र. १९२९-१२-२८-१७१५-१५-१०-१३-१३।११-२०११-१०-२११-२ अश्रेणिगतानां संक्रमोपसंहारार्थमाइ- आमीसं पणुवीसो इगवीसो मीसगाउ जापुब्यो । मिच्छखवगे दुवीसो मिच्छे य तिसत्तछब्बीसो ॥१७॥ व्याख्या-आमिश्र सम्पग्मिथ्यादि यावत्पञ्चविंशतिसंक्रमो भवति । एकविंशतिसंक्रमः सम्यग्मिध्यादृष्टेरारभ्या- पूर्वकरणं यावद् भवति । मिथ्यात्क्षपके विस्तदेशविरतसविरतरूपे दार्विवतिसक्रमो भवति । मिथ्यादृष्टावविरतादीनां च प्रयोविंशतिपदिशतिसप्तर्विशतिसंक्रमाथ भवन्ति, भावना मागभिहितवेवि गावार्थः ॥ १७॥ सकलप्रतिग्रहाणां भावनायाह- खवगस्स संबंधचिप उवसमसेढीऍ सम्ममोसजुया । मिच्छखवगे ससम्मा अट्ठारस इय परिग्गया ॥१८॥ व्याख्या-सप्तापकस्य चारित्रमोहनीयक्षपफस्य च स्वकीया आत्मीया बन्धा एव सप्तदशत्रयोदशनवाख्याः पश्चचतुविधेक- पाच प्रतिमहा भवन्ति । उपशमश्रेण्या उपशान्तदृष्टीनां पश्चादपः सम्पग्मिथ्यात्वसम्यक्त्वयुक्ताः प्रतिग्रहा भवन्ति । सप्तदश- प्रयोदशनवबन्धाव उपशमसम्पत्वमा आवलिफापरतो यावत् न मिथ्यात्वं क्षीयते, तावत्तदुभययुक्ताः भवन्ति । मिथ्यात्वक्षपके सप्तदशादयः सम्यात्पुकाः प्रतिग्रहा भवन्ति, इत्पनेन प्रकारेगाटादशचतुर्दशदशमतिग्रशा भावनीया इति गाथार्थः ॥१८॥ । १४७ ·म. ४ साम्मतं क्षपाश्रेणिद्विविधोपशमश्रेणीसझमान संसिग्य पश्चचतुखियापतिपदेषु यथासम्भव विभय दर्शवनाद - दसगहारसगाई चउ चउरो संकमति पंचंमि । सत्तडचउसिगारसवारसदारा चउममि ।। १९ ॥ व्याख्या-दशकादयोऽष्टादशायथत्वारः चत्वारः सङ्गमा दशैकादशद्वादशत्रपादनाष्टादशैकोनविंशतिवशतिएकविंशति- रूपाः पञ्चकमतिराहे सदनामन्ति । सप्ताष्टचतुर्दशैकादशद्वादशाष्टादशसङ्गमाः समापि चतुष्कमतिग्रहे सङ्क्रामन्तीत गाथार्थः ।१९/ सं. १०-११-१२-१३-१८-१९-२०-२१ । ७-८-१४-२०-११-१२-१८ तिणि तिगाईसत्तह नव य संकममिगारस तिमि। दोसु छडपंवय इगि एस्के दोविगतिपिग पण॥२०॥ व्याख्या--त्रिचतुष्पञ्चसताटनवैकादशसङ्कनाः सप्ताप्येते त्रिकमतिरहे सामन्ति । पडष्टद्विकरच सामाः द्विकपतिग्रहे सङ्गामन्ति । एकद्वित्रिपञ्चसङ्गमावतारोऽपि एकमकृतिमतिरहे सङ्कामतीति गाथार्थः ॥ २० ॥ मिथ्यादृष्टयादिसक्रमाणां प्रतिग्रहान् अभ्युद्धरितपट्सप्तमतिग्रहयोच सझमान् योजनाह- गु१ ६-८-२-६-२-14 पणवीसो संसारिसु इगवीसे सत्तरे व संकमई । तेरसचोइस छक्के घीसा छक्के य सत्ते य ॥ २१ ॥ व्याख्या-पञ्चविंशविसङ्कनः संसारिजोवेषु भवति, मिथ्याटिमास्वादन पोरेकविंशतिमतिरहे सम्पग्मिध्यादृष्टेः सप्तदश- मतिग्रहे च सङ्कामात, त्रयोदशचतुर्दशसहमे चतुष्कबन्धकोपशमनग्यामुपशान्तदष्टः पविग्रहे सङ्कामतः । तस्यैव षङ्क ३ ·१४८ ६ ७ फ.प. बन्धन- करणम् सप्तके च प्रतिग्रहे पिशतिसक्रमः सद्दामतीत गावार्थः ॥ २१ ॥ सं. २५-२५-२५ २०१५-१३/ २० प्र. २१-२१-१७ पापीसे गुणवीसे पपणरसेकारसेसु छब्बीसा । संकमइ सत्तवीसा मिच्छे तह अविरयाईणं ॥ २२ ॥ ज्यारुपा-मिथ्यादृष्टेः द्वाविशतिपविग्रहे, अविरतस्थैकोनविंशतिषतिग्रहे, देशविरतस्य पञ्चदशमतिरहे, प्रमचाभमत्योरेकादश- प्रतिग्रहे पविंशतिसपथ सद्रामतीवि गापार्यः ॥ २२॥ गु. १-३-५-1-3 सं २६-२६-२६-२६-२६ म. २२-१९-१५-११-११ पायीसेगुणवीसे, पण्णरसेक्कारसे य सत्ते य । तेवीसा संकमई, मिच्छा विरयाइयाण कमा ॥ २३ ॥ व्याख्या-मिथ्याद्विाविंशतिप्रतिप्रदे-विरतदेशविस्तामत्ताधमत्तापूर्वाणां एकोनविंशतिपादशैकादशमनिग्रहेषु उपशम- श्रेण्यामुपशान्तदृष्टेः वादरस्य सहमतिराहे त्रयोविंशतिः सङ्क्रामतीति गाथा ॥२३॥ गु-१-४-५-६-७-८ उ. उ. ९ सं-२३-२३-२३-२३-२३-२३. २३ प्र.२२-१९-१५-११-११-११- अद्वारसचौइससत्तगेसु पावीस खीणमिच्छाणं । सत्तरसतेरनवसत्तगेसु इगिवीस संकमई ॥ २४ ॥ व्याख्या-अष्टादशनतुरंशदशप्रतिपदेषु अपितादीनां मिथ्यात्वक्षये द्वाविंशतिः सहामति, लोभस्यासनमापशमयप्पा दारिगतिः सहफमनिग्नई सद्रामति, रतेप्येय क्षीणसहकेषु सहदसत्रयोदशनयमनिग्रहेणु भयादेकविंशतिः, नाई सफायेदे उपशान्ये ७ 1१५८ ·उपशमश्रेण्या सप्तप्रतिग्रहे एकविंशतिः सड्रामतीति गाथार्य ॥ २४ ॥ गु. ? ६-७ 3. उ-१ सं २२-२१ २२२२१ २२-२१ २२-२१ ७-७ साम्मतं आपकश्रेणिसङ्कमप्रतिग्रहप्रतिपादनायाह- दसगाइ चउक्कं एक्कवीसखवगरस संकमहि पंचे। दश चत्तारि चउक्के तिसु तिपिण दुदोसुएफ्केक्का॥२५॥ व्याख्या-दशकादयश्चत्वारः सङ्कमाः दशैकादशद्वादशत्रयोदशमकृत्यात्मका एकविंशतिसङ्गमश्च पच मतिगहे वादरमपकस्य सङ्गामन्ति । दशचनुष्फ सङ्क्रमौ स एव वादरः चतुष्कातिरहे सड्झामयति । निफसङ्कम निकमतिगद्दे सहकामयति, दिकस- इमं द्विकपतिग्रहे सभामयति, एकप्रकृतिसझम एकप्रतिग्रहे सड़क्रामयतीति गाथार्थः ॥ २५ ॥ एतदेव भावयति-अपितसप्तकः क्षपकश्रेणी करोत्यतो बादरोऽन्तर्मुहूर्त यावदेकावतिः पञ्चकमतिग्रहे सहकामयति । ततो म पमाष्टकपायक्षये अन्तर्मुहू नयोदश तस्मिन्नेव पश्चफमतियई सङ्क्रामयति । ततखयोदशानामन्तरकरणे कृते सञ्चलन- लोभम्पागदूमान् द्वादशान्तर्मुहून पञ्चकमविद्महे सकामयति । ततो नपुंसकवेदे क्षपिते एकादश पञ्चकपतिग्रहेन्तमुहूर्त सद्- | नामपति । ननः नीवेदे क्षपिते दशान्तीहून यावत्पश्चकप्रतिग्रहे सङ्क्रामयति । ततः पुरुषवेदस्य प्रथमस्थित्यां समयोनद्याव- लिगाशेषायां प्रनिग्रहता न भवति, त (वा) एव दश चतुष्कमविग्रहे समयोनद्यावलिकाकाल सइनामयति । ततो हास्यादिपढ़े शापिने न पारि (चनयः समयोन) यापलिफाफाल तस्मिन्नेव चतुष्फपतिग्रहे सकामयति । ततः पुरुषवेदे क्षपिते तत्कालमेव बोरस्य पतिग्रहत्ते नष्टे चीन्यकोऽन्तमुहून विकसक्रम निकप्रतिग्रहे सक्रामयति । ततः क्रोधस्य बन्वेऽपगते समयो- ·पाइरे करणम् 1१४९।। नयालिकागेपायो भयमस्थितौ निकबन्धकस्य मानपतिग्रइता नश्यति, द्विकसक्रममन्तर्मुहुर्च याविकप्रतिगहे सङ्कामयति, नतो माने पिते मायायाः प्रतिगहत्वेऽपगते मायां संज्वलनलोभरूपे प्रतिग्रहे अन्तर्मुहुन सङ्कामयत्यनेन विधिना भावना का इति । साम्मतं शापितसप्तकस्योपशमश्रेण्यां सङ्क्रमप्रतिग्रहान् योजयन्नाह- अद्वाराइचउक्क पंचे अद्वारयारएक्कारा । चउसेक्कारसनवअड तिगे दुगे अठ्ठछप्पच ॥ २६ ॥ व्याख्या-अष्टादशादिसङ्गमचतुष्कं अष्टादशैकोनविंशतिविंशत्येकविंशतिभकृतिरूपं पश्चकप्रकृतिग्रहे सङ्कामति । अष्टादश दादीकादशसमाचनुप्फमतिमहे सगामन्ति । एकादशनवाष्टसङ्कमाः त्रिकप्रतिमहे सङ्क्रामन्ति । अष्टपट्पञ्चसङ्कमा द्विकमतिमई सहामन्तीनि गापार्थः ॥ २६॥ पण तिषिण दोणि एके, उपसमसेटीए खइयदिद्विरसाइपरस्स उ दो दोसु सत्तसु वीसाइ चत्तारि ॥२७॥ व्याख्या-अस्यां श्रेण्यां गाया सम्वध्यते,पश्चत्रिविसङ्कमाः एकपतिग्रहे सङ्कामन्ति,उपशमश्रेयां शायिकदृष्टेरैवं सङ्कमप्रविग्रहा भवन्ति । एतदेव भावयति-सप्तके भपिते य उपशमश्रेणी करोति स एकविंशतिसत्कर्मा भवति,स चान्तर्मुहत्तै पञ्चके एकविंशति समति, नतोऽन्तःकरणे कृते सञ्चलनलोभस्यासक्रमाद विंशतिसक्रमः पञ्चकेऽन्तमुत्ने सङ्क्रामति । ततो नपुंसकवेदे उपग्रान्त एकोनविंशतिः पचकेतर्मुहुनै सङ्कामति। ततः वीवेदे उपशान्तेऽष्टादश पञ्चकन्तमु सङ्कामन्ति । ततो पुरुषवेदस्य समयो- नयापलिकाशेपायां प्रयमस्थितौ मविप्रइनाऽपगच्छति, ततश्चनुप्फमतिग्रहो भवति, तस्मिन् त (ता) एवाटादश समयोनन्यायलि- | कामाले सद्कामन्ति । ततो हास्यादिषट्के उपशान्वे द्वादश तस्मिन्नेव चनुप्फमतिग्रहे समयोनद्यायलिकाकाल सड़क्रामन्ति । १४९।

·वतः पुरुषवेदे उपशान्ते एकादश चतुष्कमतियद्देऽन्तर्मुहूचे सहामन्ति, ततः सङ्ग्लनक्रोधस्थ समयोनत्र्यावलिकाशेषायां प्रथमस्थिती
मतिग्रहतापगच्छाव, ततस्त (ता)एकादश त्रिकभतिग्रहे समयोनन्यापलिकाकालं सझामन्ति । ततः क्रोधद्वये उपशान्ते नव
त्रिकमतियदे समयोनामापलिफाफालं सामन्ति । ततः सज्वलन कोधे उपशान्ते अष्टौ त्रिफपतिग्रद्देऽन्तर्मुहुर्च सद्रामन्ति। ततः
सज्वलनमानस्य समयोनध्यावलिकाशेपाया मगमस्थितौ प्रतिप्रड्या गच्छति,तजस्त(ता)एगाष्टौ हिकमतिमहे समयोनायापलिफाफालं
सङ्गामन्ति । कतो मानद्रपे उपशान्ने पद्वस्तिमेव द्विकमनिरहे सगयोनगावलिफाफाले सङ्गामन्ति । नतः सज्वलनमाने उपशान्ते पत्र
पदकमविग्रहे सामन्ति । ततः सञ्चालनमायापाः रामयोनापापलिकाशेगायो प्रगस्थिती मतिगहनाऽपगच्छति, सतत (सा)
एष पञ्च सम्मलनलोभमनिगरे समयोनायापलिफाफाले सामन्ति । नतो मायादिके उपशानो त्रिकरणः राम्गलनलोभ-
पतिपदे समयोनगाललिकाकाले सामगति । ततः राज्यलनमायोपशमे गध्यगलोभहिक तसिा मेव सम्धालनलोभमतिमाहेड-
नाही सकामति । पने पादरकपारस्पान्तसमये लोभरि कोपरामः, ततः समभविप्रहाभारः, सूक्ष्यस्यान्तरामये राज्वलनलो-
भस्योपरामः क्षीणसाकस्योपशमण्यो भागनीय इति । भगिता क्षीणराप्त कस्पोपशमशेणी । उपशानादर्शनस्योपशमश्रेण्या संपाम
मलिगवान् गोजरमाह-" इयरस्सउ दो दोसु सासु वीसाइ पनारि" गावापास्य व्याख्या-तरस्योपशान्तदष्टयुपशामकस्य
( दिग्गनिारे एयगात्मके चिद्विक सङ्कामवि। समकमतिपदे विंशत्यादयात्वारः सामा विशत्येकविंशतिद्वाविंशतिपयोविंशतिरूपाः
पनि गापायी ॥ २७ ॥
[ोगमोहोरगरोरेपारस य दस व परमि । इस अध सत्त पो तिमि सगपंच गउरो य ॥ २८ ॥

·करणम् १५० प्याख्या-पातिप्रडे पिशनिचवर्षशत्रयोदशासङ्गमा सड्झामन्ति । प्रपोदशैकादशदशसङ्कमाः पञ्चकमनिग्रहे सङ्गामन्ति । दगाष्टरसमसङ्गामाचतुष्काविग्रहे सामन्ति । सापञ्चचतुःसङ्गमा निकमतिग्रहे सड़नामन्तीति गाथार्थः ॥ २८ ॥ एतदेव प्रतिकारो भाग्यति-अष्टाविंशतिसकर्मा सप्तक प्रथममुपशमग्य तत उपशमश्रेणी करोति, "अणदसणपुंसित्थी' इतिश्पनात् । केचिदन्ति अनन्तानुगन्धिनः उद्लग्य दर्शनत्रिकमुपशमय्योपशमश्रेणी करोति, उभयताप्पदोपः, यतः-उभयत्रापि तेषां समममनिग्रहता न भवति, ततश्रनुर्विधतेः सम्यत्वं प्रतिनइत्ये हत सम्वग्मिध्यात्वमुभपत्र व्यवस्थापितम्, अनेन फारणेन पञ्चान्यास ससमविग्रहे नयोविंशतिः सङ्ग्रामति । ततोऽन्तरकरणे कृते सज्वलनलोभस्यासक्रमाद् द्वाविंशतिः राग्रामति । ततो नपुंसकवेदे उपशान्ते एकविंशतिः सद्कामति । ततः स्त्रीवेदे उपशान्ते विंशतिः तत्रैव सप्तकेऽन्तर्मुहूर्त समामति । नतः पुरपदस्य समपोनगावलिकादशेषायां प्रथमस्थितो प्रतिग्रहना पगच्छति, सैप विंशतिः सज्वलनदृष्टिद्विकात्म के पदमतिग्रहे समयोनगावलिकोनं ( काकाल) सामति । ततो हास्यादिषट्के उपशान्ते चतुर्दश समयोनद्यापलिकाकाल' पटकमवियदे सामन्ति । ततः पुरुषवेद उपशान्ते त्रयोदश पदापविग्रहेऽन्तर्मुहूर्त सक्रामन्ति । ततः सञ्चलनकोपस्य (समयोन ) यापलिकाशेपायां प्रथमस्थितौ प्रतिग्रहना-पगच्छति, पञ्चकमतिग्रहे त (ता) एवं त्रयोदश समयोनद्यावलिकाकाले समागन्ति । ततः मध्यमक्रोधपे उपशान्ते एकादश समयोनयापलिकाकाल पत्रमु सामन्ति, ततः सञ्चलनक्रोधे उप- गान्ते दम पश्चस्वन्त हुने सामन्ति । ततः सञ्ज्वलनमानस्य समपोनच्यापलिकाशेषायां प्रधमस्थिती प्रतिग्रहताऽपगच्छति, १ भनातानुयग्धिपर्शननपुंसवी. ॥१५० ·त (ता) एव दश समयोनगावलिकाकालं चतुष्कमविग्रहे सामन्ति । ततो मध्यममानप उपशान्तेऽष्टौ चतुष्कमनिग्रहे समयोनगावलिकाकालं सामन्ति । वतः सज्वलनमाने उपशान्ते सप्तान्तर्मुहुर्च चतुष्कमतिरहे सामन्ति । ततः सचलनमायायाः समयोनद्यावलिकाशेषायां प्रथमस्थितौ प्रतिग्रहता अपगच्छति, नतः स ( ना ) एव सक्ष विक्रमविग्रहे समयोनद्यावलिकाकालं सामन्ति । ततः मध्यममायादिके उपशान्ते पञ्च तस्मिन्नेव निकमतिग्रहे समयोनद्यावलिकामालं सकामन्ति, तवः सञ्चलनमायायां उपशान्तायां चतसः तस्मिन्नेव निकमतिग्रहेऽन्तर्मुहूर्त सहकामन्ति । ततो मध्यलोभद्रिके उपशान्ते च बादरकपायगुणस्थानेऽपगते सूक्ष्मस्यादावेव सज्वलनलोभस्पाधाराधेयत्वेऽपगते सम्पयत्वसम्पग्मिथ्यात्वपोनिध्यात्वं सम्पग्मिथ्यावं सम्यक्त्वे सङ्कामति, सूक्ष्मोपशान्तफालं यावत् । अस्पा भणने उक्ता सङ्गममतिग्रहभावनेति । मिथ्याष्टि- सास्वादनसम्पम्मिथ्यादृष्टीनां प्रतिग्रहाः सत्पत्वा सुगमाः, शेषाणां प्रतिग्रहस्वामित्वमाइ- इगुणवीसपनरेकारसाइतितिसंमदेसविरयाण । सत्तपणाइ छ पंच उ पडिगहगा उभयसेढीसु ।। २९ ॥ व्याख्या-एकोनविंशत्यष्टादशसप्तदशभतिग्रहाखयोऽप्पविरतस्थ भवन्ति । पञ्चदशचतुर्दशत्रयोदशमविग्रहाः प्रयोऽपि देशविरतस्य भवन्ति । एकादशदशनापतिग्रहाखयोऽपि ममचाभमचयोर्भवन्ति तुशब्दादुपशान्तदृष्टेः एकादश क्षीणदृष्टेर्नवापूर्वकर- णस्प भरन्ति । सप्तादि पद्मतिग्रहाः सप्तपट्पश्चनुखिदिमकृत्पात्मका उपशमश्रेण्या भवन्ति । पश्चादयः पञ्चतिग्रहाः पञ्चचतु- खियकमाविरूपाः पाश्रेण्यां क्षीणदृष्टेः उपशमश्रेण्या च भवन्तीति गायाधः ॥ २९ ॥ भणिता मोइनीपवक्तव्यता, नानोऽभिधीयते, अन द्वादश सस्थानानि, तनुल्पानि च सङ्गमस्थानानि । कथं ? सफलभकृति- ·V सदरे समुदायोऽस्य व्युत्तरगत तत्पथमं सत्स्थानम् । एतदेव तीर्थकरवजित व्युत्तशतं भवति । अथवा आहारकसप्तकवर्जित पाणवतिः । अथवा आहारकसप्तमतीर्थदरवनित पञ्चनवतिर्भवति । एतत्प्रथमचतुष्कसं सचतुष्कम्, सङ्गमस्थानान्यपि चत्वार्येतान्येव । प्रथमचतुष्कात् प्रयोदशमतिक्षये क्षपश्रेण्यां द्वितीयचतुष्कसंज्ञ सञ्चतुष्कं भवति, नवत्येकोननवतिव्यशीतियशीतिरूपम् । अमीषा नवतिव्यशी- तिसस्थाने सङ्की न सम्भवतः, दोषे दे संभवतः पश्चनवतेवद्रिके उदलिते जिनतिर्भवति । तस्या अपि वैक्रियसनके सनरकदिके उदलिने चतुरशीविर्भवति । तस्या अपि मनुनद्विके उदलिते यशीविर्भवति । एतदध्रुवसंज्ञ सन्त्रिक संक्रमे भवति, किन्तु व्यशीतिः पपपि प्रकृतिभेदेन व्यवस्थिताः तथापि सङ्ख्यातुल्यत्वात् पृथक् सस्थानं न भवति । एवमष्टौ संक्रमस्थानानि । नवाटौ सत्स्थाने ययपि स्तः नथापि संक्रमं पति न भवतस्ते, यतोऽयोगिस्याने,नत्र च नामकर्मणो बन्धं विना प्रतिग्रहनापि नास्ति,पतिग्रई विना कुन सङ्कमो भवति, तस्मात् सत्स्यानवाद्यानि चत्वार्यन्यानि सङ्गमस्थानानि एकोत्तरशतचतुर्णवत्यष्टाशीत्येकाशीतिरूपाणि भवन्ति, अष्टौ मतिप्रदाः त्रयोविंशतिपञ्चविंशतिषड्विंशत्यष्टाविंशत्येकोनत्रिशत्रिंशदेकत्रिंशदेफप्रकृत्यात्मकाः, यतो बन्धसमास्तेऽभिहिता इति । साम्मत ये यत्र प्रतिग्रहे मङ्गमाः सङ्कामन्ति, तत्सवामित्वानाह- पदमचडकं तित्वयरवजिपं अधुवसंततियजुत्तं । तियपणवीसेसे संकमति परिगहेसु तिम् ॥ ३०॥ व्याख्या-प्रथमचतुष्कं वीर्थङ्करोपलक्षितसत्स्थानटिकवजित अवस्थानत्रिकयुक्तं किमुक्तं भवति व्युत्तरशतपञ्चनवतित्रिनव- तिचतुरसीनियशीतिसङ्गमाः त्रयोविंशविपञ्चविंशतिपविशतिप्रतिपदेषु पञ्चापि प्रत्येक सामन्तीति गाथार्थः ॥ ३० ॥ यथा सामाः सङ्क्रामन्ति तथा भावयति-अपर्याप्तकैकेन्द्रियप्रायोग्याँ प्रयोविंशति बनता एकद्वित्रिचतुष्पश्चेन्द्रियतिरी ।१५१ ·त्रयोविंशतिमतिग्रहे, अथया पर्याप्तकैकेन्द्रियापर्याप्तद्वित्रिचतुप्पश्चेन्द्रियतिकमायोग्यामेतेपामेव पञ्चविंशतिवधानानां पञ्चविंशति- प्रतिग्रहे,अथवैपामेव पर्याप्सकैन्द्रिवमायोग्याँ पविशतिवन्नानानां पविशतिमविग्रहे,व्युत्तरशतपश्चनवनित्रिनवतिचतुरशीतिव्यशीति- सङ्कमाः पश्चापि तत्सत्कर्मणां सङ्कामन्ति । गुत्तरशतपञ्चनवतिसङ्क्रमो देवाः तत्तत्सत्कर्माणः पर्याप्तकैकेन्द्रिपमायोग्य पइविंशतिबन्धं पञ्चविंशतिबन्ध च वधानास्तयोः प्रतिग्रहयोः सङ्क्रामयन्ति । त्रयोविंशतिपश्चविंशतिपविशनिमविग्रहेषु प्रागुक्तमायोग्येषु व्युत्तरशतपञ्चनवतित्रिनवतिचतुरशीतिसङ्कमान् मनुष्याः तत्सत्कर्माणः तत्तद्रनानाः प्रत्येक सङ्क्रामयन्ति । उका त्रिपञ्चपदिशतिपतिग्रहेषु सङ्कमयोजना, शेपेष्वाह- पढम संतच इगितीसे अधुवतिगजुय ते तु । गुणतीसतीसएर्नु जसहीणा दो चउकजसे ॥ ३१ ॥ व्याख्या-प्रयमं सचतुष्कं एकत्रिंशत्मतिग्रहे सङ्क्रामति। तदेव प्रथमसचतुष्पं अध्रुवसत्रिकयुक्तं एकोनविंशत्रिंशत्मविग्रहयोः साझामति । यश-कीर्याः प्रतिग्रहं कृत्वा नद्धीनं प्रथमचतुष्क द्वितीपचतुष्कं च यशफीचिमतिरहे सङ्क्रामतीति गाथार्थः ॥३१॥ एतदेव भावपति-एकत्रिशबन्धकस्पाप्रमत्तस्यापूर्वकरणस्य वा चन्धाचलिकायां गवायां एकत्रिंशत् प्रतिग्रहे ज्युनरावं सझामवि। पन्धापलिकायामनपगतायां तस्मिन्नेव प्रतिग्रहे पश्चनवतिः सझामति । पूर्व त्रिंशद् बन्धं वध्वा पश्चादेकत्रिंशबन्धकस्याममत्तस्या- पूर्वकरणस्य वा याचदन्यापलिका नापगच्छति, तावदेकत्रिंशत्यतिनदे गुत्तरदान सामति । नीर्थङ्करसहितकोनत्रिंशद्वन्ध पूर्व वध्या पश्चादेकत्रिंशद्वन्धकस्य आहारकसतकस्य बन्धावलिकायामनपणतायां एकत्रिंशस्मतिग्रहे पण्णवनिः सङ्कामति । इदानीं त्रिंशदेकोनविंशत्यतिग्रहयो भावना क्रिपते-देवोमनुष्यमायोग्य तीर्थकरोपलक्षितं त्रिशद्वन्धं वधानः व्युतरशतसत्कर्मा त्रिशत्पतिमाहे ·।१५२। शुगरणात सकामपति/भममनस्यापूर्वकरणस्य या निशवन्य वनानस्य बन्धारलिकायां गतायां निशत्मविगहे गुत्तरशतं सहका- मति। बधापलिकायामनपगतायां तो पचानातिः सामति । देवनारकाः सम्यग्दृष्टयो मनुष्यमायोग्य तीर्थपरसहित निशबन्ध संका- पन्नानाः एल्गानि विगत्यतिगहे सह कामयन्ति । अपिरतिदेशपिरतप्रमत्ताः देवप्रायोग्य एकोनत्रिंशद्वन्य पधानाः युगस्वातस- तर्माणः एकोनविशमतिमद्दे नरशतं सकामयन्ति । एन एस नीधिकरस्प पन्धापलिकायापनपगलायां तस्मिनीकोनत्रिंशत्मतिमहे युनाशन सामयन्ति । एन एस तीर्थकरस्य बन्धालिकायां गताया गणपतिरात्कमर्माणः एकोनत्रिशरगतिगरे गणपति राकामयन्ति । यन्पारलिकायापनपगताया एकोनत्रिंशत्मनिगहे गानाति सामपन्ति । अथा नारण। गणाविग- सर्मा मिथ्यात्रं गतः माइतमनुप्पमायोग एकोनविंशवन्धं पनानः एकोनत्रिंशत्पतिगई एपशपति सद्गापयति । पर्याप्शकदिग्नि- चाणोन्द्रिपतिस्मायोग्णगुपौतोपलशित निशजन्य बनानाः उद्योतरहिनकोनत्रिशानन्ध बनानाः एत पर दिविगाणभेन्द्रिया धनगरेर प्रतिगहयोगुत्तरशतपयनानितिनातिगतुरशीतिब्युशीनिराकमान नगरसत्कर्माण! मनुष्या अपि चाशीतिरटिनानेतागेर सामाननयोरेव भविग्रहयोः सामयन्ति । यतस्तेषां मधुरं ज्यशोनिसरस्थान नास्ति । पोन्द्रिपनिर्गमायोग्ण एकोनविंश- इन्य शिक्षा या बनाना देवनारकाः गयोरा प्रतिमहयोः गुपरमात पानव च बचतपत्कर्माणः सदकामगन्ति । प्रथमवार कापशीनिमनिमहले फररा बता गुपरफोचरशतपश्चनाविचतुर्णततिरूपं मधमनुष्क उपशाम का अपूर्णफरणाद- रणमाः यशफीगिमतिमहे सदक़ामयन्ति । दिनीयचनुकमपि यशफीविहीनं एकोननातिभटाशीतिष्पशीत्येकाशीतिरूपं नाम- १५२ अपोदयके च क्षीणे शपकोंग्या यजातं द्वितीयचाएक तळादरमूल्यक्षपकाः यत्रः फीतिमनिगई सामगन्तीनि एफौगर्षिचत्रिंश- ·देकत्रिंशदेकमतिमहाणां योगनोका । अष्टाविंशतिपतिमइस्याह- पदमघउकं आइल्लवजियं दो अणिच आइल्ला । संकमहि अद्वयीसे सामी जह संभव नेपा ॥ ३२ ॥ व्याख्या--प्रथमचतुष्कं आयसत्स्थानच्युनर शतरूपवजितं वे आये अभुवस्थाने अमी पञ्चाप्पष्टाविंशतिमतिमहे सझामन्ति, स्वामिनो यथासम्भवं नेयाः-नेतन्याः इति, अथवा स्वयुद्धया शेया ज्ञातव्या इति गाथार्थः ॥ ३२ ॥ एतदेव प्रतिकारो भावयति-मिथ्यादृष्टिः 'सम्पग्मिथ्याइष्टिया देवगतिमायोग्यमष्टाविंशतिबन्ध बनाना गुत्तरशतपश्चनपति- सत्कर्माशारिंशतिपविगहे गुचरशतं पश्चनवति वा सझामपनि । सम्पदृष्टिमिथ्यात्वं गतो नरकमायोग्यमष्टाविंशतिबन्ध बनाना पणनवति अष्टाविंशतिमतिरहे सहकामयति ।मुशीविसत्कर्मा समयसः शेपनिरवां भवं माप्तः सन्मनुप्यदिकं वध्ध्या चतुरशीतिस. का जातस्तदन्तर्मुहूर्चात्परतः परावर्थ नरकपायोग्यं वा देवमायोग्य या अष्टाविंशविपन्य वभाति, पन्धावलिका यावन्नापगच्छति, तापदष्टाविंशतिमविगहे चतुरगीति सनामयवि । पन्धापलिकायामतीतापां तस्मिन्नेवाष्टाविंशतिमविगहे त्रिनपति सझामयति । एतदुसाह परः- संकमइ नण्णपगई पगतीभो पगतिसंकमे दलियं । ठितिअणुभागा चेवं ठंति तहहा तयणुरुवा ॥ ३३ ॥ व्याख्या--सझापति नान्यां प्रकृति प्रतिगहरूपां सममकृवितो दलिके परमाणुरूपं प्रकविसङ्कमे । स्थित्यनुभागावप्येवमेव, स्थितिसमेऽपि स्थितिः न सङ्कामयति । अनुभागसझमेऽप्यनुभागो न सझामति । यदि परं स्वप्रकृतिस्था एवानुभागपरमा- १ सम्पन्हाटति घृहपृत्तिकारादयः ।

·सक्रम- फरणम् ।१५३ गाः मतिगम कविस्वरूपेण तिष्ठनि । यदि पुनः समक प्रकृतिसङ्गमादिषु दल परमाणुरुपं सक्रामयति, ततः प्रदेशसङ्गमस्य प- यम्, न सकामयनि चेत् १ ततः प्रकृतिसक्रमादिभणने व्यर्थः कपोलब्यायाम इति । एतच्छलाहाचार्यः भद्र ? न वेत्सि तत्व अमी प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशसक्रमा, बन्या वा उदया वा समक समकाल प्रभवन्ति, तत्कथन चैककाल वक्तु न शक्यते, वाचःक्रम- पगितात्, समकालमपत्तने च प्रतिसङ्गमे परमायात्मकदलसङ्गम को निवारयति 'किन्तु चलारोऽपि सक्रमाः स्वविषयमाधान्येन परस्थिाः प्रकृतिसङ्कमे सख्यामातस्यैव पाधान्यम्, इयत्प्रकृतिष्विपत्यः सक्रामन्ति, कालानुभागपरमाणोऽत्र सन्तोऽप्युपसर्ज- नभूताः । स्थितिसझमे कालस्य भाधान्यम् । अनुभागसक्रमे यद्यप्यनुभागः प्रदेवभिन्नो नास्ति, तथापि तन्मानस्पैव प्राधान्यम् । प्रदेशसक्रमेऽपि प्रदेशानामेन कालरसादिनिरपेक्षाणा मायान्यमेव स्थिते कोन दोप इति गाथार्थः ।। ३३ ॥ भूयोऽप्याह परः- दलियरसाणं जुत्तं मुत्तत्ता अण्णभावसंकमण | ठितिकालस्स न एवं उउसंकमणपि व अदुव ॥ ३४॥ व्याख्या-परमाणुरसयोः युक्तमन्पदावसक्रमण पृथिवोजलयोरिव मूतत्वात्, स्थितिकालस्यैव न घटते, अमूर्चत्वादाकाश- स्पैर, अन्यभावाभावे च स्थितिसक्रमस्य चैयथ्यमिति । आहाचापः-उउ संक्रमणषि व अदुटु' अमूर्नस्यापि कालस्य सक्रमा लोकेऽन्यदृष्टो पथा, पोऽन्यस्मिन्नृत्तावन्पर्वृत्वानुभायो दृश्यते, पिनादिमकोपाद तरुषु पुष्पफलादिसावाच न दोपः फश्चिदिति गागाः ॥ ३४ ॥ प्रतिसक्रमः समाप्तः ॥ प्रतिगान नागसामान्यमाधपत् स्पिरिशेपलक्षणमाह- ११५३॥

·आग व औषरगं च पातितरमि वा नयग। वो व असो वा जे संकामो इइटिईए ॥ ३५ ॥ व्याख्या-उतनं वा स्वमकृताव स्थितेः दीर्धी करणं, अपवननं च समकवावेव स्थिते हीस्वीकरण प्रकृत्यन्तरे वा स्थि- तेर्नयनं वचोत्तरप्रकृतीनामेव भवति, उतनापवर्तनसकमा तु उभयोरपि भवतः, बन्धे वा अवन्धे वा यद् भवति सक्रम इति । अयं स्थितेः त्रिविधः इत्येवमभिहिते आह परः-भो! भो! अमूर्तस्य कालस्याकाशस्येवो(नापवर्त्तनान्यत्रनयनानि न घटन्ते, आहाचार्यः स्वस्थितिकालोपलक्षिताः कर्मपरमाणवो यदशुभपरिणामजनिताभिनवस्थितिसमयेषु व्यवस्थाप्यन्ते वदुर्चनं, यत्पुनः दीस्थितिपरमाणून शुभेन परिगामेन स्साघस्तनस्थितिषु निवेशपति तदपवर्तनम्, यत्पुनः सङ्क्रमप्रकृतिस्थितिसमयस्था कर्म- परमाणवः प्रतिग्रहमकृतौ सङ्क्रममकृतितुल्यामु स्थितिषु नीत्वा निवेश्यन्त इत्येषः मकृत्यन्तरनपनसक्रमो, यथा ' मञ्चाः क्रोशन्ति ' इत्यनेन न्यायेन तत्स्थितपरमाणुसक्रमात् स्थितिसङ्क्रमोऽभिधीयते इति गाथार्थः ॥ ३५ ॥ उत्कृष्टजघन्यस्थितिसक्रमपरिज्ञापनार्थमाह- जासिं बंधनिमित्तो उक्कोसो बंध मूलपगईणं । ता पंधुकोसाओ सेसा पुण संकमुकोसा ॥ ३६ ॥ व्याख्या-पासां बन्धहेतुक उत्कृष्टो बन्धो भवति मूलमकृतीनां ताः प्रकृतयो बन्धोत्कृष्टाः, शेषाः सङ्क्रमोत्कृष्टा इति, कास्ता नारकविन्दिके आयन्तजावी औदारिकवैक्रिय कामगात्पन्ताशुभवगीयगुरुलघुसप्तकानि ३५ पष्ठे संहननसंस्थाने अशुभविहायोगतिः स्थावरं त्रसादिचतुष्कमस्थिरादिपर्ने एताः नाम्नः पञ्चपञ्चाशत् नीचैर्गोत्रमसात पोडश फपायाः, मिथ्यात्वज्ञानदर्शनावरणान्तरायायुष्फसकलभकृतपचैताः सर्वास्सतनवतिः बन्धोत्कृष्टाः, आह तृतीयद्वारे आयुष्फाणि चतसृणामपि

·सहरे
संक्रम-
फरणम्
संज्ञानां बापानि तान्यत्र तु पन्धोत्कृष्टान्युक्तान्येवं विरोधः, अत्रोच्यते सदधिकारं भकृत्यन्तरसाम चारिकत्य संशाकरण
पर्णमिति तत्र न कुनै, अत्र तु उवाचनापपर्तनाधिकारे सार्थकत्वात् कृतमिति न दोषः । शेपाः देवमनुजद्विके किलेन्द्रिप-
| गमाणिक आहारसमा पय पयागानि संहननसस्थानानि नील तिक्त शुभवर्णकादशकं च शुभरिहायोगनिः तीर्थकर स्थिग-
दिपना नोकपायाः सम्पपत्य सम्पन्मिन्यात्य सातमुनगेनिमित्येवा एकपष्ठिः सामोत्कृष्टा इनि गाथार्थः ॥ ३६ ॥
पंधुणोसाण ठिई, मोनुं दो आवली उ संकमइ । सेसा इयराण पुणो आवलियतिगं पमोनूणं ॥ ३७॥
प्यारण्या-न्योत्तष्टानां उत्कृष्टतः उत्कृष्टास्थितिरावलिकादिक मुक्त्वा शेषाः सक्रामति, यतो बद्धा सती बन्पावलि
भाषां गतापां सामति, उदपावलिका सीकरणासा पेवि सुला न सक्रामत्येव, इतरासां संक्रमोत्कृष्टानां पुनरापलिकाप्रयं
पन्धसरमोदयसन मुरत्वा शेषा स्थितिः सकामयति, आह-परो बन्धसक्रमौ समकं भरतः, अतः साधारणा एकैवावलिका
भाति, न भिन्ना समसारपि मालिकाहीना सक्रामनि, न चेसि भद्र ! सद्भार, नररूहिकस्प बन्धोरकष्टस्य या बद्धा उत्कया
स्थिनिः सा पालिकादीना मिथ्यादृष्टिः मनुजदिक गभानो मनुजदिके सामपनि, ततः स एप देवदिक बनानः सद्क्रमो-
कृष्टान्गनुनदिकात् सद्गमालिकारहितामुदयापलिफारहितां च तां बन्धावलिकारहिता सदान्तस्थिति देद्रिके सामयतीति
गावाः ॥ ३७ ॥ नीदराडारकमती: संपता बनन्ति, नेपां चान्तःकोटाकोटिरकष्टोऽपि समितीनां स्थितिमन्धः सचा
प भाति, इयत्सनायाँ सदमेणापि इयता पर भाव्यम्, एवं हि बन्धसङ्कमोत्कृष्ट सशयसादपनोदायाह-
तित्यपराहाराण सरुमणे पसंतपसुपि। अंतो कोडाफोडी तहाथि ता संफमुकोसा ॥ १८ ॥
॥१५॥

·व्याख्या-यद्यप्याहारतीर्थङ्कराणां सङ्कमणे बन्धसतोरप्यन्तःकोटाकोटिस्तथापि ताः सङ्कमोत्कृष्टा यतो बन्धान्तःकोटाको- ट्याः सङ्कमात् कांदाकोटिः सङ्कास्येयगुणेति गाथार्थः ॥ ३८ ॥ भूय एतदेव भावयति- एवइयसंतया जं सम्मदिट्टीण सव्वकम्मेसु । आऊणि बंधउफोसगाणि जे णण्ण संकमणं ॥३९॥ व्याख्या--अन्तःकोटाकोटिसत्कर्मता सम्यग्दृष्टीनां, यतः-सर्वकर्मसु भवत्यतः सङ्गमोऽप्यन्त कोटाकोटिमात्र एव, आयूंषि बन्धोत्कृष्टान्यत्राभिहितानि यस्मातेप्वन्यप्रकृतिसङ्क्रमणं नास्तीति गापार्थः ॥ ३९ ॥ यासां बन्धे सङ्गमो भवति, वासां सङ्गम- परिमाणमुक्तम्, यासामवन्धे स्थितिसङ्कमो भवति, तासां प्रमाणनिरूपणायाह- गंतुं सम्मो मिच्छंतस्मुक्कोस ठिई च काऊणं । मिच्छिपराणुफोसं करेति छितिसंकर्म सम्मो ॥ १० ॥ व्याख्या-वेदकसम्यगदृष्टिः मिथ्यात्वं गत्वा तस्य मिथ्यात्वस्पोत्कृष्टस्थितिं च कृत्वा ततो विशुद्धमानपरिणामोऽन्तर्मुहूत्र्ने व्यतीते सम्यक्त्वं प्रतिपन्नः, ततः सम्पन्दृष्टिः सम्यकत्वसम्यन्मिध्यात्वयोः मिथ्यात्वस्थिति अन्तर्मुहर्मोनसप्ततिकोटाकोटिममाणां सङ्कामयनीति गायार्थः ॥ ३० ॥ उत्कृष्टसङ्गमस्वामित्वमाह- अंतोमुहत्तहीण आपलियदुहीणतेसु सहाणे । उकोससंकमपहू उक्कोसगबंधगण्णासु ॥४१॥ व्याख्या-अन्तर्मुहूत्र्तानां मिथ्यात्वस्थिति सम्यक्त्वसम्पम्मिथ्यालयोः सङ्कामयति, तामप्यावलिफापरतः सम्पम्मिथ्यालस्थिति सम्यक्त्ये सापयति तामपि द्वितीयावलिफापरतः, सम्यक्त्वस्थिति सम्यग्दृष्टिरेव स्वस्थाने सम्यक्त्वस्थितावपवर्तयत्वतः तिसणा- मपि दृष्टिभकृतीनामुत्कृष्टस्थितिसङ्कमस्य प्रभुः स्वामी सम्यग्दृष्टिः, अन्यासां बन्धोत्कृष्टानां सङ्क्रमोत्कृष्टानां च खोचष्टस्थितिल- ·सो संक्रम- करणम् १५५// पराः उत्कृष्टस्थितिसङ्गमसामिनस्ते च मायः संशिमिश्यादृष्टयो देवायुस्तीकराहारकवर्जितानामिति गाथार्थः ॥ ४ ॥ पंधुशोसाणं आपलिए आपलिद्गेण इयराण । होणा सवावि ठिई सो जहिइ संकमो भणिओ ॥ ४२ ॥ व्याल्या-गन्धेनोत्कृष्टा सत्कर्मता यासां ता बन्धोत्कृष्टाः, नासां वधावलिकारदिता बन्धावलिफापरतः उत्कृष्टस्थितिय- सकाः उदृष्टस्थिति सद्रामयन्ति, सङ्गमोत्कृष्टानां बन्धापलिकासङ्गमावलिकाभ्यां परतस्त एय मिथ्यादृष्टयो यथासम्भवमुत्कृष्ट- स्थितिसङ्गम कन्ति, उत्कृष्टस्य जयन्यस्य वा सङ्गमस्य काले या सर्वापि स्थितिः उदयावलिकासहिता उत्कृष्टा सङ्गमस्थितिः परिस्पतिर्भपते, परिस्थतिसमासनस्तदुपलक्षितो वा सङ्कमो यत्स्थितिसङ्गपो भग्यते इति गाथार्थः ॥ ४२ ॥ आलिफापपादमाइ- सापाहा आउठिई आवलिगूणा उ जवितिसठाणे । एका ठिई जहण्णी अणुदइयाण नियसेसा ॥४३॥ न्याख्या-सागधा आयुपः स्थितिः पत्स्थितिरुच्यते यतस्तस्य पारभविकाज्याचा भवति, आयुपा परस्परं समाभावान नस्पाः समोऽस्ति, अतः सारापोच्यते एकमविका आपुपः स्थितिरावलिकोना तु यस्थितिसङ्गमो बन्योत्कृष्टत्वात्स च स्थ- स्याने समानारेव सद्रामयतीत्युक्तमुस्कटस्वागिरयम् । एकस्याः स्थित्तेर्यः समः स जघन्यसङ्गमः अनुदयवतीनां तु या निइ- तशेपा नपन्या स्थितिः सा जयपसक्रम इति गायार्थः ॥ ४३ ॥ जयन्यसमस्यामिसमनिदिधनाद- जो जो जाण प्वयगो जाहण्णठितिसंकमरस सो सामी । सेसाणं तु सजोगी अननुहुने जओ तस्स ॥४४॥ १५५

·व्याख्या-यः कश्चियासां प्रकृतीनां क्षपका स तासां मकृतीनां जघन्यस्थितिसङ्कमस्वामी, शेषाणां तु सयोगी, यतः तस्य
सर्वप्रकृतीनां अन्तर्मुहुर्तमान स्थितिः स्वल्पा भवतीति गाथार्थः ॥ ४४ ॥
तस्यैव जयन्यस्थितिसङ्गमस्य सपरप्रकृतिस्थानविशेषाद् द्वैविध्वं दर्शयनि-
उदयावलिए छोभो अण्णप्पगईऐं जो य अतिमभो। सो संकमो जहष्णो तस्स पमाणं इमं होइ ॥ ४५ ॥
व्याख्या-'अन्धप्रकृतेः' परमकतेरुद्यावलिकायां योऽन्तिमः सच्छोमो यश्च समकतावेवोदयावलिकायामन्तिमः संच्छोभः
स सङ्कमो जघन्यस्तस्य च मतिमकृतिममाणमेतद् वल्पमाण भवतीति गाथार्थ ॥ ४५ ॥
स्वमता जघन्यसङ्गमं तावदाह-
संजलणलोभानाणंतरायदसणचउपआऊगं । सम्मत्तस्स य समओ सगआवलियातिभागंमि ॥ ४६॥
ज्यापा-सज्वलनलोभज्ञानान्तरापदशरुदर्शनायुश्चतुष्फप्रकृतीनां वेदकसम्यक्त्वस्य च सामयिकास्थितिः सोदयावलिका-
विभागे सदासयत्येप जघन्य आसां सङ्गम इति । सस्तामिसमेतदार पति-पूक्ष्मसम्परायक्षपके सज्यलनलोभस्य यदोदयावलिका
समयाधिकास्थितिः शेषा भवति, तदा तरसामयिक दल सोदयापलिकाविभागे सट्टामयस्येप जघन्पसङ्गमः, क्षीणरुपायोऽप्ये-
वमेव ज्ञानान्तरायदर्शनचतुष्काणाम् । आयुपामपि स्वानुभवकाले एवमेव कुर्वन्ति । यस्थितिः सासा समयाधिकावलिका । सम्प-
स्वस्योत्तरगाथायां सूत्रकारो भावयिष्यतीति गाथार्थः ॥ ४६॥
खविऊणमिच्छमीते मणुओसम्ममिखवियसेसम्मि।चउगइज तओ होउँ जहण्णठितिसंकमस्सामी ॥४७॥

·संक्रम- करणम् 1१५६/ माग्ग्या-पित्या मिथ्यात्वमिश्रे मनुष्पः ततः सम्यच्चे क्षपिवशेषेकश्चिचतुर्गतिकोऽपि भवति, तत्र माक्क्रमेण जघन्यसङ्गमं फरोति, अतचतुर्गनिका भपि स्वामिनो भवन्तीति गाथार्थः ॥ १७ ॥ निहादुगरस साहियभावलियदुगं तु साहिए तसे । हासाईणं संखेन बच्छरा ते य कोहम्मि ॥ ४८ ॥ व्यास्था-निद्रामचलपोरेका स्थितिः जयन्यस्थितिसङ्गमः, संक्रमान्ते स्वस्थितेषरिस्था एकास्थितिः स्वायःस्थसमयाधिके भागरिकात्रिभागे शीगफपायः संक्रामयति, तयोः कियन्मात्रा यत्स्थितिः ? तस्मिन् काले आवलिकादिकमसङ्ख्येयभागाधिक सरस्थितिपमागमिति भावः । हास्परत्यरतिशोकभपजुगुप्सानां आपकेनापवर्त्य सङ्ख्येयवार्षिका स्थितिः कृता, सा तेपामात्मनि- पनाचायाँ सञ्चलनकोधे पक्षिप्यमाणा जघन्यः सङ्क्रमो भवति, तेषां कियती यस्थितिः ? अन्तकरणोनानि सङ्ख्येयवां- गीनि गाथार्थः॥ ४८॥ पुंसंजलणाण ठिई, जहणिया आवलीदुगेणूणा । अंतो जोगतीणं पलियासखंसइपराणं ॥ ४९ ॥ ज्याम्या-वेदसञ्चलनक्रोधमानमायानां या जयन्या स्थितिः सैव यत्स्थितिः, तत्र पुरुषवेदस्याप्टौ वर्षाणि जघन्यसङ्ग्राम- मपिठल्यान्तमुहतानानि अवाधोनानीति भावः । एवं सञ्चलनक्रोधस्य मासयमन्तमुहूत्तान, मानस्य मासो अन्तमुहूचानो, मा- पायाः अदमासोऽन्तमुहूचानो जपन्यसंक्रमा, यत्स्थितिः सावाधः स एव किन्वावलिकादिकोना, यतो बन्धव्यवनोदात् बन्धावलि- फायां गतायां क्षयितुमारब्धस्ताः मनीभूपोऽप्यावलिकायां क्षिप्यन्ते, अतो बन्धापलिकाक्षेपणावलिका रहिता शेषा यस्थि- २ उपपापलिका.

·विरिति । "यता जोगतीण"ति सयोग्यन्ते सत्ता यासां वाः सयोग्यन्तिकाः, तासां सर्वापवर्सनेनान्तर्मुहूनिकी स्थितिर्भवति, सा उदयावलि कारहिता जघन्यसंक्रमः। सावलिकः स एव यस्थितिः सर्वस्थितिरित्यर्थः । किपत्यस्ताः सयोग्यन्तिकाः नामयो- दशरहिता नामनवतिरुथैर्गोत्रनीयैर्गोत्रसातासातसहिताश्चतुर्णवतिः भवतीति । आह पर:-आसां प्रकृतीनां समयाधिकावलिका- शेपायां स्थितावयोगिनि कस्मात्र जघन्यः सङ्क्रमोऽभिधीयते, क्षीणपायस्येव स्वान्तर्वोत्नी , अत्रोच्यते स भगवान् अयोगी योगव्यापाररहितः निष्पकम्पो नाष्टानां करणानामेकमपि मवर्चयति, निष्क्रियत्वात्केवलमुदयमाप्तान्पनुभवत्यतः सपोगिन्येव जघ- न्यसंक्रम इति । पत्योपमासङ्ख्येयभागस्त्वितरासां भणितशेषाणां, कारताः स्त्यानदित्रिकमिथ्यालसम्यग्मिध्यात्वानन्तानुवन्धि- मध्यमाष्टकपायखीनपुंसकवेदनामत्रयोदशकानां द्वात्रिंशत्मकृतीनां सक्षपणकालेऽन्त्यसंच्छोमः पल्पोपमासङ्ख्येयभागमात्रो यः सर्वापबननेन जातः, स द्वात्रिंशत्मकृतीनामपि जयन्यसंक्रम इति । यत्स्थितिस्तु स एवावलिकायुक्तस्तत्कालस्थितिरित्यर्थः, नपुं- सकवेदखीवेदयोः पुनः सान्तमुहूत्तेः, यतः अन्तरकरणस्थः ती सङ्कामयति, शेषकर्मप्रकृतीनामन्तरकरणं न भवति, अत उदया- पलिकायुक्ता यस्थितिरिति । अनन्तानुवन्धिनो स्वसपगान्ते चतुर्गतिकानामन्यतमः। मिथ्यात्वसम्पग्मिथ्यात्वयोरविरतदेशविर- तममचाममचानामन्यतमः । शेषागां पविशतिप्रकृतीनां वादरक्षपकः स्वसंक्रमान्तसमये जयन्पसंक्रमस्वामीति गाथार्थः ॥ ४ ॥ स्वामित्वानन्तरं सायनादिमरुपणा सुगमा भवत्यतः सोच्यते- मूलठिइण अजहण्णो सत्तण्ड तिहा चउन्यिहो मोहे । सेसविगप्पा साई अधुवा ठितिसंकमे होति ॥५०॥ व्याख्या-मूलभकृतीनामजघन्यस्थितिसङ्कमः सप्तानां त्रिधा भवति, कथं शानदर्शनावरणान्तरायाणां क्षीणकपायस्य समया- ·राहा काम. संक्रम फरणम् १५७ भिसारिकापायां स्पिना जघन्यः स्थितिसङ्गमः, अघातिकर्मणां सयोग्यन्तसमये जघन्पस्थितिसङ्गमोऽन्तमुहूर्तमानस्थितित्वाद नेपाम् । अतः शादिरी जयन्यस्तदन्यः सर्वोऽप्यजघन्यः, स च सादिन भवति, तयोरमविपातात् वत्स्थानममाप्तानामनादिः, ध्रुरायो भागन् । मोइनीयस्य चतुविधा, फर्थ क्षयरुश्रेण्या सूक्ष्मसम्परायस्य समयाधिकावलिकाशेषायां स्थिता जघन्यः, स च गादिशुमः, नदन्पोऽजघन्यः, स च क्षायिकदृष्टेषशान्तस्योपशमश्रेणीतः पतिपततः सादिः तत्स्थानममाप्तस्थानादिः धुवाधुवा प्रागन, । गेपरिकल्पाः सायधुवाः सर्व कर्मणाम्। जघन्यस्य कारणमुक्तम् । उत्कृष्टस्थितिवन्धकानां मिथ्यादृष्टीनां उत्कृष्टः स्थि- तिसाहनः सादिः, वीत्रपरिणामात् पततामध्रुवोऽनुत्छष्टस्तु तदा सादिः, सोऽप्युत्कृष्टवन्धे सत्पध्रुव इति गाथार्थः ॥ ५० ॥ उगरमकवीनामाह- तिविहो धुनसतीणं, चउव्यहो तह चरित्तमोहीणं । अजहन्नो सेसासु दुविहा सेसावि दुविगप्पा ॥ ५१ ॥ व्याया-धुर नित्य सत्कर्म यासां ता ध्रुवसत्यः, तासां ध्रुवसतीनां विशदुत्तरशतप्रमाणानां विविधो भवत्यजघन्यसङ्कमः, कि सांसो ? नेपाह चारित्रमोहनीयमवोनों कपायनोरूपायरूपाणां चतुर्विधो भवत्पजघन्यसङ्गम इति । कथं नामनयोदशक- स्पान ईत्रिकाणां चादरापको, ज्ञानान्वरायदर्शनपकानां क्षीणकपायः, शेषध्रुवसतीनां सयोगी स्वान्तसमये जघन्य स्थितिसङ्कम करोति । स च सादिरभुरस्तदन्यः सर्वेऽप्पजयन्यस्तेषाममविपावान् स च सादिर्न भाति, वत्स्थानमभाप्तानामनादिः ध्रुयाधुवा भागन् । कायनोकपापाणां चतुषिः, कथं ? सस्पक्षपकाणां जयन्पः स च सादिरभुवः तच्छेगोऽजघन्यः, क्षीणदृष्टेरुपशान्त- रॉपमान्तस्योपशान्तानां भराधमान् मतिपततः सादिः, तस्थानमप्राप्तस्पानादिः, भुयायी माग्यद । आधुवरातीनामजघन्यो ।१५७) ·द्विधा, शेपाः सर्वासामपि द्विषा भवन्ति । कथं ? देवनारसमनुजदिकौक्रियाहारकसमकायुश्चतुष्कोनैनितम्यक्त्यसम्यग्मिथ्यात्व- तीर्थदराणां अष्टाविंशत्यधुपमकृतीनां अध्रुवत्यादेव सोऽपि सङ्कमाः सायधुवाः। ध्रुवसतीनां जघन्यस्य कारणं पागुक्तम्, उत्कृष्टा- जुत्तष्टा मिथ्या भवतोऽनः सुगमाविति गाधार्यः ॥ ११ ॥ उक्तः स्थितिसङ्गमः, अधुनाऽनुभागसङ्क्रममाह- ठितिसंकमोव तिपिहो रसम्मि उपहणाइविओ। रसकारणमओ नेयं घाइत्तविसेसणभिहाणं ॥२॥ व्याख्या-स्थितिसक्रमयदसावनुभागे वद्विषये यः सङ्क्रमः सोऽपि विविध उद्वर्तनादिभेदाद् ज्ञेयः, रसकारणतो रस- हेतुकं शेयं, पातित्पविशेषणाभिधानं कनीनामिति गापार्थः ॥ ५२ ॥ एतदेव सष्टयति- देसग्याइरसेणं पगईओ होन्ति देसवाईओ । इयरेगियरा एमेव ठाणसन्नावि यया ॥ ६३ ।। व्यापा-देशवातिरसेन बन्धोदपोदोरगसकने हेतुभूतेन देशवास्पभियानाः प्रकृतपो भवन्ति, नाच पश्चविंशतिः 'मागारगचउर इत्यादिना कथिता एक, इसरेग-सयातिना सांघानिधः पात यो भवन्ति, ता अपि 'केलिपणागदेसण' इत्यादिना करिता एकाधा, एवमेव स्थानसंज्ञापि घाति संशावद्विशेगा, आवरणासन्नध' इत्यादिना, सप्तदशानामेकद्वित्रिचर्तुः- स्थानिससंज्ञातिहिना शेषाणां तु दित्रिचतुःस्थानिकसंज्ञाभिहितेति गाथार्थः ॥ ५३ ॥ सम्पायसम्पम्मिथ्यालयोनं तत्र संज्ञा विहिता तत्संज्ञार्थ सङ्कममाधिकृत्य फासांचिद्विशेषार्थमाह- संपघाइदाणो मीसायवमगुयतिरियाऊण । इगदुटाणो सम्ममि तदियरोग्णासु जहटा ॥ ५४॥ 1203 गा. १९॥ २ मा. ३ गा० १७॥ ३ मा ३ गा. ३०॥

·सहरे क.प. संक्रम- करणम पाण्या-सरघाती जघन्यमध्यमोत्कृष्टोऽपि यः कनिद्रसः स सम्यग्मिध्यात्यातपमनुप्पतिर्यमायुपो भवति, विस्थानिकन । पागानों नेह विगतुःस्थानिको । एकस्थानिकरसस्पर्द्धकविशेषाः सर्वेऽपि विस्थानिकस्य केचित् सम्पपत्ये तदितर 'नि, सर्वया- निरसादन्यो देशपातिरसो भवति, विमुक्त भवनि, सम्यक्स्प एकतिस्थानिकदेवाघातिरससर्व शेपास्यन्यासु प्रकृतिषु यथाऽधस्तु- तीयद्वारे पन्धमधिकृत्य अभिहितम् , तथा सङ्क्रमेऽपि भवतीति गाथार्थः ।। ५४ ॥ उकृष्टजघन्यविधेः संशयापनादायाह- दुद्वाणोगिर जाणं ताण उक्कोसोवि सो चेव । संकमइ वेयगे वि हु सेसासुकोसओ परमो ॥ ५५ ॥ न्याया--पाः प्रकृतयो विस्थानिकरसविषया एच, नान्यविषयाः सम्भवन्ति, तासां स एवं विस्थानिक उत्तयः सङ्का- भति, गतस्तस्य स्पद्रकान्यसह ख्येयभेदभिन्नानि । वेदकसम्यपत्वेऽपि विस्थानिक एवोलुष्टः । शेषप्रकृतिकृष्टयतुःस्थानिको रसे इनि गाथार्थः ॥ ५५ ॥ पकहाणजहह्मणं संकमई पुरिससम्मसंजलणे | इसरासुं दोहाणि य जहण्णरससंकमे फटुं ॥ ५६ ॥ व्याया-एकस्पानिकस्य स्सस्य सर्पजघन्यपद्धक संक्रामति । कि सर्वासां नेत्याई-पुरुषपेदसम्यक्त्वसज्वलनानां जान्यानुभागमामे इतरासायैतन्ठेपाणा प्रतीनां द्विस्यानिकजघन्यरसस्पर्द्धक जयन्पसक्रमे संक्रामति । यद्यपि ज्ञानापरणचतुष्क- दानविकान्तरायाणां एकस्थानिकस्पद्धानि बन्थेऽभिहितानि, तथापि जयन्यसंक्रमे तानि न संक्रागन्तीति गाथार्थः ॥ ५६ ॥ उत्कृप्टरसमंसमसामित्वमाद- यंधित उपोमरसं आपलियाओ परेण संफामे । जावंतमहमिच्छो असुभाणं मागयची ॥ ५ ॥ ११।१५८ ·व्याख्या-वध्ध्वा सर्वोत्कृष्टरसस्पर्द्धक बन्धावलिफायां गतायां तदुत्कृप्टरसं मनुष्योपपानिदेवाऽसंख्येयवायुस्तियमनुष्यान मुक्याम्पचतुर्गविको मिथ्यादृष्टिः सर्वाःशुभमकृतीनां संक्रामयति, उत्कृष्टेनापि अन्तर्मुहुर्च यतस्तस्मिन्नवीते वश्यं वसं शुभपरि- णामेनान्यथा करोतीति गाथार्थः ।। ५७ ॥ आयावुनोवोरालपढमसंघयणमणदुगाऊणं । मिच्छा सम्मा य सामी सेसाणं जोगिभियाणं ॥ ५८ ॥ न्याख्या-आवपोयोतोदारिकसप्तकमयम संहननमनुजद्विकानां आसां द्वादशभकृतीनां मिथ्यादृष्टयः सम्पग्दृष्टयो वा खा- मिनः । यशप्याबपोयोतपोः मिथ्याष्टिना सवानुभाग उत्कृष्टः कृतः, तथापि सम्यन्दरित्वे तपोरन्यासां च शुभमकृतानां नानु- भागमपर्नपति । चतुर्गामपि आयुपामुकष्टमनुभागं वध्वा बन्धावलिकायाः परतः यावत्समयाधकावलिकाशेपा तावदुरकृष्टा- नुभागसङ्गमो भाति, शेषशुभमकृतीनां वैक्रियाहारक कार्मणसप्तकानि त्रसादिदशकं शुभवर्णकादशकं संमचतुरस्र भविहायोगति- सानोचैर्गोत्रदेव द्विरुपश्चेन्द्रिजात्पअगुरुलघुपराध तोटासनिर्माणवार्थङ्करोगां चतुष्पञ्चाशत्वकृतीनां सयोगी स्वान्तसमय यावत् उत्कृष्टानुभाग सट्टामयात, चशब्दादन्येऽपि स्ववन्धव्यवच्छेदादुपरिगुणस्था जीवा इति गाथार्थः ।। ५६ ॥ भणितमुत्कृष्टसंक्रमस्वामित्वं, जघन्यसङ्कमपरिज्ञानार्थमाह- खवगरसंतरकरणे अकए घाईण जो उ अणुभागो । तस्स अणंतो भागो, सुहुमेगिदिय कए थोवो ॥ ५९॥ व्याख्या-क्षपस्यान्तरकरणेऽकृते सर्वघातिदेशयातिप्रकृतीनां योऽनुभागः सम्भवति, तस्मादनन्तभागः सूक्ष्मैकेन्द्रियस्य भवति, कृतेऽन्तरकरणे पुनः सूक्ष्मैकेन्द्रियानुभागादपि स्तोकतरो भववीत गाथार्थः ।। ५९ ॥'

·संक्रम- करणम् १५९// सेसाणं असुभाणं केवलिणो जो उ होइ अणुभागो । तस्स अणतो भागो असणिपंचेंदिए होइ ॥ ६ ॥ वारूपा-दोषाणामघात्यशुमानां असावायवर्जसंहननसंस्थानदशकवर्गनवकाअस्थिरादिपट्कोपघावापर्याप्तकनीचे!त्राशु- भनिहापोगतीनां निवासकृतीनो यः केवलिनः सयोगिनोऽनुभागस्तस्यानन्तभागोऽसंज्ञिनि पश्चेन्द्रिये भवतीति गाथार्थः ॥ ६० ॥ सम्पष्टिमिथ्यादृष्टयः फिलान्तर्मुहूर्तात्परतः सर्वप्रकृतानामनुभागघात कुर्वन्ति, तन्निवारणार्थमाह- सम्मठ्ठिी न हणइ सुभाणुभाग दु चेव दिठीगं । सम्मत्तमीसगाणं उक्कोसं हणइ खरगो उ ॥ ११ ॥ व्याख्या-सम्पदृष्टिः शुभमकृतीनां देवमनुजदिकौदारिकवैक्रियाहारककामगसप्तकत्रसादिदशकशुभवर्गकादशकपराघात- पकसाताश्चेन्द्रियजातिपथमसंहननसंस्थानागुल्लघुमञ्चस्तविडायोगत्युवेगैत्राणां पट्पष्ठिमकृतीनां यावद् द्वेषट्पष्टीसागरोपमाणां तापच्छुभानुभाग न विनाशयति, सम्पदृष्टयो मिथ्याटपः सम्यक्त्वसम्पम्मिथ्यासपोरशुभदृष्टयोरपि नोत्कृष्टानुभागं विनाशयन्ति, अपि तु क्षपः सम्पदृष्टिविनाशयत्युभयोरपि दृष्टयोरिति गापार्थः ॥ ६१ ॥ भावितमतेः साम्प्रतं जयन्यस्वामिलमाह- घाईगं जे खवगा जहण्णाससंकमरस ते सामी। आऊण जहणलिई बंधामओ आवलीसेसा ॥२॥ व्याख्या-पातिक प्रकृतीनां ये यासां क्षपकारते तासां जघन्यरससङ्कमस्वामिनः नवनोकषायसञ्चलनानां कृतान्तर- फरगो बादरसपका सक्षपणक्रमेण जयन्यसङ्कम करोति, जघन्यस्थितिसमकाले मानान्तरायदर्शनपटकाना क्षीणपायः सामो । सम्भस्यसम्पम्मिथ्यात्स्योरपि यः सस्थितिात् जघन्यसंक्रमं करोति, आयुपा संजयन्यस्थित्यनुभागवन्धाधन्धावलि. ।१५९ ·कायाः परतवतुर्णामपि समयाधिकावलिकाशेपा तावजयन्यानुभागसङ्गमो भवतीति गाथार्थः ॥ ६२ ॥ अणतित्थुव्वलणाणं संभवणा आवलिए परएणं । सेसाणं इगिसुहुमो घाइय अणुभागकम्मंसो ॥१३॥ व्यास्था--अनन्वानुवन्धिनां तीर्थङ्करस्य च उद्दलनमकृतीनां च नरकमनुजदेवद्विकवैक्रियाहारकसप्तकोचैर्गोत्राणां एकविंशति- सख्यानां जघन्यरसवन्धसम्भवात् बन्धावलिकायाः परतो जघन्यरससंक्रमं करोति, एकं समयम् । कोऽसाविति वैकियेकादशक- स्यासंक्षिपञ्चेन्द्रियो, मनुष्पद्विकोगेंगेोत्राणां सूक्ष्मनिगोदर, आहारकसमकस्यारमत्तः, तीर्थङ्करस्याविरवसम्यग्दृष्टिरनन्तानुवन्धिना पश्चात्कृतसम्यक्लो मिथ्यादृष्टिरक्तशेषाणां सप्तनयतिमकृतीनामेकेन्द्रियमःमत्रसः वास्वग्निकायिको हि तत्तत्सत्कर्मा पातितानुभा- गकमीशः विनाशितानुभागसत्कर्मा तदधोऽनुभागवन्धकः तद्भवस्थोऽन्त्यभवस्थो वा जघन्यरससंक्रम करोतीति गाथार्थः ॥६३॥ उक्तं जघन्यस्वामिखम्, तदनन्तरं साधनादिप्ररूपणामपि मूलप्रकृतीनामाह- साइयवज्जो अजहण्ण संकमो पढमदुइयचरिमाण । मोहस्स चउविगप्पो आउसणुकोसओ चउहा ॥६४ ॥ व्याख्या-सादिक्ने जघन्यसङ्कमो ज्ञानदर्शनावरणान्तरायाणामनादिध्रुवाध्रुवभेदात् त्रिविधो भवति, कथं यतः-सीण-- कपायस्य समयाधिकावलिकाशेपापां स्थितौ जघन्यानुभागसङ्कमो भवति, स च सादिरध्रुवः, तच्छेपो जयन्यः, तत्स्थानमप्राप्ता- नागनादिः, ध्रुवावौ प्राग्वत् । मोहनीयस्याजघन्यः चतुर्विधः, कथं ? सूक्ष्मरागक्षपफस्य समयाधिकावलिकाशेषायां स्थिती जघन्योऽनुभागसङ्कमा, स च सादिरध्रुवः, तच्छेपोऽजयन्यः क्षायिकदृष्टरुपशान्तदृष्टी सर्वमोहनीयोपशमकस्य प्रतिपततः सादिः तत्स्थानममातस्थानादिः, ध्रुवाचवौ प्राग्वत् । आयुपश्चतुविधोऽनुत्कृष्टः सङ्गमः, कथमप्रमत्तो देवायुष्फस्योत्कृष्टानुभागं बड़ा बन्धा- ·संक्रम- करणम् .६०] बलिकायाः परनः सामयितुमारब्धः, यावदुदयावलिकाशेपा तावदुत्कृष्टानुभाग सङ्कामयति, तवस्तस्मिनष्टे-नुकृष्टः सादि, तत्स्थानप्राप्तस्थानादिः ध्रुवाध्रुवौ प्राग्वत् इति गाधार्थः ॥ ६४ ॥ साइयवनो वेयणियनामगोयाण होइ अणुकोसो । सव्वेसु सेस भेया साई अधुवा य अणुभागे॥ ६५ ॥ व्याख्या-सादिवर्जविविधौ वेदनीयनापगोत्राणां अनुत्कृष्टानुभागसङ्क्रमो भवति, कथं सूक्ष्मरागक्षपकेन वेदनीयनामगो- घाणां स्वान्तसमये या सर्वोत्कृष्टोऽनुभागो बद्धः, स बन्धावलिकायाः परतो यावत्सयोगिचरमसमयः, तावत्सङ्क्रामयत्यतः सादिर- ध्रुवः, वच्छेपोऽनु-कृष्टः, तेषामनादिसावादनादिः, ध्रुवाध्रुवौ प्राग्वत् । दोषाः मूलप्रकृतिषु ये भेदास्ते द्विविधाः सादिरसुवा भवन्ति, कथं ? घातिकर्मणां जघन्यभावना कृतैव, उत्कृष्टानुत्कृष्टयोः मिथ्यादृष्टौ परावर्त्तमातया भावना सुगमैव, अयातिकर्मणामपि उत्कृष्टस्य भावनोक्ता, जयन्धाजयन्यौ सूक्ष्मपर्याप्सकैकेन्द्रिस्य भवतो-तः सावध्रुवौ तौ भावितावेवेति गाथार्थः॥ ६५ ॥ अजहण्णो चउभेओ पढमगसंजलणनोकसायाणं । साइयवज्जो सोचिय जाणखवगो खवियमोहो ।। ६६ ॥ व्याख्या-अजघन्यानुभागसङ्कमोऽनन्तानुवन्धिसञ्ज्वलननोकपायाणां सप्तदशमकृतीनां चतुर्विधी भवत्पनन्तानुवन्धिवर्जानां स्वक्षपकाणां जघन्य स्थितिसमकाले जघन्यानुभागसंक्रमो भवति, अनन्तानुवन्धिनां तुदलितबद्धानां बन्धावलिकायां गतायां जयन्यो भवति, तच्छेपोऽजघन्य उपशमश्रेण्या उपशान्तरूपायस्थानात् पतिपततः सादिस्त स्थानमप्राप्तस्यानादिः ध्रुवाध्रुवौ प्राग्वत्, सादिवल्र्वत्रिविधोऽजयन्यानुभागसङ्कमो भवति, ज्ञानान्तरायदशकदर्शनपानां पोडशानां । प्रकृतीनों कथं ? क्षीणकपायस्य समयाधिकावलिकाशेपायां स्थितो जघन्यानुभागसङ्गमः, स च सादिरध्रुवः, तच्छेपोऽजयन्या, तेपामनादिसावादनादिः ।१६०॥

·धुवाधुवौ माग्यदिति गाथार्थः ।। ६६ ॥ सुभधुवचउवीसाए होइ अणुकोससाइ परिवजो । उनोयरिसभओरालिपाण चउहा दुहा सेसा ॥ ३७॥ व्याख्या-शुभाष ताः ध्रुवाच गुमधुवाः, वस्पाः शुभवचतुर्विंश वेरनुत्कष्टानुभागसमः सादिवर्जः विविधो भवति, फास्ताः ! प्रसादिदशकसातपश्चेन्द्रिपजात्यगुरुल वासनिर्माणपशस्वविहायोगतिचतुरस्र संस्थानपराघावकार्मणलैजसशुभवर्णचतु- फमिति चतुर्विंशतिः, शुभवर्णकादशकं कार्मणसप्त के ये तु गृहन्ति, तेपां पत्रिंशद् भवात, उभयत्राप्यविरोधः । कथं ? त्रिविधः सङ्कमो भवति? एतद्भावयति-आसां आपकश्रेण्या स्वबन्धकै सान्तसमये उत्कष्टानुभागो पद्धस्तं बन्धावलिफाया परतस्तदुपारतनाः सयोग्यन्तसमयं यावदुत्कष्टानुभागं सङ्कामयन्ति, अतोऽसौ सादिरभुवस्तदन्यः सर्वोऽप्यनुत्कृष्टः, तासां ध्रुवसद्मावादनादि। ध्रुबाभुयी माग्वत् । उयोतमयमसदननोदारिकसप्तकानां च भवति, कथमुद्योतव नामष्टानां सम्यग्दृष्टिरत्यन्तविशुद्धधमानप- गामो देव उत्कृष्टमनुभाग पनाति, बन्धावलिफापरता स एव सङ्कामयति । उद्योतस्प तु सप्तमपृथिव्यां नारकः सम्पत्वं पति- पत्तुकामः मिथ्यादृष्टिस्त्कृष्टमनुभागं बन्धावलिकायाः परनः स एव सङ्क्रामयति, जघन्यतोऽन्तर्मुहूर्त उत्कृष्टं देपट्पष्टीसागरोपमं ततोऽनुत्कृष्टः सादिर, तत्स्थानमभाप्तस्यानादिधुंवाध्रुवौ माग्यन् ।, 'दुहा सेसत्ति, उक्तानामुक्तशेपाः सङ्गमाः,अनुक्तानां प्रकृतीनां चखारोऽपि सङ्कमा द्विधाः, साबधुवा भवन्ति । कथं ? सप्तदशानां पोडशानां च जघन्यानुभागसङ्कमा मागेवाभिहितः, उत्कृष्टानु- स्कृष्टौ मिथ्यादृष्टौ भवतोऽना परावर्तकलात् सायधुवौ भाविवौ एवमेव पत्रिंशत्मकृतीनां उत्कृष्टः मागुक्तो जघन्यानयन्यौ सूक्ष्मै- केन्द्रिये हनानुभागसत्कर्माणि भवतो तः सायध्रुवौ भावितौ एवं शेषाणां समदशपौडशनवपट्त्रिंशद्वर्जितानांअशानिप्रकृतीनां ·सहे करणम् ।१६१ पञ्चेन्द्रियपर्याप्तशुभपरिणामेन वैक्रियनवकोचेगोत्रातपतीर्थङ्कराहारकसातकमनुजद्विकायुखिकाणां चतुर्विंशतिशुभप्रकृतीनां उत्कृष्टा- नुभागबन्धो भवति, अशुभपरिणामेन अशुभदोषपदपश्चाशत् प्रकृतीनां उत्कृष्टानुभागबन्धो भवति, सर्वासामपि जयन्यः स्मैकेन्द्रिये हतानुभागसत्कर्मणि जघन्योऽपि भवति,अतथखारोऽप्यनुभागसङ्कमाः साबधुवा भाविता एव ॥ ६७ ॥ समाप्तोऽनुभागसङ्कम इति ॥ उक्तोऽनुभागसक्रमा, अधुना प्रदेशसङ्कममाह तल्लक्षणमादावेवोच्यते- विज्झाउव्वलणअहापयत्तगुणसव्वसंकमेहि अणू । जं नेइ अण्णपगई पएससंकामणं एवं ॥ १७ ॥ व्याख्या--विध्यातसङ्क्रम उद्लनासङ्कमो यथाभत्तसङ्क्रमो गुणसङ्क्रमः सर्वसङ्गमय, एतैः पञ्चभिः सङ्कपैः कर्मपरमाशून् यन्नयनयन्यमकृति तत्स्वरूपेण व्यवस्थापयति, प्रदेशसङ्क्रमणमेतदुच्यत इति गाथार्थः ॥ ६७ ॥ विष्यातसङ्कमस्य लक्षणमाइ- जाण न यंघो जापह आसव्वगुणं भवं च पगईणं । विझाओ ताणंगुलअसंखभागेण अण्णत्थ ॥ ६८ ॥ व्याख्या--पासां प्रकृतीनां गुगं वा भवं वाश्रित्य बन्धो न जायते नोत्पद्यते, तासां विध्यातसक्रमो भवति,एतद्भावयति वैक्रियैकादश केन्द्रियविकलेन्द्रियजातयः सुस्मत्रिकस्थावरातपमकृतयो मिथ्यात्वहेतौ सत्यपि नारकाः भवमत्यय न वदन्ति, संदननपटक चतुरस्ररहितसंस्थानानि नपुंसकवेदमनुजदिकौदारिफसप्तकतियगेकान्तयोग्पादश दुर्भगादित्रिकनीच!त्रामशस्त- विहायोगतितीर्थङ्कराणां मिथ्यात्वाविरतिसम्यक्सहेतुभिर्युक्तास्तथाऽप्पसङ्ख्येयवर्षायुपस्तदुभवस्थाः, तद्भवमत्ययं न बन्धका भवन्ति, एवं देवेष्वपि भावना कर्तव्या, स च विध्यातसङ्गमा मायो यथामत्तावसाने एवंविधमकृतीनां भवति, वस्य ·प्रमाणं यावन्मात्रः मथमसमये (परभकृता) दलप्रक्षेपः तत्ममाणन: मक्षिप्पमार्ग प्रकृतेः शेषदलं अगुलासङ्ख्येयभागेनान्यत्र सङ्कामयति किमुक्तं मवोत, अशलासङ्ख्येयभागमात्रक्षेत्रमदेशप्रमाणैः प्रक्षेपेरसपेयोत्सपिण्यवसप्पिणीममाणैर्वा समयैः सर्व- मकृतिदलं अन्यभकृतौ सकामयतीति गाथार्थः ।। ६८ ॥ उद्वलनसङ्कमलक्षणमाह- पलियरस संखभागं अंतमुहत्तेण तीए उव्वलइ । एवं पलिपासंखिय भागेण कुणइ निन्लेवं ॥ ६९ ॥ व्याख्या-पल्पोपमासङ्ख्येषभागमात्रस्थितेः खण्डमुस्किरति, विनाशयत्यन्तमुहूर्त्तनाहारकादीनां प्रकृतीनों एवमनेन विधिना पल्पोपमासङ्ख्येयभागमात्रेण कालेन करोति निलेप सर्वदलसममिति गाथार्थः ॥ ६९ ॥ विशेषमाइ- पढमाओ पीयखंडं विसेसहीणं लिईए अवणेइ । एवं जाव दुचरिमं असंखाणिपति अंतिमयं ॥ ७० ॥ व्याख्या-प्रथमस्थितिखग्दात् द्वितीय स्थितिखण्डं विशेपहीन अन्तर्मुहूर्तेनापनयति-विनाशयति, एवमनेन विधिना यावद् विचरमं स्थितिखण्डं एवं कानिचित्स्थितिखण्डानि प्रथमादसङ्ख्येयभागहीनानि कानिचिसङ्ख्येयभागहीनानि कानिचि. सङ्ख्येयगुणहीनानि कानिचिदसपेयगुणहीनानि तुशब्दाइलमाश्रित्यान्तिमस्थितिखण्डं मयमादसङ्ख्येयगुगं स्थिति स्थान- माश्रित्यासङ्ख्येयभागमिति गाथार्थः ॥ ७० ॥ अतस्तस्यैव दलस्य मोपविधिरुच्यते- ·संक्रम- करणम ।१६२] खंड दल सठाणे समग समए असंखगुणणाए । सेढीए परठाणे विसेसहीपा इमं छुभइ ॥ ७१ ॥ पाण्या-उत्तीमागस्थितीनां प्रथमसमये सोकं दलमुस्किरति, तस्माद् द्वितीयसमयःसङ्ख्येय गुणे एवं तृतीयादिप्वप्य समन्येषगुणटदया नेयम् , तग प्रथमसमयोत्कीर्ण कुत्र दीपने, तदाइ परस्थाने स्तोकं स्वस्थाने तस्मादसव्येयगुणं द्वितीया- दिपु स्वस्थाने सपेयगुण परस्थाने विशेषहीनं दलं प्रक्षिपति, अनेन विधिना पल्योपममाप्रस्थितीनां दलमन्तमुहूर्तेन निलेप- यति, तरछेपाग्यपि स्थिविखण्डान्पेयमेव सङ्कामपवीति गाथार्थः ॥ ७१ ॥ दुचरिमखंडरस दलं चरिमे ज एइ सपरट्टाणमि । तम्माणस्स दलं पलंगुलसखभागेहि ॥ ७२ ॥ व्यापा-द्विपरमस्थितिषण्डकाचरमसमये परमदेशानं स्वकीयचरमस्थितिखण्डके सनामयतीति तन्मानेन चरमस्थिति- खण्डस्य दलं मक्षिप्यमाणं २ पल्पोपमासपेयभागसमयैरन्यत्र नयति, परस्थाने यहीयते तन्मानेन असङ्ख्येयोत्सपिण्यवस- पिणीसमपैगुलारा पेयभागमात्रैः क्षेत्रप्रदेशका अन्यत्र तद्दलं नयति, तदपि चरमस्थितिखण्डकद्लमसङ्ख्येयगुणटद्धपा परस्थाने उदयापलिकामा नयति चरमस्थितिखण्डकस्य यथरमप्रक्षेपः स सर्वसङ्कम इति गाथार्थः ॥ ७२ ॥ उलनविपिरतः । उद्दलनमकृतीनां स्वामिनमाड- एवं उचलणाणं कमेण नासेइ अविरओहारं । सम्मोऽणमिच्छमीसे छत्तीसनियहिजामाया ॥ ७३ ॥ व्यापा-अनेनोलनविधिना विनाशयत्यविस्तो अन्तमुहूर्तासरत तस्याहारकसम के उदुलपति, सम्पदृष्टिदशाविरति- सरपिरतिगुणयुक्तो वा अनन्तानुवन्धिमिथ्यात्वसम्पग्मिथ्यासानि पूर्वविधिना, पत्रिंशात्मकृतीरनिवृत्तियादरउदलपति मध्यमाट- ।१६२।

·कषायनवनोकपायसज्वलनत्रिकस्त्यानर्वित्रिकनामत्रयोदशकाख्या इति गायार्थः ॥ ७४ ।। सम्ममीसाई मिच्छो सुरदुगवेउब्वियमेगिदी। सुहमतसुचमणुदुर्ग अंतमुहुत्तेण अणियट्टी ॥७५ ॥ व्याख्या सम्यक्त्यसम्पग्मिध्यात्वे मिथ्याष्टिल्द्वलयति, पश्चत्तवतिसत्कर्मा देवद्विकमेकेन्द्रिय उद्दलपति, ततः स एव क्रियसप्तकं चतुष्क वा सनरकद्विकमुद्रलयति, सूक्ष्मनसो वावनिकायिकः उचैत्रिमुरलपति, पश्चान्मनुजद्विकमुद्लयति मागुक्त- विधिना । कालापवादमाइ-पल्योपमासणेयभागमात्रेण कालेन मागुरलनं कथितम्, अन्तमनेनानिचियादरः पर्तिशत्मकृती: उद्दलयतीति गायार्थः ॥ ७५ ॥ यथाप्रवृत्तसङ्क्रमलक्षणमाइ- संसारत्या जीवा सबंधजोगाण तद्दलपमाणा । संकामे तणुरुवं अहापवत्तीऍ तो णाम ॥ ६ ॥ व्याख्या--संसारे निष्ठन्तीति संसारस्थाः के जीवाः ध्रुववन्धिनीनां स्ववन्धयोग्यानां प्रकृतीनामध्रुवबन्धिन्यस्तु सर्वा अपि योग्या एव, तासां दलं तत्पमाणेन स्तोफात्स्तोकं तदनुरूपं सक्रामयन्ति, यथावृत्या यथा यथा हीनमध्यमोत्कृष्टयोगानां प्रवृत्तिस्तथा तथा सङ्कामयन्ति कर्मदलमतोऽस्यैतन्नाम इति गाधार्थः ॥ ७६ ॥ गुणसङ्कमलक्षगमाह- असुभाण पएसग्गं बझंतीसुं असंखगुणणाए । सेदीऍ अपुब्वाई छुभंति गुणसंकमो एसो ॥७७॥ व्याख्या-अशुभप्रकृतीनां मदेशाग्रं असङ्ख्येयगुणद्धया अपूर्वकरणपष्टचेरपूर्वकरणाया अयध्यमानानां वध्यमानास यत्- फर्मदले सङ्कामयन्त्येष गुणसङ्कम इति । कास्वाः मिथ्यात्वातपनरकापुर्वानां मिध्यादृष्टियोग्यानां त्रयोदशानां अनन्तानुबन्धि-.

·क.म.
करणम्
१६३
नियंगापुर गौतार्जिताना एकोनदिनेः पास्वादनयोग्पानां यतो मि पात्यानन्तानुगन्धिनस्तदारत एवं अविरतायाः पयन्ति,
भानपोशोऽशुभे भायुपा परमकृती सङ्गमगा नास्ति अतस्तद्वर्जन कृतम् अपिरतस्याप्रत्याख्यानापरणचतुष्क, देशविरतस्प प्रत्या-
रयानापरणचतुफ ममत्तस्य पदं अस्थिरा भायशकीय॑सातारतिशोकाय,आसां षट्चत्वारिंशत्यकृतीना अपूर्वकरणादेरेर गुणकृतः
सहयो भरवि निद्राविकोपयात वर्णनाकहास्यरतिभयजुगुपाना सरन्धयाडेदादारभ्य गुणसनमो भवतीति गाथार्थः ॥७॥
परमठिईप रहय पइसमयमसरियं पएसगं । ता छुभइ अण्णपगई जायते सव्वसंकामो ॥ ७८ ॥
व्याग्या-गरमस्थिती उद्लनसमेण यदचितं दलं मदेशाग्र तत् प्रतिसमयमसइख्येयगुणश्रेण्या परपकृती तान्छुभति
सङ्गामति, पारविचरमः मलेपः, उद्लनसङ्गमस्थान्तिमः पुनः सांसट्रम उन्पत इति गाथार्थः ॥ ७८ ।।
पाहिए अहापयत्त सहेजणाही गुणो व विज्झाओ । उव्यलणसंकमस्सवि कसिणी परिममि खंडमि॥७९॥
प्पाग्या-सहेतुना सिाय पयाभवनसमें विध्यातसतमो गुणसङ्गमो का भाति, उद्लनसमचरमखण्डस्य द्विचरम-
समागरमशेपः सासगमो भवतीति गाथार्थः ॥७९॥ यद्यपि नाप सामफरणे सम्पध्यते तथाऽपि सङ्गमाऽधिकारेऽनुपर्तमाने
स्तिदुरुस मस्य लक्षणमाह-
पिंचपगईण जा उदपसगया तीएँ अणुयगयाओ। सकामिऊण वेयइ ज एसो धियुगसंकामो ॥ ८० ॥
व्याख्या-पिण्डप्रकृतीनां गत्यादीनां चतुर्दशानां या अन्यतरा उदयसाता उदयमाप्ता तस्पामुद्यगतायामनुदयप्राप्तां सपक्ष-
पठनी सम पानुभाति, यया मनुजगती शेप गतिवर्ष एकेन्द्रिपजाली नाविचतुष्क स्तिदुरुस मा प्रदेशानुभव इति गाथार्थः॥८०॥
॥१६॥

·गुणमाणेणं दलियं हीरतं धोवएण निट्ठाइ । कालस्संखगुणेणं अह विज्झा उचलणगाणं ॥ ८॥ व्याख्या--चरमखण्डस्य गुणसङ्कममानेन ययपहारः क्रियते ततोऽन्तर्मुहूर्तमात्रेण फालेन निष्ठां याति क्षीयत इत्यर्थः, तदेव दलं यथाटत्तसङ्गमममाणेन हिपमाणपल्योयमासङ्ख्येयभागमात्रेण कालेन क्षयं याति, गुणसङ्कमादसङ्ख्येयगुणकालेनेति कृत्वा । विध्यातसङ्गमममाणेनापि हियमाणं तदेव दल क्षेत्रतोऽगुलासख्येयभागाकाशनदेशैः फालतोऽसख्येयोत्सप्पिण्यव सपिणीभिः क्षयं याति, यथामत्तिकालादसङ्ख्येयगुण इनि कृत्वा । विचरमखण्डकस्पान्तोलनक्षेपप्रमाणेनापहियमाणं चरम- खण्डफदलं अमुलासङ्ख्येवभागमात्रेण कालेन निष्ठां याति ययपि तथापि विध्यातकालादसङ्ख्येयगुण उद्लनसङ्क्रमकालः चित्रत्वादशलासङ्ख्येयभागस्येति गाथार्थः ॥ ८१ ॥ जं दुचरिमस्स चरिमे सपरद्वाणेसु देइ सममि । ते भागे जह कमसो अहापवनुब्बलगमाणे ॥ ८२ ॥ ग्याख्या-उठूलनसङ्कमे विचरमखण्डकस्य चरमप्रक्षेपे यद्ददाति स्वस्थाने दल तयथामत्स्य प्रमाणम्, यत्पुनः परस्थाने ददाति, तदुद्द्लनसङ्गमस्य प्रमाणमिति गायार्थः ॥ ८२ ॥ मूलमकृतीनां परस्परसङ्गमाभावादुनरमकृतीनां सायनादिप्ररूपगामाह- चउहा धुवछब्बीसगसयस्स अजहण्णसंकमो होइ । अणुकोसो विहु वनिय ओरालावरणनवविधं ॥ ३ ॥ व्याख्या-मिथ्यात्यनीचेोत्रयोः प्रतिग्रहाभावात् , सातामात्योः परायचे कत्वात् , ध्रुवाणामप्यासा सोऽपि प्रदेशसङ्गमाः सादि अध्रुवा भवन्ति, शेषध्रुवपशिोचरशतस्याजघन्यः प्रदेशसमचतुर्की भवति, कथं आसां सर्वांसां प्रकृतीनां क्षपितकमी- ·संक्रम- करणम १६४॥ शस्थ क्षपणायोत्थितस्य जयन्या प्रदेशसङ्कमो भवति, स च सादिरभुवः । तस्यैव'क्षपितकमीशस्योपशमश्रेण्या अवयकस्य सर्वात प्रकृतीनां सङ्कमामावः, तस्मात्पतियततो जयन्यः सादिः तत्स्थानममाप्तस्यानादिः ध्रुवाध्रुवौ पाश्चत् । अनुत्कष्टसङ्कमोऽपि चतुर्दा भवति, किं सर्वासां नेस्पाइ-वयित्वौदारिकसप्तकं ज्ञानान्तरायदशक दर्शनचतुष्कं, शेषपञ्चीचरगतस्य चतुर्विधः प्रदेशसङ्कमो भवति, कथं गुणिवक्रमींशस्य क्षपणायोत्थिनस्योत्कृष्टः प्रदेशसङ्कमो भवति, स च सादिरभुवः, अवन्धकस्य तस्यैवोपशमश्रेणीतः पनिषततोऽनुकृष्टः प्रदेशसङ्गमः सादिः तत्स्थानमभाप्तस्यानादिः ध्रुवाध्रुवौ भाग्वदिति गाथार्थः ।। ८३ ॥ सेसं साई अधुवं जहण्णसामी उ खवियकम्मंसो । ओरालाइसु मिच्छो उक्कोसगरसगुणियकम्मो ॥ ४ ॥ व्यापा-उभकृतीनां यत्रोक्त मदेशसमजात अनुरुपकृतीनां च तत्सर्वमपि सायध्रुवं भवति । कथं ? पत्रिंशत्युत्तर- शते जयन्यस्य कारणमुक्तम् , उत्कृष्टानुत्कृष्टयोरपि पञ्चोत्तरशवस्य कारणमुक्तम् । औदारिविशतेस्त्कृष्टानुत्कौ मिथ्यादृष्टी भवत', अतः सर्वासां साय सुवत्वं सुगमम् । अत्रुवसतीनां चाध्रुवत्वादेव चलारोऽपि प्रदेशसङ्गमाः सायभुवा भवन्ति । प्रदेशसङ्क- मस्य जयन्यस्वामी सर्वभकृतीनां क्षपितकमाशः, उत्कृष्ट प्रदेशसङ्गमस्य तु गणितकमीशा स्वामी, औदारिकैविशतेः म एव गुणि- तकमांशो मिथ्याशिरिति गाथार्थः ॥ ८४ ॥ तस्यैव गुणितकमांशस्य स्वरूपकथनायाह- यायरतसकालूर्ण कम्मठिई जो उ यापरपुढवीए । पत्नत्तापजतगदीहेयरमाउगो वसिउँ ॥ ८ ॥ व्याख्या-पादनसम्रहण मलनसन्युदासार्थम्, वादरत्रसाना कापस्थिति कालेन पूर्वकोटिपृथक्त्वाधिकमागरोपमद्विसहस्रम- १६४

·माणेनौनां कर्मस्थिति सागरोपमसप्ततिकोटाकोटिममाणां यः कविजीवो वादरपृथिवीपर्याप्तकत्वे दीर्घायुपाऽपर्याप्तकत्वे हस्तायुषा
उपिला उच्यमानविधि करोति, स गुणितकमीशो भवतीति क्रिया सम्बन्धनीया । शेपैकेन्द्रिये या बादरपृथिवीकायिकरुप
पभूतमापुः तेनाव्यवच्छिन्नं प्रभूतकर्मपुद्गलग्रहणं वेदनासहिष्णुत्वं च तेनं चासाटः, अपर्याप्त कयदगं दीर्घकापस्थितिमापणार्थ,
तस्य इस्वस्थितिग्रहणं हीनपोगस्थानज्ञापनार्थम् अत इतरस्व तैरकृयैः प्रयलफर्मवन्धार्थ दीर्घायुग्रहणम् , सूक्ष्माणां स्वल्पजीवित-
क्वात्मभूतजन्ममरणानि भवन्ति, तद्वेदनपा चासकृत् कर्मपुद्गलसारः, अतो बादरग्रहणं कृतमिति गाथार्थः ॥ ८५ ॥
जोगकसाउनोसो बहुसो आउं जहण्याजोगेणं । पंघिय उवरिल्लासुं ठिइसु निसेंग पहुं किचा ॥ ८६ ॥
व्याख्या--पर्याप्तम्भवबाहुल्यायोगैः कपाश्चोत्लटो बहुशो भूखा,आयुष्कं जयन्पयोगेन बन्धयित्वा,उपरिवनासु कर्मस्थितिषु
निषेकं प्रभूतं कृत्वा अयस्तनस्थितिषु स्तोकं तथापि विशेषहीनं विशेपदीनमपरित्यजन् यो वक्ष्यमाणविधि करोति,स गुणितकमांशः
उत्कृष्टयोगकपायग्रहणं मवलकर्मदलग्रहणार्थमिति गायार्थः ॥ ८६ ॥
यादरतसकालमेवं वसितु अंते य सत्तमखिईए । लहुपजत्तो यहुसो जोगकसायाहिओ होउ ।। ८७ ॥
व्याख्या-एवं पृथियोकायिकविशेषणसमग्र पृथिवीकायादुदृत्य प्रसकायस्थितिपूपित्वा सेषु तदन्ते च सप्तमधियां
लघुपर्याप्तकः-स्तोककालपर्याप्तो, बहुशोऽनेको योग्यत्यप्राप्तौ तत्र भूत्वा अथवा तस्मिन्नेव भचे अनेकशी योगकपायाधिको भूला
दीर्घजीवितत्ययोगकपायोत्कटवख्यापकं सप्तमीग्रहणमिति गाथार्थः ॥ ८७ ॥
जोगजवमज्झउवरि मुद्दत्तमच्छिन्तु जीवियवसाणे । तिपरिमदुचरिमसमये पूरितु कसायमुफोसं ॥ ८ ॥

·पत्र सक्रम १६५// न्याया-पोगस्यानविषये यवमध्य कालमाश्रित्योत्कटकाल तस्मादष्टसामयिकादुपन्निर्मुहूत्त स्थित्या जीवितावसाने साधि- कान्दमुहूर्चायुः यवमध्योपर्पसङ्ख्येषगुणटदया द्धितः, विचरिमै विचरिसे च समये भवस्य कपायानन्तगुणवृदयापूर्व कर्मदलेन महानीरिति गायार्थः ।। ८८ ॥ जोगुग्मोसं दुरिमे चरिमसमये उपरिमसमयमि । संपुण्णगुणियकम्मा पायं तेणेह सामित्ते ॥ ८ ॥ प्पाग्या--तमदिचरिम नरिमे च समये योगोत्कृष्ट कपाययोगोत्कृष्ट तु एकसमये तद्भवद्विचरिमे भवति तुदशब्दात्मभूतोद्वर्तनं खल्यापपरीनं च यस्य कर्मस्थितीनां स नारकभवान्तसमये गुणित कमीशः तेनेह महतमहाधिकार उत्कटस्वामित्व इति गायार्थः।।८९॥ तत्तो तिरियागपालिगोवार उरल एक्योसाए। सायं अयंतर बंधिऊण आलीपरमसाए ॥ १० ॥ व्यापा-तस्मानारकभशानिर्यवागतः पञ्चेन्द्रियः पतिकः तिर्थसूत्पन्नस्तनयापलिकोपरितनसमये ज्ञानान्तरायदर्शन- चतुष्कोदारिफराहकानामुस्कटमदेशासहशमं करोति, यतो नारकमान्तसमये याद तत्तिर्यग्भवावलिकायाः उपरि सङ्क्रामयति, यन्मात्रदलसञ्चयो नान्यत्र लभ्यत इति । तस्मानारकभवादनन्तरभवे सात सोरकष्टकालं वध्या बन्धावलिकापरतो वध्यमा- नाऽसाते गयामटनसमेग साझामपति सवोत्कटः सातस्य प्रदेशसङ्कम इति गायार्थः ॥ १० ॥ कम्मचउक्के असुभाण यज्ञमाणोग सुहमरागते । संशोभगमि नियो चवीसाए नियटिस ॥ ९१ ॥ व्यालय-कर्मचतुप्फे दर्शनावरणीयवेदनीयनामगोत्राख्ये या अशुमा प्रकृतपः, तासां निद्रामचलासाताश्मसंहननसंस्था- नर्णनयकोपयाताशुभरिहायोगस्पपर्याप्तकास्विरादिप नोचीत्राणां द्वात्रिंशतामयव्यमानानां आपकम्मरागस्य गणितकमीश- १६५/

·स्वान्तसमये गुगसङ्कपेणोत्तर प्रदेशसङ्गमो भवति, स्खे से चरमसंच्छोमे अशुभचतुर्विशनिभकृतीनां मध्यमाष्टकपायरत्यादित्रिक-
नामत्रयोदशकानां सर्वसङ्कमेण क्षपवादरे गुणितकमांशे प्रदेशसङ्कम उत्कृष्टो भवतीति गाथार्थः ।। ९१ ॥
संछोभणाएँ दोपहं मोहाणं वेषगरस खणसेते । उप्पाइय सम्मत्त मिच्छत्तगए तमतमाए ॥ १२॥
व्याख्या-मिथ्यात्वसम्पग्मिथ्यात्वयोः स्वचरमसंगोभे क्षपकस्य सर्वसङ्कमेणोत्कृष्टः प्रदेशसङ्गमो भवति, वेदकस्य ' खण-
सेस त्ति अन्तर्मुहूर्तावशेषायुपि सप्तमनारके उत्पाय सम्परत्वं, गुगसङ्कनेगापूर्व स्वपुञ्ज मिथ्यात्वं गते उत्कृष्टः प्रदेशसङ्कयो
लभ्यत इति गाथार्थः ॥ ९२ ॥
भिण्णमुहूत्ते सेसे जोगकसाओमसाइ काऊण । संयोजणा विसंजोअगस्स संगोभणाएसि ॥ १३ ॥
व्याख्या-स गुणितकमीशो नारकोऽन्तर्मुहूर्वावशेषे जोवते योगरूपायोत्कृष्टत्वादिकानि पूर्वोपदिष्टानि कला ततः माप्त-
सम्यक्त्वस्तस्य संयोजनावियोजकस्य चरमसंछोमे तेपा अनन्तानुवन्धिना सर्वसङ्गमेगोत्कृष्ट प्रदेशसञ्जमो भवतीति गायार्थः ॥१३॥
ईसाणागयपुरिसरस इत्थियाए व अहवासाए। मासपुहत्तम्भहिए नपुंसगे चरिमसंछोभे ॥ ९४ ॥
व्याख्या-शानदेयो गुणितकमीशः सनिष्ट एकेन्द्रियपायोम्येन बन्धेन सह नपुंसकवेदं भूयो बध्वा तामाच्युतः, सवो
मनुजलोके पुरुषत्वं सीता वा प्रतिपना, तस्य मासयात्वा अधिकाष्टवार्षिकस्य क्षपणापोस्थितस्य. चस्मसंछोभे सर्वसङ्कमेण
नपुंसकवेदस्योरकष्टप्रदेशसङ्कमो लभ्यत इति गायायः ॥ ९४ ॥
परित्तु भोगभूमिसु जीवियवासाणि संखियाणि तो । हस्सठिई देवागय लहु छोभे इस्थिवेयरस ॥ १५ ॥

·फ.प. संक्रम- करणम् मरे ११६६|| व्यापा-भोगभूमिपु यो भूयो भूयः खावेदं वध्या सलेदादापूर्यासपेयवाणि, ततः पल्योपमासङ्ख्येयभागे गते अकालमृत्युना मुत्या स्तोकस्थिनिषु देवेपूत्पन्नस्तत्रापि तदेव धौषेदमापूर्य मनुजेधूत्पन्नो लघुक्षपणायोत्थितो गुणितकमीशः चरमीछाने सरसामगोत्कृष्टमदेशसङ्कन स्त्रीवेदस्य करोनीति गापार्थः ॥ ९५ ॥ परिसपरिस्थिं पूरिय सम्मत्तमसंखवासिय लभिय। गंतुं मिच्छत्तमओ जहष्णदेवदिई भोच्चा ॥ ९६ ॥ व्याख्या-चरिपवरो नपुंसकवेदः,नमीगाने प्रभूतकालं भूयो भूयो यध्वापूर्य ततः स्तोकसख्येयवान्यापूर्व ततः स्तोकसट्- रण्यायुप्केषु भूताः सयेदवायुप्फेषु गत्वा सीवेदमसाख्येयवांग्यापू ततस्तत्रैवासङ्ख्येषानि वर्षाणि सम्यक्त्वं लब्ध्वा च- तुझ पुरुषवेदं यथा सीपैदनपुंसकयोदले सङ्गम्य ततोऽन्ते मिथ्यात्वं गत्वा मृतो जघन्यदेवस्थिति भुक्त्वेति गाथार्थः ॥१६॥ आगंतुं ला पुरिमं संभमाणस्स पुरिसवेयरस | तस्सेव सगे कोहस्स माणमायाणमवि कसिणो ॥ ९७ ॥ व्याख्या-लपुस्थितिकदेवतादागतो लघुझपणायोपितो गुणितकमींशः स्वोपचिवदलस्य यवरमक्षेपः तस्मिन् पुरुषवेद- स्वोत्कृष्टः प्रदेशसङ्कमो लभ्यते, न गावलिकाबद्धस्पान्ने, यवस्वर स्तोकमिति । तस्यैव स्वके संछोमे क्रोधमानमायानामपि यदा | हरस्मराष्ट्रियो भनि तदा पुरुषवेदकमेगोत्कृष्टः प्रदेशसङ्कम इति गायायः ॥ ९७ ।। पउभ्यसमित्त खिप्पं लोभजसाणं ससंकमरसते । पउसमगो उच्चस्सा वयगो नीया चरिमबंधे ॥ २८ ॥ व्याख्या-पनस्रो पारा मोहनीयमुपशमग्य सिघ-शीघ्र सञ्ज्वलनलोभयशकीयोः स्वसमस्यान्ते गुणितकीच उत्कृष्ठ मदेशपदम फरोनि । उपशमयेगीग्ररणं तस्यां गुगसङ्कमेण ते ट्रेपि प्रकृती आपूर्वते,स्वसद्मान्तविशेषण लोभस्यान्तरकरणादा- १६६॥

·रतः सङ्कमो नपरतोऽस्ति । अपूर्वकरणगुणस्थाने यावयश की चरेव केवलाया नबन्धस्तावत्सङ्गमः परतस्तस्पा एव भतिग्रहवेति । यो गुणितकमींशो मोहनीयस्य चतस्रो वारा उपशामकः, स चोपशमो भवद्वयेन भवति, ततस्तृतीयभवे मिथ्यात्वं गतः सन् उचै- गोत्र गुणसंक्रमेण दलापूरितं तस्मिन्नपि भवे परावर्त्य पराय बद्ध नतः क्षपकश्रेणी कर्नुफामो नीचत्रिस्य बन्धान्तसमये उचैत्रिस्य उत्तष्टमदेशसङ्गमं फरोवीति गाथार्थः ॥ ९८ ॥ परघायसगलतसचउ सुसराइति सासखगतिचउरंसं। सम्मधुवा रिसभजुया संकामइ पिरचिया सम्मो॥१९॥ व्याख्या-पराघातपञ्चेन्द्रियगावित्रसादिचतुष्कसुस्वरादित्रिकोच्छ्वासशुभविहायोगतिचतुरससंस्थानाख्याः एता द्वादश सम्यग्दृष्टिशुभवसंज्ञाः प्रथमसंहननयुक्ताः सङ्कामयन्ति । विरचिताः सागरोपमद्वात्रिंशदधिकशतपद्धाः सम्यग्दृष्टिगुणितफौश उत्कृष्टमदेशसङ्कमै गुणसंक्रमण करोति । कथं, पट्पष्ठिसागरोपमाणि सम्यक्त्तमनुपालपन् एता पनावि,ततोऽन्तमुहूत्तै सम्पग्मिध्यावे स्थिखा भूयः सम्पफ्त्वमनुपालपन् पट्पष्टिसागरोपमाणि वनाति, एवं द्वात्रिंशदभ्यधिकमुदधिशत बद्धाश्रिताः पूरिता एकार्थाः । ततोऽपूर्वकरणे यदा बन्धस्य व्यवच्छेदो भवति तदा बन्धावलिफापरतः यशःकोच्यौ गुणसङ्कमेणासामुत्कृष्टः मदेशसङ्कमो भवति । मथमसंइननं तु देवभवे सदाबधाति, मनुजभवोनोऽतः तावन्मात्री बन्धकालोऽस्य भवति, देवत्वाच्च्युतस्पावलिकापरतो देवमायोग्य चन्नानस्पोत्कृष्टः मदेशसङ्कमो भवतीति गाथार्थः ॥ ९९ ॥ नरयहुगरसयि छोभे उ पुव्वकोडीपुहुत्तणिचियस्स । धावरउन्नोयायवएगिदोणं नपुंससमं ॥ १० ॥ व्याख्या-पूकोटिपृथक्त्वनिचितस्य पूर्वकोटयायुस्तिपक्सप्तमवघदस्य नरकदिकस्य अष्टमभवे आपकश्रेग्यो चरमसंछोभे ·करणम् ।१६७ सर्गसम्मेणोत्कृष्टपदेशसामो लभ्यते, स्थापरातपोद्योतैकेन्द्रियजातीनां यथा नपुंसकस्य तथा नव मन्तव्य इति गाथार्थः॥१००॥ तेत्तीसयरा पालिय अंतमुहत्तूणगाइ सम्मत्तं । पंधिनु सत्तमाओ निग्गमसमए नरदुगस्त ।। १०१ ।। व्याख्या-भहोनानि नपविदात्सागरोपमाणि सम्यक्त्यमनुषाल्य तत्मत्ययं मनुजद्विकं सम्पिड्य ततः सप्तमपृथिव्यां अन्तर्मुहुर्च मिश्थाननिर्मिने नियंग्दिके वदयमाने मनुजदिकस्य स्वपन्धावलिकापरतः उत्कृष्टः मदेशसक्रमो भवतीति गाथार्थः१०१ तित्यपराहाराणं सुरगइनवगरस विरसुभाणं च । सुमधुवबंधीण तहा सगबंधा आलिगं गंतुं ॥ १०२ ।। । उकोससामित्वं ।। व्याख्या-तीर्थकराशरकाणां देवदिकस्य वैक्रियसप्तकस्य स्थिरशुभयौच शुभध्रुववन्धिनीनां च तेजससप्तकलभवणकादशकागु- रुघुनिर्माणाख्यानां तयेतिग्रहणाचतुरुपशामकस्प सबन्धावलिकापरत आसां यशःकीमुत्कृष्ट प्रदेशसङ्गमो भवतीति गाथार्थः१०२ उक्तः उत्कृष्टमदेशसहम इति । जयन्यस्वामित्वे क्षपितकमीशः मागेवाभिहितः, तत्सरूपकथनायाह- सुखमेसु निगोएसु कम्मठिति पलियऽसंखभागणं । यसि मंदकसाओ जहण्णजोगा उ जो एइ ॥ १०३ ॥ व्याख्या-मेषु निगोदेषु साधारणजीवेषु कर्मस्थिनिसप्ततिसागरोपमकोटाकोटिममाणां पल्पोपमासयेयभागोनां 'वसिई 'ति स्थिला मन्दरूपायो जघन्पयोगच तुशन्दादभन्ययोग्य जयन्यप्रदेशानं कसा यः कशिदागच्छति योग्येमु स्थानेष्यिति । पनिगोदनदणं स्वत्पापुर्धापनार्थपल्पायुपा मभूतजन्ममरणानि तद्वेदनातस्य प्रभूतपुद्गलशाटा, अल्पवलकषायत्वे अल्पमुद्गल- परंणं मुगितकमांशस्य विपरीलोऽयमिति गापार्थः ॥ १०३ ।। ।१६७ ·जोगोसु तो तसेसु सम्मत्तमसंखवारसंपप्प । देसविरई च सव्यं अणउव्वलणं च अडवारा ॥ १०४ ॥ व्याख्या-तस्मालूक्ष्मनिगोदकायादुटनः सम्पयत्वदेशविरतिसर्वविरतियोग्येषु प्रसेषु भूयो भूयो भूत्येति वक्तव्यम् । तस्मिन् पल्योपमासस्येयभागमात्रे काले सम्परत्वं सक्ष्यातीता वारा सम्माप्य स्वल्पकालिकी देशपिरति चासख्येया घाराः सम्पाप्य स्वल्पकालिकी सीविरति मथमकपायोदलनं चाष्टौ वारा विधाय यः उपशमादि (उपदाम श्रेणि चतुरो वारान्) करोति (सक्षपितकमीश उन्यते) सम्यरत्यादिग्रहणं सत्पस्थितिबन्धज्ञापनार्थ अल्पस्थिती स्वल्पाः पुद्गला भवन्ति, अशुभानां तत्माप्तौ पुद्गलाः शटन्ति चेति गाथार्थः ॥ १०४॥ घउरुवसमितु मोह लटुं सर्वतो भवें खवियकम्मो । पाएण तेण पगयं पगुच्च कामओ वि सविसेसं ॥१०५।। व्याख्या-ततस्रः उपशमश्रेणीः कृत्वा नतोऽभ्यस्मिन्भवे लघु शोनं कर्नाटक क्षपपन क्षपितांश इत्यभिधीयते, मायेण वाहुल्यतः, वेनेह जघन्यप्रदेशसङ्कमे प्रकृतमधिकारः काचित्मकुवीरेधिकृत्य विशेषोऽपि वक्तव्य इति गाथार्थः॥ १० ॥ जयन्यसामित्वमाह- हासदुभयकुच्छाणं खीणताण च बंधचरिमंमि । समए अहापवत्तेग ओहिजुगले अणोहिस्स ।। १०६ ॥ व्याख्या-हास्यरनिभयजुगुप्सानां क्षीणकपायान्ते (च) यासामन्तो विनाशाता: पोडश क्षीणपायान्ताः शानावरणान्तराय- दर्शनगवाख्या आसां विशनेः सबन्धान्तसमये यथाभटनसक्रमेण जघन्यः प्रदेशसनमो भवति । हास्यरतिभयजुगुप्सानिद्रामचलानां यतो बन्धे व्यवच्छिन्ने गुणसङ्कमेण सङ्कमो भवति, तत्र च प्रभूतदलमिति । अन्तरायस्य परतः सङ्कम एव नास्ति । अवधिज्ञान- ·१६८ दर्शनवतो यदि (अवपिद्विकरहितानां ) शेषाणां सप्तानां वन्धव्यवच्छेदो भवति, तदा संक्रम एव न भवतिः कुतो जघन्य प्रदेश संक्रमः तस्मात् (सन्धान्तसमये अवधिमतः) भयलक्षयोपशमत्वेन रक्षावाद्वहुपुद्गलबाटः क्षीणशेषाः स्तोकाः सामन्ति । अवधिद्रिके | असनि नयिकस्यैव जपन्यः सङ्कमो बन्धान्तसमयग्रहणं अधस्तनस्थिति (वौ संक्रमस्य व्यपगमस्यापनार्थमिति गाथार्थ।।१०६॥ । धीणतिगइथिमिच्छोण पालिया वेच्छसद्विसम्मत्तं । सगखवणाए जहण्णो अहापवत्तस्स चरिमंमि ॥१०॥ व्याख्या--स्त्यानदित्रिकखीवेदमिथ्यात्वानां सम्यक्त्वं द्वेषट्पष्टीसागरोपमाणामनुपाल्प यतः तस्मिन् तेषामवन्धोऽनुपचयथ, ततः किश्चिन्छेपाणां क्षपणायोस्थिवे यथामटत्तकरणान्तसमये ययामतसङ्कमेण जयन्यः प्रदेशसङ्कमो भवति, अपूर्वकरणे गुण- सझमसम्भवात् स न लभ्यत इति गाथार्यः ॥ १० ॥ अईसोगडकसायअसुमधुवषधिअथिरतियगाणं । अरसायरस य परिमे अहापवत्तस्स लहु खवगे ॥१०८॥ | व्याख्या-अरविशोकमध्यमाष्टकषापाशृभधुवन्धिपुवर्णनवकोपघावास्थिरावभावशःकीर्घसावानां देशोनपूर्वकोटिकृततीत्र- संयमस्य क्षपाश्रेष्पा यापहनकरणान्तसमये यथावत्सङ्कमेण जयन्यः प्रदेशसक्रमो भवति, अपूर्वकरणे गुणसङ्गमसंभवाद स न लभ्यत इति गायार्थः ॥ १०८॥ इसई गुणपूरिय सम्म मीसं च धरिय उधोसं । कालं मिच्छत्तगए चिरउव्वलगस्स चरिमंमि ॥ १०९॥ व्याख्या सम्यक्सप्राप्ती हस्यं स्तोफ कालं गुणसभेग सम्यक्त्वसम्यग्भिथ्यात्वे मिथ्यात्लदलेनापूर्ण ततो दे पदपष्टी- सागरोपमाणामनुभूय नतो मिथ्यात्वं गतः चिरोलनं-मन्दोलनं ततः द्विचरमखण्डकान्तसमये या परस्थाने क्षेपः स सम्यक्त्त- १९८ ·सम्पग्मिध्यासयोर्जयन्यसक्रम इति गाथार्थः ॥ १०९॥ संजोयणाण चउरुवसमित्तु संजोपइत्तु अप्पई । छायटिगं पालिय अहापयत्तस्स अंतमि ॥ ११ ॥ व्याख्या-चतस्त्रो वारा मोहनीयमुपशमय्य शुभभावात् पुद्गलशाटाथै, ततो मिथ्यात्वं गत्वाऽल्पकालंसंयोजयित्वा अनन्ता- नुवन्धिनो वध्या, स्वल्पं चारित्रमोहनीयदलं साम्य, सम्यक्त्वं प्रतिपन्नः ततः द्वे पट्पष्टीसागरोपमाणां सम्यक्त्तमनुपाल्य क्षप- णायोत्थितः, तस्य यथावृत्तकरणान्तसमयेऽनन्तानुवन्धिनां जघन्यः प्रदेशसझमो भवतीति गायार्थः ॥ ११० ॥ इस फालं पंधिय विरओ आहारमविरई गंतुं । चिरओचलणे थोवो तित्थं बंधालिगा परओ ॥ १११ ॥ पारपा-इस-स्तोकं कालमप्रमचो बध्याहारकसप्तकं ततोऽविरतिं गला अन्तर्मुहूर्तात् परतः चिरोदलनेन-पल्योपमासङ्- रूपेषभागकालोदलनेन उद्गलयतो यो विचरमखण्डकान्तसमये परस्थाने क्षेपः स जघन्यसङ्कमः आहारकस्येति । वीर्थकरस्यापि पभारतिकापरवो जयन्या मदेशः सक्षमो भवति, यतो पन्धावलिमयमसामयिकं दलं तस्य तदा सङ्कामतीति गाथार्थः ॥११॥ ग्वेशारसर्ग उपलियं पेधिऊण अप्पड़ जेष्ठितिनरयाओ उव्वहित्ता अवधित्ता ॥ ११२ ॥ गापा-देपदिक नरकतिके चैकिपसप्तक एतद् वैकियैकादशक एकेन्द्रियेणोदलितं पञ्चेन्द्रियत्वेऽल्पकालं वध्या ततः या परिशत्सागरोपमापनुभूय तत उडत्ः पञ्चेन्द्रियतिपक्ष्ययध्वेति गायायः ॥ ११२ ॥ भागरगसमुपलणे मणुदुगउचाणसुहमवहाणं । एमेव समुचलणे तेऊवाऊसुवगयस्स ।। ११३ ॥ PANI/-गारगास्मात् स्वापरफायगतः तत्र चिरोट्लनस्य विचरमखण्डकान्तसमये यः परस्थाने क्षेपास वैक्रियैकादशकस्य

·संक्रम
करणम्
।१६९||
जयन्यमदेशसङ्गमः । मनुजद्विकोथैर्गोत्रयोरपि मामैकेन्दियवद्धयोः एवमेव तेनैव विधिना उद्लने तेजप्कायिकेषु वायुकायिकेषु
चा गतस्य जयन्यः प्रदेशसङ्कमो भवतीति गाथार्थः ॥ ११३ ॥
अणुवसभित्ता मोहं सग्यस्स असायअंतिमे यथे। पणतीसा य सुभाणं अपुवकरणालिगा अंते ॥ ११४ ॥
व्याग्या-मोहनीयमनुपशमय्योपशमश्रेणीमकता सातस्य जघन्यः प्रदेशसङ्गमो भवति, असातपर्धान्तसमये, तत्परतः
सातस्यैव पतिप्रइना यतः स्यात् । पञ्चत्रिंशत्वकृतीनां शुभानां प्रसादिदशकशुभवर्णैकादशकतैजससप्तमशुभविहायोगतिचतुरस्रा-
गुरुरालासनिर्माणपञ्चेन्द्रिपजातिपराघातानां चाकृत्वोपत्रमश्रेणी स क्षतिकींशः पूर्वविधिना भूत्वा क्षपणायोत्थितोऽपूर्वकर-
गस्सापालिकान्तसमये जपन्यमदेशसनं करोति, यतः परतो गुणसङ्क्रमो भवति, प्रथमसंहननस्यापि सबन्धान्तसमये तस्यैव
भवतीनि गाथार्थः ।। ११४ ॥
तेपद उदधिसयं गेविजाणुत्तरेसधित्ता । तिरिदुगउनोपाइं अहापयत्तस्स अंतंमि ॥ ११५ ।।
पाण्या-निपठयाभ्यधिकं सागरोपमशतं ग्रैवेयकानुत्तरदेवत्वेष्ववध्वा, कथं ? स क्षपितकमांशः त्रिपल्पोपमायुष्केषु मनु-
जेषु देशद्विक बन्नाति, ततः पल्पोपमायुर्देवोऽमतिपतितसम्पक्त्वो मनुष्यभवानन्तरं अवेयकेप्वेकत्रिंशत्सागरोपमायुस्तत्र मिथ्या-
दृष्टित्येन स्थिसा ततोऽवशेषेऽन्तर्मुहुनै सम्परत्वं गृहीसा द्वार्निगदम्पधिकं जातं सागरोपमाणामनुचरादिषु मुरेषु स्थित्या ततस्वियं-
द्विकोगीतानि यथामत्तकरणान्तसमये पिध्यातसंक्रमेण सामयति, तदा जयन्यसकमस्तेषां भरतीति गाथार्थः ॥ ११५ ॥
इगिविगलायवधावरचउकामयंधिऊण पणसीयं । अपरसयं छठीए चाबीसियरे जहा पुब्वं ॥ ११६ ॥

·व्याख्या---एकेन्द्रियविकलेन्द्रियातपस्थायरममापपर्याप्त साधारणाकृतीना(पञ्चाशीत्यधिक)सागरोपमशत यादवमा कथं ? पष्ठपृथिव्यां द्वाविंशत्यतराणि स्थित्वान्तर्मुहूर्तावशेषायुर्लब्धसम्यक्त्वो मनुष्यो जातः, तेनापतिपतितेनैव चतुप्पल्योपमायुर्देवो जातः, नवोऽमतिपवितसम्परत्वो मनुष्यत्वे विरति लब्ध्या अवेयकेप्चेफनिशत्सागरोपमायुर्देवो जातः स तत्र मिथ्यात्योदयेन भय स्थित्वा शेपेऽन्तमुहूर्ने सम्यक्त्वं लब्ध्या तदप्युत्कृष्टस्थिति माग्यव द्वात्रिंशदभ्यधिकसागरोपमशतं समनुपाल्य तदन्ते यथामटत्तकरणान्तसमये नकस्यापि जघन्यमदेशसंक्रमं करोतीति गाथार्थः ॥ ११६ ॥ दुसराइतिणि णीयऽसुभखगइसंघयणसंठियपुमाणं । सम्माजोगाणं सोलसह सरिसं थिवेएणं ॥११७॥ व्याख्या--दुःसरदुर्भगानादेवनीचे!नाशुभविहायोगतिसंहननसंस्थानाशुभपत्रकनपुंसकवेदानां अमीषा पोडशानां मकृतीनां सम्पदृष्टिबन्धायोग्यानां स्त्रीवेदतुल्पं, किन्तु विपल्योपमायुर्मनुष्येषु मथममुत्पादः,तदन्ते च सम्पक्त्वलाभो वक्तव्य इति गाथार्थः११७ समयाहिआवलीए आऊण जहण्णजोगांधाणं । उक्कोसाऊ अंते नरतिरिया उरलसत्तस्स ।। १२८ ॥ व्याख्या-समयाधिकाबलिका यदा अवशेषा साघुर्गा जघन्ययोगबद्धानां भवति, उदा जघन्पमदेशसक्रमो भवति स्व- स्थाने, यतोऽन्यत्र तेषां सक्रम एव नास्ति । उत्कृष्टायुरन्ते-निपल्योपमान्ते नराः तियश्ची चा औदारिकसप्तकस्थ जघन्य प्रदेशसड्क्रनं कुर्वन्तीति गावार्थः ॥ ११८ ॥ पुंसंजरणतिगाणं,जहण्णजोगिस्त खवगसेडीए । सगचरिमसमयपहाजं छुभइ सगंतिमे समर॥११९॥(कु.६२४) ॥ सकमकरणं सम्मचम् ॥

·व्याख्या-- वेदसञ्ज्वलनत्रिकाणाम् पुर्वेदक्रोधमानमायारूपाणां स्वबन्धान्तसमये यदई नच्छुभमानस्य क्षपकश्रेण्या सर्व- सद्क्रयेण सस्यान्तिमे समपे जयन्ययोगिनो जघन्यप्रदेशसक्रमो भवति, कथं ? आसां चतसणामपि बन्धव्यवच्छेदे (समयोन) यापलिकायदं मुख्या नान्यत्मदेशाप्रमस्ति, वच मतिसमय क्षीयते, एवं यावचरमसमयपद्धस्य असङ्ख्येयभागः शेषो भवति, नलाइन मयतो जघन्यः प्रदेशसङ्क्रमो भवतीति गाथार्थ ॥ ११९ ॥ 1१001 । समाप्त सङ्क्रमकरणमिति ॥ |११७० ·- उक्तं सङ्कमकरणम् , तृतीयचतुर्थ उद्वर्तनापवर्तनकरणे साम्मतमभिधीयते, ते ट्रेऽपि स्थित्यनुभागविषये भवतः, तत्रापि मयमं स्थि तेरुद्धर्त्तनापवर्त्तने भवतः, सूत्रक्रममाश्रित्य तावदुना भवति, सा चोच्यते- ज्यावलियज्झाणं ठिईण उच्वदृष्णा उ ठितिविसया । कोसअवाहाओ जावावलि होअइत्थवणा ॥१॥ व्याख्या-उदयावलिकावाधानां स्थितीनामुद्वर्तना स्थितिविपया भवति. यतः उदयावलिकामविष्टं दलं सर्वकरणासाध्यम् , अतस्तद्याद्याः स्थितय उद्वर्यन्ते । किं सर्वा ? नेत्याह स्वोत्कृष्टायाः अबाधायाः परतो याः स्थितयः ता उदय॑न्ते । एपैवोत्कष्टा 'अइत्यावण' त्ति, उल्लङ्घना, तदारतो यावज्जघन्या वाधा तस्या अपि जयन्यतरा आवलिकामात्रा अइत्यावणा भवति, सा चोदनास्थितीनामुपरि भवति, बध्यमानमकृतेर्याऽवाधा तया तुल्या वा होना वा या स्थितिः सा सर्वमकृतीनां नोद्वयते अबाधा पविष्टत्वात् इति गाथार्थः ॥ १ ॥ निक्षेपविधिमाह- इच्छिपठितिठाणाओ आवलियं लंघिऊण तदलियं । सव्वेसु वि निक्खिप्पइ, ठितिठाणेसुं उवरिमेसु ॥२॥ व्याख्या-अयाधोपरि या काचिदीप्सिता स्थितिः, सा अइत्थावणावलिकोपरिमास स्थितिषु सर्वास्वपि निलिप्यते, उप- रिखनास्वयं निक्षेपक्रम इवि गाथार्थः ॥२॥ जघन्योत्कृष्टनिक्षेपप्रमाणकथनायाह- आवलिअसंखभागाइ जाच कम्मद्वितित्ति निक्खेवो । समयोत्तरावलीए सायाहाए भवे जणो. ॥ ३ ॥ व्याख्या-आवलिकाऽसङ्ख्येयभागमात्रानु स्थितिषु जघन्यः कर्मदलनिक्षेपः, कथं ? उत्कृष्टस्थित्यनादवतीर्यावलिकाऽस- ङ्ख्येयभाग सापलिकं ततो यकाधस्तना स्थितिस्तस्था दलं अइत्थावणापलिफामुलय उपरितनास्वावलिकासख्येयभागमात्राम

·सहारे
क.म.
उद्वर्तना-
पवत्तन-
करणे.
।१७१||
निक्षिप्यते जपन्योऽय दलनिक्षेपः, किमुक्तभवति-आलिकासपेपभागमात्राम्स सापलिकाच सर्वोपरितनानु स्थितिषवित्तनं
नास्तीति भारः । उत्कृष्टतः स आवलिकाऽसख्येयभागः समयद्धया किपर्धते ? समयोत्तरापलिकया सावाधया हीना यावदु-.
कष्टा कर्मस्थिविस्तावदलनिक्षेपो भरति, यतोऽयाधोपरिस्थस्थितीनासुद्वर्तना भवति, साऽप्पइत्थावणापलिकामुलध्य उदयमाना-
यामपि स्थितौ न दलनिक्षेपो भवत्यतः समयाधिकाज्याधार्या जवान शेषाच सर्वस्थितिमत्कृष्टो दलनिक्षेपो भवतीति गाथार्यः ।।
अन्याहोवरिठाणगदलं पडुचेह परमनिक्लेवो । परिमुखद्दणगाणं पड्डुच यह जायइ जहाणो ॥ ४॥
व्याख्या---अवाघोपरिस्थितिस्थानं प्रतीत्य इहोद्वर्जनाकारणे उत्कृष्टो दलनिक्षेपः, चरमं स्थितिस्थान यस्मात्परतो नोदर्यते,
नदानित्य जपन्यो दल निक्षेषो भवनीति गाथार्थः ॥ ४॥
यावन्मानाः स्थितय उद्धननायोग्यास्ता आह-
उकोसगठितिधेि बंधायलिया अथाहमेत्तं च । निक्खेत्र च जहाण मोर्नु उपद्दप सेसं ॥ ५॥
व्याख्या-उमटस्थितिवन्धे बन्धावलिको अइत्यावणावलिको अवाधामात्रं च चरिमनिक्षेपं च मुक्त्वा शेष सर्वमप्युद्वर्तना.
पाग्यमुत्कृष्टस्थितिसमयसहावं, यतो बन्धावलिकायां गतायो दल करणगोचरीभवति, अवाधान्तर्गतमयोग्य आपलिकाऽसङ्ख्येय-
भागमानं सापलिके उत्कृष्टस्थित्यग्रस्थमप्युदुर्चनाऽयोम्पम् , अतः शेष स्थितिजातमुद्वर्तनापोग्यमिति गाथार्थः ॥ ५॥
निपाघाते तापदयं विधिः, व्यापारस्वरूप व्याघातविधिश्वात उच्यते-
नियापार एवं वाघामो संताम्महिगवंधो । आवलिअसंखमागो जावावलि तस्थ आत्थवणा ॥६॥
॥१७॥

·व्याख्या-नियाघाते तावदेवमेव विधिः मायुक्तः, व्याघातस्तु प्राक्तनसत्कर्मस्थितेरधिको योऽभिनयः समयादिना बन्धो भवति, स व्याघात इति । तत्रावलिकाऽसख्येयभागादारभ्य यावदावलि काइत्यावणा अवति । कथं ? पूर्वस्थितेः समयाधि- केभिनायवे माक्तनसत्कर्मगोऽन्या या द्विचरमा वा स्थितिनोंदर्यते, एवं यावद् (मावलिका अन्यमावलिकाया असख्येयभागो नोयते, एवं) दित्रिचतुःसमयाधिकां यावदावलिकाऽसंख्येयभागाधिकां (अभिनव) स्थिति वधानस्यापि सत्कर्मणोऽन्त्या- स्पितिद्वचते, सं यावद् द्वितीयोऽसंख्येषभागः प्राक्तनसत्कर्मगोश्वधिको न बध्यते वावदन्त्या स्थितिः नोदपते, पदा तु द्वावसंख्ये मांगाऽवधि कावभिनवबन्ध बनाति, वदा माक्तनसत्कर्मान्तस्थितिमुर्तियति, आत्यावणारूपं प्रथमावलिकाऽसंख्येयभा- गमुलढ्य द्वितीयासंख्येवमागे निसिरति, इई जयन्या आत्यावगा निक्षेपच व्याघाता, ततोऽभिनवबन्धस्य समयादिवृद्धया अइत्या- वगारद्धिमुपयाति, यावदापलिका सम्पूर्गा तत्परतो निक्षेपो पद्धेत इति गाथार्थः ॥६॥ अमुमेवाथै सूत्रकारः सूत्रेण व्यक्तीकरोति- आवलिदो संखंसा जइ वद्इ अहिणवो उ ठितिबंधो । उव्वदति तो चरिमा एवं जावलिअइत्यवणा ॥७॥ च्यारूषा--आवलिका संख्येयभागाभ्यां द्वाभ्यां यदाभ्यधिकाभिनत्रवन्धो भवति पूर्वसत्कर्मणः वदा माक्तनसत्कर्मणोऽन्त्य- स्थितिमुर्नपत्यसंख्येषभागमुखद्ध्य द्विसीयासंख्येषभागे नितिपति, एवमभिनवयन्धस्य समयादिद्धया अइत्यावणादिमुपयाति, यावदापलिका इयमुत्कृष्टा अइत्यावणा व्याघात इति गाथार्थः ॥ ७॥ अइत्थायणालिपाए पुग्णाए वाई तु निक्लेवो । रितिउब्वट्टणमेवं एत्तो ओव्वदणं वोच्छ ॥ ८॥ व्याख्या--अइत्यावणावलिझायो पूर्णायां ततः कर्मदलनिक्षेपो दृद्धिमुपयाति, एवमनेन विधिना स्थित्युदर्तना भवति,अतस्तस्या ·1१७२|| उद्वत्तना- पवर्तन एव स्थितेरपवर्तनं वरूपेऽहमिति । तुशब्दाधिपघादरपबहुत्वं वक्तव्यम् , जयन्याइत्थावणानिक्षेपौ तुल्यौ, यतो द्वावप्पावलिकास- ख्येयभागमात्रौ ताभ्यामुत्कृष्टा अइत्यापणा असंख्येयगुणा, यतः सोत्कृष्टाबाधा, अस्या.अपि उत्कृष्टो निक्षेपोऽसंख्येयगुणः, यतः समयाधिकावलिकया सापापया न्यूनोत्कृष्टस्थितिमानः स भवतीति गायार्थः ।। ८ । उक्ता स्थित्युदुर्चना, अपवर्तनामाह- ओवटतो उ ठिति उद्यावलियाहिरा ठिईठाणा । निरिकवइ से तिभागे समयहिगे लंघिउंसेसं ॥९॥ व्याख्या-स्थितीरपवर्तयन् उदपावलिकावापानि स्थितिस्थानानि अपवयति, वदपवनितदलं कुत्र निक्षिपति तदाह- निक्षिपति वे प्रिभागे समयाधिके शेपमुध्य किमुक्तं भवति-उदपावलिकोपरि या स्थितिस्तस्पा दलं स्वाधस्तनौ दो विभागौ समयोनी तावुल्लइंध्य शेपसमयाधिके त्रिभागे निक्षिपत्ययं जयन्पनिक्षेपो जयन्पोल्लङ्यना चेति गाथार्थः ॥ ९ ॥ उद्यायलि उपरित्या एमेवोवर ठिइवाणा। जावाय लियतिभागो समपहिगो सेसठितिणं तु ॥१०॥ व्याख्या--उदपावलिकोपरिस्थितान्येयमेवापपर्तयति स्थितिस्थानानि यायदापलिकात्रिभागं समयापिकं किमुक्तं भवति प्रतिसमर्थ आइत्याणाटदिमुपयाति यावदापलिकापूर्णा, अवशेषाणामपि स्थितीनां तुशब्दस्यैवकारार्थत्वात्तत्रैव समयाधिके आप- लिकात्रिभागे निक्षेप इति गायाः ॥१०॥ इच्छोवणठिठाणगाउ उचिऊण आवलियं । निक्खियई तद्दलियं अह ठितिठाणेसु सब्येसु । ११॥ व्याख्या-यस्या यस्याः स्थितेरपवर्तन क मीहते जीवः तस्माद् तस्मात्स्थानात् एवाइत्यापणापलिकामुर्खध्य तत् स्थिनिदलं निक्षिपति, तत्परत्रापस्थिताधास्थितिस्थानेषु सर्पष्विति गाथार्थः ॥ ११ ॥ ११७२० ·, गागाने गागोने गाव गणागतीति गापाः ॥ १४ ॥ महीम र गोरामाणया : -- whats An Intronheit तु पहारीसं वागाई तो परमो ॥५ ॥ उदयावलिउवरित्यं ठाणं अहिकिच होइ अइहीणो । निक्खेवो सब्योवरि ठिठाणवसाभवे परमो ॥१२॥ व्याख्या-उदयावलिकोपरितनं स्थितिस्थानमधिकृत्य सर्वजपन्यो निक्षेपोऽपवचनायां भवति, समयापिकावलिकात्रिभा- गरूपः सपिरितनस्थितिस्थानमधिकृत्य तशात्परम उत्कृष्टो निक्षेपो भवतीति गाथार्थः ॥ १२ ॥ समपाहियइत्यवणा धावलिया मोड निक्षेषो । कम्मठिय मोरयापलिया मोतु ओव्य॥१३ ।। व्यागारामयापिका भात्यावणा मन्धावलिको पपुवा-परित्यग्य, शेपारा फर्मस्थिति निक्षेपो भनति, उत्कृष्टतोऽप- पमानापो पतो व यात पालिका न गता तापमा पपगति, अत्यापणाशय निक्षिणति भगवर्यगानस्थिती निरोपा. भाताररामयाधिकालिकोना स्थिति विशेष उत्कयो भातीति । कार्गणो या अफाश स्पितिः सा पयोदयापलिफापाया गणिपानगावोगा यतो पभालिकामा गतागो उदगालि कामाया अपातयति, आत्यापणापलिकामा सिरागगगगराणादिति गावाः ॥ १३ ॥निर्मापाने पानीका, गाम्मने व्यापार विधि गाइ- निष्कापाय पर्व विधागो पप होहनापायो । पापाए रागकण वगाथाषणा मोह ॥ १० ॥ माणा-यापात गिा पसर पोजिशनिपानाति, Euvikin स्पिनिया-मिलिनि- १कुर्माण। - of tips first as ext मितिपय विभो निर्वापानि, तस्या भारस्योपरितनानि सनि रिणति भागद्विगुणहाना ·महरे उद्वचना पवर्तन- ।१७३|| स्थानानि दायस्थितिसंशानि भवन्ति सा चोत्कृष्टतः किञ्चिनकर्मस्थितिप्रमाणा भवति, सा चोत्कृष्टं कण्डकमुच्यते, इयमुत्कृष्टा भात्यागा तदुपरितनस्थिविदलं इपन्ति स्थितिस्थानान्युझ्याधस्तनामु स्थितिषु निक्षिपति, तवः समयाविहान्या झीयमाणं । २ पस्योपमासस्पेयभागमात्रं जयन्पं कण्डकं भवति, बदुल्लुङ्ग्य स्थितियातकाले उपरितनस्थितिदलं निक्षिपति, नुशन्दादप- बहुसं निक्षेपारत्यारणाविषयं वक्तव्यम्। अपवर्तनाया जघन्पनिक्षेपः सर्वस्तोकः समपाधिकावलिकात्रिभागमात्रो यस्माजघन्या भइत्यारणा तस्माद् दिमुगा त्रिसमयोना, यतः-सा आवलिकाया त्रिभागद्वषं समयोनं विघ्न विना उत्कृष्टा इत्यावणाविशेषा- । पिका, यतः सा आपलिकामाना, कण्डकअइत्यावणा अस्या असपेयगुणा उत्कृष्टो निक्षेपोऽस्या विशेषाधिकः, यतः-समया- विकालिकांनपरमस्थितिममाण इति गाथार्थः ॥ १५ ॥ उक्ता स्थित्यपवर्तना । साम्मतं अनुभागस्योनाऽभिधीयते-- परिमं नोयटिजद जाय अणंताणि फडगाणि तओ। उस्सकिय उन्वइ उदया ओवढणां एवं ॥ १६ ॥ व्याया-चरमसर्दक नोदच्यते, एवं विचरमं विचरमं चतुबरम चनोद्वपते एवं यावदनन्तानि पदकानि प्रथमानोदर्यते किमुकं भवति, जयन्पस्थिविनिक्षेप आवलिकासपेपभागमात्रस्थित्यो, तदधःआवलिकायात्रा अत्यावणा तात्स्थतिगतानि सईकानि सांग्यपि नोवर्यन्ते, नदधास्थितस्पितिस्पर्द्धकान्युदयन्ते, तानि चावलिकास्थितिस्पर्धकान्यनन्तान्युल्लच्य आव- लिकासंपेपभागमानस्थिनिस्पदकेष्वनन्तेषु निसिपत्पर्य जघन्यो निक्षेपः, ततो यथास्थित्युत्ने अइत्यावणावस्थिता पतिसमयं निक्षेपो यहने, एश्मनुभागोर्गनेऽपि यापदुक्लंटो निक्षेपः। अपवर्तनामप्यत्रैवातिदिशति,ययोद्वर्तनास्थित्पप्रादवतीयते,तथापवर्तना उदयालिफानः स्थित्यपानावदनुभागापयतना उर्जमुखी नीयत इति गायार्थः ॥ १६ ॥ . ।१७३।

·अइत्थावणाइयाओ सगाओ दुसुवि पुववृत्ताओ। किंतु अगंतभिलावेण फाइडगा तासु पत्तव्या ॥१७॥ व्याख्या-अइत्यावणा जघन्या उत्कृष्टा च, जघन्यो निक्षेपः उत्कृष्टश्च एवमायाः संज्ञा द्वयोरपि उद्वर्तनापवर्तनयोः स्थिति- विषये या पूर्व वर्णिता अत्रापि ता एव, किन्त्वनन्ताभिलापेन निक्षेपाइत्यावणानु सट्टकानि वक्तव्यानि, एतदेवोचारयति- उद्धनायां स्तोको जघन्यनिक्षेपः, जयन्या अइत्यावणा तस्मादनन्तगुणा, तस्या उत्कृष्टनिक्षेपोऽनन्तगुणः, तस्मात्सर्वस्थित्यः नुभागो विशेषाधिक इति । अपवर्चनायामपि प्रथमपदकं नापश्यते, एवं तस्मायावदनन्तानि नापवयन्ते, किमुक्तंभवति, - उदयावलि कायाः समयाधिकत्रिभागे निक्षेपः वस्यानन्बानि सबैकानि नापवर्षन्ते, तदुपरि समयोनमावलिकात्रिभाग अइत्थावणा तथा अप्पनन्तानि रसस्पदकानि तान्यपि नापवर्धन्ते, उदपावलिकोपरि या स्थितिस्तस्मः सर्द्धकान्यपवनय- न्ति, वस्याः पतिसमयमइत्यावणा बद्धते यावदावलि कापूर्गा, नतो निक्षेपो वद्धते, स्थित्यपवर्तनायामिव । जघन्यो निक्षेप', स्तोकस्तस्मादनन्तगुणा जघन्या अइत्यावणा, तस्या (व्याघातभावी) उत्कृष्टा अत्यावणा विशेषाधिका (अनन्तगुगा) उत्कृष्ट- मनुभागकण्ड वस्रा अनन्तगुग (विशेषाधिकम्) उत्कृष्टनिक्षेपो विशेषाधिकः, सर्वस्थित्यनुभागो विशेगाधिक इति गाथार्थः ।। १७ ।। इदानी द्वयोरपि उतनापवर्तनपोरल्पवहुसमाह- धोवं पएसगुणहाणि अंतरे दुसुचि हीणनिक्लेवो । तुल्लो अणंतगुणिो दुसुवि भइत्थावणा चेवं ॥१८|| व्याख्या-तोकं स्वयं एकस्यां स्थिती प्रदेशगुगस्थानान्तरे वा सदकं जातं, अथवा स्लेमत्यवसदकस्य एकस्मिन्ननु भागद्विगुणहानिस्थानान्तरेऽनुभागविशेशः सर्वस्तोका, म्योरपि हीनो नबन्यो निक्षेपोऽनन्तागुगः तुल्पथ, उतनायामपवर्त- ·उत्तना- ११७६१ करणे. नायां च गुल्यः, मदेशगुणहान्यन्तरमाश्रित्यानन्तगुणः । योरपि अइत्यावणा तुल्या उर्चनापवर्तनयोायातादन्यत्र जयन्य- निक्षेपादनन्तगुणेति गाथार्थः ॥ १८॥ तत्तो वाघायणुभोगकंडग एशवगणाहीणं । उकोसो निक्खेवो तुल्लो सविसेससत च ॥ १९ ॥ व्याख्या-नवस्तस्या भात्यावणातो व्यायाते यदुत्लष्टमनुभागकण्डक एकवर्गणया हीनं तदुत्तनोत्कृष्टाइत्यावणातो ऽन- न्तगुगं तस्मादप्युचनाऽपवर्तनयोः य उत्कृष्टो निक्षेपः स विशेषाषिकस्तुल्यन, तस्मादुत्तष्टस्थितिबन्धानुभागः, उत्कृष्टसरिस्थ- त्यनुभागोपि विशेषाधिको भवतीति गाथार्थः ॥ १९ ॥ आय, उदइ सवयोवणाठितिरसाण । किट्टीयज्जे उभयं किदिसुओवदणा एका ॥ २० ॥ ॥ उचट्टगोवट्टणाओ॥ उपाख्या-'आपन्य'ति यावद्वन्धोऽस्ति तावदुर्शना भवत्यपवर्तना पुनः सर्वत्र बन्थे वा बन्धे वा स्थित्यनुभागयोः स्याद- था 'आय' नि यावन्मात्रः स्थितिरन्धः तावन्मात्रस्य स्थितिसत्कर्मणः उद्वर्तना स्यात् , तदुपरितनस्प स्थित्युदर्तनाऽनुभागो- द्वाना वा नेति । सर्वत्र अपवर्तना वध्यमाने तदारतः परतो वा स्थितेरनुभागस्य च भवति, किट्टीकृतवजदले उभयमपि भवति, किटीकृते वपातना एवेति गाथार्थः ॥ २० ॥ । उतनापवर्तनाकरणे समाप्ते १७४।

·साम्प्रत उदीरणाकरणामाह- जे करणेणोकहिय दिज्जइ उदए उदीरणा एसा | पगतिठितिमाघउहा मूलत्तरभेयओ दुविहा ॥१॥ व्यापा-यस्करणेनापकृष्य दीयते उदये उदीरणा एपा प्रतिस्थित्यादिचतुर्दा, मूलोचरभेदतो द्विधेति पदानि, पदा- थस्तु पहल परमावात्मक करणेन स्ववीर्यात्मकेनापप्पानुदिनस्थितिभ्यः इत्यागम्यते दीयते प्रतिप्यते उदो उदपमाप्तस्थिती, एषा उदीरणोच्यते, । एतल्लक्षणम् , तस्या एव भेदानाह-मकृविस्थित्यनुभागमदेशविभागाचतुर्दा भववि मलोतरमकृतिभेदात्पु- नद्विधेति गाथार्थः॥१॥ मूलपकृतीनां साधनादिनरूपणामाह- वेयणियमोहणोयाण होइ चउहो उदीरणाउस्स । साई अधुवा सेसाण साइवजा भवे तिविहा ॥२॥ व्याख्या--वेदनीयमोहनीययोर्भवति चतुर्दा उदीरणा आयुषः । सादिरध्रुवा'शेषाणां सादिवो भवेत् निविधेति पदानि । पदार्थस्तु वेदनीयमोहनीययोः चतुोदीरणा भाति, का अभव्येष्वनादिर्धमा, प्रमत्तमुक्ष्मसम्परावातीतेपवा, तयोरेव प्रविपि- सोः सादिरिति भावविवव्या, आयुपः सादिरसुवा, यता-सर्वायुषाम-वावलिका उदयेनैरानुभूपते, शेपागा.ज्ञानदर्शनावरणनाम- गोवान्तरायाणा सादिशेपा विधा भवति, कथं ज्ञानदर्शनावरणान्तराषाणा समयाधिकापलिकाशेपे क्षोणकपायकाले अनुमा भा. त्युदीरणा, तत्स्वानमप्राप्तानां ध्रुवानादिवि । सयोगिनोऽन्तसमये नामगोत्रयोरेवमेव प्रविपाताभागाव् सादिन सम्भावीवि गाथार्थः ।। २ ।। साम्मतमुत्तरमकृतीनामाह--- ·दीरणा करणम्. अधुवोदयाण दुविहा मिच्छरस चउबिहा तिहण्णासु । मूलत्तरपगईणं भणामि उद्दीरगा एत्तो ॥३॥ व्याख्या-अध्रुवोदयानां द्विधा, मिथ्यात्वस्य चतुर्विधान्पामु मूलोचरणकृतीनां भणामि उदीरका अत इति पदानि । पदार्थस्तु दशोत्तरशतस्थाध्रुवोदयस्य द्विषोदीरणा भवति, अनुवोदयत्वादेव भावितव (भावनीया), मिथ्यात्वस्य चतुर्दा, कथं ? सम्यक्त्व प्राप्तावष प्रतिपतवः सादिः, सम्यक्त्वननाप्तस्यानादि रभव्यस्य ध्रुवा भन्यस्या)धुवेति । " अन्याखि ति सप्तचत्वारिंशा ध्रुवोदयानां त्रिवेति, ज्ञानदर्शनावरणान्तरायमकृतीनां चतुर्दशानां मूलपकृतीनामिव भावनीया । वर्णादिविंशतिः अगुरुलघुनि- मांग स्थिरशुभे सेतरे कामगसतक कार्मगतेजसबारे तयोरेस त्रीणि बन्धनानि (दू संघातने च) एषा नाम्नपत्रिंशत् ध्रुवो- दयाः संपोगिनि नामवत्रिधा भावनी येति सादिन संभवति, तस्यादपविधातान् । मूलपकृतीनामुतस्मकृतीनों चातः "उदीरका" उदीरणास्वामिनो भणामीति गाथार्थः ॥३॥ । मूलपकृत्युदीरणास्वामिन आहे- घाईग उउमत्था उदोरगा रागिणो उ मोहस्स । वेयाऊण पमत्ता सजोगिणो नामगोयागं ॥४॥ व्याख्या-घातिनां छमस्था उदीरकाः, रागिणस्तु मोहनीयस्य । वेदनीपायुपोः प्रमचाः सयोगिनो नामगोत्रयोरिति पदानि । “दार्थस्तु घातिकर्मणां ज्ञानावरणदर्शनावरणान्तरायाणां सर्वे छवस्था उदीरकाः, थेरा भगवन्तः (?) सकपायाः उमस्यास्त एव मोदनीयस्योदारकाः वेदनीपायुपोः सर्वे प्रमचा, नामगोत्रयोः ये सयोगिनो मनोवाकायव्यापारवन्तः। ते सर्वेऽप्युदीरणास्वा- मिनः इति मायार्थः ॥१४॥ ||१७५ ·'उत्तरप्रकृत्युदीरणास्वामिन आह- उवपरघायं साहारणं च इयरं तणूएँ पञ्चत्ता। छउमत्था चउसगनाणावरगंतरायाणं ॥५॥ • व्याख्या-उपयात परघातं सापारमितरच तन्वा पर्याप्त छमस्थाश्चतुर्दशनज्ञानावरणान्तरायाणमिति पदानि । पदार्थस्तूपघात- पराघातसाधारणमत्येकनाम्नां तन्वा शरीरेण ये पर्याप्ता जीवास्ते उदीरका भवन्ति, यतः तासां चतसगामपि शरीरमातावेवोदयो भवति । ज्ञानावरणान्तरावदशकदर्शन( नावरण)चतुष्काणां सर्व समस्या उदीरका इति गाथार्थः ॥ ५॥ तसथावराइतिगतिगआउगईजातिदिद्विवेषाणं । तं नामा आणुपुढीगंपि किंतु ते अंतरगई ए ॥ ६॥ च्यात्या-त्रसनानखसाः, वादरनाम्नो बादराः, पर्याप्तकत्य पर्याप्ताः, स्थावरस्य स्थावराः, महमस्य मुस्माः, अपर्याप्तकस्य अपपलिकाः, देवगत्यायुगोवा, मनुजगत्यायु पोर्मनुजा, एवं नरकतिरंगत्यापुपोरपि वक्त यम्, पश्चेन्द्रियादिजातीनां क्रमशः पश्चेन्द्रियादिजीवा उदीरकाः, मिथ्यात्वस्प मिथ्यादृष्टया, सम्पग्मिथ्यात्वस्य सम्पग्मिध्यादृष्टयः, सम्क्वस्थ क्षायोपशमिकसम्य- दृष्टयः एवं पुंस्त्रीनपुंसकानां तद्वेदनामका एवोदोरकाः, गतिवदानुपूर्विकाणामपि, किन्तु तासां भवान्तरे नोभयत्रेति गायार्थः ॥६॥ आहारी उत्तरतणु नरतिरितव्येयए पमोतूर्ण । उहीरंती उरलं ते चेव तसा उवंग से ॥ ७॥ व्याख्या-"आहारी"ति आहारकशरीरीति, "उत्तरतन्विति वैक्रियशरीरिगो देवनाएकास्तद्वेदिनीनरतिरश्वव मुक्खा शेपाः सर्वेऽपि जीवा एकोनिचतुष्पश्चेन्द्रियाः औदारिकशरीरस्य सनातनयन्धनस्थोदीरकाः, एते चौदारिफशरीरोदीरका ये त्रसास्त एवोदारिकाङ्गोपाङ्गस्थोदीरकाः, स्थावराणां चदुदयाभावादिति गावार्थः ॥ ७ ॥ ।

·दीरणा करणम्. 1१७६|| आहारी सुरनारग सपणी इपरे निलो उ पञ्जत्तो । लदी बायरोदीरगो उ वेउवियतणुस्स ॥ ८ ॥ व्याख्या-"आहारी "ति आहारपर्यास्या पर्याप्तकाः, सुरा नारकाय इतरे सज्ञिनो मनुष्यतिथञ्चः तुशब्दादुत्तरक्रियसप्तकस्यो- दोरकाः, 'अनिल' इति वायुकायिको लब्ध्या-(वैक्रियलन्ध्या सम्पन्नः ) पर्याप्तो बादरो वैक्रियपस्योदीरको द्वितीयतुशब्दा- धुभंगनामोदयीति गाथार्थः ॥ ८ ॥ तदुवंगस्सवि तेचिय पवणं मोत्रण केइ नरतिरिया । आहारसत्तगरस वि कुणइ पमत्तो विउव्वन्ता ॥९॥ व्याख्या-क्रियोपागस्यापि त एव वायुकायिकं मुक्त्वा नरतियश्चः केचन यतः स्तोका उत्तरवैक्रियकारिणः ।आहारकस्य- तु करोति ममनः, आहारपल्या पर्याप्ततुशब्दायस्तकारीवि गाथार्थः ॥ ९॥ तेतीसं नामधुवोदयाण उद्दीरगा सजोगीओ । लोभस्स उ तणुकिट्टीण होति तणुरागिणो जीवा ॥ १० ॥ व्याख्या-उपविंशतां नामध्रुवोदपानां उदीरकाः सर्वे सयोगिनो भवन्ति, वर्णादिविंशतिकार्मणसप्तकं स्थिरशुमे सेतरे अगुरुलघु निर्मागं चेति । लोभस्य तनुकिटीनां सूक्ष्मविभागानां तुराब्दस्यैवकारार्थत्वात्, तनुरागिण एव नीचा उदीरका न शेपर रागवन्तोऽपीति गाथार्थः ॥ १०॥ पचिदियपज्जत्ता नरतिरिचउरंसउसभपुवाणं । चउरंसमेव देवा उत्तरतणुभोगभूमा य॥ ११ ॥ व्याख्या-पश्चेन्द्रियाः शरीरपर्याया पर्याप्ता नरतिपश्चः समचतुरस्रवर्षभनाराचायानां संस्थानसंहननानां उदीरकाः, देवाः समचतुरससंस्थानस्यैवोदीरफाः, 'उत्तरतणुनि आहारकोत्तरक्रिपशरीरिणो मनुष्यतिञ्चो भोगभूमिजाथोदीरका इति गाधार्थः ।१७६ .

·।
आइमसंघयणं चिय सेदीमाख्दगा उदीरेंति । इयरे एंडं ठेवगं तु विगला अपजत्ता ॥ १२ ॥
व्याख्या--सपकोणीं प्रतिपन्नाः प्रथमसंहननमेवोदीरयन्ति न शेपाणि । इतरे एकेन्द्रियाः तिर्यश्चो मनुप्याश्च हुण्डमुदीर-
यन्ति, दीन्द्रियादिवसा लम्ध्यपमिकाध अन्त्यसंहननामति गाथार्थः ॥ १२ ॥ .
वेवियाहारगउदए न.नरावि होति संघयणी। पज्जत्तपायरेचिय आपवउद्दीरगो भोमो ॥ १३ ॥
व्याख्या-उत्तरक्रियाहारफयोरुदये न मनुष्याः, अपिशब्दात्तिर्यञ्चोऽपि संहननोदीरणावन्तो भवन्ति, पर्याप्तवादर एव
पृथ्वीकायिक आतपस्योदीरको भवति, नान्यो जीव इति गापार्थः ॥ १३ ॥
पुढवी आउवणस्सइ पायरपनन्त उत्तरतणूय । विगलपणिदियतिरिया उन्नोवुद्दीरगा भणिया ॥ १४ ॥
व्याख्या-पृथिव्यम्बुवनस्पतिकायिका बादरा लब्धिपर्याप्ताः उत्तरयैक्रियाहारकशरीरिणश्च विकलेन्द्रियाः पर्याप्ता उद्योत.
स्पोदीरका भणिताः इति गायार्थः ॥ १४ ॥
सगला सुगतिसराणं, पजत्तासंखवासदेवा य । इयराणं नेरइया, नरतिरि सुसरस्स विगला व ॥ १५ ॥
व्याख्या--"सफला" सम्पूर्णेन्द्रियाः, पर्याप्तास्तिर्यग्मनुष्याः प्रशस्तविहायोगतिमुस्वरयोरसङ्ख्येयवर्पायुपः सर्वदेवाश्चोदीरका
भवन्ति । इतरयोरमशस्तविहायोगविदुःस्वरयोः सर्वेऽपि नारका उदीरकाः नरतिपञ्चोऽपि, विकलाः पर्याप्ताः (केचन) मुस्वरस्यो-
दीरकाः भूयोऽपि नरवियाग्रहणं पश्चेन्द्रियाणामनियमार्थमिति गायार्थः ॥ १५ ॥
ऊसासस्स सरस्स य पजत्ता आणुपाणभासासु । जाण निरंभइ ते ताव होति उद्दीरमा जोगा ॥१६॥

·वीरणा १७७] व्याख्या-उवासस्पोदीरका योगिनो भवन्ति, ये उच्दासस्य उच्दासपर्याप्त्या पर्याप्ताः, सरस्थ तु भाषापयर्याप्त्या पात्रनायौगित्वं मरणं वा गच्छन्ति ( ताश्चदुदीरकाः) इति गाथार्थः ॥ १६ ॥ मेरइया सुहुमतसा वजिप सुहमा य तह अपञ्चता । जसकिन्दोरगाइजसुभगनामाण सण्णिसुरा ॥१७॥ व्याख्या-सोऽपि नारकाः “मुक्ष्मत्रसा" इति वास्वग्निकायिकाः, यक्ष्मा" इति सूक्ष्मनामकोदयिनः "अपर्याप्ता" इति सर्वेऽपि एकदिनिचतुःपञ्चेन्द्रिवा लब्ध्यपाँचकाः, एतान् वयित्वा यशफीरुदीरका भवन्ति, आदेयशुभगनाम्नोः केचित् संजिनो नरतिर्यची देवाच केचिदुदीरका इति गाथार्थः ॥ १७ ॥ उच्चं चिय जइ अमरा केई मणुया व नीयमेवणे । चउगइया दुभगाई तित्यपरो केवली तित्यं ॥ १८ ॥ व्याख्या-ज्वैगेनिमेव यतपो अमरा उदीरयन्ति, नेतरत् केचिलाकृतनरा अपि किञ्चित्कालम् । तदवशिशाः सर्वेऽपि नार- •मतिपच्चो नीचमेवोदीरयन्ति, चतुर्गतिका अपि जीवास्तितः प्रकृतीदुर्भगानादेयायशकीय॑भिषाना उदीरयन्ति, तीर्थकरो यदा प्राप्तकेवलज्ञानो भवति, तदा तीर्थकरनाम उदीरयतीति गायाधः ॥ १८ ॥ मोत्तूणःखीणराग इंदिपपजत्तगा उदीरति। निदापरला सायासापाई जे पमचन्ति ॥ १९ ॥ व्याख्या-मुक्त्वा क्षीणराग किमुक्तमपति-क्षीणकपायान्तावलिकाकालं मुक्त्वा शेर कालं तदारतो जीवा इन्द्रिपपर्याप्त्या पर्यातका निद्रामचल पोल्दीरका, सातासातवेदनीये सर्वेऽपि ये ममतास्ते उदीरयन्तीति गाथार्थः ॥ १९॥ अपमत्ताई उत्तरतणू मअस्संखयाउ वजेता । सेसनिदाणं सामी संबंधांता कसायाणं ॥ २० ॥ १७७) ·पाग---अममनादिगुगान्त 'उनरवान' ति वैकि माहारकशरीरिगोऽसहरूपेपार्षापुपश्च वर्गपिता शेषा जीवाः शेपनिद्राणां निद्रामवलारस्त्यानींनासुदीरका 'समन्याताः कसायाण' ति अनन्तानुरन्धिनां सास्वादनान्ता, द्वितीयकवायागामविरतान्ताः, तृतीयानां देशपिस्तान्ताः, सवलनानां सायं यावत् लोभस्यायन्यकोऽपि किश्चित्कालमुदी- रको भवतीति गाथार्थः ॥ २०॥ हासरईसापाणं अनमुहतं तु आइमं देवा । इयराण नेरहया परिपतगविहीए ॥ २१ ॥ व्याग-दास्परतिसातवेदनी नामायमन मुहूतमवश्वमुदोरका देवाः, इतरासामरतिशोकासातवेदनीयानो अश्य नार- का उदीरकाः तदर्भ पग्णामपनियम इति गायायः ॥ २१ ॥ हासाई छक्कस्स उ जाव अयुधो उदीरगा मन्ये । उदो उदोरणा इय ओवेणं होइ नायव्यो ॥ २२ ॥ व्यापा-हास्पादिषट्कास्प तु यावदपूर्वगुणस्थानं तावत्सोऽप्युदीरकाः। सर्वासां प्रकृतीनां उदयोऽप्युदीरणावत् ओघतो विशेषेण भवति ज्ञातव्य इति गाधार्थः ॥ २२ ॥ पगइहाणविगप्पा जे सायो हेांति उदयमासन । तेचिय उदीरणाए नायव्या घातिकम्माणं ॥ २३ ॥ व्याख्या--कृतीना स्थानविकन्या ये स्वामिनोऽभिहिता उदयमाश्रित्य त एवं उदीरणायामपि ज्ञातव्या घातिकर्मणां किमुक्त भाति, ज्ञानापरणोपर एकपुषस्थानं पश्चेति । दर्शनावरणस्य द्वे उदयस्थाने चत्वारि पञ्च वा। अन्तरापस्य पश्चनक- 'स्पात्मकम् । नम मोइनीपस्य एकद्विचतुःपञ्चाइसमाप्टनवदशप्रकृत्पात्मकानि । उदीरणायामप्येतान्येव, एतेपामुदये यावन्तो ·दोरणा करणम् विकल्पाः उदीरणायामपि चावन्त एव. ये (च) स्वामिनोऽभिहिताः गतिगुणाश्रयाः, उदीरणायामपि त एवेनि गाथार्थः ॥२३॥ मोतुं अजोगिठाणं सेसा नामस्स उदयवष्णेया । गोयस्स य सेसाण उदीरणा जा पमत्तोत्ति ॥ २४ ॥ ॥ पगइउदीरणा सम्मत्ता॥ व्याख्या--मुक्त्वा अयोगिस्थानोपलक्षित उदयस्थान अमकृतिरूपं नवमकृतिरूप या, शेपाणि नान्न उदयस्थानानि, विश- त्यादीनि दश सविकन्यानि उदयव उदीरणायामपि भवन्ति, गतिगुगाश्रयाः सामिनोऽपि त एव । गोत्रस्थापि अयोगिनो यः उौगोत्रोदयः तं विहाय शेष उदपवदुदोरणापामपि भवति । शेषोपंदनीयायुपोर्यारत् प्रमत्तस्तावदुदीरणा भव-पुदयनुल्या, अप्रमत्चादिवृदयः शुद्ध एन । इनिशब्दाधिक्यान्त्रयाणामप्यायुपा (मनुष्यायुपो-पि च) पन्तिावलिकायां उदा एक शुद्धोनोदीरणा इति गाथार्थः ॥ २४॥ ॥ उक्ता प्रकृत्युदीरणा ॥ स्थित्युदोरणामाह- पत्तोदयाए इपरा सह वेयइ ठिउदीरणा एसा । आवलिया हीणा जायुफोसत्ति पाउग्गा ॥ २५ ॥ व्याख्या--प्राप्तोदया स्थित्या सहेतरा अप्राप्तोदयाः स्थितीवीर्यप्रयोगेण यद्वदयत्येपास्थित्युदीरगोच्यते-पयपि स्थिति- समयानां प्रक्षेपोऽनुभवनं वा नास्ति, तथापि तस्थितिकर्मपुद्गलानामेव स्थित्यभिधान यथा ग्रामपञ्चकुले गते दण्डिते वा ग्रामो गतो दण्डितो वा भवति, न च तत्क्षेत्रस्थ गमन दण्डो वा सम्भवनि, फियत्यः प्रकृतीनामुदीरणापायोग्याः स्थितयो भवन्ति उस्कृष्टतः एतदाह-दाम्यां आवलिकाभ्यां हीना यावदुत्कृष्टा स्थितिः, किमुक्तं भवति-उत्कृष्टस्थिती यावन्तः स्थितिविरोपाः कालविशेषाः आवलिकादिकसमयैः हीना उत्कृष्टतः संभवन्ति । कि सर्वमकृतीनां ? मनु बाहुल्यादेतदुच्यते उदये यासामुस्कृष्ट- ||१७८ 1१७८

·बन्धा तासामेवं, या उदयापलिकागतं नोदीयते दलं नाभिनववद्धं एवमावलिकाद्वयं भावनीपमिति गायार्थः ॥२५॥
साधनादिप्ररूपणामाद-
वेपणियाऊण दुहा चउविहा मोहणीयअजहण्णा । पंचण्ह साइवजा सेसा सधेसु दुविगप्पा ॥ २६ ॥
व्याख्या-वेदनीयायुपो दिया अजयन्या स्थित्युदीरणा भवति, कथं सर्वज-वन्पस्थितिका एकेन्द्रिया जयन्याया उदीरकाः,
त एव भवर्द्धमानस्थितिको अजयन्यायाः, अतो वे अपि साधभुवे, सा समया(धिका)वलिकाशेपे आयुषो जघन्या सादिरधुवेति
विशेषः । मोहनीयस्य चतुर्विधा अजघन्याः, कथं ? आपकस्य समयापिकावलिकाशेपायां सचलनलोभस्थितौ जपन्या सादिस्त-
समया(तत्स्थाना)भावे अधुवा, उपशान्वस्थानात पतिपततोऽजयन्या सापि सादिर वा भावितव, उत्कृष्टानुत्कृष्टा च स्थित्युदी-
रणा परावर्तमानाध्यवसायेन भवनि मिथ्यादृष्टी, सापि सादिरध्रुवा, सड्क्लेशविशुद्धयोः प्रतिसमयमन्यथाभवनादिनि । पञ्चाना
ज्ञानदर्शनावरणनामगोत्रान्तरायाणां सादिवर्जा त्रिधा अजघन्या स्थित्युदीरणा, कथं ? घातिनां यदा क्षीणकपायस्य ससमया-
बलिकामात्रा स्थितिर्भवति तदा जपन्या, सा च सादिर वा, वस्याः याभ्यधिका साऽजघन्या, उत्कृष्टा मिथ्यादृष्टौ, उत्कृष्टायाः
सद्भावात् (मतिपतत) अनुत्कृष्टा सापि सादिरध्रुवा, अजघन्या पुनः सादिर्न भवति, जघन्यायाः अभतिपातात्, तत्स्थानममात-
स्यानादिरभव्यस्य ध्रुवा, नामगोत्रचारप्येवमेव, किन्तु सयोग्यन्तसमये भगितव्या, शेपरिकल्पा ययाकर्म प्रतिपादिता एवेति
गायार्थः ॥ १६ ॥
मिच्छत्तस्स चजहा धुवोदयाणं तिहा उ अजहण्णा । सेसविगप्पा दुविहा सबविगप्पा उ सेसाणं ॥ २७ ॥

·विगण ११७९|| व्याख्या-मिथ्यात्वस्प चतुर्धा अजयन्या स्थित्युदीरणा भवति, कथं । प्रथमसम्पमतमातौ समयाधिकावलिकाशेषायां मथ- मस्थितौ जघन्या सादिः, तत्समयोपगमे अत्रुवा, भतिपततोऽजपन्यां सादिरध्रुवा, तत्स्थानमप्राप्तस्थाऽनादिरभव्यस्य ध्रुवेति । ध्रुवो- दयानां त्रिधा सादिवर्जा अजघन्योदोरणा, घातिधुवोदयानां घातिमूलप्रकृतिवन्, नामध्रुवोदयानां नामवदनादिधुंवाध्रुवेति । शेपंचिकल्पा द्विधा साद्यध्रुवास्ते च मूलप्रकृतिवद् भावनीयाः । शेषाणामध्रुवप्रकृतीनां सर्वे विकल्पाः साबधुवाः, उदये उदी- रणासावादुदयस्याप्यनियतित्वाद् भाविव एवेति गाथार्थः ॥२७॥ सामित्तदाछेया इह ठिहसंकमेण तुल्लाओ। बाहुल्लेण विसेसं जं जाणं ताण तं वोच्छ ॥ २८ ॥ व्याख्या-उत्कष्टोदीरणासामित्वं जघन्योदोरणास्वामित्वं च श्रद्धा कालस्तच्छेदश्च यस्याः कृतेः यावत्यः स्थितपः उदी- रणायोग्या इति स्वामित्वमद्धाछेदय यथास्थितिसङ्कमे भणितः, वथावसेयो वाहुल्येन, विशेषस्तु यो यासां तं तासां वक्ष्येऽहं- मिति गाथार्थः ॥ २८ ॥ अंतोमुहृत्तहीणा सम्मे मिस्संमि देहिमिच्छस्स । आवलिदुगेण हीणा बंधुक्कोसाण परमढिई ॥ २९ ॥ व्याख्या-सप्तविकोटाकोटिममाणा मिथ्यावस्थितिमिथ्यादृष्टिना सता या बद्धा तां तत्रैवान्तर्मुहून मध्यमपरिणामोऽनुभूय ततः सम्यक्त्वं गच्छति, सा च सम्यक्त्वस्थितौ सङ्क्रामति तस्योदयसङ्गमस्थितिकत्वादन्तर्मुहत्तौना उत्कृष्टा स्थितिल्दीरणायोग्या, द्विवीयान्तर्मुहूर्न सम्पच्चे स्थित्वा ततः सम्पन्मिथ्यासं गच्छति, ततोऽन्तर्मुहूद्विकोनास्प भवति । उदये उत्कृष्टो बन्धो यासो भवति ता उदपबन्धोत्कृष्टाः, ताश्च पदंशोतिसंख्याः स्पिरशुभवर्जा पट्चलारिशद्धृवोदयाः पोदशकषापाः सदुखरादिचतस्त्रो ११७९ ·वैकिपसमापञ्चेन्द्रियजातिहुन्डोपघातपराघाताचासोयोतासाताशुभविहायोगतिनी चैघिमिति, आसां पडशीतिप्रकृतीनां उत्कृष्ट- स्पितिवन्धे करोति, तस्याः स्थितेख्दयवलि कागतं नोदोरणायोग्य अभिनववदं च, ततो यापलिकाहीना उत्कृष्टा स्थितिः उदीरणा योग्या इति गाथार्थः ।। २९ ॥ मणुपाणुपुविभाहार देवदुगसुहमवियलतियगाणं । आयावरस य परिवडणमंतमुहहीणमुझोसा ॥ ३० ॥ व्याख्या-मनुजानुपूर्तिका आहारसम के देवदिक सूक्ष्मत्रिकं विकलनातित्रिक आवपमित्यासां सप्तदशमकृतीनां या उत्कृष्टया स्थितिः, सा अन्तर्मुहूर्तहोना उदोरगायोग्पा, कथी आसामनुदो यदा बन्धो भवति, तदा सहक्रमेणान्याभ्यः स्थितिभ्यः स्थितिः सङ्कामति, एतनावपति-पदा नरकगतेस्कटवाय कला विशतिसागरोपमकोटाकोटिमानं पुनः परावर्य शुभपरि- णामाद्देवगति पनाति तदा देवगतौ बधमानायां नररूगति स्थिति सङ्कामति, तां च देवाति जयन्येनापि अन्तर्मुचै चनाति, तत्र अन्त मुहूर्त नरकगतेरतिक्रामति, ततो देवत्वेऽनुभवतोऽनानौना उदोरगायोग्या भवति, एवं शेषाणामपि भावनीया । आहारसतर्क असमतो बध्वा चशब्दात् समिटः वकालोक्तास्थिति कपकनेः सङ्क्रान्तस्थितिः सान्तमुनोनोदीरणायोग्या, यतोऽन्त हुवे स्थित्वा तदनुभवति । यदवातपग्रहगे करोति तद् ज्ञापयति यथाऽनुदयसंक्रमोत्कृष्टानामन्तर्मुहू।नोकष्टा स्थितिरुदोरणायोग्या तयानुदपबन्धोत्कृष्टानामपि, एतद् भावयनि-देवः सलिष्टोऽनुदये आतपस्थावर केन्द्रिपनावीना उत्कृष्ट- स्थिति बध्वा वरैवान्तर्मुहूतै मध्यमपरिणामः स्थित्या पृथियोकायिकेपूत्पनः शरीरमाप्ती उत्कटामुदोरणां करोतीति । नारक- स्तिम्दिकोदारिकसप्तकान्त्य संहननानां उत्कृयस्थिति बना तवान्तमुहूते मध्यमपरिणामः स्थित्वा तिर्य स्पषमः उत्तधा- ·दीरणा फरणम्. ।१८० मुदीरणां करोति । निद्राणामनुये उत्कृष्टस्थिति वथ्वा एक समयं अन्तर्मुहत्तं गते निद्रोदये उदीरणां करोति । एवं नरकद्विकस्य मनुष्यो चध्या परमां स्थिति अन्तर्मुहुर्ने व्यतीते पञ्चमाया गतः उत्कृष्टामुदीरणां करोति, आनुपूर्विकाणां तु तद्भवान्तरठ- तोयसमये । उदयसङ्कमोत्कृष्टानां तु आवलिकांत्रयेणोना उस्कृष्टा स्थितिरुदीरणायोग्या भवंति, उदपावलिकां बन्धावलिकां सङ्कमावलिकां यतो विहाय उदीरयनीति गाथार्थः ॥३०॥ हयसेसा तित्यठिई पल्लासंखेजमेत्तिपा जाया। तीसे सजोगिपढमे समए उदीरणुकोसा ॥ ३१ ॥ ॥ उक्कोससामित्तं सम्मत्तं ॥ न्याख्या-हनशेपा शुभाध्यवसाथैयाँ तीर्थकरनाम्नः स्थितिर्जाता पल्योपमासङ्ख्येयभागमात्रा तस्याः सयोगिकेवली प्रथ- मसमये उदीरणामुत्कृष्टां करोति, यत इथन्मात्रा एवमुस्कृष्टोदीरणायोग्या इति गाथार्यः ॥ ३१ ॥ उत्कृष्टाद्वाछेदः स्वामित्वं चाभिहितम् , जयन्यमाह- भयकुच्छआयबुजोय सबधाई कसायनिदाणं । अतिहीणसंतवंधो जहण्णउदीरगो अतसो ॥ ३२ ॥ पाख्या-भयजुगुप्सातपोद्योतसर्वघातिसञ्चलनवर्जरूपायनिद्रापश्चकानामेकविशतिमकृतीनां अतिजयन्यसत्ता जघ- न्यबन्धस्य बन्धकोऽत्रसः स्थावर इत्यर्थः, जघन्योदीरणां करोति, यतो ध्रुवन्धित्वान्निद्राकपायागामन्यत्र न जघन्यतरास्थि- विरुपलभ्यते । आतपोद्योतयोरपि मनिषलाभावाद, बन्धावलिकाहीना जयन्यस्थिविरुदीरणायोग्या भवत्यासां प्रकृतीना- मिति गाथार्थः ॥ ३२ ॥ ।१८० ·एगिदिपजोगाणे पडिवक्खा बंधिऊण तब्वेई । बंधालिचरमसमए तदागए सेसजाइणं ॥ ३३ ॥ व्याख्या-एकेन्द्रियस्य सदा योग्या उदयं प्रति एकेन्द्रिययोग्यास्तासामेकेन्द्रिययोग्यानामेकेन्द्रियजातिस्थावरसूक्ष्मसा- पारणानां जघन्यस्थितिका जीवास्तासां प्रतिपक्षा द्वित्रिचतुष्पश्चेन्द्रिपजातयः प्रसवादरमत्येकाकृतयस्ता बना वा एवैकेन्द्रिय- जात्यादीवधान्ति, बन्धावलिकान्तसमये तहेदिनः तदुदयवन्तो जीवा जघन्योदीरणास्वामिनो भवन्ति, 'सेसजाइणं' वि एके- न्द्रियो जयन्पस्थितिद्वीन्द्रियेधूपपन्नः प्रथमसमयादारम्पैकत्रिचतुष्पञ्चेन्द्रिपजातीः क्रमेण वनाति, द्वीन्द्रियस्थितेरनेन क्रमेण चसार्यन्तर्मुहुर्लान्यनुभवति, पश्चानामेव द्वीन्द्रियजाति वनाति, ततो बन्धावलिकान्तसमये जघन्या द्वीन्द्रियजातेश्दीरणा, एवं शेषजातीनामपीति गाथार्थः ॥ ३३॥ दुभगाइणीयतिरिदुगअसारसंघयणनोकसायाणं । मणुपुष्य-पज्जतइयस्स सझिमेवं इगागगे ॥ ३४ ॥ .. व्याख्या-दुर्भगानादेयायश-कीनिनीच!नतिर्यमातितिर्यगानुपूर्वाभयमवर्जसंहनननोकषायाणां मनुजानुपूर्व्यपर्यातक (योः) 'तइए' नि, सातासातयोः संशिनि एकेन्द्रियेभ्य आगते एवमेव जघन्योदीरणा भयति, कथं ? एकेन्द्रियो दुर्भगादीनां सर्वजघन्धस्थितिः सनिष्पपन्ना, तद्देदि वत्मतिपक्षाणि संशिलादीर्घवन्धकादां वध्वा तान्येव बन्धावलिकान्तसमयेजघन्धोदीरणा, यतो बन्धकाद्धा सावलिका जघन्यस्थितेरम्पतिशान्ता अभिप्रेत संहननस्यैवं पश्च वन्धकाराः सावलिका अपहरन्ति । हास्यरति (त्योः) अरतिशोकयोः सातासातयोः दुर्भगवद्भावना । शेपनोकपायाः वेदानां भूयो भणनात् , न गृह्यन्ते । अपर्याप्तमपर्याने संशिनि वक्तव्यम् । तिपणतेः वाग्वग्निकायिकेभ्यो बादरेभ्य उद्यानुभवाघुस्थितिसंशितिर्यक्षु गतः, तत्समये मनुष्यात ·दोरणा करणम्. राहुरे ॥१८॥ बन्नाति दीर्घकालं भूषस्तां अनुसूयमानां बनानि, बन्धावलिकान्तसमये जबन्चोदीरणा, आनुपूर्तास्तद्धान्तरतृतीयसप्रये. जवन्पोदीरमां करोतीति गायार्थः ॥ ३४ ॥ अमणागयस्त चिरठिइभते देवस्त नारयस्सा वा । 'तदुवंगगईणं आणुरुविण तइपसनयमि ॥ ३५ ॥ ब्यान्या-देवदिकनारकविकरक्रियाझोषागानां 'अमणे' ति, असंज्ञी जयन्यस्थिति ववा बन्धोपस्मकालं दीर्घ स्त्रिखा नरेके देवलोके चा समुत्तमः, वादपमनुभूपान्तसमये त्रषाणां जघन्योदोरणां करोति आनुसूयौविग्रहगती तृतीयसमये स एवेति गायार्थः ॥ ३५ ॥ पतिगं दिविगं संजलणाणं च पढममठिईए । समयाहिगालियाए सेसाए उवसमे वि दुसु ॥ ३६ ॥ व्याख्या--प्रयागा घेदानां श्योपुनपुंसकाख्यानों दृष्टिदिकस्य मिथ्यावसम्यक्त्वरूपस्य चान्नरकरणे कृते प्रथमस्थितेयदा सम- याधिकावलिका शेषा तदा नयन्पोदीरणा 'उवसमेवि दुच 'ति, सम्पत्यसञ्चलनलोभयोः क्षये उपशमेऽपि जयन्पोदीरणा भयतीति गायाधः ॥ ३६॥ एगिदागपअहोणसत्तसाणीसु मीसउदयंते । पवणोसठिहजयणगसमसत्तविउवियस्सते ॥ ३७॥ व्यापा-एकेन्द्रियेभ्य आगतस्योत जयन्यसत्कर्मणः पल्पोपमासंख्येयभागोनोदधिमात्रस्येति, संशिषु सम्पग्मिथ्यात्वा- नुभरान्तसमये जघन्पोदोरणां सम्पम्मिथ्यात्वस्य । पवनोवायुकायिकः स्वस्थितेः-आत्मस्थितेः पल्त्रोपमासंख्येयमागमात्रोनो १'येउष्यगण मनिते ।१८१॥

·सागरस्य द्वौ सप्तभागौ तत्समसकर्मवैक्रियपट्कस्य तदुदयान्तसमये जघन्योदोरणां करोतीवि गाथार्थः ॥ ३७ ।। चउरुवसमितुमोहं मिच्छ खवि सुरोत्तमो होउं । उकोससंजमंते जहण्णगाहारगदुगाणं ॥३८॥ व्याख्यां-पतस्रो वारा मोहनीयमुपशमव्य मिथ्यासमित्येकस्पासम्भवात् सप्तकं तपयिखा पुनः सर्वार्थदेवो भूत्वा पुनरु- स्कृष्ट संयमान्ते देशोनपूर्वकोटिसंयनं कृत्वा आहारशरीराङ्गोपाइयोरनुभवान्तसमये स जघन्पोदीरणा स्पिविक्षयालपुर्जायत इति गाथार्थः ।। ३८ ॥ खोणताणं खीणे मिच्छत्तकमेण चोइसरहेपि । सेसाण सजोगते भिषणमुहृत्तढ़िईगाणं ॥ ३९ ॥ ॥ ठिइउदोरणा सम्मत्ता ॥ व्याख्या-क्षीणान्तानां क्षीणे-सोगरूपाये चतुर्दशानां, मिथ्यात्वक्रमेण प्रथमरियने समयाधिकावलिकार्या जयन्योदी- रणा । शेषाणां प्रकृतीनां सपोग्यन्ततपये मिनमुहूर्नस्थितिकानां जघन्योदीरणा मवति । कास्ताः शेषाः मनुजगतिः पश्चेन्द्रिय- जातिः प्रथमसंइननं विहायोगतियुग्मं उपधात परायातं संस्थानपट्क उच्चासं त्रसादिचतुष्कं सुखरादिचतुष्कं दुखर औदा- रिकसप्तकं उभंगेत्रि तीर्थंकरं एता द्वात्रिंशत् नामध्रुवोदयाखपति, एवं पञ्चपष्ठीनां अपि सयोग्यन्तसमये जयन्योदीरणा भव- तीति गायाः ॥ ३९ ॥ उका स्थित्युदोरणा । अनुभागोदीरणामाह- १ यहुषचनादाहारकसतक गृहोतं मलयगिरिपादैः ·क.म.उ. दीरणा. करणम्. अणुभागुदीरणाए घाईसण्णा य ठाणसण्णा य । सुहया विवागहेऊ जात्य विसेसो तयं वोच्छे ॥ ४० ॥ गाण्या-अनुभागोदीरणायां घातिना संश त्रिया, सर्वघातिसंज्ञा देशघानिसंज्ञा अघातिसंज्ञा चेति । स्थानसंज्ञा चतु- राहो रिसा रास्य गनुःस्थानिकत्रिस्थानिकद्विस्यानिककस्थानिकभेदात् । 'मुइपत्ति शुभसंज्ञा अशुभसंज्ञा । विपाकसंशा चितुवधा १८ / पुद्गलभरक्षेपजीवमैदान् । तियो द्रव्यक्षेत्रकालभवभावभेदात् पञ्चया उदयमाश्रित्य, उदीरणायामपि त एव । योऽत्र विशेषः, तकं यापेऽमिति गायाधः ॥ ४० ॥ पुरिसिधिविग्धअगायु परखुमन्माण इगि ठाणो वा । मणपनवपुंसाणं वचामो सेस यंघसमा॥४१ ।। प्याग्या-वेदान्तराषपञ्चकचक्षुरन दर्शनावरणप्रकृतीनां चत्वार्यपि रसस्थानान्पभिहितानि बन्ध मति, उदीरणार्या त्वे- पस्थानिको विस्थानिको या भवति, न त्रिचतुःस्थानिको । स्त्रीवेदस्य नखितिस्थानिको बन्धेऽभिहितः, उदीरणायां तु विस्था- निरु एकस्पानिको येति । सम्यन्यस्य न किभिदुक्तम्, तस्यापि दिस्थानिक एकस्थानिको वा देशघाती चेति । मनःपर्यायज्ञान- नपुंसकपोपल्यासो गन्धोक्तस्य चनुसिदिस्थानिको बन्धो यो नपुंसफस्योक्तः स मनोज्ञानावरणस्यौदीरणायां भवति, चतुनियक- | स्थानिकः । यो मनःपर्यायवानस्य चन्थे (चतुग्निये कस्थानिकः)उक्तः, स नपुंसकस्यौदीरणायामिति । शेषर' इति. देशपातिमक- तीनां गन्धरस्थानसमा यथारने गधोदीरणायामपीति गावार्थः ॥ ४१ ॥ गोवाइयाणं उदए देसो व होइ सन्यो य । देसो व घाइओघिय अचक्खु सम्मत्त विग्घाणं ॥ ४२॥ सापा-देनोपपानिमकतीनो पक्किानो पातिमा प्रतीत्य देशवातिरसस्प सर्वपातिरसस्य चोदीरणा भवति । फि ॥१८ ·सर्वांसां नेत्याह-देशयातिन (देशयाती) एवाचक्षुर्दशनावरणसम्पत्त्वान्तराषाणां उदीरणा भवतीति गाथार्थः ॥ ४२ ॥ घायं ठाणं च पडुच्च सहघाईण होइ जह बंधे। अग्घाईणं ठाणं पडुच्च भणिमो विसेसोत्थ ।। ४३ ॥ व्याख्या-पातं वा स्थानं वा प्रतीत्य सर्वघातिनीनां पूक्तिविंशतिप्रकृतीनां यथावन्धेऽभिहितः तथा भवतीति । अपाति- प्रकृतीनां एकादशोचररातमानानां रसस्य स्थान प्रतीत्य यो विशेषः, नमुदोरगायां भगामीति गावाः ॥४३॥ थावरचउ आपवउरलसत्ततिरिविगलमणुपतियगाणं । नग्गोहाइचउपहं पगिदिउसभाइछण्हं पि॥ ४४ ॥ प्पाल्पा-स्थावरादिचततः आवपौदारिफसमकतिर्यत्रिकविकलनावित्रिकमनुष्पत्रिकाणां मध्यमसंस्थानचतुष्काणां एके- न्द्रिपनानिवपभनारानादिसंहनषट्कानामपीत्यस्याः गाथायाः उत्तरगाथया सह सम्बन्धः ॥ ४४ ॥ तिरिमणुजोगाणं मीसगुरुयखरनरयदेवपुव्वीणं । दुहाणिओचिय रसो उदए उद्दीरणाए य॥ ४५ ॥ व्यापा-एता दानिशत्मकृतयः उदयं पति तिर्पग्मनुष्पयोरेख योग्याः सम्यग्मिथ्यात्वगुरुवरनामदेवनारकानुपूर्वीणामि- त्यासा सपिणत्मकृतीनो विस्थानिक एव सो भवति, उदयमुदीरणां वा मति, सम्पग्मिथ्यात्वस्य घातिसंज्ञामाथित्य सर्वयात्येव (शेषाणां लपाती) इति गायायः ॥ ४५ ॥ उक्तो घातिस्थाने प्रतीत्य विशेषः ॥ सम्मतमीसगाणं असुभरसो सेसयाण बंधुत्तं । उझोसुदीरणासंतपंमि छहाणपडिए वि ॥ ४६॥ गारगा-सम्पतिमियपोरशुभ एव रसो घातिप्रकृतित्वादेव शेषाणां ययावन्धेऽभिहितः वयोदीरणायामपि द्रष्टव्यः । सम्प- गिधोरमानुभागोदीरणा सत्कर्मणि पदत्यानपतितेऽपि भवति, अनन्यभागहीने अंसपेयभागहीने सङ्ख्येयभागहीने

·सहे
1१८३
समयेनगुणहीने असङ्ख्येयगुणदीने अनन्तगुणहीने । कथं ! अनन्तानन्तानां फलकानां यतोऽनुभागे क्षपिवे यनन्तानि निष्ठ-
गतोप्नन्तमागेऽप्युक्तटा उदीरणा लभ्यत इति । शेषाणां बन्धात् शुभाशुभतेवि गायायः ॥ ४६॥ विपाकफलमधिकृत्याह--ॐ उदीरणा
मोहणियनाणवरग केवलियं दसगं विरियविग्छ । संपुन्नजीवदव्ये न पळ सुं कुणइ पागे ॥ १७ ॥ करणम्
व्याख्या-मोहनीपमष्टाविंशतिभेदभित्र ज्ञानायरगं पञ्चवियं केवलदर्शनावरण वोर्यान्तरायं एतत्पञ्चत्रिशत्मकृत्यात्मकं फर्म
सम्पूर्गनीरद्रव्ये पिपाकै फरोति, न वी पर्यादिजीवपर्यायेषु सर्वेष्वपि । कयं ? यथा गेषैः सर्वान्तरितयोरपि सूर्यचन्द्रमसोः उद्योता-
दिपलभ्यत इति गायाथः ॥ ४७॥
गुमनसगार्गतपएसिपसु चरकुरस सेसविधाणं । जोगेसु गहणधरणे ओहीण रूविदन्वेसु ॥ १८ ॥
व्याख्या-चक्षुदर्शनस्य ये गुरुलघुदल्याणामनन्तभदेशिकाः स्कन्धाः तेष्वेव विषाका, 'सेसविग्घाण ति दानलाभभौगो-
पभोगाना ग्रहणधारणयोग्पदपेष्वेव विषारः, अवधिज्ञानदर्शनयोरपि रुपिद्रव्येष्वेव विषाकोऽयं विशेषो नान्पत्रेति गायार्थः॥४८॥
सेसाणं जह पंधे, होइ विवागो उ पचभो दुविहो। भवपरिणामकओवा निग्गुणसगुणाण परिणइओ ॥४९॥
व्याख्या-उतसत कोपागां प्रकृवीनां विषाको यया बन्धेऽभिहितः पुद्गलादिः, उदीरणापामपि तथैव । उक्तो विपाकः ॥
मत्पयो हेतुः फरणमिति यावत् , स च विविधो भवकृतो वा परिणामकृतो था । परिणामकतो दिविधी निर्गुणपरिणामकृतो
था, सद्गुगपरिणामसनो वा हेतुरुदीरणायां भवतीति गाथार्थः ॥ ४९ ॥
उत्तरतणुपरिणामे अहिपमहोन्तावि होति सुसरजुषा । मिउलट्रपरघाउज्जोयखगइचउरसपत्तेया ॥५०॥ १८३॥

·व्याख्या-'उत्तरतणुति, उत्तरक्रिय आहारकं वा तयोः करणपरिणामे यद्यप्यत्यर्थ न सन्ति (मारु) सुस्वरयुक्ताः मृदु- लघुपराघातोयोतशुभविडायोगनिचतुरखपत्येकप्रकृतपस्तथाप्पऽवश्यमुदीरणामाश्रित्व भवन्ति, नात्र गुगागुणपरिणामयोः माधान्यं, शरीरयोरेवेति गाथार्थः ॥ ५० ॥ सुभगाइउचगोयं गुणपरिणामा उ देसमाईगं । अइहोणफंडगामओ अगतसो नोकसायागं ॥ ११ ॥ व्यापा-शुभमादेवयश कीथुवैोंने देशपिरतादीनां गुणकृतपरिणाममत्ययं स्वविपक्ष सदप्युच्छायोदीरणामेति । अति- जयन्यसदिकादनन्नभागः उदोरणामेति नोकपाषाणां, तेपां गुणपरिणामादेवेति गाथार्थः ॥ ५॥ जामि भवे नियमा उदीरए ताउ भवनिमिनाओ । परिणामपचयाओ सेसाओ सइ स सव्वत्थ ॥५२॥ • पापा-पाः प्रकृतीपस्मिन् भवे नियमात्-निश्चपेनोदोरयति, वास्तवमत्यमा यथा नरकभवे नरकत्रिकम् , देवभवे देव- त्रिकम् , तिर्षभवे तिपत्रिक विकलनावित्रिकस्थावर सूक्ष्म साधारण आतप एकेन्द्रियजातिरिति, मनुष्पभवे मनुष्पत्रिकं एता विशतिभवमत्ययाः, परिणाममत्ययाः शेषाः, यतः सती विद्यमानोदोरणा सर्वत्र ध्रुवोदया निर्गुणपरिणाममत्यपादिति गाथार्थः ॥१२॥ तित्थपरं घाईणि य आसन गुणं पहाण भावेण । भवपचझ्या सव्वा तहेव परिणामपचया ॥ ५३ ॥ व्याख्या-तिर्थकर घातिक मतपश्च ज्ञानदर्शनावरणमोइनीयान्तरायविभागीः चशब्दावकिपसप्तकं भुवोदयाश्च तिर्य- मनुष्या गुणवत्ययमाधान्यादन्यथा वडा अन्यथा परिणामग्योदोरयन्ति । हेतोरविशेपितभावाश्रयणातु सर्वा भवपत्ययाः परि- णाममत्ययाच भवन्ति, यतस्तिगतिपोग्याः तिर्यग्गताउदीयन्ते, एवं शेषास्वपि । परिणामोऽपि रसस्य वासवृद्धयात्मको ·राहो उदीरणा करणमा 1१८५ भत्त्येवेति गांधार्थः ॥ ५३ ॥ उक्तो हेतुः, साधनादिमरूपणामाद- वेपणिएणुकोसा अजहण्णा मोहणीयचउभेपा। सेसघाइर्ण तिविदा नामगोयाणणुकासा ॥ १४ ॥ व्याख्या-वेदनीयेऽनुत्तष्टा अनुभागौदीरणा गोडनीयस्पाजयन्पोदीरणा चतुर्विधा भाति । शेरवातिनां शानदर्शनापर- गातारापागामजघन्योदोरणा निया भाति । नामगोत्रयोरनुकष्टा निवेति गायार्थः ॥ ५४ ॥ सेसविगप्पा दुविहाँ सव्ये आउस्स होउमुसंतो । सव्वद्गओसाए उपोसुदीरणं कुणइ ॥ ५५ ॥ व्याख्या-शेपरिकल्पा अनुक्तभेदाः सकर्मणां द्विधा सापधुरा भान्ति । आयुपगत्वारोऽपि भेदाः सायब्रुवाः, कर्य ! वेदनीयस्रोपशान्तो भूत्वा पात्सपिगतः सातस्पोदीरणामुष्टौ करोति । सा च सादिरधुपा, तन्छेपानुरष्टा सा च तस्माद् भारत सादिः, तत्स्थानममासस्यानादिरमव्यस्य भुपा, भज्यस्पाधुयेति । मोहनीयस्थानयन्या चतुविधा, फौ? अपकस्य चरमो- दोरणास्थितौ जपन्या सा च सादिरया गपति, तो मुस्त्वा शेपाऽनयन्या, उपशान्तमा मतिपत्नस्य नास्ति, ततः गविपततः सादिरजघन्या, तत्स्थानममाप्तस्यानादिर्धाधुवे सुगमे । पानिनामु (मोहनीयस्तो) रुष्टानुस्कृष्टनयन्पा दिया, सादिया । एतेषाम् (अस्गो)त्कृष्टा मिथ्यादृष्टी, मनिगततरतसगात्परिणामादनुत्कष्टा, सापि गादिया, जपन्योक्ता । पकस्य शेषया- विनामजयन्या नापगोत्रयोरनुत्कष्टा निषा भरत्यनुभागोदीरणा स्थित्युदीरणापत् क्षीणरूपायस रोगिस्थानयोः अवशेषे जपन्यो- कृष्टे गणासस्पेन निरिधा गनैपति । घातिनामुलपानुक्कटे नागमोरयोजघन्पाजयन्ये गिपाती भयत', सापधुवे भाग्यन् । आयुषः सो भेदाः सुगमाः, अगोदीरणसादेपेति गायार्थः ॥ ५५ ॥ जगरसतीनां सागनाभिरूपणामार- । 1१८४ ·कक्खडगुरुमिच्छाणं अजहपणा मिउलहूणणुकोसा। चउहा साइयवजा वीसाएँ धुवोदयसुभाणं ॥ ५६ ॥ व्याख्या-कर्कशगुरुमिथ्यात्वानां अजघन्यानुभागोदीरणा, मृदुलघुस्पर्शयोरनुत्कृष्टा चतुर्दा भवति । विंशतेर्बुवोदयाना कार्मणसतकस्थिरशुभनिर्माणागुरुलघु-घेतपीवरक्तवर्णसुगन्धमधुराम्लफपायरसोप्णस्निग्धारव्यानां सादिवर्जा विधानुत्कृष्टानुभा- गोदीरणा भवति । कथं ? मिथ्यात्वस्य मिध्यादृष्टिपैदा सम्यक्त्वेन सह संयम प्रतिपयते, चदा जयन्यामनुभागोदीरणां करोति, सा च सादिरधुवा, वस्पैव प्रतिषततः अजघन्या, सा च सादिरभुवा, वत्स्थानमभाप्तस्पानादिः, ध्रुवाभ्रुचे माग्वत् । कर्कशगुरुना- नोस्तु केवलिनः समुद्यातानिष्टत्तस्य मन्थे जघन्या, सा च सादिरसुवा भवति, समुद्घातसमाप्तावजघन्या सादिः, तत्स्थानममा. सस्थानादिः, भूपाचवे माग्वत् । मृदुलघुसीपोरनुत्कृष्टा चतुर्विधा, कथं ? आहारकशरीरपर्यातकस्य उत्कृष्टा, सा च सादिरसुवा, वदैवोपसंहरतोऽनुवटा सादिः, तत्स्थानसमाप्तस्पानादिः, ध्रुवावे माग्वत् । जघन्या मुदुलध्वो मशुभधुवाणां च विंशतः मिथ्या- दृष्टौ भवति । साच सादिरध्रुवा, तत्परिणामस्थ प्रतिपावादजयन्यस्यापि सादिर वा, विंशतेः शुभध्रुवाणां सयोग्यन्तसमये उत्कृष्टा भवति,सा च सादिरधुवा,अनुत्कृटाया आदिनास्ति,अप्रतिपावात् तत्स्थानमनासत्यानादिः, ध्रुवाधुचे भाग्वदिति गाथार्थः॥५६॥ अजहण्णा असुभधुवोदयाण तिविहा भवे तिवीसाए । साई अधुवा सेसा सब्चे अधुवोदयाणं तु ॥ ५७॥ व्याख्या-अजयन्यानुभागोदीरणा अशुभध्रुवोदयत्रयोविंशतिप्रकृतीनां नीलकृष्णवर्णदुर्गन्धतिक्त कदुकरसरूमशीतस्पर्शज्ञा- नावरणान्तरापदशकदर्शनावरणचतुष्पास्थिराशुभाख्यानां सादिवो विधा भवति, कथं ? आत्मीयात्मीयोदीरणान्तस्थिती ज. पन्या सा च सादिरध्धवा, तदन्याजघन्या, तस्या आदिनास्तिभुवोदयिला तत्स्थानमप्राशस्थानादिः, ध्रुवावयौ माम्वत् -। आसा ·उदीरणा करणम् सदहे. ।१८५ गरिकस्याः, सर्व विकल्पाः अत्रुवोदयानां साबध्रुवाः, शुभभुवाणां जयन्धाजयन्ये अंगुमधुवोदयानां उत्कृष्टानुत्कृष्टे मिथ्यादृष्टी भरतो तः सायधुवे शेषाणामधुवोदयित्वाद् भाविता एवेवि गाथार्थः ॥५७॥ उक्ता सायनादिप्ररूपणा । उत्कृष्टखामित्वमाह-- दाणाइअचक्खूर्ण उगोसाइंमि हीणलद्धिस्स | सुहमरस चक्खुणो पुण तेइंदिय सधपजते ॥ ५८॥ व्याख्या-दानान्तरापादीनां पञ्चानामन्तरापाणां अचसुर्दशनषष्ठानामुत्कृष्टानुभागोदीरणा उत्पश्चायसमय हीनलब्धिकस्य- जयपसभापत मूक्ष्मजीवस्य भवति च पुदर्शनावरणस्य पुनस्रोन्द्रिये सर्वपतिभिः पर्याने भवतीति गाथाः ॥ ५८ ॥ निहाण पंचाहवि मझिमपरिणामसंफिलियरस । पणनोकप्तायसाए नरए जेटिति समत्ते ॥ ५९॥ व्याख्या-निद्रागां पश्चानामपि मध्यमपरिणामस्य उस्कृष्टानुभागोदीरगा भवति, यतोऽतिविशुद्धसंलिप्टानां निद्रोदय एव न भवति, पश्चाना नोकपाषाणो नपुंसकारतिशोकमयजुगुप्साख्यानां असातस्य च नारके उस्कृष्टस्थितिके पर्याप्तके उत्कृष्टानु- भागोदीरणा भवतीति गाथार्थः ।। ५९॥ पंचेंदिषतस नायरपन्नत्तगसायसुरसरगईणं । वेउव्युस्सासस्स य देवो जेद्विति समत्तो ॥ ३० ॥ व्यापा-पश्चेन्द्रियजसमादरपपर्याप्तकसातमुस्सरबुभविवायो(देव)गतीनां वैक्रिपसप्तकस्पोासस्य चोत्कृष्टामनुभागोदीरणां देवो ज्येष्ठस्थितिः पर्याप्तः करोतीति गायायः ॥ ६० ॥ सम्मत्तमीसगाणं से काले गहिहिइत्ति मिळतं । हासरईगं पन्जत्तगस्त सहसारदेवस्स ॥ ६१ ।। व्याख्या-सम्पत्तमिश्रपोपस्मादुनरसमये मिथ्यात्वं ग्रहीष्यति, बोलटानुभागोदौरंगा हास्यस्योः सहस्रारदेवस्य सर्वप- १८५॥

·यामिभिः पर्याप्तस्य भवतीति गाथार्थः ॥ ६१ ॥ गइहंडवघापाणिद्वखगति'दुसराइणीयगोयाणं । नेरइओ जेवलिइ मणुभा अंते अपजस ॥ ३२ ॥ याख्या-नरकगविहुण्डसंस्थानोपयातानिटविहायोगतिदुःस्वरदुर्भगानादेयायशःफीतिनीचैर्गोत्राणां नवानां प्रकृतीनामु- स्कृष्टस्थितिः नारका पर्याप्तोऽनिसलिष्टः करोत्युत्कृष्टामुदोरणाम् । अपर्याप्तकनाम्नस्तु मनुष्योऽपर्याप्तो भवान्तसमयेऽतिसक्लिष्टः उत्कृष्टानुभागोदीरणां करोतीति गाथार्थः ॥ १२ ॥ करखंडगुरुसंधपणा थीपुमसंवागनिरिगईणं च । पंचिदिओ तिरिक्खो अदमवासेसवासाऊ ।। ६३ ।। व्याख्या-कर्कशगुरुस्पर्शाशुभसंहननपश्चकत्री'वेदमध्यमसंस्थानचतुष्फति गतीनां चतुर्दशनकृतीनां अष्टमय अष्टमवर्षायु- रतिसइलष्टः संशी पश्चेन्द्रियनिर्यकरोति उत्कृष्टानुभागोदीरणामिति गाथार्थः ।। ६३ ॥ तिगपलियाउ समत्तो मणुओ मणुयगतिउसभउरलाणं । पलत्ता चउगइया उझोस सगाउयाणं तु ॥ ६४॥ व्याख्या-त्रिपल्पोपमायुः पर्याप्ती मनुष्यो मनुजगतिपथमसंहननौदारिकसप्तकानां उत्कृष्टानुभागोदीरणां करोति । पर्याप्ताः चतुर्गनिकाः खायुपामुत्कृष्टस्थितिकाः प्रयाणां विशुद्धा (उत्कटामुदीरणां कुन्ति) नारकायुपः सलिट उत्तटामुदीरणां करोतीति गाथार्थः ॥ ६४ ॥ इस्सठिई पनत्ता तन्नामा विगलजाइसुहमाणं | थावरनिगोयएगिदियाणमिह घायरा नवरं ।। ६५ ॥ १ 'भगपर' मुमिते SLA-30-12-- ·फ.भ. उदीरणा करणम्. गरे १९८६ व्याख्या-रस्वस्थितिकाः पर्याप्तास्तन्नामानो विकलनातिसूक्ष्माणां समिष्टा द्वीन्द्रिया हौन्द्रिपजावरख शाखा स्थापर- साधारणकेन्द्रिपजातीना पादरसविशिष्टामुत्कृष्टामुदीरणां कुर्वन्ति, स्वविशेषणाभिधाना इति गाथार्थः ॥ ६ ॥ आहारतणूपजत्तगो उ चरंसमउपलहुयाण । पत्तेयखगइपरवायतइयमुत्तीण य विमुदो ।। ६६ ॥ व्याख्या-आहारतन्वा पर्याप्तकोऽतिविशुद्धसंयत इति गन्यते, चतुरस्रसंस्थानमृदुलघुमत्पेकशुभविहायोगविपराघातादा- रस्सनकानां भासा त्रयोदशामकृवीना उत्कृष्टामनुभागोदोरणां करोतीति गाथार्थः ॥ ६६ ॥ उत्तरवेउब्विजई उनीयस्सायचरस खरपुढवी । नियगगईण भणिया तइए समएणुपुवीणं ।। ६७ ॥ व्यापा-उत्तरक्रिये वर्तमानो यातरुयोतस्य,आतपस्य खर' इति वादरपृथिवीकायिका पर्याप्तोऽतिविशुद्ध उत्कृष्टानुभागो- दीरणा फरीति,स्वगतीनां ये भणिताः न एतृतीयसमये त्यानुपूर्वीणां कुर्वन्ति, शुभयोर्विशुद्धा अशुभयोः सक्लिष्टा इति गाथार्थ६७ जोगते सेसाणं सुभाणमियराण चउसु वि गईसु । पञ्चत्तुकडमिच्छेसु लडिहीणेसु ओहीणं ॥ ६८ ॥ व्यापा-सयोग्यन्तसमये शेषाणां शुभप्रकृतीनां स्थिरादिषट्क कार्मणसप्तकं मृदुलघुवज शुभवर्णादिनवकं निर्माणागुरुलघु- तीर्थराणां पञ्चविंदानेरुकृष्टानुभागोदीरणा भवति । इतरासामगुभानां मकृतीनां चतमप्पषि गतिषु पर्याप्ता उत्कट मिथ्यादृष्टयः पे तेषु भान्ति, कास्ता अवधिवजंज्ञानावरणचतुष्कं केवलदर्शनावरगं मिथ्यात्वं पोडश कपायाः गुरुकर्कशहीनाशुभवर्णादिसप्तकं अस्थिराशुभ इत्येऊरिंगतामुकष्टानुभागोदीरणा अपवेरवधिलब्धिरहितस्येति गांधार्यः ॥ ६८ ॥ उतमु कष्टस्पामित्यम् । जयन्यस्यामिसमाद- ॥१८६

·सुपकेवलिगो महसुपरपसुभचरसूणुदीरणा मंदा । पिपुलपरमोहिगाणं मणनाणोहीदुगरसावि ॥ ६९ ॥
व्यापा-श्रुतकेचलिनचतुईशापूर्वपरस्य गविश्रुतज्ञानचक्षुरनधुर्वर्शनावरणमनीनां क्षपणापा-युस्थितस्यात्मीयात्मीयोदीरणा-
तसमयेऽनुभागोदीरणा मन्देति जयन्या। विपुलमतेर्मनोशानावरणस्य,परमापधिमाप्तस्यायधिशानदर्शनावरणपोर्मन्देवि गाथार्थमा६९।।
सवगम्मि पिग्यकेवलंसंजलगाणं सनोफसायाणं । सगसगउदीरणते निदापयलाणमुवसंते ॥ ७ ॥
धागा-सपकेऽन्तरापपश्चकेवलशानदर्शनावरणसञ्चलनानां नवनोकपाययुक्तानां विंशतिप्रकृतीना आत्मीयात्मीयो-
दीरणान्तसमये जघन्यानुभागोदीरणा भवति । निद्रामचलपोरुपशान्तरूपाये, सर्वविशुद्धत्यादिति गावार्थः ॥ ७० ॥
निहानिहाईणं पमत्तविरए विसुज्झमाणमि । पेयगसम्मत्तस्स उ सगखवणोदीरणा चरिमे ॥७॥
व्याख्या-त्यानिित्रकस्य प्रमनसंयते विशुदयमाने गन्दोदीरणा भवति, वेदकसम्यक्त्वस्य त्वात्मीयक्षपकोदोरणा-
चरमसमये समयापिकावलिकाशेपायां स्थिताविति गाथार्थः ॥ ७१ ॥
सम्मपडियचिकाले पंचण्हवि संजमस्स चउचउगु । सम्माभिग्नहो मोसे आऊण जहणठितिगो ति ॥७२॥
व्याख्या-अपिशब्दात् संयमस्य सम्पपरस्प च प्रतिपत्रिकाले पश्चानां मिथ्यात्वनन्तानुपन्धिमकृतीनां गिध्यादृष्टिविशुद्ध-
लात् मन्दादीरणा करोति । अविरतः संपममतिपत्तिकाले द्वितीयकपायाणाम् , देशपिरतो विशुद्धतरसात् तृतीयकपायाणा
संयममतिपनिकाले, सम्यक्त्वोदयोपान्त्यसमये सम्पग्मिध्यादृष्टिः सम्पग्मिथ्यात्वस्य मन्दोदीरफः, द्वापपि गतो युगपन्न मति
पद्यते । आयुपां जपन्यस्थितिको जीयो मन्दां करोति, शुभायुपा सशिष्टः नरायुपो विशुद्ध इति गाथार्थः ॥ ७२ ॥

·सदई क.म. उदोरणा करणम. ११८७ पोग्गलविवागियाणं भवाइसमए विसेसमुरलस्स। सुहमापली वाऊ यादरपन्नत्तवेउवे ॥ ७३ ॥ व्याख्या-पुद्गलविपाकिनीनां पूर्वोक्तानां भवादिसमये-जन्ममयमसमये, स्वोदययोग्यानां जीवा मन्दोदीरणां कुर्वन्ति । औदारिकपट्कस्प त्वयं विशेषः, सूक्ष्मवापुकायिकस्यापर्याप्तकस्पाल्पायुपो मन्दोदीरणा [तदुदययोग्यानां ] भवति । वैक्रिय- पदकस्य तु स एव वायुकाथिको वादरः पर्याप्तोऽनायुरिति शेषः, अनुभागस्प मन्दोदीरणां करोत्रीवि गायार्थः ॥ ७३ ॥ अप्पाऊ वेइंदो उरलंगे नारो तदियरंगे । निल्लेवियवेउव्वा असपिणणो आगओ कूरो.॥ ७४ ॥ व्याख्या-भल्पायुः-स्तोकजीवितव्यो, दीन्द्रिय औदारिकाङ्गोपाझे मन्दोदीरणां करोति भवादसमये । वदितरा) पैकि- पाङ्गोपाङ्गे रोऽतिसलिष्टो नारको निलंपितवैक्रियेभ्यः-समुदलितवैक्रियेभ्यो, योऽसंशिभ्यः समायातः समुत्पन्नो दीस्थिति- रादिसमये स मन्दोदीरणां करोतीवि गाथार्थः ॥ ७४ ॥ मिर्गोऽतरे फिलिट्टो पीसाएँ ध्रुवोदघाण सुभियाणं । आहारजई आहारगरस अविसुद्धपरिणामो॥७५॥ व्याख्या-मिथ्यादृष्टिभवान्तरे सलिष्टः शुभधुवर्विशतिप्रकृतीनां मन्दोदीरणां करोति, स च सूक्ष्म इति । आहारक शरीरलब्धिमान् यविराहारकसप्वकस्पाविशुद्धपरिणामो इस्वस्थितिर्मन्दोदीरणां करोतीति गाथार्थः ॥ ७५ ॥ अप्पाउ रिसभचउरंसगाण अमणो चिरहिइ चउहं । संठाणाण मणूओ संघपणाणं तु सुविसुद्धो ॥७३॥ व्याख्या-अस्पायुरतिसंलिष्टः मथमसंइननसंस्थानयोरसंज्ञी पञ्चेन्द्रियः भवादिसमये मन्दोदीरणां करोति । स एव दीर्घ- स्थिनिरतिविशदः प्रथमसमपे मध्यमसंस्थानानां तद्भवस्थः आहारपर्यास्या पर्याप्तो जघन्यामनुभागोदीरणां करोति, मध्यम- १८७ ·सहननानां मनुष्यो विशुद्ध इति । चिरस्थितिरायसमये आहारपहिया पर्याप्त इति गाथार्थः ॥ ७६ ॥ हुंडोपघायसाहारगाण सुटुमा सुदीह पञ्जत्तो । परघाए लहुपनो आयायुज्जोय तज्जोगो ॥ ७७ ॥ व्याख्या-हुण्डोपघातसाधारणानां मूहमजीवः दीपस्थिविरविपिगृदः पर्याप्तः मन्दोदीरणां करोति । परापाते लघुपर्याप्तः बीयपर्याप्तः, आतपोयोतयोस्तदुदययोग्यः पृथिवीकापिको जयन्यानुभागोदीरणां करोतीति गाथार्थः ॥ ७७ ।। पद्वरस पिइंदी, पारसवासाउ म पउलहुयाणं । सविण पिसु दोऽणाहारगो प पत्तेयमुरतसमं ॥ ७८ ॥ पारपा-परमसंहननस्पद्वीन्द्रियो द्वादनायु:दादा जयन्यामनुभागोदोरणां करोति । मृदुलयोः संशी पञ्चेन्द्रियोति रिलोनाहारको मन्यौदीरणा करोति । भरपेकपौदारिकेण सभ मन्तव्यमिति गाथार्थः ।। ७८ ॥ करलागुरुण भणे निणियरे णामअशुदापिपाणं । जोगतमि नवपहं तित्यस्साउनियाईमि ॥ ७९ ॥ पारपा-करायपोर्मन्थे-पन्धान के विनिारी मन्दोदोरणा । नामाश्भभुवोदपानां नानो नीलकृष्णदुर्गन्पतिक्त- फासीवास्मिराशुभारमानो रोमामो मन्दोदीरणा, गौर सातिदत्तात् । तीर्थकरनाम्नः 'आउज्जियाईमिति भार्गादा पोजने आगेजना, नगाविशुभयोगानो भाषोजनमायोनिका आपोनिकायाः फरणं योनिकाकरणं, तदादौ- मग गोपीरगो करोति, निमकभाति, तस्यातिरिक्तादन्या न मन्दोदोरणेति गायायः ॥ ७९ ॥ गाणे पपेनो मशिमपरिणामपरिगणो कुणइ । पचासुभासुभा विप चितिय णेमा विवागोय ॥ ८॥ [-वशेषाणों प्रकृतीनो चारिशता नीपोयसातासातोरालगत्यानुपूर्विकाविडायोगतिजातीनां प्रसवादरपर्याप्त- ·सदहे. 1१८८1) स्वारगमापर्याप्तनुभगदुर्भगमुस्वादुम्सरादेयानादेययोऽयश कीपाख्यानां यः कश्रिदनुभविता मध्यमपरिणामः स मन्दोदीरणां फरोति । मरगयाः सुभाशुभपरिणामभाग्याः, शुभताऽशुभता या मनीनां चशब्दाद्विपाका पुद्गलादिश्रतुर्विधः, प्रत्ययशृभाभ- उदीरणा विपाकेभ्यः सकाशामकृतिस्वरूपमुपलभ्य म्ययुद्धया स्वामित्वं उदीरणा पिपामय ज्ञेयो मन्तव्य इति गाथार्थः ॥ ८० ॥ करणम्. उकानुभागोदीरणा, मदेशोदीरणागाइ-तस्वादावेव सापनादिमरूपगोच्यते- पंचणहमणुझोसा तिहा चउदा उ चेयमोहाण । सेसविगप्पा दुविहा सव्वविगप्पा उ आउस्स ।। ८१ ॥ धान्या-पमानां शानदर्शनापरणान्तरापनामगोपाख्यानां अनुकृष्टा मदेशोदीरणा सादिर्जा विधा भाति, कथं ? अ- मीपी पयानो पर्मणां भात्मीयात्मीयोदीरणान्ते गुणितरूपत्रिमधिकृत्वोत्कृष्टा मदेशोदीरणालभ्यते, गुणिताः प्रभूतीकृताः फर्भाशा पर्मपरमाणाः येन स गुणिताशिः इति, सा च सायचा; तदन्यानुस्कष्टा तस्या आदिनास्ति ध्रुवोदीरण-वात् तत्स्थानममान- स्थानादिधुवाधुरे पूरेति । चतुर्पिधा घेदनीपमोरनीययोरनुमटा प्रदेशोदीरणा, कय ? वेदनीयस्य प्रमत्तोऽममत्ताभिमुखोऽति- रिशदा उत्कृष्टभदेशोदीरणां करोति । मोदनीयस्यात्मीयोदीरणान्ते उत्कृष्टा भाति, साच सादिरमाममनोपशान्वस्थानयोः प्रति- पततामनुकटा प्रदेवोदीरणा सा च सादिः, तत्स्थानममाप्तस्यानादि', 'धमाधुचे माग्मत् ।, शेपरिकल्पा द्विधा, अमीषां यो विम- मिष्टो गियाष्टिस्तस्मिन् जघन्गा, ना च सादिरापा, त परिणामात् न्युतस्याजयन्या सापि सादिरष्टुमा, जघन्यायाः भूयः सदा । गा, उत्कृष्टापि भणितेर । आयुषः सापि शिल्पाः द्विषा भवन्ति, अधुवोदयित्वाद् भाविता एवेति गाथार्थः ।। ८१ ॥ उनरसतीनामाह- 1१८८ -- ·तिविहा धुवोदयाप मिच्छस्स चउव्विहा अणुकोसा सेसविगप्पा दुविहा सव्वविगप्पाय सेसाणं ॥४२॥ व्याख्या-वोदयमकृतीनां सप्तचत्वारिशता निया सादिवर्जा, मिथ्यात्स्य चतुविधानुकूष्टा प्रदेशोदीरणा भवति, कवं ? ज्ञानान्तरायदमुकदर्शनचतुष्काणाचतुर्दशमकृतीनां गणितकमीशः क्षोणकपायस्पोदीरणान्तसमये उत्कृष्टा प्रदेशोदीरणा, सा च सादि- धुवा नानवोदयानां नपत्रिंशतां गुणितकमांशः सयोगिकेवलिनोऽन्तसमये उत्कृष्टा प्रदेशदीरणा, सापि सादिरधुवा नदन्या अनुत्छटा, अस्या आदिवास्ति, ध्रुवोदयत्वात्तेषां चाप्रतिपातत्वात्, तत्स्थानममाप्तानामनादिः, ध्रुवाध्रुवे माग्वत् । मिथ्यात्वस्य चतुविधा, कप' मिथ्यादृष्टिः ससंयम सम्यक्त्वं द्वितीयसमये पतिपत्स्यते तस्मिन्नवसरे उत्कृष्टा मदेशोदीरणा, सा च सादिध्रुवा, नस्यैव सम्पत्यात मतिषततोऽनुत्कष्टा, साच सादिः, तत्स्थानमाप्तस्यानादिः, पांचवे माग्वत् । शेषविकल्पाः अनुक्तमेवाः, आस्में द्विविधा, यतो जयन्या प्रदेशोदीरणा मिथ्यादृष्टौं सर्वसंगिष्टे भवत्वतः सादिरध्रुवा, अजघन्याऽपि सायधुवा, तत्परिणामस्पानि त्यत्वात् । उत्कृष्टा भगितेय । सर्वविकल्पाः शेषाणामधुवोदयानां सापधुवा, अध्रुवत्तादेव भावितेति गाथार्थः ।। ८२ ॥ अणुभागुदीरणाए होन्ति जहन्नाएँ सामिणो जे उ। जेट्टपएसोदीरणसामी ते घाइकम्माणं ॥३॥ व्याख्या-अनुभागोदौरणायो जघन्यायां ये पूर्व स्वामिनोऽभिहिताः। एवोत्कृष्टपदेशोदीरणायां खामिनो घातिकर्म समा- श्रित्य भवन्ति । भवधिवजंज्ञानावरणान्तरायदोनत्रिफमकृतीनां समयाधिकावलिकाशेषछमस्थकाले एणितकीशे जीवे उत्कष्टा प्रदेशोदीरणा भवति, । अवपिद्विकस्य तस्यैवालब्धिमतो भवति, लब्धिमतो यमः क्षीणशेषाः स्तोकाः सम्भवन्ति । निवामः चलपोपशान्तकपाये, स्त्यानेदित्रिकस्य ममतेऽममतत्वमतिपत्युपान्त्यसमये, मिथ्यासानन्तानुवन्धिकषायाणां ससंयमै सम्म

·सहदे
दीरणा
करणम्
पविषयमानस्प, सम्पमिथ्यासस्य सम्यत्वप्रतिपयुपान्त्यसमये, अमलाख्यानावरणानां अविरतस्य संयमविपत्तिकाले, प्रत्या-
एपानास्णानां देवरितस्य सपममतिपनिकाले, सञ्ज्वलनक्रोधमानमायानां तद्वेदकस्य क्षयान्तसमये, वेदविकसवानोमानां
नदेशकस्य समयाधिकाबलिकाशेषे काले, क्षपकस्पोत्कृष्टा मदेशोदीरणा स्यात् । हास्पादिषट्कस्य अपूर्वकरणस्यान्त्यसमये मणि-
तकशिः सर्वत्र भणितव्य इति गायार्थः ।। ८३ ।।
वेयणियाण पमत्तो अपमत्तत्तं जया उ पडिवजे । संघपणपणगतशुदुगउज्जोयाणं तु अपमत्तो ॥ ८ ॥
व्याख्या-वेदनीययोः सातासातरूपयोः ममचो अप्रमचत्यमतिपत्पनन्तरसमये उत्कृष्ट प्रदेशोदीरणां करोति, तदुदीरकाणां
विशुदवान् । भशुभसंहननपञ्चकवैक्रियाहारकताकया पोतस्य च अपनत्तोऽतिविशुदा उत्कृष्टपदेशोदीरणास्वामीति गाथार्थः८४।
तिरिपगई ए देसो अणुपुध्यिमईण खाओ सम्मो । दुभगाईनोआणं विरई अचटिओ सम्मो ॥ ५ ॥
व्यारुपा-तिवणतेर्देशविरतः, चतसणामानुपूर्विकाणां देवनरकगत्याच क्षायिकसम्पदृष्टिः । दुर्भगादिनीचानां तु विरति
ग्रहीतुमभ्युत्थितः सम्पदृष्टिगत्कृष्टा प्रदेशादीरणां करोति, तदुदीरकेषु विशुद्धत्वादिति गाथार्थः ।। ८५ ॥
देवनिरपाडगाणं जहणजेदृढिई गुरुप्रसाए । इयराऊणं इयरा अट्ठमवासेद्ववासाऊ ।। ८६ ॥
याख्या-देवशयुरो देवः सजिधन्यस्थितिः, नरकापुपो नारकः सर्वोत्कृष्ठस्थिविरुभावपि गुरुदुःखायुत्कृष्टपदेशोदीरको
भवतः । इतरयोतिर्यन्मनुष्पापुपौस्त एवाटमवर्षे गुरुदुःखा अवर्षापुपः उत्कृष्ठा प्रदेशादारणां कुर्वन्ति, आधुपा वेदनायाः प्रभूत-
परमाणाः सरन्तीति गापाः ॥ ८॥

·एगतेणं चियजा तिरिक्खजोगाउ ताण ते चेव । नियनियनामपिसिहा अपज्जनामस्स मणुसुद्धो ॥४७॥ व्याख्या-एकान्वेनावश्यं याः प्रकृतयः विर्यजीवानामेवोदय मति योग्यास्तासां त एवोदीरणां कुर्वन्ति । निजनिजनाम इति तत्मकृत्यभिधानविशिष्टाः एकेन्द्रियस्थावरयाः यादरः, आतपस्य खरपृष्विकायिका, सूक्ष्मस्य पर्याप्तप्रत्येकसूक्ष्मा, साधारण- विकलजातीनां तन्नामानः पर्याप्ताः सर्वेऽपि विशुद्धाः उत्कृष्टां मदेशोदीरणां कुर्वन्ति । अपर्याप्तनानो मनुष्योऽपर्याप्तान्तसमय अतिविशुद्ध इति गाथार्थः ॥ ८ ॥ जोगंतुदोरणाण जोगते दुसरसुसरसासाणं । नियगंते केवलिणं सब्वविसुद्धस्स सेसाणं ॥ ८८ ॥ व्याख्या-सपोग्यन्तसमयादीरणानां द्वापष्टिप्रकृतीनां नामध्रुवोदयानां त्रयस्त्रिंशतोमौदारिकसप्तकसंस्थानपट्कविहायोगनि- द्विकमथमसंहननोषघातपरघातपञ्चेन्द्रियजातिमनुष्यगतिरत्येकतीर्थकरत्रससुभगादित्रिकोचेोत्राणां च सयोग्यन्ते उत्कृष्टा भदे- शोदीरणा । दुःस्वरमुस्वरयोः स्वरनिरोघे, उच्दासस्प उच्दवासनिरोधे केवलिनो भवन्ति, यतस्तदुदीरकाणां स एव विशुद्ध गुणितकमशिः सर्वत्रोत्कृष्टपदेशदीरणायां वक्तव्यम् , 'सेसाणं 'ति यासां नोक्को विशुद्ध तासां वक्तव्य इति गाथार्यः ॥ ८ ॥ 'उक्तमुत्कृष्टस्वामित्वम् । जघन्यस्वामित्वमाह- तप्पाओगकिलिहा सव्वाणं होति खपियकम्मंसा । ओहीणं तब्येई मंदा' सुही प आऊणं ॥८॥ ॥ उदीरणाकरणं सम्मत्तं ॥ १ सभ्यत्यमोहनीयस्य स्वामित्वं नोक्तम् ।

·सो १९० व्याश्या-ये यासी मकवीनामुदीरफास्तदुदीरकाणां अतिसक्लिष्टाः ते तासां सामिनो मन्दायाः-जघन्यमदेशोदीरणायाः तपितकर्माशाः स्तोकपरमाणुसत्कर्माण इति । वानेवाह-अवधिवर्जज्ञानावरणदर्शनविकमोहनीयवेदनीयपश्चत्रिंशत्यकृतीनां मिथ्यादृष्टिः पर्याप्तोऽतिसकियो मन्दप्रदेशोदीरणास्वामी । निद्रापश्चात्य नत्यायोग्यसलिष्टः सज्ञी पर्याप्त स्वामी । सम्यक्त्वमिश्राभ्यां यदा मिथ्यात्वं गन्तुमना अतिसक्लिष्टस्तदा 'तोर्मन्दा म्तिद्दी स्वामी, नामग्योदयस्त्रयविंशतः पटसस्था- ममदमनानि पञ्चेन्द्रिपजातिः क्रियोदाररसप्तके न्तरायपश्चा गति चतुल सुभगदुर्भगादिचतुष्के त्रमादिचतुष्क विहायोगति- गोत्रटिके उद्योतीपासपराघातोषघाता' इत्येकोननरति कतीना जी पाहि लिपंक्लिटो जयन या प्रदेशोदीस्णायाः स्वामी आहारराप्तकरूप तद्वेदी-तत्मायोग्गा किष्टः स्वामी. आयुपा सातवेदनीयोदये इनि विशेष , सुखमनुभवत स्तोकाः परमाणवःतान्ति भूभापुपा दीर्घस्थितिका नरकायुरो जयन्यस्थितिकाः मन्दोदीरणास्वामिन इति । आनुपूर्वीणा भवान्तरतृतीयसमये आपस्य पादरपाधिबीकायिक एकेन्द्रियनातिस्थावरसाधारणाना बादरो जीव', सूक्ष्मस्य सूक्षाो पर्याप्तस्यापर्याप्तमनुप्पा जयन्यस्थिति- भवान्तसमये, पिकलजातीना तदभिधाना एव सर्वसलिष्टा जघन्यस्थितिकाः भवान्तसमये जघन्यमतुशादीरणा स्वामिन इति, तीर्थकरस्प पाउदायोनिकाकरण न करोति, तावन्मन्दोदीरणास्वामी, अवधिज्ञानदर्शनयोस्तलब्धिमान् सक्लिष्टो मन्देादीरणा- स्वामी यतोऽवधिदिकमुत्पादपतः प्रभूताः पुद्गलाः परन्तीति गाथार्थः ॥ ८९ ॥ समाप्तमुदीरणाकरणमिति. १९० र सम्पचयमिभयो।

·साम्पमतमुपशमनाकरणमारभ्यते-तस्पेदमादिसूत्रम्- देसुर्वसमणा सन्वाण होइ सव्वोवसामणा मोहे । अपसत्यपसत्या या करणुवसमणाएँ अहिगारो ॥ १ ॥ व्याख्या देशापशमना सर्वेपा कर्मणा भवति । सर्वोपशामना मोहनीयें तित्र देशोपशामना अनुदयोपशामना अगुणोपशा- मना अपशस्तोपशामना चेति । तथा सर्वोपशामना उदयोपशमना गुणोपशामना प्रशस्त्रोपशामना चेति । तर देशोपशामना करमकला फरणरहिताच । सर्वोपशामना करणकृतैव । तत्र या फरणरहिता तस्याव्याख्या नाति, तद्वेतृणामभावात् ।सा च गिरिनदीपाषाण- पृत्तादिभाववत् ससारस्थजीवाना करणविशिष्टगुणाभ्या विनापि वेदनानुभवनादिकारणर्भवति । करणोपशामनया अत्राधिकारो यथामटचकरणापूर्वकरणानितिकरणेयर्या क्रियते वयाऽधिकारः। सापि द्विधा, देशकरणोपशामना सर्वकरणोपशामना च, अथवा अगुगोपशामना प्रशस्तोपशामना चेति गाथार्थः ॥ १॥ उपशमसम्यक्त्वेनादावधिकारस्तदर्थमाई--- सन्चुवसमणाजोग्गो पज्जत्तपणिदिसण्णिसुभलेशो । परिपत्चमाणसुभपाइपंधगोश्तीवसुझंतो॥२॥ व्याख्या-सः करणैरुपशामना सर्वोपशामना, तस्याः योग्यः भोऽदोपपर्याप्तिभिः पर्याप्त सनी पवेन्द्रिय शुभत्रिसेप्या एतजिलभ्युपेता जीव इति, अथवोपशमनलम् युपदेशलब्धिमयोगलब्धिभिरिति। शुभलेश्या(याम)न्यतमस्पो वर्तमानः, परावर्च- मानप्रकृतीना शुभानामेव पन्धका, उत्तरोत्तरसमयेऽनीव विशुद्धपमानपरिणामा नन्तगुणशुद्धया मवईमानशुमाध्यवसायचतुर्मति फानामन्यनम् इति गावार्थः ॥ २ ॥ तस्यैव मिथ्यादृष्टेः सो भूयः स्परूपमाह-- - ।

·५१ २९॥ क.म. उदारणा करणम्। असुभसुभे अणुभागे अणंतगुणहाणियुडिपरिणामो । अंतोकोडाकोडी ठिइओ आउ अवधंतो ॥३॥ व्याख्या-अशुभानुभागस्पानन्तगुणहानिपरिणामः शुभानुभागस्थानन्तगुणवृद्धिपरिणामो जीवो योग्यः आयुर्वर्जानां सप्तानां कर्मणां अन्ना कोटाकाटिस्पितिको, धुपयन्धिनीनां सप्तचत्वारिंशतां बन्धकः, तन्द्रवपायोग्यानां शुभानां अध्रुववन्धिनीनां च बन्धको निद्मिनुष्यों का मयममुपशमसम्यानमुत्पादयति यदि ततो देवमायोग्यदेवद्विकं वैक्रियसप्तकं पञ्चेन्द्रियजातिः समचतुरस्र परा- पानी हारा शुभरिदायोगतिप्रसादिदशकै नाम्नः एताश्चतुर्विंशतिः सातागोत्रे च बध्नाति, अथवा देवो नारको वा मधममुपशम- सम्पत्यमुत्पादयनि, नतो मनुष्यगतिषोग्या मनुनदिकौदारिकसप्तकप्रथमसंहननानि शेपाः पश्चेन्द्रिपाया ता एव, अथवा सप्तमपु- विपीनारसः मयमै सम्पादयमुत्पादयति, तता तिथेन्द्रिकनीचेगात्राणि शेपा मनुन इस बध्नाति, तासां प्रकृतीनां मदेशान् खमनो- वापरीर्यानुरुपान् जपन्यमध्यमोत्तष्टान् समादने, नायुष्कं बध्नाति, यतस्तदतिविशुद्धस्य न पन्धमेतीति गापार्थः ॥ ३॥ महत्यनुभागमदेशानां विशेषोऽभिहिता, स्थितेराह- पंचादुत्तरपणं पलिओवमसंखभागऊशूगं । सागारे उपओगे वहतो कुणा करणाई ॥ ४॥ व्याख्या--पधादुगरपन्य माकनस्थितिबन्धापदन्यदभिनवस्थितिबन्ध तं पश्योपमासङ्ख्येयभागहीन बध्नाति, एवं सङ्- पेयानि स्थितिहानिस्थानानि शुभानामनुभागवतुःस्थानिक पतिसमयमनन्तगुणद्धया पद्धते अशुभानां विस्थानिकोऽनन्तगु- महान्या सोपते । साकारोपयोगे वर्तमानो जीवः करणानि यथामटतादीन्पारमत इति गाथार्थः ॥ ४ ॥ पदमे महापयत्तं पीपं तु नियहितइयमणियही । अंतोमुहत्तियाई उपसमम च लभह फमा ॥५॥ 1१९१

·-
व्याख्या-मधर्म ययामटत्तम्, दितीय पुनः निरनिकरणम् , तृतीगमनिरनिकरणम् । त्रीण्यप्यन्तर्मुहनिकानि प्रत्येकमप्य-
न्तर्मुनिकानि, चतुर्थी उपशमाला साप्यन्तर्मुनिका, एवं चत्वापि क्रमेण जीरः मानोनीवि गावार्थः ॥५॥ तल्लक्षगमाह-
आइल्लेसुं दोसु जहपणउमोसिया भवे सोही । ज पइसमयं अज्झवसाया लोगा असंज्जा ॥ ६॥
व्याख्या-आषयोः यथारटन नचिकरणयोः जयन्योत्कश न शुद्धिर्भवति, यतो यस्मात् मतिसमयमध्यवसायाः असद्-
रुपेपलीकाकागभदेशभमाणा भान्यपनत्र भारः यथामटाकरणस्य प्रथनसमये समपेयलोकाकाशमदेशममाणानि पिशुद्धि-
स्थानान, द्वितीये विशेषाधिकानि, तृतीये विशेषाधिकानि एवं यादन्तिमसमप इति । निरनिकरणमप्ये द्वे अपि विषमचतुर-
क्षेत्ररूपे भात इति गायाः ॥ ६॥
पइसमयमणतगुणा सोही उतामुही तिरिच्याउ । छटाणा जीवाणं तइए उड्ढामुही एका ॥ ७ ॥
पाख्या-मतिसमयमूर्यमुखीदिरनन्तगुणतया नजति, प्रथमसमय जयन्या वदुत्तरेऽनन्तगुणाः, एवं यासर्व करणं
तिइमुसी तु पट्स्थानपतिता प्रथमसनयमविपन्नाः पदस्थानमिशिटा भान्ति, एवं द्वित्तीपादिपपि वक्तव्या, 'तइए 'त्ति,
तीयेऽनित्ति करणे कमुखी एव शुद्धिरनन्तगुणतपा भवति, मुक्तापलिस्थितत्रात् वस्येवि गाथार्थः ॥ ७ ॥
गंतुं संखेज्जसं अहापवत्तस्स होण जा सोही । तीए पढमे समये अगतगुणिया उ उक्कोसा ॥ ८ ॥
व्यारया-इयेयभाग गत्वा करणस्य या जयन्या शुद्धिः तस्याः प्रयमसमयोत्कृष्टा शुद्धिरनन्तगुणा, तस्या या सङ्-
रुयेयभागोपरिस्थिता जघन्या पिशुदिः सानन्तगुणा, वस्था द्वितीयसमयोत्कृष्टानन्तगुगा विधि इति गाथार्थः ॥ ८॥

·.
दारणा
१९२०
एवं एकतरिया हेवरि जाव होणपज्जते । तत्तो उक्कोसाओ उवरीवरि होइऽणतगुणा ॥ ९॥
व्याख्या-एवमनेन क्रमेण सद्व्येयभागोपरि विनदिभ्यः प्रथमद्वित्रिचतुःसमयादिविशुदयोऽनन्तगुणाः भवन्ति, याव-
करणस्य जयन्यविशुदैः परिसमाप्तिरिति, पश्चादुत्कृष्टाः परसरमनन्तगुणतया वजन्तीति गाथार्थः ॥ ९॥
भणिव यथामचिकरणम् । अपूर्वकरणमाद-
जा उदोसा पढमे तीसेगंता जहणिया पीए । करणे तीए जेट्ठा एवं जा सव्वकरणपि ॥ १० ॥
व्याख्या- यथामतृत्तस्य उत्कृष्ट या शुद्धिः अस्या अपूर्वकरणप्रथमसमये जयन्पा अनन्तगुणा, अस्या अपि प्रथमसमये उत्कृष्टा
अनन्तगुणा, अस्या द्वितीयसमये जयन्पानन्तगुणा, तस्या अपि द्वितीयसमये उत्कृष्टा अनन्तगुणा, अस्या- अपि तृतीये जपन्या-
नन्तगुणाः, तस्पाः तृतीयसमये उत्कृष्टा अनन्तगुणा अनेन विधिना अपूर्वकरण नेतव्यमिति गाथार्थः ॥ १० ॥
अपुयकरणसमग कुणइ अपुब्वे इमे उ चत्वारि । ठितिघायं रसघायं गुणसेदी यंघगडा ॥ ११ ॥
प्याम्पा-अपूरणेन समऊ सइ करोत्येतान् अपूर्वान् ये तीतकाले न स्पृष्टाश्चत्वारो विधयस्तानाइ-स्थितिघानं रस-
घात गुणश्रेणी बन्धका चेति गाधायः ॥ ११॥ तमेव स्पितियातमाह--
उकोसेण यहसागराणि इयरेण पल्लसंखंसं । ठितिअग्गाओ घायइ अतमुहत्तेण ठितिखडे ॥ १३ ॥
व्याख्या--उत्कृष्टतोऽने कसागरोपमप्रमाण जयन्यतः पत्योपमसख्येयभागमात्र चिरस्थितेरणतोऽन्तमुहूर्तेन स्थितिखण्डं
१९२०
न
पातपति-विनाशयतीवि गाथार्थः ॥ १२॥

·असुभाणतमुहुत्तेणं हाइरसकंडगं अणंतसं । किरणे ठितिखंडाणं तंमि उ रसकंडगसहस्सा ॥ १३ ॥
व्यापा-अशुभमकृतीनामन्तमुहूतेन हन्ति-विनाशयति, रसकण्डक-अनुभागफण्डकं अनन्तांश-अनन्न विभागात्म के, किमुक्त
भवति, अनन्तभागान इन्नि अनन्तभागस्तिष्ठति, एवं एफस्मिन् स्थितिघातकण्डके यहूनि रसघातकण्ड कसहस्राणि अतिक्रामन्ति
स्थितिकण्डफसदसैस्त्वपूर्पकरणं समाप्ति नषति, इति गाधार्यः ॥ १३ ॥ गुणश्रेणीरचनोच्यते--
घाइयठिइओ दलिय घेत्तुं घेत्तुं असंखगुणणाए। साहियदुकरणकाल उदयाउ रएइ गुणसेदि ॥ १४॥
व्याख्या-पावितस्थितिखण्डस्य याल तद्गृहीत्वा २.असख्येयगुणपद्धया उदयसमयादारभ्य गुणश्रेणी रचपति, फिमुक्तं
भपति, उदयसमये स्तोफै ददाति, द्वितीयसमयेऽसङ्ख्येयगुणं ततोऽपि तृतीयसमयेऽसख्येयगुणं एवं यावत्साधिकद्विकरणकाल-
समया इति अपूर्वकरणानितिकरणकालयोविशेषायिका इति गाथार्थः ॥ १४ ॥ बन्धकाखामाह-
करणाइर अपुग्यो जो पंधो सो न होइ जा अण्णो । बंधगअद्धा सा तुल्लिगा उ ठिइकंडगाए ॥ १५ ॥
ज्याल्पा-अपूर्वकरणस्यादौ यो बन्धः पारब्धः, यावदन्यो न भवति-मारब्धं समातिन नवति याचता कालेन सा बन्ध-
फाहोरपते, सा च तुल्या स्थितिपातकालेन । तुशब्दात् तस्मिन् काले रसघातसहस्राणि व्यतिक्रामन्तीति गाधार्थः ॥ १५ ॥
जा करणाईए ठिई करणते तीइ होइ संखंसो । अनियट्टीकरणमओ मुत्तावलिसंठियं कुणइ ॥ १६ ॥
पाल्पा-यापूर्वकरणस्यादौ-पथमसमये, स्थितिस्तस्य अन्तसमये सयेयभागो भवति, गतोऽस्मादन्तेऽनिरनि-
करणे मुक्तावलिसंस्थित करोति, सर्वेषामेव कालप्रतिपन्नानां विशुद्धधादिभिः गुणैस्तुल्यत्वादिवि गाथार्थः ॥ १६॥

·उपश- मना करणम् 1१९३|| एवमणिपटिकरणे ठितिघायाईणि होति चउरोवि | संदेज्जसे सेसे पढमठिई अंतरं च भवे ॥ १७ ॥ व्याख्या---एमपूर्वकरणक्रमेणानिटचिकरणेऽपि स्थितियातादिकार्थत्वारोऽपि विषयस्तथैव भवन्ति । विशेषमाड-तत्क- रणकालस्य सस्पेयभागे शेपे प्रयमस्थिनिरन्तरं च भवेदिति गाथार्थः ॥ १७ ॥ तयोः कालमाह- अंतमुहृत्तिपमेत्ताई दोवि निम्मवइ बंधगाए । गुणसेढिसंखभागं अंतरकरणेण उकिरह ॥ १८ ॥ व्याख्या-अन्तर्मुहुर्तमात्रा प्रथमस्थितिरन्तरं च निर्मापयति, मारम्भसमाप्तिकालयोः कश्चिदभेदात् । तचान्तरं बन्धका- दपा तुल्यं प्रथमस्थितेः किचिदूनम् । गुणश्रेणीसङ्ख्येयभार्ग अन्तरकरणेन सहोत्किरति, गुणश्रेणीसम्बन्धिनः सङ्ख्येयभागा प्रयमद्वितीयस्थित्योराश्रितास्तिष्ठन्तीति गाथार्थः ।। १८ ।। अंतरकरणरस विही घेर्नु धेनुं ठिाँउ मज्झाओ । दलिय पढमठिईए विछुभइ तहा उवरिमाए ॥ १९ ॥ व्याख्या-अन्तरकरणस्याय विधिः गृहीला २ अन्तरस्थितेर्मध्याइलं कर्मपरमाणुरूपं प्रथमस्थिती विविधमनेकपकारः विपति, तथोपरिमायां द्वितीयस्थितौ पावत्सर्वे पीणमिति गायार्थः ॥ १९ ॥ इगिद्गभावलिसेसाएँ गरिय पदमा उदीरणागालो । पढमठिईए उदीरण बीयाओ एइ आगालो ॥ २० ॥ व्यारूपा-एकावलिकाशेपायां मधस्थिती पूर्वोक्तोदीरणा न भवति, समयाधिकायामपि भवति, बावलिकाशेषायां प्र- मंस्थितावागालो न भवति, द्वितीपस्थितेदलं नागच्छत्तीत्यर्थः । उदयस्थिता यत्प्रथमस्थितेः सकाशात् पतति सोदीरणा द्वितीय- ।१९३॥

·आवलिमेले उदएण वेइई ठाइ उपसममाए । उपसमियं तस्य भवे सम्मत्त मोरवयीय जे ॥ २१॥ प्याख्या-मालिकामा प्रथमस्थिनेमिथ्या वेदयिता-अनुभूय तिष्ठत्युपगमादायां स्थितस्योपशमिर्फ सम्परत्वं भाति, मोक्षगुखस्य पदीनभूतं यतस्तत्मासि पिना नन्न भात्या, तगान्तरकरणकालमा भानोति गाभार्थः ॥ २१ ॥ उपरिमठिमणुभागतं च तिहा कुणइ परिममिच्छुदए । देसवाईणं सम्म इयरेणं मिच्छमीसाइं॥२२॥ व्यागा-'उपरिमस्थितेः द्वितीयस्थिनेः भादलं रसभेदाद विधा करोति,शुदिमधिकृत्य शुद्ध फिश्चिन्द्रमविशुद्धमिति । तग प्रयमस्थितिनरमसमये मिपात्रमनुभारमानो जीः देगयातिरसेन राम्परत्वपुग्ज, सघातिरसेन द्विस्पानिकेन सम्पग्मि- ध्यात्पुञ्ज, विनतुःस्यानरसेन सोयाविना मिथ्यात्वपुग्नं भारम्भयतीति गायार्थः ॥ २२ ॥ गुणसमसरूपमाह- सम्मे पोयो मीसे असंलो तरस संग्पो सम्मे । पतिसमय इइ ऐयो अंतमहत्ता उ विज्ञामो ॥२३॥ व्याख्या-सम्पालपुजे स्तोक क्षेपः अन्तरकरण कालागसमपे, तस्मिन्नर समये सम्पग्मिथ्यात्वेऽसझपेयगुणो द्वि- तीपसनपे तस्मादयसद्स्पेषगुगः सम्पाने, तस्मिना द्वितीयसमये राम्यारक्षेपादसदपेयगुणः सम्पम्मिश्यालये, एवं भतिस- मपं गुगकृतः सदमो भाति पापदन्नमुहूर्ग, वर्धतो पिपानसमा मागभिहिती भवतीति गायाधः ॥ २३ ॥ गुणसंक्रमेण पसी संकमी होइ सम्ममीसेसु । अंतरकरणमि ठिो फुणइ जो सप्पसत्थगुणो ।। २४ ॥ व्यांच्या-गुणसङ्कमेगासी सदमो भाति, पूक्तिसम्पमिथ्यायपोरन्तरकरणे स्थितस्य यतः स च मशस्तगुणो मोक्षग्रीन- ·क.भ. उपश- सबहे मना ॥१९॥ करणमा तादिति गापार्थः ॥ २४ ॥ गुणसंक्रमेण समगं तिषिणविधीत आउवजाणं । मिच्छत्तस्स उ इगिदुगावलिसेसाएँ पढमाए ॥२५॥ व्याख्या-गुणसङ्कमेण समझ-समकालं, तिस्रोऽपि तिष्ठन्ति, स्थिविधातरसघातगुणश्रेण्यः आयुर्वजानां समानामपि कर्मणाम्। मिथ्यात्स्य पुनरावलिकाशेपा यावत्प्रथमस्थितिः तावत्स्यितिघातरसघाती भवतः, न परतः, यावद् यापालका शेषा न प्रथम- स्थितिस्तावद् गुणवाणरचना, न परत इति गाथार्थः ॥ २५ ॥ 'उपसंतदाअंते विहग ओकरियरस दलियस्त । अनावसाणविसेसा एकस्सुदो भवे तिहं ॥ २६ ॥ प्पाख्या-उपशान्ताद्धांऽनसमये गोपुच्छाकारेण गुगसङ्गमविधिनायकषितस्य दलस्याध्यवसायविशेषतस्रयाणामेकस्योदयो भातीति गापार्थः ॥ २६॥ छापलियासेसाए उवसमअधाएँ जाव इगसमयं । असुभपरिणामओ कोइ जाइ इह सासणनपि ॥ २७ ॥ व्याख्या उत्कृष्टता पडावलिकाशेषायां उपनमादायां जयन्यतः समयशेपायामशुभपरिणाणतः कश्चित्सास्वादन प्रतिपद्यत इति गापार्थः ।। २७॥ सम्मत्तेणं समग सर्व देसं चकोइ पडिवज्जे।उवसंतदसणीसो अंतरकरण टुओ जाव ॥२८॥ सम्मत्तउपायणा ॥ व्याख्या-सायोपशमिफसम्परत्वेन समकं तस्मिन्नेव समये कवित्सपिरति देशविरति वा प्रतिपद्यते, यावदन्तरकरणे तिष्ठति, तावदुपशमसम्यग्दृष्टिरिति गाथार्थः ॥२८॥ 1१९४१ ·------ । सम्यक्त्वोपलम्भो भणितः, उक्तो दर्शनमोहनीयस्योपशमः । चारित्रमोहनीयस्योपशमो भग्यते- वेयगसम्महिद्वी सोही अहाएँ अजयमाईपा । करणदुगेण उवसमं चरित्तमोहस्स चेटूति ॥ २९ ॥ व्याख्या-वेदकसम्यग्दृष्टयः-मायोपशमिकसम्पक्ताःपरित्यक्तसबवेशाला विशुद्धाद्धायां वर्तमानाः ते चाविरता देश- विरता वा सर्वविरता वा करणद्विकेन यथामत्तापूर्वाख्येन चारित्रमोहनीयस्योपशमं चेष्ठन्ते–अनुचरन्तीति गाथार्थः ॥ २९ ॥ तेपामविरतादीनां त्रयाणामपि लक्षणमाह- जाणणगहणणुपालणविरओ विरईइ अविरओपणेसु । आइमकरणद्गेण पडिबज्जइ दोण्हमपणयरं ॥३०॥ व्याख्या-त्रतानां ज्ञाता गृहीतानुपालकच यः स विरतो भवति, निभिः पदैः अष्टौ भङ्गाः शेपेषु सप्तमु वर्तमानोऽविरतः घुणाक्षरन्यायात् पालितानामपि निष्फलत्वात् । देशविरतस्तु पूक्तिस्त्रिभिः पदैः शुद्धः एकत्रतादियुक्तो यावदुरकष्टोऽनुमतिसेवको भवति, तदेवोच्यते एकाणुव्रती, एवं यावत्पञ्चाणुव्रती विविधं त्रिविधेन एवं पभगानामन्यतमे वर्तमान एवं गुणातशिक्षा- वतग्राही तावद् याचदनुमतिसेवक इति । सापि त्रिविधा प्रतिसेवनानुमतिः प्रतिश्रवणानुमतिः संगासानुमतिश्च । कृतं पापं श्ला- पपति तच सावधारम्भोपपन्नं द्रव्यमुपभुक्ते प्रतिसेवनानुमतिः । पुत्रादिभिरुदित सावध योगं शृणोति, न च पातपवते प्र- विश्रवणानुमतिः । सावधकारिपु पुत्रादिपु ममत्वरूपा संवासानुमतिरिति । अनया तृतीयानुमत्या युक्तः सश्रिावकाणां गुणाधिको भवति, एवंभूताया पिरत्या विरतो भवत्यतोऽन्यथा अविरतः, अमीषां त्रयाणामन्यतयः करणदिकेन यथामतापूर्वकरणा- रुपेन प्रतिपयते द्वपोरन्यतरां, यद्यविरतः ततो देशविरति सर्वविरति वा, यदि देशविस्तस्ततः सर्वविरति नत्वानिटाचकरण भवति.

·म. साहे F ।१९५/ म्. यतोऽन्तःकोटाकोटिस्थितिस्तत्पतिपयते । अशुभानामनुभागसत्कर्म द्विस्थानिकमनन्तगुणहान्या अपयति, शुभाना चतुःस्थानि- फमनन्तगुणनया 'उद्धिर्भवति, एवंभूते माश्वत् यथामटतापूर्वकरणे करोति, किन्त्वत्र गुणश्रेणिः नास्ति, ततश्चापूर्वकरणसमाप्ती देशपिरति सर्वविरति वा प्रतिपयमानोऽपूर्वस्थितिखण्डमपूर्वमनुभागखन्डमपूर्वस्थितिवन्धं करोवीति गाथार्थः ॥ ३०॥ उद्यावलिए उप्पि गुणसेढिं कुणइ सह चरित्तेण । अंतो असंखगुणणाएँ तत्तिय पहुई कालं ॥ ३१॥ व्याख्या-ततः फरणये व्यतीते. उदयावलिकाया उपरि गुणश्रेणी देशचारित्रेण सर्वचारित्रेण वा सह समकालं रचयति, मतिसमयमसङ्ख्येवगुणनया अन्तमुहूर्त यावत्, यतस्तावन्मात्रं कालमवश्यं प्रवर्द्धमानशुभपरिणामो भवति । गुणश्रेणिरप्येवमेव प्रवर्द्धमानपरिणामे वर्द्धतेऽवस्थिते तावन्मात्रा, हीयमाने हीयते । स्वभावस्थिते स्थितिरसघाता न भवत इति गाथार्थः ॥ ३१ ॥ परिणामपचएण गमागम कृणइ करणरहिओ वि । आभोगणचरणो करणे काऊण पावे ॥ ३२ ॥ .व्याख्या-परिणामप्रत्ययतः कथञ्चित्परिणामहासाद्देशविरतोऽविरतत्वं प्रतिपन्नः, विरतो वा देशविरतसमविरतत्वं वा गतः सोऽकृतकरणोऽपि भयस्ता विरति मामोति, परिणामतीव्रखादेव । आभोगनष्टचरणस्तु मिथ्यात्वप्रतिपन्नस्त्वतर्मुहूर्तन प्रभूतका- खेन वा करणद्वयं कुखा देशाविरति सर्वविरति वा पाक्तनन्यायेन प्रामोतीति गाथार्थः ॥ ३ ॥ परिणामपचएणं चउध्विहं होइ बढई वावि । परिणामवड्ड्याए गुणसेढि तत्तिय रयइ ॥ ३३ ॥ ॥ चरितुप्पत्ती॥ । व्याख्या-परिणाममत्यवतः परिणामहेतोश्चतुविधां वृद्धि हानि वा पामोति असङ्ख्येयगुणां वा सख्येयगुणां वा सङ्ख्येय- ।१९५।

·भागाधिको वाऽसख्येयभागाधिका वा गुणश्रेणी करोति । मवर्द्धमानपरिणामो वृद्धि नयति संलिप्टस्तु हासयति, अवस्थित- परिणामस्तावन्मानामेव धारयतीति गाथार्थः ॥ ३३ ॥ देशविरतिसर्वविरत्योः लाभो भणितः, इदानीमनन्तानुवन्धिकषायाणां वियोजना भाष्यते- सम्मुप्पायणविहिणा चउगइया सम्मदिद्विपजत्ता । संजोषणा विजोयंति न उण पदमदिति करेंति ॥३४॥ व्याख्या-सम्यत्तयोत्पादन विधिना ये चतुर्गतिका अपि जीवा वेदकसम्यग्दृष्टयः पर्याप्ताखिभिः करणैस्नन्तानुवन्धिनः कपा- यास्ते वियोजयन्ति-विनाशयन्ति, नात्र प्रथमस्थिति कुर्वन्ति, उपशमं वा। अविरतायतसष्वपि गतिपु, देशविरताः तिङ्मनुष्पगत्योः, सर्वविरवा मनुष्यगतावेवेति गाथार्थः ॥ ३४ ॥ उपरिमगे करणदुगे दलियं गुणसंक्रमेण तेसिं तु । नासेइ तओ पच्छा अंतमुत्ता सभावस्थो ॥ ३५ ॥ व्याख्या-उपरिमे करणविके निवृत्त्यनिचिकरणाख्ये दलिकं कर्मपरमण्विात्मकं गुणसङ्कमेण मागभिहितेन तेपामनन्तानु- बन्धिनां नाशयति, शेषकपायवेन स्थापयति । अन्तर्मुहूर्तात् परतः अनिधिकरणान्ते स्थितिधातरसघातगुणश्रेयी न भवन्ति, समावस्यः चतुर्विंशतिसकर्मा स्यादिति गाथार्थः ॥ ३५॥ मणिवा अनन्तानुवन्धिषियोजना, दर्शनमोहनीयस्य क्षपणोच्यते- दसण वचगस्सरिहो जिणकालीओ पुमवासुवरिं।अणणासरुमा करणाइ करिय गुणसंकम तह य ॥३६॥ व्याख्या-'दशन' मिथ्यात्वसम्पग्मिथ्यात्वसम्पत्त्यरूपं वस्व क्षपणा तस्या भों-योग्यः, निगकालीम 'चि, जिनविहरण- कालसम्भवः प्रथमसंहननीत्यर्थः । 'पुमति मनुष्पगतिजीवः व्यतीताष्टवर्षः अनन्तानुवन्धिवियोजनक्रमेण त्रीण्यपि कारणानि ·रु.भ. उपश- मना १९६|| यपाभटनादीनि पूर्व कला तथा गुणसममिति गायार्थः ॥ ३६॥ अप्पुवकरणसमगं गुणउव्वलणं करेइ दोपहपि । तकरणाई ज त ठितिसंतं संखभागान्ते ॥ ३७ ॥ व्याख्या-तच गुणसङ्कममपूर्वकरणेन समं समकालमुगलनविपिना करोति । द्वयोरप्पनुदितपुञ्जयोमिथ्यात्वसम्यग्मिथ्यात्वा- ख्ययोः वरकरणादा हस्थितिखण्ड (बतो द्वितीय विशेषहीन) एवं यावत्करणसमाप्तिरिति । यत्करणादौ स्थितिसत्कर्म तस्य फरणान्ते सपेयभागो भवतीति गाथार्थः ॥ ३७ ॥ एवं ठितिधो वि र पविसइ अणियटिकरणसमयमि । अप्पुर्व गुणसेढिं ठितिरराखंडाणि बंधं च ।। ३८ ॥ व्याख्या–एमनेनैव सत्कर्मन्यायेन स्थितिपन्योऽपि योऽकरणादारासोत, तस्यान्तसमये सख्येयगुणहीनो भवति, तस्मिन् काले तृतीयमनिटनिकरणं प्रविशति । तत्रामूनि गुणरेण्यादीनि भवन्ति अपूर्वगुणश्रेणि अपूर्वस्थितिघातमपूर्वरसयात अ- पूर्वस्थितिपन्यं च करोति इति गायार्थः ॥ ३८ ॥ देसुवसमणनिकापणनिहत्तिरहियं च होइ दिद्वितिग। कमसो असण्णिचउरिदियाइतु च ठितिसंतं ॥३९॥ व्याख्या-अनितिकरणे भवर्तमाने देशोपशमनानिकाचनानिपत्तिकरणरहित-वियुक्त दर्शनविकमपि भवति, स्थितिसत्कर्म च दर्गनत्रिकस्य सागरोपमध्यस्वमानैः खण्डैः खण्डधमान २ क्रमेणामशिचतुने व्ये केन्द्रियसत्कर्मतुल्यमानितिकरणे भव- तीति गाथायः ।।६९॥ ठितिपंडसहस्साई एकेके अंतरमि गच्छति । पलिओवमसंखसे दसणसंते तो जाए ॥ ४० ॥ १९६१ ·व्याख्या-स्थितिखण्डसहस्राणि-स्थितिघातसहस्राणि, एककस्मिन्नन्तरे ब्रजन्ति । स्थितिबन्धादन्यस्थितिवन्धः स्थितिष- न्यान्तरं तस्मिन् स्थितिघातसहस्राणि गच्छन्नि व्यतिक्रामन्ति, नतः पत्योपमस ख्येयभागे दर्शनात्रिकस्य सत्कर्मणि जाते यद् तदुच्यत इति गाथार्थः ॥ ४०॥ संखे जा संखेजा भागा खंडेह सहससो ते वि । तो मिच्छरस असंखा संखेजा सम्ममीसाणं ॥४१॥ व्याख्या-पल्योपमसङ्ख्येयभागस्थितिके दर्शनत्रिके सनब्येयाः-सङ्ख्येयाः स्थितिभागाः स्थितियाते २ बजन्ति, सयेयभागोऽवतिष्ठते, सहस्रशस्तेऽपि यदा व्यतीवा भवन्ति, ततो मिथ्यात्वस्थासङ्ख्येया भागाः स्थितिघाते २ प्रमन्ति, सम्पमिथ्याससम्यक्त्वयोः सङ्ख्येयाः सङ्ख्येयाः स्थितिघाने २ भागा वजन्वीवि गाथार्थः ॥ ११ ॥ तत्तो वहुखंडते खंडइ उद्यायलीरहियमिच्छे । तत्तो असंखभागा सम्मामीसाण संडेइ ।। ४२ ॥ व्याख्या-ततोऽनेन विधिना मभूतानां स्थिनिखण्डानां अन्ते उदयापलि फारहिवां सवा मिथ्यात्वस्थिति खण्डयनि । ततो सम्पग्मिध्यात्वसम्यक्त्वयोरसङ्ख्येयभागान् खण्डपत्येको सङ्ख्येयभागः स्थितेरवतिष्ठत इति गाथार्थः ॥ ४२ ॥ . पहुखंडते मीसं उदयावलिपाहिरं खिवइ सम्मे । अडवाससंतकम्मो दसणमोहस्स सो खवगो ॥ ४३ ॥ व्याख्या-बहूनां सङ्ख्येयानां स्थितिखण्डानामतीतानां सम्यम्मिथ्यात्वं उदयावलिकावायं खण्डपति, सम्यक्त्वे मक्षिपती- त्यर्थः, वस्मिन् काले प्रष्टयापिकसम्परत्वसत्कर्मा दर्शनमोहनीयस्प क्षपकोऽभिधीयत इति गाथार्थः ॥ ४३ ।। अंतमुत्तियखंडं तत्तो उफिरइ उदयसमयाओ । निक्खिया असंखगुणं जागुणसेटी परिहीणं ।। ४४ ॥

·M पक्ष राकरे १९७॥ प्यामषा प्रान्तर्मुनिक स्पितिखोई सिम्यक्त्वस्थ तवथोत्किरवि-यातयति, नचादयसमादारभ्य निक्षिपति स्थापयति । गुगणिक्रमेण पतिसमयमसङ्ख्येयगुग यावद् गुगणिकालं तीनों विशेषीनं २ यावदुरकष्टा स्थितिरिति गाथार्थः ॥४४॥ उपश- उचिरह असंसगुर्ग जाय दुचरिमंतिं अंतिमे खडे । संखेजंसो खंडइ गुगसेढीप तही देई ।। ४५ ॥ मना व्याग्या-स्थित्पप्रादुरिकरति, खण्ड यत्यन्त हुर्न भूयोऽसङ्ख्येषगुणनयां यावद् द्विचरिम स्थितिखण्डम्, अन्तिमखण्डस्य फरणम्. सहाव्येयभार्ग खण्डगनि गुगश्रेयां तथा तेनैव प्रकारेण ददाति तद्दलमिति गाथार्थः ॥ ४५ ॥ फयकरणो तशाले कालंपि फरेइ चउसु विगई। वेइयसेसो सेढी अण्णयरं या समारुहइ ॥ १३ ॥ व्यासपा-कुलकरणो निष्पादितकरणः तस्मिन् काले कालमपि करोति, चवसावपि गतिषु मच्छति, चेदितोपोऽनुभक्ति- शेषः क्षयरुश्रेणिमुपप्रमणि या समारोइतीति गावार्थः ॥ ४६॥ ताप पउत्ये तमिव भमि सिझति दसणे खीणे । ज देवनरपसंखाउ चरमदेरेसु ते इति ॥ ४७ ॥ ॥सणखवणां ॥ प्पाण्या-तृतीये चतुर्थे वा तस्मिन् वा भवे सिद्धयन्ति, ससके क्षीणे जीवा इति गम्यते, यतो यस्माद्वदायुष्का वैमानिकवे- पु रत्नमभानारकेषु वा सपितसप्तका गछन्ति, ते तु नद्भानुभवनातृतीये भवे सेत्स्यन्ति, असख्येयवापुस्तिग्मनुप्येषु पे पदापुकाः सप्त के सपपनि, तेऽपि दिवानुभवनाचम सेत्स्यन्ति, ये नुअदापुष्को सप्तकं शपयन्ति, ते परमदेहाः स्वस्मि- ।१९७ र भवे सिद्धगन्तीति गापार्थः ॥ १७ ॥ उका दर्शनक्षपणा ॥ चारित्रमोहनीयस्योपशमना भग्यते-सा च क्षीणसप्तकस्य वैमान- ..

·केष्वेच बदायुष्फस्य भवति, अबदायुष्कस्तु क्षपश्रेणि करोति, यस्तु वेदकसम्पदृष्टिस्तस्य अनियमो बदायुष्फोऽवद्धायुष्को वा भवति, किन्तु यो वियोजिवानन्तानुवन्धिपायो भवति, स चतुर्विंशतिसत्कर्मा, तेवतियोजितेष्वष्टाविंशतिसत्कर्मा केपाश्चित् । अनन्तानुवन्धिनो वियोज्य पश्चाद्दर्शनविकमुपशमयति स च पगसम्मदिवी' अस्यां गाथायां चारित्रलम्भार्थोऽविरतादिविविधः कथितः, तन यो दर्शनत्रिफमविरत उपशमयनि ते मत्याह-- अहया दसगमोहं पढम उपसामइत्त सामण्णो। ठिचा अणुदइयाणं पढमठिई आवली निपमा ॥४८॥ ज्यारुपा-भीगसतम्बारित्रमोहमेवोपशमयति, अथवा दर्शनत्रिकं घेदकसम्पन्दष्टिः प्रथममुपशमयप माक्तनन्पायेन वा मि- ध्यात्वसम्पम्मिथ्यात्योरापलिकामात्रा सम्पातस अन्ततिका प्रथमस्तितिनिपमानिश्चयेनेति गायार्थः ॥ ४८ ॥ पदमुवसमंव सेसं अंतमुहुत्ताउ तरस विज्झाओ। सकेसविसोहीओ पमत्त इपरतगं बहुसो ॥ ४९ ॥ "व्याख्या-प्रथमसम्यक्त्वोपलभोपशमवच्छेपम् । अन्तर्मुहूर्नात् व्यतीताद् गुणसङ्क्रमावसाने विध्यातसङ्गमः सम्यक्त्वस्य भवति, एवं दर्शननिके उपशान्ते साले अतियुद्वितः प्रमत्तानमत्तत्वानि सहस्रशो विधाय यत्करोति तदुच्यत इति गाथार्थः ॥४९॥ पुण तिगि व करणाई करेइ तइयमि एत्य पुग भेभो । अंतो कोडाकोडी बंधं संतं च सत्ताहं ॥ ५० ॥ व्याख्या-चारित्रमोहनीयोपशमार्थ पुनवीयपि काणानि यथाटतापूर्वानितिकरणारयानि करोति माग्वत्, । कितु अंत्र तृतीयकरणे भेदः, अन्ताकोटाकोटीमानं वन्य सत्कर्म च समानामायुराजानी कर्मगा करणादौ भवतीति गाथार्थः १. फ. २९ ·१९८) ठिइखंडं उकोसपि तस्स पल्लस्स संखतमभागं । ठितिखंडं बहु सहसेसेक्केक्कं जं भणिस्सामो ॥ ५१॥ क.प्र. व्याख्या-स्थितिखण्डं उकृष्टमपि पल्पोपमस ख्येयभागमात्र नस्य मायनबन्धस्य हापयित्वा २ अन्य स्थितिबन्ध उपा- करोनीति शेषः, स्पितिरखण्डसहस्रेष्वेवं गतेषु एक करोति यत्तद् वर्ष भमिष्यामः, यद्यपि सप्तानामपि कर्मणां पल्योपमसदस्ये मना यभागोऽभिहितो घातः, तथापि नामगोत्रयोः स्तोको हीनस्थितित्वाद् शानदर्शनावरणान्तरायवेदनीयानां विशेषाधिको मोहनीपस्य | करणम् तस्मादपि विशेषाधिक इति गाथार्थः ॥ ५१ ॥ करणाउ संखभागे सेसे (य) असण्णिमाइयाण समो। बंधो कमेण पल्लं वीसगतीसाण उ दिवड्ड ॥ ५२॥ व्याख्या-तस्पादनिचिकरणात् सख्येयेपु भागेषु गतेऽयेकस्मिन् शेषे पश्चेन्द्रियासंशिवन्धतुल्यबन्ध बध्नाति, ततः स्थितिषण्डपृथक्त्येषु गोषु चतुरिन्दिषवन्धतुरो बन्ध बनात, एवमनेन न्यायेन त्रिय केन्द्रियवन्धतुल्यं वन्य वनाति, ततः स्थि- तिबन्धसम्मेपनीनेषु पल्पोपमनुल्या ' वीरगागं' ति नामगोत्रयोः, 'तीसगाणं' ति, ज्ञानदर्शनावरणान्तरायवेदनीयानां साईपल्योपमिकस्थितिबन्धो भवतीति गाथार्थः ॥ ५३ ।। मोहस्स दोणि पल्ला संतेवि हु एवमेव अप्पयाहू । पलियमित्तंमि बंधे अण्णो संखेज्जगुणहीणो ॥ ५३॥ व्याख्या-मोहनीयस्थ द्विपल्योपमिको बन्धः, सत्कर्मणि चाल्पवहुत्वं बन्धक्रमेण वक्तव्यम् । यद्यप्यन्तःकोटाकोटिः [११९८१ समानामपि, तथापि नामगोत्रयोः स्तोकम्, वेदनीयपातिकमणां विशेषाधिरम्, मोहनीयस्य विशेषाधिकम् , पल्पोपमप्राप्ते यन्धे योऽन्यो बन्धः स सख्येयगुणहीनों भवति नामगोत्रयोः, शेपाणां सपेयभग इति गाथार्थः ।। ५३ ॥ ।

·एवं तीसाण पुणो पल्लं मोहस्स होइ उ दिव९ । एवं मोहे पल्लं सेसाणं पल्लसंखेसो ॥ १४ ॥ व्याख्या-तीसागं' ति, शानदर्शनावरणवेदनीयान्तरायाणां स्थित्तिवन्धसहस्रप्वतीतेषु पल्योपमिकं बन्धं करोतीति । पल्योपमप्राप्ते बन्चे सख्येयगुणहीनमन्यगन्धं तेषां करोति । मोहनीयस्य तु सार्द्धपल्योपमिकमित्येवं पूर्वक्रमेण स्थितिबन्ध- सहचेपु गतेषु मोहनीयस्य पल्योपमिको बन्धो भवति, तस्याप्युत्तरवन्धः सङ्ख्थेयगुणहीना, शेषाणां पण्णां कर्मणी पल्योपमा(म) सपेयभागनुस्य इति गाथार्थः ।। ५४ ॥ वीसंगतीसगमोहाण संतंय जह कमेण संखगुण । पल्लअसंखेजसो नामगोपाण तो पंधो ॥ ५५ ॥ व्याख्या-वीसत्ति, विशतिकोटाकोटिस्थितियोमिगोत्रयोः 'तीसगति त्रिंशत्कोटाकोटिस्थितिकानां ज्ञान- दर्शनावरणान्तरायवेदनीयानां 'मोह'त्ति मोहनीयस्य सत्कर्म यथा क्रमेणा(ण) सख्येयगुणं भवति, नामगोत्रयोस्तुल्य जघन्य च, शानावरणादीनां चतुर्गी तुल्यम (ल्प स) सपेयगुणम् , तदपेक्षया मोहनीयस्पा(स्प) सद्येयगुणम् । पल्पोपमासहरूपेय- भागमानो नामगोत्रयोस्ततो बन्धो भवतीति गाधार्थः ॥ ५५ ॥ एवं तीसाणपि टु एक्कपहारेण मोहणीयस्स । तीसगअसंखभागो ठितिबंधो संतयं च भवे ॥५६॥ व्याख्या-एवं नामगोत्रक्रमेण 'तीसागै ति ज्ञानदर्शनावरणान्तरायवेदनीपानां स्थितिबन्धसहस्त्रेषु गतेषु पल्पोपमासङ्- ख्येयभागमात्रो भवतीति । पुनः प्रभूतेषु स्थितिबन्धसहस्रेषु गतेषु 'एकेपहारणति एकया वारया मोहनीयस्यापि पल्योपमा- १ अभापयास्यं घूहद्युत्तितोऽयसेयम् । २ अप्रत्यमल्पपहुस् सरफर्मापेक्षया पुष्यत्तितोऽवसेयम् ।

·क.म. उपर- सई मना १९९|| करणम्. सहव्येयभागमात्र स्थितिबन्यं करोति, तं च ज्ञानावरणादीनां चतुर्णामप्ययो सम्ख्येयगुणहीनमित्यर्थः, तेपा(पां सङ्)मसङ्ख्ये- दगुगो भूला एकवारया एयासख्ये गुगदीना मोदनीयस्य बन्धो भवति. पथा बन्धस्तया सत्कर्म च, 'नामगोत्रयोः स्तोको मोदनीयस्थ असपूरूपे पगुगा ज्ञानावरणादीनामसहरूपेषगुणो बन्ध इति गाथार्थः ॥ ५६ ॥ पीसगअसंखभागे मोहं पन्छाउ घाइ तइयस्स । वासाण तो घाई असंखभागंमि बझंति ॥ १७ ॥ व्याख्या-ततः स्थितिबन्धसबसेष्वतीतेषु नामगोत्रयोरधो मोहनीयस्य एकवास्थैव बन्धो भवति । सर्वस्तीका मोहनीये, तस्मादसङ्ख्येषगुणस्तुल्यय नामगोत्रयोः, घातिकर्गणामसंख्येयगुगस्तुत्यश्च । तइयसति वेदनीयस्यासङ्ख्पेयगुणः । ततः स्थिविपन्धसहयेषु गतेषु 'वीसगागन नामगोत्रपोरेकमहारे गैव जातान्वया घावोनि । मोहनीयस्य स्वोकबन्धः, शेषघातिकम- णामसळ्येयगुणां, नामगोत्रयोः असङ्ख्येयगुणो, वेदनीयस्याऽसङ्ख्येयगुणोऽनेन विधिना यध्यत इति गाथार्थः ॥ ५७ ॥ अस्संखसमयवहाणुदीरणा होइ तंमि कालम्मि । इसे घाइरसं तो मणपनवअंतरायाणं ॥५८ ॥ व्याख्या-यस्मिन् काले पल्पोपमासयेयभागमात्र स्थितिबन्धं घनाति, तस्मिन् काले या वध्यमाना स्थितयः ताभ्यो | पाः सपपादिहीना असङ्ख्येयसमयनिर्वत्तितास्तासामुदोरणा भवति, ततः स्थितिबन्धसहस्रपु अतीतेषु देशघातिरसं मनःपर्याय- मानदानान्तरायपोः वन्य प्रति निर्वतयतीति गाथार्थः॥ ५८ ॥ १ वृहदपतौ सत्कर्मापेक्षपाल्पयत्यमुक्तम् । २ अवत्यमल्यबहुत्वं वृहद्वृत्तितोऽपसेयम् । ३ ततः स्थितियवसहनेषु गतेषु वेदनोयत्याधो जातानि धातोनि, तदनन्तरमिदमल्पबहुत्यम् । १९९० ·लाभोहोणं पच्छा भोगअचक्खूमुयाण तो चक्खू । परिभोगमईणं तो विरियस असेदिगा घाई ॥ ५९ ॥ व्याख्या-पथास्थितिवन्धसहस्रवतीतेषु लाभान्तरायावविज्ञानदर्शनानां देशघातिरसेन बन्यं करोति, ततः स्थितिबन्ध- सहस्रवतीतेषु भोगान्तरायाचक्षुर्दशनश्रुतज्ञानानां देशघातिरसेन वन्धं करोति, ततः सङ्ख्येयेषु स्थितिवन्धसहस्रेष्वतीतेषु चक्षु- दशनस्य देशघातिरसेन बन्धं करोति, ततः सङ्ख्येयेषु स्थितिवन्धसहस्रेष्वतीतेषु परिभोगान्तरायमतिज्ञानयोः देशघातिर सेन वन्धं करोति, ततः स्थितिबन्धसरस्रवतीतेषु वीर्यान्तरायस्य देशवातिरसेन वन्यं करोति, एतेषां पूर्वोकानां कर्मणां अश्रेणि- गताः आपकोपशमश्रेणिवजिता जोवाः संघातिरसेन बन्यं कुर्वन्तोति गावाः ॥ ५९॥ संजमघाईण तभी अंतरसुदा उ जाण दोपहं तु । वेयकसायग्णयरे सोदयतुलाएँ पढमठिई ॥६॥ माख्या-नतः स्थितिपयपहवेचनातेपु संपमघातीतीनामे विशति प्रकृतीनों अनन्तानुवन्धिवर्जरूपायनोकपायाख्यानां अन्तरं प्रयमस्थित च करोति, वेदसम्यालासरः यसो पोख्दयोऽस्ति तयोः सादयतुरो प्रथमस्थिति करोतीति गाथार्थः ॥ ६० ॥ आसां सप्तानां खोदयममाणकालमाह- थोअपुमोदयकाला सखेनगुणा उ पुरिसवेयरस । तस्सवि विसेस अहिओ कोहे तत्तोविजह कमसो ॥६१॥ पापा-चौवेदनपुंसमवेदयोरदयकालस्तुत्यो जयन्यथ, तस्मात् पुरुषवेद स्य सङ्ख्येवगुणः, तस्मादपि संज्वलन- क्रोधस्योदयकालो विशेषाधिकः, तस्मादपि ययोतरं मानादिवपि विशेषाधिकः सोदयकालः, किमुक्तभवति क्रोधोदयेन श्रेणिमुपस्थितस्य यावन्मात्री द्वयोः क्रोधयोपशमकाला तावन्मात्रां सञ्चलनक्रायस्य प्रथमस्थितिं करोति, एवं संचलनमा-

·वक्तव्यम्।
पहा
उपर-
मना
करणम्
२००
नोदपेन श्रेणिमुपस्थितस्य तत्तनामोचारणेन सी तर शेरैकादशपायाणा अष्टाना नोकपायाणा विहायोदयावलि
फा भन्नर करोति, उपधः समविषमस्थितिकमिति गाथार्थः ॥ ६१ ॥
अतरकरणेण समं ठितिवडगधगदनिप्फत्ती । अंतरकरणाणतरसमए जायति सत्त इमे !! ६२ ॥
प्या या-अन्तरसरणेन सम तुल्पं स्थिनिखण्ड पावपति, बन्धगद्धा अभिनयान्धकालः किमुक्त भवति, यावता कालेना-
भर परोनि, नारवा काणेन स्थितिखन्ड पातयत्यभिनाय करोति, अन्तरकरणकाले रसघातसहस्राप्पतिक्रामन्ति, अन्तर-
दरण पिपिएण-यस्य कर्मणः तदानुभयन बन्धन भवति तस्यान्तरसक प्रदेशात प्रथमस्थिती द्वितीयस्थितौ च प्रतिपति, यथा
पुरणोदोदयान्दः (पुग्णोदस्य) यस्य पुनरुदयो स्ति न च यन्धः तस्या परदलं प्रथास्थिती मक्षिपति, यथा स्त्रीनपुसक-
पेदोदपाद (गीनपुगफगो ) यस्य पुनरुदयो नास्ति पन्धो स्ति तस्यान्तरदल द्वितीय स्पिनी मक्षिपति यथॉकषोद पाल्दा
गजानानामिति । यस्य पुनन्दयो बन्धय नास्ति तस्यान्गरदल परप्रकृतिः प्रक्षिपति, यथा द्वितीयतृतीरक्षणाणाम् ।
भन्नरकरणानन्तरसमपे-अन्तरकरणनित्तिममयादुत्तरसमये, जायन्ते-मादुर्भवन्ति, युगपदेशकाल सप्ताधिकाराइति गा गई ॥६२||
गटाणाणुभागो यो उद्दीरणा य सससमा । भणुपुषीसकमणं लोहस्स असंक्रमो मोहे ।। ६३ ॥
गा-'मोहे' मोदनीये, एकस्यानिकरससम्बन्ध, सदेगापिकस्थितिबन्ध , उदीरणा च सहसपेयवापिका, आनु-
पूज्या मामणम्, सज्वरनलोभस्यासड्रमण मानीति गाथार्थः ॥ ६३ ॥
पद पर उसु आपलीसु उपरेणुदीरणं एइ । पंडगवे व समणा असंखगुणणाएँ जावंतं ॥ ६४ ॥
॥ २०॥

·- व्याख्या–पया अद्र कद्र कर्म बन्धावल्लिकार्या शतायां याति उदीरणाम्, तथान्तरकरणे कृते तदनन्तरसमये सद्द फर्न तत्पडावालिकाफालं स्थिता यात्युंदीरणामिति । “पंडग' चि, नपुंसकवेदस्योपशमना सप्तमीति । असपेयगुणनया प्रतिसमयमसड्स्येयगुणं २ प्रदेशाग्रं उपशमयति, तस्मादप्यसख्येयगुणमन्यासु प्रकृतिपु, संझामयति, यत्मभूति मोहनीय- स्य सङ्ख्येयवापिको वन्धः मारब्धस्ततः प्रभुवि सङ्ख्येयगुणीनं करोत्युत्तरं पन्धं, शेषकर्मणां असङ्ख्येयगुणहीनम्, सर्वकर्म- णामुदीरणायाः उदयोऽप्यसङ्ख्येयगुगो सावन पुंसकोपशामनान्तसमय इति गाथार्थः ॥ ६४ ॥ अंतरकरणपविट्ठो संखासखंसमोहइयराणं । बंधादुत्तरबंधो एवं इत्थी संखसे ॥ ६ ॥ व्याख्या-अन्तरकरणे प्रविष्टो जीवः बन्धादुनरबन्धं मोहनीयस्य सङ्ख्येयभागं करोतीतरासामसपेयभागमिति एवं नपुंसकोपशमकात् स्थितिसहस्रप्वतीतेषु वीवेदं पूर्वविधिनोपशामयति, सीवेदस्य सङ्ख्येयभागे उपशान्ते यद् भवति तदादेति गायाः ॥ ६५ ॥ उवसंते घाईणं संखेनसमा परेण संखंसी। बंघो सत्तण्हेवं संखेजतममि उयसते ॥ ६६ ॥ व्याख्या-सपेयभांगे,खीवेदस्य उपशान्ते घातिकर्मणां ज्ञानदशनावरणानां सङ्येयवार्षिकः स्थितिबन्धो भवति, परेण सहपेयगुणहान्या इति । एवं नपुंसकविधिना स्त्रीवेदे उपशान्ते सप्तानां च शेपनोकषायाणां सङ्ख्येयभागे उपदान्ते यभवति तदहेति गाथार्थः ।। ६६ ॥ १. पृष्धृत्तौ तु सामारयेनोक्तं न नपुंसफान्तसमय.

·म. उपश- सहर मना करणम् २०॥ नामगोयाण संवा यंघो वासा असंखिण तइए । तो साणवि संखा तत्तो संरोजगणहाणी ॥ ६७ ।। व्याख्या-तस्मिन् काले नामगोवयोः सङ्ख्येय वाषिकः स्थितिबन्धोऽसरख्येयवापिको वेदनीवस्व नतः स्थितिबन्ध- सरसेवतीनेषु सोपी कर्मणां सहस्पेयार्षिको बन्धः सद्स्येवगुणहान्या इति गाथार्थः ।। ३७ ॥ ज समए उयसतं छर्फ उदपढ़िई तया सेसा । पुरिसे समजणावलिदुमेण बंधं अणुवसंतं ।। ६८ ॥ व्याख्या-भनेन विधिना यस्मिन् समये पट्क्सुपशान्तं जलाहकहितभूमिरजस्तुरूप कर्मदलं जातम्, तदा पुरुषवेदस्योद- यस्थितिरेका प्रथमस्थितेस्तिष्ठनि समयोनद्विकावलिकाशे गायाँ मश्यमस्थितौ यत्पुरुपवेददल बद्धं वनदा नायाप्युपशम यातीति गायाधः ॥ ६८॥ आगालेणं समगं परिगड्या फिवइ पुरिसवेपरत | मालेसपासियांधो चरिमो चरिमेण उदएण ॥ ६९ ॥ कपागणा-भागालो द्वितोवस्थितेथेवलपुरस्थिती निक्षिरति तेन सनं तेन समझालं पुरुषवेदत्य प्रतिइतान्यप्रकृतिभ्यो दलसमस्यापारतेति, सा 'किडा' इत्याग गते विनश्यति । यदा पोडशवापिका पुरुषवेदस्य पन्धः, तदा सज्वलनानां सङ्- पेपारसहसागि । चरमस्थ उदोन पदकसोपशमनामसमयेन (सदापगच्छति) इति गाथार्थः ॥ ६९ ।। सायद कालेणं पिय पुरिस उमसामर भोदो सो | पंथो यत्तीससमा संजलगियराण उ सहस्सा ॥ ७ ॥ भारमा-सोनपालिकाकालेन पदाई दन तापमानेगा कालेनादको भूतोपशनपति । पुरुषवेदो यदोपशा- नस्तदा संचलनानां झाविमारिका गया, 'इस विमोइरजानां शेरशनांगो सहरूले गानिसहस्राणि । तर पुरुषवेदानुप- . २०१॥

·शानामा मेगा गोरपति, शेगानाच TITI सरपति, प्रथमसपये प्रभां ययोत्तरेषु विशेरोन र क्रात्रि कापशमादागा मोदका पावसामानगिने गामार्थ ॥ ७० ॥ अपामतनया को ति आइ यसमि।। निनु पडिगया एमा उझो व उदोरगा बंधो ॥ ७ ॥ व्यासपा--पदावेदकत्वं तसातारादरम कारागारमात साकोर संगल कोयत्व प्रथमस्थितेः समयोनासु तिटप्पातले कासु शेराव मनिश्वाऽपाकते, संचलनमाने क्रापदि के सलामतीय । भावलिकादिके शेरे आगलो न भरति, आवलि कायां योदोरणायन्याः किन्वोत्याग छ । बन्धादुनबन्धाःसा संज्वलनस्योपशमादायां सख्येपभागहीना यावदन्तके बन्धधातुर्मासिक इति गाधार्थः ॥ ७१ ॥ फिति आवलीए सेसाए सेप्तयं तु पुरिसतनं । एवं से साप्ताया यह विशुग आपलिया ॥ ७२ ॥ व्याख्या--'फिति आवलोर' इति व्याख्यातम् । शेरं पुसवेदसम, संजलनकोषस प्रथमस्थिती आवलिकाशेपायर्या नोपदिकमुपशान्त भवति । तस्यापि प्रथमस्थित्यावलिको समयोनापलिकाद्विकपदं च मुक्या शेपमुपशान्तं भवति । एवमनेनेव क्रमेण मानमापालोमान् उपशमयति । उदपावलिकायोत्तरकपाये स्तिकसङ्कमेण सङ्कमय्यानुभवताति.गाथार्थः ।। ७२ ॥ परिमुपम्मि जहाणो बंधो दुगुणों उ होइ उयसमगे । तयणतरपगईए चउग्गुणोषणेसु संखगुणो ||७३।। व्याख्या-चरमोदयकाले संज्वलनानां यः क्षपकमाश्रिय जयन्ययन्ध उक्तः, स उपशामके द्विगुणो भवति । तदनन्तर- मकृतौ चतुर्गुणो, यतः सपके क्रोधस्य मासयं जघन्यो बन्धः, सचोपशमके मन्दपरिणामलाचातुर्मासिको भवति । मानस्य तदा ·उपश- मना करणम्. चतुर्गुणा, पना-वनपन्यपन्धस्तस्य मासिकः एवं शेषेष्वपि सज्वलनेषु भावना कर्तव्या । अन्येषु कर्मसु सइयेगाणो बन्धः । यदा मोटोदको भाति, तदा सञ्चलनमानस्थान्तर्मुहूतन प्रयस्थितिरसध्येयगुणनपा वृद्धया विदधाति, ततोऽपि यितुपारम्भयनि । संख्येयभागेनोनं बन्धादुत्तरपन्ध विधावि । राज्वलनमानस्य समयोनच्यावलिकाशेपायां प्रहना पगछति । अमत्याख्यानमत्याख्यानपाना संचलनमायायां सझामन इत्यर्थः । यालिफाशेपायां प्रथ- लोऽपि न भवति । आवलिकादोषायां उदयौदीरणवन्धा न भवन्ति । तस्मिन् काले मानद्वयमुपान्तं भवति । बिलिको सनयोन यापलिकाबद्ध द्वितीय स्थतौ मुखा शेषमुपशान्तम्, मानमाययोः यदा द्वि- लपेयानि वर्षाणि तदा संचलनमायामा अन्तर्मुहूर्तेनासयेयगुणद्धया प्रथमस्थिति विदधाति, रिम्भयनि, तदप्येवमेव वक्तव्यमिति गायायः ॥ ७३ ॥ वि य ठिइओ उ कुणइ तिविभाग । दोसुंदल शिक्खेवो तहओ पुण किदिवेयड़ा ||७४॥ श्यलनलोभस्य मयमस्थितिं करोति, द्वितीयस्थितेः दल गृहीला २ तां च प्रथमस्थिति निविभागां द्वषोपि- पिनुभाादा संज्ञेति गाथार्थः ॥ ७४ ।। जो फडमाणि जे कुणइ । सा अस्सकपणकरणद्धमनिझमा किट्रिकरणहा ॥७॥ नानि मायाकर्मदलानि वध्यमानसंचलनलोभस्वरूपेण फडकानि यत्करोति, साऽश्वकर्णकर- दिनीयो विभागः किटिकरणादा संज्ञः, कृतीयाः फिट्टयनुभवनाद्रा सा, प्रथमस्थित्वां निवर्जितायां लोभ ||२०२॥ , ·त्रिकनुपशामयिनुमाएम्भयतीति गापार्यः॥ ७ ॥ अप्पुवविसोहोए अणुभागोणूण विभयणं किष्टी । पदमसमयसि रसफ वग्गणाणतभागसमा ॥७६ ॥ व्याख्या-अश्वकर्णकरणादायां वर्तमानो पूर्वमा विशुद्धया पुर्वफहकेभ्यः मतिसमयं दल गृहीसा अपूर्वाणि फडकानि निवर्त- यति बन्धमाश्रित्यापूर्पण रसेन फरोति । ततः सहयैयेषु बन्धेष्यपगतेषु अश्वकर्णकरणारा अतिक्रामति । ततः किट्टिकरणदा प्रवर्तते, अपूविशुदया अनुभागपरमावोपद्विभजनं नत्किट्टीकरणमिति । तस्याः फिटिकरणाद्धायाः प्रथमसमये सज्वलन- लोमस्य दिनपृथक्त्यमानो बन्धा, शेषकर्मणां वर्षपृथस्वमानो बन्धा ) तस्याः किष्टिकरणादायाः प्रथमसमये फिचवी फिटीनि- पयति, एतदुच्यते-एकस्मिन् सर्द्धके अनन्ता या रसपर्गणाः तासामनन्तभागल्याः किट्टीः मकरोति ता अप्पनन्ता इति गाथार्थः ॥ ७६ ॥ सव्वजहष्णगफाग अणंतगुणहाणिया उ ता रसओ। पइसमयमसंखंसी आइमसमया उ जावंतो॥७७॥ व्याख्या-सर्वजघन्यानुभागस्पद्धकस्पायोऽनन्तगुणहीना रसतो अनुभागवो भवति, मनिसमयमसंख्येवगणहीनया,श्रेया पपोचरसमयेवसस्पेयभागतुल्या रिलीः करोति पूर्वसमयकिदिभ्यः असङ्ख्ययभागा यापरिकहिकरणालान्तसमय इति गाथार्थः ॥ ७ ॥ अणुसमपमसंत्रगुणं दलियमणतंसओ उ अणुभागो । सवेसु मंदरसमाइयाण दलियं विस्तृणं ॥ ८ ॥ व्यारव्या-अणुसमयमिति मतिसमयमसपेयगुणे दल भवति प्रथमसमनिनितकिट्टीनां यत्परमाणात्सर्फ दलं तद् दि.

·। उप- मना २०३|| फरणमा नीयसमयनिनितानां सारितीनामसत्येयगुग मतिसमयं नेयम्, यावक्तिहिकरणालान्तसममिति । प्रथमसमयनिनितानां किटीना ( योऽनुभागस्तदपेशया) यथोगरासनन्तभागमावोऽनुभागः, एवं ययोत्तरसमयनिर्वजितनामपि रसः । सर्वेषु सम- येषु निर्जिताः किट्यो यास्वासो मध्ये मन्दरसास्तासा मभूतदनं भाति, यथोचरामु तदसोचरासु विशेषहीनं २ यापदुकप्टरसा इति, एवं मतिरामपनि नितानामपीति माथार्थः ॥ ७८ ॥ द्विनीयसमयपतिरोपु किहिए- आइमसमययाण मंदादण रसो अगंतागो। सयुमरस रसाविष्ट उपरिमसमपस्सणंतसे ॥ ७९ ॥ ध्यानपा-भायरमपनियनितानां किहीनां या मन्दानुभागा किट्टी तस्मा अन्पा अनन्तगुणरसा, एवं यावत्कृष्टरसा एर पनिसमपनि तितानामपि शतश्यम् । अयमसम पनि नितानां फिदोनां समिन्दानुभागा या द्वितीयसमयनिर्यत्तिताना या संपेकिष्टरसा साप्पनन्तगुणहीनरसे 'वि गापार्थः ॥ ७९ ॥ किटीकरण पाए तितु आवलिया सनयहोगासु । न पंदिग्गल्या दोहयि सवाणे उयसमिति ।। ८० ॥ व्याख्या--किट्टी करणादापास्ति पावलिकासु सम गोनाम शेरास संगलनलोभर प्रतिप्रशा न भवति स्वस्थाने इतर. लोभयोः फर्मपरमाणाः उपशन नीयन्ते, किटीकरणादाया आपलि हाद्वितपे शेषे आगलो न भवति, आपलिकाशेपायाभुदयो- दीरणारन्धा न भवन्तीति गाथार्यः ॥ ८ ॥ { গদ বিন যায়ে ময়া যুবশিদিদি। যখন ইসলামী বিপ্ন सापयेपभागगममान स्थितियाय Trilsx Hi २०11 ·५ लोभास अणुवसंत किट्टी'उदयावलीय पुञ्चुने । वायर पुषेण सनी दोविगविलोमा सनुवसंता ॥८॥ व्याख्या-तदा लोभस्यानुपशानी समयोनायाबलिकाकृताः किट्टयः उदयावलिका च वादरगुणेन सम द्वावपि लोभा- वमत्याख्यानंमत्याख्यानावरणी समुपशानौ भवतः, स्थितिबन्धाऽपि लाभस्य तदा वादरकपायान्ते "धन्तर्मुहूर्तमानः, योपघा- निकर्मणां किश्चिन अहोरात्र स्थितिवन्धः नामगोत्रवेदनो मान किचिन मिति नाथायः ॥ ८ ॥ सेसद्ध तणुरागो तावइया किहियो उ पढमठिई । वत्रिय असंखभागं हिडवरितुदीरए सेसा ॥ ८२ ॥ व्याख्या-'शेपार्दै शेषविभाग सूक्ष्मरागो भवति, सावन्मात्राः किवः प्रथमस्थितिःमूक्ष्मरागादातुल्प। 'आयवर्गमुदया- बलिफागत स्तियुकसङ्कमेण सामषति, मयमसमयमूक्ष्मरागः किटीनामसङ्ख्येयभागमनुभपति, आयन्तसमयकिट्टीवजयित्वा शेपाः प्रथमसमये उदयमुपगच्छन्ति, प्रथमसंमयकतानामग्रस्थमसयेयभागं मुक्त्वा चरमसमयकृतानां तु जघन्यकिट्यादिकम- सरूपेयभाग मुक्त्वा शेपाः किट्टीरुदीरयति मथमसमयकृतानामधश्चरमसमयकृतानामुपसङ्ख्येयभागं मुक्त्वा उदीरयतीति गायायः ॥ ८२॥ गेण्हतो य मुयंतो असंखभागं तु चरिमसमयंमि । उवसामिय वीयठिई उवसंतं लभइ गुणठाणं ||८३}} १ द्वितोयस्थितिगत किडीहत दलिकमिति, २ किट्टिकरणादायाः शेपोमूता . ३ ममयोनायलिकादिकपद्धमिति वृ. ४ क्षपकापेक्षया द्विगुणत्वेनैषभुकम, तेन वृहद्वृत्तायन्तर्मुइतौकत्येऽपि न अतिः, केप तत् क्षण फात् द्विगुणमन्तर्मुहर्तस्या- सङ्ख्येयभेदत्यात् । ५ फिट्टिकरणाशान्तिमालिकागतमिति १० ·उपश- मना २०४। ज्यालया-द्वितीयसमयोदपगतानां फिडीनामसहस्पेयभाग मुवति अघोऽमिसहययभागं गृहाति, एवं ग्रहणमोक्षं कुईन् पारसूक्ष्मरागनरमं समयमुपशमपति इति । द्वितीयस्थितिमपि पूर्ववदुषशामपति, समयौनयाचलिफापदं चोपशामयति । आगल्येषगुणटद्धा मस्परागचरसमये सवा द्वितीयां स्थिति उपशमग्य उपशान्तगुणस्थान प्राप्नोतीति । सूक्ष्मरागचरमसमये शानदीनापरणान्तरापाणां अन्तर्मुहातको बन्धः, नाम!त्रयोः पोडशमुहत्तिको वेदनीयस्य चतुर्विंशतिमुनिक इति गाथार्थ।।८३॥ अंतोमुत्तमत्तं तस्म वि संरोजभागतुल्लाओ । गुणसेढी सबई तुल्ला य पएसकालेहिं ॥ ८४ ॥ व्यारु ग--अन्तर्मुहूर्नमात्रं तदुपशान्तगुणस्यानं तस्य तु गुणकालस्य सन्ध्येयभागमात्रां गुणश्रेणी करोति । सा च गुण- श्रेणी परमाणु कालाभ्यामवणिता सामुपशान्तादां, तस्थान स्थितपरिणामयादिति गाधार्थः ।। ८४ ॥ करणाच गोगमन, नेकमणोवण तु विद्वितिगं । मोत्तण पिलोमेणं परिवाई जा पमत्तो त्ति ॥ ८५॥ का-'करणाय सङ्गमादिकरणार्थ फरणगम्यं न भवत्युपशान्वं मोदनीयस प्रकृतिजालं, कि सर्वमपि नेत्याइ-मुक्त्वा रटिश सरगनातिनं च दृष्टित्रिकषायासु न भवति, यतः तस्मिन् काले मिथ्यात्वं सम्पग्मिध्यावं च सम्पचे सझामति, अपरगनं तु गाणामपि भवत्येता; तस्मादुषगान्तगुणस्थानादुपशान्तादाक्षयेण विलोमतो यथारोह मतिपतति, किं सर्वगुणेषु नेत्यार गावदामन पाऽणमचादिगुणेषु स्थितियातरसपावादिकं कुर्वन् श्रेणी समारुतः तेषु नेषु स्थानेषु ननद्विदधत् क्रमेण | पतिपतति नियमादन्येपनियो देशविरतो या अविरतो या साम्पादनीया भवात भूयस्तामेव श्रेणी या समारोहतीति गाथार्थः ॥८॥ ४ ॥२०४। ओमाद्वित्ता दलिय पदमविनि कुणइ विइयठितिहितो । उदगाइविसेसूण आवलिप्पि असंसाणं ।।६।। UTH ·व्याख्या-विलोमतः पतिपतन अपकृष्य द्वितीयस्थितेः प्रयमस्थिति करोति, संज्वलनलोभादिषु प्रकृतिषु विपाकोदयानु- भवगम्यासूदपावलिकामयमसमये प्रभूतं दलं निक्षिपति तदुपरिवनेषु विशेषहीनं २ यावचदन्तसमयः, बदुपरितनसमयेप्वसंख्येय- गुगं दलं निसिपवीति गाथार्थः ।। ८६ ॥ जावइया गुणसेदी उदयवई तासु होणगं परओ । उद्यावलीमकाउं गुणसेदि कुणइ इयराणं ॥ ८ ॥ व्याख्या-पावत्समयैर्गुणश्रेणी तावत्समयेष्वसङ्ख्येयगुणदलनिक्षेपः उदयवतीपु तत्कालोदिवमकृतिषु तत्परतो विशेष- हीनदलनिक्षेपा, इतरासामनुदपवत्मकृतीनां उदयावलिकामकृत्वा गुणश्रेणी करोति, तन्मस्तकोपरि समयेषु विशेषहीनं २ दलं क्षिपतीति गायार्थः ॥ ८ ॥ संकमउदीरणाणं नत्यि विसेसो उ एत्थ पुवुत्तो । ज जत्य उ वोच्छिपण जायं वा होइ तं तत्य ८८ ॥ व्याख्या-संक्रमोदीरणयोरत्र-पतिपाते, पूर्वोक्तो विशेपो नास्ति, आनूपूर्वी सङ्कमो यः समारोहति कथितः, सोऽत्र न भवति । पढावलिकापरतो बद्धस्य या उदीरणा प्रतिपादिता, साऽत्र न भवति, यतोत्र यन्धावलिकायसाने उदीरणा प्रभवति । यदत्र स्थाने अपगतं विनष्टं बन्धनं वा सङ्क्रमणं वा उत्तन वा अपवर्तनं वा उदीरणा वा देशोपशमनं वा आगालो वा निध- त्तिा निकाचन वा तत्तत्र स्थाने भवति । जातं वा यद्यस्मिन् स्थाने रसस्थितिघातादि तत्तत्र स्याने तद्विधमेव विपर्यस्त भवतीति गायार्थः ॥ ८८ ॥ वेइज्जमाणसंजलणकाली भदिगमोहगुणसेढी। पडिवत्तिकसाउदए तुल्ला सेसेहि कम्मेहि ॥ ८९ ।।

·सहदे उपत्र- मना २०५|| पाण्या-नेयमानसञ्ज्वलनकालादम्पयिका मोहनी यगुणश्रेणी कालमपिकृत्य समारोहगुणगीमाश्रित्य तुल्या श्रेणी भगिपनिर्थस्य कषायस्पोदये तस्य गुगश्रेणी तुल्या शेषफम्भमिः, शेषकर्मणां तु यदारोहत उक्तम्, प्रतिपततोऽपि नदेवाहीना- तिरिक्तं भवतीनि गाथार्थः ॥ ८॥ खपावसामगपचागयाण दुगुणो तहि तहि बयो । अणुभागोऽर्णतगुणो असुभाण सुभाण विवरीओ। ९०॥ व्याख्या-आदिमध्यावसानेषु झपकबन्धादुपशामको द्विगुगो बन्धः, तत्रैव भविपतनः तस्मादपि द्विगुणो बन्धः कालतो भाति । यः क्षपस्यानुभागः स त योरनन्तगुगोऽशुभप्रकृतीनां, शुभानां त्वनन्तभागतुल्यः, क्षपस्य स्तोकः, उमशामकस्य अन- तगुणः, नतोऽयनन्तगुगः पतिपततोऽशुभकर्मणाम् । शुभानो विपरोतः, शेपविधिरुभयोरपि तुल्य इति गावार्थः ॥ ८९ ॥ परिवाडीए पडिजे पमत्तइपरतणे पहुं किया । देसजई सम्मो वा सासणभावं च वए कोइ ।। ८१ ॥ व्याख्या-पारे।इतः परिपाया पतिपतिया ममत्ताऽप्रमतत्त्वे वहुन् वारान् कृत्वा ततो देशविरतत्व वा अविरतत्वं वा. सास्वादनत्व या कमिद् बजेदिति गापार्थः ॥ ९१ ॥ उपसमसम्मतहाअंतो आउक्सपा धुवर देवो । जेण तिसु आउएसुं वद्देसु न सेदिमामहइ ।।९२ ॥ व्याख्या--औपशमिकसम्पत्यकालावन्तमध्ये आयुःक्षयात् यो म्रियते सोऽवश्यं देवो भवति, यता यस्मानिधायुष्केषु नाएकतिपल्मनुष्यसमेत बढेए न उपग्रमोगों समारोइतीति गायाः ॥ ९३ ॥ १ उपशमण्यारोहमतिपततोः। R०५/ ·सेतीपडिभी तम्हा छडावों सासगो वि देवेनु । एगभो दुक्खुतो चरित्तमोहं उवसमेजा ॥ २३ ॥ व्याख्या-तस्माच्छेगीपाला यः सासादनों भवति, (जयन्पत एक समयमुत्कृष्टतः) पडायलिफाकालमनुभवति । सास्था- दनोज तदन्तमतों देवो भवति, यतोऽमरापुना बढेन श्रेगोपतिपचिरियों, नान्येन, एकस्मिन् भवे चारित्रमोहनीपं वे वारे उपशमपत्युत्कृष्टतो,न तृतीषवारेति । यस्नुपशानगुगस्य एर कालं कराति सोऽनुभूपमानारुतोनां गोषुच्छान्तःस्थ एवोदयापलिकां सर्वभकृतीनामनुभवति । अनुदपवतीपु दितीपस्थिते हैलं गृहोला उदपावलिको करोतीति गाथाः ॥ ९३॥ एवं पुरुषवेदोदयेन श्रेगोमतिपत्रस्य विधिरनिहितः, साम्मो खोनस कोपेन प्रतिषचयोरभिधीयते- ।। उपसमकरण सम्मतं ॥ दुचरिमसमए निपगोदपस्स इत्योनपुंसगोपगोपगं । सममित सत पच्छा किंतु नपुंसो कमारदे ॥ ११ ॥ व्याख्या-वीवेंदोदयेन श्रेणासमारुटो नपुंसकवेद प्रथममुपशामयति, पचान खोदै यावत्स्व कोदयस्य विचरमसमयः त. स्मिन् समयमा प्रथमस्थितेरनुपशान्ते शेपे तूपशान्तें अवेदको नाकपायपरके पुरुषवेदं च युगपत्सप्ताप्युपशामयति, शेष पुरुषवत् । नपुंसकवेदोदपेन श्रेणी सपारुहो नसरुवेदं खोवेदं च युगपदुपशमयिनुनारम्भ पति, अन्योन्य क्रमगोपशमय तो यावद् विचरमा स्थितिः, नस्यां शेपाया अवेदकः सप्तरूमुपशमयति, हास्यादिपपुरुषवेदसा शेष पुरुषवेदवदिनि गाथार्थः ॥ ९४ ॥ समाप्तं चौपशामनाकरणमिति, ·उपश- मना (२०६| साम्पतं देशोपशमना भन्यते- मूलुत्तरकम्माण पगडि वितिमादि होह चउभेया । देसकरणेहि देसं समेइ नै देससमणातो ॥१॥ व्याख्या-मूलोत्तरकर्माणि प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशभेदाचतुर्दा भवन्ति, देशकरणैः (गाभ्यां) यथाप्रटचापूर्वकरणसंज्ञैः (माभ्यां) देशं किश्चिन्मात्रं प्रकृतिस्थित्यादीनां यत उपशामपति, अतो देशोपशमना भग्यते इति गाघार्थः ॥ १ ।। तयोपशान्तानां प्रकृतिस्थित्यादीनां लक्षणमाह- उव्वदणओन्वष्णसंकमकरणाइ होति नण्णाइ । देसोवसामियासा जा पुन्यो सब्वकम्माणं ॥ २॥ व्याख्या- देशोपनमनयोपशान्तमपि उतनापवर्तनसमगगम्यं कर्मदलं भवति, नान्येषां करणानाम् । तस्याय देशोपशम- नायाः एकद्वित्रिचतुःपञ्चेन्द्रियनारकतिर्यदेवमनुप्पाः तेऽपि यावदपूर्वकरणान्तसमयं तावत् सर्वेऽपि स्वामिनः सर्वकर्मणां इति गाथार्थः ॥ २॥ एतदेव विशेषयति- खरगो उसामगो वा पढमकसायाण दंसणतिगरस देसोयसामगो सो अपुवकरणंतगो जाच ॥ ३ ॥ व्याख्या--प्रथमकपापाणां वियोजने अयमसम्यक्त्वपाप्तौ चतुर्गतिका अप्यपूर्वकरणान्तसमयं यावद्देशोपशामनां कुर्वन्ति नानिवृत्तिकरणकालम् । दर्शननिकस्य भपका अविरतदेशविरत विचिस्तापूर्वकरणान्तसमयं यावद्देनोपशामनां कुर्वन्ति, न परतः अशेषकर्मणामपि अपूर्वगुणस्थानान् परतो देशोपशामना न भवत्येवेति गायार्थः ॥ ३ ॥ साइयमाइचउदा देसुवसमणा अणाइसंतीणं । मूलत्तरपगईर्ण साई अधुवाउ अधुवाओ ॥ ४ ॥ २०६।

·व्याख्या-सादिःअनादिर्बुवाध्रुवा एवं चतुर्विधाऽपि देशोपशामना भवति, मूलमकृतीनां उत्तरप्रकृतीनां चानादिसद्भाविनीनां यासामनादिसचेति । कथं ? उपशमश्रेणीतः मतिपततः सादिस्तस्थानमप्राप्तस्यानादिरभव्यस्य ध्रुवा भन्यस्याध्रुवेति । अध्रुवस- सकवीनां सादिरभुया भावितैवेति गाथार्थः ॥ ४ ॥ प्रकृतिस्थानानां साधनादिपरूपणामाइ- गोयाउयाण दोण्हं चउत्थछटाण होइ छसत्तण्हं । साइयमाइचउडा सेसाणं एगठाणस्स ॥५॥ व्याख्या-गोत्रायुपोर्द्धमकृविस्थाने, उदलितगोत्रस्य अवद्धायुप्फस्प च एकमकृत्यात्मकं एक स्थानम्, तत्व्यत्यये द्विपकृत्या- त्मकं स्थानं द्वितीयम् । चतुथै मोहनीयं तस्य पदमकृतिस्थानानि देशोपशामनायोग्यानि । अष्टाविंशविस्थानं मिथ्यादृष्टिसास्वादन- सम्पग्मिथ्यादृष्टिवेदकसम्यग्दृष्टिनां भवति । सप्तविंदविस्थान उदलितसम्यक्त्वस्य मिथ्यादृष्टः सम्यम्मिथ्यादृष्ट्वा भवति । पद् | विंशतिस्थानं उदलितसम्यक्त्वसम्यग्मिध्यात्वस्थानादिमिध्यादृष्टेः वा भवति । पञ्चविंशतिस्थान सम्यक्त्वोत्पत्तौ मिथ्यादृष्टपैदा sपूर्वकरणान्तसमये मिध्यासस्य देशोपशमना न स्यात् तदेवि । चतुर्विवातिस्थानं यदानन्नानुवन्धिन उद्लने पूर्वफरणस्यान्तः समयस्तदा तेषां देशोपशमाभापाद् भवति, । सपणायोस्थितस्य वा अपूर्वकरणस्यान्तसमये चतुर्विशविस्थानम् । एकविंशति- स्थानं क्षपितसप्तकस्य तस्यैवोपशमश्रेणीपतितस्य वा । एवं मोहनीयस्य पद् स्थानानि देशोपशामनयोग्यानि भवन्ति, न शेपाणि । नाम्नः सप्त स्थानानि, प्रथमचतुष्का(वत्रिकसंशानि । शेषस्थानानि आपकश्रेण्यां सम्भवन्ति, देशोपशामना चोभयश्रेग्योरपि न भवति । शेषाणां ज्ञानावरणदर्शनावरणवेदनीयान्तराणामेकं प्रकृतिस्थानम् । शानावरणा- ·पन्न हर देशोप- रामना करणम्. २०७॥ नाराययोः पञ्चमहत्यात्सकन, दर्शनापरणस्य नवभकृत्यात्मक, वेदनीवस्य द्विपकृत्यात्मकम् , देशोपशामनायोग्यम् । नामांत्राथुरमोहायुःस्थानार्जानां शेषस्थानाना देनोपशामना चाविमा भपति, उपशनश्रेणोतः पततः सादिः तत्स्थानममाप्त- स्पानादिरभव्यस्य भुवा भव्यस्याटमा मिथ्यादृष्टः, सम्पत्यसंयमप बेन्द्रिपौकेन्द्रियत्माता नाम्नसियुत्तरशतपणपतिपश्चनवति- विनातिगारणीतियनीतिस्थानेषु सादि', गोत्रस्योद्वलनमुटुलनेन कस्थानद्रिस्थानयोः सादिरापुष्करन्यापेक्षयायुष्कस्थैकस्था- नद्विस्थानयोः सादियामा, वेद कसम्परामाता पियोनितानन्तानुवन्धिपन्धकस्य वा गाइनीयस्थ अविशतिस्थाने सादिस्तस्यै- बोदलिवराम्यत्वस्य सप्तगितिः सादि, तहगोदलितोमादर्शनस्थ परिशतेः तहसपोदलितानन्तानुगन्धिनः चतुर्विशतेः साविः, सम्पालोत्पचारकिरणान्तसमये मिथ्यात्यस्य देशोपनमनाविरमे पश्चरिंशतेः, सप्तके क्षपिते एफविशतेः सादिः येषु साविस्तेषु भभुगा, च, पविशतेरनादिरधुगा चेति गाथार्थः ॥ ५ ॥ जका मकृत्युपशमना, स्थिते देशोपदामनोच्यते- उचसामणा ठिईओ उक्कोसा संकमेण तुल्लाभो । इयरावि किंतु अभर्वे उज्वलगअपुब्धकरणसु ॥ ६ ॥ याण्या-देशोषशासना' मूलोचरमकवीनां स्थितेस्रष्टा सद्गमेग मुल्या, तुशब्दात्सायनादिमरूपणा च, इतरापि- जपन्पापि, समतुल्या, । किन्सियामभव्यैफेन्द्रियस्य वक्तव्या, यतस्तस्यैवातिजघन्या स्थिनिर्भवति । उनलनमकृतीना यस्तासा सोलाः सोऽन्तिमे स्थिनिखन्डे पल्पोपपासपेयभागमा वर्तमानो जघन्यां देशोपशमनां करोति । एकेन्द्रियः आहारक- | हप्तकसम्यक्त्यसम्बग्मिध्यात्वानामपि खोदलकः । या मिथ्यादृष्टः मायोग्धा न भवति, तस्याः अपूर्ण करणान्तसमयें जयन्या २०७ ·देशोपशामना भवनि, का सा तीर्थकरनाममकृविरिति गाथार्थः ॥ ६॥ गता स्थित्युपशामना । साम्मतमनुभागमदेशयो देशोषशासनामविदिश माह- अणुभागपएसाणं सुभाण जा पुन्यमिच्छड्यराणं । उकोसियरं अभविय एगेंदी देससमगाए ॥ ७ ॥ ॥ देसोवसामणा सम्मना ॥ व्याख्या-अनुभागप्रदेशयोः देशोपशमना सङ्ग तुरया; विशेश्माह-शुभानां यद्यपि सातवेदनीयपशःकीयु चैत्राणां अपूर्वकरणातीता उत्कृष्ट सङ्गम कुर्वन्ति, तथापि देशोपशमनां सशुभप्रकृतीनां अपूर्वकरण एव करोति, तदुपरि तस्या अभावा- दितरासामशुभमकृतीनां मिध्यादृष्टिरेय' करोति। यद्यपि शानावर्णपञ्च कसज्वलनदर्शनचतुष्फनयनोकपायान्तरायपश्चकानां सप्तविंशविभकृतीनां जघन्यसामः स्वान्तेऽभिहितम तथाप्यभव्यसिद्धि केकेन्द्रिये जघन्या देशोपशामना वक्तव्येति विशेषः, प्रदेश सङ्गमोऽपि पासां मकृतीनामुत्कृष्टोऽपूर्वकरणोपरि कथितः, वासां देशोपशमनामधिकृत्यापूर्वकरण एक वक्तव्या, जघन्याप्यभव्य - केन्द्रिये वक्तव्येति विशेष इति गाथाः ॥ ७॥ उक्ता देशोपशामना, निपचिकरण निकायनाकरण चा साम्मतमतिदिति, देसुरसमणा'तुला होइ निहत्ती निकायणा नार । संक्रमगवि निहत्तीए नस्थि सव्वाणि इयरीए ॥१॥ व्याख्या--देशोपशामना तुल्या भवति, निनिनिकाचना च उभयारपि तुल्या सायनादिमरूपगा, जयन्योत्कृष्टखामि ·नश्र सभेदा वक्तव्याः, भई पुनः विशेषः, निधनस्य फर्मणः सङ्कमोऽपि न भवति, उदीरणादयो न भवन्त्येव, किमुक्तं भवति- दर्तनापनिनवानि करणानि न सम्भतन्ति, इतरा-निकाचना सापि देशोषतामना तुल्या भवत्येव, किन्तु बस्यासुद्वर्तनापव- नाकरणेऽपि न भवतः, किमुक्तं भवति, सीकरणायोग्यं निकाचितं कर्म भवबीत गावार्थः ॥ १॥ अपयस्तोपधापनादिषु यत्र गुणोनी स्यात् । तत्र कर्मदलस्यात्सबहुलपरिज्ञापनार्थमाइ- गुणसेविपएसगं थोपं उपसामिरी असंखगुणं । एवं नियनिकाइय अहापवत्तेण संकेत ॥ ३ ॥ प्यारुपा-यस्य वा तस्य वा फर्मगो गुणश्रेणीमदेशाग्न स्तोकम् , तहमावेशोपशान्तमसङ्ख्येयगुणम्, नतोऽपि निधत्त- मसदएपेययुगम् , ततोऽपि निकाचितमसइख्येयगुणम्, ततोऽपि यथाभत्तसङ्कमेण सक्रान्तमसङख्येषगुणमिति गाथार्थः ॥२ । शमना फरणम् (२०८|| भणिता निधचिनिकाचना नेति । २०८ ·साभत सपकरणाप्यवसायसवापाशानापमाह हितिबंधउदीरणतिविहसंकमे हेति संखगुणकमसो । अज्झवसाया एवं उवसामणमाइएसु फमा ॥३॥ ग्याख्या-स्थितिबन्धाध्यवसायास्तीवमन्दकषायोदयविशेषजनिताः सर्वस्तोका भवन्ति, स्थितिग्रहणादनुभागवन्धोऽपि गृहीतः, प्रकृतिपदेशवन्धौ योगविशेषाद् भवत इत्यमधानौ, किमुक्त भवति-यन्धनकरणाध्यवसायाः स्तोकाः, तेभ्य उदीरणा- ध्यवसायाः असख्येयाणास्तेभ्योऽपि सामाध्यवसायाः असख्येयगुणाः, उद्वर्तनापवर्तनकरणे सङ्कमवदध्यवसायानाश्रित्य, तेन त्रिविधः सङ्कम उक्तः, सङ्कमाध्यवसायेभ्यः, उपशामनाध्यवसायाः असख्येयगुणाः, तेभ्योऽपि णिवत्ताध्यवसायाः असख्येय- गुणा, वेभ्योऽपि निकापनाध्यवसायाः असख्पेयराणाः, भवन्तीति गाथार्थः ॥ ३ ॥ *0000000000000000000OG GO 0000000* उक्तान्यष्टापि करणानि तद्भणनादुक्ता कर्मप्रकृतिरिति Dase HIDEBEDERED ONEBOBBIRODe* ·उमतिका पिकार सदर २०९|| साम्मत सप्ततिकाक्रमेण वधावयानमाह- मूलत्तरपईण साइप्रणाईपल्यणाणुगयं । भणिय पंधविहाणं अलुणा संवेहर्ग मणिमो ॥ १ ॥ व्यापा-मूत्तमकृतीनामुपरमसतीनां च 'बन्धविधान' बन्धप्रकारः 'सायनादी 'ति, सादिअनादिधुवाधुवविकरणैः परूपणास्तदनुगतं भगित बन्धपिपानम्, 'अधुना' साम्मतं, संवेधगत संवेषोऽस्प बध्यमानें बन्धोदयसन्निः सह भगायो चपमिति गायाः ॥ १॥ आमि अद्व मोडेढ सत्त ए प गह या तइए । यज्झतयमि यज्झति सेसएसुंछ सत्ता ॥ २ ॥ पाण्या-आयुषिवध्यमाने भानामपि तत्साहवर्षामिपमानन्धो भवति मोहनीये वध्यमाने आयुर्वजांनी सप्तानां तयुताना- मटाना वा बन्यो भाति । 'तृतोये वेदनीय वध्यमाने पग्णां समानामष्टानां वा बन्यो भवति । 'शेपेषु' ज्ञानदर्शनावरणनाम- गोगान्तरायण माहापुर्वजानि पद्, सप्त वायुर्वजानि, पूर्वलानि अष्टौ वा जीवेन बन्ध्पत इति गाथार्थः ॥ २ ॥ उक्ता बन्यस्य पन्येन सह सयेपः ।। मोहस्सुदए अह वि सत्त पलभन्ति सेसयाणुदए । सन्तोइगाणि अघाइपाणे अइसन चउरो य॥३॥ व्याया-मोरनी पस्योदपे सति जटायपि सइदोणानि लभ्यन्ते तद्द्वानां त्रयाणां पाविकर्मणामुदये प्रत्येक राष्टौ सप्त च सउँदोगांनि लस्ने । अगानिकर्मणां वेशायुनीमगोताणामुदयेऽष्टौ सदोनि लभ्यन्ते, राप्त क्षीणकपाये, चत्वारि केवमिनो सकते । उत्थे सदुदयसले शी। मोई सति अशावपि सदोगांनि । शेषतिकर्मभिः सग्निः अष्टौ राप्तच सदुदीर्णानि । अपा- - २०९॥

·तिकर्मभिः सदिः सप्ताष्ट चत्वारि सदुदीर्णानि लभ्यन्त इति गायाथः ॥ ३ ॥ बंधइ छ सत्त अवय मोहुदए सेसयाण एक च । पते संतेहिं बंधइ एग छ सतह ॥ ४ ॥ व्याख्या-मोहनीपस्योदये सति पडायुसेवानि वनाति, समायुजिनि, अटौ चा। शेषाणां मोहर्जानामुदये एकच वेदनीयम् । उदये बन्धक । पासपाटाना यन्ये महिस्सोदयो भवति । शेपाणामुदपः एकस्य च बन्वे भवति। एवं बन्वेऽ- पुदयसंवेयो भगनी, प्रस्पेकं २ सहिष्कारमपि वय वनाति, एक परसपाटाविति, नास्त्यन्यो भेदा। सति बन्धसंवेधः । एवं चतुर्मपि पन्वेषु सदावेन प्रत्ये लाने इति गापार्थः ॥ ४॥ सत्तहम्बंधेतुं उदो अगह होइ पपडीगं । सतह चउपहँ वा उदो सायस्स बंधमि ॥ ५ ॥ याख्या-पदसताटवन्वेष्वधानामपि कर्मणामुदयेन भाव्यम्, । सवेदनीयवन्वे तु मोहनीयवानां सप्तानाम्, चतुणी अ- पातिकर्मणामुदयेन भाव्यम्, बन्धे उदयसंवैध इति गाथार्थः ॥ ५ ॥ बन्धोदपसत्संवघोमिहितस्तत्स्थानान्पाइ- दो संतवाणाई यंचे उदप पठाण एहै। यणिपाउयगोएसेगं नाणंतरापसु ॥६॥ व्याख्या के सस्थाने द्वौ सत्त्रकारावित्यर्थः, वन्ये उदये च एक स्थान वेदनीयायुगेत्रिषु। कय ? सनावैन त्रयाणामपि एका प्रकृतिर्भवति, देवा भरतः । उदये बन्धे वा सदेव एका प्रकृतिः । ज्ञानान्तराषयोस्त्वेके त्रिष्वपि स्थानम्, प्रकृतिपञ्चकस्म पौगपयन बन्योव्यसनागदिति गाथार्थः ॥ ६ ॥ - ·सप्तरिका २१०|| नागतरायमंघो आसुहमं उपसंतया खोणं | आइमदुगचउसत्तमनारयतिरिमणुसुराऊणं ॥ ७॥ व्याख्या-ज्ञानान्तराययोः सामस्त्येन मदमसम्परायस्थानं यायद्वन्धोऽस्ति, न परतः । उदयसद्भावौ पुनः क्षीणकपायं याव- दिति । नारकायुपो पिध्यादृष्टिं पावत्तिर्यगायुपो यावरसास्वादनम्, मनुष्यापुपोऽविरत पावत्, देवायुपोऽयमच यावत्वन्धो यथा- रापनेति गायायः ॥७॥ नारपसुराउ उदमो चउ पंचमतिरि मणुस्स चोदसमं । आसम्मदेसजोगी उवसंता संतयाऊणं ॥८॥ व्याख्या-नारकदेवायुपोख्दयो अविरतगुणस्थानं यावत्तत्परतः निर्यगायुपो देशविरतस्थानं यावन्मनुष्यायुपश्चतुर्दशगुणं पादिति। मरकायुपोऽविरतसम्यग्दृष्टिं यावत्सत्ता तिर्यगायुपो देशविरतिं यावन्मनुष्यायुपस्त्वयोगिनं यावत्, देवायुपस्सत्तोपशान्त- गुणं पावत्, यतो बद्धापुष्कस्य देवायुपा एवोपशमश्रेणी भवति, नान्येन इति गाथार्थः ॥ ८ ॥ आयुषः संवेधमाइ- अन्य इगिसतं दो दो या यज्झमाणाणं । चउसु वि एकरसुदओ पण नव नव पंच इइ भेया ॥९॥ व्याख्या--आपुष्पकृतवन्धे चतरप्वपि गविप्वेकस्यायुपः सत्ता भवति, तद्गत्यभिधानचिह्नितस्य बद्धायुपां वधमाना- युगां ग मागिनां दे हे आयुपी सद्भावेन भवतः, उत्तरभवायुपि वध्यमाने प्रथमद्यादिसमयेषु यदलमुपगृहीतं तदसम्पूर्णमपि आ- युप्फर्मोच्यो, भाविनि भूतवदुपचाराक्रियाकालनिष्ठाकालयोः कथश्चिदभेदाददोपः । चतसृष्वपि गतिप्वेकस्यैवोदयः आयुपः तद्गत्युपलक्षितस्य भवति, "पश्च नव नव पञ्चेति नरकादिषु भेदाः क्रमेण नरके पश्च तिर्यङ्मनुप्पयोः नव नव, देवगतौ पञ्च |१२१०) ·-1 भना इत्पेवमष्टाविचतिः। मायक्तभत्रोच्चारणमाइ- 'यो नत्थि नरयाउथ वेयइ नरयाउयं संत १ तिरिवाउयं बंधेइ नरयाउप- वेयति नरपविरियाउसतं २ बंधोवस्मे णरयाउय वेक तिरियणरयाउयं संत ३. मणधावयं बंधा-निरयाय वेया नरयमणुपा- उप संत ४ बंधोवरमे गरपाउयं वेयइ नस्यमणुयाउ संत ५ । एवं देवगवावपि; किन्तु नरकायुश्शब्दो देवापुःशब्देन परावन- नीया, नान्यो विशेषः । 'धो गयि तिरियाई वेपद तिरियाज्य संत १ नरवाउन बंघइ विरिया वेपद तिरियनिरपाउप संत २ बंधोवरमे विरियाज्य वेयइ नरपतिरियाउय संत ३ निरियाउ बंधइ तिरियाचं वेयड़ तिरितिरिवाज्यं सत ४ बंधो- परमे विरियाज्यं वेयइ विरियतिरियाऽयं संत ५, मणुधाउयं धइ तिरियाउयं वेपइ तिरियमणुपाउपसंत ६ बंधोवरमे तिरिया- उमं वेयइ विरियमणुयाउयं संत ७ देवाज्यं बंधइ तिरियाउयं वेयइ तिरियदेवाउयं संत ८ बंधोवरमे तिरियाज्यं घेय तिरिर यदेवाउयं संतं ९ एते तिर्यग्गतौ नवभङ्गाः । एवं मनुष्यगवात्रपि, तिर्यग्मनुष्यायुपोय॑त्यासादिति गाधार्थः ॥ ९ ॥ .१ पन्धो नास्ति, नरकायुकं घेश्यति नरकायुक सत् : तिर्यगायुष्कं बध्नाति नरकायुष्क वेदयति नरकतिर्यगायुपी सता २ यन्धोपरमे नरकायुकं घेदयति तिर्थगनरकायुके सत् ३ मनुष्यायुष्र्फ यध्नाति नरकमनुष्यायुष्फ सत् ४ पन्धो- परमे नरकायुकं घेदयति नरकमनुध्यायुष्कं सत् ५- २ वधो नासित तिर्यगायुः वेदयति तिर्यगायुकं सत् १ नरकायुष्क बध्नाति तिर्यगायुः वेदयति तियारकायुक सत् २ पन्धोपरमे तिर्यगायुष्क घेदयति नरकतिर्यगायुको सत् ३ तिर्यगायुष्क यध्नाति तिर्यकृतियगायुक सत्४ पन्धी परमे तिर्यगायुष्फ वेदयति तिर्यक्तिर्यगायुक सत् ५ मनुस्यायुष्क बध्नाति तिर्यगायुक वेदयति तिर्यग्मनुध्यायुष्मं सत् ६ पन्धारमै तिर्यगायुक वेदयति तिर्यगमनुष्यायुष्क सत् ७ देवायुक बध्नाति तिर्यगायुष्कं चेदयति तिर्यग्देवायुष्क सत् ८ पन्यापरमे तिर्यगायुक वेदयति तिर्यग्वेवायुकं सत् ९ ·सप्तर्विका धिकारः ।२१११। नव छचउहा बज्झइ दुगदसमेसु दसणावरणं । नव वायरंमि संत छक्कं चउरों य खोगमि ॥ १० ॥ व्यल्पा-दर्शनावरणस्य त्रीणि सगन्धस्थानानि, नवधा-नवाकारमविकलम्, पट्वियं-स्त्याद्वित्रिक पिना, चतुर्बा-चतु- पकार दर्शनावरणं चक्षुरचक्षुखधिकेवलदर्शनावरणमिति । तन्नवप्रकार मिथ्यादृष्टिसास्वादनाभ्यां बध्यते द्वाभ्यामपीति । स- म्पमिथ्यादृष्टयविरतदेशविरतममताप्रमत्तापूर्वकरणैः पविधं वध्यते । चकारस्य समुथयार्थस्थाप्यनेकार्थत्वादष्टमगुणप्रथम- नि(वि)भाग यावत् पविधं वध्यते । तस्थानाइशमगुणस्थानं यावचतुविध बध्यते । 'नव नवसु होति सता, स्वार्थसिद्धौ ‘नव वारयम्मि संत' यद् भणति नक्षपकश्रेणी वापयति । यदुपरितनानां वधस्तनानां भवत्येव, अतिपिछमेतच शापयति । तत- श्रापमा नवविधमनिवृत्तिवादरकपायाद्यविभाग यावत् सद्भवति स्त्यानदित्रिके क्षीणे तस्यैव पविधं सूक्ष्मसम्परायलीणक- पाययोश्च सद्भवति, क्षीणकपायचरमसमये एकंचनुविधं निद्रामचलाक्षयात् सद्भवति, उपशमश्रेण्या तूपशान्तरूपाय यावनवविधमपि सद्भवति, न तत्र त्रिविधस्यापि प्ररूपणा सम्भवति, तेन सूत्रे सा सूत्रकारेगानाहता इति गाथार्थः ॥ १० ॥ नवभेए भंगतियं वे छावद्वीउ छविहस्स ठिई । चउसमयाओ अंतो अंतमुडुत्ताउ नवछक्के ॥ ११ ॥ व्याख्या-नवभेदै नवप्रकृत्पात्मके काले भङ्गत्रयं भवति अनावपर्यवसानोऽभव्यानाम्, अनादिसपर्यवमानो भव्यानाम्, सादिसपर्यवसानो भ्रष्टसम्पत्तवानाम्, जघन्यतोत्कृष्टता चास्मिन्नेव भङ्गे अंतमुहुत्ताउ णव छक' तिवचनात् अन्तर्मुहूर्ताया- वयुद्गलपरावदि देशोनं नवविधं वध्यते दर्शनावरणं सातत्येन इति । पड्डिवं तु अन्तर्मुहूर्नादारभ्य द्वे पट्पष्ठीसागरोपमाणां १ नव नयतु भवन्ति सत्.. R११॥

·यावद्वध्यते सावत्यैन, यतः सम्पत्यसम्पमिथ्यात्वयोरियन्त कालमेव स्पिनिः, चदनिक्रान्ता मिथ्यात्येनावश्यं भाव्यम्, तस्मिंश्च सति नवविधो बन्ध इति । चतुविधवन्धस्तु समयादन्तमुहूर्व सातत्येन भवति, यतोऽपूर्वकरणद्वितीयभागे चतुर्विधस्य भारम्भो भवति, तस्य चोपशमकस्य सामयिकी जघन्या स्थितिः, सपफश्रेण्यामन्तर्मुहू नम्, से चोत्कटकाल इति गाथार्थः ॥ ११ ॥ दसणसनिददसण उदओसमयं तु होइ जा वीणो। जाव पमत्तो नवग्रह उदओ छसु चउसुजा खीणो ॥१२॥ व्याख्या दर्शनावरणस्य दे उदयस्थाने, चक्षुरादिदशनावरणचतुष्कस्य, निद्रापञ्चकान्यतमया युक्तस्य वा, अनयोः स्थानयोः क्षीणकपायगुणस्थानं यावदुदयो भवति, नास्त्यन्यो भेदः। समकम् एककालम्, भिन्नकालंतु परिपाट्या यावत्ममत्तस्यान तावनवा- नामपि प्रकृतीनामुदयो भवति, अपमनादारभ्य यावत् क्षीणकपायोपान्त्यसमयं तावत् स्त्थानदित्रिकक्षयात् पणामुदयो भवति, अन्तसमये तु तस्यैव चतसृणामुदयः, निद्रामचलयोस्तत्रासम्भवात् , तुशब्दस्यानेकार्थत्वात् क्षपश्रेग्यो क्षपकाणां चतरणानेवोदया, तेपां तीम्रपरिणामत्वात् विशुद्धत्वाचेति गाथार्थः ॥ १२ ॥ चउपणउदओ बंधेसु शिसुवि अव्बंधगे वि उवसंते । नव संतं अट्ठवं उइपणसंताइ चउँखीणे ॥ १३ ॥ व्याख्या-चतुणा पश्चानां या त्रिष्वपि यन्धेषु नवपट्चतुष्पकारेपदयो भवति, अयन्धकेऽप्युपशान्ते एवमुपशमश्रेग्धां नवसद्भावेनाष्टौ भङ्गाः त्रयो बन्धकमभेदाचतुर्थोऽवन्धका उदयस्य द्वैविध्यादष्ट भङ्गा, क्षीणकपायान्वसमये चतुर्णामुदयः सत्क- मता च नवमो भङ्ग इति गायार्थः ॥ १३ ॥ खबगे सुहुमंमि चऊवन्धगंमि अग्बंधगमि खीणम्मि ! छस्संतं चउरुदओ पंचपहवि केइ इच्छंति ॥ १४ ॥ .

·सारे २१२|| व्याख्या-सपकन्यां चादररूपाये मरूपकपाये चतुर्वन्धके अवन्धके च क्षीणकपाये षट् प्रकृतयः सद्भावेन भवन्ति, | सप्ततिका पतमणामुदपः, एवमेकादश भड़ाः, सप्ततिकाकारमतेन । कर्मस्तवकारमतेन पञ्चानामप्युदयो भवति, ततश्च त्रयोदश भङ्गाः, धिकारः एवं दर्शनावरणत्रिकसंवैध इति गांधार्थः ॥ १४ ॥ पंधो आदुगदसमें उदओ पण चोरस तु जा ठाण । निच्चुचगौत्तकम्माण संत्तया होति सब्वेसु ॥ १५ ॥ व्याख्या--नीचोनोगौनकर्मणोराद्वितीयमादसमं च गुणं यावद्द्वन्धो यथासदख्यं भवति । उदयस्तु आपञ्चममाचतुर्दश प गुणं यावद् भवति पथासपेन । उभयोरपि सत्कर्मता तु सर्वष्वपि गुणेषु भवतीति गाथार्थः ॥ १५ ॥ पंधर जपणयं चिप इयरं वा दोकि संत घउभंगा। नीएसु तिसुवि पढमो अवधगे दोषिण उच्चुदए ॥१६॥ व्याख्या-पदेव गोत्रमुदीर्ण तदेव वधाति, नीचैर्गोत्रमुग्रेगोत्र वा वौ भड़ौ, तयोरन्यद् धनाति, अन्पदुदीर्ग एतावपि द्वा भट्टी, परं चतुर्णपि सद्भावेनोभषम्, सदुदयनन्धेषु, नोचै!त्रमपि प्रथमः एकशेषत्वादेकवचनमबन्धकेषु द्रौ भट्टी उौगोत्रो- दयोपलक्षिता एवं सप्त एत एव क्रमेण स्याप्यन्ते सदुदयवस्थेषु नीचेगेत्रिण प्रथमः, यतो वायग्निकायिकत्वं गतो जीवः उचैोंने नीचे!त्रभावेन परिणमयति ततः एकसत्ता भवति । नीचे बध्नाति, तदेवोदीर्णमुभयं सद्वितीयः । नीचे! बधाति उगोठमुदीर्णमुभयं सनृतीयः । उनैगोत्र वनाति नीचे!नमुदीर्णमुभयं सचतुर्थः । उच्चैगोत्रं वदाति उदीर्ण चोच्चैगो उभयं सत्पञ्चमः । उपनान्तरूपायादिष्वन्धिकेषुङ्गोंजोदपेनोमयसचया पष्ठः। अन्धकस्यायोगिनो नीचे!त्रक्षपादुचैगोतसदुदपेन २(श सप्तमो भाइति गाथार्थः ॥ १६॥ - ·पव साई १२१३।। नैकद्वित्रिचतुर्कपश्चाटनवमेषु भवन्ति। प्रथने मियादृष्टिगुगे द्वाविंशो बन्धः,द्वितीये सास्वादनगुणे एकविंशो बन्धः,तृतीयचतुर्य- गुणयोः सप्तदशो बन्धः, देशविरवगुणे पश्चमे त्रयोदशो बन्धः, ममताप्रमत्तापूकरणे नवमकृत्वात्मको बन्धः, पञ्चचतुखियक- सप्ततिका प्रकृतिबन्धा अनिवृत्तिवादरगुणे नवने पञ्चविभागीकृते क्रमेण भवन्ति,पुवेदस कापादोनां च बन्धव्यवच्छेदादिति गायार्थः॥१९॥ धिकारः हासरइअरइसोगाण बंधया आणवं दुहा सब्वे । वेयविभज्जता पुण दुगइगवीसा छहा चजहा ॥ २० ॥ व्याख्या-टास्यरत्योररतिशोरुयोश्च व्यत्यासाव्यत्यासेन 'आनव' नवकबन्धं यावत् , सर्वऽपि बन्धा द्विमकारा भवन्ति, यत एतेषु पञ्चस्तपि चन्थेषु युग्मयोनि मादेकेन भाव्यम्, नोभयेनेति । वेदत्रयेण भूयोऽपि विभज्यमानो द्वाविंशो धन्धः पोदा | भवति, पतो वेदत्रपात् ववैकेन भाव्यत् । एकदिशतु चतुर्दा, भासपा निगदनादेव ज्ञापपति, वत्राशुभस्य नपुंसकवेदस्य बन्यो नास्ति सप्तदश त्रयोदश नववन्या दिदैव, अत्रापि भाकसयानिगदनादेवावसीयते ।खीवेदस्य बन्धव्यवच्छेदः सर्वबन्धे- वर्षादुपपनः । प्रकृतीनां प्राकटयमाह पोडशफपापा भवजुगुप्सामिथ्यात्वयुक्ता ध्रुववन्धिन्य एकोनविंशतिपकृतयः वेदयुग्मान्यतर- युक्ता द्वाविंशतिर्भवन्ति । एवं वेदत्रयेण युग्मेन च भज्यमानानां प्रकृतीनां पद्वाविंशतयो भवन्ति मिथ्यादृष्टी । सास्वादने तु ध्रुववन्धिन्पो मिध्यावरहिता हास्परतिपुरुषवेदयुता प्रथमा एकविंशतिः, स्त्रीवेदव्यत्पासात् द्वितीया, अरतिशोकपुरुपयुक्ता ध्रुवा तृतीया एकविंशतिः, स्रीवेदेन चतुर्थी । सादशत्रयोदशनवबन्धाः पुरुषोदोपलक्षिता वियैव भवन्ति । अप्रमचापूर्वकरणयोर्नवकवन्धे एकविध एवारतिशोरुयोरबन्धात् । पञ्चायोऽप्येवमेवेकविया इति गावाः ॥ २०॥ मिच्छापंधिगवोसो सत्तर तेरो नवो कसायाणं । अरईदुर्ग पमते ठाइ चउक्कं नियदिमि ॥ २१ ॥ १२१३॥

·व्याख्या-मोहनीयस्पोरकटपात् दारितिपाद मिथ्यावस्थापन्ध इवि बन्धोपरमे एकविंशो बन्धो भवति सा- स्थापने। ततोऽपि मयमरूपायाणा बन्योपरमे (सम्पग्मिध्यास्टौ अनिररो प रामदशो गन्धः, ततोऽपि द्वितीयफपायाणां बन्धो. परमे) देशरिरले प्रयोगको परः। तोऽपि तोयापापाणां मन्योपरमें मगपामगणापूकिरणेषु गवको पन्धः । अरविशोफपोः मपे पोपरमा, 'आईपुगे पगो गइ' इति पानात् 'गम के निपहिम्मि' इति, हाइपरविभगगुगुप्सानाष्कमपूकिरणान्ने विति. जनि पाया पक, पावरकापमधमपगमभागाचे धुवर.पन्धाभाषः रातो विभिनष्पसमभागान्तेषु कोधादीन कमेण पन्धोपरमः, कपमेनुकाप्यातील सुगमन काकायनामोजतात् । पीए भागासा सजियन्पा स्पितिस्तथापि राभ्यास मिलेगी, मोऽपणम्परो भित्रका (समोऽनियमपरिणामस्प (1) प'यो गाशा इगि गदै जनमुहुने ग" इति शोभाको स्थितिमेरा भिक्षकालापुरोगी उदिपार, गामिनि स्थितिरविशेगादिति गाया। ॥२१॥ यणपुरषीकोणी मप तेरे सत्तरे उ तेगोसा। पापोले भंगतिग ठितिसेसेस गहरांतो ॥ २२॥ मारणा-उपपयोदायोकास्थिविशोनपुरकोदिमापा भगात, पवस्वा पन्या सरगिरतपेशगिरवगो । सागरोपमाणी गन् गास पयो भगति । शारिंशविरलकाले भात भाति, मनापासितः, अनादिस रसिसः, सादिसासितः । बारिस कोपाईहर्नमापा गिनिस्कदा इति, उपपेप गागु नगन्या, पञ्चादिषु सागथिको इति, उत्क्रमभणगा- A/Arya menापो गातारा तास्यप भापतीति गावार्थः ॥ २२ ॥ --- १५ maa गाना | ·सतापा विकारः १२१४/ . इगिद्गचउ एगुत्तरआदसगं उदपमाह मोहस्स । संजलणवेयहासरइभयदु[छतिकसायदिट्टी य ॥ २३ ॥ व्याख्या-एकद्विचतुरेकोचरमादनक मुदयमाहुः मोहनीयस्य नवोदयस्थानान्पाचार्या वयुः, कयं ? सञ्ज्वलनान्यत्मस्पोदये एकम् , वेदान्यतमोदपयुक्तस्य द्वितीयम्, सज्वलनवेदयोहाँस्यरत्युदययुक्तयोस्तृतीयम, तत्रैव भयप्रक्षेपाचतुर्यम् , जुगुप्सापक्षेपा- पञ्चमम्, तृतीयकपाययक्षेपात् पष्ठम् , द्वितीयकपायमोपात् सप्तमम् , प्रथमकपायमक्षेपादष्टमम् , दृष्टिभक्षेपानवम स्थानमिति । सामान्यदृष्टिनिर्देशान्मिथ्यात्वं (मिश्र) सम्यक्त्वं वा यथासम्भवं वाच्यम्, चशब्दात् सास्वादनापूर्वकरणयोः अदृष्टित्वं च मन्तव्य मिति गाथार्यः ॥ २३ ॥ दुगआइ दसंतुया कसायभेसा घन्विहा ते उ | बारसहा वेयवसा अदुगा पुण जुगलओ दुगुणा ॥ २४ ॥ व्याख्या-दिकादयो दशान्ता उदयाः कपायभेदाचतुर्विधाः ते तु । द्वादशधा वेदवशादद्विकाः पुनः युगलतो द्विगुणा इति पदानि । पदार्थस्तु टिकोदपाया अष्टावुदयाः, कपायाणां तु क्रोधादीनां चातुर्वियाचतुर्विधा भवन्ति, पुनदवैविध्याद् द्वाद- अपा भवन्ति, अदिका द्विकोदयरहिताः शेषाः सप्तोदपा भूयो युगलद्वैविध्यात् द्विगुणाश्चतुर्विंशतिभङ्गा भवन्तीति । क्रोधादि- चतुष्कं वेदत्रयं पुग्मयं अङ्कत्रपघाताचविंशतिभङ्गा एफद्विकोदयरहितोदयेषु भवन्ति, क्रोधादिभिः पुंवेदोदययुक्तैश्चत्वारः, स्त्रीवेदोदययुक्तैथा, नपुंसकोदययुक्तैथ, एवं द्वादश द्विकोदयाः । एवं च मङ्गकथनयैव वेदत्रयस्य बादरकपाये उदयः कथितो भवति, तुशब्दात् स च प्रथमपञ्चमभागे यदा पञ्चवन्धकः, न परतः, एकोदयस्य वातुर्वियात् । त एव द्वादश द्विगुणा इति भणता अपूर्वकरण यावद्धास्यरत्परविशोकानामुदयो दशितो भवति । यतस्त एव द्वादश द्विकोदया हास्परतियुक्ताश्चतुष्कोदया २१४॥

·भवन्ति, त एय पूर्वोक्ता बादश द्विकोदया अरतिशोफोदययुक्ताद्वादश चतुष्कोदया एवं चतुर्विंशतिः चतुष्कोदया भवन्ति।। तत एव चतुर्विशतिः चतुष्कोदया भययुक्ताः पञ्चोदया भवन्ति, वेऽपि जुगुप्सा युक्ताः पदकोदयाः । एवं शेमेष्वपि पदउदया चतु- विशतिः उदयविशेषा मन्तव्या इति गाथार्थः ॥ २४ ॥ अणसम्मभयदु छाण उ(गो)ो संभवेोवि वा जम्हा । उद्या पउवीसा विय'एपोकरणे अओ यहहा॥ व्याख्या-अनन्तानुवन्धिनां। मिथ्यादृष्टौ विषाकोदयो वा भवति, यतस्तदुर्लकस्य सम्यग्दृष्टेमिथ्यात्वमाप्तस्पावलिकामात्रं फालं नोदयः स्यात् , सम्यक्त्वोदयोऽप्यविस्तादीनामौपशमिकक्षायिकदृष्टीनां न भवति, वेदकदृष्टीनां भवत्येव, भयजुगुप्सयोस्तु । मिथ्यादृष्टयादिषु अपूर्वकरणान्तेष्वध्रुषोदयित्वाद् भवत्युदयो न वा, अतोऽनेन कारणेनोदयास्तद्रवविकल्पाचनुर्विज्ञतयश्चकैक- गुणे पहुधा भवेयुरिति गायार्थः ॥ २५ ॥ तदेवानेकविधलं दर्शयति- मिच्छे सगाइचउरो सासणमीसे सगाइ तिष्णुदया छप्पंचचउरव्या पउरो तिम(चउचउरो)अपिरयाईर्ण२६ व्याख्या--मिथ्यादृष्टौ सतायावत्यारो भवन्त्युदयाः सप्त अष्ट नव दशेति । सासादन मिश्रपोः सप्तादपत्रप उदयाः समाप्ट नवेति । अविरते पायाश्वतारः, षट् सप्लाष्ट नवेति । देशपिरते पञ्चायाभतारः पञ्च पदसाष्टेवि । ममचे चतुष्कायाश्चत्वारः चतुष्पञ्च पद सप्टेति । अममनेऽपि एवमेव चत्वारो गुगं प्रतिविशेषः । अपूर्वकरणेऽपि चतुष्कायालय उदयास्तस्य वेदकसम्प- क्वाभावादिति । एन एवोदया भाव्यन्ते, अनन्वानुवन्धिरहितसिविधः क्रोधोन्माना माया कोभो वा वेदो युग्म मिथ्यात्वमेष - ·सजिपम्पो मिथ्यादृटौ समोदपः, भद्रानामका चार्विशतिः, स एव भगोदषयुक्तोष्टोदयो भवति, अथवा जुगुप्सपा, अय- चामन्तानुवन्धिना सन्तोदयो युक्तोऽष्टोदयो भवति, अत्र भङ्गानां चतुर्तिशतीनां त्रितपम्, भवजुगुप्सायुतः सप्तोदयो नवोदयो समतिका राई भवति, अथा भयानन्तानुवन्धिपुकोऽथवा जुगुप्सानन्वानुवन्धियुको नयाद यो भाति, अत्रापि भयानां चढविचित्रित भय- (२१५// 2 जुगुफानन्तानुवन्धिना युक्तः सपोदयो दशादपो भवनि, अौका भानां चतुर्विंशतिः । एवं चतुर्थप्युदयेषटौ चतुर्विशतयो मिथ्यादृष्टाविति । सास्वादने चत्वारः क्रोधाः माना वा एवं माया लेमा वा वेदेश युग्ममिति समोदयः, भानामेका- चतुर्विशनिः । भयपक्षेपात् स एराटोदयो जुगुप्सायोपादादोदपेाऽत्र भड़ाना चाम्पितिदिकम् । उभषयुक्तसतोदया नवोदयो भवति, भानामे का चार्तिशतिः । एक सात्वादने चलन पशिः । सम्पग्मियादृष्टी अनन्वानुमभ्युदयो नास्ति; तत्स्थाने सम्पमियासस्य (प्रक्षेपे।) भगति; दो सासाइनादिते । अपिरतहर क्रोधादोनामन्यतमत्र वेदेो युग्ममिति पदकादया बैका चतुर्विंशतिः । स च भपयुक्तः सप्तोदयोऽयवा जुगुप्सया युक्ता था वेदकसम्परत्वेन वा युक्तः सनादयो भवति; अत्र वर्ष पतुर्विंशतिनाम् । भयजुगुप्साप्रक्षेपात् स एवादियो भवति भयसम्पबत्मक्षेषाद्वा जुगुप्सासम्परत्वमक्षेपावाष्टोदयोऽय तिलो मानां चर्षिशतपः । पट्कोदयो भषजुगुप्सासम्यक्त्वयुक्ता नवोदयो भवति, भङ्गानामत्रैका चतुर्विंशतिरेयं चनुपप्पुदयेष्टा चतुर्विंशवयः देशविरते एव एवोदयाः द्वितीयकापोदपरहिता याच्याः। प्रमने अमते च द्विीप (तृतीय) कपायोदयरहिता अविरतोदयास्तथैव वाच्याः अकिरणे एका चतुष्कोदपपर्विशतिः दे पश्चंदाच शितिके एका पहायचतुर्विंशतिरिति गापार्थः ।। २६ ॥ दसगाइसु पउवीसा एक्काछिककारदसतमयउक्क । एक्का य नवसयाई सताई एवमुद्यार्ण ॥ २७॥ |२१५/

·व्याख्या-दशकादिषु चतुफान्तेषूदयेपुचविंशतयो यथासङ्ख्येन मन्तव्याः दशकोदये एका, नवोदये षट् ,अष्टोदये एकादश,
सम्मोदये दश, पडदये सप्त, पचोदये चतुर्विंशतीनां चतुष्कम्, चतुष्फोदये एकाचतुर्विंशविरिति । एवं चत्वारिशचतुर्विंशतयो
भवन्ति । ताश्च चतुर्विंशातभिरुदगिता नवशतानि षष्ठयधिकान्युदयानां भवन्ति । प्रागुदितायतुर्विशतीः भावपति-मिथ्या-
दृष्टेदिनीयपरमोदये दशकाख्ये एका चतुर्विंशतिर्भवात । नवकोदये तु मिथ्यादृष्टः तिस्रः चतुर्विशतपः सास्वादन मिश्राविरता-
नामेकैफा, एवं पट्कचतुर्विंशतय इति । अष्टोदये मिथ्यादृष्टयविरवपाः तिस्रः विखः, सास्वादनमिश्रयो दे, देशविरतस्थैका,
एवमेकादश चतुर्विंशतयो भवन्ति । सप्तोदये मियादृष्टिसास्वादनमिश्राममत्तानामे के का, अविरतदेशविरवयोस्तित्रस्तिमः, एवं
दश चतुर्विंशवयः । पडदये अविरनौका देशविरतनमन पोस्तित्रस्तित्रः, एवं सत्र चार्विंशतयः पञ्चोदये देशचिरतस्यैका, विसः
प्रमत्तस्यैवं चवन्नश्चतुविश्वपः । चतुष्कोदये प्रमत्तस्का चतुर्विंशतिरिति गाथार्थः ॥ २७ ॥
पारस घरो तिदुएफणा उ पंचाइ बन्धगे उदया । अम्बन्धगेवि एकको तेसोया नवसया एवं ॥२८॥
व्याख्या-दादश पञ्चबन्धके द्विकोदयाश्चतुर्वन्धके चत्तार एकोदयाः, त्रिवन्धके त्रयः एकोदयाः द्विवन्धके द्वावेकोदपो,
एकयन्ये एक एकोदयः, अवन्धके प्येक एकोदयः, एभित्रयोविंशतिभिरुदयैर्युक्ताः मागुदया नवशतानि त्र्योत्यधिकानि उदयानां
भवन्ति । यद्यपि सचलनानामुदयं पनि भेदा नास्ति तथापि वन्धकमेदानेदा, तुशब्दात् ययावत्राममनापूरगौ गुगं मति
भिन्नौ, तथापि नवकवन्धवन्ध फत्वात् न बन्धोदयाभ्यां मिनारतो बन्धकमेद एव विरक्षितः, नैवात्र गुगभेद इति गाया।।२८||
घउपन्धगेवि वारस दुगोदया जाण तेहि देहिं । बन्धगभेएणे पंगसहस्सनुदपाणं ॥ २९॥

·सप्ततिका धिकार २१६|| व्याख्या-चतुर्विधवन्धकस्यायविभागे वेदानामुदयं केचिदिच्छन्ति, अतचतुर्वन्धकेपि द्वादश दिकोदवान् जानीहि, अयश येषां मतेन तैस्तु ' सूटैः' प्रसिद, पूर्वेदियेष्विति - गग्यते, तेषां बन्धकभेदेनैवं पश्योनं सहस्रं माहनीयस्योदयानां भवतीति गाथार्थः ।। २९॥ पारस दुगोदएहि भंगा चउरो य संपराएहिं । सेसा तेचिय भंगा नवसयावत्तरा एवं ॥१३० ।। व्याख्या-द्वादश द्विकोदयानां भङ्गाः-प्रकाराश्चत्वारः,सम्परायाणां -कपाषाणां क्रोधादीनां पष्ठयर्थे तृतीया एते पोडश भेदाः पट्यधिकनवशतयुक्ताः पट् सप्तत्यधिफानि नवशतानि मोहनीयस्योदयानां भवन्ति। शेषास्त एव भङ्गा:-प्रकाराः,वयुदयविवरेवाड़ी- क्रियते, न बन्धकगुणविशेषविवक्षेति गाथार्थः ॥ ३०॥ गुणविक्षया मोइनीयोदयानाह- मिच्छाइ अप्पमत्तंतयाण अहह होति उदया । चउवीसाओ सासणमीसअपुवोण चउ चउरो ॥३१॥ व्याख्या-मिथ्यादृष्टेर्दशकसप्तकोदययोरेकैका चतुर्विंशतिरुदयानाम् , नवाष्टोदपपोस्तिसस्तितः, 'एवमष्टौ चतुर्विंशतयः । अविरतस्य नवपदकोदययोरेकै का, सप्ताष्टोदययोस्तित्रस्तितः, एवमष्टी चतुर्विशतयः । देशविस्तस्य पश्चाष्टोदययोयरेकका, षट्- कसप्तोदषयोस्तिखस्तितः, एवमट्टी चतुर्वितयः।। ममत्तस्याभमत्तस्प वा चतुष्कसप्तोदययोरेकका, पट्पञ्चोदययोस्तिसस्तितः, एवं अष्टावटी चतुर्विशतयः । अपूर्णकरणस्य चतुष्पकोदययोरीका, द्वे पञ्चोदये, चतत्र एव चविंशतयः । सास्वादनस्य सम्य- मिथ्यादृष्टेय नवसप्तोदययोरकका, हे अष्टोदये, एवं चतस्रवतस्रावनुर्विशतवः । एवं द्वापञ्चाशदुदवानां चविंशवयोमिलिवाः सर्वा ।२१६ ·अपि भवन्तीति गायायः ॥३१॥ पउवीसगुणा गए पायरसुइमाण सत्तरसभण्णे । सम्बेसुवि मोठ्या पण्णसहा पारससयाओ ॥ ३२ ॥ व्यापा-पतुशिविभिन्दयोगाः सन्तो द्वापञ्चाशचतुशित यो द्वादश शतानि अचवारिंशदधिकानि भान्त्युदयानान्, पादरसूक्ष्म कपाययोः सप्तदशोदया द्वादश बिकोदयाचत्वार एकोइया बादरफपायरस, महासम्परापस्यैक एकोहया, एते सः 8 ऽपि सर्वेष्वपि गुणस्थानेषु मोहनीयस्पोदयाः पञ्चपट्यधिकदादनावपमाणा भवन्ति, सुन्दाइन वर्ग मतिविशेषो नतूदय- बन्धकलझनो विशेष पनि गाथार्थः ।। ३२ ॥ अविदेशमाह- उपविगप्पा जे जे उदीरणाए वि इति ते ते उ। अंतमुत्तिपउदपा समयादारन्म भंगा य ॥ ३९ ॥ व्यापा-उदयभेदतो बन्धकमेदतो वा गुगभेदतो पा यान्तो मोइनीयोदपविकल्पा मेदास्तान्त उदीरपाया भपि भान्ति । पापि मिथ्यायसम्पायवेदत्रयसञ्ज्वलनलोभाना उद्येऽप्युदोरगा भनी , तथापि नास्ती सदरमा न पभि- परत्युदपानाम् , पत उदघोदीरणयोरतालिकामात्रकाल एरान्तरम्, शेर तथैर, कालेन च नावाधिकारस्तुशाग्दात् मागुक्तक- र्मसपि उदया एरमेयोदोरणां पनि मन्तव्याः। कालतय सर्वेऽप्युदया एकोदयादिदशपर्यन्ता अन्नमुहूचिका उरहातोऽवगन्वन्पाः जघन्यतस्तु सामगिकाः, यतः पश्यादिकेश्दपेषु भयजुगुप्सोदपेन भाग्यम्, स चामत्याद्विवक्षितोदयमु दयान्तर नपति । चतुष्का- १ दयोऽपि या ममनावरायोः स भयादीनां उदयमाप्तौ पञ्चादिपु परायत्तिमुपयाति । यस्तु अपूरकरणस्य स तद्गणाभावादेश- ·'सप्ततिका धिकारः (२१७ तात्परतो विनश्यत्येव । एवं द्विकैकोदयावपि, अतोऽन्तोनिकाः सर्वे घुदया उदयभङ्गाःतन्यकारा अन्तर्मुहूतिका एवोत्कृष्टतो नयन्यतः सामयिकाः, यतो युग्मेन वेदेन वा व मनईहर्नादारतः परावतितव्यम् । विकादिषु सर्वेष्वप्युदयेषु तदुइयमारम्भसमय एव यदा गुणी विनश्यति, तदेोदयास्त हा वा सामयिका भवन्ति, तदन्तगतो यः क.लः स भावित एवेति गाथार्थः ।। ३३ ।। मिच्छतं अणमीसं चउरो चउरो कसाय या संमं । ठाइ अपुब्वे छां वेयकसाया परे तओ लोभं ॥ ३४ ॥ व्यपाख्या-मिथ्वालोदयो मिथ्यादृष्टाषेव तिष्ठति, अनन्तानुसन्ध्युदाः सासादने तिष्ठति, सम्पग्मिथ्यात्वादयः सम्यग्मि- ध्यादृष्टौ तिष्ठवि, द्वितीयः कपायाणामुदयोऽविरते तिष्ठति, वीयफपायाणामुदयो देशविरते तिष्ठति, अविरतायेष्वप्रमत्तान्तेषु गुणेषु सम्बस्योदयो भजनीया, यतस्तदन्यवरः सबकस्योपशामको भवति, क्षपको वा अपूरकरणोचारणामायका यथासङ्ख्येन मकृत्यो गुणस्यानेषु मन्तव्याः, दास्परस्परतिशोकभपजुगुप्सा एता हास्यादिषहरूमस्योदयोऽपूर्वकरणे तिष्ठति, वेदसाहचर्यादेव- प्रयस्य फपापत्रयस्य च परे चादरफपाये ततोऽपि परे सूक्ष्मकपाये सञ्चलनलोभस्योदपस्तिष्ठतीति गायार्थः ।। ३४ ॥ मोहनीयसस्थानान्याह- अगसत्तगच्छकगचउतिगदुगएफगाहिया वीसा । तेरस पारेकारस संते पंचाइ जा एवं ॥ ३५ ॥ व्याख्या-अटकसालकपदाचतृस्त्रियकापिका भवेदिशतिः, त्रयोदश द्वादशैकादश सत्कर्माणि पश्चादियावदेकमिति पदानि । पदार्थः सुगमः ।। ३५ ॥ मधुना गुगस्यानेषु मोहनीयमोनां सरकर्मव्यवच्छेद सत्स्यानानि चाभिधीयन्ते- 1590

·अणमिच्छमीससम्माणअविरया अप्पमत्त जा खवगा। समय अन कसाए नपुंस इत्थी कमा छक्क ॥ ३६ ॥
पुंवेयं कोहाई निपहि नासेइ सुहुमतगुलोभ । तिग्गतिपणयउतुं तेफारसचउतिसंताणि ॥ ३७॥
व्याख्या-सादगाथपा सत्कर्मव्यवच्छेदः, द्वितीयगाथापश्चार्दैन तु गुणस्थानेषु सत्स्थानान्पभिहितानि । तानि चामुनि
मिथ्याइतीपष्टाविंशतिसप्तविंशतिपदिशतयः । सास्वादनौकाष्टाविंशतिः । सम्पग्मिध्यादृष्टेखाण्यष्टाविंशतिसप्तविंशतिचतुर्विंश-
तपः। अविरतदेशविरतप्रमत्ताममत्तानां पश्चाष्टाविशतिचतुर्विशतिनियेऊविशतयः । अपूर्वकरणस्य त्रीपष्टाविंशतिचतुर्विशत्येक-
विशतयः । अनिवृत्तिवादरस्य त्वे कादश अमाविशतेचाविशय शिस्वादानिन मरागस्य चलार्यष्टाविंशतिचतुर्विंशत्येकविशत्ये-
एकरूपाणि । उपशान्तस्य त्रोग्पष्टाविंशतिचासिने कविशालागोति गाया आर्यः॥३६-३७॥ सत्पदाना सम्भवकारणमाह-
एव्वीसणाइमिच्छे उव्वलणाएव सम्ममोसाणं । चवोस अगविजोए भायो भूभावि मिन्छाओ ॥३८॥
व्याख्या-पविशतिमकृत्यात्मकं सत्स्थानमनादिमिध्यादृष्टी भवति, अाविंशतिसत्कम्भेणो वा सम्परत्वादलनात् सप्त-
विशतिसत्स्यान सम्पग्मिथ्यावादलिने द्वितोयप्रकारेग पविशतिर्भवति । चतुर्विंशतिस्थानं पुनरनन्तानुवन्धिवियोजनया भवति,
सम्पूर्णमोहनीयसत्का सम्यग्दृष्टि दानन्तानुरन्धिनो विधान पति, शेषपापनोऊपायेषु सदावेन स्थापपति, तदा चतुर्वि-
शतिसत्स्थान भवति । आह तेपामस दूतानामपि का भूगोऽपि तवा पादुभावो भवति वाच्यते, नियालादया देतोनिमिवात्
तेषां सम्भवसना भूयोऽपि भवति, तौर सम्माहत पारमानशा पहा मिध्यावादमा भाति, तदानानुसन्धनां बन्ध-
(|| कोऽष्टाविंशतिसकम्मा च भववोति गाथार्थः ॥ ३८ ॥

·समतिका धिकारः २१८ मोइनीयमकृतीनामहरूकानाइ- सम्ममीसागं मिच्छणे सम्मो पदमाण होइ पव्वलगो । यधावलिया सप्पि उदओ संकेतदलियस्त ॥ ३९॥ उपाख्या-सम्यक्त्वसम्पमिथ्यासपोमिथ्यादृष्टिदलका सम्पदृष्टिः मथमानाम्-अनन्तानुवन्धिनासुदलको भवति, तेषा- मुदलितानामसबूतानां मिथ्यात्वोदयवद्धानामपि उदयोऽयाधावपशतैरतीतर्भवतीवि कस्यचिदभिप्रायस्तद् व्युदासापाई पन्ध- राप्रपादारभ्य वत्सना भवति, वत्सनापां च प्रतिग्रहना, तस्यां च सत्यां शेषप्रकृतिभ्यो दलाङ्गमः, तस्य च समावलिकात्यये उदय इति त्रेऽप्युक्तम् , बंधावलिया जपि उदओ' इत्पत्राविरोधः, यतो बन्धादुनरसमये सङ्क्रमोऽपि भवतीति गापाय॥३९॥ सबन्धोदयसंवेधमाह- पावीस पन्धन्ते, मिच्छे सत्तोदपंमि अइवीसा । संत छसत्तवीसा य हेति सेसेसु उदएसु ॥ ४० ॥ व्याख्या-हाविरातिमकृतिबन्धके पिष्याट्टो सप्तकोदये अष्टाविंशतिसस्थानं भवति, नेतरे, कुन एतत् निधीयते, यतो भपजुगुप्सानन्चानुवन्ध्युदपविकल्पवया सप्तोदयो भवति, अनन्तानुबन्ध्यनुदपश्च यत्र यत्रोदये भवति, तत्र तत्र मिथ्यादृरष्टाव- शतिसत्कर्पतया भाज्यम्, मपोजनं मागभिडितमेव, तेपामुदसे भजनी पा सा, यतो नियमात परसप्तपिशतितत्तयोस्तदुदपेन भा- व्यम्, 'शेपेषु' दशनवाष्टोदपेषु, पट्सप्तर्विधतिसस्थाने भवतः, पविशतिरनादिमिथ्यादृष्टेभयोरुदलनाद्वा, सम्परयोदलनात् सप्तर्विशतिरष्टाविंशनिः मागभिहितैष । सास्सादने एकविंशविबन्धके शक्वितिरकर्मणि सप्ताष्टनवोदया भवन्ति, द्वितीयसद् १ सम्परमिममोहनीयरूपमितीयसमाधादिस्यर्थः २१८ ·(२१९// देसाइसु परिसुदए इमियीसा पजियाइ संताई । सेतेप्नु हानि पंच वि तिसुविभ' पुन्यमि संतति ॥४२॥ व्याख्या-देशविरतादीनां चरमोदपे एकविंशतिसत्स्शननितानि शेराणि चवारि भान्ति, शेत्रेषु पञ्चापि भवन्ति, समतिका अपूर्वकरणोदयेषु विष्वपि सन्त्रिकमिति समुदायार्यः, विशेषार्थपटना से कार्ग, देश बरवसा गोदशमन्धका कमी धिकारः दशबन्धकतं देशविरतग्रहणेनैव सिद्ध तेन नोचायते । चरमेश्ष्टकोदये एविशतिए थाने (न) भाति, यतस्तरसप्तकक्षपेग खर्च सचोदयो भयजुगुप्सावेदकोदयेन संठनः, शेपाणि च पारि सरूपानानि द्विविचाराविंश यापानि भवन्त्येव, यतस्तेषु वेदकोदयोऽपि भवति । 'शेषेषु भवन्ति पश्चापी वि सप्तकोदयो यो भषजुगुप्साकृतस्तत्रैकविंशतिसत्स्थानम् , यौ तु सप्तको- दया भपजाप्सापेक्षषा पेदकोदपकृतौ तयोद्वित्रिचतुरष्टाविंशतिसस्थानानि स्युः, यतस्तेषु पेदकोदयो भवति । पादयो यदा भय- छता जुगुप्साकुतो वा भवति, तदैकविंशनिः सत्त्थानम् , पेदककृते पहुदर्ये शेगाणि चवारि माग्य । पञ्चोदये प्रीणि सस्था- नानि एकचतुरष्टाविंशत्याख्यानि सप्तकोपशमक्षयादिति । बहुवचनकरण नोद पत्रिकग्राहक माकृते द्वगोरपि नावात्।। मध्यमो- दयपोरथवा मतिभेदख्यापनार्थम् , कुता एवदयसीयते ? मथमे पहृदयेऽविरवस्गापि तत्सत्रिक सोगवोक्कन, वचोपरामश्रेणीमङ्गी- कृत्य अविरतायेधूपशान्तान्तेषु, भणनोयम्, वेदोदपरहितेषूदयस्थानेविति । प्रमचाम्मच पोरकपन्धकमा चतुष्कोदयस्य प्रथमत्व पञ्चपदकोदपयोः शेपोदय सतोदयस्य चरमोद प्रत्यमिवि विशेष शो देश विलादन शेरपोति । अपूकिरणरा नए- वन्धकस विषप्युपेतुः च पुष्पश्चारसकेर, मरकं त्रामा समानानि भवन्ति, यतस्तेपूर येषु वेदकोदो नास्तिवायपि वेदमायेगोपश्मनेन वा सहलानीति गावाः ॥ ४२ ॥ २१९/ ·पंचाइ यंगेसु इगह चउयोस पन्धगेगं च । तेरस पारेकारस य हेति पण वन्धिखवगस्त ॥ ४३ ॥ एगाहियाय बन्धा, चउबन्धगमाइयाण संतसा । बन्धोदयाण विरमे जं संतं छु भइ अण्णत्थ ॥४४॥ व्याख्या-पञ्चचस्त्रियकवन्धकैप्ववन्धकै सूक्ष्मसम्पराये उपशान्तकपाये सत्स्थानत्रयं भवति, एकविंशतिः क्षोणत- सकस्याष्टाविंशतिरुपशान्तसमकस्य चतुर्विशतिरनन्वानुन्धिावसंयोजकस्पति, उदयमाश्रित्य तानि द्विकोदये एकोदये अनुदये-चोपशमश्रेण्या भवन्ति, अवन्धकारमसम्परापंक्षेप समयलललो. पायान के च स स्थानं भवति, तस्पैवोदयो पीति । मागभिहित कविंशतिरष्टाभिः कपाशापौः प्रयोदशक सत्यानं पादरकर, ततोऽपि नपुंसकवेदे क्षपि द्वादर्श के वत्व, ततोऽपि स्रोवेदे क्षपिते तरकादश कम्, ततो हास्यापिसाप 'पञ्चरत् यात्म के सत्स्थान तस्मैव चतुर्य पादर- क्षेपकस्य । एतानि चापि पचास द्विकाइन भान्ति, त स एष चन्धिको भाति। पुरुषवेदोदयी पञ्चसकर्मा क, तस्य चतुन्धि कत्वे चर्वमानस पुरुषवेदेोदयास्तवावें, यवा बन्धः मय वातवादपा ताः सत्कम्ता पुरुषादोनों नति, पुरुषवेदालं ध्यानाग्निना दन्दह्यमानं क्रोधे मशिगति, तो कोईया भवति, चासकम्मों . बोदरस्थ, वसा कोदपित्वं त्रिवन्धकवे चतुःसत्कर्भता, पुनः क्रोचे माने प्रक्षिप्त विकसकर्मा, पधाद् दिशामा सिकाता च, पुनमीने मायापा प्रक्षित विकसत्कर्मता, ततधैकवन्धक द्वितकर्मता च, ततश्च माया लामे मति पाने कजरकर्मता भवति, ततध बादर- ३. पवविधयन्धकस्यता स्थान फेगाभिमायेग न्यगायोति न शायते, पुरुषप्रास्थपकयाः समक व्यवच्छेदेन पतुर्विधषाधकस्येव संभवात्।

·सप्ततिका धिकारः सहा ।२२० गुणस्थानान्ते एकबन्धकावं निवर्तते, सत्कर्मता तदुदयश्च भवति। सूक्ष्यसम्परायगुणस्थानप्राप्ती लोभोदयसत्कर्मता च मुरूम- सम्परायचारित्रं तद्गुणपर्यन्तं यावद् भवति । तच्चातिक्रम्याफपायित्वमुपगच्छति, यथाख्यातचारित्रं चक्षपकश्रेण्यां क्षीणकपायगुण- मिति ( गायाद्वयार्थः ॥ ४३-४४ ॥) गुणेषु सस्थानसङ्ख्या "तिन्नेग' इति, त्रिणि मिथ्यादृष्टा पदविंशतिः सप्तविंशतिरष्टाविंशतिर्भावना कृतैव । साखादनेष्टाविंशतिरेका [उपशमसम्यक्त्वप्राप्तावत्र च बहुपननवक्तव्यत्वानोच्यते ] सम्पग्मिथ्पादृष्टी त्रीणि सत्स्थानानि चतुर्विंशतिः साविशतिरविशतिरिति । अविरतदेशवि- रतपमत्ताममत्तेषु पञ्च सत्स्थानानि, एकविंशतिः सप्तकक्षये, द्वाविंशतिः सम्पग्मियात्वाये, त्रयोविंशतिमिथ्यात्याये भवति, अनन्तानुवन्धिक्षयानदुद्दलनाद्वा चतुर्विंशतिभवति, सम्यक्त्वमाप्ता वेदकोदये चोपशान्तयतका चाष्टाविंशतिभवति । अपूर्वकरणे सत्रय एकविंशतिः चतुर्विंशतिरष्टाविंशतिरिति भावना कृतव । बादरस्यैकादेशसत्स्थानानि, उपशामकस्पैतदेव त्रिकम् , सपकस्यैतत् सदष्टकम्-त्रयोदश द्वादशैकादश पञ्चनुखियेकमिति, भावना कृतैव । उपशमे सूक्ष्मस्य त्रिकं तदेव, सपकलीफप्रकृत्पात्मक चतुर्थम् । उपशान्तस्यैतदेव त्रिकं तत्परतो मोदनीयस्व सर्वथाभाव इति गावार्थः ।। सत्तावीसे पल्लासखंसी पोग्गलह छब्बीसे । वे छावही अडचउवीसिगिवीप्से उ तेत्तीमा ॥ ४५ ॥ अंतमुहत्ताउ ठिई तमेव दुहओ विसेससंताणं । होइ अणाइ अणंता अणाइ संतं च छब्बीसा ॥ ४६ ।। १ समत्रिंशत्तमगायोत्तरोध पूर्व व्याख्यातमन्यत्र पुनः किमर्थ व्याख्यायते तदभिमायं त पय मानन्ति. १२२० ·प्याख्या-सतविंशतिसत्स्थानस्य पल्योपमासपेयभागमात्रा स्थितिः, पुद्गलपरावर्ता, पशिस्य, द्वेषटषष्टीसाग- रोपमाणां अष्टाविंशस्य, चतुर्विंशस्थ च, एफविशस्य तु अपरित्सागरोपमाणि स्थितिरिति एतेषां जघन्या सर्वेपां शेष- सत्स्यानानां द्विधापि जघन्यत उत्कृष्टतच स्थितिरन्तर्मुहुर्त भवति, अनावपर्यवसितकालमभन्यानां सप विसितममादिकाल || भग्यानां पविशं सत्स्थानं भवतीति समासतो गाथाद्वपार्थः ॥ ॥ विस्तरार्थस्तु सप्तविंशतिसरस्थानस्य पश्योपमासरूयेय- भागमात्रा कथं कालस्थितिः ? औपशमिकसम्यक् यस्येनाष्टाविंशतिसकर्मतां कृत्वा ततः सासादनं गला मिधारियं प्रतिः पद्यते, अनन्तरमेव वेदकसम्यक्त्वं वा गत्वाऽन्तमुहूर्तात्परतः कालान्तरेण वा मिथ्याष्टियं प्रतिपद्यते, तदुदपे सम्यक् वमुदत्त ल) यितुभारभते, न तत्सत्तायां सम्यग्मिथ्यात्वम् , नच्च पल्योपमासब्ययभागमात्रेण कालेन दत्त (ल, यति, मिथ्यात्वभावेन परि- णमयतीत्यर्थः ततः सप्तविंशतिः भवति । सा च मिथ्यादृष्टेः द्वितीयं सत्स्थानम् , सम्यग्मिध्यादृटेश्व, यत उद्दलनाया अपारम्भे तस्य सम्पम्मिथ्यात्वोदयो भवति, नद्गुणप्रत्ययादेवान्तमुहूनिकं मन्तव्यम् । यतु मिथ्यादृष्टस्तस्पोदय(ल्प)मानस्य पल्योपमा- सङ्ख्येयभागोऽतिक्रामति, अत इयन्मात्रास्थितिः उत्कृष्टा जघन्धोत्कृष्टता चास्य गुणभेदादवसेवा । तदुद्व ने(ल)ने च पविशति- सत्स्थानं तच पुद्गलपरावद्धि देशोनं भवति । अन्तर्मुहुर्तात्परतो वा आपशमिकसम्यक्त्यमासादपति, ततथाष्टाविंशविसरका भूयोऽपि भवति, एवमेतद् भाव्यम् । 'बेछावट्ठी अडचउपीस ' इति द्वे पट्पष्टीसागरोपमाणामष्टाविंशतिसत्स्थानं चतुर्विंशतिस- स्थानं च, यतो वेदकसम्यक्त्वेनाव्यवच्छि बेन षट्पष्टिः सागरोपमाणि जीवस्तिष्ठति, नत. सम्पम्मिथ्यात्वं गच्छति, तत्रान्तमुहूर्त स्थित्वा भूयोऽपि सम्यक्त्वं गच्छति, वत्स्थानस्थित एव भूयोऽपि पट्पष्टिसागरोपमाणि तिष्ठति, तदुर्वाद्धायाँ क्षपाथणीं मिथ्यात्वं , ·सप्ततिका विकारः गहरे १२२१॥ पार गरयति । आहे अभयगुणस्पस्येवकालमानिर्भरति पाकिसप्तर्विशतिरास्पाने (समदनगन्यायाने) जघन्यस्थितेरभार इसपोग्यते, साम्यग्पिण्याय सम्पासाबू दरपते, गतः उभयोदयेऽपि सप्तदशको वन्धः, सप्ताद पराव उदयाथागमे प्रतिपादिताः गदर्य प सम्पास्माभिमुखं फिनिद्विधवं ग्रोष्यमानं तदुपर्यते, "फाजमाणे फडे' इति वचनात् न दोष । गपन्या अन्तगुष्ट्र- विका स्पिवितोऽष्टारिंगनिसका गदा येदकोवयमापास्तस्मि रक्षणे सप्ताकाषणमारम्भपति,नदापिरतदेशरिरतममचाममचेषु (अष्टादातिनानिनित्रयोविंशतिद्वाविंशतिरूपाणि)चायाधपि सत्स्थानानि परिपाटणान्तर्मुर्तिकानि भान्ति, एकविंशतिसस्थानस्य तु अपरिशरसागरोपमाणि स्थितिर्थदा पगितसप्तका साधादिपु गच्छति, तदा तस्य नपरिशरसागरोपमाणि आयुर्मरति, तस्य प स्थानस्य स्पिनिस्तस्मादागगेनानन्तरभरेऽपर्श सेदग्यम् । तुशब्दाधिायादष्टाविंशतिनशिस्पेकविशतिरात्मानेषु नरगग- समपिका मन्त्रालया। एफरिशोनयन्यान्ता हर्णिका स्थितिः सप्तमस नन्तरमेव सपकरेगोमाराइतो गति, यतः सपणा मठतीन भन्नगुनिया भरति एकरिवेराष्ट्राभिर्मध्वरूपायैः शापितः प्रयोदशक सत्स्थानम् , तदादीनां जघन्योत्कष्टा च स्थितिरन्तर्मुहनि- फाटानामपि भरवि, यता भएकश्रेण्या मनिपाताभारः, गरगाभावशेष भाल्पम् , पइविंशतिपयानं भव्यानागनादिसर्यवसितम् , आल्यानामनाथपपसित फाल भाति, यतस्तयोरियभामा स्थितिरेवं मोइनीपयन्धोदपस स्थानमरूपणा कृता, अधुना नाम्न भारम्यत इति गागाद्यार्थः ॥ ५५ ॥ ॥ ४६॥ मोहनीयं समापाम् ।। अप्पाजत्तगजाहपजतगई हि गेरिया पासो । पंच उव्यं च उर्वति सेसपगईनामस्म ॥ ४७ ॥ किपमा तम् । २२१॥

·* व्याख्या-अपर्याप्तकजातिपातयतिभिः प्रेरिता बहुगः बन्ध उदय चोपयान्ति, शेपमकृतपो नान्न इति पदानि । पदार्थ- स्तु अपर्याप्तकनामहेतास्तत्माधान्पेन काश्रिखकृतयो मनुष्पगतिविर्षग्गतिनायोग्याश्च व उयं या नानो गच्छन्ति । काथि जातिहतव इन्द्रियमाधान्येनेत्यर्थः । काचित्पर्याप्तकहेतयोऽन्या देवनरकगतिहेतयो ‘बहुशो' बाहुल्येन वा, यतः स्यापरनस- वीर्थकरसकतीनामपि प्रतिहेतुत्वं कासाश्चिद् दृश्यत इति गाथार्थः ॥ १७ ॥ उदयप्पत्ताणुदओ पएसओ अणुवसंतपगईणं । अणुभागो उ निच्चादयाण सेसाण महमव्यो ॥४८॥ व्याख्या-उदयमाप्तानां प्रकृतीनामुदयो भावि, सचोदपग्निविधः स्थितिक्षयोदपः, सम्पायुदपः, मपोगोदयश्च । सर्वा- सा मातीनां पतिसमयं बन्धस्पितीनां वा सकोपाबाधासमाप्तौ उदपावलिकामविटादिसमपरस यः स स्थितिक्षपोदपः, स च सर्गसामुपशमभाववर्जितानां भदेशोदयाख्यः सरसानुभवनिरपेक्षः, सकम्भेमक यन्ततः पतिसमय भाति संसारस्थमाणिनाम्। यस्तु वधाविषद्रव्यादिकारणमाप्नो भवति, स सम्मास्युदपः, सच रिपाकोद पापः शुभाशुभरसानुभवनरूपी ध्रुपोदपानामेव पनिसमयं भाति. इतरासां तु भजनीयः । प्रयोगोदपक्ष विपाकोदये सति जीववीर्यमयोगेगानुदयमाप्तदलमुदयमाप्तस्थिती यस्मितिपति तत्मयोगोदय उदीरणाभिधान इति गाथार्थः ॥ १८ ॥ देवगतिहेतुमाह- अधिरासुभयउरसं परघापदुगं तसाइ धुवपन्धी । अजसपपिदिविउव्याहारगसुभरवगइसुरगइया ॥४९॥ व्याख्या-अस्थिराभुभवतुरत संस्थान परराघातोच्यासं त्रसादयो दन नाम समन्धियो नव वर्णगन्धरससंगत- फार्मणागुरुधुनिर्मागोपघाताकपाः, अपशपश्चेन्द्रिपौकिपदिकादार रुद्रिकाभविषागतयो देशानुसुविका चैता द्वात्रिंशत्मकृतयो 5 ·माविका धिकारः २२२॥ देगनिसहनरा पन्थमुदयं वा गच्छन्ति । अस्थिराभायशोधिकोपन्यासादष्टौ भट्टा मतव्या इति गाथार्थः ॥ ४९॥ पन्य तित्थनिमित्ता मणुउरलदुरिसभदेवजोगाओ। नो सुहुमतिगेण जसं नो अजसऽथिरा सुभाहारे ५० व्याख्या-वीर्यफरनाम यदा मनुजगविस्थितः वाति, तदा तनिमित्ता देवगत्या सह अपविशद वनाति । यदा तु देव- गतिस्थितः वीर्थकरनाम पनाति, तदा तन्निमिनानि मनुष्पविकौदारिकद्विवनकपभनाराचसंहननानि देवादिकाहारकद्वि- कौक्रियविरहिता देवयोग्याश्च सप्तविंशति बध्नाति, ए दानिशद् बध्नाति, सपत्नोचारणाद् भगा ज्ञेयाः । अपवादमाइ- सूक्ष्मसाधारणापर्याप्तामित्यनेन सह यशःफीतिबन्धो न भवति । नचायशोऽ'स्थिराशुभ प्रकृतय आहारकदिकेन सह बन्ध- मुदय वा पान्तीति गाथार्थः ॥ ५० ॥ अपञ्चत्तगयन्, दूसरपरघापसासपञ्चत्तं । तसअपसत्याखगई वेवं नरयगइछेऊ ॥११॥ ज्याग्या-अपर्याप्तनामदेनुकं यं चन्धं द्वाविंशतिमकृत्यात्मकं वनरकगनिनिमित्वं तत् साइचंपण व नाति, दुःस्वरपराधा- गोपालपर्याप्नमकृतीय । पर्याप्तोचारणादपर्याप्तस्यावन्ध एव, नापर्याप्ननामापि । नव गतिसाहचर्यानुपूर्विकामपि नदियांमेव । प्रासामशस्तविहायोगविवक्रियादिकमेतद्ग्रहणादादारिक सामान्योक्तं त्यजनीयम् । एवं हि हुण्डसंस्थानवर्णगन्धरसस्पर्शागुरुलघूप- घानतेनःकार्पणनिर्माणास्पिराशुभदुर्भगानादेवायदाःपवेन्दिपजातिवादरमत्पेकदुःखरपराघातोन्दासपर्याप्त कसरक्रियद्विकाम- 1-२ मनयो यम्पे पप निषेध मन्तव्यः, मतूदये. पोयिस्येनाग्र उदयस्वीकारात् । पचं लेखनपतिस्तु सहयरात इत्यते, पपेकोमपश्चाशतमगाथापामाहारफदिकम् । 4-4-2-14-+-+-- १२२२॥

·शस्तविहायोगत्याऽनुपू? नरकगतिहेनवो पन्धमुपयान्ति, अत्र च सपत्नमकृतिरहितत्वादिकल्पो नास्तीति गाथार्थः ॥ ५१ ॥ विर्यमनुष्पभामरूपणार्थ चक्ररचनामाइ- हुंडोराले धुवपन्धिणीउ अधिराइ दसरविहूणा । गइ आणुपुन्यि जाई वायरपत्तेयपजत्ते ॥५२॥ पन्धइ सुहम साहारणं च थोपरतसंगमेवछ । पजते उ सथिरसुभजससासुजोवपरघायं ॥ ५३॥ आयावं ऐगिदिय असत्यविहदूसरे व विगलेसु । पंचेंदिएस सुसराइखगइसंघयणसंठाणा ॥१४॥ व्याख्या-हुण्डसंस्थानमादारिकशरीरं नामधुववन्धिन्यो नव भतीता एव, अस्थिरादयो दुःस्वरं विना पश्चास्थिराशुभ- दुर्भगानादेयायश इति पोडश, तिर्यग्दिकम् . मनुष्पद्विक यान्यवरा जातिः, पादरमत्येकनाम च एता अपर्याप्तका द्वार्वि- पतिः आहुण्डसंस्थानाच उपरि क्रमेण स्थापनीया, अपर्याप्त रुसहचरा इति प्रथमगाथार्यः ॥ ५२ ॥ स पापर्याप्तको यदा स्पारविशेषणविशिष्टो भवति, तदा मत्मसाधारणस्थावरमकृत्यात्मिका वामपार्थे तदुपरि लता कर्तव्या, तिग्द्विकं च दण्डे व्यक्तं भवति. एवं तस्मिन्नपर्याप्तके वसनामविशेपिते त्रसौदारिकाङ्गोपाङ्गचरमसंहननात्मिका दक्षिणा हुण्डोपरि लता कर्तव्या, एवमुभयलतयोः पञ्चविंशतिः प्रकृतपो भवन्ति, यदा तु पर्याप्तकप्राधान्यं भवति, तदा अपतिकस्याने तत् क्रिपते, ततयोभ- यसतयोः तत्साहचर्यात् स्पिरयुभपाउदासोपोवपरायावपकृतपो-न्या अपि पद् पूर्णभिः सह वनाति, पुर्व चोभपलतपो- रेकत्रिंशत्मकृतयो भवन्ति, एते पर्याप्तकलते स्थानसविशिष् इति द्वितोपाधाय ॥५३॥ यदा पर्याप्त कैकेन्द्रियस्वविशिष्टो गपति तदातपनाम दानिशचर्म वामलतायां क्रियते । यदा तु पर्षातका विफलेन्द्रियविधिटो. भाति तदात्मनस्तवियोगतिः ·कार A दुसरनाम च दक्षिणवायां स्थाप्पं प्रतिशतममिति । यदा तु पर्याप्तकः पञ्चेन्द्रिपतिर्यमनुष्यो वा भवति तदा नदि- विष्टस्य गुस्सरणुभगादेयमझतयो न यशोऽभिहितत्वात् , प्रशस्तविक्षयोगतिरिवरस्सा उक्तत्वात्, पञ्चसंस्थानानि पञ्चसंहननान्येव- मेनागर्दन दक्षिणायनोपरि स्थाप्यन्ते । एवं हि पर्याप्तरूपन्चेन्द्रियस्य सप्तचत्वारिंशत्मकृत्यात्मिका दक्षिणालता ४७ । पर्याप्तक- ।२२। पिकलेविषाणां उपसिंग्रामकृत्पात्मिका दक्षिणैव लता ३३ । अपर्याप्तकत्रसानां पञ्चविंशतिप्रकृत्यात्विका दक्षिणेच लता २५ । पर्याणकर केन्द्रिस्य दानिवासकृत्यापिका वामलता ३२ । अपर्याप्त फैन्द्रियरूप पञ्चविंशतिप्रकृत्पात्मका वामैव लता । एवं लतापश्चफस्यापि महतपः भत्येक ख्यापिता एव । एवं सर्वधन्धोदयेषु स्वस्वसङ्ख्याभ्यधिकभकृतिभिः सपत्नस्माभिर्भद्रमर- पणा फर्वपेवि तृतीयगाथार्थः ॥ ५४॥ उक्ता चक्ररचना, वन्धस्थानान्याह- तेवीसा पणुवीसा छयोसा अहवोसगुणतीसा। तीरोगतीस एगो बंधवाणाइ नामेट्ठः॥ ५५ ॥ व्यापा-प्रपोविंशतिः परिगतिः पशिनिरष्टाविंशतिरेकोनत्रिंशत् त्रिंशदेकरिशदेकमित्येतानि नाम्नो वन्यस्या- नानि पन्धकार, भष्टा भवन्तीति गाथार्थः ॥ ५५ ॥ तान्येव गतिषु मृग्यन्ते- मगुपगईए सन्ये तिरिपगईए उ आइमा पंधा । नर (गुणतीसतोसा पंचण्वोसा य देवेसु ॥ १६ ॥ व्यापा--मनुजगला' मनुजभवस्थस्य सोऽप्पखिला नाम्नो बन्धविशेः बन्धमा प्रतिभवन्नि, सर्वानपि बनातीति भा ! कां? पता तस्य पतप्पपि गतिए गमनमस्ति, अत एकेन्द्रियेपत्य तुमना त्रिपश्चाइविंशतोवैधानि, विकलेन्द्रियेपूत्प- सुमनाः परिपेकोनविंशतिशद् बन्धान बन्नाति, नारकेषु गन्तुमना अष्टाविंशति बनाति, देवेपू-पत्तुकामो जोयो, २२३॥

·अष्टाविंशत्येकोनत्रिशशिदेकत्रिंशत् बन्धान बध्नाति, उभयरेन्योरेकविधवन्धो भवति, एवं मनुष्यगतिस्थस्य सर्वेऽपि बन्धाः
सम्भवनि । 'विर्षगता 'निर्यग्गतिस्थः पहायान बन्धान जोवो वनाति, त्रिपञ्चपदष्टनवाधिका विंशतिः त्रिंशय । देवगतिः
पायोग्यैकविंशबन्धः तीर्थकराहारकबन्धेन सह भवति, एकवन्धय श्रेणिगतस्य एवा तस्य न भवतः, शेपाः मनुष्यस्येव स्व-
पुध्या भावनीय। ' नरकगती ' नरकस्थः एकोनत्रिंशद्वन्धं त्रिंशद्वन्धं च बध्नाति, यतोऽवश्यं नारकः पर्याप्तः निर्यक्षु मनुष्येषु
चोत्ययते, तयोथैकोनत्रिंशद्वन्धमायोग्या, यस्तु नारकः, तीर्थकरो भविष्यति श्रेणिकवत् , स मनुष्यगनिभायोग्यं त्रिंशद्वन्धं
वनाति । देवगती देवगतिस्थितः एकोनविंशत्रिंशद्रन्धं बन्धाति भावना नाररुवत्, पञ्चविंशतिं पृथिव्यम्बुवनस्पतिपूत्पत्तुकामो
वनावि।सातया सैव पविशतिर्भवति, सातु पृथिवीकायिकानामेव योग्या, एवं देवगतौ चत्वारोवधा वध्यन्त इति गाथार्थ ॥५६॥
तानेव गतिमायोग्यान् बन्धानाह-
अडवीसनरयजोग्गा अडवोसाई सुराण चत्तारि । तिगपणछब्बीसेगिदियाण तिरिमणुययधतिगं ॥ ५७ ॥
व्याख्या-अष्टाविंशतिबन्धो नरकगमनयोग्यप्राणिनां भवति । अष्टाविंशत्यायाः चत्वारो देवगतिगगनगोग्यानां प्राणिनां
भवन्ति । त्रिकपञ्चपविशतिबन्धाः एकेन्द्रियविर्यगतियोग्यानां भवन्ति । पञ्चविंशत्ये कोनविंशत्रिशन्धभिक दोन्द्रियादितियङ्
मनुष्यगतिगमनयोग्याः पाणिनो बध्नन्ति, यत एवं अतस्ते प्रागुक्तबन्धास्तासां गनीनां योग्या भवन्तीति गाधार्थः ॥ ५७ ॥
गुणस्थानेषु बन्धानाह-
'मिच्छम्मि सासणाइसु तिवीसाइनामवंधाओ। उत्तिपिण दोतिदोदो चउ पण सेसेसु जसबंधोः॥५८॥

·२२५/ - व्याख्या-मिथ्यादृष्टा सास्वादनादिपु त्रयोविंशाद्या नाम्नो बन्या भवन्ति, यथासाव्येन मिथ्याटै पट् प्रयोविंशावा सप्ततिका भागना तिर्यग्गताविव । अष्टाविंशत्यायालयः सास्वादने, यतो देवनरकातिस्य एकोनविंशदइन्य तिग्मनुष्यमायोग्यम् , निर्गक अधिकारः पायोग्यं निगन्यं वा वभाति, निपड्मनुमगतिस्पस्तु देवगतिमा योग्यमाविंशतिबन्ध बनाति, एवं पो क्या भवन्ति । सम्पग्मिध्यादृष्टा दी, देनमायोग्य नष्टाविंशतिबन्धं तिषङ्मनुष्यगतिस्था बध्नाति, देवनरकगतिस्थः मनुष्यगतिपायोग्यमेको त्रश- बन्य बधाति। अविरते त्रयो बन्धा भवन्ति, तिर्पग्मनुष्पतिस्यो देवप्रायोग्यमाविंशतिबन्ध वशति मनुष्पगतिस्था-देवमायाय एकोनम्गिद्वन्ध वनाति, देवनरकगतिस्था मनुष्यगतिवायोग्यमे कोनत्रिंशदान्ध त्रिंगद्व्न्यं वा वनाति देशविरतप्रमचयोवन्धी, नी मनुनो देवमायोग्यमष्टाविंशतिवन्धीकोनत्रिशद्वन्धं वा वनाति (देशविरतनियुक्तु अयाविंशविरन्ध बध्नाति ) तुशब्दाद यद्यपि आहारकस्य संयमी हेतुः, तथापि प्रपत्तस्य वादरादीनां च यतः मोतिभन्दत्वात् ती पत्ताच न भवति तेन प्रमत्तस्प द्वा बन्यो । भममनस्य चत्वारोऽष्ट्रविशत्याया देवमायोग्या, अपूर्वकरणस्य यशोवन्धश्च भवति । वादरम्:मपाः स एवेति गाथायः ॥५८॥ तग्गयणुपुबिजाई धावरमाईय दूसर विगुणा । धुवयंपिहुंडविगाह तेवोला पनपावरए ॥ ५९॥ व्याख्या 'तद्गती' त्यत्र विवक्षिता तिग्गतिरानुपूर्वी च एकेन्द्रिपजातिः स्थावरम्भमापर्याप्तकसाधारणास्थिराशुभ- दुभंगानादेयापशोनामधुवाः, हुन्डसंस्थान विग्रह' इति अपर्याप्नकविशेषगादीदारिकं शरीरं एतात्र शेविंशतिमकृत पोऽपर्याप्त- फैकेन्द्रियस्य भवन्ति । अत्र चसारो भड़काः, कथं ? स्थावौकेन्द्रिपापर्याप्त स्वामलतायां पञ्चविंशतिप्रकृतपः तस्यां दू अधिक ने च सपने वादरमूक्ष्पाभ्यां दो भदौ तौ तु साधारणे प्रत्येके चैव चलारो भाव्या इति गाधार्थः ।। ५९ ॥ ॥२२४।

·यस्तु स्थावर केन्द्रियपर्याप्तकयोग्यं पञ्चविंशतिवन्धं पध्नाति नद्विवक्षयाइ-
पगईणं वचासो होइ गई इंदियाइ आसन । सपराघाऊसासा पणुवीस छवीस सायो वा ॥ ६ ॥
व्याख्या-प्रकृतीनां पूर्वोक्तानां गतीन्द्रियायाश्रित्य व्यत्यासः कर्तव्यः, यथा देवनरकगतिप्रकृतीराश्रित्य स्थावरादि-
चतुष्कस्य व्यत्ययः, यथा हीन्द्रियादिजातिमाश्रित्य स्थावरसूक्ष्मसाधारणानां व्यत्यासः, एवं वैक्रियाहारकग्रहणे औदारिक-
व्यत्यासः, एवं स्वबुद्धया योज्यम् । अत्र लपर्याप्तकं परित्यज्य पर्याप्तकं स्थाप्यते, शेपं तदेव । सैव प्रायुक्ता प्रयोविंशतिः
सपरापातोझासा पञ्चविंशतिर्भवाव, अत्र भगाः-कथं ? पर्याप्त कैकेन्द्रियवामलतादाविशत्मकृत्यात्मिका, तस्याः पञ्चविंशति-
बन्ने उद्योतातपयोरसम्भवात् शेषाः पञ्चाधिकाः सपत्नभकृतयः स्थिरास्थिरशुभाशुभवादरमूक्ष्मप्रत्येकसाधारणाभिः पोडश,
चतुष्पकृतिसापल्ये भूयोऽयशः परित्यज्य पश्चमा यशःप्रकृतिः स्थाप्यते, तेन च सह सूक्ष्मसाधारजाभ्यां न बन्धो नो
'मुमतिगेण जसमि' ति वचनाद स्थिराभ्यां द्वौ तौ शुभेऽशुभे चैवं चतारो यशसि एवं विंशतिरिति । तसौव पर्याप्त केन्द्रि-
यस्य सैव पञ्चविंशतिरावपेन सह वध्यमाना पविंशतिर्भवति, अस्मिन् बन्धे पद सपनप्रकृतयो लतायामभ्यधिकास्ताभ्य उद्यो-
वावपाभ्यां सह सूक्ष्मसाधारणयोन बन्धः, शेपाथसारः, स्थिरास्थिराभ्यां द्वौ तावशुगे शुभे चैवं चत्वारो ते अपसि यशसि
चैवमटी ते चातपे उयोते च पोडमा, एवं अत्र "उज्जोए गापर्व " इत्यादिवचनाचतुःपष्टिभ्यो भनेभ्यः पोदशैव भवन्ति, एवं
वन्धरयेऽप्यकेन्द्रियाणां चलास्गिद् मङ्गा भवन्ति, व्याख्याता चक्रयामलतेति गाथार्थः ॥ ६ ॥
तग्गइपाइदुवीसा संघयणतसंगतिरियपणुबोसा । दूसरपरघाउस्सासखगह गुणतीसतीसमुन्नो या ॥३१॥

·सप्ततिका धिकारः २२५ व्यापा-तद्गत्यादयो द्वाविंशतिः पूर्वोक्तास्त्रपोविंशतिः पा सा स्थावरनामवनिता द्वाविंशतिरिति । तदभावे म्हमसा- धारणयोर्व्यत्यासा, चक्रे तयोर्मूलस्तम्भे धग्रहणात्, सा द्वाविंशतिः संहननासौदारिकाङ्गोपाइयुक्ता पञ्चविंशतिर्भवति अस्याः ना- स्त्यन्यो विकल्पः । कथं ? यतो द्वीन्द्रियापर्याप्तकदक्षिणलतायां पञ्चविंशतिरेव भवति, नास्त्पधिका, नापि सपला प्रकृतिरिति । सेर पश्चविंशतिः दुःस्वरपराधातोपक्षासाशुभविहायोगविषुक्ता पर्याप्तकदीन्द्रियस्यैकोनत्रिंशद् भवति । तस्यां अष्टो भङ्गाः, कथं ? यतस्वक्षिणलतायां प्रयविंशयत्वारोऽधिकासयः सपला उयोतस्यात्रासम्भवात् स्थिरास्थिराभ्यां वो, तो शुमे अशुभे चैत्र चसार।, ते च यशस्यपशसि चैवमष्टौ, सैकोनत्रिंशदुद्योतेन युक्ता त्रिंशत् द्वीन्द्रियपर्याप्तकस्य भवति, अत्राप्यष्टौ भङ्गा, अत्रापि त्रय- त्रिंशत्मकत्यात्मिकैच दक्षिणलता त्रयोऽधिकाः सपनाथ स्थिरास्थिराभ्यां द्वौ भङ्गो, तौ शुभेऽशुभे चैव चबारः ते यशस्ययसि चैवमष्टौ । एवं त्रिपपि बन्वेषु सप्तदश । एवं त्रिप्पषि विकलेन्द्रियेषु. इन्द्रियभेदेनेकपश्चाशद् भवति इति गाथार्थः ॥६१॥ नामेव गाया पश्चेन्द्रियतिपत्र प्रत्याह-पा द्वीन्द्रिपस्थापयर्याप्तकस्य पञ्चविंशतिः पश्चेन्द्रियत्वकृतो विशेषः, अत्राऽप्येको भनः, यतोऽप्तिकत्रसस्य दक्षिणलता पञ्चविंशनिमकृत्यात्मकैव, अधिकसापल्परहितसादेको भङ्ग इति । दुःसरपराघातीच्यासविहा- 'पोगविभिः सहकोनर्जिगद् भवति, अस्पां च पहत्त्वारिशच्छतान्यष्टाभ्यर्षिकानि भङ्गानाम् । कथं ? अत्र पश्चेन्द्रियप्तिकत्रसस्य दक्षिणलता सप्तचवारिंशत्मकृत्यात्मिका पन्धश्चैकोनपिशव उद्योगध विशद्वन्धे सम्भवति, शेषा उभययोरपि बन्धयोः सप्तदशा- भ्पपिकाः सपत्नाथ ताभ्यः सप्तधम्मसम्पन्नाः पञ्चसंस्थानसम्पत्नाः (पञ्चसंहननसपलाः)भगाथैवमुभयपन्धपोरपि स्थिरास्थि- .

·७ - तेच दुसरे सुस्वरे व चतुष्पष्टिः, ते च मशस्तामशस्तविहायोगतौ चैवं शतमष्टाविंशत्यधिकम्, तगैकैकसंहनने भवति एवं पड्भिः रांहननैः समशतान्यष्टपष्टपधिकानि भवन्ति, तानि चैकैकसंस्थाने भवन्त्येवं हि पद्भिः संस्थानः पट्चत्वारिंशच्छतान्यष्टाभ्यधि- कानि भवन्स्पेयमेकोनविंशबन्धे विंशबन्धे च ॥ ४६०८ ॥ एवं विष्वपि बन्धेषु द्वानति समदशाधिकानि ॥ ९२१७ ।। सर्वस्या तिर्षग्गनौ निनपतिसवानि अष्टाधिकानि । एके ४० विकले ५१ प ९२१७ तिर्यगतौ ९३०८ च्यागतास्तिर्पग्ग- तिबन्धा इति गाथार्थः ॥ ६१ ॥ मनुष्पमापोग्पान् बन्धानाह- तिरिसन्धा मणुपाणं, तित्थगरं तोसमति इइ भेभो। संघयणिगुतीसा अडवीसा नारए एका ॥ २ ॥ व्याख्या-तिरयो पन्धा ये प्रायुक्तास्ते मनुजानां भवन्ति, याप्येकेन्द्रिपादवस्तियश्चोऽभिधायन्वे, मनुजानां नसत्वात् तेऽपि प्रसमायोग्या गृपन्ते, अतो ये द्वीन्द्रियादीनां तेऽनपञ्चविशत्येकोनत्रिशस्त्रिंशबन्धा भवन्ति, मनुजगतिस्तदाऽनुपूर्वी पश्चेन्द्रि- । यजातिः, प्रसवादरप्रत्येकास्थिरासुभदुर्भगानादेयापांसि नव नामध्रुवसन्धिन्यो हुण्डसंस्थानं औदारिकं तदङ्गोपाङ्गं अ- मगसंहनने पञ्चविंशतितममपतिकमिति । आसपर्याप्तमसहनरास्त्रको विकल्पो यतवसापर्याप्तकळतायामेतावत्य एव मकृतयः, शेप पारसतिः सरपराधाबोच्यासविहायोगतिभिः सईफोनत्रिंशत्पर्याप्त मसहचरा भवन्ति, पर्याप्तमनुप्पमायोग्या इत्यर्थः। नम्तो भजानां पद्गलारिशासनान्यदाभ्यधिकानि । कथं ? यतः पर्याप्तकत्रसपश्चेन्द्रियस्य सप्तचत्वारिंशत्यकृत्यात्मिका दक्षिण- गागा, गम्या ज्योत सान्नान सम्भवति, पन्चे स्खविपक्षाभावात्, शेषाः सप्तदश सपत्नाः प्रकृतयः सप्त सेवराः पञ्च संहननस्य पश्च

·सतिका
धिकार
संस्थानस्य सपना एवं स्थिरास्थिराभ्यां द्वौ भड़ौ. तौ शुभेऽशुभे चैवं चत्वारस्ते सुस्वरे दुःस्वरे चैवमष्टौ,ते च सुभगे दुर्भगे च एवं
पौदी, ते चाऽऽदेयेऽनादेये चैत्र द्वात्रिंशते यशसि अयशसि चैव चतुम्पष्टिः, ते शुभविहायोगतौ अनुभायां चैव अष्टाविंश-
त्यधिकगतम्. तचैकस्मिन् संहनने, तैः परिः सप्तशतानि अष्टपष्टषभ्यधिकानि भवन्ति, तानि चकैकसंस्थाने, तैः पभिः षट्च-
स्वारिंशाच्छवानि अष्टाभ्यधिकानि भवन्ति, एप बन्धश्चतुर्गतिस्थस्यापि मनुष्यमायोपो भवति । पञ्चविंशतिबन्धस्तु नर-
विर्यगतिस्थस्यैव नेतस्पोरिति । 'तित्पयरं तीसमंति' तियकमायोग्ये त्रिशचमं उद्यातं अत्र तीर्थकरमिति विशेषः । अत्राष्टौ
भङ्गाः, कयं ? यदा तद्देवनरकगतिस्थो बध्नाति, तदा मनुष्यभायोग्या शिवद्विषये तीर्थकरसहचरात्यविशत्यकृतयाऽभिहि-
तास्तानेमा-अस्थिराभचतुरखं पराघावोच्च्यासं त्रसादयो दश नामध्वन्धिन्यो नत्र अयशः पश्चेन्द्रिपजातिशुभविहायो-
गतिमनुजदिग्ौदारियशरीरमझोपाई वज्ञऋषभनाराचसंहननं तीर्थकरमित्याभ्यस्तिस्रः सपना अभ्यपिकाव । तत्र स्थिरा-
स्थिरयोरेफेन भाव्यमेवं, दो भड़ौ, नौ शुभेऽशुभे चैवं चखारस्ते यशस्ययशसि चैवमष्टौ । एवं मनुजगतौ पट्चत्वारिशयनानि
सप्तदशाधिकानि भवन्ति ॥ ४६१७ ॥ द्वीन्द्रियाणां एकोनविंशत् सैव संहननजिता नारकमायोग्या अष्टाविंशतिभवति,
तात्रेमाः-दुण्डसंस्थानं नव नामधुववन्धिन्यः अस्थिराभदुर्भगानादेयायगापश्चेन्द्रियजातिवादरमत्येकदुःखरपराधातोच्छवास-
पर्याप्तत्रसापशस्तविहायोगतिवक्रिपनरकदिकमित्येताच यतोधिका नास्ति, अत एक एव विकल्प इति गाथार्थः ॥ २ ॥
देवमायोग्यान् बन्धानाह-
२२६॥
तित्यपराहारगदोतिसंजुओ पन्धुनारगंसुराण । अनियट्टीसुदृमाण जसकित्तीए स इगिवन्धो ॥ ६३ ॥

·व्याख्या एवं नारकाणामष्टीविशतिकृत्पात्मको धन्या, स एवं शुभमकृविविशेपिती देवांना भवति । सेवाष्टाविंशतिः तीर्थकरयुक्ता एफोनशिदू भवति । आहारकैदिकेन पुनर्युक्ता विशद् भवति । आहारकैदिकतीर्थकराभ्यां पुतत्रिशद् भवति । यंदा निर्यम्मनुष्यी वा सामान्यदेवगनिमीयोग्य बन्ध वैधाति, तदाऽष्टाविंशतिमकृत्पात्मफमिनि । तधिमाखसीदपों दर्श नव नाम ववन्धिन्यो देवगतिस्तदाऽनुपूर्वी पञ्चेन्द्रिपजातिः पराघातीच्छासप्रशस्तविदायोगतिचतुरस्रसंस्थान वैपिशरीरं तदशगैषा- मित्येता भष्टीपिचतिः । अत्राटो भी कैथे यतो देवैगतिसहचरी परिशंमागभिहिवास्ताभ्य आहारकवि नात्र सम्भवति, शेपोस्तिसोधिका विभूतीष तास्पष्टौ भैया, स्थिरास्थिरीभ्यां व शुंभे अशुभे नै नत्वारस्ते यशस्ययशसि चैवमष्टाविति। सांमैयाष्टाविंशति संवीकरी या बाराति, दैकोनर्षिशद् भवति, अप्राप्यष्टौ भडास्त एवं फिन्त्येते मनुजानामविरतीयानी ना- न्येषामिति विशेषः । पंदा सैरोष्टाविंशतिराहारफदिकेन सह पधाति, तदा विश भगति, अस्पागेको भङ्गा, यत उक्तम्-" मोड नैसधिरासुमादारे नारिकेण संसपोऽस्पिरा,भानो बन्धो भवपि, एवं वीर्थकरावरिकटिकेन संदिता सेवाष्टाविंशतिरेफ विशद् भवति, अवाप्येक एवं मा माग्वत् । एवौ च पन्योरममतापूर्णफरणयोरेन भगतो नान्यस्येति । एवं देवगतावष्टादश भङ्गा निषियावरणस्मफपापाणी पेश फोरेव एकबन्ध इति गाथा ॥ ३३ ॥ नरगिगापे । तिगेगौ दिनतिशतान्यष्टीचराणिं । मनुनगनी पटवारिंशतवानि संवदशाधिकानि । देवगतावष्टादश गोपी चन्भपिपानी प्रयोदशसंदिसोणि नेवशतानि पंचवारिशंदधिकांनि गेन्ति, १३९४५ नाप्नः HABHERIYमाहारे, ·सप्ततिका विकारः २२७ महनीना गुणेषु बन्धसम्भवमाह- साहारणा मिच्छो सुहमापवथावर सनरयदुगं। इगिविगलिंदियजाई हुँदमपञ्चत्तछेवढे ॥ ६४ ॥ व्याख्या-साधारणोपन्यासात् साधारणादिकपञ्चेन्द्रियपर्यन्तानां ःषष्टिमझतीनां मिथ्यादृष्टिः बन्धक इति, काश्वताः? साधारणसूक्ष्मातर्ष स्थापरं नरकद्रिकं एकेन्द्रियविकलेन्द्रियजातयः हुण्डसंस्थान अपयसिं चरमसंहननं एतात्रयोदश सास्वादनादयो मुलगा शेषा यभन्तीति गायाधः ॥ ३४॥ सासायणोपसत्या विहगगई दुसरदूभगुतोवं । अणएजं तिरियदुर्ग मजिममसंघयणसंद्वाणा ॥ ६६ ।। व्याख्या-सासादनोऽमशास्तविहायोगविपूर्वाणां पक्षेन्द्रियान्तानामेकपश्चाशत्यकृतीनां बन्धकः । कास्ता अप्रशस्तविहायो- गतिदुसरं दुर्भगोयोत अनादेयं तिथेन्टिके कपम नाराच नाराचमर्धनाराचं फीलिकान्यग्रोधमण्डल सादि वामनं कुब्ज एताः पञ्चदश पूर्वोक्ताभिः सहाष्टाविंशतिपकृतीः सम्पम्मिथ्यादृष्ट्याचा न बधन्तीति गाथार्थः ॥ ६५ ॥ मीसो सम्मो ओराल-मणुयदुगपाइ आइसंघयणं । पंधइ देसो विरओ अथिरासुभअजसपुवाणि ।। ६६ ।। प्याख्या-सम्पग्मिध्यादृष्टिरविरतश्च औदारिफदिकाथाना पश्चेन्द्रियान्तानां पर्तिशत्मकवीनां बन्धकः । फास्ता? औदा- रिफदिक मनुष्यदिफ पवनपभनारानसंहननं, एताः पञ्च पूर्वोक्ताभिः सह यरिंशतो देशविरवायाः न बनन्ति, शेषा एक- त्रिशद् शान्ति, देशविरताः पमनापास्पिरावानां पञ्चेन्द्रियान्नामे निदात्मनीनां बन्धकाः । फास्ताः ? अस्थिरमशभमयश:- शेगाः सस्थाने भगिप्यति, त्रिी एताः पूर्वोक्ताभिः सह पत्रिशदेता अममनाया न मनन्तीति गाथार्थः ॥ ६ ॥ २२७) ·अपमत्तो स नियही सुरदुगवेउखजुगलधुवबंधी । परघाउसासखगई तसाइचरंसपंवेदी ॥ ६७ ॥ व्याख्या-अममनोऽपूर्वकरणश्च सुरद्विकाशानां पश्चेन्द्रियान्तानामष्टाविंशतिमकृतीनां बन्धकः । कास्ताः? मुरद्विकं वैक्रि- यशरीरं तदङ्गोपाझं नामध्रुववन्धिन्या नव मतीता एव, पराघातमुशर्स प्रशस्तविहायोगतिः त्रसादयो दश चतुरस्त्रसंस्थान पञ्चेन्द्रियजातिरेता अविशतिः पायुक्ताभिः सह चतुःषष्टिरेवा ( यश कीनिविहीना ) वादरममा न बध्नन्ति, मिथ्यादृष्टिरपि अखिला वनन्ति, सास्वादनादयः मायुक्ताभिः २ हीनां २ बधन्तीति गाथार्थः ॥ ६ ॥ विरप आहारुदी बंधो पुण जा नियहि अपमत्ता । तित्थस्स अविरयामओ जा सुहुमो ताव कित्तीए॥६८ व्याख्या-विरते प्रमचाममत्तरूपे, आहारकदिकस्वादयो भवति, बन्धः पुनराहारकद्विकस्य यावनिरनिः-यावदपूर्वकर- णोऽममचादित्यभमवेऽपूर्वकरणे चेस्पर्थः । तीर्थकरनान्नोऽविरतसम्यग्दृष्टयावदपूर्वकरणमध्यभागं तावद्गन्ध उदयस्तु तत्रैव भणिष्यति, यावत्सूक्ष्मसम्परायस्तावत् यश कीर्चिवन्धोपूर्वकरण यावत्मागभिहित एव चादरसूक्ष्मकपापार्थोऽयमारम्भः । पन्ध प्रत्येवनानः सप्तपष्टिपकृतयोऽभिहिता इति गाथार्थः ॥ ६८ ॥ ॥ समाप्नो नामबन्ध इति ॥ उदयापवादमाह- उनोयायवाणं उदओ पुर्विपि होइ पच्छावि । ऊसाससरेहितो सुहुमतिगुजोयनापावं ॥ ६९ ॥ पाख्या-उद्योतातपयोख्दयः 'पूर्व प्रथमं भवति, पश्चादपि योब्धम् , केन्यः ? एकेन्द्रियानधिकृत्यो सात् द्वीन्द्रि- यादीनधिकृत्योच्छ्यासस्वराभ्यामिति । द्वितीयापिशब्दाद न पार न पयादिति । कयमेतदवसायते विध? चके वामझताया- १ उदयप्रताप एवं ·रंकारः पहले ।२२८ सुच्छासोपरिभणनात् ज्योतीतपयोख्ययुदयो भवति, दक्षिणलतापां स्वराधो भणनादुयोतस्य प्रथमं भवति, पराघातस्योच्या- सदिधःस्थाने तत्परित्यजता तदनुदयोऽपि ख्यापित एव । भावार्थस्य दुरवसेयत्वावं सूत्रमिदमकारि। उद्योतमुभयलटतयोदनयती सर्वतिर संभवा ख्यापितः । आँवपस्य वेकेन्द्रियाणामेव । हुण्डौरालयो स्तम्भोपरि स्वस्थानम् , यतस्ते प्रथमपर्याप्या संह मारभ्यते न त्वन्तरंभवे । तत्परित्यज्यादौ निवेसयंता एतद् शापितम् , यदुतोदयमाश्रित्य स्थिरगुंभमती अपर्याप्तकसमाश्रये | भक्तोऽत उभयळतयोस्तस्य सप्तविंशतिः (शेष तथैव सूक्ष्मत्रिकोदये उद्योतस्थ चोदये सति नीतष उदयं गच्छति, एवं हि वादरे पंयोप्तें प्रत्येके एकेन्द्रिये तंदुदयों भवतीति गायार्थः ॥ ६९ ।। * "उन्नीनीयवि सुर्दुमंतिगेणे न वझए उभयं । उजीवजसाणुदर जोया साहारणसुदओ ॥ ७० ॥ व्याख्यो-पीतेन संहातपम्, सूक्ष्मत्रिकेण सहोभयं-आतपमुंबोतं वा न वध्यंत इति । उद्याधिकारे पन्धप्रतिषादेतद् | ज्ञपपति, सूक्ष्मत्रिकेण सहावपोद्योतयोदयौ न भवति, यतोऽयमोऽपवदेति, उद्योतयाँसोख्दये जायतें साधारणस्योदय साधारण चौपवंदती एतद् शापितम् , यथा-भूजलाभ्यां विनों बादरवनस्पतेरभावः, अंते एवावषोद्योतयोरुदयो न वातान्यो रिति गायायः ॥ ७ ॥ अमेवाय भूयोऽपि पुग्णाति- दुभंगाईणं उदएं वायरपजो विउब्बए पवणी । देवगईए उदऔ भगअणाएंज उदरवि ।। ७१ ॥ पाख्यिा-दुर्भमादीनी विमणांमभानी प्रकृतीनांमुईये बादरः पर्याप्तकः चैक्रियशरीर कुरुतें पवनों वायुकायिकः, मैं तु अ॒मंगादीनामुदयेऽतेंऽिवसीयतें, चैक्रियशरीरकरणकाछेऽपि तस्योपोतोदयों न भवति, शुभमंतित्वात् , तस्य चाघमजाति- २२८) ·. खादेवमग्निायिकानामपि । देवगतिसहचराणामुदयं मति विशेषमाह-देवगतेल्दयो भवति दुर्भगानादेयोदयेऽपि, अपिशब्दा- दाहारकद्विकस्य यथा दुर्भगादिभिः सह बन्धो न भवान, तथोदयोऽपि, अस्थिराशुभाभ्यां सह भवति तयोर्धवोदयित्वात् । द्विकोपचयापचयात् माकथितैव प्रविशत्सहचरा आहारकादयो मनुजेषु ममताप्रमत्तगुणस्थेषु भयन्ति । देवगत्या सह नाहार- फोदय इत्ये तद् भावितमिति गाथार्थः ॥ ७१ ॥ सूसरउदओ विगलाण होइ विरयाण देसविरयाणं । उन्जोवुदओ जायइ वेउवाहारगाए ॥ ७२ ॥ व्यापा-पके विकलपर्याप्तकसहचरालखितदुक्तास्तावोदयं पति विशेषयति-सुखरादपो विकलेन्द्रियाणां, भवति, चतुखिशत्मकृतिभिस्तेषां दक्षिणलता भवतीत्यर्थः । 'विरतानां' प्रमचाममनानाम् , देशविरतानां विरतसाहचर्यान्मनुष्याणां उयो तस्योदयो भवति वैक्रियाहारकशरीरकरणकाले सूत्रकरणात् ज्ञापयति, यथा पूर्वसूत्रे देशविरतं यावदुषोतोदपः स च तिरधि न मनुष्य इति गाथार्थः ॥ ७२ ॥ नाम्न उदयस्थानान्याह- अउनववीसिगवीसो चउवीसेगहियजाव इगितीसा । चउगइएसुं बारस उद्यहाणाइ नामस्स ॥ ७३ ॥ व्याख्या-अष्ट नव विंशतिरेकविशतिश्वनुर्विशतिस्ततो भूयो भूय एकाधिका यावदेकत्रिशचनुगेतिकेष्येवं प्राणिपु द्वाद- शोदयस्थानानि भवन्ति, यादशैवोदयप्रकारा इति गायार्थः ॥ ७३ ॥ तानेव गतिप्पाह- मणुएस अचउवीसा वीसड नव वजिया उ तिरिएसु । इंग पण सगट्ठ नव वीस नारए सुरै सतीसा ते॥७४॥ व्याख्या-मनुजेष्वे कादशोदया भवन्ति, यतस्तेष्वेकेन्द्रियमायोग्या न चतुर्विंशतिः स्यात्, नवाष्ट्रनिगविभिर्वनिता ·सप्तक्किा धिकारः गाथार्थः ॥ ७४ ॥ २२९ नवोदयास्तिर्पन भवन्ति, यतो नवाप्टकावुदपाक्योगिनो विंशत्युदया केवलिसमुयाते नान्योति । एकपञ्चसप्ताप्टनविशनयो नारके पश्चैपोदया एत भवन्ति, सुरे-देवे त्रिंशदुदपषष्ठाः ते एव पञ्च नारकोदया भवन्ति, जात्याख्यायामेकवचन मिति गुणेषूदयानाह- इगयोसाई मिच्छे सगठवीसा य सासणे हीणा । चवीसूणा सम्मे स पंचवासाएँ जोगिमि ॥ ७५ ॥ व्याख्या-एकविंशत्यादयो नवोदया मिथ्यादृष्टा भवन्ति, यतः-स सजीवजातिषु भवति, सप्ताष्टाविंशतिभ्यां हीनास्त एवं सप्त सास्वादने भवन्ति, कयम् ! एकविंशतिर्भवान्तरे, चतुर्विशतिः प्रत्येकवादरपर्याप्त कैकेन्द्रियस्य जन्मादिसमये, एवं पडू- विशविर्तीन्द्रियादिपुत्पद्यमानस्य, पञ्चविंशतिरुत्तरवैक्रियकरणादिकाले, एकोनत्रिंगत्पर्याप्तनारकाणाम् । त्रिंशत्पर्याप्तमनुष्यदे- वानामेकत्रिंशदुद्योतयेत्तॄणां पश्चेन्द्रियतिरयां भवति । सप्तविंशतिरष्टाविंशतिश्च न सम्भवति, यतो मध्यपर्याप्तिकाले सास्वादनलं । भवति, ती चोदयाबुत्पत्तिकालान्तरभाविनावतो न भवति । ते एवैकविंशत्यायाः नव चतुर्विशत्युदयरहिता अष्टावाविरते भवन्ति । कथं ? चतसृष्वपि गतिषु संमिपूत्ययमानस्यैकविंशत्यायाः स्वोदया भवन्ति, नचैकेन्द्रियेषु तस्योत्पत्तिरतश्चनुर्विशत्युदयो न भवति, चतुर्विंशतिपञ्चविंशत्युदयरहितास्त एवैकविंशत्याद्या नय सयोगिनः सप्त भवन्ति, विंशतिः समुद्घाते भणिष्यति, एफपदसप्ताष्टनविंशतयोऽपि समुद्धाते योगनिरोधे चा, विंशत्सामान्यकेवलिनः एकत्रिंशचीर्थकरइयेति गाथार्थः ।। ७५ ॥ पणवीसाई देसे, छज्यीसूणा पमत्ति पुण पंच । गुणवीसाई भीसे तीसिगुतीसा य अपमत्ते ।। ७६ ॥ व्याख्या-पञ्चविंशत्पाद्याः सप्वोदया देशविरते पड्विंशत्या हीनाः पद भवन्ति, पश्चसप्ताष्टनवविंशतय उत्तरक्रियं | १.२२९/ ·कुर्वनो भान्ति, रिंशत्तिर्यग्मनुष्ययोः पर्याप्तकयारेकत्रिंशदुशतमनुभववस्तिरथो भाति । प्रमत्ते पञ्चपिंगत्यायाः परिंशत्या हीनाः पश्च भवन्ति, न पष्ठः एकत्रिंशदुदयः, यतस्तिर्यग्भरस्थस्य सपिरावन भवति । पुनः शब्दाधिश्यात् तस्योत्तरक्रिपमा हारकं वा दुर्वतः पञ्चसप्ताप्टनारिंशतयो भान्ति, निशदपो मनुष्ययोग्य एवेति । एकोनविंशदायाखपः सम्यग्मिथ्याटा उदया भान्ति, एकोनरिंशत् नारकस्य, त्रिंशदुदयो देशमनुप्पतिर्पग्भवस्थस्य, एकत्रिसदुपस्तिपभास्यस्पा । एकोनविंशति अगाममचस्य उपरकिये आहारके वा ममतेन निष्पादिते यदाऽममत्ततां भवति, तदैकोनविंशत् त्रिसन्मनुष्यस्य भरत्येय । नु- शब्दादपूर्वकरणादरमूक्ष्मोपशान्तक्षीणरुपायेष्वपि निशन्मनुप्यलात् नेपामिति गाथार्थः ॥ ७६ ॥ अट्ठो नयो अजोगिस्स चीसो केवलोसमुग्घाए । इगिवीसो पुण उदओ भवंतरे सव्वजोधाण ॥ ७ ॥ व्याख्या-अष्टकोदपः सामान्यायोगिनो, नपादपः तीर्थकरायोगिनो भवति । जिंशदुदयः सामान्पफेरलिनः समुद्घाते एकत्युिदयः पुनस्तीर्थकरस्य समुद्यावे, अथग एरिसत्युदयः पुनः भान्तरे जन्मसमे सजीपाना भाति इतिगाथार्थः|| ७७॥ पउवीसाई चउरो उदपा एगिदिपसु तिरिमणुए । अध्वीसाइ छयोसा एक्केरकृणा विउच्वंति ॥ ७८ ॥ ज्यारया-चतुशिल्पापाथलार एकेन्द्रिपेषु भान्ति, चतुप्पश्चपद्रसप्तविंशतय इति । एकविंशतिर्भगान्तरे सांगेतर । भारिंगल्याशालारः पदिगत्पुदयथैः पञ्चोदयास्तिर्पसु मनुप्येषु च भान्ति । तयोरुनारैकिपमाहारक वो तोरेकै- पकृत्या मदननरामया हीनास्ता पश्चसमाप्टनरशितया भान्ति । विशदया भाति, यतस्तयोरुयोतोदयोऽपि भारत, चश- दादेकेन्द्रिोश रोकियकालेऽपि सदास्था पा सरूपेशेर सहननाभारादिति गापाः ।। ७८ ॥

·गइआणुपुविजाईपावरदुभगाइतिषिण धुव उदया। पगिदियइगियीसा सेसाणवि पगइ यचासो ॥ ७९ ॥
व्याग्या-गत्युदयो भवान्तरेऽपि जीवस्य नापसरति, यतोऽन्यतरगत्यभिधानं संसारस्थस्यावस्थितम् । अव्यक्तोचारणं सर्वासां समतिका
२३०१/ साधिकार-पापनार्थम्, आनुपूर्वृदयस्तत्रैव भवति । अत्र चाहीकृता तिर्यग्गविस्तवस्तदानुपूर्वी, इन्द्रियोदयश्चभवान्तरे भवति यतोऽ
धिकारः
नुदये अतीन्द्रियत्वादसंगारिलं भवति । अत्रैकेन्द्रियत्वमधिकृतं तत्सहचरं स्थावरं सूक्ष्मं चाभिधानं भवति । अपर्याप्ताभिधानं यद्यप्यन्त-
राले भवति, तथापि सन्द्रियसहचरम् । दुर्भगानादेयापरासामुदयो यद्यप्यन्तराले भवति, तथापि न नियमः, यतस्तद्विपक्षाणामपि
पारासहनराणां भवति । ध्रुवोदया नानो द्वाददा कास्ताः ? निर्माणस्थिरास्थिरतैजसकार्मणवर्णगन्धरसस्पर्शागुरुलघुशुभाशुभ
प्रकृतयः, एता भवान्तरेऽपि खोदयं न मुञ्चन्त्ये रमेव केन्द्रियाणामेकविंशतिरुदितैव । साधारणमत्येकत्ये शरीराभावे कस्य भवतः,
तयोः शरीरस्य विशेगात् । उपयातमपि शरीराभावे न भवति, वात्ययातकाभावात् । संस्थानमपि तदाकार एवेति। किमुक्त
भवति-साधारणपत्ये कोपयात पंस्थानानि शरोरपश्चमानि विवक्षितस्थानमाप्तौ प्रादुर्भवन्ति, नान्तराले, शरीरमानावधिकानि
भरन्ति, पश्चानामेपामनुदपादपर्याप्तकसप्तत्रिशतेरेकाधिका सपला च द्वा भङ्गी मूक्ष्मवादरभेदादपर्यास कविनिरिति।
पर्याप्त कवि पक्षया तु वयो भद्राः, कथम् ? पर्याप्त के केन्द्रियवामलता द्वाजींशत्मकृत्यात्मिका, पशितेः कारगं मागुक्तप,
परापातोपासावपोयोताः शरीरमानेरप्पुनरकाले प्रादुर्भवन्ति, अतोऽत्र द्वितीयमभ्यधिकम् । बादरमूक्ष्माभ्यां वो भड़ौ, तो
२३०॥
ग द्वाप्पयामि, यगसित्वेकः, यतः न ममत्रिकेण सह यदास उदयो भवति । द्वेऽपर्याप्त कार्विती तिखः पर्याप्तकैकविंशतयः,
एवं पनि गायार्थः ॥ ७९ ॥

·सा आणुपुविहीणा अपज्जएगिदितिरियमणुपाणं । पचे उवघायसरीरहुंउसहिया उ पउवीसा ॥ ८ ॥ पापा-सा भयान्तरे एकविंशविरानुपूर्विकाया हीना पिंशतिर्भवति, यतस्तस्पास्तत्रैवोदयः, नान्यत्र । अपर्याप्तकानामेके- न्द्रियाणां तिरक्षा द्वीन्द्रयाणां (यादीना) मनुष्याणां संश्पसंनिरूपाणां मत्पेकोपघातशरीरहुण्डसंस्थानः सहिताचतुर्विशतिर्भवति । अपर्याप्तकविवक्षपा चत्वारो भहा, कथं ? अपर्याप्त कैकेन्द्रिपलतायाः सप्तविंशवेश्चतुर्विशतिरुदितैव आनुपूर्विका पक्व शेषे देऽभ्य | धिके सपने च पादरसूक्ष्माभ्यां द्वौ भङ्गी तो प्रत्येक साधारणे चैवं चत्वार। पर्याप्तकविवक्षषा सप्त भङ्गाः, कथं तद्दामलतार्या द्वात्रिंशत्मकृतयः, तस्याः पञ्चविंशतः कारणं मायुक्तम् , परोपघातोच्यासातपोधोता यद्यपि पर्याप्तकसहचराः, तथापि ते हीन्द्रि- यपर्याप्तेश्चरकाले प्रादुर्भवन्ति, अवस्तिस्रोऽधिकाः सपत्नाच प्रत्येकसाधारणाभ्यां द्वौ भगी, नौ यशस्ययशसि चैवं चत्वारः, भूयः सूक्ष्माभ्यो द्वौ तावपशसि, गशसा सह न सूक्ष्मस्पोदय इति पभट्टाः, सप्तमो हि वायुकायिकस्योत्तरवैक्रियं कुर्वतः यद्यपि पर्याप्तकलतायां वैक्रियशरोरं नाभिहितम् , तथापि सप्तमभङ्गो भव-येव, अनभिधाने कारणम् , यतस्तत्स्थावरकाये वायुकायिकाना- मेव प्रसकाये संजिनामेव तयोरपि फादानिस्कम्, अत उभवलतास्सनभिधानम् , पृथक् सूत्रेणाभिहितमेव, "दुभगाइणं उदये'. त्यादिना पादरपर्याप्तवायुकायिकरप दुर्भगादोनामुदघे भवति सूक्ष्मत्रिकसुभगादित्रिकपराचनरहितत्वादेको भङ्गः । सप्त पर्याप्ते चत्वारोऽपर्याप्ते, एवं चतुर्विंशत्युदये एकादशमला भवन्ति तुशब्दानिर्यग्मनुष्पागों द्वा द्वावायायुदया पर्याप्तापयर्यातकयोः साधा. रणी शेषाः पर्याप्त कानामेव देवनारकाणां तु सर्वपीति गायार्थः ।। ८० ॥ गाथा. ७२ ·पञ्च २३१|| परघायसासआयवजुत्ता पण छक्कसत्तवीसा सा । संघयणअंगजुत्ता चउचीस छवीसमणुतिरिए ॥ ८१ ॥ व्याख्या-सैव चतुर्विंशतिः पराघातयुक्ता पश्चविंशतिर्भवति, सा च पर्याप्तकस्यैव, यतः पराघात पर्याप्नसहचरलतोपरि । सप्ततिका विशेषेणाभिहितं तदुभयसन्-युदयमाप्तमपि। सप्त भद्गाः, प्राग्वत् पञ्चविंशविरुदिवैव उच्छासातपोयोतानुपूर्विकाणां कारण धिकारः कथितमेव, दशेपास्तिस्रोऽधिकाः, सपलाच प्रत्येकसाधारणाभ्यां पादाभ्यां वा भनौ यशसि अयशसि च चत्वारोऽयशसो भङ्ग- इयं तत्सूक्ष्माभ्यां वाभ्यामेव पइभङ्गाः, सप्तम उत्तरवैक्रियस्पेति। सैव चतुर्विशक्तिः पराघातोपदासयुक्ता पर्विंशतिर्भवति, उन्धास पविशतितममधिकृत्य त एव सप्त भङ्गाः, उद्योतमधिकृत्य चत्वारो भङ्गाः, कथं ? मत्येफसाधारणाभ्यां यादराभ्यां द्वा भगौ तो यशस्ययशसि चैवं चत्वारः, मुहमस्योद्योतेन सह उदयो नास्ति । ययातपं च पविंशतितमं ततो द्वौ भनौ यशोऽयशोभ्यां यत उक्तम् । उज्जोयायवाण मित्यादि, एवं पविंशत्युदये त्रयोदश भङ्गाः । सैव चतुर्विंशतिः पराघातोच्यासोद्योतयुक्ता सप्तविंशतिर्भवति, अत्र भद्कपर्, कथं ? सप्तविंशतिरुदितैव सूक्ष्मातपानुपूर्विकाभिः सहोद्योतस्पोदयो न भवति, शेषयुग्म- मधिकं वामलनाथाम् । वादरमत्येफसाधारणाभ्यां दी, ना यशस्यशसि चैवं चत्वारः, यदा तु पुनः सप्तविंशतितममातपं भवति, तदा वा भट्टी सूक्ष्मनिकायोतानुपूर्विकाभिः सहातपस्योदयो न भवति, शमा चामललायामेका यशोऽयशोभ्यां द्वौ भगी, एवं पर सर्वेऽप्यकेन्द्रियोदयविकल्पाः द्विचत्वारिंशत् , एकविंशत्यायेदयेषु पञ्चैकादश सप्त त्रयोदश पडिति ५। ११॥ ७॥ १३॥ ६॥ एका ४२॥ द्वीन्द्रियस्यैकविंशतिः तिर्यग्गतिस्तदानुपूर्वी द्वीन्द्रियजातिखसवादरापर्याप्नदुर्भगानादेयायशांसि नामधुवोदया द्वादश • १ गाथा ३९। १२३१॥

·मागुक्ता एव, अत्र यो भङ्गाः, कथं ? अपर्याप्तकसप्तविंशतिरेकविंशतिरुदितैव प्रत्येकोपघातसंस्थानसंहनननौदारिकतदङ्गो- पागानि उत्पनिस्थान प्राप्तस्य प्रादुर्भवन्ति, नापान्तराले, कार्मगयोगित्वाजीवस्य अपर्याप्तकविवक्षयां सपत्नाभावदेक एवं भगः । पर्याप्तकस्य दौ, कथं ? चतुर्विंशत् एकविंशतिरुदितैव पग्णां कारणमुक्तमेव पराघातविहायोगत्युच्छासमुस्वरदुःखरो- द्योताः स्वगरीरेन्द्रिपपर्याप्तेरप्युचरकाले प्रादुर्भवन्ति, एवं दक्षिणलतायामेकाधिका सपना च यशोऽयशोभ्यां द्वौ भङ्गो, 'यो- रप्येवं वय इति । सवैकविंशनिरानुसूया हीना प्रत्येकोपघानादारिकशरीरहुण्डसंस्थानसहिता चतुर्विशविर्भवति, साप्पोदारिका- झोपागसंहननयुक्ता द्वित्रिचतुरिन्द्रियासंज्ञिवित्रा मनुष्याणां पर्याप्तकानां अपर्याप्तकानां च योग्या पविशतिभवति । अस्यामपि त्रयो भनाः, अपर्याप्तपविशतिरुदिनैवानुपूर्वी त्यक्तैव दक्षिणलता सप्तविंशतिरशेपत्वादेको माकः, पर्यातकविवक्षया द्वौ, कथं ? सप्तविंशतः कारणमुक्तमेव पराघातविहायोगत्युषणसमुस्तदुःस्वरोद्योताः शरीरमातावपि स्वपर्याप्तरसम्भवात् नादयं गच्छन्ति, एवं चतुर्विशत एका यशोऽपशोभ्या दै भङ्गो, 'योरप्येवं वय इति गाथार्थः ॥ ८॥ परघायखगइजुत्ता अडवीसा गूणतीस सासेणं । तीसा सरेण सुन्नोव तित्थतिरिमणुय इगतीसा || ८२ ॥ व्याख्या-सैन पड्विंशतिः पराघाताशुभविहायोगवियुता अष्टाविंशतिर्भवति, दावस्यां भगौ, पर्याप्तकविकलेन्द्रियदक्षिणलतायां. चतुर्खिशतो मथ्यात् विशदुक्ताथैव यशोऽयशोभ्यां द्वौ भनाविति । सैवाष्टाविंशतिरुगसमाप्तावेकोनत्रिंशत्, उद्योतोदयादा, यशोऽयशोभ्यां द्वौ हौ भङ्गावेवमेकोनत्रिंशदुदये चत्वार इति । सैवाटाविंशतिरुच्छ्वासस्वराभ्यां युक्ता रिश, उच्दासोद्योताभ्यां वा १-२ घिचतुरिन्द्रिययोः ·२३२॥ युक्ता विशद् भवति । अस्यां पड़ भड़ाः, कथं ? त्रिंशदुदितवानुपूर्युद्योतयोरनुदये द्वे अधिके सपने च, मुस्वरदास्वराभ्यां दी, । समतिका तो यशस्ययशसि च, एवं चत्वारः, आनुपूर्वीस्वरानुदयादेकाधिका यशोऽयशोभ्यां द्वावं पड्भका इति,। सैवष्टाविंशतिरुन्टास- स्वरोद्योतः, सहकत्रिंशद् भवति, आनुपूव्युदयो नास्ति, सुस्वरदुःस्वराभ्यां द्वौ, तौ यशस्ययशसि च एवं चत्वार इति । एकविंश त्यांदिषु पट्सप्युदयेषु द्वाविंशतिर्भङ्गाः त्रिखिद्विचतुः पट् चखार इति । एवं त्रिचतुरिन्द्रिययोरिन्द्रियकृतो विशेषः, उदपा भनाथ त एव । एवं च विकलेन्द्रियेषु पट्पष्टिरुदयविकल्पा इति, ३।३।४।२। त्रिष्वपि ६६॥ पञ्चेन्द्रियतिस्थामुदयमाइ-तिर्यग्ग- तिस्तदानुपूर्वी पञ्चेन्द्रियनातिनसवादरापर्याप्तदुर्भगानादेयायशांसि द्वादश नाम ध्रुवोदया एपा भवान्तरे एकविंशतिरत्र नव भङ्गकाः, कथं! अपर्याप्तकसप्तर्वित्रतेरेकविंगतिरुदितैव शरीरसहचराणां पग्णामुदयो नास्ति, प्रत्येकोषधातहुन्डसंस्थानान्त्यसंहननाङ्गोपागौ दारिकाप्येतानि पर, एवं लतायामधिकप्रकृत्यभावादपर्याप्तकविवक्षया एको मङ्गः । सप्तचत्वारिंशत् पर्याप्तलतायां तकविंशतिरुदितेव त्रयोविंशतेख्पत्तिस्थानाभावादशो नास्ति। संहनन संस्थानौदारिकविकोयोतखगतिद्विकस्वरद्विकोपघातत्रिकमत्येक इति २३॥ शेषा खपः सपत्ना दुर्भगसुभगाभ्यां दी, तापनादेये आदेये चैवं चत्वारः, ते यशस्पयशसि चैवमष्टौ (पर्याप्तकस्यापर्याप्तकस्यत्वेकः सर्वांसा- मप्रशस्तत्वात् पर्याप्तकापर्याप्तकयोरेवं नवेति ९ । यस्तु पुनरेकेनैव समयेन जीव उत्पत्तिस्थानमवाप्नोति तस्यैकविंशत्युदयो न भ- वति, सवैकविंशतिरानुपूर्विका हीना प्रत्येकोपयातीदारिकतदङ्गोपाङ्गात्यसंहननहुण्डसंस्थानयुक्ता पड्विंशतिर्भवति,अपर्याप्तकविवक्षया ||२३२॥ माग्वदेको भङ्गः । पर्याप्तकविवक्षया द्वे शते साष्टागीने, कथं ? पविशविरुदतव आनुपूर्वी त्यक्तंच पराघावोच्वासोयोताः स्व- रखगतिविक सप्तैता नावाप्युदयं यान्ति, शेपाः सप्तचत्वारिंशतखयोदशाऽधिकाः, सुभगदुर्भगाया द्वी, तावनादेये आदेथे चैत्र ·चत्वारस्ते यशस्ययशसि चैवमष्टौ, तेऽप्येकैसंस्थानेऽवोऽष्टचत्वारिंशतं तेऽप्यसिंहनने अंतो ट्रेशते अष्टाशीते पाप्तपियाप्त कयोर्नवाशीते वे शते २८९ । सैव पविशतिः पराघातविहायोगतियुक्त। अष्टाविंशतिभवति। अत्राप्यष्टाविशतिरुदितवानुपूर्वी वरदपोलासोथोतपत्रकानुदयः सप्वचत्वारिंशतचतुर्दशाधिकाः सुभगादित्रयेणाष्टौ भाः, ते शुभंसगतो अशुभायां 3 पोर्देश संस्थानभेदात् पग्णवतिः, भूयः संहननमेदात् पञ्चशवानि पट्सप्तत्पधिकानि ५७६ । सैवाष्टाविंशतिरुलासपुती एकोनत्रिशदवापि अष्टाविंशतिवत् पञ्चशवानि पहससत्यपिकांनि । अथवोयोतयुक्ताऽष्टाविंशतिरकॉर्नविशद् भवति, तत्रापि भास्तावन्त एंव एवमेकोनर्जिगदुदये एकादशशतानि द्वापञ्चाशदधिकानि । सेवाष्टाविंशविरुलासस्वराभ्यां युक्ता त्रिशंद् भवति, आनुपूर्वी- उयोतानुदयात् सप्तचत्वारिंशतः शेपाः पञ्चदशाधिकाः सपत्नाथ, मुस्वरादिभियुमैः पौडश भङ्गाः, विहायोगतिभेदात् द्वात्रिं- शत्संहननभेदात् द्विनवतं शतम्, तदपि संस्थानभेदादेकादशशतानि हापञ्चाशदधि कानि, अथवा सैवाष्टाविंशतिरुच्यासो- घावयुक्ता त्रिंशद् भवति । अत्र खरयुग्माभावात् प्राग्वत्पश्चशतानि पट्समत्यधिकानिः भगानाम् , विशदुदये सप्तद- शतान्यष्टाविंशत्यषिकानीति । सैवाटाविंशविन्यासस्वरोद्योतयुक्तकत्रिंशद् भवनि, अत्रापि सुस्वरांदिचतुर्युग्मानि, पञ्चमविहायोगतियुग्मं द्वात्रिंशदेवभक्ताः, संहननभेदान् , दिनवतं शतं, संस्थानभेदादेकादश्वे शतानि द्विपश्चाशदधिकानि । एवं सर्वेष्वपि पश्चेन्द्रिपतिपदयेषु एकोनपञ्चाशच्छतानि पडधिकानि । एकविंशत्यादिषु । ९ । २८९ । ५७६ । १३५२ । १७२८ । ११५२ । ४९०६ ।। ८२ ।। भूयो गापास्ता एव वक्तव्यो इति । तैरेव सूत्रैर्मनुष्योदयानाह-मनुष्यगतिः तदाऽर्नु पूर्वी पश्चेन्द्रिपजाविनसवादरापर्याप्तदुर्भगानादेयायशांसि नामध्रुवोदया द्वादशैता भवान्तरे वक्रगवावृदयमुपयान्ति, अपर्या- ·१२३३॥ सविवक्षया एको भङ्ग, पर्याप्तकविक्षयाप्टवेवं नव चक्रोभवलवयोर्दसिणयोज्ञेयाः प्रावदिति । सवैकविंशतिरानुपूर्वी हीना प्रत्येकोपधानौदारिफतदोषामुण्डान्त्यसंइननैयुक्ता पविशतिर्भवति, अपर्याप्तकविवक्षया अत्राप्येको भङ्गा,पर्याप्तकविवक्षया दुर्भ- सप्ततिका गादिव्यत्यासात् संहननसंस्थानभेदाच माग्वत्, दे शते अष्टाशीविरुभयोरपि द्वे शते नवाशीते । सैव पविशतिः परापातनिहायो विकार: गनियुक्ता अष्टाविंशतिर्भवति, अत्र पर्याप्तकस्प पायुक्तं शवद्वयमष्टाशीतम्, वद्विहायोगतिभेदाद् व्याहतं पञ्चशतानि पदसातत्यधि- कानि भवन्ति । सैवाष्टाविंशतिरुच्यासयुक्तैकानत्रिंशद् भवति । अत्रापि विशेषाभावादष्टाविंशतेरिख पञ्चशतानि पट्सप्ततिः, अत्रोधोतोदयो न भवति, मनुष्यत्वादिति । सवैकोनत्रिंशत्स्वरयुक्ता त्रिंशद् भवति, त एवैकोनत्रिंशदुदयभङ्गाः स्वरभेदात् द्विगु- गीभवन्ति, एकादशशतानि द्वापश्चाशदधिकानि । एकविंशत्यादिषु । ९ । २८९ । ५७६ ॥ ११५२ । सबै २६०२ । एते सामान्यमनुष्योदयाः नीर्थकरमेकत्रिंशत्तम तनु तस्यैवोदयेष्वभिधास्यति, भूयों गाथाचतुष्टपाथैः ॥ ७९ ॥८०॥ ८१ ॥ ८२ ॥ तिरिउदयछयीसाई संघयणविवजियाउ ते चेव । उद्या नरतिरियाणं विउव्वगाहारगजईणं ॥४३॥ व्याख्या-तिरथ उदयाः पविशतिरष्टाविंशत्याचाच ये ते एव संहननेप्रकृतिर्वाजता उत्तरक्रियशरीरिणां आहारक- शरीरिणां च भवन्ति, तिरां मनुष्याणां च । तथाऽऽहारकयनीनां मनुष्यगतिः पञ्चेन्द्रिपजानिः प्रसवादरपर्याप्तमत्येकशुभगादे- ययांसि धुवोदया द्वादशोषयाताहारकद्विकचतुरस्राण्येताः पञ्चविंशतिराहारकसंपतानाम् । अत्रैको भङ्गः, दुर्भगादीनां गुण- प्रत्ययेनं चानुदयात् । सैव पञ्चविंशतिः पराघातप्रशस्तविहायोगतियुक्ता सप्तर्विशतिर्भवति, अत्राप्पेको भङ्गः । सैव सप्त- । विंशतिरुच्यासयुक्ता ज्योतयुक्ता वाष्टाविंशतिर्भवति, उभयोरप्येकैको मङ्गः २ । सबै सप्तर्विशतिरुच्यासस्वराभ्यां युक्ता २३३॥

·एकोननिशदथवा उच्छासोधाताभ्यां युक्ता एकोनविंशद् भवति, उभयोरग्येकैको मङ्गः । सैव सप्तविंशतिरुच्यासस्वरो- घोतयुक्ता त्रिंशद् भवति, अवाप्येको भङ्गा, एवं सर्वोदयेषु सत भगाः । एवमुत्तरक्रियाणामपि यतीनां सप्तेव भङ्गाः । आइ-दुःस्वराप्रशस्तविहायोगतिभेदात् कथं चतुर्दश २ न भवन्ति ? अनोच्यते-पपपि मनुष्यगत्या सहोदयो विशेषसूत्रेणा- नयोः पदशिवस्तथापि देवगनिसहचरापेती प्रदर्शिनावमशस्तविहायोगनिदुःखरौ न तस्याः सहचारा अतः सप्तैव भङ्गाः, यतो मिध्यादृष्टीनामपि न वैक्रियोदयेऽप्यनयोख्दयमाप्तोऽप्युदयो भवति । आह-नारकाणां भवत्येव, अनोच्यते, नरकगतिसहचर- वैक्रियस्प तयोरेव तन तद्गतिभाधान्यादू भात्ये राप्रशस्तम् , एवं तत्राप्पेको भङ्गः । अत्र गतिमाधान्य न, गुणक्रियो रिति । अन्यय चतुर्गतिकानामुत्तरक्रियं भवति, तच यद्यपि देवनारकगत्योः सहचरमुक्तम्, तथाप्यनेन विशेषसूत्रेण तिर्यग्मनु- प्पगतिसइचरमपिं भवति, विनक्षित कालेन तिर्थम्मनुष्यविशेषगभूतानां सहचरमकृतीनां किएकं भवति-चतराष्वपि गतिषु यजुत्तरक्रियतैव तस्य गतिभेदाद् भेदो, नान्यो विशेषः । देवनारकयोक्रेणोत्पती एकविंशत्युदयोऽधिको भवति, ऋजुगता- वुभयोरपि पञ्चविंशत्यायाः, अतो नारकदेवयो!नक्रियमुक्तमिवरयोविशेषेणोक्तमिति । पश्चेन्द्रियजावित्रसादिचतुषक सुभगादिनयं ध्रुवोदया द्वादशोपपातक्रिय नद गोपाळ चारतसंस्थाने मनुष्यगतिस्तिगतियों एतापश्चशिविकिम- फरणादायुदयमुपगच्छन्ति, यतः ओदारिकशरीरं परित्यज्य फार्मगधोगेन क्रियशरीरं करोति, तत्सहचराः शेपाः, अनाडौ भङ्गाः, कथं ? पञ्चविंशतिरुदितव आनुपूविकाया अन्तरगतेरभावादनुदयः, पराघातविहायोगत्युच्चासखरोघोतानासुइस उपरिमपमीतर आहारकद्वितय संयवानामेव नियतं भवति, शे दुर्भगादिव्यत्यासादष्टौ महान, परावातविहायोगातयुका सैप पञ्चविंशतिः सप्त- ·सप्ततिता धिकारः १२३४ विंशतिर्मवति । अगापि त एवाप्टौ भगाः, नामशस्तविहायोगवेरुदयः । सैव सप्तविंशतिरुवासेनोयोतेन वा युक्ताष्टाविंशतिर्भवनि, उभयत्राप्यष्टावष्टौ भङ्गा', एव पोडश । सैव सप्तविंशतिरुच्यासस्वराभ्या युक्ता उच्यासोद्योताभ्या वा युक्ता एकोनत्रिंशद् भवति, अगापि उभयोरप्यष्टावष्टौ भङ्गा', एस पोडश । सैव सप्तविशतिरुच्यासोद्योतस्वरयुक्ता त्रिशद् भवति, अत्राप्यष्टौं भङ्गा दुःस्वरोद- याभावादिति । एव तिर्यग्गतौ पट्पञ्चाशन्मनुप्यगतावुद्योतस्यानुदयात् द्वात्रिंशद् भङ्गाः स्यु' । ५६।३२ । इति गाथाथैः ॥८३॥ देवाणं सब्वेविहु त एव विगलोदया असंघयणा । संघयणुजोयविवन्जिया उ ते नारएस पुणो ॥ ८४ ॥ व्याख्या-देवाना य एव विफलेन्द्रियाणामुदया एकविंशत्याद्यास्त एव सहननवर्जिता भवन्ति, प्रकृविव्यत्यासाद् देव- गतिस्तदानुपूर्वी पञ्चेन्द्रिपजातिः प्रसाशस्तिस्रः सुभगापाथ, द्वादश ध्रुवोदया एपा देवाना भवान्तरे एकविंशतिरनापि दुभंगा- दिव्यत्यासादष्टौ भङ्गाः । शेषा देवगतावपि उत्तरक्रियवत् पट्पञ्चाशदेव देवगतौ सर्वे पि चतु.पष्टिः ।६४। त एव विकलेन्द्रियो- | दयाः सहननोपोताभ्या वर्जिता नारकोदया भवन्ति, नरगतिस्तदा नुपूर्वी पश्चेन्द्रियजीतिः प्रसाचास्तिस्रः दुर्भगायाश्च द्वादश नामध्रुवोदया एपा नारकाणा भवान्तरे एकविशतिरको भङ्ग', यतो नारकगत्या सह न सुभगादीनामुदयः । सेव एकविंशतिः प्रत्ये- कोपपातक्रियशरीरतदङ्गोपाइहुण्डसंस्थानयुक्तानुपूा हीना पञ्चविंशतिः अत्राप्येका भङ्गा, शेपसस्थानाना नरकगत्या सहोदयाँ- भागन् । सैव पञ्चविंशतिः पराघाताप्रशस्तविदापोगवियुक्ता सप्तविशतिर्भवति, अप्राप्येको भर, मशास्तविहायोगतेरनुयात् । सैव सप्तविंशतिरुच्यासयुक्ता अष्टाविंशविर्भवति, अप्राप्येको भगः प्राग्वत् । सैवाष्टाविंशतिर्दुःस्वरयुक्ता एकोनविंशद् भवति, अत्राप्येको भद्रो नरकगत्या सह मुखरस्यानुदयादेव, नरकगतौ पञ्च महाः, । उत्तरक्रियेऽपि त एव । देवनारकाणा एकत्रि- (२३४॥

·शत् मारहिता (नास्तीति तात्पर्यम् ) इति गाथार्थः ॥ ८४॥ अयोगिमकवीः प्रतिपादपनाह- तसवायरपवत्तं सुभगाएज पणिदिमणुयगई । जसकित्ती तित्ययरं अजोगिजिण अगं नवगं ||८५॥ व्याख्या-घसवादरपर्याप्तानि सुभगादेयं पञ्चेन्द्रियनातिर्मनुष्यगतिर्यशःकीर्चिः सामान्यायोगिनोऽष्टावेता उदयमुपगच्छन्ति, | अत्रैको मङ्गः, तीर्थकरायोगिनस्व एवाष्टौ तीर्थकरोदययुक्ता नवात्राप्येको भङ्ग इति गाथार्थः ।। ८५ ॥ निचोदयपगइजुया चरिभुदया केवलीसमुग्घाए । संठाणेसे सवेसु होति दुसरा वि केवलिणो ॥ ८ ॥ व्याख्या-"निल्पोदयाभिः" ध्रुवोदयाभिः, द्वादशभिः प्रकृतिभिः युक्तौ चरमोदयौ अनन्तरमतिपादितो, सपोगिनः समु- यातकाले कार्मणयोगिनो दावुदयौ भवतः, यदा वेदनीयनामगोत्राणां प्रभूतकालावस्थानं मनुष्यायुष्कर्मणः स्वल्पकाल केवल- शानावलोकेनावलोकितं भवति, तदा समुद्घातं तेषां स्थितिसाम्यकरणाय सामान्यस्तीर्थकरो वा नजति, स च यदा कांर्मणयोगी सर्वलोकच्यापी भवति, तदा पागुक्ता अष्टौ ध्रुवादया द्वादश सामान्यस्यैपा विशतिरत्रैको भङ्गः । सवीर्थकरा सवैकविंशतिरत्राप्येको भः। संस्थानेषु सर्वेष्वपि भवन्ति, दुःखरा अपि केबंलिनो, यदुक्कमप्युच्यते, तत्सामान्यकेवलिख्यापनार्थमिवि गाथार्थः ॥८६॥ पत्ते उदघायउरालदुवयसंगण पदमसंघयणा । छुढे उसत्वीसा पुव्युत्ता सेसया उदपा || ८७ ॥ व्याख्या-यदा कार्मणयोगी औदारिकमिश्रयोगी भवति, तदा प्रत्येकोपयातौदारिकशरीरवदड्रोपाऊँमयमसंहननचतुरस- संस्थानयुक्ता सैव विंशतिः पविशतिर्भवति, अत्र संस्थानभेदात् पभट्टाः । सैद पड्विवतिस्तीर्थकरयुक्ता सर्वितिर्भवंति, ·सप्ततिका धिकारः १२३५// तत्रैका सर्वप्रशस्तो भान सैव पविशतिः पराघातविहायोगनियुक्ताशाविंशतिभवति, द्वादशात्र बहाः संस्थानविदायोगति- भेदादिति । सैपाष्टाविंशतिस्तीर्थकरयुक्ता एकोनविंगदेकोऽत्र प्रशस्तो भङ्गा, उच्छासेन वा युक्ता एकोनत्रिंशद् भवति, द्वादशात्र भङ्गाः माधदुभयोरपि त्रयोदश । सैवाष्टाविंशतिरुच्यासस्वराभ्यां युक्ता विशद् भवति, अत्र चतुर्विंशतिभनाः, संस्थान- विदायोगतिस्वरभेदादयवोच्णसतीर्थकरयुक्ताअष्टाविंशतिः, त्रिंशद् भवत्पत्रको भङ्ग प्रशस्तः, उभयोरपि पञ्चविंशतिः । सैवाष्टाविंशतिः उचगासवरतीर्थकरयुक्ता एकत्रिंशद् भवति, प्रशस्तोत्रैको भङ्गः । सामान्यतीर्थकरायोगिसयोगिनोरेकत्र द्वापष्टि- भङ्गाः, किन्तु पशिनौ पद ६ । अष्टाविंशतौ द्वादश १२ । एकोनविंशति द्वादश १२ । त्रिशति चतुर्विंशतिः २४ । एवं चनुप्प- श्वाशद् भङ्गाः, सामान्यमनुष्योदपेषु गताः, प्राप्ताप्राप्त केवलत्वादिति । भिन्ना अष्टायुक्ता एवेति, अष्टाविंशत्यायाः पूर्वोक्ताः जन्मक्रमोक्ताः, ते च प्रदर्शिता एवेति गाथार्थः ।। ८७ ॥ तित्थपरे इगतीसा तीसा सामण्णकेवलीण तु । खोणसरे गुणतोसा सीणुस्सासम्मि अडवीसा ॥८॥ व्याख्या-अथवादारिकयोगिनः तीर्थकरस्पैत्रिंशद् भवति, त्रिंशत्सामान्य केवलिनाम्, स्वरनिरोधे नेपामेकोनत्रिंश- दुच्छासनिरोधेऽष्टाविंशतिः, पराघातविहायोगतिनिरोधे पविशतिः औदारिकमिश्रयोगिनः, कार्मणयोगिनो विंशतिः, पवादयोगित्यं मतिपयते, तुशब्दात् परिशलाया उदयाः स्थापिता इति गाथार्थः ॥ सर्वोदयविकल्पानां सप्तसातिशलान्येक- नवतानि । ७७९११ क ? द्विवारिंशदे केन्द्रिधागा. पट्पष्टिविकलेन्द्रियाणाम् । पञ्चेन्द्रियाणानकोनपञ्चाशच्छतानि पडधि- फानि, तेपामेवोत्तरक्रिपकाछे पड़पञ्चाशदेवं तिर्थन्नातौ पञ्चसहस्त्राः सातत्यधिकाः । ५०७० । सामान्यमनुष्याणां पविशति- ॥२३५ ·शतानि व्यधिकानि । तीर्थकरसयोग्ययोगिनोरष्टावाहारकस्य सप्त, उतारैकिपस पर्वावत ? तौष सूबे तुममावि यादेतत् ज्ञापयति यथा-मनुष्पगतायुयोतोदयो नास्ति, यस्तु देशविरतं यावदुक्का, स तिरथामेर, कुतः ? एतदवसीयते, "विरयाग देस- विरयाण' देशविरतस्य गुणपत्ययोक्ताविति । एवं हि चतुषि उदयेष्वे कैके दुर्भगादिभिरष्टावष्टौ भाः, एवं द्वारिंशत् । यतीनां तु गुणमत्ययो विशेषगूनोक्तः उयोनोदयो अष्टाविंशत्यादिषूदयेषु भवत्येव तेषु दुर्भगादीनामनुदयादेकैको भान एवं त्रयः । शेषा यतीनामितरासां च तुल्या, एवं पञ्चाशत्, सोऽपि मनुष्यगतौ पविशतिशतानि द्विपश्चाशदधिकानि । नरकगतौ पञ्च, देवगतौ चतुःपष्टिः । उचौक्रियेऽप्यनयोर्भशास्त एवै सासमविशतानि एकनवशतानि ७७९१ सर्वोदयानां भासयेति ॥ ८८ ॥ साहारणाउ मिच्छे सुट्टमअपजत्तभायवाणुओ। सासायमि धावरएगिदियविगलजाईणं ॥८९॥ व्याख्या-साधारणनाम्न आरभ्य चतुःपटिमकृतीनां उदयो मिथ्यादृष्टौ भाति, पर्यायेण भिन्नकाले । मिथ्याष्टिषु वा सदै- योच्यमानानां साधारणमुस्मापर्याप्तकातपानां, सास्सादनेऽनन्तराधनस्रो वर्जयित्वा शेषाणां पष्ठोनामुदयः । स्थायरैकेन्द्रिपविकले- न्द्रियनातीनामिति गाथार्थः ।। ८९ ॥ सम्मे विउविण्यास्स दुभगणाए नाजसपुरीणं । विरयाविरण उदओ तिरिगइउज्जोयपुवाणं ॥ ९० ॥ व्याख्या-सम्पम्मिय्पादृष्टौ पूर्वोका ना ययित्वा तदग्रहणादानुपूर्वीचतुष्कं च वर्जयित्वा शेषाणागेकपनाशतामुदयो मपति । अविरतसम्पदृष्टो देवद्विकनारकद्विकौक्रियविकमिति वैक्रियप दुर्भगानादेपायशोमनुष्पतियुगानुपूर्वीणां एताः पुरस्कृत्य गाथा ७२॥

·पाव - १२३६॥ पनपश्चासत्यकृतीनासुदयः विरनाविरते विर्यग्गत्युद्योतपूर्वाणां पूर्वोक्तां विंशति परित्यज्य चवृथत्वारिंशतामुदय इति गाथार्थ।।९।। 8 सप्ततिका विरयापमत्तएंसुं अंततिसंघषणपुवगाणुओ। अप्पुवकरणमादिसु दुइयतइजाण खीणांओ ॥ ९९ ॥ धिकारः व्याख्या-प्रमत्ताममत्तयोरनाराकालिकान्त्यसंहननाधानां द्विचत्वारिंगतां नामप्रकृतीनां उदयः 'अपूर्वकरणादिषिति अपूर्वकरणवादरसूक्ष्मफपायोपशान्तेषु, ऋषभनाराचनाराचायानामेकोनचत्वारिंशतामुदयाक्षीणकपायसयोगिनो वक्ष्यमाणानामिति गाथार्थः ।। ९१ ॥ नामधुवोदयसूसरखगईओराल(ति)गपत्तेयं । उवधायतिसंढाणा उसभमजोगम्मि पुव्युत्ता ॥ १२ ॥ ग्याल्पा-नामभुवोदया ''णिम्माणयिराथिरे, 'त्पाया द्वादश, सुस्वरविहायोगत्यौदारिफयुग्मत्रयं उपपातत्रयं चोपयात- परायातीच्छासा इति, प्रत्येकं संस्थानपर् प्रथमसंहननं एता मिथ्याऐः सयोगिनं यावदुदयं गच्छन्ति । अयोगिनि पूर्वोक्ताः प्रसवादरपर्याप्त सुभगादेयं पञ्चेन्द्रियजातिमनुजगतियशकीय इति एता अपि मिथ्यादृष्टेरारभ्य। आइ-प्रयोदयानां सतीनामपि नामप्रकृतीनामयोगिनि कस्मादुदयोन भवतीत्यत्रोच्यते-काश्चित्मकृतयो भवतिपाकिन्यो भवन्ति, ताभ्यो मनुनायुः भगवतो भव- सन्दावादुदितम् । आनुपूयः क्षेत्रविपाकाः, तासो च भवान्तरादेन्यत्र नास्त्युदयः ।'ध्रुवोदपायानों पत्रिशता पुद्गलविपाका तस्प च पुलोपपोगा नास्पेव भगवतः, अतः पुद्गलविपाफित्वान तासामुदयः। जीवविषाकिन्योऽपि धातिकमौद्भवाः संयं गताः, अघातिकोदयास्तूदिता एव । सातांसातयोरन्यतरदुयैोत्रं च गतिभ्यो मनुजगतिः जातिभ्यः पञ्चेन्द्रियजातिः, प्रसादित्रयं सुंभ- १२३६॥ १बार ३ गाथा १५

·गादिनयं चासां विपक्षा नोदयं यान्ति, जोवविषाकिन्योऽपि परावर्तमानत्वात् । मुस्वरदास्वरविहायोगत्यु रासाः ययपि जीवः
विपाकिनः तथापि ते कायसहचरिताः कापनिरोधानिरुद्धाः, न विपाकोदन यान्ति । तीर्थकर तीर्थकरस्प यात्येवेवि । आइ का-
यनिरोधेन नदिनियाणामपि निरोधात्र जात्युदयो घटते, अमोचते-पपि कायनिरोधात् द्रव्येन्द्रिपनिरोधस्तथापि तदयो भव-
स्पेय, यथा पञ्चेन्द्रिपस्तदावरणतीतोदयादपश्यन्नपि अनुवन्नपि न विकलेन्द्रियः, पञ्चेन्द्रिय एक, तदुदयसदापात् द्रव्येन्द्रियाणां
यद्यपि सपोगिनो दर्शनावरणक्षयोपशमाभावानेन्द्रिपोपयोगस्तथापि भावेन्द्रियोदयात् (पञ्चेन्द्रियोऽयमिति उपपदेशाल्पाहतेः)
पश्चेन्द्रियत्वं भवत्येवेति 'विरते' प्रमचाममत्तरूपे, आदरकद्विकस्पादयः पूर्व प्रतिपादितः तीर्थकरं तीर्थकरकेवलिना भवत्येवेति
गाथार्थः ॥ ९२ ॥ ॥ उदयः समाप्तः ॥
सत्स्यानरूपणायाह-
पिंडे तित्यगरूणे आहारूणे तहोभयविहूणे । पदमचउर्फ तस्स उ तेरसगखए भवे वीयं ॥ १३ ॥
व्याख्या-नान्नाऽशेषप्रकृतिसमुदायः पिण्डा, स च प्रिनवतिप्रमाणः प्रथमं संस्थान भवति, नमिस्तोषकरनामविहीने
द्विनवतिस्तच द्वितीय सत्स्थानम्, आहारकशरोरवन्धनसहावाहोपाद्वान्पाहारकचतुष्कं तेनाहारकचतुष्केनोनपिग्डे एकोननवविः
भवति, सा च तनोपं सरस्थान भाति, "तयोभयविहीने" इति, आहारकचतुष्कतीर्थकराभ्यां विहीनपिण्डेऽष्टाशीतिर्भवति, एक-
चतुर्थ सत्स्थानम्, एभिः चतुभिरपि प्रथमचतुष्क समवसेवम् । पञ्चम्पर्य पष्ठो, तस्मात्मथमचतुष्कायतित्रयोदशके क्षयं गते ते-
मैव क्रमेण द्वितीयचतुष्कं भवति, तस्य प्रथममशीतिद्वितोयमेकोनाशो।तस्तृतीय पट्सप्ततिः, चतुर्थ पञ्चसप्ततिरिति गाथार्थः ॥१३॥

·सप्ततिका धिकार: २३७) . सुरदुगवेउवियगइदुगे य उबटिए चउत्थाओ । मणुयदुगे य नवठ्ठय दुहा भवे संतयं एकं ॥ १४ ॥ व्याख्या-चतुर्यसत्स्थानादष्टाशीतिलक्षणात् सुरद्विके समुर्ति(लि)ते स्थितिक्षयाद्वा सद्भावाच्युते पडशीतिप्रमाणं प्रथममधुवं सस्थानं भवंति, वैक्रियशरीरादिचतुष्के नरकगत्यानुपर्योः सुरद्रिके चोदत्ति(लि)ते स्थितिक्षयादसद्भते वा चतुर्थसत्स्यानादशीति- ममागं द्वितीयमधुर्व सन्स्थानं भवति, सुरद्रिक क्रियशरीरतदोषागबन्धनसङ्घावनरकहिके मनुष्पदिके चोदनि(लि)ते स्थितिक्ष- यादसद्भूते वा चतुर्थसत्स्थानादष्टासप्ततिप्रमाणं तृतीयमभुवसत्स्थानं भवति, नवाष्ट चैवं त्रयोदश सत्स्थानानि 'द्विधा' द्विमकारं तुल्यसङ्ख्यमप्पेकं सत्स्थानं भवति, त्रयोदशमकृविक्षयेऽपि आपकग्यामशीतिः प्रकृत्यष्टकोद्वत्त(ल)नादप्येकैन्द्रियेष्वशीतिरिति । तुशब्दोऽन्यमतसूचकः । पिण्ड इति शुत्ररं शतं प्रथम सत्स्थानम् । तस्मिन् पिण्डे तीर्थकरोने घधिकं (शत) द्वितीयं सत्स्थानम् । आ हारकसप्तकोने पिण्डे पण्णवतिः तृतीयं सत्स्थानम् । आहारफशरोरं १ तदकोषाङ्ग २ आहारकाहारकबन्धनम् ३ आहारफतेजसबन्धनं ४आहारककानेणबन्धनम्प आहारकर्तजसकार्मणबन्धनम् ६ आहारकसङ्घात ७ इति आहारकसप्तकम् । तीर्थकराहारकसप्तकोने पिण्डे पञ्चनवतिः चतुर्य सत्स्थानम् । अत्राप्येतत् प्रथमचतुष्कम् । तस्मात्मयमचतुष्कात् त्रयोदशक्षये अपकश्रेण्यां द्वितीयचतुष्कं भवति, नस्यापि भयमै नवतिः सत्स्थानम, द्वितीयमेकोननवतिः । तृतीयं त्रिकाभ्यधिकाशीविधनुर्थ बधिकाशीतिरिति द्वितीयचतुष्कम्। चतुर्थसंस्थानात् पञ्चनपतिममाणात् सुरद्विके समुद्रनि(लि)ते त्रिनयविरिति प्रथममध्रुवसत्स्थानम् । सुरद्रिके वैक्रिपशरीरवद- कोपाइक्रियवैक्रियवन्धनवैक्रियतैजसवन्धनवैक्रियकार्मणवन्धनक्रियतैजसकार्मणबन्धनवैक्रियसङ्घातमिति बैंक्रियसप्तके नरकद्विके चोदन्ति(लि) ते चतुर्थसस्थानाचतुरशीतिद्वितीयमध्रुवसत्स्थानं भवति । सुरट्रिकवैक्रियसनके नरकटिके चोत्ति(लि)ते चतुर्थसस्था- (२३७) ·नाद् यशीनिस्तृतीयं अध्रुवसत्स्थान भवति । नवाष्टौ चैव त्रयोदश सत्स्थानानि भवन्ति, द्विधैकं सत्स्थानं अशीसाख्यं भवति, क्षपकोग्यां सांसारिकाणां चेति गाथार्थः ॥ ९४ ॥ तदेवमनित्रयोदशकमाह- धावरतिरिगइदोदो आयावेगेंदिविगलसाहार । नरयदुगुनोवाणि य दसाइमेगंतति रेजोगा ॥ १५ ॥ व्याख्या-स्थावरद्विमिति स्थावर महमं च तिर्यग्गत्यानुपूतिपैकेन्द्रियविकलेन्द्रिपजातपः, साधारगं नरकद्विकोयोनानि आसाँ दसायाः प्रथमोपन्यताः मकृतपः एकान्तेनैव निरा योग्पाचशब्दादुदपमुदीरणां वाश्रित्य, नतु सबन्धावपि, यतस्ता- स्त्रयोस्सन्धावावित्यान्येपामपि भवन्तोति गाथार्थः ॥ ९५ ।। अत्रुपसत्स्थानानां स्वामित्वमाह- एगिदिसु पढमदुर्ग वाऊतेजसु तइयगमणियं । अहया पगतिरिए तस्संतेगिदियाई सुं । ९६ ॥ व्याख्या-एकेन्द्रियेषु प्रथम द्वितोयं चाभ्रुवसत्स्यान भाति, या एतेन्द्रियेषु पञ्चमकारेष्यपि भ्रमतो जीवस्यासङ्ख्येयपु- द्गलपरावतीः स्थितिभवति, सुरद्विमस्य तु दससागरोपमकोटाकोट्या स्थिविरतः प्रागसद् भरति, वैक्रियचतुष्कनरकद्विकयो- विशतिकोटाकोटयः स्थितिस्तेषामपि स्थितिक्षपादसता, न चतत्र वैक्रियपटू स्य बन्धोऽस्त्यत एतद्धिकमेन्द्रियेषु भावनीयम् । वाम्यग्निकायिकेषु तृतीयमनित्यं भवति, ततस्तेषु मनुनविकमपि स्थितिक्षपादसद् भवति, न च तन तद् वध्यते, अथवा पश्चेन्द्रिय- पर्यन्तेषु तिपक्ष भवति तत्सदेकेन्द्रियेभ्य आगतस्य यावन्यनुष्पदिकाया न बध्यन्ते, तावत् नान्यास तिमपु गतिषु भवति, यतस्तासु न तेऽनन्तरमुत्पद्यन्ते । प्रथमद्वितीये अनित्यसस्थाने मनुप्पे भातः, पृथिवीजलवनस्पतिकाथिकैम्पो यतस्तेषूत्पयन्त इति गाघार्थः ॥ ९६ ॥ गतिषु सत्स्थानान्याइ- ·समतिका विकारा १२३८ पदम पदमगहीण नरण मिच्छमि अधुवतियजुत्तं । देवेसाइचउकी तिरिएम अतित्वमिच्छसंताणि ॥ ९७ ॥ पारख्या--'प्रयममिति प्रथमचतुष्कम्, प्रथमकसत्स्थानहीनं 'नरके' नरकगती भवति, मिथ्याधी तदेव, मथमसत्स्थान: होने मथमचतुष्पं अध्रुवस्थाननिकयुक्तं भवति. 'देवेपादिचतुर्फ प्रथमचतुष्कम्, तिर्यक्षु वितीर्थानि मियादृष्टिमस्थानानि अ- भुपनिकप्रथमचतुष्फस्य द्वितीयचतुर्थे पञ्चैतानि । गत्पुक्रगभगनान्मनुष्येषु तृतीयमधुवं वनयित्या सर्वान्यपि भवन्तीनि गाथार्थः | ॥ १७॥ गुणेषु सत्स्थानान्याह- परमपउन सम्मा पीयं खीणा उ यारसुहमे य। सासणमीसि वितित्थं पढममजोगमि अढ नव ॥ १४ ॥ व्याख्या--प्रथगनु कमरिस्तसम्यग्दृष्टेरारभ्योपशान्तं यावद् भवति । द्वितीयचतुष्क क्षीणकपायादारभ्यायोगिन वानन् भरति, क्षपके बादरकाये मूक्ष्मरूपाये च । सास्वादनसम्पम्मित्यादृष्टयोस्तीर्थकरोपलक्षिते पथमचतुष्कस्य द्वे स्थाने जयित्वा शेपे द्वितीयन द्वे भवतः । अयोगिन्यष्टौ नयेति गाथार्थः ।। ९८ ।। नानो बन्धोदयसत्स्थानसंवेधमाइ- नवपंचोदय सत्ता तेवीसे पण्णवीसछब्बीसे । अह चउरहवीसे नवसतिगतीसतीसे य ॥ १९ ॥ व्याया-नवोदयाः पञ्च सत्स्थानानि योविंशनियन्वेऽपर्यास केन्द्रिपमायोग्ये, पञ्चविंशनियन्ये तस्य च पर्याप्तकस्य पायोग्ये पगितियन्धे च अपर्याप्तादिविचतुप्पोन्द्रियतिर्थमनुष्यमायोग्ये भवन्ति । एतदेव भावयति एकविंशत्यायान् पञ्च स्वोदपाननुभवमानाः एकेन्द्रियारयोविंशतिवन्य वनन्ति २१-२४-२५-२६-२७ प्रथमचाकस्य दिनीयचतुर्थेऽधुवत्रिक २३८ ·पञ्च सत्स्थानानि ९२-८८-८६-८०-७८ द्वित्रिचतुःपञ्चेन्द्रियतिर्यश्चः षट् खोदयाननुभवन्तत्रयोविंशतिवन्ध बध्नाति, २१- २६-२८-२९-३०-३१ तान्येव पञ्च सत्स्थानानि मनुष्याः पञ्च स्योदयानेविशव्यायाननुभवन्त एकेन्द्रियमायोग्य, यो- विशतिवन्ध वध्नन्ति, चत्वारि सत्स्थानानि भवन्ति, यतस्तृतीयाध्रुव न मनुष्येषु, सम्भवति । एकेन्द्रियमायोग्ये,पञ्चविंशतिवन्धे पविशतिवन्ये च मायुक्तं भवत्येव, विशेषमाह-ईशानपर्यन्ता देवा पदकोदयाननुभवन्त एकेन्द्रियमायोग्यं पञ्चविंशविवन्ध पडू पिशवियन्ध वा वनन्ति, प्रथमचतुष्कस्य द्वितीयचतुर्थे वे सत्स्थाने, यत्रो देवनारकेषु अध्रुवसत्स्थानानि न भवन्ति, पञ्चविः | शतिरन्ध अपर्याप्ततिर्यनसानां पर्याप्तकेन्द्रियाणां च मायोग्यां सालतियश्चा खोदयाननुभवमाना वनन्ति, मागुक्तानि पञ्च सत्स्थानानि ९२-८८-८६-८०-७८ । एफेन्द्रियपर्याप्तकमायोग्य पञ्चविंशतिबन्ध मनुष्या एकत्रिंशद्वनितान, स्वोदयाननुभव- माना यान्ति, तृतीयाध्रुवजितानि तान्पेव पश्च सत्स्थानानि । मनुष्या एफनिशदर्जितान् सदियाननुभवन्तः अपर्याप्तकत्रस- मायोग्य पञ्चविंशतिबन्ध बध्नन्ति, प्रथमचतुष्कस्प द्वितीपचतुर्षे द्वे सत्स्थाने, यस्तीर्थकरसत्कर्मा सूक्ष्मत्रिके नोत्पद्यते, प्रथमाध्रुव- विकच भवति ९२-८८-८६-८०, नारको नैषा बन्धक इति । अष्टाविंशतिवन्ये देवनारकमायोग्ये अष्टादपावलारिसत्स्था- नानि भवन्ति, एतदेव भावयति-तिर्यश्चोऽकर्मभूमिजाः पट्योदयाननुभगानाः २१-२६-२८-२९-३०-३१ पञ्चविंशतिसम- विंशत्युदयौ चोत्तरक्रियकालेऽनुभवन्तो देवयोग्यमष्टाविंशतिवन्धं यान्ति, प्रथमचतुष्कस्य द्वितीयचतुर्थे सस्थाने, ९२-८८, यतस्वीर्थकरसका न तिपेक्षु भवति, मनुष्या एकत्रिशनिवान स्वोदयाननुभमानाः अष्टाविंशतिवन्ध बध्नन्ति, तेषां प्रथम:- चनुप्फमयमवर्जितं भवति । पञ्चेन्द्रियविर्यम्मनुष्याणां द्वितीयाधुवसत्कर्मागां स्वोदयाननुभवतो प्रथममध्रुवमुभयगतियोग्यमधाविय- ·सरे सप्ततिका धिकारः (२३९|| तिबन्ध बननां चतुर्थं सत्स्यानं भवतीति । एकोनशिगन्ये च नवोदया एकविंशत्यायाः, सप्त सस्थानानि भवन्ति, प्रथमचतु- फमधवनिकम् । कथं? चतुर्गतिका अपि अविरताः सोदयाननुभवमानास्तिर्यमायोग्य मनुष्यमायोग्यं चैकोनत्रिंशद्वन्धं यधन्ति, एवं हि नवोदया भाविता एव। सत्स्थानानि भावपति-देवोदयेषु प्रथमचतुष्कस्य द्वितीयचतुर्थे । नारकोदयेषु तान्येव प्रथमजि- तानि। तिर्यगुदयेषु तिर्यग्गतिसत्स्थानानि पञ्च। एकत्रिंशदुदये नाम्नो मनुष्या एकोनविंशवन्धस्य अयन्धकाः, शेपेषूदयेषु पदस्था- नानि भान्ति, कथंतियङ्मनुष्यमायोग्ये बन्धे वध्यमाने प्रथमचतुष्कस्प द्वितीयचतुर्थेऽध्रुवयं चत्वारि, देवपायोग्ये तु एकोनत्रिंश, इन्धे वध्यमाने प्रथमचतुष्कस्य प्रथमतृतीये द्वे भवतः । त्रिंशद्वन्ध तिवमायोग्य चतुर्गतिकाः स्वोदयाननुभवन्तो वदन्ति, एवं हि सिद्धानोदया एकविंशल्पायाः। देवनारकोदयेषु द्वे सत्याने प्रथमचतुष्कस्य द्वितीयचतुर्थे, तिगुदयेषु अध्रुवत्रिक 'चै पञ्च, मनु- योदयेषु तृतीयाधुववर्जितानि तान्येव । देवनारकास्तीर्थकरोपलक्षितं पर्याप्तमनुष्यमायोग्यं त्रिंशद्वन्ध स्वोदयाननुभवन्तो घनन्ति, नदा देवोदयेषु वे सत्स्थाने प्रथमचतुष्कस्य प्रथमतृतीये, नारकोदयेषु तृतीयमेव । देवपायोग्ये त्रिंशद्वन्धे मनुष्यैर्वध्यमाने प्रथम- चतुफस्य मयमद्वितीये द्वे सतस्थाने तीर्थकरस्प ध्रुवसन्धित्वात् । चशब्दावन्धेप्पेयोदयसस्थानानां नियमो नोदयेषु सत्स्वानानाम्, यवोऽनादिषु तियशुदयेषु तीर्थकरोपलक्षिते सत्कर्मणी (न) भवतः न च मनुष्योदयेषु तृतीयाध्रुवम्, न च नारकोदयेषु सम्पूर्णसत्कर्म, नच देवनारकोदयेषु अध्रुवत्रिकम् । एवं हि तदुत्तासङ्ख्या न सम्पूर्णतां यातीति गाथार्थः ॥ ९९ ॥ एक्शेरके इगतीसे एक्के एक्कुदय असंतसा । उवरयबंधे दस दस नामोदय संतठाणाणि ॥ १० ॥ १पादुकहे १२३९/

·-
व्याख्या---एकत्रिंशबन्धे एकमुदयस्थान सत्स्थानं च, एकत्रिंशबन्यो देवमायोग्य एव, सचापमनापूर्वकरणयोरेव भवति,
तपोध नियमात् त्रिंशत्मकृत्युदयः, याप्य ममत्तस्य वैक्रियाहारककाले एकोनत्रिंशदुदयः प्रतिपादितस्तथापि तस्मिन् सल्पकालि.
केऽपिशुद्धपरिणामजे च वायकराहारकयोरबन्धादेकत्रिंशद्वन्धो म संभवति, सत्कर्म च प्रथममेय भवति तीकराहारकयोवश्य-
भावित्पात् इति । यश कीख्येि एकप्रकृतिवन्धे उपशामकक्षपकयोश्च यादरममयोरेक एवोदयः, त्रिंशत्मकृत्यात्मकः, अटी
सत्स्थानानि प्रथमचतुफमुपशामकानाम्, द्वितीयं क्षेपमाणाम् । नाम्नो 'बन्धोपरमे ' अबन्धकेषु दशोदया दश सत्स्थानानि यथा
भवन्ति, तथा भावयनि-उपशान्ते प्रथमचतुष्कम्, क्षीणकपायादिपु द्वितीयचतुष्कम् , अयोग्यन्तसमये नवाष्ट सत्स्थाने, दसर्व भवनित
सयोगिन्यष्टावुदया विंशत्येकविंशतिपद्विशत्यायाः मागभिहिता एव, अपोगिनि द्वादयी नयाष्ट्राविति दशोदयाः । एवं हि नाम्नः
सदुदयस्थानानि बन्धेन सहाभिहितानि कथितानि इति गाथार्थः ॥ १० ॥ ॥ सदुदययन्यो नाम्नः समानः ।।
गुणस्थानेषु सदुदयवन्धसंवेधमाह-
घंधोदयसंतेसुं पण पण पढमंतिमाण जा सुहुमो । संतोइण्णाई पुण उपसमखीणे परे नस्थि॥ १०१ ॥
व्याख्या-बन्धोदयसत्स्थानेषु पञ्च पञ्च प्रकृतयो ज्ञानापागाजराययोः सूक्ष्मसम्परायं यायद् भवन्ति, सद्भावगता उद-
यगताच ज्ञानावरणान्तरापयोः पश्चापि भवन्त्यबन्धो उपशान्तये क्षीण कराये च तयोः परतोऽसम्भव इति गाथार्थः ॥१०॥
दशनावरणमाह-
मिच्छा सासवणेषु नवयुवलक्खिया उदो भगा। मीसाओ य नियही जा उन्धवेग दो दो उ ॥ १०२॥

·प गहरे धिकारः 1२४०11 ध्यासपा-पिथ्यादृष्टो सास्वादने च नवपापलसितौ द्वौ मनको भवतः, ९।५।९।९।४।९। सम्पमिथ्यादृष्टे- रारम्पापूर्वकरणं यावत् पट्टबन्धोपलखित द्वौ द्वौ भङ्गको भवतः ६।५।९।६।४।९। तुशब्दात् क्षपफस्योपशमाकस्पापि, द्वितीयतुमन्दात् मतिपततोऽपीति गाथार्थः ॥ १०२ ॥ चउधे नव संते दोणि अपुढाउ सुहमरागो जा। अन्बंधे णव संते उपसंते इति दो भंगा ॥ १०३ ॥ व्याख्या-चतुष्कयन्धे नवग्नु सता चतुप्पश्चोदयाभ्यां द्वौ मङ्गी अपूर्वकरणादुपशामकसूक्ष्म ६।५।९।६।४।९। यावत् । उपशान्ते अयन्धके नातु सत्यू चतुष्पञ्चोदयाभ्यां दी भड़ौ इति गाधार्थः ॥ १०३ ॥ चतपंधै छरसते वापरसुद्माणमेगुखवयाणं | उसु चउसु व संतेसं दोणि अधमि खीणस्स ॥१०४॥ - व्यासपा-चप्लन्थे पा सत्सु चतुप्फेादयेनैको भलो भवति, स च वादरममापकयोः । ४ । ४।६। अवन्धकस्य क्षीणापापस्प पदमु सत्सु चतुष्कोदपेनको भइस्तस्यैवान्तसमये चतुर्यु सत्सु चतुष्कोदयेनैव द्विवीयो भद्रो। ०।४।६।०४|४| दर्शनापरणस्प भवतीति गापार्थः ॥ १०४॥ पत्तारि जा पमत्तो दोपिण उ जा जोगि साययंघेणं । सेलेसि अवधे चउ इगि संते चरिमसमाए दो ॥१०॥ ज्यारुपा-दनीयस्पायाश्चत्वारो भगा यावत्ममनस्वावद् भवन्ति । तेभ्य एव सातबन्धोपलक्षितौ यौ द्वौ भङ्गौ तौ सयो- गिस्थानं यावद् भवतः । 'शैलेशे' अयोगिनि, वेदनीयस्पावन्धके चत्वारो भङ्गाः, उभयसभाषेऽन्यतरोदयेन द्वौ, तस्यैवान्त- समये सानासानपोरन्यतरेणोदये तेनैव सता द्वौ भङ्गको भवन इति गाथार्थः ॥ १०५॥ १२४० ·अनुपलाड़िययीसा सोलस वीसं च पारस छ दोस । दो चउसु तीसु एक मिच्छासु आउए भंगा ॥१०॥ नरतिरिउदए नारयांधविहुणा उ सासणि ध्यीसा | बंधसमजण सोलस मोसे चउघजुयसम्से ॥ १०७॥ देसविरयम्मि वारस तिरिमणुभंगा बंधपरिहीणा । मणुभंगतिधूणा दुसु सेसा उभयसेढीतु ॥ १०८ ॥ व्याख्या-अष्टाभ्यधिकाविंशविरायुषो मानां मिथ्यादृष्टौ भवति । पविशतिः सास्वादने, सम्पग्मिध्यादृष्टी पोडमा, अ. विरते विंशतिः । देशविरते द्वादश, प्रमनाममचयोः पड् भरन्ति । अपूर्वकरणयादरमुक्ष्मोपशान्नानां वो भङ्ग कौ भवतः । क्षीण- फरापदिषु त्रिष्येको भर इति गाथार्थः ।। १०६ ॥ एतानेव व्यक्तीकरोति- आयुमोम्योऽष्टाविंशतिभ्यो हो भनौ नारकायुर्वन्योपलक्षिती न भवतः। नरयाउयं बंधइ विरियाउ वैयइ एतदुभयं सेतं, गरपाउथ वंगा मणुपाउयं घेपइ एतदुभयं सन । शेषाः सासादने पड्विंशतिभवन्ति । चतरपपि गनिप्पायुर्वन्धोपलक्षिता द्वादन मना न भान्ति, शेपाः सम्पग्मिध्यादृष्टो पोदश भरन्ति । अविरते त एव पाइश देवनारकायुरुदये मनुष्यान्पिोपल. शिौ दो, निड्मनुप्यायुन्दये देशन्धिोपलक्षितौ द्वौ चैव विंशतिरिति । तुशब्दान्मिध्यादृष्टौ सोऽपीति गायाधः ॥ १०७ ॥ देग्नार योदशरिरतस्थासम्भपातदुद्दा दश भना न भान्त्येष, तिग्मनुष्पभड़े नारकर्तियन्मनुष्यापुर्वन्पोपलसिताः पर ? भङ्गा न मान्नि, गेपास्तेभ्यो द्वादश भान्नीनि । मनुष्यभरेषु नारकतिर्यग्मनुष्यान्धिोपलक्षिताययो भगा न भवन्ति, शेपाः गिरवायुफ पनाति तिर्वगायुक्त पदपति मताभयं सत्, नरकायुक, याति मनुष्यायुक गेदयति एतदुभयै सन् ।

·सप्ततिका धिकारः प्रमनाममायोः पइ भमा भवन्ति । उपशामकोपशान्तानां द्वौ भवतः । 'बंधो नत्यि मणुयायुयं वेयइ तदेव सत ? बंधोपरमे मनुप्पापाउय वेयड देवमणु पाउयं संत २ । क्षपकोग्यामेको भङ्गः बन्धो नत्थि मणुयाउं घेयइ वदेव संत इति गायार्थः ।।१०८॥ पंचादिमा उमिच्छ आदिमहीणा उ सासणे चउरो | उच्चवघेणं दोण्णि उ मीसाओ देसविरयं जा ॥ १०९ ।। व्याख्या-पञ्चाया गोनस्य भगा मिथ्यादृष्टो भवन्ति, बन्धसदुदयेषु नीचर्मोनमनेनायेन जिज्ञास्त एव चखार साखादने भान्नि, उमेोबस्न्धोपललिती हो भनी सम्पमिथ्यादृष्ट्यविखविरतेषु भवत इति गाथार्यः ॥ १०९ ॥ उयेणं बंधुदए जा सुहमोशंधि छओ भंगा । उवसंता जा जोगी दुचरिमचरिमंमि सत्तमओ ॥ ११० ॥ व्याल्या-उगोत्रपन्योदयाभ्यां य उपलक्षितः स पावत्सूक्ष्मसम्परायस्थानं तावद् भवति । अवन्धोपलक्षितो यः पाठो भनाः स उपशान्तायोग्युपान्त्यसमयं यावद्भवति । उबैगेनिग सदुदये सप्तमो भङ्गः, सचायोग्यन्तसमये भवतीति गाथार्थः ॥११०॥ ओहम्मि मोहगाए वंधोदयसंतयाणि भणियाणि । अहुणाऽयोग्गडगुणउदयपयसमूह पवक्खमि ॥ १११ ॥ व्याख्या-औषिकभणने सामान्यभगने, तत्रय मोहनोपस्य बन्धोदयसस्थानानि गुणेष्वभिहितानि 'अधुना' साम्पत- मव्यक्तोदयानां गुणस्थानोदयानां च 'पदसमूह' एककस्मिनुदये पदानीति प्रकृतयः तासां समूहः-सड्यातः समुदायस्तं प्रवक्ष्या- मीति गाथार्थः ।। १११॥ जो जम्मि पचीसा गुणियाओ ताउ तेण उदएण । मिलिया चउवीसगुणा इयरपरहि च पपसंखा ॥ ११२॥ १ पग्धो नास्ति मनुष्यायुष्क वेदयति तदेव सत् ! धन्धोपरमे मनुष्यायुष्क वेदयति देवमनुष्यायुष्क सत् २२ पन्धो नाम्ति मनुष्यायुतं घेदयति तदेय सत् । २४१॥

·व्याख्या-दशकादिषुदगेषु गापत्यभानु शितपस्वास्येनेवोद्गेन गुणिनाः " दसगाइसु नउरीसा" इत्यादि संस्थाप्य-१२॥ ६।११।१०।०७।११ कादिकेदगेषु पधारा हत्येन गुणिया जाता ।१०।५४१८८/७०/४२।२०१४ । एकर पिण्डिताः शनवर्ष महाशीत भाविसमा एनपि गरिशय गुणिो पकानसप्तनिशलानि द्वादशोतराणि गान्ति, । ६९१२। द्वादश द्विकोदया सौभाशतिपदान, गलार एकोपमा परम शतिः, तत्मक्षेपात् 'पष्टप्नानि राप्त सहखाणि भवन्ति ।६९४०। अथवा पञ्च पभोगशिशिकागो पत्तारि, विकलो मीगि. दिसके द्रौ, एकान्धके एसे, आन्धके चैकमेयं पञ्चविंशत्यक्षेपात् रातरामाणि विपनासमीनानि भान्नि । ६९४७ । अबका एकोनरिंशदोनानि सन राइलागि ।६९७१। चतुर्वन्धकस्य द्वादश- विवोरगारमासिविपरानि गत्मक्षेपादिवि परफोदयभेदात् पयो विकल्पाः इति गापा ॥ ११२ ॥ एतवा रागात काम आह- मागमा रारोप पजिया अहव ते तिषग्गाह । इगुतीसाए अदया वैधगभेएण मोहणिए ॥ ११३ ॥ सागि पापा वर्जितानि ।६९४१ तापिनादानिशानि ।६९४७। पन्धकभेदेन भवन्ति । vir mi aurel कोनशिद वनितानि ।६९७१ । पाकगदेना चाभिके द्विकोदयसम्भवादिति गाथार्थः ॥ ११३ ॥ firera (पाशानि, गुगथानोदयपदानि वक्त काम भाइ- 5izit nilm गागा सविमेव पावरगा। ज्याला ज्याला पोसा मिच्छा उ(य)पग धुयगा ॥ ११४ ॥ - ॥ गाभा ।

·सको २४२|| व्याख्या--अष्टपष्टिमिथ्यादृष्टी, द्वाविंशसास्वादनसम्पग्मिध्यादृष्टयोरविरते पष्टिः, देशविरते द्वापञ्चाशत्, प्रमत्ताप्रमत्यो- धनुषाशास्मिन्, किंगतिरपूर्वकरणे, मिथ्यादृष्टेरारभ्य यथासङ्ख्येन गुणस्थानेष्वेवम्। चशब्दादुदयपदध्रुवका इति। कथ? 'सप्ततिका मिथ्याइष्टेः पवार उदयाः, दशकोदये एका चतुर्विंशतिः, एकस्मिन्नुदये दश पदानि, नवोदये तिस्रः चतुर्विंशतयः, त्रिपूदयेषु । धिकारः समरिगतिपदानि, नष्टोदपेऽपि निखः चतुशियः, निषूदयेषु चतुर्विशतिपदानि, सप्तोदये एका चतुर्विशतिरेकसिनुदये सप्त पदानि, परं चतुर्पप्पुगेष्वष्टपष्टिपदानि । एप मिथ्या िध्रुपकः एवं शेषगुणेष्वपि भावनेवि गाथार्थः ॥ ११४ ॥ तिपिण सगा पापण्णा मिलिया पउवीसताडिया एए । थायरउदयपरहि सहिया उ पुणेसु पयसंखा ॥११५॥ न्याम्या-त्रीणि शनानि द्वापधागदधिकानि मिलिताः-एकनीभूताः, एते पूर्वोक्ताः पदध्रुवकाः भवन्ति, चतुर्विशतिगु- णितास्तु ने सो गरमीनिशतानि अटचस्वारिंशदधिमानि भवन्ति, चादराष्टाविंशतिपदानि तुशब्दात् मुस्माबन्धकोदयपदं चैतैः। राइ गनुरगीतिपाणानि समुशनानि १८४७७/ अथवा पश्चान्धके चतुर्विंशतिः चवियफबन्धकेषु चतुष्टिकपदानि, एवं चतु- बिगदादरे गुमायन्धके चैक एव परिंशत्मक्षेपात् व्यशीत्यधिकानि चतुरशीतिशतानि भवन्ति ८४८३१ पतुर्यन्धके चशिवि- दिकोदपपदानि तत्र योनिन्धिकमेदात् पगाग्रीतिशतानि सप्ताधिक्रानि भवन्ति, १८५०७। एवं गुणेषूदयपद्सदपेति गायायः११५ पतामेव सद्ग्या गोण वक्तकाम आह- तेपीसूणा सत्तरस वनिया अहय मतभदिपाई । पंचासीइसपाई उदयपपाई तु मोहस्स ॥ ११६ ।। व्याख्या-उयोगियूनानि ।८४७७। अपया सतशोनानि ८४८३ घन्धकभेदात् सप्तभ्यधिकानि वा पश्चाशीविशतानि १८५०७) उदपादाना मोदनीये । तुमन्दादरन्धरुभेदागेति गाथार्थः ।। ११६ ॥ २४२।

·एवं जोगुवओगा लेसाई भैया यह भेया । जा जस्स मि उ गुणे संखा सा तंमि गुणगारो ॥ ११७ ॥ व्याख्या-एवमनन्तरोक्तोदयानामुदयपदानां च योगोपयोदिभेदतो वो भेदा भवन्ति । तदानयनमयोगमाह-या सङ्ख्या योगोपयोगलेश्यानां यस्मिन् गुणे सा सङ्ख्या तस्मिन् गुणे गुणकारो भवति, तुशब्दो वाशब्दार्थे उदयविवक्षायां पदविवक्षायां येति (गायार्थः) ।। ११७ ॥ योगान् बहु बहु वक्तव्यत्वात् तावद्विहाय उपयोगानाह " 'मिच्छाइ अप्पमचंतयाण" इत्यादि प्रविगुणं चतुर्विशतयः स्या- प्यन्ते ।८।४।४।८1८1८1८१४" अचखुदसण" इत्याग्रुपयोगैर्गुणिताः ।४०।२०।२०।४८।४८/५६।५६।२८। एकत्र पिण्डिताः त्रीणि शतानि पोडशोत्तराणि ।३१६। एतान्यपि चतुर्विंशतिभिरुदपैगुणितानि चतुरशीतानि पञ्चसप्ततिशतानि भवन्ति ।७५८४॥ द्वादश दिकोदयाचसार एफोदया एकोऽयन्धकोदयः सनदशैव तेऽपि सप्तोपयोगगुणा एकोनविंशत्यधिकं शतम्, अनयोरक्ये सप्त- सप्ततिशवानि व्यधिकान्युदयानां भवन्ति, १७७०३। पदसयामाह-"३ अवीवचीसा" इत्यादिगुणपदध्रुवकस्थापना १६८ा ३२।३२।३०।५२।४४१४४२०| स्वोपयोगगुणा ।३४०।१६०।१६०।३६०।३१२।३०८।३०८।१४०। एकीकृतानि विंशतिशतान्य टाशातानि भवन्ति, २०८८। वान्यपि चतुर्विंशतिगुणितानि पञ्चाशत्सहस्राणि द्वादशोचराताम्यधिकानि भवन्ति, ५० ११२। वादरम्मोदयपदान्येकोनविंशत्तान्यपि सप्तोपयोगगुणानि त्र्युत्तरं शतद्वयं भवति, अनयोोंगे पदसया पश्चात्सहस्राणि शतवयं पञ्चदशोत्तरं चेति ॥५०३१५॥ एतामेव सहस्या सूत्रेणाह- १ गाया ३२ प्रथमवारगाथा १९ । ३ गाथा ११६ ।

·१२४३|| उदयाणुवओगेलुं सगसयरिसपा तिउत्तरा होति। पण्णासपयसहस्सा तिष्ण सया चेव पण्णरसा ॥११८॥ व्याख्या-उदयानामुपयोगेषु सप्तसप्ततिशतानि व्युत्तराणि भवन्ति, ७७०३॥ पञ्चाशत्पदहस्राणि त्रीणि शतानि पञ्चद- सप्ततिका |धिकारः गौनराग्येर ।५०३१५। इति गाथार्थः ।। ११८ ॥ एवं भूयोऽपि मिथ्यादृष्टयावानां चतुर्विशतयः |८||४|८1८1८1८।४। स्खलेश्यागुणाः ।१८।२४।२४।४८।२४।२४।२४।४ । ससाख्यासंयोगः शतद्यं विंशत्यधिकं ।२२०। चतुर्विंशतिगुणं द्वापञ्चाशच्छतान्यशीतानि भवन्ति, ५२८०। वादरमूक्ष्मयोः सप्तदशोदयमक्षेपादुदयसङ्ख्या त्रिपश्चाशतानि निन्धूनानि ।५२९७। एवं गुणपदधुवकस्थापना ।६८।३२।३२१६०।५२॥४४॥४४ २० सलेश्यागुणा १४०८।१९२।१९२।३६०।१५६।१३२।१३२।२०। एकत्र पिण्डिताः पञ्चदश शतानि द्वानवतानि ।१५९२॥ एतानि चतुर्विशतिगुगान्पशात्रिंशत्सहस्राग्यटीचरविशतावधि कानि भवन्ति पदानां ।३८२०८। वादरमूक्ष्मोदयपदान्येकोनत्रि- शत्मक्षेपाच पदसंख्या भवति, अष्टानिशसहस्राणि मतद्वं सतत्रिंशदधिकं ।३८२३७। तामेव संरूषां गाथयाऽऽह- तिगहोणा तेवण्णा मया उ उद्याण हाँति लेसाणं । अडतीस सहस्साई पयाण सयदो य सगतीसा ॥११॥ व्याख्या-त्रिविहीनानि त्रिपञ्चाशच्छातानि ॥५२९७ उदयानां भवन्ति लेश्यासु । अष्टात्रिंशत्सहस्राणि शते दे च सप्त- किंवदषिके पदानामिति ।३८२३७॥ (गाथार्थः) ॥ ११९ ॥ योगेदया मधुनाऽभिधीयन्ते-पिच्छाइसु अप्पमतयाण इत्यादि गुणेषु चतुर्विशतीनां स्थापना 1८1१1१1८1८1८1८18) १.गाया ३१ - ।२४३॥

·समीपयोगगुणाः ॥१०४.५२।१०।१०४१८८/१०४१८८३६ सामगोगः पानानि पोदगोगराणि ।६१६॥ एतानि नाम- निगुणानि, पादरममयोस्ने नपयोगगुगा भनफोरमये गनुईगमहत्याणि नागानि सप्तनिधि कानिभान्युयानाम् ।१४९३७॥ गणिलायार्थ प्रभा पाणिनिगम्या उदयास यापनो, पधारस्योगगुणा मिलितभिरिंगत्या गुणिता उदययुक्ता उदया पान्नान । एने मोऽसम्भगिनो गुदयाः पारपन्ने, गोदये एका, अटोदये दे, नोदये एका नगितिरे मिथ्याटेवनमः नागिनराऽमन्नानुमन्युदय रिना भरन्नि, नदया हितम्य भवान्तरभारिनो न सम्भानि यो योगा औदारिकमियौकि- पमिश्रकार्पणाः । नयागुणियाला दादण न भान्नि । भूयधनुगिन्स्यगुणाः ननद पगष्टागीतं भानि, एते मिश्यादृष्टासम्भः | निः । गापादने एना एा चनमः गामिनया, नाम दररोग निषना क्रिपमिश्रगरीरिणो नपुंसकोदोदयो न सम्भाति, 'भा पगारपुदमानां विभागों दागिदुदयाः मातादने न सम्भान्नि, ३१ भममगस्य सुरष्टिदमा न सम्भान्ति । ६४ ॥ गगनीनी दिएगान्, न पापि पीदिदियो नाहारकगीरे गम्भाति । प्रमनस्याष्टारिगत्यधिकं गनं न सम्भाति ।१२८ । गाणादाएका मित्रयो गीशियन गम्मानि। भीलस्य कामगयोगिनः सर्वासु नागितिपुगीदादयो नास्तीतः गौदिपविभागमापाः गा.पशिदपा न भानि, ६४ा एवं किशमियोगिनोऽपि भागिपरिक गाम् ॥१२८। गन्पग गीन युगको दादपोः पोरगोदया भान्ति, ने चौदारिकमि प्रयोगिनी न सम्भाति, भाग नागिरि नेऽपटागिररिक मानरम गाहां पपयागापिकन भानि।२५वा पांगासम्मरिनो गुदपा एकीकताः सप्तमतान्यायषिकानि १७६८) गदि गदियानां गारंगगरपाणि मामेकोनगा भारी, १४१६९। गले गांगुणेपदपा योगगरियन भान्नि। , ·समतिका सचदे २४४ पदवकाणां गुगक्रमेण स्थापना ।६८/३२२३२।६०।५२।४४१४४।२०। स्वयोगगुणा 1८८४४१६।३२०१७८०५७२।५७२। ४८५।१८०। एकत्र पिण्डिताः द्विपत्वारिंभच्छतान्यष्टीचराणि।४२०८ी एकैकमुदयं गृहीत्वा ध्रुवकाः कृना अतश्चतुर्विशत्या गुणिता दिनयत नयशनाभ्यधिक लक्षं भवति, ।१००९९२॥ द्विकोदपपदानि चतुर्विंशतिरेकोदयपदानि पञ्च एवमैकोनत्रिशन्नवयोग- गुणा एकपष्टिशनद्वयं भवति, २६९। अनेन पूर्वराशियुको लक्ष द्वादश भनानि विपश्चाशदपिकानि भवन्ति, ! १०१२५३॥ अस्याः पदसपायाः शोध्यं पात्यते, पतः सर्वगुणेषु स्वचतुर्विंशत्ये फोदयपदसमुदाया ध्रुवकार भवन्त्यतः सास्वादनस्य चतु- पिप्रतिषु नपुंसकवेदोदयेन येष्टो भङ्गास्ते वैक्रियमिश्रयोगे न भवन्ति, अतोऽष्टगुगानि ध्रुवकपदानि न सम्भवन्ति, । २५६ । अथवा सास्वादनोदयपदेभ्यः । ७६८ । नपुंसकवेदस्य यः त्रिभागः परपञ्चाशदधिकशतद्वंयप्रमाणः स न भवति । एतमम नेपि, किन्त्वत्र सीवेदादपविभागः, द्वापञ्चाशदधिकत्रिशतगमाणः । ३५२ । आहारकयोगेस न सम्भवति । प्रमत्तस्य पदधुवका गोडशगुणे। न सम्भवति, यत आहारकेअष्टौ तन्मिये चाटौ सीवेदोदयकता नोदया। सम्भवन्ति, एवं सप्तशतानि चतुरुतराणि पदानां न भवन्ति ।७०४१ अथवा तदुदयपदानां दो त्रिभागो न भवतः, तदुदयपदानि च ध्रुवके चतुर्विशनिगुणे भवन्ति, ।१०५६। अविरते द्वारिंशद्गुणानि ध्रुवकपदानि न सम्भवन्ति, तानि चैकानविंशतिशतानि विंशत्युत्तराणिः।१९२०। पतस्तस्य चत्वारोष्टकाः कार्मणयोगेन सीवेदोदयेश्टौ पैक्रियमिश्रेऽप्येत एयाष्टा (ओदारिफमिश्रकाययोगेन खीयेदोदयेऽष्टौ एवं) नपुंसक- वेदोदयाचाटी न सम्भवन्ति । एवं ससंयोगाद्वात्रिंशत् शतानि द्वात्रिंशदधिकानि । ३२३२। मिथ्यादृष्टापसंभवि तामु चतुर्विशतिषु द्वार्निशत् पदानि समाष्टाष्टनवेति । ३२॥ एतानि भवान्तरमाविषु त्रिषु योगेषु गुणानि पाणवतिः भवनि, चर्षिशतीनामेकैकोदये- १२४४॥

·नैतान्यतश्चतुर्विशत्या गुणिते त्रयोविंशतिशतानि चतुरुत्तराणि भवन्ति । २३०४ । पदानाम् । साखादनापसम्भक्तिपदयुक्तानि पश्चपश्चायनानि पत्रिंशदुनराणि भवन्ति । ५५३३ । एतान्यसम्भवितपदानि पूर्वायातपदेभ्यः शोध्यानि, शेपं पञ्च-वतिसह- स्राणि सागतानि सप्तदशोत्तराणि । ९५७१७ । एतद् गायपाइ- बोइस ब सहस्साई सयं च गुणहत्तरं उदयमाणं । सत्तरमा सत्तसगा पणनह सहस्स पयसंखा ॥ १२० ॥ व्याख्या-चतुर्दशसहस्राणि शतं चैकोनसप्तत उदयाना मानम् । १४१६९। सप्तदशाधिकानि सप्तशतानि पश्चनवति सहस्राणि पदानां सख्या ।९५७१७ । तुशब्दायोगेविति गाथार्थः १२० ॥ तमेवासम्भवं मूनेणाह- मीसदुगे कमइए अणउदयविवजियाउ मिच्छसि । चउवोमाज णचउरो तिगुणाओ तो रिण ताओ ।।१२२॥ व्याख्या-" मिथद्विके कार्मगमित्यौदारिकवैक्रिपमिश्रकार्मणेषु अनन्तानुर पुदयवजिता मिथ्यादृष्टेश्वतत्रचतुर्विशतयो न सम्भवन्ति । सप्तोदये एका अष्टोदये द्वे नवोदये चैका योगत्रयगुणा द्वादश नामदयसपाशवदयमष्टाशीत । २८८ । एतदुदयेषु न सम्भवति, एतदष्टांग त्रयोविंशतिशतानि चतुरुत्तरागि पदेषु न सम्भानि, । २३०४ । एकः सप्तोदयो नवोदयो द्वावपि युता. चौंकृतावष्टौ भवन्तीति भावः परमार्थ इति गाथार्थः ॥ १२१ ॥ वेउन्वियमीसम्मी नपुंसवेभो न सासणे होइ । चवीसचउकाओ अओ तिभागा रिणं तस्स ।। १२२ ।। व्याख्या-क्रिपमिश्रपोगे नपुंसकवेदाइयो न साखादने भवति, अतस्तस्य चतुर्विधविचतुष्कात्रिभागोनपुंसकोपलयोन सम्भवति, तत्रिभागे च द्वानिशदपाः । ३२ । उदयेषु न सम्भवन्ति, तेऽप्यष्टगुणाः माग्वच्छतद्वयं पट्पञ्चाशदधिकपदेषु न ·सप्ततिका धिकारः १२४५/ सम्भवतीति गाथार्थः ॥ १२२ ॥ कम्मयविउविमीसे इत्थीवेओ न होइ सम्मस्स । अपमित्थि उरलमीसे तबज्वीसाण रिणमेयं ॥ १२३ ॥ व्याख्या-कार्पणवैक्रियमिश्रयोः स्त्रीवेदोदयो न सम्भवति, अतस्तचतुर्विगतीनां द्वौ त्रिभागावष्टाविंशत्पषिकं शवमुदयानां न सम्भवति । औदारिकमिश्रयोगे तु स्त्रीनपुंसकवेदोदयौ न सम्भवतः, अत्रापि द्वौ त्रिभागौ तचतुर्विंशत्युदयानां न सम्भवतः । एवं हि द्वे शते पदपञ्चाशदुत्तरे न सम्भवत उदयेष्वविरतस्य । २५६ । एत एवोदयाः पदध्रुवका उदयाष्टभागगुणा विंशत्युत्तरापेको- नविंशतिशतानि पदेषु न सम्भवन्तीति । १९२० । गाथार्थः ।। १२३ ॥ आहारगमीसेसुं इत्थोवेओ न होइ उ पमते । दौणि तिभागाउ रिण अपमत्तजइस्स उ तिभागो॥ १२४ ॥ व्याख्या-आहारकमिश्रयोः स्त्रीवेदेोदयो न सम्भवति प्रमत्तेऽवस्तदुदयानां द्वौ त्रिभागौ त्याज्यौ, तदुद्यानो विनषतं शन । १९२ । विभागद्ववेनाष्टाविंशत्यधिकं । १२८ । एतदुदयेषु न सम्भवति । अप्रमत्तयतेरेकत्रिभागे चतुःपष्टिल्दया यतस्तस्यै- वास्मिन्नाहारके न खीवेदादयो भवति । ६४ । उभयोरपि ध्रुवका अष्टभागगुणाः स्वोदयाः पदानि भवन्ति । ममत्ते सप्तशतानि चतुरुनराणि । ७०४ । अममते अवयं द्वापश्चाशदषिकं । ३५२ । इति गाथार्थः ॥ १२४ ॥ 'एतदेव स्पष्टपति- उदएK चवीसा धुवगाउ पदेसु जोगमाईहिं । गुणिया मिलिया चवीस ताडिया इपरसंजुत्ता ॥ १२५ ॥ व्याख्या-उदयेषु साध्येषु स्वचतुर्विशतयः योगोपपोगळेश्याभिगुणिताः सत्यः पदेषु साध्येषु ध्रुवका गणिताः सन्तः भूपश्च- १पर्य जोगुषयोगा" इत्यादिगायोक्तं स्पष्टयति । [२४५।

·-
शत्या गणिवा इतरोदपैः पट्टा तयाभूस्तिद्गुगभिर्युता गुमोदया: गुगादानि वा भवन्तीति गाथार्थः ॥ १२५ ॥
असम्भवितोदयसापनोपायमाह-
अपमत्तसासणेहुँ अडसोल पमत्त सम्म पत्तीसा । मिच्छमि य सण्णाई ठावेजा सोहगनिमित्तं ॥१२६ ॥
उपाख्या-अममत्तसास्वादनपोरष्टापटौ, पोडश प्रमते, सम्पग्डौ द्वात्रिंशत् , मिथ्यादृष्टौ पणपनिम्, स्थापयत शोधननिमि-
तमिति गाथार्थः 1८1८1१६॥ ३२॥ ९६ ॥ १२६ ॥
जोगतिगेणं मिच्छे नियनिय चवीसगाहिं सेसाग । गुणिकगं पिंडेजा सेसा उदयाण परिसंखा ॥ १२७ ॥
व्याख्या-योगत्रिकेग मिथ्यादृष्टौ पग्णवतिं गुगपित्ता, आत्मीपचतुर्विंशतिभिः शेषाणां स्थापितान् राशीन् गुणयित्वा
१६४॥ ३२॥ १२८। २५६। २८८। सर्वेपो पिण्डः साशनान्यष्टपटानि ७६८ एतानपनपेत, शे। उसमाना परिसख्या भवति,
तुशब्दायोगविषया इति गाथार्थः ।। १२७ ॥
पउवीसाइगुणेज्जा पयाणिअहिगिर मिच्छछपणउई । सेसाग धुवगेहिं एगीकिया तओ सोहे ॥ १२८ ॥
व्याख्या-चतुर्विशत्या गुगयेत् पदान्यधिकृत्य मिथ्या पागाति ।२३०४। शेषागां सास्वादनादीनां ध्रुवौगयेत्, अ-
ट्राष्टपोडशद्वात्रिंशत्मागुकराशीन् ।३५२॥ २५६१ ७०४। १९२०। एकीकताः १५५३६। ततः पूर्वपदेया शोधदिनि गाथार्यः
॥ १२८॥
उक्त मोहनीयावशेष नानोऽवशेषमाह-
पंधोदयसंताई गुणेसु कहियाइ नाम कम्मरस । गइसु य अबगडमी वोच्छामी इदिएस पुणो ॥ १२९॥

·सदर . विका कार: १२४६ व्याख्या-वन्धोदयसत्स्थानानि गुणेषु कथितानि नामकर्मणः गतिषु चाव्यक्तमस्तावे । वच्मि-कथयामि, इन्दिपेषु पुनः। चशब्दासामान्योक्तौ सर्वबन्धोदयभकमाप्तौ विशेषोपादानाप विवियते-मिथ्यादृष्टौ ये स्थावरसायोग्यास्रोपो बन्धास्तभङ्गा- श्चत्वारो, विंशतिः पोडश तस्यत्र विकल्पाः स्युः ।४० विकलेन्द्रियपायोग्या में त्रयो बन्धाः ।२५॥ २९॥ ३०॥ तद्भगावैकप- श्वाशते तस्यैव भवन्ति ।५।। पञ्चेन्द्रिपतियमायोन्पा ये प्रयो बन्धाः ।२६॥ २९॥ ३०॥ भद्रकानां दिनतिधनानि सदशोत्त- राणि ।९२१७॥ एते मिथ्यादृष्टरेवासिलाः । मनुष्पसायोग्यौ द्वौ बन्धौ ।२५।२९। अनयोः पट्चलारिंशच्छनानि नबोचरागि यिथ्यादृष्टौ भवन्ति, नरकमायोग्योऽष्टाविंशतिबन्धस्तद्भगमय मिथ्याटेरेव भवति, देवमायोग्योऽष्टाविंशतिबन्धः, तदष्टौ भगा पिथ्याटी भानि, एसपेकत्र चपोदश सहस्राणि नवशतानि प विंशत्यधिकानि भवन्ति, ।१३९२६। पोडश तीर्थकरतानो. १६ वी आगरकेण सह एको यशोबन्धो न भवतीति मिथ्याग । साखादने देवपायोम्याऽष्टाविंशतिबन्धस्तभङ्गाबाटौ भान्नि 1८1 पञ्चेन्द्रिप्रतिधकमायोग्य एकोनत्रिंशद् बन्धस्तद्भङ्गानां द्वान्छितानि ।३२२०॥ मनुष्यप्रायोग्पधैकोनगिन्धस्तद्भङ्गानां दानिशच्छतानि ।३२०० तिर्षकमायोग्यस्त्रिंशद् बन्धस्तद्भङ्गानां द्वात्रिश्नच्छतानि ।३२००। साखादने भवन्ति । अस्य च पञ्चसं- स्थानसंहननभेदत इयन्त एव भङ्गा भवन्ति, विष्वपि स्कन्धेषु पग्णवविशतान्पष्टोत्तराणीति ।२६०८देवमायागोऽष्टाविंशनि- चन्धा, बद्भाधाष्टो ८ मनुष्यप्रायोग्य एकोननिगद्वन्धस्तद्भावाष्टो स्थिरशुभयशोभिः निष्पना भवन्ति, सर्वेऽपि सम्प- मिथ्याटौ पोडशेति, १६) अविरतस्याप्येते पोडशान्यो देवमायेाग्य एकोनविशद्वन्धसद्भाबाटो द मनुष्यमायोग्यनि- शबन्धस्तनापाष्टी एवमविरते द्वात्रिंशद्भा भवन्तीति ।३२) देवमायोग्यावष्टाविंशत्यैकोनत्रिग्सद्वा तद्भद्राय पोदय ।२४६ ·देशविरते भवन्तीति ।१६। देवमायोग्यौ अष्टाविंशत्येकोनरिंशद्वन्यौ तद्भद्राय पोडश प्रमचे भवन्तीति ।१६। देवमायोग्या अष्टाविंशत्येकोनत्रिंशत्रिंशदेत्रिंगद्धास्तावष्टादशाभमत्वे भवन्तीति । अपूर्वकरणेऽप्पेन एव चत्वारो योवन्धभनय पश्चमः ५। बादरवपयोः यसोभन एत १ तत्परतो नान्नो बधापाव इति ॥ सपाहारकमायोग्यानो तीर्थङ्करमापोग्या- नुयोतेनातरवैकिये गीन् मनुष्यगता मुक्ता शेपाः सर्वेभप तिपंड्मनुष्यसामान्योत्तरवैक्रियोदया अखिलास्तभाव भवन्ति, देवमायोग्या नरकमायोग्यायोदयास्तद्भाव सर्वे भवन्ति । एवं हि एफपित्याशुदयानां सप्तसप्तविंशतानि त्रिसप्तत्यधिकानि मिथ्यादृष्टौ भङ्गाः भवन्ति, ७७७३। यतस्तस्य तीर्थङ्कराहारकरहिवाः प्रतय उदयं गच्छन्ति । एकद्वित्रिचतुरिन्द्रियपर्याप्तक- पायोम्यैफर्विशत्युदयस्सद्भाव हौ द्वौ यशोऽयशोभ्यां निष्पना सास्वादनेटावेव भवन्ति, ८ यतस्तस्य न सूक्ष्मनिकोदयः । पञ्चेन्द्रियतिषड्यनुष्पपर्यापदेयोग्यै कविंशत्युदपस्तावाटारष्टी सुभगादिभिः निष्पना 'नारकोदपथैवं पञ्चरिंशतिभाः, एवं भवान्तरोदये त्रयस्त्रिंशत् ॥३३॥ एकेन्द्रिपपर्यातयोग्पयनुर्विशत्युदय का च द्वौ भवतः । उत्तर पक्रियमनुष्यतिकमा योग्यो देवयोग्यच पञ्चविशत्युदयस्सदाचाष्टावष्टौ फको नारफपायोग्य एन शरीरपर्याप्तो पशिविर्भद्रा भवन्ति, । २५ । १ अप्रमत्तोका पर चत्वारो पन्धा वन्धनिर्देशेम तद्भाचाादश निर्दिष्टा । २-४ पती भगौ मलयगिरिभिः भ्यायाचार्यश्च न स्योकृतो नएफेषु सास्वादनानुत्पत्ते, अत, पण मूले सास्पादने वैकिमिभयोगित्वं नपुंसकदे "वेषियमीसम्मो नपुंसवेओ न सासणे हो।" इति गायाया प्रतिपितम् । ३ विग्मनुष्याणां सास्वादने पैकिपरू ब्धिप्रत्य॒यिका; पोदा भला मळयगिरिमि न्यायाचार्यय न स्वीकृता. ४ ·सप्तविका যিয়াঃ सई ।२४७ पर्याप्तविकलेन्द्रिभायोग्यः पत्रिंशत्युदयस्तद्भशाश्व पद् भवन्ति, पर्याप्पञ्चेन्द्रियतिवमायोग्यः पर्विशत्युदयस्तद्रनाश्वाष्टाशीति- द्विशवप्रभाणाः साखादने भवन्ति, मनुष्पयायोग्या अव्यवमेव, एक पवित्रायुधे पञ्चशानि बशीतानि । १८२/ चतुःपञ्चप- विशत्युदयेषु शरीरपर्याप्तिकाळे साखादनस्य पट्सवानि नवोत्तराणि भवन्ति, ६०९॥ तदुचरकाले सास्वादनत्वमपसरति, अतः • सप्ताष्टाविंशत्युदयौ न भवतः । भवस्थनारकसास्वादनस्यैकोनत्रिंशदपस्तक एकः, एवं देवसास्वादनस्यैकोनत्रित्रिशदुस्था तद्भाश्च स्वरादिभेदतः पोडस भवन्ति । एवं भवस्थमनुष्यस्य त्रिंशदुदयस्ताहानामे कादश शतानि द्वापञ्चाशदधिकानि भवन्ति, ११५। एवं भवस्थविर्यक्रसास्वादनस्य त्रिंशदेकत्रिंशादौ तद्दङ्गानां च त्रयोविंशतिशतानि चतुरुतराणि भवन्ति । २३०४ । अस्योद्योतेन माकल्पिवेन ये भङ्गास्ते न भवन्ति, यतस्ते करणापर्याप्तका नच तत्र सास्वादनत्वमस्त्रि, सर्वभकानामेकचत्वारिंशच्छतानि, पञ्चदशोचराणि । ४११५ । नारकसम्यग्मिथ्यादृष्टावे कोनत्रिशदुदयो भयकः । निर्यक- सम्पग्मिध्यादृष्टेः त्रिंशदुदयस्तभङ्गानामेकादश शतानि चापश्चाशदधिकानि । ११५२ । एवं मनुष्येऽप्येकादश शतानि दापश्चाशदधिकानि । ११५३ । देवस्य 'पोडश । १६ । तिपक्सम्पम्मिथ्यादृष्टरेकत्रिंशदुदयस्तद्भङ्गानामेकादश शतानि द्वापश्चाशदधिकानि । ११५२ । एवं सर्वेऽपि चतुर्खिाच्छतानि त्रिसप्ततानि । ३४७३ । भवान्वरोदये सम्य- ऐस्तिसपु गतिष्वष्टावष्टौ भङ्गा एको नरकगतावेवं पञ्चविंशतिः । २५ एवं पञ्चविंशत्युदयेऽपि पञ्चविंशतिभङ्गाः । २५ । १ मलयगिर्यादिभिरष्टौ भङ्गाः एकोनविंशवृदयसरकाः प्रोकाः, न त्रिंशदुदयसरकाः अष्टौ, अत्रोत्तर पक्रियाविपक्षेप पोजम- वसीयते, यथा पञ्चविंशत्युदये। २४७ ·किन्नु तिर्यन्मनुष्ययोरुतरक्रियकाले सम्भवन्ति । मनुष्पावितरस्य पर्विशत्युषे ट्रेशनेऽष्टाशीते भाानां । २८८ । एवं तिर- थोऽपि । २२८ । सतविंशतिभाधतुर्गतिकस्याविरतस्य । २५ । अष्टाविशत्युदये देवस्य पोडश । १६ । उत्तरक्रियतिरोऽषि पोडश ।१६। मनुष्यस्याष्टावेको नारकस्य चतुर्थपर्याप्तौ तियन्मनुष्यपोरष्टाविंशत्युदये पञ्च र शतानि षट्सप्सतानि । ५७६ १५७६। एवमेकादश शतानि त्रिनवनानि । ११९३। एकोनत्रिशदुदये देवाविरतस्य पोडश भङ्गाः ।१६। एका नारकस्य, उत्तरक्रिया मनुष्यस्याप्टौ, तिरवः पोडश । १६ । चतुर्थपर्याप्तौ तिरश्च उच्छासोयोताभ्यामेकादश शतानि द्वापञ्चाशदधिकानि । ११५२ । मनुष्याविरतस्य पश्चशतानि पट्समतानि । ५७६ । एवमेकोननिशदुदये सतदशशतान्ये कोनससतानि । १७६९ । त्रिंशदुदये मनुप्पाविरतस्य एकादश सलानि द्वापञ्चाशदधिकानि । ११५२ । तिरश्वः सप्तदश शतान्यष्टाविंशत्यधिकानि । १७२८ । देवस्याष्टी, तिरोऽप्युत्तरवैक्रिये ।८। एवं त्रिंशदुदये अटाविंशनिशतानि पण्णवत्यधिकानि । २८९६ । एकनिंशदुदये विरथ एकादशशवानि द्वापञ्चाशदपिकानि । १२५२ 1 एवमविश्वस्योदयानां पट्सप्ततिशतानि एकपटानीति । ७६६१ । उत्तरवै. क्रिपफारिणो मनुष्पस्प विरयो वा देशविरतस्य पञ्चविंशतिसप्तर्विशतित्रिंशदुदयेषु एकैकः, अष्टाविंशत्पेकोनविशदुपयोः द्वौ दो भङ्गावेयमुभयोश्चतुर्दश । १४ । आह वैक्रियपस्पोदयोऽविरतादूर्भ मास्मतिपिद्धः कस्मादस्पोनरक्रियकरणे तदुदयो व्या- ख्यायते ? अप्रोच्यते-चत्र भवनत्ययस्य निषेधः, न गुणप्रत्ययस्य, यतः प्रमत्ताप्रमत्त योरपि तथा विविधक्रियाविशेषतो वैक्रिया- हारकशरीरयोस्तनावे चोयोतस्यापि उदयो भवति, स्थूलभद्रविष्णुकुमारादीनामिव न सर्वेपामिति न दोषः । भवस्थमनुष्यदेश- पिरतस्य त्रिंशदुदये चतुधवारिंशदधिकं शतं महानां भवति, । १४४ । एवं तिरथी देशविरतस्थापि । १४४ । एकापशदुदयेऽ- ·सप्ततिका विकार) सदर २४८] प्पेनमेष तिरत्रो देशरिरवस्य । १४४ । एते च पदसंस्थानसंदननस्वरवितायोगतिभेदाद् भवन्ति, एवमेकत्र 'चत्वारि शवानि पहगलारिंगदधिकानि । १४६ ॥ एवं प्रमनेऽष्णुनरक्रियाहारकोदयेषु चतुर्दश भट्टाः । १४ । मनुष्यममनस्य निशदुदये. ननुमत्वारिंगदगिक शनं ।१४४ । एवमेकाष्टपश्चाशदधिकं शतं । १५८ । अप्रमत्तस्यैकोनत्रिंशदुदये निष्पन्नाहारकशरीरस्येको भाग, गनस्तकाले दुस्तरोदयोऽमतिपिदोऽपि न भवति । त्रिंशदुदयेऽप्पेको भगः, अत्रोद्योचोदयो भवति मविपिदोऽपि तन्छ- रीरमभागान् । प्रमुगरक्रिपेऽपि दो भङ्गी मनुष्याममतम्य । त्रिंगदुदये चतुश्चत्वारिश्रदधिकं शतं भवति । १४४ । एकत्राष्ट- चत्वारिंग्रदषिक पर्न । १४८ । अपूर्व करणयादरमश्योपशान्तेषु प्रत्येकं त्रिंशदयो भवति, दासप्ततिभङ्गाः, यतस्तेषु संहनन- प्रपोदपः । तीगरूपायस्पापि निशदुदपयनुर्विशतिभा, यनोस्पायस्योदयः संहननस्य । सयोगिनो विंशत्येकविंशतयुदय- गोरे कः, पर्तिगत्युदये संस्थानभेदात् पहभाः, सप्तविंशत्युदयेऽप्येकः तीर्थकरस्य, नास्ति संस्थानभेदः, अष्टाविंशत्युदये द्वादश DIFTH, संस्थान रिसायोगतिभेदात् , एकोनत्रिंशदुदये एकस्तीर्थङ्करस्प, अतीर्थकरस्य द्वादश, त्रिंशदुदपे एकस्तीर्थकरस्य चतुर्विशति- लोकरस्य, सरभेदाग,एकत्रिंगदुदयेऽपेकः, सर्वेऽप्येकत्र पष्टिः।६०। अयोगिन उभयोरप्येकैका एवं भाव्यमिति गाथार्थः॥१२९॥ इगि पिगले पण संघा अडचीसूणा उ अह श्यरंमि । पंच छ एकामदया पण पण यारस उ संताणि ।।१३१|| १ सप्ततिकारस्तयफे वैफियमनुष्याणामुधोतोदयास्यीकारेणोधोतोदय सस्कानि प्रोणि न्यूनानि पस्थारिशतामि पट् पायाविधिकानि अशपिंशतिपन्धके एकोननियन्धके मनुष्यसत्कानि अष्टचस्पोरिभवधिक शत उभयोमिलने पक पापधिपानि पशतानि |५५ । देशपिरते। |२४८ ·व्यापा--एकेन्द्रियेषु विकलेनिषेषु पत्र पत्र पन्या भवन्ति जारपाख्यायामेवफवचनम् , त्रयोविंशत्याचा अपाविशत्याहीना, मितभवति-त्रिपञ्चपविशतिबन्धा एकेन्द्रिमायोग्या, मञ्चविश्वस्येकीनत्रिशनिशन्दुबन्धास्तिर्यमनुष्यमायोग्पा इति । 'इयरम्मि' चि, पवेन्द्रियेप्वाधानि भवन्ति । पञ्चाकादशोदयाः यथासपेन पञ्चैकेन्द्रियेष्वेकविशत्याया उदयाः, पद् विफलेन्द्रिोपदया एफविश्वविपट्विंशतित्रयाविशत्योपाथ पवेत्रिवेष्वेकादशोदपाः, पततुर्विशत्युदयः एकेन्द्रिपेष्वेय। एकेन्द्रियविकलेन्द्रियेषु पञ्च सत्स्थानानि । दिनवत्यष्टासीति अनुवषिर्क चेति । तुभन्दोऽपिशव्दार्यः पञ्चेन्द्रियेषु द्वादशाषीति गाथार्थः ॥ १३० ।। जीवस्थानेप्वाइ माणतरापदंसण पन्धोदयसंत भंग जे मिच्छे । ते तेरसठाणेसु सणिमि गुणासिया सवे ॥ १३१ ॥ व्याख्या-पन्धोदयसत्स्यानेषु पञ्च ज्ञानान्तराययोः दर्शनावरणे नव सद्वन्धयोरुदये पञ्च, चत्वारो वा ९॥ ४ ॥ ५॥ एवंभूता ये मिथ्यादृष्टौ मााः निपु कर्मम ते प्रयोदशसु जीवस्थानेषु भवन्ति । संशिनि ये गुणस्थानोक्ता सर्वेऽपि भट्टा भवन्तीति गाथार्थः ।। १३१॥ तेरससु पेयपीयरस आइमा होति भंगया परो। निच्चुदय तिण्णि गोए सब्चे दोहंपि सपिणस ॥१३२॥ याख्या--प्रयोदशसु जीवस्थानेषु पेदनीपस्यायाश्चत्वारो भङ्गा भवन्ति, सातासातवन्धोपलाक्षिताः। नीचत्रोदणे ये त्रयो भट्टा व्यस्थितास्ने प्रयोदशम् जीवस्थानेषु भवन्ति संगिनो योरपि फर्मणोरखिलाः सम्पूर्ण अपिशब्दात्करणापर्याप्तसंशिदेवस्य चोऽपि भवतीचि गावार्थः ॥ १३३ ।।

·শিক্ষা २४९ तिरिउदए नव भंगा जे ते सच्चे असणिपजते । नारंप सुर चउभंगाय रहिया इगिविगलदुविहाणं ॥१३३॥ म्याग्ग्या-निर्यगापुरुदये ना भङ्गास्ते सर्वेऽप्पमंशिनि पर्याप्त भवन्त्यायुपः । नारकसुरचतुर्भाकरहितास्त एव नव पञ्च भवन्ति, एपेन्द्रियाणां (विकलेन्द्रियाणा) पर्याप्तापर्याप्तानां देवनारकबन्धोपलक्षितौ तद्वन्धोपरमभनौ च न भवत इति गाथार्यः ॥१३३॥ अरसण्णि अपनत्ते तिरिउदए पंच जह उ तह मणुए । मणपञ्चत्ते सव्वे इपरे पण दस उ पुग्युत्ता ॥ १३४ ॥ न्याया-असबिन्दपर्यात निर्यगापुरुदपे पत्र भङ्गा यया भवन्ति, तथा मनुष्यायुल्दयेनापि ये पत्र भङ्गास्ते मनुष्यासंश्य- पर्याप्तस्य भवन्ति । संलिपर्याप्तस्य सर्वेऽपि अष्टाविंशविसङ्ख्या अपि भवन्ति । इतरेचि मनसा अपर्याप्त संझिसामान्ये मनुष्पे पत्र तिरपपि पत्र मागुक्ता उभयोरपि दश तुशब्दाद् देवनारकयोः करणापर्याप्तयोः स्वायेकैकभङ्गो भवति, एवं द्वादश, मध्य- पर्याप्तके दशैव, असंझिन्पपर्याप्लके सम्माछमनुप्पसम्भवाइशेति गाथार्यः ॥ १३४ ॥ घोदयसंताई पुग्णाई सणिण्णो उ मोहस्स । वापरविगलासण्णिसु पजेसु दु आइमा बंधा ॥ १३५ ॥ व्याख्या--पन्योदपरास्थानानि.पूर्गानि-अविकलानि, पर्याप्तमंझिनो मोहनीयस्य भवन्ति । पादरेकेन्द्रियवित्रिचतुरिन्दि- यासंमिपु पर्यापनामकर्मेदियेषु तुशब्दादाहारपर्याप्तावेकविंशतियन्धोऽपि स्यात् लब्धिकरणापर्याप्तकेषु द्वाविंशतिबन्ध एव भवति, अतो दानायौ सयौ पचन भात इति गायार्थः ॥ १३५ ॥ मासु वीसो बिय पंधो अवाइ उदयतिपणेव । सत्तगजुया उपंचसु अडसत्त एवीस संतमि ॥ १२६ ।। म्यागया- अष्टमु नीवस्थानेषुक्तशेपेषु म्यवादरविककलामंझिसंध्यपर्याप्तेषु मुरूमपर्याप्त च द्वाविंशतिबन्ध एव भवनि, नड्- २४९॥

·भणने भङ्गका अप्पविकला निर्दिष्टास्ते न पृथगुक्ताः । अष्टादपत्रय उदया अष्ट नवदशेति अष्टम् पूर्वोक्तजोवस्थानेषु । सतायु- क्तास्त एवाष्टादयसय उदया सप्ताष्ट नवदशेति पञ्चम् पूर्वोक्तस्थानेषु भवन्ति । उभयोरपि पञ्चकाष्टकयोः किमुक्तं भवति-त्रयोद- शसु जीयस्थानेषु अष्टसप्तपड्विंशतयः त्रीणि सत्स्थानानि भवन्ति, भद्कास्तद्गता अविकला भरन्ति । तुशब्दात् पञ्चानां य:- कविंशतिबन्धस्तदा सप्तादय उदयाः, अष्टाविंशत्येव सत्स्थानम्, यदा तु द्वाविंशविबन्धस्तदाटादयोऽभिहिता एसोद गाः। संमिनः करणापर्याप्तस्य पूर्वोक्त सर्वपि स्यात् । द्विती विकाराधिक्यान् यदा वस्य करणापर्याप्तस्य साइश बन्धो भवति, तदा पडाया- चत्वार उदया अष्टारिंशतिचतुर्विशत्येकविंशति त्रोणि सरस्थानानि सविकल्पानि भवन्तीति गाथार्थः ॥ १३६ ॥ सपिणम्मि असपिणम्मिछा इमा तेऽवोसपरिहीणा । पञ्चत्तविगलवायरसुहमेत तहा अपजाणे ।। १३७ ।। व्याख्याः-समिनि पर्याप्त अष्टापि बन्धाः सभेदा भवन्ति । असंनिनि पडाया एरिशदेकन्धौ वर्जयित्वा शेषा भवन्ति, त एव पडष्टावधतिविहीनाः पञ्चकन्या भवन्ति, पर्याप्तविकलेन्द्रियवादर सहमैकेन्द्रियेषु, तथा तेष्वेवापपर्याप्सेषु । सप्तम्य पष्ठिकर- णादपर्याप्तनामोदययोरसंशिसशिनोरप्येत एव पञ्च बन्धा भवन्ति । अपर्याप्तानां तदुपलक्षिता भङ्गाः, एवं सूक्ष्मनादरपर्याप्तोपत- सितास्त विधानां इन्द्रियोपलक्षिताव स्वयुद्धया योजनीया इति गाथार्थः ॥ १३७ ॥ इगवीसाई दो चर पण उदयो पजसुकुमवाराणं । सपिणस्स अपज्यीसाइगि नदवीसाइ सेसाणं ॥ १३८ ॥ व्याख्या-एकविंशत्यापी द्वादयौ लब्ध्याऽपर्याप्तकस्य सप्तमकारस्य भवतः । एकविश्वविचनुर्विशत्युदपावे केन्द्रियापर्या- तस्य द्विविधस्यापि । एकविंशतिपड्विंशत्युदयौ उसापर्यासस्य पश्चरफारस्य भवतः । एकविणत्यायावत्वार उदयाः पर्याप्तम- ·सप्ततिका धिकार २५०/ स्यैकेन्द्रियमायोग्या एव भान्ति । एकविंशत्यायाः पञ्चोदयाः पर्याप्तवादरकेन्द्रियमायोग्याः भवन्ति । विकल्पाः पनामोदयाकाः प्रशाना एव । पर्याप्ससशिनधता रत्युदर्य वजयित्वा सर्वेऽप्युदया भवन्ति । पर्याप्सपश्चेन्द्रिपन मोदयाङ्का विकल्पाथ । एकविंशति- पर्विचत्गुइया धारिशपापाचवार उदयाः शेषाणां पर्याप्तनामोदपाणां दिवियतुरिन्द्रिया सजिना भान्जीति गाथार्थः ॥१३॥ तेरस पंच संता तिणि धुवा अदमी पाणउछ । सपिगरस होति वारस गुगठाणकमेण नामस्म ॥१३९।। प्पाग्या-प्रयोदशगु जीवस्थानेषु पञ्च सत्स्थानानि भवन्ति, दानवत्यष्टाशीत्यधूवकनिक चेति । मशिनो द्वादशीपि. गुणस्थानक्रमेण । पश्चेति सिद्धेऽपर्थे ध्रुवा गुणारात् चापपति-मशिन्यपर्याप्तदेवेऽन्यदपि नीङ्क रोपलक्षितं सत्स्थान नोनो- भवतीति गागार्थः ॥ १३९ । उक्त जीवधानेषु फर्मपन्धविधानम् । फम्र्मणो गत्यादिषु बन्धादिषु सत्यरूपणामाह- पासति सत्त अष्टप नारपतिरिसुरगाईसु कम्माई । उदीरणावि एवं संतोहण्णाई अठ तिनु ॥ १४० ॥ प्याख्या-नारकतिर्यक्रपुरगतिषु सप्ताट्री या कर्माणि अध्यग्ने, उदीरणाप्येवमेव । सदुदीरणानि अष्टौ तिरपपि सम्पन्न इति गापायी ॥ १४ ॥ गुणमिहिय मणुप सगलतसाणं पतिरिय पडिवरखा। मणजोगी छउमाइ व कायवई जह सजोगीण।१४१॥ म्यागया-गुणस्थानेषु यदभिहित वदखिल मनुष्येषु-मनुष्यगती भाति, इन्द्रिपद्वारे ' सकलेपि 'ति पश्चन्दिये, कापदारे बसेषु गुगस्थानाभिहित सर्वत्र सनानोदपोपलक्षित भवति, स्वनामाइनियंगतियत् निर्यगतिपकारासाद्विपक्षा एके- मिपरिकलेन्दिपाः स्पानाफायिकाश्च वक्तच्या मनोयोगिनो जीवाः सनिउमस्या इस वक्तव्याः । ये शीणरुपायारणानेषु पर्मगां (२५० ·प्रकारास्ते गनसि भवनि, न सयोगिकेवलिनो, मनसोऽस्पान्यापारादिति फाययोगिनो वाग्योगिनश्च सयोगिपर्यन्तगुणमकारा भान्नि। णमिति पाक्पाललारे इति गाथार्थः ।। १४१ ॥ वेई नवगुणतुल्ला तिकमाइवि लोभदसगुणसमाणो । सेसाणि विठाणाइं एएण कमेग नेयाणि ॥१४२॥ व्याख्या-वेदाः विद्यन्ते येपा ते वेदिनः ते खोपुनपुसकवेदोदयिनः पाणिनो पादरकपायावसाननवगुगैस्तुरयाः, ये तेषु कर्मग प्रकाराः ने नियपि वेदोदयेषु भानि । एकाधमानमायोदयेष्वपि लोभे दशमगुगवल्पमपि भवति । घोपाण्यपि स्थानाीि दशादोनि भनेने कोग सातव्यानि असमनतुरी पञ्चा लेश्याम, योगिनुस्य शुक्ललेण्याषाम् । प्रमचा पेषयोगि- पसा ये काम प्रकाराले सममे भानि ( देशसयमे देशरिरतमिव । ) दर्शनज्ञानान्युपयोगास्ते यत्र गुणे यावन्तस्ते तद्- गुगमकारा भवन्ति । भव्येषु चतुर्दशगुगार भाति । सशिपु द्वादशशुगरपम् । अमलि (पु मिथ्यादृष्टिसास्वादनयोखि) अ. भव्ये च तमगुणान्य, अविरता कादशगाय सन्याये। मिथ्याटिसास्वादनाविरतस पोग्रयोगिनुरुपमनाहारके । पोदश गुणतुत्य त्याहारके भाति । ""कम्मागि" एतानिदेशनोऽभिहितम्, अन या दिशा न्यूनाधिक स्वयुद्धया भणनीयम् । प्रागु- कालोनाद्वा इति गाथार्थः ॥ १४२ ॥ गुगस्यानेषु ' जा अग्मतो सतह बग्गा' इत्यादिना सत्पदमरूपणा कृतैव, द्रव्यममाणमाह- सत्तरसतरमेयुत्तरं तु पोत्तरी सगसपरो । नतही निगसयो गुगतको अपमाय ॥ १४३ ॥ { गा. १४० पूर्धान्तिमपदम् । २ मार ५ गाथा है।

·सप्ततिका धिकारः |२५|| न्यारूपा-विंशत्युवाशर्त बन्धमाश्रित्य प्रकृतीनामभिहितं तस्मादाहारकशरीराङ्गोपाङ्गतीर्थकरप्रकृतयो मिथ्यादृष्टी न भवन्ति, शेपं सप्तदशोत्तरं शवं बन्धं प्रति सम्भवति । ११७ । सास्वादने पूर्वोक्तास्तिवः मिथ्यात्रायाच पोडश मिथ्यात्वन- सफनमत्रिकविकउत्रिकनारककिकेन्दिपजातिस्थावरातपान्त्यसहननसंस्थानानीति एकोनविंशतिः भवति, शेपमेकोत्तरं शतं भवति । तुरन्दो प्रगस्थानख्यापकः । सम्यग्मिथ्यादृष्टी पूर्वोक्ता एकोनविंशतिख्योताधाच पञ्चविंशविरुद्योतं त्यानदितिय- 'रासरविफाणि मध्यमसंस्थानसंइतनानन्तानुबन्धिचतुष्काणि स्त्रीवेदाप्रशस्तविडायोगतिनीचे!त्रमिति चतुश्चत्वारिंशदेवमनु- प्यापुः सहिता न सम्भवन्ति, शेषा चतुःसप्ततिः बन्ध पनि सम्भवति । ७४ असावेव चतुःसप्तनिर्मनुष्यदेवायुस्तीर्थकरसहिता सप्तसप्तनिरविरते वन्य प्रति भवति । द्वितीयनुशब्दस्त्वायुर्वन्धकान्तर्गतोऽपि सम्यग्मिध्यादृष्टिरायुपामबन्धक इति ख्यापयनि । असावेव सप्तसप्तनिपात्याख्यानावरगौदारिकटिकमनुष्पत्रिकायसहननपर्ला सप्तपष्टिर्देशत्रिरते बन्धं पति भवति । ६७ । असावेव सम्वषष्टिः मत्यारुपानावरणवर्ना त्रिपष्टिः ममने भवति । ६३ । असावेव त्रिपष्टिर स्थिराधभायशोऽरतिशोकासातवर्जादारकदिक- युक्ता एकोनषष्टिरममने भवति । ५९। असावेव देवायुर्वर्णाष्टपञ्चाशदपूर्वकरणो वर्थ मति भवति, चशब्दः क्रमोपन्यासार्थ इति गाथार्थः ॥ १४३॥ निबाडगे एवपणा छन्वीसा णामतांस विरममि । हासरी भपकुच्छा विरमे बावीस पुल्वमि ॥ १४४ ॥ व्याख्या-असावनापजाग्रनिद्रामचलाभ्यां वर्जिता षट्पञ्चाशत् तस्मिन्नेवापूर्वकरणे भवति, असावपि नामत्रिंशत्मकृति- पशुखादुर्भगालादेयतम् । ।२५१॥

·वर्जिता पर्विभतिस्तस्मि र भवति। पुराहारकवैक्रिपदिकनि इ ध्रुववन्धिप्रमादिका नव नव १८ पराघाताच्यासचतुरखतीर्थंकर- पश्चेन्द्रिय भविष्योगवय इति त्रिंशत् । हास्परतिभपजुगुप्साविरमे तस्मिन्नेवापूर्वकरणे अवीते पादरकपायादौ द्वाविंशतिर्भवतीति गाधामः ॥१४॥ पुंवेय कोहमाइस अषज्ममाणेसु पंचठाणाणि । पारे सुहमें सत्तरस पगतिओ सापमियरेसु ॥ १४ ॥ व्याख्या-तस्मिन्नेव वादरे पुरुषवेदस्यानन्धके एकविंशतिरेवं क्रोधस्यायन्ये वितिमानस्यैकोनविधतिमीयापा अष्टादया, लोभस्याबन्धके सप्तदश सूक्ष्मफपापादो, मानावरणान्तरायदर्शनचतुष्फोर्गोत्रपशफीतिरिति पोदशकावन्धे उपशान्तक्षीणकपाय- सयोगिषु पन्ध मति सातमेव भवतीति गायार्थः ।। १४५ ॥ एणगतिसम्बन्धतो बन्धयामाह- मिच्छो नरएसु सर्प उपणवई सासगो सपरि मोसो । पावत्तरि तु सम्मो चउराइस बंधति अतित्था।।१४६॥ छपाख्या-मिथ्याष्टिनरके-नरकगता प्रकृतिशतं वनाति, "उच्चाहारसुगमित्यादिगाधोक्त कोनविंशतिभकृतीः गत्य- नुभावेनैव नारका (न) पधन्तीवि । विशवितम तीर्थकरनामगुणमत्ययात्र बभ्रन्त्येवं शेष शतं भवति । १०० । सास्वादनाः प्रकृतीनां पग्णाति बनन्ति, नरकस्यो मिथ्यात्वनपुंसकहुण्डान्त्यसंहननपरित्यागात्सलाना । सम्पग्मिथ्याइटिमकतानां सप्तति बनाति, असावेव सास्वादनपणपतिर्दुःस्वरत्रिकस्त्यानदिनिकतिपत्रिकमध्यमसंस्थानसहननानन्तानुवन्धिचतुष्कामशस्ताविहा- १५श्चमवारप गापा ·पश । सप्ततिका धिकार: (२५२ योगतिमीवेदो चौतनीनगोनमनुष्यायुर्वजिता सप्ततिभवति । अविरतसम्पन्डष्टिः प्रकृतीनां दासप्तति नरकस्यो बध्नाति पूर्वो- रामतिर्मनुष्पायुम्नुशब्दाद् गुणपत्यथ वीथङ्करनाम च तम गुणप्रत्ययेनापि न चतुर्थनरकादिपु वध्यते भवप्रत्ययस्योत्कटलादिति गापापः ॥ १४६॥ प्राक्तापपादस्यापपादमाह- मणुयटगुनागोयं मनपाइयं न होइ चरिमाए । गुणपचय तु यज्झइ मणुगउ ण सव्वहा तत्य ॥१४७॥ व्यापा-मनुष्पद्विक उगिॉन न भरति यन्य प्रति सक्षमनरकपृथिव्याम्, अतः पूर्वोक्ता सपा अनेन प्रकृतितयेगोना मिथ्याष्टौ मास्पदने च । गुणात्यय त्येतनिक भवत्येव सम्पम्मिथ्यायविस्तयोः । मनुष्यापुष्क तु पुनः सर्वथा तद्गुणप्रत्यय भवतीति गाथार्थः ॥ १४७॥ 'देवगतो वरायवजुया सणंकुमारा ण बंधति ॥ १४८ ।। "वेउच्चाहारदुर्ग इत्यादिना ता एर तीर्थ- 'डिश यथा सर्वनारकास्तथा सन- १ |२५२॥ HI ·तिरितिगउनोवजुया आणयदेवा अणुत्तरसुरा छ । अणमिच्छणीयदुन्भगधीणतिगं अपुमथोवेयं ॥ १४९ ॥ व्यापा-नियत्रिकोयोतयुक्ता सीकोनविंशतिसयोविंशविर्भवति, तानानाथा देवा न वनन्नि, गुणमत्ययास्ताः खबुद्धया नेवव्याः। अनुत्तराः पश्चानुत्तरविमानवासिनो देवा तेऽनन्तानुवन्धिमिथ्यात्वनीचाँत्रदुर्भगानादेयायशास्त्यादिविक- नपुंसकवेदग्रीवेदं तुशब्दातुःखरं च पञ्चदश, उत्तरगाथया चान्पा एकादशैवमेकोनपश्चाशत्मकृतीन वनन्ति (४९) शेपामेकसप्तति निन्ति, यतस्ते सोऽपि सम्पदप इति गाथार्थः ॥ १४९ ॥ संवयणा संठाणा पण पण अपसत्यविहगइ न तेसि । पञ्चत्ता बंधति उ देवाउमसंखवासाऊ ॥१५०॥ व्याख्या–संहननानि संस्थानानि चायनितान्यशुभविहायोगतिश्च न तेषां पश्चानुत्तरनिवासिनो बन्धं प्रति भवन्ति एतगाल्पातगेन । नियंगनिविदोषणाट पर्याप्ता असल्येयवर्पायुपस्तिपञ्चो देवायुपं वनन्त्येव, एतम गापामुनरगायाया- मुगरन समगत इति गाथार्थः ॥ १५० ॥ तित्थायवउचोयं नारयतिरिविगलतिगतिगेगेंदी । आहारथावरचऊ आऊणा संखपञ्चत्ता ॥ १५१ ।। भाषा-तिर्यरातपोगांतनागनारकनियनिक विश्लेन्द्रिाषिक एकेन्द्रियवातिराहारकनिक स्थावरादिचतुष्कं मनुष्य- देशायुगी नरातिशोपीमा असन्येयापायुष एवमेकरितीना प्रकृतीनामयन्धका इत्युत्तरगाथायां क्रिपेति गाथार्थः ॥१५१॥ पन्नत्तिगया दुभगत्तिगणीयमपसत्यपिहनांसाणं । संचयणउरलमगद्गपणसंडाणाण अधा ॥ १५२ ॥ पाख्या-सब एव पोशा दुर्भगादिविकनीगोत्रागगस्तविडायोगतिनपुंसमवेदानां संहननपदीदारिकदिकमनुप्पदिर- ·२५२ योगतिखीवेदोयोतीनगांत्रमनुष्यायुजिवा सप्ततिर्भवति । अविरतसम्यग्दृष्टिः प्रकृतीनां द्वासप्तर्वि नरकस्थो बध्नाति पूर्वो- का रमतिर्मनुष्पायु नुशव्दाद् गुणात्पर्य नीयङ्करनाम च तच गुणमत्ययेनापि न चतुर्थनरकादिषु बध्यते भवमत्ययस्योत्कटखादिति | सप्ततिका गायाधः ॥ १४६॥ [धिकारः पूर्वोक्तापपादस्यापवादमाह- मणुयद्गुचागोयं भवपाइयं न होइ चरिमाए । गुणपचइयं तु बज्झइ मणुगउ ण सव्वहा तत्थ ॥ १४७॥ व्याख्या-गनुप्यद्रिक उगंगोत्रं न भवति वन्ध प्रति सप्तमनरकाथिव्याम्, अतः पूर्वाना सङ्ख्या अनेन प्रकृतित्रयेणोना विथ्याग्नौ मास्वादने च । गुगप्रत्ययं देवत्रिकं भवत्येव सम्पम्मिथ्याट्यविस्तयोः । मनुष्पायुष्कं च पुनः सर्वथा तद्गुणमत्यय भवतीति गाथार्थः ॥ १४७ ॥ देवगनी विशेषमोह- सामण्णमुराजोगा आजोइसिया ण पंधहि सतित्या । इगिथावरायवजुया सर्णकुमारा ण बंधति ॥ १४८ ॥ व्याख्या--सामान्येन या देवानामयोग्या बन्ध प्रति भागपिदितास्ताः पोडश 'वेउब्वादारदुर्ग इत्यादिना ता एव तीर्थ- करसरिनाः समदन भवनपविपन्तपोनिष्का न वनन्ति एकेन्द्रियस्थावरातपयुक्ता एव पोडश यया सर्वनारकास्तथा सन- समाराधा नकोनविंशतिप्रकृती बनन्ति इात गावार्थः ॥ १४८ ।। २५२ ran- १ पचमहारगाथा ३०॥

·तिरितिगालोवजुया आणयदेवा अणुत्तरसुरा उ । अणमिच्छणीयदुन्भगधीणतिगं अपुमधीवेपं ॥ १४॥ व्याख्या-तिर्यकृतिकोयोनयुक्ता सबैकोनविंशतित्रयोविंशतिर्भवति, तामान गया देशा न पनि, गुणपत्ययास्ताः खशुद्धया नेवण्याः। अनुचराः पश्चानुनरपिमानासिनो देवा तेऽनन्तानुवन्धिमिथ्यात्वनीचोनदुर्भगानादेयायनास्त्यानदित्रिक- नपुंसकोदरीपेदं तुशब्दादुरम्परं च पञ्चदश, उत्तरगाथया चान्या एकादशैवमेकोनपश्चाशरमातीने बनन्ति (१९) शेषामेकसप्तति चिन्ति, यतस्ने सोऽपि सम्पन्दएप इति गाथार्थः ॥ १४९॥ संघयणा संठाणा पण पण अपसत्यविहगइ न तेसिं । पजत्ता बंधति उ देवाउमसंखवासाऊ ॥१५॥ व्याया-सहननानि संस्थानानि नामानिवान्यशुभविहायोगतिथ न तेषां पश्चानुत्तरनिवासिनां पन्धं प्रति भान्ति एतयारयातमेर । निर्गगतिविशेषगाः पर्णता असनग्येषार्पायुपरितर्गयो देशयुपं वचन्त्येय, एता गापाई मुनरगाथाया- मुगरा सम्म गत पनि गावार्थः ।। १५० ।। तित्थायउतोय नारयतिरिविगलतिगतिगेगंदी । आहारथावरचऊ आमणा संखपनत्ता ॥१५१ ॥ मारणा-निरापोतनामनारमनिर्गतिक विकलेन्द्रिगविकं एकेन्द्रिपनातिराहार रुदिकं स्यारादिननुष्कं मनुष्प- देशाती नरान्ति पर्याणा रस दर पेशापायुप एपमेकविधतीनां प्रकृतीनापरन्धका इत्युनरगाथायां क्रियेति गापार्थः ॥१५॥ प.निगा नानिगगीमारात्यमिदनपुंसाणं । मंवयगउरलमगद्गपणमंठाणाण अपंधा ॥ १५२ ।। पारपा-एर पता दुगादिमिनीचाँप्रापभन्सविलापोगनिनपुंसफोदानां संहननायौदारिकद्विरुमनुष्यदिक- ·सप्ततिका धिकारः २५३|| पञ्चसंस्थानमकृतीनामबन्धकास्ताभिा युक्तानां भाक्तनानामपि, एवं द्विचत्वारिंशती देवायुष माग्गाथार्दपतिपादितं पथपा धन्ति, नेकचत्वारिदिनि गायार्थः ॥ १५२ ॥ किण्हाइतिगे अस्संजमे य घेउविजुगेन आहार । बंधइ न उरलमीते नरपतिगं छटममरा ॥ १५३ ॥ व्याख्या-कृष्णादिवेश्यात्रिकोदये असंयमोदये च वैक्रियपुग्मे इति बैंक्रिपशरीरे क्रियमिश्रे च नाहारकद्विक जीवो व- धाति । न चौदारिफमिश्रयोगे सति नरकत्रिकं देवापुपं च वधाति । तदितरायुपोऽभविषेषाबन्धो भवतीति गाथार्थः ॥१५३॥ फम्मगजोगि अणाहारगो य सहिया दुगाउणेपाभो । सगवण्णा तेवढी बंधति आहारभएसं ॥ १५४ ॥ पाण्या-फार्मणयोगी जीवोऽनादारफथ मनुष्यतिर्यगायुःसहिताः पूर्वोक्ताः षट् प्रकृतीन वभाति, त्रिपष्टिमाहारक- मिश्रयोगे पनाति, सप्तपञ्चाशदाहारफयोगे बन्नाति । या च न बन्नाति वा उच्यन्ते-दादशायाः कपापा मिथ्यावं तिर्यग्मनुष्य- दुःस्वरस्त्यानदिविकलेन्द्रियवक्ष्मनरकनिकाणि संहननपर संस्थानपञ्च औदारिकाद्वारफद्विकं स्थावरकेन्द्रियातपखीनपुंसकों- धोननीचेगोत्राशभविहायोगतयः शेपालिपष्टिस्तां अमन आहारफमिथे च पधाति । ६३ । अस्थिरोऽशुभायशोप्रतिशोकासात- पनिता त्रिपधिः सप्तपश्चापद् भवति वा प्रमत्तोऽयमचो वा आहारकशरीरी नदनुभाषादेव वधाति। न शेषां विपष्टिमिति गाथा ॥ १५४ ॥ तेऊलेसाईया धंति न निरपविगलसहमतिमं । सेगिदिधावरापवतिरिपतिगुजोय ना पार ॥१५॥ ज्याख्या-तेजोमया खेषा तेजोलेश्या तस्या आदिः मयमो विभागः तमतीता द्वितीयविभागास्थिता जीवाः नरकत्रिक २५३॥

·निकलेन्द्रिपत्रिक सूक्ष्मत्रिक नन न बान्ति, यतस्तेजोलेइपामनुष्पतिषश्चो देवेष्वेवोपपप-वे, देवा अपि न तद्विधमाणिषु । ता एस मौकेत्रियस्थापरातपराहिला द्वादश शुभापमलेश्यानीया बान्ति, यतस्तद्विधाः तिर्यमनुष्पा देवेष्वेवोपपयन्ते, देवा न सविशेषु । ता पत्र दापस विर्षपिकोपोनराहिताः पोरस मधानचाललेश्या न वनन्ति, यता शुरलेश्याः तिर्थमनुष्पा देवेष्वे- पोत्पयन्ते, ऐसार मनुष्पेन, गारकेषु शुभलेश्याम न राम्भवतीति गाथार्थः॥ १५५ ॥ सुगोनिपसायागो पगरणमेपै समासगो भणियं । समगाशो गन्दरिसिणा समईविभवाणुसारेण ॥१५६।। ॥ इद परांगदस्स पार सम्म । पारपा-भुवघेनीपसाइतः मसायन मकरणमेतत् पश्चतापहारगम्, रामासाः-सक्षेपेण, भणितम्-उक्तम् । रामयात् आ- गमाचत्रपिणा-पत्रपभिषानेन साधुना समति (विधरानुसारेग-स) शक्तिः इत्यासानगालम्, भवो भगवतीमसादनो भगणरानानुरकानात समतोऽतिभारिकसं मा ति गागा ॥ गितरणमणकृत गवता पतग कुर्षता पुण्यम् । गत्वासं शिषसुखभाग् भवतु प तेनेह भव्यजनः ॥१॥ गम्गिवास पिगई मयोपित सर्वशाप्रपाहणेन । सूत्रे तद्पत्तौ पा क्षमन्तु तत्सर्वशास्त्रज्ञाः ॥२॥ 'तोगनिपिगोतस्प एरुपमागामिनीविभोर भव्याम्भोगारेनहा कर्मकन्वहषिर्भुजः भागमारामानि गाणापक्षीरमनोयो । सम्परपज्ञानचरित्रगुणशोलसुसमना गारगेगानाम गारि गामिनासारो । पाभर पावसातः कृतं शासमिद मया ·पश छन्दोलक्षणमिवान्नाविरुई यदकारि च । मयानाज्ञत्वदेोषेण तत्क्षमन्तु मनीषिणः पदारपरिराष्टं मानाविन्दुविवर्जितम् । माग्रं वा तत्क्षमन्त्वत्र स्थिरं स्यात्कस्य मानसम् १ ॥ ७॥ सद्गतिपथप मदन मिथ्यात्वतमोविनाशदिननाथम् । मकटितसकलपदार्थ जैनं वरशासन जयति ॥ ८ ॥ सप्ततिका धिकार: मारे ।२५४|| SHERNATAYDREND* इति श्रीपञ्चसंग्रह मूलवृत्ति समाप्ता. OC923832000002930 २५/