·6 Page ... ... ... . XIX xix xix xix xix ... . ... XY OR + ... . CONTENTS. (Kularka-paudita) (Bhuvanasundara) (3) Râmânandasarasvati (4) Sadananda Kasmirika (5) Srikrishạânandasarasvati (6) Maheśvaratirtha (7) Kikâ Anandagini's date. III The Manuscript CONTENTS OF THE TEXT (in Sanskrita) ERRETA ETC. THE TEXT I INDEX OF QUOTATIONS II INDEX OF VERSES III INDEX OF TECHNICAL, TERUS • : XX .. ... .. .. (3)- (5)-(-) .. ... + ... *. . (-) (*)-(0) (*)-(2) ...

·ALO INTRODUCTION. I (The present trork-Tarhasangraha.)* This Tarla sangraha, included in the Gaektrâd's Oriental Series, is an onginal froik by Âuandajíâna or Ânandagiri, the well-knotn crudite commculator on Sankaracharya's Bhashyas. It is a critical examination and a systematic rcfutation of the Vaiścslika? or llic Aulûkya system of pluilosoply-the champion of Hindu Rcalistic Plus losophy, or 11 other words, a logical rcfutation of the Crcatiouist or Rcalistic standard frou tlie stand-point of the Poly onomic standard, or according to Sanskrit terminology, of the Ârainbhavada from the point of view of the Vivarlavada. Ils founder, Kanada, - the Empedocles of India, was a devotce of śava, 3 pupil of Somasarma, and an inhabitant of Prabhis-Palan in Kathavila! Its Object.-It seems that out of all the systems of plulosoplıy, the prescut author chose tlus particular one for refutation, and not Njazz or 2114 other, because the Vaiseshikas are considered to be the greatest logicians, tlic cluef exponents of the alonuc creation of thugs, and uplolders of the reality of matter. They have thus been the pioneers of all the dualistic philosopless (BI cdacadrus) Iu tlus connection, Anandajnâuz bumself observes that "tinis cfioit is to establishi, by arguments logical and authoritatie, 'Le Oae salt i Second, 5% and in the concluding part of the work Le cruis tha!"), op * This is the same ror ss is referred to citra e te mer.. ruerteris on ldrar icli rya - Lainny Srol, a'd-116 to becomes de terem Foth of the stoc rene lip lurambita, bo oprsleikeim Jah... ( D 1970) rod Blyton D.1 ch ta (1 D, 1335) 1. Socio na it recogaren n pertando chegary (7) term I':* : (FS), et copied "clic loopties :lleza:-0.012, the revells (: min), lyk 01.11: (hinnad pairguns, le bicentenari dla!! loln (or cessic? R.:)-bee! p** momento para o cales,'t !!!: CLC on - (57). - Socier Carrie : * Socerebro: cozir::...??? *. Sress.com i ܚܚܝܢ $ *** F . * 50mmis (-5: !!)

·6 Page ... XIX xix xix xix xix .. ... . ... . XX CONTENTS. (Kularka-pardita) (Bhuvanasundara) (3) Râmânandasarasvati (4) Sadananda Kâśmîrika (5) Srikrishnanandasarasvati (6) Maheśvaratîrtha (7) Kika Anandagiri's date. III The Manuscript CONTENTS OF THE TEXT in Sanskrita) ERRETA ETC. THE TEXT I INDEX OF QUOTATIONS II INDEX OF VERSES HII INDEX OF TECHNICAL TERMS + . .. + ... ... .. ... (?)-(6) (©)-(-) १-२४२ (?)-(-) (3)-(0) ()-(20) ... . . ...

·II 1 Syllo- It is one of the inaxivis of the Njaya philosophy that 'an object is rcal if it can be defined and proved."1 Âuandajíâua, therefore, in order to prose that there is no real object except Brahman, takes up each and every 'object' of thic Vaiścshikas, first examining its vanous definitions (whuchi, in one way, may be said to rest mainly on seuse-perception or inference), and then showing that the defined does not also stand the test of reasoning 111 some cases, lie examines the 'indicative cause! (77) adduced for recoguizing tlic same, and then proceeds to point out the fallacies in tlic gistic inference advanced to prove it, and then ends by concluding the uonreality ( 34700F) of the object ( 97,7V) handled. The definitions and syllogisms controverled arc pricipally those of lus predecessors-some of Prasastapâda, Udayana, Śndliara etc and otliers from Nj'âgasára (chapters first and second, chiefly in sectious 2 to 48 of tlic present york), Manamanohara and others Its Subjcct-matter.—After offering bomage to the Almighty and his preceptor, Âuandajñana commences with declaring the gencral doctrine of all the dualistic philosophers, that there are tiro mais categories-entits and non-entity (Tata). He tlıcu proceeds to the cuination of the L'ility' through its possible meanings or docuitions, and all its sub-cus ons as ci. pounded by the Vaiścslukas, details of which will he gathered froin the contents 31 cn here in Sanskrita. It inay be noted that, in the course of this, le deals at some length, with 'duality' (fi) (pp 1-1), the ongiu due to excessise seat ( 7 ) (IP 61-63), and separatedness resulting from dus cu TITT) (12. 73-75), as they are considered to be the special features of the VI... system, and also with differentia' (7)aad 'w..0' (1177) 12 71-75), and distance (PRG) (pr 75-77), because they are m*:*", relatee and help in proving the 'theory of serastegean (); 1. COC". t10 to the 'thcon of one unit or !02-deity' () The author, in this division, ceas 70... Starca ( or more properit 'Ncafiti,' sed its ricire s.5-..... 1- . '. , ter (civil), because all ile cile: categories oz ezites as c c "cbctance and the othe: : 55.255 :."rtie ce ::. Oaihe c1-ccmer: oils 13,cles 2::2. sin' COORcir cra": lepoto, los *.:::: 3:07.***.12'T::: e* (*** (17:0:281, 1re: rococos wricans ( 5:3133). + ('.:.: 11

·No text on this page.

·No text on this page.

·iv 3 propi. The conclusion, Âuandajñâna always arrives at in the respective sec tions, after discussing according to the very rules of reasoning1 propounds! by those who call themselves Logicians, is that no satisfactory definition e any can be inaintained, or no sound argument can be advanced to support such a thing, and therefore, all such subjects are unreal--mere effects of delusion () or mescience ( 37TT) on the part of individuals (cffet ); 2 as, a serpant mistaken for rope does not admit of any definition of But no delusion takes place in vacuum or without some substratum, and this substratum, where the world-delusion has taken place owing to partiz i norance of the true and only thing, is nothing else but the Seif, Brahmat. The author, at this point, enters into an examination of the super imposed ( Profi7)--the seeming world..the aggregate of all objects that formed the subjects for relutation--whether it is real or false, or both real and false, or something different from the last (p. 133). It cannot be said to be real (772-f17T770TH ), because in a later stage, to the befitted (aftrorci ), it appears false without the least shadow of doubt, it cannot be said to be fals: alco, because it is different from such as never becomes an object of cognition, nl it cannot be both at once on account of contradiction. Hence the superiro-cd 15 peculiarly different from all these, or is 'inexplicable?--Anirvachya ni Arirachaniyam as it is technically termed. It (p. 135) does peither meat thi: cannot be defined nor that it can be an object fit for definition (for some atisnet haze tried it), but it means that it is indefinable in any way that a hler may hit upon, as has been shown throughout the work by arguments, viicli can be applied, as required, to other cases not included here or that 1*!?)kepi forth in future. One should be careful here that this inexpire c2":"1> is not predicated as a real property of the super-imposed, because an Local thing can base no quality real, but that it only suggests or conveys Sanne that the substratum of the super-imposed is the thing real (p. 136). (The cases of particular delusions, such as that of a serpent in a rope orc sier in 2 rother-o-pearl and other cases of undoubted illusory knowleige ce irstances confirmatory of the above inference and serve for the j: imie process.) 277 this sacer-imposed aiust have some cause for its appearance. 637 can te tée material cause of an uarcal thing." IIcnce it mo Vis cause 2 equally unscal thing and such cannot be any other brt Inace c: ig : ce c! the substratum ( frena ). Tescience is impose:5'e is Brahman (the Highest Peing), One :.-5. isciscient, aisa imegeb'e in individual souls, tecause the -Inasem diferest from Prabman. But this is co: so; for, í: .:: **=ts Cary asscience (abeence of true kroz'edye), because this i: the Lut ·* 110 11CCCSesery rhiere evident. This nescience, again, is not iudependent or scif-existung, for in that case, it would be 110 nescience. Then, if it is dependent, it can only be dependent on Bralıman, for it is the sole thing, and this Brahman, much is Omniscient (FPS) according to the Logician, can be called so only through uiescience, w lich alone can become the means of its (i.e. the Brahman's) being connected with other things. As long as this nescience lasts, there is the one or the other order or system of all things, just as in a dream, Every phenomenon can be accounted for by the acceptance of one ucscience in connection with the Brahman Accordingls there is sity to assume a plurality of nescience. Presumptire cridence and law of parsimony (77977 ) are satisfied in the acceptance of nescience as ? umly possessing wonderful potentialities (p. 138). In fact, tlus unity of nescience assumes different forms, and therefore, if its one form--thic dicamus statedisappears, there is 110 reason why its another from the sensuous waking state--should not disappear. It should be remembered that thorgh the forms of tlus one ncscience are numerous and outwardly different, they are all one 11 nature (79) (p. 139), in as inuch as they all are unreal ( 317 TIT.) Thr one uescience only is the root-cause of all different aprearances (roof TTT) or different perceptions, all of which crimble down to urreality wlien the Toot-cause ncscience disappears or is destroyed by the cdient of true 1:107. lcdge (font). Even logical arguments proving dralits are wortliles, for the are fouud to be vicious on thic attringent of the truth, crez a thi same sente of mundane affairs (p. 140). To the enlightened then, this dualism is perceptible onls escrlimtom, on account of : remnant of aescience (TTT) that ends spriisler's with his life. Thus nescience is ouc, but is both dependeat ca te pare mai, se! makes him the object of its operat:ous. It also belongs to the end. I«** who is not at il different from the rure-inteligence-Sc. (ET) The shndon of this pareri : escience -kes tierreson't!:"*:1."...! to be ſettcreu, caci lizisci to ko lang : the ascopaco cit of ironce lol.ght c! kaoricuge. But, inc 1. Vesta perches ror: scos cs's (1) Ot !! ". T.::'cs:1.ker,co!'s recru: Chicor." I. - 3. Lees cits: Score" ucnt''.:: .-:: Tois :::.- S:'. 1. mcussissel -sar) - cric. c: Xscence::.S.:::. ::: :: SPC: : Soms":n: ..:::::- -- -* 12 1 ·vi impression (TIT) in the form of "That I(am).''Here too subjectiveness and objectiveness are attributed to the Self through usage (ET) or convenience, though nothing is really a property (T) of the Self-who is not different or distinct from Braliman, (the sensuous world being an illusion thereon). In short, Ânandajñâna concludes, one inexpliable Nescience (TTT) is the cause of all seeming differences (), through which, one (Self)-really free and unconuceted in all ways rith any thing--thinks himself to be really in as opposite condition, until the Nescience (the cause with its effects) is destros ed by acquiring the true knowidge from the Vedanta. Thus "absolutely real' is neither bondage nor emaucipation, (the one or the other notion being mere error-one thought of as the removed, the other as the remover,-) but it is only thic Self-Bliss dis-covered by the removal of Nescience with its effects, and always unconnected in the least with any object. This position as proved here is uurefutable. Tarhasangraha then is a polemical work of Metaphysical Philosophy, rationally inquiring into the fundamental nature of things, and is thus useful to seekers after truth as well as to those who want to cultivate their powers of arenentation. II ÂNANDAJNÂNA OR ÂNANDAGIRI The Name Ânandagırı.—Though in some of his verses and in the coopkous of all his works, his name is given as Anandajñana, he is popularly Icon. 23 rdandagiri, by which name he too designates himself. Other authors who quote him do so by the latter name. He and Janardana the author of Tattvåloka same.--As in cty fer cases the pre:ious details of the life of an ascetic (116) (as in the cze of Saras,tirtba-author of a commentary on the Kavyaprakasa) can be asceticed the acceptance of the ascetic's mode of life (3][7) being consiiereiarm Lth and so co reference being inade to luis former life, it is a matt2:csctisíctor to be able to gain some information about the author ont P. acordagiri ia kis ííárásya-bhashya-tippana says - Finfima: afr. FEITE Frantamant (p 15 Anandi ed.) and also in the sapie (7.2) ce cas:TAITEITI TUTTET ATTITAITATEATEATTTTTTTTT. सपा पद्मानि विकल्यन मन व (वा.) असमानिम्नत्वालोके दनितानाति ना प्रतन्यन्ते । -, tere exists 2 tork named Tallz álola? 1 Janardan. in which is: ice relation of the Parinéma: 2da (doctrine of crolution) oí T. I I am rezinta agar ( 7. 571.47.) 375 ? (1.6c8). 1962:36. Card Imperb (7372)74" , Onge **3"} (1.022) *m.1:1 (1'.::. D 1470 ) ·vii Bhaskara, in its fourteenth and fifteenth sectious, (pp. Sa to 9a of a Nanuscript in the Deccan College No. 762 of 1891-95), while the second reference is to be met with at the end of its eighth section (p 5b). Agaia, in huis Taittiriya-bhashya-lippana he says -Tento atque fiz atardigi ICÂnauda. Ed. p. 6, Guj. Pr. Ed. p. 5). This point too is found treated in the seventh section of the same wors. (pp. 46, 5a of the same Ms.) These facts leave no doubt as to the identity of Ânandagini and Janardann This is further supported by a similarity in method of sections, in aiguuients (chiefly sections 17 to 37 of Tattadloka) and in style of Talivee loha and Tarkasan graha. Moreover, Kikâ in his Isopanishad-blázsi attributes the authorship of this Tattraloka directly to Ânandagiri* (p. 27b of a Mauuscript copy Tith me). Jauārdaua, therefore, tras Âuaudagiti's nanie in his previous stage of life ( GR). Ânandagırı was probably a native of Gujarat -One is further tempted to ideutify Janardana, the author of Tattváloka with Pandita Jagardana, who has written a bhúsva (commentary) called Janurardanam (F) on dlcghadita (Ms. at Sântinåtha's temple, Cambay, copy dated A.D. 1410), and a Pratar bháshja (99) (small commentary) on Raghu ansas (Us. fragments with me). He rrote his comment on Jogladóta after consulting the previous commentaries of Asada (A. D. 1192), Va cera (AD. 1. It begins:-ये पुनखिरीयाः पुतिप्रनिदं ब्रहगो निमित्तोपादनत्वमुररीहन्य परमार्थतः परिणाम अविस्मृत्ल्यिापविरतनुररीचा स्ते...वृथव गरिभरे । ( तत्त्वा० ) 9. ...तात्पर्य लिलानावगमात् । तपादि छान्दोग्ये पटे प्रसाटो नदेव ..तापनवधाने । तया বহালালউখি ভদনী বংশাৱালাৰাণসানালি ধনি রননি বি- स्पेन सनुचपन या नानि । (तस्या.) 3. न च तात्माननादत्वारि पारणदात् नामजीभेदः, वल अन्दर नजिरिया(क)मात् । ८. सपा प्रानभावल्लभाष: कार्गो पस्मिन् रुति साभावो गत । पूर्वोनरभागनिमोनि)पि 1917. () is az auf. ITT TOT 207711 ( 77510) 4. भतरादित्यु परिमापारमादिनन्ये विरूः निरल एन्दननादवेदनिटि वितरम्गेिरिल्ला एकायना । (२) I! cresc..10: c:"sin.c.im com.c.fr C: (Carina - 2 xspect - - GIFS - Fac! LX5L:.:.: bocic (*: ...) (...::2:14.1. 1715) -" ; --- ·established by Sri Sankaracharya are, on miny round, considerul tot names of Anandajñana, Suddlananda and Inubhati burupe (supposed to h: aud in sone places (sce Afandah; abhishyarhiiv.1 111 the beginning ard tác Now, Âuaudagiri in his works generally bow, to Vishnu (977177), and Tata (p 142). This is very significant, and doubtlessly shows tha to the lengh of specifying him as 'the Lord of Dirl (TTTTft p. 1 and 14?) Anandajñaua was once the Acharya of the Dark lpitha. The word 'Bhagi (aa) (the worslupful) prefived to his name may be also indicatne of This verse may mean "I coniposed the said e position of Suresiana's विश्वानुभवपादानावाप(प्य !) पदनीमहम् । मुरधरगिरा व्याख्यामाख्यातां समचीरूपम् ॥२॥ speech laviug followed the path or gained the rank (fi) of the worshipfe' - to be observed that there is yet no trace of a coninientary on Brihad Now, if we take the first meauing of the word (pullazi) 1. e. footpath, nyaka-bhashyavártıha of Sureśvara, previous to that of Âuandajūgua. There ears that he flourished some-what later than Anandajñana, and he canno aid in any way to be the sapre with Visvânubhava. On the other baud, may try to identify Vispvâuubhava with Visveveda (the author of a con Sankshepaśárika), but he is not knowu to have written anything or this reason, there is no alternative but to accept the secoud interpre. e, 'having attained the rank of the revered Visvanubhava'. Visvanui. विगलितशुची विगलितो गत शोको ययो. तो विगलित गिउ शुच् शोक छर जेहरहिं अत 1163) and Sthiradcu.. Thc peculiarity of the c Commentiririto giving cyplanations, and occasionilly ficoure: of speech soal parillo tlicy arc iutcrmingled with the monitors of the text in the Gujarati language also. These appear to be conlly liter it's attempt of giri. In thc fragment of Paris ! Widveye 441104.ition from R Kavyalankara only are met with Mr. Nimrnik il, in le paroleret vansa (p. 23 ) puts this Janard na before I 01345. The cputhe: T to this Janârdaun, luis (Amandasiri'.) collection with Dvirki (wher Gujarâtî was and is thic scrnacular lugu.es), and the juription of ctc. do 11ot go against thus aference Ânandajñâna-an Acharya of the Dvårh.i-pitha (JTETTE).--2- chronological lists of the spiritual heads of the overal monteries sold tot spurious, aud uew historical matter commg into lisplit supports it. connected with Diarka-sce below), are not to be found in any of the lists end) to his particular incarnation ( s part 1 of Krulina, but in this work, som the sanie. Again, at the end of his Sảstraprahu szkci, lie declares. Viśvânubhava" Vártika, सानन्दमानसी oli. (Pete Rep III P 323) ·is hava may be safely taken to be Visvasúpa, which is another name of Dandanamıśta or Sureśvara, and by which uaie lie is often quoted by Vidyarany a in bis Viraranapramcyasangraha aud Tailtrigadi piká, aud Viśvarupa is said to be the first Ấcharya of the Saradâpitha at Dvarka in Malhâmnája and Mathclientia. Il may also be suferred frou the large uumber of luis works, that he unght 34..have eujoyed a loug liſc. His preceptors (Gurus).-In Tallviloka, le describes bumself as the pupil of Auubhùtisvaiûpâchâry a, 4 and in his other works as the pupil of Suddhananda. No contradiction is to be seen in this, for it is well-known that a persou may hate different teachers in different subjects, for justauce, Jagaunátha Pandıtarâja in his Rasagangadhara mentious about four But in the case of 'Sanuyasins' and 'Tâutrikas' they have generally two, oue 'Vidyâguru' (teacher of various branches of knowledge) and the other 'Diksliaguru' or Mautraguru' (Spiritual preceptor, one who iuitiales luu). In these cases, mcution of the 'Dikshåguru' is always made Thus the famous Auubhatisvarûpacharya secus to be Âuandagiti's (Jauârdaua's) Vidyaguru,' aup Suddhānauda lis 'Dikshäguiu'. (1) Anubhàtisvarůpâcharya (3724fasteratú) -He is not "a man about It hom we know nothing" He is famous as the author of Särascata prahrige (Grammar). His other works are known to be (2) Gundupadiya(lundul ja herslu)vláshja-tili (a copy of which exists at Tekkenatha at Trichur in the Cochin state), (3) Nezamakaranda-sangraha (a commentary on the Ajayashaharanda of Âuaudabodha) (a copy of it at the same place), aud (4) a councutary called Chandrikıi on the ljúradipázali of înaudabodla (Dec. Col Ms. No. 766 of 1891-95), and (5) Vibandha (a commentary on the Pramunamálú of Ânandabodha (As, No. 1915 in the Raghunatha Temple Library-Kâśniira). It will be sceu from this, that he has comuieuted on all the I:uosii works of Ruandabodlia. As at the end of bis Siras d'apralıya and in his Chandrik, lic invokes the favour of God Hayagrira, a deity worshipped in the Southern India ouly, it appears that he was a native of the South, but from the fact that Jauardana was his pupil, and that the study of his Súraszcatapraksja bas pres ailed specially in Gujarat from a very old time, it is very probable that for some reason he had come to lic in Gujarata-Kata. Tida, perlaps at Drárki, and that hic tlius garc juimrctus to fuc stras of higher Xsava and Vedant : iu ilosc parts. Saras: 1-orairie (FIS) is a r. ou tóc Scrasstra: (on graniwar), of which, it is rery probable tictice utro · sarro ::. 1 The Coloslon za riera FFTTT FETISZ स्ता जनार्दन्न विनि ने तमा Tom is 7. 11 (1) ܙܘ 7 ·specia other (91) as laid down in the Sarasvati-sútias (Ata) easy to be understood to the rise" (Systems of Granmar p. 93) of this school of grammar seems to Sirada-matha at Dvarka as hinted before, and Sarada bciug a synonym of bcinlerred from the prords of Amritabharati a commentator on the Spralryá. svarúpa biuseli. The traditiou is, that iu llic course of a debate, he being ik and his teeth falleu off, le pronounced punkshu (T) (locative plural of the word pumán), instead, of the correct form punssu (jag). He FL thereupon challenged, and he gave as his authority the Sarasvatisutras. Et was asked to produce the work, which he did next day, composing it in our night. This was an intellectual feat, uot uuconiuion in India; as for example Venkata-nátha (A. D. 1300), the famous Ramanuja author, composed e- Paduká-sahasra (poem) in one night, The truth of the above tradition is supported by the fact that a Sätra is there in the Sáraszała to form the form punhshul (in the sense.com Paramåtmå-the supreme soul), which form is not to be found in any graminar. (p. 103) of the edition with Chandrakirti's com.) Its authorship etc.-It does not scein strange then, that under th: circumstauces, Anubhůtisvarûpa attributed the authorship to a deity, though lic was really the author of the Shtras aud afterwards of its a rilli. It is easy to understand that to conceal liis authorship lie purposely omitted man things in the Sitras aud supplied them by Varthas in huis writli. He wrote the orti (brief notes) 9. to make the rules for formation and inflection of Trond: (71); or to aunotate them in the very order as they (the Satras) stand (as Fi is explained to meau raz4rgan by Âuandajūâna (in lis Chhand Bhá. Tilá); and he did not re-arrange (3) the whole matters as Dr. Belvalkar interprets the words. Thus, also, Dr. Belvelkar's view that the Mahomedat rule of India is to be credited with having produced the demand which eventually It may be that Auuhhitisvasúpa was in some way conuccted frith the Sarasvati the Sutras were named after that deity. Narendranagari or Narendrapuri ( testeret Dom-He was one of the pupils of Anubhatisvarüpa, and seems to have written (1) a commentary 03 the Sáraszalaprakriya of some kind of work connected with the system as case 1 Tlc folloring catract in conuection with this formirom säraziatordipulá of Sa*se I caus pril Le found interesting ---"वेदान्तकवेद्यस्यात्मनो बहुत्यामग्भवे याच्ये सति पुशन्दरम वगागनो भवति...पुंच । न चायमप्रयोग इति शब्दनीय, शिष्टपरिगृहीत)प्रसिद्धी प्रयोगदर्शनात् । तथाहि-- szmene: IT arraro 4779 ||** (115. p.1@k, 142) 2 मारावदीनई दुवै प्रक्रिया नातिविस्तरान् ।। 3 Femizeriei ete (no) Arritalburatı (yaral) the author of ...'4 : 27! to bic loosed (le Lepicted is Dr. Dudellis's byer of conta led be far-fetched. 1 ·He is also the author of (2) 1 Tippana on Isha-bhásny. (afs, trith Govinda Śistri Nirantara of Nasıla), and (3) a commentary on Panchapadıla urtarana (sce Sarndarínuasangialal (Ananda. Ed. p. 169), there his name is given as Narendragin probably through a mistake on the part of the copyists). Onc of Narendranagari's pupils was the author of Sára svatamandana (-a commentary on the Sarasvala) (an incomplete Ms. at santiuâtha's Temple, Cambay), composed at Mâtripura (probably Måtar in Gujarat). He culogises Narendranagari very highly for his learning in several branches of knowledge (verses 3-4-5). In the fourth verse is mentoined the name Bhatta Tungîra, who seems not to be a separate person (cf. the case of Satyaprabodlia in the notc), but au cpithet or popular namic of Narendrapuri (Pet, Rep. III pp. 204-205). His another pupil was Prajuauauauda ( 4M101T), the author of Tale praprahúsiha, a learned commentary on the Tattvaloka of Anandajñânn. In it le bows to Anubhatisvarapa in the thurd verse (cvidently as luis grand-preceptof or 'Paranaguru', and in the fourth and in the sevcuth to Narendranagari. All this goes to prove doubtlessly that Anubhatisvarapa and Narendranagari were different persons. (2) Suddhananda (2617).-IIc was the spiritual naster of Ânanda. jñana, and is always spoken of with great reverence by lum, but nothing more is knowu about him ? He is not to be confused with Suddhānauda, one or the teachers of Svayamprakasa the author of Advaitamakarada-tika and other works, wlio flourished later on about A D. 1650. Ânandagiri's pupils.--- One of them is (1) Akhandłuanda ( stavetar), the author of Tallvadipana (feapm), a famous commentary on the Panchapádıkávratana of Prakasåtman. Its fourth verse is वाहिवारणसन्दोहप्रभजनविशारदम् । श्रीमदानन्दशैलाहपंचास्यं सततं भजे ॥ Here Âuaudashaila is evidently foi Âuandagıri (Sharla being a synonymi of gr), to whom the description fits well. It was a practice with some not 1 rila Grammar (p. 97) with Satyapı abodha Bhattaraha alias Visvešvarâbdh i.e., Visperasîgara pupil of Brahmasagara (who calls his commentary Diplâ). Siyaprabodho seems to be an epithetical name of Visvesvarabdhi. It seems that Amritabhirati and Kshemcndra, in face of the mention of the namo of Annbhûtisfai upa as its author in the last reise of Súrsiata., attributed the authorship to Narendra (प्रोक्ता नरेन्द्रनगरीमुनिभिः सुवन्धैर्या प्रक्रिया शिशुमन.परिबोधहेतोः ।.. (सत्यप्र०) and parandatud... ( ), probably becanse they lived too far from Gujarât and mistook the pupil and the author as one person. 1 Sarvadarśanasangraha (FATHIE ) is not by Madhavacharya or Vidyaranya as 18 generally supposed, but by a nephew of Madhavâchîrya, named Madharîrya (#14974) (A.D. 1998) pupil of (Sarvajña) Vishnu-bhatta (Ind. Ant Teb. 1916 p 21). 2. The attribution of the authorship of a Gaudapâdabhâsliyatil â to him in Dr. Aufrecht's Cat. Cat, is a mistake, . * ·mit Siti Jihar and 11197 6391 Aaindagiri, secms to be a substitution for Jnanagiri, here the author tati; Ânanda-jīâna, according to the maxim de 11) इंगामाम्यमाय-टिप्पणम्, (2) (केन) तलवकारोपनिपाण्य-टिप्पणम्, (3) (केन) वाक्यपिण ") कोपनिषदाय-टीका (6) मुण्डकभाप्य-व्याख्यानम्, (6) माण्डम्यगौडपादीयभाष्य-च्याम्या, (.) Torr-form, (*) -T (9) frete poenta Ti-TFT, (10) AT ।। PITITIायवार्तिक-टीका)-(his masterpeicc), (11) बृहदारण्यकमान्य(टीका)-ज्यानिक (FITभाय(टी)-न्यायनिर्णय , (18) गीताभाप्य-विवेचनम्, (14) पलीकरण-निवरणम् (with a ******* my called Tallinchandrka by Riniatîrtha pupil of Jagannathasrania, 11.) (TFI)-figf (Mss As. So Beng. I.G. 31; Mysore Gort. 11 ITTIT ÉTFT )-OTFETT (Ulsvar 558; Raj. Mit. VIII P. 331 Nos, 1, (Tramitin( fift) TTT-E57, (Benares Sanskrita College; fil-TT-TT (Ulwar 516, Dec, Col. No. 138 of 1883-81.) Tiz-fra (a commentary on the Padúrthalaltvanirra/' 1.2 (His, in Sanyla's Bhandar at låtana, complete with la Parr (Ics Dec, Col No. 762 of 1891-95, dated A D. cly of the commentary in Dec. Col. No 613 of 1881-87), Vecicta So. 233, and a fragment with me dard Blogorun 112: failed to distingirisla EP!7*** 17,9 Antich, -*7*4.711 M2, xii to give the name of one's own preceptor (as of the eldest sou, wife etc.) i." proper form, but in other equivalent words. Sometimes, the nieasure vir verse forced the writer to mention a proper name in other words giving to same sense. In this way the author of Samh shepa-śáriraka names his gan Deseśvara (verse 11) instead of Sureśvara, and Sureśvara calls his fa Vedlias for Sankara (Bri. Vârt.) Akhandînauda in the third verse of the above syork nentions : hodu prithvidhara (lat, mountain of knowledge), which, like Ânandasaila mining a thing by its part instead of the whole ( au TEM=1). The nanie Akhandanubhiti, given in the colophon as that of the pe cross of Alliandânanda, is that of his Diksha-gurn (as explained before. 1-) Anotlier pupil of his is kuown to have written a commentary or :-hinting what (Ulwar Ms. No.382). Works' by Anandagırı.-(A) (Printed). !D) 1550) and (15) TIET. (B) ( Unprinted.) 6. L. 76, Ray Iit. VIII P. 288, śringeri Matha; Iud. Of. ) 7 Inor I. r). + * 11:12. P. VIII 40). I., 3. Torusida). 1:3 ( sro jari-Ti (Ben Sk, Col).

·(2) The printed text of taleta fragica-ETFiT. All ths ply to this work with the exception that the Dipika quotaa??!!??. (3) a7-77 (printed). This is, in fact, l; S;%",:. (1538), as is clear from the sixth verse at the end of liia, Bhagavad-Gita called Paramarthaprapa. Herein, compren*.' Terse, he quotes Racana-bh sihiga on Vcda (may thirrtri41415: Bhashya by Revana, 3 well-kuown Mimansara,) jus ' in hus Gratiha Adhyava III 18, and 28. Similarly hir Pro 117: Winni (1) शिरोपनिषद्( शाङ्कर)भाप्य-चीरा (Ulwar No 401) (5) Caseif (leaves 150). (Bühler's Guj.!. Ca...22.) (6) freteria-ET. (Dr. Steins Kas-Cat, 136714., Col, No. 257 of 159-95, Hült: II No 1357). The first sery, in quoted by Dr आचार्यदिपिज्य and गरिपिटय. The author gives his Hulta shows it to be the work of a pupil of Sanlaran.islanda, (7) 71 (Printed in the Bib. Iud. Scrier)In this work its own name as lagatinancagiri (fo) and desculus himself as the pupil of Sn Sankarichirya. Ia the fourth chapler, he mentions Chidvilasa, who fourished very late (about A.D. 1203) 5 oC of Sani ara's pupils In chapter 47, lc quotes from di772"soratranála, which proves that its author fourished after Blizat...atha and Vicsuren 1en the trifling nature of the Tork is succiezt io slow that::is 2002 Tori of haandagiri. (8) 3779- Acto: Wolle in his commentary on Madhara Trois c'herwise quite unknown. Sirkara 5*30 (Cacto XVI, 1. 103) ... 1771% 777 fruta et stort ttributed to the same Abhinava Narayancdrasarasvati in rampomorso ra It is in two chapteis containing sixty sections. The wo: ... upon by Prajnânânanda, a pupıl of Narendranagari (Mss. Simona Cambay; and Bhâu Dâji Collection, Bombay.) C. (Iloils Doubtful or falsely allrituled) (1) The printed text of gira-tit. In this thre.. troductory nor ending verses, such as arc found in all tre --- Ânandajñana. Moreover, the author quotes Diprká (of ści up 46-47 and also refers to one y áchaspatya, wllich are 29. any of his other trorks, and Sankarāuanda probably con later than Âuandajīâna. Further, five Manuscripts of ice Âuandáśrama edition of it, and Ulwar Ms. (No. 420) altiik, zorec.ch of the tik á to Abhinava Narayanendrasarasvati. ro as Sápaniya (Vidyaranya's) Diplô, and that the same taip, natha's temple in Kasmira. falsch attnbuted to Sankaracharya, 1 other names are given as infattia.

·xxii thought it advisable to take the liberty of separating Sandhis (the rules o which are strictly observed in the original) generally, 10 order to make ea; to some extent the study or reading of this work, The reader is requested to kindly correct the work accordiog to tt: errata, before commencing to read it. In the end, the editor feels thankful to his friend Mr. D. V. Gokhala, B.A. and śâstri Venkatáchala for kindly going through the proofs, and making suggestions as to proper readings in many places. We have to thank Śeth Vadilal Hitichand, the keeper of the Bhandi of Vadi Parsvanātha's Temple at Pitaņa, for lending the rare manuscro of the present work for publication, and to Mr. C. D. Dalál, 11.A. for drawing attention to it and kindly procuring it.

·ॐ आनन्द ज्ञान वि र चितः तर्कसङ्ग्रहः 1 यस्मादेतदुदेति विश्वमधुना यत्र स्थितं भासते, यत्रान्ते प्रलयं प्रयाति सकलं व्योमादि मायामयम् । यं चाम्नायवचांसि भावसहितान्याचक्षते साक्षिणं, तं वन्दे पुरुषोत्तमं प्रतिदिनं प्रत्यञ्चमस्तद्वयम् ॥? ।। कृष्णं कृष्णाप्रभेदानां भिदुरं विदुरं सताम् । तं भजे बारकाधीशमधीशं जगतामपि ॥२॥ यत्पादपङ्केतहसगतानां व्रज्येयभृजवजसत्तमानाम् । विद्यासुधावाप्तित्यत्तलभ्या तान्पूज्यपादान्त्रणमामि मुनी ॥ ३ ॥ शुद्धानन्दपदाम्भोजभृजायितमना मुनिः । आनन्दज्ञाननामायं कुग्ने नसाहम् ॥ ४॥ अत्र केचिदैतमतृप्यन्तो के तत्त्वे सदसनी भावाभावी इनि प्रतिक्षा- नते । तत्र हित्वमेव किनुच्यते ? तद्धि ( १ ) स्वरूपभेदो वा स्यात्, (२) एकत्वसमुच्चयो वा, (३)छाविमादिति प्रतीनिविषयत्वं बा, (४) विजानिमत्त्वं वा, (५) ह्यणुकपरिमाणासमचायित्तिगुणत्वव्याप्यमामान्यापरजातिमत्त्वं वा । सर्वधाऽपि नोपपदाते- विशेषे तदनिर्देशा(त्) जातावान्माश्रयन्वतः । प्रक्रियायां प्रधाने च प्रमाणस्य प्रतापतः ।। यदि स्वरूपभेदो नित्यं. नदा नदेय नथा. प्रिन्यायपि यान मादा.. नियामकाभावात् । न हि.हिन्यमेव वनभदोन त्रिन्यानोनि. गिभिटिया- मकमुपलभ्यते । द्वितीये तु. स्वपमेदादिरात दिन्यं नित्यादी व व्यवहार सिध्येन् । उभयत्र व्यवहारविशेषदर्शनात्. नगरि वि इति चेत्. न; स्वरूपभेदे विशेषनिधी नहान द्विन्वादी व्यवहारविटोमिटि.. विशेपो न ·२ आनन्दवानविरचितः तत्सिद्धौ च तवष्टम्भा(त्) स्वरूपभेदे विशेषसिडिः, इति परस्पराश्रयात् । च, व्योः स्वरूपभेदो द्वित्वं त्रयाणां च नित्वमित्यादि इति, युक्तं; द्वित्वादिसिडी द्वित्वादिसिद्धिरित्यात्माश्रयत्वात् । नच, उत्पत्तिजप्त्यप्रतिबंधित्वात् उक्तान्यो- न्याश्रयत्वस्य अदोपत्वेऽपि, व्यवहारविशेषस्य स्वरूपभेदविशेषकल्पकत्वं; के ल्पितद्वित्वादि एकत्वसमुच्चयं वाऽवलम्ब्य सिद्धत्वात् । अपि च द्वित्वस्य स्वरूप भेदत्वे तभेदस्यैकत्वं, तुल्यन्यायत्वात् । तथा च वस्तुव्यतिरिक्तैकत्वाभावात्, तदपेक्षय हित्वादेरपि सत्त्वानुपपत्तेः, सङ्घयायै जलाञ्जलिः इति गुणानां चतु. विशतित्वव्याघातः । एतेन द्वितीयोऽपि निरस्तः, एकत्वाभाव तत्समाहारद्वित्वायोगात् । न च एकत्वस्य सङ्ख्यात्वात् तत्समाहारस्य (अ)नेकत्वस्यापि तथात्वात् उक्त न्यायाप्राप्तिः, तत्समाहारस्यैव वक्तुमशक्यत्वात् । एकत्वमेव समाहारश्चेत्, एकत्वयोरेव व्यवहारात् तदसिन्डिः । अतिरेकेऽपि तस्यात्यन्तिकत्वे कुतः तत्समाहारत्वं ? न खलु एक चापेक्षया अतिरेकस्य आत्यन्तिकत्वे तत्समाहा- रत्वं नाम किञ्चित् द्वित्वादी सेहुं पारयति, एकत्वादत्यन्तभिन्नेऽर्थान्तरे तत्स- माहारत्वानुपलम्भात् । अनात्यन्तिकत्वेऽपि तद्गुणत्वे, गुणानां निर्गुणत्वपरि- भापा परिलुप्येत । न हि तत्समाहारस्य ततोऽत्यन्तभेदाभावेऽपि तद्गुणत्वमङ्गी- कंतुं युज्यते, गुणानां निर्गुणत्वाङ्गीकारात्-एकत्वगुणसमवेतसमाहारगुणत्वमा पाया मृपात्वात् । तजातित्वे सनि, अगुणत्वसङ्ख्यात्वैकत्वानामन्यतमत्वं तत् अतिरिक्तकत्वसमवेतपरापरजात्यनङ्गीकारा (त्)। न तृतीयः, स्वाश्रयत्वात् ; द्वित्वविशेपितप्रतीतेः तत्साधकत्वोपगमात् । तनुपलक्षितपनीनेः तत्साधकत्वेऽपि नदपेक्षा सा स्यात् ; द्विधापि तस्य प्रतीता- वकिञ्चित्करन्वे, तन्मात्रस्य साधक्तापर्यवसानात्, घटपटा दियटिनप्रतीतेरपि द्विन्यमावत्यप्रसङ्गात् । न चतुर्थी, परसगश्रयात् ; द्वित्वव्यक्त्यनुगनहित्त्वजात्यधिकरणत्वेन त. सिडंगत्रयणात् । न च द्वित्वं जानिरस्ति, डिपृथक्त्वकार्थनमयायोपाधीनाम- मिन्ननुगनव्यवहागत् । द्विवेकार्थनमयायात् द्विपृथक्त्वेऽनुगतव्यवहाराभ्युपग- मान् नैवं-दनि चतु, नहि इतन्त्र न्यायमान्यादनुगतव्यवहारस्योपाधिकवा- योगात द्वित्यरत् द्विपृयश्वमपि जातिग्स्तु । योरपि, जानिरेव पृथक्त्वं एक पृथक्वादि औ( पा )धिक-दनि स्वान्यु( प )गमभद्गममनः । पृथक्त्वगुणेषु ·तर्कसङ्ग्रह थक्त्व( त्वं) एकमेव सामान्यं गुणव्याप्यमभिलभ्यते; एकपृथक्त्वंद्विपृथक्त्व- मित्यादिषु न औपाधिकमिति हि स्वयमभ्युपगम्यते। खासमवायिभ्यामेकत्वाभ्यां वा सह एकाश्रयत्वोपाधिः; द्वित्वानुगतव्यवहारसिहेर्न तत्रापरा जातिरपेक्ष्यते। न पञ्चमः; विचार्यमाणे सापि जातिः द्वित्वमेव इति उक्तदोषानुषक्ते१(क)- त्तरत्वात् । घणुकस्य तदारम्भकपरमाण्वोश्वानभ्युपगमे, तद्वित्वस्य तद्गतासम- वायित्वस्य तनिष्टगुणत्वस्य तद्याप्यसङ्ख्यात्वरय तदपरजातेश्च असिद्धत्वात्, कथमिदमसंभव न भवेत् ? कथं च द्वित्वस्योत्पत्तिः ? इति वक्तव्यम् । द्रव्य- दये समवायिनि प्रत्येकं समवेताभ्यामेकत्वाभ्यामसमवायिभ्यां तद्विषयापेक्षा- बुद्धेनिमित्तात्-इति चेत्, न; द्वित्वासिडौ द्रव्यद्वयस्य समवायित्वायोगादन्यो- न्याश्रयत्वात् । न च एकत्श्योरसमवायित्वं संभवति, तत्र द्वित्वाभावे द्विवच- नस्य निरालम्वनत्वात् , अर्थद्वित्वविवक्षायां तत्प्रयोगाङ्गीकारात् । तयोरपि द्वित्वाङ्गीकारे दर्शितभितरेतराश्यत्वं स्वप्रक्रियाहानिश्च स्याताम् । न हि स्वरू- पातिरिक्तं एकत्वयोरपरं द्वित्वं वैशेषिकैरिष्यते, न च तद्विषयवुद्धिलक्षणापेक्षा- बुद्धेनिमित्तत्वं; तदुपदर्शितैकत्वयोरेव द्वित्वे व्यवहारालम्बनत्वसंभवे, पृथक्- तदुक्तिकल्पनायां गौरवात् । न च, एवं अभिन्ने वस्तुन्येव एकत्वव्यवहारसंभ- वात्तदपि नोपास्यं, इति वाच्यम् ; अभ्युपगमात् । अभिन्नमेव हि वस्तु कल्पि- ततत्तद्भावं तत्तयवहारालस्वनं इष्टम् । चानेकक्षणव्यवहितद्वित्योत्पत्तिप्रक्रियायां प्रमाणमस्ति । न तावदुक्त- प्रक्रियावगाहि प्रत्यक्षं, असन्निकर्षात् । नानुसानं, तयाप्तलिङ्गाभावात् । न च द्वित्वप्रतीत्यनुपपत्तिः तन्मानं, अन्यथोपपत्तेरुक्तत्वात् । नापि द्वित्वस्वरूपे प्रमाणम् । न तावत् इमौ द्वाविति प्रतीतिस्तथा, पर- स्पराश्रयत्वान्यथासिद्धयोर्दर्शितत्वात्; तज्जनकत्वेनाभिमतापेक्षावुद्धिविषयीभू- तैकत्वसमुच्चयविषयतया तत्मतीतेरुपपत्तौ, अर्थान्तरविषयत्वकल्पनायां कल्प- नागौरवात् । यणुकपरिमाणं असमवायिकारणजन्यं, कार्यत्वात्, पटवत्-इति चेत् ,न; परिणामवादेविवर्तवादे वा आश्रयासिसाध्यविकलत्वाचीन हि परमाणुभ्यामा- रब्धं घणुकंतत्परिमाणं(वा)परिणामवादिनो विवर्तवादिनोवा संप्रतिपद्यन्तोनच पटस्य तन्तुसंयोगासमवायिकारणजन्यत्वं तैरङ्गीक्रियते, तन्तृनासेव संस्थानविशे- षजुषां पटाकारेण परिणामस्य विवर्तस्य वा तैरभ्युपगमात् ॥ विमनं बुडिजन्य- ·आनन्दनानविरचितः गुणाश्रयो, द्रव्यत्वात् , आत्मवत्-इति चेत्, न; पृथक्त्वसिढेरन्तरत्वात् । दयोरसाध्यत्वान्नेति चेत्, तथापि ईश्वरवादे, पृथिव्यादौ तजन्यरूपादिमत्त्व- सिद्धेः अर्थान्तरत्वं तवस्थमेव; अनीश्वरवादेऽपि, घटादेरस्मदादिज्ञानेच्छाप्रय. नजन्यरूपादिमत्त्वसिद्धेः तदेवार्थान्तरत्वम् । एतेन जनकबुद्धेः जन्यत्वविशेषणं, प्रागुदीरितार्थान्तरताया दुरुत्तरत्वात् । परमाणुपक्षीकारेऽपि पार्थिवपरमाणुपु यथोक्तरूपादिसिद्धेः स एव दोपः । पार्थिवपरमाण्वतिरिक्तपरमाणुपक्षीकारे च तेषामस्माकमसिडेराश्रयासिद्धिः । द्रव्यत्वमपि गुण(वत्-त्वं चेत्, दृष्टान्तस्य उभयविकलत्वम्, आत्मनो निर्गुणत्वाङ्गीकारात् । समवायिकारणत्वे च, अन्य तरासिद्धिः; न हि समवायमनडीकुर्वन्तः समवायिकारणत्वं नाम किञ्चिदशी- कुर्वन्ति । उपादाने च, स्वाश्रयकारणभेदकत्वे परिणामविवर्तयोरन्यतराश्रयत्वे वा, स एव दोषा; परिणामवादिभिर्विवर्तवादिभिश्च स्वाश्रितकार्यारम्भकत्वा- नभ्मुपगमात्; आरम्भवादिभिः इतरयोरनङ्गीकृतत्वात् अन्यतरासिद्धेर्दुष्परि- हरत्वात् । स्वतन्त्रत्वे च, भागासिद्धिा; नित्यद्रव्यस्य स्वातन्त्र्येऽपि कार्यद्रव्ये तभावात् । पारिशेष्यात् बुद्धयादेरात्मधर्मत्वसिाहेः साध्यादिवैकल्यसमाधि- रिति चेत्, न; बुद्ध्यादेमनोधर्मत्वस्य श्रौतत्वेन पारिशेष्यासिद्धेः, चेतनत्वप्रयु- क्तच्यात्प्युपजीविनो द्रव्यत्वस्थ व्याप्यत्वासिहेश्च, असाधकत्वम् । न चेश्वरे सा- ध्याव्याप्तिः, तत्रापि बुद्धिजन्यसंयोगादिगुणाश्रयणात् ॥ विमतं उक्तगुणानधि- करणम्, अचेतनत्वात् , रूपादिवत्-इति व्यतिरेकसिद्धिः । न च, बुद्धिजन्यसं- योगादिगुणवत्त्वस्य पृथिव्यादौ आवश्यकत्वात् बाधितविपया प्रतिज्ञा न प्रक- ल्पते इति-सांप्रतं; धुद्धिजन्यगुणवत्त्वसिद्धौ प्रतिज्ञा(या) असिद्धिः तदसिद्धौ च तजन्यगुणवत्त्वसिद्धिरिति परस्परायश्रत्वप्रसङ्गात् ।नच रूपादेरद्रव्यत्वात् उक्तः गुणवत्त्वराहित्यमद्रव्यत्वव्यतिरेका, पूर्वोत्तोपाधिसत्त्वात् । न चैवमितरेतरोपा- धितया व्यतिरेकासिद्धेः उभयोरनुपाधित्वं, तथापि प्राचीनदोषत्वात् तु अनुमा- नस्य अमानत्वम्॥ तदेवं-म द्वित्वं नाम किश्चिदस्ति प्रामाणिक-इति स्थितम् ॥ (१)॥ दित्यप्रत्युक्तिसंसिद्धौ द्विवचो न प्रकल्पते । आलम्बनविहीनत्वान्नानालम्बनता गिराम् ॥ द्वित्वे हि प्रागुक्तन्यायेन प्रत्युक्ते द्विवचनं 'तत्त्वे इति-अयुक्तं, तदाल: द्विवचनस्य मृषात्वप्रसङ्गात् । न च गिरां निरालम्बनानां यथाकथञ्चिदालम्बनवतीनामेव तासां प्रवृत्तिस्वीकारात् । .

·- तर्कसङ्घहः किञ्च, तत्त्वं-(१) तस्य भावो वा (२) वाधराहित्यं वा ? नोभयमपि संभवति- असन्निधेरसत्त्वाच्च व्यभिचारादमानतः । प्रतियोगाद(ना)म्नायात्तच्छेषत्वेन संस्थितेः ।। न तावत् तस्य भावः तत्त्वम्, अप्रकृतस्य अवुद्धिसन्निहितस्य तच्छ- दानालम्बनत्वात् । द्वित्वस्य प्रकृतत्वात् बुद्धिसन्निधिसिहे न-इति चेत्, (न,) तरय निरस्तत्वेन असत्कल्पत्वात्, भावस्य च निरसिष्यमाणत्वात् । न द्वितीयः, आपाततः तद्राहित्यस्य भ्रान्तिसिद्धे रजतादिसंसर्गेऽपि स- त्त्वात्, सर्वथा तथात्वस्य प्रमाणाभावेन असंभवित्वात् । अयं घटः, एतद्धटत्वे सति एतन्मृन्निष्टात्यन्ताभावप्रतियोगी न भवति, घटत्यात्, घटान्तरवत्,-एवं सर्वत्र अनुमानस्य निरङ्कुशत्वात् अधिष्ठाननिष्टात्यन्ताभायल्पवाधवैधुर्य घटादी सिध्यति इति चेत्, न; अयं घटः एतन्मृन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी, घटत्वात्, घटान्तरवत्-इति प्रत्यनुमानात् । इह मृदि घटः-इति प्रत्यक्षा)नुग्रहात् आ- घरय वलवत्त्वमिति चेत्, न; इह रजतं-इतियत् तत्यतीतेर्विभ्रमन्येन अननु- ग्राहकत्वात्। नैवं प्रतीतिः, इदं रजतमित्येव तद्भावात्-इनि चेत्, तहाहापि मृद घट इत्येव प्रतीते न्यधाप्रतीतिरिति तुल्यम्, नृदटयोः समानासमानाधिकरण- प्रतीत्योः सत्त्वे पुरोवर्तिरजन्योरपि तथेति समानम् । “नेह नानाऽस्ति' इत्या- गमानुगृहीतत्वाच ठितीयस्यैवानुमानस्य वलीयस्त्वम् । प्रयमानुमानानुग्राटकस्तु "दृत्तिकेत्येव सत्यम्" इत्यादि आगमोऽनत्परत्वात् तत्परेण द्वितीयानुमानानु- ग्राहकोदाटतागमेन अपदाध्यते।आगमेन अनुमानाननुग्रहीय वस्तुनिागणा- सिजे वृथा अनुमानकल्पना)दति चेत् . नः श्रन्यर्थसंनादनाय पततः अर्थव- गत्: तस्य च वस्तुसंभावनायां अनन्यापेक्षयात् प्रामाण्यानन्य अधिर- जम् । संभाविते चाथै परापेक्षामन्तरेण निश्शायरुन्यात् । न न्यापि नयान्वं सिध्यति। (३) अनारोपितं स्पं नहिं नत्वन-ति चेत्. न:- आरोपत्यानिरुप्यत्याभयत्र पत्राप्यनंन्चात् । अनिर्वक्तव्यतान्यानाच निरायनान्दिनः ।। ग्यानिन्न अनन शनिमय दो हिख्यानस्य नान्यत्र वा न मन्वं. वारीविगंगद माननानि. . न नापत् आरोप है ·w आनन्दतानविरचितः वर्ती आत्मनाऽभातो रजतादेरन्यत्र सत्त्वमावेदयन् मानमस्ति । असन्ख्याती च-आरोपे न पुरोदेशे तदसत्त्वं, तदपरोक्षताधीरोधात्; अन्यत्र तु तत्सत्त्वास- त्वयोरप्राप्तिः, निवन्धनाभावात् । अनिर्वचनीयख्याती च-आरोपे तदेवानि- र्वाच्यत्वमिह प्रपञ्चे प्रतिपाद्यं इति असंभवि लक्षणं भवेत् । (४) यथार्थत्वं तर्हि तथा-इति चेत्,- सिडत्वा तुफलयोर्गतत्वादनिरूपणात् । अयथार्थेऽपि तद्भावान्नेदं तत्त्वमुपेयते ॥ यथार्थत्वम्-(१) अर्थानुसारित्वं वा, (२) वाधवैधुर्य वा, (३) सम्य- ग्धीविपयत्वं वा? नआद्यः, कार्यकारणयोरन्योन्यानुसारित्वसिद्धावपितात्त्विकत्वाभावात्; सापेक्षस्य सर्पादिवत् कल्पितत्वात् । न च-तयोरेवम्भावे 'न अकल्पितमस्ति किञ्चिदिति शून्यतामसक्तिरिति-युक्तम्, प्रकारच्यविरहिणः तत्कल्पनाधिष्ठा- नस्य चिद्धातोरभ्युपगमात्, तद्गताधिष्ठानत्वस्य च तत्रैव कल्पितत्वे तन्मात्रपरि- शेषात्, विभ्रमस्य च तत्वान्तर्भावाभ्युपगमात् । तस्य अर्थानुसारित्वाभावा(न्) तद्भावे तदभावभङ्गाव्याप्तिः। न हि भवता विभ्रमः स्वरूपेण तत्त्वानन्तर्भूतो- ऽभ्युपगम्यते, सर्वस्यैव विभ्रमस्य अविभ्रमस्य च स्वारस्येन परं अङ्गीकारात्।न च विभ्रमस्यार्थानुसारित्वं स्वीकर्तुं शक्यते, तथा सति विभ्रमत्वभङ्गप्रसङ्गात् । अतः तत्र 'तत्त्व' शब्दार्थेऽपि यथार्थत्वस्य अर्था)नुसारित्वस्य असत्त्वाव्या- प्तिर्वारा दरति (अवतरति ? )। न द्वितीया, वाधवैधुर्यस्य आपातिकस्य सार्वकालिकस्य च प्रागेव प्रत्यु- दस्तत्वात्। न तृतीयः,ज्ञानस्य हि सम्यत्तवं-संशयाद्यवृत्तित्वे सति ज्ञानत्वावान्तर- जातिः, तथा च तवृत्तिः उक्तविधा विपर्ययत्वजातिःअपिइति, तदीयविपर्ययस्य सम्यक्त्वज्ञानतया तद्विपये पुरोवर्तिरजतसंसर्गेऽतिव्याप्तेः। आदि' शब्देन विपर्य- यस्यापि गृहीतत्वात् न-इति चेत्, तथापि संशयविपर्ययाद्यवृत्ति संशयत्वाद्येक- कमादाय स एव प्रसङ्गः ॥ एकैकावृत्तित्वविशेपितसर्वावृत्तित्वं तवृत्तित्वं-इति चेत्, न; संशयादावपि धयंशे सम्यत्तवाङ्गीकारात् तवृत्तित्वानुपपत्तेः । तत्र ज्ञानान्यत्वान्नेति चेत्, न; अख्यातिप्रसङ्गात् ।सा च अविविक्ताऽनेकख्यातिरूपा दुर्निरूपत्वादयुक्ता, तदभावत्वादिना विवेकस्य परमते परिज्ञातुमयोग्यत्वात् ॥ न ·तावत् अविवेको विवेकाभावः, अनभ्युपगमात् । नापि विवेकादन्यः, घटादे- तर्कसङ्घह. , . ३ रपि तथात्वप्रसङ्गात् । न च विवेकविरोधी, विरोधिगुणस्य सर्वस्यैव तत्त्वापत्तेः। संशयादेश्व दुर्निरूपत्वं निरूपयिष्यते । किञ्च अयथार्थेऽपि मिथ्याज्ञाने अधिष्ठा- नारोप्यानुसारिणि दर्शितलक्षणसंभवादतिव्याप्तिः । न हि तद्विषयस्य तात्त्वि- कत्वं, भ्रान्त्यभ्रान्तिभागाभावप्रसङ्गात् । अर्थस्य अतात्त्विकत्वे ज्ञानस्यापि तथात्वस् , स्वरूपेण तात्त्विकत्वेऽपि विषयविशेषिताकारेण अतात्त्विकत्वस्या- वश्यकत्वात्। (५) सत्त्वमेव तत्त्वं-इति चेत्, न;- अनन्तरं निरस्यत्वादयापूरनिरासतुः ( ? त्वादारोपितनिरासतः।) ब्रह्मपक्षे च तद्भावो मानादभ्युपगम्यते ॥ न हि सत्त्वमेव तत्त्वं, तस्यानन्तरमेव निराकरणात् , असत्त्वस्य च अतथा- भावापातात् । ब्रह्मे(व) तत्त्वमित्यङ्गीकुर्वतोऽपि सर्व अतत्तुल्यं-इति चेत्, तस्य सर्वथा बाधवैधुर्यस्य ब्रह्मणि " " तत्सत्यम्” इत्यादेरागमात् अधिगत- त्वात् । वाधश्च अधिष्ठाननिष्ठात्यन्ताभावो न ब्रह्मणि सर्वाधिष्टाने सिध्यति । तस्य च प्रत्यग्भूतस्य चिद्धातोः न तेनैव वाधोऽधिगम्यते, रजतादौ तथाभा- वानुपलम्भात् । नापि ज्ञाएकान्तरं वाधकान्तरं वा प्रकृते प्रकल्पते, प्रत्यग्भूतस्य चिदेकतानस्य ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वाङ्गीकारात् । प्रपञ्चेऽपि तर्हि प्रामाणिकत्वाहा भावस्तद्वत्-इति चेत्,- सिद्धसाध्यत्वतो मैवं व्यभिचारादनन्वयात् । अन्योन्याश्रयताभावाद्विभागस्योपलम्भनात् ॥ प्रामाणिकत्वं हि (१) प्रमाणजनितवृत्तिव्याप्यत्वं (२) भावदी(नी?)य- फलव्याप्यत्वं वा ? प्रथमेऽपि, व्यावहारिकतथाविधवृत्तिगम्यत्वं वा तात्त्विकतद्विधवृत्तिव्या- प्यत्वं वा? न आद्यः, सिद्धसाध्यत्वप्रसंगात् । व्यवहाराङ्गभूतप्रमाणगन्यत्वं हि व्यावहारिकमेव वाधवैधुर्यमधिगमयेत् , व्यावहारिकं च अवाध्यत्वं प्रपञ्चे व्यव- वच्छतां सिद्ध इति कथं सिद्धसाध्यता ? न हि व्यावहारिकप्रमाणगम्यत्वं हारकालमुल्लमय सार्वकालिकमवाचं आकलयितुमलं, व्याप्त्यभावात् ; प्रादेशमात्रत्वादौ च व्यावहारिकप्रमाण प्रमेये नथाविधावाधाभावेन व्यभि- रात् । न हि तत्र सार्वकालिकवाधाभावः संभवति, आगमापवाधिनविषय·w आनन्दानानविरचितः वर्ती आत्मनाऽभातो रजतादेरन्यत्र सत्त्वमावेदयन् मानमस्ति । असत्ख्याती च-आरोपे न पुरोदेशे तदसत्त्वं, तदपरोक्षताधीरोधात् ; अन्यत्र तु तत्सत्त्वास- स्वयोरप्राप्तिः, निवन्धनाभावात् । अनिर्वचनीयख्यातौ च-आरोपे तदेवानि- वाच्यत्वमिह प्रपञ्चे प्रतिपाद्यं इति असंभवि लक्षणं भवेत् । (४) यथार्थत्वं तर्हि तथा-इति चेत्,- सिद्धवावेतुफलयोगतत्वादनिरूपणात् । अयथार्थेऽपि तद्भाचान्नेदं तत्त्वमुपेयते ॥ यथार्थत्वम्-(१) अर्थानुसारित्वं वा, (२) वाधवैधुर्यं वा, (३) सम्य- ग्धीविषयत्वं वा? नआद्या, कार्यकारणयोरन्योन्यानुसारित्वसिद्धावपितात्त्विकत्वाभावात् सापेक्षस्य सर्पादिवत् कल्पितत्वात् । न च-तयोरेवम्भावे 'न अकल्पितमस्ति किञ्चिदिति शून्यतामसक्तिरिति-युक्तम्, प्रकारद्वयविरहिणः तत्कल्पनाधिष्ठा- नस्य चिद्धातोरभ्युपगमात्, तद्गताधिष्ठानत्वस्य च तत्रैव कल्पितत्वे तन्मात्रपरि- शेषात्, विभ्रमस्य च तत्त्वान्तर्भावाभ्युपगमात् । तस्य अर्थानुसारित्वाभावा(न्) तद्भावे तद्भावभङ्गाद्व्याप्तिान हि भवता विभ्रमः स्वरूपेण तत्त्वानन्तर्भूतो- ऽभ्युपगम्यते, सर्वस्यैव विभ्रमस्य अविनमस्य च स्वारस्येन परं अङ्गीकारात्।न च विभ्रमस्यार्थानुसारित्वं स्वीकर्तुं शक्यते, तथा सति विभ्रमत्वभङ्गप्रसङ्गात् । अतः तत्र 'तत्त्व' शब्दार्थेऽपि यथार्थत्वस्य अर्था)नुसारित्वस्य असत्त्वाव्या- प्तिर्दुर्वारा दरति (अवतरति ? )। न द्वितीयः, वाधवैधुर्यस्य आपातिकस्य सार्वकालिकस्य च प्रागेव प्रत्यु- दस्तत्वात् । न तृतीयः,ज्ञानस्य हि सम्यत्तवं-संशयाद्यवृत्तित्वे सति ज्ञानत्वावान्तर- जातिः, तथा च तवृत्तिः उक्तविधा विपर्ययत्वजातिः अपिइति, तदीयविपर्ययस्य सम्यक्त्वज्ञानतया तद्विपये पुरोवर्तिरजतसंसर्गेऽतिव्याप्तः। 'आदि' शब्देन विपर्य- यस्यापि गृहीतत्वात् न-इति चेत् , तथापि संशयविपर्ययाद्यवृत्ति संशयत्वाद्येक कमादाय स एव प्रसङ्गः ।। एकैकावृत्तित्वविशेपितसर्वावृत्तित्वं तवृत्तित्वं-इति चेत्, न; संशयादावपि धयंशे सम्यत्तवाङ्गीकारात् तदवृत्तित्वानुपपत्तेः । तत्र ज्ञानान्यत्वान्नेति चेत्, न; अख्यातिप्रसङ्गात्।सा च अविविक्ताऽनेकख्यातिरूपा दुर्निरूपत्वादयुक्ता, तद्भावत्वादिना विवेकस्य परमते परिज्ञातुमयोग्यत्वात् ॥ न ·तर्कसङ्घह - तावत् अविवेको विवेकाभावः, अनभ्युपगमात् । नापि विवेकादन्यः, घटादे- रपि तथात्वप्रसङ्गात् । न च विवेकविरोधी, विरोधिगुणस्य सर्वस्यैव तत्त्वापत्तेः । संशयादेश्च दुर्निरूपत्वं निरूपयिष्यते । किञ्च अयथार्थेऽपि मिध्याज्ञाने अधिष्ठा- नारोप्यानुसारिणि दर्शितलक्षणसंभवादतिव्याप्तिः । न हि तद्विषयस्य तात्त्वि- कत्वं, भ्रान्त्यभ्रान्तिभागाभावप्रसङ्गात् । अर्थस्य अतात्त्विकत्वे ज्ञानस्यापि तधात्वस् , स्वरूपेण तात्त्विकत्वेऽपि विपयविशषिताकारेण अतात्त्विकत्वस्या- वश्यकत्वात्। (५) सत्त्वमेव तत्त्वं-इति चेत्, न;- अनन्तरं निरस्यत्वाद्यापूरनिरासतुः ( ? त्यादारोपितनिरामतः ।) ब्रह्मपक्षे च तद्रावो मानादभ्युपगम्यते ।। न हि सत्त्वमेव तत्त्वं, तस्यानन्तरसेव निराकरणान् . अनत्त्यस्य र अनथा- भावापातात् । ब्रह्म(ब) तत्त्वमित्यगीकुर्वतोऽपि सर्व अवयं-ति नेत्. न: तस्य सर्वथा बाधवैधुर्यरय ब्रमणि " तत्सत्यम " इत्यादेगगमात् अभिगत- त्यात् । बाधश्च अधिष्ठाननिष्ठात्यन्ताभावो न ब्रामणि नर्वाधिष्टाने मिध्यति । तस्य च प्रत्यग्भूतस्य चिडातोः न तेनैद बाधोऽधिगम्यते. जनादी नयाभा- पानुपलम्सात् । नापि ज्ञापकान्तरं वाधकान्नरं वा प्रकृते प्रकल्पते. प्रत्यन्मृतम्य चिदेकतानस्य ब्रामणोऽमितीयत्वाझीशारात् । प्रपञ्चेऽपि तर्हि प्रामाणिकन्यादा भारतवन-नि चेत् .- सिडसाध्यत्वतो मैवं व्यभिचारादनन्दयात् । अन्योन्याश्रयताभावाहिभागस्योपदन्भनात् ॥ प्रामाणिकत्वं हि (१) प्रमाणजनिनवृत्तिव्याप्यन्दं (२) भापदी नी,ग. फलव्याप्यत्वं वा? प्रथमेऽपि, व्यावहारिकनधाविश्वृत्तिगयन्दं या नान्दिनदि निया प्यन्वं वा? न आद.. निजलाध्ययननंगा । कमर व्यावहारिकमेव वायवैधुर्यमविदकर निक कार रारमिततां सिर:ति निन्ना: व्यवारकालगुलान्य नार्य गतिमा गाभिनुन्न. चंद्रमादेशमानयादी नव्यायानि चारात् । न हि नत्र साशादिन ·६ यस्यापि गृहीतत्वात् न-इति चेत्, तथापि संशयविपर्ययाद्यवृत्ति संशयत्वाद्येकै- आनन्दनानविरचितः वर्ती आत्मनाऽभातो रजतादेरन्यत्र सत्त्वमावेदयन् मानमस्ति । असत्ख्याती च-आरोपे न पुरोदेशे तदसत्त्वं, तदपरोक्षताधीरोधात्; अन्यत्र तु तत्सत्त्वास- त्वयोरप्राप्तिः, निवन्धनाभावात् । अनिर्वचनीयख्यातौ च-आरोपे तदेवानि- वाच्यत्वमिह प्रपञ्चे प्रतिपाद्यं इति असंभवि लक्षणं भवेत्। (४) यथार्थत्वं तर्हि तथा-इति चेत्,- सिद्धत्वाडेतुफलयोर्गतत्वादनिरूपणात् । अयथार्थेऽपि तद्धावान्नेदं तत्त्वमुपेयते ॥ यथार्थत्वम्---(१) अर्थानुसारित्वं वा, (२) वाधवैधुर्य वा, (३) सम्य- ग्धीविषयत्वं वा? न आद्या, कार्यकारणयोरन्योन्यानुसारित्वसिद्धावपि तात्त्विकत्वाभावात्; सापेक्षस्य सर्पादिवत् कल्पितत्वात् । न च-तयोरेवम्भावे 'न अकल्पितमस्ति किञ्चिदिति' शून्यताप्रसक्तिरिति-युक्तम् , प्रकारच्यविरहिणः तत्कल्पनाधिष्ठा- नस्य चिद्धातोरभ्युपगमात्, तद्गताधिष्टानत्वस्य च तत्रैव कल्पितत्वे तन्मात्रपरि- शेषात्, विभ्रमस्य च तत्त्वान्तर्भावाभ्युपगमात् । तस्य अर्थानुसारित्वाभावा(तू) तद्भावे तद्भावभाव्याप्तिः। न हि भवता विभ्रमः स्वरूपेण तत्त्वानन्तर्भूतो- ऽभ्युपगम्यते, सर्वस्यैव विभ्रमस्य अविभ्रमस्य च स्वारस्येन परं अङ्गीकारात्।न च विभ्रमस्यार्थानुसारित्वं स्वीकर्तुं शक्यते, तथा सति विभ्रमत्वभङ्गप्रसङ्गात् । अतः तत्र 'तत्त्व' शब्दार्थेऽपि यथार्थत्वस्य अर्थी)नुसारित्वस्य असत्त्वाव्या- प्तिर्दुर्वारा दरति (अवतरति?)। न द्वितीयः, वाधवैधुर्यस्य आपातिकस्य सार्वकालिकस्य च प्रागेव प्रत्यु- दस्तत्वात् । न तृतीयः,ज्ञानस्य हि सम्यत्तवं-संशयाद्यवृत्तित्वे सति ज्ञानत्वावान्तर जातिः, तथा च तवृत्तिः उक्तविधा विपर्ययत्वजातिः अपि इति, तदीयविपर्ययस्य सम्यक्त्वज्ञानतया तद्विपये पुरोवर्तिरजतसंसर्गेऽतिव्याप्तः। आदि' शब्देन विपर्य- कमादाय स एव प्रसङ्गः ।। एकैकावृत्तित्वविशेपितसर्यावृत्तित्वं तवृत्तित्वं-इति चेत्, न; संशयादावपि धयंशे सम्यत्तवाङ्गीकारात् तवृत्तित्वानुपपत्तेः । तत्र ज्ञानान्यत्वान्नेति चेत्, न; अख्यातिप्रसङ्गात् ।सा च अविविक्ताऽनेकख्यातिरूपा दुर्निरूपत्वादयुक्ता, तद्भावत्वादिना विवेकस्य परमते परिज्ञातुमयोग्यत्वात् । न ·९ तर्कसङ्ग्रहः न द्वितीयः । स हि (१) प्रमाणयोगः, (२) तद्योग्यत्वं, (३) अर्थक्रिया वा ? : नआद्य:- - तस्यासतस्तथाभावेऽमानात्त(त्त)विरोधतः । सतस्तस्य तथाभावे तस्मात्तबुद्धययोगतः ॥ गवदती (न हि अती ? )तस्यागामिनो वा मानयोगस्य सयवहारप्र- योजकत्वं, वर्तमानात् 'अस्ति बुद्धिदर्शनात् । नापि तद्योगस्य सतः तयव्यव- हारप्रयोजकत्वं स्वसंवन्ध्यर्थग्राहिणो मानं स्यात् तत् स्वग्राहित्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः- धर्मत्वे तदनिर्देशाइर्मित्वे तदभावतः । द्वितीयस्य तृतीयत्वात्तस्य चाग्रे निरासतः ॥ किमिदमानयोग्यत्वं ? (१)अर्थस्य धर्मः,(२)स्वरूपं वा?न आद्यः, धर्मस्य व्यावृत्तत्वे-उक्तव्यवहारे हेतुत्वायोगात्, अनुवृत्तत्वे-तस्यैव सद्बुद्धिविषयस्य सामान्यरूपतोक्तौ पूर्वोक्तदोषानिस्तारात् । न च धर्मधर्मिणोः भेदाभ्यां निर्वोढुं शक्यते । न च पदार्थातिरेकप्रसङ्गात् योग्यता नाम धर्मः तार्किकसमयसमधिगतः द्वितीयः। तस्य वस्तुनि अन्तर्भावे ततोऽतिरिक्तस्य तस्य असत्त्वेन उपाधित्वायो- गात् । वस्तुनः तस्मिन् अन्तर्भावे तस्य योग्यतातिरिक्तस्य अभावात् तदपे- क्षस्य योग्यत्वस्यापि सत्तानुपपत्तेर्न सह्यवहारप्रयोजकता। मानयोग्यतायाश्च वस्तुस्वरूपत्वे तृतीयपक्षानुप्रवेशः स्यात्, स च निराकरिष्यते । न तृतीयः- सत्त्वस्य (दर्शनात्पूर्वं तदृष्टेस्तदृष्टितः । सत्त्वे च तद्वानाशे(? तद्विनाशे वा नो)पाधिस्त्रिविधो मतः ॥ न खलु अर्थक्रिया सयवहारहेतुः, प्रागपि ध्याद्यर्थक्रियोपलब्धेः दुग्धा- देः सत्त्वोपलम्भात् । न च दुग्धोपलब्धिरेव तदर्थक्रिया, तस्यानुपलब्धस्यापि सत्त्वाभ्युपगमात् ; अपरथा क्षणिकत्वासमात्, तस्य च निराकरिष्यमाण- त्वात् । न चात्र निर्विकल्पकप्रमाणादेव सद्धीः सिध्यति, अनुमानादौ सवि- कल्पकबुद्धेरेव प्रथमत्वात् । किञ्च निष्प्रपञ्चे ब्रह्मणि सर्वव्यवहारातीते न का- चिदर्थक्रिया उपलभ्यते । तत्र सृष्टयादिक्रिया दृष्टा इति चेत्, न; केवलेऽभा- वात् । अनाद्यनिर्वाच्याविद्यानिवन्धना हि ब्रह्मणि जगन्निर्माणादिग्यिा । तब केवलं सदेकतानमिति कुतोऽर्थक्रिया सयवहारे हेतुः। किञ्च त्रिविधोऽपि मानयोगादिरूपोपाधिः सतोऽसनो वा ? । न आद्यः, व्यतिरिक्तमत्त्वस्वीकार- ·८ उपलक्षितस्य च तावत्सिडेराश्रयहीनत्वं, उभयसिहस्य दृष्टान्नत्वात् । चेतन. शीकारे तदभावात् , तस्य तु स्वपरनिर्वाहकत्वात् । तथापि-विशेषेषु निस्सा. मान्यलक्षणांशव्याधातात् न सत्व-इति चेत्, न; तथालक्षणस्यावक्तव्यत्वात्, दायन्निति प्रतीत्या समवायातिरिक्तयोग्यताख्यसंबन्धकल्पनात् । तस्य च सा- त्रिकत्वादैकरूप्यम् । योग्यत्वद्वारा हे संबन्धान्तरं फलप्यते। तेनैव तदधीन- आनन्मानमिति त्वात् । न द्वितीयः, तात्त्विकममाणगम्यत्वस्य धर्मिणाऽनन्नयन अमितावान । किञ्च, सिद्धे तत्त्वावेदकप्रमाणगन्यत्वे नात्त्वि सत्यापरपर्यायमवानन्वं मिति, सिद्धे च तस्मिन् प्रमाणस्य तदा(त्त्वा?)वेदकन्वमिलििित परम्पराश्रयता । - णि तु सर्वकल्पनाधिष्ठानतया तात्त्विक मिले, नदायेदकप्रमाणस्य तत्त्वावेदकत्व सिद्धेचैंपम्यम् । न च व्यावहारिक तात्त्विमिति प्रमाणे विभागामिडि. चंद्रपादेशमानत्यादौ व्यावहारिकत्येऽपि नात्विकन्यानभ्युपगमेन प्रमाणेऽपि विभागानुभवात् । नापि द्वितीयो, दृष्टान्तस्य साधनविकलत्वापानात् । न हि ब्रह्मणो वृत्ति व्याप्यत्वेऽपि फलात्मकस्य फलव्याप्यत्यमुपेयने । विशिष्टं वायरहितमिष्टन। त्वस्य चोपाधित्वाध्याप्यत्वासिद्धिः । (नाममात्रस्य धर्म्यन्तर्भावे न माध्य व्याप्तिसिद्धिः ॥ विमत्तं वाध्यं, अचेतनत्वात् , रज्जुसर्पयत्, इनिच व्यतिरेको पपत्तिः । तस्मात्-एकं ब्रह्मैव तत्त्व-इति सितम् ॥ (२)॥ किच, सत्त्वं,-(१) सामान्यं (२) उपाधिः (1) अर्थस्वरूपं वा ? न आद्यः-अजातिमत्तु तद्भशाजातिमत्सु च शक्तितः। तस्यैव च तथाभावात्समयस्याप्रमाणनः ॥ न हि-सत्त्वं सामान्यं इनि-युक्तम्, सामान्यादी निस्सामान्ये सद्यवहा रविरहप्रसङ्गात् । तत्र स्वरूपसत्तया तत्तद्यवहारे द्रव्यादावपि तवैव नद्यवहा रसंभवात् जातिकल्पनावैयय; तस्यैव चानुगतव्यवहारहेतोः सामान्यलक्षण योगिनः तद्रूपत्वप्राप्तौ विभागकल्पना निरधिका । न चैवं जात्यादीनां जातिर हितत्वमिति समयविरोधः , तस्य अप्रामाणिकत्वेन अनादरणीयत्वात् । सत्त्वे एव (ए)कार्थगतत्वेन सामान्यादौ तथा प्रथा इति चेत्, तत्र सत्तायाः सत्त्वे बा धात् न युज्यते। सामान्यं अयुक्तं अनवस्थितेः इति चेत्, न; द्रव्यत्वादी सत्वा- अत्यन्तव्यावृत्तिधीहेतुत्वेनव लक्षणसंभवात्। 'विशेष'निराकरणावसरे एवएत- दिशदीकरिष्यते । तथापि-समवायेन सर्च असंबन्धात्-इति चेत्, न; सम व्यवहारसिद्धौ तदकल्प्य, गौरवत्वावर । " ·११ तर्कसतह तस्मात्-अव्यावृत्ताननुगतं सदेकतानं ब्रह्मैव तत्त्वं-इति स्थितम् ॥ (३)॥ किञ्च असत्त्वं अभिसंहितं कि (१) अनुपाख्यत्वं, किवा (२) सत्त्वव्या- वृत्तत्वं, अथवा (३) सदन्तरत्वम् ? व्याहते निसो युक्तो, मध्यसोऽतिप्रसक्तितः । अत्यापत्तेस्तृतीयो न पूर्ववच प्रसङ्गतः ॥ न तावत् निरुपाख्यत्वं असत्त्वं, व्याघातात् । उपाख्या हि प्रत्ययः शन्दो वा, तद्गोचरश्च असत्, उच्यते च, इति-कथं न व्याहतिः। तस्यापि विकल्प- गोचरत्वान्नैवं-इति चेत्, न तर्हि निरुपाख्यत्वं; विकल्पस्यापि प्रत्ययत्वात्, तदाभासत्वेऽपि तत्त्वाव्याघातात्, सम्यग्धीविषयत्वाभावेन अनुपाख्यत्वे किञ्चि- त्तदविषयत्वेन सत्यपि तत्त्वप्रलनात् । सर्वतदविषयत्वस्य प्रकृतेऽपीश्वरज्ञान- विषयत्वेनाभावात् , तद्भावेऽपि निरुपाख्यं न प्रामाणिकमिति वा; सम्यग्धी- विषयत्वस्य दुर्वारत्वात् । न द्वितीयः, सत्त्वव्यावृत्त(त्वस्य सति अपि भावेन अतिव्याप्तेः सत्त्वान- धिकरणत्वं विवक्षितं-इति चेत्, न; सत्त्वेऽपि प्रसङ्गात्, तस्यापि तदनधिकर- णत्वात् । सत्त्वानधिकरणत्वे सति स्वरूपसतो व्यावृत्तत्वं अभिप्रेतं-इति चेत्, न; सामान्यानावपि प्रसङ्गात् । तत्र स्वरूपसत्त्वस्य सत्त्वात् न सर्वतस्ततो व्यावृत्तत्वमिति चेत्, तर्हि विशिष्टमुसयतो व्यावृत्तत्वसत्त्वमित्यगीकारे- सत्त्वस्य च प्रत्युक्तत्वात् असंमवित्वं लक्षणस्य स्यात् । न तृतीयः । तद्धि सत् असदा । न आद्यः, अन्तरशब्दवैयर्थात्, सर्वस्य च सतोऽसत्त्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, पूर्ववत् विकल्पदोपानुपलात् । (१) मानागम्यत्वं असत्त्वं-इति चेत्, (न;) तदगम्यत्वे तस्य असिन्दि- स्वतःसिडत्वे वरूपवैपरीत्यात् । एतेन-(५) मानायोग्यत्वं तत्- इति प्रत्युक्तम् । अथ (६) क्रियाविरहित्वं तथा-इति चेत्, न; ब्रह्मण्यपि प्रसगात्, नस्य स्वतः तद्विरहित्वात् । न च तस्यासत्त्वं, सर्वाधिटानत्वात्-इत्युक्तम् । असदेव सर्वाधिष्ठानं-इति चेत्, (न,) सर्वस्य तदनुविज्ञत्वाभावात् ; नस्य च अधिष्ठा- नत्वे शुक्त्यादिवत् न असत्त्वम् । न हि शुक्त्यादेः (दिः) असत्तेन भातः सत्त्वम् । (७) भवद्भिमतसत्त्वविलक्ष(ण) इति चेत्, न ब्रमस्वरूपे कल्पिनत्य प्रपञ्चत्य तेनैवात्मवतः तद्विलक्षणत्वानुपपत्तेः । तथा च श्रुतिः-" सदेव सोन्येदम् । प्रसङ्गात्, ·सिडौ सिध्यति , इति-प्राप्तं इतरेतराश्रयत्वम् । न च विशेषमानं सामान्य निरूपयितुं पारयति, अतिप्रसङ्गात् । सामान्यविशेपितविशेपस्य तन्निरूपकल्वे मानमानित प्रसगात् । न द्वितीयः, वन्यालुतादिगु नदनुगलम्मान । गत्त्वामत्त्वादामीने वस्तुमाने तत्संगतिरिति चेत्, न: मियाविरोनाविनान्नगभावादीदासीन्याम- भवात् । न तृतीयः । अर्थस्वरूपं हि (2) भिनं (२) अभिनं वा । भेदानिर्वचनानायो, मिनीयस्तृपगम्यते । स हि प्रमाणयुक्तिभ्यां( वस्तु ? )मंप्रनिगायने ॥ न तावत् भिन्नं सत्यस्वरूपं सत्त्वं, भेदस्य परस्पराशयत्यादिना निर्वन- ना(न)हत्त्वात् । अपि च न असौ एकस्मिन्यर्मिणि विरोधात् प्रवेष्टुं प्रभवति । तस्मात् नैकस्मिन्प्रवेशेन एव अनेकत्वे स्वाश्रयत्वम्, अन्येन चेत् अनवस्था । तद्देदे च स एव दोपः। तस्य भेदिनो भेदेऽपि तथैवान न नकस्निप्रवेशः, नमः वेशात्प्रागेव तन्त्र अनेकत्वसिन्हौ तत्प्रवेशप्रयोजनाभावात् ।न न भेदो वस्तुमात्रं तद्भावेन अस्मदिष्टप्रसङ्गात्। न च भेदोभावोऽभावो या, तस्योभयत्रापि दर्श- नात् । न हि भेदस्याभावेऽपि दृष्टस्य भावत्वं अभावत्वं वा संभवति, भाव- स्याभावस्य च भावाश्रितत्वानाश्रयणात् । प्रपश्चितं चैनहुभिरित्युपरम्यते । अभिन्नं चेयस्वरूपं सत्त्वं, तदिष्टमेव । एकरसं हि वस्तु प्रमाणतो न्यायतश्च प्रतिपादयितुमयं प्रयत्नः । किञ्च- भेदेऽभेदे च तद्भावभवान्नात्र डिस्पता। भेदाभेदाच तद्भावे विरोधो न क्वचिद्भवेत् ॥ न खलु सति सामान्यविशेषा( प ? )भावः त्योभद(श्च?) घटपट्योरिब घटते, तत्संवन्धस्य च समवायस्य च निरस्यत्वात् । अभेदेऽपि घ(ट)वन्न (त) झावः संभाव्यते, तादात्म्यस्य भेदाभेदनिराकरणेन निराकरणात् । नापि भेदा- भेदाभ्यां तद्भावः, विरोधेन तयोरेकत्वासंभवात् तदविरोधविरोधशब्दार्थस्य निरवकाशत्वात्। किञ्च, समानानां भावः सामान्य-इत्यभ्युपगमात्, भावस्य भवितृसापेक्ष त्वात् विशेषनिरूप्यं तत् एपितव्यम् । विशेपाश्च अनन्ततया सामान्येन संगृह्य व्यवह्नियन्ते । न-तनिरूप्यास्तत्सिद्धौ सिध्यन्ति, सामान्यं चैतन्निरूप्यत्वादेत च स्वाश्रयत्वम् । एतेन-(४) असत्त्वव्यावृत्तिः सत्त्वं-इति प्रत्युक्तं, अन्यो- न्याश्रयत्वात् । !

·, चा तर्कसङ्घहः तस्मात्-अव्यावृत्तानतुगतं सदेकतानं ब्रह्मैव तत्त्वं-इति स्थितम् ॥ (३)॥ किञ्च असत्त्वं अभिसंहितं कि (2) अनुपाख्यत्वं, किवा (२) सत्त्वव्या- वृत्तत्वं , अथवा (३) लदन्तरत्वम् ? व्याहते त्रिसो युक्तो, मध्यसोऽतिप्रसक्तिनः । अत्यापत्तेस्तृतीयो न पूर्ववच प्रसङ्गतः ॥ न तावत् निरुपाख्यत्वं अस्सत्त्वं, व्यावानात् । उपान्या हि प्रत्ययः शब्दो वा, तद्गोचरय असत्, उच्यते च, इनि-मन व्यानिः। नस्यापि विकल्प गोचरत्वान्नैवं-इति चेत्, न तर्हि निरपा यन्त्रः विसरगपि प्रत्ययत्तात्, तदाभासत्वेऽपि तत्त्वाच्याघालार, सम्परधीविषयत्वाभानअनुपान्यो फिलित- त्तदपिपयत्येन सत्यपि तापलक्षात् । सर्वनशिपयारा प्ररने पीटनरमान- विपयत्वेनासाशत्, तदसायेऽपि निपार न प्रामानिमिति ना: मम्गली. विषयत्वस्य दुर्यारत्वात् । न मित्तीयः, सपच्याहत्त(त्र)स्व सनिअवि भान भनिन्यामागचान- धिकरणत्वं विपक्षित-ति चेत्, न; सावेऽपि ना. नस्यापि नदनविकर- । णत्वात् । सत्वानधिकरणले विकल्पलतोय अभिनं-नित, न: सामान्यानावपि प्रसज्ञात् । तत्र सपना मकान न नवतन्नती व्याहत्रात्यमिति चेत्, नहिं विशिष्टानयनो च्यानलमयमिन्ही- सत्त्वस्य च इत्युक्त्यात समादिन् सागर स्यात् । हनीयः । तरि सत् असला । नमः अनदादयात. च सतोऽसत्यमलझात् । न सिनीयः, इति गिदोपानपान। (४) मानागम्यत्वं अल-नि न्य मिति प्रसमात्, दिनालिन्ते सरपपरीलान् । पले-माकपल इनि प्रत्युक्तम् । अध (6) नियादित नपा-निर. -: . स्वतः नहित्विात् । न चाल पनि -गन ! मधिष्टान-ति क्षेत्. (स.) माती ::- मवे गुस्थादियत्न अतरून् (6) भवभिमतलापिलानित. तेनवालयनः द्विलक्षणत्वान mom- ·१० व्यवहियन्ते । न-तनिरूप्यास्तत्सिही सिध्यन्ति, सामान्यं चैतनिरूप्यत्वादेन- निस्पयितुं पारयति, अतिप्रसङ्गात् । सामान्यविशेपितविशेपस्य तन्निरूपको आनन्दनानविरचित. प्रसङ्गात् । न द्वितीयः, वन्ध्यालुतादिषु नदनुपलम्भात् । सत्त्वासत्त्वोदामीने वस्तुमाने तत्संगतिरिति चेत्, न; मियाविरोधविधान्तराभावादोदासीन्यानं भवात् । न तृतीयः । अर्थस्वरूपं हि (?) भिन्नं (२) अभिन्नं वा ? भेदानिर्वचनानायो, द्वितीयस्तृपगम्यते । स हि प्रमाणयुक्तिभ्यां( वस्तु ? )संग्रनिपाद्यते ।। न तावत् भिन्नं सत्यस्वरूपं सत्त्वं, भेदस्य परस्पराश्रयत्वादिना निर्वच- ना(न)हत्वात् । अपि च न असौ एकस्मिन्धर्मिणि विरोधात् प्रवेष्टुं प्रभवति। तस्मात् नैकस्मिन्प्रवेशेन एव अनेकत्वे स्वाध्यत्वम्, अन्येन चेत् अनवस्या । तद्भेदे च स एव दोपः। तस्य भेदिनो भेदेऽपि तथैवानच नैकलिन्प्रवेशः,तत्र वेशात्प्रागेव तत्र अनेकत्वसिद्धौ तत्प्रवेशप्रयोजनाभावात् । न च भेदो वस्तुमात्रं तभावेन अस्मदिष्टप्रसङ्गात्। न च भेदोभावोऽभावो वा, तस्योभयत्रापि दर्श- नात् । न हि भेदस्याभावेऽपि दृष्टस्य भावत्वं अभावत्वं बा संभवति, भाव- स्याभावस्य च भावाश्रितत्त्वानाश्रयणात् । अपश्चिनं चैनहुभिरित्युपरम्यते । अभिन्नं चेदस्वरूपं सत्त्वं, तदिष्टमेव । एकरसं हि वस्तु प्रमाणतो न्यायतश्च प्रतिपादयितुमयं प्रयत्नः । किञ्च- भेदेऽभेदे च नद्भावभङ्गान्नान विरूपता। भेदाभेदाच तद्भावे विरोधो न क्वचिद्भवेत् ॥ न खलु सति सामान्यविशेपा( प ? )भावः त्योभद(श्च?) घटपटयोरिव घटते, नत्संवन्धस्य च समवायस्य च निरस्थत्वात् । अभेदेऽपि घ()वन्न (न झावः संभाव्यते, नादात्म्यस्य भेदाभेदनिराकरणेन निराकरणात् । नापि भेदा- भेदाभ्यां तद्भावः, विरोधेन तयोरेकत्वासंभवात् तदविरोधविरोधशब्दार्थस्य निरवकाशत्वात्। किञ्च, समानानां भावः सामान्य-इत्यभ्युपगमात्, भावस्य भवितृसापेक्ष त्वात् विशेपनिरूप्यं तत् पपित्तव्यम्। विशेपाच अनन्ततया सामान्येन संगृह्य सिद्धौ सिध्यति , इति-प्राप्तं इत्तरेनराश्रयत्वम् । न च विशेषमानं सामान्य च स्वाश्रयत्वम् । एतेन-(४) असत्त्वव्यावृत्तिः सत्वं-इति प्रत्युक्तं, अन्यो- न्याश्रयत्वात्।

·तर्कसङ्घहः भावान्यतमस्मिन्नतिव्याप्तिरेव । किञ्च, द्रव्यादीनां प्रत्येकं प्रतिवक्ष्यमाणत्वात् असम्भवित्वं, तदन्यस्य च अभावस्य निराकरिष्यमाणत्वात् । एकैकस्मिन्नसत्त्वेन सप्तमोऽपि न युक्तिमान् । प्रत्येकं न हि तनावः पड्भावानुपपत्तितः ॥ नापि सप्तमः । तथाहि लक्षणं एकं अनेक वा ? न आवः, तस्य असत्त्वा- त् । न हि द्रव्यादिपु समवायान्तेषु अनुगतमेकं लक्षणमालक्ष्यते । भावत्वं- इति चेत्, न; स्वाश्रयत्वात् । अस्तित्वं-रति चेत्, न: अतिव्यापकन्यात् । एतेन मेयत्वमपि निरस्तम् ॥ न ठितीयः, प्रत्येकं न्यादिलक्षणस्य निराकरि- प्यमाणत्वात् । न च एकैकस्य तल्लक्षणयोगित्वम् , तपसमममात् : अ- न्यथा अतिव्याप्तेः । न हि पटपि लक्षणानि एकस्मिन् भाो भवितुमुन्मान्ने, एकैकरय पोढा भावे(व?)व्यवस्थानुपएरोः । नाष्टमोऽनन्तरं तस्य प्रवन्धन प्रतिनिया। करिष्यतेऽध सत्त्वं तं भादो न भियते ।। सत्त्वे च भावत्वे शगुक्तमनुसन्धेयम् । भवभिमनमेव विवक्षितमिनि चेत्, तर्हि तस्य प्रात्मस्वरूपत्वात् न अतिरित्तो भायोऽस्ति । नामात्-न भर. न्मते भावो नाम कासित् निधितोऽस्ति-दति लिनन ।। (५) ।। कम अभावः ? (१) निषेधविपयो वा. (२) विधानविपयो वा. (३) नि- रपेक्षप्रत्ययाविषयो वा, (४) सापेक्षधीविषयो पा. (२) विकलामावि. पयो पा, (६) ल्यादिपट्यातिरित्तो पा. (s) भात्याग या. (८) (अभा. पत्वाधारो पा)। उक्नां युचिमुपाशिन्य गुनगं गिनिः । धर्मी च प्रतियोगी चन निल न आधः, अनिच्याप्त.. भापत्यायभादो नलीनि नियमियो. कत्वात् । नलिनीय. अभापत्य भावोऽनीतिलिपिलिद। न नृतीया. हलो दीर्घः पिता पुत्री माता अत एव न गनुर्थोऽपि अतिव्याप्ततत्यात्. अन्योन्यानि दिन - अन्यातच ·त्यन्योन्याभावेऽभासमाने, नास्तीति निषेधाविषयेऽतिव्याप्तेः । विमर्शदशायां तद्विपयत्वं तत्रास्ति इति चेत्, तर्हि प्रपञ्चेऽपि विचारावस्थायां औतनिध- अनुगतार्थाभावे द्रव्यादिपु कचिदप्यपर्यवसानात् । किञ्च द्रव्यादिपटकशन्देन १२ आनन्दतानविरचित. इति-सर्वस्य ब्रह्मस्वरूपसन्मात्रत्वं आचक्षाणा इव द्रव्यादिपद(लोभितला णासम्भवं अभिवति । तस्माद--असत् नाम व्यवहारमात्रालम्बनं, न किश्चित् तत्त्वं-इति ॥ (2) || कश्च भावो नाम ? (१) विधिगम्यो वा, (२) निषेधागम्यो बा, () सा. क्षप्रत्ययागम्यो वा, (४) निरपेक्षधीविषयो वा, (6) निर्विकल्पकबुडिवोध्या वा, (६) द्रव्यादिपट्टान्यान्यतमो वा, (७) पड्लक्षणयोगी वा, (८) अभाद- त्वानाधारो वा? अतिव्याप्तेविर्भावादभावेऽपि च नानिमः। अभावोऽस्तीति धीरेपान मृपा सर्वसम्मतः ।। न तावत् अस्तीति विधिप्रत्ययगम्यो भावः, अभावोऽस्ति इति अभाव- स्थापि तथात्वेन अतिव्यासः । न च-अभावे विधिर्मिध्या इति-युक्तम् भाववत् तवापि तथाविधप्रत्ययस्य सर्वसम्मतत्वेना(वा )धिनत्वात् । निषेधात्रि- पयत्वे सति-इति विशेषणात् इदमपणमिति चेत्, न; विशेष्यवयर्थ्यात्, अभावो नास्ति-इति निषेधविषयत्वेन च विशेषणस्य असम्भवित्वात् । एतेन द्वितीयोऽपि प्रतिवदितव्यः; अजानतश्च स्तम्भोऽयं कुनोभयमि: विषयत्वप्रतीतेरसम्भवित्वम् । अव्याप्तेन तृतीयोऽपि ह्रस्वादौ तदसम्भवात् । तत एव तुरीयो न वस्तुत्वेऽपि स्वतोऽयुतेः ।। नापि तृतीयः, हस्वदीर्घादौ सापेक्षधीगम्ये लक्षणस्य अव्याप्तेः। अत एव न चतुर्थोऽपि । नहि निरपेक्ष)धीविषयत्वं दीर्वादावनुभूयते । तत्रापि वस्त्वात्मना निरपेक्षधीगम्यत्वात् नेति चेत्, (न;) निराकरिप्यमाणत्वाद्रव्यादीनामसम्भवात् । नापि पष्टः, अव्यातिप्रसङ्गात् । अन्यतमशब्दस्य वहुष्वेकविषयत्वेन तत्समुदायविवक्षायां समवायिनामन्यत्वात्तेभ्योऽन्येपु चतुर्विधेषु अन्यतम- स्मिन् अतिव्याप्तिः; समुदायिविवक्षायामपि-तदतिरिक्तसमुदायान्यचतुविधा- * अत्र मूलादपुलके कथिदंशः पतित. संमान्यते । H । Hin ·तर्कसङ्घहः भावान्यतमस्मिन्नतिव्याप्तिरेव । किञ्च, द्रव्यादीनां प्रत्येकं प्रतिवक्ष्यमाणत्वात् असम्भवित्वं, तदन्यस्य च अभावस्य निराकरिष्यमाणत्वात् । एकैकस्मिन्नसत्त्वेन सप्तमोऽपि न युक्तिमान् । प्रत्येकं न हि तद्भावः षड्भावानुपपत्तितः ।। नापि सप्तमः । तथाहि लक्षणं एकं अनेकं वा ? न आया, तस्य असत्त्वा- त् । न हि द्रव्यादिषु समवायान्तेषु अनुगतमेकं लक्षणमालक्ष्यते । भावत्वं- इति चेत् , न; स्वाश्रयत्वात् । अस्तित्वं-इति चेत्, न; अतिव्यापकत्वात् । एतेन मेयत्वमपि निरस्तम् ॥ न द्वितीयः, प्रत्येकं द्रव्यादिलक्षणस्य निराकरि- ष्यमाणत्वात् । न च एकैकस्य तल्लक्षणयोगित्वम्, तत्तद्रूपत्वप्रसङ्गात् ; अ- न्यथा अतिव्याप्तेः । न हि षडपि लक्षणानि एकैकस्मिन् भावे भवितुमुत्सहन्ते, एकैकस्य षोढा भावे(व?)व्यवस्थानुपपत्तेः । नाष्टमोऽनन्तरं तस्य प्रवन्धेन प्रतिक्रिया। करिष्यतेऽथ सत्त्वं चेदुक्तं भावो न भिद्यते ॥ सत्त्वे च भावत्वे प्रागुक्तमनुसन्धेयम् । भवदभिमतमेव विवक्षितमिति चेत् , तर्हि तस्य ब्रह्मस्वरूपत्वात् न अतिरिक्तो भावोऽस्ति । तस्मात्-न भव- न्मते भावो नाम कश्चित् निश्चितोऽस्ति-इति स्थितम् ॥ (५)॥ कश्च अभावः ? (१) निषेधविषयो वा, (२) विधानाविषयो वा, (३) नि- रपेक्षप्रत्ययाविषयो वा, (४) सापेक्षधीविपयो वा, (६) सविकल्पकमात्रवि- पयो वा, (६) द्रव्यादिषट्कातिरिक्तो वा, (७) भावत्वाधारो वा, (८) (अभा- वत्वाधारो वा ?)। उक्तां युक्तिमुपाश्रित्य कृतैतेषां निराकृतिः । धर्मी च प्रतियोगी च न निरूपणगोचरौ ।। न आयः, अतिव्याप्तेः, भावस्याप्यभावो नास्तीति निषेधविप(य)त्वस्यो- क्तत्वात् । न द्वितीयः, अभावस्य अभावोऽस्तीतिविधिविपयत्वेन असम्भवित्वात् । तृतीयः, हखो दीर्घः पिता पुत्रो भ्राता जामाता इत्यादी अतिव्याप्तेः । अत एव न चतुर्थोऽपि, हस्वादिषु भावेप्वेव निरपेक्षप्रत्ययाविषयेषु अतिव्याप्तेर्व्यक्तत्वात्, अन्योन्यस्यापि क्वचित् निरपेक्षप्रत्ययविषयत्वेन अव्याप्तेश्च ।

·आनन्दज्ञानविरचितः , न पञ्चमः, अंभावेऽपि क्वचित् निर्विकल्पकबुद्धेरिष्टत्वेन अव्याप्तेः। दृश्य- ते हि प्रातश्चत्वरादौ गजायभावस्य निर्विकल्प(क)बुद्धिवोध्यत्वं, समयान्तरे परामर्शदशायां तत्र सविकल्पकमात्रविषयत्वाभ्युपगमात् । न षष्टः, षट्टातिरेकस्य अभावत्वे स्वाश्रयत्वप्रसङ्गात्, भावत्वे असम्भ- वित्वापातात् । न हि भावस्य अभावनिष्ठत्वमिष्यते । एतेन-पड्लक्षणायोगित्वं अपोढसू, तस्य अभावत्वे भावत्वे च उक्तदो- पानतिवृत्तः । न सप्तमः, भावत्वस्य निरस्तत्वेन असम्भवित्वात् । न अष्टमः, अभावत्वस्य अभावातिरिक्तस्य जातेः उपाधेः वाऽभावात् आत्माश्रयत्वात्। किञ्च भावाभावयोर्भेदाभावश्चेत्, न तयोः संभवेत् , अभावस्य भावा- नाश्रयत्वात् । न अभावोऽपि तस्मिन्युक्तः, अनवस्थानात् । भावे भाव- वत्, अभावे (अ)भावः स्यादिति चेत्, (न:) तहत् अष्टत्वात् । अन्योन्या- भावः तत्र दृश्यते इति चेत्, न; तस्यापि स्वस्मिन् असम्भवात् तत्र भेदाभावे विश्वस्य अन्योन्याभावीभूतत्वप्रसङ्गात् । किञ्च, (१) तयोः संबन्धोऽस्ति, (२) न वा ? प्रथमे, तस्य अभावत्वे भावत्वे च उक्तव अनुपपत्तिः । न द्विती- यः, भाववत् अभावस्यापि तद्धीनत्वविरहापत्तेः । अपि च, अभावो धर्मिप्रतियोगिनिरूप्योऽभ्युपगम्यते । तयोश्च दुर्नि- रूपत्वे तन्निरूप्याभावस्यापि तथात्वं युक्तम् । न हि धर्मी धर्मवान् इप्यते, प्रतियोगिनोऽपि तथात्वग्रसङ्गात् । प्रतियोग्यतिरिक्तत्वे सति-इति विशेषणात् अदोप इति चेत् , न; प्रतियोग्यन्तरेऽपि प्रसङ्गात् । प्रतियोगित्वानधिकरणत्वे सनि-इति चेत्, न; प्र(नियोगित्वस्यैव वक्तव्यत्वात् । अधर्मित्वम्-इति चेत्, न; धर्म्यन्तरेऽपि प्रसङ्गात् । धर्मित्वानधिकरणं तत्-इति चेत्, न; पर- स्पराश्रयप्रसङ्गात् । तस्यापि यत्किञ्चिद्धर्मित्वेन असिद्धेश्च विवक्षितधर्मवत्त्वरा- हित्यं विवक्षितम्-इति चेत्, (न;) प्रागुक्तपरस्पराश्रयत्वाविशेपात् । निरू- पकत्वं-इति चेत्, न; धर्मिणोऽतथात्वात् । तदतिरिक्तत्वविशेपित-इति चेत्, न; उक्तोत्तरत्वात् । विरोधित्वं-इति चेत्, न; सर्वविरोधित्वस्य असिद्धत्वात, यत्किचिद्विरोधित्वस्य धर्मिण्यपि भावात्, विवक्षितविरोधित्वस्य प्राचीनदो- पग्रस्तत्वात् । प्रथमान्नो निरूपको धर्मी, पञ्चम्यन्तो (पष्टयन्तो?) निरूपकश्च ·१५ तर्कसङ्ग्रहः -- प्रतियोगी इति चेत्, न; घटस्य अभावोऽत्र इत्यत्र अभावस्य स्वातन्त्र्यप्रस- झात् । न हि तत्र यथोक्तलक्षणाभ्यां धर्मिप्रतियोगिभ्यां अभावस्य निरूप्यत्वं निरूप्यते । किञ्च- नार्थान्तरमभावोऽस्ति भावेऽपि (सविशेषणे । नास्ति धीशब्दयोः सिद्धेयर्था पार्थक्यकल्पना ॥ न खलु अभावोभावादर्थान्तरं, भूतलादौ केवलेऽपितयवहारसम्भवात्, पृथक्त्वकल्पनाया निष्फलत्वात् । ननु, कैवल्यस्य भूतलमात्रत्वे, सघटेऽपि तत्र तद्भावव्य(व)हारात्, तस्य सविशेषणस्य केवलत्वे तदनुगुणीभूतविशेप- णस्य अभावात्, अनन्तरतया तदभ्युपगतिः-इति चेत्, न; सघटस्य घटा- भावधर्मित्वव्याघातात्, निर्घटस्य तद्धर्मित्वे च अंशतः स्वाश्रयत्वात्, भावाभा- वोदासीनस्य विशेषणस्य केवलत्वे तत्तहर्मित्ववत् तथाविधस्यैव तस्य तद्व्य- वहारालम्वनत्वे लाघवात् । घटेऽपि यथोक्तन्यायसाम्यात् भूतलातिरिक्तस्य तस्य अपलापः स्यात्-इति चेत्, न; तस्य अतिरेकानतिरेकोदासीनालम्बनस्य आनुभ- विकस्य अपहोतुमशक्यत्वात्।तुल्यमभावेऽपिइतिचेत्, तहिंप्रतीतिमात्रसिद्धी भावाभावौ न प्रमाणयुक्तिसिद्धौ इति अस्मदिष्टसिद्धिः । तस्मात्-न अभावो- ऽपि व्यवहारालम्बनतामन्तरेण कश्चिद्विचारसहोऽस्ति-इति स्थितम् ॥ ६॥ यत्तु भावत्वं षट्कव्यवस्थितं, चतुर्यु अभावत्वं इति, तत्रोच्यते- तन्न, तद्योगमात्रेऽपि वस्त्वन्तरसवस्थितम् । तत्रैव तत्पतिज्ञायां हेतुः कश्चिन्न निश्चितः ।। कि हि (१) षट् चतुर्पु वा भावत्वं अभावत्वं वाऽस्तीत्येतावत् उच्यते, (२) कि वा तत्रैव इति नियम्यते ? न आद्यः, वस्त्वन्तरानिराकरणात् । न हि गोत्वं खण्डमुण्डयोरस्तीत्युक्ते, व्यक्त्यन्तरे शावलेयवाहुलेयादौ तभावाधिगतिः । न द्वितीया, नियामकाभावात् । अनुपलब्धः अन्यस्यासत्त्वे नियमसिद्धिः- इति चेत्, न; विद्यमानस्यैव निध्यादिवदनुपलब्धिसिद्धेः। योग्यानुपलब्धः न्यस्यासत्त्वे नियमः स्यात्-इति चेत्, न; योग्यताविरहिणस्तस्य अनुपलब्यस्य तु असंभवात् । सर्वधानुपलब्धस्य सत्त्वं अनिश्चितम् इति चेत्, नस्याम- त्वमपि न निश्चितमपि(मिति ? ) तुल्यम् । सर्वधानुपलब्धिस्तु नथाविरहादपि स्यात् । तस्यापि सत्त्वे न किञ्चिदसत् स्यात्-इति चेत् , (न:) वस्तुतः तद्- अ- ·१६ आनन्दज्ञानविरचितः - भावस्य इष्टत्वात्, व्यवहारालम्बनस्य व्यवहारादेव सिन्हत्वात्। कथं च अपरि- मितेश्च अवान्तरसङ्घयानिवेगः सङ्ग्राहकाभावात् द्रव्यत्वादिना सट्टहीतेषु स्यादिति चेत्, न; सन्मात्रेणाभिन्नेन द्रव्यत्यादिना तत्सद्धहस्य अयुक्तत्वात् । न हि सङ्ग्राहकमियदेव इति नियन्तुं शक्यं, सङ्ग्राहकान्तरस्यापि सम्भावनोप- नीतस्य अपह्रोतुमशक्यत्वात् । तस्य अनुपलब्धिः सङ्ग्राहकनियतिः इति चेत्, न; प्रागुक्तन्यायस्य अनुसम्बन्धयत्वात्, अनुपलम्भमात्रस्य अतिप्रसङ्गित्वात्, योग्यानुपलम्भेऽपि योग्यताविरहिणः शङ्कित्तसङ्ग्राहकस्य दुर्निवारत्वात् । प्रमा- णाभावात् तनिश्चितिः इति चेत्, न; प्रमाणाभावाविशेषात् तदसत्त्वस्यापि दुरवधारणत्वात् । सत्त्वं न सर्वसङ्ग्राहकं, तस्य अतन्मात्रत्वे अनेकत्वसम्भवात् कुतोऽवान्तरसङ्ख्या-इति चेत्, न; द्रव्यत्वादिना सङ्ग्रहीतेपु प्रत्येक नव चतुः विंशतिः-इत्याद्यवान्तरसङ्ख्यावत् उपपत्तेः; सत्त्वेन वा संगृहीते सर्वस्मिन् एकत्वेन अवान्तरसङ्ख्याभावे किं नः छिद्यत इ(ति,) "मीयमानकरूपेषुन निषे- धोऽवकाशवान् ”-इति न्यायात् । किञ्च पदार्थपरिगणनवशेनैव परिलब्धनया पटू-इत्यादिवचनं अधिकार्थत्वादनर्थत्वात् अनर्थकम् । लब्धैव संख्या वा- चिना पदेन स्फुट्यते इति चेत्, न; प्रागेव स्फुटत्वात्, अन्यथा प्रयोगान- वस्थानात् । साधारणत्वेन प्रतीतौ तवचन-इति चेत्, (न:) तावतामेव परिगणननियमात् असाधारणत्वसिद्धेः ।। किञ्च, षट्रादि (१) स्वरूपं (२) धर्मो वा ? प्रथमे तन्निर्देशादेव तल्ला- भात् पृथक्कथनमनर्थकमेव । द्वितीयेऽपि स-अभावश्चेत्, न; अभावे चतुष्ट्वमेव शक्यम्, स्वाश्रयत्वायोगात् । तद्भेदश्च-भावश्चेत्-न तत्र सिध्यति, भावस्य अभावनिष्ठत्वाभावात् ; अभावश्चेत् तद्भेदस्य अभावत्वेन असत्त्वात् आश्रयत्वम् । भावेऽपि, पटुवत् सप्तत्वादेरपि अभावीभूतस्य सम्भवात् पडिति निर्देशो युज्येत सम्भवश्चेत् , तथाऽपि न अभावे चतुष्ट्वसिद्धिः, भावस्य अभावनिष्ठत्वानभ्युपगमात् । तस्य च द्रव्यादिपु अनन्तर्भावे पदा तिरेकः । अन्तर्भावेऽपि, द्रव्यत्वात्मत्वे-गुणाद्यनुपपत्तिा; न तदन्तर्भावः, दोपसाम्यात्; सामान्यान्तर्भावे, सामान्यादिपु तदद्योगा; विशेपान्तर्भावे नित्यद्रव्यातिरिक्तौ तदद्योगः; समवायान्तर्भावे तत्रैव तद्- सिद्धिा, तस्य सङ्ख्याविशेपत्वेऽपि गुणादौ तदनुपपत्तिः उक्तैव । यत्तु-पदार्था भावात्मानः पडेव-इति, तत्रोच्यते- अन्ययोगव्यवच्छितिरयोगमुपढौकते। .. उक्तं गुणकर्मणोः * ·त्तित्वात्, त(स?)दत्-इति चेत्, न तयोरभेदे. प्राचीनदोगनुपक्षातः भेटे च- त्वात्, द्रव्यादिसमवायान्नस्यैव ते भावात् नन्नात्रवृनिन्येन गच्याविधि- १७ - तर्कसङ्ग्रहः .. तस्य - - किं षडेव इति (१) अन्ययोगव्यवच्छित्तिः एवकारार्थः, किवा (२) अयोगव्यवच्छित्तिः । न आया; तस्य प्रमितत्वे-प्रमितिविरोधात् व्यवच्छि- त्यनुपपत्तेः; अप्रमितत्वे-प्राप्त्यभावादेव अव्यवच्छेदात् , लन्धरूपस्य व्यव- च्छेदाभ्युपगमात् । अन्यथा व्यवच्छेदस्य निरड्डशत्वेन अप्रतिपन्नविश्वग्रासि- त्वात्, अनुपलब्धसत्ताभावे क्षणमात्रावच्छिन्नसत्ताकोपलब्धिविषयीकृतस्यैव सत्त्वं-इति क्षणभङ्गवादप्रसङ्गात् । भ्रान्तिसिद्धस्य व्यवच्छेदभावात् न-इति चेत्, (न;) तस्य प्रतीतावप्रतीतौ वा भाववाचोयुक्तेः रिक्तत्वात् ; प्रतिपन्नत्वे-पदप्रतिषेधे पदार्था(ति)रेकात्, प्रतिषेधस्य च प्रतीतिविरोधेन अयु- क्तत्वात् ; अप्रतिपन्नत्वे वा-प्रसक्तप्रतिषेधात् पदार्थातिरेकप्रसक्तिध्रौव्यात्, भ्रान्तेश्च भ्रान्तियोगित्वाङ्गीकारात् कापि व्यवच्छेद्यसत्त्वापत्तेः । कथं चात्र लब्धरूपे लब्धरूपं निषिध्यत इति-नियमः सिध्यति, पडावे पदार्थत्वस्य निपे- धात्-इति चेत्, न; तस्य भावत्वे द्रव्यादितुल्यत्वात्, अभावत्वे (स?)देव निषिद्धत्वात् । एतेन-पदार्थे षडाह्यत्वं निषिध्यत इति-निरस्तं, तस्य भावत्वे अभावत्वे च निषेधायोगात् ।। किञ्च, पदस्य शब्दे प्रमाणे च वृत्तेः, वाच्यत्वं मेयत्वं वा पदार्थत्वम् । उभयथाऽपि न । उभयथा निषेधो वाच्यत्वयोः । अभावेऽपि-भावागायत्वं तथा-इति चेत्, न; नियामकाभावात्, पदात्त्यनुसारिणः सड़े- तस्य उचितत्वात् । भावे ह्यपि-तच्छक्तेः इत्य-इति चेत्, न; सोचमम- न्तरेण भावस्य अपदार्थत्वायोगात् ॥ पड्वायत्वं न पदार्थवृत्ति, पझ्याचमात्र- वृत्तित्वात् , अभावत्ववत्-इति चेत्, न; तस्य भावत्वे व्यायानात. अभा- वत्वे धर्मिदृष्टान्तयोरेकन्वे धर्मिवत् दृष्टान्तेऽपि साध्यसन्देहात्: नछत् धर्मि- "यपि वा साध्यनिश्चयेन सिद्धसाध्यत्वात् । एतेन-पदार्थत्वं न पयात्रवृत्ति, पदार्थमात्रवृत्तित्वा(त्.) द्रव्याद्यभावत्ववत् इत्यपि सन्भवान्. अमावन्य पदार्थनया साधनविकलना इति चेत्, न तस्य (?अ)पदार्थचात् दृष्टान्नेऽपि नया- त्वस्य वक्तुं सुकरत्वात् । भावत्वं द्रव्यादिलमवायान्नमात्रवृत्ति, भावनात्र- भावत्वस्य अधिकवृत्तित्वे व्याधानात्, न्यूनवृत्तिन्ये च नइंदन्य अन्यिन्लन- टनापानात् : भावत्वं द्रव्यादिसमवायान्नमात्रवृत्ति न भवनि. भारनिगा, ·१६ आनन्दज्ञानविरचितः भावस्य इष्टत्वात्, व्यवहारालम्बनस्य व्यवहारादेव सिन्हत्वात्। कथं च अपरि- मितेश्च अवान्तरसद्धयानिवेशः सङ्ग्राहकाभावात् द्रव्यत्वादिना सङ्गृहीतेषु स्यादिति चेत्, न; सन्मात्रेणाभिन्नेन द्रव्यत्वादिना तत्सङ्ग्रहस्य अयुक्तत्वात्। न हि सङ्ग्राहकमियदेव इति नियन्तुं शक्यं, सङ्ग्राहकान्तरस्यापि सम्भावनोप- नीतस्य अपह्रोतुमशक्यत्वात् । तस्य अनुपलब्धिः सङ्ग्राहकनियतिः इति चेत्, न; प्रागुक्तन्यायस्य अनुसम्वन्धेयत्वात्, अनुपलम्भमात्रस्य अतिप्रसङ्गित्वात्, योग्यानुपलम्भेऽपि योग्यताविरहिणः शङ्कितसङ्ग्राहकस्य दुर्निवारत्वात् । प्रमा- णाभावात् तदनिश्चितिः इति चेत्, न; प्रमाणाभावाविशेषात् तदसत्त्वस्यापि दुरवधारणत्वात् । सत्त्वं न सर्वसङ्ग्राहक, तस्य अतन्मात्रत्वे अनेकत्वसम्भवात् कुतोऽवान्तरसङ्ख्या-इति चेत्, न; द्रव्यत्वादिना सङ्ग्रहीतेपु प्रत्येकं-नव चतुः विंशतिः-इत्याद्यवान्तरसङ्ख्यावत् उपपत्तेः; सत्त्वेन वा संगृहीते सर्वस्मिन् एकत्वेन अवान्तरसङ्ख्याभावे किं नः छिद्यत इ(ति) "मीयमानकरूपेपुन निपे- धोऽवकाशवान् ” इति न्यायात् । किञ्च पदार्थपरिगणनवशेनैव परिलब्धतया पट्-इत्यादिवचनं अधिकार्थत्वादनर्थत्वात् अनर्थकम् । लब्धैव संख्या वा- चिना पदेन स्फुट्यते इति चेत्, न; प्रागेव स्फुटत्वात्; अन्यथा प्रयोगान- वस्थानात् । साधारणत्वेन प्रतीतौ तद्वचनं इति चेत्, (न;) तावतामेव परिगणननियमात् असाधारणत्वसिडेः ॥ किञ्च, पट्टादि (१) स्वरूपं (२) धर्मो वा ? प्रथमे तन्निर्देशादेव तल्ला- भात् पृथक्कथनमनर्थकमेव । द्वितीयेऽपि स-अभावश्चेत्, न; अभावे चतुष्टमेव शक्यम् , स्वाश्रयत्वायोगात् । तद्भेदश्च-भावश्चेत्-न तत्र सिध्यति, भावस्य अभावनिष्टत्वाभावात् ; अभावश्चेत् तद्भेदस्य अभावत्वेन असत्त्वात् उक्त आश्रयत्वम् । भावेऽपि, पटवत् सप्तत्वादेरपि अभावीभूतस्य सम्भवात् पडिति निर्देशो युज्येत सम्भवश्चेत् , तथाऽपि न अभावे चतुष्वसिद्धिः, भावस्य अभावनिष्ठत्वानभ्युपगमात् । तस्य च द्रव्यादिषु अनन्तर्भावे पदा- र्थातिरेकः । अन्तर्भावेऽपि, द्रव्यत्वात्मत्वे-गुणानुपपत्तिः न गुणकर्मणोः तदन्तर्भावः, दोपसाम्यात्; सामान्यान्तर्भावे, सामान्यादिषु तदयोगः विशेपान्तर्भावे नित्यद्रव्यातिरिक्तौ तद्योगः; समवायान्तर्भावे तत्रैव तद- सिद्धिा; तस्य सङ्ख्याविशेपत्वेऽपि गुणादौ तदनुपपत्तिः उक्तैव । यत्तु-पदार्था भावात्मानः पडेव-इति, तत्रोच्यते- अन्ययोगव्यवच्छितिरयोगमुपढौकते।

·द्रव्यादिसमवायान्तस्यैव ते भावात् नन्मात्रवृत्तित्वन माध्याविगि- १७ तर्कसङ्घहः किं षडेव इति (१) अन्ययोगव्यवच्छित्तिः एवकारार्थः, किंवा (२) योगव्यवच्छित्तिः । न आद्यः, तस्य प्रमितत्वे-प्रमितिविरोधात् व्यवच्छि- यनुपपत्तेः; अप्रमितत्वे-प्राप्त्यभावादेव अव्यवच्छेदात् , लब्धरूपस्य व्यव- च्छेदाभ्युपगमात् । अन्यथा व्यवच्छेदस्य निरङ्कुशत्वेन अप्रतिपन्नविश्वग्रासि- त्वात्, अनुपलब्धसत्ताभावे क्षणमात्रावच्छिन्नसत्ताकोपलब्धिविषयीकृतस्यैव सत्त्वं-इति क्षणभङ्गवादप्रसङ्गात् । भ्रान्तिसिद्धस्य व्यवच्छेदभावात् न-इति चेत्, (न;) तस्य प्रतीतावप्रतीतौ वा भाववाचोयुक्तेः रिक्तत्वात् ; तस्य प्रतिपन्नत्वे-पप्रतिषेधे पदार्था(ति)रेकात्, प्रतिषेधस्य च प्रतीतिविरोधेन अयु- क्तत्वात्; अप्रतिपन्नत्वे वा-प्रसक्तप्रतिषेधात् पदार्थातिरेकप्रसक्तिध्रौव्यात् , भ्रान्तेश्च भ्रान्तियोगित्वाङ्गीकारात् कापि व्यवच्छेद्यसत्त्वापत्तेः । कथं चात्र लब्धरूपे लब्धरूपं निषिध्यत इति-नियमः सिध्यति, षडाद्य पदार्थत्वस्य निषे- धात्-इति चेत्, न; तस्य भावत्वे द्रव्यादितुल्यत्वात्, अभावत्वे (स?)दैव निषिद्धत्वात् । एतेन-पदाथै षडाह्यत्वं निषिध्यत इति-निरस्तं, तस्य भावत्वे अभावत्वे च निषेधायोगात् ।। किञ्च, पदस्य शब्दे प्रमाणे च वृत्तेः, वाच्यत्वं मेयत्वं वा पदार्थत्वम् । उभयथाऽपि न । उभयथा निषेधो वाच्यत्वयोः । अभावेऽपि-भावाद्भावत्वं तथा-इति चेत्, न; नियामकाभावात्, पदशक्त्यनुसारिणः सङ्के- तस्य उचितत्वात् । भावे ह्यपि-तच्छक्तेः इत्थं-इति चेत्, न; सोचकम- न्तरेण भावस्य अपदार्थत्वायोगात् ॥ षड्वाह्यत्वं न पदार्थवृत्ति, पडवाल्यमात्र- वृत्तित्वात् , अभावत्ववत्-इति चेत्, न; तस्य भावत्वे व्याघातात्, अभा- वत्वे धर्मिदृष्टान्तयोरेकत्वे धर्मिवत् दृष्टान्तेऽपि साध्यसन्देहात्; तहत् धर्मि- प्यपि वा साध्यनिश्चयेन सिडसाध्यत्वात् । एतेन-पदार्थत्वं न पश्यात्यवृत्ति, पदार्थमात्रवृत्तित्वा(त्,) द्रव्याचभावत्ववत् इत्यपि-सम्भवात् , अभावस्य पदार्थतया साधनविकलता इति चेत्, न; तस्य (?अ)पदार्थत्वात् दृष्टान्तेऽपि नथा- त्वस्य वक्तुं सुकरत्वात् । भावत्वं द्रव्यादिसमवायान्नमात्रवृत्ति, भावमात्र- त्तित्वात्, त(स)दत्-इति चेत्, न; तयोरभेदे, प्राचीनदोपानुपगात् : भेदे च- भावत्वस्य अधिकवृत्तित्वे व्याघातात्, न्यूनवृत्तित्वे न्यूनवृत्तित्वे च नदस्य अनिवन्धन- त्वात् प्रतापातात् : भावत्वं द्रव्यादिसमवायान्नमात्रवृत्ति न भवति, भाववृत्तित्यान , ·. * ·तर्कसङ्ग्रहः - वोपपत्तौ वस्तुभेदकल्पनाया निष्प्रयोजनत्वात् । तथा च, घटः सन्पटः त्यादि प्रत्यक्षं एतदनुकूलं आलक्ष्यते । उक्तं च- एकस्यैवास्तु सहिमा यन्नानेव प्रकाशते" इति । यत्तु-द्रव्याधीनत्वं इतरेषां-इति तत् अयुक्तम्- आत्यन्तिकपृथक्त्वे हि तथात्ववचनं कथम् । सम्बन्धतश्चेत् तत्रापि व्यवस्था दुःस्थिता भवेत् ॥ न हि गुणादीनां द्रव्याधीनत्वं एष्टुं शक्य-अत्यन्तभिन्नत्वाङ्गीकार- विरोधात्, तथापि सनवायात् तद्धीनत्वं-इति चेत्, तर्हि सामान्योपाधौ गुणस्य द्रव्याधीनत्व(व)त् कर्मणो सूर्ताधीनत्ववत् विशेषाणां नित्यद्रव्याधी- नत्ववच्च सामान्यस्य द्रव्यगुणशर्माधीनत्वं, समवायस्य द्रव्यादिपञ्चकाधीनत्वं च इति अव्यवस्थापत्तिः । तथा च तयोः आश्रयाव्यवस्थावत् आश्रितत्वाव्यव- स्थाऽपि स्यात् । तथापि शेषाणां द्रव्याधीनत्वं अनिरुद्ध-इति चेत्, मैवम् । द्रव्याधीनत्वगीरेपा तृषा तहक्षणाहते। गुणवत्त्वमतिव्याप्तेरव्याप्तेश्च न युक्तिमत् ।। द्रव्ये खलु असिडे कथं इतरेपां तद्धीनत्वं, तत्सिडिश्च कथं ऋते लक्ष- णात् भवेत् । न च किमपि द्रब्यस्य लक्षणम् । (१) गुणदत्त्वं तल्लक्षणं इति चेत्, न; कार्यद्रव्यस्य उत्पादनन्तरं क्षणमात्रं गुणरहितस्थितेः इष्टत्वात् अव्याप्तेः। (२) गुणवत्त्वात्यन्ताभावालधिकरणत्वं विवक्षितं-इति चेत्, न; तस्मिन्नेव अत्यन्ता- भावे अतिव्याप्तेः । तदभेदानियमात् तस्मिन्नपि तदत्यन्ताभावसम्भवात् नैवं- इति चेत्, तर्हि (३) गुण(व)त्त्वप्रतियोगिझसर्वात्यन्ताभावानधिकरणत्वस्य वा लक्षणत्वे सैव अतिव्याप्तिः । (४) भावत्वे सति-इति विशेषणीयं-इति चेत्, न; तस्य निरस्तत्वात् ॥ किञ्च, (१) यत्किञ्चिगुणवत्त्वं (२) सर्वगुणवत्त्वं वा अत्यन्तामावा- प्रतियोगि ? न आचा, प्रतियोगिभूतस्य एकैलस्य गुणस्य सर्वत्र असम्भ- वेन लक्षणस्य अननुगतत्वापातात् । न द्वितीयः, असंभविन्यात् । संख्यायत्त्वं प्रतियोगित्वेन विवक्षितं-इति चेत्. न; गुणादी अनिल्याप्तः । साथ- समवायात् तत्र सद्याधुडिर्न तुल्या-इति चेत्, नहिं मतकार्यनलवाया तत्र सत्ताधीः न मुख्या इत्यपि स्यात् । गुणादी निर्गुणत्याहीकारमही बारक:

·विप्रनिपत्त्यभावप्रसट्टात् ;नन्मानाचजातिस्वीकारे धर्माधर्मयोः अदृष्टं-अदृष्टमि २० हव्यत्वजातेश्च निर्वक्तव्यत्वात् । (७) आकाशवृत्तिसत्ताव्याप्यजाति:- न आद्या, लौकिकपरीक्षकसंप्रतिपन्नस्य अनुगतप्रत्ययस्य तत्र प्रमाणवे आनन्दनानविरचितः नैवं इतरत्र, इति चेत्, न; गुणादेः निर्गुणत्वसिद्धौ तत्र सङ्ख्यावुद्धेः अमुख्यत्व- सिद्धिः, तत्सिद्धौ च तस्य निर्गुणत्वसिद्धान्तसिन्डिः-इति परस्पराश्रयात् अभ्युपगमस्य च अभ्युपगमान्तरेण निरसनीयत्वात् ॥ एतेन पृथक्त्वस्य अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं प्रत्युक्तम् । संयोगविभा- गपरिमाणानां अन्यतमस्य प्रतियोगित्वे नायं दोषः-इति चेत्, न; प्रत्येक संयोगविभागयोः त्रैविध्यात् परिमाणस्य चातुर्विध्यात्, एकैकस्य वा सर्वस्य वा प्रतियोगित्वविवक्षायां लक्षणस्याननुगमासम्भवित्वयोः सम्भावि(तत्वात्, अन्यतरकर्मजसंयोगरय तथाविधविभागस्य च सर्वत्र असम्भावितत्वात् । तत्र त्वस्य प्रतियोगित्वं-इति चेत्, न; विभूनां आत्मादीनां प्रदेशाभावात् , प्रदे- शप्रवृत्तिसंयोगादेः असम्भवस्या(त्वा?)भिधानस्य मानत्वेन अव्याप्तेः । न च आत्मनिर्गुणत्वं इति आत्मपरीक्षायां वक्ष्यते ॥ (५) समवायिकारणत्वं तल्लक्षणं-इति चेत्, न; गुणादौ अतिव्याप्तेः उक्तत्वात् । किञ्च, स्वाश्रितकार्यारम्भकत्वे समवायिकारणत्वे तस्य परैरव(न ? भ्युपगमात् असम्भवित्वम् । परिणामत्वे विवर्ताश्रयत्वे वा तस्य आरम्भवादि- भिः(ना?) अनिष्टनया, स एव दोपः। समवायानभ्युपगमपक्षे वाऽसंभवित्वमेव । (६) द्रव्यत्वजातिमत्त्वं तल्लक्षणं-इति चेत्, न; द्रव्यत्वजातिसिद्धौ तदा श्रयद्रव्यभेदसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तदनुगतजातिसिद्धिः इति परस्पराश्रयत्वात्। इति वा, (८) क्रियासमानाधिकरणसत्ताव्यवहिताचान्तरजाति:--इति वा, (१) संयोगवदृत्तिसत्तासाक्षान्न्यूनवृत्तिजातिः-इति वा, चेत्, न; सत्तानभ्युपगमपक्षे विशिष्टनिर्वचनस्य असम्भवित्वात् ॥ न च द्रव्यत्वे व्यञ्जनमस्ति, गुणवत्त्वस्य समवायिकारणविप्रतिपत्त्या अ. भावप्रसङ्गात्; तन्मात्राच जातिस्वीकारे, धर्माधर्मयोः अष्टत्वस्य वा तथात्वे, गुणादौ अपि तत्प्रसङ्गात् ; स्वातन्त्र्यस्य च कार्यद्रव्येषु अभावेन व्यक्त्वा योगात् ।। प्रमाणमपि द्रव्यत्वे (२) प्रत्यक्षं (२) अनुमानं वा ? तन्निर्वचनं इति ·२१ तर्कसङ्ग्रहः उचितत्वात् । (द्रव्यत्वं) आकाशसत्तातिरिक्तजातिमत् , जातिमत्त्वात् , रूपादि- वत्-इत्यनुमानंअत्रमानमिति चेत्, न; सत्तामनिच्छतांअप्रसिद्धि(?)विशेष- (ण)त्वात्; गुणत्वस्य रूपत्वादेश्च निराकरिष्यमाणतया साध्यविकलत्वाच्च; हेतुप्रतिज्ञयोश्च मतुपा समवायस्य विवक्षितत्वात्, तन्निराकरणादेव असिद्धय- प्रसिद्धविशेषणत्वयोरापत्तेः । संयोगविभागजनकत्वात् कर्मवत् आकाशे यथो- क्तसाध्यसिद्धिः-इति चेत्, न; कर्मत्वानङ्गीकारवादे दृष्टान्तस्य साध्यविकल- त्वात् । सत्ता आकाशवृत्तिजातेः अन्या जातित्वात्, गोत्ववत्-इति चेत्, न; सत्तामनभ्युपगच्छतां आश्रयासिडेः उक्तत्वात्, प्रमेयत्वोपाधिनैव सत्-सदिति व्यवहारोपपत्तौ तत्सामान्याङ्गीकारवैयर्थेन हेत्वसिद्धेश्च ॥ तस्मात्-व्यवहा- रालम्बनमेव द्रव्यं, न वस्तु किञ्चित्-इति स्थितम् ॥ ८॥ किञ्च-द्रव्ये नवत्वनिर्बन्धो नैव सिद्धिमुपाश्नुते । तमसो दशमस्यापि संसिद्धेर्मानयुक्तितः ।। न हि-पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि (न)वै(व) (द्रव्या)णि इति-युक्तम्, स्पादिमतः तमसो दशमस्य दृश्यमानत्वात् । न च अप्रतीतौ एव प्रतीतिभ्रान्तिः, आलोकप्रतीत्याः तमाप्रतीतेः अविशेषात् । न च-प्रकाशानपेक्ष- चक्षुषो रूपिधीजनकत्वानुपपत्त्या 'तमो नीलं ' इति धीः सिताभावविपयत्वेन औपचारिकी इति-वाच्यम् तत्तदुद्धेविचित्रसामग्रीकत्वात् , तेजः शुक्लं' इति- वत् 'तमो नीलं' इति धियोऽपि मुख्यत्वोपपत्तेः । अस्तु तर्हि तस्या भासं- सर्गाभावविषयत्वं इति चेत्, न; तस्य तद्यङ्गयत्वाहीकारात् । यस्य ग्बलु आ- लोकसंसर्गाभावत्य तमोवुद्धिविषयत्वं इष्टं, तस्यैव तयञ्जकत्वम् । गौरवात् इति चेत्, न; व्यचकमादाय व्यङ्ग्यापलापे अतिप्रसङ्गात् । अन्वयव्यतिरेको च व्यञ्जकविषयत्वे अन्यथासिद्धौ । न च आलोकसंसगांभावे नदीयमागभावादि- विकल्पानुप्रवेशात् व्यचकत्वानुपपत्तिः आशङ्कितव्या; नदीयनमस्त्वानुपपत्ते- रपि विकल्पद्धारायाः तुल्यत्वात्, अनिर्वक्तव्यतावादे च-प्रनीत्यनुसारिणो व्य- झयव्यनकभावस्य सुवचत्वात् ॥ यत्तु-विमनः तमाशब्दवाच्यः परस्पराभावानिरिक्तालोकमंसर्गाभाव- त्वात्, आलोकवत्-इति व्यतिरेक्यनुमान-गत् असत् । विमनः प्रकारागन्द- वाच्या, इतरेतराभावातिरिक्ततमत्संसर्गाभावत्वात् , नमोवन्दन्यपि व्यति- रेकिणो वक्तुं शक्यत्वात् । मनस्त्वं पाववृत्तिवेगवद्वृत्तिजान्यन्य(त्.) जानि- ·२२ आनन्दज्ञानविरचितः त्वात् , गोत्ववत्-इत्यपि प्रयोक्तुं सुकरत्वात् । आत्मत्वं स्पर्शवदत्तिज्ञानव- वृत्तिजात्यन्य(त) जातित्वात्-इति आभालसमानता-इति चेत्, तर्हि सर्वा- स्वेव महाविद्यालु एवं आभाससमानतासम्भवात् उच्छिन्नसंकथाः ताः स्युः । परमतेन तत्प्रयोगोऽस्माकमिति न अनिष्टापत्तिः । तदेवं मूलकारणस्यैव वरि- विवर्तमानस्य तमोव्यवहारालम्बनरय दशमत्वसम्भवात्, न द्रव्येषु नक्त्व- नियमसिद्धिः ॥९॥ किञ्च-पृथिव्या न हि सामान्यं नोपाधिरूपढौकते। लक्षणत्वमतिव्याप्तेरसिद्धेश्वोक्तयुक्तितः ॥ न च पृथिच्या लक्षणं किञ्चित् उत्प्रेक्ष्यते । न तावत् (१) पृथिवीत्वं-एव तहक्षणं युक्तं, परस्पराश्रयग्रस्ततया तस्य असंभबित्वात् । न च पृथिवीत्वे लक्षणं प्रमाणं वा अस्ति-इति सामान्याधिकारे वक्ष्यते । नापि (२) गन्धयत्त्वं-नलक्षणम्, सलिलादौ अपि तदुपलब्ध्याऽतिव्याप्तेः। पृथिवीनबन्धात्अन्यत्र तनुपलब्धिः-इति चेत्, न; नियामकाभावात्।कुसुमादिः मतिकाभावे नदनुपलब्धिनियमान् इत्थं इति चेत्, नासलिलाद्यवयवासनिक कुनुमादी अपि कदाचित्तदनुपलम्भनियमात् । तत्रापि मात्रया गन्धोपलब्धिर- लि-इति चेत्, तर्हि मात्रया भूतान्तरसंसर्गाऽपि तत्र अस्तीति, न पृथिवीमा- उपलभ्याप्सु चेगन्धं केचिद् नृयुरनैपुणाः । पृथिव्यामेव तं विवादपो वायुं च संश्रितम् ॥ --- इत्यासोतिविन्दं एतत्-इति चेत्, न तस्य प्रायिकाभिप्रायत्वात् । आ. सवाक्यं हिप्रायोवृत्या पृथिवानिठगन्धनधिकृत्य अविरुद्धम्, कथमन्यथातत्रापि नहाल अभ्यनुजानीयात उपलब्धिः अथ(पि?)उपलभ्ये प्रमाणत्वात् अनन्य यानिट्टा उपलब्धि नथा,प्रकृतानुभृतान्नरमंबन्धनिबन्धनात् नवं-इति चेत्,न नदि क्वापि नत्रामान्यं, पृथिव्यामपि भृतान्तरमंबन्धमन्तरेण गन्धोपलव्यः अ. नियात् । मलबदमायां परमाणु नृतान्तरायुरोग्येव गन्धोऽस्ति-दति चेत्, न; वात न कि नत्र मतान्नगमष्टेषु परमाणुपु गन्धसिद्वौ किश्चिदनि मान गायें नएलच्या तन्मिदिः इति चेत्, नहिं भृतान्नासंमटे नदृष्टिनिनात नत्रापि नमः कल्पनीयः । न नहि प्रलयः स्यात्-उति चेत, न महानीयानंयोगादेव नहानी, आकाशादिमयोगस्य अवजनीयवान् ।

·२३ तर्कसङ्ग्रहः किञ्च सौरभ्यासौरभ्यविशेषभाजो गन्धस्पर्शवद्रव्यभेदकत्वात् (३) विशि गन्धवत्त्वस्य लक्षणत्वे कथं न अव्याप्तिः। (४) गंधवन्मा(त्रा )श्रयत्वस्य लक्षणत्वे, स्पर्शवन्मानाश्रयत्वस्थापि लक्षणत्वापत्तेः अतिव्यापकत्वं प्रकृ- तेऽपि तुल्यम् । सविशेषणस्य नियमोऽपि तुल्यः । तथा च स्पर्शतुल्यो गन्धो न पृथिवीमानं लक्षयति । न च-पाकजविशेषगुणप्वात् गन्धो द्विवि- धोऽपि पृथिव्यासेव इति-युक्तम् , नियापकाभावात् ॥ गन्धत्वं पृथिवीगुणमात्र- वृत्ति, पाकजगुणकात्रवृत्तित्वात् , पाकजविशेषगुणत्ववत्-इति चेत्, न; पैठरण- क्रिया(या)-हेत्वसिद्धः। तत्र हि,पिठरेष्वेव पाको न परमाणुषु-इति स्थितेः, तद्गु- णस्य पाचकत्वाभावात्,गन्धत्वस्य कार्यगन्धवृत्तितया पालजगुणवृत्तिनया पाकज- गुणवृत्तित्वेऽपि तन्मात्रवृत्तित्वाभावात् परमाणुगुणस्य अपाकजस्यापि तदाश्रय- त्वात् ; पैलुपाकप्रक्रियायां तु-गन्धत्वं पृथिवीतदितरगुणवृत्ति, गन्धवृत्तित्वात्, गुणत्वत्-इति प्रतिप्रयोगसम्भवात् । न च गन्धत्वाधिवृत्ति(त्वं) उपाधिः, समव्याप्तिपक्षे-पाकजविशेषगुणत्वे व्याप्त्यभावात्, विपलव्याप्ति- पक्षेऽपि-यत्र गन्धवाधिकवृत्तित्वाभाव तत्र पृथिवीतदितरगुणवृत्तित्यराहि- त्यमिति व्यतिरेकस्य अयोगाव्याप्तिः, पृथिवीतदिनरगुणवृत्तित्वस्य सुरभि- त्वादी उदीरि(तोत्वात् । उक्तं हि सलिलादौ अपि सुरमित्यादेर्व्यक्तत्यम् ॥ (6)पाऊजरसवत्त्वं वा,(६)पाकजस्प(व)त्त्वं वा,(७) पाकजस्पर्शवत्त्वं वा, पृधिवीलक्षणं-इति चेत्, न; पाकात्चीने घटादौ तदभावात् अव्याप्तेः । तत्रापि तजातीयवत्त्वात् न-इति चेत्, तर्हि सलिलादावतिव्याप्तिः, तजातीयवत्त्यस्य तत्रापि सुसंपादत्वात् । (८)पाकजरसात्यन्नाभा(वा)नधिकरणं इत्यादिनिर्दशेन अव्याप्तिसमाधिः-इति चेत्, न; पाके सति पूर्वन्योत्पत्तेराश्रयणात्, एकस्य द्रव्यस्य उक्तलक्षणत्वासम्भवात् । न च-पूर्वोत्तरद्रव्यभेदेऽपि पाकस्य प्रवा- हरूपेण अनादितया पूर्वस्मिन्नपि द्रव्यतजन्यरूपादिमत्त्वसिद्धिः, नृर्यान्निपा- कानेकत्वे किं-पाकजन्यत्वं रूपादेरभिमतं इति दुनितया-लक्षणस्य अननुग- मात्, पाकप्रवाहस्य अवस्तुत्वेन अर्थक्रियाभावात्पालमानविवक्षायां, उ- त्पन्नमात्रविनष्टघटादौ तद्भावात् । एतेन-(९)गन्धसहचरितचतुर्दशगुणवत्त्वं पृथिवीलक्षणं-इति प्रन्युनम्, गन्धवत्त्वस्य द्रव्यान्तरेऽपि संभवाभिधानात्: गन्धवत्त्वेनैव विवक्षितमिडी च, विशेष्यवैयर्थ्यात्।

·सन्निकर्पाभावे तदनुपलब्धिनियमात इत्य इति चेत्, न; मलिलान्यवयवासनिकर्षे कुलुमादौ अपि कदाचित्तदनुपलम्भनियमात् । तत्रापि मात्रया गन्धोपलब्धिर- #TRA त्वात्, गोत्ययात्-इत्यपि प्रयोग रमरमर्शक वृत्तिजात्यन्यात्.) जातिवाद-ति आभामणमानना-ति नेत, मी स्वेव महाविद्यासु एवं आभागसमानतापमान जिसका नानु परमतेन तत्मयोगोऽत्मासमिनिन अनिवानि मलारणात को विवर्तमानस्य तमोत्यवतारातमकर TTIT, न गुना नियमसिद्धिः ॥९॥ क्रिश-राथिया न हिमामान्य मानिने তন্মনিবাসনি? कितः॥ न च पृथिव्या लक्षणं किनिन् उनले। कार (2) पृथिवीय व तल्लक्षणं युक्तं, परस्पराश्रयग्रस्ननगा तास अगंभक्विात् । न च पृथिवीले लक्षणं प्रसाणं वा अस्ति-दति सामान्याविकरे यायते। नापि (२) गन्धयत्त्वं-नलक्षणम्, मलिलादी अपि तदपलल्याऽतिव्याप्तेः। पृथिवीसंवन्धात् अन्यत्र तदुपलब्धिः-ति नेत, न; नियामकाभावात्। कुसुमादि स्ति-इति चेत्, तर्हि मात्रया भूतान्तरसंसर्गोऽपि तत्र अस्तीति, न पृथिवीमा- त्रस्य गन्धवस्वम् । उपलभ्याप्सु चेगन्धं केचिद् बृयुरनैपुणाः । पृथिव्यामेच तं विद्यादपो वायुं च संश्रितम् ॥"-- इत्यासोक्तिविरुद्धं एतत्-इति चेत्, न; तस्य प्रायिकाभिप्रायत्यात् । आः सवाक्यं हिप्रायोवृत्त्या पृथिवीनिष्टगन्धमधिकृत्य अविलम्, कथमन्यथातत्रापि तदुपलम् अभ्यनुजानीयात् ।उपलब्धिः अथ(पि?)उपलभ्ये प्रमाणत्वात् अनन्य थासिद्धा उपलब्धिः तथा, प्रकृतात्तुभूतान्तरसंवन्धनिबन्धनात् नैवं-इति चेत्,न तर्हि क्यापि तत्मामाण्यं, पृथिव्यामपि भूतान्तरसंवन्धमन्तरेण गन्धोपलव्धेः अ- सिद्धत्वात्। प्रलयदशायां परमाणुषु भूतान्तरायुक्तेष्वेव गन्धोऽस्ति-इति चेत्, न प्रमाणाभावात् । न हि तत्र भूतान्तरासंस्कृष्टेषु परमाणुषु गन्धसिद्धौ किश्चिदन्ति प्रमाणम् । कार्ये तदुपलब्ध्या तसिद्धिः-इति चेत्, तहि भूतान्तरसंसृष्ट तदृष्टिनिययात् तत्रापि तत्सतर्गः कल्पनीयः। न तहि प्रलयः स्यात्--इति चेत् : न; सजातीयासंयोगादेव तदुपपत्तेः, आकाशादिसंयोगस्य अवर्जनीयस्वात् ।

·नात्, पाकप्रवाहस्य अक्तुत्वेन अर्थनियाभावात्; पानमात्रविवक्षायां. उ. २३ तर्कसङ्घहः + किञ्च सौरभ्यासौरभ्यविशेषभाजो गन्धस्पर्शवव्यभेदकत्वात् (३) विशि धिवत्त्वस्य लक्षणत्वे कथं न अव्याप्तिः। (४) गंधवन्मा(ना)श्यत्वस्य क्षणत्वे, स्पर्शवन्मात्राश्रयत्वस्यापि लक्षणत्वापत्तेः अतिव्यापकत्वं प्रकृ- ऽपि तुल्यम् । सविशेषणस्य नियमोऽपि तुल्यः । तथा च स्पर्शतुल्यो गन्धो न पृथिवीमानं लक्षयति । न च-पाकजविशेषगुणवात् गन्धो द्विवि- धोऽपि पृथिव्यामेव इति-युक्तम्, नियासकाभावात् ॥ गन्धत्वं पृथिवीगुणमात्र- पृत्ति, पाकजगुणात्रवृत्तित्वात्, पाकजविशेषगुणत्ववत्-इति चेत्, न; पैठरम- क्रिया(या)-हेत्वसिद्धेः। तत्र हिपिठरेष्वेव पाको न परमाणुपु-इति स्थितेः, तह- णस्य पाचकत्वाभावात्,गन्धत्वस्य कार्यगन्धवृत्तितया पालजगुणवृत्तितया पाकज- गुणवृत्तित्वेऽपि तन्मात्रवृत्तित्वाभावात् परमाणुगुणस्य अपाकजस्यापि तदाश्रय- त्यात् ; पैलुपाकप्रक्रियायां तु-गन्धत्वं पृथिवीतदितरगुणवृत्ति, गन्धवृत्तित्वात्, गुणत्वत्-इति प्रतिप्रयोगसम्भवात् । न च गन्धत्वाधिकवृत्ति( त्वं) उपाधिः, समव्याप्तिपक्षे-पाकजविशेषगुणत्वे व्याप्त्यभावात्, विपलव्याप्ति- पक्षेऽपि-यत्र गन्धत्वाधिकवृत्तित्वाभाव तन पृथिवीतदितरतुणवृत्तित्वराहि- त्यमिति व्यतिरेकस्य अयोगाव्याप्तिः, पृथिवीतदिनरगुणवृत्तित्वस्य सुरभि- त्वादी उदीरि(तत्वात् । उक्तं हि सलिलादौ अपि सुरभित्वादेर्व्यक्तत्वम् ।। (५)पाकजरसवत्त्वं वा,(६)पाकजरूप(व )त्त्वं वा,(७) पाकजस्पर्शवत्वंचा, पृधिदीलक्षणं-इति चेत्, न; पाकात्माचीने घटादौ तदभावात् अव्याप्तेः। तत्रापि तजातीयवत्त्वात् न-इति चेत्, तर्हि सलिलादावतिव्याप्तिः, नजातीयवत्त्वस्य तत्रापि सुसंपादत्वात् । (८)पाकजरसात्यन्ताभा(वा)नधिकरणं इत्यादिनिर्देशेन अल्याप्तिसमाधिः-इति चेत्, नः पाके सति पूर्वव्योत्पत्तेराश्रयणात्, एफस्य द्रव्यस्य उक्तलक्षणत्वासम्भवात् । न च-पूर्वोत्तरद्रव्यभेदेऽपि पारस्य प्रया- हरूपेण अनादितया पूर्वस्मिन्नपि द्रव्यनजन्यरूपादिमत्त्वमिडिः, नृर्यान्निपा- कानेकत्वे कि-पाकजन्यत्वं रूपादेरभिमतं इति दुाननया-लक्षगस्य अन्नुग. त्पन्नमात्रविनष्टघटादौ तदभावात् । एतेन-(९)गन्धसत्चरिनचतुर्दशगुणवत्त्वं पृथिवीलक्षण-दनि प्रयुगा गन्धवत्त्वस्य द्रव्यान्तरेऽपि संभवाभिधानान्गन्धवत्वेनव विवक्षितनिटी विशेप्यवयात्।

·मानन्दमानविरनिनः अतो न किश्चिदपि पृथिव्याः लक्षणं अस्ति ॥ १० ॥ किञ्च-विशेषणप्रमिहौ च व्यतिरेकः कुनो न्वयम् । तदप्रसिन्ही पक्षः स्यादप्रसिनविशेषणः ॥ पृथिवी अ(वा)दिभ्यो भिद्यते, पृथिवीत्वात्-स्न्यादिलक्षणव्यतिरेकानुम लक्षणमिप्यते । तत्र च अबादिभेद:(१)विनाऽनुमानेन प्रमित:(२)अप्रमितो व प्रथमे, किंअवादिष्वेव प्रमीयते पृथिव्यांचा? न आयः, व्याघातात्, पृथिवीव देश्च असाधारणत्वात्। न द्वितीयः, अनुमानवयात् । न ग्यन्नु, अनुमानमन्तर अवादिभेदे पृथिव्यां प्रमिते-पुनरनुमानं अर्थवत् भवितुं उत्सहते, अप्रमिते वा- अप्रसिद्धविशेषणत्वं, कुम्भादौ अबादिभेदस्य प्रमिनन्यात्।पृथिवीमात्रे च नर साध्यत्वात् नैवं इति चेत्, न; कुम्भादेः सपक्षत्वं पक्षन्वं वा? प्रथमेऽपि नत्र पृथि वीत्वं अस्ति न वा?न आद्यः, व्यतिरेकन्वव्याघातात् । न द्वितीयः, पृथिवीत्वस्य साधारणत्वापातात् । नापि द्वितीयः, नस्य पक्षत्वे तदंशे साधनवैयया॑त् । ननु किमिदं वैयथ्य ? संप्रतिपन्नार्यगोचरत्वं वा, नदिनरासाधकत्वं वा? न आद्यः, धूमानुमानादेरपि तथात्वप्रसङ्गात्, पर्वतादेरुभयसंप्रतिपन्नस्य स्फुरणात्। न द्वितीयः, आ परमाणोः आ च भूगोलकं इतरव्यवच्छेदस्य संप्रतिपन्नाति- रिक्तस्य प्रकृतेऽपि साध्यमानत्वात् * * * इति तदसत् । समुदायस्य समुद्रा- यिनो भेदे-समुदायिनि कुम्भादौ साध्यस्य सिडत्वे, तस्य च सपक्षत्वे तत्र हेतोः अवृत्ती असाधारणत्वात्, वृत्तौ च व्यतिरेकित्वायोगात्; पक्षत्वेऽपि तदंशे सिद्धसाध्यत्वेन प्रयोगस्य अकिश्चित्करत्वात् , तत्र साध्यप्रसिद्धौ च अप्रसिडविशेपणताया दु(झ)त्तरत्वात् ; अभेदेऽपि-समुदायिपरिशेपे तत्र सा- ध्यप्रसिद्ध्यप्रसिद्ध्योः उक्तदोपात् अन्यत्र तत्प्रसिद्ध्यभावात् ; समुदायपरिशे- घेऽपि तथैव; न च स्वातन्त्र्येण समुदायो नाम कश्चित् निश्चेतुं शक्यते । ननु घटादौ उदकादिभेदं अनुमन्यमानं प्रति अन्वयव्यतिरेकित्वेन लक्ष- णमवतिष्ठते । तत्रापि विवमानं प्रति व्यतिरेकित्वेन पर्यवस्यति । नच अप्रसिद्धविशेषणता; जलादिभेद क्वचिदाश्रितः, भेदत्वात् , घटभेदवत्-इति सामान्यतो धर्मिसिद्धौ-तदिशेपस्य व्यतिरेकिणा सिडे; यद्धा, पृथिवी कि श्चित्प्रतियोगिकभेद्वती, भेदवत्त्वात् , घटवत्-इति सामान्येन प्रतियोगिसिद्धौ- * अत्र कश्चिदंशः पतित संभान्यते ।

·न्यते तं प्रति कथं ' भेदत्वात् ' इति प्रयुज्यते: घटादिभेदस्य च असंप्रतिपत्तः षणता-इति चेत् , न; कल्पिते भेदवशात् असङ्करसिही भेदस्य मानयोग्यता. तर्कसङ्ग्रह तद्विशेषस्य व्यतिरेकिणा सिद्धः इति तदयुक्तम् । लौकिकस्य परीक्ष( क )स्य वा घटादौ जलादिभेदानुमतिः? न आधः, तस्य औदासीन्यत्वात् । न द्वितीयः, तस्य परमाण्यादौ अपि तदानुमतेः अनुमानानुपयोगात् । किञ्च, न घटादो उदकादिभेदानुमतिः उचिता, धर्मिप्रतियोग्य(गि)सिडो भेदसिद्धेः भेदमिही च इतरा(र?)सिद्धेः इतरेतरानयत्वात् । तथा च दृष्टान्तस्थ साध्यविकलना । धर्मि- ण्यपि तुल्यत्वादुक्तदोषस्य, न अनुमानं उत्थातुमर्हति । न च लक्षणं अन्वय- व्यतिरेकित्वेन लक्षणवादिना व्युत्पाद्यते । व्यतिरकिणि अपि न अप्रसिद्धविशे- पणतोद्धारः । न हि जलादिभेदः कचिदाश्रिनो भेदत्वादिति सामान्यतो विशे- षणसिद्धिः, जलादिभेदमेव अनङ्गीकुर्वतः प्रति आश्रयासिडेः । प्रत्यक्षत्वे नस्य अनुमानानर्थक्यम् । आभयसिड्यर्थत्यात न आनर्धक्यं-उनि चेन , न; भेदम्य उभयनिरूप्यत्वात् प्रत्यक्ष(व)देव तसिद्धेः । नहिशेषसिद्धयर्थमिति चेत् , न, तस्यापि निर्विशेषसामान्यानुपपत्ती च सिडत्वात् । यस्तु भेदमात्रमेव न अनुमwr . ५ दृष्टान्तस्य आश्रयहीनता । सर्वमेतत् प्रतिद्विसिहं-इति चन, वक्ति (न, कि')- मिदानी प्रसिद्धिमवलम्व्य अनुमानं सिलाधयिषसि, तहिं नथैव तदर्थमिहे: अनर्थकं अनुमान(मा)पयन । तेन-पृथिवी किञ्चित्प्रतियोगिकभेदवनी. भं- वत्त्वात्-इति प्रत्यूदं, नत्रापि स्वम्पासिध्यादेः कुरुत्तरत्वात् । न च व्यतिर- किणि विशेषणाप्रसिद्धिः अदृष्णम् : भृः शशविषाणाल्लिग्विता मृत्यात-इ. त्यस्यापि सदनुमानत्वप्रसङ्गान् . तत्र असिद्धवादेदीपान्तरस्य अदर्शनात् । तर्हि, यद्यतिरेके सत्यसमाहिताप्तिः तदपि मानयोग्यं-इनि न्यायन, पृ. धिव्या जलादिभ्यो भेदाभावे सकरप्रसङ्गान . तन्निटनदत्य सामान्यनो मान- योग्यत्वसिद्धौ, तहिशेषजिज्ञासायां व्यतिरेक्युपन्यामान न अमिहविग- पन्यासासम्भवात् ; अन्यथा प्रामाणिकभेदमिहो अमडुरः, नतश्च नागेव (ताइन्भेद?)सिद्धिः इत्यन्योन्याश्रयात् । तस्मान्न लक्षणं अनुमाननया शक्यनिरूपणं-इति सिद्धम् ।। १२ ।। किच-लक्षणं न व्यवच्छित्तिफलकं संग्रहाते। लक्ष्यासिद्धेने साजात्यं वैजात्यं वा प्रसिध्यति ॥ न खलु-सजातीयविजातीयव्यवच्छेदो लक्षणस्य फलं इनि-युज्यते, महा- रन्तरेण, एतावनी पृथिवी' इति लक्ष्यनिर्धारणामिडी, नन्सजातीयविजानी- ·२६ आनन्दनानविरचितः यानिश्चयात् तद्यवच्छेदस्य दुरनुष्ठानत्वात् । केनापि सङ्ग्राहकेण लक्ष्यनिर्धारणछा- रेण तत्साजात्यवैजात्यनिश्चयेन तयवच्छेदो लक्षणेन साध्यते चेत्, सङ्ग्राहकादेव लक्ष्यनिर्धारणसिझे वृथा लक्षणकथास्यात् । लक्ष्यसिद्धौ च तत्सजातीयविजाती- यसिद्धिः, तत्सिद्वौ तद्यवच्छिन्नलक्ष्यसिद्धिः इत्यन्योन्याश्रयतास्वरूपेण लक्ष्य- सिद्धेः न-इति चेत्, न; सङ्ग्राहकं हि व्यावृत्तयावत्साधक, अन्यथा नदुपन्यासबै- यात् । तथा च न इतरेतराश्रयतासमाधिः। किञ्च सजातीयव्यक्तीनां आन- न्त्यात् कुतः तासां एतावत्वं अन्तरेण सङ्ग्राहक गृह्यते । तस्मिंश्च कस्मिंश्चित् गृहीते तस्य अनन्तासु व्यक्तिपु नियमेन निवेशसिद्धये नियामकान्तरान्वेपणायां अनवस्थानात् कुतः तयवच्छित्तिफलकं लक्षणं सिध्येत् । एतेन-विमतं पृथिवीति व्यवहर्तव्यं पृथिवीत्वात्-इति व्याख्यातं, तत्रापि पूर्वोक्ताप्रसिद्धविशेषणत्वादेः सत्वात् । यत्तु-पृथिवीत्वं अवादिभ्यो भिन्नानेक- पृथिवीव्यक्तिमात्रनिष्ठं, पृथिवीशब्दवाच्यत्वात्-इति, तत्र आकृतेर्व्यक्तेश्व वाच्यत्वं व्यक्तेरेव वा इति पक्षे-कुम्भाव्यिक्तौ पृथिवीशब्दवाच्यत्वेऽपि यथो- क्तसाध्याभावात् विरुद्धता, आकृतिपक्षेऽपि तन्मात्रस्य वाच्यत्वे कथं असिद्धिः न भवेत् । न हि पृथिवीशब्देन आकृतिमात्रं असंपृक्तव्यक्तिकं वक्तुं शक्यते, गुणत्वादेरपि आकृतित्वाविशेपात् पृथिवीशब्देन वाच्यतापातात् । विशिष्टाकृतेः तथात्वेऽपि, घटादिव्यक्तिसंघटिताकृतेः तच्छन्दवाच्यायाः वृत्त्य(व्यक्त्य?)न्तर गामित्वे पादेरपि विशेषणतया तनिष्टत्वप्रसत्या, जातेः यत्किञ्चिद्यक्तिनि- ठायाः व्यक्त्यन्तरनिष्टत्वानुपपत्तेः अनेकव्यक्तिसमवेतत्वासम्भवदोषः। व्यत्यु- पलक्षिताकृतेः वाच्यत्वे, कुतः तदुपलक्षणत्वं इति वीक्षायां, तदाक्रान्तत्वादिति वक्तव्यम् । तदपि कथं इत्यपेक्षायां, तन्मात्रेणोपलक्ष(ण)त्वादिति वक्तव्ये, कथं न इतरेतराश्रयता। तस्मात्-पृथिवी न शक्या लक्षयितुं इति सिद्धम् ।। १२ ॥ किच-अमितेरन्यतो भावात्तेन तद्व्यवहारतः । लायवान पृथक्त्वेन पृथिवीत्वमुपेयते ॥ स्वरूपत्वेन तद्योगः स्वाश्रयान्न विधर्मकम् । निरस्तत्वादनिष्टत्वानुपाचेरनिरूपणात् ॥ किं इदं पृथिवीत्वं (.) जातिः (२) स्वरूपं वा (३) धर्मान्तरं वा ? न आया, तल्लक्षणस्य अपमितत्वात् । अयोगान्ययोगव्यवच्छेदेन गन्य- घदृत्तिजानिः तथा-दति चेत्, न;सलिलादो अपि गन्धवत्त्वस्य उक्तत्वेन असं.

·२७ t तर्कसङ्ग्रहः - भवित्वप्रसङ्गात् । न च तत् पृथिवीत्वं, अनभ्युपगमात् । द्रव्यत्वन्यूनवृत्तित्वे सति घटपटवृत्तिजातिः तथा-इति चेत्, न; द्रव्यत्वस्य प्रत्युक्तत्वात्, घटवि- शेषिताया जातेश्च पटेतरविशेषिताया घटे वृत्त्यभ्युपगमे घटपटयोः इतरेतरा- श्रयत्वात् एकासिद्धौ इतरासिद्धेः, तन्निष्टजात्यसिद्धिः । घटपटयोः जाति प्रति उपलक्षणत्वात् नैवं-इति चेत्, न; तद्व्यतिरेकेणापि कदाचित् जातिप्रसङ्गात् । दृश्यन्ते हि काकवत्त्वादिकमन्तरेणापि देवदत्तगृहादयः । अनेकवृत्तिमात्रे तुल्यं एतत्-इति चेत् ; भवति एवं-न हि किञ्चित् अनेकवृत्ति विना प्रतीतेः वास्तवं इष्यते ॥ नापि किञ्चिद्र व्यञ्जकं प्रमीयते । तद्धि गन्धवत्त्वं वा पाकजरसा- दिमत्त्वं वा ? न आद्यः, जलादौ अपि तद्वत्त्वस्य उक्तत्वात् । न द्वितीयः; अन्यस्य पाकजरसादेः इष्टत्वात् , पाकात् प्राचीने घटादौ तद्भावात् , जातीय- ग्रहणस्य च निरस्तत्वात् । तत्रापि पाकस्य सत्त्वात् तदङ्गीकारे तजन्यरसादि- मत्त्वस्य निरस्तत्वाविशेषात् अङ्गीकृते तेनैव पृथिवीत्वप्रयुक्तव्यवहारसम्भवात् अपार्थिका तद्भेदेन पृथिवीत्वकल्पना, कल्पनागौरवात् । अतो लाघवात् तन्मा- त्रमेव पृथिवीत्वं एष्टव्यम् ॥ न चात्र प्रमाणं किञ्चित् अवगम्यते, अनुगतप्र- त्ययस्य अन्यतो गन्धवत्त्वादेव सम्भवात् । द्रव्यत्वं सत्तातिरिक्तघटपटवृत्ति- जातेः भिद्यते, जातित्वात्-इति चेत्, तव्यत्वं अनङ्गीकुर्वतां आश्रयासि- द्विध्रौव्यात् , सत्तानङ्गीकारवादे च विशेषणानर्थक्यात्, जातेः घटपटवृत्तित्वनि- रासेन च अप्रसिद्धविशेषणत्वात् ; स्वरूपासिडेश्च । न हि द्रव्यत्वं अनङ्गीकुर्वा- र्णाः तस्य जातित्वं अङ्गीकुर्वते । गोत्वे च विवादाविशेषात् दृष्टान्तस्य आश्रय- हीनत्वात् । न हि गोत्वं व्यक्तिमात्रव्यंग्यं अङ्गीकतुं युक्तं, सारनावतः अन्यत्रापि गोत्दव्यक्तिप्रसङ्गात् । न च सालावयक्तिव्यंग्यं गोत्वं इत्यङ्गीकारात् अदोपः, सालावत्त्वस्य व्यक्तिमात्रगामित्वे प्राचीनदोषानुपड्यात् , गोत्वाकान्तव्यक्ति- निष्ठत्वें परस्पराश्रयत्वात्। न द्वितीयः, पृथिवीत्वस्य पृथिवीस्वरूपमानत्वे स्वाश्रयमसद्गादेव नस्य तनिष्ठत्वायोगात् अ(सा?)पेक्षधर्मत्वापत्तेः । न तृतीयः; जातेः स्वरूपाच विलक्षणत्य धर्मस्य औपाधिकन्येन उपायः वक्तव्यत्वात् , तस्य च गन्यवत्त्वादेव निरस्तत्वात्, अन्यस्य च अनिम्पणात्, पृथिवीत्वस्य औपाधिकतायां भावानिष्टत्वाच । एतेन अन्योन्याभावस्य व्यव- नारयोग्यतायाश्च लक्षणार्थत्वं अपातं, भेदे व्यवहारे वा उक्तन्यायस्य अत्रापि ·. २८ आनन्दज्ञानविरचितः तड्रे- समत्वात् । न च एकः अन्योन्याभावः संभवति, घटपटयोः मिथो व्यास- त्वप्रथामात्रेण जगति सर्वत्र व्यावृत्तत्वप्रथाप्रसङ्गात् , अन्योन्याभावस्य सर्वत्र एकत्वात् । न च प्रत्यक्षयोग्येषु व्यावृत्तत्वप्रत्ययोऽवकल्पते । तत्र धर्माप्रतीतेः तदप्रतीतिः इति चेत्, तर्हि कथं अन्योन्याभावस्थ एकत्वं, धर्मिप्रतीत्यप्रती- निभ्यां नन्नानात्वस्य व्यक्तत्वात् । न हि युगपत् एकस्यैव, धर्मी भाति न भाति वा इति, युज्यते । धर्मिभेदात् अविरुद्धे भानाभाने स्यातां इति चेत्, न; दस्यैव च अन्योन्याभावभेदाभावे वक्तुं अशक्यत्वात् , तयोः धर्मिभेदाभावभे- दयोः एकत्वात् ; अनेकत्वेऽपि-व्याप्यव्यापकभावात् । अन्योन्याभावस्य च भेदान्मनः ततोऽन्यस्य वा धादिघटितभेदस्य सर्ववरतुगामित्वे धात अपि तथान्येन वस्तुसङ्करासिद्धिः । न चान्योन्याभावानां भेदो युक्ता; तेषां भर्मिप्रतियोगिघटिनानां वस्तुस्वरूपत्वे घटान्योन्याभावानां पटादिरूपत्ववत् घटादीनामपि तद्रूपत्वप्रसङ्गात् , सप्रतियोगिकान्योन्याभावानां वस्तुधर्मत्वघ- टादिधर्मन्यं स्यात् । न च व्यवहारयोग्यता स्वरूपत्वेन धर्मत्वेन वा निरूप- यितुं शक्यते; स्वरूपन्वे वस्तुदृष्टौ व्यवहारदृष्टिप्रसङ्गात्, (धर्मत्वे ?) धर्मच (धर्म ?) धर्मिणो (:) भेदाभ्यां न शक्यते निरूपयितुं । तस्मात्-न कश्चिदपि लमणान्दयोऽस्ति-इति स्थितम् ॥ १३ ॥ यत्तु उच्यते-नित्यानित्यभेदात् द्विविधा पृथिवी, नित्या परमाणुलक्षणा, कार्यलक्षणा च अनित्या, कार्यद्रव्याजन्यं मृत अणु, नित्यमूर्तः परमाणु:: नित्यन्वे मनि गन्धवान् पार्थिवपरमाणुः, कार्यव्याजन्यकार्यद्रव्यं द्विगुणं (अधुकं ?), विमतं मावयवं कार्यद्रव्यत्वात् घटवत् , त्र्यणुकं सावयवारब्धं महन्वे मनि कार्यन्वात् कुम्भवत् , उक्तलक्षणं घणुकं गन्धवत्पार्थिवं, विमतं पृथिवीमनवाधिकारणकं कार्यन्वे मनि गन्धयत्त्वात् संप्रतिपन्नवत्-इति नन् अयुनाम्। निल्या( निन्य विभागोऽयं पृथिव्याः न प्रकल्पते । अनित्यमानिटं हि पृथिवीवं प्रतिटिनम् ॥ हि यिन्याः नित्यानिन्यविभागः मंभवति । पृथिवीत्वं अनित्यमाय. वृति, पृथिवीमात्रवृनिवान्, यदत्यवत्-दनि अनुमानमम्भवः स्यात् । न इथियिन्यन्यूनिवं उपाधिः, द्रमुकत्यादी माध्यै मन्यपि, ययोत्तोपाध्य- मन मान्यभावान्, भनटासान्यान्यन्ये च व्यातिमतात् । पृथिवीनिष्ट- ·तर्फसद्धहः जातेः अनित्यमात्रवृत्तित्वे पृथिवीत्वन्यूनवृत्तित्वं प्रयोजकं-इति चेत्, न; व्यतिरेके दृष्टान्ताभावात्, अस्मन्यते सत्त्वादेरपि नित्यवृत्तित्वासंपति- पत्तेः; पृथिवीनिष्टजातेश्च अनित्ययात्रवृत्तित्वाभावे पृथिव्यन्याधेयत्वस्य प्रयो- जकत्वसंसवात्, तयतिरेके पूर्वोक्तोपाधिसत्त्वेऽपि परस्परं प्रतिस्पर्धितया द्वयोः आभासत्वात्, द्वितीयेन च आभासीकृतस्य प्रथ(म)स्य उपाधेः तदाभासी- करणासामर्थ्यात् । पृथिवीत्वं नित्यानित्यवृत्ति, कृस्त्नपृथिवीवृत्तित्वात् , सत्ता- यत्-इति पक्षता-इति चेत्, न; दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात्, पृथिवीत्वस्य च निरस्तत्वात् आश्रयासिद्ध; तदा अन्याधेयत्वोपाधेयत्वोपाधेश्च उक्तत्वात् । यत्तु-कार्यद्रव्याजन्यं भूत अणु-इति तदसत्, अवान्तराणुत्वे परिगृहीते त्र्यणुकादा(व)व्याप्तेः । तत् निरुपपदं अणु न भवतीति चेत्, किंतर्हि तदिष्टं यणुकं-इति चेत् , न; पृथक्त्वस्य लक्षणकरणात् परमाणौ वाऽतिव्याप्तिः, तस्य कार्यद्रव्याजन्यमूर्तत्वात् ॥ कार्यं च सत् असत् वा-दुर्वचनम् ॥ द्रव्यं पुनः अधस्तादेव निरस्तम् ॥ मूर्त च किमुच्यते ? (१) सर्वगतपरिमाणान्त- रपरिमाणवत्-इति चेत्, न; सर्वमूर्तसंयोगित्वे सर्वगतत्वस्य सूर्तसापेक्ष- त्वात्, तस्य च उक्तपरिमाणवत्त्वस्य इतरसापेक्षतया परस्पराश्रयत्वात्, विधा- न्तरेण सर्वगते च परिमाणायोगात्, तत्कल्पने च ततोऽन्यपरिमाण( स्य) वक्ष्यमाणरीत्या वक्तुं अशक्यत्वात् । (२) परिच्छिन्नपरिमाणवत्-इति चेत्, न; परिच्छिन्नत्वं हि भिन्नत्वं वा न्यूनपरिमाणवत्त्वं वा? । न आद्यः, गगनादौ अतिव्याप्तेः । तद्धि असूर्तमपि भिन्नपरिमाणवत् अभ्युपेयते । न द्वितीयः, असंभवित्वात् । न हि परिमाणस्य न्यूनत्वं नाम परिमाणान्तरं उप- प(पा?)द्यते, यद्वत्त्वं मूर्तत्वं स्यात् । (३) अल्पपरिमाणवत्त्वमेव विवक्षितं- इति चेत् , न; अल्पत्वस्य पूर्ववत् विकल्पासहत्वात् । न हि तुच्छत्वेन अणुत्वेन च अल्पत्वं कल्पयितुं शक्यते; तुच्छत्वस्य असत्त्वे-द्रव्ये तादृक्परिमाणा- योगात्, अ(आ?)भासत्वे-तथा(परि)माणस्य विष्टत्वात् असम्भवित्वापातात्; परिच्छिन्नत्वस्य अतिव्यापकत्वात् , इतरस्य च असम्भवित्वात् परिमाणस्य अणुत्वायोगात् । एतेन-नित्यमूर्तः परमाणुः इति निरस्तम् । मूर्तत्वं व्यक्तिमात्रवृत्ति, मूर्तमात्रवृत्तित्वात् , घटवत्-इति च पूर्ववत् अनुमानप्र- वृत्तिसम्भवे (१) नित्यत्वमूर्तयोः व्याघातजः क्रियावान् परमाणुः इत्यपि न, पूर्ववत् अजत्वक्रियावत्त्वयोः विप्रतिषेधात् । (२) यतः परं न विभागः स पर- माणुः-इत्यपि न, गगनादौ व्यभिचारात् , तस्मात् परस्मादपि विभागाभा- -- .. 4Air" ·३० , पक्षतुल्यत्वात्,-संयोगित्वं अनित्यमानवृत्ति, संयोगिमात्रवृत्तित्वात, घटत्व. आनन्दमाननिरनिनः वात् । यतः' इति अणुपरिमाणग्रहणात् न-इति चेत्, न; तस्य पूर्वक निराकर्तुं शक्यत्वात् , परिमाणत्वस्य परिमाणान्तरस्य दुर्वचत्वात् । (३) परिमाणापकर्पतारतम्यविश्रान्तिभूमिः इति चेत्, न; तस्य त्र्यणुके विभा- न्तिसम्भवात् । तस्य साचय( वा )रब्धत्वात् न-इति चेत्, न; अनाद्यनित्री- च्याज्ञानस्यैव तथातथा विरर्तमानस्य तथाविधविवाभ्युपगमात् । आरम्भ वादश्च अग्रे निराकरिष्यते ॥ पृथिव्याः नित्यत्वे निराकृते, नित्यत्वे सनि- इत्यादि पार्थिवपरमाणुलक्षणमपि पराकृतम् । अणुकलक्षणे तु कार्यद्रव्या- जन्य-इत्यत्र, कार्यद्रव्यशब्देन अणुकविवक्षायां आत्माश्रयत्वं, व्यणुकादि- विवक्षायां व्यणुकादौ अतिव्याप्तिः । तावन्मात्राभिप्राये तु तदजन्यत्वस्य पर- माणौ अपि भावात् तद्व्यावृत्त्यर्थ-कार्यद्रव्यविशेषणं इत्युक्तम् ; परमाणोर- द्यापि सिद्धत्वात्, कार्यत्वद्रव्यत्वयोश्च दुर्निरूपत्वात्, स्वोदीरितत्वात् । यत्तु-विमतं सावयवं, कार्यद्रव्यत्वात् इति, तत्र घणुकाद(द्य?) सिडे आश्रयासिन्डिः, हेतुसाध्ययोश्च अर्थभेदानुपपत्तेः साध्याविशिष्टत्वम् । व्यणुकं सावयवारब्धं, महत्त्वे सति कार्यत्वात्-इति घणुकसिद्धिः इति चेत्, न तस्य सावयवारब्धत्वासम्भवस्य उक्तत्वात् । 'महत्त्वे सति इति च अनर्थकम् । शब्दादिव्यावृत्त्यर्थमिति चेत्, न तस्य परिमाणवत्वेनैव व्यावृत्तिसम्भवेतद्धि- शेषत्वो(णो?)क्तेः आनर्थक्यात् । घणुकव्यवच्छेदार्थमिति चेत्, न; स्वाश्रयत्वात्। तत् वा सावयवारब्धं, कार्यद्रव्यत्वात्-इति किं नानुमीयते ? अवयवपरम्प राविधान्तिप्रसङ्गादिति चेत्, न; तदारम्भकस्य निरवयवत्वसम्भवात् । स एवं तर्हि परमाणुः इति चेत् , न; तस्य अमूर्तत्वाभ्युपगमात् ॥ विमतं न्यूनपरिमाणकारणकं, कार्यद्रव्यत्वात्, पटवत्-इति चेत्, न महापरिमाणदुकूलठ्यारन्धरज्जुद्रव्ये व्यभिचारात् । तत्र कार्यद्रव्यत्वाभावे पटादौ अपि तदसत्त्वं तुल्यं, अन्त्यावयवित्वात् द्रव्यानारम्भकत्वं अध्यक्ष विरुद्धम् । अयं घट एतद्धटेतरानित्यमूर्तेतरमूर्तान्या, कार्यत्वात्, घटान्तरवत् इति चेत्, न; अयं घट एतद्धटेतरानित्यसावयवेतरसावयवान्या, कार्यत्वात् । इति आभाससमानत्वात् ॥ नित्यं सावयवं क्वापि नोपलव्धमिति चेत्, मूर्त च अनित्यं क्व उपलभ्यते।न च परमाणोः संयोगिनो निरवयवत्वं, प्रदेशवृत्ते संयोगस्य निरवयवेऽनुपपत्तेः, मनसोऽन्नमयत्वेन सावयवत्त्वात्, आत्मादेश्व m ·३१ तर्कसङ्घदः - ८ वत्-इति च अनुमानात्, संयोगित्वन्यूनवृत्तित्वोपाधेश्च पूर्ववत् निरस्थ- त्वात् । पार्थिवद्यणुकलक्षणं च ह्यणुकलक्षणनिराकरणादेव निराकृतम् ॥ यत्तु-विमतं पृथिवीसमवायिकारणकं, कार्यत्वे सति गन्धवत्त्वात्-इति गन् असत्, अम्भोनभस्वदादौ व्यभिचारात् । किश्च, कार्य अभूत्वा भावि- ति चेत्, किं अभवनं असत्त्वं, कि वा भवनं अभिव्यक्तिः ? न आचः, वन्ध्या- सुतवत् असत(स्त)स्य (स)त्त्वायोगात्, भावित्वायोगात् भावित्वासम्प्रति- पत्तौ भूतासत्त्वस्य आत्यन्तिकत्वात् । न द्वितीयः, नभस्वदादौ अभिव्यक्तः अनादित्वेऽपि तद्विरोध्यभिव्यक्तेः सदित(सादि)त्वात् (प्रा)क तस्याः सत्त्वा- सम्भवात् । अनधीनात्मलाभं कार्य-इति चेत्, न; अलब्धात्मलालस्य अन्या- धीनत्वानुपपत्त्या परास्पराश्रयप्रसङ्गात् । एतेन कारणाधीनात्मलाभं कार्य-इति निरस्तं, कार्यासिद्धौ तन्निरूप्यकारणासिद्धेः तदसिद्धौ च तद्धीनात्मलाभस्य कार्यस्य असिद्धः॥ यत्तु-पार्थिवं कार्यं शरीरेन्द्रियविषयभेदात् त्रिविधं-इति, तत्र शरीरं आत्मनोऽवच्छेदकतया भोगसाधनं अन्त्यावयवि इति अयुक्तम् । तवच्छेदकत्वं वा भोगसाधनताऽपि वा। त्रिधा द्विधा वा ना सिध्यन्न वाऽवयविसम्भवः ।। चक्षुरादिष्वतिव्याप्तेर्दैहे च तदसङ्गतेः न हि चेतनताहीने देहे भोगोऽवकल्पते ॥ तद्वच्छेदकत्वं हि-तद्यावर्तकत्वं वा, तदुपलब्धिस्थानत्वं वा, तत्मति- विम्वाधारत्वं वा ? सर्वथाऽपि चक्षुरादौ अतिव्याप्तिः, अहंप्र(त्य)यालम्बनत्वेन तस्यापि तयावर्तकत्वात्, तदुपलब्धिस्थानतायाः तत्प्रतिविम्वाधारतायाश्च एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते " इत्यादिश्रुतिसिद्धत्वात् ॥ किश्च भोगसाध- नत्वं-तत्कारणत्वं वा, तदायतनत्वं वा ? आये स एव दोपः, चक्षुरादेरपि शरीरवत् भोगकारणत्वस्य दुर्निवारत्वात् । द्वितीये तु असम्भवित्वम्, कर्म- फलसाक्षात्कारलक्षणभोगस्य अचेतनाश्रयतानाश्रयणात् ॥ एतेन भोगकरणत्वं निराकरणीयम् ॥ कश्च अन्त्योऽवयवी ?(१)कार्यद्रव्यत्वे सति कार्यद्रव्यानारम्भक-इति चेत्, न; प्रत्युत्पन्नप्रध्वस्ते खण्डावयवि(नि) अतिव्याप्तेः । (२)वर्तमानत्वेन अपि विशेषणीयं-इति चेत्, न; भूते भाविनि च अन्त्यावयविनि अव्याप्ते,बुकृला- ·, कार्यकारणत्वादिहीनस्य ममवायः सम्भाव्यते । () तादात्म्यं तु-भिन्नत्वं स्थिते अस्थिते च कुतः मिध्येत् ; आये-निरोधात्, द्वितीये तु-अन्यतरपरि. आनन्दवानविरचितः देश्च तथात्वेन इटस्थ रज्वाधारम्भकत्वात् तस्य अनव(य)वित्वे च अतिप्रसङ्गात्। दुकूलादेः अन्त्यावयवित्वाभावे च अविशेषात् पटादेः अपि तत् न स्यात् । कश्च अवयवी? स्पर्शवत् कार्य-इति चेत्, न; अनुष्णाशीतापाकजस्स- शंवत्त्वस्य वायोः अन्यत्र, उष्णस्पर्शवत्त्वस्य तेजोव्यतिरिक्ते, शीतस्पर्शवत्त्वस्य अम्भोतिरिक्ते, पाकजस्पर्शवत्त्वस्य च अन्यत्र पृथिव्याः, वक्तुं अशक्यत्वात्- कचिदपि स्पर्शमात्राधारत्वस्य दुःसंपादत्वात् ; विशेषवत्त्वस्यैव तत्र अदर्शनात्, तत्सामान्यस्य तन्निष्ठत्वे तद्रव्ये(अ)भावात्। न हि स्पर्शव्यक्त(क्तौ?)स्पर्शसामान्य हित्वा स्पर्शमात्रं नाम किञ्चित् उपलभ्यते॥नच अवयविनि मानम् । स्थूलविक ल्पः वाये प्रमा, प्रमात्वात् , रूपदर्शनवत्-इति चेत्, न; तदनङ्गीकारवादिनः तस्मिन् प्रमात्वस्य असिद्धत्वात् , वृत्तिविकल्पवाधात् च । प्रत्यक्षविरोधात न-इति चेत्, तर्हि तेनैव अवयविसिद्धेः वृथा अनुमानकथा । तस्य च अस- त्त्वसम्भवात् न साधकत्वं वायकत्वं वाहन हि हेत्वसिद्धयादिनास्वयं आभासी- भृतं अनुमानं अवयविनः साधकं बाधकं वा कस्यचित् उपपद्यते ॥ एतेन-(१) अवयक्त्वेि सति आत्मावच्छेदकत्वं शरीरं-इति व्याख्या तम् । (२) व्याप्त्या स्पर्शनयोगि शरीरं-इत्यपि न, व्याप्तेः संयोगित्वे चक्षुरादौ अतिव्याप्तः, तस्य संयोगेन तद्योगित्वात् । (३) कात्स्न्यन तत्संयोगित्वं विय- क्षितं-इति चेत्, न; विभुनि द्रव्ये अतिव्याप्तः । सर्वत्र तन्मात्रयोगित्वं- गरीरेऽपि न सम्भवति, द्रव्यान्नरयोगस्यापि दुर्वारत्वात् । न हि शरीरस्त्य न्यात्मनि स्पर्शनमात्रेण सर्वत्र नंयोगित्वं, अन्येनापि संयोगित्वस्य अवर्जनी- यत्वात् । (१) समवायेन नद्योगित्वं-अपि ताडगेव । न हि देहस्य स्पर्शनेन शेपात् । पानं च त्वगिन्द्रियं उच्यते। तच इन्द्रियासिौ न सिध्यति, तमि- शेषत्वात् । इन्द्रियं च शरीरमिही मिध्येत् । तत्संयुक्तत्वाभ्युपगमाह(४)ता. रीमिडी नन्मंयुक्तन्द्रियसिया नदिशेपस्पर्शनस्य सिद्धिः, तत्सिद्धी त्र व्यात्या नद्योगिनः गर्गरस्य सिद्धिः, इति कथं न परस्पराश्रयत्वम् । उक्तो- पाध्यमिडी कथं डार्गग्मंज्ञा इनि चन्, गवादिसंज्ञावत् जानिवशात् इति वृनः । पृथिवाव्येन पगपरभावात् न डागरत्वं जातिः-इति चेत्, नहि भूत वमन्वयोरिव दयोः अनातिन्वं अस्तु । पृथिवीवस्य अजानिये चतुष्ट

·No text on this page.

·विवक्षायां-अहं इन्द्रियं जानामि इत्यनुव्यवसायविषयत्वेल उक्तदोषाविशेषः। सिद्धिरिति । एतेन (१०) अज्ञातकरणं इन्द्रियं-इति प्रत्युक्तं, अज्ञातत्वस्य तदेव (१) गन्धवत् पार्थिवं (घाणं)-इत्यपि न, सामान्यनिराकरणादेव ३४ आनन्दनानविरचित. (१) शरीरसंयुक्तं अतीन्द्रियं साक्षात्मतीतिसाधनं इन्द्रियं-इति अ. (यु)क्तम्। असम्भवादतिव्याप्यात् तत्प्रवृत्तितः । परस्पराश्रयत्वाच कथमिन्द्रियमीहशम् ।। त्वन्मते सर्वस्य योगीन्द्रियग्राह्यत्वेन अतीन्द्रियासिद्धी असम्भवित्वात्न उक्तं इन्द्रियं सिध्यति । गुरुत्वादिवत् तत्सिडी अपि-परस्पराश्यत्वात् अस- म्भवित्वतावस्थ्यम् । साधने च-कारणकालादौ अतिव्याप्तिः, तस्य इन्द्रियत्वा- भावेऽपि प्रतीतिकारणत्वस्वीकरणात् । करणे तु साक्षात्प्रतीतिकरणमित्येताव- तैव अभीष्टसिद्धौ इतरवैयर्थ्यात् तविशिष्टलक्षणासिद्धिः । शरीरनिर्वचनस्य च निरस्तत्वात् कुतः शरीरसंयुक्तमिति विशेषणं सिध्यति । (२) प्रत्यक्षा- मित्यनालम्बनं भौतिकं इन्द्रियं इत्यपि न पार्थिवपरमाणुरूपादौ अतिव्याप्तेः (३) द्रव्यत्वेन विशेषणेऽपि-अणुके तमाचात्; (४) साक्षात्प्रतीतिसाधन- त्वेनापि विशेषणे भौतिकादिविशेषणवैयर्थ्यात् ; (६) तन्मात्रोक्तौ च-सा धनस्य करणत्वे-पूर्ववत् अतिव्याप्तः, अकरणत्वे च कारणनिराकरणादेव त- (द)शेषस्यापि निराकरणात् असम्भवित्वात् । (६) ईश्वरप्रत्यक्षविपयत्वेन व विशिष्ट लक्षणं असम्भवि भवेत् । (७) अस्मदादिविशेषणे च-साक्षिण अङ्गीकुर्वतां असम्भवित्वतावस्थ्यम् । (८) अस्मदायेन्द्रियकामित्यविषयत्व- (९) तदितरैन्द्रियकामित्यविषयत्वाभिधाने च-अन्योन्याश्रयत्वं, इन्द्रिय सिद्धौ अस्मादायैन्द्रियकममित्यविषयत्वविशिष्टलक्षणसिद्धिः, ततश्च इन्द्रिय- दुर्ज्ञानत्वात् । तत्र तच्छब्दप्रवृत्तिश्च शरीरे तच्छन्दप्रवृत्तिवत् उपपद्यते । तन्निराकरणात्, तत्र गन्धवत्त्वपार्थिवत्वयोश्च परस्पराश्रयत्वात् । (२) रूपादिषु गन्धस्यैव व्याकं इन्द्रियं धाणं-इत्यपि न, इन्द्रियविशेषणेन क्षारीकृतत्वात् तदभावे तथाविधादृष्टादौ अतिव्याप्तेः । एवं (३) गन्धवत् इन्द्रियं प्राण- इत्यपि निरसनीयं, सामान्यनिरासेन विशेपनिरासस्य उक्तत्वात् ॥ यत्तु-गन्धोपलब्धिः करण(कार्या), कार्यत्वात्, घटवत्-इति सामान्येन कारणसिद्धी परिशेपतो माणसिद्धिः इति-तत् असत् ।

·. तर्कसङ्ग्रहः ३५ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां ततोणितागतेः। सामान्यपरिशेषौ तु न किञ्चित्कर्तुमर्हतः ॥ तथाहि, सति यस्मिन् गन्धोपलब्धिः उपपते, यस्मिश्च असति न असो भवति तत् इन्द्रियं गन्धोपलब्धिसाधनं घ्राणं, इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां गन्धो- पलब्धिहेतोः इन्द्रियल्य वाचत्य घ्राणत्यसिद्धी सामान्यानुमानपरिशेपयोः अकिश्चित्करत्वात् न तो अपेक्षते ॥ यदपि विमनं पार्थिवं, रूपगन्धयोः गन्धस्यैव व्यक्षकाव्यत्वात् , कुमगन्धव्यापयत्-नि. तदपि न हेतु- विशेषणवैयति । असिद्धिपरिहारार्थ विरोपण : ति चेत्. नः हेतुधिोर णस्य व्यभिचारनिवृत्त्यरत्याशीसारे विरोधात्, उत्तानो दन्द्रिय कृतवान् अन्ययव्यतिरेकलित्वेऽपि प्रागेर घाणल्य पाविन्यायाः आययन इतरेतराध्यत्वेन असिख दुलारत्यात्, सामान्येन नतिदोऽपि नदाश्रयनि- शेपसिसी धौल्यात् । न च तस्मिन् 'गाणं । निमंता नियामयाभागात प्रसिद्धा । तजियमे तथैव तत्तिः अनुमानपर्यन । कर विपयः ? न तावत् (१ ) प्रतीयमानः नयाटनिनन्मामान्यत:पां; प्रतीतिं प्रति वियतया पर्वमानोगौ-आत्माप्रपन्नात् . प्रतीनिमंबन्धि- त्योत्तौ-घटनाने घटयत् मधुरादेरपि दियबापतेः. फलकामानिरिग सति तत्संबन्धिपकरने-पूर्वदत् शान्माप्रपन्चात् । (२) जानजन्यलायागं दिपया-त्यपि नः ज्ञानमायालय अजर-अजामिन्यायोगात. उदा- अनिधिसरत्यात्. व्यपारवानाने नाममा असिनमार हात्। (३) रोरेनिमयनितिनः भौदिमा वितर:-त्यादि रापिदोपणस्य सल्ला. जादिना दन्द नि. भूतानां अपि विपरवाहीकारान् : भौनिमार सरंजामिनी :- सान्यात् . अपरपिशमन्यापि नौनिमावीमा भौतिसादर सदर तुल्यवान् . अमरदिने निरमाया पनिरिणविदोषणापमान ! पनेन-दगलान परि-:विनिम्न ने! सरका दिन -अभिमान भयात् दानिमाविम - । .

·घृततैलादिषु अतिव्याते: व्यक्तत्वात् । पार्थिवेष्वेव घृतादिषु आरम्भकावयवानां निरवकाशत्वात् । स्नेहोऽम्भसि एव-इत्यादिसिद्धान्तविरोधात् एषा कल्पना- इति चेत्, न; घृतादौ स्नेहादिप्रतीतेः अन्यथासिद्धौ सिद्धान्तसिद्धिः तत्सिद्धौ नित्यानित्यभेदात् अपां दैविध्यं, शरीरेन्द्रियविषयभेदात् कार्यत्रैविध्यं पृथिव्यधिकारे निरस्तत्वात् । गुणेषु रसस्यैव व्यञ्जकं इन्द्रियं रसनं, मधुररस. वदिन्द्रियं वा; रसव्यक्तिः करणकार्या, कार्यत्वात्, घटवत्-इति लक्षणप्रमाणे आप्यत्वसाधनं विशेषणानुपपत्त्था दूषणीयम् ॥ उक्तविकारद्धयातिरिक्तोऽव- यवी शीतवान् आप्यो विषय इति च विकारग्यानिरुक्तेः अवयविनिराकर- ३६ आनदवानविरचितः तत्तदुत्तेरयुक्तत्वात् पृथिवीति प्रथा कथम् ॥ अनिर्वक्तव्यतापक्षे प्रविष्टा प्रकृतिं गता ॥ १५ ॥ अपामस्वं न वैधयं लक्षणं चा प्रकल्पते । पृथिवीत्वेन तुल्यत्वात् न चान्यदपि युज्यते ॥ न खल, (२) अस्त्वं अपां वैधयं लक्षणं वा । तद्धि गन्धववृत्ति स्नेह- व्यापकसामान्यं इष्टम् । न च गन्धवदवृत्तित्वं सम्भवति-इत्युक्तम् । नापि तवष्टम्भेन व्यतिरेकी निर्वहति, पूर्ववत् तदपाक(र)णात् । न च (२) शुक्ल रूपवत्त्वं (३) मधुररस(व)त्त्वं (४) शीनस्पर्शवत्त्वं वा तल्लक्षणं; तेजसि पृधि- व्येकदेशे च शुक्लस्य रूपस्य दर्शनात्, इक्षुक्षीरगुडादिषु क्षितिभागेष्वेव मधुर स्थापि रसस्य उपलम्भात्, शीतस्पर्शस्य च वाय्वादी बहुलं उपलब्धः अपार जत्वविशेषणेऽपि-पाकात् प्राचीने क्षितिभागे-व्यभिचारतावस्थ्यात्, तत्र च पाकेऽपि-तजन्यताया निरस्तत्वात्, अपाकशुलपादेश्च ज्वलनादौ सत्त्वात् । न च स्नेहादि तद्युक्तं घृतादौ व्यभिचारतः। प्रतीतेरपि मुख्यत्वमन्योन्याश्रयताऽन्यथा ॥ (५) स्नेहवत्त्वं (६) सांसिद्धिकद्रवत्वाधारवत्त्वं वा तल्लक्षणं-इत्यपि न स्नेहादिमदम्भोऽवयवोपष्टम्भात् तेषु संयुक्तसमवायेन स्नेहादिप्रतीतिः-इति चेत्, न; तत्र स्नेहादिप्रतीतेः मुख्यत्वेऽपि बाधाभावात् च तदन्यथासिद्धिः इति अन्योन्याश्रयात् । च, पूर्ववत् निरसनीयम् । न च तदीयं शरीरं अयोनिजमेव इति विशेषः, तस्य पूर्ववत् प्रतिनेतव्ये ॥ रूपरसयोः रसस्यैव व्यञ्जकद्रव्यत्वं, रसनस्य आस्योदकवत णात् च निराकरणीयम् ॥ यथोक्तकल्पनाया ·३७ तर्कसङ्ग्रहः r - M आपोऽपि तुल्यन्यायत्वात् पृधिव्या सह सङ्गताः । अनिर्वाच्यत्वसमयं समाश्रित्य समासते ॥ १६ ॥ तेजस्त्वमत्ववन्नेव तेजसो लक्षणं भवेत् । अतिव्याप्तस्तथाऽव्याप्तेन चान्यदिह लक्षणम् ॥ तावत् (१) (तेजस्त्वं) तेजसो लक्षणं, अस्वादिवत् तन्निरसनस्य सुशकत्वात्। तन्माने तत्प्रथायां च तत्प्रथा सर्वतो भवेत् । तद्विशिष्टे तदिष्टं चेदिष्टा स्वस्कन्धवृत्तिता ॥ किं हि तेजस्त्वं व्यक्तिमात्रे वा तेजस्त्वावच्छिन्नव्यक्ती वा निष्टति- इति वक्तव्यम् । न आयः, सर्वत्र तवृत्ति(त्व)प्रसङ्गात् । यदा हि तेजस्त्वं व्यक्ति- मात्रगतं अङ्गीकृतं तदा-न किञ्चित् अतेजोऽस्ति-इति आपत्तिः आपद्यते । न द्वितीयः, स्वाश्रयापातात्; तेजस्त्वावच्छिन्ने विशेषतेजस्त्वस्य अवस्थाने कथं अंशतः स्वाश्रयत्वं न स्या(त्) । न च-इदं धर्ममात्रे निरङ्कुशं-इति शक्तिव्यं, अभ्युपगतत्वात् । अभ्युपगम्यते हि धर्मधर्मिभावशून्यं निर्विशेपं अग्वण्डैक- रसं सचिदानन्दैकतानं तत्त्वम् । नापि (२) शुक्लभास्वररूपवत्त्वं तल्लक्षणं, विशेपणवैयर्थ्यात्, स्वरूपप- रस्य तस्य लक्षणानन्तर्भावात् , भास्वरत्वस्य च स्वरूपावान्तरजातित्वे व्यत्र- काभावात्, रूपान्तरप्रकाशकत्वस्य सुवर्णादित्पा(दाव)भावात् । न च द्रव्या- न्तरसम्पर्कात् तदीयरूपस्य अप्रकाशकत्वं, नियामकाभावात् । तेजसो भा(स्व)र- स्वरूपवत्त्वाव्यभिचारात् एवं-इति चेत्, न; प्रकृते व्यभिचारस्य स्फुटत्वात् ; तत्रापि तेजस्त्वेन तद्वत्तानुमाने प्रत्यक्षविरोधात्, इतरेतरायाच, शुल्लभास्वर- रूपवतः स्फटिकादेः अतैजसत्वाच, तत्र तेजोवयवानुप्रवेशस्य पूर्ववत् प्रतिविधे- यत्वात् । नहि स्फटिकादौ शुल्लभास्वरल्पप्रतिभानस्य मुख्यत्वसम्भवे गौणत्य- कल्पना कल्पते । न च (३) उष्णस्पर्शवत्त्वं तल्लक्षणं, त्वन्मते चन्द्रममि अ- व्याप्तेः। सोऽपि तेजस्त्वात् दर्शितस्पर्शवान्, अग्निवत्-इति चेत्, न; शेन्यो- पलब्धिविरोधात्, पञ्चाग्निविद्याधिकारे च चन्द्रत्व आप्यत्वनिदयात् तेजन्न्या- सिद्धेः । प्रसिद्धिस्तु शैत्योपलब्ध्यनुगृहीतश्रुतिविरोधात् आभानीभवनि । न च उपष्टम्भकभागावष्टम्भात् तनुपलब्धिः, नटासादिप्वपि नथापनलात । तेजसोऽपि दैविध्यं कार्यविध्यं च पूर्ववत् प्रतिविधयन् । नदि नेजमं शरीरं सूर्यलोकन्य अयोनिज उपपद्यने, प्राचीनन्यायेन नयोनिजन्यस्य कुर्य- चत्वात्।

·यत्पुनः-विपयरूपं तेजः चतुर्विधं भौमं दिव्यं औदयं आकरजच न हि विषयरूपे तेजसि चातुर्विध्यं नियन्तुं शक्यं, नियामकाभावात् । पार्थिवं, नैमित्तिकद्रवत्वात् , मधूच्छिष्टवत्-इति अनुमौनात् । अपार्थिवले ३८ आनन्दतानविरचितः यत्तु-चक्षुः तैजसं, रूपस्पर्शयो स्पस्यैव व्यञ्जकद्रव्यत्वात्, दीपक इति तत् असत्, रसनाद्यधिकार विशेषणवैयर्यस्य उक्तत्वात् । स्पर्शाग्राह- कत्वे सति रूपग्राहकत्वं विवक्षितं-इति चेत्, न; नथाविधादृष्टस्यापि संभा- वनोपनीतत्वेन व्यभिचारात् । द्रव्यत्वेन विशेषणात्-इदं अदूषणं इति चेन्, न; तथाविधकालक्षणे व्यभिचारतावस्यात् । रूपग्राहकत्वं नद्रहणासाधारण- कारणत्वं इष्ट-इति चेत्, न; तत्रैव भावात् तस्य तत्रैव कारणस्य च असिड त्वात् । द्रव्यादिग्रहेऽपि तस्य कारणत्वात् तत्रैव कारणत्वविवक्षायां अपि तुल्यो दोषः । न हि रूपग्रहणमात्रे करणत्वं चक्षुपो युक्तं; रूपिग्रहणे सङ्घयादि ग्रहणे च तस्य करणविशेषात् चक्षुरूपसन्निकण व्यभिचारात्, तस्य स्पा- ग्राहकत्वे सति रूपग्रहणे करणत्वात्, अतैजसत्वाच । न तस्य करणत्वं तमा. पारत्वात्-इति चेत्, तथाऽपि कारणे निर्वक्तुमशक्ये तडिशेपस्य करणसिडे असिद्धिः, तमोविरोधित्वोपाधेश्च सत्त्वात् व्याप्यत्वासिद्धिः । न च साधन व्याप्तिः, चक्षुषः तदाहकत्वेन तदविरोधित्वात् । न च सुवर्णादौ साध्याव्याप्तिः, तत्तैजसत्वाभावस्य वक्ष्यमाणत्वात् । न च अमिन्मते समव्याप्तौ चन्द्रमसि व्याप्त्यभावः । त्वन्मतानुरोधेन उक्तव्याप्तिसम्भवात्-विमतं अतैजसं, अन मोविरोधित्वात्, घटवत्-इति व्यतिरेकसिन्दिः । भस्माच्छन्नेऽपि वह्नौ तहिरो- धित्वात्यन्ताभावानधिकरणत्वात् न व्यभिचारः, सुवर्णादौ तु पूर्ववत् तत्प्रति- विधानात् । न च अप्रकाशकत्वं उपाधिः, स्फटिकादौ व्याप्त्यभावात्, व्यतिरे- कानुमाने च तत्रैव व्यभिचारात्, उक्तोपाधेश्च सत्त्वात्, परस्परोपाधेः निरस्त त्वात् । तैजसत्वं एव निपिध्यते चक्षुपः, तेजोमात्रारभ्यत्वानभ्युपगमात्न तु तेजसत्वं तस्य निषेध्यं, भूतान्तरोपष्टब्धतेजोजन्यत्वाङ्गीकारात् । इति-तत् अयुक्तम्- तद्भेदस्यानिमित्तत्वात्, तद्भेदात् (तु) भिदा यदि । निमित्तभेद्भूयस्त्वात् तद्भूयस्त्वं तदापतेत् ॥ कारणभेदात् तथाभेदे-तृणारणिमणिप्रभृतीनां कारणानां वहुलं उपलम्भात् । चातुर्विध्ये पर्यवसानम् । न च आकर सुवर्णरजतताम्रादि तैजस; विमान ·दिपलम्भात् उपष्टम्भकभागाधीनत्वस्यैव तत्रापि सुवचत्वात् । न च-विमतं रूपनाशोत्पत्तिदृष्टिरपि तुल्या; तदनिर्वय॑स्वरूपत्वे च दोषसाम्यात् । न हि : ३९ तर्कसङ्ग्रहः अम्भोवत् तथाविधद्वत्वासिद्धिः । न च गन्ध(व)त्त्वसुपाधिः, ताम्रादौ अपि पार्थिवं, पाकानिर्वर्त्यरूपत्वात् , तोयवत्-इति वाच्यं, तदनिर्वर्त्यरूपगुणवत्त्वस्य असिद्धत्वात्, पाकात् पूर्वोत्तरकालयोः रूपभेदस्य सुवर्णादौ अतिस्फुटत्वात् , मलदिगममात्रकल्पनस्य घटादौ अपि तुल्यत्वेन व्यभिचारात् , तदतिरेकेण १ पाकेन घटादेः स्वरूपं निर्वय॑ते । दृष्टान्तस्य च साधनविकलत्वं, अत्यन्ताग्नि- संयोगे तस्यापि विनाशदर्शनात् । एतेन-विमता न पार्थिवाः, पाकानिर्वर्त्यरूप- वत्त्वात् , तोयपरमाणुवत्-इति व्याख्यातं; प्राचीनन्यायेन हेतोर्वचत्वात् । न च-विमतं तैजसं, असांसिद्धिकद्रवत्वे सति जात्युपाधौ एकविधरूपवत्त्वात्, दीपवत्-इति वाच्यं, नैमित्तिकद्रवत्वाधिकरणत्वस्य विशेषणत्वे दृष्टान्तस्य साधनविकलत्वात् । न हि प्रदीपस्य नैमित्तिकद्रवल्वाभावात् तत्र विशिष्टो हेतुः एष्टुं शक्यते; स्वाभाविकद्रवत्वानधिकरणत्वस्य तथात्वेऽपि घटादौ इव जात्यु- पाधौ एकविधरूपवत्त्वस्य धर्मिणि अभावात्, अन्यथा घटादौ अपि तद्यो- गेन व्यभिचारात् , रूपभेदा(द)न्यथा(त्व)स्य प्रतीतेः उभयत्रापि (वि)शेपात्, विम(त) (अ)तैजसं गुरुत्वात् सम्मतवत् इति च प्रत्यनुमानात् ; अन्यथा स्क- टिकादेरपि तैजसत्वप्रसङ्गात् । तन्मानं तद्विशेषो वा न निरू(प)णगोचरौ । तेन तेजोऽपि पूर्वाभ्यां सहानिर्वाच्यतां गतम् ।। तस्मात्-न तेजो नाम किञ्चित् द्रव्यं-इति ॥ १७ ॥ जातेर्गतेन तुल्यत्वात् क्षितिभागे पुरा गतः । अन्यस्य तादृशोऽभावान् न वायुरपि गम्यते ॥ वायोः अपि (१) वायुत्वं अलक्षणं, नस्य पृथिवीत्वादिना तुल्यन्यात् । तद्धि रूपववृत्तिस्पर्शवयापकं सामान्यम् । न च नत्य व्यतरं अस्लिाम्पाना- धारत्वे सति स्पर्शाधारत्वं-इति चेत्, न: सर्शत्वेन वायौ अपि स्पयत्त्वानुमा- नात् । अचाक्षुषत्वात् नस्य न रूपवत्त्वं-इति चेत्, न; विशिष्टचक्षुर्गन्यताही- कारात् । अस्मदादिचक्षुरगन्यत्वान् न-इति चेत्, न; परमाणुपु नयाविषयवर- गोचरेष्वपि रूपवत्त्वस्वीकारान् । कार्य रूपवत्वं नथाविधचढगाँचग्न्यान्य- गरिति चेन्, न; अणुके तदभावात्. नवनिरिक्तवपि के चिन् नहो.

·नित्यत्वमात्रस्य सुप्रतिपादत्वात् ॥ न च-कार्य शरीरेन्द्रियविपयप्राणभेदात चतुर्विधं-इति युज्यते; प्राणस्य विषयान्तर्भावात् त्रैविध्यस्यैव सम्भावित- प्रतियोगायोगायोगाच कुतोंद्रियता ॥ (प्रतियोगियोगायोगात् वायुर्वाति इत्यनुभवविरोधात् न अतीन्द्रियत्वं तस्य सेहूं अर्हति, विमतं अस्मत्प्रत्यक्षं, अस्मत्प्रत्यक्षस्पर्शाधिष्ठानत्वात् , घटवत्-इति च अनुमानात् । न च तोयस्थे तेजसि व्यभिचारः, तस्य उष्णतोपलव्ध्यैव उपलब्धत्वात् औरण्यप्रकाशाभ्यां तेजसोऽनन्तरत्वात् । प्रकाशमानं तेजः, धर्म: तु औपण्यं- इति चेत्, न; वैपरीत्यस्यापि सम्भवात् , अव्यभिचारस्य उभयत्रापि तुल्य- आनन्दनानविरचितः चरत्वानियमात्, वायुपरमाणुपु चरूपवत्त्वस्य एवं अनिराकरणात् । न च अत्र सर्वचक्षुरगोचरत्वं विज्ञातुं शक्यं, सर्वग्रहणासम्भवात्, कतिपयचक्षुरगोचर- त्वस्य रूप(व)त्त्वेऽपि सम्भवात्। एतेन-रूपानधिकरणत्वे सति स्थितिस्थापक त्वं तयञ्जक-इति व्याख्यातम् । न च (२) अनुष्णाशीनापाकजस्पर्शवत्त्वं -इति युक्तं, पाकात्पूर्व क्षितिदेशेऽपि तथाविधस्पर्शदर्शना(त)। सर्वदा तथाविधस्पर्शवत्त्वं विवक्षित-इति चेत्, न; नित्यत्वविवक्षायां-कार्यभागे तद्योगात्, यावद्व्यभावित्वोक्तौ-पूर्वोक्तातिव्याप्तितावस्थ्यात; पाकात्यूवा- त्तरकालयोः द्रव्यभेदाभ्युपगमात्-प्राचीने अम्भादौ उक्तस्पर्शाव्यभिचारात्। अनादिता च पाकस्य मानाशावादपाकृता। यत्प्रमाणपथं नैति कथं तदुपगम्यते ।। नापि व्यञ्जकान्तरं उपलभ्यते । न च अत्र प्रत्यक्षं प्रमाणं, अनभ्युपग- मात् । द्रव्यत्वं उष्णवायुवृत्त्यपरजातः भिद्यते, जातित्वात्, गोत्ववत्-इति चेत्, न; द्रव्यत्वं अनङ्गीकुर्वतां आश्रयासिद्धः, दृष्टान्तस्य च साध्यविकलत्वात्। एतेन लक्षणान्तराण्यपि वायोः अपाकृतानि । नित्यानित्यविभागस्य प्रागिव स्यात् प्रतिक्रिया । कार्ये चतुर्विधो भेदो न त्रैविध्योपपत्तितः ॥ न हि नित्यश्च ' इति प्रभेदः अत्रापि प्रकल्पते, पृथिव्यादौ इव तर त्वात्, अन्तर्बहिर्भावेन भेदे तु आवहनिवहादिना वहुभेदसम्भवात् न चातुः विध्यनियमसिद्धिः॥ यत्तु उच्यते-विषयः अतीन्द्रियः-इति तत् न । अनुभूतिविरोधित्वादनुमायाश्च सम्भवात् । कुत इन्द्रियता त्वचः ॥?)

·तर्कसङ्ग्रह त्वात् ॥ विमतं नास्लद्धाचप्रत्यक्ष, अरूपिद्रव्यत्वात् , मनोवत्-इति चेत्, न; विशेषणासिद्धेः उक्तत्वात ; आत्मा अस्सत्मत्यलो न भवनि, अस्पिन्य- त्वात् , मनोवत्-इति आमाससमानत्वात्: 'नाहं इति प्रत्याविरोग्यार प्रकृतेऽपि स्पर्गनप्रत्यक्षविरोधाविशेपात् ॥ विमतं न अरूपिव्ययाः कं. अस्म- हाथेन्द्रियत्वात् , अरग्नचक्षुर्यत्-इति चेत् , न; भागे निकलाभ्यात जा. त्मादेः तदनाथत्वाभ्युपगमात् । पारयचिदपि तागो न्याय अगानित- क्षितं इति चेत्, तथाऽपि विमतं न आत्मप्रारं अस्मदिन्तियन्या. आरन च)चक्षुर्यत्-रत्याभासतुल्यता। प्रत्यक्षविरोधल्नु पूर्णिमा । शिम अमनदादि- स्पर्शनागम्यं, ताशपर्शनागग्रसच्यायचात् . नि-निका. म: प्रत्यक्षविरोधात् , हेलो दुर्घचत्यात् . मान स्मयादिमन पत्त्यरय समस्तानाने दुर्शानत्वात् , पतिपरायलाचार निवामिला. अरमाभिश्च परमतानुपरोभेनाऽनुमानविरचनात् । न अमदा. ग्यपरिमाणपापात्-त्यादि हेत्वन्तरं मिलनारन ! किन माथि गुणत्वात् , रूपपल्-त्यपि न: किल्लाभकाद. कार मा. विशेपप्रिनत्यामरणात् ॥ पन तान्तिमलिक माना गया नानि. तेषु अपि लिप्सायनालापान । लाजानीतिशे वायु किन। बनातीनिनि जना निसिना 120. परराराम रेन. लौन्सिलोनी सपापो. 7 भरतात. मंगला नम्न लिया.सालको निर mamme 5. मार्गि 8. को..

·४२ परमाणुतुल्यत्वेन आरम्लवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । त्र्यणुकाद्यारम्भार्थं तदारम्भोऽर्थवा- आनन्नमागविन तत् अयुक्तं; नित्येच्छावनः तस्य निक्षाया अनि तात्ये मदा मग- प्रसङ्गात्, सहकारिसमवधानाभावात् तस्याः तदक्षेतुन्वे तथापि प्राणिप्रभ- दवत् रन्ध्येच्छावत्त्वापातात् ; तनियमिनायाः अगि सदा कार्यकरत्वस- म्भवात्; अन्यथा तत्संहन्तुः अभावात् कार्योदयायोगात् ॥ न ल आत्माशु- संयोगः, निरवयवयोः तयोः संयोगस्य प्रदेशवृत्तः अनुपपत्तेः । नदभावे च अणुषु कर्माभावात् न मियः संयोगः । तथा च प्रागुकासम्भवात् न व्यणुः कादि उत्पयेत । परमाणूनां वा अमानाणिकत्वस्व पृथिव्याधिकारे साधितत्वात् न समवायिकारणत्वं, निरवयवेषु तेषु प्रदेशवृत्तिसंवांगासम्भवाभिधा(ना)त्न असमवाधिकारणसिद्धिाह्यणुकमपि लक्षगप्रमाणयोः असम्नयन प्रत्युदस्तम्॥ किञ्च-कार्य संयुक्त्योर्यदत् तबतेपु बहुप्यपि । प्रत्यक्षत्वं न तत्कार्य व्यणुकेप्निव दुप्यति ।। कथं हि-परमाणुभ्यां संयुक्ताभ्यां घणुकं उत्पद्यते, अणुकैच निभिः व्य- णुकं-इति (नि)यमः, छयोरिय वहुष्वपि परमाणुयु मिथः संयोगेन कार्यारम्भ- सम्भवात् । न च-भूयसां अणूनां आरम्भकत्वे तत्प्रत्यक्षत्वायोगात् तदारब्धः कुम्भाधप्रत्यक्षता-इति सांप्रतं, अप्रत्यक्षवृत्तेरपि व्यणुकवत् प्रत्यक्षोपपत्तेः । न च परमाणुवृत्तिकार्ये तन्नियमः, व्यणुकवृत्तिकाऽपि तुल्यत्वात्, आश्रयासि- डेश्च (अ)विशेषात्, परलिद्धेन परस्यैव अनिष्टापादनातनच-यणुकानां द्रव्याः रम्भकत्वं, न वणुकयोः-इति नियमा, दयोरिव परसाण्योः तयोरपि संयुज्य तदारम्भकत्वाविरोधात् । तदारब्धस्यापि बणु(कोत्वेन प्रत्यक्षत्वायोगात् तदा रम्भवैयर्य इति चेत्, न; ह्यणुकाभ्यां आरब्धस्यापि प्रणुकवत् अणुत्वे तयोरपि न्-इति चेत्, न; परमाणुभिरेव तदारम्भस्थ उक्तत्वात् । किञ्च-गुणो गुणान्न जायेत कार्य कारणगोचरात् । कारणेऽपि सतस्तस्य कार्य कार्याप्रतीतितः ॥ मच कारणगुणानुरोधी कार्यगुणः सम्भवति, परमाणुनिष्टस्यैव पारिमाण्ड- ल्पस्य तदारधे घणुके तुल्यजातीयगुणारम्भकत्वाभ्युपगमात्, अन्यथा तस्यापि परमाणुत्वापातात् । न च अणुकवर्तिनोः अणुत्वहस्वत्वयोः तदारब्धे व्यणुके समाजातीयारम्भकत्वं, तस्यापि गणुकतुल्यत्वेन तन्मात्रत्वप्रसङ्गात् । मणुके व्यणुके च परिमाणभेदाभ्युपगमात् च अणुवस्वत्वे ह्यणुकवर्तिनी परि माणे, मह दीर्घत्वे च त्र्यणुकवर्तिनी ते स्याता इति हि वैशेषिकः इष्यते

·No text on this page.

·कदाचिवस्थानेऽपि तथा)भा(वा)त, सत्त्वस्य च सन्दिग्धत्वात्, कार्योत्पत्ते णे परमतप्रवेशात् परमाणुवादपरित्यागप्रसङ्गात् । अनुपभुक्तसमस्तप्राणिकर्माणि वत् इति अनुमानात् प्रलयप्रमितिः-इति चेत्, न; सिद्धसाध्यत्वात्, आनन्दवाननिनित. भिचारात्, आत्मनि अपि विभागे विकारानिवारणात्, आकागादेव घटादिना कार्यत्वस्य तुल्यत्वात्, प्रलयदगायां अवस्थाने तत्त्वव्यानानात्, प्रक्रियायाश्च अप्रामाणिकत्वात्, न यथोक्ता प्रक्रिया युक्ता नग्नल परमाणुपु चातुर्विध्य सिध्यति, तमसो मनसश्च आरम्भकपरमाणुसम्भवात् । न हि प्रसिद्वानामेव तेपांतदारम्भकत्वं, तदारब्धे द्रव्ये स्पर्शनियमात् तयोः तदनुपलम्भात् , तम- सश्च द्रव्यान्तर(त्व)स्य उक्तत्वात्, मनसोऽपि कार्यताया वक्ष्यमाणत्वात् । नच परमाणुवादे परमाणुभिः विना द्रव्यारम्भोऽभ्युपेयते। न च प्रलये प्राणिभेदाः सं. स्कारादृष्टोपष्टब्धाः तिष्ठन्तीति युक्तं, "यावद्विकारं तु विभागो लोकवत्" इति न्यायात्-भेदे कार्यत्वस्य आवश्यकत्वात्, संस्काराष्टयोश्च तद्भावस्य इट त्वात्, अशेषकार्याभावावस्थायां तदेकदेशावस्थानस्य व्याहतत्वात् । न च अन्यो नित्यसर्गः तत्रास्ति, आकाशादेरशेपस्य कार्यत्वेन नित्यत्वानुपपत्तेः तत्र- तत्र अभिधानात् । न च-अनित्येष्वपि पाकजाः परमाणुगुणाः सन्ति-इति युः ज्यते, व्याघाताविशेषात् । न च तदतिरिक्तकार्याभावावच्छिन्नकालस्य प्रलयश व्वाच्यत्वात् न व्याघातः, नियामकाभावात्; स्वेच्छामात्रेण तथात्वकल्पनाया अतिप्रसङ्गात् । न च तेषां तद्नवस्थाने कश्चित् दोपा; स्पर्शरहितानां परमाणूना अन्यथाऽपि सम्भवात् , कारणगुणप्रकमप्रक्रियायाः निरस्तत्वात् , पाकादपि कार्य तदारम्भसम्भवात् । न च महासर्गमहाप्रलययोः अस्ति प्रमाणं, श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणप्रमा युग(प)निरुद्धवृत्तीनि, अनुपभुक्तविचित्रकर्मत्वात् , सुषुप्तिकालीनविचित्र(कर्म तद्वृत्तिनिरोधात् । तस्मात्-न भवदभिमतौ सर्गप्रलयौ-इति सिडम् ॥१९॥ आकाशं अपि किमुच्यते ? न हि तस्य एकत्वात् जात्यभावात् (१) तद धिकरणत्वं प्रतिकल्प्यम् । कल्पिताकाशभेदात् आकाशत्वजातिः स्यात् इति चेत्, नैव; आकाशस्य एकत्वात् आकाशवजात्यभावात् न तद्वत्त्वं वैधयं-इत्यभ्युपगमविरोधात् । (२) शब्दाधिकरणं-इति चेत्, न; धर्म्यसिद्धौ कुतो धर्मस्तत्सिद्धेऽसौ (डौ स?) वृथा कथम् । असिद्धेरन्यतःसिद्धरुत्पत्त्यादेश्च सम्भवात् ॥ १

·No text on this page.

·आनन्दजानविरचितः papar गदा गुणः, मामान्यवत्त्वे सति व्यत्वकर्मत्वयोः अनधिकरणवान, कन-ति नगन्यलिद्धिः-इति चेत्, न; शब्दो महानित्यादिप्रती(नि) गिंगा । न न नीले औपाधिकत्वं, मुख्यत्यसम्भवे तदयोगात् । गुण- गगना, गन्दद्रव्यवादिनन्च द्रव्यत्यानधिकरणका For:.: परमापेक्षमिन्द्रित्वात् ॥ ग्रत्तु-गब्दो विशेषगुण.. गामात्यवत्त्यात्, रूपयत्-इति तदपि निरी को मिल गुनरां अनुपपत्तेः मामान्यस्य च शब्दल- TET पार्मिणि अमिहत्वात्, गामायान + . * . me --00 , 2 - - १ १ 24 R विवाऽभावात्। ' thyre * से म प नियन्यात, सर्वत्-इति वाच्यं, बारा मानित जिलाध्यमात । पोन विडोगगुणग्राम मिव्य गनिने व्यभिचारात । अभिवानी, नयी कार्यवे दामा -: भाग अनपदनीय; नहोणात्वं च पिया मला कार्य अनुमेयम । न च आमनि 7. समापदादेश्च पातुल्यत्वात । कटारच मरमंत्र । मायं परमानेन । तमन्नानानन्तरं तदुपरम्माना निचेत , न; विपणामिदः । पार -~ -नागावागावात न च मालपन में दिमादमादागाम, मायोरला. न्यामनन्न नि उन्टर । 'टाध्यम मात्र . . 'टामित्र afaलमा प्रचार - ॐ AM Pya 7 . witter '?, यक्षिा। :"F2 mamta x Aadhe ·तर्कसङ्ग्रहः किञ्च-तसावेऽपि साक्ष्येव तत्मत्यक्षयितुं क्षमः । तदसावे लुखादेर्न सिद्धिस्तत्रानुला कुतः ॥ आकाशस्य चाक्षुषत्वासावेऽपि साक्षिप्रत्यक्षप्रवेदनीयत्वसम्भवात् न (अ)तुमेयत्वस् । न च साक्षिणि विवदितव्यं, तदभावे-पूर्वस्यां दिशि निर्मलं इदानीं आकाशं-इति प्रतीतिप्रकोपप्रसङ्गात् । न च संभ्रान्तिः, अत्र च तद्- नुमानलिङ्गपरामर्शाभावात् । न च लाक्षिणो भावा(त) सुखादि प्रत्यक्षतः सिध्यति; मनसा तत्सिद्धौ तु मनोवृत्तेः आत्मनिष्ठाया:-तनिष्ठसुखादिग्राह- पत्वे-तग्राहकत्वेन कर्मकर्तृविरोधात्, केवलस्य आश्रयत्वं विशिष्टस्य ग्राह्य- त्वं-इति अविरोये क्वचिदपि तदभावापात्तात् ; लनोवृत्तमनोनिष्ठत्वेऽपिन असौ अप्रकाशमाना स्ववियं गोचरयेत्, प्रदीपनत् प्रकाशात्मत्वात् , जड- त्वाच । तस्मात् स्वतोऽप्रकाशे वृत्त्यन्तरस्य तु तथा साक्षिवेद्यत्वे सुखादेरपि तथात्वम् । तस्मात्-अनुमेयत्वायोगात् विभुत्वादेश्च अनुपपत्तेः, नभोऽपि भूनान्तरैः तुल्यं-इति सिद्धम् ॥ २० ॥ कश्च कालोऽपिलभ्य(प्य?)ते ? परत्वादिधियां मावादन्यत्रापि न तन्नतिः । विशेषणस्य चायोगान युक्ता कालकल्पना । (१) परत्वादिप्रत्ययनिमित्तः कालः-इति तावत् अयुक्तं; दिशि व्यभि- चारात्, तत्प्रत्ययनिमित्तत्वरय तत्रापि स्वीकारात् । (२) तत्कृतपरत्यादिव्यभि- चारोक्त(व्यतिरिक्त ?)परत्वादिप्रत्ययनिमित्तत्वेन विशेषणीयं-इति चेत्, न; धर्मादौ व्यभिचारस्य सत्त्वात् ;(३) द्रव्यं' इति विशेषणे-ईश्वरे व्यभिचारताद- वस्थ्यात् (४)असाधारणत्वे निमित्तस्य विशेषणेऽपि-तस्य तथात्वे सर्वोत्पत्ति- मन्निमित्तत्वाभ्युपगमभङ्गात्, तस्यैव अत्र निमित्तत्वे च-अदृष्टादेः तन्निमि- त्तत्वाङ्गीकारविरोधात् । योगपद्यादिबुडीनां न च कालनिमित्तता। पर्यायत्वादिदोपाच तत्कृष्टि(स्कृप्ति)रनिवन्धना ॥ (५) योगपद्यायोगपद्यचिरक्षि(प्र)प्रत्ययानां अन्यतमं निमित्तं काल:- इत्यपि न, तत्रापि यथोक्तन्यायस्य तुल्यत्वात् , अष्टादरपि योगपद्यादि- प्रत्ययेषु निमित्तत्वाविशेषात्, असाधारणस्य च निरस्तत्वात् । किन तेपां एकार्थत्वं अनेकार्थत्वंवा? न आद्यः; लक्षणभेदायोगात्, व्यवहारविरोधाच । न ·४८ न्तीत्यत्र विशेषणस्य यौगपद्यस्य कालविशेषत्वात् तस्य तदुद्भवनिमित्तत्वेऽपि सत्ति अपेक्षते, स्वरूपेण तदप्रत्यासन्नत्वे सति तवच्छेदकत्वात्, पटावच्छेद- त्वायननुमेयत्वात् इति तत् अयुक्तं; तपनपरिस्पन्दे-प्रसवासाधारणहेतु- आनन्दवानगिनित: द्वितीयः; लक्षणानां प्रत्येकं अव्याः; एतेषां च कालातिरिक्तार्यत्वे तल्लक्षण त्वायोगात्, कालार्थत्वे च यौगपादिशब्दानां पर्यायत्वापा(तात्); तनेदार्थत्वे च तन्मात्रलक्षणस्य वक्तव्यत्वात् । यत्तु-परत्वापरत्वयोगप(द्यायोगप)द्यचिरक्षि(प्र)प्रत्ययैः अनुमेयत्वं अस्य- इति तत् असत् । विकल्पानामयुक्तत्वादयुक्तत्वाविशेषणं । यतो न कल्प्यं कल्पेत कयमस्यानुमेयता ।। किमेते समवायित्वेन असमवायित्वेन निमित्तत्वेन या कालं अनुमाप- येयुः । न आद्यः, तस्य अनात्मत्वात् । न द्वितीयः, तस्य द्रव्यत्वात् । तृतीये- ऽपि-विपर्यत्वेनापपत्वेन (विषयत्वेनाविषयत्वेन ? )वा निमित्तत्वं? न आया, नित्यानुमेयस्य अस्मदैन्द्रियकव्यवसायाविषयत्वात् । न द्वितीयः, अदृष्टादि व्यतिरिक्तकालासिद्धिप्रसङ्गात्, असाधारणत्वविशेषणस्य दृपितत्वात् । घटा यो युगपत् उद्भवन्ति-इत्यादिविशिष्टप्रत्ययाः विशेषणप्रत्ययमन्तरेण अनुः पपन्नाः घटाचुत्पत्तिनिमित्तं कालं उपस्थापयन्ति-इति चेत्, न; युगपदुङ्गव तन्मात्रस्य तन्निमित्तत्वासम्भवात् । यत्तु-विमतं तपनपरिस्पन्दप्रकर्षादिधीजन्यं, तदनुविधायित्वात् , यथा कुलालानुविधायी घटः तेन जन्यते; स च तपनपरिस्पन्दस्थविरादिदेहप्रत्या कमहारजनरागवत्; सा च द्रव्यकृता, प्रकारान्तरसम्भवे सति प्रत्यासत्ति- त्वात् , पटादौ महारजनरागप्रत्यासत्तिवत् ; तच्च द्रव्यं इतरेभ्यो भिद्यते, विशि- टपरत्वाद्यनुमेयत्वात् , पृथिवीवत् ; न च तत् पृथिव्यादि, तस्य विशिष्टपर- कृतकार्यत्वात् घटवत् , (प्र)कर्पादिभावस्य परिशिष्टत्वे-क्रियानिर्गुणत्वसिद्वा- न्तविरोधात्, कालातिरेकादिरूपत्वे-परस्पराश्रयप्रसङ्गात्, कालस्यैव चिन्त्य मानत्वात् । तदनुविधायित्वं च परत्वादेः तपनपरिस्पन्दप्रकर्षादिधिया सह अन्वयव्यतिरेकवत्त्वम् । तत् न; कुलालानुविधायिनि तजन्ये घटे अस्तीति दृष्टान्तस्य साधनविकलत्वात् । न च-कुलालान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं- तदनुविधायित्वं, धर्मिण्यभावात् । न च साधारणं-तदनुविधायित्वं, अप्र- , ·... - तर्कसङ्ग्रहः सिद्धृत्वात् । न च तपनपरिस्पन्दस्य स्थविरादिदेहप्रत्यासत्तिः, सवितृसमवेत. क्रियायाः स्थविरादिदेहस्य च स्वरूपेण सन्निकर्षानिरूपणात् । न च तपन(स्प- न्दनस्य) देहभेदप्रत्यासत्त्यभावे तदवस्थे अ(व)च्छेदकत्वं, तपनक्रियायाः देहभेदा- वच्छेदकस्य च तत्सन्निकर्षातिरिक्तस्य अभावात् कुतो न साध्याविशिष्टत्वम् । यथोक्तहेतोश्च दृष्टान्तेऽभावात् कथं न साधनविकलत्वं, उभयानुगतहेत्वर्थस्य दुर्भणत्वात् । प्रत्यासत्तेरसिद्धौ च कुतः सा द्रव्यकारिता । आश्रयासिद्धितो हेतोः स्वरूपासिन्डिनोऽपि (च ?) ॥ तस्य कालत्वे दृष्टान्तस्य साध्यवि(क)लता। ततोऽर्थान्तरत्वे तय अर्था- न्तरत्वम् । न च तस्मिन् पक्षे तस्य इतरेभ्यो भेदोऽनुमातुं शक्यते । विगि- टत्वं च-परत्वा(त्) देहिकृतत्वराहित्यं चेत् , असिहं विधालयोः; सर्वोप- त्तिमन्निमित्तत्वोपगमात् कालकृतत्वं चेत्, इतरेतराश्रयत्वम् । न च प्रकृत- नन्यसाधारणहेतुत्वं साधयितुं शक्यं, असाधारण्यस्य प्रत्युदस्तत्वात् , तर- णिपरिस्पन्दभेदस्थ स्थविरादिदेहसम्वन्डोपनायकन्वेन ननिष्ठपरत्वाजनकन्ये छारात् । प्रत्ययादिकार्य कारणत्वं कालस्य-असाधारणं-इति चेत् . न: व्या. पकात् चेतनात् एव यधोक्तसम्बन्धसिड्या कार्यपरम्परानिदो कालमापना- याः निरवकाशत्वात् , विशेषगुणवत्त्वेऽपि तस्य व्यापित्यान, चेतनन्यात् . पृधिच्यादेः आकाशान् च वैधात् । क्षणादिमहामलयाले अन्य आलम्बन- तया कारसिद्धिः-इति चेत्, न; क्षणादिशब्दस्य कालार्यन्ये न्यायमम- उत् , तदन्यार्थत्वे तायाहारस्य कालविषयत्वल्याधानात ॥ तन्य च आमा- नित्यत्वविनुत्यादि प्रत्यायेयं. उत्पत्तिश्रुतेः जडन्वय र अवि- शिष्टत्वात् ।। न च तस्य लिलविशेषात् एक्त्वं, पृथिव्यादेवि नवितोपान तथात्वमसात् भेदमतीनेः तुल्यत्वात् । भोपाधि नु नजाने नयाऽपि नया भो । मानिन् कुलो व्यं नदभाव नदनायना ।। यदि तु काले न्नादिभमनिरपाः मरियता:-ति मन्यतेन का नैव कालमनोनिलपिसिनाले नया नावितनिश्ििनशिस रूपोपाध्युपरोधात् शम्युयानभान अतिरिनाला गौरवं आपनेनान-तिन निः अनिग्निानि जलदग- इति वाच्यः नन्याः नंबोग नवान्नोर अल्या. कन्या: 7 ·असाधारणविशेपणेन च क्षारीकृतत्वात् । एतेन-(३) पूर्वापरादिप्रत्ययासाधा. रणकारणं दिक्-इति प्रत्युक्तं, पूर्वापरादिशब्दानां च दिगर्यत्वे स्वाश्रयत्वात्, न ग्वल दिगेकत्वं, प्राचीप्रतीचीत्यादिप्रतीतिविरोधात् । औपचारिक औपाधिकं वा तद्भेदभानं-इति चेत्, न; तद्भानस्यैव तथात्वप्रसङ्गात्, आकाशे हि सर्वतोऽनवच्छिन्ने सवितृसगतिविशेपयोगात् पूर्वापरादिव्यवहार- आदमिमानय (असिन्डेर्मानयु?)क्तिभ्यां प्रनीतिव्यवहारयोः । यतु-द्रव्यत्यन्यूनवृत्तिज्ञानवदृत्तिजानिः आत्मत्वं, तत् आत्मनो व्या ५० आनन्दनानविरचितः त्म्यरूपत्वे तयोः अन्यतरपरिशेपे कुतः सङ्गतिः। तादात्म्यस्य भेदेन सह अभेद- त्वात् न-इति चेत् , न; विरोधात् । प्रकृत्यन्तर्भावे च-तस्याः साभासमाया- त्मत्वात् त्वदभिप्रेतकालासिद्धिः । पुरुपान्तर्भावेऽपि-स एव दोषः । प्रकृत्यन्न- राङ्गीकारेऽपि-तुल्यम् । तस्मात्-अभूत् भवति भविष्यति-इत्यादिव्यवहा- रागमेव कालः, न वस्तुसन्-इति स्थितम् ॥ २१॥ का च दिक् उच्यते? व्यक्त्यभेदान्न जातिस्ते, लक्षणं नान्यदीक्ष्यते । प्रमाणाभावतो नैपा वास्तवी भवितुं क्षमा ॥ न हि कालाकाशवत् व्यवत्यभेदा(त) (१) दिक्त्वं नाम जाति: त्वन्मते. ऽस्ति । न च (२) कालकृतपरत्वाव्यितिरिक्तपरत्वादिप्रत्ययासाधारणकारणं दिक् इति वक्तुं युक्तं; कालस्य निरस्ततया विशेषणस्य असम्भवित्वात्। अन्यार्थत्वे च तत्प्रत्यये दिगसाधारणत्वस्य दुर्निरूपत्वात् । न हि घटादिन- त्यये तदसाधारणत्वं इष्टम् । धीविरोधान्न चैकत्वं न चाकाशातिरेकिता। दिगोऽस्ति, तत्प्रथा तस्मादविचारितगोचरा ॥ सम्भवे तदतिरिक्तदिगस्तिनायां प्रमाणाभावात् ॥ विवादाध्यासितं विशेषगुण- विधुरद्रत्र्याभ्यां जन्यते, कार्यत्वात्, अन्तःकरणयसंयोगवत्-इति चेत्, न दृष्टान्तस्य माध्यविकलन्चात् । न हि श्रुत्यवष्टम्भेन अन्तःकरणस्य कामादि- गुणवैशिष्टये दृष्टे तन्मयोगे यातं साध्यं सिध्यति । व्यवहारपथं प्रासा दिगालम्बनमीक्षनाम् ॥ २२॥ नक इनि-नत् अमत्- दव्यन्यस्य निरस्तत्वात्तत्त्वस्यानिरूपणात् । गुणवत्त्वस्य चामिदस्त दस्थापनावनात् ।।

·तर्कसङ्ग्रहः न तावत् उक्तलक्षणं आत्मत्वात् आत्मनो व्यवच्छेदकं, द्रव्यत्वस्य प्रत्यु- क्तत्वात् तन्न्यूनवृत्तित्वविशेषणायोगात् । न च तस्य ज्ञानवद्वृत्तित्वम् । ज्ञान- वत्त्वं हि चेतनस्य अचेतनस्य वा ? न आया; चेतनशब्दस्य चिदात्मविषयत्वे- तस्य ज्ञानाधारत्ववाचोयुक्त रिक्तत्वात् , ज्ञानाधारविषयत्वे-तस्य ज्ञानव- त्त्वोक्तौ अंशतः स्वाश्रयत्वापातात् । न द्वितीयः; भूतचैतन्यवादप्रसङ्गात् । ज्ञानवत्वं अचेतनस्य-इति वदता हि भूतसङ्घातस्य तद्वत्त्वं इति अर्थात् अभ्यु- पगतं भवति । न च आत्मत्वे व्यञ्जकं अस्तिं । बुद्धीच्छाप्रयत्नानां प्रत्येकं तयञ्जकं-इति चेत्, न, बुद्धिमत्त्वस्य निराकृतत्वात्। न च अवुद्धिमति प्रयत्नेच्छे सङ्गच्छेते, घटादौ तदभावात्, न च तस्मिन् निर्गुणे ज्ञानादयो युज्यन्ते । न च-आकाशं विशेषगुणाधिकर(ण)विभ्वन्यत्, मेयत्वात् घटवत्-इति वाच्यं; आकाशं श्रोत्र- ग्राह्यविशेषगुणाधिकार(ण)विभ्वन्यत्, मेयत्वात्-इति आभाससमानत्वात्, अस्थूलादिश्रुतिविरोधाच्च । गुणाश्च अमी गुणवति निर्गुणा वर्तमानाः स्वाश्रयत्वं व्याघातं च आपादयन्तः न आत्मनि वृत्ति प्रलब्धुं प्रभवन्ति । तर्हि ततोऽन्य- त्रापि तेपां उक्तन्यागत् वृत्ति(त्या)नुपपत्तौ गुणत्वव्याहतिः--इति चेत्, सत्यं; प्रतीतितो गुणवत्त्वं वस्तुतो न क्वचिदपि इत्यङ्गीकारात् प्रातीतिकं गुणवत्त्वं प्रकृतेऽपिन विरुध्यते, वस्तुतो गुणवत्त्वस्य तस्मिन् अपाकरणात्। एतेन सुग्वा- दीनामपि तयञ्जकत्वं व्याख्यातं,अव्यापकत्वाच तेषां तयचकत्वात् ईश्वरे तद्- भ्युपगमात् । न चात्मत्वे प्रसाणं; अनुगतप्रत्ययस्य प्रत्येकं अभावात् मिलितेषु ननावे तेष्वेव आत्लत्वप्रमितेः एकत्र तभावः स्यात् । सर्वत्र एवं अनुगतप्रत्ययस्य असाधकत्वं स्यात्-इति चेत्, कि न स्यात् । द्रव्यत्वं सत्तातिरिक्तात्मवृत्ति, जातित्वात्, गोत्ववत्-इनि च अनुमानस्य द्रव्यत्वादिनिरासादेव निरस्तत्वात्। न च आत्मनि असति भेदे जातिः युक्ता, व्यक्त्यभेदस्य नहायकत्वात् । न हि तस्य चेतनत्वेन भेदः, प्रतियोगिनोऽचेतनत्वापत्तेः; नापि अचंतनत्वेन भेदः, प्रतियोगिन एव चेतनत्वप्रसङ्गात् । परापरत्वभेदे(न) यत्तु भेदोपवर्णनम् । आत्मन्येतेन नन्नीतं न च लभ्येति भदधीः ॥ न च विजातीयभेदसिद्धिः, तहेदत्य भेदापेकन्वेन परपराधयापानात् ।

·५२ मनसः सुखाद्याकारेण परिणामपक्षे तदसमवायिकारणस्य असिद्धत्वात् न च तस्य धर्मभेदा; अभिने तदायाने वलगानानात्, भिन्ने व लाने स्वाश्रयत्वादिप्रसङ्गात्, साधारणम्य न अभावात् सानो र अन्यतरपरिष तदभावधीच्यात् । न च अभावस्य जालं, पदानिशेपात, जानवर निरस्तत्वात् । न च अस्य अपरोक्षामन्तरेण मंनिदात्मतं उगपाते; मंत्रिक मत्वस्थ घटतुल्यत्वप्रसक्त्या प्रत्युक्तन्वात् तदाशयम अप्रामाणिकन्वात्, अहमित्यहंकारस्य साक्षिवेधत्वप्रथनात्, आत्मनः मंनिदनीनप्रकाशत्वे व घर सं(वि)दोरिव तत्कर्मत्वात् तद्पत्ययोरन्यनरत्वस्य दुनिवारन्यात्, नत्कर्मन्वाभावे तद्रूपत्वस्य आवश्यकत्वात् संवेदने तलावात् ॥ तस्मात्-अद्वितीयो निर्गुण- श्चिद्धातुः आत्मा-इति सिद्धम् ॥ २३ ॥ मनश्च किमुच्यते ? विशेपगुणविधुरद्रव्यवृत्त्यात्मावृत्तिजानिः मनस्त्वम् । (२) तद्धिकरणं तत्-इति चेत्, न । विशेपगुणवत्त्वस्य मनसि प्रमितत्वतः । विशेप(ण)स्य चायोगात्कथं तदुपगम्यते ॥ मनसो विशेपगुणवत्त्वस्य श्रुत्यनुभवगम्यत्वात् न तस्य विशेषगुण- वैधुर्यम् । न च श्रुत्यादेः युक्तं करणगोचरत्वं आत्मनः; तहत्वस्य प्रत्युक्तत्वात करणगोचरत्वे च श्रुत्यादेः आक्षस्याभावात्, आत्मनश्च द्रव्यत्वाधिकरणत्वस्य अनिष्टत्वात् आत्मावृत्तित्वविशेपणस्य अकिश्चित्करत्वात् तत्परित्यागे व्यनि- चारस्य दु(रु)त्तरत्वात् । (२) सुखग्राहि इन्द्रियं मन इति-(न !?) अ(आत्मा?)नुभवगम्यत्वादिन्द्रियायाधता यतः । सुखस्य, दुःखरागादौ तुल्यमेतदुपेयते ॥ (३) सुखासमवायिकारणाधिकरणं इन्द्रियं मनः-इत्यपि न । तदसिद्धरसंव्याप्तेरयुक्ता परिणामिता। विवर्तवादे वादैक्यान्न मनस्ते प्रसिध्यति। न उक्तं लक्षणं युक्तम् । किञ्च असमवायिकारणं समवायिकारणप्रत्यासन्न अवः धृतसामर्थ्य-इत्यास्थितम् । तत्प्रत्यासत्तिश्च कारणैकार्थसमवायो वा कार्यैकार्थ- समवायो वा ? न आद्यः,पूर्वशब्दादौ अव्याप्तः। न हि पूर्वशब्दस्य उत्तरशब्दं प्रति असमवायिकारणस्यतत्कारणेन एकार्थसमवायःसम्भवति,नभसःशब्दकारणस्य असमवेतत्वात्। न च आत्ममनःसंयोगस्य सुखाद्यसमवायिकारणस्य तत्कारणेन .

·तर्कसङ्घहः . आत्मना सह एकार्थसमवायो युज्यते,तस्य निद्रव्यत्वेन समवेतत्वानभ्युपगमात् । न द्वितीयः, शौक्ल्यादौ अव्याप्तेः । न हि तन्तुशौक्ल्यं पटशौक्ल्यासम- वाधिकारणं कार्यैकार्थसमवेतं, शौक्ल्ययोः भिन्नाधिकरणत्वात्-कारणशौक्ल्यस्य कारणाधिकरणत्वात् कार्यशौक्ल्यस्य च कार्यनिष्ठत्वात् । न च कारणैकार्थसम- वाये कार्यैकार्थसमवाये वा अनुस्यूता प्रत्यासत्तिः, अप्रसिद्धत्वात् । न चत्तर्हि (१) सुखपरिणामि इन्द्रियं सना-इति युक्तं, तथाभूतस्य अन्यथाभूतस्य वा परिणामायोगात्, तद्विवर्ताधिकरणस्य मनस्त्वे पाप(चात्म?)वादप्रवेशात् । न च यथोक्त मनसि मानं अस्ति । सिद्धत्वाद्वाधितत्वाच परस्यसमवाया(परस्परसमा?)श्रयात् । पारिशेष्यस्य चासिद्धर्नानुमानमिहेष्यते ॥ आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षः कार्योत्पत्तौ कारणान्तरं अपेक्षते, सत्यपि त- द्भावे कार्यानुत्पादकत्वात्, तन्तुवत्-इत्यनुमानम्-इति चेत्, न । कारणा- न्तरं हि निमित्तं अन्यत् वा ? (न) प्रथसे(मः?) सिद्धसाध्यत्वात्, अदृष्टादेः तथात्वात् । न द्वितीया, आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षातिरिक्तज्ञानसमवाय्यसमबा- यिनोः असत्त्वेन वाधात् । न च अतिरिक्तासमवायिसाधने मनःसंयोगसिद्धया मनःसिद्धिः, तन्तुरूपादेः सद्भावे पटरूपाद्यनुत्पादकत्वेऽपि तत्र असमवाय्य- न्तराभावेन व्यभिचारात् । साध्यमाननिमित्तभूतकारणान्त(र)स्य अदृष्टादेः अन्यत्वे परिशेषात् मनःसिद्धिः-इति चेत्, न; सर्वस्मान्मनोतिरिक्तादन्यत्वे- मनःसिडौ तदतिरिक्तसर्वनिमित्त(सिद्धिःतत्सि)डौ च अनुमानात् तदन्यमन:- सिद्धिरिति परस्पराश्रयात्, यस्माञ्चिदन्यत्वे-परिशेपासम्भवात् । तस्मात् न उक्तानुमानात् मनःसिद्धिः। स्मृतिः शरीरावच्छिन्नात्मसंयुक्तद्रव्यसाध्या, प्राणिविशेषगुणत्वात्, रूप- ज्ञानवत्-इति चेत्, मैवम् । सिद्धसाध्यत्वतोऽसिद्धेविशेषणफलागतेः । व्यभिचारादिदुष्टत्वादश्लिष्टं साधनान्तरम् ।। न हि-शरीरावच्छिन्नात्मसंयुक्तद्रव्यसाध्या स्मृतिः-इति युक्तं, तस्मात् शरीरा(त्) साध्यतायाः सिद्धसाध्यत्वात्।शरीरातिरिक्तविशेषणात्न-इति चेत्, न, तथाविधकालादिसाध्यतया सिद्धसाध्यतायाः तावस्थ्यात् । न च तस्य उक्तात्मसंयुक्तराहित्यं, सर्वगतत्वाङ्गीकारात् मृतसंयोगात् तत्सिन्हावपि शरीरावच्छिन्नस्य आत्मनः तद्भावात् । अवच्छिन्नस्य अन(व)च्छिन्नमात्रत्वात् inst ·नमात्रविषयत्वं साध्यं; योगीन्द्रियजन्यज्ञानविषयत्वे सिद्धसाध्यता, त्वद्नङ्गी- कारे च अस्मदनुव्यवसायविपयत्वेन तथात्वात्, मनोपलापे तदैन्द्रियकत्व- इति चेत्, न; असमवायिकारणाप्रसिद्धः अप्रसिद्धविशेषणत्वात्, ईश्वरविशे- मात्, नित्यविशेषगुणत्वस्य सुखादेश्व सिद्धत्वात्, पार्थिवपरमाणूनां तद्विशेष- आनन्दवानविन न-इति चेत्, तर्हि शरीरावच्छिन्नेतिविशेषणानर्थय; तत्प्रयोगेऽपि तन्मात्र संयुक्तद्रव्यसाध्यत्वात् फलाभावात्, अजमंयोगानीकारपक्षे य-मिरमाध्यता- या दुर्वारत्वात् । ज्ञानस्य आत्मविशेपगुणत्वानभ्युपगमपक्षे न-हेत्वसिद्धि. दृष्टान्तस्य च साधनविकलता। स्मृतिः द्रव्यारणिकति प्रतिज्ञायामपि-तुन्या दोपः, हेत्वसिद्धयादेः उन्हतत्वात् ।। सुम्बसंवित् इन्द्रियसाध्या, साक्षात्कार त्वात्, संप्रतिपन्नवत्-इति चेत्, न । किं अस्मदादिसुन्वसंवित् पक्षीक्रियते किं वा सुखसंविन्मात्रम् ? न आया, ईश्वरज्ञानस्य साक्षात्कारित्वेपि नित्यन्येन इन्द्रियासाध्यतया व्यभिचारात् । न द्वितीयः, तद्भागे बाधा(त्) विशेषणस्य च अनीश्वरपक्षे-वैयर्थ्यात्, पक्षान्तरे च-आप्तोक्तिसमधिगते मनसि (सि)साय यिषाऽभावात् ॥ विमतं ऐन्द्रियकज्ञानं, विशेषस्य अवस्तुत्वात्, घटवत्-इति चेत्, मैवम् । आभासेन समानत्वाददृष्टेरविशेषतः । तन्मानं च न वः सिद्धं मध्यमं लौतिकं मतम् ॥ विमतं चाक्षुपज्ञानविपया, वस्तुत्वात् इत्याभास(स)मानत्वात् न प्रागुक्तं अनुमानं युक्तम् । सुखादौ तथाविधज्ञानविषयत्वानुपलब्धिः तुल्या, मनोज- नितज्ञानविषयत्वस्यापि तस्मिन् अनुपलम्भात् । न हि मनोजनितं ज्ञानं साक्षि- वेद्यतया समीक्ष्य(क्षि?)ते सुखादौ अस्माकं सम्मतं अस्ति । न च ऐन्द्रियकजा- धौव्यात् तद्पलापस्य अनुभवविरोधित्वात्, तदितरत्वविशेपणे च त्वदनु व्यवसायेतरैन्द्रियकज्ञानाविपये परमाण्वादौ व्यभिचारात् । न च तस्य अणुत्वं, प्रमाणाभावात् । विमतं मूर्तसंयोगसमवायिकारणक- जातीयं, अनित्यत्वे सति नित्यविशेपगुणत्वात्, पार्थिवाणुविशेषगुणवत्- पणवत्त्वानङ्गीकरणाच विशेषणवैयर्थ्यात्, आत्मनश्च विशेषगुणवत्त्वानभ्युपग गुणानां च अप्रसिद्धः दृष्टान्तस्य आश्रयशून्यत्वात् । एतेन-अथ परमाण्वादिग- तरूपादिषु व्यभिचारवारणार्थं विशेपणं-इति निरस्तं, तेपां तद्गुणानां च . सिद्धत्वात् । तर्हि मनोविभुत्वं युक्तं, ज्ञानासमवाय्याधारत्वात्, आत्मवत्-इति चेत्, न; तस्य विभुत्वे विपयादिसान्निध्ये ज्ञानयोगपद्यात् तदसिद्धेः आश्रया- ।

·तकंसद्धहः सिद्धिः, युगपज्ज्ञा(ना)नुत्पत्तेः तल्लिङ्गत्वाङ्गीकारात्; आत्मनन असंयोगित्व- पक्षे दृष्टान्तस्य साधनविकलत्वात्, सर्वकल्पनाधिष्ठानत्वोपाधेश्य सत्त्वात् । न च आकाशादी साध्याव्याप्तिः, तस्यापि कार्यन्यतया विसुन्वानभ्युपगमात् । मनो विभु न भवति, विभुसंयोगित्यात्, घटवत्-इति च परमतेन प्रयोगयो- गात्। विभुसंयोगित्वेऽपि विभुत्वं आत्मादी एं-दति चेत् .न: विभूनां मिधः- संयोगासम्भवात् , अजसंयोगस्य अत्रे निरामरणात्. आन्मनः ननिसंयोगले. ऽपि स्वव्यतिरिक्तविभुनिष्ठसंयोगवत्याभागत् ।। मध्यमपरिमागममपि तरण अनित्यत्वप्रसगान् न-इति चेत्, न; (नत् )प्रमहराया.मगेनानानिग न्यानुमानात्, परमाणुपु अन्यतरव्यभिचार र मिन) सानिमः नत्यात् । न्द्रियत्याच तनित्यत्वं, चक्षुरादी मामा. जोसम्यापि पर तुल्यत्वात् । तस्मात् मनो भौतिवं. नापमपरिमान-त्यागम । . तिन "अन्यत्रमना अभूपं नादम्" इत्याया मनोऽपिनी नाग नानि पत्यादिकं अनुमोदते. न अन्यमा असमपन्नाव। तत् सिद्ध तत्-पृधियादि मनोन्नतिकारितामा आगानि अनियंति ॥ २४ ॥ इति श्रीमत्परमा सानिमामाकी भगवान 41 ही ·व्यावर्त्यव्यभिचा(रा)भावात् 'अगुणविशेपणवैयात्, द्रव्यव्यावर्त- मंयांगविभागयोन कारणं गुणः-इति लक्षणं-इति चेत्, न; प्रत्युत्पन्नमध्वं. (द्वितीयः परिच्छेदः।) सिद्धे द्रव्ये तदाश्रित्य गुणाः सिध्यन्त्ययत्नतः । तभावे निराधारा न ते सन्त्यस्वतन्त्रतः॥ यद्यपि द्रव्येषु निराकृतेषु तत्पराधीना गुणा निराकृता भवन्तीति न तन्निराकरणं पृथक् अपेक्ष्यते, तथापि पृथगनिराकरणे गुणानां लक्षणिकत्वं प्रामाणिकत्वं च अस्तीति केषाञ्चित् मन्दमनीपाजुषां मनीषा समुन्मिषेत्- इति पृथगेव तन्निराकरणं प्रस्तूयते । तथा हि-(२)गुण(:) सामान्यवान् (ओगुणः संयोगविभागयोरनपेक्षा न कारणं-इति अयुक्तं- विशेषणस्य वैफल्यादन्योन्याश्रयशक्तितः । तदन्तरेण द्रव्यादिव्यावृत्तेपपत्तितः ॥ कन्येन तदुपादाने च परस्पराश्रयप्रसङ्गात् , 'अनपेक्ष'विशेषणस्यापि तथात्वात् तद्भावेऽपि संयोगविभागयोः न कारणं इत्यतावतैव द्रव्यकर्मव्यवच्छेदसिद्धः, न उक्नं गुणलक्षणं युक्तम् । एतेन-(२) सामान्यवान अचलनात्मकः संयोग- विभागयोन कारणं गुणः-इति निरस्तं, अच(ल)नात्मकविशेपणस्य अन्यतः मिडकर्मव्यावृत्त्यर्थस्य निरर्थकत्वात् । अस्तु तर्हि (३) सामान्यवत्त्वे सति मिनि द्रव्ये कर्मणि च अतिव्याप्तः । तजातीयेतरत्वं विवक्षितं-इति चेत्, न, नन्निष्टपरजानीयेतरत्वस्य असम्भवित्वात् । द्रव्यत्वकर्मत्वयोरनधिकर पावं अभिमनं-दनि चेन्, न, निरस्तत्वात् निरसिध्यमाणत्वाच । निरस्त हि द्रव्याधिका द्रव्यत्वम् । कर्मन्वं कमर्माधिकार निराकरिष्यते । संयोगविभाः गयोरिति व्यर्थं च । एतेन (2) सामान्यवान संयोगविभागहेतुजातीयेतर्ग गुणः-दनि निरस्तं, तन्निष्ठपगपरजानीयेतरत्वस्य वक्तुं अगस्यत्वात् । न में (6) गुणत्वमेव तहमणं, गुणामिही तदमिः अन्योन्याश्रयाविशेषात् । न च गुणवे व्यकं अस्ति, उक्तलक्षणानां प्रत्याग्यातत्वात् । आकास- वृनित्ये मति ननि(नद)वृत्तिम्पवृत्तिधर्मत्वं तद्यत्रकं दनि चेत, न तस्य गुण न्वानतिकात नद्धकन्यायोगात्, विडोषगुणयन्वस्य च नधान्न नसको मामान्य नदभावामदात्। यनु-मामान्ययत्त्वे मतिमंयोगविभागसमवा. ३ ·तर्कसङ्ग्रहः य्यसमवायिहेतुजातीयान्यत्वं तद्व्यञ्जकं-इति तत् न; तस्य निरस्तत्वात् । तदि- तरत्वं च गुणानां संग्राहकसापेक्षम् । तत् चेत् गुणत्वं, स्वाश्रयत्वम् । ततो नैव गुणसिद्धौ लक्षणान्तरं अनपेक्षितं आपद्येत । किञ्च, विशेषगुणत्वं स्वाश्रय- व्यवच्छेदोचितावान्तरसामान्यविशेषवत्त्वं इति चेत्, न; स्वशब्देन रूपाये- कैक(ग्रहे) समस्तग्रहे च तद्विशिष्टस्य अव्यापकत्वात् ;आश्रयशब्देन च समवा- यिनिर्देशे समवायं अनिच्छतां असम्भवित्वात्, आधारमात्राभिधाने तयव- च्छेदोपयुक्तावान्तरसामान्यविशेषवत्त्वस्य संयोगादौ अपि भावात् अतिव्याप्तेः, सामान्यविशेषशब्देनैव अवान्तरोपलभ्यस्य अपि लव्धुं शक्यत्वात् अवान्तरप- वैयर्थ्यात्, अन्यथा विशेषशब्दस्य तथात्वात् । सत्तासाक्षायाप्यजात्यन्यरूप- रसवृत्तिजातिमत्त्वं विवक्षितं-इति चेत्, न; सत्ताया गुणत्वस्य च निराकृत- त्वात् यथोक्तजातिव्यञ्जकमानाभावात् ॥ गुणत्वापरजातिमत्तया नियतैकद्रव्य- व्यवच्छेदकत्वं तयाकं-इति चेत्, न; निरस्ते गुणत्वादौ तदपरजातिमत्त्वादेः वक्तुं अशक्यत्वात् ॥ गुणत्वं विहाय व्यञ्जकं व्याख्येय-इति चेत्, न, कर्म- प्यपि तद्भावात् । गुरुत्ववत् तस्यापि नियतविशेषणेन व्यवस्थितिः-इति चेत्, न, तथापि पृथिव्याचनेकद्रव्यव्यवच्छेदकेषु रूपादिषु अव्याप्तेः । तेष्वपि पाकज- त्वादिविशेषणं पुरस्कृत्य एकद्रव्यव्यवच्छेदकत्वोपपत्तिः-इति चेत्, तथापिन उक्ता जातिः मानानुपपत्तेः । (सा) सत्तागुणत्वातिरिक्तरूपरसवृत्तिजातेः भि- द्यते, जातित्वात्, गोत्ववत्-इति चेत्, न; सत्तागुणत्वयोरभावे हेतोः आश्र- यासिद्धेः अप्रसिद्धविशेषणत्वात् । एकेन्द्रियग्राह्यत्वं-इति चेत्, न, प्रभाकुम्भ- संयोगादौ तद्भावात् । एतेन-गुणत्वव्याप्यगन्धस्पर्शवृत्तिजातिमान् विशेपगु- णः-इति व्याख्यातम् । न च सामान्यगुणत्ववत् विशेपगुणत्वं नाम जातिः अस्ति । तस्यापि जातित्वात् न इति चेत्, न, विशेषगुणातिरिक्तेषुगुणेपु (त)- दृत्तौ-इतरेतराश्रयात्, गुणमात्रवृत्तौ-रूपादिष्वपि तद्भानसंयोगादिसमानत्व- प्रसङ्गात् ,गुणत्वेन च परस्पराभावासम्भवात् । अतो न विशेषगुणत्वं सामान्य- गुणत्वं वा जातिः अस्ति, सविशेषणस्य गुणत्वस्यैव तथा व्यपदिश्यमानत्वात् । कथं च गुणाश्चतुर्विंशतिरिति नियमः, तेषु निर्गुणेषु सहयानुपगमात् । द्रव्यगतायाः तस्याः तत्र एकार्थसमवायात् प्रतीतिः इति चेत्, न; मुख्यत्वे सम्भवति उपचारकल्पनायोगात् सिद्धान्तविरोधान्; अमुख्यत्वे परस्पराश्र- यत्वस्य उक्तत्वात्: सति च सौन्दर्यादो न नियमः, रूपान्तर्भावे वपरी- वचत्वात्। .

·विशेषगुणत्वे सति चक्षुर्भावग्राह्यत्वोपाधिना रूपसंज्ञाप्रवृत्ती तजाति च्यते । औपाधिकस्य उपाध्यधिगतिपूर्वकाधिगतत्वेऽपि प्रकृते श्वेतपीतादौ प्रति- पन्ने कथमिह रूपसंज्ञा इति जिज्ञासायां, एतत्प्रतिपत्तिद्वारा अवधारितकरण पयगतरूपत्वस्य, करणनिविष्टचक्षुष्ट्रस्य च, परस्परपुरस्काराभावात् । न च अत्र मालं, अनुगतावगतेः औपाधिकविप(य)त्वेनापि चरितार्थत्वातू; गुणत्वं विशेष गुणत्वान्यसर्वरूपगतावान्तरजातेः अन्यत्, जातित्वात् इत्यस्य च आया. सिद्धयादिदुष्टत्वात् । न च तर्हि (२) रूपत्वाधिकरणं तत्-इति युक्तं; नद्धि रूपमात्रवृत्तीति तद्गुणाधीनग्रहणत्वात् इतरेतराश्रयत्वादि आवहेत्, उक्तन्या. याच तन्निर्वचनायोगात् । (३) विशेषगुणत्वे सति चक्षुपैव ग्राह्यं रूपं-इति चेत्, न; 'विशेषगुणत्व'विशेषणेन क्षारीकृतत्वात्, घणुकादिरूपे च तव अव्याप्तेः। तत्रापि योगिचक्षुर्गम्यत्वं अस्ति-इति चेत्, न; तदनङ्गीकारवादे तदयोगात्, मनाग्राह्यतया च अवधारणात् । (४) वाद्येन्द्रियेषु चक्षुपैव इति विवक्षितं- इति चेत्, न; स्पसियतिरेकेण चक्षुपोऽसिहे, इतरेतराश्रयत्वात् । यद्यपि चक्षुःसहकारित्वनियमः, कचित्तभावाभ्युपगमात्, कचित्तभावेन चेतनशेष- आनन्दतानविरचितः गुणानामगुणत्वेन तेषु सङ्ख्या कुतो मता। मुख्यत्वे सम्भवत्येव नोपचारोऽपि युज्यते ॥ परस्पराश्रयत्वेन सिद्धान्तोऽपि न सिध्यति । सौन्दयादेरतिव्यक्तनियमोऽपि कृतो भवेत् ॥ वैपरीत्योपपत्तेश्च व्यर्थाऽन्तभावसंकथा। तस्माद्गुणा न सहयाता नियतासिडिभागिनः ॥ २५ ॥ रूपमपि किसुच्यते ? (१) रूपत्वजात्यधिकरणं-इति चेत्, . जातेरुपाधितो भङ्गादन्योन्याश्रयताहतेः। परस्परानपेक्षत्वाद्विमानत्वात्कथं हि तत् ॥ कल्पनानवकाशात् न तदधिकरणं रूपलक्षण उपपद्यते । परमतेन च उपाधि चाक्षुपे द्रव्ये चक्षुषा रूपं निरूप्यते, तथापि तदगोचर कुतः तद्वीः सिध्येत् । पृथिवीत्वादिना-इति चेत्, न, डणुकाद्यनङ्गीकर्तुः आश्रयासिडेः । न च तस्य त्वेऽपि । न च भूतत्रयनिष्टत्वं नियन्तुं शक्यं, नभोन(भ)स्वतोरपि, तद्भावस्य - ·तसशहः ५९ विसतं नित्यं, असमवायिहीनभावत्वात्, सम्मतवत्-इत्यपि न; अस. मवायिनोऽप्रसिद्धौ घटादौ अपि तडीनभावत्वस्य अभावेन व्यभिचारात्, भावत्वस्य च प्रागेव प्रत्युक्तत्वात्, आत्मनि च नित्यत्वधर्मवत्त्वानभ्युपग- मात् । न च-विमनं कार्य, पृथिवीविशेषगुणत्यगत्, घटरूपवत्-इति युक्तं; विमतं कार्य, जलादिविशेपगुणत्वात्, पादिरूपवत्.-इत्यपि सम्भवात् । न -विमतं अग्निसङ्गासमवायिकारणविशेषगुणवत्, पार्थिवाणुन्यात् . जलाणुव- त्-इति व्यतिरेकी; तसंप्रतिपत्ती आश्रयानि, त्यस्पासिग व्यनि- भूमेश्न अप्रसिद्धतया दृष्टान्तस्य आश्रयहीनत्वात् ॥ विमतं घटोपीरनगरंजा- यते, घटगुणत्वात्, घटया(जा??)तसंयोग-व्यपि नपामासंयोगालो व्यभिचारात्. तस्यापि कार्यवान्, तदनन्तगानिले घटोत्पतिनगंगा- गिनो नभसो विभुत्यास्मयात् ॥ किमनं समानानीमायामिर, कार्यगतविशेषगुणत्यार. पटगir. गनी- कारे-तो आप्रशामिला, ज्यामलापानिर मथाधिकारणाममि अनि विशेष सामि ननि- भारात् ॥न आसपनाशात् कतारको नाममा दयाहार तत्तग्भपात् । न र-पवलपरवलयोन नाहान. भदानपनि निम- पारतव्य-शनि धुसं. गुणनिबदमारे वागतात भिरयोः सदरपतारमात् । देशपिया :--दिन.नापि भेदाभेदागर्भपार पीलिमात्रा को विने। --- प्रतीवितरित रूपं मदर जोर m m कामो नाम पपन्न प्रतिनिधि गरिक py How है * A Nimne m- . रानित निरिगति Imprachan 24 - ·६० आनन्दज्ञानविरचितः आश्रयासिद्धिदुष्टत्वाहिशेषणनिराकृतेः । परस्पराश्रयादेश्च प्रमाणं नेह किञ्चन ॥ गुणत्वं गुणेतरावृत्तिमधुरामधुरवृत्तिविशेषणत्वान्यजातेः भिद्यते, जा- तित्वात्-इति चेत् , तत् न, गुणत्वस्य निरस्तत्वात् आश्रयासिहिप्रसङ्गात् । एतेन-(२) गुणत्वे सति रसनाग्राह्यो रसः इति निरस्तं, विशेषणस्य निराकृ- तत्वादेव विशिष्टलक्षणप्रवृत्तेः अनुपपत्तेः । किच, सिद्रे रसे तद्राहकं वहिरिन्द्रियं रसनं नाम सिध्यति, सिद्धे च तस्मिन्विनिष्टलक्षणावष्टम्भात् तत्सिद्धेः कथं न इतरेतराश्रयत्वम् । न च रस- नजनिनजानं रम प्रमाणम् । रमनं हि रसोपलब्धिकरणं बाह्यं गृह्यते । तच प्रा- चीनदोषानु(पोक्तं न च ज्ञानमात्ररसे मानं, रूपज्ञानस्यापि तन्मानत्वप्रसङ्गात् । रसविज्ञपितं ज्ञानं नथा-इति चेत्, न, स्वाश्रयापातात् । अप्रत्यक्षगते तस्मि- न पृथिवीत्यादि प्रमाणं-हत्यपि न, तदसंप्रतिपत्तेः आश्रयासिद्धेः उक्तत्वात् । निन्यन्वादिनिरासोऽपि रूपस्येवास्य सिध्यति । व्यावहारिकमम्यापि ततो रूपं निरूप्यताम् ॥ २७ ॥ शगुक्तनीत्या गन्धोऽपि निराकरणमहति । न पृथिवीमात्रवृत्तिन्वमन्यत्रापि गतत्वतः ॥ द्रव्यान्नऽपि तद्बुढेन वाघोऽध्यवसी(य)ते । नित्यानित्यविभागोऽपि पूर्ववकि न गृह्यते ॥ गन्धा (2) गन्धन्वाधिकरणं-दन्यपि अयुक्तम् । नन्हि गुणन्यन्यूनवृत्ति- मौरन्यवृनिविद्रोपगुणवान्यमामान्यं दृष्टं, नच प्रागुक्तन्यायप्रन्युक्तं न गन्ध- व्यवन्धित्य पर्यातम । नापि-(२) गुणवं मनि प्राणग्राह्यत्वं तल्लक्षणं, तत्रापि विद्वापानिगकरणात् इनन्तगश्याच ॥ न च अयं पृथिवीमात्रवृत्तिरिति युक्तं, ब्यान्नोऽपि तन्मम्मवाभिवानान् , प्रनीतेश्च अवाधिनत्वात् ॥ न च तस्य मर्वत्र अनित्यन्वं, पार्थिवपरमाणुषु गुम्न्यादिवत् नन्निन्यत्वे बायकानधिग- मात् । पारजन्दात् न इति चेत्, न, अवयविवेच नन्सम्भवात्, कर्ष अन्दया मुन्न्यादेगरि नथाभावमन्भव नित्यन्त्रम । अनिगयादीनं तु मन्दि ग्वन्दात् नपाकनिदर्नकम ॥ नामात्न्योऽपि व्यावहारिका न पारमाथि कोनिटनि थिनन् ।।८।। मापि दानादल युनामा प्रमिध्यनि विडोगगननन्य विध्यं च न गुज्यते ॥ , ·६१ तर्कसङ्ग्रहः , न हि स्पर्शस्य (१) स्पर्शत्व(वत्त्वं)-लक्षणम् । तद्धि रूपव्यापकविशेष- गणमात्रवृत्ति सामान्यम् । न च तत् निरस्ते रूपे विशेषगुणवत्त्वं सुनिरूपम् । एतेन-(२) विशेषगुणः उष्णानुष्णवृत्ति(स)ङ्घयावृत्तिजात्यन्यः, जाति- त्वात्-इति निरस्तम् । न च-(३) गुणत्वे सति त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यत्वं- तल्लक्षणं, पूर्ववदस्यापि प्रतिवचनसम्भवात् । न च-(४) विशेषगुणत्वे सति क्षित्यादिचतुष्टयनिविष्टत्वं-तल्लक्षणं, स्थितिस्थापकस्यापि स्पर्शवविशेषगुणत्व- सम्भवे विशेषणवैयर्थ्यात् । तस्य द्रव्यचतुष्टयसाधार(ण)त्वात् न-इति चेत्, न, तुल्यत्वात् । अवान्तरविशेषात् असाधारण्यं-इति चेत्, न; स्थितिस्थाप- कस्यापि गन्धसाहचर्यादिना तदविरोधात् । नापि-(५) विशेपगुणत्ये सति रूपव्यापकत्वं तल्लक्षणं, स्थितिस्थापके दर्शितातिव्याप्तेः अविशेपात् । न च अस्य नियोगतः त्रैविध्यं, अनुष्णाशीतापाकजत्वस्यापि जात्यन्तरस्य सम्भवात्। अनुष्णाशीतत्वस्यैव विशेषणं-अपाजत्वं-इति चेत्, तर्हि स्पर्शत्वस्यैव विशेषणं उप्णत्वादिः इति न त्रैविध्यसिद्धिः । तर्हि, पारुजत्वे सति अनुष्णा- शीतत्वं अपि जात्यन्तरं स्यात्-इति चेत्, कि न स्यात् । व्यञ्जकभावात् न-इति चेत्, न, शीतत्वादौ अपि तुल्यत्वात् । 'इदं शीतं इत्यादिविशि- टप्रत्यये विशेषणत्वस्य तयञ्जकत्वे 'पाकजत्वे स(ति अनुष्णाशीतमिदं दनि- विशिष्टप्रत्यये विशेषणत्वस्य तह्यजकं अपि स्यात् । एतेन अपारुजत्वविदो- पितानुष्णाशीतत्वेऽपि व्याकं उन्नेयम् । स्पर्शशद्धियौ तस्माद्विचारितनिष्टिते। मायामनं प्रदिश्यते नि(वि.)प्वाते यथोदिते ॥ २९॥ यत्तु उच्यते-पाकलप्रमिया मुक्ताबुपयुक्ता यतो मता। अतो रूपादिनिष्टा मा प्रतिष्ठिनपयं गता ।। पाकजेपु पार्थिवपरमाणुरूपादिपु जन्नादिनिप्पन विवशाग मुगा उप- युक्तं. तस्मात् एपा प्रनिया प्रमाण योजनयती (इति)-नत् अयुगान् । अतिप्रसङ्गतः पास)मरिया नगन्यते। प्रमाणादिमहीणा च नमानाभिगमन्मदा।। तथाहि नण्टुलादिप्यपि पारवगात् मोदनाविभागनिकाय बुनिटे- तुत्वप्रसक्तो तकलनपि काचन विषय निगा निति वृषा नदि गतिशासारन्भमसः निलनिपत्यर्थ नवान्नमा नगद दिन.-:मरि निरूपपतो यानित्य नुक्तियुना। ननदिने विविमलपिनी मुनिः ·६२ आनन्दतानविरचितः , स्यात् इति चेत्, न; भेदधियः तद्धेतुत्वे प्रमाणाभावात् , तस्याश्च अनर्यहेतु- भावस्य " द्वितीयादै भयं भवति'-इत्यादिश्रुतिसिद्धत्वात् । न च पैलुकानां प्रक्रिया प्रकल्पते। ते खल-आपाकनिक्षिप्तस्य कुम्भादेः अग्निसंयुक्तस्य परम्परया कारणभूतेषु परमाणुपु अग्निसंयोगात् कर्मोत्पत्तौ मि- थोविभागात् द्रव्यारम्भकसंयोगनाशाद्वाणु(शात् व्यणुकनाशे अणुपु औ?)- एण्यापेक्षात् अग्निसंयोगात् रूपादिनाशे सति, अग्निसंयोगान्तरात् तथावि. धात् अपूर्वरूपाद्युत्पत्तौ अदृष्टोपष्टब्धात्माणुसंयोगात् अणुषु कर्मोत्पत्ती, तेयां परस्परसंयोगात् व्यणुकाद्युत्पत्तिद्वारा तेषु कारणगुणपूर्वकनया रूपादि उत्प- द्यते-इति कल्पयन्ति । सा च कल्पना न अवकल्पते, परिणामवादे विवर्तवादे च परमाणूनां परम्परया कुम्भाधारम्भकत्वे प्रमाणाभावात् ॥ न च तेषु प्राचीन- रूपादिनाशे मानं अस्ति । पार्थिवपरमाणुरूपादयो विनाशिनः , पृथिवीविशेष- गुणत्वात् , घटरूपवत्-इति चेत्, न; सलिलपरमाणुरूपादयो विनाशिनः, स- लिलविशेषगुणत्वात्, कूपादिरूपवत्-इत्यपि सम्भवात् । न च-पार्थिवा- गुषु रूपाद्युत्पादनाशौ नैकपावकसंपर्ककारणको, रूपानुत्पादनाशत्वात्, श्या- माद्युत्पादनाशवत्-इति वाच्यं; अनेकपाव(क)संयोगजन्यत्वे साध्ये-दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् , पृथिवीगतश्यामत्वादेः अनादित्वपक्षे तदुत्पादस्यैव अ- भावात् , पक्षान्तरेऽपि तदुत्पादस्य अग्निसंयोगकृतत्वानभ्युपगमात्, आमे रूपादौ तदनुपयोगात्, तन्नाशस्य तजन्यत्वेऽपि योः अनेकपावकयोगजन्य- त्वराहित्यात्; एकपावकसंयोगजन्यत्वाभावे च साध्ये कल्पनालाघवप्रतिघा- तात् एककारणात् कार्यदयोपपत्तौ कारणभेदकल्पनायाः विफलत्वात् । न च- पार्थिवपरमाणुः अग्निसंयोगजविशेषगुणवान्, नित्यवे सति अनित्यविशेषण- वत्त्वात्, आत्मवत्-इति युक्तं, आश्रयस्य हेतुविशेषणस्य च असिद्धत्वात्, दृष्टान्तस्य च साधनविकलत्वात् । परमाणुपर्यन्ते च कार्यनाशे स्वतन्त्रपरमाणु- पाकेन घटादीनां पुनरावृत्तौ कुलालादिव्यापारवैयर्थ्यात् लोकव्यवहारोच्छेदी प्रसजेयाताम् । तयोः आमघटादिविषयता-इति चेत्,न, पकघटादिवत्तस्यापि तदनपेक्षत्वसम्भवात्, प्रतीतिविरोधस्य तुल्यत्वात् । आपाकनिक्षिप्तकुम्भादेश्व परमाणुपर्यन्तनाशेन पुनरुद्भवाभ्युपगमे तदुदयात् अग्रे छिद्रविनिहितविलोच- नस्य तद्भावोपलम्भसम्भवे तदुपरिवर्तिनां च मूर्तानां आधाराभावेन यत् मा (पातः आ ?)पतेत् । जन्मनाशयोः नैरन्तर्यात् न-इति चेत्, तर्हि तथैव तयोः नैरन्तयप्रसक्तौ तथागतमति(त्वं) स्यात् ।

·पपत्तेः । (त)त्संवन्धात् उत्पत्तिः इति चेत्, न; पदस्य तत्संवन्वेऽपि तद्गुण- श्वेत् स न, क्षणयोः अद्वित्वप्रसङ्गात्; स्वरूपत्वे च-द्वित्वस्य स्वरूपाति- तर्कसङ्घह. एतेन पिठरपाकपक्षोऽपि प्रतिक्षिप्तो वेदितव्यः; सति द्रव्ये पूर्वरूपादि- परावृत्त्या पराचीनरूपायुत्पत्तेः अप्रामाणिकत्वात्, अम्भोलौहित्यादिवत् अन्य- संबन्धात् तत्र अन्यरूपादिप्रतिभाससम्भवात् । पाक(ज)प्रक्रिया तस्मान्न मानफलभागिनी । वालधीवन्धनायैषा भीषिका मूढभाषिता ॥ ३० ॥ सङ्ख्या सङ्ख्येयदोषत्वान्न पृथग्भावभागिनी । एकत्वे भवति द्वित्वं भवतीति (च?) दुर्वचम् ॥ का च इयं सङ्ख्या नाम ? (१) एकं द्वे त्रीणीत्यादिव्यवहारविषयः-इति न । एकादिशब्दैः सङ्ख्योक्ती-आत्माश्रयत्वात्, द्रव्यस्वरूपोक्तौ- अतिरिक्तसङ्ख्यापलापप्रसङ्गात् ॥ ननु-एकत्वं घटाभेदः चेत्, तभेदो- घटो वा तदतिरिक्तो वा ? प्रथमे पर्यायत्वात्, अभिन्नो घट इति सहप्रयोगो न स्यात्, अभेद्व्यवहाराननुवृत्तिश्च, स्वरूपस्य अननुवृत्तत्वात् । द्वितीये स भावोऽभावो वा ? न आद्यः, संज्ञान्तरेण एकत्वसङ्ख्याभ्युपगमप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, एकत्वव्यवहारस्य सप्रतियोगिकत्वप्रसक्तेरिति-तत् असत्; एकत्व- स्यापि गुणत्वेनाभिमतस्य घटादिभेदे सतिएको घट इति पर्यायतया सहप्रयोगा- पोगस्य व्यवहाराननुवृत्तेश्च तुल्यत्वात्, तस्य च घटात् भेदे पटवत् गुणत्वानु- चेत्, त्वानभ्युपगमात्, समवायस्यअन्यत्रापि सत्त्वेन तद्गुणत्वनियामकत्वायोगात्; संवन्धेऽपि भेदाभेदविकल्पसम्भवात्, भेदयोरनिष्टत्वाच ॥ यत्तु-भेदसमुचयो ऽनेकत्वं-इति (तत्) अयुक्तं; भेदस्याभावत्वे-द्वित्वादेरनेकत्वस्य तुच्छत्वाप- त्तेः, भावत्वेन-अधर्मयोगश्चेत्-एकस्मिन्नपि घटे तद्भावात् द्वित्वादिप्रसङ्गात्, विरुद्धधर्मयोगश्चेत्-अविरुद्धयोर्घटयोः अद्वित्वापातात्, नानालक्षणयोग- (रि)क्तस्य अभावात् तदपेक्षत्रित्वाद्यनुत्पत्तेः-इति, तदपि न तस्य गुणत्वेऽपि यथोक्तदोषपरम्पराया दुर्वारत्वात्, तस्य धर्मत्वेन स्वरूपपक्षोक्तदोपाभावेऽपि धर्मधर्मिभावस्य निर्वक्तुं अशक्यत्वात् । न हि निर्धर्मके सधर्मधर्मित्वं, विरो- धात् आत्माश्रयाच ।त(द)योग्ये तद्भावेऽपि तद्योन्यतारहिते नहावे व्याघातान्, तदति तद्भावे च आत्मायादेः आवश्यकत्वात् । धर्मनिपेऽपि तुल्यं इनि चेत् , न, तस्य समारोपितविषयत्वात् । धर्मविधिरपि समारोपितधाभाव इति चेत्, न, वस्तुनो धर्मवनि नदियौ उक्तदोपानुपगात् ।

·आनन्दज्ञानविरचितः समारोपनिवृत्त्यर्थत्वात् न-इति चेत् , न; तस्यैव मायाविलासातिरिक्तस्य असम्भवाभिधानात्; अस्मन्मते च तथाविधारोपाङ्गीकारात् । न तर्हि वा- स्तवस्य अनिषेधो धर्मस्य-इति चेत्, न; धर्माभावस्यापि तथाविधस्य अनि- षेधसाम्यात् , तथावि(ध)धर्मस्य च अप्रामाणिकत्वात्, त्वन्मते च आरोपानु- पपत्तेः उक्तत्वात् । नापि यणुकपरिमाणासमवायिवृत्ति; गुणत्वस्य साक्षायाप्य- जातेश्च अत्र सङ्घयात्वानतिरेकात् वक्रोक्तेः अकिञ्चित्करत्वात् , तन्मात्रोक्तौ च-परस्पराश्रयताया दुष्परिहरत्वात् । (२)गणनाऽसाधारणकारणं सङ्ख्या-इत्यपि न, गणनस्यैव तदसिडा:(हे.) तदसाधार(ण)कारणत्वस्य च असाधारण्यनिराकरणादेव निराकृतत्वात् । (३) उक्तजातीयत्वं तत्-इति चेत्, न, तस्य समनन्तरमेव निराकरणात् । अणु कपरिमाणासमवायिकारणं गुणत्वसाक्षायाप्यसाधारणगुणत्वेतरजातिमत्, गुणत्वात् , रूपवत्-इति चेत्, न,आश्रयासिद्धयादिदुष्टत्वात् ॥ यत्तु-एकत्व- व्यवहारो गुणानुबन्धी, गणनाव्यवहारत्वात्, द्वित्वादिव्यवहारवत्-इति, तत् न, दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् । साधितं हि द्वित्वादिव्यवहारस्य अगुण- निबन्धनत्वम् । गणनाव्यवहारश्च एकत्वव्यवहारश्चेत्-द्वित्वादिव्यवहारे तद्- भावात् दृष्टान्तस्य साधनविकलता, द्वित्वाव्यिवहारश्चेत्-धर्मिणि तद्भावात् असिद्धिः । साधारणस्यापि धर्मिणि दृष्टान्ते च अभावात् स एव दोपः । न च एकत्वं जातिः, अनुगतव्यवहारस्य भेदाभावोपाधिकृतत्वात् । नापि द्रव्यत्वेन परापरत्वं; द्रव्यातिरिक्तैकत्वाभावात् , तवृत्तेः तस्य द्रव्यमात्रवृत्ति त्वात् , गुणादिवृत्तित्वस्य निराकृतत्वात्। न च द्वित्वादिजातिः अस्ति, द्विपृथ- क्त्वादिना समानत्वात् । उक्तं चैतत् द्वित्वखण्डनप्रस्तावेन च धर्मिणि एकत्वे सत्येव द्वित्वादि भवितुं अलं, तद्विरोधात् ; असति च करणाभावात् । न च सत्ये(त्तया ए?)व, अपेक्षावुद्धः तजन्यानेकैकत्वविषयायाः तस्या दुर्वचत्वात्, एकत्वेऽनेकत्वायोगात्, तस्य स्वरूपमात्रत्वे सर्वत्रापि तथात्वसम्भवात्॥नच नित्यगत एकत्वं नित्यं, कार्यगतं कारणपूर्वकं आश्रयनाशाच्च नश्यति-इति वाच्य; आत्ममात्रस्य नित्यत्वात् , तत्र च एकत्वसद्धयाऽभावात् तादात्म्ये च- कारणगुणप्रक्रमादेः अयोगात् सहैव उत्पत्तिविनाशयोः अनुभवानुसारित्वात् ।। यत्तु-द्वित्वादि निमित्तनाशात् नश्यति-इति, तत् न, तन्नाशेऽपि कुम्भादिवत् तदवस्थानाविरोधात्, तदभावे प्रतीत्यभावेऽपि सत्त्वस्य दुरपहवत्वात् , तत्का- च सत्त्वे क्षणभङ्गप्रसङ्गात् ॥

·६५ तर्कसङ्ग्रहः • - । यत् पुनरुच्यते-द्वितन्तुकारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनकतन्तुकर्म ए- स्वसामान्यज्ञाने युगपत् जायते; तन्तुकर्मणा विभागः, सामान्यज्ञानात् गुण- शानं-इत्युभयं एकदा भवति; विभागेन-संयोगनाशः अपेक्षाबुद्धिः हित्योत्प- त्तिः-इत्यपर्यायेण सम्पचते; संयोगनाशात्व्यना(शः) छि(त्व)सामान्यज्ञानं च, ततो द्रव्यनाशात् द्वित्वादिनाशः, द्वित्वादिसामान्यज्ञानात् अपेक्षाबुद्धिनाशय तदेवं आश्रयनाशात् द्वित्वादिनाशः स्यात् इति तदपि प्रमाणप्रामाण्यात् प्रत्युक्तम् । न खलु यथोक्तायां प्रक्रियायां अति लौकिकी प्रसिनिः । परीक्ष- कप्रसिद्धिस्तु प्रमाणा(भा)वे भ्रान्तिमूलत्वेनापि भविष्यति । न च अत्र प्र- त्यक्षादीनां अन्यतमम् ? प्रमाणस् । सङ्ख्यासट्येयकासिनि(र) सियुकिमानयोः । व्यवसारस्तु तन्मात्रादुपपत्तिमुपाश्नुते ॥ १ ॥ परिमाणं च सञ्जयाबद्रव्यभेदं न मृष्यति । प्रमाणव्यवहारोऽपि मृप्यते न निरूपणम् ।। किञ्च, परिमाणं (?) गुणत्वे सनि मानव्यवहारविषय:-ति चन्, सञ्जया(यां) अतिव्याप्तेः, विशेषणत्य र सन्दिपन्यात् . पहादिस्वपयन परिमाणत्वाशीकरणात् । संदेष्टिनपटत्यल्पदृष्टौ अपि परिमाष्टः-नि चेत्. न: पटा(देश)दर्शने तन्मानपरिमाणदीनान्. नया साल तदात्मनः तस्यापि नधाभावात् । अवयदिनः मान्मना उपसमिनिटा- ति चेत्, परिमाणत्यापि तदात्मनः सन्मिना दृष्टिः अनिष्टा-नि तुल्यन । प्रसारिते पटादी उपरिभागे हत्यमा ननि परिवारदिनिति- इति चेत्, नत् किनिदानी महापलभ पटोली - नितिः । . गोपलध्या तथैव अधोभागमपि बल्लादिन F भषिप्रति: सापायां सन्यासर कय मानवारो (1) किल्लादिन का व्यपारी पा() अनगन नामिन ' जारोपा । न आल.. सावित पात् अन्याः। तमः पात्. मन वादिन परिमा मिरे दमनः = . । - ·५ आकाशकालदिगात्मसु महत्त्वं नित्यं-इति युक्तं, तेपामपि परिच्छिन्नत्वेन तदारव्धे रज्जुद्रव्ये व्यभिचारापातात्, उभयत्र विशेपानवगमात् ;न्यायसाम्येन .... महत्वाविशेयो युक्तः, सति प्रचये तदाश्रयात् दयोः महत्त्वातिशय- आनन्दवानविरचितः (२) महत्त्वाणुत्ववृत्तिसाधारणगुणत्वापरजातीयविषयव्यवहारः तथा- इति चेत्, न; महत्त्वाणुत्वयोरप्रसिन्ह(त्वात् । न हि परिमाणामसिहौ तदवान रभेदप्रसिद्धिः । एतेन-(३) महत्त्वाणुत्ववृत्तिसंयोगावृत्तिसामान्य परिमाणावं, तद्धिकरणं परिमाणं-इनि पराकृतं, महत्त्वादेः अप्रसिदत्वस्य उक्तत्वात् । यत्तु-परमाणुमनासु नित्यं अणुत्वं-इति, तत् न, तत्परिमाणस्य मूर्त- परिमाणत्वेन घटपरिमाणवत् अनित्यत्वानुमानात् । न च अनित्याश्रयत्वा- युपाधिः; साधनव्यापकत्वात्, सुखादौ च त्वन्मते साध्यव्याप्त्यभावात् ॥ च-अनित्यं अणुत्वं गणु(क)मात्रवृत्ति-इनि युक्तं, त्र्यणुकादौ अपि तद्भावान, मुख्ये च वाधकाभावात् उपचारायोगात् ॥ एतेन हस्वत्वं व्याख्यातं, अणुत्व- वत् तस्यापि परमाण्वादौ अनित्यत्वात्; व्यणुकादौ च मुख्यत्वात् ॥ न च- घटादिवत् अनित्यपरिमाणवत्त्वानुमानात् तन्ना)शस्य तेनैव हेतुना सुस धत्वात्, एकरसात्मवादे च नैरात्म्याभावात् ॥ एवं दीर्घत्वमपि प्रतिवक्तव्यं, तस्य महत्त्वेन तुल्ययोगक्षेमत्वात् ॥ न च परमाणुये प्रातिस्विकैकत्वविषयां अदृष्टोपष्टब्धां ईश्वखुद्धि अपेक्ष्य उत्पन्ना द्वित्वसद्धया परमाणुभ्यामारब्वे द्यणुके अणुत्वहस्वत्वे जनयति परमाणुव्यस्य तस्मिन् प्रातिस्विकैकत्वविषयापेक्षाबुझे तद्यद्वित्वस्य गणुकस्य च अप्रामाणिकत्वात् । न च समवाय्यसमवा(यि)नो: अभेदकार्य अह(ट)मात्रेण भिद्यमान उपपद्यते, अदृष्टस्य दृष्टमात्रसंवा. दित्वाङ्गीकारात् कार्यभेदे स्वातन्त्र्याभावात् । नापि पूर्ववत् (णु)केपूत्पन्ना बहुत्वसङ्घया त्र्यणुके महत्त्वदीर्घत्वे जनयति, दर्शितन्यायाविशेषात् । एतेन व्यणुकमहत्त्वदीर्घत्वाभ्यां तत्त्वाभ्यां तत्कार्ये महत्त्वदीर्घत्वयोरुत्पत्तिः व्याख्या) ता, आरम्भवादस्य अप्रामाणिकत्वात् । न च प्रशिथिलावयवसंयोगात् प्रचयात् तृलपिण्डद्वयारब्धे तूलपिण्डे महत्त्वदीर्घत्वयोः उत्पत्तिः, सङ्घयापरिमाणयोरपि तत्र सम्भवात् । कारणमहत्त्वाद्यविशेपेऽपिप्रचये सति कार्यमहत्त्वादौ अतिशय दर्शनात् न-इति (चे)त् , न; तूलपिण्डयोः संयोगमात्रं, न ततो द्रव्यान्तरं ताभ्या- मारब्धं-इत्यभ्युपगमात्; अन्यथा विमतं न्यूनपरिमा(ण)वदारब्धं, कार्यद्रव्य त्वात् , पटवत्-इत्यत्र कार्यद्रव्यत्वहेतोः महत्परिमाणदुकूलक्ष्यसंयो(ग)द्वारा सर्वावयविनिरासप्रसङ्गस्य अस्माकं इष्टत्वात्ानच अवयविहितये क्वचित्प्रचये ।

·७ तर्कसङ्गहः - -- • नात्, तदारब्धे तस्यैव कारणत्वसम्भवात् । यत्तु-परिमाणत्वं आश्रयनागे. नाश्यवृत्ति, अविशुत्वे सति दिन्वृत्तिजानित्वात् . मत्तावत्-इनि. तत् न: तोः आश्रयालिहत्वात् परिमाणत्वजातेः अपाकृतत्वात् . सत्तानगीकार(वा) च दृष्टान्तस्य आश्रयहीनत्वात् ॥ नदेवं-परिमाणलपि प्रानीतिकं, न प्रामा- णिकं,-इति स्थितम् ॥ ३२ ॥ पृथक्त्वं प्रथतेऽभावान पृथक्तना ('धक्यतया) कथम् । एकत्रापि विधादेशात्पञ्चमी नोपपद्यते ॥ (१) गुणत्वे सति अन्यत्वव्यवहारपिपयः प्रधान्यं-इति गन्. न, परस्स- राभावात्मनः तस्य गुणत्वासम्भवे विशेषणायोगात् । न हिनन्य अन्योन्याभा- 'यातिरिक्तस्य सत्त्वे किश्चित् मानं अस्ति.प्रतीतेः अभावविपयन अप(पिन- रितार्थत्यात् , अपरचा गुणादिषु फर पृधयत्य(म्)। य(पन्यमेदोपवागत- इति चेत्, नः परस्पराभावविपरतया मुख्यत्वोपत्नी नदयोगात्. अन्यता स्वरूपभेदस्यैर लाघवेन तापहारनिकितया नदतिरिनामयाभावात् ।। अयं अयं न-त्यन्योन्याभादप्रतीत इदं अरमान गिनि च पृथपन्न प्रयनात तहानात्वं-ति चेत्, न. प्रभारभेदेन पत्रापि व्यरडेदाभेदे प्रस्यापि व्या- देशभेदविषयत्वान् । यदा पल अन्योन्याभादो नियस्यादिशन मा. दिपरते तदा पञ्चन्यपेक्षया नत्यधा. पडा तु सदान्त नटारदेवाः नदा नद- पेक्षामन्तरेणैव नत्यतीतिः नित्याने। न कि पाकर मारवाया. नियमः, लम्भशमी परतरं पगिन्मपि कलमानता र मागे 'पगमेदो भगान(नापने काम-नितिन पररसराभापासपोपा मार दिया? पेक्षयात् ।--नि न.-:यार गट :- दोन-भानास्पानिमाल योन्दमा : माटो..--. (माारपिस ट! . जनेदिनिधोमन्ना दान .:- 4 गौरवानपुर - पान ·. आकाशकालदिगात्मनु महत्त्वं नित्यं-इति युक्तं, तेषामपि परिच्छिन्नम अभेदकार्य अह(ट)मात्रेण भिद्यमानं उपपद्यते, अदृष्टस्य दृष्टमात्रसंवा- तूलपिण्डदयारब्धे तृलपिण्डे महत्त्वदीर्घत्वयोः उत्पत्तिः, सङ्घयापरिमाणयोरपि दर्शनात् न-इति (चे)त्, न तूलपिण्डयोः संयोगमात्रं, नततोद्रव्यान्तरंताभ्या- तदारब्धे रज्जुद्रव्ये व्यभिचारापातात्, उभयत्र विशेपानवगमात् ;न्यायसाम्येन सर्वावयविनिरासप्रसङ्गस्य अस्माकं इष्टत्वात्।नच अवयविद्धितये क्वचित्पचय योद्रयोः महत्त्वाविशेयो युक्तः, सति प्रत्रये तदाश्रयात् दयोः महत्त्वातिशय आनन्दवानविर्गचतः (२) महत्त्वाणुत्ववृत्तिसाधारणगुणत्वापरजातीयविषयव्यवहारः ता- इति चेत्, न; महत्त्वाणुत्वयोरप्रसिह(त्वात् । न हि परिमाणाप्रमिही नदवान रभेदप्रसिद्धिः। एतेन-(३) महत्त्वाणुत्ववृत्तिसंयोगावृत्तिनानान्यं परिमाण तद्धिकरणं परिमाणं-इति पराकृतं, महत्त्वादेः अप्रसिदत्वस्य उक्तत्वात् । यत्तु-परमाणुमनासु नित्यं अणुत्वं-इति, नत् न, तत्परिमाणस्य मृन- परिमाणत्वेन घटपरिमाणवत् अनित्यत्वानुमानात् । न च अनित्यानयन्त्र युपाधिः; साधनव्यापकत्वात्, सुखादौ च त्वन्मते साध्यव्यास्यभावात् । न च-अनित्यं अणुत्वं घणु(क)मानवृत्ति-इनि युक्तं, व्यणुकादौ अपि तावात मुख्ये च वाधकाभावात् उपचारायोगात् ॥ एतेन हस्वत्वं व्याख्यातं, अणुच- वत् तस्यापि परमाण्वादौ अनित्यत्वात् त्र्यणुकादौ च मुख्यत्वात् ॥ न . घटादिवत् अनित्यपरिमाणवत्त्वानुमानान् त(ना)शस्य तेनैव हेतुना सुसा धत्वात् , एकरसात्मवादे च नैरात्म्याभावात् ॥ एवं दीर्घत्वमपि प्रतिवक्तव्य तस्य महत्त्वेन तुल्ययोगक्षेमत्वात् ॥ न च परमाणुद्वये प्रातिस्विकैकत्वविषयां अदृष्टोपष्टब्धां ईश्वखुद्धि अपेक्ष्य उत्पन्ना द्वित्वसङ्घया परमाणुभ्यामारध्धे द्वणुओं अणुत्वह्रस्वत्वे जनयति परमाणुव्यस्य तस्मिन् प्रातिस्विकैकत्वविषयापेक्षावुद्ध तद्यद्वित्वस्य गणुकस्य च अप्रामाणिकत्वात् । न च समवाय्यसमया(यिनी दित्वाङ्गीकारात् कार्यभेदे स्वातन्त्र्याभावात् । नापि पूर्ववत् (गु)केपूत्पन्ना वहुत्वसङ्ख्या व्यणुके महत्त्वदीर्घत्वे जनयति, दर्शितन्यायाविशेषात् । एतेन व्यणुकमहत्त्वदीर्घत्वाभ्यां तत्त्वाभ्यां तत्कार्ये महत्त्वदीर्घत्वयोरुत्पत्तिः व्याख्या ता, आरम्भवादस्य अप्रामाणिकत्वात् । न च प्रशिथिलावयवसंयोगात् प्रचयात तत्र सम्भवात्।कारणमहत्त्वाद्यविशेपेऽपिप्रचये सति कार्यमहत्त्वादी अतिशय- मारब्धं-इत्यभ्युपगमात्; अन्यथा विमतं न्यूनपरिमा(ण)वदारब्धं, कार्यद्रव्य- त्वात्, पटवत्-इत्यत्र कार्यद्रव्यत्वहेतोः महत्परिमाणबुकूलत्यसंयो(ग)द्वारा ·. तर्कसङ्ग्रहः प्रमाणलक्षणाभावादुद्यस्यानिरूपणात् । विनाशस्यापि तस्मान्न संयोगो युक्तिगोचरः ॥ कश्च संयोगो नाम ? (१)युक्तप्रत्ययस्य असाधारणं निमित्तं-इति चेतू, न; विशिष्टप्रत्ययस्य विशेषणासिद्धौअसिद्धेः आत्माश्रयत्वातू, असाधारण्यस्य च प्रत्युदस्तत्वात् । (२)यद्विशिष्टे द्रव्ये संयुक्तं इदं अनेनेति प्रत्ययः स संयोगः इत्य- पि-प्रदर्शितदूषणकवलितत्वातू अयुक्तम् । एतेन संयुक्तप्रत्ययस्य तत्प्रत्यायकत्वं प्रत्युक्तम् । (३)विद्यमानयोः अप्राप्तयोः प्राप्तिः असौ-इति चेतू, न; अप्राप्ति- शब्देन संयोगाभावविवक्षायां आत्माश्रयतादवस्थ्यातू, प्राप्त्या च संयोगरूपया तन्निवृत्तौ तस्यैव प्रसङ्गात् । समवायाभावः अप्राप्तिः समवायश्च प्राप्तिः-इत्य- भ्युपगमे-संयोगिनः तदभावेन असम्भवित्वात, असंश्लेषः अप्राप्तिः संश्लेपश्च प्राप्तिः इत्युक्तेऽपि-दर्शितदोषाविशेषातू, समवायिनोः सतोः अप्राप्त्यभावे च तयोः नित्यसंवद्धत्वेन रूपाभावदशायामपि रूपिणि संवद्धत्वबुद्धिप्रसङ्गात् । प्रतियोग्यभावात् न-इति चेत्, तर्हि तद्धीनसत्त्वा( नत्वा?)त् कस्य कुतो नित्य- त्वम् । वक्ष्यते चैतदुपरिष्टादित्यलम् । (४)संबन्धत्वे सति अव्याप्यवृत्तिः असौ- इति चेत्, न; संवन्धस्य संयोगत्वे समवायत्वे चस्वाश्रयत्वासम्भनित्वयोरापत्तेः, तन्मात्रत्वस्य च विशेषे दुर्वचत्वात् । न हि सामान्यमेव स्यात् । अव्याप्यवृ- त्तित्वंच स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम्। तच्च एकत्र एकस्य(भावा)- भावयोर्विरोधात् अयुक्तं, अवयवभेदात् दिग्भेदाच अविरोधिनिरवयवद्रव्येषु तदसिद्धेः । (५) द्रव्यासमवायिवृत्तिगुणत्वा(वा)न्त(र)जातीयः संयोगः-इति (चे)त् , न; द्रव्यस्य तदसमवायिनो गुणत्वस्य च अप्रसिद्धत्वात् , द्रव्यासमवा- विशब्देन च संयोगस्यैवोक्तेः आत्माश्रयत्वात्, तदतिरिक्तस्य च तदसमवायि- नोऽप्रसिद्धत्वात् ; उक्तावान्तरजातिश्च न, संयोगत्वात् अनर्थान्तरमिति तस्यैव लक्षणत्वे परस्पराश्रयत्वात् । (६) अनित्यः संवन्धः संयोगः-इनि चेत्, न, नित्यसंयोगे अव्याप्तः; आकाशं आत्मना संयुज्यते, संयोगित्वात्, घटवत्- इति तत्सिद्धेः, विभागित्वस्य तु असर्वगतत्वे सनि असिन् । मूतमात्रयोगि- त्वं तत्-इति प्रक्रियामात्रं, अशब्दार्थत्वात् । वस्तुना(नः?)अजसंयोगोऽस्ति, आत्ममात्रस्य नित्य(त्वात् तत्य असंयोगस्य केनचिदपि संयोगायोगात्; तथाऽपि तदङ्गीकारपक्षे-पूर्वोक्ताव्याप्तेः व्यक्तत्वात्, भावमने-नित्यसंयोगस्य अभीष्टत्वात् उक्ताव्याप्ते(१)रित्वात् । न च संयोगे प्रमाणं, प्रत्यक्षस्य प्रतिक्षिप्नत्वात् । कार्यद्वन्यं असमवायि- ·पृथक्त्वे सङ्ख्याभावात् एकं च तत्पृथक्त्वं च इति अयुक्तत्वात्। एकत्वेन अन्योन्यं विश्रान्तैः एकपृथक्त्वैरेव द्विपृथक्त्वादिव्याहारव्यवहारसिद्धेन पृथक् दिपृथक्त्वादि कल्प्यम् । न च द्वित्वादिवत् तत्सिडिः, तद्नुपपत्तेः उक्त- त्वात् ॥ यत्तु-पृथक्त्वस्य जातिमत्त्वेऽपि न एकपृथक्त्वादेः जातिः अस्तीति- तत् न, एकपृथक्त्वाद्यनुगतबुद्धिविरोधात् , एकत्वादिना सहैकार्थसमवायो पाधेः। तदविरोधे पृथक्त्वेऽपि अन्योन्याभावोपाधिना तद्यवहारस्य सुवचत्वात् जातिमत्त्वासिद्धिः, एकत्वद्रित्वादौ च स्वरूपाभेदतद्भेदाभ्यां अनुगतव्यवहार -न पृथक्त्वं नाम किञ्चिदस्ति वस्तुभूतं-इति सिद्धम् ॥ ३३॥ आनन्दज्ञानविरनिनः ऽपि व्योः असत्त्वापत्तेः सर्वत्र वा तद्यवहारान् द्रव्यत्वेन अतुल्यव्यक्तित्वम् । तथाऽपि न तजातित्वं, उत्तरत्रिकेऽपि तव्यवहारान-इ(नि) चेत्, न; तत्रापि तजात्यङ्गीकारविरोधानुपलम्भात्, तदीयनिःसामान्यत्वस्य पारिभाषिकत्वान्। अनवस्थानात् , लक्षणैकदेशहानिलक्षणस्वरूपहानात् , व्यक्त्यभेदात् च, न उत्त रत्रिकस्य जातिमत्त्व-इति चेत्, न; पृथक्त्वातिरिक्त सर्वत्र तज्ज्ञात्यभ्युपगमेऽपि तत्रतत्र तत्तजात्यनभ्युपगमेन अनवस्थासमाधानात्, विशेपेयु च-लक्षणान्न रसम्भवेन स्वरूपहानाप्रसङ्गात्, समवाये च-व्यक्त्याः एकत्वेन समवायत्वास- म्भवेऽपि जात्यन्तराड़ीकाराविरोधात्, समवाये समवायाभावेऽपि जातेऽपि (जातावपि ?) जातेः संवन्धान्तरस्वीकारात् । यत्तु-एकमेव द्रव्यं एकपृथक्त्वं, अनेकद्रव्यं हिपृथक्त्वादि इति-तत् असत्- पृथक्त्वे निर्गुणे सवथा न कथञ्चित्प्रसिध्यति । एकत्वादेरसिद्धौ च तुल्याधारत्वगी पा ॥ तदसम्भवा(तू) पृथक्त्वादिसिद्धिः। अन्योन्यमेव विश्रान्तैाहारव्यवहारयोः । तैस्तयोरुपपन्नत्वाद्वित्वादेश्च निराकृतेः ॥ सम्भवातू तत्तजातिमत्त्वासिद्धिः। धीविरोधादुपाधेश्च पृथक्त्वेऽपि प्रसङ्गतः । अतिप्रसङ्गतो नैकपृथक्त्वादेरपाक्रिया ॥ - - ·तयोः नित्यसंवडत्वेन रूपाभावदशायामपि रूपिणि संबद्धत्वबुद्धिप्रसङ्गात् । लक्षणत्वे परस्पराश्रयत्वात् । (६) अनित्यः संवन्धः संयोगः-इति चेत्, न, ६९ तर्कसङ्ग्रहः . प्रमाणलक्षणाभावादुदयस्यानिरूपणात् । विनाशस्यापि तस्मान्न संयोगो युक्तिगोचरः ॥ कश्च संयोगो नाम ? (१)युक्तप्रत्ययस्य असाधारणं निमित्तं-इति चेत्, न; विशिष्टप्रत्ययस्य विशेषणासिद्धौअसिद्धेः आत्माश्रयत्वातू, असाधारण्यस्य च प्रत्युद्स्तत्वात् । (२)यद्विशिष्टे द्रव्ये संयुक्तं इदं अनेनेति प्रत्ययः स संयोगः इत्य- पि-प्रदर्शितदूषणकवलितत्वातू अयुक्तम् । एतेन संयुक्तप्रत्ययस्य तत्प्रत्यायकत्वं .. प्रत्युक्तम् । (३)विद्यमानयोः अप्राप्तयोः प्राप्तिः असौ-इति चेतू, न; अप्राप्ति- शब्देन संयोगाभावविवक्षायां आत्माश्रयतावस्थ्यातू, प्राप्त्या च संयोगरूपया तन्निवृत्तौ तस्यैव प्रसङ्गात् । समवायाभावः अप्राप्तिः समवायश्च प्राप्तिः-इत्य- भ्युपगमे-संयोगिनः तद्भावेन असम्भवित्वातू, असंश्लेषः अप्राप्तिः संश्लेपश्च प्राप्तिः इत्युक्तेऽपि-दर्शितदोषाविशेषात, समवायिलोः सतोः अप्राप्त्यभावे च प्रतियोग्यभावात् न-इति चेत्, तर्हि तद्धीनसत्त्वा('नत्वा?)त् कस्य कुतो नित्य- त्वम् । वक्ष्यते चैतदुपरिष्टादित्यलम् । (४)संबन्धत्वे सति अव्याप्यवृत्तिः असौ- इति चेत्, न; संवन्धस्य संयोगत्वे समवायत्वे चस्वाश्रयत्वासम्भवित्वयोरापत्तेः, तन्मात्रत्वस्य च विशेषे दुर्वचत्वात् । न हि सामान्यमेव स्यात् । अव्याप्यवृ- त्तित्वंच स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम्। तच्च एकत्र एकस्य(भावा)- भावयोर्विरोधात् अयुक्तं, अवयवभेदात् दिग्भेदाच अविरोधिनिरवयवद्रव्येषु तदसिद्धेः । (६) द्रव्यासमवायिवृत्तिगुणत्वा(वा)न्त(र)जातीयः संयोगः-इति (चे)त् , न; द्रव्यस्य तदसमवायिनो गुणत्वस्य च अप्रसिद्धत्वात् , द्रव्यासमवा- विशब्देन च संयोगस्यैवोक्तेः आत्माश्रयत्वात्, तदतिरिक्तस्य च तदसमवायि- नोऽप्रसिद्धत्वात् ; उक्तावान्तरजातिश्च न, संयोगत्वात् अनन्तरमिति तस्यैव नित्यसंयोगे अव्याप्तेः; आकाशं आत्मना संयुज्यते, संयोगित्वात्, घटवत्- इति तत्सिद्धेः, विभागित्वस्य तु असर्वगतत्वे सति असिडेः । मूतमात्रयोगि- त्वं तत्-इति प्रक्रियामानं, अशब्दार्थत्वात् । वस्तुना(नः?)अजसंयोगोऽस्ति, आत्ममात्रस्य नित्य(त्वात् तस्य असंयोगस्य केनचिदपि संयोगायोगात्; तथाऽपि तदगीकारपक्षे-पूर्वोक्ताव्याप्तेः व्यक्तत्वात्, भावमने-नित्यमयोगस्य अभीष्टत्वात् उक्ताव्याप्ते(द)रित्वात् । न च संयोगे प्रमाणं, प्रत्यक्षस्य प्रतिक्षिप्नत्वात् । कार्यद्रव्यं असमवायि- ·आनन्दज्ञानविरचितः जन्यं, कार्यद्रव्यत्वात्, पटवत्-इति चेत्, न, पटस्यापि तजन्यत्वासंप्रतिपत्ते- दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् । एतेन कार्यलिङ्गकं अनुमान अपास्तम् । परिणा- मवादे विवर्तवादे च अन्तरेण असमवायिकारणं तत्तत्कार्योत्पत्तेः अभ्युपगमात् । न च (७) अन्यतरसंबन्धिसमवेतकर्मासमवायिकारणकः संयोगः-सम्भः वति, संवन्ध्यन्तराप्रतिनियमप्रसङ्गात् । तथापि च कथं श्येनसंवन्धप्रतियोगित्वं स्थाण्वादेः आस्थीयते । न हि विभागयोग्यतया तत्रैव तत्प्रतिनियमो युक्ता, तद्योग्यताङ्गीकारे च तयैव सर्वत्र सम्भवे कारणान्तरकल्पनानर्थक्यम् । एतेन उभयकर्मजोऽपि संयोगो निरसनीयः । मल्लयोः मेषयोः वा प्रतिद्रव्यं कर्मस- त्त्वेऽपि कुतः तयोरेव संयो(गो) मिथः स्यात्-इत्युक्ते, तद्योग्यताया नियाम- कत्वे तहलादेव तत्सिद्धिसम्भवात् । न चतन्तुकेशसंयोगा(त्) तन्तुकेशसंयोगः, तजनकस्यैव तजनकत्वसम्भवात् । कर्मणः संयोगत्वा(योगा)सातत्यात् आद्य- संयोगव्यवहितोत्तरसं(यो)गस्य कुतः तज्जन्यता-इ(ति) चेत्, न, व्योः तुल्य- कालत्वोपपत्तेः । केशसंयुक्तस्य तन्तोः तन्त्वन्तरसंयोगद्वाराद्वितन्तुकारम्भे तस्य केशसंयोगदर्शनान् न-इति चेत्, न, केशस्यापि तन्तुसंयुक्तस्य तन्तुवत् चित्रद्वितन्तुकारम्भाय तत्संयोगात् । केशापकऽपि द्वितन्तुकाविनाशान् न- इति चेन्, न तदपक चित्रद्वितन्तुक(त्व)विनाशात् , पटे च तन्तुमात्रापकऽपि विनाशादर्शनात् , ग्वण्डावयवित्वं तुल्यम् । न च तत्वोः आकाशसंयोगाभ्यां द्वितन्त्वाकाशसंयोगः, तत्रापि सम(बा)यसम्भवेन जन्यजनकत्वव्यवस्थायो- गात् । आकागेन प्रत्येकं संयुक्तयोः तन्त्योः मिथासंयोगद्वारा द्वितन्तुकारम्भक त्वात् नैवं-इति चेत्, तर्हि संयुक्ततन्तुबदाकाशस्यापि तदद्वारेण आरम्भकत्व सम्भवात् न द्वितन्तुकसंयोगः । आकाशस्य द्रव्यासमवायित्वात् न-इति चेत्, न, नियामनाभावान् , तदारब्धद्रव्यादर्शनस्य उसन्यायपराहतत्वात् । एतेन त नुभिः तुर्गमयोगेभ्यः तुरीपटसंयोगोव्याख्यानः, तुरीतन्तुसंयोगवत् तुरीपटसं- योगस्यापि कारभ्यत्वसम्भवात् , पटे तदभावे पीतरक्ततभावोपलम्भात्,तस्य च साये युगानुभयनयोगारम्भकत्वसम्भवात्।तुरीसंयुक्ततन्तुभिः मिथःसं. योगेन पटारम्भ तुर्गपरमंयोगदर्शनात् नैवं-इति चेत्, तथापि तुरीतन्तुसंयोग- (ब) नन्नुभिगम्याट तुरीपटमयोगित्वेन व्यवहारान् उक्ततन्त्वतिरिक्तप बाजारात न मंयोगः नंयोग जनयेत् । न च-एकस्मात् पार्थिवाप्यपरमाणु बममात तुल्यज्ञानीयपग्माण्वन्तग्मंयोगद्वारा तदारब्धपार्थिवाप्यमणुकढ़ाये -ति युन, प्रमाणाभावात् । यथोक्तपरमाणुढ्यणुकसंयोगः कार , ·-- र . तर्कसङ्ग्रहः णाकारणसंयोगा(द)रन्यः, संयोगत्वे सति अकर्मजत्वात्, संपतिपन्नवत्-इति चेत्, न; प्रागुक्तन्यायेन विशेष्यस्य असिडत्वात् , (आकाशे)न संयोगेच व्यभि- चारात्, तस्य च साधितत्वात्, पक्षभेदे च उक्तस्य व्यभिचारस्य युक्तत्यात्, परमाणु(ब्यणु)कयोरमसिद्धया च विशिष्टस्य धर्मिणोऽसिद्धत्वात् । एतेन हेतु- विशेषणं अपि प्रत्युक्तं, तन्तुकेशसंयोगरय प्रत्यादिष्टत्वाच दृष्टान्तस्य अभा- वात् ॥ पार्थिवद्यणुकं आप्येन परमाणुना संयुज्यते, तदकार्यन्वात् , संप्रतिपा- वत्-इति चेत्, न; पार्थिवपरमाणुपरिरपंदादिना व्यभिचारात्, द्रव्यत्वेन विशे- पणेऽपि पटादौ दृष्टान्ते साध्यसाधनविरहात् । न हि पटादेः आप्यपरमाणुस- योगित्वं तद्कार्यत्वे सति तत्संयोगिकार्यत्वं च निमितम् । सामान्ययाप्तौ अपि अणुके पटादौ च अनुगतसामान्याभावात् एप एव दोषः: पार्थिवाणुलाः अप्रसिद्धया च आश्रयासिद्धिः अप्रसिद्धविशेषणत्वं च । न च संयोगस्य नर्व- प्रका(रा)समवेतात् विभा(गा)त् विनाशः, सति संयोगे तदप्रवृत्तः, प्रवृत्ती तन्निवृत्तेः इतरेतराश्रयत्वात्, प्रकाशेन तमोनिवृत्तेस्तु दृष्टन्यात् एव - त्यात् । न च अनापि दृष्टिः एष्टव्या; तदनुसारेण सर्वनापि व्यवहार नम्या: सावकाशत्वेन यौक्तिकत्दच्याघालात् । यत्तु उच्यते-यदा द्वितन्तुऊसंयुक्तं कियारहितं अबतिटने-क्रियावन नेत् तजन्यविभागेन संयोगनाशे विधान्तरासम्भवात्. तदा तन्वयचे अंगो कम, तेनायत्यारंशतरा(तेन अंन्दन्तरा)त् विभागः. तो व्यारम्भकर्मयोगनागे तन्तुर्नश्यति, नष्टे तन्नो तनिष्टनन्त्वन्तरसंयोगत्व निगन्यन्य अनन्भवात् नाशः, तन्तुनाशादेव द्वितन्तुकनाशे नविष्टद्रव्यान्तरयोगस्यापि नाम: स्यात- इनि, तत् असत्, द्रव्यनाशस्य संयोगनाशस्य पौर्वाश्यानुफ्लन्भात् नन्नादारात एव तनाशसम्भवात् । नदेवं प्रक्रियामाप्तः संयोगो न करने। स चानिर्वचनीयन्वात् नीनियनः ॥ ४ ॥ स विभागोऽभिमतः ? (१) विनयागाला अनि । चेत्, मैवम् । आन्नाश्रयानिरलन्यायमिनागेनन्नात् । नासाव्यतिरिवाइकांदवनात न हि-विभागो विभक्तन्यान्य (अ)नि-ग !

·आनन्दनानविरचितः जन्यं, कार्यद्रव्यत्वात्, पटवत्-इति चेत्, न, पटस्यापि तजन्यत्वासंप्रतिपत्ते- दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् । एतेन कार्यलिङ्गकं अनुमानं अपास्तम् । परिणा- मवादे विवर्तवादे च अन्तरेण असमवायिकारणं तत्तत्कार्योत्पत्तेः अभ्युपगमात् । न च (७) अन्यतरसंबन्धिसमवेतकर्मासमवायिकारणकः संयोगः-सम्भ- वति, संवन्ध्यन्तराप्रतिनियमप्रसङ्गात् । तथापि च कथं श्येनसंवन्धप्रतियोगित्वं स्थाण्वादेः आस्थीयते । न हि विभागयोग्यतया तत्रैव तत्प्रतिनियमो युक्तः, तद्योग्यताङ्गीकारे च तयैव सर्वत्र सम्भवे कारणान्तरकल्पनानर्थक्यम् । एतेन उभयकर्मजोऽपि संयोगो निरसनीयः । मल्लयोः मेपयोः वा प्रतिद्रव्यं कर्मस- त्त्वेऽपि कुतः तयोरेव संयो(गो) मिथः स्यात्-इत्युक्ते, तद्योग्यताया नियाम- कत्वे तहलादेव तसिद्धिसम्भवात् । न चतन्तुकेशसंयोगा(त्) तन्तुकेशसंयोगः, तज्जनकस्यैव तज्जनकत्वसम्भवात् । कर्मणः संयोगत्वा(योगा)सातत्यात् आद्य- संयोगव्यवहितोत्तरसं(यो)गस्य कुतः तजन्यता-इ(ति) चेत्, न, व्योः तुल्य- कालत्वोपपत्तेः । केशसंयुक्तस्य तन्तोः तन्त्वन्तरसंयोगद्वाराद्वितन्तुकारम्भे तस्य केशसंयोगदर्शनात् न-इति चेत्, न, केशस्यापि तन्तुसंयुक्तस्य तन्तुवत् चित्रद्वितन्तुकारम्भाय तत्संयोगात् । केशापकर्षेऽपि द्वितन्तुकाविनाशात् न- इति चेत्, न; तदपकर्षे चित्रद्वितन्तुक(त्व)विनाशात् , पटे च तन्तुमात्रापकर्षेऽपि विनाशादर्शनात् , खण्डावयवित्वं तुल्यम् । न च तन्त्वोः आकाशसंयोगाभ्यां द्वितन्त्वाकाशसंयोगः, तत्रापि सम(वा)यसम्भवेन जन्यजनकत्वव्यवस्थायो- गात् । आकाशेन प्रत्येकं संयुक्तयोः तन्त्वोः मिथासंयोगद्वारा द्वितन्तुकारम्भक त्वात् नैवं-इति चेत्, तर्हि संयुक्ततन्तुपदाकाशस्यापि तदारेण आरम्भकत्व सम्भवात् न द्वितन्तुकसंयोगः । आकाशस्य द्रव्यासमवायित्वात् न-इति चेत्, न, नियाभकाभावात् , तदारब्धद्रव्यादर्शनस्य उक्तन्यायपराहतत्वात् । एतेन त न्तुभिः तुरीसंयोगेभ्यः तुरीपटसंयोगोव्याख्यातः, तुरीतन्तुसंयोगवत् तुरीपटस- योगस्यापि कारभ्यत्वसम्भवात्, पटे तदभावे पीतरक्ततद्भावोपलम्भात्, तस्य च स्वाश्रये युगपदुभयसंयोगारम्भकत्वसम्भवात्।तुरीसंयुक्ततन्तुभिः मिथःसं- योगेन पटारम्भे तुरीपटसंयोगदर्शनात् नैवं-इति चेत् , तथापि तुरीतन्तुसंयोग- स्यै(व) तन्तुभिरारब्धपटे तुरीपटसंयोगित्वेन व्यवहारात् उक्ततन्त्वतिरिक्तप टाभावात् न संयोगः संयोगं जनयेन् । न च-एकस्मात् पार्थिवाप्यपरमाणु यसंयोगात् तुल्यजातीयपरमाण्वन्तरसंयोगद्वारा तदारब्धपार्थिवाप्यमणुकछये दो संयोगौ-इति युक्तं, प्रमाणाभावात् । यथोक्तपरमाणुव्यणुकसंयोगः कार , .

·न तकसङ्ग्रहः n -- * ~ णाकारणसंयोगा(द)रन्यः, संयोगत्वे सति अकमजत्वात्, संपतिपत्रवत्-इति चेत्, न; प्राक्तन्यायेन विशेष्यस्य असिडत्वात , (आकाशे)न संयोगेच व्यभि- चारात्, तस्य च साधितत्वात् , पक्षलेदे च उक्तस्य व्यभिचारस्य युक्तत्वात्, परमाणु(द्रवणु)क्योरसिद्धया च विशिष्टत्य धर्मिणोऽसिद्धत्वात् । एतेन हेतु- विशेषणं अपि प्रत्युक्तं, तन्तुकेशसंयोगस्य प्रत्यादिष्टत्वाच दृष्टान्तस्य अभा- वात् ॥ पार्थिवचणुकं आप्येन परमाणुना संयुज्यते, तदकार्यत्यात्, संपतिपत- पत्-इति चेत्, न; पार्थिवपरमाणुपरिस्पंदादिना व्यभिचारात्, व्यत्येन विशे- पणेऽपि पटादौ दृष्टान्ते साध्यसाधनविरहात । न हि पदादेः आप्यपरमाणुस- योगित्वं तदकार्यत्वे सति तत्संयोगिकार्यत्वं च निश्चितम् । सामान्यच्याप्ती अपि अणुके पटादौ च अनुगतसामान्याभावात् पप एय दोपपार्वियमणुका अप्रसिद्धया च आश्रयासिद्धिः अप्रसिद्धविशेषणत्वं च । न च मंयोगस्य नर्य- प्रका(रा)धसमवेतात् विभा(गा)त् विनाशः, सति योगे नदप्रवृत्तः, प्रलो च तन्निवृत्तेः इतरेतराश्यत्वात्, प्रकाशेन तमोनिवृत्तेस्तु टन्यात् पब रट- त्वात् । न च अन्नापि दृष्टिः एष्टव्या; तदनुसारेण सर्वनापि व्यवहारे तस्याः सावकाशत्वेन चौक्तिकत्वव्याघातात् । पत्त उच्यते-पदा नितन्तुमसंयुक्तं नियारहितं अवनिटन-क्रियावन नन् तजन्यविभागेन संयोगनाशे विधान्तरासम्भवात्. नदा कन्वय अंगो कम, तेनायस्यारंशनरा(तेन चन्तरा?)त् विभागः, नतो च्यानभायांगना तन्तुर्नश्यति. नष्टे तन्नो तनिष्टनन्त्वन्तरसंयोगस्य निरामयन्य अनामयात नाशः, तन्तुनाशादेव द्विनन्तुकनाशे ननिद्रव्यानरमयोगस्यापि नाला न्यान- इनि.तत् असत्. द्रव्यनाशस्य संयोगनागस्य पौर्वापानुपन्दन्भान नवादारात एव तज्ञाशसम्भवात्। नदेवं शमियााप्तः संयोगो नल्ने। ন জানিনা নানা : {{:}{} का विभागोऽभिमतः ? (१) विभनयावर अनि चेत्, मैन् । সালামৰাৱলমান लिनत। नागादयनि-रिवादनांनुवनम्मान । नदि-विभागो विस्तन्यस्य मानि- AAN ·NEET नागने-विन नाश्यत्यादर्शनात् न-इति चेत्, न; विभागस्य कर्मजन्यवाहीकारे (संयो)ग- कारयसित् (कार्य एतत् ?) कर्मनाश्यत्वेऽपि न का(चित्) क्षतिः । (३) (संयो. न, (संयोगस्य निरा)करणात्, (दित्वादी अतिव्याप्तेः) दर्शिनजातीयत्वात्, अविभागात् च । (४) संयोगातिरिक्तत्वे सति कर्मासमवायिकारणको तथापि तथाविधकतिपयव्यतिरिक्तव्यक्तिविशेपे तयस्था अतिव्यातिः । तथाविधसमस्तव्यक्तिव्यतिरेकविवक्षायां अपि स एव दोषः, व्यक्तिविशेष- पधियमन्तरेण निगिनियोन ITI, काग भिाग. प्रत्ययसापेक्षयात् निभागमिभाग:-ति माया गयाअम्ग- धारण्य(ग) म निरस्वत्वात, पायनियर, नाविभागीय- त्वात् ; स्तराभाये न अभियान सम्मानिमित्त पराभावमात्रतमानमा नविभाग तत्र्यवहारे पृथक्त्वाननिरिकलेन निणगभगत, विभागमन संयोग- লাানিলি নয় । Tানা শাহী শিন- गबुन्द्रयभावात् न-इति नेत्, न; मनोः संयोगनाराम गानात् । विभागम्य सावधित्वमनीतेः, अभावस्य अनभात्यात न पनि नेत, न, विभागाभावयो- अभेदे तत्सावधित्वमनीतः एव तन्मातधिनी (वालात गावयित्वं च प्रतियो. गिसापेक्षत्वं चेत्, अभावेऽपि तुल्य; पञ्चमीनिर्दिष्टाधिमत्य नेत्, विभागेऽपि नैतत् नियनं, अयं अनयोविभागः पनि प्रयोगदर्शना(न)। (२) संयोगसमानान- यत्वे सति संयोगविनाशको विभागः-इत्यपि न; निन्यायनादौ अनिव्याप्ति- तावस्थ्यात्; ययोः संयोगः तदुभयाश्रितत्वं मंयोगमभागाश्रयत्वं-इति चेत्, तथापि संयोगनिरासात्, संयोगविनाशस्व विभागवाभिधानात् च। विभा- गानभ्युपगमे सति आश्रये कारणाभा(न)संयोगेन ('भावेन संयोग नाश स्थात्-इति चेत्, न, विभागकारणस्यैव तत्कारणत्वात् । गुणानां कर्मवि नाशस्य तजन्यत्वाभ्युपगमध्रौव्यात् तस्य तमाशात् अतत्त्वान्तरत्वात् गुणस्यैव गावृत्त्यनित्य )मात्रवृत्तिदिग्वृत्तित्तिगुणत्वापान्तरजातीयो विभाग:-इत्यपि विभागः-इति चेत्, न; संयोगासिद्ध्या त(द)तिरिक्तत्वविशेषणासिद्धेः, संयो- गान्तरे च अतिव्याप्तः । संयोगात्वजातीयतरत्वं तदतिरिक्तत्वं-इति चेत्, स्यापि तथात्वात् । संयोगत्वानधिकरणत्वं संयोगव्यतिरिक्तत्वं इति चेत्, न संयोगासिद्धौ संयोगत्वासिद्धया तद्नधिकरणत्वस्य दुर्भणत्वात्, अव्यासिप्रसङ्गात्। विभागेच ·। कारणाकारणवितागजविभागस्तु नधाग्धिसंयोगजनंयोगरत निसनीयः॥ ७३ तर्कसङ्ग्रहः न चात्वसिद्धो(चात्र सिद्ध? ) त्रैविध्यं निपिद्धं पूर्ववद्व्यं कारभ्यत्वसंसिद्धेर्न तृतीयोऽपि लभ्यते ॥ न हि विभागे त्रैविध्यं लेहुँ अर्हति, अन्यतरकर्मजोभयकर्मजयोः विभा- गयोः तथाविधसंयोगवत् अपाकरणसम्भवात् । न हि विभागयोग्यतायगादेव श्येनादौ तद्यवहारसम्भवे कर्मजन्यत्वं तयोः तत्र कल्पते, गौरवात् । नापि कार- णमात्रविभागजो विभागः सम्भवति, तन्त्वोः मिधोविभागयत् तन्त्याकाश- विभागस्यापि कारभ्यत्वसम्भवात् । नतु-द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागारम्भककातिरिक्तं कर्म ग्रन्याना- रम्भकसंयोगविरोधिनं विभागं आरभते, तदेव (वा): न आगः, आद्या विटे कर्मान्तरस्य अदृष्टत्वात् , अश्लिष्टत्वात् च न द्वितीयः,तन्तुकर्मणोः व्यारम्र- कसंयोगविरोधिविभा(गा)नारम्भरुत्वव्यापकल्यावृत्त्या नद्यायदयानारम्भा- । संयोगविरोधिविभागारम्भकत्यव्यावृत्तेः-इति चेत्, न(मे)वम् : आयार्माविष्ट १ कर्मान्तराभावेऽपि तस्मादेव आपविभागवत् द्वितीयविभागारन्भमम्भवात् । . यदा हि तन्तुकर्मणा तन्त्वन्तरात् तन्नोः विभागः नदेव नन्नोः आगादादिदगा- ६. न्तरात् विभागो जायते । न च योगपो हेतुफलभायो युक्तः, कर्मणा नगन अविशेषदर्शितव्याप्यव्यापमन्यासिडो कुतो व्यापकनिहत्या व्यायनिनिः!! " न चात्र मानमध्यक्षं स्वाश्रयत्वप्रमनितः । नातुमानं समानत्वादमि सोडवतः ।। न हि विभागे किमपि प्रमाणं प्रभवति । न नायत दं सम्मादिम पनि प्रत्यक्ष अन्न प्रमाणं, दिमागावगाहित्यात्य नबनाम न्यायालया- शत् । न च तथाविधगाव्यवहारो रिभागं पन्टिोपात अगदि. टा. नदीपाविशेपात्. संयोगाभारत चनलिमिनन्दमानव पामियानाट विमनं संयोगातिरिनात्मगपिसारणं. नंगातिनि नविन कारण यात्. रूपादिपत्-ति देत. न. मिनिट दृष्टान्तस्य उभयविन्यवाद । म पनि नि .कुर्वनां प्रसि महिला नगर चुनाव निलयात. विरिण पण तुलाध्ययोः न नियति । जन्मतिनिक न स्वरूपेण तेई आनि। - m .. नि مین ·आत्मव तथापि निव्यद्रत्यत्वस्य च अनात्मनि अमिहत्वात् आत्मनश्च गुणाधिकरणत्या. निर्देशेऽपि प्रागुक्तदोपाविशेषात् ॥ विमतं द्रव्यानारम्भकसंयोगविरोधिविभा. संप्रतिपत्त्या दृष्टान्तस्य साध्यसाधनविकलत्वात् ; विवादाध्यासितं-इतिधर्मि- नतत् एवं यथा कमलदलविकसनकर्म-इति अनुमानात् तन्त्वाकाशविभा- गस्य तन्तुकर्मानारभ्यत्वसिन्हौ, परिशेषात् , तन्तुविभागस्य तदारम्भकत्वं- इति चेत्, न; तन्तुविभागस्य तन्त्वाकाशविभागस्य च अपर्यायमेव उद्भवाभि- धानेन हेतुफलभावासम्भवस्य उक्तत्वात् ; विमतं कर्म द्रव्यानारम्भकसंयोग- विरोधिविभागारम्भकं, कर्मत्वे सति आरम्भकत्वात्, कमलदलविकसनकर्म- वत् इति प्रत्यनुमानाच । विभागस्य कर्मकजन्यत्वे तत्तुल्ययोगक्षेमस्य संयो- गस्य अपि तदेकजन्यता स्यात् इति चेत्, न, तथापि तथात्वाभ्युपगमात् । तर्हि प्रागुक्तपार्थिवाप्ययणुक(प)रमाणुसंयोगयोः आकस्मिकत्वं, तदाश्रये कर्मा- भावात् इति चेत्, न, परमाणोः तत्संयोगस्य तजन्ययणुकस्य तनिष्ठसंयो- गस्य आधसंयोगद्वारातदुपपत्तेश्च अप्रामाणिकत्वेन प्रत्युक्तत्वात्॥ यत्तु-विमतो संयोगविरोधिविभागत्वात् , कमलदलविभागवत् इति-तत् न; द्रव्यानारम्भक 1.4-1.f4f1 आवयोः अस्ति, परिणामवादे विनाम का अगमागिकारण- त्यासिया विशिष्टतुगा गयोः कामिना तिमतः गंगोगातिरिका समवायिप्रभवः, अमनि एम गंगोगे जापमानात, मानगर-नि नेत्, नः प्रागुक्तन्यायेन परास्त(जर्मिणि विशेषणागितः, सामने ननदमिरे महापि तुल्यत्वात् । मंगोगनाशनु विभागानतिरेकात नागमगितुं अनं; न च अन्यतरकर्मजे विभागे प्रमाण अपर्ण कियते या गेनेन । तहिरिण स्थाणोर्विभागस्य प्रत्यक्षत्वात् भव-इतिगत, न, नामात्रण अनिप्रमात्येन तत्र अप्रमाणत्वात् , तविशेषस्य न प्रागुक्तात्माश्रमोन तस्मिन आश्रयत्वेन तस्मिन मानत्वायोगात्॥ एतेन उभयकर्मजे विभागे प्रत्यक्षामा प्रत्युतं मन-आ त्माकामानिरिक्तं नित्यद्रव्यं विभागजगुणाधिकरणं, नित्यद्रव्यत्वात्, त्-इति-विभागजविभागमितिः; नित्यविठोषणात् आमाशातिररुमिद्ध। आकागातिरिक्तत्वविशेपणायोगात्, अनात्मनश अनित्यत्वात्यभिचारात्आ. त्मातिरिक्तत्वनित्यत्वयाः व्याघातात ; नित्यं-इत्येव धर्मिनिर्देगचन्यत्सतनभा गो (देशे च तत्तत्पतनभागे?) सिद्धमाध्यतापातात; परार्थत्वात् न-इति चेत्। गारम्भकं न भवति, द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागारम्भकत्वात्, यत् द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागारम्भककर्मारभ्यो न भवति, द्रव्यानारम्भक नैवं ·- तर्कसङ्गहः 4. गात्; संयोगवि(रो)धिनोऽपि विभागस्य कर्मारभ्यतायाः साधितत्वात् ; विमतो वि- भागः कर्मणा जन्यते, विभागत्वात्, प्रथमविभागवत्-इति च प्रत्युक्ता(प्र- त्य?)नुमानात् विभागस्य कर्ममात्रारभ्यत्वे प्रदर्शितातिप्रसङ्गस्य प्रत्युक्तत्वात् ॥ न च त्रिविधस्यापि विभागस्य उत्तरसंयोगावसानत्वं, ययोर्विभागः तयोरेव मेधासंयोगे तन्नाशेऽपि तयोः अन्यप्रतियोगिकसंयोगे मिथोविभागस्य विना- शहेत्वभावात् , तावतैव कृतकार्यत्वात् । कर्मवत् तन्नाशः स्यात्-इति चेत्, न; तस्य तद्धेतुत्वे संयोगघातकत्वव्याघातात्, व्यक्तिभेदेन अविरोधे-जन्यव्यक्तः तदविरोधेन अनिवर्तकत्वात्, विभागिनोः मिथोऽसंयोगे-यत्किश्चिदुत्तरसंयो- गस्य तन्निवर्तकत्वायोगात् ॥ यत्तु-तन्त्ववयवे अंशः अ(झी)क्रियते, अंशान्त- रात् विभागः, तदैव तत्रैव तन्तौ कर्म, ततो विभागात् संयोगनाशः, तदैव त- न्तुकर्मणा तस्यतस्य तन्त्वन्तरात् विभागः, ततः संयोगनाशात् तन्तुनाशः, तत्र आश्रयाभावात् तदुत्तरसंयोगायोगात् आश्रयनाशादेव विभागकर्मणी त. न्तुगते नश्यतः इति तत् न; अन्यतरतन्तुनाशेऽपि तन्त्वन्तराविनाशात् न- निष्टोत्तरसंयोगादपि तद्विभागविनाशसिद्धेः आश्रयनागस्यैव तन्नाशकत्वायो- प्रदर्शितप्रक्रियायाश्च अप्रामाणिकत्वात् ॥ यत् पुनः-उभाभ्यां विभागो विनश्यति, यदा तन्त्वंशो कर्म तदैव तन्त्वन्तरेऽपि कर्म, यदा च अंशुकर्मणा अंशोः अश्वन्तरात् विभागः ततश्च तत्संयोगनाशः तदेव तन्तुविभागात् नन्ग- योगनाशः, अंशुसंयोगनाशात् तन्तुनाशः तदेव नन्त्वन्तरस्य देशान्तरच्यो- गात् अनन्तरं तन्त्वोः विभागस्य आश्रयनाशात् उत्तरसंयोगात् च नागः, त- योः तत्र प्रत्येकं कृप्तशक्तित्वात्, द्वयोः अपि प्रकृने दर्शनात्, अन्यनग्मात्र- स्वीकारे कारणाभावात् इति तदपि न; अन्यतरविभागिविनाशात् विभाग- विनाशे अन्यतरावस्थानात् तद्वस्थानस्यापि सुवचत्वात् । इटन्यात न-दनि चेत्, न; समवाययु(यानु?)पपन्नत्वात् तन्नित्यत्वस्य अग्रे निग्मनात. नम् च अन्येन संयोगेऽपि विभागिना तदभावात् नविभागस्य निवृत्त्यातायात. नि भागिनः स्थितस्य विनाशिनो विभागिनो विभागाभावे नन्नात्रत्वेन तन्य विनाशित्वप्रस इत् । न हि भागाभावो विभागोऽभेदात् अतिरिच्यते ॥ स्पं जन्म न दो विनागो या न युज्यते। तत्यतस्याप्रमाणत्वाद्विभागो न (च) करने॥॥ मायादतिव्याप्तेः संयोगाननिकतः । मिनेरनिरूपणान् ॥

·७६ F .. स्वसमवायिकारणकृतगुणत्वावान्तरजातीयं परत्वं-उति नेत, न; स्वगन्दाधा- विशेषणत्वादेः दुरुत्तरत्वात्, परमाण्वसिद्धेश्च तस्यैव आपातात्, विशिष्टेन च एवं(१)समवायिना स्वकार्य क्रियमाणगुणेन गुणत्वाबान्तरजातीयं अप. कार्यवृत्त्यदिष्टगुणजनकाः, मूर्तत्वात्, घटवत्-इत्यपि प्रत्युक्तप्राय; परमाव- प्रसिडेः आश्रयासिद्धिप्रसङ्गात्, दृष्टान्तदान्तिकयोः एकजातीयगुणाभावेन च प्राचीनदोषानुपङ्गात् ॥ न च सन्निकृष्टत्वासनिकृष्टत्वे मुक्त्वा परत्वापरत्वे निरूप्येते, प्रमात्रपेक्षया पिण्डस्य सन्निकृष्टत्वादिवत् तदपेक्षया तस्यापि तदवि कृष्टत्वादि निमित्तीकृत्य अपरत्वादिजन्मनि अपि तस्य मानौर मेये च अकि शेपात्, मेये परत्वादेः उत्पत्तिः न मातरि-इति नियमायोगात् । कार्यानुसा. रेण कल्पनात् पैपरीत्यस्य अनवकाशात्-कुलालादौ सति एव घटायभावात, मेयवत् मा(त)रि परत्वाद्यप्रतीतेश्च नियमोपपत्तिः-इति चेत्, न, नैमित्तिका नशाना न तावत् परत्वं निर्वक्तं सत्यम । (2) गेन विजिट द्रव्यं परं' इति व्यवद्रियते तत् परत्वं-इति नेत, न; गेन' इति सामान्गोपक्रमे वाश्योपनि रोधात्, सामान्यस्यैव विशेषन्वायोगात्, नग नगर्गवमानविवक्षायां अति- व्याप्तेः, स्पादिना विगिटे नव्यवहारात् नम्य तत्त्वाग्मात् ; विठोपोक्तो अपि यथोक्तदोपतुल्यत्वात् , परत्वस्यैव विशेपन्यात्-(c)नि नेव, स्वाश्रयत्वात् : परं इति व्यवहारश्च 'परत्वोपेतं एतत् । इनि व्यवहारः, तथा च मंत्र आत्माश्रयता । एतेन (२) येन विशिष्टं यं' अपरं धनि व्यवहिवते नन् अपरत्वं-इति प्रत्युक्तं, आत्माश्रयत्वादेः अत्रापि तुल्यन्चात् । (३) कार्यद्रव्ये ननुगमात् अव्याप्तिप्रसङ्गात् ; तस्य च मामान्यत्वे-(अ)मन्भवित्वात् , तन्य विशेषार्थत्वेऽपि जातीयग्रहणात् अनुगतौ-यध्यमाणदोपात् ; तस्य च तत्रत जनकत्वे-प्रमाणाभावात् ॥ कार्यद्रव्यं परमाणुवृत्त्यहिटगुणजनकं, मूर्नत्वात्, पार्थिवपरमाणुवत्-इति चेत्, न; द्यणुकासिही आश्रयासिद्धिप्रसगात्, पर माणुवृत्त्यदिष्टगुणस्य च दृष्टान्तदाष्टान्निकयोः एकजातीयस्य अभायेन अप्रमि- गुणेन गुणत्वलक्षणावान्तरजातीयत्वस्य पादौ अपि भावात् अतिव्याप्तेः, तेन सह गुणत्वव्याप्यजातीयत्वविवक्षायां-तथाविधजातेः परत्वजात्यननिरकात्, तद्धिकरणं तथा इति पर्यवसाने च-आश्रयत्वस्य दुरित्वात् ॥ रत्वं-इति परास्तं; स्वशब्दार्थाननुगमादेः उक्तदोपस्य अत्रापि व्यक्तत्वात्, तीयग्रहणात् अनुगतौ अपि-गुणत्वापरजानिदपणस्य दुर्वारत्वात् ॥ परमाण शेषात् । पिण्डवत् प्रमातरि अपि तव्यवहारपातात् न-चेत्, न; जा. सनि- ·नेव क्षणे नाशात् वा, परत्वादि नश्यति इति युक्तं; प्रामाणिस्पनियामात्रेण तर्कसङ्ग्रहः नुसारेण निमित्तकल्पने परापरव्यवहारस्य असन्निकृष्टत्वेऽपि न्यायसाम्यात् मेये परापरव्यवहारो न मातरि-इ(ति) व्यवस्थोपपत्तेः । प्रमातरि पिण्डापे- : क्षया सन्निकृष्टत्वादिव्यवहारेऽपि परत्वादिव्यवहारविरहात् अतिरिक्तं परत्वा- दि दुर्वार-इति चेत्, न, तयवहारस्यैव तयवहारत्वात् । न हि-सन्निकृष्टत्वादेः अतिरिक्तं अपरत्वादि न-इति मते मातरि सन्निकृष्टत्वादिव्यवहारे तदितर- व्यवहारो-निवारयितुं शक्यते, तस्य अनेकत्वाभावात् । तथा च (२) संयोग- भेदापरपर्यायसन्निकृष्टत्वं अपरत्वं, तथाविधं विप्रकृष्टत्वं पर(त्वं)-इति व्यव- हारगोचरता('चरमात्रं इ?)ति आस्थेयम् ॥ यत्तु-असमवायिकारणाभेदात् प्रत्येकं विविधस्य परत्वस्य अपरत्वस्य च क्षणिकत्वं अपेक्षाबुद्धिवशात् इति-तत् न; कथञ्चित् दैविध्येऽपि क्षणिकत्वे प्रमाणाभावात् । (वि)मतः बुद्धिजन्यकर्मयुक्तादिष्टगुणाश्रयः, ज्ञानासमवायि- कारणाधारत्वात्, आत्मवत्-इति चेत्, न, विशेषणानर्थक्यात् । परत्वापरत्व- परिशेषार्थं हि बुद्धिजन्यत्वादिविशेषणानि साध्ये प्रयुज्यन्ते, न च तत्परिशेपो लभ्यते, (त)योः अप्रसिद्धत्वात् । न च उक्तात् अनुमानात् तत्प्रसिद्धिः; विशि- टानुमानात् तत्प्रसिद्धिः, तत्प्रसिद्धौ च तत्पारिशेष्यार्थं विशेषणस्य फलदारा विशिष्टानुमानसिद्धिः इत्यन्योन्याश्रयप्रसङ्गात्, दृष्टान्तस्य च उभयविकल- त्वात् । न हि यथोक्तगुणाश्रयत्वं मनस्संयोगाधारत्वं च आत्मनो निर्गुणान्म वादिभिः अभ्युपेयते। न च-अपेक्षाबुद्धिनाशात् दिक्पिण्टसंयोगनाशात् । द्रव्यनाशात् वा, द्रव्यापेक्षावुडयोः युगपत् नाशात् वा, द्रव्यसंयोगयोः अप- र्यायं नाशात् वा, संयोगापेक्षावुद्धयोः योगपद्येन नाशात् वा, त्रयाणां एफम्मि- विवक्षितार्थासिद्धौ अतिप्रसनात्, असमवायिनः समदायिनो वा बिनायो कार्यानवस्थानेऽपि निमित्तविनाशेन तद्विनाशस्य अनियतत्यात् । न च असम- वायिनाशेऽपि कार्यनाशो नियन्तुं शक्यते. तन्तुकर्मनाशेऽपि नजन्यतन्न्यन्न- रसंयोगस्य स्थायित्वदर्शनात् ॥ उत्पत्तेश्च विपत्तेश्च नानयोः सम्भवो यतः । अतः साधारणा सिद्धिर्व्यवहारोपयोगिनी ॥३३॥ का च बुद्धिः उच्यते? अतिप्रसमाकेन्वा(द)न्योन्यानयनत्तितः । प्रमितेस्तत्र चासत्त्वात् कुतो धीरनवस्थिता ।।

·आनन्दानविरचितः , तथा हि न तावत्-(१) प्रकाशो बुन्द्रिः-इति श्रद्धेयं, प्रदीपादिप्रकाशे अतिव्याप्तेः । (२) ज्ञानं बुन्द्रिः-इति चेत्, न, पर्यायत्वात् । पृष्टे हि लक्षणे पर्यायवचनं अनुत्तरं, अतिप्रसङ्गात् । (३) ज्ञानत्वं लक्षणनया विवक्षितं-इति चेत्, न; ज्ञानव्यक्तिसिहया विना तदाश्रितज्ञानत्वासिद्ध्या परस्पराश्रयप्रसङ्गात्, तस्य च अमानत्वात् । सत्वं (तत्त्वं?) गुणत्वविशेषगुणत्वान्यत्वे सति यावज्ज्ञानवृत्तिजात्यन्यत्, जातित्वात्, गोत्ववत्-इति चेत्, न; सत्ताद्यसंप्रतिपत्तेः आअयासिद्धयादि- प्रसङ्गात्, उक्तजातेश्च धर्मिणि ज्ञानत्वानतिरेकात् अप्रसिद्ध विशेषणतादिदूष- णतापात् । एतेन-ज्ञानत्वं अस्मदादिमानसप्रत्यक्षसमवेतं, ज्ञाननिष्ठजाति- त्वात्, सत्तावत्-इति प्रत्युक्तं, धर्मिदृष्टान्तयोः असंप्रतिपन्नत्वात् अनुमा- नानु(पस्थानात् । घट(ज्ञान?) प्रत्यक्षं विशेपगुणत्वसाक्षायाप्यजातिमत्, विशे. षगुणत्वात् , रूपवत्-इति न, विशेपणत्वासिद्धेः अप्रसिद्धविशेषणत्वादेः दुर्वारत्वात् । न च ज्ञानमानसप्रत्यक्ष सम्भवति, अनवस्थानात् । अदृष्टस्य कारणसामग्रीनियामकत्वात् न-इति चेत् , न, प्रथमज्ञानवत् द्वितीयतृतीया- दिज्ञानेऽपि सामग्र्याः निरङ्कुशत्वात् । आयेनैव ज्ञानेन अर्थव्यवहारसिद्ध इतरत् व्यर्थ-इति चेत्, न, तयवहारहेतुतया तस्यापि सार्थ(क)त्वात् , स्वतः तयवहारे प्रथमस्यैव तथासम्भवेन ज्ञानभेदकल्पनानुपयोगात् । तस्मादसिद्धा वुद्धिस्ते व्यवहारो न लभ्यते। तदभावे विमूलत्वादमूलं हि फलं कुतः ॥ ३७॥ किञ्च-विद्याऽविद्याविभागेन बुन्डेद्वैविध्यमिष्यते । तथाऽविद्या कथं वुद्धिर्बुड्या सा हि विरुध्यते ॥ केयं अविद्या नाम? (१)अयथार्थज्ञप्तिः-इति चेत्, न; व्याघातात्,ज्ञप्ति- मात्रस्य यत्किश्चिदर्थानुरोधित्वात् । (२)वाध्यार्थी ज्ञप्तिः तथा-इति चेत्, न; विपर्ययादौ अपि प्रतीतितः अर्थवाधस्य असिद्धत्वात्, मानतः तहाधस्य स्तम्भा- ग्रुपलम्भेऽपि तुल्यत्वात् । उपलभ्यते हि "नेह नानाऽस्ति” इत्यादिना स्तम्भकु- म्भाशुपलम्भस्यापि वाध्यार्थत्वं । न च अविद्यायाः ज्ञप्तित्वं युक्तं, तन्निवर्त्य- त्वात् असम्यग्ज्ञप्तेः। सम्यग्ज्ञस्या निवर्त्यत्वं अविरुद्धं-इति चेत्, न, परस्प- राश्रयप्रसङ्गात् । बुद्धयन्तरवत् तन्निवर्त्यत्वेऽपि बुद्धित्वसिडिः इति चेत्, न, विरोधिगुणत्वस्य तत्र प्रयोजकत्वात् उत्तरेण ज्ञानादिना पूर्वस्य सुखादेः अपि निवृत्त्यभ्युपगमात् ।

·. तर्कसद्धहः भ्रमोपादानमज्ञानमन्यथा तदद्योगतः। कौटस्थ्यानात्मनस्तत्त्वमन्यथा तदयोगतः ॥ चातुर्विध्यमविद्यायां परसिद्धं न सिध्यति । प्रत्येक संशयादीनां निरुक्तेरथ बाधनात् ॥ कश्च संशयः ? (२)विरोध्यनेकप्रकारवत्तया धय॑वलम्बी प्रत्ययः-इति चेत्, मैवम्- प्रकाराणामनेकेषां विरोधस्यानिक्तितः । अतिप्रसङ्गाद्वैयाद्विशेषणकथा कथम् ॥ तेषां विरोधसहानवस्थानत्वे युगपत् एकस्मिन् देशे कालेच असम्भविनां एकप्रत्ययभोक्ता(क्त्र?)सम्भवेन असम्भवित्वात्, वध्यघातकभावस्थापि सह- भावविधुरेश्च(धुरस्य?) सम्भवेन उक्तदोषात्, परस्परानात्मत्वस्य च अनेक- त्वविशेपणसामर्थ्यादेव सिडौ पुनरुक्तिप्रसक्त्या विशेषणवैयात्; तथाविधप्र- कारवत्त्वं धर्मिणि प्रत्यये वा-सर्वथाऽपि चित्रप्रत्यये अतिव्या(तेः, तथावि)धन- कारसंस्पर्शी प्रत्ययः तथा इति उक्ते च अतिप्रसङ्गाभावात् 'धर्म्यवलम्बी' इत्य- स्य अनुपयो(गा)त् । एतेन (२)परस्परविरुद्धार्थावमर्शः संशयः-इति निरस्तं, शब्दानित्यत्वानुवादेन तन्नित्यत्वनिश्चयस्यापि संश(यत्वप्रसङ्गाच । न च- (३)अनिश्चयः विरुद्धकोटिसंस्पर्शी संशयः-इति युक्तं; विरोधस्य पूर्ववत् निर्वचनानहत्वात् , अनिश्चयस्य च निश्चयाभावत्वे-संशयेन सामानाधिकरण्या- सम्भवात्, तस्य भावत्वाभ्युपगमे-निश्चयेतरज्ञानत्वे च-तावतैव चरिता- र्थत्वात् इतरानर्थक्यात्; निश्चयस्य सम्यग्ज्ञानत्वे-संशयविपर्ययाभ्यां अर्था- न्तरस्य तथाभावात् इतरेतराश्रयात् , संशयेतरज्ञानत्वेऽपि तस्य तावस्थ्यात् । एतेन-(४) अनवधारणज्ञानं संशयः-इति प्रत्युक्तम् । भावाभावविरोधित्वादेकाधिकरणश्रुतेः। निश्चयेतरधीत्वे च परस्प(र)समाश्रयः ।। (५) पाक्षिककोटिव्यसंस्पर्शिनी असो-इति चेत्, न, पाक्षिकत्वस्य कोटिद्वयस्वरूपत्वे अतीतोसदतत्मतीति(सदसत्प्रतीति?)प्रसङ्गात् । नहर्मत्वेऽपि तभिन्नत्वे-दर्शितदोषात्, भिन्नत्वे-तद्धर्मत्वायोगात् । (६) वाशब्दोल्लि- खितत्वं तत्-इति चेत् , न, (त)स्यापि पूर्ववत् निरस्यत्वात् ।। तज्जातिमत्त्वं तत्त्वं चेदुक्तं दृषणमापतेत् । धयंशे सकरानापि तज्जातिरवकल्पते ।।

·८० आनन्दज्ञानविरचितः , (७) संशयत्वजाति:-अपि न तल्लक्षणं; तज्जातिसिद्धौ संशयव्यक्तिसि- डिः, तथा तल्लक्षणात् तद्यक्तिसिद्धौ च तज्जातिसिडित्वप्रमात्वयोः सङ्करे त. द्वाधितायाः तज्जातेः अभ्यु(प)गन्तुं अयुक्तत्वात् । न पञ्चधा न च (विधा) तदैकध्यस्य सिद्धितः । अवान्तरविभागो यन्न सिध्येद्भेदकाहते ॥ न हि संशयस्य समानधर्मानेक(धर्मविप्रतिपत्त्युपलव्ध्यनुपलब्धिकारण- भेदात् पञ्चधात्वं; सामग्रीभेदस्य असिडत्वात्, समानधर्मस्यैव सर्वत्र आत्म- मनःसंयोगसधीचीनस्य संशयप्रभेदे सामग्रीत्वसम्भवात् , एकप्रकारत्वेऽपि ता. क्तिभेदस्य तद्यक्तिभेदादेव उपपन्नत्वात् । एवं तत्त्रैविध्यमपि प्रतिवदितव्यम् । तदैकध्यं कुतो जातेरभावायक्तिभेदतः। अविद्याविद्यमानोऽयं व्यवहाराय कल्पते । कार्यभेदादभेदो हि सामग्र्या नोपपद्यते । (स एव?) तद्भिदाहेतुस्तस्यास्तेनैव कल्पनात् ॥ ३८ ॥ विशेषणस्य दौर्घट्यादितरेतरसंश्रयात् । स्वप्नव्यावृत्त्ययोगाच विपर्यासो न सिध्यति ॥ न तावत्-(२) अयथार्थ निश्चयात्मकं जाग्रज्ज्ञानं विपर्य(य:)-इति युक्तं, यथाज्ञानज्ञेयसत्तापक्षे-विशेषणस्य असिद्धत्वात्, ततोऽपि तस्य वाध्यत्वे व्या- घातात् ; सत्ववाधयोः भिन्नदेशत्वे च कचिहाधितस्य अन्यत्र सत्त्वप्रापकामा- वात्, भ्रान्तेः तत्रैव सत्त्वावेदकत्वात्, वाधस्य च तदपहारेणैव पर्यवसितत्वात्, वास्तवसत्त्वाभावेन वा व्याघाते-तथाविधं अयथार्थत्वं परेण वक्तुं अयुक्त(क्त!) व्याता (व्याघाते ?) वादा(वाधा)नुवादाप्रसङ्गात्, तत्काले च वाध्यत्वस्य सिद्ध- त्वात्, कालान्तरे तद्भावस्य अनियतत्वात्, तथाविधस्य बाधस्य अविपर्यासेऽपि शङ्कितत्वात् । न च-निश्चयात्मकमिति संशयव्यावर्तकं विशेपण-उचितं, संश- यस्य अनिर्धारणात्मनो निर्धारणापरपर्यायनिश्चयसियधीनसिडितया परस्परा- श्रयप्रसङ्गात् । न च-जाग्रज्ञानमिति विशेषणं-युक्तं, स्वप्नस्यापि विपर्यासा- नतीवस्य वक्ष्यमाणतया तयावृत्त्ययोगात् ।। (२) अतस्मिन् तत् इति प्रयो(गो) विपर्ययः-इति चेत्, न; सर्वनाम्ना-सामान्यनिर्देशे-लक्षणस्य असम्भवि- त्वात् , न हि सर्वस्मिन् अधिष्टाने सर्व आरोप्यते; विशेपनिर्देशे-व्याप्त्यभार (वा)त् । न ग्बलु-अरजनं रजतं इति प्रथा-तथा । इति प्रथा तथा- सर्वविपर्ययानुगतिः । इति कर्य ·तर्कसद्धहः ८१ सामान्ये सम्भवाभावात् विशेषे व्यास्यभावतः । अतस्मिस्तदिति ज्ञानं न विपर्य(य)लक्षणम् ॥ तदतद्भावबुडे(द्धिः?)श्च भेदबुद्धिमपेक्षते । तद्धीनिरूपकाधीना तडीस्तहीनिबन्धना ॥ (३) परत्र परात्मनाप्रतीतिः तथा-इति चेत्, न; निरूपकबुद्धेः भेवुद्धेश्व परस्पराश्रयत्वेन पुरस्तादेव निरस्तत्वात्, घटे च पदापेक्षया पटात्मनि तदा- त्मना प्रतीतेरपि तथात्वेन अतिव्याप्तेः । आरोप्यात्यन्ताभाववति तद्रूपेण भानं अभिमतं-इति चेत्, न, आरोग्यस्य आरोपापरपर्यायविपर्ययनिरूप्यस्य तत्सिद्धयधी(न)तया परस्पराश्रयप्रसङ्गतावस्थ्यात् । एतेन-(४) अन्यस्य अन्यात्मना प्रतीतिः लथा-इति निराकृतं, शुक्ल पटो नीलं उत्पलं इत्यादिप्रती- तेरपि विपर्य(य)त्वापातात् । अन्योन्याश्रयतादोषादतिव्यासेश्च सक्तितः । परत्रेत्यादिना नास्य विपर्यासस्य लक्षणम् ॥ (६) मिथ्याध्यवसायो विपर्यय:-इत्यपि न। मिथ्यार्थस्य विकल्पत्वाव्यात्यादिप्रसक्तितः। व्याघातादुक्तिवैयर्थ्यान्नेदं लक्षणमिष्यते ॥ तथा हि-मिथ्याशब्दस्य(१) असदर्थत्वं (२) अनिर्वाच्यार्थत्वं (३) वा- ध्यार्थत्वं वा ? न आया; रजतादेः अपरोक्षस्य असत्त्वाभावात् वाधस्य सबैल- क्षण्येन उपपन्नत्वात्, अन्यविषयत्वेन वा तस्य चरितार्थत्वात्। न द्वितीयः, पर- स्य अनि(व)चनीयाप्रसिद्धेः असम्भवित्वप्रसङ्गात् । न तृतीयः, आपाततः सर्व- था वाधस्य दुर्वचत्वेन उक्तदोषतावस्थ्यात् । न हि रजतादिप्रतीतो आपाततो बाध्यार्थत्वं सिद्धं अस्ति, तत्काले तद्वाधानधिगमात् । देशान्तरे कालान्तरे वा वाध्यार्थत्वं संप्रतितनसमीचीनज्ञानेऽपि सम्भावितं-इति कथं अतिव्याप्तिः न भवेत् । न हि कालान्तरादिवर्तिना(नो?) वाधस्य इदानीं अयोग्यत्वात् अभावी निर्धारयितुं शक्यते । अख्यातिमते मिथ्याध्यवसायपदयोः व्याहतत्वात् नेदं लक्षणम् । विपर्ययासमर्थने लक्षणोक्तिवयर्थ्यम् । न च तदुक्तेः स्वार्थत्वं (सार्थवत्त्वं?), उक्तेः अप्रयोजकत्वात् । शिष्यं प्रति अर्थवत्त्वेन परमतेन प्रत्यव- स्थाने तस्य पूर्वोक्तदोषानिवृत्तिः। तस्मात् न मिथ्याध्यवसायो विपर्ययलक्षणम् ॥ तजातिः संशयत्वेन समानत्वादपाकृता । न लक्षणमतोऽविद्या तपेण विजृम्भते ।।

·८२ आनन्दज्ञानविरचितः अग्रहस्त(द)भावश्चेन्न तद्धेतुरसत्वतः। तदन्यत्वविरुहत्वसङ्कहे नियमो न तु ॥ न च विवेकाग्रहो विपर्ययहेतुः, तस्य ग्रहाभावत्वे-अख्यातिपक्षे तदभा- येन तदनुदयप्रसङ्गात् । न च पक्षान्तरेऽपि तस्य तहेतुत्वं, अत(स?)दपेक्षया नियतपूर्वक्षणावछिन्न(स)त्त्वलक्षणकारणत्वायोगात्, अत्यन्तासत्त्वाभावात अभावस्यापि कण्टकाद्यभाववत् कारणत्वे तस्य भावत्वे-तद्धर्मत्वव्याघातात्, अभावत्य-तत्रय तज्ञावानभ्युपगमा(त्) कण्टकाद्यभावस्यापि गमनादौ कारण- नायाः दुनिरूपान्यात्, प्रतीतेः अप्रमात्वेऽपि-सम्भवद्योग्यानुपलब्धेः अभावका ग्गालायाः निरमिष्यमाणन्यात् । न च-अग्रहो ग्रहात् अन्य तद्विरोधी वा-विष गपहेतुः, ग्रहादन्यस्य मवस्यैव ग्राद्यादेः तहेतुत्वापत्तेः, ग्रहविरोधिनश्च ग्रहादः मर्यायव तथान्यापानात् । नदिशेपः नन्हेतुः-इति चेत्, न, तदनिर्देगात्। (6) मिथ्याग्रहः तथा-दति चेत्, न, तस्य कार्यत्वात् । (७) पूर्वो मिथ्या- प्रा: नथाविध उत्तरं प्रति तथा-इति चेत्, न; व्यवहितयोः तद्भावाभावात्। अव्यस्तित्वविशेषणऽपि घटजातीयस्य घटजातीयप्रत्ययहेतुत्ववत् मिथ्याग्रह गानीयम्यापि नज्ञानीयं प्रति हेतुत्वामम्भवात् मिथ्यागन्दार्थस्य निरस्तत्वात्।। दोपान्योऽव्यवमायश्चन स्वप्नेऽतिप्रमगतः । नकै कम्य ममस्तस्य नदुव्यापकता मता ॥ न च-८) दापजन्यो विनिश्चयो विपर्यामः इनि-युक्तं; वैशेषिकपरि भापायां स्वप्ने अनिच्यामः, दीपम्य च आश्रयभेदेन भृयस्त्वात् एककस्य नदे. दुबे-गगादिवाग ममुत्पन्नमुग्वादिधियोऽपि विपर्ययन्वप्रमशात्, ममम्नस्य नदुवे च-पीनटाहादिविभ्रमषु अन्याप्तः, ममस्तत्वस्य च ममुदायापपर्या- पन्य मदायिषु अन्नभावानन्नावाभ्यां दुर्भणन्यात् । एतेन-(०) कारण विवादिन बिहानं नया-टनि प्रन्युनं, दोपमंस्कारमंप्रयोगममुदायम्य दुर्वनवान् । नम्मादम्माभिनयतव्यं ('क्नवाविद्या ?कारणतामिना । अविद्या विद्युत प्रान्ने यन्मानान्यायाविषम ।। ३५॥ 12, विटियालाचनमा अनध्यवमाया नि अयुक्तम् ॥ नया हि नियामावादनन्याय मान्य(प्रचः?)। मतदद मंदानावयापन: मययत् ।। दामनमा अन्यनगर-देनाः यमल्यवान ·तर्कसङ्ग्रहः तदनुक्ते(?) न्यूनत्वं, वितर्कार्थत्वेऽपि-कोट्यन्तरस्य निर्देष्टव्यत्वात् तदनिर्देशे स एव दोषा; प्रश्नार्थत्वे-तदर्थे ज्ञाते जिज्ञासोपशान्तेः तदद्योगः, अज्ञाते त- दर्थे जिज्ञासानुदयादेव तदसिद्धिः । आलोचनमात्रमिति च मात्रत्वनिर्णय- पर्यन्ता मीमांसा निरस्यते; तथा च अनध्यवसायस्य अनिर्धारणरूपन्नायास्त- यामवकंठोक्तान (अनिर्धारणरूपत्वात् कण्ठोक्तात् न ? रूपं नापास्तं, तव क०?) संशयादन्तिरत्वं, अन्यथा पुनरूहस्यापि तथैव अर्थान्तरत्वप्रसक्ती अविद्यानुविध्या(डा?)सिद्धि(:) (अविधेरनु विध्यसिद्धिः?)। तस्मात् अनध्य- वसायस्य संशयात् ऊहवत् अनर्थान्तरत्वात् तन्निरासादेव निरस्तत्वात् न अ- सौ पृथक् निरसितव्यः । अनेकप्रकारवत्त्वाभावात् न संशयान्ती(यः)-इति चेत्, न, किंशब्दसामर्थ्यात् अनेकप्रकारवत्त्वलाभात्। (२) विरुद्धकोटिसंस्पर्शशुन्योऽनिश्चयः अनध्यवसाय:-इत्यपि न । अनिश्चयात्मकत्वेन तदन्तर्भावसम्भवे । विधान्तरं न कल्प्येत गौरवादतिसक्तितः ॥ ४० ॥ स्वप्नो नाम (१) निद्रादुष्टमनोजन्यं ज्ञानं-दति अयुत्तम् । विशेषणस्य वैया(त्) ज्ञानवत् कारणस्थितः। (भानादे )रविशिष्टत्वात् बाध्यवाधभिदा कुतः ॥ सर्वस्यापि जन(न्य?)ज्ञानस्य सदोषेण विदोपेण या मनमैव जन्मनिय. मात् मनोविशेषणस्य अकिचित्करत्वात् न विशिष्टं लक्षणं आटेष्टुं दास्यम । पाएकरणनिराकरणा) विशेपणं-इति चेत्, न. नस्यापि ज्ञानवत् माना- विगेपात् तथैव स्थितेः एष्टव्यत्वात् । उन्धितन्यापि भानात् अबाधितं ज्ञानं- प्रति चेत्, न. करणादेरपि प्रत्यभिज्ञानात् अवाधाविदापात् ।। जाग्रहोघेन वाधस्य तुल्यन्वान विभागधीः । लेयवाचे कथं ज्ञानमवाध्यमुपगन्यते ॥ तत्काले नेप्यते भेदो यदि कालान्तरे मनः । जागरंऽपि नधाभावी मानयुक्त्युपतन्मनात् ।। स्वप्नदो यथा स्वप्ने नया नत्र प्रयुज्यते । दृश्यन्वादेश तुल्यवान उपनयनान ।। न च नत्य मनोजन्यन्वं: नन्यैव नत्तट्टपेज नीरमानन्दोगनाला दिवोधन्यतया वा अन्य विपासानन्द गिन गिनती या तपन्यासासिदिः. कारणदोरवायोनि दिनोगत !

·No text on this page.

·तर्कसङ्घहः त्; सम्यक्त्वेन-तन्निरुक्तौ अपि तुल्यत्वात्, तस्य च वक्तव्यत्वात् । स्मृति- त्वानधिकरणं ज्ञानं अनुभूतिः-इत्यभ्युपगमात् न अतिव्याप्ति:-इति चेत्, न; नियामकाभावात्, स्मृतेश्च अनुभूतित्वानधिकरणज्ञानत्वेन इतरेतराश्रयात् । एतेन-(२) (अ)वाध्यार्थानुभवः (३) यथार्थानुभवः (४) सम्यगनुभवो वा प्रमा-इति लक्षणानि प्रत्युक्तानि । साधनशब्देन च कारणग्रहणे-कालादौ अतिव्याप्तेः करणग्रहणे-तस्यैव विवेचनीयत्वात् कारकान्तरापेक्षायां-साधकतमत्वरय दुस्साधत्वात् ; तदनपे- क्षायां-तद्वैयर्थ्यात्, कर्नाद्यनपेक्षस्थ करणस्य क्रियासाधकत्वानुपलम्भाच ॥ न च-(२) अज्ञातार्थज्ञापकं प्रमाणं, स्मृतौ अतिव्यासेः उक्तत्वात् । प्रमाया दुर्निरूपत्वात् न प्रमासाधनं भवेत् । प्रमा नैव (हि) चा(ज्ञात)ज्ञापकं, प्रोक्तदोषतः ॥ दैविध्यं न प्रमाणस्य प्रसिद्धिमुपढौकते । श्रुत्यादेरपि सिद्धत्वादन्तर्भावेऽतिसक्तितः ॥ न हि-प्रत्यक्षं अनुमान (च) इति प्रमाणद्वैविध्यं-सिध्यति, तथैव आग- मादीनामपि साधकत्वेन प्रसिद्धत्वात्। अन्तर्भावे पुनः अनुमानस्यापि प्रत्यक्षे तत्मतिपादनसम्भवात्, एकमेव प्रत्यक्षं प्रमाणं-इति मतं आपतति । प्रत्यक्ष- मेव हि लिङ्गव्यवहितं विप्रकृष्टवयादिवोधकं अभीष्टं; तत्रापि संयुक्तवि- शेषणतदे(पणे तत्?)सन्निकर्षस्य सुवचत्वात्, व्यवधानाव्यवधानाख्योम(धान- योर?)ध्यक्षेणैव (तोत्सर्वाधिगतेः उपगमात् ।। किञ्च, प्रत्यक्ष साक्षात्कारियथार्थज्ञानसाधनं-इति चेत्, मैवम्- आत्माश्रयादपास्तत्वात् तन्नेदस्यानिरूपणात् । आत्मनोऽसन्निकृष्टत्वात् तत्प्रमाणासमीक्षणात् ।। तथाहि साक्षात्कारस्य प्रत्यक्षफलत्वात् तदसिद्धौ असिढेः आत्मान- यत्वं, यथार्थत्वसाधनत्वयोश्च दुर्वचत्वात् असत्ता। ईश्वरप्रत्यक्षे च नथाविधज्ञाने तत्सा(ध)नत्वाभावेन अव्याप्ति(1) फलविवक्षया नत्र प्रत्यक्षान्दो न प्रमाणा- भिप्रायेण-इति चेत्, न, तस्य सर्वसाधकत्वेन प्रमाणवान्युपगममममदात् । ममितिविवक्षया प्रमाणशब्दः तत्र-इति चेत्, न, प्रमाणशब्दस्य अनेकार्य- त्वायोगात् ॥ न-तथाविधज्ञानमपि ऐश्वरं जैवं च इति द्विविध-उपपद्यने । प्रथमस्याप्रमाणत्वानसिहविशेपणान् । सिद्धसाधनताभावादनुमा (न प्रमा)ग(म?)ना ।।

·८६ आनन्दजानविरचितः न तावत् ऐश्वरं ज्ञानं नित्यं अभ्युपगन्तुं शक्यं, प्रमाणाभावात् , तदीय- सर्वज्ञताप्रसाधकाम्नायस्य स्वरूपचैतन्यं उपादाय अपि सुप्रतिपदत्वात्। एतेन "न हि दृष्टु” इत्यादि वचनमपि प्रतिनीतम् ।अयंघटः एतद्धटजनकानित्यज्ञानेतर- ज्ञानजन्याः, कार्यत्वात् , पटवत्-इति चेत्, न; विशिष्टज्ञानस्य नित्यत्वे-अप्र- सिहविशेषणतादूपणतापातात्, अनित्यत्वे च-सिद्धसाध्यत्वापाताच । न च साधारणं किञ्चन ज्ञानं प्रसिद्ध अस्ति । न च-अस्मदादिप्रत्यक्षं घटादिविषयं चतुष्टयसन्निकर्पजनितं-इति युक्तं, आत्मनोऽसंयोगात्, द्वितीयस्य केनचित् असन्निकर्षात् , कल्पिते तु सन्निक तत्कार्यस्यापि प्रसङ्गात् । एतेन-शब्दादि- विपयं अस्मत्प्रत्यक्षं त्रयसन्निकर्पजन्यं, आत्मविपयं व्यसन्निकर्पसमुत्थं- इति प्रत्युक्तम् । न च-ईश्वरोजीवश्व इति भेदो-निरूपयितुं शक्यते, चेतनत्वाचेतनत्वयोः अतद्भेदकत्वात्, उक्तं चैतत् आत्माधिकारे; तद्भेदावेदकस्य च प्रमाणस्य अभा. वात्; विन्द्वे(?)धर्मवत्त्वस्य असिद्धत्वात् अनैकान्तिकत्वाच, कल्पिते भेदे-- मिडसाधनात्, अन्यत्र-अप्रसिहविशेषणत्वात् । न च-आत्मनि स्वप्रकाशे तढिपयं प्रत्यक्ष-युक्तं, वेद्यत्वे घटादितुल्य त्वात् । नापि साक्षिवेद्ये सुग्वादी अस्मत्प्रत्यक्षप्रवृत्तिः, तस्य च अवाधिनप्रती. तिविशेषप्रतिपन्नत्वात् । यत्तु-(१)वस्तुमात्रस्य अविपरीतस्य साक्षात् आलोचनं निर्विकल्पक- इति तत् न। सामान्यस्यैव वस्तुत्वे व्यर्थता मात्रचो, यदि। विटोपस्यापि मैव स्यातू व्यभिचारोऽतिरिच्यते ।। तत्र वस्तुगदेन मामान्यस्यैव सद्हे मात्रचो वैयथ्य, तहहेणैव तदर्थग्र- हात् । विशेषव्यवच्छेदो हि तदर्थः । यदि च अशेषोऽपि वस्तु, तथापि मात्र- चो व्यर्यनव दोपः । न च एकः गन्दः अनेकार्थः, न्यायविरोधात् ; तदुभयग्रहश्श्र अस्ति मविकल्पकेऽपि इत्यतिव्याप्तिः । किच अविपरीतत्वं- यथार्थत्वमवाध्यत्वं मम्य(क्त्व)विद्यताऽथवा। मर्वथा प्रन्युदम्नत्वात् तदमम्भविताऽऽपतेत् ॥ किच, आलोचनस्य मानवं(माक्षात्वं?) विवभिनं- मंश्योगममुत्यन्वं यदि, मोऽपि (वि)विच्यतां ॥ पोटाचेत् कथमन्यासिन प्रत्येक प्रसज्यते ॥ -- ·ल्पकेऽपि सत्त्वात् कुतो न अतिव्याप्तिः । (४) विशेषानचग्राहि (विशेपानवगा- न्यमेव अवगाहते निर्विकल्पकं-इति चेत्, न तर्हि नत्र मविकल्पकमपि तर्कसदहः संप्रयोगजन्यत्वं चेत् आलोच(न)साक्षत्वं(साक्षात्त्वं?), तदा तस्यापि भू- यस्त्वेन आनन्त्यातू अपार्थकं लक्षणं आपद्येत । संयोगादीनां षण्णां अन्यतमः संप्रयोगः-इति चेत्, तर्हि संयोगादिजन्यत्वस्य समवायादिजन्ये तजन्यत्वस्य च अन्यत्र अभावात् अव्याप्तिः । योग्यता चेदसौ धर्मो योग्ये धर्मिणि वर्तते। अनवस्थाऽन्यथायोगो न चेत्तत्त्वं न सिध्यति ॥ संप्रयोगः संप्रयुज्यमानयोः योग्यता चेत् । तयोः असौ धर्मश्चेत्, तस्य योग्यधर्मिणि स्थितेः अनवस्था स्यात् ; अयोग्यधर्मिणि कुतः तवस्थानं, अति- सङ्गात् । न च-योग्यता न धर्मः अपि तु स्वरूपमेव-इति युक्तं, तथैव तत्संप्रयोगत्वायोगात् । यत्नु-एतच्चक्षुः एतचक्षुर्जन्यसविकल्पकातिरिक्तज्ञानजनक, इन्द्रिय- त्वातू, मनोवत्-इति तत् असत्, एतच्चक्षुः एतच्चक्षुर्जन्यत्ववदतिरिक्त- जं, इन्द्रियत्वात् , मनोवतू-इत्यपि प्रयोक्तुं शक्यत्वात्, कल्पकासिद्धौ तुल्यत्वात् ॥ (२)शब्दाभिलापविकलं प्रत्यक्ष निर्विकल्पकं-इत्यपि न । तन्मात्रस्पर्शशून्यत्वमसिडत्वादलक्षणम् । याववाचकसंस्पर्शशुन्यत्वं गतमन्यतः ॥ (३)यत्किञ्चिद्वाचकसंस्पर्शशून्यत्वस्य निविकल्पकेऽपि-वस्त्वादिशब्दमं- स्पर्शवति संप्रतिपत्त्यभावात् कथमिदं लक्षणं, यावढाचकासंस्पर्शस्य सविक- | हि?) प्रत्यक्षं निर्विकल्पक-इत्यपि न । अव्याप्तेर्यदि तन्मात्रं तद्गम्यमुपगम्यते । विशेषे तर्हि तन्न स्यात् तत्पूर्वत्वसमन्वयात् ॥ कुम्भादिनिर्विकल्पका(के अ?)व्याप्तेः इदं अ(ल)क्षणम् । नत्रापि मामा- सम्भवेत् , तस्य निर्विकल्पकपूर्वकत्वात् । (१)संज्ञासंज्ञिसम्बन्धोल्लेखेन ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तं सविकल्पक-न्यपि न । अतिव्याप्तेरतिव्यक्तेनेदं लक्षणमिष्यते। विशेषणेऽपि तद्रौव्यादन्यथा च नदागत:(?) ।।

·No text on this page.

·ल्पकेऽपि सत्त्वात् कुतो न अतिव्याप्तिः । (४) विशेपानचग्राहि (विशेपानवगा- न्यमेव अवगाहते निर्विकल्पकं-इति चेत्, न; तहि नत्र सविकल्पकमपि तर्कसङ्ग्रहः संप्रयोगजन्यत्वं चेत् आलोच(न)साक्षत्वं(साक्षात्वं?), तदा तस्यापि भू- यस्त्वेन आनन्त्यात अपार्थकं लक्षणं आपद्येत । संयोगादीनां षण्णां अन्यतमः :संप्रयोगः-इति चेत्, तर्हि संयोगादिजन्यत्वस्य समवायादिजन्ये तजन्यत्वस्य च अन्यत्र अभावात् अव्याप्तिः । योग्यता चेदसौ धर्मो योग्ये धर्मिणि वर्तते। अनवस्थाऽन्यथायोगो न चेत्तत्त्वं न सिध्यति ॥ संप्रयोगः संप्रयुज्यमानयोः योग्यता चेत् । तयोः असौ धर्मश्चेत्, तस्य पोग्यधर्मिणि स्थितेः अनवस्था स्यात् ; अयोग्यधर्मिणि कुतः तद्वस्थानं, अति- प्रसङ्गात् । न च-योग्यता न धर्मः अपि तु स्वरूपमेव-इति युक्तं, तथैव तत्संप्रयोगत्वायोगात्। यत्तु-एतच्चक्षुः एतच्चक्षुर्जन्यसविकल्पकातिरिक्तज्ञानजनकं, इन्द्रिय- चातू, मनोवत्-इति तत् असत् ; एतच्चक्षुः एतचक्षुर्जन्यत्ववदतिरिक्त- जं, इन्द्रियत्वात् , मनोवतू-इत्यपि प्रयोक्तुं शक्यत्वात् , व्याघातस्य निर्वि- कल्पकासिद्धौ तुल्यत्वात् ॥ (२)शब्दाभिलापविकलं प्रत्यक्ष निर्विकल्पकं-इत्यपि न । तन्मात्रस्पर्शशून्यत्वमसिद्धत्वादलक्षणम् । यावद्वाचकसंस्पर्शशून्यत्वं गतमन्यतः ॥ (३)यत्किञ्चिद्वाचकसंस्पर्शशून्यत्वस्य निविकल्पकेऽपि-वस्त्यादिशब्दम- स्पर्शवति संप्रतिपत्त्यभावात् कथमिदं लक्षणं, यावढाचकासंस्पर्शस्य सविक- हि?) प्रत्यक्षं निर्विकल्पक इत्यपि न । अव्याप्तेर्यदि तन्मात्रं तद्गम्यमुपगम्यते । विशेषे तर्हि तन्न स्यात् तत्पूर्वत्वसमन्वयात् ।। कुम्भादिनिर्विकल्पका(के अ?)व्याप्तेः इदं अ(लक्षणम् । नत्रापि मामा- सम्भवेत् , तस्य निर्विकल्पकपूर्वकत्वात् । (१)संज्ञासंज्ञिसम्बन्धोल्लेखेन ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तं मविकल्पकं-उन्यपि न । अतिव्याप्तेरतिव्यक्तेनेदं लक्षणमिप्यते । विशेपणेऽपि तद्रौव्यादन्यथा च नदागनः(त) | ·न च-ईश्वरोजीवश्व इति भेदो-निरूपयितुं शक्यते, चेतनत्वाचेतनत्वयां न च-आत्मनि स्वप्रकाशे तढिपयं प्रत्यक्ष-युक्तं, वेद्यत्वे घटादितुल्य. त्वात् । नापि साक्षिवेद्ये सुग्वादी अस्मत्प्रत्यक्षप्रवृत्तिः, तस्य च अवाधिनती. यत्तु-(?)वस्तुमात्रस्य अविपरीतस्य साक्षात् आलोचनं निर्विकल्पक- तत्र वस्तुगब्देन सामान्यस्यैव सद्महे मात्रचो वैयथ्य, तद्रहेणैव तदर्थ- हान् । विशेपव्यवच्छेदो हि तदर्थः । यदि च अशेपोऽपि वस्तु, तथापि मात्र- चो व्यर्थव दोपः । न च एकः शब्दः अनेकार्थः, न्यायविरोधात्; तदुभयात्र ८६ आनन्दजानविरचितः न तावत् ऐश्वरं ज्ञानं नित्यं अभ्युपगन्तुं शक्यं, प्रमाणाभावात्, तदीय- सर्वज्ञताप्रसाधकान्नायस्य स्वरूपचैतन्यं उपादाय अपि सुप्रतिपदत्वात् । एतेन न हि दृष्टुः” इत्यादि वचनमपि प्रतिनीतम् ।अयंघटः एतद्धदजनकानित्यनानेतर- ज्ञानजन्यः, कार्यत्वात् , पटवत्-इति चेत्, न; विशिष्टज्ञानस्य नित्यत्वे-अ- सिद्धविशेषणतादूपणतापातात्, अनित्यत्वे च-सिडसाध्यत्वापाताच । नच साधारणं किञ्चन ज्ञानं प्रसिद्ध अस्ति ॥ न च-अस्मदादिप्रत्यक्षं घटादिविषयं चतुष्टयसन्निकर्पजनितं-इति युक्तं, आत्मनोऽसंयोगात्, द्वितीयस्य केनचित् असन्निकर्पात् , कल्पिते तु सन्निकर्षे तत्कार्यस्यापि प्रसङ्गात् । एतेन-शब्दादिः विपयं अस्मत्प्रत्यक्षं त्रयसन्निकर्पजन्यं, आत्मविपयं व्यसन्निकर्षसमुत्थं- इति प्रत्युक्तम् । अतद्भेदकत्वात् , उक्तं चैतत् आत्माधिकारे; तद्भेदावेदकस्य च प्रमाणस्य अभा- वात्; विरुद्वे(द्व?)धर्मवत्त्वस्य असिद्धत्वात् अनैकान्तिकत्वाच, कल्पिते भैदै- सिन्हसाधनात्, अन्यत्र-अप्रसिद्धविशेषणत्वात् । तिविठोपप्रतिपन्नत्वात् । इनि तत् न। सामान्यस्यैव वस्तुत्वे व्यर्थता मात्रचो, यदि । विशेपस्यापि सैव स्यात् व्यभिचारोऽतिरिच्यते ॥ - -- अस्ति मविकल्पकेऽपि इत्यतिव्यासिः । किञ्च अविपरीतत्वं- यथार्थत्वमवाध्यत्वं सम्य(क्त्व)विद्यताऽथवा । मर्वया प्रत्युदस्तत्वात् नदमम्भविताऽऽपतेत् ॥ किय, आलोचनस्य माक्षत्वं(माआत्त्वं?) विवक्षितं- मंप्रयोगममुन्यत्वं यदि, सोऽपि (वि)विच्यतां ॥ पोढा चेत् कथमव्याप्तिःन प्रत्येकं प्रसज्यते ।।

·न्यमेव अवगाहते निर्विकल्पकं-इति चेत्, न: तहि नत्र मविकल्पकमपि तर्कसदहः संप्रयोगजन्यत्वं चेत् आलोच(न)साक्षत्वं(साक्षात्वं?), तदा तस्यापि भू- - यस्त्वेन आनन्त्यात अपार्थक लक्षणं आपद्येत । संयोगादीनां षण्णां अन्यतमः संप्रयोगः-इति चेत्, तर्हि संयोगादिजन्यत्वस्य समवायादिजन्ये तजन्यत्वस्य व अन्यत्र अभावात् अव्याप्तिः । योग्यता चेदसौ धर्मो योग्ये धर्मिणि वर्तते। अनवस्थाऽन्यथायोगो न चेत्तत्त्वं न सिध्यति ॥ संप्रयोगः संप्रयुज्यमानयोः योग्यता चेत् । तयोः असौ धर्मश्चेत् , तस्य योग्यधर्मिणि स्थितेः अनवस्था स्यात् ; अयोग्यधर्मिणि कुतः तदवस्थानं, अति- प्रसङ्गात् । न च-योग्यता न धर्मः अपि तु स्वरूपमेव-इति युक्तं, तथैव तत्संप्रयोगत्वायोगात् । यत्तु-एतचक्षुः एतच्चक्षुर्जन्यसविकल्पकातिरिक्तज्ञानजनकं, इन्द्रिय- त्वात्, मनोवत्-इति तत् असत्, एतच्चक्षुः एतच्चक्षुर्जन्यत्ववदतिरिक्त- जं, इन्द्रियत्वात् , मनोवतू-इत्यपि प्रयोक्तुं शक्यत्वात्, व्याघातस्य निर्वि- कल्पकासिद्धौ तुल्यत्वात् ॥ (२)शब्दाभिलापविकलं प्रत्यक्ष निर्विकल्पकं-इत्यपि न । तन्मात्रस्पर्शशून्यत्वमसिद्धत्वादलक्षणम् । याववाचकसंस्पर्शशुन्यत्वं गतमन्यतः ॥ (३)यत्किञ्चिद्वाचकसंस्पर्शगन्यत्वस्य निविकल्पकेऽपि वस्त्वादिशब्दमं- स्पर्शवति संप्रतिपत्त्यभावात् कथमिदं लक्षणं, यावढाचकासंस्पर्शस्य सविक- ल्पकेऽपि सत्त्वात् कुतो न अतिव्याप्तिः । (४) विशेपानचग्राहि (विशेपानवगा- हि?) प्रत्यक्षं निर्विकल्पकं-इत्यपि न । अव्याप्तेर्यदि तन्मात्रं तद्गम्यमुपगम्यते विशेषे तर्हि तन्न स्यात् तत्पूर्वत्वसमन्वयात् ।। कुम्भादिनिर्विकल्पका(के अ?)व्याप्तेः इदं अ(ल)क्षणम् । नत्रापि मामा- सम्भवेत् , तस्य निर्विकल्पकपूर्वकत्वात् । (१)संज्ञासंज्ञिसम्बन्धोल्लेखेन ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तं मविकल्पक-उन्यपि न । अतिव्याप्तेरतिव्यक्तेनेदं लक्षणमिप्यते। विशेषणेऽपि तद्रौव्यादन्यथा च नदागन (ने::) ॥

·तदीय- यत्तु-(१)वस्तुमात्रस्य अविपरीतस्य साक्षात् आलोचनं निर्विकल्पक- तत्र वस्तुशब्देन सामान्यस्यैव सङ्ग्रहे मात्रचो वैयथ्य, तद्रहेणैव तदर्थग्र- हात् । विशेपव्यवच्छेदो हि तदर्थः । यदि च अशेषोऽपि वस्तु, तथापि मात्र चो व्यर्थतैव दोपः। न च एकः शब्दः अनेकार्थः, न्यायविरोधात् ; तदुभयग्रहश्च ८६ आनन्दनान विरचितः न तावत् ऐश्वरं ज्ञानं नित्यं अभ्युपगन्तुं शक्यं, प्रमाणाभावात् , सर्वज्ञताप्रसाधकाम्नायस्य स्वरूपचैतन्यं उपादाय अपि सुप्रतिपदत्वात् । एतेन " हि दृष्टुः” इत्यादि वचनमपि प्रतिनीतम् ।अयं घटः एतद्धटजनकानित्यज्ञानेतर- ज्ञानजन्यः, कार्यत्वात् , पटवत्-इति चेत्, न; विशिष्टज्ञानस्य नित्यत्वे-अप्र- सिद्धविशेषणतादूषणतापातात्, अनित्यत्वे च-सिद्धसाध्यत्वापाताच । नव साधारणं किञ्चन ज्ञानं प्रसिद्ध अस्ति ॥ न च-अस्मदादिप्रत्यक्षं घटादिविषय चतुष्टयसन्निकर्षजनितं-इति युक्तं, आत्मनोऽसंयोगात्, द्वितीयस्य केनचिन् असन्निकर्पात् , कल्पिते तु सन्निक तत्कार्यस्यापि प्रसङ्गात् । एतेन-शब्दादिः विषयं अस्मत्प्रत्यक्षं वयसन्निकर्पजन्यं, आत्मविपयं व्यसन्निकर्पसमुत्थं- इति प्रत्युक्तम् । न च-ईश्वरोजीवश्व इति भेदो-निरूपयितुं शक्यते, चेतनत्वाचेतनत्वयो अतद्भेदकत्वात् , उक्तं चैतत् आत्माधिकारे; त दावेदकस्य च प्रमाणस्य अभा वात्; विरुद्धे(द्व?)धर्मवत्त्वस्य असिद्धत्वात् अनैकान्तिकत्वाच्च, कल्पिते भेदै- सिद्धसाधनात्, अन्यत्र-अप्रसिद्धविशेषणत्वात् । न च-आत्मनि स्वप्रकाशे तद्विषयं प्रत्यक्ष-युक्तं, वेद्यत्वे घटादितुल्य त्वात् । नापि साक्षिवेद्ये सुखादौ अस्मत्प्रत्यक्षप्रवृत्तिः, तस्य च अबाधितप्रती- इति तत् न । सामान्यस्यैव वस्तुत्वे व्यर्थता मात्रचो, यदि । विशेपस्यापि सैव स्यातू व्यभिचारोऽतिरिच्यते ॥ तिविशेषप्रतिपन्नत्वात् । अस्ति सविकल्पकेऽपि इत्यतिव्याप्तिः । किञ्च अविपरीतत्वं- यथार्थत्वमवाध्यत्वं सम्यक्त्व)विद्यताऽथवा । सर्वथा प्रत्युदस्तत्वात् तदसम्भविताऽऽपतेत् ॥ किञ्च, आलोचनस्य साक्षत्वं(साक्षात्त्वं?) विवक्षितं- संप्रयोगसमुत्थत्वं यदि, सोऽपि (वि)विच्यतां ॥ पोढा चेत् कथमव्याप्तिः न प्रत्येकं प्रसज्यते ।।

·स्पर्शवति संप्रतिपत्त्यभावात् कथमिदं लक्षणं, यावडाचकासंस्पर्शस्य सविक- न्यमेव अवगाहते निर्विकल्पकं-इति चेत्, न; नहि नत्र सविकल्पकमपि ८७ तर्कसङ्घहः संप्रयोगजन्यत्वं चेत् आलोच(न)साक्षत्वं साक्षात्त्वं?), तदा तस्यापि भू- यस्त्वेन आनन्त्यातू अपार्थकं लक्षणं आपद्येत । संयोगादीनां षण्णां अन्यतमः संप्रयोगः-इति चेत्, तर्हि संयोगादिजन्यत्वस्य समवायादिजन्ये तजन्यत्वस्य च अन्यत्र अभावात् अव्याप्तिः । योग्यता चेदसौ धर्मो योग्ये धर्मिणि वर्तते। अनवस्थाऽन्यथायोगो न चेत्तत्त्वं न सिध्यति ॥ संप्रयोगः संप्रयुज्यमानयोः योग्यता चेत् । तयोः असौ धर्मश्चेत्, तस्य योग्यधर्मिणि स्थितेः अनवस्था स्यात् ; अयोग्यधर्मिणि कुतः तदवस्थानं, अति- प्रसङ्गात् । न च-योग्यता न धर्मः अपि तु स्वरूपमेव-इति युक्तं, तथैव तत्संप्रयोगत्वायोगात् । यत्तु-एतच्चक्षुः एतच्चक्षुर्जन्यसविकल्पकातिरिक्तज्ञानजनकं, इन्द्रिय- त्वातू, मनोवत्-इति तत् असत्, एतच्चक्षुः एतचक्षुर्जन्यत्ववदतिरिक्त- जं, इन्द्रियत्वात् , मनोवतू-इत्यपि प्रयोक्तुं शक्यत्वात्, व्याघातस्य निर्वि- कल्पकासिद्धौ तुल्यत्वात् ॥ 1 (२)शब्दाभिलापविकलं प्रत्यक्षं निर्विकल्पकं-इत्यपि न । तन्मात्रस्पर्शशन्यत्वमसिद्धत्वादलक्षणम् । यावद्वाचकसंस्पर्शशून्यत्वं गतमन्यतः ॥ (३)यत्किञ्चिद्वाचकसंस्पर्शशून्यत्वस्य निविकल्पकेऽपि-वस्त्यादिशब्दम- ल्पकेऽपि सत्त्वात् कुतो न अतिव्याप्तिः । (४) विशेषानचग्राहि (विशेपानवगा- हि?) प्रत्यक्षं निर्विकल्पक-इत्यपि न । अव्याप्तेर्यदि तन्मात्रं तद्गम्यमुपगम्यते । विशेषे नर्हि तन्न स्यात् तत्पूर्वत्वसमन्वयात् ।। कुम्भादिनिर्विकल्पका(के अ?)व्याप्तेः इदं अ(लक्षणम् । नत्रापि मामा- सम्भवेत् , तस्य निर्विकल्पकपूर्वकत्वात् । (१)संज्ञासंज्ञिसम्बन्धोल्लेखेन ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तं सविकल्पक-इत्यपि न । अतिव्याप्तेरतिव्यक्तेनेदं लक्षणमिप्यते। विशेषणेऽपि तद्रोच्यादन्यथा च नदागतः(तः?) ।। - ·, न च-ईश्वरोजीवश्व इति भेदो-निस्पयितुं शक्यते, चेतनत्वाचेतनत्वयोः त्वात् । नापि साक्षिवेद्य सुखादौ अस्मत्प्रत्यक्षप्रवृत्तिः, तस्य च अवाधिनप्रती. यत्तु-(१)वस्तुमात्रस्य अविपरीतस्य साक्षात् आलोचनं निर्विकल्पक- तत्र वस्तुशब्देन सामान्यस्यैव समाहे मात्रचो वैयर्य, तद्रहेणैव तदर्थप्र- हात् । विशेपव्यवच्छेदो हि तदर्थः । यदि च अशेपोऽपि वस्तु, तथापि मात्र- चो व्यर्थतैव दोपः । न च एकः शब्दः अनेकार्थः, न्यायविरोधात्; तदुभयग्रहश्च ८६ आनन्दनानविरचितः न तावत् ऐश्वरं ज्ञानं नित्यं अभ्युपगन्तुं शक्यं, प्रमाणाभावात् , तदीय सर्वज्ञताप्रसाधकाम्नायस्य स्वरूपचैतन्यं उपादाय अपि सुप्रतिपदत्वात्।एतेन" हि दृष्टुः” इत्यादि वचनमपि प्रतिनीतम् ।अयंघटः एतद्धटजनकानित्यज्ञानेनर - ज्ञानजन्यः, कार्यत्वात् , पटवत्-इति चेत्, न; विशिष्टज्ञानस्य नित्यत्वे-अप्रः । सिहविशेषणतादूषणतापातात्, अनित्यत्वे च-सिद्धसाध्यत्वापाताच । नत्र साधारणं किञ्चन ज्ञानं प्रसिद्ध अस्ति ॥ न च-अस्मदादिप्रत्यक्ष घटादिविषय चतुष्टयसन्निकर्षजनितं-इति युक्तं, आत्मनोऽसंयोगात्, द्वितीयस्य केनचित्र असन्निकर्पात् , कल्पिते तु सन्निक तत्कार्यस्यापि प्रसङ्गात् । एतेन-शब्दादिः विषयं अस्मत्प्रत्यक्षं त्रयसन्निकर्पजन्यं, आत्मविषयं व्यसन्निकर्षसमुत्थं- इति प्रत्युक्तम् । अतद्भेदकत्वात् , उक्तं चैतत् आत्माधिकारे; त दावेदकस्य च प्रमाणस्य अभी वात् ; विरुद्धे (ख)धर्मवत्त्वस्य असिद्धत्वात् अनैकान्तिकत्वाञ्च, कल्पिते भेटे- सिद्धसाधनात्, अन्यत्र-अप्रसिद्धविशेषणत्वात् । न च-आत्मनि स्वप्रकाशे तद्विषयं प्रत्यक्ष-युक्तं, वेद्यत्वे घटादितुल्य तिविशेषप्रतिपन्नत्वात् । इति तत् न । सामान्यस्यैव वस्तुत्वे व्यर्थता मात्रचो, यदि । विशेपस्यापि सैव स्यातू व्यभिचारोऽतिरिच्यते ।। अस्ति सविकल्पकेऽपि इत्यतिव्याप्तिः । किञ्च अविपरीतत्वं- यथार्थत्वमवाध्यत्वं सम्यक्त्व)विद्यताऽथवा । सर्वथा प्रत्युदस्तत्वात् तदसम्भविताऽऽपतेत् ॥ किञ्च, आलोचनस्य साक्षत्वं(साक्षात्त्व!) विवक्षितं- संप्रयोगसमुत्थत्वं यदि, सोऽपि (वि)विच्यतां ॥ पोढा चेत् कथमव्याप्तिः न प्रत्येक प्रसज्यते ।।

·स्पर्शवति संप्रतिपत्त्यभावात् कथमिदं लक्षणं, यावढाचकासंस्पर्शस्य सविक- ल्पकेऽपि सत्त्वात् कुतो न अतिव्याप्तिः । (४) विशेपानचग्राहि (विशेपानवगा- न्यमेव अवगाहते निर्विकल्पकं-इति चेत्, न; तहि नत्र सविकल्पकमपि ७ तकसदहः 13 संप्रयोगजन्यत्वं चेत् आलोच(न)साक्षत्वं(साक्षात्त्वं?), तदा तस्यापि भू- यस्त्वेन आनन्त्यातू अपार्थकं लक्षणं आपद्येत । संयोगादीनां षण्णां अन्यतमः संप्रयोगः-इति चेत्, तर्हि संयोगादिजन्यत्वस्य समवायादिजन्ये तजन्यत्वस्य च अन्यत्र अभावात् अव्याप्तिः । योग्यता चेदसौ धर्मो योग्ये धर्मिणि वर्तते। अनवस्थाऽन्यथायोगो न चेत्तत्त्वं न सिध्यति ॥ संप्रयोगः संप्रयुज्यमानयोः योग्यता चेत् । तयोः असौ धर्मश्चेत्, तस्य योग्यधर्मिणि स्थितेः अनवस्था स्यात् ; अयोग्यधर्मिणि कुतः तदवस्थानं, अति- प्रसङ्गात् । न च योग्यता न धर्मः अपि तु स्वरूपमेव-इति युक्तं, तथैव तत्संप्रयोगत्वायोगात्। यतु-एतचक्षुः एतचक्षुर्जन्यसविकल्पकातिरिक्तज्ञानजनक, इन्द्रिय- त्वात्, मनोवत्-इति तत् असत्, एतच्चक्षुः एतच्चक्षुर्जन्यत्ववदतिरिक्त- जं, इन्द्रियत्वात् , मनोवतू-इत्यपि प्रयोक्तुं शक्यत्वात् , व्याघातस्य निर्वि- कल्पकासिद्धौ तुल्यत्वात् ॥ (२)शब्दाभिलापविकलं प्रत्यक्ष निर्विकल्पकं-इत्यपि न । तन्मात्रस्पर्शशून्यत्वमसिडत्वादलक्षणम् । यावद्वाचकसंस्पर्शशून्यत्वं गतमन्यतः ॥ (३)यत्किञ्चिद्वाचकसंस्पर्शशन्यत्वस्य निविकल्पकेऽपि-वस्त्वादिशब्दमं- हि?) प्रत्यक्षं निर्विकल्पक-इत्यपि न । अव्याप्तेर्यदि तन्मात्रं तद्गम्यमुपगम्यते विशेषे तर्हि तन्न स्यात् तत्पूर्वत्वसमन्वयात् ॥ कुम्भादिनिर्विकल्पका(के अ?)व्याप्तः इदं अ(ल)अणम् । नत्रापि मामा- सम्भवेत् , तस्य निर्विकल्पकपूर्वकत्वात् । (१)संज्ञासंज्ञिसम्बन्धोल्लेखेन ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तं सविकल्पकं-उन्यपि न । अतिव्याप्तेरतिव्यक्तेनंदं लक्षणमिप्यते । विशेषणेऽपि तद्रौव्यादन्यथा च नदागनः(ने?) ॥

·" प्रकाशदेशकालविशेषादृष्टेश्वरेच्छादिसाहाय्यात् इन्द्रियार्थसम्बन्धविशे. प्रकाशविशेषादि समाश्रित्य अव्याप्तेः वक्तुं सुकरत्वात् अयुक्तं लक्ष. स्मदादिप्रत्यक्षयोग्यार्थज्ञाने व्याप्तिः अस्ति, तत्रतत्र अस्मदादिप्रत्यक्षजाने नस्य नस्य प्रकाशविशेषादिसहकारिणो विभिन्नत्वात् । अस्मदादिप्रत्यक्षशब्दन । -अव्यापकत्वं, तद्योन्यस्यापि परमाण्वादेः इतराग्राह्यत्वात् ॥ ८८ आनन्दज्ञानविरचितः कालादेः सर्वोत्पत्तिमन्निमित्तत्वात् उक्तया विधया ज्ञानोत्पत्तिनि- मित्तत्वस्य तत्रापि भावात् अतिव्याप्तः इदं अलक्षणम् । निमित्तशब्देन करणं अभिमतं-इति चेत्, तथापि यत्किञ्चित्संज्ञासंज्ञिसम्बन्धसमुल्लेखेन ज्ञानोत्पत्तिकरणत्वस्य निर्विकल्पकेऽपि भावात् अतिव्याप्तिः । संज्ञाविशेषस्य संज्ञिविशेषेण यः सम्बन्धः तबुल्लेखेन ज्ञानोत्पत्तौं करणं तथा-इत्युक्तेऽपि सैव निर्विकल्पकेऽतिव्याप्तिः, तत्रापि संज्ञाविशेषस्य संज्ञिविशेषेण सम्बन्ध- समुल्लेखद्वारा ज्ञानोत्पत्तौ करणत्वस्य वक्तुं सुकरत्वात् ; घटादिविशेपवित्रज्ञा- यामपि तथैव अतिव्याप्तिः आपद्येत, तत्रापि निर्विकल्पकप्रत्यक्षाङ्गीकारात् । गोसदृशस्य पिण्डस्य गवयशब्दः संज्ञा-इति प्रतिपत्तौ, उपमानस्य प्रसक्तेः अविकल्पकेऽतिव्याः, उपन्यासात् विशिष्टविपये तथा चाक्षुषे सविकल्पके शब्दस्यापि करणत्वाङ्गीकरणात् च अतिव्याप्तिः अतिव्यक्ता । प्रत्यक्षत्वेन ज्ञानस्य विशेषणेऽपि, तस्य सविकल्पकत्वे-स्वाश्रयत्वं, निर्विकल्पकत्वेव्या. घातः, तन्मात्रस्य सामान्यातिरिक्तस्य अभावात् तदाधारज्ञानोक्तौ-अपि तुल्यम् ॥(२) शब्दसंजल्पविशिष्टं प्रत्यक्ष सविकल्पक-इत्यपि न । शब्देऽपि चाक्षुपत्वस्य प्रसक्तेरविकल्पके। अतिव्याप्तेरुपन्यासात् विशिष्टविषये तथा ॥ चाक्षुपे सविकल्पके शब्दस्यापि विशेषणत्वेन चाक्षुषत्वप्रसङ्गात्, नि. विकल्पके च अतिव्यासेः उक्तत्वात ॥ (३)विशिष्टवि(प)यं प्रत्यक्षं तथा इत्युः क्तेऽपि यथोक्तदोपाविशेषात् न उक्तं लक्षणं युक्तम् ॥ पेण अस्मदादिप्रत्यक्षयोग्यस्य ग्राहकं अयोगिप्रत्यक्ष-इत्यपि न । उक्तं विशेपमाश्रित्य व्याप्तेवक्तुमयुक्ततः । आत्माश्रयत्वाव्यासेरयुक्ता लक्षणाभिधा ॥ णम् । न हि सहायभूतस्य प्रकाराविशेषादेः इन्द्रियार्थसम्बन्धविशेषस्य च पक्षविवक्षायां-आत्माश्रयत्वं, तस्यैव अधुना लक्ष्यमाणत्वात च अ. अस्मदयोग्यविषयं अनीश्वरप्रत्यक्ष योगिप्रत्यक्ष-इति अयुक्तम्- ·८९ तर्कसङ्घहः - विशेषण(स्य) दुष्टत्वादतिव्याप्तेश्च निश्चितेः । व्याहतेः स्वाश्रयत्वाच प्रमाणस्य प्रहा(ण)तः ॥ न तावत् अनीश्वरप्रत्यक्षं इति विशेषणं अनीश्वरवादे सम्भवति; सेश्व- रवादेऽपि प्रथमविशेषणस्य अस्मद्योग्यविषयत्वस्य असम्भवित्वतावस्थ्यं, अ- स्माकमपि सर्वत्र यत्किञ्चिन्मान(स)योग्यतायाः सत्त्वात् । अस्मत्प्रत्यक्षायोग्यत्वं विवक्षितं-इति चेत्, न, तद्योग्यस्यापि तेन विषयीकरणात् । तद्योग्यस्यापि विषयीकरणं अभिप्रेतं-इति चेत्, न, सर्वस्य अस्मदनुव्यवसा(य)प्रत्यक्षयो- ग्यत्वाङ्गीकारात् । अस्मदीय(-अनु)व्यवसायायोग्यस्यापि ग्रहणं विवक्षितं- इति चेत्, तथापि साक्षिप्रत्यक्षेऽतिव्याप्तिः । न च तत्र विसंवदितव्यं- इत्युक्तम् । अनीश्वरप्रत्यक्षशब्देन च अयोगिप्रत्यक्षग्रहे-याघातः, योगिप्रत्य- क्षग्रहे च-आत्माश्रयता ॥ किञ्च, योगिप्रत्यक्षे प्रमाणं-विमतं कस्यचित् प्रत्यक्ष, प्रमेयत्वात् , कु- म्भवत्-इति चेत्, न; विमतं न धर्मादिविषयं, इन्द्रियत्वात्, अस्मदिन्द्रि- यवत्-इति अतुमानात् । त्वत्पक्षे हेतोः आश्रयासिद्धेः(डिः?)-इति चेत्, न; परमतेन आश्रयस्य सिद्धत्वात् , धर्मादेश्च हिरण्यगर्भादिप्रत्यक्षतया सिद्ध- साध्यत्वात् , साक्षिवेद्यतया च तद्भावात् ॥ व्यासादिवुद्धिः न वेदार्थविषया, बुद्धित्वात् , अस्मदादिवुद्धिवत्-इति चेत्, न; तव ईश्वरवुद्धौ व्यभिचारात्, अनीश्वरवुद्धित्वात्-इति विशेषणेऽपि निरीश्वरवादे-विशेषणवैयात्, सेश्वर- वादेऽपि तस्यैव हिरण्यगर्भाद्यात्मना अवस्थानात् हेतोः असिन्डत्वात् । तस्मान्न किञ्चित् प्रत्यक्षं परीक्षां क्षमते (मतेः)। तथापि व्यवहारोऽयमक्षतोऽज्ञानशिक्षितः ॥ ४२ ॥ अनुमानं अपि कि उच्यते ? (१) सम्यगविनाभावेन परोक्षानुभवला- धनं-इति चेत्, न । तद्विशेषणताऽयोगे तद्विशेषणता कुतः । द्विधा व्याप्तेरयुक्तत्वादपास्तत्वाच नेदृशम् ।। न तावत् एताह(शं) अनुमानलक्षणं उपपद्यते, सम्यक्त्वस्य जानकर- मत्वे ज्ञानत्ववदविनाभावकर्मत्वायोगात् । तदिशेपितज्ञानविपयन्यात् तस्य तद्विशेषिता-इति चेत्, न; (अर्थविषयत्वेन ज्ञानस्य नदिगोपिनन्य, ज्ञान- गनविशेषस्य अर्थढारकत्वात् नाविधज्ञानविपयत्वाच अर्थन्य नदिपि- इनि अन्योल्याश्रयत्वात्। स्वतश्चैवमर्थे सम्यक्त्वाभावात् असम्यक्त्वा- ·अपि-इति युक्तं, तस्याः मनःसंयोगजन्मकालनियमात् । अनुभवजनितसंस्का- आनन्दज्ञानविरचितः परपर्यायं आभासत्वं अविनामावे स्वारसिकं अभ्युपगतं भवेत् । तस्य अ- थैकधर्मत्वेऽपि न ज्ञानविशेषणत्वम् । तथा च, ज्ञानमात्रस्य असम्यक्त्वे-भ्रमवि- भागोन सिध्येत् । सम्यक्त्वस्य उभयधर्मत्वे-ज्ञानत्वावान्तरजातित्वाङ्गीकारो व्याहन्येत; अर्थस्यैव सम्यक्त्वेन ज्ञानस्थापि तथात्वोपपत्तौ च उभयत्र तद्ध- मकल्पनायां गौरवं आपतेत् । न च एवं अर्थस्येव अस्तु ज्ञानस्य तद्वारकं सम्यक्त्वं-इति युक्तम् । न हि प्रामाणिकत्वं ते तस्य तथात्वं अधिगतम् । तच सम्यग्ज्ञानविषयत्वात् अव्यति(रि)क्तं इष्टम् । तथा च कथं उक्तं इतरे- तराश्रयत्वं न अवतरेत् ॥ अंविनाभावश्च अन्वयो व्यतिरेको वा। द्विधाऽपि व्यतिरेकिणि अन्वयिनि च अव्याप्तिः आपतति । अत एव न उभयोः अविनामावत्वम् । स च जात्योः व्यक्त्योः उपाध्योः ततोः वा न निरूप्यते । न तावत् जात्योः अविनाभावो- ऽवगन्तुं शक्यते, धूनत्वाग्नित्वयोः भिन्नाधिकरणत्वात् । नापि धूमाग्निव्यक्त्योः असौ सिध्यति, अनुगमाभावात् । न च धूमवत्त्ववहिमत्त्वयोः तसिद्धिः, वि- शिष्टभेदे तन्निविष्टयोः तयोरपि व्यधिकरणत्वाविशेषात् । न च जात्याक्रान्त- योः उपाधिमतोः वा विशेषयोः असौ सेडं अर्हति, प्रागुक्ताननुगमस्य अत्रापि व्यक्तत्वात्। जात्युपाध्योः अन्यतरबारेण अनुगमे-या काचित् धूमव्यक्तिः यया कयाचित् अग्निव्यक्त्या व्याप्ता-इत्येतावति व्याप्तिवेदनपर्यवसानात्-तदधि- गततदखिलव्यक्ति आकलयन् , ज्ञेयत्वस्य कस्यचित् प्रत्यक्षत्वस्य च व्याप्ति अनुसन्दधानः, सर्वज्ञः स्यात् । न च अनुलितिकाले तदनुभवोऽस्ति, तस्य अतिवृत्तस्य स्मृतिविपरिवर्तित्वेऽपि न अनुमित्यङ्गत्वं, अप्रामाणिकत्वात् ; त- स्यतस्यापि तदङ्गतायां आलासविवेकतानर्थक्यात् ;प्रतिपन्नस्य अत्र(व?)भासस्य तथात्वेऽपि तथाविधप्रतीतेः त्वन्मते प्रमित्यव्यतिरेकात् । न च-सा स्मृतिः रसमुद्रोधसापेक्षत्वात् तन्नियमः स्यात्-इति चेत्, न, पूर्वानुभवनाशकाले संस्कारवत् अनुभूतस्मृतेरेव समुदयसम्भवे संस्कारकल्पनावैयर्थ्यात् । न च स- म्भाविता स्मृतिः अनुमितिहेतुः, अनभ्युपगमात् ॥ तृतीया च न-इत्यम्भाव-सम्भवति, साधनस्य अविनाभावाभावात् नापि-सहाथै ना-इति युक्तं, साधनस्य तद्विधुरस्य तेन साहित्येऽपि गमकन्या योगात् । न खलु घटजननासमर्थानां तन्तूनां तज्जन(न)समर्थमृदादिसाहित्य ·व्याप्तिप्रसङ्गात् । न च-परोक्षत्यजातेः विषयाश्रितत्वमतनिरासाय अनुमानफ. धनं अनुसानं इति या, निरस्तं; परोक्षत्वदिशेपणस्य अनर्थकत्वात, ९१ तर्कसङ्ग्रहः ऽपि घटजनकत्वं अभ्युपगम्यते । न च तद्रहितस्य तेन साहित्यं, व्याघातात् । अविनाभाववतः तेन साहित्ये तेनापि स्वस्य तथात्वं स्यात् । न च तत् युक्तं, भेदापेक्षत्वात् । न च-हेत्वर्थे तृतीया-इति युज्यते, कुर्वतो हेतुत्व- स्य दुर्वचत्वात् कुर्वत्त्वस्य कादाचिकत्वे कुर्वत्त्वान्तरापेक्षायां अन(वस्था- नात् , नित्यत्वे-कार्यसातत्यसंयोगात् । अकुर्वतो हेतुत्वेऽपि तुल्यम् ॥ ए- तेन-करणार्थे तृतीया-इति निरस्तं, कारकत्वालम्भवे करणत्वस्यापि तडिशे- पस्य वक्तुं अशक्यत्वात्। न च परोक्षविशेषणं अर्थवतु आलस्यते । तद्धि प्रतिक्षेपार्थ इष्टम् । तच अविनाभावविशेषणेनेच प्रतिक्षेप्तुं शक्यं इति कुतो विशेषणार्थवत्ता। वहिधूमयोः सहचरित्योः सूयोस्योदर्शने दहनाविनाभृतो धूमः इति प्रत्यक्षं अविनाभूतधूमविपयं अदिनाभावलाधनजनितं, विपयस्यापि प्रत्यक्षे कारणत्वात् न च तत् अनुमानं इति । व्यभिचारे, तन्निरासार्थ विशेपणं अ- वित्-इति चेत्, न; साधापदेन करणस्वीकरणात्, अन्यथा कालादौ अनि- ? लकथनाय वा अनुभवविशेषणत्वेन परोक्षत्वं उक्तं-इति युक्तं, लक्षणे नयोः अनुपयोगात् । एतेन (२) अविनाभावजनितसम्यकपरोक्षानुभवः-अनुमितिः तत्साधनं अनुमान-इति वा, (३) स्मर्यमाणेन अविनाभावेन सह अनुभवस्य सम्यश्ना. अर्थज्ञान- निष्टत्वेन सम्यक्त्वस्यापि वक्तुं अयुक्तत्वात् ॥ ४॥ कश्च अविनाभावः ? (?) व्याप्तिः-इति चेत्, न. मैत्रनयन्वयामन्ययो- रपि तत्मसात् । स्वाभाविकी-इनि विशेषणान् न-दति चेत्. नः स्वभावात जन्यत्वस्य द्रव्यसम्वन्ये गुणादीनां अतिवृत्यात्. तर नमवायन्येन निन्य- त्वात् . तादात्म्यस्य च तदनभ्युपगमपक्षे सर्वत्र अभाशत् ।। अत्यापत्तेन ते व्याप्तिविंगेपणचो न च । स्वाभाविकत्वं निर्वक्तुं यतो नै गश्यते॥ स्वभावतो ज्ञातत्वं व्याप्तेः तथात्वं-दनि चेन्. न. नानिमन्यन्यन्य ज्ञापकान्तराछीमारान् । निन्याधिक स्वाभाविनय-इति चेत्. न. उग: त असन्भवित्वान् । - ·आनन्दज्ञानविरचितः तदसिद्धौ कुतः सिद्धिस्तन्निषेधस्य कथ्यताम् । परस्परा(श्रया)देश्व नोपाधिरुपपद्यते॥ उपाधिर्हि (१)साधनाव्यापकत्वे सति साध्यव्यापकः।) साधनाव्यापकत्वं च साध्येन अनौपाधिकः सम्बन्धः, स च औपाधिकज्ञानद्वितीयः, अननुगमात् विशेषलक्षणस्य विवक्ष्यत्वात् । अननुगतिः अदूषणं-इति चेत्, न, सामान्य- लक्षणाभावे तल्लक्षणविवक्षायोगात् । (२) पक्षनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं त- लक्षणं-इति चेत्, न, विपक्षत्वस्यापि तत्त्वप्रसङ्गात् । न च तस्य व्याप्तिप्रयो- जकत्वं, विपक्षे साध्यसाधनयोः अभावात् । न च सदनुमाने तदभावो निर्णेतुं शक्यते । यावन्तः साध्यन्यापकाः ते सर्वे साधनव्यापकाः, यावन्तो वा साध- नाव्यापकाः ते सर्व साध्याव्यापकाः इति निरूपण(णी?)या तसिद्धिा-इति चेन्, न; तथा सति कापि तद्भावप्रसङ्गात् , साध्यव्यापकत्वे साधनव्यापकत्वा- भावात् , तद्व्यापकत्वे च साध्याव्यापकत्वात् ॥ यत्तु-साध्यव्यापकस्य साध्यवन्निष्टात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वेन निरुक्तेः साधनाव्याप(कस्य साधनवनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन निरुक्तः साध्य)व्याप- कस्य उपाके(?) सिद्धि(:) व्यात्यधीना इति अभ्युपगमात्-इति, तत् न; यदि अव्यभिचारसिद्धिनिवन्धना उपाधिसिद्धिः, तर्हि साधनस्य साध्येन अव्यभिचारा(त् उपाधिसिद्धौ) व्याप्तिसिद्धिः इति उपाधिनिरूपणवैयर्थ्यात् । उपाधे(रव्यभिचार इति) चेत्, तर्हि- "व्यभिचारो न य(त्) कुर्वन्नुपाधिकनिर्दोपताम्। इति न्यायेन अव्यभिचारार्थ उपाधिः निरूपणीयः । स च साध्येन अ- व्यभिचारवान् इति, तार्थ्यन अव्यभिचारित्वं-स्वाभाविकत्वं इति प्रत्युक्तम् । किञ्च उक्तलक्षणे सति उपाधी केवलान्वयिनि पक्षेतरत्वस्थ उपाधित्वं अप्रत्यू- हम् । तत्र पक्षे वस्तुतः साध्यसत्त्वे सोपाधित्वं, अन्यथा (नि)रूपाधिः एव इति चेत्, न; कस्यचित् प्रत्यक्षं अदृष्टादि, मेयत्वात् इत्यत्र पक्षे वस्तुतः साध्य(स)- त्वेऽपि, सन्दिग्धत्वात् उपाधेः आवश्यकत्वात् । अदृष्टादेः ईश्वरप्रत्यक्षत्वेन तत्र साध्यस्य असन्दिग्धत्वात् न-इति चेत्, तथा सति अनुमानवैयर्थ्यम्। "अशरीरं वा(वाइ)ति श्रुतिसिद्धेऽपि मोक्षे दृष्टं अनुमान-इति चेत्, न; तत्रापि वैय- यस्य तुल्यत्यान्, प्रकृते च अन्वयिनि पक्षे साध्यनिर्णयैकप्रमाणस्य उपजी- व्यत्वा । वैयव्यं नदनुपजीवने, पक्षेतरत्वोपावे वीरत्वात् , तदपेक्षणे तावतैवत "- ·न्योपाधी एवं व्याप्तौ धूमव्यक्ति दृष्ट्वा पर्वते फानो परियनः अनुमानम । मिनिरा-सम्यगपिनाभायजनिता परोसममिनिः-अन्तर गिगा। ९३ तर्कसवहः -- । -- नैराकाझ्यात् अनुमा(ना)नर्थक्यात् , मोक्षानुमाने च श्रुतेः अनुपजीव्यत्वात् , तसिद्धे बुभुत्सावृत्तेः अविरोधात् ॥ एतेन-(२) निरुपाधिका सम्बन्धो वा, (३) अव्यभिचरितः सम्बन्धो वा, व्याप्तिः-इति निरस्तम् ॥ अनिरुक्तेरतिव्यक्तव्याप्तेरुक्तेन हेतुना । तविध्यं निरावाधं न संसिध्येन्निराश्रयम् ॥ यत्तु-सामान्येन साधनसामान्यस्य व्याप्तिः अन्वयः इति-गत् अगत: व्याप्तेः अधस्तादेव प्रत्युक्तत्वात् तदवान्तरभेदस्य अन्ययस्य यातुं अगुगतान प्रत्यक्षधूमव्यक्ते(:) तथाविधवहिव्यक्त्या व्याप्तेः कुरियन् । नगापि गा(मा). 1 अवान्तरे सामान्यदृष्टया, सामान्यानुमितौ च यहिमानाय तर अनुपपन्या, वाधः समापतेत् । न खल निखिलमपि चन्दिनु पर्वतनिट आनिने.नाना- रेच तर व्यक्तत्वात् । नापि साधनसामान्याभावेन सामान्याभाग व्याप्तिव्यतिरेकः, यथोक्तन्यायादेव तत्प्रतिवाचनस्य मान्यत् नि ॥ १८ ॥ किञ्च, (१) साधनं लिहं-इति चेत् . न. प्रने पर मार-नि:- निपदयोः एकार्थतया पर्यायत्वात्। (२) अनुमिनि-दिन्. न ताप(नेय) चरितार्थतया सम्यगविनाभावेन-दत्यादिविटी काया । अर करणं अपि निरस्तम् ॥ ma साधनं लिमित्यादि पदा पार्टनर ! तदा साधन्नयुक्तं लक्ष नस्य । दृष्टं सामान्यनाटष्टनिति लिया तो टा! परस्परमताहादाचोयुगोसणः न च-प्रत्यक्षपोचायतनगर --नि नावान, नर्भय बिनयमान को मनादिविनोपजेति-नदी गाना रस्य गग(न्य नोटमाटेन बनाकार-यात्. नदिन ·- ९४ आनन्दजानविरचितः . अ(नु)व्यवसायत्वानधिकरणत्वविवक्षायां अपि-तदन्योन्याभावं आदाय उक्तदोपस्य तुल्यत्वात् , तत्संसर्गाभावस्वीकारेऽपि-त(द)न्योन्याभावं गृही- त्वा दर्शि(त)प्रसङ्गस्य दुष्परिहत्वात् ॥ नापि-स्वाभावविप्रकृष्टानुमापकं सामान्यतोदृष्टं, स्वाभावविप्रकर्पस्य प्रत्यक्षायोग्यपर्यायस्य पूर्ववत् असम्भ- वित्वात्, तत्काले तदयोग्यत्वस्य दृष्टेऽपि अविशिष्टत्वात् , कालान्तरे तद्यो- ग्यत्वस्य दुर्ज्ञानत्वेन निरस्तत्वात् ॥ स्वार्थ परार्थमित्येवं विभागो न प्रगस्यते । परोपदेशवाक्यस्य विरोधागोचरत्वतः ॥ न हि-परोपदेशो नाम पञ्चावयववाक्यं-इति युज्यते, प्रतिज्ञादीनांतव- यवानां दुर्वचत्वात् । न तावत्-प्रति(पि)पादयिपया पक्षवचनं प्रतिज्ञा; वादिनः तदिच्छायां प्रतिवादिप्रतिज्ञायां अव्याप्तेः, प्रतिवादिनः तस्यां वादिप्रतिज्ञायां तथाभा- वात्, वादिप्रतिवादिनोः अन्यतरस्य प्रतिपिपादयिपायां अपि दर्शितदोपा- विशेषात्, मध्यस्थस्य तथात्वेऽपि तथात्वात्, हेत्वादिप्रतिपादनेच्छया च उक्त- पक्षानुवादे अतिव्यासः ॥ साध्यस्यैव प्रतिपादनेच्छया तद्वचनं तथा-इति चेत्, न; हेत्वादेरपि प्रतिपादनेच्छया तवचनदर्शनात्, एवकारं त्यक्त्वा तद्वचनं तथा-इत्युक्तेऽपि-साध्यस्य वक्तव्यत्वात् , सन्दिग्धस्य तथात्वे-वादिनः सन्देहे तत्प्रतिपादनेच्छया पक्षवचनसम्भवात् । न हि स्वस्य सन्दिग्धं परस्मै प्रतिपा- दयितुं प्रामाणिकप्रयत्नोयुक्तः प्रतिवादिनश्च अन्यथैव निश्चयात् , अप्रतिपत्ते, सन्देहायोगात् । एवं उभयोरपि सन्देहो नि(र)सनीयः ॥ न च-सन्दिग्धस्यैव साध्यत्वं, अन्यथाज्ञातस्य अज्ञातत्वभावाभ्युपगमात् । नापि प्रतिपिपादयि- वितया तथात्वं, दुदूषयिपितस्यापि प्रथमे तथात्वाङ्गीकारात् । न च प्रमित्सि- तस्य साध्यत्वं; उक्तदोपाविशेपात्, अन्यत्रापि च तद्भावात् । एते(न) साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी पक्षः-इति प्रतिक्षितं, सपक्षेऽपि सा- ध्यधर्मवैशिष्टयस्य स्पष्टत्वात् । तत्समानधर्मवैशिष्ट्यं एव तत्र-इति चेत्, न, साध्यसमानस्यापि साध्यशब्दवाच्यत्वात्, घटसमानजातीयस्य घटशब्दत्व- दर्शनात् ॥ इच्छाधिकरणाज्ञानात्, पक्षस्यापि तथात्वतः । साध्यस्य दुर्विवेकत्वात्, प्रतिज्ञा दुर्घटा स्थिता ॥ ॥

·साधनत्वलिङ्गत्वयोश्च अनुमितौ एकार्थत्वेन पर्यायत्वं, तेन च लिङ्गव्यवस्था- क्षिप्त(त्वा)त्, पक्षे च हेतुविशिष्टे हेतोः व्याप्यवृत्तात्रवृत्तित्त्वात् ?), तद्रहिते सत्त्वे तयाप्यस्यापि हेतोः तत्र आवश्यकत्वात् उक्तदोषानिस्तारात् ॥ एतेन- ६ (२) पक्षे सर्वस्मिन् एकदेशे वा हेतोः वृत्तिः सपक्षे सत्त्वं-इति निरस्तम् ॥ नलक्षणत्वात् एकस्याः साध्यव्यक्तेः उभयत्र असम्भवात् । धर्मा-इति च अनर्थकं, वहुव्रीहिणा धर्मित्वस्य सिद्धत्वात् । पक्ष(विशेष)णेऽपि तुल्यं विशे- पणवैययम् । न च लक्षणे विकल्पः, व्यायभावप्रसङ्गात् । न हि-सर्वस्मिन् एकदेशे वा सपक्षे हेतोः वृत्तिः सपक्षे सत्त्वं-इत्युक्ते व्याप्तिः युक्तता, विकल्प स्थायां साध्यविशिष्टत्वेन पक्षत्वस्य इष्टत्वात्, तघ्यावृत्तत्व(स्यै) नत्र माध्य- त्वात् तदत्यन्ताभाववत्त्वानुपपत्तेः । न च विपक्षे सर्वस्मिन् हेनोः अवृत्तिः), र्थत्वात्, यस्मात् कस्माचन साध्यात् विपरीतसाध्यान्तरधर्मयति पक्षे च अनि- विपक्षविशेषणेन क्षारीकृतत्वात्, हेतुविशेपणस्य च तन्निन्ता(क्य?)भाव ९५ तर्कसङ्ग्रहः यत्तु-साधनत्वख्यापकं लिङ्गवचनं हेतुः-इति तत् अयुक्तम् । साधनत्वं हि साध्यस्य प्रमितावभ्युपेयते । करणत्वं तथा चात्माश्रयत्वादि प्रसज्यते ॥ साध्यप्रमितिकरणत्वं हि साधनत्वं, तच हेतोरेव इति आत्माश्रयत्वं; न पनात् इतरेतराश्रयत्वम् ॥ निरुक्तिर्यदा हेतोस्तत्रैविध्यं कुतस्तदा । न हि धर्मिण्यसंसिद्धे तद्धसः सिद्धिमश्नुते ।। न च-पञ्चरूपः अन्वयव्यतीरेकी-इति उपपद्यते, पक्षधर्मत्वादीनां निरू- पयितुं अशक्यत्वात् ॥ न तावत्-पक्षे हेतोः व्याप्यवृत्तित्वं पक्षधर्मत्वं; पक्षस्य हेतोच प्रतिनि- व (त)दृत्तौ साध्यस्थापि तत्र असम्भवात् अपक्षत्वप्रसङ्गात्; व्यापकर्मिणि न न हि-सपक्षः साध्यसमान(धर्मा) धर्मी-इति युक्तं , पक्षान्तरस्यापि अपरस्य दुर्वारत्वात् । साध्यविपरीतधर्मा धर्मी विपक्षः-इति न; धर्मिविशेपणस्य पूर्ववत असम- व्याप्त), साध्यात्यन्ताभावत्वस्य च असिडत्यात्, नस्यापि कस्याचिन् अय- वक्तुं अशक्यत्वात् ॥ रूपत्रयं निराकारि, तुरीयं तु निरस्यते । गन्यता हेतोर्विशेषणनिराकृतेः ॥

·, दायितुं प्रामाणिकप्रयत्नो युक्तः, प्रतिवादिनश्च अन्यथैव निश्चयात्, अप्रतिपत्तेर्वा सन्देहायोगात् । एवं उभयोरपि सन्देहो नि(र)सनीयः ॥ न च-सन्दिग्धस्यैव पितया तथात्वं, दुदृपयिपितस्यापि प्रथमे तथात्वाङ्गीकारात् । न च प्रमित्सि. पते(न) साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी पक्ष:-इति प्रतिक्षिप्तं, सपक्षेऽपि सा- साध्यममानस्यापि साध्यशब्दवाच्यत्वात्, घटसमानजातीयस्य घटशब्दक आनन्दज्ञानविरचितः अ(नु)व्यवसायत्वानधिकरणत्वविवक्षायां अपि तदन्योन्याभावं आदाय उक्तदोपस्य तुल्यत्वात् , तत्संसर्गाभावस्वीकारेऽपित(द)न्योन्याभावं गृही- त्वा दर्शि(त)प्रसङ्गस्य दुष्परिहरत्वात् ॥ नापि-स्वाभावविप्रकृष्टानुमापर्क सामान्यतोदृष्टं, स्वाभावविप्रकर्षस्य प्रत्यक्षायोग्यपर्यायस्य पूर्ववत् असम्भ- वित्वात्, तत्काले तद्योग्यत्वस्य दृष्टेऽपि अविशिष्टत्वात् , कालान्तरे तदयो- ग्यत्वरय दुर्ज्ञानत्वेन निरस्तत्वात् ॥ स्वार्थ परार्थमित्येवं विभागो न प्रशस्यते। परोपदेशवाक्यस्य विरोधागोचरत्वतः॥ न हि-परोपदेशो नाम पञ्चावयववाक्यं-इति युज्यते, प्रतिज्ञादीनांतव- यवानां दुर्वचत्वात् । न तावत्-प्रति(पि)पादयिषया पक्षवचनं प्रतिज्ञा; वादिनः तदिच्छायां प्रतिवादिप्रतिज्ञायां अव्याप्तेः, प्रतिवादिनः तस्यां वादिप्रतिज्ञायां तथाभा- वात्, वादिप्रतिवादिनोः अन्यतरस्य प्रतिपिपादयिपायां अपि दर्शितदोषा- विठोपात् , मध्यस्थस्य तथात्वेऽपि तथात्वात्, हेत्वादिप्रतिपादनेच्छया च उक्त- पक्षानुवादे अतिव्यासः ॥ साध्यस्यैव प्रतिपादनेच्छया तद्वचनं तथा इति चेत्, न; हेत्वादेरपि प्रतिपादनेच्छया तवचनदर्शनात्, एवकारं त्यक्त्वा तद्वचनं तथा-इत्युक्तेऽपि-साध्यस्य वक्तव्यत्वात् , सन्दिग्धस्य तथात्वे-वादिनः सन्देहे तत्प्रतिपादनेच्छया पक्षवचनसम्भवात् । न हि स्वस्य सन्दिग्धं परस्मै प्रतिपाः साध्यत्वं, अन्यथाज्ञातस्य अज्ञातत्वभावाभ्युपगमात् । नापि प्रतिपिपादपि तस्य साध्यत्वं; उक्तदोपाविठोपात्, अन्यत्रापि च तद्भावात् । ध्यधर्मवशिष्टयस्य स्पष्टत्वात् । तत्समानधर्मवैशिष्ट्यं एवं तत्र-इति चेत्, न दर्शनात् ।। इच्छाधिकरणाज्ञानात् , पक्षस्यापि तथात्वतः । साध्यस्य दुर्विवेकत्वात् , प्रतिज्ञा दुर्घटा स्थिता ॥

·माघनत्वलिजत्वयोश्च अतुमितो एकार्थत्वेन पर्यायत्वं, तेन च लिजन्यवस्था
सिमान्या)त. पक्षे चहेतुविनिटे हेतोः
च्यामिका). 7
मणानान करवा मा.
-
तर्फसङ्घः
यत्तु-साधनत्वख्यापकं लिङ्गवचनं हेतुः-इति तत् अयुक्तम् ।
साधनत्वं हि साध्यस्य प्रमितावभ्युपेयते
करणत्वं तथा चात्माश्रयत्वादि प्रसज्यते ।।
साध्यामितिकरणत्वं हि साधनत्वं, तच हेतोरेव इति आत्मासमत्वं
p
!"
पनात् इतरेतराश्रयत्वम् ।।
न निरुक्तिर्यदा हेतोस्तत्रैविध्यं कुतत्तदा ।
नहि धर्मिण्यसंसिळे नर्सः लिहिलनुते ।।
न च-पञ्चरूपः अन्वयव्यतीरेकी-इति उपपवने, पक्षधर्मवाही मि.
पयितुं अगवयत्वात् ॥
न नावत्-पक्षे हेतोः व्यायवृत्तित्वं पर्स: पत्रको पनि
* (क)वृत्ती माध्यवापि नत्र अन्तम्मना
काममाप्यरयापि हेलो नत्र आप
(6) पक्षे नर्यस्मिन् एकदेशकाल -
नमिपार जापान,
मीनियमित
an', नम:'
-
-

·" दयितुं प्रामाणिकप्रयत्नोयुक्तः, प्रतिवादिनश्च अन्यथैव निश्चयात्, अप्रतिपत्तेर्वा सन्देहायोगात् । एवं उभयोरपि सन्देहो नि(र)सनीयः । न च-सन्दिग्धस्यैव साध्यत्वं, अन्यथाज्ञातस्य अज्ञातत्वभावाभ्युपगमात् । नापि प्रतिपिपादयि- एते(न) साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी पक्षा-इति प्रतिक्षिप्तं, सपक्षेपि सा- ध्यधर्मवैशिष्टयस्य स्पष्टत्वात्। तत्समानधर्मवैशिष्ट्यं एव तत्र-इति चेत्, न, साध्यसभानस्यापि साध्यशन्दवाच्यत्वात्, घदससानजातीयस्य घटशब्दत्व. जानन्दवानगितिः अ(नु)व्यवसायत्वानधिकरणत्वविवक्षायां अपि-नदन्योन्याभावं आदाय उक्तदोपस्य तुल्यत्वात् , तत्संसर्गाभावस्वीकारेऽगिन(द)न्योन्याभावं गृही- त्वा दर्शि(त)मसशस्य दुप्परिहरत्वात् ॥ नापि-स्वाभानविप्रकृष्टानुमापर्क सामान्यतोदृष्टं, स्वाभावविप्रकर्यस्य प्रत्यक्षारोग्यपर्यायस्य पूर्ववत् अमम्भ- वित्वात्, तत्काले तयोग्यत्वस्य दृष्टेऽपि अधिनिष्टत्वान्, कालान्तरे तदयो. ग्यत्वस्य दुर्ज्ञानत्वेन निरस्तत्वात् ॥ स्वार्थ परार्थमित्येवं विभागो न प्रास्यते । परोपदेशवाक्यस्य विरोधागोचरत्वतः ।। न हि-परोपदेशो नाम पश्चावयववाक्यं-इति युज्यते, प्रतिज्ञादीनांतदव- यवानां दुर्वचत्वात् । न तावत्-प्रति(पि)पादयिपया पक्षवचनं प्रतिज्ञा; वादिनः तदिच्छायां प्रतिवादिप्रतिज्ञायां अव्याप्तेः, प्रनिवादिनः तस्यां वादिप्रतिज्ञायां नथाभा- वात्, वादिप्रतिवादिनोः अन्यतरस्य प्रतिपिपादयिषायां अपि दर्शितदोषा- पिशेषात्, मध्यस्थस्य तथात्वेऽपि तथात्वात्, हेत्वादिप्रतिपादनेच्छया च उक्त पक्षानुवादे अतिव्याप्तेः ॥ साध्यस्यैव प्रतिपादनेच्छया तद्वचनं तथा-इति चेत्, न; हेत्वादेरपि प्रतिपादनेच्छया तवचनदर्शनात्, एवकारं त्यक्त्वा तद्वचन तथा-इत्युक्तेऽपि-साध्यस्य वक्तव्यत्वात् , सन्दिग्धस्य तथात्वे-वादिनः सन्देहे तत्प्रतिपादनेच्छया पक्षवचनसम्भवात् । न हि स्वस्य सन्दिग्धं परस्मै प्रतिपा तस्य साध्यत्वं; उक्तदोपाविशेपात्, अन्यत्रापि च तद्भावात् । दर्शनात् ॥ इच्छाधिकरणाज्ञानात् , पक्षस्थापि तथात्वतः । साध्यस्य दुर्विवेकत्वात्, प्रतिज्ञा दुर्घटा स्थिता ॥

·क्षिप्त(त्वात्, पक्षे च हेतुविशिष्टे हेतोः व्याप्यवृत्तात्(वृत्तित्त्वाद?). तहहिते रान, यस्मात् कस्माइन माध्यान दिन यास). साध्यात्रन्ताधावत्पर र मिना. साशं माध्यविशिष्टन मारामाद. वात् दयनामापदाचारपत्तेः । नम: पिदिपणेन क्षारीहलवान. दिन दररतान् ।। तर्कसङ्ग्रहः यत्तु-साधनत्वख्यापकं लिङ्गवचनं हेतुः-इति तत् अयुक्तम् । साधनत्वं हि साध्यस्य प्रमितावभ्युपेयते करणत्वं तथा चात्माश्रयत्वादि प्रसज्यते ॥ साध्यामितिकरणत्वं हि साधनत्वं, तच हेतोरेव इति आत्माश्रयत्वं; साधनत्वलिङ्गत्वयोश्च अनुमितौ एकार्थत्वेन पर्यायत्वं, तेन च लिङ्गव्यवस्था- पनात् इतरेतराश्रयत्वम् ॥ निरुक्तिर्यदा हेतोस्तत्रैविध्यं कुतस्तदा न हि धर्मिण्यसंसिद्धे तर्सः सिद्धिमश्नुते ॥ न च-पञ्चरूपः अन्वयव्यतीरेकी-इति उपपद्यते, पक्षधर्मत्वादीनां निरू- न है. पयितुं अशक्यत्वात्॥ न तावत्-पक्षे हेतोः व्याप्यवृत्तित्वं पक्षधर्मत्वं; पक्षस्य हेतोष प्रतिनि- - . -- . 1 है अपररय दुरित्वात् । च (न)हत्तौ साध्यस्यापि तत्र असम्भगत् अपनत्वप्रजात्: व्यापकगर्मिणि नत्त्ये तयाप्यस्यापि हेतोः तत्र आवश्यकत्वात् उक्तदोपानिस्तारात् ॥ तेन- (२) पक्षे सर्वस्मिन् एकदेशे का हेतोः वृत्तिः सपने सत्त्वं-इनि निरन्तम् ॥ न हि-सपक्षः साध्यसमान(धर्मा) धी-:नि युक्तं . पक्षानरपाणि नलक्षणत्वात् एकस्याः साध्यव्यक्तेः उभयर असम्मान । मर्मा-नि। अनर्थक, बहुव्रीहिणा धर्मियर लिया। पति पौययम् । न च रक्षणे विकरा. यातला म एकदेगे या सपक्षे हेनोः पृत्तिः सपा- ... सा पपिपरीमधर्मा धर्मा रिपक्षः- नि रूपन निरासादि. दिया .

·दयितुं प्रामाणिकप्रयत्नोयुक्ता, प्रतिवादिनश्च अन्यथैव निश्चयात्, अप्रतिपत्तेर्वा सन्देहायोगात् । एवं उभयोरपि सन्देहो नि(र)सनीयः ॥ न च-सन्दिग्धस्यैव पितया तथात्वं, दुदूषयिपितस्यापि प्रथमे तथात्वाङ्गीकारात् । न च प्रमित्सि- एते(न) साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी पक्ष:-इति प्रतिक्षिप्तं, सपक्षेऽपि सा- ध्यधर्मवैशिष्टयस्य स्पष्टत्वात् । तत्समानधर्मवैशिष्ट्यं एव तत्र-इति चेत्, न, साध्यसमानस्यापि साध्यशब्दाच्यत्वात्, घटससानजातीयस्य घटशब्दत्व- आनन्दज्ञानविरचितः अ(नु)व्यवसायत्वानधिकरणत्वविवक्षायां अपि तदन्योन्याभावं आदाय उक्तदोपस्य तुल्यत्वात् , तत्संसर्गाभावस्वीकारेऽपित(द)न्योन्याभावं गृही. त्वा दर्शि(त)प्रसङ्गस्य दुष्परिहत्वात् ॥ नापि-स्वाभावविप्रकृष्टानुमापर्क सामान्यतोदृष्टं, स्वाभावनिप्रकर्षस्य प्रत्यक्षायोग्यपर्यायस्य पूर्ववत् असम्भ- वित्वात्, तत्काले तदयोग्यत्वस्य दृष्टेऽपि अविशिष्टत्वात्, कालान्तरे तदया. ग्यत्वस्य दुर्ज्ञानत्वेन निरस्तत्वात् ॥ स्वार्थ परार्थमित्येवं विभागो न प्रशस्यते । परोपदेशवाक्यस्य विरोधागोचरत्वतः ॥ न हि-परोपदेशो नाम पञ्चावयववाक्यं-इति युज्यते, प्रतिज्ञादीनांतव- यवानां दुर्वचत्वात् । न तावत्-प्रति(पि)पादयिपया पक्षवचनं प्रतिज्ञा; वादिनः तदिच्छायां प्रतिवादिप्रतिज्ञायां अव्याप्तेः, प्रतिवादिनः तस्यां वादिप्रतिज्ञायां तथाभा- वात्, वादिप्रतिवादिनोः अन्यतरस्य प्रतिपिपादयिपायां अपि दर्शितदोपा- पिशेषात्, मध्यस्थस्य तथात्वेऽपि तथात्वात्, हेत्वादिप्रतिपादनेच्छया च उक्त पक्षानुवादे अतिव्यासेः ॥ साध्यस्यैव प्रतिपादनेच्छया तद्वचनं तथा-इति चेन्, न; हेत्वादेरपि प्रतिपादनेच्छया तवचनदर्शनात्, एवकारं त्यक्त्वा तद्वचनं तथा-इत्युक्तेऽपि-साध्यस्य वक्तव्यत्वात्, सन्दिग्धस्य तथात्वे-वादिनः सन्देह तत्प्रतिपादनेच्छया पक्षवचनसम्भवात् । न हि स्वरय सन्दिग्धं परस्मै प्रतिपा साध्यत्वं, अन्यथाज्ञातस्य अज्ञातत्वभावाभ्युपगमात् । नापि प्रतिपिपादपि तस्य साध्यत्वं; उक्तदोपाविशेपात्, अन्यत्रापि च तद्भावात् । - दर्शनात् ॥ इच्छाधिकरणाज्ञानात् , पक्षस्थापि तथात्वतः । साध्यस्य दुर्विवेकत्वात् , प्रतिज्ञा दुर्घटा स्थिता ॥

·साधनत्वलिङ्गत्वयोश्च अनुमितो एकार्थत्वेन पर्यायत्वं, तेन च लिङ्गव्यवस्था- क्षिप्त(वा)त्, पक्षे च हेतुविशिष्टे हेतोः व्याप्यवृत्तात्रवृत्तित्त्वात् ?). नाहिते (२) पक्षे सर्वस्मिन् एकदेशे वा हेतोः वृत्तिः सपक्षे सत्त्वं-इति निरतम् ॥ परंपर्यम् । न च लक्षणे विकल्पः, व्याप्स्यनादमसात् । नति-नम्मिन स्थायां साध्यविशिष्टत्वेन पक्षवत्य इष्टतात. दातालावर ना शिक्षाविशेषणेन शारीकृतत्वात्. रेलवितोपपत्य २ कितन्यमा ९५ तर्कसङ्घरः यत्तु-साधनवल्यापकं लिङ्गवचनं हेतुः-इति तत् अयुक्तम् । साधनत्वं हि साध्यस्य प्रमितावभ्युपेयते । करणत्वं तथा चात्माश्रयत्वादि प्रसज्यते॥ साध्यमितिकरणत्वं हि साधनत्वं, नच हेतोरेव इति आत्माश्रयत्वं पनात् इतरेतराश्रयत्वम् ॥ न निरुक्तिर्यदा हेतोस्तत्रैविध्यं कुतस्तदा । न हि धर्मिण्यसंसिडे तद्धर्मः सिडिमश्नुते ।। न च-पञ्चरूपः अन्वयव्यतीरेकी-इति उपपद्यते, पक्षधर्मवादीनां निरू- पयितुं अशक्यत्वात्॥ न तावत्-पक्षे हेतोः व्याप्यवृत्तित्वं पक्षधर्मत्वं पक्षस्य हेतोच प्रतिनि- . च()वृत्तौ साध्यस्थापि तत्र असम्भगत् अपनत्वप्रसमात्: ज्यापक गर्मिणि सत्त्वे नयाप्यस्यापि हेतोः तत्र आवश्यकत्वात् उक्तदोपानिस्तारात् ॥ गनेन- भारस्य दुर्वारत्वात् । न हि-सपक्षः साध्यसमान(धमी) धी-इनि युक्तं , पक्षान्तरस्यापि लागत्वात् एकस्याः साध्यव्यक्तेः उभयत्र असन्भवात् । शर्मा-:नि च अनकं, बहुप्रीहिणा धमित्वस्य तिन्वात् । पक्ष(विशेष)गेऽपि तुन्यं पिशे- एकदेशे वा सपक्षे हेतोः वृत्तिः सपा तत्त्व-इन्युक्तं यातिः युक्ता. वि. साध्यविपरीतधर्मा धर्मी विपक्षा-निनः मिविशेषगव विक्न अनन- यस्मात् कत्नाचन साध्यान् विपरीतसाध्यान्नायर्मयनि पो न अनि. साध्यात्यन्लाजावत्वस्य च अस्तित्वात्. सी च्यादित. सात सदत्यनाभावदत्त्वानुपपत्तेः । न च विपके धन्वान्. यस्मात् अशस्यत्वात् ॥ रुपनयं निराशरि. तुरीरंतु निकले। विकल्पयोन्यता हेनोवोपनिने ·९६ मानन्दज्ञाननिरनिनः प्रमाणाविरोधिनि प्रतिज्ञातार्थे हेतोः वृत्तिः अबाधित विषयत्व-इत्यपि न; किश्चित्प्रमाणाविरोधित्वस्य बाधितविपयेऽपि भावात्, सर्वप्रमाणाविरोधित्व स्यापि किश्चित्प्रमाणविरोधिन्येव विद्यमानत्वात्, प्रतिज्ञापनिवननाच प्रतिज्ञा- तार्थविशेषणायोगात् हेतुनिराकरणत्वे हेतोः इति विशेषणामम्भवात् ॥ साध्यतद्विपरीतयोः साधनस्य अत्रिरूपत्वं असत्प्रतिपक्षत्वमिय(मि- त्यपि न)। (उभयोः प्राक) परास्तत्वात् विद्राव्यभिचारिणि । सिद्धत्वा(त्), हेतुभेदे तु नदाभासे ग(त)त्वतः ॥ साध्यसाधनयोः उभयोरपि प्रागेब प्रत्युक्तत्वात् न तविशिष्टं लक्षणं एष्टुं शक्यम् । न च एकस्यैव साधनस्य साध्यतद्विपरीतयोः अत्रिरूपत्वं, विरुद्धे व्यभिचारिणि अपि सिद्धत्वा(त्), साधनभेदेन त्रिरूपत्वस्य सत्प्रतिपक्षेऽपि सत्त्वात् तत्र साधनस्य एकत्वात् ॥ नियमो न च रूपेषु तेषां त्रिप्यपि सम्भवात् । विशेपवचनं तेन नि(र)र्थकमिति स्थितम् ॥ न हि-पञ्चरूपः अन्वयव्यतिरेकी इति पञ्चरूपत्वविशेपणवचनं अन्वयव्य- तिरेकिणो-युक्तं, अन्वयिनो व्यतिरेकिणश्च तथात्वात् । केवलान्वयिनो हि (?) पक्षधर्मत्वं (२) सपक्षे सत्त्वं (३) अविद्यमानस('नविपक्षतया (विपक्षा)त् व्या- वृत्तिः (४) अबाधितविषयत्वं (५) असत्प्रतिपक्षत्वं इति पञ्च रूपाणि इध्यन्ते॥ केवलव्यतिरेकिणोऽपि पक्षव्यापकत्वं अविद्यमानसपक्षत्वं विपक्षात् व्या- वृत्तिः-इत्यादीनि सन्त्येव पञ्च रूपाणि ॥ अवान्तरभेदेऽपि न विद्यते पश्चरू- पत्वं इति एकत्र रूपनियमवचनं अनर्थकम् ॥ उपलक्ष(ण)पक्षे च न कचित् पञ्चरूपता । उक्तन्यायेन संसिध्येत् न च हेतू प्रसिध्यतः ॥ पक्षव्यापकः अविद्यमानविपक्षः सपक्षवृत्तिः केवलान्वयी, पक्षव्यापकः अविद्यमानसपक्षः विपक्षात् व्यावृत्तः केवलव्यतिरेकी-इति हेतुद्वयं लक्ष्यते । तच्च पक्षादीनां अनिरुत्त्या प्रतिवक्तव्यम् ॥ ४५ ॥ हेतोर्निर्वचनाभावे तदाभासेषु तत् कथम् । तल्लक्षणवियोगेन तथा(तदा?)भासा हि ते मताः॥ हेतोः अशक्यनिर्वचनत्वे हेत्वाभासनिर्वचनं दूरनिवारितम्।हेतुलक्षणर- ·न केनचित् अनिश्चितपक्षवृत्तित्वत्य सद्धेतौ अपि सिद्धत्वेन अतिव्यापार- अप्रमितो हेतुः असिद्धः-इति निरस्तं, व्याप्तिपक्षयोरचलादेव निरस्तत्वात् । - - - तर्कसङ्ग्रहः ताः हेतुपदवभासमानाः हि हेत्वाभासाः विवक्ष्यन्ते । न च-हेतोः असिद्ध लक्षणं वा तद्राहित्यं वा तबदाभासनं वा-सभ्भवति । उदाहरणादौ च अति- व्याप्तिः, तस्य तल्लक्षणरहितत्वात् , गमकतया तददाभासनाच्च । तद्भेदा नैव निर्वस्तुं शक्यन्ते त्रिदशैरपि । अ(ति)व्याप्तेस्तथाऽव्यातेरसिद्धो न हि लक्ष्यते ॥ हि हेत्वाभासानां असिद्धविरुद्वादीनां निर्वचनं उपपद्यते । न ता- पत्-(१) अनिश्चितपक्षवृत्तिः असिडः इति-असिद्धो निर्वक्तुं शक्यते, त्वात् , सर्वैरपि तथात्वस्य असर्वज्ञे('ज्ञत्वे)न ज्ञातुं अगत्यत्वात् असम्भवित्वा- त् , पक्षनिर्वचनासम्भवस्य च उक्तत्वात् । एतेन (२) व्याप्यत्वपक्षवर्मयान्यां अममितत्वस्यापि केनचिमा सवै इति निर्वस्तुं अयुक्तवार, लिवियेगु (वि)पिधेषु च विरुद्धभेदेषु चतुर्यु विरुद्धानिलगा मान्नेगु अनिया: ग- (व्य?)क्तत्वात् । न हि विवक्षाभेदो दर्शितां अनिच्याति नियारयितुं पारयति ।। नापि-(१)पक्षविपक्षयोः एक वर्तमानो विरु:--नि युग:- तत्र कात्स्न्यन तवृत्तावन्याहरनिदारान् । एकदेशेन तवृत्तारपि सा- निवरिलो, निवर्नो) ॥ तत्र तहत्तिमाय सत्ता नेदभिगिलना (मिकिका') तथापि नैव तलिदिनपोरेवानमिदिनः ।। (२)साध्यविपर्ययच्याप्तो दिग्द्धः-इत्यपि । साध्यासिरसियान देना । विरोधस्या सिलेशन प्रतिदिन पक्ष(सपक्ष)विपक्षत्तिः अनादिर-मति । दिलनीमापि निक मिनारदिगारनिति भारी गहन ཙནr: ཨགས་པ། - नावान:- ४ ·९८ मानन्दज्ञानविरचितः तदसाधकतामात्रे दूपणत्वप्रयोजके। विशेषणमसत्सर्वं तावतैव हि दूपणम् ॥ अतिव्यासिस्तु नो सिद्धा भेदसिद्धरसिद्धितः । अद्यापि न हि ते सिद्धा मिथो(थः?) सङ्करभागिनः ॥ न चास्तु तावदेवेदं हेत्वाभासस्य लक्षणम् । साध्यासिद्धरतिव्याप्तेराभासान्तरसङ्गहात् ।। प्रमाणवाधिते प्रनिशानार्थ वर्तमानो हेतुः कालात्ययापदिष्टः--इति अनिलष्टम । प्रमाणवाधिनविषयो हेतुः एवं इति लक्षणपर्यवसाने-तदिशेपस्य गायकवविवक्षायां अव्याप्तिप्रमझात, तन्मात्रस्य तथात्वे-कचिदपि सर्वप्रमा- याधान्येन अप्रवृत्तेः असम्भवित्वात् , यस्य कस्यचित् तथाभावाभिधाने- गदनिर्णय लक्षणवाक्यापार्थक्यात्, ननिर्णये तु-पूर्वोक्ताव्याप्तितावस्थ्यात् ॥ मानव्यक्तेम्नथाभावे कथं नाव्याप्तिरापतेत् । नन्मानम्य तु तद्भावे मर्वत्राव्याप्निरव ते ॥ শনিবনখানাখালিখি বন্ধ। निर्णोऽन्याप्तिम्तव । वी (वाघो?)पि न निरूप्यते ।। आपानिकम्य चदिष्टः महनाववि मज्यते सर्वथा चन्न नजानमसर्वजस्य लभ्यते ।। नापि स्वपक्षमिही बिम्पी हेतुः प्रागणममः-इति युक्तं; स्वपरगन्दा चां वादिप्रतिवादिविदोषीको अत्र्याने दुर्वारन्यात्, नन्मात्राक्ती असम्भव वाद. योश्च देवा: निटापन्य बन्नुनो वैकल्पिकन्याममात् । एतेन एकम्य है दो : भापत्र निदो रत्वं निग्नं, अन्यनरम्य बस्नुनः नदोपन्य-प्रकरणयोः म- मत्वकाचोवुनः निन्यान, मातीनिक नथापि-हतारपि नाप्रतीनिमम्म- के अतिव्याप्नेःनिम्न्यमा नदभावन्य प्रकृतंऽपि तुल्यवान् । देताना दुल्यलक्षावि(न)योनिपाती बिन्दाव्यभिचारी- इति न्युनं: देलुयन्य मर्वया तुल्यलक्षण बम्नुनि विकल्पप्रमगात, यथाकार ছিল নলৰ বিননা, স্বাবলধিৰ পৰিণস্বাস, मर्द नमान्द-तुपलक्षमन्वव्याधानान, নিধাৰিদায়িত্বগ व दास्यन्दन । मया न दिल्य विकासानवकल्पनात ! पवारांचढ़ाव नाल्यानिः क भवन ।।

·अशक्यत्वात् न इदं लक्षणं उदाहरणस्य युक्तम् ॥ तर्कसङ्ग्रहः आपाततो विरुद्धत्वं तादृशे च न युज्यते। सर्वथा तु विरुद्धत्वं तुल्यलक्षणवाधितम् ॥ मिथो विरुद्धसाध्यत्वं न चैवमु(प)पद्यते। साध्ये विरुद्ध तुल्यत्वं (न) हि सिद्धिमुपाश्नुते ॥ ४६ ॥ सम्यग्दृष्टान्ताभिधानं उदाहरणं-इत्यपि (न)। अन्वयव्यतिरेकाभ्यासव्यातेरुद्धतत्वतः । स्वाश्रयत्वप्रसक्तेश्च व्याघातः स्यादतोऽन्यथा ॥ अन्वयमुखे दृष्टान्ताभिधानस्य वैधोदाहरणे व्यतिरेकमुखेन तद्वचनस्य साधोदाहरणेऽभावात् अव्याप्तेः व्यक्तत्वात् न उक्तं तल्लक्षणं युक्तम् । उभयथा तदभिधानस्य च अन्वयिनि व्यतिरेकिणि च अभावात् अव्याप्तिः । सम्यक्त्वस्य च प्रत्युक्तत्वात् कुतो यथोक्तं लक्षणं सिध्येत् । दृष्टान्तशब्देन च उदाहरणस्यैव निर्देशात् आत्माश्रयत्वं, अन्यथा तदभिधानस्य उदाहरणत्व- व्याहतिः ॥ (१) यत्र लौकिकपरीक्ष(क)बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः-इति न; सर्वेषां तेपां एकत्र बुद्धिसाम्यस्य निर्धारयितुं अशक्यत्वात्, कतिपयतदीयबुन्डिसाम्यस्य अदृष्टान्तेऽपि स्पष्टत्वात् । उभयेषां मनीषायाः साम्यमेकत्र नेप्यते। सर्वेशमन्यथा साम्यमदृष्टान्तेऽपि लभ्यते ॥ (२) व्याप्तिभूमिः दृष्टान्तः-इत्यपि (न)। व्याप्तेरभावे तद्भूमेर्दुर्भणत्वान्न हीदृशम् । हेत्वाभाससमानत्वात् तदाभासाश्च नो मनाः ।। यदा व्याप्तिरेव वक्तुं अशक्या इति उक्तं, तदा नद्हणस्थलस्य दर्शयितुं 1 यथा हेत्वाभासानां निरूपयितुं अशक्यत्वं आदर्शितं, तथा उदाहरणा- भासानामपि निरूपणं अशक्यं आलक्ष्यते । उदाहरणयवभासमानाः दह- क्षणरहिताः हि ते विपश्यन्ते, गमकत्वात् ('कतया?) नदयभाममानन्यजा- त्यात् । तल्लक्षणराहित्यं च हेत्वादिप्यपि सनस्ति-इति कुतो न अनिचागिः उदाररणाभासलक्षणस्य स्यात् ।। मृलाभावे न शान्यानां रोहो जगतीध्यने । आभातलगाना नईदयननं न २ ॥ *** ·उपनयत्य अपनीनत्वेन 'उपनयानन्तरं इति विशेषणस्य असम्भविन्वेन आनन्दज्ञानविरचितः उदाहरणाभासलक्षणस्यैव प्रागुक्तरीत्या सम्भावनाभावे कुतः नवान रभेचिन्ता सिध्यति । न हि परिदृश्यमानेषु मूलविक्रलेषु शाखोपशावा- भेदप्रवृत्तिः उपलभ्यते । तस्मात् न उदाहरणं उदाहरणाभासो वा सन्भवति । दृष्टान्ते प्रसिद्भाविनाभावस्य साधनस्य हटान्नापमानेन पक्षे व्याप्ति ल्यापनं(2) वचनं उपन्यः-इत्यपि न- ब्यायोरपास्तत्वादात्मवृत्तित्वसक्तितः । नैरपेक्ष्ये च वैयादव्याप्तेरपि सम्भवात् ।। दृष्टान्नाविनाभावयोः व्याप्तिपक्षयोश्च प्रागेव प्रतिक्षितत्वात्, हेनुपयां- यस्य च साधनस्य पञ्चा(व)यवभाजो यथोक्तोपनयभाक्त्वेन आत्माश्रयदात अस्य(अन्यथा?) अन्यत्रापि नापन्यासयात्, उपमानस्य व साव रूपये वैधरूपत्वे वैधयोपनये साधोपनये वाऽभावात् अव्यास न हुई उपन्यानन्तरं सहेतुकं प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनं-इत्यपि न- विशेषण(स्य दुष्टत्वा)दुपनीतिनिराकृतेः। स्वाभयत्वात्फलाभावात् प्रतिज्ञायाश्च दुःस्थितेः ।। लक्षणं युक्तम् ॥ दृष्टवान्, तोश्च निगमनावयवित्वे 'सहेतुक इनि बढ़ता स्वायत्वापत्ते, अन्यथा अन्यन्गपि नवृत्तः अफलत्वात्, प्रतिज्ञायाश्च प्रत्याख्यानत्वात् , वमपि लक्षणं युज्यते । किद-उदाइन्युपनीनिभ्या(मिनरेपां) प्रसिद्धिनः । पञ्चाक्य(ब)ना हेनोर्न बाच्या पुनरक्तितः॥ हान्यामेव उदाहरणोपनयान्यां व्यातिपक्षधर्मनासायकाभ्यां इतरेषां अ. व्यकानां प्रमित उतत्वान् न पञ्चावयवता पृथक्त्वेन हेनोः वक्तव्या. पुना निजात अनिडत्यैव अर्थस्य पुनर्वाचकादेन तो पुनरुतः अतिव्यन. इति ।।४॥ पनु-निगन्नत्य निर्णयन्पनया क्याप्रवृत्तिहे(तात्वं-इति नत् न-- नत्या निर्वचनायोगाव्यातरफलन्यतः । लक्षगन्यागात् प्रमाणादिपराकृतः ॥ केयं क्या ना ? (१) वादिननिवादिनोः पश्यनिपक्षपरिग्रहः कया- ऋति ·NRNA तर्कसहहः १०१ चेत्, न, वादिप्रतिवादिशब्दाभ्यां पक्षप्रतिपक्षशब्दाभ्यां च तत्तविशेषोक्तौ अव्याप्तेः। न हि वादिविशेपेण पक्षविशेष ग्रहीत्वाप्रतिवादिविशेषेण च प्रतिप- क्षविशेष आदाय क्रियमाणा कथा विशिष्टपक्षनिविष्टा तादृगेव कथान्तरं अनु- गन्तुं अर्हति; विशेषणं (विशेषाणां?) मिथोव्यावृत्तानां अन्योन्यानुवृत्तेः अयुक्त- त्वात्, तत्सामान्योक्तौ च असम्भवित्वात् । न हि वादिप्रतिवादिशब्दाभ्यां पक्ष- प्रतिपक्षशब्दाभ्यां च तत्तत्सामान्यलकाहे कथाप्रवृत्तिः उपपद्यते; तत्सामान्य- निर्त्य कथायाः लोकसिखवाभावात्, तस्याः विशेषानुसारित्वात् तत्तत्कथा- काले सन्निहितत(तयक्तिविशेषोक्तौ अपि-लक्षणस्य अननुगतार्थत्वात्, परि- नहस्य च प्रमितत्वे अप्रमित त्वे च कथायाः विफलत्वात् । न हि पक्षादिपरि- ग्रहस्य प्रमितत्वे च वादिप्रति(वादि)लोः उभयोरपि निर्धारणस्य सिद्धत्वात् तायेंन विचारात्मककथाभाररमा सम्भवति॥प्रत्येकं वादिनो निर्णयेऽपि परस्य त्याज्ञापनाय कथा-इति चेत्, न, तज्ज्ञापनस्य प्रमाणफलतया तस्यैव वक्तव्य- त्वात् । (२) तदुक्तितद्गुणदोपनिरूपणालिका सा-इति चेत्, न, तथा सति पूर्व- लक्षणोपेक्षाप्रसङ्गात्। न च इदमेव अस्तु लक्षणं, प्रमाणादेः अपाकृतत्वात् । न हि प्रमाणस्य सामान्यतो विशेपतश्च निराकृतत्वात् तदुक्तिर्वा तद्गतगुणादि- विचारणात्मिका वा वचनसन्दृन्धिः सिध्यति। तस्मान्न युक्तायुक्तोहकथा कथकसंश्रिता। प्रतीतिपथमायाता व्यवहाराङ्गतां गता ।। (२) प्रमाणतर्कसाधनोपालभ्भः सिद्धान्ताविरुहः पञ्चाययवोपपन्नः पक्ष- प्रतिपक्षपरिग्रहो वादः-इत्यपि न । प्रमाणादिपदार्थानां व्यक्तिजातिविभागतः । अव्यास्यसम्भवौ त्यातां नापि युक्तं विशेषणम् ॥ प्रमाणादिपदानां तत्तयक्तिविषयत्वं चेत् कथं अव्याप्तिः न भवेत, प्रमा- णादिव्यक्तिविशेषायत्तसाधनादिविशेपा(प)भाजो यादम्य यादान्तर अनुगतेः अयोगात् । न च सिद्धान्तव्यक्तः अविन्द्वोऽपि सिजानव्यक्त्यन्तरविना निरोडं अहति।प्रमाणादिपदानां नत्तमानिविषयत्वे च अनन्भवित्वं आन- ज्येत। न हि प्रमाणमात्रं नर्कमात्रं च निमित्तीकृत्य नायनादिनानभागी सिद्धान्नमानापिन्टो यादो नान कश्चित् निधिनान्ति॥ कि च पश्चात्यवोपपसत्वं? प्रतिज्ञाययययभार पक्षामन्यादिम्पत्यं का?

·१०२ आनन्दवानविरचितः न उभयथाऽपि, प्रमाणपदेन गतार्थतया पुनरुक्तिप्रसङ्गात्। अनुमानमपि प्रमाणं, तत्र च यथोक्तपञ्चावयवोपपन्नत्वं उपगतं; तथा च प्रमाणपदेनैव अस्य प्राप्त त्वात् कथं पुनरुक्तौ पुनरुक्तिः न भवेत् । नापि-स्वपक्षसाधनं परपक्षग्रहणं तयोः समर्थनं, अपशब्दोषवर्जनं च तथा-इति युक्तं, साधनोपालम्भपदाभ्यां गतत्वेन पुनरुक्तितावस्थ्यात् । न च-शब्दोघवर्जन-पत्किञ्चित्तरपणनिर्ह- रणं, दोपभेदभाक्त्वेऽपि तत्सम्लवात्, न च सर्वदोपनि(र)सनं-तस्य दुर्ज्ञानत्वात् भूतभविष्यवर्तमानपुरुषोत्क्षयोः निरङ्कुशत्वात् ।। (२) वीतरागकथा वादः-इत्यपि न- वीतरागोऽपि जल्पादौ कदाचित्परिवर्तते । कथा तस्यैव वाश्चेन्न सामान्यनिरासतः ।। किं हि वीतरागस्य कथा वाद एवेति नियम्यते, किञ्च (किंवा?)तस्यैव कथा (वा)दः इति उच्यते ? न आया, वीतरागस्यापि कदाचित् वैदिकमार्गपरि- पालनार्थ जल्पादौ प्रवृत्तेः इष्टत्वात् । श्यते हि म्लेच्छप्रायः अतितुच्छः नास्तिक आस्तिकमार्गे श्रुतिस्मृत्यनुसारिणि परिभूते पराङ्मुखेपु छान्दसेषु स्वच्छधियां विगतरागद्वेपादिदोपाणामपित्तवृद्धिसंरक्षणार्थ संरम्भेण प्रवृत्तिः। न च तादृशी प्रवृत्तिः जल्पादेः अन्यत्र कल्पते । न च-वीतरागस्यैव कथा वादः स्यात्-इति वाच्यं, सामान्यलक्षणनिरासेनैव निरस्तत्वात् , सराग- स्यापि तत्र प्रयोजनविशेषविवक्षया प्रवृत्तिदर्शनाच । एतेन-(३) वीतरा- गयोः गुरुशिष्ययोः वचनसन्दन्धिस्पा जनप्रतिवचनामिका कथा तथा इति निरस्तम् ॥ किञ्च-सर्वत्र वीतरागत्वं न तन्निर्णयदर्शनात् । काचित्कं तत पुनारागविपये मृप्यतेतराम् ॥ न खलु गुरुशिप्ययोरपि सर्वत्र वीतरागत्वं, तत्र निर्णयार्थित्वाभ्युप(ग)- मात् । कचित् पुनः वीतरागत्वं सत्यामपि विजिगीपायां उपपद्यते ॥ यथोक्तीपपन्न() छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः-इत्यपि न। आद्योदितो यदा बादो न तदा स्वाहिशेपणम् । छलादीनां (च) दृप्यत्वात् (तत्)तत्कार्यभासता ।। वादलक्षणस्य प्रागेव प्रतिक्षिसतया यथोक्तोपपन्नत्वविशेषणस्य अनुप- पत्नत्वात्, छलादीनां च निराकरिप्यमाणत्वात्, तैश्च साधनोपालम्भयोः आ.

·तर्कसदहः १०३ भासत्वात् । अन्यथा तेपासपि सनुत्तरस्य प्रसझात् न कल्पते जल्पलक्षणम् ॥ स. (पति)पक्षस्थापनाहीनो वितण्डा-इत्यपि न । उभयोपविडत्वात् सर्वनामार्थहानतः । पक्षस्य च विशेषत्वे नात्यापत्तिः कथं भवेत् ॥ वादजल्पयोः उभयोरपि निरस्ततया सर्वनाम्नोनिरालम्बनत्वात्, पक्षस्य च विशेषत्वे तदीयस्थापनाराहित्यस्य सर्वकथास्वपि सिद्धत्वात् , पक्षमावस्थाप- नाहीनत्वस्यापि तथात्वात् , न काचित् वितण्डा नाम कथा पण्डितहृदयपुण्डरीकं अधिरोहति ॥ (१)अनभितार्थकल्पनया शब्ददूषणं छलं-इत्यपि न । अव्याप्तिवाक्यापार्थक्ये कस्यचिद्रहणं यदि । सर्वेषां ग्रहणेऽज्ञानं, शब्दशब्द(स्तु) ते कुतः ॥ किमिह वादिप्रतिवादिमध्यस्थानां अन्यतमस्य अनभिप्रेतत्त्वं (सर्वेपां वा?) । किञ्च अत्र (अ)माणा(ना)मपि प्रथने कथं न अव्याप्तिः, अन्यतमस्य वा- दित्वे प्रतिवादित्वे मध्यस्थत्वे वा तत्तदनभिप्रेतार्थकल्पनया तत्तदितरतडूपण- वचनस्य छलत्वानुपपत्तिप्रसङ्गात्; यस्य कस्यचित्-इत्यनिर्णये च वाक्यस्य आ- पार्धक्यं आपद्येत, पदार्थनिर्धारणासिद्धौ तदन्वितविशिष्टार्थवोधने वाक्यस्य असमर्थत्वात् । न द्वितीयः, सर्वेषां अनभिप्रेतत्वस्य दुर्ज्ञानत्वात् । न हि भूता- नां भवतां भविष्यतां च सर्वेषां वादिप्रकृतीनां अनभिप्रेतत्वं कुत्रचिदर्थे क- स्यचित् असर्वज्ञस्य विज्ञातुं शक्यते । एतेन-(२) प्रयोक्तुः अनभिप्रेतार्थक- ल्पनया प्रतिषेधवचनं छलं-इतिप्रत्युक्तं, प्रयोक्तु)शब्दार्थस्य प्रागुक्तन्यायेन विकल्पासहत्वात् । न च शदिशेषणस्य अर्थ(वत्-त्वं, व्यावृत्त्यभावात् ॥ छलेऽसिद्धे कुतः सिद्धिस्तवैविध्यस्य कथ्यताम् । न हि स्वरूपेऽसंसिद्ध तद्भेदो भागितां भजेत् ।। (१)स्वव्याघातप्रसङ्गो जातिः-इत्यपि न । स्वशब्दार्थस्य निर्वस्तुमशक्तेाप्तिभङ्गतः । असम्भवान्न सर्वत्र व्याधातः सिद्धिमश्नुते॥ स्वशब्दस्य वादिप्रतिवादिनोः अन्यतरविषयत्वं प्रसझविषयत्वं वा? प्रथमे, तयोरेव अन्यतरस्य व्याघाती प्रसङ्गो न जातिः स्यात् । यदि वादिनी व्याघातं आपादयन् प्रसनः तदीयस्य जातिः उच्यते, तहिं प्रतिवादिनी व्याया- श ·१०४ आनन्दज्ञानविरचितः ती प्रसङ्गो न जातिः भवितुं अर्हति । उभयोरपि प्रसङ्गयोः व्यवस्थायाः जातित्वे कथं अव्याप्तिः व्यक्ता न भवेत् । प्रसङ्गस्य स्वशब्दार्थत्वे तद्विशेषविवक्षायां अव्यासिः । प्रसङ्गविशेपायो(विशेपो ?) हि स्वस्य व्याहति आवहनपि न प्रसगान्नरं आस्कन्दति । तन्मात्रविवक्षायां असम्भवित्वम् । न हि कुत्र- चित् प्रसङ्गे व्याघातभाजि सर्व प्रसझाः तथा भवितुं उत्सहन्ते । व्याघातश्च मियाविरोध्यात्मा कुतः सर्वेषु जातिभेदेषु सम्भवति, कचित् तद्भावेऽपि सर्वत्र सदभावात्। यथाकयश्चित् तस्य सार्वत्रिकत्वेऽपि स चेत् आपातिकः स्यात्, अजानिध्यपि भवेत् ,प्रातिमासिकस्य व्याघातस्य सर्वत्र सुलभत्वात्। निरूप्य- माणे तु न कचिदपि व्यावातः सिध्यति । स हि मिथोविरोध्यात्मा विरो- धिनानुगते(नो?) निर्वस्तुं अशक्ये(क्यो?) न सिध्यति ॥ एतेन-(२) स्वच्याघान उत्तरं जातिः-इत्यपि प्रत्युक्तम् । (३) समीकरणाभिप्रायेण ममतो जानिः-रत्यापि न । अभिप्रायस्य हेतुधेठिपयोऽच्याप्सिरापतेत् । तन्मात्रविषयत्वे च स्याट्सम्भवि लक्षणम् ।। मनीकरणाभिमायस्य हेतुविशेपविपयत्वविवक्षायां अव्याप्तिः आपात, दीपन दुष्टेन हेतुविशेषग मह परकीयस्य हेतुविशेषस्य समीकरणाभिप्रेनेऽपि प्रमहान हेतुभेदादेव नदभावात् । हेतुमात्रवानिधित्सायां च असम्भवि अगं भवेत् । न हि स्वकीयन हेतुमात्रंण परकीयस्य हेतुमात्रस्य समीकरणा- मिाया सन्नवनि ॥ एतेन (४) प्रतिवादिना('वादेन?) प्रनिवादिनः समी- क) अभिव्य प्रनवन-इनि प्रत्यूढम् ॥ विस व्याप्तिाहिन्याइविशेषत्वमम्भवात् । जानेवमयांग न चतुर्विधानिया भिदा ।। गजयनिमिन्नं नित्यानं-दति अयुक्तम् । अहटादाबतिव्यापामाधारयदृषणात् । निमिनन्य च लिहत्व नहोरे वृष्टमेव नत् ।। अष्टातः मापतिमानिमित्तन्य पराजयऽपि निमिनन्चात् नत्र अदि. खालि भाति । अन्नवालयं तु मागंब दृषितवान्न व्यभिचार यान्यति । पदि तु निमिनन्दम्य लिपिश्यन्यात न अटादा अतिव्याप्तिः नदा निरन्तर अग्निानादिमयन्यात. अविनामान्य निरनन्यात अमाम.

·१०५ तर्कसङ्घहः वित्वं तद्वद्योतकस्य तदर्थत्वे-तत्कारणत्वस्य अदृष्टादौ अपि इष्टत्वात् उक्ता- तिव्याप्तेः उद्धारासिद्धिः, तत्करणत्वस्य तथात्वे-करणनिराकरणादेव असम्भ- वित्वतावस्थ्यम् ॥ (२) कथकाशक्तिसूचकं निग्रहस्थान-इत्यपि (न)। दुःस्वप्नादावतिव्याप्तेर्विशेषणसमीरणे। कथयोरितिपूर्वोक्तन्यायसाम्यान तत्तथा ।। कथकस्य वा कथयोर्वा यत् अशक्ति सूचयति तत् निग्रहस्थानं इत्युक्ते, सुस्वादुनिमित्तयोरपि तथात्वात् अतिव्याप्तिः । तस्य तयोर्वा कथायां अशक्तिसूचकं तथा-इति विशेषणेऽपि पूर्वोक्तन्यायेन कथयोर्वचत्वान् न उक्तं लक्षणं युक्तम् । , निग्रहस्थानसंसिद्धियदि नास्ति तदा कथम् । बाविशतिप्रभेदेन तवान्तरभे(द)गीः ॥ तस्मात्-अनुमानं नाम न किञ्चित् निर्वचनयोग्यं-इति स्थितम् ॥४८॥ आगमोऽपि न निर्वक्तुं शक्यते लक्षणाहते। शब्दस्य दुर्निरूपत्वात्तल्लक्षणमशिक्षितम् ।। (१) शब्दविज्ञानात् असन्निकृष्टार्थनिश्चिता बुद्धिः शब्दप्रमाणं-इति तल्लक्षणं-इति चेत् , न; शब्दस्य वर्णत्वेन स्फोटत्वेन दुर्निरूपत्वात् ; वर्णानां मत्येकं अवाचकत्वात् , तत्समुदायस्य तद्भेदाभेदाभ्यां दुर्भणत्यात्, उत्तर- वर्णोच्चारणकाले च पूर्ववर्णापवर्गात् , तन्नित्यत्वस्य च उपलब्धिविरुद्धस्य अमा- माणिकत्वात् । पूर्वपूर्ववर्णोपलम्भाहितसंस्कारसहितः अन्त्यवर्णोपलम्भः समुदायं गोचरयति इति चेत्, न तस्य तन्मात्रविषयत्वात् , संस्काराणां च तत्तवर्णस्मृत्युपनायकत्वात् तेषां तस्य च एककार्यत्वे नियामकानुपपत्तेः समु- दायबुद्धेः असिद्धत्वात् । अन्त्यवर्णोपलम्भानन्तरं सर्वे संस्काराः सम्भूय स्ट- तिं एका उत्पादयन्ति, तत: समुदायधीः इति चेत्, न, तथा सति शब्दस्य प्रत्यक्षत्वायोगात् स्मृतिविपरिवर्तिनोऽपि तस्य भेदाभेदाभ्यां दुर्निम्पना(ना)- द(व)स्थ्यात् । तस्मात् न वर्णा(त्म)कः शब्दः अर्थप्रत्यायक सिध्यति ।। नापि स्फोटात्मके शब्दे प्रमाणम् । एफशद्मनीनिस्तु (एक शन्द:- इति प्र०?) वर्णविषयत्वात् न स्फोटं गोचरयनि । 'गौरिन्यकमिदं पद :-- त्यादौ हि प्रयोगे गकारादयः परं वर्णाः भालन्ने, न तु लन्योऽयान्तरमाटी दृश्यते । वहुष्वपि तेषु प्रतीत्यनुरोधात् उपाधियशात् पृतादिय वनादिडि- , ·१०४ आनन्दज्ञानविरचितः -- ती प्रसझो न जातिः भवितुं अर्हति । उभयोरपि प्रसङ्गयोः व्यवस्थायाः जातित्वे कथं अव्याप्तिः व्यक्ता न भवेत् । प्रसङ्गस्य स्वशब्दार्थत्वे तद्विशेषविवक्षायां अन्यासिः । प्रसङ्गविशेपायो(विशेपो ?) हि स्वस्य व्याहति आवहन्नपि न प्रसङ्गान्तरं आस्कन्दति । तन्मानविवक्षायां असम्भवित्वम् । न हि कुत्र- चित् प्रसने व्याघातभाजि सर्वे प्रसङ्गाः तथा भवितुं उत्सहन्ते । व्याधातश्व मियाविरोध्यात्मा कुतः सर्वेषु जातिभेदेषु सम्भवति, क्वचित् तद्भावेऽपि सर्वत्र तभावात्। यथाफयश्चित् तस्य सार्वत्रिकत्वेऽपि स चेत् आपातिकः स्यात्, अजातिप्यपि भवेत् ,प्रातिमासिकस्य व्याघातस्य सर्वत्र सुलभत्यात्। निरूप्य- माणे तु न कचिदपि व्यावातः सिध्यति । स हि मिथोविरोध्यात्मा विरो- धिनानुगते(तो?) निर्वक्तुं अशक्ये(क्यो?) न सिध्यति ॥ एतेन-(२) स्वव्याधान उत्तरं जाति:-इत्यपि प्रत्युक्तम् । (३) समीकरणाभिप्रायेण ममनो जातिः इत्यपि न । अनिमायस्य हेतुश्चेद्विपयोऽव्याप्तिरापतेत् । तन्मात्रविपयत्वे च स्यादसम्भवि लक्षणम् ॥ समीकरणाभिमायस्य हेतुविशेपविषयत्वविवक्षायां अव्याप्तिः आपद्येत, स्वकीयेन दुष्टेन हेतुविशेपेण सह परकीयस्य हेतुविशेपस्य समीकरणाभिप्रेतेऽपि प्रशान्तर हेतुभेदादेव तदभावात् । हेतुमावत्वानिधित्सायां च असम्भवि सगं भवेत् । न हि स्वकीयेन हेतुमात्रेण परकीयस्य हेतुमात्रस्य समीकरणा- भिमायः सन्भवति ॥ एतेन (2) प्रतिवादिना('वादेन?) प्रतिवादिनः समी. कर(i) अभिप्रेत्य प्रसवनं-इति प्रत्यूढम् ।। विशेो व्याप्तिराहित्यादविशेषत्वसम्भवात् । जातेयमयोगे न चतुर्विशदिवा भिदा ।। पराजयनिमित्तं निग्रहस्थानं-इति अयुक्तम् । अटादावनिव्याप्तरनाधारण्यदृपगात् । निमित्तस्य च लिङ्गत्वे नहाये बुटमेव तत् ।। अदृष्टाः मर्योन्नत्तिननिमित्तन्य पराजयेऽपि निमित्तत्वात् तत्र अति- मानि: आनति । अन्गवारण्यं तु मागेव दृषितन्वान् न व्यभिचारं वारयति । यदि तु निमित्तादम्य निविषयत्वात् न अदृष्टादी अतिव्याप्तिः नदा विजयदय अविनानुनविषयत्वान् . अविनामावस्य निरस्नत्वात् अमान- ·C तर्कसङ्कहः १०७ (१) वाक्यं च पदसमुदायः । स च समुदायिभ्यो दुर्निरूपो भेदाभेदा- भ्यां-इत्युक्तम् । किञ्च पदं उच्यते ? (१) सुप्तिङन्तम्-इति चेत् , न, प्रत्येकमिलितवि- कल्पासहत्वात् । न हि सुबन्ततिङन्तं शब्दरूपं प्रत्येकं पदसंज्ञकं-इति युज्यते, प्रत्येकमेव व्यभिचारात् । न च मिलितं किञ्चन शन्दरूपं अस्ति यस्य पदत्वं उच्यते ॥ एतेन--(२) वर्णाः विभक्त्यन्ताः पदं-इति प्रत्युक्तं, तुपां तिनंच विभक्तित्वात् तदन्तानां वर्णानां पूर्ववत् विकल्पासहत्वात् । न च लुप्तविभ- क्तिकानां अध्ययानां विभक्त्यन्ततया पदत्वं उचितम् ॥ न च-(२) आकाशासन्निधियोग्यतावन्ति पदानि वाक्यं-इति युक्तं. पदानिर्णये तदुपवर्णनस्य असङ्गतत्वात् ॥ (३) अभिधानशक्तिजः अज्ञातविषयः बोधः आगमः-इत्यपि न । अभिधानस्य पूर्वोक्तन्यायाळक्तुमयुक्ततः । अज्ञातत्वस्य धर्मादौ नि(र)स्तत्वात् (न सगायः ॥ ?) तदेवमागमो नाम न मानमुपपद्यते । तद्भावे त्वदृष्टार्था प्रवृत्तिस्ते कथं भवेत् ।। अतो विचारशून्योऽयं शब्दः प्रोत्रयगोचरः। दृष्टादृष्टप्रवृत्तीनां ऐतुरिष्टो मनीपिभिः ॥ ४० ॥ सदृशदर्शनात् अज्ञाते सहशान्तरे युतिः उपमानं हानि अगन । यधाकयश्चित्सादृश्यं सर्पवास्ति पस्तुपु । सर्वात्मना तु सादृश्यं शापि नो सिदिमझने ॥ अतोऽत्यापत्तिदष्टं तदसम्भपि र लक्षणम् । नोपमानप्रसिकवर्थ सामध्ये प्रतिपयते ।। साहत्यधिश याऽपि धीरतापनपते। सा फोहनी तपाभीष्टा नोपम( मानन अनुपपादनात् अज्ञानोपपादे पुलिसकनि:नि । विमर्मस्वाथयाऽन्रत्य नदना तो.) अभीडा, सपने मालिकोशिका, पदि नाप-अनुपम अर्थ - Ent पालिसीपति ने कालापन -- है ·१०६ आनन्दज्ञानविरचितः वत् एकत्वबुद्धिः अविरुद्धा सिध्यति । न च वर्णानां अर्थवादे च स्फोटव्यचकत्वं प्रतीत्याऽपि प्रकल्पते । अतः शन्दस्य दुर्निरूपत्वात् न शब्दविज्ञानं नाम किञ्चित् उपपद्यते ॥ सन्निकृष्टत्वं च अर्थस्य ज्ञातत्वं इप्टम् । उक्तं हि- " असन्निकृष्टवाचा च द्वयमत्र जिहासितम् । ताद्रूप्येण गृहीतत्वं तद्विपर्ययतोऽपि वा ॥” इति ॥ न च धर्मादेः जडस्य अज्ञानात्मकस्य अज्ञातत्वं विज्ञातुं शक्यं, अज्ञा- नस्यापि तत्प्रसङ्गात् । न च तस्यैव अज्ञानस्य तद्विपयत्वं, एकत्र विपयविषयी- भावायोगात् । न च अन्यत् अज्ञानं अस्ति, एकेनैव तत्प्रयुक्तकार्यसिद्धौ तने- दकल्पनाकारणाभावात् । चिदात्मनि अज्ञातत्वसम्मवेऽपि कर्मकाण्डे लक्षणस्य अव्याप्ति(स?)त्वं प्रागुक्तरीत्या स्थितम् । तस्मात् न उक्तलक्षणलक्षितं शब्दप्र- माणं युक्तम् ॥ (२) आप्तवाक्यं आगमः-इत्यपि न । आप्तस्य दुर्निरूपत्वादन्यासेरतिसक्तितः । पदासिद्धौ कथं वाक्यं पदं च न निरूप्यते ॥ आप्तस्यैव अनिर्धारणे तदीयवाचां आग(मोत्वं कुतः सिध्यति । प्रमितार्थवादिनः तथात्वे, विशेषेण प्रमितौ-अव्याप्तिः । कस्यचित् अर्थवि- शेषस्य प्रमितस्य प्रवक्ता चेत् आप्तः स्यात् , तर्हि ततोऽन्यं अर्थ प्रमितमपि प्रतिपाद्यन् कथं आप्तो भवेत् । सामान्येन प्रमितौ-असम्भवित्वम् । न हि कश्चित् अनीश्वरः सन् अर्थमात्रप्रमेयप्रतिपादकोऽस्ति । यत्किञ्चित्प्रमाणप्रमि- तौ अपि-तदनिर्णये तदेव असम्भवित्वम् । न हि प्रमाणविशेषेण प्रमितं अर्थ अपहाय अन्यत्र कुत्रचिदर्थे प्रवक्ता कश्चित् आप्तो निश्चितोऽस्ति । प्रमाणवि- शेपनिर्णयेऽपि-सैव अव्याप्तिः। न हि प्रमाणविशेपेण प्रमितं अर्थविशेष प्रति- पादयति आते प्रमाणान्तरेण प्रमितं अर्थान्तरं प्रतिपादयन् आप्तो युक्तो भवि- तुम् । यथाकथञ्चित् प्रमितार्थवादित्वस्य विप्रलम्भकेऽपि सम्भवात् अतिव्याप्तिः। सर्वथा प्रमितार्थवादित्वस्य आप्तेऽपि कचित् असम्भवात् अव्याप्तिः। आप्तो हि प्रमितं अर्थं वदन्नपि न तं सर्वात्मना प्रमातुं प्रभवति, "सर्वात्मनाऽर्थो ज्ञानेन केनचिन्न हि गृह्यते ।”- इति न्यायात् ॥

·. तर्कसङ्ग्रहः (१) वाक्यं च पदसमुदायः । स च समुदायिभ्यो दुर्निरूपो भेदाभेदा- भ्यां-इत्युक्तम् । किञ्च पदं उच्यते ? (१) सुप्तिङन्तम् इति चेत् , न, प्रत्येकमिलितवि- कल्पासहत्वात् । न हि सुवन्ततिङन्तं शब्दरूपं प्रत्येकं पदसंज्ञकं-इति युज्यते, प्रत्येकमेव व्यभिचारात् । न च मिलितं किञ्चन शब्दरूपं अस्ति यस्य पदत्वं उच्यते ॥ एतेन-(२) वर्णाः विभक्त्यन्ताः पदं-इति प्रत्युक्तं, सुपां तिडांच विभक्तित्वात् तदन्तानां वर्णानां पूर्ववत् विकल्पासहत्वात् । न च लुप्तविभ- क्तिकानां अव्ययानां विभक्त्यन्ततया पदत्वं उचितम् ॥ न च-(२) आकाशासन्निधियोग्यतावन्ति पदानि वाक्यं-इति युक्तं, पदानिर्णये तदुपवर्णनस्य असङ्गतत्वात् ।। (३) अभिधानशक्तिजः अज्ञातविषयः वोधः आगमः-इत्यपि न । अभिधानस्य पूर्वोक्तन्यायाफ्तुमयुक्ततः । अज्ञातत्वस्य धर्मादौ नि(र)स्तत्वात् (न सम्भवः ॥ ?) तदेवमागमो नाम न मानमुपपद्यते । तदभावे त्वदृष्टार्था प्रवृत्तिस्ते कथं भवेत् ॥ अतो विचारशून्योऽयं शब्दः श्रोत्रैकगोचरः। दृष्टादृष्टप्रवृत्तीनां हेतुरिष्टो मनीषिभिः ॥ ४ ॥ सदृशदर्शनात् अज्ञाते सदृशान्तरे बुद्धिः उपमानं-इति अयुतम् । याकक्षित्सादृश्यं सर्वनवास्ति वस्तुपु । सर्वात्मना तु सादृश्यं कापि नो सिमिक्षते ॥ अतोऽत्यापत्तिदुष्टं तदसम्भपि च लक्षणम् । नोपमानप्रसिद्ध्यर्थ सामयं प्रतिपद्यते ॥ वैसादृश्यधिया याऽपि धीस्तादृश्युपजायते । सा कीदृशी तवाभीष्टा नोपमं(मा)दक्षपाग(म.)नाम)| अनुपपन्नदर्शनात् अज्ञानोपपादो दुद्धिः अर्धापत्ति-त्यतिन। किमर्थत्याधयाऽन्यत्य भदता( नोऽपसना । अभीटा. प्रथमेऽप्यासिद्धितीपि न मा ।। यदि तापन्-अनुपम अर्थ उपलर नाना बुद्धिः-भापतित करना मनापी अगनित किया ·१०८ आनन्दज्ञानविरचितः अनुपपन्नं दृष्ट्वा वाक्यैकदेशान्तरं कल्प्यते। यदि पुनस्तु (२) तस्य शब्दैकदेशस्य अनुपपत्तौ तदुप(प)त्त्यर्थं उपपादके शब्दान्तरे बुद्धिः-अर्थापत्तिः इष्टा, ततो दृष्टार्थापत्तौ अव्याप्तिः । तत्र हि दृष्टस्य अर्थैकदेशस्य (स)त्तानुपपादकत्वेन अर्थान्तरं कल्प्यते । न च साधारणी काचित् अनुपपत्तिः अस्ति यतोऽव्याप्तेः उम्हारः सिध्येत ॥ योग्यानुपलब्धिनिमित्तकं अर्थाभावज्ञानं अभाव:-इत्यपि न । तज्ज्ञानविरहोऽज्ञानाद्यदि व्यर्थ विशेषणम् । विशिष्टानुपलम्भाच्चेदन्योन्याश्रयता तदा ॥ योग्यता हि विषयव्यतिरिक्तोपलब्धिकारणसंपत्तिः, ताथविधयोग्योपल- धिव्यतिरेकश्च तदनुपलब्ध्या वा तद्भावेन वा अवसातव्यः। प्रथमे (१)तन्मा- ब्राहा (२) विशिष्टानुपलब्धेर्वा तद्धीः । न आया, लक्षणेऽपि विशेषणवैयर्थ्यात्, उपलब्धिकारणानुपलब्धिमात्रात् योग्यानुपलम्भनिर्धारणवत् अर्थानुपलब्धि- मात्रात् अर्थाभावनिर्धारणसिद्धेः। कारणानुपलब्धिमात्रात् योग्यानुपलब्धिनि- र्धारणे च अनुपलब्धिमात्रात् निध्यादीनामपि विरहो निर्धार्येत । (२) यदि पुनः विशिष्टानुपलब्ध्या योग्योपलम्भाभावोऽवगम्येत तदा योग्योपलब्धिविरहे अवगते विशिष्टानुपलब्धिसिद्धिः इति आत्माश्रयता। यदि तु कारणाभावादेव योग्योपलम्भाभावावगतिः तदा विपयव्यतिरिक्तोपलब्धिकारणसंपत्युपपत्तेरेव योग्यात् तद्भावात् तत्सिन्छौ परस्पराश्रयत्वम् । न च अज्ञातो योग्यानुप- लम्भः सत्तयैव अभावज्ञानहेतुः, ज्ञातकारणान्तर्भावाभ्युपगमात् , देवदत्तादेश्च सभातो निर्गतस्य तत्र ज्ञानयोग्यताविरहे सति अभावनि(श्च)यप्रसङ्गात् । तस्मात् न प्रमाणविशेपनिरुक्तिः ॥ मानमेयौ समाश्रित्य व्यवहारो द्विधा स्थितः । अविद्यावादमालम्ब्य स सर्वोऽपीह निर्वहेत् ।। प्रमाणप्रमेयादिव्यवहारस्य लौकिकस्य वैदिकस्य च प्रसिद्धस्य अविचा- रितरमणीयस्य अनाद्यनिर्वाच्यां अविद्यां आश्रित्य प्रत्यगात्मनि प्रवृत्तस्य न चत अनुपपत्तिः सत्यां अविद्यायां- इति सिद्धम् ॥ (५०) ॥ स्तृनिः अपि न तथा हि निरूपणं अर्हति । तथा हि-संस्कारमात्रजा धीन स्मृतिरित्युपपद्यते । मात्रचो दुर्विवेचत्वादन्येपामपि सङ्घहात् ॥

·तर्कसङ्घहः १०९ ।। न हि-(2) संस्कारमानजन्यं ज्ञानं स्मृतिः-इति युज्यते, मात्रचो हे- स्वन्तरन्यासे लक्षणस्य असम्भवित्वात्, आत्मादेरपि तद्वेतुत्वाभ्युपगमात् । सम्प्रयोगस्यैव प्रतिषेधेऽपि तद(ब)स्थं असम्सवित्वं, तस्याः परम्परया तहेतु- त्वात् । संयुक्ते हि विषये सादृश्यसन्दर्शनादिसमुहद्धसंस्कारसामर्थ्येन स्मृतेः उत्पत्तिः उपगम्यते । सम्प्रयोगस्य परम्परया स्मृतिहेतुत्वेऽपि साक्षात् अतद्धे- तुत्वात् न असम्भवित्वं इति चेत् , तर्हि संस्कारस्यापि न साक्षात् तहे- तुत्वं, निरपेक्षत्वलक्षणसाक्षात्त्वस्य तस्मिन् असम्भवात् ॥ (१) अव्यवधानं साक्षात्त्वं-इति चेत्, न, समुहोधव्यवधानात् तस्य अङ्गत्वात् । (२) अव्यवधि- त्वं-इति चेत् , तर्हि-सम्प्रयोगस्यापि साक्षादेव (त)हेतुत्वं; समुहुद्धसंस्कारस्य अङ्गत्वेन व्यवधानत्वाभावात् , सम्प्रयोगे सति यावता विना न स्मृतिः तस्य सर्वस्य तदङ्गत्वाङ्गीकारात् ॥ अनुमानादेरपि तर्हि संयोगसमुत्थतया प्रत्यक्षान्त- र्भावो भवेत् इति चेत्, न, तदुत्यत्वेऽपि द्वारभेदात् अवान्तरभेदाविरोधात् । प्रत्यक्षे हि इन्द्रियार्थसन्निकर्षे सति ज्ञानोत्पत्तौ न अन्यत् अपेक्षितव्यं ईक्ष्यते। अनुमानादौ पुनः सति अपि सन्निकर्षे लिङ्गादिवारभेदो न विरुध्यते ॥ तृतीय(गृहीत?)मात्रसङ्गाहि संस्कारोत्थं च यद्भवेत् । ज्ञानं स्मरणमित्येतन्नासिद्धत्वात्प्रसिध्यति ॥ न हि-(२) गृहीतमात्रविषयं संस्कारजं ज्ञानं स्मृतिः-इति युज्यते, तन्मात्रविषयत्वस्थ असिद्धत्वात्, तत्तांशस्य अपूर्वस्यैव परिस्फुरणात् । न अयं आकारः स्मृतेः-इति चेत्, न, पित्तायनुभूतार्थव(त्) तस्यापि तत्र स्फुरणाविशेपात् । वस्तुतस्तु अर्थस्यापि न तदाकारत्वं, अनालिङ्गितवाद्यार्थी स्मृतिः इत्यभ्युप(ग)मात् । नच-३) प्रमात्वानधिकरणत्वे सति संस्कारज- न्यत्वं-तल्ल(क्ष)णं- विपर्यासादिगामित्वात् प्रमाणत्वस्यापि सम्भवात् । अन्यत्वस्यानिमित्तत्वादनुभूतित्वसम्भवात् ।। विपर्यासे संशये च अतिव्याप्तेः न उक्तं लक्षणं युक्तम् । न च विपर्या- सादेरपि स्मृतित्वमेव, प्रत्ययवैराश्यपक्षानभ्युपगमात्, तन्नियमे हेत्वभावात् । नापि प्रसात्वानधिकरणत्वं, पूर्वानुभवानुपिन्डस्य अर्थस्य पूर्वानुभवाविषयस्यैव तद्विपयतया ज्ञातार्थत्वेन प्रमात्वोपपत्तेः । न च अननुभवत्वात् अप्रमात्वं; नन्हे- त्वभावेन तस्यैव सिहत्वात्। अनुभूतिनियतविषयत्वात् । इच्छान(व?)त् अनु- ·१०८ आनन्दज्ञानविरचितः अनुपपन्नं दृष्टा वाक्यैकदेशान्तरं कल्प्यते । यदि पुनस्तु (२) तस्य शब्दैकदेशस्य अनुपपत्तौ तदुप(प)त्त्यर्थ उपपादके शब्दान्तरे बुद्धिः-अर्थापत्तिः इष्टा, ततो दृष्टापत्तौ अव्याप्तिः । तत्र हि दृष्टस्य अर्थैकदेशस्य (स)त्तानुपपादकत्वेन अर्थान्तरं कल्प्यते । न च साधारणी काचित् अनुपपत्तिः अस्ति यतोऽव्याते: उन्हारः सिध्येत ॥ योग्यानुपलब्धिनिमित्तकं अर्थाभावज्ञानं अभाव:-इत्यपि न । तज्ज्ञानविरहोऽज्ञानाद्यदि व्यर्थ विशेषणम् । विशिष्टानुपलम्भाच्चेदन्योन्याश्रयता तदा ॥ योग्यता हि विपयन्यतिरिक्तोपलब्धिकारणसंपत्तिः, ताथविधयोग्योपल- ब्धिव्यनिरेकश्च तदनुपलब्ध्या या तदभावेन वा अवसातव्यः प्रथमे (१)तन्मा- नामा (२) विशिष्टानुपलब्धेर्वा तही। न आद्यः, लक्षणेऽपि विशेपणवैयर्थ्यात्, उपटन्धिकारणानुपलब्धिमात्रात् योग्यानुपलम्भनिर्धारणवत् अर्थानुपलब्धि- मात्रात् अर्थाभावनिधारणसिन्दः। कारणानुपलब्धिमात्रात् योग्यानुपलब्धिनि- धारण च अनुपलब्धिमात्रात् निध्यादीनामपि विरहो निधार्यत । (२) यदि पुनः विशिष्टानुपलब्ध्या योग्योपलम्भाभावोऽवगम्येत तदा योग्योपलब्धिविरहे अवगत विगिटानुपलब्धिसिन्डिः इति आत्माश्रयता। यदि तु कारणाभावादेव योग्योपलम्भाभावावगतिः नदा विपयव्यतिरिक्तोपलब्धिकारणसंपत्त्युपपत्तेग्य योन्यात् नद्भावात् तत्मिही परस्पराश्रयत्वम् । न च अज्ञातो योग्यानुप- लम्नः मत्तयव अभावज्ञानहेतुः, ज्ञानकारणान्तीवाभ्युपगमात् , देवदत्तादेव मभानो निर्गतस्य नत्र ज्ञानयोग्यताविरहे सति अभावनि(च)यप्रसङ्गात् । तन्मात् न प्रमाणविशेपनिमक्तिः ॥ मानमेयो ममाश्रिन्य व्यवहारो द्विधा स्थितः । अविद्यावादमालम्व्य म मर्वोऽपीह निर्वहेत् ।। प्रमाणाप्रमेयादिव्यवहारस्य लौकिकम्य वैदिकस्य च प्रमिवस्य अविचा- पितामणीयस्य अनाद्यनिर्वाच्यां अविद्यां आश्रित्य प्रत्यगात्मनि प्रवृत्तस्य न कान्ति अनुरूपत्तिः मन्यां अविद्यायां-इति मिट्टम् ॥ (५०) ॥ न्मृतिः अपि न नया हि निरूपणं अहति । नया हि-मंताग्मात्रजा धीन स्मृतिग्न्युिपपद्यते। मानणे दुर्विवेचन्यादन्येषामपि नसलान् ।। .

·१०९ तर्कसङ्घहः न हि-(१) संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः-इति युज्यते, मात्रचो हे- त्वन्तरन्यासे लक्षणस्य असम्भवित्वात्, आत्मादेरपि तद्धेतुत्वाभ्युपगमात् । सम्पयोगस्यैव प्रतिषेधेऽपि तद(ब)स्थं असम्भवित्वं, तस्याः परम्परया तद्धेतु- त्वात् । संयुक्ते हि विषये सादृश्यसन्दर्शनादिसमुद्द्धसंस्कारसामर्थ्येन स्मृतेः उत्पत्तिः उपगम्यते । सम्प्रयोगस्य परम्परया स्मृतिहेतुत्वेऽपि साक्षात् अतद्धे- तुत्वात् न असम्भवित्वं-इति चेत्, तर्हि संस्कारस्यापि न साक्षात् तडे- तुत्वं, निरपेक्षत्वलक्षणसाक्षात्त्वस्य तस्मिन् असम्भवात् ॥ (१) अव्यवधानं साक्षात्त्वं-इति चेत्, न, ससुबोधव्यवधानात् तस्य अङ्गत्वात् । (२) अव्यवधि- त्वं-इति चेत् , तर्हि-सम्प्रयोगस्यापि साक्षादेव (त)डेतुत्वं; समुहुद्धसंस्कारस्य अङ्गत्वेन व्यवधानत्वाभारात्, सम्प्रयोगे सति यावता विना न स्मृतिः तस्य सर्वस्य तदङ्गत्वाङ्गीकारात् ॥ अनुमानादेरपि तर्हि संयोगसमुत्थतया प्रत्यक्षान्त- र्भावो भवेत् इति चेत्, न, तदुत्थत्वेऽपि द्वारभेदात् अवान्तरभेदाविरोधात् । प्रत्यक्षे हि इन्द्रियार्थसन्निकर्षे सति ज्ञानोत्पत्तौ न अन्यत् अपेक्षितव्यं ईक्ष्यते। अनुमानादौ पुनः सति अपि सन्निकर्षे लिङ्गादिद्वारभेदो न विरुध्यते ।। तृतीय(गृहीत?)मात्रसङ्गाहि संस्कारोत्थं च यद्भवेत् । ज्ञानं स्मरणमित्येतन्नासिद्धत्वात्प्रसिध्यति ।। न हि-(२) गृहीतमात्रविषयं संस्कारजं ज्ञानं स्मृतिः- इति युज्यते, तन्मात्रविषयत्वस्थ असिद्धत्वात्, तत्तांशस्य अपूर्वस्यैव परिस्फुरणात् । न अयं आकारः स्मृतेः-इति चेत्, न, पित्तायनुभूतार्थव(त्) तस्यापि तत्र स्फुरणाविशेषात् । वस्तुतस्तु अर्थस्यापि न तदाकारत्वं, अनालिगितवायार्थान स्मृतिः इत्यभ्युप(ग)मात् । न च-(३) प्रमात्वानधिकरणत्वे सति संस्कारज- न्यत्वं-तल्ल(क्ष)णं- विपर्यासादिगामित्वात् प्रमाणत्वस्यापि सम्भवात् । अन्यत्वस्यानिमित्तत्वादनुभृतित्वसम्भवात् ।। विपर्यास संशये च अतिव्याप्तेः न उक्तं लक्षणं युक्तम् । न च विपर्या- सादेरपि स्मृतित्वमेव, प्रत्ययडैराश्यपक्षानभ्युपगमात्, तन्नियमे हेत्वभावात् । नापि प्रमात्वानधिकरणत्वं, पूर्वानुभवानुविद्यस्य अर्थस्य पूर्वानुभवाविषयस्यय तद्विषयतया ज्ञातार्थत्वेन प्रमात्वोपपत्तेः । न च अननुभवत्वात् अप्रमान्य नन्हे- त्वभावेन तस्यैव सिजत्वात्। अनुभूतिनियतविपयत्यातू । इच्छान(व.)त् अनु- ·११२ आनन्दनानविरचितः इच्छापि न इच्छात्वेन निरूप्यते । इच्छानीति धिया तचेन्निरूप्यं पूर्वदोपता। सा चानित्यैव दृष्टत्वान्न नित्या हेत्वभावतः ॥ यदि पुनः इच्छात्वं इच्छानि-इति प्रत्ययविषयत्वं, कुतस्तर्हि प्रागुक्ता परस्पराश्रयता न प्रसज्येत । तस्याश्च दृष्टयवष्टम्भात् अनित्यत्वमेव युक्तं, विवादस्थलेऽपि-इच्छात्वेन अनित्यानुमानात् । न च-एतत् कार्य एतत्कार्यजन- कानित्येच्छाव्यतिरिक्तेच्छाजन्यं, कार्यत्वात् , घटवत्-इति वाच्यं; कार्यत्वे- व्यतिरिक्तच्छायाः व्याघातात् सिद्धसाध्यत्वाच, अकार्यत्वे-विशेषणप्रसि- ध्यभावात् दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् ॥ न च ईश्वरस्य तदाश्रयत्वं, तयोः भेदे अभेदे भेदाभेदे च धर्मधर्मित्वायोगात्, सर्वत्र च तद्भावस्य प्रातिभासि- कत्वात् । तदाश्रितेच्छायाश्च नित्यत्वे किमिति सुखादेः अतथात्वम् । तस्य तदाश्रयस्य अभावात् न नित्यत्वाशङ्का-इति चेत्, न, तुल्यत्वात् । न हि ईश्वराश्रिता काचित् इच्छा दुःखादिवत् असदनुमता समस्ति, तद्विषयानुमा- नस्य पूर्वोक्तन्यायेन निराकर्तुं अशक्यत्वात् । तस्मादिच्छाऽपि तुच्छैव या त्वया परिगीयते । प्रतीतिमात्रसंसिद्धा व्यवहाराय कल्पते ॥ ५४॥ अन्योन्याश्रयतासाम्यावेपोऽपि न निरूप्यते । देपत्वेन जिहासादेन चासौ व्यतिरिच्यते॥ न हि देपोऽपि द्वेपत्वेन निरूपयितुं शक्यते। तद्धि (त)विशिष्टोऽहं इत्यत्र विशेषणत्वम् ।तथा च तुल्यं इतरेतराश्रयत्वम् ।पव्यक्तिसिद्धौ तहिशे- प(णत्वसिद्धिः तत्सिद्धौ च तद्वारा तयक्तिसिद्धिः-इति कुतो न इतरेतराश्रय- त्वम् । न च जिहासातिरिक्तो देपो नाम कश्चित् निश्चितोऽस्ति, दोपदर्शनात्। तद्दर्शनात् उपेक्षायाश्च असमीक्षणात विवेकिन एवम्भावेऽपि न अविवेकिना- इति चेत्, न, तेपामपि दुःखसन्तापवशात् यथाशक्तिचिकीर्पोपलम्भात् । सर्व- थाऽपि न इच्छोपेक्षाभ्यां अतिरिक्तो डेपः ।। स चेच्छावत्परेशस्य किं नित्यो नेष्यते त्वया । तस्येच्छया समानत्वान्नानीशत्वं प्रसज्यते ॥ तस्यैव ईश्वरे सत्त्वभावात् ननित्यत्वाशडा-इति चेत्, न; तस्य सर्गा- दिविपयेच्छावत् अनिष्टप्रपञ्चोपसंहारफलकद्वेपस्यापि सम्भावितत्वातू, तन्नि- ·. तर्कसङ्ग्रहः ११३ त्यत्वस्य च इच्छानित्यत्ववत् अनुमातुं शक्यत्वात् । न च तद्वेषास्पदत्वे संसारिवत् अनीश्वरत्वं, इच्छादिमत्त्वेऽपि तुल्यत्वात् । तस्मान्नैव तव द्वेषो निरूपणपथं व्रजेत् । तं परित्यज्य शिष्टेषु यतमानः सुखी भव ॥ ५५ ॥ प्रयत्नोऽपि प्रयत्नत्वान्न निरूपणमहति । परस्पराश्रयादुक्तान्न विभागोऽपि शोभते ॥ असहा(यउत्साह?)वानहं-इत्यत्र विशेषणत्वं हि प्रयत्नत्वस्य व्यवस्थाप- कम् । तथा च प्रयत्नव्यक्तिभेदे सिद्धे तदनुगतं प्रयत्नत्वं सिध्यति, तत्सिद्धौ च तद्यक्तिभेदसिद्धिः-इति कथं दुरात्मा परस्पराश्रयो न अवतरेत् ॥ प्रयत्नस्य च नित्यत्वं ईश्व(पर्ययं?)रेच्छाचे(व?)त् निरसनीया(यं?), तेन असौ अस्मदादिष्वेव अनित्यश्च-इति कुतो विभागभागी भवितुं उत्सहते ।। आलस्याभावभिन्ने च न प्रमाणं प्रवर्तते । तत्र हेतोरसिद्धत्वात्, नानित्यो(त्येऽपि लिया भिदा ।। न च आलस्याभावातिरिक्त प्रयत्ने प्रमाणं अलि । न च प्रतियोग्यनि- रूप्यत्वात् कुम्भवत् भावत्वं, आलस्याभाययादिमते ऐतोरमिन्यात् । न च धर्मिणो भावा(त्त्वदुक्तवत्त्वासिद्धिाः प्रयन्नधर्मिण: एर नमिन्यात, अवाध्ये सत्यपदवत् एतस्य अभावे प्रयत्नपदप्रवृत्तः उपपनः न प्रतियोग्यादि. निरपेक्षत्वम्।ईश्वरे कधं आलस्याभावः स्यात्-द(नि चेन्.) मिढ़े दागाभावरत इति ब्रूमः, तस्मिन् प्रतियोग्यभावस्य उभयत्रापि तुल्ययात्. नदभाव या?) भाये च तत्प्रसमात्, भाषाभाषयोः मियो विधियान अन्ननरनिरा. न्यतरविधिनान्तरीयकन्वात् । आलस्याभावेऽपि ममादिनियमभयायो रापत्तदुपपत्तिव्यनिरितो अपने प्रयोजन अनि अनिन्याने . (न)पूर्वकत्वं एकादिपूर्वकन्दं :ति हिशा दिगो युमने मन्त्रमदान या तत्तत्यार्यभेदलिया च नदयान्नादनाबमामाद नन्मादालको पगिरिरहने । पल्लोऽपि न मादी मिल? :: गुर (निपटने मा । ?

·११४ आनन्दज्ञानविरचितः गुरुत्वं हि गुरु इदं-इति विशिष्टप्रत्यये विशेपणत्वात् अवगन्तव्यम् । न च तदवगतिः उदीरितात् इतरेतराश्रयत्वात् उपपद्यते । नापि-पार्थिवाप्य- व्यक्तिसमवेतसामान्यातिरिक्तो-गुरुत्वाख्यो गुणोऽस्ति, तरतमभा(क)स्य व्यक्तिदा(रा) जातावपि सम्भावि(त)त्वात् । (२) लघुत्वप्रतिषेधो वा गुरुत्वमिति गीयते । भावस्यैप च तस्यापि कारणत्वं घटिष्यते ॥ न हि लघुत्वाभावात् अतिरिक्तं गुरुत्वं इति-कुतः तस्य गुणत्वम् । न च अभावस्य पतनहेतुत्वानुपपत्ति(:), भाववत् तस्यापि कारणत्वाविरोधात , प्रतिवन्धाभावस्य परेण तु अङ्गीकरणात् । गुरुत्वाभावो लघुत्वं इति तु स्वीकृत. मेव; भावतदभावयोः मिथोभावत्वस्य इष्टत्वात् गुरुत्वमेव भावो न इतरत्- इति तु न शक्यं नियन्तुं, निक(क)मकामु(नु?)पलम्भात् ॥ परमाणुपु तन्नित्यमन्यथाऽन्यत्र नेष्यते । तभावात्तनुत्पत्तिनाशहेतोश्च सम्भवात् ॥ न हि-परमाणुपु गुरुत्वं नित्यं-इत्यङ्गीकर्तुं युज्यते, तेषां तन्निन्यत्वस्य च अभावे तदीयगुरुत्वतन्नित्यत्वयोः असम्भावितत्वात् । न च-कार्य कारण- गुरुवात् उत्पद्यते गुरुत्वं, आश्रयनाशात् च नश्यति इति शङ्कितव्यं; तदु- त्पादकनाशकाभ्यामेव तद्गतगुरुत्वस्यापि जन्मनाशयोः सम्भवे पृथगेव तत्क- ल्पनायाः विफलत्वात् , तस्य स्वरूपानतिरेकेऽपि दोपाभावात् । तस्माद्गुरुत्वं श्रद्धेयं न च दोपवहुत्वतः । पतनं तहतेऽपि स्यादिति साध्वेव साधितम् ॥ अतो मायामयी युक्ता गुरुता लघुता यथा । तेन गुर्विदमित्यादिव्यवहारोऽपि लभ्यते ॥ ५७ ॥ किञ्च द्रवत्वं तजात्या न च सिध्यति पूर्ववत् । न च स्यन्दनहेतुत्वादुक्तदोपसमन्वयात् ।। न हि-(?) व्यत्वं द्रवत्वजान्यधिकरणं-इति युक्तं, तत्त्यसिन्ही तज्ञा त्यमिः इतनराश्रयस्य पूर्वोक्तस्य बुारत्वात् । (२) स्वन्दनक्रमासाधारणका- रणं नत्-इति चेत्, न, तस्य अन्यथासिहतया नसिद्ध्यधीनसिद्वित्वेन अन्योन्याश्रयतादवल्यात् ।

·तर्कसङ्ग्रहः काठिन्याभावतो भिन्नं न च तत्किञ्चिदिष्यते। तस्य स्नेहस(हा)यस्य तथाभावोऽभ्युपेयते ॥ न च काठिन्याभावातिरिक्तं द्रवत्वं नाम किञ्चिदस्ति । तर्हि तूलपिण्डा- दावपि द्रवत्वधीः स्यात्-इति चेत्, न, स्नेहसहचरितकाठिन्याभावो द्रवत्वं- इत्यभ्युपगमात् तस्यैव च स्यन्दननिमि(त्तत्वात्, अभावस्य कारणतायाः दर्शितत्वात्। न असमवायिकारणता तस्य-इति चेत्, न, अप्रसिद्धत्वेन प्रत्युक्तत्वात्। सलिलादौ स्वरूपं तन्न भिन्नमनुभूयते । गुरुत्वस्यैव तस्यापि न नित्यत्वादि सिध्यति ॥ न हि सलिलतैलादिपु स्वरूपातिरिक्तं द्रवत्वं किं(चि)त् उपलभ्यते, तदात्मनां अन्तरेण तद्रूपस्य अनुपलभ्यमानस्य अनभ्युपगमनीयत्वात् । न च गुरुत्वस्य इव केषुचित् परमाणुषु द्रवत्वस्य नित्यत्वं, तभाये तदीयम्वत्यताति- त्यत्वयोः अयुक्तत्वात् ॥ एतेन-पार्थिवतैजसपरमाणुपु नमित्तिनत् अनित्यं- इति प्रत्युक्तम् । कार्ये तु, कचित् तदुत्पादकेनैव द्रवत्वं उत्पद्यने तमागमाग नश्यति इत्युपपत्ती, नैव हेत्वन्तरं अन्विष्यते । कचित्तु निमित्तबमात् उप- त्तिविनाशौ प्रत्यक्षत्वात् उपगतौ इति न किश्चिदपि विन्ध्यने । परेण परिगीतं यद्रवत्वं तन्न युज्यते । अविद्याविद्यमन(मानां?) तु प्रतीनिमनुगच्छति ॥ १८ ॥ स्नेत्त्वेन न च स्नेहो पिशेपेण निरच्यते । स्निग्धोऽयमिति तत्सिद्धौ पूर्वदोपानिगनेः ।। न हि स्नेहः लेरत्वेन निरच्यते । तद्धि निन्धोऽयं-टपत्र विटी त्यात् अवगम्यते । न च नवगतिः अवकल्पते. मागुमपागधराज्य अप्रनिविधेयत्वात् । न चाधारोऽस्य नियनो एतादापि दानात् । तत्रान्रधान्याहा मानव निनिवारिता। निन्यन्यादिविभागोऽपि पवार । परमापरिनिरन्यायालादालन PM ·११४ आनन्दज्ञानविरचितः . गुरुत्वं हि गुरु इद-इति विशिष्टप्रत्यये विशेपणत्वात् अवगन्तव्यम् । न च तवगतिः उदीरितात् इतरेतराश्रयत्वात् उपपद्यते । नापि-पार्थिवाप्य- व्यक्तिसमवेतसामान्यातिरिक्तो-गुरुत्वाख्यो गुणोऽस्ति, तरतमभा(व)स्य व्यक्तिद्वा(रा) जातावपि सम्भावि(त)त्वात् । (२) लघुत्वप्रतिषेधो वा गुरुत्वमिति गीयते । भावस्यैप च तस्यापि कारणत्वं घटिष्यते ॥ न हि लघुत्वाभावात् अतिरिक्तं गुरुत्वं इति-कुतः तस्य गुणत्वम् । न च अभावस्य पतनहेतुत्वानुपपत्ति(:), भाववत् तस्यापि कारणत्वाविरोधात्, प्रतिवन्धाभावस्य परेण तु अङ्गीकरणात् । गुरुत्वाभावो लघुत्वं इति तु स्वीकृत. मेव; भावतझावयोः मिथोभावत्वस्य इष्टत्वात् गुरुत्वमेव भावो न इतरत्- इति तु न शक्यं नियन्तुं, निक(क)मकामु(नु?)पलम्भात् ।। परमाणुपु तन्नित्यमन्यथाऽन्यत्र नेष्यते । तभावात्तनुत्पत्तिनाशहेतोश्च सम्भवात् ।। न हि-परमाणुपु गुरुत्वं नित्यं-इत्यङ्गीकर्तुं युज्यते, तेपां तन्नित्यत्वस्य च अभावे तदीयगुरुत्वतन्नित्यत्वयोः असम्भावितत्वात् । न च कार्य कारण- गुरुत्वात् उत्पद्यते गुरुत्वं, आश्रयनाशात् च नश्यति-इति शङ्कितव्यं; तदु- त्पादकनाशकाभ्यामेव तद्गतगुरुत्वस्यापि जन्मनाशयोः सम्भवे पृथगेव तत्क- ल्पनायाः विफलत्वात् , तस्य स्वरूपानतिरेकेऽपि दोपाभावात् । तस्माद्गुरुत्वं श्रद्धेयं न च दोपवहुत्वतः । पतनं तदृतेऽपि स्यादिति साध्वेव साधितम् ॥ अतो मायामयी युक्ता गुरुना लघुता यथा । तेन गुर्विदमित्यादिर्व्यवहारोऽपि लभ्यते ॥२७॥ किञ्च द्रवत्वं तज्जात्या न च सिध्यति पूर्ववत् । न च स्यन्दनहेतुत्वादुक्तदोपसमन्वयात् ।। न हि-(.) द्रवत्वं द्रवत्वजात्यधिकरणं-इति युक्तं, तत्त्यसिहौ तन्ना, त्यसिद्धेः इतरेतराश्रयस्य पूर्वोक्तस्य दुर्वारत्वात् । (२) स्यन्दनकर्मासाधारणका- रणं तत्-इति चेत्, न, तस्य अन्यथासिद्धतया तत्सिङ्ख्यधीनसिद्वित्वेन अन्योन्याश्रयतावस्थ्यात् ।

·तर्कसङ्ग्रहः ११५ काठिन्याभावतो भिन्नं न च तत्किञ्चिदिष्यते । तस्य स्नेहस(हा)यस्य तथाभावोऽभ्युपेयते ॥ न च काठिन्याभावातिरिक्तं द्रवत्वं नाम किश्चिदस्ति । तर्हि तूलपिण्डा- दावपि द्रवत्वधीः स्यात्-इति चेत् , न, स्नेहसहचरितकाठिन्याभावो द्रवत्वं- इत्यभ्युपगमात् तस्यैव च स्पन्दननिमि(त्त)त्वात्, अभावस्य कारणतायाः दर्शितत्वात् । न असमवायिकारणता तस्य-इति चेत्, न, अप्रसिद्धत्वेन प्रत्युक्तत्वात्। सलिलादौ स्वरूपं तन्न भिन्नमनुभूयते । गुरुत्वस्यैव तस्यापि न नित्यत्वादि सिध्यति ।। न हि सलिलतैलादिषु स्वरूपातिरिक्तं द्रवत्वं किं(चित् उपलभ्यते, तदात्मनां अन्तरेण तद्रूपस्य अनुपलभ्यमानस्य अनभ्युपगमनीयत्वात् । न च गुरुत्वस्य इव केपुचित् परमाणुषु द्रवत्वस्य नित्यत्वं, तदभाये तदीयव्यत्यतशि- त्यत्वयोः अयुक्तत्वात् ॥ एतेन-पार्थिवतैजसपरमाणुपु नैमित्तिकंतत् अनित्यं- इति प्रत्युक्तम् । कार्ये तु, कचित् तदुत्पादकेनैव द्रवत्वं उत्पद्यते तमागमाग नश्यति इत्युपपत्ती, नैव हेत्वन्तरं अन्विप्यते । फचित्तु निमित्तवगात् उत्प. त्तिविनाशौ प्रत्यक्षत्वात् उपगतौ इति न किञ्चिदपि विध्यते । परेण परिगीतं यद्रवत्वं तन्न युज्यते । अविद्याविद्यमन(मानां?) तु प्रतीतिमनुगच्छति ॥ १८ ॥ स्नेत्त्वेन न च लेहो विशेषेण निरुच्यते । स्निग्धोऽयमिति तत्सिद्धौ पूर्वदोपानिराकृतः ॥ न हि स्नेहः स्लेरत्वेन निरुच्यते । नदि निन्धोऽयं-टपत्र टिपा त्यात् अपगम्यते । न च नददगतिः अपराल्पते. प्रागुगपगपगप्रयामान्य अप्रतिविधेयत्वात् । न चाधारोऽस्य नियतो तादायपि दीनान । नत्रान्पधान्याहा र माप विन्धिान्तिा ।। नित्यन्यादिविभागोऽपि पूर्वजार मुल्यो । परमापारनिरन्यान्या नावाल्ममगत TWARE ·११४ मानन्दज्ञाननिरनिन. गुरुत्वं हि गुरु इदं-इति विशिष्टप्रत्यये विशेषणत्वान अवगन्तव्यम् । न च तदद्वगतिः उदीरिनात् इतरेतराश्रयत्वात् उपप पते । नापि-पार्थिवाप्य- व्यक्तिसमवेतसामान्यातिरिक्तो-गुमन्वाख्यो गुणोऽस्ति, तरतमभा(व)स्य व्यक्तिदा(रा) जातावपि सम्भावि(न)त्वात् । (२) लघुत्वप्रतिषेधो वा गुरुत्वमिति गीयते । भावस्यैप च तस्यापि कारणत्वं घटिप्यते ॥ न हि लघुत्वाभावात् अतिरिक्तं गुरुत्वं इति-कुतः तस्य गुणत्वम् । न च अभावस्य पतनहेतुत्वानुपपत्ति(:), भाववत् नस्यापि कारणत्वाविरोधान्, प्रतिवन्धाभावस्य परेण तु अङ्गीकरणात् । गुरुत्वाभावो लघुत्वं इति तु स्वीकृत- मेव; भावतनावयोः मियोभावत्वस्य इष्टत्वात् गुरुत्वमेव भावो न इतरत्- इति तु न शक्यं नियन्तुं, निक(क)मकामु(नु?)पलम्भात् ।। परमाणुपु तन्नित्यमन्यथाऽन्यत्र नेष्यते । तभावात्तनुत्पत्तिनाशहेतोश्च सम्भवात् ।। न हि-परमाणुपु गुरुत्वं नित्यं-इत्यङ्गीकर्तुं युज्यते, तेपां तन्निन्यत्वस्य च अभावे तदीयगुरुत्वतन्नित्यत्वयोः असम्भावितत्वात् । न च-कार्य कारण- गुरुत्वात् उत्पद्यते गुरुत्वं, आश्रयनाशात् च नश्यति इति शङ्कितव्यं; तदुः त्पादकनाशकाभ्यामेव तद्गतगुरुत्वस्यापि जन्मनाशयोः सम्भवे पृथगेव तत्क- ल्पनायाः विफलत्वात् , तस्य स्वरूपानतिरेकेऽपि दोपाभावात् । तस्माद्गुरुत्वं श्रद्धेयं न च दोपवहुत्वतः । पतनं तहतेऽपि स्यादिति साध्वेव साधितम् ॥ अतो मायामयी युक्ता गुरुता लघुता यथा । तेन गुर्विदमित्यादिर्व्यवहारोऽपि लभ्यते ॥५७ ॥ किञ्च द्रवत्वं तज्जात्या न च सिध्यति पूर्ववत् । न च स्यन्दनहेतुत्वादुक्तदोषसमन्वयात् ॥ न हि--(१) द्रवत्वं द्वत्वजात्यधिकरणं-इति युक्तं, तयत्यसिद्धौ तना- त्यसिद्धेः इतरेतराश्रयस्य पूर्वोक्तस्य दुर्वारत्वात् । (२) स्यन्दनकर्मासाधारणका- रणं तत्-इति चेत् , न, तस्य अन्यथासिद्धतया तत्सिङ्ख्यधीनसिद्धित्वेन अन्योन्याश्रयतावस्थ्यात् ।

·तर्कसङ्ग्रहः
११५
काठिन्याभावतो भिन्नं न च तत्किञ्चिदिष्यते ।
तस्य स्नेहस(हा)यस्य तथाभावोऽभ्युपेयते ॥
न च काठिन्याभावातिरिक्तं द्रवत्वं नाम किश्चिदस्ति । तर्हि तूलपिण्डा-
दावपि द्रवत्वधीः स्यात्-इति चेत् , न, स्नेहसहचरितकाठिन्याभावो द्रवत्वं-
इत्यभ्युपगमात् तस्यैव च स्यन्दननिमि(त्तत्वात्, अभावस्य कारणतायाः
दर्शितत्वात्। न असमवायिकारणता तस्य-इति चेत्, न, अप्रसिद्धत्वेन
प्रत्युक्तत्वात्।
सलिलादौ स्वरूपं तन्न भिन्नमनुभूयते ।
गुरुत्वस्यैव तस्यापि न नित्यत्वादि सिध्यति ॥
न हि सलिलतैलादिषु स्वरूपातिरिक्तं द्रवत्वं किं(चि)त् उपलभ्यते,
तदात्मनां अन्तरेण तद्रूपस्य अनुपलभ्यमानस्य अनभ्युपगमनीयत्वात् । न च
गुरुत्वस्य इव केपुचित् परमाणुषु द्रवत्वस्य नित्यत्वं, तदभावे तदीयव्यत्यताति-
त्यत्वयोः अयुक्तत्वात् ॥ एतेन-पार्थियतेजसपरमाणुपु नमित्तितत् अनित्यं-
इति प्रत्युक्तम् । कार्ये तु, फचित् तदुत्पादकेनैव व्यत्यं उत्पद्यते तनारामाग
नश्यति इत्युपपत्ती, नैव हेत्वन्तरं अन्विप्यते । फचित्त निमित्तवगात् उत्प.
त्तिविनाशौ प्रत्यक्षत्वात् उपगतौ इति न किञ्चिदपि विरुध्यते ।
परेण परिगीतं यद्रवत्वं तन युज्यते ।
अविधाविदामन(मानां?) तु प्रतीतिमनुगच्छति ।। ५८ ।।
लेहत्येन न च लेहो विशेपेण निरच्यते।
स्निन्धोऽयमिति नलिदो पूर्वदोपानिगकृतेः ।।
नहि ले लोत्वेन निरस्यते । नदि निन्धोऽयं-टपत्र विटा
त्यात् अपगम्यते । न च तदानि: अपरल्पते. मागप्रयास
अप्रतिपिरत्वात् ।
न साधारोन्म नियोहनदारिदद।
नमायामा सिमित
स्वाटिदिनदिन।
-
New

·११६ आनन्दनानविरचितः अतः स्नेहो न च स्नेहो युक्तो युक्तिविपर्ययात् । अनिर्वक्तव्यता तस्य वक्तव्या युक्तिगौरवात् ॥ ५९॥ संस्कारोऽपि न तत्त्वेन निर्वस्तुमिह शक्यते । प्राचीनदोपानद्धारात्रैविध्यं (न) च सिध्यति॥ न हि संस्कारः संस्कारत्वेन निर्वक्तुं युक्तः, यथोक्तदोषस्य अत्रापि सावकाशत्वात् । न च-तस्य वेगो भावना स्थित(ति?)स्थापकश्च-इति त्रैविध्यं सिध्यति, तस्यैव दुर्वचत्वे तवान्तरभेदस्य सुतरां अयुक्तत्वात् । (१) कर्मासमवायिकारणका(त्वा?)त् वि(शि)ष्टगुणेन('ष्टप्रत्यक्षेण?) गुण- त्वा(वा)न्तरजातीयो वेगः-इति तत् अयुक्तं- तादृग्गुणस्य वेगत्वे स्वाश्रयत्वं प्रसज्यते । भेदेऽसम्भविता तस्य न गुणत्वं क्रियाचयात् ॥ यदि हि यथोक्तस्य गुणस्य लिलक्षयिपितवेगाव्यतिरेकः तदा तत्सिडौ तत्सिद्धिः-इति स्वाश्रयत्वं, व्यतिरेके च तथाविधस्य गुणस्य अप्रसिद्धत्वात् असम्भवित्वं, साधारणस्यापि तथाविधस्य गुणस्य अप्रसिहत्वात् उक्त एव दोपः । न च असौ गमनादावपि गम्यमानो गुणो भवितुं उत्सहते, द्रव्या- दन्यत्र तदनभ्युपगमात् । द्रव्यगतो वेगः तद्गते गमनादावपि भाति-इति चेत्, न, तस्य तद्गतत्वसम्भवे तथाकल्पनानवकाशात् । द्रव्यस्यैव गुणवत्त्वनियमात् न अद्रव्ये तन्मुख्यता-इति चेत्, न, तस्य गुणत्वानङ्गीकारादेव तत्र तन्मुख्यत्वो- पपत्तेः । गमनादौ अनुगतो वाधविधुरो गुणात् व्यतिरिक्तः तद्धर्मोऽभ्युपग- म्यते, प्रकारान्तरानुपपत्तेः ॥ एतेन-(२) मूर्तमात्र(वृत्तिः) संस्कारो वेगः-इति निरस्तं, तस्य गमनादिग(त)त्वावगतेः मूर्त्तमात्रसंस्कारत्वस्य दुःसाधत्वात्, संस्कारविशेपणाच आत्माश्रयत्वात् ॥ (१) आत्मगुणः संस्कारो भावना-इत्यपि न । आत्मनो निर्गुणत्वेन सम्भवो नास्त्यसम्भवात् । संप्रत्येव च संस्कारो विचार्यः स्वाश्रयस्तदा ॥ ऐकात्म्यवादे निर्गुणत्वात् आत्मनो यथोक्तलक्षणस्य असम्भवित्वम् । संस्कारस्य च इदानीमेव निरूप्यमाणतया स्वाश्रयापत्त्या विशेपणासिद्धि(:)। (२) बुद्ध्याद्यष्टकातिरिक्तत्वे सति आत्मासाधारणगुणोऽसौ-इति चेत्, न, ·-- तर्कसङ्ग्रहः ११७ बुद्ध्यादेरपि तद्धर्मसिद्धौ विशेषणवैयर्थ्यात्, स्वमतेन तदर्थवत्त्वे सुखादेरपि तथात्वोपपत्या अतिव्याप्त्यापत्ते(:)। भविता(भावना? )तिरिक्ताष्टकातिरि- तसुखादौ न-इति चेत्, तर्हि भावनाधीननिरूपणत्वात् प्रतियोगिनः स्वाश्रय- त्वम् । आत्मगुणत्वविशेषणं च निर्गुणात्मवादे न सिध्यति-इति उक्तम् ॥ स्पर्शवन्मात्रवृत्तिः संस्कारः स्थित(ति?)स्थापकः-इत्यपि न: संस्कारविशे- पणेन क्षारीकृतत्वात, वेगविशेषस्य तथात्वेन अतिव्याप्तेश्च । सर्वेषु स्पर्शवत्सु तद्व्याप्तेः न-इति चेत्, तर्हि स्थित(ति?)स्थापकविशेषेऽपि तदभावात् अव्या- प्तिः, स्पर्शवन्मात्रवृत्तित्वं च स्पर्शे अस्ति इति अतिव्याप्तिः। संस्कारविशेषगुणात् -इति चेत्, न तस्य अद्यापि (तवापि?) असिद्धत्वात्, तन्मात्रसिद्धावपितदि- शेषस्य त(था)त्वाभावात् । न च क्रियाविशेषातिरिक्ते स्थित(नि)स्थापके प्रमाण अस्ति, पूर्वावस्थातः अन्यथाभूतस्य पूर्वावस्थायामेव स्थापनलिजस्य क्रियाविशे- पविषयत्वेनापि सम्भ(म्भा?)वितस्य भवदिष्टसंस्कारासाधकत्वात् ॥ न च तस्य नित्यत्वानित्यत्वव्यवस्था, संस्कारत्वात् वेगादिवत् अनित्यन्यनियममिनः ।। अतिव्याप्तेस्तथाऽज्याप्तेः स्याश्रयत्वममनः । क्रियातिरिक्ते ना(चा?)भापास स्थित(नि)स्वापरुः स्थितः ॥ तस्य वेगादिवन्नित्यमनित्यत्वं व्यवस्थितन् । अतो गुरुत्ववत्तत्र नित्यानित्यभिदा कुतः ॥ १० ॥ विहितभावा()जन्यास्मदतीन्द्रियात्मगुणो धर्म:-त्यपि- (श्ये)नादिजनिताधर्मऽतिव्याप्तमतभेदतः । विधेरनुगमाभावाव्याप्तेलदान्भवात् ।। अस्मविशेषणायोगादात्मनो निन्दतः। तभ्युदयभावेऽपि नतो मुनि लरले । इयेनादियागजनिताद धर्मलाप अनिवारयुज्यनेः टोपा. (इगेना.)देरपि विनित्य नाभिमानान"-उत्पादिअनिमियात. माध्यांशे निपेऽपि नदशाननो दिवोपन.ािािनंद अनुगतरूपाभापान : भार मान्यति नमन. जन्यधर्माभापा भने ·११८ आनन्दज्ञानविरचितः सर्वा धर्मव्यक्तयो जन्यन्ते; अ(स्म)दिशेपणस्य च योगिनं अनङ्गीकुर्वतो वैय- ात् ; सर्वस्य च अनुव्यवसायग्राह्यत्वात् अतीन्द्रियविशेपणायोगात् ; तदि- तरेन्द्रियजनितज्ञानाविषयत्वस्य च तदनङ्गीकारपक्षे असम्भवात् , न हि सर्वैः अनुव्यवसायः स्वीक्रियते, येन तदतिरिक्तेन्द्रियकज्ञानाविपयत्वं विशेषणं सम्भा- व्येत; निर्गुणात्मवादे च आत्मगुणविशेषणस्य अयुक्तत्वात्॥न च तस्य साक्षात् अभ्युदयहेतुत्वेऽपि निःश्रेयसहेतुत्वं, प्रतिषेधशास्त्रविरोधात् । परम्परया तहे- तुत्यमेव, श्रुतिस्मृत्योः तथा प्रतिकृ(पादि?)तत्वात् ।। एतेन-प्रतिपेध(पिद्ध?)भावार्थजन्यास्मदतीन्द्रियात्मगुणः अधर्म:- (इति) प्रत्युक्तम् । उक्तस्य तत्र सर्वस्य व्यक्तत्वादुभयोरपि । अदृष्टत्वेन (च तयोः?) न च सङ्ग्रहणं भवे(त्) । हानिस्तव विभागेन नियमे तादृशा भिदा । सुलभा, तेन चाधिक्यं सङ्ख्यायाः संप्रसज्यते ॥ अवान्तरभेदात् उक्तमट्यानियमे संस्कारादिप्वपि तद्भेदस्य सुलभत्या(त) वाघापत्तेः संन्यायाः यथोक्तायाः रिक्तत्वं स्यात् । अदृष्ट(त्वस्य जातित्वं न विदि(हि दृ?)ष्टं तथापि ते । पावकन्यादितत्त्वेन (मनहो न) विरुध्यते ॥ पावकन्वादिना चेद्यदि मन्दं मन्दयेत्, (अदृष्टत्वस्य अजातित्वेऽपि तेन धर्माधर्मयोः महन्दी न विरुध्यते । न च तस्यास्ति जातित्वे व्यक्त्यभेदादि बाधकम् । तदभावेऽपि चेन्नातिनष्टयामा(टत्वा)पत्तिरापतेत् ।। क्रियाविटोपजन्यन्वोपाधिना जातिनाधते('निवाधने?) । धर्मवाटे(दि?)श्च तेनैव वा(घ)केन निवार्यते ॥ धर्माधी ततस्ते तु ममवावगती गती । तेनतेनात्मना तेन मायवेयं विजृम्भते ॥६॥ मिन 'इति मं । दद्र नन्मानामांटिगी धमात्र निधिनमिति :: HTTE निवानि मम्मी बने । नन नमानगमि. !

·तर्कसद्धहः --- 1 वैशेषिकगुणः शब्दो वियतोऽभिमतो यदि । तयोमिथो व्यपेक्षत्वादन्योन्याश्रयता तदा ॥ न हि वियतो गुणत्वेन शब्दो निरूपणं अहति, वियतः शब्दगुणत्वेन निरूपणात् तदसाधारणगुणतया शब्दस्यापि निरूपणे कुतो न इत(रेत)राश्रय- त्वम् । न च तस्य गुणत्वे विपश्चितां सम्प्रतिपत्तिः, सामान्यवत्त्वे सति संयोग- विभागहेतुजातीयेतरत्वस्थ तस्मिन् असिद्धत्वात् । न तस्य द्रव्यत्वं इच्छन्तः तथात्वं मृष्यन्ति । । --- -- - - गुणता नैव संसिध्येदन विप्रतिपत्तितः। गुणलक्षणसेतस्मिन्न सिहं द्रव्यतागतेः ।। परिमाणप्रतीतेश्च शब्दो नैव गुणो मतः । न द(त?)दौपाधिकं व्याप्यं(धिकत्वं वा?) मुख्यत्वेन्या(नो?)पपत्तितः ।। शब्दो हि महान् इत्यादिना परिमा(ण)वत्त्वेन परिदृश्यमानो न कुम्भा- दिवत् गुणो भवितुं उत्सहते । न च तस्य कुम्भादौ इव च मुख्यत्वसम्भवे युक्तं औपाधिकत्वम् । न हि शब्दे भाते महत्त्वादेः अस्ति किञ्चित् बाधकम् । न चासौ क्षणिको युक्तः साधकानुपलम्भनात् । प्रत्युचारणमन्यत्वप्रथा व्यन(क)भेदतः ॥ न च शब्दस्य क्षणिकत्वं, तत्साधकाभावात् । प्रत्युचारणं अन्यथात्वप्रथा तु व्याकभेदात् उत्प(उपप?)द्यते । प्रत्यभिज्ञाविरोधाच न च सादृश्यजो भ्रमः ।. अन्योन्यसंश्रयान्नापि विभागस्तत्र मानतः ।। स एवायं शब्द:-इति प्रत्यभिज्ञाप्रतीतेः न युज्यते ग्रहस्य क्षणिकन्यम, मत्यभिज्ञायाः स्थायित्वव्यवस्थापकत्वात् । न च-असौ सादृश्यकृता ज्याला- प्रत्यभिज्ञावत् भ्रान्तिः-इति युक्तं. तद्भान्नित्वमिडौ तदनित्यत्वमितिः, तत्सिडौ च सादृश्यकल्पनया तद्भान्नित्यसिडिः-दनि अन्यो(न्या)प्रया- त्वात् । ज्वालामत्यभिज्ञायां तु ज्यालाभेदस्य प्रत्यक्षवात् माव्यल्पनया भ्रान्तित्वं सम्भवति ॥ न च अन्त्यस्य प्रायन्वेऽपि शन्दम्य उपान्त्यस्य निन्याययं-नि विभागः सम्भाव्यते. अन्योपान्त्यभाये नानाभागत् । बटयारा दादा- त्पत्तिरेव स्फोटर वाद-नि माय बनिन् । १ .

·१२० आनन्दज्ञानविरचितः -- न हि वर्णावर्णभेदेन शब्दे दैविध्यं, वर्णात्मकशब्दव्यञ्जकत्वेन अवर्णा- त्मनि ध्वनौ शब्दप्रसिद्ध्युपपत्तेः, तत्तुल्यजातीयतया च कचित् तद्भावात् न च स्फोटस्य शतत्स(शब्दस ?)मवायः, अतिप्रसङ्गात् । घटा(वर्णा?)दिपु (च) नित्यत्वं प्रलयेद्यक्षमावतः (प्यक्षमं यतः?) न युक्तमस्वतन्त्रत्वान्नान्यत्रातिप्रसङ्गतः ॥ * ॥ (६२)॥ * (इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगवदानन्दनान- विरचिते तर्कसङ्घहे द्वितीयः परिच्छेदः ।) * * मान बी द्वितीपरिनटालादुनाहायपि पिश्यन्यप मामान्यन 'टव्यग्रन्थ प्रन्यात अलिमाट' विवागन्नं गृाग्रन्याय ममान अंबर द्वितीयपरिचंदाल मम्म सपने मान भागनितीन पग्निंट । * मानद दामिण्टनर मिना, द्वितीरिवापिका, माटोमा मानन्द विगायनमा भाग दरम्यान दीन न माना ।

·तृतीयः परिच्छेदः।) है - - -- -- न च अनेक(समवेत)त्वं अनेक(त्वसङ्ख्या विशिष्टे समवे)तत्वं, गुणादौ तदभावा(त्)। न हि द्रव्यातिरिक्तेषु अनेकत्वसङ्ख्या अस्ति । तत्रापि स्वरूप- भेदवत्त्वं अस्ति-इति चेत्, न , तद्भावे तदभावाच(तान) ग्बल (अ)नेकत्वा- भावे स्वरूपभेदत्वं, आकाशाद अदर्शनात् । अद्व्यनिष्टे सामान्ये नानेकसमवेतता। अद्व्येऽनेकता(s)भावान्न स्वरूपभिदा ततः ॥ न च (सामान्य) स्वविपयसर्वगतत्वं, रूपादावपि तुल्यत्वात् । न न व्यावृत्तेश्च अनुवृत्तबुद्धिनिमित्तत्वं, अदृष्टादेरपि तथात्वात् असाधारण्यस्य निरस्तत्वात् । विषयव्यापिना जातेने रूपादिसमत्वतः । नानुवृत्तधियो हेतुरदृष्टादावपीष्टतः ।। तत्तयाकवशादेव तत्रतत्र आनुवृत्त्य(अनुवृत्त?)व्यवहारसम्भवे तत्तना- तिकल्पना(s)योगाच कु(त:) सामान्यसिद्धिः । व्याकादेव तत्कार्यसि जातिवृथा तव । तभावे कुतो भेदो भेदस्य तदुपाश्रयात् ॥ म हि सामान्याभावे-परापरभावेन डैविध्यं-सिध्यति, भेदस्य धर्मापेक्ष- त्वात् तद्भावे (भेद)भावायोगात् ॥ सत्त्वं सामान्यमेवेति कुतोऽयं नियमस्तव । व्यावृत्तेरनुवृत्तेवाऽविशिष्टा दृष्टना यनः ।। न हि सत्वं सामान्यमेव इति नियन्तुं शक्यं. नत्य पूर्वत्रिकणाना- त्वेऽपि इतरत्रिके व्यावृत्तत्वस्य अविशिष्टत्वेन दृष्टवातः नामान्यवनम् अन- वृत्तिमात्रेण ननियमे गुणवत्तु अनुवृत्तिमात्रेण व्यवस्थापि ननियमः न्यान ।। द्रव्यत्वादेविशेपत्वं न च मत्त्वेऽपि तुल्यतः । व्यावृत्तेरनुत्ते न विटांपोज गर्ने । न हि व्यत्वादेः सामान्यदिशंपन्य, मन्दापि नगन्यान व्यायन- वृत्त्योः अविशेषात् । अन्यन्यं हि मादिन्या गायनंनं. दिनादिन वर्तते । सत्त्वमपि मान्यादी बनाने । {" ·१२२ आनन्दज्ञानविरचितः प्रत्यायकादिभेदेन न चान्योन्यं विभिन्नता । तद्भेदस्याप्रसिद्धत्वात् तत्परापरगीर्मषा ॥ न हि प्रत्यायकप्रत्याय्यभेदात् परापरसामान्ययोः अन्योन्यं भिन्नत्वं, नङ्ग- दस्यैव ()संप्रतिपन्नत्वात् । न हि द्रव्यत्वादिना धूमात् अग्नेरिव सत्त्वं प्रत्याव्य- ते, तस्यापि मेयत्वादिप्रत्यायकत्वेन व्यवस्थायोगात् । न च तस्य व्यापकत्वा(त) द्रव्यन्याद्रव्यत्वादिप्रत्यायकत्वं, वहेः तादृशोऽपि धूमप्रत्यायकत्वादर्शना(त्॥) तथा च सामान्ये-परं अपरं-इति परिभाषा मृपैत्र । (ल)क्षणैक्याद्यदैक्यं (तु) तदविशिष्टं हि सर्वनः । निरुपाधिपु नार्थपु व्यावृत्तेतरहेतुता ॥ यत्तु-परापरविभागेऽपि लक्षणाविशेपात् एकत्वं-उच्यते, तत्तुल्यं पदा थान्तर(ब)पि इति नात्र नत्कृतो विशेपो लभ्यते । लक्षणा(ण?)विशेपप्रयुक्तं ग्यलु एकत्वं द्रव्यादिप्वपि समानं इति नात्र विशेपो युज्यते । निरुपाधि- (धातु?)गतप्रत्यये तत्त्वं पुनः अदृष्टादौ अविशिष्टं-इति प्रत्यादिष्टम् ॥ न च सर्वगता जातिनभोवदुपगम्यते । न मानेन विना किञ्चिनिश्चेतुमिह शक्यते ॥ न च (अ)परिच्छिन्नदेशत्वंसामान्यस्य सङ्गच्छते, प्रमाणाभावात्। न हि मामान्यस्य सर्वगतत्वे किञ्चित् निवन्धनं अस्ति । एतेन सर्वगतमेव सामान्य व्यक्तरन्यत्र न उपलभ्यते व्यत्रकाभावात्-इति निरस्तं, सर्वगतत्वस्य अप्रा- माणिकत्वात् ।। किञ्च-मत्त्वमेकं हि मामान्यमन्यत्तत्रैव कल्पितम् । न चाधिटाननोऽन्यत्र कल्पितं सिन्हिमश्नुते ॥ मर्वत्रानुवृत्तं मन्मात्रमेव वस्तुभूनं अभ्युपेनव्यं, सयवहारानुगतेः साब- विपन्यात् । नव च अन्यत् द्रव्यत्वादि मर्वमपि कल्प्यते, हव्यवादी सद्य- वहान्य कल्पनाधीनत्वात् । न च नत् नतोऽन्यत्र अस्ति, कल्पिनस्य अधि- ठानातिकण मत्ता(5) कुरणात । न च पृथिवावं नाम मत्त्वातिरिक्तं किचित अनि । तद्वि व्यन्वव्याप्यन्त्र मनि वपश्वृत्ति(:) जानिः उच्यते । न न एवं पिळवं निर्वस्तुं शक्यते ।। द्रव्यन्वन्ध निरन्नत्यानानेगपि निगमतः । विडीयं विटीयं या कुनम्नत्रोपपद्यते ।। ।

·तर्कसङ्ग्रहः १२३ . -- - न हि द्रव्यत्वस्य निराकृतत्वात् 'द्रव्यत्वव्याप्यत्वे सति' इति विशेषणं अत्र सम्भवति । नापि सामान्यस्य निरस्तत्वात् 'जाति'रिति विशेष्यनिर्देशो युज्यते । पृथिवीत्वव्याप्यघटवृत्तिजातिः घटत्वं, तेनैव व्याप्यपदवृत्तिजातिल पटत्वं, ताभ्यां घटत्वपटत्वाभ्यां घटपटौ व्यवहियेते । न च पृथिवीत्वासिहौ घटत्वपटत्वे सेडं अर्हतः । तथा च 'घटपश्वृत्ति(:)-इति कुतो विशेषणसिद्धिः, परस्पराश्रयप्रसङ्गात् ॥ गन्धवत्त्वातिरिक्तं च पृथिवीत्वं न गम्यते । तदेव चेत्तदिष्टं ते जातिगीन मृषा कथम् ॥ गन्धवत्त्वव्यायं पृथिवीत्वं, न तु तदेव-इति चेत् , न. नियामकानुपल- म्भात् । पृथिवीत्वस्य नित्यत्वात् इतरस्य च अतधात्वात् न ऐक्यं-टति चेत् . न, तत्रापि कारणा(भा)वात् । न हि पृथिवीत्वे गन्धसमवामित्वे च नित्यत्वा- नित्यत्वविभागे हेतुः उपलभ्यते । गन्धस्य अनिलत्यात नावं अमित-नि चेत्, नहिं पृथिवीव्यक्तीनामपि घटादीनां अनियन्यान् नतिम पवितीनागि नया स्यात् । नित्ये पृथिवीभागे प्रधिवी यानिगि स. न. ना नरय असंप्रतिपत्नत्वात् । न दि सम्मानिनांगोपनियांग संप्रतिपत्तिः अस्ति। नापि पृथिवीले प्रमाणं: अनुपम rint., नाऽपि सम्भावितत्वात्. गन्मात्रात जाने पिर {7, रत्यारानात् ।। अन्यत्वं घटपटारिजाने कितने मा. ना!-- नित्. न. इम्यत्यय अमंनिपत पतेन अवादिय आदि अनियन, प्रत्युताम् । पापनदिमागेन .. (1) सामान -- MP4 Hari- . A ·१२४ आनन्दज्ञानविरचितः अन्यथा द्रव्यादिष्वपि तदपहवप्रसङ्गात् । स्वरूपसत्त्वनिवन्धनात् तेषु सत्त्वा- नुगतिः-इति चेत्, न; द्रव्यादिष्वपि तथाप्रसक्तौ सत्त्वापलापापा(तात्), तहोधकाभावस्य उभयत्र तुल्यत्वात् , लक्षणांशव्याघातभिया विशेपेषु सत्त्वापहवे यथोक्तलक्षणसिन्डिः तत्सिद्वौ च लक्षणांशे व्याघातलक्षणस्वरूप- हानिनिरासार्थ तेषु सत्त्वापहवसिद्धिः इति परस्प(रा)श्रयता। अत्यन्तव्यावृत्तबुखिहेतुत्वं च असिद्धम् । नित्येषु द्रव्येषु तुल्याकृतिगुण- क्रियेषु परमाण्वादिषु प्रत्याधारं व्यावृत्तधीहे(तुत्वात् विशेषेषु तत्सिद्धिः-इति चेत्, न, तयावृत्तबुद्धेः अस्माकं असिद्धत्वात् । अस्मद्विशिष्टानां सा अस्ति इति चेत्, न, सन्दिग्धत्वात् । न हि तेषां परमाण्वादिषु प्रत्येकं अत्यन्तव्या- वृत्तबुद्धिः अस्ति-इत्यस्ति प्रमाण । तेषां अत्यन्तव्यावृत्त्यभावे सङ्करः स्या- त्-इति चेत्, न; नित्यद्रव्याणां असंप्रतिपन्नत्वात् , तस्य च अद्वितीयत्वेन कुतश्चित् व्यावृत्तेः अभावात् । तत्र आत्म(त्व)स्य अनात्म(त्व)स्य वा भेद- कत्वे प्रतियोगिनो धर्मिणः च आत्मत्वायोगात् तदद्वितीयत्वलाभात् न विशे- पाणां नित्यद्रव्यव्यावर्तकत्व अन्त्यविशेषणस्य च व्यावाभावेन अनर्थक- त्वं, स्वरूपोपवर्णनस्य लक्षणानुपयोगित्वाता नित्यद्रव्यव्यावर्तकत्वविशेषवत्त्वात् च अन्त्यत्वानुपपत्तिः अगवस्था च । विशेषेषु विशेषत्वमिष्टं चेदनवस्थितिः । विशेपावसितेनैव निर्विशेषात्मवस्तुनि ॥ स्वाश्रयस्य विशेपत्वाद्विशेषत्वं न चेष्यते । नित्यद्रव्यविशेपत्वं तेषु पूर्व हि दूपितम् ।। न हि स्वाश्रयविशेपकत्वेन विशेपाणां विशेषत्वं, तेषां नित्यद्रव्यव्याव- तकत्वस्य पुरस्तादेव निरस्तत्वात् ॥ विशेषाणामिवान्येपां स्वतो (व्या)वृत्तिसिद्धितः । तभ्युपगमो व्यर्थस्लत्कार्यस्यान्यतो गतेः ॥ न हि विशेपाः विशेपापेक्षया मिथो व्यारर्तन्ते, किन्तु स्वारस्येन अन्यो- न्यं व्यावृत्ताः स्वीक्रियन्ते । तथात्मादीनामपि स्वत एवं व्यावृत्तबुद्धिसिद्धेः विशेपाभ्युपगमवययं, विशेषकार्यस्य अन्योन्यं व्यावृत्तेः आत्मादिस्वभाव- यशादेव सम्भावितत्वात् । परमाण्वादीनां तुल्यजात्यादिभाक्त्वेन अत्यन्ता- विलक्षणत्वात् न स्वतोव्यावृत्तिः-इति चेत्, न ।

·नमह. विशेषेष्वपि तुल्यत्वान्नित्यानन्यभिदा न च । नदहावे नदानन्त्यं न कुनश्चन निम्धिनम् ।। विशेषेवपि तुल्यप्रत्ययवत्वेन अबदलपस्य तुल्यवान - सतो बानिः मिध्येन् । नित्यन्यसेवाभाये र प्रतिनित्यद्रव्यं गलगी वृत्तः गा. कम्य लो भवेत् । आन्मेव हि नियन्यं, न भेदो गालियर। पार प्रनिनिन्यद्रव्यं एकलशी वृत माया गति किलोग AN 4-4 . Mund - , न्यभावानुमकिन गयुगामा:-..' नियाल्याणारं मया लिपतिय मामा मा भारत -::. . - METRi. ...रि... , : .... . 4 mating + #न 1 १ ।

·१२६ आनन्दतानविरचितः । - । , । । . . . - % अतोन ते विशेपास्ते प्रमाणाविपयत्वतः । व्यवहारान्न चैते स्युस्तदगोचरता यतः ॥६५॥ (१) अयुतसिद्धानां परस्परसम्बन्धः समवायः इति अयुक्तम् । अयुतोपेतसिद्धत्वमसिद्धमनिरूपणात् । नित्येषु तदसंसिद्धेरनित्येष्वपि तत्वतः ।। तत्सामग्रीक्रमा ज्ञप्तिर्योग्य(स)पा न लभ्यते । तस्मान्नायुतसिद्धत्वं गुणगुण्यादिवस्तुपु ।। केयं आधार्याधारभूतानां रूपरूपिप्रभृतीनां अयुतसिद्धिः ? सा खलु (१) अपृथगुत्पत्तिः (२) अपृथग् ज्ञप्तिः वा ? न आयः, नित्येपु सम्बन्धिपु आत्म- त्वादिषु तदसिद्धेः, अनित्येष्वपि मृदादिषु आधारानन्तरभावित्वात् आधे- यस्य अपृथगुत्पत्तेः अनुपपत्तेः । न द्वितीयः, ज्ञानसामग्रीक्रमे ज्ञानयोगपद्या- योगात् । अन्या हि रूपादेः ज्ञानसामग्री, घटादेश्च अन्यैव तत्सामग्री। तथा च न तयोः ज्ञानयोगपद्यं उपपद्यते ॥ (३) आधाराधेययोः मिथो विभागायोग्यत्वं- अयुतसिद्धत्वं-इति चेत्, न, तथा सति विभागायोगात् आधाराधेयत्वस्यैव असम्भवात् । कुण्डबदयोः विभागाभावेऽपि दृष्टं आधाराधेयत्वं इति चेत्, न, विभागभेदशब्दयोः एकार्थतायाः विभागाधिकारे दर्शितत्वात् । तयोविभागायोग्यत्वमयुतोपेतसिद्धता । तवो(योः?) विभागासंसिद्धेस्तद्भागो नैव सिध्यति । किं च अयुतसिद्धत्वम् ? (४) एककालत्वं (५) एकदेशत्वं (६) एकस्वभा- वत्वं वा ? न आद्यः, द्रव्यगुणादिपु एककालत्वनियमायोगात् , तेषु आधाराधेय- भावेन भिन्नकालत्वस्य युक्तत्वात् । न द्वितीयः, गुणादेः द्रव्यदेशत्वेऽपि तस्य तद्देशत्वाभावात् । न हि द्रव्यस्य स्वाश्रयत्वं युज्यते । न तृतीयः, स्वतन्त्रत्व- परतन्त्रत्वादिना भिन्नस्वभावत्वात्, विधा(त्वे)न अयुतसिद्धेः उपलम्भनात् । सम्वन्ध(:) समवायश्चेत् स्वाश्रयत्वं तदाऽऽपतेत् । तदन्यश्चेत्तदा दोपो व्याघातः संप्रसज्यते ॥ (२) नित्यः सम्बन्धः समवायः-इत्यपि न । सम्बन्धत्वादनित्यत्वं संयोगवदुपेयते । न च प्रत्यनुमा युक्ता परस्परसमाश्रयात् ॥

·तर्कसचर . समवायेऽपि सम्बन्धत्वात् अनित्यत्वं (सं)योगवत् अनुमीयते, भावत्वे सति असमवेतत्वात् ॥ नित्यत्वं आत्मवत्-इति चेत्, न, सम्बन्धस्य नित्य- त्वे सिद्धे समवायत्वेन समवेतत्वसिद्धिः, तत्सिद्धौ च उक्तानुमानात् तस्य नित्यत्वेन समवायत्वसिद्धिः-इति परस्प(रा)श्रयप्रसङ्गात् ॥ पारिशेष्यान्न ते सिद्धिः समवायस्य युज्यते । सर्वानु(ग)तयोग्यत्वसम्बन्धादेव सिद्धितः ।। नहि परिशेषात् समवायसिद्धि), बाना(द्रव्यगुणादीनां?) आधाराधेयभू- तानां इह-प्रत्ययस्य योग्यताख्यानुग(त)सम्बन्धादपि सिद्धौ पारिशेष्यासिद्धेः।। अनुमानान्न तसिद्धिः सिद्धसाध्यत्वसम्भवात् । विशेषणाप्रसिद्धेश्च तथैवार्थान्तरत्वतः ।। संयोग:) स्वातिरिक्तसम्बन्धात् भिन्ना, मेयत्वात् ,घटवत् इति स(म)- वायसिद्धिः इति चेत् , न, योग्यतासम्बन्धवादिनः सिद्धसाध्यत्वात् , स्वाति- रिक्तसम्बन्धस्य च संयोगान्तरव्यक्तित्वसम्भवेन उक्तदोषतावस्थ्यात्, संयो- गमात्रातिरिक्तसम्बन्धविवक्षायां-तस्य स(म)वायत्वे अप्रसिद्धविशेषणत्वात्, । तदतिरिक्तत्वे च अर्थान्तरत्वात् ॥ सम्बन्धिभेदेऽनेकत्वं संयोगे गम्यते यथा । तथैव समवायेऽपि, तदेकत्वं कुतो मतम् ॥ न च समवायस्य सर्वत्र एकत्वं; सम्बन्धिभेदे संयोगवत् अनेकत्वसाध- नसम्भवात्, एकलिगत्वस्य प्रकाराभेदेनापि सम्भावितत्वात्, द्रव्यत्वादिपु सामान्येषु विशेषेषु च त(प्र)थनात् व्यावृत्तप्रत्ययाभावस्य असिद्धत्वात, अन्यथा संयोगस्यापि एकत्वप्रसङ्गात्, सम्बन्धिभेदात् भेदप्रत्ययस्य समवाये- ऽपि समानत्वात् । " तवृत्तेर्न स्वभावत्वमत्यापत्तिप्रसङ्गतः । अतीन्द्रियत्वं नेवास्य योग्यतासङ्गर्भवेत् ।। या हि समवायस्थ समवायिनोः वृत्तिः इष्टा नस्याः स्वभावत्वे सम्बन्धि- लाभे च स्वभावसम्बन्धसम्भवे समवायकल्पनानर्थयम । न च अस्य इन्द्रिय- सम्बन्धाभावात् अतीन्द्रियत्वं, योग्यतालक्षणसम्बन्धमाभवान. नन्य च कार्यकल्प्यस्य दुरपहवत्यात् . कल्पनालायचाच नन्यच अन्युपंयन्यात्, वि. पणविशेप्यत्वसम्बन्धस्य अनिप्रमडियात ।

·१३० आनन्दनानविरचितः अन्योन्याभावो नाम (१) (अ)नादिः अनन्तोऽभावः-इति चेत्-मैवं, अ- त्यन्ताभावे च यथोक्तस्य लक्षणस्य सत्त्वात् अतिव्याप्तिप्रसङ्गात् । न च-प्रति- योगिनिष्ठत्वतदनिष्ठत्वाभ्यां उक्तलक्षणयोरपि तयोः वैधसिद्धिः-इति श्रद्धेयं; प्रतियोगिनिष्टत्वस्य भावत्वे-अत्यन्ताभावनिष्ठत्वानाश्रयणात् , अभावत्वेऽपि- न अभावनिष्ठत्वं सिध्यति इति साधितम् । (प्र)तियोग्यनिष्टत्वमपि प्रतियोगि- निष्ठात्यन्ताभावात् अन्यत्वं चेत् अन्योन्याभावस्य अभिमतं, कथं तर्हि- प्रतियोगिनिष्ठात्यन्ताभावान्योन्याभाववत्त्वेन अन्यो(न्या)भावोक्तो न आत्मा. श्रयत्वम् । प्रतियोग्यनिष्ठत्वं नाम प्रतियोगिनिष्ठात्यन्ताभाववत्त्वं इति चेत्, न, तस्यैव अद्यापि असिद्धत्वात् । (२) प्रतियोगिनिष्ठो यथोक्तोऽभावः तथा- इति चेत्, न, प्रतियोगिनिष्टत्वस्य अभावे प्रत्युक्तत्वात् , अनाद्यनन्तत्वेऽभाव- त्वानुपपत्तेः आदर्शितत्वात् । अत्यन्ताभावश्च निःस्वभावः चेत्, न सप्रतियो- गित्वं शशविषाणादिवत् युक्तम् । सस्वतावः चेत्, न प्रागभावादिवैधर्म्यम् । अनाद्यनन्तत्वं ततो वैधयं-इति चेत्, न, तस्य प्रागेव निरस्तत्वात् । तस्य चेन्निःस्वभावत्वं प्रतियोगी न लभ्यते। तथाविधे नृशृङ्गादौ तदभावोपलम्भनात् ॥ सस्वभावत्वमिष्टं चेदितरस्मात्कुतो भिदा । अनाद्यनन्तता तस्य पुरस्तादवधीरिता ॥ यत्तु (३) तादात्म्यप्रतियोगिकाभावः अन्योन्याभावः-इति तत् अयुक्तम्। प्रमितत्वे प्रमाभङ्गान्निषेधस्तस्य नेष्यते । अन्यथात्वे तदप्राप्तेर्निषेई नैव शक्यते ॥ तादात्म्यप्रतियोगिकः चेत् अन्योन्याभावोऽभिप्रेतः, तत् तर्हि तादात्म्यं प्रमितं अप्रमितं वा ? प्रमितं चेत्, न प्रतिषेढुं शक्यं, प्रमितिविरोधात् । न च-घटपटयोः तादात्म्यं प्रमितं-अन्यत्र प्रतिपेध्यं, अप्रासेः अन्यत्र प्रतिषेधा- योगात् । घटपट्योश्च तादात्म्यस्य प्रमितत्वात् एव अप्रतिषेधे न तयोः साङ्कर्य वार्येत; तथा च उद्काहरणार्थी पटसपि घटामिव आदीत, शीतापनयार्थी च घटमपि पटमिव उपाद्दीत । एवं तत्र प्रमितस्य तादात्म्यस्थ प्रमितिविरोधादेव अप्रतिषेधे प्रवृत्तिसाङ्कय दुर्वारं आपयेत॥ यदि पुनः अन्योन्याभावप्रतियोगि- भूतं तादात्म्यं अप्रमितं (प्रतिहीयेत?) तर्हि प्राप्त्यभावात् न तत्मतिपेधो युज्येत। अप्राप्त निषेधे च निवारकाभावात् निरङ्कुशो निषेधः स्यात् । घट्पटयोः नादा- ·१३१ तर्कसङ्ग्रहः त्म्यं भ्रान्तिमाप्त-अयं अयं न भवति-इति निषेध्यं-इति चेत्, न, भ्रान्तिपूर्व- कत्वात् घटपटतादात्म्यस्य क्वापि प्रामाणिकत्वप्रसङ्गात् ॥ एतेन (४) अन्योन्य- प्रतियोगिकः अभावः अन्योन्याभावः-इति प्रत्यूढं, अन्योन्यशब्दस्य अता- दात्म्यविषयत्वे प्रागुक्तदोपानतिक्रमणात्, घटपटविपयत्वे च तत्स्वरूपनिषेधस्य असिद्धत्वात् । घटे परत्वं पटे च घटत्वं-घटः पटो नेति निषेध्यं-इति चेत्, न, घटे पटत्वस्य पटे च घटत्वस्थ प्रसङ्गाभावादेव प्रतिषेधायोगात् । न हि घटादौ पदत्यादि प्रसक्तं अस्ति; तनिषेधे च तादात्म्यनिषेधातिरिक्तसंसर्गनिषेधा- भ्युपगमः स्यात् । तथा च सर्वस्य संसर्गनिषेधत्वात् अवान्तरविभागकथा वृथा प्रसज्येत ॥ न च-(१) अप्रामाणिकप्रतियोगिकोऽभावः अत्यन्ताभावः, अभावा- न्तरं तु नैव-इति वाच्यं, अन्योन्याभावादिषु अपि तुल्यत्वात्, तत्प्रतियोगिनः तादात्यस्य प्रामाणिकत्वानुपपत्तेः उक्तत्वात् । प्रागभावप्रध्वंसाभावयोश्च प्रतियोगिकार्यम् अप्रामाणिकं-इति वक्ष्यते । अभावेषु शिदा तस्मान्न युक्तोक्तेन वर्त्मना । भावाभावविधागेन तेनाविद्या विजृम्भते ॥६७ ॥ किश्व- प्रागभावनिवृत्तिर्या सा भावयदि भिद्यते । तद्विरोधा(विरोधाभ्यां न निवृत्तिन चोदयः ।। या हि प्रागभावस्य कार्यात् प्रागवस्थायाः निवृत्तिः इष्टा, मा कि कार्यात भिद्यते कि वा न इति वक्तव्यम् । प्रथमेऽपि, प्रागभावे निवृत्त कार्य उत्पद्यते. उत्पन्ने ग कार्य प्रागभावो निवर्तते कार्यस्योत्पत्तिव वा भागभावस्य निवृत्तिः? न तावत्-मागभावे निवृत्ते कार्यस्य उत्पत्तिः-इनि युक्तं. कार्योत्पत्तेः अर्धागेव प्रागभावनिवर्तकाभावात् तनिवृत्तेः अनुपपत्तेः । कार्यसामग्री ननिवृत्तिनुः इति चेत् , न, तस्याः तदुत्पादने व्याप्तत्वात् । नान्तरीयफल्येन ननिवर्तक इति चेत, न तर्हि प्रागभावे निवृत्तत्वमिनि भावल्यम्य उत्पत्तिः, ननुत्पत्ति नान्तरीयकतया तन्नित्तेःटन्दात् ॥ नापि कार्य जाते भागभावस्य निवृत्तिः. तदविरोधेन कार्यत्य जान्ने-मागभावनिवृत्तिकारणाभावात् नतिः अयो- गात् : विरोधे चरूति-विरोधिनि भागभावे कार्यमेव नोपोत ॥ नप कार्यन्य उत्पत्तिरेव तत्यागभापनिवृत्तिः । नदिन पाने. सयादेव आन्नयन फारफनिरपेक्षत्वात् । नपरन् ( नाचत ?) याने. साचादेय नरविदाणपत् नन्दिन्न पान ।नन-अन्यन्य निनिः नया । । -- ·२ १३२ आनन्दतानविरचितः उत्पत्तिः इति युज्यते, घटादिनिवृत्तेः पटाबुत्पनिबादीनान् । विरोधिनि- वृत्तिः विरोध्युत्पत्तिः-इनि चेत्, न, नकुलादिनिवृत्तेः सपशुपतिन्वानुप- लम्भात् । अभावनिवृत्तिः भावोत्पत्तिः इति चन्, न, नायस्य सनः अन- तश्च उत्पत्तेः अनुपपत्तेः उक्तत्वात् । न च प्रागभावनिवृनिः बटादिभावात न अर्थान्तरं, प्रागभावध्वंसस्य यदादिभावत्वे बटादिध्वंसस्वापि कपालदिभा- वत्वप्रसङ्गात् । तथा च प्रध्वंसस्यापि प्रागभावस्य इव नागिन्यं आपच॥ कित्र प्रागभावस्य नाशित्वं किं व्यसनो वा सत्त्वाभावात् ? ननस्य तस्मिन् उभयथात्वाभावेऽपि कपालादी मृदादी वा धर्मत्वं अविन्द्वं-इति चेत्, नहि प्रागभावप्रध्वंसस्यापि प्रागभावे द्विधात्यायोगेऽपि घटादी वा मृदादी वा धर्मत्वं इति न इष्यते । प्रागभावप्रतियोगिकनाशस्य घटादिवर्मन्ये प्रागभाव- स्यापि विशेपणतया घटादिधर्मत्वात् यावनागं अवस्यानं त्यात्-इति चेत्, तर्हि घटादिप्रतियोगिकनाशस्यापि कपालादी मृदादी वा धर्म विशेपणतया घटादेरपि तमत्वात् यावन्नाशं अन(?)स्थिनिः इति (न) कश्चित् विशेषः । किञ्च-जाताजातविभागेन जन्म नैवोपपद्यते। नष्टानष्टव्यवस्थातो नाशोऽपि न निरूप्यते ॥ न हि-प्रागभावे प्रामुक्तन्यायेन प्रतिपादयितुं अशक्यनीये('क्ये!), प्रागभावना जन्म-इति सम्भवति । प्रध्वंसे च पूर्वोक्तन्यायेन अयुक्ते, कुतो नाशो नाम विकारो निरूपणपदवीं उपारोहति । न च जातं जन्मना युज्यते, तस्य जन्मवैफल्यात् । नापि अजातं तेन सम्बध्यते, व्यावानात् ।जन्मयोग्यस्य नत्सम्बन्धः त्यात इति चेत्, न, तस्य कार्यकल्पत्यत् जन्मव्यतिरेकेण अनिर्धारणात इतरेतराश्रयतापातात् । न च नागो नष्टस्य इष्टः, विफलत्वात् । नापि व्याघानातू अ(न)ष्टस्य असौ प्रष्टुं शक्यते । तद्योग्यस्य तदाश्रयणं तु प्रागुक्तन्यायेन प्रत्युक्तम् ॥ किन्च-निहन्ति (स्वाभयं नापि) नागः स्वात्मपराभवात् । न हि (क्रिया) क्रियावन्तं वाघमानाऽधिगम्यते॥ नागो हि स्वाभयं न निवर्नयति, क्रियात्वान्, गमिक्रियावत्, अन्य- थात्वे रूपहानिप्रसङ्गात् । न हि क्रिया ज्ञाचित् आययमन्तरेण स्वीक्रियते ।। व्योरसम्भव मव्यपानियोऽविक्रियां (क्रियाः। ?) (नव ?) प्रतिपद्येरन्नक्रियं वस्त्वनां मतम् ।।

·तर्कसङ्ग्रहः १३३ ३ ; जन्मविनाशयोः आद्यन्तविकारयोः उदीरितया रीत्या निरूपयितुं अश- क्ययोः अन्तर्वर्तिनां विकारान्तराणामपि तथैव स्वरूपत्वेन धर्मत्वेन बा निरूप- गायोगात, निर्विकारं परतु कूधस्थं आस्थेयम् । न हि विपरिणामादयो विकाराः वस्तुनः स्वरूपत्वेन निरूप्यन्ते; वस्तुपरिशोपे तेषां अभावात्, वस्तुनो निर्विका- रत्वस्य अस्मदशीष्टस्य अतिस्पष्टत्वात् ; तत्परिशेषे च तेषां वस्तुसापेक्षत्वात्, तदभावे भावायोगात् न किञ्चिदपि स्यात् ; धर्मी च धर्मधर्मिभावस्य दुर्भणत्वात् तळीनं अखण्डैकरसंबल्लेब(रसं च नैव ?)लिध्येत् ।। अद्वितीयं तदेष्टव्यमन्योन्याभावभगतः । अत्यन्ताभावभङ्गाल क्वचिसन्न विद्यते ॥ अन्योन्यासाचाभावे (वस्तुनः अद्वितीयत्वं?)। वस्तुनोऽसत्त्वं (च) अ- चन्ताभावाभादे (न) सम्भवति ॥ किञ्च-प्रमाणसपि नाभावे नाध्यक्षं तदसम्भवात् । नानुमा सिद्धसाध्यत्वान्न चान्यदनिरूपणात् ॥ न तावत्-चतुर्विधेऽपि यथोक्ते अभावे किचित् प्रमाणं उपलभ्यते । भविष्यति घटो-नष्टो घटो-नायवयं-नायमिह-इति प्रत्यक्षं इह प्रमाणं-नि चेत्, न; सन्निकर्षाभावात्, न हि इन्द्रियस्य प्रागभावादिना मनिकाऽग्नि, रूपादेः ततश्च अन्यत्वात् संयुक्तविशेषणत्यादेः अध्यक्षा त्ये-सन्मतिपत्त्यभा- चात्, तथापिधगुन्नत्वादेः अध्यक्षत्वात्: परतवनिनो बले दशम्यापि माना- न्तरगम्यत्वात् । निर्घटं भृतलं-इति व्यपारो दिशेपणवान. विशिष्ट- व्यदक्षारत्वात्, संघटं भूतलमिति व्यवदारयदति . आध्यामिक घटाभावप्रतीतिपूर्दकत्वेन लिलाधनत्वात् । न च-वन्तुननविशेषज्ञानपूर्व- कत्वं साध्यंति पाच्यं, स्टान्नेऽपितराविनाध्यामप्रतिपच्या नभ्य मा. ध्यविकलत्वात् । न च घोग्नुपलब्धि माविशिष्टानपनियां - त्वेन अनवस्थानात् । नित्यानुभपसंसिलो व्यागर कल्पते । अभावो भाव(क)सर पम्नुनपने तदेवं--भावामापदिमागमागि २: हिना कामावर भागविनितु निर्दिानगतान पनि नागिना. विजया मनारापि-निमि.८! जरदानीमपि (1.. मदत् पा (१) बम inी.

·१३४ आनन्दजानविरचितः (१) तत्र न तावत्-आरोपितं सत्-इति सम्भवति । अधिष्ठाने निषिद्धत्वान्नाध्यस्तं सदुपेयते । नान्यत्र भानशून्यत्वान्नासत्त्वमपि वाधनात् ।। अध्यस्तस्य हि सत्त्वं अधिष्ठाने वा ततोऽन्यत्र वा वक्तव्यम् । न तावत् प्रतिपन्नोपाधौ अधिष्ठाने तस्य सत्त्वं युक्तं, “नेह (ना)नास्ति'-इति श्रौतनि- पेधधीविरोधात् । न खलु-अधिष्ठाननिष्टात्यन्ताभावः तन्निष्टं सत्त्वं च एक- स्य-सम्भाव्यते । न च अधिष्ठानात् अन्यत्र आरोपितस्य सत्त्वं, प्रमाणाभावा- त् । न हि भ्रान्त्यनुभवात् आरोपितस्य अन्यत्र सत्त्वं ज्ञेयं, तस्य अधिष्ठान- निष्ठारोपितगोचरस्य तत्रैव तदीयसत्तावेदकत्वात् । नापि निषेधानुभवः तस्य अन्यत्र सत्तां गोचरयति, तस्य अत्रैव तदावां (वदतो?) वाधि(त)त्वात्, अन्यत्र सत्त्वासत्त्वयोः उदासीनत्वात् । न च-इह निषिद्ध अर्थात् अन्यत्र भविष्यति-इति वाच्यं, अध्यारोपित्तस्य अज्ञाताधिष्ठानकार्यस्य तदतिरिक्त- स्वरूपाभावात् तत्र निपिन्डस्य अन्यत्र सत्त्वायोगात्- नान्यत्र कारणात्कार्य, न चेत्तत्र, क्व तद्भवेत् "-इति न्यायात् ।। पक्षान्तरेषु चारोप्यं रूप्यादि न सदिष्यते । आरोपस्यानभीष्टत्वादारोप्यस्यासदात्मनः ॥ न तावत्-अख्यातो-आरोपितस्य क्वचिदपि सत्त्वं, आरोपस्यैव अस- म्मतत्वात् । अविवित्तानेकख्यातिः अख्याति:-इति अङ्गीकारात् आरोपः अस्ति-इति चेत्, न, विवेकाभावत्वेन तदन्यत्वेन तदिन्द्धत्वेन वा अविवे- कस्य तन्मते दुर्वचत्वात् ॥ न च-अन्यथाख्यातो-आरोपितय कचित् अस्ति सत्त्वं, अधिष्टानारोप्यसंसर्गस्य असतो भानाभ्युपगमात् ॥ असत्ख्याती अपि-बहिष्टस्य असतो भानं अभीष्टम् । अतो मतान्तरेषु न कचित् आरो- पणीयं सत् भवितुं अलम् ॥ (२) प्रतीतिप्रहतेनेदमसदभ्युपगम्यते । यायधीरन्यथाऽसिद्धा न सत्त्वमवगाहते ॥ न च तस्य असत्त्वं, यत्र प्रतीयते तत्रैव अमत्त्वस्य प्रतीतिवाधिनत्वात्, ततोऽन्यत्र अमत्त्वस्य इष्टत्वात् । न च-अमनि अपि प्रतीनिमानं अविरह- इति वाच्यं, आरोपिते तढिशेयस्य नत्वात् । न बलु अपरोक्षप्रतीतिसिद्धं अध्य- लं अत्यन्नामत् भवितुं उत्महते, अपरोक्षमतीतिविरोधात् । न च वाचाय- बोधात् तदमत्त्वमिडिः, नस्य अधिष्ठानाजाननिवर्तकस्य नान्तरीयकतया त.

·१३५ तर्कसङ्घहः कार्यनिवृत्तिहेतोः आरोपणीयात्यन्तासत्त्वाबाधकत्वात् । न च-अविवेकनि- वृत्तिः वाधः, अविवेकस्य अनन्तरमेव निरस्तत्वात् । न च तादात्म्यनिवृत्तिः वाधः, तथा सति अनन्तरं तत्रैव विविक्तयोः व्योः अवमासप्रसङ्गात् । न च- वहिष्ठं वाध्यं, न इदं किन्तु इह-(इ)ति प्रतीत्यापातात् ॥ (३) एकस्योभयरूपत्वं विरोधान्नोपगम्यते। न हि (सत्त्वम)सत्त्वं च धर्मिण्येकत्र युज्यते ॥ एकस्य आरोपणीयस्य सत्त्वं असत्त्वं च इति उभयरूपत्वं न उपपद्यते, विरुद्धयोः सत्त्वासत्त्वयोः एकस्मिन् धर्मिणि अभ्युपगमासम्भवात् ॥ पर्यायेणाविरोधश्चेन्न सर्वत्रोपपत्तितः । विशेषणस्य वैयर्थ्यान्न च पर्यायसम्भवः ॥ एकस्मिन् अपि क्रमेण सत्त्वासत्त्वे स्यातां-इति चेत्, न, सर्वस्मिनपि मामेण सत्त्वासत्त्वयोः उपपन्नत्वात्-आरोपणीयं सदसदात्मक इति विशेष(ण)- स्य अनर्थकत्वात् । प्रदर्शनमानं एतत्-इति चेत्, न. पर्व गत्त्वं पनादमत्त्रं- इनि कचिदपि क्रमस्य अयुक्तत्वात् । न हि नत्रे स्थिते पुनः अग्रत्त्वं, निरी- धस्य दुर्यारत्वात् । नापि निवृत्ते सवृत्ते (अन्नत्त्ये ? ) मत्त थिने पुनरमचं, विरोधस्य दुर्वारत्वात् । नापि निवृत्ते सत्त्वे पायान अनत्त्यं सत्ये स्पिने गन. निवृत्तेरेव अयोगात् ।। विश्व सत्त्वं सतोऽयुक्तममता न विसंगतः। असत्त्वं च सनोऽपुतामरतो न मायाः ॥ न हि सतः सत्त्वं युत्ता. देवगत् । न अन्तः नत युगले. पिंगगा। न च सतः असत्वं. सत्रे स्थिते च नवयोगार गत्यात्। नापि आगा: अमत्त्वं, चैयर्यस्य तुल्यत्वात् ।। आरोपयोभारत नरोमिः। अंकामासालो दाविना आराप्यस्य रप्पादः मनाने कानां गति धान्यात् । पातिदिन सामान र ... नांची निरि 2. कि पुनः अग्नि मला :

·१३६ आनन्दज्ञानविरचितः येनयेन प्रकारेण परो निर्वक्तुमिच्छति। तेनतेनात्मनाऽयोगस्तदनिर्वाच्यता मता ॥ येनयेन सत्त्वादिना परो निरुक्त्यभिमानं धत्ते (त)नतेन प्रागुक्तन्यायव- शात् निर्वक्तुं अशक्यत्वमेव-अ(नि)वाच्यत्वं उच्यते। तथा च (३) सत्त्वान- धिकरणत्वे सति असत्त्वानधिकरणत्वे सति सदसत्यानधिकरणं अनिर्वाच्य त्वं-इति निर्वचनं पर्यवस्थति ॥ यथा समुच्चयोऽदृष्टो नित्यानित्यनिषेधयोः । तथा समुच्चयोऽयुक्तः सत्त्वासत्त्वनिषेधयोः॥ न हि नित्यत्वानित्यत्वयोः एकत्र निषेधसमुच्चयो दृश्यते, तथा सत्त्वा सत्त्वयोरपि न एकत्र निषेधसमुच्चयो युज्यते, विधाऽपि च निषेधेऽपि विरो- घस्य तुल्यत्वात्-इति चेत्, मैवम् । परस्परविरोधेऽपि भावाभावनिषेधयोः । समुच्चयस्य दृष्टत्वादिष्टोऽत्रापि तथा न किम् ।। दृश्यते हि भावान्योन्याभावयोः अन्योन्याभावः, अन्योन्याभावश्च नास्ति-इत्यत्र विरुद्वयोरेव निषेधयोः एकत्र समुच्चयः । न हि भावान्योन्या- भावः सम्भवति, तयोः मिथो विरुद्धत्वेन तादात्म्यायोग्यत्वात् । नापि तयोः अन्योन्याभावो युक्तः, अन्योन्याभावेऽन्योन्याभावासम्भवात् । तथा प्रकृते ऽपि सत्त्वासत्त्ववलक्षण्यसमुच्चयो भविष्यति ।। तात्त्विकं यदि बैजात्यं धर्मी तर्हि तथा भवेत् । अतात्त्विकत्वे सत्त्वादेस्तात्त्विकत्वं प्रसज्यते ।। यदिदं (म)दसलक्षण्यं रोप्यादी विवक्षितं तत् तात्त्विकं अतात्त्विकं वा ? प्रथमे, धर्मिणोऽपि रूप्यादेः नात्विकत्वप्रसङ्गः । न हि धर्मः तात्त्वि- को धर्मी (अतात्त्विक ड)नि मम्भवनि । द्वितीये च, प्रतियोगिनः सत्त्वादेः नात्त्विकत्वं स्यात् इति चेत्, मैवम् । सत्त्वादिनिम्पन्वसिद्ध्यर्थमिदगुच्यते । वलक्षण्यं, न तस्यात्र नात्त्विकन्यं विवागते ।। रोप्यादी हि मदमविलक्षणत्वं प्रतियोगि)नः मत्त्वादः रुप्यादिनिष्ठन्येन निस्पयितुं अाक्यन्वं आदायितुं उपन्यस्यते; न तु सत्त्वादिलक्ष्यण्यस्य ना- त्त्विकत्वं अभिप्रयते, अनात्त्विकन्य तात्त्विकधर्मवत्त्वासम्भवात् । कार्यन्याकारणाकाई नदपीदं घटादिवत् । नन्यानिर्वचनीयन्यात कारणं स्यात्तथाविधम् ॥

·तर्कसङ्घहः १३७ तद्धि इदं अनिर्वाच्यत्वेन प्रदर्शितं रूप्यादि कार्यत्वात् घटादिवत् कारणं आकाइति; न च तस्य अनिमित्तमात्रात् उपपत्तिः, अभावेतरकार्यस्य उपादानसापेक्षत्व नियमात् । न च अवस्तुनो वस्तु (उ)पादानं उपपद्यते । तस्मा- त् रूप्यादिकार्यस्य अनिर्वाच्यत्वात् तदुपादान(म)पि तागेव अधिष्ठानाज्ञानं उपादेयम् । तथैवात्म(नि) जातस्य जगतो जडा(डता?)दिना। अनिर्वक्तव्यता ज्ञेया तेनाज्ञाननिदानता ॥ रूप्यादिवत् आरोप्यत्वाविशेषस्यापि जगतो दृश्यत्वजडत्वादिना श्रुत्या । च "नेह नानास्ति' इत्याद्यया मिथ्यात्वसिद्धः अनाद्यनिर्वाच्यात्माज्ञानविजृ- म्भितत्वाभ्युपगमात्, आत्माज्ञानस्य सकार्यस्य ज्ञानात्ममात्रत्वेन निवृत्त्या, निःशेपानर्थनिवृत्तिः निरतिशयानन्दाविर्भावश्च पुरुषार्थः सिध्यति-इति --- सिद्धम् ॥ ६९॥ कस्याज्ञानं ? न सर्वज्ञे परे तदुपपद्यते। जीवानां तदभिन्नत्वान्नैव तेषु घटिष्यते ॥ न तावत् इदं अज्ञानं ब्रमणो युक्तम् , तस्य सर्वज्ञस्य तदनुपपत्तेः; नापि जीवानां अज्ञानं भवितुं अहति, तेषां परमार्थतो ब्रह्माभिन्नत्वात्, कल्पितभे- दानां च रजतभुजङ्गादिवत् कल्पितत्वेन अज्ञानात्मकत्वात् तदाश्रयत्वायोगात्; अतो क(स्य अ)ज्ञाननिवृत्त्या पुरुषार्थपरिसमाप्तिः-इति चेत्, मैवम् । अस्वातन्त्र्यादसिडेश्व तेन तस्योपपादनात् । तस्मिन्नेव तदज्ञानं परात्मनि चिनात्मनि ।। न ता(व)त् अज्ञानमेव नास्ति, प्रसिद्धत्वात् । न च तस्य स्वतन्त्रत्वं, अज्ञानत्वहानात् ॥ नापि ब्रह्मणः अर्थान्तरं तदधिकरणं, तस्य अज्ञानतत्कार्याननिरकात अ. ज्ञानाधारत्वायोगात् । न च-प्रामण्यपि न सम्भवति भवानं. तन्य मर्वज(न्या)त्-दनि वाच्यं, अज्ञानस्य सर्वज्ञत्वसामान्येन तदपिरोदिन्यान् । बामणी यदि न्यार- मच्या सर्वज्ञत्वं दिक्षितं. कदा नत्व अनन्य न अमानं अन्नग अपार्य- सहतिः-इति सर्वत्पतिरपन्य जानं अभ्युपगन्नयन । प्रमागतः नवजा- त्वेऽपि रय र अनमन्यनामन्नण अनिद्रः भमातृत्वस्य प्रगपारनेपन ९८ ·आनन्दज्ञानविरचितः तस्मिन अज्ञानवत्त्वं अवश्यं आशयितव्यं, अन्यथा सर्वज्ञत्वायोगात् ॥ अज्ञान- विषयवतरि नस्यैव प्रारभूतस्य ब्रह्मणोऽभ्युपगन्तव्यं, 'मां न जानानि त्वदुक्तं अन जानामि'-तिन भासमाने विषये तस्य अनुभवसिदत्वात् ॥ ब्रहाण: देव मानाअयत्वं, विधिद्गुमशिष्यादिव्यवस्था(s)सिद्धिः-इति चेत्, न । गायनानं व्यवस्थायास्तद्वलादेव सुस्थता। मनि माननीनत्वान्न व्यवस्था त्यपेक्ष्यते ॥ पानानं गोव्यनम्नानां स्वायत् उपपन्नत्वार , निवृत्ते तु ज्ञानात् नयाल्यानभावात् , न कदाचिदपि व्यवस्थाऽस्ति । प्रागिता सुनिगमीचन्नेदानी मंगृतिर्भवेत् । नगरवियनान्यत्र प्रत्यागा न प्रकल्पते ॥ न दशात्रम्य प्रमाणन्यान्मुक्ति स्यादिति निश्चयः । गन्प्रदायश्च विद्यावत् कल्पिनादुपपन्यते ।। नाम-मण्येव चिदात्मनि एकाजानवगात अशेपकल्पनामिन्दः तद्- अर्थपरिममानिः॥ दियाथायां आत्मान्नां अविद्यान्न वा न कल्यं, कल्पनागी- क टि-सामनेनात्मना जानादन्यदृदयं यदीप्यते । कलितं नहिं नन्नी चंद्रबहाग न निर्वहेत ।। Pr: नावन आन्मा दयाः अपि पावयाः सम्प्रतिपन्नोऽग्नि, नम्य स्थाना- वादम्हिाद कामात अनिग्निं सर्व प्रतिमानि । न वा प्रतिभाति ट. नववं समनट अटोपत्रापि नदतिग्नि नदमानविम्भिनं न आनन्ना अभिदानि सम्भवन्ति । न च एतदानकापिनानां जागाने विज्ञान, पददलाने नदनुपद नाना । न जा हा आश्रियन , क अन्य व्यवहान निदानयादरली मशिवृष्टिहीमान ! कि गुमने निकाय नि, दान दिल | "पानि .

·तर्कसङ्कहः ॥ नि अज्ञा(ना)नि" इति (अस्य) च-आत्माज्ञानस्य एकस्यैव आकारभेदाभिप्राय- मित्र त्वात्-न अज्ञानभेदविषय(क)त्वम् । न च आकारभेदे संज्ञान्तरेण अज्ञानस्यैव ॥ भिन्नत्वं, तत्तत्कार्यप्रतियोगिकस्य एकस्यैव अज्ञानस्य तत्तदाकारभेदभाक्त्वा- त्, न हि पिता उपाध्यायः शिष्यो भ्राता पुत्रो जामाता-इत्यादिपु आकारभेदेऽपि वरूपभेदना भवन्ति । समस्तस्यैव भेदभानस्य अपारमार्थिकस्य एकाज्ञानसाम- यादेव सम्भवात् न अज्ञानभेदे हेतुः अस्ति । गुरुशिष्यादिव्यवस्था च एका- का बानपक्षेऽपि स्वप्नवत् उपपन्ना-इत्युक्तम् ॥ मनु-किं स्वाकल्पकलेव अज्ञानं जानयवहारकल्पकं, उत अन्यत् इति वक्तव्यम् । आये, प्रवोचे स्वप्नकल्पकाज्ञाननिवृत्ती, जाग्रयवहारोऽपि मों निवर्तत इति अविद्यां विनैव मुक्तिः स्यात् : अनिवृत्ती च अज्ञानस्य-तत्या- नात् नन्निवृत्तौ दृष्टान्ताभा(वा)त्-प्रत्मज्ञानात् अज्ञाननिवृत्तिः न मिभ्येत् । छिनीये तु, अविद्याभेदसिद्धिः । यथा हि जानल्या विभेद नाना अमानं अ- भ्युपगन, तथैव मुक्तामुकादिरूपेण व्यावहारिकानन्नीयानां शगमोवपाम- रममृतीनां प्रतिभानात् तनुपपत्तये नजेठमलाननासानायुपगमेऽपि न पणं-इति चेत्, भैव- अधमरपारयुपेतत्वाधान माना। हितीपरयानभीष्टवानदीपम: !! শথিলতানাতা: -- नमान, नधाऽपि तस्मिन् आधारभेदय दीकिनार नितेऽपि जामगारोग निदाते. कमाना निगर Pr गरिसपत्-नि: IT: . मालामाल दिमामाभिक्तिः རྣ་ ལསཨམས་ ནས་ मान् - + २ १ - + m - ·१३८ मानन्दतानविरचितः नस्मिन् अनानवत्त्वं अवश्यं आअयिनन्यं, अन्यथा सर्वज्ञत्वायोगात् ॥ अज्ञान- विषयत्वमपि तस्यैव प्राग्भूतस्य ब्रह्मणोऽभ्युपगन्तव्यं, 'मां न जानामि त्वदुत्तं अर्थ न जानामि' इति च भासमाने विषये नस्य अनुभवसिहत्वात् ॥ ब्रमणः चेत अज्ञानाश्रयत्वं, बिदविन्द्गुनशिप्यादिव्यवस्था(सिद्धिः इति चेत्, न । यावज्ञान व्यवस्थाचास्तहलादेव मुस्थता । सति ज्ञानेपनीतत्वान्न व्यवस्था यष्यते ।। यावदज्ञानं सर्वव्यवस्थानां स्वमवत् उपपन्नत्वात् , निवृत्ते तु ज्ञानात अज्ञाने-व्यवस्थाहेन्वभावात् , न कदाचिदपि व्यवस्थाऽस्ति। प्रागिता सुक्तिरामीचन्नेदानी मंमृतिर्भवत् । न चद्भविष्यतीत्यत्र प्रत्यागा न प्रकल्पते ॥ न शान्त्रस्य प्रमाणवान्मुक्तिः स्वादिति निश्चयः । मम्प्रदायश्च विद्यावत् कल्पिनानुपपद्यते ॥ नस्मात्-ब्रमण्येव चिदान्मनि एकाज्ञानवशात् अशेपकल्पनामिन्डः नः च्छित्त्या पुस्पार्थपरिममाप्तिः ।। किन्च, स्वनावस्थायां आन्मान्तरं अविद्यान्नरं वा न कम्प्यं, कल्पनागी- रवान्॥ किन-सम्मनेनात्मनाऽज्ञानादन्यदृश्यं यदीप्यते । कल्पितं नहि नन्नो चंद्रबहागे न निर्वहेत् ॥ एक: तावत् मान्मा हयाः अपि आवयोः सम्प्रतिपन्नाऽस्ति, नस्य स्वाना- नाव अविवाद मिट्टात् एकस्मात् अतिरिक्त सर्व प्रतिभानि।न या प्रतिभानि चन्, नहि नढच्यं स्वमप्रपञ्चयन् अझपनपि नदनिरितं. नदलानविजृम्भिनं इति न आन्मान्नगणि अकल्पितानि मम्भवन्ति । न च पनवजानकल्पिनानां पनदज्ञानान्नकानां ज्ञानाजाने विज्ञायेत, एतदजाने नदनुपन्दम्भात् । न चन पनत्य आत्मनः न्दव्यतितिं मन्यं आश्रियने , कवं अन्य व्यवहाग न विन्ध्यबव्यनिरिक्तग्ग्रामादिवानापश्या नटा गमनादिप्रवृत्तिदर्शनात। न च एकन्मिन्नव चिदात्मनि अनन्नानानान्युग निवन्धनं अस्ति, नदज्ञानात एकन्मादेव विचित्रदाक्तिमतो नानाविधानिमानसन्मानान च एकस्य जी. वन्य अनानि अनानानि अन्युपगम्यन्ने, "तत्त्वममिति काल्योपदेशात जीवत्र व्रमानिन्न्या( माल्यानिन्का?)भागत । "यावन्नि जानानि नाव-

·No text on this page.

·१४० आनन्दज्ञानविरचितः किञ्च शुकवामदेवपामरशब्दैः तत्तदुपाधिमानं वा तत्तदुपाध्युपहित वा निष्कलं वा परिशुद्ध चैतन्यं परिगीयते ? तत्र प्रथमे दितीये च, उपाधिसहित- स्य च कल्पितत्वेन अज्ञानतत्कार्यान्तावातू न ज्ञानाजाने युज्यते। तृतीये तु तस्मिन्नेव प्रतिभानाभावात् निष्कृष्टचैतन्यनिविष्टं एकमेव अज्ञानं अखिलभेद- प्रतिभाननिदानं इति अस्मदभीष्टसिद्धिः ॥ किञ्च अद्वैतवादे भे(द)प्रतिभानस्य प्रामाणिकत्वाभावात् अप्रामाणिकस्य च भ्रान्तस्य तस्य एकाज्ञानप्रयुक्तत्वसम्भवात् न अनेकाज्ञानकल्पना युक्ता न हि कस्यचिदपि भेदस्य तत्त्वावेदकप्रमाणेन व्यावहारिकप्रमाणेन था गम्य- त्वं अद्वैतवादिभिः अभ्युपगम्यते, भेदमात्रस्य प्रातिभासिकत्वाभ्युपगमात् । जीवभेदस्य अनुमानादिव्यावहारिकमानगम्यत्वं इठं-इति चेत्, न, परस्परा- श्रयत्वादिदोपदृपितभेदं गोचरयतः अनुमानादिमानस्य प्रातिभासिकत्वेऽपि व्यावहारिकमानत्वायोगात् । न हि व्यवहारदशायामेव अन्योन्याश्रयता- दिग्रस्तं भेदं साधयतः अनुमानादेः अस्ति मानत्वं, प्रवृत्त्यवस्थायामेव प्रत्यु- त्पन्नवाधि(तत्वाधिगमात् ।। न च-उत्पन्न विद्यस्य द्वैतभाने भूमलक्षणब्रह्मपास्यभावप्रसक्तिः-इति युक्तं, जीवन्मुक्तेः आश्रयणात् । न च विदुषो छैताभाने “यावद्धिकारमयस्थि- तिराधिकारिकाणाम्” इत्यादिमृत्रविरोधः, विटुपोऽप्यविद्यालेशवशात् दैतप्र. निभानाभ्युपगमात् ।। नदेवं-चिदात्माश्रयं नदिपयं च अज्ञानं एकमेव अशेषत्र्यवहारनिर्वाहकं जीवपक्षपाति प्रतिभाति । दृष्टं हि लोके मुग्नमा(त्र)सम्बन्धिनोऽपि दर्पणस्य प्र. तिविम्वपक्षपातिन्वम् । न जीवः चिदात्मनो वस्तुतः अतिरिच्यते, तादात्म्यो- पदेशात्-इन्युक्तम् । किञ्च, "ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्" इत्या(दि)श्रुत्या परि- पूर्णचिदात्मतत्त्वमेव स्वाज्ञानात् आनर्थात्म्य (अनर्थात्मकं?) संसारं अनुभृय स्वज्ञानान् ननिवृत्त्या स्वास्थ्यं अनुभवति इति उच्यते । “तद्यो यो देवानां प्रन्ययुध्यन" इत्यादया श्रुत्या च भ्रान्तिसिद्धभेदानुवादेन तत्त्वज्ञानात् अज्ञान- निवृत्त्या पुनपार्थमिद्धिः-दन्येतायन्मानं प्रदश्यते, न तु जीवभेदो अविद्या- भदो का निगद्यते, ऐकायप्रमाणविरांवनसङ्गात् । तस्मात् परमेव ब्रह्म चतन्यरतानं अनाद्यनिर्वाच्यानयच्छिन्नाविद्यास- बन्यान् बहमिय प्रतिभामने। नदेव च यायायतत्त्वसाक्षात्कारात् एकाकिनी ·तर्कसङ्गह. १४१ ५ मुक्तमिव भवति । यस्तुतरतु न तत्र बन्धो युक्तिः वा अस्ति, किन्तु परिपूर्ण परं ब्रह्म प्रत्यग्भूतं सच्चिदानन्दैकतानंअपाकृताशेषानर्थ परमपुरुषार्थरूपं-इति :: आस्थेयम् । तच इदं आत्मरूपं प्रत्यभिज्ञया स्थिरं आस्थितम् । न आत्मनि अ- भिज्ञा कर्मकर्तृत्वानुपपत्तेः संस्काराभावाच युक्ता-इति चेत्, मैवम् । आ- त्मनि 'अहं'--इति बुद्धः अविद्यायाः वा वृत्तिः साभासा सत्त्वगुणानुगुण्येन स- सुद्भवति । तस्यां च आत्म(न): सन्निधौ समुत्पन्नायां कत्रन्तराभावात् आत्म- नो लिथ्यैव कर्तृत्वं उपचर्यते । तस्याश्च आत्मैकाकारतया कर्मान्तराभावात् तस्यैव कर्मत्वमापिकल्प्यते।नच-एवं एकस्यांक्रियायां अभिज्ञासंज्ञितायां एक- त्यैव कर्मकर्तृत्वं च इति विरोधः-शक्यते, कर्तृकर्मभावस्य प्रतिभासमात्रानु- सारिणो यौक्तिकत्वानभ्युपगमात्, कल्पिते च प्रतीत्यनुसारिणि विरोधोद्भा- वनस्य अकिश्चित्करत्वात् । साऽपि प्रागुक्ता वृत्तिः अभिज्ञारूपा विनश्यन्ती स्वाश्रये अन्तःकरणादौ संस्कारं आधाय विनश्यति, तेन च संवलितं अन्तःक- रणादिगतं चैतन्यं तस्मिन्नेव आत्मनि 'सोऽहं-इति प्रागुक्तवृत्तिसहशी वृत्ति उत्पादयति । तत्र च कर्तृत्वं कर्मत्वं च आत्मनो यथापूर्व परिकल्पते । वस्तुतस्तु न तस्मिन् क्रियाकारकफलविभागोऽस्ति, कूटस्थचैतन्यैकतपनत्वात् ॥ तथाऽपि कथं अद्वैतमतं कपिलाक्षपादादिवादे (सति) सेत्स्यति-इति चेत्, मैवं, वैशेषिकदर्शने दर्शितन्यायानुरोधेन दर्शनान्तरेषु अपि नियमा- सम्भवस्य लक्षणासम्भवस्य च अभिधानीयत्वात् । तस्मात्-अद्वितीयं अखण्डैकरसं सचिदानन्दात्मकं आत्मतत्त्वं, तत्र च अनादि अनिर्वाच्यं एक अज्ञानं अनन्तभेदप्रतिभाननिदानं, ततश्च अनेका(नार्थ- कलुपितं आत्मतत्त्वं बद्धमिव अनुभूयमानं, वेदान्तवाक्योत्यतत्वसाक्षात्कार- पराकृसकार्याज्ञानं, सुक्तमिव भाति; परमार्धतो न बन्धो न मुक्तिः इति सकार्याज्ञाननिवृत्युपलक्षितं परिपूर्ण आत्मतत्त्वमेव परमपुम्पार्थरूपं परिशिष्टं अपरामृष्टामधलार्व(टानर्थसार्थ?) आविर्भूतानतिशयानन्दं सिध्यति-दनि सितम् ॥ ७० ॥ वात्यीया तत्त्यधीरेपा सानथैककारणम् । आत्माज्ञानमपाकृत्य प्रत्यगात्मनि लीयते ।। वाक्पीयबुडिवृत्त्या च सक्तत्वेनोपलक्षितः। निवृत्तिशब्दलभ्यः स प्रत्यगान्मा विवक्षितः ॥

·१४२
आनन्दज्ञानविरचितः
तच्छन्दवाच्यो दाभ्यां च प्रकाराभ्यां विभज्यते ।
सदसत्सद्सद्भ्योऽन्यस्तस्मादन्यश्च पञ्चमः ॥
चतुष्टयविशिष्टस्य मुख्यस्यैवाधिकारिणः ।
आचार्यादिष्टवाक्यीयधिया श्रेयः समाप्यते ॥
कृष्णं वृष्णिकुलाधीशं बारकाधिपतिं पतिम् ।
जगतस्तमहं वन्दे विष्णुं जिष्णुं सदा सुदा ।।
शुद्धानन्दपदं बंदतापोपशान्तये।
मुमुक्षुजनताचिन्त्यं सन्ततं चिन्तयाम्यहम् ॥
शुद्धानन्दपदाम्भोजस्मरणादरणान्मया ।
कृतिनामुपकाराय कृतोऽयं तसन्हः ।।
तर्कसङ्ग्रहसम्भूतागण्यपुण्यप्रभावतः ।
प्रीयतां द्वारकाधीशो भगवान्पुरुपोत्तमः ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगवदा-
नन्दज्ञानविरचिते तर्कसङ्घहे तृतीयः परिच्छेदः ।
॥ समाप्तश्चायं तर्कसङ्ग्रहः ॥

·I तर्कसङ्ग्रहे उन्हतानां वाक्यानां सूचीपत्रम् ।' पृष्ठम् वृह० उप० अशरीरं वाव वामपन् त. सं. स्थल निर्देश अन्यत्रमना अभूवं नादर्शम् ९२ छान्दो० उप० ८-१२-१ असनिकृष्टवाचा० तोऽपि वा ।। १०६ मीमासाश्लोकवार्तिकम् ( अनुमा- नपरिच्छेदे श्लो० ५५-५६) इन्द्रो मायाभिः १३९ ऋग्वेद ६-४७-१८ उपलभ्याप्सु चेद्गन्ध० संश्रितम् ।। २२ (आप्तोक्ति.) एकस्यैवास्तु महिमा यन्नानेव प्रकाशते ब्रह्मसिद्धिः (सुरेश्वराचार्यकृता) गुरवः उपास्यन्तां "शिक्ष्यन्ते १३५ खण्डन० (पृ० १२७ चौ.आ.) तत्त्वमसि १३८ छान्दो० ६-८-७३० तद्योयो देवाना १४० प्रत्यबुध्यत बृह० तत्सत्यं छान्दो० ६-८-७३० तरति शोकमात्मवित् १३९ छान्दो० ७-१-३ द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते, गुणाश्च गुणान्तरम् ४१ वैशेषिकसूत्रम् १-१-१० द्वितीयाद्वै भयं भवति ६२ वृह० १-४-२ ८६ बृह ४-३-२३ नान्यत्र कारणात् कार्य न चेत्तत्र क तद्भवेत् १३४ नेह नानास्ति ५-७८-१३४-१३७ वृह०४-४-१९; कठ०४-११ मल वा इदमन आसीत् १४० वृह० १-४-१० भाववाधिष्टिता.. विवर्जिताः।। १८ न्यायलीलावती. गृ ३ भूयधान्ते विश्वमायानिवृत्तिः १३९ श्वेता० १-१० मीयमान रूपेषु न निषेधोऽवकागवान् १६ अलिन् प्रचे सन्मान्तरस्थितानि लक्षणानि पदा पीना पाटन समारतानि नान्यत्र न मदीनानि । १ एतदुत्तरार्धे-जादूप्येण परिजित्तित्त० पि च (ति दिन काट ) २ एतदुत्तरार्धे तु-रापमा तु भिजात पाल्पनिमात् ॥ ३ 'एतदेयोन गुरभि दतिद्धतेय पदि सोन प्रा. अस्य पूर्वार्ध तु-अपारोकरकारामां निकाय प्रारत । पिचाराविरमवादिनीय प्रथवा उचाम् । न हि द्रष्ट. - ·(२) त. सं. पृष्ठम् ३१ स्थलनिंग. छान्दो० ६-१-४ छन्दो०४-१५-२, ८-७-४ ३-३-३२ ब्रह्मसूत्रम् इग्रसिद्धिः (विमुक्तात्मभगवता) १४० क्र. सू० वाक्यम् मृत्तिकेत्येव सत्यम् य एपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् यावन्ति ज्ञानानि तावन्त्यज्ञानानि व्यभिचारो न य(त्) कुर्वन्नुपाधिकनिदोंपताम् सदेव सोम्येदम् सर्वात्मनाऽयों ज्ञानेन केनचिन्न हि गृह्यते श्येनेनाभिचरन् यजेत ४४ ३८ ९२ छान्दो० ६-२-१ ११ १०६ ११७ ·सदहश्लोकानामकारादिक्रमेण सूचीपत्रम् । पृष्ठम् ८० ... ... ... २३१ 1 ... १०४ ... १२६ ... २२ १७ ... २ ५ ३४ ... ... ११७ अपदस्त(द)भाष अजातिमत्व ... अतः स्नेदो... अतिप्रसा(त: पाक) अतिप्रसङ्गादेक० अतिव्याप्तिस्तु अतिव्याप्रति ... अतिव्याप्ते विधे • . अतिव्याप्तस्तथा अतोऽत्यापति० अतोन ते... .. अतो मायामयी अतो विचार० अत्यापत्तन ते अदृष्ट(त्व)स्य जाति अष्टादाव० अदव्यनिष्ठे .. अद्वितीयं तदे० अधिष्ठाने अनन्तरं निरस्य अनादिताच अनाघनन्तो अनिरुक्तेरति ... अनिश्चयात्मकत्वेन अनुभूतिविरोधि अनुमानान अन्ययोगव्य० अन्योन्यमेव विश्रान्त अन्योन्याश्रयतादोपा अन्योन्याश्रयतासाम्या... अन्वयव्यतिरेकाभ्यां चाक्षुप० . पृष्टम् अपामप्त्वं ८ अभागेषु भिदा ११६ | अभिधानस्य ६१ / अभिप्रायस्य ७७ अमितेरन्यतो ९८ | अयुतोपेतसिद्धत्वं ८७ / अयोनिजशरीर० १२/ अविद्याजृम्भित० ११७ | अव्याप्तिवाक्या० १०७ | अव्याप्सन १२६ । अव्याप्तेर्यदि ११४ / असनिधेर० १०७ असम्भवादति ९१ (असिद्धेर्मानयुक्तिभ्यां ११८/ अस्माद्विशेषणा १०४ अस्वातन्त्र्याद० १२१ | आगमोऽपि ... १३३ | आत्मनो निर्गु० १३४ (आत्मा)नुभव० आत्माश्रयादतिः आत्माश्रयानिरस्त १२९ । आत्माश्रयादपा० ९३ / आत्यन्तिकपृथक्त्वे ... ८३ | आधे साधारण ४० आयोदितो यदा १२७ | आपाततो विरुद्ध० १६ आपातिकस्य ६८ आपोऽपि तुल्य ८१ आप्तस्य दुनि० आभासेन समान ४६ आरोपस्थानि आरोप्यस्योभ० ... ९९ आलस्यामाव० ... ... ... १२६ ... ... १०० ... ... . ... ... ... ... २ . - अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तदेतो. अन्वयव्यतिरेकाभ्यामन्याप्ते ... ... ... ११३ ·(४) पृटम् ११२ ... ... पृष्ठम् ४३ | चतुष्टयविशिष्टस्य १० चातुर्विध्यमविद्यायां ९८ ले सिद्ध .... ११२ | जाग्रबोधन . ८८ | जाताजातविभागेन १०३ ... ... ... ... ... ... जातेगतेन तुल्य ... ... ... ३५ ... ... ... . ... ... ८० ... १. ... ... ... १२१ आश्रयासिद्धिदुष्टत्वाचातु आश्रयामिद्विदुष्टत्वाद्विोप० इच्छाधिकरणा इच्छानीति० उत्तं विगेप० उक्तां युक्मुि० उक्तस्य तत्र उत्पत्तथ विपत्तेच उदाहत्त्पनीति उपलक्ष(ण)पने उभयेपां मनीपा (उभयो प्रा) उभयोरप विद० एम्योभय० एफैम्मिन्न... औपाविक तु कम्यचिच्चे कन्याज्ञानं न काटिन्यामात्र० कारवाकारणा० पाभदाद या मंयुतयो पिञ्च दवत्वं विनमचं... मिनयन्यायवा सिमर्थन्याममर्य किवाविप० कृष्ण कृष्णाप्र० कृष्णं गिटा० गन्यवत्वानिरि गुगत्वादिनिगसेन गुनना गुणानामगुणवेन मुना गुगतान ... ... ८? ... ... ... ११८ | जातेस्पावितो जातता व्यवहारोवा १०० | तच्छदवाच्यो तच्छेपत्ता ९९ | तजातिमत्त्वं ९६ | तजाति संगय० १०३ तन्जानविरहो १.५ तत्काले नेप्यत १३ | तत्तदुक्तेर०. तत्ता तयोगिता तत्र कात्मन्यन तत्र तट्टत्तिमात्र २१५ तत्मामग्रीक्रमा० १३६ | तथैवात्म(नि) तातड़ाव... 2. तदभावपि माश्येव ११४ तदयुक्तं चतुष्टस्य १३५ | तवच्छेदकत्वं १०० तदसापकना तदसिद्धरसं० ... १२८ | तमिही 2 नवम्यानि... १४. तदा नव ... तहिरोपणनाध्योग ०९ । नत्तेन म्वभावत्वं १५ नंदवमागमो... १८ नंद प्रक्रियामान नंद ममनायस्य ... नटर ना नाग नन्मानं नदिया । तन्मारम्प ... १२८ ... ... ... ... १८ १. ... ... ... ९२ ... १८ ... ... 'नत्र... ... .." ... ... ... ... ... (गृहीत)नात्र पदा(का?)दि चगदिमा ... ... . ...

·. ܕ ܨܪܰܝܨ ܫܨ ;- ܕܗ %3 ( . उ -~~-') " ... - . 2 . ... * .. ... R:- . info - . . ... । १० . . - - . . ८२ . Hit: Hunt f ritri. सीमा:पि पातिभागी विभिागम्य गिन्यायिभिागोय. रित्याभर रियमोन च गिराफरिया गिरपाधिप्रिय १०. निहन्ति (स्वाश्रयं नापि ?) पक्षान्तरेषु १२१ परत्वादिधियां १९ परमाणुपु(स्व?)र परमाणुपु तनित्य २१ परस्परविरोधेऽपि १३२ परस्पराश्रयत्वेन प्रती १०० परस्पराश्रयत्वेन सिदान्तो ४ परापरत्वभेदे(न) ८५ परापरतिभागेन ९ परिमाणेच ४४ परिमाणप्र० ११८ परेण परि० ६८ पर्यायेणाविरोप maf ना infini गामि : कामगार समयमा cruit ： SHI ए' मामायनो jwircག1༠ प्रत्ययस्य निरगयामाता पियग्य निरन्तवापा द्रव्यापित লালন द्रप्यान्नोऽपि द्रव्ये नरल्या द्वयोरसम्भरे इयोदयोग्पात द्वित्वप्राति हैविध्य न प्रमाणम्य धर्मत्वे तदनि० धर्यसिदी धर्माधर्मा -- . .. . . ११४ . . ... --- . . ... पीविरोधापाधेश -- ·(६) पृष्टम् १ ... १०० ... :: ... ... ... ... १ ... ... १३. १६६ ... ... ... ... . ... ०९ ... ११४ .. १४१ . ... पृष्टम् ३१ यत्पादपङ्के ६१ यत्र प्रमाणं नैवालि १३५ | यथाकथञ्चित् १२७ | यथार्थत्वम० ३३ यया समुच्चयो ६७ | यस्मादेतदु० ६८ यावज्जान २२) येनयेन प्रकारेण ७९ | योग्यता चट० १३४ | योगपद्याटि २८ रूपवयं ११९ लक्षणं न व्यवच्छिति १२० (स)अणैक्यापटैक्यं ४१ पुत्वप्रति ४३ (वर्णा?)दिपु ८५ ] वाश्यीयबुदिटच्या १३९ वाक्यीया तख० १३३ विकल्पानामयुक्त० ६९ विधाऽविद्याविभागेन विपयांसाटि ८४ विरुद्धनीतेरवापि विपगुणवच० १३० विशेपणप्रसिद्धी ... १३ | विशेषण (म्य) दुष्टत्वादति ... २३ विशेपण (म्य दृष्टत्वा)दुप० १०. निग्रेपणम्य दुम्य. २३८ | विशेषणम्य दोव्या० ६. विशेषणम्य वैफल्या.... विशेषणम्य बैयथ्यां(न) विपाणामित्र वित्र नदनि० १० विपे व्याति गिपत्र विपत्वं विशेषेवपि विषयत्यापिता यानगगोपि गोपनेश्व वरिषगुग. पामजप्रक्रिया तस्मान... पाकजप्रक्रिया मुक्ता० पारिशेप्याद० पारिशेप्यान्न ते पूर्वोक्तेन विभागेन पृथरत्वं प्रयतेऽभावा०... पृथक्त्वे निर्गुणे सहया प्रथिन्या न हि प्रकाराणामनेकपा प्रतीनिरहने० प्रतीतिमावसंमिई प्रत्यभिनावि० प्रत्यायरादिभेदेन प्रत्यामतेरसिद्धी प्रत्युत्तत्वादमिद प्रथमम्याप्रमाण प्रथमम्याम्प प्रमाणमपि ... प्रमाणटणाभावा० प्रमाणादिपदार्था० प्रमाणाभारतो प्रमाया दुर्निम्प० प्रमितत्वे प्रमा प्रयत्नोऽपि ... प्रागभावनिनियां प्रागभावे या प्रागिनो मुक्तिः प्रागुननीया भारले मनि भावामावविरोपि भदानिर्वचना भैदेच समोसादनमः मानमा ममा मानन्देन्नया नियो विहः নিশ मुलांना नमो मूदाना न ७८ १०९ ... य . .. ... . ... .. ... ... ... ... . २२१ ... ... . १० ... ... ... . . ... . - ... ... ... E ·- (७) पृष्ठम् १८ ११५ ... ... ... ... . ... ... ९३ ... ... साश्यधिया व्यक्त्यभेदाग व्पक्षकादेव.. यातेरभावे व्याहतेनानिमो भन्देऽपि चाप० शुदानन्दपदद्वंद्व शुद्धानन्दपदाम्भोजभृङ्गा० शुद्धानन्दपदाम्भोजस्म शौरयकार्यविभागे (श्ये)नादिजनि संस्कारमात्रजा सकारोऽपि न सहयासख्येयकासिदि० :: १२३ ... ... - ८१ ६ ... ... ... -- ... ७ पष्ठम् १०७ सर्वानुटते. ५० सलिलादौ स्व० १२१ सस्वभावत्व ९९ साधनत्वं हि साधनं लिङ्गमि० ८८ साध्यासिद्धरः १ | सामान्यशन्यतासिद्धः १४२ / सामान्यस्यैव वस्तु ५९ ] सामान्ये सम्भवा ११७ सिद्धत्वादेतु० १०८ सिद्धत्वाद्बाधितत्वा० ११६ । सिद्धसाध्यत्वतो मैवं ६५ सिद्धसाध्यत्वतोऽसिद्ध... ६३ / सिद्धे द्रव्ये तदाश्रित्य० सुखं मुखत्व० १२१ । स्नेहत्वेन न च १२२ / स्पर्शशब्दधियो 8 स्पर्शाऽपि दर्शनादु० १३६ स्वमशब्दो यथा शब्दे १२५ स्वरूपं जन्म ८६ | स्वरूपत्वेन ... १२६ १२६ | स्वार्थ परार्थमि० १२७ । स्वाश्रयस्य १३८ दानिस्तव विभा० ... १०२ हेतोनिर्वचना ९८ हेत्वभावादनुत्पत्तिमत्वं... सहयासहयेयदोप० ११० ... ... ... ... ६१ ६० .. ... ... ... ... सचेच्छावत्प० सत्वं सामान्यमेवेति सत्वमेकं हि सत्त्वस्य (द)र्शना० सत्वादिदुनि० समवायाप्रसिदया सम्प्रयोगसमुत्थ सम्बन्ध() समवाय सम्बन्धत्वादनित्यत्वं सम्बन्धिभेदे सम्मतेनात्मना सर्वत्र वीत०... सर्वधा न हि ... ... स्वशब्दार्थ १०३ ९४ ... १२८ :: ... m -

·No text on this page.

·III तर्कसङ्कहे निरूपितानां पदार्थानां अकारादिक्रमेण सूचीपत्रम् धम् पृष्ठम् अनन्ताज्ञानानि (अनेकाशा- ... अख्यातिः (-ख्यातेः भ्रमज्ञानस्य एव अभाव -प्रभाकरमते) ६-८१-८२, १३४ अग्रह अचेतन अजसंयोगः नानि) अनादित्वम् .... ... अज्ञानम् अज्ञाननित्ति अज्ञानविपयत्वम् अज्ञानाकार अज्ञानाश्रयत्वम् . ८२ १२८ अनिर्वचनीयख्याति: ५४-५५-६९ अनिवयरूपत्वम् (अनुच्छिया ३०-७९-(१०६) मानरूपत्वम्) ३९ १३७-१३८-१३९- अनिर्वाच्यत्वम् १३५-१३६ १४०-१४१ अनिश्चय ७९-८३ १३९-१४२ अनीधर. १३८ अनीश्वरत्वम्.. अनीधरपक्षः... २३७-१३८ अनीधरप्रत्यक्षम अनीधरवाद ... अनुगतप्रत्यय अनुभूति ८५-८..१०१.११० अनुमानम् (प्रमापर) अनुमानाति ... १०-१४० अनमितिः २०-४३-५३-६६- अनुविधादिलम् ७८-१०-१०७ अनुसनमान ११८ अनेन्दम् २०४-१०१-१२- अनेसमजल्लन अंशातिर (मनिचार्ग) अौतमतम् (साभार) अद्वैतवाद अधर्मः FPE-१८ अन्तलाम भपिशरी अधिधानम् अविधानाम आदी (गा। आपन्नम् (मारोपित) ११ समारोपितम् s) अशु (परिमाणम्) अश्त्वम् (परिमाणजाति) ४-६६ अतिरित्तत्वम् (-इतरत्वम्, अन. धिभरणत्वम्) अत्यन्ताभाव अदृटम् . अघटत्वम् अाधादि . . मामि (मा) -::...

·(१२) पम् २१-०६-२७-७२ २०,२१३-११४ من شفته (نرتمل) نشده (عمر : متل) ९०-११ (i): for :--..-१११ पृधम् तथागतमतित्वम् (बौद्धमताङ्गी- करणत्वम्) तपनस्पन्दनम् ४८-४९ तमः तृतीया (भिक्ति) तेज. तेगस्त्वम् तेजराशरीरम ३७ रिटकरणशतिः ३३ ध्यणुकम् वा (इन्द्रियम्) शि पीत्वम् दुमत्तम् ११२ . . . MAN + . (Fam) ..., (ग) ...-१०२ . । . . tar. (मन)' दृष्टान्त दृष्टानुमानम दृष्टा पनि दृष्टि (प्रत्यक्षम) दत्यम इयत्वम दव्यत्वादि हरक्षणम दयाटिपटाम १११-224 द-०१२0-244 AN . " Pudy Edit ... * - Ma ॥ kanaiti .. 1 ...

·(१३) पृष्ठम् पृष्टम् ४४ १२१-१०२ Wट . १२० १३१-१३४ १३२ परमाणुवाद परसामान्यम् परिच्छिन्नत्वम् परिणामवाद परिणामवाटी परिमाणम् ६०-७०-७४ ... ०९-४०-६५-६६- . . १०० ... १०४-१०५ ७४ . १०४ धर्मी ध्वनि नान्तरीयकत्वम् नाश नास्तिका निगमनम् निग्रहस्थानम् नित्यव्यम् नित्यसंयोग निमित्तम् निरपाख्यत्वम् निर्गुणात्मवाद निधर्मकः निर्विकल्पकाम ( प्रत्यक्षम्) ८६-८७ निकृष्टचैतन्यम्(=विशिष्टर पात् याच्यार्थात् पृथकृत विशेप्य- मात्र यचैतन्य तत्) ६४० ७९-८० निरीश्वरवाद ८९ मनपरिमाणत्वम् ११७-१९८ परोपदेश पाक (अत्यन्ताग्निसंयोग ) ३९-४०-४४ पाकाज ४३ पाकजत्वम् पारजप्रक्रिया पारिमाण्डन्यम् १२-१३ पापियाम् पापिरमात्र पाधिनतिर रिटरपारपर .. . . . , पूर्वपिन . ९४-१८ ९५-१६ समि . ६७-७० पर (मोटिभेद) पक्षधर्मलन पक्षवापरत्वम(तुरपम्) एसमी (-विभति) पसरपवन (तो) पदासाना (तो) पसारपसारम (पराधांत- -६ ... पसातीपर . है

·-
܀
ܟ

·-- . . ..., -- , * ri" (" - + … ' .. 4 । . r . ... . . ८४ . [+ (-) HTTARTE (-) *1311 ( . M (HI) min) win (जापान) 1 : (१) गतिम 72 विरा ४०-८२ प्यनिरपप्याप्ति दाग (१२२२ पान) प्पतिरफ्यामानम् पागम प्यवनोद ገ ነr गिण्टा प्यपदार प्यवहारयोग्यता गि ध्याघात १०४ firm RETTET) घ्याघाती(घातक) विपक्ष: ध्याति ९१-९२-९३ विपक्षादगारनि (हेतुरपम) १५-९६ व्यायत्ति १२२ पिय ७८-८०-८२ ध्यामादिबुद्धि ८०-८१-८२-८३,. ८९ पिन व्याहार (-शब्दप्रयोग) शिप्रभा . शब्द (गुण) .. ४४-४५-४६,- ११९-१२० विभाग शिमाग ७१-७२-७३-७४- शब्द (व्या०) १०५-११९ ७५,-१२६ शब्द (-आगम) १०७ शब्दद्रव्यवादी • गया सर्पराया भूमी तयातकस्य नकुलरय अभावः इति न्यायवार्तिकतारपर्यटीकायाम् । ... . अनुगीयत, या विरोपिनो एकर जमवस्थितिः इति ।

·... ... ... ... ... ... .." . ... (१६) पृष्ठम् पृष्टम् शब्दप्रमाणम्... १०५-(आगम) सम्यक्त्वम् २०३-२०७ सम्यगनुभव. शरीरम् (पार्थिवम्) सर्गः ११-१३ शुकवामदेवादिः १३९-२९० सर्वजत्वम् १३७-३८ श्रुतापत्तिः... सर्वप्रपञ्चानित्यत्ववादी श्रेयः १४ सविकल्पका (प्रत्यनम्) प्रोत्रम् साक्षात्कार पवायत्वम् साक्षात्नम् (आलोचनत्य)... ८६-८७,-१०९ संयोग. ३०-४२-६९-७०- साक्षिप्रत्यक्षम् ७१-७४-१२६- साक्षिवेधम् १४-८९ साक्षी संयोगनाशः ७२-७४ साहश्यम् २०७-१०९ संयोगित्वम् साधनत्वम् संगय. ७९-८०-१०९ साधनम् ... ८५-९१-९३-१०० संसारः १४० साधनाध्यापकत्वम् ९० संस्कार. ९०-१०९;-१९६- साधनोपालम्भी १०० १४१ साध्यत्वम् ९४ सङ्केतः साध्यम् तया साध्यव्यापक.... सहादकः सामान्यगुणत्वम् सच्चगुण. १११ सामान्यतोदृष्टानुमानम् ९३ सस्त्रम् ९-१०-८०-१२१ सामान्यम् १०-१२१-0 सावधित्वम सत्तासामान्यम् उत्खत्वम् सत्यतिपक्षः (हवाभास) सुखम् ४७-११-१०-३- सत्यम् ५४-८६-१९.- सदसद्विलक्षणम् सदसद्वैटक्षप्यम् सुखसंविद सन्दिग्धम् सुवादि ९४ सेश्वरवाद सन्देहः सनिकृष्टत्वम् (मीमांसस्मते) १०६ स्थित(ति)स्थापर ६१-१२७ नेह. ३६-१२४ सपना स्पर्श सपने सत्वम् (हेतुरूपम् )... ६.९६ स्पर्शनम् ६:-६८-२२३- स्कोटा १०६-१०-१२९- . ... ... .. ... ... ६४ ... पित (अध्यल्लम्)... १३३ जोग (संयुक्तता) ८६-०९-११० २१ * प्राचीनकाले लिखितेषु पुन्तरेषु सर्वत्र स्थितत्यारा' इति पाठो वदते! + स्पुटते व्ययते . इति। ऊरपाना बुद्ध अनेकवर्गालन्दनवानमवाद पदादिददिमनन ।

·(१७)
पृष्ठम्
पृष्ठम्
स्मृति
९१-९२
८९
९४,-९९-२००
९६-९७-९८
५३-५४,८४-९०,
स्वाभाविकत्वम्
१०८-१०९-११० हिरण्यगर्भ
८०,८३-८४, २३८. हेतु
हेत्वाभाव
६७
इस्वत्वम्
.
...
.
वरपभेद
स्वाभाविप्रकर्प
--

·(२) राण्डाकः *.4 ... .." ... ... ७ m ... ... ... ... ५२-५५ ... ... ... ५७ खण्डाः अधिकार पृष्टम् अधिकार पृष्टम् पार्थिवाविपयनि० ३५ / २२ दिगधिकारः १६ अबधिकारः ३६-३७ तकलनिराम अन्लक्षणनिरास ३६/२३ आत्माधिकारः ५०-५२ अन्भेदनि० तयाफनिगम अप्फार्यभेदनि० तत्प्रमाण निरास ५१ १७ तेजोऽधिकारः ३७-३९ तनातिनि० २१ तेजोलक्षणनिरास. तदनि० तेजोभेदनि० तद्विजातीयभेदनि०.. तेज कार्यभेदनिः २४ मनोऽधिकारः चक्षुपस्तैजसत्वमेवेत्यस्य निरास तदनुमाननिगम विपयरूपतेजोभेदनिरास स्मृतिद्वारापि तदनुमानस्य निगम. १८ वाय्वधिकारः ३९-११ तदणुत्वरिभुत्वनिराम वायुलक्षणनिरास. ३९ वायुव्यजकनि० ३९ ( अथ द्वितीयपरिच्छेदे गुणपदार्थः) वायुप्रमाणनि० २५ गुणाधिकारः... वायुविभागनि० १० गुणत्वव्यामनिरास वायुविषयनि० ४० गुणत्वजातिनिराम त्वगिन्द्रियसाधकानुमाननिरास गुणसख्यानिरात. १९ सर्गप्रलयाधिकारः ४१-४४/२६ रूपाधिकारः सर्गप्रलयप्रक्रियासिदिविचार ४१ रूपस्य चक्षुःसहकारित्वनियम- व्यणुकोत्पत्तिनिरास निरास. कार्यगुणोत्पत्तिनि० ૪૨ रूपस्य भूतत्रयनिष्ठत्वनिरास फार्यनाशविचार . ४३ रुपस्य नित्यत्वानित्यत्व निरास महासर्गमहाप्रलययोरमामा- रूपस्य उत्पत्तिनाशप्रकारनिरास. णिकत्वविचार ४४ स्पस्य विभागनिरास २० आकाशाधिकारः ४४-४७ / २७ रसाधिकारः ५९-६० आकाशस्य शब्दाधिकरणत्वा- तत्प्रमाणनिरास सिद्धिः नित्यत्वादिनिरास आकाशस्य विभुत्वनिरास २८ गन्धाधिकारः ६० शब्दस्य गुणवासिद्धि तस्य पृथिवीमात्रटत्तित्वनिरास ओनेन्द्रियसाधकानुमाननिरास तस्य अनित्यत्वनिरास. तस्य विभुत्व-नित्यानुमेयत्व-नी. २९ स्पर्शाधिकार रूपत्वानां निः तस्य त्रैविध्यनिरास आकाशस्य साक्षिप्रत्यक्षलसंभवः ४७ तस्य व्यञ्जफविचार २१ कालाधिकारः ४७-५० ३० पाकजप्रक्रियाधिकार: कालस्यानुमेयत्वनिरासः पीटपाकप्रक्रिया ६१ कालस्य नित्यत्तविभुलैकत्वनिः ४९ तस्या निरास तस्य भूतादिभेदनि० पिठरपाकपक्षनिरास ५८-५९ ... ... १८ ... ०० ६० ६०-६१ ६२-६३ ४८ ... ...

·(३) ८७ ८८ ... ... . .. . ... ... ९३ . ... ... ... खण्डाका अधिकार ३१ सङ्ख्याधिकार तत्र अनुमाननिरास. तजात्यादिनिरास द्वित्वनाशप्रक्रियानिरास ३२ परिमाणाधिकारः तन मानव्यवहारार्थविचार तस्य विभागनिरास अणुत्व-महत्त्व-हस्वत्व-दीर्घ- त्वोत्पत्तीनां निरास. ३३ पृथक्त्वाधिकारः तद्विभागनिरास पृथक्त्वजातिमत्त्वनिरासः ३४ संयोगाधिकार तत्प्रमाणनिरास तझेदनिरास संगोगनागप्रक्रियानिरास ३५ विभागाधिकारः तद्धेदनिरास तत्प्रमाणादिनिरास ३६ परत्वापरत्वाधिकारः तत्क्षणिकत्वनिरास तत्प्रमाणादिनिरास ३७ वुद्धयधिकार. ३८ बुद्धिविभागाधिकारः.. अविद्यारक्षणनिरास मंगयरक्षणनिरास संगयभेदनिराम ३९ विपर्यासाधिकार विपर्ययोतुनिरास ४० अनध्यवसायाधिकार. ४१ स्वप्नाधिकार तद्भेदनिरास ४२ विद्याधिकार प्रमाणरक्षणनिरास प्रमारक्षणनिराम प्रमाणभेदनिराम प्रत्यक्षलक्षणनिरान प्रत्यक्षभेदनिरास पृष्ठम् खण्ड अविकार पृष्ठम् निर्विकल्पकज्ञानलक्षणनिरास: सतिफल्पकज्ञानलक्षणनिरास.... ६४ अयोगिप्रत्यक्षनिरास योगिप्रत्यक्षनिरास ८८ ६५-६७ योगिप्रत्यक्षप्रमाणनिरासः ६५ ४३ अनुमानलक्षणाधिकारः ६६४४ व्याप्त्यधिकारः ९१-९३ उपाधिनिरास १२ ६६ व्याप्तिभेदनिरास ६७-६९ | ४५ हेत्वाद्यधिकार ९३-९६ ६८ हेतुनिरास ६८ अनुमानभेदनिरास ९३ ६९-७१ तत्र दृष्टानुमगननिरास सामान्यतोदृष्टानुमाननिरास स्वार्थानुमानादिभेदनिरास प्रतिज्ञालक्षण निरास ७१-७५ पक्षलक्षणनिरास ९१ हेतुलक्षणनिराम ७३ हेतुभेदनिरास ७५-७७ नेपां पञ्चरपत्वनिराम पक्षधर्मतानिरास ९५ सपक्षलक्षणनिरास ९५ ७७-७८ विपक्षटक्षणनिरास ७८-८० अवाचितविपयत्वनिगस असत्प्रतिपक्षत्वनिरास अन्वयष्यनिरफितो पवरपत्य- निगस ८०-८२ केवलान्वयिहतो निराम फेवरव्यतिरेफितो गिराम ८२-८३ | ४६ हेत्वाभासाधिकार. ९६-९९ ८३-८४ अमिरक्षणनिगम विरद्धलक्षणनिराम ८४-८९ अनेकान्तिररक्षणनिगम ८१ সনমানবসনিয়ান ८८ पाटात्ययापटिटरभणनिगम दारटाणनिगम ... प्रारणसमटाणनिगम विरधान्यभिचाग्द्रिक्षणनिगम ... ७७ .. ७७ ७८ ८० . ... .. . ... ... ८ ·(६) पृष्ठे पड्डौ ० अशुद्धम् शुद्धम् ३२ १५ (२) ३२ १६ (३) कार्येन काल्यन ३३ २३ अयोनिजा अयोनिजे( जा?) ३३ ३० ॥ (१४)॥ ३४ २९ कारण का(क?)रण ३६ ६ व्यापक वध्यापक ३७ २१, तत्र तत्र ३८ ५ तथाविधफालक्षणे तथाविधलक्षणे ३८ १२ साधन- साधना- ४ . . पृष्ठे पट्टी अशुद्धम् शुद्धम् ९ घटया(जा?ग?)तसं० घटपटस० ५९ २५ ०न्यूनवृत्तिमधुर० न्यूनवृत्ति(मधुरा ). मधुर० ३ ०वृत्तिविशेषण वृत्तिविशेप(गु)- त्वा. त्वा० ६० २७ पारमायि पारमार्थि- ६१ १ स्पर्शत्व(वत्व) स्पर्शत्व(वित्त्व) ६१ ३ -(२) विशेषगुणः -विशेषगुणः ६१ (३) (२) ६१ ५ (४) (३) ६१ ६३ २१ विशेषण- विशेष(गु)ण- ६२ २४ वैयर्थ्यात् लोक. वैयर्यलोक० ६२ २७ ०भावेन यत् मा. भावे पतनमा- (पातः आ ) ६३ २३ स न, क्षणयोः सन(लक्षणयोः ६३ २३ स्वरूपत्वे च-द्वि- स्वरूप( भेद)ल्वे च त्वस्य द्वित्वस्य- ८ तदमिः तद(दा)मि० ६४ २६ ऽभावात् ऽभावात्; ३ अपेक्षाबुद्धिः अपेक्षाबुद्धे. ९ अन्यतमम् ? प्र. अन्यतम प्र. ६६ ६६ ३ (३) (२) ६७ २१ तद(ग)- (नगम्य) तद- ६८ १६ तदमम्भवा(त्) तदमम्मा ६९ १५ सपने, ६९. १६ दुर्वचत्वात् । दुर्वचन्यात्, प्रतिपने प्रनिपने: ७० १. योगा(न्) तन्तु योगा(न)द्वितन्तु ७० २४ तदभापीतर- नदभावेऽति दर- ननद्रायो ७१ १६ द्वितन्नुकमयुन द्विवन्दुर मयुर्द ६४ ३९ ६ निर्वर्त्य निवर्त्यः ३९ ८ ७ निर्वय॑ते निवर्त्यते ४१ १२ परमतानुपरोधेन परमतानुरोधेन ४४ २६ विकरणलं प्रतिक- विकरणत्वम् । प्रति- व्यम् । कल्यं ४६ ३ विरोधात्, । विरोधात् । ४६ ५ सिद्धित्वात् सिद्धित्वात् ४६ ७ अनुपपत्तेः अनुपपने, ४६ १७ बुद्धिर्व्यवहारन्य बुद्धिव्यवहारस्य ६ परामर्गाभा परामशा(?)भा० ६ माक्षिणो मा० साक्षिणोऽमा० ४७ २५ (क्दप्ति) (क्लामि') ५० २६ ० पथं प्राना दि... पथप्राता(न') दि.. अताम्॥ क्ष्यताम् ।। ५२ ७ मंघिदो (पट)मविदो. ७ दृनिवारत्वान्, दुनिवारत्वात् ५४ १. कनानं, विशेष- कानविषयः, बलु. ल अवस्तु ५४ २२ बोमनमः संयोगाममः निद्वे, ट, त्वं (लक्षगवत्व) मन्नुि । ४७ १ (२) . सपनेः। ६ म्य() दहा न्दननादार्यन्वनियिविदग्गन्थ पठः।

·(७) पृष्ठे पी . अशुधम् ७१ १८ तेनाय"विभागः, तेन आश्रयस्य अंशोः अंवन्तरात् विभाग:, ७१ १९ तनिष्ठतन्त्व तनिष्ठद्वितन्त्व० ९ विभागाभावयो- विभागाभावयोः ७२ १० प्रतियोः प्रतियो- ७२ १५ तथापि सयोग० तथापि (न, १) सयोग. ७२१६ नाश- नाशः ७२ १७ कर्मविः कर्मवि- ७२ १९ नोव्यात् तस्य तस्य ७२ २० कारयमित् (कार्य वारयसित् (१) कर्म० नोव्यात, ७८ पृष्ठे पडो अशुद्धम् शुदम ७६ ८ (३) (२) ७६ ९ ० कारणकृतगुण० ० कारणकृत( गुणेन) गुण ७६ ११ विशेपार्थत्वेऽपि, विशेषार्थत्वेऽपि- ७६ १९ (१) (२) ७६ २९ रेण कल्पनात् रेण (कारणस्य) कल्प- नात् ६ (२) (३) ४ (३) ६ सत्य (तत्व ) सत्त्व ७८ ९ प्रत्सनसमवेत प्रत्यासमोत* ७८ १९ तदभाने वि० तरमारे(?) नि. ८० १९ परिमिाल्या , परमिाता। ८० २६ प्रोमो) प(य)ो प्रिया ८६ २७ (माधवर) ८२ १. (६) ८२ १२ (3 ८२ १८ (८) (६) ८२२२ () (3) ७८ एतत् । १) कर्म० ० ८ ) ६ प्रमाण अपमर्पण प्रमाणम् । अपसर्पण- लियते चाइये किवावतानेन नेन । तद्वि० ७४ २० परियोपात् , तन्तु० परियोपात् तन्तु० ७४ २५ तथापि तपा(वा)नि विभागत्वात् , . विभाग(जनना) त्वात् ५५ ९त्वपये निवासिता ५५ १२ नाश, पत्रमा- तवा तस्य सर्वन 'मानापान सत् विमाना, ता. तमा जोगी नान. fi eft मा गर"ty. * . 1 , ५. कि १ T - ८ । है - : . . --- 1 "