·No text on this page.

·No text on this page.

·LATIONS
SERIES
RGVEDA-SAMHITA
PINS DETE
DECEMBER 1934
Published
SATIS CHANDRA SEAL, MALL
Honu Genera
THE INDIAN RESEARCH INSTITUTE
ROAD

·Hopy. Pellows Dr. Rabindra Nath Tagore, N. L. Dr. Sir Brajendra Nath Seal, Kt, M.A, Ph.D., D.SC: Dr. Sir S Radhakrishnan, kt., M.A, D. Litt. OBJECTS OF THE INSTITUTE . (a) To publish the best products of Ancient Indian Literature in critical and moderately priced editions with translations and critical and explanatory notes in English, Hindi and Bengali or other Verñiaculars. (b) To offer facilities to scholars to make researches in Ancient Indian Literature under proper direction and to embody their results in periodicals in English and Vernaculars. (c) To maintain a suitable library, museum etc. (d). To open cultural centres in different parts of India and in other countries. (e) To take steps to spread the knowledge of Ancient Indian Culture and Civilization. (f) Tebe associated with: other institutions with similar objects and to work for harmonious federation of all such institutions. organise educational institutions on the lines of ancient Gurukula with up-to-date 2. sources for scientific and technical education (3) To Scheme of Work The following Series of Literature may be published simultaneously :-- (a) Vedic Series (consisting of the whole Vedic Literature), (6) Philosophical Series (consisting of the best products of all.the systems.) (c) Snarti Series (including Puranas, Dharinašastras, etc.), (d) Buddhistic Series, (e) Jaina Series, (f) Indian Positive Sciences Series (consisting of Indian Chemistry, Physics, Mathematics, Astronoiny etc.) (s) Ayurveda Series (h) Indian Sociology Series (consisting of Indian Law, History, Economics etc.) (1) Fine Arts Series, (1) Miscellaneous (Exegetic works on Indian Culture (k) Indian History Series 0 Research Joumal in English and popular Journals in Vernaculars.

·म. १, अ० २, सू०३] प्रथमोऽष्टका "सुरूप" इत्यादिषु षसूक्तेषु तृतीयस्य “युञ्जन्ति" इति सूक्तस्य मत्रसंख्या ऋषिच्छन्दो- देवतानि विनियोगश्चेत्येते पूर्ववदवगन्तव्याः। दशर्चे तस्मिन्मुक्त आद्यास्तिस्रोऽन्तिमा चेत्येताश्चतस्र ऐन्द्राः। “आ दह" इत्येताम् चतुर्थीमारभ्य षडचो मारुत्यः। तासु मध्ये “वीलु-चिदिन्द्रेण" इत्येते द्वे ऋचौ मारुत्यौ सत्यान्द्रग्रावपि भवतः । तदेतत्सर्वम् अनुक्रमणिकायामुक्तम् - "मुरूपकृदशैन्द्रमातु युञ्जन्त्यादहेत्येताः षण्मारुत्यो बील चिदिन्द्रेणेत्यैन्द्रग्रौ च" इति। एतस्मिन्मूक्ते “युञ्जन्ति” इत्यसौ तृचस्तृतीये रात्रिपर्याये ब्राह्मणाच्छसिनोऽनुरूपः : तथा च "अतिरात्रे पर्यायाणाम्” इति खण्डे “योगे योगे तवस्तरं युञ्जन्ति ब्रनमरुषम्" (आ० ६४) इति मूत्रितम् । तत्र प्रथमामृचमाह युञ्जन्ति ब्रनमरुषं चरन्तं परि तस्थुषः॥ रोचन्ते रोचना दिवि ॥१॥ युञ्जन्ति । बनम् । अरुषम् । चरन्तम् । परि। तस्थुषः । रोचन्ते। रोचना। दिवि ॥ १॥ इन्द्रो हि परमैश्वर्ययुक्तः। परमैश्वर्य चाग्निवारवादित्यनक्षत्ररूपेणावस्थानादुपपद्यते । ब्रनमादित्यरूपेणावस्थितम् । अरुषम् - हिंसकरहिताग्निरूपणावस्थितम्। चरन्तम् - वायु- रूपेण सर्वतः प्रसरन्तमिन्द्रम् परि तस्थुषः - परितोऽवस्थिता लोकत्रयवर्तिन प्राणिनो युञ्जन्ति स्वकीये कर्मणि देवतात्वेन संबंद्धं कुर्वन्ति । तस्यैवेन्द्रस्य मूर्तिविशेषभूता रोचना नक्षत्राणि दिवि धुलोके रोचन्ते। अस्य मत्रस्योक्तार्थपरत्वं ब्राह्मणान्तरे व्याख्यातम् "युञ्जन्ति ब्रन"मित्याह। असौ वा आदित्यो ब्रनः। आदित्यमेवारमै युनक्ति। अरुषमित्याह। अग्निर्वा अरुपः। अग्निमेवास्मै युनक्ति। चरन्तमित्याह। वायुर्वं चरन। वायुमेवारमै युनक्ति। परि तस्थुष इत्याह। इमे वै लोकाः परि तस्थुषः। इमानव लोकानस्मै युनक्ति। रोचन्ते रोचना दिवीत्याह । नक्षत्राणि वैरोचना दिवि। “नक्षत्रा- ण्येवास्मै रोचयन्तीति"। (ते. वा० ३।९।४।७) पंचविंशतिसंख्याकेषु महन्नामसु “महो ब्रन" इति पठितम् । आदित्यस्यापि महत्त्वादेव बनखम् ।। - ३२ ·२४८ ऋग्वेदः [अ० १, अ० १, व० ११ युञ्जन्ति। अन्तः प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्तत्वम्। ब्रनम्। प्रातिपदिकान्तोदात्तः। अरुषम् । "रूप रिप हिसार्था ।” रोपन्नीति रुपा हिंसकाः। “इगुपधशापीकिरः कः।” (पा० ३।१।१३४) इति कः । प्रत्ययस्वरेणोदात्तः। न सन्ति रुषा यस्यासावरुपः। “नमुभ्याम्"। (पा० ६।२।१७२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम्। “अमि पूर्वः”। (पा० ६।१।१०७) इति पूर्वरूपे “एकादश उदात्तनोदात्तः”। (पा० ॥२॥५) इत्युदात्तखम्। चरन्तम् । शपः पित्त्वादनु- दात्तखम्। शतुश्च लसावधातुकस्वरेण धातुस्वर एव शिष्यते। तस्थुषः। तिष्ठतेलिटः कमुरादेशः। “वस्वकाजाद्धसाम् ।” (पा० ७॥२॥६७) इतीटमन्तरङ्गमपि बाधिखा “संप्र- सारणम् ।” “संप्रसारणाश्रयं चं वलीय” इति शसि परतो भलात् । “वसोः संप्रसारण". परपूर्वखम्। “शासिवसिघसीनां च”। (पा० ॥३॥६०) इति ववम्। वसोः प्रत्ययस्वरेणो- दानवम्। रोचन्त। निङो लसार्वधातुकानुदात्तत्त्वम् । शपः पित्त्वादनुदात्तखम् । धातु- स्वर एव। रोचना। "अनुदात्ततश्च हलादः” । (पा० ३।३।१४९) इति युच्। “युवोरनाको" (पा० ७1211) इत्यनादेशः। “चित" इत्यन्तोदात्तत्वम्। दिवि। “ऊडिदमि”त्यादिना विभक्तरुदात्तत्वम् ॥१॥* . युश्चन्ति * युञ्जन्ति । युजिर् योगे इत्यस्माद्रौधादिकायुज्धातोः कर्तरि वर्तमाने लटि तस्य स्थाने प्रथमपुरुष वहुवचने परस्मैपदे शिप्रत्यये तदवयवस्य झकारस्य झोऽन्तइत्यन्तादेशेमध्ये शवपवादेन रुधादिभ्यः श्नमित्यनेन भमि विकरणे सार्वधातुकमपिदित्यनेन तस्य डिनावेन धातोरिकारस्य ङितिचेत्यनेन गुणनिषेधे श्नसोरलोप इत्यनेन नाकारस्य लोपे युन । अन्ति इत्यत्र नकारस्यानुस्वारे परसवर्णे युनन्ति इति पदम् । नमोमित्वेन प्रत्ययत्वेऽप्यन्त्यादचः परा प्रवृत्तिः। तत्र धानोरित्यनेन धात्वन्तस्योदात्तत्वं नमो झेश्च प्रत्ययत्वेन आग्रुदात्तश्चे- त्यनेनायुदात्तत्वं प्राप्तम् । नत्र सति शिष्टत्वेन झिप्रत्ययस्यैव स्वरः प्रवर्तते सतिशिष्टस्वरवीलयस्त्वमन्यत्र विकरणेभ्य इति बलवत्त्ववोधनात्। श्नमोविकरणस्य स्वरस्त्वत्र लुप्यत एव । विकरणत्वाच्चतस्य- वलीयस्त्वाभावश्च “अन्यत्र विकरणेभ्य इत्युक्तेः"। एवं च धातुस्वरः शेषनिघातेनानुदात्तः। झेप्रवर्तमानः स्वरश्चान्तादेशोत्तरं प्रवर्तते तस्मात्तत्र आशुदात्तश्चेति प्रत्ययायुदात्तोऽन्त्यकारएव प्रवर्तते। यथाच युञ्जन्ति इत्यत्र प्रथमोऽनुदात्तो द्वितीय उदात्तः तृतीयोऽनुदात्तोऽप्युदात्तापर इति उदात्तादनुदात्तस्य स्वरित इत्यनेन अध्नम्। बन्धबन्धने इत्यस्मारक यादिकाबन्धधातोः "वन्धेबंधिबुधी च" इत्यौणादिकेन सूत्रेण नात्ययो बन्धेर्बधिरादेशश्च विधीयते इति बध्नशब्दःसिध्यति तस्माद्वितीयैकवचनेऽमि अमिपूर्व इति पूर्वरूपे बध्नमितिपदम् । तत्र धातोरिति प्राप्तो धातोः स्वरः सतिशिष्टेन प्रत्ययस्य आधुदात्तश्चेति स्वरेण निवर्त्यत इति शेपनिघातेन धातुरनुदात्तान्तः। तत्स्थाने जातस्य अध्नादेशस्यापि स्थानिवत्त्वेन धातुत्वेनानु- दात्तान्तता। एवं च अध्नशब्दोऽन्तोदात्तः। उणादिप्वव्युप्तन्नरवपक्षोऽपीति तदभि प्रायेण प्रातिपदि- म्वरितः।

·म०१, अ० २, सू०३] प्रथमोऽष्टकः २४९ स्क०-अत्रमन्त्र स्तोतारः-यष्टारश्च स्तुतिभिर्ह विभिश्चमहान्तमिन्द्र सम्बन्धन्ति दीप्त्यर्थाद्रु- शतेराङ्क पूर्वस्य आङोह्रस्वत्वेनारुवं दीप्तमित्यर्थः। “प्रारुपति-इत्यादि गतिकर्मसुपाठात् - शत्रून्- यज्ञानवा गन्तारम्, सर्वनगमन शीलम्, अर्थात्-यत्नयत्रेन्द्रो गच्छति-तत्र तत्रनं स्तोतारो यष्ठार. श्वस्तुवन्त्यर्थः। अथवा--सर्वत्र गमनीलं महान्तं दीप्तमिन्द्रम्, मनुष्या इदमिदंच नी देहि, इति याचन्त इत्यर्थः। अत्र सामर्थ्याद् रथ एव युज्यमानः अरुपादिगुणकं रथमेव युञ्जन्ति नेन्द्रम् सारथयो मातलि प्रभृतयः अन्येऽपिचेन्द्रस्य रथमेव · युञ्जन्ति। तस्थुपः-इति पटीनिर्देशात् प्रभावेनेति तदर्थः-सर्वत्र व्याप्रियमाणस्येन्द्रस्य प्रभावेन दिवि दीप्तिस्वरूपाणि नक्षत्रादीनि प्रकाशन्त- इत्यभिप्रायः। यद्वा-आदित्यरश्मयो रोचते. रोचनादिवि, ते आदित्यरश्मयः प्रावृडारम्भे रसादातारः। ते रसानपकर्षयन्तः उद्योजयन्तीन्द्र वृटिकमणि। ज्योतिष्वापेक्षं रश्मीनां नपुंसकत्वम् ॥१॥ कान्तोदात्त इत्युक्तिभाव्यकृतः । अत्र-प्रत्ययस्य सुप्त्वेनानुदात्तत्वेन तेन सहपूर्वस्य ब्रध्नशब्दान्त्याकारस्यामि- पूर्व इति पूर्वरूपैकादेशस्यपूर्वोदात्तपरानुदात्तरूपोदात्तानुदात्तोभयस्थानिकत्वेन स्थानिवत्त्वेनोभयधर्मकम्परिनत्वे प्राप्ते तदपवादेन प्रकृते एकादेश उदात्तेनोदात्त इत्यनेनोदात्तेनैकादेश इति कृत्वोदात्तत्वविधानम् । ततश्च बंध्नंशब्दे आदिरनुदात्तो द्वितीयउदात्तः। अरुपम् । उप रुप रिप हिंमार्था इत्यत्र पठिताषघातो- रिगुपधज्ञाप्रीकिरक इत्यनेन कप्रत्यये किवादगुणनिषेधे रुष शब्दः। ततोनना बहुचीही अरुषेतिपाति- पदिकम् । ततो द्वितीयकवचनेऽमि अमिपूर्व इति पूर्वरुपे अरुपमितिपदम् । तत रुप इत्यत्र घातुम्वरं बाधित्वा प्रत्ययस्वर इति अन्तोदात्तत्वम्। नोनिपातत्वेन निपाता आधुदात्ता इत्यायुदात्तत्वम् । ततो नषशब्दयोर्वहुचीही समासस्येत्यनेन समासान्तस्योदात्तत्वे प्राप्ते तदपवादेन बहुव्रीही प्रकृत्यापूर्वपदमिति बहुचीहित्वात्पूर्वपदप्रकृतिस्वरकत्वे प्राप्ते तदपिबाधित्वा नसुभ्यामिन्येनेनोत्तरपदान्तस्योदात्तत्वं विधीयत- इति अरुपज्ञब्दोऽन्त्रोदात्तः । शेपनिवातेनावशिष्टयोरचीरनुदात्तत्वम् । अमो द्वितीयकवचनस्य सुष्त्वेना- नुदात्तत्वेन तेन सहपूर्वस्य पूर्वरूपैकादेशोऽपि पूर्वोदात्तस्थानिक इति उपर्युक्तवदेकादेशउदात्तेनोदात्त इन्युदात्त इति अरुपपदेआदिस्वरद्वयमनुदात्तमन्त्यउदात्तः संहितायां व्रध्नंशब्दीयोदात्तात्परत्वादाद्यस्य उदात्तादन- दात्तस्य स्वरितः। द्वितीयस्य स्वरितात्परत्वान् स्वरितात्परेपामनुदात्तानामित्यनेन प्रचयस्वरः प्राप्तः परन्तु प्रकृते तृतीयस्योदात्तस्यपरत्वानुदात्तम्वरितपरस्य सन्नतर इति सन्नतरः। चरन्तम् । चर धातोलंटि तस्य शलादेशेमध्येशपिचरच्छब्दः । ततो द्वितीयकवचनेऽमि चरन्तमितिपदम् । तत्र शापित्त्वादनुदात्तत्वं शतुरपितस्यानुदात्तङिदुपदेशालसार्वधातुकमनुदात्तमन्हिङोरित्यनेनादुपदेशात्परत्वेनानुदात्तत्वेन धातुस्वरएवा- सावतिष्ठत इति आधुदात्तः। अमोऽपि सुप्त्वादनुदात्तत्वेन चरन्तं पदमप्यायुदात्तमेव । तत्र पद द्वितीयस्य प्रथमाइदात्तात्परत्वमितिस्वरितत्वं तृतीयस्य स्वरितात्पपरत्वात्प्रचयः पदपाठे। संहितायां तु परिशब्दावयवं उदात्तः पर इति अनुदात्तापरपर्यायः सन्नतर एव उदात्तस्वरितपरस्येत्यनेन परि। निपातत्वा- दाद्युदात्तः शेषनिघातेनान्तानुदात्तश्च । तस्योदात्तात्परत्वात्स्वरितः। तस्थुषः। ष्ठा गति निवृत्तावितिधातुतो लिटि तस्य कसुरादेशः। धातोद्धित्वमभ्यासकार्यञ्च । तथाच स्थास्थाइतिद्वित्वे पूर्वस्याभ्याससंज्ञात्वाद्रस्वे चरच्छब्द ·२५० ऋग्वेदः [अ० १, अ० १, ३० ११ वे० -युअन्ति व्रतम् । युञ्जन्ति महान्तमारोचमानम्, दिविचरन्तं परितः-तस्थिवांसो देवालोका वा गेवतेच। रांचनानि नक्षत्राणि, इन्द्रतेजसा सन्धुतितान्यहत्वेऽपि प्रसारणमन्यत्रापि हणम् ॥१॥ - प्रत्ययस्य तस्य च हलादिः शेषे तस्था इत्यवस्थायां कसो प्राप्तोऽपीडागमोऽकृतव्यूहा इतिपरिभाषया न प्रवर्तते । ततो द्वितीया वहुवचने शसि तनिमित्तके वसोः संप्रसारणमिति वकारस्योकारे तत्परवर्तिनोऽकारस्य च संसारणाच्चेति पूर्व रूपैकादेशे तस्था । उस् इत्यत्र आतो लोप इटिचेत्याकार लोपे षत्वे तस्थुषः पदं कवविसर्गयोः। तत्र धानोरन्त उदात्तो धातो रित्यनेन सूत्रेण प्राप्तः प्रत्ययस्वरेण निवर्त्तते । धानोः शेष निवातेनानुदात्तत्वेन तादृशस्यैव द्विरुच्चारणात्मके द्विवचने उभयोरपि वचनयोरनुदात्तत्वमेव । वकारस्य संप्रसारणे संप्रसारणजस्य व्यन्जनस्थानिकतयाऽनुदात्तत्वम् । ततस्तेन सह परवर्तिनः कसारकारस्योदात्तस्य पूर्वरूपैकादेशे एकाशस्योदात्तस्थानिकत्वेनोदात्तत्वमेकादेश उदात्तेनोदात्त इत्यनेन । शसस्तुसुप्त्वादनुदात्तत्वमिति तस्थुषः पदे मध्योदात्तता आद्यन्तयोस्त्वनुदात्तत्वम् । तत्रान्त्यस्योदात्त । त्परत्वात्स्वरित उदात्तादनुदात्तस्य स्वरित इत्यनेन । रोचन्ते । रुच् दीप्तौ इत्यस्यादौवादिकालटि तस्य प्रथमपुरुपबहुवचने आत्मनेपदे झे तदवयवस्य झस्य झोऽन्तइत्यन्तादेशे झकारस्य च टित् आत्मनेपदाना टेरे इत्यनेनेल्वे मध्येशपि तन्निमित्तके धातूपधाया गुणेअतोगुणे इत्यनेन शबकारस्यान्तेशब्दाकारेण पररूपैकादेशे रोचन्ते इति पदम् । तर शपः पित्वादनुदात्तत्वं आत्मनेपदस्य झस्य लस्थानिकसार्वधातुकतया शबकारात्परतयाच “तास्यनुदात्तन्ङिदुपदेशालसार्वधातुकमनुदात्तमन्डिडो" रित्यनेन प्रत्ययाधुदासत्वं बाधित्वाऽनुदात्तत्व धातोरेव स्वरोऽवशिष्यते धातोरित्यनेन विहितो धात्वन्तस्योदात्तत्वरूपः । धानुस्वरस्योकारस्योक्तरीत्योदात्तस्य स्थाने सन्जात गुणौकारस्य स्थानिवत्वेनोदासत्वमिति रोचन्ते पदे आदिरुदात्तो द्वितीय तृतीयावचावनुदात्ती। अखशब कारान्तेशब्दाकारयोः पररूपैकादेशोऽनुदात्तद्वयस्थानिक इन्य नुदात्तः। तत्र रोचन्तेशब्दगतानुदात्तद्वयमध्ये प्रथमो ऽनुदासो रोल्पोदात्तात्पर इतिस्वरितः। द्वितीयस्तु स्वीरतात्पर इति प्रचितः। रोचना। रूच दीप्तावित्यस्माखातोरनुदात्ततश्च हलादेरित्यनेन युचि प्रत्यये योश्च युवोरनाकाविल्य नेनानादेगे धातोरुपधायागुणे रोचन शब्दः । ततः प्रथमा बहुवचनेजसि तस्य जश्शसोः शिरितिश्यागे तस्य शिसर्वनामस्थानमिति सर्वनामस्थानसंज्ञायां नपुंसकस्य झलच इत्यनेन प्रतिपादिकस्य नुमि सर्वनामस्थाने चासंवुद्धावित्यनेनोपधाया दीर्वे शश्छन्दसीत्यनेन शलोप नलोपा प्रातिपदिकान्तस्येतिनकारलोपे रोचना इतिपदम् । तत्र धातुस्वरं बाधित्वा प्रत्यय स्वरस्तस्यापिबाधकश्चित्स्वरो अत्र भवतीति चित्स्वरेण चिन इत्यनेन चिदन्तास्योदात्तत्वबाधनेन रोचना शब्दो ऽन्तोदात्तः। अवशिष्टौ स्वरावनुदात्ती। तयोः संहितायां स्वरितात्परत्वादाद्यस्य प्रथयो द्वितीयस्य स्वरितात्परत्वेऽपि उदात्तः परः समागत इति अनुदात्तत्वमेवावतिष्ठते । अन्त्यस्याकारस्य दीर्घस्य उदात स्थानिकत्वेनोदात्तत्वम् । दिवि । दिशुक्रीडाविजिगीपेत्याग्रर्थकस्य दिधातोदिवेडिमिरित्यनेनीणादिकेन डिविप्रत्यये टोपि दिवशब्दः तस्मात्सप्तम्येकवचने को प्रत्यये दिविपदम्। तस प्रत्ययस्वरेणादिवशब्दोऽन्तोदात्तः। के प्रत्ययस्य सुप्वेन आधुदात्तश्चेति प्रत्ययत्वनिबन्धनमायुदात्तत्वंबाधित्वा विशेषविहितमनुदात्तत्वं प्राप्तं तस्यापि प्रकृते अडि प्पु नै ग्रुभ्यः इत्यनेनोदात्तत्वविधानाइदासत्वं शेषनिधातेनादेरनुदात्तस्वं दिव् शब्ने । - पदाच ·म० १, अ० २, सू०३] प्रथमोऽष्टकः २५१ द्वितीयमचमाह- युञ्जन्त्यस्य काम्या हरी विपक्षसा रथे । शोणा धृष्ण नृवाहसा ॥२॥ युञ्जन्ति । अस्य । काम्या । हरी इति । विपक्षसा। रथे। शोणा। धृष्ण इति । नुवाहसा ॥२॥ अस्य अनादिशब्दपतिपाद्यस्यादित्यादिमूर्तिभिस्तत्र तत्रावस्थितस्येन्द्रस्य रथे हरी एतन्नामानौ द्वावश्वौ सारथयो युञ्जन्ति। इन्द्रसंबंधिनोरश्वयोहरिनामत्वम् “हरी इन्द्रस्य, रोहितोऽग्नेरि"ति। (निघ० १।१५) पठितत्वात्। कीदृशौ हरी ? काम्या कामयितव्यो। विपक्षसा विविधे पक्षसी रथस्य पाश्चों ययोरश्वयोस्तौ विपक्षसो। रथस्य द्वयोः पार्श्वयो- योजितावित्यर्थ। शोणा रक्तवर्णी। तृष्ण प्रगल्भौ। नृवाहसा नृणां पुरुषाणामिन्द्र- तत्सारथिप्रमुखानां वोढारी॥ अस्य बनमित्युक्तस्य परामर्शा“दिदमाऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादौ।" (पा० २।४।३२) इत्यश् । शित्त्वात् । सर्वादशोऽनुदात्तः। विभक्तिरनुदात्तैवेति सानुदात्तखम् । काम्या। कमु कान्तौ। “कमेणिङ्” (पा० २॥१॥३०) कामयते रचो यत्" (पा० ३।१।९५) तित्सरिता- पवादत्वेन “यतोऽनाव" (पा० ६।१।२१३) इत्याधुदासम्। “मुपां मुलुगि”ति द्विवचनस्य डादशः। हरतो रथमिति हरी। “हपिषी"त्यादिना (उ ४।१२०) इन् । नित्त्वादायुदात्तः । विपक्षसा। “पचिवचिभ्यां सुट (३० ४।२७९) इति पचेरसुन् । सुडागमः। विभिन्न पक्षसी पाश्चों ययोस्तौ। विशब्दो निपातसादुदात्तः। पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण स एव शिष्यते । द्विवचनस्य डादेशः। रथे। रमन्तेऽस्मिन्निति रथः। “रमु क्रीडायाम्"। "हनिकुषि- रमिकाशिभ्यः क्थन्"। (उ० २।२) इति क्थन्। कित्त्वा“दनुदात्तोपदेशे "त्यादिना (पा० ६४।३७) मकारलोपः। नित्स्वरेणाद्युदात्तः। शोणा। “शोण वर्णगत्योः"। गमन- करणलात्करणे घन्। जित्वादाघुदात्तः। “सुपां मुलगिति" डादशः । धृष्णू । “जिधृष प्रागल्भ्ये" "चसिगृधिषिक्षिपेः ऋः” (पा० ३।२।१४०) कित्त्वादगुणाभावः। प्रत्ययस्वरः ।

·२५२ ऋग्वेदः [अ० १, अ० १, २०११ नृवाहसा। नृन्वहत इति वहे "वहिहाघभ्यश्छंदसि" (उ० ४।२२०). इत्यमुन। “णिदि" न्यनुत्तद्धिः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेन स एव शिष्यते ॥२॥ . मध्य * युञ्जन्ति । युजिोगे इति राधादिकायुज्धातोः कर्तरि वर्तमाने लटि लटः प्रथमपुरुप वहुवचने झिप्रत्यये तदवयवस्य प्रस्थान्तादेशे मध्ये शवपवादे भमि प्रत्ययत्वेऽपि मित्करणादन्त्यादचः परे नसोरल्लोप इत्यनेन भप्रत्ययाकारस्य लोपे नकारस्यानुस्यारपरसवर्णयोयु अन्तिइति रूपम् । तत्र धातुस्वरं बाधित्वा शिप्रत्यय म्वरस्य प्रवृत्तिः साचान्नादेशोत्तरमित्यन्त्यकारस्योदात्तत्वे शेपेनिधातेनावशिष्टयोरनुदात्तत्वे युञ्जतिपदे आद्यन्ता- वनुदात्ती उदात्तः। तत्राप्पन्न्यस्योदात्तात्परत्वात्म्वरितः । संहितायामस्यशब्दीयानुदात्ताकारेण तिशब्दस्य यणि तस्यापि पूर्ववदेव स्वरितत्वम् । अस्य । इन्देः कमिनलोपश्च इत्यनेन इन्दिधातोः कमिप्रत्यये न लोपे च इदंशब्दः। इगोदमक इति केन चन मतेन इष्टधातो दमका वा इदंशब्दः। तत- स्तस्मादिदंशब्दान्पष्टीविभनेरेकवचनेडसिपरेऽत्रेदंशब्दस्यान्वादेशविषयत्वेन इदमोन्यादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादौ इत्यनेनाशादेशे टाङसीनिङमस्यादेशे अस्येतिपदम् । तत्रेदमोमप्रत्ययस्य वा दमक् प्रत्ययस्य स्वरेणान्तो- दापि अत्राशादेशेस्यानुदात्तत्वोक्तेरनुदानत्वं प्रत्ययस्यङिन्सोऽपि सुप्त्वेनानुदात्तत्वमिति तत्स्थानिकस्यस्या- देशस्यापि स्थानिव दावेनानुदात्तत्वेऽस्प्रेत्येतदुभयानुदात्तंपदम् । तस्य संहितायामाद्यस्योदात्तः। तत्परत्वा. त्वरितोऽन्त्यस्य तु उदानः परइति सन्नतरः । कामया। कमुकान्ती इत्यस्माणिङि तदन्तादचोयदिति यन्प्रत्यये गेलोपे काम्प्रतिशब्दः । नस्माहितीया द्विवचनस्य सुपांसुलगितिडादेशे डिवाटेलोपे काम्या शब्दः । तत्रधातुम्बरं वाधिन्वा प्रत्यय सामान्यस्वरः प्राप्तो यतः प्रत्ययस्य तित्करणेन तित्यनिवन्धनेन तित्स्यरितमिति स्वरेण स निवर्त्यते । तस्यापि तित्स्वरस्य यतोऽनावइत्यनेन निवर्तनात्प्रकृते सतिशिष्टेन तेन यतोऽनाव इति स्वरेण यदन्तपचकायुदात्तरूपेणावस्थीयते इति काम्यशब्दआधुदात्तः। ततो द्वितीया द्विवचनस्य सुप्त्वेन नःस्थानिकडादेशस्यापि स्थानिवत्वेन सुस्वादनुदात्ती सुधिनावित्यनेनानुदात्तत्वम् । इति काम्या शब्द आयुदात्तः । अन्त्यस्यानुदात्तस्योदात्तात्परत्वाददात्तादनुदात्तस्य स्वरित इत्यनेन स्वरितत्वम् । संहितायांतु हरीशदीयउदात्तः पर इति उदात्तः। स्वरितपरस्य सनतर इत्यनेन अनुदात्तापरपर्यायः सन्नतरः । हरी। हृन हरणे इत्यस्माद्वातोः "हृदिपिरूहिवृतिलिदिकीतिभ्यश्चे” त्यौणादिकेनसूत्रेण इन्प्रत्ययः । ततो द्वितीयाद्विवचनाटि प्रथमयोःपूर्वसवर्ण इति पूर्वसवर्ण दीर्वे हरीइतिपदम्। तत्र हृधातोरन्त उदात्तः इन् प्रत्ययस्य प्रत्ययवनिबन्धनेनायुदात्तश्चेत्यनेन निवर्त्यते सोऽपि प्रत्यय सामान्यस्वर इन्प्रत्ययगतेन नित्वेन तत्प्रयुक्तम्वरेण निवर्त्यते इति हरिशब्दो निस्वरेण नित्यादिनित्यमित्यनेन निदन्तादिस्वरस्योदात्तत्वयाधकेना- घुदात्तः। द्वितीयाद्विवचनस्य सुप्त्वेनानुदात्तत्वम् । तस्य हरिशब्दीयेकारेणानुदात्तेन सहपूर्वसवर्ण दीधैंका- देशोऽनुदात्तद्वयस्थानिक इति स्थानिवत्वेनानुदात्तः । तस्य केवलपदावस्थायां पूर्ववर्तिहाकाररूपोदात्तालारत्वेनो- दात्तादनुदात्तस्येति स्वरितः। पदपाठेतु हरीइत्येतस्य पदस्य द्वितीया द्विवचनान्तत्वेन दीर्घकारान्तत्वेन ईद्रिवचनं प्रगृह्यमिति सनात प्रगृह्य संज्ञावत्वात्प्रगृह्यत्वप्रदर्शनायेतिशब्दयोगस्य पदपाठेऽनुसरणेनात्रापि इति शब्दयोगः। इतिशब्दश्च निपातत्वादाद्युदात्त इति तदीयादिरुदात्तः पर इति हरीशब्दान्त्यस्यो- दात्तस्वरित्परस्य सनतर इति सनतरः। एवं संहितायामपि विपक्षसाशब्दीयोदात्तविशब्देकार परत्वेनोक्त- वत्सन्नतरः। विपक्षस। पच् धातोः “पचि वचिभ्यां सुट्स" इत्यौणादिकेन सूत्रेणासुन् प्रत्ययः सुडागमश्च । धातोरन्त्यस्य कुत्वे सुटः सकारस्य षत्वे कषयोगे भरूपवर्णादेशे पनःशब्दः । तस्य विशब्देन वहुव्रीहिः ·म. १, अ०२, सू०३] प्रथमोऽष्टकः - स्क०--युञ्जन्ति सारथयोऽस्येन्द्रस्य स्वभूतौ काम्या कामयितव्यावुत्कृष्टौ कामसंवादिनौ वा हरी अश्वौ। विपक्षसा सव्य दक्षिणभेदेन विभिन्नौ रथपक्षी ययोस्तौ विपक्षसौ सकारश्चान्दस उपसर्जनम्। पर्यायान्तरं वा पक्षशशद्रो द्रष्टव्यः । पत्तश्शद्वो द्रष्टव्यः। रथस्य सव्यदक्षिणपार्श्वस्थावित्यर्थः । युञ्जन्ति । रथे। कोदृशौ । शोणा रक्तवौँ । धृष्ण प्रगल्भौ । अभिभवितारौ शत्रूणाम् । नृवाहसा मनुष्यान प्रति मनुष्याकारस्य वेन्द्रस्य वोढारौ ॥२॥ वे० -- युञ्जन्त्यस्य। युअन्त्यस्य रथे कमनीयौ (पार्वे ) अश्वौ सव्यदक्षिणयोः पार्श्वयोः- 'चुज्यमानौ शोणवौँ शत्रूणां धर्षको नेतुरस्य वाढारौ देवाः ॥२॥ ततो द्विनौयाद्विवचनस्य सुपांसु लुक पूर्वसवर्णाच्छेयाडाड्यायाजाल इति सूत्रेण डादेशे विपक्षसा इति रूपम् । तत्र विशदस्य निपातत्वान्निपाता आधुदात्त इत्यनेनायुदात्तत्वम् । पक्षसशब्दे धातोः स्वरः प्रत्ययस्वरेण सोऽपि नित्स्वरेण निवर्त्यत इति नित्म्वरेण जिनत्यादिनित्यमित्यनेन निदन्तादेरुदात्तत्वम् इति सादिरुदात्तः । वहुव्रीही समासस्येत्यनेन समासान्तोदात्तत्वे प्राप्ते तदपवादेन वहसोही प्रकृत्या पूर्वपदमिति पूर्वपदस्य प्रकृतिस्वरत्वे विपक्ष शब्द आद्यदात्तः। शेषनिवातेन अवशिष्टानांमनुदात्तत्वं ततो द्वितीया द्विवचनस्यापि सुप्वेनानुदात्तत्वा तत्स्थानिकडादेशस्यापि स्थानिवत्वेनानुदात्तत्वमिति विपक्षसाशब्दे द्वितीयादयः सर्वे. चिोऽनुदात्ताः। तत्रापि आदेरुदात्तात्परत्वाद्वितीयः स्वरितत्व गच्छति उदात्तादनुदात्तस्यम्वरित इत्यनेन । तृतीयचतुथीं तु पदपाठे स्वरितात्पराविति प्राचिनौ। संहितायामन्त्यस्य रथे शब्दीयोदासराकारः पर इति सन्नतर इति विशेषः। रथे। रमु क्रीडायामिति धातोः “इति कुणितीरमिकाशिम्पः क्वथन्" इत्योणादिकेन सूत्रेणक्वथन् प्रत्यये किन्वात् "अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक लोपो झलि किनि" इति सूत्रेणधातोरन्त्यस्य लोपे रथ शब्दः। तस्मात्सप्तमी वह वचने डो प्रत्यये गुणे रथे इतिपदम्। तत्र धतोरिति सूत्रेण धात्वन्तस्योदात्तः प्राप्तः, प्रत्ययस्यायुदात्तश्चेत्यनेनादिरुदात्तः प्राप्तस्तद्वाधनेन प्रत्ययगतनित्वव. शान्नित्म्वरेण रथशब्द आबुदात्तः शोपानिघातेनान्तानुदात्तश्च । तस्यान्तानुदात्तस्योदात्तात्परत्वात्स्वरितत्वम् । शोणा। शोरवर्ण गन्योरितिधातोः करणेऽर्थे करणाधिकरणयोश्चेत्यनेन ल्युटि प्राप्ते वाहल काहज् । तस्मा द्वितीयाद्विवचनस्य पूर्ववड्डादेशः । तत्र धातुस्वरमुपमर्घ प्रत्ययस्वरः प्राप्तस्तमपि जिनम्बर उपमर्दयति इति भित्ववशतो नित्यादिनित्यर्दिनित्येमित्यनन जिदन्ताहेरुदात्तत्वाच्छोणशब्द आधुदात्तः । डादेशस्योदोक्तवदनुदात्त- त्वम् । सवर्ण दीर्घस्यानुदात्तद्वयस्थानिकत्वादनुदात्तत्व स्थानिवत्वात्। तस्योदात्तात्परत्वात्स्वरितः। घृणा । निघृणा प्रागलभ्ये इतिधातोखसिगृधिघृणि क्षिपेः ऋरि"ति सूत्रेण ऋ प्रत्ययः कित्वाद् णनिषेधे घृष्णशब्दः । तत्र धातुस्वरंवाधित्वा प्रत्यय स्वरस्य आशुदात्तश्चेस्यवृत्तिरितिष्णुशब्दोऽन्तोदात्तः शेषानिघातेन आदेरनु- दात्तत्वम् । ततोद्वितीयाद्विवचनस्य प्रथमयो पूर्वसवर्ण इति पूर्व सवर्ण दीर्घः। तत्र द्वितीयाद्विवचनस्य सुप्वादनुदात्तत्वम् । तस्य पूर्वण घृष्णुशब्दीयोदात्तोकारेण सवर्ण दीर्घे एकादेश उदात्तेनोदात्त इति सवर्ण दीर्व उदातः। पदपाठे इति शब्दयोगः प्रगृह्यत्वात् । नृवाहसा। तुधातोवानृधातो→त्तुप्रत्ययेडिनि नृशब्द- साचप्रत्यय स्वरः वाहः शब्दे वहधातोर्वहिहाधान भ्यश्छन्दसि इति औणादिकेन सूत्रेणासुन्नप्रत्ययोणि- द्वदाश्चेति णित्वनिमित्तकोपधा वृद्धवा वाहः शब्दः। नृवाह शब्दयो उपपद समासे ततो द्वितीयाद्विवच- नस्य सुपामिति डादेशे नूवाहसाइति पदम्। तत्र धातुस्वरंवाधिस्वा प्रत्ययस्वरस्यस्यादिति स्वरेण वाधः क्रियत इति वहधातोरकारएवोदात्तः । तत्स्थानिक वृद्धाकारस्योदात्तस्थानिकत्वात्स्थानिवत्वेनोदात्तत्वम् ।

·२५४ ऋग्वेदः [अ० १,०१,१० ११ तृतीयामृचमाह केतुम् कृण्वन्नकेतवे पेशो मर्या अपेशसे । समुषद्भिरजायथाः॥३॥ केतुम् कृण्वन् । अकेतवे। पेशः। मर्याः। अपेशसे । सं। उषत्ऽभिः। अजायथाः॥३॥ हे मर्या = मनुष्या इदमाश्चर्य पश्यतेत्यध्याहारः। किमाश्चर्यमिति तदुच्यते। आदि- त्यरूपोऽयमिन्द्र उपद्भिदाहकः रश्मिभिः प्रतिदिनमुषःकालैर्वा संभूयाजायथाः उदपद्यत । अथवा सूर्यस्यैवास्तसमये भरणमुपचर्य व्यत्ययेन बहुवचनं कला संबोधनं क्रियते। हे मर्य प्रतिदिनं समजायथा इति योज्यम्। किं कुर्वन् । अकेतवे रात्री निद्राभिभूतत्वेन प्रज्ञान- रहिताय प्राणिन केतु कृण्वन् । प्रातः प्रशानं कुर्वन्। अपेशसे रात्रावन्धकारातत्वेनान- भिव्यक्तवाद्रूपरहिताय पदार्थाय प्रातरन्धकारनिवारणेन पेशो रूपमभिव्यज्यमान कुर्वन् । "पेश इति रूपनाम पिंशते"रिति [नि० ॥११] यास्कः। अकेतवेऽपेशस इति चतुथ्यौं पठ्यर्थे द्रष्टव्यौ। केतुम्। प्रातिपदिकस्वरः। कृण्वन् । “कृविहिंसाकरणयोश्च"। लटः शत्रादेशः। “इदितो नुम् धातोः" पा० ॥५८] इति नुमागमः। कर्तरि शपि प्राप्ते "धिन्विकृण्व्योरच" (पा० ३।१६८०) इत्युपत्ययः। सत्संनियोगेन वकारस्य चाकारः । "अतो लोपः” (पा० ६।४।४८) इत्यकारलोपः। तस्य स्थानिवद्भावात्पूर्वस्य लयूपधगुणो न भवति । अकारस्य प्रत्ययस्वरेणोदात्तत्वम् । अकेतवे । बहुव्रीहौ “नसुझ्याम् । (पा० ६॥२॥१७२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तखम्। पेशः। “नविषयस्यानिसन्तस्य” (फि० २॥३) इत्याधुदात्तः । मर्याः। “छन्दसि निष्टक्]"त्यादौ (पा० ३।१२३) म्रियतेर्निपातः। आमत्रितनिघातः । असामर्थ्यात्पूर्वस्य न परागवद्भावः। अपेशसे। “नजसुभ्यामि" (पा० ६।२।१७२) समासे समासान्तोदात्तत्ववाधकेन गतिकारकोपपदकृदित्यनेन कृदुत्तरपदस्य प्रकृति स्वरस्ववाधनेन वाहः शब्दोयो वाकार एवोदात्तः समासेऽपिति नृवाहसः शब्द द्वितीय उदात्तः। विभक्तपादेशस्य पूर्ववदनुदात्त- स्वमिति नृवाहसाशब्द आदिरनुदात्तो द्वितीय उदात्तस्तृतीयोऽनुदात्तोऽप्युदात्तात्रइतिस्वस्तिश्चतुर्थोऽप्यनुपात्तो- ऽपि स्वरितात्परइति प्रचितः।

·म०१, अ० २, सू०३] प्रथमोऽष्टकः २५५ त्युत्तरपदान्तोदात्तखम्। सं। निपात आयुदात्तः । उपद्भिः । “उप प्लप दाहे"। ज्वल- द्भिः रश्मिभिः । लटः शत्रादेशे शंपि प्राप्त व्यत्ययेन शः। “सावधातुकमपित्” (प० १॥२॥४) इति तस्य डित्त्वाल्लघूपधगुणो न भवति। शस्य प्रत्ययस्वरेणोदात्तखम्। उपरि शतुरदुप- देशाल्लसार्वधातुकानुदात्तत्वम्। एकादंश उदात्तेनोदात्तः। अजायथाः। अजायतेत्यर्थे पुरुषव्यत्यये निघातः ॥३॥ कोतु कृण्वन् *केतुम् । चायपूजानिशामनयोरिति भौवादिकाच्चायुधातो शायकि"रित्यौणादिकेन सूत्रेण तु प्रत्ययस्तत्सन्नि- योगेन धातोः किरादेशश्च विधीयते। तो प्रत्यये धातोरादेशस्य किरूपस्यान्त्येकारस्य गुणे केतुशब्दः। ततो द्वितीयैकयचनेऽमिप्रत्ययेऽमिपूर्वइत्यनेनपूर्वरूपैकादेशे केतुमितिपदम्। तत्र धातोरितिधात्वन्तास्योदात्तइन्युच्य- मानउदातश्चायर्धातोराकारस्य प्राप्तः। यद्यपि उक्त सूत्रेणान्त्यस्योदात्त उच्यते आकारश्चनान्त्यस्तथापिस्वरविधी व्यञ्चनमविद्यमानवदित्युक्त्या व्यञ्चनस्याविद्यमानवगावेऽवशिष्टधातुरूपे योऽन्त्यस्तस्यैवान्त्यन्वमर्थसिद्धं नवाहार्य रूपमेव । अविद्यमानवदिल्युक्तया वस्तुतस्सतस्तस्याभावाभावेन तत्सत्वेच तद्दिशिष्टएबधातुत्वस्यपर्याप्तत्वेन तन्निरूपतान्त्यत्वस्यान्त्यात्पूर्वभाविनिवर्णेऽनौपचारिकत्वेन कथमप्यसत्वात् । तस्मात्स्परे कर्तव्येऽन्त्यव्यञ्जन- वर्णरहिते धातुभागे धानुत्वस्यारोपेणानन्त्ये धात्वन्तत्वस्यवारोपण उक्त शास्त्रस्य प्रवृतिरिति तदर्थः। एवं चय कारासत्त्वेन प्रकृते चाइत्येवधातोरूपमिति तदन्त्य आकार एवं धातोरितिसूत्रेणोदात्तत्वेनप्राप्त इति सूक्तम् । प्रत्ययस्यापि आशुदात्तश्चेति सूत्रेणादेरुदात्तत्वम् प्राप्तम् । अत्रापि उक्तरीत्यैवारोपितमादित्वमुकारेज्ञेयम् । एवं चैकस्मिच्छन्द द्वयोरपि स्वरयोल्दात्तत्वप्राप्ती पाणिनिना परिभाषया तत्र नियमउच्यतेऽनुदात्तं पदमेक वर्जमिति । एकस्मिन्पदेऽसति अपवादे एक एवोदात्तीवास्विरितो वाऽवतिष्ठतेऽर्थादवशिष्टाः सर्वेऽनुदात्ताभवन्तीति तदर्थः । तेनैकशेपेऽपरस्यानुदात्तत्वे वक्तव्यैकस्योदात्तत्वशेषःकस्यवाऽनुदात्तत्वमितिविनिगनाविरहेणानियमे प्रसक्तो- कात्यानेन तत्र नियमउच्यते सनिशिष्ट स्वरवलीयस्त्वमन्यनविकरणेभ्य इति। सति विद्यमानेऽर्थात्पूर्वशिष्टस्वरे शिष्टस्यार्थात्पश्चाच्छिष्टस्यस्वरस्यवलीयरूपंभवति विकरणस्यराहित्येति तदर्थः । पश्चाच्छिष्टस्यवलियस्त्वोत्याऽर्था- प्रथमशिष्टस्य दुर्वलत्वं प्रतीयते। दुर्बलः प्रवलेन वाध्यत इति लौकिकन्यायस्तदनुरोधेन प्रवलेन पश्चाच्छिष्टैन दुर्बलस्य वोध इति प्रवलमेनं वर्जयित्वाऽविशिष्टानामनुदात्तत्वमिति वाधनार्थ पाणिनिना सूतविरचितमनुदान पदमेकवर्जमिति तच्चोपरिष्टात्पदर्शितम् । एवं चोनशेपनियातपरिभाषया पश्चाच्छिष्टप्रन्ययस्वरं बलवन्तं विहाय पूर्वस्य प्रकृतिस्वरस्यबलस्यानुदात्तत्वं संपाद्यत इति । धातोराकारस्यानुदात्तत्वेनस्थानिक किरूपादेशस्यापि स्थानिवत्वेनानुदात्तत्वं तत्स्थानिकगुणकारस्यापि उक्तवदेवानुदामत्वमिति। केनुशब्दोऽन्तोदात्तआद्यनुदात्तः । तत अमः प्रत्ययस्य सुप्त्वेनानुदात्तन्वे तेन सहकेनुशदीयान्योकारस्योदात्तस्यामिपूर्व इतिपूर्वरूपैकादेशएकादेश- उदात्तेनोदात्त इत्युदात्त इति केतुशब्द आदिरनुदात्तो द्वितीय उदात्तः । कृण्वन्। कृवि, हिंसाकरणयोश्चेति- भौवादिकाकृविधातोर्लटि करि तस्यशनादेश मध्ये प्राप्तं शवं वाधित्वा धिन्यिकृण्व्योरचेत्यनेनोकारो भवनि धानोरकारश्चान्तादेशः। तस्य चोकारेपरतोलोप इति स्थानिवद्वानोकारनिमित्तो धानृपधागुणो न भवति । शतरिपरतउकारस्ययणि इदित्त्वानल्यणत्वे कृवदिति शब्दः । ततः प्रथमैकवचने “मुडनपुंसकस्ये" त्रिसूत्रेण प्रथमैकवचनस्य सर्वनामस्थानसंज्ञायामुगिदचा-सर्वनामस्थानेऽधातोरित्यनेननुमागने हलत्याभ्य इति ·२५६ ऋग्वेदः [अ० १, अ०१,व०११ एक०-मर्य। माकार ! इन्द्र ! अपेशसे रूपवर्जितस्य। प्रशारूपे चात्रप्रदर्शनार्थे। यस्य यदभिलषितं, तस्य तत् तत् सम्पादयन्नित्यर्थः। समुपद्भिः। स शब्दःसहार्थे। उवच्छन्दो- वशकान्तावित्यस्य कान्तिवचनो न वसोऽर्थासम्भवात्। सहकान्तिभिस्त्वमजायथाः जन्मन एव प्रभृति त्वं सर्वस्य सर्वाभिलषितसम्पादी कान्तश्चासीरित्यर्थः। अथवा माध्यमिकाः स्तनयिन- लक्षणा वा उपसः; ताभिःसह त्वमजायथाः-जन्मन प्रभृतिः गर्जितेत्यर्थः ॥३॥ सन्नतरः। पेशः। प्रथमैकवचनेसोलीपे संयोगान्तस्यलोप इति तकारलोपे कृण्वन् इति रूपम्। तत्र धातु स्वरं वाधित्वाशतुः प्रत्ययस्य आयुदात्तश्चेत्यनेनाद्युदात्तत्वम् । उकारस्य प्रत्ययत्वेनायुदात्तत्वस्य सतिशिष्टत्वाच्छतृस्वरेणैव वाधइत्यनु- दात्तता। एवं च शेषनिघातेनादिरनुदात्तः शतुः प्रत्ययस्य स्वरेणचान्तोदात्तः कृण्वच्छब्दः । अकेतवे । केतुशब्द उपर्युक्तरीत्या प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वम् नन निपातत्वादाद्युदात्तः। तयोर्वहुबोही समासे समासस्येत्यन्तोदात्तः प्राप्तस्तदपवादेन वहुव्रीही प्रकृत्यापूर्वपदमित्यनेन पूर्वपदप्रकृतिस्वरः प्राप्तस्तस्याप्यपवादेन । नज सुभ्या- मिन्यनेनोत्तरपदान्तोदात्तत्वविधानादकेतुशब्दशन्तोदात्तः। ततश्चनु• एकवचने उप्रत्यये तन्निमित्तके पूर्वोकारस्य गुणेऽवादेशेऽकेतवे इतिपदम् । तत्र चतुर्थ्येकवचनस्य सुप्वेनानुदात्तत्वम् । तन्नि- मित्तकगुणस्योदात्तोकारस्थानिकत्वेन स्थानिवदावादात्तत्वं तत्स्थानिकावादेशेस्यापि तद्वदेवोदात्तत्वमिति अकेतवेशने आदिस्वर द्वयमनुदात्तं तृतीयउदात्तश्वतुर्थाऽनुदात्तः सन् उदात्तालारत्वात्स्वरितः पदपाठे। संहितायांतुपेशः शब्दीयोदात्तःपर इति तस्यान्त्यस्यानुदात्तस्य उदात्तस्वरितपरस्य सनतर इत्यनेन पिशअवयवे इत्यस्मात्तौदादिकारिपशधातो सर्वधातुभ्योऽसुनित्यौणादिकेनासुनि उपधागुणेपेशः शब्दः। तत्र धातुस्वरस्यप्रत्ययस्वरेण तस्यापि नित्स्वरेण वाधान्निदन्ताहेरुदात्तत्ववोधन- न्नित्यादिनित्यमित्यनेन पेशः शब्द आदिदात्तः उणादिषु अव्युत्पत्तिपक्षे नविषयस्येत्यनेनाद्युदात्तः । शेषनिघातेनचान्तोऽनुदात्तस्तस्योदात्तात्परत्वात्स्वरितः। संहितायां मर्याः शब्दीयमकार पर इति पेशः शब्दान्त्यसकारस्य रुत्वे उत्वे गुणे पेशो इति रूपम् । तत्रोत्वस्य व्यञ्जनस्थानिकतयाऽनुदात्तत्वं गुणोकार- स्यापि पूर्वोत्तरानुदात्तस्थानिकत्वेनानुदात्तत्वं स्थानिवत्त्वात्। तस्यापि उदात्तात्परत्वावरितः । मृङ प्राणत्यागे इत्यस्माच्छन्दालिनिष्टयं देवहूयप्रणीयोनीयोच्छिप्यमर्येत्यादिसूत्रेण यत्प्रत्ययो निपात्यते गुणश्च । तत्र धातुस्वर धित्वा प्रत्ययस्वरस्तमपि वाधित्वा नित्स्वरितमितिनित्स्वरः प्राप्तस्तस्याप्यदवादकेन यतोऽनाव इत्यनेनादेख्दात्तत्ववोधनाच्छेनिघातेनान्तोऽनुदात्तः । तस्वोदात्तात्परत्वात्स्वरितः। तस्मात्मयशब्दात्संवो- धनवहुत्वे प्रथमाया वहुवचने जसि प्रथमयो पूर्वसवर्णदीर्धे मर्याइतिपदम् । तत्रजसः सुप्त्वेनानुदात्तत्वात्तस्य पूर्ववर्ति मर्यशब्दीयान्स्यानुदात्ताकारस्य सवर्णदीकादेश एकादेशस्यपूर्वोत्तरोभयानुदात्तस्थानिकतया स्थानि- वत्त्वेनानुदात्तत्वम् । तस्यापि पूर्ववत्स्वरितेन मर्याः पदमायुदात्तमन्त्यस्वरितं प्राप्त परन्तु प्रकृतेसम्बोधना- न्तत्वेनामान्त्रित संज्ञावत्त्वात्पदात्परत्वादपादौस्थितत्वाच संहितायामामन्त्रितस्य चेत्याष्टमिकेन सर्वानुदात्तत्वे तस्य पूर्ववर्ति पेशोशब्दीयस्वरितौकारात्परत्वादुभयोरप्यचोः प्रचयः स्वरः स्वरितात्परेपामनुदात्तानामित्यनेन । पदपाठेतु सर्वनिघातस्य वाक्यत्वेऽपि अनुसरणात्तस्य . पदस्य सर्वानुदात्तत्वम् । विशेषस्त्वियान्यत्संहितायां स्वरितात्परत्वात्प्रचयः। पदपाठेतुस्वरितात्परत्वाभावात्प्रचयाभाव इति। अपेशसे । पिशधातोरवयवार्था- सर्वधातुभ्योऽसुनित्यतेनासुनि प्रत्यये धातोरूपधायागुणे पेश्शब्दोततोनमा सह वहुव्रीही अपेशश्शब्दस्तस्माच. तुर्येकवचमे प्रत्यये अपेशसे इति पदम्। तत्र धातोरिति प्रासं धात्वन्तस्योदात्तस्वरं बाधित्वाप्रत्ययसामान्य मर्याः।

·म०१, अ०२, सू०३] प्रथमोऽष्टकः २५७ वे०-केतु कृण्वन् । रात्रौ स्वपतो गतप्रज्ञस्य प्रशोदयं कुर्वन् तमसातिरोहितरूपाणां गवादीनां रूपंचज्ञायते । केतुं कृण्वन् प्रशानरहिताय पेशश्चापेशसे समजायथाः स्वमुपोभिः सह तमिममाश्चर्यमनुष्याणां निवेदयितु त्वां सम्बोधयन्ति मा इति ॥३॥ प्राप्तस्तमपि वाधित्वा प्रत्ययगतन्नित्वनिमित्तकोन्तित्यादिनित्स्वरमितिस्वरः प्राप्तस्तेन पेशऽशब्दो- निदन्तादिरुदात्त इत्यायुदात्तः । ना निपताआयुदात्ता इत्यनेनाद्युदात्तः। वहूब्रीही समासस्येत्यन्त उदात्त प्राप्तस्तंवाधित्वा बहुव्रीही प्रकृत्यापूर्वपदमिति पूर्वपदस्य प्रकृतिस्वरः प्राप्तस्तस्याप्यपवादेन न सुभ्यामित्य- नेनोत्तरपदान्तस्योदात्तत्वविधानेन स एवस्वर इति अपेशश्शश्दोऽन्तोदात्तः शेषनिघातेनावशिष्टयोरचोरिनु- दात्तत्वम्। चतुर्थ्य कवचनस्य सुप्त्वेनानुदात्तत्वेन अपेशसे शब्दे आदिस्वरद्वयमनुदात्तं तृतीय उदात्तः शतुर्थोऽनुदात्तः सन्नुदात्ततात्पर इति स्वरितः पदपाठे। संहितायांतु पूर्ववर्तिस्वरितात्परत्वादादिस्वरस्य स्वरितात्परेपामनुदात्तमित्यनेन प्रचयः स्वरः द्वितीयस्य तेनैवसूत्रेण प्रचयस्वरे प्राप्त तदपवादेन उदात्तस्वरित- परस्य सनतर इत्येनेन अनुदात्तापरपर्यायः सनतर एव भवतीति विशेषः। सम् । निपातत्वानिपाता आधुदात्ता इत्यनेनाद्युदात्तः उपसर्गत्वाद्वोपसर्गाश्वामिवमित्यननोदात्तः । उपद्भिः। उपधातोर्लटि तस्य शतरि मध्ये प्राप्तय शपोव्यत्ययेन शस्तस्य सार्वधातुकमपिदित्यतेन डिनावाद्यो न इत्युपच्छब्द- स्तस्मात्तृतीया वहुवचने उपनिरिति रूपमिति भाष्यकारः। दशापाद्यांतु "उपसश्चेप्यते" इति वार्तिक- स्योपसशब्दस्य दकारान्तादेशास्यादादी प्रत्यय इत्यर्थकस्योदाहरणदानावसरे "समुपद्भिः” इत्युदाहरणदानादयं शब्दउपशब्दस्य रूपमिति विज्ञायते तेन उपदाहे इति धातो रुपः किच्चे "त्योणादिकेनासिः प्रत्ययः सच किदित्यर्थकेन सिद्विरुपः शब्दस्य । तताभिसि प्रत्यये "उपसचेप्यते” इति वातिकेनदकारा- ताशे उपद्रिरूपम् । दशपादोकारास्तु "उपः किदिति" उणादिस्थले 'वसःकिदि" निपाठ- माश्रयन्ति। तन्मतेन वसधातोरसि प्रत्यया भवति सच किदवतिति वसधातोर्वचस्वपियजादीनां कितिचे" त्यनेन संग्रसारणे संप्रसारणाचेति परस्य पूर्वरूपैकादेशे उपः शब्दसिद्धिः वत्वेन शासिवसिघसीनां चेत्यनेन । ततोभिसि पूर्ववद्रपम् । तव प्रथमकल्पे धातुम्बरं वाधित्वा शतृ प्रत्ययस्वरः प्राप्तस्तस्यापि वाधकेन शप्रत्यय स्वरेणभवितव्ये परन्तु तस्य विकरणत्वेनावलबत्त्वेनवाधकत्वाच्छतुः स्वरस्यावशेपे प्राप्ते तस्य शतुर्ल सार्वधातुकत्वेन । दुपदेशाः परत्वेनच तास्यनुदात्तन्ङिदुपदेशालमार्वधातुकमनुदात्तमम्ति डोरित्यनेनानुदात्तत्वादवाधित्तत्वाच्छ प्रत्ययस्वर एवात्रावतिष्ठते इति उपप्रच्छन्दोऽन्तोदात्तः। द्वितीयेकल्पे धातुस्वरं वाधित्वामिः प्रत्ययस्वरेणा- धुदात्त इति उपः शब्दोऽन्तोदात्तः। तृतीयकल्पे तु धातु स्वरस्य प्रत्यय स्वरेण वाधने प्रत्ययस्वर एव. विशिष्यते परन्तु प्रत्यये परतो वकारस्य संप्रसारणोकारे तस्य व्यञ्जन स्थानिकत्वेनानुदात्तत्वं तेन सह परवा- कारस्य शेप निघातेनानुदात्तस्य पूर्वरूपंकादेशे एकादेशास्थानिनोरुभयोराप्यनुदात्तत्वेनेकादेशः स्थानिवत्वेनानु- दात्त इति विशेषः। भिसः प्रत्ययस्य सुप्ल्वेनानुदात्तत्वेनोपद्भिः शब्द आदिरनुदात्तो द्वितीय उदात्तस्तृतीयोऽ- नुदात्त उदात्तात्परत्वात्स्वरितः। अजा यथाः। जनीप्रादुर्भावे इत्यस्मादादादिकाल्लुङि तस्य कर्तरि मध्यम- पुरुपैकवचने आत्मनेपदे थासिमध्येश्यनि लुङ-लङ-लुश्वित्यडागमे ये विभाषेतिधातोरात्वे सवर्णदीर्थेऽ जायथा इति पदम् । तत्र धातुम्बरं थास्प्रत्ययस्वरं निवर्तयति तस्यापि तास्यानुदात्तेदिन्यतेनानुदानत्वे श्यनः प्रत्ययास्यायुदात्तश्चेत्यायुदात्तः प्राप्तः परन्तु अडागमस्य विविश्योदात्तत्व विधानेन तेन श्यन् स्वरवाधः आत्वस्य व्यञ्जन स्थानिकत्वेन सवर्णदीर्घस्य स्थानिवत्वेनानुदात्तत्वं प्राप्त परन्तु अभातिङन्तात्परत्वात्ति इङतिङ् इत्यनेन सर्वनिघातः। तस्य संहितायां स्वरितात्परत्वात्प्रचयः । .

·२९८ ऋग्वेदः [अ० १, अ० १, २०११ चतुर्थीमचमाह आदह स्वधामनु पुनर्गर्भवमरिर। दाना नाम यज्ञियम् ॥ ४॥ आत । अहं । स्वधाम् । अनु'। पुनः । गर्भऽत्वम् । आइरिरे । दधानाः। नाम । यज्ञियम् ॥ ४ ॥ अत्रास्ति विशेपविनियोगः चतुर्विशेऽहनि प्रातःसवन ब्रह्मणाच्छंसिशस्त्र आदह स्वधामन्विनि डे ऋचौ इन्द्रेण सं हि दृक्षस इत्येका। अयं तृचः पलहस्तोत्रियसंशकः । नथा च मृत्रितं “चतुर्विशे होताजनिष्ट" इति खण्डे “इन्द्रेण सं हि दृक्षस आदह स्वधान्वित्यका द्वे च” (आ० ७१२) इति। यद्यप्येतदैन्द्रं मूक्तं तथा प्यादह"त्यादिषु पदमु मरुतो वर्ण्यन्ते। “प्रायणन्द्र मरुन” इत्यनुक्रमणिकायामुक्तखात् (अ० परि० १॥२) । आदित्ययमानन्तर्यार्थ निपातः। अहेत्यवधारणार्थः। आदह = वर्षौग्नन्तरमेव । स्वधामनु। इतः परं जनिष्यमाणमन्नमुदकं वानुलक्ष्य मरुतो देवा गर्भवमेरि। मेघ मध्ये जलम्य गर्भाकारं प्रेरितवंतः। जलस्य कर्तारं पजन्यं प्रेरितवंतः। प्रतिसंवत्सरमेवं कुर्वन्तीति दयितु पुनःशब्दः प्रयुक्तः । कीदृशा मरुतः ? यशियं = यशाह नाम दधानाः धारयन्तः। सप्तमु गणेषु मरुतामीटकान्याहत्यादीनि यशयोग्यानि नामान्यत्रानातानि (कृ० य० तै० सं० का० ४ प्र० ६ अ०५)। “अन्ध” इत्यादिष्वष्टाविंशतिसंख्याकेष्वननाम “मूर्क रसः स्वधे"ति पठितम् । “अर्ण” इत्यादिष्वेकशतसंख्याकेदकनामसु "तेजः स्वधाक्षरम्" इति पठितम् । आत्। अह। निपातावाद्युदात्तौ। स्वधा। स्वं लोकं दधाति पुष्णातीति स्वधा "आतोऽनुपसर्ग कः (पा० ३।२।३) कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अनुपुनःशब्दौ निपातावाद्युदात्ती गर्भस्यभावो गर्भवम् । प्रत्यय स्वरः । एरिरे। अन्तर्भावितण्या “दीर गतावि"त्यस्मा- दनुदात्तेतः परस्य लिटो झस्य इरेच। चित्त्वादन्तोदात्तः । “सह सुपा” (पा० २॥१॥४) इत्यत्र सुपेति योग विभागादाङा सह तिङः समासेऽपि “समासस्य" (पा० ६१॥२२३) इत्यन्तोदात्तत्वम् । “इजादैश्च गुरुमतोनृच्छः” (पा० ३।१:३६) इत्याम् न भवति मत्रखात् ।

·२५६ । म० १, अ० २, सू०३] प्रथमोऽष्टकः अहशब्दयोगानिघाताभावः। “तुपश्यपश्यताहैः पूजायाम्” (पा० ८॥१॥३९) इति निषेधात् । दधानाः। शानचश्चित्त्वादन्तोदात्तत्वे प्राप्ते "अभ्यस्तानामादिः" (पा० ६।१।१८९) इत्या- द्युदात्तलम् । यज्ञमर्हति यशियम् यज्ञमर्हति यशियम् । “यशस्विंग्भ्यां घखो” (पा० ५।१।७५) इति घप्रत्ययः । “आयनेयीनीयियः फढखछयां प्रत्ययादीनाम्" (पा० ७॥१॥२) इतीयादेशः । प्रत्ययस्वरेणेकार उदात्तः॥४॥ स्क० षडादहस्वधामिति मारुत्योऽनन्तरा ऋचः सुरूपकृन्नुमित्येन्द्रमामेधातिओरित्यैन्द्रत्वे प्राप्तेऽयमपवादः। अरहस्वधामित्येताः षडन्तरा मरुद्द वता वीलुचिदारुजत्नुभिरित्यस्या देवतान्त- रोपदेशात्-तद्वर्जमन्याः पणमारुत्यः प्रतीयेरन । तन्निवृत्यर्थमनन्तरवचनम् । आच्छद्वोऽथशब्दपर्याय- आनन्तये। अहेतिविनिग्रहार्थीय एवं गवस्यार्थे । स्वधा-इत्युदकनाम। अनु पश्चादर्थे। कस्य पश्चात्। सामर्थ्यावृष्टः । एवं सम्बन्धयोजनात् वृष्टेः पश्चादेशोदकं पुनर्गर्भत्वमारिरे। ईगतावित्यस्य रायन्तस्येदं रूपम् । गमयन्त्यापादयन्ति मम्तः । पुनश्शब्दश्चातीतसंवत्सर- गर्भवापादनापेतः। एतदुक्तं भवति- वार्षिकाश्चतुरोमासान वर्णित्वा तदनन्तरमष्टी मासास्त- दुदक रश्मिभिः प्रत्याहृत्य तदागामि संवत्सरे वर्पितु पुनर्गर्भमापादयन्ति मरुत इति । एबमेकवाक्यता-वृष्टेः पश्चादनन्तरमेव मस्यलक्षणमन्नं पुनर्गर्भवमोरिर महतोददतः उदकं यज्ञ- सम्पादि एतदुक्तं भवति-वर्षाप्तीपधोर्जनयित्वा न तावत्येवकृतार्थी भवन्ति मम्तः। किन्तर्हि ता एव पुनर्गर्भयन्ति उदकदानेनेति ॥४॥ वे०-श्रादहस्वधाम् । अनन्तरमेव वृष्टेमस्तः-अन्नार्थ पुनरपि गर्भत्वं प्राप्नुवन्ति। अष्टौ मासा- स्तिराभूत्वा वर्तन्ते वर्षाभ्योऽनन्तरम् । आश्चर्ये अहशब्दः। दधाना नामयज्ञानामीहक चाताहक चेत्यादिकम् ॥४॥ पञ्चमीमृचमाह वीलु चिदारुजनुभिर्गुहा चिदिन्द्र वह्निभिः । अविन्द उस्त्रिया अनु॥५॥ वीलु । चित् । आरुजत्नुभिः । गुहा । चित् । इद्र। वह्निऽभिः । अविन्दः। उस्त्रियाः। अनु ॥५॥ अस्ति किश्चिदुपाख्यानम् - पणिभिर्देवलोकागावोऽपहृता अन्धकारे प्रक्षिप्ताः, ताश्चेन्द्रो मरुद्भिः सहाजयदिति । एतच्चानुक्रमणिकायां मूचितम् (अ० ॥६॥३) । “पणिभिरसुरेनिंगूल्हा ·ऋग्वेदः [अ० १, अ० १, ५० ११ गा अन्वेष्टुं सरमां देवशुनीमिन्द्रेण प्रहितामयुग्भिः पणयो मित्रीयन्तः प्रोचुरिति" (अनु० १०।१०८) मत्रातरे च दृष्टान्ततया मूचितम् । “निरुद्धा आपः पणिनेव गाव” इति । (ऋ० १॥३२॥११) तदेतदुपाख्यानमभिप्रेत्योच्यते। हे इन्द्र वील चित् --दृढमपि दुर्गमस्थान- मारुजन्नुभिभञ्जद्भिर्वहिभिवादृभिरन्यत्र नेतुं समर्थर्मरुद्भिः सहितस्त्वं गुहा चित - गुहा- यामपि स्थापिता उस्त्रिया गां अन्वविन्दः - अन्विष्य लब्धवानसि । "ओजः पाज" इत्यादिष्वष्टाविंशति संख्याकेषु बलनामसु “दक्षो वीलु च्यौनम्" इति पठितम् । नव संख्याकेषु गोनाम"स्वन्ध्योस्रोस्रिये"ति पठितम्। वीलु। प्राति- पदिकखरः। चित्। चादिरनुदात्तः। आरुजत्नुभिः। “रुजो भङ्गे” इत्यौणादिकः कत्नुच्प्रत्ययः। कित्त्वाद्रगुणाभावः। चित्त्वादन्तोदात्तखम्। समासे कृदुत्तरपदप्रकृति स्वरत्वम् । गुहा। सप्तम्याडादेशः। “ग्रामादीनां च” (फि० २।१५) इत्यायुदात्तः वह्निभिः “वहिश्रिश्रयुटग्लाहाखरिभ्यो नित्” (उ० ४।५२) इति वहनिप्रत्ययः। पित्त्वादायुदात्तः । अविन्दः। “शे मुचादीनाम्” (पा० ७॥१॥५९) इति नुमागमः । “लुङ्लङ्लवडुदात्तः" (पा० ६।४।७१) वसन्तीत्युस्रियाः। वसेः कर्तरि रियक्प्रत्ययः । पखाभावश्च बाहुलका- दृहनीयः। उक्तं हि “यन्न पदार्थविशेषसमुक्तं प्रत्ययतः प्रकृतश्च तदृह्यमि"ति। इकार प्रत्ययस्वरेणोदात्तः ॥५॥११॥ ॥ इति पथमस्य प्रथम एकादशो वर्ग: ॥ स्क०-एका वीलुचिदिन्द्राय मरुद्भिः सहगीयते । न केवलं ममद्भयः। पेन्द्र मारुतीयं न मारुत्येव केवलेत्यर्थः। वीलयतेः संस्तम्भ कर्मणो वीलु दृढम् । चिच्छन्दोऽप्यर्थे । दृढमपि पर्वतादि प्रारुजत्लुभिः। जो भङ्गे। सहयोगलक्षणा चेयं तृतीया। भाद्भिर्मरुद्भिः सह । गुहाचित् गुहायामपिस्थिता । हे इन्द्र ! कीदृशैर्मरुद्भिः । वन्हिभि योदृभिः । अविन्दः लन्धवानसि। काः। उस्त्रियाः-देवानां स्वभूता गाः । अनुपश्चात् । कस्य । सामर्थ्यात् सरमा प्रत्यागमनस्य । पणिभि- रसुरैरपहृताः-गागुहायांनिहिताः सरमाप्रत्यागमनोत्तरकालं मरुद्भिः सह त्वमलब्धा इत्यर्थः ॥५॥ ॥ इति प्रथमस्य प्रथम एकादशो वर्गः॥ ! वे०-वीलुचित्। दृढमपि पर्वतसान्वाभिमुख्येनमवद्भिः पर्वतस्यगुहायामपि इन्द्र ! त्वां घोभिर्मरुद्भिस्त्वं पणिभिरपहृता गा अन्धविन्दः ॥५॥ ॥ इति प्रथमस्य प्रथम एकादशो वर्गः ॥

·प्रथमोऽष्टकः म० १, अ० २, सू०३] २६१ युञ्जन्तीति सूक्ते षष्ठीमृचमाह- देवयन्तो या मतिमच्छा विदद्वसुं गिरः । महामनूषत श्रुतम् ॥ ६॥ देवऽतन्तः। या । मतिम् । अच्छ। विदत्वसुम् गिरः । महाम् अनूषत । श्रुतम् ॥ ६॥ देवयन्तो मरुत्संज्ञकान्देवानिच्छन्तो गिरः स्तोतार ऋविजो महां प्रौढं मरुद्गणमच्छ-- प्राप्तमनूषत स्तुतवन्तः। कीदृशं मरुद्गणम् ? विदद्वसुम् = वेदद्भिः स्वमहिमप्रख्यापकै- वमुभिधनयुक्तं । श्रुतं - विख्यातं । मरुद्गणस्य दृष्टान्तः। यथा मतिं । मातारमिन्द्रं यथा स्तुवन्ति तथेत्यर्थः॥ देवयन्तः । देवानात्मन इच्छन्तः। “मुप आन्मनः क्यन्” (पा० ३।१०) "क्यचि च" (पा० ७॥४॥३३) इतीलम् “अकृत्सावधातुकयोर्दीः” (पा० ९।४।२५) इति दीर्घत्वं च न भवति "न छन्दस्य = पुत्रस्य (पा० ७॥४॥३५) इत्यनेन क्यचि यत्माप्तमीत्वं दीर्घत्वं वा तस्य सर्वस्य प्रतिषेधात्। यद्यपीवमेव प्रकृतं तथापि व्यवहितस्यापि दीर्य खस्य स प्रतिपेध इति विज्ञायते। "अश्वायन्त” इत्यादा “वश्वाघस्यात्” (पा० ७॥४॥३७) इत्याखविधानादिति ह्यक्तम् । क्यजन्ताच्छतृप्रत्ययः। क्यचश्चिखा“चित” इत्यन्तोदात्तत्वम् शपः पित्त्वेन शतुश्च ल सार्वधातुकस्वरेणानुदात्तख “एकादश उदात्तेनोदात्त' इत्युदात्तः। यथा “प्रकारवचने थाल" (पा० ५।३।३३) “लिती"ति प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तत्वम्। मतिम् । “मन्त्र पेषपचमन' इत्यादिना (पा० ३।३।९६) क्तिन्नुदात्तः। मतिशब्दो ज्ञानपरोऽप्युपचाराजशातरीन्द्रे वर्तते । अथवा पदान्तरे विशेष्यानुपादानादिन्द्रस्यैपा संशा । ततश्च “क्तिचक्तौ च संज्ञायाम्” (पा० ३।३।१७४) इति मन्यतेः कर्तरि क्तिच्। तस्योपदेशेऽनुदात्तवादिप्रतिषेधः चित्ता- दन्तोदात्तलम् अच्छ। अध्याहृतगच्छत्यर्थयोगा“दच्छ गत्यर्थवदेषु” (पा० १।४।६९) इति गतिसंशया सह निपातसंशाया अपि समावेशात् “निपाता आधुदात्ताः फि० ४।१२ इत्या- युदात्तखम्। विदद्वमुम् । “विद शान" इत्यस्मादन्त वितण्यांच्छतप्रत्यये विदन्त्यो- दार्यातिशयवत्तया ज्ञापयन्ति वमूनि धनानि यं स विदद्वसुः। विदः शतप्रत्यये- ·२६२ ऋग्वेदः [अ० १, अ० १, व० १२ "ऽदिप्रभृतिभ्यः शपः” (पा० २।४।७२) इति शपो लुकि प्रत्ययवरेण शतुरुदात्तलम् । बहुव्रीही पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन तदेव शिष्यते। गृणन्ति स्तुवन्तीति गिरः। गृणातेः कि “प्यूत इद्धातोः” (पा० ७१।१००) इतीखम्। रपरत्वम्। धानुस्वरेणोदात्तत्वम्। महाम्, महान्नम्। नकारतकारयोर्लोपश्छान्दसः। प्रातिपदिकस्वरेणोदात्तत्वम्। अनूपत । "ण सुनौ”। व्यत्ययेनात्मनेपदम्। लुङि झस्यादादेशः सिचि कुटादित्वेन ङित्ता- द गुणाभावः । इडभाव उकार दीर्घत्वं च छान्दसम् । निघातः । श्रुतम् । प्रत्ययस्वरः ॥६॥ -देवशब्दोऽत्र प्रकृतान मस्त प्रवाह । तानिच्छन्ती देवयन्तः । यथामतिम् । मन्यतिरर्च- तिकर्मा । मन्यते स्तृयतेऽमाविति मतिरिन्द्रः, ज्ञाता वा मतिविद्वान् ब्राह्मणः। यथा सर्वस्तुत्य- मिन्द्र विद्वांस वा ब्राह्मणं तद्वत् । अच्छ। निपातोऽयमानुमित्यस्यार्थे। लब्धधनं मरुद्गणं । गीभि स्तुतिभिर्महान्तमिन्द्र अनूषत । स्तुवन्ति स्तुवन्तु वा ऋत्विजो मत्पुत्रपौवादया वा। श्रुतं ख्यातम् ॥६॥ वे. देवयन्तः । देवानिच्छन्तीयथा पूजनीयमिन्द्रमभिध्रुवन्ति, विदद्ववेदयाउनु मुदारं गिरः स्तोतारोमहान्तं मरुद्गणमिति ।। सप्तमीमृचमाह इन्द्रण सं हि दृक्षसे सञ्जम्मानो अविभ्युपा। मंदू समानवर्चसा ॥७॥ इन्द्रण। सं। हि । दृक्षसे । संऽजग्मानः। अविभ्युषा। मंदू इति । समानऽवर्चसा ॥७॥ हे मरुद्गण ! खमिन्द्रेण संजग्मान- संगच्छमानः संदृक्षसे हि। सम्यग्दृश्येथाः खलु। अवश्यमस्माभिर्द्रष्टव्य इत्यर्थः । कीदृशेनेन्द्रेण ? अविभ्युपा भीतिरहितेन । कीदृशाविन्द्रम- रुद्गणौ ? मन्दु - नित्यप्रमुदिती। समानवचंसा -तुल्यदीमी। समानवर्चसा -तुल्यदीप्ती। पुरा कदाचिद त्रवध दशायामिन्द्रस्य सखायः सर्वे देवा श्वासेनापसारिताः, तदानीमिन्द्रस्य त्रसंबन्धिसकल सेनाजयार्थ मरुद्भिः संगमोऽभूत् । सोऽयमों “वृत्रस्य खाश्वसथादि"ति मन्त्रे संगृहीतः "इन्द्रो वै वृत्रं हनिष्यनिति" ब्राह्मणे अपश्चितश्च ॥ इन्द्रशब्द परमैश्वर्यवन्तं मरुद्गणं ·म०१, ०२, सू०३] प्रथमोऽष्टकः २६३ वाभिधत्ते। तदानीमिन्द्रस्य सम्बोधनं वहिरेवाध्याहर्तव्यम् । तथा चेयमृग्यास्केन व्याख्याता “इन्द्रेण हि संदृश्यसे संगच्छमानोऽविभ्युषा गणेन मन्दू महिष्णू युवां स्थोपि वा मन्दुना तेनति स्यत्समानवर्चसेत्येतेन व्याख्यातम्” (नि० ४।१२) इति ॥ संदृक्षसे। संपश्येथाः। दृशेश्चेति वक्तव्यम् (पा० १॥३।२९।२) इत्यात्मनेपदम्। दृशे- “लिङर्थे लेट्” इति प्रार्थनायां लेट् । “थासः से” (पा० ३।४।८०) "लेटोऽडाटौं” (पा० ३।४।९४) इत्यडागमः। “सिबहुलं लेटि” (पा० ३॥१॥३४) इति सिप्। “संशापूर्वको विधिरनित्य" इति गुणाभावः। व्रश्चादिना पवम्। “पढोः कः सि” (पा० ८।२।४१) इति कलम् । आदेशप्रत्यययोः” (पा० ॥३.५९) इति सिपः पवम्। बहुलग्रहणात्सिपः परस्ताच्छबपि भवति। सिपा व्यवधानात्पश्यादेशो न भवति शपः पित्वादनुदात्तत्वम् । उत्तरस्य लसार्वधातुकानुदात्तलम् । धातुस्वर एव शिष्यते। हिशब्दयोगा“त्तिङतिङ” इति निघातो न भवति। “हि च” (पा० ८॥१॥३४) इति प्रतिषेधात्। संजग्मानः। गमेः संपूर्वा“च्छन्दसि लुङ्ललिटः” (पा० ३।४।६) इति वर्तमान लिट् । “समो गम्यूच्छिभ्या" (१।३।२९) मित्यात्मनेपदविधानाल्लिटः कानजादेशः। द्विर्भावः । हलादिशेपः । अभ्यासस्य चुत्वम् । “गमहने” (पा० ६।४।९८) त्युपधालोपः कानश्चित्त्वादन्तोदात्तत्वम्। गतिसमासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। अविभ्युपा । “त्रिभी भये”। पूर्ववल्लिन् । “शेपात्कर्तरि परम्मैपदम्” (पा० १॥३७८) इति परस्मैपदम् । “कमुश्च" (पा० ३।२।१०७) इति लिटः कमुर- देशः। तस्य कित्त्वादगुणाभावः। द्विर्भावः । अभ्यासस्य इस्वजश्त्वे । क्रादिनियमात्प्राप्त "इवस्त्रेकाजाघसाम्” (पा० ७।२।६७) इति नियमान्निवर्तते। नञ्समासे तृतीयैकवचने भखा- "दूसोः संप्रसारणम्” (पा० ६।४।१३१) इति वकारस्योकारः । “संप्रसारणाच” (पा० ६।१।१०४) इति पूर्वरूपलम् । “शासिवसिघसीनां च” (पा० ८।३।६०) इति पलम् । इयडादेशं वाधि- "त्वैरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य (पा० ३।४।८२) इति यणादेशः। अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरसम् । पूर्वेण सह संहितायामोकार “स्यैङः पदान्तादति” (पा० ६।१।१०९) इति परपूर्वत्वे प्राप्त “प्रकृ- त्यान्तःपादमव्यपरे” (पा० ६।१।११५) इति प्रकृतिभावः। मन्दू। “मदि स्तुतिमोदमदस्वम- कान्तिगतिषु"। "इदितो नुम् धातोः” (पा० ७॥१॥१८) इति नुमागमः। कुरित्यनुवृत्ती "खरुशंकुपीयुनीलगुलिगु” (उ० १॥३६) इत्यत्राविभक्तिकनिर्देशाद्धन्तहिरितिवद्धालन्तरा- दपि कुरित्युक्तं । प्रत्ययस्वरेणन्तोदात्त। द्विवचनमौ। “प्रथमयोः पूर्वसवर्णः” (पा०६।१।१०२) तृतीयैकवचने चेत् “सुपां सुलुगि"त्यादिना पूर्वसवर्णदीवम्। समानवर्चसा। समान ३४ ·ऋग्वेदः [अ० १, अ० १, व० १२ वर्चा ययोरित वा यस्येति वा बहुव्रीहिः। द्विवचने “सुपांमुलुगि"त्यादिनाकारादेशः । समानपादस्य प्रातिपदिकान्तोदात्तखम्। बहुव्रीही पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण तदेव शिष्यते ॥४॥ स्क०-इन्द्र गा सह त्वं मम्दण ! संहि दृक्षसे । समग्मानः संगच्छमानः -- तत्रतत्र वृत्र बधादौ कार्ये, अबिभ्युपा भयवर्जिनेन । तस्या एकान्तगयास्तु अर्धाऽन्त्यो द्विदेवतः, या ऐन्द्रमारुत्युक्ता क. एक वीलुचिदिति तस्या एकान्तरा या इन्द्र ण संहीत्येपा तस्या, अर्ध!ऽन्त्यो द्विदेवतः पेन्द्रमारतः। मन्दू। मन्दनर्मोदनार्थस्यैतद्रूपम्। नित्यप्रमुदितौ। समानवर्चसा तुल्यदीप्ती चन्द्रमरुद्गणौ ॥७॥ व० इन्द्र णहि सन्दश्यने म मङ्गच्छमानोऽविश्युषा मरुद्गणं युद्धार्थम् । इन्द्रमरुद्गणी मदिप्या भवथः संयुक्तो ममानवर्चसौ। यद्वा मन्दुना समान वर्चसेन्द्र णेति ॥७॥ अष्टमीमृचमाह : अनवद्य रभिद्यु भिमखः सहस्वदर्चति । गरिन्द्रस्य काम्यः ॥८॥ अनवद्यः। अभिद्य ऽभिः । मखः। सहस्वत । अर्चति । गणः इन्द्रस्य । काम्यः॥८॥ मखः प्रवर्तमानोऽयं यज्ञोऽनवी ->परहितैरभिद्युभिः धुलोकमभिगतैः काम्यैः फलप्रदत्वेन कायितव्यगण मरुत्समूहै: सहितमिन्द्रस्येन्द्रम् सहस्वद्वलोपेतं यथा भवति तथार्चति पूजयति। अयं यशो मरुत इंद्रं चातिशयेन प्रीणयतीत्यर्थः। “यज्ञ” इत्यादिषु पंचदशसु “मखो विष्णुरि"ति पठितम्। चतुश्चत्वारिंशत्स्वर्चतिकर्म “स्वर्चति गायती"ति पठितम् ।। न विद्यतेऽवद्यं येषां तेऽनवद्याः। “नसुभ्यामि”त्युत्तरपदान्तोदात्तखम्। अभिगता घौर्यस्तेऽभिद्यवः । तैरभिद्युभिः। अभिशब्दः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। बहुव्रीही पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण स एव शिष्यते। मखः । प्रातिपदिकस्वरः। सहो बलमस्मिन्नर्चने शर्मण्यस्तीति सहस्वत् । “तसौ मत्वर्वे" (पा० १।४।१९) इति भसंशया पदसंज्ञायाः बाधित- खात्सकारस्य रुखाभावः । “मादुपधायाश्च मतोवोऽयवादिभ्यः” (पा० ८।२।९) इति वा "झयः” (पा० ४।२।१०) इति वा मतुपो मस्य वलम्। सहस्शब्दो “नविषयस्यानिसंतस्ये" ·म० १, अ०२, सू०३] प्रथमोऽष्टकः २६५ इत्यर्थः ॥८॥ त्यायुदात्तः। मतुपः पित्त्वात्स एव शिष्यते। काम्यैः। कमेणिङ्। “अत उपधायाः" (पा० ७॥२॥११६) इति वृद्धिः । “जनी नृप क्रम रंजोऽमंताश्च” (धा० पा० १९।६३।६७) इत्यमंत- त्वंन प्राप्तस्य मित्त्वस्य “न कम्यमिचमामि"ति प्रतिषेधात् (धा० पा० १९।६९) "मितां इस्वः" (पा० ६।४।९२) इत्युपधाहरवत्वं न भवति । ण्यन्ता दचो यत्" (पा० ३।१।९७) णिलोपः । "तित्स्वरितमि”ति प्राप्त “यतोऽनावः” (पा० ६।१।२१३) इत्याद्युदात्तत्वम् ।।८।। स्क०-सर्वाश्चात्र द्वितीयार्थे तृतीया। अनवद्यान-अगान-अभिगतदीप्तीन अत्यन्तदीमान । मखायज्ञः । सहस्वत् बलवत्। सुनत्यर्थः । अर्चति स्तौति। यत्-यज्ञ ऋत्विजः, स्तुवन्ति, तदिदं यज्ञ एव स्तोतीत्युच्यते। अथवा मखो यशकारी संस्तौति। कान गणान-सप्त सप्तकान् । इन्द्रस्य काभ्यः काम्यान् । प्रियान् । अथवा · अनवद्यादिगुण मरुद्गणैयुक्तो यज्ञः-- सुष्टय॑न्तेऽत्र मरुतो देवा इन्द्रश्च । अतो यज्ञोऽत्यन्तं पूज्यत वे०-अनवद्यैः। अवद्यरहितैरभिद्योतमानः महस्ताता सहस्वन्तमिन्द्र अर्चतिगणरिन्द्रस्य प्रियः। गणशब्द एकवचनबहुवचने पर्यायेण भवतः ॥ ८॥ नवमीमृचमाह-- अतः परिज्मन्नाहि दिवो वा रोचनादधि समास्मिन्न अते गिरः॥६॥ अतः। परिज्मन् । आ। गहि । दिवः । वा । रोचनात । अधि । सं। अस्मिन् । ऋञ्जते । गिरः ॥ ६ ॥ हे परिज्मन् - परितो व्यापिन्मरुद्गण। अतो ऽस्मान्मरुद्गणस्थानादंतरिक्षादाहि अस्मिन्कर्मण्यागच्छ। दिवो वा धुलोकाद्वा समागच्छ। रोचनादधि दीप्यमानादादित्य- मंडलाद्वा समागच्छ। अस्मदीयकर्मकाले यत्र यत्र तिष्ठसि ततः सर्वस्मादागच्छेत्यर्थः । किमर्थमागमन मिति तदुच्यते। अस्मिन्कमणि वर्तमान ऋखिग्गिरः = स्तुतीः समंजते सम्यक् प्रसाधयति। “जतिः प्रसाधनकर्मति यास्कः। एताः स्तुतीः श्रोतुमागच्छे- त्यर्थः। यद्यप्युखिजा मत्रस्य प्रयुज्यमानखादृञ्जतिधातोरुत्तमपुरुपेण भवितव्यं, तथापि परोक्षकृतत्वेन निर्देशात्प्रथमपुरुषप्रयोगः। परोक्षकृतलक्षणं च यास्क आह “तास्त्रिविधा ऋचः परोक्षकृताः प्रत्यक्षकृता आध्यात्मिक्यश्च। तत्र परोक्षकृताः सर्वाभिर्नामविभक्ति- भिर्यज्यते प्रथमपुरुपश्चाख्यातस्यति" ।।

·२
ऋग्वेदः
[अ० १, अ० १, २०१२
अनः। “पंचम्यास्तसिल" (पा० ५।३।७) एतदोऽश्। शित्त्वात्सर्यादेशः। “लिती"ति
प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तलम् । परिज्मन् । “अज गतिक्षेपणयोः”। “अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते"
पा० ३।२।७५ इति मनिन् । अकारलोपश्छांदसः। आमन्त्रितनिघातः। गहि । गमे बहुलं
छंदसि" (पा २।४।७३) इति शपो लुक् । हेङित्त्वा“दनुदात्तोपदेशे” (पा० ६।४।३७) त्यादिना
मलोपः। “अतो हः' (पा० ६।४।१०५) इति हिलोपो न भवति तस्मिन्कर्तव्ये “असिद्धवदत्रा
भात्” (पा० ६।४।२२) इति मलोपस्यासिद्धत्वेनानकारान्तत्वात्। दिवः। “उडिदमि"-
त्यादिना विभक्तरुदात्तत्वं। वा। "चादयोऽनुदात्ताः" (फि० ॥१५) इत्यनुदात्तः ।
रोचनात्। रुच दीप्तौ। “अनुदात्ततश्च हलाद" (पा० ३।२।१४९) इति युच्। “युवोरनाको"
पा०७।१।१ इत्यनादेशः किदित्यन्तोदात्तः। अधि । “अधिपरी अनर्थको” (पा० १॥४॥९३) इति
कर्मप्रवचनीयत्वेन सह निपातसंशयाः समावेशा“न्निपाता आधुदात्ताः” इत्याद्युदात्तः ।
अम्मिन। परिज्मन्नित्यादिष्टस्यैवान्वादेशा“दिदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादो” (पा०
२।४।३२) इत्यश् अनुदात्तः। शित्त्वात्सर्वादशः। विभक्ति “रनुदात्ती मुप्पितो” (पा० ३।१॥४)
इत्यनुदानति सर्वानुदात्तखम्। अंजते। “मजि भृजी वर्जन"। समित्युपसर्ग योगा-
त्प्रसाधने वर्तते। निघातः। गिरः। प्रातिपदिकस्वरः ॥९॥
स्क०-अत इति मरुद्गणस्थानस्यान्तरिक्षस्यनिर्देशः। अतोऽन्तरिक्षात्। हे परिजमन् !
सर्वतोगामिन् ! मरुद्गण ! आगहि-आगच्छ। धुनोकात् दीप्तात् । अथवा रोचनादादित्य मण्डला
द्वेत्यर्थः । अयं मधुच्छन्दा नाम पिम त्विग् ब्राह्मणाच्छंस्याख्ये अस्मिन् यज्ञे समृञ्जते सम्यक्
प्रसाधयति-उपकल्यायति गिरः ॥६॥
वे--अतः परिज्मन् । अतोऽन्तरिक्षात् परितोगन्तर्मिरुद्गण ! आगच्छ, अदित्यस्य रोचना-
लोकात्। अधिपरी सप्तमीपंचम्योरथ स्फुटीकुरुतः । अस्मिन् मरुद्गणे सम्प्रसाधयति स्तुतीर्म-
धुच्छन्दा ॥६॥
दशमीमृचमाह-
इतो वा सातिमीमहे दिवो वा पार्थिवादधि
इंद्र मही वा राजसः॥ १०॥
इतः। वा । सातिं । ईमहे । दिवः । वा । पार्थिवात । अधि।
इंद्र । महा । वा । राजसः॥१०॥

·म० १, अ० २, सू०३] प्रथमाऽष्टकः २६७ इन्द्रं देवं प्रति साति = धनदानमधीमहे = आधिक्येन याचामहे। कस्माल्लोकादिति तदुच्यते। इतो = ऽस्मादभिदृश्यमानात्पार्थिवा =त्पृथिवीलोकाद्वा। दिवो वा-धुलो- काद्वा। महो महतः प्रौढावसो वा = पक्षादीनां रञ्जकादन्तरिक्षलोकाद्वा। अयमिन्द्रो यतःकुतश्चिदानीयास्मभ्यं धनं प्रयच्छवित्यर्थः। सप्तदशसु याश्चाकर्म"स्वीमहे यामी"ति पठितम् ॥ इतः । इदम्शब्दा"पंचम्यास्तसिल्"। इदम इश्" (पा० ५।३।३) इतीश। शित्त्वात्स- वदिशः। अ"त्रोडिदाम" (पा०६।१।१७१) त्यस्यावकाशः । आभ्याम् । एभिः “लिती" (पा० ६।१।१९३) त्यस्यावकाशः पचनं पाचकः। उभावपि नित्यो। तत्र परवा"द्विप्रतिषेधे परं कार्यमिति (पा० १॥४॥२) “लिती"तीकारस्योदात्तत्वं । पश्चात्तसे: “प्राग्दिशो विभक्तिः" (पा० ५३॥१) इति विभक्तिसंक्षकसा“डिद"मि (पा० ६।१।१७) त्यादिनाऽसर्वनामस्थान- विभक्तरुच्यमानमुदात्तत्वं भवति। “सकृद्गतो विप्रतिषेधे यदाधितं तद्वाधितमेव” (पा० ४०) "त्यूडिदमि”त्यस्य पुनरपत्तिरेवेति चेत् । न। लक्ष्यानुरोधेन पुनः प्रसंगविज्ञानं चेति स्वीकारात् । नन्वेवं यतस्तत इत्यादावपि परेण लित्स्वरेण बाधितमपि “सावेकाच" परं इति तसिल उदात्तत्वं स्यादिति चेत् । न । यत्तच्छब्दयोः साववर्णातत्वे “न गोश्वन्साववणेति" (पा० ६।१।१८२) निषेधात् । न च “पुनः प्रसंगविज्ञानं चेत्येतत्सार्वत्रिकं लक्ष्यानुरोधेन कचिदेव तदाश्रयणादिति। सातिं । “पणु दान”। “धाबादः पः सः” (पा० ६॥१॥६४) भावे क्तिन। “जनसनखनां सनझलोः" (पा० ६।४।४२) इति नकारस्यात्वं । “तितुत्ततथ- सिसुसरकसेषु च" पा० १२०९ इति निषेधादिण् न भवति। नित्स्वरे प्राप्त उदात्त इत्यनु- वृत्ता"तियूतिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्चे"ति (पा० ३।३।२५)निपातनादन्तोदात्तत्वं । ईमहे । ईङ् गतौ । इयनोऽपि बहुलं छंदसीति लुक्। अस्य धातोङित्त्वा“त्तास्यनुदात्तेन्ङिददुपदेशात्" (पा० ६।१।१८६) इति लसावधातुकस्यानुदात्तत्वे धानुस्वर एव शिष्यते । न च तिङितिङ" इति निघातः। चवायोगे प्रथमा” (पा० ८1१1:९) इति निषेधात् । उत्तरवाक्ययोरपि हि वाशब्दयोगादन्यथा वाक्यापरिपूर्तस्तिभिक्तरवश्यमध्याहारात्तदंपेक्षयपा प्रथमा तिङि- भक्तिरिति । दिवः । “उडिदमि” त्यादिना विभक्तरुदात्तत्वं । पार्थिवात् । प्रथ प्रख्यान । प्रथत इति पृथिवी। “प्रथः पिवन्संप्रसारणं च” (उ० १।१४९) इति षिवनप्रत्ययः। पिगौरा दिभ्यश्च" (पा० ४।१।४१) इति ङीप्। प्रत्ययस्वरेणोदात्तः। शेपनिघातेनानुदात्तादिः पृ. थिवीशब्दः। पृथिव्या विकार इत्यर्थ “ओरजि"त्यनुत्ता"वनुदात्तादेच" (पा० ४॥३॥१४०) . ।

·२६८ ऋग्वेदः [अ० १, अ० १, व० १२ इत्यञ्। “यस्येति च" (पा० ६॥॥१४८) इनीकारलोपः । “तद्धितष्वचामादः” (पा० ७१२।११७) इत्यादिवृद्धी गपरत्वं । “नित्यादिनित्यमि”त्यायुदात्तः। अधि। निपातखादायुदात्तः । इन्द्रं । रनप्रत्ययांत आधुदात्तः । महः । महत इत्यस्याकारतकारयोर्लोपश्छांदसः । “सावे- काच" इति विभक्तरुदात्तत्वं । रजसः । "नविपयस्यानिसंतस्ये"त्यायुदात्तखम् ।। १०॥ १२॥२-३॥ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे द्वादशो वर्गः ॥ म्क० अतःपरं यथाप्राप्तमैन्द्रमेव । अत इत्येतस्य सन्निहितवचनस्यया पार्थिवादित्यनेन व्यवहिनेनाति मामानाधिकरगयम्। पर्थिवालोकात सातिं दानमीमहे, याचामहे । धुलोकाद्वा याचामह, इन्द्रम। केवलाभ्यामेताभ्यामेवनहि। किन्तर्हिमहावारजसः। रजः शब्दोलोकवचनः । महती लोकात । अर्थात् यस्मात् कस्माद्वा स्थानादानीय, इन्द्रो ददान्वित्यर्यः ॥१०॥ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे द्वादशी वर्गः ॥ वेक-अत उत्तरमिन्द्र एव देवत्ता। कुत इन्द्र प्रागच्छति न वयं जानीमः। तमिन्द्रमस्या भूमेगगच्छन्तं देयं धनं याचामहे । अपि वा दीमात् पार्थिलोकात् । पृथिव्यन्तरिक्ष नाम । इन्द्र महो वा रजसः स्वादिति ॥१०॥ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे द्वादशो वर्गः ॥

·66 म० १, अ०२, सू०४] प्रथमोऽष्टकः २६६ “इन्द्रमि"त्यादिकं दशचं यत्मुक्तं तत्“सुरूपकृत्रुमि" त्यादिषु चतुर्थम् । ऋषिच्छन्दो- देवताविनियोगध पूर्ववत् । विशेषविनियोगस्तूच्यते। महाव्रते निष्केवल्यशस्त्रमिन्द्र- मिद्गाथिन” इति सूक्तम् । तथा च पंचमारण्यके मूत्रितम् “शिरो गायत्रमिन्द्रमिद्गाथिनः" (ए.आ.",२,१,) इति। तथा चतुर्विशेऽहनि ब्राह्मणासिनः शस्त्रे “इन्द्रमिद्गाथिन” इति पलहस्तोत्रियस्तृचः। “चतुर्विशे होताजनिष्ट" इत्युपक्रम्य आयाहि सुषुमा हि त इन्द्रमिद्गाथिनो बृहत्” (आ० श्री० ॥२)। इति सूत्रितवात्। अतिरात्रे प्रथमे पर्याये- ईच्छावाकशस्त्रेऽयमेव तृचाऽनुरूपः । सुत्रितं च “इन्द्राय मदने मुतमिन्द्र मिद्गाथिनो वृहत" (आ० श्री० ६।४) इति। तत्र प्रथमामृचमाह- इन्द्रमिदाथिनो बृहदिन्द्रमर्कभिरविणः। इन्द्र वाणीरनूषत ॥१॥ इन्द्रम् । इत्। गाथिनः । बृहत् । इन्द्र। अर्कभिः। अर्किणः । इद्रम्। वाणोः। अनूषत ॥१॥ गाथिनो गीयमानसामयुक्ता उद्गातार इन्द्रमिदिन्द्रमेव हत्। 'खामिद्धि हवामहे' (ऋ. सं. ६.४६,१) इत्यस्यामृच्युत्पन्न न हन्नामकेन सान्नानूपत। स्तुतवन्तः। अर्किणोऽ- चनहेमत्रोपेता होतारोऽभिग्रूपैर्मन्त्रैरिन्द्रमेवानूपत। ये सवशिष्टा अध्वर्यवस्ते वाणी- वाग्भियंजूरूपाभिरिन्द्रमेवान्पत । अर्कशब्दस्य मनपरत्वं यास्केनोक्तम् । (अर्को मत्रो भवति यदनेनार्चन्ति)। (नि० ५।४) इति । श्लोक इत्यादिषु सप्तपंचाशत्सु वाङ्गामसु वाशी वाणी (१.११.१२) ति पठितम् ।। गाथिनः । 'उपिकुपिगार्तिभ्यस्थन' (उ० सू०,१६१) इति गायतेस्थन- प्रत्ययः । नित्त्वादायुदात्तः । गाथा एषां सन्तीति गाथिनः । 'ब्रीद्यादिभ्यश्च' (पा० ५।२।११६) इतीनिः । प्रत्ययस्वरेणेकार उदात्तः । स च सति शिष्टः । वृहत् । वृहता। तृतीयैकवचनस्य सुपांसुलुगितिलुक्। 'पृषद्गृहन्महजगच्छतृवत्'(उ० २२२४१) इत्यन्तोदात्तोनिपातितः । अकभिः। अचं पूजायाम् । अय॑न्त एभिरित्यामन्त्रा। 'पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण' (पा० ३।३।११८) इति घः । 'चजोः कु घिण्यतोः' (पा ॥३॥५२) इति कुत्वम् । प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः । 'बहुलं छन्दसि' (पा० ७॥३॥१०) इति भिस ऐसादेशो न भवति । अर्का स्तुतिसाधनभूता मत्रा एषां ३५ ·२७० ऋग्वेदः [अ०१, २०१, २०१३ सन्तीत्यकिणः । वाणीः। 'वृपादीनां च' (पा० ६।१।२०३) इत्याधुदात्तः । 'दीर्घाजसि च' (पा० ६।३।१०५) इति पूर्वसवर्णदीनिपेधस्य वा छन्दसि' (पा० ६।११०६) इति विकल्पितला- हीर्घत्वम्। तृतीयार्थे प्रथमा। अनूषत। णु स्तुतौ। ‘णो नः' (पा० ॥१॥३५) इति नत्वम् । लुङि व्यत्ययेनात्मनेपदम्। झस्यादादशः (पा० ७॥५) सिच इडभाव उकारस्य दीर्घत्वं च छान्दसं धातोः कुटादिखात् । (पा० १॥३॥१) सिचो डिन्त्वेन (पा० ११५) गुणाभावः ।। स्क०-इन्द्रमेव । गीयन्ते इति गाथाः समानि। उद्गातारः। महतासाम्ना इन्द्रमेव अभिः मन्त्रः मन्त्रवन्तो हातारः। इन्द्रमेय वाणीः। यजुर्लक्षणोः अध्यर्यवः अनूषत अस्तुवन् ॥ १॥ वे०-इन्द्रमेवोद्गातारी वृहता साम्ना स्तुवन्ति । इन्द्र शस्त्रैहोतार इन्द्रमेव सर्वागिरः स्तुवन्ति ॥१॥ द्वितीयामृचमाह- इन्द्र इद्धयोः सचा संमिश्ल आ वचोयुजा । इन्द्रो वजी हिरण्ययः ॥२॥ इन्द्रः । इत । यो। सर्चा । संऽमिश्लः । आ। वचःऽयुजा । इन्द्रः। वजी। हिरण्ययः ॥२॥ इन्द्र इदिन्द्र एव होहरिनामकयोरश्वयोः सचा सह युगपदा संमिश्लः सर्वतः सम्य- ग्मिश्रयिता। कीदृशोहयोः। वचोयुजा। इन्द्रस्य वचनमात्रेण रथे युज्यमानयोः सुशिक्षितयोरित्यर्थः। अयमिन्द्रो वजी वज्रोयुक्तः। हिरण्ययः। हिरण्यमयः सर्वा- भरणभूषित इत्यर्थः ॥ होः। हरत इति हरी। इन्। नित्त्वादाधुदात्तः। सचा। सहेत्युक्तम्। संमिश्लः। मिश्रणं मिश्रः। मिश्रयतेञ् (पा. ३॥३॥१८) सम्यक् मिश्रो यस्यासौ संमिश्रः। लत्वं छान्दसं। सम्यक् मिश्रयितेत्यर्थः । पूर्वहुव्रीही पूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वम्। वचोयुजा। वचसा। युज्यते इति वचोयुजौ। तयोः। षष्ठीद्विवचनस्य सुपां सुलुगित्याकारादेशः। युशन्दो धातुस्वरेणान्तोदात्तः। कुदुत्तरपदप्रकृतिखरेण स एव शिष्यते। वजी। वज्रमस्यास्ति । अत इनिठनौ। प्रत्ययस्वरः। हिरण्ययः । 'भूत्व्यवास्त्वावास्त्वमाध्वीहिरण्ययानि छन्दसि' (पा० ६।४।१७५) इति हिरण्यमयशब्दस्य ·। म० १, अ० २, सू०४] प्रथमोऽष्टकः मकारलोपो निपात्यते। अकारः प्रत्ययस्वरणोदात्त। पूर्वेणानुदात्तेन सहैकादेश- उदात्तेनोदात्त इत्युदात्तः॥ स्क०-इन्द्र एव होरश्वयोः सह समिश्लः प्राभिमुख्येन सम्मिश्लयिता। केन । रथेन रथे योग पद्येन नियोक्तत्यर्थः। युज्येथामिति वचन मात्रेण स्वयमेव यौ युज्यते। विनीत योरित्यर्थः। इन्द्र एव वज्री वज्रवान् । हिरण्मय सदृशः दीप्तवर्ण इत्यर्थः॥२॥ ०–काकी चरनिन्द्रएव स्वाश्रयोऽसहायभूतः स एव संयोजयत्युक्तिमात्रेण युजमाना- विन्द्रो वज्री हिरण्मय सर्व शरीरः ॥२॥ तृतीयामृचमाह - इन्द्रो दीर्घाय चक्षस आसूर्य रोहयदिवि । वि गोभिरदिमरयत ॥३॥ इन्द्रः। दीर्घाय । चक्षसे । आ। सूर्यम् । रोहयत् । दिवि । वि । गोभिः। अद्रिम् । ऐरयत्॥ ३॥ अयमिन्द्रो दीर्घाय प्रौढाय निरन्तराय चक्षसे दर्शनाय दिवि धुलोके मूर्यमारोहयत् । पुरा त्रासुरेण जगति यदापातितं तमस्तनिवारणेन प्राणिनां दृष्टिसिद्धार्थमादित्यं धुलोके स्थापितवानित्यर्थः। स च मूर्यो गोभिः स्वकीयरश्मिभिरद्रिं पर्वतप्रमुग्वं सर्व जगारयत्। विशेषेण दर्शनार्थ प्रेरितवान्। प्रकाशितवानित्यर्थः। अथवा। इन्द्र एव गोभिजलनिमित्तभूतैरद्रिं मे व्यैरयत्। विशेषेण प्रेरितवान्। पञ्चदशसंख्याकेषु रश्मिनामसु खेदयः किरणा गाव' (नि० १,५,६) इति पठितम् । त्रिंशत्संख्याकेषु मेघनामस्व- दिवे (नि० १,१०,१) ति पठितम् ।। दीर्घाय । मातिपदिकवरेणान्तोदात्तः । चक्षसे । 'चक्षेः सर्वधातुभ्योऽमुनि' (उ० सू.५.६२८) त्यसुन । बहुलग्रहणात्रख्यात्रादेशः । भावः । नित्त्वादाद्यु- दात्तः। सूर्यम् । सुवति प्रेरयतीति मूर्यः । 'पू प्रेरणे' ।धालादेः पः सः । 'राजम्यम्येत्यादिना' (पा॥३॥1॥११४) क्यप्पत्ययः। तस्य रुडागमश्च निपात्यते। क्यपः कित्त्वाइगुणाभावः । पित्त्वादनुदात्तत्वं धातुखर एव शिष्यते । रोहयत् । रुहेर्प्यन्ताल्लडि 'बहुलं छन्दस्यमाङ्योगे- ऽपि' (पा० ॥६॥७५) इत्यडभावो निघातश्च । दिवि। ऊडिदमित्यादिना विभक्तरुदात्तखम् । अदिम्। 'अदिशदिभूशुभिभ्यः क्रिन' (उ० ४।५०५) इति क्रिन्प्रत्ययः। अदन्ति ·२७२ ऋग्वेदः [अ० १, अ० १, २०१३ पशवस्तृणादिकमत्रेत्यद्रिः। नित्त्वादायदानवम्। ऐरयत्। ईर गतौ। ण्यन्ताल्लङ् । निघातः॥ स्क०-वृत्री महत् तमस्ततान । तेन तमसावृतं सर्वमधर्मप्रशानं बभूव । ततो इन्द्रा वृत्रहत्वा तमोऽपनोदनाथसूर्य दिव्यारोहयाञ्चकारति। तदेतदुच्यते इन्द्रः आप्रलय भाविने चक्षसे दर्शनाय सूयमारोपितवान् धुलोके। किञ्चवियोगिभिरद्रिमैरयत्। वज्रयैरयत् प्राणेभ्यो विगमितवान् हन्ति वेत्यर्थः । अथवा उदकार्थमेघ हन्तीत्यर्थः ॥ ३॥ वे० इन्द्रो मनुष्याणां चिराय दर्शनाय दिवि सूर्यमारोहयत् तिजोभिश्च विविध वर्षार्थ मेचं प्रेग्यति ॥३॥ चतुर्थीमृचमाह ॥ इन्द्र वाजेषु नोऽत्र सहस्रप्रधनेषु च । उग्र उपाभिरूतिभिः॥४॥ इन्द्र । वाजेषु । नः। अव । सहस्रऽप्रधनेषु । च । उग्रः । उग्राभिः। ऊतिभिः॥ ४॥ हे इन्द्र। उग्रः शत्रुभिरपधृष्यस्त्वमुग्राभिरपघृष्याभिरूतिभिरस्मद्विपयरक्ष्याभिर्वाजेषु युद्धेषु नोऽस्मानव। रक्ष॥ तथा सहस्रप्रधनेषु च। सहस्रसंख्याकगजाश्वादिलाभ- युक्तषु महायुद्धेष्वपि रक्ष ॥ वाजेषु । 'वृषादीनां च' (पा० ६।१।२०३) इत्याग्रुदात्ततम् । नोऽव। नसः सकारस्य रुखोखगुणेषु प्रकृत्यान्तःपादमिति प्रकृतिभावो न भवति । 'अव्यपर इति निषेधात्' (पा० ६।१।११५) अव रक्षणे। तिङतिङ इति निघातः। यद्यपि सहस्रपधनेष्यवेत्यध्याहृतां क्रियामपेक्ष्य प्रथमायाः श्रूयमाणाया अवेति क्रियाया श्ववायोगे प्रथमा' (पा० ८१९) इति निघातनिषेधः प्राप्तः। तथापि वाजेष्वित्यत्र चकारस्य लुप्त- लाचादिलोप विभाषा' (पा० ११८६३) इति निषेधस्य विकल्पितवादन निघातः प्रवर्तते। सहस्रशब्दः ‘कर्दमादीनां च' (फि० ५।९) इति मध्योदात्तः। सहस्रप्रधनेषु वाजेषु। बहुव्रीहो पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । उग्रः। उच समवाये । चस्य गः। मृजेन्द्रोत रन् । व्यत्ययेनान्तो- दात्तः। ऊतिभिः। ऊतियूतीत्यादिना क्तिन्नुदात्तः ।।

·म० १, अ० २, सू० ४] प्रथमोऽष्टकः २७३ स्क०-हे इन्द्र ! युद्धेषु अस्मान् अव रक्ष। सहस्र प्रधनेषु बह्वत्यन्तधनावेत्यर्थः। उग्रः । प्रत्यक्ष कृतोऽयमन्त्रः यस्त्वमुग्रः अन्येनाप्रसह्यः । सः अवैति। उग्राभिः अन्येनाप्रसह्याभिः । उतिभिः पालनैः॥४॥ वे०–इन्द्र ! क्षुद्रषु अस्मान् रक्ष च। महत्सु उग्र उद्गीर्ण उद्गगणैः पालनैः। अस्योत्तग भूयसे निर्वचनाय ॥ ४॥ पञ्चमीमृचमाह ॥ इन्द्र वयं महाधन इन्द्रम: हवामह । युजं वृतपु वजिर्णम् ॥ ५॥ इन्द्रम् । वयम्। महाऽधने। इन्द्रम्। अभ। हवामहे । युजम् । वृत्रेषु। वजिर्णम् ॥ ५॥ वयमनुष्ठातारो महाधने प्रभूतधननिमित्तमिन्द्रं हवामहे। आह्वयामः। अर्भऽर्भके स्वल्पेऽपि धने निमित्तभूते सतीन्द्रं हवामहे । कीदृशामिदम् । युजम् । सहकारिणं समाहित वा। त्रेषु शत्रुषु धनलाभविरोधिषु प्राप्तेषु नन्निवारणाय वज्रिणं वनोपेतम् ॥ महाधन- शब्दो यद्यपि संग्रामनामनु पठितस्तथापि महाधनवचनमत्र संग्राम इति बहुव्रीहित्वं सत्यन्तो- दात्तवासिद्धेर्नात्र तहगृहीतम्। महाधने महच्च धनं चंति समासस्यत्यन्तोदात्तः । अर्भ। 'अतिगृभ्यां भन' (उ० ३।४३२) नित्त्वादायुदात्तः । हवामहे । हे स्पर्दायां शब्दं च । अित्त्वा- त्कर्षभिप्राये (पा० १॥३।७२) आत्मनेपदम्। लट: स्थान महिङ् । 'टिन आत्मनेपदानाम्' (पा० ३।४।७२) इति टेरेखम् । 'करि शप्' (पा० ३।१।६८) हः संप्रसारणम्' (पा० ६॥१॥३२) इत्यनु- वृत्तौ 'बहुलं छन्दसि' (पा० ॥६॥१॥३४) इति संप्रसारणम् । वकारस्योकारः परपूर्वखम् । गुणावा- देशो। 'अतो दीर्घा यत्रि' (पा० ७।३।१०१) इति दीघखम् । “तिङ्ङतिङ' इति निघातः । युजम् । युज समाधावित्यस्य किए । 'युजेरसमासे' (पा० ७१।७१) इति नुम् न भवति । स हि युजेरिति निर्देशादिकाररहितस्य न भवति। अनित्यमागमशासनमिति वा युजियोग इत्यस्यापि नुम् न भवति। ऋतु वर्तन। प्रतिकूलनया वर्तन्त इति त्राणि शत्रुकुलानि। 'स्फायितंचे (उ० २।१३) त्यादिना रक्प्रत्ययः कित्त्वाद्गुणाभावः । प्रत्ययस्वरः। वत्रिणम्। 'अत इनिठनावितीनिः' (पा.सू. ५,२,११५) प्रत्ययस्वरः ।। ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे त्रयोदशो वर्गः॥

·ऋग्वेदः [अ० १, अ० १, ५० १४ २७४ स्क -महाधने। महति सझामे। इन्द्रमेव अर्भ। अल्पे सझाम एव । हवामहे असयामः युज महायकम्। वृत्रेषु सङ्ग्रामव्यतिरिक्त ष्वपि च शत्रु इन्द्रमेव समायामः वजिगाम् ॥५॥ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे त्रयोदशी वर्गः॥ वै०-इन्द्र वयं महति संग्रामे हवामहे, इन्द्रमल्येच सहामुमुपद्रवेषु आयुधवन्तम् ॥ ५ ॥ ॥ इति प्रथमस्य प्रथम त्रयोदश बर्गः ॥ इन्द्रमिद्गाथिन इति मूक्ते पष्ठीमृचमाह ॥ स नो वृपन्नम चरु सादावन्नपा बृधि । अस्मभ्यमप्रतिष्कृतः॥६॥ सत्राऽदावन् । अप। सः। नः। वृषन् । अमुम् । चरम् । वृधि। अस्मभ्यम् । अप्रतिऽस्कृतः॥६॥ हे सत्रादावन ! अस्मदभीष्टानां सर्वेषां फलानां सह प्रदातः अतो ब्रीह्यादिनिष्पत्यर्थ हे पन वृष्टिपदेन्द्र नोऽस्मदर्थममुं दृश्यमानम् मरु मेघमपाधि। उदघाटय। तथैवारम- भ्यमस्मदर्थमप्रतिष्कुतः प्रतिशब्दरहितः। यद्यदस्माभिर्याच्यते तत्र सर्वत्र नेति प्रतिशब्दं नोच्चारयति। अतोऽस्मद्विपये कदाचिदप्यप्रतिस्खलितः। एतदेवाभिप्रेत्य यास्क आह । अप्रतिष्कुतोऽप्रतिस्खलितो वेति॥ तृपन्। आमत्रितनिघातः। अमुम्। प्रातिपदिक- खरेणान्तोदात्तः। चरम्। चरतीति चरुः। 'भृमृशीतृचरित्सरितनिधनिमिमस्जिभ्य उ:' (उ०१७) इत्युप्रत्ययः । प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। सत्रादावन। सत्राशब्दः सहार्थे। अभिमतफलजातं सकलं सह ददातीति सत्रादावा। 'अतो मनिन्कनिव्वनिपश्च' (पा० ३।२।७४) इति वनिप्। 'आमत्रितस्य चे' (पा.सू. ६.१.१९८) त्युदात्तखम्। पादादिखान निघातः। अप। निपातस्य चेति दीर्घः। निपात आयुदात्तः। वृधि । वृञ् वरणे। लोटः सिप्। तस्य ‘सेय पिच्च' (पा० ३।४।८७) इति हिः। 'स्वादिभ्यः श्नुः' (पा० ३।।१३) तस्य 'बहुल छन्दसी (पा.२,४।७३) ति लुक्। 'श्रुश्रृणुप्रकृवृभ्यश्छन्दसि' (पा० ६।४।१०२) इति हेधिरादेशः । तस्य डित्त्वात्पूर्वस्य गुणाभावः। निघातः। अस्मभ्यम् । अस्मच्छब्दाभासो ·२७५ क्तमत्ययः। म० १, अ० २, सू०४] प्रथमोऽष्टकः भ्यम् (पा० ७॥१॥३०) इति भ्यमादेशः । शेषे लोपः' (पा० ७॥२२९०) इति दकारलोपः। 'बहुवचने झल्येत्' (पा० ७॥३॥१०३) इत्येत्वं न भवति। अंगवृत्तेपुनत्तावविधिनिष्ठितस्ये' (म० भा० ७१।३०) त्युक्तम् प्रातिपदिकवरेण स्प्रेत्यकार उदात्तः। भ्यसोऽभ्यमित्यभ्यमादेशपक्षे शेषे लोप इति मपर्यन्तशेषस्यादशब्दस्य लोपः। तदोदात्तनिवृत्तिस्वरेणाभ्यमादेरकास्योदात्तत्वम् (पा० ६१६१) अप्रतिष्कु । केनचिदपतिशब्दितः। कुङ् शब्दे। निति कर्मणि प्रतेः पाप्रयोगः। पारस्करादेराकृतिगणवास्तुडागमः (पा० ६।१।१५७) सुषामादेराकृतिगणवात्पलम् (पा० ८।३।९८) नसमासेऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरसम् ।। स्क०-घोहि अस्मत्सर्वार्थ वर्षति । तत एवैवमान्वयते। अ{चरूं मेवंम् । सत्रादावन् सत्य सततयोतिः। अपावृधि उद्घाटय। अस्मभ्यमस्मदर्थम्। अप्रतिष्कुतः अन्येनाप्रतित्यभि- युक्त पूर्वइत्यर्थः। यस्त्वमप्रतिकुतः सो उपाधि ॥ ६ ॥ वे. -सना वर्षितारममुं मेधं महतो दातस्तेजोभिरपावृधि शत्रुभिऽप्रति शद्वितोऽप्रति- कृतोवा ॥६॥ सप्तमीमृचमाह- तुजेतुंजे य उत्तरे स्तोमा इन्द्रस्य वजिर्णः । न विधे अस्य सुष्टुतिम्॥७॥ तुंजेऽतुंजे। ये। उत्तरे। स्तोमाः इन्द्रस्य। वणिः । न। विधे। अस्य । सुऽस्तुतिम् ॥ ७॥ तुंजे तुंजे तस्मिन्तस्मिन्फलदातरि देवान्तरे ये स्तोमाः स्तोत्रविशेषा उत्तर उत्कृष्टाः सन्ति तैः स्तोमैः सर्वैरपि वनिणो वज्रयुक्तस्येन्द्रस्य मुष्टुतिं योग्यां शोभनस्तुति न विन्धे न विन्दामि। इन्द्रस्यात्यन्तगुणबाहुल्ये न देवान्तरेपृत्तमत्वेन प्रसिद्धान्यपि स्तोत्राणि पर्याप्तानीत्यर्थः ॥ एतामृचं यास्क एवं व्याचष्टे तुंजस्तूंजतेर्दानकर्मणः। दाने दाने य उत्तरे स्तोमा इन्द्रस्य वज्रिणो नास्य तैविन्दामि समाप्ति स्तुतेः (नि० ६।१७१८) इति ॥ तंजेतुंजे । तुंनतिर्दानकर्मेत्युक्तम् । ततः कर्तरि प्रचायच् (पा० २॥॥१३५) 'चित' (पा. ६१,१६३) इत्यन्तोदात्तत्वम्। 'नित्यवीप्सयोः' । (पा० ॥१॥४) इति द्विर्भावः। 'तस्य परमानेडितम्' (पा० ॥२) इति द्वितीयस्यानेडितसंशा। 'अनुदात्त च' (पा० ॥१॥३) इत्यनुदात्तत्वम् ।

·ऋग्वेदः [अ० १, अ०१, व० १४ दारि दातरीन्यथः। निरुक्तं तु दाने दान' इत्यर्थतो व्याख्यातम् । उत्तरे। तृ प्लवननग्णयोः। भावे 'दोरप्' (पा० ३॥३॥५७) उच्छन्द उत्कृष्टवचनः। उत्कृष्टस्तरो यनि बहुव्रीहिः। उच्छन्दो 'निपाता आयुदात्ताः' (फि. सू. ८०) इत्यायुदात्तः । वहब्रीही पूर्वपदप्रकृतिम्बग्त्वम् । स्तोमाः। 'अतिस्तुस्वित्यादिना' (उ० १११३८) म्तोमशब्दो मनन्नो नित्त्वादादात्तः। विन्धे। विदल लाभे। लट् । स्वरितत्त्वा- दात्मनेपदम् । 'उत्तमैकवचनमिट' (पा० ३।४।७८) 'तुदा दिभ्यः शः' । (पा० ३।१।७७) 'शे मुचा- दीनामि"(पा० ७११९) ति नुम् दकारस्य व्यत्ययेन धकारः। अस्य। प्रकृतस्येन्द्रस्य परामर्शादन्वादेश ‘इदमोऽग्' (पा० २।४।३२) शित्त्वात्सर्वादशोऽनुदात्तः। मुष्टुतिम् । ष्टुञ् स्तुती । धावादः पः सः' (पा० ६॥१॥३४) इति सत्वम् । 'स्त्रियां क्तिन्' (पा० ३।३।९४) इति भावे क्तिन। स्वित्युदात्तेनोपसर्गेण प्रादिसमासः । “उपसर्गात्सुनोती' (पा० ॥३॥६५) त्यादिना पन्वम् अत्राव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन सोः प्राप्तमुदात्तत्वं वाधिवा 'गतिकारकोपपदात्कृत्' (पा०६।२।१३९) इत्युत्तरपदप्रकृतिस्वरेण धातोरुदात्तत्वे प्राप्त तदपवादत्वेन ‘तादौ च निति कृत्यनो' (पा० ६।२।५०) इत्यन्तरस्य गतिसंशस्य सोरेवोदात्तत्वेन भवितव्यम्। तत्तु 'मनक्तिनव्याग्न्यानशयनासनस्थानयाजकादिक्रीताः' (पा० ६॥ २॥१५१) इत्युत्तरपदान्तो- दानत्वंन वाध्यते। तथा च 'मुहवां मुष्टुतो हुवे' (ऋ० वे० २।७।१५) 'कृष्णे चोदव मुष्टुतिम्” (ऋ० वे० ६।५।२४) 'यास्त राके मुमतयः (ऋ० वे० २।९।२५) इत्यादावन्तो- दात्तवमित्याहुः। यथा तु मनक्तिनित्यादो वृत्तायुक्तं तथैव तन्न घटत इति तत्र हि कारकादत्तश्रुतयोरेवाशिषि (पा० ६।२।१४८) इत्यतः कारकादित्य- नुत्तः पाणिनितिरित्यादावेव मनक्तिन्नित्यादिमित्युक्तम् । कारकादित्येव प्रकृतिः प्रहतिरिति प्रत्युदाहृतम्। स्यादेतत्। स्तुयतेऽनयेति स्तुतिरिति क्तिना कारण- भूतर्गभिधीयते। सुशब्दन च करणमेव विशेष्यते न धावर्थः। तथा च मुष्टुतिरित्यत्र सुशब्दः कारकपर एव भविष्यति। प्रकृतिः प्रहतिरित्यादौ तु प्रशब्दो धावर्थे विशेषण- मेवेति तत्प्रत्युदाहरणोपपत्तिरिति। न। एवं सति सुशब्दस्य क्रियायोगाभावा 'दुपसर्गाः क्रियायोगे (पा० १॥४॥५९) इत्युक्तो पसर्गसंश न स्यात्। तथा 'चोपसर्गात्सुनोतिसुवती- त्यादिना' (पा० ॥३॥६५) पत्वं न स्यात् । ननु तिना करणभिधीयते। क्रियासाधनं च करणम्। तथा च करणविशेषणस्यापि सुशब्दस्य करणन्तर्गतक्रियायोगादुपसर्गता भविष्यतीति । न। तथा सति 'यक्रियायुक्तास्तं प्रत्युपसर्गसंज्ञका' (पा० १।४।६०३) इति लक्ष्यते।

·२७७ - म. १, अ० २, सू० ४]] प्रथमोऽटकः करोत्यर्थमेव प्रति सोरुपसर्गता न तु स्तुधावर्थ प्रतीत्यस्य पत्वं न स्यादेव। ननु स्तुधावर्थ- द्वारैव तत्करणस्य सुशब्दो विशेषणं भविष्यति । या हि शोभना म्नुतिस्तत्करणमपि शोभन- मेवेति। एवं च स्तुधावर्थसंबन्धात्तं प्रत्युपसर्गत्वेन पलमपि भविष्यतीति वृत्यविरोधेनैव मक्तिनादिमूत्रस्य सुष्टुतिशब्दो विषयो भविष्यति। प्रकृतिः प्रहृतिरित्यत्र भावे क्तिन्निति प्रत्युदाहृते इति। न। तत्र प्रशब्ददस्य करणपरत्वम्। करणे क्तिनुदाहरणेऽपि धावर्थ- मात्रविशेषणतैव विवक्षिता न तद्वारा प्रत्ययार्थविशेषणतापीति तत्प्रत्युदाहरणोपपत्तिरिति । सुष्टतिरित्यत्र पुनः क्तिनभिधेयकरणपर्यन्तं सुशव्दस्य व्यापार इत्युदाहरणतैव न प्रत्युदा- हरणतेति। न। किमत्र सुशव्द श्रुत्यैव प्रकृतिप्रत्ययार्थोभयविशेषणपरः। उत श्रुत्यैकं विशिनष्टि। अर्थादितरदिति। यदाप्युभयपरत्वं तदापि योगपद्येन उत क्रमेणेति। आये प्रति विशेष्यै विशेषणपदावृत्तिरिति प्रसंगः। द्वितीये विरम्य व्यापारापातः। न च शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापारः कस्यचिदृष्ट इष्टो वा । अतो न श्रुत्योभयपरत्वम् । अथैकत्र श्रुत्या तात्पर्यम्। अपरत्र वर्थादिति। तत्र धावर्थसंवन्धस्यार्थिकत्वे पखासिद्धिः । प्रत्ययार्थसंवन्धस्यार्थिकत्वे मक्तिन्नित्यादिस्वरासिद्धिः। आर्थिकेनापि कारकसंवन्धे- नोदाहरणखाभिधान प्रकृतिः प्रहतिरित्यायुदाहरणं न स्यात् । श्रुत्या धावर्थमात्रसंबन्ध- स्यापि प्रशब्दस्यार्थात्तत्करणसंबन्धः केन वारयितुं शक्यत इत्येषा दिक्। अत इह प्रत्ययार्थमात्रसंवन्धपरवांगीकारेण स्वरः सिध्यतु पत्वं तु छान्दसमस्तु । शोभना स्तुतियस्यामिति बहुव्रीहिर्वा भवतु। एवं च नसुभ्यां। (पा० ६, २, १७२) इत्यन्तोदात्तं भविष्यति। अथवा सुष्ठ स्तुवन्तीति मुष्टतय इति करणभूता ऋचः स्तुतिशब्देनोच्यन्ते। 'क्तिचक्तौ च संशयाम्। (पा० ३, ३, १७४) इति क्तिमत्यये सति चित्त्वादन्तोदात्तता भविष्यति। न च करणीभूतानामृचां कर्तृप्रत्ययेन क्तिचा कथमभिधानमिति वाच्यम् । काष्टानि पचन्तीतिवत्तासामपि स्वब्यापारविवक्षया करणखोपपत्तेरिति । स्क०-तुञ्ज इति नव यज्ञनाम। तुझे तुझे दाने दोने। कस्य। सामर्थ्याद् वृष्टेः धनानां वा। य उतरे पूर्वेभ्यः प्रकृष्टतमा मदीया स्तोमा इन्द्रस्य वज्रिणः। तैरपिन विन्धे । मस्येन्द्रस्य सुश्रुतिं सुस्तुतिमशेषगुण प्रकाशन रूपाम् । अथवा न विन्धे न स्पृशामि। येऽपि दान परितुष्टस्य में महान्तस्तोमास्तेपीन्द्रस्य गुणेकदेश वर्तिनः समस्त गुण प्रकाशनमप्राप्ताः इतिभावः ॥७॥ वे०- तुझे तुझे दाने दाने। उतरोत्तरमृषयः एवं स्तुवन्ति । तेषु स्तोमेषु नास्याहंदान गुणां सुश्रुति विन्दामि ॥७॥ ३६ ·२७८ ऋग्वेदः [अ० १, अ० १, २०१४ अष्टमीमृचमाह- बृपा यूथेव वंसंगः कृष्टीरियोजसा । ईशानो अप्रतिष्कुतः॥८॥ वृषा । यथाऽइव। वंसंगः। कृष्टीः। इति। ओज॑सा । ईशानः। अप्रतिऽस्कुतः॥८॥ पा कामानां वर्पितेन्द्र ओजसा स्वकीयवलेनानुग्रहीतुं कृष्टीमनुष्यानियति । पामोति। कीदृश इन्द्रः। ईशानः। समर्थः ! अप्रतिष्कृतः । प्रतिशब्दरहितः । याच्यमानं न परिहर- तीत्यर्थः । इन्द्रस्य दृष्टान्तः । वंसगी वननीयतिवृषभो यूथेव गोयूथानि यथा प्राप्नोति तद्वत् ।। कृपा। ‘कनिन्युपितक्षिधन्विराजिघुपतिदिवः' (उ० १, १:४) इति वर्पतेः कनिन्प्रत्ययः । कित्त्वागणाभावः नित्त्वादायुदात्तः। यूथाऽइव । युवन्ति मिश्रीभवन्तीति यूथानि। यु मिश्रणामिश्रयोः । “तिथपृष्ठगथयूथपोथाः' (उ० २, १६९) इति थप्रत्ययान्तो निपातितः । निपातनादीर्यत्वं । प्रत्ययस्वरेणाकार उदात्तः। शेच्छन्दसि बहुलमि” (पा० ६,१,७०) ति लुक्। 'इवेन विभक्त्यलोपः पूर्वपदपकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यमि' (पा० २, १, ४, २) ति समासेऽपि स एव स्वरः। वंसगः । पृषोदरादिवाभिमतरूपस्वरसिद्धिः (पा० ६, ३, १०९) कपन्तीति कृष्टयः । ‘क्तिचक्तौ च संज्ञायामिति क्तिच । चित्त्वादन्तोदात्तः । इयति । ऋ सू गतौ। तिम् । शपः श्लः । श्ला' (पा० ६, १, १०) विति द्विर्भावः । अभ्यासस्योरदखहलादिशेपो (पा० ७, ४, ६६, ६०) 'अति पिपयोश्च'। (पा० ७, ४, ७७) इत्यकारस्येकारः। 'अभ्यासस्या- सवणे'। (पा० ६, ४, ७८) इति यङादेशः। अङ्गस्य गुणो रपरत्वम्। ओजसा। 'उब्जे बलोपश्च । (उ० ४, ६३१) इत्यसुन्। तत्संनियोगेन वकारलोपः। लघूपधगुणः । नित्त्वा- दायुदात्तः । ईशानः । ईश ऐश्वर्ये । लटः शानच । 'अदिप्रमृतिभ्यः शप' (पा० २, ४, इति शपो लुक् । चिदित्यन्तोदा बाधिखानुदात्तत्त्वाल्लसर्वधातुकानुदात्तत्वेन धातुस्वर एव शिष्यते। अप्रतिष्कुतः। अप्रतिशब्दितः। कु शब्द। कर्मणि क्तः। पारस्करादराकृतिगणवात्सुडागमः। सुषामादिलात्पत्वम्। नसमासः। अव्ययपूर्वपद- प्रकृतिस्वरत्वम् ॥ , , ७२) ·म०१, अ० २, सू०४] प्रथमोऽष्टकः २७६ स्क०-वृषा वर्षितेन्द्रः यूकेव वंसगः वृषभः। बननीय गमनत्वात् । कृष्टीः यन् शबून वा मनुष्यान्प्रति इयति। गच्छति। प्रोजसा स्ववलेन ईशानः सर्वस्येश्वरः अप्रतिष्कुतः अप्रत्या- गतोयुद्धे नियुञ्जानः। अन्येनाप्रत्यभियुक्त पूर्व इत्यर्थः॥८॥ वे० वर्षिता गोयूथानीव वननीय गमन वृषभ इन्द्रो वीरो युयुत्सून मनुष्यान् बलेनाभि गच्छति। सर्वस्येशानोऽप्रतिकृतः॥८॥ नवमीमृचमाह- य एकश्चर्षणीनां वसूनामिरज्यति । इन्द्रः पञ्च नितीनाम् ॥ ६॥ यः। एकः। चर्षणीनाम् । वसूनाम् । इरज्यति। इन्द्रः। पञ्च। नितीनाम् ॥६॥ य इन्द्रः स्वयमेक एव चर्पणीनां मनुष्याणामिरज्यति। ईष्टे। तथा वमूनां धनाना- मिरज्यति स इन्द्रः पञ्च निपादपश्चमानांक्षितीनां निवासार्हाणां वर्णानामनुग्रहीतेति शेपः ।। एकः । इण् गतौ । 'इण्भीकापाशल्यतिचिभ्यः' कन (उ० ३।३२३) इति कन् । बाहुलकात्कनो- भावः । नित्त्वादायुदात्तखम्। चपणीनाम् । प्रातिपदिकवरेणान्तोदात्तः । अन्तोदात्तादित्यनु- पृक्तो नामान्यतरस्याम्' (पा० ६।१।१७७) इति विभक्तरनुदात्तत्वम् । वमूनाम् । 'नित' इत्यनु- वृक्तौ ‘शृस्टनिहित्रप्यसिवसिहनिक्लिदिवन्धिमनिभश्च' (उ० १॥१०) इत्युपत्ययः । नित्त्वादद्य - दात्तः। इरज्यति। कण्डादिष्विर ईर्ष्यायाम् । अत्रैश्वर्यार्थः । 'कण्डादिभ्यो यक्' (पा० ३।१।२७) प्रत्ययस्वरेणोदात्तः । पञ्च । पचि व्यक्तिीकरणे। पञ्चेश्चेति कनिन्। नित्त्वादाधु- दात्तः । क्षितीनाम् । प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः । नामन्यतरस्यामिति विभक्तेरुदात्तखम् ॥ आश्विनं शंसिष्यन्निन्द्रं वो विश्वतस्परीति जुहुयात् । संस्थितेष्वाश्विनाय स्तुवत इति खण्डे बण्महां असि मूर्येति द्वाभ्यामिन्द्रं वो विश्वतरपरि (आ० श्री० ६॥५) इति मूत्रितम् ।। चतुर्विशेऽहनि प्रातःसवन ब्राह्मणाच्छंसिन इन्द्रं वो विश्वतस्परीत्यारंभणीया। चतुर्विंश इत्युपक्रम्य 'अजुनीती नो वरुण इन्द्रं वो विश्वतस्परि' (आ० ७२) इति सूत्रितम् । स्क०-य एक पव चर्षणीनां मनुष्याणां ब्राह्मणादीनां वसूनां धनानां च इरज्यति। इष्टे इन्द्रः। पञ्चानां क्षितीनां मनुष्यजातीनां, गन्धर्वाः पितरोदेवा इत्येतासाम् ।। - ·२८० ऋग्वेदः [अ० १, अ० १, २०१४ वे०-य इन्द्रो मनुष्याणां पञ्चानां तितीनां निवसतां, गन्धर्वा पितरी देवा असुरा रक्षति पञ्चत्वम् । तपां प्रदेयानां, धनानामी ।। दशमीमचमाह- इन्द्र वो विश्वतस्परि हवामहं जनेभ्यः । अस्माकमस्तु केवलः ॥१०॥ इन्द्रम्। वः। विश्वतः। परि। हवामहे। जनेभ्यः । अस्माकम् । अस्तु। केवलः ॥ १० ॥ हे ऋखिग्यजमानाः। विश्वतः सर्वेभ्यो जनेभ्यः परि उपर्यवस्थितमिन्द्रं वो युष्मदर्थ हवामहे । आह्वयामः । अतः स इन्द्रोऽरमाकं केवलोऽसाधारणोऽस्तु। इतरेभ्यो ऽप्यधिक- मनुग्रहमस्मासु करोत्वित्यर्थः ॥ इन्द्रम् । रन्प्रत्ययान्तो नित्त्वादायुदात्तः। वः । अनुदात्तं सर्वमित्यनुत्तौ 'वहुवचनस्य वनसौ' (पा० ८॥१॥२१) इति वस्। विश्वतः । (पा० ६।१।१९३) लितीति प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तम् । परि। निपातत्वादायुदात्तः। 'संहितायां पंचम्याः परा- वध्यर्थ'। (पा० ॥३॥५१) इति विसर्जनीयस्य सत्वम्। हवामहे। हेज: ‘शपि बहुलं छन्दसी' (पा० ६॥६४) ति संप्रसारणम्। परपूर्वत्वम्। गुणावादेशौ। जनेभ्यः । जन्यन्त इति जनाः। जनयतेः कर्मणि घञ्। 'जनिबध्योश्च' (पा० ७॥३॥३५) इत्युपधाया वृद्धाभावः। अित्त्वादाद्य दात्तत्वम्। अस्माकम्। अस्मच्छन्दोऽन्तोदात्तः। शेषे लोप' (पा० १२।९०) इत्यन्तलोपपक्षे 'सामाकम्' (पा० ॥१॥३३) इत्याकारेणैकादेश उदात्तः । टिलोपपक्ष उदात्तनिवृत्तिस्वरेणाकार उदात्तः। केवलः । वृषादेराकृतिगणत्वादायुदात्तः ॥ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे चतुर्दशो वर्गः ॥ ॥ इति प्रथमे मंडले द्वितीयोऽनुवाकः॥ स्क०-हे यजमानाः? इन्द्र युष्मदर्थं विश्वतःसर्वेभ्यः परिहवामहे। श्राहृयामः। जनेभ्यः अन्येभ्यो मनुष्येभ्यः। अस्माकमस्तुकेवलः। अस्माकं केवलानामस्तु। नान्येवामस्तु । १०॥ वे०-योजनेभ्यः सर्वेभ्य एव्व वयमिन्द्रहवामहे । सोऽस्माकमस्त्वसाधारणः ॥ १०॥ इति प्रथमस्य प्रथमे चतुर्दशोवर्ग ॥ इति प्रथमे मण्डले द्वितीयोऽनुवाकः ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·(A. 1, A. I, V. 6) RGVEDA-SAMHITA (M. 1, A. 1, S. 3) 69 Sarasvati [= Saras + matup (mat) + ñip (1) saras +vat (Pām. VIII. 2. 9) +i; saras *Sr. to move (Dhātupatha, 936, 1100) + asun (Uņādi, 638).--Saras : According to Fick (Wörterb., 1870, P. 196), the word, signifying 'water, ditch, pond', has its corresponding Gr. elso, swamp, brook ; related to it, are also Goth. ahva=Lat. aqua, Old High German ouwa, Middle High German ouwe and Germ. are. Later, Fichy (1890, P. 328) gives the significance 'water to sıras and derives it from sar. Persson (pp 379-380) thinks that saras is related to Lit. sėlis, 'crib, manger', sile, 'trough' and Lett. sile, and has the significance of trough, bucket (from which is derived waterbasin, pond, sea); he considers it, alternatively, to be another word, mixed up with one belonging to sar, to flow. Sommers combines the word saras with Gr, phiale (from pi-sala), clcio, to take, but Persson takes it to be uncertain. Further, the Baltic words sl-in, sl-iè are related to the Lat. sol-eo, to be accustomed, which seems to be derived from the same root as sedeo, sedlo, solium (Smith, Latin-English Dic.). The last Lat. word,' solium, as Persson thinks, is comparable to the words, enumerated above. He also shows the relation of solium with severe, the two being taken as examples of dialectic change of d into l. The possibility of such a change has already been shown (Conway, Ind. Forsch. 2, 157 ff. ; Petr., Bezzen., Baitr., 25, 127 A; Brug., 1,, 533 ; Sommer's Lat. Laut- u. Formenl., 193). The word 'sarasvati' has its zend. equivalent Haraquite and old Persian Harauvati). According to Nir., the word has three meanings : (1) river (2.23); one of the thirty-seven synonyms of rivers (2. 24). (2) the name of a deity 12,23); the goddess of speech (vac) (11.27). (3) the name of river (9. 26); the word is derived thus : saras, water + vati. In Brhaddevatā, we have plenty of references to Sarasvati. Sarasvati is speech and Sarasvat is so called because he has lakes (II. 51). Vic (speech) becomes Aditi and Sarasvati when she resides in the middle (region) (II. 76). Vāc is further identified with Suryā (Dawn) and Gauri (I. 164. 41) (II. 81). According Saunaka, the author of BỊhaddevatā, the Sarasvati (in I. 3. 10-12) is praised in two ways, as a river and as a deity. She is praised as a river in II. 41. 6, III. 23. 4, VI. 52. 6, VII. 95. 2, VIII. 21.18, X. 64. 9; according to Yāska, also in VI. 61. 2. Again (in IV. 39), vac is called Sarasvati and Prana (Breath) is Sarasvat. The story of Nāhusa and Sarasvati (of R. V. VII. 95-96) is told in VI. 20-24. Sāyaṇa gives the following senses: (1) river [1. 142. 9; 1.164.52; II. 30. 8 ('a running Goddess-river diefied)]; (2) name of a river (I. 3. 12; II. 41. 16; III. 23. 4; VI. 41. 4, 7, 10, 11, 13; VI. 52. 6; VI. 61.2; VII. 36. 6; VII. 95. 1, 2; VII. 96. 1; VIII, 21. 17, 18; X. 64. 9; X. 65. 13 ); (3) name of a Goddess (V. 43. 11; V. 46. 2; VI. 49. 7; V1. 50. 12; X. 17.7; X. 30. 12); (4) Goddess of the sky (1. 188. 8); (5) Goddess of speech (madhyamicā vāgdevi, probably the goddess of sound in the middle region, the thunder of the atmosphere). (II. I. 11; III. 4. 8; III. 54. 13; V. 42.12; VII. 39.5; VII. 10-3 ; IX. 67.32); elsewhere he remains silent about the significance of sarasvuli. Geldner (Glossar) gives it as the name of the wellknown sacred river and her presiding goddess. Grassm. (Wörterb.) gives the following meanings : (1) Name of a river, partly Indus and, in part, to a smaller river later called by this name (III. 23. 4, mentioned with Drsadvati and Apayā), (2) revered as goddess (I. 164. 49; II. 41. 16, 17; VI. 49.7; VI. 61. 1-8, 10, 11, 13; VII. 95.6; VII. 96. 1, 3-6; 1X. 67.32; X. 17. 10 . ;

·70 [ A. I, A. 1, V. 6) RGVEDA-SAMHITA (M. 1, A. 1, S. 31 8,9; X. 30. 12), and (3) invoked with other rivers [II. 30.8; V. 42. 12; VI. 52. 6; VIII. 54. 4 (Balakhilya ); X. 64. 9 (with Sarayus Sindhu ); X. 75.5; X. 184, 2]; also (4) with other deities, as Indra, Maruts, Asvins, Puşan, etc. (1. 89. 3; 11. 32. 8; III. 54. 13; V. 43. 11; V. 46. 2; VI. 50, 12; VII. 9.5; VII. 35. 11; VII. 36. 6; VII. 39.5; VII. 40.3; VIII. 21. 17, 18; 1X. 81.4; X. 65. 7, 13; X. 131.5); (5) as Goddess of speech (I. 3. 10-12) and in this sense mentioned with (6) with Ida and Bharati (1. 188. 8), or (7) with Ida and Mahi (I. 13.9: V. 5.8), or (8) with Hotră, Bharati, Ida, Mahi (I. 142. 9), or (9) with Hotra, Bhārati, Ida (I. 192. 11). We shall now see in what different senses the word sarasvati has been used in the Rgveda. In dealing with the subject we shall take into account (i) the rk itself, (ii) other sks of the hymn, (iii) the sage, who composed the hymn and (iv) his family, in the case of the family collections. (1) The river Indus or Sarasvati (the modern Sarsuti) simply or personified as a goddess.-I. 3. 10-12. According Sāyana, the goddess of speech personified in the first two sks and a Goddess in the form of river in the last. According to Gry the Goddess of speech. But taking the words pdvaka (cleanser by water) and arna (river) we take the sense of 'some river or the same diefied', As the sk is composed by Madhucchanda, the son of Viśvāmitra, whose hermitage was on the western bank of the present Sarsuti (in Kuruksetra) (Mahābh., Salya,, ch. 43), we take it to mean the present Sarsuti. We do not think that any reasonable person will go to invoke a river far distant from his place by leaving a similarly large river situated close by and equally revered.-11. 30. 8; II. 32. 8; II. 41. 16-18. The hymns of the second mandala on Sarasvati are all composed by Grtsamada, Grtsamada was Sunahotra's son and was sixth in descent from Atri (Principles of Pravara and Gotra, Mysore Series, No; 25). Viśvāmitra formed the fifth generation. Further, Grtsamada went over to the family of the Bhrgus. Of eight times the Sarasvati was invoked by him, he twice mentioned (II. 1. 11. ; II. 3. 8) her with lda and Bhārati, the three representing three forms of fire recognised by other sages as well. Once (II. 35.5) he mentions them as the 'three goddesses'. In. II. 30. 8, he praises her with Indra and the Maruts, both connected with rains and storms. In II. 32. 8, he simply invokes her as a goddess. Of II. 41. 16-18, the first stanza mentions Sarasvati as the greatest of rivers' and in the last one she is called rtavari one having waters, (Sāyaṇa ; in Nir., rta = water). According to K. C. Chatta pådhāya (Journ. Dep. Letters, 15, 1927, No. 11), the Sarasvati of II. 30. 8 is better taken to be the Indus ; the Sarasvati in II. 41. 16 is taken to be the Indus according to Roth (Worterb.); while K. C. Ch. considers the significance 'not precise'. We may hold, taking into account the residence of the Bhrgus in Prayāga (or Allahabad), that here (in II. 30.8; II. 32. 8; II. 41. 16-18) also the Rgvedic Sarasvati is the modern Sarsuti. The passage 'greatest of the rivers' conveys no inportance as when one invokes a deity he always gives him or her the highest possible epithets. The Sarasvati of II. 30. 8 and II. 32. 8. may be the goddess of thunder ; but as the composer is the same, it does not seem probable that the same person will use the same word in such widely different senses.-III. 23. 4. The hymn 23 is composed by Devaśrava and Devavāta, sons of Bharat. In the principles of Pravara and Gotra, they - ·(A. 1, A. 1, V. 6) RGVEDA-SAMHITA (M. 1, A. 1, $. 3 ] 71 are mentioned as the sons of Viśvāmitra. Bharat is given as the sixth in descent from Atri and Viśvāmitra as the seventh from Atri, both descending from Purdravā, the great-grandson of Atri. The river is mentioned with Drsadvati (the modern Chitrang, Chautang or Chitang) and Āpayā (the modern Apaga) (See N. L. Dey's Geographical Dic.). It is evidently the modern Sarsuti. The later hermitage of the sage Viśvāmitra was on the western bank of the Sarasvati (in Kuruksetra) and the earlier ones further east (See Dey's Geographical Dic.)-VI. 49.7; VI. 50. 12; VI. 52. 6. All of these were composed by Rjiśvān, the son of Bharadvāja. The first and the third sks haye clear indications of the Sarasvati as a river. Although the second does not show any thing, we may take it to mean the river, as it is composed by the same sage. K. C. C. takes the first and third as the river Indus. Now, the hermitage of Bharadvāja was situated in Prayaga (Allahabad). It is more probable that his son will invoke the river much close to his residence than one which is situated so far off. So, we may take it to be the Sarsuti.-VI. 61. A hymn dedicated to Sarasvati by Bharadvaja. K. C. C. takes VI. 61.2 to indicate the Indus, as the river is said to strike on the mountains. He also discusses the word Pardvataghni (the destroyer of the Paravatas as an epithet of the Sarasvati) and comes to the conclusion that it does not refer to any particular tribe. Other ortental scholars mean by the term 'coming from a distance', 'dashing against the rocks'. He also finds the Indus referred to in the stanza 3. He takes Ksitib hyo' vantruvinda to mean and you found the tribes rivers' and visam evyo asrava 'but you made poison flow to the enemies or the demons'. The first passage may simply mean you gave land to the people', probably refering to the formation of soil by the shifting of the course of the river. In the second verse visa is 'water' (See Nir. 2.24); hence the passage means 'you poured forth water to them (the people). K. C. C. again mentions the verses 8, 9, 10, 12, as all referring to the Indus. The epithets in the verse 8 are all applicable to the Sarsuti which was quite a large river in the Vedic period. The word saptasvasd means 'having seven sisters' may simply refer to seven neighbouring rivers which joined it to flow into the indus. Thus it can be applied to the Sarsuti of the Vedic times. The word saptadhatu 'having seven members' may be identical in sense with saptasvasi. Pancujala may mean 'arising from five streams'. These epithets seem to be equally applicable to the Indus or the Sarsuti, but taking into account the residence of the composer we are inclined to regard it as the Sarsuti.--VII. 9.5; VII. 35. 11; VII. 36. 6; VII. 40. 3; VII. 95; VII. 96. All these stanzas and hymns were composed by the sage Vasistha. The westernmost hermitage of Vasistha was situated at Mount Abu, on the Aravali Hills, in Rājputână. 'The Sarasvati in the first two stanzas can be taken either as a river or as the goddess of thunder, but ; in consideration of the following, we are inckned to take them as referring to the river Sarasvati, as composed by the same sage. The third stanza is taken to mean the Indus by K. C. C., but we take it to mean the Sarsuti. The word Sindhumata is taken to mean 'one having the Sindhu for her mother', and the word saptatht to indicate 'seventh'. The fourth stanza not indicating anything is taken by us to refer to the river on the same ground as the first and the second. The last two hymns are dedicated to the river Sarasvati and K. C. C. takes them to mean the river Indus. The first stanza might perhaps have indicated both the Sarasvati (the Sarsuti) and the Sindhu (the Indus); this seems to be ·72 ( A. 1, A. 1, V. 6] RGVEDA-SAMHITA [M. 1, A. 1, S. 3] shown by the word unya (other). In the second stanza, Nahuşa (from Rāmāyana) belonged to Ikşāku family and was a king of Ayodhya. As he travelled in a chariot (see the story in Br. Dey. VI. 5), his coming to the bank of Sarasvati does not prove either way or rather proves that Sarasvati is the present Sarsuti river. The word āsamudrāt may mean that the river reached the sea or nearly reached it. The main part of the first hemistich of the third stanza is taken by K. C. C. to mean 'he who was a child before has become a potent bull now' applies equally well to the Sarsuti, as the river in the Rigvedic time is shown by its dry bed to be at least as wide as the Indus (See Map of Panjab issued by the Surveyor-General of India). In the fourth stanza, the words sukhibhyah uttarah (surpassing her associates) are equally applicable to the Indus and the Rigvedic Sarasvati. In the fourth, fifth and sixth stanzas we have clear reference to sacrifice performed by Vasiştha on the bank of the Sarasvati. We are inclined to take the Sarasvati here to represent the present Sarsuti, and not the Indus. VIII. 21. 17, 18. The twenty-first hymn was sung by Sobhari, the son of Kanva, in praise of the gift by the king Citra. The two stanzas refer to the sacrifice performed by the king on the bank of Sarasvati. K. C. C. finds no data to find out the actual nature of Sarasvati. It is highly probable that the Sarasvati here represents the present Sarsuti. In Brhaddevatā (VI. 58-62) we are told that the king Citra held his sacrifice in Kuruksetra. -VIII. 54. 4. This is a Bālakhilya stanza composed by Pragātha. Here we have mention of the Sarasvati and Saptu Sinel hava (seven rivers) along with several other deities. K. C. C. takes the Sarasvati to be the Indus. We are inclined to have the same view here.--IX. 67. 32. The hymn 67 is composed by Pavitrā or Vasiştha or both. There is no clear indication of the nature of the Sarasvati. K. C. C. takes her to be 'any river'. Considering the author to be Vasiştha, she may be the present Sarsuti.--X. 30. 12. K.C. C. could not decide which river is meant. We are inclined to believe that the author meani a river in general.-X. 64. 9. The hymn was composed by Gaya, of the Atri family. Mentioned with the Sindhu (Indus) and Sarayu (Ghogra or Gogra), it is evidently the river Sarsuti.-X. 75. 5. The Sarasvati is here invoked with Gangā (the Ganges), Yamună (the Jumna), Satadru (the Sutlej), Parusni (the Ravi), Asikni (the Chinab), Vitastā (the Behat or Jhelam), Marudvridhā (the united stream of the Jhelum and the Chenab), Ārjikiya (the Bias) and Susomā (the Indus). It is thus the modern Sarsuti. (2) Sarasvati has been invoked with Ida and Bharati (1. 13. 19; 1. 142. 9; I. 188. 8; II. 1. 11; II. 3.8; II. 35.5; III. 4. 8; IX. 5.8; X. 110.8). All the stanzas in which the three goddesses have been praised together belong to the Apri hymn (praise of fire recited in animal sacrifice), except in II, 35, 5, where we have mention of 'three goddesses only (no name) and which is dedicated to the deity Apam Napat. Sāyana takes themi conjecturally the three female deities under consideration. Sarasvalt is taken as the Goddess of Speech by the scholars. Ida (or lla) is the Goddess of holy speech (Roth) or the Goddess who bestows her gift from pouring forth of praise (Gr.). Bhārati is taken as the Sunshine considered as a Goddess (Roth) or a Goddess of Speech (Gr.). We are inclined to take them as the three forms or representations of the fire belonging to the three regions of the world. Bharatt may be taken as the Sun's rays which represent the fire of the Heaven. The term hotra ·[A. 1. A..1, V. 6] RGVEDA-SAMHITA [M.1, A. 1, S. 3) 73. (the performer of sacrifice) is found in connection with Bharati in two places and are taken as a substantive, meaning another goddess. The word may be taken as an epithet of Bhārati signifying conductor of the sacrifice (one who invokes the gods and goddesses to the sacrifice). Sarasvati, in our opinion, was originally the Goddess of thunder and later became the Goddess of speech. The close connection of thunder with lightening is well known. We have already set forth this view above. Thus, this goddess is one of the middle (atmospheric) region. Lastly, the Goddess Ila is one of the earth. Her close connection with hundred autumns (i. e., years) no doubt indicates human life of one hundred years. The prayers wanted to live the full span of life of hundred years so that they might be cifted with vitality for such a long period. She may be taken as the 'Goddess of the vital fire or force on the earth. Her connection with the deities as well as with the human beings is distinctly mentioned in III. 4.8 (See Mon.-Will. Dic.). (3) Sarasvati as the goddess of speech (originally the deity of thunder as noted above).-1.89.3. It might refer to the deity of thunder or to the river.-11. 30.8 ; III. 54.13. Sarsvati is clearly the goddess of thunder.-V. 42.12; V. 43. 11; V. 46.2. According to Gr., the Sarsvati of the first stanza means some river, the Indus or Sarsuti, and the second and the third stanzas mean some goddess. K. C. C. takes the first and second stanzas to refer to the Indus. All these three hymns belong to Atri family: The first was composed by Atri or his son, Bhauma. The second was composed by Atri and the third one by Pratiksatra, a descendant of Atri. In the second stanza, the goddes is invoked from the heaven and from the cloud (parvata). The first stanza can be interpreted in two ways. Without changing the text, Sarasvati may be taken as the wife of Indra (as the term pet nt (wife) is in singular) and the rivers' invoked seperately; or, as Sāyaṇa has done, we can change the word 'wife' into 'wives' and make Sarasvati and the rivers the wives of Indra. We prefer the first interpretation. In the third stanza Sarasvati seems to be a goddess of thunder.-- X. 81.4; X. 65.1, 13. Both, being composed by the same sage, indicate the goddess of speech.-X: 66.5. This is also composed by the last author, hence it is taken to refer to the goddess of speech.-X. 131,5. As Sarasvati is said to have accompanied Indra, we take her to mean the goddess of thunder (secondarily the goddess of speech).--X. 184.2. Considering the context, we take her as the goddess of speech (rather the goddess of heaven). Sarasvati as a river. Taking into account the residence of the sages and other factors, we are obliged to identify it, in nearly all cases, with the Sarsuti river of to-day. In Atharvaveda, we have mention of three Sarasvatis, which are taken to be as the Helmand of Afghanistan (Harakhaiti of Avesta), the Indus and the Sarsuti (Ragozin's Vedic India). It is highly probable that when the Aryans began to perform well-organised sacrifices they have advanced greatly towards the east from the north-west corner of India and have settled down as agricultural people. They were now too far off from the Indus to perform any sacrificial rite on her bank and invoke her in their songs. Course of the ancient Sarasvati. Following the researches of the various scholars (R. D. Oldham, JASB, 1886, p. 322; C. F. Oldham, JRAS, 1893, p. 51; Maps of the Cambridge History of India, vol. I. Ancient India: map of Punjab published by the Surveyor-General of India; Ancient India as described by Megastheneses and Arrian; etc.), ·74.[AL, A. 1, V.6) RGVEDA-SAMHITĀ. [M..1, A. 1, S. 3.), we may, with diffident, describe briefly the course of the Rigvedic Sarasvat'. It was a . large river. Arising from the hills of Sirmur in the Himalayan range, probably from five streams (pancajāta), it flowed westwards and downwards. It received Drzadbati (the modern Chitrang) from the east. Apaya flowed into Drşadbati. The old course of the Sarasvati was south of the present one. The present day Sarsuti is joined by the Markanda higher up from the west and the united stream ultimately joins the Ghaggar (Gharghar) which was evidently the lower part of the Sarasvati (Panjab Gaz., Ambala Dist., Ch. 1). It ran in a south-west direction towards the sea. Its course is now shown by the dry river bed of Hakra. It either joined the Sutlej which immediately ended in the Indus or directly flowed into the Indus. The Indus at this situation was far to the east than it is now and used to flow into the Rann of Kach. Max Mueller thinks that the river flowed into the sea directly, basing his contention on Rv. VII. 95.2 (SBE, 32, p. 69). According to the AB (II. 19), the region at some distance from the river was even then desert (see Muir's Sanskrit Texts, vol. 2, p. 393) The disappearance of the river in the sands is mentioned in Mahābhārata (Vāna Parva, Tirthayātrā) and in Manu Samhita (I. 21). We are inclined to mean the river Sarsuti by 'Sarasvati' here. Vajebhiḥ [Instr. pl. of vāja ; vāja = V vaj. to go, (Dhātupāțha, 252)+ ghañ.--The V vaj = Indogerm. ueg, freshen, move, be active. (Pokorny Wörterb. der Indogerm. Sprachen, p. 246). Gr., a (F) exo, I grow, I increase. Got., wahaju, I grow. Av., vaza. English, wing (?). Anglo-saxon, waecnan, wok). In Nir. (III. 9), the word vaju is mentioned as one of the twenty-eight synonyms of 'food' and of the twenty-six synonyms of 'fight.' Oldenberg (ZDMG,50, 443 ft) gives the following meanings : power, goodness, wealth, race; originally, quick, energy with successful outcome. According to G. (Glossar), the word has been used in the following senses : (1) Victory, the power of victory, extraordinary power and speed (1. 145. 1; 91. 18; V. 85. 2; VIII. 19. 18; X. 39. 10). (2) Prize of victory, booty of wat ; 'thence endowment for the priest and singer of the hymn ; thence, in the wider sense, any sort of gain, reward, prize, profit, any desired present (1. 5. 3; 11. 1,3; 116, 19; 124. 13; 167. 1., II. 12.-15., III. 30. 11, 21; 16. 6., IV. 4. 14., V. 4. 1., VI. 17. 2, 14., VII. 1. 3; 25. 6; 32. 11: 36. 8; 42. 6; 93. 6; 95, 6., VIII. 2. 19, 24; 75. 4; 96. 20 ; 102. 3., IX. 96. 8, 16., X. 192. 6., probably also III. 27. 1, 11). With victory (prize of victory) smoothly, the booty to gain (I. 5. 9; 73. 5., III. 25. 2., IV. 17. 8. 9., VII. 32. 14, 20; VI. 33. 2., X. 75. 3)., the reward to earn or receive (VI. 17. 15., X. 62. 11); with bhr, to carry (or gain) the prize (the victory) (1. 64. 13., X. 147. 4); with abhr VIII. 1. 4; vajan abhidru, for the war, for the prize, for the race to run (X. 75. 2). (3) Combat, dispute, emulation, contest, driving competition, next in loc. vaje, vajesu, in the victory, in the prize of victory. (I. 4. 8; 81. 1; 85. 5 (-ajau I. 51. 3); VI. 48. 2., VIII. 70. 8); also in the dispute on the distribution of the offerings between the rivals (competitors) (X. 81. 7); vajdya, to the prize of victory, to the contest, to the victory (IX. 3. 3, 4). (4) Power (AV. IV. 4. 8). (5) Bird of prey (probably Astur gentilis Linn.) (III. 26. 4., V. 84. 2 ( to the breath); III. 27. 1, 11 (or these three to No. 2; cf. VII. 1. 3). (6) Name of the youngest of the three Rbhus (IV. 33. 3., VII. 48. 1 ; according to Sayana also VII. 36 8). Gr. (Wörterb.) rightly considers the original (ground) significance as power, vigorous power, alertness, particularly laying stress .

·[A. 1. A. 1, V.6) RGVEDA-SAMHITA [M. I, A. 1, S. 3 ] 75 upon the idea of 'swiftness ;' the significance is thence widened to that in which power or swiftness comes to be important, namely, 'combat,' 'foot-race'; or to that which is obtained by efforts or struggles, 'booty,' 'prize of the foot-race' ; further, that which gives activity, namely 'refreshment, nourishment, food, offering-food, offer' ; and, on the other hand, 'wealth, well-being, rich gift ;' in a concrete sense, one with swiftness or strength, namely 'the horse,' 'the robust as referring to one of the Rbhus. The various meanings in which the word has been used according to Gr. are noted below : (1) Power, strength (I. 27. 8, 11: 110. 6; 169. 4; 181.5, 6., III. 25. 3. IV. 22. 3.. V. 15. 5., VI. 25. 11; 32. 4., VII. 19. 6., X. 31, 5; 50. 3.); (2) swiftness (of the steeds) (V. 85. 2., X. 39. 10); (3) combat (I. 4. 4. 8, 9; 7. 4; 10. 10; 30. 6, 7; 63. 6; 81. 1; 85. 5; 91. 16; 129. 4; 138. 2, 3., 11. 23. 13.. III. 11. 9; 37 6; 42. 6., IV. 37. 5., V. 4. 6; 23. 1; 35. 1; 86. 1, 2., VI. 14. 5; 14. 5; 48. 2; 61. 6; 61. 12., .VII. 38, 8., VIII. 11. 9; 21. 1; 22. 2; 46. 9, 13, 15, 20., IX. 31. 4., X. 10. 81, 7.); (4) foot race (I. 130. 6; 176. 5., .IX. 3. 3; 63. 19; 65. 11., X. 6. 6.); (5) booty (I. 27. 9; 64. 3; 73. 5; 100. 19; 123, 2; 129. 2; 174. 4., II. 24. 9; 26. 3., III. 15. 5., IV. 16. 11, 16; 17. 8, 9., VI. 8. 6; 10. 6; 13. 1 ; 26. 1, 2 ; 45. 12; 46. 1, 2; 60. 1., VII. 21. 7: 25. 5; 32. 14; 56. 23., VIII. 33. 3; 95. 9; 103. 5., IX. 44. 6; 61. 20; 83. 5; 86. 12, 34, 40., X. 47. 1; 67. 10; 75. 9; 99. 3.); (6) prise of foot-race (IV. 5. 13., VI. 33. 2., IX. 38. 1; 51. 5; 57. 1; 62. 18; 64. 29; 67. 4; 70. 10; 82. 2; 86. 3; 87. 1, 6: 90.1 ; 92. 2; 96. 8, 16; 108. 2.); (7) refreshment, food, nourishment (I. 91. 18; 117. 1., VI. 24. 3., X. 5, 4; 96. 9.): (8) offering, food of offering ; drink of offering (1. 36. 2., III. 12. 9; 27. 1, 8, 11., IV. 3. 15; 21. 8., V. 9. 2., VI. 45. 29., VII. 1. 3; 67. 5., VIII. 31. 6; 38. 1; 52. 4., IX. 99. 2; 110. 2., X. 61. 9; 73. 3; 142. 6; 149. 5.); (9) rich nourishment. wellbeing (1.3.10; 5.3. 9; 11, 1.3; 27.5 ; 29.2; 30. 8. 22; 36. 12. 13; 43.8; 48. 11. 12. 16; 53. 5; 63.9; 77.5.7; 79.4; 92.7; 101. 11; 116. 19; 117. 10. 11; 121. 11; 122. 12; 124. 13; 145. 1; 167. 1; 180. 6., II. 1. 10; .7; 4.8; 6.5; 11. 16; 12. 15; 17.8; 31. 7., III. 2.4; 10.6; 14.6; 15.6 ; 16.6 19. 1; 22. 1; 25.2; 30. 21 ; 49.4; 61. 1., IV. 4. 14;. 8. 7; 12.3; 16.8; 22. 10; 32.6, 7, 9., V.9.7; 10.1; 23. 2; 25.7; 39. 3: 41.1; 43. 2, 9; 44. 10, 65. 3., VI. 1, 11 ; 13. 3; 17. 2, 14, 15; 21.2; 24. 2:36. 1;37.5 ; 41. 23 ; 45. 21 ; 46. 10; 50. 6; 54.5; 60. 13; 61. 4; 65.3; 70.5., VII. 5.9: 19. 11; 23. 4 ; 26.5.; 27.4; 32. 11, 12; 36. 8 ; 42. 6; 57.5; 60. 11; 81. 6; 93. 1, 2, 8; 95. 6., VIII. 1.4 ; 2. 24 ; 2. 31; 16. 12; 21. 8; 24. 18; 25. 20; 26. 25; 45. 28; 46. 11; 54. 6; 60.18; 61.4;69. 7; 75. 4; 81.8, 9; 88. 2; 92.3, 30; 102: 9; 103. 9, 11., IX. 1. 4; 6.3; 7.9; 18. 6; 20.2; 23. 6; 31. 2; 33.2; 35. 4; 37.5; 52. 1; 54, 4; 56. 2 ; 62. 16;63. 12, 14, 18; 68. 7; 76.3; 77.3; 82.5; 87.5; 90.4; 91.4; 93. 10; 110.4: 110.7; X. 11,5; 23.3; 25, 11; 26, 7,9; 28. 12; 35. 13 ; 40, 1; 47.5; 48. 1; 61. 27; 62. 11; 66. 11; 69. 3.) (10), horse, particularly that of the war-chariot. (I. 52. 1., II. 1. 12., III. 2.3; 26.4: 30. 11; IV. 29. 1', V. 54. 14; 84. 2., VI. 18. 1., VIII. 2. 19; 3. 11 ; 19. 18., X. 12. 5; 106. 5.) ; (11) One of the three şbhus mentioned with others (I. 161. 6., IV. 33. 3,9; 34. 1; 36. 6., VII. 48. 2.):(12) mentioned with the first (rbhu, rbhuksa, rbhuksan) (I. 110.7, 9; 111. 4.5., IV. 34. 3-5; 35. 3,6; 36. 24, 7; 37. 1, 3, 7, 8., V. 42. 5., VI. 50. 12., VII. 37. 1, 4; 48. 1., X. 23. 2; 74.10; 93.7): (13) in plur., signifying all the three şbhus. ; . . .

·76 (A. 1, A. 1, V. 6) RGVEDA-SAMHITA (M. 1, A. 1, $.3] The word is used here in the following senses : food (S. (vājebhiḥ, for accepting the food offered in the form of havis or for granting food to the sacrificer), An., J., Rgh., Sk.) ; offered food (K. M. Banerjea.); offered viands (W.); refreshments (Gr.); offerings (L., Benfey); tribute (R.); discretion (G.); eager love (Grf.); strength (Lud.) ; attainment of all forms of knowledge (D.). As Grassmann gives an exhaustive list of meanings in which the word has been used in different places, we do not think it necessary to cite the different senses in which the vedic scholars have used it elsewhere. Vajinivati, adj. qualifying Sarasvati. [vāja +ini (Pāņ. V. 2. 115)+ i = vājini ; vājini + matup=vājini + vat (Pāņ. VIII, 2.9.) + nip=vājinivati]. In Nir. (2. 19) the word is cited as one of the sixteen synonyms of dawn ; elsewhere (11. 26, 12. 6) it signifies 'one with food, giver of food'. Further, vajin is given as one of the twenty-six synonyms of "horse (Nir. 2. 27); it is further called 'swift runner, dreadful, i.e, it inspires terror in the heart of those who look at him (commentator, Durga) (2. 28; also 3.3; 7. 20; 10.31 ; 12. 43). Geldner (Glossar) gives the following meanings of vajin : (1) one having triumph at power, rich in victory, valorous ; fighter ; combatant; hero (l. 11. 2; 1. 23. 19; l. 163. 12; IV. 38. 10; VII. 32. 14, 23; VIII. 2. 38; X. 34. 4. etc.). (2) Subst., 'mas., battle-horse, race-horse, horse (I. 69.5; IV. 38. 2, 7; V. 56. 7; VI. 75. 6; etc.). (3) good giſt, bringing rich reward or prize (as from a victorious battle) (III. 6. 1; 61. 1.): Vajinivat means 'provided with a steed' (X. 75. 8). According to Gr. (Wörterb.) the word vajin conveys the following senses : (A) One Provided with vāja. (B) (1) swift, mostly with the secondary sense of vigour (I. 23. 19:34.9; 64. 6; 117. 6, 9; 129. 1, 2; 135.5 : 162. 1, 8, 18; 163. 12; III. 20. 2; 29. 6; 38. 1; 53.5: IV. 36. 6; 38. 2, 10 ; 39. 6., V. 6.7; 30.14., VI. 67. 4., VII. 7.1 ; 34. 1; 37.6; 41. 6; 44. 4; 70.1 ; 104.6., VIII. 25. 24 : 43. 25., IX. 6. 2, 5; 15.5; 32. 1 ; 53. 4; 62. 18; 63. 17; 64. 4; 87, 1; 93. 1 ; 96. 9. 15;97. 45 ;-107. 5; 109, 6, 10, 19., X. 34. 4; 39. 10; 56. 3; 93. 8; 103. 10; 143. 2; 188. 1.). (2) mas. Race-horse, steed (I. 116. 6; 130. 6; 162. 12, 21, 22 ; 163.5; 175. 1 ; 176. 5., II. 5. 1 ; 10. 1; 13.5 ; 24. 12; 32. 3 ; 34. 7., III. 27. 3; 30. 18; 53. 6. 23., IV. 3. 12; 6.5; 11. 1, 4; 38. 7; 40. 4: 58. 7; 94. 6., V. 1.4; 6.1; 56. 7; VI. 2. 8; 47. 12; 75. 6., VII. 1. 14; 38. 7, 8., IX. 14. 7; 17. 7; 21.7 ; 26. 1; 28. 1; 36.1; 37. 1 ; 45. 4; 64. 29; 65. 11 ; 66. 10; 74, 1, 8; 80.2;86. 11; 87. 4 ; 89. 4; 94. 1; 100. 4; 106. 11 ; 109. 17., X. 31. 11 ; 56. 2 ; 64. 6; 66. 10; 71.5, 10; 178. 1.). (3) adj. strong, vigourous, valiant (II. 43. 2., IV. 37.5., VI. 7.3; 13. 6., IX. 97. 10., X. 56. 3; 115. 6.). (4) mas. Hero, Hero of war (l. 4. 8; 66. 4 ; 69.5; 74. 8; 133. 7., V. 6. 3., VI. 2.2; 26. 2., VII. 4. 8; 90. 2; 95. 3., VIII. 32. 18; 46. 15; 62. 12; 91. 34., X. 103. 10.). (5) adj. mas. strong. hero of gods (I: 4. 9; 11. 2; 106. 4., II. 24. 13., III. 2. 14; 21.7; 60. 7., IV. 37. 4., VI. 16. 48 ; 24. 2; 55. 4., VII. 36. 7., VIII. 2. 38: 3.2; 16. 3 ; 43. 20; 85.8 ; 94. 34., IX. 7. 1; 62. 2; 65.9., X. 87. 1; 103.5; 141.5.). (6) adj. Rich, wealthy (II. 24. 10., III. 61. 1., VI. 61. 6., VļII. 4. 20; 24. 22 ; 35. 2; 53. 4.). (7) mas. (Riches), the contriver or bestower of offerings (I. 86.3., II. 2.11., VI. 16. 4., VII.32.14, 23., IX. 64. 15.). (8) adj. rich in nourishment, rich in offering-food, provided with offeringfood (III. 6. 1; 27.8; 29. 7., VII. 56. 15., VIII. 20. 16., X. 122. 4, 8; 147. 3.). The word vajinivat, according to Gr. (Wörterb.) has the ser.se of (1) 'provided with a horse' (V. 36.6; X. 96. 8). and (2) rich in gift (in all other places). The word vājinivati ·I A. 1, A. 1, V. 6) ĶGVEDA-SAMHITA (M. 1, A. I, S. 3 ] 77 has been used here in the following senses : Fraught with food (K. M. Banerjee ; Sk. ; Venk.), bestower of food (J. W., Ramanath), filled up or rich with offerings (L., Benfey), having (doing) work connected with food (S), provided with sacrifice connected with food (R. C. Dutt), rich with reward (Gr., Geldner), wealthy in spoil (Grf.), provided with food (Rosen), rich with steed (Lud.), mounted on a charger (V.). D. refers to 'one' having work shown in moving or in gaining something' by the word 'vājinivati'. Sk., in addition, signifies 'one provided with power or dependent (settler).' Vājebhiḥ vājinivati, literally meaning 'provided with one having (food-giving) energy by (food-giving) .power', perhaps refers to the idea of the crop-producing capacity of the cultivated fields along the bank of the river Sarasvati, who used to exhibit her power in inundating these grounds and making them fertile. Vājini, thus may refer to the fields along the bank of the river. Yajñam (Yajña from y/yaj, worship, adore, consecrate, offer (Dhātupātha).-Aryan, Yazno (Fick 1890). Av., Yasno, cffering, worship of god. .Gk. agios, holy, venerable, reverend). In Nir. (3. 19), we see fifteen synonyms of yajña. Gr. (Wörterb.) recognises two senses in the word. (1) Worship of God, a series of acts, by which the God is adored, and appears as the middle point of offering homage ; offering (in the wider sense). (2) Worship in words of devotion. In Vedic times, the yajñas or the ritual ceremonies nearly always accompanied by slaughtering of animals dedicated as offerings, formed a very complex and elaborate system. (For vedic sacrifices, see Enc. Rel. Ethics, Vedic Religion). Vastu [Imperative, second person, sing of Vas ; to desire (Dhātupātha) ; vas + tu=vaşļu (Pån. II. 4. 72.)--cf. Gk., Echoy, echeyi, perhaps euchomai = Sans. uspekuk.). Sāyana gives the meaning desire'; but he also notes the significance 'carry through, complete' by refering to the sense in Ait. Ār. (1.1.4). Both Geldner (Glossar) and Grassmann (Wörterbuch) give the senses as desire, wish for, have pleasure in, make efforts, dispose of, carry on with affection, etc. The sense 'carry on to completion' seems to be very appropriate here. Dhiyāvasuḥ (Dhiyâvasu is a wompound, dhiyā (Instr. sing of dhi) + vasu, a vedic form corresponding to dhivasu in calssical Sanskrit. Sāyana makes it Sāyaṇa makes it a Bahuvrihi compound and makes the third (Instrumental) case-ending not elided, as a vedic form. According to Dayānanda, it is a Tatpuruşa compound, and the case-ending is left (Pan. VI. 3. 14). The word dh has already been fully discussed. Vasu (v vas, shine, grow bright (a vedic root, connected with V us, burn, not in Dhātupātha) + u (Uņādi, 1. 10).-Indogerm,, uesu, eues, good. Av., vanhu-s, vohu. Gall. in proper nouns as Bello., Sigo-vesus, V/esu-avus. Ir; fele, excellency. Cymr., gwych, cheerful. Gall. Uisu rit (a celtic form). Old Illyria, ves-cleresis (cf. Sans. vasusravas). Gk., eyogy, the good. Got. insiza, better ; insila, recreation, relief; wizön, do well. Old Briton, unje, better. (Pokorny, Wörterb., p. 310; Brugm., p. 493). vasna (Lat. venum, vendre), price, value, probably comes from the same root vas.). In Nir. the word occurs as one of the fifteen .synonyms of the 'the sun's beam' (2.15) and one of the twenty-eight synonyms of 'wealth' (3.9); the word has also been made to signify 'food' (5.19) ; lastly, the vasus, have been devided into three classes, as 11 ·78 [ A. 1, A. I, V. 6) RGVEDA-SAMHITA (M. 1, A. 1, $. 3) belonging to the earth, middle region (atmosphere) and the heaven (12.42); evidently, we are here concerned with a group of deities. Geldner (Glossar) gives the following senses ; Good, excellent; riches, wealth ; a class of deities. Grassmann. (Worterb.) finds the following meanings in which the word has been used in the RV ;(1) a. bright, splendid, brilliant, good (said of gods and devine ways) ; (2) a. good, pious (spoken of men); (3) a. good, wholesome (of articles) ; (4) mas. n. the brilliant, the good, principally as designation of gods, or (5) a class of gods, mentioned Rudras and Adityas, or (6) mentioned with either of them, or (7) mentioned with the All-gods or Angirasas (560,4); also otherwise (8) mentioned with the Višvadevas or Rātayas. (9) n., the good, often with the adj. candra, puruścandra, Vāma, amsta, etc. Rajvade (Ann. Bhandarkar Or. Res. Instit, vol. 9, p. 210) deals with the word vasu and shows that the word, standing at the end of a compound, sometimes means wealth and sometimes signifies possession like vat ; in certain cases it is either the general name of the gods or a meaningless affix. We defer the discussion on Vasus as a class of deities to the proper place. Dhiyāvasu. The word has been used here in the following senses : coverer (holder) of all riches by wisdom (Sk.), supporter of all by wisdom (Venk.), rich in devotion (Nir. 11.27; An.; J.; D.; Rgh), recompenser of worship (or religious ceremonies) with wealth (S., W., .R. C. Dutt) bestower of riches (R., Ramānäth), treasure of the prayer (L), source of wealth (K. M. Banerjee), rich in careful (alert) solicitude (Gr.) rich in sense (or intellect) (Geld., Glossar), rich in the prayer of men (V.), holder of riches through wisdom (Geld., tr.), one rewarding for devotion (Benf.), enriched with hymns (Grf.), excellent-minded (Lud.). The idea seems to be, in our mind, 'one rich in good judgment', (so that the worshipper (the holder of the sacrifice) may be rewarded in the form of good crop) for perfectly conducting the sacrifice. The word occurs some eight times more elsewhere ; as the various senses in which it has been used have already been considered above, we do not deal with them in detail. The general import seems to be thus : Let the river Sarasvati, the purifier, the holder of the strong (fertile lands along her bank) by her strength (that is, by inundating them with her waters), rich in judgment (for rewarding the holder of the sacrifice on her * bank) come to conduct the sacrifice (so that there may be no defect in its performance). Notes on accent. Pavaks Pavaka is acute on the last syllable (Phit 1. 1.) Nah is unaccented (Pan. VIII. 1. 18). Sarasvult is acutely accented on the first syllable, Pāņ. III. I. 3.); the affixes vat (= matup) and i (nip) are unaccented (III. 1. 4.); the second syllable becomes circumflex as it (originally unaccented) follows an acutely accented syllable (Rkprātisakhya III. 9.) in the following syllable owing to the affixes mal up and nip (Pan. III. 1. 4.) Vaja is acute on the first syllables (Pån. VI. 1. 203), the case-ending being una cantad (Pån. III, 1. 4), gives rise to circumflex accent (Rkprátiśākhya, III. 9). Vajini is acute on the second syllable (III. 1.3); the third syllable is circumflex (Rkps. III. 9). Yajña is acute on the second syllable (Pan III. 1. 3), Vastu has lost its accent due to elision of a (ap); but the first syllable becomes circumflex in the Samhita (Rpks. III. 9). Dhiya is acute in the second syllable (Pân VI. 1, 168); the third syllable of dhrydvasu is circumflex.

·A. 1, A. 1, V. 6) RGVEDA-SAMHITA (M. 1, A. I, S. 3 ] 79. Philosophical significance. According to D., the epithets assigned to Sarasvati are indirectly referred to human being; man must pray to God so that he may be truthful and have real learning and for his own well-being; he should be helpful to others. Sarasvati, in the idea of Lahidi, is the mother of creation, the Prakrti; she is segarded as the bestower of maternal care and love. She purifies the sinful mind and leads to emancipation. She bestows food and riches so that the sacrifice may be conducted perfectly. She ordains the fruit of good ceremonial works, such as sacrifices. Sarasvati according to J., is regarded as Brahma's wife or the beloved of Vişnu. I. Codayitri sūnştānāṁ centanti sumatinań, Yajnań dadhe Sarasvati. p. Quoted in VS. 20, 85; TS.4. 1. 11. 2.-Tr. in Muir's Original Sanskrit Texts. 254 ; in Keith's TS (English Tr.). Ritual application–The present verse is used in Sautrāmaņi sacrifice with the last. It is also used as the mantra for the offerings at the Vaišvadeva ceremonies. In the fire ritual known as Ukhāsambharana, which takes place at the new and full-moon days or at the ekāstakā (the eighth day after full moon). This particular mantra is used for the offering to Sarasvati, in the Vaišvadeva rite. Sarasvati, sender (codayitri) of true and agreeable words (sūnſtänāṁ) and instructress (cetanti) of the good minded (sumatināṁ) has hold (supported) (dadhe) the sacrifice (Xajñan). . Notes on words. Codayitri (v cud, inspire, bring, (Dhātupātha, 1593) + trc (Pán, III. 1.133, in the sense of 'the doer of an action)=V'cud + nic (=i, after ellision of ņ and c) (Pāņ. III. 1. 25)+tr=cod (Pāņ.VII 3.86) + i + tr=(coda (Pan.Ill. 1. 69) + i) + tr=codaya +i (augment), as in the conjugation for lut) +tr=codayitrā. V cud . Indogerm. (x) gued, throw, shoot, chase ; intrans. dash along, hasten. (Ancient Indian codali, codayati, push). Modern Pers. cust, brisk' active, watching. Lit. skudrus; pa-spuileti ; spudinti, Lasten Alb. Leth, throw. Old Bulgarian is-kydati, throw out. Russian kidatb. throw. Gk. sudias, speudo, spoudlazo, speido (the latter Greek words beginning with 8P, are taken to correspond to the Sanskrit word codati—by Schulze, GGA 1897, p. 910, foot note 5 ; but Persson, p.844 does not admit it,) Old Islandic skjota, Aling, hurl. Anglo-saxon sceotun, perhaps also geotan, throw, discharge. Old High German sciozan, throw, discharge. Lat. studeo, studere, (cf. cudo, Mon.--Will. Dc.) (Pokorny Vol. I, p. 513, Vol. 2, p. 554 ; Persson, p. 844; Benfey, Sans.--Eng. Dic.)]. According to Gr. V cud has got two basal meanings ; (1) put in quick motion, (2) sharpen (in 488. i0, 444.5, 946.5, 762. 1). These original meanings are found in Old Norwegian hvatu, hasten, hvetja sharpen (Fick, first edition, 52), hvat-r sharp, bold, quick, hvati ; the sharpener hvass, sharp, pointed ; in Old High Germ., hecezjan, sharpen. The usual senses in which it has been used in the RV are: (1) sharpen, grind; (2) inspire, incite ; (3) fire, inflame, rouse, stimulare ; (4) set in quick motion drive, force ; (5) procure, furnish quickly ; (6) hasten, urge somewhat quickly: (7) hurry, stir, agitate.

·80 [ A. 1, A. 1, V.6) RGVEDA-SAMHITA (M. 1, A. 1, S. 3] Geld. (Glossar) gives additional significances : Demand, request ; accelerate, encourage, convey, etc. The word cudayitri is used in two places, 1. 3. 11 (as an epithet for Sarasvati) and 597. 6 (as an epithet of Dawn). It signifies inciter, inspirer', according to Gr. The word has been used in these senses, namely, 'inciter, inspirer, producer' by the different authors. Sanrtānām (Possessive pl. of 'sūnsta' 'sūnşta' = san+'ria'; sin= su + van, abandon ; drive (Dhätupātha 1889+kvip (Pān. III. 2.76); 'sta' = VY. go, reach, extend (Dhätupātha, 937, 1098) + klus. Su (An Indeclinable (upasurya) used both as a separate and nonseparable prefix in RV; it may be used as an adj. and adv.--Indogerm. su-, good, well. Av. hu- Old Pers. 16o Ancient Iran. $u-, 40-. Gr, cu (in a good sense), u-yims, sound perfect. Gall. su-. Cymric (a branch of Celt) hy--Corn. hy. Braton hr. Germ. su-in Su-jambri]. It has been used in the following senses. (1) good, well ; (2) beautiful ; (3) right, rightly; perfectly ; (4) thoroughly, easy, easily ; (5) much, greatly ; (6) quickly (often with u= immediately, forthwith ; with mo, that is mā u= 'never, by no means'). [For su as an independent particle, see Proc. Am. Or. Soc., 1893, Apr., p. xli.). Rta (vị: Indogerm. er, set in motion, excite, agitate, etc.; the basic forms are cs, ere, crei-, creu-, eros, -Rta, right, proper, appropriate, suitable (Pok.) : rite (Pok.) Av. ereta -, ereta-. Old Pers. arta -, calm, sober. modest, right, holy ordinance. Lat ratus. Gk. ararischo. Oldenberg (N. G. 1915, 167-180) holds that it never means 'offer'.) In Nir. (2.24), it ts one of the 101 synonyms of 'water' elsewhere (4.19,8.7,20) it is meant to indicate 'truth, sacrifice'. Gr. (in his Wörlerb.) fully discusses the meanings of the word. He points out that the meaning of v'ar is 'to fix by insertion' (that is, the spokes round the nave of the wheel). One may lay stress either on fixation or on insertion (fitting in). In the same way, 'sta' signifies 'one established, devine statute, unchangeable law or order' on one hand, and, on the other, 'watching ; befitting ; right ; a skillful, holy, pious or righteous person'; or therefrom in neuter "holy or pious work'; We enumerate here the various senses in which the word 'sta' has been used by Geldner and Grassmann : 1. Used as adj...(1) Befitting ; reliable ; real ; genuine (of things) ; truthful, sincere (of persons) (Geld. V. 20.4; VIII. 60.5; X. 106.5.-Gr. 1. 164. 8., V. 20.4., VII. 23.4., VIII. 27.19.. X. 61,11.1-(2) Holy, saintly (Gr. I. 65.3; 137.2., IV. 3.8. 9., VI. 67.4., VIII. 27.19., IX, 17.8, 62.30., X. 106. 5.)-(3) Righteous, upright. pious (Gr. 1.53.3; 68,5; 151.3; 152,3.; VII. 60.5.; X. 87:11)-11. Used adverbially.-(1) justly, in the right manner, really, well; vigorously (Gr. I. 68.4 ; 185.10., IV. 2.19; 40.5., VIII. 27.5.; IX. 97.23.; X. 67.2.1-(2) In the right way, walking in the right path (Gr. I. 41.4; 188.2.; V. 45.7. ; VIII. 27.20.; IX. 69.3; X. 74.3., 78.2, 123.4). III. Used as a noun.-Right; truth ; reality ; genuineness (Geld.)-(1) Right path (G.-IV. 23. 9.1-(2) Rule, custom (G.-III. 31. 1; X. 108. 11.1-sacred or religious custom (G.-VII. 100. 4,5 ; 13. 26; IV. 23. 8F. ; IX, 72. 6; VII. 95. 6; l. 165. 13; IV. 23.4; X. 86. 10; 1. 1.8 ; III. 10. 2;31.9; 55. 13; X. 10. 4 ; 62. 2, 3; 138. 1 ; 43.9; I. 73. 6; III. 6. 6; ].-(3) Law, order, devine ordinance (G.-3. 31.5; I. 124. 3; X. 70. . .

·(A. 1, A. I, V.5) RGVEDA-SAMHITA IM. 1, A. 1, S. 3 ] 81 . . ; 2 ; 80. 6.1-Gr. I. 23.5 ; 67. 8; 105.6, 15; 133. 1 ; 152. 1. ; II. 28. 4.;. III. 4. 5; 31. 9, 21 ; 54.3; 58. 2. ; IV. 42. 4.; V. 15. 2; 44. 2; 62. 1; 63.7; 68.4 ; VI. 39. 4 ; 68. 2., VII. 56. 2. ; VIII. 27. 5. ;IX. 70. 6; 80. 1. ;X. 12. 1, 2; 79.4; 85.1; 92.4; 109. 1 ; 109. 1 ; 139.4; 190. 1;7—(4) Natural law, cosmic order, regular way of the world, all-regulating time (G.-I. 163. 5; V. 63. 1; 23.5; VI. 17. 7; I. 164. 11.)–(5) Material world, reality [G.--X. 5. 7; 103. 1. )-(6) Justice, lawfulness, holiness (G.-111. 31. 21; 1, 2, 8; 23. 5; V. 63, 7; 68. 4;-Gr. 1:20; 105.5; 185. 6.; V. 12. 3 ; 80. 1.; VII. 75. 1.; VIII. 27. 5.)— (7) Duty, obligation (Gr.-II. 27. 8.; X. 108. 11.)–(8) Truth, reality (against falsehood) [G.--X, 79, 4; III, 55. III: AV. X, 7, 1 ; Br. 1, 6, 6.--Gr. III. 4. 7;5. 3. ; IV. 5. 11. ; VII. 34. 8. ; VIII. 13. 6.; X. 10.4;34. 12; 61. 10.)–(9) Eternity, devine truth. (Gr.-I. 2. 8; 23. 5; 105. 12; 161.9; 179. 1., II. 28. 5. ; III. 55. 3. ; VI. 51. 1., VIII. 6. 10.; IX. 113. 4.; X. 35.8; 138. 1.)–(10) Religious faith (belief), purifying thought, sense of piousness (G. see under (2)]^(11) Holy work, religious work [G. see under (2)]-(12) Prayer, worship ; rite, offering (G. see under (2).-Gr. I. 13. 18, 21 ; 34. 10 ; 46. 14; 71. 3; 105.4; 121.4; 141. 11; 143. 7; 147. 1 ; 156. 5; 190. 2.; II. 29. 4; 30. 1. ; III. 5. 2; 6.6; 27. 11 ; 56. 2.; IV. 2. 3;3.4; 23. 8-10; 33. 11; 41. 3:56. 6; V. 12. 2, 6; 59. 1; VI. 7. 1; 15. 14 ; 67.8.; VII, 7.6; 16.6; 21. 5; 38. 2; 39. 1; 101. 6.; VIII. 7. 21; 12. 13-15; 52.9;97. 15; 100. 5. ; IX. 34. 5; 70.1 ; 73.9 ; 75. 2 ; 97. 23, 37 ; 103. 8.; X. 8. 4,5; 13.5; 30. 11; 37. 1; 61, 14 ; 62. 2, 3; 99.2; 179.3.)-(13) Offering rule ; offering time ; offering place ; offering drink; offering fire (G. see under (2).-Gr. I. 144. 2., IV. 1. 13; 2. 14, 16; 23.9; 56. 7; V. 62. 1; IX 75. 3; 97. 24.; X. 31.11; 122. 6.] Sūnsta.- In Nir., the word is mentioned as one of the sixteen synonyms of 'dawn' (2. 19) and as one of the twenty-eight synonyms of 'food' (3.9). The word is closely related to 'sūnara' in meaning. According to G. and Gr., the words sünşta and sūnara have been used in the following senses : (6) used as an adj. fairlooking; noble. princely, of high rank; rich, wealthy; lucky, bringer of fortune. (G.-Gr. I. 164. 8. ; V. 20. 4. VII, 23. 4. ; VIII. 27. 19.; X. 61. 11.)-(2) song, joy-song, prayer. (Gr. I. 65. 3; 137.2. IV. 3.8, 9.; VI. 67. 4.; VIII. 1.5.; IX. 17. 8; 62. 30.; X. 105. 5.1-(3) Bliss, gloriousness ; rich gift (Gr. 1. 53. 3; 68.5; 151.3; 152. 3. ; VII. 60.5.; X. 87. 11).-(4) The Dawn [G. I. 124. 10]. (5) Of things, noble, rich, costly [G. VII. 57. 6.,—sūnara! Oldenberg (ZDMG, vol. 50, p. 423) takes sanar to mean, literally, 'a good man', whence 'liberal, open-handed'; he alsɔ thinks that 'sūnşta' means 'liberality'. Oertel (Proc. Am. Or. Soc., 1891, May, p. XCV) takes the word 'sūnſta' to mean 'disposition, manner of living, liberality'. The word 'sūnsta' has been used here in the following senses by the various scholars : (1) one delighting in truth (W.), (2) good word (An., Nar., Rgh.), truthful word (M. N. Dutt), true and agreeable speech (K. M. B.), (3) truth (Sk., Venk.), (4) pleasant song (Grf.). praise-song (Gr.), joyous hymns (Ved ), beautiful song (Ben.), holy prayer (L.), true sermon (R.). gift (G.), excellency (Lud.), receiving good qualities (D.). The word has been used in the following senses elsewhere :. Pleasant, joyous, joy-giving.--R. C. Duit, 1.8.8., 1.113.12.-W. VI. 48.20.-Grf., 1.121. 14; 1.135.7; III. 31.21 ; VIII. 46.20.-Gr. 1.134.1; VI. 48.20; VIII. 46,20.-L., VI. 48.20; VIII. 46.20 (triumphant). .

·82 (A. 1, A. 1, V.5) RGVEDA-SAMHITA (M. 1, A. 1, S. 3) Pleasant and true.-S., I. 30.5.-R. C. Dutt, 1. 30.5; I. 40.3; I. 134.1 ; I. 135.7 ; X. 141.2 ; etc.-W., VI. 48.23. Pleasant and truthful word or speech.-S., most of the passages.-R. C. Dutt. VIII. 46.20 ; VI. 48.20 ; etc. - Personified as a goddess : S., 1.40.3.-W., I. 123.6 (word of truth); VII. 79.5 (word of truth). Prayer, chant song, praise.-S., I. 134.1 ; I. 135.7 (pleasant and truthful prayer).-R. C. Dutt, X. 111.10 (pleasant chant), I. 113.18; X: 61.21 (good prayer).-W. VII. 57.6. (glorified). X. 111. 10; I. 113.18; VII. 76.7 ;. VIII. 19.22 (sincere praise); X. 61. 21 (desirable praise); III. 31.18 (true praise); X. 61.25.-Grf. VIII. 57.6 (praisedi; l. 123.6 (glad hymn); X. 39.2 (pleasant hymn); I. 3.11 (pleasant song); I. 113.18 (glad song) ; 3.31.18 (joyous song).-Geld., III. 31.18.- Gr., 1. 30.5; 1.51.2; VIII. 13.8; I. 123.6; III. 61.2; X. 39.2 ; etc.—Lud., 1. 134.1 ; 1. 135.7 ; VII. 37.3 ; VII. 57.6; VIII. 13.8; many passages. Oblation.-W., X. 111.10. Glorious deed, gracious deed.-W., Grf. VIII. 32.15. Noble, noble nature. --Grf. VII. 67.9.-R. C. Dutt. VII. 37.3. True, truthful, sincere.-W., VIII. 46.20 ; 1. 8.8; 1. 40.3; I. 134.1 ; etc.. Good, goodness, excellent, excellence.-W., VIII. 45.12.- Grf., l. 8.8; VIII. 45.12.-L., nearly all the passages.-Gr. I. 113.12; 1. 48.2. Bounty, bountiful, abundance, prosperity.-W., VIII. 14.3; I. 48. 2; X. 39.2.-Grf., 1. 30.5; VII. 37.3; VIII. 14.3 (yielding).--Geld. I. 8.8; ! 135.7; I. 113.12; 11161.2; etc.- Lud., VII. 67.9 ;-L. X. 61.21. Auspicious.-W., VIII. 45.12.-Grf. I. 113.12. Skilful, strong.-Grf. I. 51.2. Gift, grace,Geld., I. 123.6; III. 31.21 ; I. 92.7; I. 113.4; I. 125.3.-Gr. VIII. 45.12; VII. 79.5; 1.3.11; VIII. 32.15; X. 61.21 : X. 104.5. Rich, riches, treasure.- Gr. VII. 67.9 ; VII. 37.3. In our opinion, ihe word 'sūnrt' may be most appropriately translated as 'grace, gift. Cclant (adj. qualifying Sarasvati --Cetanti = V're, (cit) perceive, conceive, understand (DhậtupẼtha, 39) + 8tr ( = (t) (Pin. III. 2. 124) + a (1) = cet (for cit, by Pan VII. 3.86) +a Pān. III. 1.68)+1 (-augment. num, only n remaining, by Pan VII. 1.80) +t (of at, a elided by Pån. VI. 1.97) +1 (in place of ni, the fem. suffix).—The word cetati has its corresponding in Old Church Slav. C (6) ta, - count (Brugmann, p. 605). Persson (p. 127) points out that ketas is connected with cetati (Iljinsky, Arch. f. $I. Ph. 29, pp. 161.)). The word has been used here in the following senses : Instructress (S. (Jñāpayatri), W., R. C. Dutt., M. N. D., Lāhidi, An., J., Rgh., Nar., Venk.], inspirer of (Grf., Sk. 1. provoker of (V.), interpreter of (R.), giver of (Benf.), conveyer of (L.), thinking of (imagining) (Lud.), thoughtful (mindful) (Geld.), esteeming (Gr.). The sense of the word may be best shown as (1) ' 'inspiring, provoking' or (2) 'understanding (thinking of). Sumatinām [Possessive pl. of sumati ; sixth-case ending for the second (accus.)]. Sumati = su + V man, understand (Dhāțupātha, 1177) + tin (Rti) – su + ma (for man, Pāņ. VI. 4 37, because he of the suffix Ktin is dropped) +ti.-Man : Indogerm. men think, be stirred up mentally; the bases being men,-mend, mene (i). Av. manayen, one could think. Gk. memona, think, have desire. Lat.

·(A. 1, A. 1, V. 6) RGVEDA-SAMHITÀ [M. 1, A. 1, S. 31 83 memini (monere, monstrum, etc.) Goth. man, munum, muns, Anglo-saxon. man, maminn, monian, gemunan, mudh. Old High German firmonet. German meinen Lit. mano. Armenian i-manam. Old Islandic munr, sense, desire, lusi.--Mali : Lar. menus. mentis, mentio, mentiri, mendax. Goth. gamunds, mods Anglo-sax mod, gemynd. Gk. mntis ( = Vedic mati, according to Benfey, Sans-English Dic.), mousa, ie mas + tia (-Vedic mati, hynın, according to Benfey. Dic.)). The verbal root mon has beed used in the RV in the following senses (according to Geld., Gr., and other authorities, cf. Spiegel, in K Z, 23, p. 188). (1) Think, mediate, contemplate. (2) Think upon. (3) Think out, devise ; hence, devise a prayer or hymn. (4) Imagine, suppose, believe. (5) Observe, perceive, apprehend. (6) Take to be, deem, regard. (7). Recognise, understand, comprehend. (8) Be conceived (of a thing). (9) Learn, become aware of. (10) (Caus) Esteem, look upon, pay homage. (11) Hold an idea or opinion. (12) Seem, appear like. (13) Be proud. (14) Manifest in the sense of grander. (15) Remember, remember a person or thing, make remember, praisingly remember. (16) Pray, worship. (17) (Caus. -Ātmanepadi) Esteem oneself highly. (18) (Desid.) Reflect upon, examine. (19) (Desid.) Doubt, call in question. Mati :-The word has been used in the following senses in the RV (according to Geldner, Grassmann, Roth, etc. : (1) Thought, idea, impression. (2) Holy thought, devotion. (3) Holy song, pronounced prayer. (4) Mind, sense, feeling, disposition, intellect, mind personified. (5) Purpose, desire. (6) Care, solicitude. (7) Self-confidence, high opinion for one-self. Sumati. -According to different scholars (including Yaska) the meanings in which the word has been used in the RV are as follows:- (1) Good will (usually of gods ;-kalyāņa mati of Nir. 2. 11; 7. 22; 11. 12; 11. 19; 12. 39), kindness, mark of favour, grace. (2) Gracious act. (3) High thinking ; high-mindedness.

·84 I A. 1, A. 1, V. 6) RGVEDA-SAMHITA [M. 1, A. 1, S. 3) ; (4) Praise, song of praise ; prayer. (5) Used as adj. ---Benevolent, well-disposed, good-minded. The word sumati has been used here in the following senses : good-will (G., Lud.). good-thought (L., D., Ăn., J., Nar., Rgh., Benf.), gracious thought (Grf.), right thinking (K. M. B.), auspicious meditation (R.), good pious feeling (V.), song of praise (Gr.), rightminded (W., R. C. D., M. N. D. ), devoted (bhaktiparāyana) worshipper (Sk.). We are inclined to accept the sense 'good-minded-ness.' 'high-minded-ness.' Dadhe (vilha in present tense, sing first person for third person--a Vedic irregularityl. See 1. 3. 6. for the various meanings of y'dha. The word has been used here in the following senses (according to the various writers): Accept (most of the authors), receive (K. M. B.), support or hold (Ăn., Sk.), brings about (V.) (Keith's. tr. in TS: Impeller of righteousness, Instigator of devotions, Sarasvati hath established the sacrifice.) The passage may be thus interpreted : Sarasvati · (The river on whose bank the ceremony has been commenced), who bestows her grace (perhaps by fertilising the soil on her bank) to the pious, devoted people, sees that the sacrifice is performed perfectly. We may also take that Sarasvati by bestowing her grace to the sacrificer, promotes his devotion and good-minded-ness. Notes on accent.-Codayitri is acute on the last syllable (Pāņ. VI. 1. 174.).— Snurlandı Sūnsta is acute on the last syllable (Pān. VI. 2. 199). The sixth caseending is unaccented (III. 1.4); tu becomes circumflex, being followed by an unaccented syllable (Pāņ. VIII. 4, 66); nam becomes pracaya-Cetanti is acute on the first syllable, (Pån. VI. 1. 162) and unaccented on the last (owing to elision of p in sap and hip) (VI. 1. 186). The middle syllable becomes circumflex (Pān. VIII. 4. 66).-Sumalīnam is acute on the last syllable optionally (Pāņ. VI. 2. 199).--Dad he has both the syllables unaccented, (Pan. VIII. 1. 28). Philosophical significances. According to Dayānanda, those persons who are fully learned and truthful and devoid of any falsehood are the only ones fit for true knowledge. In the opinion of Lahiời, the worship of the goddes of speech indicates earning of true knowledge, from which one becomes good-minded (truthful, devoted to God). People should obtain truth, morality and good-minded-ness from the Mother, the goddess of speech and learning. Narasimha points out that the success in a (religious ceremonial) work follows when such one is conducted with a knowledge of its nature (that is, knowing how a particular ceremonial work is to be performed with perfection) accompanied by use of mantras. In our opinion, the philosophical idea seems to be that one is sure to be favoured with the grace of god if he remain truthful and devoted to him. 12. Maho arṇaḥ Sarasvati pracetayati ketuna. Dhiyo viśvā virājati. Quoted in VS. 28.86 ; Nir. 11.27. Ritual application. Used in Sautrāmani ceremonies, and recited in praise of Sarasvati. i ·(A. 1, A. 1, V.51 RGVEDA-SAMHITA (M. 1, A. 1, S. 3 ] 85 word Sarsvati (the goddess with a distinct form and in the form of the river) by (her) act (Ketuna) displays (pracetayati-makes known of) copious (mahah) flood (water) (arnah) (in the form of currents) and enlightens (virājati) understandings (intellects of the performer of sacrifce) (dhiyah). Notes on words. (a) Mahaḥ (adj. qualifying arna; in Nom. Sing., = mahan ; mahah is a Vedic irregularity, h in place of t. Mahat= mah + ati (Uņādi II. 84), declined as if followed by a satr affix, i.e., mah+at.-Mah: Av. muz. Mahat: Indogerm. mcy (n) ut, meg (1) 11, meges (all conjectural). Mahas : Av. Mazah, mazan, Gāthā Av. mas (as an adv.) 'very, much' (meghs). Younger Av. as 'very'. Maha (acutely accented on the second syllable), feast, festival, offering ; -- makha, whereof magho, Arm. moc, big, mecurem, hold high. Gk. megas, megale, mega. Alb. math, changed to mali, macun. Lat. magnus, magis, maior, maximus, Osk. mais, moimas. Umbr. mstru, Maia, the male of the vulcano and the mother of the Mercury (hence, big, old, the mother). Goth. magu, muri, mahts, etc. Old High Germ. mngan- Anglo-Sax. magan, miht, etc. For a full discussion, see Pokorny (Wörterb.) vol. 2, p. 257.] In Nir. (2.24), it is one of the 101 synonyms of water ; in other places it means 'great, abundant'. etc. The vord muhut has been used in the RV in the following senses : (1) big, great (fig.) ; (2) high, lofty (fig.), (3) old ; (4) original, primary : (5) mighty ; (6) venerable ; (7) copious, abundant ; (8) used substantively, the great. The appropriate meaning here seems to be 'strong or 'great'. Arnah [Accus. sing. of arnas from vr, move, get in (Dhātūpātha 936, 1092, 1498)+asun (= as) = ar + nuţ (ņ augment) +as (Uņādi, IV. 1626).--The verbal root r=Indogerm. er, eri-, crite, etc., move, flow. Arnas : Gr. ergos, spring, sprout. Av. (renu. cf. Old High Germ. ernust.] In Nir. (II. 24), the word is mentioned as one of the 37 synonyms of 'river'. The word arņa is used in the following senses : (neut.) Stream, large river, flood, wave, high tide ; (mas.) wave (of conflict, of encounter) (mas.) proper name. (ab) Sarasvati's mighty, endless and impetuous flood is desribed in VI, 61, 2 and 8. Despite Macdonell's assertion (Vedic Mythology p. 87) that Sarasvati is merely a river-goddess in the RV. and that as a goddess of speech she makes her first début only in the Brāhmanas, it is safe to contend from stanzas 10 and 11 of this hymn that the Rşi Madhucchandas does think of her there as a goddess of wisdom and speech ; cf. Geldner, Übersetzung, s.v. Here, in stanza 12, she is clearly a river-deity in ab, but in c her other role appears to be present to the mind of the Rşi. (b) prá-verbal prep. 'forth'. The verbal preposition is always accented in a principal sentence. cetayuti-pres. 3 sg. of the causative base cetaya-of cit-'to percieve' 'appear,' cf. Av. V kaêt--pra+cetaya-means 'to make manifest.' Sayana : prakar sena jndpa. * *From here onward, the notes and the translation are brought to completion by Prof. Dr. Manilal Patel, Ph. D. (Marburg) of Viśvabhārati, Santiniketan. 12 ·86 A. 1, A. 1, V.5) RGVEDA-SAMHITA (M. 1, A. 1, S. 3) yati ; so also Uvața and Mahidhara on VS. XX, 86. Griffith : 'illuminates' ; so also Grassmann : 'erhellt' kelúnd-instr. sg. of Ketu-m. (1) 'brightness' 'bright appearance' (2) 'flag' 'sign 'banner' from y cit-. Here 'brightness' seems more appropriate though in places like V, 11, 2-3 ; VII, 63, 2 'banner' suits better to the context. Griffith : 'light.' The traditional interpretation is 'activity' (karman) or wisdom' (prajña). Sāyana : ketund kurmuina pravá harupeņa. Yáska (Nir. XI, 27): kurmand pragñayd ed; so also Uvaţa and Mahidhara. Skandasvāmi : karmaņa garjanakhyena and he definitely discards the interpretation of 'wisdom'. Venkatamādhava : karmand. (c) dhiyah-acc. pl. of dhi-f. 'thought' 'pious thought'. For the discussion on various interpretations of the word, see p. 29 of this edition (English section). Sāyana : anust hatrprajñandni. Yáska : prajñanani. Skandasvāmi : karmani projña va. Venkatamadhava : kurmani. Uvata and Mahidhara : buddhah, Grassmann : 'Andachtswerk' (act of devotion) Sarup (English translation of Nir. XI, 27): 'devotions'. Dutt : 'undertakings', vi rajali--pres. ind. 3 sg. of V räj-'to rule over,' 'shine' with the prep. vi 'to preside over' govern'. Sāyana : visesena dipayati. Griffith : brightens.' Our trunslation would run : With her brightness Sarasvati makes manifest her mightly flood. She presides over all (pious) thoughts. The philosophical idea underlying the stanza seems to be that Sarasvati, the rivergoddess as well as the goddess of speech, inspires all beautiful thoughts both of the sacrificer and of the Rși who are apparently over-awed with the mighty flood of the river.

·No text on this page.

·No text on this page.

·AN INTRODUCTION BY SĀYANĀCARYA 27 As regards the objection that there is absolutely no meaning in such mantras as "Amyak så ta Indra" (RV. I. 169.3), "Soyeva jarbhari turpharita" (RV. X. 106.6), inasmuch as the meaning (if any) is not capable of being determined (by any means),- (Jaimini) gives the answer in the next Satra- II. There is only a failure of knowledge (of a meaning) though existent (Jai. Sū. I. 2.49). The meaning certainly does exist, but is not cognised due to inadvertence, indolence and the like. The meaning of such like (texts) is to be constructed from (appropriate) basal roots in consonance with (parallel) Vedic texts, etymology and (the rules of) grammar. As for example, such expressions as 'jarbhari' 'turphar'tu' and the like must be (considered to be) the epithets of the Asvin (twins) ; since they are found to end in dual member. And the hymn in question has Aśvins (for its deities), which is apparent from the clause "Asvinoh kamam aprā" (RV. X. 106.11) (occuring in it). With this very idea in his mind, the author of the Nirukta gives his explanation as follows-"The expression 'jarbhari' means 'bhartārau' (the two supporters), and the word 'turpharita' is equivalent to 'hantārau' (the two slayers). Likewise, in texts "Amyak sa ta" etc., the same procedure is to be observed in their interpretation. As for the further contention that (Vedic) mantras cannot be beginningless entity, because of their reference to non-eternal objects as (king) Pramaganda etc., (Jaimini) gives the reply in the (next) Satra- 12. (The charge of) reference to non-eternal things has already been answered (Jai. Su. I. 2.50). The objection (based on) the alleged reference to non-eternal things has been answered i.e. rebutted in the last section (adhikarana) of the first quarter (pada) (of the first book of Jaimini's Sotras). Now, (to sum up the whole discussion by way of a backward reference)-while stating the position of the oppostionists that the Vedas are of human origin on the ground that they contain a (clear) reference to human authors in such expressions as "Kathaka", "Kalapaka" and the like, (Jaimini) puts forward an additional ground (on behalf of the oppositionist) in the Satraa. Because there is found a reference to non-eternal things (Jai. Sui 1. 1.28). The meaning of the Sūtra is this. In the text "Babara prāvāhaạir akāmayata" (TS. VII. 1.10.2), mention of such non-eternal objects as 'Babara' (a person) is found to occur. And the inference is natural that the Veda could not have existed previously to their existence and hence must be of human origin. The answer to this (change) is given in the Satrab. But this is a case of mere phonetic similarity (Jai. Sa. I. 1.31). The upshot of the (whole discourse) is in brief as follows: The appellations "Kathaka" and the like, are due to the fact that the particular recensions of the Veda were 5 ·28 RGVEDA-SAMHITA traditionally taught by Katha and other sages.* As for the second (charge) that there is a mention of non-eternal things, il rests on a confusion due to mere similarity of sounds. Certainly the text does not intend to speak of a man called 'Babara' who is noneternal but 'babara' is only an onomatopoeic expression. This being the case, the word in question stands for 'wind' which makes the sound 'babara'. It is also termed as 'prdvahanih' one that habitually moves with speed. A similar method is to be followed in other (parallel) cases too. The objection is put forward in the Purvapakşa Sutra—Vedāmś caike sannikarzam puruşākhyāh' (Jai Sa. 1.1.27). And the answer is given in the Sūtra-Akhyā pravacanät" (Jai Sa. I. 1. 30). Sāyaṇa gives a gist of the opponent's arguments without quoting the Sutras.. † The argument would certainly strike a modern reader as grotesque and fantastic ; but the implication is not really so absurd as it appears at first sight to be. On the contrary, we find in it a wholesome warning against the risk of reading a historical allusion in place where it may be out of the question. The so-called proper names, found in the Vedas, may be likened to the names of heroes and heroines in a fiction. in respect of historicity a Hamlet or a Pundarika may be entirely equated with unmeaning nonsense. The names found in Vedic literature may quite legitimately, be supposed to have no more historic foundation than that of the hero of a fiction. The stories found in the Vedas have been explained away by the Mimāmsists as mere arthavalas which are not to be taken literally. We may point to the parables of the Bible as parallel instances. Whether the Veda is an uncreated literature, is a different question and the arguments put forward by the Mimāņsists should be judged on their own merits. At any rate, the socalled historical allusions should not be used as an argument against it. The tradition that the Veda is an uncreated literature is not a creation of Jaimini, but dates back to a remote past. We find in the Mahabhåşya that such names as Yudhisthira and the like are but imitations of similar names of the Vedas, and the cart should not be put before the horse by supposing the Vedas to be contemporaneous with such historical persons. Phonetic similarity, therefore, is no guarantee of historical authenticity. The names are more or less symbolic values like mathematical symbols, and if any meaning is to be deduced it should be such as can tally with the timeless existence of the Vedas. Whether 'babara' may mean wind or any other thing, the Mimamsist does not seem to have any definite preference. , He only endeavours to make the word yield a meaning which is consistent with his doctrine. His quarrel is only with those who would put a historical meaning upon them. This is apparent from the concluding remarks of Śabara Svāmin where he says that babara is only an imitation. The point is that these words should communicate something eternal as their meaning. Cf:-"Babara iti sabdānukrtiḥ. Tena yo nityor’thaḥ, tam evaitau śabdau vadişyatah" ($. Bh. on Jai. Su. I. 1. 31). The Mimāņså philosophy thus lays down the general rule that all.socalled proper names, occuring in the Veda, should not be considered as standing for any historical. persons but should be construed in an unhistorical sense. Śankarācārya, too, has followed this dictum when he observes that such names as 'Kapila' are mere symbols and verba ·AN IN TRODUCTION BY SAYANĀCĀRYA 29 The conclusion, therefore, is irresistible that the mantras are intended to convey a meaning and must be (understood to be recited with the sole purpose of communicating their relevant meaning (at the time of sacrifices) as each and every one of the objections (against this possibility) have been found to be untenable. Now, it is possible to contend that (the argument-that the Vedas) are meant to communicate a meaning as in that case they would serve a natural purpose directly felt is only based upon logical ground. We do not certainly find any textual indication in corroboration of this argument). Anticipating this objection, (Jaimini) gives his answer in the Sutra- 1. Indication (of mantras) by a descriptive appellation is proof that) the mantras have a meaning (Jai. Sū. I. 2. 51). There is a (Brahmaņa) text—"Āgneyyagnīdhram upatiştheta." The meaning of the text is this:-a Ķk (verse), which has 'Agni' for its deity, is called the "Āgneyi." and one shall approach for worship the altar (dhişnya) of Agnidhra uttering this (RK). Now, the Brahmaņa text, which directs the approach for worship, does not enjoin it by quoting the leading words of the mantra in the form "one shall approach uttering the RK beginning with 'Agne naya' etc.;" but, on the contrary, it expresses the injuction by a descriptive appellation, viz. "Āgneyi." Agni is the deity of that verse, in which Rk Agni is the principal subject of description. That being the case, the reference (to the Rk in question) by the descriptive appellation, viz., "Āgneyi" -a word ending in the Taddhita suffix denoting a deity-becomes appropriate. Therefore, this description indicates that the mantra text in question has a meaning. Since the mantras (have been proved) to be significant, (it must be accepted that) the utterance of such mantras at the time of sacrifice is (enjoined) for the purpose of communicating their meaning. (Jaimini) advances a fresh proof in the next Sūtra (in support of the) aforementioned (finding) that mantras are significant- 2. Necessary substitution (is also a proof) (Jai. Sū. 1. 2. 52.). 'Oha' consists in the modifictaion effected by the (total or partial) substitution of relevant words in the body of a mantra, read in the context of an archetypal sacrifice (prakrti), with a view to make it agree in meaning in relation to the different variations (vikrti) (of the archetype). For instance-. "Any enam mātā manyatām anu pitanu bhrāta" (MS. IV. 13. 4, TB. III. 6. 6. 1.)* is the reading of a mantra relating to the animal of the labels without any definite reference to any particular historical personage. It is this community of name, which does not indicate any more than mere phonetic similarity, that is responsible for a confusion of identity between Kapila the author of the Sáňkhya Satras, and Kapila mentioned in the Vedas. cf :-"Kapila iti śrutisāmānyamātratvāt" (Sankara Bhāşya on Br. So. II. 1. 1); and "Tasmāc chrutisāmānyamāteņa bhramah sankhyapraneta Kapilaḥ śrauta iti" (Bhāmati). *May the mother (of the animal) vouchsafe her sanction to this (animal being led to the sacrificial ground), so may its father and so may its brother.

·30 RGVEDA-SAMHITA archetypad sacrifice. In case of a variation in which two animals (instead of one, are to be sacrificed) the mantra is modified as—"Anv enau mātå manyatām ('engu' being substituted for enam). When there are more than two animals, endn would be substituted, and the mantra would be read as--"Anv enän mātā manyatām.". In this context, a Brahmana text, explanatory of the mantra, is found to be read as follows:-"Neither mother (mātā) nor father (pitā) in augmented." In this connexion, a problem arises—whether the augmentation (referred to in the Brāhmaṇa text) is forbidden in respect of the body or of the word. The augmentation in words consists in the substitution of 'matarau' (two mothers) in the dual number, or of 'mātarah' (more than two mothers) in the plural number in lieu of the word 'mätā' in the singular number. And as for augmentation of the body, that certainly is not capable of being denied; since such physical angmentation is directly perceived in course of development of age from childhood to adolescence and therefrom to youth and so on. So (by process of elimination) the denial of augmentation in words is the only thing that is left (to us). By the specific prohibition of angmentation of the words 'māt' and 'pitr', the augmentation of the remaining word 'enam', in consonance with the (changes in) meaning, is being indicated. Were not the meaning intended to be conveyed, then how could there be an occasion for the substitution of the dual form when the number of animals is two, or of the plural form in case of a plurality of animals. Hence it is evident that the mantras have a meaning which is intended to be expressed. (Jaimini) puts forward in the next Sotra an additional argument in support of the Same thesis- 3. And because there is an interpretative clause (vidhisabda) (Jai. Sū. 1. 2. 53). A clause in the Brāhmaṇa text, which is explanatory of a mantra, is called "interpretative clause" (vidhisabda). To take a concrete example, there is such an interpretative clause) read (in the Brāhmaṇas):-"May we live a hundred winters' i, e, a hundred years-this is what is meant." In this text the words "a hundred winters" are the catchwords of the mantra to be explained. The rest is but an explanation of the substance of that (mantra). But if a mantra is not meant to express a meaning, what can possibly be the purport of the mantra that is sought to be explained in the Brahmana). The conclusion is, therefore, inevitable that the mantras are intended to express a meaning and they are to be recited at the time of sacrifice solely with a view to the communication of their relevant meaning. The following are the two verses summing up (the whole discussion in a nutshell) -- [Question:] Are the mantras—"Uru prathsva" and the like, (recited) at sacrifices, generative of an exclusively unseen efficacy, or do they throw light on the spreading out of the Purodaśa and other functions as well ? (Primâ farie Answer:) (It can be possibly maintained that) the mantras are generative, solely and wholly, of an (unseen) spiritual efficacy: on the ground that the Brahmana texts, too, express the selfsame (facts). (Final Answer:) Not so (in the least). The expression of those very facts (by ·AN INTRODUCTION BY SẤYAŅĀCARYA 31 the mantras) is felt as an immediate and direct result. And a direct result is certainly to be preferred to an indirect unseen consequence. Now, (it may be contended), let the Mantra portion (of the Veda) be held to be authoritative. But the Brāhmana portion cannot reasonably be supposed to have any authority. As for the Brāhmaṇas there are two kinds of the same, viz., injunctive statements (vidhi) and supplementary corroborative statements (arthavāda), So says Āpastamba :-"Brahmanı texts are those which are injuctive of some action; and the supplementary portion of the Brahmana is Art havada (Ap. Yaj. Pari. So. 35. 36). Vidhis (injunctio::s), again, are of two kinds, viz.,- (firstly, injunctions) directing a person to perform an action which he cannot be (expected) to do (otherwise); and secondly, (statements) which make known a fact not cognised (before). Such Vidhis, as belong to the ritualistic section of the Vedas, viz., "In the initiatory ceremony. (they) shall offer purodāśa in honour of Agni-cum-Vişņu (dual deity)'' (Ai. Br. I. 1. 1.),* etc., are injunctions directing a person to perform an action which he cannot be (expected) to do (otherwisel. And such Vidhis, as are found in the Brahmakānda ſi.e. Upanişads which discuss metaphysical problems like the relation between the individual self (jiva) and the Absolute (Brahman) etc.), viz., -"The Self is the only Reality which existed in the beginning" (Ai. Up. I. 1.), and so on, are informatory statements which make known (to us) a fact not known (before). · Now, of these two kinds, the Vidhis belonging to the ritualistic section, such as,- "(One) shall offer (into fire) oblations of thick gruelt prepared from wild sesamum or the *The reading "Āgnāvaişmavam purodāśam nirvapanti dikșaniyāyām" is a garbled quotation. The correct reading in the original is "...... dikșaniyam" (Ai. Br. 1. 1. 1.). The Yajamāna, on the eve of the Soma sacrifice, has got to undergo a purification (samskāra) and this is called "Diksaņa." The ceremony by which this purification is effected is technically known as "Dikșaniyā işți" (the rite of purificatory initiation). In the present context, the purodaśa (rake-offering) itself is known as Dikșana, as it serves as an instrument of the ceremony, cf:-Somayāge pravrttasya yajamānasya samskāro diksaņam; tasy ca saņskārasya hetuḥ karmavišezo 'dikșaniya'-sabdavācyah"--Sāyana's commentary on Ai. Br. l. 1. 1. The purodāśa has got to be prepared on potsherds (kapālas). The prescribed number of potsherds is eleven in this particular ceremony. (Vide, our note on Purodaśa, p. 11, N. 1). The expression ‘nirrapa' means the putting of four handfuls of paddy on the winnow. In the present context it stands for the sacrifice with this act of 'nirvapu' an antecedent condition. This act of nirvdpn is prescribed for the Yajamana. The plural number in 'nirvapanti' causes some difficulty. Sayana accounts for it by referring to a plurality of Yajamānas. Or, it may be a Vedic irregularity. The reading of the Taittiriya Samhita is quite clear. Çf:-"Agnāvaişņavam ekādasakapālam nirvapati diksisyamāṇaḥ (TS. V. 5. 1. 4.). Nirvapanti - let=nirvapeyuḥ. Yaväga :--thick gruel, mixed with thick balls of boiled food (such as rice). Çf:- "Şikthakai rahito mandaḥ peya şikthasamanvita. Yavagor bahusiktha syad vilepi ·32 RGVEDA-SAMHITA same prepared from wild wheat" (TS. V. 4. 3. 2),-cannot be authoritative ; since they enjoin the use of things which are unfit for sacrificial offering, and as such cannot be supposed to be instruments of authentic knowledge. The unsuitability (of these things) is stated in the complementary portion of the sentence-"Wild sesamum and wild wheat are not fit objects for oblation." In this statement, the use of wild sesamum and wild wheat as sacrificial offerings is expressly for bidden. Therefore, the injunctions relating to wild sesamum etc., contradicted as they are, cannot be authoritative. Likewise, there is a large number of Vidhis in the Aitareya, Taittiriya and other Brāhmanas, which are found to be prohibited by means of these two clauses, viz., "This and this are not to be honoured in observance)","This shall not be done in that way". Furthermore, the Aitareya Brāhmana is found to have censured in various ways the offer of oblations (into fire) before sunrise, and again, is found to conclude by recommending more than once (the selfsame offer of oblations into fire) in the words "Therefore, one shall offer oblations after sunrise." Again, the followers of the Taittiriya school read the test—"Now, if the homa is performed before sunrise, both will belong to Agni ; (therefore, one) shall perform homa after the sun has risen "(T.B. II. 1. 2. 7).* Again, the very same school record the following statement, finding fault with the performance of home after sunrise, "Now to perform homa after the sun has risen is like carrying presents for the departed guest in an empty house." (TB. II. 1. 2. 12)t. Likeviraladravā".--Rājavallabha. “Mando'sikthaḥ, sasikthā peyā, parisikthā yavāgūḥ, ghanasiktha vilepi, parisrutas tv odano bhaktah"-Vägbhata. *About the offering of oblations, the Taittiriya Brāhmaṇa records a story. Prajāpati was going to offer an oblation to Fire (Agni). The Sun (Aditya) prohibited him, and advanced his claim to share it with Agni. The Firegod did not object, but insisted on the settlement of the modus operandi. The Sungod proposed that the offering to Agni should be made in the evening, and to himseif in the morning. Thus an agreement was reached, and it has since been the custom to offer the evening oblation to Agni and the morning oblation to Aditya. There is a propriety in this division of time, as night is the jurisdiction of Agni, and day that of Āditya. This is apparent from the fact that at night Agni shows his majesty and splendour to the best possible advantage ; and at day his splendour is rather eclipsed by that of Aditya. Just the reverse is the case with the Sungod. That being the case, it follows from commonsense that an offering made before sunrise falls within the jurisdiction of Agni and so will naturally be appropriated by him. The consequence will be that Agni will have both the offerings (morning and evening ) to his advantage, and Aditya will have none. And this will involve a violation of the terms of agreement. So, to avoid this undesirable issue, the only course apen to us will be to make the offer intended for Aditya after sunrise. flt is a matter of surpise that the aforesaid conclusion, so logically established, has been set aside without the faintest hesitation in the very same context. Another set of reasons has been set out and an attempt has been made to establish that offering to the Sungod should be made before the sunrise ; as offering after sunrise will be as futile as to offer hospitality to a departed guest, ·AN INTRODUCTION BY SAYANĀCARYA 33 wise, the injunction, "(one) shall employ Şodasin" in Atirātra" is contradicted by the prohibition "(one) shall not employ the Sodasin in Atirätra".* Again, as regards the * We think it necessary that a student of Mimāņsā should be equipped with a general knowledge of the mechanism of sacrifices, their main divisions, and the order of their performance. Each division of the sacrifice has got a technical name and a distinct set of rites. Broadly speaking sacrifices can be classified under two main heads :-(1) Śrauta and, (2) Grhya. The former class of sacrifices requires preliminary performance of an initiatory rite (Diksaniyā). The latter class of sacrifices can be performed by any person who has been duly invested with t'e sacred thread (Upanayana). The Srauta sacrifice has, again, two divisions-(1) Soma sacrifices and (2) Havis sacrifices-according as the material of offering consists of Soma juice or other kinds of oblations. Of Soma sacrifices, again, there are three distinct types, according to the length of time occupied by the performance of the sacrifices. These are :- (1) Ekāhas-finished in one day : (2) Ahinas--from two upto twelve days ; (3) Satras—from twelve days upwards. Of the oneday Soma sacrifice, the most well-known form is the Jyotistoma, which has seven varieties (samstha) : (1) Agnistoma, (2) Atyagnistoma, (3) Ukthya, (4) Şodasin, (5) Vājapeya, (6) Atirätra, and (7) Aptoryāma. The Agniş oma is the model or type (prakſti) of all ekāha Soma sacrifices. The remaining six are but its variations (vikrti). In Agnistoma only one victim is immolated and this is a he-goat sacrificed to Agori. In it twelve stotras are sung by the Udgāts and his assistants. Each of these stotras is followed by the recitation of a sastra by the Hots or the Hotrakas (the assistans of Hotr.-Maitrāvaruņa, Brāhmaṇācchamsin and Acchāvāka). The stotras and their corresponding sastras at the three savanas (.e. Somapressings and offerings) are shown below:- 1. Prātaḥsavana 1. Bahişpavamāna stotra 1. Ājya sastra (Hot) 2. Āiya stotras 2. Prauga sastra 3. 3.) 4. 4. Āiya sastras (Hotrakas) 5. 5. II. Madhyandinasavana 6. Madhyandinapavamāna stotra 6. Marutvatiya sastra (Hot) 7. Prstha stctra 7. Niskevalya Sastra .8. 8.1. 9. 9. Hotrakas 10. 10.) 1 11 ·34 RGVEDA-SAMHITA sacrifices Jyotiştoma and the like, declared to result in (such rewards as residence in heaven etc.), nobody attains these results immediatly after their performance. But (in the case of a man taking) a hearty meal, there is never a failure of the feeling of satisfaction. So it is quite apparent that to prove that these sacrificial injunctions are authoritative is, indeed, an extremely difficult task. III. Trtiyasavana 11. Arbhavapavamāna stotra 11. Vaišvadeva sastra (Hot) 12. Agnistoma sāman(Yajñayajñiya) 12. Āgnimăruta sastra ( , It is from the name of the last stotra (såman) that the sacrifice derives its name- Agniştoma. The essential feature of the Ukthya form of sacrifice is the three Uktha stotras and the three Uktha sastras of the Hotrakas, and from this feature its name seems to be borrowed (AB. VI. 13) "There is also a he-goat to Indra and Agni as a second victim in addition to the ordinary victim for Agni and Soma prescribed on the day before the pressing day, and the victim for Agni on that day. The Ukthya cup (graha) is also drawn at the third pressing." "The Sodasin adds a third victim, a ram to Indra, and another cup (Şodasi-graha) with an extra stotra and sastra. As pointed out in the Aitareya Brāhmaṇa (IV. I), the name is derived very probably from the sixteen stotras and sastras used, but the bastra is also specially developed in a peculiar manner described in IV. 2, where also the name is appropriate." "The Atirātra adds twelve stotras and sastras in three rounds, chanted through the night and accompanied by libations and potations; these are followed by the Sandhi stotra (Samaveda II. 99-104) chanted at day-break, and followed by the recitation by the Hots of the Āśvina sastra. The difficulty arises whether the Sodasin is included in the Atirātra. The view of the Sankhāyana Šrauta Sotra (IX. 1. 10) is clearly that it is ; there is nothing to contradict this in the Kansitaki Brāhmana, and it is assumed by the Āśvalayana Srauta Satra (V. II. 1) that an Atirâtra contains a Sodasin This is also the view of the Katyāyana þrauta Satra (IX. 8.5) while the Pancavimśa Brăhmaņa (XX. 1. 10) recognizes both modes of usage. The Aitareya (IV. 6) clearly contemplates only the form without, i. e. with twenty-eight stotras, or as it reckons them, by making three out of the Sandhi stotra, thirty. It is clear also that to the Aitareya (IV. 1) the Sodasin is essentially a rite used as part of a Dvadasāha or similar rite, for it is expressly stated that on the fourth day is the Sodasin used, i. e. on the fourth day of the Prsthya Şadaha which follows the Atirātra. Similary the Ukthya from its position is doubtless mentioned mainly because it is an essential feature of the Prsthya Sadaha. The Atiratra has a victim for Sarasvati as a fourth victim." The Atyagniştoma is not mentioned in either the Ajtareya or the Kausitaki Brahmana. "Its real existence as a sacrifice (being a Sodasin minus the Ukthyas) is very doubtful." "The Vajapeya and Aptoryāma receive a brief allusion in the Aitareya (III. 41) and the Kausitaki (XXX. 11)." For elaborate details, vide, Keith : "Rgveda Brahmanas Translated" (Harvard Oriental Series, Vol. 25).

·No text on this page.

1No text on this page.

·উপােদ্ঘাত ভাষ্যানুবাদ যে হেতু এই বিধি আচরণ না করিলে বৈণিকের প্রত্যয় হয় শ্রুতি আছে, এই হেতু যজ্ঞ সকলও বৈণিকের নিত্য। দ্বিতীয় পক্ষ অর্থাৎ বৈণিক মাত্রেরই ব্ৰহ্ম বিচার নিত্য, ইহাও অভিপ্রেত হয় না। এই হেতুই বলিতেছেন—ব্রহ্মবিচারঃ পুঃ পরমহংসস্যৈৰ ইতি (১৫)। অর্থাৎ পরমহংসেরই ব্ৰহ্ম বিচার নিত্য। সুত্রে নিত্যশ না থাকিলেও “পরমহংসবৈ” এই ব্যস্ত পদান্তিত “এব” এই ইতরব্যবচ্ছেদক অব্যয় পদ দ্বারাই পূর্বসুত্রের নিত্য শব্দের সংযােগ হইয়াছে। ব্ৰহ্মবিচার পরমহংসেরই নিত্য, বৈর্ণিকের নিত্য নহে। উক্ত রীতিতে বেদায়ন যদি অক্ষরগ্রহণ পর্যন্ত হয়, তাহা হইলে বেদের অর্থজ্ঞান অবিহিত হইয়া যায়, অর্থজ্ঞানের বিধান হয় না, এইরূপ তর্ক সঙ্গত নয়। যে হেতু অন্য বেদবাক্য বারাই বেদের অর্থজ্ঞান বিহিত হইয়াছে। যথা—ব্রাহ্মণেন নিষ্কাশােধৰ্ম্মঃ বড়- বেদোংখ্যেয়ােঞ্জেয়শ্চ ইতি (১৬)। অর্থাৎ ব্রাহ্মণের নিফাবণ (নিষ্কাম) ধর্ম জানা উচিত, নিষ্কাণ সমগ্র বেদ বড়সঙ্গসহ অধ্যয়ন করা ও জানা উচিত। এই বিধি দ্বারাই বেদার্থজ্ঞান বিহিত হইয়াছে। এই বিধিবাক্যে “নিকারণ” শব্দ দ্বারা বেদাধ্যয়ন এবং বেদার্থজ্ঞানের কাম্যত্ব নিবারিত হইয়াছে। সমগ্র বেদের অর্থজ্ঞান বিষয়ে যাহাতে পুরুষের প্রবৃত্তি হয়, বেদের শাখাস্তরগত তক্রপ দুইটি বাক্য নিরুক্তকার মহর্ষি যা উদ্ধত করিয়াছেন। তাহাতে বেদাধ্যয়ন বিষয়ে অর্থজ্ঞানের প্রশংসা এবং অজ্ঞানেব নিন্দা উক্ত হইয়াছে। যে হেতু প্রশংসাশ্রবণেই পুরুষের প্রবৃত্তি হয় এবং নিন্দা শ্রবণেই নিবৃত্তি হইতে দেখা যায়, এইজন্য বেদাধ্যয়নে বেদার্থজ্ঞানের প্রশংসাশ্রবণে বেদার্থ জানিতে পুরুষের প্রবৃত্তি হইতে পারে। সেই শাখাস্তরগত বাক্য দুইটির অর্থ এইরূপ—“যে বেদ অধ্যয়ন করিয়া তাহার অর্থ না জানে, সে স্থাণুর ন্যায় ভারবহনই করে, যে বেদার্থ জানে, সে সমস্ত মঙ্গল প্রাপ্ত হয়, বেদার্থজ্ঞান দ্বারা নিপাপ হইয়া স্বর্গে গমন করে। যাহা গ্রহণ করা হইয়াছে, পরন্তু জানা হয় নাই, তাহা ফলদায়ক হয় না। যেরূপ শুকাষ্ঠও অগ্নিশূন্য স্থানে দিলে জ্বলে না, তদ্রুপ কেবল বেদ অধ্যয়ন করিলেই হয় না, বেদাৰ্থ বিষয়ে জ্ঞান জন্মিলেই সফল মনােরথ হওয়া যায়। যাঙ্ক নিরুক্তধৃত এই মন্ত্রদ্বয়ে “যে বেদাৰ্থ জানে” এই অর্ধাংশ দ্বারা বেদার্থজ্ঞানকে প্রশংসা করা হইয়াছে এবং অপর অর্ধয় দ্বারা বেদার্থ না জানার নিন্দা করা হইয়াছে। যে বেদার্থ জানে, সে ইহলােকে সকল শ্রেয় প্রাপ্ত হয়,—তজপ সেই বেদার্থজ্ঞান দ্বারা পাপক্ষয় হইলে মৃত হইয়া আগে গমন করে। তাহা হইলে বেদার্থজ্ঞানে ঐরূপ ঐহিক এবং পারলৌকিক উভয়বিধ ফললাভ হয়-- বুঝা গেল। বেদার্থজ্ঞানের ইহপরকালের উক্তরূপ বিধ ফলই তৈত্তিরীয়শাখিগণ মন্ত্রের উদাহরণ যারা এবং মন্ত্রের তাৎপৰ্যবােধক ব্রাহ্মণ দ্বারা স্পষ্টরূপে প্রতিপাদন করিয়াছেন। তৈত্তিরীয় আরণ্যকে দ্বিতীয় অধ্যায়ে তাহারা এই খায় পাঠ করিয়া থাকেন যে অৰ্বাত বা পুরণাবেণং বিসিভিতােবদাদিত্যমেব তে পরিবদন্তি সৰে অগিং দ্বিতীয় তৃতীয় হংস ইতি। যাবতীবে দেবতাঃ সৰ্বাঃ বোৰিদি ব্রাহ্মণে বসতি ও ব্রাহ্মণেভ্যো- ৪৭ ·ঋখেদ বেদবিভ্যোদিবে দিবে নমস্কুৰ্যাঃশ্লীলং কীৰ্ত্তয়েদেত এব দেবতাঃ প্রীতি” ইতি। অর্থাৎ আধুনিক বা প্রাচীন বেদজ্ঞ ব্রাহ্মণকে যাহারা নিন্দা করে, তাহারা সকলেই আদিত্যকে প্রথমে নিন্দা করে, দ্বিতীয় অগ্নিকে এবং তৃতীয় হংসকে নিন্দা করিয়া থাকে। যত দেবতা আছেন, আঁহারা সকলেই বেদজ্ঞ ব্রাহ্মণে বাস করেন, সেই হেতু বেদবিৎ ব্রাহ্মণদিগকে প্রত্যহ নমস্কার করিবে, অশ্লীল কীৰ্ত্তন করিবে না, এইরূপ করিলে সেই ব্যক্তি সমস্ত দেবতাকে প্রীত করিতে পারে। বেদবিদ্যা যথাবিধি শিক্ষা করিলে বেদার্থভিজ্ঞ পণ্ডিত হওয়া যায়, সেই বেদজ্ঞ পুরুষ প্রধানতঃ দুই প্রকার, এক–অধুনাকালে উৎপন্ন-ঋগাদি চারি বেদ, শিক্ষাদি ষড়ঙ্গ, মীমাংস, ন্যায়, ধর্মশাস্ত্র এবং পুরাণ, এই চতুর্দশ প্রকার বিদ্যাস্থানকুশল কোন উপাধ্যায় বা অধ্যাপক, অপর-প্রাচীনকালে সমুৎপন্ন ব্যাসাদি ব্ৰহ্মজ্ঞ মহর্ষি। আপনাকে আপনি পণ্ডিত বলিয়া মানে, এইরূপ পণ্ডিতম্মন্য—বিদ্যা, ধন ও কুলমদগৰ্বে গর্বিত যে ব্যক্তিগণ উক্ত উভয়বিধ বেদবিং-বেদার্থভিজ্ঞ ব্রাহ্মণকে বিদ্যাদিতে দুষিত করে, তাহারা সকলেই প্রথমে আদিত্যকে দুষিত করে, আদিত্যের অপেক্ষায় দ্বিতীয় অগ্নিকে দূষিত করে এবং আদিত্য ও অগ্নি, এই উভয়ের অপেক্ষায় তৃতীয় হংসকে দূষিত বা নিন্দিত করিয়া থাকে। হন্তি অর্থাৎ যিনি সর্বদা গমন করেন, গমনার্থ “হ” (ধাতু) হইতে “হংস” পদটি সিদ্ধ হওয়ায় হংস অর্থে এস্থলে বায়ু। বেদবিৎ ব্রাহ্মণকে নিন্দা করিলে যে আদিত্য, অগ্নি ও বায়ুকে নিন্দা করা হয়, ইহার কারণ এই যে, বেদবিৎ ব্রাহ্মণগণ আদিত্যাদিম্বরূপ। বেদবিৎ ব্রাহ্মণের অগ্নি প্রভৃতিরূপত্বও তৈত্তিরীয় আরণ্যকে পঠিত হইয়াছে—“যং যং ক্রতুমধীতে তেন তেন হাস্য তুনেষ্টং ভবতি অপ্পোয়ােরাদিত্যস্য সাযুজ্যং গচ্ছতি।” অর্থাৎ বেদ বিদ্যার্থী ব্রাহ্মণ যে যে বেদোক্ত যজ্ঞমন্ত্র অধ্যয়ন করেন, সেই সেই যজ্ঞ দ্বারা তাহার ইষ্ট সাধন হয়, বেদবিৎ ব্রাহ্মণ অগ্নি, বায়ু এবং আদিত্যের সাযুজ্য লাভ করেন। কেবল এই অগ্নি প্রভৃতি দেবতাত্ৰয়ই বেদবিৎ ব্রাহ্মণে বাস করেন, এরূপ নয়, সকল দেবতাই বেদবিৎ ব্রাহ্মণে বাস করিয়া থাকেন। এই কারণেই বেদবিৎ ব্রাহ্মণগণকে দর্শন করিয়া অথবা দর্শনের অভাবে স্মরণ করিয়া প্রতিদিন নমস্কার করিবে। তাহাদিগের দোষ থাকিলেও তাহা বলিবে না। এইরূপ হইলে, সে স্থলে বেদবিৎ ব্রাহ্মণ কর্তৃক স্মৰ্যমান (ধ্যায়মান) বেদবিৎ ব্রাহ্মণের হৃদয়ে অবস্থিত মন্ত্ৰাৰ্থভূত সকল দেবতাকেই এই নমস্কারক। তুষ্ট করিতে পারেন। এই জন্যই বেদার্থাভিজ্ঞ ব্রাহ্মণকে নমস্কার করিলে সকল দেবতাই তুষ্ট হইয়া থাকেন। ইহা বেদাধ্যয়নেরই ফল, এরূপ শঙ্কা করা কর্তব্য নহে। যেহেতু উদ্ধত মন্ত্রে “বেদং বিদ্বাংসং” অর্থাৎ বেদবিঙ্গাশালী ব্রাহ্মণকে নমস্কার করিবার বিধান উক্ত হইয়াছে, অন্যথা (বেদ বিষয়ে বিদ্বান ব্রাহ্মণ না বলিলে) “বেদং অধীয়ানং” অর্থাৎ “বেদপাঠী” ব্রাহ্মণকে নমস্কার করিবার বিধি উক্ত হইত। অতএব সর্বদেবতারূপে সর্বপ্রাণীর পূজনীয় বেদজ্ঞ বা বেদার্থবিৎ ব্রাহ্মণের ইহলােক পরলােক উভয় লােকেই মঙ্গল প্রাপ্তি উপপন্ন 3:

·তবে বেদের উপােদ্ঘাত ভাষ্যানুবাদ হইল। যে বেদ অধ্যয়ন করিয়া তাহার অর্থ না জানে, সে পুরুষ ভারই ধারণ করে, তাহার দৃষ্টান্ত স্থাণু। শাখাহীন শুষ্ক বৃক্ষমূলকে স্থাণু বলা হয়, সেই স্থাণু যেমন রন্ধনাদি কাৰ্য্যে কাষ্টেরই উপযুক্ত, পুষ্প ফলাদির উপযুক্ত নয়, তদ্রুপ যে কেবল বেদ পাঠ করে, বেদার্থ জানে না, সে কেবল কর্মানুষ্ঠান ও জ্ঞানের অভাবে ভারমাত্রই বহন করিয়া থাকে। অর্থবােধহীন ব্যক্তির মাত্র বেদ • পাঠহেতু ব্রাত্যত্ব (পাতিত্য দোষ ) হয় না, এই পর্যন্তই ফল; পরন্তু অনুষ্ঠান বা স্বর্গাদি ফলসিদ্ধি নাই। মন্ত্রে যে “কিল” শব্দ উক্ত হইয়াছে, তাহা দ্বারা লােকপ্রসিদ্ধ রূপ অর্থ বুঝাইতেছে। লােকেও দেখা যায় যে, যাহারা বেদমন্ত্রের অর্থ না জানিয়া বেদ মন্ত্র পাঠ করে, তাহাদের যত ধনাদি প্রাপ্তি ও সম্মান লাভ হয়, তদপেক্ষা যে বেদার্থভিজ্ঞ বিদ্বান, তঁাহার অধিক ধন ও সম্মানাদি প্রাপ্তি হইয়া থাকে। আরও যে বেদবাক্য আচার্যের নিকট হইতে গৃহীত, কিন্তু অর্থজ্ঞানশূন্য হইয়া পাঠ রূপেই পুনঃ পুনঃ উচ্চারিত হইতেছে, তাহা কখনও কোনকালেও নিজের অর্থ প্রকাশ করিতে পারে । যেমন অগ্নিহীন স্থানে শুষ্ক কাষ্ঠও প্রক্ষিপ্ত করিলে জ্বলে না, তদ্রুপ অর্থশূন্য মন্ত্র প্রয়োেগও কার্যকর হয় না। তাহা হইলে সেই বাক্যের মুখ্য বেদত্বই থাকে না, অর্থাৎ গৌণ হইয়া যায়। অলৌকিক পুরুষাৰ্থ উপায় জানা যায় ইহা দ্বারা, ইহাই বেদ শব্দের নির্বচন, জ্ঞানার্থক “বি” ধাতুর উত্তর করণবাচ্যে “ঘ” প্রত্যয় দ্বারা “বেত্তি অনেন” এইরূপ ব্যুৎপত্তিগত অর্থলাভহতু “বেদ” শব্দ নিষ্পন্ন হইয়াছে, শাস্ত্রেও সেইরূপ উক্ত হইয়াছে— প্রত্যক্ষেণানুমিত্যা বা যপায়াে ন বুধ্যতে। এনং বিদন্তি বেদেন তস্মাদ বেদস্য বেদতা। অর্থাৎ প্রত্যক্ষ অথবা অনুমানাদি প্রমাণ দ্বারা যে উপায় বুঝা যায় না, বেদবিং পণ্ডিতগণ বেদদ্বারা সেই উপায় জানিতে পারেন, সেই হেতুই বেদের বেদত্ব-অর্থাৎ বেদ নাম হইয়াছে। অতএব মুখ্যরূপে বেদত্ব সিদ্ধির জন্য বেদের অর্থ অবগত হওয়া উচিত। নিরুক্তকার মহর্ষি যাস্কও এস্থলে অন্য একটি ঋক্‌ উদাহরণ দিয়াছেন। সেই ঋটি এই—“উতত্বঃ পশন দর্শ বাচমুতত্বঃ শৃথঃ শৃনােত্যেনাম। উতে ত্বস্মৈ তম্বং বিসস্রে জায়েব পত্যউশতী সুবাসা।” অর্থাৎ কেহবা বেদবাক্যকে দেখিয়াও দেখে না, কেহ বা শুনিয়াও শুনে না; পরন্তু যে ব্যক্তি বেদার্থ মীমাংসায় প্রবৃত্ত হয়, বেদ তাহার নিকটেই নিজের তনু (স্বরূপ) প্রকাশ করেন, যেমন পতিকে কামনা করে যে উত্তম বস্ত্র পরিধায়িনী পত্নী, তদ্রুপ।. উক্ত উদাহৃত ঋকের পূৰ্ব্বার্ধের তাৎপর্য সেই যাস্ক মহর্ষিই প্রদর্শন করিতেছেন—কেহবা বেদবাক্য দেখিয়াও দেখে শুনিয়াও শুনে না, এই ঋগন্ধ বেদবিদ্যায় অবিদ্বাকে বলিতেছে। সংক্ষিপ্ত যাস্কবাক্যের অর্থ এইরূপ—যে পুরুষ বেদার্থ না জানে, তাহার প্রতি পূৰ্বাৰ্থ দ্বারা মন্ত্র বলিতেছে যে, একজন পুরুষ বেদ পাঠমাত্রই করিয়া রাখিয়াছে; কিন্তু অর্থ জানে না, সে বেদবাক্য দেখিয়াও সম্যক দেখে না। একবচন বহুবচনাদি জ্ঞাত না থাকায় তাহার পক্ষে বেদমন্ত্র শুদ্ধরূপে পাঠ করাও অসম্ভব। যথা-“বায়ুমেব স্বেন ভাগধেয়েনােপধাবতি স এবৈনং ভূতিং গময়তি। আদিত্যানেব •• ·; যেন ভাগধেয়েনােপধাবতি তবৈনং ভূতিং গময়ক্তি।” ইত্যাদি স্থলে বেদার্থে অব্যুৎপন্ন ব্যক্তি কিরূপে কোন পাঠ নিশ্চয় করিবে? অর্থাৎ “সঃ” এই পদ কর্তা হইলে “গময়তি” ক্রিয়া হয়, “স” এইপদে বায়ুকে বুঝাইতেছে, সুতরাং “বায়ুং” এই পদে যেমন “উপধাবতি” ক্রিয়ার কর্ম বলিয়া দ্বিতীয়ার একবচন হইয়াছে, সেইরূপ “স” এই পদে প্রথমার একবচনই হইয়াছে, বহুবচন হয় নাই। “আদিত্যা” এই দ্বিতীয়ার বহুবচন আছে বলিয়া “তে” এস্থলেও প্রথমার বহুবচন হইয়াছে এবং “তে” কৰ্ত্তা থাকায় “গময়ন্তি” ক্রিয়া হইয়াছে, ইহা বেদাঙ্গে ব্যুৎপত্তি না থাকিলে জানা যায় না। আবার অন্য কোনও ব্যক্তি বেদার্থবােধের জন্য ব্যাকরণাদি বেদাল, শ্রবণ বা অধ্যয়ন করিয়াও মীমাংসা শাস্ত্রে অনভিজ্ঞতা নিবন্ধন এই বেদবাক্য সম্যক প্রকার এবণ করে না। আরও——“যাবতােহশ্বান প্রতিগৃহ্নীয়াত্তাবতােবাৰুণাংশ্চতু পালা নিৰ্বপেৎ।” অর্থাৎ যত গুলি অশ্ব প্রতিগ্ৰহ করিবে, ততগুলি বরুণ দেবতাকে চতুপাল নির্বপণ করিবে অর্থাৎ চারিটা মৃত্তিকা নির্শিত পাত্রে সংস্কৃত পুরােডশ ( যবাদিচূর্ণ নির্মিত পিষ্টক বিশেষ) দ্বারা যজ্ঞ করিবে। এস্থলে মাত্র ব্যাকরণ বিদ্যায় বুঝা যায়—যে অশ্ব প্রতিগ্ৰহ করে, তাহারই এ যজ্ঞ করা কর্তব্য ; কিন্তু মীমাংসাশাস্ত্রে ন্যায়ানুসারে নির্ণীত হইয়াছে। যে অশ্ব দান করে, ঐ যজ্ঞ তাহারই করা উচিত। সেই হেতু উভয়বিধ অবিদ্বানের প্রতিই ইহা বলা হইয়াছে। উল্কিখিত মন্ত্রের তৃতীয় পদের তাৎপৰ্য প্রদর্শন করিতেছেন—“বেদবাক্য কাহারও প্রতি ত প্রকাশ করে, অর্থাৎ নিজেকে বিবৃত করে,” এই বাক্য দ্বারা অর্থের জ্ঞান প্রকাশ বলা হইয়াছে। সংক্ষিপ্ত যাস্কবাক্যের অর্থ এইরূপ, মন্ত্রে যে “উত” শব্দ আছে, তাহার অর্থ “অপি,” কেননা “উতো” ও “অপি” এক পৰ্যায়ক শব্দ। পূর্বোক্ত অনভিজ্ঞ ব্যক্তি হইতে পৃথকরূপে অভিজ্ঞ ব্যক্তির কথা বলিবার জন্য এই পাদে “উতাে” শব্দের প্রয়ােগ করা হইয়াছে। নিপাত সমূহের (অব্যয় বিশেষের) অনেকাৰ্থ হয় বলিয়া নিপাতনামক “উতাে” এস্থলে “অপি” অর্থে ব্যবহৃত হইয়াছে। যে ব্যক্তি ব্যাকরণাদি বেদাজের দ্বারা বেদবাক্যের অর্থ এবং তাৎপর্য মীমাংসানুসারে শশাধন করিতে প্রবৃত্ত হয়, সেই এক ব্যক্তির নিকট বেদ স্বকীয় তনু প্রকাশ করিয়া থাকেন। “স্বকীয়ত প্রকাশ করেন”—ইত্যাদি পদব্যাখ্যা, আর “বেদার্থ প্রকাশক জ্ঞান ইত্যাদি তাৎপৰ্য ব্যাখ্যা। বেদাৰ্থ প্রকাশনক্ষম সম্যক্ জ্ঞান, এই তৃতীয় পাদরূপ বাক্য দ্বারা মন্ত্র বলিতেছেন, ইহাই তাৎপর্য। অতঃপর মহর্ষি যা উক্ত মন্ত্রের চতুর্থ পাদের তাৎপৰ্য প্রদর্শন করিতেছেন—উত্তম বাক্য দ্বারা উপমা দেওয়া হইয়াছে যে, জায়া (পত্নী)যেমন ঋতুকালে পতিকে কামনা করে বলিয়া সুবাসা হয়, অপ। অর্থাৎ স্বামী যেরূপ ঋতু স্ত্রীর কাময়মান হইয়া তাহাকে দর্শন করিয়া থাকে, সেইরূপ বেদার্থ জিজ্ঞাসব্যক্তিও বেদবাক্য এৰণ কারন, ইহারা বেদার্থজ্ঞ ব্যক্তির প্রশংসা করা হইতেছে। যাঙ্ককৃত ব্যাখ্যায় তাৎপৰ্য, এইরূপ, চতুর্থপাদরূপ উত্তম বাক্য অর্থাৎ ·উপােদযাত ভাষ্যানুবাদ “জায়েৰ পত্যউশতী সুবাসা” এই বাক্য দ্বারা তৃতীয়—“উতত্ব শৃখল শৃণােত্যেনাং” পাদোক্ত অর্থের উপমা উক্ত হইয়াছে। মূলমন্ত্রে যে “উশতী” শব্দ আছে, তাহার ব্যাখ্যা কামরমানা। যদিও দিবসে গৃহকাৰ্য্য করিবার সময় পত্নী মলিনবক্সা বা সাধারণবা থাকে, তথাপি আমিসম্ভোগকালে কল্যাণ (উত্তম) বস্ত্র পরিধান করে, তাহার হেতু এই যে, ঋতুকালে স্ত্রীমাত্রেই পতিকাময় মানা হয়, পতি যেমন পত্নীকে সর্বতােভাবে সাদরে দর্শন করেন, এমন কি, পত্নী যে বিষয় বলেন, তাহা হিত বুদ্ধিতে শ্রবণ করেন, তপ বেদ-বেদাঙ্গাদি চতুর্দশ বিদ্যানিপুণ পুরুষও • বেদাৰ্থরহস্য সম্যক্ দর্শন করিতে পারেন এবং বেদোক্ত ধর্মও ব্ৰহ্মরূপবিষয় হিতবুদ্ধিতেই স্বীকার করিয়া থাকেন। এই নিমিত্তই বেদার্থভিজ্ঞ পুরুষের এইরূপ প্রশংসা উক্ত হইয়াছে। নিরুক্তকার মহর্ষি যাঙ্ক, বেদের অর্থ জানা উচিত বলিয়া বেদার্থভিজ্ঞের প্রশংসা ও বেদার্থে অনভিজ্ঞের নিন্দামূলক আর একটী ঋন্ত্র এই ঋগ্বেদ হইতেই উদ্ধত করিয়াছেন “তষোত্তরা ভূয়সে নির্বচনায়” অর্থাৎ বেদার্থজ্ঞান প্রশংসারূপ সেই পূর্বোক্ত মন্ত্রের অর্থের বহুতর নির্বচন জন্য এই অপর ঋটি কথিত হইয়াছে। পূর্বে যে “উতঃ প” ইত্যাদি ঋক্‌মন্ত্র উদ্ধত হইয়াছে তাহার পরবর্তীই এই ঋক্‌মন্ত্র—“উতত্বং সখ্যে স্থিরপীতমান্থনৈনং হিষন্ত্যপি বাজিনেষু। অধে চরতি মায়য়ৈষ বাচং শুক্ৰবাং অফলামপুষ্পম্ ॥” কোন কোন ঋক্ পূর্বোক্ত ঋকের প্রতিপাদিত অর্থ বহুরূপে নির্বাচন করে, অর্থাৎ সেই ঋক্‌মন্ত্রের অর্থ অতিশয়রূপে প্রতিপাদন করিতে সমর্থ হইয়া থাকে। যদি বলা যায়—তাহা কিরূপে? তদুত্তরে বলা হইতেছে, বেদার্থভিজ্ঞগণও বলিয়া থাকেন যে, বেদবেদাঙ্গাদি চতুর্দশ বিদ্যা পারদর্শী পুরুষ, বেদবাক্যের সখিত্বে থাকিয়া স্থৈর্য্যদ্বারা বেদোক্ত অর্থরূপ অমৃত পান করেন। বেদার্থভিজ্ঞপুরুষের সহিত বেদের সখি “সখিবিদং সখয়ং” ইত্যাদি মন্ত্রে উক্ত হইয়াছে। অথবা তাদৃশ বোর্থাভিজ্ঞ পুরুষ “সখ্যে” অর্থাৎ স্বর্গলােকে বেদসমূহের সখিভাবে অবস্থিত থাকিয়া অতিশয়রূপে অমৃত পান করেন। যাহারা বাচাল বা প্রগলভবা, তাহাদের মধ্যেও কেহই এইপ্রকার বেদবাক্যার্থভিজ্ঞ পুরুষকে সভায় বিচলিত করিতে পারে না, অর্থাৎ তাহাকে কেহই পরাভব করিতে পারে না; বেদার্থ নিপুণ ব্যক্তির সহিত সকলেই বিচার করিতে অসমর্থ। পরন্তু বেদবাক্যের দ্বারা জ্ঞাত হওয়া যায় যে অর্থ, তাহা রত্নাকর সমুদ্র- গভস্থিত রঙ্গের ন্যায় অতি দুজ্ঞেয় বা দুষ্প্রাপ্য, সুতরাং সেই সকল অর্থ ব্যাখ্যা করিতে বেদার্থভিজ্ঞ পুরুষই সমর্থ, শত শত মন্দবুদ্ধি বা কেবলমাত্র বেদপাঠী ব্যক্তিগণও একত্র সমাগত হইয়া বেদবাক্যসমূহের অর্থ ব্যাখ্যা করিতে সমর্থ হয় না। এই জন্যই উক্ত হইয়াছে যে, “নৈনং হিষস্ত্যপি বাজিনেষু”, যে ব্যক্তি কেবল বেদসমূহ পাঠই কয়ে, পরন্তু তাহার কোন প্রকার অর্থ শিক্ষা করে না, সেই ব্যক্তি পুষ্পফলশূন্য বাক্যই শ্রবণ করিয়া থাকে। বেদের পূর্বকাও বা কর্মকাণ্ডোৰু ধৰ্ম্মজ্ঞানকে পুপ এবং উত্তরকাণ্ড বা জ্ঞানকাণ্ডে ব্ৰহ্মজ্ঞানকে ফল বলা হয়। যেমন লােকে দেখা যায়, পুষ্প হইতে ফল হয় বলিয়া ফলের উৎপাদক পুষ্প, ৫১ ·তদ্রুপ বেদানুবচনাদি ধর্মজ্ঞান, • অনুষ্ঠান দ্বারা ফলরূপ ব্ৰহ্মজ্ঞানের ইচ্ছা জন্মাইয়া থাকে। কারণ—শ্রুতি প্রমাণ আছে যে, “তমেতং বেদানুবচনেন ব্রাহ্মণবিবিদিষন্তি যজ্ঞেন দানেন তপসানাশকেন।” অর্থাৎ-ব্রাহ্মণগণ সেই এই পরমাত্মা ব্ৰহ্মকে বেদানুবচন (বেদবাক্য), যজ্ঞ, দান, এবং শরীরের অনিষ্টসাধক নয় এরূপ তপােবল দ্বারা জানিতে ইচ্ছা করেন। ফল যেমন তৃপ্তির কারণ, ব্ৰহ্মজ্ঞানও সেইরূপ কতকৃত্য হইবার হেতু হইয়া থাকে। যেহেতু শ্রুতি আছে যে, “যিনি পূর্ণ, আনন্দ, এক এবং সেই একপূর্ণানন্দের অনুভূতি স্বরূপ, সেই ব্ৰহ্ম আমি”, এইরূপে ব্ৰহ্মজ্ঞব্যক্তি কৃতকৃত্য হইয়া থাকেন। যে ব্যক্তি তাদৃশ পুষ্পফলরহিত অর্থাৎ ধৰ্ম্মজ্ঞান ও ব্রহ্মজ্ঞান বর্জিত বেদপাঠ করে, সেই পুরুষ “অধেনু মায়ার” সহিত বিচরণ করিয়া থাকে। নবপ্রসূতি দুগ্ধদানকারিণী গরু “ধিনেতি” অর্থাৎ দুগ্ধাদিদ্বারা প্রতিদান করে, এইরূপ ব্যুৎপত্তিগত অর্থানুসারে “ধেনু” বলিয়া অভিহিত হয়, কেবলমাত্র বেদপাঠি ব্যক্তির প্রতি বেদরূপ বাক্য, ধৰ্ম্মব্ৰহ্মজ্ঞানরূপ দুগ্ধ দোহন করে না। ইহার তাৎপৰ্য এই যে, যে ব্যক্তি বেদপাঠ করিয়াছে, বেদের অর্থ জানে নাই, বেদবাক্যের তাৎপৰ্য হৃদয়ঙ্গম করিবার সামর্থ্য তাহার হয় না, সুতরাং বেদপ্রতিপাদ্য ধৰ্ম্ম ও ব্রহ্মজ্ঞানে সে বঞ্চিত হয়। যে ধর্ম ও ব্রহ্মজ্ঞানলাভই স্বাধ্যায় বা বেদ অধ্যয়নের একমাত্র উদ্দেশ্য, যে ধৰ্ম্ম ও ব্রহ্মজ্ঞানের জন্য বেদোক্ত যজ্ঞানুষ্ঠান, যে ধৰ্ম্মব্ৰহ্মজ্ঞানলাভই সংসাররূপ কাৰ্যক্ষেত্রের সর্বপ্রধান লক্ষ্য বস্তু এবং ঐহিক অভ্যুদয় ও পারলৌকিক স্বৰ্গাদি মােক্ষপ্রাপ্তির চরম পরম উপায়, স্বাধ্যায় বা বেদ হইতে যদি সেই ধৰ্ম্ম ও ব্রহ্মজ্ঞান লাভ না হয়, তাহা হইলে বেদাধ্যয়নে ফল কি? অতএব কেবলমাত্র বেদপাঠ করিলে হইবেন, স্বর ও অর্থের সহিত বেদ অধ্যয়ন করিতে হইবে। এই নিমিত্তই উদ্ধত মন্ত্রে পঠিত হইয়াছে যে, “অধে চরতি মায়ৈষ বাচং শুক্ৰবাং অফ লামপুষ্প” অর্থাৎ যে ব্যক্তি ধর্মব্ৰহ্মজ্ঞানরূপ পুষ্পফলরহিত বেদবাক্য শ্রবণ করে, সে পুরুষ অধেনু মায়ার সহিত সংসারে নিরর্থক বিচরণ করে মাত্র। মূলমন্ত্রে “অধো মায়য়া” এই পদদ্বয়ের অর্থ “অধেনু মায়ার সহিত” এইরূপ প্রকাশ পাইতেছে, কেন না বেদ পাঠ করিয়া তাহার অর্থ না জানিলে বেদবাণী তাহার পক্ষে ধেনু নয়, অধেনু, সেই হেতুই মায়া, “মায়া” অর্থে ভাষ্যকার “কপটরূপ।” এইরূপ প্রতিশব্দ ব্যবহার করিয়া তাহার দৃষ্টান্ত নির্দেশ করিতেছেন যে, ঐন্দ্রজালিক নির্মিত কৃত্রিম ধেনু যেমন দুগ্ধ দান করে না, কেবল ধেনুর ন্যায় দেখা যায় মাত্র, অর্থহীন বেদবাণীও সেইরূপ অভীষ্ট ফল দান করে না, প্রকাশ পায় মাত্র। এই জন্যই বেদে অর্থরহিত বেদবাণী অধেনু মায়া বলিয়া উক্ত হইয়াছে। সুতরাং বেদার্থানভিজ্ঞ পুরুষ অবিদ্বান্ বলিয়া অধেনু মায়ার সহিত বিচরণ করে, পরম পুরুষার্থলাভ করিতে পারে না। এইরূপে মহর্ষি যা স্বকীয় নিরুক্তরূপ বেদাঙ্গে বেদাধ্যয়নপ্রসঙ্গে জ্ঞানের প্রশংসা এবং অজ্ঞানের নিন্দার উদাহরণ বিস্তৃতরূপে প্রদর্শন করিয়াছেন। }..

·উপােদ্ঘাত ভাষ্যানুবাদ যাহার স্তুতি বা প্রশংসা করা যায়, তাহা বিহিত হইয়া থাকে, অর্থাৎ প্রশংসিত বিষয়ই লােকে বিধান যােগ্য বলিয়া গৃহীত হয়। এই মীমাংসাত্যায়ানুসারে বেদ অধ্যয়ন করা কর্তব্য, এইরূপ বেদাধ্যয়ন বিধির ন্যায় বেদবাক্যের অর্থজ্ঞান জানা উচিত বলিয়া অর্থজ্ঞানেরও বিধি স্বীকার করিতে হয়। বেদের তৈত্তিরীয় ব্রাহ্মণে নক্ষত্রেষ্টিকাণ্ডে আরও দেখা যাইতেছে যে, প্রত্যেক ইষ্টিতেই ইষ্টির ফলবাক্য এবং ইষ্টিজ্ঞান ও তাহার ফলবাক্য সমান ভাবে উক্ত হইয়াছে যথা—“যথা হ বা অগ্নিদেবানামন্নাদঃ এবং হবা এষমনুষ্যাণাং ভবতি য ,এতেন হবিষ যজতে য উচৈনদেবং বেদ।” এই ব্রাহ্মণবাক্যের তাৎপর্য এই যে, এই অগ্নি যেমন দেবতাদিগের অন্নাদ অর্থাহবিবহনকারী বা হবিগ্রহী হয়েন, মনুষ্যদিগেরও তপ হইয়া থাকেন। যিনি এই হবিদ্বারা যজ্ঞ অনুষ্ঠান করেন, অথবা যিনি এই হবিকে এইপ্রকার অগ্নিগ্রাহ্য দেবতা ভােজ্য পূত আজ্যময় পূজ্যহব্যরূপ অন্ন বলিয়া যজ্ঞের প্রধান উপকরণ স্বরূপে অবগত হয়েন, অগ্নি তাদৃশ মনুষ্যগণের অন্ন সংস্থান বিধান করেন। তাহা হইলে বুঝা গেল যে, যজ্ঞ অবগত হইলে আর যজ্ঞ অনুষ্ঠান করিলে সমান ফলই হয়। অতএব যাগযজ্ঞ যেমন ফলের জন্য বিহিত, যাগযজ্ঞজ্ঞানও তদ্রুপ বিহিত হয়, এই ন্যায়ানুসারে তানুসন্ধান করিলে সমস্তব্ৰাহ্মণেই অর্থজ্ঞানের বিধিসকল পরিলক্ষিত হয়। এখন প্রশ্ন হইতে পারে যে, মীমাংসার “বিদ্যাপ্রশংসা” এই সূত্রে মহর্ষি-জৈমিনি বলিয়াছেন, যাগ যজ্ঞাদি জানিলে যে ফল হয় উক্ত হইয়াছে, তাহা অর্থবাদ বা প্রশংসা বাক্য মাত্র। ইহার উত্তরে বলিতেছেন, হউক না কেন প্রশংসা, যে ফল বিদ্যমান আছে, তাহার দ্বারাও প্রশংসা করা যাইতে পারে। যাহাতে যে গুণ যথার্থ আছে, তাহার উল্লেখেও তাহার প্রশংসা হয়, কেবল যে অবিদ্যমান গুণের উল্লেখই প্রশংসা, তাহা নয়, বিদ্যমান গুণের উল্লেখেও প্রশংসা হইয়া থাকে। দর্শযাগ ও পূর্ণমাসযাগের (অমাবস্যা ও পূর্ণিমায় কর্তব্য) অতিপাত হইলে অর্থাৎ—উক্ত যাগদ্বয় কালাতিক্রমে বা অবৈধকালে অনুষ্ঠিত হইলে, সেই অতিপাত পাপের প্রায়শ্চিত্ত রূপ বৈশ্বানরইষ্টি বিধান করিবার জন্য যথার্থ বিদ্যমান স্বর্গফলের দ্বারাই স্তুতি করা হইয়াছে। যথা তৈত্তিরীয় সংহিতায় দর্শপূর্ণমাসযাগের প্রসঙ্গে উক্ত হইয়াছে--সুবর্গীয় হি লােকায় দর্শপূর্ণমাসাবিজ্যেতে। অর্থাৎ স্বর্গলােকের জন্যই দর্শ ও পূর্ণমাস যাগ করা কর্তব্য। দশপূর্ণমাসযাগের ফল স্বর্গ। ব্ৰহ্মজ্ঞানফলবাক্যের স্বার্থে যে তাৎপৰ্য্য আছে বৈদিক আচাৰ্য্যগণও তাহার উদাহরণ দিয়াছেন— ইচ্ছামম্যবার্থবাদত্বং বচসােপরুত্বতঃ যথাস্তুভিধায়িত্বান্ন ভুথ বাদ ॥১॥ ইজ্যেতে স্বর্গলােকায় দর্শাদর্শে যথা তথা ন ভুথবদত্বং পাপশ্লোকা শ্রুতি ॥২॥ - ·অর্থাৎ বৈদিক যজ্ঞীয় মন্ত্র বাক্যের অন্যপরতা বা অন্যপ্রকার অর্থবােধৰােধকতা হেতুই তৎসমুদয়কে অর্থবাদ বলিতে ইচ্ছা করি; কিন্তু যথা বস্তু প্রতিপাদন করে বলিয়া অবিদ্যমান ফলের দ্বারা অর্থবাদ বলিতে ইচ্ছা করি না। স্বর্গলােক প্রাপ্তিরূপ ফুলের জন্য যেমন দৰ্শ ও পূর্ণমাস যাগ করিবে, সেইরূপ দর্শ ও পূর্ণমাস যাগের অতিপাতদোষনাশক প্রায়শ্চিত্তরূপ বৈশ্বানরইষ্টিতেও দর্শ এবং পূর্ণমাস যাগের বিদ্যমান স্বৰ্গফল দ্বারাই প্রশংসা করা হইয়াছে, কিন্তু পাপশ্লোক এবণ যেমন অবিদ্যমান ফল দ্বারা প্রশংসা, এ স্থলে তাহা নহে। ইহার উপর এরূপ আশঙ্কা করা উচিত নয় যে যাগযজ্ঞাদি জানিলেই ফলসিদ্ধি হয়, তাহা হইলে যাগযজ্ঞাদির অনুষ্ঠান করার আবশ্যক কি? অতএব যাগযজ্ঞাদি অনুষ্ঠানের বিধি ব্যর্থ হউক। যেহেতু ফলাধিক্য আছে, সুতরাং অনুষ্ঠান ব্যর্থ হয় না। এস্থলে মহর্ষি জৈমিনি সূত্র উদাহরণ দেওয়া যাইতে পারে। যথা—“ফলস্য কর্ম নিষ্পত্তেতেষাং লােকবৎ পরিমানতঃ সালতােবা ফল বিশেষ স্যাৎ”। এই সূত্রটি আমরা “যে অশ্বমেধ যজ্ঞ করে, সে ব্রহ্ম হত্যা হইতে উত্তীর্ণ হয়, যে অশ্বমেধ যজ্ঞ জানে, সেও উত্তীর্ণ হয়, যে ইহাও জানে, সেও উত্তীর্ণ হয়” ইত্যাদি উদাহরণপ্রসঙ্গে ব্যাখ্যা করিয়াছি। সামবেদের ছান্দোগশাখীরা কেবল যজ্ঞানুষ্ঠান অপেক্ষা যজ্ঞাদিজ্ঞানসহ যজ্ঞানুষ্ঠানের ফলাধিক্য বলিয়া থাকেন। যথা- “তেনােভৌকুরুষেশ্চৈতদেৰং বেদ যশ্চ ন বেদ নানা তু বিদ্যা চাবিদ্যা চ যদেৰ বিয়া কৰােতি শ্রদ্ধমােপনিষদা তদেব বীৰ্য্যবরং ভবতি”। অর্থাৎ সেই জন্য যে ইহা জানে এবং যে ইহা না জানে, উভয়েই অনুষ্ঠান করে, বিদ্যা এবং অবিদ্যা ভিন্ন, যাহা বিদ্যা, শ্রদ্ধা ও উপনিষদ দ্বারা করে, তাহাই বীৰ্যশালী হয়। ইহার তাৎপৰ্য এই যে, অজ্ঞানপূর্বক অনুষ্ঠান হইতে জ্ঞানপূর্বক অনুষ্ঠানই শ্রেষ্ঠ। যদিও বিদ্যাশদ্বার এস্থলে সমস্ত অঙ্গযুক্ত উপাসনা কথিত হইয়াছে, তথাপি এইরূপ ন্যায়সকল বিদ্যা বা সর্ববিজ্ঞানেই সমানভাবে কার্যকারী। ইহার উপর যদি কেহ বলে যে, বোর্থবেদনের বা জ্ঞানের প্রতি তােমার এত ভক্তি কেন? তাহা হইলে তাহাকে বুঝান উচিত যে, জ্ঞানের ফল আছে। তােমারই বা ইহাতে এত দ্বেষ কেন? জ্ঞানের প্রশংসা আমরা অনেক প্রদর্শন করিয়াছি; কিন্তু জ্ঞানের নিন্দা কোথাও পাই নাই। পরন্তু কর্মজ যে অদৃষ্ট জন্যে, তাহা যেমন মরণের পরেও জীবের সহিত গমন করে, তপ বিদ্যা বা কৰ্ম্মজ্ঞানজন্য অদৃষ্টও জীবের সহিত গমন করিয়া থাকে। বাজসনেয়শাপাধ্যায়িগণও বলিয়া থাকেন যে, “তং বিদ্যাকৰ্ম্মণী সমম্বারভেতে পুৰ্ব্বপ্রজ্ঞা” অর্থাৎ বিদ্যা এবং কৰ্ম্ম পুরুষের অনুগমন করে, পূর্বজ্ঞানও অনুগমন করে। অতএব বেদাধ্যয়ন যেরূপ বিহিত, বেদের অর্থজ্ঞানও তদ্রুপ বিহিত, এই হেতু অর্থজ্ঞানের জন্য বেদব্যাখ্যা করা উচিত। বিষয়, প্রয়ােজন, সম্বন্ধ এবং অধিকারীর জ্ঞান ব্যতীত্ বেদব্যাখ্যাবণে শ্রোতৃগণের প্রবৃত্তি হওয়া অসম্ভব, এই অতঃপর এই বেদব্যাখ্যায় বিষয়াদি নিরূপণ করা হইতেছে।

·উপােত ভাষ্যানুবাদ বেদব্যাখানের বিষয় বেদ, বেদার্থজ্ঞানই তাহার প্রয়োজন, ব্যাখ্যানব্যাখ্যেয় ভাবরূপ তাহার সম্বন্ধ এবং বেদার্থজ্ঞানার্থী পুরুষ ইহার অধিকারী। যদিও এইরূপ বিষয়াদি প্রসিদ্ধ আছে, তথাপি বেদব্যাখ্যার বিষয় যে বেদ, তাহার বিষয়াদি না থাকায় বেদব্যাখ্যারও পরম বিষয়াদি থাকিতে পারে না। বেদ ব্যাখ্যার বিষয়; কিন্তু সেই বেদের যদি বিষয়াদি না থাকে, তাহা হইলে বেদ ব্যাখ্যার বিষয়, একথা বলা যায় না। এইজন্যই বেদের বিষয় প্রয়ােজনাদি বলা হইতেছে। বেদের পূর্বকাণ্ড বা কর্মকাণ্ডের বিষয় ধর্ম এবং উত্তরকাণ্ড বা জ্ঞানকাণ্ডের বিষয় ব্ৰহ্ম। যে হেতু বেদ ব্যতীত ধর্ম ও ব্ৰহ্ম অন্যদ্বারা লভ্য হয় । পূর্ব- মীমাংসাশাস্ত্রের পুরুষার্থশাসন অধিকরণে মহর্ষি জৈমিনিও এইরূপ সুত্র করিয়াছেন— ধৰ্ম্মব্ৰহ্মণী বেদৈকবেদ্যে অর্থাৎ ধর্ম ও ব্ৰহ্ম একমাত্র বেদগম্য, বেদভিন্ন ধর্ম ও ব্রহ্মজ্ঞান হইতে পারে না। উক্ত জৈমিনীয় মীমাংসাদর্শনের প্রথম অধ্যায়ে প্রথম পাদের চোদনলক্ষণােমথোধর্ম এই দ্বিতীয় সূত্রে “চোদন অর্থাৎ বেদবিধিই ধর্মে প্রমাণ” এবং “প্রমাণই বেদবিধি”, এই নিয়ম দুইটি সম্প্রদায়বিদেরা স্বীকার করিয়াছেন। বেদবিধিই যে একমাত্র প্রমাণ, ইহা উপপন্ন করিবার জন্য চতুর্থসূত্রে ধর্ম বিষয়ে প্রত্যক্ষের অপ্রামাণ্যাধিকরণে ধর্মের প্রত্যক্ষবিষয়ত্ব নিরাকৃত হইয়াছে, অর্থাৎ ধৰ্ম্ম যে প্রত্যক্ষের বিষয় নয়, ইহা প্রতিপাদিত হইয়াছে। সেই সূত্রটি যথা-“সৎসংপ্রয়ােগে পুরুষতেন্দ্রিয়াণাং বুদ্ধিজন্ম তৎপ্রত্যক্ষমনিমিত্তং বিদ্যমাননাপলম্ভনাৎ” অর্থাৎ বিদ্যমান বস্তুর সহিত ইন্দ্রিয়সমুহের সন্নিকর্ষ হইলে পুরুষের তদ্বিষয়ে যে জ্ঞান জন্মে, তাহাই প্রত্যক্ষ, সেই প্রত্যক্ষ প্রমাণ ধর্মজ্ঞানে নিমিত্ত হইতে পারে না, যে হেতু বিদ্যমান বস্তুর উপলব্ধিতেই প্রত্যক্ষ প্রমাণ যােগ্য হইয়া থাকে, অবিদ্যমান বস্তুর সহিত ইন্দ্রিস্বেদ্ধ হয় না বলিয়াই তাহার প্রত্যক্ষ হয় না। ধর্ম যথাবিধি কৰ্ম্মানুষ্ঠানের পর উৎপন্ন হয়, কৰ্ম্মানুষ্ঠানের পূর্বে ধৰ্ম্ম থাকে না বলিয়াই প্রত্যক্ষের অযােগ্য হয়। কৰ্ম্মানুষ্ঠানের পরেও ধর্ম প্রত্যক্ষ হইতে পারে না; কেননা ধর্মের রূপাদি নাই, প্রত্যক্ষযােগ্য পদার্থের রূপই চক্ষুবিশ্রিয় গ্রহণ করিয়া থাকে, ধর্মের রূপ না থাকায় প্রত্যক্ষ জ্ঞান জন্মিতে পারে না। এই জন্যই সকলে ধৰ্ম্মকে অদৃষ্ট বলিয়া অভিহিত করিয়া থাকেন। হেতু পাওয়া যায় না বলিয়া ধর্মের অনুমান প্রমাণও স্বীকার করা যাইতে পারে না। যদি বলা যায়, সুখ আর দুঃখই ধর্ম ও অধর্মের হেতু, সুতরাং যে সুখী, সে ধার্মিক, যে দুঃখী, সে অধাৰ্মিক, এই প্রকারে ধর্মের অনুমান করা যাইতে পারে। তাহা হইলে বলিতে হইবে যে, ইহা সত্য; কিন্তু সুখহেতু যে ধর্ম, তাহাও বেদদ্বারাই অবগত হওয়া যায়। সুতরাং বেদ বা বেদবিধিই ধর্মের প্রমাণ, ইহা স্থির হইল। ব্যাসকৃত বেদান্তদর্শনের “শাযযানিৎ” এই তৃতীয় সূত্রের দ্বিতীয় প্রকার ব্যাখ্যায় নিত্যষিদ্ধ বস্তু ব্ৰহ্মও যে একমাত্র শাস্ত্রগম্য, ইহা তদীয় ভাষ্যকার ব্যাখ্যা করিয়াছেন। = ·যথা—“শাত্মাদেব প্রমাণাজ্জগতেজদিকারণং ব্রহ্মাধিগম্যতইত্যভিপ্রায়”। ইহার অর্থ এই যে, নিখিল বিশ্বজগতের সৃষ্টি-স্থিতি-প্রলয়ের কারণৰহ্ম একমাত্র শাস্ত্র প্রমাণ হইতেই অধিগত হয়েন, এইরূপ অভিপ্রায়। শ্রুতিপ্রমাণও আছে—“নাবেদবিন্মনুতে তং বৃহত্তং।” অর্থাৎ যে বেদ জানে না, সে ব্ৰহ্মকে মনন করিতে পারে না। সে স্থলে পূৰ্বাচাৰ্যগণ এইরূপে উপপত্তি করিয়াছেন যে, “রূপলিঙ্গাদিরাহিত্যান্যান্য মানান্তরযােগ্যতা” অর্থাৎ রূপও নাই, হেতুও নাই, এই নিমিত্ত ইহা (ব্ৰহ্ম) অন্য প্রমাণের যােগ্য নয়, অন্য প্রমাণের যােগ্য নয় বলিয়াই ধর্ম এবং ব্ৰহ্ম একমাত্র বেদগম্য বা বেদের বিষয়। সুতরাং ধৰ্ম্ম এবং ব্রহ্মজ্ঞান উভয়ই বেদের সাক্ষাৎ প্রয়ােজন। “সপ্তদ্বীপাবসুমতী।” “রাজামৌ গচ্ছতি”। অর্থাৎ পৃথিবী সপ্তদ্বীপবতী, এই রাজা যাইতেছেন। ইত্যাদি বাক্যের জ্ঞান যেমন পুরুষার্থ নয়, তােপ ধর্ম এবং ব্রহ্মজ্ঞানও অপুরুষার্থ, এইরূপ আশঙ্কা করা যাইতে পারে না, যেহেতু ধৰ্ম্ম- প্রযুক্ত পুরুষাৰ্থ ই প্রশংসিত হয়, অধৰ্ম্মপ্রযুক্ত পুরুষার্থ কখনও প্রশংসনীয় হইতে পারে না। শাস্ত্রে উক্ত হইয়াছে—“ধৰ্ম্মোবিশ্বস্ত জগতঃ প্রতিষ্ঠা লােকে ধৰ্ম্মিম্ভং প্রজা উপসর্পন্তি ধৰ্ম্মেণ পাপমপনুদতি ধৰ্ম্মে সৰ্ব্বং প্রতিষ্ঠিতং তস্মাদ্ধৰ্ম্মং পরমং বদন্তি।” অর্থাৎ ধর্মেই বিশ্বজগতের প্রতিষ্ঠা, প্রজাগণ ধার্মিক ব্যক্তির নিকটেই বিচারার্থ উপস্থিত হইয়া থাকে, ধৰ্ম্মের দ্বারা পাপ বিনষ্ট হয়, সমস্তই ধর্মে প্রতিষ্ঠিত রহিয়াছে, সেই হেতু ধৰ্ম্মকে বেদজ্ঞ পণ্ডিতগণ “পরম” বলিয়া থাকেন। ধৰ্মই উদ্দণ্ড রাজার নিয়ামক হইয়া থাকে। পরস্পর বিবাদকারী পুরুষদ্বয়ের মধ্যে দুৰ্বল ব্যক্তিও যেমন ধার্মিক রাজার ধর্মসঙ্গত বিচার- সাহায্যে বলবানের নিকট জয় লাভ করে, তদ্রুপ ধৰ্ম্ম জয়ের হেতু বলিয়াই ধর্মকে পুরুষার্থ বলা হয়। অর্থাৎ ধর্মপ্রযুক্ত পুরুষার্থই প্রকৃত পুরুষাৰ্থ, অধর্মপ্রযুক্ত পুরুষার্থই হইতে পারে না, তাহা কাপুরুষােচিত ব্যর্থ চেষ্টা ভিন্ন আর কিছুই নয়। বাজসনেয়শাখাধ্যায়িগণও স্বশাখায় সৃষ্টিকরণে পাঠ করিয়া থাকেন যে—“তচ্ছে মােরূপমত্যসৃজত ধৰ্ম্মং তদেৎ ক্ষত্ৰ ক্ষত্ৰং যদ্ধৰ্ম্মক্তদ্ধৰ্মাৎ পরং নাত্যধােবলীয়ান বলীয়াংমাশংসতে ধৰ্ম্মেণ যথৈব রাজ্ঞৈবম্।” ইহার তাৎপৰ্যাৰ্থ এই যে, সেই শ্রেয়ােরূপধৰ্ম্ম সৃষ্টি করিয়াছিলেন, যাহা ক্ষতের ক্ষত, তাহা এই ধর্ম, সেই ধৰ্ম্ম হইতে পরতর (শ্রেষ্ঠ উৎকৃষ্ট) কিছু নাই, এমন কি, ধর্মবলে দুর্বল ব্যক্তিও বলবানকে পরাজয় করিতে সমর্থ হয়। যেমন রাজ- সাহায্যে দুর্বল প্রজা, প্রবল প্রজাকে পরাজিত করিতে পারে, তদ্রুপ। আর—“ব্রহ্মবিদাপ্নোতি পর।” অর্থাৎ ব্ৰহ্মবিৎ ব্যক্তি পরম পুরুষার্থ (মােক্ষ) প্রাপ্ত হয়। প্ৰহ্মবেদ বৈ ভবতি।” যিনি ব্রহ্মকে জানেন, তিনি ব্রহ্ম হন। “তি শােকমাত্মবিৎ।” আত্মজ্ঞানী পুরুষ শােক হইতে উত্তীর্ণ হন। এই সকল শ্রুতিবাক্যে ব্ৰহ্মজ্ঞান প্রযুক্ত পুরুষার্থ প্রসিদ্ধ আছে। সেই ধর্ম ও ব্ৰহ্ম, এই উভয়জ্ঞানার্থী পুরুষই বেদে অধিকারী; সেই অধিকারী আবার ব্রাহ্মণ, ক্ষত্রিয়, বৈশ্য এই ত্রিবণের পুরুষ বলিয়া নির্দিষ্ট। এখন আপত্তি হইতে পারে, ৫৬ ·বেদ উপােদ্ঘাত ভাষ্যানুবাদ স্ত্রী শূদ্ৰাদি যে ধর্ম বা ব্ৰহ্মজ্ঞানার্থী হইয়াও বেদাধ্যয়নে অধিকারী হইতে পারে না, তাহার কারণ কি? ইহার উত্তরে বেদগুরু ভাষ্যকার সায়ণাচাৰ্য স্বয়ংই বলিতেছেন—স্ত্রী এবং শূদ্রবণের ধর্ম ও ব্রহ্মজ্ঞানে অপেক্ষা থাকিলেও উপনয়ন নাই বলিয়া বেদ অধ্যয়ন হইতে পারে না। কেননা শ্রুতি আছে যে, “উপনীতকেই স্বাধ্যায় অধ্যয়ন করাইবে।” উপনয়নান্তরই বেদাধ্যয়ন বিহিত, সুতরাং স্ত্রী এবং শূদ্রবণের বেদপাঠে অধিকার নিষিদ্ধ হইয়াছে। যদি প্রশ্ন হয় যে, ধর্ম ব্ৰহ্ম প্রতিপাদক বেদে অধিকার, না থাকিলে স্ত্রী এবং শূদ্রবণের ধর্ম ও ব্রহ্মজ্ঞানপ্রাপ্তির উপায় কি? ইহার উত্তরে বলিতেছেম, স্ত্রী এবং শুদ্র বর্ণের ধর্ম ও ব্রহ্মজ্ঞান পুরাণাদি হইতে হইবে। স্ত্রী শূদ্রের পুরাণাদিমুখেই ধৰ্ম্মজ্ঞান ও ব্রহ্মজ্ঞান লাভ হয়। সেই হেতু ব্রাহ্মণাদি বৈণিক পুরুষেরই ধৰ্ম্মব্ৰহ্মজ্ঞানার্থী হইয়া বেদাধ্যয়ন করা কর্তব্য। স্ত্রী এবং শূদ্রবর্ণের বেদাধ্যয়ন করা উচিত নয়। বেদ অধ্যয়ন দ্বারা ধর্ম ও ব্রহ্মজ্ঞান লাভ করিতে ত্রিবণ মাত্রই অধিকারী, আর পুরাণাদি অধ্যয়ন করিয়া ধৰ্ম্মব্ৰহ্মজ্ঞানলাভে উপনয়নরহিত সকলেই অধিকারী। ধর্ম ও ব্রহ্মপ্রতিপাদক, ধর্ম ও ব্ৰহ্ম বেদ প্রতিপাদ্য, এই প্রতিপাদ্য প্রতিপাদকভাবই ধর্ম ও ব্রহ্মের সহিত বেদের সম্বন্ধ। ধর্ম এবং ব্রহ্মজ্ঞানের সহিত বেদের জন্য জনকভাব সম্বন্ধ, অর্থাৎ ধর্ম ও ব্রহ্মজ্ঞান বেদ হইতে জন্মে বলিয়া বেদ তাদৃশ জ্ঞানের জনক। নিত্য বেদাধ্যায়ী বৈণিক পুরুষের সহিত বেদের উপকাৰ্যোপকারকভাব সম্বন্ধ। বেদ উপকারক, ত্রৈবণিক- পুরুষ উপকাৰ্য। এই জন্যই উপনীত দ্বিজসন্তান মাত্রেই যথাবিধি একমাত্র বেদাধ্যয়ন করিয়াই পরম উপকার লাভ করিতে পারেন। তাহা হইলে বেদের এই প্রকার বিষয়াদি অনুবন্ধ চতুষ্টয় অবগত হইয়া শ্রোতৃগণ ! সমাহিতচিত্তে বেদ ব্যাখ্যানে প্রবৃত্ত হউন। বেদের অর্থ অতিশয় গম্ভীর বলিয়া তাহা বুঝিবার জন্য শিক্ষা প্রভৃতি ছয়টি বেদাঙ্গ প্রবৃত্ত হইয়াছে। এই হেতুই শিক্ষাদি অপর বিদ্যা বলিয়া মুণ্ডকোপনিষদে অথর্ববেদীয় ব্রাহ্মণগণ পাঠ করিয়া থাকেন—“দ্ধে বিদ্যে বেদিতব্যে ইতি হ স্ম যহ্মবিদেবদন্তি পরা চৈবাপরা চ তাপরা ঋগ্বেদোযজুর্বেদঃ সামবেদোহথর্ববেদঃ শিক্ষাকল্পেব্যাকরণং নিরুক্তং চ্ছন্দোজ্যোতিষমিতি। অথ পরা যয়া তদক্ষরমধিগম্যতে।” অর্থাৎ ব্ৰহ্মবিদগণ বলিয়া থাকেন যে, বিদ্যা দ্বিবিধা, পরাবিদ্যা এবং অপরাবিদ্যা। তন্মধ্যে অপরাবিদ্যা বলিতে ঋগ্বেদ, যজুৰ্বেদ, সামবেদ, অথর্ববেদ এই চারিবেদ এবং শিক্ষা, কল্প, ব্যাকরণ, নিরুক্ত, ছন্দঃ, জ্যোতিষ, এই ছয় বেদাঙ্গকে বুঝায়, আর পরীবিদ্যা অর্থে যে বিদ্যদ্বারা অক্ষর ব্ৰহ্মলাভ করা যায়। ব্ৰহ্ম জ্ঞানের সাধনই ধর্মজ্ঞান, ধর্মজ্ঞান না হইলে ব্ৰহ্মজ্ঞানের অধিকার জন্মে না, ধৰ্ম্মজ্ঞান হইতেই ব্ৰহ্মজ্ঞান হয়। সেই ব্রহ্মজ্ঞানের সাধন স্বরূপ ধৰ্ম্মজ্ঞানের কারণ শিক্ষাদি ষড়ঙ্গ সহ সমগ্র কর্মকাণ্ডই অপরা বিদ্যা, পরম পুরুষার্থ ব্ৰহ্মজ্ঞানের কারণ বলিয়া উপনিষদ সমূহ পরীবিদ্যা। ৫৭.

·খাদ শিক্ষাদি যড়ঙ্গ কি কি, তাহা নিরূপিত হইতেছে। যাহাতে বণজ্ঞান ও স্বরাদি উচ্চারণের নিয়মাদি উপদেশ কথিত হইয়াছে, তাহার নাম শিক্ষা বেদাঙ্গ। তৈত্তিরীয়শাখি ব্রাহ্মণগণও তৈত্তিরীয় উপনিষদের প্রারম্ভেই প্রথম অনুবাকে বলিতেছেন-(সরণব) শীক্ষাং ব্যাখ্যা- স্বামঃ বর্ণঃ স্বনােমাত্ৰা বলং সাম সন্তানইক্তঃ শীক্ষাধ্যায়। অর্থাৎ শিক্ষা ব্যাখ্যা করিব—বণ, স্বর, মাত্রা, বল, সাম, সন্তান, ইহাই শিক্ষাধ্যায় বলা হইল। বর্ণ যে অকারাদি, তাহা তদশিক্ষাগ্রন্থে স্পষ্টরূপে উক্ত হইয়াছে। সেই অকারাদি বণসমূহের সংখ্যা কত, তদুত্তরে বলিতেছেন,ত্রিষষ্টিশ্চতুষষ্টি বর্ণা সংভবতােমতা। প্রাকৃতে সংস্কৃতে চাপি স্বয়ং পােক্তাঃ স্বয়ংভুবা। অর্থাৎ অকারাদি বর্ণের সংখ্যা করিতে হইলে প্রাকৃত ও সংস্কৃত ভাষায় সম্ভবতঃ তেষট্টি বা চৌষট্টি বর্ণ আছে, ইহা স্বয়ং স্বয়ম্ভুই কহিয়াছেন। স্বয় বলিতে উদাত্তাদিকে বুঝায়, তাহাও সেই শিক্ষাগ্রন্থে কথিত হইয়াছে-“উদাশ্চানুদাত্ত স্বরিতশ্চ স্বরাঞ্জয়ঃ।” অর্থাৎ উদাত্ত, অনুদাত্ত এবং স্বরিত এই তিনপ্রকার স্বর। মাত্রা অর্থে হ্রস্বাদি, তাহাও শিক্ষায় এইরূপ উক্ত হইয়াছে—“দােদীঃ তইতি কালতাে নিয়মা অচি।” ইহার অর্থ এই যে, হ্রস্ব, দীর্ঘ এবং পুত, এই তিনটি মাত্রা, এইরূপ মাত্রা নিণয় করিতে হইলে কালনিয়ম অর্থাৎ স্বল্পকালে (১ গণিতে যে সময়) হ্রস্ব মাত্রা, দীর্ঘ কালে (২ গণিতে যে সময়) দীর্ঘ মাত্রা, তদপেক্ষা অধিক কালে—(১,২,৩, এক দুই তিন গণিতে যে সময়) প্লুত মাত্রা হয়। দূর হইতে আহবান, গান, রােদন প্রভৃতিতেও সুদীর্ঘকাল স্থায়ী হইলে প্লুত মাত্রা হইয়া থাকে। বল অর্থে অকারাদি বর্ণসমূহের উচ্চারণস্থান এবং উচ্চারণ- প্রযত্নকেই বুঝায়। শিক্ষাগ্রন্থে “অষ্টো স্থানানি বণণাং মুখ কণ্ঠঃ শিরস্তথা। জিহ্বামূলঞ্চ দন্তাশ্চ নাসিকৌষ্ঠ তালুচ।” বর্ণেচ্চারণের আট প্রকার (মুখ, কণ্ঠ, শির (মূৰ্দ্ধা), জিহ্বামূল, দম্ভ, নাসিকা, ওষ্ঠ, তালু) স্থান উক্ত হইয়াছে। স্বরবর্ণের উচ্চারণপ্রযত্ন অস্পৃষ্ট “য র ল ব” ইত্যাদির ঈষৎস্পৃষ্ট প্রযত্ন প্রভৃতি শিক্ষাগ্রন্থে মীমাংসিত হইয়াছে। সাম অর্থে শিক্ষার সাম্য(সমতা) উক্ত হইয়াছে। অতিত, অতিবিলম্বিতাদি গীতিদোষরহিত, মাধুৰ্যাদি গুণযুক্ত উচ্চারণকেই সাম্য বলা হয়। শীম, অতিশীভ্রাদি যে গানের দোষ, তাহাও “গীতী শীঘ্রী শিরকশী” ইত্যাদি এবং উপাংশুদষ্টং ত্বরিতং” ইত্যাদি প্রমাণ দ্বারা প্রতিপন্ন করা হইয়াছে। অর্থাৎ গান করিতে করিতে পাঠ করা, শী পাঠ করা, মাথা কঁপাইতে কাপাইতে পাঠ করা, অস্পষ্ট পাঠ করা, দন্ত- দ্বারা ওষ্ঠদংশনপূর্বক পাঠকরা, এই সমুদয়কে পাঠদাষ বলা হইয়াছে। আর মাধুৰ্য্যমক্ষর- ব্যক্তি” ইত্যাদি প্রমাণদ্বারা, উচ্চারণের মাধুৰ্য্য, স্পষ্টাক্ষরইত্যাদিগুণওতথায় উক্ত হইয়াছে। সন্তান শব্দের অর্থ সংহিতা বা সন্ধি। যেমন “বায়বায়াহি” ইত্যাদি ঋক্ মন্ত্রে, “বায়াে+আয়াহি” এই স্থলে “আকার পরে আছে বলিয়া “ও” কার স্থানে “অব” হইয়া সন্ধি করিয়া বায়বায়াহি হইয়াছে। “ইন্দ্রাগ্নী আগ” ইত্যাদি ঋকমন্ত্রেও ইন্দ্রান্ত্রী+আগত এই স্থলে আকার পরে থাকিলেও “ইন্দ্রাগ্নী” পদের অন্তস্থিত দীর্ঘ "ঈকার দ্বিবচন বলিয়াই তাহার স্থানে “ঘ” হইল না, সুতরাং ·উপােত ভাষ্যানুবাদ প্রকৃতি ভাবই রহিল, অর্থাৎ যেরূপ সেইরূপই হিল, ইহাদিগকেই সন্তান বা সংহিতা বলা হইয়া থাকে। এই সমস্ত বিষয় ব্যাকরণে বিস্তারিত বলা হইয়াছে বলিয়া শিক্ষাগ্রন্থে উপেক্ষিত হইয়াছে। উল্লিখিত রূপ শিক্ষাকালীন বণস্বরাদির বিকলতা উপস্থিত হইলে দোষ হয়, তাহা শিক্ষা গ্রন্থেই বলা হইয়াছে মন্ত্রোহীনঃ স্বরতােবর্ণতে বা মিথ্যাযুক্তোন তমখমাই স বাখজোযজমানং হিনত্তি যথেশঃ স্বরগােহপরাৎ। অর্থাৎ মন্ত্র মাত্রই স্বর এবং বণহীন হইয়া উচ্চারিত হইলে বিকৃত হয়, ঐরূপ অযথা প্রয়ােগে মন্ত্র কোনরূপ অর্থবােধ জন্মাইতে পারে না। যেমন “ইন্দ্ৰশত্ৰুৰ্দষ” এই মন্ত্রের “ইশঃ” এই পদে স্বর ভ্রম হইলে প্রকৃতার্থ জানা অসম্ভব হয়, পরন্তু অন্যার্থ বা বিরুদ্ধার্থ প্রকাশ পায়, তদ্রুপ বিকৃত মন্ত্রবাক্যও বজ্রের ন্যায় হইয়া যজমানের হিংসা করিয়া থাকে। ইহার তাৎপৰ্য এই যে, মন্ত্র বিকৃত ভাবে উচ্চারিত হইলে অর্থবােধ হয় না বলিয়াই যজমানের অনিষ্ঠ সাধন হয়, সুতরাং মন্ত্রের স্বরমাত্রাদি অবগত হইয়াই প্রয়ােগ করা কর্তব্য। স্বরমাত্রাদি জ্ঞান না থাকিলে মন্ত্রমাত্রেরই প্রয়ােগে হিতে বিপরীত হইয়া থাকে। “ইশত্রুবন্ধ এই মন্ত্রে “ইশ” এই পদে যদি “ইন্দ্ৰস্য শক্তঃ” অর্থাৎ ইন্দ্রের শক্ত বা বিনাশক বৃদ্ধি হউক, এইরূপ অর্থ বিবক্ষিত হয়, তাহা হইলে তৎপুরুষ সমাস করাই উচিত হয়। তৎপুরুষসমাসে সমাসস্য” এই পাণিনীয় সূত্রানুসারে অন্তস্বর উদাত্ত হয় ; “আদ্যস্বর” উদাত্ত প্রযুক্ত হইয়াছে। তাহা হইলে পূর্বপদ প্রকৃতিস্বর হেতু বহুব্রীহিসমাস করাই এখানে যুক্তিযুক্ত হইতেছে। “ইন্দ্ৰ শত্ৰুৰ্য” অর্থাৎ ইন্দ্ৰ শত্ৰু (ঘাতক) যাহার, সেই ইশ, এই প্রকার অর্থ সম্পন্ন হইল। অতএব স্বরবর্ণদির জ্ঞান না থাকিলে মন্ত্র প্রয়ােগে বিপরীতার্থই হইয়া থাকে। সেই হেতু মন্ত্রের স্বর ও বণাদি বিষয়ক অপরাধ বা ত্রুটিপরিহারের জন্যই শিক্ষারূপ বেদাঙ্গের অপেক্ষা রহিয়াছে। এই নিমিত্ত বেদার্থ বােধের জন্য সর্বাগ্রে শিক্ষারূপ বেদাঙ্গ অধ্যয়ন করা কর্তব্য। দ্বিতীয় বেদাঙ্গ-কল্প। আখলায়ন, আপস্তম্ব, বৌধায়নাদি সুত্রের নাম কল্প। “কল্লতে সমর্থতে যাগ-প্ৰয়ােগােত্র” অর্থাৎ যাগপ্রয়ােগ সমর্থিত হয় এই শাস্ত্রে, এই প্রকার ব্যুৎপত্তি অনুসারে কল্পনামক সূত্রগ্রন্থ বেদাঙ্গ হইয়াছে। এখন প্রশ্ন হইতে পারে যে, আখলায়ন ঋষি কি মন্ত্ৰকাণ্ডানুসারে কল্পসূত্র রচনা করিয়াছেন? অথবা ব্রাহ্মণভাগানুসারে কয়সূত্র রচনা করিয়াছেন। মন্ত্ৰকাণ্ডানুসারে কল্পসূত্র রচনা করিয়াছেন, ইহা বলা যায় না; যেহেতু আখলায়ন ঋষি, “দর্শপূর্ণ মাসৌ তু পূর্ব ব্যাখ্যাস্যামঃ” অর্থাৎ প্রথমেই দর্শপূর্ণ মাস যজ্ঞ ব্যাখ্যা করিব বলিয়া সুৰ গ্ৰন্থ আরম্ভ করিয়াছেন। তিনি যখন ঋখেদীয় কল্পসূত্র বা শ্রৌতলুকার, তখন ঋখেদীয় মন্ত্রকাণ্ডানুসারেই তাঁহার সূত্রগ্রন্থ প্রণয়ন করা উচিত ছিল। ঋগ্বেদের প্রথম যে “অগ্নিনীড়ে ইত্যাদি মজ, সেই মন্ত্র দর্শ ও পূর্ণ মাস যজ্ঞের কোন স্থলেই বিনিয়ােগ হয় না। কিন্তু এস্থলে ·পরন্তু যে যজ্ঞে অগ্নিমীড়ে ইত্যাদি মন্ত্র বিনিযুক্ত হয়, সর্বাগ্রে সেই যজ্ঞেরই ব্যাখ্যা করা উচিত ছিল। তাহা যখন করেন নাই, তখন বুঝিতে হইবে যে, মন্ত্ৰকান্তানুসারে আলায়ন ঋষি স্বকীয় কল্পসূত্র রচনা করেন নাই। ব্রাহ্মণভাগানুসারে কল্পসূত্র রচনা করিয়াছেন একথাও বলা যায় । কেন দীক্ষণীয়। ইষ্টিতে অগ্নি ও বিষ্ণু দেবতাকে উদ্দেশ করিয়া একাদশখানি মৃত্তিকাপাত্রে সংস্কার প্রাপ্ত পুরােশ নির্বপণ করিবে, অর্থাৎ সুসংস্কৃত পুরােডাশ দ্বারা অগ্নি ও বিষ্ণুদেবতার উদ্দেশে যজ্ঞ করিবে। এইরূপে ঐতরেয় ব্রাহ্মণে সর্বপ্রথমেই দীক্ষণীয়াই উক্ত হইয়াছে। যদি ব্রাহ্মণানুসারে আশ্বায়ন কল্পসূত্র রচনা করিতেন, তাহা হইলে প্রথমেই দীক্ষণীয়া ইষ্টির ব্যাখ্যা করা উচিত ছিল। ইহার উত্তরে বলা হইতেছে যে, ব্ৰহ্মযজ্ঞাদি জপের ক্রমানুসারেই মন্ত্রকাণ্ড প্রবৃত্ত হইয়াছে, যাগানুষ্ঠানক্রমানুসারে প্রবৃত্ত হয় নাই। ইহার তাৎপর্য এই যে, যে যজ্ঞ অগ্রে করা কর্তব্য, তাহার মন্ত্রই অগ্রে উক্ত হইয়াছে। এরূপ নহে। যাহা সর্বাগ্রে শিষ্যকে অধ্যয়ন করাইতে হয়, এবং ব্ৰহ্মযজ্ঞজপ করিতে হইলে যাজ্ঞিকগণ যে প্রণালী অনুসারে মন্ত্রপাঠ করেন, তদনুসারেই মন্ত্রের অগ্রপশ্চাৎ পাঠ করা কর্তব্য। ব্ৰহ্মযজ্ঞেরও বিধান এইরূপ উক্ত হইয়াছে, ঋক্, যজুঃ ও সামবেদের একটি মন্ত্র পাঠ করিলেও ব্রহ্মযজ্ঞ হইয়া থাকে। এই ব্ৰহ্মযজ্ঞজপ বা বেদাধ্যয়ন সর্বাগ্রে ঋগ্বেদ সংহিতার “অগ্নিমীড়ে” ইত্যাদি মন্ত্রের পাঠক্রমানুসারেই অনুষ্ঠান করা উচিত। “বাচস্তোম” যাগে সকল ঋক্, সকল যজুঃ, সকল সাম উচ্চারণ করিবে, এই প্রকার বিধান আছে। এস্থলে সম্প্রদায়সিদ্ধ অর্থাৎ গুরুপরম্পরা প্রচলিত নিয়মানুসারে মন্ত্রপাঠ করাই উচিত। তদ্রুপ “আশ্বিনগ্রহ” (সোমরস স্থাপন পাত্র) গ্রহণ সম্পন্ন হইলেও যদি সূর্যোদয় না হয়, তাহা হইলে সকল “দাশতয়ী” মন্ত্রপাঠ করিবে, এইরূপ বিধান আছে। আবার তৈত্তিরীয় আরণ্যকে দ্বিতীয় প্রপাঠকে প্রতিগ্ৰহকারী যাজকগণের উপবাসী থাকিয়া তিনবার বেদাধ্যয়ন করিবার বিধানও দেখা যাইতেছে। তিনবার দ্বাধ্যায় বা বেদ অধ্যয়ন করিবে, অর্থাৎ প্রায়শ্চিত্তরূপ বেদপারায়ণ অনুষ্ঠান করিবে। এই সকল বেদাধ্যয়নবিধিও গুরুপরম্পরাপ্রবর্তিত নিয়মানুসারেই আচরণীয় বুঝিতে হইবে। এই সমস্ত মন্ত্রকাণ্ডের বিনিয়ােগেই বেদাধ্যাপক গুরুসম্প্রদায়পরম্পরাগত ক্রম আদরণীয় হইয়া থাকে। এতদভিন্ন বেদমন্ত্রসমূহের বিশেষ বিনিয়োেগ করিতে হইলে, মন্ত্রবিশেষের শ্রুতি, লিঙ্গ, ব্যাকরণাদিপ্রমাণ অনুসারেই আশ্বায়ন ঋষি প্রদর্শন করিয়াছেন। অতএব মন্ত্ৰকাণ্ডের ক্রমাভাবেও কোন বিরােধ হয় না। “ইযে ত্বোর্জে ” ইত্যাদি মন্ত্র সমুদয় যজ্ঞানুষ্ঠানের ক্রমানুসারেই উক্ত এবং পঠিত হইয়াছে, আপস্তম্ব প্রভৃতি ঋষিও সেই ক্রমানুসারেই সূত্রনির্মাণে প্রবৃত্ত হইয়াছেন। সেই নিয়মে আন্নাত (পঠিত) হইয়াছে বলিয়া জপাদিতেও সেই ক্রম গ্রহণ করা কর্তব্য। যদিও ব্রাহ্মণে সর্বপ্রথমে দীক্ষণীয়া ইষ্টি বলা হইয়াছে, তথাপি দীক্ষণীয়া ইষ্টি দর্শপূর্ণমাস- ·উপােত ভাষ্যানুবাদ যজ্ঞের বিকৃতি বলিয়াই দর্শপূর্ণমাস যজ্ঞের অপেক্ষা করে। সুতরাং আখলায়ন ঋষির সর্বাগ্রে দর্শ ও পূর্ণমাস যজ্ঞের ব্যাখ্যা করা উচিত হইয়াছে। তাহা হইলে বুঝা গেল যে, কল্পসূত্র মন্ত্রবিনিয়ােগ দ্বারা যজ্ঞানুষ্ঠানের উপদেশ দিয়া উপকার করিয়া থাকে। ইহার উপর যদি আপত্তি করা যায় যে, “প্রবােবাজা” ইত্যাদি সামিধেনী ঋসমূহের বিনিয়ােগ আখলায়ন বলিতে পারিতেন, যেহেতু সামিধেনী ঋকল আন্নাত হইয়াছে, পরন্তু “নমঃ প্রব”ে ইত্যাদি যে সকল ঋক আমাত হয় নাই, তাহার বিনিয়ােগ বলিলেন কিরূপে? ইহার উত্তরে বলিতেছেন যে, ইহা দোষ নয় ; যেহেতু শাখাস্তরে যে সকল মন্ত্র আয়াত (পঠিত ) হইয়াছে এবং ব্রাহ্মণান্তরে যাহাদের বিনিয়োগ সিদ্ধ আছে, গুণােপসংহারায়ে তাহাও এস্থলে বলিতে হইবে। যে শাখায় যে গুণ ( আদিকৰ্ম) উপদিষ্ট হয়, কৰ্মনিৰ্বাহের জন্য সে সমুদয় একত্র সমাগত হইতে পারে। একশাখায় বিহিত কৰ্ম্ম, অন্য শাখায় বিহিত গুণ অপেক্ষা করে বলিয়াই শাখান্তরগত মন্ত্র অন্যত্র বিনিযুক্ত হইতে পারে। মীমাংসাস্যায় যাহারা অবগত আছেন, তাঁহারা বলিয়া থাকেন যে, সকল শাখাতেই এক কর্ম প্রতিপাদিত হইয়াছে। এই জন্যই যেমন শিক্ষা বেদাঙ্গের প্রয়ােজন, তদ্রুপ কল্পসূত্ররূপ বেদাঙ্গও বেদার্থ বিচারে আবশ্যক। কল্পসূত্রে মন্ত্রসমূহের বিনিয়ােগ দ্বারা যজ্ঞানুষ্ঠান উপদিষ্ট হইয়াছে ; সুতরাং কল্পশাস্ত্র অবগত হইলে যজ্ঞাদি বিষয়ে যে সকল সংশয় জমে, তাহা নিরাস করা যায় না। তৃতীয় বেদাঙ্গ ব্যাকরণও প্রকৃতি-(ধাতু ও শব্দ) প্রত্যয়-(সুপ, ও তি) আদির উপদেশ দ্বারা প্রত্যেক পদের স্বরূপ ও অর্থ নিশ্চয় করিয়া থাকে, এইজন্য ব্যাকরণশাস্ত্রেরও বেদার্থ বিচারে উপযযাগিতা রহিয়াছে। ঐন্দ্ৰবায়বগ্রহ ব্ৰাহ্মণে উক্ত হইয়াছে—“বাগবৈ পরাচী ইত্যাদি। ইহার অর্থ এই যে, “অগ্নিমীড়ে পুরােহিতং” ইত্যাদি বেদবাক্য পূৰ্ব্বকালে সমুদ্রের শব্দের ন্যায় একরূপই ছিল এবং অব্যাকৃত অর্থাৎ প্রকৃতি-পদবাক্যাদির বিভাগকারি গ্রন্থরহিত ছিল তখন দেবগণ ইন্দ্রের নিকট গমনপূর্বক কহিলেন—এই সমস্ত বেদবাক্য আমাদিগের নিকট ব্যাখ্যা কর। তৎশ্রবণে ইন্দ্র দেবতাদিগের নিকট বর প্রার্থনা করিলেন—হে দেবগণ। আপনারা আমাকে এই বর প্রদান করুন যে, “ইন্দ্র ও বায়ু উভয়ের জন্য এক পাত্রে সােমরস গ্রহণ করা হইবে।” দেবতারা “তথাস্তু” বলিয়া সেই বর ইন্দ্রকে প্রদান করিলেন। ইন্দ্র আপনার ও বায়ুর এক পাত্রে সােমরস গ্রহণ করা হইবে, এই বরে তুষ্ট হইয়া সেই অখণ্ড- বেদবাক্যের মধ্যে বিচ্ছিন্ন করিয়া প্রকৃতিপ্রত্যয়াদি বিভাগ স্থাপনপূর্বক তাহার ব্যাখ্যা করিলেন। তদবধিই বেদবাক্যসমূহের ব্যাখ্যা প্রকাশ হইতে আরম্ভ করিল। সেই হেতু বর্তমান সময়েও পাণিনি প্রভৃতি মহর্ষিগণ কর্তৃক বেদবাক্য তদ্রুপ প্রকৃতিপ্ৰত্যয়াদিবিভাগানুসারে ব্যাকৃত (ব্যাখ্যাত) হইয়া আসিতেছে এবং সকলের দ্বারা পঠিত হইতেছে। এই কারণেই ইন্দ্র ও বায়ুর উদ্দেশ্যে এক পাত্রে সােমরস গ্রহণ করিতে হয় এবং এই ব্রাহ্মণবাক্যের নাম “ঐন্দ্ৰবায়ব গ্রহ” হইয়াছে। ইহাই তৃতীয় বেদাঙ্গস্বরূপ ব্যাকরণশাস্ত্র প্রকাশের কারণ..

·সেই ব্যাকরণশাস্ত্রের প্রয়ােজন বিশেষ বররুচি প্রদর্শন করিয়াছেন। যথা রক্ষা, উহ, আগম, লঘু অসন্দেহ, এই কয়েকটি ব্যাকরণ শাস্ত্রের প্রয়োজন। এই রক্ষা প্রভৃতি প্রয়ােজন পঞ্চক এবং আরও কতকগুলি প্রয়ােজন মহাভাষ্যকার মহর্ষি পতঞ্জলি পাণিনি ব্যাকরণের অপ্রণীত মহাভাষ্যে স্পষ্টরূপে প্রতিপাদন করিয়াছেন। বেদসমূহ রক্ষা করিবার জন্য ব্যাকরণ অধ্যয়ন করা উচিত। এইজন্যই ব্যাকরণের রক্ষনামক প্রয়ােজন স্বীকার করিতে হয়। বর্ণলােপ, বর্ণগিম, বর্ণ বিকারাদি ব্যাকরণ প্রক্রিয়া-জ্ঞানসম্পন্ন পুরুষই বেদসকল সম্যকপ্রকারে পালন করিতে পারেন এবং বেদবাক্য সমূহের অর্থও অবগত হইতে পারেন। ব্যাকরণশাস্ত্রের দ্বিতীয় প্রয়ােজন উহ, প্রকৃতি বাগে পঠিতমন্ত্রের বিকৃতিযাগে পদসমষ্টিগত সমবেতার্থ সংগ্রহের জন্য তদুপযুক্ত যথােচিত পদান্তরের অধ্যাহার দ্বারা যে পাঠ, তাহাকে উহ বলা হয়। ব্যাকরণশাস্ত্র অধ্যয়ন না করিলে মন্ত্রের উহ করা যাইতে পারে না। এইজন্য উহও ব্যাকরণশাস্ত্রে সমর্থিত হইয়াছে। বেদমন্ত্ৰসমূহ সকল লিঙ্গ এবং সকল বিভক্তি দ্বারা উক্ত হয় নাই, সেইজন্য যজ্ঞাঙ্গরূপে মন্ত্ৰসমুদয়ের যথাযথ নিয়মে যজ্ঞকার্যে বিনিয়ােগ করিতে হয়—যথাযথ নিয়মে অর্থাৎ যজ্ঞকার্যের সুলবিশেষে সময়ে সময়ে মন্ত্রবাক্যের বিপরিণাম করিতে হয়, একবচনের স্থানে দ্বিবচন এবং পুংলিঙ্গের স্থানে স্ত্রীলিঙ্গাদি ব্যতয় করিতে হয়। যে ব্যক্তি ব্যাকরণাস্ত্র জানে না, সে তাহা করিতে পারে না; অতএব বেদার্থ বুঝিবার জন্য ব্যাকরণ অধ্যয়ন করা কর্তব্য। ব্যাকরণের তৃতীয় প্রয়োজন আগম, অর্থাৎ শাস্ত্র আছে যে, “ব্রাহ্মণেন নিষ্কাৰণােধর্মঃ ষড়গো বেদোহদ্যোেেেজ্ঞয়শ্চ।” ইহার অর্থ এই যে, ব্রাহ্মণ কোনরূপ কামনা না করিয়াই ধর্ম অবগত হইবেন এবং ষড়ঙ্গ বেদ অধ্যয়ন করিবেন ও বেদার্থ জানিবেন। শিক্ষাদি ষড়বিধ বেদাঙ্গের মধ্যে ব্যাকরণই সর্বপ্রধান, যে হেতু অন্যান্য সকল প্রকার বেদাঙ্গ বুঝিবার জন্যই ব্যাকরণশাস্ত্রের আবশ্যক হয়। সুতরাং সেই বেদাঙ্গপ্রধান ব্যাকরণশাস্ত্রে যত্ন করিলে তাহা সফল হইয়া থাকে এবং বেদ ও অন্যান্য শাস্ত্রের অর্থ সহজে বুঝা যাইতে পারে। ব্যাকরণশাস্ত্রের চতুর্থ প্রয়ােজন লঘু। এই লঘু অর্থাৎ অল্প সময়ের মধ্যে শী শী (পাঠ বাধ না করিয়া) শিক্ষা করিবার জন্য ব্যাকরণ অধ্যয়ন করা উচিত। যদিও বৃহস্পতি, ইন্দ্রকে দিব্যপরিমিত সহস্র বৎসরকাল যাবৎ প্রত্যেকপদের এক একটি শব্দার্থ বলিয়াছিলেন, তথাপি তিনি শব্দার্থের শেষসীমায় উপনীত হইতে পারেন নাই। স্বয়ং বৃহস্পতি (বাক্যপতি) বক্তা এবং ইন্দ্ৰ শিষ, আর দিব্যপরিমিত সহস্রবর্ষ সময়, তথাপি শব্দার্থের তত্বাবগতির শেষ হয় নাই। আজকালকার লােক যদি অধিককাল বাঁচে, তবে শতবর্ষ, এইরূপ অবস্থায় প্রত্যেক পদ পাঠ দ্বারা এক একটি করিয়া সমগ্র শব্দরাশির যথাস্বরূপার্থ অবগত হওয়া অসম্ভব এবং যাবতীয় শব্দ বা পদের প্রয়োেগ অর্থাৎ ব্যবহার পরিদর্শনও সম্ভব হইতে পারে না। পরন্তু ব্যাকরণশাস্ত্র অধ্যয়ন দ্বারা সংক্ষেপে ব্যবহারােপযোগ প্রায় শব্দার্থই জানা যাইতে পারে। পঞ্চম প্রয়ােজন অসন্দেহ, অর্থাৎ সন্দেহ নিবারণের জন্যও ফ্যাকরণশাস্ত্র অধ্যয়ন করা . কর্তব্য ·উপােদ্ঘাত ভাষ্যানুবাদ যাজ্ঞিক আচাৰ্য্যগণ পাঠ করিয়া থাকেন—“স্থূলতীমাগ্নিবারুণীমনড়াহীমালভেত।” ইহার অর্থ এই যে, স্থূলপৃষতি আগ্নিবারুণী অনড়াহী আলম্ভন করিবে। সে স্থলে-স্থূল পৃষৎ (বড় বড় বিন্দু সমূহ) যাহার, এই অর্থে বহুব্রীহি সমাস হইবে? কিংবা স্কুল এমন পৃষতী, এই অর্থে কর্মধারয় সমাস করিতে হইবে ? ইহা ব্যাকরণশাস্ত্র না জানিলে বলা যায় না। কেবলমাত্র শিক্ষাশাস্ত্রে জ্ঞান থাকিলে এই প্রকার সন্দেহ নিরাস করা যায় না। যদি সমান্ত উদাত্ত স্বর হয়, তাহা হইলে কর্মধারয় (স্কুলা এমন পৃষতী) সমাস এবং যদি পূর্বপদে প্রকৃতিস্বর হয় তাহা হইলে বহুব্রীহি (স্কুল পৃষৎ যাহার ) সমাস হয়। আবার শব্দানুশাসনেও এই সকল বাক্যে প্রয়ােজন পরিদৃষ্ট হয়। যথা - “তেমুরা” ইত্যাদি। অর্থাৎ সেই দেবগণ “হেলয়ঃ” “হেলয়”, এইরূপ শব্দ উচ্চারণ করিতে করিতে পরাভূত হইয়াছিলেন। হেলি শব্দ অপভাষা বা ইতরভাষা হইতে গৃহীত। সুতরাং অর্থহীন অপকৃষ্ট শব্দের উচ্চারণ হেতু দেবগণও যখন অসুরের নিকট পরাজিত হইয়াছিলেন, তখন ব্রাহ্মণের কখনও অপশব্দ উচ্চারণ করা কর্তব্য নয়। সেই হেতু ব্রাহ্মণ ম্লেচ্ছ শব্দ উচ্চারণ করিবেন বা অপশব্দ প্রয়ােগ করিবেন না। যাহা অপশব্দ, তাহা ম্লেচ্ছ, ম্লেচ্ছশব্দ বলিলে ম্লেচ্ছ হইতে হয়, এই জন্যই “ম্লেচ্ছ হইব না,” বলিয়াই ব্যাকরণ অধ্যয়ন করা কর্তব্য। দ্বিতীয় বাক্য—“দুষ্টঃ শব্দঃ স্বরতােবর্ণতােবা মিথ্যপ্রযুক্তো ন তমর্থমাহ সবাগ বজ্রে। যজমানং হিনস্তি যথেশত্রুঃ স্বরতােহপরাধা”। অর্থাৎ স্বরদোষ বা বর্ণদোষযুক্ত মিথ্যপ্রযুক্ত (অযথা উচ্চারিত) শব্দ, তাহার নিজের অর্থ প্রকাশ করিতে পারে না, অনেকস্থলে বিপরীতার্থ ই প্রকাশ করিয়া থাকে। সেই মিথ্যাপ্রযুক্ত শব্দময় বাক্যসকল বর্জতুল্য হইয়া যজমানকে হিংসা করে। যজ্ঞাদি বৈদিকধৰ্ম্মানুষ্ঠানে যে সকল মন্ত্র পাঠ করা হয়, সেই মন্ত্রপাঠ যদি স্বরবর্ণাদি দোষে দুষ্ট হয়, তাহা হইলে মন্ত্রসকল যথাবিধি উচ্চারিত হয় না বলিয়াই স্ব স্ব অর্থ প্রকাশ না করিয়া বিভিন্ন প্রকার বিরুদ্ধ অর্থ বুঝাইয়া থাকে, তাহাতে যজ্ঞাদি অনুষ্ঠানে দোষ জন্মে বলিয়া যজমানের ক্ষতি হয়। “ইশত্ৰুৰ্ধৰ” এই সমাসযুক্ত মন্ত্রাংশ স্বরদোষপ্রযুক্তভাবে উচ্চারিত হইয়াছিল বলিয়া স্বকীয় অর্থ প্রকাশ করিতে পারিল না, প্রত্যুত স্বরাপরাধ নিবন্ধন ইন্দ্ৰশত্রু বৃত্রাসুরই বধ হইয়াছিল, তদ্রুপ। সুতরাং দুঃশব্দ প্রয়ােগ করিবে না, এই জন্যই ব্যাকরণ অধ্যয়ন করা উচিত। শব্দানুশাসনের প্রয়ােজনসম্বলিত তৃতীয় প্রমাণ বাক্য যগৃহীতমবিজ্ঞাতং নিগদেনৈব শব্দ্যতে। অনগ্লাবিব শুকৈখােন তজ্জতি কহিচিৎ। ইহার অর্থ এই যে, যাহা অধ্যয়ন করা হইয়াছে, অথচ অর্থ বুঝা হয় নাই, তাহা কখনও ফলপ্রদ হয় না। যেমন অগ্নিশূন্যস্থানে শুষ্ক কাষ্ঠ দিলেও জ্বলে না, তদ্রুপ। অর্থজ্ঞান s ·না হইলে অধ্যয়নে কোনই ফল হয় না, অর্থজ্ঞান আবার ব্যাকরণসাপেক্ষ, অর্থ না বুঝিয়া অধ্যয়ন করিব না,-এইজন্যই ব্যাকরণ অধ্যয়ন করিবে। চতুর্থ প্রমাণবাক্য যন্তু প্রযুক্ত কুশলােবিশেষে শব্দান্ যথাবদ্ব্যবহারকালে। সােহনস্তমাগোতি জয়ংপত্র বাগযােগবিষ্যতি চাপশলৈ। কুশল অর্থাৎ যে অভিজ্ঞব্যক্তি যথাযথ ব্যবহারকালে যথাবিধি শব্দসমূহ প্ৰয়ােগ করিতে পারেন, তিনি পরকালে অনন্ত জয়লাভ করেন যিনি “বাগযােগবিৎ”, তিনি অপকৃষ্ট শব্দ সকল দ্বারা দূষিত হইয়া থাকেন। অপশব্দ দ্বারা কে দূষিত হয় ? বাগযােগবিৎ ব্যক্তিই অপশব্দ প্রয়ােগে দূষিত হয়। “বাগযােগবিৎ” অর্থে যিনি বাক্য ও তাহার প্রয়ােগ জানেন ; সুতরাং বাগযােগবিৎ সকল শব্দই জানেন, সাধুশব্দও জানেন এবং অসাধু বা অপশব্দও জানেন। যেমন সাধুশব্দজ্ঞানে ধর্ম হয়, সেইরূপ অপশব্দজ্ঞানে অধৰ্ম হয়, অথবা অপশব্দজ্ঞানে বাগযােগবিদের অধিক অধৰ্ম্মই হয়, যেহেতু সাধুশব্দ অল্প এবং অসাধুশ অধিক। বাস্তবিকও এক একটি শব্দের বহু প্রকার অপভ্রংশ শব্দ আছে। যেমন “গৌঃ” অর্থাৎ “গাে” শব্দের “গাবী”, “গােণী”, “গােপােতলিকা” ইত্যাদি অনেক প্রকার অপভ্রংশশব্দ পরিলক্ষিত হয়, অতএব বাগযােগবিৎ বহুশব্দ জানেন বলিয়া অপশব্দ প্রয়ােগ করিয়া দূষিত হইবেন না। যে অবাগ যােগবিৎ অজ্ঞানই তাহার শরণ। অর্থাৎ যে ব্যক্তি বাগযােগ জানে না, সে অপশব্দ করিলে বুঝিতে হইবে অজ্ঞানবশতই করিয়াছে, অজ্ঞান অবাগ যােগবিদের শরণ, ইহা বিষম উপন্যাস। যেহেতু অত্যন্ত অজ্ঞান কাহারও শরণ হইতে পারে না। না জানিয়া যে ব্যক্তি ব্ৰহ্মহত্যা বা সুরাপান করে, সেও পতিত হইবে মনে করি। তাহা হইলে কে দোষী? যে অবাগযােগবিৎ, সেই দোষী, যেহেতু তাহার বাক্য- ব্যবহার জানা নাই, প্রতিবাক্যেই অপশব্দ প্রয়ােগ করে, আর দোষী হইতে থাকে। ইহা দ্বারা বুঝা গেল যে, বাগযােগবিৎ এবং অবাগযােগবিৎ, উভয়েই অপশব্দ প্রয়ােগ করিলে দোষভাগী হয়, অপশব্দ প্রয়ােগে দোষের হস্ত হইতে কাহারই নিস্তার নাই, এইজন্য সকলেরই ব্যাকরণশাস্ত্র অধ্যয়ন করা কর্তব্য। যে বাগযোগবিৎ, জ্ঞানই তাহার শরণ, তিনি জ্ঞানতঃ অপশব্দ প্রয়ােগ করিলে দোষী হইবেন। সুতরাং জ্ঞানতঃ অজ্ঞানতঃ উভয়তই অপশব্দ প্রয়ােগে দোষ হয়। অতএব অপশব্দ প্রয়ােগজনিত দোষ হইতে রক্ষার জন্য ব্যাকরণ অধ্যয়ন করিবে। পঞ্চম প্রমাণবাক্য “অবিদ্বাংসঃ প্রত্যভিবাদে নামে। যে ন পুতিং বিদুঃ । কামং তেষু তু বিভােষ্য স্ত্রীষিবায়মহং বদেৎ।” ইহার অর্থ এই যে, যে সকল অবিদ্বান (মূর্ধ) ব্যক্তি নামের প্রত্যভিবাদে অর্থাৎ নামকথনে পুতি (প্লুত উচ্চারণ) জানে না, তাহাদিগের মধ্যে একজন বেদজ্ঞব্যক্তি থাকিলে ” ৩১ ·উপােদ্ঘাত ভাষ্যানুবাদ তিনি ইচ্ছাপূর্বকই বলেন যে, “আমি স্ত্রীগণের মধ্যে আছি,” ইহার তাৎপৰ্য এই যে, বেদজ্ঞ ব্যক্তিগণ দীর্ঘপ্লতাদিজ্ঞানহীনদিগকে স্ত্রীলােকব মনে করেন। এই হেতু ব্যাকরণ অধ্যয়ন করিলে আমরা স্ত্রীবৎ হইব না বলিয়াই ব্যাকরণ অধ্যয়ন করা কর্তব্য। ষষ্ঠ প্রমাণ বাক্য যথা—“যাজ্ঞিকাঃপঠন্তি প্রজাঃ সবিভক্তিকা: কৰ্তব্যাঃ।” অর্থাৎ যাজ্ঞিকগণ বলেন- প্রজসকল সবিভক্তিক করা কর্তব্য। যে ব্যাকরণ জানে না, তাহার বিভক্তি জ্ঞান হয় না বলিয়া প্রজসমূহকে বিভক্তিযুক্ত করিতে পারে না। বিভক্তিযুক্ত করিতে পারে না। এই জন্যই ব্যাকরণ অধ্যয়ন করা উচিত। সপ্তম প্রমাণ বাক্য—“যােবা ইমাং পদশ: স্বরােবণশােহরশােবা বাচং বিদধাতি স আর্ষিজীনােভবতি আর্বিজীনাঃ স্যামঃ।” অর্থাৎ যিনি পদ, স্বর, বর্ণ এবং অক্ষরণঃ ঐ বাক্য বিধান করিতে পারেন কিংবা প্রতিবাক্যের পদ, স্বর, বর্ণ ও অক্ষর পৃথক পৃথক্‌ করিয়া অর্থ করিতে পারেন, তিনি “আৰ্বিজীন” অর্থাৎ ঋত্বিার্যের অধিকারী হয়েন। সুতরাং “আৰ্বিজীন” হইব বলিয়াই ব্যাকরণ অধ্যয়ন করা উচিত। অষ্টম প্রমাণ বাক্য “চত্বারিশৃঙ্গা ত্রয়ােঅস্য পাদা দ্বে শীর্ষে সপ্তহস্তাসস অস্য। ত্ৰিধাবদ্ধো বৃষভােবােরবতি মহােদেবে মাং আবিবেশ।” ইহার মর্মার্থ এইরূপ যে, চারি শৃঙ্গ, তিন পদ, দুই মস্তক, সপ্ত হস্ত, তিন প্রকারে বদ্ধ, অতিশয় শব্দকারী বৃষভ মহােদব (মহাদেব) মর্ত্যে আবিষ্ট (প্রবিষ্ট) হইয়াছিলেন। নাম (শব্দ,) আখ্যাত (ক্রিয়া) উপসর্গ (প্রপরাদি অব্যয়, নিপাত (অব্যয়বিশেষ,) এই প্রকার পদ যাহার চারি শৃঙ্গ। ভূত, ভবিষ্যৎ, বর্তমান, এই তিন কাল যাহার তিন চরণ। সুপ, (শব্দ-বিভক্তি-“সু-ঔ- জ” প্রভৃতি একবিংশতি বিভক্তি ) ও তিঙ, (ধাতু বিভক্তি “তিপ, তস অন্তি” প্রভৃতি এক শত অশিতি বিভক্তি) যাহার দুইটি মস্তক। প্রথমাদি সপ্তমী পর্যন্ত সাতটি বিভক্তি যাহার সপ্ত হস্ত, আর যিনি উর, কণ্ঠ ও শিরােদেশে তিন প্রকারে বদ্ধ। যিনি কাম (অভিলাষ) বর্ষণ (দান) করেন বলিয়া বৃষভ, তিনি, সেই অধিক শব্দকারী মহাদেব মর্ত্যে আবিষ্ট হইয়াছিলেন। উক্তরূপ মহাদেবের সহিত যাহাতে আমাদিগের অভিন্ন ভাব (একীভাব) হয়, সেই জন্য ব্যাকরণ হয়, সেই জন্য ব্যাকরণ অধ্যয়ন করা কর্তব্য। অথবা অষ্টম প্রমাণবাক্যের এই উদাহরণও হইতে পারে। চারিটিপদ পরিমিত বাক্যই এস্থলে চারিশৃঙ্গ নামে কথিত হইয়াছে, যাহারা তাহা জানেন, সেই ব্রাহ্মণগণ মনীষী, মনুষ্যগণ গুহায় নিহিত ত্রিবিধ পদ ব্যবহার করে না, চতুর্থ প্রকার পদ ব্যবহার করে, যাহা মনুষ্য মধ্যে আছে, তাহাই বাক্যের মধ্যে চতুর্থ। নবম প্রমাণবাক্য যথা- “উতত্বঃ পশম দদর্শ বাচমুতত্ব শৃথঃ শৃণােত্যনাম্। উতে ন্মৈ তন্বং বিসস্রে জায়েব পত্যউশতী সুবাসা।” ইহার অর্থ এই যে, একব্যক্তি বাক্য দেখিয়াও দেখে না, আর একব্যক্তি বাক্য শুনিয়াও শুনে না, পত্নী ঋতুকালে যেমন সুবাসা হইয়া পতির নিকট আত্মপ্রকাশ করে, তদ্রুপ যে ব্যক্তি ·ঋবেদ করুক, অভিজ্ঞ, তাহার নিকট বাক্য স্বকীয় অর্থ প্রকাশ করিয়া থাকে। এই মন্ত্রের পূর্বাব্ধে মুখের কথা এবং পরার্থে বিদ্বান্ ব্যক্তির কথা বলা হইয়াছে। স্ত্রী যেমন স্বামীর নিকটেই আত্মপ্রকাশ করে, অন্যের নিকট গােপন করে, তদ্রুপ বাক্যও মূখের নিকট নিজ অর্থ গােপন করে, পণ্ডিতের নিকট প্রকাশ করিয়া থাকে। অতএব বাক্যসকল আমাদিগের নিকট স্ব স্বরূপ প্রকাশ এই জন্য ব্যাকরণ অধ্যয়ন করা কর্তব্য। দশম প্রমাণবাক্য “সক্তমিব তিতউনা পুনন্তো যত্র ধীরা মনসা বাচমত। অত্রাসখায়ঃ সখ্যানি জানতে ভদ্ৰৈষাং লক্ষ্মীনিহিতাধিবাচি।” অর্থাৎ সূৰ্প (কুল।) দ্বারা সক্ত (ছাতু) যেমন পরিষ্কৃত হয়, ধীর জ্ঞানী ব্যক্তিগণ বুদ্ধি দ্বারা যে স্থলে বাক্য পবিত্র বিবেচনা করেন, তাহারা সেখানে সখা হইয়া সখ্যভাব প্রাপ্ত হন, যেহেতু তাঁহাদিগের বাক্যে ভদ্ৰা (মঙ্গলরূপিণী) লক্ষ্মী অধিনিহিত আছেন। মূলে যে “সক্ত” শব্দ আছে, তাহার বুৎপত্তিগত অর্থ এই যে, “সচতে” অর্থাৎ দুধাব (কষ্টে পরিষ্কৃত) হয়, এই হেতু সক্ত নাম হইয়াছে, “ক” ধাতু বিপরীত হইলে “স”, তাহা হইতেও সক্ত পদসিদ্ধ হইতে পারে, ‘বিকসিত হয়’, ইহাই তাহার অর্থ। তিতউনা অর্থে সু দ্বারা,. “তিত” শব্দে উপরে গতি, অর্থাৎ যাহাদ্বারা সক্ত সমূহের উর্দ্ধে গতি হয়, তাহার নাম “তিতউ”। ধ্যানবান্ প্রজ্ঞাবান্ ধীরগণ মনােদ্বারা বা প্রজ্ঞান দ্বারা বাক্য সংস্কার করেন, তাহারা সংস্কৃত বাক্যের সহিত সখিত্ব লাভ করেন। এই দুর্গম মার্গ কি? একগম্য বাক্যবিষয়, তাহারা কাহারা বৈয়াকরণিকেরা। এই সখ্য প্রাপ্তি হয় কেন ? যেহেতু ইহাদের বাক্যে মঙ্গলরূপা লক্ষ্মী বিরাজমান। একাদশ প্রমাণ বাক্য--“আহিতাগ্নিরপশব্দং প্রযুঞ্জনঃ প্রায়শ্চিত্তীয়াং সারস্বতীমিষ্টিং নিৰ্বপেৎ।” অর্থাৎ আহিতাগ্নি ব্যক্তি অপশব্দ প্রয়ােগ করিলে তজ্জনিত পাপক্ষয়ের জন্য প্রায়শ্চিত্তীয় সারস্বতী ইষ্টি অনুষ্ঠান করিবেন, সুতরাং আমরা তাদৃশ প্রায়শ্চিত্তাহ হইব না বলিয়াই আমাদিগের ব্যাকরণ অধ্যয়ন করা উচিত। দ্বাদশ প্রমাণ বাক্য-“দশম্যাং পুত্রস্য জাতস্য নাম বিদধ্যাৎ ঘােষবাদ্যন্তস্থমভিনিষ্ঠানান্তং ধ্যক্ষরং চতুরক্ষরং বা কৃতং নাম কুৰ্যাৎ ন তদ্ধিতান্তম্।” দশমী অর্থাৎ নবরাত্রি অতীত হইলে দশমরাত্রিতে (দ্বাদশরাত্রিতেও বিধান আছে, ) জাত পুত্রের নাম রাখিবে। সেই নাম কিরূপ হওয়া উচিত ? সেই নামের আদ্য বর্ণ ঘোষবৎ (গ ঘ ঙ জ ঝ ঞ ড ঢ ণ দ ধ ন ব ভ ম য র ল ব হ) হইবে এবং মধ্য বর্ণ অন্তস্থ ( য র ল ব) হইবে, অন্ত্যবর্ণে বিসর্গ হইবে, দুই বা চারিটি স্বরবিশিষ্ট হওয়া চাই, সেই নাম কৃৎপ্রত্যয়ান্ত হওয়া আবশ্যক, তদ্ধিত প্রত্যয়ান্ত হইলে হইবে না। ব্যাকরণে জ্ঞান না থাকিলে সেই কতদ্ধিত প্রত্যয় নিশ্চয় করা যায় না, এই নিমিত্তই ব্যাকরণ অধ্যয়ন করা কর্তব্য। অতঃপর শব্দানুশাসনের প্রয়ােজনরূপ চতুর্দশ প্রমাণ বাক্য উদ্ধৃত করিয়া তাহার ব্যাখ্যা করা যাইতেছে। যথা –“সুদেবােগসিরুণ যস্যৈতে সপ্তসিন্ধব। অনুরন্তি কাকুদং সুৰ্যং ·• উপােদ্ঘাত ভাষ্যানুবাদ সুষিরামিব।” অর্থাৎ হে বরুণ! ( শব্দ।) তুমি উত্তম দেবতা অর্থাৎ উত্তমরূপে প্রকাশ পাও! সপ্তসিন্ধুস্বরূপ তােমার প্রথমদি সপ্তবিভক্তি ককুৎ অর্থাৎ তালু প্রভৃতি (অষ্টপ্রকার বর্ণোচ্চারণের স্থান হইতে অনুক্ষরিত হয়। যেমন সুষির (গর্ত ) হইতে উৰ্ম্মি (তরঙ্গ) উখিত হয়। কাকুৎ অর্থে জিহ্বা, সেই জিহ যে স্থলে আছে, তাহাকেই কাকুদ বা তালু কহে। সূৰ্ম্মি অর্থে উৰ্ম্মি। স্থা,লৌহবৎ। ব্যাকরণে জ্ঞান না থাকিলে অকারাদি বর্ণের ও শব্দসমূহের অর্থ প্রকাশনার্থ বিভক্তি (সুপ, ও তিঙ,) এবং উচ্চারণ স্থানপ্রভৃতির, জ্ঞান হয় না; অতএব ব্যাকরণ অধ্যয়ন করা কর্তব্য। এই প্রকার ব্যাকরণানুসারে শব্দার্থসম্বন্ধ (শব্দের সহিত অর্থের সম্বন্ধ সিদ্ধ হইল। শব্দার্থ সম্বন্ধ সিদ্ধ, ইত্যাদি বার্তিকে (পূর্ব- মীমাংসাদর্শনের বৃত্তিকার কুমারিলভট্টকৃত সূত্রসমূহের বৃত্তি বিশেষ গ্রন্থে) শব্দানুশাসনের যে সকল প্রয়ােজন উক্ত হইয়াছে, তাহাও এস্থলে অনুসন্ধান করা কর্তব্য। অতএব বেদার্থ জানিবার জন্যই শিক্ষাশাস্ত্র ও ব্যাকরণশাস্ত্র অধ্যয়ন করা সর্বথা কর্তব্য। অনন্তর চতুর্থবেদাঙ্গ নিরুক্ত শাস্ত্রের প্রয়ােজন বলা হইতেছে। অর্থজ্ঞান অপেক্ষা না করিয়া পদসমূহ যাহাতে উক্ত হইয়াছে, তাহার নাম নিরুক্ত। এই নিরুক্ত গ্রন্থে “গৌঃ গ্লা জ]। স্ম। ক্ষা ক্ষম।” হইতে আরম্ভ করিয়া “বসবঃ বাজিনঃ দেবপদ্যোদেবপত্ন” এই পর্যন্ত পদসমূহের সমান্নায় উক্ত হইয়াছে। নিরুক্ত গ্রন্থে পদার্থবােধের জন্য অপরের অপেক্ষা নাই। এই গুলি পৃথিবীর নাম, এইগুলি স্বর্গের নাম, এইরূপে তত্তস্থলে স্পষ্টরূপে বলা হইয়াছে। এইজন্যই নিরুত্তশাস্ত্রে অর্থবােধের অপেক্ষা নাই। এই নিরুক্তশাস্ত্র তিনকাণ্ডে বিভক্ত, ইহা অনুক্রমণিকাভাষ্যে প্রদর্শিত হইয়াছে। সেই তিন- কাণ্ড যথা—“আঙ্গং নৈঘণ্টকং কাণ্ডং দ্বিতীয়ং নৈগমং তথা। তৃতীয়ং দৈবতং চেতি সমায়ায়- খ্রিধা স্থিতঃ ॥” প্রথম নৈঘণ্টক কাণ্ড-নিঘণ্ট, দ্বিতীয় নৈগম কাণ্ড—নিগম এবং তৃতীয় দৈবত কাণ্ড--দেবতা, এই তিন প্রকার আমায় নিরুক্ত শাস্ত্রে আছে। “গৌহাদ্যপারপৰ্য্যন্তমাং নৈঘণ্টকংমত। জহাদম্বৰীসান্তং নৈ মং সম্প্রচক্ষতে। অগ্ন্যাদিদেবপত্নন্তং দৈবতকাণ্ড- মুচ্যতে ।” অর্থাৎ “গৌঃ” এইশব্দ আদি করিয়া “অপার” শব্দপৰ্য্যন্ত নিরুক্তশাস্ত্রের আদ্য কাণ্ড নৈঘণ্টক, আর জহাদি উমূবীসা পর্যন্ত দ্বিতীয়কাণ্ড নৈগম এবং অগ্নি আদি দেবপত্নী পৰ্য্যন্ত তৃতীয় কাণ্ড দৈবত। “অগ্ন্যাদিদেবী উর্জাহুত্যন্তঃক্ষিতিগতােগণ। বাযুদয়ােভগাস্তা স্নরন্তরীক্ষস্থদেবতাঃ । সূৰ্য্যাদিদেবপত্না দুহানাদেবতা গবাদিদেবপত্নং সমান্নায়মধীয়তে।” এই দৈবতকাণ্ডে যে সকল দেবতার নাম উল্লেখ আছে, সেই সমস্ত দেবতার মধ্যে অগ্নিদেব আদি করিয়া দেবী উজ্জাহুতি পৰ্যন্ত পৃথিবীস্থ দেবতাগণ, বায়ু আদি করিয়া ভগ পর্যন্ত অন্তরীক্ষ দেবতা এবং সূর্য্য হইতে দেবপত্নী পর্যন্ত দুস্থান' বা স্বর্গস্থদেবতা। তাহা হইলে গাে আদি করিয়া দেবপত্নী পর্যন্ত সময়ই ত্ৰিকাণ্ডাত্মক নিরুক্তশাস্ত্র। সুতরাং এই ত্ৰিকাণ্ড 1 ·ঋযে নিরুক্তশাস্ত্র অধ্যয়ন করা উচিত। একার্থবাচী পৰ্য্যায়শব্দ যাহাতে প্রায়ই উপদিষ্ট হয়, তাহাতেই নিঘণ্ট শব্দ প্রসিদ্ধ আছে ; যেহেতু তাদৃশ অমরসিংহ, বৈজয়ন্তী ও হলায়ুধ প্রভৃতিও দশখানি নিঘণ্ট নামে ব্যবহার হইয়া থাকে। সেইরূপ এস্থলেও পৰ্য্যায় শব্দসমূহের উপদেশ উক্ত হইয়াছে বলিয়া নিরুক্ত গ্রন্থের আদ্যকাণ্ড নৈঘণ্টক। সেই নৈঘণ্টক কাণ্ড তিন অধ্যায়ে বিভক্ত, তন্মধ্যে প্রথম অধ্যায়ে পৃথিব্যাদি লােক এবং দি কাল প্রভৃতি ব্যবিষয়ক নাম সমুদয় কথিত হইয়াছে, দ্বিতীয় অধ্যায়ে মনুষ্য এবং মনুষ্যের অবয়বাদিবিষয়ক নাম সকল উক্ত হইয়াছে, তৃতীয় অধ্যায়ে সেই উভয়বিধ দ্রব্যসমূহের ক্ষুদ্র, বহুত্ব এবং স্বত্বাদি ধর্মবিষয়ক নামসমুদয় উক্ত হইয়াছে। নিরুক্তশাস্ত্রের দ্বিতীয় কাণ্ড নৈগমনামে চিরপ্রসিদ্ধ আছে। নিগম অর্থে বেদ, যেহেতু নিরুক্তকার মহর্ষি যাও সেই সেইস্থানে “নিগম আছে” এইরূপ বলিয়া বেদবাক্য সকলের অবতারণা করিয়াছেন। সেই নিগমে অর্থাৎ বেদে প্রায়শঃ যে সকল শব্দ বর্তমান, চতুর্থ ধ্যায়রূপ দ্বিতীয় কাণ্ডে তৎসমুদয় উপদিষ্ট হইয়াছে বলিয়া দ্বিতীয় কাণ্ডের নাম নৈগম। পঞ্চম অধ্যায়রূপ তৃতীয় কাণ্ড যে দৈবত নামে প্রসিদ্ধ, তাহা স্পষ্টই বুঝা যায়। তাহা হইলে সম্পূর্ণ নিরুক্ত গ্রন্থে তিনকাণ্ড এবং পাঁচ অধ্যায় আছে। প্রথম—নৈঘণ্টক-কাণ্ডে তিন অধ্যায়, দ্বিতীয়—নৈগমকাণ্ডে এক অধ্যায় এবং তৃতীয় দৈবতকাণ্ডে এক অধ্যায়, এই পঞ্চাধ্যায়রূপ ত্রিকাণ্ডাত্মক নিরুক্ত বেদাঙ্গ গ্রন্থে পদার্থ সকল পরস্পর নিরপেক্ষরূপে উক্ত হইয়াছে, পরস্পর নিরপেক্ষরূপে পদার্থ সকল ইহাতে উক্ত আছে বলিয়াই ইহার নাম নিরুক্ত হইয়াছে। “সমান্নয়ঃসমায়তিঃ” এইস্থান হইতে আরম্ভ করিরা “তস্যাতস্যাস্তাদভাব্যমনু- ভবত্যনুভবতি” এই পর্যন্ত দ্বাদশ অধ্যায় দ্বারা যাস্ক মহর্ষি যে নিরুক্তশাস্ত্রের ব্যাখ্যান গ্রন্থ নিৰ্মাণ করিয়াছেন, তাহাকেও নিরুক্ত বলা হয়, সেই (যাস্ক) নিরুক্তগ্রন্থে এক একটি পদের সম্ভাবিত অবয়বার্থ ( সমবেতাৰ্থ ) নিঃশেষরূপে উক্ত অর্থাৎ বলা হইয়াছে, ইহাই নিরুক্ত শব্দের ব্যুৎপত্তি। সুতরাং যে পদের যতপ্রকার অর্থ হওয়া সম্ভব, তৎসমস্ত অর্থ ই যাহাতে পৃথক পৃথক্‌ রূপে নিঃশেষে উক্ত অর্থাৎ বলা হইয়াছে, তাহার নাম নিরুক্ত। সেই নিরুক্তস্বরূপ বেদাঙ্গ নাম, আখ্যাত, উপসর্গ এবং নিপাত, এই চারিপ্রকার পদবিষয়ে প্রতিজ্ঞা করিয়া অনন্তর উচ্চাবচ অর্থাৎ নানাবিধ অর্থে নিপতিত বা ব্যবহৃত হয়, এইরূপ নিপাতের স্বরূপ (লক্ষণ) নির্বাচন করত স্বয়ংই উদাহরণ দিয়াছেন। “ন” এই নিপাত পদটি ভাষায় প্রতিশেধ ( নিষেধ) অর্থে ব্যবহৃত হয়, বেদে কিন্তু উভয়ার্থে প্রযুক্ত হইয়া থাকে। যথা-নেত্রং দেবমমংসত” এস্থলে “ন” পদটি নিষেধার্থবাচক আর “দুর্মদাসােন সুরায়াং” এখানে উপমার্থে “ন” পদ ব্যবহৃত হইয়াছে। তাহা হইলে লােকে “” কার নিষেধাৰ্থ এবং বেদে নিষেধ ও উপমা, এই উভয়ার্থের উদাহরণ এই নিরুক্ত গ্রন্থে অবগত হওয়া যায়। এই প্রকার নিরুক্ত গ্রন্থকার আরও বলিয়াছেন—“সেই সেই পদের নির্বচন বিশেষ সেই সেই মন্ত্রব্যাখ্যা- কালেই আমরা উদাহরণ দিব।” ।

·উপােদ্ঘাত ভাষ্যানুবাদ এই সকল নির্বচন বা নিরুক্তি অমূলক, এরূপ শঙ্কা করা উচিত নহে। যেহেতু ব্রাহ্মণ এইরূপ ব্যুৎপত্তি বুঝাইবার জন্যই কতকগুলি পদের নির্বচন উক্ত হইয়াছে। যথা -ঐতরেয় আরণ্যকের চতুর্থাধ্যায়ে তৃতীয় কাণ্ডে উক্ত আছে যে “তদাহুতীনামাহুতিত্ব।” তদ্রুপ তৈত্তিরীয় ব্রাহ্মণেও আছে যে, “তমিদং সস্তমিইত্যাচক্ষতে।” “যদপ্ৰথয়ত্তৎ পৃথিব্যা: পৃথিবীং” ইত্যাদি। নিরুক্তকারও তত্তস্থলে উক্তরূপ ব্রাহ্মণবাক্যোক্ত নিৰ্বাচনসমূহকে স্বকীয় নির্বাচনের মূলম্বরূপে উদ্ধৃত করিয়াছেন। ব্যাকরণবলে কতকগুলি নির্বচন সিদ্ধ হইলেও সকল নির্বচন সিদ্ধ হইতে পারে না। অতএব নিরুক্তকার নিজেই বলিয়াছেন যে, “সেই হেতু এই চতুর্থবেদাঙ্গরূপ নিরুক্তশস্ত্র বিদ্যাস্থান, ব্যাকরণশাস্ত্রের সম্পূর্ণত্ব এবং স্বার্থের সাধক,” সুতরাং বেদার্থবােধের জন্য নিরুক্তশাস্ত্র উপযুক্ত। বেদার্থ বুঝিবার জন্য ছন্দঃশাস্ত্রেরও উপযােগিতা আছে, এই কারণেই স্থানে স্থানে ছন্দোবিশেষের বিধান উক্ত হইয়াছে। সেইহেতু “চতুরুত্তর” অর্থাৎ পর পর চারি অক্ষর অধিক, এরূপ সাতপ্রকার ছন্দঃ প্রাতরমুবাকে অমু (পশ্চাৎ) উক্ত বা কথিত হইতেছে, ইহা আন্নাত (পঠিত ) হইয়াছে। সেই সপ্ত ছন্দঃ যথা—(১) গায়ত্রী, (২) উষ্ণি, (৩) অনুষ্টুপ, (৪) বৃহতী, (৫) পঙক্তি, (৬) ত্রিষ্টুপ, (৭) জগতী। তন্মধ্যে ২৪ চব্বিশ অক্ষরে গায়ত্রী ছন্দ হয়, তাহার পর চারি অক্ষর অধিক হইলে ২৮ আঠাইশ অক্ষরে উষ্ণিক ছন্দঃ হয়, এইরূপ উত্তরােত্তর চারি অক্ষর অধিক অনুষ্টুপাদি ছন্দঃ অবগত হওয়া যায়। অন্যত্র তৈত্তিরীয় ব্রাহ্মণেও শ্রুত হইয়াছে যে, “গায়ত্রীভিব্রাহ্মণস্যাদধ্যাৎ ত্রিষ্টব,ভীরাজস্য জগতী- ভিবৈশস্য” অর্থাৎ গায়ত্রী দ্বারা ব্রাহ্মণের আধান (সংস্কার পূর্বক অগ্নিস্থাপন) করিবে, ত্রিষ্টুপ-দ্বারা ক্ষত্রিয়ের আধান (সংস্কারপূর্বক অগ্নিস্থাপন) করিবে, জগতী দ্বারা বৈশ্যের আধান, করিবে। সেই “ম” গণ (তিনটি গুরুবর্ণ) “য” গণ (আদিবর্ণ লঘু এবং অবশিষ্ট বর্ণদ্বয় গুরু) ইত্যাদি সাধ্যগায়ত্রী প্রভৃতি ছন্দের বিষয়ে স্বরূপতত্ত্ব ছন্দোগ্রন্থ ব্যতীত উত্তমরূপে বুঝা যায় না। আরও শ্রুতিতে উক্ত হইয়াছে যে, যে ব্যক্তি ঋষি, ছন্দ, দেবতা,-জ্ঞানহীন ব্রাহ্মণ বা মন্ত্র দ্বারা যজ্ঞ করায়, অথবা অধ্যয়ন করায়, সে স্থাণুত্ব প্রাপ্ত হয়, গর্তে পতিত হয়, মৃত হয় এবং পাপী হয়, সেই হেতু এই ছন্দঃসমূহ প্রতি মন্ত্রেই আছে জানা উচিত। সুতরাং বেদোক্ত মন্ত্র সমূহের ছন্দোবিষয়ে জ্ঞানলাভ করিবার জন্য ছন্দোগ্রন্থের উপযােগিতা আছে। বেদার্থ বুঝিবার জন্য ষষ্ঠ বেদাঙ্গরূপ জ্যোতিষশাস্ত্রেরও প্রয়ােজন আছে। জ্যোতিষশাস্ত্রের প্রয়ােজন সেই জ্যোতিষগ্রন্থেই কথিত হইয়াছে। “যজ্ঞকালার্থসিদ্ধয়ে” অর্থাৎ তৈত্তিরীয় আরণ্যকে প্রথম প্রপাঠকে উক্ত হইয়াছে যে, যজ্ঞকালসিদ্ধির জন্য জ্যোতিষের আবশ্যক হয়। এই সকল কালবিশেষে যজ্ঞ করিবার বিধি। সংবৎসমেত তং চরেৎ” অর্থাৎ এক বর্ষকাল এই ব্রত আচরণ করিবে। সংবৎসমুখ্যং ভূত্ব।” “উথ্য” অর্থাৎ উস্থিত অসি সংবৎসর কাল ধারণ করিবে ইত্যাদি সংবৎসরকালব্যাপী যজ্ঞাদি অনুষ্ঠান করিবার বিধি।

·ঋথে তৈত্তিরীয় ব্রাহ্মণে আছে যে, “বসন্তে ব্রাহ্মণােগ্নিদধীত গ্রীষ্মে রাজন্য আদধীত শরদি বৈশ্য- আদধীত” অর্থাৎ বসন্তকালে ব্রাহ্মণবর্ণ অগ্নি আধান করিবে, গ্রীষ্মকালে ক্ষত্রিয় বণ অগ্নি আধান করিবে, শরৎকালে বৈশবর্ণ অগ্নি আধান করিবে। ইত্যাদি ঋতুকালে যজ্ঞানুষ্ঠানের বিধি। “মাসি মাসি সত্ৰপৃষ্ঠায়ুপন্তি” “মাসি মাস্ততিগ্ৰাহা গৃহন্তে,” অর্থাৎ মাসে মাসে, (প্রত্যেক মাসে) সত্রপৃষ্ঠসক অনুষ্ঠান করিবে, প্রতিমাসে অতিগ্রাহ্য গ্রহণ করিবে, ইত্যাদি মাসব্যাপী যজ্ঞানুষ্ঠান-বিধি। “যং কাময়েত বসীয়া স্যাদিতি তং পূৰ্বপক্ষে যাজয়েৎ” অর্থাৎ বসীয়া বা ‘বশীভূত হউক, যাহাকে এইরূপ কামনা করিবে, তাহাকে তৎপূৰ্বপক্ষে যজ্ঞ করাইবে, ইত্যাদি পক্ষবিধি। একাষ্টকায়াং দীক্ষের ফাঙ্কনীপূর্ণমাসে দীক্ষেরন” অর্থাৎ একাষ্টকায় দীক্ষিত হইবে, ফাল্গুনী পূর্ণ মাসে দীক্ষিত হইবে, ইত্যাদি তিথি বিশেষে দীক্ষা গ্রহণের বিধি। “প্রাতজুহােতি সায়ং জুহাতি” অর্থাৎ প্রাতঃকালে হােম করিবে, সায়ংকালে হােম করিবে, ইত্যাদি প্রাতঃকালাদিতে হােম করিবার বিধি। “কৃত্তিকাগ্নিমাদধীত” অর্থাৎ কৃত্তিকা নক্ষত্রে অগ্নি আধান করিবে, ইত্যাদি নক্ষত্রবিশেষে অগ্ন্যাধানের বিধি। অতএব কালবিশেষ অবগত করাইবার জন্য জ্যোতিষশাস্ত্রের উপযােগিতা আছে। বিশেষ বিশেষকালে বিশেষ বিশেষ যজ্ঞানুষ্ঠানের বিধি সকল আছে বলিয়াই জ্যোতিষরূপ বেদাঙ্গ অধ্যয়ন করা উচিত। বেদার্থ বুঝিবার জন্য শিক্ষাদি এই ছয়খানি গ্রন্থের বেদাঙ্গত্ব শিক্ষাগ্রন্থে এইরূপ উক্ত হইয়াছে—ছন্দঃপাদোতু বেদস্য হন্তৌ কল্লোহথ পঠতে। জ্যোতিষময়নং চক্ষুনিরুক্ত শ্ৰোত্ৰমুচ্যতে । শিক্ষা ভ্ৰাণং তু বেদস্য মুখং ব্যাকরণং স্মৃত। তস্মাৎসঙ্গমীত্যৈব ব্ৰহ্মলােকে মহীয়তে।” ছন্দঃ বেদের পাদদ্বয়, কল্প হস্তদ্বয়, জ্যোতিষ চক্ষুঃ, নিরুক্ত কৰ্ণ, শিক্ষা ঘ্রাণ, ব্যাকরণ মুখ, সেই হেতু এই পাদাদি স্বরূপ শিক্ষাদিষড়ঙ্গসহ বেদাধ্যয়ন করিয়াই ব্ৰহ্মলােকে পূজিত হয়। শিক্ষাদি বড়ঙ্গের ন্যায় পুরাণাদিরও বেদার্থজ্ঞানে উপযােগিতা যাজ্ঞবল্ক।স্মৃতিতে উক্ত যথা-“পুরাণন্যায় মীমাংসাধর্মশাস্ত্রাঙ্গমিশ্রিতাঃ। বেদাঃ স্থানানি বিদ্যানাং ধর্মস্য চ—চতুর্দশ ॥” অর্থাৎ (১) পুরাণ, (২) ন্যায়, (৩) মীমাংসা, (৪) ধর্মশাস্ত্র, এবং শিক্ষাদি ষড়ঙ্গমিশ্রিত চারিবে, এই চতুর্দশ প্রকার বিদ্যা এবং ধর্মের স্থান। “ইতিহাস পুরাণাভ্যাং বেদং সমুপবৃংহয়েৎ। বিভেত্যল্পতা বেদোমাময়ং প্রহরেদিতি।” অর্থাৎ ইতিহাস এবং পুরাণ দ্বারা বেদ সমুপবৃহিত (বেদের অর্থবিস্তার) করিবে। অল্পত বা অল্পজ্ঞ ব্যক্তি হইতে “আমাকে যথেচ্ছ ব্যবহাররূপ প্রহার করিবে” এই প্রকারে ভীত হন। এইরূপ বেদের উপযােগিতা অন্যান্য স্মৃতিতেও স্পষ্ট উক্ত হইয়াছে। বেদের ঐতরেয়, তৈত্তিরীয়, কাঠকাদি শাখায় হরিশ্চন্দ্র ও নাচিকেতা প্রভৃতি উপাখ্যান যে উক্ত হইয়াছে, ধর্ম ও ব্ৰহ্মজ্ঞানে তৎসমুদয়ের উপযােগিতা আছে, ইহা সেই সেই ইতিহাসগ্রন্থেই স্পষ্টরূপে বলা হইয়াছে। উপনিষদে উক্ত সৃষ্টি, স্থিতি, লয়াদি পদ্মপুরাণ বৈষ্ণবাদি পুরাণে স্পষ্টরূপে উক্ত হইয়াছে। বেদ ৭° :

·উপােদযাত ভাষ্যানুবাদ হইয়াছে। “সৰ্গশ্চ প্রতিসর্গশ্চ বংশােমন্বন্তরাণিচ। বংশানুচরিতং চেতি পুরাণং পঞ্চলক্ষণম্।” সর্গ অর্থাৎ সৃষ্টি, প্রতিসর্গ অর্থে প্রলয়, বংশ, মন্বন্তর (কখন কোন্ মনুর আবির্ভাব কাল,) বংশজাত ব্যক্তিগণের চরিত্র, এই পাঁচ প্রকার পুরাণের লক্ষণ। সৃষ্ট্যাদির প্রতিপাদক পুরাণ, ইহা অবগত হওয়া যাইতেছে বলিয়া বেদার্থ বুঝিবার জন্য পুরাণশাস্ত্র অধ্যয়ন করা উচিত। ন্যায়শাস্ত্রের বোর্থজ্ঞানে উপযােগিতা আছে, যেহেতু ন্যায়দর্শনের প্রতিপাদ্য যে প্রমাণ প্রমেয়-সংশয়-প্রয়ােজন-দৃষ্টান্ত-সিদ্ধান্ত-অবয়ব-তর্ক-নির্ণয়-বাদ-জৱ-বিতণ্ড-হত্বাভাস-ইল-জাতি ও নিগ্রহস্থান, এই ঘােড়শ পদার্থ, তদনুসারে এই বাক্য এই বিষয়ে প্রমাণ, অশ্য কিছু নয়, এই প্রকার নিশ্চয় করা যাইতে পারে। আর পূর্বমীমাংসা ও উত্তর মীমাংসার বোর্থজ্ঞানে যে উপযযাগিতা রহিয়াছে, তাহা অতি স্পষ্টরূপেই জানা যায়। মনু, অত্রি, বিষ্ণু, হরীত প্রভৃতি স্মৃতিশাস্ত্র অধ্যয়ন করা আবশ্যক, যেহেতু মাদি স্মৃতিশাস্ত্রে বেদোক্ত সন্ধ্যাবন্দনাদি বিধিসমূহ বিস্তারিত ভাবে মীমাংসিত হইয়াছে। তৈত্তিরীয় অরণ্যেকে দ্বিতীয় প্রপাঠকে উক্ত হইয়াছে যে, “এই ব্ৰহ্মবাদিগণ সন্ধ্যানুষ্ঠানকালে পূৰ্বাভিমুখে গায়ত্রী দ্বারা অভিমন্ত্রিত জল উদ্ধে বিক্ষিপ্ত করিবে,” ইত্যাদি সন্ধ্যাবন্দনবিধি। আর এই পঞ্চবিং মহাযজ্ঞ সতত—অর্থাৎ প্রতিদিন যথাকালে অনুষ্ঠান করিবে।” ইত্যাদি পঞ্চ মহাযজ্ঞবিধি, এইরূপ আরও অনেক বিধি আছে জানা উচিত। উক্ত প্রকারে পুরাণাদি শাস্ত্রের বেদার্থজ্ঞানে উপযােগিতা আছে বলিয়া পুরাণাদির বিদ্যাস্থানত্ব যুক্তিযুক্ত হয়। এই পুরাণাদি চতুর্দশপ্রকার বিদ্যাস্থান দ্বারা উপংহিত (বিস্তৃতাৰ্থ প্রকাশিত) বিদ্যার গ্রহণ বিষয়ে অধিকারিবিশেষ শাখাস্তরে চারিটি মন্ত্রদ্বারা প্রদর্শিত হইয়াছে, সেই মন্ত্ৰচতুষ্টয় নিরুক্তকার মহর্ষি যা স্বকীয় নিরুক্ত গ্রন্থে উদাহরণার্থ উদ্ধৃত করিয়াছেন। তন্মধ্যে এইটি প্রথম মন্ত্র-“বিদ্যা হ বৈ ব্রাহ্মণমাজগাম গােপায় মা শেবধিঠেইহমন্মি। অসূয়কায়ান্জবেইযতায় ন মা ক্ৰয়া বীর্যবতী তথা স্যাম্”।১। অর্থ এই যে, বিদ্যা অর্থাৎ বেদবিদ্যাভিমানিনী দেবতা, ব্রাহ্মণ বা বেদাধ্যাপক আচার্যের নিকট আগমন করিয়া এই প্রার্থনা করিয়াছিলেন যে, হে ব্রাহ্মণ! অনধিকারিকে উপদেশ না দিয়া আমাকে পালন কর। আমি নিধির ন্যায় তােমার পুরুষাৰ্থ হেতু হই। যে ব্যক্তি সেই নিধিরূপিণি আমাকে এবং আমার উপদেষ্টা তােমাকে অসূয়া (হিংসা) করে, যে ব্যক্তি সরলতা সহকারে বিদ্যাভ্যাস করে না এবং যে ব্যক্তি স্নান আচমনাদি আচরণ করে না, সেই সকল শিষ্যাভাস (প্রকৃত শিষ্য নয়) ব্যক্তিগণের নিকট আমাকে বলিও না। তাহা হইলে আমি তােমার হৃদয়ে থাকিয়া ফলপ্রদ হইব। দ্বিতীয় মন্ত্র যথায আতৃণ্যবিতথেন কর্ণাবহুঃখং কুৰয়মৃতং সংপ্রযচ্ছ। তং মতে পিতরং মাতরং চ —তমৈন হেৎ কম নাহ”। ২। অর্থাৎ পূৰ্বমন্ত্রে আচার্যের নিয়ম বলিয়া এই মন্ত্রে শিষ্যের নিয়ম কথিত হইতেছে, বিথ অর্থে অন্বত (মিথ্যা) অপুরুষার্থভূত (ধৰ্ম্মাদি রহিত) লৌকিকবাক্য, এবং তদ্বিপরীতবাক্যই ( অবিথ, ঋত, ধৰ্ম্মাদিযুক্ত এবং অলৌকিক) সত্য বেদবাক্য অবিথ বাক্য। সেই অবিথ ·১ বেদবাক্য দ্বারা যে আচাৰ্য শিষ্যের কর্ণকুহর সর্বতােভাবে পরিপূর্ণ করেন। “আ” উপসর্গ থাকায় এবং উপযুক্ত বলিয়া মন্ত্রের “তৃণত্তি” ধাতু অর্থান্তরে প্রয়ােগ হইয়াছে, তাহা হইলে যে আচাৰ্য বেদবাক্য দ্বারা শিষ্যের কর্ণ পরিপূর্ণ করেন, অর্থাৎ যিনি সর্বদা বেদবাক্য শ্রবণ করান। কি করিয়া শ্রবণ করান “অদুঃখং কুৰ্ব্ব” অর্থাৎ দুঃখ না করিয়া, ইহার তাৎপৰ্য এই যে-মন্দবুদ্ধি মাণবক প্রথমে সম্পূর্ণ ঋক্‌—মন্ত্র অথবা মন্ত্ৰাৰ্দ্ধও পাঠ করিতে অক্ষম হয়, সুতরাং তখন তাহাকে প্রথমে মন্ত্রের পাদ (চতুর্থাংশ) অথবা পাদাংশ শিক্ষা দিয়া ক্ৰমশঃ যাহাতে দুঃখ না হয়, এইরূপে বেদবাক্য শিক্ষা দিয়া থাকেন। এমন কি, অমৃত দান করিয়া থাকেন, অমৃত অর্থে . দেবতাজম্ম অথবা মুক্তি, বেদবাক্য ইহাদের প্রাপক বলিয়া, আচার্য্য উপদিষ্ট বেদমন্ত্রবাক্য পাঠে শিষ্যেরা অমৃতত্ব লাভ হয়, অমৃতই বেদার্থ, সেই বেদার্থস্বরূপ অমৃত যিনি দান করিয়া থাকেন, তিনিই যথার্থ আচার্য, তাদৃশ আচাৰ্য্যকে সংশিষ্য মুখ্য মাতাপিতার ন্যায় জ্ঞান করিবে। পূর্বের যে জম্মদাতা পিতা ও গর্ভধারিণী মাতা, তাহারা অধম মনুষ্য শরীর প্রদান করিয়াছেন বলিয়া অমুখ্য, সেই মুখ্য পিতামাতাম্বরূপে আচাৰ্য্যকে কখনও কোনরূপ দ্রোহ করিবে না, কোনরূপ রূঢ়বাক্য বলিবে না। তৃতীয় মন্ত্র যথা—অধ্যাপিতা যে গুরুং নাদ্রিয়ান্তে বিলা বাচা মনসা কণা বা। যথৈব তে ন গুরাের্ভোজনীয়াথৈব. গুয়াের্ভোজনীয়াথৈব, তান্ন ভুক্তি এতংতৎ। ৩। যে সকল অধম বিপ্র, গুরুর নিকট অধ্যয়ন করিতে করিতে বিনীত বাক্য বা গুরুর হিতচিন্তা ও শুশ্রুষা দ্বারা গুরুকে আদর না করে, অনাদরকারী সেই শিষ্য শিষ্যাভাস অর্থাৎ নিকৃষ্ট শিষ্য; গুরু তাদৃশ শিষ্যদিগকে পালন করেন না, তপ শিষ্যও গ্রাহ্য করেন না, গুরু তাঁহাদের প্রতি কৃপাও করেন না। গুরু যেমন তাদৃশ নিকৃষ্ট শিষ্যগণকে পালন করেন , গুরুপ্রদত্ত বেদমন্ত্রবাক্যও তদ্রুপ তাহাদিগকে পালন করেন না, অর্থাৎ ফলপ্রদ হয় না, ইহাই তাৎপৰ্য্য। অতঃপর চতুর্থ মন্ত্র মন্তু যথা-যমেব বিদ্যাঃ শুচিমপ্রমত্ত মেধাবিনং ব্রহ্মচর্যোপপন্নম্ । যন্তেন হেৎ কতমঞ্চ নাহ তস্মৈ মা জয়া নিধিপায় ব্ৰহ্মন্ । ৪। অর্থাৎ হে আচাৰ্য। আপনি যাহাকে শুচিাদিগুণযুক্ত (সদাচারী) মুখ্য শিষ্য বলিয়া জানিবেন, অথবা যে মুখ্যশিষ্য কখনও আপনার প্রতি অন্যায় আচরণ করে নাই, হে ব্ৰহ্মণ, ! (বেদজ্ঞ ব্রাহ্মণ শ্রেষ্ঠ) আপনার অনুমত-আপনার নিধিরক্ষক—সেইরূপ মুখ্য শিষ্যকে আপনি এই বেদবাক্যরূপা আমাকে বলিবেন। অর্থাৎ সদাচারী ত্রিসন্ধান্বিত আচাৰ্যাদেশপালনকারী সং শিষ্যকেই বেদ অধ্যয়ন করান উচিত। তাহা হইলে অধীত বেদমন্ত্র প্রয়ােগে যথাভীষ্টফল লাভ হইতে পারে। এইরূপে বিদ্যাভিমানিনী দেবতা দ্বারা প্রার্থিত হইয়াছিলেন বলিয়া আচার্য্য, মুখ্য শিষ্যকেই বেদবিদ্যা উপদেশ করিবেন। সেই জন্যই শিক্ষাদি ষড়ঙ্গানুসারে আমরা ঋগ্বেদব্যাখ্যা করিতে আরম্ভ করিয়াছি। ইতি—সায়ণাচাৰ্য্যকৃত ঋগ্বেদভাষ্যের উপােদ ঘাত-প্রকরণের বঙ্গানুবাদ সমাপ্ত। १२

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.