·प्रस्तावना. तुकी हरिच्चकचंक्रमणक्रमेण समाससाद मेदपाटविषयराजधा' नीम् ॥ अथ तत्सत्कीर्तिश्रवणसमुत्पन्नदर्शनाशिलापेण योजनपरि मितभूभागं सन्मुखसमागतेन श्रीमच्चन्द्रचूडचरणदत्तावधानेन स गुणसंपन्निधानेन सरूपसिंहाभिधानेनोदयपुटभेदनाधिपतिना स मानीय निजनगरं स्वगुरुवर्यतया स्थापितः ॥ तदनन्तरं प्रतिदिनव र्द्धमानप्रतापनिजविद्याविभववशीकतानेकविद्वद्भिस्स्वसिद्धान्तप्रति पादनपुरस्सरापरमतोत्पाटनप्रवलयुक्तिकप्रचुरप्रवन्धकद्भिर्वागीश्व रीविहारभूभृदिस्तैस्तथा चरितं यथाऽऽकल्पमप्याल्हादिताखिलवि द्वद्वरविहङ्गानिस्तापनिर्मलीकृतसमस्तमनुजमानसभूमयस्सत्कीत्ति कूलंकपानिर्विरामाजवितारः ॥ येषाञ्च सद्विद्यापैदाध्यचाक्पा टवप्रौढप्रतापानिखिलावनिमण्डलमंडनानि विद्वन्मण्डलानि न प्रेम्णायापि विस्मरन्ति ॥ कदाचित्तीर्थयात्राप्रसंगवशादुदयपुरं प्राप्ताविद्वांसोगोस्वामिनः श्रीजीवनजिच्छर्माणः समर्पयामासुराम रचितां वालकृष्णचंपूमुदयपुर जानिसरूपसिंहाय तांविलोक्यसो पि स्वामिनां सकाशे प्रेपयामास तद्विलोकनसमुत्पन्नतत्समागमा शिलापैश्चयैःसमागमायामंत्रिताअपि ते गोस्वामिनः कस्माञ्चित् कार्यवशात् प्रयाणप्रणयिनः संबभूवुः ॥ एवमनेकप्रतिद्वंद्विवि द्वद्नुभूतप्रौढप्रतापाः प्रत्यककुप्स्थतीर्थयात्राप्रसद्धेन सौराष्ट्रभू भाग भूपयन्नोभावनगरक्षितिजानिमान्येन वेदशिखरनिहितनि ऐन चमत्कारनगरनिवासिनागरगृहस्थविप्रेण सन्तोपरामनामके न श्रीवल्टासिद्धान्तखण्डनपूर्वकाद्वैतसिद्धान्तमण्हनाय प्राथिता रसन्नरस्वयमुपशमशीलाअपि प्रज्ञाविरहिणां संसारकूपाहि ·प्रस्तावना. निःसारणं स्वधर्म जानन्तस्समवलोक्य तदीयाणुभाष्यविद्वन्म ण्डनशुद्धाद्वैतमार्तण्डादीन्यथान् परार्थमेव धृतशरीराते श्रुति स्मृत्यविरुद्धानेकप्रौढोक्तिभिः प्रथमतशुद्धाद्वैतमार्तण्डमनन्तरञ्च विद्वन्मण्डनं सटीकं खण्डयन्तस्सहस्राक्षनामकमपूर्वनिवन्धमिमं रचयामासुः ॥ सचश्रीवल्लभार्यमतानुयायिना सर्वश्रेयोभिला पिणा भट्टिवंशजेन लवजित्तनूजन्मना मथुरादासवमर्णा शेरनय ननन्दनिशाकरममितविक्रमवन्निर्गतोर्जमासवलक्षपक्षचतुर्दशी समासादितनिलिंपनिलयवासायालाडकाँबाईसमाख्यायानिजा इन्जायाः प्रचुरकालातिक्रमणेनाप्यनुन्मूलनीयमूलः प्रचण्डवा तवर्षातपैरप्यलोपनीयलावण्यस्सकललोकलोचनानन्दजनकः कोपिस्मरणस्तंभइचायमनेकद्वैतमतान्धकारसंभ्रान्तदृग्भ्योजनेभ्यः सन्मार्गाववोधप्रदानप्रवीणो मयाङ्कयित्वा प्रसिद्धिनीतः ॥ विलो क्यमंनिवन्धं संभूय सर्वेपि श्रीवल्लभवंशीयारस्वकीयसिद्धान्ता नुसारेण तरखण्डनाय बद्धपरिकराजवितारइति महतीमाशांमन्मन सि स्थापयामि ॥ हन्तायमसन्तोपोयत्केपि ते वीणावेणुमृदङ्गाधने कवाद्यवादननिष्ठचित्तास्सङ्गीतमेव संसारसारं मन्यमानाम्बलेन श भरसिद्धान्तिसिन्धुरणामूलतउन्मूलितं स्वसिद्धान्तशाखिनं दृष्ट्वापि नपश्यन्तीति हाहंतनिगमागमोक्तस्वधर्मपालनप्रीतिस्वकीयसिद्धां तदृढीकरणवद्धपरिकरताव्याससूबभाप्यकरणशक्तिमत्ताशमदमति तिक्षोपरनिब्रह्मण्यताब्रह्मनिष्ठतायखिलाचार्यचिन्हविरहिणां केवल माचार्यकुलउत्पत्तितएवाचार्यपदाभिमानमुद्वहतां तेषां नैत्किचि दपि प्रपाकरमस्ति। तद्दयामयात्माऽनवरतनिखिलजगज्जनहितपरा

·प्रस्तावना.
यणस्सर्वज्ञस्सर्वशक्तिमानीश्वरस्तेभ्यस्सन्मार्गदर्शिनीदृशं प्रयच्छता
दितिप्रार्थये परात्मानम्॥
जयंत्वद्वैतार्यास्सकलवसुधाख्यातयशसः श्रिताद्वैताशासा
परमततमश्चण्डकिरणाः॥ यशोदेहेनास्मिन् जगति सततं सुस्थिति-
जुषो विपश्चिद्वर्यास्ते यतिवरसदानन्दगिरयः॥ ।'

·LIBRARY BH SN Arr.. अनुक्रमणिका. -opeactio- १ अस्य ग्रंथस्य भागद्वयमस्ति ॥ तत्र पूर्वागएकादशपद्यै स्सटीकस्य शुद्धाद्वैतमार्तण्डस्य खण्डनं चोत्तरभागे सटीकविद्वन्म ण्डनरवण्डनमस्ति । अथ प्रथम भागप्रथमश्लोके तहोकायाञ्चसक लाचार्यचूडामणीभूतनीशङ्कराचार्यनमस्कारपूर्वकशनबाह्मणकुल निर्णयोत्तरं मन्थनामनिर्देशः २ द्वितीयपये तद्याख्याने च खंडनीययन्यद्वयोक्त्यनन्तरं सटीकशुद्धाद्वैतमार्तण्डोक्तशुद्धाद्वैतनिरुक्तिखण्डनम् ३ तृतीयपद्ये तट्टीकायाञ्चेश्वरेच्छाया जगद्धेतुवादस्य सवि. स्तरं खण्डनम् ४ चतुर्थश्लोकतद्विवरणयोस्साकारब्रह्मवादखण्डनम् ५ सव्याख्ये पञ्चमपये जगतोमायिकत्वनश्वरत्वे निर्णीते सटीक पठश्लोके ब्रह्मणः कर्तृत्वविचारः ७ सप्तमे सव्याख्ये पद्ये जीवाणुत्वादिवादनिराकरणम् ८ अष्टमपये सव्याख्याने प्रतिविम्ववादस्थापनम् ॥ ९ नवमे श्लोके सटीक क्रीडार्थ ब्रह्मणोजगन्निर्माणमित्य स्य सविस्तरं खण्डनम् ॥ १० दशमे श्लोके तट्टीकायाञ्च सर्वस्य नामरूपात्मकप्रपञ्च स्य ब्रह्मरूपतोक्तिखण्डनम् ॥ ११ एकादशमितपद्ये सटीक सर्वद्वैतमतेभ्यस्तिलाअलिप्रदा नानन्तरं ब्रह्मालावगतिनिरूपणम् ॥ एवंसमाप्तःपूर्वभागः ६ ·श्री. सहस्राक्ष प्रारंशः श्रीगणेशायनमः॥ ओतत्सत्स्वनिपेवितिष्यमल दृच्छ्रीशंकरं देशिकं न्याय्यौतमतस्य शिष्यसहि तं नत्वा पुरा ब्राह्मणैः ॥शविप्रकुलोद्भवैः श्रुतिप थाहुष्टार्थबोधैर्नरामाप्रच्याविपतेति तान्प्रति मया ज्ञाप्यः सहस्रक्षणः॥१॥ ॥ श्रीगणेशायनमः ॥ श्रीसदानन्दायनमः । ओमित्यादिपद- त्रयेण ब्रह्मनिदिश्यते ॥ ओतत्सदिति निर्देशोब्रह्मणस्त्रिविधस्स्मृ. तइति भगवदुक्तेः ॥१॥ श्रीशङ्कराचार्यस्य स्वभक्तकलिमलहर्तृत्वं औतधर्मोपदेष्टत्वंच कौम पूर्वखण्डे विशेऽध्याये वर्णितम् ॥ त. थाहि ॥ करिप्यत्यवताराणि शंकरोनीललोहितः॥ श्रौतस्मात- प्रतिष्ठार्थ भक्तानां हितकाम्यया ॥ १॥ उपदेक्ष्यति तज्ज्ञानं शि- प्याणां ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ सर्ववेदान्तसारं हि धर्मान्वेदनिदर्शनान्।।२॥ येतं प्रीत्या निषेवन्ते येनकेनोपचारतः ।। विजित्य कलिजान्दो पान्यान्ति ते परमं पदं ॥ ३ ॥ अनायासेन सुमहत्पुण्यं ते या ·.. न्ति मानवाः ॥ अनेकदोपदुष्टस्य कलेरेपमहान्गुणः ॥ ४ ॥ इति॥ करिष्यत्यवताराणीत्यत्राऽवतारशब्दोऽवेतृस्वोरित्यधिकरणघजन्नः। तेन पुल्लिद्गनियमोन ॥ अब इहाऽवतरिता लोके इत्येवाऽसंदिग्धं शिवमात्राऽवतारबोधकवाक्यप्रयोगे कर्तव्येऽवताराणि करिष्य- नीति रयेतरसाधारणाऽवतारकरणबोधहेतुवाक्यप्रयोगं कुर्वता अ- चतरन्ति येप्यित्यर्थसूचनात्स्वस्य परेषां चाऽवताराणि करिष्यती. ति सचितम् ॥ तत्र च के तइतरदत्याकांक्षा उपदेक्ष्यति तज्ज्ञानं शिष्याणां ब्रह्मसंज्ञितमिति प्रत्यासन्नेन वाक्येन शाम्यते एवञ्च शिष्याणामप्यवतारत्वं घोधितम् ॥ एतेन कलीनां बहुत्वेन प्रति- कलि शरायतारसत्त्वेन चावतारव हुत्वसिद्धौ बहुवचनस्य प्रक्षी- णशक्तिकतया शिष्याणामवतारत्वे न मानमिति कस्यचिदुक्तिः प्रत्युक्ता । किञ्च चतुभिः सह शिप्यैस्तु शङ्करोऽवतरिष्यतीति वा- युपुराणमप्यत्र मानम् ॥ तनहि शिष्याणामवतारक्रियया साहि- त्यमुक्तम् । एवंच तच्छिप्याणां सामान्यतोऽवतारत्वे सिद्धे बुद्धा युक्तिप्विवेहाऽप्रामाण्ये मानाभावेन तदुक्तीनां व्यासायुक्तिव- यामाण्ये शङ्करदिग्विजयादिरूपतदुक्तिभिर्विशिप्य तेषां तत्तदव- नारत्वं निश्वेतव्यमिति तेषां सर्वेषामपि कलिमलहर्तृतया नमनी- यत्वेन शिष्यसहितमित्युक्तम् ॥ प्रत्यक्षत्वाऽनुमितत्वाभ्यां द्विवि: धया श्रुत्योक्तस्य धर्मस्य पुराणे श्रौतस्मातिभेदेन कीर्तनेऽपि दाहोदविवक्षया श्रीतत्वेनैव कीर्तनं श्रौतेति ॥ ज्ञानमुपदेक्ष्यति 'उपदेशेन संपादयिष्यति ।। ब्रह्मसंज्ञितम् ब्रह्मविषयकं सर्ववेदा. नानां सारं फलम् । यद्वा ब्रह्मसंज्ञितं ब्रह्माऽऽरव्यं ॥ सर्ववेदान्त- सारं सर्ववेदाम्नतात्पर्यविषयभूतं ॥ ज्ञानं चिद्रूपम् उपदेक्ष्यति व ·(३) णीयप्यति ॥ धर्मान्वेदनिदर्शनानित्यत्रोपदेक्ष्यतीत्यनुवर्णं पृथ. ग्वाक्यता ज्ञेया ।। निदर्श्यन्तेऽनेनेति निदर्शनम् वेदोनिदर्शनं येषां ते वेदनिदर्शना वेदप्रमाणकास्तानित्यर्थः । ननु पुराणे विजित्य कलिजान्दोपानित्यत्र दोपजयादिकं प्रति सेवकानामेव कर्तृत्वमु. तं तत्कथं शङ्कराचार्यस्य कलिमलहर्तृत्वमुच्यते इतिचे वक्ष्यमा. णरीत्येश्वरस्य कर्मफलदातृत्वे जीवानां तद्वारैव फलाऽऽप्येति गृहा ण॥ इदमुपलक्षणं तेन पुण्यहेतुत्वं तद्वाराहितसम्पादकत्वं चाऽना. यासेन सुमहदिति भक्तानां हितकाम्ययेतिच कौर्मोक्तं बोध्यम् ।। व्याकुर्वन्न्याससूत्राऽर्थ श्रुतरर्थं यथोचिवान् ॥ श्रुतेाय्यः सएवा ऽर्थः शङ्करः सविताननइति शिवपुराणवाक्यमबष्टभ्याह ॥ न्या- य्येति ।। विताननोव्याख्याता ।। कचित्सवितानना इति पाठः तत्र, ननेत्यस्य नरोनेत्यर्थः ॥ न्यायादनपेतोन्याय्यः ॥ न्यायोयुक्ति. स्तत्सहितस्तदविरुद्धश्चेति निष्कर्षः॥ नौतेऽर्थे युक्तेरपेक्षोत्तरभा- गे पोडशखण्डखण्डनावसरे उपपादयिप्यते ॥२॥ ब्राह्मणैरि- ति ॥ गौतमादिभिरित्यर्थः ।। उक्तंहि कौम पूर्वरवण्डे सप्तविशेs- ध्याये श्रीकृष्णेन भृग्वादीन्प्रति ।। द्विषन्तोदेवमीशानं युष्माकं वंशसंभवाः ।। शप्ताश्च गौतमेनोर्ध्या नसंजाप्याद्विजोत्तमैः ॥ १॥ तत्रैवैकोनत्रिशेऽध्यायेऽर्जुनं प्रति व्यासेन | कुवैति चावताराणि. ब्राह्मणानां कुलेपुवै ॥ देवीशापविनिर्दम्याः पुरा दक्षाध्वरे द्वि- जाः ॥ १॥ निन्दन्ति च महादेवं तमसाऽऽविष्टचेतसः। स्थाधर्म चरिष्यन्ति तस्मिन्काले युगान्तके ॥ २ ॥ येचाऽन्ये शापनिर्दग्धा- गौतमस्य महात्मनः । सर्वेतेऽवतरिष्यन्ति ब्राह्मणास्तासु योनिषु॥ ॥ ३ ॥ इत्याद्युत्वोक्तम् ॥ मोहयन्ति जनान्सर्वान्दयित्वा फला- ·॥ (१) नि वै इति ॥ कौम पूर्वरवण्डएव दक्षं प्रति दधीचेन । भविष्यन्ति प्रयीवाशाः सर्वेऽपीश्वरविद्विषः ॥ निदन्ताहेश्वरं मार्ग कुशास्त्रा. ऽऽसक्तचेतसः॥ १॥ मिथ्याऽधीतसमाचारामिथ्याज्ञानप्रलापिनः।। प्राप्य कलियुगं घोरं कलिजैः परिपीडिताः॥२॥ त्यक्त्वा तपो- बलं कसं गच्छध्वं नरकान्पुनः ॥ भविष्यति सुपीकेशः स्वा- श्रितोऽपि पराङ्मुरवः॥ ३ ॥ ये ये शापाऽमिनिर्दग्धादधीचस्थ महर्षयः॥ द्विषन्तोमोहितादेवं संभूतास्ते कलिप्वथ ॥ ४ ॥ इ. त्यायुक्त्वा त्यक्त्वा तपोबलं करनं विप्राणां कुलसम्भवाः॥ इति- चोत्रा कल्पान्ते रौरवादिषु निपात्यमानाः कालेनेत्युक्तम् ।। तंत्र द्विषन्तोदेवम् इत्यत्र लक्षणहेत्वोः क्रियायाइति सूत्रेण लक्ष- णे हेतौ वा शता अदम्बियोन नमनीयः पचन्विप्रोन श्राद्धे मो- जनीयइत्यादिवत् ॥ तेन शिवद्वेषः शप्तानामेकं लक्षणमुक्तम् ।। द्वेपस्याऽसंभाप्यत्वहेतुत्वं तु स्पष्टमेवोक्तम् ॥ द्वेषोऽप्रीतिः कलिम- लहर्तरि श्रौतधर्मवक्तरि च तस्मिन्ननभिरञ्जनम् ॥ निन्दन्तीत्या- दिलट्प्रयोगआर्षः।। अनेन तेपां द्वितीयं लक्षणमुक्तम् ॥ निन्दा- चाऽविद्यमानदोपकथनम् ॥ तच्च शिवोमोहनायाऽवतीर्णइत्येवं शुद्धाद्वैतमार्तण्डटीकाविद्वन्मण्डनायुक्तरीत्या प्रलपनम् ॥ तन्नि- न्दाफलं धर्माचरणस्य स्थात्वम् ॥ त्रयीबाह्मत्वं नाम त्रयीतद- र्थयहणाऽयोग्यत्वं ॥ कथंचित्तद्ब्रहणेऽपि तत्फलानहत्वं च ॥ मू- र्खत्वाच्छूद्रवदनधिकाराच्च ॥ तत्राऽपि सर्वेऽपीश्वरेत्यादिनैकोहेतु- लक्षणं चोक्तम् ॥ जागवतेऽपि यएतन्मर्त्य मुद्दिश्य भगवत्यप्रतिद्रु- हि ॥ द्रुसत्यज्ञः पृथग्दृष्टि स्तत्त्वतोविमुखोभवेदित्युक्तम् ।। तत्त्वं तु वेदार्थएव । ऐश्वरमार्गश्वाऽवेशसंमतश्रुत्यर्थवर्णनरूपएव ॥ तन्नि- ·(५) न्दयैव त्रयीवाझतायायुक्तत्वात् ॥ योयं निन्दति सतद्वेप्योभवती- ति न्यायाऽऽनुकूल्यात्॥ अस्य वाक्यस्याऽपि कौर्मस्थत्वेनोक्तविध. शङ्करनिष्ठोपदेष्टत्वबोधककौर्मवाक्यैः प्रत्यासत्याऽत्रापि शिव- निन्दायाः प्रसङ्ग्रेन चोक्तविधमार्गग्रहणस्यैव युक्तत्वाच्च ॥ ईश्वर- संमतमार्गनिन्दाऽपि त्रय्यनधिकारस्यहेतुर्लक्षणंच॥ शप्तानां त्वियं तृतीयं लक्षणम् ॥ कुशासमपि उक्तविधैश्वरमार्गजिन्नमार्गरूपं ।। प्रकरणस्वारस्यात् ।। एवं मिथ्याऽधीनसमाचारत्वमपि शङ्कराऽन- शिमताऽधीतसमाचारत्वं ॥ मिथ्याज्ञानप्रलापित्वमपि शिवाइन- शिमतज्ञानप्रलापित्वमेव ॥ शनानामिदमपिलक्षणत्रयम् ॥ ननु वैष्णवानां नः कथं नरके पातोविष्णोरक्षायां समर्थवादतआह ।। भविष्यतीति । सत्यं तस्याऽस्तितत्र सामर्थ्यं सोऽपि चेत्पराङ्मुख- स्स्यात् कस्तहि त्रातिभावः।। स्वाश्रितोऽपीत्यपिशब्देन कथंचिदा. श्रितस्य ग्रहणम् नवनाश्रितस्य ॥ तथाभूतस्य पराङ्मुखतायाः प्राप्तत्वेन तत्कथनस्य निष्फलत्वापत्तेः ॥ सुशब्दस्वारस्यभङ्गापत्ते- श्च एवञ्च तादृशानां ॥ सम्यग्विष्णोराश्रयणमेव न संभवति ॥ यदि केपांचित्तस्यात्तथाऽपि सपराङ्मुखोभविष्यतीत्यपिना सू- चितम् । तथाच विणोस्सम्यगसम्यग्वा यदाश्रयणं तत्तेषां सप्तम लक्षणम् ॥ परंतु इदं लक्षणमितरस्य कस्यचित्संदिग्धस्यापि सत्त्वे एव शतत्वनिर्णायकम् || मुक्तिभुक्तिसाधनविणुभक्तिमात्रस्य तल्लिज्ञतायावक्तुमनुचितत्वात् ।। विष्णोः पराङ्मुखता शिवद्वेषादेः फलम् ॥ एवं शापेन चेतसि तमसः प्रवेशः तासुयोनिपुकलो. जन्मच तमःप्रवेशेनमोहः तेनपरख्यासत्यादिप्रयुक्तकलिजपापप- रिपीडितत्वम् कुशास्त्राऽऽसक्तचेतस्कताच तयामिथ्याऽधीतसमा. ..

·चारता मिथ्याज्ञानप्रलापिता शिवद्वेषः शिवनिन्दा शिवोक्तवेदा- र्थनिन्दा ऐहिकाऽऽमुष्मिकानांफलानांवोधनेनजनमोहकत्वंच मि थ्याऽधीतसमाचारत्वादिभिश्वयथायथंब्राह्मणैरसंभाप्यत्वं धर्माच- रणस्यस्थात्वं तपोबलहानिस्त्रयीवासत्वं विष्णोःपराङ्मुखत्वं त- तोनरकेपातदति ।। नच नहि निन्दा निन्यं निन्दितुं प्रवृत्ता किन्तु स्तुत्यं स्तोतुमिति न्यायेन शप्तविप्रनिन्दायां नैतत्तात्पर्यमिति वा. च्यं ।। तत्रतत्र स्तुत्यन्तराऽभावेनैतन्न्यायाऽनवतारात् ।। किञ्च शा- पादिविपयेऽपि तन्न्यायाऽवतारे पुराणकथानां बहुविप्लवः स्या. दितिदिक ।। अत्र ब्राह्मणैरित्युपलक्षणं तेन देव्या शप्तैरित्यपि बोध्यम् । अत्रचेदानीम्पदमध्यादृत्य पुरा ब्राह्मणैरिति पदद्वय मावय॑त्थं व्याख्येयम् ॥ पुरा पूर्वजन्मनि ब्राह्मणैस्तत्रैव ब्राह्मणैः शनैरिदानी विप्रकुलोद्भवैरिति । अनेनेदानी विप्रकुले जन्मसत्वे ऽपि ब्राह्मण्यनियमोनेति सूचितम् । अतएव कौम विप्राणां कुल. सम्भवाइति तासु योनिपु इतिचोक्तम् ॥ मापच्याविषतेति ॥ मोहयन्तिजनानिति कौर्मवाक्येन तेषां मोहनसामर्थ्यस्याऽवधा- रणात् ॥ तान्प्रतीति ॥ नरान्प्रतीत्यर्थः ॥ एतेन शप्तानामसंभाप्य- त्वं सूचितम् ॥ तत्र मानन्तु द्विपन्तोदेवमित्यादिकौर्मवाक्यमुदाल- नमेव ॥ ३॥ बच वष्णत्वगन्थेषुवृतेन मारस्पं कौम तथा लै शै- वं स्कान्दं तथैवच ॥ आगेयं च षडेतानि तामसानि निबो- ध मे ॥ १ ॥ इति पायोत्तरखण्डवाक्येन कौर्मस्य ताम- सतया सात्विकामोक्षदाः प्रोक्ताराजसाः स्वर्गदाक्ताः ॥ तथैव तामसादेवि निरयप्राप्तिहेतवः ॥ १॥ इति तत्रधृतेन पाय- वाक्येन तामसस्य निरयहेतुत्वेन च शिटैस्तदुक्ताऽर्थस्याऽयासत्व, ·मिति वाच्या लिलार्चनचन्द्रिकादिशेवग्रन्थवृतेन तत्र शैवानि शैवं च भविष्यच्च द्विजोत्तमाः।मार्कण्डेयं तथालैज्ञवाराहं स्कान्दमेवचा। मात्स्यमन्यत्तथा कौम वामनं च मुनीश्वराः॥ब्रह्माण्डंच दशेमानीति ब्रामं पायं ब्रह्मणो द्वे इतिचोपक्रम्य पठितेन दशशैवपुराणानि सात्विकानिविदुर्बुधाइत्यनेन ब्राह्मे तुराजसे वैश्यसेव्ये इत्यनेनच स्कन्दवाक्येन सात्त्विकतया निश्चितस्य कौर्मस्य राजसतया नि. श्चितेन पायेन शिष्टाऽनादेयार्थकताया बक्तुमशक्यत्वात् ॥ अ- तएव वैष्णवग्रन्थधृतेन वैष्णवं नारदीयं च तथा भागवतं शुभम् ॥ गारुडं च तथा पानं वाराहं शुजदर्शने ॥ १ ॥ पडेतानि पुराणा- नि सात्विकानि मतानिमे इतिपादोनैव सात्त्विकतयोक्ते नारदीये एतस्कूर्मपुराणं तु चतुर्वर्गफलप्रदम् ॥ पठतां शृण्वतां न्तृणां सर्वो- स्कृष्टगतिप्रदम् ।। १ ॥ इत्यादिनोक्तःकौर्मपुराणतच्छ्रवणादिमहि- मासंगतस्तस्य तामसत्वेतुसनसङ्गच्छेत ॥ येषां श्रवणमात्रेणेति व- क्ष्यमाणतध्यायोपक्रमवाक्यविरोधात् ॥ तामसस्य निरयप्रा. तिहेतुत्वाच्च ।। एवञ्च पुराणनिन्दावाक्यं पाझे प्रक्षिप्तमेव ।। कि- च पामे मात्स्यमपि तामसेप्वेव गणितं ॥ तत्र साविकेषु गणिते भागवते तु मात्स्यमुपक्रम्य पुराणं वेदसंमितमित्युक्तम् ॥ अतए. वाऽस्य महतोभूतस्य निश्वसितमेतद्यदृग्वेदोयजुर्वेदः सामवेदोऽथ- गिरसइतिहासपुराणं विद्योपनिषदइत्यादिना बहुपु स्थलेपनि षत्सु सामान्यतोवेदवत्पुराणानामपि ब्रह्मनिश्वसितत्वादिश्रूयते ।। अतएवच पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताःवेदाः स्थाना नि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दशेति याज्ञवल्क्यस्मृतावविशेषेण पु. राणानां विद्याधर्मयोः स्थानत्वमुक्तम् ।। अतएव सात्त्विकतया ·(८) त्वदभिमते नारदीयेऽटादशानामपि प्रत्येक महिमा वणितः।तत्सर्वच नादृशवाक्यस्य प्रामाणिकत्वेन संगच्छते।।अतएव पाये वनादेशज- कायस्थविशेपेण प्रक्षेपः कृतोऽस्तीति विदुपां किवदन्ती संगता ।। अतएव व्यासवाक्येषु नविश्वासोच्छेदःशाप्रक्षेपकर्ता मूर्खदत्यपि- भाति । अतएव तथैव स्मृतयः प्रोक्ताऋपिभिस्त्रिगुणान्विताः ॥ सात्त्विकाराजसाश्चैव तामसाः शुभदर्शने ॥ १ ॥ वासिष्ठं चैव हारीतमिति तदीयसर्वपुस्तकस्थपायपाठे लिगनियमो न दृश्य- ते ॥ अमेपि भारद्वाज काश्यपं च सात्त्विकामोक्षदाः शुभाः इत्यादिना स्मृतीनां क्लीवत्वेन निर्देशः सात्त्विकराजसतामस- शब्दानां पुल्लिङ्गेनैव निर्देशोऽस्ति ॥ एवञ्च स्थालीपुलाकन्यायेन विज्ञानभिक्ष्वादिधृततदध्यायस्थश्लोकान्तरोक्तशास्त्रान्तरनिन्दापि हेयैव ।। प्रधानकारणवादाद्यप्रामाण्यं तु व्यासादिदर्शितप्रकारा- न्तरेण बोध्यम् ॥ तस्मायेषु पुराणादिषु विदुपां प्रक्षेपसंभावना प्रमाणांन्तरविरुद्धांऽशोपलब्धिर्वा तेपु प्रमाणान्तरविरुद्धांडशोहेय- एव अंशान्तरं तु सतिसंवादे ग्राह्यम्।। एवञ्च लिङ्गार्चनचन्द्रिकादि- धृतस्कान्दवाक्यस्याऽपि यदि प्रक्षिप्तत्वमुच्यते नारदादिपुराणान्न. रविरोधात्तपि न नोविद्वेषः ॥ यत्तु स्तुतिनिन्दारूपद्विविधवा- क्यदर्शनेन कश्चिदंशोहेयः कश्विद्वारइति ॥ तन्न ॥ स्कान्दवाक्ये शैवेतराऽशनिन्दायां पायवाक्ये वैष्णवेतरांशनिन्दायां च तात्पर्ये- ण बहुविप्लवापत्तेः ॥ अतात्पयविषयहानोपादानस्वीकारस्तु न युक्तोनिर्मूलत्वात् ॥ पायवाक्यानामत्यसंगत्या तद्विरोधस्याऽ. किञ्चित्करत्वाच्च ॥ नहिनिन्दानिन्द्यमितिन्यायनाऽपि न पाय- वाक्यमुदाहरतांसंतोषसंभावना ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि ता- ·मसानि यथाकमम् ॥ येषां श्रवणमात्रेण पातित्यं ज्ञानिना- मपि इत्युपक्रम्य निन्दायामेव समाप्त्या स्तुत्यलाशादितिदिक् ।। सहस्रक्षण इन्द्रस्तत्सादृश्यं त्वस्य पन्थस्य सयुक्तिकवेदान्तवा, क्यरूपमेघैः शुद्धाद्वैतमार्तण्डस्य तिरस्कारेण तादृशमेघोद्भूतभङ्- ग्यन्तररूपवजेण विद्वन्मण्डनस्य चूर्णीकरणेनचेति पन्थान्तेवक्ष्यते किञ्च सहस्रेक्षणोविष्णुः सहस्राक्षःसहस्रपादितिश्रुतेः समया तदर्थ: ज्ञाप्यदमे नरारक्ष्यन्तामिति प्रार्थ्यः इति वाक्यान्तरकल्पनयाऽऽE त्यादिनाऽर्थहति विष्णोः स्मृत्याच मङ्गलम् ॥ १॥ ४॥ नानात्वेऽपिच शमविप्रवचसां जिज्ञासया कस्य चिछुद्धाद्वैतनिरूपणंप्रथमतःसंखण्ड्यतेऽवाऽपि तु॥शुद्धाद्वैतमतोष्णरश्मिरवरे प्रायेण टीकायुतो भागेऽन्यत्र तथैव वाल्लभिलतं विन्मण्डनं खण्ड्य ते॥२॥ ननु गौतमादिशमविप्रवचांसि शुद्धाऽतविशिष्टाऽद्वैतद्वैतभेदाभे- दतदवान्तर दैविभिन्नानां मिथ्याज्ञानानां प्रलापरूपाणि नानो- पलभ्यन्ते तथाच कथं मतान्तराणि विहाय शुद्धाद्वैतमतमेव खण्ठ्यते इत्यतआह ॥ नानात्वेऽपीति ॥ कस्यचित् भावनगरवा- सिनोनागरस्य संतोपरामशर्मणः जिज्ञासया खण्डनज्ञानेच्छया अत्रापि शुद्धाद्वैतमतखण्डनेऽपि अवरे पूर्वेागे टीकायुतः सटी. कः शुद्धाद्वैतमतोणरश्मिःशुद्धाद्वैतमार्तण्डः कस्यचिजिज्ञासये. तोहापि संबध्यते प्रायेण बाहुल्येन खण्ड्यते ॥ अन्यत्र उत्तरभागे २ ·टीकाकेता एतन्मते शङ्कराचार्यमते अविद्याऽवच्छिन्नचैतन्यं (१०) तथैव सटीक प्रायेणच विन्मण्डनं विद्वन्मण्डनं ॥ मार्तणशब्दं विहायोणरश्मिशब्दोपादानमुक्तरीत्या मोहकत्वेन तन्मताऽऽश्र. यिणां संतापएवफलमितिबोधनाय ॥ वल्लभशब्दस्य नानार्थको शेषु अश्वाऽध्यक्षादिवाचित्वकथनात्तदपत्यस्याऽपि तद्वत्साधारण- जनतायास्तकृतग्रन्थस्यान्धेषु काणोराजेतिन्यायेन तादृशेषु ये. विद्वांसस्तन्मण्डनतायाश्च वोधनाय वाल्लभिकतमिति विन्मण्डनस्य विशेषणं दत्तम्॥अस्मिन्यन्थे क्वचिसटीकैतद्वन्थद्वयस्योक्तिभ्यो- इन्याउक्तयोऽपि खण्डिताः क्वचित्तु नैयायिकादिमतदूषणपरास्सं रम्भेण प्रवृत्त्या प्रपञ्चमात्रपराश्च तदुक्तयः प्रयोजनाजावादुपे. क्षया नखण्डिताइति आधिक्यन्यूनतयोः परिहाराय प्रायेणेत्यु. क्तम् ॥ ५॥ तत्रतावच्छुद्धाऽद्वैतमार्तण्डोक्तः शुद्धाद्वैतपदार्थोऽसं- गतः। तथाहि द्विधा ज्ञानं तु यत्तत्स्यान्नामरूपात्मना मुहुः ॥ई. शजीवात्मनावाऽपि कार्यकारणतोऽथवा॥ द्वीतं तदेव द्वैतं स्यादव- तं तु ततोऽन्यथा इति शुद्धाद्वैतपदार्थउक्तः॥ तट्टीकाकता तु ये ग. त्यर्थकास्ते ज्ञानार्थकाइति न्यायेन गत्यर्थकादिणधानोर्भावे ते इ. न मितिसिद्धा द्विधा इतं द्वीतं तस्मात्स्वार्थेऽणि द्वैतमिति निष्पन्न। तस्य च द्विप्रकारकं ज्ञानमित्यर्थः ॥ अन्यथा भेदज्ञानाऽभावोन- द्वैतम् अद्वैतमिति व्याख्यातम् ॥ अये एतन्मते सुनिष्पन्नं सांकय क्षयकारणम् ॥ तन्निरत्त्यर्थमाचार्यैः पदें शुद्ध विशेषितम् ।। शु- द्वाऽद्वैतपदे ज्ञेयः समासः कर्मधारयः । अद्वैतं शुद्धयोः प्राहुः बीतत्पुरुषं बुधाः ॥ मायासंघन्धरहितं शुद्धमित्युच्यते बुधैः ॥ कार्यकारणरूपंहि शुद्धं ब्रह्म नमायिकम् ॥ इत्युक्तम् एतदपि त- - ·(११) कार्य मायाऽवच्छिन्नचैतन्यं कारणमिति सार्यं ॥ तन्निरत्त्यर्थ साइय॑निरत्त्यर्थे । कर्मधारयइति ॥ शुद्धं च तदद्वैतमिति विय- हः॥ नचाऽद्वैते सति साङ्काजावः स्पष्टएवेति शुद्धपदमपार्थ- कमितिवाच्यं ॥ परेपो मते पूर्व सायं ततोऽद्वैतं मन्मते तु सदैव शुद्धत्वमिति ज्ञेयम् ॥ अतएव स्पष्टतयावोधार्थं पष्ठीतत्पुरुषमा- डरित्यादिना व्याख्यातम् ॥ तन्न युक्तम् समासद्वयस्याऽप्यसंग- तेः ॥ तथाहि ॥ स्वसम्मततयोपन्यस्ते कर्मधारयपक्षे तावच्छुद्ध- पदार्थमायासंबन्धरहितकार्यकारणात्मकस्य ब्रह्मणोऽद्वैतपदार्थेन भेदज्ञानाभावेनतादात्म्यस्य बाधादसंगतिः ॥ किञ्च नीलघटा- दिसमासघटकनीलादिपदैरनीलादिघटस्येव शुद्धाद्वैतसमासघट- कशुद्धपदेनाऽशुद्धाद्वैतस्य न्यारत्तेर्वाच्यतया तादृशस्य तव म. तेऽप्रसिद्धत्वेन व्यावालाजः ॥ एतेनाऽहंताममतापाशस्य मा. याकततायाअत्रैव टीकाकतोक्तत्वेन मायासंबन्धस्य तन्मतेऽपि संभवात्तद्युक्तएवाऽशुद्धइति सएव व्यावर्त्य इतिपरास्तं ॥ जी- वस्याऽशुद्धत्वेऽप्यद्वैतपदार्थस्य तत्वाऽभावात् ॥ मायायाअपि भ. गवच्छक्तितया ततोऽभिन्नत्वेन न परमतवन्मायासंबन्धः। कि- चाऽध्यासएव मायिकोनजीवदति तेनैवोक्तत्वेन मायायास्तसंव- न्धिनोवाऽशुद्धत्वस्य वक्तुमशक्यत्वाच्च ॥मायाकार्याऽहंतायरध्या- सस्य कथंचिदशुद्धत्वेऽपि तद्विशिष्टस्य जीवस्य तन्मतेऽशुद्ध- त्वाऽभावाच्च ॥ तद्यावृत्तेस्तदुक्त्यैव तदसंमतत्वप्रतीतेश्व ॥ अन्य. थाहि द्वैतापत्तिः ॥ सर्व खल्विदमित्यादिश्रुतिविरोधश्च ॥ ए. तेन शङ्कराचार्यवदद्वैतं न मम संमतमिति बोधनमेवेतरनि. वृत्तिरिति प्रत्युक्तम् ॥ अन्वयासम्भवव्यावाऽलाभयोर्दशि:

·(१२) नत्वात् ॥ किञ्चैवमद्वैते शुद्धत्वं विधीयतइत्यायाति एवञ्चैक- प्रसरताभन भयादपि नसमासोपपत्तिः ॥ एवञ्च ननु अद्वैतपदस्य तदुक्तार्थत्वे भवत्वन्वयानुपपत्तिर्नास्तिद्वैतं यस्मिन्नित्यर्थकत्वे तु नसेत्यप्यपास्तम् ।। एकप्रसरताभङ्गाप्रसमान् ॥ अशुद्धाद्वैताभावेन व्यावालाभाच॥किञ्च शङ्कराचार्यमते द्वैतज्ञानात्पूर्वमपि ब्रह्म- णः शुद्धत्वमेव ।। त्वन्मते स्वाभिन्नायामायायाः संबन्धोऽस्ति तन्मते तस्याअपि मिथ्यात्वेन सोऽपि नेति तन्मते एव शुद्धाद्वैतं स्यात् ॥ एवञ्चैतन्मते इत्याद्यसंगतं ॥ सार्यस्य तन्मतेजावात् ॥ एवं शुद्धयोस्तत्त्वंपदार्थयोस्तन्मतेऽद्वैतसत्त्वेन षष्ठीतत्पुरुषपक्षेऽपि शङ्का. राचार्यमते शुद्धाद्वैतपदसंगतिः॥ त्वन्मतेतु तत्पक्षे उक्तविशुद्ध- पदार्थस्य संबन्धः केतिवाच्यं ॥ देवा तज्ज्ञानेवा तज्ज्ञानाभा- वेवा । नायः॥ अप्रसिद्धेः ॥ नहि ते शुद्धब्रह्मसंवन्धी भेदः प्रसि- द्धः।। सामर्थ्याभावेन समासाऽभावप्रसगाच्च ॥ अतएव न द्वि. तीयः॥ नहि देवदत्तस्य यद्दटज्ञानं तदभावोयज्ञदत्ते इत्यर्थे देवद. त्तस्याऽघटज्ञानं यज्ञदत्ते इति विज्ञाः प्रयुअते ॥ किञ्च शुद्धस्य भेदज्ञानेन कः संबन्धः । नतावद्विपयिता ।। तवाऽप्रसिद्धः ॥ अ. मात्मकस्याऽपि तस्य सत्त्वे त्वसंमतस्य शुद्धाद्वैतस्याऽसिद्धेश्च ॥ नहि तत्सत्त्वे तनिषेधः कर्तुं शक्यः किञ्चेदमेव शङ्कराचार्याः स्वीकुर्वन्ति यद्ब्रह्मणोघटादिविषयकमिथ्याज्ञानविपयत्वं तच्चेत्त्व- मपि स्वीकुर्यास्तहि कर्मधारयपक्षे स्वमतेन सहैव तन्मतंव्याव- तयेः॥ नाप्याश्रयाअयिभावः ।। ज्ञानस्य सत्यत्वे भेदसिद्धेः ॥ असत्यत्वे ईश्वरस्य प्रान्तत्वापत्तेः । नापि तृतीयः । तत्राऽनुयो गितयाऽन्यये सप्तमीप्रसद्वात् ।। त्वत्समतार्थासिद्धेश्च । प्रतियोगि- ·(१३) नया तु नान्वयसंभवः ॥जेदज्ञानस्य तथान्वितत्वात् ॥ किन शु. द्धप्रतियोगिकोद्वैतप्रतियोगिकोजावदत्यर्थे का तवेष्टसिद्धिरिति संक्षेपः॥२॥६॥ ईशानःसृजतीछयैव यदि तां केनाऽऽत्मनाऽऽत्मा श्रयान्नान्येष्ट्यापिभयात् श्रुतिस्मृतिगरिछोड़ वःकालतः॥ उद्दुद्धाजनकर्मणोबत तथाऽविद्या ख्यमायावशात् हेतुत्वं च परस्य लक्षणमिदंशाखे न्दुवद्दाऽन्यगम्॥३॥ अथ रमणार्थमिदं सर्वं ब्रह्मैव स्वेच्छयाऽजवदिति शुद्धाऽद्वैतमात- ण्डोक्तमीश्वरेच्छामात्रस्य जगद्धेतुत्वं खण्डयति ।। ईशानःसृज- तीति । एवकारेण कर्मादिव्यादत्तिः ॥ तत्र यदीश्वरेच्छा नित्या स्यात्तदा सर्वदा सर्व कार्य स्यात्तस्य च सर्वे भावविकाराः स्युः।। एकस्याअपीच्छायाः प्रतिवस्तु कालभेदेनाऽऽकारस्य धर्मस्य वा भेदकल्पने तु लोकविरोधः॥ लोके ज्ञानादिवदिच्छायाअपि अ. नुभववलेन समानविषयकत्वेन स्थित्यतीकारात् ।। तत्र लौकि. केच्छातोऽत्यन्तवलक्षण्येऽपीच्छाशब्दप्रयोगस्वादैचोर्टद्धिशब्दप्र- योगदव पारिभाषिकःस्यात् ॥ स्याद्वेच्छाशब्दस्य नानार्थता ॥ सोऽकामयतेति श्रोतव्यवहारस्य तथाप्युपपत्तेः। तस्यानित्येच्छा. पक्षपरतायावक्ष्यमाणत्वाच ॥ किञ्च तदाकारास्तद्धर्मावा यावन्तः कल्ल्यन्ते तावत्यइच्छाएवकल्प्यन्तां नतुएकामिच्छाम्प्रकल्प्य त. दाकारादयः ॥ इच्छाकल्पनायाआधिक्यात् ॥ इच्छैवच धर्मपदे. नोच्यतां ॥ तस्यादच्छाअयधर्मत्वात् ॥ एतेन धर्मकल्पनातोधाम- ॥

·(१४) कल्पनायागुरुत्वान्नेच्छाबमयः कल्प्यन्तइतिप्रत्युक्तम् ॥ वचन; मात्रेण गौरवादिव्यवस्थायाअसिद्धेश्च ॥ नमसति यौक्तिकगौरवे धर्मिकल्पनात्वेनैव गौरवम् ॥ मानाभावात् ॥ नचेदशी श्रुतिः स्मृ. तिर्वा काचिदस्ति यद्बलात्सत्यपिगौरवे बहुधर्मानुगतैकेच्छाऽऽश्री. येत॥एवंच नित्येच्छायास्तस्तैः सृज्यमानः संवन्धमात्रागीकारप- क्षोपिनिरस्तः ॥ अनुत्पन्नेन पदार्थेन तदाविर्भावेन वा इच्छायाः- संबन्धाऽयोगात् ।। समानविषयतयैवोपक्षयेण विरम्यव्यापारा- जावाच्च । अन्यथा लाघवेन जीवेच्छानामपि नित्यत्वप्रसङ्गात् ।। नच जीवेच्छानां न नित्यत्वमनुभवनोत्पत्तिनाशयोः सिद्धत्वादि- ति वाच्यम् ॥ ईश्वरेच्छायाअपि सोऽकामयतेत्यादिश्रुत्योत्पत्तिना- शयोः सिन्ध्यानित्यत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् ॥ईश्वरेच्छायामुत्पत्ति नाशयोर्व्यपदेशस्य संवन्धोत्पत्तिनाशाभ्यां स्वीकारे तु जीवेच्छा यामपि तयोरनुभवस्ताभ्यां स्वीक्रियतेति समानम् । किञ्च ला. घवमात्रेण श्रुत्यर्थस्यौपचारिकत्वस्वीकारे स्वमादेरप्यनित्यत्वाऽ- सिद्धिः।।कश्वायमिच्छाविषययोस्त्वन्मते संबन्धः॥कि स्वरूपात्मक उत तद्भिन्नः ॥ आयेऽपि किमिच्छास्वरूपात्मक आहोस्विद्विषय. स्वरूपात्मकः ।। नतावदायः॥ इच्छायानित्यत्वेन तस्य नित्यत्वा- नपाये उक्तदोषाऽनिस्तारात् ॥ संबन्धत्वरूपेणेच्छायाअप्यनित्यत्वे तु तदीयनित्यरूपमजागलस्तनायमानमेव।। अनित्यरूपस्य स्वीक- तत्वेन गौरवाऽनपायात् ॥ किञ्च स्वरूपस्य संबन्धत्वसम्भवे संयो. गादिर्व्यर्थः स्यात् ॥ एतेन संबन्धस्य विषयस्वरूपत्वमपि नि- रस्तम् ॥ घटादेस्तदाविर्भावस्य वाऽनुत्पत्तिदशायां तत्स्वरूपाभा- वेनेश्वरस्य तदिच्छाऽनुपपत्तेश्च ॥ नाप्युभयभिन्नः संबन्धः । नि.

·(१५) वक्तुमशक्यत्वात् । किञ्च तस्याऽपि संबन्धान्तरकल्पनायामनव. स्था ॥ समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादवस्थितेरितिन्यायात् ॥ ममतु तत्तद्विषयाऽऽकारोमायायारत्तिविशेषईश्वरेच्छा तस्याश्च तत्त- द्विषयाकारतैव तत्तत्संबन्धव्यपदेशप्रयोजिका एवमन्तःकरण- वृत्तिविशेषोजीवेच्छा संबन्धव्यपदेशस्तु पूर्ववज्ञेयः ॥ तथाचेश्व. रेच्छायाअनित्यत्वे तत्कारणं वाच्यमित्याह ।। ताकनेति ।। तामि. च्छां केन सृजतीत्यर्थः॥ ननु तामपीच्छयैव सृजतीतिचेकिंत- यैवेच्छयोतान्ययानतावदायः आत्माश्रयप्रसङ्गादित्याह । आ. मनाऽऽत्माश्रयान्नेति॥आत्माश्रयप्रसङ्गादामना नसृजतीत्यर्थः ।। नद्वितीयः॥ अनवस्थापत्तेः॥ एकैककार्यार्थमेकैकानादीच्छा- सन्ततः कल्पनेऽनन्तकार्यार्थमनन्नेच्छासन्ततीनां कल्पनेऽत्यन्तगौ. रवाच्चेत्याहान्येट्यापिभयादिति । अपिशब्दवलान्नसृजतीति सं- बध्यते ॥ भयन्त्वनवस्थादिरूपम् ॥ ७॥ स्वमतेडपीच्छायाः सृष्टि- हेतुत्वेनाऽनित्यत्वेनच तत्कारणमाह ॥ इच्छोद्भवइत्यादि ॥ काला दुद्रुद्धाजनकर्मणदच्छोद्भवः ॥ कालेन कर्मोद्वोधस्तु संहाराऽव्य- वहितप्राक्क्षणे भविष्यफलकजनकर्मभिरनुदुद्धरेव स्वज्ञानद्वारा जनित्यैतावताकालेन जनकर्माण्युद्धोधयिष्यामीतीश्वरेच्छया । दृश्यतेहि योगिनदच्छायाअपि व्यवहितकाले फलजनकत्वम् ॥ अमुष्मिकालउत्थास्यामीति संकल्प्य युअतस्तस्मिन्नेव कालउ. स्थानदर्शनान् ॥ आगन्तुकं कारणमागन्तुककार्येऽपेक्षितमितिन्या- यसम्भावितमर्थ प्रमाणेन विशिष्य द्रढयितुमाह ।। श्रुतिस्मृतिग- जैरिति ॥ निश्चीयतेदतिशेषः । ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामोयजेते- त्यादिभिः पुण्योवैपुण्येन कर्मणा भवति पापःपापेन साधुकर्मका- ..

·रीसाधुर्भवति पापकर्मकारीपापोजवति पुण्यःपुण्येनकर्मणाजवति पापःपापेन यइहरमणीयचरणाः एषलेवसाधुकर्मकारयति इ. त्यादिभिश्वश्रुतिभिः योद्रव्यदेवतात्यागसम्भूतोरसउत्तमः ।। देवा- संतlसरसोयजमानंफलेनचेति समवायीतुपुरुषोमोहेच्छाद्वेष- कर्मजःइति विपाकःकर्मणांप्रेत्यरूपांचिदिहजायते ॥ इहचामुत्र- चैकेषांभावस्तत्रप्रयोजनम् इत्यादियाज्ञवल्क्यादिस्मृतिभिश्व क. मणां फलहेतुत्वमुक्तम् ॥ जहस्य च चेतनमन्तरा हेतुत्वायोगा. दीशःकल्प्यते एपएवसाधुकर्मेत्यादिश्रुतिभ्यश्चातस्यचेच्छाद्वारैव. हेतुता लोकेतथैवदर्शनात् विलक्षणसामग्रीमन्तराकार्यवैलक्षण्या- नुपपत्तेश्च ॥ अतएवसोऽकामयतेत्यादिश्रुतीनांसंगतिः ॥ अतएव. फलमतउपपत्तेरितिसूत्रं संगतम् । वस्तुतस्तु लोके राजसेवाचौर्या- देराजतोपरोपद्वारैव हेतुत्वदर्शनादिहाऽपि कर्मभिरीशतोषादिक- मेवकल्प्यते ॥ इयमेवयुक्तिःसूत्रउपपत्तिशब्देनोक्ता ॥ एवञ्चाऽन्य थाऽनुपपत्त्या कल्प्यमानमदृष्टमेवफलदानाई कल्प्यतामित्यपास्त- म् ॥ अस्मन्मतेऽदृष्टस्याऽभावात् ॥ अचेतनस्यतथाकल्पयितुमश- क्यत्वाच्च । अतएव वैषम्यनैप॒ण्ये न॥जीवसुखदुःरवेच्छांप्रति क- मणोहेतुत्वात् । अन्यथा स्वेच्छया कस्मैचित् सुखस्य कस्मैचिट्ठः- खस्य दानेन वैपम्यं क्लेशाऽभावकरणसमर्थस्य तदकरणेननैपुण्यं चापद्येत ॥ ननुकर्मणः फलजनकत्वे ईश्वरस्य कर्माऽऽधीनतया स्वातन्याभावात्कर्तृत्वानुपपत्तावीश्वरत्वाऽसिद्धिरितिचेन्न। अ- स्वतन्त्रस्याऽपि देवदत्तः पचति काष्ठानि पचन्तीत्यादी देवदत्तका ठादेः कर्तृतायादर्शनात् ॥ नच स्वतन्त्रः कतिसूत्रविरोधः॥त. स्य स्वातन्त्र्येणविवक्षिनोऽर्थःकतैतितधारव्याभिर्व्याख्याततया ·(१७) तद्विरोधाजावात् ॥ उपादानगोचरज्ञानेच्छाइत्यादिरूपकर्तृत्वस्य सहकारिसमवधानेऽवाधाच ।। अतएव कर्त्ताशास्त्रार्थवत्त्वादित्य- धिकरणस्थानि जीवस्य कर्तृत्वप्रतिपादकानि बहूनि सूत्राणि ते- पाविषयवाक्यानिच संगतानि ॥ अन्यथासापेक्षतरस्य जीवस्य सुतरां कर्तृत्वाऽआवे तानि नसंगच्छेरन् ।। अन्यथाच त्वन्मतेडपी- च्छायाः सहकारित्वेनेश्वरस्य कर्तृत्व नोपपद्येत ॥ नमजेदवादि- नस्ते इच्छाकर्मणोरोदेवलक्षण्यं वर्णयितुं शक्यं येनेच्छासमव- धानेनास्वतन्त्रता कर्मसमवधानेवस्वतन्त्रता स्यात् ।। एतेन यत्र क. र्मानुसारेण फलदातृत्वमुक्तं तत्राऽपि कर्मकारयितृत्वमीश्वरस्यैव।। तथाचाहश्रुतिः ॥ एपोवसाधुकर्मकारयति तमित्याद्या॥ एतद्नु- रोधेन साधुकर्मकारी साधर्भवतीति श्रुतावपि भगवत्प्रेरणया सा- धुकर्मकर्तृत्वं बोध्यमिति वैषम्यनैपुण्ये इतिश्लोकटीकोक्तं प्रत्यु- क्तम् ॥ सहकारिसमवधानरहितत्वरूपस्वतन्त्रत्वस्वरूपकर्तृत्वस्ये. श्वरेसत्त्वे प्रमाणाभावात् ।। परमेश्वरस्येच्छया साधुकर्म ततउन्न. यनमित्यर्थस्य नस्याः श्रुत्याः प्रतीत्या इच्छायाः सर्वहेतुत्वेन कर्म प्रत्यपि हेतुत्वेऽप्यनन्यथासिद्धनियतपूर्ववर्तिनः कर्मणः फ- लहेतुलस्यादुर्गारवाच ॥ ईश्वरस्येच्छाद्वारा तदिच्छायावा वृष्टि. न्यायेन हेतुत्वमित्यन्यत्रविस्तरः॥ एवमेव परात्तुतच्छ्रुतेरितिसूत्रं परादीश्वराज्जीवस्य कर्तृत्वमित्यर्थकं लब्धव्यवस्थं बोद्धव्यम् । एतेन वैषम्यनैघृण्ये इतिदूपणेद्वेपरेस्थिते ॥ अनादिकर्मचाश्रित्य समाधानेवनीशता ॥ अत्राऽपिशाङ्कराशैवामाध्वारामानुजादयः। निम्बार्काभास्कराभिक्षुर्येऽन्येतेदोपसंश्रिताःइतिप्रत्युक्तम् ॥ तही- ·(१८) कायां दोषशब्देन याऽनीश्वरत्वापत्तिरुक्ता तस्याउद्धृतत्वात् ।। यत्तु तत्रवैषम्यनैघृण्यपरिहारार्थ आत्मसृष्टेर्नवैषम्यं नैपुण्यं चा- ऽपि वियते ॥ श्रीमदाचार्यचरणनिबन्धइदमीरितम् । श्रीमत्पशु- वरैर्विद्वन्मण्डनेपिनिरूपितम् ॥ रमणार्थमिदंविश्वमुच्चनीचादिभा- वत्तः । आत्मरूपंचकारानोहरिर्यस्माददूषणम् इत्युक्तं ॥ तन्मयु- क्तम् ॥ तट्टीकायामात्मसृष्टेरित्येतत्तात्पर्यविषयाऽभेदमात्रस्यैव ता दृग्दोषाऽभावे हेतुत्वोत्या तावतादोपाऽनुद्धारात् । तथाहि ॥ कि. मिमे जीवास्ततोऽभिन्नाअपिदुःखंजानन्निनवा ॥आये दोषान- पायोदुःखानिरासात् ॥ अन्त्येऽनुभवविरोधः॥ किश्चात्मनिदुःखो. त्पादकआत्महादिरिवेश्वरोनिन्येतप्रेक्षावद्भिः ॥ एतेन जैक्षवमत- मुपन्यस्य तन्मायावादिविध्वंसध्वस्तप्रायमित्यस्य टीकायां भेद- वादेवैषम्यादिदोषाभिधानमपि प्रत्युक्तम् ॥ अभेदवादेप्यनिरस्त- त्वात् ।। यच्च तद्दीकाकारेण विद्वन्मण्डनोक्तं किञ्चिददितम् ।। क तप्रयत्नापेक्षस्तुविहितप्रतिपिद्धावैयर्थ्यादिभ्यः प्रपञ्चेनरमणेच्छया- हिमगवान् क्रीहार्थकतविविधमर्यादादिरूपप्रयत्नोजन्मकालादा- रभ्यमोक्षपर्यन्तंविचारितवान् नहि क्रीदेवमुख्याऽन्यत्सर्वरपस- र्जनीभूतं तथाच तदपेक्षोभगवांस्तदनुसारेणैव कारयति सोवि/ हितस्य यागादेः प्रीतीपद्धस्य विपहननादरवयर्यमेवंजवे म. यादाऽजावेतु ईश्वरस्यैव स्वर्गनरकादिदातृत्वेन विधिनिषेधवेयर्थं भवेदिति ॥ तच्च नसम्यक् ॥ एतादृशसत्यसंकल्पपरमेश्वरसंकल्प- स्य दुःखादिषयोजकत्वेन परमेश्वरे वैषम्यादेर्दुष्परिहरत्वात् ।। किञ्च तयवतमूत्रविरोधः।। सापेक्षतायाःमृत्रास्पष्टंप्रतीतेः ।। स्व- निमितजीवकर्मणामिव स्वनिर्मितविचारादेरपेक्षायामपिसापेक्ष ·(१९) त्यानपायात् ॥ सूत्रार्थस्तु जीवकतप्रयत्नापेक्षइत्यादिः न्यायानु- रोधात् नतुविचारितमर्यादापेक्षइत्यादिः मानाऽभावात् ॥ किञ्च तथासतिस्वविचारापेक्षइतिवामर्यादापेक्षदतिवास्पष्टंब्रूयात् ॥ ए. वं वैषम्यनण्ये न सापेक्षत्वात् पत्युरसामञ्जस्यादितिसूत्रद्वयवि. रोधोपितन्मतेबोध्यः॥अपश्चितश्चायमर्थस्तत्रतत्र भगवत्पादैरिति- नात्राधिकंश्यत्यते ।। तादृशकर्मणामिच्छां प्रतिहेतुत्वं तु ज्ञानद्वा- रानैदक्षतेत्यादिश्रुत्या ज्ञानस्याऽपिहेतुत्वात् लोकेऽपिकर्मणां तेजी- ततोषादिकस्य भूपादेर्शानद्वारैवेच्छां प्रतिहेतुत्वदर्शनाच्च ।। क्रीडा) यथासृष्टिरनुपपन्ना तथावक्ष्यते ॥ ८ ॥ कर्मणांच स्वाऽव्यवहि- तोत्तरक्षणएव फलाऽनुकूलेश्वरेच्छाजनकत्वाभावेनोद्बुद्धानामेक तथात्वं वाच्यं ॥ तदुद्दोधार्थं च कालविशेषोऽपेक्षितः॥ अतएव कालःकलयतामहमिति भगवदुक्तं कालस्य कलयितृत्वं संगच्छ- ते । यद्यपिचाऽनेनसामान्येनैव कालस्यहेतुत्वमुक्तं तथाप्यतिप्र- सङ्गवारणाय विशिष्यहेतुताकल्पनीया साऽपिकर्मोद्बोधद्वारैव क- मणामुद्बोधकापेक्षायां तस्याःकुमहेतुताकेन कालेनैवोपशान्ती कारणान्तरकल्पनस्याऽयोगात् । इयंच कालतःकर्मणामुद्भवस्यप्र. किया अदृष्टकल्पनावादिरीत्यामूलेप्रोक्ता ॥ स्वमतेत्वीश्वरतोपा. देः फलोपधायकत्वलक्षणमौत्कट्यं कालेनक्रियते इतिबोध्यम् ।। यद्वा कर्मशब्देन नजन्येश्वरतोषादिकमेवलक्षणयागृह्यते ॥उदो. धश्चतादृशमौत्कट्यम् ।। वस्तुतस्तु कालस्यविशिष्यहेतुत्वकल्पने नादृशसहकार्यभावादेव कालान्तरेफलानतिप्रसक्तो कर्मणांनो. द्वोधकापेक्षा ।। एवंच कालस्याऽपिसहकारित्वात्सुतरांत्वन्मतेस्व. तन्त्रतास्यात् ।। नचकालईश्वरादभिन्नएव अतएव सदेवसोम्ये द ·(२.) भयआसीदितिश्रुतिःसंगच्छते अन्यथाऽवधारणंनसंगच्छेत काल- स्यतदानींसत्त्वात् अन्यथाऽपदासंगतेः- तथाचकालसत्त्वेऽपिना- ऽस्मदभिमतस्वतन्त्रताहानिरितिवाच्यम् ।। आत्माश्रयप्रसङ्गात् ॥ स. र्वस्येश्वरभिन्नत्वेन कर्मणांहेतुत्वनिराकणप्रयासनैष्फल्यापत्तेश्च ।। कालोऽस्मिलोकक्षयकदित्यचतु कालशब्देनयमोदानधर्मप्रथमा ध्यायोक्तस्तसहचारीवाकश्चिद्विवक्षितोनतुक्षणादिरूपः ॥ लोक. क्षयकदितिविशेषितत्वात् ॥ सर्वाऽऽत्मकस्यतस्ययमाद्यात्मकता- याअविरोधाच्च ॥ एवंकालरूपोऽवतीर्णइत्यत्राऽपिबोध्यम् ॥ एत- समानाऽर्थत्वलाभात्।।काल:कलयतामितितु विभूतिवर्णनम् अतो मनआदिष्विवतत्राऽपिपरमात्मदृष्टिमावविधितात्पर्यकम् ॥ नचैव- कालादरतिरिक्तवे .सदेवत्ववधारणविरोधइतिवाच्यम् ॥ कल्पित. स्याऽधिष्ठानाऽनतिरिक्ततयाऽवधारणाऽविरोधात् ॥ ९॥ इन्द्रोमा याभिःपुरुरुपईयते मायांतुप्रकृतिविद्यादित्यादिश्रुतिभिः सम्भ- वाम्यात्ममाययेत्यादिस्मृतिभिश्च मायायाअपिजगद्धेतुत्वं निश्ची- यतइत्याह ॥ तथेति ॥ श्रुतिस्मृतिगणैरित्यर्थः ॥ ईशानःसृजती- ति इच्छोद्भवइति चाऽनुवर्त्तते ॥ यत्तु अत्रैवशाङ्कराःप्राहुर्मायिकं: नश्वरंजगत् ॥ मायासंबन्धतोब्रह्मकारणंनाऽन्यथैवहि इतिश्लोके- नहीकाकारऊचे ॥ रूपरूपंप्रतिरूपोबभूव यत्तस्यरूपंप्रतिचक्षणा. य इन्द्रोमायाभिःपुरुरूपईयतइति मन्त्रान्माया ज्ञानस्यकारणं नतुब्रह्मणोबहुस्वरूपत्वस्य अन्यथापूर्वार्द्धएवमायाभिःपुरुरूपोब- भूवेतिवदेदियुक्तम् ॥ तन्न तथोक्तावपिविधेयजेदेन वाक्यभेदा निवारणाच्छब्दगौरवस्य स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थत्वेनाऽदूषणत्वात् ॥ पुरु. रूपविज्ञानस्यमायिकत्वे पुरुरूपत्वस्यसुतरांमायिकत्वसिद्धेश्च ॥

·विवर्त्तवादेष्टरेवसटित्वात्मायिकविज्ञानविषयस्यामायिकत्वा. सिद्धेः ॥ नहिशुक्तिरजतविज्ञानविषयस्य रजतस्यामायिकत्वम् ।। नच तत्रसतएवरजतस्याऽऽविर्भावः सर्वत्रसर्वसत्त्वस्यसत्कार्यवादे. ऽभ्युपगमादिति नरजतंमायिकमितिवाच्यम् ॥आविर्भावस्यदूप- यिष्यमाणत्वेन सत्कार्यवादासंभवात् ॥किञ्च स्वमादेर्मायिकताया- स्त्वयोक्तत्वेन तज्ज्ञानेपुमायिके'मायिकविषयकत्वदर्शनेनेहाऽपि- तादृशज्ञानस्यमायिकविपयकत्वंस्यात् । तत्रापिविषयस्याविर्भा- वाभ्युपगमेत्वपसिद्धांतः।। किञ्चैवंविज्ञानस्याऽपिस्वाश्रयेसतएवघ- टादिवदीश्वरेच्छातआविर्भावोपपत्तौ तत्रापिमायिकत्वासित्थ्याप- तिः॥ईश्वरतदिच्छयोर्ज्ञानाकारणत्वे ईश्वरस्य सर्वकारणत्वरूपंस. त्मिकत्वंतदिच्छायाश्वसर्वकारणत्वं नस्यात्।।किञ्च पारमार्थिकवस्तु- विज्ञानेकृप्तप्रमाणातिरिक्तसामय्यपेक्षाभावेन तत्रमायानापेक्ष्येत तस्मानिर्विशेपस्यतथाभवनासंभवशङ्कायां तन्निरत्त्यर्थवास्यशेपो. बहुरूपज्ञानमेवतथाभवनमितिवदन्विवर्तवादमेवपुष्णाति ॥पुराणे- पुतु प्रपञ्चस्यमायिकत्वंबहुशउक्तं तत्तुविदुपांसुविदितमितिनास्मा. शिरुपन्यस्तम् ॥ यत्तु मायिकत्वंपुराणेपुवैराग्यार्थमुदीर्यते इतितद्रु. रुवाक्यं तत्रोच्यते ॥ कथं भूतार्थवादरूपस्यतस्यस्वार्थेतात्पर्याभा- वउच्यते ॥ किञ्च प्रपञ्चस्यवस्तुतोमायिकत्वाभावेत्वदीयसंगतस्त्व- गोष्ठीकुशलोनाक्यैर्वैराग्यभाक्स्यादिति परमतस्थपुरुषाणांबो- धार्थतानिवाक्यानीतिवाच्यम् नचतेषांमोक्षाधिकारस्त्वसंमतइति तानिवाक्यानिव्यर्थान्यप्रमाणानिचस्युः तस्माच्छौतवाक्यार्थोपळ. हकत्वमेवैतेपांवक्तुमुचितम् ॥ यत्त्वसतोहेतुत्वादर्शनानासतोऽज्ञा. नस्यकार्यजगत्सम्भवतीत्याह । तन्नयुक्तम् ।।, अज्ञानस्यासत्त्वा- ·(२२) नङ्गीकारान् ॥ नासदासीदितिश्रुतेः ॥ सद्विलक्षणस्यतुकूटकार्षा- पणस्वमादेर्हेतुत्वंदृष्टम् ॥ अतएवमिथ्याभूतस्वमहेतुत्वपरा यदाक- र्मसुकाम्येपुस्त्रियंस्वमेनुपश्यति ॥ समृद्धितत्रजानीयात्तस्मिन्स्वम- निदर्शने इतिश्रुतिःसंगता ॥ विस्तरेणचैतद्वैतसिद्धौस्थितम् ॥ य- तु षष्ठश्लोकव्याख्यायांतहीकाकारेण सन्मूलाःसौम्येमाःप्रजाः- सदायतनाःसत्प्रतिष्ठाः कथमसतःसज्जायेत तत्सत्यं यदिदंकिंचित्त- सत्यमित्याचक्षते इत्यादिश्रुतीरुपन्यस्य असत्यत्वेनज्ञानत्वासुरा- णामेव । तथाचगीतायाम् ॥ असत्यमप्रतिष्ठन्तेजगदाहरनीश्वर- मित्युक्तं ॥ तत्र सन्मूलाइत्यादेःसतोजगमाधिष्ठानत्वेननानुपप- त्तिः ॥ प्रकृतिमा।हेतुत्ववादेऽपितस्यभ्रमाऽधिष्ठानताऽऽश्रीयतए- वेतिनदोषः ॥ कथमसतःसज्जायतेत्यस्यास्तु सत्त्वेनाऽप्रतीयमाना- सत्त्वेनप्रतीयमानंकथंजायतेत्यर्थः ॥ अन्यथा वाचारम्भणंवि- कारोनामधेयमितिविरुध्येत ॥ वस्तुतस्तु एकआहुरसदेवसौम्येद- मयआसीत्ततोवसदजायतेत्युपक्रम्यप्रदत्ततयेयंश्रुतिरसद्धेतुकस- कार्यवादखण्डयतीतिभाति ॥ तथाचतद्वादप्राप्तसत्कार्यानुवादे- नकारणासत्त्वनिराकरणेतस्यास्तात्पर्यान्नतद्विरोधः ।। सदितित्व- धिष्ठानाभेदमारोप्यस्याह ॥जगतःसद्विलक्षणत्वस्वीकारेऽप्यसद्वि- लक्षणत्वस्याऽपिस्वीकारान्नभगवद्वाक्यमस्मन्मतनिन्दापरं किन्तु- शून्यवादनिन्दापरम् ।।अतएवाप्रतिष्ठमित्युक्तम् ।। अस्मन्मतेतु ज- गतःसत्यतिष्ठत्वमस्ति ॥ तद्वाक्यस्यजगत्सत्यत्वपरत्वेतु वाचारम्भ- णश्रुतिविरोधः ॥ ननु योविकारःपृथुबुनोदरादिःसवाचारम्भण:- वाचिकक्रियात्मकोनतुकारणाद्यक्तिभेदापादकः॥यथासुप्तरस्थि- तउपविष्टेच पुरुपेऽवयवविन्यासभेदोनपुरुपोदोऽतोनामधेयं का ·(२३) रणस्यैवनामधेयं कारणमेवहितत्तदर्थक्रियानिप्पत्त्यर्थं घटशरावा. दिनाम्नाऽऽहूयतइतिकारणादभिन्नकार्यतदामृत्तिकेत्येवसत्यं ॥अ. न्यथा कार्याजावेन ब्रह्म कस्य कारणंस्यात् ॥ कारणत्वाभावेका. रणत्ववादिकायतोवाइत्यादिकाःश्रुतयोविरुध्येरन् । यदिविकारे. वाङ्मात्रतामभिप्रेयाद्वाचारम्भणविकारोमृत्तिकैवसत्यमितिवदेत्॥ तावतैवकार्यस्यमिथ्यात्वसिद्धेः॥ वदतितु नामधेयपदेतिपदाभ्यां घटितम् ॥ तेनकारणादभिन्नं कामितितात्पर्यादुक्तएवार्थः ।। किञ्च वाचारम्भणमितिवाक्यमुपक्रम्याइये कथमसतःसज्जायतेति सदेवसौम्येदमपआसीदिति पठितम् । अतएव सूत्रकारदमामे- वश्रुति विषयीकृत्य तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यइत्यवदत्॥अ- र्थस्तुवाचारम्भणमित्यादिशब्देभ्यस्तदनन्यत्वंकारणानन्यत्वंकार- णादभिन्नत्वबोध्यतइति ॥ आत्रादिपदेनेतिपदं नामधेयपदं स- देवेत्यादिवाक्यानि गृहन्तेइतिचेन्न || नतुकारणादित्यर्थस्यलक्ष- णांविनावाचारम्भणशब्देनाऽबोधात् ॥ नामधेयपदस्यकारणस्यै. वनामधेयमित्यर्थोऽपिनाऽध्याहारमन्तरासंगतः ॥ कारणमेवही- त्यादित्वसंगतमेव मृदोघटइतिकथनेनजलाहरणासिद्धेः॥ तस्मा- द्वाचारम्भणंविकारइत्यत्रान्यतरस्यान्यतरंप्रतिहेतुत्वम् ॥ इतिश- ब्दस्यपूर्वत्रान्वयेनइतिमृत्तिकैवेतिव्याख्येयम् ॥ अतोनपदद्वयवै- यर्थम् ॥ सूत्रआदिपदेनैतदात्म्यमिदंसर्वमित्यादिकारणाजेदवोध- कं नेहनानास्तीत्यादिचगृह्यते ।। अनन्यत्वशब्दार्थस्तुअन्यत्वाजा- वोनतुतादात्म्यम् ॥ प्रमाणाभावात् ॥ सचकार्यस्य मिथ्यात्वात् ॥ अतएवारम्भणशब्दादिभ्यइत्युक्तं नतुसन्च्छब्दादिभ्यदति ॥ का. यस्याऽसत्त्वेऽपिकारणस्यसत्वंतुत्वन्मतेभेदादेरसत्त्वेपितत्कारणस्य.

·(२४) यथासत्त्वंतथाबोध्यम् ॥ किञ्च स्वानन्यावयवविन्यासान्यतद्वि. न्यासान्तरानन्यस्यस्वतोऽनन्यतायाअयुक्तत्वेनावयवविन्यासभे- दोनपुरुषोदइत्यप्यसंगतम् ॥ अतस्तत्रापितादृग्विन्यासानांकल्पि- तत्वेनैवपुरुपभेदाभावइतिबोध्यम् ॥ यच्च मायिकतयोभयसंमत- स्वमवैधर्म्यप्रतिपादकस्य वैधाचनस्वमादिवदितिसूत्रस्यविरोध. मुक्तवांस्तञ्चमसम्यक् ॥ तथाहि नाभावउपलब्धेरित्यनेनसर्वथा: वाशार्थासत्त्वमभ्युपगच्छतोविज्ञानवादिनोमतस्य खण्डनमुपक- म्य स्वमादिष्वन्तरेणाऽप्यर्थवासनानिमित्तस्यवैचित्र्यस्योभाभ्या. मभ्युपगम्यमानत्वात्॥ अन्तरेणतुवासनामर्थनिमित्तस्यज्ञानवैचि. व्यस्य मयाऽनभ्युपगतत्वात् ॥ अभावोबाझार्थस्येतितदभ्युपगतं. खमेसर्वथार्थशून्यत्वमभ्युपगम्य जागरितप्रत्ययेषुतदभाववैधा- चेत्यनेनाह ॥ एवंच यथास्वमेऽर्थशून्यत्वमाश्रीयते तथाजागरि- तेनाश्रयितुंशक्यम् ॥ वैधात् ।। वैधय॑चजागरितेबाधाभावःस्व- मेबाधः। अस्मद्रीत्यातु अविद्यादशायामेवस्वमस्यवाधइतरस्य- तुनेतिबोध्यम् ॥ एवञ्च कतद्विरोधः ॥ वामप्रत्ययैःसर्वथासाह- श्यस्याऽनिषेधात् ॥ अन्यथा सर्वस्यकथंचित्सर्वसदृशत्वेनअहंता- दिप्रपञ्चस्यभेदादेरासुरव्यामोहायासत्यस्यैवप्रतीयमानतयाऽभ्युप- गतस्यप्रभासलीलादेश्च त्वन्मतेपिमायिकत्वेनच तचापितद्विरोधो. दुर्वारःस्यात् ॥ अहंत्वादिषुव्यभिचारेणसूत्रासंगतिश्च ॥ एतेन मो- क्षसाधनेप्रत्त्यनुपपत्तेश्चेतितरसूत्रस्थचकारस्यतात्पर्यवर्णयतष्टी- काकारस्योक्तिःप्रत्युक्ता ।उक्ताशयेनविज्ञानवादिनप्रतिसूत्रस्यम- रत्तत्वात् ॥ एवंच सर्वनामरूपात्मकंजगन्मायिकमितिसिद्धम् ॥ एतेन अस्लिभातिप्रियंरूपनामचेत्यंशपञ्चकम् ।। आयंत्रयंब्रह्मरू.

·(२५) पंमायारूपंद्वयंपरमिति यन्नामरूपयोर्मायिकत्वमुक्तं तदसहमाने. न जगदूपं द्वयं परमिति पाठस्य कथंचित्वसंमतत्वप्रतिपादनार्य नामरूपविभेदेनजगक्रीडतियोयतइति स्वगुरुसंमतिमुपन्यस्येश्व. रस्य नामरूपयोः प्रकाशकत्वेन कर्तृत्वान्नामरूपयोरीश्वररूपत्वं यदुक्तं तदपि निरस्तम् ॥ एतयोर्मायारूपत्वस्य दर्शितत्वात् ॥ अ. न्यथा पञ्चानामपि ब्रह्मरूपत्वेन त्रयाणां विशिष्य तद्रूपत्वकथ- नं न संगच्छेत ।। अतएव विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तइतिश्रुतिः संग- ता॥ अत्रचोद्देश्यतावच्छेदककालावच्छिन्नत्वस्यौत्सर्गिकस्य वि. धेये भाननिर्वाहाय ज्ञानसमकालमेव मुक्तिरिति केचित् ॥ एतेन प्रपञ्चस्याऽज्ञानकार्यत्वे ज्ञानेनाऽज्ञाननाशे तत्कार्यस्य देहादेरस्थि- स्या जीवन्मुक्त्यनुपपत्तिरित्यपास्तम् ।। अपरोक्षकल्पपरोक्षज्ञान- वत्येव जीवन्मुक्तव्यवहारस्य शास्त्रीयस्योपपत्तेः ॥ अज्ञानसंब- धिन्या आवरणशक्तरेव विद्ययाविरोधः ॥ विक्षेपशक्तेस्तु प्रार- ब्धनाशसहकतया तया॥अवरणनाशाच्चजीवन्मुक्तइत्यादयोऽपि- पक्षास्तस्यतावदेवचिरंयावनविमोक्ष्येऽथसंपरस्ये अनारब्धकायें। एवतुपूर्वेतदवधेः जोगेनत्वितरेक्षपयित्वाऽथसंपद्यते इत्यादिश्रुति- सूत्रादिसिद्धाः सिद्धान्तलेशादिषु सोपपत्तिकादर्शितास्तु विस्त- रदिक्षुभिस्ततएव द्रष्टच्या.॥ अन्येतु ज्ञानिनोऽदृष्टाभावेऽपि स्या- दृष्टैरेव जीवन्मुक्तेशरीरादिस्थितिः शिष्यादिभिरेवकल्पिता यथा- कश्चित्क्षत्रियादिः काश्यों मृतस्तत्पनीतु ग्रामान्तरे तत्पादुकादि. कमादायाऽनुगमनं कृतवती तत्र तस्यायथाशास्त्रं फलोपभोगार्थ स्वादृष्टेनैव पतिदेहादिकल्पना पत्त्युस्त्वदृष्टंनास्पेन मुक्तत्वात् ॥

·॥ (२६) अनहि जन्तोः प्राणेषुक्रममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे येना. ऽसावमृतीभूत्वा मोक्षीभवतीतिश्रुतेः ॥ एवंजीवन्मुक्ताऽदृष्टाऽभा. बेऽपि परेपामदृष्टैरेव तदेहादिकल्पनेत्याहुः ॥ अधिकमुत्तरभागे षष्ठरवण्डखण्डने वक्ष्यते ॥ एतेनैव जैक्षवमतमुपन्यस्य यदुक्तं त- न्मायावादिविध्वंसध्वस्तप्रायमिति तदेवध्वस्तम् ।। मायाहेतुवाद- स्य निवारयितुमशक्यत्वात् ॥ अध्यासितुर्बास्तवत्वमध्यास्यस्याड- न्यत्रवास्तवत्ववानाध्यासे प्रयोजकं प्रमाणाभावागौरवाच॥ एव- ञ्च जीवस्योपाधेरवास्तवत्वेऽपि संसारस्याऽन्यत्रावास्तवत्वेऽपिच माययाऽध्यस्तत्वरूपस्य मायिकत्वस्य नानुपपत्तिः ॥ नच ब्रह्म- पोघटपटायात्मना भासे ब्रह्मणस्तत्सदृशत्वापत्तौ साकारता स्या- त् नहि रज्जौ हयाऽऽकाराऽऽभासः किन्तु सर्पाकाराऽभासएवेति वाच्यम् ॥अध्यासे सादृश्यस्य साक्षादप्रयोजकत्वान् ॥संस्कारोहो- धद्वारा हि सतत्रप्रयोजकः संस्कारोबोधस्य तु न सादृश्यज्ञानमेव कारणं किन्त्वदृष्टायपि रज्जावश्वाऽध्यासाऽभावस्तु केनाऽपि हेतु. ना तसंस्काराऽनुद्वोधात् ॥ अन्यथा भुजगदण्डभूच्छिद्रमालाज- लधारायध्यासोयुगपद्ज्जौ स्यात्॥ पृथक्तदध्यासदर्शनेन सादृश्य- स्याऽप्रत्याख्येयत्वात् ॥ पूर्वपूर्वाऽध्यासजन्यसादृश्यस्य ब्रह्मण्यनी- कारे साकारतापत्तरभावाच्च॥१०॥साचेयं मायाऽनादिः॥नासदा- सोन्नोसदासीकिंतुतमः इतिश्रुतेः॥ लाघवाच्च अनादिसंसारकार. णतासिद्धौ तस्याः सादितायावक्तुमशक्यत्वाच्च।।पूर्वपूर्ववासनाना- मुत्तरोत्तराध्यासंप्रति पूर्वपूर्वकर्मणामुत्तरोत्तरजन्म प्रतिच हेतुत्वान् बालस्य स्तन्यपाने प्रवृत्तिदर्शनेन पूर्वसंस्कारसिद्धौ संस्कारप्रवाहस्य कल्पनीयत्वाच्च संसारस्याऽनादितासिद्धिः। अतएव बग्धोऽस्या.

·(२७) विद्ययाऽनादिरितिस्मृतिः संगता ।। नच बन्धस्याऽनादित्वेऽविद्या येति तृतीयाऽनुपपत्तिरिति वाच्यम् ।। गोपेन गावइत्यादिवदुपप- त्तेः । नच तर जीवन्तीत्यादिपदाध्याहारदतिवाच्यम् ॥ इहाऽ. पि तिष्ठतीत्यध्याहारस्य सुलभत्वात् । अतएव भागवते तृतीय- स्कन्धे विश्ववैब्रह्मतन्मावंसंस्थितंविष्णुमायया इत्यत्र संस्थितमि- त्युक्तम् ॥ सादित्वंतु बन्धस्य नानीकर्तुं युक्तम् ॥ अस्यां स्मृती अनादिशब्दार्थस्य त्यागे बीजाभावात् ।। प्रवाहाऽनादौतु संसारो- इनादिरित्यादौ नैयायिकादीनां सर्वेषां प्रचुरः प्रयोग इति तत्रा- ऽनादिशब्दस्य शक्तिरेव निरूढलक्षणावा ॥ देवेषु त्वमरशब्दस्य रुढिरेव ॥ योगासंभवे तस्याः सर्वसम्मतत्वात् ॥ तस्य देवेप्वौप. चारिकत्वेऽपि यथा तत्र तयथेहकर्मचितोलोकइत्यादिश्रुतिरनु- पाहिकाऽस्ति तथाऽत्र किञ्चिदनुपाहकं नोपलभ्यते इति नेहाs. ऽमरशब्दवदुपचरितार्थता ॥ प्रत्युत तथात्वे धातायथापूर्वमकल्प- यदितिश्रुतेः ऋषीणांनामधेयानियाश्वेदेषुदृष्टयः || शर्वर्यन्ते- प्रसूतानांतान्येवैभ्योददात्यजः इत्यादिस्मृतीनां समाननामरुप- त्वाचाऽऽरतावविरोधोदर्शनात्स्मृतेश्चेतिसूत्रस्य च विरोधः स्यात् ।। सूत्रादिकन्तु उत्तरभागे एकोनचत्वारिशरवण्डरवण्डने स्फुटीभ- विष्यति ॥ बन्धस्य सादित्वेऽकताऽभ्यागमादिदोषप्रसङ्गश्वस्यात् ॥ तथाच यथापूर्व विनाकारणान्तरमीश्वरोमां संसारान्धकूपेऽक्षि- पत्तथा पुनरपि क्षेप्स्यतीति विधारयन्नकोऽपि प्रेक्षावान्मोक्षार्थ यतेतेति मोक्षमार्गएवोच्छियेत ॥ संसाराऽनादित्वबोधकवाक्ये. विव नसपुनरावर्तते यद्गत्वाननिवर्तन्ते अनावृत्तिःशब्दादित्या- दिष्वपि कुतर्कप्ररत्तेरप्रतिवन्धान् । प्रत्युत मोक्षस्य नारो जन्य- ·(२८) स्य नाशइति नियमोऽनुकूलः स्यात् लयरूपस्य तस्योत्पन्नत्वा. दित्यलम् ॥ सान्ताचेयंमाया॥ विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तइतिश्रुतेः ।। तरत्यविद्यांविततांदृदियस्मिन्निवेशिते ॥ योगीमायाममेयायत. स्मैविद्यात्मनेनमः ।। मायामेतांतरन्तिते ॥ विभेदजनके ज्ञानेना. शमात्यन्तिकंगते इत्यादिस्मृतिभ्यश्च ॥ नचयदनादितदनन्तमिति- व्याप्तिः संगता ॥ प्रागभावेव्यभिचारात् ॥ घटादेराविर्भावस्यैव स्वीकारेऽपि भेदस्योत्पत्तिस्वीकारेण तवाऽपि तत्यागभावप्रत्याख्या नस्याशक्यत्वात् । नचानादिर्भावोऽनन्तइतिवाच्यम् ॥ भावत्वस्य निरूपयितुमशक्यत्वात् ॥ अस्तीतिप्रतीत्यर्हत्वस्याऽभावेऽपि स. त्वात् ॥ अभावभिन्नोभावइतितु अन्योन्याश्रययस्तम् ॥ अभा- वस्य भावनिरूपणाधीननिरूपणत्वात् ॥ अधिकन्तुरखण्डनादि. भ्योञम् ॥ किचाऽविद्याया अभाववैलक्षण्येनैव भावव्यवहारोऽ. स्माकं नतु त्वदभिमतजावरूपत्वेन ॥ तदाहुर्भावाभावातिगाऽवि. द्यातत्त्वेदृष्टान्तितंतमइत्यादि ॥ यदिचाइनादिपदार्थानाम्भेदस्य सादिता नयुक्ता सादिस्तु नकोऽपिपदार्थइत्युच्यते तहि सर्वमन. न्तमित्येव त्वया वाच्यं ।। यत्तच्छब्दयोरव्यावर्तकत्वात् । नचत. थाऽपि वक्तुं युक्तमुक्तश्रुत्यादिविरोधात् ॥ आविर्भावतिरोशावा. वाद्यन्ततयाविवक्षितावितिचेन्न ।। मायायानाशेऽपि तिरोभा. वानगीकारेण मनियमविरोधानवतारात् ॥ सतःपूर्ववज्ञानाभा. वस्यैव तिरोभावपदार्थत्वात् ॥ अन्यथा नाश्यत्वेनाजिमतोदो. ऽपि तिरोभवतीति त्वयोच्येत ॥ नैयायिकाद्यैश्व कूर्मस्याङ्गानि निरोजवन्तीतिवद्दटादयस्तिरोभवन्तीतिप्रयुज्येत ॥ एतेन किञ्चज- म्यात्वजन्यावामायाऽऽयेजनकोहिकः। अन्याभावात्तबीवंसवि.

·(२९) शेषत्वमागतम् ॥ द्वितीयेत्वद्वैतभाकदाचित्त्वंत्वसङ्गतम् ॥ आत्मै. वेदमपआसीदित्यादिश्रुतिबाधतः ॥ अनादित्वेनुसान्तत्वमिति- पक्षोऽप्यसङ्गन्तः ॥ अनादित्वमनन्तत्वमायायाइतिनिश्चयः इ. निप्रत्युक्तम् ॥ अनादिसान्तत्वपक्षे श्रुतिन्याययोविरोधस्योद्धृत- त्वात् ॥ अनन्तत्वस्योक्तरीत्यानिरस्तत्वाच्च ॥ ११ ॥ यत्तु माया. संबन्धरहितमितिश्लोकटीकायामस्याभगवतोऽजिन्नत्वमुक्तम् ॥ तत्रब्रूमः ॥ किमिदमभिन्नत्वं तादात्म्यम् भेदाभावोवा ॥ आये:- पि कथंचित् सर्वथावा।। नतावदायः॥ तत्रदोनचैवेत्यादिवसि- द्धान्तविरोधात् ॥ न द्वितीयः॥शक्तिः शक्तिमानिति व्यवहारलो- पप्रसङ्गगत् ॥ सत्तादात्म्यनिषेधकनोसदासीदितिश्रुतिविरोधाच्च ।। मायायाविनाशित्वस्योक्तत्वेन तदभिन्नस्य ब्रह्मणोविनाशित्वाप. तेश्च । विभेदजनकेक्षानेनाशमात्यन्तिकंगते इत्यत्राऽत्यन्तनाशेन तिरोभावमहणे प्रमाणाभावाचं ॥ मायायान तिरोभावोक्तिस; म्भवः । किञ्चैवमप्यनिस्तारोब्रह्मणोऽपि तिरोभावप्रसङ्गात् ।। ) दाभावपक्षस्त्विष्टएव । शुक्तिकायां कल्पितरजतभेदाऽभावसत्वा. न् ब्रह्मणि मिथ्याभूतमायाभेदाभावस्योचितत्वात् ।। एतेन श. क्तिशक्तिमतोभेदाभेदोयःसनबाधकः ॥ तत्रभेदोनचैवास्तिशक्ते. ब्रह्मत्वनिश्चयात् ॥ भिन्नत्वेतुजडत्वंस्यादिति ॥ धर्मर्मिविचारेऽ. पिज्ञेयमेवंविचक्षणैः ॥ प्रकाशाऽऽश्रयदृष्टान्तेऽप्यभेदोबोध्यतकि. ल ॥ अरूपवत्सूत्रवाक्येधर्माणामपिब्रह्मता|निरूपिताप्रभुवरैःश्री- विद्वन्मण्डनेस्फुटम् इतिप्रत्युक्तम्॥दस्यासंमतत्वे जेदाभेदस्यावा. धकत्वायोगात्।।उत्तरार्द्धनविरोधाच्चा।जहतायाइष्टत्त्वाच्च ।।अतएव किन्तुतमदतिश्रुत्युक्तंसंगच्छते॥प्रकाशाश्रयवद्वाऽरूपवदेवेत्यनयोः ·(३०) सूत्रयोस्तु तात्पर्य चतुर्थश्लोकव्याख्यायां वर्णयिष्यामः ॥ इयंच मायाऽविद्याशब्देनाऽपिव्यवव्हियते मायाचाविद्याचस्वयमेवभव. ति तरत्यविद्यांविततांदियस्मिन्निवेशिते इत्यादिश्रुतिस्मृति- भ्यस्तदेतदाहाविद्याख्यमायेति ॥ एवं सर्वस्य नामरूपात्मकस्य ज. गतोमायिकत्वसित्ध्या तदन्तःपातितद्धेतुत्वस्य च तथात्वमित्याह। हेतुत्वंचेति ॥ ननु ब्रह्मणोमाययाऽपि हेतुत्वे निर्विकारत्वाऽसङ्गत्व- योर्हानिरितिचेन ॥ मायया सिंहादिभूतस्यैन्द्रजालिकस्य विका- रायनुपलब्धेः ॥ ऐंद्रजालिकोवस्तुतोविकारादिमानितिचेदास्ता- म् । एतावता हि न विकारित्वादि नत्रप्रयोजक गौरवान्मानाभा- वाच्च । सिंहादिप्रकारकं भानमात्रं तत्रेतिचेन वयं ब्रह्मणोवस्तु- नस्तथाभावं स्वीकुर्मः किन्तु तथाप्रतीतिमा विवर्त्तवादाऽङ्गी- कारात् ॥ अतएव मायया बहुरूपज्ञानमेव श्रुतिराह इन्द्रोमाया- जि:पुरुरूपईयतइति॥ कारकस्य क्रियाऽन्वयनियमात् ।। कारक- विभक्तरितरविशक्तितउचितत्वाच ॥ तस्मात्मातीतिकस्य जगत- इव तद्धेतुत्वस्याऽपि मायिकस्य तत्रसम्भवान्नकाप्यनुपपत्तिः ॥ अतएवाऽक्षमाभवतःकेयंसाधकत्वप्रकल्पने ॥ किनपश्यसिसंसा- रंतत्रैवाऽज्ञानकल्पितमित्यभियुक्तोक्तं संगच्छते ॥ एवंच ब्रह्मण. स्तटस्थलक्षणं सिद्धमित्याह ।। परस्यलक्षणमिदमिति ॥ प्रकारा- न्तरमाहाशाखेन्दुवदिति॥शुद्धे उपादानत्वं नास्ति कितर्हि शबले शवलगतं चौपादानत्वं तदनुगतस्य शुद्धस्य लक्षणं शारवेव चन्द्रस्य। मायैववोपादनं तद्गतं चोपादानत्वं तदधिष्ठानस्य लक्षणम्॥ एतेन निर्गुणब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय सगुणब्रह्मणोमायायावा लक्षणक. थने व्यासस्य प्रतिज्ञाहान्युपक्रमविरोधौ स्यातामिति जन्माय.

·(३१) स्यौतसूत्रं निर्गुणलक्षणपरतया व्याख्येयं तथाच तद्विरोधदत्यपा- स्तं । शाखाचन्द्रवन्निर्गुणतटस्थलक्षणताया एवस्वीकारात्।। अ. त्र शुद्धकारणत्वपक्षे तदैक्षतबहुस्यांप्रजायेयेत्यत्र प्ररुतः सत्पदा- र्थः परामृश्यते तस्य बढावोमायया ॥ नहि मायारूपसहकारि- समवधानऐन्द्रजालिकस्य तथाभावोगौणोद्वैतापादकोवा ॥ शब- लकारणत्वपक्षेऽपि ऐन्द्रजालिकपरतच्छन्दघटिते सऐक्षतसिंहो. भवेयमिति वाक्यइव तच्छब्देन सत्पदार्थस्यैव परामर्शदक्षणंच मुख्यमेव नतु ताआपऐक्षन्तेतिवद्गीणं ॥ एवंमायामाचहेतुत्वपक्षे. ऽपि सत्पदार्थस्यैव तच्छब्दवाच्यत्वमीक्षणंच तेचमुख्ये एव परन्तु सेनाऽभिमायेण यथा राज्ञोयोत्स्ये इतिवाक्यमौपचारिकं तथामा- याभिप्रायेण बहुस्यामित्यौपचारिकम् ॥ सेयंदेवतैक्षतहताहमि- मास्तिस्रोदेवताअनेनजीवेनात्मनानुप्रविश्यनामरूपेव्याकरवाणी तिवाक्येऽपि सेयंदेवतक्षताहंआत्मनाशब्दार्थामुख्याएव ॥ जीवा. सेदोऽपि मुख्यः नामरूपव्याकरणमेव शुद्धऔपचारिकमिति गौ- णश्वेन्नाऽऽत्मशब्दात् तन्निष्टस्यमोक्षोपदेशात् हेयत्वावचनाचेति- सूत्रत्रयस्य विरोधोनास्माकं किन्तु सांख्यमतखण्डनपरमेवतत् ॥ तन्मतईश्वराजावेनोक्तरीत्या योजनायाअसम्भवात् ।। मायाका- रणत्वपरवडवाक्यवलेनेश्वरहेतुत्ववादिनीनां श्रुतीनां जन्मादिसू- त्रस्यच केवलमौपचारिकत्वम् ॥ यथात्वन्मतेऽक्षरब्रह्मणोहेतुत्वेन पुरुषोत्तममुपक्रम्य कारणत्ववादिनीनां तत्रौपचारिकत्वमिति पु. रुषोत्तमजिज्ञासां प्रतिज्ञाय पठितस्य जन्माद्यस्ययतइत्यस्याऽपि तथात्वम् ॥ १२ ॥ यत्तु टीकायां प्रकतिगतं कर्तृत्वं ब्रह्मण्यारो. प्यते ॥ एवं भृगुर्देवारुणिरित्यत्रापि गौणमेवकर्तृत्वमनूयतइति ·(१३) पूर्वपक्षेऽस्माकंमत न्यस्य जन्माद्यस्ययतःशास्त्रयोनित्वात् इतिसू. चमेकं कृत्वावतारितम् ॥ अस्य प्रत्यक्षस्य जगतोजन्मादि जन्मस्थितिलया यतस्तत्कर्तृ कुतः शास्त्रयोनित्वात् शास्त्रे यो. निः शास्त्रयोनिस्तस्य भावः शास्त्रयोनित्वं तस्माच्छास्त्रोक्त कारणत्वादित्यर्थदतिव्याचख्यौ ॥ तन्नसम्यक् ॥ तथाव्याख्या ने हि जगजन्माद्याश्रयस्य शास्त्रोक्तकारणत्वेन हेतुनाकर्तृ- त्वमात्रमनेन सूत्रेण साध्यते ॥ तथाच पूर्वपक्षिणा भृगुः वैवाणिरित्ययाऽपि ब्रह्मणि प्रकृतिस्थं गौणमेव कर्तृत्वमनूद्यते इतिचेदुक्तं तर्हिजगज्जन्मादिकं प्रकृतेर यत्रास्थापयित्वा प्रत्ते. नाऽनेन सूत्रेण प्रकतावेवकर्तृत्वमपि साध्यते इत्यापतति ॥ जी. वेशावाजासेनकरोति मायांतुप्रकृतिविद्या दिन्द्रोमायाभि:पुरुरू. पईयतइत्यादिशास्त्रैः प्रकृतौ कारणत्वस्योक्तत्त्वात् प्रकृति निष्ठकर्तृत्वस्य बोधने च जीवेशावित्तिश्रुतिरुपष्टम्भिका स्यात् ।। सिद्धसाधनं चैवंव्याख्याने स्यात्कर्तृत्वस्यपूर्वपक्षिणा स्वीकृतत्वा. त् ॥ तथाच सुव्याख्याता ब्रह्मजिज्ञासाप्रतिज्ञोपपत्तिः॥ तस्माद्र- मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय ब्रह्मलक्षणमात्रमनेनोक्तवान् इतियुक्तं ॥ यथा पूर्वकाण्डेऽथातोधर्मजिज्ञासेतिधजिज्ञासां प्रतिज्ञाय चो. दनालक्षणोऽयोधर्मदत्यनेन धर्मलक्षणमात्रमुक्तं तद्वत् ।। ब्रह्मपद- स्य तत्रविशेषणत्वेऽपि पटोलपत्रंपित्तनमूलंतस्यविरेचनमित्या- दिष्विव बुरध्यासन्निकृष्टत्वाद्यच्छब्दापेक्षिततच्छब्देन युक्तः परा. मर्शः ॥ कर्तृपदाध्याहारस्त्वत्यन्तासन्निकर्पादयुक्तः॥ किञ्च शौ. ण्टादिषु योनिशब्दस्य पाठाभावेन सप्तमीतियोगविज्ञागस्य भा. प्यानारूढत्वेन शास्त्रेयोनिरिति विपहे सहसुपेतिसमासोवाथ्यः ·(३३) सचागतिकगतिः॥ किशोक्तशब्दाऽध्याहारेऽसामर्थ्यप्रसङ्गगच्छास्त्र- शब्दस्य तदुक्ते लक्षणा वाच्या तथाच वियहोऽनुपपन्नः ।। उका. न्तिगत्यागतीनामित्यादिपु हेत्वदर्शनेन सूत्रेषु हेतुबोधिपदघटित. त्वनियमोनयुक्तः ॥ ब्रह्मसूत्रपदेश्चैव हेतुमद्भिरित्यत्र हेतुपदं कार• णपरं प्रयोजनपरंवा ॥ सूत्राणां कारणानितु विषयवाक्यानि ।। किञ्चाऽत्र हेतुमद्भिरित्येतद्ब्रह्मसूत्रपटैरित्यस्य पदान्तप्रकृतिकसुव- न्तस्य विशेषणमिति प्रतिपदं हेतोः पञ्चम्यन्तस्य कल्पनायां प्रया- सस्तेस्यान्नचसा सम्भवति अस्माकंतु नकाप्यनुपपत्तिः॥ यद्धे. तुकत्वं वाक्यस्य तद्धेतुकतायाः पदेपि सत्त्वात् ॥ एतेन हेतुर- हितत्वाजन्मायस्ययतः इति न पृथक्सूत्रं किन्तु शास्त्रयोनित्वा- दित्यनेन मिलितमेवंच तत्रापि साध्यलाभइत्यपास्तम् ।। एवंच शास्त्रयोनित्वादितिसूत्रमपि साध्याध्याहारेण योज्यम् ॥ एवं त- तुसमन्वयादित्यत्र समन्वयादित्यस्य सम्यगनुत्तत्वात् ॥ अना- रोपिताऽनागन्तुकरूपेणाऽन्वयादिति तयाख्याने तादृगर्थे लक्षणा- यां मानमन्वेप्यम् ॥ इत्यलम्प्रसद्गागतेन ॥ १३ ॥ दयंच माया शु द्धचैतन्ये तिष्ठतीतिबहवः ॥ नचाऽविद्याश्रयत्वेऽज्ञत्यापत्तिरिति- वाच्यम् ।। अविद्यायास्तमःसदृशत्वेन तमसःस्वाश्रयविषयकज्ञा- नप्रतिवन्धकत्वेऽपि तन्निष्ठज्ञानप्रतिवन्धकत्वस्यादर्शनेन माया- यामपि तथाकल्पनात् । अतएव तमःस्थाजनाः प्रकागस्थान्य- श्यन्ति ॥ अन्यथा त्वन्मतेऽप्यविद्याश्रयत्वेन ब्रमणोऽवत्वामत. त् ॥ तस्याअविद्यायालौकिकाक्षानवलक्षण्यं नु अविद्यापदम्य तत्रपरिभाषात्वमेवस्यात् ॥ अविद्या जीवे निष्टताल के अनुनी ५ ·(३४) वोऽज्ञानस्वरूपत्वान्नाज्ञानाश्रयइत्याह ।। तत्त्वनङ्गीकारपराहतम्॥ अस्मिन्पक्षेऽज्ञानस्य तिमिराज्यरोगवत्स्वानयमात्रदोषत्वं नतु वि. पयावरकत्वम् । अतोब्रह्मणोनाज्ञत्वम् ॥ अभेदस्य वास्तवत्वेऽप्य. वास्तवभेदस्याऽपि सत्त्वेन जीवस्याऽज्ञानेऽपि ब्रह्मणोनाऽज्ञत्व- म् ॥ ३॥१४॥ एवंमायिकमस्य पादकरकंवाक्यात्कमात्रत्वगीरा नन्दस्य कृतेर्यतोनहि सुखं संस्थानवदृश्यते। अ ङ्गाभावगिरःसुवर्णवदयं स्यात्ते विकारी मते धेनु नप्रतिर्मतान्तरपरे सूत्रे निपातादितः॥४॥ इदानी साकारसर्वशत्येकंसर्वशंसर्वकर्तृच ॥ सच्चिदानन्दरूपंहि- ब्रह्मतस्मादिदंजगदिति श्लोकोक्तमाकारसहितस्य सच्चिदानन्द. रूपत्वं तथा तट्टीकोक्तं विश्वतश्चक्षुरुतविश्वतोमुरबोविश्व- तोबाड्दुरुतविश्वतस्पात् ॥ संबाहुभ्यांधमतिसंपतत्रैर्यावाभूमीजन- यन्देवएकः इत्यादिश्रुतिभिःसाकारं ब्रह्मप्रतिपाद्यते ॥ श्रुतिस्थच. क्षुरादिकमिन्द्रियान्तरस्योपलक्षणं ॥ बाहुभ्यामितिद्विवचनेन ब्र. ह्मणोद्विभुजत्वं श्रुतिसिद्धं चतुर्भुजत्वं तु स्मृतिप्रसिद्धम् । सर्वका. मःसर्वगन्धःसर्वरसः इतिछान्दोग्ये रसोवैसदति तैत्तिरीये सहस्र- शीर्षापुरुषःसहस्राक्षःसहस्रपात् इति पुरुषसूक्ते साकारत्वमुक्तम्।। अयेततोविराडजायतेतिकथनान्नायं विराट्रपुरुपः॥ सर्वतःपाणि- पादान्तंसर्वतोऽक्षिशिरोमुखमिति गीतायाम् ॥ आनन्दमात्रकर- पादमुखोदरादीति नारदपञ्चरात्रेअथवापरमात्मानंपरमानन्दविप. हमिति याज्ञवल्क्यस्मृतौ दति निरस्यति॥ एवंमायिकमिति॥य:

·(३५) था जगद्धेतुलं तथेत्यर्थः॥ कंशिरः पादकरकमित्याकारमात्रस्यो- पलक्षणम् ॥ वाक्यादिति ॥ इन्द्रोमायाभिरितिश्रुतेः मायालेषा. मयासृष्टायन्मांपश्यसिनारद सर्वभूतगुणैर्युक्तंनैवंमांज्ञातुमर्हसि इ. तिस्मृतेश्वेत्यर्थः ॥ आनन्दरूपतोक्तिरानन्दजननादौपचारिकी. त्याहाऽऽनन्दस्येति ॥ इदमुपलक्षणम् रज्जुमात्रे सर्पइतिवदधिष्ठा- नाभेदेनाऽपि तथाव्यपदेशोपपत्तेः ॥ किञ्च मात्ववधूतौवाथै- कारन्यैमात्रापरिच्छदे अक्षरावयवेद्रव्येमानेऽल्पेकर्णभूपणे का- लेटत्तेचेति हेमचन्द्रोक्त्या आनन्दोमाचं स्वार्थोयस्य मात्राऽल्पो- यस्येतिवा नारदपञ्चरात्रवाक्यार्थः । अथवियहः संग्रामेप्रविज्ञा- गेचदेहविस्तारयोरपीति त्रिकाण्डशेषात्परमानन्दस्य विग्रहः प्र. विज्ञागोविस्तारोवा यस्मादिति याज्ञवल्क्यवाक्यार्थः॥ एतेन आ नन्दमयोऽभ्यासादितिसूत्रमानन्दमयं हस्तादिकं ब्रह्मणआहेति त- ट्टीकाकारश्रमः प्रत्युक्तः ॥ हस्तादिपदानुपादानात् ॥ सूत्रार्थस्तु आनन्दमयपर्याये पठ्यमानब्रह्मशब्दोब्रह्मबोधीत्यादिप्यिादि- तोज्ञेयोवादिविवादेन शास्त्रार्थविस्तरादिहनोपन्यस्तः ॥ अनेनैव आहचतन्मात्रम् इत्यस्याऽप्यानन्दमानं तस्य करादिकमाहेत्यर्थः । प्रत्युक्तः ॥ करादिशब्दाभावात् ॥ सूत्रार्थस्तु आहचश्रुतिः तन्मा- त्रम् चिन्मात्रम् रूपादिरहितमात्रं वा ब्रह्मेति ॥ अरूपवदेवेतिव्य. वहितपूर्वसूत्रे अरूपवद्ब्रह्मोत्वा तर्हि साकारत्वश्रुतीनां वैयमि. त्याशक्य प्रकाशवञ्चवियर्थ्यमित्यनेन यथा प्रकाशः सौरश्वा- न्द्रमसोवा वियद्याप्याऽवतिष्ठमानोंऽगुल्यायुपाधिसंबन्धात्तेप्टजु- वक्रादिभावं प्रतिपद्यमानेषु तद्भावमिव प्रतिपद्यते एवं ब्रह्माऽपि पृथिव्यायुपाधिसंबन्धात्तदाकारतामिव प्रतिपद्यते तदालम्बनो.

·ब्रह्मणआकारविशेषोपदेशउपासनार्थोन विरुध्यते एवमवैयर्थ्य: माकारवद्ब्रह्मविषयाणामपि वाक्यानां भविष्यति औपाधिका- श्व धर्मानवास्तवाइति विरोधोनेत्यर्थकेनाऽवैयर्थ्यमुपपाद्य तत्य- वृत्तेः ॥ अतएवचोत्तरष दर्शयतिचाथोअपिचस्मर्यते इति निर्वि- शेषमेव ब्रह्मोक्तवान् नतुआनन्दमात्रहस्तादिकम् ॥ अर्थस्तु दर्श- यतिच श्रुतिः परप्रतिपेधेनैव ब्रह्म अन्यदेवतद्विदितादथोअविदि- तादधिइत्याया ॥ किञ्च वाकलिना पृष्टोवार्थोऽवचनेनैवप्रोवा. चेतिश्रूयते सहोवाचाधीहिशोइति सहतूणीवभूवतंहद्वितीयेत. तीयेवावचनउवाचब्रूमःखलुत्वंतुनविजानास्युपशान्तोयमात्माइ. ति ॥ तथा स्मृतिप्वपि परप्रतिषेधेनैवोपदिश्यते क्षेयंयत्तयवक्ष्या. मियज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ॥ अनादिमत्परंब्रह्मनसत्तन्नासदुच्यते इ. त्येवमाद्यासु) तथा विश्वरूपधरोनारायणोनारदमुवातिस्मर्य- ते माया पामयासृष्टेति तस्मादुपासनार्थमेव मायिककरादिक- ल्पना ॥ यत्तु उपासनार्थ धर्मारोपइत्ययौक्तिकम् नहिशारखाव- द्राप्रत्यक्षं यस्मिन्नरुन्धतीवधर्मआरोप्यते इत्युक्तम् ।। तन्न ॥प्र. 'त्यक्षारोपेऽधिष्ठानस्य प्रत्यक्षत्वापेक्षायामपि परोक्षारोपे तदनावा- त् ॥ आरोपस्य प्रत्यक्षत्वनियमे प्रमाणाभावाच्च ।। अप्रत्यक्षेऽप्या- काशे तलायध्यासाच्च ॥ यत्तु अवकाशरूपेण वस्तुसामर्थ्यादेव तस्य प्रत्यक्षत्वम् अन्यथाऽवकाशायभिलापोच्छेदप्रसङ्गादिति ।। तन्न ।। अपरोक्षेभिलापनियमे प्रमाणाऽभावारस्वर्गायभिलाषा- भावप्रसनाच्च । आकाशं साक्षत्करोमीत्यप्रत्ययात् आकाशनप- श्यामोतिप्रत्ययाच चाक्षुषमात्रउद्भूतरूपस्य हेतुत्वमितिनियमवि. रोधाच्च यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म सर्वप्रत्ययवेयेऽस्मिन्ब्रह्मरूपेव्यव.

·(३७) स्थितइत्यादिश्रुतिस्मृतिभिः अस्तिघटः इत्यादिसत्ताद्यवगाहिप- त्यक्षेणच ब्रह्मणः प्रत्यक्षत्वनिश्चयाच्च ।। पराश्चिखानिव्यतृणत्व- यम् स्तस्मात्पराङ्पश्यतिनान्तरात्मन्नितितु निरुपाधिकब्रह्मज्ञाना. भावं संसारिणामाह ॥ अतएवोत्तरत्र कश्चिद्धीरःप्रत्यगात्मानमै क्षदिति प्रत्यागात्मदर्शनमेवसाधनविशेपसाध्यमित्याह ॥ यत्तूप- हितस्य त्याज्यत्वेन पुत्रादिवत्त्यागापत्तिरिति ॥ तत्तु इष्टापत्त्या प. रिव्हियते ॥ अतएव नेदंयदिदमुपासते इतिसंगतम् ।। कथंतर्हि त- ज्ज्ञानेन चित्तशुद्धिरन्यथा प्रापञ्चिकज्ञानेनाऽपि चित्तशुद्धिःस्या- दितिचेच्चित्तशुद्धौ नध्येयस्योपहितत्वाभावः प्रयोजकतया वी. क्रियते प्रमाणाभावात् किन्तु शास्त्रेण तदर्थतया प्रतिपाद्यत्वं न. बेदिहाऽस्ति तर्हि कथनचित्तशुद्धिः स्यात् शास्त्रप्रतिपायमेवहि फलं कर्मणामुपासनादीनांवक्तुमुचितं नतुयौक्तिकम् || अनएव. च प्रापञ्चिकैश्वान्द्रायणादिजिनिष्कामतया सम्पादितरपि चिन- शुद्धिरितिसंक्षेपः॥१५॥ विपक्षेवाधकमाह ॥ यतानहानि ।। या ·. (३८) ञ्चन नेतिनेतीत्यादिश्रुतिभ्यः॥ इदानी सुवर्णस्याऽविकारित्वं का. मधेनोमणेरपि इतिशुद्धाद्वैतोक्तं विविधकार्याकारतासद्भावेऽपि निर्विकारत्वं युक्त्या खण्डयति ॥ सुवर्णवदिति ॥ यत्तु वस्तुतो. विविधाकारंब्रह्मेतित्वन्मतं ॥ तस्मिंस्त्वन्मते सुवर्णवद्विकारि स्यात्।। नच परिणतेनविकारत्वमतः सुवर्ण नविकारीतिवाच्यं ।। विका. रोनामधेयमितिश्रौतव्यवहारविरोधात् ।। नच यस्मिन्विकारः सो. ऽविकारीत्युपपद्यते विरोधात् ।। किञ्च पूर्वाकारपरित्यागेनाकारा. न्तरापत्तिस्तत्रदृश्यते तथापिचेदविकारित्वं स्वीक्रियते उत्पत्तिवि. नाशयोः सतोरपि नित्यत्वं स्वीक्रियेत तस्मादाङ्गीकारे शब्दाप- लापस्याऽयुक्तत्वादीश्वरस्य विकारित्वस्यादेव ॥ एकरसतायानि- त्यतायाश्चाभावःस्यात् ।। त्वन्मते रूपान्तरापत्तरेवानित्यत्वव्याप्य- त्वात् ।। अन्यथा घटादेरप्याविर्भावतिरोभावयोरेव सत्त्वेन ताकि. कसंमतविकारितायास्त्वन्मते क्वाप्यभावेनेश्वरेऽहिकुण्डलादिदृष्टा- न्तेनेतरविकारिवलक्षण्यसंपादनपकारः यथा सर्पःस्वेच्छयाहिक- ण्डलाकारतांगतः नविकारी तथा ब्रह्मव्याससूत्रैर्निरूपितम् इतित्व- दुक्तोनसंगच्छेत ॥सर्वाणि तैजसान्यविकृतानीति स्वगुरूक्तिंतु भ. वानेवस्वीकुर्यान्नान्य उक्तविरोधात्।।धेनुः कामधेनुः। एतेन काम- धेनोरनेकवस्तूत्पत्तावपि यथा तस्यानविरुतिरेवमीश्वरस्याऽपीति सुबोधिन्युक्तं प्रत्युक्तम्॥धेनोनिमित्ततयाऽप्रकृतित्वेनेश्वरस्य प्रक- तित्वेन दृष्टान्तदार्शन्तिकयो(पम्यात् ॥ धेनुर्मणेरप्युपलक्षिका ॥ एतेन सुवर्णस्याऽविकारित्वंकामधेनोमणेरपीति यद्विविधाकारस- द्भावेऽपिनिर्विकारत्वमुक्तं तत्प्रत्युक्तम् ॥ १६ ॥ ननु प्ररुततावत्त्वं. हिप्रतिषेधतिततोत्रवीतिचभूयइति सूत्रविरोधः ॥ अपाणिपादो- ·(३९) जवनइतिलौकिकैतावत्त्वं निषेध्य जवनोग्रहीतेत्याह ।। एवमस्थू लमनणुइतिनिध्यैतस्यैवाऽक्षरस्य प्रशासनेगानिइत्याहतिचेन्न । परत्रोक्तिमात्रस्य प्रावल्याप्रयोजकत्वेन श्रौतैतावत्त्वस्यैव तत्रनिपे- धादतएव नतत्ररथारथयोगाःपन्थानोभवत्यथरथान्नथयोगान्प. थःसजतीत्यत्र सृष्टः परत्रोपन्यासेऽपि नसत्यत्वमिति मायामाचं- तुकास्न्यैनेतिसूत्रेण स्वमस्य मायामात्रत्वं व्यासऊचे । किञ्च प्र- कृतशब्दस्योपक्रान्तार्थतायाः प्रसिद्धत्वेन लौकिकेतिव्याख्यानं- नयुक्तम् ॥ एवं प्रकते ब्रह्मणि यदेतावत्त्वं तत्प्रतिपेधतीत्यप्ययुक्त- म् ॥ रूपद्वयस्यैव प्रकृतत्वात् ॥द्वेवावब्रह्मणोरूपेमूर्तचामूर्तचेत्युप- कम्य भूतपञ्चकस्य राशिद्वयेनाऽग्रेवाणतत्वात् ॥ ब्रह्मणः पठ्यन्त. तया निर्दिष्टस्य तद्विशेषणत्वेनाऽप्ररुतत्वात् ॥ एतेन प्रहते ब्रह्म- णि प्रकृतस्य ब्रह्मणदतिव्याख्याद्वये ततोब्रवीतीत्यायनर्थकमाप. यते।।प्रकृतशब्देन ब्रह्मणः सत्त्वस्य सिद्धत्वात् इति विद्वन्मण्डनटी. कोक्तं निरवकाशमस्माभिस्तादृशव्याख्यानस्यानाइतत्वात् ॥ कस्तार्ह सूत्रार्थहतिचेत् प्रकतम् एतावत्वं वस्तुपरिच्छिन्नत्वं मू. मूर्तरूपत्वं प्रतिपेति :अथातआदेशोनेतिनेतीति ततो निषेधा- दनंतरं भूयश्व ब्रवीति अन्यत्परमस्तीति सूत्रार्थहति गृहाण ॥ न- च प्रकतैतावत्पदयोरन्यतरस्य वैयर्थ्यमितिवाच्यम् ॥ अवैदिकस्य निषेधकमिति त्वादृशवासनावासिताशयनिवारणाय प्रकृतपदस्य प्रकृतपदार्थस्वरूपप्रदर्शनायैतावत्पदस्यचमार्थक्योपपत्तेः ।। नहि- शब्दाधिक्यमात्रेणार्थाधिक्यं युक्तमतिप्रसंगात् ॥ तस्मात्तवैवे. दं सूत्रं प्रतिकूलम् ।। यत्तु स्वरूपलक्षणवाक्यशेपे कर्तृत्वस्याऽनिषे. धाद्ब्रह्मणः कर्तृत्वमित्याह ।। तन्न । कार्यत्वस्यानिषेधात्तत्त्वस्या- ·(४०) ऽप्यापत्तः॥ परिच्छेदमात्रनिषेधकानन्तपदेन कर्तृत्वनिषेधस्य सि. डत्वाच ॥ नतस्यकायमितिवाक्यान्तरे कार्यस्य निषेधेन तम्मित. पितकारणत्वस्याऽन्निपेधाच्च ।।१७॥ यत्तु उभयव्यपदेशात्त्वहि- कुण्डलवत् प्रकाशाश्रयवद्वातेजस्वादिति सूत्रे स्वमतोपष्टम्भ- कतयोपन्यस्ते तत्राह ॥ मतान्तरपरेसूदति ।। तथाहि संराध्यसं- राधकभावे सति परेतरात्मनोरन्यत्वं स्यादित्याशक्यप्रकाशादि- बच्चावैशेष्यं प्रकाशश्वकर्मण्यभ्यासात् यथा प्रकाशाकाशसवि- तृप्रभृतयोऽगुलिकरकोदकप्रभृतिषु कर्मसु उपाधिषु सविशेषाइ- वाऽवभासन्ते नच तत्र स्वाभाविकीमविशेषात्मतां जहति एव- मुपाधिनिमित्तएवायमात्मोदः स्वतस्त्वैकात्म्यमेव ।। तथाहि वेदा- न्तेषु अभ्यासेनाऽसकृज्जीवब्रह्मणोरक्षेदः प्रतिपाद्यते अतोऽनन्तेन- तथाहिलिगम् अतः स्वाभाविकत्वादभेदस्याऽविद्याकतत्वाऽदस्य विद्ययाऽविद्यां विधूय जीवः परेणानन्तेन प्राज्ञेनात्मना एकतां गच्छति तथाहिलिङ्गम् सयोहवैपरमब्रह्मवेदब्रह्मैवभवति ब्रह्मैवस. ब्रह्माप्येति इतिसूत्रद्वयेनाऽभेदमुक्त्वा उभयव्यपदेशात्वाहिकुण्ड. लवत् प्रकाशाश्रयवद्वातेजस्त्वान् इति मवद्वयमुपन्यस्तं ॥ स्वमत- विशुद्धये भेदाभेदयोर्व्यपदेशादहिकुण्डलवदन तत्त्वं भवितुमर्ह- ति यथाऽहिरित्यजेदः कुण्डलानोगमांशुत्वादीनीतिभेद एवमिहा- पीति ॥ अथवा प्रकाशाश्रयंवदेतत्प्रतिपत्तव्यम् यथा प्रकाशः सा. वित्रः तदाश्रयश्च सविता नात्यन्तभिन्नावुभयोरपि तेजस्वाविशे- पादथच भेदव्यपदेशभाजौ भवतएवमिहापीति॥ एवं मतान्तरमु. पन्यस्य पूर्ववद्वाइत्युक्तम्॥यथावा पूर्वमुपन्यस्तं प्रकाशादिवच्चा. वैशेप्यं तथैतद्भवितुमहीत तथाझविद्याकतत्वाइन्धस्य विद्यया .

·(४१) मोक्षउपपयते ॥ यदिपुनः परमार्थतः संस्थानभूतोऽहिकुण्डलव' देकदेशभूतोवा प्रकाशाश्रयेवदऽभ्युपगम्येत ततः पारमार्थिकस्य वन्धस्य तिरस्कर्तुमशक्यत्वान्मोक्षशास्त्रवैयर्थं प्रसज्येत ॥ नचाड, धोशौ भेदाभेदौ श्रुतिस्तुल्यवैद्यपदिशति अभेदमेवहि प्रतिपाय- त्वेन निर्दिशति दंतु पूर्वप्रसिद्धमेवाऽनुवदति अर्थान्तरविवक्षया प्रामत्वेन शास्त्राप्रतिपाद्यत्वात् ॥ अतएवाहिकुण्डलसूत्रेतुशब्दः उत्तरसूत्रेवाशब्दः पूर्ववद्वेतिसूत्रंच संगतम् ॥ अतएव नस्थानतो- पिपरस्योभयालगंसर्वत्रहि अरूपवदेवहितप्रधानत्वादिति सूत्रे. च संगच्छेते ॥ तदेतदाह । निपातादितइति ॥ निपातौ तुवाशब्दौ आदिनासूत्राणि तद्विपयवाक्यानि नसामान्येत्यादिनावक्ष्यमा. णायुक्तयश्वगृह्मते ॥ १८ ॥ सूत्रार्थस्तु स्थानतः भूम्यादिरूपान् स्थानात् उपाधितदतियावत् अपिशब्देन स्वतस्तुनसंभवत्येव वि: रोधादित्यर्थः संगृह्यते ॥ परस्य ब्रह्मणः उभयलिङ्गम् उक्षेलिनेय- स्यतत् सविशेषत्यनिर्विशेषत्वसहितं हि यस्मात् सर्वत्रब्रह्मस्वरूप- प्रतिपादनपरेषु वाक्येषु अशब्दमस्पर्शमित्यादिप्वित्यर्थः॥नयुपा- धियोगादप्यन्यादशस्य वस्तुनोऽन्यादृशः स्वभावः संभवति ॥ न-' हि स्वच्छः सन्स्फटिकोऽलक्तकादियोगादस्वच्छोभवति भ्रममात्र- वादस्वच्छत्वाभिनिवेशस्य ॥ यत्तु विरुद्धरूपता ब्रह्मणोलक्षण- मिति तत्पतिवक्ष्यामः ॥ अरूपवदेव आकाररहितमेव हि प्रसिद्धं ब्रह्म तत्मधानत्वात् ॥अस्थूलमनणुअव्हस्वमित्येवमादीनि वाक्या- नि निष्प्रपञ्चब्रह्मात्मतत्त्वप्रधानानि नार्यान्तरप्रधानानि इत्येवं.. जातीयकेपु वाक्येषु यथाश्रुतं निराकारमेव ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् ॥ ६ ·(४२) यत्तु रुप्यते व्यवव्हियते इतिरूपं सर्वव्यवहारविषयत्वं तद्वद्विश्वं. तद्विलक्षणं ब्रह्मेत्यादिव्याचक्षते ॥ तत्तुनयुक्तं ॥ यतोव्यवहारवि. षयोव्यवन्हियते नतुन्यवहारविषयत्वम् ॥ एवंतत्प्रधानत्वात् इत्य- स्य सर्वेपां वेदान्तानां ब्रह्मैव प्रतिपाद्यम् ॥ यतः करादीनामपि त्र- हमत्वेनैव निरूपणम् ॥अन्यथा तेपामब्रह्मत्वे सर्ववेदायत्पदमामन- न्ति वैदैश्वसर्वैरिति नियमच्याहतिःस्यात् ।। अतः करादिनिरूप- काः साक्षाद्ब्रह्मनिरूपकाएवेत्यपि न युक्तम् ॥ प्रधानपदस्वारस्य- अड्डात् ॥ अरूपवदेवहितत्परत्वादिति ब्रह्मैवहितत्परत्वादितिवा व. तुमुचितत्वात् ॥ नतत्ररथारथयोगाः ज्योतिष्टोमेनवर्गकामोय. जेत पृथगात्मानंप्रेरितारंचमत्वा जहात्येनांभुक्तशोगामजोन्यः इ. त्यादिना स्वमस्य कर्मणां भेदस्यच वेदप्रतिपाद्यत्वदर्शनेऽप्यभेदन तिपादनाग्रहाभावान्निर्मूलस्तवकरादीनामशेदप्रतिपादनायहः ॥ सूत्रस्थप्रधानपदविश्वासेनाऽस्मद्रीत्याऽर्थकरणेतु नकोपिदोषः ॥ एवंच सर्ववेदायत्पदं यत्पदप्राप्तिप्रयोजकमामनन्तीति सर्ववेदाइ- त्यस्य लक्षणया त्वयाऽप्यर्थोवाच्यः॥ एवं गीतावाक्यस्य सर्ववेद. प्रतिपाद्यैर्धमैरित्यादिरर्थः ॥ एतेन विद्वन्मण्डनायुक्तस्तद्विरोधोपि परितः॥ १९॥ ननु स्वामरथादिकमपि ब्रह्मणोऽभिन्नमेव प. रन्तु तदक्षरब्रह्मणोऽभिन्नं करादितु पुरुषोत्तमादभिन्नम् ॥ नचैवं ब्रह्मभेदवादापत्तिः साच यउदरमन्तरंकुरुतेअथतस्यभयंभवति द्वि- तीयाद्वैजयंभवति जयंद्वितीयाजिनिवेशतःस्या दित्यादिश्रुतिस्मृ- तिविरुद्धा॥ जीवस्यापि परेण भेदस्य निन्दितत्वेन परस्परेण भै- दस्य सुतरां निन्दितत्वादितिवाच्यम्॥अक्षरपुरुषोत्तमयोर्वस्तुतो)- दास्वीकारात् ॥ पुरुषोत्तमस्यैवहिअक्षरब्रह्मरूपान्तरं ज्ञानिभिरपी.

·दमक्षरंब्रह्मैवगम्यते पुरुषोत्तमस्तुभक्तैः ॥ पुरुषोत्तमस्याऽक्षरात्पर- त्वंतु यस्मारक्षरमतीतोहमक्षरादपिचोत्तमः ॥ अतोऽस्मिलोकेवेदे. चप्रथितःपुरुपोत्तमः इतिगीतायामुक्तम् इतिचेल । तयोरजेदेऽ- क्षरादभिन्नमिदं पुरुपोत्तमादभिन्नमिदमिति निर्णयस्यावास्तव. त्वापत्तेः । परापरतावस्यचानुपपत्तेः ॥ किंचोक्तभगवद्वचनेऽक्ष- रशब्देन ब्रह्म नोच्यते ॥ एकस्मिन्परापरजावस्य विरुद्धत्वात् कि. न्तु जडमेवेतिभाति तच्चमायैव अतएव अक्षरस्यादपवर्गेपरमब्रह्म- वर्णयोः ।। गगनेधर्मतपसोरध्वरेमूलकारणे इति परमब्रह्मणोमूल- कारणं पृथग्वदन्हेमचन्द्रकोशः संगतः ।। अतएव तस्मिन्नेव प्रक- रणे कूटस्थोऽक्षरउच्यते इत्युक्तं जगवता तथाच कूटमित्युपक्रम्य सीराड्नेन्टततुच्छयो रिति हेमचन्द्रोक्त्या कूटमनृतं तुच्छं वा यथा- स्यात्तथातिष्ठतीति कूटस्थोमाया । अतएव द्वाविमौपुरुपौलोक. इति उभयोरपि भगवता लौकिकत्वमुक्तम् ॥ अव्यक्तोऽक्षरदत्यु. क्तदतितु प्रकरणान्तरस्थमिति नेहोपयुज्यते । किञ्चाव्यक्तम्प्रक- तावात्मनीति हेमचन्द्रकोशात् अव्यक्तशब्दस्याऽपि प्रकृतिवाचि. त्वमेव ॥ किञ्चाऽव्यक्तोऽस्कुटमूर्खयोरिति हेमचन्द्रकोशादस्फुटः लौकिकरगृह्यमाणः अक्षरोऽपवर्गरूपः इत्यपिव्याख्यायुक्ता॥त- स्माद्गीतासु अक्षरपदेन जडस्य ग्रहणादक्षराख्यब्रह्मान्तराऽसि- ध्याऽक्षरब्रह्मणोऽभिन्न जगदित्यादिनिर्मूलमेव ॥ एतेन अलौकि- काकारसिद्धौप्रवेशोहरिणोदितः ॥ अव्यक्तोऽक्षरइत्युक्तस्तमाहु:- परमांगतिम् ॥ यंप्राप्यननिवर्तन्तेतद्धामपरममम ॥ इतिवाक्येन- भगवद्गृहंब्रह्मप्रकीर्तितमापुरुपःसपरःपार्थभक्त्यालभ्यस्त्वनन्यया।। इत्यग्रिमेणवाक्येनगेहाधीशोनिरूपितः ॥ भक्त्यालाभोहिनिर्दि- ·(४४) टोक्तिश्वाचार्यसंश्रयात् ॥ श्रीमदाचार्यचरणजनादेवनान्यथा दति अक्षरपुरुषोत्तमशब्दाभ्यां गृहतदधीशयोर्मुक्तभक्तप्राप्ययो- वर्णनमपि प्रत्युक्तम् ॥ किञ्च सर्वखल्विदं यतोवा इत्यादी यदि अक्षरं ब्रह्मवर्यंत तर्हि पुरुषोत्तमोऽनौतः स्याद्गीतावाक्यस्योक्त. विधयोपपत्त्याऽलीकास्यात् ।। यदिपुरुषोत्तमउच्येत तर्हिअक्षरस्य. जगदभेदवर्णनं व्याकुप्येत इत्यनया दिशा जीवाजेदप्रकरणादि. प्वप्यूह्यम् ।। किञ्च धामशब्दस्य नानार्थत्वाद्धामप्रसारिसर्वतइ. त्यादौ तेजोवाचकताया दृष्टत्वा तेजस्यपिधामस्यादित्यनेकार्थे- पु हलायुधकोशाच्च कथंनतेजोवाचकत्वं कथंचगेहवाचकत्वमेव कथंचपरमगतिशब्देनोक्ताज्ज्ञानीत्वात्मैवमेमतम् समहात्मासुदु. लभः नहिज्ञानेनसदृशंपविघमिहविद्यते इत्येवंसंस्तुतेन ज्ञानेन साध्यान्मोक्षा द्यद्वाचानभ्युदितं येनवागभ्युद्यतेतदेवब्रह्मत्वंविद्धि. नेदंयदिदमुपासते इत्यादिनाऽभ्यासेनाब्रह्मत्वेनयदुक्तं तद्विषयके. नोपासनेन तमेवविदित्वाऽतिमृत्युमेतिनान्यःपंथाविद्यतेऽयनाये. त्यादिश्रुतिविरुद्धायाः पुरुषोत्तमप्राप्तेः श्रेष्ठत्वमुच्यते ॥ एतेन येतु. ज्ञानकसंनिष्ठास्तेपांतुलयएवहि ॥ भक्तानामेवनवतिलीलास्वादो. अतिदुर्लभः इत्यपिप्रत्युक्तम् ॥ २० ॥ यत्तु यद्वाचाइत्यस्यायमर्थः यद्वागायगम्यं तत्प्रेरयित ब्रह्म विद्धि नेदं वागादि। कथंहि तस्य ज्ञानं तत्राह॥ यदिदं श्रुतिप्रसिद्धमुपासते वैदिकाइतिशेषः॥ ययु- पास्यस्याब्रह्मस्वमभिप्रेयात्तर्हि पुनरिदकारं नत्रूयात् नेदंयदुपास. तइत्येतावतैवसिद्धेरिति ।। तन्न । नेदंत्वयौषधंजोज्यं यदिदंशूद्रा. भुञ्जनेइतिवदुयत्र प्रसिद्धिसूचनायेदंकारद्वयस्य सत्त्वात् ।। अ. न्यतरोपादानेहि उपासनायां निपेधेचप्रसिद्धिर्नस्यात् ॥ किच ·(४५) त्वदुक्तव्याख्यायां तृतीयचरणेब्रह्मणउक्तत्वेन नेदंशब्दम्पुनर्च्या. न तदव्यवहितं वाव्यादुत्थिताकाङ्क्षत्वान्नतुनिषेधाव्यवहितम् ॥ अनुत्थिताकाङ्क्षत्वात् ॥ ततोऽयेब्रुवन्प्रतियोगिनं समर्पयतीति- भाति । आकाक्षायाउत्थानात् ।। किञ्चेदमः सन्निकृष्टपरामर्श- कत्वेन वागादिसमुदायस्याऽसनिकष्टतया तेन परामर्शोऽयुक्तइ. ति प्रत्येकमेव सवाच्यस्तथाच वाक्प्राणयोरनपुंसकत्वेन तत्र नपुंसकनिर्देशोऽप्यसंगतःस्यात् ॥ किञ्च वागादेब्रह्मत्वं कथं प्रसक्तं यदनेननिषिध्यते ममतुसविशेषस्योपासनाप्रकरणानुरोधेन ब्रह्म- त्वं प्राप्तं तन्निपिध्यते ॥ निषेधश्च न सर्वथा तदभावबोधनाय किन्तु ज्ञेयस्वरूपत्वाभाववोधनाय||अतएव विद्धायुक्तमित्यास्तां- तावत् ।। तस्मादुपासकानामुपास्यब्रह्मप्राप्तिर्या भवति सा न मु- ख्यब्रह्मप्राप्तिः। उपास्यब्रह्मणः करादिकमास्तां नतावता ज्ञेयब्रह्म- णि तत्सक्तिः॥४॥२१॥ नसामान्यनिषेधद्यदुदिता नोर्वी सकुम्भाऽघ टासंकोच्योविहितौ विशेपउपसंहारानपेक्षोबला त्॥ तुल्ये सापिविधेविशेपविपयोविध्यादिना न्या यतःसंकोचःसफलं प्रपञ्चवचनं मिथ्यात्यक्षावि स्थितः॥५॥ इदानीम् अत्रैवशाङ्कराःमाहुर्मायिकनश्वरंजगदिति श्लोकटीका. यामस्थूलमनणु निष्कलंनिनियंशान्तंनिरवयंनिरअनमित्यादि. श्रुतीरूपन्यस्य तासामेतस्यैवानन्दस्यान्यानिभूतानिमात्रामुपजी- वन्ति आसीनोदूरंव्रजनि इत्यादिश्रुत्यनुरोधेन यज्जीवादिगतली.

·(४६) किककलादिनिषेधपरत्वमुक्तं तत्रैवचाथै प्रकृतैतावत्त्वंहिप्रतिषे. धतीति सूत्रमुपष्टम्जकतयोपन्यस्तं तन्न्यायविरुद्धमित्याह ।। न- असामान्येति ॥ यद्यस्मात्कारणासकुम्भा पृथिवी अघटा नोच्य- ते अतोनसामान्यनिपेधकत् स्वान्वयिताऽवच्छेदकधर्मावच्छि. नात्यन्ताभावबोधकदत्यर्थः ॥ नजित्युपलक्षणं निषेधार्थकपदा- न्तरस्यापि ॥ यतस्तादृशी भूमिनिष्कुम्भापिनोच्यते तस्मान्निषे- धवाक्येपु संकोचे न्यायविरोधइति ॥ यत्र विशेपेविहितिः विशे- पविषयकं विधानमस्ति तत्र न्यायविरोधेऽपि तादृशवचनबला. देव सामान्यनिषेधकोऽपि न विशेपेसंकोच्य स्तद्वलादेव सक्लेशः साइतियावत् ।। यथा नहिंस्थात्सर्वा इतिश्रुतिस्थस्य नोऽनी- षोमीयंपशुमालतेति विधिबलान् ॥ तथाच तत्र सर्वशब्दस्यो- क्तन्यायाविरोधाय विशेपेलक्षणा ॥ यतः सउपसंहाराऽनपेक्षः यथाहि विधिवाक्येन सामान्यार्थवाधे सामान्यस्य विशेषमन्तरा पर्यवसानाशावाद्विधिवाक्यस्य तदपेक्षत्वं तथा निषेधवाक्यस्य नास्ति उक्तविधानावस्यैव तेन वोधात् ॥ तुल्ये निषेधशास्त्रादन्यू- नानतिरिक्तेविधाने सापि विहितिरपि वचनवलादेव संकोच्या ॥ यथाऽतिरापोडशिनंगृह्णाति नातिरापोडशिनंगलातीत्यत्रा। प. क्षान्तरांशेऽनुस्थिताकाङ्क्षत्वेन तत्रसंकोचस्य न्यायेनालाभात् निपेधेनावसरानवशेषणाच्च तथाचोभयत्र गौरव सह्यम् ॥ विधेः सामान्यविधेः पुरोडाशचतुर्धाकरोतीत्यस्य सस्यमिवमर्त्यःपच्यते सस्यमिवाजायतेपुनःध्रुवंजन्ममृतस्यचेत्यस्यच विशेषविषये आ नेयादिविषये विधिना ऽऽयंचतुर्धाकरोतीत्यनेन आदिपदेन नि. षेधोग्राहस्तेन नसपुनरावर्तते यद्गत्वाननिवर्तन्ते इत्यनेन न्यायत ·(४७) उपसंहारापेक्षत्वादितिभावः : ॥ एवञ्चास्थूलादिवाक्यप्रतिपाद्यस्य निषेधस्य कीदृशेनापिवाक्येन लौकिकस्थौल्यादिनिपेधबोधक- वे संकोचेक्लेशएव ॥ नातिरात्रेइतिश्रुतिवन्नहिंस्यादितिश्रुतिस्थस- र्वशब्दवद्वा तस्य दुर्वारत्वात् ।। एतस्यैवानन्दस्येत्यादिवाक्यप्रति- पायस्य तु समानविपयकनिषेधेन संकोचएवक्लेशः॥ इन्द्रोमा. याभिर्मायान्तुप्रकृतिमित्यायुपसंहाराः अशरीरंशरीरेप्वित्यादयो ज्ञेयस्याकारनिषेधाश्च समानविपयकानसन्त्येवेति तैः संकोचे ना स्ति क्लेशः ॥ एतस्यैवानन्दस्य आसीनोदूर मित्यादिजन्यमात्राग. मनादिसामान्यधियः किस्वमादिवदयं मात्रादिर्मायिकउतात्मवद- मायिकइति किमयंज्ञेयस्योताज्ञेयस्यति च विशेषाकाङ्क्षत्वात् ।। ॥ २२॥ स्वमते विशेषानुवादफलमाह ॥ सफलमिति ॥ हि य. स्मात् अभाविस्थितः स्वात्यन्ताभावाधिकरणस्थो मिथ्येत्युच्यते तस्मात्तद्वोधनाय प्रपञ्चवचनं सफलमित्यन्यत्रविस्तरः॥ यत्तु प्र. त्यक्षं क्वापि वेदे मिथ्यात्वकथनं नास्तीत्युक्तं तदनेनैवनिरस्तम् ॥ अधिष्ठाननिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्यैव मिथ्यात्वपदार्थत्वेन मिथ्यापदेनानुक्तावपि अविप्रतिपन्नरूपेण मिथ्यात्वस्योक्तत्वात् ।। एवंच विशेषानुवादस्यानावे वायौ रूपस्य निषेधेपि तस्याम्या- दाविव ब्रह्मणि विशेषाणां निपेधेपि प्रधानादौ तेषां सिध्या मि. ध्यात्वाऽसिद्धे स्तदनुवादोयुक्तः॥ ईक्षत्यधिकरणमपि ब्रह्मणि वि. शेषाधारत्वे सत्येव प्रधानादौ तदभावं बोधयितुष्टेि । तदाडर- ध्यारोपापवादाभ्यांनिष्प्रञ्चप्रपञ्च्यते इति ।। ब्रह्मनिरूपकमहावा- क्यप्रकरणे विशेषनिरूपणं बुद्धिसौकर्यार्थ ॥ क्वचित्तु शब्दवाक्य- प्रदर्शनपरं लक्ष्यज्ञानसौकार्यार्थम् ॥ उपासनायाः प्रकरणेतु तद.

·. (४८) धीमति ॥ किश्च श्रुतिषु विशेषनिरूपणाभावे निर्विशेषवाक्यानां लौकिकविशेषनिषेधपरत्वं स्यादपि सतिलौकिकालौकिकविशे- षद्वयस्यसमूलत्वे ॥ सतितु श्रुतिषु ननिरूपणे नैवंभवितुंशक्यं।प्र. त्यासन्न प्रतियोगिनं विहायाऽप्रत्यासन्नप्रतियोगिनिषेधे न्यायवि- रोधात् ॥ अन्यथा नतत्ररथाइत्यनेनापि लौकिकरथादरेवनिषेधः स्यादथरथानित्यादिनातु पारमार्थिकरथादिप्रतिपायेत ॥ माया- मात्रविति सूत्रं श्रुतिविरुद्धंस्यात् ।। तादृशसूत्रबलेन कथंचित् श्रुत्यर्थस्यान्यथाकरणेतु इहापि प्रकृतैतावत्त्वमितिसूत्रबलेन श्रु. त्यर्थोऽन्यथाक्रियतेत्यलम् ॥ ५॥ २३ ॥ विष्णो जीवगकर्तृतादि यदि नप्राप्त निपेध्यं कथं प्राप्तं चेत्प्रतिवन्धतोन-तदसत्ताधीन योगान्तरैः॥ सर्वैरेव हरौयतस्तव जगयोगः समस्तात्मनि आ विर्भावनिपेधने व सनचेत्सर्वात्मसर्वाश्रये॥६॥ इदानीमुक्तन्यायमनाश्रित्याऽपि निर्विशेपश्रुत्यादेर्युक्त्यन्तरेण तदु. तार्थपरवं खण्डयति॥ विष्णाविति॥ जीवादिसंबन्धि यद्गन्तृत्व- कलादिकं तदेवासीनोदूरंब्रजतिनिष्कलमित्यादावासीनादिपनि- पिध्यते इतिहि तदभ्युगमस्लब तावत्सप्रष्टव्यः किमिदं जीवादिग- तगन्तृत्वादिकम् ईश्वरे न प्राप्तम् उत प्राप्तम् नाय इत्याह॥ यदि- नप्राप्तमिति ॥ प्रसक्तंहिप्रतिषिध्यतेइतिन्यायादितिभावः॥ जी. वेत्युपलक्षणं जडस्यापि ॥ ननु सर्वैरवल्विदंब्रह्मेत्यादिभिः सर्वा- भेदबोधकर्वाक्यैर्जगदिव तदन्नःपातिजीवादिसंबन्धिगन्तृत्वादिका माप प्राप्तमेवेति कुतोनेत्युच्यते इति द्वितीयपक्षमाशङ्क्याह ॥ ..

·(४९) प्राप्तंचेदिति ॥ प्रतिबन्धतइति॥ विशिष्टतद्वत्ताबुद्धेस्तदभाववत्ताबु. द्धिप्रतिबन्धकत्वा सर्ववल्लिात सर्वशब्देन विशिप्य तत्तद्धर्मोपा. दानेनाऽदबोधने तन्निपेधासम्भवात् ॥ अन्यथा नेतिनेतीतिवा- क्यलौकिकजगतस्तत्र निषेधे यतोवाइत्यादिवाक्यैरानन्दमयस्य- जगतः स्वीकारस्तव त्वन्मते स्यात्॥द्विविधवाक्यबलेन गन्तृत्वादे- रिव जगतोऽपि द्वैविध्यसंभवात् ॥ ओमितिचेत् लौकिकजगतः किमुपादानं ॥ ब्रह्मैवेतिचेत्तत्रनिपेधानुपपत्तिरतएवनजगद्विषये द्वैविध्यकल्पनेति चेद्गन्तृत्वादिपु जीवधर्मेषु तन्न्यायावतारः॥ ननु जीवधर्माउपादानोपादेयजावेनेश्वरे सन्ति धर्मिधर्मभावेन तत्र निपिथ्यन्ते तत्राह ॥ नयोगान्तरेरिति ॥ उपादानस्यापि धर्मित्वे- न धर्मिधर्मावेन निषेधे उपादानतयाऽपि निषेधात् ॥ किञ्च ये- न संबन्धेन निषिध्यन्ते ससंबन्धश्चेद्धरौ नास्ति तहि सर्वात्मत्वहा- निर्यद्यस्ति तर्हि तेन निपेधानुपपत्तिस्तेन सबन्धेन जगतस्तत्रस- त्वात् ॥ नहि घटसंयोगवति भूतले संयोगेन घटोन भवति नवा तत्रसंयोगेन घटोनास्तीति प्रमावतीत्याह ।। समस्तात्मनीति ।। समवायाङ्गीकर्तृमतेतु येन संबन्येनेत्यस्य स्थाने यनिरूपितत्ववि- शिष्टेन येन संवन्येनेतिनिवेश्यम् ॥ ननु जीवधर्माः सन्त्येव हरौ वामाविर्भावस्तत्रनिषिध्यते यतस्ते जीवे आविर्भूतास्तिष्ठन्ति त- बाह ।। आविर्भावेति ।। सः आविर्भावः यदा सर्वस्य सएवाश्रय- स्तदा तनासत्त्वे क्वसत्त्वंस्यात् ॥ तस्य सर्वाश्रयत्वेन आविर्भूताना. मपि तत्र सत्त्वाभ्युपगमस्यावश्यकत्वमितिभावः।। किञ्च जीवेत. सत्त्वे सुतरामीशे तत्सत्वं जीवस्येशादभिन्नत्वादित्याह॥ सर्वात्मे- ति ॥ ६॥२४॥ ७ ·(५०) नात्माऽणुः श्रुतितः स्मृतेरणुवचोगौणं परस्मिन्य था एवं बुद्धिगुणैर्विसर्पिगुणतायुक्तेविरोधान्नतु॥ अंशत्वं घटखाम्बुचन्द्रवदजोजीवोऽत्र कस्याऽपरे ज्ञानस्याऽपितिरस्कृतिर्यदितदा प्रीतिश्च आनंक थम्॥७॥ यत्तु जयश्चत्वारिंशश्लोकन्याख्यायाम् एषोऽणुरामाचेतसावेदि- नव्यदति श्रुतेर्जीवस्याऽणुत्वम् ।। लिङ्गशरीराभिप्रायेणाणुत्वस्य गौ- णस्य वर्णनेतु न मानम्॥सवाएपमहानजदतीयं श्रुतिस्तु ब्रह्मपरा।। तत्प्रकरणस्थत्वात् ॥ तथाच सूत्रं नाणुरतच्छुतेरितिचेन्नेतराधिका- रात् ॥ अतच्छ्रुतेरित्यस्य महत्त्वश्रुतेरित्यर्थदत्युक्तं तबाह ।। नात्मा. णुःश्रुतितदति ॥ श्रुतिस्तु सवाएपमहानजआत्मायोयविज्ञानमयः प्राणेपुढयन्तोतिरिति ॥ नचेयंपरविषया । प्राणहृदयविज्ञा. नानां परस्मिन्नसंबन्धात् ॥ विज्ञानंहि बुद्धिः॥ प्राणादिसहचारा- त् ॥ प्रदेशान्तरेऽपि तत्सहचारदर्शनाच्च विज्ञानमयोमनोमयःप्रा- णमयदीत ॥ हृदयस्थानलिनाच्चजीवविपया ॥ जीवस्य हृदय- स्थानंतु अवस्थितिवशेप्यादितिचेन्नाभ्युपगमादिहि इतिसूत्र- सिद्धम् ॥ प्रकरणन्तु लिड्दादिभ्योदुर्बलम् ॥ आलोमभ्यआनखाये भ्यदतिश्रुतेश्च ॥ साहि तन्त्रात्मसत्वं स्वरूपाभिप्रायेणाह नतुचैत- न्याभिप्रायेण ।। मानाभावात् ॥ लोमनखे तददर्शनाच्च मर्यादा. यामाङित्यहीकारेऽपि नखापायाभागे तदुपलब्धिप्रसङ्गात् वधि- तनखेषु नददर्शनात् ॥ गुहांप्रविष्टाविनिश्रुतिप्रदर्शनंतु मौादी- श्वरस्यापि तयात्वापत्तेः॥ तत्रोपाधिकतयोपपादनेत्रापि तथा.

·(५१) वक्तुंशक्यत्वात् ॥ तत्सहचारेण जीवेऽपि तथैववक्तुमुचितत्वेन त- स्याःश्रुतस्तत्प्रतिकूलत्वाच्च ।। स्मृतेरिति ॥ नित्यःसर्वगतःस्थाणु- रचलोयंसनातनइतिस्मृतरित्यर्थः ।। यत्तु तत्र सर्वगतेन सहतिष्ठ, तीतिसर्वगतस्थः सचासावणुश्चेतिव्याचख्यौ ॥ तन्न । सामानाधि- करण्येन स्थित्या तथाप्रयोगे रसस्य रूपेण सह स्थित्या रूपस्थो. रसइतिप्रयोगापत्तेः ॥ तस्मात्तत्रासामर्थ्यानोपपदसमासः ॥ कि- ञ्चैवं सर्वगतस्थपदं विफलं स्यात्यकतानुपयोगात् ॥ नच यथाश्रु- तेऽर्थेपि स्थावचलपदयोः पर्यायत्वापत्तावन्यतरवैयर्थ्यमापयेते. तिवाच्यम् । स्थाणुपदस्य निर्विकारार्थकतया तत्राचलइत्यस्य हे तुर्गाभतविशेषणत्वात् ॥ अस्माकं सविसर्गनिर्विसर्गपाठयोरुभयो सङ्गतिस्तस्यतु सविसर्गपाठोऽसङ्गनःस्यात्सच तद्गुरुणा कृते विद्वन्म ण्डने दृश्यते ।। किञ्च तेनास्मदभिमतार्थपरत्वेनैवोपन्यस्तमिदंवच- नम् ॥ एषोऽणुरात्माचेतसावेदितव्यइत्यत्रतु परस्यैवग्रहणं ॥ पर- स्यैवात्मनश्चक्षुरायगम्यत्वेन ज्ञानप्रसादगम्यत्वेन प्रकृतत्वात् ॥ इ. हापि वेदितव्यतया उक्तत्वाद्वेदितव्यश्च परएवात्मा ॥ किञ्च यः थाऽणोरणीयानित्यादिवाक्यं महतोमहीयानितिवाक्यबलात् दु. ईयत्वपरमित्यद्गीक्रियते तथेहापि महानजः नित्यःसर्वगतःस्थाणु- रित्यादिवाक्यबलाद्वालायशतभागस्येत्यादिवाक्यं तत्परं स्वीक्रि. यतामित्याह ।। परस्मिन्यथेति ।। यथा दुयित्वाभिप्रायेण ब्रह्म- ण्यणुवचस्तथा जीवइत्यर्थः । किञ्च बुद्धिस्थगुणैरेवात्रतथा व्य- पदेशोऽस्तु तथाच श्रुतिर्बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेनचैवआरायमात्रोसंवरो. पिदृष्टइति । एतेनोकान्त्यादयोऽपि व्याख्यतास्तासामपि बुत्ध्यु पाधिकत्वात् ॥ तमुक्रामन्तंभाणोनू कामतील्यादौ प्राणादेरेव प.

·(५२) श्वादुक्रमणमुक्तं नतु बुद्धेरिति तस्याः सहोक्रमणेऽपि न तद्विरोधः।। अनोर्लक्षणार्थत्वेनापिविरोधाभावाच्च ।। तथाच भगवद्गीतायां श. रीरंयदवामोतियच्चाप्युक्रामतीश्वरः ।। गृहीत्वैतांनिसंयातिवायु. र्गन्धानिवाशयान् ॥ श्रोत्रंचक्षुःस्पर्शनंचरसनं घाणमेवच ॥ अधि- छायमनश्वायंविषयानुपसेवते इत्यत्र यहणपूर्वकं गमनमुक्तम् ॥ नथाचसूत्रम् तद्रुणसारत्वात्तुतद्यपदेशःप्राज्ञवदिति ॥ तुशब्दः पू. र्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः ॥ एतेन नाणुरतच्छ्रुतेरिति सूत्रविरोधः परिट- तस्तस्य पूर्वपक्षस्थत्वात् ॥ सूत्रार्थस्तु तस्याबुद्धेर्गुणास्तद्गुणास्ते सा रः प्रधानं यस्यात्मनः संसारिभावे संभवन्ति कारणत्वात् सतद्गु णसारस्तद्भावस्तद्गुणसारत्वं तस्मात् ।। तद्यपदेशः अणुत्वोकान्त्या- दिव्यपदेशः ॥ प्राज्ञवत् यथा प्राज्ञस्य परमात्मनः सगुणेषूपासनेषु उपाधिगुणसारत्वादणीयस्त्वादिव्यपदेशोऽणीयान्बीहेर्वायवाद्वाइ- त्येवंप्रकारस्तद्वदिति ॥ यद्वा सारोवलेस्थिरांशेचेतिमेदिनीकोशा. द्वलवाची सारशब्दः । एतेन बुद्धिगुणानामनर्थरूपत्वात्कथं सा. रत्वमित्यपास्तं ॥ संसारित्वे सारत्वाच्च ॥ तदेतदाह॥एवंवुद्धिगुणैरि. ति ॥ किञ्चात्मनोऽणुत्वे निदाघे सकलदेहव्याप्योष्ण्यं युगपन्नप्र- । तीयेत एवं गङ्गाहदनिमग्नस्य शैत्यम् ॥ नच यथा गुणिनोमण्या- देरेकदेशस्थत्वेऽपि तत्पशास्तद्गुणाअधिकं देशं व्यामुवन्ति एवं जी. वस्याणोर्टद्देशस्थस्यापि ज्ञानं गुणः सर्वत्र देहे प्रसरति तेन तया. पिशैत्यौष्ण्योपलब्धिरितिवाच्यम् ॥प्रभाया विरलसंयोगवत्तेजो- द्रव्यत्वेन गुणत्वे प्रमाणाभावात् ॥ यत्तु विद्वन्मण्डनटीकायाम् आलोकस्य द्रव्यत्वे व्योनिवर्तमानस्य तस्य तदतिरेकेण तद्रूपयह- णापत्तिरित्युक्तं ॥ तन्न ॥ ज्वालादौ तददर्शनात् ॥ सचदीपजन्य- भ ·(५३) इति दीपस्याऽऽलोकदत्युच्यते ॥ प्रदीपाद्यालोकस्य गुणत्वे प्रका. शवरप्सूत्रविरोधः ॥ एवं विशेषाभावान्मण्याद्यालोकोपि द्रव्य- म् ॥ एवंच वस्तुतस्तु आलोकोऽत्र मणेरेव पासइति कुशकाशा. वलम्बनमपि प्रत्युक्तम् ।। ज्ञानस्य गुणत्वे पदार्थान्तरेण संयोगस. मवाययोरसम्भवेन साक्षासंबन्धान्तरस्य वक्तुमशक्यत्वेनाऽसंबद्ध- स्य भानेऽतिप्रसनेनच शैत्यादिज्ञानानुपपत्तिः॥ एवं प्रभायागुणत्व- मित्यादिना तस्याःसंवन्धोदुर्वचः॥ एवंच चक्षुपा नित्यादेर्यहणम- पि दुष्करं तेजः संबन्धाभावात् ॥तथाऽऽलोकस्य चाक्षुपसत्त्वेन गु- णचाक्षुपे स्वसंयुक्तद्रव्यद्वाराचक्षुपोहेतुत्वं व्याकुप्येत ॥ एतेन ग- न्धस्यापि निराश्रयस्य गमनं प्रत्याख्यातम् ॥ प्राणेनासंबन्धेनाप्र- त्यक्षत्वप्रसङ्गात् ॥ द्रव्यद्वारकस्य प्राणहेतुत्वस्य भङ्गाच्च । तस्माद्- न्धोडप्यवयवैस्सहव यात तेषां च यथाद्रव्यस्वभावमेव प्रसरणं द्रव्येश्याकर्पणमिति नातिदूरे गन्धजानं नवा द्रव्यस्य देशान्तरे ग- गमनेऽवयवान्तरप्रसरणम् ॥ अतिसौम्याच नतदपगमेऽपि द्रव्य- स्य लघुत्वादिभानम् ।। त्वयापि हि गुणभूतस्य गन्धस्यातिदूरग- मनाभावाय न्यूनत्वाभावाय च तत्रितयं कल्पनीयमिति समं कल्पनागौरवम् । सूक्ष्मावयवान्तरपूरणंवा कल्यते त्वयापि न्यू- नताजयाद्गन्धान्तरोत्पत्तिः कल्पनीया ॥ एवमनेकंचर्मपुटवेष्टितमृ- गमदादिपु गन्धस्येवावयवानामपगमागमौ पोरध्याविति साम्यम् ॥ कर्पूरेऽवयवानागमाल्लघुतैव ॥ गन्धमात्रापगमे सा कथं स्यादि. तिविचार्यम्॥परिमाणसाम्येऽल्पगन्धतातु पूर्यमाणावयवानामल्प- गन्धत्वेन वक्तुंशक्या ।। प्रसारितमुखस्य नद्रसानुपलंभस्तु रसने- न्द्रियस्याऽत्यल्पवस्तुरसाग्राहकताया दृष्टत्वात् । अतएव कर्पूरस- * ·(५४) निधौ तद्गन्धज्ञानेऽपि नतद्रसज्ञानम् ॥ नच सकतस्पृष्टस्यापि ल- शुनादेहस्तादीनां क्षालनेऽपि गन्धोनापैतीति गन्धमात्रस्य करा- दौ संबन्धोनावयवानां तेषां सकस्पर्शनागताना सतत्क्षालनेना. पगमस्यौचित्यादितिवाच्यं ॥ सकस्पर्शनागतस्य गन्धस्याऽपि सकरक्षालनेनापगमौचित्यात् यदितु गन्धे तदर्थं सामर्थ्य कि- ञ्चित्कल्प्यते नहि तत्तदाश्रयएव कल्प्यताम् ॥ यथावक्षस्यसं- पुष्पितस्यदूराद्गन्धोवात्येवंपुण्यस्यकर्मणोदूराद्गन्धोवातीतिश्रुतौ ग. न्धशब्दोगन्धवहव्यपरोलेशपरोवा ॥ गन्धःप्रतिवेश्यामोदलेशसं- बन्धगन्धकेइतिमेदिनीकोशात् ॥ दूरत्वंतु रक्षापेक्षया तस्योपात्त. त्वात् नतु स्वाश्रयापेक्षया मानाभावात् ॥ पृथिवीं परित्यज्य ग. न्धस्थितेः सर्वथाऽयुक्तत्वात् । तथाचव्यासः।।उपलभ्याप्सुचेद्गन्धं- केचिद्रूयुरनैपुणाः ॥ पृथिव्यामेवविद्यादपोवायुंचसंश्रितमिति ॥ यत्तु केचिच्छब्दवदनाश्रयस्य चैतन्यस्य गतिमाहुस्तन्न ॥ श्रोत्रे न्द्रियस्य गत्वा ग्राहित्वेन शब्दस्य चलनाभावात् ॥ यत्तु यथा चन्दनस्यैकदेशस्थस्य सर्वदेहव्यापिशैत्यसंपादकत्वमेवं जीवस्या- पि दृद्देशस्थस्य सर्वदेहव्यापिज्ञानसम्पादकत्वमिति ॥ तन्न ॥ च. न्दनस्य सावयवत्वेन सूक्ष्मतदवयवप्रसरणेन देहव्यापिशैत्यापाद- कत्वसम्ञवात्।। एतेनगुणाद्वालोकवत् व्यतिरेकोगन्धवत् अविरोध- श्चन्दनवदितिसूत्राण्यपिसमाहितार्थानि ॥ तेषांपूर्वपक्षपरत्वात् ॥ कथमन्यथा प्रकाशाश्रयद्वातेजस्वादित्यनेन विरुद्धं गुणाद्वालोक- वदितिसूत्रकारोवदेत् ।। अधिकजिज्ञासुभिस्तु शारीरके द्रष्टव्यम्।। तदेतदभिप्रेत्याह ॥ विसर्पिगुणतायुक्तेविरोधानतुइति ॥ एतेन विसर्पिगुणचैतन्योऽणु वदति प्रत्युक्तम् ॥ २५ ॥ यत्तु विसर्पि- ·गुणचैतन्योऽणुर्जीवाशोहरेःस्मृतदति यच्चाऽभेदोवास्तवःस्वांशा- जीवादतिनिजेमतेइति च जीवस्य ब्रह्मावयवत्वमुक्तम् तरखण्ड- यति ।। अंशत्वमित्यादिनातृतीयचरणेन ॥ अंशोनानाव्यपदेशा- दित्यनांशदवांशः सचावच्छेदवादेन प्रतिविम्बवादेन वासमर्थ- नीयः॥ नच सूत्र मुख्यांशपरित्यागे प्रमाणाभावइतिवाच्यम् ।। हस्तमात्रेऽयंदेवदत्तइति व्यपदेशस्य मुख्यत्वाभावेन विप्रहस्तच्छे. दने ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तस्य धर्मशास्त्रज्ञैरनुपदेशेन च अवयवे मु. ख्याजेदव्यपदेशाभावेन गौणाजेदव्यपदेशस्यावयवत्त्वव्याप्त्या ते. न तत्साधने तवापि मुख्यार्थस्यैकत्रत्याज्यत्वात् ।। किञ्चौपचारि- कोऽपि अभेदव्यपदेशोन्यभिचारवाणाय विशिप्यैवहेतुर्वाच्यः स. च दुर्वचइत्यवयवसदृशोंऽशशब्देन यास्तत्रच मुख्योऽभेदव्यप- देशो भेदव्यपदेशस्तु गौणोव्याप्यः । एवंचोक्तविघं विभुत्वमप्यु. पपन्नम्।। एवमेव ममैवांशोजीवलोके इति गीतापि व्याख्येया। सू- त्रैकवाक्यतालाक्षात् ।। अतएव निकलमिति ब्रह्मणि कलानिपे- धश्रुतिःसंगता ॥ तत्र न्यायोपहितश्रुतौ संकोचापेक्षयाऽन्यत्र संकोचएव युक्तः॥ नचावच्छेदवादे ऽवयवसादृश्येऽपि प्रतिबिम्ब- वादे कथंतदितिवाच्यम् ॥ परिच्छिन्नोपाधिप्रतिबिम्बस्योपाधिप- रिच्छेदेन परिच्छिन्नतयाऽवयवसादृश्योपपत्तेः। किञ्च त्वदुक्तरी- त्या ईशस्योपचयापचयाभ्यां विकारित्यापत्तिः॥ जीवस्य तत्तद्दे- शगमनार्थ निस्सरणे हरेस्सच्छिद्रत्वापत्तिश्च ॥ सन्निहितावय- वान्तराणां तत्र प्रसपणेतु शैथिल्यापत्तिः॥ परास्यशक्तिर्विविधै. वश्रूयतेइतिश्रुतिर्मायाविषयैव ॥ मायायामेवाघटित घटनापटी- यसीत्वस्य लोके दृष्टत्वेन ततोऽतिरिक्तायाः शक्तः सत्वे तस्यां ·(५४) न्निधौ तद्न्धज्ञानेऽपि नतद्रसज्ञानम् । नच सकतस्पृष्टस्यापि ल. शुनादेहस्तादीनां क्षालनेऽपि गन्धोनापतीति गन्धमात्रस्य करा. दौ संबन्धोनावयवानां तेपां सकत्स्पर्शेनागतानां साक्षालनेना. पगमस्यौचित्यादितिवाच्यं ॥ सकस्पर्शेनागतस्य गन्धस्याऽपि सकरक्षालनेनापगमौचित्यात् यदितु गन्धे तदर्थ सामर्थं कि- ञ्चित्कल्प्यते तर्हि तत्तदाश्रयएव कल्प्यताम् ॥ यथारक्षस्यसं. पुष्पितस्यदूराद्गन्धोवात्येवंपुण्यस्यकर्मणोदूराद्गन्धोवातीतिश्रुतौ ग- न्धशब्दोगन्धवव्यपरोलेशपरोवा ॥ गन्धःप्रतिवेश्यामोदलेशसं- बन्धगन्धकेइतिमेदिनीकोशात् ॥ दूरत्वंतु वृक्षापेक्षया तस्योपात्त- त्वात् नतु स्वाश्रयापेक्षया मानाभावात् ॥ पृथिवी परित्यज्य ग. न्धस्थितेः सर्वथाऽयुक्तत्वात् ॥ तथाचव्यासः।।उपलभ्याप्सुचेद्गन्धं- केचिद्रूयुरनैपुणाः ॥ पृथिव्यामेवतंविद्यादपोवायुंचसंश्रितमिति ।। यत्तु केचिच्छब्दवदनाश्रयस्य चैतन्यस्य गतिमाहुस्तन्न ॥ श्रोत्रे. न्द्रियस्य गत्वा पाहित्वेन शब्दस्य चलनाभावात् ।। यत्तु यथा चन्दनस्यैकदेशस्थस्य सर्वदेहव्यापिशैत्यसंपादकत्वमेवं जीवस्या- पि दृद्देशस्थस्य सर्वदेहव्यापिज्ञानसम्पादकत्वमिति ॥ तन्न । च. न्दनस्य सावयवत्वेन सूक्ष्मतदवयवप्रसरणेन देहव्यापिशैत्यापाद- कत्वसम्भवात्।एतेनगुणाद्वालोकवत् व्यतिरेकोगन्धवत् अविरोध- श्चन्दनवदितिसूत्राण्यपिसमाहितार्थानि ॥ तेषांपूर्वपक्षपरत्वात् ।। कथमन्यथा प्रकाशाश्रयद्वातेजस्त्वादित्यनेन विरुद्धं गुणाद्वालोक- वदितिसूत्रकारोवदेत् ॥ अधिकजिज्ञासुभिस्तु शारीरके द्रष्टव्यम्।। नदेतदभिप्रेत्याह ॥ विसर्पिगुणवायुक्तेविरोधान्नतुइति ॥ एतेन विसर्पिगुणचैतन्योऽणुर्जीवइति प्रत्युक्तम् ॥ २५ ॥ यत्तु विसर्पिः ·(५५) गुणचैतन्योऽणुर्जीवाशोहरेःस्मृतदति यच्चाऽभेदोवास्तवःस्वांशा- जीवाइतिनिजेमतेदात च जीवस्य ब्रह्मावयवत्यमुक्तम् तरखण्ड- यति ।। अंशत्वमित्यादिनातृतीयचरणेन ॥ अंशोनानाव्यपदेशा- दित्यत्रांशइवांशः सचावच्छेदवादेन प्रतिविम्बवादेन वासमर्थ- नीयः ॥ नच सूत्रे मुख्यांशपरित्यागे प्रमाणाभावइतिवाच्यम् ।। हस्तमात्रेऽयंदेवदत्तइति व्यपदेशस्य मुख्यत्वाभावेन विप्रहस्तच्छ- दने ब्रह्महत्यापायश्चित्तस्य धर्मशास्त्रज्ञैरनुपदेशेन च अवयवे मु. ख्याजेदव्यपदेशाभावेन गौणाजेदव्यपदेशस्यावयवत्त्वव्याप्त्या ते. न तत्साधने तवापि मुख्यार्थस्यैकत्रत्याज्यत्वात् ॥ किञ्चौपचारि- कोऽपि अभेदव्यपदेशोव्यभिचारवाणाय विशिष्यैवहेतुर्वाच्यः स- च दुर्वचइत्यवयवसदृशोंऽशशब्देन ग्राहस्तत्रच मुख्योऽदव्यप- देशो भेदव्यपदेशस्तु गौणोव्याप्यः ॥ एवंचोक्तविधं विभुत्वमप्यु- पपन्नम्।। एवमेव ममैवाशोजीवलोके इति गीतापि व्याख्येया। सू- त्रैकवाक्यतालाक्षात् ।। अतएव निष्कलमिति ब्रह्मणि कलानिपे. धश्रुतिःसंगता ॥ तत्र न्यायोपहितश्रुतौ संकोचापेक्षयाऽन्यत्र संकोचएव युक्तः । नचावच्छेदवादे ऽवयवसादृश्येऽपि प्रतिबिम्ब- वादे कथंतदितिवाच्यम् ।। परिच्छिन्नोपाधिप्रतिबिम्बस्योपाधिप. रिच्छेदेन परिच्छिन्नतयाऽवयवसादृश्योपपत्तेः ॥ किञ्च त्वदुक्तरी- त्या ईशस्योपचयापचयाभ्यां विकारित्वापत्तिः।। जीवस्य तत्तद्वे- शगमनार्थ निस्सरणे हरेस्सच्छिद्रत्वापत्तिश्च ॥ सन्निहितावय- वान्नराणां तत्र प्रसर्पणेतु शैथिल्यापत्तिः॥ परास्यशक्तिर्विविधै. वश्रूयतेदतिश्रुतिर्मायाविषयैव ॥ मायायामेवाघटित घटनापटी- यसीत्वस्य लोके दृष्टत्वेन ततोऽतिरिक्तायाः शक्तेः सत्त्वे तस्यां ·(५६) तादृशसामर्थ्यवत्त्वकल्पने च प्रमाणाशावादितीयमपि श्रुति वे. शावाभासेनकरोति मायाचाविद्याच स्वयमेवभवति इत्यादिश्रु. त्यन्नरोक्तमेवार्थ द्रढयति नत्वेतया श्रुत्या जीवांनां तदवयवत्वेपि तस्य निरवयवकत्वं ॥ तेषां ततोनिस्सरणेऽपि सच्छिद्रत्वाद्यभावं विचित्रशक्तिमत्वेनेशस्यवोधयितुं युक्तं ॥ लोकविरोधाच्छ्रुत्यन्त- रविरोधाच्च ।। २६ ॥ इदानीमग्नेर्यथाविस्फुलिङ्गास्तथाजीवोद्गमः स्मृतइति तदुक्तं जीवस्योद्गमनं खण्ड्यते ॥ अजोजीवइति ॥ प्रा. णवज्जीवस्य व्युच्चरणे समानश्रुत्या तद्वदेवोत्पत्तौ नाशोऽपि तस्य. स्यात् ।। उत्पन्नस्य नाशधौव्यात् ।। जातस्यहिध्रुवोमृत्युरितिभग- वदुक्तेः ॥ नन्वस्तु तथा येतु ज्ञानकसन्निष्ठास्तेषांतुलयएवहीत्य. स्मदीयैर्मुक्तौ लयस्यैवोक्तत्वादितिचेत्सुव्याख्यातमात्मविनाशार्थं यतामहेदतिवदता ॥ अधिकमुत्तरभागे वक्ष्यते । तस्मादुपारध्युद्ग- मेनैव जीवोद्गमः ।। अतएव काण्वानां सर्वएतआत्मानइति पाठो. नास्ति उपारयुगमेन तदुद्गमस्य सिद्धत्वात् ॥ माध्यंदिनानान्तु उ. पाधिनिर्गमेनात्मनिर्गमदति स्पष्टपतिपत्यर्थं तथापाठः ।। अतएव नात्माऽश्रुतेनित्यत्वाञ्चताभ्यदतिसूत्रसंगतं ॥ नजायतेम्रियतेवावि- पश्चिइतिश्रुतिर्नजायतेम्रियतेवाकदाचिदितिस्मृतिश्च संगता ॥ ॥ २७॥ ददानी जडेचिदानन्दयोस्तुतथाऽऽनन्दस्यसर्वशः तिरो- धानहरीच्छातोनिबन्धादिपुर्णितम् ॥ आविर्भावेतुसर्वहिब्रह्मवे. तिनसंशयः दतिखण्डयति ॥ अत्रकस्येति ।। अत्र जीवे कस्य मुखस्य तिरस्कतिर्यदि तदा प्रीतिप्रतीतिः कथम् अपरे जडे ज्ञान मुखयोर्यदि सा तदा भानप्रीतिप्रतीती कथमित्यन्वयः॥ नहि तिरस्कृतस्य भानं संभवति ॥ यच्चानुभवयोग्यत्वंवर्तमानस्यवस्तु- ·नः आविर्भावःसविज्ञेयस्तिरोशावस्ततोऽन्यथा इति त्वदुन्या भा. नायोग्यत्वस्यैव तिरस्कारपदार्थतया त्वया स्वीकारात्॥ किञ्च चि. दानन्दौ सतोभिन्नावभिन्नौ वा ॥ आयेऽपसिद्धान्तः ॥ चिदानन्द. योरसत्त्वापत्तिश्च ।। द्वितीये तु त्रिषु तेषु तिरोभावातिरोभाववैल- क्षण्यानुपपत्तिः ॥ किञ्च जीवजडयोर्ब्रह्मणाऽत्यन्ताभेदेन एतयोः सुखादितिरोभावे ब्रह्मणोऽपि सस्यात् ॥ एतेन जीवस्यानन्दतिरो- भावेन ब्रह्मणोदइत्यपि प्रत्युक्तम् ॥ पूर्वमभेदसत्त्वेनातिरोभाव: तिरोभावयोः समानयोगक्षेमत्वात् । किञ्च व्युच्चरणसाम्ये प्राणा- दिजडे ज्ञानस्याऽपि तिरोभावे कि कारणम् ।। ईश्वरेच्छां प्रति तु वक्ष्यते ॥ तर्कस्तु त्वया श्रौतेऽर्थे नाश्रीयते॥ श्रुतौतु अंशांशिभाव- मनादृत्य ब्रह्ममात्रतएव व्युच्चरणमुक्तम् ॥ तस्मात्सर्वत्राऽस्तिभा- तिप्रियमितिप्रतीत्या ब्रह्मणः सर्वत्र सर्वदा सर्वथैकरसत्वेन समा- नैवोत्पत्तिर्वाच्या ॥ वस्तुस्थितिस्तूक्ता ॥ २८ ॥ ७ ॥ मायायां प्रतिविम्बते चितिरसौ स्वछा हि सखे नसा गाम्भीर्यस्य जले रवस्य गगने भानान्नाः शब्दयोः॥छाया तत्र परैतिरस्कृतिवशात्पञ्चीत तौ चाम्बरे रूपं नोद्भवतीत्यतोनियमनं सामान्य तोबाधितम्॥८॥ एवं जीवस्य परसंमतमंशत्व निराकृत्य स्वसंमतं पन्थानं निष्क- ण्टकं चिकीर्षु. यथासयंज्योतिरात्माविवस्वानपोभिन्नाबहुधैको. नुगच्छन् उपाधिनाक्रियतेशेदरूपोदेवःक्षेत्रेवेवमजोयमात्मा ३ .

·(५८) जीवेशावाशासनकरोतिमायाचाविद्याचस्वयमेवभवति छायात. पौब्रह्मविदः सपंरूपंप्रतिरूपोबभूव एकएवतुभूतात्माभूनेभूतेव्यव- स्थितः । एकधाबहुधाचैवदृश्यतेजलचन्द्रवदित्यादिश्रुतिसंमतम् आभासएवच अतएवचोपमासूर्यकादिवीदत्यादिसूत्रसमतं चजी. वस्य ब्रह्मप्रतिबिम्बत्वमाह ॥ मायायामिति ।। अत्र कश्चित्प्रत्य- वतिष्ठते । मायात्वेनाशिमता नप्रतिबिम्बशाक् अस्वच्छत्वात् १ दारुवत् ॥ निरवयवत्वात् २ रूपाभावात् ३ रूपवत् ॥ अपरिच्छिन्नात्वात् ४ आत्मवत् आकाशवद्वा ॥ एतेषु प्र- तिबिम्बापत्तिरेव विपक्षे बाधकस्तर्क. ॥ एवम् आत्मा न प्रतिबि- म्बते अनवयवत्वात् ५ अपरिच्छिन्नत्वात् ६ आकाश- यत् ॥ अरूपत्वात् ७ तद्वत् वायुवच्च ॥ एतयोः प्रतिबिम्बा- पंत्तिरेव विपक्षे बाधकस्तर्कः । एवंच स्वच्छे सावयवे रूपवति परिच्छिन्नएवोपाधौ सावयवस्य रूपवत. परिच्छिन्नस्य प्रतिबि- म्बनियमेन तर्कपराहतत्वान्नेमानि वाक्यानि प्रतिबिम्बत्वपराणि किन्त्वशत्वप्रतिपादकवाक्यवदन्यथाव्याख्येयानि इति ॥ तत्र अजामेका सत्त्वरजस्तमइतिप्रकरित्यादिवचनैः स्रष्ट्या प्रकृतेः सत्त्वगुणकत्वेन मायातुप्रकतिमितिश्रुत्या तस्याएव मायाशब्दवा- च्यत्वेन विद्यवहारात्सत्त्वात्सजायतेज्ञानमितीश्वरवाक्याञ्च स. त्वस्य स्वच्छत्वेन आत्मावरकतयाऽस्मदीयैस्तमस्सादृश्यस्य त. तस्वीकतत्वेपि स्वपृष्ठगतघटावरकरजतादिपात्रवत्प्रतिबिम्बपह- प्रयोजकस्वच्छतायाः प्रत्याख्याने प्रमाणाभावेन सजलकज. लादिलिप्तपात्रादौ दीपादिप्रतिबिम्वदर्शनात्तदनुगतस्य माया- म्यारत्तस्य स्वच्छत्वस्य वक्तुमशक्यत्वेनच प्रतिविम्बमहरूपफल:

·(५१) कल्यस्वच्छतायाअदृश्यआकाशादाविव तत्र कल्पने बाधका- भावेनचायोहेतुःस्वरूपासिद्धइत्याह ॥ स्वच्छाहिसत्त्वेनेति ॥ ॥ २९ ॥ द्वितीयोपि मायायास्त्रिगुणात्वेन गुणानां सावयवत्वेन च स्वरूपासिद्धोहेतुरित्यपि अनेनैव सचितम् ॥ सव्यभिचारश्चे- त्याह ।। रवस्यगगनेइति । अतएव तृतीयचतुर्थावपि सन्यभिचा. रौ॥ आकाशे सावयवत्वस्योत्पत्तिमत्वेन परिच्छिन्नत्वस्य च पा- दोस्यविश्वा अत्यनिष्ठद्दशाहुलम् एकांशेनस्थितोजगत् विकारा. वर्तिचेत्यादिवाक्यैः स्वीकारे तु उक्तरीत्या सावयवत्वस्य श्रुत्या- दिभिरेव परिच्छिन्नत्वस्य च मायायामपि सत्त्वेन स्वरूपासिद्धिरेव द्वितीयचतुर्थयोर्वोत्थ्या॥३०॥ ननु स्वच्छत्वमात्रस्यैवोपाधौ प्रति- विम्बयहप्रयोजकत्वे स्वच्छरूपेऽपि प्रतिबिम्बः स्यादितिचेन्न ।। रूपस्य स्वच्छत्वे प्रमाणाभावात् ॥ अस्वच्छद्रव्यगतरूपस्य स्वच्छ- त्वाभावेन स्वच्छगतस्य तत्त्वेऽपि स्फाटिकपात्रस्थजलप्रतिबिम्ब- स्य तादृक्पात्रगतप्रतिविम्बादपृथकवद्रूपप्रतिविम्बस्य द्रव्यप्र. तिविम्बादपृथक्त्वात् ॥ आधाराधेयगतयोः प्रतिबिम्बयोरव्यति- रेकात् ।। रूपस्य द्रव्यादपृथक्त्राच्च ।। एवं गुणान्तरे क्रियादिषुष समाधेयम् ॥ अस्वच्छत्वादेव वायुकालदिशासु न प्रतिबिम्बा. शङ्का ॥ आत्मनि प्रतिविम्वाभावस्तु प्रभायामिव प्रतिबिम्बया. हिविजातीयस्वच्छत्वाभावेन बोरध्यः ॥ नचास्मन्मते जल- क्षित्योरेव प्रतिविम्बस्वीकारात्मभायां तदतिप्रसक्तेरभावन ताह- ग्वैजात्यस्वीकारोव्यर्थइतिवाच्यम् ॥ ईदृशनियमस्वीकारस्य श्रु- त्यादिप्रामाण्याकल्पनलाघवेनैव ततोलघुत्वात्।। आकाशे शब्दप्र: तिबिम्बदर्शनेन व्यभिचारित्वाच।। नच त्वन्मते वाय्वादावपि श.

·ब्दस्य सत्त्वेन शब्दान्तरस्य वाग्वादिगुणत्वेन प्रतिध्वनेरेवाकाशगु- णत्वं तथाच तस्याकाशेएव समुत्पत्त्या कथं प्रतिबिम्बत्वमिति वा- ध्यम् ॥ नैयायिकादिरीत्या अडीकारे द्वितीयादिशब्दानांसामा. न्याकाशस्य तस्या अनहीकारे वर्णात्मकशब्दानां वायूपाकाश. स्य गुणत्वात् ।। दन्तायभिघातजन्यशब्दानामनभिव्यक्तत्वेन व. नां दन्तादिजन्यत्वायोगात्॥ शास्त्रविरोधाच्च॥नच वागिन्द्रियं नाकाशाकिन्तु तद्विकारइतिवाच्यम् ॥ प्रकृतिविकृत्योरजेदात् ।। प्रतिबिम्बशब्दस्यैवाकाशगुणत्वस्वीकारे बाधकाभावाच्च ।। नहि प्रतिविम्बत्वप्रयोजकसामय्याजन्यत्वे तत्रोत्पत्तिमात्रेण तद्गुण, खेनवा प्रतिबिम्बत्वाभावः शक्यनिश्चयः ॥ प्रतिवर्णस्य प्रतिबि- म्बत्वमन्तराऽनुपपत्तेश्च ॥ नच वर्णाभिव्यञ्जकध्वनिनिमित्तकप्र- तिध्वनेर्मूलध्वनिवदेव वर्णाशिव्यञ्जकत्वेन तदुपपत्तिरितिवाच्य- म् ।। अष्टौस्थानानिवर्णानामिति पाणिनीयशिक्षाविरोधात् ॥ त- यामाण्येन तत्तस्थाने वाय्वाभिघातजन्यध्वनेरेव चागिन्द्रिये वर्णा- भिव्यञ्जकत्वात् ।। तन्निमित्तकध्वनेरपि व्यञ्जकत्वे प्रमाणाभावा- त् ॥ वागिन्द्रियस्य निष्फलत्वापत्तेश्च ॥ बहिराकाशवदन्तराका- शएव वर्णोत्पत्तिसंभवात् ॥ किञ्च स्वस्मात्पूर्वतोभेर्यादिध्वनिस. मुत्पत्तौ नियमतः पतिध्वनिः पश्चिमतएवश्रूयते तदुत्पत्तिपक्षे न संगच्छते ॥ तथाहि ॥ ययाकाशे प्रतिध्वनिरुत्पद्यते तहि किञ्चि- देशावच्छेदेनैव तद्वाच्यं तथाच तद्देशात्पश्चिमतः स्थितस्य पूर्वत- सव्यतीतिः स्यान्नचैवमस्ति प्रतिबिम्बत्वे तु स्वव्यवहितदेशे एवं तत्कल्पनान्नानुपपत्तिः। किञ्च प्रतिबिम्बातिरिक्त कार्य मणिम. प्राविभिन्नसामप्या व्यवहितदेशे न जन्यतेइति कथंप्रतिभ्यनिर्न:

·(६१) शब्दस्यच्छाया ॥ ३१ ॥ गगने शब्दप्रतिबिम्बदर्शनादेव पञ्चमो. पिव्यभिचारी ॥ रूपादेःप्रबिम्बदर्शनाच्च । नच द्रव्यत्वे सतीति हेतोविशेषणानव्यभिचारदतिवाच्यम् ॥ आत्मनोगुणायभावेन द्रव्यत्वासिद्धौ स्वरूपासिद्धेः ॥ द्रव्यत्वपरिभाषायानिर्मूलत्वेन शास्त्रार्थाव्यवस्थापकत्वाच्च । जले आकाशप्रतिबिम्बदर्शनाह- ष्टान्ते हेतोरसिद्धेश्च ॥ यत्तु तद्गतप्रभामण्डलस्य जले प्रतिबिम्बो. नाकाशस्येति ॥तन्न।। गाम्भीर्यवुत्ध्यभावप्रसङ्गात् ।।नहि गाम्भीर्य- मवकाशीवशेषातिरिक्त जानुदने जले वक्तुं शक्यते॥ प्रमाणाभा. वात् ।। बहुदेशावच्छिन्नप्रभाप्रतिबिम्बेन गाम्भीर्यव्यवहारइतिचे. न्न ॥ देशस्योपलक्षणत्वे यत्रयत्र प्रभामण्डलप्रतिविम्बस्तत्रतत्र गाम्भीर्यप्रतीत्यापत्तिः॥ नचैवमस्ति । ममतु यत्राकाशप्रतिबि. म्बस्तत्र गाम्भीर्यानं यत्रतु नतत्प्रतिविम्बस्तत्र नतद्भानमिति नाव्यवस्था॥प्रतिबिम्बाभावप्रयोजकंतु स्वगतमुपाधिगतं वा कि- ञ्चिदुभाभ्यां कल्पनीयम् ।। देशस्य विशेषणत्वे घदृकुटीप्रभात- न्यायः॥ देशस्याकाशानतिरिक्तत्वात् ।। दियूपत्वे तु तत्कुट्यन्तर- प्रभातन्यायः॥ सएक्वा ॥ दिशआकाशानतिरिक्तत्वात् ।। एवं दूरत्वधीरप्याकाशप्रतिविम्बेनैव समर्थनीया||तदेतदाह । गाम्भी- र्यस्येति ।। इदं दूरत्वस्याप्युपलक्षणम् ॥ ३२ ।। अतएव पष्ठोऽपि.' व्यभिचारी ।। नचोपाध्यनन्तर्गतस्यैव प्रतिबिम्बइति कथं विनो- राकाशस्यात्मनश्च प्रतिबिम्बइतिवाच्यम् ॥ अप्रयोजकत्वादन- तर्गतत्वस्य ॥ तद्विकारस्य न तत्र प्रतिविम्बदति नियमेनैव रेवा. प्रतिबिंबाऽनवकाशात् ॥ आकाशस्योक्तरीत्या परिच्छिन्नत्वे तु. दृष्टान्त हेत्वभावोऽसाधारण्यंच॥ अग्राकाशस्य जलाधारत्वं तत्र ..

·प्रतिबिम्बितत्वं घेत्यवच्छेदभेदेन द्विधा जलेस्थितिरिति ब्रह्मजी वयोरप्येकत्र तथास्थितौ नबाधकम् ।। एतेन लोकेबिम्बप्रतिबि- म्बयोकत्रस्थित्यदर्शनेन द्वासुपर्णा गुहांप्रविष्टौ इत्यादिश्रुतेर्गुहा- प्रविष्टावित्यादिसूत्रस्य च विरोधइति आत्मनः सर्वगतस्य सर्वग- तायां मायायां सत्त्वेन कथं प्रतिबिम्बः स्यादितिच विद्वन्मण्ड. नोक्तं प्रत्युक्तम् ।। आकाशवदेवोपपत्तेः॥ मायायाः परिच्छिन्न. स्वस्योपपादितत्वात् ।। यत्तु विद्वन्मण्डने नचसंयोगसंबन्धेन तत्र बर्तमानत्वमप्रतिबिम्बेप्रयोजकम् एतयोश्च न संयोगोविभुत्वा- न् अतोनानुपपत्तिरितिवाच्यम् ॥ संयुक्तस्याऽपि प्रभामण्डल- स्य तथाप्रतीतेः॥ नच यदंशे संयोगस्तदंशेन तथेतिवाच्यम् ।। बि- सिनीसूत्रमात्रान्तरिताद्गुलीतलभागस्थप्रभाया अपि दर्पणे प्रति. बिम्बादित्युक्तं ॥ तदपिनसम्यक् ॥ संयोगस्याव्याप्यत्तितया ततोऽल्पान्तरितस्थायाश्वांशकल्पनायाःसम्भवेन चासमाधानत्वा- त् ॥ विश्वोरसंयोगे प्रमाणाभावान्मायायाः परिच्छिन्नत्वस्यो- कत्वात् पूर्वपक्षोप्यांकचित्करः ॥ ३३ ॥ आकाशे व्यभिचारादे. व न सप्तमः ॥ प्रथमदृष्टान्तेसाध्यापसिद्धेश्च ।। यत्तु शुद्धाद्वैतमा- तण्डटीकाकृत्पञ्चीकरणेन तेजआदेरंशस्याऽऽकाशेऽपि सत्वेन रू. पवत्वोपपत्त्या तत्र शब्दप्रतिविम्बाङ्गीकारेऽपि रुपवत्येव प्रतिबि- म्बदति नियमाव्यभिचारः॥वायौतु नातिप्रसशोरूपस्याऽनु नत्वा- न् । उद्भूतरूपवत्येव प्रतिबिम्बनियमादित्याह । तन्न । सामय्या- विशेषाभावेनैकत्रोद्भूतमन्यत्राऽनुद्भूतमित्यत्र गमकाभावात् आ- काशंस्य चाक्षुपत्वापत्तेश्व स्पर्शवत्वप्रसंगाच्चातस्मादर्द्धस्य स्पर्श-. मत्त्वेऽपि स्पर्शानुत्पतिवद्वायाविवांऽशचये रूपसत्त्वेऽपि अंशपथः ·(१६३) के तदभावेन तत्प्रतिबन्धास्थूलाकाशे न रूपोत्पत्तिरित्याह । प. रैरिति॥अंशान्तरित्यर्थः॥ प्रतिविम्बस्याऽज्ञातसत्तास्वीकारे आ. स्तां वायोः प्रतिविम्बस्तदयहस्तु त्वचः प्रतिबिम्बासाहकत्वादेवो पपद्यते ॥ चक्षुषा तु सन गृह्यते। वायोस्तदयोग्यत्वात् ।। नचैवमा- काशप्रतिबिम्बोपि तेन न गृहलेत आकाशस्येन्द्रियागोचरत्वात् ।। अतएवाप्रत्यक्षेऽपि झाकाशे बालास्तलमलिनताद्यध्यस्यन्तीति- भाष्यं संगच्छते इतिवाच्यम् । आकाशे बलाकाउडीयंतइति प्र- त्यक्षबलेनाकाशस्य साक्षिवेद्यतया तत्प्रतिविम्बस्यापि साक्षिवेद्य- त्यागीकारात् ॥ तस्मादिन्द्रियान्तरस्य प्रतिबिम्बग्राहकत्वाऽदर्शनेन तत्सामर्थ्याशावाद्वालेन्द्रियेषु चक्षुषः श्रोत्रस्य च तदस्तीति बो- स्थ्यम् ॥ सर्वाचेयं कल्पनोक्तश्रुत्याद्यनुगृहीता परोक्तातु नद्बाधि- नाइत्याहा।इत्यतोनियमनमिति ।। सावयवे एव प्रतिविम्बतइत्या-- दिरूपं नियमनं नियमकरणं श्रुतियुक्तिभ्यां बाधितमित्यर्थः ।। एवंञ्च अम्बुवदंग्रहणात्तुनतथात्वमिति पूर्वपक्षसूत्रमपि लब्धपथ- म् ॥ ३४॥ यत्तु आभासएवचेत्यस्य यथाऽनाचारीब्राह्मणोब्राह्म- णाभासस्तथा तिरोहितानन्दांशोब्रह्माभासइत्यर्थमाह ॥ तत्तु जी: वेशावाभासेनकरोति इत्यादिश्रुतिस्दयमपर्यालोच्य ।। यत्तु वि.. द्वन्मण्डनटीकायां रूंपंरूपमित्यत्ररूपंरूपंरूपयित्वाप्रतिपुस्तकन्या. येनमूलरूपोवभूवेतियाख्यातं ॥ तन्नयुक्तं ।। रुढ्यर्थस्य वाक्याने नरस्वारस्यस्यच जणापत्तेः ॥ मूलरूपत्वोपपादानस्यास्मदुक्तार्थ- कत्वेपि सम्भवाचायच्च तत्रैव एकधाबहुधेत्यघचन्द्रदृष्टान्तेनांश. प्रवेशोविवक्षितइत्युक्तं ।। तदपिनंयुक्तं । चन्द्रमण्डलांशस्य जले प्रवेशाभावात् ॥ यच्च तत्रैवं जीवेशावित्य कार्यजीवेशग्रहणं-॥

·हिरण्यगर्भादीना कार्येश्वरत्वाज्जीवोजीवविहायमामित्येकादरों कार्यजीवस्याऽभिधानाच्चेत्युक्तं ॥ तन्नयुक्तं ॥ तादृशयोपि प्रति- विम्बत्वे नियममाप्रभापत्याऽन्तेरण्डाविवाहश्वेदादावेवकुतोन. हीतिन्यायापातात् ॥ हिरण्यगर्भादेरीश्वरत्वे मानाभावाच्च ।। जी. वोजीवमित्यस्यत्वयमर्थः ॥ जीवः जीवात्मा जीवं जीवनकरणं लिङ्गशरीरं विहाय मां संपद्यते ॥ तथाच कुतोजीवान्तरस्यप्रमिः तिः॥ येतु आभासएवचेतिसूत्रस्थाने आभासाइतिपाठ प्रकल्प्य अभेदयुक्तयआभासाइत्याहुस्तेतु सर्वं वक्तुं शक्नुवन्ति ।। सर्वत्र- पाठमन्यथाकर्तुं समर्थत्वात् ।। किश्चानेनैकेनैवसूत्रेण स्वप्रतिकूलं सर्वमाभासयितुं शक्नुवन्ति।अजेदबोधकवेदानामेव तथाकरणे इ., तरत्र तत्सम्पादने श्रमाभावात् ॥ किञ्चैवमन्योप्यनेनैवैतदुक्तस्य सर्वस्य आजासत्वं कुर्यादित्ययं पाठोयमर्थश्व विश्वासभञ्जकएव विशृङ्खलत्वादित्युपेक्ष्यः ॥ ३५ ॥ प्रतिविम्बस्य च बिम्बो- त्पत्तिविनाशाभ्यामुत्पत्तिविनाशौ उपाधिसमवधानेन प्रतिबि. म्बस्याविर्भावस्तत्रविम्बादतिरोभावश्वजायते तथा प्रतिबि- म्वत्वविम्बत्वयोरुत्पत्तिः उपाधिसमवधाननाशेनच तादृगावि- वितिरोशावयोर्विम्बत्वप्रतिविवत्वयोश्चनाशोजायते ॥ प्रति. विम्बस्यविम्बस्वरूपेणस्थितिरितियांवत् ॥ विम्बस्यच प्रति-- बिम्बोत्पत्तिनाशयोजकोत्पत्तिनाशप्रतियोगित्वं न बिम्बत्वेन किन्तु स्वरूपेण । उत्पत्तिरपि प्रतिबिम्बस्य तादात्म्येन ॥ इ. दंच सादिबिम्बे ॥ विम्बस्यानादित्वेतु . तदुत्पत्तिविनाशयोर., भावेन प्रतिबिम्बोत्पत्तिविनाशयोरप्यजावः । उपाध्यसन्निधा.. नेऽसन्नपि प्रतिबिम्बोबिम्बरूपेणैव गृह्यते नतु प्रतिविम्बरूपेण ।। . .

·(६५) तादृक्स्वरूपस्यानाविर्भावात् ॥ अभेदस्याऽतिरोभावाच्च । बिम्ब वादेरजावाद्विम्बादिपदैर्व्यवहारोऽपि न । एवंच सत्कार्यवादे तं. न्तुसंयोगस्योत्पत्तेः पूर्वं नाशात्पश्वाञ्च पटस्य तन्तुमात्रत्ववत्तन्तु- संयोगकाले वाचारम्भणपरिणाहायामशालिद्रव्यस्वरूपत्वतन्तु- क्षेदवत्त्ववच्च प्रतिविम्यस्यापि उपाधेरसमवधाने बिम्बमात्रत्वं त- समवधाने तादृशप्रतिविम्बत्वविम्वत्ववत्त्वं विम्बभेदवत्त्वं च भ. वति ॥ आविर्भावकोपाधिकता देशान्तरसंवन्धप्रतीतिः प्रतिविम्बे पटादितोऽधिका ॥ एतेन अविद्यायां ब्रह्मप्रतिबिम्बोजीवदति मोक्षश्वाविद्यानाशइति वदतस्तव मते जीवस्वरूपनाशएव मोक्षद- तिसंपद्यते तथाचात्माहानमपुरुषार्थहति मोक्षस्यापुरुषार्थत्वमाप- येत जीवस्याऽलीकत्वं च स्यात्तथासति कोऽपि पारलौकिक- प्रयत्नं न कुर्यात् इति विद्वन्मण्डनोक्तं सर्वप्रत्युक्तम् ।। उपाधिनाशे- न प्रतिविम्बस्यानाशात् ॥ सतएव पदार्थस्याविर्भावसम्भवादा- विर्भावस्योपाधिना स्वीकारे विम्बे प्रतिबिम्बभेदः स्वीकतः स्यादि- ति अभेदतिरोभावस्यैव नेन स्वीकारइति तन्नाशेऽपि नभेदनाशः किन्तु अभेदतिरोभावनाशएव ।। विभेदजनके ज्ञाने इत्यादौ विशे; दादिपदैरभेदतिरोनावएवोच्यते इति नकश्चिद्विरोधः॥ उपार्जल. स्यधर्मास्तु रद्धिम्हासाद्याः प्रतिविम्बेऽध्यस्यन्त। तथाच पारमर्ष- सूत्रम् ॥ रद्धिम्हासभावमन्तीवादुभयसामअस्यादेवम् । एवंच लौकिकप्रबिम्बविलक्षणं यदि किञ्चिज्जीवारव्ये प्रतिविम्वे तव प्रतीयेत लोकेच तथास्वीकारआवश्यकःस्यातहि अवाऽघटित. घटनापटीयस्यामायायाः प्रभावेन तत् स्वीकार्यम् ॥ तादृशबैल, ९ ·(६६) क्षण्येऽपि प्रतिविम्बत्वं नापन्हवनीयम् ॥ यत्किञ्चिद्वैलक्षण्यस्य सर्वत्र सत्त्वेनानिवारणीयत्वात् । यद्यपिचावच्छेदवादोपि भगव. त्पादमुनेः सम्मतोस्ति पक्षान्तराणिचनाप्यादिसम्मतानि तत्रपती. यन्ते तेषां च वस्तुतोनविरोधइति वात्तिककारपादैः सिद्धान्तले. शरुदादिभिश्वोपपादितम् तथापि तत्रपरस्यातिप्रत्यवस्थानाना- वानतदस्माभिरिह प्रतायते इतिदिक् ॥ ८॥ ३६॥ क्रीडायान फलं ततोऽस्ति विफलाजेछातथाऽहे तुका श्रुत्यर्थोजवतोदितोन घटते किञ्चश्रुतौ तत्प दंन ब्रह्माऽपितु वक्ति तत्प्रकरणाजीवं तथाऽऽ त्मा हरेख़ना)यदि कं ससर्ज नहिचेन्नज्ञोभिदिष्टा नते॥९॥ नन्वकाकीनरमतेसद्वितीयमैच्छदिति श्रुत्या ब्रह्मण. क्रीडाथै ज- गन्निर्माणमितिभाति ॥ क्रीडाच वैषम्यमन्तरा नघटतइत्यास्ताम- भेदेऽपि प्रयोजनानुसारेण चैतन्यायंशतिरोभावादिवैलक्षण्यमि- तिचेन्न ॥ निरस्तत्वात् ।। वैपम्यने धुण्यापत्तेरुक्तत्त्वाच्च ।। किञ्च लो के क्रीडा स्वानन्दफला दृष्टा ॥ नचाऽऽनकामस्याऽऽविर्भूतनित्या नन्दस्वरूपाऽऽनन्दापेक्षास्ति ॥ नहि तदानन्दोन्यूनोयतोऽधिकार्थं सा स्यात् ।। प्रलये न्यूनानन्दप्रसंगाश्चैत्याह ॥ क्रीडायानेति ॥ नि रर्थकक्रीडाकल्पनं तु दृष्टविरुद्धमितिभावः॥ एवंच क्रीडेच्छाया. अपि फलं चिन्त्यमित्याह ॥ ततदति ॥ अजेच्छा ईश्वरेच्छा। किच कारणमन्तरा कार्यानुद्भवात्त्वयाऽदृष्टस्याऽनगीकारात्कथं कीडेच्छेत्याह ॥ तथेति ॥ तस्मान्नोक्तश्रुतेर्जवसंमतीर्थः॥ किश ·॥ (६७) नत्र क्रीडामितिपदाभावात्तदर्थ द्वितीयमैच्छदिति कुतोलभ्य- ते ॥ समभिव्याहारादितिचेन्नोक्तयुक्त्यावाथितत्वात् ।। किञ्च द्वि- तीयमन्तरेव तदनुपपत्त्युक्त्या तत्सृष्टौ क्रीडोपपत्त्या तृतीयादिस- प्टिनस्यात् ।। द्वितीयपदेन स्वान्यलक्षणायामसहायार्थे साधिते. नकाकिपदेन वहुसहायशून्यलक्षणायां च गौरवम् । किञ्च तदा. नीमिच्छादेः सद्भावात्कथमेकाकित्वम् । इच्छादिः स्वरूपभूतद- तिचेकिमन्यन्नस्वरूपभूतम् ॥ ओमिति चेत् अपसिद्धान्तः ॥ न.. स्मादेकाकीनरमतेइति सृष्टेः प्रागौदासीन्यमात्रमुक्त्वा सद्वितीय' मिन्यनेन सृष्टिरेवोक्ता इत्याह ॥ श्रुत्यर्थदति ॥ किञ्चार सशब्दे- न ब्रह्मणोन ग्रहणं किन्तु संसारिणोहिरण्यगर्भस्य तदुत्पत्तिमुक्त्वा प्रस्त्तत्वात् अयेच मिथुनसृष्टेरेवोक्तवादित्याह । किञ्चेति ।। श्रु- तो तत्पदं ब्रह्म न वक्ति अपितु जीवमित्यन्वयः ॥ जीवोहिरण्य- गर्भः ॥ सवैशरीरीप्रथमइतिश्रुते. ॥ एतेन रमणार्थमिद सर्व ब- मेवस्वेच्छयाऽभवदिति प्रत्युक्तम् ॥ ब्रह्मणोनित्यत्वेन तत्सत्त्वे तद. भिन्नस्य जगतोऽपि सत्त्वेन सर्वजवनतदिच्छयोरयोगाच्चाप्रलयेड- नाविर्भूतस्येच्छयाऽऽविर्भावइतिचेत् आविर्भावोऽनित्योनित्योवा।। यद्यनित्यम्तर्हि आविर्भावतिरोभावौपदार्थानायतस्ततः नाऽनि- त्यतातुविज्ञेयाशास्त्रविद्भिवचक्षणैः तिरोभावेतुकार्यहिवर्ततेका- रणात्मना आविर्भावतुकार्यहियथामृदिघटादय इत्यनेन विरु- स्थ्यते ॥ आविर्भावस्यापि पदार्थतया शास्त्रविचक्षणैरनित्यताया- अज्ञेयत्वोक्तेः ॥ यदि नित्यस्तर्हि तस्याविर्भावेऽनवस्था ॥ यत्रैव- चानित्यत्वमनीक्रियते तत्रैवोक्तविरोधः पूर्वोक्तनित्यत्वानी- कारनैष्फल्यंच ॥ ३७॥ किञ्च सर्व कार्य यदि हरिनवेत्ति तदाऽ- ·(६८) ज्ञः स्यात् यदिवेत्ति तहि सृष्टिर्मुधा ज्ञानार्हत्वरूपाविर्भावस्यैव त्वया कार्येऽङ्गीकारात् ॥ नच स्वस्वरूपेण स्थितस्य स्वयंज्ञातत्वे- पि जीवानां तज्ज्ञानाभावात्तज्ञानार्थ सृष्टिरितिवाच्यम् ॥ स्वर- मणार्थमितिसिद्धान्नविरोधात् ।। जीवानामेव रमणस्य निष्पत्तेः।। क्रीडायानित्यत्वानित्यत्वयोरुक्तदोषावतारोऽनुसन्धेयः ॥ अधि- कन्तूत्तरभागे वक्ष्यते ॥ तदेतदाह ॥ तथात्मेति ॥शिदिष्टेति॥जीव. स्येश्वराभिन्नत्वेनेशस्य ज्ञानं न जीवस्येत्युक्तिरेव नसंगताप्राग. भावादयोनाङ्गीकार्याआभ्यांयतोऽखिलमितिश्लोकव्याख्याया- मभावचतुष्टयस्याऽपि तद्दीकाकारेण दूपितत्वात् ॥ एतेन भेदःका. र्यतयाजातःक्रीडाथुतुहरीच्छया प्रलयकारणेतस्यस्थितिर्दृष्टाय- थामृदि इति पूर्वापरव्याकुलं वाक्यं प्रत्युक्तम् ॥ नच भेदस्योत्प. त्ति विर्भावदति नित्यत्वाभावाभिप्रायेण खण्डनमितिवाच्यम् ।। तत्र त्यटीकायां स्पष्टं खण्डितत्वात् ॥दोत्पत्तेःप्राग्जीवस्य तथा- ज्ञानसत्त्वेन सृष्ट्यभावदोपस्य तादवस्थ्याञ्च ॥ सत्यपि सर्वख- ल्विदमैतदात्म्यमिदमितिसामान्येनाभेदवोधने भेदोऽनित्यइतरनि- त्यमित्युक्तिः किनिवन्धनेतितु चिन्त्यम् । विशेदजनके ज्ञाने इ. तिवदेतस्माजायते इत्यस्य जागरूकत्वाञ्चेत्यलम् ॥ १॥ ३८ ॥ सर्वात्मा चेत्सजीवेशकार्याकार्यविपर्ययः॥अवि रोधेऽव्यवस्थास्यात् तथेऐहेतुतामते॥१०॥ यत्तुतेन सर्वहिखल्विदंब्रह्मतज्जलानिनिपठ्यते सर्वब्रह्मात्मविश्व मिदमाबोध्यतेपुरःसर्वशब्देनयावद्धिदृष्टंश्रुतमदोजगत् बुध्यतेतेन- सर्वहिब्रह्मरूपंसनातनम् कार्यस्यब्रह्मरूपस्यब्रह्मैवस्यात्तुकारणम् ·इति तथा यत्रयेनयतोयस्ययस्मैयस्माद्यथायदा स्यादिदंभगवा. साक्षात्मधानपुरुपेश्वरः इतिभागवतेपद्येसर्वस्यब्रह्मताश्रुता श्रु- निसूत्रैःस्मृतिगणैटःस्वर्णार्थिनोयथा सुवर्णस्यचयेरवण्डाःक- टकामुद्रिकादयः सुवर्णत्वेनरह्मानितथाब्रह्मविदोमतिः यथासौं- म्येत्यादिश्रुतौस्पष्टमेवनिरूपितम् तथातत्त्वमसीत्यत्राभेदोंशांशि- विचारतः इतिसात्म्यिमीशस्यवर्णितम् तन्नयुक्तमित्याह ॥ सर्वा- मेति ।। यदि हरिः सर्वात्मा तहिजीवईशईशश्वजीवउच्येत एवं तदभिन्नाभिन्नस्तदभिन्नएवेतिन्यायेन ब्रह्महत्यायभिन्नेश्वराभि- लोयागोऽपि ब्रह्महत्यादिरूपःस्यात् ।। एवं ब्रह्महत्यादिरपि याग- रूपः स्यादिति तद्विधिनिपेधधीः संकीर्येत एवंच त्वयाकार्यमेव कियेत विधिनिपेधप्रायश्चित्तादिशास्त्रं च व्यर्थं स्यात् ॥ ३९ ॥ सर्वभवनसमर्थत्वाद्विरुद्धधर्माश्रयत्वस्य ब्रह्मणोलक्षणत्वमि- ति नहीकाकारोजगाद तन्नेत्याहाविरोधइति ॥ लोकस्य ब्रह्मा- भिन्नत्वेन लोकेऽपि तस्य लक्षणत्वे विरोधकथामात्रस्योच्छेदप्र. सङ्गात् । किञ्च ब्रह्मानित्यमज्ञमित्यायपि साक्षात्त्वयाऽङ्गीक्रिये- त सबैखल्वित्यादिश्रुतिबलात् विरोधस्यब्रह्मण्यदूपणत्वात् ॥ ए. वंच कथं त्वमेव प्रमाणविरोधोद्भावनेन पराविजिगीपेथाः कथं- च द्वितीयाध्यायस्थोब्रह्मपरवाक्यानां श्रुतियुक्तिविरोधोद्धारः सं. गतःकथंवात्वद्रोद्वितीयाध्यायस्थतादृशसूत्रव्याख्या युज्येत तव- वाविरोधपरिहारयत्नः। किञ्चैवमविरोघेऽप्यकार्ये प्रति परिदृ- ता॥४॥नन्दीश्वरेच्छैवसर्वत्रकारणं तथाच तयैवाकार्य ममाप्र- त्तिः यदाच तस्येच्छा मदीयाऽकार्यकरणविषया जायते तदा क्रियतएव तदितिचेन्नेत्याह ।। तथेति ॥ अयमभिप्रायः॥ कि ह. यत्त ·(७०) रीच्छावशान्न्यायान्यायौ कुर्वन्नियमेन सुखदुःखे मुंक्ते किंवा कर्म कीदृशमपि तदिच्छया करोतु फलमप्यनियमेन सस्वेच्छया ददातीति ॥ नाद्यस्तृतीयश्लोकोक्तरीत्याकर्मणोहेतुत्वापत्तेः॥ कि- ञ्च यदिदं सुकृतादिकारयति तस्योक्तरीत्या दुष्कृतादितोऽनन्य- त्वानपायादुक्ताऽनुपपत्तिर्दुद्धरा ॥ नद्वितीयोऽनाश्वासेनापर- त्यापत्त्या भक्त्यादिमार्गोच्छेदप्रसङ्गात्॥ एवं निश्वितवतः कस्या- पि प्रवृत्त्ययोगात् ॥ इष्टएव मोक्षमार्गध्वंसः पुष्टिमार्गस्थस्येतिचे सहैव पुष्टिमार्गेण मोक्षमार्ग नाशयेथाः ॥ न्यायस्य तुल्यत्वेन तत्रापि शङ्कन्या प्रवृत्त्यभावप्रसङ्गात् । न्यायायविरोधेतूक्तं वक्ष्या-- मश्च ।। कुमार्गेप्रवृत्त्यापत्तश्च॥ इप्यते इतिचेद्वासोसि ॥ कृतप्रयत्ना- पेक्षइत्युक्तसूत्रविरोधोप्यत्र पक्षेज्ञेयः॥ तस्मादिच्छाया अनियाम- कत्वात्कर्मणामेवतत्त्वंबाच्य।। तथाचोक्तदोषानिस्तारः॥यत्तु तयो- तमामध्यामाश्चकनिष्ठाधिकारिण इत्यादिना सर्वब्रह्म सर्वब्रह्म- सदृशं सर्वब्रह्मणोऽभिन्नं तत्कार्यभूतीमत्यधिकारिभेदेनेदंहिविश्व- मिति भागवतश्लोकटीकारूपसुबोधिनीस्थस्वगुरुसंमत्या पक्षत्रय-- मुपन्यस्यान्तिमपक्षस्य दपरत्वेन दुष्टत्वमुक्त्वा मध्यमपक्ष- स्य मध्यमत्वं स्वानुरोधित्वेन स्वसंमतत्वं चोक्तं । यच्च भेदाभेदम- तीतिस्तुमध्यमानांप्रकीर्तितेत्येतयाख्याने कार्यात्मनादः कार- णात्मनाऽभेददति तट्टीकायामुक्तं ॥ तत्तुनयुक्तं ॥ तदभिन्नाभिन्न- इतिन्यायेन कार्याणामप्योदापत्त्या कार्यात्मनाभेदासिद्धेः में- दाभेदयोः समसत्ताकयोरप्यविरोधेविरोधकथामाचोच्छेदप्रसा. च ॥ किश्चैवं मतद्वयं स्वीकुर्वता त्वगुरुणा कि वस्तुन्यपि विकल्प. रवीक्रियते उन परमतारणायेतरःपक्षः ॥ उभयमपि विज्ञातशा.

·(७१) स्त्रहार्दहास्यास्पदमेवेत्यलम् ॥ १०॥४१॥ साकारध्यानतोध्येयं ध्यातारः शास्त्रतत्पराः ।। ग छन्युपाधियोगायबटते साकृतिश्चितिः॥११॥ यत्तु शाक्तानांतुमतेब्रह्मविश्वोपादानमेवहि निमित्तकारणशक्ति. विकारित्वभयादतइति शाक्तमतमुपन्यस्य तत्रात्मनोविकारि- त्वं श्रुतिशास्त्रविरोधिहि प्रकृतिसँस्योपादानमाधारःपुरुपःपरः स. तोऽभिव्यजक कालोब्रह्मतत्रितयन्त्वहम् इतिभागवतेपद्यउपादान- त्वमीरितम् तद्विरुध्येतममतुब्रह्मतोनपृथक्सा इति तन्मते भाग- वतविरोधं स्वमते प्रकृतेरीशादभिन्नत्वेन तदसावं चोपन्यस्य श. इराचार्यदुर्वासोवाक्यविरोधमुक्त्वा नास्तिशक्तवर्णनहिकारणत्व. न्तुदूरतः व्यासैस्तुप्रकृतेःसर्वकारणत्वंतिरस्कृतम् ब्रह्मणःसमवायि- त्वनिमित्तत्वनिरूपिते इत्युक्तं ॥ तबब्रूमः।। मायांतुप्रकृतिमित्यादि- श्रुतिमार्कण्डेयपुराणाद्यनालोचनमूलकं तद्वर्णनाभावकथनम् ॥ व्यासानां तु साङ्ख्यसम्मतप्रधानहेतुवादरखण्डने तात्पर्य ॥ माया यायथा हेतुत्त्वं तथोक्तमस्माशिस्तृतीयश्लोके ॥ यदिनु शक्तिः शक्तिशब्देन मायोच्येत नतोऽतिरिक्तं तत्त्वं न स्वीक्रियेत तदा स्या- देवदोपः॥ यदितु स्मातरीत्या विष्ण्वादिशब्दैरिव शक्तिशब्देनापि केनचिदुपाधिना विशिष्टाचितिरेवोच्येत उपादानत्वेनु विवों- पादानत्वम् आकारस्तु ध्यानार्थोध्यानेन ध्येयमात्रप्राप्तिर्मु- क्तिस्तुनिष्कटतत्स्वरूपात्मकतत्पदार्थेन त्वम्पदार्थस्याभेदज्ञानात् हि न दोप इत्याह । साकोरेति ॥ परन्तु दुर्वासःशङ्कराचार्यवा- क्यविरोधेन तेषां हानिर्भवति नवेति ने प्रष्टव्याः ॥ विष्णुशागव- ·(७२) तं नव्यासकृतं किन्तु देवीभागवतमिति मन्यमानांस्तान्प्रति विष्णु- भागवतविरोधोद्भावनन्तुउपहासावहम् ।। नन्वेवं वौद्धादीनामपी. श्वरप्राप्तिः स्यादतआह ॥ शास्त्रतत्पराः । शास्त्रं वेदस्तन्मूलकमनु- स्मृत्यादिच ॥ ४२ ॥ एतेन तन्त्रशास्त्रेणचेटूपेतदवैदिकसंमतम् इ. युवा वेदाःोकणवाक्यानिव्याससूत्राणिचैवहि समाधिभा. षाच्यासस्यप्रमाणंतचतुष्टयम् एतद्विरुद्धंयत्सर्वतन्मानंनकथंचन इ. तिश्रीमन्निजाचार्यैरुक्तंतन्त्राणिनप्रमा श्रीमदाचार्यचरणैरतएव. निरूपितम् शाक्तास्तश्वेित्ततोबृयुस्तेसन्मार्गादहिष्कृताः इतिसर्वे- पुमार्गेपुदोषाःसन्लिततोहरिम् शुद्धाद्वैतावलम्वेनभजेतसुविनिश्वि- तम् इतिपरयुक्तम् ॥ श्रीमद्भागवते एकादशस्कंधे यआशुहृदय. अन्थिनिजिहीर्पःपरात्मनः विधिनोंपचरेद्देवतन्त्रोक्तनचकेशव मित्यादिना तन्त्रानुसारेणार्चायाविहितत्वाच्च। शुद्धाद्वैतावलम्बेन- यादृशंहरिपूजनं त्वत्संमतं तादृशं लिखित्वा सक्रम खण्डयिष्या. मोऽनुपदम् ॥ किञ्च वेदादिषु चतुर्यु यस्य वर्णनं नास्ति तद्विरुद्धंच यत्तद्दोपवदिति ते संमतम् । तत्र वेदादिप्रामाण्यमुभयसंमतं ।। भागवतंचेत्तेऽप्रमाणंब्युस्तहि तत्र त्वं किंनूयाः॥ स्वगुरुवाक्यमि- तिचेन्न । स्वगोष्ठीमा विश्वास्यत्वात् ॥ अन्यथा तेऽपि भागव- तमप्रमाणं तन्त्रप्रमाणमिति कंचिरस्वगुरुं कृत्वाऽपि तद्वाक्येन ब्रूयुः॥ ननु पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रागामिश्रिताः इत्यायेव भागवतप्रमाण्ये प्रमाणमितिचेत् ॥ तत्र मीमांसायाअतिरिक्तत. योपात्तत्वेन न्यायपदेन तर्कशास्त्रग्रहणंवाच्यं तत्र परमा. णुवादादि वेदविरुद्धदृश्यते तदिव पुराणमपि कस्मिंश्चिदंशे प्र. माणं वेदविरुद्धांशेऽप्रमाणमितिचेस्यातहिनादशभागवतांशवि. ॥

·रुद्धचेदन्यत्र व्यासादिभिः सर्वरिदानीतनैरदृश्यमानवेदमूलक प्रोक्तं स्यात्तत्कथमप्रमाणं त्वद्गुरुवाक्येनोच्यते ॥ किञ्च वि. ष्णुभागवतस्य तत्र विशिप्यनामनास्ति ॥ पुराणेष्वन्तर्भावण मामाण्यं कौर्मादिभिःसमम् ॥ देवीभागवतस्य तत्रान्त- आवेण संदिग्वंच ॥ किञ्च पुराणान्तरस्य भागवताजघन्यत्वे त्वदीविष्णोनैवेद्यं नभुज्येत ॥ अपिदीपावलोकंमेनोपयुज्या- निवेदितमिति भागवते तन्निषेधात् ॥ प्रकरणान्तरेऽपि तद्वि. धिोंपलभ्यते यतोविकल्पादिकल्पनाश्वतरेत् ॥ निवेदितंतद्भक्ता. यदद्याद्भुञ्जीतवास्वयमितितु विकल्पः ॥ किञ्च नैवेद्यप्रतिपत्तिरिय भक्तालाझे स्वयमिति ॥ वाशब्दोऽनास्थायाम् ॥एवंच शक्तः सा. त्वतः। तथाच नैवेद्यप्रतिपत्त्यर्थसात्वतश्चेन्नलभ्यते यासमात्रंस- मुत्धृत्त्यजले नौवाविनिक्षिपेत् इति पुराणान्तरवचनार्थः सङ्गृ. हीतः ॥ अतएव ब्राह्मणभोजनादूर्ध्व मुञ्जीततैरनुज्ञात शेपसेप्टःस- भाजितैरित्यवशिष्टभोजनं पृथग्विहितम् नतु नैवेद्यभोजनमेव ॥ अतएवाये त्रयोश्यात्विगादिवहुविप्रादिभोजनमनैवेयेनैव वि. हितम् ।। नैवेद्यंचातिगुणवद्दद्यात्पुरुपतुष्टिदम् इति पुरुषतुष्टिदस्यै- व नैवेद्यत्वात् ॥ अग्रे भुक्तवासुचसर्वेषुदीनान्धरूपणेपुच विष्णो- स्तन्प्रीणनंविद्वान्भुजीतसहवन्धुभिरित्यत्र तत् दीनादिशोजनो. त्तरं भोजनं विष्णोःप्रीणनमित्यर्थः॥ यद्वा तदन्नार्य भुजीत ॥ वि. णोःप्रीणन मिति क्रियाविशेषणम् नतु तच्छब्देन नैवेद्यपरामर्शोs. तिव्यवधानात् ॥ पुरुपतुष्टिदस्य सबहुबन्धूदरपूरकत्वासम्भवाच्च । किञ्चेदं सर्व काम्यवतप्रकरणस्थमिति ज्योतिष्टोमपशुसमानयोग- ·(७४) क्षेमतामावेदयेत् ॥ उच्छिष्टशोजिनोदासाइत्यादितु लिडादिशू- न्यमिति लिनुभ्यांसहितेनानेन विरोधानविधिकल्पयितुं प्रभ- वति ॥ एतेन यज्ञशिष्टाशिनःसन्तोमुच्यन्नेसर्वकिल्विषरित्यपि व्याख्यातम् ॥ गीतायास्तन्मते भागवतादनुस्कृष्टत्वात् ॥ किञ्चाऽत्र यज्ञभोजनशिष्टाशिनः यज्ञभुक्तांशातिरिक्ताशिनइत्यर्थप्रतीत्या न तेन नत्पाप्तिः ॥ पुराणान्तराणि स्मृतयश्चैतद्विरोधेऽप्रमाणानीति तत्र यदि तद्विधायकं वचनं स्यात्तहि एतद्विरोधादप्रमाणमेव स्यादिति विशेपपरत्वं तद्वलान्नसम्भवति ॥ श्रुतिः सन्नं च तादृशं नास्येव यन्निवेदितोपयोग विदध्यात् इति वैदिकान्पृष्ला निश्चिनु।। यदि काचिच्छनिः कस्यां चिच्छारखायामुपलभ्येत तर्हि इत्थं निश्चिनु ॥ सति समानविषयत्वे विकल्पः विषमविषयत्वे यावा. नंशस्तवाऽस्तिविहितस्तावानेव पायो नेतरो ऽन्यथा भागवतवा- क्याचारितार्थ्यप्रसनात् ॥ नच भागवतवाक्यएव अन्यस्मै नि- वेदितं दीपावलोकमपि मे नोपयुझ्यादित्यर्थइतिवाच्यम् ॥ अन्यनिवेदितस्य हरावुपयोगाप्राप्या निषेधानहत्वात् ॥ वि: प्णोनिवेदननिषेधेऽपि त्वदुपभोगे बाधकाभावेन त्वयाऽन्यनिवे. दितं भुज्येत ॥ अपिशब्देन दीपावलोकेऽनुज्ञाप्रतीत्या तत्त्वया वि- ण्णवे उपयोज्येताकिञ्च अन्यस्मैपदाध्याहारे मानमन्वेप्यं तच्च य दिपुराणान्तरादि तहि दुर्बलत्वान्न भागवतीयस्वारसिकाथं संकोच. येत्॥वेदादिकंतु नास्तीत्युक्तम् ॥ दत्त्वाचमनमुच्छेषंविष्वक्सेनाय. कल्पयेदिति भागवतविरुद्धश्वायमर्थः । आस्तातावदेतत् ॥ किच पुराणान्तरस्य यद्वैमनुरब्रवीत्त पजमितिश्रुत्यादिस्तुतमनुस्मृतेश्च जघन्यतायां किमानम् ॥ सन्मार्गाद्वोहष्करणन्तु स्वगुरुवाक्यैस्तै.

·(७५) रपित्वाम्प्रत्युच्यते तस्माच्छास्वगन्धसत्त्वे शास्त्रेणैववाच्यं ॥ गालि. भदानन्तुशिष्टगर्हितम् ॥एवं शैवादिमतेष्वपि ऊहनीयम् । अस्मा- कंतु शास्त्रमात्रे पक्षपातोनान्यत्र ।। ४३ ॥ एवंच चेतस्तत्पवणंसे- वाफलरूपातुमानसी तत्सित्ध्यर्थदेहवित्तजनिःकार्याततोभवेत् सं. सारदुःखनाशोहिब्रह्मात्मत्वाऽवबोधनमित्यत्र यदि देहवित्ताभ्यां जनिर्यस्यास्सा तत्फलभूतमानससेवासित्ध्यर्थं तयाऽयेब्रह्मविद्या.' प्राप्तिरित्युच्येत तसस्माकं नकोपि विद्वेषः ॥ यदितु तत्र तत्प्रवण- ता ब्रह्मविद्योच्यते तहि देहवित्तयोस्तत्रनोपयोगः ॥ श्रवणादेरेवत. योपयोगात्। इतीदं नास्माभिमप्यते ब्रह्मात्मत्वावबोधनमित्यस्या- सद्गानेश्च ॥ यदितु अक्तिमात्रमुच्यते तर्हि नपरप्रामिः वासुदेवःस- मिति अहंब्रह्मास्मीतिज्ञानेनैव तत्यानेः॥ एतेन मामेव ये प्रपद्य- ने मायामेतां तरन्तिते इति वाक्यात्तु भक्तानामविद्याविनिवृत्ति तइत्यपिचिन्तितम् ॥ पद्यते त्यर्यकत्वाभावात् ॥ गत्यर्थानां ज्ञानार्थतया ज्ञानेनैवाविद्यानिटत्तेस्तेन वाक्येन प्रतीतेश्च ।। यत्तु- येतुज्ञानैकसन्निष्ठास्तेषांतुलयएवहि भक्तानामेवभवतिलीलास्था- दोऽतिदुलर्भ इति श्लोकव्याख्याने अक्षरब्रह्मप्राप्तस्याऽपुनरादत्तिमु. का पुरुषोत्तमं प्राप्तस्य पुनरारत्तिमाशङ्कय मामुपेत्यतुकौन्तेयपुन. जन्मनवियतइति भगवद्वाक्येन कैमुनिकन्यायेन समादधौ ॥ व. मज्ञानेनाक्षरं पाप्तस्य पुनरारत्त्यभावे ततोऽपि परं प्रामस्य सुतरां- तदनावसिद्धेरिति तन्न ॥ तेतुब्रह्महदंनीताइति क्ष्यमाणभागवत- श्लोकस्य त्वत्समतार्थे सति तेषां गोपानामिव राधादीनामिवच त- तोप्युत्कृष्टस्य वृन्दावनादिस्थशृगाललनात्त्वप्राप्तिपूर्वकमनुभूयमा- नस्यापूर्वफलस्य प्राप्स पुनर्जन्मनस्त्वया वक्तुं त्वदीयैः शवितुं चो- * ·चितत्वात् ॥ विद्वन्मण्डने भक्तानां पुनरागमनस्योक्तत्वाञ्च ॥ त- दपि नत्खण्डनावसरे खण्डयिष्यामः ॥ पुरुषोत्तमाक्षरयोरभेदो ऽक्षरपदार्थश्चोक्तएव प्राक् ॥ एवमुपास्याज्ञेयस्योत्कृष्टत्वमप्यु- कं ॥ निरतिशयत्वात् ॥ मुक्तानामपिसिद्धानांनारायणपरायणः सुदुर्लभइत्यादिपुराणवाक्यन्तु मुक्नेतरापेक्षया नारायणपरायण- स्योत्कर्पमाहेत्यपिन्देन गम्यते ॥ यथा तपस्विभ्योऽधिकोयोगी- ज्ञानिभ्योपिमतोधिकइत्यत्रापिशब्दबलेन ज्ञानीतरापेक्षया यो- गिनआधिक्यं प्रतीयते ॥ अस्तु वा मुक्तानामित्यस्य कुटुम्बवा- सनाया मुक्तानामित्यर्थः सिद्धानामित्यस्य त्वणिमादिमतामिति तावतेवार्थवादत्वोपपत्तेः ॥ अतएव योवेदनिहितगुहायां सोऽनु. नेसर्वान्कामान्सहेत्याद्याः श्रुनयः यावानर्थउदपानेसर्वतःसंप्नुनो. दके तावान्सर्वेपुवेदेषुब्राह्मणस्यविजानतदत्यायाः स्मृनयश्च सं- गताः ॥ यानि तु पुराणवाक्यानि अनुग्रहेण लीलाऽऽस्वादे प्रमा. णतया दर्शयति तानि लीलास्वादस्यानुयहप्रयोज्यत्वे एव प्रमा- णानि नतु इतरापेक्षया तस्योत्कर्षेपि ॥ प्रमागाभावाच्छुत्या. . दिविरोधाच्चैत्यल ॥ यत्तु टीकाकता भगवत्कृपाइरस्य स्वतः स. स्कारेण भगवन्मार्गीयसंगादिना वोहोथे मार्गेऽस्मिन् रुचिस्तनोs- स्मिन्प्रवेशेच्छा तत्राप्यकुरस्य दृढत्वे ऽस्मिन्मार्गे दृढत्वज्ञावनं ॥ प्रवेशश्च द्वारशूतश्रीमदाचार्यकुलगुरुद्वारा शरणागतिस्ततः शुद्धं. कृष्णं भजेदियुक्त ॥ तन्नयुक्तम् । अस्मिन्मार्गे इत्यादिनोकानां पदार्थानामेव शास्त्राप्रसिद्धतया तकमस्य, शास्त्रीयत्वाभावे विष. तिपत्यभावान् ॥ किञ्च भगवरुपाङ्गुरपदबोध्यस्योद्घोघं प्रति त. स्यतस्य हेतुत्व वदतोऽपसिद्धानः। ईश्वरेच्छामात्रस्य वन्मने न.

·पापि हेतुत्वात् ॥ द्वारभूतेत्यादिवसङ्गतासमित्पाणिःश्रोत्रियंब्रह्म निष्ठमित्यादिश्रुतिविरोधात् ।। यत्तु ब्रह्मभावंतुसंपाद्यपरमानुग्रहा- द्विभुः गृहस्थितस्वीयजीवंसमुद्धरतियत्नतः इत्युक्त्वोतोपरमले. शः इत्यादि जगाद ॥ तन्निर्मूलम् ॥ ब्रह्मभावादुत्तरमुद्धारफलान. रयोः क्लेशस्य चोक्तप्रमाणविरुद्धत्वात् । तत्सद्भावे प्रमाणाभावा. च ।। तस्यतावदेवचिरं तरतिशोकमित्यादिश्रुतिभिः कृतकृत्यत्व- निश्चयाच्च॥ यत्तु यमेवैपरणुतेतेनलभ्यइतिश्रुतावेवकारोज्ञानिनो- निरासायेति|तन्न ॥ज्ञानीत्वात्मैवमेमतमिति भगवदुन्या ज्ञानिन· एव स्वीकृतत्वेन प्रतीयमानत्वात् ॥ मुक्तिददातिसकर्हिचिन्नभ- क्तियोगमितितु भक्तियोगस्तुतिपरं नतु अक्षराथेंतात्पर्यवत् ॥ अ- न्यथा भक्तियोगदानस्य सर्वथा निपेधेन तवाशैवोच्छियेत॥ अ- नेकश्रुतिविरोधाच्च ॥ यत्तु समुद्धरतीत्यस्य पृथक्करोतीत्यर्थष्टीका. कृता कतः तत्तु वास्तव दाभावादसंगत।। पृथक्त्वमपिन दादन्यत् प्रमाणाभावाद्गौरवाञ्च ॥ यत्तु संपद्याविर्भावःस्वनशब्दादितिसूत्रं स्वोक्ते ब्रह्मजावोत्तरं फलान्तरसद्भावे प्रमाणतयोपन्यस्तवान्व्या- ख्यातवांश्च ब्रह्म संपद्य स्थितस्य जीवस्य अथवा सम्पयेत्यत्रा. नर्भावितण्यर्थः तथाच ब्रह्मभावं संपाद्य स्वेन पुरुषोत्तमेनावि. विः क्रियते । एवं कथमुच्यते तत्राह ।। शब्दात् योवेदनिहितं. गुहायांपरमेव्योमन्सोऽभुतेसर्वान्कामान्सहब्रह्मणाविपश्चितेति अ. प्र पुरुषोत्तमसाहित्येन सर्वकामोपभोगोजीवस्य निरूपितः स- लीनस्योद्धरणंविना नसम्भवतीत्यस्मादुद्धरतीत्यर्थः। तथाच श्री. मद्भागवते तेतुब्रह्महदंनीतामग्नाःकृष्णेनचौद्धृताः ददृशुर्ब्रह्मणोलो- कमित्युक्तमिति ॥ तन्नयुक्तम् ॥ प्रथमन्याख्याने सम्पयर्थपृथ- * ·७८) (७० कर्बध्याहारे स्थितपदाध्याहारेच द्वितीयव्याख्याने णिजर्थकल्प- ने उभयत्र कियते पदाध्याहारेच गौरवात् ॥ प्रथमानार्थस्य ति- ड्डन्नार्थे ऽन्वयनियमोनसमूलोयेनक्रियतेइतिपदमध्याव्हियेत ॥ दशावताराहरेरित्यत्र विभागपरे त्रयःकालाइत्यत्रच तिङन्नार्था. भावात् तात्पर्याभावेन ज्ञायन्तामित्यादेरप्यध्याहारायोगात्तद- ननुभवाञ्च ॥ यस्यापि तन्नियमायहस्तन्मतेऽपि औत्सानकाव- तिपदाध्याहारं परित्यज्य क्रियतेइत्यस्याध्याहारे नमानम् ॥ स्व. शब्दस्य पुरुषोत्तमबोधकत्वे प्रमाणाभावाच्च ॥ शब्दादित्यनेन यो वेदनिहितंगुहायामित्यस्यैवग्रहणे प्रमाणाभावाच्च ॥ तस्मात्स्वेन रूपेमेतिश्रुतिस्थस्वेनशब्दस्य तृतीयान्नस्य सूत्रे स्वेनेत्यनुकरणम् ।। तस्यच शब्दपदेन कर्मधारयः अनुकार्यादनुकरणस्य भेदान्नेनश- ब्दस्य सुम्वमिति नतक् ॥ ततश्च एवमेवैपसंप्रसादोऽस्माच्छरी. रात्समुत्थायपरंज्योतिरुपसम्पद्यस्वेनरूपेणानिनिप्पद्यते इति श्रु- तिस्थतृतीयान्तस्वशब्दादितिसूत्रार्थ. ॥ सच मुक्तस्येति स्वस्वरूपे- णेतिच अर्थात्तात्पर्याच्च लभ्यते ॥ नैवं तव किश्चिद्गमकं जाति ।। किञ्च त्वन्मते ज्ञानिनोलीलास्वादोनभवति किन्तूपासकस्य । सो- ऽश्नुतेसवानितितु ज्ञानिपरं नोपासकपरं ॥ योवेदत्युकमात् ॥ ज्ञा. निनश्च त्वन्मते न पुरुपोत्तमप्राप्तिरिति कथं पुरुषोत्तमेन सहेति- व्याख्यायते ॥ तस्माद्ब्रह्मणासहइत्यस्य स्वस्वरूपभूतेन ब्रह्मणा यु- गपदित्यर्थः । सचकमित्यादौ सशब्दस्थानिनः सहशब्दस्य युग- पदर्थतायाः प्रसिद्धत्वात् ॥ कामानां सर्वेषामपि ब्रह्मणोऽजिन्नत्वा बलावाती तदवामःसुलभत्वात् ॥ अतएव यावानर्थउदपानेसर्व- नःसंप्नुनोदके तावान्सर्वेपुवेदेषुब्राह्मणस्यविजानतः इत्यनेन तुल्या.

·..
थता ॥ त्वन्मतेतु सर्वपदसंकोचः स्यादतीतादिकामानुपजोगात् ।
यस्तु भागवतश्लोकः सोऽपि न त्वदुक्तार्थकोगोपानां पुनरागम-
नदर्शनात् तस्माद्दर्शयामासलोकंस्वमित्युक्ते तत्र कथंभावाकाङ्
क्षायां तेतुब्रह्महदंनीतामनाब्रह्मणोलोकंददृशुः ॥ पुनश्चब्रह्महदा-
कृष्णेनोत्धृताइत्युक्तम् ।। अक्रूरोयत्र दृष्टवांस्तस्य यमुनान्हदस्य
ब्रह्महदइतिनामेत्यादि श्रीधरकततट्टीकायां स्पष्टम् इत्यलम् ॥
॥११॥४४॥इतिश्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमत्स्वरूपानन्दस्वा
मिशिष्यश्रीमत्सदानन्दस्वामिकतेसहस्राक्षयंथेमेघविस्तारोनामप्रथ
मोजागःसमाप्तः||१n .
॥७॥ ॥

·(८०) सहस्राक्ष. भाग २ ॥ श्रीगणेशायनमः ॥ श्रीसाम्बसदाशिवायनमः ।। तदेवं सव्याख्या. नैरेकादशभिः श्लोकैः प्रायेण शुद्धाद्वैतमार्तण्डतहीकोक्तं तत्रत्यक- मं विहाय खण्डितम् प्रसङ्गात्वन्यदपि ॥ इतः परं विद्वन्मण्डनो. तं तद्दीकोक्तञ्च प्रायेण खण्डायप्यते ॥ तत्रच पूर्व विद्वन्मण्डन- स्य कंचित्कंचितवण्डं लेखिप्यामः ततः परन्तु स्वरुतं तस्यतस्य खण्डनाहतत्तट्टीकायाश्च खण्डनमिति कमोबोत्भ्यः ।। खणक. ल्पना च व्यवहारसौकर्यार्थमस्माभिरेवकता ॥ १ ॥ तत्रतावत्- श्लोकत्रयात्मकोविद्वन्मण्डनस्य प्रथमः खण्डोलिख्यते ॥ निजमुरलिकानादाव्हानागतवजसुन्दरीनिरुपमनवस्नेहाम्सोधे. विचित्रतरोमिभिः॥ किमपि परितश्चााोऽस्तु स्वयं प्रकटीभन्म. तियुवतिसंभेदेनास्मदृशां विषयः सदा ॥ १ ॥ पितृचरणानत्वाहं हरिरतिमार्गाम्बुजातमार्तण्डान् ॥ तदनुग्रहतः किञ्चिल्लिखामि यत्नाद्यथावुद्धि ॥ २ ॥ श्रुतिसूत्रादिमणिभिर्जटितं युक्तिमौक्ति- कैः॥ पथितंकुरुतेविद्वन्मण्डनं विठ्ठलः सुधीः ॥ ३ ॥ ॥ १ ॥ अथैतत्कुत्सापरावस्मदीयौ श्लोको तथा तच्छ्रोकार्थादिदूषणरूपं प्रथमखण्डखण्डनम् ।। आत्ताऽऽत्मार्थमनःसमर्पणपथा हर्नु पर. स्त्रीधनं क्षुद्रातःकरणप्रसादनरुते गीतेशगोपीकथाः ॥ विद्वद्वाक्- श्रवणप्रवीणजनताधीमोहनाय श्रुतिस्मृत्यायर्थविलोमतोद्यमपराः पुष्ट्याख्यमार्गस्थिताः॥ १॥ यन्मोहाय पुराणकष्णवचनश्रुत्यर्थ- शोत्ध्युत्तमयुक्तिप्वासुरगोचरत्वमितरास्वाड्र्बुधाकल्पताम्॥ ताना: 1 ·. (८१) चार्यविकाशितार्थवचनैः संबोधयामोयतोयुक्तार्थाः श्रुतयोभव. न्ति फलदानस्वार्थतश्वाविताः ॥ २॥ आत्मा देहः॥ यान्हिशि- प्यानिमे कुर्वन्नि तानिदं संस्कृतं मन्त्रतया पाहयन्ति ॥ सहस्रप. रिवत्सरपरिमितकालजातकृष्णवियोगजनिततापक्लेशानन्दतिरो भावोऽहं भगवते कृष्णाय देहप्राणेन्द्रियान्तःकरणानि तद्धश्वि दारागारपुत्राप्तवित्तेहापराण्यात्मना सह समर्पयामि दासोहं क. पण तवास्मि इति ॥ नास्मिन्मन्त्रादिरीतिरस्ति ॥ नवेदं मन्त्रशास्त्रा- दिषूपलभ्यते ॥ तस्मादात्मादिहरणायैवाऽयं समर्पणमार्गः ॥ कि. च तादृशकालस्य कृण्णवियोगं प्रति कृण्णवियोगस्य तापादिकं प्रतिच हेतुत्वं तत्सिद्धान्तविरुद्धं ॥ तेन भगवदिच्छामात्रस्य सर्वत्र हेतुतायाअभ्युपगमात् ॥ अन्याप्यर्थासङ्गतिस्तु यथाऽस्य भवति नथाऽये तत्रतत्र स्कुटीजविष्यति ॥ प्रथमश्लोकद्वितीयचरणेन त. दीयप्रथमश्लोकस्य दुरभिप्रायत्वं सूचितम् ॥ आइत्ययंप्रयो- गश्चिन्त्यः ॥ द्वित्वे बहुव्रीहिवद्भावाद्यप्राप्त्या पूर्वभागे विभक्त्यभा- वायोगात् ॥ प्रतियुवतीत्यस्य टीकोक्तरीत्या व्याख्याने ऽसंगति. रेव ॥ तत्रहि प्रतिर्लक्षणे युवतियुवति लक्ष्यीकृत्य संमेदइत्युक्तम् तञ्च लक्षणे द्वित्वसमासयोरपात्याऽसंगतम् ॥ अयटीकोक्ता कामुकचर्या तूपेक्ष्यते ।। ३ ।। यत्तु टीकाकारेणाऽनिर्वाच्यत्वन्तुर- सरूपस्यैव ॥ यतोवाचोनिवर्तन्तेअप्राप्यमनसासहेत्यनिर्वाच्यत्वं यद्यपि ब्रह्मणः श्रावित तथापि रसोवैसइति रसरूपत्वं पूर्वानुवा. के प्रकृत्य तदुत्तरमेतस्य प्रावितत्वात्तादृशस्यैव तथात्वं नत्वीश्व- ररूपस्य ॥ नन्त्वोपनिषदंपुरुषपृच्छामि अतोस्मिलोकेवेदेचप्रथितः ११ ·.. (८२) पुरुषोत्तमः सर्ववेदान्नप्रत्ययमित्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायविरोधादित्यु- तं ॥ तन्नयुक्तम् ॥ वक्ष्यमाणस्य तृतीयखण्डस्थस्य तथासति प्र. क्षालनादित्यस्य व्याख्याने वाचोमनचलौकिक्योऽशुद्धंचेतित. च्छ्रुत्यर्थवर्णनपरस्त्रोक्तेविरोधात्॥चतुर्विशतिखण्डस्थमूलविरोधा- च्वातत्रहि।विस्तुतोविरुद्धधर्माश्रयमपि।तथाहि ॥ श्रोतव्योमन्नन्यः यतोवाचोनिवर्तन्तइत्युक्तम्॥भवदुक्तौतुविरोधाभावात्तन्न संगच्छे. त|आनन्दंब्रह्मणोविद्वानित्युत्तरत्रानन्दपददर्शनेन तद्वाच्यस्यावा. मनसगोचरत्वप्रतीतेश्च तस्यैवरसशब्दार्थत्वाद्रह्मत्वाच्च औपनिषद- वादिकन्त्वीश्वरस्य भक्त्यति न श्रुत्यादिविरोधः॥किञ्चानन्दरूपाद्- हमणःशृङ्गाररूपस्य तहृत्तेः रसरूपस्य जिन्नत्वेन सामानाधिकरण्या- नुपपत्तिःारसंलेवलब्ध्वेति वाक्यशेषानुपपत्तिश्यालब्ध्वेति काप्रत्य येनानन्दे लाभपूर्वकत्वज्ञानेन परमेश्वरानन्दस्य नित्यतया तदसं- भवेनैकत्वैकरसत्वाभ्यां मुखंव्यादायस्वपितीत्यत्रत्यन्यायानवतारे- ण च परस्य तत्प्राप्तिसुरिवत्वे वाच्ये नच पररसः परेण लभ्यः॥किञ्च तत्पक्षे रसलेवेत्यत्रापि कर्तेश्वरएव वाच्यस्तथाचैवकारानुपपत्ति- रितरेषामपिसुरवानुभवात्॥किञ्च तादूप्येण भेदागीकारेऽपि नाऽत्र- तस्याऽवाङ्मनसगोचरतोच्यते किन्त्वानन्दरूपस्यैव ।। प्रकरणाद्वा- क्यस्य बलवत्त्वात् ॥ पूर्वत्र यच्छब्ददर्शनेनोत्तरत्र तच्छब्दाध्या- हारस्यावश्यकत्वेन सर्वस्यैकवाक्यत्वात् ॥ किश्चानन्दरूपस्येश्वर- स्य रसरूपा दे मानाभावः॥ अतएव रसं वेतिश्रुतिः संगता ॥ अतएवानन्दोब्रह्म एतस्यैवानन्दस्य एषएवानन्दयातीत्यायाः श्रु. तयः संगताः ॥ एवं नत्वीश्वररूपस्येत्यसंगतम् ।। किञ्च रसस्य रसादिशब्दैर्व्यवहारादज्ञातस्यापुरुषार्थत्वाच्च कथं तस्यावाङ्मन.

·(८३) सगोचरत्वम् ।। अथ सामान्येन तद्गोचरत्वेऽपि विशेषेण तदगो. चरत्वमझिमतमितिचेन्न । रूपादेरपि विशेपस्य. वागगोचरत्वेन सर्वत्र विशेषस्य वागगोचरतयारसमात्रे तदगोचरत्वकथनस्य न्यू- नत्वाद् व्यर्थत्वाच्च ।। रसगतविशेषस्य मनसाऽप्यगम्यत्वे तस्या:- पुरुषार्थतापत्तेश्च ॥ तस्माद् यन्मनसानमनुते पराश्चिखानिव्यत- णत् कश्चिद्धीरःप्रत्यगात्मानमैक्षत् दृश्यतेत्वय्ययाबुत्ध्येत्यादिसमा- नार्थैव यतोवाचइतिश्रुतिः ॥ तत्रच प्रमेयस्यैकरसत्वेन विशेषा. भावात्पमाणगतविशेपेणैव महणाऽग्रहणव्यवस्थेतियुक्तम् ॥ ४ ॥ यच्च स्नेहोभक्तिरितिप्रोक्तइतिवाक्यबलेन स्नेहपदेन भक्ति गृही. त्वा स्नेहस्याम्भोधितुल्यत्वसूचनमपि तस्यानलत्वाय समुद्रइवहि- कामः नान्तोस्तिकामस्यनसमुद्रस्येतिश्रुतेः नतु स्वरूपतुल्यत्वाय ॥ तेन निरुपमत्वोक्ते विरोधःस्नेिहश्यात्मनोमनसोवा योग्योधर्मवि. शेषोनविच्छा । तस्मिन्निसामिपीणाम्यनुरामिनेच्छामीत्यनु- व्यवसायान् इति नेनोक्तानदप्ययुक्तम्॥स्नेहस्येच्छायाजिन्नत्वाङ्गी- कारे कामादपि तथात्वापत्तेः।।कामशब्दस्येच्छार्थककमन्निष्पन्न- वातातथाच स्नेहानन्तत्वे प्रमाणतयानान्तोस्तिकामस्येतिश्रुत्युप. न्यसोविरुध्येताहज्ञानस्येच्छाभावज्ञानस्यचानुव्यवसायत्वोक्ति स्तु अनुव्यवसायपदार्थाज्ञानातायञ्च तेनैव अत्रच वंशस्तुभगवान्- रुद्रइति तापनीयश्रुतेर्वेदःशिवःशिवोवेदइतिवाक्याच्च मुरलिकाया- वेदात्मकत्वमित्युक्तं तदप्ययुक्तं॥समानशब्दवाच्ययोस्तत्तदात्मक- वे हरिश्चन्द्रार्कवाताश्वेत्यादिकोशाञ्चन्द्रादेः सूर्यायात्मकत्वापत्तेरि- त्यलम्।विद्वद्वागित्यादिसार्द्धश्लोकेन स्वीयप्रथमार्द्धश्लोकोक्तं दृढं कृतं तदीयतृतीयश्लोकासइतिरपि सूचिता।तत्र क्षुद्रान्तःकरणेत्य- ·(८४) प्रशीलहीनावाचकक्षुद्राशब्दक्षुद्रशब्दयोरेकशेषे पष्ठीतत्पुरुषः||पु. घ्याख्येति।यतः स्वयं पुष्टिमार्गगाः सन्नि अतोऽयं श्रमोमोहनायै- वेतिनिश्चयः ॥ तेहि पुष्टिमार्गः प्रमाणमार्गदति मार्गद्वयं व्यवहर- नि ॥ तन पुष्टिमार्गउत्तमः प्रमाणमार्गोऽधमइति वदन्ति ।। अनेन तेषां मोहकत्वं दृष्टसामगीतः प्रत्यायितं ॥ वाक्यानितु पूर्वभागे प्रथमश्लोकव्याख्यायामुपन्यस्तानि ॥ द्वितीयश्लोकार्थेऽपि तत्रै- व वाक्यानि प्रमाणानि द्रष्टव्यानि ॥ द्वितीयश्लोके यत्तेन हरि- रतीत्यायुक्तम् तदये निराकरिप्यामोनिरारुतं च कौमवाक्यप्रद- शनेन प्रथमश्लोकव्याख्यायाम् ॥ विट्ठल:सुधीरिति ॥ आसीत्क- श्विदारुढपतितोदेवानांप्रियस्तस्य सुतोऽभवत् तस्य विठ्ठलेतियथा- धिकारं नाम चके ॥ युक्तमेवतु तादृशाजातस्य तादृशं नाम ।। आर्यार्थमेवहि रुतंकुर्यादिति शास्त्रप्रवृत्तिः ॥ तेनचायंयन्थः क- तोविद्वन्मण्डनाख्यः । युक्तंचेदमपि मोहकानां ब्राह्मणत्वनियमा- भावस्य कौर्मवाक्येन दर्शितत्वादित्यास्तांतावत् ॥ परन्तु साम्प्रतं तत्सन्नतिगः कथंचिच्छ्रुतशास्त्रोजिव्हिछिलपदं साधु चिकीर्ष- कश्चित् विदा ठाः शून्याविठास्ताँल्लाति आदत्ते स्वीकरोतीति वि. छलइति प्रलपति ॥ तत्रतावत्सप्रष्टव्यः किमियं तृतीया धनेन हीनः प्रज्ञया रहितइत्यादौ दर्शनेन प्रयुक्ता ॥ सचेदोमिति ब्रूया- हि वाच्यं वत्स नवेसि हीनादिशब्दानां व्युत्पन्नत्वेन तत्र का. रकतृतीयामिति कर्तरीत्यादौ दर्शनेन शब्दरि अर्थरि इत्यादाव- रादेशं प्रयुञ्जानं तार्किकमनुकरोपि॥ अथ धनेनशून्यइत्यत्रेव प्र. कस्यादित्वेन तृतीयेति वदेत् तर्हि वाच्यं प्रत्यादिषु शून्यशब्द- समभिन्याहतधनशब्दपाठोयदिप्रामाणिकस्तहि ठशब्दसमभिव्या ·(८५) हतविच्छब्दस्य तत्र पाठे प्रमाणं दर्शय ॥ यदि सन प्रामाणिक- स्तहि दृष्टान्तासिध्या दार्शन्तिकासिद्धिः सुतराम् ॥ नहि प्रकृत्या दिराकृतिगणइति यथेटं तृतीया प्रयुज्यते । नीलेन घटइत्याद्या- पत्तेः ॥ किञ्च तृतीयान्तार्थस्य ठशब्दार्थाभाववदेकदेशे भावे प. रम्परया भाववति वाऽन्वये शिष्टसंमतिरपेक्षिता ॥ अन्यथा प. दार्थःपदार्थेनान्वेतीत्यौगिकव्युत्पत्तिलचने ऽतिप्रसङ्गात्।। किञ्चा- त्यन्तज्ञानाभावस्य शिलादिप्वेव सत्त्वेन विठ्ठशब्देन पारमार्थिक- ज्ञानाभाववान्यासस्तच्च न सम्भवति ॥ यत्किञ्चिद्दटवति भूतले निर्घटं घटहीनमित्यादिप्रयोगाऽदर्शनेनाऽभावेऽन्वयितावच्छेदक. धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनैवप्रतियोग्यन्वयस्य व्युत्पन्नत्वात्। किञ्च सूत्रान्तरेण समासाऽप्राप्त्या सहसुपेत्यनेन समासोवाच्यः स. चक्लिष्टः ॥ किञ्च विदोदकारस्य ठकारः केनसूत्रेणेति वदतु देवा. नाम्प्रियः ॥ नाऽत्र प्रथमष्ठकारः किन्तर्हि टकार इति वदता तु गु लावइति पितृनामशोधनाय कुलाभइति पितुर्नामकुर्वन् प्राज्ञोऽ. नुकतोभवति ॥ लोके देवविशेपे तादृशशब्दप्रयोगस्तु कनैयादि- शब्दप्रयोगवज्ज्ञेयः ॥ इति श्लोकत्रयात्मकप्रथमखण्डखण्डनं ।। ॥१॥ ॥ इहहि विविधजिनतापोपतप्यमाननिखिलजनापवर्गा य श्रुतिस्मृतिपुराणेषु अवणादयः प्रतिपाद्यते।।तेषां विषयश्वन- लैवोच्यते।तन्निर्द्धर्मकं सधर्मकं वेति भवति विप्रतिपत्तिजिज्ञासू. नां ।। उजयरूपत्वेनापि श्रूयमाणत्वात् ।। तथाहि ॥ अथातआ- देशोनेतिनेति अपाणिपादोजवनोपहीतापश्यत्यचक्षुःसशृणोत्य. कर्णः सहोवाचतद्वैतदक्षरंगागिब्राह्मणाअभिवदंत्यस्थूलमनण्वन्द- स्वमदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोवाय्वनाकाशमसंगमस्पर्श- ·.. (८६) मगंधमरसमचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनोऽनेजस्कमप्राणममुखमनामा गोत्रमजरममरमजयममृतमरजोऽशब्दमविस्तमसंदतमपूर्वमनपरम नन्तरमबाह्यंनतनोतिकश्वननतदश्नोतिकंचन दिव्योहमूर्तःपुरु- पासवासाभ्यंतरोलजः अशरीरंशरीरेप्वनवस्थेप्ववस्थितं महांतवि- सुमात्मानंमत्वाधीरोनशोचति अप्राणोझमनाःशुभ्रः असंगोह्ययं- पुरुषइत्यादिश्रुतिभिः अव्यक्तोयमचित्योयं नसत्तन्नासदुच्यते स. वैनदेवासुरमर्त्यतिर्यस्त्रीनपंढोनपुमान्नजंतुः नायंगुणःकर्मनसन्न- चासन्निषेधशेषोजयतादशेपइत्यादिपुराणवाक्यैश्च निविशेष ब्रह्म प्रतिपायते ॥ यतोवादमानिभूतानिजायते येनजातानिजीवंति यत्नयंत्यभिसंविशंतीति आनंदारध्येवरवल्लिमानिभूतानिजायंत. इत्यादि सईक्षांचके सआत्मानमेवावेदहंब्रह्मास्मीति सर्वस्यवशी- सर्वस्येशानः यःसर्वज्ञःसर्वशक्तिः विश्वतश्चक्षुरुतविश्वतोमुरखोवि- श्वतोबाहुरुतविश्वतस्पात् सम्बाहुभ्याधमतिसंपतत्रैर्यावाभूमीज- नयन्देवएकः सर्वकाम सर्वगंधःसर्वरसइत्यादिश्रुतिभिः सर्वतःपा. णिपादतत्सर्वतोक्षिशिरोमुखं सर्वतःश्रुतिमल्लोकेसर्वमारत्यतिष्ठति निर्दोषपूर्णगुणविग्रहआमंतंत्रोनिश्चेतनात्मकशरीरगुणैश्वहीनः ॥ आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादि सर्वत्रचस्वगतभेदविवर्जितात्मा इ- त्यादिस्मृतिभिश्च सविशेष प्रतिपाद्यते ॥ ७॥ किमत्र युक्तं नि- विशेषमेवेति कुतः उपजीव्यत्वतःोतवाक्यैश्वान्यपरत्वतः अन्तर. गन्त्वतश्वापिनि विशेषनिरुप्यते ॥ तथाहि ॥ सविशेषवादिना वि. शेषाधारत्वेनाऽवश्यं ब्रह्मस्वरूपमप्यंगीकर्त्तव्यं ॥ अन्यथा कुत्र विशेषानिरूपिताः स्युः ॥ तथाचाऽऽधारनिरूपिका श्रुतिराधेयनि- रूपिकया नान्यथयितुं शक्या उपजीव्यत्वात् ।। नचमिस्वरूपं ·(८७) निरूप्य धर्मनिरूपणेनोभयसार्थकत्वमितिवाच्यं ॥ अस्थूलायु- क्तश्रौतवाक्यैर्धर्मनिपेधश्रवणात् ॥ ननु निर्विशेपब्रह्मनिरूपिका श्रुतिधर्मान्विना न तन्निरूपयितुं शक्ता। तथाहि॥निरूपणंहि ल- क्षणैः तानिचासाधारणधर्मरूपाणि अत्रच धर्माभावात्तन्निरू. पणपूर्वकमभावमुखेनाऽस्थूलादिवाक्यनिरूपयंत्याधर्मनिरूपिका श्रुतिरूपजीव्या ॥ अभावस्य प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपण- त्वात् ॥ तथाच ओतत्वोपजीव्यत्वयोरविशेषादन्यतरवाधीन यु. तः॥ विरोधात्तथाकरणेतूभयवायोयुक्तः ॥ उक्तयुक्तेः । तथा- च शून्यवादआपद्यतेति वृश्चिकभिया पलायमानस्य विषमाशी- विपमुखे निपातः॥नचैवमपि वक्तुं शक्यं असन्नेवसभवति अस- ब्रह्मेतिवेदचेदिति निदाश्रुतेरितिचेत् ।। मैवं ॥ नहि श्रुतिसिद्धाध. िनिषिध्यन्ने किंत्वनुवादपूर्वलौकिकाः स्थौल्यादयः॥ तथाच क धर्माणां औतानामुपजीव्यत्वं ॥ नचैवं निषेधस्य भिन्नविषय- त्वाद्विरोधाभावेनैकतरवाधोनयुक्तस्तथाचोजयधर्मवत्त्वं सिद्धमि- तिसांप्रतं । श्रोतानामप्यर्थानां श्रोतव्यत्वादीनां यतोवाचोनिव- नतइत्यादिना निपेधात् || नचोपजीव्यत्वबाधः॥ एवंविधस्य त. स्याप्रयोजकत्वात् ॥ अन्यथाऽभावनिरूपणोच्छेदप्रसङ्गात् ॥ न. विदमसंगतं नहि लोके यस्मिन् यदा ये धर्माः सत्त्वेन निरूपि- तास्ते तस्मिन्नेव तदैव निपेढे शक्याः॥ विरोधात् ॥ कालभेदेनतु शक्यानिपेढुं पूर्व श्यामत्वेन निरूपिते पाकरक्ते घटे श्यामत्वस्ये- व ॥ नचैवं ब्रह्मणि संभवति ॥ सदैकरसत्वात् । अतः कथं धर्म- निरूपणं कथंवा निषेधइति तप्तसंदंशपतितोमिथ्यावादीतिचेत् न॥ धर्मनिरूपिकायाः श्रुतेरन्यपरत्वात् ॥ तथाहि || सोपाधि ·(८८) ब्रह्म निरूपयति धर्मनिरूपिका श्रुतिरुपासनार्थं नया चित्तशुद्धी सत्यां निविशेष ब्रह्म प्रतिपत्स्यतइतितात्पर्येण ॥ ततस्तादृशब्रह्म ज्ञापनाय पूर्वोक्तान्निषेधति ॥ तेषामविद्याकल्पितत्वेनाङ्गीकारा. न् । अतोऽपवादार्थ कर्तृत्वायुक्त्वा निषेधतीतिकल्पने सर्व समंज- समितिचेत् ॥ अब्रूमः ॥ अभेदानुपाधित्वाज्जगदप्रत्ययाप्तितः सर्वाधारत्वतस्तावच्छक्तित्वान्नास्यवाधनं ।। अत्र मिथ्यावादी प्र. टव्यः जगत्कर्तृत्वेशितृत्वादिविशिष्टनिर्विशेषयो”दमंगीकरोष्यु- ताभेदं । भेदपक्षेऽपि तात्त्विकमतात्त्विकंवा ॥ नतावदायः॥ सर्व- त्र प्रसिद्धोपदेशादित्यधिकरणविरोधात् ।। अस्यार्थस्तु सर्वत्र वे. दान्तेषु प्रसिद्धस्य ब्रह्मणएवोपास्यत्वेनोपदेशान्मनोमयत्वादिविष- यवाक्योक्तधर्मविशिष्टं ब्रह्मैवाऽस्मिन्वाक्यउच्यतइत्येतत्सर्वं व्यास- सूत्रज्ञाप्ये विस्तृतं पितृचरणैः ।। विस्तारभियाऽत्र नलिख्यते ।। किचैवं जीवे नितरां तथायातमिति तत्त्वमसीत्याद्यभेदबोधकश्रु. तिविरोधः ॥ ब्रह्मानेकत्वापत्त्याचैकमेवेत्यादितद्विरोधः । त्वया तथाऽनंगीकाराच्च ॥ येऽप्यंगीकुर्वति तेषां मते वेदांतानां तादृग्ना- वनापरत्वमेव नतु वस्तु तादृशमित्युच्यते ।। तदये निराकरिष्यते ।। नद्वितीयः ॥ सतूपाधिकृतएव संभवति घटादिकतइवाकाशस्य प्रकते तादृशउपाधिः कः सोऽप्यनादिः सादिति विचारणीयं ।। अवियैवोपाधिः साचानादिरेवेति पक्षस्त्वसंगतः। तथाहि ।। उस योरप्यनादित्वेनोपहितस्याऽप्यनादितया तादृशस्यैवच त्वन्मते कर्तृवेनाविरतं सर्गः स्यान्न जातु प्रलयः॥ श्रुतौ ब्रह्ममात्रस्यैवे. च्छाविशिष्टस्य कारणत्वोत्या कारणान्तरानपेक्षणात् ॥ स्मार्तम- वलंच्य गुणापेक्षाकथनेतु गुणानां पौर्वापर्यणाविर्भावे हेतोरवश्य- ·वाच्यत्वे तदिच्छेव तादृशी वाच्या ।। तथासति तद्धेतोरेवेतिन्याये। नेच्छैव तथाऽस्तु रुतं गुणैः । नचैवमपि त्वन्मते वक्तुंशक्यं ॥ उप- हितस्येच्छाक्रमे हेत्वपेक्षाया तस्योपाध्यधीनतयेच्छायामपि त- गुणाएव हेतुत्वेन वाच्याः ॥ गुणाना क्रमेचैवंसतिस्वभावएवहेतु- र्वाच्यस्तथाच तादृक्स्वभावविशिष्टागुणाएव कारणानि संतु रुतं तदधीनब्रह्मणेत्यनीश्वरवादः प्रसज्येत ।। सदेवसौम्येदमयआसीदि- तिश्रुतिविरोधश्च ॥ एवकारेण सतोब्रह्मणोऽन्यस्य व्यवच्छेदात् ॥ नच कालवाचकायपदेन तस्याऽप्युक्तत्वादेवकारोनान्ययोगव्यव- च्छेदकः किंतु तदानीमपि ब्रह्मासीदेवेत्ययोगव्यवच्छेदकएवेतिवा- च्यं ॥ बोधनार्थमेवनथोक्तेः॥ अन्यथा सोनुवीक्ष्यनान्यदात्मनोप- श्यादिति श्रुतिविरोधः ॥ एतच्छ्रुत्यनुरोथेनापपदेन यदि कालस्या- ऽपि ब्रह्मत्वमेव मनुपे तदोमिति ब्रूमः। अतएव कालोस्मीति भग वद्वाक्यं कालरूपोऽवतीर्णइत्याद्यपि ॥ इदमेवोपक्रम्य सन्मूलाः- सोम्येमाःसर्वाःप्रजाःसदायतनाःसत्प्रतिष्ठाइत्यादिश्रुतिभिः सतए- व कर्तृत्वोक्तेश्व॥किञ्च त्वन्मतेऽप्युपहितस्योपाध्यधीनतया स्वात. व्याभावात्कर्तृत्वानुपपत्ति-भिवद्वा उपाधावेव स्यान्नतूपहिते घट- क्रियेवाएवमस्तितिचेन्न।यतोवाइमानि सन्मूलाःसौम्येति आनं- दास्थ्येवखल्विमानिभूतानिजायतइत्यादिअहसर्वस्यमवइत्यादि जन्माद्यस्ययतइत्यादि श्रुतिस्मृतिन्यायव्याकोपात् ॥ नचायमुप- चारएव सर्ववेति वाच्य।मुख्ये सभवति तथाकल्पनस्यायुक्तत्त्वात्। मुख्यावाधाञ्च।।अतएव व्यासोऽपीममर्थमसूत्रयत् ।। गौणश्वेन्नाल- शब्दादिति ॥ श्रुतावात्मपदमप्युपचारादुपाधिपरमेवेन्यासकायां .

·(१०) पुनराह|| तनिष्ठस्यमोक्षोपदेशात्इति ॥ यदात्मशब्देनोक्तं त- निष्ठस्यैव. श्रुतौ मोक्षोक्तेनौपचारिकमात्मपदं किंतु शुद्धब्रह्मपरमे वेत्यर्थः॥किञ्च त्वन्मते उपहितस्य जीवत्वेन पुत्रादितुल्यतया तद्धेय बोपदेशवन्मुमुक्षुसाधनोपदेशेषु तस्याऽपि तथात्वं वदेत् नतुतदुपाः सनांइंतोऽपि.हेतोनिर्गुणमेव ब्रह्म जगत्कारणमित्याशयेन हेत्वंत. रमाह सूत्रकारः हेयत्वावचनाचेति॥किंच अथाऽतोब्रह्मजिज्ञासेति निर्गुणब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय किलक्षणं तदित्याकांक्षायांजन्मा." यस्ययतइत्यवदत् तच्च सगुणनिरूपकमितिवदन्, व्यासस्य प्रति- ज्ञाहान्युपक्रमविरोधावपश्यन् हृदयशून्योभासि॥ किचैवं सर्वे- वेदायत्सदमामनंति वेदेश्वसर्वैरहमेववेद्यइत्यादिश्रुतिस्मृतिविरोधो- पि.॥ अतोभेदपक्षस्त्वसंगतएव ।। ॥२॥ ॥ अथ श्लोकत्रया- दग्रिमइहहिविविधेत्यादिरतोभेदपक्षस्त्वसंगतएवेत्यन्तोद्वितीयः ख. ण्डः खण्ड्यते।। नत्रावन्निखिलजनापवर्गाय श्रवणादयः प्रतिपा- यन्ने इति प्रतिज्ञा मुक्तेरप्यधिक शक्तियोगमीश्वरोभक्तेभ्योददा- तीति वक्ष्यमापास्वसिद्धान्तेन विरुद्धा लक्षणया तप्यमानान्त- विशेषणेन वा निखिलंपदस्यार्थसंकोचेतु तस्य वैयर्थंनानुपादा- नमेववरम् ॥ किञ्च श्रवणादीनां निखिलजनापवर्गार्थत्वमपशूद्रा- धिकरणविरुद्धम् ॥ श्रवणस्य श्रोतन्य श्रुतिवाक्येभ्यइतिवास्येन वेदवाक्येभ्यएवकर्तव्यतया शूद्रस्य तेप्वनाधिकारात् ॥ अतएवा. धिकारीतु त्रैवर्णिकएवेत्युक्तं प्रथमसूत्रव्याख्याने तवतातेन ॥ व. स्तुनस्तु त्रैवणिकस्यापि नसर्वस्याधिकारः किन्तु शान्तोदामा- इत्यादिश्रुत्युपात्तस्यैवेत्यन्यत्रविस्तरइति त्वत्तातोक्तमपि नकिश्चि- त् ।। टीकोनेषु श्रुत्यर्थेषु यद्धेयं नदये स्वयमेवफुटी भविष्यति ।

·(९१) पूर्णपक्षे नहिश्रुतिसिद्धाइनि यत्पूर्व प्रतिज्ञानं ततोविरुद्धमये श्री. नानामपीत्यादिकथनम् ।। तत्र पूर्वप्रतिज्ञा इसंगता ॥ एवं पाकर ते घटे श्यामत्वस्येवेत्यत्र पठ्यनुपपन्ना, ॥ एवमङ्गीकारादित्यत्रा ल्यब्लोपे पञ्चमीत्युत्काऽङ्गीहत्येति टीकाकतोव्याख्यानमयुक्तम्।। अङ्गीकारमाश्रित्येत्यादिव्याख्यानस्यैवौचित्यात् ॥अपवादार्थमिः त्यांदेः पूर्वोक्तप्रकारेण मेलयित्वा कथनमसंगतमस्य फलान्तरल. पत्वात् ॥ अतएवोभयत्रानेनाप्यर्थशब्दः प्रयुक्तः॥ अथ सिद्धान्तः गद्यारम्भे मिथ्यावादीत्यस्यकोर्थः|कि सर्व मिथ्या वदति तच्छीला: दिरिति किंवा किञ्चिन्मिथ्या वदतीत्यादिः उत जगन्मिथ्या वदती. त्यादिः ।। नतावदायः ।। ब्रह्मणोमिथ्यात्वानङ्गीकारेण निरनुयो- ज्यानुयोगात् ॥ नद्वितीयः ॥ त्वय्यतिप्रसवात् स्वमादेस्त्वन्मतेऽपि- मिथ्यात्वात्।।अन्यथोत्पत्तिवाधश्रुत्योस्तत्रानुपपत्तेः।। अहन्तादेरपि मायिकत्वाङ्गीकारेण तत्रापि मिथ्यात्वस्यत्वया वक्तव्यत्वात्।माया मात्रन्वितिसूत्रेण मायिकतयोक्ते स्वमे मिथ्यात्वदर्शनात्।।अतएव न तृतीयः॥जगन्मिथ्येत्येतावन्मात्रार्थवाचक प्रमाणाभावेन त. दर्थमादाय त्वयेव स्वमाहन्नादि मिथ्येत्यर्थमादाय परैरपि प्रयोक्तुं शक्यत्वेन त्वय्यतिप्रसङ्गात् ॥ बाधितार्थवादित्वेन तथा प्रयोगस्तु अपिमनिर्णयाधीनस्वमनस्येव निर्णीय तथाप्रयोगेतु अतिप्रस- छ । गालीमात्रदाने पर्यवसानंच। तथाच ददुतुददतुगालीर्गालिम, न्तोभवन्तदतिन्यायावतारः ॥ एवं मायावादिशब्दार्थोपि विका प्य दूषणीयः ॥ किञ्च पराऽस्यशक्तिरित्यादिश्रुतिप्रामाण्येन सि- दायास्त्वन्मते ईश्वरादभिन्नायाशक्तेस्त्वयापि अहन्तादिक प्रति स्वमंप्रति आसुरज्ञानं प्रतिच हेतुत्वमुच्यते साच. मा.

·." यान्तुप्रकृतिमित्यादिश्रुत्युक्तमायायानभिन्ना मानाभावाद्गीर- वाञ्चति त्वय्यातिप्रसङ्गः ॥ किञ्च पराऽस्यशक्तिरित्यादिश्रुतिसिद्धा थामायायास्वन्मतईश्वराभिन्नत्वेनेश्वरस्य जगद्धेतुत्वे मायाया- स्तद्धेतुत्वं सुतराम् । अतएव मायान्तुप्रतिमितिश्रुतिः संगतात. स्याश्च मायायास्त्वन्मते सत्यत्वमेवेति मायांवादित्वं त्वय्येवसंग. च्छते नास्मासु ॥ अस्माभिर्ब्रह्मातिरिक्तस्य सत्यत्वानगीकारे. णास्मन्मते तस्या असत्कल्पत्वात् ॥ नहितमोद्रव्यंनास्तीतिवदस्ता- किकस्तमोवादीत्युच्यते अभावोनास्तीतिवदन्प्रभाकरादिर्वाऽभा. ववादी किन्तु ब्रह्मवादित्वमेवास्मासु सङ्गच्छते ॥ तन्मात्रस्य सत्य- स्वाभ्युपगमात् ॥ त्वन्तु ब्रह्मणोग्रामीणतरगोपीविटत्वाङ्गीकारेण विटवायेव ॥ प्रकतमनुसरामः ॥ विटवादिनस्तावदयं सिद्धान्तः ॥ पुष्टिमार्गवर्तिसिद्धान्तविरुद्धायायुक्तयस्ताआसुरमोहनायैवेति ॥ तथाच तावत्योक्त्यैव निर्वाहे व्यर्थः परमतखण्डनप्रयासः॥ किञ्च सर्वभवनसमर्थेऽस्मिन्विरुद्धमपि तथात्वसूचकत्वाखूपणमेवेति त- सिद्धान्तदति तथोक्त्यैव सर्वोपपत्तीविरोधपरिहारश्रमोऽपार्थ कः॥ इदश्च स्वमताऽक्षानेन पूर्वापरानुसन्धानाभावेन चायं प्रवर्त- नदति ख्यापनायोक्तमस्माभिर्नतु तथासिद्धान्ताश्रयणेन समाधा- तुं शक्यम् ।। तादृशसिद्धान्तागीकारस्य दुष्टत्वादित्युक्तं वक्ष्यामश्व तत्रतत्राअथ तदुक्तयोदूप्यन्ते तदुक्तदूपणानिचोध्रियन्न।तत्र पा. रमाथिकोदपक्षोन नः समंतः॥ अस्यार्थस्त्वित्युपक्रम्य मनोमयं- वादिविपयवाक्योक्तधर्मविशिष्टं ब्रह्मवास्मिन्वाक्ये उच्यते इत्ये. तत्कयनन्वसगतं ॥ सूत्रात्तवार्थातानात् ॥ विवक्षितगुणोपपत्ते. वेत्युत्तरसभेण मनोमयत्वादिगुणानामीश्वरउपपत्तिकथनाच ।

·(९३) एवञ्च विवक्षितानांगुणानां सत्यसंकल्पत्वादीनां स्वरूपेण मनोम. यत्वादीनांच जीवाभेदेनोपपत्तेरिति विवक्षितगुणेतिसूत्रस्यार्थो न- तु विवक्षितालोकान्तरेतादृशरूपप्राप्तिः साप्रकृतेऽप्युपपद्यते इत्या. दिस्तत्पित्रुक्तस्तादृशरूपप्राप्तेर्गुणशब्देन पहणे मानाभावात् ।। म- नोमयत्वादिगुणानामीश्वरउपपत्त्यनुक्तौ तद्वाक्यस्य जीवपरत्व- शङ्कानपगमाञ्चति संक्षेपःत्वियानङ्गीकारादित्यत्र पदम्यसंगता ते. पा मते इति पदद्वयस्थाने तैरितिवक्तुमुचितम् ॥यथाचावियाया- अनादित्वं हेतुत्वंच तदनादित्वेपि नाविरतंसृष्टि र्नवासदेवेत्येवका- रविरोधो यथाच कर्मणामिच्छांप्रतिहेतुत्वं यथाच कालस्यक- ोदोधहेतुत्वेन तस्य सृष्टेःप्राक्सत्त्वेपि नैवकारविरोधो यथाचने- श्वरस्यनैप्फल्यं स्वतन्त्रत्वस्यकर्तृत्वस्यचविघातो यथाच कालो- स्मीत्यादे त्वदुक्तार्थकत्वं यथाच त्वन्मतेऽविरतसृष्टयनवस्थावै. पम्यादिदोपस्तथोक्तं तृतीयश्लोकव्याख्यानावसरे ॥ मायास्वरू- पातिरिक्तगुणापेक्षातु नोच्यतेऽस्माभिरिति तद्दोषोक्तिनिरनुयो. ज्यानुयोगः।। तद्धेतोरेवेतिन्यायस्तु कुलालादौ व्यभिचारी॥ सन्मू- लाइत्यादेस्तु सतःप्रजाभ्रमाधिष्ठानतयोपपत्तिरुक्तापूर्वभागेनितू- पहितेघटक्रियेवेतितु नयुक्तम् । आकाशस्य विभुत्वेन वास्तव- कियानाधारत्वेन नादृशक्रियायाघटमात्रे सत्वेऽपि कल्पितकि. यायास्तादृशतलादेश्व यथाऽऽकाशे सत्त्वं कल्पकदोषसहितस्य चाकाशस्य तबहेतुत्वं क्रियादिकंपतिवितत्ततॊपादानतायाअविरो- धात्॥तथाऽत्रापि सोपाधिकस्य तत्त्वोपपत्तेः।अस्मदेकदेशिमाया- मात्रहेषुत्ववादिमते यथासर्ववाक्योपपत्तिरक्षरब्रह्महेतुत्ववादे यथा समानानुपपत्तिर्यथा चास्मन्मतेऽथानोगौणश्चेदित्यादेः संगति ·(९४) स्तथोक्तं तृतीयश्लोकव्याख्यायाम्॥शुद्धब्रह्मातिरिक्तनिरूपणस्य वेदेवप्राधान्यमिति सर्वेवेदाइत्यादेस्तात्पर्यंचारूपवदेवहीतिसूत्र- व्याख्यानावसरे चतुर्थश्लोकव्याख्यायां वर्णितम्।।इतिद्वितीयख. ण्डखण्डनम्॥२॥ ॥ द्वितीयस्तुस्थात् नस्यात् विरोधादितिचेन्म- वं॥अस्थूलादिवाक्यैर्जडजीवधर्माएव ब्रह्मणि निषिध्यते नश्रुति सिद्धाजगत्कर्तृत्वादयः। तथासति प्रक्षालनाद्धिपंकस्येतिन्यायेन- प्रतिपादनवैयर्थ्यापातात् ॥ किंच ब्रह्मनिरूपकमहावाक्ये त्वन्म- ते सृष्टिनिरूपकाणि वाक्यान्यसंगतानिस्युः ।। तदनिरूपकत्वा त् ॥नन्वस्तिसंगतिरध्यारोपापवादलक्षणा ॥ तथाहि ।। शुद्धब्रह्म- णोदुर्जेयत्वेन तज्ज्ञापनाय जगज्जननमुक्त्वा कर्तृत्वभोक्तृत्वे प्रति- पाय तद्बारा सोपाधिके ब्रह्मणि बुद्धौ सिद्धायां शाखारुंधती न्यायेन पूर्वोक्तमपोद्य कर्तृत्वाद्यपेतं ब्रह्म पश्चाद्वोत्थ्यतइतिचेत् ।। नैवंवक्तुंयुक्तं ॥ जगदप्रतीतिप्रसंगात् ॥ तथाहि ।। नहिजगत्पती. तिः श्रुतिसिद्धा येन पूर्वबोधयति पश्वान्निषेधतीत्युच्येत किन्तु लोकसिद्धा॥ तथाच तत्र कञपेक्षायां क रमेवोपदिशतीति- वक्तुंयुक्तं नतु लोकसिद्धमेव जगदनूय तत्र कर्तृत्वं बोधयित्वा पश्चान्निषेधतीति । तथासति कार्यस्य प्रतीतिसिद्धत्वेन कंत्रतर- स्याभावाञ्च जगनएवाऽसंभवेनाऽनुवादोबाधितविषयः स्यान्ावा. सूटशाखाच्छेदनवन्मातावंध्येतिवाक्यवच्च सर्वार्थतत्त्वप्रतिपादि: का श्रुतिः कथमेवं वदेत् सर्वतोबलवतीयन्यथानुपपत्तिः॥ ननूप लब्धिमात्रेण न वस्तुसत्वं वक्तुं शक्यं ॥ स्वमादिषु तथाप्रसंगात् ।। तथाच निषेधिकायाः श्रुतेः प्रपञ्चासत्त्वमेवाभिप्रेतमितिचेत् त. हिं प्रतीतिमुपपादयतु देवानां प्रियः ॥ न तावद्वासनयेति वक्त ·रोधाच ॥३॥ शक्यं ॥ तस्याअनुभवजन्यत्वेन जगतश्वासत्त्वेन पूर्वमनुभवासंभ- वात् ॥ नचानादित्वेन तदुपपत्तिः॥ सर्वेपामनुभवानां वासना. जनकत्वानियमेन कदाचित्कस्यचिदर्थस्याप्रतीतिप्रसंगात् ॥ नि- यमे वा सर्वदा तदुबोधानियमेनापि तथाप्रसंगः ।। उद्बोधकंच न दृष्टं । अन्योन्याश्रयप्रसंगात् ॥ नाप्यदृष्टं । दृष्टसामग्रीसंपादन- द्वारैव तस्य कारणत्वात् ॥ वैधाचनस्वमादिवदिति तत्त्वसूत्रवि- ॥ अथ द्वितीयस्तु स्यादित्यादिविरोधाच्छेत्य- न्तस्तृतीयः खण्डः खण्ड्यते ॥ ॥ तत्र जडवर्गस्य जीवस्य च धर्माणां ब्रह्मणि निषेधोन सम्भवतीत्युक्तं विष्णौजीवगेतिश्लो- के ॥ ब्रह्मणिविशेषाननिरूप्य तत्र तन्निपेधे विशेषाणां मिथ्या- त्वं नस्यादित्यपि तत्रैवोक्तम् ॥ उपासनार्थमपि क्वचिद्विशेषाणा- मनुवाददति ब्रह्मनिरूपकमहावाक्यप्रकरणेपि सृष्टिनिरूपकवा- क्याना नासंगतिरितिच तत्रैवोक्तम् ॥ तथाहीत्यादिनाऽध्यारो- पापवादस्वरूपकथनन्त्वज्ञानात् ॥ अस्थूलमनण्वित्याद्युत्कोक्त स्यैतस्यैवाक्षरस्यप्रशासनइति वचनस्य गतिस्तु चतुर्थपञ्चमश्लो. कयोरुक्तेति तद्विरोधोन ॥ अतोनिविशेषवाक्यानां तद्विरोधेन दौर्बल्यापादनं सुवर्णसूत्राख्यतद्दीकोक्तं नकिञ्चित् ।। यद्यपि सवि-- शेषवाक्यमात्रदर्शनेन जगदुत्पत्तिवर्णने कर्तुरपेक्षया तदुपदेश- स्नात्पर्यविषयइति वक्तुं युज्येत तथापि निर्विशेपवाक्यदर्शने- न तदप्यनुवादकोटिगतमेव ॥ अनुवादस्य तु बाधितविषयत्वमि. टमेव ॥ स्वारूढशारखाच्छेदनादिदृष्टान्तस्तु विपमः ॥ अथरथा. नृथयोगान्पथःसृजति यदाकर्मसुकाम्येपुस्त्रियंस्वमेऽनुपश्यतीत्या- दौ व्यभिचारीच ॥ बाधितत्वेन ज्ञातस्यापीश्वरेण निर्माणन्वैन्द्र- ·जालिकवत् ॥ एतेन तट्टीकोक्तं सर्वज्ञस्य मायिकपदार्थनिर्माण- मसंगतमिति निरस्तम् ॥ श्रुतीनां सर्वार्थतत्त्वप्रतिपादकत्वंतु अथः रथान्इत्यादौ व्यभिचारि॥ तात्पर्यविषयसर्वार्थतत्त्वप्रतिपादकत्व न्त्विप्यते ॥ तात्पर्यविपयस्तु निर्विशेषं ब्रह्मैव ॥ प्रतीतिविषयेवि- यं व्यवस्था । सद्विलक्षणस्य जगतः स्वमवत्यतीतिः ॥ हेतुभूतबा- सनायाः सत्यविषयकानुजवजन्यत्वे गौरवादनुभवजन्यत्वमेवा- शीक्रियते ॥ यावद्भिः संस्कारैः स्मृतिरूपमध्यासरूपं वा कार्य मुत्पाद्यते तावतामनुभवेनोत्पत्तिर्जीवाऽदृष्टेनचोद्बोधः ॥ अदृष्टस्य दृष्टसामयीसम्पादनद्वारा कार्यहेतुत्वनियमस्तु अदृष्टस्य हेतुत्वमन- वीकुर्वतरतेऽसमृतः ।। सुपुत्युत्तरे स्वमे जागरणे चादृष्टमात्रस्य हे. तुत्त्वं वदन्त्या पुनश्वजन्मान्तरकर्मयोगात्सएवजीवःस्वपितिप्रबुद्धः इति श्रुत्या विरुद्धश्च ॥ अदृष्टेन स्वकार्योत्पत्तये या दृष्टसामग्री सम्पाद्यते सापि तत्कार्यमेवेति तत्रापि दृष्टसामय्यपेक्षायां भू- लच्छेदकर्यनवस्थाऽऽपयेत अनपेक्षणेतु नियमभनाइत्यप्रामाणि- कोऽयं नियमः ॥ सति सम्भवे इति वा नियमशरीरे निवेशनी- यम् ॥ वैधाच्चेतिसूत्रविरोधस्त्वीशानःसृजतीत्यादिश्लोकव्या- ख्यायामुद्धृतः ॥ इतितृतीयखण्डखण्डनम् ॥ ३॥ ॥ ननु जी. वाविद्यैव जगत्पतीलौ हेनुः । तथाहि ॥ जीवब्रह्मणोरभेदकोषक- श्रुत्या भेदस्यच तत्रैव ज्ञाननिवर्त्यत्वोत्या भेदस्यातात्विकत्वम- ज्ञानरुतत्वं च निरूपितं ।। यतः परमार्थतोजिन्नस्याभेदासंभवः।।.. ज्ञानमप्यज्ञानस्यैव निवर्तकं ॥ तथाचानादिरविथैवाऽज्ञानरूपा ऽहमज्ञदत्यनुभवसिद्धा भावरूपा तदवच्छेदिका मंतव्या ॥जी. वब्रह्मविभागस्यानादित्वात् बंधोऽस्याऽविद्ययाऽनादिरिति वचः ·(१७) नात् । तथाच विचित्रपरिणामशीलया तयेव दोपरुपया वि. चित्रं जगत्पतीयते ॥ युक्तंचैतत्॥कार्यस्य तुच्छत्वेन तत्कारणेना- पि तादृशेनैव भवितव्यं ॥कारणसजातीयत्वात्कार्यस्य ॥ यथा- च मुरवसंबंधमात्रेण दर्पणादिकं विम्बप्रतिविम्बभेदनिमित्तं तथा चिद्रूपब्रह्मसम्बन्धमात्रेण तद्भेदनिमित्तं ॥ सतत्कृततदध्यासवशा- रस्वस्मिन्नज्ञत्वं कर्तृत्वज्ञोक्तृत्वे मन्यमानोजीवोविधिनियोज्यता. दिनावं मनुते ॥ ततः शमदमादिभिगुरूपसत्तितदुपदेशश्रवणमन- ननिदिध्यासनैश्वाधिष्ठानरूपस्वात्मनोऽद्वैतकूटस्थचिदेकरसत्वलक्ष- णस्वरूपज्ञानेनाज्ञाननिटत्त्या तत्कार्यरूपप्रपञ्चस्यापि निरत्तेब्रह्म- वेदब्रह्मैवभवतीत्यादिश्रुतिनिरूपितोमोक्षः संपद्यते ॥ रज्जुस्वरूप- ज्ञानेन प्राचीनसर्पानुभवतस्कृतभयनिवृत्त्या स्वास्थ्यमिवाननु ब.. ह्मणः सर्वज्ञस्याऽविद्यासम्बन्योऽशक्यवचनः॥अज्ञत्वापादकत्वात्।। नच जीवाश्रयैव सेतिवाच्यं ।।ऐक्यांगीकारात्तयोः॥ एतेन जीव- स्याप्यज्ञत्वमनुपपन्नं वेदितव्यमितिचेत् न जपाकुसुमारुणस्फटि--- कस्तंभश्रेणिगतपुरुषप्रतिबिम्बस्यारुणत्ववज्जीवस्याज्ञत्वावभासोप- पत्तेः ।। तद्विम्बस्योज्वलतेव ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वोपपत्तेरविद्याश्रयत्वे, न नाभेदानुपपत्तिरित्येवंपाने ब्रूमः ॥ पूर्व जीवस्वरूपं विचारणी.. यं यस्य सा शक्तिः।तत्र न तावत् ब्रह्मप्रतिविम्वोजीवइति पक्षो-, युक्तिसहःतथाहि ॥ ब्रह्मणोनीरूपत्वेन प्रतिविम्बाश्रयस्याज्ञान- स्य चास्वच्छत्वेन क कस्य प्रतिविम्बः स्यात् ।। रूपवतएव प्रति विम्बनियमात् ।। दृष्टानुसारिणी हि कल्पनोचिता ।। अन्यथा,वा-- युदारुणोरपि विम्यत्वप्रतिविम्बाश्रयत्वप्रसनात् ॥ ननु दर्पणादा. १२ ·(९८) वाकाशंप्रतिबिम्बोदृश्यते न तावद्देशीयप्रभामण्डलस्यैव रूपवत्वेन तत्र प्रतिबिम्बप्रतीतः ।। किञ्च॥ यत्र यदस्ति तत्र तन्न प्रतिबिम्ब- ते ॥ दर्पणरेखावत् ।। तथाच सर्वगतस्य ब्रह्मणोऽविद्यायामपि स- वंगतायां सत्त्वेन कथं प्रतिबिम्बः स्यात् । नच संयोगसम्बन्धेन तत्र वर्तमानत्वं प्रतिबिम्बे प्रयोजक एतयोश्च न संयोगोविभुत्वा- त् अतोनानुपपत्तिरितिवाच्यं । संयुक्तस्यापि प्रभामण्डलस्य त- थाप्रतीतेः ॥ नच यदंशे संयोगः तदंशे न तथेतिवाच्यं । बिसिनी- सूत्रमात्रान्तरितागुलीतलनागस्थप्रभायाअपि दर्पणे प्रतिबिम्बात्।। किञ्च ॥ द्वासुपर्णासयुजा गुहांप्रविष्टौपरमेपंराद्धे गुहांप्रविष्टावा- मानौहितद्दर्शनादित्यादिश्रुनिन्यायनिर्णीता जीवपरमात्मनोरेक- प्रस्थितिविम्बप्रतिविम्बपक्षे न संगच्छते।। तयोलोंके तथा दर्श नात्॥४॥ ॥अथ ननुजीवाविद्यैवेत्यादिस्तयोर्लोके तथादर्शना- दित्यन्तश्चतुर्थः खण्डः खण्ड्यते॥ ॥ तत्र यद्यप्यस्मन्मतोपपादनप्र. यासोमूलटीकंयोरस्मन्मताज्ञानपूर्वकत्वेन न नोरोचते तथापि वि. स्तरभयान्नतदूषणाय प्रयत्यते ॥ मायायाः स्वच्छत्वं रूपरहितस्य प्रतिविम्बोयत्र यदस्ति तत्रापि तत्प्रतिविम्वश्च मायायां प्रतिबिम्ब- तेइतिश्लोकव्याख्यायाम्प्रत्यपादि।इतीयं कल्पना दृष्टानुसारिण्ये- व। किञ्च त्वदुक्तन्याये कल्पनाशब्दन श्रीतार्थज्ञानस्यापि ग्रहणे स्वर्गादिरलीकः स्यात् ।। तज्ज्ञानस्य दृष्टानुसारित्वाभावात् ॥ अ- पत्तेर्व्यतिरेक्यनुमितेर्वा ग्रहणे नात्रतन्न्यायावतारशङ्कापि|ी. नप्रतिविम्वप्रमायाः कल्पनात्वाभावात् ॥ किञ्च प्रशायारूपमात्र• खेन गुणत्वं मन्यमानस्य ते तत्प्रतिबिम्बस्वीकारे कुतोन रुपवतए. व प्रतिविम्बदनि नियमविरोधः ॥ सकिरणायाः प्रजायाः प्रति- ·बिम्बस्वीकारे तु न मानम् ॥ किञ्चैवं गमनमप्यालोकस्य सकि रणस्यैव स्यादिति त्वया सिद्धान्तपरतया मन्यमानेन गुणाद्वालो- कववितिसूत्रेण विरोधः स्यात् ॥ द्वासुपर्णा गुहांप्रविष्टौपरमदत्या- दिश्रुतेः गुहांप्रविष्टावात्मानौहिइत्यस्य सूत्रस्य चाविरोधो मा- यायांप्रतिविम्वतेइतिश्लोकव्याख्यायामुक्तः ॥ एवं टीकोक्तस्य रूपंरूपमित्यादिश्रुतिव्याख्यानस्य दूषणमपि तत्रैवोक्तम् ॥ किश गुहांप्रविष्टावित्यत्र च्छायातपावित्युक्तत्वेन सा श्रुतिः प्रतिबिम्ब- त्ववादिन्येवाछायास्यादातपाभावेप्रतिबिम्यायोपितोरितिमेदि- नीकोशेन छायाशब्दस्य प्रतिविम्वपरत्वज्ञानात् ॥ मायायाब्रह्मा- श्रितत्वे जीवाश्रितत्वेवा ब्रह्मणोयथा नाज्ञत्वं तथोक्तं तृतीयश्लो- कव्याख्यायाम् ॥ इतिचतुर्थखण्डखण्डनम् ॥ ४॥ ॥ अपरंच॥ अविद्यायां ब्रह्मपतिबिम्बोजीवदति मोक्षश्चाविद्यानाशदति बद- तस्तव मते जीवस्वरूपनाशएव मोक्षइतिसंपद्यते।तथाचात्महान- मपुरुषार्थइति मोक्षस्याऽपुरुषार्थत्वमापयेत ॥ जीवस्यालीकत्वं- च स्यात् ॥ तथासति कोऽपि पारलौकिकप्रयत्नं नकुर्यात् ।। तथा- हि ॥ मुमुक्षुर्हि मोक्षस्वरूपं बद्धत्वेन स्वस्वरूपं च ज्ञात्वा तत्साध- ने यतिप्यते । तथाचोक्तोजयस्वरूपाज्ञाने सर्व मिथ्येति ज्ञात्वा प्रवृत्तिश्चाविद्याध्यासवेहिकी पारलौकिक्यपीति ज्ञात्वा च वरमैहिक्येव नतु पारलौकिकी स्वरूपहानिहेतुत्वादिति सर्वाऽप्र. इत्तौ नित्तिमार्गएवोच्छियेत तूष्णी वा तिष्ठेत्सर्वोऽपि निषिद्ध- विहितयोश्वाविशेषात् कुतोऽपि न निवर्तेतैवेति सन्मार्गमाचोच्छे. दनायेदृशं मतं प्रवर्तयन् व्यवहारमाने वेदमपि प्रमाणत्वेनोररी. कुर्वन् प्रच्छन्नवौद्धोऽसि वेदमपि स्वाऽज्ञानकल्पितं ग्रुधन्नतिधृष्टो.

·(१००) ऽसि ॥ नन्वरिखलपपञ्चस्यैव तथात्वात्तन्मध्यपातित्वेन वेदेऽपि त. थात्वं ब्रवीमि ॥ याडं ब्रवीपि निरङ्कुशत्वात्ते तुण्डस्य नतु युक्ति युक्तं ब्रवीपिातथाहि ॥ नाहि प्रतिविम्बितामतरुकदम्बफलाऽऽदा. नाय प्रसारितवाहुः प्रतिविम्यत्वं जानन् दृष्टचरः कश्चित् ॥ एवं वेदे तथात्वं जानस्तदुक्तस्वर्गापवर्गादिफलकयागसंन्यासादिषु ब- व्हायाससाध्येषु सर्वबंधुपरित्यागेन सर्वसुखवैमुख्येन च कोवा प्रवर्तेत ॥ ननु स्वमे कल्पितफलार्थ प्रत्तिईष्टचरा ।। सत्यं दृष्टच. रा तदा तत्सत्यमेवेति विदुपो नतु' स्वममिमंपश्यामि नपारमार्थि- कमिति स्वमएव विदुपदति गृहाण ॥ ननु विशेपदर्शनस्य स्वस. जातीयस्यैव श्रमस्य निवर्तकत्वात्मकतेच प्रापचिकश्रमस्याऽप- रोक्षरूपत्वाच्छाब्दं ज्ञानं न तन्निवर्तनसमर्थमिति प्रतिरुपपद्य- तइतिचेत् ॥ नैतत्सारं ॥ प्रतिम्बितत्वेनानुमितासत्वानामपि तरू. णां चाक्षुपप्रतीतिवच्छाब्दज्ञानानंतरमपि प्रपञ्चप्रतीतिरास्तां नाम नतु जातु प्रवृत्तिः।।अन्यथा तरफलार्थापि प्रत्तिः स्यात्।।प्रागजा.' तस्य यागब्रह्मज्ञानयोः स्वर्गमुक्तिफलकत्वज्ञानस्य पश्वाजातेन त. मिथ्यात्वज्ञानेन वाधे बाधकाभावः॥उभयोरपि शाब्दत्वात्।।ननु द्वैतप्रतीतिरेवाऽनर्थरूपा तन्नित्तिश्वाऽपरोक्षब्रह्मज्ञानं विना न भ- वतीति तदर्थ प्रत्तिरितिचेत् अत्र मिथ्यात्ववादी प्रष्टव्यःतिदनर्थ- हेतुत्वैतत्कार्यकारणभावाऽवगतिस्तवकुतइति श्रुतितइति यदि ब्रू- यात्तदा सवक्तव्यः निःश्वसितमस्यवेदाः योब्रह्माणंविदधातिपूर्व- योवैवेदांश्चपहिणोतितस्मे वेदोनारायणःसाक्षात्स्वयंभूरितिशुश्रुम वैदैश्वसर्वैरहमेववेद्योवेदांतकद्वेदविदेवचाहमित्यादिस्वस्मृतिविरुद्धं यदज्ञानकल्पितत्वं स्वस्य लौकिकवाक्यावैशिष्ट्यापादकं कथं श्रु.

·(१०१) तिर्वमहतीति स्वयमेव विचारयाकिञ्च पूर्व वेदानां पारमार्थिक सत्त्वं ज्ञात्वा तदौदासीन्येन वा तच्छ्रवणे प्ररत्तत्त्वदुक्तरीत्याच श्रुते- स्तदुक्तसाधनानांचाऽज्ञानकलितत्वं श्रुत्वा स्वामिकनोजनेन पर. मार्थतस्तृप्तिवदसत्तुल्यैर्गुरुवाक्यैः कथं परमार्थसद्रूपं ब्रह्म फलिप्य- तीति शंकयाऽवधारणेन वा न कश्चिअवताननु यतएवाऽवधारणं ततएव प्रत्तिरपीतिचेन्मेवापूर्व तथाऽवधारणेऽपि तादृशानामेवत- दुक्तसाधनानामतादृशफलकत्वं श्रुत्वोक्तदृष्टान्तन्यायेन वाधितार्थ- त्वं जानन्नेकतरबाधोपराशक्यः श्रुतित्वाविशेषादित्यपि जानस्तद. थसंदिहानस्तन्निर्णयार्थ प्रत्तो निःश्वसितमिति योब्रह्माणमिति नामरूपेव्याकरवाणीति ऐतदात्म्यमिदंसबमिति आत्मानंस्वयम- कुरुत तत्सत्यमित्याचक्षते कथमसतःसज्जायतेतेति वेदोनारायणः वेदश्वसर्वैः अहंसर्वस्यप्रभवः तेनेब्रह्मदा आनंदमात्रकरपादमु. खोदरादि जन्माद्यस्ययतः आनंदमयोऽभ्यासादित्यादिश्रुतिस्मृति- न्यायसहस्रर्वाधितत्वाऽवधारणाचदुक्तरीत्या न विचारकस्य प्रटः त्तिः संभवति ॥ संप्रतितु विचारकागामप्यासुरसर्गोत्पन्नत्वेन भ- गवन्मायामोहितानां न बाधज्ञानं पूर्वोक्तमिति तथैव प्रवृत्तिः॥ अतएव ज्ञानिनामपिचेतांसिदेवीभगवतीहिसा बलादारुप्यमो. हायमहामायाप्रयच्छतीति मार्कण्डेयेनोक्तं ॥ यतस्तथैवहरीच्छा।। तदुक्तंपाद्मादौ ॥ द्वापरादौयुगेभूत्वाकलयामानुपादिपु स्वागमैः- कल्पितैस्त्वंचजनान्मद्विमुखान्कुरु मांचगोपाययेनस्यात्सटिरे. षोत्तरोत्तरा इत्यादि । फलंतु तेषामन्चंतमएव ॥ मामप्राप्यवेति- वचनादित्यलमतिप्रसंगेन ॥ ५॥ ॥ अथाऽपरञ्चेत्यादिरलम- तिप्रसनेनेत्यन्तः पञ्चमः खण्डः खण्ड्यते ॥ ॥ यथाच जीवस्वरू- ·(१०२) पनाशोनमोक्षो यथाच जीवस्यनालीकत्वं तथाऽष्टमश्लोकव्या- ख्यायामुक्तम् ॥ प्रत्युत त्वन्मते मुक्तौ जीवस्वरूपनाशइत्युक्तं स- समश्लोकन्याख्यायाम् ॥ ब्रह्माऽतिरिक्त सर्व मिथ्येति निश्चयस्तु श्रवणादेः परम् । तदानींतु न कापि प्रवृत्तिरिप्यते ।। अतएव ज- नकादयः संन्यासेऽपि न प्रावर्तन्न ॥ याज्ञवल्क्यादीनां तु श्रोता. दिकर्मस्वप्रत्तिरूपएव संन्यासोजीवन्मुक्तिसुरवानुभवाय विक्षे. पजिहासयेत्यवेहि ॥ तस्मात्संन्यासे कर्मान्तरेवा ज्ञानाबागेवप्रर. त्तिः ॥ तदानी हि वेदास्वर्गादयश्च कल्पिताइति ज्ञानं नास्तीति तत्र प्रवर्त्तते । शास्त्रीयं कल्पितत्वज्ञानंतु असम्भावनादिदोपात्सं- दिग्धमिवेति नानादिकालिकां कर्मादिश्रद्धां परोक्षामपि बाधि. तुमीष्टे श्रवणादिभिरसम्भावनादिनिरत्त्या संदेहनिटत्तौ तु तदपि नां बाधितुमीष्टएव ॥ तथाचश्रुतिः॥ यत्रत्वस्यद्वैतमिवभवतित- दितरइतरम्पश्यतिइत्याद्या यत्रत्वस्यसर्वमात्मैयाभूतत्केनकम्पश्ये- दित्याद्याच ॥ अधिकन्तु अस्मत्कृतदण्डधारणव्यवस्थायां द्रष्ट- व्यम् ॥ किञ्च लिपौ सत्यपि कल्पितवर्णत्वज्ञाने ऽकल्पितार्थ- ज्ञानाय यथा तत्र प्रत्तिः सत्यपिकल्पितत्त्वज्ञाने दर्पणादिस्थ. मुखादिषु तद्दर्शनेच यथा प्रतिस्तथा संन्यासऐहिकामुष्मिक- साधनेप्वपीति न शास्त्रीयमार्गोच्छेदोवाधितानुरत्त्याव्यवहारस्या- चार्यैः साधितत्वात् ॥ नहि प्रतिविम्बितेत्यत्रदृष्टान्तदान्तिक- योवैषम्यं ।। दृष्टान्ने कल्पिते प्ररत्त्यदर्शनेन दार्शन्तिके कल्पितेन प्रवृत्त्यभावस्य कथनात् ।। प्रतिविम्बितायतरुफलादानेनु न प्र- त्तिरध्यासाउनुसत्तावपि अभिमतसाधकत्वाऽज्ञानास्पुरोवत्तिनि त- साधकत्वज्ञानस्यैव प्रति प्रति हेतुत्वान् कस्य बाधितहेतोः सा- ·(१०३) धकताज्ञानं किम्प्रतिच तदितितु प्रमाणवलायवस्थाप्यं नतु द. टान्तमात्रेणातिप्रसङ्गात् । प्रत्युत त्वन्मते एव सर्वमार्गोच्छेदइत्यु- तं सर्वात्मेत्यस्य व्याख्यायाम् ॥ मुक्तेरपारलौकिकताया नतस्य- प्राणाइत्यादिश्रुतिसिद्धत्वेनाऽस्मन्मतोपपादनाऽवसरे तद्यत्नस्य पा- रलौकिकत्वोक्तिश्चिन्त्या ॥ वेदस्तु न व्यवहारमात्रबोधकः कि. न्तु साक्षात्परम्परया वा ब्रह्मवोधकएवेत्युक्तं सर्ववेदायत्पदमित्या दिश्रुतिस्मृतितात्पर्यवर्णनावसरे चतुर्थश्लोकव्याख्यायाम् ॥ प्र. व्युत पुष्टिमार्गतिनस्तेमते एव प्रमाणमार्गपरत्वे नाऽभिमतस्य वे. दादेर्व्यवहारमात्रपरत्वम् ॥ वेदस्याऽज्ञानकल्पितत्वे महिमापगम- कथनं तु तन्महिमस्वरूपाज्ञानमूलकमेव ॥ तन्महिमाझवाधितता- त्पर्यविषयार्थकत्वम् ॥ इदंचाऽज्ञानकल्पितत्वे नापति मानाभावात् नथेश्वरनिःश्वसितत्वं तथाब्रह्मणेदत्तत्वञ्च|अतएव नलौकिकवा- क्यावैशिष्ट्यम् ॥ असत्त्वंतु कल्पितस्य नाऽऽश्रीयते अनिर्वचनी- यस्य तु हेतुत्वमस्येवेत्युक्तं प्राक् ॥ अतः श्रुतीनां कल्पितत्वेऽपि न हेतुत्वाभावः ॥ ततोऽनिर्वचनीयत्वाऽवधारणेऽपि तत्र गुरुवाक्या- दीचं प्रत्तिः स्वमसूचितसमृद्धाविव तत्र विश्वासात्फलस्यावि- संवादित्वात् ॥ अत्र संदेहोद्विविधश्रुतिभिरेव तासामेकतरविधया निर्धारणकथनं तु निर्धारणरीत्यज्ञानाच्छृतित्वाविशेषादित्यस्य विस्मरणाच्चानीतिस्तु उपक्रमादिभिस्वार्थे तात्पर्यवत्त्वज्ञानाs- ज्ञानाभ्यां वलवत्त्वावलवत्त्वज्ञानम्॥निःश्वसितं योब्रह्माणमित्या. देस्तु गतिरुक्ता एवञ्चाऽशास्त्ररीत्या प्रवर्तमानस्त्वद्गुरुरेवाऽऽसुरदति प्रथमश्लोकोदाढतकौर्मवाक्यनिश्चिनु ।। अतोमार्कण्डेयपुराणवा- क्यं तद्विपयमेव । इदमपि यक्षानुरोधोबलीतिन्यायेनोक्तम् ॥ व- ·(१०१) स्नुतस्तु ज्ञानिनामिति लोके ज्ञानिपदमोहपदयोः प्रकरणाऽनुरो. धादर्थान्नरपरत्वमेवेति तपकरणं दृष्ट्वाऽवधारयाकिञ्चेदानांतनत्वे. न त्वदभिमतेभ्यो भगवत्पादादिभ्यः प्राचीनैः कृतेषु जागवता. दिप्वपि त्वयाऽऽसुरमोहनाद्यर्थतया वर्णितस्य जगन्मिथ्यात्वादि. कथनस्य दर्शनात्तत्कर्तृणां ध्यासादीनामप्यासुरत्वं स्यात् । कि- च पाने वगदेशजकायस्थविशेषतः प्रक्षेपोऽस्तीति विद्गोष्ठी. गम्यमित्युक्तम् ।। अतोन तद्विद्वदादरणीयम् ॥ किञ्च वक्ष्यमाण- खद्रीत्याऽऽसृप्टेराचसंहारं कर्तव्यस्येशेन प्राक्संकल्पितत्वेन कि- मिदं नियोजनं तद्विस्मृतिमूलकम् ।। नियोगंकरिप्यामीत्यपि त- 'देव संकल्पितमासीदिति चेद्यर्थः ससंकल्पददानीतनेनोपपत्तेः ।। सर्वान्संसारेमज्जयिप्यामीति पूर्वसामान्यसंकल्पेनोपपत्तावयंच सं. कल्पोव्यर्थः ।। सुव्याख्याताचवणाजकायस्थेन हरेर्दयालुता ॥ त्वयाच तच्चरणसेवया लब्धोऽयं श्लोकोविप्रशापादेव ॥ किञ्च शिवस्य नामानुपेषु भावइतीदमसंगतम् ॥ किञ्च भगवत्पादमुने. पिरे नाश्वतारः किन्तु द्वैपायनस्यैवेति तत्परोऽयं श्लोकः स्यात्।।.. तथाच सुव्याख्याता व्यासभक्तिः ॥ किञ्च श्रीकृष्णोद्वापरेऽभूदि. ति बहुसंमतम् ।। सचशिवस्यांशइति पुराणे बलदेवकणयोस्तदी- यसितरुणकेशावतारत्वकथनावगम्यते ॥ सितश्वरुणश्वकश्व- तेपामीशौ इतितु क्दर्थकल्पना।बहुषु पुराणेपुतादृशशब्दोल्लेखस्य' निस्स्वारस्यकत्वापत्तेः॥विष्णोरीशद्वयसत्त्वे मानाभावाञ्चअधिक-- तु विस्तरभयान्नोल्लिख्यते ॥ शिवाऽवतारत्वं कृष्णस्य कृष्णजन्म- खण्डेऽपि स्थितम् 11 श्रीकणएवच गोवत्सादिरूपोऽभूदिति मा. नुपादिप्वित्यादिपदं संगतम् ॥ एवञ्च त्वदभिमतातिरिक्तायास्तल्ली. ..

·• (१०५) लायास्त्वयाऽऽसुरमोहफलकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेनोद्धवसंवादगतश्लो. कादिपु भागवतस्थेषु त्वया मोहार्थतायाउक्तत्वेन श्लोकस्यानाग. मत्वे मानाभावेनच श्रीकृष्णपरमेवेदंवाक्यं स्यादिति मुव्याख्याता. हरिभक्तिः ॥ततोन्तमश्च तवैवेत्युक्तम्॥इति पञ्चमखण्डखण्डनम्।। ।। अपरंच लोकेहि द्रष्टुरेव दर्पणादिदोषसम्बधात्पति- विम्बदर्शनं दृश्यते।।तथाच परमात्मन्यविद्यासम्बधाऽनङ्गीकाराजी ववष्टत्वं तस्य न स्यात्।।तथासति श्रुतिपृत्वनियामकत्वबोधिका बाधितविषया स्यात्।एतदनुरोधेन द्रपृत्वाऽङ्गीकारे पूर्वोक्तन्यायेना ऽविद्यासम्बधित्वे जीवतुल्यताऽऽपत्तिरिति महयाख्यानकौशलं प्र. च्छन्ननास्तिकस्य ॥ किञ्चैवं गुहांप्रविष्टावितिश्रुत्यर्थवाधः ॥ जी- वाऽज्ञानकल्पितत्त्वानुहायाः परमात्मनस्तददाशत्वेन सहप्रवेशाऽनु. पपत्तेः ॥ जीवन्मुक्त्यनुपपत्तिश्च ॥ तथाहि ॥ अन्तःकरणे अवि. यायां वा त्वया प्रतिबिम्बोवाच्यः ॥ अन्तःकरणपक्षे जीवन्मुक्त- स्य तत्सत्वे संसारित्वमेवस्यात् ।। तदसत्त्वे परममुक्तिरेवेति कजी- वन्मुक्तिः॥ अविद्यापक्षस्त सुतरामसंगतः ।। तस्याऽपरोक्षब्रह्मज्ञा. नवत्त्वेनाऽज्ञानस्य निरच्या तपतिविम्बरूपजीवस्वरूपस्याऽपि निवृत्तत्वाजीवन्मुक्तस्य देहः स्पंदितुमप्यसमर्थः स्यात् ।। नच प्रा. रब्धमात्रशेषा सा नदाऽस्तीति सर्वमुपपद्यतइति वाच्यमब्रह्मसा- क्षात्कारैकनाश्यायास्तस्यास्तस्मिन् सति वक्तुमशक्यत्वात्॥प्रतिव. न्धकाजावात् ।। तेनाऽनिरत्तो कदाऽप्यनिरतिप्रसंगवाजोगेकना. श्यंतदितिचेत् तर्झविद्यातत्कार्यातिरिक्तं तदिति किं वक्तुमुद्यतो. ऽसिानहि रजुज्ञानानंतरं केनाप्यंशेन तस्मिन् सर्पज्ञानं तस्कता. .

·(१०६) . यादिकं वा ऽनुवर्तते॥अनुवर्तते कंपादिोरेतिचेत्।।अनुवर्त्ततां नाम पूर्वकारणरज्जुस्वरूपसत्कंपोनतु तेनाऽन्यत्किचित्कर्तुं शक्यं ॥ एवं प्रारब्धेनाऽपि देहविद्यमानतैव संपादयितुं शक्या नतु भोगादिर- पि॥ अध्यासाभावात् ॥ सुपुप्तौ तथोपलम्भात् ।। अपरंच सर्पज्ञा. नजनितकम्पोवेगाख्यसंस्कारवशानुवर्तते प्रकतेचाऽज्ञानकार्यप्रा- रव्धे संस्काराभावात् ज्ञाननाश्यत्वाऽवश्यंभावाच्च ॥ ज्ञानेसति कथं तदनुत्तिर्भवेत् ॥ प्रवचनानुपपत्तिश्च ॥ जीवन्मुक्तिनिरूप- कश्रुतिस्मृतिपुराणविरोधात्सा नाऽस्तीति न वक्तुं शक्यं ॥ तस्मा. प्रतिबिम्बोजीवदतिपक्षोऽसंगतः॥ ६॥ ॥ अथापरञ्चलोकेही- त्यारभ्येतिपक्षोऽसङ्गन्तइत्यन्तः पाठः खण्डः खण्ड्यते-॥ ॥ तत्र द्रष्टुत्वनियामकत्वे न शुद्धस्य किन्तु शवलस्येति कर्तृत्ववत्तदुपप- त्तिर्मायासम्बन्धस्याऽवच्छेदरीत्या प्रतिविम्बरीत्या वा सत्त्वात् ॥ अतएव मायायां प्रतिविम्बते इत्येतद्याख्यानाऽवसरे निर्णीतार्था जीवेशावाभासेनकरोतिमायाचाविद्याचस्वयमेवभवतीति श्रुतिः कार्योपाधिरयंजीवःकारणोपाधिरीश्वरदतिस्मृतिश्च संगता|आ. वरणस्य तत्राऽजावादीश्वरस्य नाऽज्ञत्वम् । एतावन्तमेव मायावि- ययोर्जेदं वदन्ति यन्मायायानाऽऽवरकत्वादि अविद्यायास्तु नदपी. तीश्वरे जीवाद्वैलक्षण्यस्योपपत्तिापकारान्तरं तूक् प्राक् एवञ्च गु- हाद्रष्टुत्वेन तत्पबेशोव्याख्यातः॥ जीवकल्पितद्रष्टुत्वादे. प्रवेशस्य च स्वमस्येव श्रुतावनुवादे दोपाभावाच्च ॥ यत्तु टीकारुता चितो. सूपाजावेन प्रतिविम्बाऽसम्भवान्नमायायां प्रतिविम्बईश्वरइत्य- तं ।। तन्न ।। अरूपवस्तुप्रतिविम्बस्योक्तत्वादुक्तश्रुतिविरोधाच्च ॥ विजुत्वादितु जीववत्पराभेदेन बोत्थ्यम् ॥ ईशशरीरादिकं तु पर- ·(१०७) कल्पितं वोपाधिविक्षेपशक्तिकल्पितं वेति न काऽपि हानिः।। जीवन्मुक्तेर्व्यवस्था तु तृतीयश्लोकव्याख्यायामुक्ता ॥ नतु ते- नाऽन्यत्किञ्चिदितितु नयुक्तम् ॥ जयाज्वरादेर्दर्शनात् ।। जोगार्थ शरीरसम्पादनाय स्वीकृतप्रारब्धस्य भोगाऽदातृता तु वक्तुमेव न युज्यते ।। अज्ञानकार्यस्य देहस्य स्वीकारे तादृशस्य भोगस्याङ्गी- कारे कः प्रतिबन्धकः ॥ सुपुप्तौ भोगाजावस्तु देहायभावात् ॥ तात्कालिकभोगार्हकर्माभावाच ॥ सुपुतिकालेसकलेविलीनद- तिश्रुतेः ॥ पुनश्वजन्मान्तरकर्मयोगात्सएवजीवःस्वपितिप्रवुद्धदति तच्छ्रुतिशेपेण स्वापादावेव कर्मजन्यताया बोधनाञ्च ॥ प्रकारा- न्तरं तूक्तम्घागित्युपरम्यते । एवञ्च प्रवचनमपि संगतम् ।। इति प- ठखण्डखण्डनम् ॥ ६॥ ।। स्यादेतत् ।। नवयं प्रतिविम्बं जीवं ब्रूमः कित्वंगुल्यादिसंपर्काचंद्रादिद्वैताजासवदविद्यातोब्रह्माऽप्यने- कवदाजासमानद्वित्वादिसंख्यायोगि जीवपदवाच्यमिति ॥ नैत. द्विद्वदादरणीयं ।। तथाहि ॥अविद्यासम्बन्धाद्ब्रह्मणोऽनेकवदवा- सः कस्येति विचारणीयं । नताबद्ब्रह्मणः।।तत्र भ्रमायोगात्॥नाऽपि जीवस्य ॥ तादृशाऽवशासविषयत्वात् ॥ नहि दोपवशाग्रहीतचं. द्राणामेव स्वाइनेकत्वाऽवजासः सम्भवति ॥ तेपामलीकत्वात् ।। द्रष्टरि सत्येव तेषांभानाच्च ।। दोपासम्बन्धादेव न तस्य ॥ किञ्च- वं जीवात्मनियामकत्वस्य परमात्मन्यसम्भवः। तथाच यआत्मा- नमंतरोयमयतीत्यादिशतिर्वाधितविपया स्यात् ॥ अपरंच अवि- याब्रह्मणोः कः सम्बन्धः । न तावत्संयोगः ।। तयोविभुत्वेन तद. नङ्गीकारात् ।। नाऽप्यध्यासः ।। तस्याऽप्यभावात् ।। नाइपि ,स्वरू- १ उभयमामौकर्मणीति नियमात्पश्चनुपपत्ति ·(१०८) पलक्षणः ॥ मुक्ताऽऽत्मन्यपि तत्संभवेन संसारित्वाऽऽपादकत्वप्रस. झात् ।। आस्तां वायः कश्चित्सम्बन्धः सोऽप्यनादिर्वाच्यः। तथा- च ब्रह्माऽविद्यातत्संवन्धानामनादित्वेन जीवविभागस्याऽप्यनादि- वादविद्यासंबन्धजीवविभागयोः कार्यकारणभावाऽसंगतिः। ए. ककालीनत्वात् ।। ७॥ ॥ अथ स्यादेतन्नवयमित्यादि एकका- लीनत्वादित्यन्तः सप्तमः खण्डः खण्ड्यते ॥ ॥ यद्यपि प्रतिबि. म्बवादेनोपपत्तो द्विचन्द्रदृष्टान्नेन जीवे जेदादिसाधनाय प्रका. रान्तरं नापक्षितं तथापि जीवस्य प्रतिविम्बत्वावच्छिन्नत्वं अन- डीकुर्वद्भिरस्मदीयैस्तत्पक्षस्य लिखितत्वात्तद्रूपणोद्धारः क्रियते ॥ नत्र तावदनेन दृष्टान्ने कस्मिनोदप्रतीत्यसम्वोनास्तीत्येवोपपा- यते नतु तादृशत्वमेवेशजीवयोः ॥ एवञ्च नियामकत्वद्रष्टुत्वादि खामदृष्टान्तेनोपपाद्यते॥ स्वमे देवदत्तस्यैकस्यैव नियन्तृत्वद्रष्टुत्वा. देर्दर्शनात् ॥ सार्यक्ष्यादितु शबलस्य नतु शुद्धस्य ॥ ब्रह्मणि मा- याकतस्याऽऽवरणस्याऽभावेऽपि तत्कृतस्य विक्षेपस्योपपादितत्वा- दनेकाऽवभासोपपत्तिः ॥ तादृशाऽवासविपयस्याऽपि जीवस्य नादृशाऽवज्ञासे किम्पतिवन्धकम् ।। किमध्यासापागसत्वम् उत जडत्वम् विषयविपयिभावविरोधोवा ॥ नायः॥ अनादित्वाजी. वश्रमस्य ।। न द्वितीयोऽनङ्गीकारात् । न तृतीयः ॥ मानाभावा. दहमस्मीतिप्रतीनिविरोधाच्च ।। उदाहरणेन तत्साधनन्तु उक्तबहुः विध तिवाधितम् ॥ उपाधिमञ्च ॥ तथाहि ॥ जीवोन जीवाऽव. भासवान् तदभासविषयत्वात् ॥ योयदवभासविषयः सन तदव- भासवान् ॥ यथा द्वितीयश्चन्द्रदत्यत्र जडत्वमुपाधिश्चन्द्रादौ तत्स- वाजीवे नदसत्त्याच्च ॥ जीवेतरईशेऽपि नदसवेन न पक्षेतरत्व- ·(१०९) समत्वम् ॥ दृष्टान्त द्वित्वेन दर्शनं तु न चन्द्रात्मनः किन्तु तन्मण्ड. लस्येति तनाऽस्ति जडत्वम् ॥ इदञ्चेशजीवयोदित्ववच्चन्द्रादेरिख पदार्थान्तरत्वमाश्रित्योक्तमाएकस्मिन्भेदप्रतीतिमाचे सदृष्टान्तदत्यु. तं ॥ तत्रतु तथाहीत्यादिविकल्पपूर्वकदोपाऽनवसरएव जीवस्य तदवभासे सर्वोपपत्तेः । विशुद्वयस्य संयोगोनास्तीतिनिर्मूलम् ॥ एकदेशावच्छेदेन विद्यमानयोः कालाकाशयोरसम्बन्धे माना- भावात्सम्बन्धान्तरस्याऽसम्भवाच्च ॥ कर्मजवनियमस्तु जन्यसं. योगविपयकस्तत्रैवसम्भवात् ।। विभागोऽपि नित्यस्तयोः स्यादि. तितु न शन्यम् ।। तस्य संयोगनाशकैकस्वरूपत्वेन विरोधेन सं. योगवत्यगीकर्तुमशक्यत्वात् ।। अध्यासोऽपि जीवस्याऽनादिर्शव- त्येव सएवेशाविद्ययोः संवन्धः सएवच बन्धोऽस्येत्यनेनोच्यते ।। स्वरूपत्वविद्यायाएव ब्रह्मण्यविद्यासम्बन्धइत्यविद्यानाशे मुक्ता- मनोन संसारिता ॥ तन्नाशेऽपि नाऽन्येपां मुक्तिर्मायायाबहुत्वा- त् ।। पराऽस्यशक्तिविविधैवश्रूयते इन्द्रोमायाभिरित्यादिश्रुतेः।।मा- यायाएकत्वपक्षे मुक्तात्मनस्तद्विनाशेऽपीतरेपो दृध्या विद्यमान. त्वाच ॥ यथाहि शुक्तों रजतं पश्यतां दशाना पुरुषाणां मध्ये ए- कस्य शुक्तिसाक्षात्कारेण तद्रजतनाशेऽपि इतरेषां दृघ्या नद- स्सेव एवं ज्ञानीतरदृष्ट्या मायासत्त्वे न वाधकम् ॥ वस्तुतोनाशेऽ. पि कल्पितसत्त्वस्यानपायात् ॥ एतेन मायानाशे सर्वमुक्तिरस्या. दिति तट्टीकाकारोक्तिः प्रत्युक्ता । एवञ्च पराऽस्यशक्तिरितिश्रुत्य- तस्येश्वरशक्तित्वस्याऽपि मायायां न विरोधएकमुक्त्या ज्ञानेन विनाशेऽपि स्थायित्वात् ॥ ईशशक्तेरनाशे मानाभावाच ॥ इति. सममखण्डखण्डनम् ॥ ७॥ ॥ ननु श्रुतिबोधितः कार्यकाकार- ."

·(११०) णभावः तहि तन्निर्वाहाय जीवविभागस्याऽर्वाचीनतामुरीकुरु ।। बंधोऽस्याऽविद्ययानाऽदिरिति वाक्यात्सोप्यनादिरेव मंतव्यदतिचे. त् ॥ मैंवं ॥ नहि सर्वात्मना तत्र सादित्वनिषेधः किंतु घटपटादि. साधारणतन्निषेधः॥ यथा देवेषु मरणनिपेथोऽमरनाम्ना ॥ अ. न्यथाऽविद्ययेति करणत्ववोधकतृतीयांतनवदेत् || तच्च बंधलक्ष. णकार्यात्पूर्वकालीनत्वं विना स्यान निर्वहति ॥ ननु बन्धनक. स्वभावायास्तस्याजीवस्य चाहनादित्वे कंचित्कालं न बंधइत्यत्र कोहेतुः । तदा जीवस्वरूपं कीदृशमित्यपि विचारणीयं ॥ मुक्त मिति तु न वक्तुं शक्यं ॥ साधनाभावात् । अवंधाच्च ॥ नवा बद्धं ॥ तस्य भावित्वात् ।। एतदुशयाऽतिरिक्तावस्था चाऽप्रसिद्धे. ति नैवं युक्तमितिचेत् ।। नैतत्साधु ।। श्रियापुष्ट्येतिवाक्ये मुख्या. सु द्वादशशक्तियु गणनादविद्यायानगवच्छक्तित्वेन तदिच्छाधीन- त्वात् । तथाच यद्वंधे तदिच्छा तमेव सा वनाति नान्यं ।। अतएव शुकसनकादीनां सर्वदा मुक्ततैव ॥ तेषु तथेच्छाऽभावात् ॥ अ. तएव श्रुतिरपि एपोवसाधुकर्मकारयतितंयमेभ्योलोकेभ्यरन्नि- नीपति एपएवाऽसाधुकर्मकारयतितंयमधोनिनीपतीति तदिच्छा- धीनत्वमेवाह॥जीवस्वरूपं चाऽये वक्ष्यामः॥८॥ ।। अथ ननुश्रु- तिवोधितइत्यारभ्याडवक्ष्यामइत्यन्तोऽष्टमः खण्डः खण्ड्यते।तत्र बन्धोऽस्याविद्ययेतिवाक्यस्य तृतीयश्लोकव्याख्यायामर्थउक्तः ।। श्रियापुष्ट्येत्यादिश्लोके पाठमात्रेण नाऽविद्यायाजीवशक्तित्वम- पलपितुं युकं ॥ जीवेशावाभासेनकरोतिमायाचाविद्याचस्वयमे वभवतीति श्रुतिविरोधात् ।। भगवदाराधकत्वेऽप्यविद्यायान जी. वशक्तित्वविरोधः ॥ एवमीश्वराधीनप्रतिनित्तिकत्वेऽपि तदज- ·(१११) न्यत्वान्नानादित्वविरोधो नृत्यस्य राजाधीनप्रदत्यादिमत्वेऽपि रा- जाऽजन्यत्वस्य दृष्टत्वात् ॥ तच्छक्तित्वेऽपि तदधीनोत्पत्तिकत्वं मा. यायान युज्यते वक्तुं ॥ मानाभावात् ॥ ग्राहकतर्कानावाद्वन्हिश. तेस्तदधीनोत्पत्तिकत्वाभावाञ्चव्याप्तिग्रहाऽभावेऽनुमानाप्रटत्तेः ।। तृतीयश्लोकोक्तमनादित्वमपि स्मरणीयम् । पूर्वमबद्धस्य भगव- दिच्छया बन्योक्तावपि तत्रत्यमेव स्मरणीयम् ॥ किञ्च शुकादीनां नित्यमुक्तत्वे न मानम् ॥ किञ्चैवं मुक्तिज्ञानयोः कार्यकारणभा. वोजन्यमुक्तिविषयकत्वेन संकोच्यइति गौरवम् ।। किञ्च संसार- स्य सादित्वे तुरुप्कादिवत्वयाऽपि वचनं किञ्चिन्मानं वाच्यं तच्च न वेदादिस्थं ॥ तत्रानुपलम्भात् ।। तुरुप्कयन्यस्थं तु तवैव श्रद्धा- विषयतार्हम् ॥ विप्रशापजन्यस्य चेतसि तमःप्रवेशस्य दुरुच्छेद- त्वात्।।प्रतियान्तिभूतानिनिग्रहःकिकरिष्यतीतिवचनात्।। एपले. वसाध्वितिश्रुतेर्वन्धस्येश्वरेच्छाधीनतायांप्रमाणतयोपन्यासस्तु कौ- शलं ते ख्यापयति।।श्रुत्यर्थस्सूक्तोजीवस्वरूपं त्वदभिमतमो खण्ड- यिप्यामदत्यलम् ॥ इत्याटमखण्डखण्डनम् ॥ ८ ॥ अविद्यासंबन्धमात्रेण जीवनावं वदतः शुद्धब्रह्मण्येवच तत्सम्बन्ध वदतस्तव मते जीवभावानापत्ती हेत्वज्ञावान्निरवयवत्वाच्चांशभेदेन तथात्वस्य वक्तुमशक्यत्वाच्च ॥ सर्वज्ञत्वादिविशिष्टपरमात्माऽसि- ध्या सर्वश्रुत्युपप्लवः।।किञ्च जीवपरमात्मनोरनादिसिद्धं भेदं वदन् पारमार्थिकं कुतोन ब्रूपे यतः श्रुतिरनयोरजेदं वोधयति ।। सच परमार्थतोभिन्नयोन संभवतीत्यवास्तवोभेदोऽत्र वाच्यः । ताह- शश्च भेदोबिम्बप्रतिबिम्बयोराभासतदाश्रययोश्च दृष्टचरोलोकद. ति तथाध्यापि ब्रवीमि ।। अतएव महावाक्ये भागत्यांगलक्षणा- ॥ अन्यच्च ॥

·(११२) ऽपि ॥ बाडं ब्रवीपि पर पूर्वापरालोचनरहितः ॥ तथाहि स्यादेत- देवं यदि तत्त्वमसीत्येतन्मात्रं महावाक्यं स्यात् ॥ नत्वेवं किंतु सं- पूर्णः प्रपाठकः ॥ तत्रोपक्रमे । अपिवा तमादेशमपाक्षोयेनाऽश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमित्येकज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञातं ॥ तदेकमेवचेत्सर्वं भवेत्तदोपपद्यते ॥ यथा सुवर्णवण्डाः सुवर्णकार्य च सर्व सुवर्णमिति सुवर्णज्ञाने तज्ज्ञानं भवति अतो. ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं वक्तुं सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वं सदेवसौम्येत्या. रभ्य निरुपितं ।। तत्रैतदात्म्यमिदं सर्वमिति जहस्य सर्वस्यापि तदात्मकत्वमुक्तं ॥ ततोजहस्य नाशित्वदर्शनेनाऽब्रह्मत्वशंकानि- रासायाह । तत्सत्यमिति ॥ तेनाऽऽविर्भावतिरोभावावेव श्रुत्यभि- मतौ|नाशोत्पत्तिप्रतीतिीतेः॥ ९॥ ॥ अथाऽन्यच्चाऽविद्येत्या- दिर्नाशोत्पत्तिप्रतीतिर्धान्तरित्यन्तोनवमः खण्डःखण्यते॥ तत्र मायायांम्प्रतिविम्बतइत्यत्र मायायाः परिच्छिन्नत्वादि तत्र ब्रह्म- प्रतिविम्बश्व प्रत्यपादि ॥ तथाच कथं संर्वस्य ब्रह्मणोजीवभावउ. पाध्यतिरिक्तस्य तत्सम्बन्धाभावेन जीवावे प्रयोजकाजावात् ॥ ततः सुस्थितं सार्वइयमित्युक्तम्प्राक्॥पादोऽस्यबिश्वेत्याद्याः श्रुतयः स्मृतिसूत्रे चोक्ते।।तदेकमेवचेदित्यादिनु निरनुयोज्यानुयोगः।।सर्व- स्यैकतायाअस्माभिः वीरूतत्वानछान्दोग्यस्थं प्राथमिकं सद्दष्टा- न्नम्परित्यज्य द्वितीयं सुवर्णदृष्टान्तं वदतस्तव याऽऽशा सुवर्णाविका. रित्वविपया सातु तत्रत्यविकारशब्देन निरस्तेति चतुर्थश्लोकन्या. रन्यायामुक्तमस्माभिः ऐतदात्म्यमित्यतदात्मा यस्य सर्वस्य सएत- दात्मेति बहुव्रीहिः ॥ यथा पीतमम्बरं यस्य विष्णोःसपीताम्बरो- विष्णुरित्यय ममभित्र्यादनविणपदार्थस्यान्यपदार्थत्वबोधनाय ·.. (११३) विरहे विष्णुपदं यस्येनिषष्ठ्यन्तसमानविज्ञक्तिकं केचित् प्रयुञ्जते नतु विष्णुपदार्थत्वेन तदन्तर्भावेण समासः॥ एवमत्रापि समभिः व्याहतसर्वपदार्थस्यान्यपदार्थत्वबोधनायैव यस्येति षष्ठ्यन्तसमान. विभक्तिकं सर्वस्येति पदं वियहे बोध्यम्|तेन न सर्वमित्यस्य वैय- र्यमामर्वनाम्नोविशिप्य बोधकतायाः सन्निकष्टपदेन पर्यवसाना- न्यथा वैश्वदेव्यामिक्षेत्यत्र सास्यदेवतेति सर्वनामार्थे विहितस्य तद्धितस्याऽऽमिक्षापदेन विषयविशेपोबोध्यते ॥ तदाहाहाः ॥ आमिक्षांदेवतायुक्तांवदत्येषहितद्धितः आमिक्षापदसान्निध्या- त्तस्यैवविपयापर्णम् । एतदात्मशब्दाद्भावे प्यञ् ॥ तेन एपआत्मा इदंसर्वमित्यर्थोयुक्तः नतु मयूरव्यंसकादित्वात्समासे भावे प्याज एपआत्मा तन्मयमित्यर्थउचितः॥आत्मशब्दस्य मयडर्थकत्वे एत- दात्मशब्दस्य मयूरव्यंसकादिषुपाठे च मानाभावात् ।। भावा- र्थकप्यर्थस्याऽन्वयाऽनुपपत्तेश्च । एतेन तद्दीकाकारस्य बहुव्री. हो सर्वशब्दवैयर्थ्यभ्रमः मयूरव्यंसकादिसमासादिश्रमश्च प्रत्युक्तः।। अत्रच सर्वशब्देन जहस्यैव पहणमित्यत्र न मानं तेन सर्वशब्देन चिदचिञ्च गृह्यते ।। तत्सत्यमित्यत्र तत्वमसीत्यवेव तच्छब्देन का- रणं गृयते प्रकरणात् नतु कार्यम् मानाभावात् ॥ अन्यथा सआ- त्मेत्यचापि कार्यस्यैव तच्छब्देन ग्रहणे तत्त्वमसीत्यत्रापि तस्यैव. यहणं स्यात्कारणप्रकरणस्य विच्छेदाताएवंच तन्निष्ठस्य मोक्षो- पदेशात् हेयत्वावचनाचेति सूत्रविरोधः । ब्रह्मणः सर्वकार्यात्म. कलेन तद्दसत्त्वशङ्काप्रसक्ता सा तत् सस्यमित्यनेन निवारिता ॥ सादिनानाभावझानेन तत्तदात्मिकायारवायथा न स्वीयरज्जु. १५ ·(११४) रूपपरित्यागएवं तत्तदात्मकत्वेऽपि सतोन सद्रूपपरित्यागइतिभा वः॥ एवच जगतोमिथ्यात्वं सूपपन्नम् ॥ सर्वपदार्थस्य सत्यतायां तात्पर्य तु तस्य सन्निकटतया सन्निकष्टपरामर्शकमिदंपदं प्रयु. जीत नतु तत्पदम् ॥ सआत्मेति वाक्यन्तु तत्त्वमसीत्यत्रासम्भाव- नानिवत्यै ॥ यतः सआत्माऽतस्तत्त्वमसीति फलितार्थः ॥ आत्म- शब्दश्च निरुपपदः प्रत्यगात्मनि सूढ़ः ॥ तस्मादेतद्वचनविश्वासेन जगतोनित्यतयाऽऽविर्भावतिरोभावावेवेति कल्पना भान्निरेव ॥ तस्यभावस्तत्त्वमिति व्याचक्षाणस्तट्टीकाकारोऽतिभ्रान्तोभावप्रत्य- यार्थानन्वयात् ॥ मध्यमपुरुषार्थान्वयार्थ त्वंपदाध्याहारे गौरवाञ्च इतिनवमखण्डखण्डनम्॥९॥ ॥नन्वाविर्भावतिरोभावौं नित्या. वनित्यौ वा ॥ नायः ॥ सनतं घटोपलंगाऽनुपलंभप्रसंगाभ्यामनि- र्वाच्यतापत्तेः ॥ तयोर्धमत्वेन विरोधात्तादृग्धर्मासिद्धौ तयोरपि वक्तुमशक्यत्वेन शून्यवादश्वापयेत ॥ साधने प्रवृत्तिश्वाऽनुपप. ना स्यात् ।। किंच वर्तमानस्य वस्तुनोदर्शनयोग्यतातदयोग्य- तात्मकौ हि तौ तथासति क्व भगवच्छक्तित्वं ॥ एवंसति घटोपलं- भानुपलभयोः कादाचित्कत्वे हेतावुच्यमानेतत्कारणस्तोमपरपर- योस्तथात्वं तथेति वाच्यं ॥ एवमीश्वरेच्छापर्यंत धावने तस्याअ. पि अनित्यत्वे न पूर्वोक्तंदूपणोद्धारोऽपसिद्धांतश्च ॥ नचेतरसह- कार्यावान्नोक्तदूषणमिति वाच्यं ॥ उक्तरीत्या तस्यैव निरूप यितुमशक्यत्वात् ।। नाप्युक्तयोग्यतात्मकं तत्वमिनि वक्तुं शक्यं ।। वायवाद्यव्यापकत्वात् ।। नचे दर्शनपदमनुभवपरमिति वाच्य।। अ. तीताऽनागतयोरपि चाक्षुषत्वप्रसंगात् ॥ एवंसति तिरोभावोच्छे. दश्च ।। किव तौ प्रतिव्यक्ति भिन्नावभिन्नौ वा । नात्य ॥ यु.

·(११५) गपत्सकलोपलंभप्रसंगात् ।। नचाऽवच्छेदभेदान्न तत्पसंगहात वा: घ्यं ।। विचाराऽक्षमत्वात् ॥ तथाहि-।। अवच्छेदकोहि घटादिस्त- थाच तत्तदवच्छिन्नआविर्भावइत्यागतं तथाचाऽवच्छेदकस्य नि- त्यत्वात्सदोपलंभः स्यादनुपलंभोवा ।। नच तत्तत्कालोपाध्यवच्छे- दभेदान्न तत्प्रसंगइति वाच्यं ॥ तस्यापि त्वन्मते घटतुल्यत्वात्।ान- ोकदोपलभ्यमानानां तथात्वमुपपन्नं आविर्भावस्तत्तदवच्छेदेने. ति वक्तुं शक्यं ॥ तबाऽप्युक्तविकल्पैरनवस्थाऽऽपातात् ॥ तिरो: भावोऽप्यतेन व्याख्यातः ॥ नायः ॥ आविर्भावतिरोभावौ शक्ती: वै मुरवैरिणइति वाक्यविरोधात् ।। नचाऽनंतशक्तिमत्त्वेन तदुपप: त्तिरेकजातीयकार्यकरणस्यैकयैव संभवति सत्यनेकतत्कल्पने मानाभावागौरवाच्च । उक्तरीत्या कादाचित्कत्त्वहेतुरपि न निरू: पयितुं शक्यः ॥ नद्वितीयः॥ उक्तविरोधात् ॥ भगवद्धर्माणां नि. त्यत्वान्॥तथासत्युत्पत्तिस्तयोर्वाच्या॥हिंघटादीनामेव तामङ्गीकुरु किमतर्गहुभ्यामेताभ्यामपसिद्धांतश्चातदुत्पादकं दंहमुद्गरादिकमेव वयावाच्यं तच्च घटतध्वंसोत्पादकमेव ॥ तिरोभावश्च घटादेन वक्तुं शक्यः । तथासति वस्तुसत्तया लौकिकप्रत्यक्षाभवषयत्वे. ऽपि ध्वस्तोघटोयोगिनोपलभ्येत ॥ रूपवतः सतोयोगिप्रत्यक्षवि- विषयत्वनियमान् ॥ नचैवं प्रमाणाभावात् ॥ प्रजाश्चतुल्यकाली: नाना धुनासंतिकालिताइति श्रीभागवतवाक्याच्चेति प्रामअयो- ध्यते तत्स्वरूपं तच्छ्रुत्वाऽपास्य संशयानाब्रह्मवादे कृतात्मानःप्रामु- वंतु हरि बुधाः ।। ११ अनुभवविषयत्वयोग्यताऽऽविर्भावस्तदविष- यत्वयोग्यता तु तिरोभावः। ते च वस्तुसत्त्वेनैवाऽवच्छियेताना लोके ते संभवतः।नयोधर्मत्वेन निराश्रयत्वाइसंभवात्।किश्च मा.

·(११६) वित्वेन भूतत्वेन च व्यवन्हियमाणयोवस्तुनोः सत्ता त्वयाऽप्युररी. कार्यातयोघंटादिधर्मत्वेन तदभावे निराश्रयत्वप्रसंगात्।एतेनवर्त मानमागभावप्रतियोगित्वं सावित्वं वर्तमानध्वंसप्रतियोगित्वं ध्वस्त त्वमितिनिरस्तानच कालोपाधिरेव तदाश्रयइति वाच्यतत्र तद्वै. शिष्यप्रतीतिप्रसंगस्य दुर्निवारत्वात् ।। ननु यथा तम्वधिकरणक पटनिरूपितसमवायस्य काले सत्त्वेऽपि तत्समवेतत्वेन नपटे प्रती. तिस्तेन सम्बन्धेन ताऽसत्त्वात्तथाऽत्र तत्प्रतियोगित्वाभावान तथा प्रतीतिरिति चेत् ॥न ॥ प्रतियोगित्वस्य स्वरूमम्बन्धविशेष. खेनांगीकारात्तस्य च स्वरूपद्वयात्मकत्वात्तस्य चाऽत्राऽपि स. त्वात् ।। ननु तत्सत्वेऽपि सविशेपोनाति चेत् हंत सकोवा यत्रेद- शी तव श्रद्धा ॥ नदृष्टः प्रमाणाभावात्।।ननु तद्यसत्त्वेऽपि वैशि- ट्याऽप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या सम्बन्धान्तरमन्तरेण विशिष्टप्रत्ययजन- नयोग्यत्वलक्षणः सकल्प्यतइतिचेत् ॥ मैवं ॥ उक्तरूपस्याऽपि कालएव सत्व त्वया वाच्यं ।। तथाचोक्तदूपणशिया तत्समवाय. स्य प्रयोजकत्वं वाच्यं ।। तथाच तदा समवाय्यतावेनोक्तयोग्य. स्वसमवायस्य कुत्राऽपि वक्तमशक्यत्वात्कालाश्रयत्वस्याऽप्य. सिद्धेः ॥ जन्यावस्याऽन्यत्र समवेतस्यैव कालाधारस्वनियमात्।। अन्यथाऽसतोप्याश्रय. कालइत्यंगीकारआपद्येत ॥ नह्मन्यधर्मस्य कालाश्रितत्वेनैव सिद्धिः क्वचिदृष्टचरा ॥ तथासत्यन्यधर्मत्वन्या- हतेः। अतोजावित्वभूतत्वव्यवहारकालेऽपि घटादिसत्तोरीकार्या।। किञ्च त्वदुक्तयोग्यता केनाऽवच्छियतइति पृच्छामः ॥ तत्रचेद्य- दाकदाचिद्वस्तुसत्तयैवाऽवच्छिद्यदिति ब्रवीपि तदा यदाकदाचि. रिति त्यज ॥ अप्रयोजकत्वाट्रौरवाच्च ॥ तथा सम्बन्धान्नरमनरे।

·(११७) तिच ।। स्वरूपस्य सम्बन्धवे सिद्धे सम्बन्धान्तरपदं सार्थक . वेत् । तथाचाऽऽत्माश्रयः॥ नच पोढा संनिकांडावेऽपि तथा- त्वं तदर्थइतिवाच्यं ॥ योगजधर्मेऽतिव्यानेः॥ नच लौकिकतजन- नयोग्यत्वं विवक्षितमितिवाच्यं ।। व्याप्तिवैशिष्ट्यज्ञानजनकसा. मान्यप्रत्यासत्तावतिव्याप्तेः । नच जन्यलौकिकप्रत्यासत्ति विना- ऽपि तथात्वं तदर्थदति वाच्यं ।। योगजधर्मेऽतिव्याः ।। नच सा- मान्ययोगजधर्मज्ञानलक्षणपोढाप्रत्यासत्यभावेऽपि तथात्वं तदर्थ- इतिवाच्यम् ॥ अप्रसिद्धेः ।। नन्युक्ततदभावे तथात्वं क्वचिसिद्धं ॥ विवादास्पीभूतभावित्वादेस्तु पूर्वोक्तयुक्त्या निराश्रयत्वप्रसंगस्य दुनिवारत्वेन तदाऽपि धर्मसिद्धावनुमानादिना तज्ज्ञाने तत्समवे. नोक्तप्रतियोगित्वमपि विषयीभवतीति नोक्तप्रत्यासत्यजावइति सर्वमनवयं ॥ १० ॥ ॥ अथ नन्वाविर्भावतिरोभावावित्यादिः सर्वमनवद्यमित्यन्तोदशमः खण्डः खण्ड्यते ।। ॥ तत्र तावदनुभ. वपदं साक्षात्कारमात्रवाचकं ॥ ज्ञानान्तरादुत्तरमनुभवामीत्यनुव्य. वसायाऽनुदयात् ॥ योग्यतापदं तु तदुक्तानिष्कर्षार्थमनुवादमा- ॥ तथाच साक्षात्कारविषयत्वमाविर्भावस्तदशावस्तिरोतावइति नहीकासंक्षेपः॥ तौचेद्वस्तुसत्त्वावच्छिन्नो तर्हि कुतोनातीतादेशा- क्षुषत्वं युगपत्सकलोपलम्जशक्त्यानन्त्ययोरन्यतरच ॥ वस्तुनोघ- टादेः सत्त्वस्य सर्वदाऽगीकारात् कुतोवा शून्यवादाऽनिर्वचनीयता. वादौन कुतस्तरों साधने प्रवृत्ति त्यायूझम् । योधर्मः सर्मि- स्थदति व्याप्तिस्तु धर्मलक्षणसम्बन्धाश्रयाणामनिरुत्या शक्य- पहा ॥ धर्म्यसिद्धौ धर्मत्वासित्ध्या हेतोः स्वरूपासिद्धिश्च ॥ धर्म- पदार्थस्य वक्तुमशक्यत्वादिति न तद्वलादावित्वाद्याश्रयतयाघ- ·(११८) दादिनिस्यतासिद्धिः। यत्तु तट्टीकाकता कपाले घटस्य भावि. त्वं नास्ति । अप्रतीतेः ।नापि तन्नित्यं ॥ घटायभावप्रसंगेन शू- न्यवादस्य प्रत्यक्षविरोधस्य चापत्तेः । तस्मादावित्वमनित्यं ज- न्यं च तेन भावित्वं पूर्वकाले न तिष्ठतीत्यर्थात्तदा घटसत्तासि- द्वेत्युक्तं ॥ तत्र वाच्यं घटादेरपि जावित्वात्माक्सत्त्वे तदाऽपि प्र. त्यक्षं स्यादिति ॥ तदसत्त्वे जावित्वस्य चाऽसत्त्वे शून्यवादोऽभ्युप. गम्यतां ॥ लाघवात् ॥ श्रुत्यनुसाराद्वाऽनिर्वचनीयवादः ॥ किच भावित्वाऽनावमात्रेण कथं घटादेः सत्त्वं ॥ सिकतातु तैलस्य भा- वित्वाऽभावेऽपि सत्त्वाऽभावात् ॥ किञ्च मावित्वस्य जन्माङ्गीका- रेण यदा तज्जन्म तदा घटाऽभावात्कथं सत्त्वमुच्यते ॥ किञ्च सर्व स्य ब्रह्मात्मकत्वेनाऽऽविर्भावादेः सर्वान्तर्गतत्वेन ब्रह्माऽऽत्मकतया नित्यत्वं वदना नावित्वं किं सर्वानन्तर्गत बुध्यते येनैवं प्रलप्यते॥ एवं भूतत्वेऽपि विचार्यम् । किञ्च भेदभूतत्वभावित्वानामनित्य त्ववादिनस्ते तेषां भूतत्वमावित्वे क्वेति स्वमादिपदार्थभूतत्वादि केतिच वद ॥ तस्मादनिर्वाच्यमेवेदं सर्वं ब्रह्मात्मकं च ॥ यद्भूतंय. चाव्यमितिश्रुतेः॥ एवं वन्मते सर्वस्य ब्रह्मरूपतया ब्रह्मणः सर्वा. धारतया सन्निर्गतकालोपाधी सर्ववैशिष्ट्यधीर्दुवारा॥ एवमाका- शादावपि सादुर्वारा ॥ नच कालोपाधिरित्यादिनु नैयायिकोव- देन्नानिर्वचनीयतावादीति जितमनिर्वचनीयतावादिना ।। नया- यिक प्रति यत्त्वयोक्तं तन्न दूप्यते पन्थविस्तरसयादित्यलम् ।। दतिदरामरखण्डखण्डनम् ॥ १० ॥ ॥ ननु ममतु यथाकथंचि. दृतिः काचन विधी नवनु नकाऽपि ॥ तथाहि ॥ त्वन्मते घटादेः सदा सत्त्वेन सावित्वं न वक्तुं शक्यं ॥ श्रुतिस्मृतिलौकिकम्यवहा.

·(११९) रसिद्वत्वेन नेष्टापत्तिः कर्तुं शक्या । नच लौकिकप्रत्यक्षविषय: त्वगतं भावित्वं घटादावुपचर्यतदाति वाच्यं ।। तस्याऽपि घटसमा- नयोगक्षेमत्वात् ॥ नहि प्रपञ्चातिरिक्तं तत्।।स्वोक्तदूषणभियाऽपि नैवं वक्तुं शक्यं । तथासति घटस्याऽपराधः कोवेति नविनः ।। तथाच जीर्णपर्णाऽऽकीर्णविविधमतभवनमये पुरे खयमपि वसन् दूषणदहनमुद्भावयन्निजजवनदाहं कि नानुसन्वत्सइतिचेतावत्स नवेसि कि युक्तिकनकपंकसंघहितविविधनिगममहामणिविरचि- तब्रह्मवादभवनमम ॥तथाहि। सहैतावानास ऐतदात्म्यमिदंसर्वत सत्यं पुरुपएवेद सर्वयद्भूतंयच्चभाव्यमित्यादिश्रुतिभ्यः प्रपञ्चस्य ब्रह्मात्मत्वमवगम्यते ॥ अत्र सर्वपदेनाऽसंकुचितत्तिना भूतभव्य. योरपि प्रामावपि तदुक्तिर्या सा पुरुपस्य नित्यत्वेन तदात्मकस्य वर्तमानदशैव सम्भवतीति सावित्वभूतत्वव्यवहारोऽप्रामाणिकद- ति शहानिरासायेति ज्ञायते ॥ तथाच धर्माणामपि ब्रह्मरूपत्वात् घटादिपु तदात्मकतत्सत्त्वं नविरुद्धं ॥ स्वतःसिद्धप्रामाण्यश्रुतिवा- क्यवलात् ॥ नन्वेवं दर्शनसमयेऽपि तद्यवहारापत्तिर्वैपरीत्यापत्ति- श्व विरोधोच्छेदश्वैतिचेत् ॥ यथा पृथिव्यात्मकएव तस्मिन् गंधा. मकतत्सत्ता नाइपरस्मिंस्तथा यदा यस्मिन्यथा व्यवहाराभावनि- यमस्तदा तस्मिन्नेव तथाविधविरोधात्मकतत्सत्त्वमिति तथेति नो- क्तदूपणगन्योऽपीति बुध्यस्व ॥ यत्रोक्तनियमाभावस्तत्र तु न त- था । तथाचोक्तमाश्रमवासिके पर्वणि गांधारी प्रति बादरायणे- न ॥ देवावदानवाश्चैवतथाब्रह्मर्पयोमलाः तएवनिधनप्राप्ता.कुरु- क्षेत्रेरणाजिरदत्युपक्रम्य धृतराष्ट्रादिनीप्मांतानां स्वरूपमुक्त्वा गां- धादुिःखनिवारणायाह ॥ सर्वेभवन्तोगच्छन्तुनदीभागीरथीप्रति ·(१२.) मतोद्रक्ष्यथसीस्तान्येहतास्मिन्रणाजिरेइति ॥ ततोधृतराष्ट्रपाण्ड. वादयः सस्त्रीकास्तत्र गत्वा स्नात्वा निशायां जातायां व्यासस- भीपं गताः॥ ततोत्र्यासोमहातेजाःपुण्यंजागीरथीजलं अवगाला. जुहावाथसर्वान्लोकान्महामुनिः पांडवानांचयेयोधाःकौरवा- णांचसर्वशः राजानश्वमहानागानानादेशनिवासिनः ततःसुतुमु. लःशब्दोजलांतर्जनमेजय प्रादुरासीद्यथापूर्वकुरुपांडवसेनयोः त. तस्तेपार्थिवाःसर्वेनीप्मद्रोणपुरोगमाः ससैन्याःसलिलात्तस्मात्स मु. त्तस्थु.सहस्रशः इत्यादिना सर्वान्नामपूर्वकं निरूप्याह ॥ एकांरा. त्रिविद्वत्यैवतेवीरास्ताश्वयोषितः आमन्न्यान्योन्यमाश्लिप्यततो. जग्मुर्यथागतमित्यादि॥ एतच्छ्रुत्वा जनमेजयः पप्रच्छ कथंचत्य तदेहानांपुनस्तद्रूपदर्शनमिति तदा वैशंपायनआह ॥ अविष. णाशःसर्वपांकर्मणामितिनिश्चयः धर्मजानिशरीराणितथैवाकत. योप महाभूतानिनित्यानिभूताधिपतिसंश्रयादिति ॥ एतदपे अविनाशीतथानित्यःक्षेत्रज्ञइतिनिश्चयः भूतानामात्मभावोयो. ध्रुवोसौसंप्रजानतामित्याद्यनेकमुक्त्वाह अदर्शनादापतितःपुनश्वा. दर्शनंगतः नाहंतवेमिनासौमांनचमेऽस्तिविरागतेति ॥ नचेदं मा. यया प्रदर्शितं व्यासेनेति वाच्यं ॥ तथावचनाभावात् ।। प्रसादा. त्तस्यैवैमुनेरितिवाक्याच्च ॥ पतिव्रतानां तासां स्वस्वभर्तृभिः सह विहारकथनाच ॥ गंगास्नानादिसाधनोपदेशानुपपत्तेश्च ॥ अदर्श- नादापतितदत्यत्र ल्यब्लोपे पंचमीतिापुनःशब्दाञ्च दर्शनापूर्वं व. रक्तसत्ता प्राप्यते ॥ एवंसति यद्यद्देशकालावच्छेदेन यथा प्रती. निगवतेच्छाविपयः कृताऽस्ति तत्तद्देशकालावच्छेदेन तथा प्र. नोनिर्भवतीनि मिहं ॥ इदंच यथा तथा परात्तुतच्छुतेरित्यधिकर ·. (१२१) निरूपयिष्यामः ॥ ११॥ ॥ अथ ननुममयथावत्यादिनिरू. पयिष्यामदत्यन्तएकादशः खण्डः खण्ठ्यते ॥ ॥ तत्र प्रमाणा- न्तरबाधेऽपि घटादिषु भूतादिव्यवहारः स्वतःसिद्धप्रामाण्यश्रुतिब• लाञ्चेदङ्गीक्रियते नहि युगपद्भूतभाविन्यवहारावापयेताम् ॥ विनि गमकान्तराभावात् ।। अवयवहारश्च लुप्येत ॥ तादृक् त्यभावा: दीक्छुतिविरोधाञ्च ॥ किश्चाऽनया श्रुत्या घाटादौ भूतादितादा. स्म्यं न विधीयते किन्तु ब्रह्मण्येव । तथाच स्वमादिषुभूतत्वादेरु- भयसिद्धत्वात्तत्तादात्म्यपरेयं श्रुतिरस्तु॥ घटादिपु तदाश्रयत्वकल्प.. नेमानाभावात्।।यदिच भूताद्यजिन्नब्रह्माऽभिन्नतया घटादौ भूता- दिव्यवहारस्तदभिन्नाजिन्नतिन्यायाहि तेनैव न्यायेन तस्मिन्प- टादिव्यवहारोप्यस्तु।। पुरुषएवेदंसर्व सर्वैखल्विदंब्रह्मेत्यादिश्रुतेः पः टादेब्रह्मण्योदवोधिकायाः सत्त्वात् ॥ किञ्च यदा यस्मिन्ययेत्या- दिपकी सप्तम्यन्नयत्तच्छब्दाभ्यां घटादेर्घटत्वादिना वर्तमानघट. वादिना तत्तद्यक्तित्वादिना वा यहे घटादेस्तत्तद्रूपाणां च सर्वेषु समयेषु सत्त्वाद्यवहाराणां च नित्यत्वात्कालिकनियमाभावोक्ति- रयुक्ता ॥ किञ्च यदा भूतत्वादिविरोधात्मकतत्सत्त्वं नाङ्गीकृतं तदा स्वमादिसत्त्ववद् घटादिसत्वंनिानम् ॥ पृथिव्यादिषु तु पृथिवीत्वादिनैव गन्धादि वीक्रियते द्रव्यस्याऽऽद्यक्षणे निर्गु- णत्वे मानाभावात् ॥ किश्चाऽस्तु पृथिव्यादौमायया जागरे गन्धः स्वमे तथा दृष्टत्वात् ॥ नच मायिके माययाऽस्तुगन्धो. जागरे तत्त्वाऽभावात्कथं तथा गन्धः स्यादिति वाच्यम् ।। मायि., कत्वस्य जागरेऽप्युपपादितत्वात् ॥ तस्माद्यद्भूतंयच्चभन्यमित्यत्र ·(१२२) पुरुषएवेदंसमिति इदंशब्दसमानाधिकरणसर्वशब्दार्थएव यच्छ- ब्दसमानाधिकरणाभ्यां भूतशब्दजव्यशब्दाभ्यां निर्दिश्यते ॥ सर्व- शब्दस्याऽसंकुचितरत्तिता तत्रैव भवति यत्र समानाधिकरणेदमा- दिशब्दनिर्देश्योयदादिप्रतिपायोन भवति ॥ अतएव तवैवेदं सर्व यन्मम गृहे यच्च मातुहइत्यादौसंकुचितवृत्तिता ॥ सर्वनाम्नां बुद्धिविषयधर्मोपलक्षितबोधकताया एव सत्वात् ईदृशविषये संकुचितार्थस्यैव बुद्धिविषयत्वाच॥ श्रुनौतु चकारेण भवतोयहण मित्यसंकुचितार्थ रत्तिनैव सर्वशब्दस्य फलति ॥ यत्तु केचिद्विल- यादशनान्तरेपुसदृश्यन्तेचूर्णितैरुत्तमा रित्यर्जुनज्ञानाऽनुवादात्तस्य ध्वस्तविषयकंज्ञानमिति तट्टीकाकारस्तन्न ॥ चूर्णितशब्दस्य ध्व- सार्थकत्वाचावात् ॥ उत्नमामानां चूर्णितत्वेन ज्ञाने स्वमादिष्विव मायया भाविनोऽपि चूर्णितत्वस्य वर्तमानतया च ज्ञाने बाध- काजावात् तथोक्तमित्यत्र वचेः कि कर्मेति विचार्य। देवाश्वेत्या- दिवाक्यानामुपक्रमादिकर्मत्वात् देवाश्चैत्यस्यैव तत्कर्मतया तदे- वोक्तमुपक्रम्येत्युक्तिस्तु न श्लिष्टा उक्तपदवैयाऽपादिकाच ॥ दुःखवारणायाहेति वाक्ये आहातिरिक्तमसङ्गतम् ॥ उक्तिमात्र- स्यैव तत्त्वेऽपि प्रथमप्रतिज्ञायाएव तत्वौचित्यात् ।। आश्रमवासि- केतिहासायुद्धभूतानां तेपां तत्पत्यादीनां चाऽवशिष्टकर्मकत्वेन व्यासप्रसादगङ्गास्मानायुदुद्धस्तादृशकर्मभिः पूर्वोदाहनकाशीमृत- सतीपतिन्यायेन मायिकशरीरोत्पत्तिः स्वमवत् ।।अतएवाविप्रणा- शदतिश्लोकः अदर्शनादापतितइतिच सद्गतम् ॥ तत्र तेषां सर्व- कर्मनाशोनाऽभूत्किन्तु किञ्चित्कर्मैव नष्टमित्यवशिष्टकर्मजन्यं शरी- रादिकमभूदिति अविप्रणाशइत्यस्य तात्पर्यार्थः । नतु सर्वाणि ·.. (१२३) कर्माणि नित्यानीति टीकोक्तेऽर्थतात्पर्य ।। प्रमाणाभावात् ।। सर्व- कर्मसत्त्वेऽतिप्रसङ्गमञ्च ॥ नित्यानीत्यस्याऽविच्छिन्नप्रवाहकाणी- त्यर्थः ॥ नित्यस्यासंनतेपिच शाश्वतेत्रिप्वितिमेदिनीकोशात् ।। भूतानां जीवानाम् || भूतक्ष्मादौपिशाचादौजन्नौक्तीवंत्रिपूचिते दति मेदिनीकोशात् ।। भूतानां शरीराणामात्मभावआत्मत्वेनज्ञा- नमसौ ज्ञानिनां ध्रुवः वामदेवस्येव सर्वात्मभावत्वात्सएवार्थादक्षा- निनामध्रुवोऽभिमानरूपत्वादिति तद्दीकोक्तोऽर्थस्तु हेयः ॥ भूतश- ब्दे आत्मभावशब्देच लक्षणायां गौरवात् ॥ ध्रुवशब्दस्याऽपि क- स्मिंश्चिदर्थे ऐच्छिकरत्तिकल्पनापत्तेश्च ॥ अदर्शनाद् अज्ञानात्।। दृशेानसामान्यार्थतायादृष्टत्वात् ॥ अतएवाऽदर्शनंलोपः पश्या- थैश्वानालोचने इति पाणिनिसूत्रे संगते । एतेन तथा वचना. भावान्न माययादर्शनमिति प्रत्युक्तं ॥ मायायाएव तादृशशक्ति कत्वाच्चाल्यब्लोपे पञ्चमीतु अध्याहारे गौरवान्नोचिता ॥ अध्या- हारः कस्य ल्यवन्तस्येत्यत्र विनिगमकाऽभावाच ॥ यामादागतः पुनर्यामंगतदतिवदुपपत्तिरत्र ज्ञेया॥ एतेन नास्तिदर्शनमस्येत्य- दर्शनं मूलकारणमक्षरं तम्प्राप्येह संघात आगतः यथा सुदीप्ता- त्पावकादित्यादि टोकोक्तं प्रत्युक्तम् ॥ नाहं तं वेदि इत्यादितु ते. पामदर्शनादुत्तरं स्थितानामनुभवाशिलापयोरनुवादः ॥ यत्तु ते संघातं शरीररूपत्वेन न वेमि ब्रह्मवित्त्वादसौ संघातोमामात्मानं नवेत्ति चिदंशस्य तिरोहितत्वाञ्च पुनर्भे विरागताऽपि नाऽस्ति दो- पज्ञाने हि दुष्टामु पुरुपोविरज्यते ब्रह्मैव सर्वमिति ज्ञानान्नास्तीत्य- र्थ इति ॥ तन्न ॥ वैशंपायनादेस्तज्ञानादिप्रसक्तेरभावेनाऽप्रसक्त- प्रतिषेधस्य तादृशक्लिष्टार्थकत्वस्य चाऽयुक्तत्वाचिदंशतिरोभाव- ·(१२४) विषये तूक्तम्प्राक् ॥ पतिव्रतानां तु सति प्रन्यभिज्ञाने काशीमृत- सतीभार्यावविहारे न दोपः ॥ व्यावहारिकात्मैक्यसद्भावाच्च ।। नोचेपच्या कौमारे ऊढानां वयोन्तरे तेन विहारे पातिव्रत्यं हीये. त शरीरस्य परिमाणादिशेदेन भेदात् ।। अतएव कायव्यूहं धृत. वता योगिना स्वमदृष्टेन च पत्या विहारे नदोपहत्यलम् ॥ इच्छा. मात्रस्य नियामकत्वंसकत्पादूपितम् । परात्तुतच्छ्रुतेरित्यत्र व. क्ष्यमाणं तु तत्रैव निराकरिष्यामः । इत्येकादशखण्डरवण्डनम् ॥ ॥११॥ एतेन घटोपलम्भाऽनुपलम्भयोःकादाचित्कत्यमनुपपन्न नाहतद्धेतोर्वक्तुमशक्यत्वादिति निरस्ता।लौकिकप्रत्यक्षाऽविषय. वेऽपि वस्तुसत्तायायोगिप्रत्यक्षविपयत्वं स्याद्भूतभाविनां वस्तूना. मित्यापि ॥ यतस्तथा तदिच्छा न तन चकास्ति॥फलवलकल्प्या.. हिसा ॥ अस्तु वा तद्विपयत्वं । वाधकाभावात् ॥ उक्तप्रमाणैर्व- स्तुसत्त्वे सिद्धे तस्य न्यायप्राप्तत्वाच्च ।। अनागतमतीतंचवर्तमान मतीन्द्रियं विप्ररुष्टंव्यवहितसम्यक्पश्यन्नियोगिनदतिवाक्याच्च ॥ एवंसत्यस्मिन्कालेऽस्मिन्देशे ददं कार्यमेवं शवत्वितीच्छाविषयत्व. माविर्भावः तदातत्रतथातन्माजववितीच्छाविषयत्वं तिरोभावह. त्यपि सुवचं। एतयोरेवोक्तयोग्यतारूपत्वात्नच तत्तद्देशकालयो रपि नित्यत्वायुगपत्सकलोपलम्सप्रसङ्गोऽनुपलम्भप्रसङ्गोवा स्या. दिति वाच्यो।अस्मिन् सृष्टिकालात्मके स्थूले कालोपाचौ नवय- वात्मकतत्तत्कालोपाधी क्रमिके तस्यतस्य पुरुषस्य तत्तदुपलंम्भो. भववितीच्छाविपयत्वस्य तत्त्वात् ॥ अघैतदिच्छाप्रकारत्वापना. नां तत्तद्देशकालादीनामाविर्भावात्मकैतदिच्छाविषयत्वादेतदेवा- विर्भावरूपं तेपामपानि बुध्यस्व ।। भगवदाविर्भावस्य भगव.

·ड्यते॥ (१२५) च्छक्तित्वमिति नानुपपत्तिः काचित् ॥ एवंसति यत्कालावच्छेदे. न सर्वेपां मिथोनाऽनुभवविषयत्वं भगवदभिमतं सप्रलयकालइ. ति निगद्यते ॥ यदवच्छेदेन मिथोनुभवविषयत्वं तथा ससृष्टिका. लइत्युच्यते ।। सर्वत्र विशिष्टेच्छैव नियामिकेति सर्वम नवयं ।। आविर्भूयाऽरविन्दाक्षभक्तिमाविष्करोति यः। सोऽव्यान्नः पितृप- द्रेणुस्तिरोधानं च दुदां ॥ १२ ॥ ॥ अथैतेन घटोपलम्भानु- पलम्जयोरित्यादिस्तिरोधानंचदुर्टदामित्यन्लोद्वादशः खण्डः ख. ॥ तत्र लोकविरुद्धविविधेच्छानां फलवलेन कल्पना- तोमायिकत्वकल्पना लन्युचिता च बाधकामावाल्यायप्राप्तत्वा. चा। योगिप्रत्यक्षविषयत्वे तु उक्तयुक्त्या लौकिकप्रत्यक्षविपयत्व- मपि स्यात् ।। पश्यन्तीति दृशिरार्प ज्ञानमाह तच्च लौकिकप्रमा- तिरिक्तमिति योगशास्त्रज्ञेभ्यः शिक्षय ।। तदेव सम्यग्दर्शनम् तच्च योगप्रसादजम् । अन्यथाऽतीन्द्रियादिज्ञानस्य दुष्करत्वात् ॥ कि- चाऽविविलक्षणे प्रकारार्थकैवंपदं व्यर्थमिद कार्यमितीच्छायां सप्रकारस्यैव गृहीतत्वात् ॥ एवं तत्रत्याभवतुपदार्थघटकनावस्यो- त्पत्तिरूपत्वेऽपसिद्धान्तन्याचातौ॥ आविर्भावरूपत्वे आत्माश्रयः।। किञ्चेदन्त्वंदुनिरूपम् । किञ्च तादृशेच्छाविषयत्वस्याऽविर्भाव- त्वे तादृशेच्छाक्षणआविर्भावः स्यात् ।। इच्छाविषयत्वस्य सत्वा- न्। एवञ्च कार्यात्पूर्वत्वासावेनेच्छायाहेतुत्वमपि न स्याता|एवं न- क्षिणे तिरोभावोऽपि स्यात् ।। एवं विपयत्वमात्रस्य तिरोभावत्वे कार्येण सह देशोऽपि तिरोभवेत् ॥ अनेदंमाभववितीच्छाविषय. स्वस्य तब सत्त्वात्।।एतयोःस्नेहोनश्यत्वितीच्छायां पुरुपद्वयस्याऽपि नाश: स्याताकिञ्च कालादेनिविशेषस्य ग्रहणे युगपत्सर्वोपलभ.

·(१२६) इदंशब्दानर्थकत्वंचेति। अस्मिन्सृष्टिकालात्मके इत्यादित्वत्पलपि. तरीत्या सविशेषग्रहणेविशेपायदि नित्यास्तहि सएवदोषः।ययनि- त्यास्तपसिद्धान्तस्तद्विपयकेच्छान्नरापेक्षायामनवस्थाच ॥ एव- मिच्छायास्तद्विषयत्वाभावात्तदाविर्भावार्थमिच्छान्नरापेक्षायाम- नवस्था॥ एवं प्रलयलक्षणे सर्वशब्दोपादानादसम्भवो योगिनां वन्मते नित्यमुक्तानां च मिथोऽनुभवविषयत्वात् ॥ तदा तेऽपि तिरोभवन्त्यतिरोभूतावा न किञ्चिजाननीति कल्पनेतु गौरवम् ।। किञ्च तदानी ज्ञानाऽभावेऽप्यधुनाऽनागतमतीतंचेत्युक्तरीत्या प्रल. यकालिकपदार्थविषयकानुभवसत्त्वात्तस्य तद्विपयत्वस्यच नि- त्यत्वात्प्रलयकालेऽपि सत्त्वेनासम्भवः ॥ सर्वशब्दस्याऽनुपादाने- त्वतिव्याप्तिः । एतेन सृष्टिलक्षणमपिप्रत्युक्तम् ॥ अतिव्याप्नेः ॥ तस्मादिच्छायाअनियामकत्वान्मायैव नियामिका ॥ भगवदावि. आवेऽपि सैव ।। आविर्भावतिरोभावोशक्तीवेमुरवैरिणदत्यनाउनु पस्थितपदार्थान्तरस्य सम्बन्धापेक्षयोपस्थितमुरवैरिपदार्थस्यैव सं. वन्धउचितहति मुरवैरिणआविर्भावतिरोभावी नच्छक्तिरूपी इ. त्यर्थः ॥ तच्छक्तिश्च मायेवामायिनंतुमहेश्वरमितिश्रुतेः । तस्या- अनेकात्मकत्वं तु इन्द्रोमायाभिरिति श्रुतिसिद्धम् । तथाचा वि. भीवादेर्भगवद्धर्मत्वस्वीकार न किञ्चिन्मानं नेहनानास्तीत्यादिश्रु- तिविरोधश्च ॥ जगतोब्रह्मादेन जगहाणां ब्रह्मधर्मत्वकयने. चतिप्रसङ्गः॥ एतेन व हस्यांप्रजायेयेतीच्याद्वयम् ॥ प्रथमा प्रका. राविषयादेशकालपुरुपादिविपयाच ।। द्वितीयातु प्रकारविषया प्रशब्दोपादानात् दनि टीकोन प्रत्युक्तम् ॥ कालादीच्छायाः का. टिकादिविषयत्वेनवस्थाप्रमहः कालाघानन्त्यंच ॥ तस्यैव का.

·लस्य तदाधारत्वेत्वात्माश्रयः तदविषयकत्वेतुलक्षणाव्याप्तिः । त- स्माहुभावप्रकारएव प्रजायेयेत्यनेनोक्तइतीयमेकैवेच्छा ॥ इ. च्छायाएकत्वं टीकोक्तन्तु तृतीयश्लोकव्याख्यायां प्रत्युक्तम् ॥ इति द्वादशखण्डखण्डनम् ॥ १२ ॥ ॥ ननु तत्तद्देशकालयोरपि नित्यत्वात्सकलोपलम्भप्रसङ्गोनुपलम्भप्रसद्गश्च स्यादितिचेत् ॥ ननु तत्तद्देशकालावच्छिन्नतत्तत्पुरुपतत्तद्यवहाराव्यवहारावपि स्तएवेति किमनुपपन्न तर्हि तावधुनाऽप्युलभ्येतामितिचेत् ॥ मैवाअनुपलम्भावच्छेदककालावच्छिन्नत्वात्पुंसां तदनुपलम्जात्।। तत्तत्कालस्यभिन्नत्वात्तत्तदवच्छिन्नपुरुषस्याऽपि भिन्नत्वाद्युगप- सत्वाञ्च तदुपलम्माऽनुपलम्भयोमुगपत्सत्त्वं न विरुद्धं । नच यो. ऽहं पूर्व घटमन्वभूवं सएवाऽहमधुनानाऽनुभवामीति प्रत्यभिज्ञा- ऽनुपपत्तिः ॥ सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वेन तस्य चैकत्वेन तदुपपत्तेः ॥ नचैवमतिप्रसङ्गः उपलम्माऽनुपलम्भयोरपि ब्रह्मात्मकत्वात्स्वेच्छ- या यत्र यदुपलम्सस्पेणाऽऽविर्भवति तत्र तथा यत्रचयदनुपलम्भ- रूपेणाऽऽविर्भवति तत्र तथेतिनियमात् ॥ यथा पृथिव्यामेव ग- न्धरूपेणाऽऽवि वोन जलादिषु । अतएवाचार्यैः श्रीभागवतत- त्वदीपे अथवासर्वरूपत्वान्नामलीलाविभेदतः विरोधांशपरित्या. गात्प्रमाणंसर्वमेवहीतिनिरूपितं ॥ ब्रह्मणः सर्वरूपत्वेनाऽनुण्णत्वरू- पत्वेनाऽपि वन्हिरनुण्णइत्यादिवाक्यान्यपि प्रमाणानि कुतः यतः सर्वबाऽखण्डब्रह्मज्ञानेन विरोधांशास्फूर्त्या विरोधांशस्यक्तएवे- ति वाक्यार्थः।। अतएव पूर्वमेव वाचारम्भणंविकारइतिनिरूपित। ततः पूर्वोत्तरयोर्जडजीवयोः सदात्मकत्वेमध्येहेतुमाह ॥ सआ- मेति ॥ एवं जडस्य तदात्मकत्वमुक्त्वा जीवस्याप्याह ॥ तत्त्वम- ·(१२८) सीति ॥ अस्योपदेशान्मुहुरुक्तवान् | आवृत्तिरसकंदुपदेशादिति ब्रह्मसूत्रात् ।। अतः संपूर्णमहावाक्यमुपदेशः ॥ तत्र यथैतदात्म्य- मित्यत्र न भागत्यागलक्षणा सदंशे तथा तत्त्वमसीत्यत्रचिदंशेऽपि न सेत्यवगन्तव्यं ॥ तथाच सर्वस्येव ब्रह्मवाक्यत्वात्तदेकदेशएवं तत्त्वमसीतिवाक्यं जीवब्रह्मणोरभेदं बोधयतीति न वक्तुं शक्यं ।। वाक्योदप्रसंगात् उपक्रमविरोधाच्च ॥ अपरंच वन्मतेजीवस्याः भासत्वेनाऽलीकत्वात् सआत्मेत्यनेन तत्पदार्थं निरूप्य न त्व. मसीत्येव वदेन्नतु तत्त्वमसीति ।। सत्तावाचकधातुमध्यमपुरुषप्र. योगानुपपत्तिश्च ॥ १३ ॥ ॥ अथ ननुतत्तद्देशकालयोरपीत्या- दिः प्रयोगानुपपत्तिरित्त्यन्तस्त्रयोदशः खण्ड्यः खण्ड्यते॥ तत्र तत्तत्कालभेदम्पुरुपआरोप्योपलम्मायभावसमर्पणतोबरं घटादे- रनित्यत्वकल्पनमेव । कार्यसामन्यनुपयुक्तेनोपाधिना कार्यवैल. क्षण्ये कुण्डलिनोदेवदत्तस्योपलम्भे दण्डिनस्तस्यानुपलम्ञप्रसमा. त् उपलम्भादेनित्यत्वेन दोषतादवस्थ्याञ्च॥ किञ्च परस्परमीशेन च सर्वाऽदवादिनस्ते कथं कालभेदः कथंचोपलम्भानुपलम्सा. देर्युगपत्सत्त्वं प्रमाणविरुद्धं त्वंमनुपे । स्वगुरूक्क्या विरोधमात्रा. पलापे तु वैनाशिकायुक्तमपि किन्नाङ्गीकरोपि श्रुत्यादेः प्रा. माण्येऽप्यप्रामाण्यकथने तव भीतेरभावात् कथंच व्याससूत्रा- णि तत्तन्मतदूपणपराणि सतानि ॥ प्रमाणविरोधेऽपि सर्वेषां मतानां सुस्थत्वात् ।। एतेन त्वगुर्वादियन्थास्त्वत्कथाश्च व्याख्या- ताः॥ वन्हिरनुण्णइत्येतादृशवाक्यस्य सुस्थत्वे इतरत्र नझावस्य, वुनुमशक्यत्वात् । किञ्चेश्वरः सर्वमितिवा 'नाऽस्ति किञ्चिदिति- वा उवाविरमस्व ॥ प्रमाणविरोधस्याऽकिञ्चित्करत्वात् ॥ तथा- ·पि परेण दूषणाऽभिधाने ईश्वरेच्छेत्युक्त्वैव सर्वत्र विरमस्व ॥ कि- श्वेश्वरेच्छयाऽतिप्रसङ्गवारणे सर्व सर्वस्य कारणमित्यदीक्रियतां ।। कुलालादितः पटादिरूपेणाऽऽविर्भावरूपातिप्रसङ्गस्य भगवदि- च्छाभावेन वारयितुं शक्यत्वात् ।। यत्तुर्दश्वरेच्छायाएव नित्यका- र्यव्यवहारनियामकत्वं तहीकाकारेणोक्तं ।। तन्न । तथापि सर्वस्य सर्वात्मकत्वेनातिव्याप्तेरनिटत्तेः ॥ इदं जहत्वेन व्यवहार्यमिदं ने- तीच्छयैवाऽतिप्रसनवारणात्तत्तल्लक्षणप्रणयनवैयापत्तेश्च ॥ अ. थापि पन्थविस्तरादिव्यसनाकान्ततया तत्प्रणयनं त_तिव्या- तिरुक्तव ॥ सर्वपां धर्माणां सर्वाऽजेदस्य च ब्रह्मणि सत्त्वात् ॥ तस्या अदोषत्वे तु परेणाऽपि यत्किञ्चिद्वस्तुत्वादिलक्षणमुक्त्वा जीयेत ।। सर्वेपा नाम्ना प्रमाणानां चातिप्रसने स्वगुरुवाक्येनेष्टा- पत्ति स्वीकुर्वस्तद्दीकाकारोप्येवम्परास्तः ॥ वाचारम्भणमिति श्रु- त्यर्थः प्रागुक्तः ॥ ऐतदारयमित्यस्य जडमात्रपरत्वं च दूपितम् ॥ ऐतदात्म्यमित्यत्रापि लक्षणाऽस्स्सेव ॥ सविशेषनिविशेषयोविरो. धेनैक्यासम्भवान् ॥ नहि वयं त्वद्गुरुवत्वापि विरोधोनेति ब्रुवन्तो न जिव्हीमोयजमानः प्रस्तरदत्यस्य श्रूयमाणेऽर्थे प्रामाण्यप्रसना- न् । यजमानस्य वन्ही प्रक्षेपप्रसद्दाच ॥ ब्रह्महत्यादिकरणेऽस्मि नपीच्छया प्रवृत्तिरस्येवेत्युक्तौ तूत्तरं प्रागुक्तम् ॥ नचेतदात्म्य- मित्यत्र तथा लक्षणायां सर्वपदतदात्म्यपदयोरन्यतरवैयर्थ्यमेकल क्षणयैव निर्वाहादिति टीकोक्तदोपप्रसङ्ग इतिवाच्यं ॥ सत्सर्वयोः परिचयार्थमुपयोगात् ॥ नचैकस्मिन्महाप्रकरणे एकत्र वाक्ये लक्षणाक्षावे वाक्यान्तरेऽपिसानास्तीतिनियमः ॥ फलप्रमाणयो ·(१३०) रभावात् ॥ वायव्यमित्यत्र तदभावेन वायुर्वैइत्यादावपि तदभाव. प्रसद्गाच्च । किञ्च त्रयोविशखण्डे वक्ष्यमाणेन तत्त्वमसीत्यस्यौप. चारिकाभेदबोधकत्वपरेण स्वग्रन्थेन विरोधः ॥ नमस्मिन्प्रकरणे औपचारिकार्थानि वाक्यानि त्वदभिमतानि ॥ किञ्चाऽत्राऽस्माकं नलक्षणा किन्तु विशेषणरूपस्य भागस्य त्यागेन लक्षणासादृश्ये. न च भागत्यागलक्षणया व्यवहारइत्यन्यत्रविस्तरः॥ तत्त्वमसी- त्यस्य सर्वेण प्रकरणेन पदैकवाक्यताप्यमूला ऽसङ्गताच ॥ वा- क्यैकवाक्यतातु सनातैव ॥ एवञ्च तत्त्वमसीत्यस्य प्रकरणेन वाक्यैकवाक्यत्वेऽपि पृथग्वाक्यार्थसत्त्वेन प्ररुतस्याऽदस्य बो- धने न कोऽपि विरोधइति जहाशे विवर्त्तवादोयुक्तएव ॥ चिदंशे तु न तदुपयोगइति जीवस्य नालीकत्वमित्युक्तं मायायामित्यस्य श्लोकस्य व्याख्याने ॥ ततोनत्वमसीतिकथनोपालम्जोन युक्त. स्तथाच हेयत्वावचनाच्चेत्यस्य नाऽसतिरिति तट्टीकोक्ततदस- गतिदोपोऽकिञ्चित्करः ॥ तुप्यतुदुर्जनइतिन्यायेनाऽप्युच्यते ॥ कस्तस्यार्थः सत्ताऽभावस्य तिडर्थेऽन्वयबोधनं न सम्भवति ॥ तयो. सम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकखात्तदनियामकस्य च प्र. तियोगिताऽनवच्छेदकत्वात् ॥ तिर्थस्याऽलीके त्वमर्थे योगा- च ॥ नापि तिर्थाभावस्त्वमर्थे बोधयितुंशक्यः ॥ तुच्छत्वेना अनुयोग्यप्रसिद्धेः । नाऽपि त्वमर्थाभावोऽन्यत्राप्रतियोग्यप्रसिद्धः।। नस्मान्नत्वमसीत्यस्याऽर्थासंगतिः॥ आभासस्याऽलीकत्वे माना- भावाच्च ॥ मध्यमपुरुषानुपपत्तिकथनं तु युष्मद्युपपदेइतिपाणि- नीयसूत्रार्थाज्ञानात् ॥ तेनहि युष्मत्पदसामानाधिकरण्ये मध्य. मपुरुषोविधीयते नतु युप्मत्पदार्थस्यसत्यत्वे ॥ तन्मिथ्यात्वे त्वदा- ·. (१३१) रोपिते तदीयसत्यत्वाऽप्रसिद्धेश्च ॥ त्वन्मते यथाऽनुपपत्तिस्तथाs. ये वक्ष्यते । इतित्रयोदशखण्डखण्डनम् ॥ १३ ॥ । किञ्च अ. विद्यया कंत्वा ब्रह्मण्यारोपितं जगत्पतीयते रजतमिवशुक्तिकाया- मिति हि तव मतं तदसंभवि||आरोपे सधिष्ठानज्ञानं कारण||अनच परांचिखानीतिश्रुतेस्तस्याऽविषयत्वातारोपः॥नच ज्ञाननाश्यत्वो. जयाऽस्य ज्ञानस्य चाऽज्ञानमात्रनिवर्तकत्वेनाऽस्याप्यज्ञानकार्य- त्वमुच्यतइति वक्तुं युक्तं ॥ विष्णुस्मरणादिना तद्रूपाणां पापानां नाशात्।।अस्तुवा ब्रह्मज्ञानस्याऽज्ञानमात्रनिवर्तकत्वं तच्च संसारसू- पमेव नतु प्रपंचोभगवत्कार्यत्वात्।।तथाच स्वरूपाऽज्ञानदेहेन्द्रिया. न्तःकरणप्राणाध्यासरूपपञ्चपर्वात्मकाऽविद्यानाशे तत्कार्यरूपाऽह. नाममतारूपसंसारनाशएव ज्ञानकार्यः नतु प्रपञ्चनाशोऽपिब्रह्म; विद स्वपुत्रादिदर्शनानावप्रसङ्गात् ॥ नचैवमित्येतत्सर्वं भागवतत. त्वनिवन्धे प्रपञ्चितं पितृचरणैरिति नाऽवलिख्यते ॥ वस्तुतस्तु ब- ह्मज्ञानस्य नाऽज्ञानमात्रनिवर्तकत्वं क्षीयतेचास्यकर्माणातिवच- नात् पुण्यपापयोरपि निहत्तेः । एतयोरप्यज्ञानकार्यत्वं पुरस्तादेव निरस्तं ॥ किंच अविद्यायाअसत्त्वेनाडीकारात्तन्नाशोप्यशक्य. निरुपणः ॥ इतोपि ब्रह्मणि तत्संबन्धोप्यशक्यवचनः ।। संबन्धस्य द्विनिष्ठत्वामकतेचासंभवात् । तथाच कस्य केन कस्य प्रतीतिः स्यात् ।। विभाजिकायाएवाऽभावेन विभागस्याऽप्यभावात्||अत- एवासन्नेव प्रतीयतइत्युच्यतइतिचेत्॥अहो मूढता यत्स्वमप्रतीततर- णिकिरणतापतप्तस्य ततउत्थितस्य जागरितदशादृष्टमरीचिजलधि वीचिविधमैस्तदुपशमाभिमानेन सुखितालिमानोमिथ्यावादिनः असतोपि प्रत्यायिका विद्या साचासतीति काप्रत्याययेदिति पू.

·॥ तत्र (१३२) तिं श्रुत्वाऽप्येवं वदम्मूर्खतां नातिवर्त्तसे । एतेनैव कार्याऽनुरूपे. णकारणेन भाव्यमिति कार्यस्य तुच्छत्वेन तत्कारणं तादृश्यविमो. च्यतइत्यपि निरस्तीकार्यस्य तु तुच्छत्वाऽतुच्छत्वे पश्चाद्विचारयि- प्यामः ॥ संप्रति त्वद्रीत्यैव विचार्यते।।कल्पना हि लोकाऽनुसारि- णी तथाच यत्र मायाविनोनटामणिमन्त्रादिनानकदम्बतरुक- दम्बं दर्शयन्ति तत्र दर्शिताऽऽनादिकमेवाऽसदृष्टमिति ज्ञायते नरक्ष- णमेव तददर्शनान्नतु तन्मन्त्रादिसामर्थ्यमपि तथासतितद्दर्शनमपि न स्यात्।।सर्वोऽपि तथा प्रदर्शयेदविशेषात्तस्मात्त्वदभिमताऽवियया जगत्प्रतीतिजीवविज्ञागोवा नयुक्तिसहइति न कर्तृत्वनिषेधोत्र- मणि शक्यनिरूपणः ।। १४ ।। ।। अथ किञ्चाविद्ययारुत्वेत्या. दिः शक्यनिरूपणइत्यन्तचतुर्दशः खण्डः खण्ड्यते ।। श्रुतौ संसारिणां प्रत्यक्त्वेन शुद्धात्मनोज्ञानाजावएवोक्तः नतु स. र्वथाऽऽत्मज्ञानाभावः ॥ तथात्वे खानिन्यतृप्पत्स्वयंभूस्तस्माना. लानम्पश्यन्तीत्येववदेत् ॥ किच मुद्राभिघानादिजन्यघटनाशं त्यत्रा पापनाशे दोषोक्तिस्ते मुधारात्वन्मते पापस्याऽनित्यतायाव- कुमशक्यत्वाञ्चेदमसइतम्॥किञ्च प्रतिपदविधानेत्यनेन निषेधाद्वि. ष्णुस्मरणेत्यत्र न समासोयुक्तः॥किञ्च विष्णोः स्मरणादिना पापना- शएव भवति नतु नित्तिः ॥ विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तइतिश्रुतिवि- रोधात् ।। अतएव ज्ञानेन प्रपञ्चनित्तिः॥ नामरूपत्वावच्छिन्न- निटत्तरेव श्रुतितोबोधात् ॥ ब्रह्मकार्यत्वस्या प्रतिबन्धकत्वात् ।। देहाद्यविवेकस्य ब्रह्मकार्यत्वाभावे ब्रह्मणः सर्वकर्तृत्वहानिः ॥ त- कार्यत्वेतु तत्रैव व्यभिचारात् ॥ ब्रह्मविद्विपये तूक्तम्प्राक् ॥ यत्तु टीकाकता नैवात्मनोनदेहस्यसति सुविविक्तयो. अविवेकस्त- ..

·(१३३) योर्योसाविहतस्यैवसंमृतिरिति भगवता देहात्मानौ पृथगुक्त्वा नद- विवेकस्यैव पृथक्कथनादविवेकएव संसारो नतु प्रपञ्चोब्रह्मकतइ- त्युक्तम् । तदयुक्तासंसारपदावाच्यत्वेऽपि निरत्तेः स्थापितत्वात् ।। किञ्च तबाऽविवेकोयोऽसौससंसृतिरिति समानाधिकरणाऽभिला- पे तथाऽर्थः स्यान्नच तत्रतादृशोऽभिलापोऽस्तितिस्मात्तत्र यस्ये. स्यध्याहत्य तयोर्योऽविवेकोऽसौयस्य तस्य संमृतिरितिवा अवि- वेकशब्दे बहुबीमाश्रयणेन तयोर्योऽविवेकोविवेकानाववांस्तस्ये- तिवाऽर्थः। तथाचात्मनोऽसंगत्वाद्देहस्य जहत्वान्नाध्यासरूपा सं- सृतिः किन्त्वविवेकतोऽनिर्वाच्यस्येति तात्पर्यम्।।एवञ्चैतच्छोकार्थः विप्लवमूलकं प्रपञ्चमायिकलपराणां भागवतस्थानेकश्लोकानाम- विश्लावनं टीकाकारस्यानायबेति संक्षेपः ॥ सर्वस्याऽपि प्रप- चस्याज्ञानकार्यत्वे कर्मणस्तथात्वमर्थसिद्धमिति क्षीयन्नेचाऽस्य. कर्माणीतिश्रुतिरनुकूलैव ॥ परमार्थदृष्टयाऽविद्यायानाशाजावाद- यस्त्विष्टाएव ।।। अतएव ननिरोधोनचोत्पत्तिबद्धोनचसाधकः नमुमुक्षुर्नवैमुक्तिरित्येषापरमार्थता यत्रहिंदैनमिवभवतितदितरह- तरंपश्यति यत्रत्त्वस्यसर्वमात्मैवाभूत्तत्केनकम्पश्येदित्यायाः श्रुतयः बढोमुक्तइतिव्याख्यागुणतोमेनवस्तुतइत्याद्याः स्मृतयश्च सगताः।। किञ्च स्वमस्य यथा नाशो यथावा तद्रष्टरि तत्संबन्धो यथावा तपतीनिस्तथाऽत्राप्यस्तु ।। यद्यपि जागरदृष्टमरुमरीचिभि स्वाम. नापोपशमस्तथापि जागरमात्रेण तदुपशमोऽस्येव ।। दान्निकेच जागरस्थानापन्नमेव ब्रह्मदर्शनमिति गालिमताऽस्मन्मतानभिज्ञाने- नैव गालयोदीयन्ते ॥ असतोपीन्द्रियादेः स्वमे सत्पत्यायकत्वं दृष्टमेव कूटकार्षापणादेः सत्यकार्यहेतुत्वं च दृष्टमसत्यस्याऽस- ·(१३१) त्यहेतुत्वे तु कोदोपः तस्मादिन्द्रजालस्थले यद्यपिकारणस्य मणि- मन्त्रादेमिथ्यात्वं तथापि मिथ्याकार्यस्थले कारणस्यसत्यत्व. नियमोन प्रमाणाभावात् ॥ कल्पनायां दृष्टाऽनुसारित्वनियमोन- श्रौतेर्थे इत्युक्तम्प्राक् अतोमायाजन्यत्वस्य दृष्टानुसारित्वाभावेऽपि नदोषः श्रौतत्वात् ॥ दृष्टाऽनुसारित्वन्तूपपादितमेव ।। यत्तु तरक्षण- मेव तददर्शनादसत्त्वं साधयति ॥ तयाहतम् । उपलब्धिक्षणेऽनुप- लब्धेरभावात् । तत्क्षणशब्देन कुसृत्या स्वल्पकालयहणे स्वल्प- कालनष्टघटादौ व्यभिचारः मन्त्रादिसामर्थ्य सत्त्वाभावे तददर्श- नापत्तिरित्युक्तिरप्ययुक्ता बहुकालं दृश्यमाने स्वमादौ सत्त्वाऽभा. वात्।।तद्दर्शनमित्यत्र तच्छब्देन कार्यग्रहणेतु असतोपीन्द्रियादेरि- त्यादिनाऽनुपदमुक्तेन प्रकारेण व्यभिचारोबोत्ध्यः॥कदाचित्तददर्श- नमस्तीतिचे दिहापि समानम्।।सर्वस्य त्वनिर्वचनीयं सामर्थ्य ना- स्तीति न तथा दर्शयितुं प्रभवति।इदं तन्मौर्यप्रकाशार्थ मुक्तम्।। वस्तुतस्तु तन्मन्त्रादिपु व्यावहारिकं सत्त्वमस्येव ॥ तस्मादविद्यया जीवविभागोजगत्प्रतीतिश्च तत्कृतमेव तत्र कर्तृत्वं तस्यैवच नि- पेधइति सिद्धम॥इतिचतुर्दशखण्डखण्डनम्।।१४॥ ॥ नन्वास्तां शुद्धमेव ब्रह्म जगत्कारणं तेन सहाऽभेदोजीवस्य कथं श्रुत्या बो. ध्यते परस्परविरुद्धधर्मत्वादुक्षयोः ॥ परमार्थतोभिन्नयोरभेदा- इसंभवश्व ।। नचोपाधिरुतत्वेन जेदस्य तदपगमे। तत्संभवइतिवा: च्यं । पूर्वोक्तन्यायेनोपाधेरेव निवक्तुमशक्यत्वात्।।नच तात्त्विक. भेदवतोरपि पाथसोमलनेसत्यशेदप्रतीतिवयकते नद्यःप्रविष्टाइव- नामरूपेइतिवचनात् ब्रह्मसंबन्धे सति जीवस्तस्माद्भिन्नतया न प्र. तीयतइत्याशयेनाभेदः श्रुत्या बोध्यतदतिवाच्यं ।। तयोरनंत्याव- ·(१३५) यविसावयवैकजातीयद्रव्यत्वेनोजाभ्यामेकं स्वसजातीयकं का. र्यमुत्पाद्यतइति युक्तं तद ददर्शनं । प्रकनेतूभयोरपि महत्त्वे स- ति निरवयवत्वेनाऽऽरंभकत्वासंभवाञ्च न तथा वक्तुं शक्यं ।। अ. विनाशीवाअरेअयमात्मानुच्छित्तिधर्मतिश्रुते शाऽसंभवाच ॥ किच जीवब्रह्मणोः कः सम्बन्धः ॥ नतावत्संयोगसम्बन्धः ॥ त- योरजत्वेन तदननकारात् ।। नसमवायः॥ अनाश्रितत्वादुभयोः।। नापि स्वरूपसम्बन्धः।।तस्य सार्वदिकत्वेन जीवाऽनुपलब्धिप्रसङ्गा- त् । किञ्चाऽणुजीवपक्षेऽपि ब्रह्मणोव्यापकत्वात्सकलजीवसम्ब. न्धस्य सार्वदिकत्वात्कदाऽपि न ते प्रतीताः स्युः ॥ नाऽपि ब्रह्मसा- क्षात्काराऽनन्तरमेव जीवस्य ब्रह्मभावोब्रह्मवेदब्रह्मैवभवतीत्यादि- श्रुत्या प्रतिपाद्यतइति ज्ञातृशेयभावएव सम्बन्धोवाच्यः॥पारमाथि कोदस्यैतदनपनोद्यत्वात् ॥ अन्यथा देवदत्तविष्णुमित्रयोरप्यो. दापत्तिः। किञ्च सम्बन्धस्य द्विनिष्ठत्वात्संसारिणमपि जीवं ब्रह्म जानातीति ज्ञातृत्वसम्बन्धस्य तादृशे जीवेपि सत्त्वात्तस्याऽप्य- भेदापत्तिः। ब्रह्मनिरूपितमेव तत्तदोदसाधकमितिचेन्न ॥ य- तोवाचोनिवर्त्ततेअप्राप्यमनसासह अदृश्यमदृष्टमित्यादिश्रुतिभि- स्तस्य ज्ञेयत्वनिषेधात् ॥ अभेदोऽपि जीवब्रह्मणोन तादात्म्यरूपः।। सहिधर्मधर्मिभावे भवतितस्याऽत्राऽसंभवात्।।पारमार्थिकोदवतः पारमाथिकोऽभेदोऽसंभावितइत्युक्ताएकविज्ञानेन सर्वविज्ञानम- तिज्ञाऽनुपपत्तिश्व ॥ एतेनैव चेतनत्यादिधर्मसारूप्येणौपचारिकए. वाडोदउच्यतदत्यपि निरस्तानच तद्विकारत्वेन प्रतिज्ञोपपत्तिात. स्याऽविकारित्वश्रुतेः॥जीवोऽपि नजायतेम्रियतेवाकदाचिदित्यादि- वाक्यैर्न विकार्यः। नाऽपि जीवोब्रह्मणोंऽशस्तस्य निरवयवत्वात्।।

·अंशोनानाव्यपदेशादिति तत्वसत्रादिकं त्वौपचारिकमंशत्वमाह।। मुख्येवाधकमुक्तमेव ॥ तस्माद्ब्रह्मोपाधिरेवजीवदति मन्तव्यं ॥ अ. दबोधकश्रुत्यनुरोधात् ॥ नचोक्तन्यायेनाऽविद्यायाउपाधित्वा- सम्भवान्नैवं वक्तं शक्यमिति वाच्यं ॥ ौताऽनुपपत्तेबलिष्ठत्वात्।। तथाचोपहितस्यैवाभेदसम्भवादभेदसिध्यर्थमुपाथेरपि प्रातीति- कमेव सत्त्वमुरीकार्य ॥ पारमार्थिकसत्त्वे ज्ञाननाश्यत्वाऽसम्भवा. त् ।। तथाच यहिद्वैतमिवभवतितदितरइतरंपश्यतीत्यादिनाऽवि. याऽवस्थायामेव द्वैतदर्शनमुक्त्वा तदभावदशायां यत्रत्वस्यसर्वमा. स्मैवाभूत्तत्केनकंपश्येदित्यादिना तन्निवारयति श्रुतिरित्याविद्यक- त्व प्रपञ्चस्याऽपि सिध्यतीति यतोवाइमानीत्यादिनाच ब्रह्मकर्तृ. कत्वंच प्रपञ्चस्य वदतीत्युजयसामञ्जस्यनिमित्तमविद्योपहितमेव ब्रह्म जगत्कारणमुच्यतां ।। अतएव नाऽन्योऽतोऽस्तिद्रष्टेत्यादिश्रुति- रप्युपपद्यतइत्येवंप्राप्मे ब्रूमः ॥ श्रुतितस्तत्त्वसूत्रैश्वस्मृतिभ्यश्वांशए- वसः स्वार्थप्रामाण्यतस्तेपातेभ्यएवाणुरेवच ॥ अवेदेतदेवं यद्यावि- यकं जीवत्वं स्यात् नत्वेवं किन्तु पारमार्थिकं । नचाभेदबो. धकश्रुत्यनुपपत्तिः ॥ अंशांऽशिक्षावेनैव तदुपपत्तेः ॥ ननु निरव- यवत्वं बाधकमुक्तमिनिचेत् ॥ सत्यमुक्तं ।। तत्रेदं विचार्यते ।। ब्रह्म रूपं जीवस्वरूपं च श्रुतिगम्यं लौकिकप्रमाणगम्यं वेति ।। तत्र नद्वितीयः । तथाहि ।। नतावच्चाक्षुपं ॥ अरुपिद्रव्यत्वात् ॥ नाs- पि स्पार्शनं ॥ तद्रहितत्वात् ।। नाऽपि गन्धादिवघाणेन्द्रियादिप्र. त्यक्षं ॥ अगुणत्वात् ॥ नाऽप्यनुमानगम्यं ।। परिशेषेण ज्ञानप्रय- लाधारत्वेनात्मसाधनआवश्यकत्वाल्लाघवाच्च ।। तादृप्रमाणसि. ध्यैवार्थान्तरत्वेन तदसिद्धेः॥ यथाकथंचिसिद्धावपि नोपनिषः ·॥ (१३७) द्विचारितरूपस्य सिद्धिः। तथाच स्वतःप्रमाणैतद्विरोधेन बाधि. तत्वादनुमानस्य न तत्साधकत्वं ॥ नाऽपिशब्दगम्यं ।। तस्याऽऽतो. क्तिरूपत्वेन तत्त्वस्यच यथादृष्टार्थवादित्वेनाऽऽत्मनश्वाऽदृश्यत्वेन नदनुपपत्तेः । अतएव नोपमानगम्यमपि ॥ किन्तु श्रुत्येकसमधि- गम्यं ॥ तत्वोपनिपदंपुरुषपृच्छामीतिश्रुतेः ॥ सर्ववेदायत्पदमामन- नीतिव ॥ वैदेश्वसर्वैरहमेववेद्यदति स्मृतेश्च ॥ तदर्थश्च न लोकरी- त्या निर्णेतुं योग्यः ॥ अलौकिकत्वात् ।। तस्य लोकविलक्षणत्वा. न् । किन्तु स्वयमेव वेदव्यासं कृत्वा तन्मीमांसांच प्रतिज्ञापूर्वकं कुर्वतोवेदव्यासस्य सूत्रैः ॥ तस्यैव- तदर्थाऽभिज्ञत्वात् ॥१५॥ 11- ॥अथ नन्वास्तांशुद्धमेवेत्यादिस्तदाऽभिज्ञत्वादित्यन्तः पञ्चद शः खण्डः खण्ज्यते॥ ॥ तत्र पूर्वपक्षे आरम्भवादे पूर्वद्रव्यनाशे मानाभावः।।अविनाशीवाअरेदनि श्रुतौ अविनाशित्वे हेतुरनुच्छि- त्तिधर्मेति।उच्छित्तिर्धर्मोयस्य सतथा नोच्छित्तिधर्माऽनुच्छित्तिध- मत्यर्थो नतु तट्टीकाकारोक्तोबहुव्रीहिपूर्वपदकव्यधिकरणबहुव्रीहि ौरवात् ॥ दत्तिमत्त्वं धर्मवं तदाधारत्वं धमित्वमित्यप्ययुक्तासर्प. त्वप्रतिविम्वादेरज्जुदर्पणाद्यत्तित्वेऽपि धर्मवन्यवहारान्नयनगत- पीतत्वस्य शङ्कादिरतित्वेऽपि तदधर्मत्वाञ्च ॥ श्रीहर्पोक्तरखण्डनच. तुर्थपरिच्छेदस्वदूपणैराधेयत्वादेनिस्पयितुमशक्यत्वाच ॥ तयोः, रजत्वेन संयोगाजावसाधनंत्वयुक्तम् ॥ अजयोस्संयोगे बाध: काऽभावात् ॥ अणुत्ववादे जीवस्याऽऽग्नितत्वे वाधकाभावेनोभ- योरनाश्रितत्वोक्तिरसद्तव ॥ स्वरूपस्य सम्बन्धत्वेऽन्यतराऽनुपल- ब्धी स्वरूपस्य क्वापि सम्बन्धत्वं न स्यात् ।। तथाच वन्मतेऽनि;

·(१३८) त्यत्वेन स्वीकतानां ध्वंसः स्वाधिकरणे केन तिष्ठेत् ।। त्योक्ती कैवल्यं दुनिरूपम् ॥ अस्मद्रीत्योक्तौ तु अपसिद्धानः ॥ सिद्धान्ते अंशांशिभावेनेत्यायसङ्गतम् ॥ औपचारिकत्वासनात् ॥ नहि हस्तादिदेवदत्तादिर्भवति ॥ हस्तच्छेदादौ देवदत्तादिहनन· प्रायश्चित्तादिप्रसङ्गात् ॥ अरूपिद्रव्यत्वादित्यप्यसङ्गतम् ॥ आरो. पे अधिष्ठानज्ञानं कारणमिति वदता मलिनत्वाद्यध्यासोपपत्तये आकाशादिचाक्षुपस्य त्वया पूर्वत्र सूचितत्वेन त्वट्टीकाकारण अवकाशरूपेण वस्तुसामर्थ्यादेव तस्य प्रत्यक्षत्वादिति त्वद्धाई- स्योद्घाटितत्वेनच तद्विरोधापत्तेः॥ नापि स्पार्शनं तद्रहितत्वादि- त्यत्र तच्छब्देन स्पर्शपरामर्शोऽयुक्तोऽप्रकृतत्वात् ॥ स्पर्शनशब्द. स्येन्द्रियपरत्वात् ॥ तद्धितार्थोपसर्जनत्वाच्च ॥ नहि भवति चाक्षु- पं रूपं तत्तैजसमिति अगुणत्वादित्यप्यसङ्गतम् ॥ आत्मगुणस्य चैतन्यस्य त्वयाऽऽत्मातिरिक्तत्वाऽननीकारेणाऽऽत्मनोऽगुणत्वाऽन- पायात् ॥ परिशेपेणेत्येतद्याख्यानावसरे चार्वाकमतमुपन्यस्य त. त्राऽन्ये वदन्तीत्युपक्रम्य बाह्यः पुजःशरीरंवा आत्मा ज्ञानप्रयत्ना- धारत्वाद्यन्नैवतन्नैवं घटादिवदिति अनुमानेन शरीरत्वावच्छिन्न- स्य बापुञ्जत्वावच्छिन्नस्य वा ऽऽत्मत्वं साधनीयमिति टीकाक- तश्चार्वाकमतानुवादोऽसनतश्चार्वाकस्य प्रत्यक्षैकप्रमाणवादित्वा- त् ।। विस्तरभयात्तु तदीयप्रलापान्तरं न दूष्यते ।। स्वतःप्रमाणेत्य- सद्गतम् ।। अनवस्थादिभयादनुमानेऽपि प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वान् ।। मन्वादेरप्यात्मदर्शनाभावे कीदृशस्य तदर्शनं स्यात् तथाच द्रष्ट- व्यइति न संगच्छेत ॥ किञ्च यथादृष्टार्थवादित्वं नाप्तत्वं ॥ धर्म- स्थाऽदृश्यत्वेन तद्वक्तृणामनाप्तत्वप्रसगात् ।। किन्तु यथार्थवादित्व।।

·तयाऽऽत्मनोऽदृश्यत्वेऽपि मन्वादेर्युज्यतएव । मन्वादिस्मृतिरूंपाऽऽ- सवाक्यानां गीतादिवच्छ्रतिमूलकत्वेन तन्त्वोपनिषदमित्यादिश्रु- तिस्मृतिविरोधोन ॥ न लोकरीत्येत्यप्यसङ्गतम् ॥ लोकवेदाधिक- रणविरोधात् पूर्वमीमांसायुच्छेदप्रसङ्गाच्च । व्यासेनाऽपि लोक- रीत्यैव विचारितत्वाच्च ।। तस्यैवेत्यप्यसङ्गतम् । यद्वैमनुरिति श्रुति- विरोधात्पूर्वमीमांसायाउच्छेदप्रसवाच्च ॥ तस्मान्मुनीनामविगी. तांऽशोक्तावाप्तत्वमेव ॥ व्याससूत्रतद्वथित श्रुत्याद्यर्थनिर्णये तु श्री- भगवत्पादमुनेरेवासमत्वमित्युक्तं प्रथमश्लोकव्याख्यायाम् ॥ त. स्माद्विचाराऽशक्तौ श्रद्धामात्रेणार्थग्रहणेच्छायां शाङ्करपादावेव सेवस्व ॥ इतिपञ्चदशखण्डखण्डनम् ॥१५॥ ॥ तत्रच जीव. ब्रह्मसम्बन्धविचारे ब्रह्मणोंऽशएव जीवइति निर्णीतमंशोनाना- व्यपदेशादिति ॥ अस्यार्थः ॥ जीबोब्रह्मणोंऽशएव कुतोनानाव्य- पदेशान्नानाविधोयोव्यपदेशः कचित्ब्रह्मत्वेन क्वचिदुत्पन्नत्वेन कचिदज्ञत्वेन कचिचिद्रूपत्वेन क्वचिदीशितव्यत्वेनाऽणुत्वेनच व्यापकावेनच निरूपणादेकस्यैव विरुद्धधर्माश्रयत्वं ब्रह्माऽतिरि- क्तस्य न सम्भवतीति ब्रह्मांडशएव जीवदत्यर्थः। अथवा ना- नाव्यपदेशानेदेन व्यपदेशात्तथेत्यर्थः ।। श्रुतिश्च यथाःक्षुद्रावि- स्फुलिङ्गान्युञ्चरत्येवमेवास्मादात्मनःसर्वेप्राणाइत्युपक्रम्य सर्वए. वात्मानोन्युच्चरन्तीनि कपूयचरणारमणीयचरणाइतिच।। यत्तु जी- वस्य ब्रह्मोपाधित्वमनीकत्य विस्फुलिइस्योष्ण्यमिव चेतनत्वं सा- धारणोधर्मोजीवेश्वरयोरित्यौपचारिकमंशत्वं व्याख्याय नाना- व्यपदेशदर्शनं श्रुतौ यथाःक्षुद्राविस्फुलिङ्गाः यआत्मनितिष्ठला- स्मानमंतरोयमयतीत्यादेः ॥ तत्तूपेक्ष्यं घिद्वद्भिः ॥ पूर्वाऽपरविरोधा- ·(१४०) न् । तथाहि ॥ नहि तन्मतीयजीवस्याऽजासत्वेन प्रतिबिम्वत्वेन- वा लीकस्य नियमनं तस्मिन् स्थिति ज्ञानकघनस्य परमा. मनः सम्भवति।नवा विस्फुलिङ्गौप्ण्यदृष्टान्नेन चेतनत्वं साधारणं धर्ममादायौपचारिकमंशत्वमपिव्याख्यातुंशक्याततएवअंशत्वाव. गमप्रकारस्तुश्रुत्यैव यथाने क्षुद्राइत्यादिनोक्तः॥ इदमत्रज्ञेयं ॥ ब्र. ह्मणोनिरंशत्वं सांशत्वं वा न लोकसिद्धं येन तदनुरोधेन किञ्चि- द्वक्तुं शक्यं किन्तु वैदैकसमधिगम्यं ॥ एवं सति यथैवसनिरूपयति तथैव तदिति मन्तव्यं||अतएव नैपाती मतिरापने या अलौकि- कास्तुयेनावानतांस्तणयोजयेदित्यादि का श्रुतिलौकिकयुक्त्यै- तत्वाधनं निपेधति ॥अन्यथा सर्वन लौकिकयुक्त्यनुसारिण्येवार्थे श्रुतेस्तात्पर्यवत्त्वेन नेपातर्कणेत्यादिश्रुतिया विरुद्धार्थाच स्यात्।। लोकेऽपि यत्र वस्तुस्वभावएव कार्यहेतुर्न तत्र युक्तिसंभावना ॥ यथाऽयस्कान्तसनिधी लोहपरिश्रमणे ॥ नच तत्र मणिनिष्ठा दे वताऽऽकर्पिकेतिवाच्यं ।। अस्याअपि लोहस्यैवाकर्पणे हेत्वपेक्षा- यां देवतास्वभावस्यैव तथात्वेन वक्तव्यत्वआवश्यकत्वाल्लाघवाच्च मणिस्वभावस्यैव तत्त्वेन वक्तमुचितत्वात् ॥ तथाऽत्राऽपि श्रुतिब- लाद्वस्वेव तादृशमिति मन्तव्यं न युक्तिरपेक्षणीया ॥ तथाच सैव निष्कलंनिक्रियमित्यादिना सांशत्वं निराकृत्य यथामेरित्यादिना जीवस्य ब्रह्मांशत्वमप्याह ।। व्यासोप्यतएवेममेवाथै दृढीकर्तुं हे. त्वंतराण्याह मंत्रवर्णादिति अपिस्मर्यतइतिच ॥ मंत्रवर्णश्च पा- दोस्यविश्वाभूतानीति भूतानां जीवानां पादत्वेनांशत्वमेवाह || स्मृत्तिश्च ममैवांशोजीवलोकेजीवभूतःसनातनइति जीवस्य ब्र-' लांशत्वमेवाह ।। अतएवाजेदश्रुतिरुपपद्यते ॥ नहि विस्फुलिको. - ·(१११) नाऽग्निः एवं जीवोऽपि ब्रह्मांशत्वात् ब्रह्मैव ॥ तर्ससाक्ष्यानुपप- त्तिः नहि विस्फुलिझोन दाहकः प्रकाशोवा ।। अल्पप्रकाशवदल्य ज्ञत्वोपपत्तावपि श्रमस्तु नोपपद्यतेजातु ।। नच देहसंबन्धकतम नीशत्वादीतिवाच्यं ॥ तस्याऽपि जीवभावोत्तरकालीनत्वात् ॥ त. स्मादीश्वराद्भिन्नएवानीशत्वादिविशिष्टोनित्यवद्धएवेश्वरप्रसादज- ज्ञानतोमुक्तोभवतीति नांऽशोजवितुमर्हति ॥ श्रुतिश्व प्रलयसमये भगवदरान्तःस्थानां जीवानां पुनः सर्गसमये ततोनिर्गमनप्रका. रमेवाह विस्फुलिङ्गदृष्टान्नेन ॥ नान्योऽनोऽस्तिद्रष्टेत्यादिश्रुतिरपि जीवादिसर्वपदार्थविषयकदर्शनादिमत्वं सर्वदाऽन्यस्मिन्निपेधति नतु परिच्छिन्नदर्शनादिकमपि|यथा पार्थएव धनुर्द्धरइत्यत्र नहि पार्थादन्योन धनुर्धरः किन्तु यथा स तथा नान्यइति तथेहापी. तिचेत् । बाढमेवमङ्गीकर्मोयदि वेदार्थतामरसतरणे गवतोबादरा- यणस्य सूत्रैः सप्रमाणनिदर्शनः अंशोनानाव्यपदेशादित्यादिशि- स्त्वदुक्तं न विरुध्येत नचैवाकिञ्च विस्फुलिङ्गदृष्टान्तेन यद्यात्मना. मेवोत्पत्ति वदेत्तदा त्वयुक्तः प्रकारउपपद्येतापि नचैव किन्नु सर्वेषां प्राणानां लोकाना देवानां भूतानामपि तथैव सृष्टिमुक्त्वा सर्वएवाऽऽत्मानोन्यच्चरन्तीत्यवदत् ॥ नच त्वं प्राणानानित्यत्वं तथा सृष्टि वा मनुपे येन तत्प्रक्रमपठितानामात्मनां तथात्वमवादीः ॥ नचात्मनां निर्गमनप्रकारमेवाह प्राणादीनामेवोत्पत्तिमाहेत्यपि वक्तु शक्यं ॥ वाक्यशेदप्रसद्गात् विनिगमकाऽभावाच्च ॥ यद्यपि यथानेरितिश्रुत्यैव जीवस्याऽशत्वं तदभावोवा नानिश्चेतुं शक्यः ।। चिन्तामणिकामधेनुकल्पतर्वादिभ्यइवाऽपि ब्रह्मणः सकाशात्याणा- युत्पत्ते. संभवात्तथापि सुत्रैस्तदुपदर्शितश्रुतिस्मृतिभ्यश्चांऽशत्वमे- ·(१४२) वाऽवगम्यते ॥१६॥ ॥अथ तत्रचजीवब्रह्मसंबन्धविचारेइत्या- दिरंशत्वमेवावगम्यतइत्यन्तः पोडशः खण्डःखण्ड्यते॥ तत्र ता. वन्नानाशब्दस्य नानाविधार्थकत्वं कुतः नशब्दाद्धिविनञ्भ्यां नानाजाविति स्वार्थे नाजू सच भेदं वक्तुमर्हति ॥ विरुद्धधर्माब्रह्म- ण्यपि न सम्भवन्तीत्युक्तम्प्राक् ॥ किञ्च विरुद्धधर्माऽऽअयत्वेन ब्रह्माऽतिरिक्तत्वाऽभावसिद्धावपि नदंशत्वं केन सिन्ध्येताअभेदमा- त्रेणांशत्वोक्तौ तु ब्रह्मणोऽप्यं शत्वं स्याद्विभुत्वेऽपि विरोधस्याऽभा. वेनांऽशत्वाऽव्याघातात् ॥ जीवस्याऽप्यनणुत्वमुक्तम्प्राक् ।। क्षे. दव्यपदेशमावस्यांशत्वसाधकत्वन्तु वदन्न्याप्यादिरीतिमजानन्नु- पेक्ष्यएव । किञ्चाऽन्यथाचापीत्यादिसूत्रांशं विसस्मारेति भाति ।। अधिकंतु नात्माऽणुरितिश्लोकव्याख्यानावसरे उक्तम् ॥ कपूय- चरणारमणीयचरणाइत्यत्र चरणशब्दआचरणवाचीति तदुपन्या- सोऽत्र प्रमादेव ।। आभासस्य नालीकत्वमित्युक्तमसकृत् ।। किन स्वामप्रपञ्चयदीश्वरोनयमयति तहि सर्वनियामकत्वविरोधः ।। य- दि यमग्रति तहि तत्र व्यभिचारः॥एवं स्थितावप्यूझम् ।। अस्मा- कं यादृशमंशत्वं संमतं तादृशं प्रागुक्तम् ॥ अमृतत्वफलकमात्म- ज्ञानमुपक्रम्य श्रोतव्यदत्युक्त्वा मन्तव्यदत्युक्त्या मननरूपस्लर्क- आत्मज्ञानउपयुज्यतएव । तर्कनिषेधस्तु श्रुतिप्रतिकूलतर्कविष- यः । अतएव श्रुतौन नर्केणापने येत्युक्तम् ।। त्वयापिच श्रुतिलौं. किकयुक्त्यैतद्वाधनं निषेधतीत्युक्तम||अत्रत्याऽनंशत्वसाधकतर्क. स्तु निष्कलंमहानजइत्यादिश्रुत्यनुगृहीतएव ॥ अतएवाऽपामसो. मममताअभूम अक्षय्यंहवैचातुर्मास्ययाजिनःसुकृतमित्यादिभ्यो. नकर्मणानप्रजयादत्यादेः पावल्यम् ॥ न्यायोपबृंहितत्वात् ।। श्रु.

·(१४३) तिप्रतिकूलइत्यत्र श्रुतिरपि स्वार्थे तात्पर्यवत्येव ज्ञेया ॥ अतएव यजमानः प्रस्तरइत्यादौ तर्केणश्रुत्यर्थवाधः । अतएव स्मृत्योर्वि- रोधेन्यायस्तुबलवान्व्यवहारतइत्याह याज्ञवल्क्यअन्यथा स्मृ. तीनां श्रुतिमूलकत्वाऽभावे श्रुतितोदौर्बल्याऽनुपपत्त्या स्मृतिविरो. धस्थले स्मृतितुल्यार्थश्रुतिद्वयकल्पनायाआवश्यकत्वेन तयोर- पि.विरोधे तर्केणाऽन्यतरश्रुतिसंकोचस्याऽशक्यतया याज्ञवल्क्यो- क्तिर्न सङ्गच्छेत । नच ब्रह्मप्रमाणेष्वेव तर्कविरोधोऽकिञ्चित्करद- तिवाच्यम् ।। श्रुतित्वाविशेषे श्रोत्याअन्यथानुपपत्त्यास्त्वदुक्तरीत्या बलवत्त्वेच जीवस्येवेतरस्याऽपि ब्रह्मणोभिन्नतायास्ततउत्पन्न- तया त्वसंमत्या च संभवेनांशोनानेतिसूत्रव्याख्यावसरोक्तीत- विरुद्धधर्माऽन्यथाऽनुपपत्त्या जीवस्येचेतरस्याऽपि ब्रह्माऽभेदेन स- पिपत्तावन्यत्र पक्षपातस्याऽनुचितत्वात् ।। अत्रचाथवासर्वरूप. त्वादिति त्वजनकवाक्यमप्यनुकूलं स्यात् ॥ किञ्च तर्कस्य ब्रह्म- प्रयपटत्त्या श्रुत्युक्तस्य विरुद्धस्यापि ब्रह्मण्यगीकारे श्रुत्यादिवि.. रोधपरिहारपरद्वितीयाऽध्यायसूत्राणां तद्याख्यानपरत्वज्जनकप- न्थविरोधपरिहारपरत्वत्प्रलापस्याप्यसंगतिः स्यात् ॥ लाघवेन प. 'रिभ्रमणस्य मणिस्वभावत्वमीश्वरकृतत्वेन श्रुतेलीयसीत्वमिति-- वदता न्यायस्य लोके श्रुतौचोपकारकत्वं स्वीकृतं ॥ न्यायमना- दृत्य अतिबलादेव विचारयता तु मोक्षस्य कर्मतत्त्यागोभयसाध्य. त्वं जीवस्य ब्रह्मांशत्वं तदनंशत्वंच स्वीकार्यमुभयविध श्रुतिदर्श- नान्यायानपेक्षणाञ्च ॥ सूत्रयोस्तु सप्तमश्लोकेंऽशोनानेतिसूत्र. व्याख्यावसरे ममैवांशदतिस्मृतेर्याव्यवस्थोक्ता तादृश्येव बोध्या। मन्त्रवर्णस्याऽप्युपाधिपरिच्छेदेन परिच्छेदं वदतस्सैव गतिः ॥ यत्तु ·(१४१) टीकाकारेणाऽतएवाभेदश्रुतिरित्यत्राऽतएवेत्यस्य तादात्म्यादेवेत्युः क्वा भेदसहिष्णुरभेदस्तादात्म्यमिति तादात्म्यलक्षणोऽभेदइत्यायु- कं तदयुक्तं ॥ निम्बार्कादिमतप्रवेशापत्तेः ॥ भेदाभेदयोर्विरोधे. नैकत्रावस्थानाऽयोगाच्च ॥ शब्दार्थयोस्तादात्म्यं तच्च भेदसहिष्णु. रसेदेइतिवदतां केपांचिच्छाब्दिकानांत्वयं भावः । शब्दार्थयो- दोवास्तवोवैकल्पिकोडोदश्च ॥ विकल्पस्तु शब्दज्ञानानुपातीव- स्तुशून्योविकल्पइति पतञ्जलिलक्षितइतिदिक् ॥ विस्फुलिङ्गाना- मन्यभेदं वदन्ने प्रष्टव्यः॥ किमिमे विस्फुलिङ्गात्मकवन्हेरभिन्ना उतापादानवन्हेः ॥ नाद्यः।।जीवस्य तादृशदृष्टान्नेन स्वस्मादेवाडो- दसिध्या ब्रह्मणस्तदसिद्धेगाअन्त्ये व्युच्चरणायामूर्ध्व वा|नान्त्योऽ. नुभवविरोधातानाद्यो वन्हेस्सावयवत्वेन स्वघटकतादृशावयवा. द्विस्फुलिसस्याऽभिन्नत्वेऽपि तादृशसर्ववन्यभेदे मानाऽभावात् ।। नहि पटावयवएकस्तन्तुस्सर्वपटाऽभिन्नोव्यपदिश्यतेऽतिप्रसवात्।। कथञ्चानेन दृष्टान्तेन सर्वदा ब्रह्माशेदवादिनस्ते इष्टसिद्धिः॥ कि. शैवं प्राणादेरपि तदंशत्वं स्यात् तस्मादुपाधिनिर्गमेनैव जीवनिर्गम- इति युक्तमित्युक्तम्बाकायद्यपि यथाऽमेरित्यादित्वदुक्तं संगच्छते परन्तु तत्राऽपिचिन्तामणीत्याधुक्तिर्न युक्ता।।घटाकाशवजीवाऽदि- विसम्भवादितिहि वक्तुं युक्तम्।यत्तु टीकाकारोघटसंवतमाकर. शभित्यस्यां श्रुती लयाभावेन सादृश्यमभिप्रेतमित्याह|तन्न । उ. पात्तधर्म परित्यज्याऽनुपात्तधर्मेण सादृश्यस्वीकारे ऽतिप्रसमात्।।त. स्माद्विभुत्त्वेन नयनाभावप्रयुक्तमेव सादृश्यं तच्च नाऽणुत्वे घटते । दतिपोडशखण्डखण्टनम् ॥ १६ ॥ । नचैवमसार्वइयाउनुपप- त्यादिदूपणपास सर्वज्ञत्वादिधर्माणां भगवदिच्छयैव निरोभूत.

·(१४५) रमात् ॥ यतः सूत्रकारोऽपीमामेवाऽऽशङ्कामपाकर्तुमेवमेव जगाद पराभिध्यानात्तुतिरोहितंततोहस्यवन्धविपर्ययाविति।अस्य जी- वस्यैश्वर्यादि तिरोहितं तनहेतुः परात्रिध्यानान् परस्य भगवतो:- भिध्यानं स्वस्य जीवस्य च सर्वतोभोगेच्छा तस्माद्धेतोः ऐश्वर्या- दिसगावे वैचित्र्याशावादोगोन भविष्यतीति जीवे तिरोभावं क- तचान् स्वधर्माणां ततएव तिरोभावान वन्धोजगवद्धर्मविपरीतधर्म- वत्त्वं चेत्यर्थः। ऐश्वर्यादितिरोशावादीनत्वं पराधीनत्वंच वीर्य- तिरोभावात्सर्वदुःखसहनं यशस्तिरोभावात्सर्वहीनत्वं श्रीतिरोभा. बाजन्मादिसर्वापद्विपयत्वं ज्ञानतिरोभावाद्देहाद्यहंबुद्धिः सर्ववि- परीतज्ञानमपस्मारसहितस्येव वैराग्यतिरोभावाद्विषयासक्तिः आ- नन्दांशस्तुपूर्वमेवतिरोहितोयेनजीवभावः|अतएव नेतरोऽनुपपत्तेः भदन्यपदेशाच्चेत्यादिना जीवस्याऽऽनन्दमयत्वं न्यषेधसूचकारान नुकारणसाम्ये कथमेकेपांजडत्व मेकेपांचेतनत्वं जीवे ज्ञानस्यापि तिरोहितत्वेनाइल्पज्ञत्वमपि कथमितिचेत् ।। अत्राहुराचार्याः ॥ स. च्चिदानन्दरूपे ब्रह्मणि अस्यंशत्रयं स्वरूपभूत।प्सत्यंज्ञानमानंदंब्री- तिश्रुतेः।यःसर्वज्ञइति श्रुते धर्मरूपमपि ज्ञानमस्तीति मंतव्यं भगवा- नितिनामव्युत्पत्त्याच ॥ तथच स्वरूपात्मकेन सदंशेन जहोद्गमः पू- वमुक्तः ॥ पश्चाञ्चिदंशादेव जीवानां तद्रूपाणामेवोद्गमउक्तः ॥ अ- नोजडेपु सन्मात्रकार्यवाञ्चितिरोभावः ॥ जीवेच चित्कार्यत्वेन चिद्रूपत्वात्सत्त्वेनचोपलभ्यमानत्वादानन्दांशतिरोभावएवाएतयोः सच्चितोरपि तिरोभावे स्वरूपहानिरेव स्यात् तिरोहितनु धर्मरूपं, भगशब्दवाच्यं ज्ञानमतः सर्वमनवयं ॥ अत्र नियामिका भगवदि. ॥ १९.

·ण्ड्यते ॥ (१४६) छैवेति ज्ञेय।।एतयोर्जेदाभेदविचारमये वक्ष्यामः॥१७॥ ॥अथ नचैवमसार्वत्येत्यादिविचारमग्रवक्ष्यामइत्यन्तःसप्तदशः खण्डःख. ।। भगवदिच्छया जीवस्यैश्वर्यादितिरोभावे वैषम्यादि. दोषोभगवतोभोगेच्छाभावश्चोक्तात्वदुक्तेऽर्थे सूत्रस्य विषयवाक्या- उलाभोऽतस्तत्रस्थपदमात्रार्थपर्यालोचने अभिध्यानशब्दस्येच्छायो रूढी प्रमाणाऽसावन योगेन तथाऽर्थाइलाभेनच परस्याऽज्ञानस्याऽ. मिध्यानादभिचिन्ननादभिनिवेशात्स्वस्वरूपं तिरोहितं ततः पराभि- ध्यानात्तजन्य तिरोधानाद्वा बन्धो विपरीतधर्मवत्त्वंचेति सूत्रार्थः।। इदञ्च श्रुत्यर्थमपर्यालोचन्नम्प्रत्युक्तमावस्तुतस्त्वयमर्थः॥तिरोहितमपि ईश्वरस्याऽभिध्यानाच्चिन्तनात् आविर्भवतीत्यध्याहारःहि यस्मात्तत एवेशादेवास्य जीवस्य बन्धविपर्ययौ बन्धतदभावौ ईश्वराऽज्ञानेन बन्धस्तज्ज्ञानेन तदनावदंतीश्वरस्य बन्धतदभावहेतुत्वम् । तथाच श्रुतिः ॥ ज्ञात्वादेवंसर्वपाशापहानिःक्षीणैःश्लेशैर्जन्ममृत्युपहाणिः नस्याऽशिध्यानात्तृतीयदेह देविश्वैश्वर्यकेवलआप्तकामः ॥ ज्ञा- त्वादत्यस्योपपत्त्यर्थं पूर्वाद्धं लभ्यते दतिशेषः।तृतीयं बन्धमोक्षा- पेक्षया सर्वपांशापहानिजन्मादिप्रहाण्यपेक्षयावा तृतीयमणिमा- दि।। देहभेदे देहनाशे ॥ क्रममुक्तिरुत्तरार्द्धनोक्ता । तथाच ब- न्धतदभावयोरज्ञातज्ञातेश्वरप्रयुक्तत्वम् । एवंच बन्धस्याज्ञान- युक्तत्वाद्दीनत्यादिकं तपयुक्तमेव॥अनन्दांशस्तु पूर्वमेवतिरोहित- दत्यसंगतम् ॥ जीवनावस्याऽनादित्वात् सादित्वेपि पूर्वमानन्दांश- निरोशावस्ततोजीवभावस्ततोवन्धविपर्ययावितिक्रमे मानाभावः।। नेतरोऽनुपपत्तेः भेदव्यपदेशाचेतिसूत्राभ्यां यथा जीवस्याऽऽनन्द- मयत्वं न निपिध्यते यवाच तस्याऽधिकरणस्याऽर्थस्तथा शारी.

·(१४७) रकभाष्यज्ञामतीनिवन्धादितोज्ञेयम् ॥ अस्माभिस्तु विस्तरजिया नप्रतन्यते ।। जडानां सदंशादेवोद्भवइति सत्त्वेनोपलम्भोजीवानां चित्त्वेनचोपलम्भइतितु निष्प्रमाणम् ॥ चिन्मात्रकार्यस्य जीव- स्य सत्त्वेन प्रतीतौ सन्मात्रकार्यस्याऽऽकाशादेरपि चित्त्वेन प्रती- त्यापत्तिः॥ सत्कार्यत्वाऽभावेऽपि जीववदेवसत्त्वेन प्रतीत्युपप- त्या सत्कार्यत्वस्याऽप्यनापत्तिश्वाऽधिकंतूक्तं सप्तमश्लोकव्या. ख्यायाम् ॥ नेहनानास्तीत्यादिश्रुतिविरोधान्ननिरुपाधौ धर्मरूपं ज्ञानं किन्तु सोपाधावेव त्वन्मते यथाऽऽकाशादेश्चितस्तिरोभावेऽपि नस्वरूपहानिर्यथावा स्वमस्य सतोऽपि तिरोभावेऽपिन सा तथा जीवजयोस्तदहान्युपपत्त्या स्वरूपहान्यापत्त्युक्तिरयुक्तैव ॥ इति सप्तदशरखण्डखण्डनम्॥१७॥ ।। ननु ब्रह्मरूपाणामेव जीवानां; सहजगुणांस्लिरोहितान्विधाय मिथ्याज्ञानादिदोपयुक्तत्वकरणे तू- पस्थितहानिरकृताभ्यागमश्व प्रसज्येतेतिचेत् ॥न ॥ एतयोर्जीवक- तावेव जीवएव च दूपणत्वात्।।तत्राऽपि लोकेऽप्यस्वतन्त्रजीवक- तावेव ॥ दृश्यते हि लोकेऽपि राज्ञां स्वतन्त्रणां स्वविहारार्थ प्राची. नविचित्रभवनप्राकारगोपुरादिङ्गकरणेन तचैव तिरोधानादि- करणं निजसेवकेप्वपि कदाचित्स्थितस्याप्यैश्वर्यादेहरणं पुन: नं च सेवयासंतोपे किंपुनः सकललोकनियामकस्य सकलजग- कारणकारणस्य भगवतः स्वदासजीवस्याऽन्यथाकरणे शङ्का ना- म॥ किञ्चैवंसर्गस्थितिसंहारेप्यपि भगवतएव कर्तृत्वास्थितं संस्ट- त्य पुनस्तथाकरणेऽपीमौदोषौ प्रसज्येयातां ॥ तथासति जगतोऽ- नित्यत्वप्रसंगोऽसंभवएव वा स्यात् ॥ यतोभगवान् स्वयमेव येचै. वसात्त्विकाभावाराजसास्तामसाश्चये मत्तएवेतितान्विद्धिनत्वहं- - ·(११८) तेषुतेमयि त्रिभिर्गुणमयैविरेभिःसर्वमिदंजगत् मोहितंनाऽभि- जानातिमामेभ्यःपरमव्ययमिति मायामोहेन स्वाऽज्ञानमुक्त्वा खे. च्छयैव च माया मोहयतीति निरूपणार्थ स्वाधीनत्वं मायायाः देवी पागुणमयीमममायादुरत्ययेति निरूपितवान् ॥ अतोपि भ. गवदिच्छाधीनतैव बन्धस्याऽपि॥एवंसति यस्मिन् जीवे यादृशी- च्छा तद्नुरूपाएवाविद्यादिशक्तयः सत्त्वादिभेदेन तं व्यामवन्तीति महदैश्वर्यं भगवतः ॥ अतएव महात्मानस्तुमापार्थदैवीप्रकृतिमा- स्थिताः भजंत्यनन्यमनसोज्ञात्वाभूतादिमव्ययमिति भगवतोक्तं ।। भवंतिभावाभूतानांमत्तएवपृथग्विधाः मत्तःस्मृतिर्ज्ञानमपोहनंचे- त्यपि ॥ अपरंच स्वयौक्तिकेऽत्विदं दूषणमुद्भाव्यं स्यायेन तथैव कल्प्येत नतु श्रुतिसिद्धाराजाऽऽज्ञायाः पर्यनुयोगाऽनहत्वात्।। एष- सेवसाधुकर्मकारयतितंयमेभ्योलोकेभ्यउन्निनीषति एप एवासा. धुकारयतितंयमधोनिनीपतीतिश्रुतिरपीममेधार्थमाह ॥यआत्मनि- तिष्ठन्नात्मानमन्तरोयमयतातिच ॥ अतएव नान्योऽतोऽस्तिदत्या. दिरपि संगच्छते।।अन्यस्य स्वतन्त्रकर्तृत्वाऽभावात् ।। अतएव सू- कारोऽपि जीवस्य कर्तृत्वं निरूप्य तत्स्वतएवेश्वराद्वेत्याशंक्य प- रात्तुनच्छुतेरिति सिद्धान्तमुक्तवान् । अतोऽकताऽभ्यागमोजीवे न दोपायासर्वथा परतन्त्रत्वात् ॥१८॥ ॥ अथ ननुब्रह्मरूपाणामे- वेत्यादिः सर्वथापरतन्त्रत्यादित्यन्तोऽष्टादशःखण्डःखण्ड्यते ॥ तत्रोपस्थितहान्यादिकरणदूपणस्य न वाचनिक्त्वं येन तस्य स्व- तन्त्रविषयेसंकोचः क्रियेत किन्तु परदुःखकरणं लोकतोजुगुप्सित- मितीदशजगुप्सितधर्मोऽपि परस्मिश्वेत्त्वया स्वीक्रियते तर्हि सुन्या. ख्याताविष्णुजक्तिः सुयस्त च त्वदीयैःश्रेयसे ॥जडेषु नोपस्थि. ॥

·(१४९) तहानिकतोदोपोदुःखाशावेनाऽजुगुप्सितत्वात्।।अकृताभ्यागमनन्तु नास्येवेति दृश्यतेहीत्यादिना तदुदाहरणमसङ्गतम् । एतेनैव किश्चै- वं सगैत्यादिनिरस्तम् ।। सेवकेषु यथैश्वयदिः पुनर्दानं सेवया सं- नोपे तथा हरणमप्याज्ञोल्लङ्घनादिनीरोपएव ॥ अन्यथाऽपयशो. नरको स्यातामेव ।। तथाचस्मृतिः ॥ अदण्ड्यान्दण्डयाजाद- ण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् अयशोमहदामोतिनरकंप्रतिपद्यते ॥ अत- एवं सूत्रकारः फलमतउपपत्तेरित्याह ॥ अस्मन्मतेतु वैषम्यादिप- रिहारस्तृतीयश्लोकव्याख्यायामुक्तः॥ मायामोहेनेत्याद्युक्त्या ई- श्वरेच्छाया मायारुतमोहद्वारा कार्यविशेपं प्रतिहेतुत्वं स्वीकृतं तञ्च स्वतन्त्रेच्छाहेतुत्ववादस्य सोचकमर्द्धजरतीयन्यायाऽऽपाद- कञ्च ॥ तन्न्यायपरिहाराय कार्यान्तरेष्वपि मायादिद्वारकहेतुता. ऽऽपादकञ्च स्वेच्छयैवचेत्यत्र स्वशब्दोपादानं शब्दशक्त्यज्ञानमूल. कं मदिच्छयैवेति प्रयोक्तुमुचितम्||अन्यथा राजाऽऽक्षया सेवक- श्वौरादिदण्डने राज्ञा स्वाज्ञाधीनत्वे तस्य ख्यापिते सेवकाः रचे च्छया चोरान्दण्डयनीति ख्यापनार्थ राजेदं प्रोक्तवानिति तटस्थः प्रयुज्जीत प्रयुद्धे तु सेवकामदिच्छयेत्यादि । ईश्वरेच्छावशाद्वि- यादिशक्तयोजीवं व्यामुवनि परन्नु चीजवदीश्वरेच्छायाजलय हेतुत्वमिति तयाप्तिरनादिरियादिच प्रागुक्तम्।।भवन्तिइत्याद्यप्येवं व्याख्येयम् ॥ ौतेऽर्थे नेदंदूपणमुद्भाव्यमित्यत्र यद्वक्तव्यं तदुक्तं • प्राक् ॥ राजाऽऽज्ञायाः पर्यनुयोगानहत्वादित्यपि स्मृतिविरुद्धम।। अधर्मतःप्रदत्तन्नोपरन्सभासदः उपेक्षमाणाःसनृपानरकया- न्त्यधोमुखा इति कात्यायनस्मतेः । एपोवेतिश्रुतेश्च व्यवस्थो- रेव । अन्तर्यमनन्त्वपक्षपातेनैव बोध्यम् ॥ नान्योऽतोऽस्तीत्यादेः ·(१५०) स्वन्त्रकर्तृत्वाऽभावमात्रपरत्वे तु मुख्यार्थत्यागः स्यात्सच बाधकं विनाऽयुक्तोऽन्यथाऽतिप्रसङ्गात् ।। तस्मादीश्वराष्ट्रादे#दनिषेधिकै. वेयं श्रुतिः ॥ परात्तुतच्छ्रुतेरित्यस्य तु व्यवस्थोक्तेव ।। तस्मा त्वदु. क्तरीत्याऽकृताभ्यागमादिः स्थितएव सच दोपायैवेति स्थितम् ॥ इत्यष्टादशखण्डखण्डनम् ॥ १८॥ ॥ येविमां शङ्करं परिहत्तुं पूर्वजीवकतधर्माधर्मसापेक्षएवेश्वरः कारयति । अन्यथा स्वर्ग- कामोयजेत ब्राह्मणोनहंतव्यइत्यादिविधिप्रतिषेधानर्थक्यं स्यात्।। ईश्वरस्यैव प्रवर्तकस्य निवर्त्तकस्य च सत्त्वात् ।। अतोविधिनिषे. धाभ्यामेव प्रवर्त्तमानं निवर्तमान चेश्वरः प्रवर्तयति निवर्तयति. च॥कस्यचिद्विहिते प्रत्तिः कस्यचिन्न कस्यचिन्निपिद्धान्नित्तिः कस्यचिन्नेत्यवाऽपि पूर्वपूर्वतादृक्कमैव निमित्तं ।। प्रवाहस्याऽना- दित्वात् । अतोनाऽकताऽभ्यागमोजीवइतिवदन्ति ।। तेषामनीश्वर- वादएवाऽऽपद्यते । नच कर्मणोजडत्वेन फलसमर्पकत्त्वाऽसम्भवा- तत्समर्पकत्वेनेश्वरसिद्धिः ॥ अन्यथाऽनुपपत्त्या कल्प्यमानस्य तादृशस्यैव कर्मणः कल्पयितुं शक्यत्वात् ॥ ननु कृतप्रयत्नापेक्षस्तु- विहितप्रतिषिद्धा वैयर्थ्यादिभ्यइति तत्त्वसूत्रात्तथोच्यतइतिचेत् ।। न ॥ तदर्थानववोधात् । तथाहि पूर्वोक्तन्यायेन परात्तुतच्छ्रुतेरि- तिपूर्वसूत्रेणेश्वरादेव कर्तृत्वे निरूपिते प्रवर्तकत्वेन निवर्तकत्वेन चाऽभिमतविधिनिषेधवैयर्थ्यमापतितं ॥ तत्र नहीश्वरः साक्षा- स्कञ्चन प्रवर्त्तयति निवर्तयति वा ॥ तत्तबारैव तथाकरोतीतितु स. माधानं न सङ्गच्छते।।सर्वस्यैव सन्मार्गमात्रवर्तित्वाऽऽपातात्।।तथाच विधिनिषेधसत्वेऽप्यप्रत्तिनिवृत्त्योः सत्त्वेन तदुपपत्त्यर्थं पूर्वकर्म- कल्पनं लनुपपन्नाप्रवाहस्याऽनादित्वेन पूर्वपूर्वकर्मणैव प्रवृत्तिनि.

·(१५१) उत्त्युपपत्तौ विधिनिषेधवैयपिाताताएवंच सति प्रामाणिकवा. जावेनाऽधपरम्परापत्तियागादिकरणस्य धर्मत्वहानिश्च॥फलोद्दे. शाभावेन तज्जनकत्वनिर्वाहकापूर्वकल्पने प्रयोजनासावेनैतस्य कर्मणोनष्टत्वेनाऽयिमकर्मप्रतिनिमित्तमपि निरूपयितुमशक्यं ।। एतत्समाधानाय प्रवर्तकत्वं निवर्तकत्त्वंच विध्यादेरेव ॥ तौ जा. नतामप्यप्रटत्त्यनिरत्तीतु विचित्रेश्वरेच्छयेति वाच्यं ॥ एवमपि सत्यावश्यकत्वाल्लाघवाच्चेश्वरेच्छैव तथाऽस्तु कृतं ताभ्यां ।। एव- ञ्चाऽन्धपरम्पराऽपि न सम्भवति ॥ ईश्वरेच्छाजन्यत्वात् दृश्यतेऽ- पि हि विधिमजानतोऽपि बालस्य नैसर्गिकी धर्मप्रवृत्तिः॥ एव- मपि सति न निस्तारः । तथाहि ॥ नहीश्वरः स्वतन्त्र पुरुषार्थत्वेन कर्म कायिप्यति किन्तु स्वर्गादि साधयितुं ॥ तथासति स्वस्यैत- दाने समर्थत्वाद्विहितनिपिद्धफलोपपत्तौ विहितनिपिद्धयोर्याग- ब्राह्मणहननयोर्वैयर्थ्यापत्तिः ।। नचाऽकताऽभ्यागमदोपपरिहारा- य तथा करोतीति वाच्यं ॥ स्वतोजीवस्य कर्तृत्वे हि तत्फलनिरू. पणे सदोषोन स्यान्नतु तादृशं फलं दातुं ताइक् कर्मकारणे॥स्वतः सर्वथैवाऽसमर्थत्वाजीवस्य कृतमप्यकृतप्रायमिति न तत्परिहार- इतीश्वराधीनं जीवकर्तृत्वं नोपपद्यतइतिचेत्तत्राह ॥ कृतप्रयत्ना- पेक्षस्वित्यादि ।। अयमर्थः ॥ एकोऽहंबहुस्यामिति प्रपञ्चेन रमणे च्छया हि भगवान् क्रीडाथै कृतप्रयत्नः तदा क्रीडैव मुख्याऽन्य- सर्वमुपसर्जनीभूत।तथाच तदपेक्षोभगवान् विचित्ररसानुभवार्थ- मेवं यः करिष्यति तमेवं करिप्यामीति स्वयमेव मर्यादां चकार ।। वनसेतुपरीप्सयति धर्मसेतूनांवक्ताकर्ताभिरक्षितेत्यादिवाक्य- श्रवणादेवमवसीयते ॥ ततश्च स्वरुततद्रक्षणाय ज्ञापनाय च वेदं .

·(१५२) चकार ॥ तथाच जीवोत्पादनसमयएवैनं जीवमस्मिन् देशेऽस्मि- न कालएतत्पयुक्तपत्तिनिवृत्तिमन्तं विधायैतदेतत्फलं दास्यामी- त्यामोक्षं प्रतिजीवं विचारितवानिति तदनुसारेणैव ते तथा भव. नीति ॥ एवंप्रकारेण कृतोयः क्रीडाथै प्रयत्न उद्यमोजीवादिवैचि. ध्यादिफरणेन तदपेक्षस्तधीनएव कारयति भगवान् ॥ कुतएत् ।। यतोयागादविहितस्य प्रतिपिद्धस्य विपहननादेः स्वर्गनरकसाध. नत्वेनाइवैयर्थ्यमेवमेव भवेत्॥अन्यथेश्वरस्यैव कारयितृत्वे चोक्ता म्यायेन तद्वैयर्थं स्यात्॥आदिपदाद्विनाऽपि कर्मतत्फलदानमपि- नातएव||अतएव श्रुतिरपि कर्मकारणे फलदानेच्छामेव हेतुत्वेना. नुवदति यमुन्निनीपत्यधोनिनीपतीति॥आचार्यास्तु यथा पुत्रं य- तमानं बाल वा पदार्थगुणदोपौ वर्णयन्नपि तत्पयनाभिनिवेशं पश्यति तथैव कारयति फलदानार्थं श्रुतौ कर्मापेक्षाकथनात्फल. दाने कर्मापेक्षः कर्मकारणे जीवकतप्रयत्नापेक्षः प्रयले तत्कामा- पेक्षः स्वर्गादिकामेच लोकप्रवाहापेक्षः कारयतीति न ब्रह्मणि दो- पगन्धोऽपि ॥ नचैवमनीश्वरत्वं ॥ मर्यादामार्गस्य तथैव निर्माण- त्वात् ॥ यत्र त्वन्यथा तत्र पुष्टिमार्गानीकारइत्याहुः ॥ अयमपि पक्षः स्वरूतमर्यादायाएव हेतुत्वेन कथनान्मर्यादाकरणे च क्री- डेच्छामृते हेत्वन्तरस्याऽसम्भवादस्मदुक्तान्नातिरिच्यते ॥ तस्माद. स्मटुक्तएव मार्गोन त्वदुक्तः ॥ किश्च कियापूर्वकालीनात्मधर्म- स्यैव प्रयत्नशब्दार्थत्वेन वक्तुमुचितत्वान्नाधर्मधर्मों तद्वाच्यौ॥ कि. च त्वदुक्तप्रकारे विधिनिषेधाऽवैयादिभ्यइत्येव स्यान्नतु विहि- तेत्यादीति दिक् ॥ १९॥ ॥ अथ येत्विमांशङ्कापरि हर्त्तमित्या- दिविहितेत्यादीतिदिगित्यन्मएकोनविशः खण्डः खण्यते॥ ॥अ. .. ..

·(१५३) अ यत्तीकाकारेण कर्मापेक्षेश्वरस्य कारयितृत्वमतं पूर्वमीमांस- कानामित्युक्तं तत्तु भ्रमाजैमिनिनेश्वरस्याऽनङ्गीकतत्वात् ।। धर्म- न्तुजैमिनिरतएवेति सूत्रव्याख्यायां तद्गुरुणापि तथैव प्रलपितत्वा. त् ॥ तदीयग्रन्थमात्रे यतमानावस्तुतोव्यासोक्तिश्रद्धालवः परं मङ्गलाचरणमस्मद्रीत्या चरन्तीति बोध्यम् ॥ एवञ्च नेपाम: नीश्वरवादएवेत्येतद्द्याव्याख्यायाम् कर्मसापेक्षेश्वरकल्पनापेक्षये-, श्वराऽनपेक्षकर्मकल्पनस्य लघुत्वादिनि हेतुकथनमापे टीका- कारस्य परास्तम् ॥ इष्टापत्तेर्मोमांसकैर्वक्तुं शक्यत्वात् ॥ मूल. स्यापि मीमांसकाभिप्रायेण प्रदत्तौतु सएव दोपः ॥ कर्मापे- क्षफलदत्वमते यथा नानीश्वरवादप्रसक्तिस्तथोक्तं तृतीयश्लोक- व्याख्यायाम्।।तादृशस्यैव कर्मणइत्यत्र तादृशशब्देन यदि यथो- चितफलसमर्पणसमर्थमित्युच्यते तहिलोकविरोधो जहस्य ताह- शतायालोकेऽभावात् ।। कल्पनायादृष्टानुसारित्वनियमाच्च।यदी. श्वरायतिरिक्तश्चेतनस्तहि नान्योऽतोऽस्तिद्रष्टेत्यादिश्रुतिविरोधः,। तस्मात्कर्मणईशप्रसादादिकं प्रति हेतुत्वमिति कल्प्यते ऽन्यथानुपप- त्यति न काप्यनुपपत्तिःफलमतउपपत्तेरिति सूत्रकारउपपत्तिपर्द प्रयुजानउपपत्तेरीदृशविपयत्वमूचे ॥ तादृशेशप्रसादादिना च. प्रतिनिटत्ती इति न विधिनिषेधवैयर्थ्य।प्रवर्तकपूर्वकर्मार्थं तदपे- क्षणान्।तथाच पूर्वकर्मापेक्षामेवोत्तरकर्मप्रति भगवानाह स्वभा. वजेनकौन्लेयनिबद्धःस्पेनकर्मणा कत्तुनेच्छसियन्मोहात्कारष्यस्य.. वशोपितत् इति स्वभावस्तुप्रवर्त्तते इतिच ॥ स्वभावः पूर्वकर्म प्र. वर्तते प्रवर्तयति अन्न वितणिजर्थः कषांचित्कर्मणां फलप्रयो.

·(१५४) जककर्मप्रत्येवहेतुत्वात् ।। स्वविषयकविधिनिषेधशास्त्रानावे क. मणोधर्माधर्मत्वयोरसिध्या फलप्रयोजकावाभावेनाऽप्रवर्तक. खे निवर्तकत्वे च शास्त्रयोविधित्वनिषेधत्वयोरनुपपत्त्या स्वरू- पमात्रस्याऽकिञ्चित्करत्वेन स्वज्ञानद्वारा विधेनिषेधस्य च प्रवर्त- कतायां निवर्तकतायां च तद्वैयर्थ्यमापादयितुमशक्यं ॥ बाला- नां केषांचित्पित्रादिवाक्यं तद्वाक्यप्रयोजकज्ञानहेतुशास्त्रं वा प्रष्ट- त्तिनिवृत्तिकरं केपाञ्चित्तु संस्कारद्वारा पूर्वजन्मसञ्चितशास्त्रज्ञानं तथेति नदोपः ।। मन्दानां कर्मणां सहायकमन्तरेण फलदातृत्वा- भावाच्च विध्यादिज्ञानापेक्षातथाहि ॥ त्रिविधानि खलु कर्माणि भवन्ति अत्युपाण्युपाणिमन्दानिच अत्युपाणान्विहैव फलम् ।। अत्युग्रपुण्यपापानामिहैवफलमश्नुते इति वाक्यात्।।उयाणां त्वस- ति प्रतिबन्धके सहायमन्तरेण जन्मान्तरे तान्येव प्रारब्धपदवाच्या. नि॥ मन्दानां वितरसाहाय्येन फलदातृत्वम्।।अवश्यमेवभोक्तव्यं केतकर्मेतिवाक्ये कर्मपदेन प्रारब्धं गृह्यते ॥ अवश्यमित्यस्य सहा. यकाभावेऽपीत्यर्थः। तथाच प्रारब्धानां कण्ठतोमन्दानामवश्यं- पदोपादानेन सिद्धिरित्यन्यत्र स्पष्टम् ॥ तानिच पुनस्त्रिविधानि पुण्यपापयोः प्रवर्तकानि तत्र प्रवृत्तिप्रतिवन्धकानि भोगदा- निच ॥ एवञ्च विधिनिषेधौ जानतामपि प्रतिनिटत्त्यभावी तु तत्तत्प्रतिबन्धककर्मप्रयुक्तेश्वरेच्छावशाद्वा पूर्वकर्माभावप्रयुक्तेश्व रेच्छाभावाद्वेति बोध्यम् ।। लाघवन्त्बिदमप्रयोजकांविषम्यादिदो- षपस्तत्वात् ॥ फलमुखस्य कल्पनागौरवस्यादोषत्वाच्च ।। अन्यथा शून्यवादापत्तिरित्युक्तम् ॥ ईश्वरेच्छायाः प्रयोजकत्वेत्वन्धपरम्प- रैव ॥ विध्यायनपेक्षत्वात् ।। बालेषु नैसर्गिकप्रत्तिदर्शनस्य त्व- ·(१५५) यैवोक्तत्वात् ॥ यत्तु जीवसृष्टिकाले कृतोयोमर्यादारूपोयलस्त, स्य सत्यत्वार्थ यागादिसाफल्यमित्युच्यते ॥ तन्न ॥ त्वदुक्तरीत्या फलस्याऽपि प्रतिजीवं दैव विचारिततया कर्मणोऽकरणेऽपि त, सम्भवेन कर्मकरणविषयकेच्छायानिष्फलत्वात् ॥ इच्छामात्रेण कर्मणः फलं जायतइति त्वदुक्या सिध्यति ।। तत्रच व्यतिरेका: भावे कर्मणोऽन्यथासिद्धिरेव दुग्धंप्रतिगोकर्णमूलस्येव ।। ईश्वरे: च्छाशावेनैवफ़लांशावस्यसिद्धत्वात्।वास्तवसूत्रार्थस्तु पूर्वमुक्तोऽ: वास्तवार्थोदूपितश्वातिदधीनएव कारयतीत्युक्तव्यापारान्तरं निष्फ- लं पूर्वसंवेन्तेनैव सर्वसामञ्जस्यादीदशव्यापारविषयापि तदानी; मिच्छाऽभूदित्यपि कल्पना व्यर्था गुर्वीच ॥ अस्मादपि त्वदुक्तस्त- त्रार्थोन युक्तः। अन्यथेश्वरस्येत्यायप्यसङ्गतम् ॥ अन्यथाऽपि सार्थकत्वस्योक्तत्वात् ।। यमुन्निनीपतीत्यादिश्रुत्यर्थोप्युक्तःप्राक् ॥ एतेन साधनञ्चस्वरूपञ्चसर्वस्याहश्रुतिःफलम् नप्रवयितुंशक्ताः तथाचेन्नरकंनहि इति निबन्धाद्युक्तं प्रत्युक्तम् ॥ आचार्यास्तु इः, स्युक्त्वा लिरिवते यन्थे पुत्रादिशब्दत्रयात्कथं द्वितीया । वर्णयते- ब्रुवतिसमानार्थत्वाभावाहुयाजित्यस्मिन्परिगणने भाप्ये याचेः पृथग्भिक्षेHहणेनाऽर्थग्रहणस्याऽमूलत्वाच ॥ कथञ्च तथैवनिर्मा णत्वादितिभावप्रत्ययसङ्गतिः ।। अस्मिन्मते पुत्रादेः प्रयत्नाभिनिवे- शः किंकृतइति वक्तव्यम् । यदीशकतस्तहि अभिनिवेशकारणो, त्तरं कारणमितिसिध्यति । नचेदृर्शतन्मतस्वारस्यम् ॥ यद्यन्यक: तस्तहीश्वरस्य सर्वकर्तृत्वहानिः ॥ कामेच लोकप्रवाहाऽपेक्षइत्य: नेन कि लोकप्रवाहेण जीवस्य यः कामस्तं सउत्पादयतीत्युच्यते; किंवा परमेश्वरोलोकप्रवाहं वीक्ष्य काममुत्पादयतीतिनायःलो.

·(१५६) कप्रवाहसत्त्वेऽपि विरक्तानां कामानुत्पत्तेस्तस्य तबाहेतुत्वात्यमा णाभावाच्च ॥ नद्वितीयः॥तत्र लोकप्रवाहस्य हेतुत्वं प्रकल्प्य कर्म. णोहेतुत्वबोधकानां दुर्दशाकरणापेक्षया कर्मणएव हेतुत्वकल्पना. या उचितत्वात्सापेक्षताया अङ्गीकृतत्वात् ।। किञ्चाऽस्मिन्मर्यादा- मार्गे हरेरनीश्वरत्वम् अमर्यादामार्गरूपपुष्टिमार्गईश्वरत्वम् इनि स्थितम् । एवंचाऽन्यतरस्याप्रामाणिकत्वं वाच्यं ॥ वस्तुनिविक- ल्पस्यायुक्तत्वात् ॥ एतत्पक्षस्य स्वोक्तादनतिरिक्तत्वप्रदर्शनप्रया. सोऽप्यनुपपन्नः ॥ स्वकतमर्यादायास्तत्पक्षे हेतुत्वाकथनात् ॥ लो- कप्रवाहपर्यन्तमेवतद्भमणदर्शनात् ॥ लोकप्रवाहशब्देन मर्यादाम- हणेतु श्लाघ्पं व्याख्याकौशलम् || क्रीडेच्छायाअहेतुत्वम् अति- रिक्तस्यच हेतुत्वमुक्तंप्राक् ॥ अदृष्टं नास्माभिरिप्यते इत्युक्तम् ।। प्रयत्नशब्देन व्यापारविशेपोगृह्यते सोऽपि नात्मधर्मइत्यास्तां तावत्।। अस्मन्मतेच कर्मणां हेतुत्वमिति विहितप्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्यइ. ति सङ्गतम् ॥ विहितत्वादेस्ते सत्वात् ॥ इत्येकोनविंशवण्डखण्ड नम् ॥ १९॥ ॥ ननु जीवानां नित्यभिन्नानामेव चेतनत्वाद- णुत्वेनैकदेशस्थायित्वेन चांशत्वमौपचारिकमेवेतिचेन।।मुरन्येसम्भ- वति गौणस्यान्याय्यत्वात्॥सूत्ररुतांऽशवप्रसक्तदूषणपरिहारानुप. पत्तिश्वाजीचानां स्वतन्त्रजिन्नत्वेचैकचिज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा- अनुपपत्तिः॥नच योगजधर्मप्रत्यासत्तिवत्तत्त्वज्ञानजनितालौकिक- धर्मेणैव सर्वज्ञत्वोपपत्तिरिति वान्यायथासौम्यैकेन मृत्पिडेनसर्वम. ण्मयविज्ञातस्यादित्यादिश्रौतदृष्टान्तानुपपत्तेः ॥ सदेवसौम्येदमय. आसीदितिश्रुतिविरोधश्व ॥ ननु नात्माश्रुतेन्नित्यत्वाञ्चताभ्यद- तितत्त्वसूचविरोधः॥ एतदर्थस्तु आत्मा जीवोनोत्पद्यते ·(१५७) श्रुतेः देवदत्तोजातइति देहोत्पत्तिरेवश्रूयते नात्मनः । किञ्च नि. त्यत्वादपि नोत्पत्तिर्जीवस्य संभवति ।। कुतोऽस्यनित्यत्वं तबाह ।। नाभ्यः श्रुतिभ्यः इतीतिचेत् ।। अत्रेदं प्रतिभाति ॥ यथाःक्षुद्रा. इत्यादिश्रुतीविचारयन्स्वयमेव जीवस्यांशत्वमुक्त्वा यत्पश्चादुत्प- त्ति निधति सूचकारः तेन विस्फुलिङ्गन्यायेन जीवस्य व्युञ्चरणं नोत्पत्तित्वेन सूत्रकारस्याजिमतंतिदा परिच्छिन्नस्य शरिस्या. आवेन तस्मिन् जीवाऽऽगमनस्याऽप्यक्षायोनोत्पत्तिस्वरूपाभावा. तातिदुक्तमनित्येजननंनित्येपरिच्छिन्नेसमागमःनित्यापरिच्छिन्नत- नौपाकट्यंचेतिसाविधति|तथाचानित्यानां प्राणादीनांप्रादुर्भावए. वोत्पत्तिरिति तेषामेवोत्पत्तिरुक्ता ॥ जीवानां ब्रह्मणः सकाशाद्वि- भागे तदंशत्वेच वाच्ये नदुर्बोधत्वं जानती श्रुतिरंशत्वमंशिनः स- काशाद्विभागवत्त्वमशिनोंऽशान्महत्त्वं पुनरंशस्यांऽशिनि प्रवेशयो. ग्यत्वं प्रवेशे सत्यजेदप्रतीतिविपयत्वं पुननिर्गमनयोग्यत्वं चाऽग्नि- विस्फुलिङ्गे प्रसिद्धमिति सर्वधर्मबोधसौकर्यार्थममिविस्फुलिङ्गह- प्टान्लेनोक्तवतीपिकतेऽप्येवं दृश्यते जीवाद्ब्रह्मणोमहत्त्वातदुक्तमधि- कन्तुभेदनिर्देशादिति।पुनःप्रवेशश्चोच्यते ब्रह्लबसन्ब्रह्माप्येति।ब्रह्म- भावश्च भगवदुक्तसाधनकरणेन संतुष्टाद्भगवतः आनन्दप्राक; व्यात्स्वगुणरूपैश्वर्यादिप्राकट्यान्चेति ज्ञेयं ॥ इदमेवोक्तमस्मिन्नस्य. चतद्योगंशास्तीतिसूत्रेण ।। अर्थस्तु अस्मिन्नानन्दमये ब्रह्मण्यस्य जीवस्य तद्योगं तद्रूपस्य योगं ब्रह्मभावापन्नस्य प्राप्ति वदति फल वेनेति ।। इदमेव ब्रह्मभूतःप्रसन्नात्मानशोचतिनकांक्षति समःसर्वे. पुभूतेषु इत्यायुक्ता भक्तिलानाऽनन्तरं विशतेतदनन्तरमित्युक्तं विजयरथकटुम्बन श्रीदेवकीपुत्रेण ॥ प्रवेशाऽनन्तरमभेदप्रतीतिम- ·(१५८) पि श्रुतिराह ॥ तथाहि ।। सर्वेषां भगवत्येव लयः साक्षात्परम्परा भेदेनाऽतोमोक्षस्थानं भगवानेवेतिनिरूपणार्थ यथासर्वासामपां- समुद्रएकायनमित्युपक्रम्य वागेकायनमित्यन्तदृष्टान्तार्थं निरूप्य यथासैंधवखिल्यउदकेपास्तउदकमेवानुलीयेतेत्यादिनाच लये द. ष्टान्तं निरूप्य विज्ञानघनएवैतेभ्योभूतेभ्यःसमुत्थायतान्येवांनुविन- श्यतिनप्रेत्यसंज्ञास्तीति लयं निरूप्य तन्निरूपणार्थ यत्रहिद्वैतमि वभवतितदितरइतरंपश्यतीत्युपक्रम्य विज्ञातारमरेकेनविजानीया. दित्यन्तेन लयाऽवस्थायां लीनस्य स्वस्मिन्नस्य भगवतोभिन्नत्वेन प्रतीतिराहित्यं न्यरूपयत् ॥ इममेवार्थ सूत्रकारोप्याह गतिसामा- न्यादिति ॥ गतिर्मोक्षः॥ समानस्य भावः सामान्यं तस्मात् ॥ मो. क्षे जीवब्रह्मणोरभिन्नत्वेनैव निरूपणादित्यर्थः । तेनाऽऽदिमध्या:- वसानेषु शुद्धब्रह्मणएवोपादानत्वात्सर्वेपा वेदान्तानां ब्रह्मणि सम. न्वयइति तत्र फलितास्वाऽवतारसमये क्रीडार्थसाक्षायोग्यास्तएव भवन्तीति तानप्यवतारयतीति पुननिर्गमनयोग्यत्वं ।। इदमेव मु. तोपसृप्यव्यपदेशादितिसूत्रेणोक्त ।। नच नसपुनरावर्त्तते अना. त्तिःशब्दादिति श्रुतिन्यायविरोधः । एतस्य प्रमाणमार्गपरत्वात् ।। इदंच पुष्टिमागाऽङ्गीकारे जगवान् करोति ॥ नोचेन्मर्यादायां प्रवे. शपर्यन्तत्वमेव || तस्याऽतिशयिताऽनुग्रहविशेषमात्रसाध्यत्वेनाऽ. तिदुर्लभत्वात् ॥ तदुक्तं ॥ भगवान्भजतांमकंदोमुक्तिददातिर्हि- चित्स्मनभक्तियोगमिति ॥ किञ्च संसारे ऽपुनरारतिमाह श्रुतिः ॥ नहि तेषां ततः संसारः । मुक्ताअपि लीलावियहं कृत्वाभजन्लइ. नि वाक्याच्च।।सच चिरकालाप्तसमुदितवाचीननिरमिशयितकपा. फलसारनिरुपधिजचरणकमलानुरागविलासाभिलापबीजासु न.

·(१५९) तोनिजपरिजननिरोधत.प्रियाऽवलोकननिमित्तंकतप्रतिक्षणवि. विधव्याजजनितगतागतकर्पितासु ततोदिवाप्रियवनगमनजनित. विरहतरणितापतातप्यमानांतःकरणकेदारासु ततोनिशामुखेप्रि- यागमनसंपन्नेष्टावलोकनसिंचनजनितहसितचलितविशदतरलरु- चिरविलोचनयुगलविदितविविधनिरवधिरसजावागुरासु ततोऽति- विपुलकलिंदजापुलिननभोवलयाऽऽगतनिजमुरलिकाकलनिनद- गजिताऽऽनन्दितास्वेव कासुचिद्भूमिषु श्रीमन्नन्दराजकुमारनव जलदोनिजानन्दसुधां ववर्षेति तथैव सर्वत्र वपिप्यतीति न ज्ञातुं- शक्यमतोमर्यादया तद्भजनमेव सर्वेषां कर्तव्यत्वेन स्थितं तेनैव सर्वमिति दिक् ॥ एतच्च दशमस्कन्धविवरणे मृत्साभक्षणवरदाना- र्थागमनादिस्थलेषु पितृचरणैरेव स्फुटं निरूपितमित्यलं विस्तरे- ण ॥ यद्वा जीवत्वादिवदंशत्वमपि पृथंग्धर्मोजावे निरुप्यतदति श्रुत्यादौ नाऽनुपपत्तिः काचित् ॥ २० ॥ ॥ अथ ननुजीवाना- मित्यादिर्नानुपपत्तिःकाचिदित्यन्नोविंशः खण्डः खण्ड्यते ।। तत्र सूत्रकारेण तु प्रकाशादिवन्नैवंपरः स्मरन्तिच अनुज्ञापरिहा- रौदेहसम्बन्धाज्योतिरादिवदितिसूत्रैर्योदूषणस्य परिहारः कृतःस- नांशत्वेन प्राप्तस्य किन्त्वभिन्नतया प्रसक्तस्य ।। अभेदश्च नांऽश- त्वेन संभवतीति विस्फुलिङ्गानां वन्यभेदोविज्ञागात्पूर्वपरंवेति वि. कल्प्य दूपितम्प्राक् ॥ सूत्रत्रयार्थस्तु यथाजीवोऽविद्यावेशवशा- देहाद्यात्मशावमिव गत्वा तदुःरवेन दुःख्यहमिति मन्यते नै. वं परोऽविद्यावेशाद्यजावात् ॥ यथाविययापिसूर्यादिप्रकाशोङ.. ल्याद्युपाधिसम्बन्धादृजुत्वादिभावमापन्नोऽपि वस्तुतस्तद्भावनाऽऽ. पद्यते ॥ स्मरन्निच व्यासादयः परमात्मनोदुःखायमानत्वाऽभावं ।। ।

·(१६०) तत्रयःपरमात्माहिसानियोनिर्गुणःस्मृतः नलिप्यतेफलैश्वापिपाप- त्रमिवाम्भसेति ऋतौभार्यामुपेयान् गुर्वसनांनोपगच्छेदित्यादयो. अनुज्ञापरिहारशब्दवाच्याः देहादिसम्बन्धोऽविद्याकतदेहादितादा- रम्याध्यासस्तस्मात् यथाऽग्निसूर्यादेरेकत्वेऽपि श्मशानाद्यमेध्यादि- सम्बन्धिनः परिहारोनेतरस्यैवमिति ॥ यथाऽनेरित्यादिश्रुत्या नां- ऽशत्वं बोत्थ्यते किन्तूपाधिनिर्गमादाविर्भावइत्युक्तम् पूर्वम् ॥ जी- वस्य व्युच्चरणं नोत्पत्तिरितितु न सङ्गतम् ॥ व्युञ्चरन्तीत्येकस्यैव- पदस्य सर्वत्र सम्बन्धेनप्राणादिपुवैलक्षण्याङ्गीकारस्याऽनुपपत्तेः ।। तस्यपदस्याऽऽवृत्तौ लक्षणायां वाक्योदे च गौरवात् ॥ प्राणादि- प्वपि तथाऽगीकारे वलक्षण्योपपादनं व्यर्थं स्यादित्युक्तं प्राक् ॥ तदुक्तमित्यादिस्वोक्तिविरोधश्च॥अस्माकन्तु श्रुत्यर्थस्सर्वत्र समान- एवापाश्चात्त्योबोध आत्मांशे औपाधिकोत्पत्तिविषयः॥शारवान्त- रे तत्पाठाभावादिनेत्युक्तम् ।। यत्तु टीकाकारः सदंशानांजडानां स्वरूपान्यथाभावादनित्यत्वव्यवहारः चिदंशानां जीवानां तु ध. मैमात्रान्यथानावान्नित्यत्वमित्याह|तन्नामूलोक्तरीत्या पृथगंशत्व- कथनस्य निर्मूलत्वात्।।जडस्वरूपान्यथाभावे तदभिन्नस्य सतस्त. दभिन्नाभिन्नस्य जीवस्य च तथात्वापत्तेः॥धर्मर्धामणोदे माना. भावेन जीवानामपि स्वरूपान्यथाभावस्य दुष्परिहरत्वात् ।। कि- च सुवर्णस्य निर्विकारत्वपरस्वस्वजनस्वगुरुवचनविरोधः ॥ जीव- विज्ञागस्तु ब्रह्मणः परिच्छिन्नत्वं गमयेत् ॥ विज्ञागोहि अपादान- रहिते देशे गमनं तच्च विभुत्वे न सम्भवति ॥ खात्खगोविभक्त- इत्यप्रतीतेः ॥ प्रदेशभेदेन तत्कल्पने तु श्रुतिः क्वापि प्रदेशबाचकं पदमुपादयान् । किश्चैवं विभागस्यौपचारिकत्वं दुर्वारम ॥ द्रवि.

·(१६१) हप्राणायामस्य सुबोधत्वं स्पष्टोक्तेदुर्बोधत्वं वदस्तूपहास्यएव ॥ अधिकन्नुभेदनिर्देशादित्यस्य त्वयमर्थः ॥ सोऽन्वेष्टव्यःसविजि- ज्ञासितव्यदत्यादिरूपाककर्मादित्र्यपदेशलपाझेदव्यपदेशायद- धिकमल्पज्ञत्वादिधर्मकाजीवादुल्कष्टं मायोपाधिसम्पादितसर्वज्ञ. बादिविशिष्टं तज्जगत्कत्रिति । इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोष- प्रसक्तिरिति पूर्वसूत्रेणेतरस्य जीवस्य ब्रह्मात्मत्वव्यपदेशाद्ब्रह्मणश्व जीवात्मत्वव्यपदेशात्तयोरोदेब्रह्मणःकर्तृत्वेऽपि जीवस्य कर्तृत्वप- र्यवसानात्तस्य स्वहिताकरणमहितकरणं च दोषः प्रसज्यतइत्यर्थ- केन पूर्वपक्षपरेण पूर्वसूत्रेणाझेदव्यपदेशादेव दोषप्रसक्तरुक्तत्वा. त् ॥ तथाचादेऽपि मायिकभेदसत्त्वात्तत्त्वेनचोत्कर्परुपाधिक्य- सत्वात्तत्कर्तृ नतु जीवउत्कर्षाऽभावात् इति भावः। तथाचाऽधि- कशब्दस्य परिमाणाधिक्यपरत्वाशिप्रायेण महत्त्वपरत्ववर्णनमस- गतम् ॥ अस्मदर्थसमानार्थपरकतद्गुरूक्तिविरुद्धञ्च॥अधिकशब्दव- न्महच्छब्दस्याऽप्युल्लष्टार्थकत्वेतु दृष्टान्तेऽनुस्कृष्टाग्नेरप्युत्कृष्टवि- स्फुलिङ्गदर्शनेनाऽभिमताऽसिद्धिः॥ अपीतिर्गमनार्थकोनतु लय. त्वेनाऽभिमतोयः प्रवेशस्तदर्थकोऽकर्मकतापत्तेः॥ दृष्टान्ने तथो. क्तिस्वसङ्गतैव ॥ पुनरपादानेनावयवावयविभावानुत्पत्तेः॥ दार्टी- न्तिकेतु त्वद्गुरूक्त्या स्यात् ॥ भगवदुक्तसाधनं यदि ज्ञानं तहि न विरोधस्तमेवविदित्वाऽतिमृत्युमेतीति श्रुतेः ॥ यद्यन्यत्तर्हि नान्यः- पन्थाविद्यतेयनायेतिश्रुतिविरोधः॥ सन्तुष्टाद्भगवतइत्यादितु क्र. ममुक्तौ स्यान्नतु कैवल्ये मानाभावात् ।। नप्रियाप्रियेस्पृशतइत्या.. दिश्रुतिविरोधाच्च । अस्मिन्नस्यचेनिस्त्रे तद्रूपस्य योगं ब्रह्मभा.

·. (१६२) वापन्नस्य प्राप्तिमित्यत्र यदि तवाऽपि नइव ब्रह्मप्राप्तिरित्येवार्थः कथंचित्सम्मतस्तहिं न दोपः ॥ यदि पूर्व ब्रह्मभावोभवति पश्चा- त्यामोतीत्यर्थस्तहिं निर्मूलं गौरवम् ।। विशतेइत्यस्याभेदं गच्छती. त्यर्थो ब्रह्माप्येति पुरुषमुपैनिदिध्यमित्यादिश्रुतेः ॥ दृष्टान्ते प्रवेशा. नन्तरमपादानेनाशेदप्रतीतिर्नास्येव ॥ समानाभिहारानेदाऽप्रती त्या कस्यचिदभेदभ्रमः स्यात् ॥ दार्टान्तिकेवभेददष्टोनतु तथा प्रतीतिर्नवा प्रवेशेन पौर्वापर्यं ॥ मानाऽभावात् ॥ भिन्नत्वेन प्रती- तिराहित्यंत्विप्यतएव ॥ विज्ञातारमरेकेनेतिश्रुत्याऽपि प्रतीत्यभाव. एवोक्तोनतु अभेदप्रतीतिरपि ॥ उक्तञ्च त्वयापि जिन्नत्वेन प्रती- तिराहित्यं न्यरूपयदिति । तथाच पूर्वापरविरोधः॥ पूर्वप्रतिज्ञा. तार्थोपपादनाय तथाहीत्युपपादनस्यासनतिश्चाइममेवार्थमित्या- द्युक्त्वा सूत्रोपन्यासोऽपि प्रतिज्ञाविरोधापादकः॥ सामान्यपदस्य नत्र तुल्यतार्थत्वात्तुल्यत्वस्य भेदघटितत्वात् । नच समानाधिक. रणादिप्विवाऽत्राऽपिसमानशब्दस्यैकार्थकतया सामान्यशब्दस्य न तुल्यतार्थतेति वाच्यम् ॥ मोक्षे सर्वस्याऽपि भगवताऽपि तुल्यत्वा. दिति तत्सूत्रस्थस्वगुरूक्तिविरोधात् ।। एवं त्वन्मते त्वद्गुरूक्तसप्तमी- समासोऽपि दुर्लभः॥ सप्तमीतियोगविज्ञागस्याऽनाकरत्वात् ॥ भ. गवतेत्यनेन साकाडूतयाऽसामर्थ्याच्च ।। तस्माद्तेमा॑नस्य सामान्य तुल्यता तस्मादित्यक्षरार्थः सूत्रस्य ॥ समानैवहि सर्वेषु वेदान्तेषु चेतनकारणावगतिः॥ यदि ताकिकसमयइव वेदान्नेप्वपि भिन्ना कारणावगतिरभविष्यत्तदा प्रधानकारणवादाऽनुरोधेनाऽपि सृष्टि- श्रवणमभविष्यदितिभावः॥ ब्रह्मणोजीवोपादानत्वोक्तिस्त्वसङ्गतै- वोभयोनित्यत्वापत्तेः ॥ नजायनेमियतेवा इत्यादिश्रुतिस्मृतिवि- ·रोधाच्च ।। क्रीडार्थं तानवतारयतीति न युक्तं ।। क्रीडायाअसम्भ- वस्योक्तत्वात् ॥ अवतारसमयइव सर्वदा ईश्वरस्य त्वन्मते की. हायाः सत्त्वेन संसाराऽविनिरत्तिप्रसशाच्च ॥ अवतारसमये निर्ग- तानां न संसारदत्यत्र मानाभावेन नसपुनरावर्त्तते अनात्तिःश- ब्दादित्यादिश्रुतिसूत्रादिविरोधाच्च ॥ मर्यादामार्गपराणि तादृशश्रु- त्यादीनि नतु पुष्टिमार्गपराणीति त्वसङ्गतं ।। तादृशमार्गभेदस्य ता. दृशव्यवस्थायाश्च निर्मूलत्वात् ॥ एवञ्च चतुर्थाऽध्यायस्थतादृश- व्यवस्थापरत्वद्गुरूक्तिरपि निर्मूला ॥ किञ्च मुक्तोपसृप्यव्यपदे- शादित्यत्र निस्सरणं कस्य शब्दस्याऽर्थोयतस्तत्सूत्रं निर्गमने प्र- माणतयोपन्यस्यते ॥ तदर्थस्तु मुक्तैर्नामरूपविमुक्कैरुपसृप्यं यत्त- स्य व्यपदेशादिति ॥ यस्मिन्द्यौःपृथिवीत्यादिद्युभ्वाद्यायतनत्वो क्तिप्रकरणे तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तःपरात्परम्पुरुपमुपैतिदि- व्यमित्युक्तं ॥ नच मुक्तोपसृप्यत्वं प्रधानादीनां प्रसिद्धमिति मुक्तोपसृप्यव्यपदेशान्न युभवाद्यायतनं प्रधानं किन्तु ब्रह्मेत्युक्तं ॥ एवञ्चात्र कथं निर्गमप्रतिपादनम् ॥ मुक्त्यपेक्षया भक्तराधिक्यं तु प्राङ्गिारुतम् । यदिच मुक्ताअपि लीलावियहं कृत्वा हरि भज. तइत्येतादृशार्थे तात्पर्यवत्वापि वाक्यं लभ्येत प्रक्षिप्तवं च तत्र न निश्चीयेत तर्हि तक्रममुक्तिपरं ज्ञेयम् ।। कैवल्यमुक्तौ अशरीरं- पावत्यादी शरीरत्वावच्छिन्नाऽभावबोधनात् ॥ एतेन सचेत्यादि दिगन्नं प्रत्युक्तम् ॥ प्रमाणाजावाञ्च ॥ किञ्च यथाऽमेरितिश्रुतो स्वकपोलकल्पितरंशत्वविभागवत्त्वादिभिर्धमैः साथयं विस्फुलि- इन्जीवयोरिष्टमिति यत्त्वयोच्यते तन्नयुक्तं ॥ व्युचरणरूपसमान- धर्मस्योपात्तत्वादित्युक्तम्प्राक् । अन्यथा प्राणादेरपि तदापत्तेस्त- .

·॥ ननु पूर्णे (१६४) स्माजीवानां ब्रह्मणः सकाशादित्यादिविस्तरेणेत्यन्नोग्रन्थः प्रला- पएव ।। जीवस्यांशत्वं श्रुतौ क्वापि नपठ्यते ॥ किञ्च यदि धर्मवि- शेषः स हि जीवस्य ब्रह्मणा कः सम्बन्धइति प्रश्नोनोद्धृतइति व्यर्थः श्रमः ॥ किञ्च तादृशधर्मोविभुत्वादिसत्त्वेऽपि स्यादिति सर्वविप्लुतम् ॥ इति विशरखण्डखण्डनम् ।। २० ॥ पुरुषोत्तमे नीवस्य प्रवेशोऽशक्यनिरूपणः । सहि बहिःस्थस्या- इन्तर्गमनरूपः तस्यच परिच्छिन्नएव पदार्थे सम्भवः ॥ तथाच ब्र. ह्मणोऽपरिच्छिन्नत्वात्तदसम्भवदतिचेत्॥हन्तैवं विज्ञागांशत्वादिक- मप्यशक्यनिरूपणं जीवस्य ॥ तत्तु श्रुतिन्यायाभ्या निर्णीयतइ- तिचेत् तुल्यं ॥ वस्तुतस्तु यथा सर्वतः पाणयः पादाः अन्ताश्च श्रु. त्या ब्रह्मणि निरुप्यन्ने तथा प्रवेशनिर्गमोक्त्यान्तस्त्वबहिले अपि तत्र स्तइति मन्तव्यं एवंसति यथेमे तथा प्रवेशनिर्गमौ अपि इति नोक्ताऽनुपपत्तिः ॥ किञ्च उपाधिपक्षे प्रवेशः सुतरामसङ्गतः ॥ त- दोपाधे शागीकारात्कस्य प्रवेशः स्यात् ।। ननु प्रवेशं निरूपय. 'ति श्रुतिरिति सत्यं परमेतद्वाक्यार्थबोधएव न सम्भवति अयो- ग्यताज्ञानादिति चेत् ॥ अत्रेदंविचार्यते । दोपोहि शब्दगतः श्रो. तृगतोवा भवेत् ॥ अवच शब्दस्याऽदुष्टत्वाच्छ्रोतृगतएव स वाच्यः तथाचापगताविद्यानां ब्रह्मविदामेवाऽनुभूतिविषयमुपदेशैकसम. धिगम्यं ब्रह्म निरूपयन्तीश्रुतिरविद्यावलिप्ताऽल्पबुद्धीनां यहणा- ऽसामर्थ्य नाऽयोग्यताज्ञानेन नान्यथयितुं शक्या ॥ नापदेशैकग- म्यं हीरकमन्त्रादेर्माहात्म्यं साधारणजनाऽनुभवाविषयइत्युपासि- ततद्गुरुणामप्यविपयः||नवा पित्तदूनरसनेन्द्रियस्येदंप्रथमतया सि- तो जक्षयतः सितामिटेति वाक्ये अयोग्यताज्ञानं वाक्यार्थमन्य.

·(१६५) थयितुमीप्टे॥ नवां तस्यैव दोपापगमे सति अयोग्यताज्ञानसम्भ- वस्तत्र ॥ अतएव आचार्यवान्पुरुपोवेदेतिश्रुतिः ॥ अतोयथा- श्रुतमेवमन्तव्यं ।। अतएव सूत्रकारोऽपि जगति ब्रह्मणउपादानवे करमप्रसत्यादिशङ्कापरिहाराय श्रुतेस्तु शद्वमूलत्वादित्याह .] ॥२१॥ ।। अथ ननु पूर्णेदत्यादिः शब्दमूलत्वादित्यन्त एक- विशः खण्डः खण्ड्यते।। । विभागादिक सर्व जीवस्याऽनुपप- नमित्युक्तम् ॥ सर्वतःपाण्यादयउपाधिना ज्ञेयाः प्रवेशस्त्वमेदाप. त्तिनिर्गमस्तु नास्येवेत्यप्युक्तम् ॥ अतोऽन्तस्त्ववहिवेच निर्मूले ॥ किञ्च पूर्णत्वेऽपि अन्तर्वहि वोगुरुवाक्येन प्रमाणानां विरोधान- निकारेण यथाऽदीक्रियते तथाऽन्तस्त्वायभावेऽपि प्रवेशनिर्गमाव- पि स्वीकुरु त्यज वान्तस्त्वादिकल्पनास्थाप्रयासम् ॥ किञ्चाप्रवा- हविशेषादिरूपेदूदन्तादिशब्देषु नदीव्यवहारवदपरिच्छिन्नरूपे ब- मणि अन्तस्त्वादिव्यवहारस्ते परिभाषाप्रयुक्तःस्यात् ।। आचार्यो- पदेशात्मात्त्वविद्यायाः सत्त्वाच्छाब्दानुपपत्तिस्तदवस्थैव ।। बाध- ज्ञानस्य शाब्दप्रतिवन्धकत्वात् ॥ हीरकादिपु तु अज्ञानमेव नतु बावज्ञानम् ॥ स्थलान्तरदृष्टसहचारज्ञानस्य व्यभिचारराङ्कन्याऽन- नुमापकत्वात् ।। सितामाधुर्यमपि त्वदुक्तविधेन शब्देन ज्ञातुं न शक्यम् ॥ पश्चात्तु तस्य तत्र प्रत्यक्षं न शाब्दमिति नाऽनुपपत्तिः ॥ दोपोहिशब्दगतइत्यादिः सम्भवस्तत्रेत्यन्लोपन्थो यजमानः प्रस्त- रदत्यादी लक्षणादर्शनाद्दुष्टइत्यसकदवोचाम ॥ आचार्यवान्पुरु- पोवेदेति तु श्रवणायट्यतया गुरूपसत्ति विधत्ते नतु ब्रह्मज्ञानाऽसा- धारणकारणतया ।। स्वीकृताऽऽचार्याणामपि तज्ज्ञानाऽदर्शनात् ।। आत्मावाअरेद्रष्टव्यःोतव्यइत्यनेन आत्मज्ञानमुद्दिश्य श्रवणादे- . ..

·रुपदेशाच्च न गुरूपसत्तिमात्राज्ज्ञानं ॥ तन्त्वौपनिषदम्पुरुषमित्या- दिश्रुतिविरोधाच ॥ श्रुतेस्त्वित्यस्यायमर्थः ॥ उपाधितोजगत्कार- णमपि ब्रह्म वस्तुतोनिरवयवं श्रुतेनिरवयवत्वबोधकश्रुतेः॥ ब्रह्म- णःशब्दमूलत्वात् शब्दमूलकत्वादित्यर्थः ॥ एतदेव भगवत्पादै. विस्तरेणोपपादितं शारीरकमीमांसायां ॥ यत्तु एतत्पित्रा तत्रत्यय- न्थस्य स्वमत्युद्भावितत्वं प्रोक्तं तत्तु श्रौतमर्यादानभिज्ञानात् श्रौत- सिद्धान्तानभिज्ञानाचा अतएव गालिमात्रदानं कृत्वा विरराम न- तु किञ्चिद्रूपणमुक्तवान्बुद्धिदौर्वल्यान्ादृश्यन्तेहि दुर्बलबुद्धयोबालाः पराजिताग्रालिप्रदानमेव कुर्वन्तइत्यलम् ॥ इत्येकविशखण्डखण्ड. नम्॥२१॥ ॥ननु प्रवेशकथने जीवस्य व्यापकत्वव्याहतिरितिचेत्।। इन्तैवं शशस्याऽपि निजशृङ्गनगाजिया तनूदरकन्दराऽप्रवेशः।यतो- ऽणुरेव जीवः।कुतएतत् श्रुतितएवातथाहि॥आरायमात्रोलवरोपि. दृष्टः बालाग्रशतभागस्यशतधाकल्पितस्यतु भागोजीवःसविज्ञेयः- सचानन्त्यायकल्पते एपोऽणुरात्माचेतसावेदितव्योयस्मिन्प्राणःप- ञ्चधासंविवेशेत्यादिभ्यःास्यादेतत्।।नाणुर्जीवोवक्तुं युक्तः श्रुतिस्मृ- तिविरोधात् ।। तथाहि ।। सवाएपमहानजआत्मायोयंविज्ञानमयः प्राणेषु आकाशवत्सर्वगतश्चनित्यः नित्यःसर्वगतःस्थाणुरित्यादिषु व्यापकत्वनवणात् तत्त्वमसीत्यादिभिमाभेदनिरूपणाञ्च ॥न- हि तत्त्वतोऽणोळपकाऽभेदः सम्भवति।किञ्च जीवस्याऽणुत्वे स. वंशरीरगतचैतन्यानुपलम्भप्रसङ्गानच यथैकदेशस्थचन्दनबिन्दु. शैत्योपलम्भः सकलशररिव्यापकतया भवत्येवमेकदेशस्थजीव. चैतन्योपलम्भोऽपातिवाच्यं ॥ दृष्टान्तएकदेशस्थायित्वस्य प्रत्यक्ष- तोनिश्चितत्वेन दार्शन्तिकेच सन्दिग्धत्येनोयोर्वेषम्यात् ॥ नच ·(१६७) सर्वशरीरव्यापिचैतन्यं स्वधर्म्यधिकदेशरत्ति विसर्पिगुणत्वात् श- रारैकदेशस्थचन्दनजन्यसर्वशरीरव्यापिशैन्यवदित्यनुमानेनाऽणुत्वं साधयितुं शक्यं ॥ हेत्वसिद्धेः साध्याऽविशिष्टत्वाच॥ एकदेश- रत्तित्वे सिद्ध जीवस्य चैतन्यस्य विसप्पिगुणत्वसिद्धिः तस्मिन् सिद्धे च तत्सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयाच्च । चन्दनसूक्ष्मावयवानां स- वैदेहासर्पणेनापि शैत्योपलम्जसम्भवेन दृष्टान्तासिद्धेश्च ॥ एतेनैव चम्पकगन्धोऽपि प्रत्युक्तः ॥ नहि गुणिनं विना गुणसंभवः ॥ अतिप्रसङ्गात् ॥ चम्पकदेशाधिकदेशे गन्धग्रहस्तु तदवयवाना- मपि वायूपनीतानां तत्रसत्त्वेन । नचैवं तन्नाशापत्तिः॥ भोग्या- दृष्टेनैव तदवयवपूरणसंभवात् ॥ अन्यथाऽनुपपत्तेर्बलिष्ठत्वात् ॥ दृष्टाऽसंभवे सत्यदृष्टकल्पनायान्याय्यत्वात् ॥ नच मणिप्रभावत्त. दुपपत्तिः ॥ तस्यास्तज्जातविरलसजातीयद्रव्यान्तरत्वात् ।। एतेनैव प्रदीपसूर्यादयः प्रत्युक्ताः ।। श्रुतावणुत्वनिरूपणं तु दुर्विज्ञेयत्वाऽ- भिप्रायं ॥ तस्मान्नाणु वः ॥ अत्रवदन्ति ॥ तत्त्वसूत्रानुसारेण वेदार्थस्यनिरूपणे ॥ जीवोऽणुरेवसंसिध्यत्यन्यथात्वन्यथैवहि ॥ भवेदेतदेवं यदि सवाएपमहानित्यादिभिजीवोनिरुप्यते ॥ तदेवतु न संभवति ॥ ब्रह्मप्रकरणे पठितत्वात् ॥ अतोवादरायणोप्याह ।। नाणुरतच्छ्रुतेरितिचेन्नेतराधिकारादिति ॥ नचैवं सकलशरीरगत- चैतन्योपलम्नानुपपत्तिः ॥ चम्पकगन्धवदेवोपपत्तेमानच गुणिनं विना गुणाऽसंभवान्नैवमिति वाच्यं । सम्बन्धिनं विनाऽपि सम्ब. न्धस्यसमवायस्यागीकारोयथाऽक्षपादीयानां तथाऽत्रापि तदुपप- तेः॥ ननु रसादीनामप्येवमन्यत्रोपलम्भः स्यादितिचेत् ।। स्यादे- वोपलम्भोयदि स्वाश्रयाण्यपहायान्यत्रतिष्ठेयुः ॥ अथ द्रव्यं वि.

·हाय गन्धस्याऽन्यत्र सत्त्वे द्रव्यसत्त्वस्य नियामकत्वाभावाद्रसादी. नामप्यन्यत्र गमनं स्यादतोऽस्यावश्यं नियामकत्वेनाङ्गीकाराग- न्धोपलब्धिस्थले चम्पकावयवानामपि सत्त्वमङ्गीकर्तव्यमितिचे- त्ननु समवायस्याऽपि तथात्वाङ्गीकारे सम्बन्धसत्त्वेसम्बन्धिसत्त्व- स्य नियामकत्वाऽआवासंयोगादीनामप्यतिरेकापत्तौ तत्समाधा. नाय तस्य नियामकत्वेनाइीकारात्समवायस्य च नित्यत्वेनाङ्गीका- रात्तन्निर्वाहाय घटे नटेऽपि सूक्ष्मघटसत्वमङ्गीकुरुनिनु जन्यसम्ब. न्धसत्त्वएव सम्बन्धिसत्त्वस्य नियामकत्वमितिचेत् ॥ अत्रापि ग. न्धातिरिक्तगुणे द्रव्यसत्त्वस्य नियामकत्त्वमिति तुल्याननु नत्र स- म्बन्धिनामनित्यत्वात् सम्बन्धस्य नित्यत्वादन्यथानुपपत्त्या जन्य. पदोपादान।।अचान्यत्रोपलम्भानुपपत्तौ सत्यामपि तदवयवसत्त्वेनै वोपपत्तौ गन्धातिरिक्तमितिव्यर्थ विशेषणं गौरवादितिचेत्।।न।प्रा- माणिकत्वात्।।दृश्यते हि विविधचर्मपुटवेष्टितस्याऽपि मृगमदस्य ग- न्धोपलम्भोवणिक्सार्थेषु ॥ नहि तत्र तदवयवनिर्गमाऽपूर्वतत्प्रवेशी सम्भवतः॥किञ्चैवं गन्धोपलम्भसमये प्रसारितमुखस्य तद्रसोपल. ब्धिप्रसङ्गःतेपामवयवानां योग्यत्वात्।।अन्यथा गन्धोऽपि नोपल. भ्येतागन्धस्यैवोपलम्भेनियामकाभावाच्चानन्वदृष्टमेव तथेतिचेत्।। अहोगौरवभीतिर्वावदूकस्य ।। यदवयवनिर्गमं पुनस्तदवयवपूरणं तद्धेतोरदृष्टस्य च कल्पनं रसायनुभवप्रतिबन्धकादृष्टान्तरस्य च कल्पनं तदतोप्यसकोचस्तुण्डस्य गन्धातिरिक्ततिमात्रकथनेच स- होचः॥ किञ्च उपगन्धस्य कस्यचित् कुसुमस्य लशुनादेर्वा स्प- र्शमात्रेऽपि ततोमुहुर्मूलया क्षालनेऽपि करस्य न तष्ट्न्यापगमो. ऽनुभूयते ॥ स्पर्शमात्रलमतदवयवानां सरुरक्षालनेऽप्यसहिानां ·( १६९) सकतक्षालनेन स्थितिसम्भवः कुतस्तरां मुहुस्तथाकरण||अतोद्र. व्याऽधिकदेशवत्वं गन्धस्य मन्तव्यविनश्यवस्थगुणानामनाश्रि. तत्वेनामीकारोयथा तव तथा द्रव्याधिकदेशरत्तित्वेनाऽनुभवेऽपि कुरुष्वाअतएव सूत्रकारोऽपि सिद्धं दृष्टालमाहेमामेवाशांपरिह- तुमणुत्वसाधने व्यतिरेकोगन्धवदिति॥श्रुतिरपि यथारक्षस्यसंपुष्पि तस्यदूराद्गन्धोवास्येवंपुण्यस्यकर्मणोदूराङ्गन्धोवातीति।।अत्रतदवय- वासत्त्वनिरूपणार्थमेव दूरपद।दार्शन्तिकेतु कीत्तरेव गन्धत्वं तद्- साधारणधर्मादिसाधय॑णाकिञ्च हृदिझेपआत्मासवाएपआत्माह दियोयविज्ञानमयःमाणेपुरातातिःपुरुषः गुहांप्रविष्टावित्यादि श्रुतिभिर्द्धदयदेशे जीवस्य स्थितिरुक्तासात्वणुत्वएवोपपद्यतेतिद- नन्तरञ्च वचैतन्येन सकलशरीरव्यापित्वं दर्शयति आलोमभ्यआ. नखाग्रेभ्यदति ॥ एतेन सर्वमनवयं ॥ २२ ॥ ।। अथ ननुप्रवेश- कथनेदत्यादिरेतेनमर्वमनवद्यमित्यन्तोद्वाविंशः खण्डः खण्ड्यते ॥ ॥ तत्र समवायस्याङ्गीकारएवाक्षपादादीनामसङ्गतइति स. मवायाऽभ्युपगमाञ्चेत्यादिना व्यासादिभिनिरूपितं ।। तादृशश्वेत्त- वाऽप्यङ्गीकारस्तहि कानोहानिः ॥ विनश्यव्याणां क्षणं गुणा. स्तिष्ठंतीति निर्मलम् ॥ प्रलयकमस्य विपरीतत्वात् ।। वस्तुतस्तु इ. दमपि पृथिव्यादिष्येव ॥ गुणस्य तु गुणिना सहैव नाशोगुणगु. णिनोरजेदात् ॥ अन्यत्सर्वं विस्तरेण प्रादूपितम् ॥ हृदयं तु बुद्धेः स्थानमिति जीवे तद्देशत्वमौपचारिकम् ॥इतिहाविशरखण्डखण्ड. ॥ यत्तु चैतन्यस्य सर्वशरीरव्यापित्वे जीवोना. ः स्यात् ।। चैतन्यमात्रस्वरूपत्वादेव तस्य ॥ औण्यप्रकाशात्म- नम।। २२॥

·कस्याग्नेरिवेत्यग्निदृष्टान्लेनचैतन्यात्मकत्वं जीवस्य साधयन्तोव्या- पकत्वं वदन्ति केचित्॥न तद्विद्वदादरणीय।प्रज्ञया शरीरंसमारुले- ति करणत्वेन प्रज्ञायाः श्रुतौ निरूपणात्तस्यच भेदएव युक्तत्वात्।। नदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादायतिच श्रुतौ विज्ञानस्य कर्मत्वेन निरूपणाञ्च विज्ञानं गुणएव । अतएव सूत्रकारेणाप्युक्तं पृथगुपदेशादिति ॥ आपिच ॥ औष्ण्यमात्रस्यैव वन्हिस्वरूपत्वं न वक्तुं शक्यं मणिमन्त्रादिनौष्ण्याऽनुपलम्भेऽपि वन्युपलम्भात् ॥ औष्ण्यशैत्यादेः स्पर्शधर्मत्वेन वनेव्यवहानिश्च ॥ नापि प्रका- शात्मत्वं ॥ तप्तवारिस्थतद्नुपलम्भप्रसङ्गादिति । किच सयदावा- शरीरादुकामतिसहैवैतैःसर्वैरुकामति येकेचास्माल्लोकापयान्नि- चन्द्रमसमेवतेसर्वेगच्छन्तीतितस्माल्लोकात्पुनरेत्यस्मैलोकायकर्मण इतिश्नुत्युक्ता जीवस्य देहादुकान्तिः परलोकगतिश्च पुनरागतिश्चा- नतु व्यापकत्वे। सयथामहाराजोजानपदान्गृही- त्वावेजनपदेयथाकामपरिवततैवमेवैषएतत्प्राणान्गृहीत्वास्वेश- रीरेयथाकामपरिवर्त्ततइति स्वयंविहत्येत्यादिश्रुत्युक्तपरिवर्तनवि- हारावप्यणुत्वमृतेनोपपद्यते ॥ ननु तत्त्वमसीत्याद्यभेदबोधकश्रुत्या जीवोब्रह्मत्वेन निरूप्यते । अणुत्वेतु तदनुपपत्तिरितिचेत् ॥ न ॥ औपचारिकत्वात् ।। अमात्ये राजपदप्रयोगवत् नहि जी कश्वन स्वाभाविकोगुणोऽस्ति ॥ प्रज्ञाद्रष्टत्यादयश्च भगवद्गुणाएव ॥ त. थाच तद्गुणैरेवास्योत्तमत्वादशत्वाच्च नद्यपदेशः॥ जडवैलक्ष्यण्यं च ततएव ॥ ननु कथमेवमवगम्यते औपचारिकमेव तदिति चेत्।। अतएव सूत्रकारोऽपि न्यरूपयत्तद्गुणसारत्वात्तुतद्यपदेशइति ॥ त- थाचाऽणुपरिमाणस्यैव जीवस्य पूर्वोक्तन्यायेन ब्रह्मणः सकाशा ऽणुत्वएव घटते ·(१७१) निर्गतस्य ब्रह्मणा स्वसेवार्थमेव निजैश्वर्यस्य निविषयत्वपरिहा- राय तथा प्रकटीकृतस्यातएव सहजहरिदासस्य तदंशत्वेन ब्रह्म- रूपस्य च निजनिसर्गप्रभुश्रीगोकुलनाथचरणकमलदास्यमेव स्व- धर्मः तेनचाऽतिसंतुष्टः स्वयं प्रकटीभूय निजगुणांस्तस्मै दत्त्वा स्वस्मिन्प्रवेशयति स्वरूपाऽऽनन्दाऽनुभवार्थमथवात्यनुग्रहे निकटे स्थापयति ततोऽधिकरसदास्यकरणार्थमितिनिगर्वः॥ केचित्तु जी- वाऽणुत्वगवत्प्रवेशतत्साधनभगवद्रजनाद्यसहिष्णवोडणुल्वसाध. कोकान्त्यादिसूबदशकं पूर्वपक्षत्वेनोक्त्वा तद्गुणसारत्वात्तदितिसूत्रं सिद्धान्तीयत्वेन वदन्तस्तदर्थचोपाधिगुणरूपाणुत्वादिप्रयुक्तोजी. वेऽणुत्वादिव्यपदेशइति निरूपयन्तोजीवस्य व्यापकत्वं साधयन्ति।। तत्रेदमुच्यते ॥ भवेदेतदेवं यद्यौपाधिकं जीवत्वं स्यात् तदेवतु न संभवति श्रुतिस्मृतिन्याययुक्तिविरोधादिति पूर्वमेव निरस्तत्वात्। किञ्च बुध्युक्रान्त्यादिभिरेव जीवस्योकान्त्यादिव्यपदेशोऽनुपप- नः ॥ नस्युपाधेः पूर्वमेवोपहितस्योकान्त्यादिः संभवति ॥ श्रुति- श्व तमुक्रामन्तंप्राणोऽनूकामतीत्यादिना जीवोकान्त्या सर्वोमान्- ति बदति । तथाच विरोधः ॥ नचोपाधिगुणानां सारवं युज्यते अनर्थरूपत्वात् किनु भगवद्गुणानामेव किबहुना प्रस्वापादिषु वि- हारादिचेतनवोधकस्वयंविढत्येत्यादिश्रुतिन्यायसहस्रयाधितत्वा. केवलं भगवदाज्ञप्तोमापरिदृढप्रतितमार्गानुसारित्वात्तत्पक्षस्य लिखनेनालं ॥ आभासएवचेतिसूत्रं यथाऽनाचारिब्राह्मणे ना. ह्मगाजासप्रयोगोऽखिलब्राह्मणधर्माणामभावतस्तथाऽऽनन्दांशस्य तिरोधानाद्ब्रह्मधर्माणांसर्वेषामभावादशत्वेन तत्तद्रूपत्वाच्च तदाशा. सोजीवइतिपरं नत्वलीकइति पूर्वमेवायोचाम ॥ २३ ॥ ॥अ- ·(१७२) थ यत्तुचैतन्यस्येत्यादिः पूर्वमेवावोचामइत्यन्तस्त्रयोविंशः खण्डः खण्ड्यते ॥ ॥ तत्र प्रज्ञाशब्देन बुद्धिर्गसते तेनौपाधिकोदेहस- म्बन्धदतिसिद्धम् ॥ विज्ञानेनविज्ञानमादायेतिश्रुतेरयमर्थः ॥ वि. ज्ञानेन वुत्ध्या विज्ञानमिन्द्रियाणां ज्ञानसामर्थ्यमादाय शेते इति। विज्ञानशब्दस्य बुद्धी विज्ञानमयादिशब्देपु रूढिटिव ॥ इन्द्रिय- सम्बन्धिज्ञानसामर्थ्यतु योगः ॥ विज्ञायतेऽनेनेत्यर्थे करणे ल्युटः मुलभत्वात् ॥प्राणानामित्यनेन तस्य तत्र प्राणसम्बन्धित्वप्रतीतः।। प्राणशब्दस्य तु इन्द्रियेषु श्रोती रूढिः सुप्रसिद्धा ॥ पृथगुपदेशा- दितिसूत्रं तूफ्रान्तिगत्यागतीनामित्यादिपूर्वपक्षसूत्रसमूहस्थमिति न दोपावहम् ।। तप्तवारिस्थतेजसि तव मते गुणभूतस्येव परमते स्वरूपभूतस्याऽपि प्रकाशस्याऽभिभवोऽस्तु॥किञ्च गुणस्य गुणितो. जिन्नत्वे प्रमाणाभावात्कुतोगुणाभिभवे गुण्यभिभवोन ॥ किञ्च प्रकाशवसूत्रविरोधादिभिः प्रकाशस्य गुणत्वं प्रत्युक्तमिति समो- यं दोपः॥ तद्गुणसारत्वात्त्वितिसूत्रन्तु नात्माऽणुरित्यव्याख्यतम् ।। तेनैव च विज्ञोरप्युक्रान्त्यादेरुपपत्तिरुक्ता|परोक्तेर्थेनु न मानं विः पयवाक्यालाजश्च ।। तत्त्वमसीत्यस्य गौणत्वं तु स्वोक्त्युपक्रमवि- रोधगौरवाभ्यां हेयम् ॥ प्रज्ञादीनामीश्वरगुणत्वे जीवसम्बन्धश्वि- न्त्यः||प्रवेशादिकं तु प्रागुपहसितम्।।दशसूत्र्याः पूर्वपक्षत्वनिरासाय योऽनेन यत्नः कृतः सोऽपि नात्माणुरितिश्लोकव्याख्ययां विफलः कृतः ।। नापाथेः पूर्वमेवेत्यसङ्गती।तमुक्रामन्नमितिश्रुतेः प्रागुक्त- रोत्या लव्धन्यवस्थत्वात्।।अतएव जीवोकान्येति तृतीयानसङ्गना।। उकान्त्योर्हेतुहेतुमद्भावाभावात् ।। सारपदार्थोप्युक्तःप्राक् ।। वुद्धि- बलहीनस्य गालीदानं युक्तमेवेत्युक्तम्प्राक् ॥ आभासएवचेत्य.

·(१७३)
• स्यार्थः पूर्वमेवोक्तः । तत्र लक्षणां वदस्तु गौरवप्रमाणाभावाभ्या-
मुपेक्षणीयः ॥ किञ्च श्रुत्यादीनां तर्कवशेनाऽन्यथाव्याख्याकरण-
मासुराणामिति पूर्वमुक्तमिदानी कि तत्त्वमेव स्वस्याऽऽविष्कतें त.
वशेन श्रुत्यादिकमन्यथा व्याचष्टे इति प्रष्टव्यः ।। अन्यः पला-
पस्तु दूपितएव ॥ इतित्रयोविंशवण्डरवण्डनम्॥२३॥ ॥स्या.
देतत् ॥ शुद्धस्यैव कर्तृत्वेऽपि निमित्तत्वमात्रमस्तु कुलालन्या-
येन नतु समवायित्वमपितथासति ब्रह्मणोविकतत्वापातोमृत्पि.
एडवत् सावयवत्वापातश्च कार्यस्याऽनर्थरूपत्वेन तद्रूपत्वस्य वक्तु.
मयुक्तत्वाञ्चेनिचेत् ॥ मैवं ।। यदि स्वबुद्धिकल्पितं ब्रह्मणः कर्तृत्वं
स्यान्न स्यात्समवायित्वं किन्तु श्रुतिसिद्धं ॥ साच स्वतःसिद्धप्रमा-
पक्षावा ॥ प्रमाणस्य सयं स्वभावोयद्यथास्थितं वस्तु प्रमापयति
नतु स्वनिरूपितप्रकारकं निर्मिमीते ॥ तथाच श्रुतिरपि यथास्थित
ब्रह्म प्रतिपादयतीति न पर्यनुयोगार्हा ॥ विकृतत्वादिधर्माश्च लोके
समवायिपु दृश्यन्ते । तथाचोजयरक्षायै ब्रह्माविकतमेव समवा.
यि ॥ लोके तादृशमेव समवायित्वमिति व्यवस्था मन्तव्या ।। अ-
नएव सूत्रकारोऽपि ब्रह्मणः समवायित्वं न युक्तिगम्यं किन्तु श्रु-
त्येकगम्यामित्याह श्रुतेस्तुशब्दमूलत्वादिति ॥ ब्रह्मसमवाय्यविकत
चेत्यपि गुहजिट्विका ।। वस्तुवस्तु विरुद्धधर्माश्रयमपि । तथाहि ॥
आत्मावारेश्रोतव्योमन्नन्यः यतोवाचोनिवर्तन्ते तदेजतितन्नैजति
अपाणिपादोजवनोयहीता पश्यत्यचक्षुःसणोत्यकर्णः सर्वतःपा.
णिपादान्तं अणोरणीयान्महतोमहीयान् अस्थूलमनण्वित्यादिश्रु.
तिहि परस्परविरुद्धाऽनेकधर्मवत्त्वं ब्रह्मणि प्रतिपादयतिायौतत्वा-
कतरवाधीवक्तुं शक्यः ॥ तस्मात्तादृशमेव तदिति मन्तव्यः॥२४॥

·(१७४) ।। अथ स्यादेतत्शुद्धस्यैवेत्यादिरितिमन्तव्यमित्यन्तश्चतुर्विशः खण्डः खण्ज्यते ॥ ॥ बुद्धिहीनस्य युक्तिजीरोायाऽनभिज्ञस्य कागुणान्वर्णयिप्यामः श्रुतीरपि न्याय्यार्थाच्यावयन्तेपयति।त. स्माच्छ्रुत्यायविरोधाय विवर्त्तवादः स्वीकार्यः । अन्यथा विका. रित्वादिसत्त्वेऽपि अविकारित्वसम्भवाद्विकारित्वाऽनित्यत्वाद्यपि त्वया ब्रह्मणि स्वीक्रियतेत्युक्तं प्राक् ॥ श्रुतेस्तुशब्दमूलत्वादिति तु व्याख्यातम् ॥ श्रोतव्यदति श्रुतिर्लक्षणादिना शाब्दबोधविषयत्व. माह ॥ यतोवाचइति तु शक्त्या वाचां निवृत्तिम् ।। अन्यास्तु श्रु- तयस्सविशेपनिर्विशेपपरत्वेन व्यवस्थिताइत्युक्तम्प्राक् ॥ इति च- तुर्विशरवण्डखण्दनम् ॥ २४ ॥ ॥स्यादेतत् ॥ अत्र नैवं निर्णयः' संभवतिानीकं वस्तु स्वतएव सविशेपं निविशेष चेत्यवधारयितुं शक्यं ॥ विरोधात्॥ननु सर्वगतत्वेन पृथिव्यायपाधिसम्बन्धोऽस्ती- ति तन्निवन्धनमस्थूलत्वादिकं ॥ तथाहि || अस्थूलेस्थूलः अन. णावनणु तबोचावकर्युच्चावचकोंच्चावचकामेचोच्चावचका. मः पृथिव्यांसर्वगन्धो जलादावगन्यइत्युभयरूपत्वमुपपद्यतइति न विरोधदति चेन्मेवं ।। नौपाधिकत्वे वस्तुस्वभावता सम्भवति॥ नहि जपाकुसुमाऽरुणिमानं गृह्णन्स्फटिकोऽरुणोभवति ।। नवा प. टोऽरुणश्चित्रोवा भवन् द्विरुपोभवतितनावयवावच्छेदकल्पनया तथा वचनेऽपि ब्रह्मणि न तथा वक्तुं शक्यं ॥ निरवयवत्वात्तस्मा. दाविद्यकत्वादुपाधीनामस्तसमस्तविशेष तदिति प्रतिपत्तव्यं ।। नच सविशेपस्यापि श्रीतत्वानिविशेपस्यैव वाघोवक्तुं शक्यः परि- च्छेदापातात् ।। सचिशेपस्य परिच्छिन्नत्वात् तेषां प्रत्येकं भिन्न- वे ब्रह्मानेकत्वप्रसक्त्यैकमेवाद्वितीयमितिश्रुतेविरोधश्चासमोमश- ·(१७५) केनसमोनागेनेत्यादिषु चैकस्यैवाउनेकोपाधिसम्बन्धपरिमाणं शू- यातच स्वतोनिविशेषत्वएवोपपद्यते|अन्यथोपाधीनामव्यापक- त्वेनान्योन्यमाश्रयाऽऽअयिभावाभावाच्च सर्वपरिमाणवत्त्वं भज्ये- तैकस्य ब्रह्मणः ।। किञ्च करचरणादिविशेषाणां लौकिकत्वात्स्वरु- पस्याऽलौकिकत्वात्तद्वत्त्वमपि न ब्रह्मणि वक्तुं शक्यं ।। तदलौकि. कत्वकल्पनेन ब्रह्मणि च सर्वभवनसमर्थस्वविरुद्धसर्वाधारत्वादि. रूपाडलौकिकशक्तिकल्पनेन च गौरवात् । अस्थूलादिश्रुतिविरो- घेन तत्कल्पनमशक्यं च ॥ सर्वतइत्यादि तद्वलेन शक्यत्वे प्येत- दौर्बल्यमप्युक्तं ॥अन्यच्च नहि सविशेपनिरूपिका श्रुतिर्ब्रह्मस्वरू- पं निरूपयितुं प्रत्ता येन तन्निरूपितमित्यलौकिकत्वादिकं न कल्प्यं किन्तु कुप्तमेवेति न गौरवादिदूपणग्रासइत्युच्यते ॥ कि. न्तु तस्य दुईयत्वेन यथाकथञ्चित्प्रवणत्वे चित्तस्य शुद्धिर्भविष्य- ति ततः स्वयमेव प्रत्यग्नलवरूपं ज्ञास्यतीत्यधिकारसित्ध्यर्थमु. पासनां वक्तुं भावनासुगमत्वाय च लोकप्रसिद्धविशेषवत्तदनुवद- ति ॥ ततोऽधिकारे सिद्धे कीदृक्तदनुयतइत्याकाङ्क्षायां श्रुति- रस्थूलमनण्वित्यादिना तत्स्वरूपं निरूपयति ॥ अतएवारूपवदेव- हितत्प्रधानत्वादिति सूत्रकारोप्याह ॥ नोवंसति सविशेषनिरुप- कश्रुतिवन्निविशेपनिरूपिकाणां स्वरूपमात्रनिरूपणं विहायान्य- प्रयोजनं घटतेतिस्य रत्त्यविषयखात्।।तत्केन कम्पश्यदित्यादिश्रु- तेः ॥ अतएव निषेधमुखेनैव निरूपयति अथाऽतआदेशोने- तिनेतीति अन्यदेवतद्विदितादथोअविदितादित्यादिना ।। एवञ्च सति निर्विपयज्ञानस्वरूपत्ववन्नि प्रतियोगिकाऽभावरूपत्वमेव भ. बेदिति तद्यारत्त्यर्थ चित्स्वरूपत्वमाह ॥ सयथासैन्धवधनोऽनन्तरो.

·(१७६) बायःकृत्स्नोरसघनएवैवंवारेऽयमात्मानन्तरोबायःकस्मःप्रज्ञानघन. एवेति॥अन्यच्च द्वेवावब्रह्मणोरूपेमूर्तचैवामूर्तचेत्युपक्रम्य रूपद्वयं प्रतिपाद्य पुनः पठ्यते अथातआदेशोनेतिनेतीति ॥ ततिशब्दस्य संनिहितावलम्बनत्वमितिहस्मोपाध्यायाऊचरित्यादिषु दृश्यते ।। प्रकृतेऽपि पूर्वनिरूपितरूपद्वयस्य संनिहितत्वेन तन्निषेधएव ब्रह्म- णि नेतिनेतीत्यनेन प्रतिपाद्यते ॥ एवंसति विशेषनिरूपिकाः श्रु- तयोनिषेध्यकोटिनिरूपिकाइति सिद्धं ॥ निषेधश्च तेषामविद्या- कल्पितत्वएव सङ्गच्छते । नहि वस्तुसन्निपेधार्ह भवति ॥ तदेव ह्मत्वंविद्धिनेदयदिदमुपासतइतिश्रुत्योपासनाविषयाणामब्रह्मत्वो- तेश्च ।। तस्मान्निविशेपमेव ब्रह्मेति प्रतिपत्तव्यं ।। नचैतादृशस्या.. ऽविषयत्वात्कश्चिद्धीरइत्यादिश्रुत्या च विषयत्वनिरूपणान्नैवमि- ति सांप्रतं । पूर्वोक्तन्यायेन सर्वश्रुत्यविरोधचिन्नने प्रापञ्चिकध- र्माणामविद्याकल्पितत्वाऽवधारणेनाऽत्राऽपि तत्समानयोगक्षेमत्व- स्योचितत्वात्।।तदा द्रष्टदृश्यभावोक्तनिर्विशेषत्वाऽवगतौ च तत्के- नकंपश्यदित्यादिना तन्निपेधादप्येवमवगम्यते ॥ अविद्याकार्यस्य तदर्शनस्य सत्त्वात्तदा न सर्वात्मना ऽविद्यानाशोऽपि येनाऽविद्यात- दानप्टेति तद्दर्शित्वस्य नाविद्यकत्वमिति कथनं स्यात्॥किञ्चसविशे. पस्य सूर्यदीपादिप्रकाश्यत्वकथनेन व्यवहार्यत्वेन चाक्षुपत्वेन कि. यादिमत्त्वेन च कथं ब्रह्मत्वमवधारयितुंशक्य|ायतोनतत्रसूर्योनातिन चंद्रतारकंनेमाविद्युतोशांतिकुतोयमग्निः नमेवानमनुज्ञातिसर्वत- स्यभासासर्वमिदंविभातीति नचापागृसतेनापिवाचानान्यदेव. स्तपसाकर्मणावेति यत्तददृश्यमग्राममिति निष्कलंनिक्रियंशांत- मित्यादितिः श्रुतिजिस्तद्विरुद्धं तन्निरुप्यते ॥ अतएव मृत्रकारोड- ·॥ (१७७) प्याह प्रस्ततावत्त्वंहिप्रतिषेधतिततोत्रवीतिच भूयइति ॥ अस्यार्थः स्तु नेतिनेतीति श्रुतिः प्रकृतं यदेतावचूर्वोक्तं मामूर्तलक्षणं रू. पद्वयं तनावं निपेधति ब्रह्मणिाहि तत्सद्भावे कि प्रमाणमतआह ततोब्रवीति यः ततोनिपेथानन्तरं नौतस्माद्ब्रह्मणः परमन्यद- स्तीति धर्मिसद्भावं श्रुतिः स्वयमेव ब्रवीति ॥ एवंसति धर्मिणोऽन्य- स्याऽविद्यकत्वं सिद्धमिति निविशेपमेव तदिति प्राप्ते वयं वदा. मः ।। बिशेपाणामविद्याकल्पितत्वं वदन् वादी प्रष्टव्यः । कासा. विद्या जीवंगता ब्रह्मगतावा यत्कल्पिताविशेषाः ।। नतावदाया ।। तस्याब्रह्मगतधर्मकल्पने सामर्थ्याभावात् ॥ तथाहि कल्पना हि शुद्धे एवं ब्रह्मणि वाच्या तादृशस्य मनोवचसोरप्यविषयत्वेनाड- धिष्ठानज्ञानाभावाजीवस्य तस्याः सम्बन्धस्तु दूरतः ॥ अपिच प- राञ्चिखानिइत्यनेनाऽविद्यावत्सम्बन्धीन्द्रियाणां अविपयइत्युक्त्वा तद्रहितेन्द्रियविषयत्वं कश्चिद्धीरःप्रत्यगात्मानमैक्षदारत्तचक्षु. रमृतत्वमिच्छन्नित्यनेन निरूप्यते ॥ ज्ञानप्रसादेनविशुद्धसत्त्व स्ततस्तुतंपश्यतेनिष्कलंध्यायमानइतिश्रुतौ ज्ञानवतएव दर्शनमु. च्यते ।। नहि तदा सास्तीति तव वक्तं शक्यं ।। ज्ञाननास्यत्वेना- उभ्युपगमात् ॥ तद्धिपश्यंतिमुनयोगुणापायेसमाहिताइत्यादिस्मृ. तिविरोधश्च ।। ननु तदा द्रष्टदृश्यभावस्य सत्त्वान्निविशेपतदवगतो. तत्केनकंपश्येदित्यादिना तन्निधसत्त्वान्न सर्वात्मना विद्याना. शइति तत्कल्पनैव तत्राऽपीति चेत् तर्हि ब्रह्मणोदृश्यत्वमप्याविय. कमिति तव मनीषितं तथासत्यविद्यया ब्रह्मणि विशेपकल्पना- यां दृश्यत्वं दृश्यलेच सत्यधिष्ठानज्ञाने सति तत्कल्पनमित्यन्यो- २३ ·(१७८) न्याश्रयः॥ निष्कलमिति प्रत्यगात्मानमिति पदेन चाऽविद्यार- हितस्यैव दर्शनविषयत्वेनोक्तस्तद्विरोधश्च ॥ नच तत्र विषयस्तु आवियकएव निरूपणात् निष्कलादिपदं तु वास्तवरूपाऽभि- प्रायमिति वाच्यं ॥ प्रकते कर्मताऽनुपपत्तेः ॥ कश्चिद्धीरइत्यत्रे- क्षणक्रियाफलवाचकप्रत्यगात्मपदातिरिक्तस्याऽभावादस्य चाचा- वाचकादीक्षणक्रियोक्त्यनुपपत्तिश्च ॥ किचैवं निर्विशेषब्रह्मदर्श- नोच्छेदात्तन्निरूपकश्रुतीनां ब्रह्मवेदब्रह्मैवभवति तमेवविदित्वा- तिमृत्युमेति तस्मिन्दृष्टेपरावरे कश्चिद्धीरःप्रत्यगात्मानमैक्षदित्या. दीनां वंदेश्वसर्वैरहमेववेद्यः भक्त्यामामभिजानातीत्यादिस्मृतीनां चोपप्लवः ॥ २५॥ ॥ अथ स्यादेतत् अत्रनवनिर्णयःसम्भव- तिइत्यादिःस्मृतीनांचोपप्लवइत्यन्तः पञ्चविंशः खण्डः खण्ज्यते ।। ॥ तत्र पूर्वपक्षे दूपणानि तु गौरवभयान्नोद्भाव्यन्ते सोऽपि हि नास्मन्मतयथावज्ज्ञानपूर्वकः ॥ सविशेषस्य श्रौतत्वं तु तात्प- र्याविषयत्वान्नसामान्यनिषेधेतिश्लोकोक्तन्यायाच्च स्वामश्रौत- त्वतुल्यमित्युक्तम्प्राक् ॥ अधिष्ठानज्ञानाभावात्कथं कल्पनेत्यपि प्रत्युक्तम् ॥ अज्ञानस्य च द्वे शक्ती स्तआवरणशक्तिविक्षेपश- क्तिश्च तत्र यन्निष्ठावरणशक्त्या शुक्तिकाविशेषांशआवियते तन्निष्ठविक्षेपशक्त्यैव. रजतं सृज्यते स्वमवदसाधारणत्वात् ।। अ- तोनेतरस्य रजतदर्शनं नवैकस्य रजतवाधज्ञानेऽन्यस्य तदाधक्षा नम्॥एतेन रजततद्वाघज्ञानयोः सर्वसाधारण्यापत्तिवारणाय जी. वावरकमेवाऽज्ञानं शुक्तौरजतकल्पकं तच्चेन्द्रियद्वारा बहिनिस्सृत- मधिष्ठानसम्बद्धमेवेति कल्प्यम् । अन्यथा दृष्टशुक्तिकस्याऽपि अमः स्यात् ॥ एवञ्च ब्रह्मणि जगल्कल्पकमज्ञानमपि ब्रह्मणा स.

·(१७९) म्बद्धमेव कल्पकमिति कल्यं तस्य च साक्षात्सम्बन्धाभावान्म- नइन्द्रियद्वारकः सम्बन्धोवाच्यः सच न भवति यतोवाचोनिवर्त- न्ने पराञ्चिरखानीति श्रुतिविरोधात् इति परास्तम्।।यतोवाचहल्यादेः पूर्वमेव व्याख्यातत्वाञ्च ॥ ज्ञानकाले विद्यांशस्थित्युपपादनमप्यु- कम्प्राक् ॥ अन्योन्याश्रयंस्तु बीजागुरन्यायेन परिहरणीयः ।। विद्यादशायां दृश्यत्वं तु निष्कलस्यैव दर्शनोपहितस्य नतु दर्शन- विशिष्टस्य नवा दर्शनरूपोपाधिरहितस्येति न निर्विशेषब्रह्मदर्श- नोच्छेददति ॥ पञ्चविशरखण्डखण्डनम् ॥ २५ ॥ ॥ अपरञ्च अवास्तवमितिकोऽर्थः । वस्तुनोनैसर्गिकोधर्मोवास्तवस्तद्भिन्नआ- गन्तुकोधर्मस्त्ववास्तवइति यदि तदा मृदः पृथुबुध्नोदराद्याका. राणामप्यविद्याकल्पितत्वमेव शुक्तिकारजतवन्नतु कुलालेन द- ण्डादिसहकारेण ननितत्वमित्यागतं ॥ तथाच प्रत्यक्षविरोधः ।। क्वचिद्विनाऽपि कुलालादिकं तदुत्पत्त्यनुभवप्रसंगस्तेन च जला. हरणमपि क्रियेत जापतैव ॥ जलाहरणाथिनोनियमतोघटे प्रदत्यनुपपत्तिश्च ॥ नह्मज्ञानकल्पितमरुमरीचिकापाथसः पा- नार्थ पिपासोनियमेन प्रत्तिः सम्भवति ॥ नच दोपदशायां प्रतीयमानः सहति वाच्यं ॥ ददमंशस्याऽपि तथात्वापत्तेः । नच नत्प्रयुक्तत्वं सतीति वाच्यं ।। तिमिरोपहतनयनस्य नेत्रदर्पणाधा. नेन सूक्ष्मेष्वपि वर्णेषु स्थूलत्वश्रमोवर्णप्रमा चैकेनैव जन्यतइति. वर्णी शेऽपि भ्रमत्वापत्तेः । नच तस्मिन्नंशे तस्य गुणत्वमेव ॥ अ. विद्यायामाप ब्रह्मांशे गुणत्वमेवाङ्गीकुरु सर्वश्रुत्येकता।इदमपि • त्वद्रीत्योच्यते।वस्तुतस्तु ब्रह्मधर्माः सर्वएवाऽनागन्तुकाएव यतोनि- त्याः॥श्रुत्या तथैव निरूपणान्।।तथाहि नतस्यकार्यकरणंचविद्यतेन- ·(१८०) तत्समश्वाभ्यधिकश्वदृश्यते परास्यशक्तिविविधैवश्रूयतेस्वाभावि/ कीज्ञानवलक्रियाचेति ॥ तत्सम्बन्धियत्तत्कार्य जन्यं नास्ति कि- वजन्यमेव । किञ्च तस्येतिपच्या भेदानिरूप्यते । तथाच जीव. वत्स्वरूपातिरिक्तं ज्ञानक्रियादिषु करणमिन्द्रियादिकमपि तस्य नास्ति।अनन्दमात्रकरपादमुखोदरादित्वात् ॥ अथवा नित्यत्वात्त. हेतुभूतं करणं च नाऽस्ति । अतएव नतत्समइत्यादि ॥ जीवाना. मतादृशात्वात्।।अतएव सर्वस्येशानइबि श्रुतिः अतएव तद्दासाए. व जीवाइतिफलितं ॥ परा मनोवचसामपीदमित्यतया ज्ञातुम- शक्या ॥ विविधा अनेकरूपाः शक्तयः। शक्तिस्वरूपविचारे ब- स्मस्वरूपान्नातिरिच्यतइति ज्ञानायैकवचनातिनाऽचिन्त्यानन्तश- क्तिमत्वमुक्तं भवति ॥ साऽपि शक्तिः स्वाभाविकी नवागन्तुकी। तथैव ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिश्व स्वाभाविक्येव नतु देहेन्द्रियच्य- तिरेकेण तद्यतिरेकेण ज्ञानक्रिये न अवतइत्यर्थः ॥ एवंसति नित्यं वस्तु सदविद्यया कल्यतइति वक्तुं न शक्यं ॥ विरोधात् । तस्य किचित्कार्य कर्त्तव्यं नास्ति ॥ करणमिन्द्रियादिकमपि नाऽस्ति । अतएव नतत्समदत्यादि । यतः कर्तव्यं विनाऽपि विविधाः श. तयः करणं विनाऽपि ज्ञानादिमत्त्वं च श्रूयते । अतः सर्वाअपि शक्तयः स्वाभाविक्यदति व्याख्यानमपि नाऽतिदुष्टं । यद्यपि नि- त्यत्वेन सृष्टेः पूर्वमनन्नरं च तासां वर्त्तमानत्वान्नहि तदा किचित्क- व्यमस्ति तथापि सामान्यनिपेथपरत्वेन दुष्टमेव ।। ईक्षत्यधिकर- विरोधात् । तथाहि सदेवसौम्येदमयआसीदेकमेवाद्वितीयमि- त्युपक्रम्य नैदक्षतवहस्यांमजायेयेति तत्तेजोसृजतेति ॥ तथा- न्यत्र ॥ आत्मावादमेकएवापासीन्लान्यत्किचनमिपत्सऐक्ष.

·(१८१) तलोकानुसजाइनिसइमान्लोकानसृजनेत्यादिभ्यः सृष्टेः प्राग्न- मणः शरीरिलं तेजःप्रभृतिलोककर्तृत्वं च मिथ्यावादिनाऽप्यगी- कार्य ।। अतः कर्त्तव्यांशसामान्यनिषेधस्तु नोपपद्यते ॥ नहि तदा कश्चिजातोऽस्ति येन वाऽविद्यया तत्कर्तृत्वलक्षणं विशेष कल्प्येत । अस्तीतिचेत् सदेवेतिश्रुतिविरोधः ॥ एवंसति यथा स्वाभाविक्योज्ञानादिशक्तयः श्रुतिवलेनाझीकताः।। अस्येतिपच्या भेदन निर्देशाद्धर्मरूपास्तथा सर्वतः पाणिपादान्तंसर्वतोऽक्षिशि- रोमुखमित्यादि श्रुतिस्मृतिबलेन स्वरूपभूतानन्दमात्रकरपादादी. नामपि संभवान्नकरणानामपि सामन्यनिषेधउपपद्यते ॥ तस्मा- दामदुक्तएवाऽर्थः ॥२६॥ ॥ अथ अपरंचावास्तवमित्या- दिरस्मदुक्तएवार्थत्यन्तः पड्विशः खण्डः खण्ड्यते ॥ ऽवास्तवमिति नपुंसकनिर्देशोऽसङ्गतउत्तरत्र पुंल्लिङ्गनिर्देशात् ने. हनानास्तिकिञ्चन विकारोनामधेयमित्यादिश्रुतिभिरेकविज्ञाने- न सर्वविज्ञानप्रतिज्ञया क्षित्यादीनामिहार्थानांछायानकतमापि. हि नसंघातोविकारोपिनपृथगान्वितोमृपा इत्यादिभागवतोक्त- युक्त्याच सिद्धे घटाद्यवास्तवत्वे श्रौतेऽर्थे तर्काऽनवकाशं मन्यमा- नस्य ते कोविद्वेपः ॥ घटादिषु कुलालादिजनितत्वमपि वर्णस्थी- ल्यादिपूपनेनादिजनितत्ववदुपाधिनियतमेवेति न प्रत्यक्षविरोधः।। जाग्रतोमरुमरीचिकादौ प्ररत्त्यभावेऽपि सुप्तस्य स्वामे पदार्थे पर- त्तिदृश्यतएवमिहाऽप्यविद्यास्थित्यनमेव प्रत्तिर्यवत्वस्यद्वैतमिवे. ति यत्रत्वस्य सर्वमात्मैवेतिच श्रुतेः । अविद्यायां प्रतीयमानत्वेनैव नावास्तवत्वं घटादेः किन्तूक्तविधप्रमाणबलेनाऽपि ॥ एवञ्चेदम- शस्य तत्त्वाभावेऽपि न क्षतिः ॥ प्रमाणेनाऽवास्तवत्वनिश्वयामा. ॥ तत्रा- ·(१८२) वात् ॥ वर्णाशे त्वदुदाहृतज्ञानस्य भ्रमत्वापादनंतु अविद्याप्रयुक्तत्वे सत्यविद्यादशायाम्प्रतीयमानत्वमिति स्वोक्तिफलितलक्षणाऽर्था- ज्ञानात् ॥ नहि नेत्रदर्पणमविद्या नवा लक्षणे उपाधिपदोपादान- म्॥किञ्च दूरत्वादिदोषापहारेण चक्षुपैव तत्र वर्णज्ञानं नतु तस्याऽ- पि ज्ञानसामीप्रवेशः॥प्रतिवध्यप्रतिबन्धकसावे कार्यकारणभावेच गौरवादिति न तस्य तत्र गुणत्वम् ॥ ततस्तदृष्टान्नेन ब्रह्माऽवयव- ज्ञानेऽस्याऽगुणत्वकथनं निर्बीजमेव ॥ ब्रह्मावयवादेरपि कल्पित- त्वन्तूक्तमेव प्राक् ॥ यत्त्वेतद्दााय तट्टीकाकारेण अविद्याप्युप. कारायविषवजायतेनृणाम् ॥ अनुष्ठिताऽभ्युपायेनबन्धायान्याय- तोहिसा इति मार्कण्डेयपुराणान्तर्गतरौच्यमन्वन्तरोपाख्यानवाक्य- मुपन्यस्तं ॥ तदसङ्गतं ॥ तत्राऽविद्याशब्देने कर्मणोयहणात् ।। अत- एवाऽनुष्ठितेत्युक्तम्॥अन्यथा तन्न समच्छेत ॥ अज्ञानस्याऽनुष्ठाना- योगात् ॥ अविद्यापठ्यतेवेदेकर्ममार्ग:पितामहाः तत्कथंकर्मणोमा- गेंभवन्तोयोजयन्तिमाम् इति रुचिप्रश्नेन अविद्यासत्यमेवैतत्क- मनैसन्मृपावचः किन्तुविद्यापरिप्राप्तौहेतुःकर्मनसंशयइति पितृवा. क्येनच कर्मणएवाऽविद्यात्वेनोपकमात् तस्माद्वत्सकुरुष्वत्वंविधि: वद्दारसंग्रहमित्यनन्नरोत्तरवाक्याच्चाऽत्राऽविद्याशब्देन कर्मैवावस्तु- तस्तु नेदृशमेवाऽवास्तवत्वं ब्रूमः किन्तु उक्तलक्षणमिथ्यात्वरूपमि तिन कोऽपि दोपः। तत्सम्बन्धि यत्तत्कार्य जन्यं नास्तीति न तस्यकार्यमिति श्रुत्यंशस्य व्याख्यानं ते संमतं ॥ तत्र तत्संबन्धि उद्दिश्य जन्यान्योन्याजावोवोत्थ्यतइतिफलति । एवञ्चोत्तरत्राऽ. पि नदेवोद्दिश्य करणाऽन्योन्याभावोबोध्येत॥तथाहि सति किञ्च- तस्येत्यादिः स्वगन्याविरुध्येत ॥ तस्येत्येतसदस्याऽत्त्या करणा- ·(१८३) शे प्रकारान्तरेण व्याख्यानेतु गौरवम् ।। पूर्वत्र पष्ठ्यन्तार्थमुद्दिश्य कार्याऽदबोधनउत्तरत्र करणे पठ्यर्थदस्याऽभावबोधने वैरू- प्यं वाक्यजेदश्च । किञ्च नजान्योन्याशावस्य वोधस्तत्रैव भवति यत्र नञसमभिव्याहारे वाक्यस्य तादात्म्यवोधनयोग्यता ।। - तियोग्यज्ञावान्वयौ हि तुल्ययोगक्षेमाविति न्यायात् । तथाचा. ऽत्र नजंसमभिव्याहारे तस्य कार्य विद्यते इत्यस्य तादात्म्ययोध- नायोग्यत्वात्कथं नजाऽन्योन्याऽभावबोधनम् ।। प्रतियोग्यभावा- न्वयाविति न्यायार्थोऽन्यत्र स्पष्टः ।। किञ्च पठ्याः सम्बन्धार्थक- त्वेन कथं सम्बन्ध्यर्थलामोयत्रान्योन्याभावोवोध्यते ॥ कथंवा- भेदार्थलाभो यस्याभावः करणञ्चविद्यतइत्यंशेन वोध्यते ॥ कर- णस्य तत्सम्बन्धित्वाभाववोधनेनाऽन्यसम्बन्धएव हि ततोबोध्येत।। तस्मात्तस्य कार्यकरणयोरत्यन्नाभावएव श्रुत्या बोध्यते||एवञ्च नेह- नानास्तीत्यादिश्रुतिभिरप्येकवाक्यता फलनि॥द्वितीये पादे तु एक- श्चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थस्तेन न्यूनोऽपि न दृश्यतइत्यर्थः॥द्वितीयउ. क्तसमुच्चयार्थस्तथाच जीवास्तदजिन्नाएव ननु तद्दासाः मानाभा- वानाएवञ्च तत्त्वमसि सर्वखल्विदंब्रह्मेत्यादिश्रुतिभिरेकवाक्यता ।। कथंहि जीवजहभानमित्यतउक्तं परास्येति शक्तिर्माया साचा:- . घटितघटनापटीयसीत्वात् परा उत्कृष्टा सत्त्वादिगुणवत्त्वादावरण- शत्यादिमत्त्वाद्वा विविधा ऽनेकप्रकारा स्वाभाविकी अजन्याप- राशब्दविविधाशब्दयोस्तदुक्तार्थकत्वेतु न मानम्॥विविधाशब्दस्य तथाऽर्थकत्वे एकवचनोपपत्तिक्लेशश्च निर्मूलः ॥ ज्ञानवलक्रिया- चेति शक्तविशेषणं । सम्भवति सामानाधिकरण्ये इति न्याया. त् ॥ पार्थक्ये स्वाभाविकीत्यस्य तत्राऽप्यन्वये गौरवाच्च ।। नत्रच ·(१८४) ज्ञानबलयोः क्रिया करणं ययेति व्यधिकरणबहुव्रीहिः ।। तथा- चाऽनयैव करपादादेर्मायिकत्वमसत्त्वं चसिद्धम् ॥ ईक्षत्यधिकर- णविरोधादित्युक्त्वा तथाहीत्यायुक्तिरसङ्गता ।। ईक्षत्यधिकरणेन शरीरित्वाद्यसाधनात् ।। आनन्दमात्रेत्यादिवाक्यानि तु चतुर्थश्लो. कव्याख्यायां कृतव्यवस्थानि ॥ शरीरित्वं तु नोक्तश्रुतिलभ्यम् ।। मिपतोनिपेथेन तच्छ्रुतिविरुद्धञ्चाानचाऽन्यस्य मिपतोनिपेथोऽनया श्रुत्या क्रियते नत्वनन्यस्येति वाच्यत्वन्मते सर्वस्याप्यनन्यत्वात्।। अशरीरंशरीरेप्वनवस्थेप्यवस्थितमिति श्रुतिविरुद्धञ्च ॥ सप्टेः प्रा. कु तृतीयश्लोकव्याख्योक्तरीत्या जीवाऽविद्यावासनादिसहरुत- संहारकालिकेश्वरसंकल्पेन जीवानामविद्योज्जम्भते ततईश्वरस्ये. क्षणादि ॥ सदेवेत्येवकारविरोधस्तु तृतीयश्लोकव्याख्यावसरे प- रिदतः ॥ तस्मात्तस्येति पठ्या तत्सम्बन्धिकार्यादेः सामान्यतोनि- पेधात्सर्वतःपाणिपादान्तमित्यादेरुक्तगतिकत्वान्निविशेपमेव ब्रो- ति सिद्धम् ॥ इतिपडिशखण्डखण्डनम् ॥ २६ ॥ । किञ्च अ- विद्यया कल्पनपक्षे तत्प्रसादेन तत्प्राकट्यतद्दर्शनाद्यनुपपत्तिः||तद. थ तपस्यादितत्साधनप्ररत्त्यनुपपत्तिश्व ॥ नहि तपस्यादिसाधना. भां दोपोवएव फलं येन तेषु क्रियमाणेष्वेवे तादृशोधमोऽविद्य. याजन्यतइत्युच्येत । तथासति चित्तकपायशोपकत्वं साधनानां सर्वत्र श्रयमाणं व्याहन्येत ॥ दोपाधिक्यजनकत्वेन निन्दितत्वं च स्यात् ।। किञ्च पराश्चिग्वानीति श्रुत्या विद्यावदिन्द्रियाऽविष- यत्वं तद्रहिततद्विषयत्वं च प्रतिपाद्यते ।। श्रीमद्देवकीगर्भरत्नेनापि नाहंदैनंतपसानदानेननचेश्यया शक्यएवंविधोष्टुंदृष्टवानसि. मायथेनीनर माधनाइसाध्यतोक्तिपूर्वकं तयात्वनन्ययागक्यअ.

·(१८५) हमेवंविधोर्जुनेति मन्येकसाध्यत्वं दर्शनादीनां निरणायि ॥ त- थाचैवंविधश्रुतिस्मृतिविप्लवं कुर्वन्पारलौकिकसन्मार्गमात्रोच्छेद- नाय प्रत्तआसुरएवेति सद्रिपेक्ष्यः ॥ कल्पान्तकाले शरीरेन्द्रि- याऽभावेन जीवानां भगवति प्रवेशाच्च कल्पनासामाभावे स-, त्यपि नारायणशयनकथनाच ॥ इतएव प्रलयाऽनुपपत्तिरपि ज्ञे. या ।। २७॥ ॥ अथ किञ्चाविद्ययाकल्पनेत्यादिरनुपपत्तिरपि. ज्ञेयेत्यन्तः सप्तविंशः खण्डः खण्ड्यते ॥ ॥ तत्र चित्तशुद्धेस्तु शास्त्रबोधिततद्धेतुकत्वं तन्त्रमित्युक्तं प्राक् ॥ तपस्याभक्त्यादिरू- पं कर्मत्वविद्यैव ॥ उपदर्शितमार्कण्डेयपुराणादिवाक्येभ्यइति नि- श्विनु ॥ तच्च नकर्मणानप्रजयाधनेनेत्यादिना निन्दितमेव । अत- एव नेदंयदिदमुपासते इति सङ्गतम् ।। उपासनायाः सगुणज्ञानहे. तुतया काचित्की तत्स्तुतिस्त्वक्षय्यंहवैचातुर्मास्ययाजिनःसुकृतंभ- वतीतिवज्ज्ञया । किञ्च तपस्यादिसाधनजन्यतत्प्रसादेन तत्प्राक- ट्यादीत्युपक्रम्य तत्र प्रमाणतया तपस्यादरसाधनत्वं भक्तिमात्र- स्य साधनत्वं च बोधयद्भगवद्वाक्यमुपन्यस्य भत्येकसास्थ्य. त्वमित्यादि वर्दश्वोपहास्यएवोपक्रमविरोधात् ॥ श्रुतिस्मृत्यादि- विप्लवः प्रयत्नाऽनुपपत्तिश्च कस्य मार्गे भवति कस्य मार्गेन' भवतीति प्राग्विस्तरणो पपादितम् ।। प्रलयकाले सत्यलोकवा सिनां नारायणशयनादिभ्रमः ॥ नहि यदा नारायणः शेते तदा सत्यलोकस्यनाशे किञ्चिन्मानमस्ति | प्रारुते प्रलयेनु उ. कविधसामय्यभावा नकल्पना । नारायणीयशक्तरावरकत्वाऽ- भावेऽपि विक्षेपकतायाः सत्त्वेन तत्कल्पनया शयनमलयादिसंभ.

·(१८६) वाञ्च ॥ आवरणाऽभावाच्च न प्रान्तत्वव्यवहारऐन्द्रजालिकवत् ॥ किञ्च प्रलयकाले कल्पनाऽजावेऽपि भूताऽर्थवेदिनामिदानी ता. कालिकार्थाभावज्ञानरूपतत्कल्पनोपपद्यते॥इति सप्तविंशवण्ड- खण्डनम् ॥ २७॥ ॥ किञ्च योब्रह्माणविदधातिपूर्वमिति श्रु- त्यायुक्तप्राथमिकब्रह्मसृष्टयनुपपत्तिः। तदानीमीश्वरातिरिक्तस्या- भावेन तत्कल्पकाभावात्।।ईश्वरस्य च न कल्पकत्वं वक्तुं शक्य- मपीश्वरत्वव्याहतेः ॥ योविदधातीति श्रुत्युक्तमीश्वरकर्तृत्वं चापे- यात् ।। किञ्च सूत्रकारः सर्वेपां वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयं प्रति- ज्ञाय तन्निरूपणार्थं प्ररत्तः सन्निःसंदिग्धतत्पराणां निश्चितत्वादे व निरूपणमरुत्वा संदिग्धतत्पराणामेव यएपोऽन्तरादित्येहिर- ण्मयःपुरुपोदृश्यतेहिरण्यश्मश्रुरिति अस्यलोकस्यकागतिराका- शदतिहोवाचेत्यादि कतमासादेवताप्राणइतिहोवाचेत्यादि अथ- यदन्तःपरोदियोज्योतिर्दाप्यतइत्यादीनामंतस्तद्धर्मोपदेशात् आका- शस्तल्लिनात् अतएवप्राणः ज्योतिश्वरणाभिधानादित्यादिभिरधि. करणैर्महता प्रम्बन्धेन यन्निरूपयत्यतोयत्प्रकारकंश्रुतिनिरूपयति नादृशमेव तद्ब्रह्मवेति सूत्रकाराऽनुशयदति ज्ञायते ॥ अन्यथा यएयोन्तरादित्यदत्यादिश्रुतिनिरूपितस्वरूपाणांताहर्जीवादिस्व- रुपत्वे ब्रह्मस्वरूपत्वे वा तव मतेऽविद्याकल्पितत्वस्याऽविशिष्टत्वा- न् ब्रह्मपरत्वमेवतेपामिति न निर्णयं कुर्यात् ।। ननु ब्रह्मत्वेनैवो. पासनानि तत्तत्फलसाधकानीश्वरपुरुपाकाशपणादिरूपेष्वब्रह्म- बेनोपासनेसते तत्तत्फलं न भविष्यतीनि तेषु ब्रह्मत्वबोधनार्थ मुत्रकारेण निर्णयःकतहतिचेत् ॥ मैवं ।। वस्ततस्तेषामब्रह्मवेत. निरूपिकाणां श्रुतीनामवलपरत्यापत्त्या तन्नियमच्याहनेः॥प्रता.

·(१८७) रकत्वापत्तेश्च ॥ किञ्च अविद्याकल्पितत्वाऽविशेषापसिद्धार्थाने. वाऽनूय नैतदिति निषेधमेव कुर्यात् ॥ समन्वयप्रतिज्ञामेव च न कुर्यात् ।। तेषामब्रह्मत्वेन तन्निरूपिकाणां तासामतन्निरूपकत्वान्। नथाच सर्वैवेदायत्पदमामनन्तीति श्रुतिविरोधः॥ एतेन सविशेष- निरूपिका श्रुतिर्न ब्रह्मस्वरूपं निरूपयितुं प्रत्तेत्यादि निरस्तं ॥ किश्च कतेशुक्लचतुर्वाहुरित्यादिना इलारत्तादिदेशविषयेषु तुरी. यांतामसीमूत्तिमित्यादिना च नियतकाले नियतदेशे नियताने- करूपकथनमनुपपन्नं स्यात् ॥ एकस्याएवाऽविद्यायानियतसाम- यिकनियतवस्तुकल्पने समयानरे चाऽन्यादृशकल्पने हेतोगश- क्यनिरूपणत्वात् ॥ नच कालादेरेव हेतुत्वं ॥ तस्याप्येतत्तुल्यत्वा. न् । नच नादृक्स्वभावैव सेति वाच्यं ॥ अद्वैतश्रुत्यनुरोधेनाऽसद्भू- पत्वेनैव सा त्वभिमतेति तत्स्वभावस्याऽपि तादृशत्वेन कस्य का- रणत्वाननु कार्यमपि तयैवेति यक्षबलिन्यायइतिचेत्॥कार्यमास्तां वा तथा कारणेन तु सतैव भाव्यं मणिमन्त्रादिन्यायेनेति पूर्वमे- वावाचाम ॥ २८ ॥ ।। अथ किञ्चयोब्रह्माणमित्यादिः पूर्वमे. चावोचामेत्यन्तोऽष्टाविशः खण्डः खण्ड्यते ।। तत्र प्राथमिकत्र- ह्मसृष्टीति वदता कालयवनीयादिवत्सर्वथैव संसारस्यसादित्वमग्री- कर्तुं न शक्यमित्युक्तम्।यदिच प्रवाहस्यानादित्वेन पूर्वयजमान- उपासनाविशेपपरिपाकेनब्रह्मा जायते तत्सृष्टिरेव प्राथमिकब्रह्म- सृष्टिरिच्युते तदा तस्यैव कर्मफलभोगाय शरीरकल्पकत्वम् ॥ क- ल्पकस्य यजमानात्मनस्तस्य सत्त्वात्।।ईश्वरस्य कल्पकत्वमनुपदमे. वोक्तं ॥ तच्चेश्वरत्वस्य न वाधकं मानाभावात् किन्तु साध. कमेव ॥ वेदप्रदान त्ववतारकर्मान्नरवदुपपन्नम् ॥ सगुणब्रह्मविष- ·(१८८) यकवाक्यविचारोऽपि कर्मपरवाक्यज्ञानसाधनपरवाक्यविचारव. दुपयोगमात्रेणोपपन्नः ॥ तत्फलन्तु शारीरकभाष्यं व्याकुर्वद्भिः प्रत्यधिकरणं पूर्वपक्षसिद्धान्तयोः फलं निरूपयद्भिनिरूपितमे- वेति तद्न्थानधीत्य निश्चिनु ॥ सूत्रकाराशयस्य तत्तद्धर्मोपल- 'क्षितस्य ब्रह्मत्वेप्युपपत्तेस्तादृशमेवेत्यस्यासिद्धिः ॥ जीवस्वरूप- स्य ब्रह्मस्वरूपस्य वाऽविद्याकल्पितत्वं नास्माभिमन्यते ॥ जी- वसगुणब्रह्मणोरुपाधेरेव तु तत्वमुच्यते ॥ अतोऽन्यथायएषइत्या. यसद्गतम् ॥ तस्माद्वस्तुतस्तेपामब्रह्मत्वे इत्यादिनिरनुयोज्या. नुयोगएव ।। ईश्वरोपाधेरब्रह्मत्वेऽपि ईश्वरस्वरूपस्य ब्रह्मत्वात् ।। निषेधमेव कुर्यादितिचेन्नेदमित्यादिना सोपाधिकाभिप्रायेण क. नएवेत्यवेहि॥सविशेपनिरूपिका श्रुतिः सविशेषं निरूपयन्त्यपि न तादूप्येण सत्यत्वे तात्पर्यवती किन्तु-यथाकथंचित्प्रतिपत्त्यर्थत्यु- क्तम्।अविद्यायां तु विविथदेशकालादिनियमिततत्तत्त्कार्यसम्पा. दनं घटतएव ॥ लोकदर्शनात्॥विविधशक्तित्वेन श्रुतौ वर्णितत्वाच्च विस्तरेणचायमर्थोयोगवासिष्ठे स्थितः ॥ असताऽपि कारणेन का. योत्पत्तिरिति मणिमन्नादिकारणव्यवस्था च प्रागवोचि ॥ इत्य- टाविशखण्डखण्डनम् ॥ २८ ॥ ॥ किश्च ब्रह्मजिज्ञासां प्रति- ज्ञाय ब्रह्मत्वेन निरूपितसविशेपाणां कल्पितत्वं वदन व्यासप्रति- ज्ञाहानिमपश्यन्नुन्मत्तोऽसि ॥ ननु ब्रह्मणएकरसत्वेन सविशेषाणां चानेकरसत्वेन ब्रह्मत्वानुपपत्तिरितिचेत् ॥ मैवं ।। धर्मि ग्राहकप्रमा. णसिद्धत्वात् ॥ तथाहि ॥ ब्रह्म वेदैकसमधिगम्यं तत्रच सर्वकामः. सर्वगन्ध सर्वरसदति निरूप्यते ॥ मर्वत.पाणिपादान्तंसर्वतोऽक्षि. शिरोमुग्वं सर्वत श्रुतिमल्होकेसर्वमारत्यतिष्ठति सर्वन्द्रियगुणाना- ·(१८९). , संसबैन्द्रियविजितं असक्तंसर्वभृश्चैवनिर्गुणगुणोक्तचेत्यादिना भगवतैव स्वस्वरूपं प्रतिपादितं ॥ अवान्नपदेन करणाद्यवच्छेदउ. च्यते ॥ अतएव पौगण्डलीलासामयिक स्वरूपं यावत्परिमाणकं तावत्परिमाणकं तदेव स्वरूपं पूतनामुक्तिदानदशायामपि, वर्त्ततः इति सदच्छते ॥ सर्वेषामपि रूपाणां नित्यत्वात् । अग्रेच, क्रमेण प्रादुर्भावः परंयनोबाल्येऽल्पदेशाऽवच्छेदः करादीनां पोगण्डादियु चाऽधिकदेशावच्छेदोभक्तैरनुभूयते ॥ तत्र शुद्धब्रह्मत्वं ब्रह्मणैव कि चारितं तोकेनजीवहरणयदुलूकिकायास्वैमासिकस्यचपदाशक- टोपटत्तः यद्रिनतान्तरंगतेनदिविस्पृशोर्वाउन्मूलनंत्वितरथार्जुनयो- नभाव्यमित्यादिनाद्वितीयस्कन्धे दशमस्कन्ये दामोदरलीलाप्रस्ता- वे नचान्नर्नवहिर्यस्यनपूर्वचापिनापरं पूर्वापरंवहिश्वानर्जगतोयो. जगञ्चयः तमत्वाऽऽत्मजमव्यक्तंमगलिगमधोक्षजं गोपिकोलूख- लेदाम्नाबबन्धप्राकतंयथेत्युक्त्वा रज्जुन्यूनतानिरूपणेनाऽपि पूर्णत्वं तस्यैव प्रतिपादितं ॥ अय्याचोपनिषद्भिश्वसामययोगैश्वसात्वतः उपगीयमानमाहात्म्यंहरिसामन्यताऽऽत्मजमिति वाक्ये ॥ मृत्सा. शक्षणानन्तरीययशोदाप्रार्थितनिजवदनन्यादाने प्रदर्शितसात्मनः जसहितसकललोकाऽवलोकनजनितवस्तुजिज्ञासायायशोदायाः पक्षान्तरनिराकरणपूर्वकतत्त्वनिर्धारकाऽयोअमुप्यैवममा कस्ययः कश्वनोत्पत्तिकआत्मयोगइतिवाक्येन ॥ एतेनैव यःपृथिव्योतिष्ठ. नयंपृथिवीनवेदयस्यपृथिवीशरीरंयःपृथिवीमन्तरोयमतिसतआत्मा तर्याम्यंमृतइति श्रुत्युक्तधर्मवत्वेनाऽपि ब्रह्मत्वं सिद्धं ॥ अतएको - प्यसाधारणोधर्मोविद्यमानःशिष्टान्सन्दिग्धानपिब्रह्मधर्मानेव गम- यति।दममेव हि श्रुत्यभिप्रायमङ्गीकृत्य सर्वत्र ब्रह्मवाक्यनिर्णयमाह ॥

·गादीनि तद्ब्राह्मगुणाश्च (१९) सूत्रकाराएतत्सर्व भागवतविवरणे तत्त्वसूत्राप्येच विस्तृतं पितृच. रणैरित्यत्र दिङ्मात्र प्रदर्श्यते॥किञ्च सर्वाणियानीन्द्रियाणि चक्षुर्वा- लौकिकास्तथैव स्वयमेव ब्रह्माभासते ।। ब्रह्मैव कर्मेन्द्रियज्ञानेन्द्रियादिरूपेण भासतइत्यर्थःानतु लौकिका. नीन्द्रियाणि तत्रसन्ति तदाहासर्वेन्द्रियविजितमिति असक्तमित्या- दि स्पष्टम्॥२९॥ ॥अथ किञ्चब्रह्मजिज्ञासाम्प्रतिज्ञायेत्यादिरस- तमित्यादिस्पष्टमित्यन्नएकोनत्रिशः खण्डः खण्ड्यते। ॥त्रवि- शेषस्य कल्पितस्य जेदप्रयोजकत्वाभावेन निविशेषसविशेषयोरमे- दान्न व्यासस्य प्रतिज्ञाहानिः॥ तथाहीत्यादि उच्यतेपर्यन्तन्त्वस- कृत्समाहितम् ॥ तावत्परिमाणवत्त्वं तु सत्यं ज्ञानमनन्तमितिश्रुति- विरोवान्माययैव ॥ पूतनाघानादितु ईश्वरत्वेन नतुकरचरणादेस्त- परिमाणस्य च नित्यत्वेन ॥ तस्य तत्राप्रयोजकत्वात् ॥ नचान्न- रितिश्लोके पूर्वार्द्धन निविशेपकथनमुत्तरार्द्धनोक्तरीत्या सक्शेि- पकथन।मायया तु रज्जुन्यूनता सकललोकदर्शनादिसामर्थ्यादि ।। अवशीकृतमायेष्वपि योगिविशेपेषु तादृशसामर्थ्यसत्त्वे वशीक- तमाये तत्सत्त्वस्याऽनाश्चर्यत्वात् ॥ सत्त्वस्य समूहः सात्वं तद्वन्तः सात्वताइति व्याचक्षाणस्तु टीकाकारोमहयाकरणकौशलं ख्या- पयामास ॥ युक्तएवेदृशस्येदृशग्रन्थन्याख्याश्रमः॥ औत्पत्तिकः स्वाभाविकः असादिरित्यर्थः ॥ आत्मयोगोमायात्मकः॥ योगो- ऽपूर्वार्थसम्प्रामौ सङ्गतिध्यानयुक्तिपु इत्यादिमेदिनीकोशात्तस्यैक नयुक्तित्वात् ॥ सर्वेपामपि धर्माणां चतुर्थश्लोकव्याख्यायां मा- यिकत्वस्योक्तत्वेन परस्मिन्संदिग्धोऽपि कोऽपि धर्मोनास्ति कि- मुत निश्चितोयेन धर्मान्तरस्य सत्वं सम्भाव्येत ॥ साराऽसारवि.

·(१९१) चारचतुरेस्तु व्याससूत्राऽर्थीभगवत्पादकतभाप्याज्ज्ञेयः ॥ नतु लौ. किकानीन्द्रियाणीत्यत्र लौकिकेतिनिर्मूलम् ।। इत्येकोनत्रिशरख- ण्डखण्डनम् ॥ २९॥ ॥ अतएव वैश्वानरःसाधारणशब्दविशे. पादित्यधिकरणे यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमजिविमानमात्मानंवैश्वा. नरमुपास्तइतिश्रुत्युक्तं प्रादेशपरिमाणवत्त्वमभितोविगतमानत्वल- क्षणं व्यापकत्वं वाजसनेयिशाखोक्तञ्च सएपोऽग्निर्वैश्वानरोयः पुरुषस्तयोहैतमेवमग्निवैश्वानरंपुरुषविधंपुरुतःप्रतिष्ठितंवेदेल्यनेन पुरुपत्वं तस्यैव तद्विधत्वं तस्मिन् प्रतिष्ठितत्वं च परस्परविरुद्धं ब्र- ह्मण्येव संभवति तस्यैव विरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वान्नाम्यादिप्विति निरूपयन् जैमिन्यादिमतोपन्यासकरणेन पक्षान्तरेवरुचिमुद्भाव्य स्वसिद्धान्तमवददामनन्तिचैनमस्मिन्निति ॥ अस्यार्थस्तु एनं परमे. श्वरं व्यापकमेवास्मिन्मूर्द्धचिबुकान्तराले प्रादेशमात्रं जाबालाः समामनन्ति यएपोनन्तोव्यक्तआत्मायोविमुक्तेप्रातिष्ठितइतिसोवि. मुक्तःकस्मिन्प्रतिष्ठितइतिवरणायांनास्यांचमध्येप्रतिष्ठितइत्यादि. ना ॥ तथाचाऽनन्तपदादेशकालापरिच्छिन्नस्यैव सङ्कुचितस्थाने श्रुतिः स्थिति कथयतीति प्रादेशमात्रस्याऽप्यभिविमानत्वं सङ्ग- च्छते । एतेन विरुद्धधर्माश्रयत्वं ब्रह्मणः श्रुत्यभिमतं वेदितव्यं ।। अन्यथा ऽनन्तइति नवदेत् ॥ प्रयोजनाभावात् ।। ननु मया पूर्व- मेवाडबादि सविशेषनिरूपणमुपासनार्थमिति ।। नन्वनुपहतकरणे. न मयाऽप्यत्रावितिर्हि किमनुपपन्नात्वदभिमतोपासनार्थत्वमेव।। कथं ॥ इत्थं । उपासनायां तत्र तत्प्रकारकावनामाचं नतु तद्वस्तु तादृशमिति हि तवाऽभिमतं ।। उपास्यञ्चाऽऽत्मत्वेनैव नत्वनात्मत्वे- न | आमेत्येवोपासीत अथयोऽन्यांदेवतामुपास्तेऽन्योसावन्योऽ- ·(१९२) हमस्मीतिनसवेदयथापशुरेवंहिसदेवानांपशुरितिश्रुतेः ॥ एवञ्च स- ति योऽन्यथांसन्तमात्मानमन्यथाप्रतिपद्यते किन्तेननकृतंपापञ्ची- रेणाऽऽत्मापहारिणेति श्रुत्याऽयथाकल्पनस्य निन्दितत्वात्तादृशमेव तद्रूपमिति मन्तव्यं ॥ एवंसत्यनन्तरूपत्वमेव ब्रह्मणः श्रुन्यजिमतं ।। तथाचाऽनेन रूपेणैतादृशोपासकस्यैतादृशं फलं दास्यामीतीश्व. . रेच्छयैव तथैव भवतीति ज्ञापयन्ती श्रुतिरुपासनाभेदेन फलभेद मप्यांह ॥ किञ्च ॥ त्वदुक्तरीत्योपासनाविषयस्याऽतत्पकारकत्वे. नाऽब्रह्मत्वमागतं तथाच तन्निरूपिकाणां श्रुतीनामब्रह्मपरत्वे पाने सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशादिति तत्त्वसूत्रविरोधः॥असद्भावनया चाऽसदेव फलं स्यात्।तथाच तन्निष्ठस्यमोक्षोपदेशादिति तत्त्वसूत्रविरोधश्च ॥ असन्नेवसभवति असद्ब्रह्मेतिवेदचेदितिश्रुतेरुपासनाविषयाणामस- त्वं जानानस्य तवान्धतमःप्रवेशेनाऽसत्त्वमेव फलमिति जानीमः।। तथाचोक्तं त्वादृशानेकाऽसुरचमूपतीनां श्रुतिस्मृत्याचारपराणामपि निजवंधुसुल्टद्रूपाणामापे वधाय सकलप्रमाणनिपिद्धत्वेनाऽधर्मबु. स्थ्या तद्वयविमुखं विजयं शिक्षयता तद्वधेन सकलसज्जनान् प. रिपालयता श्रीदेवकीपुत्रेण ॥ अवजानन्तिमांमूढामानुपीतनु- माश्रितं परंभावमजानन्तोममभूतमहेश्वरमित्यादिनाऽसुराणां स्व- भजनमुक्त्वा महात्मानस्तुमांपार्थदेवीप्रकृतिमाश्रिताः शजन्त्यन- न्यमनसोज्ञात्वाभूतादिमव्ययमिति नत्रैवाऽसुरभावनिरूपणेच अ. सत्यमप्रतिष्ठंतेजगदाहरनीश्वरं इत्यादिना निरूप्यासुरीयोनिमाप. नामूढाजन्मनिजन्मनि मामप्राप्येव कौन्तेय ततोयान्यधमांगति- मित्यनेना|अत्र मानुपांतनुमाश्रितमितिनु नझानप्रकारकथनं नतु स्वरूपस्य | पूर्वोक्तयुक्तिभिरानन्दरूपत्वस्यैव निणीतत्वात् ॥ .

·. (१९३) यथाचैतत्तथा आनन्दमयाधिकरणविचारे निरूपितं भाष्ये पितू- चरणैः । अतएवाऽये भगवानाह परंभावमजाननइति ।। परोभा- वआनन्दमात्रत्वलक्षणः ॥ एतेन विशेषाणां लौकिकत्वात् ब्र- मणश्वाऽलौकिकत्वान्निपेधस्तत्रयुक्तः॥ तेषामप्यलौकिकलकथ- ने ब्रह्मणिच विरुद्धसर्वाधारत्वाद्यलौकिकशक्तिकल्पने गौरवमि- ति निरस्तं ॥ सर्वस्यैव प्रमाणसिद्धत्वेनाऽकल्पितत्वात् ।। स्वयुक्क्या कल्पने हि त्वदुक्तं दूषणं । अन्यथा ब्रह्माईगकारेऽपि गौरवमिति तदनगीकारोऽप्यापयेत ॥ तथाच शून्यवादआपयेतेति गङ्गातरङ्ग- सनिकमलपरागधूसरानिलसुखजिया स्ववैराग्यख्यापनाय ज. नतासमक्षं पलायमानस्य मायावादिकुहकनिविण्णस्य शूकरंगः ॥ अथाऽतएववैश्वानरदत्यादिर्गर्तेनिपातइ- त्यन्तस्त्रिंशः खण्डः खण्ज्यते ।। ॥ तत्र व्यापकस्य प्रादेशमात्रत्व. मौपाधिकाब्रिह्मणि विरुद्धधर्माऽऽश्रयणं तु स्वस्मिन् गार्हस्थ्ययति. त्ववदासूढपतितस्याऽविरुद्धम् ॥इतरेषान्तु सर्वलोकव्यवस्थोच्छेदा. पत्त्या तदाश्रयणं विरुद्धमेव ॥ वैश्वानरइति सूत्रे साधारणशब्द- विशेषादित्यस्याऽयमर्थः । साधारणशब्दयोरात्मवैश्वानरशब्दयो. विशेपोदृश्यते तस्यहवाएतस्यवैश्वानरस्यमूर्द्धवसुतेजाइत्यादिः ।। साधारणशब्दाद्योविशेषइति नहीकादर्शितविग्रहस्वसङ्गतः।। समा- साप्राप्तेः । तद्विधत्वं तस्मिन्प्रतिष्ठित्वञ्चेत्यादितु प्रलापउपेक्ष्यः ।। शब्दतोऽलाभात् । आमनन्तिचैनमस्मिन्नितिसूत्रार्थे व्यापकमेवे- त्यसकतमविरोधात्॥विषयवाक्ये परिच्छेदाऽपरिच्छेदौ मायातद. भावप्रयुक्तावनूदितौ तत्र सर्वेषूपास्यधर्मे भावनामात्रार्थमनुवा- निपातः ॥ ३०॥ २५ ·(१९४) दइति न कल्प्यते किन्तु क्वचिद्वस्त्वपि तादृशं ॥ वास्तवत्वं तु श्रु. तितात्पर्यविषयस्यैव नेतरस्य स्वमादेरिवेत्युक्तमसकत् ॥ योऽन्य. थासन्तमिति तु भवतामेव प्रतिकूलम् ॥ निविशेषस्य सतः सवि- शेषत्वानीकारात् ॥ नलस्मन्मते आत्मवस्तु सविशेषमेवेत्यात्मत्वेन सविशेषवस्तूपासने नाऽयं दोषइत्युक्त्यैव निस्तारः किन्त्वात्मव- स्तुनोवस्तुतःसविशेषत्वा।यथाचात्मवस्तु नसविशेषं तथोक्तम्प्राक्॥ किञ्च योन्यथासन्तमिति वाक्येनात्मनोऽन्यथा प्रतिपत्तिनिषिध्यते नत्वन्यथाभूतस्यात्मत्वेन प्रतिपत्तिः।।एवंच साध्यविरुद्वोऽयंहेतुः ।। अवस्तुनआत्मत्वेनोपासनस्योपक्रान्तत्वात् ॥ उपासनांना कल्पित- विशेषैरुपपत्त्या विशेषेषु सत्यतायाउपासनायामप्रयोजकत्वेन नोपासनयाऽपि विशेषाणां सत्त्यत्वकल्पनाऽवतारः॥सर्वत्र प्रसिद्धो. पदेशात् इत्तितु वास्तवरूपाऽभिप्रायेण। उपासनानां शास्त्रप्रतिपा. द्यत्वेन नासत्फलम् इत्युक्तम् ॥एवञ्च नरकादिपातरूपफलोऽपत्तिर. युक्ताब्रह्माऽतिरिक्तस्य प्राप्तिस्तु तत्रतत्र श्रूयमाणेप्यतएव ॥ त्वद्री- त्या तु सर्वस्य सविशेषब्रह्मज्ञानस्य एकमेव फलं स्यात् ब्रह्मज्ञान- त्वाऽविशेषात्।। तन्निष्ठस्यमोक्षोपदेशादितितु निविशेषज्ञाननिष्ठस्य मोक्षमाह।असन्नेवसभवतीतितु शून्यवादस्य निन्दा नवनिर्वचनी- यवादस्य ॥ त्वादृशासुरचमूपतीनामित्यस्य श्रुतिस्मृत्याचारपराणा. मपीति विशेषणं वदता स्वस्य कौर्मोक्तशतब्राह्मणवंशजत्वमाविष्क- नम्॥अवजानन्ति अवहेलयन्ति।उपसर्गेण धात्वर्थस्याऽन्यत्र नयना- त् । तथाचाऽयमर्थः ॥ मम परमुरुष्टं जावं सत्तामात्मानं वा॥ भावःसत्तास्वभावाभिप्रायचेष्टात्मजन्मसु इति मेदिनीकोशात् ॥ अजानन्नोऽतएव मूढाः मानुषी तनुमाश्रितं भूतमहेश्वरमवजान- ·(१९५) ति । तथाचाश्रयितुः सकाशादाश्रितायास्तन्वाअस्मच्छब्दार्थास. विशेषान्निविशेषस्य भावशब्दार्थस्य च भिन्नत्वं भगवतैवोक्तम् ।। मानुपांतनुमाश्रितमिति तज्ज्ञानप्रकारकथनमिति तु न युक्तं ॥ त. ज्ञानस्याऽनुल्लिखितत्वात् । अतएव महाभारतायुक्तं बलदेवश्री. रुणयोः सितकणकेशवं भागवतोक्तं तत्रांडशेनाऽवतीर्णस्येत्यं- शत्वं तट्टीकाकारोदातवामनपुराणसम्मतं दशानामवताराणां सोपानत्वं च सनतम् ।। यत्तु कृष्णस्तुभगवान्स्वयमिति तत्तु वास्त. वादेन उपास्यप्रशंसापरम्॥तथाच देहस्य निर्विशेपस्य च सवि. शेषेण शुद्धमैक्यमिति स्वीकुर्वाणाएंवैवं निन्याः ॥ तेषामेवासुरी योनिरुक्ताऽधमगतिश्च ।। असत्यमित्यस्य तु प्राग्व्यवस्था कता ॥ परंभावमजानन्तइत्यत्रानन्दमात्रलक्षणइत्यर्थोऽस्तु नाम परन्तु. करचरणादिरानन्दमात्रत्वलक्षणइत्यर्थे बीजमन्वेष्यम् ॥ प्रमाणसि- द्धेऽपि लाघवगौरवचिन्ना मीमांसाद्वयसिद्धा। अलौकिकत्वादि- कथनंतु न गौरवेणैव दूप्यते किन्तु मानाभावश्रुतिविरोधाद्यैः ॥ इति त्रिशरखण्डखण्डनम् ॥ ३०॥ । किञ्च ॥ अस्थूलादिवा- क्यविरोधेन हि विशेषाणां कल्पितत्वं ब्रूषे ।। तत्र विरोधः कयो. रिति पृच्छामः ॥ परस्पराऽत्यन्ताभावसमानाधिकरणयोरितिचेद्रूपे।। तत्रापि पृच्छामोयत्रकुत्रचित्तथात्वेऽपि सामान्यविरोध उत यत्र नथात्वेन प्रतीतिस्तत्रैव तयोः प्रतीतौ विरोधोनान्यत्रेति ॥ नबना. यः॥ परस्पराऽत्यन्ताऽभावसमानाधिकरणयोरपि निक्रमणत्वभवे. शनत्वयोरेकस्मिकर्मण्यनुभवात्।।अथ तत्र प्रमाणप्रतीतिसिद्धत्वा. न्न विरोध इति ब्रूषेतिदा ब्रह्मण्यप्रामाण्यशंकाकलंकरहितवेदसिद्ध- त्वादुभयधर्माणां न विरोधदति तुल्यातेन द्वितीयएव पक्षःसाधुरिति ·(१९६) मन्तव्यं । तथाच लोके एव तथात्वेन लौकिकेष्वेव तथात्वे विरो. धोनत्वलौकिकेषु ब्रह्मधर्मयु ॥ धर्मियाहकप्रमाणसिद्धत्वात् ।। ननु स्यादेवं यदि परस्परविरुद्धाऽनेकधर्मवत्त्वमात्रं बोधयेच्छुतिर्न निषे. घेत् नत्वेवातथाचाऽखिलश्रुत्युपपत्त्यर्थ ब्रह्म निर्द्धर्मकमेवाायतोष र्मान् स्वयमेवोक्ता स्वयमेव तत्र निषेधतिधर्मनिरूपणंतु यथाक- थञ्चिद्धर्मिप्रतिपत्त्य।।अन्यथा तादृशस्य निरूपयितुमशक्यत्वात्त. दज्ञानेन सर्वेषां मोक्षोच्छेदएव स्यात् ॥ ततस्तसिद्धौ धर्मनिषे. धमुखेन शुद्धं तन्निरूपयति इति मन्तव्यमितिचेत् ॥ वाढमेवमेवम- नव्यं स्यायदि स्त्रोक्तधर्मानेव श्रुतिनिषेधेत् नत्वेवं किन्तु ब्रह्मध. मनिरूपणे कते तेषु प्राकतत्वादिशब्दास्यात्तन्निसत्त्यर्थं प्रापश्चिक- धर्मानेव निषेधति ॥अन्यथा ऽसत्पदार्थनिरूपकत्वेन प्रतारकत्वेन च श्रुतेरप्रामाण्यं स्यात् ॥ लोकप्रसिद्धदुःखितत्वादिधर्मनिपेधेना- ऽपि निर्द्धर्मकतन्निरूपणस्य शक्यत्वात्।।ननु श्रुत्युक्ताअपिलौकि- काएवेतिचेत्॥रे मूढ कुत्र वा लोके त्वया त्वपित्रा या सर्वतःपाणि- पादान्नत्वादयएकस्मिन् धर्मिणि सर्वेशितृत्वादिकं श्रुत्युक्तमानन्द. मानकरादिमत्त्वं च दृष्टं श्रुतं वा ब्रह्मातिरिक्त येनैतेषुलौकिकधर्मा- नुवादइति ब्रवीपि||अप्रसिद्धानपि वोधनार्थ स्वयमेवोक्त्वा निषेध. तीति नवक्तुं शक्यो।दत्तोत्तरत्त्वात्।।तथाच तदुक्तब्रह्मण्यनाश्वासप्र- सद्लेन महानेवानयोभवेत्॥श्चैिवं जन्मायस्ययतइत्यादिलक्षणकं ब्रह्म निरूपयिष्यमाणोवादरायणः पूर्वमथातोब्रह्मजिज्ञासेत्युक्त्वा स्थूलादिश्रुतीविचारयन्नथब्रह्मजिज्ञासेतिवदेत् ॥ एवंसति सर्वेषां वेदान्नानां ब्रह्मपरत्वं दत्ततिलाञ्जलि स्यात् ॥ निषेत्ध्यानामविरोधे विरोधे वा विशेषाऽनावात् ॥ ३१ ॥ ॥ अथ किञ्चास्थूलादि- ·॥ तत्र (१९७) रित्यादिविशेषाभावादित्यन्तएकत्रिंशः खण्डः स्वण्ड्यते।। निर्विशेषसविशेषवाक्यानां विरोधाऽवोनसामान्येतिश्लोक- व्याख्यायामुक्तएवाातथापि यक्षानुरोधोबलीति न्यायेनेहोच्यते।। तद्देशकालावच्छेदेन तत्सम्बन्धतद्धर्मावच्छिन्नाऽभावस्य तद्देशका- लावच्छेदेन तद्धर्मवता तेन सम्बन्धेन विरोधः॥किञ्च तदत्यन्ताभा. वरूपत्वादिकं तद्विरोधप्रयोजकं तत्र स्थूलत्वात्यन्ताभावरूपत्वाद- स्थूलत्वस्य कथं न विरोधइति दिकायथाच लौकिकधर्माजश्रुतिर्न निषेधति तथोक्तम् ॥ असत्पदार्थस्य सत्त्वेन निरूपणे हि प्रतार- कता प्रसज्जते नतु स्वरूपेण निरूपणे ॥ अथरथान् यदाकर्मसु इ. त्यादिश्रुतेः प्रतारकत्वापत्तेः । अधिकं तु नसामान्येतिश्लोक- व्याख्यायामुक्तम्।। एवञ्च दत्तोत्तरत्वादित्यन्तं प्रत्युक्तम्॥लौकिक. शब्देन मायिकस्य महणात् ।। स्वमेन्द्रजालादौ यथाकथंचिद्दष्ट- मपि ॥ किञ्चेयमुक्तिरेवाऽसङ्गता || स्वमादेरनुवाददर्शनेनाऽन्यत्र दृष्टस्याऽन्यत्र कथनस्याऽनुवादत्वाऽभावात् ॥ करपादादेरानन्दम. यत्वस्याऽसिध्या करपादत्वादेरन्यत्राऽस्मादृशैस्त्वपितामहैदृष्टत्वा. च॥ सविशेपेनाश्वासेऽपि न निविशेषे सइति नाऽनयः ।। अरु- पमित्यस्मादनन्तरमनामयमित्युक्तावपि न दुःखसमानाधिकरण- सूपस्य निषेधः ।। प्रमाणाऽभावात् निषेधस्य विशेषाऽनपेक्षत्वा- च ।। अतएव वायुरस्पर्शोऽरूपइति न प्रमाणम् ।। अन्यथा रूपस- मानाधिकरणस्यैव स्पर्शस्य निषेधेन तत्प्रमाणं स्यात् ।। यत्तु गो- परूपोहरिःसाक्षादित्यादिनोक्तं गोपरूपत्वमपि सर्वेश्वरत्वनिरा. कारत्वपुरस्सरमेवोच्यते इत्युक्तं टीकारुता ॥ तन्न ॥ शन्याया. कारत्वस्याऽपि शहरसंहितादिनोक्तस्य स्वीकारप्रसङ्गात् ।। तत्पर.

·॥ ( १९८) मेवच कृष्णस्तुभगवान्स्वयमिति स्यादेतदाकारस्य पुंस्त्वत्त्वेन - ल्लिकोपपत्तेः ॥ सर्वरूपस्य तमोरूपत्वे तव दोषाऽभावेन जुगुप्सि- तरूपान्नरत्वापत्त्या त्वदुक्तार्थेऽप्यरूपवदेवेत्यादेरसाङ्गत्यापत्तेश्च ॥ सविशेपस्याऽपि ब्रह्मत्वमस्येवेति न तत्परश्रुतिविचारकसूत्राणाम. सङ्गतिः ॥ द्वितीयाध्यायस्य तु नतरां ॥ तत्र भूतादिविषयकश्रुती. नामपि विरोधस्योद्धृतत्वात् ॥ इत्येकत्रिंशवण्डखण्डनम् ॥ ३१॥ ॥ ननु सूत्रेप्वपि निविशेषस्यैव मुख्यतया निरूपणं दृश्यते ।। अरूपवदेवहितत्प्रधानत्वात् प्रततैतावत्त्वंहिप्रतिपेधतिततोब्रवीति. चभूयदत्यादिभ्यइतिचेत् ॥ मैघं ॥ तदर्थाऽनवबोधान् तथाहि ।। तत्र जडजीवधर्माः ब्रह्माणि सन्ति नवेति विचारयंस्तन्निरुपकनिषे. धकश्रुतीनामन्योन्यविरोधपरिहारं विचारयन्नुभयोरपि श्रुतिवा. क्यत्वेनाऽन्यतरवाधमप्यशक्यं जानन्नौपाधिकं ब्रह्म सविशेषश्रु. तिविषयोनिरुपाधिस्वरूपं तन्निविशेषश्रुतेरिति मतं नस्थानतोड. पिपरस्योभयलिइंसर्वत्रहीतिसूत्रेणौपाधिकवे तत्स्वभावत्वं ब्रह्मणि न सम्भवतीति तच्छ्रुतीनामब्रह्मनिरूपकत्वापत्तिरिति निरस्य पु. नरुपहिताऽनुपहितयोर्भेदाङ्गीकारेणोभयरूपत्वं भविष्यतीति न. म्मतोपपत्तिमाशक्य नभेदादितिचेन्नप्रत्येकमतद्वचनादितिसूत्रे- णाऽपिचैवमेकइत्यग्रिमेण चाऽभेदवोधकश्रुतिविरोधनिरूपणेन नि- रस्य पुनराकाराणां प्रपञ्चमध्यपातित्वात्प्रपञ्चस्य च जन्यत्वात्ते. षामपि तथात्वात्तेषु ब्रह्माऽजेदवोधनमौपचारिकमतः साकारवादि. न्योन ब्रह्मनिरूपिकाइति प्राप्तआह अरूपवदेवहितप्रधानत्वादिति स्यादतदेवं यद्याकाराणां प्रापञ्चिकत्वं भवेन्नत्वेवंनिहिप्रपञ्चेस्थित. खेनैव प्रापचिकत्वं वक्तुं शक्यं ॥ त्वभिमतस्याऽपि तथात्वाप- ·(१९९) अतोनिराकारवादिनीप्विव साकारवादिनीप्वपि श्रुतिष्वरूप- र तत्पतिपाद्यते ॥ कृप्यते निरूप्यते व्यवन्हियतइति रूपं सर्व- हारविषयत्वं तयुक्तं रूपवद्विश्वं ब्रांतु तद्विलक्षणमित्यर्थः ।। चैतत्तथा मृत्साभक्षणादिप्रसननिरूपणेन निरूपितं ॥ अथ- रूप्यते व्यवन्हियतेऽनेनेति करचरणायुच्यते । तथाच यथा के करादिकं जिन्न तद्वानभिमानी जिन्नस्तथा ब्रह्म न श्रुतौ का दभिन्न तदानमानित्वेन निरूप्यते किन्तु करादेरप्यभिन्नत्वात् आवादूपरूपमेव निरूप्यते नतु रूपवदित्यर्थः ॥ ननु कुतएत- गम्यते करादीनामपि ब्रह्मत्वमेव न तद्भिन्नत्वमित्यतआहे त- नेगमकं तत्प्रधानत्वादिति ।। सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मैव प्राधा. न प्रतिपाद्यं यतः अयमर्थः करादीनामन्नह्मत्वेतन्निरूपकाणां न्निानामब्रह्मपरतया ब्रह्मपरत्वनियमव्याहतिरतः करादिनिरू. काः साक्षाद्ब्रह्मप्रतिपादिकाएवेति सर्वत्रप्रसिद्धोपदेशात् आम.. लचैनमस्मिन्नित्यायधिकरणरूपोपपत्तिहिशब्देनोच्यते ॥ य- सैन्धवघनोऽनन्तरोवारःकस्मोरसघनएवंवाअरेअयमात्मानन्त- सम्प्रज्ञानधनएवेति सत्यविज्ञानमानन्दब्रह्मेति अनन्दमात्र- पादमुखोदरादिरिति आनन्दमयोभ्यासादित्यादिश्रुतिस्मृति- यैिकवाक्यतया सच्चिदानन्दरूपत्वं करादीनामवधारणीयं ॥ एवाऽये सूत्रकारोप्याह ॥ आहचतन्मात्रमिति ॥ एताएव श्रु- रोऽत्रानुसंधेयाः॥ त्वदभिमतव्याख्यानेत्वरूपमित्येतावतैव चा. सार्थ्य स्यात् ॥ रूपबत्त्वस्योभयवाद्यसंमतत्वेनाऽविवादास्पद. त्तिन्निषेधाउनुपपत्तिः ॥ रूपरूपत्वस्य सिद्धान्ताऽभिमतत्वा. ॥ एवंसति तथाकथनादस्मदुक्तएवार्थः सूत्रकाराभिमतइति ·.. (२०.) ज्ञायते।।अपिच दर्शनाचेत्यन्तेन श्रुतिस्मृतिप्रत्यक्षैः सर्वविरुद्धधर्मा. श्रयत्वेन विरोधं परिटत्य युक्त्याऽपि प्रतिषेधति प्रकतेति। अस्थू. लादिवाक्यरेतावत्त्वं स्थूलत्वाणुत्व-हस्वत्वादिकं श्रुतिब्रह्मणि यत्प्र- तिषेधति तत्पकते लोके प्ररुतं वा यल्लौकिकतावत्वं तदेव प्रति- पति नतु स्वोक्तान् धर्मान् सर्वेशितृत्वादीनित्यर्थः ॥ एवमेव ने- तिनेनेतीत्यत्र । दतिशब्दः प्रकारवाची तथाच पूर्व मूर्त्तामूर्त ब- ह्मणोविभूतिरूपं यएवंवेदेत्यन्तेन निरूप्य यस्यैतद्रूपद्वयं पूर्वमेव पठ्यन्नेन पदेन निरूपितभेदस्य तस्मिन्निरूप्यमाणेष्वपि सर्वतःपा. णिपादान्तत्वादिप्वेवं लौकिकत्वेन वेदनं माभूदिति भिन्नप्रक्रमे- तत्यकारकं वेदनं ब्रह्मणोनिपेधति अथातइत्यादिना ॥ अयम. र्थः ॥ ब्रह्मण्यपि मूतमूर्तरूपे सर्वतःपाणीत्यादिश्रुत्युक्ते वेदित. व्ये परंत्वन्येन प्रकारेण न वेदितव्ये ब्रह्मणएते रूपे इति किन्तु ब्र: झैवैते वेदितव्ये इत्यर्थः । अत्र विनिगमकमाह सूत्रकारः ततोत्र- वीतियभूयइति ॥ यस्मिन्नेव वाक्ये प्रकरणे वा निषेधति तस्मिन्ने व निषेधानन्तरं पुनस्तं धर्ममाह श्रुतिः॥ यथा पराञ्चिखानीत्यु- त्रा प्रत्यगात्मानमैक्षदिति ॥ यतोवाचोनिवर्त्ततेअप्रप्यमनसासहे त्युक्त्वा आनन्दंब्रह्मणोविद्वानिति अस्थूलायुक्त्वा एतस्यैवाक्षरस्य- प्रशासनेगागिद्यावापृथिवीविधृतेतिष्ठतइत्यादि । त्वयाख्यानेतु प्र. कृतपदं व्यर्थ स्यात् ।। एतावत्पदेनैव सान्निध्यतोरुपद्वयप्रतीतेःस- म्भवात् ॥ नचैतावत्पदस्य सामान्यवाचकत्वाद्विशेषगमकत्वं तस्ये- ति वाच्यं ॥ तुल्यत्वात् ।। अथवा अत्राहि नेतिनेतीतिवाक्यं विचा- यते निषेधः कस्येति ॥ तत्र सूत्रे प्रकृतशब्देन द्वेवावब्रह्मणइत्यादि- नोक्तं मूर्तामूर्सलक्षणं रूपद्वयं परामृश्यतइति तवाऽभिमतातथाच ·(२.१) प्रकृतं प्रतिपेधतीत्येतावतैव चारितार्थ्यं सत्येतावत्पदं व्यर्थ ।। तेनाऽ. स्मदुक्तएवार्योन्यासाभिमतइति मन्तव्यातथाच सविशेषनिविशे- पनिरूपिकयोः श्रुत्योर्विरोधाभावात्प्रापश्चिकधर्मरहितं सहजान- नधर्मयुक्तं ब्रह्मेति सिद्धं ॥ ३२ ॥ ॥ अथ ननुसूत्रेवपीत्यादि- धर्मयुक्तंब्रह्मेतिसिद्धमित्यन्नोद्वात्रिंशः खण्डः खण्ठ्यते ॥ ॥ अ- रूपवदेव प्रकृतैतावत्वंहि नस्थानतोपि आहचतन्मात्रमिति सूत्रा- णि प्राग्व्याख्यातानि ॥ अत्र यद्वाच्यं तच्चोक्तं प्राक् ।। तत्स्वभाव- लं ब्रह्मणि न सम्भवतीतितु पूर्वपक्षिणेप्टापत्त्या परिहनुं शक्यं तत्स्वभावत्वस्यायपर्यन्तं ब्रह्मण्यसिद्धत्वात्सूत्राक्षराऽलभ्यश्वायम- र्थः ॥ आकाराणां प्रपञ्चमध्यपातित्वकथनं रेमूढेत्याद्यनुपदोक्तेन विरुद्धमिति एतद्रीत्याऽस्य सूत्रस्याऽनुत्थानमेव स्यात् ॥ त्वदभि- मतस्येत्यसङ्गतम् ॥ निर्विशेषस्याऽसनत्वेन प्रपञ्चानंन्तर्गतत्वात्।।अ- तएव कस्मिन् प्रतिष्ठितः इति प्रश्ने वे महिम्नीत्युक्तं श्रुतौ ॥ तद- नरस्येत्यादिवाक्यानां तु मायिकाधिष्ठानताबोधनपरत्वम् ॥ अ सौत्रार्थश्वायं नहि प्रपञ्चे इत्यादिर्गालोवत् ॥ अनधीतशब्दार्थम- यांदाबोधकशास्त्रकलया तथा विगृह्य रूपशब्दार्थ व्यवहारविष.. यत्वं पे तथापि रूपवच्छब्दस्य विश्वमात्रे रूट्यभावेन तत्र यौ- गिकत्वमेव स्यादिति ब्रह्मण्यव्यवहारविपयत्वसिद्धौ भक्षितेऽपि लशुने न व्याधिः शान्तः इतिन्यायाऽऽपातः ॥ तट्टीकाकारोऽपि अन्धलग्नोऽन्धदव तदर्थाऽज्ञानान्धकूपेऽपतन् ।। द्वितीयव्याख्यायां नतु रूपवादिति प्रसंज्यप्रतिषेधविवक्षायां समासश्चिन्त्यः ॥ व्या. ख्याद्वयेऽप्यधिकं प्रागुक्तम् ।। अरूपमित्युक्ते सविशेषवाक्याचा. - ·(२.२) रितार्थ्यशङ्कमयां तत्प्रधानत्वादित्युक्तम् इति तच्चरितार्थम् ।। रूपा. त्मकत्वं तु गुणमात्रात्मकत्वमङ्गीकुर्वतस्ते घटते ॥ अस्मन्मते तु सु. प्रे रूपशब्देनाकारोगृह्यते ॥ रुपस्वभावेसौन्दर्यनालोकपशुन्द- योः ग्रन्थारत्तौनाटकादावाकारश्लोकयोरपि इति मेदिनीकोशा- त् ॥ दर्शनाच्चैत्यन्तेन श्रुतिस्मृतिप्रत्यक्षरिति तु विरुद्धम् ॥ अरूप- वदेवेत्युपक्रमपठितस्य दर्शयतिचाथो अपिचस्मयते इत्यस्य नि- विशेषब्रह्मपरत्वात् ।। परस्यैव ब्रह्मणोदेहाविपूपाथिषु अनुप्रवेश- स्य श्रुतौ दर्शनादित्यर्थकस्य दर्शनाचेति सूत्रस्य अतएवचोपमा- सूर्यकादिवदित्युपक्रम्य पठितस्य सविशेषप्रतिपादकत्वेन वस्तुनः सविशेपनि विशेषैक्यस्य तत्र सम्मतत्वेऽपि सर्वविरुद्धधर्माश्रयत्वे. नेत्यायर्थस्य तत्राऽनुक्तत्वात् सूर्यकायुपमया विशेषस्योपाधिक- तायाएव ततः प्रतीतेः ॥ यत्तु अस्य पित्रा भगवति सर्वे विरुद्धध- ा दृश्यन्ते ।। नहि दृष्टेऽनुपपन्नं नामाव्याघातात्॥तादृशमेव तद्व- स्त्वित्यध्यवसायःप्रामाणिकः ॥ चकारादुलूखलवन्धनादिषु प्रत्य. क्षमेवोभयसाधकं दृष्टमित्यायूचे ॥ तत्राऽयमारूढपतितः प्रष्टव्यः किन्त्वया दृष्टाविरुद्धधर्माइति॥ यद्योमिति ब्रूयाहि वाच्यं त्वा- दृशानामपिचेद्भगवदर्शनं तर्हि सर्वेऽप्यारुम पतेयुरेव तद्दर्शनार्थं ।। यदिच ब्रूयाद्यशोदादिभिर्दष्टाइति तर्हि वाच्यम् एवंहि दर्शनाच्चे- ति सूत्रकारोन ब्रूयात् किन्तु स्मरणाच्चेति ॥ परदृष्टे तथोक्तेस्तच्छै. लीसिद्धत्वात् ।। लोके यदेतावत्त्वमित्यर्थे समासश्चिन्त्यः। विष्णा- वितिश्लोकोक्तंचात्रानुसन्धेयम् ॥ इतिशब्दस्याऽभिव्यक्तपदार्था- इतिन्यायेनेदमर्थपरत्वं यत्प्राप्नं तद्विहाय निर्मूलार्थान्तरवर्णनेऽपि नेतीत्यस्य प्रकाराभावोऽर्थः स्यात् नत्वन्येन प्रकारेण नेति ॥ कि- ·॥ (२०३) ञ्च प्रतियोग्यनुपस्थित्या ना भेदवोधनमपि निर्मूलम् ।। असमा- सस्थले नजोशेदवति लक्षणया पदान्तरार्थे भेदाऽन्वयोऽपि व्युत्प. त्तिविरुद्धानशब्दान्तरेणान्येन प्रकारेण न वेदितव्ये इत्यर्थकरणं च न युक्तम् ॥ इतिशब्दान्तरस्य वैयर्थ्यात् ॥ अन्यत्तु प्रादिरस्तम्।। एतावत्त्वशब्दप्ररुतशब्दयोस्तुल्यार्थत्वकथनन्नु शब्दस्यज्ञानात् ।। अतएव यथेष्टं तौ शब्दौ व्यायख्यौ ।। एतयोः पदयोः साफल्यन्तु प्रागुक्तम् ॥ प्रतशब्देन ब्रह्मणोग्रहणंतु नाऽस्मत्सम्मतमिति त्वद्गु- रोस्तथोक्तिरस्मन्मताज्ञानमूलिकैव ॥ एवञ्च ब्रह्मणोनिर्विशेपत्वे न किञ्चिद्वाधकम् ॥ इति द्वात्रिशखण्डखण्डनम् ॥ ३२॥ ॥ यत्तु दृश्यत्वे प्रकाश्यत्वे चाऽदृश्यमयाझं नतत्रसूर्योभातीत्यादिश्रुतिवि. रोधान्न विशेषकथनं युक्तमिति ।। तदसत्॥दृश्यत्त्वस्यापि श्रुति- स्मृतिसिद्धत्वात् ॥ तथाहि ॥ कश्चिद्धीरःप्रत्यगात्मानमैक्षदारत्तच. क्षुरमृतत्वमिच्छन् ज्ञानप्रसादेनविशुद्धसत्त्वस्ततस्तुतंपश्यतिनिष्क- लंध्या मानः भक्त्यात्वनन्ययामाझअहमेवंविधोर्जुन ज्ञातुंद्रष्टुं- चतत्त्वेनप्रवेष्टुंचपरंतप शृण्वन्तिगायन्तिगणन्त्यभीक्ष्णशःस्मरन्तिन- न्दन्तितवेहितंजनाः तएवपश्यन्त्यचिरेणतावकजववाहोपरमंपदा- बुजमित्यादि । एवंच सत्त्युभयाविरोधायाऽदृश्यत्वादिनिरूपिका, श्रुतिरिन्द्रियायसामर्थ्येन दृश्यत्वं निषेधनि । दृश्यत्त्वनिरूपिका भगवदनुग्रहेणैव भगवतोदृश्यत्वं वदतीत्यवधारणीयं ॥ यतोभग- वतैवोक्तं मयामसन्नेनतवार्जुनेदंरूपंपरंदर्शितमामयोगात्दति ।। अनामयोगपदायसन्नः सन् स्वसामर्थ्य दत्त्वा दर्शयतीति ज्ञा- यते ।। ब्रह्माणं प्रतिभगवद्वाक्यं ॥ मनीषितानुभावोयममलोका-, वलोकनमिति ॥ अतएव सूत्रकारोऽप्याह दृश्यत्वपूर्वपक्षे अपि, - ·(१०४) संराधनेप्रत्यक्षानुमानाभ्यामिति ॥ अपीति पूर्वपक्षगर्दायां ।। मू. र्खः पूर्वपक्षीति ॥ यतःसम्यगाराधने पश्यन्नि । कथमेवं प्रत्यक्षा. नुमानाभ्यां अनेकवाहूदरवक्रनेत्रंपश्यामीतिप्रत्यक्षं ध्रुवादीना. मनुमापकत्वं ताभ्यामित्यर्थः । श्रुतिस्मृतिभ्यामितिवा ॥ एवंसति मां सर्वं पश्यन्विति साधारणेच्छया प्रादुर्भावेन सर्वेषां दर्शनसा- मर्थ्यमवतारदशायां ॥ अन्यदातु नाहंदैरिति भक्त्यात्वनन्यये. तिवाक्याच्च भक्त्यैवेति निर्णयः॥ भक्तानां त्ववतारदशायामपि भक्त्यैवं न साधारणेच्छया॥ तद्भक्त्यैव तदर्थमेव प्रादुर्भावात् ॥ सांधारणेच्छापि यतस्तदर्थैव ॥ लोकमध्यएव यतस्तेषां सुखजन- नं । अन्यथा लोके स्वप्राकट्यं निष्प्रयोजनकं स्यात् ।। सर्वेषां भगवद्दर्शनेऽपि यन्मोहानपगमस्तत्र तदिच्छैव प्रतिबन्धिका ॥ तस्य सत्यसंकल्पत्वात् ॥ एवमेव भगवत्स्वरूपाऽज्ञानमपि अलौ- किकतेजोऽप्रदर्शनालौकिकानुकरणंच लीलार्थमेव ॥ अन्यथा लीलैव न संभवति ॥ सर्वेपांच तदैव मोक्षः स्यात्तथासति टि- मर्यादोच्छेदः स्यात् ।। एवमेव प्रकाश्यत्वमपि ज्ञेयं ॥ यदादित्यग- तेजोजगद्भासयतेखिलं यच्चंद्रमसियच्चानौतत्तेजोविद्धिमामक- मिति वाक्यारस्वतेजसा स्वस्य प्रकाश्यत्वमपि नाऽतिविरोधि । सर्वव्यवहारविषयत्वं च भगवकृतमेव नतु जीवेन स्वतः कर्तुं शक्य अतएव सूत्रकारोऽप्याह प्रकाशवच्चाऽवैयदिति अर्थस्तु पूर्वेणाऽऽकारे प्रतिपादितेऽपि यतोवाचः तन्त्वौपनिषदमित्यादिनि. रूपितव्यवहारविषयत्वाविषयत्वविरोधो न परिहतः॥ शास्त्रवैफ- ल्यंचेत्यतआहेदं यथा सौरादिप्रकाशोन्यवहार्योऽव्यवहार्यश्च नहि खतः संपादयितुं स्थापयितुं वा शक्यते । आगते तु सूर्ये मेघा- ·(२०५) यभावेच सांनिध्यमात्रेण व्यवहारः कर्तुं शक्यते ॥ तथाच लो. किकवाङ्मनोभिर्नशक्यते व्यवहर्तुमीश्वरसांनिध्ये तु शक्यतदति द्वयमाह श्रुतिः कुतएतदवैयर्थ्यात् ॥ अन्यथैकस्याः श्रुतेर्वैयर्थ्या. पत्तेरिति दर्शनव्यहारस्य श्रुतिसिद्धत्यमुक्तमेव ॥ तथाच दर्शन- व्यवहारन्यायेनाऽपरस्याऽपि व्यवहारस्य निर्णयः॥तथाचोक्तं श्री.. भागवते ॥ पश्यन्नितेमे इत्युपक्रम्य साकंवाचस्पृहणीयांवदनीति यमेवैपटणुतेतेनलभ्यइत्यादिश्रुत्याच ॥ ननु दर्शनं ज्ञानमेव नतु चाक्षुषं श्रुत्या निरूप्यते।ब्रह्मणोऽरूपित्वादितिचेत् ॥ न।भक्त्यात्व- नन्ययेतिवाक्ये ज्ञातुंद्रष्टुंचतत्त्वेनप्रवेष्टुंचपरंतपेतिज्ञानदर्शनप्रवेशा- नां भिन्नतयैव निरूपणात् ।। रासादिरूपव्यवहारः प्रमाणसिद्धदति तत्र प्रसिद्धकामतद्भावरिरंसारमणादयोऽपि शुद्धब्रह्मधर्माएवेति ज्ञेयं ॥ सर्वशक्तिरितिश्रुतौ पराऽस्यशक्तिर्विविथैवभूयतेस्वाभावि- कीज्ञानवलकियाचेतिश्रुतौच सहजाऽननशक्तिमत्त्वेन निरूपि- तत्वेन सर्वार्थोपपत्तेः॥ तेनकामसमयएवाऽकामोऽपि निजचरण- नखरसुपमालेशजिताऽशेषसुरसुन्दरीणामखिलस्त्रीरत्नभूतानां व्र. जवरवधूनामनवद्ययकनकाचलेषु विहरन्नप्यात्मारामएव ॥ अतएव आत्मारामोपीति तत्रोक्तं ।। प्रियाविप्रयोगेनाऽवसादादि आवं भजमानोऽपि तन्नवेनीत्यादिवचनैरजानन्नपि व्यापकएव परमानन्दरूपएव सर्वज्ञएव ॥ ३३ ॥ ॥ अथ यत्तुदृश्यत्वेइत्या- दिः सर्वज्ञएवेत्यन्नस्त्रयस्त्रिंशः खण्डः खण्ड्यते ।। ॥ तत्र निविशे- पस्य ज्ञेयत्वादिवोधकानि वाक्यानि उत्त्युपहितस्य रत्तिच्याप्यत्व., बोधकानि दृश्यतेत्वय्ययाबुत्ध्येत्यादिश्नवणादित्युक्तम् ॥ सविशे- पस्य तु ज्ञेयत्वादिकमिप्यतएव ॥ त्वदुदानभगवद्वाक्यइदं रूप.

·(२०६) मिति विशेषोपादानादेतादृशे वाक्यान्तरे एतदेकवाक्यतया ऽवता. ररूपस्यैव दृश्यत्वबोधनाच्च ॥ तस्यचोपासनादिजन्यतरुपयैव दर्शनादि नत्वन्यथा । सामान्यचक्षुषां प्रेतदर्शनेऽप्यसामर्थ्यात्येते. च्छयैव सामर्थ्याच्च किमु वक्तव्यं भगवतः सर्वैश्वर्यवतोदर्शने ॥ आत्मयोगशब्दार्थस्तूक्तः प्राक् ।। सूत्राऽर्थे रेमूर्खेत्युक्त्योत्पत्त्यनु- रूपा गालिमत्तैव स्वस्याऽऽविष्कृता ॥ प्रत्यक्षाऽनुमानाभ्यामिन्य. स्यार्थेऽर्जुनस्य प्रत्यक्षं ध्रुवादेरनुमापकमिति वदंस्तूपेक्ष्यएव ॥ध्रु. वस्याऽपि पुराणेषु ईश्वरसाक्षात्कारस्योक्तत्वात् ।। प्रत्यक्षाऽनुमा- नाभ्यामितिशब्दस्य सूचकारेणेदृशेऽर्थे क्वाप्यप्रयुक्तत्वाच्च ।। अ• पिसंराधने इत्युक्तत्वेन प्रतिज्ञाविरोधाच्च ॥ अर्जुनादिदर्शनादेः संराधनेभावात् ।। संराधनं समाधिः॥ संसिद्धिरूपत्वाद्धात्वर्था- नुगमात् ॥ आपूर्वस्यार्थान्नरपरत्वेऽपि संपूर्वस्य राधेस्तथात्वे मानाभावात् ॥ वैदैरित्यस्य सविचारेस्तैरित्यर्थकरणे द्रष्टव्यःो. तव्यः तन्वीपनिषदम इतिश्रुतिविरोधः किन्तु सामान्यतोधीतैरि- त्येवार्थः ॥ सत्यपिदर्शने मोहानपगमस्तु जनानां तदपगमसाथ- नाऽभावान्नतु तदनपगमविषयकभगवदिच्छया । भगवतोनेण्य- प्रसवात् ।। अतएव सल्यामपीश्वरेच्छायां न सृष्टिविच्छेदः ॥ अ- तएवच मयाऽनुकूलेननभस्वतेरितंपुमान्नवाधिनतरेत्सआत्महेति भागवतोक्तं सनतम् । एवञ्च त्वंदुत्त्याऽप्येवमेव फलितं ॥ भगव. दर्शनेऽपि न मोहायपगमःायदर्शने च न मोहायपगमस्तस्य ब्रह्म. त्वेसत्यामपि पातनेच्छायां भिद्यतेदृदयपन्थिरिति श्रुति विरो.. घोदुरिएव ॥ स्वतेजसा स्वस्य विरोधाभावे केन तेजसा प्र. कारो विरोपदति देवानांप्रियः प्रष्टव्यः ॥ सर्वस्याऽपि तेज., ·। (२०) सस्तदीयत्वात् ॥ किञ्चेदानी नतोति श्रुतिनिरवकाशैवेत्युक्तं. स्यात् ।। तथाच युक्तमेव ते अत्यर्थव्याख्याकौशलम् ॥ सविशेष- स्य सर्वव्यवहारविषयत्वं न निषेधामः ॥ प्रकाशवञ्चति सूत्रार्थः पूर्व दर्शितः परोक्तेऽर्थे दोषाश्च दर्शिताः ॥ यमेवैषदति श्रुतिश्च व्याख्यातायात्वनन्ययाइतितु एवंविधइत्युक्त्या सविशेषपरं न निर्विशेषउपयुज्यते ॥ कामसमयेऽप्यकामस्त्वधिष्ठानरूपेण ।। अन्यत्सर्वं मायया सुघटम् ।। इति त्रयस्त्रिशखण्डखण्डनम्॥३३॥ ।। ननु प्रतियोग्यभावयोरेकावच्छेदेनस्थितिर्न वक्तुं शक्या। तथैव विरुद्धधर्माणामप्यतोनैवं वक्तुं युक्तमितिचेन्न वयं वदामः किन्त्वनुवदामोऽतोन वयम् पर्यनुयोगार्हाः ॥ यदुनुवादस्तां श्रुति चेपर्यनुयोक्तमुद्यतोऽसि महत्ते साहसं खद्योतस्येवोदयाचलशि- खरैकदेशस्थितिमात्रेण सकलजगत्तमःकपाटविपाटनपटुत्वाश- क्यवया तरणि पर्यनुयोक्तुमुद्यतस्य ।। अथ लोके तथादर्शनात्त- दर्थानुसारेणैव च तदर्थस्य वक्तुमुचितत्वात् ।। श्रुतित्वेनोभयस्या. ऽपि तुल्यत्वात् सगुणनिर्गुणपरत्वं कल्प्यतइनिचेत् हनवं लोकाड- नुसारेण तदर्थनिर्णये निर्द्धर्मकपदार्थस्याऽपिलोकेऽदर्शनासत्तादी- नामाप कालायाधारत्वसमवायादिधर्मवत्त्वात्तदभिमतं ब्रह्माऽपिन सिन्ध्येत् ॥ श्रुतिवलेनेति तुल्य ॥ एवंसति लोकाऽप्रतीतं निर्द्धर्मक वस्तु चेदनीकुरुपे तदा लोकाऽप्रतीतामपि प्रतियोग्यभावयोरप्ये- कावच्छेदेन स्थितिमनीकुरु ॥ एवंसति श्रुत्यर्थोनलोकरीत्या नि- णेतुं शक्यतदति सिद्धं ।। अतएव श्रुतिरप्याह नैषातर्केणमतिराप- नेयेति ॥ अलौकिकास्लुयेभावानतांस्तणयोजयेदिति स्मृतिश्वे- ति पूर्वमेवावोचाम । किञ्च ॥ भगवति श्रीयशोदास्तनधये सर्वे ·(२०८) विरुद्धाधर्मादृश्यन्ते मृत्सोलूखलादिप्रसङ्गेषु ॥ नहि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम ॥ व्याघातात् ।। मायादिपक्षाणां तत्रैव निरस्तत्वात् ।। अथो- अमुष्येत्यनेन तद्धर्मत्वेनैव निरूपणात् । अतएव सूत्रकारों प्याह दर्शनाचेति ॥ अपिच मायया दर्शयतीति वदन् वादी प्रष्टव्यः । कि मायाशब्देन अगवसामर्थ्य ब्रवीप्युत तद्भिन्ना सद्रूपा सत्कार्य- कत्रीति ॥ आये खोमिति ब्रूमः ॥ नच स्वसामर्थ्य नैवासत्पशि- नवानिति वाच्यं ॥ यःपृथिव्यातिष्ठन्प्रथिवीमन्तरइत्यादिश्रुत्या ब- मधर्मत्वेनैव निरूपणात् ॥ तादृशं ब्रह्म चेन्नस्यात्तदैवं वक्तुमवसरः स्यान्नत्वेवं ॥ उक्तयुक्तेः । असनदर्शनं चासुरेष्वेव ॥ यतोमोहनं तेषामेव भगवता क्रियते ॥ अत्रच तादृशानामभावान्न तथा प्र. दर्शन मिति सारं ॥ नद्वितीयः॥ विकल्पाऽसहत्वात् ।। तथाहिासा कि स्वतंत्रैव की उत ब्रह्माऽऽधीना ॥ नाद्यो जडत्वाचेतनत्वेन त्वयाऽनङ्गीकाराच्च । द्वितीयपक्षेतु करणं स्यावासीवत् । तथाच सहजाऽनन्तशक्तिमतईश्वरस्य स्वरूपदर्शने कावाऽशक्तिर्यतस्ता. मूरीकुर्यात् ॥ स्वाभाविकीज्ञानबलक्रियाचेतिश्रुतेः॥ किञ्च ॥ उ. तयुक्तिश्रुतिभ्यः सद्रूपं स्वरूपमसदूपया तया दर्शयतीति वक्तु. मशक्यं ॥ एतेनैव सगुणत्वमपि प्रत्याख्यातं ॥ तद्धि प्राकृतसत्त्वा- दिगुणावीकाररूपं ।। तच्च स्वतः शक्तस्याऽनुपपन्नमित्युक्तं ॥ एते- नैव ब्रह्मगताऽविद्या ब्रह्मगतविशेषकल्पिकेत्यपि पूर्वविकल्पगत- द्वितीयपक्षोनिरस्त. ॥ ब्रह्मणि जीवातिरिक्त त्वया तथाऽनवीका- राच्च । अनीकारे वा तस्याउपाधिभावे प्रयोजिकेश्वरेच्छैव वा- च्या ॥ नथाच सर्वभवनसमर्थस्येश्वरस्य त्वदभिमतरीत्या तथाक- रणे हेत्वभावः॥ इरसादीनामपि त्वन्मते तदुपाधिभावोसरकाः ·(२०९) लीनत्वादसम्भवश्च ॥ आविद्यकत्वे स्वाभाविकत्वहान्या श्रुतिवि रोधश्वेति दिकू ॥ ३४ ॥ ॥ अथ ननुप्रतियोगीत्यादिविरोधश्चे तिदिगित्यन्तश्चतुस्त्रिंशः खण्डः खण्ड्यते ।। तत्र निर्धर्मकपदार्थ- स्येत्यत्र पदार्थशब्देन यदि वस्तुमात्रं गृह्यते तनवस्था ।। तत्रतत्र धर्मान्तरस्वीकारस्याऽऽवश्यकत्वात् ॥ किञ्चिद्दूरं प्रधाव्य तत्त्यागे य- व त्यागस्तत्रैव व्यभिचारः॥ यदिच पदशक्तिविषयोगृसते ता- काशत्वादिर्न जातिरिति मते शब्दसमवायिकारणत्वादिविशिष्टे आकाशादिपदशक्तौ शब्दसमवायिकारणमाकाशमित्यादिसह- प्रयोगाऽनुपपत्त्या तादृशधर्मोपलक्षिते तादृशशब्दशक्तिर्वाच्येति तत्र व्यभिचारः । किञ्च जातिशक्तिपक्षे गोत्वादेनिर्धर्मकस्यैव प- दार्थत्वमस्ति ।। तत्पक्षे ऽतिप्रसङ्गास्त्वन्यत्र दर्शितदिशा वारणीयः ।। लोका प्रतीतमपि वस्तु वर्गादिवत्स्वीकुर्मोऽपूर्वत्वेन श्रुतितात्पर्य- विषयत्वात् नतु तात्पर्ययाहकाऽभावे लोकविरुद्धं ॥ तत्स्वीकारे बहुशोदोषस्योक्तत्वात् ।। श्रुत्यर्थोलोकरीत्यैव विचार्यइत्युक्तम् ।। नैपेत्यादेरपि गतिरुक्तैवात्स्नाभक्षणोलूखलवन्धनादिप्रसङ्गेषु वि. रुद्धाधर्माश्वेत्त्वया दृष्टा स्तर्हि गन्धर्वनगरादितुल्यास्ते ॥ तात्कालि. कैश्वदृष्टानहींदानीन्तनानां दर्शनाऽभावेनैतेपां नहिदृष्टेऽनुपपन्न- नामेनिन्यायावतारणं न समच्छते॥अथोअमुष्येत्यनेन मायिकत्व- मेवोच्यते।।दर्शनाच्चेत्यस्य त्वर्थउक्तः॥यःपृथिव्यांतिष्ठन्नित्यादिवि. पयेतूक्तम्॥अनन्तशक्तिमत्त्वं भगवतोमाययैव।।मायैवच पराऽस्यश- क्तिरितिपठ्या भेदेन निर्दिष्टा ।। तस्याब्रह्मानितत्वानगीकारोक्ति. स्त्वस्मद्रन्थानवलोकनात् । तथाचसंक्षेपशारीरकम् ॥ आश्रयत्व २७ ·(२१.) विषयत्वभागिनीनिर्विज्ञागचितिरेवकवलेति ॥ उपाधिभावप्रयो. जकं न किञ्चिदनादित्वात् ।। भावेवोपाधिस्वरूपमेव तथेति बो- च्यम् ॥ एतेनैव हेत्वभावदत्यन्तमपि प्रत्युक्तम् । इच्छादीनामस. म्भवश्व परिदृतः प्राक् ॥ तेषां स्वाभाविकत्वेतु प्रमाणाभावः ॥ इतिचतुस्विशरखण्डरवण्डनम् ॥ ३४ ॥ ॥ ननु कामादिलीला- बाअनुकरणमात्ररूपत्वेन प्रियावियोगतत्क्लेशादयः पूर्ण ज्ञान- कघने परमान्दस्वरूपे न वक्तुमुचिताइतिचेत्सत्यं ।। नोचिताएव स्युर्यदि विप्रयुक्तत्वादिना पूर्णत्वादिकं भज्येत नत्वेवं तत्तूक्तं प्रा- देशमात्रस्यैवाऽभिविमानत्वादिनिरूपणेन । अनुकरणमात्रत्वं ली. लायाअसङ्गतं । तथाहि ॥ भगवत्स्वरूपंहि श्रुत्येकसमधिगम्यं ॥ नत्रच सर्वकामःसर्वरसइत्यनेन सर्वकामरूपत्वं तद्वत्त्वं च सर्वर- सरूपत्वं तद्वत्त्वेन सर्वरसभोक्तृत्वं च प्रतिपाद्यते ।। तैत्तिरीयकेपि रसोवैसः रस वायंलब्ध्वानन्दीजवतीति पठ्यते ॥ रसेषुच शृङ्गा- ररसस्य मुख्यत्वात्तस्यच रत्याख्यस्थायिभावस्वरूपत्वात्तद्रूपत्वं त. द्वत्वं चाऽवश्यं वाच्यं ॥ तब व्रजवरसुन्दरीजावत्वेन तद्रावानुसारे. णैवच सर्वकरणेनैतद्रसरूपत्वं ॥ एतच्च वर्हापीडेति अक्षण्वतामि- ति चूतप्रवालेति श्लोकविवरणे प्रपञ्चतं पितृचरणैरित्यत्र दिङ्मा- नं प्रदर्श्यते ॥ भगवानपि तासु तादृशन्नाववानिति तद्वत्त्वं भगव. तस्तद्रूपत्वं च।।भगवति भावानामपि स्वरूपातिरिक्तानामभावात्।। अन्यथा श्रुत्युक्तं रसभोक्तृत्वं रसरूपत्वं च भज्येत । एतस्य रस- स्यैतादृशत्वादेव तथामन्तन्यतथाच यावती तस्य रसस्य मर्यादा तावती सर्वाऽपि जगवत्यस्तीति मन्तव्यं । अन्यथा रसत्वव्याहति- रित्युक्तानमनुकरणे स्वस्मिन् सरसआपद्यते।तासा वारसोत्पत्तिः।।

·अन्योन्यमनाविर्भाव तद्रसत्वं तत्र नास्तीति यत स्तद्रसशास्त्रमर्या. दा । अतएव गजदृष्टान्तः सर्वत्र आत्तगजेन्द्रलीलः यथामदच्यु- द्विरदःकरेणुभिः श्रान्नोगजीभिरिभराडिवभिन्नसेतुरित्यादि ||अ; तः शृङ्गाररसरूपत्वेन प्रियावियोगतत्कार्यतत्संगमतत्कार्याः सर्वएव सम्भवन्नीति न ब्रह्मत्वक्षतिः॥ वस्तुनएव तथात्वात् ॥ प्रत्युत, ब्रः हत्त्वसाधकाएव ॥ विरुद्धसर्वधर्माधारत्वात् ॥ वस्तुतस्तु ब्रह्मगत; धर्मेपु विरोधएव नास्ति ॥ श्रुतिभक्तानुभवसिद्धत्वादित्युक्तं ॥ त. दुक्तं श्रीभागवतेऽपि नहिविरोधउभयंभगवत्यपरिगणितगुणईश्व- रेऽनवगाह्ममाहात्म्येऽर्वाचीनविकल्पवितर्कविचारप्रमाणासास-- कुतर्कशास्त्रकलितान्तःकरणदुरवयहवादिनां विवादाऽनवसरदति सर्वमनवयं ॥ अथ कृत्वा चिन्तयोच्यते ॥ यदि पहिलतयाऽत्मा: रामत्वादयएव ब्रह्मणि नान्ये धर्माइति मनुषे तदाऽपि वदामः ।। अस्तु त्वदुक्तं परन्तु सा ब्रह्मधर्ममर्यादा । अत्रच भक्तप्पतिशयिः नाऽनुग्रहेण तद्भक्त्यतिशयेन च स्वस्वरूपमर्यादामप्यतिक्रम्य तद- धीनत्वं प्राप्तः सन्यथैव तदीष्टं भवति तथैव लीलां कुर्वन्नुक्तसर्व- भावान्स्वयमेव भजतइति भगवतः पुष्टिरूपमिदमुच्यते।तदुक्तं भग- वता दुर्वाससं प्रति।अहंभक्तपराधीनोझस्वतन्त्रवद्विजेत्युपक्रम्य क्शेकुर्वन्तिमाभल्यासस्त्रियःसत्पतियथेत्यन्तेनाअन सत्पदद्वयन स्वस्य तेषु तथारूपत्वं तेषांच प्रतिपत्तिन,माययेति ज्ञायते।तथा: सति तुल्यत्वं न स्यात्।।नचाइनीशत्वपसङ्गाएतस्यैव महदैश्वर्यरू: पत्वात्।।नान्यः स्वरूपमर्यादां त्यक्तुं समर्थः||अतएव जिन्नसेतुरिति- विशेषण।।अतएवाऽचिन्त्यमहिमत्वं श्रुतिरप्याह यतोवाचइत्यादि. ना||अतोयथायथा शङ्कसे तथाऽधिकं ब्रह्मत्वमेवायातीति चिरंजी:

·५ (२१२) व॥३५॥ ॥ अथ ननुकामादिलीलायाइत्यादिश्चिरंजीवेत्यन्तः पञ्चत्रिंशः खण्डः खण्ड्यते॥ ॥ तंत्र प्रादेशिकत्वादि मायिक- मित्युक्तम् । एवमेव वियोगसर्वरसत्वादिकमपि ज्ञेयम् ॥ रसविस. इत्यत्र रसशब्देन शृङ्गाररूपोरसोन गृह्यते इत्युक्तं प्रथमखण्डखण्ड- ने । एवञ्च रसेपुचेत्यादिर्दिमात्रमिह पदश्यते इत्यन्तोयन्थः स्व- स्य स्वपितुश्च विटवादित्वख्यापनायैव ॥ निर्मूलत्वात् ।। अतएव पन्थारम्भोदाहताः सर्वानिर्विशेषपराः श्रुतयः स्मृतयश्च सद्गताः।। एताभ्यएवोत्तरपन्थस्य तव्यापनैकफलत्वं ज्ञेयम्॥किश्चात्तगजे- न्द्रलीलइत्यत्रात्तशब्दोपादानान्मायिकत्वमेव लीलायाभातिअ. न्यथाप्तकामत्त्वव्याहतेरित्युक्तं प्राक् ॥ईश्वररमणस्य मायिकत्वं श्रीकृष्णस्यांऽशत्वं श्रुतीनां व्यवस्था चावोचिप्राक् ।। विरुद्धधर्म- वत्त्वब्रह्मधर्माविरोधावपि निरस्तौ ॥ अतएव भागवते ऽपरिमितगु. णे इत्युक्तम् । एतेन हि मायिकत्वं सगुणत्वं च स्पष्टमुक्तम् ॥ त. दाऽपि वदामदति प्रतिज्ञायाऽतिशयिताऽनुग्रहेणेत्यादिकथनमसंग. तम् ॥ तत्पक्षेऽनुग्रहादेरसंभवेन त्वदुक्तेस्तदातनत्वासंभवात् ॥ त- स्मान्मर्यादामार्गविरुद्धः पुष्टिमार्गोमर्यादामार्गपरश्रुत्यादिविरोधा- दुपेक्ष्यएव ।। तदनुपेक्षणे तु अन्यथासन्तमितिवचनोक्तं सर्वपाप कर्तृत्वमेव ॥ तत्फलन्त्वसुर्यानामतेलोकाइतिश्रुत्युक्तमेव किञ्च अहंजक्तेत्यादिनाऽपि मायिकस्यैव कथनम् ॥ अतएवाऽस्वत- बइवेतीवशब्दः प्रयुक्तः ॥ त्वन्मते वस्तुतस्तथाभावात्सन संग- च्छते।तथाचैतादृशपुराणवाक्येन श्रुतेर्मार्गान्तरपरत्वेन संकोचमा- श्रित्य पुष्टिमार्ग स्वीकुर्वाणउपेक्ष्यएव|आत्मारामत्वादिपरवाक्या- नामिव ब्रह्महत्यादिनिन्दापरवाक्यानामपि तेन पुष्टीतरमार्गपरता.

·(२१३) यावक्तुंशक्यत्वात् पुष्टिमार्गेमर्यादान्तरस्येवपुण्यपापफलनियमम- दिायाअपि भगवता त्यक्तत्वेन तन्मार्गे विरोधाभावस्येटत्वात्।। भगवदिच्छया जायतेएवेति चेन्नरकमपि जायतएवेति वाच्यम् ।। ओमितिचेचिरं पुष्टिमार्ग नरकार्थ स्वीकुरु||विप्रशापस्य दुरुच्छेद- त्वात्।।मर्यादात्यागस्य महैश्वर्यरूपत्वे तत्स्वीकारोक्षगवतोमहैश्वर्य- हानये स्थादिति बुद्धवत्सर्वमर्यादाभङ्गायैव यतेत वुद्धनिन्दा च पु- राणेषु न संगच्छेत ॥ तस्मान्मोहितौदेवमाययेतिवाक्येन पुत्रत्वेन स्वीकारणस्य निन्दितत्वेन कामित्वादिना स्वीकारःसुतरां निन्दितः।। इति प्रश्चशिखण्डखण्डनम् ॥३५|| ॥ यत्तु जीवाऽदृष्टसंपादि- नशरीरं भूनाऽवेशन्यायेनाऽऽविश्वेश्वरः कार्यं कृत्वा श्वेशं त्यज- ति नत्वीश्वरे स्वाभाविकंशरीरादिकमस्ति ॥ ज्ञानेच्छाप्रयत्ना- तिरिक्तविशेषधर्माभावात् इति ॥ तत्तूपेक्ष्यं ॥ ईश्वरस्याऽकर्तृ- त्वाऽऽपादकत्वात् । तथाहि ॥ तन्मते हि सावयवत्वेनाऽनुमि- तकार्यत्वकक्षित्यादिपक्षककर्तृपूर्वकत्वसाध्यककार्यत्वलिङ्गकानु- मानेन जगत्कर्तृत्वेनैवेश्वरसिद्धिःकर्त्ताचोपादानगोचराऽपरोक्ष- ज्ञानचिकीपारुतिमानेव लोके दृष्टइति घणुकादिनगसागरान्तस्य पक्षीकरणेन नत्कर्तृत्वेन सित्ध्यस्तदुपादानगोचराऽपरोक्षज्ञाना. दिमान्नित्यः सर्वज्ञएव भवतीति तादृत्त्कसिद्धिः। तथाच यथा लोके ज्ञानादिमतएव कर्तृत्वं दृष्टमितीश्वरेऽपि ज्ञानादिसिद्धिरेवं शरीरिणएव लोके कर्तृत्वं च दृष्टमितीश्वरेऽपि शरीरित्वसिद्धिनि- प्रत्यूहा ॥ कर्तृत्वस्य शरीरित्वव्याप्यत्वात् ॥ नन्वेवं कार्यत्वेना:- नित्यत्वानुमाने घटादिषु रूपसाहचर्य लिनस्य दृष्टमिति तद्वि- शिष्टस्यैव तस्य व्याप्यत्वे रूपाऽभाववति वायौ तदसिद्धिस्तसि ·(२१४) द्धी वाया रूपस्यापि सिद्धिः स्यात् ॥ नत्वेयं प्रत्यक्षवाधान ॥ न. नु साहचर्यमाप्रमप्रयोजक म्यातिरेय प्रयोजिका साच कार्य- त्यानित्यत्वयाति पायावपि नसिद्विरतमिद्धिनिचेत् ।। महिं प्ररुतेःपि कलमयोजकं ज्ञानेच्छाप्रयलबत्त्वनि शरीरित्वस्य नत्साहचर्ययत्वेऽपि न तययोजकत्वमतोनेश्वरेतात्मदिः ॥ अन्य. था दृष्टान्नीयाशेपधर्मापत्तिः पक्ष स्यात् ।। नथाच पटटानेन जले नित्यत्यसाधने पृथ्वीत्यादिकमपि सिन्ध्येत् ॥ किश चेष्टी चिना प्रयलमात्रेण कुलालादेर्घटादेः करणे सामयाभावाच्चेष्टा- श्रयस्य शरीरस्य सहकारित्वमस्तु नाम ॥ईश्वरस्तु प्रयलमाणैव सर्वकरणसमर्थदति न तदपेक्षा । किच ॥ शरीरस्य परिच्छिन्नत्व नियमेन युगपत्सकलदेशगतकार्याऽनुत्पत्तिप्रसादनिचेत् ॥नैतत्सा- धीयः॥ ज्ञानादिमावस्येव शरीरित्वस्याऽप्यन्वयव्यतिरेकसिद्ध- त्वात् । तथाहि ॥ यत्र कुलालादिपु कर्तृत्वं तत्र शरीरित्वं यत्रच मुक्तात्मस्वशरीरित्वं न पत्र कर्तृत्वमतईश्वरस्याऽपि कर्तृत्वे शरी. रित्वमवश्यमहीकर्तव्यं । लोके तथादर्शनात् अन्ययेच्छादिकम- पिन सित्ध्येदविशेषात् ।। अयचेष्टां विनाऽपि प्रयत्नमाण का. र्यकरणे समर्थत्वादीश्वरस्य न तदाश्रयतसिद्धिरिति पे नदेच्छा- प्रयलो विनाऽपि ज्ञानमात्रेणैव तथाकरणसमर्थत्यादीश्वरस्य ने- च्छादिमत्यमित्यपि सुवचं ॥नच शरीरस्य परिच्छिन्नत्वेनोक्त. दोषापत्तिरिति वाच्यं ॥ अन्यथाऽनुपपत्तिवलासित्ध्यच्छरीरं या. वताऽनुपपत्तिपरिहारस्तावद्रूपमेव सेत्स्यति ॥ शरीरपरिच्छेदानि- त्यत्वनियमस्त्वनुपपन्नः ॥ पक्षधर्मनाबलादपरिच्छिन्ननित्यस्यैव . सिडेगावस्तुतस्तु परिच्छेदानित्यत्वायनुपपत्त्युद्धावनस्य शरीर म ·- (२१५) ध्यसिद्धिव्याहतत्वेनाइसम्भवएव । अन्यथा ज्ञानस्याऽप्यनित्य त्वनियमेनेश्वरज्ञानस्याऽप्यनित्यत्वप्रसनः ॥ यत्त्वीश्वरस्य कर्तृ- खेन शरीरित्वसाधनईश्वराऽसिद्धावाश्रयाऽसिद्धिस्तसिद्धौ च ध. मिपाहकप्रमाणेनाऽशरीरस्यैव सिद्धत्वेन तदाधइति ॥ तत्त्वविचा- रितरमणीयं । तथाहि ।। अत्र धर्मिग्राहकं प्रमाणं किमिति भा. वान पृच्छयते । कार्यलिङ्गकमनुमानमितिचेद्रवीति भवांस्तदा ते. न कर्त्ता परं सिस्थ्यति नाऽन्यत् ।। ननु सत्यमेतत् परन्तु कर्त्ता स्व. यं कर्तृत्वेन सित्ध्यन् स्वकर्तृत्वनिर्वाहकमादायैव सेत्स्यतीति व- दामि ।। अहो कि तनिर्वाहकं ।। ज्ञानेच्छाप्रयत्नाएव ॥ कुतएत- त् ॥ यतोलोके कार्यकर्तृत्वं तद्वतामेव दृष्टं न तद्रहितानां ॥ तर्हि शरीरस्याऽपि तत्समानयोगक्षेमत्वान् ज्ञानेच्छाप्रयत्नशरीरवानेव सेत्स्यति ।। अन्यथातु ज्ञानादिकमपि न सेत्स्यति ॥ लोके दर्शन-. स्य समानत्वादिति बुरध्यस्व ॥ ननु शरीरस्य महत्त्वेनोद्भूतरूपव.. स्वेन च चांक्षुपत्वं कथं न स्यात् ॥ लौकिकप्रत्यक्षाऽविषयत्वा.. दितिब्रूमः ॥ श्रूयतेहि देवानामपीन्द्रादीनामप्रत्यक्षत्वं वियहवतां - किंपुनरखिलदेवदेवस्याऽप्रत्यक्षत्वे शङ्कानाम ॥ किञ्च ॥ शङ्कानां तसिध्युत्तरकालीनत्वात् तसिध्यसिध्यनवसरपराहतत्वेनैवनो.. दयसम्भवइति संक्षेपः ॥ एतेन कार्यस्य शरीरादिमत्कर्तृपूर्वकरव- नियमः प्रत्यग्रजायमानाऽकुरादावेव शरीरिणः कर्तुरनुपलम्भा- निरस्तइति निरस्तं ॥ उक्तयुक्तिभिस्तत्रापि शरीरिकर्तृकत्वस्यैव सिद्धेः ॥ अतोज्ञानदुर्बलव्यामोहनमात्रं परमेतन्मतं नतु सच्छा. स्त्रीयमिति विद्वद्भिपेक्ष्यं ॥ एतदपि वन्मतानुसारेणेवोक्तं ॥अ. स्माकंतु प्रतिसत्कर्णजिदापजागरुकोक्तश्रुतिस्मृतिपुराणवाक्य- ·।त. (२१६) तत्त्वसूत्रोरीघोषोडष्टतया सर्वतःपाणिपादान्नत्वेनाचिन्त्यानन्नश- तिवेन भगवान् सिद्धइति नाऽनुमानमशकशुकाराऽपेक्षापीत्यलं प्रसक्ताऽनुप्रसज्या ॥ ३६॥ ॥ अथ यत्तुजीवादृष्टेत्यादिः प्रसक्ताऽनुप्रसक्त्येत्यन्तः पट्त्रिंशः खण्डः खण्ढ्यते ॥ त्र स्वाभाविकशरीराभावसाधनार्थं ज्ञानेच्छेत्यादिर्हेतुरसमन्गतः ॥ शरीरस्य विशेषधर्मत्वे मानाभावादप्रयोजकश्च ॥ वैशेपिकैरी-- श्वरे सुरखानङ्गीकारेऽपि नैयायिकैरानन्दंब्रह्मणोविद्वानितिश्रुति- बलात्तत्र सुखानीकारेण स्वरुपाऽसिद्धश्च ॥ तस्मादिदं तन्मताs- विज्ञानमूलकमेव कथनम् ।। जगत्कर्तृत्वेनैवेत्येवकारोपन्यासोऽपि तन्मताऽज्ञानमूलकः॥वेदनिष्ठेन तात्पर्यवत्त्वेन कार्यायोजनधृत्या- देःपदावत्ययतःश्रुतेः वाक्यात्संख्याविशेषाच्चसाध्योविश्वजिदव्य. यहति श्लोकोक्तश्च हेतुभिस्तैस्तैः पृथक्पृथयूपेणेश्वरस्य साधित- त्वात् ।। लोके दृष्टत्वेनोक्तोनियमोध्वंसे व्यभिचारी ॥ उपादानश- ब्देन समवायिनोग्रहणात् ।। कर्तृरभावप्रसनश्च।।एवञ्च क्षित्यादि. कर्ता उपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्पाकतिमान् कर्तृत्वादिति तहीकोक्तमनुमानं प्रत्युक्तम् ।। भावत्वं तु खण्डनोक्तरीत्या निर्व- कुमशक्यत्वेन न विशेषणं भवितुमर्हति॥कर्तृत्वस्य शरीरित्वव्या- प्यत्वे मानाभावस्तर्काभावात् ।। ज्ञानादिमत्त्वंतु न कर्तृत्वेन सा- स्थ्यते किन्तु ज्ञानादिमत्त्वरूपमेव कर्तृत्व।।किञ्च ज्ञानत्वेन का- र्यत्वावच्छिन्नं प्रति हेतुत्वं नतु चेप्टास्वेनापि ॥ चेटायामेव व्य- भिचारात्॥चेष्टायामपि चेष्टान्तरस्य हेतुत्वकल्पनेऽनवस्थाप्रसङ्गा- त्॥ नच तवाऽपि ज्ञाने व्यभिचारइति चाच्यं ।। ज्ञानभिन्नत्वेन- हेनोविशेषणात् ।। चेष्टाभिन्नत्वेनाऽपि विशेषणे तु गौरवम् ॥ ज्ञा- ·(२१७) नभिन्नत्वेन विशेषणन्तू जयसम्मतम्।।अन्यथा तवाऽपि ज्ञानेव्यजि. चारात्||एवञ्च ज्ञानादिभिन्नकार्यत्वेन ज्ञा कार्यकारणभाव.. एवानुकूलस्तकः।इच्छादिकं तु मानान्तरेग सा- ॥ ईश्वरज्ञा- नस्य नित्यत्वन्तु लाघवोपनीतत्वेनानुमितावेव भासते ॥ किच कार्यत्वं कृतिसारध्यत्वमिति कार्यत्वाङ्गीकारे यणुकादौ कतिसाध्य- ता सिद्धैव ।। रुति प्रति समानविषयकेच्छात्वेन सामानाधिकर- ण्येन हेतुताऽस्येवेतीच्छासिद्धिः॥शरीरसाधकंतु न सर्वसम्मतं कि- चिल्लभ्यते इत्यलं नैयायिकमार्गपरिष्कारेण ॥ इति पत्रिंशव- ण्डखण्डनम् ॥ २६ ॥ ।। स्यादेतत् ॥ ब्रह्मधर्माः कि ब्रह्मणः सकाशाद्भिन्नाभिन्नावा ॥ नतावदायः॥ तेषामपि नित्यत्वेना- नकारादेकमेवाद्वितीयं असनोमयंपुरुपदत्यादिश्रुतिविरोधात् ॥ नद्वितीयः ॥ धर्मत्वव्याहतेः॥ तथाचैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपप- त्ययं प्रपञ्चवद्ब्रह्मकार्याएव धर्माइति मन्तव्यं ॥ तथासति ब्रह्म सर्वकल्पनारहितमेव सेत्स्यतीतिचेत् ॥ अत्रोच्यते ॥ यथा सूर्यस्य तेजोरूपस्य प्रकाशोऽपि तद्रूपएव तद्धर्मरूपः तेजस्वेनैव मूलावि- च्छेदेन प्रतीयमानत्वान्नातद्रूपः ॥ तस्माद्भिन्नत्वेन तदीयत्वेनाऽपि प्रतीयमानत्वात्तद्धर्मरूपोऽपि ॥ तस्मात्प्रतीत्यनुरोधेनैतादृशमेव त- द्वस्तूत्पत्तिविशिष्टमित्यदीक्रियते ॥ तथा ब्रह्मधर्माअप्योदवोध- कश्रुत्यनुरोधेन तद्रूपाएव ॥ परास्यशक्तिरित्यादिषु पक्ष्या भेदे- नाऽपि प्रतिपादनात् जिन्नाअपि ॥ तथाचोजयविधश्रुतिवलेनैवै. तादृशमेवैतद्वस्विति मन्तव्यं ।। लौकिकाऽनुवादपूर्वकनिषेधपक्ष- स्य पूर्वमेवापास्तत्वात् । नच सूर्यजन्यमेव तेजोऽन्तरं प्रकाशइति ·.. (२१८) वाध्यं ॥ यदादित्यगतन्नेजइतिवाक्याद्भगवत्तेजस्वेनाऽजन्यत्वादे. दकल्पनायां प्रमाणाभावाद्गौरवाच ॥ प्रलये सूर्यनाशेऽपि तेज. सोभगवद्दत्तत्वेन पुनर्भगवत्येव स्थितिः॥ तेजःसहितस्य तस्यैव वा अगवति लयः॥ ८८ ७५ सूत्रकारोऽपि धर्मस्वरूपनिरूपण- आहैवमेव प्रकाशाश्रयवद्वातेजस्त्वादिति ॥ वाशब्दः पूर्वपक्ष- निरासे प्रकाशस्तदाश्रयश्च सूर्यादिस्तयोर्यथा भेदस्तद्वद्धर्मधर्म- णोरपीत्यर्थः ॥ प्रकाशस्य स्वाश्रयतेजोऽभिन्नत्वशङ्काव्युदासाय हेतुः । तथासति स्वाश्रयाभिन्नतेजस्वादित्यर्थोभवति ॥ अथवा तेजोऽतिरिक्त वस्तुनि नैवं दृश्यतदत्यतआह हेतु।।ब्रह्मण्येव तेजः- शब्दवाच्यत्वादिति वा ॥ यदादित्यगतमितिवाक्ये तेजसः स्वधर्म- त्वेन निरूपणात् ब्रह्मापि तेजोरूपमिति भावः ॥ तस्मात्तादृश. धर्मविशिष्टमेव तद्वस्तु श्रुत्यैकमेवेति प्रतिपाद्यते ।। तथाचैवकारेण 'भगवत्तद्धर्मातिरिक्तमेव वस्तु व्यवच्छिद्यते नतु तेऽपि ॥ तेषां स्वरूपाऽन्तःपातित्वात् ।। नहि मध्यन्दिने नजोमण्डले सूर्यएवाड- स्तीति वाक्ये तत्प्रभासत्ताऽपि निषिध्यते । अतएव द्वितीयस्कन्धे ब्रह्मस्वरूपनिरूपणे राज्ञा पृष्टः श्रीशुकस्तन्निरूपयन्नित्याह नय- घमायाकिमुतापरेहरेरनुव्रतायत्रसुरासुरार्चिताइन्युपक्रम्य युक्तं- भगैःवैरितरत्रचाऽध्रुवैःस्वएवधामन्रममाणमीश्वरातथाच भगव. धर्माभगवत्येव नित्याएवायेपुच भगवान् स्वैश्वर्यादिधर्मान् ददाति तेषु यावत्कालं भगवदिच्छा तावदेव ते तिष्ठन्तीति फलितंदशम- स्कन्धे चाऽकूरदृष्टस्वरूपनिरूपणे श्रियापुष्ट्यागिराकान्त्याका- तुष्ट्येलयोर्जया । विद्ययाऽविद्ययाशस्यामाययाचनिषेवितमिति वाक्यैकवाक्यतायां लोकसम्मताध्यायत्रयीयाऽणिमाद्यैर्महिमजि- ॥

·(२१९) रित्युपक्रम्य मत्तिमद्भिपासिताः सत्यज्ञानानन्तानन्दमात्रैकरस: मूर्तयति वाक्यैकवाक्यतायां च सर्वेषां धर्माणां सच्चिदान्दर पत्वं सिध्यति ॥ ३७॥ ॥ अथ स्यादेतद्ब्रह्मधर्माइत्यादीरूपत्वं सिध्यतीत्यन्तः सप्तविंशः खण्डःखण्ड्यते ।। ॥ तत्र पूर्वपक्षे नि- त्यत्वेनाङ्गीकारस्य भेदाभावे तादृशश्रुतिविरोधे वा प्रयोजकत्वेना. ऽसद्मृतिः॥श्रुतिविरोधः सम्बन्धासम्भवस्याप्युपलक्षकः।तदसम्म वस्वनवस्थादिप्रसनादुक्तः प्राकातेिजस्वेनैव मूलाऽविच्छेदेन प्रती- यमानत्वं नाप्ये त्वया हेतुरुच्यते समणिप्रभादौ व्यभिचारी।।म. णिप्रभादौमणित्वानानात्।।सूर्यादितेजसोभगवद्धर्मस्य सूर्यस्वरूप. वे मानाभावाच्च ।। तद्भिन्नत्वेन तदीयत्वेन प्रतीयमानत्वमपित- सुपुत्रधनादौ व्यभिचारि ॥ तस्मादृष्टान्नासिध्या दार्शन्निके सा. स्थ्याऽसिद्धिरेव ॥दस्याऽप्यङ्गीकारे भेदाभेदवादिमतप्रवेशः॥शे. दस्य मायिकत्वे तु भेदबोधकश्रुतीनामिव धर्मबोधकश्रुतीनामपि मायिकधर्मवोधकत्वं स्वीकुरु ॥ यदादित्यगतन्नेजदतितूपासनार्थ स्वीयत्वेन वर्णनम् ॥ सोमो ल्वारसात्मकः अहंवैश्वानरोभूत्वेत्या. दिवत् ॥ सोमवैश्वानरावपि तद्रूपावेवेतिचेन्न ॥ नतद्भासयतेसूर्यो नतत्रसूर्योनातिनचन्द्रतारकंनेमाविद्युतोशान्तिकुतोयमग्निः जीपा- ऽस्माद्वानःपवते भीपोदेतिसूर्यः जीपाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च मृत्युर्धाव- तिपञ्चमइत्यादिवचनविरोधात् त्वन्मने ब्रह्मणोब्रह्माभासकत्वस्य स्वतोभीतत्वस्य चाऽयुक्तत्वात् ॥ जगवत्तेजसोजन्यत्वाऽभावासि- द्धेः॥ यदादिगत्यतमिति व्यपदेशात्प्रामाणिकगौरवस्य सहत्वाच्च तेजः सूर्यादेभिन्नमेव ॥ प्रलयइत्याद्ययुक्तमेव तादूप्याङ्गीकारात् ।। प्रकाशाश्रयवद्वेति सूत्रं तु प्राग्व्याख्यातम् ॥ हेतुकोटौ खाश्रया

·(२२०)
जिन्नति अभेदस्यनिवेशात्वन्मते स्वरूपासिद्धिरभेदस्य प्रागसिद्ध.
त्वात् ॥ तेजस्वादिना सूर्यादिप्रकाशदृष्टान्नेन स्वाश्रयाओदसाध.
नं त्वयुक्तम् ।। सूर्ये प्रकाशरूपतेजोडोदाऽसिद्धेः॥भगवतस्तेजोर.
पत्वेऽपि अभेदसिद्धेः प्राक्तद्धर्माणां तेजस्वे मानाभावात्।।तेजस-
स्तद्धर्मत्वे तद्रूपत्वे च नमानम् ॥ यदादित्येत्यस्यतु व्यवस्थोक्तैव ॥
परंज्योतिरित्यत्र ज्योतिःशब्देन ज्ञानं वोत्ध्यं ॥ एवं तेजोमयमि.
त्यादावपि ।। तेजोराशिमित्यवतु शरीरस्य वर्णनं नतु स्वरूपस्य ।
मानाभावात् ॥ नहि मध्यन्दिने इति गौणव्यवहारेण शब्दशक्ति.
लभ्यव्यवच्छेदवारणमयुक्तम् ॥ अन्यथा वास्तवादस्वीकारेऽपि
राजैव समायातीत्यादौ तच्छाटकाद्यवारणवत्तद्धर्माणामवारण.
सम्भवेन तेषां स्वरूपान्तःपातित्वकथनश्रमस्ते निष्फलः स्या.
त् ॥ अद्वितीयपदेनैव तद्धर्मातिरिक्तवारणसम्भवेन श्रुतावेकपदै.
वपदयोवैयर्थ्यप्रसनन्थ्य ॥ नयत्रमायेत्यत्र मायापदेन कुहकम् ॥
यत्शब्देन स्वरूपग्रहणेत्वविद्यैव ॥ युक्तंभगैःस्वैरितितु सगुणवर्ण-
नम् ॥ भगशब्देनैश्वर्यं अणिमादिरूपं इतरत्र सगुणोपासनाप्राप्त
सत्यलोकेषु अध्रुवै रनियमैस्तत्र जगद्यापारवय॑स्यैवैश्वर्यस्य स.
त्वात् ।। येषुचेत्याद्यसंगतम् ॥ अन्यधर्माणामन्यत्र स्थितेरदृष्टत्वा.
कल्पनायादृरानुसारित्वस्योक्तत्त्वात् ॥ भगवत्येवेत्येवकारविरो-
धाच्च ॥ श्रियापुष्ट्येत्यत्र निषेवितमित्यस्य निरन्तरंयुक्तमित्यर्थः ।।
निषेवितत्वं च मायया ॥ मूर्तिमद्भिरिति त्वभिमान्यभेदव्यपदेशे
न ॥ सत्यज्ञानेतितु आरोपितस्याऽधिष्ठानाऽदेन व्यपदेशात् ॥
तथाच तादृशोयएकरसस्तदूपाइत्यर्थः॥ लोकसम्मताध्यायत्रयी.
येत्यत्र च्छप्रत्ययश्चिन्त्यः॥ इति सप्तत्रिशखण्डखण्डनम् ॥ ३७॥

·॥ (२२१) ॥ लीलायाअप्येवंरूपत्वादेव नित्यतामन्तव्याननु गिरिका. ननयमुनापुलिनपशुपक्षिमनुजादिसम्बन्धिनी हि लीला || साच तेषामनित्यत्वे कथं नित्या भवेत् ॥ ननु साध्वी ते वाणी यत्तन्नि- त्यताशुभूपामपि तवाऽभिव्यनक्ति ॥ तन्नित्यता च प्रमाणादेवाड- वसीयते । तथाहि ॥ जयतिजननिवासोदेवकीजन्मवादोयदुवर. परिपत्स्वैर्दोभिरस्यन्नधर्म स्थिरचरदजिनमःसुस्मितःश्रीमुखेनव- जपुरवनितानांवर्द्धयन्कामदेवमिति वाक्ये जिनकालानामपि द्वारकागोकुलमथुराधिकरणकलीलानां कर्तु गवतउत्कर्पण स्थि- तेः स्वकथनसमयेऽपि वर्तमानत्वं जयतीति वर्तमानप्रयोगेण नि- रुपयन्नेव श्रीशुकस्तत्र तत्र लीलानामपि तथात्वं बोधयितुमेकका. लीनत्ववाचकशतृप्रत्ययान्तपदंप्रयुक्तवानस्यन्नितिवर्द्धयन्नितिच॥ तथाच कथनसमयेऽतीतत्वेन प्रतीतानामपि लीलानां तदा वर्त. मानत्वं प्रतीयते॥तञ्च नित्यतायामेव घटते नाऽन्यथा।किञ्चकिर्तु- रेवेदानी सत्त्वं चेदभिप्रेतं स्यान्नलीलानामपि तदा ता न निरूप. येदेव ।। परिचायकत्वेन तन्निरूपणे वा तत्तकर्ता जयतीत्येवं व. देत् ॥ एवंसति गत्यन्तरसद्भावेऽपि यच्छचन्तस्यैव निरूपणं तेन लीलानामेव वर्तमानत्त्वं मुख्यतयाऽभिप्रेतमित्यध्यवसीयते ।। न- च विशेषणत्वेनाऽमुख्यत्वमिति वाच्यं ॥ दण्डीपानन्वाहेत्यत्र य- था प्रैपाऽनुवादस्य लोहितोष्णीपाऋत्विजः प्रचरन्तीत्यत्र च तत्प. चारस्य च पूर्वसिद्धत्वेन न विधानं किंतु विशेपणस्यैवदण्डित्वस्य लोहितोष्णीपत्वस्यच।।अपूर्वत्वात्।।तथा भगवतोवर्तमानत्वे सन्दे- हाभावात्तत्तल्लीलाकरणस्यैव वर्तमानत्वस्याऽत्राऽपि निरूपणा- त् ॥ यद्यपि वर्तमानसामीप्येवर्तमानवद्वेत्यनुशासनाद्वर्त्तमानसा- ..

·॥अथ (२२२) मीप्यादेवाऽवाप्येवं प्रयोगइति वक्तुं शक्यं तथापि वक्ष्यमाण- श्रुतिपुराणवाक्यैरसन्दिग्धं नित्यतया निरूपणादत्राऽपि तदेकवा. क्यत्वार्थ वर्तमानार्थएव प्रयोगदति निश्चीयते || किञ्च ॥ तत्सा. मीप्येऽपि तथा प्रयोगस्य साधुत्वं तत्र ज्ञाप्यते ॥ प्रयोगश्च सामी- प्युगुणयोगास् गौणएव नतु मुख्यः ।। सच मुख्यार्थबाधएव क- ल्पयितुं युक्तः । तदबाधप्रकारश्वाऽये वक्ष्यते ॥ ३८ ॥ लीलायाअपीत्यादिःपकारश्वावक्ष्यतइत्यन्तोऽष्टत्रिशः खण्डःख- ख्यते ॥ ॥ तत्र अगवल्लीला नित्या जगवदेकनिष्ठत्वात्तज्ज्ञानव- दिति टीकोक्तमनुमानमसंगतम् ॥ आकाशादेरन्यत्र सत्त्वे नित्य- वेच मानाभावात्तस्याऽपि नित्यत्वे अनित्येजननमित्यादित्वसं- मतवाक्यविरोधाच्च ॥ एजनादेरपि देशाद्यपेक्षत्वेन तदेकनिष्ठत्वा- भावेन स्वरूपासिद्धेः॥ प्रतियोगिसापेक्षलीलासु हेत्वभावनांश- तः स्वरूपासिद्धेश्च ।। सर्वलीलानां नित्यत्वसाधनार्थ स्वत्परत्तेः॥ तदेजतितन्नेजतीत्यादीनि स्पन्दस्य मायिकत्वपराणीति प्रतियो- गिनिरपेक्षलीलामनेन साधयंष्टीकाकारोधान्तो देशादेस्त वाऽपि प्रतियोगित्वाच्च ॥ नहि अवकाशस्थलाभावेस्पन्दः सम्भवति ॥ अभावादीनामिव तु लीलान्तराणामपि सर्वासां प्रतियोगिसापे. क्षत्वं न सम्भवति ॥ यथासम्जवं वर्णनेतु न नोविद्वेषः ॥ लौकि. कयुक्तिविरोधस्याऽकिञ्चित्करत्वं वदन्नप्युपेक्ष्यः॥ स्वयमेव लौकि. कयुक्तिविरोधस्याऽसदुद्भावनात् ॥ जयतीत्यत्र स्मपुरानुइत्या- अन्यतमाध्याहारेण भूतेऽर्थे लट्प्रयोगस्योपपत्तिः ॥ अस्यन्नित्या. दौतु धातुसम्बन्धे प्रत्ययाइत्यनेनाऽपि प्रत्ययः सम्भवति ।। एव- मेव क्रियाप्रवन्धस्याविच्छेदेन वर्तमानतया सदा ददातीत्यादि- ·बल्लहित्यपि ध्येयम् ॥ यद्वा भूवादिसूत्रस्थमहाभाष्यपर्यालोचन- या वर्तमानत्वाविवक्षायामपि लटः प्रयोगस्य साधुत्वसम्भवा. नकाऽप्यनुपपत्तिः।।गत्यन्तरसद्भावेऽपि लटः प्रयोगकरणमशोकव. निकान्यायेनेति ध्येयम्।।तत्तकर्ता जयतांति प्रयोगे शत्रन्तप्रयोगे च-फलतोवैलक्षण्यं मन्वानस्तूपेक्ष्यः॥ लीलायानित्यत्वे श्रुत्यादि. वाधात्तस्यावर्त्तमानत्वस्य नित्यत्वमन्तरोपपत्तेश्च न तन्नित्यत्वमव. सेयम् ॥ कालस्याऽपि विधाने वाक्यभेदात् ॥ विशिष्टविधावपि गौरवाज्जयस्यैव विधानम् ॥ अपूर्वत्वाच्च ॥ किञ्चोत्कर्पण स्थितिर्न जयः किन्तूत्कर्षेण भानम्।।उत्कर्पणास्थितेऽपि जयतीतिप्रयोगस्य दर्शनात् ।। तद्वाक् जयतीतिवाक्यस्य प्रयोगवोधजनकत्वयोर्दर्श- नाच ॥ नहि वाक्यप्रयोगकाले वाक् भवति येन विशेपदशिनो. रपि प्रयोगशाब्दौ स्याताम् ।। अस्माकं तु भानसत्त्वे स्थित्यभावं निश्चिन्वतोरपि तावुपपन्नौ।।अस्यन्नधर्ममिति प्रयोगादधर्मस्यापि नित्यत्वमुक्त्वा नाशस्य तिरोभावरूपत्वं वदंस्तु टीकारुदुपेक्ष्यः॥ति. रोशावस्यापि वर्तमानप्रयोगवशान्नित्यत्वेऽधर्मफलेश्वरयत्नादेनि. विषयत्वापत्तेः ॥ भगवतोवर्तमानत्वे सन्देहाभावादित्यप्यसङ्गतम्।। अनुमानमात्रसिद्धेऽपिआस्तिकानां विश्वासदाढायेतरत्रेव शास्त्र- स्थापेक्षितत्वे विनिगमकामावेनास्यापि तत्परताया वक्तुं युक्त. * स्वात्॥वक्ष्यमाणवाक्यानान्तूपपत्ति वक्ष्यामः॥वर्तमानसामीप्यद- त्यस्य गौणप्रयोगवोधकत्वमित्ययुक्तं प्रमाणाभावात्।।लक्षणयैवो. पपत्तौ सूत्रस्य तनस्थवाशब्दस्यच व्यर्थतापाताच ॥ यज्ञादौ प्र. योगाभावप्रसङ्काच्च । वर्तमानातिदेशपूर्वकं प्रत्ययविधानागौणत्वं वोत्थ्यते इति नहीकोक्तमसन्तमा|अतिदेशान्तरविषयेऽतिप्रसमात्॥ .

·(२२४) कर्तृकर्मणोःकतीत्यपि शक्ति पाहकमेव नुतु लक्षणाबोधकम् ॥ अतएव वक्ष्यमाणमन्त्रादिस्थस्य पस्पशे इत्यादिकस्य सदेवसौ. म्येदमपआसीत्सोकामयतेत्यादिस्थस्य च भूतार्थप्रयोगस्योपप. त्तिः। एवञ्च जयतीत्यस्यात्ध्याहाराविवक्षोत्कर्षजानार्थत्वकर्तृप- रिचायकप्रत्यर्थकत्वक्रियाप्रबन्धसामीप्यवोधकत्वरूपप्रकारस. मूहेनोपपत्तिः ॥ इत्यष्टात्रिंशवण्डरवण्डनम् ॥ ३८ ॥ ॥ अपि. च दशमस्कन्धएव नामकरणप्रस्तावे सर्वज्ञेन गर्गाचार्येण निरू. पितं बहूनिसन्तिनामानिरूपाणिचसुतस्यते गुणकर्मानुरूपाणिता. न्यहंवेदनोजनाइतिअय नाम्नां रूपाणांच वहूनामेव सन्तीतिप्र- योगेण वर्तमानत्वं बोरभ्यते।तत्रापि गुणानामौदार्यादीनां कर्मणां- कालीयदमनादीनां अनुरूपाणां तेषां तथात्वं बोरध्यते ।। अनुरूप. त्वंतु तत्समययोग्याकारक्रियादिमत्त्वं ॥ यथा गोवर्धनोद्धरणक- मणि उत्थितत्वमुदाहुत्वं तद्धारणक्रियावत्त्वं सकलगोकुलजना- प्यायकत्वादिकंच ॥ तथाचैतादृशाना नाम्नां वर्तमानत्वं तदैव स्यायदि तत्प्रयोजकस्वरूपक्रियादीनां वर्तमानत्वं स्यात् ।। अन्य- था कदाचित् तक्रियानिरत्ती तत्प्रयुक्तं नामाऽपि तदा न स्यात् पाचकपाठकवत्।।मनु यथा लोके पाकानुकूलक्रियाराहित्यदशा- यामपि पाचकमाकारयेदित्यादिप्रयोगोयदाकदाचित्तद्वत्त्वेन तदा- नीमपि तथोपचारतस्तथाऽनाऽपि कदाचिगुणकर्मयोगात्प्रदत्तस्य नाम्नोगुणकर्मराहित्यदशायामप्युपचारात्प्रयोगसम्भवेन सन्तीत्य- स्योपपत्तेर्न तन्नित्यत्वमायातीति चेत् ॥ मैवंग औपचारिके प्रयो. गे नामत्वाभावात् ॥ तस्यमुख्ययैव वृत्त्या बोधकत्वात् ॥ लोके नरसिंहादिनामानि तु डिस्थकपित्थादिनामवद्रूट्यैव तवाचकानि ·- नतूपचारतः॥ केवलनरेऽप्यशूरेऽपि च तथा प्रयोगात् ।। अतएव लौकिकपुरुपे प्रयुक्तानि श्रीकृष्णेत्यादीनि नामानि न भगवन्ना- मानि ॥ तेपां सदानन्दरूपत्वाद्यर्थवाचकत्वेन लौकिकपुरुपेच त- दशावेन तत्तदर्थकोलौकिकएव तत्सरूपः शब्दविशेषः सदति म- न्तव्यं ॥ भगवन्नामानित्वखण्डब्रह्मरूपाणि ॥ यथा भगवत्स्वरूपे शरीरत्वभानं पाहकदोपात्तथा नामस्वपि लौकिकशब्दत्वेन भा: नं तद्दोपादेवेत्यादि प्रपश्चितं पितृचरणैः श्रीभागवतविवरणे ॥ तेन स्वरूपवन्नाम्नामपि सर्वेषां नित्यता मन्तव्याननु गुणकर्मानुरूपा. णीतिवचनाद्गुणकर्मकरणाऽनन्तरभाविनां नाम्नां कथं ब्रह्मत्यतस्य कालिकाबाधविपयत्वादितिचेन्म ॥ स्वरूपवत्कर्मणामपि प्रादु. आवेण तदनुरूपनाम्नामपि प्रादुर्भावएव परं नतूत्पत्तिः । अन्यथा निजमख विहतिकुपितदशशतभगकताऽशनिसारासारावसन्ननि- जब्रजजनाऽवनाय वामकरकमलनखरामनिहितशिखरिवरगोव- वर्धनाऽचले श्रीगोकुलनाथे विहताऽखर्वगर्वशकसुरभिप्रभृतिवि- रचितमहाऽभिपेकसमयसमनुभूतश्रीगोविन्दनामाऽयेभाविपूतना. सुपयःपानाऽनन्तरं स्वप्राणेभ्योप्यतिवल्लभे वीजन्यासं कुर्वन्त्यो- बजवरवध्वः क्रीडन्तंपातुगोविन्ददति गुणगानेच गोविन्दवेणुम- नुमत्तमयूरनृत्यमिति कथं वदेयुः ॥ तेन तत्कर्मविशिष्टस्य यस्य ल. पस्य यन्नाम तत्कर्मविशिष्टं तद्रूपं नित्यमेव ।। लोके परं तेषां तेषां भक्तानां तत्तद्रसाऽनुभवार्थ क्रमेणाऽऽविविः कस्याऽप्यंशस्य क. स्यचिदाच्छादनमित्येवमन्तव्य।।तेन भगवान् गोबर्द्धनमुद्धरन् सर्वदा वर्त्ततदति गोवर्द्धनोहरणधीर इति क्रियानामभ्यां सहितोगोवर्द्ध. ।

·(२२६) नोद्धरणरूपः सदा वर्तते ।। अतएवाऽद्यापि भक्तानां तथाऽनुभवः कचित् तथा प्रतिकृतीशजनं तथा स्मरणंच॥ अन्यथात्वतथाभूत- स्य तथाभावनेनापराधः स्यात् नतु प्रसादहेतुर्भजनं ॥ योऽन्यथा- सन्तमात्मानमितिवाक्यात्।।दृश्यतेच तथा भजने प्रसादःएवंसति रूपे नामावश्यकत्वेन तत्कर्मानुरूपनामाऽपि नित्यमेवोति नोपचा. रशङ्कागन्धलेशोऽपिाकिञ्च ॥ नामवत् रूपस्याऽपि गुणकर्माऽनुरू- पत्वेन तत्र यथा नौपचारिकसत्त्वशङ्का तथा नान्यपीति बुत्थ्य- व ॥ गुणकर्मणामपि नित्यत्वप्रतिपादनायैव गुणकर्माऽनुरूपाणी- त्युक्तमपि ज्ञायते ॥ अन्यथा कुरुद्विजातिसंस्कारमिति प्रार्थित- त्वेन नामकरणारख्यसंस्कारमात्रस्यैव कर्तव्यत्वे सति नाम्नां रु. पाणां च तनाऽपि गुणकर्मानुरूपाणा वर्तमानत्वं न निरूपयेत्म- योजनाऽभावात् ।। एवंसत्यपि यनिरूपणं तेनैवं ज्ञापयति ॥ मदु. कान्यपि नामधेयानि न मया कतानि किन्तु पूर्वसिद्धान्येव म. याऽनूद्यन्तेपरं ॥ ते सुतस्य बहूनि नामानि रूपाणि सनीति सम. भिव्याहारवशानन्दसुतत्वमप्यनादीति ज्ञाप्यते । तेन नन्दस्या- ऽपीदानी मम पुत्रोजातदनि ज्ञानमप्यनादीति ज्ञेयं ॥ गर्गस्याऽपि नामकरणलीलामध्यपातित्वेन तदागमनवचनादीनामपि नित्य- त्वेनानादित्वमेव ।। पूर्वसिद्धायाएव लीलायाभगवदिच्छया क्र. मेणाऽऽविर्भावइति पूर्वमेवोक्तत्वात्सर्व सुस्थं ॥ ३९॥ ॥ अथा. पि च दशमेत्यादिः सर्वसुस्थमित्यन्तएकोनचत्वारिशः खण्ड. ख- ॥ तत्र गर्गोंक्तिगतसन्तिपदमध्याहारादिप्रकारसमूहे- न योज्यम् ॥ शब्दनामनिषेधपरश्रुतेः ॥ रूपस्य योग्यमितिविन- हकाऽनुरूपशब्दार्थ रूपं वस्तुमात्रपरिचायकं ॥ तेन कर्मानुरूपा; ण्ठ्यते।।

·णीति सङ्गतम्।।तञ्च न शक्तिकोटिनिविष्टं गौरवाच्छादेभानाच किन्तु योग्यमित्येव शक्यं तच्च बाधशून्यम्।।एवंच स्वार्थगुणकर्मा- शून्या नीत्यर्थःमात्वदुक्तमनुरूपत्वं तु गौरवानन्वयाऽप्रमाणदोपयस्त।। योग्यशब्दस्य तत्पर्यायत्वेनाऽऽत्माश्रयग्रस्तंचायत्त्वत्र तथाचैताद- शानामित्यत्रत्यैतादृशानामिति प्रतीकमुपादाय तद्दीकाकारेण अय. मर्थऔत्पत्तिकादिसूत्रेण शब्दार्थसम्बन्धनित्यतायाः शब्दार्थयो- नित्यतायाश्वोपपादितत्वेऽप्यर्थविषये आरुतौ सम्बन्धस्य लक्षणा- दोषपस्तत्वेन तदननीकत्य व्यासपादैः शब्दइतिचेदिति सूत्रे वै. दिस्यां नित्यतायां व्यक्तावेव सम्बन्धोऽझीकतइति प्रकते ताह- शधर्मविशिष्टसत्त्वएव तद्वाचकनामसत्त्वं सित्ध्यति इत्यायुका तथाच जैमिनिमते यथाऽऽकतिसत्त्वं तथा व्यासमते गवादिव्य. क्तिसत्त्वमिति सा यथा तत्तद्रूपादिविशिष्टैव सतीत्यतीविशेषणी- भूताऽऽकारादिसत्ता प्राप्यते तथाऽत्र मुख्यतया सन्तीति प्रयोगे. णोक्तविशेषणविशिष्टस्वरूपसत्तायां विशेपणत्वेन लीलायाअपि वर्तमानत्वं प्राप्यतइत्यर्थः ।। ननूक्तसूत्रे अतः प्रभवात् इत्यनेन वेदशब्देभ्योजगदुत्पत्तिमात्रं कथ्यते ऽतः कथं नित्यसृष्टिसिद्धिस्त. दभावेच कथं व्यक्तौसम्बन्धसिद्धिरिति चेन्नाप्रभवशब्दस्य ज्ञान- विषयत्वमानपरत्वात्सुखेन तसिद्धेः । नत्र दासष्टी माना; भावः शयः।।अनुकत्यधिकरणे सर्वस्य भगवदनुकारितायाः सि- द्धत्वेन पुरुषसूक्ते तद्विवरणभूतद्वितीयस्कन्धाध्यायेच यज्ञसम्नारा- णां पशुवनस्पतिप्रभृतीनां ब्रह्मणा दृष्टत्वेन तेषामेवाऽत्र प्रमाणत्वा- त् ।। नच समाननामरूपसूत्रात्यवाहएव शक्तिरितिव्यासाशिप्रायः शक्यः ॥ तस्य पक्षान्नरत्वात्।।आरत्तावप्यविरोधइति सूत्रस्था:

·(२२८) पिशब्दवलेन तस्य पक्षस्य गौणत्वनिश्चयात् ॥ अतः सूर्याचन्द्र. मसौधातायथापूर्वमकल्पयदिति श्रुत्युक्तसृष्ट्यन्तरविषयत्वात्प्रवा. हशक्तिपक्षस्य न पूर्वोक्तबाधकत्वमिति तदनुरूपरूपादिसत्ताप- युक्तं लीलानित्यत्वमविवादमित्युक्तं ॥ तन्नसंगतम् ॥ तथाहि ।। जैमिनिमते तावजातिशक्तिस्तज्ज्ञानस्यैव च पदार्थस्मृतिद्वारा वि. शिष्टशाब्दहेतुत्वमितिनलक्षणादोपइत्यादि स्पष्टं वेदान्तपरिभाषा. तट्टीकादिषु ॥ व्यक्तौ शक्तावतिगौरवमिति चाऽन्यत्र स्पष्टम् ॥ अ- तोव्यक्तावेवेत्यप्यसंगतम् ॥ शब्दइतिचेन्नातःप्रभवादिति सूत्रा- तथाप्रतीतेः ॥ पूर्वत्र देवानां नानाविग्रहै नादेशसम्बन्धोऽभि. हितस्तथाच वैदिकशब्दवाच्यतत्तदेहाऽनित्यत्वे सम्बन्धस्य द्विष्ठ- वनैकतराऽनित्यत्वे तन्नित्यत्वाऽसिध्या शब्दस्य बोधकतायानि त्यत्वाऽभावेऽबोधकस्य तस्य सत्त्वाङ्गीकारे संगतेः सोऽप्यनित्यइ- ति वेदानित्यत्वमाशङ्कय नातः प्रभवादित्युक्तम् । अतःशब्दात् देवादिजगतः प्रभवात् ।। अनेनहि कारणस्य कार्यपूर्वत्तित्वबो- धनेन देवादिविग्रहाऽभावेऽपि शब्दसत्त्वमुक्तम् नतु विग्रहनि. त्यत्वमपि श्रुतिस्मृतिभ्यामित्यर्थकप्रत्यक्षाऽनुमानाभ्यामित्यनेनो- पन्यस्तश्रुतिस्मृत्योरपि शब्दपूर्वकत्वमेव वियहे प्रतीयते एतेइतिवै- प्रजापतिर्देवानसृजते त्यादिः भूरितिव्याहरन्सभूमिमसृजतेत्यादि- का च श्रुतिः अनादिनिधनानित्यावागुत्सृष्टास्वयंभुवा आदौवेद- मयीदिव्याततःसर्वाःप्ररत्तयइति नामरूपंचभूतानांकर्मणांचप्रव. र्तनम् वेदशब्देभ्यएवादौनिर्ममेसमहेश्वरदति सर्वेषांतुसनाना- निकर्माणिचपृथक्पृथक् वेदशब्देभ्यएवादीपृथक्संस्थाश्चनिर्ममे- इतिचस्मृतिः। अयमभिप्रायः ।। सत्यं त्वदुक्तरीत्या विग्रहाभावे ·(२२९) तत्सम्बन्धनित्यत्वासिद्धिविरहेण तत्सम्बन्धमेव वयंचेन्न स्वीकुर्मः किन्तु आकृत्या तर्हि कथं सम्बन्धनित्यताहानिरितिाएवञ्च व्या- सपादैरप्यारुतिशक्तिपक्षएवोपपादितः॥प्रभवशब्दस्य ज्ञानवि- पयत्वमाने लक्षणा तु सति जगन्नित्यत्वे तदेवतु निर्मूलम् इत्यु- क्तमसकत् ॥ सूत्रमपि जगतः प्रवाहाऽनादितयाऽनित्यत्वमेव जगतआह ॥ समाननामरूपत्वाच्चारत्तावप्यविरोधोदर्शनात्म- तेश्च ॥ अयमर्थः ॥ महासर्गमहाप्रलयलक्षणायां जगतआर- तावभ्युपगम्यमानायां शब्दप्रामाण्यादिषु न कश्चिद्विरोधः स- माननामरूपत्वात् समाननामरूपताच दर्शनात् श्रुतेः स्मृतेश्च ।। अग्निर्वाऽकामयतान्नादोदेवानास्यामितिसएतमग्नयेरुत्तिकाभ्यः- पुरोडाशमष्टाकपालंनिरवपदिति नक्षत्रेष्टिविधौ योनिरवपद्य स्मैचनिरवपत्तयोरग्निरितिसमाननामाह श्रुतिः ॥ धातायथापूर्वम- कल्पयदिवञ्चपृथिवीमित्यायाचश्रुतिः ॥ स्मृतिश्च ऋषीणांनामधे- यानियाश्ववेदेषुदृष्टयः शर्वर्यन्नेप्रसूतानातान्येवैभ्योददात्यजः य. थर्तुप्तुलिङ्गानिनानारूपाणिपर्यये दृश्यन्तेतानितान्येवतथाभावा- युगादिपु तथाजिमानिनोऽतीतास्तुल्यास्तेसाम्प्रतैरिह देवादेवरती. तैहिरूपैर्नामनिरेवचेति ॥ तथाच प्रवाहानादितयैव वैदिकशब्द- तदर्थयोनित्यता अत्रच भवेदेषमनोरथोयदि महाप्रलयमहासौँ मीमांसकवन्नानीक्रियेतां ॥ तदनीकारेतु महाप्रलये सर्वव्यवहत- व्यवहारोच्छेदात्कथं शब्दादिनित्यतेत्याशङ्कायामिदं सूत्रं प्ररत्त. म्॥ तथाच यथा मीमांसकमते प्रलयाशावाददोपः सर्वदा व्य- वहर्तृणां सत्त्वादेवमस्मन्मते सर्वदा तदभावेऽपि समाननामरूपत्वा. नदोपइत्यपिशब्दः सङ्गत्तः ॥ एतेनाऽपि शब्दस्य गौणत्वार्थकत्व.

·.. (२३०) परत्वोक्तिः प्रत्युक्ता॥ मानाभावाच्च ॥ सूत्रस्य मतान्नरोपन्यास.. परत्वेच न मानम् ।। सूर्याचन्द्रमसाविति श्रुतिसिद्धस्याऽपि पक्षा- न्तरत्वं गौणत्वं च वदन्वायत्वादुपेक्ष्यएव ।। अनुकतेस्तस्यचेत्यस्य- त्वयमर्थः अनु पश्वा कृतेः व्यापारात् नतत्रसूर्योभाति इत्यादी पाज्ञआत्मारासोनतु तेजोधातुः तमेवभान्तमनुभातीति नत्प्रका.. शाधीनप्रकाशतायाः सर्वस्योक्तत्वात्तस्यचेति तस्यभासेति श्रुति- शेषोदाहरणार्थम्॥स्मृतेरिति सूत्रं तु नतद्भासयतेसूर्यइति भगवद्वा. क्यपरिग्रहार्थम् ॥ एतादृशाऽनुकारितया कथं नित्यजगत्सिद्धिरि- ति प्रष्टव्योदेवानांप्रियः॥ कथं वा ब्रह्मणा दृष्टत्वमात्रेण यज्ञस- म्भाराणां नित्यत्वम् ॥ किञ्च तत्र भागवते नाविदंयज्ञसम्भारान्पु. रुषावयवाहते इत्ययाऽविदमिति विदेः प्रयोगोऽस्ति नतु दृशेस्त- थाच ज्ञानस्योपासनारूपत्वेन वस्तुसिद्धिरपि दुर्घटा ।। यत्तु त- दुरुणा सूर्यादीनां प्रकाशोनास्येव घटवत् भंगवत्प्रकाशेनैव प्रका. शवत्त्वमिति चकारार्थइत्युक्तम् ॥ तद्रेयमाजिगवत्प्रकाशस्य भूत- साधारण्याभावात् ॥ जान्नमनुभातीति व्यपदेशविरोधात् तस्य. भासेति तृतीयाविरोधाच्च ॥ यदादित्येत्यस्यार्थस्तूक्तः ॥ एतेन भ- गवानेव सर्वावभासकइत्यपि प्रत्युक्तम् ॥ तमेवसर्वमनुकरोतीति स्ववाक्यविरोधाच्च ॥ नोकस्मिन्ननुकरणं सम्भवति ॥ शब्दइति- चेदित्यादिसूत्रार्थेऽपि तत्पलापोनिरस्तोबोत्थ्योविस्तरजयात्तु नानू- यदूप्यते ॥ कर्मणोभूतस्योपलक्षणत्वेपि नशब्दस्यौपचारिकत्व. म् ॥ अस्य च्छत्रिणोयान्नीत्येतत्सादृश्यं वदंष्टीकाकारउपेक्ष्यः ।। तत्र छत्रिणइतरेषां कदाचिदपि छत्रसम्बन्धाभावेनोपलक्षणत्व- स्यासम्भवात् ।। एतेन च्छत्रिणोयान्तीत्यत्र यथा कादाचिकेन ·(२३१) लिट्रेनेत्यपि प्रत्युक्तम् । तथात्वेऽपि नानामत्वम् ॥ तत्र भूतका लिकगुणादिविशिष्टं संज्ञिनमादाय संज्ञात्वेन तादृशार्थवत्वमादाय प्रातिपदिकत्वेन वा तत्पर्यायनामशब्देन पहणस्य पाचकादिश. व्दग्रहणवदुष्टत्वात्।।नहि सर्वदा पाकविशिष्टवोधकपाचकशब्द- . स्यैव संज्ञात्वं प्रातिपदिकत्वंवा ॥ किंच सर्वज्ञस्य भूतभविप्यत्का मज्ञानात्तदादाय नामकरणे का हानिरित्युच्यतां देवानांप्रियेण ।। लोके नरसिहेत्यादितु न सन्नियदृच्छाशब्दाइति पक्षे संगतमेव ।। हिस्थापि प्रसिद्धलोटाद्यर्थमादायैव तत्तत्पुरुषे प्रयुज्यते ॥ कि- श्च कृष्णादिशब्दानां द्विविधत्वे गौरवमिति तत्सस्पः शब्दविशे- पइत्यसंगतम्।।किञ्च भगवन्नामकरणं पुत्रादेविद्वद्गोष्ठिगम्यं तद्विरु. ध्यते॥स्वपुत्रनाममहणलब्धसदनिकांजामिलोपाख्यानरूपपुराण विरोधश्चाानाम्नां ब्रह्मरूपत्वं तु विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तइति श्रुतिवि- रुद्धं निर्मूलंचाएवञ्च वेदवद्भगवन्नाम्नां नित्यत्वकथनं निर्मानम्।।वे. देऽपि विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तइत्यादिवचनप्रामाण्यात्प्रवाहानादितै- वा|अतएव ऋचःसामानिजज्ञिरे इत्यादिश्रुत्युपपत्तिः। भगवत्स्वरू- पे शरीरत्वभानस्य ग्राहकदोपप्रयुक्तत्वे देहादेः सत्त्यत्वादि न सं. गतम् ॥ नहि शुक्तौ रजतत्वभानस्य तथात्वे रजतस्य सत्यत्वादि भवति ।। किञ्चैवं स्वमवजागरेऽपि तादृशपदार्थस्य व्यवहारप्रयो. जकत्वं स्वीकतमिति भवसमतार्थकेन वैधाच्चनस्वमादिवदित्य- नेन विरोधः॥ प्रादुर्भावस्तु सति नित्यत्वे ॥ तद्यथा नास्ति तथो. कं प्राक्क्रीडन्तंपावित्यत्र धातुसम्बन्धे शतागोविन्दशब्दस्य. गोलाभमात्रप्रयुक्तस्वाभावेनार्थान्तरेण विष्णौ प्रयुक्तस्य तस्य श्री. रुणे तदवतारत्वं कुतश्विज्ञानवतीनां प्रयोगः ।। पुनर्गोलाभप्रयु:

·(२३२) तनामकरणं तु अस्मिन्नवतारे तादृशशब्दस्याउनेकैः प्रतिनिमि- विष्णी प्रयोगप्रदर्शनाय ॥ यद्वा लीलायाः कल्पान्तरीयावतारे. प्वपि कृतत्वेन तात्कालिकलीलामादाय प्रवृत्ताशब्दान्कुतश्चि- सर्वज्ञाच्छ्रुतवतीनां तासां तत्प्रयोगः ॥ यत्तु कस्यचिदाच्छादन. मित्येव मन्तव्यमित्यत्र मन्तव्यमितिपदमादाय पत्तायां टीकायां तथासतीदं सिध्यति लीलायाः साक्षात्तत्सम्बन्धिपदार्थानां च प्राकट्याऽप्राकट्ये प्राकट्याऽप्राकट्ययोस्तूत्पत्तिनाशौ तेन प्राकट्या- प्राकट्ययोरनित्यत्वं तेन लीलासु तत्सम्बन्धिषु क्रमिकरवभान- मतोन लीलातत्सम्बन्धिनोः स्वरूपनित्यत्वबाधइति लौकिक- बोधनानुकूलः पन्थाः॥ सिद्धान्नस्तु यथा पृथिव्यामेव तत्तद्देशे तत्तत्काले तत्तद्गन्धरूपेणाऽऽविर्भवति न जलादौ तथा तत्तत्काले देशेच तत्तद्रंसभोगार्थ तत्रतत्र तथाऽऽविर्भावयिप्यामि तिरोभाव. यिप्यामीति पूर्वोत्तरीनिकेच्छयैव लीलादिकं क्रमिकनांधत्ते तथा बुद्धिगोचरोवा भवतीति न काप्यनुपपत्तिरिति दिगित्युक्तमतदसं- गतम् ॥ प्रथमे पथि पूर्वत्र यानि जगदुत्पत्तिनाशाङ्गीकारे तेन दू. पणान्युक्तानि तेषां प्रसरः लीलादेरपि वोत्पत्तिनाशापत्तिः।। सि- द्धान्तभूते तु इच्छयाऽप्याविर्भावे तृतीयानिर्देशात्तस्याहेतुत्वमाग- नमितीतरस्यानित्यत्वं सिद्ध किञ्च यदि तत्तद्देशे तत्तत्कालइति पृथिव्यामित्यस्य विशेषणं तदागन्धहीनता कचित्कदाचिच्च तस्या वाच्या नच सा प्रमाणसिद्धा।यदितुतत्तद्देशे तत्तत्काले इत्यस्य वि- वरणं पृथिव्यामिति तदा दार्शन्तिके तत्रतत्रेत्यस्योपन्यासोऽधिकः।। पृथिव्यां गन्धस्योत्पत्तिरेवेत्युक्तौ तु नदृष्टान्तसम्भवोऽन्यत्तूक्तम्प्रा- क् ॥ इदानीन्तनानां गोवर्द्धनोद्धरणविशिष्टानुभवोगन्धर्वनगरानु.

·(२३३) भववद् योगिरचितकायन्यूहाउनुभववद्वा बोरथ्यः ॥ अपराधवि. पर्यतु समाहितम्प्राक् ॥ औपचारिकत्वस्य शब्दधर्मत्वेन रूपे त. दप्रसत्या नदृष्टान्नेन नाश्यपि तद्वदन्नुपेक्ष्यः ।। रूपे मायिकत्वं तु भवत्येव॥अन्यथा कुरुद्विजातिसंस्कारमित्यादिना तु महत्कौशल- माविष्कृतं देवानांप्रियेण उपक्रमाभावेनातात्पर्यविषयस्य प्रस- हापतितत्वमात्रेण दा_स्वीकारात् ॥ नन्दसुतत्वादि तु देवदत्तमुत- त्वादिसमानयोगक्षेमम् ॥ विशेपे मानाऽभावात् ॥ एवमन्यदपि। गर्गवाक्यव्यवस्थायाउक्तत्वेन गुणकर्मणामपीत्युक्तिया ॥घः टादेरपि स्वकपोलकल्पनया त्वया नित्यत्वस्य साधितत्वेन त- स्याऽपि त्वया भगवदिच्छया अविर्भावस्य स्वीकृतत्वेन तद्गीत्यैव निर्वाहेत्रत्यः पृथक् अमोव्यर्थः ॥ इत्येकोनचत्वारिंशखण्डख: ण्डनम् ॥ ३९ ॥ ॥ श्रुतिरपि गुणकर्मानुरूपाणां प्रत्येकं नि- त्यत्वाऽभिप्रायेणैवाह ॥ तदेजतितन्नैजति नरेतदतिकइत्यादि । अन्यथैकस्यैवैकस्मिन्नेव काले क्रियावत्त्वतद्राहित्ये विरुद्ध कथं बोधयेत् ॥ तेन येन रूपेणैजति तस्य रूपस्य तस्यैजनस्य च नि- त्यत्वेन तत्तथा ॥ यच्च रूपं स्थिरं तस्य रूपस्य तस्य स्थैर्यस्य च नित्यत्वेन नैजत्यपि । नच सक्रियाक्रिययोः स्वरूपयोर्भेदः श. इनीयः॥ यतएतत्परिहारायैव पुनःपुनर्ब्रह्मवाचकतच्छब्दस्याऽऽ. त्तिमाह पूर्वतच्छब्दस्यैव सर्वत्र सम्बन्धाऽहत्वेऽपि ॥ तथाचाऽनेक नित्यरूपकमनेकनित्यक्रियाकमनेकनित्यनामकं ब्रह्मोति फलितं॥ किञ्च ऋग्वेदेऽपि पठ्यते ॥ नावांवास्तून्युश्मसिगमध्यैयत्रगावोभू. रिशनाअयासः अत्राहतदुरुगायस्यदणःपरमपदमवभातिभूरीति॥ ३० ·(२३४) ता तानि वां युवयोः कृष्णरामयोर्गोपीमाधरयोर्वा वास्तूनि गम- । ध्यै प्राप्तुं उश्मसि कामयामहे॥तानि कानीत्याकाङ्क्षायां गूढा:- भिसन्धिमुद्दाटयति॥यत्र गोकुले भूरिशृङ्गादीर्घटनागावोवसनीति शेषः । अथवा आरण्ययाम्यपशूपलक्षणार्थ भूरिश्रङ्गाबहुश्नगरु- रुप्रभृतयोमगागावश्चेत्यर्थः ॥ अयासः शुभाः अत्राह अत्र स्था. ने भूमौ तत् लोकवेदप्रसिद्धं उरुगायस्योरुकीर्तेर्भमवतो तृष्णः गोपिकासु कामान् वर्षतीति वृषा तस्य तत् गोकुलं परमं पदं पदं स्थानं वैकुण्ठः तस्मादप्यधिकं परमं पदं प्रकृतिकालायतीत- त्वेनाऽपि वैकुण्ठाद्यपेक्षयाऽतिमियत्वेनाऽपि परमं तादृशं पदमव- भाति प्रकाशते भूरि बहुतरं ।। तथाच यदेतादृशं तयोः स्थानं त- स्थानसम्बन्धीनि वास्तूनि प्रसादत्वेन प्राप्तुं कामयामहे नाऽन्या- नीति वाक्यार्थः संपद्यते ॥ भूरिशब्दस्य बाहुल्यार्थत्वेनाऽनेकविध- निकुअगदरप्रदेशयमुनापुलिनगोवर्द्धनसान्वादिषु निरन्तरं भगव- तः स्थित्या तावद्रूपं प्रकाशतइति तात्पर्यार्थः ॥ भूधातोराप्त्यर्थत्वे व्यापकमितिवा ।। तथाच परमत्त्वेन भगवत्स्थानत्वेन भूरित्वेन च नित्यत्वमेव गोकुलस्याऽऽयाति ॥ किञ्च तैत्तिरीयकेऽपि पथ्य- ते ॥ तेतेधामान्युश्मसिगमध्यैगावोयत्रभूरिशृङ्गाअयासः अत्राह- तदुरुगायस्यविष्णोःपरमंपदमवजातिभूरेरिति ॥ ते तव ते तानि थामानि स्थानानि गमध्यै प्राप्तुमुश्मसि कामयामहइति ।। शेष पूर्ववत् ॥ भूरेः बहुरूपस्य ॥ रासोत्सवादिषु तथा प्रकटत्वात् ॥ अ- त्र स्वयं नित्योवेदआभातीति वदन् स्वभानविषयस्य गोकुलस्या- ऽपि नित्यत्वमेवाह।अन्येषामभानपक्षेऽपिवर्तमानप्रयोगेण विषय- स्याऽपिवर्तमानत्वमेवाऽऽयाति ॥४०॥ ॥ अथ श्रुतिरपीत्यादि- .

·(२३५). पर्तमानत्वमेवाऽऽयातीत्यन्तश्चत्वारिंशः खण्डः खण्ड्यते ।। तदेजतीति श्रुतिरपाणिपादइत्यत्रोक्तरीत्या ऽध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चपराअधिष्ठानज्ञानकाले अध्यारोपाऽऽअयस्यैवाऽपवाः दाऽऽश्रयत्वज्ञानेनाऽनेकतच्छब्दप्रयोगः।यथा सेव सर्पो सर्पश्च सैक रज्जुरिति।यथावा सएव नटोमृतः सएवामृतश्चेतिायेनरूपेणेत्या- दिस्त्वर्थोऽसयतएवाशब्दतोऽलाभात् अनेकतच्छब्दानामुपपत्तेरु- तत्त्वात् शब्दाऽऽधिक्यमात्रेणाऽर्थाधिक्यस्याऽयुक्तत्वात्।। एवञ्च यत- एतदित्यायपि प्रत्युक्तमालट्प्रयोगस्योपपत्तिस्तूक्तैव।स्वाभाविकी- त्यत्र स्वाभाविकत्वोक्याऽपि न नित्यत्वसिद्धिः||प्रवाहानादितयैव तदुपपत्तेरित्यायुक्तं प्राकाऋग्वेदस्थश्रुतिरप्यध्यारोपपरा॥किञ्च ने- यं गोकुलपरा तद्वाचकशब्दाशावाद्वां सत्यलोकेऽपि सत्त्वात्सत्या. दू_ननिद्यते इति बृहत्पराशरेण उक्तत्वात् ।। अस्तु वा महाभार: नायपर्वसम्बन्धिनीलकण्ठकतटीकारीत्या सत्यलोकाऽभिन्लोगो- लोकस्तत्परत्वेऽपि तस्य नित्यत्वाद्यममाणमेव । परमशब्दस्योल्क. टार्थकत्वेनेतराऽवधिकाऽधिकसुरखस्यैव तत्र भानात्॥गोपीपु का. मवर्षकस्यनि व्याख्यानं तु विटवादित्वेन ॥ सामान्यार्थेनोपपत्तो, विना गमकं जुगुप्सितविशेषपरत्वेन व्याख्यानेऽतिप्रसान्।।तथा: च यदेतादृशमित्यादिवाक्यार्थस्तु तानि कानीत्याकाङ्कायामित्य- नयोत्थानिकया विरुद्धः ॥ भूरिशब्देन निकुभादियहणे तात्पर्य- पाहकं नाऽस्तिारूढ्यर्थत्यागे व्यापकत्वरूपार्थस्वीकारे च न मानं परिच्छिन्नैतद्ब्रह्माण्डस्थत्वबोधकश्रुतिस्थात्रपदविरोधाच्चाानच वै.. श्वानराधिकरणन्यायादेव तसिद्धिरिति टीकाकारेण समाहितत्वा. दिदं न दूषणमितिवाच्या तत्रोपन्यस्तस्य- साधारणशब्दविशेषादि- .

·(२३६) त्यादिहेतोरदर्शनेन तन्यायाऽनवतारात् भूरिशब्दस्यार्थान्तरपरत्वेन त्वयाऽपि व्याख्यातत्वात् ॥ नच व्यापकात्मवादिमते शरीरस्येव भूप्रदेशस्य तहृत्तिलाभस्थानत्वादन्नति ब्रह्माण्डान्तर्गतत्वोक्तिः सं. गतेति तट्टीकोक्तयुक्त्यन्नरमपि सङ्गन्तं ॥ तस्याऽपिवैश्वानराधिक- रणसमानमूलकत्वात् ॥ यत्राहि मानान्तरेण व्यापकत्वं निश्चित तत्रहि संदिग्धस्याऽव्यापकत्वस्य वृत्तिलाभेन व्यवस्था निश्चीय. ते ॥ नचाऽत्र तथाऽस्ति इत्युक्तम् । किञ्च शरीरस्य तल्लाभस्थान- त्वेऽप्यात्मनः शरीरेऽस्थितत्वात् अत्र लभ्यतदत्यनुक्तत्वेनोपलब्धि स्थानत्वाऽयोगाच्च नेदं सारं ॥ परमत्वादिकं तु न नित्यत्वप्रयोज- कं ॥ मानाभावात् ॥ माधवकतवेदभाष्येऽयं मन्त्रदत्थं व्याख्या- तः॥ हेपनीयजमानौ वां युष्मदर्थं ता तानि गन्तव्यत्वेन प्रसिद्धा- नि वास्तूनि सुखनिवासयोग्यानि स्थानानि गमध्यै युवयोर्गमना- योश्मसि कामयामहे ।। तदर्थ विणुं प्रार्थयामहदत्यर्थः ॥ तानी. त्युक्तं कानीत्याह यत्र येषु वास्तुपु गावो रश्मयो भूरिशृङ्गा अ. त्यन्तोन्नत्युपेताः बहुभिराश्रयणीयावा अयासो ऽयनागन्नारोड- तिविस्तृताः यद्वा यासो गन्तारो ऽतादृशाः अत्यन्नप्रकाशयुक्ताइ- त्यर्थः । अत्राह अत्र खलु वास्त्वाधारभूते द्युलोके उरुगायस्य बहुभिर्महात्मभिर्गातव्यस्य स्तुत्यस्य कृष्णः कामानां वर्षकस्य वि- प्णोस्तत्तादृशं पुराणादिषु गन्तव्यत्वेन प्रसिद्धं परमं निरतिशयं स्थानं भूरि प्रभूतम् अवजाति स्वमहिना स्फुरति इति ॥इत्थं स्व. व्याख्यानमुक्त्वा माधवेनानन्तरमेव निरुक्तव्याख्याप्युपन्यस्तात. यथा ॥अयं मन्त्रोयास्केन गोशब्दोरश्मिवाचकइति व्याचक्षा- णेन व्याख्यातः॥ ता तानि वास्तूनि कामयामहे गमनाय यत्र ·(२३७) गावागारेश्टनाबहुश्रङ्गाभूरीति बहुनोनामधेयं प्रभवतीति सतः . श्रयतेर्वा शृणातेर्वा शनातेर्वा शरणायोगतमिति शिरसोनिर्गत. मिति वा अयासोऽयनाः तत्र तदुरुगायस्य विष्णोर्महागतेः परमं पदं परार्ध्यस्थलमवभाति भूरि पादः पद्यते इति । अत्र निरुक्ते शिरसोनिर्गतमिति प्रतीत्यभिप्रायम् ।। अस्माकं हि शिरःप्रदेशे रश्मीनां प्रतीतिः॥ यद्वा शिरःप्रधानसेनायेशिखरेमस्तकेपिचेति- मेदिनीकोशाच्छिरःशब्दः प्रधानवाची ॥ तेन प्रधानात्सूर्यानिर्ग- तमित्यर्थः । एतेन शिरसोनिर्गतमिति विग्रहप्रदर्शनेन गवादिवि- कारपरताऽपि तत्रत्यशृङ्गशब्दस्य यास्कसंमतेति टीकाकारोक्तिर्वि- फलीलता ॥ तथासति गावइत्यत्राऽप्यर्थान्तरप्रर्शनस्योचिंतत्वाञ्॥ अतएव माधवेनाऽपि गोशब्दः पशुपरः शृङ्गशब्दश्च तद्विकारपरो.' नाश्रितः । अन्यथा वास्तुशब्देन विष्णुलोस्य तदभिमतत्वेन तस्य तदाश्रयणमुचितमेव स्यात्।।एवंचेयं व्याख्या यास्कादिविरुद्धत्वे. न स्वकपोलकल्पितैव ॥ यत्तु रश्मयोगावउच्यन्नेइति प्रतिज्ञाय यास्केनाऽस्य मन्त्रस्य व्याख्यातत्वेऽपि सूर्यनिरूपणं प्रतिज्ञाया- व्याख्यातत्वेन चार्थान्तरोक्तौ न दोषदत्युक्तम् || तल ॥ तस्याऽपि तादृशार्थे साधकाऽभावे स्वकपोलकल्पितत्वाद्वाधकन्तूक्तमेव ।। अदोयद्दारुप्लवते इति लक्ष्मीप्रकाशकमन्त्रस्य माधवेन व्यासेन च पुरुषोत्तममाहात्म्ये जगन्नाथपरत्वेन यद्याख्यानं कृतं तत्तु न दृष्टा-' न्तयोग्याव्यासस्य सर्वज्ञत्वान्माधवस्य तदुक्त्याधारत्वात् प्रकरणंतु माधवोक्तेऽर्थेऽपि न विरुद्धम् ॥ ईदृशविपये सर्ववेदायत्पदं वेदेश्व- सरित्यादिश्रुतिस्मृतीरवष्टम्भकतयोपन्यस्यंस्तु अग्रिमीळेइत्या. दिकमपि कुकविकृतिवद्विष्णौ योजयेत् ॥ यास्केन सूर्यपरत्वेना.

·.. (२३६) त्यादिहेतोरदर्शनेन तन्यायाऽनवतारात् भूरिशब्दस्यार्थान्तरपरत्वेन त्वयाऽपि व्याख्यातत्वात् ॥ नच व्यापकात्मवादिमते शरीरस्येव भूप्रदेशस्य तहृत्तिलाशस्थानत्वादत्रेति ब्रह्माण्डान्तर्गतत्वोक्तिः सं. गतेति नट्टीकोक्तयुक्त्यन्तरमपि सङ्कतं ॥ तस्याऽपिवैश्वानराधिक- रणसमानमूलकत्वात् ।। यत्रहि मानान्तरेण व्यापकत्वं निश्चितं तत्रहि संदिग्धस्याऽव्यापकत्वस्य दृत्तिलाजेन व्यवस्था निश्चीय. ते॥ नचाऽत्र तथाऽस्ति इत्युक्तम् ।। किञ्च शरीरस्य तल्लाभस्थान: त्वेऽप्यात्मनः शरीरेऽस्थितत्वात् अत्र लभ्यतइत्यनुक्तत्वेनोपलब्धि- स्थानत्वाऽयोगाच नेदं सारं ।। परमत्वादिकं तु न नित्यत्वप्रयोज- कं ॥ मानाभावात् ॥ माधवक्तवेदाप्येऽयं मन्त्रदत्थं व्याख्या- तः॥ हेपनीयजमानौवां युष्मदर्थ ता तानि गन्तव्यत्वेन प्रसिद्धा. नि वास्तूनि सुखनिवासयोग्यानि स्थानानि गमध्य युवयोर्गमना- योश्मसि कामयामहे ॥ तदर्थ विष्णुं प्रार्थयामहइत्यर्थः ॥ तानी- त्युक्तं कानीत्याह यत्र येषु वास्तषु गावो रश्मयो भूरिशृङ्गा अ. त्यन्तोन्नत्युपेताः बहुभिराश्रयणीयावा अयासो ऽयनागन्तारोड- तिविस्तृताः यद्वा यासो गन्तारो ऽतादृशाः अत्यन्तप्रकाशयुक्ताइ- त्यर्थः ॥ अत्राह अत्र खलु वास्त्वाधारभूने धुलोके उरुगायस्य बहुभिर्महात्मभिर्गातव्यस्य स्तुत्यस्य तृष्णः कामानां वर्षकस्य वि. प्णोस्तत्तादृशं पुराणादिषु गन्तव्यत्वेन प्रसिद्धं परमं निरतिशयं स्थानं भूरि प्रभूतम् अवभाति स्वमहिम्ना स्फुरति इति ॥इत्थं स्व. व्याख्यानमुक्त्वा माधवेनानन्तरमेव निरुक्तव्याख्याप्युपन्यस्तात." यथा ॥ अयं मन्त्रोयास्केन गोशब्दोरश्मिवाचकइति व्याचक्षा- णेन व्याख्यातः॥ ता तानि वास्तूनि कामयामहे गमनाय यत्र ·(२३७) गावोभूरिशृङ्गावहुश्वगभूरीति बहुनोनामधेयं प्रभवतीति सतः”. इंश्रयतेर्वा शृणातेर्वा शनातेर्वा शरणायोद्तमिति शिरसोनिर्गत- मिति वा अयासोऽयनाः तत्र तदुरुगायस्य विष्णोर्महागतेः परमं पदं परार्ध्यस्थलमवभाति भूरि पादः पद्यते इति । अत्र निरुक्ते शिरसोनिर्गतमिति प्रतीत्यभिप्रायम् । अस्माकं हि शिरःप्रदेशे रमीनां प्रतीतिः॥ यद्वा शिरःप्रधानेसेनायेशिखरेमस्तकेपिचोति- मेदिनीकोशाच्छिरःशब्दः प्रधानवाची । तेन प्रधानात्सूर्यान्निर्ग- तमित्यर्थः ॥ एतेन शिरसोनिर्गतमिति विग्रहप्रदर्शनेन गवादिवि- कारपरताऽपि तत्रत्यङ्गशब्दस्य यास्कसंमतेति टीकाकारोक्तिवि. फलीकता ॥तथासति गावइत्यत्राऽप्यर्थान्तरप्रर्शनस्योचिंतत्वाच्च। अतएव माधवेनाऽपि गोशब्दः पशुपरः शृङ्गशब्दश्च तद्विकारपरो- नाश्रितः ॥ अन्यथा वास्तुशब्देन विष्णुलोस्य तदभिमतत्वेन तस्य तदाश्रयणमुचितमेव स्यात्॥एवंचेयं व्याख्या यास्कादिविरुद्धत्वे. न स्वकपोलकल्पितैव ॥ यत्तु रश्मयोगावउच्यन्नइति प्रतिज्ञाय यास्केनाऽस्य मन्त्रस्य व्याख्यातत्वेऽपि सूर्यनिरूपणं प्रतिज्ञाया- व्याख्यातत्वेन चार्थान्तरोक्तौ न दोपदत्युक्तम् ॥ तन्न ।। तस्याऽपि तादृशार्थे साधकासावे स्वकपोलकल्पितत्वाद्वाधकन्तूक्तमेव ।। अदोयद्दारुप्लवते इति लक्ष्मीप्रकाशकमन्त्रस्य माधवेन व्यासेन च पुरुषोत्तममाहात्म्ये जगन्नाथपरत्वेन ययाख्यानं कृतं तत्तु न दृष्टा- न्नयोग्यव्यासस्य सर्वज्ञत्वान्माधवस्य तदुक्याधारत्वात् प्रकरणंतु माधवोक्तेऽर्थेऽपि न विरुद्धम् ॥ ईदृशविपये सर्ववेदायत्पदं वेदेश्व- सर्वैरित्यादिश्रुतिस्मृतीरवष्टम्भकतयोपन्यस्यंस्तु अनिमीळेदत्या- दिकमपि कुकविकृतिवद्विष्णौ योजयेत् ।। यास्केन सूर्यपरत्वेना- ·ऽयं मन्त्रोव्याख्यातइत्यपि टीकाकारस्य भमः ॥ महागतेविष्णा- वपि सत्त्वेन सूर्यशब्दस्य निरुक्ते दर्शनेन पदार्थमात्रस्य कथनेन च तदन्वयस्य माधवोक्तरीत्या सम्भवात् । अतएव माधवेन अ. अयं मन्त्रोयास्केनेत्यादिस्ववाक्ये तुशब्दोन प्रयुक्तोव्याख्यावैल. क्षण्येतु तत्प्रयोगउगचितः॥एवंच प्रकरणाऽनुरोधायास्कविरुद्धा. र्थोपपादनमित्यपि निरस्त॥यास्केनाऽपि विष्णुपरत्वस्यैवोक्तत्वात्।। एवंचैतन्मन्त्रसम्बन्धिमाधवब्याख्यादृष्टान्नेनापि विटवादिव्या. ख्यानस्य न सङ्गतिः॥ किञ्च विरोधाभावे व्याख्यान्तरस्याऽदुष्ट. बेऽपि सति विरोधे दुष्टत्वमेवेत्यलम्तैत्तिरीयकस्थमन्त्रे प्रथमते- शब्दस्य तवेति व्याख्यानं तु व्याकरणापरिशीलनात् ।। तेमया- वेकवचनस्येत्यत्र पदादित्यधिकारेण तदप्राप्तेः ॥ अव्ययत्वादिक. ल्पनातु द्वितीयतेशब्दस्य तथार्थकत्वसम्भवेऽयुक्तैव ।। भूरेरित्यस्य इन्द्रोमायाभिःपुरुरूपइत्यनेन समानार्थतायाउचितत्वान् ॥ अ. र्थान्तरे मानाऽभावात् ॥ वेदस्य नित्यत्वं यादृशं प्रागस्माभिरुक्तं तादृशनित्यत्वेन न त्वदीहितसिद्धिः । तदुक्तत्वमात्रेण नित्यत्वा- सिद्धावाभातिशब्देन तसिद्धिश्वाऽमूलैव । वर्तमानप्रयोगस्य ग. तिस्तूक्ता ॥ मन्त्रार्थस्तु नावांवास्तूनीत्यनेन तुल्यकल्पऊहनीयः॥ इनिचत्वारिंशवण्डखण्डनम् ॥ ४०॥ ॥ तदनन्तरमेवच पठ्यते णिपश्यतयतोव्रतानिपस्पशे इन्द्रस्ययुज्यःसखा ॥ मिपद सदापश्यन्तिसूरयः दिवीवचक्षुराततमितिमन्त्रद्व- च पूर्वस्मिन्मन्त्रे यत्रभूरिशृङ्गाअयासस्तदुरुगायस्यप. मत्युक्त्वा तदनन्तरं तत्र कृतानि कर्माण्यपि विष्णोःकर्मा-- णिपश्यतेति मन्त्रेण निरूप्य पुनः पूर्वोक्तं लीलास्थानं तद्विष्णोः ·पदमिति पदेना नूय तस्य नित्यत्वनिरूपणायाह सदापश्यन्ति: सूरयइति सूरयोविद्वांसः ॥ तत्त्वंच, शब्दब्रह्मपरब्रह्मस्वरूपवि. त्वं ॥ परब्रह्मज्ञानं च शक्त्यैवेति निर्णयः॥ भक्त्यामामशिजा. नातीति वाक्यात् ।। भक्त्याहमेकयामाह्मदति वाक्याच्च ।। तेन सू. रिपदेन भक्ताउच्यन्ते ॥ नन्ववाहतदुरुगायस्येति सूरयःसदापश्य. नीतिवाक्यैकवाक्यतायां भूमौ तत्परमं पदं भक्ताएव सदा पश्य. नीत्यर्थः संपद्यते । तथाच काननकालिन्दीतत्पुलिनगिरिवरगव- राद्यात्मकत्वेनोद्भूतरूपवन्महच्च तत्परमं पदं कथं भक्तैकदृश्यं न साधारणजनचक्षुर्विषयइत्याशंड्य तन्निरासाय दृष्टान्नमाह दि. वीवचक्षुराततमिति दिवि स्वर्गे यथा आ समन्तात्ततं व्याप्तं ॥ य. नदुःखेनेतिवाक्यात्सुरवैकसाधनतद्रूपं तत्पदार्थ तत्रस्थानामेव च- क्षुः पश्यति नान्येषां तथेत्यर्थः । तेन तल्लीलामध्यपातिनामेव त- दृश्यमिति साधारणजनाविपयत्वेऽपि न दोषइति भावः॥अथवा- पूर्वोक्ताऽऽशङ्कायामेवोच्यते पूर्वमितएव स्वर्गस्थपदार्थदर्शनाऽभावे.. ऽपि योगधारणया दूरग्रहणाख्यसिद्धिसंपत्तौ योगिनश्चक्षुराततं. सर्वतोव्याप्तं सर्वग्रहणसमर्थ सदितएव स्वर्गे पदार्थान् पश्यति यथा तथैतस्याऽपि पूर्वमदृश्यत्वेऽपि तादृशभगवदनुयहेण तादृग्भक्तिला. से सति तदधिकारः सपन्नइति तदर्थं तथा भगवान् प्रकटोभवतीति तदा दृश्यत्वं जवतीत्यर्थः। तेनाऽऽधुनिकानामपि पूर्वोक्ताऽधिका. रसंपत्तौ तदर्शनं भवतीति सिद्ध||अथवा दृष्टान्नत्रयमत्रातथाहि।। पूर्वोक्तपरमपदस्य लोकरूपत्वेनेतरलोकन्यायेन दुःखस्याऽपि तत्र- सम्भवात् भगवल्लीलायाश्वानन्दरूपत्वात्कथमेतस्यानन्दैकरूपत्व- मतउक्त दिववेिति ॥ यथाऽन्यलोके दुःखसंभिन्नसुरवरूपत्वेऽपि.

·(२४.) स्वर्गे दुःखाऽसम्झिन्नसुखरूपत्वं तथा गोकुले आनन्दकस्वरूपत्व. मित्यर्थः ॥ नन्वित्यादिनोक्ताशदायामाहाचक्षुरिवेतियथा चक्षु. रेवरूपं गृह्णाति न श्रोत्रादिकं इन्द्रियत्वाऽविशेपेऽपि तस्यैव तत्र सामर्थ्यान् वस्तुनएव तथात्वात् तथावापीत्यर्थः ॥ यथा दोषा- ऽसहकतमेव चक्षुर्वस्तुतत्त्वं गृह्णाति भ्रमिकामलादिदोषसहक- तंतु महीश्रमिशनपीतिमादिकं तथाऽविद्यादिदोषरहिताः सरय- एवं गोकुलादिस्वरूपं पश्यन्ति नान्यदस्यपि चक्षुर्दृष्टान्नस्या:- भिप्रेतमिति ज्ञेयं ॥ एतेन तत्रस्थरक्षस्थलादीनां वश्वनान्य- थाभावदर्शनादिषूपपत्तिरुक्ता भवति ॥ यद्वा चक्षुरिति द्वितीयै- कवचनान्त पदं ॥ यथा चक्षुरिन्द्रियं स्वयमतीन्द्रियमेव गोलके स्थितं सत् सर्व प्रत्याययति गोलकेऽपि चक्षुःशब्दवाच्यतां च वि- धत्ते योगिप्रत्यक्षविषयश्च भवति तथा गोकुलादिकमप्यलौकिक स्वयमतीन्द्रियमेव साधारणजनदृश्ये स्वयोग्ये स्थाने स्थितं सत्त- स्थान प्रकाशयति स्वव्यपदेशं च प्रापयति तत्रैवच स्थितं भवति पूर्वोक्तमरित्वे दृश्यं च भवति ॥ तथाचैतादृशं परमं पदं सूरयः स- दा पश्यन्तीतिसम्बन्धः ।। ननु साधारणजनदृश्यस्याधिष्ठानत्वपक्षे तस्यैव करणदोपादन्यथाभानपक्षेऽपि तत्र स्थितानां लोकानां दुःखकामक्रोधादिकमनुपपलं ॥ तस्य परमानन्दरूपस्यागुणाली- तत्वाच्च ।। नच करणदोषेणैव द्रष्टुस्तत्स्थितलोकदुःखादिदर्शनमिति वाच्यं ॥ करणदोपस्याऽपि तत्र वक्तुमनुचितत्वात् ॥ तत्रैवाऽन्यो- न्यं तथा दर्शनादित्यतउक्तं ॥ आततंचक्षुरिवेति ॥ यथा देवदत्त. चक्षुरिद्रियं विष्णुमित्रशरीरे आसमन्ताद्याप्तमपि तैजसं सदप्यनु. दूतरूपस्पर्शत्वेन नान्धतमसे प्रकाशयति तापयति वा तथा भगव- ·(२४१) दिच्छयैवाऽप्रकटानुभावत्वेन तस्य पक्षद्वयेऽप्याधुनिकतजनदो. पदर्शनमुपपद्यतइत्यर्थः ॥ तादृशी जगवदिच्छा तु सर्वमुक्त्यभावा- यासुरजीवानां व्यामोहाय च ॥ यथा योगिनामेव प्रत्यक्षं तत्तथा भक्तानामेवैतदपीति पूर्वमेवाऽवोचाम ॥ ४१ ॥ ॥ अथ तदन- न्तरमेवेत्यादिरवोचामेत्यन्तएकचत्वारिंशः खण्डः खण्ड्यते ।। तत्र मन्त्रद्वयस्य तावामितिमन्त्रादनन्तरत्वोक्तिः प्रमादादेवैतयो. रतिव्यवहितत्वात्पूर्वपठितत्वाञ्च ॥ तावांवास्तूनीति द्वितीयाष्टके द्वितीयाध्याये पठ्यते ॥ विष्णोरित्यादितु प्रथमाटके द्वितीयाध्या- ये ॥ सदापश्यन्तीति तु सदायजन्तीतिवपयोगः । परब्रह्मज्ञानं जत्यैवेत्युक्तिस्तु श्रोतव्योमन्तव्यदत्यादिविरोधादुपेक्ष्या॥ परम्प- रया भक्तर्ज्ञानहेतुत्वं तु न निवार्यते ॥ भगवद्वाझ्ययोर्भस्येत्यत्र तृतीये तु काशीमरणादित्यत्र पञ्चमीव प्रयोजकहेतौ।। स्वर्गस्याड- तिदूरत्वेन दर्शनाभावस्य वक्तुं शक्यत्वेन तदृष्टान्तपरत्वेन ब्या- ख्यानं न युक्तं ॥ किञ्च चक्षुःशब्दस्य चक्षुर्विशेषपरत्वे टीकोक्त. रीत्योद्भूतरूपादीनामलौकिकप्रत्यक्षमात्रप्रयोजकत्वकल्पने च गौ- रवम् ॥ अथवेत्यादि द्वितीयव्याख्यानं त्वनेकात्थ्याहारदोषग्रस्त- म् ॥ अथवा दृष्टान्नत्रयमित्यादितु इवकाराबत्त्यनेकारध्याहारदू- पितम् ॥ यद्वा चक्षुरित्यादितु स्वकपोलकल्पितमनेकपदारध्याहार- दोपग्रस्तंच ॥ तस्मादसन्दिग्धार्थवाक्यान्तरं संवाद्यैव सन्दिग्धार्थ- स्यास्यार्थोवाच्यस्ततोऽयमर्थः॥दिवि स्वयंप्रकाशएम त्रिपादस्या मृतंदिवीत्यनेनैकार्थ्यात् ।। एवंच विष्णोः परमं पदं शुद्धं ब्रह्म इव- शब्दोऽवधारणे ॥ ननु अमरिभिश्वक्षुपा किन्नदृश्यते तत्राह ।। च.

·(२४२) क्षुराततमिति ॥ विषयग्रहणे विस्तृतं । तथाच श्रुत्यन्तरं पराश्चि. खानिव्यतृणास्वयंभूस्तस्मात्पराङ्पश्यन्तिनान्तरात्मन् कश्विद्धीरः- प्रत्यगात्मानमैक्षदिति ॥ माधवस्तु सृरयोविद्वांसऋत्विगादयोवि. प्णोः सम्वन्धि परममुत्कृष्टं तच्छास्त्रप्रसिद्धं पदं स्वर्गस्थानं शास्त्र- दृध्या सदा पश्यन्ति ॥ तत्रदृष्टान्तः ॥ दिवीव आकाशे यथाss. नतं सर्वतः प्रसृतं चक्षुविरोधाभावेन विशदं पश्यति तद्वत् इति व्याचख्यौ ॥ यत्त्वासुरमोहायेत्यत्र प्रमाणोपन्यासार्थ तट्टीकाका- रेण तथाप्यासुरमोहार्थपरेपांचवचित्कचित् दुःखाज्ञानश्रमादीश्च- दर्शयेच्छुभसद्गुणः क्ववणादिकचाऽज्ञानंस्वतन्त्राचिन्त्यसद्गुणे दौल- भ्याञ्चैवमोक्षस्यदर्शयेत्तान्यजोहरिरिति ब्रह्माण्डपुराणश्लोकद्वय. मुदाटतं ॥ तत्तु न युक्तं ॥ पूर्वपक्षिणा गोलोकस्थजीवदुःखे आ- शविन्तत्वेनात्रेश्वरे समाहितत्वेन विषमत्वात् ॥ किञ्चासुरपदोपा. दानादिदं रावणादिमोहार्थतां दुःखादिदर्शनस्याह तथा तेषामे- व मोक्षस्य दुर्लभतां चाह ।। अतएव अमादीति व्रणादीति च सं. गतम्।।युद्धस्याऽसुरैरेव कृतत्वायुद्धएवच व्रणादेः सुप्रसिद्धत्वात् ॥ मूलत्वंध्याहारादिगौरवादशब्दार्थवर्णनपरत्वाच्च हेयम् । इत्येकच. त्वारिंशरखण्डखण्डनम् ॥ ४१ ॥ ॥ अथ विष्णोःकर्माणीति म- म्ञोव्याख्यायते ॥ अत्र पूर्वस्मिन् मन्त्रे गोकुलस्यैव निरूपणा- तत्र कतान्येव कर्माणि यशोदास्तनपानपूतनामुपयःपानरिगणा- दीनि कर्माणि कर्मपदेनोच्यन्तइत्यवगम्यते । अतएवाह ॥ यतो- बतानिइति ॥ यतः कर्मभ्योहेतुभूतेभ्योव्रतानि कात्यायन्यर्चनादी नि सांनिध्याद्विष्णुरेव पस्पशे स्पृष्टवान् ॥ तत्फलत्वेन तत्कौष्या- विर्भूय तासु सर्वी लीलां रुतवानित्यर्थः॥ स्पशबाधनस्पर्शनयो.

·(२४३) रिति धातोलिटि रूपमिदं। अयंचोभयार्थकः प्रयोगातेन व्रता- नि लोकमर्यादाव्रतानि पातिव्रत्यादीनि बबाधइत्यर्थः ॥ वेदम- र्यादात्याजकानां कर्मणां सदोषत्वशनपरिहारायाऽयं प्रयोगः ।। नेन तेपामविकतत्वमुक्तं भवति ॥ स्वव्रतान्यप्यात्मारामत्वपूर्णका: मत्वादीनि नियमरूपाणि बबाधे । आस्मिन्नर्थे न श्लेषे अ. बतानि स्पृष्टवानित्यर्थोयुज्यते ॥ तानि कर्माणि गोपीभिः सह रमणरूपाणि पश्यतेत्युपदेशः । यद्यपि कर्मदर्शनस्य फलत्वेन न स्वरुतिसाध्यत्वं तथापि मोक्षरसाधिकरसानां स्वतःपुरुषार्थरूपा- णामतिदृद्यानां स्मरणतस्तत्परवश्यमौन्सुक्यं च श्रुतेः प्रकटयत्येव कथनं ॥ तेन तत्साधनोपदेशः पर्यवस्यति ।। एतेन कर्मणां नित्य- त्वं ज्ञेयं । अन्यथैतदुपदेशाऽसम्भवात् ॥ इन्द्रस्य युज्योयोज्योs- नुकूलः सखा ॥ अयमर्थः॥ भगवतेन्द्रयागनने कते बहुबलात् दृष्ट्यादिभिरिन्द्रेण द्रोहे कृतेऽपि तद्धेतुभूतदोपरूपमदमेव दूरीकत- वान्सर्वसमर्थोऽपि नविन्द्रं तदधिकारं वा । तथाच तद्दोपहरणेनत दनुकूलः तदनन्तरमिन्द्राभिषेकगोविन्दनामधारणादिभिस्तत्समान- धर्मस्तस्य सखा ॥ एतेनाप्रपन्नेऽपि प्रत्युतापकारकर्त्तर्यपि स्वय. मुद्यम्य तद्दोपनिवर्त्तकस्तद्धर्माद्वीपकर्ता च नाऽन्योऽस्तीति परम- कृपालुत्वं दर्शितं ॥ तेन भजनापयिक रूपमुक्तं भवति ॥ यद्वा यतः कर्मभ्यइन्द्रस्य व्रतानि यागादीनि पस्पशे बवाधे तानि - प. श्यतेत्यन्वयः॥ तानि कर्माणि केवलात्मसात्करणरूपाणि ॥ एतच्च यथा तथा दशमस्कन्धविवरणे प्रपञ्चितं पितृचरणैरिति नात्रोच्यतो। तेन स्वतः साधनराहित्येऽपि विपरीततत्करणेऽपि तन्निवार्य स्व.. एवात्मसात्करणलक्षणधर्मोऽसाधरणोज्ञापितोभवति ॥ तेनैतस्यै, .

·(२४४) व भजनीयत्वमुक्तं भवति ॥ अन्येहि स्वभक्तसाधनसंपत्तौ फलं ददति नत्वन्यथापीति भावः ॥ युज्योयोज्योगोपिकानां तहिदू- पत्वेन भगवतश्च नीलमेघश्यामत्वेन तासां योगार्हः सखा समान- शीलव्यसनवानित्यर्थः । युजेर्वाहलकास्यप् ॥ कित्त्वानुणाभा. वः। एतन्मन्त्रद्वयाऽनन्तरमेव ऋग्वेदे पठ्यते तद्विमासोविपन्यबो- जागृवांसःसमिन्धते विष्णोर्यत्परमंपदमिति ॥ एतदर्थस्तु विष्णो- र्यत्पूर्वोक्तं परमं पदमस्ति तत्पदं विप्रासोमेधाविनः पुनः कीद- शाविपन्यवोविशेषेण स्तोतारः :पुनः कीदृशाजागृवांसः शब्दार्थ- योः प्रमादराहित्येन जागरूकाः समिन्यते सम्यग्दीपयन्तिप्रकाश- यन्ति ॥ मेधावित्वेन यथोक्तागवल्लीलास्वरूपाद्यनुसन्धानस- हिताः ॥ शब्दार्थयोः प्रमादराहित्येन वाच्यवाचकयोर्भगद्रूप- नाम्नोनित्यत्वेन कुतर्कायनुपहतमनयोनिरन्तरकीर्तनरूपस्तोत्रा. दिसाधनैः प्रकटयन्नीत्यर्थः ।। तादृशसाधनसंपत्त्यां तद्दर्शनसामः र्थे सति पश्यन्तीति तथा । अतएव श्रीभागवतेऽप्युक्तं शृण्व- लिगायन्तिगणन्त्यभीक्ष्णशःस्मरन्तिनन्दन्नितवेहितंजनाः तएव प. श्यन्यचिरेणेत्यादि । तथाच स्थितस्यैव परमपदस्य समिन्धनमु. तमिति नित्यत्वमेव काननपशुपक्षिमनुजादीनां तत्सम्बन्धिली. लानामपि ॥ अपरं च छान्दोग्ये पथ्यते ॥ अथयदिदमस्मिन्ब्रह्म- पुरेदहरंपुण्डरीकंवेश्मदहरोस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्ट- व्यंतद्वावविजिज्ञासितव्यमित्येतस्याये कि तत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वा विजिज्ञासितव्यमिति प्रश्भे यावान्याअयमाकाशस्तावानेषो- नईदयआकाशउसेअस्मिन्द्यावापृथिवीअन्नरेवसमाहितेइत्यादि- नाऽमिवायुसूर्यचन्द्रविद्युन्नक्षत्राण्युक्त्वा यच्चास्येहास्तियञ्चना.

·स्तिसर्वतदस्मिन्समाहितमित्युक्त्वा ब्रह्म रेजीर्णध्वस्तवातदानितं. किमवशिष्यतइति प्रश्ने नास्यजरयतजीयतिनवधेनास्यहन्यत. एतत्सत्यंब्रह्मपुरमस्मिन्कामाःसमाहिताः एपआत्मापहतपाप्मेत्या. दि॥ अत्र ब्रह्मपुरशब्देन ब्रह्मणोभगवतः परं लीलास्थानं श्रीगो- कुलमथुरायुच्यते । शरीरार्थकत्वएतत्सत्यं ब्रह्मपुरमित्यपिमं वाक्यं विरुध्येत ॥ अस्य नित्यत्वकथनार्थमेतज्जरादिहेतुकतदानितनाशं पूर्वपक्षत्वेनोक्त्वा वस्तुतस्तु तत्र जरावधादिसम्भावनैव नास्ति य- तएतत्सत्यं ब्रह्मपुरं तथापि तुप्यतुदुर्जनइति न्यायेन नास्य जर. येत्यायुक्तं तर्कितं तदितिज्ञेयं ॥ अतएव भक्तानां सर्वे कामास्त. स्मिन् सम्यगाहिताइत्युक्तं ॥ एतच्चाऽऽन्दमयाधिकरणे सोऽश्नुतेस. न्किामान्सब्रह्मणेनिश्रुतिव्याख्याने प्रपञ्चितं ।। किञ्च ।। दहर. उत्तरेभ्यइत्यधिकरणेन व्यासदहरशब्दवाच्योऽर्थीभगवानिति नि- तः ॥ भगवत्स्थानस्याऽपि भगवद्धर्मवत्वेन स्थितियोग्यत्वमि. ति वक्तुं श्रीगोकुलस्थभक्तदृदयकमलस्याऽपि दहरत्वमुक्तं ॥ तत्र व्याप्य प्रकटीभूय सर्वव्यवहारहेतुत्वेन स्थिनदत्याकाशत्वमुच्य- ते॥ साक्षात्पुरुषोत्तमलीलोपयोगिपदार्थाआकाशादयोद्युप्रभृत- योभगवदात्मकाएवेति तदन्तःस्थिताएव नतु कालायधीनास्तदा- श्रयावा ॥ येत्यक्तलोकधर्माश्चमदर्थतान्विधर्म्यहमितिभगवद्वा. क्याञ्च ॥ यावान्वेति परिणामसाम्यमुपलक्षणविधयोक्तमिति ने. योतेन लीलाव्यपदार्थाः स्वरूपतस्वलौकिकाएव तथापि लौकि. करूपाएवेति ज्ञाप्यते।लोकवसुलीलाकैवल्यमिति न्यायात्॥एवं. सति निष्प्रत्यूह लीलानित्यत्वं श्रुतिदन्दैरमन्दगीत ममन्दानन्दकन्द.. ममन्दभाग्यराशिभिर्मनुजैर्टदिशावनीयं ॥४२॥ ॥ अथ अथ.

·(२४६) विष्णोरित्यादिर्ट दिशावनीयमित्यन्तोद्वाचत्वारिंशः खण्डः खण्ट्य- ते॥ ॥ तत्र पूर्वस्मिन्नित्यसकतं॥तावामित्यस्याऽतिव्यवहिनोत्तर. त्वात् ॥ तस्योक्तार्थकत्वेन गोकुलस्यैव निरूपणादित्यप्यसद्गतम् ।। • अन्यदपि तत्रोक्तमूहनीयम् ॥ कर्मशब्देन कर्मानुरूपफलदानानि गृश्यन्ते।तपां दर्शनं योगवलादार्पज्ञानरूपम् सामान्यज्ञानरूपं वा॥ दृशेर्ज्ञानसामान्यार्थतायाउक्तत्वात् ॥ व्रतस्पर्शस्तु तत्फलदानाय स्वीकारः॥ श्रुत्यन्तरसंवादात् ॥ किञ्च तावामिति मन्त्रे निरुक्ते उरुगायस्य विष्णोर्महागतेरित्युक्तत्वेन मन्त्रान्तरस्थविष्णुशब्दो. ऽपि महागतिवाचकः इति तद्धार्दै । महागनिश्च सूर्यादिप्वप्य- स्तीति तत्परतायां च तात्पर्य प्रतीयते ॥ अन्यथा तस्मिन्मन्त्रे विष्णुपदानावेन तद्विवरणं न समच्छेत ॥ एवंचेमावपि मन्त्री सू. र्यादिपरावेव तत्र कर्माणि सर्वोपकारकरणानि पश्यत जानीत स्वोदयेन त्रयीमयत्वेन च सर्वव्रतप्रयोजकतया तस्य स्पर्शकत्वं सर्वयज्ञप्रवर्तकतयाचेन्द्रसरवत्वं ॥ परमंपदमितिपूर्ववद्याख्येयं दि- वीत्यस्य पश्यन्तीत्यनेन सम्बन्धः ॥ दृशिर्ज्ञानसामान्ये॥ यथा च- शुलौकिकवैदिकसर्वव्यवहारोपकारकमेवं जानन्तीत्यर्थः ॥ प्रततं व्यापकं सर्वोपकारकत्वान्॥वस्तुतस्तु माधवः हेऋत्विगादयोविष्णोः कर्माणि पालनादीनि पश्यत यतो यैः कर्मशिग्रतान्यग्निहोत्रादी- नि सर्वोयजमानः पस्पशे स्पृष्टवान्॥विष्णोरनुग्रहादनुतिष्ठतीत्यर्थः।। तादृशोविष्णुरिन्द्रस्य युज्यो योज्योऽनुकूलः सरवा भवति ॥ वि- णोरिन्द्रानुकूल्यं त्वष्टाहतपुत्रइत्यनुवाके ऽथवैतहिविष्णुरित्यादिना तैत्तिरीया आमनन्नि इति व्याचख्यो। नियमभञ्जकत्वाङ्गीका-- रस्त्वासुराणामेव ॥ वैदिकमर्यादानजकत्वाझीकारे श्रीकृण्णबुद्धयोः ·(२४७) कोवा विशेषः स्यात् ॥ तस्माद्युप्माभिरेवेदानीन्तनकुलवधूपाति- प्रत्यवाधनाय तथा व्याख्यायते ॥ मन्त्रस्य सद्धर्मरक्षापरतायाः स्पष्टं प्रतीयमानत्वात् ॥ एतेन यतः कर्मभ्योहेतुभ्यइत्यारभ्याऽस. म्भवादित्यन्तस्य ग्रन्थस्य कामुकप्रलापमात्रत्वं स्पष्टीकृतम् ॥ इ. न्द्रसखत्वं तु पूर्वोक्तरीत्यैवेत्यर्थान्तरकथनं प्रलापएव ॥ बिना भ- क्ति फलप्रदातृत्वे साधनप्रयासनैष्फल्यम् ॥ गोपीनां तडिद्रूपत्वे मानमन्वेप्यम् ॥ गोप्यादिपदाध्याहारे गौरवञ्च ॥ तद्विद्वांसइति म- न्त्रेऽपि विष्णोर्यत्परमंपदमिति पूर्ववद्याख्येयम् ।। वाच्यवाचकयो- नित्यत्वे तु न मानम्।।अतस्तत्कथनं प्रलापएवासमिन्धनं तु स्थितस्य ग्रहणान्नतुनित्यत्वात्प्रमाणाभावात् ॥ एतत्सत्यमित्यत्र सत्त्यशब्दो. नाऽवाधितार्थकः किन्तु यथावदर्थतावदर्थकः ॥ सत्त्यंकतेचशप- थेतथ्येत्रिपुतुतद्वतीतिमेदिनीकोशात् ॥ तत्त्वं तु यथाप्रतीयमानत्व- म् ॥ तथाच ब्रह्मपुरशब्देन तत्र शरीरमेव ग्राह्यम् ॥ अन्यथा ज- रायाः प्राणवियोगरूपवधस्य च शरीरधर्मतया प्रसिद्धत्वेन गो. कुले तदभावेन भक्त्याऽपक्षयविनाशयोस्ताभ्यां पदाभ्यां पहणे- ऽपि ग्रामादेरपक्षयादिना स्वामिनोलोकेऽप्यपक्षयादेरदर्शनेन च जीर्णत्वहननशङ्कासमाधाने निर्मूले स्याताम् ॥ किञ्च नवद्वारेपुरे- देहीत्यादौ पुरशब्दस्य देहे प्रसिद्धिरस्ति गोकुले तु व सेत्युदाहर। किञ्चैतत् सत्त्यंब्रह्मपुरमित्यत्र देहजरावधाभ्यां जीर्णत्वहननयोर- नाश्रयोब्रह्मोच्यानलैवैतच्छब्देन परामृश्य तत्पकरणस्थब्रह्मलोक- पदवत्सामानाधिकरण्येन ब्रह्मपुरशब्देनोच्यते॥सर्वकामसमाधानस्य एपआत्मा इत्यादिविशेषणस्य च तत्रैव सम्भवात् ।। एतेन शरी- रार्थकत्वे इत्यादि निरस्तम् । तथापि तुष्यत्वित्यादिकुकविकृति.

·(२४८) वयोजनं तु मूलाजावाद्वेयम् ॥ सर्वकामा मनोरथाः॥मच तेषां प्रतिष्ठितत्वकथनेन जोगोपकरणान्येव कामशब्देन यासाणीति टोकोक्तं साध्विति वाच्यमापरमेश्वरस्य मनोरथानाधारत्वे सर्वा- श्रयत्वव्याहतेस्तस्य तदाधारत्वात्।।एतेन सोचतेसर्वान्कामानिति श्रुतिव्याख्यानपरस्वगुरुत्युपष्टम्भनमपि तस्व निरस्तम् ॥ तेन हि कामपदेन भोगसाधनोपादानेऽशेग्रहणं बीजमुक्तं ॥ तच कामश: ब्देन मनोरथमहणेऽपि नासङ्गतम् ॥ मनोरथानां सुखरूपाणामपि सोत्यन्नंसुरखमश्नुते इत्यादिदर्शनेनाशनसम्भवात् ।। एवञ्च हृदय. कमलस्यैव पुण्डरीकपदेन ग्रहणं नतु गोकुलस्थभक्त हृदयकमल- स्य मानाशावादेवश्च भगवत्स्थानस्याऽपीत्यायप्यपहस्तितम् ॥सा. क्षात्पुरुपेत्याद्यप्यसइन्तम् ॥ सङ्कोचे बीजाभावादतिरिक्ताकाशा. दिसत्त्वस्य निर्मूलत्वाच्च ।। येत्यक्तलोकधर्माः इत्यत्र लोकधर्मश- ब्देन राजसेवाकुलधर्मादयोगृहन्ने नतु वस्तुस्वभावः ॥ मानाभा. वात् ।। तेन तान्विभर्मीत्यस्य तान् पालयामीत्यर्थः । तेषांनित्या- भियुक्तानामितिवाक्येनेकार्थ्यलाभात् ॥ लोकवत्तुलीलाकैवल्य- मित्यत्र लीलाशब्दः केलिवाची ।। लीलाकेलिविलासयोरितिमे- दिनीकोशात्।यत्त्वेतत्सूधव्याख्यायामेतत्पित्रा नहि लीलायां कि- ञ्चिव्ययोजनमस्ति लीलायाएव प्रयोजनवादियुक्ता ईश्वरत्वारे. वन लीला पर्यनुयोक्तुं शक्येत्युक्तं|तन्नयुक्तं॥तथाहि।यदि लीला- याएवेत्यनेनेश्वरविषयएव नियमः क्रियते तर्हिसूचे लोकवदितिः व्यर्थतद्विरोधश्वायदिच सामान्यविषयएव सक्रियते तहि ईश्व- रत्वादेवेत्यसंगतम्॥ लीलायादुःखाऽभावसुखविलक्षणत्वेन तस्याः प्रयोजनयोक्तिाहतैयाअतएवैतरसूत्रव्याख्याने यथा लोके क.

·(२१९) स्यचिदामैषणस्य सज्ञोराजामात्यस्य वा व्यतिरिक्तं किञ्चित्प्रयोज. नमनभिसन्धाय केवलं लोलारूपाःप्रवृत्तयः क्रीडाविहारेषु भवन्ती- त्यायुक्तम् भगवत्पादैः।।अत्र प्रयोजनाजिसन्धानाभावेन प्ररत्ताया लीलायाः प्रयोजनरूपत्वाभावः स्पष्टमुक्ताप्रयोजनानभिसन्धा- ने हेतुराप्नैपणस्यति॥आलेषणत्वं तु सर्वसुखसंपत्त्या विरक्त्यादिना या।।अत्र प्रयोजनमनुद्दिश्यनमम्दोपीतिन्यायेनेश्वरस्याऽमकामत- या ऽप्रवृत्तिराशङ्किता पूर्वपक्षिणा ॥ तत्रोच्छासस्थाचेष्टादिषु व्य- भिचारे दर्शिते गुरुतरसंरम्भतयोच्छासादिसादृश्यं नेति तेनो. ते सूत्रकारइदमाह लोकवदिति ।। तथाचास्मदृष्ट्याऽस्यसंरम्भस्य गुरुत्वेऽपि तदृष्ट्या लौकिकोच्छासादिसदृशीयं लीलेति सूत्रस्य व्याख्यान्तरं श्रीभगवत्पादैः सूचितमिति सङ्केपः । यच्च सा लीला कैवल्यं मोक्षः तस्य लीलात्वेऽप्यन्यस्य तत्कीर्तनान्मोक्षइत्यर्थइति तेनैवोक्तं तदपि न । अध्याहारं विना तादृशाःलाभात् अध्या- हारे मानाभावाच्च ।। तत्कीर्तनेन मोक्षे मानाभावाच ॥ नान्यःप. न्थादति श्रुतिविरोधाच्च ॥ तादृशार्थस्य प्रकृतशङ्करनिवारकत्वा- भावेनाऽऽधिक्यापत्तेश्च ॥ इति द्विचत्वारिंशखण्डखण्डनम् ॥४२॥ ॥ अपरंच रहद्वामनपुराणे गीयते उत्तरस्थाने खिले च भृ. ग्वादीन् प्रति ब्रह्मणोवाक्यानि।पष्टिवर्पसहस्राणिमयातप्तंतपःपुरा नन्दगोपनजस्त्रीणांपादरेणूपलब्धये तथाऽपिनमयामानास्तासां. वैपादरेणवः श्रुत्वैतद्ब्रह्मणोवाक्यंभृगुःपाहाऽथसादरं वैष्णवानांपाद- रजोगातेवद्विधैरपि सन्तितेबहवोलोकेवैष्णवानारदादयः तेषां. विहायगोपीनांपादरेणुस्त्वयापियत् गृह्यतेसंशयोमेऽत्रकोहेनुस्तद्व- ।

·'(२५.) दप्रभो ततोब्रह्माभृगुप्राहचितयित्वापुरातनी कथांसर्वश्रुतीनांय द्रहस्यं परमाद्भुतं ब्रह्मोवाच नस्त्रियोव्रजसुन्दर्य्यःपुत्रताःश्रुतयः- किल नाऽहंशिवश्चशेपश्चश्रीश्चताभिःसमाःक्वचित् प्रारुतेप्रलये- पाप्लेव्यक्तेऽव्यक्तंगतेपुरा शिष्टेब्रह्मणिचिन्मात्रेकालमायातिगेऽक्षरे ब्रह्माऽऽनन्दमयोलोकोव्यापिवैकुण्ठसंज्ञकः निर्गुणोनाद्यनन्तश्वव. ततेकेवलेऽक्षरे अक्षरंब्रह्मपरमवेदानांस्थानमुत्तमं तल्लोकवासीत- प्रस्थैःस्तुतोवेदेःपरात्परः चिरंस्तुत्याततस्तुष्टःपरोक्षपाहतान्गिरा तु. टोऽस्मितमोप्राज्ञावरंयन्मनसीप्सितं श्रुतयऊचुः नारायणादिरू- 'पाणिज्ञातान्यस्माभिरच्युत सगुणंब्रह्मसर्वेदंवस्तुबुद्धिर्नतेषुनः ब्रह्मे. तिपठ्यतेऽस्माभिर्यद्रूपंनिर्गुणंपरं वाङ्मनोऽगोचराऽतीतंततोनज्ञायते. तुतत् आनन्दमात्रमितियद्वदन्तीहपुराविदः तद्रूपंदर्शयाऽस्माकंयदि- देयोवरोहिनः श्रुत्वैतदर्शयामासस्वंलोकंप्रकृतेःपरं केवलानुभवाऽऽ. नन्दमात्रमक्षरमध्यगं यत्रटन्दावनंनामवनंकामदुधैर्दुमैः मनोरम- निकुआट्यंसर्व सुखसंयुतं यत्रगोवर्द्धनोनामसुनिर्झरदरीयुतः र. नधातुमयःश्रीमान्सुपक्षिगणसङ्घलः यत्रनिर्मलपानीयाकालि. न्दीसरितांवरा रत्नबद्धोजयतटाहंसपद्मादिसकुला नानारासरसो. न्मत्तंयत्रगोपीकदम्बकं तत्कदम्बकमध्यस्थःकिशोराकतिरच्युतः दर्शयित्वैवचपाहवतकिकरवाणिवः दृष्टोमदीयोलोकोऽयंयतोना. स्तिपरंवरं श्रुतयऊचुःकन्दर्पकोटिलावण्येत्वयिदृष्टेमनांसिनः का- मिनीभावमासाद्यस्मरक्षुब्धान्यसंशयं तथावल्लोकवासिन्यःका. मतत्त्वेनगोपिकाः भजन्तिरमणमत्वाचिकीर्पाजनिनस्तथा श्रीभ- गवानुवाच दुर्लभोदुर्घटश्चैपयुष्माकंसुमनोरथः मयानुमोदितःस. म्यकसत्योभवितुमर्हति आगामिनिविरञ्चौतुजातेस्रष्ट्यर्थमुद्यते क- ·(२५१) ल्पसारस्वतंप्राप्यबजेगोप्योजविष्यथ पृथिव्यां भारतेक्षेत्रमाथुरेम- ममण्डले रन्दावने भविष्यामिप्रेयान्वोरासमण्डले जारधर्मणसुने. हंसुदृढ़सर्वतोऽधिकं मयिसंप्राप्यसबंपिकतकृत्याभविष्यथ ब्रह्मो- वाच श्रुत्वैवंचिन्तयन्त्यस्तारूपभगवतश्विरं उक्तकालंसमासाद्यगो- प्योभूत्वाहरिंगताइति।।अत्रहि श्रुतिभिः सर्ववेदान्तप्रत्ययं गुणाती- तं वानोडगोचरातीतमानन्दैकरूपं यत्तव रूपं तत्प्रदर्शयेति प्रा. थितोभगवान् गोकुलं तस्थितं खस्वरूपं लीलां तत्र क्रियमाणांच. प्रदर्शितवानित्युच्यते।एतत्तदैव घटेत यदि सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वादि- विशिष्टमेतद्भवेत् ॥ एवंसति तन्नित्यता निष्प्रत्यूहा सिद्धा भवति ।। नच तत्स्थितस्वरूपमात्रस्यैव नित्यता न लोकस्याऽपीति वाच्यं ।। लोकप्रदर्शनवैयथ्यापातात् ।। अप्रार्थितत्वात् । तथाच स्वरूप- दर्शनमात्रार्थ प्राथितोयहृन्दावनादिकमपि प्रदर्शितवान् तेन ट. न्दावनायुक्तसामग्रीविशिष्टमेव सदाभगवदूपं नकेवलमिति ज्ञा- पयति ॥ वस्तुनएव तथात्वान्लशङ्कालेशोऽप्यत्र ॥ अतएव ब्रह्मध- मस्वरूपविचारे प्रकाशाश्रयवद्वातेजस्वादिति सूत्रितं बादरायणेन।। एतच्च यथा तथा पुरस्तादेवोक्तं ॥ ४३ ॥ ॥ अथापरञ्चबृहदि. त्यादिस्तथापुरस्तादेवोक्तमित्यन्तस्त्रयश्चत्वारिंशः खण्डः खण्ड्य- ॥ यत्त्वत्र प्रपञ्चप्रवाहस्याऽनादित्वं टीकाकारेणोक्तम् त- तु पूर्वाऽपरविरुद्धम् ॥ अयमध्यायः प्रसिद्धप्रवचनायैर्महाभा- रतादिभिरलब्धसंवादः ॥ द्वैपायनस्तु महाभारते यदवाइस्तितदन्य- त्रयन्नेहास्तिनकुत्रचिदित्यूचे इति कथमयं विश्वास्यःक्षेपकत्त्व- शङ्कानपायात्॥किञ्च ब्रह्मज्ञानेन कृतकृत्यत्वबोधकश्रुतिविरुद्धोऽ- यमकिञ्च ब्रह्मणोक्षानित्वं ज्ञानिनः कृतकृत्यत्वंच वदद्भिर्वचनैरयं ते॥

·(२५) विरूद्धः||नाहंशिवश्वेतितु सर्वथायुक्तम्।।तवश्रियेमरुतइत्यादिक्रम्बे दादिश्रुतिभिः नाहंनयज्ञोनचयूयमन्येइत्यादिजागवतादिभिश्व वि- रुद्धस्याऽस्याऽङ्गीकारे वेदाःश्रीकृष्णेत्यादिसिद्धान्तविरोधःविनद्रो. णसौप्तिकदानधर्मादीतिहासरूपमहाभारतेन च श्रीकृष्णोपास्यत्व. श्रीकृष्णज्ञानाविषयत्वादे कयनेन शिवस्यैव पूर्णब्रह्मताप्रतिपादनेन तद्विरोधोऽपि ॥ उक्तश्वायमर्थो भगवतैवेश्वरः सर्वभूतानामित्यादि- ना ॥ ईश्वरशब्दस्य कोशादितः शिवातिरिक्तबोधकत्वाऽलाभात्॥ अधिकं तु लिङ्गार्चनचन्द्रिकायामस्मकतेशैवसुधाकरे च द्रष्टव्य- म् ॥ चिन्मात्रेब्रह्मणिशिष्टे इत्युक्त्वा वैकुण्ठसंज्ञकोवर्ततइत्युक्ति- विरुद्धैव ॥ वैकुण्ठस्य विष्णुरूपत्वेन विरोधोद्वारे तु त्वन्मते सर्व- स्याऽपि विष्णुरूपत्वेन सर्व शिप्येत । प्राकृतजनादर्शनविषयत्वे- नेतरस्य प्रलयव्यवहारइतिचेत् ।। वैकुण्ठः कि न प्रारुतजनादर्श- नविषयोयेन सोऽवशिष्टइत्युच्यते ॥ भक्तानां तदा वैकुण्ठस्य द. र्शनं भवतीति सशिष्टइत्युच्यतइतिचेत्सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वेन ब्रह्म. गोनित्यत्वेन तेषामितरपदार्थज्ञानस्याऽपि वैकुण्ठज्ञानवहुरित्वा- त् ॥ पराशरेण सत्यलोकात्परस्य निपिद्धवेन सत्यपर्यन्तस्य प्रा. फतत्वेन वैकुण्ठस्याऽपाकतत्वोक्तिरपि न युक्ता ॥ नारायणादि- सगुणसूपं ब्रह्म दृष्टं निर्गुणं दिदक्ष्यते इति तदर्शयति वरं याचमा- नानां नारायणांऽशश्रीकृष्णतल्लोकादिप्रदर्शनं तु प्रतारणैव ॥ श्री- कृष्णादेनिर्गुणब्रह्मत्वाऽभावात् ॥ श्रीकृष्णस्य विष्ण्वंशत्वं तु उक्त. म् ॥ यथावल्लोकवासिन्यइति श्लोकस्तु स्वसिद्धान्तविरुद्धः ॥ कासांचिदनादिकासनस्य कासांचित्तदभावस्य सर्वासां भोग- साम्यस्य व ततोमानान् । किञ्चैवं पुरासिद्धभोगाभ्योगोपीभ्यः ·(२५३) कआसां विशेपोयेनैताएव न स्त्रियइत्यनया स्तुत्या स्वाऽऽराध्य. तयोक्ताः ॥ पूर्व गोपीभूतानामेव श्रुत्यादिभावे पुनर्गोपीनावदति तु वालोपलालनमेव ॥ तथाहि ॥ बृहद्वामनीयेत्यादिवक्ष्यमा- णपञ्चचत्वारिंशखण्हस्थस्वग्रन्थविरोधाच ॥ नस्त्रियोबजसुन्दर्य- इत्यनेन दुर्लभोदुर्घटश्चैवइत्यनेन च विरुद्धमेतत् ॥ बजे गोप्यो. जविप्यथेति भविष्यत्ताकथनं च न तेऽनुकूलम्॥जारधर्मेण कृत- कृत्यत्वोक्तिस्तु सर्वथा शास्त्रविरुद्धव ।। त्वन्मायावञ्चितत्वेन पुत्रं त्वां कामितवन्तौ नतु ज्ञानमिति भागवतस्थवसुदेववचनेन पुत्रत्वका मनायाहेयत्वे जारत्वकामनायाः सुतरां तथात्वात् ॥ जारधर्मेण कृतकृत्यत्वसम्भवे त्वन्मायावञ्चितत्वेन त्वां जारं न कामितव- नावित्येव वक्तुमुचितत्वाच्च ।। सम्प्रामः परं कृतकृत्यत्वोक्तिरपि ते नाऽनुकूला ॥ सम्प्राप्तेरेव त्वन्मते कतरुत्यत्वरूपत्वात् ।। तस्मा- नायमध्यायः प्रामाणिकैरादरणीयः ॥ अतएवेयंलीलेत्यादिकमु- तरपन्थमवतारयता उक्तवाक्यानामतिप्रसिद्धत्वाभावात्कुमतीनां शङ्गा नापैतीति पूर्वोक्तमेव स्मारयन्ति अतएवेतीति वदता टी- काकताच स्वस्य मूलक श्च तत्र दृढप्रत्ययाऽभावोध्यानतः ।। अभ्युपेत्याऽप्युच्यते ।। सर्ववेदान्तप्रत्ययमिति विशेषणं पुराणात्म- कमलादधिकम् ।। गोकुलादिदर्शनन्तु अविष्ठानदर्शनसौकार्याय नतु तत्स्वरूपत्वबोधाय अन्यथा गोपीनामपि तल्लीलामध्यपाति- तया तासामपि तद्रूपताऽऽपत्तौ वरादिकमिदं सर्व विप्लवेत।वस्तुन- एव तथात्वादियुक्तौ द्वैतवादिवत्स्वीकारे चाद्वैतनिर्विशेपादिपदा. नां वृत्ध्यादिपदवत्पारिभाषिकत्वमेव त्वन्मने स्यात् नतु लोकप्र. सिद्धार्थबोधकत्वम् । एवञ्च सर्वैरपि वादिभिः स्वस्वसंमतेऽर्थे तेषां ·(२५४) तेषां शब्दानां सङ्केतकल्पने विवादमात्रमुच्छियेतेत्यलम् ॥ यत्तु- टीकाकता तस्मान्नभिन्नाएतास्तुआभिभिन्नोनवैप्रभुः भूमावुत्ता- रितंसर्ववैकुण्ठं स्वर्गवासिनम् इति गोपालतापनीयवाक्यमिह मू. लतयोपन्यस्तं ॥ तन्नसम्यक् ॥ पूर्वाद्धस्य महावाक्यैः समानार्थ- त्वात् ।। उत्तरार्दुतु वैकुण्ठपद तत्संबन्धिपरं स्वर्गवासिनमित्यने- नाऽविरोधाय ॥ नहि स्वर्गकदेशत्वेऽपि तस्य स्वर्गवासित्वं संग. च्छते ॥ यदक्षरेपरेपरमेप्रजादति तैत्तिरीयवाक्यं तु यस्मिन्सर्वाणि- भूतानीत्यादिना तुल्यार्थं ॥ यच्च तच्छ्रुत्यनुरोधादृक्षफलादिवद्भि- न्नाभिन्नत्वं गोप्यादेरुचे |॥ तच्च शुद्धाद्वैतमतविरुद्धं मतान्तर- प्रवेशकारकंचाऽन्यतरस्य कल्पितत्वाभावे विरुद्धंच ॥ यत्तु तेने- वकुरुक्षेत्रादिषु भगवद्गमनेन तेपां नित्यत्वमाशय तावन्मात्रार्थ तत्र गमनेन नित्यलीलास्थानत्वस्याऽशक्यवचनत्वादिति समाहि- तं ॥ तदप्यसंगतम् ॥ याया लीला यथायथा भगवता कता तस्यास्तस्यास्तथातथैव नित्यत्वेन भक्तजनदृश्यत्वेनच कुरुक्षेत्रा- देरपि नित्यतायाएव वक्तुमुचितत्वात् । अन्यथा लीलान्तरस्या:- पीदृशत्वप्रसङ्गात् ॥ प्रकाशाश्रयवद्वेतितु प्राग्व्याख्यातम् || इति त्रयश्चत्वारिंशरखण्डखण्डनम् ॥ ४३ ॥ ॥ अतएवेयं लीला ऋगन्तरेणाऽपि ऋग्वेदे निरूप्यते ॥ तथाहि जज्ञानएवव्यवाधत. स्पृधःप्रापश्यद्वीरोअभिपौंस्यंरणं अवश्चदद्रिमवसस्यदसनदस्त- नान्नाकंखप्रस्ययापृथुमिति ॥ जज्ञानएव गोकुलेजातमात्रएव स्पृधः पूतनातृणावर्तादिवैरिणोव्यवाधत विविधप्रकाविशेषण वा हिसितवान् पश्चात् वीरो विक्रान्तोमथुराद्वारकादिषु अभि. पौंस्यं आत्मपौरुषानुरूपं रणं दैत्यैः सह संग्रामं प्रापश्यत् अनुभू- ·(२५५) तवान् कृतवानित्यर्थः।भूमिष्ठदैत्यानां नाशमुक्त्वा देवेन्द्रमदभङ्गका. रित्वमाहा।अद्रि गोवर्द्धनगिरि अवश्चत् उत्पाटितवान् सस्यत् प्र. स्रवदिन्द्रप्रेरितं जलं अवाऽसृजत् अधिक्षिप्तवान् निवारिवान् एत- या स्वपस्यया गोकुलस्थितिकरणकमच्छया पृथु विस्तीर्ण नाकं अस्तानात् प्रतिवद्धवान् ॥ इन्द्रादिदेवानांमदस्तम्भं कृतवान् इ. त्यर्थः॥ किञ्च ।। दशमस्कन्धे कात्यायन्यर्चनवतानन्तरं वरदाना- र्थमागतस्य भगवतोबजकुमारीषु वरदानवचनं गीयते मयेमारं- स्यथक्षपाइति॥अप्रेमाः क्षपाः इतीदाशब्देन ताभ्यः सर्वाःक्षपाः पुरःस्थिताः कृत्वा प्रदर्शितवानिति ज्ञायते । अन्यथा ताः क्षपाः इत्येव वदेत् ॥ वदति च प्रातःसमये ॥ तेनैतद्रात्रिसाजात्येन ता. सामेतस्यामेवेमादति प्रयोगोजात्यभिप्रायेणेति वक्तुं न शक्यं ॥ बहुवचनाऽनुपपत्तेश्च ॥ नचेदम्शब्दस्य भगवद्बुद्धिस्थतद्वाचकत्वेन सर्वोपपत्तिरिति वाच्यं ॥ कथनस्य परप्रतिपत्त्यर्थत्वेनैवंकथनेऽपि कुमारीणां तद्वोधासम्भवनैतत्कथनवैयापत्तेः॥किञ्च ॥ भग- वतः सत्यसङ्कल्पत्वेन तत्त्वस्य चाऽबाधितविषयत्वेनाऽत्र ता. सां रात्रीणां सपद्यभावे पूर्वोक्तसत्यसङ्कल्पत्वाऽनुपपत्तिः ॥ नन्वे- प्यामितेगृहंसु आयास्यदतिदौत्यकैः ज्ञातीन्वोद्रष्टुमेप्यामइत्या. दिषु स्थलेप्वभावि भगवदागमनं कथं तदैववर्ततइतिवक्तुं शक्य तथात्वे वा कथनवैयर्थ्यापत्तिरनुभवविरोधश्चेतिचेत् ।। मेवमास- वस्याअपि लीलायानित्यत्वे पूर्वसिद्धायाएव क्रमेणाऽऽवि वः परमिति पूर्वमेवोक्तत्वात्तस्याऽगमनस्याधुना चाऽप्रकटितत्वादेत- काले प्रकटितलीलामध्यपातिनां तदनुभवाद्भगवतश्व सर्वज्ञत्वेन नल्लीलायाअप्यनुभवविषयत्वात्सर्वोपपत्तेः॥नन्यधुना प्रकटितली- ·लामध्यपातिनामेवाऽये प्रकटनीयलीलासम्बन्धित्वमवश्यं वाच्य।। तथैवानुभवात्तेषां मह्यं पूर्वमुक्तमासीदेप्यामीति तेनागतइति ॥अ- न्यथा त्वन्यत्र कथनमन्यत्रगमनमिति सत्यवात्वाऽनुपपत्तिश्चाउ. तेषु भगवदाशयास्थित्यनुपपत्तिश्चेति कथं नित्यायाएवलीलायाः कमेणाऽऽविर्भावः परमिति सहाच्छतइतिचेत् ।। अत्रेदंपतिजाति ॥ लीलानित्यत्वं न केवलं लौकिकयुक्तिकं किन्तु जयतिजननिवा. सइत्यायुक्तस्मृतिश्रुतिप्रमाणगम्यं ॥ तथाचाऽवाधितप्रामाण्यैरु. तप्रमाणैः सिद्धं चेन्नानुपपत्तिः काचित्तत्र वस्तुनीत्यभ्युपेयं । प्रमाणतस्तथैव सिद्धत्वात् किन्तु स्ववुद्धिपरिकल्पिता तत्राऽनुप- पत्तिः साचैवं परिहरणीया। रसोवैसइति श्रुत्या सर्वरसइति श्रु- त्याच भगवतः सर्वरसरूपत्वं निर्विवादं तथाच यत्र यदा वदत्ये- प्यामीति तेषां भक्तानां तत्कालीनभगवदागमनविषयकपरमाति- लक्षणरसपोपाय भगवता तथोक्ते मद्हे सर्वथा समागमिष्यति भियस्तत्र चैवमेवं मन्मनोरथपूतिर्भविष्यतीति निश्चयेनाऽमन्दा. नन्दरूपारसभावविशेषाश्वाऽतिविलक्षणास्तदा भक्तेपूत्पद्यन्ते ॥ भगवतश्च नद्भावदर्शनजनितस्तत्समयाऽनुरूपोभावविशेषः परमा. नन्दरूपाऽनुभवविषयोभवति तथाच पूर्वोक्तश्रुत्या स्वरूपात्मकमे. वेमं रसं सदैवाऽनुभवतीति सिद्धं ॥ पूर्वोक्तभक्तगृहगमने च पूर्व मधि मत्वा तत्समयमतिक्रम्याऽनतिक्रम्य वा समागते प्रियतमे ये रसात्मकाभावविशेपास्तांस्तथाभूतसम्भुक्तन्यायेनाऽऽत्मरूपाने- वाऽनुभवति तत्र पूर्वोक्तानामेतेषां च भेदोन शङ्कन्नीयः ॥ यतः पू. वै मयमेवमुक्तमासीदित्यनुसन्धानएव तथा रसोत्पत्तिर्नान्यथा ॥ तथाच तस्य तस्य रसस्य तादृतादयूपत्वाद्रसस्य च भगवद्रूपत्वा- ·(२५७) पत्र योरसोयादृशोयावद्विधः स्वशास्त्रसिद्धः तत्र तावद्विधः सर- सोभगवानेवेति फलितं ॥ भगवांश्चैकएव ॥ तथाच तत्रत्यासर्वा सामग्री तद्रसस्पेवेति सर्वमनवयं ॥ तथाच क्षपाणां तथाप्रदर्शनं तन्नित्यत्वएव घटते ॥ अग्रिमरमणलीलायाआपि नित्यत्वे कथ- मेतद्वतफलस्वेन वरदानमुपपद्यतइति शङ्काप्यतेनैव निरस्ता वेदि. तव्या ॥ भगवतः सर्वरसरूपत्वेनैव सर्वोपपत्तिरित्युक्तत्वात्।।इयमे- वोपपत्तिः श्रीनन्दयशोदयोस्तादृशलीलानन्दानुभवे कोहेतुरिति नन्दःकिमकरोद्ब्रह्मन्श्रेयएवंमहोदयं यशोदावामहानागापपौय- स्या स्तनंहरिरित्यादिना राज्ञा प्रश्ने कते द्रोणोवसूनांप्रवरोधरया- सहभार्यया करिप्यमाणआदेशंब्रह्मणस्तमुवाचह जातयो.महा. देवेभुविविश्वेश्वरेहरौ भक्ति.स्यात्परमालोकेययांजोदुर्गतिन्तरेत् अस्त्वियुक्तःसएवेहबजेद्रोणोमहायशाः जज्ञेनन्दइतिख्यातोयशो- दासाधराजवत् ततोभक्तिर्भगवतिपुत्रीभूतेजनाईने दम्पत्योनि- नरामासीद्गोपगोपीपुजारतेत्यादिना श्रीशुकेनोत्तरितेऽपि ज्ञेया। एवमेव श्रीदेवकीवसुदेवयोरन्येप्वप्येतादृशेवित्यलं विस्तरेण॥इति- श्रुतिशतैरतिस्फुटतरैरपास्तभ्रमैविचारभरचातुरीसचिवसत्पुराणैरपि।। स्फुरद्वित्ततिनित्यतासुनिरणायिगोपीपतेर्मयातिनिजयत्नतः :फलतु. तेनसैवेहमे ॥४४॥ ॥ अथाऽतएवेयंलीलेत्यादिः फलतुतेनसै- वेहमेइत्यन्तश्चतुश्चत्वारिंशः खण्डः खण्ड्यते ॥ ॥ तत्र श्रुतौ ज. ज्ञानेत्यादिभूतप्रयोगैस्तत्तक्रियाया अनित्यत्वमायातीति विरुद्ध. हेतूपन्यासः ॥ यत्तु टीकाकता सदेवसौम्येत्यादिवत्पूर्वकालयत्ति- त्वमेवाऽत्र भूतकालार्थप्रत्ययेनोच्यते नतु प्रयोगकालाऽत्तित्वम- ·(२५८) पौत्युक्तं|तन्नयुक्तंासदेवेत्यत्रेवाऽविप्रतिपन्नश्रुत्यन्तराऽनुकूल्याऽदर्श नात् उक्तविधवर्तमानप्रयोगाणामुक्तविधयोपपत्तेः लिडादीनां भू. तत्त्वांशपरित्यागेन प्रयोगे मानाभावेन लक्षणायाछान्दसत्वस्य वा कल्पनायादृष्टान्तमात्रेण स्वीकर्तुमशक्यत्वात् ।। वस्तुतस्त्वयं मन्त्रइन्द्रदेवताकइत्यनुक्रमणिकातोनिश्चिनु ॥ अतएवारश्चदद्रि- मितिलिइसद्गतिः ॥ नहि तश्वेरुत्पाटने शक्तिः किन्तु स्वकर्मावय- वविभागानुकूले कर्मणि ॥ तच्चेन्द्र गोत्रशिदि प्रसिद्धमेव ।। पदा. न्नराण्यप्येवमिन्द्रपरतया व्याख्येयानि ॥ पुरःस्थिताःकृत्वा इत्य- सङ्गतम् ।। कालस्याकर्षणासम्ञवात् ॥ अन्यथा रस्यथेति अवि- प्यत्प्रयोगानुपपत्तेश्च ।। बहुवचनानुपपत्तेश्चेत्यप्यसङ्गतम् ॥ जात्या- ख्यायामेकस्मिन्नपि बहुवचनानुशासनात्।।एवंकथनेऽपि कुमारी- णामित्यप्यसकतम् ॥ बोधस्य जातत्वेन तदसम्भवस्य नहिदृष्टेड- नुपपन्नामेतिन्यायपराहतत्वात्।।नच मद्रीत्या जात इति वाच्य- म् ॥ प्रमाणाभावात् कौमुदीयंविरच्यते इत्यादी लोकेऽपि इदंश- ब्दस्य वक्तृवुद्धिस्थपरामर्शकतायादृष्टत्वेन तयैवोपपत्तेश्च ॥ बुद्धि- स्थरात्रिविहारस्याऽबाधितत्वात्सत्त्यसङ्कल्पताप्युपपन्ना ॥ यत्तु न- न्वधुनेत्यादिशङ्काया अनेदंप्रतिभातीत्यादिना सर्वमनवद्यमित्य- न्नेन समाधानमुक्तं तत्तु मूकमिवास्ति परन्तु तट्टीकाकारेण तादः यूपत्वादित्यस्य तेनैवरूपेणाऽनुभवयोग्यस्वरूपत्वादित्यर्थः कृतः ।। सर्वमनवद्यमित्यस्य तु भविष्यत्त्वस्य स्वरूपान्तःपातित्वेन नित्य- त्वाऽविरोधाद्भगवदिच्छया भविष्यत्त्वाऽनुभवस्याऽपि नित्यत्वाऽबा. धकत्वेनाऽनित्यत्वरूपदोषरहितमित्यर्थः कृत.तत्र यदि भविष्यत्त्वं वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वं यदिवा भविष्यतीति प्रत्ययार्हत्वं ·(२५९) सर्वथाऽपि विरोधोऽस्सेव वर्तमाने तदभावादित्यायुह्यम् ।। प्रमा. णतस्तथैवेत्यत्रत्यप्रमाणपदार्थस्य यजमानः प्रस्तरइत्यादिनासा- दृश्यमनुसन्धेयम् ॥ अन्यत्तूक्तम्प्राकारस आनन्दः ॥ आनन्दमेव लब्ध्वाऽऽनन्दी भवतीत्यर्थः । तथाच रसोवेत्यादि न रसरूपत्व- पोषकम् ॥ सर्वरसइति तु सर्वगन्धइत्यादिवगौतिकार्थपरम् तत्प्रा. यपाठात् इतीश्वरस्य शृङ्गारादिरसरूपत्वकथनं विटवादिना हेय- म् ।। एवमग्रिमरमणस्य नित्यत्वे व्रतफलत्वमपि चिन्त्यम् ॥ एवं यशोदादिविषयकपिष्टपेपणेऽपि ज्ञेयम्॥एवमेवदेवकीत्यादितु मो. हितौदेवमाययेत्यादिभागवतस्थवसुदेववाक्यविरुद्धंच ॥ इति चः तुश्चत्वारिंशखण्डखण्डनम् ॥ ४४ ॥ ॥अथेदं विचार्य्यते॥ज- न्मान्तरसहस्रपुतपोध्यानेतिवाक्यादनेकजन्मसंचितसुकतराशेरति. शयितभगवनुयहभाजनस्य महत्तमचरणरजोऽजिपिक्तस्य कस्य चित्पुरुषविशेपस्य पूर्वोक्तन्यायेन नित्यलीलामध्यपातिभक्तभा- वसजातीयभावोत्पत्तौ तद्भावाऽनुसारेणैव च तदभिलाषेण भजने क्रियमाणे तल्लीलामध्यपातित्वमस्य भवति नवेति ॥ किमत्र यु. तं ॥ नेति ॥ कुतः ॥ यतएतस्याऽपि तादृशलीलारसाऽनुभवका- मनया भगवद्भजनस्य कतत्वेनैतस्मिन्नपि तादृशी लीला हरिः क- रिप्यतीति अवता वाच्यं । तथाचैतस्मिन् क्रियमाणायालीला- याजन्यत्वेन न नित्यत्वं वक्तुं शक्यं ॥ तेनैतदर्थमेव कचित्प्रकटी- भूयाऽस्मै तादृक्सुखं दत्त्वा स्वस्मिन्नेव प्रवेशयति तमिति न नि- त्यलीलायां तस्य प्रवेशदतिचेत् ।। अत्र ब्रूमः ।। यथा गौतमीया. नां मते सर्वज्ञत्वेनेश्वरस्य सर्वविषयकज्ञानस्याऽवश्यवाच्यत्वेन वि. पयाणां जन्यत्वेऽपि न तद्विषयकतज्ज्ञानस्य जन्यत्वं धर्मिया.

·+ (२६०) हकप्रमाणेन नित्यत्वेनैवसिद्धे स्तथा पूर्वोक्तप्रमाणैर्लीलायाअपि नित्यत्वेनैव सिद्धायास्तस्याएव तादृग्भक्तविषयमात्रस्यैवाऽत्रवा- च्यत्वात्तद्विपयिकायास्तस्याअजन्यत्वात्त्व त्वसिद्धिः ।। नच ता. दृग्भक्तस्यैतद्विपयत्वे मानाऽनावइति वाच्यतस्य पूर्वमेवोक्तत्वा- त् ॥ तथाहि ॥ बृहहामनीयसन्दर्भे स्वस्तुतिसन्तुष्टभगवत्प्रदर्शित. स्वरूपाऽवलोकनसंजातमनोरथे श्रुतिभिः कन्दर्पकोटिलावण्येत्या- दिना निरूपिते दुर्लभोदुर्घटश्चैपइत्यादिना भगवद्वरदानं निरू. प्य पश्चाद्ब्रह्मवाक्यं निरूप्यते उक्तकालंसमासायगोप्योभूत्वाह- रिहना इति तदने पठ्यते स्त्रियोवापुरुषोवाऽपिभृर्तृजावेनकेशवंस्ट- दिकत्वागर्तियांतिश्रुतीनांनात्रसंशयइति ।। यद्यपि नगरादपि ब. हिः स्थितस्यात्यधमस्य कस्यचिन्महाराजान्नःपुरप्रवेशकामनाया- मपि न तत्र प्रवेशः सम्भवति प्रत्युत दण्डस्तदिच्छाज्ञानेऽपि तथा तादृशस्यैव जीवस्य पूर्वोक्तकामनायामपि न तत्र प्रवेशः सम्भ- वति प्रत्युताऽयोग्यमिच्छन्पुरुपःपतत्येवनसंशयइतिवाक्यात्पातएव भवेदतएव भगवता श्रुतिप्वपि दुर्घटइत्युक्तं तथापि मयाऽनुमो. दितःसम्यक्सत्योभवितुमर्हतीत्युक्त्या तथा भगवदगीकारतएव भ. वतीति ज्ञायते ॥ सर्वालावेन चेत्तथा भजनं करोति तदा भग- गवानप्यङ्गीकरोत्येव । अन्यथा येयथामांप्रपद्यन्तइति मर्यादा- न स्यात्।।अथवा पूर्वोक्तभक्तसम्बन्धिन्यालीलायावर्तमानाया. एव यथाक्रमेणाऽऽविर्भावस्तथाऽधुनिकभक्तसम्बन्धिन्यापित. स्यादति नाऽनुपपत्तिः काचित्॥४५॥ ॥ अथाऽथेदंविचार्यतेइ- त्यादिरितिनानुपपत्तिः काचिदित्यन्तः पञ्चचत्वारिंशः खण्डः ख- ण्यता तत्रत्वन्मतेजन्यस्यापीश्वरेच्छयानित्यतायारसम्भवेन ·(२६१) प्रमाणसिद्धेऽर्थे तर्कस्याऽकिञ्चित्करत्वेन पूर्वपक्षोऽसद्गतः॥अतएवो. त्तरपक्षोऽपि तथा|अनेनैव प्रकारेण समाधातुं शक्यत्वे श्रमस्य व्यर्थ त्वात्।गौतममतदृष्टान्नोपन्यासोऽप्ययुक्तः॥सहि तदुक्तार्थप्रामाण्या- ऽभ्युपगन्तृन्प्रति उपन्यसनीयो नचास्मादृशैस्तस्य प्रामाण्यमिप्यते॥ बुद्धेविरम्यव्यापारे मानाऽभावनोत्पन्नोपादाननष्टहानयोरसम्भ- वात् तदेक्षतेत्यादिश्रुतिषु भूतप्रयोगेण तज्ज्ञानस्य नित्यतायाव- कुमशक्यत्वाच्च केवलानुमानस्य श्रुतिसाहाय्यरहितमनुमाननकु- प्रचिदिति कौर्मवाक्येन स्वतन्त्रप्रमाणताया अभावाच्च अप्रत्यक्ष- सिद्धे धर्मादौ न प्रसरतीत्यर्थ:गालीलायाज्ञानादिरूपत्वमात्रताया- अभावेन सामान्यतोभक्तस्य तद्विषयत्वाऽभिधानमयुक्तम्||क्रिया- याधातुसंज्ञासूत्रमहाशाप्यादितोऽनित्यत्वस्य सत्त्वेन तद्रूपलीलाया- नित्यत्वे मानाभावाच्च।किञ्च तादृशक्तविषयत्वं यद्युत्पन्नं तर्हि ता. इयूपविशिष्टायानित्यत्वमिति पूर्वोक्तं विरुध्यते।यदि सदेवा वि. भूतं तर्हि तदीयश्रमनैप्फल्यम्॥सतआविर्भावस्याऽवश्यम्भावात्।। ईश्वरेच्छामात्रस्य सर्वत्र त्वया हेतुत्वानीकाराच्च ।। भर्तृभावेनेत्यु. क्तिस्तु पुंस्त्वेऽपि स्त्रीकर्मरुचिं वोद्योतयति ॥वामनपुराणनाम्नोपन्य स्तं वाक्यन्तु वसुदेवनन्दादिभिर्तृतायाअनभिलपणान्नकिञ्चित् ।। अयोग्यामिच्छन्पुरुषःपतत्येवेत्यप्यसङ्गतम्।।ईश्वराप्तीच्छायाः पाति- त्यहेतुत्वे मानाभावात् ॥ अपिचेत्सुदुराचारोभजतेमामनन्यभाग इत्यादिभगवद्वाक्येन प्राणिमात्रनिरूपितायायोग्यतायाईश्वराप्ती सत्त्वाच ॥ सम्यग्व्यवसितोहिसइत्यपिमोक्तेः॥ अतएव दृष्टान्नो विपमःमर्यादा न स्यादित्युक्तिरसङ्गता।पुष्टिमार्गे मर्यादात्यागस्य तवेष्टत्वात् ।। अथवेत्यादि तु यद्याविर्भूतमित्यादिना खण्डितम् ॥

·(२६२) यत्तु साधनैः प्रतिबन्धनिटत्तौ लीलाऽनुभवआधुनिकस्याऽपि इ- ति टीकाकारः प्रललाप ॥ नन्नयुक्तम् ॥ तन्मते सर्वस्य नित्यत्वेन प्रतिबन्धनिटत्तेरयोगात् ।। ईश्वरेच्छायाः सर्वत्र हेतुत्वेन तन्निवत्ते. रकिञ्चित्करत्वाच्च ॥ तदिच्छयैव तन्निरत्तेरप्युपपत्तौ साधनप्रया- सस्य स्वदीयतद्धेतुत्वकथनस्य चाऽसङ्गन्तेः॥ पुष्टिमार्गे मर्यादात्याग- स्याऽदोषत्वादित्युक्तं बहुशःप्राक्ायत्तु टीकाकारेण यद्यपि बृहद्वा- मनपुराणीयसन्दः पृथिव्यांभारतक्षेत्रेइत्यनेनोक्तं केवलाक्षरमध्य- पातिलीलास्थानात् स्थानान्तरमिव प्रतीयते इत्याशयोक्तविध. ऋग्वेदश्रुतिच्छान्दोग्यश्रुतिभ्यां वामनपुराणे व्यापिवैकुण्ठसंज्ञित- इत्यनेन व्यापित्वेनविशेषणाच्च पृथिव्यां दृश्यमानस्य तस्य तद- भिन्नत्वं तहत्तिलाजस्थानत्वं वा वाच्यं तथासति तस्वैवाऽवापि सत्त्वाच्छ्रुतिसम्बन्धिन्यपि लीला तल्लोकस्यैवेति नित्यैवेत्यायुक्तं।। तन्न ॥ श्रुत्यादेतेरुक्तत्वात् ।। वामनपुराणे सति विश्वासे व्यापि- शब्दोयौगिकोनतु रूट्या विभुत्ववोधकः॥ पुराणेषु तस्योपरिदेश- विशेषे निरूपणात् ॥ पृथिव्यां स्थितस्य तदभिन्नत्वे व्यापित्वाप- तेश्च ॥ तहृत्तिलाजस्थानत्वं तु तदभावेऽपीश्वरेच्छया वृत्तिलाभ. सम्भवाद्यर्थ मानाभावग्रस्तश्च ॥ इति पञ्चचत्वारिशखण्डखण्ड- नम् ।। ४५॥ ॥ अतएव ऋग्वेदेऽपि पठ्यते ॥ विचक्रमेथि- वीमेपएताक्षेत्रायविष्णुर्मनुषेदशस्यन् भुवासोअस्यकीरयोजनास- उरुक्षितिसुजनिमाचकारेति॥एपः विष्णुः क्षेत्रायनिवासार्थं मनु- पे स्तुवते देवगणाय दशस्यन् असुरेभ्योऽपहृत्य प्रदास्यन् एतां स- वा पृथिवी विचक्रमे ॥ अत्रहि विणुमाहात्म्यमुच्यते ॥ तत्र न. हीदमेव महत्तमस्य माहात्म्यं कित्विनोऽधिकमप्यस्तीत्याशयेना.

·ह ।। ध्रुवासइनि ।। अस्य कीरयः स्तोतारो जनासो भक्ताः ध्रुवा- सो नित्याएवेत्यर्थः ॥ नित्यत्वं तु स्तोत्रेण सन्तुष्टेन भगवता पूर्वो- कलीलामध्ये तेषां पातनेनेति ज्ञेयं ॥ अन्यथा जीवस्य स्वतएव नित्यत्वेन अस्य कीरयोध्रुवासइत्यनर्थकं भवेत् ॥ नाऽपि सर्वसंप- त्या याजायर्थकगमनाऽभावरूपं कादाचित्कं ध्रुवत्वमत्र वाच्यं ।। सङ्कोचे मानाऽभावात् ।। तादृशे ध्रुवपदाशक्तेश्च ।। तस्मादस्मदुक्त. एव श्रुतेस्तात्पर्य वेदितव्यं ॥ सुजनिमा शोभनानि जनिमानि नामाऽनुकीर्तनस्मरणादीनि यस्य एतादृशोविष्णुः उरुक्षितिं वि- स्तीणीनवासां चकारेत्यर्थः॥ किञ्च ॥ अनित्यत्वं लीलासु वद- न्वादी प्रष्टव्यः ॥ ध्वंसप्रतियोगित्वं सनित्यत्वं तत्र कुतस्त्वयाऽव- धारितमिति ।। जन्यभावत्वेनेतिचेद्यात् तदा सवक्तव्यः पूर्वसि- द्धायाएव तस्याः क्रमेणाऽऽविर्भावएवेति पूर्वमेवोक्तां स्वरूपा- सिद्धि नाऽनुसन्धत्सइति ॥ न पश्यामीतिचेद्रवीपि तदा स्वा. भिमतेश्वरेऽपि तथा ब्रूहि ॥ धमिग्राहकप्रमाणेन सतथैव सि. द्वदति तुतुल्यं ।। ननु न तत्तुल्यं अत्र धर्मियाहकमानेऽपि प्रा. तःकालीनलीलायाः सायंकाले बाल्यस्य च पौगंडादिष्व- निरूपणात् ।। सत्त्यं तत्रयुत्तरकाले पूर्वलीलासत्त्वासत्त्वौदासी. न्येन लीलानिरूपणं क्रियते नतु पूर्वलीलायाः सत्त्वमसत्त्वं वाऽपि निरूप्यते|एवञ्च सति सन्देहे नन्निवारणपूर्वकं जयतिजन निवासः वहूनि सन्तिनामानि बृहाद्वामनीयकथा तावांवा स्तूनि तेतेधामानि तद्विष्णोःपरमपदं तद्विप्रासः ध्रुवासोअस्येत्यादिस्मृ- तिश्रुतिभिरुक्तरीत्या लीलायानित्यत्वेऽवधारिते सर्वसमाधानार्थ क्रमेणाऽऽविर्भावितायाएव लीलायाःक्रमेण तत्र निरूपणमात्रमि- ·तितत्राऽपि निर्णयात्कथं न तुल्यत्वानहि प्रतिपदंनित्यत्वं निरूप- णीयं ॥ एकत्र तथा निर्णयस्यैवाऽन्यत्राऽप्यवगंतुं शक्यत्वात् ।। एकत्र निर्णीतः शास्त्रार्थोऽपरवाऽपि तथेति न्यायात् ॥ अनन्य. लभ्यस्य शब्दार्थत्वात् ॥ ननु लीलायाः कर्मरूपत्वेन तस्यचाड- चिरावस्थायित्वनियमेन ननित्यत्वं वक्तुं शक्यं ॥ हन्ततहीश्वरज्ञा. नमपि नित्यं न स्याज्ज्ञानान्तरस्याऽचिरावस्थायित्वात् ॥ धर्मिया- हकप्रमाणञ्च तुल्यं ॥ ननु लीलासम्बन्धिपदार्थाः-सवैः-सपद्यनु. भूयमानाएव तद्भिन्नावा ॥ आये तन्नित्यत्वं प्रत्यक्षबाधितं ॥ क्व- चिच्छूयमाणवैलक्षण्योपलम्भाञ्च न तथा वक्तुं शक्यं ॥ द्वितीये वेतेपामपीतरपदार्थसाधारण्येन तल्लीलारसनिमग्नानामेतेप्येवाड- साधारणप्रेमाऽनुपपत्तिः॥ तादृग्भक्तानामेतद्दर्शनादिना तद्रसा:- नुभवेनाऽऽल्हादविशेषस्याऽनुभूयमानत्वेन च न तथावक्तुं शक्य मित्युभयतः पाशा रज्जुः॥ नच भिन्नत्वेऽप्यभिन्नत्वभ्रमात्प्रेमायु. पपत्तिः॥ दृश्यते हि स्वमप्रतीतप्रमदादर्शनात् पाराथिकस्खल- नादीति वाच्यं । एवं तादृशाऽऽल्हादोपपत्तावपि तत्र तत्र वेणुकिं. किण्यादिश्रवणतत्सौरभविशेषाऽनुभवप्रदीपाद्यनुभवानां पारमा- थिकानामनुपपत्तेः ॥ नाभिमानमात्रेणोक्तानामनुभवः सम्भ- वति ॥ अन्यथा जागरितस्याऽपि प्रमदास्पर्शाद्यनुभवप्रसंगः ॥ तादृशेषु भ्रमानुपपत्तिश्वेत्यादिशानिरासस्तु दिवीवचक्षुराततमि- तिव्याख्यानेनैव रुतइति दिक् ॥ ४६॥ ॥ अथ ऋग्वेदेऽपि. पुट्यतेइत्यादिः कृतदतिदिगित्यन्तः पट्चत्वारिंशः खण्डः खण्ड्यते ॥ तत्र ध्रुवःशकोहरेविणौवटेचोत्तानपादजे ॥ वसुयोगभिदोः पुंसिल्लीबंनिश्चिततर्कयोः स्त्रीमूाट्योःशालिपांगीतिसुभेद. ॥

·(२६५) योस्त्रियु संततेशाश्वतेदति मेदिनीकोशानिश्चितादिषु ध्रुवशब्दस्य रत्तिसम्भवेन नित्यार्थकत्यैवेह ग्रहणे मानाभावात् ॥ लीलाम. ध्यपातेन भक्तानां नित्यत्वं वदंस्तु नित्यशब्दार्थमजानन्नुपेक्ष्यः । किञ्च स्तुतिमात्रेण तथावे मनुषे इत्यनेन देवानामपि स्तोतृत्वो- क्या तेषामपि तत्र पातः स्यात्।यथेहकर्माचतइत्यादिश्रुतिविरो. धस्तु समः। एतेनाऽयमर्थः । यथा पुरोडाशंचतुर्धाकरोतीत्यनेनो- तस्य चतुर्धाकरणस्याऽऽग्नेयंचतुर्धाकरोतीत्यनेनाऽऽनेयउपसंहा. रस्तथा नित्योनित्यानामित्यादिनोक्तस्य जीवनित्यत्वस्य भगव- रस्तोनृषुपसंहारइति न वक्तुं शक्यं ॥पूर्वोपन्यस्तश्रुतिस्मृतिन्याय- व्याकोपात् ।। एवंसति यदत्र ध्रुवत्वश्रावणं तत्र कश्चिद्विशेपोव- क्तव्यः सचोक्तरूपएव युक्तः॥अन्यथा निप्पमाणकस्य दत्ति- संकोचस्य लक्षणायाश्वापातादितिटीकोक्तं परास्तम् ।। आपत्ते. रभावात् । किञ्च सुजनिमेत्युक्त्या विष्णोर्जन्मवत्त्वेन नित्यत्वस्या- भावे तल्लीलानां सुतरां लीलामध्यपातिनां सुतमां तदभावः।यत्तु जनिमानि नामानुकीर्तनस्मरणादीनि यस्येति मूले यच्च रुद्रयत्ते. जनिमचारुचित्रमिति जनिमशब्दस्य जन्मनि प्रसिद्धत्वात्तद्यार- त्यर्थमर्थान्तरमाहुर्नामेत्यादि जनौ प्रादुर्भावे मीयन्तइति जनिमा- नीति व्युत्पत्त्या तथेति टोकायामुक्त|तन्नयुक्तम्॥व्युत्पत्या एता. दृशार्थोक्तौ मूकत्वात्॥अभिव्यक्तपदार्थाइतिन्यायेन प्रसिद्धार्थ- त्यागे वीजाभावाच्चाटीकोक्तशायामर्थान्तरे हेतोरेव वक्तव्यत्व- स्योचितत्वेन तदनुक्त्वाऽर्थान्तरकथनस्याऽयुक्तत्वेन सन्दर्भाऽसङ्गते. श्व ॥ दशस्यन्चकारेत्युक्त्याऽपि कीडाया न नित्यत्वम्॥नकर्मणे.

·त्यादिबहुश्रुतिविरोधाच्च ॥ तद्भूतस्यतुनातद्भावोजैमिनेरपिनियमा- त्तद्रूपाभावेभ्य इति टीकोक्तसूत्रस्य त्वयमर्थः ॥ तद्भूतस्य नैष्ठिक- ब्रह्मचार्यादिरूपोर्ध्वरेतोभूतस्य नातद्भावः न ततः प्रच्युतिः निय. मात् अत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन्निति अरण्यमियादिति पदंततोनपुनरियादित्युपनिषदित्यादिनियमात् तद्रूपस्य प्रच्युतिरू- पस्य अभावेभ्यः॥किञ्च प्रच्युतेविधिर्नाऽस्ति निषेधश्च तस्याभव- तीति ॥ नचाऽत्र लीलानित्यत्वबोधनस्य गन्धोऽप्यस्ति ॥ जयति- जननिवासइत्यादेस्तु तात्पर्य प्रागेव वर्णितम् ॥ क्रमेणाऽऽविर्भाव- इत्यसंगतम||आविर्भावस्य निरस्तत्वात्॥किञ्च॥जगत्सत्यत्ववादिना त्वयातस्यापि कारणाद्वहिर्भावस्तस्मिल्लयइति स्वीकृतमितीहाऽपि भगवदतिरिक्तानामनुभवाऽननुभवयोः सत्त्वाजगद्वन्नित्यत्वादि प्र- सज्यते । एतावाँस्तु विशेषः||जगद्योगिनां सर्वदा प्रत्यक्षं लीला- तु तेषामपीश्वरेच्छयैवेति सुतरामस्याअनित्यत्वम् । एवञ्च यो. गिजनाइप्रत्यक्षत्वेनोजयसंमतेनाऽसद्भावस्तरकाले इत्यनित्यत्वम् ।। उत्तरलीलायाः पूर्वकाले दशस्यन्इतिश्रुतेः पूर्वलीलायास्तूत्तर- कालेजज्ञानेत्यादिश्रुतेरसत्त्वम् ।। अतएव यत्कौमारेहरिकतमित्या. दि संगतम् ॥ तथाच सन्देहस्याऽप्यभावादेवञ्चसति सन्देहेइत्यप्य- संगतम्॥एकत्र कृतोनिर्णयोनान्यत्रोपयोगी।पृथिव्यां गुडे माधुर्य- निर्णयेऽपि जम्बीरादौतदक्षावात्ायावद्वचनं वाचनिकमितिन्याये. न वाचनिकस्य दृष्टान्तमात्रेणाऽसिद्धेश्च ॥ अनन्येत्यादितु नेहोप- न्यासार्हम् प्रत्युत प्रतिकूलम्॥प्रतिपदं शास्त्रं वाच्यं न दृष्टान्तमात्रे. ण साध्यमिति पूर्वपक्षिणाऽनन्यलभ्यस्य शास्त्रार्थतायाउक्तत्वात्।। त्वया ततोविपरीतार्थस्य स्वीकाराच्च । हन्त तहत्यिस्य विषयेतूक्तं ·(२६७) प्राक् ॥ भक्तानुभवविषयस्य पारमार्थिकत्वं तु विप्रतिपन्न। दिवी- वचक्षुरित्यस्य त्वव्याख्यानं तु दूपितं प्राक् ॥ इति षट्चत्वारिं- शरखण्डखण्डनम् ॥ ॥ ननु प्रभासीयकथायाः क- थं संगतिरितिचेत् ॥ उच्यते ॥ भगवान् हि सर्वलीलायुतः प्रकटः सदा तथाच यथा धर्मरक्षा सद्रक्षा देवकार्यकरणं भूभारहरणादि- कं भगवल्लीला तथैवाऽऽसुरव्यामोहनमपि लीलैव मोहनं च मा. ययैवेति निश्वयः ॥ एवंसत्यासुरमोहनार्थ या लीला सामायिकी मन्तव्या।।तस्यां च लौकिकत्वेन ज्ञानेन भगवत्यपिलौकिकज्ञानम- मुराणामवनदेवानांयतस्तदर्थमेव तत्करण||अतएव भगवताऽप्युक्तं।। अवजानन्तिमांमूढामानुपांतनुमाश्रितं परंभावमजानन्तोममभूत- महेश्वरं मोघाशामोधकर्माणोमोघज्ञानाविचेतसःराक्षसीमासुरीचे वप्रतिमोहिनीश्रिताः महात्मानस्तुमांपार्थदैवीप्रकृतिमाश्रिताः भजन्त्यनन्यमनसोज्ञात्वाभूतादिमव्ययमिति॥मांअव्ययमितिपदा- भ्यां यः प्रकटोदृश्यते तमेवाऽविरुतं जानन्तोभजन्तइति गम्यते ॥ अपिच भगवद्गीतास्व यदक्षरंवेदविदोवदन्निविशन्तियद्यतयोवी. नरागाः यदिच्छन्तोब्रह्मचर्यचरन्तितत्तेपदंसङ्ग्रहेणप्रवक्ष्ये इत्युपक- म्याऽक्षरस्वरूपतत्प्राप्त्युपायौ निरूप्य चप्रामौ च विशेपमुक्त्वा पुनर्भगवतोच्यते।।अव्यक्तायक्तयःसर्वाप्रवक्षन्त्यहरागमे राज्याग: मेप्रलीयन्तेतत्रैवाव्यक्तसंज्ञके भूतग्रामःसएवायंभूत्वाभूत्वाप्रलीय. ते रात्र्यागमेऽवशःपार्थप्रभवत्यहरागमे परस्तस्मात्तुभावोऽन्योन्या तोव्यक्तासनातनः यःससर्वेपुभूतेषुनश्यत्सुनविनश्यतीत्यादि।।ए- तदन्तेच पुरुषःसपरःपार्थभक्त्यालभ्यस्त्वनन्ययेत्युक्त्वा परस्यलक्ष- णमुच्यते यस्यान्नःस्थानिभूतानियेनसर्वमिदंततं ॥ अत्रच यत्सर्व ·(२६८) भूतेषु नश्यत्स्वपि स्वयं न नश्यति तस्यैव लक्षणं यस्यान्तःस्था- निभूतानीतिपदेनोक्तं ॥ एतल्लक्षणवत्त्वंच मृत्साभक्षणजम्भ णलीलानिरूपणप्रस्तावे पक्षान्तरनिरासपूर्वकं भगवतोदृश्यस्वरू- पस्यैव नैसर्गिकधर्मत्वेन दशमस्कन्धएव निरूपितं ॥ आपिच । अत्रैव दामोदरलीलाप्रस्तावे तस्मिन्नेवोदरे दाम्नामनवच्छेदकत्वं निरूप्यते तेन तस्योदरस्यैव ब्रह्मत्वं निरूपितं भवति ॥ उदर- स्याऽब्रह्मत्वे तु दामभिरनवच्छेद्यत्वे देशकालापरिच्छिन्नत्वं ब्र. मधर्महेतुत्वेन नचान्त वहिर्यस्येत्यादिना न निरूपयेत् ॥ व्य- धिकरणत्वापत्तेः । तथाच धर्मियाहकमानविग्रहस्य ब्रह्मत्वं नि. श्चितमिति तद्विरुद्धधर्माणामसतामेव प्रदर्शनमसुरव्यामोहायेति निश्चीयते ॥ अन्यथाऽनुपपत्तेबलिष्ठत्वात् ॥ उक्तञ्च ब्रह्माण्डपुरा- णे अमोहायगुणाविष्णोराकारश्चिच्छरीरिता निर्दोषत्वंतारतम्यंमु. क्तानामपिचोच्यते एतद्विरुद्धंयत्सर्वतन्मोहायेतिनिश्चयः अनत्वं. पारवश्यंचविधिभेदादिकंतथा तथाप्राकृतदेहत्वंदेहत्यागादिकंत. था आसुराणांविमोहायदोपाविष्णोर्नहिचित्इति ॥ तथाच प. अपुराणे पारखण्डप्रवर्तनाथ उपाध्वजमाज्ञापयता भगवतोतं ॥ त्वामाराध्ययथाशम्भोयहीप्यामिवरंसदेति ॥ नाबाराधकत्वं अ- गवति सम्भवति ॥ तस्यजीवधर्मत्वात् ।। तस्य यथा स्वस्मिन्नस. तएव प्रदर्शनं लोकव्यामोहाय तथा तस्या अंपीतिमन्तव्यं । अ- पिच यथेन्द्रजालविद्यायां नटस्य स्वर्गगमनं तत्रयुद्धं तेन तन्मर- णं मृतस्याऽत्रपातस्तस्त्रियाश्च सहगमनादिकं पूर्वमनुभूतमपि प. श्रात्कालीनतदागमनेन प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धेन मायिकमिति निश्ची- यते तथा जयतिजननिवासइत्यायुक्तस्मृतिश्रुतिभिः पूर्वपूर्वली:

·(२६९ लायानित्यत्वं प्रसिद्धमित्यनन्यगत्यैवाऽस्यालीलायाः प्रदर्शनमा- अपरत्वमध्यवसेयं ।। नचैतदनुरोधेन पूर्वलीलानामेव तथात्वं वक्तुं शक्यते।तासामुक्तप्रमाणैनित्यत्वेनैव सिद्धत्वात्।।नचोक्तदृष्टानन्या- येन पूर्व तथा सिद्धमपि पश्चाद्वारध्यमिति वाच्यं ॥ तत्र लौकिक. त्वेन प्रमाणदोपस्याऽपि सम्भवेऽपि प्ररुते दोषाऽसम्भवात् ।। अत्र पूर्वोक्तन्यायेन लीलानामन्योन्यं वाध्यबाधकभावेन तथा वकु. मनवसरश्वत्यलं विस्तरेण ।। एतेन यदिदंमनसावाचाचक्षुभ्यो. वणादिभिः नश्वरंगृह्यमाणंचतद्धिमायामनोमयं इतिभगवद्वाक्यं लीलामध्यपात्यन्नरभक्तं प्रत्युक्तमिति न वास्तवत्वं कस्याऽप्य- र्थस्य वक्तुं शक्यमिति कुचोद्यं निरस्तं वेदितव्यं ।। उक्तरीत्याऽऽसु- र व्यामोहाय प्रदर्श्यमानानामर्थानामेव यदिदमित्यादिना कथना- त् ।। अन्यथा नश्वरमिति नोक्तं स्यात् ।। गृह्यमाणमित्येतावतव सर्वप्राप्तः ॥ एवंसति द्विजशापेन नश्वरमिति गृह्यमाणं तथेत्यर्थः पर्यवस्यति।अतएव यदिदंमनसावाचागृह्यतेऽन्यैरपीन्द्रियैः अहमे- बनमत्तोन्यदितिबुध्यध्वमञ्जसेति भगवतोहंसस्य वचनं गीयते ।। ॥ अथ ननुप्रभासीयकथायावत्यादिहसस्यवचनंगी. यतइत्यन्तः सप्तचत्वारिंशः खण्डः खण्यते ॥ लीलातत्स्थयोनित्यत्वे प्रशासलीलादिकमपि नित्यं वाच्यमिति तत्रत्यसर्वविनाशोक्तिविरुत्थ्यते ॥ तथासति प्रमाणयोलीलयोश्व विरोधादिन्द्रजालादिवत्प्रदर्शनमात्रार्थत्वं लीलाया वाच्यं तहा. क्यानां तु अथरथानित्यादिवाक्यतुल्यत्वं कल्प्यं ॥ वैधादिति- सूत्रस्योक्तार्थकत्वेन न तद्विरोधः।। तुप्यतुदुर्जनइतिन्यायेन सत्का- र्यवादाइीकारेऽपि अंशावतरणकथाया आकाशाग्रुत्पत्तिवर्णन- ॥ १७॥ ॥ तत्र तावत् ·(२७.) साम्यम् ॥ अतोनाक्रूरराधायुद्भवकथानां पुराणान्तरस्थानां वि. रोधइति पूर्वपक्षिणोऽनिभायः प्रतीयते ॥ उत्तरबादिना तु तदभि- प्रायस्याऽज्ञानात्तमप्रदूप्यैव माययाऽऽसुरमोहनार्थाप्रभासादिली. लेत्युक्तम् ॥ तत्र तावच्छ्रीकृष्णस्याऽपि बुद्धवन्मोहकत्वमितिस्थि- तम् ॥ एवञ्च पुराणेष्वियं लीला मोहनार्थयं नेति प्रतिपदम- नुक्तावपि काश्चिल्लीलामोहनार्थाः काश्चि त्वतदर्थाइति विवेचनं वचनान्तरैः कार्यम् ॥ तानिच अवजानन्तिमांमूढाइत्यादिसामा. म्यपराण्येव ॥ एतादृश्योलीलाआसुरमोहनार्थाइति विशिष्याऽ- नुक्तत्वात् ।। तत्रहि मूढाएतादृशं मां जानन्तीत्युक्तम् ॥ तादृशस्य . च त्वदभिमतश्रीकृष्णादिदेहनाशादिरूपत्वाऽभावेन त्वदभिमतली- लादिमत्त्वरूपत्त्वेन च त्वय्येव मूढत्वाद्यायाति ॥ तत्राऽवजानन्ती- तिश्लोकः प्राग्व्याख्यातस्तत्र कृष्णात्परस्य भावस्य सत्ताऽऽत्मक- स्याऽज्ञानात्तव मूढत्वम् ॥ अतएव मोघाशत्वादिकम् ॥ अतएव राक्षस्यादिप्रकृतीः श्रितत्वम् ॥ अनन्यमनस्त्वेन भजनं स्वगतजे- दमङ्गीकुर्वतस्ते न सम्भवति ॥ स्वगतभेदसत्त्वे ऽभेदोक्तेर्वाचोयु. क्तिमात्रत्वात् ॥ विकारस्य सुवर्णवत्स्वीकृतत्वेनाव्ययत्त्वोक्तरपि तथात्वात् ।। दृश्यमानस्याऽविरुतत्वं तु सुवर्णदृष्टान्तेन त्वयैवाऽपह- स्तितम् ॥ मायायपामयेत्युदाहृतवाक्याच ॥ प्रभासलीलावाक्ये- भ्यश्वायत्तु मोहनमपि लीलैवेत्यन्तवाक्यव्याख्याने तथाच तदपि लीलात्वारस्वरूपसाध्यमिति तदानीमपि स्वरूपंनित्यमिति तत्साम- \नैव तदुपपत्तिरित्यर्थदत्युक्तं टीकाकतातलयुक्तास्वरूपशब्देन श्रीकणात्मनोपहणे निरनुयोज्यानुयोगत्वात्पूर्वपक्षिणा तदात्म. नोऽनित्यत्वानट्टीकारान् ।। देहस्य ग्रहणेतु तत्साध्यत्वं लीलाया.

·(२७१) अशक्यवचनं तदात्मनैव संम्भवात् । अस्मच्छब्दस्य शरीरवाचि- वे प्रमाणाभावात् ममशरीरमिति प्रत्ययाचाऽवजानन्नीत्यत्र ना. ऽस्मच्छब्देन देहग्रहणम् ॥ एवं महात्मानस्त्वित्यत्राऽपि ज्ञेयम् ॥ एतेन मामव्ययमितीत्यादिप्रत्युक्तम् ॥ किञ्चैवंव्यासशुकादीनाम- पि त्वयाऽऽसुरत्वं वाच्यम् ॥ यतस्तैरपि तथा ज्ञातम् ॥ अज्ञातस्यो- तेरसम्भवात् ।। प्रतारकरवं वा तेपां वाच्यम् । अन्यथा ज्ञातस्या- ऽन्यथा वर्णनात् ॥ एवं भगवान्हिसर्वत्यादिवदता मोहनस्याऽपि नित्यत्वमुक्तं ॥ तथाच मोहनञ्चेत्यादि विरुध्यते ॥ किञ्च तल्लीला. यामोहकत्वे समाधिभापाव्यासस्येत्यपि विरुद्धमापयेत । इतरपु. राणवद्भागवतेऽपि मोहकामोहकवाक्यसत्वात्॥अव्यक्तशब्दार्थउ. तःप्राकाजन्माद्यस्येत्यस्येव यस्यान्तःस्थानीतिलक्षणस्योपपत्तिः।। यत् सर्वेषु भूतेषु सुजनिमत्वादिनोक्तेषु विष्णुशरीरादिषु च न. श्यत्सु तस्येदमुक्तन्यायेन लक्षणम् ॥ मृगक्षणदामोदरादिलीला तु मायादेपेत्यादिवाक्यैर्मायैव ॥ रज्वादिनाऽपरिच्छेदस्तु ऐन्द्रजा. लिकदेहादेरपि दृश्यते इति न सब्रह्मत्वसाधकः किन्तु देशकालव. स्त्वपरिच्छेदएव ।। नचान्त वहिर्यस्येतितु वास्तवरूपकथनम् न देहकथनम् ॥ असत्याएव प्रभासलीलायाः प्रदर्शनस्वीकारे तु त. वाऽपि जगतस्तथा स्यात् ॥ स्याच्च वैधाच्चन स्वमादिवत् ना. भावउपलब्धेरिनिसूत्रयोरसङ्गतिः । तथाच मायिकत्वमेव प्रजा- सलीलायाज्ञायते ॥ ब्रह्माण्डपुराणवाक्यानान्त्वयमर्थःअमोहाय मोहालावाय आकारो मत्स्यादिः चिच्छरीरितेत्यवेन्यन्नोत्तरपदः कर्मधारयः नतु कर्मधारयात्परदनिः॥नकर्मधारयादित्यनुशासन- विरोधान्॥एवञ्चैतादृशस्याऽनुसन्धानादिना मोहनाशः सच ज्ञान- ·(२७२) द्वारा तमेवावदित्वत्यादिश्रुतेः। एतद्विरुद्धं गुणात्मकविष्णुचिदाल. कशरीरादिज्ञानमित्यर्थः ।। आसुराणां रावणादीनां देहत्यागादिकं विमोहाय तन्मोहापगमाय येयेहताश्चक्रवरेणदैत्याइति वाक्या- दिति इमे दोषामायाकार्यत्वाद्दोषभूताः विष्णोरसद्गत्वेन क्वचिन भवन्तीत्यर्थः ॥ टीकोदारतस्य स्त्रीपुम्भावानुषट्मात्मादेहोनास्य. विजायते किन्तुनिर्दोषचैतन्यसुखनित्यांवकान्तनुम् प्रकाशयति. सैवेयंजनिर्विष्णोर्नचापराइति ब्रह्माण्डपुराणवाक्यान्तरस्य त्वय- मर्थ. ॥ अस्याऽसङ्गत्वाइहादि ननायते ॥ नित्यंस्यात्सन्नतेऽपिच शाश्वतेत्रिष्वितिमेदिनीकोशात्प्रवाहानादिबोधकोनित्यशब्दोनतु शाश्वतबोधकः ॥ निर्दोषश्चैतन्यमुखनित्योयस्यामिति वाऽर्थः ॥ तथाच तत्सम्बन्धस्य मायिकत्वमुक्तम् ॥ इतउत्तरं टीकायां प्रद- शितं तथाप्यसुरमोहार्थमित्यादि तु पूर्व व्याख्यातम्।।अतएव भा- गवतेऽपि राजन्परस्यतनुभृजननाप्ययेहामायाविडम्बनमधेहिय- थानटस्येत्युक्तम् ।। अत्र तनुभृतां यादवानामित्यर्थे न मानम् कि. न्तु तनुभृदितिभावक्किबन्तभृच्छब्देन तनुशब्दस्य शेषषष्ठ्यन्तस्य त. पुरुषः तस्य जननशब्देन कर्मधारयस्ततोद्वन्द्वः ।। यत्तु इमं श्लो- कमारभ्येतउत्तरश्लोकद्वयं स्कन्धान्तरस्थान्श्लोकांश्च टीकाका. रउपन्यस्य स्वाभीष्टपरतया ससंरम्भ व्याचख्यौ तत्त्वनगलतरमि- तिकतमतिभिस्ततएव ज्ञातुं शक्यमित्यतिविस्तरभयान्नास्माभिः प्रयत्यते ॥ इदानी प्रदृश्यमानपाझे बगदेशजकायस्थविशेषतः प्रक्षेपोऽस्तीति न तन्निर्णयाय प्रभवति ॥ वेदादिचतुष्टयाऽविरुद्धं यत्तदेवमानमिति त्वसिद्धान्तविरुद्धं चेदं जागवतस्य ब्रह्माण्डप. अपुराणादिवाक्यैरन्यथाकरणम् ॥ आराधकत्वं जीवधर्मइत्येतत्त्व.

·(२७३) मानं ॥ समानत्वेतु स्यादेव श्रीरुणस्य जीवत्वमुपासनस्य कृत. त्वात्।।आराध्यवरंग्रहीप्यामिति कथनं भविष्यदर्थज्ञातृत्वेन सद्भू- तार्थविषयकं नतु मायिकाऽसदर्थविषयकमासुरमोहकस्य वरदा. नासमर्थत्वशङ्कायास्त्वयैव श्रीकणे मोहकत्ववरदातृत्वयोः स्वी- कारेण निरस्तत्वात् असतोभानानुपपत्तेश्व भानाङ्गीकारे च ना. भावउपलब्धेरित्यादिव्याससूत्रविरोधात् भानं तु भारतादिसिद्धं ।। तथाचेदृशपाये सविश्वासेनाऽपि पाखण्डप्रवर्तनस्य मोहार्थता- याः स्वीकारे आराध्यत्वस्य मोहार्थत्वं न स्वीकार्यम् । तासामु- क्तप्रमाणैरित्यादितु प्रागेवापहस्तितम् ॥ तत्र लौकिकत्वेनेत्यादितु न युक्तं ।। भागवतस्य तन्मते वेदादितुल्यत्वेन तत्र दोपसत्त्वे त्व- दीयटतान्तान्तरे तथा प्रसङ्गात् ।। यदिदमितिवाक्येन ब्रह्माऽतिरिक्तं सर्व मायिकमित्युपपादितम् ॥ नश्वरमित्यनेन द्विर्वद्धं सुबद्धं भ. वतीतिन्यायेन मायिकत्वे हेत्वन्तरमुक्तम् । व्यामोहायेति तु न सस्तं ।। तादृशभक्तस्याव्यामोहनीयत्वात् ॥ स्वस्वप्रतिकूलत्वमा. त्रेणाऽसत्यपि प्रमाणे व्यामोहार्थत्वकथनेऽतिप्रसङ्गाच्च ॥ मायिक- त्वं पुराणेषु वैराग्यार्थमिति तपितृवाक्यविरोधाञ्च ॥ इतिपदाद्व- जशापपदयोरध्याहारे मानाभावात् ॥ मनसावाचेत्यनयो(य- •पत्तेश्च ॥ हंसवाक्ये सङ्कोचापत्तेश्च ॥ मरणादेर्यदिदंशब्दाभ्या- मग्रहणान् ॥ ईक्षेतविभ्रममिदंमनसोविलासंदृष्टविनष्टमतिलोलम- लातचक्रम् विज्ञानमेकमुरुधेवविभातिमायास्वमस्त्रिधागुणविसर्ग- कनोविकल्पइति हंसगीतावाक्याचाायत्तु टीकायां पूर्वार्द्धस्य ज. गन्मिथ्यात्वपरत्वं स्वीकृत्य विज्ञानमित्युत्तरार्द्धं त्रिगुणविसर्गक- ·(२७४) नोविकल्पोविज्ञानमुरुधाविभानात् मायावत् स्वमवदित्यनेन स- गुणसृष्टावेवाऽन्यथाख्याती विज्ञानरूपत्वनिगमनेन निरीश्वरस्मा- तसृष्टावेव तथा पर्यवसानात् इतिनास्य सदेवेत्यादिश्रुत्युक्तप्रप. श्वमिथ्यात्वापादकत्वम् । अन्यथा पूर्ववाक्यविरोधस्याऽपरिहारेण द्वयोरप्यसद्गतत्वापत्तेः॥ तत्रापीन्द्रिययायस्यैव स्वाजिन्नत्वबोध- नात् ।। अतस्तत्राऽपि विषयजेदोऽवश्यमभ्युपेयइत्युक्तं ॥ तन्नास ष्टिद्वयकल्पने मानाभावाद्गौरवाच्च ।। कारणस्यैकत्वे कार्यभेदे मा- नाभावाच्च । जीवमायादिकं तु न ब्रह्मणोऽतिरिक्तमित्युक्तं बहुशः प्राक् । सदेवेत्यादिश्रुतेः पूर्ववाक्यस्य च तात्पर्यमुक्तमेव ॥ मि. ध्यात्वेऽपि स्वाभिन्नत्वस्योपपत्तिरप्युक्तैव सर्वत्र साक्षात्परपरया वा ईश्वरस्य हेतुत्वेन निरीश्वरसृष्टेवैष्णवंमन्येनागीकर्तुमशक्य- त्वाच्च ।। किञ्चोपकान्तस्योपसंहारेणानिगमनं पूर्वमीमांसादिविरु- द्धमिति पूर्वार्द्धमपि जगन्मायिकत्वपरतयैव व्याख्येयम् ॥ नतद- स्तिपृथिव्यावादिविदेवेषुवापुनः सत्त्वंप्रकृतिजैर्मुक्तंयदेभिःस्यात्रि- निर्गुणैरिति गीतोक्क्या तदतिरिक्तजगदपतीतेः॥किञ्च निरीश्वरस्मा. तसृष्ट्यङ्कीकारे तादृशसृष्ट्यगीकर्तृमतदूपणनावपेपणम् ॥ अननी. कारेतु नदुक्तिरसङ्गता ॥ नहि दूपणाय नदुक्तिर्दोषाऽनभिधानात् ।। युक्तीना शास्त्रतोवाधस्य बहुशस्त्वयोक्तत्वेन तद्वलेन शास्त्रान्य- थाकरणं तवाऽनुचितम् ॥ एवमेव, तदुक्तद्वादशाध्यायसन्दर्भादाव. प्यूहनीयम् ॥ इति सप्तचत्वारिशखण्डखण्डनम् ॥ १७॥ अत्र विद्वद्भिरेवज्ञेयं ॥ आदौ निगूढाशयेन शुकदेवेन भूभारराज. पृतनायुपक्रम्य संजन्हेस्वकुलंविभुरित्यतेन मोहिकी लीला सा- मान्यतरक्ता ।। अत्राऽस्वकुलमिति निगृढपदच्छेदोक्षयः॥ वास्त. ॥

·व्यां नैसर्गिक्यां लीलायां भुवि प्रकटतया सत्यां कथमेवं सम्भ; वतीति शङ्कानिरासाय स्वमूर्येति द्वयेनाये भुवि लीलामाकट्यप्र- योजनाभावं ज्ञापयितुं लीलाप्राकट्यप्रयोजननिष्पत्तिकथनपूर्व- के सदृश्यत्त्वलक्षणं पदमगादित्युक्तं ॥ लौकिक्यामेरधिष्ठा; नत्वमात्रउपयोगादस्वाभाविकत्वमिति तद्विलक्षणं पदमिति ज्ञाप- नाय स्वमित्युक्तं ।। अयेच ब्रह्मण्यानांवदान्यानांनित्यंटद्धोपसे- विनां विप्रशापःकथमभूहणीनांकणचेतसामिति राजप्रश्नवा- क्यव्याजेन नित्यलीलामध्यपातियादवस्वरूपनिरूपणेन प्राप्तशा- पानां तद्भिन्नत्वं ज्ञापितं व्यासेन ॥ विश्रद्वपुःसकलसुन्दरसन्निवे. शंकर्माचरन्झुविसुमंगलमामकामः आस्थायधामरममाणउदार- कीत्तिःसंहत्तमेच्छतकुलंस्थितकृत्यशेपइत्युत्तरे तु स्वरूपं लीला च भुवि प्रकटीकुर्वन् प्रयोजननिप्पत्ति ज्ञात्वा धामसहज नित्यं यल्लीलास्थानं तदेवास्थाय रममाणएव स्थितरुत्यशेषःस्थितोऽग्रि; मासुरव्यामोहलक्षणः कृत्यशेपोयस्य तादृशः कुलं संहर्तुमैच्छ- नेत्येकेन शुकैरुक्तं ॥ तेनास्य कुलस्य मायिकत्वं सिन्ध्यति कृत्य- सिद्धिर्यतस्तथैव जवति ॥ भुवीति पूर्वमुक्तमेवेति तद्भिन्नमेव धाम वाच्यं तदुक्तमस्माभिः ।। अतएवाऽऽपि कालात्मना निसृष्टामु नयदत्युक्तम् नतु पूर्वलीलाकति ॥४८॥ ॥ अथाऽवविद्वद्भिरि- त्यादि तुपूर्वलीलाकन्यन्नोप्टाचत्वारिशः खण्डः खण्ड्यते ।। तत्रास्वकुलमिति पदच्छेदे प्रमाणाभावोगौरवंच ।। अतएव संह- तुमैच्छतकुलमित्यनेनैकवाक्यता । अतएव संजन्हेऽन्यकुलमिति- नोक्तम् ॥ पदच्छेदे निगूढताऽप्यतएव निरस्ता । फलाभावाच । सर्वादृश्यं पदमगादिति तु सत्यम् ॥ यस्यामतमितिश्रुत्या ब्रह्मणः ॥

·(२५६) फलध्यात्यभावेन सर्वादृश्यतया तद्गमने तथोक्तर्युक्तत्वात् ।। पर. न्विदमपि त्वन्मते न समच्छते ॥ तत्पदस्य भक्तानां दृश्यत्वेन स- वंशब्दार्थस्य सोचापत्तेः । केषांचिदेव यदृश्यमित्यर्थेऽपि क्ले. शएव ॥ लौकिक्याभूमेरधिष्ठानत्वकथनन्तु तस्योपहास्यतां सूच. यति ॥ परमेश्वरतल्लीलयोलौकिकाधिष्ठितत्वप्रसङ्गात् ।। अलौकि. क्याएव भूमेतृन्दावनादिवत्तन्निरूपिताश्रयतायास्त्वन्मते वक्तमुचिः तत्वेन दहरवाक्यव्याख्याने त्वया तथोक्तत्वेनच तत्त्यागोक्तिरप्यु. कैव ।। स्वशब्दस्य स्वाभाविकार्थबोधकत्वे मानाभावाच ॥ ली- लोपयुक्तानामपि प्राप्तशापानां मायिकत्वे लीलायाअपि मायि- कत्वमापयेत ॥ एवं बलदेवादीनामपि तथात्वं स्यात् ।। किञ्चैवं श्रीकृष्णस्याऽपितथावं स्यात् ।। अवशिष्टलोहनागेन व्याधशरा. यस्थेन तदेहपातात् ।। तस्याऽपि शापविषयत्वाच ॥ तस्मान्न शा. पनाशावेव मायिकत्यभेदप्रयोजकौ किन्तु मायिकत्वादितात्पर्य: वच्छास्त्रादि नच्चोक्तमेव ।। तत्रतत्र प्रश्नपरतयोपन्यस्तवाक्यस्य तु ब्रह्मण्यत्वादिविशिष्टत्वेन शापायोग्यानां कथं शापइत्येवतात्पर्य नतु कुलान्तरसत्त्वे ॥ राज्ञस्तज्ज्ञाने ईदृशप्रश्नाऽनुपपत्तेः । अत्रही. दृशरणिशापमनूद्यतत्पकारमात्ररश्नः ॥ नच भिन्नानां सच्चे तेषां शापानुवादोयुक्तः राज्ञस्तदज्ञाने तु व्यासस्य तज्ज्ञापन न युक्तम।। किन कत्यशेषशब्देन त्वदुक्तार्थयहणेऽपि कुलसंहारेच्छयातसं- हारे तेनैवासुरमोहसिन्ध्या निर्मूलं कुलानरकल्पनम् ॥ संहारेच्छा. कारणं तु वीर्यादिमिरुद्धतत्वं स्थलान्तरोक्तं ज्ञेयानच रद्धसेविनां कथमेतदितिवाच्यं ॥ भाविनोऽर्थस्य प्रावल्यादिना तत्सम्भवात् ।। प्रागुक्तकोशादिप्रामाण्येन तेजआदिसाधारणार्थकधामशबस्य ·6 स्थानमात्रपरत्वे तदर्थे लीलेतिविशेषणदाने सहजं नित्यमितिच. विशेपणदाने च मानाभावास्थितकत्यशेपइत्यस्य स्थितः स्वकु- लसंहारलक्षणस्य कृत्यस्य शेपोयस्य सइत्यर्थउपस्थितत्वालतु कृत्यशब्देन व्यामोहग्रहणं युक्तम् ॥ अनुपस्थितत्वात् ।। व्यामो- हस्य कृष्णकृत्यत्वे प्रागुक्ताऽतिप्रसमाच ॥ मायिकत्वे त्वतिप्रसनः।। .यत्त्वत्र टीकाकारेण यथाद्वयाहप्राजापत्याइत्यादावेकगोलके देवानुरभेदभिन्नानीन्द्रियाणि तथैव पुरुषाविष्टभूतन्यायेन तेप्वा. विष्टं यत्कुलं तदेव तथेत्यर्थ इत्युक्तं ।। तन्नयुक्तं ॥ दृष्टान्ने एक- स्मिन्निन्द्रिये कालभेदन वृत्तिभेदस्यैवाईकारेणैकत्रगोलके इ. न्द्रियद्वयानगीकारात् ॥ इहापि तथाङ्गीकारेत्विष्टापत्तिः। किञ्चै. वं वदता सत्त्येषु यादवेवाविष्टं कुलं विनष्टमित्युक्तं भवति ।। तत्र कुलशब्देन यद्यस्थूलस्यकस्यचिद्रहणं तहिं शस्त्रपाताद्यसम्भवः।। यदि स्थूलस्य ग्रहणं तर्सेकत्रोजयस्थितिरयुक्तेति नेदं किंचित्।।एते. न भूतावेशन्यायोऽपि निरस्तः ॥ भूतावेशस्थले स्थूले स्थूलस्यैव प्रवेशात् ।। कालात्मनानिसृष्टादत्याद्युक्तिस्तु न तदभिमतसूचिका।। तन्मते कालस्येश्वरात्मकत्वात् ।। यत्तु एतदुपोद्वलनार्थ टीकायां यादवानां भूभारत्वमुक्त्वा दुर्भगोवतलोकोऽयंयदवोनितरामपि ये- संवसन्तोनविदुहरिमीनाइवोडुपमिति तृतीयस्कन्धस्थस्योद्धववच- नस्योत्तरार्द्ध पूर्वोक्तानां स्वरूपपरमित्युक्त्वा एवंभावश्च न.नित्य- लीलास्थेषु घटते इत्युक्तम् ।। तन्न युक्तम् ॥ नित्यलीलास्थाना- मसिद्धेः । यच्च तेकिंसर्वे उत केचिदित्युत्तरार्द्धस्योत्थापनिकोक्ता तदपि न युक्तम्।।शूद्रामन्दभाग्याये मनुप्यत्वेऽपि वेदानधिकारि- णइतिवद्धेतुहेतुमद्भाववोधकत्वात् ।। अन्यथा द्वितीयचरणस्थाने ·यादवेषुततेधिकम् इत्येव वदेत् इतोऽग्रिमष्टीकोक्तोंऽशावतरणने- दस्तु मूलवाक्यानुपन्यासात्प्रलापएवेति गौरवायादुपेक्षितः ॥ टीकाधृततैत्तिरीयस्थभर्चनुवाक्ये तु विशेषवाचकः कोऽपि शब्दो. नास्ति येन श्रीकृष्णादिपरत्वेन व्याख्यायेत ।। वस्तुतस्तु श्रीरु. णादिपरऽत्वेपि न नोविद्वेषदति तद्व्याख्यायांदूषणान्यनाविष्क- त्यैवोपरम्यते ॥ किञ्चित्तु व्याख्यायते ॥ तमेवमृत्युममृतंतमाहुरि.. त्यत्राभक्तभक्तज्ञानभेदेन प्रकारपरत्वकथनं निर्मूलम् ॥ किन्तु प्र. मार्दवैवयमितिसनत्सुजातीयवाक्यप्रमाण्येन प्रमादमोक्षस्वरूपत्व- मेव ब्रह्मणउक्तं ।। सर्वात्मकत्वात् ॥ सभृतोभ्रियमाणोवित्तिय- एवंवेदसत्त्येनभर्तुम् इत्यत्र तच्छब्देनेशः ॥ सत्येन मायिकारण- स्यासत्यत्वापादकत्वाभावेन अबाधितेन रूपेण योविभत्तुं वेदेत्य- र्थः ॥ असज्जजानसतआवभूवेत्यत्र सतो ऽसत् सद्विलणं जजान जज्ञे आवभूवेत्यस्य तु टीकोक्तरीत्या ईपद्धभूव नश्वरं बभूवेत्य- थोक्तावपि न हानिः॥ यंयंजजानसउगोपोअस्येत्यत्रापि टी- कोक्तरीत्या गौर्वाणी आज्ञात्मिका तद्रक्षकएव सयमुत्पादितवा- नित्यर्थोक्तौ न नो द्वेपः।इत्यष्टचत्वारिशरखण्डखण्डनम् ॥ १८ ॥ ॥ श्रुत्युक्तवपरीत्येन यन्मोहायहरिःस्वयं प्रदर्शयतितन्मोह- गमनायनमद्वचः॥ १॥ क्षिपाम्यजत्रमित्युक्तेर्यतस्तन्मोहनित्यता अतोऽनंगीरुतिस्तेपायुक्तातामसिनांनृणां ॥ २ ॥ तत्संगादन्यथा- भूतदया सात्त्विकाअपि नाभवंत्वित्ययंयत्नस्तेनतुष्टोऽस्तुमेहरिः॥ ॥ ३॥ कांचनीकरणशक्तोमणिर्धातुगणस्ययः तस्याश्मनांतयाना- वाकरणेऽपिनहिक्षतिः॥धानन्यस्तु प्रपञ्चातीतत्वेन लीलानां सत्यत्वं प्रमाणसिद्धत्वात् न पपञ्चस्यापि प्रमाणेस्तथासिद्धत्वादिनिचेन् ।। ॥

·(२७१) तस्याऽपि सर्गादिलीलामध्यपातित्वेन श्रीभागवतादिषु निरूप. णात् ।। जगदप्रतीतिप्रसङ्गादित्यादिनिरूपणेनैव प्रपञ्चसत्त्वस्याऽपि निरूपितत्वात्पुनर्लिखनेनालं ॥ तत्त्वसूत्राप्ये श्रीभावगतविवर- णादिप्वयमेवार्थोनिरूपितः पितृचरणैरिति नाधिकमत्र निरूप्य- ते ॥ किञ्च ॥ महोपनिपदि पठ्यते । एपोवशून्यएपोवतुच्छएप. सेवाभावएपोवाव्यक्तोऽदृश्योचिन्त्योनिर्गुणश्वेति ॥ महाकौमें- ऽपि ॥ शमूनंकुरुतेविष्णुरदृश्यःसन्परःस्वयं तस्माच्छून्यमितिमो- कस्तोदनात्तुच्छ मुच्यते नैपभावयितुंयोग्यःकेनचित्पुरुषोत्तमः अ. तोभावंवदंत्येनंनाश्यत्वान्नाशइत्यपि सर्वेषांतदधीनत्वात्तत्तच्छ- ब्दाऽजिधेयता अन्येषांव्यवहारार्थमिप्यतेव्यवहजिरिति । तेन ब्रह्मणोभावरूपत्वेन प्रपञ्चस्यभावाभावरूपत्वेन कथं ब्रह्मात्मक. ता वक्तुं शक्येत्यपि चोद्यं निरस्तं ॥ येषामप्यसत्त्वेन जगदभिमतं तेषामपि जगन्मध्यपातिभगवन्मूर्तितद्भजनाद्यसहिष्णुतयैव ॥ तेषां नथावं तु कलौ तथा भगवदिच्छयैवेत्युक्तं ॥ ४९ ।। श्रुत्युक्तवैपरीत्येनेत्यादिर्भगवदिच्छयेत्युक्तमित्यन्तएकोनपञ्चाशः खण्डः खण्ज्यते ॥ ॥ तत्र मोहस्य तन्मते मायाजन्यत्वेन नि त्यतोक्तिविरुद्धा ॥ किञ्च यन्मोहस्य नित्यता तन्मोहानपगमस्य प्राप्तत्वेन हरेः श्रुत्युक्तवैपरीत्येन दर्शनं व्यर्थम् अज्ञत्वसूचकं वा ।। क्षिपाम्यजस्रमितिगीतावाक्यं तु तवैवाऽजसमासुरयोनिप्राप्ति वो. धयति । तथाहि ।। 'दैव्यासुयौं संपदी तत्फलंचोक्त्वा आसुरंपा- र्थमेण्विति पुनरासुरसर्गकथनाय प्रतिज्ञाय प्रत्तिचेत्यायुक्तं ।। तत्र पुष्टिमार्गवत्तिनां पातिव्रत्यादित्यागोपदेशकत्वेन धर्मप्रटत्त्य- धर्मनित्तिज्ञानं नाऽस्येवा एवं शौचाचारादिविपयेऽपि बोध्यम॥ ॥ अथ ·(२८०) तैः सर्वधर्मपरित्यागस्य स्वस्मै भार्याद्यर्पणस्य चोपदेशात्॥एवंचेह- शानुपक्रम्य प्ररत्तमिदं वचनमीदृशविषयकमेव ।। ये सत्त्वोद्रिक्त- मतित्वाच्छास्त्रार्थकुशलाः शास्त्रसिद्धमहिमानश्च तांस्तामसान् येतु तमोऽधिकत्येन मूर्खास्तान्सात्त्विकान्वदनस्वस्य व्यक्तं वञ्चकता व्यनक्ति ॥ कौर्मवाक्यानि च न विस्मरणीयानि|माभवन्त्यितिष- योगोमाङिलुङितिसूत्रेण आडमाडोश्चेतिसूत्रभाष्येणच विरुद्धइति. शब्देन्दुशेखरान्निश्चिनु । काञ्चनीकरणेइत्यादित्वसङ्गतम् ॥ पाति- वत्यादिश्रद्धानाशकत्त्वेन क्षारभूवल्लोहसदृशानां त्वदीयानां मृ. वकारकत्वात्।।जगदप्रतीतिप्रसङ्गादितु प्रागेव खण्डितमिति न तेन प्रपञ्चसत्यतासिद्धिरित्यलं पिष्टपेषणेन ॥ महोपनिषद्वाक्यान्य. पन्यस्य महाकौर्मनामाभिहारव्याजेन मध्वोल्लिखितवचनमुपन्य. स्यताप्रसिद्धशून्यादिरूपत्वं ब्रह्मणोऽपहस्तितम् ॥ एवञ्च तेन ब्रह्म णइत्याद्यपिमपन्थस्तेन स्वयमेव शिथिलीकृतः ॥ भावनायोग्य. त्वासावेनाऽभावशब्दाभिलप्यतया प्रसिद्धाभावरूपत्वाऽभावात् ।। यत्तु टीकायां जगतोब्रह्मात्मकत्वे सिद्धे पड्वावविकारपतीतीनामा. विर्भावतिरोभावविषयत्वमित्युक्तं तदप्येतेनैव प्रत्युक्तम् ॥ शुक्तिर. जतादिवदधिष्ठानाभेदेन ब्रह्मरूपत्वेऽपि मिथ्यात्वाऽनपायेनाचि- वादिविषयत्वश्रमस्याऽकिञ्चित्करत्वात्॥यच्च जायतेदति प्रतीतिः प्रादुर्भावविषया धात्वर्थस्यैव तथात्वादियुक्तं तत्तु धात्वर्थाऽनवग- मात् ।। कूर्मस्याङ्गानां निःसरणे जायन्ते इति निस्सरणात्याङ्गजा तानीतिच स्वारसिकप्रयोगप्रसङ्गान् ॥ तस्माजनीप्रादुर्भावे इत्य. चास्मत्सम्मतोत्पत्तिवाचकएव प्रादुर्भावशब्दः ॥ सत्कार्यवादयु. कयोनिरस्ताः ॥ तदेतदक्षयमिनिटीकोक्तवैणववाक्यस्य गतिरू.

·(२८१) तैव ॥ सैवतु विश्ववैब्रह्मतन्मात्रसंस्थितंविष्णुमायया यथेदानी- तथाचायेपश्वादप्येतदीदृशमितिटीकोदाहृतभागवतवाक्यस्याऽपि गतिइँया । अतएव विष्णुमाययेत्युक्तम् । इत्यलं पिष्टपेषणेन ॥ एवंचाऽस्तीति प्रतीतिरपि जन्मोत्तरस्थितिविषया स्थितैवाएवञ्च विपरिणमते इत्यादेरपि तिरोभावेनोपपत्ति वदन्नुन्मत्तवदुपेक्ष्यः ।। प्रसिद्धार्थत्यागापत्तेः । यच्च तत्रैव व्यावहारिकप्रपञ्चः स्वापेक्ष- योत्कृष्टसत्ताकप्रपञ्चपूर्वकः मायिकलेनाऽभिमतत्वात् मायिक- त्वाद्वा स्वामादिप्रपञ्चवदित्युक्तं ॥ तन्नयुक्तं ॥ त्वन्मतेजगतोनि- त्यतयोत्कृष्टअगदन्तराऽसंमतेः बाधितत्वाच स्वरूपासिद्धेश्व तर्का- भावेनव्याप्त्यसिद्धेश्व भ्रममूलकभ्रमेव्यभिचाराच्च ॥ अतएव नृ- सिहोत्तरतापनीयषष्ठरवण्डे स्वप्रकाशमानन्दघनशून्यमभवदित्यु. तम् ।। परमब्रह्मात्मकप्रकाशंशून्यंजानन्तइतिच ॥ तत्रैव नवमख- ण्डे नास्तिद्वैतसिद्धिरात्मैवसिद्धोऽद्वितीयइत्युपक्रम्य माययासन्य. दिवेत्युक्त्रा मायाच तमोरूपानुभूतेरिति तत्स्वरूपं चोक्का तदेत- ज्जडमोहात्मकमनन्तंतुच्छमिदंरूपमस्याव्यञ्जिका इत्यायुक्तम्॥एते. न हि ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्य मायिकत्वं सिद्धम्॥गौडाचार्यः शू. न्यमित्त्यस्य विशेषशून्पमित्यर्थः कृतःायत्तु टीकायां मध्यमतानु- वर्तिजयतीर्थमतिमनुसृत्य मध्ययन्थविश्वासपरस्वगुरूपन्यस्तमहा- कौर्मवाक्यविश्वासेन आनन्दघनपदादुत्तरमुपादानेन च शून्यप- दस्याऽन्यसुरखाल्पीकर्तृत्वमर्थदत्यादि प्रलपितं तन्नयुक्तं ।। महा. कौर्मवाक्यस्य सति प्रक्षिप्तत्वाऽभावनिश्चये महोपनिपन्गात्रघट- कशून्यशब्दार्थवर्णनपरत्वात् ॥ तहटकस्यैव शब्दान्तरस्य तत्र व्या.

·(२८२) ख्यातत्वात् ।। सर्वत्र शमोऽकारमकारयोर्लोपस्य यकारागमस्य च कल्पने गौरवात् ॥ प्रसिद्धार्थत्यागे मानाभावाच ॥ अन्यथा ता- दृशवाक्यस्य वैदिकशब्दमात्रव्याख्यापरत्वे मानाऽमावेन लोके. ऽपि तादृशार्थविवक्षया स्वारसिकप्रयोगापत्तेः ॥ विदाज्ञानेनठाः- शून्याइति त्वालापेऽर्थासंगइन्त्यापत्तेश्च ॥ किञ्च शैविशेषज्ञानज. न्यमुरवं ऊनं कारणीभूतज्ञानविषयांशेऽल्पम् अर्थाद्विशेषरहितं कुरुते इत्येवं पुराणवाक्यार्थसम्भवान्नगौडाचार्योक्तार्थे विरोधः ।। इदञ्च पुराणवाक्यस्य समूलत्वे यतनीयं निर्मूलत्वेतु न किञ्चित् ॥ टीकाकारेणाऽपि हि मध्वग्रन्थइदं दृष्टमित्युक्तम् ।। यच्च टीका- यां तापनीये मायायाव्यञ्जकत्वमेव प्रावितं नतु जनकत्वं तथा- न्यदिवेत्युक्तं नत्वन्यदेवेत्यादि प्रलपितम् तदपि न युक्तम् ॥ मा. यान्तुप्रतिमित्यादिश्रुत्यन्तरेकाNन जनकत्वरूपस्यैव व्यञ्जकत्व- स्य तत्र विवक्षितत्वात् । अन्यदिवेत्यत्रेवशब्दस्तु वस्तुनोऽन्यत्वा- भाववोधार्थम् ॥ एवकारकरणे तु विवक्षितोऽर्थोन सिस्थ्येदितिदि- क् ॥ जगदन्तःपातिभगवन्मूर्तिजनादिकन्तु जगतोमिथ्यात्वा- हीकारेऽपि नाऽस्माभिविप्यते किन्तु सत्यत्वाङ्गीकर्तृभिरेव जैमि. न्यादिभिः ॥ मिथ्यात्वज्ञानस्य भजनद्वेषाऽप्रयोजकत्वान्मिथ्या- त्वेपि वेदादिषु श्रद्धा तु प्रागुपपादितैव ॥ इदन्त्वस्ति अर्चायामे. वहरयेपूजायःश्रद्धयेहते नतद्भक्तेपुनान्येपुसभक्तःप्रारुतःस्मृतइ- त्यादिभागवतादिवाक्यप्रामाण्येन मूर्तिसेविनां प्राकतवैष्णवत्वं ब्रू- मः॥ अतएव यस्यात्मबुद्धिःकुणपेत्रिधातुकेस्वधीःकलत्रादिषुभी- मदज्यधीरित्यादिभागवतायुक्तानिन्दा सद्गच्छते ॥ भगवत्पारा- माननेषु त्वदुदाहतभागवतादियन्येष्वपि जगन्मिथ्यात्वोक्तिदर्श ·(२८३) नेन तेषां तथात्वन्वित्यादितदुक्तिरूपैश्वरमार्गनिन्दा विप्रशापवि. पयत्वमाविष्कुर्वन्त्यससातैव ॥ इत्येकोनपञ्चाशरखण्डखण्डनम् ॥ ॥४९॥ ॥ तस्मादस्माभिरेवोक्तपद्धत्या श्रुतिसिद्धया ॥ ज्ञात्वा ब्रह्मस्वरूपं तत्याप्स तद्भजताऽखिलाः ॥ १॥ येषां लौकिकमेव मा- नमधिकं वेदादितोऽलौकिकात्तत्पादानुगतस्तदर्थदतिच प्रच्छन्नवौ- द्धास्तुते।।येषां तद्विपरीततैव विदुषां पांचिदन्तर्गता तेषामेव मुदे. ऽस्ति मत्कृतिरियं गोपीशसंसेविनां॥२॥वरीवति श्रद्धा श्रुतिषु य. दि वा व्यासवचने तदा विद्वांसोऽस्मद्विरचितमिदं मण्डनवरं ॥ य- थोक्तं कण्ठे वा शुकवदथवार्थं च हृदये मुदा कृत्वाऽयत्नं धुनुत परपक्षाभिधतमः॥ ३॥ यदागतं हृदि श्रीमद्गोपीशतिलक्षणां ।। शोभां तनोति तदिदं मण्डनं श्रीहरेः प्रियं ॥ ४ ॥ अखण्डवरप. ण्डितप्रसतचण्डपारखण्डवाग्विखण्डनसुचण्डिमाधरणिमण्डलारख- ण्डलः||नमन्पतिमण्डलीमुकुटताण्डवैर्मण्डितः सपादनखमण्डलः पितुरिहास्तु मे मण्डनं ॥ ५ ॥ पुनरपि नमामि गोपीरतिपतिमार्ग- प्रवर्तनाचार्यान् ॥ श्रीवल्लाभाभिधानान्पितृचरणान्याङ्मनःकायैः ॥ अथ तस्मादस्माधिरित्यादिर्वाङ्मनःकायरि- त्यन्तः पञ्चाशखण्डः खण्ड्यते । ॥ तत्र श्रुतिविरुद्धमतपद्धतेः श्रुतिसिद्धत्वमयुक्तमेव ।। येपामितिद्वितीयश्लोकपूर्वार्द्ध सत्यार्थ परन्तु तदुदाहरणमारूढपतितएव ॥ जगदप्रत्ययातितइत्यादिना लौकिकमानेन निर्विशेपब्रह्मपरवाक्यानामन्यथात्वकरणात् ॥ ननु वानिविशेपब्रह्मवाक्यबलेनाऽस्माभिर्जगत्प्रत्ययस्याऽन्यथा. त्वकरणात् ॥ तस्मादेतल्कृतेः पूर्वापरविरोधादिना दूषितत्वादुक्त- विधविदुपां तया हर्षासम्भवात्सर्वश्रुतिसारभूतभगवत्पादोक्तिनि..

·(२८४) रेव तेषां तत्सम्भवाञ्च ॥ चतुर्थचरणे मकतिरित्याद्यपनीय शंकर- कृतिःपुण्यविशुद्धात्मनामितियोज्यम् ॥ टीकाकर्तुंस्तु देवद्विषां निगमवर्मनिधिष्ठितानांपूजिमयेनविहितारिदृश्यतभिः लोका- नतामतिविमोहमतिपलोवेषंविधायबहुभापतऔपधर्म्यम् इति. भागवतश्लोकोद्वेषदूषितदृदयतया ऽन्यपरोभाति ॥ तत्र पूभिरि- त्यादिविशेषस्योपादानात् ॥ पुष्टिमार्गे श्रौतमर्यादात्यागस्य स्व: योक्तत्वेन तदनुसारितायाः कौर्मानुसारेण त्वयि सम्भवाच्च ।। द- टिसृष्टिवादस्य तु श्रौतत्वमुक्तमेवेति न तावन्मात्रेणाऽस्मास्वतिप्र- सङ्गः । किञ्च तादृशवक्ता विष्णुरेव नतु शङ्ककराचार्यइति नाति. प्रसङ्गाः ॥ विप्ररूपाणिरक्षांसीत्यादिवैष्णववाक्यंतु त्वद्र्वादिविष- यमेव ॥ पादोतु कायस्थविशेषतः प्रक्षेपोऽस्तीत्यबोचाम प्रथम- श्लोकव्याख्यायाम्।।एवञ्च मायावादमसच्छास्त्रप्रच्छन्नंबौद्धमुच्यते मयैवविहितदेविकलौब्राह्मणरूपिणेति तन्नाम्ना लिखितः श्लो- कोऽविश्वास्यएवातिस्मिञ्छोके तव विश्वासेतु मायःपीताम्बरेसुरे. इति विष्णुवाचकमायशब्दस्यावादशब्देन समासइति त्वदुरिक्षप्त- पापाणस्य त्वच्छिरस्येव प्रपातः ॥ ब्राह्मणरुपिणेत्यत्र ब्राह्मणैरूप- यतिनिरूपयतीत्यर्थे ण्यन्तणिचि णिनौ तृतीया नतु ब्राह्मणस्य सूपं ब्राह्मणरूपं ततोमत्वर्थायः ॥ नकर्मधारयादितिमत्वर्थी यनि- पेधात् ॥ तत्र कर्मधारयपदेन तत्पुरुषमात्रस्य ग्रहणात् ।। असत्त्वं तु त्वच्छास्त्रस्योक्तमेव ।। यहा स्यान्मायाशाम्बरीक्षपादम्जोबुद्धि- थेति हेमचन्द्रकोशाम्भोमायाशब्देन यासः। तथाच दम्भवा. दस्त्वन्मते प्रसिद्धएवति त्वन्मतनिन्दापरोयं श्लोकः॥ एवञ्च वि. प्रादिशापपरोक्तविधार्मवाक्येनैकवाक्यता ॥ कायितुरपि क.

·(२८५)। र्तृवे बाधकामावेन मयैव विहितमित्यस्य सङ्गतिः । यद्वा ब्राह्म- णरूपिणेत्यत्र ब्राह्मणशब्देन कणादाद्यागृहन्ते ॥ त्वादृशैरुल्लिरिव- ते पाझपाठे तेषामुपक्रमात् || प्रथमंतुमयैवोक्तशैवंपाशुपतादि. कम् मच्छत्यावेशितैविप्रैःसंप्रोक्तानिततःपरम् कणादेनतुसंप्रोक्तं- शास्त्रंवैशेषिकंमहत् गौतमेनतथान्यायइत्युपक्रम्याऽस्य श्लोक, .स्य पठितत्वात्।। एवञ्च मच्छत्यावेशितैरित्युक्तस्यैव निगमनं मया विहितमित्यनेनरुतं ॥ त्वदुक्तार्थकत्वेतु इतः प्रागेव वदेत् ॥ प्रथ- मन्तुमयैवोक्तंशैवंपाशुपतादिकमित्यत्र स्वकृतस्य निन्दित्वात् ।। अतएव प्रथश्लोकव्याख्योपन्यस्तकौ दिवाक्यसंगतिरित्यलम् ।। श्रुतिव्यासवचनविरुद्धत्वादेतद्वन्थस्य श्रुत्यादिश्रद्धालुभिर्नैतत्स्वी- कारउचितः॥ उक्तविधपूर्वापरविरोधादिव हुदोपग्रस्तेनानेन पर. पक्षनिरासाशा तु दूरएव तेन शोभाऽऽशायास्तु किमु वक्तव्यम् ।। शुकस्यार्थज्ञानाभावेऽपि शब्दज्ञानस्य सत्त्वेन तृतीयश्लोके तहत टान्ताऽसद्गतिः॥ चतुर्थे ईश्वररतेः शोभात्वोक्तिरयुक्ता ॥ शोभा- याः परैदृश्यत्वात् ।। तद्रतेरतथात्वात् ।। वरपण्डिततयोक्तेषु चण्ड. पारखण्डवाकूप्रतिकथनं विरुद्धम् ॥ आचार्यपदंचाऽऽचिनोतिच. शास्त्रार्थमाचारेस्थापयत्यपि स्वयमाचरतेयस्मात्तमाचार्यप्रचक्षते. इत्यर्थत्रयार्थकम् ॥तत्र वल्लोन न कश्चिच्छास्त्रार्थआचितः प्रत्यु- तवेदार्थोभ्रंशितः नवाऽऽचारे ऽतिष्ठिपत् पातिव्रत्यादिनाशोपदेशात् स्वयंत्वारुढपतनमाचरितमिति नाचार्यपदेनाभिलापमहति ॥अ. न्तेवाङ्मनःकायैरिति प्रयोगोऽशुद्धः ॥ द्वन्द्वश्वप्राणितूर्येत्येकवद्भाव- स्योचितत्वात् ॥ प्रथमश्लोके त्वाइतिप्रयोगोऽशुद्धः मध्येतु तदीयप्रयोगाणां प्रायेणाऽशुद्धत्वं दर्शितं ।। क्वचिकचित्तु विस्त ·(२८६) रजयादुपेक्षितमपीतिशिवम् ।। इतिपञ्चाशरखण्डखण्डनम् ॥ ५० ॥ ॥ ॥ यः शुद्धाद्वैतमार्तण्डमाम्नायान्तैस्सयुक्तिभिः ॥ तिरस्कृत्य पयोमुग्भिस्तेभ्यः प्रादुर्भवेन च ।। १ ॥ भइत्यन्तरेण वजेण वि. न्मण्डनमचूर्णयत् ॥ सोऽयं विबुधहर्षाय चिरं जीयासहस्रदृक् ।। ॥ इति श्रीपरहंसश्रीस्वरूपानन्दसयतेः ॥ शिष्येण स. सदानन्दयतिवर्येण निर्मितः ॥ १ ॥ सहस्राक्षाभिधोपन्थः सम्पू.. र्णः कात्तिके जवत् ॥ वर्षे नेत्राऽक्षिनन्देन्दौ विक्रमस्य महा- जसः ॥ २॥ ॥ इति सहसाक्षग्रन्थः समाप्तः ।।