·Tamannance
चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस-वाराणसी के संस्करण से पुनर्मुद्रित एवं प्रकाशित
चौखम्बा संस्कृत सीरीज
३०
महामहोपाध्यायपण्डितमित्र मिश्रप्रणीतः
वी र मित्रो द यः
[भक्तिप्रकाशः]
सम्पादकः
साहित्योपाध्याय पण्डित विष्णुप्रसाद शर्मा
[ एकादशो भागः]
( If any defect is found in this book, please return the
copy by V. P.P. for postage to the publisher
for exchange free of cost. )
चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस,वाराणसी
१९८७

·प्रकाशक : चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस, वाराणसी
मुद्रक
: चौखम्बा प्रस, वाराणसी
संस्करण : पुनर्मुद्रित, वि० सं० २०४४
मूल्य : रू. ३१८-०० (रू० तीन सौ अठारह) भाग ३-१२
The Publication has been brought out with the Financial
assistance from the Govt. of India, Ministry of Education,
0 चौखम्बा संस्कृत सारीज आफिस
के० ३७/९९, गोपाल मन्दिर लेन
पो० बा० १००८, वाराणसी-२२१००१ ( भारत )
फोन : ६३१४५
अपरं च प्राप्तिस्थानम्
कृष्ण दास अकादमी
पो० बा० नं० १११८
चौक, (चित्रा सिनेमा बिल्डिङ्ग), वाराणसी-२२१००१
[भारत ]

·Reprinted and Published from the Earlier Edition of
Chowkhamba Sanskrit Series Office-Varanasi.
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES
30
VIRAMITRODA YA
[ Bhakti Prakasha ]
OF
M.M. Pt. Mitra Mishra
Edited by
Sahityopadhyaya Pt. Visbru Prasad Sharma
VOL. XI
PO
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE
VARANASI-221001
1987

·© Chowkhamba Sanskrit Series Office
K. 37/99, Gopal Mandir Lane
Post Box No. 1008, Varanasi-221001 (India)
Phone : 63145
The Publication has been brought out with the Financial
assistance from the Govt. of India, Ministry of Education.
Reprinted
1987
Price: Rs. 318-00 (Rs, Three Hundred Eighteen) Vols. III-XII
Also can be had from
KRISHNADAS ACADEMY
Oriental Publishers & Distributors
Post Box No. 1118
Chowk, ( Chitra Cinema Building ), Varanasi-221001
( INDIA)

·श्रीगुरुः शरणम् । भूमिका। अथ भागवतेऽस्मिन् भवे भगवद्भक्तिरेव भगवद्भावं भावयतीति भावयन्ते भव्याः । भवति चात्र श्रुतिः, स्मृतिश्च । “सर्वेषामधिकारिणामनधिकारिणा च भक्तियोग एव प्रशस्यते, भक्तियोगो निरुपद्रवः, भक्तियोगान्मुक्तिः, बुद्धि- मतामनायासेनाचिरादेव तत्वज्ञानं भवति, तत्कथमिति? भक्तवत्सलः स्वय. मेव सर्वेभ्यो मोक्षविघ्नेभ्यो भक्तिनिष्ठान परिपालयति, सर्वाभीष्टान् प्रयच्छति, मोक्षं दापयति, चतुर्मुखादीनां सर्वेषामपि भक्तिं विना कल्पकोटिभिर्मोक्षा न विद्यते, कारणेन विना कार्य नादेति, भक्तया विना ब्रह्मज्ञानं कदापि न जायते, तस्मात् त्वमपि सर्वोपायान परित्यज्य भक्तिमाश्रय, भक्तिनिष्ठो भव, भक्तिनिष्ठो भव, भक्तया सर्वसिद्धयः सिद्धचन्ति, भक्तयाऽसाध्यं न किश्चिदस्ति, एवंविधं गुरु- पदेशमाकये सर्व परमतत्त्वरहस्यमवबुध्य सर्वसंशयान् विधूय क्षिप्रमेव मोक्षं साधयामीति निश्चित्य ततः शिष्यः समुत्थाय प्रदक्षिणनमस्कारं कृत्वा गुरुपूजां विधाय गुर्वनुज्ञया क्रमेण भक्तिनिष्ठो भूत्वा भक्तयतिशये पक्कं विज्ञानं प्राप्य तस्मादनायासेन शिष्यः क्षिप्रमेव साक्षानारायणो बभूव"इति । "न साधयति मां योगो न सांख्यं धर्म एव च । न स्वाध्यायतपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता"॥ इति च । तत्र भक्तित्वं ज्ञानस्वव्याप्यजातिविशेष इति द्रव्यकिरणावलीप्रकाशे वर्ष. मानोपाध्यायाः। आराध्यत्वप्रकारकं ज्ञानं भक्तिरिति केचित् । मधुसूदनसरस्व. वीप्रभृतयस्तु भगवद्गुणगणश्रवणेन द्रवावस्थां प्राप्तस्य चित्तस्य सर्वेशविषया धारिवाहिकी वृत्तिर्भगवदाकारता भक्तिरित्याहुः । वयन्तु भगवद्विषयकानुराग- हेतुक्रियात्वं, भगवदनुरागमात्रोद्देश्यकविहितक्रियात्वं वा भक्तित्वमिति बमः । अत्र मात्रपदेन स्वर्गायुद्देश्यकयागादिव्यवच्छेदः, विहितपदेन भगवदनुरागो. देशेनानुष्ठितनीरहननादेर्युदासः । न च फलभक्तावव्याप्तिः । भगवद्गोचरानुरा. गवृत्तिकार्यतासाक्षात्कारजनकसाक्षात्कारविषयत्वस्य निरुक्तसाक्षात्कारविषय- वावच्छेदकधर्मवत्वस्य वा विवक्षितत्वात् । ननु साभ्यरूपाया भक्तेः सुखात्मतया ·२ भूमिका। पुरुषार्थत्वेन तत्र प्रवृत्युपपत्तावपि साधनभक्तेः स्वयमपुरुषार्थत्वेन तत्र प्रेक्षावतां प्रवृत्तिर्न युक्तेति चेत् । निरुपाधीच्छाविषयत्वरूपपरमपुरुषार्थत्वस्य सुखदुः- खाभावयोरेव विश्रान्ततया धर्मार्थयोनिरुक्तपुरुषार्थत्वाभावेन तयोरपि प्रवृत्त्यनु. पपत्तेः, यदि च सुखदुःखाभावान्यतरसाधनत्वेन तयोः पुरुषार्थत्वं तदा भक्त- रपि सुखसाधनतया तत्त्वज्ञानद्वारापवर्गसाधनतया च पुरुषार्थत्वमक्षतमेवेति न तयारिव तस्यामपि प्रवृत्त्यनुपपत्तिरिति । निरुक्ता च भक्तिद्विधा, साध्यरूपा साधनरूपा च, तत्र साध्यरूपा भक्तिरेव फलभक्तिरित्युच्यते, । तदुक्तं ग्रन्थ- कृता-"उक्ता भक्तिद्विधा, अनुरागात्मिका फलभक्तिः, साधनमक्तिश्चेति, तत्र फलफक्तिः साधनानुष्ठानादेव सिद्धेति न विधेया, फले विध्यभावात्" इति । साधनभक्तिश्च श्रवणकीर्तनस्मरणचरणसेवनार्चननमनदासभावसख्यात्मनिवे. दनभेदेन नवधा । तत्र श्रवणं भगवद्गुणकर्मनाम्नां श्रोत्रग्रहणानुकूलो व्या. पारः, सङ्कीर्तनं तेषामेव स्वयमुञ्चारणम्, स्मरणं भगवन्नामरूपादीनामनुसन्धा- नम् , पादसेवनं भगवत्परिचर्या चमरान्दोलनपर्वमहोत्सवाचनेकरूपा, अर्चनं पूजा, नमनं स्वापकर्षबोधानुकूला व्यापारः, तदुद्देश्यकस्वावधिकोत्कर्षबाधा- नुकूलव्यापारो वा , दास्यं सर्वकर्मणां भगवत्यर्पणम्, यक्रियाद्वैतमित्युच्यते । सख्यं भगवद्वचने विश्वासादि, आत्मनिवेदनमात्मीयस्य देहदारापत्यादेर्भगवति समर्पणमिति । अस्य च ग्रन्थस्य प्रणेता विश्वविख्यातवैदुष्यो मिथिलामण्डलम- पडन: श्रीमित्रमिश्र एव, यस्येतिवृत्तं वीरमित्रोदयोपक्रमे तत्तत्प्रकाशापक्रमे च स्वयमेव विस्तरेण प्रपश्चितम् । भक्तरुपयोगितायां च न भवितुमर्हति केषा- श्चिदपि विप्रतिपत्तिः, यया खलु दुर्लभेऽस्मिन् मनुजजन्मनि मानुषताभिव्य- ज्यते, यां सेवमानाश्च समेषां विश्वासपात्रता, महतां महनीयता, परमेश्वरस्य हरलक्ष्यतां, कलेर्दुर्लक्ष्यता, धर्मस्याऽऽस्पदतामर्थस्याऽऽस्थानता, कामस्य प्रिय- बन्धुता, मुक्तवरणीयतां, देवानां दयनीयता, यक्षराक्षसपिशाचानामस्पृश्यतां, रोगादीनां रिपुतां, राज्ञामनतिक्रमणीयतां, साधूनां स्पृहणीयतां समुपयाम्ति, एवंविधाया भक्तनिरूपणपरोऽयं भक्तिप्रकाशाख्यो निबन्धः सर्वतन्त्रसिद्धान्त- सिद्धयुक्तिप्रमाणसम्बलिववपुषा प्रायशः सर्वाण्येव भक्तिनिरूपणपराणि निष. न्धान्तराण्यतिशेत इति नास्तिसंशयलबलेशोऽपि, यतस्तेषांप्रणेतृमिः कैश्चिदौ- पनिषदज्ञानस्य भक्तिप्रयोजकत्वमुपवर्णयद्भिर्भक्तिज्ञानयोभक्तरेव प्रधान्यमित्या- ·३ भूमिका। प्रहप्रहगृहीतैः शास्त्रसमन्वयपरिपाटी नाद्रियत, कैश्चिम ज्ञानस्यैव प्राधान्यमिति ज्ञाननदप्रवाहप्रवाहितैर्भक्तिमार्गों दूरत एवाधरीकृतः । शास्त्रसमन्वयमनुरुन्धानैः प्रकृतनिबन्धप्रणेतृभिश्च श्रीमित्रमिश्रमहोदयः प्रमाणतर्कावष्टम्भेन स्वर्गजन- कयागे ब्रीहियवयोरिव मुक्तिसाधनीभूततत्त्वज्ञाने भक्तेः, श्रवणमननादेश्व वैकल्पिककारणत्वं समसूचि । तत्र संसारादतिनिर्विएणस्योपनिषदमार्गः, अनिविष्णस्य च भक्तिमार्ग इति विशेषः । अस्य च संशोधनप्रभृतिकार्यजातं काशीस्थगवर्नमेण्टसंस्कृतपुस्तकालयसरस्वतीभवनस्थं हस्तलिखितमेकमेव पुस्त- कमवलम्ब्य सम्पादितम् । यद्यपि आदर्शपुस्तकमशुद्धिबहुलम् ,बहुनाक्षरविपर्या- सेन च सचेतसामुद्वेगकरम् , तथापि यथामति शृङ्गप्राहिकयाक्षराणि संयोज्य कथंकथमपि कार्यभारो नियूंढः । कृतेऽपि बंहीयसि प्रयासे स्वमतिमान्धात् उपायान्तराभावाच कुत्रचित् यथोपलब्धएव पाठ उपन्यस्तः, तत्र विद्वांस एव पाठनिर्णये प्रभविष्यन्ति । अस्मिञ्च ग्रन्थे प्रमाणतयोपन्यस्तानां श्रीभागवत भगवद्गीताश्लोकानां स्कन्धाध्यायश्लोकसंख्या, तथा प्रसङ्गादागतानां पूर्वोत्तर- मीमांसानामध्यायपादाधिकरणसूत्रसंख्या, ४९ पृष्ठमारभ्य ग्रन्थे, तत्पूर्वतनानां व प्रन्थसमाप्त्यनन्तरं संसूचितेति प्रन्थदर्शनसमनम्तरमेव ज्ञास्येत । श्रीमन्ज- यकृष्णदासश्रष्टिमहोदयोद्योगेनैवायं प्रन्थो मुद्रणामवाप्तेति तेऽपि श्रेष्टिवर्या भूयसां धन्यवादानां भाजनानीति नाभिधाय सन्तोषमुपयात्यास्माकीनं चेत इत्यलं समधिक फल्गुजल्पनया । यस्य स्मृत्या च नामोल्या तपोयज्ञक्रियादिषु । न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ।। विदुषामनुप्राह्यः संशोधकः।

·अथ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशस्य विषयानुक्रमणिका। १ و رد वैष्णवलक्षणम् । " ८ विषयः पृष्ठाङ्क: विषयः पृष्ठाङ्कः सामान्यतो भक्तिनिर्णये। तत्र प्रमाणप्रदर्शनम् । प्रथमश्लोकेन श्रीकृष्णनमनात्मकमङ्ग- साधनभक्तधर्मसाध्यत्वकथनम् । लोपन्यासः । साधनचतुष्टयसंपत्तेः पूर्व कर्मानुष्ठानं द्वितीयश्लोकेन श्रीशिवस्मरणात्मकम- तत्संपत्तावध्यात्मविचार इति प्रतिपा- दनम् । झालोपन्यासः । ६ तृतीयश्लोकेन हरिहरात्मकेश्वरसङ्की- वैष्णवानां हरिकथाश्रवणकीर्तनादौ- र्तनरूपमङ्गलोपन्यासः। मुख्योऽधिकारः, कर्मसु स्वल्प इत्यभि- चतुर्थश्लोकेन श्रवणमननासमर्थस्यान- धानम् । र्थनिवृत्त्यै भगवद्भजनमित्युक्तिः । भक्तेः प्रमाणाजन्यत्वाक्षेपः । तत ईश्वरस्य श्रीकृष्णात्मना परीक्षिद्ग- तत्र समाधिः। जेन्द्रद्रौपदीपरित्राणात्मककार्योपनिबन्- भक्तेः श्रवणादेश्च समुच्चयाशङ्का । धमुखेन कारुणिकत्वप्रदर्शनम् । तयोस्तत्त्वज्ञानोत्पत्तौ वैकल्पिककारण- तत ईश्वरस्यैव शिवात्मनाऽऽदेवासुर- त्वप्रतिपादनोपक्रमः। माचकीटपतङ्गमविशेषेण कारुण्यप्रदर्श- मुक्तिहेतुतत्त्वज्ञाने मार्गद्वयोपसंहारः भक्तेः सत्सङ्गसाध्यत्वकथनम् । ततश्चतुर्मुखहृत्कमलाधिष्ठितस्य भग- श्रवणादीनां समुच्चयनरपेक्ष्ययोः प्र- वतो वेदप्रकाशकत्वजगत्त्रष्टुत्वकथनम्। २ माणाभिधानम् । एकस्यापीश्वरस्य मायागुणोपाधिकी ब्रह्म- समुच्चित्ताया एकैकस्या वा भक्तेर्मुक्ति- विष्णुमहेश्वर इति तिस्रः संज्ञा इति प्र- हेतुत्वोक्तिः। तिपादनम् । असकृत्सेविताया एव भक्तेर्मुक्तिहेतु- काशीमरणन्यायेन तत्त्वज्ञानद्वारा मुक्ति त्वोक्तिः । प्रयोजकभगवद्भक्तिनिरूपणप्रतिज्ञा । भक्तानां भगवत्समीपगमनम् । भक्तर्मुक्तिहेतुत्वाक्षेपः । भगवत्समीपगमने को मार्ग इत्याशङ्का । २९ तत्त्वज्ञाने श्रवणमननादेहे तुत्वोपन्यास तत्र समाधिः। मुखेन विरक्तस्यैव श्रवणमननादाव भगवत्समीपं गतानां भगवदनुग्रहात्त- धिकाराभिधानेनाविरक्तस्य भक्तरेव त त्त्वज्ञानद्वारा मुक्तिरित्यभिधानम् । त्वज्ञानद्वारा मुक्तिहेतुत्वोक्तिः । सामान्यभन्युपसंहारः। नम्। २७ ” " " ·[ २ ] " " णानि । ४८ " " विषयः पृष्ठाङ्कः विषयः पृष्ठाङ्कः श्रवणात्मकभक्तिनिर्णये। सङ्कीर्तनस्य संसारनिवर्तकत्वकथनम् । साध्यसाधनभेदेन भक्ते द्वैविध्यम् । ३० सङ्कीर्तनस्य ज्ञानद्वारा मुक्तिहेतुत्वकथनम्। ३८ साधनभक्तेनैवविधत्वोत्कीर्तनम् । सङ्कीर्तनस्यान्तःकरणशुद्धिमारभ्य मुक्ति- श्रवणलक्षणम् । पर्यन्तप्रणालिकाकथनम् । श्रवणगोचरप्रवृत्तेर्नानाविधकर्मसाध्यत्वो सङ्कीर्तनस्य कलौ युगान्तरीययज्ञादिजन्य- कीर्तनम् फलसाधकत्वोक्तिः। ४२ श्रवणविमुखानां निन्दाभिधानम् । तत्तत्कार्यविशेषे तत्तन्नामसङ्कीर्तनम् । श्रवणस्य पापक्षयसाधनत्वे प्रमाणाभि सङ्कीर्तनस्य पापक्षयसाधनतायां प्रमा- धानम् । श्रवणस्य फलभक्तिसाधनत्वोक्तिः । ३१ पौराणानामर्थवादानां स्मार्तप्रायश्चित्तवि- श्रवणस्याध्यात्मविचारनैरपेक्षेणैव भगक रोधाऽऽशङ्का। त्साक्षात्कारहेतुत्वोक्तिः । तत्समाधानम्। श्रवणस्य वैराग्यहेतुत्वम् । स्मार्तप्रायश्चित्तविधीनामानर्थक्याशङ्का । ५१ श्रवणासक्तानां मोक्षेऽपि स्पृहाभावप्रतिपा तत्समाधानम् दनम्। हरेर्नाम्न्यर्थवादत्वमभिदधतां दोषोत्की- भगवतो गीयमानगुणप्रामश्रवणफलम् । ३२ | र्तनम् । भववद्गानाशनृत्यादीनां निषेधाविषय सङ्कीर्तने भगवदनुरागस्याधिकारिविशे- त्वप्रतिपादनम् । षणत्वाभिधानम् । तत्र प्रमाणोपन्यासः। तत्र विप्रतिपत्तिः। अपशब्दादिभिरपि भगवद्गुणगानादौ सङ्कीर्तनस्य पापक्षयाद्यनेकफलकत्वं मु- न दोषः। ३४ | तिफलकत्वं चेत्युपसंहारः। चैद्यादीनां भगवद्वेषादिजन्यानुषङ्गि- स्मरणनिर्णये। कस्मरणात्सद्गतिरिति कथनम् । स्मरणलक्षणम्। तस्य कर्तव्यत्वम् । भगवद्गुणनामश्रवणस्य निःश्रेयसहेतुत्बो- तत्रप्रवृत्त नासत्कर्मसाध्यत्वम् । पसंहारः। स्मरणस्याऽऽवृत्तः सत्त्वशोधकत्वम् । संकीर्तननिर्णये। तस्य मुक्तिहेतुत्वम् । सङ्कीर्तनलक्षणम् । ३६ सकृत्स्मरणस्याघनाशकत्वम् । सङ्कीर्तनस्य सत्त्वशुद्धिहेतुत्वम् । ३७ स्मरणप्रकारः। सङ्कीर्तनाकरणे निन्दाश्रुतिः। अवस्थाविशेषे सकृस्मरणमपि मुक्ति- सङ्कीर्तनस्य फलभक्तिजनकत्वम् । हेतुः। सङ्कीर्तनस्य वैराग्यहेतुत्वम् । भगवत्स्मरणस्य कर्मसागुण्यार्थकत्वम् । सङ्कीर्तनस्य भगवत्साक्षात्कारहेतुत्वम् । स्मरणस्य फलान्तरजनकतमपीति। " " ६२ " " " " " ·" " " " " " " " विषयः पृष्ठाङ्कः विषयः पृष्ठाङ्क: पादसेवननिर्णये। मातृकान्यासः। पादसेवननिर्णयः। ६५ बहिर्मातृकान्यासः । तस्य कर्तव्यता। केशवादिन्यासः। तत्र वैगुण्यशङ्काविरहः। प्राणायामाः । पादसेवनस्यान्तःकरणशोधकत्वम् । मन्त्रन्यासः । पादसेवनस्य वैराग्यहेतुत्वम् । विभूतिपञ्जरन्यासः। ९२ पादसेवनस्य संसारदुःखनिवर्तकत्वम् । मूर्तिपञ्जरन्यासः। पादसेवनस्य पुरुषार्थचतुष्टयहेतुत्वम् । मध्याह्नपूजा। १०१ फाल्गुणकृष्णप्रतिपदि चैत्रसितैकादश्यां रात्रिपूजा। वा दोलोत्सवः । ६७ पुरश्चरणसंक्षेपः। १०२ चैत्रशुक्लद्वादश्यां दमनकोत्सवः । संक्षिप्तरामपूजाविधिः। १०४ तत्र प्रयोगः। नृसिंहपूजनम् । तत्प्रकारश्च । शिवपूजा। १११ माधवेजलक्रीडोत्सवः । ६९ | यथोक्तपूजाया असम्भवे पत्रपुष्पादिभि- प्रसङ्गाद्वसन्तपुष्यमहिमा। भगवतोऽर्चनम् । ११८ आषाड़शुक्लद्वादश्यां शयनोत्सवः । वन्दननिर्णये । तत्र प्रयोगः। वन्दनस्य फलम् । ११९ श्रावणशुक्लद्वादश्यां पवित्रारोपणोत्सवः। ७१ अष्टाङ्गप्रणामकथनम् । १२० तन्त्र प्रयोगः । ७२ वन्दनस्य पृथगपि फलसाधनत्वम् । १२० भाद्रशुक्लैकादश्यां द्वादश्यां वा कटदानो- दास्यनिर्णये। त्सवः। दास्यलक्षणम्। १२१ आश्विन शुक्लदशम्यां सीमातिक्रमणोत्सवः। ७६ दास्यस्य भगवत्सन्तोषद्वारा मुक्तिहेतु- कार्तिकोत्सवः । त्वकथनम् । भगवत्प्रबोधोत्सवः। कर्मत्यागपरवाक्यानां भगवदेकशरण- तत्र प्रयोगः । तापरताप्रतिपादनम् । १२३ जयन्तीसंक्षेपः । ७९ तत्राचार्याणां मतम् । अर्चननिर्णये- सरव्यनिर्णये। अर्चनलक्षणम् । सख्यस्य लक्षणम् । १२४ सख्यस्य सर्वानर्थनिवर्तकत्वम् । १२५ शालग्रामार्चनफलम् । ८१ सख्यस्य भक्त्यन्तरेण सह समुच्चयः। १२६ पूजास्थानानि । आत्मनिवेदननिर्णये। तत्प्रयोगः। आत्मनिवेदनलक्षणम् । १२७ " ७५ " ८० अर्चनस्य फलम्। " " ·[४] " विषयः पृष्ठाङ्कः विषयः पृष्ठाङ्क: आत्मनिवेदनस्य फलम् । १२७ मायाशबलस्यैव गुणविशेषोपाधिभिर्वि- आत्मनिवेदनादिक्रियात्मकभक्तर्ज्ञानप्राप्ति व्ण्वादिरूपत्वे प्रमाणप्रदर्शनम् १४५ द्वारा मोक्षहेतुत्वकथनम् । १२८ नारायणपरब्रह्मत्यत्र समासनिर्णयः। १४६ अवान्तरभक्तिभेदनिर्णये। महाज्ञेयमित्यत्र समासनिर्णयः । नवविधभक्तीनां तामस्यादिभेदेन त्रिवि- नारायणपर इत्यत्र समासनिर्णयः । १४७ धत्वकथनम् । १२९ | नारायणपरमात्मनोऽभेदकथनम् । त्रिविधानामपि प्रत्येकं त्रिविधत्वम् नारायणस्य जगदीश्वरत्वे प्रमाणोपन्या- श्रवणादिनां प्रत्येकं नवविधत्वकथनम् । १५१ उत्तममध्यमाधमभेदेन भक्त्यधिकारिनि भगवद्गीतायाः शिवपरत्वाशङ्का । १५४ रूपणम् । १३१ तन्निराकरणपुरःसरं श्रीकृष्णपरत्वोपव- भजनीयनिर्णये। र्णनम् । १६१ भजनीयतयेश्वरनिरूपणम् । १३४ हरिहरतदवतारविशेषाणामीश्वरत्वप्रति- सदाशिवस्य सर्वेश्वरत्वम् । १३५ पादनम्। १६३ श्रीनारायणस्यापि परमेश्वरत्वम् । १३६ | ब्रह्मविष्णुमहेशानशब्दोदितानामवतार- ब्रह्मविष्णुमहेश्वराणामभेदप्रतिपादनम् । विशेषाणां ध्यातृत्वं लोकशिक्षार्थमिति प्र- गङ्गागौर्योरभेदप्रतिपादनम् । तिपादनम्। १७३ भेददर्शितां निन्दा । १४५ प्रन्थोपसंहारः । १७४ ·श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशः । नमामि नन्दनन्दनं समस्तविघ्नभञ्जनम् । वजस्थलोकरञ्जनं हसन्तमम्बुजाननम् ॥ १॥ गिरीशकन्यकापति गिरिस्थिति त्रिलोचनम् । स्मरामि चेतसा हरं भवाहपाशमोचनम् ॥ २॥ नीलकायः कचिनीलकण्ठः कचित् पीतवासाः क्वचिकापि चर्माम्बरः । एक एवेश्वरोऽनेकरूपास्तनूः संप्रगृह्णात्यमुं मुक्तिसिदै भजे ॥ ३ ॥ सकलभवनिवृत्तं चित्तमेतन्न यस्माद् श्रवणमनन करमानुष्ठितिः स्यान्न तस्मात् । विषयकृतविषादो नापि लोढुं प्रशश्यो हरिपदभजनं तत्तनिवृत्य प्रकुर्मः ॥ ४॥ यः किल सकलश्रुतिस्मृतिप्रभृतिप्रमाणप्रथितप्रकृष्टस्वगुणगणश्रव णाचरणप्रवणतादूरीकृतदुरितं परीक्षितमुहरे दरचक्रपाणिरपालयद् ब्रह्मास्त्रातू। येन च चक्रेण शक्यमपि सरोषनकाहबलवत्तरजलचरधृतचरणग. जराजमोचनमकारि कारुण्यात् । यश्च स्तजितपाण्डुसूतव्यूतकुरुसंलदि नीतया द्रुपदसुतया कृतं-- हेकृष्ण! द्वारकावासिन् क्वालि यादवनन्दन । इमामवस्था संप्राप्तां कथं मां व समीक्षसे ॥ इत्याक्रोशनं स्मरन , ऋणमेतत्प्रवृद्धं मे हृदयानापसति । यद्गोविन्दति चुकोश कृष्णा मां दुरवासिनी ॥ इत्युदाजहार संहारमिव कुरूणां कुर्वन् दीनदयालुः ।

·२ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- यश्च करकमलयुगलाकलितहालाहलमपात् लालयिष्यञ्च्छरणग. तान् दितिसुतादितिसुतान् । यश्चानन्दवनचरनर-वनचर-खचर--कीटपतङ्गानसुव्यपगमा- नन्तरमतिदुष्करतरतपश्चरणपरनरदुर्लभतरमपि झटिति नयति स्व. पदम्। यश्च कमलापतिनाभिकमलप्रभवचतुर्मुखहृत्कमलस्थितः सन् वे. दानस्मै प्रकाशितवान् , चकार च कारणकार्यात्मकमदो जगत् । यश्च मायातहुणवानावलितः (१)सर्ववित् सर्वकृत् सर्वनियन्ता सर्व पालकः सर्वसंहर्ता सन् रमापतिरिति उमापतिरिति विधिरिति च गीयते । यत्स्वरूपश्च स्पष्टतरं भजनीयप्रकरणे निरूपयिष्यते । तस्य तत्रभवतो भगवतो भजनं दुःखायुक्तस्वसमकालसुखयुतं सत् काशीमरणन्यायेन दुस्तरतरभवजलनिधितरणकरणशानजनक मितीह सत्तसचिवैरनेकप्रमाणनिरूप्यते । ताशज्ञानस्य च यद्यपि श्रवणमननादिकमुपाय:। आत्मा वारे द्रष्ट व्य इति दर्शनमनूद्य "श्रोतव्य" इत्यादिना श्रवणमननादेविधानात् । तथापि तस्मात् "ब्राह्मणो निवेदमायात् शान्तो दान्त उपरतस्ति तिक्षुः श्रद्धावितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येत्' इत्यादिना वैराग्यो पशमाधुपेतं प्रत्येव श्रवणादेर्विधानात् तस्यैव श्रवणमननादि मु. क्तिजनकज्ञानहेतुः राजसूय इव "राजा राजसूयेन स्वराज्यका मो यजेत" इति वचनात् राशः फलहेतुः । यस्तु विषयेषु न निर्विष्णो नापि तदेकप्रवणः केनचिद् भाग्योदयेन हरिकथाश्रवणसंकीर्तनादौ संजातश्रद्धः तस्य श्रवणकीर्तनादिरूपा साधनभक्तिरेव उक्तविधज्ञानहे. तुः, तत्र तत्र श्रीभागवतादौ स्वयं भगवता प्रतिपादितत्वात् । तथाहि । श्रीभागवते, यहन्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु यः पुमान् । न निर्विणो न चासक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिदः ॥ इति । यदृच्छयेति केनापि भाग्योदयेनेत्युक्तं श्रीधरस्वामिभिः । तथा, जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विष्णोऽन्येषु कर्मसु । वेद दुःखात्मकान् कामान् परित्यागेज्यनीश्वरः ।। ततो भजेत मां प्रीत्या श्रद्धालुदृढनिश्चयः। (१) मायातद्गुणरूपोपाधित इति पाठो युक्त इति प्रतिभाति ।

·सामान्यभक्तिनिर्णयः । भक्तौ च सर्व भविष्यतीति दृढनिश्चयवान् ॥ जुषमाणश्च तान् कामान् दुःखोदकौश्च गर्हयन् । प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतो मां सकृन्मुने ॥ कामा हृदय्या नश्यन्ति सवें मयि हृदि स्थिते । भिद्यते हृदयप्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ॥ क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मयि दृष्टेऽखिलात्मनि । तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः ॥ न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह ॥ इति । मयि आत्मा चित्तं यस्य । शायते ऽनेनेति ज्ञानम् अध्यात्मविचारः, न तु शानस्यैवाय निषेधः "मयि दृष्टे' इति स्वयमेवोक्तः । गातासु च, तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ (अ० १०५लो११) इति ज्ञानापेक्षाया उक्तत्वात् । श्रेय इति श्रेयः साधनमित्यर्थः। इति परित्यागेऽप्यनीश्वर इत्यवस्थायाम् । तदा तदनधिकारात् । सगुणन. ह्मविचारस्तु भक्कावुपयुज्यत एवभजनीयनिर्णयं विना भजनायोगादि. त्याशयेन प्राय इत्युक्तम् । अत एवोक्तम्- अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते। इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ इति । ( गी० अ० १० श्लो०८) न च "वाजपेयेनेष्ट्वा बृहस्पतिलवेन यजेत" इतिवत् भजनस्यैव वि. चाराङ्गत्वं किं न स्यादिति वाच्यम् । क्त्वापेक्षया भजनीयनिर्णय विने. त्याधुक्तसामर्थ्यस्य बलीयस्त्वात्, मचित्ता मदतप्राणाः बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ (गी. अ०१० श्लो०८) तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ (गी० अ०१० श्लो०१०) इति तत्रैव भजनस्य फलवत्वावगमाच्च, अतश्च सगुणब्रह्मविचार स्योपयोगेऽपि न निर्गुणब्रह्मविचारो युक्तः तदनधिकारादित्युक्तं "न ज्ञानं न च वैराग्यम्" इत्यनेन । अत्र हेत्वन्तरं वदन् तदधिकारसम्पाद कविविदिषार्थकानुष्ठानस्याप्यनादरमाह आग्रमश्लोकेन । यत्कर्मभिर्यतपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् ।

·बीरमित्रोदय भक्तिप्रकाशे- योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि । सर्व मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेऽञ्जसा । इति । अत्र कमभिस्तपसा दानधर्मेणेति विविदिषावाक्योक्तधर्मानु. ठानपरामर्शः। धर्मानुष्ठानमात्र परामर्श "स्वधर्मस्थो यजन् यज्ञः" "अस्मिन् लोके वर्तमानः स्वधर्मस्थ" इत्येतदध्यायस्थपूर्वश्लोक विरोधात् । वेदोदितानि कम्माणि कुर्यादीवरतुष्टये । यथाश्रमं मुक्तिकामः प्राप्नोति परमं पदम् ।। इति बृहन्नारदीयवचनाविरोधात । ईश्वरार्पणबुद्ध्या कम्मानुष्ठानस्य दास्यरूपभगवद्भक्तित्वेन प्रतिपादनात । अत एव "सर्वधर्मान् परित्य ज्य” इत्यत्र विधिकैङ्कथं त्यक्त्वेत्युक्तं श्रीधरस्वामिभिः । एवञ्च यत् वि. विदिपोहशेनानुष्ठितः कम्मभिः सत्वशुद्धिरूपं फलं लभ्यते यच्च वैराग्यायुपेतनिर्गुणविचारात् तत्वज्ञानरूपं फलं, तत्सर्व पूर्वानुष्ठितना नाधर्मजन्यशुद्धवासनातः, ईश्वरार्पणकर्मानुष्ठानरूपमद्भफियोगेन शु. द्धसत्वः सन् मद्भका-कृतमत्कथाश्रवणकीर्तनादिर्लभते । ईश्वराणबु. ध्या कर्मानुष्ठानमपि, “यत्करोषि यदनासि यज्जुहोषि ददासि यत्" इत्यादिना भगवद्धर्मत्वेन प्रतिपादनादीश्वरभक्तिरेव , सर्वापि च साधनभक्तिः पूर्वानुष्ठितधम्मैलाध्यैव, दानवततपोहोमजपस्वाध्यायसंबमः। श्रेयोभिर्विविधैश्वान्यैः कृष्णे भक्तिहि साध्यते ॥ इत्यविशेषवचनात् । विविदिषापक्षादस्य पक्षस्याध्यात्मविचाराश विशेषमाह । मजसा=अनायासेन । अध्यात्मविचारस्य वैराग्यादिसापे. क्षत्वेनाऽऽयासात् । विविदिषोदेशेन कानुष्ठानेऽङ्गला(१)कल्यमप्य- पेक्षितं काम्यत्वात् नास्मिन् पक्षे "स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्" "कर्मशुद्धिर्मदर्पणम्" इत्यादिना गाधकर्यादिव [ विधि- कैकर्यनिरपक्षेणैव पापक्षयरूपकर्मशुद्धः प्रतिपादनात् काम्यानि पुनः फलाभिसन्धिरहितान्यप्यङ्गविधिकैकादेव] क्रियन्ते तैश्च क्षयो जन्यते, "धर्मेण पापमपनुदति” येन केनचन यजेत, अपि था दर्विहोमेनानुपहतमना एव भवति" इत्यादिवचनात् । पापक्षये च श्रवणादिसामग्रीसमवधाने श्रवणादौ प्रवर्तते तदभावे "कर्मणा पितृलो. क" इतिवचनादुत्तमलोकं गच्छतात्याश्रीयते तदेतद्भक्तिपक्षेऽपि तुल्य पाप (१) अङ्गवैगुण्ये फलाभावात् , तदुक्तं न्यायदर्शने "कर्तृकर्मसाधनवैगुण्यात्" इति।

·सामान्य भक्तिनिर्णयः। म् , श्रवणकीर्तनादिभक्तिसाधनसमवधाने भक्तौ प्रवर्तते इति वक्तुं श. क्यत्वात् । विविदिषापले ज्ञानोदेशेनानुष्ठितकर्मभिः सत्वशुद्धि प्रसाध्य श्रवणमननादाववश्यं प्रवर्तते इति यत् , तदपि भक्तो वक्तुं शक्यम्; अध्यात्माविचारवव भक्तेरपि ज्ञानसाधनत्वाविशेषात् । यस्तु आदित एक केनचित् भाग्योदयेन ईश्वरतुष्टयै कम्र्मानुष्ठाने भगवहास्यबुद्ध्या प्रवर्तते न च विशुद्धसत्वः श्रवणकीर्तनादौ । [ अविशुद्धसत्वः ] श्रवण. कीर्तनादौ वा प्रवृत्तस्तेन विशुद्धसत्वः पश्चात्तदेकप्रवणो भवति तस्यह विनैव ज्ञानोदेशेन कर्मानुष्ठान, विनैव वाध्यात्मविचारं तत्फलप्राप्ति रित्येतावत् “यस्कम्ममियत्तपसा" इत्यनेनोच्यते । एवमीश्वरार्पण- बुद्धया कर्मानुष्ठानेऽपि यदि श्रवणमननादिसामग्रीसमवधानं क्रियते । एवञ्चेश्वरार्पणबुद्धा कम्मानुष्ठानरूपा भक्तिः संयोगपृथक्त्वन्यायनाध्या. त्मविचारेऽप्युपयुज्यत इत्यपि वक्तुं शक्यम्, अतश्चेश्वरतुष्टयै शानोहे. शेन वा कर्मानुष्ठानस्य भक्तावध्यात्माचारे चोपयोगे एतावान् विशे. षः, यदा विविदिषोद्देशेनैव कर्मानुष्ठानं निर्गुणविद्यायामेव चात्यन्ता- दर, तदा यावत्लाधनचतुष्टयसम्पत्तिस्तावत्तदनुष्ठानं, तत्सम्पत्तौ सं न्यालोत्तरकालमध्यात्मविचारे प्रवृत्तिः, तदुक्तम्- आरुरुक्षोर्मुनर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगासदस्य तस्यैव शमः कारगमुच्यते ॥ इति । [गी० अ०६ श्लो०३] तावकम्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता ॥ इति ॥ "वेदानिमं च लोकममुं च परित्यज्यात्मानमन्विच्छेत्" । त्वंपदार्थविवेकाय संन्यासः सर्वकर्मणाम् । श्रुत्या विधीयते यस्मात्' इत्यादिना अध्यात्मविचाराङ्गत्वेन संन्यासविधानाच । यदा तु ईश्वरापणबुच्चैव कर्मानुतिष्ठति । गमयतु नरकं वा स्वति वा तनोतु क्षिपतु स परमात्मा यत्र कुत्रापि चास्मान् । अलमलमनया नश्चर्चया किन्तु कर्म सततसुखमयस्य श्रीपतेरेव सेवा ॥ इत्येवं भगवत्सवायां केवलमादरस्तदा तैः कर्मभिः श्रवणकीर्त- नादिसाधनभक्तौ श्रद्धातिशय उत्पद्यते यस्मिन्नुत्पने भगवत्कथाश्रव. णकीर्तनादिरसिकस्य वैष्णवाग्रगण्यस्य सत्याप विषयान्तरसन्निधाने ·w वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- - SHARE - चित्तं न चलति, यथोतं- त्रिभुवनविभवहतवेऽप्यकुण्ठस्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् । न चलति भगवत्पदारविन्दात् क्षणनिमिषार्धमपि स वैष्णवाग्न्यः। ॥ इति। त्रिभुवनविभवहेतवेऽपि त्रैलोक्यराज्यार्थमपि । लवार्धमपि भगवत्पदार- विन्दभजनात यो न चलति स वैष्णवाग्यः। ननु लवार्धमात्रभजनो. परमे चैतावान् लाभो भवेत् तत्कुतो न चले तत्राह अकुण्ठस्मृतिः भग. वत्पदतोऽन्यत्सारं नास्तीत्येवंरूपा अकुण्ठा अनपगता स्मृतिर्यस्य सः भगवत्यदारविन्दादन्यत्सारं नास्तीत्येवं कृतः, अत एव आह अजिता. त्मसुरादिभिरिति अजिते हरावेवात्मा येषां तथाभूतैः सुरादिभिरपि दुर्लभात् किन्तु केवलं मृग्यात् तदपेक्षया सर्वस्य तुच्छत्वं स्मरन् यो न चलतीत्यर्थ इत्युक्तं, श्रीधरस्वामीभिः । ताशवैष्णवाग्रगण्यस्य हरिकथा- श्रवणकीर्तनादावेव मुख्योऽधिकारः कर्मसु तु स्वल्पः, इत्याशयेनोक्तं- तावत् कम्आणि कुर्वीत न निविद्येत यावता । मत्कथाश्रवणादौ वा यावच्छ्रद्धा न जायते" इति, इत्युक्तं श्रीधरस्वामिभिः । एवञ्च भगवद्भक्तस्य भगवत्कथारसिकतया काले कथञ्चित्कम्र्माननुष्ठानं न दोषाय "गोणमुख्य योर्मुख्यं बलीयः" इति न्यायात्। स्वपादमूलं भजतः प्रियस्य त्यक्त्वान्यभावस्य हरिः परेशः। विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चित धुनोति सर्व हृदि सन्निविष्टः ॥ शृण्वतां स्वकथां कृष्णः पुण्यश्रवणकीर्तनः। दृद्यन्तस्थो ह्यभद्राणि विधुनोति सुहृत्सताम् । इत्यादिना भगवान् स्वभक्तानां दोष नाशयतीति प्रतिपादनाच, सो. ऽयं पुरुषधुरन्धरः अध्यात्मविचारे न प्रवर्तते तत्फले अस्य स्पृहाभा. वात् । तदुक्तं-, नैकात्मतां में स्पृहयान्ति कचित् मत्पादसेवाभरता मदीहाः। येऽन्योन्यतो भागवता प्रलज्य सभाजयन्ते मम पौरुषाणि ॥ इति , न पारमेष्ठयं न महेन्द्रकृष्ण्यं न सार्वभौम न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं धा मय्यर्पितात्मेच्छति मद्विनान्यत् ॥ इति । दीयमानं न गृहन्ति विना मत्सेवनं जनाः॥

·सामान्यभक्तिनिर्णयः । ७ तथा। सालोक्यसाटिंसामाप्यसारूप्यैकत्वमप्युत ॥ इति च ॥ भगवद्भजने तु तद्रसिकतया प्रवर्तते, तद्रसिकत्वं च तदनुष्ठाने परमसुखरूपभगवन्मूर्तिस्फूर्त्या सकलसांसारिकदुःखविगमने चित्तवि श्रान्तेः । अत एव भगवद्भक्तेः श्रेयःसाधनत्वेऽपि परमपुरुषार्थत्वम् , ज्योतिष्टोमादीनि हि नानुष्ठानकाले प्रीतिं जनयन्ति ॥ यथोक्तं वृद्धः । अतीव खेदः खलु कर्मकाले को वेद भावीनि सुखानि कानि । कंसारिसंसेवनकाल एव संसारखेदः प्रशमं प्रयाति ॥ गोविन्द सुखरूपता प्रतिपदं वेदैः सदोदीर्यते तानप्यन्यथयन्ति चेत्कुमनसो मिथ्याकुतर्कोक्तिीभः ॥ तस्यानुस्मरणेन यन्नयनयोरानन्दवाप्पोदयो विश्रान्तिहृदये तनुः पुलकिता तान्यथा किं भवेत् ॥ इति । नन्वेवमुक्तवक्ष्यमाणप्रमाणैर्भगवद्भक्तजनस्य मुक्तिसाधनतत्वज्ञान: हेतुत्वेऽवगतेऽपि तत्स्पृहया तदनुष्ठानाभावान्न ततस्तज्जन्म स्यात् । यथा ज्योतिष्टोमस्य सर्वफलार्थत्वेऽपि यत्फलस्पृहां विना तदनुष्ठानं न ततो तज्जन्मेति चेत् । न । वेदान्तिमतेपितृलोककामनया नित्यनैमि- त्तिकानां विधानाभावात् तत्स्पृहयानुष्ठानाभावेऽपि तद्धेतुत्ववदुपपत्तेः । यथा धनार्थितया आराधितोऽपि राजा सन्तुष्टःसन कृपया आराधकश अन् तिरस्करोति तथा भगवान् सन्तुष्टः सन् कृपया तत्वज्ञानमुत्पाद्य भक्तानां भवशत्रु तिरस्करोति, तदुक्तम्- तेषामेवानुकम्पार्थमहमशान तमः। नाशयाम्यात्मभावस्थो शानदीपेन मास्वता ॥ इति ॥ (गी० अ० १० श्लो०११) एवकारो भिन्नक्रमः, अहमेव ज्ञानदीपेन नाशयामीति । ननु तत्वज्ञानस्य प्रमाणजन्यत्वेन प्रसिद्धः, भक्तेश्च प्रमाणजन्यत्वा प्रसिद्धः कथं तस्य ततो जन्म, अध्यात्मविचारण तु निर्णीतशक्तिता. त्पर्येभ्यो वेदान्तेभ्यस्तजन्म युक्तम् , अत एव "तं त्वौपनिषदं पुरुष पृच्छाम" इति औपनिषदत्वविशेषणमात्मनः लङ्गच्छते। किञ्च शान सामान्यसामग्रीमात्रजन्यत्वं स्वतस्त्वं प्रमाया इति सर्वसम्मतमू। भक्तानसामग्रीत्वाप्रसिद्धः स्वतस्त्वमङ्गः । किशतितात्पविधार. .

·वीरमिनोदयभक्तिप्रकाशे- todees PER णेन प्रमाणसम्भावमया प्रमाणासम्भावना निवर्तत इति युक्तम् । भगः भजनातु तत्वज्ञाने कथं तनिवृत्तिः । उच्यते । श्रवणकीर्तनादिना भकानां हृदि आविर्भूतः परमात्मा भवतीति तत्सम्बन्धात् निर्मलं स्वान्तं तस्वधियं जनयति, "इश्यते स्वप्रथया बु. ध्या" इत्यादिना तस्य प्रमाणत्वप्रालि, औपनिषत्वविशेषणं तु, उपनि षदा मूलभूतप्रमाणत्वादियुक्तं साम्प्रदायिकैः, अन्जनादेः, चक्षुःसं. स्कार इव स्वागतसंस्कारे भगवद्भजनस्योपयोगान स्वतस्त्वमङ्गः । उक्तश्चा श्रीभागवत। यथायथात्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानः । तथातथा पश्यति तत्वसूक्ष्मं चक्षुर्यथैवासनसम्प्रयुक्तम् ॥ इति । भगवद्भजनादेव च दुरितनिवृत्त्या प्रमाणासंभावनाबुधनुत्पत्तिः, संकीर्त्यमानभगवन्नाम्नो वा तत्वज्ञानहेतुत्वं संकीर्तनप्रकरणे वक्ष्यते, अतोऽपि तत्वज्ञानस्य प्रमाणजन्यत्वं युज्यत एव । तदेवं भगवद्भकेस्त. त्वज्ञानोपयोगित्वे न किञ्चिद्वाधकम् । एवञ्च तत्वज्ञाने जनयितव्ये भग. वद्भजनमध्यात्मविचारेण सह विकल्पते । न च दर्शादिवरलमुच्चयः किन्न स्यादिति वाच्यम् । “दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत" इत्यः केन यजिना षण्णां यागानां साहित्येन स्वर्ग प्रत्युपादानायुक्तस्तत्र ल. मुच्चयः। न च तथाकपदोपादानमनयोः। तस्मात् “उद्भिदा यजेत पशुकामः" "बलभिदा यजेत पशुकामः" इतिवत् मिनाक्योपात्त. स्वे लति तुल्यार्थत्वाद्विकल्प एव युक्तः। ननु “तमेतं वेदानुवचनेन. ब्राह्मणा विधिदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपलानाशकेन" "द्रष्टव्यः श्रोत. व्यो मन्तव्य" इति सत्यपि भिन्नवाक्योपात्तत्व सति चैकार्थत्वे यशादी. नां श्रवणादिना यथा समुच्चयः, तथा किन्न स्यात् यावद्धि समुच्चयः सम्भवति तावद्विकल्पानुसरणमन्याय्यम् , अष्टविधदोषनिदानत्वात् तस्य, न च "धर्मेण पापमपनुदति इति कर्मणां कल्पषनिवर्तकत्व. श्रवणात् श्रवणविध्यपेक्षितसत्वशुद्धिहेतुत्वेनोपकार्योपकारकभावात युक्तः समुच्चय इति वाच्यम् । यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणं यद्वन्दनं यच्छ्रवणं यदहणम् । लोकस्य सद्यो विधुनोति कल्मषं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमोनमः ॥

·सामान्यभक्तिनिर्णयः। PARS चय तावत् ज्ञानो वाक्य. - इति भगवद्भजनस्यापि कल्मषनिवहकत्वश्रवणात् । किञ्च "यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपो यशक्रियादिषु । न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम्" ॥ इति श्रवणोपकारककर्मसाद्गुण्यहेतुत्वेन श्रवणादिना समु एव भक्तेर्युक्तः । किञ्च विविदिषावाक्ये न हशेन यज्ञादिविधानं सम्भवति एकोहेशेनानेकविधाने भेदप्रसङ्गात् , न चारुण्यादिवाक्यवदेकवाक्यता, अत्र विशिष्टक्रयश्र- वणवत् यशादिविशिष्टक्रियान्तराभवणात् । नापि दर्शपूर्णमासवाक्यव. देकवाक्यता, एकयज्युपादानेन तत्र वाक्यभेदाभावात् भिन्नपदो. पात्तानेककारकविधाने वाक्यभेदः स्यादेव । तदुक्तम्- अनेकपदसम्बद्धं यद्येकमपि कारकम् । तथापि तदनावृत्तः प्रत्ययन विर्धायते ॥ इति । अतो यथा "जातपुत्र कृष्णकेशोऽनीनादधीत" इत्यत्राधानानुवा- देन जातपुत्रत्वकृष्णकेशत्वविधानेन वाक्यभेदात् जातपुत्रकृष्ण केशपदाभ्यामवस्थाविशेषो लक्ष्यते, एवं यज्ञादिपदर्विहितं कर्म. सामान्य लक्षयित्वा सत् ज्ञानोद्देशेन विधीयते, इत्युक्तं साम्प्रदा यिकैः । यथाहुः- यज्ञेनेत्यादिवाक्यं शतपथविहितं कर्मवृन्दं गृहीत्वा स्वोत्पत्याम्नानसिद्धं पुरुषविविदिषामात्रसाध्ये युनाक्त ॥ इति । तस्मात् यथा तत्तत्फलसाधनकर्मणां संयोगपृथक्त्वन्यायन शानोद्देशेन विधानम् , एवं भगवद्भकेरपि । सर्वार्थ शक्तियुक्तस्य देवदेवस्य चक्रिणः । यद्वाभिरोचते नाम तत्सर्वार्थेषु योजयेत् ॥ इत्यादिभिः सर्वफलोदेशेन विहिताया ज्ञानोदेशेन विविदिषावा. क्ये विधानात् श्रवणायुपकारककर्मतुल्य तैव युक्ता। एवञ्च भक्तनिसाध. नत्वप्रतिपादकान्युक्तवाक्यान्यवयुत्यानुवादः, एकं वृणीते द्वौ वृणीते इ. तिवत् । ततश्च भक्तिविचारयोः समुच्चय एव युक्तो न विकल्प इति । उच्यते- न तावद् शानोदेशेन विहितानां कर्मणां साक्षात् शानजनकत्वं सम्भवति, अप्रमाणत्वात् , अतो द्वारापेक्षायां "धर्मेण पापमपनुदति" इति कल्मषनिवर्हणमेव द्वारत्वेनाश्रीयते नान्यत् , प्रमाणाभावात, अतो युक्तः कर्मणां श्रवणोपकारकत्वेन समुच्चयः, भगवद्भक्तरपि यदि कल्मषनिव हणमेव द्वारत्वेन श्रूयेत, तत एवं स्यात् , तस्यास्तु प्रणालिकान्तर - - ·१० वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- - - श्रूयते । तथाहि--- भक्तिः परेशानुभवो विरक्ति रन्यत्र चैष त्रिक पककालः। प्रपद्यमानस्य यथावतः स्यु स्तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायोऽनुघासम् ।। इत्यच्युतानं भजतोऽनुवृत्त्या भक्तिविरक्तिर्मगवत्प्रबोधः। भवन्ति वै भागवतस्य राजन् ततः परां शान्तिमुपैति साक्षात् ॥ इति अस्यार्थो वृद्धरेवं निरूपितः अत्र प्रपद्यमानस्येति साधनभक्त्युपन्या सः । भक्तिः प्रेमलक्षणा परेशानुभवो भगवन्मूर्तिस्फूतिः अन्यत्र-गृहावी, विरक्तिः एष त्रिक एकस्मिन् काले भवति यथाइनतो=भुजानस्य तुष्टिः= सन्तोषः, पुष्टिः धातूनामाप्यायनं क्षुधाध्वंसश्चेत्येष त्रिक एककालो भव- ति । एवं प्रतिभजन प्रेमादित्रिके जायमाने जायमाने अनुवृत्या नैरन्त- येणाच्युतानि भजतो भगवति भक्तिः परमप्रेमलक्षणा यथा प्रहादादेः, विरकिरपि पूर्णा वान्तकरिव वान्ते, भगवत्प्रबोधः, पूर्णभगवन्मूर्तिस्फूर्तिः, एते त्रयोऽपि भागवतस्यानन्यपरस्य भवन्ति, ततः पूर्णभगवन्मूर्तिस्फू. तिपरिपाके। परां शान्ति-परमोपशमात्मकं भगवत्स्वरूप साक्षात्कृत्यो पैति प्राप्नोति । पूर्वश्लोकापेक्षया भक्तिविरक्तिमगवत्प्रबोध इति व्युत्क्र- माभिधानमकफलत्वान्न दोषाय, भगवत्प्रबोधे परिपक्के सति भगवानेव पूर्णानन्दब्रह्मात्मना साक्षात्स्फुरतीति तस्य फलावस्था सूचयितुं चान्ते निवेशः। अत एव चाभियुक्ताः। वशीकृते मनस्येषां सगुणब्रह्मशीलनात् । तदेवाधिर्भवेत् साक्षादपेतोपाधिकल्पनम् ॥ इति । तथान्यत्रापि प्रश्नपूर्वकं नित्यानित्यावस्तुविवेकेन विषयप्वीपतिः रक्तस्य तत्रैव स्थितस्य अत एव विचारानधिकारिणः गुरुमुपसनस्य तच्छिक्षया भागवतधर्माश्चानुतिष्ठतस्तदुत्थया श्रवणकीर्तनादि. रूपसाधनभक्तथा नारायणचरणपरस्य उत्पन्नप्रेमरूपफलभक्तरअसव मायातरणमुकम्। राजोवाच । अथैतामैश्वरी मायां दुस्तरामकृतात्मभिः । तरन्त्याः स्थूलधियो महर्षे इदमुच्यताम् ॥

·सामान्यभक्तिनिर्णयः । ११. अकृतात्मभिः अवशीकृतान्तःकरणैः । स्थूलधिया स्थूले शरीरेऽहं धीर्येषां ते तथा। प्रबुद्ध उवाच। कम् ण्यारभमाणानां दुःखहत्यै सुखाय च । पश्येत् पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृप ।। पाकस्य विपर्यासम् फलवैपरीत्यम् । मिथुनीचारितां मिथुनीभूय प्रवर्तमा. नानाम्। नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना। गृहापत्याप्तपशुभिः का प्रीतिः साधितैश्चलैः ॥ एवं लोकं परं विद्यान्नश्वरं कर्मनिर्मित्तम् । सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ सह तुल्येनातिशयेन ध्वंसेन च वर्तमानम् , यथा मण्डलवर्तिनाम्- यथा मण्डलपतीनां मिथः स्पर्द्धादि तवत् । तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् । शान्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम् ॥ शाब्दे ब्रह्मणि घेदाख्ये न्यायतो निष्णातम्। परे च-ब्रह्मणि अपरो. क्षानुभवेन निष्णातम् । तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेहुर्वात्मदैवतः । अमाययानुवृत्त्या यैस्तुष्येदात्मात्मदो हरिः ।। गुरुरेवात्मा देवतं च यस्य । अनुवृत्त्या सेवया । वस्तुतः आत्मा आत्मप्रदश्वोपासकानाम् । सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गं च साधुषु । दयां मैत्री प्रश्रयञ्च भूतेश्वद्धा यथोचितम्। दीनेषु दयां समेषु मैत्रीमुत्तमेषु प्रश्रयं च इत्येवं यथोचितम् । शौचं तपस्तितिक्षाश्च मौनं स्वाध्यायमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिलां च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयोः ॥ सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षा कैवल्यमनिकेतताम् । विविक्तचीरवसनं सन्तोषो येन केनचित् ॥ आत्मेश्वरान्वीक्षां सच्चिद्रूपेणात्मक्षा नियन्तृरूपेणेश्वरेक्षाम् । कैवल्यम्=एकान्तशीलत्वम् । अनिकेतता-मठाभिमानराहित्यम् । श्रद्धा भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि । मनोवाकायदण्डश सत्यं शमदमावपि ॥ - ·१२ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- S श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भुतकर्मणः । जन्मकर्मगुणानाञ्च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् । हरेजन्मकर्मगुणानाञ्च श्रवणादि । तदर्थ हयुदेशेन न तु स्वर्गाधुद्देशेन ।अखिलचेष्टितं सर्व कर्म-वि. शेषतश्च यजनादि यत तदर्थ शिक्षेदित्यर्थः । इष्ट दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मनः नियम् । दारान सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ दारादीनप्यालश्य परस्मै परमेश्वराय निवेदनं तत्सेवकतया स मर्पणम् । एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् । परिचर्या चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ उभयत्र स्थावरे जङ्गमे च- परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यशः। मिथोरतिमिथस्तुष्टिनिवृत्तिमिथ आत्मनः ॥ स्मरन्तः स्मारयन्तश्च मिथोऽधौघहरं हरिम् । भक्त्या सजातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम् ॥ भक्त्या लाधनभक्त्या । सञ्जातया प्रेमलक्षणया भक्त्या। कचिद् रुदन्त्यच्युतचिन्तया कचित् इसन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलौकिकाः। नृत्यन्ति गायत्यनुशीलयन्त्यजं भवन्ति तुष्णी परमेत्य निवृताः ॥ इति भागवतान् धर्मान् शिक्षेत् भत्त्या तदुत्थया नारायणपरो मायामञ्जस्तरैति दुस्तराम् ॥ इति । अतो मगवद्भजनस्य तत्वज्ञाने जनयितव्ये श्रवणव्यतिरेकेण प्र णालिका स्तर]श्रवणान्न तस्य तदुपकारकत्वेन समुच्चयः । एवं भग. वगीतास्वपि भगवद्भजनाध्यात्मविचारयोः किं युक्ततममिति प्रश्नपू. र्वकं सत्यपि अध्यात्मविचारस्य तत्वज्ञानहेतुत्वे सक्लेशत्वात् भगवद्भः केरेव युक्तत्वं तदनुष्ठाने क्लेशाभावादित्युक्तं भगवता । अर्जुन उवाच । [गी० अ० १२ श्लो०१-७] एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते। ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥ श्रीभगवानुवाच । मय्याधेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।

·सामान्यभक्तिनिर्णयः। श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥ ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते। सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ सनियम्येन्द्रियग्राम सर्वत्र समबुद्धयः। ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः । क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् । अव्य का हि गतिर्दुःखं देहद्भिरवाप्यते । ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ॥ अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते । तेषासह समुद्धर्ता मृत्युखलारसागरात् ॥ भवामिन चिरापार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ इति ॥ यशादीनां तु तत्त्वज्ञाने जनयितव्ये पापक्षयहेतुत्वभानं श्रूयते न प्रणालिकान्तरम, अतस्तेषामन्तःकरणशोधकत्वेनोपकारकत्वमात्रम् , अध्यात्मविचारस्य तु तत्वज्ञाने जनयितव्ये अन्यैव प्रणालिका साम्प्रदा यिकैनिअपिता, कम्मभिःशुद्धान्त:करणेन पुंसा साधनचतुष्टसंपत्तौ श्रव. णे क्रियमाणे वेदान्तविचारेणाद्वितीये वस्मणि वेदान्तानां शक्तितात्पर्य्या. वधारणे प्रमाणासम्भावनानिवृत्तिःमननेन प्रमेयासम्भावनायां चित्तस्य तदेकारच्याऽयोग्यतारूपायां निदिध्यासनेन विपरीतभावनायां निवृत्ता तत्वसाक्षात्कारोदये मुक्तिरिति । भगवद्भजने तुक्तपुराणवाक्यः साक्षा- द्भगवतान्यैव प्रणालिका उक्ता । भगवदर्पणबुद्ध्यानुष्ठितभागवतधम्मर्षि হানগ্ধতায় ভযৱস্থানিহায হ্রস্তুৰৰ লৰ कीर्तनादिलाधनमक्तेरनुवृत्तौ भगवति परमप्रेमलक्षणाऽनुरागात्मिका: फलभक्तिरुत्पद्यते, तदा परमप्रेमास्पदभगवन्मूर्तिस्फूर्तिश्च उत्पद्यते। अत एव भगवद्भक्तेः परमपुरुषार्थत्वम् । न च कथं परमप्रेनास्पदत्वं भग वन्मूतैरिति वाच्यम् । "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जी. वन्ति यत्प्रयन्यभिसविशन्ति" इति जगत्कारणत्वेन प्रतिपादितस्य श्रीम गवतो निर्णयवाक्ये "आनन्दायेव खलु, इमानि भूतानि जायन्ते आनन्दे. न जातानि जीवन्ति आनन्दं प्रयन्त्यभिसविशन्ति" इति आनन्दरूपत्वेन निर्णयात् । “एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति" "को रवान्यात का प्राण्यात् यदेष आकाश आनन्दो न स्यात" इति च श्रवणात । अत एवोक्त- BAR यस्यामी विधिवासवादिविबुधा बासेषु विस्फूर्जिताः ·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- सन्तोषाश्चलवीचयो नृपसुखान्येतान्यतो बुबुदाः॥ अन्ये पुत्रकलत्रमित्रविषयाः सौख्योदया बिन्दवः सोऽयं पूर्णसुखार्णवो विजयते नीलाम्बुदश्यामलः ॥ इति ॥ तेषामेव हरिकथाश्रवणादौ, अनुभवस्य वाक्यं प्रागुक्तं "गोविन्दे सुखरुपता प्रतिपदं वेदैः सदोदीर्यते” इति । तस्माद् युक्तमुक्तं प्रेमभक्ति समकालं प्रेमास्पदभगवन्मूर्तिस्फूर्तिरिति । ततश्च देहगेहादौ विरक्त- स्य भगवत्प्रसादात्तत्वज्ञानामिति । तत्सिद्धं भक्त्यध्यात्मविचारयोः प्र. णालिकाभेदेनकतत्वधीहेतुत्वम् । अत एव सत्यप्येककार्यत्वे कार्यप्रयु. तानामप्येतद्धर्माणांन परस्परस रसाङ्कय॑म्। एकप्रणाल्याहोककार्यत्वे सा. धनीभूतानां भवति धर्मसाङ्कर्यम् न प्रणालाभेदे । यथा व्रीहियवकपा लानां सत्यप्येकपुरोडाशसाधनत्वे व्रीहियवयोस्तण्डुलनिवृत्तिप्रणाड्यै. कपुरोडाशसाधनत्वाद्भवति धर्मसाङ्कर्यम्, न कपालेषु, उक्तप्राणाड्या तत्साधनत्वाभावात् । अत्यन्तासन्निहितभिन्न प्रयोगविधिपरिग्रहाच्च. न धर्मसाङ्कर्यम् । तत्तदङ्गविध्येकवाक्यतापन्नेन हि तत्तत्प्रधान विधिना साङ्गप्रधानभावनाविधाने न भावनान्तराङ्गानामुपदेशतो प्राप्तिः । नाप्यतिदेशतः [प्रकृतिविकृतिभावरहित्यात् अत उभ ] यत्र यावदपेक्षिताङ्गविधानेन पितृयशवदपूर्वत्वात् । तस्सिद्धं भिन्न- वाक्योपातयोरेककार्यत्वे सति उद्भिवलभिदोरिवार्थसिदो विक ल्प इति । न चाष्टविधदोषप्रसङ्गः। ताहशपुरुषधुरन्धरस्य भक्तावेवा. त्यादरेण साधनान्तरे प्रवृत्त्यभावेनोदितानुदितहोमवत् स्वीकृतप्रामा. ण्यहानादेरभावात्। यत्तु पापक्षयहेतुत्वं कर्मसाहुण्यहेतुत्वं चास्याः श्रूयत इति । तन्नानिष्टम् । तत्तदधिकारिणं प्रति संयोगपृथक्त्वन्या. येन तत्तत्फलहेतुत्वात् । अत एवोक्तम्- अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः । तीवेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ इति । यद्वावयुत्यानुवादत्वमिति तत्र भक्तरुक्तप्रणालिकया शानहेतुत्वस्य विदिषावाक्यादसिद्धेः । तत्सिद्धं नानाविधकर्मभिः शुद्धान्तःकरणस्य जातश्रद्धातिशयस्य श्रवणकीर्तनादिरुपा भक्तिीनद्वारामुक्तिहेतुरिति । अत्र च प्रमाणत्वेन कानिचिद्वाक्यानि उक्तानि अन्यान्यपि विश्वा. साय लिख्यन्ते । तत्र कर्मणामन्ताकरणशोधकत्वेन भकावुपयोगे। स वै पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिरधोक्षजे । अहेतुक्यप्रतिहता ययात्मा सम्प्रसीदति । आरमा-मन: प्रसीदति । .. - ·मामान्यभक्तिनिर्णयः। । S तत्कम्भ हरितोषं यत् सा विद्या तम्मतिर्थया। हरिहमृतामाधः स्वयं प्रकृतिरीश्वरः ॥ इति । भक्तानहेतुत्वे- वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः । जनयत्याशु वैराग्यम् ज्ञानञ्च तदहेतुकम(१) । महेतुकम्-क्लेशरहितहेतुरहितम् । भक्तियोगेन मनसि सम्यक प्रणिहितेऽमले । अपश्यत्पुरुषं पूर्ण मायाञ्च तदपाश्रयाम् । इमं लोकं तथैवामुमात्मानमुभयाश्रितम् ॥ आत्मानमनु येचेह ये रायः पशवो गृहाः। विसृज्य सर्वानन्यांश्च मामेव विश्वतो मुखम् ॥ भजन्त्यनन्यया भक्त्या तान् मृत्योरतिपारये । मयि भक्तिर्हि भुतानाममृतत्वाय कल्पते ॥ इति । ब्रह्मवैवर्तेऽपि- यैरहं सुकृतैर्दष्टः स्पृष्टः सम्पूजितः श्रुतः । स्मृतस्त एव मां नित्यं न त्यजन्ति कदाचन ॥ इति प्रकृत्या अतो मयि रति कुर्यात् सर्वदुःखापहारिणीम् । यदि मां प्राप्नुमिच्छन्ति प्राप्नुवन्त्येव नान्यथा ॥ इति । तथा घद्धा एव.........धं ढयन्त्यविपश्चितः। अतः पशुपति देवं भजेत्पाशविमुक्तये ॥ इति । तथा विष्णुं प्रति शिववाक्यम् । स्वत्लेवनादेव तथा नरः परं पदं प्रपश्यत्यवशः सुदुर्लभम् ॥ इति । परं श्रेष्ठम् । पद्यते शायत इति पदम् । यथा विष्णोः शङ्करस्याथ नाम्ना लोकः शोकं नाश्य मोक्षं प्रया. ति ॥ इति च । भगवद्गीतास्वपि। देवी होषा गुणमयी मम माया दुरत्यया। मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ इति । (म० श्लो० १४) मांच योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । (1) ज्ञानं यत्तदहतुकमिति भागवते पाठः ।

·१ वीरमित्रोदय भक्तिप्रकाशे- स गुणान् समतीत्याशु ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ इति च । (अ०१४ श्लो०२६) तथा parm अभ्यालयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना । परम पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन ॥ इति । (अ०८ श्लो०८) विष्णुपुराणेऽपि । मुक्ति चेतसि यः स्थितोऽमलधियां पुंसां ददात्यव्ययामिति । शान्तिपर्वणि। तमेव चाचयन्नित्यं भक्त्या पुरुषमव्ययम् । ध्यायंस्तुवन्नमस्पंश्च यजमानस्तमेव च ॥ अनादिनिधनं विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् । लोकाध्यक्षं स्तुन्नित्यं सर्वदुःखातिगो भवेत् ।। इति । वहन्नारदीये- यन्नामधारणादेव महापातकनाशनम् । यं समभ्यय॑ विप्रेन्द्र परं मोक्षो भवेद् ध्रुवम् ॥ इति । गारुणे यदीच्छसि परं ज्ञानं ज्ञानाच्च परमं पदम् । तदा यत्नेन महता कुरु गोविन्द कीर्तनम् ॥ इति । आदित्यपुराणे- हरेः लङ्कीर्तनं पुण्यं सर्वपातकनाशनम् । सर्वकामप्रदं लोके ह्यपवर्गफलप्रदम् ॥ इति । अत्र यद्यपि केषुचिछाक्येषु ज्ञाननिर्देशमन्तरेण भक्तेमुक्तिहेतुत्वं ध्यपदिश्यते, तथापि “किमुक्तश्च विमुच्यते''। "तत्वममि" "अयमा मास्मी"त्याद्यनेकवाक्यैरनवच्छिशानन्दरूपताया मुतेः सदातनत्वा वगमात्कण्ठगतचामीकरन्यायनानवाप्तत्वभ्रमनिवृत्तिमात्रस्थ स्वातस्याश्च शानव्यतिरेकेणासम्भवात वचनान्तरेषु तन्निवेशाच तदापि हेतुत्वेनोपसंहर्तव्यम् । “तत्तेजोऽसृजत" इति छान्दोग्यश्रुताविव वा रवाकाशौ। अन्यत्वेवमाहुः। ब्रह्मस्वरूपाणामपि जवानां त्रिगुणान्त:करणोपाधिक एव संसारःभावरूपाशानसद्भावे प्रमाणाभावात् । आकाशादिप्रपञ्चस्या पि सत्यत्वान्न तद्धेतुत्वेनाप्यज्ञानसिद्धिः। "कथमसतः सज्जायेत" इति श्रुतौ प्रपञ्चसत्तया कारणसत्तासाधनाच प्रपञ्चसत्ताऽवश्यमाश्रयाया, साध्य ·सामान्यभक्तिनिर्णयः। - ईश्वरस्य सत्यसङ्कल्पत्यश्रवणाच्च तत्काय॑स्य सस्यता, एवञ्च नाशा. ननिवृत्त्यर्थ तावत्तत्त्वज्ञानापेक्षा, नापि जीवगतसंसारनिवृत्त्यर्थम्, अन्त: करणोपाधिनिवृत्त्यैव तन्निवृत्तः, जपाकुसुमनिवृत्येव स्फटिकलौहित्यस्य न हि जपाकुसुमानुवृत्तौ सत्यपि तत्वज्ञाने लौहित्यं निवर्तते । त्रिगुणा. तःकरणनिवृत्तिश्च भक्त्यैवेत्युक्तं भगवता, "मां च योऽव्यभिचारेण" इति पूर्वोक्तश्लोके । न चैवमात्मशानवैयर्यम्, संशयनिराखेन भक्ति. प्रवृत्तावुपयोगात् । अतश्च भक्तरेव मुक्तिः। न चैवं “तमेव विदित्वाऽ. तिमृत्युमेती"तिश्रुतिविरोधः । अतिमृत्युपदस्य रूढत्वाभावेन योगे. ऽवश्यमाश्रयणीये मृत्युमतीत्यैतीति योगावलम्बनेनोपपदविभक्त्या. श्रयणापेक्षया यस्यां भको सत्यां मृत्योरतिक्रमस्तामेतीत्येवं यो. गावलम्बनेन कारकविभक्त्याश्रयणस्योचितत्वात् । एवञ्च झानस्य पूर्वकालताप्रतिपादिका क्त्वाश्रुतिरपि नानुपपन्ना, भक्त्यापेक्षितभजनी- यासम्भावनानिवृत्तिहेतुत्वेन तस्य पूर्वकालीनत्वात् । नचैवं- मक्त्या मामभिजानाति यावान् यश्चास्मि तत्त्वतः। ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ (गी० अ० १८ श्लो०५५) इत्यत्र तृतीयाश्रुत्या भक्तिर्वाने विनियुज्यते, "पेन्द्रमा गाहपत्य मुपतिष्ठत" इत्यत्रैन्द्री यथा गार्हपत्योपस्थाने, ततश्च तद्विरोधः स्यादि. ति वाध्यम् । अत्राभिहितोऽभिपूर्वो जानातिरभिक्षां पुनःपुनरालोच. नाख्यां प्रत्यभिज्ञामभिधते । एवञ्च भक्त्युपकारिपूर्वानं तत् साध्यभ. क्त्या पुनःपुनर्जायमानभजनीयासम्भावनानिवृत्तिरूपस्वदायायापेक्ष्य ते, एवं सति जायमानानुरागाख्यहढभक्त्यनन्तरं भगवत्स्वरूपं विश. ति इत्येवंपरत्वादस्य वाक्यस्य को विरोधः । अत एव “यो वै भूमा तत्सुखम्" आत्मैवेदं सर्वमित्युपक्रम्य" स वा एष एवंपश्यन्नेवमन्वा न एवंविजाननात्मरतिरात्मक्रोड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वराड्. भवतीति छन्दोगश्रुतौ पश्यनात्मरतिरिति जानस्यैव भक्त्यपरपर्यायरत्य नत्वं प्रतीयते, दण्डी प्रैषानन्वाहेत्यत्र दण्डस्येव प्रैषानुवचने । सस्वरा- ड् भवतीत्यत्र स्वराट् श्रुत्या व्यवहितात्मरतेरेव पुरुषस्य परामर्शाच्च भक्त्यपरपर्यायरतेरेवफलवत्वावगमाज शानं प्रति प्राधान्यम् । "ब्रहा- संस्थोऽमृतत्वमेति" इत्यत्र ब्रह्मणि संस्था रतिर्यस्येत्येवमनुरागभक्तरमू. तत्वहेतुत्वप्रतिपादनाच्च । तसिद्धं भक्तिर्मुक्तिशेषभूता न शानमिति । तदिदं वेदान्तानुसारिणो वैष्णवा अनुरागात्मिकायाः फलमकेरा. म.वी० म०३ ·। १८ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- स्यन्तिकपरमपुरुषार्थत्वेनान्यत्र शेषत्वमसहन्तो न मन्यन्ते । तथाहि । न सावबहाने मानाभावः शक्यो वक्तुम् । “न तं विदाथ य इमा ज जानान्यधुमाकमन्तरं बभूष । नीहारेण प्रावृता जल्प्याचासुत्प उक्थशासश्चरन्ति"। अज्ञानेनावृतं शानं तेन मुद्यन्ति जन्तव।। विभेदजनकेऽक्षाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति ॥ इत्यादिवचनैराबरकत्वेन भेदप्रयोजकत्वेन मोहादिविक्षेपजनः करवेन च तस्य प्रतिपादनात् । "तन्मनोऽकुरुत" इतिश्रुत्या जन्यत्वे. नावगतक्यान्तःकरणस्यानादिभेदोपाधित्वायोगाच । यदप्युक्तं प्रपञ्चः सत्य इति । तन्न । कात्मिकप्रपञ्चस्य भावका. यस्वेनोपादानापेक्षायाम् , "अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बहोः प्रजा जनयन्ती सरुपाः" "देवी ह्यषा गुणमयी मम माया दुरत्यया" "मायां तु प्रकृति विधात्" इत्यादिवाक्यावगतमायोपादानस्वसम्भवेऽश्रुता- नेकाष्टपरमाणुकल्पनाया असम्भवात् । मायोपादानकस्य च मायिक व्याघ्रादिवमिथ्यात्वावश्यम्भावात् । किञ्च "यतोवा" इत्यादिवाक्यात "सत्यं खलु, इदं ब्रह्म तजलानि"ति वाक्याच्चोत्पत्तिस्थित्याद्याधारत्वेनो पादानत्वं भगवतोऽवश्यं वाच्यम् । निमित्तमात्रत्वे कुलालवस्थित्यादि प्रयोजकत्वायोगात् , “स ऐक्षत बहु स्याम्"इतीक्षणाकारायोगाच्च । कुलालादावहं घटा स्यामितीक्षितृत्वादर्शनात, तस्मात्काय्यानुकूलका नवत्वेन कर्तृभूतस्याप्युपादानत्वमस्त्येव । तदुक्तं "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञाष्टा. न्तानुपरोधात्" [उ० मी० अ० १ पा०४ सु. २३ ] इति । "हरिः प्राणभृतामाद्यः स्वयं प्रकृतिरीश्वरः" इति च । तच्चोपादानत्वं न मृदादिवत्सम्भवति, घटादेर्मुद्घट इति मृत् इति मृत्स्वभावताव गमवत्प्रपञ्चस्य चित्स्वभावतानवगमात् । नापि केवलं प्रकरयाधारत्वे न, घटोपादानमृदाधारस्य भूतलादेस्तथाभावादर्शनात् । अतश्च- अशातशुक्तितो यन्द्रजतं ताहगेव सः । न दृश्यते मृदः कार्य तत्स्वभावषिलक्षणम् ॥ एवं चाध्यस्तस्य वास्तवं स्वरूपमधिष्ठानमेवेति यदजतमभात् सा शुक्तिरितिवत् "सर्व खल्विदं ब्रह्म" "बहूनां जन्मनामन्ते शान- वान्मां प्रपद्यते", "वासुदेवः सर्वम्" इति च सामानाधिकरण्यं सङ्ग. च्छते । विवर्तमानत्वेन विवर्तमानाविद्याधिष्ठानत्वेन चाविद्यात्मनो. হযৗৰহ্রানাসিযৗন্যানমাৰহ্মাৰামঃ।

·सामान्यभक्तिनिर्णया। १९ शाननिवर्तनयोग्यमशानमेव मायाशब्दवाच्यं प्रपञ्चोपादानमिति तत्का- यस्याप्यन्तःकरणादिप्रपञ्चस्य शाननिवर्त्यवं लङ्गच्छते । लोके तत्व. शानस्य सविलालाशाननिवर्तकत्वदर्शनात् । अनुरागस्य तु साक्षात- निवर्तकत्वं न क्वचिद् दृष्टं श्रुवं वेति तदाश्रयणायोगः । एवञ्च, "तरत्य. विद्यां वितता हृदि यस्मिन्निवोशिते योगी मायामिति", "तेषामेवानु. कम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मधावस्थोशानदीपेन भास्वता" इति च सङ्गच्छते। अत्र चैवकारो भिन्नक्रम इत्युक्तम् । उक्तविधो हि पुरुषधुरन्धरः श्रवणकीर्तनादिना जायमाननिरतिशयपरमानन्दकरस- भगवन्मूर्तिस्फूर्तावेवानुरक्तः सन्न किश्चित्कामयते । भक्त्या प्रसन्नस्तु भगवान्स्वयमेव कृपया तव्चेतस्यखण्डाद्वितीयरूपेणाविर्भूतः स्वशाने. नाक्षानं निवर्तयतीति नाचानतत्कार्यनिवृत्ति प्रति भक्के शेषत्वम् । तदु. देशप्रवृत्तकृतिव्याप्यत्वाभावात् । यथामिक्षोद्देशप्रवृत्तकतिव्याप्यस्य दध्यानयनस्य न वाजिनं प्रति शेषता तद्वत् । यच्च कथमसतः सज्जायतेत्याधुकम् । तत्र । यता- साधकत्वादिवंशस्य वकव्या सरस्वरूपता। तत्सम्बन्धातु दृश्यानां पूर्ववत् सत्स्वरूपता ॥ एवं सदिति विज्ञानं डश्यग्वेकविधं भवेत् । लाधवं च तथात्वे स्यात् सत्ताजातेरकल्पनात् ॥ परेषां हि सत्ता जातिरेका नित्या च, द्रव्यादिषु च तत्प्रतिभालो मुख्यः, सामान्यादिषु अमुख्यः। बानानि चानेकानि द्रव्यादीनाचत. सम्बन्धः। स च स्वरूपात्मक इति केचित् । विषयता स्वतन्त्रेत्यन्ये । मज्ञानब्रह्मकारणवादिनस्तु । स्फुरणं सदूपं, तदसत्वे व्यवहारासम्भवेन विश्वासिद्धिप्रस- मात् । तच्चैकम् , तत्तच्छरीरतत्तद्विषयपरामर्शव्यातिरेकेण स्वरूपतो भेदानुपलम्भात् अत एव नित्यं व्यापकञ्च । कालान्तरे देशान्तरे च व्यवहारदर्शनात् । नैयत्ये च य एवार्थस्तेन संसृज्यते स एव व्यव. हारगोचरो भवति । संसर्गश्च न संयोगः, रूपादौ तदयोगाव, समवाये स्फुरणस्य चाक्षुषत्वप्रसङ्गात् , रूपस्य वा चेतनत्वप्रसङ्गात(१)। स्वक पस्य प्रत्येकपर्यवसन्नत्वेन सम्बन्धत्वायोगात्, अतिरिक्तविषयता भ्युपगमे तस्या नित्यत्वे सर्वदा सर्वविषयभानप्रसङ्गात् , जन्यत्वे अ. (1) स्फुरणे रूपप्रतियोगिकसमवायाभ्युपगमे स्फुरणस्य रूपवत्तया चाक्षुषत्वप्रम. फिः, रूपे स्फुरणप्रतियोगिकसमवायाभ्युपगमे च रूपस्य चेतनत्वप्रसङ्ग इति भावः ! .

·२० वीरमित्रोद्यभक्तिमकाशे- भावादिनिष्ठायास्तस्या उपादानान्तराभावेनामावादेरुपादानत्वेन द्र व्यत्वापातात् । अक्लप्तकल्पनाया अयोगात्। तस्मात्तत्र विषयाणामध्य स्तत्वं वाच्यम् । अत एव द्रव्याद्यभावान्तानां सदूपप्रकाशेऽभ्यासाद. स्तित्वव्यवहार एकरूपः सङ्गच्छते, अनेनैव चाशयेन श्रुतिः । “कथम सतः सजायेत"इति । असतो हुपादानत्व एकरीत्याऽनिर्वचनीयस्य प्रप- अस्य सस्वप्रतिभासो न स्यात्, असत्वेनैव प्रतिभाल: स्यात् । "नासदा- सीनो सदासीत्" "मायांतु प्रकृति विद्यात्" इत्यादिनामायिकत्वेनानिर्व. चनीयस्य सदधिष्ठानत्वे तु तत्सम्बन्धात्सत्वप्रतिभास उपपद्यते पृथिः वीसम्बन्धाज्जले गन्धप्रतिभासवत् । अत एव, “यत्र निसर्गो मृषा" इत्यत्र त्रिसा=त्रिगुणात्मकमायाकार्यमतो मिथ्याभूतोऽपि यत्र सद्धि ठाने अमृषेव भवतीत्युक्तं श्रीधरस्वामिभिः । तस्मात्कथमसतः सजाये. तेति श्रुतिः प्रपञ्चसत्वप्रतिभासेनासत्कारणत्वनिराकरणपरावश्यवक्त- व्या नतु प्रपञ्चसत्यत्वप्रतिपादनपरा वाक्यभेदापत्तेरिति। सस्यसङ्कल्प. स्वश्रुत्या चेश्वरेच्छाया अन्येनाप्रतिघात उच्यते, स चाङ्गीक्रियत एव । यदुक्तमन्तः करणतनिमित्तसंसारनिवृत्तिभक्त्या न तु तत्वशाने नेति तत्र तत्वज्ञानस्य सपिलासाहाननिवर्तकत्वं रजतभ्रमादौ दृष्टम् , कामिन्यनुरागस्य तत्साक्षात्कारहेतुत्वञ्च दृष्टम् । वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः। जनयत्याशु बैराग्यं शानञ्च तदहेतुकम् ॥ इत्यादिना श्रुतं च भक्तियोगस्य ज्ञानहेतुत्वम् । अनुरागस्यान्तः करणादिनिवृत्तिहेतुत्वं तु न दृष्टमित्याधुक्तमेव । न च सोपाधिकभ्र मनिवृत्तिस्तत्वज्ञानान दृष्टेति वाच्यम् । लौहित्यं कालत्रये नास्तीत्येवं बाधरूपायास्तमिवृत्तस्तत्वज्ञानसाध्यत्वदर्शनात् । न हि जपाकुसुमाप. गममात्रेणासनिकृष्टे स्फटिके तारशी बुद्धिरुदेति । अनिर्वचनीयस्य च संसारस्य निवृत्तिर्वाधरूपैव न तु परामिमतध्वंसरूपेत्युक्तमावद्यानिवृ. तिनिरूपणे। तत्वमस्यादिवाक्योत्थसम्यग्धीजन्ममात्रतः। अविद्या सह काय्यण नासादस्ति भविष्यति ॥ इति । स्वतन्त्रध्वंसाङ्गीकारे सकळश्रुतिसिद्धाद्वैतव्याकोपः।आशुतरविना. शिवेन च स्वत एव तन्निवृत्तेस्तत्रोपाधिनिवृत्त्यनपेक्षणात् । “मां च योऽज्यभिचारण" इत्यत्र बद्यपि शानं न श्रुतं तथापि बहुषु वचनेषु तच्छ्रवणात तदपि हेतुरित्युक्तम् । .

·सामान्यभक्तिनिर्णयः। यश्चातिमृत्युपदे बहुव्रीह्याश्रणेन भक्तिपरत्वम् । तन्न । सनि. धानाभावेऽन्यपदार्थत्वेन भक्तीतुमशक्यत्वात् । न हि सन्निधाना. भावे देवदत्तं चित्रगुपदमुपस्थायति । तदुक्तं-"सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ( उत्तमी०अ० १ पा.२ सू०१) इत्यत्र "मनोमयः प्राणशरीर" इति वाक्यगतप्राणशररिशब्दस्य सन्निहितब्रह्मपरत्वं वक्तुं वाचस्पतिमित्रैः "समासः सर्वनामार्थः सन्निकृष्टमपेक्षते" इति । असञ्जातविरोधित्वेन प्रथमश्रुतयोरतिमृत्युपदयोः स्वार्थपरत्वे सम्भवति चरमश्रुतविभक्त्य. नुरोधेन भक्तिपरत्वकल्पनायोगाच्च । नचैवमिन्द्रपीतशब्देऽपि तत्पु. उषाश्रयणमेव स्यात्, न(१) बहुव्रीह्याश्रयणमिति वाच्यम् । भव[भाग प्रदानानां सन्निधानात् (२)प्रातःसवनशब्दसामानाधिकरण्यात , गाय- अच्छन्दस इति बहुवहिप्रायपाठाच्च तदाश्रयणात् । किञ्च नान्यः पन्या इति भक्तौ न मार्गान्तरनिषेधः, भजनीयनिर्णयवद् भक्तिस्व. रूपनिर्णयस्य कर्मणाञ्च तत्रोपयोगात् । न च भक्तिव्यतिरेकेण मुक्ती मार्गान्तरनिषेधः, वाक्यभेदापत्तेः । न हि तमेव विदित्वा भक्ति. मेतीत्युक्ते मुक्तो मार्गान्तरनिषेधः सिध्यति, येनानुवादत्वेन ए. कवाक्यता स्यात् । अस्मन्मते तु अतिमृत्युमेतीति मुक्तिप्रति- पादनात् तत्र एवकारसिद्धो मार्गान्तरनिषेधः, नान्यः पन्थेत्यनेना. नूधते । न चतुस्विंशदिति बूयात् षड्विंशतिरित्येव यादिति वत [ मी० अ०९ पा० ४ आधि [। एतावांस्तु विशेषः । मुख्यत्वानिषेधस्य विधित्वं तदितरस्य चानुवादत्वं स्वीकृत्योभयारेक- वाक्यत्वमित्यूहमुख्यत्वादेवकारसंबद्धत्वं स्वीकृत्येति। अतो न था. क्यभेदः। न च भक्तिप्रतिपादनपक्षेऽपि तं विदित्वैव भक्तिमेति न भजनीयनिर्णयव्यतिरेकेणेत्येकवाक्यता सम्भवतीति वाच्यम् । “वि. क्रुश्य पुत्रमद्यवान यदजामिलोऽपि नारायणेति म्रियमाण इयाय मु. क्तिम्" इति अजामिलस्य भजनीयनिर्णयन्यतिरेकेणापि नामसङ्कीर्तन पायाः भक्त प्रतिपादनात् । तस्मादस्यां श्रुतौ शानैकसाध्यत्वेन मु. क्तिप्रतिपादनमेवाभियुक्तोक्तं युक्तम् । तथा चैतत्समानार्था तैत्तिरीय (१) तथाच मीमांसातृतीयाध्यायद्वितीयपादीयैकादशाधिकरणे इन्द्रपीतशब्दे बहुमोहित्वस्य निर्णीतत्वात् तदधिकरणविरोध इति भावः । (२) तदुक्कं शाबरभाष्ये तृतीयाध्यायद्वितीयापदे सप्तविंशतिसूजे “मन्द्राभिभूतिः केतुर्यज्ञानां वाग्जुषाणा सोमस्य तुप्यतु । वसुमद्गणस्य सोमदेव ते मतिविदः प्रातःसबन. स्य गापत्रच्छन्दसोऽभिधुत इन्द्रपीतस्य मधुमत उपहूतस्योपहूतो भक्षयामीति । .

·- - २२ वीरमित्रोदय भक्तिप्रकाशे- श्रुतिः। "तमेव विद्वानमृत इह भवतीति । यच्च भक्त्या मामभिजानातीत्यस्य भक्त्या स्वदायार्थ भजनीयः निर्णयोऽपेक्ष्यते, इति व्याख्यातम् । तद्, वाक्यस्वरलविरुद्धम् । तथाहि अभिपूर्वको जानातिः प्रत्यक्षशाने वर्त्तते, यां काञ्चन ब्राह्मणवत्ती मिष्टकामभिजानीयादित्यत्र तथा दृष्टत्वात् । तद्विषयत्वेन च निरति शयपरमानन्दरूपा भगवन्मूर्तिमच्छब्दोका सम्बध्यते, भक्तिश्च तृतीया निहेंशाव करणत्वेन । भक्त्या चाविर्भूतः परमात्मा स्वात्माद्विती. यरूपेण भक्तैरवगम्यते, इत्याशयेनोक्तं ततो मामिति, विशते तदनन्त रमिति च साक्षात्कारफलनिर्देशः । सोऽयमों वाक्यात यथाश्रु तादवगम्यते, न दायादिः, लक्षणायां मानाभावात् । यदा तु प्र करणमालोच्यते तदा नेदं वाक्यं श्रवणकीर्तनादिरूपां साधन भक्ति तजन्यामनुरागाख्यां फलभक्तिं वाधिकृत्य पठितं, किन्तु शानयो. गाधिकारिणं प्रति तं योगमधिकृत्य । तथाहि-"स्वे स्व कर्मण्यभिरतः संसिखि लभते नरः" इत्यादिना सत्वशुद्धार्थ स्वकर्मानुष्ठानमुदिश्य- असतबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः । मैष्कर्म्यसिद्धि परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥ [गी० अ०१८ श्लो०४८] इत्यनेन शुखसत्वस्य शमादिपूर्वकं संन्यासं ज्ञानयोगसाधनमुप दिश्य सिद्धि प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाssोति निबोध मे। [गी० अ०१८ श्लो०५०] इति शानपूर्वकं साधनचतुष्टयसम्पन्न प्रति निदिध्यासनान्तं शान. योगमुपदिश्य तस्फलं च प्रमाणासम्भावनादिनिवृत्तिं "ब्रह्मभूयाय क स्पत" इत्यनेनामिधाय- ब्रह्मभूतः प्रसन्नास्मा न शोचति न काहति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक् िलभते पराम् ॥ [गी० अ०१८ श्लो०५४] इति ब्रह्मानकनिष्ठस्य प्रसन्नात्मनस्तदेकाग्रचित्तस्य रागादिवि क्षेपाभावात् समस्य सतः पुंसा प्राप्यत्वेन सर्वेषु भूतेषु परमात्मभाव. नां सर्व परमात्मन्यभ्यस्तं स एव सत्य इत्येवंरूपां बुद्धिं भक्तिशब्देन निर्दिश्य पठितमेतत् "भक्तया मामभिजानाति" इति । अतश्चात्र पूर्वो. कबुधिविशेषस्यैव भाक्तिशब्दोकस्य फलमुज्यते, न तु श्रवणकीर्तना. दे, तदाधिकारणानुक्कत्वात् । न हि दधिमन्वादिदम्बकं वागमधिकृत्य - sma- .

·सामान्यभक्तिनिर्णयः । २३ पठितं "चित्रया यजेत पशुकामः' इति वाक्यं प्रकृतयागमपहाय चित्र स्वस्त्रीत्वविशिष्टपशुकारकस्य फलसम्बन्धायेष्टे, एवं च शानोद्देशेन साधनमनुतिष्ठन् तबलेन शानं लभते, इति स्वातन्मयोपदेशोऽप्युपपः द्यते । श्रवणकीर्तनादिरसिकस्य तु न शानाहेशेन तदनुष्ठितिरिति न तल्लामे स्वातन्मयम्। भगवानेव तु रुपया शानमस्मिानयतीत्युक्तमः यस्तादिति । यदपि छन्दोगश्रुतिपर्यालोचनया शानस्य भक्त्यङ्गत्वमुदाजहार ।त. दपि न । “यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति" इत्यनवच्छिन्नब्रह्माधि कारे पठितायास्तस्यास्तद्विषयमानस्य सकलप्रपञ्चनिवृत्तिहेतो#दसा. पेक्षभक्त्यङ्गत्वेन प्रतिपादनेऽसामर्थ्यात्। अत एव श्रुतिः । “यत्र स्वस्य सर्वमात्मैवाऽभूत्तत्कन कं पश्येत्" इति । "स स्वराड् भवति" इति च । स्वप्रकाशचैतन्यरूपस्यैव सतस्तद्भवनं कण्ठगतचामीकरन्यायनानवा. तत्वादिभ्रमनिवृत्तिः । सा च तस्वज्ञानसाध्या नस्वनुरागसाध्येत्युक्तम् । तथा च श्रुतिः। "तरति शोकमारमधित्" इति । “आत्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुनः" इति तु वस्तुस्वाभाब्येन शानिनामपि जीवन्मुक्तानां जा. यमानस्य भगवत्यनुरागस्यानुवादः । यथोक्तम्- आत्मारामाध मुनयो निर्ग्रन्था (१)अप्युरुक्रमे । कुर्वन्त्यहेतुकी भक्तिमित्यम्भूतगुणो हरिः ॥ इति । "ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति" इत्यपि वाक्यमनवच्छिन्नात्मप्रकरणपा हात् परमहंसानां श्रवणादिद्वारा मोक्षप्राप्तिमाहे [ त्याहुरि ] स्थलमति. विस्तरेण । तसिद्धं मुक्तिहेतुतत्ववाने मार्गद्वयम् , अध्यात्मविचारो भक्तिर्वेति। लेयं भक्तिः सत्सङ्गसाध्या । यथोक्तम्- नप्रायेवमेद्रषु नित्यं भागवतसेवया। भगवत्युत्तमश्लोके भक्तिर्भवति नैष्ठिकी। तुलयाम लवेनापि न स्वर्ग नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मानां किमुताशिषः ॥ दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुर। तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम् ॥ संसारेऽस्मिन् क्षणार्थोऽपि सत्सङ्गः शेवधिर्नृणाम् । नरोधयति मां योगो न सांख्यं धर्म एव च ॥ N । (१) लौकिकार्थप्रबन्धधारणरहिता निरपेक्षा इति यावत् ।

·२४ वीरमित्रोदय भक्तिप्रकाशे- म स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्त न दक्षिणा । व्रतानि यच्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमाः यथावरुन्धे सत्सङ्गः सर्वसङ्गापहो हि माम् । महत्सेवां द्वारमाहुर्विमुक्तस्तमोद्वारं योषितां सङ्गिसङ्गम् । महान्तस्ते समचित्ता प्रशान्ता विमन्यवः सुहृदः साधवो ये ॥ तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्वदेहिनाम् । अजातशत्रवः शान्ताः साधवः साधुभूषणा। मध्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् ॥ मत्कृते त्यक्तकणिस्त्यक्तस्वजनवान्धवाः । मदाश्रयाः कथा मृष्टाः शृण्वन्ति कथयान्ति च ॥ ते एते साधवः साध्धि ! सर्वसङ्गविवर्जिताः। सङ्गस्तेष्वथ ते प्रायः सङ्गदोषहरा हि ते ॥ इति । सेयं भक्तिवक्ष्यमाणश्रवणकीर्तनाचनेकप्रकारा । तत्र श्रवणा दीनां कचिस्समुश्चयः श्रूयते, कोचच नरपेक्ष्यम् , तत्र समुच्चयस्तावत्- तस्माद्भारत ! सर्वात्मा भगवान् हरिरीश्वरः। श्रोतव्यः कोर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छता भयम् ॥ इति । शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णश: स्मरन्ति नन्दन्ति तवहितं जनाः। त एव पश्यन्त्यचिरेण तावक भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम् ॥ इति । अत्र चैकवाक्यगतत्वाहादिवत्समुच्चयावगमः । न चैकोहेशेना. नेकविधाने कथमेकवाक्यतेति वाच्यम् । यथा होकयजिनोपादानात्ष ड्वागविधानेऽपि न वाक्यभेदा, तथेहापि । त एवेत्येकेन तच्छब्देन 'विशेषणत्वेनाऽनेकेषामुपादानात् । तथा, शृण्वतां गदतां शश्वदर्चतां स्वाभिवन्दताम् । नृणां संवदतामन्तहदि भास्यमलात्मनाम् ॥ इति । तस्मादेकेन मनसा भगवान् सात्वतां पतिः । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च ध्येयः पूज्यश्च नित्यदा ॥ इति च । तस्मात्सर्वात्मना राजन् हरिः सर्वत्र सर्वदा। श्रोतव्या कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान् नृणान् ॥ इति । तथा।

·सामान्यभक्तिनिर्णयः। २५ अथ नरपेक्ष्ये तत्र श्रवणे तावत् । पिबन्ति ये भगवत आत्मनः सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भूतम् । पुनन्ति तं विषयविदूषिताशयं ब्रजन्ति तवरणसरोरुहान्तिकम् ॥ इति। पानेन ते देवकथासुधायाः प्रवृद्धभक्तया विशदाशवा ये। वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोध यथाजसान्धीयुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ इति च । कीर्तनेऽपि । तदेव रम्यं रुचिरं नवं नवं तदेव शश्वम्मनसो महोत्सवम् । तदेव शोकार्णवशोषणं नुणां यदुत्तमश्लोकयशोऽनुगीयते ॥ इति । आपत्रः संसूति धोरां यजाम विवशो गृणन् । ततः सद्यो विमुच्येत पद्विभेति स्वयं भयम् ॥ इति च । स्मरणेऽपि । अविस्मृतिः कृष्णपदारविन्दयो क्षिणोत्यभद्राणि च शं नोति । सत्वस्य शुद्धि परमात्मभक्ति शानं च विज्ञानविरागयुक्तम् ॥ इति । विषयाभ्यायतश्चित्तं विषयेषु विलीयते(१) । मामनुस्मरतश्चित्तं मय्येव प्रविलीयते॥ इति च । पूजनेऽपि । यस्पादयोरशठधीः सलिलं प्रदाय दूर्वाकुरैरपि विधाय सती सपर्याम् । अप्युत्तमां गतिमली भजते त्रिलोकी दाश्वानविक्लवमनाः कथमातिमिच्छेत् ॥ इति । नूनं विमुष्टमतयस्तव मायया ते ये त्वां भवाप्ययविमोक्षणमन्यहेतोः । अर्चन्ति कल्पकतरं (२)कृपणोपभोग्य- मिच्छन्ति यत्स्पर्शज (३)नरकेऽपि नृणाम् ॥ इति च । एवञ्च समुच्चितत्वेन श्रुतानां नैरपेक्ष्यश्रवणं यशादीनामिव सत्व- (१) विषज्जत इति श्रीभागवते पाठः । (३) कुपोपभोग्यमिति श्रीभागवते पाठः। (३) निरयेऽपीति श्रीभागवते पाठः।

·२६ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- शुद्धौ श्रषणकीर्तनादीनामनुरागरूपफलभाक्तिद्वारा भगवन्मूर्तिस्फूतों सम्भवत्समुच्चयं सूचयति । दृष्टार्थत्वस्योभयत्राविशेषात् । यथाह्यान स्मैकप्रवणतागम्या चित्तशुद्धिर्यावद्भिः कर्मभिर्भवति तावन्त्येवानुष्ठी यन्ते । एवमुक्तविधा भगवन्मूर्तिस्फूर्तिर्यावद्भिर्भवति तावन्त्यनुष्ठेया. नीति। न च नरपेक्ष्यवाक्यानामाग्नेयादिवाक्यवदुत्पत्तिपरता किं न स्यादिति वाच्यम् । प्रत्येक फलसम्बन्धश्रवणात्। नाप्यवयुत्यानुवार इश्वम्। श्रुतः सङ्कीर्तितो ध्यातः पूजितश्चाहतोऽपि वा। नृणां धूनोलि भगवान् हरस्थो जन्मायुताशुभम् ॥ इति । यानीह विश्वविलयोद्भधवृत्तिहेतुः कर्माण्यनन्यविषयाणि हरिश्चकार । यस्त्वङ्ग ! गायति शृणोत्यनुमोदते वा भक्तिर्भवेद्भगवति ह्यपवर्गमार्गे ॥ इति च वाशब्दविरोधात । महादेवमहादेवमहादेवेति यो ध्वनिः । स एव मुक्तिकन्यायाः पाणिग्रहणाडिण्डिमः॥ इति । कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति होको महान् गुणः । बत्र सङ्कीर्तनेनैव मुक्तबन्धः परं व्रजेत् ॥ इति चवकारविरोधाच्च । अत एवाग्रे यन्निवपेहकाम इति वन कम्मान्तरत्वमनन्तरवाक्ये शक्यम् । एवकारश्रवणे हि न कर्मान्तर. त्व बुद्धिर्भवतीत्युक्तं "पुनराधेयमेव तस्य प्रायश्चित्ति"(१)रित्यत्र । ततश्च वाशब्देवकारयुक्तवाक्येभ्यः स्पष्टं निरपेक्षाणां मुक्तिहेतुत्वावगमाल समु च्चितानामेव साधनत्वम् । एवञ्च येष्वपि पूर्वोक्तेषु "पिबन्ति ये भगवत आत्मनः सतां कथामृतम्" इत्यादिषु नैवकारादिश्रुतः, तेवपि यथा. श्रुता शाननिरपेक्षसाधनतापरतवानीका- ? न तु तेजः श्रुतौ वाय्या काशयोरिव साधनान्तराणामुपसंहारः, यदि समुच्चितसाधनतैव निर्णीता स्यात्तर्युसंहियेतापि, न त्ववमास्ति, नापि कर्मभेदकल्पना. युक्ता, तथासति मूलभूतानेककल्पनागौरवात् । नाप्यनुवादत्वेनानर्थ- क्यं सम्भयति । "श्रावयेच्चतुरो वर्णान्" इति विध्युपातानामानर्थ क्यायोगात्। तथा हि । अत्र वाक्ये चत्वारो वर्णाः पुराणवाक्यानि शृणुयुरित्येवं वाक्यार्थ इत्युक्तमाभियुक्तः। एवञ्चाध्ययनकर्मत्वेन श्रुतस्य (१) एतच्च पूर्वमीमांसीयषष्ठाघ्यायचतुर्थपादषड्विंशतिसूत्रव्याख्यानभाष्ये द्र- ष्टव्यम्।

·सामान्यभक्तिनिर्णयः। स्वाध्यायस्येव श्रवणकर्मत्वेन श्रुतानां पौराणवाक्यानां नानर्थक्यं यु. क्तम् । निष्प्रयोजनस्य कर्मत्वायोगात् । "पुराणन्यायमीमांसा' इति विद्यास्थानत्वप्रतिपादनायोगाच्च । “पुराणं पञ्चमो वेद" इत्यादिवा- क्यविरोधाच्च । तस्माद्देवताविग्रहन्यायेन पुराणप्रतिपादिततत्तत्संवा. दाश्रवणात् तं तं पुरुषं प्रत्युक्ततत्तद्वाक्यानांज्ञाननिरपेक्षलाधनत्वप्र. तिपादनेनार्थवत्वानानर्थक्यम् । एकं बोधयितुं प्रयुक्तादपि वाक्यादन्यस्य साधनताबोधो युक्त एव देवदत्तबोधार्थमुक्तात् शिवसुपथत्वप्रतिपादक वचनाधशदत्तज्ञानम् । अत एव हि एकशाखापतितानामपि "आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः "तस्माद् ब्राह्मणो पाण्डित्यं निर्विद्य" "शान्तो दान्त" इत्यादीनां संवादभेदाच्छ्रवणविधित्वमुक्तमुत्तरतन्त्रे। प्रतिकल्पञ्च सं. वादाश्रवणान वेदापौरुषयत्वविरोधः। तत्सिद्धं वक्ष्यमाणानेकप्रकारा भक्तिः समुच्चितैकैका वा शानद्वारा मुक्तिहेतुरिति । तथा च- गोपालपूर्वतापनीये। "यो यो ध्यायति रसति भजति सोऽमृतो भवति इत्युपक्रम्य" "किं तद्रूपम् इति ध्येयप्रश्नपूर्वक "गोपवेषमनाम तरुणं कल्पद्रुमाधिः तम् । तदिह श्लोका भवन्ति, सत्पुण्डरीकनयनं मेघाभं वैद्युताम्बरम् । विभुजं शानमुद्राढ्यं वनमालिनीश्वरम् ॥ गोपगोपीगवाधीतं सुरद्रुमतलाश्रयम् । दिव्यालङ्करणोपेतं रत्नपङ्कजमध्यगम् ।। कालिन्दीजलकल्लोलसनिमारुतसेवितम्। चिन्तयञ्चेतसा कृष्णं मुक्तो भवति संसृतेः ॥ इत्यनेन निरपेक्षध्यानस्य फलसम्बन्ध उक्तः, ततस्तस्य "पुनार- सनम्" इत्यादिना "जपन्" इत्यन्तन रसतिशब्दार्थत्वेन जपं व्याख्याय तन्मात्रस्य ब्रह्म सम्पद्यत इति फलसम्बन्धो निर्दिष्टः। तदनन्तरं "भक्तिः रस्य भजनम् । तदिहामुत्रोपाधिनैराश्येनैवामुन्मिन्मनःकल्पनम्" इत्यनेन ध्यानजपाभ्यां फले जनयितव्ये आन्तरालिका प्रणालिकाविशेषः पूर्वो पाहतभजतिशब्दार्थत्वेन कथितः। तत्रेहामुत्रोपाधिनैराश्येनैवेति विर क्तिरुदिता तृतीया सहयोगे। अमुस्मिन्निति गोपवेषमित्यादिनोक्तस्य भ. गवत्स्वरूपस्य निर्हेशः। मनः कल्पनमिति च तद्विषयानुरागस्फूर्योः । एकारसहितया चोक्ततृतीयया त्रयस्यैककालतायाः। एवञ्च "भक्तिः परेशानुभवो विरक्तिरन्यत्र चैष त्रिक एककाल" इत्यस्य मूलमेषा श्रुतिः, पतदेव नैष्कर्म्यम्" इत्यानन्तरवाक्ये चैतच्छब्देन मनः कल्पनशरदोतभ.

·२८ वीरामित्रोदयभक्तिप्रकाशे- गवन्मूर्तिस्फूर्तिनिर्देशः । नैष्कर्म्यम्-तत्त्वसाक्षात्कारः। स्फुरन्तीनां भग. वमूर्तिरेव तत्त्वरूपेण स्फुरतीत्याशयेन सामानाधिकरण्यम् । एतच्च भगवदनुकम्पयैवेत्येवकारार्थः । चकारः साधनेनैककालतां वदनिह मुक्ति सूचयति । तदनया विस्तरोक्त्या “यो यो ध्यायति" इति संक्षे. पोक्तिरेख व्याख्याता | तोहेश्यत्वविधेयत्वसमर्पयार्यच्छन्दतछ. ब्दयोयत्यालः। अमृतो भवति" इत्यत्र चेच्छतेरध्याहारः । ध्यायति रसतीत्यत्र च पञ्चमलकारत्वम् । तदयमर्थः, य उक्तप्रणाल्यामृतत्वकामः स ध्यायेत् अपेवेति। एवमुक्ताविध्यपेक्षितसत्त्वशुद्धिसाधनत्वेनेश्वरार्पण बुध्या कर्मानुष्ठानं वक्तुमुक्तमने "कृष्णं तं विप्रा बहुधा यजन्ति" इति । एतापताअन्थेन ध्यानजपयोर्विकल्पमुक्त्वा समुदितानां श्रवणकीर्तना. दीमामपि मुक्तिहेतुत्वमुक्तम् । “गोविन्दं सन्तं बहुधाऽऽराधयान्ति" इति । अत्र च बहुधाऽऽराधयन्तीत्यस्य श्रवणकीर्तनस्मरणपादसेवनार्चनवन्दनः दास्यसख्यात्मनिवेदनादिभिः सेवन्त इति व्याख्यानमुक्तं तापनीव्या. ख्याने । अस्य च विधेः फलाकाङ्क्षायां पूर्वोत्तस्य सप्रणालिकस्य फल- स्यानुषनेन सम्बन्धः, सन्निधानात् । सत्वशुध्यर्थंकर्मणाच । न चा. मनहोमवाक्यवदेतस्याङ्गप्रतिपादकत्वम(१) कीर्तनस्मरणरूपत्वेन पूर्ववि. हितध्यानजपयोरप्योपादानेनाझाङ्गीभावप्रतिपादनायोगात् । न चान विष्यश्रवणम्, पूर्ववत्पञ्चमलकाराश्रयणात्। अत एवान्ते, उपसंहतं "त. स्मात् कृष्ण एष परो देवस्तं ध्यायेत् , तं रसेत्, तं यजेत् , तं भजेत्" इतीति । अत्र हि तं भजेदित्यस्य तमाराधयदित्यर्थ इत्युक्तमे. तयाण्याने। तदनवा श्रुत्या सिद्धमेतद्भक्तिरुक्तप्रणालिकया मुक्तिहेतु रिति । एवञ्च भक्त्यध्यात्मविचारयोः पौराणौतत्वेन विषयशिष्टस्वाद विकल्प इत्यपास्तम् । भगवद्भजनस्याप्युक्तश्रुतिसिखस्वात् । सैषा भक्तिरत्वन्तं प्रसेविता सत्येव मुक्तिहेतुः। यथोक्तम्- प्रोकेन भकिबोगेन भजतो माऽसन्मुनेः । कामा हदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते ॥ मिद्यते इदयप्राथश्छिधन्ते सर्वसंशयाः। क्षीबन्ते चास्य कम्माणि मयि दृष्टेऽखिलात्मनि ॥ इति । कविष्च भगवस्समीपे गमनमनावृत्तिश्च श्रूयते । “वजन्ति तव धरणसरोव्हान्तिकम्" इति। "मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न वि- पते" इति च। (1) स्पा चेदं मीमांसाचतुर्याध्यायचतुर्थपादीयसप्तमसूत्रे । - - ·सामान्यभक्तिनिर्णयः मार्गः श्रुतः। ननु तत्समीपगमने को मार्गः न तावत् धूमादिमार्गः। तस्य कर्म फलभोगाय यद्गमनं वत्सम्बन्धित्वेन श्रुतत्वात् । नापि अर्चिरादिमार्गः । तस्योपासकविषयत्वात । बे प्रतीकोपासकास्तेषामनेन मार्गेण विष्णु लोकपर्यन्तं गमनमुक्तम् । अहङ्ग्रहोपासकानां नु तदप्रेऽपि हिरण्यगर्भ लोकृपर्यन्तं गमनम् , वैकुण्ठादिषु च भगवत्समीपं प्रति गमने नायं उच्यते। श्रूयते हि पुराणेषु भगवद्भक्तानां विमानगमनम् , तद्यथा ध्रुवस्य भगवता प्रेषितेन- एतद्विमानप्रवरमुत्तमश्लोकमौलिना। उपस्थापितमायुष्मन्नधि रोढुं त्वमर्हसि ॥ इत्येवं तदूतनिवेदितेन च विमानेन । त्रिलोकी देवयानेन सोतिव्रज्य मुनीनपि ॥ परस्तावद्ध्वगतिर्विष्णोः पदमथाभ्यगात् । इति गमनं श्रुतम्। अर्चिरादिमार्गे हि सम्पिण्डितकारणग्रामत्वेन भकानां भोगानुरोधेन भगवान् विमानमार्ग रचितवानिति गम्यते । तत्र गतानां च भगवदनु. प्रहात्तत्वज्ञानोत्पत्तिर्मुक्तिश्च भवतीति सिद्ध भतेढेधा मुक्तिहेतुत्वम् । सदयं सक्षेपः। मानासत्कर्मवृन्दाद्गलभवरचितादीश्वरप्रीतिहेतोः कुर्वकर्माणि तज्आऽऽदरयुतकरणो भक्तिमस्थानुतिष्ठन् । संसारे रागहानि फलभजनजनि मूर्तिबोधं च लभवा तोषे तत्त्ववोधाद ब्रजति परमिहान्यत्र वेत्यत्र सिद्धम् ॥ ब्रजस्थलोकनायको धकादिदुष्टनाशकः । स्वकीयभकिचिन्तया हरिः सदा प्रतुण्वतु ॥२॥ इति श्रीसकलसामन्तचक्रचूडामणिमरीचिमारीनीराजितचरणक মতামছাবাজাঘষামনাথবনুগামছালমা- हसनुचतुरुदधिषलयवसुन्धराहदयपुण्डरीकविकासदिनकर भीमन्महाराजारासिंहदवोघोजितश्रीहंसपण्डितात्मजः श्रीपरशुराममिभसूचसकलविद्यापारावारपारीणधुरीण. नगारिश्वमहागमपारीन्द्रविद्वज्जनजीवानुभीमग्मि- अमिभकते वीरमित्रोदयाभिधनिबन्धे भकि. पका सामान्यभक्तिनिर्णवः । E- ·वीरभित्रोदयभक्तिप्रकाशे- -- - उक्का द्विधा भाक्तः, अनुरागात्मिका फलभाक्ति, साधनभक्तिचे. ति । तत्र फलभक्तिः साधनानुष्ठानादेव सिद्धति न विधेया, फले विध्य- भावात । साधनभक्तिस्तु नवधा विहिता । श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ इति पुंसार्पिता विष्णोर्भक्तिश्चेन्नवलक्षणा । क्रियते भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ॥ इतिवचनात् । भवर्ण कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गतः । सेवेज्याऽवनतिर्दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् । इति पुंसार्पिता विष्णोर्भक्तिश्चेन्नवलक्षणा ॥ इति वचनाच । तत्र श्रवणं नाम भगवडणकर्मनाम्नां यथा श्रोत्रेण ग्रहणं भवति तादशोऽवस्थानादिव्यापारः। न तु श्रोत्रजन्यज्ञानमात्र. म् । श्रवणस्य विधेयत्वात् , शानस्य चाविधेयत्वात् । अस्मिश्च श्रवणे प्रवृत्तिर्नानाविधकर्मसाध्येत्याशयेनोक्तम्- धर्मः स्वनुष्ठितः पुंसां विष्वक्सेनकथासु यः। नोत्पादयेद्यदितिं श्रम एव हि केवलम् ॥ इति । ताशकाभावे श्रवणविमुखानां च नीचनिन्दोक्ता । श्वविद्वराहोष्ट्रखरैः संस्तुतः पुरुषः पशुः । न यत्कर्णपथोपेतो जातु नाम गदाग्रजः ॥ इति । संस्तुतः सदृशः। तान शोध्यशोच्यानषिदोऽनुशोचे हरेः कथायां विमुखानघेन । क्षिणोति देवो निमिषस्तु तेषा मायुर्वृथावादगतिस्मृतीनाम् ॥ इति । अनिमिषः कालः । वृथैव वादगतिस्मृतयः वाग्देहमनोव्यापारा येषाम् । अथ तस्य पापक्षयसाधनत्वे-- शृण्वतां स्वकथां कृष्णः पुण्यश्रवणकीर्तनः । हृद्यन्तस्थो ह्यभद्राणि विधुनोति सुहृत्सताम् ॥ इति को वा भगवतस्तस्य पुण्यश्लोकेड्यकर्मणः | शुद्धिकामो न शृणुयाद् यशः कलिमलापहम् ॥ इति प्रविष्टः कर्णरन्फ्रेण स्वानां भावसरोरहम् । तथा- तथा- ·श्रवणात्मकभक्तिनिर्णयः । धुनाति शमलं कृष्णः सलिलस्य यथा शरद् ॥ इति । शुद्धिनृणां न तु तथेत्य ! दुराशयानां विद्याश्रुताध्ययनदानतपःक्रियाभिः ॥ सत्वात्मनामृषभ! ते यशसि प्रवृद्ध सच्छ्रद्धया श्रवणसंभृतया यथा स्थात् ॥ इति च । अनुरागात्मकफलभक्तिसाधनत्वे- यस्तुसमश्लोकगुणानुवादः सनीयतेऽभीषणममङ्गलनः । तमेव नित्यं शृणुयादभीक्षणं कृष्णेऽमलां भक्तिमभीप्समानः ॥ इति । इत्थं परस्य निजवमरिरक्षयात लीलातनोस्तदनुरूपविडम्बनानि । कर्माणि कर्मकषणानि यदूत्तमस्य श्रूयादमुप्य पदयोरनुत्तमिच्छन् ॥ इति च । अध्यात्मविचारनैरपेक्षेण भगवन्मूर्तिस्फूर्तिहेतुखे च । शाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एव जीवन्ति सन्मुखरितां भवदीयवार्ताम् । स्थाने स्थिताः श्रुतिगतां तनुवाखानोमि मैं प्रायशोऽजित! जितोऽप्यसितैत्रिलोक्याम् ॥ इति । तनुवाङमनोमिनमन्तो, वाता सत्कुर्वन्तो ये तैः, अन्यैरजितोऽपि जितो सि, तेषां हृद्याविर्भूतत्वात् । वैराग्यहेतुत्वे मोक्षास्पृहायांच- नात्यन्तिकं विगणयन्स्यपि ते प्रसाद किन्त्वन्यदर्पितभयं भुव उन्नयैस्ते॥ येङ्गत्वदाप्रेशरणा भवतः कथायाः कीर्तन्यतीर्थयशसः कुशला रसशाः ॥ इति । तत्त्वज्ञानद्वारा मुक्तिहेतुत्वे- शानं यदा प्रतिनिवृत्तगुणोभिचक्र मात्मप्रसाद उत यत्र (१)गुणेष्वलङ्गः॥ कैवल्यसंमतपथस्त्वथ भक्तियोग: को निवृतो हरिकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ इति । - (१) उभयत्र इति पाठान्तरम् , इहामुत्रचेति तदर्थ इति श्रीधरस्वामिनः ।

·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे-- P भावानेबलस्वरूपेणाविर्भवतीत्यत्र- ये तु स्वाषचरणाम्बुजकोशगन्धं जिघ्रान्ति कर्णविवरैः श्रुतियातनीतम् । भक्त्या गृहीतचरणाः परया च तेषां नापैषि नाथ हृदयाम्बुरुहात्स्वपुंषाम् ॥ इति । गीयमानगुणनानश्रवणे-- शृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाण जन्मानि कर्माणि च यानि लोके । गीतानि नामानि तदर्थकानि गायन्विलज्जो विचरेदसङ्गः ॥ इति । लोकेऽनुचरितस्य गानायोगाच्छृण्वशिरयेव वक्तव्ये गानयुक्तभाव वद्विषयप्राकृतसङ्ग्रहार्थं लोके गीतानीत्युक्तम् । पौराणवैविकसङ्ग्रहार्यच शब्दः । न च "नृत्यगीतवादित्राणि न कुन्त्रिाचान्येन क्रियमाणानि द्रष्टुं श्रोतुं गच्छेत्” इति कात्यायननिषेधविरोधः। तस्य "न हिंस्यात्" इति हिंसानिषेधव रागतःप्राप्तविषयत्वात् । विधिता प्राप्तस्य निषेधे विकल्पापत्तेः। न च देवताविषयकं गानादि रागतः प्राप्तमिति वक्तुं शक्यम् । तथा सति तद्विषयहिंसादेरपि सथात्वापतेः, किचरतिहतु- स्वेन गाने तच्छ्रवणे च प्रतिप्रसवोऽपि कात्यायने घोका"कामं तु. गोत गायति वैव गीते वा रमत इति श्रुतेः" इति। परमेश्वरगुणगाने चन रतिर्जायत इति सकलानुभवसिद्धम् । एतेन भगवद्वानाङ्गनृत्यवा दित्रयोरप्यनिषिद्धत्वं शेयम् । तथाहि । नृत्यवादित्रयोनिषेधो न ताव. द्वानसम्बधिनाः, तयोर्गाननिषेधेनैव सिद्धः । न हि यदर्थ बत् तमि षेधे तत् प्राप्नोति , येन स्वातन्त्र्येण निषिध्येत । तस्मात् स्वात येण प्राप्तयोर्नृत्यवादित्रयोरेष निषेधः। एवञ्च गानाङ्गयोरनयोस्तन्नि बेधे निषेधवत् तत्प्रतिप्रसवे प्रतिप्रसव इति। वस्तुतस्तु भगवत्सं. बन्धिनामेषां रागतः प्राप्त्यभावेन न निषेधविषयत्वम् । महावते "दिक्षु दुन्दुभयो नदान्त" पन्य उपगायन्ति” इति विहितयोरिव दुन्दुभिनादतदु. पगानयोः, अत एव "ग्राम्यगीतं न शृणुयात्" इत्यत्र भगवद्गीतं तु शृणु. यादेवेत्युक्तं श्रीधरस्वामिभिः । श्रूयते च भगवत्सम्बन्धिनां नृत्यगीतवादि. त्राणां विधिलिङ्गपुराणेऽम्बरीषमार्कण्डेयसंवादे । पुरा त्रेतायुगे कश्चित्कौशिको नाम वै विजः। अगायत हरि तत्र लयतालसमोधतम् ॥ इत्यादिना ब्रिजाधिकारणाख्यायिकामनुक्रम्याम्बरीषं क्षत्रियं प्रत्यु. . .

·श्रवणात्मकभक्तिनिर्णयः । पसंहतं मार्कण्डेयेन। तस्मात्त्वया महाराज विष्णुक्षेत्रे विशेषतः। अर्चाढ्यं गाननृत्यादि वाद्योत्सवसमेधितम् ॥ कर्तव्यं विष्णुभक्तैर्हि पुरुषैरनिशं नृप । श्रोतव्या त्वया नित्यं स्तोतव्योऽसौ हरिस्त्वया ॥ इति । विष्णुक्षेत्र ततो विद्वान् कारयेद्भक्तिसंयुतः । गाननुत्यादिकं चैव विष्ण्वाख्यानकथां तथा ॥ जातिस्मृति मेघाच परमोन्नतिमेव च । प्राप्नोति विष्णुलालोक्यं सत्यमेतनराधिप! ॥ इति । तत्रैवानिमाध्याये- ब्राह्मणो वासुदेवाख्या गायमानोऽनिशं नृप । हरे। सालोक्यमाप्नोति शाने रुद्राधिको भवेत् ॥ अन्यथा नरकं गच्छेद गायमानोऽन्यदेव हि ॥ इति । ततश्चताबाक्यवशादपि कात्यायननिषेधो रागतः प्राप्तान्यगानवि. Non- - - श्रीभागतेऽपि- उपगायन्गृणन्नृत्यन् कर्माण्यभिनयन्मम । मत्कथा: श्रावयञ् दृण्वन्मुहूर्त क्षणिको भवेत् ॥ इति विधिः श्रुतः। वाराहेऽपि- गायम्मम यशो नित्यं भक्त्या परमया युतः। मत्प्रसादात् स शुद्धारमा मम लोकाय गच्छति ॥ [अ०१३९ श्लो०२८-२९] गीयमानस्य गीतस्य यावदक्षरपतयः। तावर्षसहस्राणि इन्द्रलोके महीयते ॥ [अ० १३९ श्लो० २४] तत्रैवोपाख्यानान्ते-[अ० १३९ श्लो० १०४-११३ ] एतत्ते कथितं देवि गायनस्थ फलं महत् । यस्य गीतस्य शब्देन तरेत्संसारसागरम् ।। वादित्रस्य प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे । प्राप्तवान् मानुषो येन देवेभ्यः समता(१) स्वयम् ॥ (१) सबलामिति वराहपुराणे पाठः । म. पी० भ० ५ ·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- PORNO शम्पातालप्रयोगेन सन्निपातेन वा पुनः। नववर्षसहस्त्राणि नववर्षशतानि च ॥ कुबेरभवनं गत्वा मोदते वै यहच्छया। कुबेरभवनाष्टः स्वच्छन्दगमनालयः॥ शम्पादितालसम्पातर्मम लोकं स गच्छति । नृत्यमानस्य वक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ मानवो येन गच्छेत्तु छित्वा संसारबन्धनम् । হিথ্যে জানালি স্ব। पुष्करद्वीपमालाध स्वछन्दगमनालयः । फलम्साप्रोति सुश्रोणि ! मम कर्मपरायणः । रूपवान् गुणवान् शूरः शीलवान सत्पथे स्थितः ॥ मद्भक्तश्चैव जायेत संसारपरिमोचितः॥ इति । न चात्र विध्यभावः शङ्कयः। अन्यविधिशेषत्वाभावेन विधिकल्प नावश्यंभावात्। बृहन्नारदीये- देवतायतने यस्तु भक्तियुक्तः प्रनृत्यति । गीतानि गायत्यथ वा तत्फलं शृणु भूपते ॥ गन्धर्वराजतां गानैर्नृत्याद्रुद्गणेशताम् । प्राप्नोत्यष्टकुलैर्युक्त आकल्पं मोक्षभाग्भवेत् ॥ इति । तालादिकांस्यनिनदं कुर्वन्विष्णुगृहे नरः । यत्फलं लभते राजञ ! छृणुष्व गदतो मम ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विमानशतसङ्कलः । गीयमानश्च गन्धर्वैर्विष्णुना सह मोदते ॥ इति । एवञ्चन ग्लेच्छितवै म्लेच्छोह वा एष यदपशब्द इति प्राकृतनि- धोऽपि रागतः प्रातविषय एव, नतु भगवद्विषयप्राकृतविषयः । तस्य रागता प्राप्त्यभावात् । “तस्मात्केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत्" इति येन केनाप्युपायेन जायमानभगवद्ध्यानस्य निःश्रेयसोपयोगप्रति. पादनाच भगवद्विषयप्राकृतस्यापि भगवद्ध्यानहेतुत्वमनुभवसिद्धम् । स्तवैरुच्चावचैः स्त्रोत्रैः पौराणैः प्राकृतैरपि । स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत[दण्डवत् ॥ इत्यनेन स्पष्टं प्राकृतविधानाच्च । उक्तश्च वृद्धः-भगवति द्वेषादि. कर्तृणामपि वैद्यादीनां सतिः सायुज्यादिरूपा श्रूयते ।

·श्रवणात्मकभक्तिनिर्णयः। वैरेण यं नृपतयः शिशुपालपौण्डू शाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यैः। ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ तत्लाम्यमापुरतुरतधियां पुनः किम् ॥ इति । सा च न द्वेषादेः फलम् , तस्य- यस्तु नारायणं द्वेष्टि तं विद्यादन्यतिसम् ॥ न ते तत्र गमिष्यन्ति ये विषन्ति महेश्वरम् ।। इत्यादिना निषिद्धत्वात् ।किन्तु द्वेषादिजन्याऽनुषङ्गिकपरमेश्वरा. नुस्मरणस्य फलम् । ततश्च द्वेषादिना परमेश्वरानुस्मरणे सगतिश्चेत् भाषया भक्तयानुवादे तच्छ्रवणे च सद्गतिभवतीति किं वक्तव्यमिति । किञ्च "कौमार आचरेद्धान्" इति बाल्यमारभ्य श्रवणकीर्तनादि वि. हितम् , “कोऽतिप्रयासोऽसुरबालका हरेः" इत्यादिना च तत्र प्रयाला. भाव उक्तः । न च तद्वयसां प्रयासमन्तरेण साधुशन्दशानं भवति । दृश्यते च सर्वदेशेषु भाषया पुराणार्थकथनं तच्छवणच शिष्टानाम् । तद्वाग्विसों जनताघसंपवो यस्मिन्प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि । नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि यच् कृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः ॥ इति अबद्धवत्यपि अपशब्दादियुक्तऽपीति, उक्तम् । धन्दे नन्दवचस्त्रीणां पादरेणुमभीक्ष्णशः। यासां हरिकथाद्रीतं पुनाति भुवनत्रयम् ॥ इति । तत् सिद्धं यथाकथंचिद् यतः कुतश्चिद्भगवडणनामश्रवणं निःश्रेय. सहेतुरिति । गुणकर्मनाम्नां क्वचिन्नरपेक्ष्यं श्रषणे श्रूयते । निवृत्चतरुपगीयमानाद्भवौषधाच्छ्रोत्रमनोऽभिरामात् । क उत्तमश्लोकगुणानुवादात् पुमान् विरज्येत विना पशुधनात् ॥इति । यस्तूत्तमश्लोकगुणानुवाद तमेव नित्यं शृणुयादिति च गुणानुवादशवणे। अथ कानुवादश्रवणे- कर्माणि कर्मकषणानि यदूत्तमस्य श्रूयादमुष्य पदयोरनुवृत्तिमिच्छन् ॥ इति । RANI ·वीरमित्रोदय भक्तिप्रकाशे- ARMA नामश्रषणे- न हि भगवन्नघटितमिदं त्वदर्शनान्नृणामखिलपापलयः(१)। यशामसकृच्छ्रषणात् पुल्कशकोपि विमुच्यते साक्षात्(२) ॥ इति । नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि यच्छृण्वन्तीति च । कचिद् द्वयोः समुचयः श्रूयते । यश कथा भगवतः कथनीयोरुकर्मणः। गुणकश्रियाः पुभिः संसेप्यास्ता मुमुक्षुभिः ॥ इति । कचित्सर्वेषाम्-- "जन्मानि कर्माणि च यानि लोके गीतानि नामानि" इति । अतश्च पूर्ववत्रापि संभवरसमुश्चय इत्यास्तां तावत् । तदयं सपा- जातादर कृष्णकथासु पुण्यैर्गीता इमाः केन च नृत्यतापि । भाषानिबद्धाश्च युताच वाद्यः शृण्वन् विमुक्तो भवतीति सिद्धम् ॥ यत्पदसरसिजयुगलं प्रभजति सिद्धिर्भवति समस्तापि। स्वगुणश्रवणमहिम्ना तुष्यत्वमुना हरि कृपालुः सः ॥ *॥ इति श्रीभकिप्रकाशे श्रवणनिर्णयः॥ * AN अथ सकीर्तननिर्णयः॥ सङ्कीर्तनं नाम भगवडणकर्मनाम्नां स्वयमुच्चारणम् । अत्र च प्रवृत्तिर्नानाविधशुभकर्मसाध्या। इदं हि पुंसस्तपसः श्रुतस्य स्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदचयोः । अविष्युतोऽर्थः कविभिर्निरूपितो यदुत्तमम्लोकगुणानुवर्णनम् ॥इति वचनात्। ईषद्विरक्तस्य मुक्त्युपयोगिभगवत्संकीर्तनाधिकारे-- गृहेष्वाविशतां वापि पुसां कुशलकर्मणाम् ॥ मद्वातायातयामानां न बन्धाय गृहा मता ॥ इति। तथाग्नेये- अनन्यगतयो मा भोगिनोऽपि परन्तप!। शामवैराग्यरहिता ब्रह्मचर्यादिवर्जिताः ॥ सर्वधर्मोज्झिता विष्णोर्नाममात्रकजल्पकाः । मुखेन यां गतिं यान्ति न तां सर्वेऽपि धार्मिकाः॥ इति । (.) पापक्षय इति श्रीभागवते पाठः । २) संसारादिति श्रीभागवते पाठः ।

·- -- सङ्कीर्तनात्मकभक्तिनिर्णयः। सङ्कीर्तनस्य सत्वशुद्धिहेतुत्वे- न निष्कृतरुदितैर्ब्रह्मवादिभिस्तथा विशुध्यत्यघवान् व्रतादिभिः । यथा हरेर्नामपदैरुदाहृतैस्तदुत्तमश्लोकगुणोपलम्भनम् ॥ इति । नाता परं कम्मानिबन्धकृन्तनं मुमुक्षतां तीर्थपदानुकीर्तनात् । नयत्पुनः कर्मसु सज्जते मनो रजस्तमोभ्यां कलितं ततोऽन्यथा ॥इति । पामेऽपि । सदुच्चारयेद् यस्तु नारायणमतन्द्रितः। शुखान्तःकरणो भूत्वा निर्वाणमधिगच्छति ॥ एवं शुद्धान्तः करणस्य कथाश्चिमातमाप पातकं सङ्कीर्तनेनैव नश्य- ते । यथोक्तम्- तस्माद्विमृश्य सुधियो भगवत्यनन्ते सर्वात्मना विदधते खलु भावयोगम् । ते मेन इण्डमहन्त्यथ यद्यमीषां स्यात्पातकं तदपि हन्त्युरुगायवादः ॥ सङ्कीर्तनाकरणे निन्दाऽपि श्रूयते-- जिहां लभ्वापि यो विष्णु कीर्तनीयं न कीर्तयेत् ॥ लण्यापि मोक्षनिम्श्रेणीः स नारोहति दुर्मतिः ॥ इति । गां दुग्धदोहामसती च भार्या देहं पराधीनमल प्रजाञ्च। वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग ! वाचं होनां मया रक्षति दुःखदुःखी॥ इति च। अथ सङ्कीर्तनस्य फलभक्तिजनकत्वेऽपि- इत्थं हरेभंगवतो रुचिरावतार वीर्याणि बाल्यच्चरितानि च शन्तमानि । अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन्मनुष्यो भक्ति परां परमहंसगतो लभेत ॥ इति । विरक्तिहेतुत्वे- एतद्भयातुरचित्तानां मात्रास्पर्शग्छवा मुहुः । भवसिन्धुप्लयो दृष्टो हरिचर्यानुवर्णनम् ।। इति । भगवन्मूर्तिस्फूर्तिहेतुत्वे- प्रगायतः स्ववीर्याणि तीर्थपादः प्रियश्रवाः । माहूत इव मे शीघ्र दर्शनं याति चेतसि ॥ इति । संसारनिवर्तकस्वे- आपन्नः संमृति घोर यन्नाम विवशो गृणन् । ततः सद्यो विमुच्येत यद् बिभेति स्वयं भयम् ॥ इति । कलेदोषनिधे राजन्नस्ति होको महान् गुणः । बत्र सङ्कीर्तनेनैव मुकबन्धः परं प्रजेत ॥ इति च । - A ·वीरामित्रोदयभक्तिप्रकाशे- शेव वाराहे । महादेवमहादेवमहादेवेति यो वदेत् । एकेनैव भवेन्मुक्तिीभ्यां शम्भुऋणी भवेत् ॥ इति । वृहन्नारदीये। घोरे कलियुगे प्राप्त हरिनामपरायणाः। समस्ताघौघनिर्मुक्ता यास्यन्ति परमां गतिम् ॥ इति । अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रमिदं द्विजाः। हरिनान्नि स्थिते लोकः संसारे वर्तते पुनः ॥ इति च । सकदुच्चरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम् । बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति ॥ इति । भविष्ये। ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याःत्रियः शुद्रान्त्यजादयः। यत्र तत्रानुकुर्वन्तो विष्णोर्नामानुकीर्तनम् । सर्वपापविनिर्मुक्तास्तेऽपि यान्ति सनातनम् ॥ इति । वामनपुराणे। ये कीर्तयन्ति वरदं वरपद्मनाभं शङ्काजचक्रशरचापगदासिहस्तम् । पद्मालयावदनपङ्कजषट्पदाख्यं नूनं प्रयान्ति सदनं मधुधातिनस्ते ॥ इति । विष्णुधर्मे । गोविन्देति समुच्चार्य पदं क्षपितकल्मषः । क्षत्रबन्धुर्विनष्टात्मा गोविन्दत्वमुपेयिवान् ॥ इति । मुक्तिहेतुत्वञ्च शानद्वारा- यदीच्छसि परं ज्ञानं ज्ञानाच्च परमं पदम् ॥ इति गरुड़वचनात, नामसंकीर्तनादेव तारकं ब्रह्म दृश्यते । इति च्यवनस्मृतेश्च । सेयमन्तःकरणशुद्धिमारभ्य मुक्तिपर्यन्ता प्र. णालिका मुखत एवोका- मात्स्ये- विष्णोन मैव पुंसः शमलमपनुत्पुण्यमुत्पादयश ब्रह्मादिस्थानभोगाद्विरतिमथ गुरुश्रीपदवन्दुभक्तिम् । तत्त्वज्ञान विष्णोरिह मृतिजननभ्रान्तिबीजं च दग्ध्वा संपूर्णानन्दबोधे महात च पुरुषे स्थापयित्वा निवृत्तम् ॥ इति । - ·सङ्कीर्तनात्मकमक्तिनिर्णयः । AAD अन पुण्यशब्देन सत्वगता भगवन्मूर्तिस्फूर्तियोग्यतोक्का । भक्तिशब्देन मानुरागरूपा फलभक्तिः । उत्पादयचेति चकारान्मूर्तिस्फूर्तिः । अध्यात्म क्षेचारस्येव भगवन्नाम्नो नापेक्षितसत्वशुद्धयर्थ स्थान्यकर्मापक्षा, नापि अनुग्राह्यप्रमाणान्तरापेक्षा, किन्तु स्वयमेव शोधकं शानकरणं तदित्या. ज्यनवकारः । रामकृष्णादिशब्दा हि नित्यमध्यस्थमानाः शक्त्या सगु. ब्रह्मोपयन्तो- रमन्ते योगिनो नित्यं नित्यानन्दे परात्मनि । इतिरामपदेनासौ परं ब्रह्माभिधीयते ॥ इति । कृषिभूवाचक शब्दो णश्च निवृत्तिवाचकः । तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते ॥ इत्येवमनपच्छिन्नं ब्रह्म बोधयन्तस्तद्विषयां बीजभूतामविद्यां निवर्त अन्तोऽखिलं तत्कार्यभ्रमं निवर्तयन्ति । वाराणस्यां मृतस्य पुंस इव गवन्महेश्वरोदितो रामशब्दः । यथोक्तं- जाराहे- पेयंपेयं श्रवणपुटकैरामनामाभिधानं ध्येयध्येयं मनसि सततं तारकब्रह्मरूपम् ॥ जल्पखल्पन् प्रकृतिविकृतौ प्राणिनां कर्णमूले वार्थीवीथीमटति जटिलः कोऽपि काशीनिवासी ॥ इति । न च रामशब्दस्य पदत्वात्कथमज्ञाननिवर्तकप्रमितिजनकत्वमिति भाच्वम् । त्वं रामोऽसीत्येवं भगवदुक्तरामशब्दस्य तज्जनकत्वोपपत्तेः। सचैवं पूर्वोक्तान्त:करणकरणत्वविरोधः। यो हि रामरामेत्येवं भगवन्ना. नव यावदन्तिमसाक्षात्कारं सङ्कीर्तयति तं प्रति सन्तुष्टभगवता त्वमेव रामोऽसीत्येवं उपदिश्यमानस्य तस्यैव करणत्वोपपत्तेः। यस्तु श्रवणादि- भक्तिमात्ररासिकस्तच्चित्ते अगवान्स्वयमाविर्भवतीति ताडशाधिकारि. ण प्रति चित्तस्यैव करणत्वमित्यविरोधः। अत एव "मच्चिता मदत प्राणा' इत्यनेकभक्तयधिकारण "नाशग्राम्यात्मभावस्थ" इत्यवोक्तम् । तसिद्धमुक्तप्रणालिकया सङ्कीर्तस्य न मुक्तिहेतुशानहेतुत्वम् । श्रूयतेच “तमु स्तोतार: पूर्य यथाविद ऋतस्य गर्भ जनुषा पिपर्चन । आ. स्य जानन्तो नाम चिद् विवक्तन महस्ते विष्णो सुमति भजामहे" इति । अस्यार्थः कौश्चिदेवमुक्तः । तमु प्रसिद्धं । श्रुत्यादिषु पूर्वमन्त्रे च [ तमु इति प्रसिद्ध ] इत्यर्थको निपातः । जन्ममरणादिसंसारसंत प्तानां कोमलामन्त्रणार्थ इत्यन्ये । स्तोतारः स्तुध्वम् , गुणसङ्कीर्तनं कुरु- ध्वमित्यर्थः । ननु यशाधनुष्ठाने प्रवर्तन्ते, भगवगुणसंकीर्तने तु लजन्ते, , ·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- अत आह । पूर्व्यम्=पूर्वजमित्यर्थः । न हि स्वपूर्वजस्तबने लज्जो. चितेति भावः । ऋतस्य वेदान्तवाक्यस्य । गर्भ प्रतिपाद्यं । जनुषा पिपर्तनेति जन्म पूर्यतामितिवक्तव्ये (१)विपरीतनिदेशश्चान्दसः। एवच स्तुते. जन्मसमाप्तिः फलमुक्तं भवति । अन्ये त्वेषमाहुः । ऋतस्य-कर्मफलस्य "ऋतं पिबन्ता वितिमन्त्री तशब्दस्य तथा व्याख्यातत्वात । गर्भ कारणभूतं भ्रान्तिशानम् । जनुषा- जनकेनाशानेन, सहाथै तृतीया। पिपर्तन-पूरयत समापयतेत्यर्थः । एवच सकार्याशाननिवृत्तिः फलमुक्तं भवतीति । इतिकर्तव्यताकाला. यामाह । यथाविदेति । गुणादीनामानन्त्येऽपि स्वमतिपरिणामावधि वैदि कैः पौराणैः संस्कृतैः प्राकृती यथाकथञ्चित्संकीर्तननिष्पादनमेवेति कर्तव्यता, दाहोमेचिव [०मी०अ०८ पा० ४ अधि०४] तत्संम्पादन- मिति भावः । स्तुत्यसम्भवं जानन्तो यूयमस्य परमात्मनो नामचिव नामापि विवचनम्वदतेति । अन्ये तु मानन्त इति ज्ञानस्यावान्तरब्यापारत्वसूचनम् । अस्य-वि. णो, नाम,आषद्, विवक्तन-वक, बदतेति यावत् । चिदित्यव्ययं भगव. हुणलङ्कीर्तनात् तत्तगुणशानसापेक्षानामसङ्कीर्तनस्याल्यायासलाध्यत्वं प्रतिपादयति, फलं तु मध्यमणिन्यायेनोभयत्र सम्बध्यत इत्याहुः । एवं परानुपदिश्य श्रुतयः स्वयमूचुः । एते भजन्तु वा, मा वा, वर्य तु ते तव । महा=प्रकाशात्मकं स्वरूपम् । हेविष्णो सुमति-शुद्धशानात्मक भजामहे सेवामह इति। अन्ये त्वेवमाहुः । श्रुतिहभयविधस्य सङ्कीर्तनस्य फलान्तरं सूचयः म्तीति उपदेश्यान् पुरुषान्प्रति ब्रूते। महा प्रकाशात्मकम् । ते त्वाम् । सुमति-शुखमतिम् । भजामहे । विष्णो इति सम्बोधनम्, त इत्येकवचन. व सङ्कीर्तनकर्तृणां विष्णुसायुज्याभिप्रायेण । अन्यथा पादत्रयेण पुरुष. सम्बोधनमंन्त्यपादेन तु विष्णोः सम्बोधनमित्यसंबन्धं स्यात् । भजामहे इति बहुवचनमितरलोकसाहित्यामिप्रायेण । एवं चाह होपासनयेव भगवन्नामगुणसङ्कीर्तनाभ्यां भगवत्सायुज्यं भवतीत्युक्तं भवति । तथा च नानापुराणादिवाक्यसङ्ग्रहकरनाममाहात्म्यप्रल्धे-- पातजलसंहितायाम्- नृहरे इति यो नित्यं कीर्तयेच्छुशबुद्धिमान् । विमुक्तः सर्वपापेभ्यो हरि सायुज्यमृच्छति ॥ इति (१) करणवनिर्देश इत्यर्थः। - ·सङ्कीर्तनात्मकभक्तिनिर्णयः । वात्स्यायनसंहितायाम्- गोनः सुरापो नियतं हरिरित्यसकद्वदन् । एनसः स विमुक्तात्मा हरेः सायुज्यमाप्नुयात् ॥ इति । शातातपसंहितायाम्- नाम्नां मे किल कीर्तनात्मयि नरः सायुज्यमायात्यहो । इति । एवञ्चोक्तमन्त्रेणापि ज्ञानोद्देशेन सङ्कीर्तनविधानासिद्धं तस्य तद्धे. तुत्वम् । ननु "देवाश्च याभिर्यजते ददाति" इतिवदस्य मन्त्रत्वान्न विधाय. कत्वम् , ब्राह्मणगतस्यैवाख्यातस्य विधायकत्वादिति चेन्न । “यस्यो. भयं हविरातिमा त्" इत्यस्य सत्यपि ब्राह्मणगतत्वेऽविधायकत्वात्, "वसन्ताय कपिञ्जलानालभेत" इति सत्यपि मन्त्रत्वे विधायकस्वस्या वार्यैरुतत्वाञ्च(१) अतश्च न ब्राह्मणगतत्वमन्त्रगतत्वे विधायकत्वावि. धायकत्वयोः प्रयोजके, किन्त्वपूर्वार्थत्वप्राप्तार्थत्वे । अत एव सत्स्वपि विधिसन्निधानहिशब्दसंयोगवर्तमानापदेशेषु, अपूर्वार्थत्वाद्विधित्वमुक्तम्, "उपरि हि देवेभ्यो धारयति" इत्यत्र "विधिस्तुधारणेऽपूर्वत्वात्" [qo मी०अ०३ पा० ४ सू० १५] इति । सङ्कीर्तनस्य च मुक्तिहेतुता न प्रमा- णान्तरसिद्धति युक्तमस्य विधित्वम् । नचैवमस्य वाक्यस्थ सङ्कीर्तन विधायकत्वे न स्मारकत्वम् , स्मारकत्वे वा न विधायकत्वम् , क. स्माद्विधायकत्वस्मारकत्वयोर्विरोधादिति वाच्यम् । “क्रमेण वा नि- थम्येत क्रत्त्वेकत्वे तहुणत्वात्" [ पू० मी० अ०५ पा० १ सू०४] इत्यत्र विधीनामपि स्मारकत्वस्याचाय्यॆरुक्तत्वात् । विधानस्मरणयोः कालभेदेन विरोधाभावाच । उक्त- विधिशक्तिर्न मन्त्रस्य नियोगेनापनीयते । स्वतो विधास्यति ह्येष नियोगात्स्मारयिष्यति ॥ [तन्त्रवार्तिक० अ०२ पा०२ सू० ३०] इति । न च वाक्ये न] पृष्टार्थाच्छावाकशस्त्रे विनियुक्तस्यास्य मन्त्रस्य कथं स्वार्थविवक्षतिशङ्क्यम् । ब्रह्मयज्ञपारायणादौ विनियुक्तस्यापि स्वाध्या. यस्यार्थविवक्षावदुपपत्तेः। किञ्च अन्यपरादप्यस्माद्वाक्यात्सङ्कीर्तनस्य पुरुषार्थहेतुता तावत्प्रतीयते। शानञ्च स्वतः प्रमाणम् । न चात्र विप्र. , (१) स्पष्टं चेदं मीमांसाद्वितीयाध्यायाद्वितीयपादगतषष्ठसप्तमयोमन्त्राविधायकव. मन्त्रनिर्वचनाधिकरणयोः। भर वी०भ०६ ·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- लम्भकादिवाक्यवदप्रामाण्यशङ्का, अपौरुषेयत्वात् । न च "यजमानः प्र. स्तरः" इतिवत्प्रमाणान्तविरोधा, येन स्वार्थपरित्यागेन गौणताश्रियेत । नापि "वायुबै क्षेपिष्टा देवता" इतिवदनुवादत्वम् , संवादिप्रमाणा. भावात् । न च यत्पर: शब्दस्तस्यैवार्थस्य तत्प्रमाणकत्वम् अस्य च मन्त्रस्यान्यपरत्वे कथं सङ्कीर्तनश्रेयालाधनतायास्तत्प्रमाणकत्वमिति হয়। মামলাজিক্সান হাক্সানথি বকস- माणभाषमात्रेण प्रामाण्योपपत्ती तात्पर्य स्थापि तत्प्रयोजकत्वकल्पने गौरवात् । विशिष्टविधर्विशेषणांशे तात्पर्य्याभावेऽपि तज्जज्ञानस्य तदंशे प्रमास्वाश्रयणाब। कल्पितविशेषणविधरेव विशेषणे ताल्प. याच विशिष्टविधेस्ता तात्पर्य्याभावः । न च श्रुतवाक्यस्य विशेषण: परत्वाभावे कथं विशिष्टपरत्वमिति वाच्यम् । विशेषणविधित्वाभावऽपि विशिष्टविधित्ववदुपपत्तेः। किञ्च लोकेऽपि न तात्पर्यज्ञानं शाब्दप्र. मामात्रोपयोगि, तदन्तरेणापि शाब्दप्रमादर्शनात(१)। किन्तु काचिद- सम्भावनानिवृत्त्यर्थमपेक्ष्यते। सा चापौरुषेयत्वादिना सिद्धति किं ता- त्पर्येण । तस्मात्सिद्धमेतद्वाक्यबलादपि सङ्कीर्तनस्य मुक्तिहेतुशानज नकत्वमिति। तदिदं सङ्कीर्तनं संयोगपृथक्त्वन्यायन [३० मी० अ०४ पा ३ अधि. ३ सु०५] यशध्यानार्चनफलेऽपि विहितम् । वैष्णवे वृहन्नारादीये च- ध्यायन्कृते यजन्यस्त्रेतायां द्वापरेऽर्चयन् । यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ सङ्कीर्त्य केशवम् ॥ इति । तथा-- श्रीभागवते गारुडे च। कृते यचायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखैः । वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात् ।। इति । अत्र न तावखानादयस्तदङ्गत्वेन कृतादयोवा विधेया। अनेकविधाने वाक्यभेदप्रसङ्गात्, “यदाप्नोति तदाप्नोतीत्यस्याऽऽनर्थक्वासनाञ्च । ध्यानादीनां यच्छन्दोपबन्धेन कीर्तनस्य तच्छन्देन निर्देशायोगाच्च । अत एव "वानी पूर्णमालेऽनूच्येत वृधन्वती अमावास्यायाम्" इतिवत् [पू० मी० अ०३ पा०१ अधि० १३ सू० २३ ] ध्यानादीनां कृतादिषु व्यवस्थापि न विधेया। तद्विधौ हि कृते यायेत, यजेत् (१) अव्युत्पन्नोचरितवाक्यज्ञानाद् व्युत्पन्नस्य विनैव वक्तृतात्पर्यज्ञानं शाब्दप्रमि त्युत्पत्तेरिति भावः। - ·বীনাশকালঃ। IT SAURANGAD त्रेतायामित्येव स्यात, न तु यदाप्नोति तदामोतीति लङ्कीर्णनस्थ्य ध्यानादिभिः फलैक्यं निर्दिश्यत । कृते ध्यायेदिति व्यवस्थाश्रयणे युगा- न्तरे तदभावप्रसङ्गाच्च । वान्योरियामावास्यायाम् । न च युगान्तरे यन्महता प्रयासेन साध्यते तदत्रात्यल्पनेत्येवं कलिप्रशंसेयमिति वा- व्यम् । कलिकालस्याननुष्ठेयत्वेन प्रवृत्त्यविषयत्वात्स्तुतिवेयथ्यात् । न च तत्र क्रियान्तरं विधातुमियं तत्स्तुतिरिति वाच्यम् । एतत्समीपे क्रियान्तरविधेरभावात् । नापि तत्सम्बन्धितया कीर्तनं विधातुम् । कीर्चने फलान्तराश्रवणेन तदपेक्षितफललमर्पणोपपत्तौ स्तुतिपरत्वा- योगात्। न च कीर्तनाश्रितः कालः फलोहेशेन विधीयत इति वाच्यम् । कीर्तनस्य फलान्तरसम्बन्धितया पूर्व विधानामावेनाश्रयत्वानुवादा- योगात् । अथ- मन्त्रतस्तन्त्रतश्छिद्रं देशकालाईवस्तुतः। लर्च करोति निश्छिद्रं नामसङ्कीर्तनं तव ॥ "यस्य स्मृत्या"इत्यादिवाक्यपर्यालोचनया क्रत्वङ्गस्य सङ्कीर्तनस्या स्तुतिरियमिति नैतत्पुरुषार्थमिति चेत् । न । "सर्वार्थशक्तियुक्तस्य देव. देवस्य चक्रिण" इत्यादिना पुरुषार्थत्वस्याप्यवगमात् । तीमयविध. स्यापि "ध्यायन्कृत" इत्यादिना स्तुतिरिति चेन्न। तत्सपीपे यागाभा- वेन तत्स्तुतित्वायोगात् । यथोक्तं, "विधिना त्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थना विधानां क्युः" इति । [ पू० मी० अ०१ पा०२ सू०७] नाप्यनुवाद. मात्रम् । कस्यचिद्विधेः सपीपे यागाभावेन केवलानुवादत्वे आनर्थ- क्यात् । तस्मादत्र ध्यानादिफलोद्देशेन सङ्कीर्तनं विधीयते । न चानेक- फलोहेशेन सङ्कीर्तनविधानेऽपि वाक्यभेदः स्यादिति शक्यम् । “स- र्वेभ्यः कामेभ्यो दर्शपूर्णमासो'' इतिवत् “तदानोति" इत्येकेन तच्छन्द नानेकेषामुपादानाद्वाक्यभेदाभावात् । न चैवं तदामोतीत्येतावतैव फल- विशेषसमर्पणाद् "ध्यायन्ते" इत्यादि यदामोतीत्यन्तमनर्थकं स्यादिति वाच्यम् । वैश्वदेव्यामिक्षेत्यत्रामिक्षाशब्दस्य वैश्वदेवीशब्दापेक्षितविशे. षसमर्पकत्वेनार्थवत्वात् । यथाहु:- आमिक्षां देवतायुक्तां वत्येवैष तद्धितः । आमिक्षापदसान्निध्यात्तस्यैव विषयार्पणम् ॥ इति । न च कलिकालविधाननिमित्तो वाक्यभेदः । तद्विशिष्टकोनवि. घानात्। अयं वाक्वार्थः। तत्तयुगे ध्यानादिभिर्यदवाप्यते तत्कलावनुष्ठितेन ·४४ वीरामनोदयभक्तिप्रकाशे- - कीर्तनेन भावयेदिति । एवं वक्तव्ये सङ्कीति निर्देशो दर्षिहोमन्यायन सङ्कीर्तनसम्पादनमेवेतिक-व्यता नान्येति सूचनार्थः। तस्सिद्धं ध्या- नादिफले सङ्कीर्तनं विधीयत इति । तथा तत्सत्कार्यविशेषसाधनत्वेन तत्तनामसङ्कीर्तनमुक्त हेमाद्रौ- मार्कण्डेयवाक्ये- कूर्म वराहं मात्स्यं वा जलसन्तरणे स्मरेत् । भ्राजिष्णुमग्निजनने जपेन्नाम त्वतन्द्रितः॥ सामाभिमुखो गच्छन् संस्मरेदपराजितम् । केशवं पुण्डरीकाक्षं पुष्कराक्षं तथा जपेत् ॥ नेत्रबाधासु सर्वासु हृषीकेशं तथैव च । अच्युतं चामृतं चैव जपेदौषधकर्मणि ॥ गरुड़ध्वजानुस्मरणादापदो मुच्यते नरः । ज्वरदुष्टशिरोरोगविषवीर्यश्च शाम्यति । प्रहनक्षत्रपीडासु देहबाधाटवीषु च । दस्युवैरिनिरोधेषु व्याघ्रसिंहादिसंकटे ॥ अन्धकार तथातीव्र नरसिंहति कीर्तयेत् । नारायणं शार्ङ्गधरं श्रीधरं पुरुषोत्तमम् ॥ वामनं खगिनश्चैव दुःस्वमादिषु संस्मरेत् । अग्निदाहे समुत्पन्ने संस्मरेजलशायिनम् ॥ बलभद्रश युद्धार्थी कृष्यारम्भे हलायुधम् । उत्चारणं वणिज्यार्थी श्रीशमभ्युदये तथा ॥ जगतो मङ्गलं विष्णुं माङ्गल्येषु प्रकीर्तयेत् । उत्तिष्ठन्कीर्तयेद्विष्णुं प्रस्वप्ने माधवं नरः॥ भोजने चैव गोविन्दं सर्वत्र मधुसूदनम् । नारायणं सर्वकालं क्षुतप्रस्स्वलितादिषु ॥ स्नाने देवार्चने होमे प्रणिपाते प्रदक्षिणे । कीर्चयेद्वासुदेवश्च अनुक्तेश्वपि यादवम् ॥ कार्यारम्भे तथा राजन यथेष्टं नाम कीर्तयेत् । सर्वाणि नामानि हि तस्य राजन् सर्वार्थसिद्ध्वा तु भवन्ति पुंसः। तस्माद्यथेष्टं खलु देवनाम सर्वेषु कार्येषु जपेतु भक्त्या ॥ इति । अत्र जलप्रतरणादिषु तत्तनामसर्जिनस्य तनिर्विघ्नलिबादिकमेव रोजनं स्पष्टमवसीयते। भोजनादिषु तु विषयसम्बन्धकृततत्प्रवण रामेन भगवत्प्रवणता सङ्कीर्णनस्व प्रयोजनम् ।

·सङ्कतिनात्मकभक्तिनिणेयः। ४५ यथोतं- क्रियासु यस्त्वश्चरणारविन्दयोराविष्टचित्तो न भवाय कल्पते ॥ इति । नामसङ्कीर्तनाद्याविष्टचित्तत्वमनुभवसिद्धम् । अथ सङ्कीर्चनस्य पापक्षयसाधनत्वे नानापुराणवाक्यानि लिख्यन्ते- श्रीभागवते- स्तनः सुरापो मित्रध्रुग् ब्रह्महा गुरुतल्पगः । स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे । सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामच्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मतिः ॥ इति । यतः नामोचारणात् भगवतस्तद्विषया नामोच्चारकपुरुषविषया मदीयोऽयमिति मतिर्भवति।यद्वा तद्विषयाविष्णुविषयानामोचारयितुः। यधक्षरं नाम गिरेरितं नृणां सत्प्रसङ्गादधमाशु हन्ति तत् । इति च। पार्यो। यस्तु सङ्कीयेन्नित्यं नारायणमनामयम् । स पूतो नात्र सन्देहो महापातकसङ्कटात् ॥ यत्र तत्र स्थितो वापि कृष्णकृष्णेति कीर्तयेत् । सर्वपापविशुवारमा स गच्छेत्परमां गतिम् ॥ इति । वैष्णवे- यन्नाम कीर्तितं भक्त्या विलायनमनुत्तमम् । मैत्रेयाशेषपापानां धातुनामिव पावकः ॥ इति । हजारदीये। घोरे कलियुगे प्रासे हरिनामपरायणाः । समस्ताघौधनिर्मुक्का बास्यन्ति परमां गतिम् ॥ इति । आमेयपुराणे। न भयं यमदूतानां न भयं रौरवादिकाव । न भयं प्रेतराजस्य गोविन्दति च जल्पताम् ॥ इति । ब्रह्मवैवर्ते। हनन्ब्राह्मणमत्यन्तं कामतो वा सुरां पिबन्। कृष्णकृष्णेत्यहोरात्रं सङ्कीर्त्य शुचितामियात् ॥ इति । धाराहे। अभक्ष्यभक्षणात्पापमगम्यगमनाच्च यत् । नश्यते नात्र सन्देहो गोविन्दस्य च कीर्तनात् ॥ स्वर्णस्तेवं सुरापानं गुरुदाराभिमर्शनम् । गोविन्दकीर्तनात्सद्यः पापं याति महामुने ।

·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- an तावत्तिष्ठति देहेऽस्मिन्कलिकल्मषसम्भवः । गोविन्दकीर्तनं यावत् कुरुते मानवो नहि ॥ इति । .. गोविन्दति सदा भत्त्या येन गीतं महात्मना । सहस्त्रात्तेन मुच्येत पापातु गुरुतल्पगात् ॥ इति । मात्स्ये। परदाररतो वापि परापतिकारकः। विशुद्धो मुक्तिमाप्नोति कृष्णनामानुकीर्तनात् ॥ गारुड़े। गुरुदाराभिगमने स्वजनामिगमेऽपि यत् । तत्पापं याति गोविन्दगोविन्दति च कीर्तनात् ॥ इति । ब्रह्माण्डे- महापातकयुक्तोऽपि कीर्चयन्ननिशं हरिम् । शुद्धान्तःकरणो भूत्वा जायते पडिपावनः ॥ इति । वृहमारसिंह। गोविन्देति धदजन्तुः प्रत्यहं नियतेन्द्रियः । सर्वपापविनिर्मुकः सुरवद्भासते नरः ॥ इति । आदित्यपुराणे। हरेः सङ्कीर्तनं पुण्यं महापातकनाशनम् । इति । वायुपुराणे । नमो नारायणायेति यस्तु कीयते मुदा । गुरुतल्पशतेनापि अद्यस्तेन प्रमुच्यते ॥ इति । नन्दिपुराणे। सर्वदा सर्वकालेषु ये तु कुर्वन्ति पातकम् । नाम सङ्कीर्तनं कृत्वा यान्ति विष्णोः परं पदम् ॥ इति । हरिवंशे। शयनादुत्थितो बस्तु कीर्तयेन्मधुसूदनम् । कीर्तनात्तस्य पापानि विलयं यान्त्यशेषतः॥ इति । प्रभासपुराणे। नाम्नां मुख्यतरं नाम कृष्णाख्यं यत्परन्तप!। प्रायश्चित्तमशेषाणां पापानां मोचकं परम् ॥ इति । इतिहासोत्तमे, स्वप्नेऽपि नामस्मृतिरादिपुंसः क्षयं करोत्याहितपापराशेः । इति । भविष्योत्तरे। कोटिपापानि सन्न्येव स्वल्पानि च बहूनि च । न तानि भूयो बाधन्ते हरिनामानुकीर्तनात् ॥ इति ।

·सङ्कीर्तनात्मकभक्तिनिर्णयः । ननु मन्त्रार्थवादानां प्रमाणान्तराविरोधे सति न स्वार्थे प्रामाण्यम् । "धूम एवाग्नेर्दिवा ददृशे नार्चिः" "यजमानः प्रस्तर" इत्यादी तथा दर्शनात् । पौराणानां चैषामर्थवादानामस्ति स्मार्तप्रायश्चित्तविरोधः, मन्वादिस्मातविधयो हि स्वार्थतात्पर्योपेता गुरुतरप्रयत्नसाध्यानि द्वा. दशवार्षिकादीनि तत्तदोषनिहरणाय विदधति, अल्पप्रयत्नसाध्यस्य च संकीर्तनस्य पापक्षयहेतुत्वे तत्रैव सर्वेषां प्रवृत्तौ स्मार्तविधीनां प्रवर्तः करवं व्याहन्येत प्रवर्त्यपुरुषाभावात् । अतश्चान्यानर्थक्यन्यायेनास्ति तद्विरोधः, विरोधे च नैषां पौराणार्थवादानां स्वार्थे प्रामाण्यामिति कथ. श्चिद्भजनीयदेवतास्तावकत्वमाश्रयणीयम् , सर्वेषां पुराणानां भजनीय देवताप्रतिपादने तात्पर्यात् । न च प्रवृत्त्या ज्ञानोनयने तजनकत्वेन प. दानां कार्यान्वित एव स्वार्थे शक्तिग्रहार्थन]सिद्धार्थपरत्वं पुराणानामि. ति वाच्यम् । पुत्रस्ते जात इति वाक्यश्रवणानन्तरं दृश्यमानमुखवि. कासादिना हर्षत तुज्ञानयोरुन्नयने तजनकत्वेन सिद्धेऽप्यर्थे शक्तिय. हसम्भवात् । यद्यपि च "धर्मः प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो धर्म चार्थे च कामे च" इत्यादिधर्मप्रतिपादकत्वोक्तस्तत्र तत्र धर्मप्रतिपादनस्य देवताप्रतिपादनवदुपलम्भाच्च वेदस्येव भेदन पुराणानामपि देवतायां धर्मे चास्ति तात्पर्यम् । तथाप्युदाहृतवाक्यानां स्मार्तविधिविरोधेन स्वार्थप्रामाण्यासम्भवात् स्तावकत्वमेवाश्रयणीयमिति न संकीर्तनस्य पापक्षयहेतुता। प्रमाणाभावात्। अथ विधिसिद्धमेव संकीर्तनस्य पाप. क्षयहेतुत्वमित्युच्येत । तन्न । “पापक्षयकामः संकीर्चयेत्” इति विस्पष्टं विद्ध्यदर्शनात् । स्मार्तविधिविरोधे कल्पनाया अयोगाच्च । यद्यपि च कश्चिद्विधिरुदाह्रियेत । तथापि तद्विहितस्य संकीर्तनस्य द्वादशाब्दादेश्च विकल्पव्यवस्थासमुच्चयान्यतरायणेन पापक्षयहेतुत्वं वाच्यम् , उभ. योरपि श्रुतिमूलत्वेन प्रामाण्यावश्यंभावात् । तत्र न तावद्विकल्पः । पापक्षये नित्यवच्छ्रवणबाधेन शब्दस्वरसभङ्गप्रसङ्गात् । नापि देशवि. शेषणाधिकारिविशेषेण वा व्यवस्था, सामान्यतः प्रवृत्तशब्दस्य विशे. पलक्षणायां स्वारस्यभङ्गादेव । अतः समुच्चयो युक्तः। न च तत्रापि नै. रपेक्ष्यं प्रत्येकवाक्यावगतं भज्यतेति शङ्कयम्। साधनान्तराभावापरपर्या यस्य नैरपेक्ष्यस्याशब्दार्थत्वात्। संकीर्तनादिसाधनतामात्रस्य तदर्थत्वात्। उभयप्रतिपादने वाक्यभेदात । स च समुच्चयः सङ्कीर्तनस्य स्मार्तप्रा. यश्चित्तं प्रत्यङ्गत्वेन न तु दर्शादिवत्समप्राधान्येन, नापि प्रायाश्चत्त. स्य तदङ्गत्वेन । “मन्त्रतस्तन्त्रत" इत्याधुक्तपुराणवाक्येभ्य एव संकी. चनस्य सकलकर्माङ्गत्वावगमेन द्वादशान्दादि प्रत्यपि, अङ्गत्वावश्यंभा.

·४८ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- वात् । श्रूयते व विशेषतोऽपि तदङ्गत्वम् । श्रीभागवते, प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखम् । न निप्पुनन्ति राजेन्द्र ! सुराकुम्भमिवापगाः॥ इति । अत्र च नारायणपराङ्मुखं न निष्पुनन्तीत्युक्तथा पुनतां तेषां ना. रायणपरायणत्वमङ्गमुक्तं भवति । तत्परायणत्वञ्च तद्भजनमेवेति भज. नविशेषस्य संकीर्तनस्य सिद्धं स्मार्तप्रायश्चित्तात्वम् । एव संकी. तनं प्रति पॉपक्षयस्य फलत्वनिर्देशोऽप्युपपद्यते । अङ्गानां प्रधानफले. नैव फलवत्त्वात् । नापि गुरुतरप्रयत्नसाध्यस्मार्तप्रायश्चित्तानर्थक्यम् । संकीर्तनमात्रेण फलाजननात् । तरिसद्ध संकीर्तनस्य न स्वातन्त्र्येण पा. पक्षयहेतुत्वमिति। अत्रोच्यते। उक्त तावच् "श्रावयेच्चतुरो वर्णान्" "पुराणं न्यायमीमांसाधुः पपुराणाद्यैर्वेदार्थमुपबृहयेत" इत्यादिवाक्येभ्यः पुराणप्रामाण्यम्। शिष्टरत्यन्तमारतत्वाच्च तदास्थयम्, तत्करिश्च व्यासादयोऽत्यन्तं विश्वसनीयाः, अतः स्मृतिवदेव प्रत्यक्षश्रुतिमूलत्वमेषामाश्रयणीयम् , नत्वप्रामाण्यम्। न चायमस्ति नियमः, एवंकामशब्दयुक्ताल्लिङ्गाद्युपेतादेव वाक्यात्साध्यसाधनसम्बन्धावगतिरिति। "तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमे. धेन यजते, एतावता हैनसा मुक्तो भवति नैशमेनो व्यपोहति" इत्यादी तदभावेऽपि तदवगतेः । “पूषा प्रपिष्टभाग" इत्यत्राख्यातविरहेऽपि पेषणस्य यागीयद्रग्यसंस्कारसाधनस्वस्वीकाराच्च । अथ तत्र विधि कल्पनया तदवगति रितिचेत् , प्रकृतेऽपि तथा किं न स्यात, विधि. कल्पकस्यापूर्वार्थत्वस्याविशेषात् , न हि संकीर्तनस्य पापक्षयहेतुत्व. मवगतपूर्वम् । अथ यत्रामसंकीर्तनात्सकलपापक्षयस्तस्य सानुराग नैरन्तर्येण भजनास्किं न स्यादित्येवं भजनीयस्तुरया भजनविधिशेषत्व सम्भवे किं विधिकल्पनयेति चेत् । भजनविध्यैकवाक्यत्वाभावेन स्तावकत्वायोगात् । उपक्रमोपसंहाराभ्यां, अजामिलोपाख्या- नाद्यैः संकीर्तनमात्रपरत्वावगमाच्च । उक्तानेकपुराणवाक्येषु संकीर्त. नस्य पापक्षयहेतुत्वं गतिसामान्याच्च । संकीर्तनमेव स्तूयत इति चेत् । न । अविधीयमानस्य स्तुत्ययोगात् । स्तुत्युनीतस्तस्य विधिरिति चेत् । एवं तर्हि विधीयमानस्य फलाकाङ्क्षायां रात्रिसत्रन्यायेन अर्थिवादि कफलकल्पनवत्पापक्षयफलत्वकल्पनारिसद्धं संकीर्तनस्य तवेतुत्वं, स्मातविधिविरोधे फलकल्पना नोचिष्ठतीति चेत्, न । तथा सति फला.

·सङ्कीर्तनात्मकभक्तिनिर्णयः । s भावेऽन्यवाक्यवैयापत्तेः । न च तद्युक्तम् । अनन्तरमेव प्रामाण्य. स्योक्तत्वात् । अनुपदश्च विरोधस्य परिहरिष्यमाणत्वात । दृश्यन्ते च संकीर्तने प्रत्यक्षा विधयः । पाझे तावद् यत्रतत्र स्थितो वेत्यादि. रुकः । श्रीभागवतादौ च श्रोतव्यः कीर्तितन्यश्चेत्यादिः । वायुपुराणेऽपि- यावजीवं प्रणवमथवावर्तयेद्रोद्रियं वा याजुर्वेद्यं वलतिमथवा वारणस्यां विदध्यात् । हित्वा लजां कलिमलकुलच्छेदनानीरयेद्वा विष्णोर्नामान्यनिशममृतप्राप्तिरेवं चतुर्की ॥ इति । नन्वजामिलोपाख्यानादौ विहितस्यापि संकीर्तनस्य "मन्त्रतस्तन्त्रत. श्छिद्रम् इत्याद्युक्तपुराणवाक्यैरन्यशेषत्वावगमाद् वायुपुराणस्थवाक्ये. न चामृतप्राप्तिहेतुत्वप्रतीतेन स्वातन्त्र्येण पापक्षयफलत्वकल्पनोचिता, यथाऽनारभ्याधीतस्यापि प्रवर्यस्य "पुरस्तादुपसदां प्रवर्येण प्रचर- न्ति" इति प्राकरणिकवाक्येन ज्योतिष्टोमाङ्गत्वावसायान फलं कल्प्यते तद्वदिति चेन्न। सर्वेषामप्यघवतामिदमेव तु निष्कृतम् । नाम व्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मतिः ॥ [श्रीभा० स्कन्ध०६ अ०२ श्लो०१०] इति । एतेनैव ह्यघोनोऽस्य कृतं स्यादघनिष्कृतम् । यदा नारायण इति जगाद चतुरक्षरम् ॥ [श्रीभाग० स्कन्ध०६० २ श्लो०] नामोच्चारण माहात्म्यं हरेः पश्यत पुत्रकाः । अजामिलोऽपि येनैव मृत्युपाशादमुच्यत॥ [श्रीभा० स्कन्ध ६ अ. ३ श्लो०२३] इति चैवकारश्रुत्यैव पापक्षयं प्रति स्वातन्त्र्येण हेतुत्वावगमात् । एवकारार्थस्य चाप्राप्तत्वेनानुवादायोगात् । वर्तमानापदेशस्य चाङ्गत्वबो. धकवाक्येष्वप्यविशेषात् । तथा- विष्णुपुराणेऽपि । प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम ॥ इति परशब्दश्रुत्या स्वातन्त्र्यमवगम्यते । न ह्यङ्गस्य प्रधानात्परत्वं युज्यते । अनुस्मरणशब्देन च संकीर्तनमुच्यते । क नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम् । क जपो वासुदेवेति मुक्तिबीजमनुत्तमम् ॥ ..वी.20 - ·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- । इति वाक्यशेष संकीर्तनस्तवनात् । न ह्यन्यद्विधीयतेऽन्यस्तूयत इत्युक्तं साम्प्रदायिकैः । “प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम्" इत्यत्रैकशब्दोऽपि नैरपेक्ष्यं सूचयति । अङ्गाङ्गिनोः समुच्चये तन्न यु. ज्येत । तथा- विष्णुधर्मे । अथ पातकभीतस्त्वं सर्वभावेन भारत । विमुक्तान्यसमारम्भी नारायणपरो भव ॥ इति वाक्यमपि प्राधान्ये सङ्गच्छते । अङ्गत्वे प्रधानारम्भस्यागा योगात् । तथा हि अत्र कैवल्यशब्देन न साधनान्तराभाव उच्यते, तत्य भक्तेश्च विधान वाक्यभेदात् । तद्विशिष्टविधाने साधनान्तरवि. शिष्टायास्तस्या अधक्षयहेतुत्वं न स्यात् । किन्तु कार्याव्यवहितपूर्वक्ष. णमात्रवृत्तित्वापरपर्यायं पुष्कलत्वमभिधीयते । न च तदङ्गत्वे सम्म. वति । अङ्गस्य कार्योपयोगिप्रधानोपकारजनकोपकारजनकस्य कार्या. व्यवहितपूर्वक्षणैकवृत्तित्वायोगात्। तच्च केवल शब्दवाच्यपुष्कलत्वं न तावद्भक्त्युइशन विधीयते । अघक्षयं प्रति भक्तेस्तां च प्रति कैवल्यस्य विधी वाक्यभेदात् । अघक्षयं प्रति गुणभूतायाः कैवल्यं प्रति प्राधान्ये वाजपेयाधिकरणोक्तवैरूप्यप्रसङ्गाख । [पृ० मी० अ०१ पा० अधि०६] नाप्यघक्षयोद्देशेन तस्य भक्तश्च विधानम्, वा- क्यभेदात् । नापि तद्विशिष्टा भक्तिर्विधीयते, सोमविशिष्टयागविधान इव मत्वर्थलक्षणापत्तेः । नाप्यारुण्यकहाय नीविशिष्टक्रयब(१)दुभय. विशिष्टाघक्षयविधानम् । तस्य फलत्वेनाविधेयत्वात् । किन्तु पुष्कलत्वभक्तिविशिष्टमेकं कारकं विधीयतेऽघक्षयोहेन । “अग्नये शुचये" इतिवत् । अतश्चाघक्षये भक्तिः पुष्कलं कारणमिति फलितो वा- क्यार्थः, अग्निः शुचिर्देवततिवत् । ततश्च केवलाया भक्तेः पापक्षयोहे- शेन विधानात सिद्धा स्वातन्त्र्येण तद्धेतुता सङ्कीर्तनस्य । एवञ्चोदा- हृतानेकपुराणवाक्यानामपि मुख्यया वृत्त्या सङ्कीर्तनस्य पापक्षयसाध. नत्वप्रतिपादकत्वे सम्भवति न स्तावकत्वमाश्रयणीयम् , श्रौते सम्भव- ति लक्षणाया अन्याय्यत्वात् । यत्तु "मन्त्रतस्तन्त्रत" इत्यादिवाक्यः लकीर्तनस्य कङ्गित्वमुकम् , तन्नानिष्टम् । “दना जुहोति" "वन- न्द्रियकामस्य जुहुयात्" इतिवत्संयोगपृथक्त्वन्यायसम्भवात् । “प्राय- श्चिचानि चीनि" इति तु वाक्यं नाङ्गत्वमवगमयति । किन्तु नारायण- (१)पू. मी० ० ३ पा. १ अधि० ६.सु. १२।

·सङ्कीर्तनात्मकभक्तिनिर्णया। पराङ्मुखं पुनन्ति सन्ति नितरां न पुनन्ति सपासनं पापक्षयं न कुर्व- न्तीति प्रतिपादयति । अन्यथा निरित्युपसर्गानर्थक्यात् । अत एव "क. मर्मणा कर्मनिहारो न ह्यात्यन्तिक इत्यत" इत्यत्रात्यन्तिकग्रहणं कृ. तम् । अत एव कृतप्रायश्चित्तानामपि समयान्तरे पुनः पापे प्रवृत्तिई. श्यते । तत्संस्कारस्य विद्यमानत्वात् । न ह्यस्माकमनुभवक्रियाभ्यामेव संस्कारो जायत इति मन्त्रम् । अनुभवत्वक्रियात्वयोरननुगतत्वेन सं. स्कारकारणतानवच्छेदकत्वात् संस्कारमाधाय नश्यतीत्यस्ति पापसं. स्कारः । श्रूयते च- विष्णुपुराणे। हिंस्राहिने मृदुक्ररे धमाधम्मौ नृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥ इति । तद्भाविता-तद्वामनावासिता इत्युक्तं साम्प्रदायिकः। स च संस्कारो ब्रह्मविद्यया निवर्तते विशिष्टभत्त्या वा, न तुद्वादशाव्दादिनेत्याशयेनोक्तं न निष्पुनन्तीति । न त्विदं वाक्यं भक्तरङ्गत्वं प्रतिपादयतीति सिद्ध स्वातन्त्र्येण सङ्कीर्तनस्य दुरितनिवृत्तिहेतुत्वम् । नन्वेवं सति स्मार्तप्रायश्चित्तविधीनामानर्थक्यं स्यादिति चेत् । अत्र केचिदाहुः। स्मार्तप्रायश्चित्तानां बहायाललाध्यत्वाद् यानि गुरुतरब्रह्महत्यादि. दुरितानि तन्निवर्तकत्वम् । कामतः प्रकाशं कृततनिवर्तकत्वं वाऽऽश्र. यणीयम् । भगवत्सङ्कीर्तनस्य तु अल्पायालसाध्यत्वेनाकामतो रहस्या. नुष्ठितप्रकीर्णकाद्यल्पदुरितनिवर्तकत्वमिति न कस्याप्यानर्थक्यमिति । तदयुक्तमित्याचार्याः । “स्तेनः सुरापो मित्रभुक्" इत्याधनेकोदा- हृतवाक्यैः स्पष्टं महापातकादिनिवर्तकत्वाभिधानात् । कोटिपापानि सन्त्येव स्वल्पानि च बहूनि च । न तानि भूयो बाधन्ते हरिनामानुकीर्तनात् ॥ इति भविष्योत्तरवाक्ये विशेषेण सकलपापनाशकत्वाभिधानाय । न चैषामबुद्धिपूर्वानुष्ठितविषयत्वम् । हनन्ब्राह्मणमत्यन्तं कामतो वा सुरां पिबन । इतिब्रह्मवैवर्त्तवचने कामतः कृतस्यापि निवृत्त्यभिधानात् । नापि रहस्यविषयत्वम् । “प्रसभं षासुरां पिबन्” इति वहिपुराणवचने प्रका. शमनुष्ठितस्यापि नाशाक्त, "इतस्ततोऽप्युपानिन्ये(१)न्यायतोऽन्यायतो. (१) यतस्ततोपानन्ये इति श्रीभागते पाठः ।

·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- धन"मित्यादिना प्रकाशं बुद्धिपूर्व महापातकमनुतिष्ठतोऽप्यजामिलस्य नामसङ्कीर्तनेन तनिवृत्तिप्रतिपादनाच्च । विष्णुधर्मे च तादृशस्यैव क्षत्रबन्धोः सङ्कीर्तनमात्रेण परमपूतत्वाभिधानात् । विष्णुपुराणेऽपि- पापे गुरुणि गुरुणि स्वल्पान्यल्पे च तद्विदः । प्रायश्चित्तानि मैत्रेय जगुः स्वायम्भुवादयः॥ प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपः कात्मकानि वै । यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम् ॥ इत्यविशेषेण सकलाघनिवर्तकत्वोक्तः। अत्र चानुस्मरणशब्दस्य सङ्कीर्णनपरत्वमुक्तमधस्तात् । स्मरणशब्दप्रयोगस्तु मानसमपि भगव भास्नोऽनुसन्धानं समस्तमधं विलापयतीत्याशयेन कृतः । एतेनैतदप्यः पास्तम् । कृष्णशब्दो योगवृत्त्या परब्रह्मपरः, "कृषिभूवाचक' इत्यादि. वचनात् , अनुस्मरणशब्देन च पुनः पुनश्चिन्तनरूपं निदिध्यासनमुच्यते, तस्य च तत्वज्ञानप्रतिबन्धकदुरितनिवृत्तिजनकत्वाभिधानम् , परत्वं च सकलाधनिवर्तकब्रह्मविद्याफलवादिति । "क जपो वासुदेवेति वा- क्यशेषविरोधात् । कृष्णशब्दस्य नन्दनन्दनमूर्तिरूढत्वेन तस्या एव प्रथमप्रतीतेश्च । अतश्चैतद्वाक्यं संकीर्तनस्याखिलपापविध्वंसकत्वं प्र. तिपादयतीति न युक्तयं व्यवस्था। अन्ये तु महाभागा एवमाहुः। श्रद्धाभक्तिचानसम्पन्नस्य सङ्कीर्तनेऽ. धिकारः। तद्रहितस्य तु स्मार्तप्रायश्चित्ते । तथा हि । श्रद्धा नाम सङ्की- नस्य पापक्षयसाधनतां प्रतिपादयत्सु पौराणवचनेषु दृढतरोविश्वास इमित्यमेवेति , एवंविधश्च निश्चयः शास्त्रीयेऽर्थे सर्वत्रेभ्यते । तथा- चोकं भगवता- अवश्चाश्रधानश्च संशयात्मा विनश्यति। नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥ इति । [गी० अ०४ श्लो०४० - ब्रह्मसंहितायाम् । यन्नामकीर्तनफलं विविधं निशम्य न श्रद्दधाति मनुते यदुतार्थवादम् । यो मानुषस्तमिह दुःखचये क्षिपामि संसारघोरं विविधार्जिनिपीडिताङ्गम् ॥ इतिवाक्यमभरस्य दुःस्त्रप्राप्ति प्रतिपादयच्छ्रवाया उपयोगितामाह। तथा कात्यायनसंहितायां शिवधर्मोचरे च यथाक्रमम्।

·सङ्कीर्तनात्मकभक्तिनिर्णयः। comama अर्थवादं हरेर्नाम्नि सम्भावयति यो नरः॥ स पापिष्ठो मनुष्याणां निरये पतति स्फुटम् । विधिवाक्यमिदं सर्व नार्थवादः शिवात्मकम् । लोकानुग्रहकर्ता यः स मृषार्थ कथं वदेत ॥ इति वाक्यप-लोचनयापि श्रद्धावतोऽधिकारो गम्यते । एवं "य- नामकीर्तनं भक्त्या" इति विष्णुपुराणवचनं भक्तिमतः कीर्तनात्पाप- अयं ब्रवीति । अत्र भक्तिशब्देन भगवदनुराग उच्यते न साधनभक्तिः, तस्याः सङ्कीर्जनशब्देनोक्तेः । “भक्त्या सजातया भक्त्या" इत्यत्रानुरागे. ऽपि भक्तिशब्दप्रयोगाच्च ! तथा- नाथ योनिसहस्रेषु येषु येषु बजाम्यहम् । तेषुतेष्वच्युतामाक्तिरच्युतास्तु सदा त्वयि ॥ या प्रीतिरविवेकानां विषयेवनपायिनी। त्वामनुस्मरतः सा मे हृदयात्मापसर्पतु । इतिपूर्वश्लोकप्रार्थिताया भक्तरुत्तरश्लाके प्रीतिशब्देन व्यवहारा. तत्र त्वयि भक्तिरविच्युतास्त्वित्युक्ते कीहशी सेत्याका- ङ्कायो, अविवेकिनां विषयेषु यादृशी प्रीतिस्तादृशी त्वद्विषया प्री. तिरसपतु मेतिनिर्देशेन प्रीतिः सेत्युक्तं भवति । न च हेमाप! लक्ष्मीपते ! या विषयेषु प्रीतिः सा मे हृदयादपसर्पत्विति निर्दे शेन विरक्तिप्रार्थनमेवोत्तरश्लोकार्थः किन स्यादिति वाच्यम् । उभ- यप्रार्थमे हि भगवताप्युभयविषयोऽनुग्रहः कृतः स्यात् । “भक्तिमयि तवास्त्येव भूयोऽयेवं भविष्यति इति तु भक्तिनात्रानुग्रहो दृश्यते । अतः प्रीतिशब्देन भक्तिरवोत्तरश्लोके व्यवहृतेति सिद्धं विष्णुपुराणवचनात् प्रेमरूपाया भक्तेरधिकारिविशेषणत्वम् । तथा "केचित्केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणा" इत्यत्रापि वासुदेवपरायणानामेव भक्तिरघक्षयसाध. नमित्युक्तम् । एवं “यतस्तद्विषया मतिः" "तदुत्तमश्लोकगुणोपलम्भ. नम्" इतिवचनाभ्यां भगवद्विषयकवानमप्यधिकारिविशेषणमवसीयते, सङ्कीर्चनमात्रस्य तद्विषयेत्यादेरानर्थक्यापातात । यस्मिन् न्यस्तमतिर्न याति नरकं स्वर्गोऽपि यच्चिन्तने विघ्नो यत्र निवेशितात्ममनसो ब्राह्मोऽपि लोकोऽल्पकः ॥ मुक्ति चेतासे यः स्थितोऽमलधियां पुंसां ददात्यव्ययः किं चित्रं यद्य प्रयाति विलयं तत्राच्युते कीर्चिते ॥

·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- इत्यपि वाक्यं चिन्तनमात्रस्य मुक्तिहेतुत्वोपन्यासेन संकीर्तनस्या- घनाशकत्वे चित्रतावुद्धिं परिहरच्चिन्तनसापेक्षस्य तस्याघनाशकत्वं दर्शयति । कीर्जनमात्रस्य तु नाशकत्वे सत्यपि चिन्तनस्य मुक्तिहेतुत्वे चित्रताबुद्धिः स्यादेव । उभयोः परस्परनिरपेक्षयोर्भगवद्भक्तित्वाविशे. पात् । द्वादशान्दादिनाश्यस्येषत्प्रयत्नसाध्यसङ्कीननाश्यस्थासम्मवा 5 । महाफलज्ञानसहकृतत्वे तु भवति चित्रबुद्धिपरिहार इति सिद्ध ज्ञानस्याधिकारिविशेषणत्वम् । तस्मादुकव्यवस्थया न स्मार्तप्राय: श्चित्तानर्थक्यामिति। अपरेपुनराचार्या भगवदनुग्रहावगतभगवन्नाममाहात्म्या एवमाहुः। द्विविधमधिकारािविशेषणम् । अर्थसिद्धं, श्रुत्येकसिद्धञ्च । तत्राद्यं कर्मः स्वरूपसिद्धावुपयुज्यते । यथा सामर्थ्य विद्वत्तादि । न ह्यसमर्थेनावि. दुषा शक्यते कर्म कर्तुम् । द्वितीयं तु फलसिद्धौ यथा राजत्वादि, न हि तद्विना कर्मस्वरूपं न सिद्धति, अन्येन स्वनुष्ठितात्फलं न भवति । इदमेवमितिनिश्चयस्तु न श्रुत्येकसिद्धमधिकारिविशेषणम् । “राजा रा. जसूयेन यजेत' इतिवत्ताहशनिश्चयवान कुर्य्यादिति श्रुत्यभावात, बहु. वितव्ययाऽऽयाससाध्ये कर्मण्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रवृत्तिहेतुत्वेन तदुप योगावधारणाच्च । अत आर्थिकमस्य तत्राधिकारनिमित्तत्वम् । संकी- ने त्वीषत्प्रयत्नसाध्यस्वात् तादृशनिश्चयमन्तरेणापि प्रवृत्तिसिद्धेने तस्याधिकारनिमित्तत्वम् । यत्तु "अज्ञश्चाश्रधानश्च" इतिवचनम् , तदक्षस्येवाश्रधानस्यापि प्रवृत्त्यभावमात्रपरम् । “यन्नामकीर्तने" त्या- दिवाक्यत्रयं त्वर्थवादबुद्धिनिषेधपरं न श्रद्धावतोऽधिकारप्रतिपादनपर- म् । यद्यपि च- अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रत्य नो इह ॥ [गी० अ० १७श्लो०२८] इति वाक्यं सर्वकर्मसु श्रद्धायाः फलोपयोगितामाह । तथा चोक्तं श्रीधरस्वामिभिः यतस्तत्प्रेत्य लोकान्तरे न फलति विगुणत्वादिति । श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः॥ इति च विस्पष्टमेव श्रद्धायाः पुरुषविशेषेणत्वम् । तथापि संकीर्त. नेन पापक्षये जनयितव्ये न श्रद्धानियमः। यथोक्तम्- प्रभासपुराणे, मधुरमधुरमेतन्मङ्गलं मङ्गलानां सकलनिगमवल्लीसत्फलं चित्स्वरूपम् । - - ·सङ्कीर्तनात्मकभक्तिनिर्णयः। सकृदपि परिगीतं श्रद्धया हेलया वा भृगुवर ! नरमात्रं तारयकृष्णनाम ॥ इति । अत्र तारयेदिति पापक्षयनिर्देशो न मुक्तः, तस्या आवृत्तिसापेक्ष स्वेन सदिति निशायोगाच्च । वाराहेऽपि, गोविन्देत्युक्तिमात्रेण हेलया कलिवर्तिनाम्। पापौघोविलयं यातीति-- श्रीभागते। पतितः स्खलितो भन्नः संदष्टस्तप्त आहतः । हरिरित्यवशेनाह पुमानार्हति यातनाम् ॥ इति । [श्रीभा० स्कन्ध ६ ०२ श्लो०१५] सांकेत्यं पारिहास्यं वा स्तोमं हेलनमेव वा। वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाघहरं विदुः ॥ इति च । [श्रीभा० स्कन्ध ६ अ० २ श्लो०१४] मचैतेषां स्वार्थापरस्वम् । अजामिलोपाख्यानादेरुपक्रमोपसंहारा. भ्यामेतदर्थपरत्वात् , विध्यन्तराशेषत्वाच्च, गतिसामान्याच्च । एतेन भक्तिशानयोनियमोऽपि प्रत्युक्तः। भगवस्यनुरक्तस्य तद्विषयवानवतश्च तन्नानि हेलनायोगा। गोविन्देति तथा प्रोतं भक्त्या वा भक्तिवर्जितम् । दहते सर्वपापानि युगान्ताग्निरिवोत्थितः ॥ इति वाराहवचनाच्च । अशानादथ वा शानादुत्तमश्लोकनाम यत् । सङ्कीर्तितं मघं पुंसो दहेदेधो यथानलः ॥ [श्रीभा० स्कन्ध ६ अ०२ श्लो. १८] यथाऽगदं वीर्य्यतममुपभुकं यहच्छया। अजानतोऽप्यात्मगुणं कुर्यान्मन्त्रोऽप्युदाहृतः ॥ [श्रीमा० स्कन्ध०६ अ०२ श्लो०१९] इति भागवतवचनाच्च । अत्र मन्त्रो नामात्मका, तथा स्वकार्य कु यादेव , न हि वस्तुशक्तिः श्रद्धादिकमपेक्षत इत्यर्थः, इत्युक्तं श्रीधरस्वा. मिभिः । अनुरागरूपायाश्च फलमक्केः साधनभक्त्यनन्तरं पापक्षये सति जायमानत्वनिर्देशेनाधिकारिविशेषणत्वायोगः । यत्तु “यनाम कीर्तित भक्त्येति वाक्यमुपन्यस्तम् , तदप्यनुत्तममिति विशेषणादनुरागयु. कसङ्कीर्तनस्य सवासनपापक्षयहेतुताप्रतिपादनपरम्, पापक्षयमात्रे तु न ·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- । तदपेक्षा एक्कानेकवाक्येभ्यः । "कचित्केवलया भक्त्ये"त्यपि वाक्यं सवा. सनपापक्षयहेतुपरम् । कचिनिवर्ततेऽभद्रात्वचिच्चरति तत्पुनः । प्रायश्चित्तमतोऽपार्थ मन्ये कुत्रशोचवत् ॥ इति । [ श्रीमा० स्क०६ अ०१श्लो १०] तस्यैव पुरा पृष्टत्वात् । अतश्च वासुदेवपरायणानामधक्षयमात्र- हेतुत्वेनात्रभक्तिर्विधीयते । “आकाशस्तल्लिनाद" [उ०मी० अ०१ पा०१ सू० २२] इत्यनेन न्यायन प्रश्न प्रतिवचनयोःरूप्यस्यान्याय्य. त्वात् । पूर्वोत्तरीत्या पौरकल्याभिधायकमुख्यकेवलशब्दविरोधाच्च, न हि वासुदेवपरायणत्वसापेक्षत्वे पोकल्यं युज्यते । नापि पापक्षयमात्र- भक्तेः पुष्कलकारणतामात्रप्रतिपादकमेतत् , प्रश्नवैरूप्यादेव । नापि कात्य॑शब्दश्रवणात्सवासनपापापक्षयोक्तभक्तः पुष्कलकारणताप्रति. पानपरत्वम्। गोविन्देति वदन जन्तुःप्रत्यहं नियतेन्द्रियः। सर्वपापविनिर्मुक्त- इति पूर्वोदाहतबृहन्नारसिंहवाक्ये उपसर्गद्वयप्रतिपादितसवासना. धक्षयमुदिश्यावृत्तिनियतेन्द्रियत्वविधानेन भक्तस्तत्र पौष्कल्यायोगात् । सकदुच्चरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम् । बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति॥ इत्युदाहतवाराहवचनान्मोक्षाख्यसवासनपापक्षयेऽपि नावृत्त्यपेक्षे- ति शङ्ख्यम् । मोक्षप्राप्तिहेतुं भक्तिमार्ग गम्यतेऽनेनेति व्युत्यत्या गमनश- छेदन निर्देश्य तं प्रत्याधिकारसम्पादकत्वेन परिकरबन्धनशब्दसूचितः पापक्षयस्तेन पुंसा कृत इत्येवमर्थत्वात्तस्य । यच्च "एकेनैव भवेन्मुक्ति द्वाभ्यां शम्भुक्रणी भवेत्" इति शैवे वचनं तत्रापि त्रिमहादेवशन्दोक्ति. रम्यासोपलक्षणार्था । उच्चार्यमाणानेकनामव्यक्तीनां च सत्यामापि प्रत्येकमज्ञाननिवर्तकशानजननशक्तावन्त्ययैव प्रतिबन्धकदुरितामावा- द्भानमुत्पद्यते । इतराभ्यस्तु महत्प्रयोजनसमर्थेभ्योऽपि तदलाभान्मह तरसेवाकर्तुरल्पफललामे राजेव शम्भुक्रणी भवेदित्यर्थः । नापि वा. सुदेवपरायणत्वमुद्दिश्य भक्केः पुष्कलकारणत्वमुच्यते । "अघं धुन्वन्ति, इत्यादेरानर्थक्यात् प्रश्नवैरूप्यात् , वासुदेवपरायणपदोदितायाः फल. मतः "इत्यच्युताघ्रिं भजतोऽनुवृत्त्या" इत्यावृत्तिलाध्यत्वावगमाच्च । नापि फलभक्त सवासनपापक्षयहेतुता प्रतिपद्यते । “केवलया" इत्या. देरानर्थयात् । तस्माद्यथा सवासनया पापक्षयहेतुर्विमर्शनाख्यः साना ·सङ्कीर्तनात्मकभक्तिनिर्णयः । । पूर्वश्लोकेषु दृष्टान्तत्वेनोक्तः एवमिहापि तद्धत्वन्तरं साङ्गं दाष्टान्तिक- त्वेन तात्पर्यवृत्त्या प्रतिपाद्यते । तत्र कात्य॑शब्दनाघक्षयस्य सवा. सनत्वनिर्देशः । वासुदेवपरायणशब्दस्तु वासुदेव एव परमयन- माश्रयश्चित्तवृत्तयेषामित्येवं तदेकनिष्ठत्वं वदन् तदनुरागरूपां फलभ- क्तिमाह, तदनुराग विना तदेकनिष्ठत्वायोगात् । अनुरागोत्पतिश्च नास: ति पापक्षये भवतीति तस्साधनं समर्पयितुं केवलया भक्तेयत्युक्तम् । समर्पणप्रकारस्तु पूर्वमुक्तः। एवन भक्त्यैकसाध्ये पापक्षये सत्युत्पन्नो भगवदनुरागः सवासनं पापं धुनोतीत्येवं शिष्टानुरागस्य सवालनपा पक्षयसाधनत्वपरमेतद्वाक्यं नत्वनुरागस्य संकीर्तनेन पापक्षये जनयि. तब्येऽङ्गत्वप्रतिपादनपरमिसि सिद्धम् । ये अपि “यतस्तद्विषया मतिः" इति। तदुत्तमश्लोकगुणोपलम्भनम्" इति वचने शानवतोऽधिकार प्रमाणत्वेनोपन्यस्ते । तत्रापि मानवतां "सुनिष्कृतं शानवतोदाहतै"रिति न स्पष्टं श्रूयते । कल्पना च "सर्वेषा मप्यघवता"मित्युपक्रमविरुद्धा । न चानर्थक्यमनयो । उक्तार्थोपपत्तिप्र. दर्शनार्थत्वात् । यत इत्यस्य तत्रैव स्वारस्यात् । यतो नामोच्चारणादु. चारयितृविषया भगवतो मतिर्भवति मदीयोऽयं मया सर्वतो रक्षणीय इति । उच्चारपितुर्वा भगवद्विषया तद्गुणविषया वा मतिर्भवति । तत इदमुत्कृष्टं निष्कृतमित्युपपत्तिः। किञ्च संकीर्तनस्य प्राप्तस्य तेनाघ. निवृत्तिसम्बन्धे ज्ञानगुणसम्बन्धे च वाक्यं भिधेत । "दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात्" इत्यत्र होमस्येव दधीन्द्रियसम्बन्धे। "जगाद चतुरक्षरम्' इत्यक्षरग्रहणं चाक्षरोच्चारणमेव पापं नाशयति न तु स्वजन्यमतिसा. पेक्षमिति दर्शयति । अन्यथा “यदा नारायणेत्येतज्जगाद" इत्येवाव. क्ष्यत् । “अशानादथवा शानात्" इतिचास्मिन्प्रकरणे शानानपेक्षत्वस्य विस्पष्टमुक्तत्वान्न ज्ञानवत एवाधिकारकल्पना युक्ता। एतेन "यस्मिन् न्यस्तमति"रित्यत्राप्येषा निरस्ता । प्रत्यक्षवचन. विरोधे तदयोगात् । प्रकारान्तरेण चित्रतावुद्धिपरिहारसम्भवाच्च । तथा हि । अत्र नरकशब्देन न दुरितफलनिर्देशः । वक्ष्यमाणाधनिवृ त्यैव तभिवृत्तेः सिद्धत्वेन पृथगवचनीयत्वात् । किन्तु नराणां कमित्येवं व्युत्पत्या "युवा स्यात् साधुयुवा" इति श्रुतिप्रतिपादितो मानुषः सार्व भौमानन्द उच्यते । तं यस्मिन् न्यस्तमतिनिवेशितबुद्धिने याति न प्रा- प्नोति । तस्य "शतायुर्वे पुरुष" इति श्रुतेः प्रत्यक्षेण वा विनश्वरस्य तुच्छत्वेन महाफलभगवच्चिन्तनफलत्वायोगात् । तर्हि "ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः स एको ब्रह्मण आनन्द" इति श्रुतिसिखो हैरपयगर्भा- म. वी० भ० ।

·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- D नन्दः फलं तत्राह “यत्र निवेशितात्ममनसो ब्राह्मोऽपि लोकोऽल्पका" इति । तस्याप्यश्वमेधोपालनाजन्यस्यानित्यत्वेन हरिचिन्तनमहन्महिमा ननुरूपत्वात् । अनित्यत्वञ्च "तद्यथेह कस्मंचितो लोका क्षीयत एव मेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते" इति वचनात् । किं तर्हि फलमत आह । “मुक्तिञ्चेतसि यः स्थितोऽमलधियां पुंसां ददात्यव्यय' अत. श्यामलत्वनिर्देशन पापक्षयस्य मुक्ति प्रति शेषत्वान महाफलत्वमिति सू चितम् । पुंसां चेतसि स्थितोऽव्यय इति प्रसिद्धदातृवैलक्षण्यं ध्वनितम, लोके दातारः स्वमनसि स्थितेभ्यो धनं प्रयच्छन्तो व्ययन्ति अयं पुनः प्रतिगृहोतृहृदयेऽवस्थित एव मुक्ति प्रयच्छन्न व्यति, एवं केवलमनः साध्यचिन्तनस्य पापक्षयेनापि साध्या मुक्तिर्यत्र फलं तत्र यन्मनला ध्यायतीति न्यायेनेन्द्रियद्वयसाध्यसंकीर्तनस्य पापक्षयः फलमिति न चित्रमित्याह । "किं चित्र"मित्यादिना । एवमस्य वाक्यस्य चित्रता- बुद्धिनिरासपरत्वे सम्भवति न ज्ञानवतोऽधिकारकल्पना युक्ता । "सां. केत्यम्" इत्यादिवचनविरोधात् । ननु श्रद्धादिविहीनं संकीर्तनमासन्न मरणस्यैव पापक्षयहेतुभूतं किं न स्यात् । “एतावतालमघनिहरणाय पुंसाम" "संकीर्तनं भगवतो गुणकर्मनानाम्" । "विक्रश्य पुत्रमघवान् यदजामिलोऽपि नारायणेति म्रियमाण इयाय मुक्तिम्' इत्यत्र नियमा णत्वस्य श्रूयमाणत्वात् । तथा, यस्यावतारगुणकर्मविडम्बनानि नामा. नियेषु विगमे विवशा गृणान्त" "तेऽनेकजन्मशमलं सहसैव हित्वा सं यान्त्यपावृतमृतं तमजं प्रपद्ये" इत्युक्तिषु विगमश्रवणाच्च, एवं साङ्के त्यादि धाक्यान्यपि समानप्रकरणस्थानि, तत्समानार्थानि च पुराणा न्तरगतानि वाक्यानि म्रियमाणाधिकाराण्येव, ततश्च स्मात प्रायश्चित्तं जीवतः पापक्षयहेतुः सङ्कीर्तनं तु म्रियमाणस्येति चेत् । न । "तावत्ति. ष्ठति देहेऽस्मिन्कलिकल्पषसम्भवम्" इति वाराहवचने गोविन्दसवीत. नस्य सत्येव देहे पापक्षयहेतुत्वश्रवणात् । अत्र हि गोविन्दसङ्कीर्त नावाधकं पापावस्थानामित्युक्तम् , यदि च कृतेऽपि गोविन्दकीर्तने जीवतः पापं तिष्ठेत् , तवधिकत्वप्रतिपादनं विरुध्येत । श्रूयते च- गच्छन् तिष्ठन् स्वपन वापि पिबन्भुञ्जन हसँस्तथा । कृष्णकृष्णेति सङ्कीर्त्य मुच्यते पापकञ्चुकात् ॥ इति वचने वाशब्देन जीवतो यस्यां कस्यांचिदप्यवस्थायां स. कीर्तनेन पापक्षयः। किञ्च सङ्कीर्तनस्य पापक्षये जनयितव्ये म्रि यमाणत्वापेक्षायां "केचित्केवलया भक्त्या" इत्युक्तं पौष्कल्पं व्याहन्ये .

·सङ्कीर्तनात्मकभक्तिनिर्णयः। त । न च विस्पष्टं श्रूयते म्रियमाणानामेवाधक्षयकरं सङ्कीर्चः नामिति । कल्पना चोक्तानकप्रमाणविरोधे न सम्भवतीत्युक्तम् । “एता. वताल"मित्यस्य तु स्वारस्येन प्रतीयमानोऽर्थोऽन्य एवाभियुक्तैरुक्तः। तथा हि । अलं शब्दस्तावद् द्यर्थः , पातिवचनो निवारणवचनश्च । तत्रास्य पर्याप्तिवचनत्वेऽलं मल्लो मल्लायेतिवदेतावदलमिति प्रथमा स्यात्, तृतीयान्तत्वश्रवणातु, अलमतिप्रसङ्गेनेतिवनिवारणार्थः । एवं चाक्षयायतावश कर्तव्यमित्यर्थः । किं तदित्याकाङ्क्षायामाह । "लङ्कीर्तनं भगवतो गुणकर्मनाना"मिति। तेषां प्रत्येकं सम्यको सनस्य सवालनपापक्षयद्वारा मुक्तिहेतुत्वेन पापक्षयमाने समुदितानां वैयर्थ्यात् । तस्य यथाकथंचिदुच्चरितान्यतरमात्रलाध्यत्वात् । त. दाह विक्रुश्येति । उद्यतइण्डपुरुषदर्शनेनोऽत्पन्नमयतयाक्रोशपूर्वकं न तु स्वपरमनोहादनहेतुसुललितम् , तत्रापि पुत्रबुध्या न भगवबुध्या , तदपि म्रियमाणत्वेन शिथिलगात्रत्वान स्पष्टम् । तथा प्रसिद्धमहापा. तकोऽजामिलोऽपि न तु यथाकथञ्चित्रमादजातपातकः, सोऽपि मुक्ति नत्वपक्षयमात्रमिति । एवञ्चाक्षये समुदितानां वैयर्थ्यपरमिदं वाक्य. म् । न तु नियमाणत्वस्वाधिकारिविशेषणत्वपरमपि, वाक्यभेदात् । "यस्यावतारे"त्यपि वचनमसुधिगमावस्थायां सङ्कीर्तनस्य पापक्षय- द्वारा मुक्तिहेतुतामाह न तु तद्वस्थान्तरे पापक्षयहेतुतां निराक मीष्टे, उक्तवचनविरोधात् । अन्यथा विवशत्वश्रवणात् तस्यामप्यवस्थायां तभावे कृतात्सलकीर्तनात्पापक्षयो न स्यात् । “गच्छस्तिष्ठन्" इत्या. द्यवस्थाश्रवणाच्च तदितरावस्थायां कृत्तस्य तस्य तछेतुत्वं न स्यात् । तस्मानेयमपि व्यवस्था। कृते पापेऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते । प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम् ॥ इति वचनादननुतप्तविषयं स्मार्तप्रायश्चितम् । इतरविषयं तु प्रकृ. समिति चेत् । न । स्मार्तप्रायश्चित्तेऽप्यनुतापश्रवणात , साडूत्यादिव- चनविरोधाच्च । उत्कृष्टत्वपरैकशब्दवत्युक्तवचने च सवासनपापक्षयेऽ नुतापापेक्षोतः । नापि देशकालाद्यपेक्षया व्यवस्था । चक्राङ्कितस्य नामानि सदा सर्वत्र कीर्तयेत् । नाशौचंकीरीने तस्य स पवित्रकरो यतः॥ इति विष्णुधर्मवचनात्।"यत्र तत्र स्थितो वापी"ति पाप्रवचनाच्च । नचैवं सर्वेषामत्रैव प्रवृत्ते स्मातविधीनामानर्थक्वम् । बहुतरदुर्वासना. अथ-- ·६० casena वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- वशेन भगवन्नामविमुखानां तत्रैव प्रवृत्तेः। दृश्यन्ते हि तादृशा अपि बहवः पुरुषाः । एवञ्च स्मार्तविधिविरोधाभावेन मन्त्रार्थवादेभ्योऽप्यव. गम्यमाना सङ्कीर्तनस्याघक्षयहेतुतावश्यमङ्गीकार्य देवताविग्रहन्या. यात् । तस्माद्यदा कदाचिद्यत्र कुत्रचिच्छ्रद्धाभक्तिज्ञानानुतापशुद्धिरहि तेनापि सदुदितं भगवन्नाम प्रारब्धमहदवमानमबलानुष्ठितपापेतरद- खिलमंहो निवर्चयति । प्रारब्धस्य तस्य "तावदेव चिरम्"इति भोगे. कनाश्यत्वावगमात् । इतरयोरप्यंहसोः कीर्तनानाश्यत्वश्रवणेन भोगै- कनाश्यत्वात् । यथोक्तं पाद्मे- सतां निन्दानाम्नः परममपराधं वितनुते यतं ख्याप्तिं यातं कथमु सहते तद्विगर्हामिति ?। नाम्नो बलाद्यस्य हि पापबुद्धिनविद्यते तस्य यमैर्विशुद्धिः । इति च । नियमाणेन तु येन केनचित्सकदुक्तमपि तत् अंहो निवृत्ति जनयत्काशीमरणन्यायेन मुक्तिं जनयति । “यस्यावतारे" त्युक्तवत् । श्रद्धादिसम्पनेन तु अभ्यस्यमानं भगवन्नाम सवासनपापक्षयं जनयदन्ते नामोच्चारणाभावेऽपि मुक्तावुपयुज्यते । उक्तं हि- सत्यं ब्रवीमि मनुजाः स्वयमूर्ध्ववाहु यो मां मुकुन्दनरसिंहजनाईनेति । जीवो जपत्यनुदिनं मरणे ऋणीव पाषाणकाष्ठसहशाय ददामि मुक्तिम् ॥ इति । तथा साधनचतुष्टयसम्पन्नस्यानुष्ठितश्रवणमननस्यापि कुतश्चि. प्रतिबन्धाद्भगवति वेदान्तप्रतिपादितस्वरूपे चेतोऽनवतारे भगवन्नामस- कीर्णनं प्रतिबन्धनिवृत्त्या तत्वज्ञानोत्पत्तावुपयुज्यते । यथोक्तम्- नक्कं दिवा च गतभीर्जितनिद्र एको निन्छ इक्षितपथो मितभुक प्रशान्तः । यधच्युते भगवति स्वमनो न सजे नामानि तद्रतिकराणि पठेदलज्जः॥ इति । अत्र च निर्द्वन्द्वत्वादिसङ्कीर्तनं तेषामाश्रम धर्मत्वात् । अन्येषां तु आश्रमान्तरवतां न तदपेक्षणम् "अनन्यगतयो मा भोगिनोऽ. पि” इत्यादिना तद्रहितानामपि भगवन्नामैकनिष्ठानां मुक्तिश्रवणात् । "सर्वधम्मोज्झिता विष्णोर्नाममात्रैकजल्पका" इति नाममात्रकनिष्टानां सर्वानपेक्षताप्रतिपादनाञ्च । उक्तञ्च भगन्नामकौमुदकिद्भिः। DDA ·स्मरणात्मकभक्तिनिर्णयः। आकृष्टिः कृतचेतसां सुमहतामुच्चाटनं चांहसा माचाण्डालममूकलोकसुलभं वश्यञ्च मुक्तिश्रियः ॥ नो दक्षिां न च दक्षिणां न च पुरश्चयां मनाक्षते मन्त्रोऽयं रसनास्पृगेव फलति श्रीरामनामात्मकः ॥ इति । तत्सिद्धं संकीर्तनस्य मुक्तिफलत्वं पापक्षयाद्यनेकफलत्वं चेत्या- स्तामेतद् , भगवन्नाममहिम्नो ब्रह्मादिभिरपि साकल्येन वक्तुमशक्यः त्वातू। अयञ्च संक्षेपः। विश्वासमक्त्यर्थधियामभावे कदापि कुत्रापि कथञ्चनापि । उक्तं सवन्नाम हरेहरीति ध्वंसं प्रकुर्यादखिलाघराशेः ॥१॥ कृष्णेति रामेति शिवेति शब्दान्विश्वासयुक्तस्तु सदाभ्यसेद्यः । लध्वा परां भक्तिं मथ प्रबोधं मुक्तः स भूयादिति सिद्धमत्र ॥२॥ कंसध्वंसनहेतुर्दुस्तरभवजलनिधेदृढः सेतुः। जनको यश्च विधातुस्तुष्टोऽनेन स हरिभवतु ॥२॥ इति सङ्कीर्तनानर्णयः॥ ॥ अथ स्मरणनिर्णयः॥ तत्र स्मरणं नाम भगवन्नामरूपादीनामनुसन्धानध्यानापरपर्य्यायो मानसो व्यापारविशेषः। तच्च कर्तव्यत्वेनोक्तं- पाने । स्मर्तव्यः सततं विष्णुर्विस्मर्तव्यो न जातुचित् । सर्वे विधिनिषेधाः स्युरेतयोरेव किङ्कराः ॥ इति । स्मरणे च प्रवृति नाविधसत्कर्मसाध्यति दर्शयितुं तत्तनिधीना. मेतत किकरत्वमुक्तम् । निषेधानां किङ्करत्वोक्तिरपि तनिषेध्याना- मेतत्प्रवृत्तिप्रतिबन्धकत्वात् । स्मरणस्यात्यन्तं सत्वशोधकत्वमुक्तं. भागवते। विद्यातपःप्राणनिरोधमैत्रीतीर्थाभिषेकवतदानजप्यैः। नात्यन्तशुद्धिं लभतेऽन्तरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्ते ॥ इति । [श्रीभा० स्क० १२ अ०३ श्लो०४८] तस्य भगवन्मूर्णिभक्तिवैराग्यशानहेतुत्वमपि । अविस्मृतिः कृष्णपदारविन्दयो क्षिणोत्यभद्राणि च शं (१)तनोति । REL (१) शमं तनोतीति श्रीभागवने पाठः ।

·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- सत्वस्य शुद्धि परमात्मभक्ति ज्ञान विज्ञानविरागयुकम् ॥ इति । [श्रीभा० स्क० १२ अ० १२ श्लो०५४] ज्ञानं मूर्तिस्फूर्तिः। विज्ञानं-लविलासाविद्यानिवर्तकम् । अत्यन्तसत्व. शुध्यादिकं च स्मरणावृत्या भवतीत्याशयन पाझे सततशन्दः। अत - १ विष्णुपुराणे । विष्णुसंस्मरणादेव समस्तक्लेशसंक्षयः। मुक्ति प्रयाति स्वर्गाप्तिस्तस्य विघ्नोऽनुमीयते ॥ तस्मादहर्निशं विष्णुं संस्मरन्पुरुषो मुने । न याति नरकं शुद्धः संक्षीणाखिलकल्मषः ॥ इति। ननु पाझवैष्णवयोर्विष्णोः कर्मत्वनिर्देशन स्मरणस्य सदर्थता प्रतीयते । विष्णुश्च मन्त्रवर्णेनोपांशुयाजार्थत्वेनावगत इति स्मरणं तद्वारोपांशुयाजानम् , उत्तमप्रयाजादिगतविष्णुस्मरणवत् । एवञ्च स्मरणस्य परार्थवान्मुक्त्यादिफलश्रुतिरर्थवादः, अपापश्लोकश्रवण दिति चेत् । न विधिशब्दस्य मन्त्रत्व इति न्यायेन [ पृ० मी० अ० १० पा० ४ अधि० १४ सू २३ ] मात्रवर्णिकविष्णुशब्दद्वारैव विष्णोः काङ्गत्वात् । यथा "हृदिस्थे भगवत्यनन्ते" "अविस्मृतिः कृष्ण पदारविन्दयो"रिति च शब्दान्तरेणाप्यर्थ निर्दिश्य स्मरणविधानात् उत्तमप्रयाजादिषु तु विष्णुशब्देनैव क्रियमाणस्मरणस्य युक्तमङ्गत्वम् । पदारविन्दयारत्वन्तं कम्मनिङ्गत्वाच्च न तत्स्मरणं तदुपयोगि । विष्णु स्मरणमात्रस्योपांशुयाजार्थता, इतरस्य तु मुक्त्याद्यर्थतेति चेत् । न । तार्थ्यदयकल्पने मूलभूतश्रुतिद्वयकल्पनायां गौरवप्रसङ्गात् । पुराण. वाक्यस्य स्वातन्त्र्यण प्रामाण्याभावात्। सर्वविधिनिषेधानां किङ्करत्वप्र. तिपादनस्यात्यन्तं निरालम्बनत्वापाताच्च । उपांशुयाजस्य स्वार्थत्वेन स्वर्गस्य विनत्वप्रतिपादनायोगाच्च । एवकारश्रुतेर्मुक्त्युक्तेश्चात्यन्तं वैयापाताच्च सर्वकर्मणा विष्णुप्रीत्यर्थत्वान्न कर्मवनिर्देशो विरु- ध्यते तस्मात्तत्तत्पुराणांजस्यपालोचनयाऽऽवय॑मानभगवत्स्मरणस्य स्वातम्ध्येण मुक्तिहेतुत्वमाश्रयणीयम् । श्रूयते चैतगोपालतापनीये । सदा मां संस्मरन्ब्रह्म मत्पदं याति निश्चितमिति । कैवल्योपनिषद्यपि। उमासहायं परमेश्वरं प्रभुं त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्तम् । भ्यास्वा मुर्निगच्छति भूतयोनि समस्तखाक्षि तमसः परस्तात्॥इति।

·स्मरणात्मकभक्तिनिर्णयः। - अत्र भूतयोनिः परमात्मा । अदृश्यत्वादिगुणको, धम्मोक्तरिति न्याया. त् । सकृत्स्मरणं तु सङ्कीर्तनवत्पापक्षयहेतुः । यथोक्तं- श्रीभागवते । सकृन्मनः कृष्णपदारविन्दयो निवशितं तदुणरागि यैरिह । न ते यमं पाशभृतश्च तद्भटान् स्वप्नेऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृताः ॥ इति । [श्रीमा० स्क० ६ अ०१ श्लो० १९] मनो निवेशने हेतुस्तद्गुणरागीति । भगवगुणेषु रागो यस्य तत, तथा । गुणाश्च तत्र तत्रोक्ताः। बहापाडं नटवरवपुः कर्णयोः कणिकार विनवासः कनककपिश वैजयन्ती च मालाम् । रन्ध्रान घेणारधरसुधया पूरयन्गोपवृन्दै बृन्दारण्यं स्वपदमण प्राविशद्गीतकीर्तिः॥ [श्रीमा० स्क० १० अ० २१ श्लो०५] तं गोरजःक्षुरितकुन्तलबद्धबर्ह वन्यप्रसूनरुचिरक्षणचारुहालम् । वेणुकणन्तमनुगैरनुगीतकीति गोप्यो दिक्षितहशोऽभ्यगमरसमेताः ॥ श्यामं हिरण्यपरिधि वनमाल्यबर्ह धातुप्रवालनटवेषमनुव्रतांसे। विन्यस्तहस्तमपरेण धुनानमन्जं कर्णोत्पलालककपोलमुखाब्जहासम् ॥ [श्रीभा० स्क० १० अ० २३ श्लो० २२] कुन्ददामकृतकौतुकवेषो गोपगोधनवृतो यमुनायाम् ॥ इति । [श्रीभा० स्क० १० अ० ३५ श्लो०२०] प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं स्फुरत्सटाकेसरजृम्भिताननम् । करालदंष्ट्र करवालचश्वलक्षुरान्तजिह्नं भुकुटीमुखोल्षणम् ॥ इति । श्रीमा० स्क०७ अ०८ श्लो. २०-२१ ] गुर्वर्थ त्यतराज्यो व्यचरदनुवनं पद्मपद्भया प्रियायाः पाणिस्पर्शाक्षमाभ्यां मृजितपथरुजो यो हरीन्द्रानुजाभ्याम् ॥ तथा- - तथा- ·वीरमित्रोदय भक्तिप्रकाशे- बैकयार्पणस्याः प्रियविरहरुषा रोपितभ्रूविजृम्भ अस्तान्धिखसेतुः खलदवदहनः कौसलेन्द्रोऽवतान्नः ॥ इति । बृहबारदीयेऽपि सकृत्स्मरणस्याघवातकतोक्ता। सहसंस्मरणादिष्णानश्यन्ति क्लेशसञ्चयाः ॥ इति । पांग्रेड- प्रयाणे चाप्रयाण च यनामस्मरतां नृणाम् । सद्यो नयति पापौधौ नमस्तस्मै चिदात्मने ॥ इति । शुचित्वाधनपेक्षत्वञ्चोक्त- अपवित्रः पवित्रोवा सर्वावस्थां गतोऽपि वा। यः स्मरेदेवमीशानं न स पापेन लिप्यते ॥ इति । विष्णुरहस्ये- हरिईरति पापानि दुष्टचित्तैरपि स्मृतः। अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावकः ॥ इति । wa श्रीमागबते। एकैकशोङ्गानि धियानुभावयेत् पादादियावद्धसितं गदाभृतः। जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत् परं पर शुध्यति धीर्यथायथा ॥ इति । [श्रीमा० स्कन्ध०२ अ०२ श्लो०१३] नियमाणतादशायां तु भगवत्स्मरणमेकमप्यनेकधर्मसाध्यं मुक्ति move पतावान्सांख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया। जन्मलामः परः पुंसामन्ते नारायणस्मृतिः ॥ [धीमा० स्कन्ध०२ अ०१ श्लो०६) तस्मात्सर्वात्मना राजन् हृदिस्थं कुरु केशवम् । म्रियमाणो ह्यवहितस्ततो याहि परां गतिम् ॥ [श्रीमा० स्क० १२ अ०३ श्लो०४९] नियमाणैरमिध्येयो भगवान्परमेश्वरः । मात्मभावं नयत्यङ्ग सर्वात्मा सर्वदर्शन:(१) ॥ श्रीभा० स्क० १२ १०३ श्लो०५०] (१) सर्वसंश्रयः, सर्वसभव इति च पाठान्तरम् ।

·पादसेवनात्मकभक्तिनिर्णयः । mes इतिवचनेभ्यः- तदिदं भगवत्स्मरणं स्वादिरतावत्कर्मसाहुण्यार्थमपि । न्यूनातिरिक्ततासिद्धौ कलौ वेदोक्तकर्मणाम् । हरिस्मरणमेवात्र सम्पूर्ण फलदायकम् ॥ हरिस्मरणनिष्ठानां हरिपुजारतात्मनाम् । सत्यं समस्तकाणि यान्ति सम्पूर्णतां द्विजाः ॥ इति वृन्नारदीयोक्तः । प्रतिकर्मावृत्तित्वमाभिप्रेत्य निष्ठरतशब्दोक्तिः । अनन्सरवचनाद् “यस्य स्मृत्ये"ति वचनाच स्मरणस्य पूजाकीर्तनाभ्यां समुच्चये प्राप्त केवलस्मरणस्यापि साहुण्यकरत्वचापनायवकारः । समु. उचयनरपेक्ष्ये शक्ताशक्ताधिकारिभेदेन पद्धत्यवैगुण्यवैगुण्यभेदेन वा व्य. वस्थापनोये । बहुवचनं कर्मसम्बन्धिसकलपुरुषाभिप्रायेण । फलान्त. रार्थमप्यमुग्योक्तं- गोपालोत्तरतापनीय। बजस्त्रियां यमुनापारवासिने दुर्वाससे भैयं दातुमुद्यतानां यमुना. तरणोपायं कृष्णेति ब्रह्मचारीतिस्मरणमुपदिश्य श्रुतम् “ये मां स्मृत्वा गाधा गाधा भवति, यं मां स्मृत्वाऽपूतः पूतो भवति, यं मां स्मृत्वा ऽवती व्रती भवति, यं मां स्मृत्वा सकामो निष्कामो भवति, यं मां स्मृत्वाऽश्रोत्रियः श्रोत्रियो भवतीति दिक् । सकृत्स्मृतो योऽखिलपापहन्ता स्मृतोऽसद्यश्च विमुक्तिदाता । विश्वोद्भवावस्थितिनाशकर्ता तुष्टः स भूयाद्यमुनाविहती ॥१॥ इति कामस्मरणनिणयः। अथ पादसेवन निर्णयः। पादसेवनं नाम भगवत्परिचा, चमरान्दोलनपर्वमहोत्सवाधने. करूपा । सा च सामान्यतः कर्तव्यत्वेनोक्ता । श्रीभागवत- को नु राजनिन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् । न भजेत्सर्वतोमृत्युरुपास्यममरोत्तमैः ॥ इति । [श्रीमा० स्क० ११ अ०२ श्लो०२] अत्र च नैव वैगुण्यशङ्केत्युक्तं तत्रैव- मन्येऽकुतश्चिद्भयमच्युतस्य पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् । उद्विग्नवुद्धरसदात्मभावात् सर्वात्मना(१) यत्र निवर्त्तते भीः॥ इति । [श्रीमाक० ११ १०२ श्लो० ३३] (१)विश्वात्मनेति श्रोभागवते पाठः । म. वी० भ० ९ ·६६ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- अस्थान्तः करणशोधकत्वे- यत्पादसेवाभिरुचिस्तपस्विनामशेषजन्मोपचितं मलं धियः। सद्यःक्षिणोत्यन्वहमेधती सती यथा पदाङ्गुष्ठविनिःसृता सरित्॥इति [श्रीभास्क ४ अ०२१ श्लो० ३१] वैराग्यादिहेतुत्वे संसारदुःखनिवर्तकत्वे च- विनिर्दुताशेषमनोमलः पुमानसङ्गविज्ञानविशेषवीर्यवान् । यदाघ्रमूले कृतकेतनः पुनर्न संमृति क्लेशवहां प्रपद्यते ॥ इति । [श्रीमा० स्क.४ अ०२१ श्लो० ३२] तावद्भयं द्रावणगेहसुनिमित्तं शोकः स्पृहा परिभवो विपुलच लोमः । तावन्ममत्यसदवग्रह आतिमूल यावन्न तेऽघ्रिमभयं प्रवृणीत लोकः ॥ [श्रीमा० स्क०३ अ०९ श्लो०६] इति च। पुरुषार्थचतुष्टयहेतुत्वे- धम्मार्थकाममोक्षाख्यं य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः । एकमेव हरेस्तत्र कारणं पादसेवनम् ॥ इति । एवञ्च सर्वापिभगवत्पारचयातप्रणालिकया मुक्तिहेतुरिति सिद्धम् । अथ सांवत्सरिकास्ताद्विशेषाः । तत्र फाल्गुनकृष्णप्रतिपदि श्रीभगवतो दोलोत्सवः कार्यः । चैत्रे मासि सिते पक्ष एकादश्यां नरोत्तमः । दोलारूढं महाविष्णुं कुर्याद्भक्त्या महोत्सवम् । इत्यपि कचित् एतन्महिमाचोको- - - गारुडे। दोलारूढं प्रपश्यन्ति कृष्णं कलिमलापहम् । अपराधसहस्रेस्तु मुकास्ते घूर्णने कृते ॥ आन्दोलनदिने प्राप्त रुद्रेण सहिताः सुराः। कुर्वन्ति प्राङ्गणे नृत्यं गीतं वाधञ्च हर्षिताः॥ तावत्तिष्ठन्ति पापानि जन्मकोटिकतान्यपि । यावनान्दोलये भूप कृष्णं कंसविनाशिनम् ॥ दोलास्थितस्य कृष्णस्य येऽप्रे कुर्वन्ति जागरम् । सर्वपुण्यफलावाप्तिर्निमेषेणैव जायते ॥ दोलास्थितं तु ये विष्णुं पश्यन्ति मधुमाधवे। क्रीडन्ते विष्णुना लार्द्ध वैकुण्ठ देववन्दिताः(१) (१) देवपूजिता इति पाठान्तरम् ।

·पादसेवनात्मकभक्तिनिर्णयः । Mum- तस्मात्सर्वप्रयतेन दोलायात्रामहोत्सवः । कार्यः सर्वफलावाप्त्यै सर्वपापहरः शुभः॥ति । तथा चैत्रशुद्धद्वादश्यां दमनकोत्सवः । यथोकं तत्रैव- चैत्रे मासि तथा विष्णोः कार्यो दमनकोत्सवः। वैष्णवैर्विष्णुभक्त्या च जनतानन्दवर्धनः । देवानन्दसमुद्भूता दिव्या दमनमञ्जरी ॥ निवेद्या विष्णवे भक्त्या सर्वपुण्यफलेप्सुमिः ॥ इति । रामार्चनचन्द्रिकायाम्- द्वादश्यां चैत्रमासस्य शुक्लायां दमनोत्सवः । बौधायनादिभिः प्रोक्तः कर्तव्यः प्रतिवत्सरम् ॥ पारणाहे न लभ्यत द्वादशी घटिकापि चेत् । तदा त्रयोदशी ग्राह्या पवित्रदमनार्पणे ॥ इति । माधचे दमनारोपो मधौ न विहितो यदि । वैशाख्यां श्रावणे भाद्रे कर्तव्यं वा तदर्पणम् ॥ इति च । अथ प्रयोगः। उपवासदिने प्रातः स्नानादि निर्वयं दमनकारामं गत्वा क्रमेण त. मादाय चन्दनादिना तत्रैव तं प्रपूजयेत् । श्रीकृष्णपूजार्थे त्वां नेच्या. मीति सम्प्रार्थ्य प्रणमेत् । यथादैवतमन्यत्रोहः । तत उत्पाट्य कारुहस्ते. दत्त्वा तस्मै मूल्यदानपूर्वकं तत आदाय पञ्चगव्येनाभिषिच्य शुद्धोदकेन प्रक्षाल्याशोकमूले स्थण्डिले स्थापयित्वा तस्मिन्दमनकेऽशोककाल. वसन्तकामान् गन्धाद्यैः प्रपूजयेत् । शुचौ देशे काममा पूजयेदित्यन्ये । अशोकाय नमस्तुभ्यं कामस्त्रीशोकनाशन । शोकार्ति हर मे नित्यमानन्दं जनयस्व मे ॥ इत्यशोकम् । बुट्यादिकालपर्यन्तः कालरूपो महाबलः । कलते चैव या सर्व तस्मै कालात्मने नमः॥ इति कालम्- घसन्ताय नमस्तुभ्यं वृक्षगुल्मलताप्रिय । सहस्रमुखसंवाह ! कालरूप ! नमोऽस्तु ते ॥ इति वसन्तम्- काम ! भस्मसमुद्भूत ! रतिवाष्पपरिप्लुत । - ·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- ऋषिगन्धर्वदेवादिविमोहक ! नमोस्तु ते ॥ इति कामम् । एवञ्चतुरो देवांस्तन सम्पूज्य- नमोऽस्तु पुष्पवाणाय जगदाइलादकारिणे । मन्मथाय जगन्नेत्रे रतिप्रीतिप्रियाय ते॥ इति दमनकमुपतिष्ठेत् । तत ओंकामाय नम इति मन्त्रेण सपरि- वारमन्मथरूपिणं दमनं गन्धादिभिस्तत एवोद्भूतदमनेन पूजयेत् । ततो धौतनवधाससाऽऽच्छाध नवे वैणवे पटले निधाय मङ्गलवाधगी. तपुरुषसूक्तादिवेदद्योषेण स्वगृहमानयेत् । ततो रात्री देवं सम्पूज्य त दनुक्षया दमनाधिवासनं कुर्यात् । तदित्थं देवस्य पुरतः स्थाण्डिलमुप- लिप्य तत्राटदलं कमलं कृत्वा सितपीतकृष्णरक्तवर्णैः सम्पूर्य तद्व- हिश्चतुष्काणं विधाय पीतवर्णेन सम्पूर्य तदहिवर्जुलमण्डलत्रयं वि. धाय श्वेतरकपीतैः सम्पूर्य तदाहश्चतुष्कोणं विधाय रक्तवर्णेन पूर. येत , सर्वतोभद्रं वा सम्पादयेत् । उपरि पञ्चवर्ण वितानं कुर्यात् । उक्तमण्डले शुद्धोदकपूर्ण हेमरत्नफलयुतं कुम्भं निधाय तस्मिन् दम- नपटलं संस्थाप्य- पूजार्थ देवदेवस्य विष्णोर्लक्ष्मीपतेः प्रभोः । दमन त्वमिहागच्छ सान्निध्यं कुरु ते नमः॥ इति दमनके तत्र तदेवतामावाहयेत् । ततो दमनपूर्वभागे लीं कामदेवाय नमः । ह्रीं रत्यै नमः । इति रतिसहितं कामदेवं गन्धादिभिः पूजयेत् । की भस्मशरीराय नमः। इत्याग्नेय्याम् । क्लीमनङ्गाय नमः। इति दक्षिणस्याम् ।की मन्मथाय नमः । इति नैऋत्याम् । क्लीं वसन्तसखाय नमः। इतिवारुण्याम्।क्रीं स्मराय नमः । इति वायव्याम् । क्लीमिक्षुचापाय नमः । इति कौवाम् । क्लीं पुष्पवाणाय नमः। इतीशान्याम् । ही रत्ये नम इत्यस्य सर्वत्रानुषङ्गः । ततः "तत्पुरुषाय विद्महे कामदेवाय धी. महि । तन्नोऽनः प्रचोदयात" इति कामगायच्या दमनमष्टोत्तरशतम- भिमन्ञ्य, गन्धादिभिः सम्पूज्य, हृदयमन्त्रेण पुष्पाञ्जलिं निवेद्य, नमोऽस्तु पुष्पवाणाय जगदाहादकारिणे । मन्मन्थाय जगन्नेत्रे रतिप्रिय नमोऽस्तु ते ॥ इति नमस्कुर्यात् । । - क्षीरोदधिमहानागशय्यावस्थितविग्रह । प्रातस्त्वां पूजयिष्यामि सन्निधौ भव ते नमः ॥ इति परमेश्वरं मार्य, पुष्पाअलिं दत्वा, दमनं सर्वतो रक्षन् गीता.

·पादसेवनात्मकभक्तिनिर्णयः । ६९ दिना रात्रिमतिवाहयेव । इत्यधिवासनम् । प्रातर्नित्यपूजान्तं विधायानेकोपचारः पुनः सम्पूज्य दमनमअरीं सर्वा गन्धाक्षतयुक्तां मूलमन्त्रेणाभिमन्य कराभ्यां गृहीत्वा- देवदेव जगन्नाथ वाजिछतार्थप्रदायक । हृत्स्थान् पूरय मे विष्णो कामान्कामेश्वरीप्रिय । इमं दमनकं देव गृहाण मदनुग्रहात् । इमां सांवत्सरी पूजां भगवन्परिपूरय ॥ इतिजप्त्वा मूलमन्त्रेण भगवत्यर्पयेत। ततो यथाशोमं दमनकमारोप्य भगवन्तं प्रार्थयेत् । मणिविद्रुममालाभिर्मन्दारकुसुमादिभिः । इयं सांवत्सरी पूजा तवास्तु गरुडध्वज!॥ वनमालां यथादेव कौस्तुभं सततं इदि । तबहामनी मालां पूजां च हृदये बह ॥ जानताजानता वापि न कृतं यत्तवार्चनम् । वत्स पूर्णतां यातु त्वत्प्रसादाद्रमापते ॥ जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुषपूर्वज । मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भकिहीनं सुरेश्वर । यत्पूजितं मयादेव परिपूर्ण तदस्तु मे ॥ इति । ततो देवं नमस्कृत्य गुरुं दमनेन वस्त्रादिना च सम्पूज्य भगवति कर्म निवेध स्वयं च तत्प्रसादत्वेन दमनशेषं धृत्वा द्विजानसम्पूज्य भो. जयेत् । स्वयं च बन्धुभिः सह भुञ्जीतेति । इति दमनोत्सवः । अथ जलकीडोत्सवः॥ गारडे- निक्षिप्य अलपात्रे तु मासे माधवसंशके । माधवं येऽर्चयिष्यन्ति देवतास्ते नरा भुवि । स्वर्णपात्रेऽथवा रौप्ये तान्ने वा मृन्मयेऽपि वा। तोयस्थं योऽचयेदेवं शालिग्रामसमुद्भवम् ॥ प्रतिमा वा महाभाग तस्य पुण्यमनन्तकम्। तस्माज्येष्ठे सदा भूप! तोयस्थं योऽर्चयेद्धरिम् ।। बीततापो नरस्तिष्ठेद्यावदाभूतसंपूवम् ॥ इति । शेवः कालविकल्पोऽयमुष्णस्य तारतम्यतः। गन्ध्रोदयुते पात्रे नित्यपूजां समाप्य च ॥ - ·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- - अतिवाद्य दिन रात्री नीत्वा देवं निजासनम् । पञ्चोपचारैः सम्पूज्य तीर्थ प्राश्य विसर्जयेत् । आत्मानं गृहदारादि तेन तीर्थेन पावयेत् ॥ द्वादश्यां तु जले रात्रावर्चयेगरुडोक्तितः । द्वादश्यां पूजयेद्रात्रौ जलस्थं जलशायिनम् ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरे- वैशाखे पूर्णमास्यां वै जलस्थं जगदीश्वरम् । पूजयेद्वैष्णवो भक्तया कृत्वोत्साहं मुदान्वितः ॥ गीतवाद्यपताकाद्यैः कृत्वा पुण्यमहोत्सवम् । ज्येष्ठस्यैकादशी शुक्ला यजेत्तावत् प्रहर्षितः ॥ इति । अथ प्रसङ्गाद् वसन्तपुष्पमहिमा । मलिकाकुसुमैर्देवं वसन्ते गरुडध्वजम् । अर्चयेत् परया भक्त्या मुक्तिभागी भवेन्नरः ॥ यः पुनः पालटैः पुष्पैर्वसन्ते गरुडध्वजम् । अर्चयेत्परया भक्त्या दहेत्पापं त्रिधार्जितम् ॥ इति । यः पश्यति तृतीयायां कृष्णं चन्दनकषितम् । वैशाखस्य सिते पक्षे स यात्यच्युतमन्दिरम् ॥ इति वचनाच्च छन्दतोऽनुष्ठेयः। आषाढस्य सिते पक्षे द्वितीया पुण्यसंयुता ॥ तस्यां रथे समारोप्य भगवन्तं रमापतिम् । यात्रोत्सवं प्रवक्थ प्रणियेत द्विजान बहून् । इति स्कान्दवचनाद्रयोत्सवोऽपि । अथाषाढशुक्लद्वादश्यां शयनोत्सवः ॥ रामार्चनचन्द्रिकायां गारुडे- मिथुनस्थे सहस्रांसो न स्वापयति यो हरिम् । वैष्णवैः सह संभूय हनावृष्टिस्तदा भवेत् ॥ भविष्ये- मिथुनस्थे सहस्रांशी स्वापयेन्मधुसूदनम् । तुलाराशिगते तस्मिन् पुनरुत्थापयेत्प्रभुम् । अथ प्रयोगः॥ पारणाहे पूर्वरात्रौ महती पूजां वापद्योषयुतां विधाय वैष्णवान भ्यर्य भगवन्तं नाराज्य नरयान आरोप्य वैष्णवैः सह गीतवादिनन - .

·पादसेवनात्मकभक्तिनिर्णयः। ७१ त्यद्योषैर्जलाशयं नीत्वापुष्पाञ्जलिं दत्वा यानादुतायं तीरेऽध्रिन्यासः माशास्य हस्तं दत्वोपवेशयेत् । धौताघ्रिपाणिराचात श्रीविष्णोरनुन हार्थ शयनीक्षीरामहोत्सवं करिष्य इति सङ्कल्यात्मन्यासपूर्वकं देवन्या- सं कृत्वा "स्वर्णधानुवाकेन "पुरुषसूक्तेन"उत्तरनारायणेन" चाभिषि. व्य पञ्चामृतन संस्नाप्य सम्पूज्य जय जय महाविष्णो विश्वमनुगृहा- णेति सम्प्रार्थ्य जलमध्ये पर्यङ्क शुक्लवस्त्रसमाच्छकं सोपधानं संस्थाप्य तस्मिन् भगवन्तम् "असो वेव" इति मन्त्रेण प्रस्वापयेत् । शेष पर्यवर्येऽस्मिन् फणामणिगणामले। श्वेतद्वीपान्तरे देवं कुरु निद्रा नमोऽस्तु ते ॥ हति नमस्कृत्य गन्धादिभिर्महापूजां कृत्वा, सुप्त त्वयि जगन्नाथे जगत्सुतं भवेदिवम् । विबुद्ध च विबुध्येत प्रसन्नो मे भवाब्यय ।। इति सम्प्रार्थ्य देवस्याने चातुर्मास्यव्रतानि स्वीकुर्यात् । चतुरो वार्षिकान् मासान्देवस्योत्थापनावधि । इमं करिष्ये नियम निर्विघ्नं कुरु मेऽच्युत ॥ इदं व्रतं मया देव गृहीतं पुरतस्तव । निर्विघ्नं सिद्धिमायातु प्रसादात् तव केशव ।। गृहीतेऽस्मिन् व्रते देव पञ्चत्वं यदि मे भवेत् । तदा सम्पूर्णतां यातु प्रलादाले जनाईन ॥ इति । श्रावणे शाकस्य वर्जनं भाद्रे बना, आश्विने पयसा, कार्तिके द्विद. लस्येति चातुर्मास्यव्रतसंक्षेपः। विस्तरस्तु व्रतप्रकाशे शेयः । अशक्ती या कश्चिनियमोऽनुष्ठेयः । आषाढे तु सिते पक्षे एकादश्यामुपोषितः । चातुर्मास्यव्रतं कुर्यात् यत्किञ्चिनियतो नरः॥ इति मदनरत्ने महाभारतवचनात् । ततो यथाशक्ति देवं स्तुत्वा प्रजा. पाले राजनि मालमाशास्य शङ्खचरणतीर्थ वैष्णवैः सहाभिवन्ध प्राश्य गीतादिना भगवन्तं परितोष्य वैष्णवान् सम्पूज्य नरयाने भगवन्तमा. रोप्य गीतादिद्योषैर्मन्दिरमानीय नीराज्य वैष्णवान् विसृज्य निजासने उपवेश्यक निवेदयेत् । इति शयनोत्सवः । अथ पवित्रारोपणोत्सवः। हेमाद्री- विष्णुरहस्ये । श्रावणस्य सिते पक्षे कर्कटस्थे दिवाकरे ।

·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- - द्वादश्यां वासुदेवाय पवित्रारोएणं स्मृतम् ॥ सच नित्यमुक्तं बहुचपरिशिष्ट । विधिना शास्त्रदृष्टेन यो न कुर्यात्पवित्रकम् ।। हरन्ति राक्षसास्तस्य वर्षपूजादिकं फलम् ॥ इति । पाऽपि- ऊजें व्रतं मधौ दोलां श्रावणे तन्तुपूजनम् । चैत्रे दमनकारोपमकुर्वाणो ब्रजत्यधः ॥ गाड़ऽपि- प्रावृट्काले तु ये मत्यां नायिन्ति पवित्रकैः । तेषां सांवत्सरी पूजाइफलं तस्य भविष्यति ॥ तस्य पवित्राख्यनागस्य(१)। मन्त्रप्रकाशे- अथ चद्विग्नयोगेन मुख्बकालो न लभ्यते । कन्यायां चापि कुर्वीत यावन्नोत्तिष्ठते हरि।(२) ॥ इति । अथ प्रयोगः। दशम्यां हैमरोप्यताम्रान्यतमस्त्रेण तदसम्भवे पहसूत्रेण तदभावे कुमार्या कर्तितेन कापसेन पवित्राणि कार्याणि । 'तद्यथा- स्नात्वा त्रिगुणं त्रिगुणीकृत्य पञ्चगव्येन प्रोक्ष्य शुद्धोदकेन प्रणवेन (१) अत्रेदमनुसन्धेयम् । कनीयान् वासुकेता पवित्रो नाम नागराट् । निराहारवतो भूम्बा दैविकं शरदा शतम् ॥ तपस्तेपे समाश्रित्य देवदेवं महेश्वरम् । प्रसन्नस्तपसा तस्य पुरतः पुरुषोत्तमः ।। प्रणतातिहरः शम्भुराविरासीदुमाधवः । प्रसादाभिमुखं दृष्ट्वा देवं स भुजगेश्वरः ॥ कण्ठाभरणता प्राप्तुं वने वरमनुत्तमम् । तथेत्याभाषित कण्ठे दधार त्रिपुरान्तकः॥ ये त्वा न बहु मन्यन्ते यथा सम्भावितो मया। जाहोमादिजं तेषां फलं स्वामेतु निश्चयात् ॥ इति । (२) अन्यत्रापि- पवित्रारोपणं विघ्नात् श्रावणे न भवेद् यदि । कार्तिकावधिर्सिहार्के कतय॑मिति नारदः ॥ इति । - ·पादसेवनात्मकभक्तिनिर्णयः ७ प्रक्षाल्य मूलमन्त्रेण रालोदकेनाष्टोत्तरशतमभिषिच्य भगवद्गायच्या ता वद्वारमभिमन्य नवसूच्याष्टोत्तरशततदीतदर्धगुणितानि क्रमेण देव स्य जानूरुनाभिपय॑न्तान्युत्तममध्यमकनिष्ठानि पवित्राणि सम्पाद्य तेषु यथाक्रमं षट्त्रिंशचतुर्विशतिद्वादशसंख्याकानङ्गुष्ठपर्वतदर्धमात्रान् प्र. न्थीन् कृत्वा अष्टोत्तरसहस्रगुणितमुक्तविगुणं वा वनमालापवित्रं नि- यि तस्मिन्नष्टोत्तरशतं ग्रन्थीन् कुर्यात् । "चत्वारो ग्रन्थयः स्मृताः" इति त गारुडे । ततो याजमानपवित्रं गन्धपवित्रं च कनिष्ठेन समं कृत्वा गुर्वग्न्योः पवित्रे मध्यमसमे निबध्य साधारणपवित्राणि त्रिभित्रिभिः सूत्रैः कुर्यात् । ततोऽष्टाक्षरेण पवित्राण्यभिमन्य कुङ्कुमगोरोचनकपुरैः रखयित्वा"इदं विष्णु"रितिमन्त्रणोत्तमाधिवासकं विरभिमन्त्रयेत्, द्विर्मः ध्यमम, सकृत्कनिष्ठम् , ततो नववैणवपटले तानि निधाय शुभ्रवसो णाच्छाध देवस्य पुरतः स्थापयेत् । ततोऽपामार्गेण दन्तधावनं कृत्वा स्नात्वा नित्यक्रियां विधाय भगवन्तं संपूज्य प्रार्थयेव । क्रियालोपविघातार्थ यत्त्वया विहितं प्रभो । मयैतत् क्रियते देव तव तुष्टयै पवित्रकम् ॥ न हि विघ्नो भवेदत्र कुरु नाथ दां मयि । सर्वथा सर्वदा विष्णो! मम त्वं परमा गतिः॥ इति । तत एकभक्तं कृत्वा तां रात्रिमतिवाहयेत् । इति दशमीकृत्यम् । अथैकादशीकस्यम् । अथैकादश्यां नित्यपूजान्तं कृत्वा देवस्य पुरतः सर्वतो भद्रे पुण्या- म्बुपूर्ण कुम्भ निधाय तस्मिन्पवित्रपटलं संस्थाप्य फलपुष्पमालाल. कृतं वितानमुपर्यावध्य भगवन्तमभ्ययं पायसं निवेद्य- सांवत्सरस्य यागस्य पवित्रीकरणाय भोः। विष्णुलोकात् पवित्राद्य आगच्छेह नमोऽस्तु ते॥ इति मन्त्रेण मूलमन्त्रयुतेन पवित्रं तं तुष्ट्वाऽऽवाहोत्तममध्यकनिष्ठेषु ब्रह्मविष्णुशिवान् सत्वरजस्तमांसि वेदत्रयं लोकत्रयं चाऽऽवाहा वनमा. लायां प्रकृतिमावाह्य तदीये मौकुटे भागे धुलोकमावाह- सर्वाभरणचित्राङ्ग सर्वदेव नमोऽस्तु ते (१)। लावण्यरूपविश्वात्मन् ज्येष्ठसूत्रं समाश्रय ॥ सर्वाधारधरारूप सर्वकर्तः प्रजापते । सर्वथात्मेश सूत्रेऽस्मिन् सान्निध्यं कुरु ते नमः ॥ (१) सर्वदेवनमस्कृत इत्यन्यत्र पाठः । - ·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- - अतिवेग जगद्योने पुरुषारमन्दिवस्पते । कनीयो मे प्रभो देव तेजसा सूत्रमाश्रय ॥ इति त्रिभिमन्यैरुत्तमादीनि त्रीण्यभिमन्च, प्रकृतिर्जगतः की सर्वलावण्यदायिनी । श्रीसूत्रे नित्यकल्याण सांनिध्यं कुरु ते नमः ॥ सर्वरक्षोज्वलाकार ब्रह्माण्डब्रह्मरोचिष । मुकुटोत्तमसर्वाङ्ग श्रियः सुत्र इहेहि भोः॥ इति धनमालातदूर्वभागाअभिमन्त्रयेत् । तत आवाहितदेवता मूल. मन्त्रेण सम्पूज्य त्रिसूत्रयां ब्रह्मविष्णुशिवान नवसध्यामोङ्कारसोमवह्निः জন্ধুনীয়াহহাহাকাৰু মাখন্তু জিহাবীহখালিজয়াণ राजितामनोन्मनीजयाभद्रामुक्तिदा आवाह्य गन्धादिभिस्ताम्बूलान्तः सम्पूजयेत् । ततो गन्धपवित्र धूपितं गृहीत्वा प्रणवेनाभिमन्य- विष्णुतेजोद्भवं रम्यं सर्षपातकनाशनम् । सर्वकामप्रदं देव तवाङ्गे धारयाम्यहम् ॥ इतिमन्त्रेण मूलमन्त्रेण च देवस्य पादयोः समयॆ नाराज्य पञ्चोप- चारैः सम्पूज्य स्तवैः स्तुत्वा देवं निमन्त्रयेत् । आमन्त्रितोऽसि देवेश पुराणपुरुषोत्तम । प्रातस्त्वां पूजयिष्यामि सानिध्यं कुरु केशव ।। क्षीरोदधिमहानागशव्यावस्थितविग्रह । प्रातस्त्वां पूजयिष्यामि सनिधो भव ते नमः ॥ इति । ततो देवं नत्वा देवाय सूत्रेभ्यश्च पुष्पाञ्जलिं निवेद्य सूत्राणि सर्वतो रक्षन् गीतादिना रात्री जागरणं कुर्यात् । इत्यधिवासनम् । अथ प्रातर्निस्यपूजान्ते पवित्र पूजां कृत्वा नीराज्य स्तुत्वा नवा मङ्गलघोषपूर्वकं गन्धदूवाक्षतयुक्तानि उत्तममध्यमकनिष्ठानि क्रमेण मूलमन्त्रेणादाय ज्येष्ठमष्टाविंशत्या मूलमन्त्रेणामिमन्त्र्य, कृष्ण कृष्ण नमस्तुभ्यं गृहाणेदं पवित्रकम् । पवित्रीकरणाय वर्षपूजाफलप्रदम् ॥ पवित्रकं कुरुष्वाध यन्मया दुष्कृतं कृतम् । शुद्धो भवाम्यहं देव त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर ॥ इति मूलमन्त्रेण निवेदयेत । एवं मध्यमम् । ततः कनिष्ठम् । ततो. वनमालामष्टाविंशत्यामिमन्य-- बनमालां यथादेव कौस्तुभं सततं हृदि । तत्पवित्रन्तूस्विं पूजां स्वहदये वह ॥ - ·पादसेवनात्मकभक्तिनिर्णयः। इत्युचार्य मूलेन मुकुटमारभ्य विनिवेदयेत् । ततो हैममुख्यानीतरा- ण्यष्टोत्तरशतेनाष्टाविंशत्या वाभिमन्य-साधारणपवित्राणि परिवार- देवताभ्यो नामाभिर्दत्वा देवाय महानैवेद्यं ताम्बूलञ्च निवेद्य नरािज्य चामरैः संवीज्य दर्पणं प्रदर्य पुष्पाञ्जलिं दत्वा प्रार्थयेत् । मणिविद्रुममालाभिर्मन्दारकुसुमादिमिः। इयं सांवत्सरी पूजा तवास्तु गरुडध्वज ॥ जानताजानतावापि न कृतं यत्तवार्चनम् । केनचिद्विघ्नदोषेण परिपूर्ण तदस्तु मे ॥ अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया। दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व मधुसूदन ॥ इति । सतो नमस्कृत्य मूलमन्त्रं यथाशक्ति प्रजप्याग्नौ देवमावाह नित्य- होमं निर्वर्त्य मूलेन पवित्रं समर्प्य वह्विस्थदेवं प्रतिमायामुद्वास्य गुरु- समीपमागत्य गन्धवस्त्रालङ्कारादिसमर्पणपूर्वकं पवित्रं समय॑ शक्या द. क्षिणां दत्वा नमस्कुर्यात् । ततो वैष्णवद्विजान्संपूज्य तेभ्यः पवित्राणि दत्वा याजमानपवित्रं स्वयं धृत्वा ब्राह्मणान् सम्भोज्य यथाशक्ति द. क्षिणां दत्वा बन्धुभिः सह भुञ्जीत । ततः त्रिरात्रमहोरात्रं वा देवे पवि. त्राणि धारयेत् । तावति काले ब्रह्मचारी हविष्याशी भवेत् । आभिषेक- समये पवित्राणि उत्तार्य पुनर्दध्यात् । ततो देवमभ्यय॑ सूत्रं विसर्जयेत् । सांवत्सरी शुभां पूजां सम्पाद्य विधिवन्मम । बजेदानी पवित्र ! त्वं विष्णुलोकं विसर्जितः ॥ इति ततो भगवति कर्म निवेदयेत् । न रात्री हरिं स्नापयेत् । दमनक- पवित्रतावश्योस्तु न रात्रावपि कुर्यादिति नृसिंहपरिचयर्योक्तः ॥ इति पवि. त्रारोपणोत्सवः । अथ कटदानोत्सवः। मदनरने, भविष्योत्तरे। प्रा भाद्रपदे मासि एकादश्यां सितेऽहनि । कटदानं भवद्विष्णोर्महापूजां प्रवर्तयेत् ॥ इति । महापातकनाशनमिति नृसिंहपरिचायां पाठः । कटहान-वि. णोः शयनस्याङ्गपरिवृत्तिकरणम् । द्वादश्यामेतदिति तु रामार्चनचन्द्रि- .. कायाम् । तत्तयोगध तसङ्कल्पवर्ज शयनोत्सवपद् द्रष्टव्यः । सङ्कल्पे कट- ।

·७६ वीरमित्रोदय भक्तिप्रकाशे- ED दानोत्सवं करिष्ये इति विशेषः । शेषे पर्यङ्केति मन्त्रस्थाने च- देवदेव जगन्नाथ योगिगम्य निरञ्जन । कटदानं कुरुम्वाध प्राप्ते भाद्रपदे शुभे ॥ इत्युच्चार्य कर्णिकापरिवृत्तिं विदध्यात् । इति कटदानोत्सवः। अथाश्विन शुक्लदशम्यां सीमातिक्रमणोत्सवः। भविष्ये- शमीयुक्तं जगन्नाथं भक्तानामभयङ्करम् । अर्चयित्वा शमीवृक्षमर्चयेच्च ततः पुनः ॥ स्कान्दे। आश्विनस्य सिते पक्षे सीमातिक्रमणोत्सवम् । दशम्यां वैष्णवः कुर्याद्गीतवाद्यमटैर्वृतः॥ इति । शमीपूजनाङ्गमन्त्रश्च रामार्चनचन्द्रिकायाम् । शमी शमयते पापं शमी लोहितकण्टकी। धरियर्जुनवाणानां रामस्य प्रियवादिनी ॥ इति । गृहीत्वा साक्षतामा शमीमूलगतां मृदम् । गीतवादित्रनिर्घोषस्ततो देवं गृहं नयेत्॥ इति सीमातिक्रमणोत्सवः । अथ कार्तिकोत्सवः । स्कान्दे। कार्तिके नार्चितो वैस्तु भक्तियोगेन केशवः । नरकं ते गमिष्यन्ति यमदूतैश्च मन्त्रिताः॥ इति । विष्णुरहस्ये कार्तिकं प्रकृत्य मालतीन्दीवरै पझैः कमलैश्च सुगन्धिभिः। कुसुमोसीरकप्रविलिप्य वरचन्दनैः॥ नैवेद्यधूपदीपाधैरर्चयेत्तु जनाईनम् । मनसा कर्मणा वाचा पूजयेद्गरुडध्वजम् ॥ कुर्यात् तदीयस्तवनं बृहद्भक्तिजितेन्द्रिय । इति । रात्रिचतुर्थभागे च गानादिना जागरणं निर्वर्त्य स्नात्वा किञ्चि द्वतं विधेयमित्युक्तं- रामार्चनचन्द्रिकायाम्। कार्तिके पश्चिमे यामे तव गीतं करोति यः। वसते वै स वैकुण्ठे पितृभिः सह नारद ।। नीराज्येशं ततः स्नाबाद्विधिना तुष्टये हरेः। व्रतं चरेसथा किञ्चिच्छुत्यो महिमानकम् ॥ इति कार्तिकोस्वका .

·पादसेवनात्मकभक्तिनिर्णयः। - अथ भगवत्प्रबोधोत्सवः । मदनरत्ने ब्राझे। एकादश्यां तु शुक्लायां कार्तिके मासि केशवम् । प्रसुप्तं बोधयेद्रात्रौ श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ॥ इति । तत्रैव भविष्योत्तरे। कार्तिक शुक्लपक्षस्य एकादश्यां पृथासुत । मन्त्रेणानेन राजेन्द्र देवमुत्थापयेद् द्विजः॥ ब्रह्मेन्द्ररुद्राग्निकुबेरसूर्यलोमादिभिर्वन्दित वन्दनीय । बुध्यस्व देवेश जगनिवास मन्त्रप्रभावेण सुखेन देव ॥ इयञ्च द्वादशी देव प्रबोधार्थ सुनिर्मिता। त्वयैव सर्वलोकानां हितार्थ शेषशायिना॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द नारायण जगत्पते । त्वयि सुप्ते जगत्सुप्तमुत्थिते चोत्थितं जगत् ॥ इति । वाराहे। कुमुदस्य च मासस्य भवेद् या द्वादशी शुभा ॥ इति प्रकृत्य कृत्वा ममैवं कर्माणि द्वादश्यां तत्र माधवि ॥ ममैवाराधनार्थाय इमं मन्त्रमुदीरयेत् । "ब्रह्मणा रुद्रेण च स्तूयमानो भवानृषिवन्दितो वन्दनीय प्राप्ता द्वाद. शीयं ते प्रबुध्यस्व जाग्रस्व मेघाः गताः पूर्णश्चन्द्रः शारदानि पुष्पाणि लोकनाथतुभ्यमहंददानि" इति । रामार्चनचन्द्रिकायामपि द्वादशीविधा नाद्वादश्युक्ता, "अथ कार्तिकशुक्लार्क" इत्यादिना। एवञ्च वाराहेऽपि वि. स्पष्टं द्वादशीविधानाद्भविष्योत्तरवाराहमन्त्रवर्णयोश्च तत्सङ्कीर्तनात्मक लशिष्टाचाराच्च द्वादश्यामेव प्रबोधोत्सवः । अन्यथा भविष्योत्तर एकादशीविधानाचत्र तत्करणे तत्रत्यमन्त्रवर्णस्यासमवेतार्थता स्यात् । एकादशीवद् द्वावश्या अपि विहितत्वेनात्यन्तं बाधायोगात, अष्टदोषदुः ष्टविकल्पापत्तेश्च । तस्मादेकादशीश्रवणं तत्र लौकिकोपकल्पनाभिप्राय बहुश्रुत्यनुरोधेन व्याख्येयम् । “सह सोमौकीणात्यभिषेचनीयदशपेययोः" इतिवाक्यगतक्रीणातिरिवावभृशदीक्षादिश्रुत्यनुरोधेन क्रयोपकल्पनपर: (१) । उक्तश्च नृसिंहपरिचायामेतत् “एकादश्यामुपोषितः समाहितो वा भूत्वा द्वादश्यां नक्तं शयनोत्थापनवतं कुर्यादिति वचनद्वयार्थो व्या. ख्येयः, तदाकाशं वायुं सृष्ट्वा तेजोऽसृजतेतिवत्' इति । तस्माद् द्वाद (१) स्पष्टं चेदं पूर्वमीमांसैकादशाध्यागद्वितीयपादगतचतुर्दशाधिकरणे ।

·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- - श्यामेवायमनुष्ठेयः। अथ प्रयोग शयनोत्सववज्जलाशयं गत्वा सङ्कल्पपर्यन्तं विधाय प्रबोधोत्सवं कुर्व इति सङ्कल्प्य तद्वदेव सम्पूज्य भविष्यमन्त्रेण वाराहमन्त्रण वेदं विष्णुरिति मन्त्रयुक्तेन, वादित्रघोषैश्च जलतल्पादुत्थाप्य तीरे समुपवे. श्य महानुग्रहं प्रार्थयेत् । सोऽसावद्भकरुणो भगवान्प्रवृद्ध प्रेमस्मितेन नयनाम्बुरुहं विजृम्भन् । उत्थाय विश्वविजयाय च नो विषादं माध्च्या गिरापनयतात्पुरुषः पुराणः ॥ इति । ततः पुष्पाञ्जलिं निवेदयेत् । गता मेघा वियश्चैव निर्मलं निर्मला दिशः। शारदानि च पुष्पाणि गृहाण मम केशव ॥ इति । "आपो वा इदमासं सलिलमेव" इत्यनुवाकं जप्त्वा पञ्चामृताभिषे. कपूर्वकं पुरुषसूक्तेनाभिषिच्य नीराज्य न्यासपूर्वकं गग्धादिभिर्महापूजां कृत्वा करेण नीराज्य साक्षतजलमादाय प्रतिमासव्रतानि निर्दिय भगवानेतैः प्रीयतामिति भगवति निवेद्य "जयजय जाजाम्" इति वे. दस्तुत्या स्तुरवा- स्वस्त्यस्तु विश्वस्य खलः प्रसीदतां ध्यायन्तु भूतानि शिवं मिथो धिया। मनश्च भद्रं भजतादधोक्षजे आवश्यतां नो मतिरप्यहैतुकी॥ इत्याशिषः प्रार्थ्य गीतादिद्योषैर्भगवन्तं रथ आरोप्य जयजयस्वनपू. व पशोपचारैः सम्पूज्याशिषः प्रार्थयेत् । युकः शब्यादिवाईमधुमधुररणत्किङ्किणीजालमालै रनौधैौक्तिकानामधिरलमाणिभिः सम्भृतश्चैव हारैः। हैम कुम्भैः (१)पताकाशिवतररुचिभिभूषितः केतुमुख्य छत्रैर्ब्रह्मेशवन्धो दुरितहरहरेः पातु जैत्रो रथो वः। पलायध्वं पलायध्वं रे रे दितिजदानवाः । संरक्षणाय लोकानां रथारूढो नृकेशरी ॥ इति । ततो भगवत्प्रसादमालामादाय प्रहादादिभिराकृष्यमाणरथं परिभा. व्य स्वयं वैष्णवैः सहाकर्षणं कुर्वन्पुरमध्ये रथं भ्रामयेत् । (१) शिवतरुरुचिभिरिति अन्यत्र पाठः । - ·पादसेवनात्मकभक्तिनिर्णयः। ७१ यथोक्तं रामार्चनचन्द्रिकायाम् । नृत्यैर्वाधैर्भागवतैः घण्टावाघजयस्वनैः। भ्रामयेत्स्यन्दनं विष्णोः पुरमध्ये समन्ततः ॥ रथेन सह गच्छन्ति पुरतः पृष्ठतोऽप्रतः । महाविष्णुसमा ोते भवन्त्यधिभवा अपि ॥ इति । स्वस्वगृहागतश्च देवः सर्वैः पूज्यः । येषां गृहागतो वाति रथस्था श्रीनृकेसरी ॥ पूजा तैस्तैः प्रकर्तव्या वित्तशाच्याविवर्जितैः । इति तत्रैव पचनात् । ततश्च स्वगृहागमनादि शयनोत्सवकार्य। इति बोधनोत्सवः ॥ अथ जयन्तीसंक्षेपः । मत्स्योऽभूत् धुतभुग्दिने मधुलिते, कर्मों विधौ माधवे, वाराहो गिरिजासुते नभलि, यद् भूते सिते माधवे । सिंहो, भ्राद्रपदे सिते हरिदिने श्रीधामनो, माधवे रामो गौरितिथावतः परमभूद्रामो नवम्यां मधाः ॥ कृष्णोऽष्टम्यां नभसि च परे चाश्विने यहशम्यां बौखा, कल्की नभसि समभूच्छुक्लषष्ठयां क्रमेण ॥ इति । हुतभुग्दिनं प्रतिपत्(१) । विधुः दशमी । गिरिजासुतः चतुर्थी । भूतं चतु. दशी । हरिदिन-द्वादशी । गौरीतिथिः तृतीया । तत्राय॑मन्त्राः। सत्यव्रतोपदेशाय जिह्ममीनशरीरधृक् । प्रलयाग्धिकतावास गृहाणायं नमोऽस्तु ते ॥ धृतवान् कूर्मरूपेण मन्दरं क्षीरसागरे। स्वभक्तरक्षणपरो गृहाणायै नमोऽस्तु ते ॥ ब्रह्मनासिकसम्भूत शङ्खचक्रगदाधर । वराहरूप देवेश गृहाणाय नमोऽस्तुते ॥ कश्यपादितिसम्भूत वटुरूपि जगद्गुरो। कृपया देवदेवेश गृहाणाय नमोऽस्तु ते ॥ जमदग्निसुतो वीर क्षत्रियान्तकर प्रभो। (१) एतेनात्र हुतभुग्दितं तृतीयेति केषां चिद्वयाख्यानं न सयुक्तिकम् । अभिवा- चकेन हुतमुक्शब्देन त्रित्वलक्षणाद्वारा तृतीयायां लक्षितायां लक्षितलक्षणास्यादतस्तदपेक्ष- याऽमिदेवत्यतया प्रसिद्धायाः प्रतिपद एव षष्ठीसमासेन प्रहीतुमुचितमिति व्याजितमिनि विभावनीयम्।

·८० वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- गृहाणायं मया दत्तं कृपया परमेश्वर ॥ दानवानां विमोहाय महामोहस्वरूपधृक् । गृहाणार्य मया दत्तं दीनबन्धो नमोऽस्तु ते ॥ भूभारोत्तारणार्थाय संबलग्रामसम्भव । गृहाणायें मया दत्तं कल्किनि परमात्मने ॥ इति । अयंदानं च षोडशोपचारैः सम्पूज्य तत्तजन्मकाले विधेयम् । जन्मकालास्तु--- अहो मध्ये वामनो रामरामौ मत्स्यः क्रोडश्चापराह्वे विभागे। कृमः सिंहो बौद्धकल्की च सायं कृष्णो रात्री कालसाम्ये च पूर्वा ॥ इति जयन्त्युत्सवाः । अथाचननिर्णयः। अर्चनं पूजा। सा चाभ्युदयनिश्रेियसहेतुरिति तत्र तत्रोक्तम् । धाभागवते तावत्। एवं क्रियायोगपथैः पुमान् वैदिकतान्त्रिकैः। अचन्नुमयतः सिद्धिमतो विन्दत्यभीप्सितम् ॥ इति । तथार्चनं प्रकृत्य-- एतद्वदन्ति मुनयो मुहुनिःश्रेयसं नृणाम् । नारदो भगवान् व्यास आचार्योऽङ्गिरसः सुतः ॥ इति । एतत्कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् । इति च । वृहबारदीये। शिवपूजापरो वापि विष्णुपूजापरोऽपि वा । यत्र तिष्ठति तत्रैव लक्ष्मी सर्वाश्च देवताः ॥ इति । यत्र पूजापरो विष्णोस्तत्र वहिर्न बाधते । राजापि तस्करो वापि व्याधयश्च न सन्ति हि ॥ प्रेता: पिशाचा: कूष्माण्डा ग्रहा बालग्रहास्तथा । डाकिन्यो राक्षसाश्चैव न बाधन्तेऽच्युतार्चकम् ॥ इति । मनोहरैश्च गन्धैश्च पुष्पैश्च सुमनोहरैः। अभ्यर्च्य विष्णुमीशं वा तत्तत्सारूप्यतां व्रजेत् ॥ इति । शङ्करस्थाथवा विष्णोघृतयुक्तञ्च गुग्गुलम् । दत्वा धूपं नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इति च । तिलतैलान्वितं दीपं विष्णोर्वा शङ्करस्य वा।

·अर्चनात्मकभक्तिनिर्णयः। दत्वा नरः सर्वकामान् सम्प्राप्नोति नरोत्तम ॥ घृतेन दीपं यो दद्याच्छङ्करायाथ विष्णवे। ल मुक्तः सर्वपापेभ्यो गङ्गास्नानफलं लभेत् ॥ घनिष्टतम भोज्यं तत्तदीशाय विष्णवे । दत्त्वा तु तत्पदं याति चत्वारिंशत्कुलान्वितः ॥ इति । कोमऽपि। एष देवो महादेवः सदा संसारभीरुभिः। ध्येयः पूज्यश्च बन्धश्च यो लिङ्गे महेश्वरः ।। येऽचयिष्यन्ति मां नित्यं भक्त्या कालयुगे द्विजाः । विधिना घेदष्टेन ते गमिष्यन्ति तत्पदम् ॥ नाचयन्ति हरे रूपं शिवं ये श्रुतिनोदितम् । तेषां दानं तपो यज्ञो वृथा जीवितमेव च ॥ इति । नरसिंहपुराणेऽपि। ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः स्त्रियः शुद्रात्यजादयः। सम्पूज्य तं सुरश्रेष्ठं भक्त्या सिंहवपुर्धरम् ॥ मुच्यन्ते चाशुभैर्दुःखैजन्मकोटिसमुद्भवैः । सम्पूज्य तं सुरश्रेष्ठं प्राप्नुवन्त्यभिवान्छितम् ॥ इति । शालग्रामार्चने फलविशेषो नृसिंहपरिचर्यायाम्- स्कान्दे। शालग्रामशिलालिले यः करोति समर्चनम् ॥ तेनाचित कार्तिकेय ! युगानामेकसप्ततिः ॥ इति । लिङ्गपुराणेऽपि । गन्धमाल्यार्यनैवेद्यैः शालग्रामशिलार्चनम् । कुरुते मानवो यस्तु कलौ भक्तिपरायणः॥ कल्पकोटिसहस्राणि रमते सन्निधौ हरे ॥ इति । अन्यान्यपि पूजास्थानाम्युक्तानि-- श्रीभागवते। (स्कन्ध० ११ अ० २७ श्लो०९) अर्चायां स्थण्डिलेऽग्नौ वा सुम्य वाप्सु हृदि द्विजे । द्रव्येण भक्तियुक्तोऽत्स्वगुरुं माममावया ॥ इति ॥ अथ प्रयोगः । ब्राह्म मुहूर्त उत्थाय श्रीगोबिन्दं स्मृत्वा-- प्रातः स्मरामिभवभीतिमहाशिान्त्य नारायणं गरुड़वाहनमब्जनाभम् । प्राहामिभूतमदवारणमुक्तिहेतुं चक्रायुधं तरुणपारिजपत्रनेत्रम् ॥ भावी० भ० १६ ·স্বামীহাসাহু- mpu प्रातनमामि वचमा मनसा च मृी पादारविन्दयुगलं परमस्य पुंसः। नारायणस्य नरकाणवतारणस्य पारायणप्रवणविप्रपरायणस्य ॥ प्रातर्भजामि भजतामभयङ्करं तं प्राक्सर्वजन्मकृतपापभयापहत्यै । यो प्राहवक्त्रपतिताधिगजेन्द्रघोरशोकप्रणाशमकरोद धृतशङ्खचक्रः ॥ प्रातः स्मरामि दधिधोषधिनीतनिद्रं निद्रावसामरमणीयमुखारविन्दम् । हृधानवधवपुष नवकजनाभमुन्निद्रपद्मन यनं नवनीतचोरम् ॥ इति पठित्वा शौचदम्तधावनमुखप्रक्षालनानि विधाय भनन्तं ध्या. स्वा तत्पादोदकं धारायित्वारमीयां तनुं शुद्धां विचिन्त्य तीर्थ गत्वा पर- मेश्वरप्रीतये स्नानादिकं करिष्ये हाते सङ्कल्प्य स्वगृह्योक्तस्नानं विधा- याखान्तः, “अस्त्राय फट्" इत्यनमन्त्रेणाभिमन्यास्रणकभागनाङ्गानि प्रक्षाल्य भागान्तरण सवदेहमालिप्य तार्थ निमज्यास्त्रमन्त्रं यथाश- त्यावस्योन्मज्याचम्य हग्मन्प्रेणाङ्कशमुद्रया तीर्थमावाहयेत् ; गङ्गायां নার জন্য। আমার সততাছৰতাতিয় সঙ্গ ফাতহ সঙ্গ ইমাৰ বাবাকে হাকিনা তামিম স্থা "कृष्ण मां पाषय" इति निमज्य “पृतोऽस्मि" इत्युन्मज्य मूलेन कुम्भ- मुद्रया स्वात्मानमभिषिञ्चत् । दक्षानुष्ठं पराङ्गुष्ठे क्षिप्त्वा हस्तदयेन तु । व्यवकाशमेकमुष्टिं कुर्यात् सा कुम्भमुद्रिका ॥ ततो जलेनोर्ध्वपुण्डं विधाय "कृष्णं तर्पयामि" इति श्रीनालीन क्षिप्त्वा पूर्ववत् संपूज्य पञ्चाङ्गानि सन्न्यस्य हृदि देवमुद्वास्य तट. গাৰ ৰসমূয়ষ্ট্র মন্ত্র বহিষায় ক্লিথ হয় বিতা मृदा कुर्वात् "केशवाय नमः" इति ललाटे प्रथम, सच दशाङ्गुलः कार्यः । “वशाङ्गुलप्रमाणं यदुत्तमोत्तममुच्यते" इत्यादिस्यपुराणात । অন্যান্য অন্যানো স্যাকানি করখানি। "नारायणाय नमः" इत्युदरे "माधवाय नमः" इति हदि । “गोविन्दाय नमः" इति कण्ठे । "विष्णवे नमः' इति दक्षिणकुक्षौ। "मधुसूदनाय नमः" इति दक्षिणबाही । “त्रिविक्रमाय नमः" इति दक्षिणकर्णे। "वामनाय नमः" इति वामकुक्षौ । "श्रीधराय नमः" इति वामबाही "हृषीकेशाय नमः" इति वामकणे "पद्मनाभाय नमः' इति अपरभागे। "दामोदराय नमः" इति कटौ। तदिदं तिलकधारणं नित्यम् । यागो दानं जपो होमा स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । भस्मीभवति तत्सर्वमूर्ध्वपुण्डू विना कृतम् ॥

·अर्चनात्मकभक्तिनिर्णय।। . . इति मदनपरिजाते ब्रह्मपुराणवचनात् । ततो वैदिकी सन्ध्यां करवामू लेन त्रिवारं मार्जनमष्टाविंशतिवारं तर्पणं रविमण्डलस्थदेवाय द्वादशवा- रायप्रदानं दशवाराभिमन्त्रितजलपानञ्च कृत्वा सूर्य्यादीनमस्कृत्य पूजा मन्दिरं गच्छेदित्युक्तं मन्त्रप्रकाशिकायां विद्यारण्यैः। अथ धौताधि चरण आचान्तो देववेश्मनि सम्मार्जनोपलेपनाङ्गणप्रोक्षणानि स्वस्ति. कादीनि च कुर्यात् । एतन्महिमा- बृहन्नारदीये। देवतायतने राजन् कृत्वा सम्मान नरः। यत्फलं समवाप्नोति तन्मे निगदतः शृणु॥ वावत्यः पांशुकणिकाः सम्यक् संमार्जिता नृप!। तावत् युगसहस्त्राणि विष्णुलोके महीयते । यस्तु देवालये राजनपिगोचर्ममात्रकम् । जलेनासेचनं कुर्यात् तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ यावत्यः पांशुकणिका द्रवीभूता जनेश्वर । तावजन्मार्जितैः पापैः सद्य एव प्रमुच्यते ॥ गन्धोदकेन यो मयों देवतायतने नृप। भक्तितः सेचनं कुर्यात् तस्य पुण्यफलं शृणु। द्रवीभूतानि यावन्ति रजांसि मनुजेश्वर । सावर्षसहस्त्राणि हरिसारूप्यमश्नुते ॥ शिलाचूर्णेन यो मर्यो देवतायसने नृप । करोति स्वस्तिकादीनि तेषां पुण्यं निशामय ॥ मावस्या कणिका भूमौ क्षिप्ता रविकुलोद्भव । तापधुगसहस्राणि हरिसालोक्यमश्नुते ॥ इति । वाराहेऽपि । गृहीत्वा गोमयं देवि मम वेश्मोपलेपयेत् । न्यस्तानि तत्र यावन्ति पतन्ति च विलिम्पतः॥ ताववर्षसहस्राणि दिव्यानि दिवि मोदते । सम्मार्जनं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुस्व वसुन्धरे ॥ यां गतिं पुरुषाः यान्ति सियो वा कर्मणि स्थिताः । शुचिर्भागवतः शुद्धो छपराधविवर्जितः ॥ यावन्तः पांसवो भूमेरुड्डीबन्वे तु चालिता। ताववर्षशतान्याशु स्वर्गलोके महीयते ॥ इति । अथ पूजापात्राणि प्रक्षाल्य गन्धपुष्पावीन्युपकरप्य देवस्य पुरतः ·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- कौशाधासने स्थित्वा स्वपुरतः राज संस्थाप्य स्वस्य दक्षिणतो गन्धा- धुत्तरतः स्वयमाइतशुद्धजलपूर्णकुम्भमासाद्य देवस्य दक्षिणतो घृत- दीपं वामतस्तैलदीपं विधाय शृङ्खघण्टानादपुरग्सरं नानास्त्रोत्रैर्भगः वन्तं बोधयेत् । नादयोमहिमा- बृहन्नारदीये- देवतायतने कुर्वन् राजन् शङ्खरवं नरः। सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मणा सह मोदते । देवतायतने ये तु घण्टानादं प्रकुर्वते । तेषां पुण्यानि कथितुं का समर्थोऽस्ति पण्डितः ॥ इति । बाराहे- विना भेर्यादिशब्देन द्वारस्योद्घाटनं मम । महापराधं जानीयात् द्वात्रिंशन्तं(१) मम प्रिये ॥ इति । आदिशब्दन शङ्खादि । उद्घाटनं नामात्रप्रबोधो विवक्षितः । तत्र (१) अत्र भेर्यादिशब्दं विना देवद्वारोद्घाटनस्यकत्रिंशत्वेन महापराधस्य च द्वा. त्रिंशत्तमत्वेन प्रहणादन्येषामाकाङ्गिततया पूजागां सर्वैः सर्वथा हेयतया चेतरेऽपि त्रिंश- दपराधा भक्तजनसौकर्यायात्र समावेशिताः, ते च यथा वाराहपुराणे ११७ अध्याये- वराह उवाचेत्युपक्रम्य उक्ताः- प्रथमं चापराधानं न रोचेत मम प्रिये । भुक्त्वा तु परकीयानं तत्परस्तनिवर्तनः ।। द्वितीयस्त्वपराधोऽयं धर्मविनाय वै भवेत् । गत्वा मैथुनसंयोग योनुमा स्पृशते नरः ॥ तृतीयमपराधन्तु कल्पयामि वसुन्धरे। दृष्टा रजस्वला नारीभस्माकं यः प्रपद्यते ॥ चतुर्थमपराधन्तु र नैव क्षमाम्यहम् । स्पष्ट्वा तु मतकाचैव संस्कारहतं तु वै॥ पश्चमचापराधं च न क्षमामि वसुन्धरे । दृष्टातु सतकं यस्तु नाचम्य स्पृशते तु माम् ॥ षष्ठं तं चापराचं वै न क्षमामि वसुन्धरे । ममार्जनस्य काले तु पुरीषं यस्तु गच्छति । सप्तमं चापराधन्तु कल्पयामि वसुन्धरे । यस्तु नाळेन बसेण प्रावृतो मां प्रपद्यते ॥ भष्टम चापराषं च कल्पयामि वसुन्धरे । ममैवाचनकाले यस्त्वसमं वै प्रभाषते ॥

·अर्चनात्मकभक्तिनिर्णयः। वापराधप्रायश्चित्तप्रकरणे "भेरीशब्दमकृत्वा तु यस्तु मां प्रतियोध. येत्" इत्युक्तेः । स्तोत्राणि तु- शौरे जागृहि जागृहि क्षणमपि त्वामन्तरेणाखिलं नैव स्थातुमलं कुतः सुखफलं भुञ्जीत विश्वं विभो । तेनोत्तिष्ठ कृपाविशिष्ट निलय स्वां दृष्टिमुन्मीलय त्रैलोक्योपरि तां प्रसारय हरे! पषियूधारामिव ॥ श्रीजाने जगदीश जागृहि जय त्रैलोक्यमालोक्यतां देवेश स्वहशा विलोकय तया पीयूषसम्पूर्णया । साचदशति किञ्चिदेव कुटिला लता समालम्बतां नवमं चापराधं तं न शोचामि वसुन्धरे । अविधानं तु यः स्पृश्य मामेव प्रतिपद्यते ॥ दशमवापरापोऽयं मम चाप्रियकारकः । कुवस्तु यानि कर्माणि कुरुते कर्मकारकः ।। एकादशापराचं तु कल्पयामि वसुन्धरे। अकर्मण्यानि पुण्यानि यस्तु मामुपकल्पयेत् ॥ द्वादशं चापराधं तं कल्पयामि वसुन्धरे । यस्तु रकेन वस्त्रेण कौसुम्भेनोपगच्छति ॥ प्रयोदशं चापराध कल्पयामि वसुन्धरे । अन्धकारे च मां देवि यः स्पृशेत कदाचन ॥ चतुर्दशापराध तु कल्पयामि वसुन्धरे । यस्तु कृष्णेन वस्त्रेण मम कमाणि कारयेत् ॥ अपराध पञ्चदशं कल्पयामि वसुन्धरे । अधौतेन तु वस्त्रेण यस्तु मामुपकल्पयेत् ॥ पोडशन्त्वपराधाना कल्पयामि वरानने । (वयममं तु यो अद्यादज्ञानादपि माधवि ॥ अपराधं सप्तदशं कल्पयामि वसुन्धरे । यस्तु मात्स्यानि मांसानि भक्षयित्वा प्रपद्यते ॥ अधादशापराधं च कल्पयामि वसुन्धरे । जालपादं भक्षयित्वा यस्तु मामुपसपंति ॥ एकोनविंशापराध कल्पयामि वसुन्धरे । यस्तु मामेव प्रतिपद्यते ॥ बिंशकंचापराचं तं कल्पयामि बरानने । मे दीपकं स्पृष्टा ·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- - केदं भूमितलं क्व चापिसाललं कुत्रानलः कानिलः ॥ इत्यादीनि । ततो भगवन्तं प्रबुद्धं नीराज्य दन्तधावनं समर्य निर्माल्यमपसार्य पूजामारभेत । आचम्य प्राणानायम्य तिथ्यादि संकीर्त्य श्रीपरमेश्वर प्रीत्यर्थ यथाशक्ति यथामिलितोपचारैः पूजनं करिष्य इति संकल्प्य "पृथ्वि त्वये"ति मन्त्रेण स्वस्तिकासन उपविशेत् । वाराहे जानूवारन्तरे सम्यक् कृत्वा पादतले शुभे । ऋजुकायो भवेद्योगी स्वस्तिकं तत्प्रवक्ष्यते । पुण्यं निगदितुं तस्य का समर्थोऽस्ति पण्डितः॥ इति । अपसर्पन्तु ये भूता ये भूता दिवि संस्थिताः ॥ भूता विघ्नकर्तारस्ते नश्यन्तु शिवाक्षया। सहस्त्रार "हुं फट् , इति रक्षा दिक्षु विधाय दक्षिणतो गं गणपतये श्मशानं यस्तु वै गस्वा मामेव प्रतिपद्यते । एकविंशापराधं तं कल्पयामि वसुन्धरे । पिण्याकं भक्षयित्वा तु यो मामेवाभिगच्छति ॥ द्वाविंश चापराचं तं कल्पयामि प्रिये सदा । यस्तु वाराहमांसानि प्रमारेणोपपादयेत् ॥ अपराध त्रयोविंश कल्पयामि वसुन्धरे। सुरां पीत्वा तु यो मर्त्यः कदाचिदुपसर्पति ॥ अपराधं चतुर्विशं कल्पयामि वसुन्धरे । यः कुसुम्भं च मे शाकं भक्षयित्वोपचक्रमे ॥ अपराध पश्चविंशं कल्पयामि वसुन्धरे । परप्रावरणेनैव यस्तु मामुपसर्पति ।। अपराधेषु षदिशं कल्पयामि वसुन्धरे । नवानं यस्तु भक्ष्येत न देवान् न पितृन् यजेत् ॥ सप्तपिशं चापरावं कल्पयामि गुणान्विते । उपनाही च प्रपदे तथा वापी च गच्छति ॥ अपरावं त्वविशं कल्पयामि गुणान्विते । शरीरं मईयिस्वा तु यो मामानोति माधवि ।। एकोनत्रिंशापराधो न स स्वर्गेषु गच्छति । अजीर्णेन समाविष्टो यस्तु मामुपगच्छति ॥ त्रिंशकं चापराचं तं कल्पयामि यशस्विनि । गन्धपुष्पाण्यदत्वा तु बस्तु भूपं प्रयचति ॥ इति ।

·अर्चनात्मकभक्तिनिर्णयः ८७ - अस्त्राय फ. नमः । दुं दुर्गायै नमः। सं सरस्वत्यै नमः । शं क्षेत्रपालाय नमः। इति नमस्कृत्य वामतो गुरुपरम्परां नमेत् । यथासम्प्रदायं वामतोऽस्वमन्त्रण पाणी शोधायत्वा तालत्रयं विधाय चक्राय स्वाहा अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । विचक्राय स्वाहा तर्जनीभ्यां नमः । सुचकाय स्वाहा मध्यमाभ्यां नमः। लोक्यरक्षणचक्राय स्वाहा अनामिकाभ्यां नमः। असुरान्तकचक्राय स्वाहा कनिष्ठिकाभ्यां नमः । इत्यङ्गुलिन्यासं कृत्वा एवमेव हृदयादि न्यासं कुय्यात् । आचक्राय स्वाहा हृदयाय नमः। इति अङ्गुष्ठर. हितावककराजगुलिभिहंदि, विचक्रायस्वाहा शिरसे स्वाहति एताभि रख शिरास, सुचक्रायस्वाहा शिखायै वषट् इति अधोंगुष्ठमुष्टिना शिखायां, लोक्यरक्षणचक्राय स्वाहा कवचाय हुमिति व्यत्य. स्तकरद्वयागुलिमिर्वमणि, असुरान्तकचक्रायस्वाहा डिति अगुष्ठेन मध्यमाङ्गुलित्रयं संपीड्य सरलया तजेन्या वामा. इगुष्ठमूलमास्फालयादाते पञ्चाङ्गन्यासं कृत्वार्चायां मुलमन्त्रन्यासं. कुर्यात् । ततः तद्विष्णोः परमं पदमिति मूलमन्त्रेण च कलशमभिमन्य करादिना तुलसीदलैश्च संस्कृत्य तदुदकेन शङ्खमुक्तमन्त्राभ्यामापूर्य गन्धपुष्पतुलसीदलैः संस्कृत्योक्तमन्त्राभ्यामभिमन्य तज्जलं पात्र गृहीत्वा तुलसीदलरात्मानं वस्त्रादिभिर्विभूषितं देवासन पूजाङ्गानि च पात्रगन्धादीनि मूलमन्त्रेण प्रोक्ष्य पाद्याधर्थ त्रीणि पात्राणि कलशो. दकेनापूर्य पाद्यायपात्रयोर्गन्धपुष्पतुलसीदलानि आचमनीयपात्रेण ल बङ्गादिसुगन्धिद्रव्याणितुलसीदलानि च निक्षिप्य "हृदयाय नमः" "शि रसे स्वाहा, "शिखायै वषट्" इति मन्त्रैर्यथाक्रममभिमन्य गायच्या मुलमन्त्रेण च सर्वाण्याभिमन्त्रयेत् । ततो भूतशुद्धिप्राणप्रतिष्ठ कुर्यात् । ते, इत्थम्, वामनासापुटे धूम्रवर्ण "यम्" इति वायुबाजं ध्यायन् षोड शवारं च जपन् वायुमापूर्यापूरणेन च प्रलयकृद्वायोरियामुष्य वृद्धि शो. षणशक्ति च विचिन्त्य चतुःषष्टिवारं जपन् कुम्भकं कृत्वा प्रतिबद्धता युना स्वतनुव्याप्तिशोषणे ध्यात्वा द्वात्रिंशद्वारं जपन् दक्षिणनासापुटेन रेचयेत। ततो दक्षिणपुट "रम्" इत्याग्नबोजमरुणं लोनमारतं ध्यायन पूर्व. वदापूर्य वृद्धिदाहशको प्रलयाग्निवत् विचिन्त्य पूर्ववत्कुम्भकं कृत्वा तेना. निना स्वतनुदाहं ध्यात्वा वामनासापुटेन ध्यानभ-सहवायु पूर्ववत् । ततो वामनासापुटे "टम्" इति चन्द्रवीजं शुक्लं ध्यायन् अमृतेनै क्यं विचिन्त्य पूर्ववजपन् पूरकं कुर्वन् ललाटचन्द्रं ब्रह्मरन्ध्रापरपा- वं प्रति नत्विा "वम्" इति जपन् पूर्ववत् कुम्भकं कुर्वन् नतिबोजावलि तसौषधारयासर्वधर्णमय्या दग्धदेहमाप्लाव्य तत्तवर्णस्थानयुतं दिव्यदे.

·८८ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- हमुत्पनं विचिन्त्य पूर्ववत् दक्षिणनासया रेचनं कृत्वा "लम्" इतिबीजेन देहकाठिन्यं "हम्"इति सुषिरोत्पतिं ध्यायेत् । ततः ॐ आं ही क्रों यं र लं वंशंसं हो हंसः सोऽहम् । मम प्राणा इह प्राणा मम जीव इह स्थितः। मम सर्वेन्द्रियाणि मनो बुद्धिरहङ्कारश्चितं पृथिव्यप्तेजोवाय्वाका. যহাযহাবাগাত্রদ্ধাভাষাগীয় प्राणा इहवागत्य सुख चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा, सोऽहं हंसः हों हं संशं वलंयं क्रौं ह्रीं आमॉमिति मन्त्रेण प्राणप्रतिष्ठां कृत्वात्मानमीशामिन्नं विचिस्य षोडशप्रणवावृति षोडशसंस्कारसिमर्थ निर्वर्तवेत् । मथ मातृकान्यासः॥ मातृकानां ब्रह्मर्षिगायत्रीच्छन्दो मातृकासरस्वतीदेवता हलो बी- जानि स्वराः शक्तयः शरीरशुद्धौ विनियोग इत्युक्त्वा शिरोजिहाहृत्सु "ब्रह्मणे नमः" इत्येवमृषिच्छन्दोदेवताः क्रमेण विन्यस्य अंकं खं गंध ॐ आं हृदयाय नमः।ईचं छं जं झं अंशिरसे स्वाहा । उंटंट ड ढं णं ऊंशिखायै वषट् , एतं थं दं धं नं ऐं कवचाय हुम् , ओं पं फं भं में औं नेत्रत्रयाय वौषट्, अंयं रं लं वं शं षं सं ह स अ अस्त्रा य फट् । इति षण्मन्त्रैरङ्गुष्ठादिकनिष्टान्ताङ्गुलीषु करतलकरपृष्ठयोश्च विन्यस्य तैरेव यथामन्त्रलिङ्ग हुदादिश्वपि न्यसेत् । अथ मातृकादेवतां ध्यायेत् । पञ्चाशवर्णभेदैर्विहितवदनदोम्पादयुक्कुक्षिवक्षो देशां भास्वत्कपर्दीकलितशशिकला(१)मिन्दुकुन्दावदाताम् । अक्षत्रककुम्भचिन्तालिखितवरकरी(२) यक्षरां पद्मसंस्था मच्छाकल्पामनुच्छस्तनजघनभरां भारती तां नमामि॥ इति। ततः कण्ठे षोडशमातृका अ इत्याद्या न्यसेत् । हृदये क इत्याद्या द्वादश । नाभौ ड इत्याचा दशा लिङ्गे व इत्याद्याः षट् । आधारे व इत्या. द्याश्चतस्रः। ध्रुवोर्मध्ये हक्षौ। ॐ नमः सर्वत्रादौ योज्यम् । ॐ नमः इति तु न्यास आन्तरः परिकीर्तितः । इति गौतमीतन्त्रोके । इत्यन्तर्मातृकान्यासः । । १) कपर्याकलितशशिकलामिति मेरुतन्त्रे पाठः । १) लिखितकरतलामिति मेकतन्त्रे पाठः ।

·अर्चनात्मकभक्तिनिर्णय . अथ बहिर्मातृकान्यासः। अथ प्रणवादिनमोन्तानेतान् भालमुखनयनश्रवणनासापुटगण्डो दन्तपङ्किद्वयेषु मूर्धरसनयोश्च विन्यस्य दक्षिणबाहोर्मूलमध्यमणिब न्धाङ्गुलिमूलाग्रदेशेषु कवर्ग, वामबाहुसम्बन्धिषु तेष्वेव चवर्ग विन्यसे त् । दक्षिणपादस्योरुमूलजानुचरणमध्यागुलिमूलाग्रदेशेषु च टवर्गमे तेषु एव वामपादसन्धिषु तवर्ग, पार्षद्वयपृष्ठनाभ्युदरेषु व पवर्गविन्य स्य हृदक्षिणांसककुद्वामांसेप्यन्तस्थान् न्यसेत् । बाहुद्यपदद्वययोःशष सहान् हृदयमारभ्य विन्यस्योदराननयोलोन्यसेत् । सर्वत्र प्रणवादिन- मोन्तत्वे "आदरात्" इति क्रमदीपिकोक्तः। एतानेव वर्णान् सानुस्वारान् "ॐ शं नमः" इत्येवं प्रातिलोम्येनोक्तेषु भालादिस्थानेषु विन्यस्य ॐ अः नमः, इत्येवं सविसर्गान अकाराहीन न्यसेद, पुनः अनम इत्यादि यथा. स्थानं न्यस्त्वा अं नम इत्यादि यथास्थानं न्यस्त्वा अंनम इत्यादिगं तं यथास्थानं लोभया १ न्यसेत् । इति मातृकान्यासः ॥ अथ केशवादिन्यासः॥ अमुष्य प्रजापतिऋषिः, गायत्रीछन्दः, लक्ष्मीनारायणो देवता देह शुद्धौ विनियोगः । ऋष्यादिन्यासाङ्गन्यासौ पूर्ववत् । ध्यानम्- उद्यत्प्रद्योतनशतरुचिं तप्तहेमावदातं पार्श्वद्वन्द्वे जलधिसुतया विश्वधाच्या च जुष्टम् ।। नानारत्नोल्लसितविविधाकल्पमापीतवस्त्रं विष्णुं वन्दे दरकमलकौमोदकीचक्रपाणिम् ॥ आकल्पा=आमरणानि यस्य तं, दर-शङ्खः । इति ध्यात्वोक्तस्थानेषु यथाक्रममेतान्मन्त्रान् न्यसेत् । अं के. शवाय कीत्यै नमः । एवमुत्तरत्रापि सानुस्वारतत्तद्वर्णादित्वनमो. तत्वे । नारायणाय कान्त्य, माधवाय तुष्ट्यै, गोविन्दाय पुष्ट्यै, विष्णवे धृत्यै, मधुसूदनाय शान्त्यै, त्रिविक्रमाय क्रियायै, [वामनाय दयाय, श्रीधराय मेधायै, हृषीकेशाय हर्षायै, पद्मनाभाय श्रद्धायै, दामोदराय लज्जाये, वासुदेवाय लक्ष्म्यै, सङ्कर्षणाय सरस्वत्यै, प्रद्य. म्नाय प्रीत्य, चक्रिणे जयायै, ] गदिने दुर्गायै, शाह्निणे प्रभाये, खनिने सत्याय, शलिने चण्डायै, हलिने वाण्यै, मुसलिने विलासिन्यै, शूलिने विजयायै, [ पाशिने बिरजायै ] अङ्कशिने विश्वाय, मुकुन्दाय विनदाय, नन्दजाय सुनदायै, नन्दिने स्मृत्यै, नराय ऋौ, नरकजिते समृधे, हरये भ०वी० भ० १२ .

·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- शुञ्चै, कृष्णाय बुध्यै, सत्याय भुक्त्य, सात्वताय मत्यै, शौरये समायै, शूरवराय रमायै, जनार्दनायोमाय, भूधराय क्लेदिन्यै, विश्वमूर्तये क्लिनाये, बैकुण्ठाय वसुदाय, इति पञ्चवर्गाणाम् । स्वगात्मने पुरुषोत्तमाय वसुधाये, असृगात्मने बलिने पराय, मांसा. स्मने बलानुजाय परायणायै, मंद आत्मने बलाय सूक्ष्माय, अस्थ्यात्मने वृषध्नाय संध्याय, मजात्मने वृषाय प्रशाय, शुक्रात्मने हंसाय प्रभायै, प्राणात्मने वराहाय निशाये, शक्त्यात्मने विमलाय अमोघायै, क्रोधात्मने नरसिंहाय विद्युताय, इति यादीनाम् । अमुष्य च न्यासस्य श्रीमिति बीजादित्वं फलविशेषजनक ताराग्र. हाणामिव "शुक्राग्रान् गृहीतप्रजाकामः" इति वाक्यविहितं शुक्राणत्वम् । फलविशेषस्तूक्तः क्रमदीपिकायाम् । "समुपेत्य रमा प्रथीयली पुनरन्ते हरितां बजत्यसो"। इति केशवादिन्यासः । मनमः पराय जीवात्मने नमः। ॐ नमः पराय नारायणात्मने नमः। इति द्वाभ्यां सकलवपुषि न्यसेत् । एवमुत्तरत्रापि सानुस्वारप्रतिलोमवों- क्तिः । परायतिपदं, नमः शब्दद्वयं च शेयम् ।मस्यात्मने हङ्कारात्मने मन आत्मने, इति त्रिभिहदि न्यसेत् । शब्दात्मने स्पर्शात्मने रूपात्मने रसा. त्मने गन्धात्मने, इति पञ्चभिः शिरोमुखहृदयगुह्याद्मिषु । श्रोत्रात्मने स्वगारमने चक्षुरात्मने जिह्वात्मने प्राणात्मने, इति यथालिङ्गं श्रोत्रादिषु, वागात्मने हस्तात्मने पादात्मने पायवात्मने उपस्थात्मन इति वागादि. षु, आकाशात्मने, वाय्वात्मने, अग्न्यात्मने, जलात्मने पृथिव्यात्मने, इति मूर्धमुखहल्लिङ्गपादेविति पञ्चवर्गाणां शं हृत्पुण्डरीकात्मने हं द्वादशक लसूर्यमण्डलात्मने, सं षोडशकलचन्द्रबिम्बात्मने, रं दशकलवक्रिवि. म्बात्मने, इति चतुर्भिहृदि, षं परमेष्ठ्यात्मने वासुदेवाय, यं पुरुषात्मने सङ्कर्षणाय, हं विश्वात्मने प्रद्युम्नाय, वं निवृत्त्यात्मने अनिरुद्धाय, लं सर्वात्मने नारायणायेति पुनर्मूर्धादिषु कुक्षौ कोपतत्वात्मने नृसिंहाये ति सर्वदेहे ॥ इति तत्वन्यासः । - अथ प्राणायामः। षोडशवारं बीजं जपन् दक्षिणनासापुटे च वायु विरेच्य द्वात्रिंशः द्वारं जपन् वामेन तेनापूर्य चतुःषष्टिवारं जपन् कुम्भकं कुर्य्यादिति क. मदीपिकायामुक्तं "रेचयेन्मारुतम्" इत्यादिना । गौतमीतन्त्रेऽपि, प्राणायाम चरेन्मन्त्री रेचपूरककुम्मकैः ॥ इति ।

·अर्चनात्मकभक्तिनिर्णयः। पूरकादित्वं शारदामते । ततः स्वशरीरे पीठन्यासः, प्रणवादिनमो. न्तान् मन्त्रान् न्यसेत् सर्वत्र । ॐ आधारशक्त्यै नमः, मूलप्रकृत्य, कूर्मा य, अनन्ताय, पृथिव्यै क्षीरसमुद्रायेति मूलाधारमारभ्योचोर्चश्वेतद्वी पाय रनमण्डपाय कल्पवृक्षायोति हृदि, दक्षिणांसे धर्माय वामांसे शानाय वामोरुमूले वैराग्याय दक्षिणोरमूले ऐश्वर्यायेति पीठपादाः । मुखे अधर्माय, वामपावें अबानाय, नाभौ अवैराग्याय, दाक्ष. जपावें अनैश्वर्यायेति गात्राणि । ततः पीठमध्ये हृदि सम्पूर्णमब्जं विचिन्त्य तहलेषु अं अर्कमण्डलाय, उं सोममण्डलाय, मं वह्निमण्ड. लाय इदं त्रयं केसरेविति, श्रीभागवते श्रीधरस्वामिनः । कर्णिकायाम् आं आत्मने, अं अन्तरात्मने, पं परमात्मने, ही शानात्मने, तत्रैवाष्टासु पूर्वादि. दिक्षु मध्ये च विमलायै, उत्कर्षण्य, शानायै, क्रियायै, योगायै, प्रत्ले, सत्याय, ईशानायै, अनुग्रहाय, कर्णिकायामेव ॐ नमोभगवते विष्णवे सर्वभूतात्मने वासुदेवाय सर्वात्मसंयोगपापीठात्मने नम इति । एवं पीठं सम्पूज्य तत्र जपाकुसुमारुणं प्रणवं ध्यात्वा तत्कर्णिकायां नित्या. नन्दचित्प्रकाशममृतं श्रीगोपीजनबल्लभ सञ्चिन्तयेत। अथ करयोमन्त्रन्यासं कुर्यात् । स यथा श्रीदशाक्षरस्य नारद ऋषिविराट्छन्दः श्रीकृष्णो देवता अमितिबीजं स्वाहेति शक्तिः कृष्णः प्रकृतिढुंगाधिष्ठात्रीदेवता मन्त्र न्यासे विनियोग इत्युच्चार्य शिलि नारदाय ऋषये नमः, रसनायां विराट्छन्दसे नमः, हृदि श्रीकृष्णदेवतायै नमः, गुह्ये अमिति बीजाय नमः । पादयोः स्वाहेतिशक्त्यै नमः । इति विन्यख्य करतलकरपृष्ठकर पार्वेषु प्रणवसम्पुटितम्लमन्त्रं न्यसेत् । ततः ॐ गों ॐ नम इति इत्येवं दशाक्षराणि दक्षिणाङ्गुष्ठप्रभृतिवामाङ्गुष्ठान्तकराहुलीनामन्त्यप. वसु विन्यस्य दक्षिणाङ्गुलिदक्षिणकनिष्ठान्तासु वामाङ्गुष्ठादिवामकनि. ष्ठान्तासु च तथैव न्यसेत् । पुनस्तथैव वामाङ्गुष्ठादिदक्षिणाङ्गुष्ठान्तासु न्यस्था सानुस्वाराणि दशाक्षराणि नमोन्तानि दक्षिणाङ्गुष्ठादिवामक. निष्ठान्तासु विन्यस्य आचक्रायस्वाहेत्यादिपूर्वोक्तानपञ्चकन्यासं विधाय बीजलम्पुटितमातृकाभिः पुरोदितमातृकास्थानेषु विन्यस्य दशतत्व- न्यासं तनुयात, गों नमः पराय मछात्मने भआत्मा? इति गुह्यहदास्यशि- रस्सु, अहङ्कारात्मने महत्त्वात्मने, इति हदि, प्रकृत्यात्मने पुरुषात्मने परमात्मने, इति सर्वाळे, तत एतेष्वेव स्थानेषु विपरीतैर्विपरीतवर्णयुकै- चैतैरेव मन्नर्विन्यस्य मूर्धादिपादान्ते वपुषि प्रवणपुटितमूलमन्त्रेण ·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- - . व्यापकन्यासं कराभ्यां विधायामुष्याद्यवर्ण मूर्धनि मध्यमाङ्गुल्या न्यसेत तर्जन्यत्वितमानया द्वितीयं नेत्रयोः, अङ्गुष्ठरहितसर्वाङ्गुलिभिः तृतीय श्रोत्रयो, अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां चतुर्थ नासयोः, सर्वाभिः पञ्चमं मुखे, अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यां षष्ठं हृदि, अङ्गुष्ठमध्यमाभ्यां सप्तमं नाभौ, अङ्गुष्ठहीना मुलिभिरष्टमं गुह्ये, ताभिरेव नवमं जान्वोः, सर्वाभिर्दशमं पादयोः, सर्वत्र प्रणवपुटितत्वम् । ततोऽनयैव विधयानिमाक्षरपञ्चकं, अग्रिमस्थान. पञ्चके विन्यस्याद्यवर्णपञ्चकमाद्यस्थानपञ्चके न्यसेत् , पुनर्विपरीताक्ष राणि विपरीतस्थानेषु न्यसेत् , तदिदं दशाक्षराणां न्यासत्रयं क्रमेण सृ ष्टिस्थितिसंहतिरिति यतिवामनप्रस्थयोरमुना क्रमेण भवति गृहस्थस्य संहतिः सृष्टिः स्थितिरिति स्थितिसंहतिः सृष्टिरिति ब्रह्मचारिणः । अथ विभूतिपअरन्यासः। आधारे गुह्ये नाभौ हृदि गले मुखे अंसयोरूयोर्दशाक्षराणि सानु- स्वाराणि नमोन्तानि न्यसेत् , पुनरेवमेव कण्ठे नाभौ कुक्षिवये हृदि स्त- नयोः पार्श्वयोरपरगले श्रोणिद्वये न्यस्त्वा शिरस्यास्येऽक्षणोः श्रुत्यो. नसोः कपोलयोश्च विन्यस्य पूर्वोक्तेषु करपत्सन्ध्यग्रेषु न्यसेत् , पुन: कराङ्गुलिषु पादाङ्गुलिषु च न्यस्त्वा शिरसि तदीयप्राच्यादिचतुर्दिक्षु तस्मिन्नेव सकले दोष्णोः सक्थनोश्च न्यसेत् पुनर्पर्धनेत्रद्वयमुखकण्ठ हृदयोदरनाभिमूलगुह्यजानुद्वयप्रपदद्वयेषु विन्यस्य श्रोत्रदयगण्डयां- सद्वयस्तनद्वयपार्श्वद्वयकटिद्वयोरुद्वयजानुद्वयजङ्घाद्वयाधिद्वयेषु न्य- सेत् । तदेवं दश दशक्षरावृत्तयः संपद्यन्ते। प्रत्यावृत्ति च व्यापक न्यालो विधेयः। अथ मूर्तिपञ्जरन्यासाः। ॐ अं कृष्णवर्णाय केशवाय की धात्रे नम इति भाले ।नं आंक- नकवर्णाय नारायणाय कान्त्यै अर्यमणे नम इति उदरे। ॐ मों श्यामवर्णाय माधवाय तुष्ट्यै मित्राय नम इति हृदि । भंई कर्पूरवर्णाय गोवि- न्दाय पुष्टयै वरुणाय नम इति कण्ठमूले । गं उं रक्तवर्णाय विष्णवे धृत्यै अंशवे दक्षिणपावें । वं ऊं धूजवर्णाय मधुसुदनाय शान्त्यै भगाय नम इति दक्षिणभुजमूले। तें एहरितवर्णाय त्रिविक्रमाय क्रियायै विवस्वते नम इति गलदक्षिणभागे । वां ऐं पिङ्गलवर्णाय वामनाय दयायै इन्द्राय नम इति वामपावै । मुंओं अभ्रवर्णाय श्रीधराय मेवायै पूष्णे नम इति वामभुजमूले । दे औ चित्रवर्णाय हृषीके. शाय वर्षायै पर्जन्याय नम इति गलवामभागे । वां अं पाण्डुरवर्णाय ·अर्चनात्मकभक्तिनिर्णयः। mms पद्मनाभाय श्रद्धायै स्वष्ट्र नम इति पृष्ठे । यं अः अञ्जनवर्णाय दामो. दराय लज्जाये विष्णवे नम इति ककुदि । अथ द्वादशाक्षरं मुर्भि- न्यस्त्वा पूर्वोक्तमाधं दशाक्षराणां न्यासद्वयं विधाय सानुस्वाराज्य मूनि चतुर्थ्यन्तानि हृन्मूर्धशिस्त्राकवचास्त्रपार्षद्वन्द्वकटिपृष्ठमूर्द्ध शब्दयुतान्येवेव स्थानेषु विन्यस्याचक्राद्यङ्गपञ्चकन्यासमृध्यादिन्यासं च कृत्वा यथोपदेशं शङ्खचक्रगदापाकौस्तुभवनमालाश्रीवत्सवेणुमुद्रा दर्शयेत् । नमः सुदर्शनाय "अस्त्राय फट" इत्युक्त्वास्त्रमुद्रया दश- दिशां बन्धनं कृत्वा श्रीकृष्णं ध्यायेत् । फुल्लेन्दीवरकान्तिमिन्दुवदनं बहावतंसप्रियं श्रीवत्साङ्कमुदारकौस्तुभधरं पीताम्बरं सुन्दरम् ॥ गोपीनां नयनोत्पलार्चिततनुं गोगोपसङ्घावृतं गोविन्दं करवेणुवादनपरं दिव्याङ्गभूषं मजे ॥ इति । अथ चिन्तितभगवता स्वात्मनोऽभेदं विचिन्त्य पूर्वोक्तपीठस्थ मश्विरं- स्वागतं देवदेवेश सन्निधौ भव केशव । गृहाण मानसी पूजां मयार्थैः परिभाषिताम् ॥ इति संप्रार्थ्य मानसैनिदोषैः षोडशोपचारैरर्चयेत् । अत्र शङ्खपूज- नादिकृत्वा कृत्स्थं देवं प्रतिमादावावाहा बाह्य पूजा कार्येत्यागमविदः । भूत शुद्धः पूर्व शङ्खस्थापानाधादिपाशामिमन्त्रणान्तं कार्यमिति तु श्री. भागवते । अथ- महानीलनीलाभमत्यन्तबालं गुडास्निग्धवक्त्रान्तविस्तकेशम् । अलिवातपर्य्याकुलोत्फुल्लपद्मप्रमुग्धाननं श्रीमदिन्दीवराक्षम् । इति देवं ध्यात्वा कुसुमपूरितमञ्जलिं विधाय हृदि पूजितां भगव. मूर्ति मूलमन्त्रेणालिगतां विभाव्य मूलेन "सहस्रशीर्षा" इति मन्त्रेण च ब्रह्मरन्ध्रेण शालग्रामेतरं बाह्यमूल्दावावाहनमुद्रया योजयेत् । हस्ताभ्यामञ्जलिं बभ्वाऽनामिकामूलपर्वणोः । अङ्गुष्ठौ निक्षिपेत्सेयं मुद्रा ह्यावाहने स्मृता ॥ अनयैव ह्यधोमुख्या स्थापनमुद्रया स्थाप्योच्छ्रिताङ्गुष्ठसंयुक्तमुष्टि- द्वयरूपसन्निधापनमुद्रया सविधाप्यान्तर्निविष्टाङ्गुष्ठ संयुतमुष्टिवयात्मक. सनिरोधनमुद्रया सन्निरुयोत्तानमुष्टियुगलरूपसन्मुखीकरणमुद्रया सन्मुखं कुर्यात् । अथ हेमरुपयाधन्यतमधातुमयं दारुमयं वा चतुष्पा- दमासनं पुरतः स्थाप्य जास्मिन्नुकप्रकारेणाधारशक्त्याद्यनुग्रहान्ता दे- बताः संपूज्य पीठमन्त्रेण पुष्पाञ्जलिं तत्र दद्यात् । तत आ चक्रायेत्यादि ·९४ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- CARAN चतुरङ्गन्यासं ज्वालाचक्राय स्वाहा नेत्रत्रयाय वौषडिति नेत्रन्यासमसु. रान्तकाय स्वाहा अस्त्राय फडित्यस्त्रन्यासञ्च मूतौ कृत्वा "अतो देवे"ति षडचं तेष्वेव स्थानेषु विन्यस्योपकल्पितमासनं"पुरुष एवेदं सर्व"मिति मन्त्रेण च कृष्णाय नम इत्यन्तेन भगवते समय तत्रासीनमुर्निर्गतमा. वरणगणं स्वस्वस्थान उपवेशयेत्। ततः पाठगताष्टदलकमलस्य पूर्वा दिदिक्षु ॐमादाय नमः। सुदामाय नमः। वसुदामाय नमः। किंकणये नमः। इति चतस्रा देवताः। एवम प्रणवादिनमोन्तत्वं हृदयाय शिरशे शिखायै क चायेतिकेशरेष्वग्न्यादिकोणेषु नेत्रत्रयायेति पुरतः,अस्त्रायेति पूर्वादिचतु दिक्षु इत्यङ्गावरणं; वासुदेवाय सङ्कर्षणाय प्रद्युम्नायानिरुद्धायेतिपूर्वादि. दलचतुष्टये, शान्त्यै श्रियै सरस्वत्यै रत्यै इत्याग्नेयादिदलचतुष्टये, इति. वासुदेवाद्यावरणं, तद्वहिरर्जुनाया निरुद्धायोद्धवाय दारुकाय विश्वक्से. नाय सात्यकये नारदाय पर्वतायेत्यष्टदिक्षु, गरुड़ायोति पुरतः इति पा. धावरणम् । इन्द्रनिधये नीलनिधये मुकुन्दाय मकराय अनङ्गाय कच्छ- पाय शङ्कनिधये पानिधये, इति पूर्वावरणेभ्यो बहिरष्टदिक्षु इति निध्या- वरणं, तहिरिन्द्राग्नियमवायुवरुणनितिकुबेरेशानान् लोकपालान् विदिक्षु पूर्वेशानदिङ्मध्ये ब्रह्माणं पश्चिमनियोरन्तः शेष बज्रशक्तिद- ण्डखङ्गपाशध्वजगदात्रिशूलान् क्रमेण दिपालसन्निधावुपवेशयेत् इति अष्टमावरणम् । एतान्यावरणानि गोपालतापिन्युक्तानि । अथ सपरिवारा. य भगवते "एतावानस्य"इति मन्त्रेण मूलेन चासादितपाद्यं निवेद्य "त्रि. पाल" इति मन्त्रेण मूलेन चायं समर्प्य तस्माद्विराड्" इति मूलेन च कृष्णाय नमः सुधेत्यन्तनाचमनीयं दत्वा मधुपर्कच तादृशमूलेनैव समय पूर्ववत् पुनराचमनीयं दत्वा सुगन्धतैलैरम्यज्य सुगन्धद्रव्यैरुन्म र्दनं विधाय पञ्चामृतैरभिषिच्योष्णोदकैः संस्नाप्य शुद्धतीर्थोदकैः शङ्खन घण्टां वादयानोऽभिषेचयेत् । तत्र मन्त्रा:-- श्रीभागवते । स्वर्णधर्मांनुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभिः ॥ इति । [श्रीभा० स्क० ११ अ० २७ श्लो० ३१] स्वर्णधर्मानुवाका सुवर्ण धर्म परिवेदवेनम् । इन्द्रस्यात्मानं दशधा- चरन्तम् । अन्तःसमुद्रे मनसाचरन्तं । ब्रह्मान्वविन्दशहोतारमणे । अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम् । एकः सन् बहुधा विचारः। शतं शुक्रा- णि यत्रैकं भवन्ति । सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति । सर्वे होतारो यत्रकं भव न्ति । समानसीन आत्मा जनानाम् ॥१॥ अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनानां ·अर्चनात्मकभक्तिनिर्णयः। . सर्वात्मा । सर्वाः प्रजा यत्रैकं भवान्त । चतुहोतारो यत्र संपदं गच्छस्ति देवैः। समानलीन आत्मा जनानां । ब्रह्मेन्द्रमग्निं जगतः प्रतिष्ठां। दिव मा. त्मानं सवितारं बृहस्पति । चतुर्होतारं प्रदिशोनुक्लप्तं । वाचो वीर्य तपसान्वविन्दत् । अन्तः प्रविष्टं कर्तारमेतम् । त्वष्टारं रूपाणि विकुर्वन्तं विपश्चिम् ॥२॥ अमृतस्य प्राणं यज्ञमेत चतुर्वोतृणामात्मानं कवयो निचि क्युः । अन्तः प्रविष्ट कारमेतं । देवानां बन्धुं निहितं गुहासु । अमृतेन क्लप्तं यसमेतं। चतु)तृणामात्मानं कवयो निचिक्युः। शतं नियुतः प. रिवेदविश्वाविश्ववारः । विश्वमिदं वृणाति । इन्द्रस्यात्मानिहितः पञ्चहो सा। अमृतं देवानामायुः प्रजानाम् ॥३॥ इन्द्रराजानं सवितारमेतम्।वायो रात्मानं कवयो निचिक्युः। रहिम रश्मीनाम्मध्ये तपन्तं । रतस्य पदे कवयो निपान्ति । य आण्डकोशे भुवनं विभर्ति। अनिर्भिण्णः सनथ लोकान् विचष्टे । यस्याण्डकोशं शुष्ममाहुः प्राणमुल्बम् । तेन क्लप्तोमृतेनाहम स्मि । सुवर्ण कोशं रजसा परीवृतं । देवानां वसुधानी विराजम् ॥४॥ अ. मृतस्य पूर्णा तामु कलां विचक्षते । पादं षढोतु कलाविवित्से । येनवः पञ्चधोतकलताः । उतपाषड्धामनसोतक्लप्साः । तं षढोतारमृतुभिः कल्पमानम् । ऋतस्य पदे कवयो निपान्ति । अन्तः प्रविष्ट कर्तारमतम् । अन्तश्चन्द्रमसि मनसा चरन्तम् । सहैव सन्तं न विजानन्ति देवाः । इन्द्रस्यात्मानं शतधा चरन्तम् ॥५॥ इन्द्रो राजा जगतो य ईशे । सप्त होता सप्तधा विक्लप्तः । परेण तन्तुं परिषिच्यमानम् । अन्तरादित्ये म नसा चरन्तम् । देवानां हृदयं ब्रह्मान्वविन्दत् । ब्रह्मेतद्ब्रह्मण उज्जभार। अर्के श्चोतन्तं सरिरस्य मध्ये । आयस्मिन् सप्त पेरवः । मेहन्ति बहुला श्रियम् । बहश्वामिन्द्रगोमतीम ॥६॥ अच्युतां बहुलांश्रियम् । स हरिर्वसुः वित्तमः पेरुरिन्द्राय पिन्वते।बह्वश्वामिन्द्रगोमतीम् । अच्युतां बहुलां श्रि यं । मामिन्द्रोनियच्छतु शतं शता अस्य युक्ता हरीणाम् । अर्वाङायातु वसुमीरश्मिरिन्द्रः । प्रमंहमाणो बहुलां श्रियम् । रश्मिरिन्द्रः सविता में नियच्छ तु॥७॥ धृतं तेजो मधुमदिन्द्रियमामय्ययमग्निर्दधातु । हरि प. तङ्गः पटरी सुपर्णः । दिविक्षयोनभसा य एति । स न इन्द्रः कामवरं द. दातु । पञ्चारं चक्र परिवर्त्तते पृथु । हिरण्यज्योतिःसरिरस्य मध्ये। अजस्त्रं ज्योतिर्नभसा सर्पदेति । स न इन्द्रःकामवरं ददातु । सप्त युञ्जन्ति रथमे- कचक्रम् ॥८॥ एको अश्वो वहति सतनामा । त्रिनामिचक्रमजरमनर्वम् । येनेमा विश्वा भुवनानि तस्थुः । भद्रं पश्यन्त उपसेदुरग्रे। तपोदीक्षाम: षयः सुवर्विदः । ततःक्षत्रं बलमोजश्च जातम् । तदस्मै देवा अभिस. न्नमन्तु । श्वेतं रश्मि बोभुज्यमानम् । अपां नेतारं भुवनस्य गोपाम् ।

·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- -- - इन्द्रं निचिक्युः परमे व्योमन् ॥९॥ रोहिणी पिङ्गला एकरूपाः। क्षरन्ती: पिङ्गला एकरूपाः। शतं सहस्राणि प्रयुतानि नाम्यानाम् । अयं यः श्वे तो रहिमः । परिसर्वमिदं जगत् । प्रजां पशुन् धनानि । अस्माकं ददातु एघेतो रश्मिः परिर्व बभूव । सुवन्मा पशुन विश्वरूपान् । पतङ्गमक्तमहर स्य मायया ॥१०॥ हुदा पश्यन्ति मनसा मनीषिणः । समुद्दे अन्तः कवयों विचक्षते । मरीचीनां पदमिच्छन्ति वेधसः। पतङ्गोवाचं मनसा बिभर्ति । तां गन्धर्वो वदर्भ अन्तः । तां द्योतमानां स्वयं मनीषां । ऋतस्य पदे कवयो निपान्ति । ये ग्राम्याः पशवो विश्वरूपाः। विरूपाः सन्तो बह- धेकरूपा । अग्निस्तां अग्रे प्रमुमोक्तु देवः ॥११॥ प्रजापतिः प्रजया संवि दानः । वीतं स्तुकेस्तुके । युवमस्मासु नियच्छतं । प्रप्रयज्ञपति तिर। ये ग्राम्याः पशवो विश्वरूपाः । विरूपाः सन्तो बहुधैकरूपाः । तेषां सप्ता- नामिह रन्तिरस्तु । रायस्पोषाय सुप्रजास्स्वाय सुवीर्याय । य आरण्या पशवो विश्वरूपाः । विरूपाः सन्तो बहुधैकरूपाः ॥१२॥ वायुस्तां अग्रे प्रमुमोक्तु देवः । प्रजापतिः प्रजया संविदानः । इडायैः सृप्तं घृतवचाराच रम् । देवा अन्वविन्दन्गुहाहितम् । य आरण्याः पशवो विश्वरूपा: विरूपाः सन्तो बहुधैकरूपाः । तेषामारण्याना(१)मिहरन्तिरस्तु । रायस्पोषाय सुप्रजासत्वाय सुवीर्याय ॥१३॥ इति । ३र२र राजनम-हुम् ॥३॥ हो । ३ । ।३। ओहा ।३॥ औहोयि । २ । २१ १ २र३ ४ ५ औहोयि । इन्द्रन्नरो ।ने ३ मधि । ताहवन्तायि । इन्द्रं । ३॥ घयो २१ बृहत् । ३ । विभ्राष्टये । विधर्मणे । ३ । यत्पारियाः। युनज ! ताायधि- २२१ यस्ताः। यत्पा० ।३। सत्य मोजः।३। रजः सुवः।३। शूरोनृषा ૨ २१ २१ ता३श्रव। सश्चकामायि ।३। भद्रः सुधा । २ । भद्र सुधे। षमू २र पर जम् । २ । इषमूर्जम् । २। आ गोमतायि । बजेभ । जातुवन्नाः । ३ । २१ २ बृहद्यशः । ३। दिविदधे ३ हस् । २। दिविदधे ३ । हाउवा। वागीडा- सुबोबृहद्भा २ ३ ४५॥१॥ २र आदिशब्दोक्तम् रौहिणम् । हाडे । ३ । आयिही । ३ । यिहिया ।३ आसाउ। ३ । आयाम् । ३ । नामाः । ३ । किट् । २ । इन्द्रन्नरो ने मधि. १ H- २र । २१र ३ १ र २ १ २ १र र र १ १ ૨ १ २ (१) सप्तानामिति पाठः।

·अचनात्मकभक्तिनिर्णयः। - - १ र १ १ होय ताहवा २ तायि । यत्पा-युनज तेधिया २ स्ताः। शूरो नृषाताश्रय सश्च का २ मायि । आगोमतिवमजातुधा २ मा । मना २३ होयि । प्राणा २३ होयि। चक्ष २ ३ होयि। श्रोत्रा २३४ होयि । घोषा २३ होयि । बता २३: होयि । भूता। २३. होय। पाना २३ : चिसा २३: होय । धौता २३: होयि । सुवा२३ होयि । ज्योता २३ २१ वा २३४ औ होवा । ऊ२३४५ ॥२॥ महापुरुषविद्या तु- जितं ते पुण्डरीकाक्ष ! नमस्ते विश्वभावन । सुब्रह्मण्य नमस्तेऽस्तु महापुरुषपूर्वज ॥ इति । पूर्ववदाचमनीयं समर्थे वस्त्रेण गात्रमार्जनं कुर्यात् । “तं यच"मि. तिमन्त्रेण मूलेन च क्षौमे वाससी परिधाग्यावरणदेवताभ्यो वासांसि दवा गायच्या च मनः लमय "तस्मात् यशात सर्वहुतः सम्भृतम" इति मूलेन चोपवीतं समर्प्य मूलेनैवालङ्काररान्निवेध वेणुवनमाला श्रीवस्तकौस्तुमान समर्प्य तानि च तत्तनाना गन्धपुष्पैरभ्ययं पातुः के भगवते दत्वा सपरिवाराय भगवते "तस्माद्यशात सर्वहुत" इति ऋचा मुलेन च चन्दनागुरुकरपलात्मकं गन्धं शङ्खस्थतुलसीदले गृही. त्या कनिष्ठयामिनिवद्य कुङ्कुमाक्षतांस्तदुपरि दत्वा "तस्मादश्वा अ. जायन्ते"ति मूलेन च पुष्पाणि समर्प्य निर्मलकोमलद्वययुतहरिततुः लसीमञ्जरीसमर्पणं मूलमन्त्रेण कुर्य्यात । तादृशमार्यभावे कोमल. दलैर्याशदलैरपि पूजां तनुयात् । नित्यमर्चयते यो वै तुलस्या हरिमीश्वरम् । महापापानि नश्यन्ति किं पुनश्चोपपातकम् ॥ इति नृसिंहपरिचायां ब्राझे नित्यत्वोः । योऽर्चयेद्धरिपादाब्जं तुलसीकोमलैर्दलैः। न तस्य पुनरावृत्तिब्रह्मलोकात् कदाचन ।। इति बृहन्नारदीये केवलतुलसीदलविधेश्च । ज्य पर्युषितं पुष्पं वज्यं पर्युषितं पयः । न वयं तुलसीपत्रं न वय जाहीजलम् ॥ इति तत्रैव पर्युषितानामपि तुलसीपत्त्रार्णा ग्रहणोकेध ।

·बीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- मञ्जरीमहिमानं स्वाह- हारितः- तुलसीमञ्जरीभिर्यः कुर्यात् हरिहरार्चनम् । न स गर्भगृहं याति मुक्तिभागी भवेन्नरः ॥ इति । ततो "यत्पुरुष"मिति मन्त्रेण मूलेन च घण्टा वादयानः प्रादक्षि ण्येन नासिकामारभ्य पादपर्यन्तं धूपं निवेद्य "ब्राह्मणोऽस्ये"ति मूलेन च वादयान एव सन् पादादिनेत्रान्तं दीपं दत्वा हेमादिधातुमये पात्रे शुद्धोत्तमपायसानं शर्करानवनीतकदलीफलदाधियुतं भगवतः पुरतः संस्थाप्य तस्मिन्मनोरमाणि तुलसीदलानि निक्षिप्य मूलेनाभ्युक्य धेनुमुद्रां तदुपरि कृत्वा तवामृतप्लावितमन्नं विभावयेत् । वामाङ्गुलोदक्षिणानामङ्गुलीनाञ्च सन्धिषु । प्रवेश्य मध्यमाभ्यां तु तर्जन्यो वे प्रयोजयेत् । कनिष्ठे वेऽनामिकाभ्यां युज्यात सा धेनुमुद्रिका ॥ ततः "चन्द्रमा मनस” इति मन्त्रेण मूलेन च निवेदयामि भवतो. जुषाणदं हविहर इति च भगवते समापोशानं दत्वा वामकरे विक- चोत्पलसन्निमा प्रासमुद्रां दर्शयन् प्राणाय स्वाहेत्यादि षड्न्मत्रानुया. रयन शुद्धाः प्राणादिमुद्रा दर्शयेत् । स्पृशेत्कनिष्ठोपकानष्ठिके द्वे स्वाङ्गुष्ठमूर्ना प्रथमेह मुद्रा। तथापरा तजनिमध्यमे स्यादनामिकामध्यमिकेच मध्या ॥ अनामिकातर्जनीमध्यमा स्यात् तच्चतुर्थी सकनिष्ठिकास्ताः । स्यात्पञ्चमो तदितिप्रदिष्टा प्राणादिमुद्रा निजमन्त्रयुक्ताः॥ ततो जवनिकामन्तर्धाय मूलमन्त्रं होमसंख्याद्विगुणसंग्यावर्तयन् एवं ध्यायेत् । लोकानां परिशिक्षणाय भगवानिवर्त्य नित्यं विधि रुक्मिण्या परिवेषणे विरचिते पात्रीषु हैमीवथ । सिवानं सुरसं सुधासमाधिकं भुते स्म पङ्खौ मुदा देवक्यानकदुन्दुभिप्रभृतिभिर्मान्यैः सहान्यैरपि ॥ इति । बिभ्रवणुं जवयरटयोशृङ्गधेत्रे च कक्षे ? वामे पाणौ मसृणकवलं तत्फलान्यङ्गुलीषु । विष्ठन् मध्ये स्वपरिदुहृदो हासयन्नममिः स्वैः स्वर्गे लाके मिषति बुभुजे यशभुक् बालकेलिः ॥ इति च । अथ जवनिकामपसार्य कर्पूरादिसंस्कृतं शीतलजलं शुद्धपात्रेण निवेद्योचरापोशनं दस्दा विष्वक्सेनाय किञ्चिदुच्छिष्टमुधृत्य गण्डषा- ·अर्चनात्मकभक्तिनिर्णयः धर्थ जलं निवेद्य गायच्या पुनराचमनं समय नैवेद्यं दक्षिणत उवास्य करोद्वर्तनीयं दत्वा "नाभ्या आसी"दिति मन्त्रेण मूलेन च सकपूर ताम्बूलं समर्पयेत् । “ताम्बूलं शशिसंयुत"मिति गौतमीतन्त्रोक्तः । ततो नीराजनं मूर्धनि कुर्यात् । यथोक्तं - बहुवर्तिसमायुक्तं ज्वलन्तं केशवाप्रतः। कुर्यादारार्तिकं यस्तु कल्पकोटिदिवं वसेत् ॥ नीराजनं च यः पश्येव देवदेवस्य चक्रिणः । सप्तजन्म भवेद्विप्रो हान्ते च परमं पदम् ॥ इति । करेण च यः कुर्यात् भक्त्या केशवमूर्धनि । आरार्तिकं मुनिश्रेष्ठ प्रविद्विष्णुमव्ययम् ॥ इति च। ततो विष्णुसूतैर्मूलमन्त्रेण नमो महद्भयो नमो अर्भकेभ्य इत्यूचा च पुष्पाञ्जलिं दद्यात् । ततो वेदस्तुत्या स्तुत्वा दण्डवत् प्रणम्य "समास्या. स"निति मूलेन च प्रदक्षिणां कुर्यात् । तम्महिमा चोको गौतमीतन्त्रे । सप्तद्वीपां धरां दत्वा वेदविद्भयो महामुने । यत्फलं लभते भक्त्या कृत्वा कृष्णप्रदक्षिणाम् ॥ इति । अथादर्शच्छत्रचामरादिसमर्पणगीतनृत्यादिभिर्भगवन्तं [सन्तोष्य] तः पूर्व प्राणबुद्धिदेहधर्माधिकारतो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थासु मनसा वाचा कर्मणा हस्ताभ्यां पद्भ्यामुदरेण शिश्ना यत्स्मृतं यदुकं यत् कृतं तत्सर्व ब्रह्मार्पणम् भवतु स्वाहा मां मदीयं च सकलं हरये सम्यगर्पये ॐ तत्सदिति मन्त्रेण शबोदकेन स्वात्मानं सपरिवारं समर्थे । प्रपत्नं पाहि मामीश! भीतं मृत्युग्रहार्णवाद । इति प्रार्थनमुद्रया प्रार्थयेत् । प्रसृताङ्गुलिको हस्तौ मिया श्लिष्टौ च सम्मुखौ। कुर्यात् स्वहृदये सेयं मुद्रा प्रार्थनसंक्षिका ॥ अथ भगवहत्तत्वेन ध्याततत्प्रसादमञ्जलिना आदाय मूर्ध्नि निधाय जलपूर्ण शङ्ख भगवति भ्रामयित्वा तजलं स्वयं धारयेत् । राजस्थितं तु यत्तोयं भ्रामितं केशवोपरि । वेहलनं मनुष्याणां ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ इति वचनात् । ततो भगवत्पादाम्बु पिबेत् । यथाह- ब्रह्माण्डपुराणे ब्रह्मा। अपेयं च पिबंधस्तु भुके यश्चाध्यभोजनम् । अगम्यागमनं यस्य पापाचाराश्च ये नराः। तेऽपि पूता भवन्त्याशु हरे पादाम्बुसेवनात् ॥ इति ।

·अथ जपः। १०० वीरामित्रोदयभक्तिप्रकाशे- अत्र पादाम्बुशब्दापादसमय॑त्वेन जले यौगिकोऽङ्गीक्रियते, उत बढा माधा, पाचस्यापि शालग्रामादावभावप्रसङ्गात् । नान्या, पादयोरर्पणा. श्रीकारे प्रोक्षणीशब्द इव सत्ययोगात् , अनङ्गीकारे पादयोर्जलमिति वाक्यशेषात् यौगिकस्य पादाम्बुशब्दस्य पाद्यपरत्वासम्भवात् तस्मात भगवदधिष्ठानशालग्रामा दिसंस्पृष्टं जलं भगवत्पदस्पृष्टत्वेन भावितं पादाम्बु न तु पाद्यम् । एवश्व "विष्णुपादोदकात् पूर्व विप्रपादोदकं पिबेत्' इति गौतमीतन्त्रे शपः प्रयोगोऽपि युज्यते न हि नानान्ते वि. प्रपाद्यपानं विधेयं तत्पूजाया, अकृतत्वात् इति । पादाम्बु पीत्वा नाचमनं कार्यम् । विष्णोः पादोदकं पीत्वा पश्चादशुचिशङ्कया। आचामयति यो मोहात् ब्रह्महा सनिगद्यते ॥ इति नृसिंहपरिचायां स्कान्दोक्तेः । ततः पूर्वोदितनैवेधद्रव्यत्वेन भावितै लैरष्टाविंशतिवारं श्रीकृष्णं सन्तर्पयेत् । उक्तविधयासनं दिग्बन्धं च विधाय गुर्वान्नमस्कृत्य प्राणानायम्य पूर्ववत् अभ्यादि सङ्कीर्त्य जपं सङ्कल्प्य चक्राद्यङ्गपञ्चकन्यासौ दक्षि. गाङ्गुष्ठादिवामकनिष्ठान्तासु अङ्गुलिषु दशाक्षरन्यासं नाभिकटिजा. नुपादमूनाक्षिश्रोत्रनासावकहृत्सु च दशाक्षरन्यासं विधाय भगवन्तं ध्यायेत् । अंसालशितवामकुण्डलधरं मन्दोमतभूलतं किशित् कुशितकोमलाधरपुटं साविप्रसारेक्षणम्। आलोलाङ्गुलिपल्लवैर्मुरलिकामापूरयन्तं मुदा मूले कल्पतरोस्निमङ्गललितं ध्यायेजगन्मोहनम् ॥ इति । ततो रुद्राक्षपाक्षादिमालाभिरसंसृष्टाङ्गुलिपर्वभिर्वा गणयन् म. स्मार्थ च सस्मरन अष्टोत्तरसहस्त्रं मन्त्रजपं मानसं कुर्यात् । मानसा. सम्भवे उपांशु वाचिकमपटोचारणरूपं, अस्याप्यसम्भवे स्पटमुखार- येत् । अथ प्राणानायम्य चक्राधङ्गपञ्चकं विन्यस्य जपसाङ्गतासिद्ध्यै विष्णुनाम यथाशक्ति जपरवा, गुह्यातिगुह्यगोता त्वं गृहाणास्मत्कृतं जपम् । सिवितु मे देव त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर ॥ इति मन्त्रेण देवे जपं निवेध । मन्त्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन । यत्पूजितं मया देव परिपूर्ण तदस्तु मे ॥

·अर्चनात्मकभक्तिनिर्णयः। १०१ इति प्राोपसंहारमुद्रयावरणानि देवे लीनानि ध्यायेत् । अधोमुखे वामहस्ते ऊवलियं दक्षहस्तकम् । लिप्स्याङ्गुलोरङ्गुलीभिः संयोज्य परिवर्तयेत् । एषा संहारमुद्रा स्यात् विसर्जनविधी मता ॥ ततः कृतार्चनं भगवत्यर्पयेत् । इति प्रातः पूजा। एवमेव माध्याहिकी। महानीलेत्यादिभ्यानकाले तु । पीताम्बरं रूचिरन्पुरहारकाञ्चीकेयूरकोर्मिकटकादिक्षिरुज्वलाङ्गम् । दिव्यानुलेपनपिशङ्गितमंसराजदम्लानचित्रवनमालमनदीप्तम् ॥ वेणुंधमन्तं हरिं ध्यायेत, अपूपादिपकमन्नं नैवेद्यं पायसभावितैर्जलै. स्तर्पणम् । तिसृषु पूजासु आवरणदेवताविशेषानाह क्रमदीपिकाकारः। तापिन्यां तु अङ्गवासुदेवादिरूक्मिण्यादिस्वशक्ति नन्दादिवमुद्दे वादिपार्थादिनिध्यादितिं यजेत् । सन्ध्यासु प्रतिपत्तिभिरुपचारस्तेना- स्याखिलं मवतीति साम्येनाधरणदेवता विहिता इति नेह विशेषा उच्या न्ते । मध्याहपूजायां जपान्ते नित्यहोमं कुर्यात् । स इत्थं प्राणान्त. यम्यासनदिग्बन्धी विधाय पञ्चाङ्गन्यासौ करवा शुद्धमृन्मयचतुरनकुण्डं मूलेन वीक्ष्यारेण परिस्तीर्य कवचेनाभ्युस्य त्रिकोणं विलिख्य रमिः त्याग्निं प्रतिष्ठाप्य परिसमूहनपरिस्तरणान्वाधानादिसिद्धहविरासाद. नान्तं स्वगृह्योक्तविधिना विधायानो पूर्वोक्तपीठ, अभ्यर्च्य पीठदेवताभ्य आज्याहुतीः पीठमन्त्रान्ते हुत्वा देवमावाह्य ध्यायेत् । तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः। लसच्चतुर्भुजं शान्तं पाकिअल्कवाससम् ॥ स्फुरकिरीटकटकङ्कटिसूत्राम्बराङ्गदम् । श्रीवत्लवक्षसम्भ्राजत्कौस्तुभ वनमालिनम् ॥ इत्युक्तं भागवते । अथाज्यभागान्तं कृत्वाष्टाविंशतिवारं मूलमन्त्रेण पुरुषसूक्तेन च प्रत्युचमाज्यप्लुतेन सिद्धानेन हुत्या आवरणदेवताभ्यो- प्येकैकमवदानं दत्वाचमनताम्बूलादिसमय॑नस्वा साङ्गं देवमुद्रास्य पशानिन्यस्त्वा मूलेन भस्म धृत्वा देवे कर्म निवेदयेत् ॥ इति मध्याहपूजा॥॥ ॥ अथ रात्रिपूजा ॥ त्रिध्यानम्- रात्रौचन्मन्मथाक्रान्तचेतसं देवकीसुतम् । यजेव रासपरिभात गोपामण्डलमध्यगम् ॥ इतरेतरबद्धकरप्रमदागणकल्पितरासविहारविधा। माणिशङ्कगमप्यमुना वपुषा बहुधाविहितस्वकदिव्यतनुम् ॥

·वीरमित्रोदय भक्तिप्रकाशे- ॥ तरुणीकुचयुक्परिरम्भमिलधुसृणारुणवक्षगतिम् । शिववेणुसमीरितगानपरं स्मरविह्वलितं भुवनैकगुरुम् ॥ इति । रजतपात्रेषु शृतं सशर्करं पयो नैवेद्यम् । शेषं पूर्ववत् । सा. या तृतीयपूजापक्षे द्वारकायां ध्यानम् । सायाहे वास्वत्यां तु चित्रोद्यानोपशोभिते। यष्टसाहस्रसंख्याकैर्भवनैरभिसंवृतः ॥ इत्यादिक्रमदीपिकोक्तेः । पाय-नैवेद्यं । शर्करामिश्रितक्षीरभावित लै. इतर्पणम् । इति श्रीकृष्णपूजा ॥ अथेमामनुतिष्ठतोऽनुष्ठेयपुरश्चरणसंक्षेपो लिख्यते । वैशम्पायनसहितायाम् । अनातस्य फलं नास्ति नचातर्पयतः पितॄन् । नासत्यमभिभाषेत नेन्द्रियाणि प्रबोधयेत् ॥ शयनं दर्भशय्यायां शुचिः प्रयतमानसः । नैकवासा जपेन्मन्त्रं बहुवस्त्राकुलो न च । उपर्यधोबहिर्वस्त्रे पुरश्चरणकृत् त्यजेत् । स्त्रीशुदाम्यां न भाषेत रात्री जपपरो भवेत् ॥ इति । मन्त्रप्रकाशिकायर्या दशाक्षरं प्रकृत्य अस्य चतुर्लक्षजपात्पुरश्च. रणं पायसेन दशांशो होम इति । गौतमीये तु- दशाक्षरं मनुवरं सिद्धये दशलक्षकम् । जप्त्वा तदन्ते होमादि विधिना कर्म चाचरेत् इति । नारदीये- जपस्य तु दशांशेन होमः कार्यो दिने दिने । अथवा लक्षसम्पूर्ती होमः कार्यों विपश्चिता ॥ इति । जपान्ते वा कार्यः। किं वा यस्य जपो यावत तत्पूर्ती होममाचरे. दिति चन्द्रिकोतः। प्रातरारम्य जप्तव्यं कालं मध्यन्दिनावधि । नैरन्तयविधिः प्रोक्तो न दिनं व्यतिलजयेत् । होमासम्भवे ब्राह्मणेन सत्संख्याद्विगुणः चतुर्गुणो वा जपः कार्यः। गौतमीतन्त्रे- ततो होमदशांशेन तर्पयेत्पुरुषोत्तमम् । आदौ मन्त्रं समुखार्य श्रीपूर्व कृष्णमित्यपि । तर्पयाम्यहमित्युक्त्वा नमोन्तस्तर्पणे मनुः । तर्पणस्य दशांशेन अभिषेकं समाचरेत् ॥ - - ·अर्चनात्मकभक्तिनिर्णयः - कृष्णास्मानं स्वमात्मानं ध्यात्वा रश्मिसमन्वितम् । कुसुमं तोयमेकं व सुगन्धिपरिमिश्रितम् । जलाजलिं समादाय मूलमुच्चार्य साधकः ॥ श्रीकृष्णमभिषिञ्चामि नम इत्यभिषेचयेत् । अभिषेकदशांशेन ब्राह्मणान् परिसर्पयेत् ॥ विप्रभोजनमात्रेण व्यङ्ग साङ्गं भवेद् ध्रुवम् । यत्र भुते द्विजश्रेष्ठस्तत्र भुके हरिः स्वयम् । या भुङ्क्ते श्रियःकान्तस्तत्र भुले जगत्त्रयम् ॥ इति क्रतुः। भक्ष्यनियमोऽपि तत्रैव । विष्णोनिवेदितानं यत् रात्रावधादकुस्सयन् ॥ इति । नारदीयेऽपि- मृदु सोष्णं सुपका कुर्याद्वै लघुभोजनम् । नेन्द्रियाणां यथा तृप्तिस्तथा भुञ्जीत साधकः ॥ इति । पुरश्चरणं च करिष्यनयुतचतुष्कं जपेत् इति क्रमदीपिकाकृतः। तत्र गोभ्यो प्रासवानं स्नानकाले द्वादशवारमन्त्रोक्त्या मृधय॑भिषेका, चतुर्विशतिवाराभिमन्त्रितजलेनाऽऽचमनं तथैवामिमन्त्रितान्नभोजनं सप्तवाराभिमान्त्रितगन्धपुष्पादिधारणं ब्रह्मचर्य रात्रिभोजित्योति धर्माः। अयञ्च जपो मानसपूजाम्ते कार्यः, पूरश्चरणजपस्तु बाह्य पूजान्त इति भादीकाकृतः । अष्टादशाक्षरस्य तु पूर्वजपः अयुतद्वयं लक्ष. पशकचोत्तरः, इति विशेषः । पूजायां त्वयं विशेषणय अमुच्यन्छन्दः । क्लीमिति बीजं पूर्ववत् ऋष्यादिन्यासान्तं कृत्वा दशतत्वन्यासं च कृत्वा पचपदैर्हदयादिपञ्चाङ्गमन्त्रान्तैः करदशाङ्गुलीहृदयादिषु च पञ्चाङ्गन्या. सं च कृत्वा मूलेन सकलशरीरे व्यापकन्यासं त्रिविधाय प्रथम शिरो भालभूमध्यकर्णद्वयवदनग्रीवाहनाभिकाटिद्वयगुह्यजानुपत्सु मन्त्राक्ष राणि न्यस्त्वा नेत्रमुखहृदयगुह्यपत्सु पञ्चपदानि न्यसेत । ततः पञ्चक भ्यासमृण्यादिन्यासं च कृत्वा मूर्तिपअरन्यासादि पूर्ववत् कुर्यात् । पञ्चाङ्गन्यासोऽनन्तरोक्को शेयः । जपे तु ऋष्यादिन्यालान्ते कराङ्गुलीषु हृदयादिषु च पञ्चाङ्गन्यासं कृत्वा- शिरोललाग्द्वन्द्वोत्रगण्डोष्ठजानुषु । कण्ठबाहुषु हत्कुक्षिकटिगुह्योरुजानुषु । जनाचरणयोर्वर्णान् विन्यसेव यथाक्रमम् ।

·१०४ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- . अथ ध्यायेत् । अव्यान्मीलत्कलापद्युतिरहिरिपुपिच्छाल्लसत्केशजालो गोपीनेत्रोत्पलाराधितललितवपुर्गोपगोवृन्दधीतः ॥ श्रीमद्वक्त्रारविन्दप्रतिहसितशशाङ्काकृतिः पीतवासा देवोऽसौ वेणुवाद्यक्षपितजनधृतिर्देवकीनन्दनो वः ॥ इति । ततो जपं कुर्यात् । शेषं पूर्ववत् । इति मन्त्रप्रकाशिकोको जपः । ॥ इति श्रीकृष्णपूजनम् ॥ अथ संक्षेपेण रामपूजाविधिः ॥ ब्राह्म मुहूर्ते, उत्थाय- प्रातः स्मरामि दिननायकवंशभूषं दान्तवेद्यमभयङ्करराजवेषम् । वैदेहीलक्ष्मण युतं स्वजनाभिरामं संसारसर्पगरलोपशमाय रामम् ॥ इत्यादिरामस्तोत्रं पठित्वा वैदिकतान्त्रिके स्नानसन्ध्ये विधाय भूत. शुद्धिप्राणप्रतिष्ठामातृकान्यासादिपीठन्यासान्तं कुर्यात् । प्राणायामो राममिति बीजेन, इतरत्रापि राम मां पावयेत्येवमूहः कार्यः । अथ श्रीषडक्षरं प्रणवपुटितं करतलादौ व्याप्य अस्य ब्रह्माऋषिर्गायत्रीच्छन्दः श्रीरामो देवता रामामितिबीजं नम इति शक्तिः, इत्युश्चार्य ऋष्यादि न्य. सेत् । पूर्ववत् दक्षवामस्तनयोर्वा बीजशक्ती न्यसेत, "दक्षवामयोस्ता. नयोः" इति रामतापिनायोक्तः । ततः करन्यासानन्यासौ तनुयात् । ताधि. स्थम् । रां हृदयाय नमः, अङ्गुष्ठयोः, री शिरसे स्वाहा तर्जन्यो, कंशि. खायै वषट् मध्यमयोः, रै कवचाय हुँ , अनामिकयो, रौं नेत्रत्रयाय वौषट् कनिष्ठिकयोः, रः अस्त्राय फट् करतलकरपृष्ठयोः, इति विन्य. स्यैतैरेव मन्त्रहदादिषु न्यसेत् रामित्यादिषु न्यसेत् रामित्यादि षट: रेफायां स्थाने व्यस्तानि मूलमन्त्राक्षराणि वाव्यानि । यथोकं रामपूजाकल्पे । अथ मूलमन्त्रस्य वर्णैर्व्यस्तैः षडङ्गकमिति । अथ शिरोनमध्यहृदयनाभिगुह्यपत्सु प्रणवपुटितान् नमान्तान् षड्व ान् विन्यस्य त्रीणि पदानि शिरोनाभिपरसु विन्यस्त्वा पुनः षडङ्गा दिन्यासौ कृत्वा शङ्खादिमुद्रासप्तकं प्रदर्श्य धनुर्वाणकपिमुद्रा दर्शयेत् । मध्यमाण संपीड्य तर्जन्यग्रं तु वामतः (१) । अनामिकां कनिष्ठां च तस्याङ्गुष्ठेन पडियेत् । (१) वामस्य मध्यमारे तु तजन्यप्रण योजयेत् । इतियामलतन्त्रे पाठः। - ·अर्चनात्मक भक्तिनिर्णयः । दर्शयेत् स्वभुजे वामे मुद्रेयं धनुषो मता। तिर्यप्रसारितो दक्षः समुष्टिर्ऋजुतर्जनिः । वाणमुद्रेति कथिता रामसन्तोषबर्द्धिनी॥ कनिष्ठानामिकामध्याः करयोरूर्वयोजिताः । मिलिताङ्गुष्ठमूलस्थे तर्जन्यौ मारुती मता ॥ अथास्त्रमुद्रयास्त्रमन्त्रेण दिग्बन्धः कार्यः, इति क्रम केचिदाहुः । रामार्चनचन्द्रिकाकृतस्तु- तनुन्यालानन्तरं मूर्तिपञ्जरन्यासं किरीटन्यासमिन्द्रियन्यासं च कृत्वा ऋष्यादि विन्यस्य मन्त्राक्षराणि मन्त्राक्षरपदानि च सबीजानि न्यस्त्वा पीठन्यासं किरीटम्यासं इन्द्रियन्यासं व्यापकन्यासं च कृत्वा दिग्बन्ध कुर्यादित्याहुः। ॐ किरीटहारकेयूरमकरकुण्डलशङ्खचक्रगदाम्भोजहस्तपीताम्बर धरश्रीवत्साङ्कितवक्षस्थलश्रीभूमिसहितस्वात्मज्योतिज्योतिर्मयदीप्तिक- राय सहस्त्रादित्यतेजसे नम इति मन्त्रं मूनि न्यस्त्वा ध्यायेत् । उद्यत्कोटिदिवाकराभमनिशं शङ्ख गदां पङ्कजं चक्र बिभ्रतमिन्दिरावसुमतीसंशोभिपार्श्वद्वयम् । कोटीराङ्गदहारकुण्डलधरं पीताम्बरं कौस्तुभो- हीप्तं विश्वधरं स्ववक्षसि लसच्छ्रीवत्सचिहं भजे ॥इति किरीटन्यासः।। अथेन्द्रियन्यासः। ॐ दिग्भ्यो नमः, इति श्रोत्रयोः, वायवे, आदित्याय, वरुणाय, अ श्विभ्याम् , अग्नये, इन्द्राय, विष्णवे, मित्राय, प्रजापतये, चन्द्रमले, ब्रह्मणे, रुद्राय, क्षेत्रज्ञायेति क्रमेण स्वचक्षुर्जिह्वाघ्राणवाक्पाणिपादपा. यूपस्थमनोबुद्धहङ्कनरचित्तेषु, ईश्वराय इति सकलवपुषि। इतीन्द्रिय. , न्थासः । दिग्बन्धान्ते- अयोध्यानगरे रम्ये रतमण्डपमध्यगे। ध्यायेत् कल्पतरोर्मूले रत्नसिंहासनं शुभम् ॥ तन्मध्येऽष्टदलं पद्मं नानारत्नप्रतिष्ठितम् । तत्र श्रीरामचन्द्राख्यं ध्यायेत्तेजः परात्परम् ॥ प्रकृस्या सीतया श्यामं स्थित्युत्पत्तिलयाश्रयं(वहम्) । देवासुरमुनीन्द्रश्च योगिवृन्देश्च सेषितम् ॥ चतुर्भुजं शङ्खचक्रगदापङ्कजधारिणम् । किरीटहारकेयूररत्नकुण्डलशोभितम् ॥

·- - वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- देवतागुरुमन्त्राणां भावयेदैक्यमात्मना । इति ध्यात्वा मानसपूजाबाद्यपूजे कुर्यात् । "ध्यानं पूजा जपश्चेति सर्वमन्त्रेवयं क्रमः" इति रामपूजाकल्पोक्तः । पात्रप्रक्षालनादिनिर्माल्या. पसरणान्तं पूर्ववत विधाय चतुरस्रषड्कोणत्रिकोणानि स्वरता कृत्वा मूलेन गन्धादिभिः सम्पूज्य तेषु त्रिपादिकां सपुष्पामासाधास्त्र प्रक्षालितशवंतत्र संस्थाप्य गन्धपुष्पाक्षतं तत्र हृन्मन्त्रेण निक्षिप्य सा नुस्वारप्रतिलोमस्वाहान्तमातृकावः शुद्धोदकेनार्य शब्दकलात्मने बाह्रमण्डलाय नमः, इति त्रिपादी प्रपूज्य, अष्टादशकलात्मने सूर्य मण्डलाय नमः, इति शङ्ख सम्पूज्य, ॐ षोडशकलात्मने सोम मण्डलाय नमः, इति तोयं सम्पूज्य- गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धुकावेरि जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ॥ इति रविमण्डलात्तीर्थानि जलमाषाह्यावाहनादिमुद्राः प्रदर्य स्वहृत्कमलात् श्रीहरिमावाह्य पुनस्ताः प्रदर्य शिवामन्त्रेण गालिनी मुद्रां दर्शयेत् । कनिष्ठाङ्गुष्ठको सक्ती करयोरितरेतरम् । तर्जनी मध्यमानामाः संहता भुग्नवर्जिताः । मुद्रेषा गालिनी प्रोक्ता शङ्खस्योपरि चालिता ॥ जलं नेत्रमन्त्रेण प्रोक्ष्य वर्ममन्त्रेणावगुण्ठ्य षडङ्गानि तत्र विन्य स्थास्त्रेण परितो दिग्बन्धं कृत्वा गन्धादि दत्वा श्रीरामरूपत्वेन ध्यात्वा अष्टवारं षडक्षरं जपन् कूर्चेनाभिमृश्य कलशे किंचिजलं क्षिप्त्वा त- जलेन स्वात्मानं सन्मूलमन्त्रेण प्रोक्ष्य त्रिर्गन्धादि चाभ्युस्य शङ्खपा- श्वयोः पाद्यायपात्रे प्राक् पश्चाश्चाचमनीयमधुपर्कपात्रे संस्थाप्याचत्रिषु कलशजलं गन्धादिभिः प्रपूज्य पाद्ये श्यामाकब्जिविष्णुकान्तानि निक्षिप्याये कुशाग्रतिलयवदूर्वा सर्षपान् , आचमनीये जातिफललव- ङ्गकङ्कोलानि, मधुपर्के दधिमधुघृतानि क्षिप्त्वा सर्वत्र धेनुमुद्राः प्रदय पुनः स्वहृदि रामचन्द्रं मानसैरुपचारैः सम्पूज्य पूर्ववद बहिः पीठं प्रकल्पयेत् । पीठगतप्रतिमादौ पूर्ववत् राघवमावाह्यावाहनादिमुद्रा श लादिमुद्राश्च प्रदर्य मूलेन “दाशरथाय विह्महे सीतावल्लमाय धीम- हि । तन्नो रामः प्रचोदयात्" इति रामगायच्या च पुष्पाञ्जलिं दत्वो- क्तविघयासनादिपुष्पोपचारान्तं कृत्वा पुष्पाजल्यष्टकं समर्पयेत् । वाम- देशे श्रीसीतायै नमः, इति जानकी सम्पूज्य, लं लक्ष्मणाय नमः, इति दक्षिणकोणाग्रिमभागे लक्ष्मणमभ्यर्य, दक्षिणवामपाययोः शरान् शा.

·अर्चनात्मकभक्तिनिर्णया। १०७ ई धनुश्च शं शाङ्गाय नमः, शं शरेभ्यो नमः, इति सम्पूजयेदिति रामार्च. नचन्द्रिकाकृतः । रामपूजाकल्पे तु हृदादिपूजानन्तरं सीतापुजनमुक्तम् । अथावरणपूजा। पूर्ववत् षडङ्गानि । प्रथमावरणं पुनः हनुमते नमः । सुग्रीवाय, भर. ताय, विभीषणाय, लक्ष्मणाय, अङ्गदाय, शत्रुघ्नाय, जाम्बवत इति आ- नेयादिशेषादिक्षु इति द्वितीयम् । सृष्टये, जयन्ताय, विजयाय, सुराष्ट्रा- य, राष्ट्रवर्द्धनाय, अकोपाय, धर्मपालाय, सुमन्तायेति तदाहिर एदिक्षु इति तृतीयम् । इन्द्रादिदिक्पालान् लायुधान तद्वहिः पूर्वव. दभ्यर्चयेत् इति चतुर्थम । वसिष्ठाय, वामदेवाय, जाबालाय, गौतमाय, भरद्वाजाय, विश्वामित्राय, वाल्मीकये, नारदाय, सनकाय, सनन्दनाय, सनातनाय, सनत्कुमारायेति तद्बहिः इति पञ्चमम्। अनलाय, नीलाय, सुषेणाय, मैन्दाय, सरभाय,द्विविदाय, चन्दनाय, गवाक्षायेति वानररा- जास्तद्वहिः, इति षष्ठम् । एतानि रामपूजाकल्पोक्तानि आवरणानि, प्र. त्यावरणं च करप्रक्षालनं देवाय गन्धदानम् । दयाब्धे! त्राहि संसारसान्मां शरणार्थिनम् । भक्त्या समर्पये त्वाहमाद्यमावरणार्चनम् ॥ इति पुष्पाञ्जलिसमर्पणं च कार्यम् । द्वितीयावरणाचनमित्येवमुत्त. रत्रोहः । दीपदाने-- ध्यायेदाजानुबाहुं धृतशरधनुषं बद्धपद्मासनस्थं पीतं वासोवसानं नवकमलदलस्पर्खिनेत्रं प्रसन्नम्। धामावारूढसीतामुखकमलमिलल्लोचनं नरिदाम नानालङ्कारदीप्तं दधतमुरुजटामण्डलं रामभद्रम् ॥ इति । ततस्तान्त्रिकहोमं निवर्त्य जपदशांशसङ्घयया तर्पणं तदशांशेन प्रो. क्षणीजलेन स्वात्मनोऽभिषेचनं च कृत्वा नैवेद्यविसर्जनगण्डूषदानादिस्वा. त्मसमर्पणान्तं निर्वर्त्य- श्रीरामचन्द्र रघुपुङ्गव राजवर्य राजेन्द्र राम रघुनायक राघवेश । राजाधिराज रघुनन्दन रामभद्र दासोऽहमद्य भवतः शरणागतोऽस्मि । इति प्रार्य शङ्खोदकपादोदकधारणपाने विधायागस्त्यर्षिकं गाय- त्रीच्छन्दस्कं लमितिबीजमन्तंनमःशक्तिकं लक्ष्मणमन्त्रं पूर्वोक्तमष्टो. सरशतधारं जप्त्वा राममन्त्रस्य षट्सहस्रं जपं कुर्य्यात् । "एवं ध्यात्वा जपेन्मन्त्रं षट्सहस्रं हि तहिने" इति रामपूजाक- ·१०८ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- - ल्पोक्तः। ततो देवे कर्म समर्थ महायज्ञादि नित्यकर्म कुर्यात् । सायं सन्ध्यान्ते श्रीराममभ्यर्य- बलीयसा पदा स्वामिन्पदवीमवधारयन् । आगच्छ शयनागारं सीतया सह राघव ॥ इति प्रार्थ्य- पर्यङ्केऽकिलके प्रशस्तफलके भोगीन्द्रचित्राङ्गके स्वच्छप्रच्छदभावुके मृदुचितस्थानोपधानादिके। उन्मीलकुलशीलया दयितया श्रीसीतया संस्कृते शेते नित्यमगण्यपुण्यफलदः श्रीकोशलेन्द्रो नृपः । इति भावयेदिति । षडक्षरमन्त्रस्य च षड्लक्षं जपस्तदशांशेन म. धुरत्रययुतपायसेन बिल्वफलैश्च होमः, शेषं पूर्ववत्, इति पुरश्चरणम् , इति रामपूजाविधिः। अथ श्रीनृसिंहपूजनम् ॥ ब्राह्म मुहूर्ते, उत्थाय- प्रातः स्मरामि नृहरि रमयासमेतं सच्चक्रकार्मुकवराभयहस्तमीशम् । স্কুলেমুয়াহামূল্যায়ন वस्वादिदेवसहितं निजकर्णिकायाम् ।। इत्यादिस्तोत्रं पठित्वा वैदिकतान्त्रिकस्नानादि पाठन्यासान्तं वि ध्यात् । प्राणयामो"ह"मितिबीजेन । अन्यत्रापि नृसिंहतापिन्यां पावये त्यूहः । अथास्य श्रीनृसिंहानुष्टुभमन्त्रराजस्य विधिः। ब्रह्मा प्रजापतिक्र. षिः अनुष्टुप छन्दः श्रीनृसिंहो देवता हमिति बीजं ईमितिशतिरि- त्युच्चार्यादिन्यासं कृत्वा षडङ्गन्यासं कुर्य्यात् । स इत्थं, द्वामादयश्च- स्वार आद्या वर्णा हुन्मन्त्रः। तदप्रिमाश्चत्वारोहीमादयः शिरोमन्नः। हमादयोऽष्टौ शिखायाम् , हैमादयः षट् कवचे, हौमादयस्तावन्तो नेत्रे, हः इत्यादयश्चत्वारोऽले । अथवा हा ही हूँ हैं इत्यादय आनन्दात्मने. मायात्मन इति घरचतुष्टयान्ताश्चत्वारः पादाः हच्छिरशिखाकवच. मन्त्रा। होमादिज्वालात्मन इत्यन्तं प्रथमाई नेत्रमन्त्र। इआदिः सकलो ज्ञानात्मन इत्यन्तोऽनमन्त्रः, सर्वत्रान्ते नमः शब्द इति मन्त्रप्रकाशिकाकृतः। नृसिंहतापनीये तु । चत्वारः पादाश्चस्वार्यानि भवन्ति सप्रणवं सर्व पञ्चम भवती. त्युकम् । अथ करबोरङछाहिदशाकुलानां त्रिषु त्रिषु पर्षस त्रिशदक्ष.

·अर्चनात्मकभक्तिनिर्णयः । राणि विन्यस्य शिष्टद्वयं करतलयोन्यसेत् । सर्वत्र प्रणवपुटितत्वं नमोन्तत्वं च, ततः शिरोललाटदृङ्मुखकरपदसन्धिषु साग्रेषुः उदरहावलपार्वे. स्वपरे ककुदि क्रमात्, न्यसेत् वर्णान् । अपरे अपराङ्गे । अथ पादगुल्फ- जानुकटिनामिहद्वाहुकण्ठचिवुकोष्ठगण्डकर्णास्यनासापुटनेत्रमूर्द्धसु द्वे द्वे अक्षरे विन्यस्य मुखमूर्द्धनासाचक्षुःश्रोत्रास्यहनामिकटिजानुपत्सु पदानि न्यस्त्वा नालाग्रनेत्रश्रोत्रनाभिहृदयमूर्द्धबाहुपत्सु चत्वारि च. त्वारि अक्षराणि विन्यस्य चतुरः पादान शिरोहन्नाभिषु सर्वे च न्य. सेत् । ततो मूर्खादिहृत्पर्यन्तं पूर्वार्द्ध न्यस्त्वा पादाविहृत्पर्यन्तमुत्तरार्द्ध न्यसेत् । अथ मुखे, शिरोनासयोः नेत्रयोः श्रोत्रयोः केशरस्थाने हृदा दिनाभौ कट्यादिपर्यन्तं उग्रमुग्रं नमाम्यहमित्येवं नवपदानि विन्यस्यो. प्र वीरं नमाम्यहम् वीरं वीरं नमाम्यहमित्येवं पुनः एम्वेव स्थानेषु न्यस्त्वोपं नृसिंह नमाम्यहमित्येवं पुनरेवेव स्थानेषु न्यसेत् । तत आधवर्ण मूलाधारे न्यसेत् । तदादिनामिपर्यन्तं वर्णत्रयं तदादि हुत्प. य॑न्तं वर्णषटकं वर्णत्रयं नेत्रत्रये द्वे शिरसि दश कराङ्गुलीषु द्वे चर- णयोः अन्त्यं सकलवपुषि । अस्य न्यासस्य हरिन्यास इति संचा। एतन्महिम्नो हरिणव वक्तुं शक्यत्वादिति भन्त्रप्रकाशिकाकृतः । अथ पुनः षडङ्गादिन्यासौ कृत्वा शङ्खादिमुद्राः प्रदश्यांत्र वक्रदंष्ट्राकर्णकेसरनार सिंहमुद्रा दर्शयेत् । हस्तावधोमुखौ कृत्वा नाभिदेशे प्रसार्य च । तजन्यौ हस्तयोरुर्ववानीयावास्यमुद्रिका ॥ हस्तावुर्ध्वमुखौ योतदेसंयोज्य मध्यमे । वामाया नासिका तु दक्षिणायां विनिक्षिपेत् ॥ तर्जन्यौ पृष्ठतो लग्ने त्वङ्गुष्ठौ तर्जनीश्रितो । वक्रमुद्रा भवेदेषा हरिसान्निध्यकारिका ॥ वक्रमुद्रां तथा कृत्वा तर्जनीभ्यां तु मध्यमे । पीडयेइंष्ट्रमुद्रेषा सर्वपापप्रणाशिनी ॥ हस्ताभ्यां प्रसूतिं कृत्वा कर्णमूले निधाय तु । प्राङ्मुखे च तथैवो कर्णमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ मुष्टिं बध्वा तु हस्ताभ्यां तर्जन्यौ द्वौ प्रसार्य च । कर्णदेशे समारभ्य चालयेदृर्वतस्तथा ॥ मुद्रा केशरसंज्ञेषा सर्वसम्पत्प्रदायिनी। जानुमध्ये करौ कृत्वा चुबुकोष्ठौ समावृतौ ॥ हस्तौ तु भुषि संलग्नौ कम्पमानः पुनः पुनः ।

·११० वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- m मुखं विवृतकं कुर्य्याजिह्वा स्याच्च सुलेलिहा ॥ एषा मुद्रा नारसिंही प्रधानेति प्रकीर्तिता(१) । ततोऽस्त्रेण दिग्बन्धं विधाय श्रीनृसिंह ध्यायेत् । तत्र शान्तध्यानम्- जान्वोरासक्ततीक्ष्णस्वनखरुचिलसद्धाहुसंस्पृष्टकेश. श्चक्रं शङ्खच दोभ्यां दधदनलसमज्योतिषा भग्नदैत्यः । ज्वालामालापरीतं रविशशिदहनत्रीक्षणं सप्तजि दंष्ट्राग्रं धूमकेशं वदनममिवहत्पातु मां नासिंहः ॥ इति । अथोऽध्यानम्-- उद्यद्भास्वत्सहस्रप्रभमशनिनिभं श्रीक्षणनिष्किरन्तं वहीनहाय विद्युत्ततिविततसटाभीषणं भूषणैश्च । दीव्यदादीप्तदेहेभिशितनखलसद्वाहुदण्डैरनेकैः सम्भिन्न भिन्नदैत्येश्वरतनुमतनुं नारसिंहं नमामि ।। इति ध्यात्वा "भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः" । "स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः' इत्येतद्वयमुच्चार्य शान्तिरिति त्रिः पठित्वा शङ्खपूजा- दिपुष्पदानान्तं विधाय देवधामाङ्के रमा समभ्यर्यावरणदेवताःपूजयेत्। हृदादिभिराधावरणम् । गरुड़ाय नम इति पुरतः। शर्वाय, अनन्ताय. कमलासनायेति शेषदिक्षु। श्रियै हिये तुष्ट्य इति विदिक्षु इति द्विती. यम् । स्तम्भनकारिणे नृसिंहाय, वश्यकारिणे नृसिंहाय, मोहनकारिणे नृसिंहाय, विद्वेषकारिणे नृसिंहाय, उचाटनकारिणे नृसिंहाय, आकर्षण- कारिणे नृसिंहाय, पुष्टिप्रदाय नृसिंहाय, निधिप्रदाय नृसिंहाय, विद्याप्रदाय नृसिंहाय,इति दिक्षु, अत्र च गुणविशेषाः। चक्रिणं नखिन स्वर्णवर्ण श्यामलवाससम् । नृसिंह स्तम्भितारातिं दले प्राचि प्रपूजयेत् ॥ धृताम्बुजगदाशङ्खचक्रं वश्यक्रियाक्षमी। सिन्दुरारुणमाग्नेये पूजयेदथ दक्षिणे ॥ आन्त्रमाले शङ्खचक्रे गदाखड्गी च विनतम् । भिनदैत्योरसं कृष्णं त्रिनेत्रं मारणे क्षमम् ॥ विद्वेषोच्चाटनकरं नीलोत्पलसमन्वितम्। शङ्खचक्रगदालोहदण्डिनं नैर्ऋते दले ॥ प्रतीच्यां शङ्खचक्रासिपाशन्वितचतुर्भुजम् । (१) नारसिंही भवेदेषा मुद्रा तत्पीतिर्धिनी ॥ इत्यन्यत्र पाठः।

·अर्चनात्मकभक्तिनिर्णयः। १११ शक्तियुक्तं जपापुष्पसममाकर्षणक्षमम् ।। वायवीये तु शबलं शङ्खचक्रगदाभये । बिभ्राणं पुष्टिदं नेत्रत्रितयालकृताननम् ॥ उदीचीने नरहरि पाञ्चजन्यसुदर्शने । गदानिधी च बिभाणं लक्ष्म्या युक्तं निधि प्रदम् ।। विद्यामूर्तिमुदपूर्व क्षीराभं पीतवाससम् । पाशाङ्कुशधरोबाहुंशङ्खचक्रगदाधरम् ॥ हृत्सरोरुहमध्यस्थं चन्द्रपुअसुनिर्मलम् । लक्ष्म्या युक्तं नारसिंहं चिन्तयेत्साधकस्तथा ॥ इति । उग्रं नृसिंहं नमाम्यहं स्तम्भनकारिणं नृसिंह नमाम्यहमित्येवं पू. जनमिति तृतीयम् । चक्राय खड्गाय पद्माण मुसलायेति देवदक्षिण, शङ्खाय खेटाय गदायै शायेति देवधामे, इति चतुर्थम् । दक्षिणे लक्ष्म्यै श्रीवत्साय, वामे तुष्ट्यै कौस्तुभाय, मध्ये वनमालायै पीताम्बराय, ब्र- ह्मसूत्रायेति नाभौ, किरीटादीनि भूषणानि पुरोभाग इति पञ्चमम् । श्रद्धायै, मेधाय, भीमाय, पापाय, भयानकाय, आय, दीक्षाये इति, प्रा गादिदिक्षु इति षष्ठम् । इन्द्रादिभिर्वजादिभिश्च सप्तमाष्टमे पूर्ववत् । एता. नि मन्त्रप्रकाशिकोकानि, आवरणानि । अथ नृसिंहाष्टकपरिवृतं मध्य. नृसिंहव्यूहनृसिंहशब्दाभिधेयं सपरिवारं स्तुत्यादिभिः प्रदक्षिणान्तैरुप. चारैरभ्यर्च्य यथाशक्ति मूलमन्त्रं नारसिंहमुद्राप्रदर्शनपूर्वक जपेत् । "इमां मुद्रां जपादौ च पूजान्ते चैव दर्शये"दिति नृसिंहाराधनरत्नमा- लोके । तान्त्रिकहोमं कृत्वा मूलेन पञ्चवारं सपरिवारनृसिंहतर्पणं वि. धाय नृसिंहसामभी रथन्तरादिभिस्तुत्वा गीतनृत्यादिभिर्देवं सन्तोष्य कर्म समर्पयेदिति । अनुष्टुभो नृसिंहमन्त्रस्य च पुरश्चरणात्पूर्वजपो वात्रिंशत्सहस्त्रसंख्या, द्वात्रिंशदयुतसंख्यः पुरश्चरणम्, तदशांशेन पायसहोमः । शेषं पूर्ववत् । अमुष्य द्वात्रिंशल्लक्षजपातु भगवान् नृसिंह प्रत्यक्षो भवति । इति नृसिंहपूजनम् ॥ अथ शिवपूजा॥ ब्राह्म मुहूर्त उत्थाय- प्रातः स्मरामि वृषवाहनमद्रिजेशं भस्मानुलिप्ततनुमर्द्धशशाङ्कमालम् । नागेन्द्रवेष्टितजटायुनदीं दधानं रुद्राक्षबिल्वदलनिर्मितभूरिमालम् ॥ इत्यादिस्त्रोत्रं पठित्वा वैदिकतान्त्रिकस्नानान्ते त्रिपुण्डधारणं कुर्या- --- ·११२ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- । त् । यथोक्तं बृहन्नारदीये- SHRA 1d -- शिवप्रियाः शिवासक्ताः शिवपादार्चने रताः। त्रिपुण्ड्रधारिणो ये च ते वे भागवतोत्तमाः ।। इति । कौर्मेऽपि- सुपीतवसनाः सर्वे श्रीवत्साङ्कितवक्षसः। इति वैष्णवानिर्दियोक्तं- अन्ये महेश्वरपरास्त्रिपुण्डाङ्कितमस्तकाः ।। इति । ब्रह्माण्डेऽपि- मध्यमानामिकाङ्गुष्ठललाटे यत्रिपुण्ड्रकम् । तत्रिपुण्ड्रं भवेत् शस्तं महापातकनाशनम् ।। सितेन भस्मना तिर्यक त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम् । शैवागमेषु निष्ठानां तत्तन्मत्रेषु शस्यते ॥ इति । कालाग्निरुद्रोपनिषद्यपि त्रिपुधारणां प्रकृत्स्य व्रतमेतच्छाम्भव. मिति । इदं चोर्ध्वपुण्ड कृत्वा विधेयम् , अदृष्टार्थयोरनयो रिष्टहोमो. पहोमवत्समुश्शयस्यैव युक्तत्त्वात् , [पू.मी.अ. १० पा.४ अ० १ सु. १-२] उदाहृतमदनपारिजानवचनेनोर्ध्वपुण्ड्रस्यावश्यकत्वोक्तश्च । आह च- जाबालि:- उर्ध्वपुड्रं विना मोहात् याद कुर्यात् त्रिपुण्ड्रकम् । न तस्य फलमाप्नोति दानस्याश्रोत्रिये यथा ॥ इति । नचोर्ध्वपुण्ड्रे त्रिपुण्ड्रकरणे ललाटे यत्रिपुण्डूकमिति निर्देशस्य गौणत्वप्रसङ्ग । “तदभावो नाडीषु तच्छुतेरात्मनि च"-[ उ० मी० अ० ३ पा० २ अधि०२ सू० ७ ] इति न्यायेनाभयोरपि मुख्याधिकरण: त्वोपत्तेः । यथा हि नाडीषु शेते पुरीतति शेते इति, य एषोऽ. न्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन् शेते सति सम्पद्येत्यनेकेषामपि अधिक रणानां समुञ्चयः, एवमनयोरपि । किञ्चोर्ध्वपुण्ड्रोपरि क्रियमाण स्यापि त्रिपुण्ड्रस्यास्तिभालैकदेशसम्बन्धः, ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य भालाव्या पित्वात्, तावता च ललाटाधिकरणत्वव्यवहारः सङ्गच्छते । सूर्या चन्द्रमसोः सहवासस्य तिथ्यन्तक्षणसम्बन्धेनैव तिथ्यधिकरणत्वन्य वहारः, अमावास्येयं तिथिरिति उक्तं व तन्त्ररत्ने पञ्चमे | व्यक्तं चैतत् यदेकदेशे वर्तते कतिपयतदेकदशिन्यपि यथा द्विपदे स्थितोऽपवरको ग्रामे जनपदेऽवस्थितो भवति, यदि च भालस्य त्रिपुण्ड्रेऽस्य विहितः स्यात् तर्हि औदुम्बरीस्पर्शेन तद्वै(१). "क्षिणा मूर्ति [ यदि च भाल (१) अत्रादर्शपुस्तके पाठस्त्रुटितः, अस्माभिः कल्पितपाठस्तु [ ] एतचिहमध्ये सन्निवेशितः। .

·अर्चनात्मकभक्तिनिर्णयः स्थोर्ध्वपुण्डेन त्रिपुण्ड्रस्य विहतिः स्यात् नर्हि औदुम्बरीस्पर्शन तद्वेष्टन. मपि विहन्यतेति। अथ श्रीकण्ठादिन्यासं कुर्यात्। स यथा-अस्य श्रीदक्षिणामूर्तिमन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिः गायत्रीछन्दः दक्षिणामूर्तिर्देवता पुरुषार्थचतुष्टये विनियोगः, इत्युच्चार्य ऋष्यादिन्यासं विधाय ऐं ह्रीं श्री अं कं वं ऊँ [गं घं] ओ अङ्गुष्ठाभ्यां नमः। इत्येवं बीजत्रयपूर्वकाङ्गु. लिन्यासं विधाय षडङ्गन्यासं कृत्वा- सिन्दूरकाचनसमोभयभागमर्धनारीश्वरं गिरिसुताहरभूषचिह्नम् । पाशाभयाक्षवलयेष्टदहस्तमीशं स्मृत्वा न्यसेत्सकलवाछितवस्तुसिच।। मुखादिकेशवादिस्थानेषु ऐं ही श्री अं श्रीकण्ठेशपूर्णोदरीभ्यां नमः। एवमुत्सरत्रापि बीजप्रयसानुस्वारमातृकार्णनमःशब्दोक्तिः अनन्तेशवि. रजाभ्यां, सूक्ष्मेशशाल्मलीभ्यां त्रिमूर्तीशलोलाक्षीभ्याम् ,अमरेशतर्नुला. क्षीभ्यां, उशिदीर्घघोणाभ्यां, भारभूतीशदीर्घमुखोभ्यां, अतिथीशगोल खीभ्यां, स्थावीशदीजिह्वाभ्यां, हरेशकुण्डोदरीभ्यां, भौतिकेशविकृत मुखाम्या, सद्योजातेशज्वालामुखीम्या, (१)इति स्वराणाम् । क्रोधेशमहा कालीभ्यां, चण्डेशसरस्वतीभ्यां पञ्चान्तकेशगौरीभ्यांशिवोत्तमेशत्रैलो क्यविद्याभ्याम, एकरुद्रशमन्त्रशक्तीभ्याम्, कूर्मशात्मशक्तिभ्याम् । एका ननेशभूतमातृकाभ्याम् , चतुराननेशलम्बोदरीभ्याम् , भूतेशद्राविणी भ्याम् , सर्वेशनागरभ्यिाम् , सोमेशखेचरीभ्याम् , लाङ्गुलोशमञ्जरी भ्याम् , दारुकेशरूपिणीभ्याम् , अर्धनारीश्वरवोरिणाभ्याम् , उमाका नतेशवृकोदरीभ्याम् , आषाढीशतनाम्याम , दण्डीशमद्रकालीभ्याम् अत्रीशयोगिनीभ्याम् , मीनेशशङ्खिनीभ्याम् , , मेषेशगजनीभ्याम् , लोहि तेशकालरात्रीभ्याम् , शिखीशकुण्डालनीभ्याम , छगलण्डशेकपर्दिनी भ्याम्, द्विरण्डेशवाभ्याम् , महाकालशजयाभ्याम् , इति पञ्चवर्गाणाम् । स्वगात्मभ्यां पालीशसुमुखेश्वरीभ्यां, असृगात्मभ्यां भुजङ्गेशरेवती. भ्याम् , मांसात्मभ्यो पिनाकोशमाधवीभ्याम् , मेदात्मभ्यां खड्गीशा रुणीभ्याम् , अस्थ्यात्मभ्यां केशवायवीयाभ्याम् , मज्जात्मभ्यां श्वेतेश रक्षोपचारिणीयां, शुक्रात्मभ्यां भृग्वीशसहजाभ्यां, प्राणात्मभ्यां नकु लीशमहालक्ष्मीभ्याम् , क्रियाशक्तीभ्यां शिवेशब्यापिनभ्यिाम् , इति या. दीनां लान्तानाम् । शं परमात्मभ्यां संवर्तकेशमहामायाभ्यामिति व्याप- कन्यासं कुर्यात् । इति श्रीकण्ठादिन्यासः। (१) अनुमहेशोल्कामुखीभ्याम्, अरेशश्रीमुखीभ्याम्, महासेनेशविद्यामुखी भ्याम् , इत्यधिकमन्यत्र । म. वी० भ० १५ - ·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- अथ तत्वन्यासं प्रणवान्तनादेन प्राणायामं च कृत्वा पीठन्यासं कुर्यात । विमलादिदेवतास्थानेषु वामाय, ज्येष्ठायै, गौर्य, रोये, काल्यै, कलविकरिण्यै, बलविकरिण्यै, बलप्रमथिन्यै, सर्वभूतदमन्यै, मनोन्मन्ये, इति देवताः पूजयेत् । ततः श्रीदक्षिणामूर्तिमन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिर्गायत्री. छन्दः श्रीदक्षिणामूर्तिदेवताप्रणवान्तो नादो बीजं स्वाहाशक्तिरित्युः उचार्य, ऋष्यादि विन्यस्य आं ई ऊँ ऐ ओं अः इत्येतैर्वर्णैः प्रणवस. म्पुटितैः षडनमन्त्रैरङ्गुलिन्यासहन्न्यालौ विधाय मूर्ध्नि भाले चक्षुषोः श्रोत्रयोनासयोः पृष्ठे गण्डयोर्दन्तपङ्कयोः जिह्वाने नासाने श्रोत्रयोः कण्ठे बाह्वोहदि नामो गुह्ये गुदे ऊर्वोजन्विो बन्योः पायोः पदोमन्त्राक्षरा णि२२ न्यस्त्वा सर्वाङ्गेषु व्यापकन्यासं कृत्वा पायर्यादिन्यासाङ्गन्यासी पुनर्विधाय हरकमले श्रीसदाशिवं ध्यायेत् । व्याख्यामुद्राक्षमाले कमलसुलिखिते बाहुमिर्धामपादं बिभ्राणो जानुमूर्धापदजलनिहितापस्मृतिधुदुमाधः। सौवणे योगपीठे लिपिमयकमले सुपविष्टस्त्रिनेत्र: क्षीराम्भश्चन्द्रमौलिर्वितरतु विपुलां शुदबुद्धि शिवो नः ॥ इति । ततो मानसपूजां कृत्वोतविधया शङ्खादिपूजां कृत्वा प्रतिमादौ दे. वमावाहयेत् । “सहनशीर्षा" "सद्यो जातं प्रपद्यामि सद्यो जाताय वै नमो नमः। भवे भवेनातिभवे भवस्व मां भवोद्भवाय नमः । सावित्र्या मूलमन्त्रेण च व्यस्त समस्तव्याहतीभिर्महादेवमावाहयामीत्यन्ताभिरा- वाहनम् । एवमुत्तरत्रापि पुरुषसूक्तगततत्तन्मत्रसावित्रीमूलोच्चारणम् । आवाहनादिमुद्राः प्रदय । वामदेवाय नमः । ज्येष्ठाय नमः । श्रेष्ठाय नमः। रुद्राय नमः । कालाय नमः। कलविकरणाय नमः। बलविकर. णाय नमः । बलप्रमथनाय नमः । सर्वभूतदमनाय नमः। मनोन्मनाय नमः। इत्यासनम् । ततो. देवाग्रतो ब्रह्मणे विष्णवे, दक्षिणतः स्कन्दाय विनायकाय, पश्चिमतः शुलाय महाकालाय, उत्तरतः उमायै नन्दिकेश्वरायासनं कल्पयामीत्यासनमेषां कल्पयित्वा, "तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धी. महि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्" इति सपरिवारं सन्निधाप्य, अघोरेभ्यो. ऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः सर्वेभ्यः सर्वसर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपे. भ्य इति सजिष्य ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपत्ति- ब्रह्मणोऽधिपतिब्रह्म शिवो मे अस्तु सदा शिवोमिति देवं पञ्चोपचारे। रभ्यय॑ षडङ्गान्यस्मिन् न्यस्त्वा यो रुद्रो अग्नौ यो अप्सु य ओषधिषु यो रुद्रो विश्वा भुवनानि आविवेश। तस्मै रुद्राय नमो अस्तु इति ·अर्चनात्मकभक्तिनिर्णयः। ११५ चैव दना पाद्यं समर्पयेत् । साकियाचमन अर्घ्यदानं पूर्ववत् । अथ स्नानं हेमाद्रौ महापूजाप्रकरणे । शिवधर्म- पयोधिघृतक्षौद्रशर्कराद्यैरनुक्रमात् । ईशादिमन्त्रैः संस्नाप्य शिवलोकमवाप्नुयात ॥ यः पुमांस्तिलतैलेन करयन्त्रोद्भवेन च । शिवाभिषेकं कुरुते स शैवपदमाप्नुयात् ॥ सानं पलशतं शेयमभ्यङ्गः पलविंशतिः(१)। पलानां द्वे सहने तु महास्नानं प्रकीर्तितम् ।। तत्रैव पुराणान्तरे। पञ्चविंशत्पलेनैव अभ्यङ्ग कारयेदथ । शिवस्य सर्पिषा स्नानं प्रोक्तं पलशतेन वै। पलानां द्विसहस्रेण महास्नान विधीयते। तावता मधुना चैव ततः पुनः। तावतैव हि क्षीरेण गव्येनैव भवेत्ततः॥ भूयः सार्धसहस्रेण पलानामैक्षवेण तु । रसेन कारयेत् स्नान भक्त्या चोष्णाम्बुना ततः॥ पुनः शीताम्बुना दत्त्वा वस्त्रपूतेन मन्त्रवित् । स्नापयेद्भक्तितो भूपो गन्धपात्रस्थितेन तु ॥ प्रयाणां वर्णानां रुद्रसूक्तेन स्नपनं चतुर्थस्य तु महिम्नस्तोत्रा. दिना स्नापयेत् । ततो भवं देवं तर्पयामि शर्व देवं तर्पयामि ईशानं देवं, पशुपतिं देवं, रुद्रं देवम् , उग्रं देवं, महान्तं देवमिति तर्पयित्वा आचम. नवस्रोपवीताभरणानि पुरोषनिवेद्य “नमस्ते रुद्रमन्यव उतोत इषवे नमः। नमस्त अस्तुधन्वने बाहुभ्यामुत ते नम इति गन्धं दत्वा "भुवनामधिश्रियम् । स्तौम्य उरुतसुरम् । हविद्युषाणसपत्या अभिः। भूरसि जहि शत्रु म्यमृधो उदस्व" इति अक्षताः समर्प्य सहस्राणि सहनशोये रुद्रा अधिभूम्याम् । तेषां सहस्रयोजने पधन्वा नितन्मास । इति पुष्पाणि निषेध - तदुपरि निश्चिद्रकोमलसंयुतबिल्वदलायं दद्यात् । यथोक्तम्- बिल्वपत्रैरखण्डैस्तु यो लिङ्गं पूजयेत्सकृत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोके महीयते ॥ इति । (१) तेलशोधनार्थ स्नानीयजलपरिमाणमेतदिति स्मृतिकौस्तुभे ।

·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- - करवीरसहनेभ्यो बिल्वपत्रं विशिष्यते ॥ इति च । अत्र विशेषो हेमाद्री- विधिना स्नाप्य चानेन गाराचनयालिम्पेत् । कृष्णाकुङ्कुमकपूरचन्दनागुरुयुक्तया। कृष्णा-कस्तूरी। लेपयित्वा ततो लिङ्गमापीडेन घनं शुभम् ॥ नीलोत्पलसहस्रण मालां बध्धा प्रपूजयेत् । अलाभेतु सहस्त्राणामर्धाधेनैव पूजयेत् । उत्पलानामलामे तु पत्त्रैश्च श्रीतरोयजेत् । अनुलेपनपरिमाणं च लेके अनुलिम्पेच्च तत्सर्व पञ्चविंशत्पलेन वा ॥ इति । নন স্বাপূজা। हुदादिभिः षडङ्गैः प्रथमाधरणम्। अमां नम इत्येवमष्टभिः स्वरयुग्मे-ि तीयम् । कादिपावगैरन्तस्थाभिरूमामलक्षाभ्यां च तृतीयम्। सरस्व ब्रह्मणे सनकाय सनन्दनाय सनातनाय सनत्कुमाराय शुकाय वेदव्यालाय गणेश्वराय इति चतुर्थम् । पार्वत्यै सुभगायै भद्राय क्रीडायै, शान्य, रोजा, काल्यै विजृम्माय, इति पञ्चमम् । लोकपालैः षष्ठम् । एतान्यावरणावि उक्तानि मन्त्रप्रकाशिकायाम् । ततो धूपदीपनैवेधोपचारान् समर्पयेत् । मैवेद्यपरिमाणम्-- हेमाद्री- दशद्रोणैस्तु नैवेद्यमष्टद्रोणरथापि वा। शतद्रोणसमं पुण्यमाढकेन विधीयते । वित्तहीनस्य मयस्व नात्र कार्या विचारणा ॥ इति । कुडवं प्रस्थमाढकं द्रोणं च खारिका चेति पूर्वपूर्वाञ्चतुर्गुणम् । वाणरावणचण्डीशनन्दिभृङ्गिरिटादयः। सदाशिवप्रसादोऽयं सर्वे गृहन्तु शाम्भवाः॥ इति चण्डभागं दत्वा करोद्वर्तनं समाग्नौ शेषाभेन भवाधुक्तश. ब्दैईवशब्दयुतैश्चतुर्थ्यन्तैरष्टाहुतीस्तन्त्रोक्तविधया इत्या आवरणदेवता भ्यामपि सकृत हुत्वा इदं फलमिति फलं समर्प्य नीराज्य होममन्त्रै स्तत्समसंख्यपुष्पाञ्जलीदत्त्वा ताम्बूलमुखबासौ दद्यात् । तल्लक्षणं हे. मानौ रनकोशे- महापिप्पलपत्राणि क्रमुकस्य फलानि च । शुक्तिक्षारण संयुक्तं ताम्बूलमिति संशितम् ॥ - ·अर्चनात्मकभक्तिनिर्णयः। श्वेतपत्रं च चूर्ण च क्रमुकस्य फलानि च । नारिकेलफलोपतं मातुलिङ्गसमायुतम् ॥ एलाकडोलकर्पूरैर्मुखवासं प्रचक्षते । एतेषामप्यलाभे तु तत्तद् द्रव्यं स्मरेद् बुधः ॥ ततः। चन्द्रादित्यौ च धरणी विद्युदग्निस्तथैव च। त्वमेव सर्वज्योतीषि आर्तिक्यं प्रतिगृह्यताम् । इति पुनर्नीराजयेत् । तत्र विशेषो हेमाद्री । शालिपिष्टोद्भः सिद्धघृतपूर्णैः समुज्ज्वलैः । ततो नीराजनं दीप षड्विंशत्या तु कारयेत् ॥ सर्षपैः धियुक्तश्च दुर्वागोरोचनाक्षतैः । शातकुम्भं ततः पनमष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ ध्यात्वा निवेदयन्मूनि लिङ्गस्य कुसुमैः सह । सूक्ष्मवखयुगं पीतं श्वेतं वा पालात्रिभम् ॥ चामरं दर्पणं चैव दीपवर्ति प्रदापयेत । वितानकध्वजो दद्याकिङ्किणीस्तवकान्वितो। अथाष्टभिः क्षितिः पीड्या अझैभक्त्या तु दण्डवत् । तत उच्चैः पठेत्स्रोत्रं शाङ्करं च शिवाप्रियम् ॥ प्रदक्षिणं ततो.गडछेच्छनैर्निर्माल्यवर्जितः ॥ इति । ऋतं सत्यमिति नत्वा तिकाः प्रदक्षिणाः कुर्यात् । अथ गीता. दिभिः सम्तोग्य “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये” इति आत्मानं समर्थ प्रार्य निर्माल्यं प्रसादत्वेन शिरला गृहीयात ॥ निर्माल्यं धारयेत्या शिरसा पार्वतीपतेः । राजस्पस्य यहस्य फलं प्रामोति निश्चितम् ॥ इत्यादित्यपुराणे वचनात् । यदु- शिवनिर्माल्यभोक्ता शिवनिर्माल्यलबकाः। शिवनिर्मात्यदातारः स्पर्शस्तेषां हि पुण्यहा ॥ इति स्कान्दवचनं तथैवविषयम् । शालग्रामयुतं शिवनिर्माल्यं तु साधं- शिषनिर्माल्यसंयुक्त पत्रं पुष्पं फलं जलम् । शालग्रामस्य संसर्गात् सर्वे याति पवित्रताम् ॥ इति स्वान्दोके। tos ·। ११८ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- अत्रनिर्माल्यशब्दस्य पत्त्रादिषु प्रयोगात्"निर्माल्यं धारयेत्" इत्येनन सर्वेषामेषां प्रतिप्रसषो गम्यते तत् शैवैः शिवतीर्थमपि ग्राह्यमिति । ततो दाक्षिणामूर्तिमन्त्रं अष्टोत्तरशतम् अष्टोत्तरसहस्रम् वा रुद्राक्षमा लया जपेव- ज्याहरन्ति तु नामानि ये शम्भोः परमात्मनः। रुद्राक्षालङ्कृता सन्तस्ते वै भागवतोचमाः ।। इति बृहन्नारदीयोक्तः । ततः- साधु वालाधु वा कर्म यद्यदाचरितं मया । तत्सर्व भगवन् शम्भो गृहाणाराधनं परम् ॥ इति प्रार्योपसंहारमुद्रां प्रदर्थ भगवाति कर्म निवेदयेत् । इति शिवाजा। यथोक्तविष्णुपुजाशिवपूजयोरसम्भवे भक्त्या पत्रैः पुष्पैः फलैरद्भिर्वा पूजन कार्यम् । यथोक्तं गीतासु भगवता । पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपडतमन्नामि प्रयतात्मनः ॥ इति । श्रीभागवतेऽपि- श्रेयोपहतं प्रेष्ठं भक्तन मम वार्यपि । भूर्यप्यभक्तोपहृतं न मे तोषाय कल्पते ॥ इति । बृाचारदीये वेदमात्रिजानन्ति संवादे । पत्रैः पुष्पैः फलैर्वापि दुर्वाभिः पल्लवैरथ । पूजयस्व जगन्नाथं नारायणमकामतः ॥ कन्दमूलफलैर्वापि सदा पूजय माधवम् । प्रदक्षिणानमस्कारैः स्रोत्राणा पठनैरपि ॥ इति । कौमऽपि- आराधयन्महादेवं भावपूतो महेश्वरम् । मन्त्रेण रुद्रगायच्या अणनाथ वा पुनः॥ ईशानेनाथवा रुद्रस्यम्बकेन समाहितः । पुष्पैः पत्त्रैरथाद्भिश्च चन्दनाधमहेश्वरम् ॥ इति । उकञ्चतातचरण:- नानोपचारैः समयानुसारैगङ्गाजलैर्वा तुलसीदलै । ॥ इति। - - ·वन्दनात्मकभक्तिनिर्णयः। ११९ (१) हरि वा हरं वारं वार्चयध्वं कुरुध्वं स्वयध्वं समर्य ? मुपाधि साङ्कार्यवन्न दोषाय । त्रिविधं वा तत्प्रवृत्तिनिमित्तमिति अक्षादिशब्द वमानार्थतेति केचित् । त्रिविधाया मोक्षफलत्वं श्रीभागवते । तत्तेऽनुकम्पा सुसमीक्षमाणो भुजान एवात्मकृतं विपाकम् । हृद्वाग्वपुर्भिविवधनमस्ते जीवेत यो मुक्तिपदे स दायभाक् ॥इति॥ (श्री भा० स्कन्ध०१० अ०१४ श्लो०८) विदधन् जीवतेति निर्देशानुवृत्ता नतिर्मुक्तिहेतुरिति सुचितम् । सद्धेतुत्वं न साक्षात् किन्तु प्राणाडिकमिति सूचयितुमनुकम्पासु समी. क्षमाण इत्युक्तम् । अनेन तेषामेवानुकम्पार्थमित्युक्तं शानं मुक्तौ बारमुक्त भवति । सालोक्यहेतुत्व- बृहन्नारदीये। अर्चितं शङ्करं दृष्ट्वा विष्णु वापि नमेत्तु यः। स विष्णुभवनं प्राप्य वसदष्टशतं नृप ॥ इति । पापक्षयहेतुत्वं- श्रीभागवते- पतितः स्खलितो वार्तः क्षुत्वा वा विवशो गृणन् । हरये नम इत्युच्चैर्मुच्यते सर्वपातकात् । (श्रीभा० क० १२ अ० १२ श्लो०४६) गारुड़ेऽपि- शाठ्येनापि नमस्कारः प्रयुक्तश्चक्रपाणये । संसारस्थूलबन्धानामुद्वेजनप्रदो हि सः॥ स्थूलबन्धाः पापानि । उद्वेजन-निवृत्तिमात्रम्। सासनपापक्षयस्तु श्रद्धापूर्वकानुवृत्त्या । अत एत तत्राग्रे- आसीनो वा शयानो वा तिष्ठन् वा यत्र तत्र था। नमो नारायणायेति मन्त्रैकशरणो भवेत् ॥ इति । - नम इत्येव यो ब्रूयात्तद्भक्तः श्रद्धयान्वितः। तस्याक्षयो भवेल्लोकः श्वपाकस्यापि शौनक ।। इति । नानापापवासनावान् श्वपाक इति तद्ग्रहणेन सवासनपापक्षयः सूचितः। लोकनं लोकः स्वप्रकाशं चैतन्यम् । अक्षयो लोकः परमात्मा (१) अत्र-हरिं वा हरं वादरेणार्चयध्वं स्तुवीध्वं कुरुध्वं भवसमार्याः ! अत्री. पधेयसार्य-इति पाठ उन्नेतुं युक्त इति ।

·१२० वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- . anm ततोऽन्यस्य "अतोऽन्यदार्तम्” इति अनित्यत्वश्रषणात । तदाशब्दे तत्पदं नमनानुरागपरम् । नतिरूपसाधनभक्तर्विधानादेव सिद्धरन्या साधनभक्तरेवकारण्यावृतेः । अतश्च श्रद्धया नतिरूपप्रधानभक्त्यैकश रणस्य सवासनपापक्षयजन्यो यो भगवदनुरागस्तत्स्फूर्तिश्च भवतीत्युक्तं भवति । एवं च पूजाप्रयोगे यद्यपि नतिरुका- पद्भया कराभ्यां जानुभ्यामुरसा शिरसा दशा । वचसा मनसा चेति प्रणामोऽष्टा उच्यते ॥ भूमौ निपत्य यः कुर्यात् कृष्णेऽष्टाङ्गनर्ति सुधीः । सहस्रजन्मजं पापं त्यक्त्वा वैकुण्ठमानुयात् ॥ इति गौतमीतन्त्रे पूजाप्रकरणे। निपल्य-दण्डव भुमौ निपत्य, तथा गारड़े-- प्रणम्य दण्डपद भूमौ नमस्कारेण योऽर्चयेत् । सवां गतिमवाप्नोति न तां क्रतुशतैरपि । श्रीभागवते-(स्क० ११ अ०२७ श्लो०४६-४७) शिरो मत्पादयोः कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् । प्रपनं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात् ॥ इति शेषां मया दतां शिरसाधाय सादरम् ॥ इति । तथापि मिनप्रयोगमपि क्रियमाणा मुक्तिहेतुः"नम इत्येव यो ब्रूया" दित्यवधारणाश्रुतेः । किच "अर्चनं वन्दनं दास्यमित्यर्चनातिरेकेण धन्दनग्रहणं मिनप्रयोगतां गमयति । अन्यथा गन्धादिवानवत् पृथक कीर्तनं न स्यात् । प्रयतां गवतां शश्वदर्चतां त्वाभिवन्दताम् । नृणां संवतामन्तहदि भास्यमलात्मनाम ॥ इति च भिन्नप्रयोगश्रवणादिप्रायपाठाच मिनप्रयोगत्वमवसी. यते । आग्नेयादिप्रधानप्रायपाठ इवोपांशुयाजप्राधान्यम् । यथाहुः, म. प्रथमाये लिखितं दृष्ट्रा वदन्त्ययमप्रय इति । ततश्च राजसूयान्तर्गताया अवेष्टेरिख वन्दनस्यापि प्रयोगद्वैविध्यमिति सिद्धम् । नमन्तु देवकीसुतं हृदा शरीरतो गिरा। त्यजन्तु संसृति जना मजन्तु मोक्षसम्पदम् ॥ १ ॥ त्रिधा निरूपिता नतिहरेजगत्त्रयोशतुः। नदर्पणं निरूपणं भवेदोऽखिलं कृतम् ॥२॥ इति वन्दननिर्णयः ।

·दास्यात्मकभक्तिनिर्णयः। १२१ अथ दास्यनिर्णयः॥ तत्र दास्यं सर्वकर्मणां भगवत्यर्पणं क्रियाद्वैतापरपया॑यम् । यथोक्तं- श्रीभागवते । यद् ब्रह्माणि परे साक्षात्सर्वकामसमर्पणम् । मनोवाक्तनुभिः पार्थ ! क्रियाद्वैतं तदुच्यते ॥ इति । [स्क० ७ अ० १५ श्लो०६४] तस्य विधिरपि तत्रैव- कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् । करोति यद्यत्सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत् तत् ॥ इति । [श्रीभा० स्कन्ध ११ अ०२ श्लो० ३६] तत्रैव गृहस्थधर्मेषु। गृहेष्ववस्थितो राजन् क्रियाः कुर्वन् गृहोचिताः। वासुदेवार्पणं साक्षादुपासीत महामुनीन् ॥ इति [श्री० भा० स्क०७ अ०१४ श्लो०३] भगवद्गीतायामुक्त- यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोसि ददासि यत् । यत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम् ॥ इति । [अ०९ श्लोक २७] उक्तविधदास्यस्य भगवासन्तोषद्वारा परमपदप्राप्तिहेतुत्वं-- यूहन्नारदीये, वेदोदितानि कर्माणि कुर्य्यादीश्वरतुष्टये । यथाश्रमं त्यक्तकामः प्राप्नोति परमं पदम् ॥ इति । पद्यते शायत इति पदम् । असङ्कचितवृत्तिः परमपदशम्दः, अनावृत पूर्णानन्दस्वरूपपरः, अत एव मुक्तिहेतुत्वं-- ब्रह्मवैवर्ते, काम्यं विषयभोगार्थमिहामुत्र प्रयुज्यते। मोक्षाय सुकृतं तद्धि ब्रह्मार्पणधिया कृतम् ॥ इति । कर्मकुशलानां भगवदर्पणबुध्या तदनुरूपतदाराधनं श्रेयोमागों नान्य इत्युक्तम् । गारुडे, नृसिंहपरिचायाम्, विष्णुपुराणे च । वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्ततोषकारगम् ॥ इति । AD ·१२२ वीरमिनोदयभक्तिप्रकाशे- Homen - श्रीभागवतेऽपि- तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविदः सुमङ्गलाः । क्षेमं न विन्दन्ति बदर्पणं विना तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः ॥ इति । [स्क० २ ०४इलो०१७) एवमाराधनवतां तहासानां कृतार्थता- श्रीभागवते- यन्नामस्मृतिमात्रेण पुमान् भवति निर्मलः । तस्य तीर्थपदः किं वा दासानामवशिष्यते(१) । दास्यमाचरतां हि सन्तुष्टो भगवान तदधीनो भवतीत्युक्तं तत्रैव । किञ्चित्रमच्युत ! तवैतदेशेषबन्धो! दासेम्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम् ॥ इति । [श्री० मा० स्क० ११ अ०२९ श्लो० ४] एवञ्च "यमवैष वृणुते स तेन लभ्य" इति श्रुतेदासानां भगव. प्राप्तिः सुकरेत्युक्तं भवति । अत एव, "न कर्मणा न प्रजया धनेन" । "नास्त्यकृतः कृतन"। "प्लवा हाते अढा यशरूपा" इत्यादिवाक्येन विरोधः। दास्यबुध्याऽननुष्ठित कमविषयत्वात्तेषाम् । शानाभावे हि न मोक्षः । दास्यबुध्या च कंघलमनुष्ठितकर्मभिः प्रसन्नो भगवान् का. शीमरणन्यायेन ज्ञानं ददातीति नातुपपत्तिः। अत एव । गीतागारुडच्च- यतः प्रवृत्तिभूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दन्ति मानवाः॥ इति । भगवद्गीतासु-- असतो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुषः । इत्युक्त्या-- कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः। इत्युक्तम् । अत्र ते अयुक्तः सर्वसंन्यासः कर्मणां मदर्पणं स एच योगस्तव युक्त इत्युक्तं श्रोधरस्वामिभिः । न चात्राध्यात्मविचारस्य श्रवण कीर्तनादेश्वोपसंहार इति वाच्यम् । कर्मणैवेत्यवधारणाश्रुतिविरो. धात् । अतश्च यो भगवदर्पणबुध्या कानुतिष्ठति न तदेकनिष्ठः स तदनुष्ठानाच्छुद्धसत्वः श्रवणसङ्कीर्णनादौ, अध्यात्मविचारे वा प्रवर्तत इति तादृशानुष्ठानस्यान्तःकरणशोधकत्वमुक्तं साम्प्रदायिकैरिति न विरोधः। PES १)स्क ९ अ० ५ श्लो० १६ ।

·दास्थात्मकभक्तिनिर्णयः। १२३ ननु तथापि- सर्वधम्मान परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ [गी अ०१८ श्लो०६६) इति कर्मत्यागाभिधानेन विरोध इति चेत् । नेदं सर्वथा कर्मत्या गाभिप्रायम् । यत्करोषीत्याद्यनेकवचनविरोधात् । किन्तु कर्म- स्यागाभिधानेन भगवदेकशरणता विधीयते । तदेकशरणत्वं नाम सामस्त्यै नैकैकश्येन वा नवविधभक्तिनिष्ठरवं वदे. कप्रवणताविधावादितरनिष्ठतानिवृत्तिः लियति आतिथ्याया इडा. न्तताविधाविवानुयाजादिनिवृत्तिः। एवञ्च पुत्रकलत्रादिविषयनिष्ठता. या इव विहितत्वात केवलमवश्यमनुष्ठेयानि कम्र्माणीति कर्मनिष्ठत. या निवृत्तिा सिद्ध्यति तस्या अपि नश्वरपितृलोकपर्यवसायित्वात् । खान्द्यते "सर्वधर्मान्परित्यज्य" इति । "कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधाः सनातनाः" इत्यनेनार्जुनकर्मनिष्ठताया भगवतावगतत्वात् । न तु दा- स्यरूपभक्त्यनुष्ठानेन नित्याधिकारविरोधः, काम्यज्योतिष्टोमाद्यनु- ष्ठान इव तन्त्रेणोभयसिद्धः। तत्तत्कर्मकाले देवाद् भक्त्यैकनिष्ठत्वेन भगवत्कथाश्रवणादौ व्यासक्तत्वे तु कर्मानुष्ठानात् प्रत्यवाय: स्यादिति शङ्कां व्यावर्तयितुम् । “अहं त्वा सर्वपापेभ्य" इत्युक्तम् । तदुक्तं श्रीधर. स्वामिभिः। भक्त्यैव मर्व भविष्यतीति दृढविश्वासन विधिकैङ्कये त्यक्त्वा मदेकशरणो भव, एवं वर्तमानः कर्मत्यागनिमित्तं पापं स्या दिति मा शुचः शोकमा कार्षीः, यतः त्वां मदेकशरणं सर्वपापेभ्योऽहं मोचयिष्यामीति। अत्र विधिकैङ्कय॑शब्देन विधिविहितत्वेन कर्मनि- ष्ठतोच्यत इति । अतो भगवदर्पणबुद्ध्वा कर्मानुष्ठानरूपदास्यस्य भ. तिरूपत्वेन न तनिष्ठत्वे विरोधः। किञ्च "तस्मात् युधस्व भारत" इति युद्धरूपधर्मे प्रेरणात् "सर्वधर्मान् परित्यज्य" इति न सर्वधर्म त्यागाभिप्रायम् , मोक्षानष्ठताप्रतिपादनातु पितृलोकपर्यवसायिक मनिष्ठता व्यावय॑ते । आचार्यस्तु भगवदेकप्रवणतायाः पूर्वमेव सपरिकरप्रतिपादनेनो. पसंहारातत्वज्ञानप्रतिपादनपरमेतदित्युक्तम् । "सर्वधर्मान् परित्यज्य" इतिनैष्कर्म्यमभिधीयते "मामेकं शरणं वज" इति मदतिरिक्तं सर्व तुच्छं जानीहीति तत्वज्ञानमभिधीयते । “अहं त्वा सर्वपापेभ्यः' इति सकल. कर्मबन्धननिवृत्तिस्तत्वज्ञानादभिप्रेतेत्युक्तं तदा न काश्चिद्विरोधः । भ. गवदेकशरणताप्रतिपादनावसरे पूर्वकर्मत्यागानभिधानादिति । .

·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- ma श्रीभागवतेऽपि "कायन वाचा" इत्यादिना तत्र तत्र भगवदर्पणबु- या कर्मानुष्ठानप्रतिपादनाद् "धर्मान सन्त्यज्य यः सर्वान् मां भजेत स सत्तमः" । इत्यत्र विहिता इत्येवं केवलं क्रियमाणानाम् , अत एव नश्वरपितृलोकपर्यवसायिनां त्यागोऽभिप्रेतः। अत एव एतयाख्या- नावसरे ध्यानविक्षेपकत्वं त्यागहेतुत्वेनोक्तम्। दास्यरूपा तु भक्तिर्भ- गवदनुग्रहहेतुरिति न तस्या विक्षेपकत्वम्। सत्वशुद्धिपर्यवसायिकर्म- स्यागो वाभिप्रेतः, सत्वशुद्धि विना भक्तिदात्यायोगेन तस्मिन् सति तदनुपयोगात् । अत एव तदा स्वल्पः कम्मर्माधिकार इत्युक्तं "तावत्क- म्माणि कुर्वीते"त्येतद्व्याख्यानावसरे। दास्यं तु भक्तिरेवेति न तत् त्या. गो युका । विद्धैकादशीकृष्णैकादश्योरुपवासानुपयासो, अनिवेद्य श्राद्धादयो (१)ये भक्तिविरुद्धा धमस्तित्त्यागो वेत्युक्तं श्रीधरस्वामिभिः । तत् सिद्धं दास्यरूपा भक्तिर्भगवदनुग्रहफलत्वादवश्यमनुष्ठेयेति । यस्य हासावलोकेन रासाहयक्रीडतो दालवतोपपल्योऽभवन् । यस्य भासाऽखिलम्भासतेऽदो जगत्तस्य दासा भवामो वयं सर्वदा।। अकारि दास्यचिन्तनं वकारिपादपायो। सुखप्रकारि जायतामदोऽविकारिणीश्वरे ॥ इति दास्यनिर्णयः । अथ सख्यनिर्णयः। सख्यं नाम, अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ [गी० अ०९ श्लो० २२] यगोविन्देति चुक्रोश कृष्णा मां दूरवासिनी । ऋणमेस्प्रवृद्धं मे हृदयानापसर्पति ॥ तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । विष्णुभक्तकुटुम्बीति वदन्ति विबुधाः सदा। तदेव पालयिष्यामि सज्जनो नानृतं वदेत् ॥ इत्यादिभगवचनविश्वासादीत्युक्तं साम्प्रदायिकैः । लोके सख्युः लख्यन्तरवचसि भवति विश्वासः । आतौं सङ्कटप्राप्तौ च तनिवेदनम् । सङ्कटनिवारणसमर्थश्चेत् तदेकशरणतया तदाश्रयणात तत्र प्रीतिः। (१)विष्णोनिवेदितामेव यष्टव्यं देवतान्तरम् । पितृभ्यश्चैव तद्देयं तदानन्याय कल्पते ॥ इत्यादि वचनाद् भगवनिवेदनपूर्वकश्राद्धादीनां भक्त्यविरुद्धत्वादनिवेोति ।

·सख्यात्मकभक्तिनिर्णयः। १२५ तदिदमादिशब्दार्थः । अत एवंरूपेणावस्थानरूपं भगवत्सख्यं, "स ख्यमात्मनिवेदनम्" इत्यनेन विधीयते । एवंरूपेणावस्थितस्य वाञ्छि तसिद्धिरुतवाक्यैरेव निर्णीयत इत्यनन्तरं वक्ष्यामः । (१)वनौकसस्तात ! नित्यं वनशैलनिवासिनः। तस्माद्वां ब्राह्मणानामद्रश्चारभ्यनां मखः ॥ इत्येवं भगवद्वचसि विश्वस्तैनन्दादिभिस्तथैव कृते कुपितेन्द्रकुमत. हावृष्टिसङ्कटप्राप्तौ। (२)कृष्ण कृष्ण ! महाभाग ! त्वनाथं गोकुलं विभो। त्रातुमर्हसि देवान्नः कुपिताद्भक्तवत्सल ! ॥ इति निवेदने कृते भगवत्कृतगोबर्द्धनोद्धारणेन निर्णीयते । एवं कुर्वतां नन्दादीनां च- अहो भाग्यमहो भाग्य नन्दगोपन जौकसाम् । यन्मित्रं परमानन्दं पूर्ण ब्रह्म सनातनम् ॥ [श्री० भा० स्क० १० अ०१४ श्लो० ३२] इति ब्रह्मकतस्तुतितोऽपि विधिराश्रीयते । - अथाब्रवीद् वृत्तमिन्द्रो हनिष्यन् सखे विष्णो वितरं विक्रमस्थेति वृत्रोपद्रुतेन्द्रेण सङ्कटप्राप्ती सखिशब्देन भगवरलम्बोधनं सख्यस्य फलवरवं गमयति । एवं प्रार्थितभगवता सामय दत्त इन्द्रो वृत्त्रं हतवान् इति गम्यते । एवं-- प्रीतिरूपसख्यस्य सर्वानर्थनिवर्तकत्वं श्रीभागवते, एवं मनः कर्मवशं प्रयुक्त अविद्ययात्मन्युपीयमाने । प्रीतिनं यावन्मयि वासुदेवे न मुच्यते देहयोगेन तावत् ॥ इति । अस्य तात्पर्य साम्प्रदायिकैरुक्तं मयि मय्येव । वासुदेवेसर्वाश्रये। यावत् न प्रीतिः सख्यं तावदेहयोगेन न मुच्यते अर्थात्सख्येनैव सर्वान थेनिवृत्तिरिति मया सख्यं कुर्य्यादेवेति भाव इति । तदेकशरणतदाश्रयणरूपसण्यस्य फलम्- रामायणे, सकदेव प्रपत्राय तवास्मीति च याचते । अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद्रतं मम ॥ इति । (१) श्री. भा० स्क० १० अ० २४ श्लो० २३-२४ । (२) श्री. भा० स्क. १० अ० २५ श्लोक १३ ।

·१२६ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- भयम् संसारः। द्वितीयाद्वै भयं भवतीति श्रुतेः । तदभावो मोक्षः। श्रीभागवते। किं दुरापादनं तेषां पुंषामुहामचेतसाम् । येराश्रितस्तीर्थपदश्चरणो व्यसनापहः । ROD ADS शारीरा मानसा दिव्या वैयासे येन मानुषाः । भौतिकाच कथं क्लेशाः बाधन्ते हरिसंश्रयम् ॥ तथा- (१)देवर्षिभूताप्तनृणां पितॄणां न किङ्करो नायमृणी च राजन् । सर्वात्मना या शरणं शरण्यं गते मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम् । तथा- (२)का पण्डितस्त्वदपरं शरणं समीया. द्भक्तप्रियाहतगिरः सुहृदः कृतशात् । सर्वान् ददाति सुहदो भजतोऽभिकामा. नात्मानमप्युपचयापचयौ न यस्य ॥ इति । तथा- तापत्रयेणाभिहतस्य घोरे संतप्यमानस्य भवाध्वनीश!। पश्यामि नान्यच्छरणं तवाधिद्वन्द्वातपत्रादमृताभिवर्षात् ॥ इति । तदिदं सख्यं भक्त्यन्तरेण सह समुच्चीयते । ये तु सर्वाणि कमाणि मयि संन्यस्य मत्पराः। अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥ तेषामहं लमुर्ता मृत्युसंसारसागरात् । इति भगवद्वचसि विश्वासमवलम्ब्य दास्यध्यानादिकुर्वतां संसार- तरणं सर्वसाध्वम् । तत्र सख्यस्य तद्यतिरेकेण फलानुपलम्भात । "श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रिया" इति श्रद्धानत्वापरपO. यसब्यस्य तस्मिन्नेवाध्याये तुल्यवनिर्देशात् । ननु "ये तु सर्वाणि क. माणि" इत्यत्र दास्यध्यानयोः श्रवणात् समुञ्चयो युक्तः, न सख्येनात्रा. श्रवणादिति चेत् न । प्रकृतवाक्येकवाक्यतापप्रधानविधिवशात् प्र. छतानां समुच्चयावगमेऽपि वाक्यान्तरवशेनांश्वदाभ्यप्रवर्यादीनाम: नारम्याधीतानां समुश्चयवत् स्वातन्त्र्येण सख्याविधायकवाक्यवशात समुखयोपपवेरिति। (१) श्री भा० स्क० ११ अ० ५ श्लो० ४१॥ २) श्री. भा० स्क० १० अ० ४८ श्लो० २६ ।

·आत्मनिवेदनात्मकभक्तिनिर्णयः। १२७ चेतः कुरु हरिसख्यं कृतमपि सकलं निवेदयामुग्मिन् । सम्प्रति मा भव मित्रं पुत्रकलत्रादिविषयाणाम् ॥ इति सख्यनियः ।। अथात्मनिवेदननिर्णयः॥ आत्मा देहा, तस्य निवेदनं भगवति समर्पणम् । यद्वा आत्मनः आत्मीयस्य देहदारादेः । अत एवोकम् । धीमागवते, दारान् सुतान् गृहान् प्राणान यत्परस्मै निवेदनम्। प्राणानिति देहोपलक्षणम् ॥ गारुडे च-- असन्त्यज्य च गाहस्थ्यमसंखेव्य महत्तपः। छिनति वैष्णवी मायां केशवार्पितमानसः ॥ मनोग्रहणं देहादेरुपलक्षणम् । दारादीनां समर्पणच सेवकतया। अर्पणं च मां मदीयं च सकलं हरये सम्यगर्पये ॐ तत्सदिति मः न्णेस्युक्तं क्रमदीपिकाद्यागमग्रन्थेषु । एवं चान्यस्मै दत्तस्य गवाश्वादे भरणपालनादिचिन्ता यथा न क्रियते तथा देहदारादेरपि । यथोक्तम् । यदुधरचरणसरोजे सम्प्रति सवस्मिनार्पितो देहः । सोऽयं विलसतु पुष्टो भवतु क्लिष्टोऽथवा विषयः ॥ इति । समर्पणस्य फलं श्रीभागते उक्तम् । सदाऽमृतत्वं प्रतिपद्यमामो मयात्मभूताय च कल्पते वै ॥ मयो यदा त्यकसमस्तका निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे। [श्री० भा० स्क० ११ अ० २९ श्लो०३४] यत एव त्यक्तसमस्तकर्मा सन् में निवेदितात्मा भवति अत एवामौ मे मम विचिकीर्षितः =विशिष्ट उत्कृष्टश्चिकीर्षितो यदा तदेत्यन्वयः । मया सहेस्यध्याहारः । निवेदितात्मनः--अत एव भरणपालनादिचिन्ता मकुर्वतः सांसारिकमुत्कृष्टत्वमपि मतो भवतीति विचिकीर्षितपदेनो. कम् । नन्वात्मनिवेदनं दास्यादि वा तावत् क्रियाविशेष: । क्रियायाश्च क्षणिकत्वात् साक्षात्कालान्तरभाविफलहेतुत्वं न सम्भवतीति अपूर्वस्य द्वारत्वं "चोदना पुनरारम्भ" इत्यत्रोक्तम्। न चापूर्वस्य मोक्षहेतुत्वं युक्तं "नास्त्यवतः छतकेन"इत्यादिश्रुतिविरोधात् । देवतायाः प्राधान्य फलदातृत्वं च नवमे निराकृतम् । तत् कथं भक्तेः प्राधान्यम्। उच्यते। तत्तद्विषिषु फलभावनाकरणत्वेनेष्टसाधनत्वेन चान्वायनो- यागादेरिव भरपि प्राधान्यं सङ्गच्छते। तत्र स्वरूपेण क्षणिकायाः ·१२८ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- ap Companie किंद्वारा फलकरणत्यमित्यपेक्षायां तत्र भगवदनुहद्वारा शानप्राप्तिः श्रूयमाणा द्वारनाश्रीयते, अत्यन्ताश्रुतानेकापूर्वणां द्वारताकरूपनाता भूयमाणानां द्वारत्वकल्पनाया उचितत्वात् । अपूर्वाणां हि उपस्थिति रित्वं चेत्युमयं कल्प्यम् । तत्तद्वाक्यासिद्धानां तु द्वारत्वमात्रकल्पने ला. धवम् । अत एव रात्रिसत्त्रादौ विश्वजिन्न्यायन न स्वर्गफलत्वं आ- र्थवादिकप्रतिष्ठादेरेव तु फलत्वं अनुपस्थितस्योपस्थितिं कृत्वा फल त्वकल्पनात उपस्थितस्य फलत्वमात्रकल्पने लाघवात् । अस्य न्याय- स्य द्वारकल्पनायामपि तुल्यत्वात् । तदुक्तं महर्षिणा “फलमत उपपत्तेः इति। किच- "यन दुखन सम्भिन्नं न च प्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषोपनीतं च तत्सुखं स्वापदास्पदम् ॥ इत्येवमादीनां सिद्धार्थानामपि धाक्यानां विध्यपेक्षितफलविशेष. प्रतिपादकत्वेन प्रामाण्यमाश्रीयते न तु निरालम्बनत्वं दृष्टार्थाध्ययम- विध्यधीतस्य सति सम्मवे तदयोगात् । एवं "भाक्तिविरक्तिर्भगवत्प्र. बोध" इत्यादीनामपि विध्यपेक्षितद्वारविशेषप्रतिपादकत्वे सति न नि. रालम्बनत्वं वक्तुं युक्तम् । "चत्वारो वर्णाः शृणुयुः" इति दृष्टार्थविध्यु पात्तत्वेन तदयोगात । क्षणिकक्रियाया द्वारं विना कालान्तरमाविफल. साधनत्वेन विधानायोगाद् द्वारविशेषोऽपि फलविशेषवद्विध्यपेक्षितः। न चवं वायध्यादिकर्मस्वपि तत्तदर्थकवाक्यैर्देदवतानुग्रहावगमाहेवतायाः प्राधान्यापत्तरङ्गत्वं न स्यादिति वाच्यम् । पुरुषवदुपपत्तेः । अधिकारि- स्वेन प्रधानस्यापि सतः कर्तृत्वेन गुणन्याश्रयणात् तद्वदेवताया अपि क्रियानिर्वतकत्वेनाङ्गत्वोपपत्तेः। तद्धितश्रुत्या शब्दतो गुणत्वेनैवाव. गतिः । अनुग्रहाश्रयतया प्राधान्यं त्वार्थिक अतो न वैरूप्यं दोषाय । देवतायाः कर्मसमवायनियमश्च नाश्रीयते, अतो न कर्मणि विरोधः। न च येषु कर्मसु वायव्यादिवाक्यवत् अनुग्रहो न ते तत्र किं द्वारामिति वाच्यम्। यो यो यां यां तनु भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमर्माहते । लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हितान् ॥ इत्यादिवाक्येषु सर्वकर्मसाधारण्येन तच्छ्रवणात् । इत्यात्मसंन्निवेदनिर्णयः॥ .

·नवविधभक्तीनामवान्तरभेदनिणयः । १२९ कपिलः । अथोकभाकीनामवान्तरमेदनिर्णयः॥ श्रवणादिनवविधभक्तिवैकका त्रिविधा, तामसीराजसी सात्त्विकी चेति । तामसी त्रिविधा, हिंसा दम्भार्था मात्सर्यनिमित्ता च । राज. सी त्रिविधा । विषयार्था, यशोऽर्था, ऐश्वर्यार्था च । सात्त्विकी त्रिधा उपक्षयार्था, परमेश्वरप्रीत्यर्था, सिधा चेति । यदाह- (१)अभिसन्धाय यदिसा दम्भ मात्सर्यमेव च । संरम्भी भिन्नहम् भावं मयि कुर्यात् स तामसः । विषयानभिसंधाय यश ऐश्वर्यमेव वा। अर्चादावर्चयेद्यो मां पृथग्भावः स राजसा॥ कर्मनिहारमुहिश्य परस्मिन्वा तदर्पणम् । यजेद्यष्टव्यमिति वा पृथग्भावः स सात्त्विकः ॥ इति । अर्चादावित्यस्य मध्यश्लोकपठित्तस्य पूर्वोत्तरश्लोकयोरनुषङ्गः। संरम्भी-क्रोधी । भिन्नदृक्-भेददी सन् हिंसाममिसन्धाय परो. म्रियतामित्युद्दिश्यत्यर्थः । दम्भ पारवचनानामभिसन्धाय मनसि कृत्वति यावत् । मात्सर्यमभिसन्धाय मनस्युत्पन्नमत्सरेणेति यावत् । भावं श्रव णादिरूपां भक्तिम् । विशेष्यतया पुंप्रतीतिं जनयन्तोऽपि तामसादि. शब्दा भक्तिभेदप्रतिपाइनपराः। भक्तिभेदे देवहूत्या पृष्ट "भक्तियोगो बहुविधो मार्गर्भामिनि भाव्यते" इत्युपक्रम्यैतदानानात् । अत एव "अचंयेत्" इत्यर्चनग्रहणमितरभक्त्युपलक्षणार्थम् , सामान्यतो भक्तिभेदानामेव वक्तव्यत्वेन प्रक्रमात् । अत एवोक्तं श्रीधरस्वामिभिः। एवञ्च श्रवणकीर्तनादयो नवापि प्रत्येक नव नव भेदा इति । श्रवणादीनां विहितत्वेन भगवत्सम्बन्धित्वेन च स्वरूपेण ताम: सत्वाभावेऽपि तत्करणकभावनाया वैरिमरणोद्देश्यत्वाविच्छेदेन श्येनभा. वनावनिषेधविषयत्वात् दम्भमत्सरयोश्च निषिद्धत्वेन तनिमित्तानुष्ठेय. त्वेन तस्य निषिद्धत्वानिषेधातिक्रमस्य च तमाकार्यप्रमादरूपत्वात् नाशव्यापारमिश्रत्वेन तामसत्वम् । एतावास्तु श्येनाद हिंसादिप्रयुक्त. ज्योतिष्टोमादेश्च श्रवणादौ विशेषः, साङ्केत्यादिन्यायेन भगवत्सम्ब- निधन्यमुम्मिन्ननुष्ठिते आनुषङ्गिकोऽधक्षयोऽपि भवतीति । हरिहरति पापानि दुष्टचित्तैरपि स्मृतः। अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावकः ॥ (1) भा. स्क. ३ अ. २९ श्लो. ८-१०। Tra-r- ...

·१३० वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- . इति स्मृतेः । विषयानिति विषयशब्दो गोबलीबर्दन्यायेन यशऐश्व. र्यव्यतिरिक्तविषयपरः । पृथग्भावो-भेददृक् । श्रवणादेराजसत्वमपि तद्भा बनाया रजोगुणकार्यफलविशेषाभिसन्धिमिश्रत्वात् । आनुषङ्गिका. घक्षयहेतुत्वेनेतरकाम्यकर्मवैलक्षण्यं प्राग्वत् । कर्मनि रम्=पापक्षयमन्तः करणशुद्धिमिति यावत् । परस्मिन्=परमेश्वरे । अर्पणं तत्प्रीतिमुद्दिश्यति यावत् । यजेदित्यपि पूर्ववदितरसक्युपलक्षणार्थम् । यष्टव्यामिति विधि. सिद्धिमुद्दिश्य, न वयं फलविशेषसिद्धिं विद्भः पूर्वैः कृतत्वात्परं कुर्मः इति बुद्ध्वानुष्ठानामिति यावत् । अस्य चानुष्ठानस्य पापक्षयोद्देश्यक स्वाभावऽपि तत्फलकत्वं पूर्ववत् । अत्र तु फलाभिसन्धेरपि सरवकार्य तत्वज्ञानोपयोगित्वेन सत्त्वकार्यत्वं, तन्मिश्रिततयाऽपि भगवद्भक्तेःसा स्विकत्वमित्याशयेन तदुक्तिः। ननु नवविधभक्तीनां प्रत्येकं नव नव भेदा इत्याचार्यैरुक्तम् । तन्न सङ्गच्छते । भगवति कम्मर्पिणरूपदास्य. स्य परस्मिन् वा तदर्पणमित्येवं सात्त्विकैकरूपत्वप्रतीतेरितिचेन । गुण. कार्यत्वव्यपदेशस्तावत् फलामिसन्धिनिमित्तः । तविशेष कार्यत्वोक्ति- रपि फलविशेषोदेशकृता। हिंसादिफलविशेषात् । तत्र श्रवणादिरू- पा दास्यातिरिक्ता भक्तियथा हिंसादिफलोद्देशनानुष्ठीयमाना तामला. दिव्यपदेशं लभते । एवं हिंसाद्यर्था परमेश्वरप्रीतिमुद्दिश्य कम्मानु ष्ठानरूपं दास्यमपि तामसत्वादिभिर्व्यपदिश्यते । नन्वेवमपि दास्यस्या ष्टावक भेदाः स्युः। सात्विकीद्वितीयभेदासम्भवात् । न हि हिंसादिवत् परमेश्वरप्रीति प्रति परमेश्वरप्रीतेरुद्देश्यत्वं सम्भवति । उच्यते । द्विविधं तावत्परमेश्वरप्रीतेरुद्देश्यत्वम् । फलान्तराद्यर्थतया स्वरूपेण च, तत्र द्वितीयपक्षावलम्बने "परस्मिन् वातदर्पणम्" इत्युक्तमिति सिद्धा दास्यस्यापि नव भेदाः। न च परमेश्वरप्रीतेः सुखदुःखाभावान्यतरत्वा भावेनापुरुषार्थत्वात् स्वरूपेणानुद्देश्यत्वम् । "किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने श्रीनिकेतने"। इति पुरुषार्थपर्यवसायितयावगताया अस्या आधान इवानीनां स्वरूपेणोद्देश्यत्वसम्भवात् । यदा तु फलाभिसन्धिनको पि हृदि समुल्लसति परमेश्वरेऽनुरागादेव तु श्रवणादौ प्रवृत्तिा, तदा नुष्ठीयमानश्रवणादीनि निर्गुणभक्तितया व्यवह्रियन्ते । यदाह- कपिल:- (१)मदगुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये। मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ ॥ (१) श्री. भा. स्क. ३ अ. २९ श्लो. ११-१२ ।

·नवविधभक्तीनामवान्तरभेदनिर्णय।। १३१ लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् । अहैतुक्यव्यवहिता या भक्तिः पुरुषोत्तमे ॥ इति । मद्गुणा=अनावृतपूर्णानन्दरूपत्वादयः। मात्रपदव्यावर्त्यमाह । अहै. तुकी-फलाभिसन्धिरहिता। पूर्वभक्तिग्विव न निर्गुणभक्त्याभगवन्मूर्तिस्फू- यतिरिक्तलमीहितदर्शनमस्तीत्याशयः। सर्वगुहाशये सर्वान्तर्यामिणीति यावत् । अविच्छिन्ना सन्तता । विषयतिरस्कारेण महुणमात्रश्रवणोत्थके. वलभगवदनुरागान्मनसोगतिर्भगवद्विषयश्रवणायकनिष्ठतया श्रवणा- धनुष्ठानमिति या भक्तिः सा निर्गुणस्य भक्तियोगस्य लक्षणं स्वरूप. मिति वाक्यार्थः । गुणकार्यफलाभिसन्धानाभावानिर्गुणत्वमित्याशयः। अत एवाने कपिल उदाजहार । (१)सालोक्यसार्टिसामीप्यसारूप्यैकत्वमप्युत। दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जनाः ॥ इति । अनेन कैमुत्यन्यायेन सकलफलाभिसन्ध्यभावो द्योतितः। अत एवोक्तं- तथापि तत्परा राजन्न हि वाञ्छन्ति किञ्चन । इति । फलाभिसन्ध्यभावेऽपि श्रवणाद्यनुतिष्ठतां यथा मोक्षसिद्धिस्तथो. पंपादितमधस्तादिति नेह तन्यते। तत्तिद्धमेतत्फलाभिसन्धिना क्रिय- यमाणा सगुणा भगवदनुरागणानुष्ठीयमानातु निर्गुणेति । अत एवोत्तमः मध्यमप्राकृताधिकारिनिरूपणं सङ्गच्छते । कथम्? (२)न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भवः । वासुदेवैकनिलयः स वै भागवतोत्तमः ॥ (३)त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ. स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् । न चलति भगवत्पदारबिन्दात् क्षणनिमिषार्धमपि स वैष्णवाग्भ्यः॥ इति । अस्यार्थश्च प्राग व्याख्यातः, भगवदपेक्षया सर्वस्य तुच्छत्वं स्मर- न यो न चलतीत्यर्थ इति चोक्तं श्रीधरस्वामिभिः । न चैवविधस्य फलाभि (१) श्री. भा, स्क. ३ म. २९ श्लो. १३ । (२)श्री. मा. स्क. ११ अ. २ श्लो. ५०।

·१३२ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- सम्धिना भगवद्भक्त्यनुष्ठानं युज्यते। तस्मादस्य निर्गुणभक्तावेवा- धिकारः। (१)अ यामेव हरये पूजां यः श्रद्धयहते । न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥ इति । अस्य तु सगुण भक्तिषु तिसृष्वपि अधिकारः । तत्र सात्त्विकभक्ति. मभ्यस्यतोऽमुण्य कालेनोत्तमावस्थाप्राप्तिर्भवतीत्याशयेन प्राकृतोक्तिः । तदुक्तं श्रीधरस्वामिभिः। प्राकृतः अधुनैव प्रारब्धभक्तिर्भवतीत्याशयेन शनैः शनैरुत्तमो भवि व्यतीत्यर्थ इति। (२)ईश्वर तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च । प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥ इति । अत्र यथाक्रम ईश्वरादीनां प्रेमादिभिरन्वयः। अस्य तु तामस ह त्यादिवत्सत्यपि 'विशेष्यत्वनिर्देश भक्तिभेदप्रतिपादकत्वेन नाधिका- रिप्रतिपादकत्वमिति वाच्यम्। “अथ भागवतं ब्रूत" इत्यधिकारिनिरूपण- स्यैव प्रक्रमात् । तामसादिवाक्येषु "भक्तियोगो बहुविध" इत्युपक्रमवत्र भक्तिभेदप्रतिपादनोपक्रमामावात । तदेवमधिकारिभेदाम्नानात तामसा- दिनिर्देशभेदाच भक्तेरनेकप्रकारचे सिद्ध यद्भक्तनिद्वारा मुक्तिहेतुत्वेन वेदान्तविचारेण सह विकल्पाभिधानं तत्सास्विकभक्तिनिर्गुणभक्त्वमि. प्रायम् । राजसतामसभक्त्योः फलान्तरार्थत्वेन मुक्त्यनुपयोगात् । न च सास्विकनिर्गुणभक्त्योर्मुक्त्यर्थतया विकल्पप्रसङ्गः, अनुष्ठितसात्विक भक्त पुंसो भगवदनुरागविषयविरागसमुत्पत्तिसमनन्तरमेव निर्गुणम क्त्यनुष्ठानसम्भवात् । तथाहि । (३)तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयाम्ति ते ॥ इति । भगवता च प्रीतिपूर्वकं सततभक्त्यनुष्ठानं मुक्त्युपयोगितया नि. दिष्टम् , एवंविधं च भक्त्यनुष्ठानं निर्गुणमिति कपिलेनोक्तमुक्तश्लोके । भगवत्प्रीतिश्च। (४)इत्यच्युताघ्रिं भजतोऽनुवृत्त्या भक्तिविरक्तिर्भगवत्प्रबोधः । (१)श्री. मा. स्क. १९ म. २ ३लो. ४७ । (२) श्री. भा. स्क. ११ अ. २ श्लो. ४६ । (३) श्री. गी. अ. १० श्लो. १०। (४) श्री. भा. स्क. ११ अ. २ श्लो. ४३ ।

·नवविधभक्तीनामवान्तरभेदनिर्णयः ।
भवन्ति वै भागवतस्य-
इति सात्त्विकभक्तिजन्यतयाऽवगतेति लाविकभक्त्युत्तरकालमेव
निर्गुणभक्त्यनुष्ठानसम्भवानानयोर्विकल्पः । वह्नयाधानोत्तरकालानु-
ठेयाः पवमानेष्टयः सत्यप्यकाWऽग्न्याधेये न विकल्प्यन्ते । न च
"भक्तिविरक्तिर्भगवत्प्रबोध" इति फलभक्त्यानन्तरं भगवत्लाक्षात्कार-
सिद्धौ निर्गुणभक्त्यमुष्ठान व्यर्थमिति शङ्कयम् । यथा “अश्नतः
स्युस्तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायोऽनुघासम्" । इति तरतमभावेन प्रीत्युत्पा.
दावगमात् । निरतिशयग्रीतेः प्राङ्निर्गुणभक्त्यनुष्ठानलम्भवात्, निरति.
शयप्रीतिसमनन्तरं च भगवत्साक्षात्कारोदयातू , तत् सिद्धमेतत्सात्त्वि.
कनिर्गुणभक्त्योर्मुक्त्युपयोगितेति । नन्वयुक्तमेतत् ।
कामाद् द्वेषाद्भयात स्नेहात् यथा भक्त्येश्वरे मनः ।
आवेश्य तदघं हित्वा बहवस्तद्गतिं गताः ।
गोप्यः कामाद्भयात्कंसो द्वेषाद्यादयो नृपाः ।
सम्बन्धाद् वृष्णयः स्नेहाद यूयं भक्त्या वयं विभोः ॥
इति भक्त्यकत्वस्य विवक्षितत्वादिति चेत् । न । स्वामिसप्तदशाः
कर्मसामान्यात् । [ पू० मी० अ० ३ पा० ७ धि० १८] इति सत्यपि
सप्तदशकर्त्तव्यत्वे मुख्यकत्रभिप्रायेण यजेत्येकवचनोपपादनव.
त्सत्यपि भक्तिव्यसमुच्चये साक्षात्साधननिर्गुणभक्त्यभिप्रायेणे
कवचनोपपत्तेः । सात्त्विकमतर्भगवद्विषयानुरागजनकत्वेन व्यवधा.
नात् । अत्र
च कामादयो यद्यपि भक्तिवन विहिता प्रत्युत
"यस्तु नारायणं दोष्टि" इत्यादिना भगवति द्वेषो निषिद्धः, कामोऽपि
परपुरुषविषयो निषिद्धः, तथापि भगवद्विषया एते सन्ततमनुवर्तमाना
मुक्त्युपयोगि सन्ततं भगवन्मूः स्फूर्त्यपरयायध्यानं जनयन्तीति
भक्तिसमकक्षतयोपदिश्यन्ते । उक्तनिषेधातिक्रमाजातमपि दुरितं भग.
वस्फूत्यैव विनश्यतीत्याशयेन तचं हित्वेत्युक्तं श्रीधरस्वामिभिः । राज.
सतामसभक्त्योस्तु सत्यपि भगवद्विषयत्वे सकृत्प्रयोगादेव हिंसादि.
फलसिद्धरनुवृत्त्या भगवत्स्फूर्तिहेतुत्वाभावान मुक्त्युपयोगितेत्यलम-
तिविस्तरण।
प्रहादोक्तनधप्रकारभजनप्रत्येक भेदान् बहून
मात्रे श्रीकपिलोऽब्रवीदस्खिलननुद्धर्तुकामो भवात् ।
तेषां निर्णय एष वारिधिसुतानाथे कृपावारिधी
तोषं सम्प्रति सन्तनोतु सजलाम्भोदप्रभायुक्तनौ ॥ १ ॥

·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- - इति श्रीमत्सकलसामन्तचक्रचूडामणिमरीचिमञ्जरीनीराजितचरण- कमलश्रीमन्महाराजप्रतापरुद्रतनूजश्रीमन्महाराजमधुकरसाहसुनु- चतुरुदधिवलयवसुन्धराहृदयपुण्डरीकषिकासदिनकरश्रीम. न्महाराजाधिराजश्रीवीरसिंहदेवोद्योजितश्रीहंसपण्डिता मजपरशुराममिश्रसूनुसकलविद्यापारावारपारीणधुः रीणजगहारिधूमहागजपारीन्द्रविद्धजनजीवातु. श्रीमन्मित्र मिश्रकृते वीरमित्रोदयाभिधनि- बन्धे भक्तिप्रकाशे नवविधभक्तीनामवा. न्तरभेदनिर्णयः। अथ भजनीयनिर्णयः। नवविधभक्त्येश्वरो भजनीय इत्युक्तं तत्र कोऽसौ-ईश्वरः। उच्यते "यः सर्वज्ञः स सर्वविद्" "यो ब्रह्माणं विद्धाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै" । "सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वमिदं प्रशास्ति'। एको दधार भुवनानि विश्वा" "अनननन्योऽमिचाकशीति" इत्या. दिवाक्येषु पुरुषसूक्ते विष्णुसूक्ते रुद्रसूक्तम्वन्तर्यामिब्राह्मणादौ अष्टा- दशपुराणादिषु यो निरूप्यते यश्च शैवपुराणेषु शिवशब्देन व्यढियते वैष्णवेषु विष्णुशब्देन । तथा हि । श्रीसदाशिवस्य तावत् पशूनां पतये वृक्षाणां पतये मरुतां पतय इति विश्वाधिको रुद्र इति रुद्राध्याये सर्वाधिकत्वमुक्तम् । तथा श्वेताश्वतरोपनिषदि “एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुर्य इमालोकानीशत इशनीमिः" इति । तथा तत्रैव "तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवानां परमं च दैवतम् । पति पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेशमीडयम्"। न तस्य कश्चित्पतिरस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम् । सकारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिजनिता न चाधिपः" इति । “विश्वस्मादिन्द्र इति । विश्व- स्मादिन्द्र उत्तर इत्येवमादीनां तु काङ्गस्मारकारणां ( करणाध ) स्वार्थे तात्पर्याभावाद्देवताधिकरणन्यायेनार्थसिद्धिर्वाच्या। न च ला युज्यते, अनन्यपरोकवेदान्तविरोधात् इन्द्रस्य कर्मजन्यत्वश्रुतेश्च । एव कृतकत्वलिङ्गकानित्यत्वानुगृहीतया "तद्यथेह कर्मचितो लोका क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते” इति जन्यत्वश्रुतेश्च । एव कृतकत्वलिङ्गकानित्यत्वानुमानानुगृहीतया "तद्यथेह कर्मजित, इति श्रुत्या विरोधाद् “अक्षम्य ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति" इति श्रुतिर्यथा यावत्प्रलयं सुकृतास्तित्वप्रतिपादनपराऽऽश्रीयते तथो.

·भजनीयनिर्णया। तथा - क्तश्रुतिविरोधात् "विश्वस्मा" इत्यादिश्रुतिः सङ्कषितैश्वर्य प्रतिपा दयति । न तु निरङ्कुशम् । ब्रह्मादयोऽपि लोकानां सर्गस्थित्यन्तहेतवः । निग्रहानुग्रहं प्राप्ताः शिवस्य यशवर्तिनः ।। शिवः पुनर्न कस्यापि निग्रहानुग्रहास्पदम् । ईशानः सर्वविद्यानां स एवादिगुरुर्बुधाः । इति पुराणवाक्यैरपि सदाशिवस्य सर्वेश्वरत्वं निर्णीयते । लिमपुराणेऽपि शिववाक्यम्- त्रिधा मिन्नोऽस्म्यहं विष्णो ! ब्रह्मविष्णुभवाख्यया । सर्गरक्षालयगुणैर्निकलः परमेश्वरः ॥ इति । कौमें- ईश्वरगीतास्वीश्वरः। अहं वै सर्वसंसारान्मोचको योगिनामिह । संसारहेतुरेवाहं सर्वसंसारवर्जितः ॥ अहमेव हि संसर्गः स्रष्टाहं परिपालकः । मायावी मामिका शक्तिर्माया लोकविमोहिनी ॥ इति। जगज्जन्मादिकारणत्वरूपं ब्रह्मलक्षण श्रीशङ्करस्योक्तम् । शत- शः शिवस्य परमेश्वरत्वप्रतिपादकानि वाक्यान्युपनिषत्सु तदुपबृंहणपु. राणेषु च दृश्यन्ते । न चैषां मोहशास्त्रत्वं युक्तमाश्रयितुम् । अध्ययन. विध्युपात्तापौरुषेयोपनिषत्सु तदेकार्थत्वेन तन्मूलेषु "श्रावयेच्चतुरो वर्णान्' इति विध्युपात्तेषु शिष्टजनपरिगृहीतेषु पुराणेषु च तदयोगात् । ऐषमोऽहं सृजाम्याशु यो जनान्मोहयिष्यति । स्वञ्च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय ।। अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज । प्रकाशं कुरु चात्मानमप्रकाशं च मां कुरु॥ इत्यादीनि वाक्यानि नोपनिषद्विषयाणि । अपौरुषेयत्वेन तासां करणायोगात् । तदेकार्थानां च पुराणानां तन्मूलत्वेन तथ्यादिरूपत्वा योगात् न तद्विषयाणि, किं तहसज्जनपरिगृहीतकापालिकपाशुपताध- सच्छास्त्रविषयाणीति । न च तत्र तत्र शिवादिशब्दैः श्रीनारायण एवोच्यते विष्णुसहस्रनामस्त्रोत्रान्तर्गतानां तेषां तत्प्रतिपादकत्वद र्शनादिति वाच्यम् । उपक्रमोक्तं "अव्यक्तात्पुरुषः परः" इत्यत्र परत्वेन या श्रीनारायणः प्रतिपादितः, अस्यानोपनिषदि तत्त्वं नारायणः पर १ ·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- इत्युक्तः। तमेव तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वर इति परत्वे. नानूधमहेश्वराभेदः प्रतिपाद्यतेशिवमच्युतमिति शिवाभेदेन नारायणो. पासनां विधातुमिति युक्तम् । यथा “विश्वं नारायणम्" इति सकलवि. श्वाभेदेन नारायणोपासनं विधातुं विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुपजीव. तीत्युक्तम् । नपत्र विश्वशब्देन प्रत्यक्षवस्तुमात्रनिर्देशः । इदमित्यवि. शेषोपादानात् । यञ्च किचिजगत्सर्वमिति वाक्यशेषाच्च । यो वै था बलोके एतेषां पुरुषाणां कर्मा यस्य वै तत्कर्मत्यत्र कर्मशब्दवत् । सत्य. पि श्रीसदाशिवस्यापि शास्त्रान्तरेस्तुरीयत्वप्रतिपादनेऽत्र नारायणस्यैव पुनः पुनरभ्यासात् तस्यैव तुरीयत्वेन प्रतिपादनमाश्रित्योपासनं विधी. यत इति युक्तम् । एवं यत् किञ्चिजगदित्यादिना सर्वात्मत्वेन प्रतिपाद- यिष्यमाण एव, अणोरणीयान्महतो महीयानात्मेति सर्वात्मत्वेनोक्तस्य त. मिति सर्वनामनिर्देशपूर्वकमीशाभेदः प्रतिपाद्यते । सामानाधिकरण्यात् अभेदोपासनं विधातुम् । ईशमित्यस्य सत्यपि द्वितीयान्तत्वेऽव्यवाहत- पश्यतिनान्वयेन व्यवहितोपासनयाऽनन्वयात् । पश्यतेश्च शानमर्थो नोपासनम् । अतोऽयं मन्त्रो विधास्यमानोपासनायाः सद्वारकफलनि- देशः। एवं “यो देवानां प्रथम पुरस्ताद्विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः" इति. मन्त्रे रुद्रशब्दो रुद्रवैदिकशब्दस्तत्प्रतिपाद्य इत्येवं तावत् पूर्वाचार्यैः ाख्यातः । रूढार्थग्रहणेऽपि प्रथमान्तत्वेन न कल्पयिष्यमाणभाषनया- न्वेति कारकाणां क्रियान्वयात् "ल नो देवः शुभया स्मृत्या संयुनक्तु इति संनिहितेनान्धयाच्च । महर्षिशब्दस्य च पुराणेषु धर्मस्य दक्षदुहि- तुर्यजनिष्ट मूल् नारायणो नर ऋषिप्रवरः प्रशान्तः" इत्येवं श्रीनारा- यण एव प्रसिद्धःसामानाधिकरण्येनाभेद एव प्रतिपाद्यते, इत्यपि वक्तुं शक्यं पूर्ववत् , न च पुनः पुनरभेदाभिधानवैयर्थ्यम् । तत्त्वमसीति नष कृत्वापाठवद्भदपाखण्डनिरासकत्वात् । एवं चोपक्रमोपसंहारलिङ्गेरुदा. हृतवाक्यानामुमापतिप्रतिपादकत्वदर्शनात् । न हि तत्र रमापतिप्रति. पादने किञ्चिलिङ्गमस्ति । स्त्रोत्रान्तर्गतानामेव तादृशशब्दानां तत्प्रति पादकत्वं न सर्वत्र । अत एव विश्वादिशब्दानां स्त्रोत्रान्तर्गतानां तत्प्र. तिपादकत्वेऽपि विषण्वादिशब्दवत्पापक्षयोद्देशेन. सर्वदा न तत्प्रयोगः शिष्टानां दृश्यते । सत् सिद्धं श्रीसदाशिवः परमेश्वर इति तत्र श्रूयत इति । तथा श्रीनारायणस्यापि परमेश्वरत्वं तत्र तत्रोपनिषत्सु मन्त्रा. थवादेषु पुराणेषु चोमापतेरिव श्रूयते- तथाहि।

·यजनीयनिर्णया। १३७ सहस्रशीर्ष देवं विश्वाक्षं विश्वशम्भुवम् । विश्वं नारायण देवमक्षरं परमं प्रभुम् ।। विश्वतः (१)परमं नित्यं विश्वं नारायणं हरिम् । विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुपजीवति ॥ पति विश्वस्यात्मेश्वरं शाश्वतं शिवमच्युतम् । नारायणं महाश्वेयं विश्वात्मानं परायणम् ।। नारायणपरो ज्योतिरात्मा नारायणः परः ॥ नारायणपरं ब्रह्म तस्वं नारायणः परः। नारायणपरो ध्याता ध्यानं नारायणः परः ॥ यच्च किञ्चिजगत्सर्व दृश्यते श्रूयतेऽपि वा। अन्तयहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः॥ अनन्तमव्ययं कवि समुद्रेऽन्तं विश्वशम्भुवम् । पक्षकोशप्रतीकाशं हदयं चाप्यधोमुखम् ॥ अधोनिष्ठ्यावितस्त्यान्ते नाम्यामुपरि तिष्ठति । हृदयं तद्विजानीयाठिश्वस्यायतनं महत् ।। सन्ततं शिराभिस्तु लम्बत्याकोशसन्निभम् । तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्म तस्मिन्सर्व प्रतिष्ठितम् ॥ तस्य मध्ये महानग्निविश्वार्चिविश्वतोमुखः। सेोऽप्रभुग्विभजन् तिष्ठनाहारमजरः कविः ।। तिर्यगूर्वमधाशायी रश्मयस्तस्य संतताः सन्तापयति स्वंदेहमापादतलमस्तकम् । तस्य मध्ये वह्निशिखाणीयोर्वा व्यवस्थिता ॥ नीलतोयदमध्यस्था विद्युल्लेखाव भास्वरा । नीवारशूकवतन्वी पीताभा स्यात्तरूपमा ॥ तस्याः शिखाया मध्ये तु परमात्मा व्यवस्थितः । स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ॥ इति । अत्र सहस्रशीर्ष देवमित्यादीनामनन्तमव्ययं कवि समुद्रेऽन्तं विश्व. शम्भुवमित्यन्तानां द्वितीयान्तपदानामन्तामिपरमात्मविशेषणता बृह. दारण्यके श्रीमद्भाष्यकारादिभिरुक्ता । य ईश ईश्वरः नारायणाख्य रति भाष्यम्। पतमेव समुद्दिश्य मन्त्री नारायणात्मकः । घेदविद्भिर्महाप्राः पुरुषैर्विनियुज्यते ॥ (१) परमानित्यमिति मुद्रितोपनिषदि पाठः । म. वी० भ०१८ ·वीरमित्रोदय भक्तिप्रकाश- इति वार्तिकम् । अत्रानन्दगिरीयम् सहस्रशीर्ष देवं विश्वशम्भुवः मित्यादिमन्त्रो वेदार्थविद्भिरन्तर्यामिणमुहिश्य विनियुक्तोऽतः स वैदिक इत्यर्थ इति । अस्मिश्च प्रकरणे "अणोरणीयान्महतो महीयाम् आत्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोः । तमक्रतुं पश्यति बीतशोको धातुः प्रसा. दान्महिमानमीशम्" इति मन्त्रे गुहायां निहितइत्यन्तर्यामिनिर्देशः, ईशमिति परमात्मोच्यते । एवञ्च सहस्रशीर्षत्वादिगुणविशिष्टोऽन्तर्यामी लेय- खेनैषु प्रतिपाद्यते इस्युक्तं भवति । ज्ञानस्य च ध्यानमन्तरेणासम्भवा. द्धयवस्तुध्यानम्, “दहरं विपापं परवेश्मभूतं यत्पुण्डरीक पुरमध्यसं. स्थम् तत्रापि दहरं गगनं विशोकस्तस्मिन् यदन्तस्तदुपासितव्यम्" इति मन्त्रणोक्तम् । दहर गगनमिति शब्दो (१)दहराधिकरणन्यायेन "मायां तु प्रकृति विद्यान्मायनं तु महेश्वरम्" इति श्रुत्युक्तमायाशषलेश्वरं प्र. तिपादयतः। अतएवानन्तरश्रुतिः। यो दादी स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः। तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः ॥ इति । स्वर:-प्रणवः । एवं सति मायाशबलमेव चतन्यं सत्योपाधिना रमा. पतिशम्दाभिधयं शेयत्वेन ध्येयत्वेन वास्यामुपनिषदि (२)निहिंश्यते। अत एव विद्यारण्या सहस्रशीषमिति पूर्वार्द्ध उक्तावराटपदेहावस्थितमहे. श्वरम्य निजस्वरूपम् , उत्तरार्द्धन विश्वं नारायणमित्यनेनोच्यत इत्यु: कत्वान्ते तस्याः शिखाया मध्ये, इत्यत्र सहस्त्रार्षमित्यादिवाक्यप्रति पाद्य तत्त्वं "पाकोशप्रतीकाश"मित्यादिप्रकारेणोपासीतेति तात्पर्य्यार्थ इत्युक्तम् । नचाभिधानकोशलोकप्रसिद्धिभ्यां महेश्वरत्वस्य शिवासा. धारणत्वादुमापतेरेवात्रोपासन विधीयते न रमापतेरिति वाच्यम् । शि. वासाधारणत्वासिद्धः। आनुशासनिके हि गिरिजापतिरीरितवान्मु. नीन प्रति । "परमात्मा हृषीकेशः सर्वव्यापी महेश्वरः" । इति किञ्च । महेश्वरशब्दस्य प्रोक्षणीशब्दधद्योगेनैव प्रवृत्त्युपपत्तो छ- ढिकल्पने प्रमाणाभावः । अभिधानकोशलोकप्रसिद्धोः पङ्कजशब्दवत्प्र. योगबाहुल्यादप्युपपत्तेः । यौगिकस्यापि पङ्कजशब्दस्य प्रयोगबाहुल्यात पनवााचत्वप्रासद्धिरित्याहुः विवरणाचार्याः पिनत्वस्येषोमापतित्वस्य लक्षणयोपस्थित्युपपत्तौ रूढि कल्पने गौरवात् , अनन्यलभ्यः शब्दार्थ इति न्यायात् । अत एव गीताभाष्ये वैष्णव्यां मायायांप्रमाणत्वेन "मायां (१) उ० मी० अ० १ पा० ३ आधि० ६ सू० १४ (२) नारायणोपनिषदीत्यर्थः ।

·भजनीयानर्णयः । । तु प्रकृति विद्यात्' इति श्रुतिरुदाहृता । महेश्वरचन्दस्योमापतौ रूढ. त्वे रौद्रयामेव मायायामस्य वाक्यस्य प्रामाण्यम् न तुवैष्णव्यामिति नेद मुदाहियेत । किञ्च अस्यां श्रुतौ विद्यादित्यस्यानुषङ्गान्मायोपहितस्य महेश्वरशब्दव्यवहार्यत्वं शेयत्वेन प्रतिपाद्यते । मायोपहितत्वञ्च हरि हरयोरविशिष्ट श्वेताश्वतरोपनिषदि “य एको जालवानीश' इत्यत्र मायिवाचकजालवच्छब्देनोमापतेरस्तामित्वस्य प्रतिपादनात् । नृलि हतापनीये च "माया बा एषा नारसिंही सर्वामेदं सृजात सर्वमिदं रक्षति लमिदं संहरति" इति मायायाः वैष्णवात्वोके। "देवी रेषा गुणमयी मम माया दुरत्यया” इति गीतोक्तेश्च । अहो विचित्रा महती शिवस्य विष्णोः परा मोहकी तु माया"इति ब्रह्मवैवर्ते उमयसम्बन्धित्वव्यपदेशाच । न च रमोमारमणयोद्धे माये स्तः। एकां गां दक्षिणां दद्यादितिवत् “अजामेकाम्' इत्यत्राजानुवादेनकत्वावधाना- त् । तस्मान्महेश्वरशब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य मायित्वस्योभयोरविशेषारिस- द्धमुभयोमहेश्वरत्वम् । एवञ्च "महेश्वररूयम्बक ५५ नापर" इति लोक प्रसिद्ध्यादिवशात् महेश्वरशब्दस्य लोके नीलकण्ठे सढत्वेऽपि त्रिवद दिशब्दवच्छ्रुतो परमात्ममात्रपरत्वम् । यदि चात्र महेश्वरशब्दबल त्रिलोचनोपासनाविधिराश्रियेत तदा तस्य लोकप्रतिदित एव रि वात्मत्वसिद्धः "स शिवः" इति व्यर्थ स्यात् । कैवल्योपनिषदि दु उमासहायपरमेश्वरध्यानफलभूतब्रह्मावाप्तिसमस्त साक्षि तमसः पर स्तादिति निर्दिश्य पठितम् । “स ब्रह्मा स शिका' इत्यादि । तत्र तमसः परं सर्वसाक्षिचिन्मानं तच्छब्देनोहिश्य सर्वात्मत्वप्रतिपादनं युक्तम् । "तमसः परस्तात्" इत्येतद्धि पूर्वाचार्येव्याख्यातम्, आवरणविक्षेपश- तिरूपाया अविद्याया परस्तात् अविद्याशून्यमित्यर्थ इति । युक्तीतत् । भ्यानस्य परममुक्तिसाधनत्वे महाफलत्वात् । यदि च प्राणशरीर इतिवद् भूतयोनिपद बहुव्रीह्याश्रयणेन यौगिकं स्यात् तर्हि सन्नि- हितमुमापतिमाश्रयत्, नचैव, षष्ठीतत्पुरुषत्वात् । दृष्टञ्च “यत्तदद् श्यमग्राह्यम्" इत्युपक्रम्य पठितस्य भृतयोनिपदस्यनिर्विशेषब्रह्मपरत्वम् "अदृश्यत्वादिगुणकोधमोक्त" इति न्यायात(१) । दहरविद्यात्वेना- चिरादिमार्गोपसंहारवत् निर्विशेषब्रह्मप्राप्तेराक् ताहशविप्रवद्रह्म प्राप्त्युपसंहारान ध्येयप्राप्यभेदकृतः कश्चितिरोधः । न च "स ब्रह्या स शिवः" इत्यादिश्रुतिसाम्यात् कैवल्योपनिषद दियमप्युपनि षदुमापत्युपासनं विधत्ते इति शङ्कयम् । सत्यपि किञ्चित्साम्ये "सहस्र- (१)3० मी० अ० १ पा० २ अधि० ६ सू० २१ ·१४० पारमित्रोदय भक्तिप्रकाशे- - शीर्षम् “उमासहायम्" इत्युपक्रमभेदादभ्युदितोष्टिन्यायेन विद्याभेवस्यैव युक्तत्वात् । उसापत्युपासनविधिपरत्वे शहस्रशीर्षमित्याद्यनेकहिती- यान्तशब्दवैयर्थ्याच्च । अथोपासनक्रियान्वयाभावेऽपि “तद्विश्वमुपजी. पति" इति विश्वकर्तृकोपजीवनक्रियान्वयान धैयर्यमिति चेत् । न । उपास्यसमर्पकत्वेन विधिस्व सम्भवति उपजीवतिक्रियान्वयाश्रयणे- नार्थवादत्वाश्रयणस्यान्याय्यत्वात् । किञ्च परमत्वादेरर्थस्य पुनरुक्ति. ध्येयस्वान्न दोषायेत्युक्तं पूर्वाचार्यः । तद्विश्वमुपजीवतीति क्रिया. सम्बन्धे तु पुनरुक्तियां स्यात् । किञ्च पुरुषस्तद्विश्वमुपजीवतीति. की पुरुषेणाव्यवहितेन विश्वेन कर्मणोपजीवतिक्रियासम्बन्धेन व्यवहितकर्मसम्बन्धो न्याय्यः, अत एव पूर्वाचायैर्यदिदं विश्वामिदा- नीमज्ञानहष्ट्या दृश्यते, तत्सर्व वस्तुतः परमात्मैव, स च परमात्मा विश्वमुपजर्जावति, स्वस्य व्यवहारार्थमुपजीवतीत्युक्तम् । युक्तं चैतत् । विश्वं नारायणमिति सामानाधिकरण्ययेन जडरूपताप्रसक्तौ तनिराक. रणस्य न्याय्यत्वात् । सर्वद्वितीयान्तानामुपजीवतिक्रियासम्बन्धे प्रथ- मचरममन्त्रपरित्यागेनमध्ये, उपजीवतिक्रियापाठस्य निस्तात्पर्य्यत्वात्। तस्माद् द्वितीयान्तानामुपास्यदेवतालमर्पकत्वमेव युक्तम् । न चैवमपि द्वितीयान्तपदमध्ये प्रथमान्तपदयुक्तयोर्नारायणपरं ब्रह्मेत्यादिमन्त्रयोः पाठो व्यर्थ इति वाच्यम् । उपासनाया विषययाथार्थ्यनियमाभावेन विषयासिद्धिशङ्कायां तस्लिथै प्रथमान्तपाठात् । मध्योक्तिस्त्वर्थवाद स्वभ्रमनिवृत्यर्था, अन्ते हि पाठेऽर्थवादत्वबुद्धिः स्यात् , अशातोपास्य समर्पणावसरपठितयोस्तु तत्साहचर्य्यात् प्रयाजान्प्रत्यभिक्रमणस्याङ्गत्व. मिवाशातार्थपरत्वं सिध्यतीति तत्र पाठः। नन्वेवमपि “तदुपालितः व्यम्" इत्यनेन विहितमुपासनमनूध सहस्रशीर्षत्वाधनेकगुणविधाने वाक्यभेदः स्यादिति चेत् । "विष्णवे शिपिविष्टाय" इतिवत्सामाना. धिकरण्येन विशिष्टककारकविधानात् । तत्सिद्धापास्यस्य दहरं विपा- पमिति मन्त्रे गगनशब्देनानुवादः, उपासनामानं तु विधीयते । अत एव महेश्वरशब्दोदितोमापतेरुपास्यस्योत्पत्तिशिष्टत्वेन सहस्रशीत्यादि। नोपास्यसमर्पणं न सम्भवतीति, अपास्तम् । पशुत्वस्य सत्यप्युत्पत्ति शिष्टत्वेऽजत्वादिविशेषाश्रयण इव गगनशब्दोक्तमायाशबलस्य नारा- यणरूपविशेषरूपेणोपासने बाधकामावाच्च । महेश्वरशब्दस्य मन्त्रा- म्तरे पाठाच्च । तद्यौगिकत्वादेरुक्तत्वाच्च । वस्तुतस्तु “य एवं विद्वानमावास्यां यजते" “य एवं विद्वान् पूर्णमासी यजते" इति सत्यपि प्रत्यक्षयजिश्रवणे 'यदायोऽष्टाकपाल" इत्यत्रा ·भजनीयनिर्णयः। १४१ नेकगुणश्रवणाद् द्रव्यदेवतासम्बन्धकल्पितविशिष्टयागविधानमाश्रित्य यथा तस्यानुवादत्वमाश्रीयते । एवं "सहस्रशीर्षमित्यादिअनन्तम- व्ययं कविं समुद्रेन्तं विश्वशम्भुवमित्यन्तानां" पद्मकोशप्रतीकाशमित्या. दिना समाभिव्याहारात तस्याः शिखाया मध्ये परमात्माव्यवस्थितः । स ब्रह्मा स शिव इत्यादेरन्ते श्रवणाद् द्रव्यदेवतावच्चोपास्यहृदययोरु. पासनारूपक्रियासंबन्धित्वात् तत्सम्बन्धकल्पितमनेकगुणविशिष्टमुपा. सनमत्र विधीयत इत्यवश्यं वक्तव्यम् । शिखामध्यस्थत्वस्य ब्रह्मादि. विभूतिमत्वस्य प्राप्तत्वेन "दहरं विपापम्' इति मन्त्रसिद्धोपासना- नुवादेन विधाने वाक्यभेदस्य वज्रलेपायितत्वात् । अत एव दीपिकायां तस्याः शिखाया इति मन्त्रे उक्तप्रकारेण ध्यायेदिति तात्पर्य्यार्थ इत्यु- कम्।"दहरं विपापम्' इतिमन्त्र च उपासनमुच्यत इत्येवोक्तं न तु विधी. यत इति। उचितं चैतत् । आधाराग्निहोत्राधिकरणादिन्यायेन भावनाया विधिसम्बन्धस्य स्थितत्वात् । धात्वर्यादीनां तद्वारेण तत्सम्बन्धात् । कृदन्तेषु भावनानमिधानात् । यथाहुर- धात्वर्थकारकैरेव गुणभूतोऽवगम्यते। भावनात्मा कृदन्तेषु तस्मान्नैवाभिधीयते ॥ इति । घेयासाधनविधिपक्षेऽपि कटस्त्वया कर्तव्यो ग्रामो गन्तव्य इत्या दिषु कर्मपरेषु न विधिराजस्येन सम्भवतीत्युक्तं द्वितीयवर्णके । अ. ग्योपसर्जनस्यान्येनानम्वयात् । "स्वाध्यायोऽस्थेतव्य" इत्यादौ तु अपू. वत्वेनागत्या तदाश्रयणम् । तस्मान्नारायणीयसमाख्योपनिषद्यस्यां सह- शीर्षमित्यादिनाऽनेकगुणविशिष्टनारायणकर्मिका,निहितोऽस्य जन्तो. रिति षष्ठ्यन्तजन्तुशब्दोपस्थितजन्तुसम्बन्धिहृदयपद्मकोशाधिकरणि- कोपासना विधीयत इति सिद्धं तस्यैवोत्पत्तिशिष्टत्वम् । एवं सति सर्व शब्दा माअस्येनोपपद्यन्ते । इतरथा ध्यायोदिति काल्पतक्रियान्वयासि. भ्यर्थ प्रथमान्तौ महेश्वररुद्रशब्दो द्वितीयान्तत्वेन विपरिणमयितव्यो स्याताम्।यचऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलमितिवचनं तस्यानु. वाकान्तरे श्रवणान्नमस्कारात्यक्रियान्तरान्वयात्पनकोशेत्यादिनाऽसम. मिव्याहराच्च नोपासनाश्रय इति न तेनापि विरोधः। शिवपदस्य स. स्यपि द्वितीयान्तत्वे तदनुवाकपाठे व नारायणपदस्यासकृच्छुतत्वेना. भ्यासे भूयस्त्वमर्थस्य भवतीति न्यायेन प्राधान्यात् नारायणस्यैव शिवाभेदेनोपासनं सामानाधिकरण्यात् । एवञ्च महेश्वरेशरुद्रशम्दानां कढत्वानीकारेऽपि न बाधकम् । तथा हि। ।

·१४२ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- तस्मा- विराट् हिरण्यगर्भश्च कारणं चेत्युपाधयः । ईशस्य यस्त्रिमिहीनं तुरीयं तत्पदं विदुः । नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दशब्दिते । नारायणः परो ब्यक्तात्- इत्यायुपबृंहणालोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पद. मित्युपक्रमाश महतः परमव्यक्तमित्युपसंहरणार्थत्वात् द्विश्वमेवेदं पुरुष इत्यत्र विश्वाभेदोक्तिवतू महेश्वरादिशब्दयुतवाक्येषु विष्णुशिवयोरभेदः प्रतिपाद्यते । अयं तु विश्वाभेदाच् छिवाभेदस्य विशेषः । विश्वं कल्पितं तस्य वास्तवं स्वरूपं नारायणः, अधिष्ठान स्वात् । भुजङ्गस्येव रज्जुः । सोऽयं विश्वाभेदः । नैवं शिवाभेदः, किन्तु जीवेश्वरयोरिव, यथैव होकस्यैवात्मन उपाधिभेदाद, जीवेश्वरभेदः । एवमेकस्यैव मायाशबलस्य परमात्मनस्तत्तद्गुणोपाधिकः शिवविष्णु- भेद इति न तयोरीश्वरत्वेकश्चिद्विशेषः । तथाच मैत्रायणीयोपनिषच्छुतिः। "अथ यो ह खलु वाव अस्य तामलोऽशः,असौच ब्रह्मचारिणो योऽयं रुद्रः, अथ यो ह खलु वावास्य राजसोऽशः, असौ च ब्रह्मचारिणो योऽयं ब्रह्मा, अथ यो ह खलु वावास्य सात्विकोशः असोच ब्रह्मचारिणो योऽयं विष्णुः, स वा एष एकः त्रिधाभूत" इति । अत एवोपबृंहणमपि उभयोः सर्वोत्कर्षमविशेषेण वर्णयति । शिवोत्कर्षस्तावद् ब्रह्मादयो हि लोकानां सर्ग त्यादिउक्तमधस्ताद। श्रीनारायणोत्कर्षोऽपि महाभारते मोक्षधर्मेषु । सब्रह्मकाः सरुद्राश्च सन्द्रा देवाःमहर्षिभिः। अर्चयन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् ॥ इति । न हि विष्णुः प्रणमति कस्मैचिद्विबुधाय च । आनुशासनिके श्रीशङ्करवचनम् । अहञ्चैव नमस्यामि नित्यमेव जगत्पतिम् ॥ इति । नारायणीयेपि न हि विष्णुः पुरा नमतीति । तथा किमेकं दैवतं लोके इतिप्रश्न- जगत्प्रभुं देवदेवमनन्तं पुरुषोत्तमम् ॥ इति । हरियथैकः पुरुषोत्तमः स्मृतो महेश्वररुयम्बक एव नापरः। इत्याचा लोकप्रसिद्धिश्चाविशिष्टा । नानीश्वरस्य पुरुषोत्तमत्वं पुरुषेष्वनुत्तमस्य च महेश्वरस्वम् । तथा एक एव रुद्रो न द्वितीयोऽवतस्थ इति वत् "एको दधार भुव नानि विश्वा" इति वैदिकी प्रसिद्धिः । न चैवं परस्परविरोधः । त्रिधाभिन्नोऽस्म्यहं विष्णो! ब्रह्मविष्णुभवास्यया । P ·भजनीयनिर्णयः। एकमेव विजानीध्वं ततो यास्यथ निर्वृतिम् ॥ न विशेषोऽस्ति रुद्रस्य विष्णोश्चामरसत्तम । रुद्रो नारायणश्चेति सत्त्वमेकं द्विधा कृतम् । इत्येवं क्रमेण लिङ्गपुराणकूर्मपुराणहरिवंशमोक्षधादिपोलो. बनयाऽभेदस्यैव वस्तुतोऽभिप्रेतत्वात् । सत्त्वमेकमित्यत्र सत्वशब्देन स्वाश्रयाव्यामोहकमायाभिप्रेता। द्विधा कृतमिति गुणकृतो मेहोऽभि. प्रतः। तथा- बाराहेऽपि, या श्रीः सा गिरिजा प्रोक्ता यो हरिः स त्रिलोचनः । एवं सर्वेषु शास्त्रेषु पुराणेषु च शस्यते ॥ यो विष्णुः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा सोऽहमेव ।। वेदप्रयऽपि यशेऽस्मिन् पण्डितेवेष निर्णयः ॥ अहं यत्र शिवस्तत्र शिवो यत्र वसुन्धरे । सत्राहमपि तिष्ठामि आवयोर्नान्तरं क्वचित् ॥ इति । बृहन्नारदीयेऽपि- ये शिवे परमेशाने विष्णौ च परमात्मनि । समबुध्या प्रवर्तन्ते ते वे भागवतोत्तमाः ॥ हरिहर विधातारं यः पश्यदेकरुपिणम् । स याति परमानन्दं शास्त्राणामेष निर्णयः ।। रुद्रो वै विष्णुरूपेण पालयत्यखिलं जगत् । ब्रह्मरूपेण सृजति तदत्येव स्वयं हरिः॥ इति । स्कन्दपुराणेऽपि- यथा शिवस्तथा विष्णुर्यथाविष्णुस्तथा उमा। उमा यथा तथा गङ्गा चतुरूपेण भिद्यते ॥ इति । ईश्वरगीतासु पार्वती प्रति वचनम् । ये स्विम विष्णुमव्यक्तं मां वा देवं महेश्वरम् ॥ एकीभावेन पश्यन्ति न तेषां पुनरुद्भवः। तस्मादनादिनिधनं विष्णुमात्मानमव्ययम् । मामेव सम्प्रपश्यध्वं पूजयध्वं तथैव हि ॥ इति । वनपर्वणि- शिवाय विष्णुरूपाय विष्णवे शिवरूपिणे ॥ इति आनुशासनिकस्थसहस्रनाममाये श्रीमद्भाध्यकारैरुदाहृतं पौरा- णवचनम् ।

·१४४ वीरमिनोदयभक्तिप्रकाशे- data BAS - सृष्टिस्थित्यन्तकरणाद् ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् । स संज्ञां याति भगवान् पक एव जनाईनः ॥ इति । श्रीभागवतेऽपि- [स्क० ४ अ०१ श्लो०२८] एको भयेह भगवान विविधप्रधान श्चित्तीकृतः प्रजननाय कथं नु यूयम् ॥ अत्रागतास्तनुभृतां मनसोऽपि दूरा व्रत प्रसीदत महानिह विस्मयो मे ॥ इत्यषिणोक्त- [स्क० ४ अ०१ श्लो० ३०] यथा कृतस्ते सङ्कल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा । सत्संकल्पस्य ते ब्रह्मन् यद्वै ध्यायसि ते वयम् ॥ इति ब्रह्मविष्णुशिवानां वचनं त्रयाणामभेदं स्फुटं दर्शयति । हरिह. रयोर्विषमदृष्टीनां जनितस्वगतबहुतरदुरितसृष्टीनां मन्दानां निन्दा चा- वादि तत्र तत्र। वाराहे तावत्- विष्णुं रुद्रात्मकं ब्याट्रीगौरीति निगधते । एतयोरन्तरं यश्च ब्रूयात् सोऽधम उच्यते ॥ तं नास्तिकं विजानीयात् सर्वधर्मबहिष्कृतम् । यो भेदं कुरुतेऽस्माकं त्रयाणां विजसत्तम!॥ स पापकारी दुष्टात्मा दुर्गति समवाप्नुयात् ॥ इति । धृहमारदीयेऽपि । हरिरूपधरं लिहंलिङ्गरूपधरो हरिः । ईषदप्यन्तरं नास्ति भेदकृत् पापमश्नुते । अनादिनिधने देवे हरिशङ्करसंशिते ॥ अज्ञानसागरे ग्राम ते कुर्वन्ति हि पापिनः । हरिशङ्करयोमध्ये ब्रह्मणश्चापि यो नरः॥ भेदको नरकं भुते यावदाचन्द्रतारकम् ॥ इति । स्कान्देऽपि। विष्णुरुद्रातरं यच्च श्रीगौॉरन्तरं तथा । गङ्गागौर्यन्तरं यच्च यो ब्रूते मूढधीस्तु सः॥ रौरवादिषु घोरेषु नरकेषु पतत्यधः । इति । ईश्वरगोतास्वपि । ममैषा परमा मूर्तिनारायणसमाह्वया । सर्वभूतात्मभूता सा शान्ता चाक्षरसंहिता ॥

·भजनीयनिर्णयः १४५ ये त्वन्यथा प्रपश्यन्ति लोके भेदहशो जनाः। न ते मां सम्प्रपश्यन्ति जायन्ते च पुनः पुनः॥ ये त्वन्यथा प्रपश्यन्ति मत्वैवं देवतान्तरम् । ते यान्ति नरकान घोरान् नाहं तेषु व्यवस्थितः ॥ इति । , अहमेव परं ब्रह्मपरत्वं हि पितामह । अहमेव परं ज्योतिः परमात्मा त्वहं विभुः ॥ हाति विष्णुना ब्रह्माणं प्रति उक्तं शिवस्य "संमोहं त्यज विष्णो! त्वम्" इति लैङ्गे वचनं, न तेन कश्चिद् विष्णोरपकर्षः सिध्यति । यत्पादसेवोर्जितयात्मविद्यया हित्वा अनाद्यात्मविपर्ययग्रहम् ।। लभन्त आत्मीयमनन्तमैश्वरं कुतो नु मोहः परमस्य सद्गतेः । इति श्रीभागवतोक्त्या "स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्य. स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गादितिन्यायावतारात् । लिङ्गपुराणे च मायाशबा. लस्यैव गुणविशेषोपाधिभिर्विष्ण्वादिरूपत्वं बहुधोक्तम् । हिरण्यगर्भो रजसा तमसा शङ्करः स्वयम् । सत्त्वेन सर्वगो विष्णुः सर्वात्मा तु महेश्वरः ।। इति । अत्र रजसोपहिते हिरण्यगर्भशब्द उपचरितः । हिरण्यगर्भस्येश्य राद्भिन्नत्वेनाचार्यः प्रतिपादनात् । अत एव- कूर्मपुराणे । प्रजापतेः परा मूर्तिरितीयं वैदिकी श्रुतिः । ब्रह्माण्डमेतत्सकलं समलोकतलान्वितम् ॥ इति विराजमुक्ता- द्वितीयं तस्य देवस्य शरीरं परमेष्ठिनः। हिरण्यगर्भो भगवान ब्रह्मा वै कनकाण्डजः ॥ इति हिरण्यगर्भ निर्दिश्य- तृतीयं भगवदूपं प्राहुर्वेदार्थचिन्तकाः ॥ रजोगुणमयं यद्वै रूपं तस्यैव धीमतः। चातुर्मुखोऽसौ भगवान् जगत्सृष्टौ प्रवर्तते ॥ इति उक्तम् । अत एव हिरण्यगर्भस्य स्रष्ट्रावऽपि न जगत्स्रष्टुत्वं भूतजन्यत्वेन तदरष्टुत्वात् । सृष्ट्यन्ते पाति सकलं विश्व वै विश्वतोमुखः । 7/वीभ० १९ MAN- ·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- सत्त्वं गुणमुपासृत्य विष्णुर्विश्वेश्वरः स्वयम् ॥ अन्तकाले स्वयं देवः सर्वात्मा परमेश्वरः। तमोगुणं लमाश्रित्य रुद्रः संहरते जगत् ॥ इत्युक्त्वा गुणोपाधिकानां तत्पदार्थत्वं न प्रजापतिहिरण्यगर्भयोरि- त्याशयनोक्तम्- एकोऽपि सन्महादेवनिधासौ समवस्थितः। सर्गरक्षालयगुणैर्निर्गुणोऽपि निरअनः॥ इति । सर्वात्मत्वे महेश्वर इति लैङ्गे महेश्वरशब्देन "मायिनं तु महेश्वरम्" इति श्रुतिसिद्धं मायोपहितमुच्यते। एवंच मायोपहितस्यैव त्रिरूपत्वान्मा. यायाश्च स्वाश्रयाव्यामोहकत्वान्न किञ्चिहुणकृतं वैषम्यं मन्तव्यमित्यर्थः । एवञ्च संमोहशब्देन संमुह्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या अहमेवपरं तत्त्वमिति पू वश्लोकस्यैव काराभिहितमवधारणं निर्दिश्य निराक्रियते त्रयोऽपीश्वगा, न स्वेक एवेति । कथमन्यथा भगवान् वादरायणो विष्णुर्विश्वेश्वरः स्वयं सर्वात्मा परमेश्वरो रुद्र इति वदेत, तस्मादभेद एवानयोर्युक्तः । तथा च नृसिंहतापनीयश्रुतिः । “ॐ तत्सत् ऋतं सत्यं परब्रह्म पुरुषं नृकेसरिविग्रहं कृष्णपिङ्गलम् । ऊर्ध्व रेतं विरूपाक्षं शङ्करं नीललोहितम्" इति । अत्र प्रहादाह्वभक्ताहादकरश्रीनृसिंहविग्रहं नारायणवाचकनृकेसरिशब्दस्य गिरिशपरकृष्णपिङ्गलादिशब्दानाञ्च सामानाधिकरण्यं मायाशबलत्वेन द्वयोरभेदं शापयति । तदुपपादनाय च परब्रह्मशब्देन परब्रह्मत्वं नारायणस्योच्यते । एवञ्च "नारायणपरब्रह्मेति प्रकृतोपनिषद्वाक्ये. नारायणश्चासौ परब्रह्मेति कर्मधारय एवाश्रयणीयः, न तु नाराय. णात् परब्रह्मेति तत्पुरुषः, श्रुत्यन्तरेण स्पष्टं नारायणस्य परब्रह्मत्वोक्तेः । निषादस्थपतिन्यायेन (पू० मी० अ०६ पा० १ आधि० १३ सू० ५१-५२) कर्मधारये सम्भवति तत्पुरुषस्यान्याय्यत्वाच । पितृ यशाधिकरणन्यायेन च सामानाधिकरण्यस्यैव पदेषु युकत्वात् । उक्तानेकवचनेभ्य उभयोः साम्याच । वेदभाष्यकारैश्चैतद्याख्यानावसरे दीपिकायामुक्तम्, पुराणेषु नारायणशब्देन व्यवाहियमाणो यः पर- मेश्वरः स एव परमुत्कृष्टं सत्यशानादि वाक्यप्रतिपाद्यस्य ब्रह्मणस्त- स्वम्, अतो नारायणः पर एवात्मा नत्वपरो मूर्तिविशेष इति । अतएव महाशेयमित्यत्रापि महांश्चासौलेयश्चेत्येव विग्रहः, न तु भवादिनामाष्टः कान्तर्गतमहच्छब्दस्य शम्भुपरत्वदर्शनान्महाच्छम्भुर्तेयो यस्येत्येवं वि. ग्रहः, अन्य पदार्थोपस्थितिसापेक्षबहुव्रीहितस्तन्निरपेक्षसमानाधिकर. णसमासस्यैवोचितत्वात् । “बहूनां जन्मनामन्ते शानवान्मां प्रपद्यते ·भजनीयनिर्णयः। वासुदेवः सर्वम्” इति बहुजन्मार्जितपुण्यपुअविशुद्धान्तःकरणस्य पुंलो नेयत्वेनोक्तस्य वासुदेवस्य शेयान्तरालम्भवाच्च । सत्यपि महच्छब्दस्य पार्वतीशपरत्वे शिवशब्दस्य सदाशिवेऽत्यन्तं प्रसिद्धत्वात् भीमो भीमः सेन इतिवच्च नामैकदेशे नामग्रहणमित्यपि सम्भवाच्छिवमव्युतमिति लामानाधिकरण्येनाभेदायगतौ सत्यां "वेदो वा प्रायदर्शनात (पू० मी० अ०३ पा०३ अधि०१सू०२) इति न्यायेन ऋगादिशब्दवन्महाशेयमिः स्यत्राप्यभेदसमासो युक्तः पदावधारणे समभिव्याहाररूपवाक्यस्य प्रामाण्यातू। यथाहु:- पदावधारणोपायान् बहूनिच्छन्ति सुरयः । क्रमन्यूनातिरिक्तत्वस्वरवाक्यश्रुतिस्मृतीः ॥ इति । एवं चाश्वो गच्छतीत्यत्र गच्छतिसमभिव्याहाराद् यथाश्व इति सुबन्तमेव न तु तिङन्तम् । तथाभेदसमभिव्याहारादभेदसमास एव युक्तः। किञ्च । भवादिनामाष्टकान्तर्गतस्यैव महच्छब्दस्य भवपरत्वं न सर्वत्र, महाब्राह्मण इत्यादी महत्त्वमात्रप्रतिपादनात् । विश्वादिशब्देषु विष्णुसस्रनामान्तर्गतेषु तथा दर्शनाच्च । अन्यथा रुद्रादिशब्दानां विष्णुसहस्रनामसु पाठाद् रुद्राध्यायादीनां विष्णुपरत्वापातः। व्या. स्यातच महाशेयपदं पूर्वाचायः' तस्वेषु प्रौढत्वान्महाशय इति । एवं "नारायणपरो ज्योति"रित्यत्रापि अभेदसमासो युक्तः। नारायणपद. लामानाधिकरण्येन परशब्दे पुल्लिङ्गनिहेंशसम्भवाच । पञ्चमीसमा. लाश्रयणे ज्योतिःपदसामानाधिकरण्येन नपुंसकोक्तिप्रसङ्गात् । सति सम्भवे छान्दसत्वस्यायुक्तत्वाच । उक्तश्च पूर्वाचार्यैः । परो ज्योतिर्य देतदुत्कृष्टं ज्योतिः, छन्दोगैः परं ज्योतिरुपसम्पयेत्यानातम, तदपि नारायण एव । तस्मानारायणः परमात्मेति । अस्माच्च प्रन्यात् "एष लम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पच स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते" इति छन्दोगश्रुतिरपि परज्योतिः शब्देन नारायणं वद. तीत्याचार्याभिप्रायो गम्यते । युक्तश्चैषः, स उत्तमः पुरुष इत्यादिवा- क्यशेषात् । श्रीमद्भाग्यवद्भिश्चैतद्याख्यानावसरे छान्दोग्यभाष्य उक्तं कृतनिर्वचनो गीतास्विति। तत्र चानन्दगिरीयम्। यथोलोत्तमपुरुषे भगवत्सम्मतिं करोति । तेति । द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर एच्यते ॥ .

·१४८. वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ यस्मान्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः। [गी० अ०.१९ श्लो० १६-१८]। इति स भगवान् अचिवानिति । "उत्तमः पुरुष" इत्यत्र श्लोके गीताभाष्यम् । उत्तमः- उत्कृष्टतमः पुरुषस्तु अन्या=अत्यन्तवि. लक्षणः, आभ्याम् । परमात्मेति-परश्चासौ देहाद्यविद्याकृतात्मभ्य आ. स्मा च सर्वभूतानां प्रत्यक् चेतनपरमात्मेत्युदाहृत उक्को वेदान्तेषु । ईश्वरः सर्ववो नारायणाख्यः, ईशनशील इति तस्मात्पूर्वाचार्यव्या. ख्यानपालोचनया गीतास्वारस्येन नारायणे प्रतिद्धतरोत्तमपुरुष शब्देन च नारायण एव परं ज्योतिः, मुक्तप्राप्यत्वेन अस्मिन् वाक्ये व्यपदिश्यते तथा च गीतासुतं प्राप्तानामनावृत्तिरुक्ता। मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धि परमां गताः ॥ इति । [अ०८ श्लो०१५] आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ इति । [अ० श्लो०१६] आनुशासनिकेऽप्युमामहेश्वरसंवादे- सायुज्यानां विशिष्ट द्वे मामकं वैष्णवं तथा । मां प्राप्य न निवर्तन्ते विष्णुं वा शुभलोचने ॥ इति । स्यादेतत् । 'अमरत्वं शिवत्वं च तपसा प्राप्नुयानरः," इत्यानुशा. सनिके, एव प्रकृतप्रन्थे मुक्त्यर्थेन शिवत्वमितिशब्देन मुक्तेः शिवसा. युज्यरूपतया निष्कृष्टत्वादुक्तवचनं विष्णुप्रतीकशिवोपासनया प्रथम विष्णुसायुज्यं प्राप्तानां क्रमेण शिवपदप्राप्त्या स्वरूपाविर्भावे सत्यनाव. तिपरमिति । नैवम् । तत्रैवोमामहेश्वरसंवादसमनन्तरं महेश्वरेण स्वीयान् प्रति स्वजनकत्वेन स्वनमस्यत्वेन सर्वोत्कृष्टतया प्रतिपादि. तस्य श्रीनारायणस्य "ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षातू । [ उ०मी० म०४ पा० १ अधि ४ सू०५] इति न्यायेन प्रतीकत्वायोगात् । - तथा हि- पितामहादपि परः शाश्वत: पुरुषो हरिः । कुष्णो जाम्बूनदाभासा व्यने सूर्य इवोदितः ।। भीवत्साको हषीकेशः सर्वदेवतपूजितः ।

·भजनीयनिर्णयः। १४९ ब्रह्मा तस्योदरभवस्तस्याहं च शिरोद्भवः । शिरोरुहेभ्यो ज्योतींषि रोमभ्यश्च सुरासुराः ।। साक्षादेवनाथः परन्तपः ? सर्वसंश्लिष्टः सर्वगः सर्वतोमुखः। ? परमात्मा हृषीकेशः सर्वव्यापी महेश्वरः । न तस्मात्परमं भूतं त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ सनातनो वै मधुहा गोविन्द इति विश्रुतः । सुरकाार्थमुत्पन्नो मानुषं वपुराश्रितः ॥ ब्रह्मा वसति गर्भस्थं शरीरे सुखसंश्रितः। शर्वः सुखं संश्रितश्च शरीरे सुखसंस्थितः ॥ सर्वाः सुखं संश्रिताश्च शरीरे तस्य देवताः। योगमायः सहस्राक्षो निरपायो महामनाः ॥ आशयेनानुरूपेण युज्यन्ते तमनुव्रताः। द्रष्टव्यस्तेन भगवान्वासुदेवः प्रतापवान् ।। दृष्टे तस्मिनहं दृष्टो न मेऽत्रास्ति विचारणा। पितामहो वा देवेश इति वित्त तपोधनाः ॥ स यस्य पुण्डरीकाक्षः प्रीतियुक्तो भविष्यति । तस्य देवगणः प्रीतो ब्रह्मपूर्वो भविष्यति । कर्मणा मनसा वाचा स नमस्थो द्विजैः सदा ॥ यत्नवद्भिरुपस्थाय द्रष्टव्यो देवकीसुतः । तं दृष्वा सर्वशोदेवं दृष्टाः स्युः सुरसत्तमाः । महावराहं तं देवं सर्वलोकपितामहम् । अहव नमस्यामि नित्यमेव जगत्पतिम् ॥ इति । न मेऽत्रास्ति विचारणेति च निर्णीतत्वोक्तिपुरःसरम् । "न बिभेति कुतश्चन" "अभयं वै जनक प्राप्तोसि" इत्यादिषु उक्तमोक्षरूपाभयेन तमनुव्रता युज्यन्त इत्युक्तं तद्धे तुम्नानविषयतयोक्तस्य सर्वसंश्लिष्ट इ. त्यादिना च सर्वोपादानत्वोक्तः। "तस्मिन् दृष्टे'' इत्यादिना च यस्मिन् विज्ञात इति श्रुत्यर्थतयोक्तस्य कथं मुक्तप्राप्यत्वं न स्यात् अथ च प्रतीकस्वमिति । किञ्च । आनुशासनिक एव- "किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम्" इति युधिष्ठिरप्रश्ने भीष्मेण "अनादिनिधनं विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम्" इत्युक्त्वा- परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः। परमं यो महब्रह्म परमं सः परायणम् ॥ .. ---- ·१५० वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- GANA इत्युक्तम्। श्रीमद्भाध्यकारैश्चैतत्प्रश्नव्याख्यावसरे दैवतं देव इत्यर्थः, स्वार्थ तद्धितविधानात । लोके लोकनहेतुभूते विद्यास्थान इत्युक्तम् । अस्मिंश्च लोके एक परमयनं प्राप्तव्यं परायणम् । यस्मिन् निरीक्षिते- भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे॥ यस्य च शानमात्रेणानन्दलक्षणो मोक्ष प्राप्यते । यद्विद्वान बिभेति कुतश्चनेति ! यत्प्रविष्टस्य न विद्यते पुनर्भवः । यस्य च वेदनात्तदेव भवति । यद्विहायापरः पन्था नृणां नास्ति । तदुक्तमेकं परायणं च लोके यत्ततकिमिति द्वितीयः प्रश्न इत्युक्तम् । “परमं यो महत्तेजः" इत्ये तयाख्यानावसरे उक्तं, द्वितीयप्रश्नं समाधत्ते । परमं प्रकष्टं तेजः चैत न्यलक्षणं लावभासकम्। "येन सूर्यास्तपति तेजसेद्धस्तदेव ज्योतिषां ज्योतिर्न तत्र सुर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽय. माग्निः इत्यादिश्रुतेः । “यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्" इत्या. दिस्मृतेश्व "परमं तपस्तपति आशापतीतितपः “य इमं च लोक परमञ्च लोकं सर्वाणि च भूतानि योऽन्तरो यमयति"इत्याधन्तर्यामिब्राह्मणे स. नियन्तृत्वं श्रूयते । तपतीष्ट इति वा तपः। भीषास्माबातः पवते भी. षोदेति सूर्यः, इत्यादिश्रुतेश्च । तस्यैश्वर्यमनवच्छिन्नमतिमहत्त्वम् । “एष सर्वेश्वर" इति श्रुतेः। परमं सत्यादिलक्षणं परं ब्रह्म, महनीयतया महत परमं प्रकृष्टम् पुनरावृत्तिशङ्कावर्जितम् । परमग्रहणात्सर्वत्रापरं तेजमादि. त्या व्यावत यति । सर्वत्र यो देव इति विशेष्यते । यो देवः परायणं तेजः परमं तपः परमं ब्रह्म स एकः सर्वभूतानां परायणमिति वाक्यार्थ इति। एवं चाचार्यव्याख्याततात्पभिरनकश्रुतिभिरुप,हणेन च श्री. नारायणस्वप्रतिपादनान तं प्राप्तानां प्राप्यान्तरं वक्तुमुचितम् । नापि तस्य परज्योतिःशब्दाप्रतिपाद्यत्वम् । ज्योतिःपर्यायपरमतेजःशब्देन प्रतिपादनात् । श्रीविष्णुपरतयाचार्यव्याख्यातया "तदेव ज्योतिषां ज्योतिः इति श्रुत्युक्तत्वाच । किञ्च वेदभाष्यकृद्भिर्देदभाष्ये "महतः परमब्यक्तमव्यक्तात पुरुषः परः" इत्यादिश्रुतिषु प्रसिद्धो नारायणः पुरुषसूक्के देवतेत्युक्तम् । यक्षमन्त्रसुधानिधौ च गणहोमे पुरुषसूक्ते देवतात्वेन नारायणस्तैरेवोक्तः। एवञ्च तदन्तर्गतेन "तमेव विदित्वा- ऽतिमृत्युमेती"तिमन्त्रेण नारायणं जानतां स्पष्टं मुक्त्यभिधानादु"विष्णु बा शुभलोचने" । इत्यानुशासनिकवचनस्वरसाद् "गुहां प्रविष्टौ" इति न्यायेन प्रतीयमानस्य सायुज्ययोः साम्बस्य भङ्गो न कर्तव्यः ·भजनीयनिर्णयः। १५१ . भङ्गे च हिरण्यगर्भसायुज्यस्यापि क्रममुक्तिफलत्वाद्वित्वसंख्यानुपपत्तिः। "यस्मिन्पञ्च पञ्चजना" इत्यत्र सावधाभिमततत्त्वोक्तो आकाशस्सपृथगु: त्या पञ्चविंशतिलवयानुपपत्तिवत । तस्मादानुशासनिकस्थेवमरत्वं शिवत्वं चेति प्राचीनश्लोकेषु अमरत्वमिन्द्रादिसाधारणं स्वीकृत्य शिवत्वमित्यनेन तन्मात्रप्रत्ययो मा भूदिति "मां प्राप्य" इत्याधुक्तमि त्येव युक्तम् । श्रीसदाशिवश्रीनारायणयोरुभयोरपि मायाशबल परब्रह्म रूपत्वेन प्रत्येक निरपेक्ष्यमोक्षहेतुत्वात्। तत् सिद्धं तैत्तरीयछान्दोग्यो. पनिषत्पालोचनया नारायणस्य जगश्विरत्वम । तथा चाथर्वणो. यनिषदीयगोपालतापनीयेऽप्युक्तम् । कः परमो देवः । कुतो मृत्युबिभेति । कस्य विज्ञानेनाखिलं वि. नातं भवाते । तदुहोवाच ब्राह्मणः । श्रीकृष्णो वै परमं दैवतम् । गोवि. न्दाम्मृत्युबिभेति । गोपीजनबल्लभशाने तज्ज्ञातं भवतीति । रामतापनीयेऽपि हनुमद्वाक्यम् । राम एव परं ब्रह्म राम एव परायणम् ॥ इति । नारायणोपनिषद्यपि। अथ नित्यो देव एको नारायणो ब्रह्मा च नारायणः शिवश्च नारा. यण इति । नृसिंहतापनीये । प्रतद्विष्णुः स्तवते वीर्याय मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः। यस्योरुषु त्रिषु विक्रमणेष्वधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वा इति ॥ इत्थमियमृग्व्याख्याताचार्यः। विष्णुर्मुगः सिंहः प्रस्तवते स्तुतिं प्राप्नो. ति स्तुतिमन्त्रैः । तद्वीाय तत्तत्सामर्थ्याय न भीमः=न भयङ्करः । कार्य न चरति सर्वदेवविग्रहेषु स्वयं विचरति सर्वदेवलीलाविग्रहधारीत्यर्थः। गिरिष्ठा:-गिरिः पर्वतः तत्स्थः ईश्वरात्मकः । यद्वा गिरिषु गुहासु स्तुतिषु यद्रूपमभिनवं स्तोता कामयते तद्रूपं स्वस्मिन् स्थापयतीति गिरिष्टाः । यस्य त्रिषु विक्रमणेषु विग्रहेषु विविध विक्रमणं तेषु ब्रह्मविष्णुशिवाल वात्मकेषु अधीत्युपरि भावे अध्युरुषु बहुषु लीलादिविग्रहेषु भुवनानि क्षिपन्ति निवसन्तीति । युक्त क्षेतद्याख्यानम् । नृसिंहपदनिर्वचनस्य श्रुतौ विव. क्षितत्वात् । विष्णुसूक्तेऽपि । न ते विष्णो जायमानो न जातो देवमहिम्नः परमं न माया ॥ इति । पतह्याख्या तवमहिमत्वस्यावसानं नास्ति अत एव न सधैर्शायात इति भाष इति । तथा- - ·१५२ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- - व चव्राह्मणे। अग्नि देवानामवमो विष्णुः परमस्तदन्तरेण सर्वा अम्या देवताः। इति सकलदेवतोत्कर्षो विष्णोः श्रूयते। नन्वाग्नावैष्णवपुरोडाशा. र्थवादस्य "अस्याग्निर्मुखं प्रथमो देवतानामग्निरेव तु प्रथमो देवतानाम्" इत्यादिश्रुतिभिरग्नेरुत्कर्षप्रतीतेः सर्वदेवतान्यूनत्वायोगेनाग्निः अवम इत्यंशे काश्चिदेवताविशेषान्प्रत्येषान्वयपरतया सङ्कुचितार्थवादत्वे "ग्रहणार्थच पूर्वमिष्टेस्तदर्थत्वादिति (१)पूर्वतन्त्रसिद्धान्तविरोधा, अधि. वक्षितान्वाधानवाक्यशेषबलेन पूर्वपक्षे सति अहृदयवाचामहृदया एव वाचो भवन्तीत्यनेन न्यायन तथाभूतमेवार्थवादान्तरमेतदवलम्ब्य निराक्रियत इति तत्रैध प्रकटितत्वात् इति च। वेदभाग्यद्भिरस्या श्रुतेरन्यथा व्याख्यानात् । तद्यथा। योऽयमग्निरस्ति सोऽयं देवता मध्येऽवमः प्रथमो द्रष्टव्यः । यस्तु विष्णुः सोऽयं परम उत्तमः । वैशब्द उक्तार्थ मन्त्रप्रसिद्धिद्योतनार्थः । “अग्निमुखं प्रथमो देवतानां संगताना. मुत्तमो विष्णुरासीत्" इति हि मन्त्र आम्नाय इति । एवं चावमशब्दन न्यूनस्वस्यानुक्तस्वादग्निः प्रथमो देवतानामित्यादिभिर्विरोधाद्भावनं तत्परिहाराय च कांश्चिद्देवताविशेषान्प्रतीत्यध्याहाराश्रयणेन सङ्कुचि- तार्थत्वमसदालम्बनार्थवादत्वं वायुक्तमेव । युक्तश्चायमर्थः । एवमर्थस्य शाखान्तरपठितस्याग्नावैष्णवस्यैवार्थवादस्य "आनविष्णवमेकादशक- पालं निर्वपेहीक्षिष्यमाणा, अग्निः सीदेवता विष्णुर्यशो देवताश्चैव यचं चारभते, अग्निः प्रथमो देवतानां विष्णुः परमो यदानविष्णधमेकादश कपालं निर्वपति देवताश्चैव यज्ञं चोभयतः परिगृह्यावरुन्धे इत्यस्य दशमे "इष्टिराम्भसंयोगादङ्गभूतान्निवतेत आरम्भस्य प्रधानसंयोगात्" (२)इत्यधिकरण शवरस्वामिभिरुदाहृतत्वात् । नचास्यासदालम्बनार्थवाद. त्वम् । कर्मणि सङ्गतानां देवतानां मध्ये यजमानेनाग्नेरेव प्रथममुद्देशात् । আলাদানা দামালঘিষ্কা। মালম্বুি আম্ব प्रथममुद्देशात् । विष्णोश्च परमत्वं तत्प्रीत्यर्थत्वात्सर्वकर्मणाम् । अत एव विष्णुर्यक्षे इति तत्प्रीतिस्तत्लाध्येत्यर्थः । उपबृंहणञ्च । तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तये । आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम् ॥ यक्षार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ॥ इति । (१) पू० मी० अ० १२ पा० १ अधि० १२ सू० २४ (१) पू० मी० भ०१. पा. १ अधि० २ सु. ४ ·भजनीयनिर्णयः । एवच देवताः प्रति शेषिभूतकर्म प्रति शेषिभूतस्य विष्णोदेवताः प्रति प्राधान्यं युक्तं मन्त्रार्थवादयोर्देवताविग्रहन्यायेन प्रामाण्यात् । द्वाद. शाध्याये च प्रहणार्थमित्यत्र भाष्यकारैस्तावचब्राह्मणार्थवादो नो- স্থানঃ। হাক্কানীকানাযাদ্ধানু। বই ইয়াৰ यज्ञं चोभयतः परिगृह्यते तदर्यत्वश्रवणात् । असदर्थवादत्वं च नोभयो. रित्युक्तमेव । दीक्षासंस्कारार्थस्वेन विधा दीक्षणीयायाः श्रवणान्न देव. तापरिग्रहार्थत्वमिति देवतापरिग्रहांशेऽसदर्थवादत्वं तत्रोक्तम् । न तु विष्णोः परमत्वे। तत्सिद्धं बहुचब्राह्मणपालोचनया विष्णोः सर्वोत्क. त्वम् । तथा लोगाक्षिगृधे अग्नये पृथिव्यधिपतये स्वाहत्यारभ्य रुद्राय भूताधिपतये स्वाहेत्यन्तमन्त्रेण श्रीविष्णोः सर्वाधिपतित्वं प्रतिपाद्यते। ननु द्वादशहोमेषु प्रत्येक विनियुक्तानामे मन्त्राणां एकवाक्यत्वाः भावात् । अन्येभ्यः सर्वेश्वर्यव्यवच्छेद श्रीनारायणे प्रतिपादने च साम- Oभावातम्यो नारायणस्य सर्वाधिपत्यासिद्धिः। रुद्राय भूताधिपतये स्वाहेति मन्त्राम्नातो रुद्रस्तु शिवकलाविभावयुक्तः कश्चिद् गणनाथः । कूर्मपुराणे लोकपालपुरोवर्णनप्रस्तावे "तस्यास्तु पूर्वदिग्मागे शङ्क- रस्थ शुभापुरी" इत्यादिनाविष्करणादिति चेत् । न । विष्णवे सर्वाधिप तये स्वाहेति मन्त्रस्तावद्गुणविशिष्टां देवता प्रतिपादयति । सर्वाधिपति- त्वगुणप्रत्यायनं च सर्वपदेन स्वार्थप्रत्यायनं विना न सम्भवति । त सर्वनाम्नां सन्निहितपरामर्शित्वेनाध्ययनकाले सन्निहितासवदवश्यं परामृशति, सत्यपि भिन्नवाक्यत्वे सत्यपि च प्रत्येकभिन्नहोमविनियोगे। तद्यथा । यदि को यज्ञ आर्तिमियाद यदि यजुष्टइत्युक्त्वा यदि सर्वतो यश आतिमियादित्यत्र सत्यापि पाक्यभेदे अध्ययनकाले सन्निहितान परामृशति । यथा वा एकदोहनाशप्रायश्चित्तवाक्ययोर्यस्योभयं हविरा तिमादित्यस्य च सत्यपि वाक्यभेदे सत्यामपि चानुष्ठानकाले मित्र. प्रयोगप्रवृत्तौ उभयपदमध्ययनकालेऽन्यदा च दधिपयसी परामृशति सर्वनामत्वात् । यण वा सहस्रं देयमपरिमितं देयमित्यत्र सत्यपि वा. क्यभेदे सस्यामपि मिनप्रयोगप्रवृत्ती अपरिमितपदोक्तं बहुत्वं सहस्रा. पेशं, अध्ययनकाले तस्य सन्निधानात् । यथा वा गायत्रीच्छन्दोरूपका- र्यद्वारा कारणब्रह्मणि चेतोवतारपरे वाक्ये भिन्ने अप्युपस्थितं ब्रह्म "अथ यदतः परो दिव" इत्यत्रोपासनान्तरपरे वाक्ये श्रुतेन यच्छन्दे न निहिश्यते । तद्वद्रह्मणे लोकाधिपतये स्वाहेत्युक्त्वा प्रयुज्यमानं स. र्वपदं ब्रह्माणं लोकाश्यावश्यं परामृशतीति सिद्धं देवताविग्रहन्यायन श्रीविष्णोर्विश्वपतित्वम् । यत्त्वत्र रुद्रोऽन्य इति । तत्र । रुद्रशन्दस्य मधी० भ० २० ·१५४ वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे-- शङ्करेशानशब्दयोश्च कूर्मपुराणेऽनेकार्थत्वस्योपचरितार्थत्वस्य वा क- ल्पने प्रमाणाभावात् , सत्यपि सर्वाधिपत्ये काङ्गगुणधेनं भूताधिपः त्यप्रतिपादने बाधकाभावात् । अत एव सर्वाधिपतित्वेनोक्तस्य विष्णोः, विष्णुः पर्वतानामधिपति"रित्यत्र काङ्गगुणत्वेन पर्वताधिपत्यं प्रतिपाद्यते । सर्वाधिपतेस्तदाधिपत्ये बाधकाभावात् । सत्यपि आदि. त्यप्रायपाठे विष्णोर्भगवदवतारत्ववत् तस्यापि सत्यपि लोकपालप्रा. यपाठे तदुपपत्तेः । उपपादितं च "अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्"। ( उ० मी० अ० १ पा० १ अधि०७ सू० २० ) इत्यत्र । "ये चामुण्मात्पराञ्चो लोका- स्तेषां चेष्टे देवकामानाचे"ति वाक्योक्तं देशविशेषाधिपतित्वं परमेश्व. रस्यावायः, स एव न्यायः प्रकृतेऽपि श्रेयः, तरिसद्धं लोगाक्षिगृह्यालोच- नया सर्वपतित्वं विष्णोः। तथा भगवद्गीतासु । "बिष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमे. कांशेन स्थितो जगत् इति "मत्तः परतरं नान्यत् किश्चिदस्ति धनञ्ज. य"इति च सर्वाधिष्ठानत्वं सर्वपतित्वं च श्रूयते। नन्वनयोर्वाक्ययोर्मन्मना भवेत्यादौ च यदि श्रीकृष्ण एवाभिप्रेतः कथं तर्हि, "कामैम्तैस्तैहतशानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवता:" "अन्तवतु फलं तेषां तद्भवस्यल्पमेधसाम्" इत्यादिवचनान्धितं गीताशास्त्रमानं श्रुतवतः "स्थितोऽस्मि गतसंदेहः करिष्ये वचनं तव" इति गुरुं प्रत्युक्तवतोऽ. र्जुन य यावजीवं शिवपूजारतत्वमभवत् । कथञ्च युद्धमध्ये शिवाय कल्पितेन नित्यपूजोपहरण कृष्णं शिवबुद्ध्यैव अर्चयत् । अतः शिवस्य परमात्मत्वेन भजनीयत्वन च प्रतिपादनं गीतासु युक्तम् । एवं शिवा. राधकस्य सतोऽर्जुनम्य शिवबुद्ध्या कृष्णाचंकत्वमुपपद्यते । अत एव त. दोयपूजोपहारस्य कैलासे शिवसमीपे दर्शनमुक्तं द्रोणपर्वणि । तंचोपहारं विततं नेशं नैत्यकमात्मनः । ददर्श व्यम्बकाभ्याशे वासुदेवनिवेदितम् ॥ इति । एवं भगवनीतायाः शिवपरत्वे सत्येव, शानं तदेश्वरं दिव्यं यथावद्विदितं त्वया ॥ स्वयमेव हृषीकेशः प्रीत्योवाच सनातनम् । गच्छ गच्छ स्वकं स्थानं न शोकं कर्तुमर्हसि ॥ भजस्व परण्या भक्त्या शरण्यं शरणं शिवम् ॥ इति कूर्मपुराणे अर्जुनं प्रति व्यासवचनम् । तत्रैवेश्वरगीतान्ते । नारायणोऽपि भगवान् देवकीतनयो हरिः। अर्जुनाय स्वयं साक्षात्तवानिदमुत्तमम् ॥

·भजनीयनिर्णयः १५५ इति कथनशसङ्गच्छते। "दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमै श्वरम्"। "कथं विद्यामहं योगिन् ! त्वां सदा परिचिन्तयन्" "योगेश्वर ततोमे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्" "एवमुत्का ततो राजन् महायोगेश्वरो हरि"। “यत्र योगेश्वरः कृष्णोयत्र पार्थो धनुर्धरः" इति गीताम्नातासु कृष्णार्जुनसायोतिषु कृष्णस्येश्वरविषययोगत्वस्योक्तस्वाच्च । तमेव चाद्यं पुरुषं पपद्ये यता प्रवृत्ता प्रसृता पुराणी" इतिश्रीकृष्णेन स्पष्टं स्वस्मिन् शिवयोगसत्स्वाभिधानाच्च । नचात्र शिवलिङ्गाप्रतीतेः तदीययोगसत्त्वोक्तासम्भवः। "प्रना च तस्मात्प्रसृता पुराणी" इति शैव श्वेताश्वतरोपनिषद्तमन्त्रभागसमानार्थेन “यतःप्रवृत्ताप्रसृतापुराणी" इत्यंशेन शिवशकेरकेः । किञ्च अनुगीतारम्भे श्रीकृष्णनैव "परंहि ब्रह्म कथितं योगयुकेन तन्मया" इति शिवयोगमास्थाय मया गीतोपदेशः कृत इत्युक्तत्वाद्विभूत्यध्याये च "आदित्यानामहं विष्णुः"इतीश्वरपूर्वाव. तारकपोपेन्द्रस्य "वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि' इति स्वविभूतिषु परिगणन. पूर्वकं विश्वरूपाध्याये "मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सम्य- साचिन्" इति वक्षिणेन प्रत्यक्षहननात् प्रागेव स्वीर्यप्रमावनिहतस्वमुप वर्ण्य मोक्षधर्मेषु पार्थ प्रत्येव "निहतास्तेन वै पूर्व हतवानास यान रि- पून" इत्युक्तत्वात् ,चरितोपदेशस्य सर्वस्यापि शिवविषयत्वं प्रकटीकत. मिति गीताया कात्स्न्यन शिवविषयमवश्यमभ्युपगन्तव्यम् । तस्मा. स्कृष्णस्य "मन्मना भव"इत्यादिवचनं शिवहट्यैव, "मयैवैते निहता" इतिवदिति। अत्रोच्यते। "यत्तावत् कामैस्तैस्तरित्यायभवदित्यन्तम् । तन्न। तत्र बन्य. देवताः क्षुद्रदेवता विवक्षिताः। गीताशास्त्राच्छ्रीकृष्णस्य परमात्मत्व. मवगछतोऽपि शिवार्चनरतत्वं तुन दोषाय । यतः श्रीनारायणश्रील. दाशिवयोस्तनाभेद एक निर्णीतोऽस्ति । अत एव वनपर्वणि शिवस्तुता. पर्जुनेनोकम् । शिवाय विष्णुरूपाय विष्णवे शिवरूपिणे । दक्षयज्ञविनाशाय हरिरुद्राय वै नमः॥ इति । संहारहेतुत्वेन च तस्य प्रसिद्धः कर्णभीष्मादिसंहारार्थ तदाराधन. मुचितम् । अत एव तत्रार्जुनेन प्रार्थितम्- भगवन् ! वरं ददासि चेन्मह्यं कामप्रीत्या वृषध्वज ! कामबे दिश्यमलं तद् घोरं पाशुपतं प्रभो। - - ·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- । यत यसब्रह्मशिरोधाम रौद्रं भीमपराक्रमम् । युगान्ते दारुणे प्राप्ते कृत्वां संहरते जगत ॥ कर्णभीमकृपद्रोणर्भवितानु महारः । त्वत्प्रसादान्महाबाहो जयेयं तान् यथा मृधे ॥ इति । एव युद्धमध्ये शिवबुध्या कृष्णार्चनं तस्मिन् निवेदितपूजोपहारस्य शिवलिङ्गे दर्शनश्च सङ्गच्छते । परमेश्वरत्वेन संहारकर्तृत्वेन च शिवपू. जायां तदादरात् । शिवपूजारतत्वमेवेत्यवधारणत्वयुक्तम् । वासु. देवे निवोदितोपहारस्य त्रैय्यम्बकाभ्याशदर्शनानन्तरं "ततो विपूज्य मन- सा शर्व कृष्णं च पाण्डव"इत्युक्तत्वात् । शिवायेत्याद्यनुपपत्तेश्चेति । य. दपि “एवमित्यादि सङ्गच्छत इत्यन्तमुक्तम् । तदप्यसत् । न हि तद्वा. क्यवलेन नारायणस्वरूपाविवक्षया शिवपरवं वक्तुं शक्यम् ईश्वरगीतायां तस्मिन्नेवाध्यायेऽनुपदमेव शिवनारायणयोरभेदो विस्प. ष्ठः प्रतिपादितः। अहं नारायणो योऽहभीश्वरो नात्र संशयः। नान्तरं ये प्रपश्यन्ति तेषां देयमिदं परम् ॥ ममेषा परमा मूर्तिर्नारायणसमालया। सर्वभूतात्मभूता सा शान्ता चाक्षरसंशिता ॥ ये त्वन्यथा प्रपश्यन्ति लोके भेदहशो जनाः। न ते मां सम्प्रपश्यन्ति जायन्ते च पुनः पुनः॥ ये विमं विष्णुमव्यक्तं मां वा देवं महेश्वरम् । एकीभावेन पश्यन्ति न तेषां पुनरुद्भवः॥ तस्मादनादिनिधनं विष्णुमात्मानमव्ययम् । मामेव सम्प्रपश्यध्वं पूजयध्वं तथैव हि ॥ ये त्वन्यथा प्रपश्यन्ति मत्वैवं देखतान्तरम् । ते यान्ति नरकान् घोरान नाहं तेषु व्यवस्थितः॥ मूर्ख वा पण्डितं वापि ब्राह्मणं वा मदाश्रयम् । मोचयामि श्वपाकं वा न नारायणनिन्दकम् ॥ इत्यादि । एवं कूर्मपुराणे बहुषु स्थलेषु अभेदप्रतिपादनेन तत्प्रति. पादने च फलश्रवणेन भेददृष्टौ निन्दार्थवाददर्शनेन "शिवाय विष्णुरू पाय" इत्याधुपबृंहणान्तराच्चाभेदामिप्रायमेव शानं तदवरमित्यादि । तथा नारायणोऽपि भगवानित्यादि । न तु नारायणाविवक्षया शिवपर- स्वाभिप्रायम् । तथा सतीश्वरगीतायामूषीन्प्रति "सहस्रबाई जटिलं चन्द्रार्धकृतशेस्त्ररम् । वसानं चम्मै"त्यादिरूपदर्शनवदर्जुनं प्रत्यपि ·भजनीयनिर्णयः। दर्शनीयम् न "किरीटिनं गदिनं चक्रिणम्" इति । सनत्कुमारादिभिः रिव नारायणेनोपदिष्टमेतावता न तत्तुल्यत्वं विवक्षितम् ईश्वरगीता. याम् । यतस्तत्र ताशदर्शनावसर उक्तम् । क्षणेन जगतो योनि नारायणमनामयम् । ईश्वरेणैकतापनमपश्यन् ब्रह्मवादिनः ॥ दृष्ट्वा तदेश्वरं रूपं रुद्रं नारायणात्मकम् । कृतार्थ मेनिरे सन्तः स्वात्मानं ब्रह्मवादिनः ॥ इति । तस्माद्भगवीतायाः सत्यपि नारायणपरत्वे ईश्वरचैतन्यमेव तत्व दुपाधिभदेभिन्नं गीताद्वयप्रतिपाद्यमित्याभिप्रेत्य नारायणोऽपि भगवानि त्युक्तम् । शिवपरत्वञ्च भगवद्गीतासु वदता बहवो मयेत्यादिशब्दा उप. चरितार्था व्याख्येयाः। अस्मन्मते तु मायोपहितेश्वरचैतन्यस्य सत्त्वो. पहितनारायणरूपेण प्रतिपादनानैष दोषः। तद्यथा चतुर्थेऽध्यायेऽर्जुनेन "अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवश्वतः। कथमेतद्विजानीया"मितिपृष्टे उक्तं भगवता। बहूनि में व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ इति । अस्य ब्याण्यानं गीताभाध्ये या वासुदेवेऽनीश्वरासर्वक्षाशङ्का मूर्खा णां तां परिहरनाह । बहूनीति । बहूनि मे व्यतीतानि अतिक्रान्तानि ज. न्मानि तव च हे अर्जुन ! तान्यहं वेद जाने न त्वं वेत्थ जानीषे धर्मा. धर्मादिप्रतिबद्धशानशक्तित्वात् । अहं पुनः नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभाव. स्वात् अनावरणछानशक्तिरिति घेद हे परन्तप! इति। कथं तर्हि तव नित्येश्वरस्य धर्माधर्माभावे जन्मेति । उच्यते- अजोऽपि सनव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृति स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया.॥ (गी० अ०४ श्लो०६) अओऽपि जन्मरहितोऽपि सन् तथाऽन्ययात्माऽक्षीणशानशक्तिस्वः भावोऽपि सन् तथा भूतानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानाम् ईशनशीलो. ऽपि सन् प्रकृति ममैव वैष्णीं मायां त्रिगुणात्मिकां यस्या वशे सर्व जगवर्तते यया मोहितः सन् स्वमात्मानं वासुदेवं न जानाति तां प्रकृति स्वामधिष्ठाय-स्वीकृत्य सम्भवामि-देहवानिव सात आत्मनो मा. यया न परमार्थतो लोकवदिति । wer ·१५८ वीरमित्रोदय भक्तिप्रकाशे- MORAN तश्च जन्म कदाचित्किमर्थ चेति । उच्यते- यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ (गी० अ०४ श्लो०८) परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्याय सम्भवामि युगे युगे ॥ इति । वामदेवादितुल्यत्वे हि शानप्रदमदृष्टविशेषजं स्वजन्माप्युक्तं स्यात् । नारदेनैव व्यासं प्रति न केवलं “यदा यदा ही"त्येव । अप्रतारकत्वात् । न हि वामदेवतुल्यस्य प्रतारणा सम्भवति । किञ्च भावनानामको ध्या: नापरपर्यायो धर्मविशेषः तत्कृतशिवाभेदृष्टौ भगवत उच्यमानायां- न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन । नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ यदि हहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः। मम वानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ उत्सीदेयुरिमे लोकाः न कुर्यों कर्मचेदहम् । इत्यादि लोकसहमात्रोक्तिर्विरुध्येत । “न मां कम्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा" इति च वक्तुं न युज्यते । किच गीतायाः श्रीकृष्ण परत्वाभावे श्रीकृष्णो देवता न स्यात् । शिव एव देवता स्यात् । न चैतत्सम्मति। गीतोपक्रमे श्रीकृष्णो देवतेति सर्वत्र पाठात् । भावनादायकृतशिवामेदरचौ च, बहूनां जन्मनामन्तेवानवान मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ इति न वदेत् । किश। "तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः" इत्यत्र "मत्परः- अहं वासुदेवः सर्वप्रत्यगात्मा परो यस्य स मत्पर इत्युक्तं श्री. भाष्यकृद्भिः । तथा “योगिनामपि सर्वेषां मद्भक्तनान्तरात्मना" इत्यत्र योगिनामपि सर्वेषां रुद्रादित्यपराणां मद्भकेन मयि वासुः देवे समाहितेनान्तरात्मनाम्तःकरणेन श्रद्धावान् श्रद्दधानः सन भ- जते सेवते यो मां स मे युक्ततमो मत इति । "देवी श्रेषा गुणमयी मम माया दुरत्यया" इत्यत्र देवस्य महेश्वरस्य विष्णोरित्युक्तम् । उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः। यो लोकत्रयमाविश्य विभयंब्यब ईश्वरः ।

·भजनयिनिर्णयः। १५९ इस्यत्र ईश्वरः सर्वचो नारायणाख्य ईशनशील इत्युक्तम् । “ईश्वरः सर्वभूताना" मित्यत्रापि, ईशनशीलो नारायणाख्य इत्युक्तम् । "मन्मना भव भद्भक्त" इत्यत्र च तत्रैवं वर्तमानो वासुदेव एव समर्पितसाध्य. साधनप्रयोजन इति । एवं व्याकुर्वतां च"मयि सर्वाणि कम्माणि संन्य. स्य"इत्यादौ मयि देवे सर्वशे परमेश्वर इति साधारणोक्तिरपि नाराय णपरैवावसीयते ।न तु कचिदपि मच्छब्दः शिवपरत्वेन तैरक्तः । तस्मा. गीतास्वरसात्पूर्वाचार्यव्याख्यानाच गीतायाः श्रीकृष्णपरत्वं निर्णीयते । यत् "दिव्यं ददामि" इत्यादिवाक्ये श्रीकृष्णस्येश्वरविषयो योगः प्रतिपादित इति । तन्न । "न मे पार्थास्ति कर्तव्यम" इत्यादिना विरो. धात् "नृश्यामि योगी सततम्"। "ज्योतिर्मयं प्रपश्यन्ति" स योगी दृश्यते किल", "महादेवं महायोगम्" "शानवैराग्यनिलयं कानयोग सनातनम्"। "योगेश्वरं रूपमनन्तशक्तिम्" इत्येवमीश्वरगोतायामीश्वरे. ऽपियोगश्रणाच । त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता" इत्यादिवचनबलेनान्यथा व्याख्यानं प्रकृतेऽपि तुल्यम् । श्रीमद्भाष्यकारैरुक्ततावाक्यानामवि. रोधेन व्याख्यानात् । “दिव्यं ददामी"त्यत्र ऐश्वर ईश्वरस्य मम ऐश्वरं योगं शत्यतिशयमित्युक्तम् । युक्त तत। “ईश्वरोऽहमहं योगी"इत्यादी लोके च स्वामिमात्रे प्रयुज्यमानानामीश्वरेशेशानशब्दानां स्वामित्वा. देव शङ्करे प्रयोगोपपत्तौ तन्मात्रनिष्ठस्वाम्यविशेषविषयरूढिकल्पनायो- गात् । बर्हि शब्दस्येव संस्कृते बर्हिषि, पुरुषशब्दस्थेव नारायणे । अ. न्यथाऽथर्वशिखागतपुरुषशब्देनापि तन्निर्देशापातात् । उक्तत्र पुरुषेश्व. रशन्दयोः शिवविष्णुसाधारण्यं क्रमेण- वाराहकर्मियोः । पुरुषो विष्णुरित्युक्तः शिवो वा नामतः स्मृतः। अहं नारायणो योऽहमीश्वरो नात्र संशयः॥ इति। विष्णौ रूढस्यापि पुरुषशब्दस्य शिवाधनेकशब्दसमभिन्याहारा. च्छिवपरत्ववश शिवे रूढस्यापीश्वरशब्दस्य गीतासु विष्णुपरत्वम् । अन्यथा “गदिनं चक्रिण"मित्याधनेकशब्दानुपपत्तेः। ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः । तमेव चाचं पुरुषम्- इत्यत्र तु ततः पश्चाद् यत्पदं वैष्णवं तत्परिमार्गितव्यं परिमार्गणम. न्वेषणं सातव्यमित्यर्थः । कथं परिमार्गितब्यमित्यत आह । तमेव च-य. स्पदत्वेनोकस्तं पुरुषं प्रपद्य इत्येवं परिमार्गितव्यं तच्छरणतयेत्यर्थ इ.

·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे । त्युक्तम् । युक्तं चैतत् । एकवाक्यत्वात् । प्रपद्य इति क्रियाया श्रीकृष्ण. स्य कर्तृत्वे एकस्मिञ्च्छ्लोके वाक्यभेदः स्यात्। यदपि न चात्रेत्याधुक्ते. रित्यन्तम् । तदप्यसत् । न हि "प्रसृता पुराणी" इति वर्णसाम्यमात्रेण समानार्थत्वम् । “यदा तमस्तन दिवा न रात्रिन सन्न चासच्छिष एवं केवलः। तदशरं तत्सवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मात्प्रसृता पुराणी" इति श्वेताश्वतरमन्त्रे शिवशब्दश्रवणायुक्तस्तच्छब्देन तत्परामर्शः। “ततः पदं तत्" इत्यत्र तु पुरुषश्रवणायत इति यच्छब्देन "यददः परो दिवो ज्योतिः इतिवसस्य परामर्शः । पुरुषस्य च सदाशिवसामानाधिकरण्यो. न गीतापञ्चदशाध्याय समस्तगीतायां वाऽश्रवणात्प्रत्युत श्रीकृष्णला. অনামিকায়নৰ অনুৰ আকৰাঘাযযাব বনৰ মাৰজনৰ। गचाय्यश्च तन्मात्रपरतया व्याख्यानात्र सदाशिवपरतावगम्यते । आ. क्षरसाम्पमात्रं तु पशुकामेष्ट्यभ्युदितेष्टिवाक्ययोरिवार्थभेदेऽपि सम्भ वति । न हि ये मध्यमा इत्याद्यक्षरसाम्यमिष्टिवाक्ययोरेकार्थत्वमापा. दयतीत्युपपादितं षष्ठे। श्रुतिस्मृत्योरक्षरसाम्यादैकामिति चेत् । न "महता परमव्यक्त"मितिश्रुतेः सांख्यस्मृत्यैकार्यप्रसङ्गात् । तथा सति "आनुमानिकमप्येकेषामिति (१)न्यायविरोधात् । उपकमैकवाक्य. तानुरोधनकाऱ्यांनाश्रयणं प्रकृतेऽपि तुल्यम् । नच मूलश्रुत्यभावप्रसङ्गः अनन्तरश्लोकोक्तानादिसंसारवृक्षप्रवृत्तरत्राच्यमानाया "विश्वमेधेदं पुरुष। स्तद्विश्वमुपविती"त्याद्यनेकश्रुतिभिः श्रीनारायणहेतुकत्वप्रतिपादनात्। कथं विद्यामित्यस्याप्रिमश्लोके "विस्तरेणात्मनो योगम्" इत्यत्र योग: योगैश्वर्य शक्तिविशेषमित्युक्तम् । ततश्च "कथं विद्याम्" इत्यत्रापि योगशब्दार्गः स एवेति गम्यते । “योगेश्वर ततो मे त्वम्" इत्यत्र यो. गिनां योगास्तेषामोश्वर इत्युक्तम् । एवमुक्त्वा तत इत्यत्राप्ययमेव योगशब्दार्थः, एकप्रकरणात् । “यत्र योगेश्वर" इत्यत्रापि योगेश्वरः सर्वयोगानामीश्वरः तत्प्रभवत्वात् सर्वयोगबीजस्येत्युक्तम् । अनुगी. तारम्भेऽपि योगशब्दस्यायमेवार्थः। ईश्वरगीतास्वपि, “योगिनाम: स्म्यहं शम्भुः इत्यत्र तु शम्भोः सदा शिवस्य योगित्वं नारायणस्येव लोकशिक्षार्थम् । न चायं शम्भुः सदाशिवादन्य इति शङ्का प्रमाणा. भाषात, अनेकार्थत्वापत्तेश्च । यत्तु विभूतिषु विगणनं नतदोषाय यतः पर्वाचार्यरुक्तम् । प्रभावातिशयमात्रविवक्षया विभूतित्वं निर्दिश्यत इति । अत एवेश्वरगीतायां "रुद्राणां शङ्करचाहम्" । "वीराणां वीर. भद्रोऽहम्"। "ईश्वराणां महेश्वरः” “परेषां परमेश्वर" इत्युक्तम् । न . (१) उ० मी० ० १ पा• • अधि• १ सू० १ ·भजनीयनिर्णया। १६१ m- ইথানলীম, মমালামাল , অনাথ, অধ্য सदाशिवावतारत्वप्रसिद्धश्च । यश्च विश्वेत्यादि अभ्युपगन्तव्यमित्या न्तम् । तदप्य सत् । यतो मोक्षधर्मेषु "निहतास्तेन वै पूर्व" इत्यस्य पूर्वश्लोकः- नं विधि रुद्रं कौन्तेय देवदेवं कपर्दिनम् । कालः स एव कथितः क्रोधजेति मया तव ॥ इति । निहतास्तेनेत्यस्योत्तरश्लोको । अप्रमेयप्रमावं तं देवधामापतिम् ॥ नमस्व देवं प्रयतो विश्वेशं हरमक्षरम् । यस्य ते कथितः पूर्व क्रोधजति पुनः पुनः ॥ इति । तत्र पूर्वश्लोके"कालः स एव कथित" इति, "कालोऽस्मि लोकक्ष. यकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहतामह प्रवृत्तः" इति गीतायामित्यर्थः । क्रोध जति मया तवाने मोक्षधौधेत्र नारायणोये । “यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसम्भवः' इत्युक्त्वाऽनुपदमेव- कपो जटिलो मुण्डः स्मशानगृहसेवकः । उग्रवतचरो योगी रुद्रः परमदारुणः ॥ दक्षक्रतुहरश्चैव भगनेत्रहरस्तथा । नारायणात्मको शेयः पाण्डवेय ! युगे युगे । तस्मिन् हि पूज्यमाने वै देवदेवे महेश्वर । सम्पूजितो भवेत् । पार्थ ! देवो नारायणः प्रभुः ॥ अहमात्मा हि लोकानां विश्वानां पाण्डुनन्दन! । सम्मादात्मानमेवाग्रे रुद्रं सम्पूजयाम्यहम् ॥ यद्यहं नाचये यं वै ईशानं वरदं शिवम् । आत्मानं नाच्चयेत्कश्चिदिति मे भाविता मितिः ॥ मया प्रमाणं हि कृतं लोकः समनुवर्तते । प्रमाणाने हि पूज्यानि ततस्तं पूजयाम्यहम् ॥ यस्तं वत्ति स मांत्ति यो हितं स हि मामनु । रुद्रो नारायणश्चेति सत्त्वमेकं द्विधा कृतम् ॥ न हि मे केनचिइयो वरः पाण्डवनन्दन । इति सञ्चित्य मनसा पुराणं रुद्रमीश्वरम् ।। पुत्रार्थमाराधितवानहमात्मानमात्मना । न हि विष्णुः प्रणमति कस्मैचिद्विबुधाय वै ॥ ऋते आत्मानमेवेति ततो रुद्रं भजाम्यहम् । म. ती० भ० २१ ·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- RSONNE लब्रह्मका सरुद्राश्च सेन्द्रा देवाः सहर्षिभिः । अर्चयन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् ॥ इति । कालः स एव कथितः क्रोधजेति मया तव । यस्य ते कथितः पूर्व क्रोधजेति पुनः पुनः ॥ इति । नारायणीय एव "वं चैव क्रोधजस्तात पूर्वसर्गे सनातन" इत्युक्त्वा ऽनुपदमेवोक्तम्- उवाच देवमीशानमीशस जगतो हरि।। यस्त्वां वेत्ति समावेत्ति यस्त्वामनु स मामनु । नावयोरन्तरं किञ्चिन्मा ते भूवुद्धिरम्यथा ॥ इति । एवं पूर्वोत्तरभागयोरुमापतिनारायणयोर्विस्पष्टममेदावगमेन "म. यैवैते निहताः पूर्वमेव" इत्यत्र मच्छब्देन श्रुतिवशान्नारायणविवक्षायां निहतास्तेन वै पूर्वम्" इत्यनेन न विरोधः । स्वयमेव भगवता "काल: स एव कथितःक्रोधजेति मया तव' इति पूर्वोक्तमनुवदताभेदाभिप्रायण विरोधस्य परिहतत्वात् , दुर्योधनादिलयाय क्रोधेन रुद्रावतारं स. म्पादितवतो भगवतः प्रयोजककर्तृत्वन "मयवैते निहता" इति कर्तृ. त्वोक्तिसम्भवाच । अत एव "प्रतिप्रस्थातः! सवनीयान् निबंपस्व" इति प्रैषमुक्तवतोऽध्वर्योः प्रातरनुवाकामुपास्तिपक्ष स्वप्रेरितप्रतिप्रस्थात्रनु ष्ठितत्वेन स्वकर्तृकनिर्वापोपस्थापितं प्रोक्षणादिकमनुष्ठेयं न तु प्रचरणी. होमादिसौमिकमित्युक्तं पञ्चमे(१)। तत्सिद्धं बाधकान्तराभावात, "म- न्मना भव"त्यादौ च बहुषु शब्देषु मुख्य सम्भवति लक्षणाचा अन्या. य्यत्वात्, पूर्वाचार्यश्चाविरोधेन व्याख्यानात्, भगबद्रीतायाः श्रील. कणपरत्वम् । एवञ्च- तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः । विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः॥ इति सअयोक्तिः सङ्गच्छते । इतरथा हरस्येति वदेव , न वदेरे रिति । तस्माद्रीताबलादपि सिद्धं नारायणस्य परमात्मत्वम् । ननु क्वचिदार्षग्रन्थेषु "मायाशबलात्परब्रह्मण आकाशस्तद. भिमानी सदाशिवश्च जायते ततो वायुस्तदभिमानीश्वरः ततस्ते. जस्तदमिमानी रुद्रः तत आपस्तदभिमानी सस्वसहितो विष्णुः ततः पृथिवी तदभिमानी च हिरण्यगर्भो जायते' इति श्रूयते । अतो मायाशबलाजायमानत्वेन विष्णोस्ततो भिन्नत्वात्कथं परमा. १) पू० मी० म. ५पा १ अघि १३ सू० २५ ·भजनीयनिर्णयः। १६३ बाधः स्मत्वमिति चेत् । न । आदिजीवत्वेन तत्र तत्रोक्तस्य हिरण्यगर्म- स्थानीश्वरकार्यस्वासम्भवेन विष्ण्वन्तानां परमात्मत्वस्यावश्यवक्तव्य. स्वाद , जन्मश्रवणस्य चावतारत्वेनोपपत्तेः । तथा हि। “यो देवानां प्रथम पुरस्तादेको रुद्रो महर्षिः हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानम्" इति हिरण्यगर्भस्य प्रथमत्वं तैत्तिरीयश्रुतावुक्तम् । देवाना प्रथममादिभूतमिति च विद्यारण्यष्यांच्यातम् । तथदे "हिरण्यगर्भः समवर्तता भूतस्येति । “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्" इति च मन्त्रः। सदा. शिवादीनामनीश्वरत्वे सदाशिवस्यैव प्राथम्यं बाध्य न तु हि. रण्यगर्भस्येत्येताः श्रुतयः, उपरुध्येरन् । न च छान्दोग्यावगततेजः प्राथम्यस्येव हिरण्यगर्भप्राथम्यस्यापि मानान्तरानुरोधेन शङ्ख्या छान्दोग्यमात्रगतप्रथमया कल्प्यतेजःप्राथम्यस्य श्रुत्वन्त. रसिद्धनानन्यथासिद्धवियदुत्पत्तिपदार्थेन बाधेऽपि बहुश्रुतिषुश्रूयमाण हिरण्यगर्भप्राथम्यस्य स्मार्तेनान्यथोपपद्यमानेन च सदाशिवायुत्पत्ति. श्रवणेन बाधायोगात् । किञ्च, अविद्योपाधेश्चित्स्वरूपस्य च स्वरूपा. नादित्वेनानीश्वराणामुत्पत्तिपिशरीरात्मनेति सर्वसिद्धान्तः। न च सदाशिवादिधिष्ण्वन्तान लिनशरीरात्मनोत्पत्तिः सम्भवति । तस्या पञ्चीकृतपचभूतकार्यत्वास पृथिव्याः पूर्वमुत्पापलम्भवात् । नापि स्थू. लशरीरास्मनोत्पत्तिा, तलिङ्गशरीरं विना चेष्टाऽयोगेनोत्तरकाय॑ज. नकवायोगातू । प्रायजसविश्वानामानन्दमयादिकोशानां चोत्पत्ती क्रमावश्यम्भावेन लिङ्गशरीरानन्तरमेव तदुत्पत्तेश्च । स्थूलस्य पञ्चभूत. कार्यस्थेन तदवस्थायां सुतरामयोगाच। मापाशबलावतारखे तु मा. गाया' स्वाश्रयाव्यामोहकत्वेन तेषां स्वतः सर्वचत्वात् सर्वशक्तित्वा- च्चेति मायिकलीलाविग्रहात्मनोत्पत्तेरुत्पादनस्य चोपपत्तिः। अत एव श्रीभागवतम् । “मायामयस्य न तु भूतमयस्य" इति । न चानीश्वराणां मायिकविग्रहसम्भवः, पूर्वकल्पस्थमौलिकलिङ्गशरीरसंस्कारवताम- मीषा भौतिकलिङ्गशरीरोत्पत्तेरवश्यम्भावात् , हिरण्यगर्भस्य तु भूत. सृष्टिसमनन्तरभाविनो भौतिकलिङ्गशरीरात्मनोत्पत्तिः साम्प्रदायिकै. रुतति युक्तमस्यानीश्वरत्वम् । किञ्च बृहदारण्यके क्षरब्राह्मणे आका. श एव तदोतं च प्रोतञ्जेत्यवधारणेनाऽब्रह्मव्युवासेनाकाशशब्दिते मा. याशबले परब्रह्माण सूत्राख्यहिरण्यगर्भस्यौतत्वप्रोतस्वमुक्त, तांद्वेष्ण्व. न्तानामनीश्वरत्वे न घटते। तथा हि अत्र न तावत् तच्छब्देन समष्टिलि. अशरीरात्मकं सूत्रं स्वीकृत्य तस्य भूताकाश ओतत्वं प्रोतत्वं च वक्तुं शक्यम् । लिङ्गशरीरस्य पञ्चभूतेषु अक्षाने चोतत्वप्रोतत्वेनावधारणा ·वारमित्रोदय भक्तिप्रकाशे- योगात् । अत आकाशशब्दं मायाशबले वाचस्पतिमिश्रोतरीत्या गौणं स्वीकृत्य पञ्चपादिकाकदुक्तरीत्या वाचकंवा स्वीचित्य चेतनस्य हिरण्यय. भस्योपाध्यात्मनोत्पत्तिरीश्वरायत्तत्याशयेन तस्मिन्नोतत्वप्रोतत्वप्रतिपा. दन वाच्यम् । तच्च मायाशबलावतारत्वेन विषण्वन्तानां मायाशबलत्वे सम्भवति । अन्यथाऽवधारणायोगतादवस्थ्यात् । न च यास्मिन् हिर. ण्यगर्भ ओतश्च प्रोतश्च साक्षात् स एव विष्णुः, अनीश्वरोऽप्याकाशशब्दि. त इति शङ्ख्यम् । अनीश्वर ओतप्रोतस्य मायाशबल ओतप्रोतत्वावश्य- म्भावनावधारणायोगतावस्थ्यात् । "आकाशो वै नामरूपयोर्निहिता" "दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः" आकाश इति होवाच" इत्यादावाकाशशब्दस्य मायाशबले प्रसिद्धत्वाच्च । अनीश्वरपरत्वे"अनतिप्रश्न्यां वै देवताम्" इति प्रश्नस्तुत्यनुपपत्तेः । परमकारणप्रश्नस्यावश्यकर्तव्यत्वेन नमोऽस्तु याज्ञवल्क्यायेति समाप्त्ययोगाच । उक्तञ्चाचार्यैः सूत्रात्मकं जगदव्याकृ. a आकाशे अप्स्विव पृथिवी त्रिवपि कालेषु वर्तते उत्पत्तौ स्थितौ लये चेति। उक्तस्यैवार्थस्यावधारणार्थ पुनः प्रश्नप्रतिवचनमुच्यत इति । तदिदं भाग्यं वार्तिके तत्चच्छुत्युपन्यासपूर्वकं व्याख्यातम् । आकाशवचसात्मैव यो नान्योऽत्र कश्चन । सर्वान्तरत्वं नान्यस्य युज्यतेऽनात्मनो यतः ॥ आकाचो वा इति तथा ब्रह्मैव श्रुतिरब्रवीत् । कारणं चात्मनो नान्यत्त्रय्यन्तेषूपपद्यते॥ जगजनिस्थितिध्वस्तिनियमाद्यर्थकार्यपि । नात्मनः कारणादन्यत् कश्चित् सम्भाव्यते श्रुतेः ॥ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययः। माण्डुकेयश्रुतिवच इति स्पष्टमधीयते । योनि: उपादानम् । नातोऽन्तर्यामिणः कल्पमन्यदव्याकृतं वुधैः। सर्वस्यैष वशीत्युक्त्वा यतस्तस्यैव वेद्यताम् ॥ यत्नात्माह श्रुतिस्तस्याधन्ता व्याकृतमुच्यते ॥ इति । अत्रानन्दगिरीयम् । यथा पारम्पर्येण पृथिव्यादेराकाशे लयः, तथा सूत्रस्थापि, किंवा साक्षादित्यभिप्रेत्य पुनः प्रश्ने पृथिव्यादिवदनेकत्र सूत्रस्य न लया, किन्त्वाकाश एवेत्यवधारणेन सिदमिति । तस्मादेत त्पूर्वाचार्यव्याख्यातानेकश्रुतिवशादपि नविष्ण्वन्तानामनीश्वरत्वं युक्तम् , आचार्यश्च नारायणस्य विस्पष्टमन्तर्यामित्वमुक्तम् । यः ईशः ईश्वरो ना. रायणाख्यः पृथिवी देवतामन्तरो यमयतीत्यादिना।

·भजनीयनिर्णयः। वार्तिककृद्भिध- सूत्रादप्यन्तरतमस्वन्तर्याम्यधुनोच्यते। कार्यकारणभावोऽयं यस्मिन्नुके समाप्यते ॥ कृष्णद्वैपायनो व्यासो वेदात्मा ध्वान्तहानिकृत् । प्रातमेव वटुः प्राणिनां हितकाम्यया ॥ नारायणः परो ध्यक्तादण्डमव्यक्तसम्भवम् । अण्डस्यान्तस्त्विमे लोका: लत द्वीपा च मेदिनी॥ तस्मै नमोऽस्तु देवाय निर्गुणाय गुणात्मने। नारायणाय विश्वाय देवानां परमात्मने ॥ गुणात्मन इति सत्वोपहितायेत्यर्थः । अन्तर्यामित्वं च पारमेश्वरध. मर्मलेन 'अन्तर्याम्यधिदेवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात्" इत्यत्रोक्तम् । “ना- रायणः परो व्यक्तादिति द्वैपायनोपबृंहणेन च "अव्यकात्पुरुषः परः" पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः" इति श्रुत्यर्थत्वेन निर्णी- तस्य सत्त्वोपहितनारायणस्य स्वरूपेण सदाशिवादिभ्योऽपरत्वायोगात् उत्पत्तिा, अवतारस्वाभिप्रायेणेति निर्णीयते। सत्त्वस्यानादित्वेन तदुपहि तस्यानादित्वाच । "क्षयन्तमस्य रजसः पराके" "अनादिनिधनं विष्णु- म्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यश्च । अस्य प्रतीयमानस्य रजसः कार्यप्रपञ्चस्य परापरे पारे क्षयन्त वसन्तमिति श्रुतेरर्थः । "यास्तु यं पृथिवीन वेद यमापो न विदुः"इत दिश्रुतयः तास्वहं पृथिव्यहमाप इत्येवमभिमानवत्यो भूतसृष्टिस नन्तरं माविन्योऽन्या एव देवता उक्ताः। भाष्यकारैरन्तयोम्यधिकर। पृथिवी देवता ह्यहमस्मि पृथिवीत्यात्मानं विजानीयादिति निर्देशात् । पुराणेषु धरण्युवाचेत्यादिव्यवहाराच । न हि हिरण्यगर्भो पृथिवीति न वेद नापीश्वरं न वेद । "शानमप्रतिधं यस्य"त्यादिविरोधात् । तयो- कानेकमानर्जगदीश्वरस्य भाष्यवार्तिककारैरन्तर्यामितयोक्तस्य नारायः णस्याहमाप इत्यमिमानोऽन्तर्याम्यन्तरप्रेयत्वमीश्वराशानं वा सम्भवति तस्माद् भूताभिमानिदेवताकार्य्यभूतोत्तरभूतसष्टिहेतो गवानेव चतु. रोऽवतारानकरोदिति वकव्यम्। "तत्वेज पेक्षत ता आप ऐक्षन्त" इत्यत्र चाजिशब्दो परेत्यादिपूर्वश्रुतावेकवचनान्तपुरुषशब्दोकस्थ जीव. स्यांडजादिभेदत्वेन प्रतिपादितस्यैवेदमा परामर्थात् १ बहुत्वेन स्त्रीत्वेन सोपस्थितानां देवतानां पुलिलैकवचनान्तसर्वनाम्नोत्ययोगाश्च । यथा बहुत्वेनोपस्थितानां ग्रहाणां "बार्हस्पत्यं ग्रहं गृहाति"इत्यत्र तदितान्त- गतसर्वनाम्नान निर्देशस्तद्वत । अधिष्ठानाधिष्ठेययोरभेदमारोप्य कर्म- - ·वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे- स्वेन निर्दिष्टानां देवतानां करवायोगाच । अत एव तत्र जीवनीक्य. प्रमाणत्वेनैतद्वाक्यमुदाहृतमाचार्यः । न ब्रह्मणोऽन्यो जीवा, "अनेन जीवनात्मनाउनुप्रविश्य" इतिश्रुतेरिति टीकादौ । यदि च श्रीनारायण स्यैवावधिष्ठानत्वेनैतच्छ्रुतिप्रतिपाद्यत्वादनीश्वरत्वम् , तदा "वेदेश्च सर्वैरहमेव बोद्यो" "नारायणपरा वेदा" इति च न सङ्गच्छेत, वेदाना. मनीश्वरपरत्वायोगात् । श्रुतश्च विष्णुपरत्वं तेषां हरिवंशेऽपि विष्णुम. हिजो निरूपणमुपक्रम्य । तथाहि- य एको विश्वमध्यास्ते प्रधानं पुरुषो हरः । हरिरिति बहुपुस्तकेषु पाठः । प्रकृत्या यं परं सर्वे क्षेत्रकं वै विदुर्बुधाः । तस्याव्यक्तस्य यो व्यको भागः सर्वभवोद्भवः॥ तस्यात्मा प्रथमो देवो विष्णुः सर्वस्य धीमतः । प्रकृत्याः प्रथमो भाग उमा देवी यशस्विनी ॥ व्यक्तः सर्वमयो विष्णुः स्त्रीसंखो लोकभावनः । रुक्मिण्याद्याः खियस्तस्य व्यक्तत्वे प्रथमोगुणः ॥ अव्यक्ता प्रकृतिदेवी गुणी देवो महेश्वरः । न विशेषोजस्ति रुद्रस्य विष्णोश्यामरसत्तम!॥ गुणिनग्धाव्ययस्यैव सदार प्रथमो गुणः । नारायणो महातेजाः सर्वकल्लोकभावनः । भोका महेश्वरो देवः कर्ता विष्णुरघोक्षजः । ब्रह्मा देवगणाधान्ये येन सृष्टा महात्मना ॥ महादेवेन देवेश प्रजापतिगणास्तथा । पुराणपुरुषो देवो विष्णुर्वेदेषु पठ्यते । अचिम्स्यश्चाप्रमेयश्च गुणेभ्यश्च परस्तथा ॥ इति । अस्याः साम्प्रदायिकैरेवमुक्तः । य एका सजातीयविजातीयमेव शून्यः । प्रकृत्या मायया विश्वमध्यास्ते इति । मायोपहितमेव परंब्रह्म हर: शब्देन हरिशब्देन वा निर्दिष्टो नात्र प्रकृतिशब्देन हरिहरशकी रमोमे वक्तुं युक्ते, तयोरपि चिद्रूपरवेनासकरवाविशेषात् स्वरूपेण विश्वाधा- रत्वानुपपत्तेः । “प्रकृत्याः प्रथमो भाग उमा देवी" इत्यस्यानुपपत्तेश्च । तस्याव्यतस्य-मायोपहितस्य । व्यक्त उपाध्यान्सरसस्ववशाधततामापनो विष्णुशब्दोदितो देवः । व्यक्तः सर्वमयो विष्णुः, इत्यनन्तरा"भाग इव मायोपहितमेव गुणोपाधियण त्रिधा भूतः इति मैत्रेयश्रुत्या प्रतिपा दनात् । तस्य-सवोपहितपरब्रह्मणः, मागो देवः श्रीकृष्णः, साक्षात् सर्वस्य ·भजनीयनिर्णयः । . धीमतः प्रथमो निमित्तं आत्मा स्वरूपं विष्णुरिति विधीयते । "कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्" इतिवत् । असोऽस्याज्ञानतिक्रमणीयेति भावः । यस्थ येनार्थसम्बन्ध" इति न्यायेन(१) प्रकृत्याः प्रथमो भाग इत्यधम्, अव्यक्ता प्रक तिरित्यतः पूर्व द्रष्टव्यम् । तच्च स्वातन्त्रयेणोमा प्रतिपादयति । अव्य. का प्रकृतिरित्यत्र तु महेश्वरगुणत्वेनेति पुनर्देवीपदपाठो न दोषाय । श्रीकृष्णाशावत् तत्पत्नीनामपि लाउनतिक्रमणीयेत्याशयेनाह । व्यक्त इति । मोहिन्यादिस्त्रीरूपता स्वस्मिन् सञ्जानातीति स्त्रोसंज्ञः। सर्वमयत्वेन स. वं कर्तुमस्य सामर्थ्याद् दैत्यसम्मोहनार्थ मोहिनीरूपस्वीकारवद् हकिमा কালিম্বাবিষখালুর্থ অনুযাক্তিবান্ধাৰণাৰ বান্ধষন तिक्रमणीयेत्याशयः । न हि पुरुषोत्तमत्वेनातिप्रसिद्धस्य स्त्रीसंझपदा. मिहितं स्त्रीत्वं यथाश्रुतं धक्तुच शक्यम् , प्रकरणविरोधात् । यदा किल पारिजातप्रार्थनार्थ भगवतेन्द्र प्रति प्रेषितेन नारदेन नानाविधैः, उपाय प्रार्थित इन्द्रो न पारिजातं दातुमैच्छत् तदैतानि वचनानि स महर्षिहदाजहार "संहारस्ते भविता" इति भयमप्यभावयत् , न च स्त्रो. रूपत्वं भयोपयोगीत्युक्तव्याख्यानमेव युक्तम् । अनतिक्रमणीयरने हेत्व. न्तरं प्रथमो गुण इति । प्रधानमहिषीत्वादनतिक्रमणीया इत्याशयः। तत्रैव हेत्वन्तरमाह प्रकृत्या इति सार्द्धन । उमाविग्रहः स्वेच्छाकृतोऽज्ञानका ये न तु भूतमय इत्यर्थः । रुद्रग्रहणेन रुद्रस्य संहारहेतुत्वं प्रसिद्धम् । तदविशेषादस्य तदाशाया अनातक्रमणत्विम् । अन्यथा ऽनेन तव सं. हार स्थादिति भावः । उमामहेश्वरी निर्दिश्य रुद्राद्विष्णोर्विशेषाभावं बदन रमाया उमाया अधिशेषं सूखयामास । तं प्रकटयति । मुणिन इति । अयमाशयः। मार्कण्डेयपुराणात "चतूरूपं न भियते" इति वचनान्तरा. च्च सत्यपि उमाशब्दाव्यस्य विग्रहविशेषोपहितचैतन्यस्येश्वरत्वावि. शेषे विग्रहस्य कार्यत्वेन प्रतिकल्पं भेदाद्विष्णुरुद्रोपाध्योः सत्त्वतमसो. रनादिवेनाव्ययस्वादस्ति ताभ्यामस्या विशेषः, न तु तयोः परस्परं कश्चित् । गुणयोरनादित्वाविशेषात् । “एक एव रुद्र एको दधार" দুখনকসমযানুলালাম। বায়- स्य श्रीविष्णोः सदार श्रीकृष्णः प्रथमो गुणः-मुख्योऽवतार इत्यर्थः । आ- ज्ञानतिक्रमे हेत्वन्तरं भोलेति । अयं हि पालनकाला, आत्र, महेश्वरः के- वलं पश्यति पालनकर्ता स्वयमेव । अतस्त्वत्पालनहेतुत्वेन तवोपजीव्य (१) यस्य येनार्थसम्बन्धो दूरस्थस्यापि तस्य सः। अर्थतो असमर्थानामानन्तर्यमकारणम् ॥ इति पूर्णश्लोका।

·१६८ জ্বালাকিসন্ধাহ- अश्व. भर इत्याशयः । त्वजनकजनकत्वेनाप्युपजीव्य इत्याह । ब्रह्मनि । ब्रह्मा-वि. राट् । प्रजापतय कश्यपाद्याः । न तु गुणमूर्तीनां सृष्टिः सम्भवति। गुणा. नामनादित्वेन तासामनादित्वात् । नम्वस्यापि जन्म श्रूयते । अण्डं हि. रण्मयं मध्येसमुद्रं रुद्रस्य वीर्यात प्रथम बभूव । तस्मिन् ब्रह्मा वि. इणुर्जायते जातवेदा इति रुद्रानारायण इत्यपि क्वचित्पुराणेषु श्रूयते । सत्यम् । तनु ब्रह्मादिग्रार्थनावशात् वराहादिवत् तत्तन्महाभूतस्था. पनाय भक्तानुग्रहायावताररूपेण लीलाविग्रहस्वकिारमात्र, न मेधोपासनया हिरण्यगर्भजन्मेव श्रीविरूपाक्षस्य श्रीनारायणस्य वा क. म्ममूलत्वेन तच्छुयत इत्याशयेगाह पुराणपुरुष इत्यादि । तस्मादनकश्रुति. पुराणवचनवशाव सिद्ध हारहरयोरीश्वरस्वम् । यथा रामकृष्णादीनां श्रीनारायणरूपता यथावावीरभद्रादीनां श्रीसदाशिवरूपता। एतावांस्तु विशेषः। तत्तदवताराणां स्वेच्छानिर्मितकादाचित्कपरिच्छिन्नतत्तल्लोला. विग्रहोपाधिकरवेन परिच्छिन्नत्वादिव्यवहारः । अवतारिस्वरूपस्य तु त- दनवच्छदेनाप्यवस्थानं व्यापकोपाधित्वात् । नैवं गुणोपाधिकेषु । गु. णानामनादित्वात् मायामभिव्याप्य वर्तमानत्वाच्च । एवज यथा बस्तु तः, अखण्डमाद्वितीयं चैतन्य स्वरूपेणापरिच्छिन्नमपि अनादिभावरूपा ज्ञानस्य चिन्मात्रनिष्ठत्वेन(१) व्यापकत्वात् तदवच्छिन्नं सत् साक्षिरूप. तामापन्न साक्षिरूपेणेवावतिष्ठते नत्वज्ञानानवाच्छन्नं पृथागति। अज्ञान वा भिव्याप्य आस्ति शक्तिद्वयम् । आवरणशक्तिर्विक्षपशक्तिश्च । वरणशक्तिप्रधानं अज्ञानम् आभेद्या, विक्षेपशक्तिप्रधानमत्रानं च माया । तदुपाधिद्वययोगात् साक्षिचैतन्यं, जीवेस्वररूपेणैवावतिष्ठते न तु तदनवच्छिन्नं पृथगपि । अज्ञानस्य शक्तिद्वयस्य च धर्मधर्मिभावन सा. पक्षोपाधित्वाक्तिद्वयस्य व्यापकत्वाच्च । एवं "देवात्मशक्ति स्वगु निगूढाम्" इत्यादिवाक्येभ्यः सत्त्वादीनां मायागुणत्वावगतेगुणगुणि- नोश्चाभेदेन सापेक्षोपाधित्त्वाच्च मायाशबलेश्वरचैतन्यं, अनादिसि. द्वतदुपाधित्रययोगाद्विवादिरूपेणैवावतिष्ठते न तु पृथक् । मायाश. बलेश्वररूपत्वं विष्ण्वादीनां विस्पष्टमुक्कं कूर्मपुराणे। "सत्वं गुणमु. पाश्रित्य विष्णुर्विश्वेश्वर स्ययम्" इत्यादिना । तथा- अहं नारायणो गौरी जगन्माता सनातनः । विभज्य संस्थितो देवः स्वारमानं बहुधेश्वरः ॥ इति । (१) तदुक्कं सोपशारिके। आश्रयस्वविषयत्वभागिनी निविभागचितिरेव केवला । पूर्वसियतमम्रो हि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचरः ॥ इति । तत्रा. - ·भजनीयनिर्णयः। १६९ ॥ HD - अत्र सर्वश्रेश्वर इत्यनेन "मापिनं तु महेश्वरम्" इतिश्रुत्युक्तमाया- शवलपरामर्शः । अहमित्यनेन गुणविशेषोपाधिकस्य साम्बशिवस्य परा. मर्शः । अत एवावास्यैव वचनम् । “मामेव केशवं देवमाहुर्देवीमिहा. म्बिकाम्" इत्युक्त्वा। एष धाता विधाता च कारणं कार्यमेव च । भोक्ता पुमानप्रमेयः संहर्ता कालरूपधृक् ॥ कर्ता कारयिता विष्णुर्भुक्तिमुक्तिफलप्रदः । स्रष्टा पाता वासुदेवो विश्वात्मा विश्वतोमुखः । कूटस्थो ाक्षरग्यापी योगी नारायणाह्वयः । कारकः पुरुषो ह्यात्मा केवलं परमं पदम् ॥ इत्यनेन प्रागुक्तं केशवमुपवर्ण्य प्रागुक्ताम्बिकावर्णनम्- सैषा माहेश्वरी माया मम शक्तिनिरञ्जना। शान्ता सत्या परानन्दा परं पदमितिश्रुतिः ॥ अस्याः सर्वमिदं जातमात्रैव लयमेष्यति। एषैष सर्वभूतानां गतीनामुत्तमा गतिः ॥ इत्यनेन करवा- तयाहं सङ्गतो देव्या केवलो निष्कलः परः। पश्याम्यशेषमेवेदं यस्तछेद स मुच्यते ॥ तस्मादनादिमध्यान्तं विष्णुमात्मानीश्वरम् । एवमेकं विजानीध्वं ततो यास्यथ निवृतिम् ॥ इति । एवमिति सत्यपि गुणोपाधिकोदे, ईश्वररूपेणेत्यर्थः। माहेश्वरीति । महेश्वरशब्दोदितमायाशबलोपाधेर्मायाया अधिष्ठात्री । अत एव मम शक्तिःकारणत्वनिर्वाहिका । मायायाः कारणत्वनिर्वाहकत्वेन तदधिः ष्टाच्या अपि तत्त्वात । अत एवाह तयेति । वस्तुतः असङ्ग. स्थापि अशेषद्रष्टुत्वं तत्छतमित्यर्थः। एवञ्च य एव निष्कलः शिवश. ब्दोदितः, अम्बया सङ्गतत्वेनोका। तबसा "अहं नारायणो गौरी" इति पूर्वोक्तेनायमों निर्णायते साम्बसदाशिवनारायणगौरीकपणे श्वरशब्दोदितमायाशबलमवतिष्ठत इति । न चाहमीश्वरो नारायण गौरीरूपेणेत्यन्वयः शङ्कयः, व्यवहितान्वयापतेः, बहुधेत्यस्यायो गाय । अस्मिन् वचसि विभज्येति तत्तल्लीलाविग्रहमेदतः।तत्र गुणकृतो. भेदो ब्रह्मादीनामिस्यनेकधोक्तम् । गोर्यास्तु लीलाविग्रहतया पारमेश्व. रमेव चैतन्य मायिकत्रीलीलाविग्रहोपाधिना गौरीति व्यवाहियते । एवं #बी० भ९ २२ ·.... वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे. ne D लक्ष्मी । सापि ईश्वररूपतया- यस्य सा जगतां माता शक्तिस्तद्धर्मधर्मिणी । माया भगवती लक्ष्मी:- इत्यादि कूर्मपुराणादिषु श्रूयते । अत्र मातेति जगत्स्नष्ट्रत्वम् । शकिरिति कारणत्वनिर्वाहकत्वम् । त. उचास्याः कारणत्वनिर्वाहकमायाऽधिष्ठातृत्वात् । तद्धम॑धर्मिणीति पूर्वो. क्तश्रीवासुदेवस्य ये धर्मा नित्यसर्वस्वादयस्तद्वत्त्वम् । मायति तदधि. ष्ठातृत्वम् । भक्तानुग्रहार्थ नानाकूर्मादिलोलाविग्रहस्वीकारण भगवतो. ऽमृतमन्थनस्त्रीव लीलाविग्रहद्वयस्वीकारेण परमात्मनो गौरीरूपेणल. क्ष्मीरूपेण च मायाधिष्ठातृत्वम्। उभयोस्तत्र तत्र तच्छ्रवणात् ।भगवतीति- उत्पतिं च विनाशच भूतानामागर्ति गतिम् । त्ति विद्यामविद्याश्च स वाच्यो भगवानिति ॥ भगवदूपतामाह। तत्सिद्धं पारमेश्वरमेव चैतन्यं मायिकस्त्रीलीलाविग्रहद्वयस्वीका- रेण गौरीति लक्ष्मीरिति च व्यवहियते । गुणत्रयोपाधियोगातु विष्ण्वा. दिरूपेण । गुणत्रयस्य चानाधनन्तत्वात् तदुपाधिकानामपि तथा- त्वम् । अत एव चोक्तम् । “तस्मादनादिमध्यान्तं विष्णु"मिति । महाभारतेऽपि । “अनादिनिधनं विष्णु"मिति । श्रीसदाशिवस्यापि तत्र तत्रानादिवश्रवणं तदुपाधेर्गुणविशेषस्यानादित्वात् । अनयोरेव तत्तह णविशेषोपाधिकयोः क्रमेण रामकृष्णाद्या वीरभद्राद्याश्चावताराः। ये तु लाघवतर्कवशेन एकमेवेश्वरं स्वीकृत्य गुणत्रयानाश्रयणेने. कस्यैवेश्वरस्य विष्णवाद्या:संशा इत्याहुः, तेषां पुराणेषु व्यवस्थया एतद. वतारश्रवणं न सङ्गच्छते। यथा वीरभद्राद्याः शिवसंशस्य शङ्करसंशस्य चावताराः, एवं विष्णोरप्यवतारा इति प्रसिद्धिः स्यात्, लीलाविग्रह विशेषमात्रोपाधित्वेऽपि किं वैकुण्ठवासिनःक्षीराब्धिवासिनो वाचतारा इति विनिगमकाभावः, लीलाविप्रहाणां च तुल्यत्वेनावतारकल्पनानुप. पत्तिः। अनित्यविग्रहोपाधिकानाञ्च "मनादिनिधनं विष्णु"मिति व्य- वहारायोगः । नित्यविग्रहस्वीकारे "अपाणिपादः" इत्यादिबहुश्रुति- विरोधः, अपसिद्धान्तश्च । गुणविशेषाश्रयणे तेषामनुमानासिखत्वेन श्रुतिपुराणवाक्येभ्यः सिद्धौ तत एव तवाधारमायाया अपि जगदु. पादानवासियो परमाण्वादिकल्पना वृथैवेति वेदान्तसिद्धान्त एवं युक्त इति । येऽपि वेदान्तिमते स्थित्वा बिम्बचैतन्यमीश्वर इत्याहुः । तम्मतेऽपि ·भजनीयनिर्णय । १७१ अनेकेष्वपि प्रतिविम्बेषु बिम्बस्य लोके एकत्वदर्शनादघताराणां व्यव स्थाश्रवणं न सङ्गच्छते । गुणावशेषोपाधित्वाश्रयणे तु तदाधारतदभिन्न मायाया उपाधित्वावश्यंभावेन लोकवेदापारेशातविम्बस्य सोपाधित्व कल्पनायोगः, लोके बिम्बस्य शुद्धत्वेन प्रसिद्धः । बिम्बस्य च लोके प्रतिबिम्बदेशानवस्थानदर्शनेनान्तर्यामित्वानुपपतिः। एतेन सत्त्वमात्रोपहित एक ईश्वर इत्यायपास्तम्। अवतारव्यव. स्थानुपपत्तेस्तुल्यत्वात् , मायिनं तु महेश्वरम्" इत्यादिप्रमाणम्यो मा. योपाधिकत्वावश्यंभावाच्च । न च मायाशब्दाभिधेयं सत्त्वमेवेति श. कथम् । आचार्यैर्विक्षेपशक्तिप्रधानाज्ञानस्य मायाशब्दाभिधेयत्वनि- शात् । मायिकतया लोके प्रसिद्धस्य च व्याघ्रादेरधिष्ठानाज्ञान कार्यत्व सम्भवात् तत्वज्ञानजननस्वभावसत्वगुणकार्यत्वायोगाल्लोकवेदयोश्च शब्दार्थक्यान्न सायाशब्दाभिधेयं सत्त्वम् । अवश्यमेषाऽविद्या शक्तिः रित्यादौ मूलाशानवाचकतया प्रसिद्धाविद्याशब्दसामानाधिकरण्येन मायाशब्दस्य विवरणाचार्योदाहृत श्रुतिस्मृत्यादौ प्रयोगाच्च । सत्वस्य च निर्विषयत्वेन तदुपादानकस्य जगतो ब्रह्मोपादानकत्वं न स्यात् । सम्भवति तु विवर्तमानाशानविषयत्वेन ब्रह्मण उपादानत्वं शुक्तरिव रजते । एव "मायां तु प्रवर्ति विद्या"दित्यादौ विक्षेपशक्तिप्रधाना- ज्ञानस्यैव प्रकृतित्वोक्तिसम्भवात् तदेव मायाशब्दाभिधेयमुक्तश्रुतिपु. राणप्रामाण्यादीश्वरोपाधित्वेन निर्णीयते, तदुपहितेश्वरस्यैव च तन्नि 'ठतदभिन्नतत्तणविशेषोपाधियोगात्, विष्ण्वादिरूपत्वम् । मायायाश्च स्वाश्रयाव्यामोहकत्वात्सर्वेषां गौरीलक्ष्मीसहितानां नित्यसर्वक्षत्त्वम् । अत एव न तेषां कदापि व्यामोहः। ननु 'प्रमादमोहौ तमस' इत्यादि स्मृतेस्तमसोपहितेश्वरस्य मोहप्रसक्तिरिति चेत् तर्हि 'न ह वै सश. रीरस्य प्रियाप्रिययोरुपहतिरस्ति" इति श्रुतेः कर्पूरगौरमेघश्यामशरीरिण ईश्वरस्य प्रियाप्रियं प्रसज्येत । अथेश्वरस्य रागादिदोषाभावाज्जीवा- धिकारैषा श्रुतिः, तर्हि मायोपहितस्यैव तमसोपहितत्वान्मायायाश्च स्वाश्रयाव्यामोहकत्वात्स्मृतिरपि जीवाधिकारोति न तमसोपहितत्वेन कोऽप्यपकर्षः, सममेव तु मायोपहितत्वेन विष्ण्वादीनामैश्वर्यम् , अत एव सत्यपि गुणोपाधिके भेदे तेषां तत्र तत्रामेदव्यवहारः । चैतन्ये हि वस्तुतो भेदो नास्त्येव । अस्मदादीनां भ्रान्त्या तद्यवहारः । मायायाः स्वाश्रयाव्यामोहकस्वास तत्र सति तेषाममेदव्यवहारः। यथा कश्चि धोगी अनेकानि शरीराणि विधाय तेषु स्वस्य सदासस्त्रीस्वामिभावं व्यवहरबपि न स्वात्मानं भिन्न मन्यते, नापि स्वस्मिन् खीत्वं वस्तुतः पक्ष्यतीति तत् । तथा च शिववचनम । .

·१७२ वीरीमत्रोदयभाक्तिप्रकाशे- and- विधाभिन्नोऽस्म्यहं विष्णो ! ब्रह्मविष्णुभवाख्यया । इति । नारायणवचनं-नारायणीये-- नावयोरन्तरं किञ्चिन्मा ते भूर्बुद्धिरन्यथा ॥ इति । गौरवचनम् । कौमें- त्वं हि नारायणः साक्षात्सर्वात्मा पुरुषोत्तमः । प्रार्थितो दैवतैः पूर्व जातो वै देवकीसुतः॥ पश्य त्वमात्मनात्मानममलं परमं च यम् । नावयोर्विद्यते भेद ऐक्यं पश्यन्ति सुरयः ॥ इति । यथा च योग्यनेकदेहैः कृतेष्वपि कार्येषु कर्तृत्वमेकदेहावच्छेदेनेवा. परदेहावच्छेदेनापि व्यवहरति, मयैतदखिलं कृतमिति । तद्वत् "अहमेव हि संहर्ता स्रष्टाहं परिपालकः" इति हरवचनम् । “अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा" इतिहरवचनं च । न चैतावता शास्त्रष्टिन्याय प्रसक्तिः। नित्य सर्वज्ञत्वेन भ्रान्तिसिद्धभेदस्यैतान्प्रति कदाप्यप्रसक्तः । योगिन इव स्वरूपे । न हि योगी स्वीयानेकदेहान्तरकार्यकर्तृत्वं देहा. न्तरे मन्यमानः "शास्त्रष्ट्या तूपदेशः" इति(१)न्यायविषयो भवति । एवं त्रयाणां गुणोपहितानां ब्रह्मविष्णुशिवानामीश्वरत्वं न तु तेभ्यः पृथलं मायोपहित इति सिद्धम् । विष्णुपुराणवचनम् । [ अंश १ अध्या० २२ श्लो० ३०-३२] ब्रह्मादक्षादयः कालस्तथैवाखिलजन्तवा। विभूतयो हरेरेता जगतः सृष्टिहेतवः ॥ विष्णुर्मन्वादयः कालस्तथैवाखिलजन्तवः । स्थितेनिमित्तभूतस्य विष्णोरेता विभूतयः ॥ इति । रुद्रा कालान्तकाद्याश्च समस्ताश्चैव जन्तवः । चतुर्दाप्रलयायता जनाईनविभूतयः ॥ इति । तलवोपहितं विभूतिमत्वेनाङ्गीकृत्य विभूतित्वेनावतारा व्या. रुपेयाः । तेषां च सत्यपीश्वरत्वे लोकसङ्ग्रहार्थ सेवकभावाङ्गीकाराद्वि- भूतित्वोक्तिः । एवं तापनीये ब्रह्मा विष्णुमहेश्वर इत्याधारभ्य "सर्व यो श्रीनृसिंहो देव" इत्यपि गुणविशेषोपाधिकस्यावतारित्वे श्रीनृसिंहस्य चावतारवे तदुपासनायां वचनबलाद् ब्रह्मविष्णुमहेश्वरशब्दप्रतिपादि नानां अवतारविशेषाणां शेषत्वाध्यवसानम् । एवं- उमाईविप्रहा शुद्धा त्रिनेत्रा चन्द्रशेखरा । नीलग्रीवा परानन्दप्रमोदा ताण्डवप्रिया ॥ (१) उ० मी० अ० १ ११० १ अधि० ११ पृ. ३० ·भजनीयनिर्णयः । ब्रह्मविष्णुमहादेवैरुपास्या गुणमूर्तिभिः ॥ इत्यादौ सत्यपि गुणविशेषोपाधिकब्रह्मणः अवतारित्वे ताण्डवप्रि. यस्य चावतारत्वे तदुपासनाङ्गत्वेन ब्रह्मविष्णुशब्दोदितगुणमूर्त्यवता. राणां शेषत्वाध्यवसानम् । साक्षात् परतरस्यैव वस्तुनः सर्वसाक्षिणः । अस्ति मूर्तिः परा शुद्धा स्वतन्त्रा पापनाशिनी ॥ तस्याऽसाधारणी मूर्तिः साम्बा चन्द्रार्द्धशेखरा । ब्रह्मविष्णुमहेशानास्तां ध्यायन्ति निरन्तरम् ॥ इत्यत्र साक्षात् परतरस्यैवेत्यनेन मायाशबलमुक्तम् । अस्तिमूर्तिरित्य- नेन तदेव गुणविशेषोपाधिकम् । तस्यासाधारणीत्यनेन गुणविशेषोपाधिक स्यैव मायाशबलस्यावताररूपा काचिन्मूर्तिः । ब्रह्मविष्णुमहेशानशब्दो. दितानां तु अवतारविशेषाणां ध्यातृत्वं लोकशिक्षार्थमिति । एवं- सृजत्यशेषमीशस्य शासनाचतुराननः । तिसृभिमूर्तिभिश्वाहम्- इति च। विष्णुः पालयते विश्वं जगद्योर्नियोगतः। सृजते असते चापि स्वकाभिस्तनुभिस्त्रिभिः॥ हरस्येव जगत्सर्व हरस्तस्यैव शासनात् । सृजत्यवति विश्वात्मा त्रिधा भिन्नः सुरक्षति ॥ इत्यपि व्याख्येयम् । तथा हि । न तावजीवादीश्वरस्येव मायाश. इलस्य तनहुणोपाधिकेभ्यः परत्वं युक्तम् । जीवेश्वरोपाधिभूतशक्तिद्व. यस्य परस्परनिरपेक्षत्वकल्पानया तहणानां तदभावात् ,गुणगुणिभावेन सापेक्षस्वात् । न च सापेक्षोपाधिस्थले शासयितृशासितव्यत्वादि व्यव. हियते । न हि विश्वतैजसप्रानेषु प्रानः शासितव्य इति व्यवहरन्ति । अवतारेषु तु तत्तल्लीलाविग्रहाणां निरपेक्षोपाधित्वेन संवादादिरूपाः सर्वे व्यवहाराः श्रूयन्ते । तद्यथा ब्राह्मणबालकानयनाय जिष्णुना सह प्रस्थितस्य श्रीकृष्णस्य शेषशायिना सह । ववन्द आत्मानमजं तमच्युतो जिष्णुश्च तदर्शनजातसाध्वसः । नाघाह भूमा परमेष्ठिनौ प्रभुर्वद्धाअलीः सस्मितमूर्ध्वया गिरा ॥ द्विजात्मजा ये युवयोर्दिक्षुणा मयोपनीता भुवि धर्मगुप्तये । कालावतीर्णाववनेर्भरामुरां हत्वेह भूयस्त्वरयतमन्तिमे ॥ इति । न च श्रीकृष्णेन स वन्दितस्तेन चायमाजापित इत्येतावताऽस्याप.

·१७४
वीरमित्रोदयभक्तिप्रकाशे-
RA
कर्षः । “कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्" इत्याद्यनेकवचनावरोधात् । श्रीसदा
शिवश्रीनारायणावताराणामपिलोन्यःप्रतिप" :। अत्र च पुण्डरीका
क्षश्रीनारायणोपासनमुक्तम् । अक्षिद्वयप्रतिपादनात् । अत एवोपबृंहणं
गारुडे-
ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती
नारायणः सरसिजासनसत्रिविष्टः ।
केयूरवान् कनककुण्डलवान किरीटी
हारी हिरण्मयवपुर्बुतशङ्खचक्रः॥ इति ।
तस्माच्छिवविष्णोस्तवताराणाञ्च धर्माधाऽसंश्लेषनित्यसर्व.
क्षत्वनित्यमुक्तत्वादिनेश्वरत्वाविशेषाद्भजनोयत्वाविशेषः । ततश्च तेषां
मध्येऽन्यतरविषयापि कृता भक्तिीनद्वारा मुक्तिहेतुरनायासेन भवती
ति सिद्धम् ॥ इति भजनीयनिर्णयः ।
यथा सम्प्रदाय निबन्धाननेकान्
समालोच्य भक्तरकारीह चिन्ता ।
सया यातु तोषं जगनाथ इंशः
कृपालुः पितेव स्ववालोक्तशब्दैः॥१॥
नामकौमुद्यथो भक्तिमुक्ताफलं
श्रीधरीयो विवको यश्च भकः स्थितः।
शाङ्करं भाग्यमत्रापि यटिप्पणं
भक्तिकाण्डेऽखिलं मूलमेहममृतम् ॥ २॥
शृणुत हरिगुणोघं कीयध्वं सदा तं
स्मरत हरिपदाजं तस्य सेवां कुरुध्वम् ।
रचयत हरिपूजां दालभूताः सखायो.
नमत सकलमस्मा अर्पयध्वं गृहादि ॥ ३ ॥
य इदं नवविधभजनं गिरिजाभर्तुरमशितुस्तनुते ।
संसृतिसागरपारं व्रजतीति श्रुतिः स्वयं मनुते ॥४॥
भूधरपक्षच्छेदमकम्मदभेदनहेतोभूधरधारी।
जयति यशोदानन्दयशोदः कोऽपि स यामुनपुलिनविहारी॥५॥
धृतबहुविधजलसहकृतमालो
मृगमदतिलकयुताखिलभालः ।
सज्जनविद्वेषकजनकालो
जयति स कोऽपि यशादाबालः ॥६॥

·भजनीयनिर्णयः। १७५ सत्यं श्रीशम्भुपादाम्बुरुहगतमना यः स मुक्तः प्रभूयात सद्वाराहकोमप्रभृतितनुभृतां सेवकाः स्युर्विमुक्ताः। अस्माशिसं तु कश्चिन्मधुरतररवं वेणुना यामुनीये तीरे कुर्ववन्धस्वचरणकमले तत्र कुर्मो वयं किम् ॥ ७॥ तनुते कश्चन यहं कोऽपि च जपमथ परस्तपोराशिम् । अहमिह न किमपि जाने श्रीजाने ते पदाम्बुजं जाने ॥ ८ ॥ शुण्डानिमभुजदण्डकृतासुरखण्डन ! जगतो मण्डनरूप । आखण्डतमुखासुरमण्डलवरकुण्डलमाण्डितकाण्डमिदं ते ॥९॥ वेदान्तशास्त्रार्थविवेकहेतोः सिद्धान्ततस्वं विनिरूपितं यैः । कृतञ्च यैर्भक्तिविवेचनं तानमाम्यनन्ताहगुरुन् स्वमूना ॥ १० ॥ सदा हरेः सेवनमाचरम्तो ये सन्ति सन्तो हरिभक्तिमन्तः । नमामि तान् सर्वनरेषु धन्यान् तेऽमुं निवन्धं प्रविवेचयन्तु ॥ ११ ॥ जन ! कुरु सज्जन सङ्गतिमादौ रचय ततो नवभेदकं भजनम् । वृन्दावनजनरखनहेतोराखण्डनमदभजनकर्तुः ॥१२॥ नवनीतकरो बालो नवनीरधरप्रभः। कमनीयतनुः कुर्याच्छं नो विष्णुरुरुक्रमः ॥ १३ ॥ इति सकलसामन्तचक्रचूडामणिमरीचिमारीनीराजितचरणकमल. श्रीमन्महाराजाधिराजप्रतापरुद्रतनुजश्रीमहारजमधुकरसाहसु. नुचतुरुदधिवलयवसुन्धराहृदयपुण्डरीकविकासदिन करश्रीम. न्महाराजाधिराजश्रीवारसिंहदेवोद्योजितश्रीहंसपण्डितात्मा जश्रीपरशुराममिश्रसुनुसकलसद्विद्यापारावारपारीण. धुरीणजगदारियभानपारीन्द्रविद्वज्जनजीवातु. श्रीमन्मित्रमिश्रकृते वीरमित्रोदयाभिधनिबन्धे भक्तिप्रकाशः समाप्तः । !

·" " " ३ " " " " " " ३ ६ १ ४२ ७ " " भक्तिप्रकाश उपन्यस्तानां श्रीभागवतस्थश्लोकानां स्कन्धादिसंख्याज्ञापकम् । पृष्ठसंख्या श्लोकप्रतीकानि स्कन्धसंख्या अध्यायसंख्या श्लोकसंख्या यहच्छयेति । ११ जातश्रद्ध इति । ततो भजेतेति । प्रोक्तेनेति । २९ भिद्यत इति । ३० तस्मादिति । ३१ यत्कर्मभिरिति । सर्वमिति । ३३ दानवतेति। ४७ त्रिभुवनेति । १ ६३ तावत्कर्माणीति । स्वपादमूलमिति । शृण्वतामिति । १ २ नैकात्मतामिति । ३ न पारमेष्ट्यामिति । ११ १४ १४ दीयमानमिति । ३ २९ १३ यथायथेति । ११ १४ २६ यत्कीर्तनमिति । १५ भक्तिरिति । २. १० ४२ इत्यच्युतानिमिति । ४३ अर्थतामिति ११ कर्माणोति । १८ नित्यातिदेनेति। १९ एवमिति । तस्माद्गुरुमिति । २१ तत्रेति । सर्वत इति । शौचमिति । २४ सर्वत्रेति । श्रद्वामिति । २६ १२ श्रवणमिति २७ इष्टं दत्तमिति । एवमिति । २.९ " ८ " بله " " " " " 1 २२ " " " " " " " " " " " ·( २ ) स्कन्धसंख्या अध्यायसंख्या श्लोकसंख्या ३० " " ३ २ १ १ " २ १ ३ " २२ ३ ३० " १० " २ १८ १ १३ २ ११ ११ " " " १२ १ पृष्ठसंख्या श्लोकप्रतीकानि परस्परमिति । स्मरन्त इति । कचिदिति । इतीति । १४ स वै पुंसामिति । १५ भक्तियोगेनेति । वासुदेव इति । इम लोकमिति । विसृज्येति । २३ आत्मारामा इति । नष्टप्रायेष्विति । तुलयामेति । दुर्लभ इति । संसार इति । न रोधयतीति। २४ ब्रतानीति । महत्सेवामिति तितिक्षव इति। मयीति । मदाभवा इति। त एत इति । तस्मादिति। शृण्वन्तीति । तस्मादेकेनेति । पिबन्तीति । पानेनेति । तदेव रम्यमिति । आपन्न इति । अविस्मृतिरिति । विषयानिति । यत्पादयोरिति । नूनमिति । २६ यानीहेति । ५ ५ " ३ २६ २१ । " २२ २३ २४ " " २ १ १ ८ ३६ १ २ १४ ३७ ४५ ३ १२ १ ४९ १४ १२ १ १२ ११ १२ १४ २३ ४ १ e १० ४५ ·अध्यायसंख्या श्लोकसंख्या २३ २४ ८ १ २ १ २ ew १९ " " २ पृष्ठसंख्या श्लोकप्रतीकानि स्कन्धसंख्या ३० श्रवणमिति । इति पुंसेति । धर्मः स्वनुष्ठित इति । श्वविडिति । तान् शोच्यशोच्यानोति । ३ शृण्वतामिति । १ को वा भगवत इति । प्रविष्ट इति १ ३१ शुद्धिर्नृणामिति यस्तूत्तमेति इत्थं परस्येति १० ज्ञाने प्रयासमिति १० नात्यन्तिक इति १ G ९ ३ १५ ९० १३ ४१ ३ ३ ३ ४८ " ज्ञानं यदेति शृण्वन्निति ३ १२ or ३३ ३५ ५ ४८ १ १ 0 or or १ १० . ९० ४९ ३६ १६ ४४ उपगायन्निति । वैरण यमिति । तद्वागिति । निवृत्ततपैरिति । कर्माणीति । नहीति । नातः परमिति । तस्मादिति । दुग्धदोहामिति । इत्थं हरेरिति । आपन्न इति । कलेरिति । ur ur ६ २ ६ ३ में ११ १९ ११ ३१ १ १ " १ १२ ३ १ ४२ कृत इति । १२ ३ ૨ ૨ ४५ ६ २ ९ " १० " ४८ १८ स्तेन इति । सर्वेषामिति । प्रायश्चित्तानीति विनद्वेणुमिति । एवं मन इति । ५ गोप्य इति । इति स्थानज्ञापकपत्रम् । १० १३ १ ५ १२५ १३३ ovr ६