·No text on this page.

·अभिनवा पाठावलि
तृतीया
'मास्तर ऑफ आर्ट' इति, 'सेकडरी ट्रेनिंग कॉलेज डिप्लोमा' इति च
उपपदद्वयसमलकृतेन मुम्बापुरस्थ-'सेकडरी ट्रेनिंग-कॉलेजों मिधे
राजकीयविद्यापीठे प्रधानसस्कृताध्यापकपदधारिणा
बोकीलकुलोत्पन्नेन पाण्डुरङ्गसूनुना विनायकशर्मणा
तथैव च
*वचेलर ऑफ आर्टस् (ऑनर्स) इति, 'वचेलर ऑफ टीचिंग' इति च
उपपदद्वयधारिणा सप्ततारनगरस्थ-प्रधानाङ्क-राजकीयपाठशालायां
नियुक्तन सस्कृताध्यापकेन
रड्डीकुलोत्पनेन रङ्गाचार्यसूनुना लक्ष्मीकान्तशर्मणा
विरचिता
मॅकमिलन् अॅण्ड कंपनी, लिमिटेड
इति ग्रन्थप्रकागनश्रेण्या प्रकाशिता
प्रकाशकः सर्वेऽधिकाराः
स्वायत्तीकृताः]
१९३७
मूल्य
एकरूप्यक

·First Published 1931
Reprinted 1935
Rootscd
1937
Printed by M N Kulkarni, at the Karnatak Printing Press,
Chira Bazar, Bombay 2,
and Published by F E. Francis, Manager, Messrs Macmulan &
Co, Ltd., Fort, Bombay

·PREFACE This is the third book of the "New Sanskrit Readers Series, intended for use in standard VI in Secondary Schools It contains a variety of lessons taken from classical works in Sansknt, modified a little here and there, and graded to swt the stage of instruction As usual, exercises have been given at the end of each lesson, which will show the teacher how new forms and words are to be introduced, how a critical study of the particular passage may be made, and how a certain portion of written work from the pupil must be insisted on At this stage there should be no necessity for spoon-feeding by the teacher Oral work may be reduced, and more translation may be given to explain the abstract ideas and difficult constructions so often to be met with in classical Sanskrit. Translation should now be taught as an art, the aim being to lead the pupil to study carefully the structure of both languages Re-translation is a very useful device in this respect, it helps the pupil to compare his own rendering with the original and encourages him, in due course, to cultivate style. With this reader the class should also try free composition, the subjects being limited to simple descriptive and narrative topics for which a classical vocabulary is available. The teacher way give gudance in the careful arrangement of material before making the pupil write a short paragraph on each important point The teacher must remember, in these exercises, that the aim is to improve style. The teacher may also encourage the pupil occasionally to imitate the classical' style in poetry as well as in prose As usual, the grammar lessons should be given inductively. The pupils must know a minimum of Sanskrit grammar by

·( 6 )
heart, and be able to use various forms of nouns, verbs, adjeca
tives and numerals without hesitation or doubt Grammar
lessons should end always with their application to language,
giving the pupil sufficient doll in the recognition and use of the
different forms and idioms
Our sincere thanks are due to the authors of the various
classical works from which the lessons have been taken and to
Pandit Rangacharya Raddi and Mr B. M Khuperkar Shastri
for having read the manuscript and made useful suggestions
Bombay,
28th July, 1930.
V. P BOKIL
L R RADDI
New Edition
We thank Mr. M K. Gokarnakar Shastri for having gone
through the proofsheets of this edition
Authors
Bombay,
15th October, 1937.
}

·अनुक्रमणिका .. ... ... ... ... ९७ .. ... ... ... पाठः। १ मुकुन्दवर्णनम् २ बकचापलम् ३ आत्मवश्चित्तस्य कच्छपस्य ४ शवर्युपाख्यानम् ५ टिभिचातुर्यम् ६ सन्मित्रम् ७ हेमन्तवर्णनम् ८ विग्रहः ९ व्यसनविमोक्षः १० सदुपदेशः ११ स्वामिभक्तिः १२ वटूनां स्वैरालाप. १३ श्रावणवध. १४ स्वभावो दुरतिक्रमः १५ स्यमन्तकप्राप्ति. १६ हिमालयवर्णनम् १७ दधीचिकथा १८ शकुन्तलाया: प्रस्थान- मालम् १९ वषेराश्रमवर्णनम् २० राजकुमार• कमलानन्दः (प्रथमो भागः) २१ राजकुमारः कमलानन्दः (द्वितीयो भागः) पृष्ठम्। पाठः। पृष्ठम्। १ २२ निदाघवर्णनम् ६.२३ उद्धरेदात्मनात्मानम् २४ भरतस्य प्रतिमागृहप्रवेशः... ९/ २५ दमयन्ती-विलापः ८२ १२ २६ उर्वशीकुमार. ८५ १५. २७ उत्तरकृतकुण्डलयाचनम् ९१ १८ २८ चन्द्रोदयवर्णनम् ९४ २१ २९ भगवद्भक २४ । ३० शकुन्तलापुत्रः ९९ २७ ३१ यक्षमन्दिरम् १०४ ३०३२ चारुदत्तकृतमार्यकस्य रक्षणम् १०६ ३८.३३ धर्मे सत्यस्य माहात्म्यम् १११ ४२ / ३४ वसन्तवर्णनम् ११३ ४६ ३५ श्रीकृष्णदौत्यम् ११५ ४९ । ३६ भार्गवदाशरथ्योः समामः १२२ ५२३७ अनुशासनम् १२५ ३८ उपदेशपञ्चकम् १२७ ५७ ३९ पार्वतीविवाहसम्भार- ६० वर्णनम् १२८ ६२ ४. पार्वतीविवाहवर्णनम् १३२ सङ्कीर्ण-पद्यानि टिप्पण्यः १४९ व्याकरण-पाठाः १८२ .... ... ... ... ... ... ...

·No text on this page.

·प्रथमः पाठः।
मुकुन्दवर्णनम् ।
वन्दे मुकुन्द मरविन्ददलायताक्षं
कुन्देन्दुशङ्गदशनं शिशुगोपवेशम् ।
इन्द्रादिदेवगणवन्दितपादपीठं
वृन्दावनालयमहं वसुदेवसनुम् ॥ १॥
जयतु जयतु देवो देवकीनन्दनोऽय
जयतु जयतु कृष्णो वृष्णिवंशपटीपः ।
जयतु जयतु मेयच्यामल कोमलाङ्गो
जयतु जयतु पृथ्वीभारनाशो मुकुन्दः ॥२॥
मुकुन्द मूर्धा प्रणिपत्य याचे
भवन्तमेकान्तमियन्तमर्थम् ।
अविस्मृतिस्वचरणारविन्द
भं भवे मेऽस्तु भवप्रसादात् ॥३॥
श्रीमुकुन्ठपटाम्भोजमधुन. परमाद्भुतम् ।
यत्पायिनो न मुह्यन्ति मुह्यन्ति यदपायिनः ॥ ४ ॥
दिवि वा भुवि वा ममास्तु वासो
नरके वा नरकान्तक प्रकामम् ।
अवधीरितशारदारविन्दी
चरणी ते मरणेऽपि चिन्तयामि ॥ ५॥

·(૨) ·(३) सरसिजनयने सशङ्खचके मुरभिदि मा विरमेह चित्त रन्तुम् । सुखकरमपरं न जातु जाने हरिचरणस्मरणामृतेन तुल्यम् ॥ ६॥ मा मैर्मन्द मनो विचिन्त्य बहुधा यामीश्चिरं यातनाः नामी नः प्रभवन्ति पापरिपत्रः स्वामी ननु श्रीधरः । आलस्य व्यपनीय भक्तिसुलभं ध्यायस्व नारायणं लोकस्य व्यसनापनोदनकरो दासस्य किं न क्षमः ॥ ७॥ भवजलधिमगाध दुस्तरं निस्तरेय कथमहमिति चेतो मा स्म गाः कातरत्वम् । सरसिजदृशि देव तात्रकी भक्तिरेका नरकभिदि निपण्णा तारयिष्यत्यवश्यम् ॥ ८॥ मुकुन्द राम नारायणानन्त निरामयेति । वक्तुं समर्थोऽपि न वक्ति कश्चिद् अहो जनानां व्यसनानि मोक्षे॥९॥ क्षीरसागरतरङ्गशीकरा- सारतारक्तिचारुमूर्तये। भोगिभोगशयनीयशायिने माधवाय मधुविद्विपे नमः॥१०॥ [मुकुन्दमालायाम्] आनन्द गोविन्द .

·(४) प्रत्रा:-कस्मिन् वगे श्रीकृष्णोऽवतीर्ण ? किं याचते भक्त श्रीकृष्णम् ? के नाम पापरिपव ? क्रिमवस्य तारयिप्यति नरान् ? परीक्षणम्-को भाव समुत्पद्यते युप्माक मननि काव्यस्यास्य पठनेन । के लोका युप्मभ्यमधिकतर रोचन्ते। कम्मान् कारणात् । प्रथमे श्लोके को वर्णा बहुग प्रयुक्तो वर्तते। कश्च तस्य परिणाम । द्वितीये मोके तृतीयपक्का को विगेपो दृश्यते। नर्थव तृतीये श्लोके चतुर्थपङ्क्त्याम । पष्टे श्लोके केनोपमित हरिचरणस्मरणम । ढगमे लोके 'तारकिन'-पदस्य रहस्य प्रर्यताम् । समासाः-वृष्णिवप्रटीपः । अवधीरितगारदारविन्दी । सरसिजनयने । मुभिदि । भोगिभोगशयनीयगायिने । (एतेया विग्रहान् कृता नामानि कथयत।) काव्यवृत्तम्- वमन्ततिलका-(उत्ता वसन्ततिलका तभना जगी ग ।) भ वन्डे मुकुन्दम रविन्द दलाय ताक्षम मान्टिनी (ननमयययुतेय मालिनी भोगिलोकै ।) य जयतु जयतु देवो देवकीन दनोऽय उपेन्द्रवज्रा-(उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ।) १ गग २ . य - म् - 3 ज त ४. मुकुन्द मूर्ना प्र| णिपत्य | याचे। अनुष्टुभ् लक्षणादिक चतुर्थे पाठे द्रष्टव्यम् । मालभारिणी-(विपमे मसजा गुरू ममे चेत्मभरा येन तु माल- भारिणीयम् ।) म दिवि वा भुवि वा ममास्तु वासो भ य नरके | वा नरकान्तक प्रकामम् ।

·(५) ६. पुप्पिताग्रा—(अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि तु नजौ जरगाश्च पुष्पिताया।) र य सरसि | जनय ने सश | बचके र ग रमह मुरभि | दि मा वि | रमेह चित्त र न्तुम् । शार्दूलविक्रीडितम्-(सूर्याश्वर्यदि मः सजौ सततगा शार्दूल- विक्रीडितम् ।) म त ८ ९ त गग मा भैर्म | न्द मनो | विचिन्त्य | वहुधा | यामीश्चि | रं यात ना. मालिनी—(लक्षण द्वितीयश्लोके कथितम् ।) इन्द्रवज्रा-(स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ ग त आनन्द | गोविन्द मुकुन्द | राम यद्यपि अस्या पक्तौ अन्त्याक्षर हस्व तथापि वृत्तस्य कृते तद् दीर्घमिति ज्ञेयम् ।) १०. रथोद्धता—(रानराविह रथोद्धता लगौ।) र न र लग क्षीरसा | गरत | रङ्गशी करा ·(६) द्वितीयः पाठः। बकचापलम् । अत्यजच्च अस्ति भागीरथीतीरे श्वेताहो नाम वकः । स कदाचिन्मानस- निवासिना हसाना गुणान् रसिकैरूपवर्ण्यमानानाकर्ण्य सञ्जातेठश्चिन्तया- मास । अहो, को हि नामास्मटपेक्षया हसेषु विशेषो येन मन्दा अमी तानेव प्रशसन्ति । यथा वयमेव तेऽपि श्वेतकायास्तोयाधारसञ्चारिणश्च । भवतु, अतःपरं हसेनैव मया भवितव्यमिति । एवं विचिन्त्य सोऽय मूढधीः प्रफुल्लकारभासुरेषु सरस्सु विहर्तुमारेभे । हिमाशुखण्डधवलानि च मृणालान्यास्त्राढयन् राजहसतामेवात्मनः प्रकाशयामास । बकजात्युचित मत्स्यव्यापादनम् । अथ कहाचित्स्नानार्थमुपस्थितेन केनापि मुग्धमतिना दारकेण कौतु- कागृहीतोऽयमानीतश्चात्मनः सदनम् । गृहवर्तिनो वृद्धास्तु तमत्रलोक्य भ्रान्तोऽसि वत्स, येन त्वयाऽय धूर्तशिरोमणिको हस इति मत्वा गृहीत इत्यब्रुवन् । श्वेतागस्तु तटाकर्ण्य रोपमिवाभिनयन् प्राह । धिड् मूढानपरीक्ष्य- वादिनो ये हसकुललब्धजन्मानमपि मां बक इति प्रजल्पन्तीति । तदाकर्ण्य कोऽपि चतुरमतिः सविनयमत्रवीत् । युज्यते महाभाग, कुतोऽन्यथा तवैतच्छुक्लत्वम् ? भवतु । अपनीयता कोप. । आस्वाद्यता चैतत्क्षीरमिति । अभिवाय चैवं सलिलमिश्रमस्मै पय उपजहार । सोऽपि मन्दात्मा नि.शेपमप्येतत्प्राशितवान् । तदत्रलोक्य च तेनाभिहितः । धूर्त वकहतक, ·(७) न जातु कर्मसादृश्याज्जातिर्विपरिवर्तते। स्थवाहनमात्रेण किमवायेत गर्दभः ।। १ ।। तद्गच्छ ज्ञातोऽसीति । सोऽपि लजितो यथागत प्रतिजगाम । अत एवोच्यते प्रज्ञैः- हसः शुक्लो वकः शुक्लः को भेदो वकहंसयोः । नीरक्षीरविभागे तु हंसो हसो वको बकः ॥ २॥ इति । [सस्कृतवन्द्रिकायाम् ] प्रश्ना:-कीश स्वभावो वकस्य हसस्य च? हसस्य का स्वभावविशेषः? कुत्र निवसन्ति हमा १ कथ परीक्षितो वको वृद्धैः । किं कर्तु वका हसा. समर्था वा? शब्दाः-'हंस' वाचकान् सर्वान् शब्दान् कथयत। स्पष्टीकरणम् गर्दभ अश्वायते--अश्व इव भवति करोति आचरति वा। चक्र हसायते-हंस इव आचरति । समासा:-सजातेय. । मूढधो । प्रफुल्लकहारभासुरेषु । वजात्युचितम् । हसकुललब्धजन्मानम्। यथागतम् । (एतेपा विग्रहान् कृत्वा नामानि कथयत।) तृतीयः पाठः। आत्मवञ्चितस्य कच्छपस्य । कस्मिंश्चित् सरसि गूढग्रीवो नाम कच्छपो वसति स्म । तस्य द्वौ हसौ जीवितनिर्विशेपो सुहृदावास्ताम् । तौ प्रत्यहं सरस्तीरमागत्य तेन सह पुण्याभिः कथाभिः सुखेन कालं नीवास्तमनकाले स्वनीडसंश्रय- ·(८) अथ गाठता मकुरुनाम् । गूढग्रीवोऽपि तेन सत्समागमेन शास्त्रनिपुणो बहुश्रुनश्च सजानः | पर जातिस्वभावान्नित्यमधीरप्रकृतिरासीत् । कालेन कश्चन धीवरः सरस्तीरमागन्यावदत् । अहो महानेप जलाशयः । बहुभिर्जलचरैस्त्र भाव्यम् । नदेन श्व आलोडयिष्यामीति । एतद्वचन- माकर्ण्य भृश चिन्ताकुल. सन् गूढग्रीवो वयस्यौ प्रत्यत्रवीत् । भोः प्रियसुहृढौ न मेऽधुनागा जीवित प्रति । सर्वथा मन्दभाग्योऽह वो धीवरजाल पतिप्यामि । तन्न भवढ्या मद्धतोत्रिपादः कार्यः | केवलं स्मतन्योऽह प्रियजनक्रयासु । तत्तस्य वच श्रुवा नयोरेकतरो हसः प्राह | सखे, न व धैय त्यक्तुमर्हसि । विचिन्त्यता कोऽपि रक्षणोपायो येनतामपि महापट तरसि । कच्छप प्रत्याह । सत्यमुदित वयम्येन । परमस्मिन् सङ्कटे न मे वृद्धि. प्रभवति । किं करोमि ? मर्वथा विवशोऽस्मि सञ्जान । तद्यदि भवद्भया कश्चिदुपायो दृष्टो भवेत्तर्हि रख्यन्नामते ममाल्यभाग्यस्य प्राणाः । ततोऽन्यतरेण हसेनोक्तम् । अस्ति तावदेक उपायः नातिदूरे प्रभूतजल नीलोद नाम विजन सरो विद्यते । तत्र त्वा नयाव | इढमत्र लघुकाष्ट वर्तते । एतत्त्व मध्यदेशे दन्तैः सुदृढमवलम्बस्त्र । आवा चैनत् कोटिभागयोगेंहीवा त्वत्सहितमुद्धृत्य नभोमार्गेण तत्सरो नयात्र. । परं त्वया मौनव्रतेन भाव्यम् | नो चेत् काष्टात् पतित पञ्चत्व गमिष्यसि । गूढग्रीवोऽवदत् । एवं करोमि । न पुनर्मार्गे किमपि वचनप्रयोजन भवेत् । अनुगृहीतोऽस्मि भवद्भ्याम् । अथ ते तयोचरम्बरमार्गेण गच्छन्त कस्यापि महापुरस्योपरि प्राप्ताः । त कूर्म हसाभ्या तथा नीयमानमवलोक्य पौराः सविस्मयमवदन् । अहो चक्राकार किमपि पक्षिभ्या नीयते । पश्यत । इतो तत्र

·(९)
पश्यतेति । एवं तेषां मिथः संवदता महान् कोलाहलः समुत्पन्नः ।
धन्वोपजातकुतूहलोऽधीरप्रकृतिरस कूर्मो विस्मृतमित्रवचनः
सहसैवोच्चैरवदत् । भोः किमेप कोलाहल:-इत्योक्ते काष्ठाद् भ्रष्टो
गूढग्रीवो वेगेन भूमौ निपतित. क्षणाच्च पश्चत्व गतः ।
[हितोपदेशे]
त
कृत पौरैः?
प्रश्ना:-कीश स्वभाव. कच्छपस्य? किं व्यसनमापतित तस्य ? क
उपायश्चिन्तितो हसाभ्या तस्य निराकरणे ? किमर्थ कोलाहल
केन कारणेन काष्ठा भ्रष्टः स कूर्म ?
विशदीकरणम्:-(१) केवल स्मर्तव्योऽह प्रियजनकथासु । (२) पर
त्वया मौनव्रतेन भाव्यम् । (३) हंसाभ्या तथा नीयमानं कूर्ममवलोक्य पौराः
सविस्मयमवदन् ।
समासा:--अधीरप्रकृति । विस्मृतमित्रवचन
। मन्दभाग्यः । जीवित-
निर्विशेपौ । महापदम् । नीलोदम् । ( एतेपा विग्रहान् कृत्वा नामानि कथयत ।)
स्वभाववर्णनम्-अधीरप्रकृतेः पुरुपस्य व्यसनशतानि कथमापतन्ति
तद्विस्तरेण वर्णयत ।
चतुर्थः पाठः।
शवर्युपाख्यानम्।
कृतातिथ्य रघुश्रेष्ठमुपविष्ट सहानुजम् ।
शबरी भक्तिसम्पन्ना प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥१॥
अत्राश्रमे रघुश्रेष्ठ गुरखो मे महर्पयः ।
स्थिताः शुश्रूपण तेपां कुर्वती समुपस्थिता ॥२॥

·(१०) ·(११) बहुवर्पसहस्राणि गतास्ते ब्रह्मणः पदम् । गमिप्यन्तोऽब्रुवन् मां त्वं वसात्रैव समाहिता ॥३॥ रामो दाशरथिर्जातः परमात्मा सनातनः । राक्षसानां वधार्याय ऋपीणा रक्षणाय च ।।४।। आगमिष्यति चैकाग्रध्याननिष्ठा स्थिरा भव । इदानी चित्रकूटादावाश्रमे वसति प्रभुः ॥५॥ यावदागमन तस्य तावदक्ष कलेवरम् । दृष्ट्वैव राघब देहं दग्वा यास्यसि तत्पदम् ॥ ६॥ तथैवाकरव राम त्वयानैकपरायणा । प्रतीक्ष्यागमन तेऽद्य सफल गुरुभाषितम् ॥ ७॥ कथं रामाद्य मे दृष्टस्त्वं मनोवागगोचरः । स्तोतुं न जाने देवेश किं करोमि प्रसीद मे ॥ ८॥ श्रीराम उवाच-यज्ञदानतपोभिर्वा वेदाध्ययनकर्मभिः । नैव द्रष्टुमहं शक्यो मद्भक्तिविमुखैः कदा ॥ ९ ॥ तस्माद्भामिनि वक्ष्येऽहमिदानी भक्तिसाधनम् । सता सङ्गतिरेवात्र साधन प्रथम स्मृतम् ॥ १० ॥ यस्मान्मद्भक्तियुक्ता ल ततोऽह त्वामुपस्थितः । इतो मदर्शनान्मुक्तिस्तव नास्यत्र संशयः ॥११॥ श्रुत्वा सा रामवचनं प्रविवेश हुताशनम् । तत्क्षण तत्प्रसादाच प्राप मोक्षं सुदुर्लभम् ।। १२ ॥ [अध्यात्मरामायणे] ·(१२) प्रश्नाः कस्यातिथ्य कृत अवर्या 2 किमवदन् गुस्व शवरीम् ? ईश्वरप्राप्तेः किमनुत्तम साधनम ? केन गुणेन गवर्या रामदर्शन जातम् ? परीक्षणम्-को रसः प्रधानोऽस्मिन् काव्ये । के श्लोका रम्यतमा । कस्मात्कारणात् । पप्टे दशमे च श्लोके किमक्षर वहु प्रयुक्तमस्ति । किं वा तस्य कार्यम । प्रथमे सप्तमे च श्लोके कानि विशेषणपदानि प्रकृतार्थ पोपयन्ति । तेषा रहस्य विशदीकुस्त। समासाः-सहानुजम । त्वयानैकपरायणा । मनोवागगोचर । हुताशनम् । सुदुर्लभम । (एतेपा विग्रहान् कृत्वा नामानि कथयत ।) काव्यवृत्तम्-अनुष्टुभ् वृत्तम्--(टोके पष्ठ गुरु ज्ञेय सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतु पादयोर्हस्व सप्तम दीर्घमन्ययो ॥) लगुगु लगुल कृतातिथ्य रघुश्रेष्ठमुपविष्ट सहानुजम् । लगुगु लगुल गवरी भक्तिसम्पन्ना प्राजलिर्वाक्यमव्रवीत् ॥ पञ्चमः पाठः। टिभिचातुर्यम्। अथैकस्मिन् समुद्रप्रदेशे टिटिभदम्पती वसतः स्म । तत्र पुलिन- भागे स्वकृतनीडे तयोरण्डानि स्थापितानि । तदा सागरवेलामागच्छन्ती वीक्ष्य सा टिटिभी स्वनाथमुवाच । भो आर्यपुत्र, विपमोऽय पुलिन- प्रदेशः। तद्विचिन्त्यता किमपि निरुपद्रवं स्थलं यत्र सुखेन प्रियापत्यैः सह चिरं वसाव इति । तदाकर्ण्य 'स टिटिभ आह । भद्रे, रम्योऽयं ·(१३) समुदप्रदेशः । न किम पत्र भीतिप्रदम् । आवयोरण्डान्यपहर्तुं सागरो न शक्ष्यति । का मात्रा नाम समुद्रस्य मम पुरतः । तद्विश्रब्धा भवेति । सा टिटिभी प्रत्युवाच । नैतद्वचन युक्त कान्त । क विशाल: सागरः क च भवान् स्वल्पबल: खगः । वलीयसा न कदापि वैरमुचितमिति । टिटिभोऽब्रवीत् । कियत् पुनः सागरस्य बल तदेव परीक्षितुमिच्छामि । न किमप्यत्र भेतव्यम् । पश्य तावन्मे पराक्रममिति । तयोर्दम्पत्योरिदं वचः श्रुत्वा समुद्रश्चिन्तयामास । अहो मदान्धता पक्षिकीटकस्य । तन्मयास्य प्रमाण कुतूहलादपि द्रष्टव्यम् । किं ममैपोऽण्डापहारे करिप्यतीति । पूर्णिमायां महती समुद्रवेलावहत् । तया च टिटिभाण्डान्यपहृतानि । तदा विलपन्ती सा टिटिभी मार भृश निनिन्द । तदाकर्ण्य टिट्टिभोs- वदत् । भद्रे, किं मा मूर्ख सम्भावयसि । तत् पश्य मे बुद्धिप्रभाव यावदेन दुष्टसमुद्र शोपयामि । येषामुत्साहशक्तिर्विद्यते स्वल्पा अपि ते गुरून् विक्रमन्ते । तदनया लोहसन्निभया मे चश्वा सकलमेतज्जल शोपयामि इति । तस्य वचन श्रुत्वा सा टिटिभी प्राह । भो. कान्त, कस्ते सागरेण सह विग्रहः । यत्र जाह्नवी नवनदीशतानि गृहीत्वा नित्यमेव प्रविशति स सिन्धुः कथ शोष्यते ? यदि त्वयावश्य वैरानुष्ठान कार्य तर्हि स्त्रबन्धूनन्यानपि विहगानाहूय सुहृज्जनसहित एव समाचर । यतोऽसाराणामपि वहूनां समवायो दुर्जयो भवतीति । ततः स वक- सारसमयूरादीन् समाहूय प्रोवाच । भो वयस्याः, पराभूतोऽहं समुद्रेण । अपहृतानि तेन ममाण्डानि । तर्हि चिन्यतामस्य शोषणोपाय इति । ते खगाः सम्मन्त्र्य प्रोचुः । अशक्ता वयमस्मिन् कर्मणि । तदस्माकं स्वामी वैनतेयोऽस्ति । तत्सकाशं गत्वा निवेदयाम इद परिभवस्थानम् ।

·(१४) तथा निश्चित्य ते सर्वे गरुडस्य सकाश गवा. तस्मै टिभिवृत्तान्त कययामासुः । त समाकर्ण्य गडः कोपाविष्ट. सन् समुद्रगोषणनिश्चयं चकार । भगवन्तं महाविष्णु प्रणम्य स उवाच । भगवन् , भवढाश्रयोन्मत्तेन सागरेण मम मृत्यस्याण्डान्यपहतानि । तन्यतामस्माक खगकुलम् । समुद्रो भगवता निर्भन्स्यग्निय च र सन्धायाभिहित. । भो दुगन्मन् , दीयन्ता टिट्टिभाण्डानि । नो चेत् स्थलता त्वा नेष्यामीति । ततो भीतिग्रस्लेन समुद्रण नानि टिटिभाण्डानि प्रदत्तानि । तन [पञ्चतन्त्र] प्रश्ना-कुन निवमन्ति टिहिमा ? का तेपा तत्र भीति ? एकम्मिन् मासे ममुहवला कनिवारमावहति ? को निचयष्टिभिस्य ? केपा साहाय्य तेन याचितम ? किमयं ते विहगा गरुड प्रति गता ? गरुडेन किं कृतम् ? किं तात्पर्यमस्या कथाया ? शब्दप्रयोगाः-(१) व विशाल: मागर व भवान् । (द्वौ को महदन्तर मूचयत.।) ('क, क' इत्यव्ययद्वयम अन्येषु वाक्येषु प्रयोजयत ।) (२ भेतव्यम , द्रष्टव्यम , विक्रमन्ते, सम्मन्त्र्य (वाक्येपु प्रयोजयत ।) (३) 'वैनतेय इन्ययेऽन्यान् गटान् कथयत । समासाः-स्वकृतनीडे । निस्पटवम । दम्पती । सुहृजनसहितः। (एतेपा विग्रहान कृत्वा नामानि कययत ।) मुभाषितानि:--(१) वलीयमा न कदापि वैरमुचितम । (२) येषा- मुत्साहाकिविद्यते स्वल्पा अपि ते गुरुन् विक्रमन्ते । (३) असाराणामपि वहूना ममवायो दुर्जयो भवति । (एतादृशान्यन्यानि मुभाषितानि कथयत ।)

·(१५) षष्ठः पाठः। सन्मित्रम्। 004- आसीगोदावरीतीरे विशाल: शाल्मलीतरुः । तत्र नानादिग्देशा- दागत्य रात्रौ पक्षिणो निवसन्ति स्म । अथ कदाचिदवसन्नाया रात्र्यामस्ताचलचूडावलम्बिनि भगवति कुमुदिनीनायके चन्द्रमसि तत्रैव कश्चिद् व्याधस्तण्डुलान् विकीर्य जाल वितस्तार प्रच्छन्नो भूत्वा स्थितश्च । तस्मिन्नेव काले चित्रग्रीवनामा कपोतराजः सपरिवारो वियति विसर्पस्तास्तण्डुलकणानवलोकयामास । ततः कपोतराजस्तण्डुल- कणलब्धान् कपोतान् प्रत्याह । कुतोऽत्र निर्जन वने तण्डुलकणानां सम्भवः । एतनिरूप्यतां तावत् । भद्रमिद न पश्यामि । सर्वथा- विचारित कर्म न कर्तव्यम् । इत्येतद्वचन श्रुत्वा कश्चित् कपोतः सदर्पमाह । आः किमेवमुच्यते । वृद्धाना वचन ग्राह्यमापत्काले झुपस्थिते । सर्वत्रैव विचारेण भोजनेऽप्यप्रवर्तनम् ॥ १॥ एतदाकर्ण्य सर्वे कपोतास्तत्रोपविष्टाः । यतो बहुश्रुता अपि लोभमोहिताः क्लिश्यन्ते । उक्त हि- असम्भवं हेममृगस्य जन्म तथापि रामो ललुभे मृगाय । प्रायः समापन्नविपत्तिकाले धियोऽपि पुंसा मलिनीभवन्ति ॥२॥ तत्र ते सर्वे जालेन बद्धा बभूवुः । ततो यस्य वचनात्तत्राव- लम्बितास्त सर्वे तिरस्कुर्वन्ति स्म । तच्छ्रुत्वा चित्रग्रीव उवाच । नायमस्य

·(१६)
टोप । यत आपनन्तीनामापढा हितोऽपि हेतुतामायाति । विपत्काले
विस्मय एव कापुरुपलक्षणम् । तदत्र धैर्यमवलम्व्य प्रतीकारश्चिन्त्यताम् ।
यतः-
-
विपढि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा
सदसि वाक्पटुता युधि विक्रम ।
यशसि चाभिरुचिर्व्यसन श्रुतो
प्रकृतिसिद्धमिद हि महात्मनाम् ॥ ३ ॥
अन्यच्च-
पड़ टोपा पुरुपेणेह हातव्या भूतिमिच्छता ।
निद्रा तन्द्रा भय क्रोध आलस्य दीर्घसूत्रता ॥ ४ ॥

·(१७) कपोतराजस्य इदानीं क्रियतामेवम् । सवैरेकचित्तीभूय जालमादायोड्डीयताम् । इति निश्चित्य पक्षिणः सर्वे सहसैव जालमादायोत्पतिताः । अनन्तरं स व्याधः सुदूराज्जालापहारकास्तानवलोक्य पश्चाद्धावन्नचिन्तयत् । संहतास्तु हरन्तीमे जाल मम विहङ्गमाः। यदा तु निपतिष्यन्ति वशमेष्यन्ति मे तदा ॥५॥ किन्तु चक्षुर्विषयातिक्रान्तेषु कपोतेपु स व्याधः सखेदं निवृत्तः । अथ लुब्धक निवृत्तं दृष्ट्वा ते पक्षिण जचु. । किमिदानी कर्तुमुचितम् । चित्रग्रीव उवाच । अस्माक मित्र हिरण्यको नाम मूषकराजो गण्डकीतीरे चित्रवने निवसति । सोऽस्माक पाशांस्छेत्स्यति । इत्यालोच्य सर्वे हिरण्यकविवरसमीप प्राप्ताः । ततो हिरण्यक. वचन प्रत्यभिज्ञाय ससम्भ्रमं शतद्वारात् स्वविवराद बहिनिःसृत्या- ब्रवीत् । आः पुण्यवानस्मि । प्रियसुहृन्मे चित्रग्रीवः समायातः । तथा हि- यस्य मित्रेण सम्भापा यस्य मित्रेण संस्थितिः । यस्य मित्रेण सलापस्ततो नास्तीह पुण्यभाक् ॥६॥ सविस्मयः क्षणं तूष्णी स्थित्वोवाच । सखे, किमेतत् । चित्रग्रीवोऽवदत् । वयस्य, अस्माक कर्मणः फलमेतत् । 'एतच्छुत्वा हिरण्यकश्चित्रग्रीवस्य वन्धनं छेत्तुं सत्वरमुपासर्पत् । तदा चित्रग्रीव उवाच । मित्र, मा मैवम् । अस्मदाश्रितानामेपा तावत् पाशाश्छिन्धि । मम पाशान् पश्चाच्छेत्स्यसि । इत्याकर्ण्य हिरण्यकः प्रहृष्टमनाः पुलकितः सन्नद्रवीत् । साधु, सखे साधु । अनेनाश्रित- वात्सल्येन त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्व त्वयि युज्यते । एवमुक्त्वा तेन सर्वेषां पाशवद्धांश्चैतान् दृष्ट्वा २

·(१८)
बन्धनानि च्छिन्नानि । आतिथ्य च सम्पादितम् । ततचित्रग्रीव-
तमामन्त्र्य सपरिवार इष्टदेशान् ययौ । हिरण्यकोऽपि स्वविवरं प्रविष्ट. ।
[हितोपदेशे]
2
प्रश्नाः-किमर्थं भूमिमवतीर्णा कपोता ? क उपायश्चिन्तितचित्रग्रीवेण
जालादात्मानमनुचराय मोचयितुम ? जालमादाय कुत्रागच्छस्ते सर्वे पोता ?
कय निकृन्तित हिरण्यकेन तज्जालम्
वर्णनम्--व्याधाना दिनक्रम विस्तरेण वर्णयत ।
तात्पर्यम्--कपोताना के गुणटोपा अत्र दृश्यन्ते । केन च सरमितास्तेया
प्राणा । 'सहति कार्यसाधिका' इति यस्या अभिप्रायो वर्तते ताशी कावन
कया रचयत ।
शब्दप्रयोगाः-(१) अन्या क्याया 'मतिमप्तम्या'
उदाहरणानि
प्रदर्शयत । (२) 'मलिनीभवन्ति'-कीदृशोऽय गन्दप्रयोग । अन्यान्यप्ये-
ताशान्युदाहरणानि विचिनुत ।
सप्तमः पाठः।
हेमन्तवर्णनम् ।
coch
उटजे वसतस्तस्य राघवस्य महात्मन |
गरधपाये हेमन्त ऋतुरिष्टः समागतः ॥ १ ॥
स कदाचित् प्रभाताया शर्वर्या रघुनन्दनः ।
प्रययावभिपेकार्थ रम्या गोदावरी नदीम् ॥ २॥
प्रहः कलशहस्तस्तु सीतया सह वीर्यवान् ।
पृष्टतोऽनुवजन् भ्राता सौमित्रिरिदमत्रवीत् ॥ ३ ॥

·(१९)
अयं स काल: सम्प्राप्तः प्रियो यस्ते प्रियवट ।
अलङ्कृत इवाभाति येन संवत्सरः शुभः ॥ ४ ॥
नीहारपस्यो लोकः पृथिवी सस्यमालिनी ।
जलान्यनुपभोग्यानि सुभगो हव्यवाहन. ॥ ५ ॥
प्राज्यकामा जनपदाः सम्पन्नतरगोरसाः ।
विचरन्ति महीपाला यात्रार्थ विजिगीपवः ॥६॥
सेवमाने दिश सूर्ये दृढमन्तकसेविताम् ।
विहीनतिलकेव स्त्री नोत्तरा दिक् प्रकाशते ॥ ७ ॥
प्रकृत्या हिमकोषाब्यो दूरसूर्यश्च साम्प्रतम् ।
यथार्थनामा सुव्यक्त हिमवान् हिमवान् गिरिः ॥ ८ ॥
अत्यन्तसुखसञ्चारा मध्याहे स्पृशत सुखाः ।
दिवसाः सुभगादित्याश्छायासलिलदुर्भगाः ॥ ९ ॥
मृदुसूर्याः सुनीहाराः पटुशीताः समाहिता. ।
शून्यारण्या हिमवस्ता दिवसा भान्ति साम्प्रतम् ॥ १० ॥
निवृत्ताकाशशयनाः पुप्यनीता हिमारुणा ।
शीतवृद्धतरायामास्त्रियामा यान्ति साम्प्रतम् ॥ ११ ॥
रविसङ्क्रान्तसौभाग्यस्तुषारारुणमण्डलः ।
निश्वासान्ध इबादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ॥ १२ ॥
ज्योत्स्ना तुपारमलिना पोर्णमास्यां न राजते ।
सीतेव चातपझ्यामा लक्ष्यते न च शोभते ॥ १३ ॥
प्रकृत्या शीतलस्पर्शो हिमवृद्धश्च साम्प्रतम् ।
प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्विगुणशीतलः ॥ १४ ॥

·(२०) वाप्पच्छन्नान्यरण्यानि यवगोधूमवन्ति च । शोभन्तेऽभ्युटिते सूर्ये नढद्भिः क्रौञ्चसारसैः ॥ १५ ॥ खरपुप्पाकृतिभिः शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः । शोभन्ते किञ्चिदालम्बाः शालय कनकप्रभाः ॥ १६ ॥ अवश्यायनिपातेन किञ्चित् प्रक्लिन्नशाला । वनाना शोभते भूमिनिविष्टतरुणातपा || १७ ॥ स्पृशन् सुविपुल शीतमुदक द्विरदः सुखम् । अत्यन्ततृपितो वन्यः प्रतिसंहरते करम् ॥ १८॥ एते हि समुपासीना विहगा जलचारिणः । न गाहन्ते जल स्वच्छमप्रगल्भा इवाहनम् ॥ १९ ॥ अवश्यायतमोन्नद्धा नीहारतमसावृता । प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुप्पा वनराजयः ।। २० ॥ वाप्पसंच्छन्नसलिला लविज्ञेयसारसा । हिमाईबालुस्तीरैः सरितो भान्ति साम्प्रतम् ॥ २१ ॥ तुपारपतनाचत्र मृदुलाद् भास्करस्य च । शेन्यादगाग्रस्थमपि प्रायेण रसबजलम् ।। २२ ।। जराजरितः पत्रे गीर्णकसरकर्णिकः । नालशेगा हिमवस्ता न भान्ति कमलाकराः ॥ २३ ॥ [वाल्मीकिरामायणे] प्रश्ना-कति ऋतव संवत्सरस्य ? कस्य ऋतो. पश्चाद् हेमन्त आगच्छति' कुत्र वर्तते सूर्यस्तदा ? कीदृशो वायुरस्मिन् ऋता? कीदृशी पृथिवी च दृश्यते?

·(२१) । जनपदाश्च किं लभन्ते ? किं कुर्वन्ति नृपास्तदा ? कथ शोभते चन्द्रो हेमन्ते ? किं दृश्यते नद्यां वने च ? कर्य व्यवहरन्ति पशवो विहगाश्च तदा ? परीक्षणम्-किमन्तर काव्यस्यैतस्य 'वर्पावर्णनस्य' च । को रसो मनति प्रादुर्भवति काव्यस्यास्य पठनेन अपि सदृशोऽय रसो हेमन्तजस्य मनुजमावस्य । सप्तमे श्लोके कयोपमितोत्तरा दिक् । विशेषणपदानां क्रियाविशेषणस्य चौचित्यं विशदीकुस्त । द्वादशे श्लोके 'निश्वासान्ध.' इति पदस्यौचित्य दर्शयत । किमक्षर बहुधा विद्यते :द्वितीयाया पक्तौ । कस्तस्य पठनस्य परिणाम । एकोनविंशतितमे श्लोके केनोपमिता. खगा. । किं कारणं ताशस्य व्यवहारस्य । स्वभावोक्तरन्यान्युदाहरणानि प्रदर्शयत । काव्यवृत्तम्-अस्य काव्यस्य वृत्तं अनुष्टुभ् । (लक्षणादिक चतुर्थे पाठे द्रष्टव्यम् ।) अष्टमः पाठः। विग्रहः। अस्ति कर्पूरीपे पद्मकेलिनामधेय सर. । तत्र हिरण्यगर्भो नाम राजहसः प्रतिवसति । स च सर्वैर्जलचरपक्षिनिर्मिलित्वा पक्षिराज्येऽ- भिपिक्त । एकदासौ राजहसः सुविस्तीर्णकमलपर्यङ्के सुखासीनः परिवारपरिवृतस्तिष्ठति । ततः कुतश्चिद्देशादागत्य दीर्घमुखो नाम बकः प्रणम्योपविष्टः । राजोवाच । दीर्घमुख, देशान्तरादागतोऽसि । वार्ता कथय । स ब्रूते । देव, अस्ति महती वार्ता । तामाख्यातुकाम एव सत्वरमागतोऽहम् । श्रूयताम् । अस्ति जम्बुद्वीपे विन्ध्यो नाम गिरिः । तत्र चित्रवर्णो नाम मयूरः of पक्षिराजो निवसति । तस्यानुचरैश्वरद्भिः पक्षिभिरहं दग्धारण्यमध्ये ·(२२) चरनवलोकितः पृष्टश्च । कस्त्व कुतः समायातोऽसि । तढा. मयोक्तम् । कर्पूरद्वीपस्य राजचक्रवर्तिनो हिरण्यगर्मस्य राजहसस्यानुचरोऽहम् । कौतुकादेशान्तरं द्रष्टुमागतोऽस्मि । एतच्छ्रुत्वा पक्षिभिरुक्तम् । अनयो- र्देशयो को देशो भद्रतरो राजा च। मयोक्तम् । आः किमेवमुच्यते । महदन्तरम् । यत कर्पुरद्वीप' स्वर्ग एवं राजहसश्च द्वितीय. स्वर्गपति । अत्र मरुस्थले पतिता यूय किं कुल्य ? आगच्छनास्मशम् । नतोऽस्मद्वचनमाकर्ण्य सर्वे सकोपा बभूवु । ततस्तैः पक्षिमि कोपादुक्तम् । केनासो राजहंस कृतो राजा ? ततो मयोपजातकोपेनो- क्तम् । युप्मदीयमयूर केन राजा कृत ? तत एतच्छ्रुत्वा ते सर्वे मा हन्तुमुद्यता । ततो मयापि स्वविक्रमो दर्शितः । ततस्तै पक्षिभिरुक्तम् । अरे पाप बक, अस्माक भूमौ चरन्नस्माक स्वामिनमधिक्षिपसि । नन्न मन्तव्यमिढानीम् । इन्युक्वा ते सर्वे मां चचुमिहत्वा सकोपा जचुः । पश्य रे मूर्ख, हसस्तत्र राजा सर्वथा मृदुः। तस्य राज्येऽधिकार एव नास्ति । यत एकान्ततो मृदु. करतलगतमप्यर्थे रक्षितुमक्षमः । कय स पृथिवी शास्ति । राज्य वा तस्य किम् । स्त्र च कूपमण्डूकस्तेन नदा- श्रयमुपदिशसि । मयोक्तम् । स एवास्मत्प्रभू राजहसो महाप्रतापोऽति- समर्थः । त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्व तत्र युज्यते, किमुत राज्यम् । तदाह तैः पक्षिभिर्दुष्ट, कयमस्मभूमौ चरसीत्यभिधाय राज्ञश्चित्रवर्णस्य समीप नीतः। ततो राज्ञः पुरो मा प्रदर्श्य ते. प्रणम्योक्तम् । देव, अवधीयतामेय दुष्टो वको यदस्मद्देशे चरन्नपि देवपाटानधिक्षिपति । राजाह । कोऽयम् । कुतः समागतः ? त जचुः । हिरण्यगर्भनाम्नो राजहंसस्यानुचरः कर्पूरीपाढागतः । अथाह गृध्रेण मन्त्रिणा पृष्टः । कस्तत्र मुल्यो मन्त्रीति | मयोक्तम् । सर्वशास्त्रार्थपारगः सर्वज्ञो नाम चक्रवाक. ।

·(२३) गृध्रो ब्रूते । युज्यते । स्वदेशजोऽसौ । अत्रान्तरे शुकेनोक्तम् । देव, कर्पूरीपादयो लघुद्वीपा जम्बुद्वीपान्तर्गता एव । तत्रापि देवपादाना- मेवाधिपत्यम् । ततो राज्ञाप्युक्तम् । एवमेव । ततो मयोक्तम् । यदि बचनमात्रेणैवाधिपत्य सिद्ध्यति तदा जम्बुद्वीपेऽप्यस्मत्प्रभोर्हिरण्यगर्भस्य स्वाभ्यमस्ति । शुक उवाच । कथमत्र निर्णयः ? मयोक्तम् । सझाम एव । राज्ञा विहस्योक्तम् । स्वस्वामिनं गत्वा सज्जीकुरु । तदा मयोक्तम् । स्वदूतोऽपि प्रस्थाप्यताम् । राजोवाच । कः प्रयातु दौत्येन ? गृध्रो वदति । सन्त्येव दूता बहवः । किन्तु ब्राह्मण एव कर्तव्यः । राजाह । ततः शुक एव व्रजतु । शुक, त्वमेवानेन सह गत्वाभिलषितं ब्रूहि । शुको ब्रूते । यथाज्ञापयति देव. । किन्त्वयं दुर्जनो वकः । तदनेन सह न गच्छामि । ततो मयोक्तम् । भ्रातः शुक, किमेव ब्रवीपि ? मां प्रति यथा श्रीमद्देवपादास्तथा भवानपि । शुकेनोक्तम् । अस्त्वेवम् । किन्तु दुर्जनत्व च भवतो वाक्यादेव ज्ञात यदनयोर्भूपालयोर्विग्रहे भवद्वचनमेव निदानम् । ततोऽहं तेन राजा यथान्यवहारं सम्पूज्य प्रस्थापितः । शुकोऽपि मम पश्चादागच्छनास्ते । एतत्सर्व परिज्ञाय यथाकर्तव्य- मनुसन्धीयताम् । [हितोपदेशे] प्रश्ना:-केषामधिपति स राजहंस ? केन कारणेन चित्रवर्णस्यानुचराः कुपिता. ? कथं दीर्घमुखो राज्ञश्चित्रवर्णस्य समीप नीत ? कथं शुकेन कलहानिर्वर्धितः ? को दूतो राज्ञा चित्रवर्णेन प्रेषित ? किमर्थं स दीर्घमुखेन सह नागच्छत् ?

·(२४) शब्दप्रयोगा:-आख्यातुकाम तद्वटेव—ान्तुकाम योदुकाम पठितुकाम दीर्घमुख-आख्यातुमिच्छन् दीर्घमुख । पथिक प्रस्थातुकाम गातुकाम वालक । पुरोहित. पति जानकी। (उपरिनिर्दिष्टा शब्दा वाक्येपु प्रयोक्तव्या ।) समासा:-देशान्तरम्-अन्य देश देशान्तरम् । (कर्मधारय ), तथैव-भाषान्तरम्, कयान्तरम् , सिंहान्तरम् , इत्यादयः । (एते समासा सदा नपुसकलिङ्गा ।) पलिराज-पक्षिणा राजा पक्षिराज । तथैव महाराज , रसराज , मृगराज । नवमः पाठः। व्यसनविमोक्षः। अस्ति कस्मिंश्चिद् ग्रामे धनिको रत्नपालो नाम । स च वाल्यात्प्रभृत्येव संख्ढदुर्जनसंसर्गो मद्य पातुमारेभे । यौवने पुनः समुपाचिनोट् व्यसन- मेतदेतस्य । तत्र चातिमात्रमासक्तोऽयमभ्यभूयत केनापि रोगेण । तथापि क्षणमात्रमपि न सेहे विरह मदिरायाः । स्वभावो ह्यय व्यसनाना यदात्मन्यासक्तानेकान्ततो वशीकुर्वन्त्येतानीति । नैव किलोत्पादयन्ति विराग नाम । गत अर्थकटातिभूमि व्याधिमिम चिकित्सितुमाहूतः प्रज्ञाधनो नाम भिपक्प्रवरो रत्नपालमवादीत् । भद्र ! परित्यज्यतां जीवितहानि- प्रटोऽयं मदिरास्वादाभिलाप इति । स पुनर्मूढमतिः, वैद्यराज ! वरं मे मरण ·(ર) ·(२६) अथ न पुनर्मदिरापरित्याग इति प्रतिजगाद । तदाकर्ण्य यथार्थनामा प्रज्ञाधनो विचिन्त्यावाढीत् । श्रेष्टिन् ! भवत्वेवम् किन्तु मयोपदिश्यमानेनैव विधिना सेव्यता मद्यमिति । अथ तथेति रत्नपालेनाङ्गीकृते प्रज्ञाधनः प्रतिदिन- मेकवृद्ध्या गुटिकाः समर्प्य निदिदेश। भद्रमुख, अतःपरमपरिवर्त्य कूपीमेककूपीमात्रमेव सेव्यतां प्रतिदिन मद्यम् । प्रथम ताबद्रुटिका कूपिकाया निक्षिप्य ततोऽसौ पूर्यता मद्येन । नतोऽधिक तु नासेवनीयं कहाचिदपि । तद्धि समामेव्यमानमपहरिप्यति प्राणानिति । यथा ववृधिरे गुटिकास्तथा तथा रत्नपालस्य तदनुरागेण सह मद्यमपि जव्हास । कतिपयैस्तु दिवसैर्गुटिकाभिः पिकाभ्यन्तरं नीरन्धितमासीत् । प्रापञ्च नि.शेपता व्यसन रत्नपालस्य । प्राशाम्यच्च 'संभेपतः क्रियायोगो निदानपरिवर्जनम्' इति न्यायात्तढीयो व्याधिः । परिहर्तुं न तु शक्य युगपद् व्यसन सुदूरहतहृदयम् । क्रमशस्तु हाप्यमान सुखेन सक्षीणता याति ॥१॥ [ सस्कृतचन्द्रिकायाम् ] यया - प्रश्ना'-कथ रत्नपालस्य मद्यपानव्यसन सरूढम् ? क- स्वभावो व्यसनानाम् ? का युक्तिोंजिता प्रज्ञाधनेन रत्नपालस्य व्यसननिवारणाय ? गुटिकावर्धनान् किं किं क्षयमुपगतम् ? कथ तहि व्यसनानि परिहर्तव्यानि ? समासाः (१) सरढदुर्जनससर्ग । प्रज्ञाधन । नीरन्ध्रितम । निदानपरि- वर्जनम । मुदूरहृतहृदयम । ( एतेपा समासाना विग्रहान् कृत्वा नामानि कथयत ।) २) स्वभावो हय व्यसनानाम् अतिभूमि गत व्याधिम न सेहे विरह मदिराया । गुटिकामिः प्रपूरिताया कूपिकाया मद्यस्य अवकाशो नास्ति । अधोरेखिताना शब्दाना समासा क्रियन्ताम् ।) ..

·(२७)
प्रयोगान्तराणि--(१) परिहर्तुं न तु शक्य युगपद् व्यसनं सुदूरहृत-
हृदयम् । (कर्तरि )। (२) प्राशाम्यद् रलपालस्य व्याधि । (अत्र 'रत्नपाल'
इति पद कर्तृपदे प्रयोक्तव्यम् । )। (३) स मिषग्वरो यथार्थनामा आसीत् ।
(कर्तृस्थाने 'नाम' इति पद प्रयोज्यम् ।)। (४) अयमभ्यभूयत केनापि
रोगेण । ( कर्तरि)।
दशमः पाठः।
सदुपदेशः
त्रिषु देवेषु महान्त भृगुर्बुभुत्सुः परीक्ष्य हरिमेकम् ।
मेनेऽधिक महिना सेव्यः सर्वोत्तमो विष्णुः ॥ १ ॥
निर्वासितो हितेप्सुर्विभीषणो रावणेन लङ्कायाः ।
तन्नाशहेतुरासीन्नहि निजवन्धुनिरोद्धव्यः ॥ २ ॥
हृतराज्यदर्पसारं सुयोधनं निग्रहीतुमपि शक्ताः ।
प्रोपुर्वनपु पार्था धीर. समय प्रतीक्षेत ॥ ३॥
सहधर्मिणी वनान्ताद्दशरथसूनोहार दशवक्त्रः ।
वन्धनमाप समुद्रो न दुर्जनस्यान्तिके निवसेत् ॥ ४ ॥
सुग्रीवो रघुपतिना हृतदारेणोपगम्य हृतदारः ।
दृढमावबन्ध सख्य समानदुःखः सखा कार्यः ।। ५ ॥
सन्दीपिताम्रपुच्छो बद्धतनुस्ताडितोऽपि रक्षोभिः ।
लङ्का मारुतिरदहद्विपदि विजह्यान्न शूरत्वम् ॥ ६॥
शतयोजनततमब्धि विलय वातात्मजोऽविशल्लङ्काम् ।
वीराग्रतःसरोऽभूद्यशोऽर्जयन् साहसं कुर्यात् ॥ ७ ॥

·(२८) अदिशलमणहेतोर्मारुतिमानेतुमोपी रामः । तामानयत् स दूराद्धर्यः कार्ये नियोक्तव्य ॥ ८ ॥ हन्तु देवकतनया वसुदेवेनोद्यतायुधः कसः । मधुरोक्तिभिरनुनीतः साम्ना मूर्ख को कुर्यात् ॥ ९ ॥ शिशुपाल ऋतुकाले हरिमर्ह गर्हयन्नन)क्त्या तत्क्षणमियाय नाश न महान्त कापि गर्हेत ॥ १० ॥ सडप्य पाढघात कालिन्द्या कालिय कृतागस्कम् । निरयापयन् मुकुन्दो दुष्टे दण्ड. प्रयोक्तव्यः ॥ ११ ॥ निगमागमैकवेत्ता द्रोणस्तप्चा तपोऽर्थमन्विच्छन् । धानुष्कवृत्तिरासीद्धमै चार्य च सेवेत ॥ १२ ॥ अधिशम्भुमौलि निवसन्नेककलात्मा यथाच्यते चन्द्रः । न तथा स पूर्णविम्बः श्रयेन्महान्त महत्त्वाय ॥ १३ ॥ पृथुकोपहारपाणिहरि सखाय प्रपद्य टीनात्मा । श्रीमानभूत् सुदामा श्रयेत सन्मित्रमापत्सु ॥ १४ ॥ गप्चाम्बरीपमार्य दुर्वासाः कोपनो निरागस्कम् । चक्रेण नापितोऽभून विदच्यात् क्रोधमस्थाने ॥ १५ ॥ युधि कुरवः कृतवरा वीरं व्यूह विशन्तमभिमन्युम् । बहवो निजघ्नुरेक नैको रिपुमण्डल प्रविशेत् ।। १६ ॥ भात्र विमृश्य धर्म मान्यैर्गुरुभिर्द्विजे सम समरे । युयुधेऽर्जुनो धनुप्मान् घोरमपि स्व चरेद्धर्मम् ॥ १७॥ गरतल्यमधिशयानाद्धीप्मादाकर्ण्य धर्मजो धर्मान् । दुःख जहाँ दुरन्त प्रष्टव्याः सत्पथ वृद्धाः ॥ १८ ॥ हरिरम्बुधिमथनोत्या सुधा सुरेभ्यः सुरा सुरारिभ्यः ।

·(२९) व्यतरत् सम यथार्ह योग्यं योग्याय दातव्यम् ॥ १९ ॥ मातुर्वाक्शरविद्धः पश्चान्दो दुष्करं तपस्तप्त्वा । ध्रुव उच्चैः पदमभजत् पुसा व्यवसायिना भाव्यम् ॥ २० ॥ [उपदेशशतके ] काव्यवृत्तम्-इदमार्यावृत्त भवति । तथा हि आर्यालक्षणम्- यस्या पादे प्रथमे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश सार्या ॥१॥ दीर्घवर्णस्य द्वे मात्रे, हस्वस्य चैका मात्रा गण्यते । श्लोकस्य चत्वार पादा सन्ति । यथा- विमृश्य धर्म मान्यैर्गुरुमिद्विजै २+२+१+२+१ + २+२/२+२+१+१+२+१+२ +१+२+१+१+२ (१२) (१८) युयुधेऽर्जुनो धनुष्मान घोरमपि चरेद्धर्मम् ॥ १७॥ १+१+२+१+२+१+२+२ २+१+१+२+ २ + १+२+२+२ (१२) (१५) सामान्यनीतिः-प्रथमे श्लोके 'सेव्य सर्वोत्तमो विष्णु' इति कस्या कथायास्तात्पर्य कविनोद्धृतम् १ ( एतादृशानि सामान्यनीतिवाचकानि वाक्यानि प्रदर्शयत ।) प्रयोगविशेपा:--१ निर्वासितो विभीषणो रावणेन २ कालीय निरयापयन्मुकुन्दः । ३ द्रोणो धानुष्कवृत्तिरासीत् । ४ पुसा पुसा व्यवसायिना भाव्यम् । (एतेषामभिप्रायो विशदीक्रियताम् । ) क्षात्र सम समरे।

·(३०) एकादशः पाठः । स्वामिभक्तिः। अथ वीरवरो नाम राजपुत्रः कुतथियाटागन्य राजद्वारमुपगम्य प्रतीहारमुवाच । अह तावद्वर्तनार्थी राजपुत्र । राजदर्शन कारय । नतस्तेनासौ राजदर्शन कारितो ब्रूते । देव, यढि मया सेवकेन प्रयोजनमस्ति तदस्मर्तन क्रियताम् । गृहक उवाच-किं ते वर्तनम् । वीरबरो ते—प्रत्यह सुवर्णचतुष्टयम् । गजाह-~-का ते सामग्री ? वीरवरो ब्रूते-द्वी बाह तृतीयश्च ग्बग । राजाह-नेतच्छक्यम् । नछुन्या वीरवर प्रणम्य चलितः । अथ मन्त्रिभिरुक्तम् । देव, दिनचतुष्टयस्य वर्तन दत्त्वा स्वरूपम्। क्रिमुपयुक्तोऽय- मतावर्तन गृहान्यनुपयुक्तो वेति । ततो मन्त्रिवचनादाहूय वीरवराय ताम्बूल दत्त्वा मुवर्णचतुष्टय दत्तम् । तहिनियोगश्च राजा सुनिभृतं निरूपित । तद्धं वीरवरेण देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च दत्तम् । स्थितस्याध दुःखितेभ्यः । तदवशिष्ट भोज्यव्ययविलासव्ययेन व्ययितम् । एतसर्व नित्यकृत्य कृत्वा राजद्दारमहर्निश खड्गपाणिः सेवते । यदा च राजा स्वय समादिशति तदा स्वगृहमपि याति । अर्थकहा कृष्णचतुर्दश्यां रात्री राजा सकल्णं क्रन्दनानि शुश्राव । ज्ञायतामस्य ·(३१) शूद्रक उवाचकः कोऽत्र द्वारि ? तेनोक्तम्-देव, अहं वीरवरः । राजोवाच-क्रन्दनानुसरण क्रियताम् । वीरवरो यथाज्ञापयति देव इत्युक्त्वा चलितः । राज्ञा च चिन्तितम् । नैतदुचितम् । अयमेकाकी राजपुत्रो मया सूचीमेये तमसि प्रेरितः । तदनुगत्वा किमेतदिति निरूपयामि । ततो राजापि खड्गमादाय तदनुसरणक्रमेण नगराद्वहिर्निर्जगाम | गत्वा च वीरवरेण सा रुदती रूपयौवनसम्पन्ना सर्वालङ्कारभूपिता काचित् स्त्री दृष्टा पृष्टा च । का त्वम् । किमर्थ रोदिषीति । स्त्रियोक्तम् । अहमेतस्य शूद्रकस्य राज्ञो लक्ष्मीः। चिरादेतस्य भुजच्छायायां महता सुखेन विश्रान्ता । इदानीमन्यत्र गमिष्यामि । वीरवरो ब्रूते । यत्रापायः सम्भवति तत्रोपायोऽप्यस्ति । तत्कथ स्यात् पुनरिहालम्बन भगवत्याः ? लक्ष्मीरुवाच । यदि त्वमात्मनः पुत्र शक्तिधरं द्वात्रिंशलक्षणोपेतं भगवत्याः सर्वमङ्गलाया उपहारीकरोपि तदाह पुनरत्र सुचिरं सुखं निवसामि । इत्युक्त्वादृश्याभवत् । ततो वीरवरेण स्वगृह गत्वा निद्राणा स्ववधूः प्रबोधिता पुत्रश्च । तो निद्रा परित्यज्योत्थायोपविष्टौ । वीरवरस्तत्सर्व लक्ष्मीवचनमुक्तवान् । तच्छ्रुत्वा सानन्दः शक्तिधरो ब्रूते । धन्योऽहमेवम्भूतः ‘स्वामिराज्यरक्षार्थ यस्योपयोगः । तत्तात, कोऽधुना विलम्बस्य हेतुः? कदापि तावदेवंविध एव कर्मण्येतस्य देहस्य विनियोगः श्लाघ्यः । यतः-- धनानि जीवित चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् । सन्निमित्त वरं त्यागो विनाशे नियते सति ॥१॥ शक्तिधरमातोवाच । यद्यतन कर्तव्यं तत्केनान्येन कर्मणा मुख्यस्य महावर्तनस्य निष्कयो भविष्यति । इत्यालोच्य सर्वे सर्वमङ्गलायाः स्थानं

·(38)
••
“
5.416 -

·(३३) गताः । तत्र सर्वमङ्गलां सम्पूज्य वीरवरो ब्रूते । देवि, प्रसीद | विजयतां विजयता शूद्रको महाराजः । गृह्यतामयमुपहारः । इत्युक्त्वा पुत्रस्य शिरश्चिच्छेद । ततो वीरवरश्चिन्तयामास, गृहीतराजवर्तनस्य तावन्निस्तारः कृतः । अधुना निप्पुत्रस्य मे जीवन विडम्बनम् । इत्यालोच्यात्मनः शिरश्छिनवान् । ततः स्त्रियापि स्वामिनः पुत्रस्य च शोकार्तया तदनुष्ठितम् । एतत्सर्वं श्रुत्वा दृष्ट्वा च स राजा साश्चर्य चिन्तमायास । जीवन्ति च म्रियन्ते च मद्विधाः क्षुद्रजन्तवः । अनेन सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति ॥२॥ तदेतत्परित्यक्तेन मम राज्येनाप्यप्रयोजनम् । ततः स्वशिरश्छेत्तु- मुलासितः खड्गः शूद्रकेणापि । अथ भगवत्या सर्वमङ्गलया प्रत्यक्षभूतया राजा हस्ते धृत उक्तश्च । पुत्र, प्रसन्नास्मि ते । एतावता साहसेनालम् । जीवनान्तेऽपि तव राज्यभङ्गो नास्ति । राजा च साष्टाङ्गपातं प्रणम्योवाच । देवि, किं मे राज्येन । जीवितेन वा किं प्रयोजनम् । यद्यहमनुकम्पनीयस्तदा ममायुःशेषेणाय सदारपुत्रो वीरवरो जीवतु । अन्यथाहं यथाप्राप्तां गतिं गच्छामि । भगवत्युवाच । पुत्र, अनेन ते सर्वोत्कर्पण भृत्यवात्सल्येन च सर्वथा सन्तुष्टास्मि । गच्छ विजयी भव । अयमपि सपरिवारो राजपुत्रो जीवतु । इत्युक्त्वा देव्यदृश्याभवत् । ततो वीरवरः सपुत्रदारः प्राप्तजीवनः स्वगृहं गतः । राजापि तैरलक्षितः सत्वरं प्रासादगर्भ गत्वा तथैव सुप्तः । अथ वीरवरो द्वारस्थः पुनर्भूपालेन पृष्टः सन्नुवाच । देव, सा रुदती स्त्री मामवलोक्याझ्याभवत् । न काप्यन्या वार्ता विद्यते । ३ ·(३४) तद्ववचनमाकर्ण्य सन्तुष्टो राजा साश्चर्यमचिन्तयत् , कयमयं श्लाघ्यो महासत्त्वः । यतः- प्रिय ब्रूयादकृपण. शूरः स्याटविकल्यन ढाता नापात्रवर्षी च प्रगल्भः स्यादनिष्टुर. ॥ ३ ॥ एतन्महापुरुपलक्षणमेनस्मिन् सर्वमस्ति । ततः स राजा प्रातः शिष्ट- सभा कृत्वा सर्ववृत्तान्त प्रस्तुत्य प्रसादात्तस्मै कर्नाटराज्यं ददौ । [हितोपदेशे] सह? प्रश्नाः--किमर्थ राजदर्शनाय गतो वीरवर ? के समय कृतस्तेन राज्ञा कर प्रथमदिनस्य वर्तन वीरवरेण व्ययितम् ? रात्री राज्ञा प्रेरितो वीरवर किमपश्यत् ? क उपाय क उपाय कथितो राजलक्ष्म्या पुननिवासाय ? तदा वीरवरेण किं कृतम् ' तत्तस्य चेष्टित दृष्ट्वा शूद्रकेण किमारब्धम् ? स्वभावपरिचय:-वीरवरस्य, शूटकस्य, वीरवरपल्याच स्वभावान् वर्णयत । प्रयोजकानि (णिचि) क्रियापदानि- (शुद्धान्तवाक्यम्) (प्रयोजक्वाक्यम) १ वीरवरो राजदर्शन करोति । प्रतीहारो वीरवरेण वीरवर वा राज- दर्शन कारयति । २ योद्धार. स्वर्ग गच्छन्ति । देवो योद्धन् स्वर्ग गमयति । ३ कन्दुको भूमौ पतति । कुमार कन्दुक भूमौ पातयति । ४ जलं क्षेत्रे प्रसरति । कृपीवलो जलं क्षेत्रे प्रसारयति । ५ मयुगे नृत्यति। मेघा मयूर नर्तयन्ति । ६ वनस्पति शुष्यति । निदाघो वनस्पति गोपयति । ७ वनस्पति पुष्यति । पर्जन्यो वनस्पति पोपयति । ८ हस्तो मुखे प्रविशति । कुमारो हस्त मुखे प्रवेशयति । ९ वालक स्वपिति। माता वालक स्वापयति ।

·(३५)
(भूत-भविष्यत्कालेऽपि प्रयोजकः)
१ पृथ्वी सलिले आस्त।
देव. पृथ्वी मलिले आसयत् ।
२ दत्या. समरे अनश्यन् ।
रामो दैत्यान् समरे अनाशयत् ।
३ विष्णुः प्रावोधत्।
निर्जरा विष्णु प्रायोधयन् ।
४ जना कामेन मुखन्ति
कामो जनान् मोहयति मोहयिष्यति च ।
मोहिप्यन्ति च ।
५ वृक्षो रोहति-अरोहत-रोक्ष्यति । मालाकारो वृक्ष रोहयति रोपयति वा-
अरोहयत् अरोपयत् वा-रोहयिष्यति
रोपयिष्यति वा।
६ सीता गोदावर्या अन्नात् ।
राम सीता गोदावयां अस्नापयत् ।
७चन्द्र क्षयति ग्लयति च।
विधिश्चन्द भपयति ग्लपयति च ।
८ मन्दर मागरे तिष्ठति।
देवा मन्दर सागरे स्थापयन्ति ।
द्वादशः पाठः।
वटूनां स्वरालापः।
-
एक:-
-सौंधातके दृश्यतामद्य भूयिष्टसन्निधापितातिथिजनस्य
समधिकारम्भरमणीयता भगवतो वाल्मिकेराश्रमपदस्य । तथाहि-
नीवारीदनमण्डमुष्णमधुरं सद्यः प्रसूताप्रिया-
पीतादभ्यधिक तपोवनमृगः पर्याप्तमाचामति ।
गन्धेन स्पुरता मनागनुसृतो भक्तस्य सर्पिप्मतः
कर्कन्धूफलमिश्रशाकपचनामोटः परिस्तीर्यते ॥१॥

·(३६) सौधातकिः-स्वागतमनेकप्रकाराणां जीर्णकूर्चानामनध्यायकारणा- नाम्। प्रथमः विहस्य ) अपूर्वः कोऽपि ने वहुमानहेतुर्गुरुपु सोधातके। सौधातकिः--भो ढाण्डायन, किनामवेय एप महतः स्थविरसार्थस्य धुरन्धरोऽद्यातियिरागतः। दाण्डायन: -धिक् प्रहसनम् । नन्वयमृष्यशृङ्गाश्रमादल्धतीपुर- स्कृतान् महाराजदशरथस्य दारानविष्टाय भगवान्वसिष्ट, प्राप्तः । तत्किमेव प्रलपसि? सौधातकिः-हु वसिष्टः । दाण्डायन:--अथ किम् । सौधातकिः-मया पुनर्जात व्यानो वा वृको वैप इति । दाण्डायन:-आः किमुक्त भवति । सौंधातकि लेन परापतितेनैव सा वराकी कापला कल्याणी मडमडायिता । दाण्डायन:--'समासो मधुपर्क' इत्याम्नाय बहुमन्यमानाः श्रोत्रिया- याभ्यागताय वत्सतरी महोक्ष महाज वा निर्वपन्ति गृहमेधिनः । त हि धर्म धर्मसूत्रकारा. समामनन्ति । सौधातकिः-भो निगृहीतोऽसि । दाण्डायन:-कथमिव । सौधातकिः—येनागतेषु वसिष्टमिश्रेषु वत्सतरी विशसिता। अद्यैव प्रत्यागतस्य राजर्जनकस्य भगत्रता वाल्मीकिना दधिमधुभ्यामेव निवतितो मधुपर्कः । वत्सतरी पुनर्विसर्जिता ।

·(३७)
दाण्डायन:-अनिवृत्तमासानामेव कल्पमृपयो मन्यन्ते । निवृत्तमांसस्तु
तत्रभवाचनकः।
सौधातकिः-किं निमित्तम् ?
दाण्डायन:--स तदैव देव्याः सीतायास्तादृशं दैवदुर्विपाकमुपश्रुत्य
वैखानसः संवृत्तः ।
तथास्य कतिपये संवत्सराश्चन्द्रद्वीपतपोवने
तपस्तप्यमानस्य।
सौधातकिः ततः किमित्यागतः ।
दाण्डायन:-चिरन्तनप्रियसुहृद भगवन्त प्राचेतसं द्रष्टुम् ।
सौधातकिः --अप्यद्य सम्बन्धिनीभिः समं संवृत्तमस्य दर्शन न वेति ।
दाण्डायनः-सम्प्रत्येव भगवता वसिष्टेन देव्याः कौसल्यायाः सकाशं
भगवत्यरुन्धती प्रहिता यत्स्त्रयमुपेत्य वैदेहो द्रष्टव्य इति ।
सौधातकिः-ययैते स्थविराः परस्परं मिलितास्तथावामपि बटुभिः
सह मिलित्वानध्यायमहोत्सत्र खेलन्तौ मानयावः ।
[उत्तररामचरिते]
नाट्यम्--एप सवाद कुमाराभ्या छात्रगणाभ्यां वा नाटयितव्य ।
वर्णनम्-शिष्टागमने य. कोऽपि समारम्भो वाल्मीकेराश्रमपदे कृतस्तस्य
वर्णन क्रियताम् । किं पुन. स्वरूपमेतादृशस्य समारम्भस्य नगरे दृश्यते ।
स्वभाववर्णनम् कीदृश स्वभाव. सौधातके । एतयोश्छात्रयोः कतरः
पुन. परिणतबुद्धिश्यते।
वृत्तम्-प्रथम लोकस्य धृत्तं कथ्यताम् ।

·(३८)
प्रयोजकानि
(शुद्धान्तवाक्यानि)
१ कुमारो देव नमति।
२ वाहव ओटनं पचति ।
३ दारयो भरताय राज्य
यच्छति।
४ हनुमान् राममान् हन्ति।
५ मथा जल पिवन्ति ।
६ वृक्षात् फलानि जायन्ते।
७ रामो यजम आरभते।
८ युधिष्टिरो राज्य लभते।
९ पाण्डवाः शरवान् जयन्नि।
१० सेवको भारं नयति वहति
वा।
११ भरत. प्रजा पाति।
१२ मृत्य कार्य करोति।
१३ वाला पुण्याणि कोणाति ।
(प्रयोजकवाक्यानि)
पिता कुमारेण देव नमयति नामयति वा ।
स्वामी चलवेन ओढन पाचयति ।
कैकेयी दशरथेन भरताय राज्य
टापयति।
रामो हनुमता राक्षसान् घातयति ।
सारथि अथान् जल पाययति ।
दृन• फलानि जनयति।
वसिष्टो रामेण यजम आरम्भयति ।
श्रीकृष्णो युधिष्टिरेण राज्यं लम्मयति ।
श्रीकृष्ण पाण्डव कारवान् जापयति ।
स्वामी सेवकेन भार नाययति वाहयति
वा।
वसिष्टो भरतेन प्रजा पालयति।
स्वामी मृत्येन नृत्य वा कार्य कारयति ।
माता वाल्या पुष्पाणि क्रापयति ।
त्रयोदशः पाठः।
श्रावणवधः।
अय जातु रोहीतवर्मा विपिने पार्श्वचरैरलक्ष्यमाणः।
श्रमफेनमुचा तपस्विगाहां तमसां प्राप नहीं तुरङ्गमेण ॥१॥
कुम्भपूरणभवः पटुन्चरञ्चचार निनदोऽम्भसि तस्याः ।
तत्र स द्विरदवृहितगडी गन्दपातिनमिषु विससर्ज ॥२॥

·(३९)
नृपतेः प्रतिषिद्धमेव तत् कृतवान् पङ्क्तिरयो विलड्थ्य यत् ।
अपये पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिता. ॥३॥
हा तातेति ऋन्दितमाकर्ण्य विपण्ण-
स्तस्यान्विष्यन् वेतसगूढं प्रभवं सः ।
शल्यप्रोतं प्रेक्ष्य सकुम्भ मुनिपुत्रं
तापादन्तः शल्य इवासीत् क्षितिपोऽपि ॥ ४ ॥
तेनावतीर्य तुरगात् प्रयितान्वयेन
पृष्टान्वयः स जलकुम्भनिपण्णदेहः ।
तस्मै द्विजेतरतपस्विसुत स्खलद्भि-
रात्मानमक्षरपदैः कथयाम्बभूव ॥५॥
तच्चोदितश्च तमनुदृतशल्यमेव
पित्रोः सकाशमवसनदशोर्निनाय ।
ताभ्या तथागतमुपेत्य तमेकपुत्र-
मजानतः स्वचरित नृपतिः शशंस ॥६
तौ दम्पती बहु विलप्य शिशो प्रहरी
शल्य निखातमुदहारयतामुरस्तः ।
सोऽभूत् परासुरथ भूमिपति शशाप
हस्तार्पितैनयनवारिभिरेव वृद्धः ॥ ७ ॥
दिष्टान्तमाप्स्यति भवानपि पुत्रशोका-
दन्त्ये वयस्यहमिवेति तमुक्तवन्तम् ।
आक्रान्तपूर्वमित्र मुक्तविप भुजङ्ग
प्रोवाच कोसलपति प्रथमापराद्धः ॥ ८॥

·No text on this page.

·(४१) २ वीररस --चत्वारो वयमृत्विज. स भगवान् कर्मोपदेष्टा हरि सझामाध्वरदीक्षितो नरपति पली गृहीतव्रता। कौरव्या पशव प्रियापरिभवक्लेशोपशान्ति फल राजन्योपनिमन्त्रणाय रसति स्फीत यशोदुन्दुमि ॥२॥ ३ करुणरस.-पातु न प्रथम व्यवस्यति जलं युष्मास्वपीतेषु या नादत्त प्रियमण्डनापि भवता नेहेन या पल्लवम् । आये व कुसुमप्रसूतिसमये यस्या भवत्युत्सव सेय याति शकुन्तला पतिगृहं सर्वैरनुज्ञायताम् ॥ ३ ॥ ४ अद्भुतरस-अम्बुजमम्युनि जात नहि दृष्ट जातमम्बुजादम्बु । अधुना तद्विपरीत चरणाम्बुजतो विनिर्गता गङ्गा ॥ ४ ॥ ५ हास्यरस-सहस्रास्यो नागः प्रभुरपि मत. पञ्चवदन षडास्यो हन्तैकस्तनय इतरो वारणमुख । सदा भैक्ष्यशश्वत्प्रभवतु कथ वर्तनमिति श्वसन्त्यां पार्वत्यामथ जयति शम्भु स्मितमुख ॥५॥ काव्यवृत्तम्-अस्मिन् काव्ये १, ३, ५-११ श्लोकाना वृत्तानि कथयत । द्वितीयश्लोकस्य वृत्तम्-स्वागता । ( स्वागता रनभगैर्गुरुणा च । ) भ गुगु कुम्भपू रणम व पटु रुचै । चतुर्थश्लोकस्य वृत्तम्-मत्तमयूर । ( वेदैरन्धैम्तौ यसगा मत्तमयूरः ।) म । हा ताते| ति क्रन्दि तमाक मे विप ण । स ·(४२) चतुर्दशः पाठः। स्वभावो दुरतिक्रमः । करिमश्चिदनोटेशे सिंहदम्पती प्रतिवसत । अथ सिंही पुत्रद्वयमजीजनत् । सिंहोऽपि निन्यमेव मृगान् व्यापाद्य सिंह्य ददानि । अय कहाचित्तेन किमपि नासादितम् । बने भ्रमतोऽपि तस्य रविरस्तङ्गन । अथ तेन स्वगृहमागच्छता शृगालशिशुः प्राप्त । स च वालकोऽयमिति मन्या यत्नेन दष्ट्रामध्यगत कृत्वा सिंहाँ जीवन्तमपि समर्पितवान् । नत. सिंह्याभिहितम् । भोः कान्त, आनीत किञ्चि- दस्माक भोजनम् । सिंह आह । प्रिये, मयायेन शृगालशिशु परित्यज्य न किञ्चित्सत्त्वमासादितम् । स च मया बालोऽयमिति मत्रा न व्यापाढित । उक्त च- स्त्रीलिङ्गिविप्रवालाना प्रहर्तव्य न कर्हिचित् । प्राणत्यागेऽपि सजाने विश्वस्ताना विशेषत. ॥ १ ॥ ' इदानीमेन भवयित्वा पथ्यं कुरु । प्रभानेऽन्यदुपार्जयिष्यामि । साह । भो. कान्त, त्वया बालकोऽयमिति मन्वा न व्यापादित । तह कयमेन स्त्रोढरार्थे व्यापाढयामि । उक्त च- अकृत्य नैव कृत्य स्यात्प्राणत्यागेऽपि सस्थिते । न च कृत्य परित्याज्यमेय धर्म. सनातन. ॥२॥ तस्मान्ममाय तृतीयः पुत्रो भविष्यति । इत्युक्त्वा तमपि स्वस्तन- क्षीरेण पुष्टिमनयत् । एव ते त्रयोऽपि शिशव. परस्पराज्ञातजाति- विशेषा एकत्र विहारिणो वाल्यमतिबाहयन्ति । अथ कढाचित्तत्र वने ·(६१) ·(४) भ्राम्यन् वनगजो दृष्ट । तं दृष्ट्व तो सिंहसुतौ द्वावपि कुपिताननी तं प्रति प्रचलितों यावत्तावत्तेन शृगालसुतेनाभिहितम् । अहो, गजोऽय युप्मकुलगत्रु । तन्न गन्तव्यमेतस्याभिमुखम् । एवमुक्त्वा गृहं प्रवाविनः । तावपि ज्येष्टत्रासान्निम्साहता गतो। अथवा साचिदमुच्यते । एकेनापि सुधीरेण सोत्साहेन रण प्रति । सोत्साह जायते सैन्य भग्ने भङ्गमवाप्नुयात् ॥ ३ ॥ अन एव हि वाञ्छन्ति भूपा योधान् महाबलान् । शूरान् धीरान् कृतोत्साहान् वर्जयन्ति च कातरान् ॥ ४ ॥ ततो द्वावपि पित्रोरपतो विहसन्ती ज्येष्ठभ्रातृचेष्टितम्चतुर्यया गज दृष्ट्वा दूरतोऽपि नष्ट । सोऽपि तढाकर्ण्य कोपाविष्ट प्रस्फुरिताधरपल्लव- स्ताम्रलोचनत्रिशिखी भ्रुकुटिं कृत्वा तो निर्भर्सयन् परुपतरवचनान्युवाच । ततः सिंह्येकान्त नीत्वा प्रबोधित. । वत्स, मैव कहाचिजल्य । भवटीय- लघुभ्रातरावती । अथासौ प्रभूतकोपाविष्टस्नामिन्युवाच । किमहमेताभ्या शौर्यरूपेण विद्याभ्यासेन वा न्यूनो येन मामुपहसतः । तन्मयावश्यमेतो व्यापादनीयो । तटाकर्ण्य सिंही तस्य जीवितमिच्छन्ती प्राह । शूरोऽसि कृतविद्योऽसि दर्शनीयोऽसि पुत्रक। यस्मिन् कुले त्वमुत्पन्नो गजस्तत्र न हन्यते ॥५॥ परं शृगालसुतस्त्वं कृपया मया स्वकीयक्षीरपानेन पुष्टिं नीत । तद्यावनेतो वा शृगाल जानीतस्तावद् द्रुतं गचा स्त्रजातिमध्ये भव । नो चेदाभ्या हतो मृत्युपथ समेष्यसि । सोऽपि तद्ववचन श्रुत्वा भय- व्याकुलमनाः क्षणायणप्टः । [पञ्चतन्त्र] ·(४५) प्रश्नाः-किनिमित्तं सिंहेन स शृगालशिशुर्न व्यापादित ? केन भावेन सिंही तमपोषयत् ? गजमभिद्रवन्तौ तौ सिंहशिशु कस्मात्कारणानिरुत्साहता गतो? किमर्थ सिंही तं शृगालशिशुमेकान्ते प्रावोधयत् ? किं तात्पर्यमस्य पाठस्य? आभाणका:-अत एव हि वाञ्छन्ति भूपा योधान् महाबलान् । शूरान् धीरान् कृतोत्साहान् वर्जयन्ति च कातरान्' । एताशा ये केऽप्याभाणका अस्मिन् पाठे दृश्यन्ते तान् विचिनुत । प्रयोजकानि क्रियापदानि- (शुद्धान्तवाक्यानि) (प्रयोजकवाक्यानि) १ शिष्या वेदानधीयते । गुरु शिष्यान् वेदानध्यापयति । २ आर्या वेदार्थमविदुः। देवो वेदार्थमार्यानवेदयत् । ३ जना धर्म वोधन्ति । आचार्या जनान् धर्म वोधयन्ति । ४ देवा अमृतमश्नन्ति । भगवान् देवानमृतमाशयति । ५ धेनुस्तृणमत्ति खादति वा । गोपो धेन्वा तृणमादयति खादयति वा । . भक्ता हरिं पश्यन्ति । सद्गुरुभकान् हरिं दर्शयति । ७ देवा गन्धर्वस्य गान शृण्वन्ति । गन्धर्वो देवान् गान धावयति । ८ अक्षा रथं वहन्ति नयन्ति वा। सूतोऽवान् रथ वाहयति नाययति वा । ९ चौरो धन हरति । दुष्टश्चौरेण चौर वा धन हारयति । १० भृत्य कट करोति । स्वामी भृत्येन भृत्य वा कटं कारयति । ११ देवैर्गन्धर्वस्य गानं श्रुतम् । गन्धर्वेण देवा गानं श्राविता ।

·(४६) पञ्चदशः पाठः। स्यमन्तकप्राप्तिः पुरा किल वृष्णिवशे सत्राजिन्नाम कोऽपि राजा बभूव । स वहु- काल सूर्योपासनामनुतिष्ठस्तस्य प्रसादेन स्यमन्तक नाम तेजोगर्भ मणिं प्राप्नोत् । तस्य च माहात्म्यमेवमासीद्यद्यस्य सविधे स वर्तेत स पुरुपः प्रतिदिन दशभारं सुवर्ण लभेत । तथा यत्र च स स्थितिं लभेत तत्रानावृष्टिरन्यो वा कोऽप्युपद्रवो न जायतेति। तादृशं त माण कण्ठे धारयन् सत्राजित् सहस्राशुरिव व्यरोचत । यदुवंशप्रदीपः श्रीकृष्ण एवैन मणि धारयितुमर्हति नान्योऽन. समlतां स तस्मा इति जनैरभ्यर्थितः सत्राजित्तं तस्मै नायच्छत् । स्वभ्राने च प्रसेनाय स तमुपहारीचकार । अथैकदा प्रसेनस्त माणं कण्ठे कृत्वा हयमारुह्य मृगयायै वनमगच्छत् । तत्र कोऽपि सिंह. प्रसेन हत्वा त स्यम- न्तकमणिमपजहार । ततो मणिभासुर केसरिण हत्वा, ऋक्षराजो जाम्ब- वास्त मणिमगृह्णात् स्वगुहा च प्राविशत् । वनादनागतमात्मनो भ्रातरं वीक्ष्य सत्राजित् कृष्णेन मणिलोभात्स हत इति मिय स्वजनेभ्योऽक्रय- यन् । इयं च वार्ता कर्णोपकर्णिकया जनेषु प्रासरत् । अचिरेणैवाय वृत्तान्तो भगवतो वासुदेवस्य श्रुतिपयमगच्छत् । सत्रा- जित्कृतामात्मनो निन्दामसहमानः स तदलीकापवादप्रमार्जनाय प्रसेन- मन्चेष्टु प्रतस्थे । यस्मिन्वने मृगयार्थ प्रसेनो गतवास्तद्वनमसौ वासुदेव प्राप्तवान् । तस्मिन्नरण्ये प्रसेनाश्वस्य पदचिहान्यभिज्ञाय तान्यन्वसरत् ।

·'(४७) तदनुरोधादनादनमटन् स. कश्चित्प्रदेशं प्राप, यत्र केनापि मृगेन्द्रेण हतं साश्वं प्रसेन ददर्श । ततः स सिंहपदलाञ्छित पन्थानमनुसृत्य कश्चन पर्वतप्रदेशमुपययौ । अनतिदूरे च त मृगेन्द्रं व्यापादितमपश्यत् । केनासौ व्यापादितो भवेदिति चिन्तयन् भगवान् वासुदेवस्तत्र भल्लूकपदचिह्ना- न्यपश्यत् । तान्यनुसरन् स समीपस्थां घनान्धकारच्छन्नां काञ्चन गुहा प्राविशत् । ततः सुदूरं गत ऋक्षराजस्य जाम्बवतो गृहं व्यलोकयत्तत्र च प्रथमकक्षाया दोलास्थितस्य कस्यापि बालकस्य रोदनस्वरमश्रौषीत् । तद्रोदनशब्दानुसारेणाने गच्छन् भगवान् कृष्णः-- 'सिंहः प्रसेनमवधीत् सिंहो जाम्बवता हतः । सुकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः ॥ इति श्लोकेन कुमारं लालयन्ती दोला सञ्चालयन्तीं च धात्री तत्रापश्यत् । सा धात्री तमदृष्टपूर्व पुरुष दृष्ट्वा भयेन चुक्रोश । तच्छ्रुत्वा क्रुद्धो जाम्ब- वान् वहिरागत्य कस्त्वमिति भगवन्तं कृष्णमपृच्छत् । त्वयापहृतमेनमस्म- दीय मणि ग्रहीतुमत्रागतोऽस्मीति वासुदेवस्त प्रत्यभाषत । स्वपराक्रमेणा- जितमिमं स्यमन्तक न कदापि प्रदास्यामि । गम्यता यथागतम् । नो चेद्धन्तव्योऽसि मयेति जाम्बवानगर्जत् । ततस्तयोर्युष्यमानयोर्बहुकालो व्यतीतः। तदानीं रमणीललामभूता देवी रुक्मिणी, देवकी, वसुदेवो, बल- मद्रोऽन्ये सुहृदश्च कृष्णस्य वार्तामश्रुत्वा भृश शोकार्ताः सत्राजित- मगपन् । भगवान् कृष्णस्तु जाम्बवता सहाहामष्टविंशति नियुद्ध चकार । अन्ते परिश्रान्तः स ऋक्षराजो भूमावपतत् । तद्वक्षस्युपविश्य कृष्णस्तं मुष्टिना प्राहरत् । तदा केनाप्यपराजितः स जाम्बवास्तस्मिन् बाहुयुद्धे इत्यं क्षीणक्षीणः स्विनगात्रो लुप्तसामर्थ्यश्चाभवद्यत् स स्वाराध्य श्रीराम- ·(४८) चन्द्र भक्तिप्रवणेन चेतसा दध्यौं । भो रक्षःकुलनिषूदन, भक्तजनरक्षक, स्वामिन् रामचन्द्र ! अधाहं केनाप्यपूर्वेण पुरुषविशेषेण पराजितो म्रिये । इदानीं मोपेक्षस्त्र । मा पाहि । न किमप्यन्यन्मे शरणम् । इति प्रार्थना- परोऽसौ यावत् स्थितस्तावद्भगवान् कृष्णो रामरूपेण तस्य दृग्विपयोs- भवत् । तेन नितान्त विस्मितो जाम्बवान् स्ववक्षःस्थित भगवन्तमित्य प्रार्थयामास । त्व पुराणपुरुषो विष्णुरसि । त्वमेव पूर्व रामावतारे रावण- मवधीः । त्वमेव चास्य चराचरस्य विश्वस्य स्रष्टा । अज्ञानेन तव- स्वरूपमजानता मया कृतमपराध क्षमस्वेति । तेन परितुष्टो वीरवरो वासुदेवस्तममुष्चत् । ततो नाम्बवान् भक्तिप्रवणेन चेतसा त महापुरुवं विविधोपचार. सम्पूज्य स्वदुहितरं जाम्बवती स्यमन्तक च तस्मायर्पयामास । ततो भगवान् कृष्णः स्यमन्तकमणि कण्ठे धारयन्नवोढया जाम्ब- वत्या सह द्वारका प्रत्यागच्छत् । त दृष्ट्वा वसुदेवाद्याः सर्वे नितान्त प्रमु- दिता बभूवु. । अनन्तर भगवान् कृष्ण. सभाया सत्राजित समाहूय बान्धवाना सन्निधौ मणेर्वृत्तान्तमकययत् । त स्यमन्तक च तस्मै प्रायच्छत् । तेनातीव ब्रीडाभिभूत सत्राजिदचिन्तयत् । अहो भग- वन्त निन्दता मया न सम्यगनुष्टितम् । किमिदानी विधेयम् । कथ भगवान् वासुदेवो मय्यकलुपित. सन् मामनुगृह्णीयात् । इति मुहुर्मुहु- विचिन्त्य स्त्रीरत्नभूतामात्मनः कन्यका सत्यभामां तस्मै समर्पयामास । तढा स्यमन्तकमणि च तस्मै वराय योतकत्वेन प्रायच्छत् । भगवानपि तेन सन्तुष्टस्ता यथाविधि पर्यणेपीत् । प्रशाः कय प्राप्तवान् सत्राजित् स्यमन्तकमणिम् ? को गुणस्तस्य मणे ? प्रसेनाकेनापहृत. स मणि ? पश्चात्कस्य हस्ते पतित. स स्यमन्तक.१ किमर्थं

·(४९)
श्रीकृष्ण. प्रसेनमन्वेष्टु प्रचलित . १ कथ स समागतो भलूक्गुहाम् ? कियन्त
काल युद्धमभवत्तयो ? किमर्थं स ऋक्षराज स्वाराध्यदैवत रघुनाथ प्रार्थितवान् ?
अन्ते कथ सत्राजित् श्रीकृष्ण प्रीणयामास?
वर्णनम्-श्रीकृष्णजाम्बवतोयुद्ध वर्ण्यताम् ।
स्वभाववर्णनम् कीदृश स्वभाव सत्राजितः
कृष्णस्य चेत्युदाहरणै.
प्रदर्श्यताम् ।
आलेखनम् येन क्रमेण श्रीकृष्णो भलूकराजस्य गुहा प्रति प्राप्तस्तत्स्पष्ट-
मालिख्यताम् ।
पोडशः पाठः।
हिमालयवर्णनम् ।
-098880-
अस्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः ।
पूर्वापरौ तोयनिधी वगाह्य स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ॥ १॥
यं सर्वशैलाः परिकल्प्य वत्सं मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे ।
भास्वन्ति रत्नानि महौपधीश्च पृथूपदिष्टा दुदुहुर्धरित्रीम् ॥२॥
अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य हिम न सौभाग्यविलोपि जातम् ।
एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्कः ॥३॥
यश्चाप्सरोविभ्रममण्डनानां सम्पादयित्रीं शिखरैर्विभर्ति।
बलाहकच्छेदविभक्तरागामकालसन्ध्यामिव धातुमत्ताम् ॥ ४ ॥
आमेखलं सञ्चरतां घनानां छायामधः सानुगता निषेव्य ।
उद्वेजिता वृष्टिभिराश्रयन्ते शृङ्गाणि यस्यातपवन्ति सिद्धाः ॥ ५॥

·(५०) पद तुषारस्रुतिधौतरक्त यस्मिन्नदृष्ट्वापि हतद्विपानाम् । विन्दन्ति मार्ग नखरन्ध्रमुक्तैर्मुक्ताफलैः केसरिणां किराताः ॥ ६॥ न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र भूर्जत्वचः कुञ्जरविन्दुशोणाः । व्रजन्ति विद्याधरवालकानामालेखलेखक्रिययोपयोगम् ॥७॥ यः पूरयन् कीचकरन्ध्रभागान् दरीमुखोत्येन समीरणेन । उद्गास्यतामिच्छति किनराणां तानप्रदायित्वमिवोपगन्तुम् ॥ ८ ॥ कपोलकण्डूः करिभिर्विनेतु विघट्टितानां सरलद्रुमाणाम् । यत्र स्रुतक्षीरतया प्रसूतः सानूनि गन्धः सुरभीकरोति ॥९॥ दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम् । क्षुद्रेऽपि नून शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चैःशिरसामतीव ॥१०॥ लाडूलविक्षेपविसर्पिशोमैरितस्ततश्चन्द्रमरीचिौरैः । यस्यार्थयुक्त गिरिराजशब्दं कुर्वन्ति बालव्यजनैश्चमर्यः ॥ ११ ॥ भागीरथीनिर्झरसीकराणां वोढा मुहुः कम्पितदेवदारुः । यद्वायुरन्विष्टमृगैः किरातैरासेव्यते भिन्नशिखण्डिबर्हः ॥ १२ ॥ सप्तर्षिहस्तावचितावशेपाण्यधो विवस्वान् परिवर्तमानः । पद्मानि यस्याग्रसरोरुहाणि प्रबोधयत्यूर्वमुखैर्मयूखैः ॥ १३ ॥ [कुमारसम्भवे] प्रश्ना:-तयो पूर्वापरयो सागरयो के नामनी ? कस्य मानदण्डो विद्यते ? किं वर्तते हिमाचलस्य पृष्ठदेशे ? के पशवो वसन्ति तत्र ? का मानवजातयो विहरन्ति तत्र ? किं लभ्यतेऽस्य गिरेन्दरात् ? क उपयोगो भारतीयाना हिमाचलस्य? परीक्षणम्-द्वितीये श्लोके का नामोपमा कल्पिता हिमाचलस्य । कथ पूर्णोपमा यथार्था च भवति सा। अष्टमे श्लोके किं सामान्यदृश्य वर्णित कविना ।

·(५१)
त
ज
गग।
यो नाम
गग
गग।
अपि यथार्थेषा कविकल्पना । अत्र विशेषपदानामौचित्य दर्शयत । एकादशे
श्लोके केनोपमितो हिमाचल । केन कारणेन गिरिराजशब्दोऽर्थयुक्तो भवति ।
अपि विशेषणान्युचितानि । केषु श्लोकेषु स्वभावोकयो दृश्यन्ते । तेषा माधुर्य
कै. पदैर्वर्धित भवति।
समासाः---अनन्तरत्नप्रभव. । आमेखलम् । तुषारसुतिधौतरक्तम् ।
दरीमुखोत्थ । चन्द्रमरीचिगौरै । मिन्नशिखण्डिवह ।
अर्थसम्बन्धः-१ एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्बति । क्षुद्रेऽपि
नून शरण अपने ममत्वमुच्चै शिरसामतीव । - एतयोराभाणकयोरन्यान्यु-
दाहरणानि प्रदर्शयत ।)
काव्यवृत्तम्--अस्मिन्
काव्ये सर्वत्रोपजातिवृत्तम् उपजातिवृत्ते
केचित् पादा इन्द्रवज्रावृत्तस्थाः केचिच्चोपेन्द्रवज्रावृत्तस्था भवन्ति । यथा-
| ग ग ज त
अस्त्युत्त रस्या दि शि देव : तात्मा हिमाल | यो नाम नगाधि | राज.।
त
पूर्वाप 'रौ तोय निधी व' गाय । स्थितः पृथिव्या इ. व मान | दण्ड.।।
काव्यरसा:-
६ भयानकरस --दग्धु विश्व दहनकिरणोंदिता द्वादशार्की
वाता वाता दिशि दिशिन वा सप्तधा सप्तमिन्नाः ।
छन्न मेधैर्न गगनतल पुष्करावर्तकाद्यै.
पाप पापा कथयत कथं शौर्यराशे पितुर्मे ॥ ६ ॥
७ वीभत्सरस-रक नक्तचरौघ पिवति वमति च ग्रस्तकुन्तः शकुन्त.
क्रव्य नव्य गृहीत्वा प्रणदति मुदितो मत्तवेतालबाल ।
क्रीडत्यकोडमस्मिन् रुधिरमदवशात्पूतना नूतनाङ्गी
योगिन्यो मासमेदःप्रमुदितमनसः शूरशक्किं स्तुवन्ति ॥७॥
८ रौद्ररस--
पातालत. किमु सुधारसमानयामि
निष्पीड्य चन्द्रममृत किमु वा हरामि ।
उद्यन्तमद्य तपन किमु वारयामि
कीनाशपाशमथवा किमु चूर्णयामि ॥ ८॥

·(५२) ९ गान्तरस-चयं यस्य पिता क्षमा च जननी शान्तिश्विर गेहिनी मत्य सृनुरय टया च भगिनी त्राता मन सयम । गय्या भूमितल दिगोऽपि वसन ज्ञानामृत भोजन- मेत यस्य कुटुम्बिनो वद सखे कस्माद्भय योगिन ॥९॥ सप्तदशः पाठः। दधीचिकया । युगान्ते चलते मेरुः कल्पान्ते सप्त सागरा । साधव. प्रतिपन्नार्या न चलन्ति कहाचन ॥ १ ॥ पुरा किल दधीचिरिति महातपास्तापस आसीत् । निजकलत्रमात्र- निवृतोऽपरोऽगस्तिरिव भगवान् दधीचिर्गृहधर्मपरायणस्तयैव भार्यया सहारण्यमधिवसन्विविध तपस्तेपे । निखिल जगदुपप्लावयितु बद्धपरिकरा अपि दानवास्लप.प्रभावपरिपालित तस्याश्रमपदमाक्रमितु न प्रबभूवुः । अथ गच्छता कालेन शक्रप्रमुखा देवा. सर्वेऽपि तस्याश्रमपद प्राप्य सादर कृतनतयो मुनिना ग्राहितातिथ्याः कुलमनुयुक्ताश्च प्रोचुः । मुनीन्द्र, कुाल न: । फलितप्रायचास्माकं मनोरथमो यदसि भवता हि परिगृहीताना न किञ्चिदपि दुर्लम भुक्ने । किमपि कार्यान्तरमभिधातु मुखरयतीवायमस्मान्स्नेहः । तच्चावधार्यताम् । भगवनशेवानपि दानवान्नामोयान्विधाय भवत्पाढमूलमुपायाताः स्म । साम्प्रत च शत्रुविरहिणां नोऽस्त्राणि यढि पुनः स्वर्ग एवैतानि स्थाप्येर- सन्दृष्टः ।

·(५३) स्तदानेकविध यनमास्थायोपहरेयुरेतानि पराभवमसहमाना दैत्याः तदेतानि भवदाश्रम एवार्हाणि स्थापयितुम् । अत एतान्यात्मीयतां नीत्वाऽनुजानीह्यस्मानन्दनवनविहाराय । तपःप्रभावादानवदुष्प्रवेशे ह्यस्मिन् प्रदेशे नैतेषामपहारस्य शङ्काया अप्यवसर इति । मुनिरपि तत्सादरमबीचकार । गभस्तिनी तु तदखिलमाकर्ण्य भर्तारं प्राह । नाथ, किमनेन देवकार्येणास्माकम् । परमार्थेकनिष्ठानामपेत- संसारानुरागाणा हि लोकद्वयविरुद्धमेतदाचरणम् । किच्च, यदि जानीयु- स्त्र निहितान्यायुधानि महाप्रयासा दैत्यास्तदा महीयसा प्रयत्नेनाप्या- हरेयुः । ततश्च निक्षेपविनाशक्रुद्धा अमी एव देवाः शत्रवः सम्पधेर- नस्माकम् । अत एव परित्यजन्त्यापातरमणीयं दुःखविपाकिन पन्थानमेन सन्तः । तदलमेतेन व्यवसायेनेति । पूर्वमेव प्रतिपन्नार्थस्तु दधीचिनिशम्येद भार्याया वचनं प्रत्यब्रवीत् । प्रेयसि, अवितथं खल्वेतत्सर्वम् । किन्तु न शक्नोमि परावर्तयितु सकृदपि समुद्गता बाचम् । सा तु तदाकर्ण्य देवमेव शरण मन्वाना तूष्णीं बभूव । देवा अपि प्रणष्टभीतयस्तापसाभ्यनुज्ञाताः सानन्दं दिवमगच्छन् । तेषु गतेषु दधीचिरपि कियन्त कालं भार्यया सह सुखमुवास । अथ दैत्या दधीचिं पीडयितु प्रावर्तन्त । देवास्तु व्यतीतेऽपि वर्षाणां सहस्र नात्मन आयुधविषयिणी निनीयां प्रदर्शयामासुः । प्रतिदिन पुनरधिका- धिक ववृधे राक्षसत्रासः । ततः पर्याकुलमतिर्दधीचिर्भार्यामाह स्म । प्रेयसि, आयुधान्यत्र संस्थाप्य निर्विशङ्क दिव प्रस्थिता देवा नाद्यापि प्रतिनिवर्तन्ते । प्रतिदिवसं च समेधत उपप्लवो दैत्यानाम् । तदशक्यान्यतः- परमायुधानि संरक्षितुम् । ब्रूहि किमत्र करवाणीति । सर्वार्थविद्भवानेवात्र प्रमाणमिति प्रत्यत्त । ततो बलोल्करेभ्यो दानवेभ्य

·()
1
++

·आयुधानि परिरक्षितुमीहमानो दधीचिः पुण्यैर्जलैस्तानि प्रक्षाल्य जलमयत्व नीत्वा च प्राश्नात् । एवभूते च देवा दधीचिमुपेत्य प्राहुः । मुने, उपस्थिताऽस्माकं महामीतिस्तत्प्रत्यर्प्यन्तामत्राणीति । ततो दधीचिः प्राह स्म । महाभागाः, अत्रावस्थाप्यायुधानि दिव प्रविष्टेषु युष्मासु निकामं प्रववृधे राक्षसत्रासः । ततो भीतश्चाई भवतः प्रतिपालयश्चिरायाप्यनागतेषु श्रीमत्सु तान्या- युधानि जलमयतां प्रापय्यापिबम् । साम्प्रतं च तानि मदीये शरीरेऽस्थि- भावतामापन्नानि । तदुच्यतां यदत्र साम्प्रतमिति । ततो देवा अभाषन्त । मुनीन्द्र, कृतं परिहासेन । देहि नोऽत्राणि । बलवकिल प्रपीड्यामहे रिपुभिः । कथं वा तानि विना सुखं निवत्स्यामः । कुन वा गमिष्यामः । कथं च जीवितं धारयिष्यामः । तद्विधीयतां करुणा समर्प्यन्तां चास्ना- गीति । ततो मुनिर्जगाद । महाभागाः, न किल भवजीवितादप्यधिको मे देहः । तद्योगयुक्तस्य तनुं त्यजतो ममास्थिभिनिर्वाह्यतामस्नकार्यमिति । देवेषु च तथेति तद्वचनमङ्गीकृतवत्सु जलमानेतुं च प्रयातायां सहधर्मिण्यां महासत्वो दधीचिर्बद्धपद्मासन आत्मनो जीवं परमात्मसाच्चके। ततो दधीचि व्यपेतप्राणमवलोक्य देवास्त्वष्टारं समादिदिशुः । आदाय मुनेरस्थीनि निर्मीयन्तां दिव्यास्त्राणीति । ततो देवा अपि कृतायुधाः स्वर्ग प्रययुः । अथ नद्याः प्रतिनिवृत्ता गभस्तिनी प्रविश्याश्रमे भर्तारमनवलोक- माना नितरां विपसाद । उद्घान्तेव च नाथ कासीति विलपन्तीतस्ततो बभ्राम । तत आश्रमवर्तिनं भगवन्त हुताशनमुपेत्य क मे जीवितेश्वर इत्यप्राक्षीत् । सोऽपि यथावृत्तं वृत्त निजगाद । तदाकर्णयन्त्येव च मूछिता धरातले न्यपतत् । ततो लब्धसंज्ञा च ·(५६) सोरस्ताङमुच्चे. क्रोशन्ती भर्तुनखलोमादीन्याढाय च विरचय्य च महीयसी चिता प्रणम्य चानल प्रविदार्य चात्मन कोष्ट तत्र मंस्थितं ननय च पाणावाढाय साञ्जलिवन्ध प्रार्थयामास । पित्रा हीनो बन्धुभिर्गोत्रश्च मात्रा हीनो वालकोऽच्छिननाल | ओपध्योऽमु भूतसई. समता. सर्वे पान्तु प्रेमतो लोकपाला ॥२॥ अयं च चरमो व. प्रणाम इति बदन्त्येव ज्वालामालाजटिल जातवेदस प्राविशन् । अहो सन्यवादिता साधूनाम् । अवितथ खल्वेतद्वचनम् । यथा- विदुपा वचनाद्दाच सहसा यान्ति नो बहिः । याताधन पराञ्चन्ति द्विरदाना रढा इव ॥ ३ ॥ [सस्कृतचन्टिवायाम] प्रश्नाः कुत्रावमद्दधीचि ? के प्राप्तास्तम्याश्रमपदम ? किं कार्यमासीतेपाम् ? किमर्थ पत्यागीकृतमन्त्ररक्षण गभस्तिनी नान्वमन्यत ? दानवेभ्योऽत्राणि रसितु का युक्तियांजिता दर्धाचिना ? देवैरत्राणि याचितो दधीचिस्तेभ्य किं प्रददी ? गभस्तिन्यै केन कथितो दधीचेनिधनयनान्त. तदा मा किमकगेन् ? स्वभाववर्णनम्-दधीचिमुनेस्तस्य भार्याया गभस्तिन्याच स्वभाव विस्तरेण वर्णयत । विशदीकरणम्- (१) फलिनप्रायचास्माक मनोरथट्ठमो यदति मन्दष्ट । (२) तप प्रभावादू दानवदुष्प्रवेगे छत्र प्रदेशे नेतेपामपहारस्य गवाया अप्यवमर । (३) निक्षेपविनाशकला अमी एव देवा शत्रव नमपोरनस्माकम् । (४) योग- युक्तस्य मे तनु त्यजतो ममास्थिमिनिर्वाह्यतामत्रकार्यम । [ योगयुक्तो नाम योगी-तापम । अखकार्य निर्वाद्यताम नाम अत्राणि निमायन्ताम तश्च स्वकार्य माध्यताम् । तनु -देह । टेवान् प्रति दधीचिमुनि- रित्य वदति-योगनामर्य्यन स्वदेहमह त्यक्ष्यामि । तस्मान्मे वादस्वीनि गृहीत तेभ्यश्चास्त्राणि निर्मिमीध्वम् । इति] (इन्यमितरेपा वाक्यानामर्थो विशदोझियताम् ।)

·अष्टादशः पाठः। शकुन्तलायाः प्रस्थानमङ्गलम् । -2000-- प्रियंवदा—(कर्ण दत्वा।) अनसूये, त्वरस्त्र । एते खल्लु हस्तिना- पुरगामिन ऋयय आकर्ण्यन्ते। (प्रविश्य समालम्भनहस्ता) अनसूया-सखि, एहि । गच्छावः। (इति परिकामत ।) प्रियंवदा-(विलोक्य।) एपा सूर्योदय एव शिखामजिता प्रतिष्टितनीवारहस्तामि. स्वस्तिवाचनिकाभिस्तापसीभिरभिनन्द्यमाना शकु- न्तला तिष्ठति । उपसाव एताम् । (इत्युपसर्पत ।) (ततः प्रविशति यथोद्दिष्टव्यापारासनस्था शकुन्तला।) तापसीनामन्यतमा- शकुन्तला प्रति ।) जाते, भर्तुर्वहुमान- सूचकं महादेवीशब्दं लभस्त्र । द्वितीया-वत्से, वीरप्रसविनी भव । तृतीया-वसे, भर्तुर्बहुमता भव । (इत्याशिपो दत्वा गौतमीवर्ज निष्कान्ता ।) सख्यौ-(उपसृत्य । ) सखि, सुखमजन ते भवतु । शकुन्तला-स्वागतं मे सख्योः। इतो निपीदतम् । उमे-( मङ्गलपात्राण्यादाय । उपविश्य ।) हला, सजा यावन्मङ्गलसमालम्भन विरचयावः । भत्र ।

·(५८) शकुन्तला-इदमपि बहु मन्तव्यम् । दुर्लभमिटानी मे सखी- मण्डन भविष्यतीति । ( इति याप्प विसजति।) उभे--सखि, उचित न ते मङ्गलकाले रोदितुम् । (इत्यभूणि प्रमृज्य नाट्येन प्रसाधयत ।) प्रियंवदा-आभरणोचित रूपमाश्रमसुलभैः रूपमाश्रमसुलभैः प्रसाधनैर्विप्रकार्यते । (प्रविश्योपायनहस्ता) ऋपिकुमारको-इदमलङ्करणम् । अलक्रियतामत्रभवती । (सर्वा विलोक्य विस्मिता।) गौतमी -वन्स नारद, कुत एतत् ? प्रथमः--तातकाश्यपप्रभावात् । गौतमी-कि मानसी सिद्धिः ? द्वितीयः-न खलु । श्रूयताम् । तत्रभवता वयमाजप्ताः शकुन्तला- हेतोर्वनस्पतिभ्यः कुसुमान्याहरतेति । तत इदानीम्- क्षाम केनचिटिन्दुपाण्डुतरुणा मागल्यमाविष्कृत निष्ठयूतथरणोपभोगसुलभो लाभारस. केनचित् । अन्येभ्यो वनदेवताकरतलेरापर्वभागोत्यिते- तान्याभरणानि तत्किसलयोद्भेदप्रतिद्वन्द्विभि. ॥१॥ प्रियंवदा--(शकुन्तला विलोक्य । ) अनयाभ्युपपत्या सूचिता ते भर्तुर्गहऽनुभवितव्या राजलक्ष्मीरिति । (शकुन्तला बीडा स्पयति।) प्रथमः-गौतम, एोहि । अभिपेकोत्तीर्णाय काश्यपाय वनस्पति- सेवां निवेढयावः। हला,

·(५९)
द्वितीयः-तथा।
(इति निष्कान्तौ।)
सख्यौ--अये, अनुपयुक्तभूषणोऽयं जनः । चित्रकर्मपरिचये-
नाङ्गेषु त आभरणविनियोगं कुर्वः ।
शकुन्तला
-जाने वां नैपुणम् ।
(उभे नाट्येनालकुरुतः)
[शाकुन्तले]
प्रश्ना:-काः शकुन्तलामभिनन्दन्ति, कथ च? किमन्तर तापस्याशी-
वचनस्य सख्याशीर्वचनस्य च? किमर्थ वाष्प व्यसृजच्छकुन्तला
? कीहशा-
न्यलकरणान्युपहत्तानि कुमाराभ्याम् ? कस्मात् प्राप्तानि तानि? किं
सूचिन तेन
विशदीकरणम्-(१) एपा सूर्योदय एव शिखामजिता शकुन्तला ।
(२) सखि, सुखमज्जन ते भवतु । (३) आभरणोचित रूपमाश्रमसुलभै.
प्रसाधनैर्विप्रकार्यते । (४) अनयाभ्युपपत्त्या सूचिता ते भर्तुर्गेहेऽनुभवितव्या
राजलक्ष्मीरिति।
समासाः-प्रतिष्ठितनीवारहस्तामि । गौतमीवर्जम् । उपायनहस्तौ ।
तत्किसलयोद्धेदप्रतिद्वन्द्विमि । ( एतेषां विग्रहान् कृत्वा नामानि कथयत ।)
वृत्तम्-
-'क्षौम केनचित्' इत्यस्य श्लोकस्य वृत्त गणविभाजनेन लक्षणेन च
सहित कथयत।

·(६०)
नवदशः पाठः।
वङ्कुपेराश्रमवर्णनम् ।
--000--
सम्प्राप पृथिवीपालः कालेन कियताप्यय ।
स कूलोपान्तविचरन्न्यकु बड्कुतपोवनम् ॥ १॥
हृत कुतूहलेनाल तटालोकनजन्मना ।
पति मध्यमलोकस्य त जगाट रमाङ्गदः ॥ २ ॥
सीमा सतीति शब्दस्य सकुशाङ्काल्पपल्लवा ।
मैथिलीव श्रिय धत्ते कामप्याश्रमभूरियम् ॥ ३ ॥
इनो वान्ति हविधूमलतालास्यप्रदा इमे ।
मरुतः पावनाः पक्कपुरोडाशसुगन्धयः ॥ ४ ॥
इतो हिरण्मयी भूमिस्तरवो हेमवल्कलाः ।
उन्निद्रहेमपद्मानि पयासीव पदे पदे ।। ५ ॥
काकपक्षाङ्कमूर्धानः पश्यैते गुरुशिक्षया ।
वटवः खण्डयन्त्यत्र समिधश्च पदानि च ॥ ६ ॥
अनया सामगायन्त्या स्वरसंशयवानयम् ।
इतः करोति कलह शुकः सारिकया समम् ॥ ७ ॥
इदमत्राद्भुतं पश्य मदग्लिना गजस्य यत् ।
गण्डलेखा नखारेण शनैः कण्डूयते हरिः ॥ ८॥
प्रभामण्डलपर्यस्ततमसः शतशः पथि ।
तवापतन्ति पातालरवयोऽमी महर्षयः ॥ ९॥

·(६१) एपां द्वितयमेताभिः कपिलाभिरलङ्कृतम् । उटजप्राङ्गणं गोभिर्जटाभिरभितः शिरः ॥ १० ॥ इतो गात्रपरावृत्तिभग्नास्थिपरुषेतरान् । मुनेः शय्याकुशानत्ति बालः कस्तूरिकामृगः ॥ ११॥ इतोऽप्ययमृषिः पश्य जपापाटलयानया । गवानुगम्यते सायं सन्ध्ययेव दिवाकरः ॥ १२ ॥ सहसैवातिथिः प्राप्तः कोऽप्ययं भवतादिति । एष प्रत्युटज वक्ति ससम्भ्रममय शुकः ॥ १३ ॥ अतः सम्प्रति वीक्षन्ते कौतुकोत्तानितेक्षणाः । त्वामिन्दुमिव पर्याप्तमण्डलं मुनिकन्यकाः ॥ १४ ॥ तस्मिन्नित्युक्तवत्येव तथा सविधवम॑नि । ततः पृथ्वीशशाङ्केन वड्डुर्मुनिरदृश्यत ॥ १५॥ [नवसाहसाचरिते ] परीक्षणम्-क प्रधानो रसोऽस्मिन् काव्ये। के श्लोका रम्यतमा दृश्यन्ते । किमर्थम् । अस्मिन् काव्ये उपमास्थलानि विचिनुत । तृतीये, पञ्चमे च श्लोके कान्यक्षराणि बहुकृत्व प्रयुक्तानि । षष्ठश्लोकस्याभिप्रायो विस्तरेणोच्यताम् । किं सूचित कविनाष्टमे सप्तमे च श्लोके। नवमे श्लोके कैरुपमिता महर्षय । चतुर्दशे श्लोके केनोपमित स राजा। काव्यवृत्तम्--काव्यस्यास्य वृत्त सलक्षण सोदाहरण च कथयत । रसा:--विष्णोरागमन निशम्य सहसा कृत्वा फणीन्द्र गुण कौपीन परिधाय चर्म करिण शम्भौ पुरो धावति । दृष्ट्वा विष्णुरथ सकम्पहृदय सर्पोऽपतद्भूतले कृत्तिर्विस्खलिता हियानतमुखो नमो हरो राजते ।। १ ।।

·(६२) दृष्टिस्तृणीकृतजगत्रयसत्त्वसारा धीरोदता नमयतीव गतिधरित्रीम। कौमारकेऽपि गिरिवद्गुरुता दधानो वीरो रस. किमयमेत्युत दर्य एप ॥२॥ तत. परामर्शविवृद्धमन्योबूंमगदुष्प्रेक्ष्यमुखस्य तस्य । स्फुरनुदचिं. सहसा तृतीयादण कृगानु. किल निप्पपात ॥ ३ ॥ (एतेषु श्लोकेषु के रसाः स्फुटं दृश्यन्ते ।) विंशः पाठः। राजकुमारः कमलानन्दः । (प्रथमभागः) अस्ति रत्नवत्या नाम नगर्यो वीरवर्मा नाम भूपालः । दुर्निवार- भुजप्रतापनिर्जितारातेस्तस्य ललनाजनमण्डनायमाना विलासवती नाम रमणी बभूव । अनयोश्च दम्पत्योरनपत्यतया दूयमानयोरतिक्रान्तप्राये यौवने देववशात्तनयो जजे । सम्मढविकसिताननो वीरवर्मा कुमारस्यास्य कमलानन्द इति नाम चकार । पञ्चपमासदेशीये च कुमारे दुर्भाग्य- वशाद्राजा च राजमहिपी च युगपदेव केनापि दुर्निवारणामयेनाक्रान्ती धन्वन्तरिप्रतिमपिग्वरचिकित्सितामयावपि कालवशमुपजग्मतुः । गच्छना कालेन नियन्तुरभावात्सर्वेऽपि सचिवादयः स्वस्वविपये स्वातन्त्र्यमवललम्बिरे । अस्वामिकमिव चाभूदशेष राष्ट्रम् । सर्वोऽपि स्वस्यैव प्रभुत्वमवस्थापयितु प्रायतत । एव गते कीटकोत्कीर्णनिःसार- वशवटनायासोध्वसनीयमिव तद्राष्ट्र समभूत् । अवसरे चास्मिन् प्रबलतमा ·६३) न्ध्रान्वेपिणो रिपवः सपद्मभिपत्य महीयसा सैन्येन रत्नवती परिरुरुधु. । अशेष च राष्ट्रमात्मसाच्चक्रुः । आसीच्चैषा मनोरयो रत्नवतीमवस्कन्ध राजकुमारं च निहत्य निप्कण्टकमेवानुशासनीयमशेष धरातलमिति । किन्तु दैववशात्तदानीमेवाय राजकुमारो मातृनिर्विशेषया स्नेहैकरसया धात्र्या सुनिगूढमपवाहित इति सर्वेऽपि ते रिपवो विफलमनोरथा एवासन् । व्यतिकरे चास्मिन् राजकुलस्य भद्रं कामयमाना अपि काल- वशादुलप्रायतामापन्नाः केऽपि कुलामात्याः परित्यज्य रत्नवती सह्य- वनमध्यमधितछुः । धात्री तु कुमारमादाय प्रस्थिता । एकाकिनी सा विविधकण्टकलता- कीर्णेपु निविडारण्यप्रदेशेषु सञ्चरन्ती गगनमध्यमारूढे भगवति दिनकरे देवदर्शितमिव किमपि प्रफुल्लकमलमनोहरं किमपि प्रफुलकमलमनोहरं रमणीयसलिलं च सरः प्रेक्ष्य प्रमुदिता स्नानादिनिर्वर्तनाय तस्य तीरमुपजगाम । प्रच्छायशीतलस्य च कस्यापि नातिदूरवर्तिनी मधुकरगुञ्जितमनोहरस्य विकसितस्याशोकतरोस्तले स्वीयमुत्तरीयमास्तीर्य तस्मिन् राजकुमार शाय- यित्वा तस्यैव वाससोऽञ्चलेन तं प्रावृत्य च स्नातु सलिलेऽवततार । अथासौ यावत्तत्र सरस्यवतीर्णा जलमवगाहते तावदेवनामुपससार मूर्त इव मृत्युः कोऽपि ग्राहः । तेन च बलीयसा गृहीतचरणेय- माक्रोशन्त्यशरणा हा हतास्मीति क्रन्दन्ती च तदात्व एव व्यहीयत प्राणैः । अहो दुर्निवारित्वं भवितव्यतायाः । यद्राजकुमारोऽपि श्रीमान् कमलानन्दः समयेऽस्मिंस्तत्तादृशङ्करसत्त्वव्याकुले प्रदेश एकाकी चाशरणश्च सम्पन्न । अथ विहायसमध्यादीषदवगलति प्रचण्डकरे केऽपि पुलिन्दा अनु- भूयाखेटविहारं परिश्रान्तास्तृपाकुलाः सरस्तीरमुपतस्थुः । आसीच्चास्य ·-- (2) ·(६५) बाल- महीयसः शबरसैन्यस्य नायको विकटकूजितो नाम । एष चाशेषैरपि किरातैरनुदिन सविनयमभ्यय॑मानो भूपाल इवातिविशालवैभवो विन्ध्य- वनप्रदेशे निवसति स्म । अतिक्रान्तेऽपि यौवने नासीदपत्यमेतस्य । ततश्चाकुलाकुल एवायं समभूत् । अथ समुपस्थिते सरस्तीरं शबरबले महीपतिकुमारः कमलानन्दः प्रबुद्धो रोदितुमारेभे । रुदित चैतदनतिदूरवर्तिनः शबरसेनापतेः श्रवणपथमुपागच्छत् । स च समाकर्ण्य तदेवविघे निर्मानुपसञ्चारे व्याकुलप्राये प्रदेशे कुतो नामेदं शिशुक्रन्दितमिति विचारयन् विस्मय- स्तिमितान्तःकरणः सहानुचरैरशोकमूलमुपससर्प । उपसूतश्च भानुमिव हृदयङ्गमकान्तिसमुज्ज्वल विलोक्य कमलानन्दं प्रीतिविस्फारिते- क्षणो नून मदीयार्चनप्रसन्नया भगवत्या विन्ध्यवनदेवतयैवायमर्पित इति मन्यमानः कुमारस्य कान्त्यतिशयेन च सौन्दर्येण च विस्मयमानस्तं कराभ्या सस्नेहमादाय सुनिपुण मुहुर्मुहुनिरीक्ष्य परिचुम्ब्य च कोमल- पल्लवैः शयनं परिकल्प्यानुचरपरिरक्षितं च त तत्रावस्थाप्य महता प्रमोदेन बालमिममादायात्मनः सदन प्रातिष्ठत । जनयति हि निसर्ग- निष्ठुराणामपि मनसि वात्सल्यमनपत्यता । अथायं कुमारमिम भार्यायै समर्प्य दैवप्रदत्तोऽयं भद्रे संरक्ष्यता तनय इत्यादिदेश । देवदत्त इत्येव च चकार नामैतस्य। [सस्कृतचन्द्रिकायाम्] प्रश्ना:-केन कारणेन तद्राष्ट्रमस्वामिकमभवत् ? कै. परिरुद्धा रत्नवती नगरी ? कया, कथ च रक्षितः कमलानन्द ? किमभवत् तस्याः सरसि ? केन श्रुत कमलानन्दस्य रुदितम् ? किमकरोत् स तदा ! अनन्तर कुत्र नीत. कमलानन्द: ५

·(६६)
८ कृण्ण
परीक्षणम्-१ के प्रसङ्गा कमलानन्दस्य भाग्यं दुर्भाग्य च दर्शयन्ति ।
२ निधनमुपगते राजि सचिवै कि कर्नव्यम् । ३ बराणा दिनचर्या वर्णयत ।
द्वितीयायाः प्रयोगविशेषाः--
१ सीतामामनन्ति प्रकृति राम च पुरुषम।
२ भारतीया राजान विष्णोरश पितर च जानन्ति ।
३ अवेहि तनया ब्राह्मन् अग्निगर्भा अमीमिव ।
४ यमुनानट गोपवाला गता-याता-अवतीर्णा वा।
५ नरपतिहितकर्ता द्वेष्यता याति लोके।
: तृप्ति-स्मृति-प्रसिद्धि प्राप्ता. जना ।
७ जना प्रभुचित्तमनुवर्तन्ते । गिरिशिखरमारोहन्ति बाला । पक्षः
पथिकावभ्यपतन्, अभ्यद्रवन् वा । आहत बन्दुक आकाशमुत्पतति । ऋषीणा
वाचमयानुधावति।
शिलापमधितिष्टति-अयस्त-अधिोते । कुलामात्या-
सह्यवनमधितछु ।
९ हरिवकुण्ठम उप-अधि-अनु-आ-वसति ।
१० कृष्णम् अभित -परित -सर्वत --उभयत गोपास्तिष्टन्ति।
११ मृत्युलोकम उपर्युपरि हरि । मृत्युलोक्म अयोध्यो वाली । तीताया
दिन्यता प्रति न रामस्य सगय ।
१२ धिक् भीरुन्चम-दरिद्रताम् । धिक् तान् जामान्। [विक् मृट-विक्
इय भीरता-एतावपि प्रयोगा प्रचलितो]
१३ लदा समया-निकया-अमि-- उप-~~ अनु--अति वानरा प्राप्ता ।
१४ कृष्णाभक्कम हा। हा रावणपक्षपातिन । [ हा टेबि सीते ।-एपोऽपि
प्रयोगो दृश्यते क्वचित् ]
१५ भीमम अन्तरेण (विना) न कोऽपि शक्को दुर्योधन हन्तुम् । लवम् अन्तरेण
महानुरागो रामस्य मनसि सपद्युत्पन्न ।
१६ पन वर्षाणि नावत् इन्द्र।
१७ क्रोगम आयता सा नगरी।
१८ दश योजनानि स ग्राम इत ।

·(६७) एकविंशः पाठः । राजकुमारः कमलानन्दः। (द्वितीयभागः ) -:+O- अथ कियताचन कालेनातिकान्तशैशवः कमलानन्दः सह पुलिन्द- कुमारै. क्रीडस्तत्तासु तेषां क्रीडासु पाटवमधिजगाम । विकटकूजितस्तु सेनापतिः कुमारमिमं स्वकुलोचितविद्याध्यापनार्थ काश्चिद्धनुर्विद्यानिष्णातान् किरातवीरानाज्ञापयामास । तैश्च कमलानन्दस्याकृत्यैव प्रसन्नान्तरै- रष्यापित सझामकलायामद्वितीयतामापेदे । अथैकदा कुमारः कमलानन्दः सह वयस्यगणैर्गृहीतविविधमृगयोप- करणो विन्ध्याटवीमध्य प्रविश्य व्यापादितानेकक्रूरसत्त्वो मध्याह्रसहस्रकर- किरणजालतापतप्तः परिश्रान्तश्च विश्रमितुकामः कस्यापि प्रच्छायशीतलस्य प्रसन्नमधुरसलिलात्सरसो नातिदूरवर्तिनः क्षीरतरोर्मूलमुपगत्य परि- चारकपरिकल्पितं सुकुमारतरं नवकिसलयशयनमधिशयानः किङ्करोप- नीतानि कियन्तिचिन्मृणालानि फलानि मूलानि चास्वाद्य नलिनीदल- पुटोपनीतं च सलिलमासेव्य कैश्चन कमलपल्लवपाणिभिः पुलिन्दकुमारै- वीज्यमानगात्रस्तस्यौ। अथ कृष्णसारचर्मणोपकल्पितोत्तरीयो भसितचर्चिताशेषावयवस्त- त्तगात्रयोजिताक्षवलयमनोरमः कोऽपि सिद्धतापसस्तदेव तरुतलमुपतस्थौ । कमलानन्दस्तु तमवलोक्य प्रसन्नेन मनसा प्रेर्यमाणः सहानुचरैः सभत्तयुन्मेप प्रणम्यासनं परिग्राहयामास । परिगृहीतासनस्तु तपोधनाः समवलोक्य तथाविध कमलानन्दं विस्मयस्तिमित इव क्षणमासीत् ।

·(६८) अथ मुहूर्त निमील्य नयनद्वय निर्वर्तितसमाधिः पुनः प्रतिक्षिप्य श्रीमति कमलानन्दे प्रणयगर्भी दृश विजहास । कमलानन्दस्तु तेन तस्य तथाविधनाचरितेन सजातकुतूहलः पुनः प्रणम्य कृताञ्जलिविज्ञापयामास । भगवन् , अनेन भवदीयेन विश्वसनीय- तमेन वपुपा मुखरीक्रियमाणो वाञ्छामि किमप्यनुयोक्तुम् । यदि च न कश्चिदोपस्तदानुगृह्यतामय जनः प्रतिवचनप्रदानेनेति । अथ कुमार बाढमनुयुज्यतामिति तापसेनाभ्यनुज्ञात. पुनः प्रार्थयामास विनयावनतः कमलानन्दः । भगवन्नवलोकिनमात्र एवं मयि किमिति वा विस्मित पूज्यपादेन किश्च तदुत्तरं चिन्तित किमिति च पुनरपि प्रक्षाल्य मां पवित्रतमेन वीक्षितेन विहसित भगवतेति । वाञ्छाम्येतदवबोद्भुम् । तत्प्रसीद कयनेनास्य जनमिममनुग्रहीतुमिति । अथ तापसोत्तमः प्रसनगम्भीरया गिरा निजगाद | वत्स, श्रूयता यदि कुतूहलम् । एप ते वेषः पुलिन्दभावं प्रत्याययति । आकृतिः पुनर्योध- यत्यसाधारणमभिजातत्वम् । न किलापुण्यभाजां हीनकुलजन्मना चैव- विधा अवयवसन्निवेशाः प्रभवन्ति । कुतश्चैवविधा कान्तिः पुलिन्दा- नाम् । न हि वसन्तविकसित सहकारतरुमधिष्टितोऽपि वायसः कोक्लितां प्राप्नोति । इति त्वामवेक्षमाणस्यैव मे विस्मित चेतः । अथ प्रणिधानेन साक्षात्कृत त्वदीयं जात्यादिक दैवविपाकं च । अहो अनित्यता संसारभावानाम् | अहो बलीयस्त्वं भवितव्यस्य । अहो विलसित मोहस्य । यदेवंविधे कमलदलजललवचपलतमेऽपि ससारे जनाः श्रद्दधते च प्रणयं च वितन्वन्तीति चिन्तयत एव मे प्रादुरभूदासः । कुमारोत्तम, ल हि न पुलिन्दजातीयः । न किल प्रस्तराकरेषु रत्नानि नाम प्रभवन्ति । वत्स, क्षत्रियो भवानशेषभूपालमौलिमालालालनीयचरणार- ·(६९) विन्दस्य राज्ञो वीरवर्मणस्तनयः । इत्यभिधाय कमलानन्दस्य पितुर्मातुश्च व्यापत्ति शात्रवाणामुन्मेपं धात्र्या तदपवाहनं तस्याश्च जलेऽवमज्जनं पुलिन्दपतिना चास्य ग्रहणमित्यादिकमशेषमप्युदन्त कथयामास । कमलानन्दस्तु सुप्तोत्थित इव व्यपेतमोहजालः परं विस्मयमुपारुढश्च विनिन्दन्नात्मनो भागधेयानि कामप्यनिर्वचनीयामवस्थितिमन्वभवत् । प्रपेदे चाशरण इव तापसोत्तमस्य चरणारविन्दं शरणम् । तपोनिधिरपि कृपापरवास्तमनुगृह्य पुनः पित्र्यपदासादनोपायमुपदिश्य च सह कमला- नन्दस्य पुलिन्दभावेनान्तरधात् । कुमारः कमलानन्दोऽपि तत्क्षणपरित्यक्तपुलिन्दजनसंसर्गस्तापसोप- दिष्टेन विधिना पित्र्य पदमासाद्य विजिताशेषारिमण्डल: सुचिरं धरा पालयामासा [सस्कृतचन्द्रिकायाम्] प्रश्नाकै. कथं वाध्यापितः कमलानन्दः? कुत्रागच्छत् स वयस्यगण: सह १ कमपश्यत् स तत्र ? केन कारणेन सतकुतूहल कमलानन्दः ? किं कथित तेन तापसेन तस्मै ? किमकरोत् ततः कमलानन्दः 2 विशदीकरणम्-(१) कमलानन्द. सग्रामकलायामद्वितीयतामापेदे। (२)त सभत्युन्मेप प्रणम्यासन परिग्राहयामास । (३) भवदीयेन विश्वसनीयतमेन वपुपा मुखरीक्रियमाणोऽहम् । (४) न हि वसन्तविकसित सहकारतरुमधि- ठितोऽपि वायसः कोकिलता प्रामोति । (५) तपोनिधिरपि सह कमलानन्दस्य पुलिन्दमावेनान्तरधात् । तृतीयायाः प्रयोगविशेपार- १ भीमो गदया सुयोधनोरू चूर्णयति । चालको मातरं चक्षुपा निरूपयति कर्णेन च तस्याः शब्द शृणोति । २ जात्या क्रूरो वन्यः पशुः । गोत्रेण कौशिकोऽहम् । प्रकृत्या दर्शनीयः कृष्ण । - ·(७०) ३ क्रियता मूल्येन क्रीतमिद पुस्तकम् ? द्रोणेन धान्य विक्रीणीते। ४ जना नौकया सागर विमानेन चाकाश तरन्ति । नृप पशुना द यजते ५ सेवको भार स्कन्धेन वहति । सिंहो मृपक करेण धारयति । प्रभोराज्ञा मूर्ना आदाय मारुति प्रस्थित. । ६ तमेन दिग्भागेन गतः स चौरः । अनेन वर्मना गन्तव्य त्वया । जीवितेन अपति दुष्यन्त. शकुन्तलाये । ७ रूपेण स्वरेण च रामभद्रमनुहरति लव. । स्वभक्त्या राधिका अतिशेते पूर्वान् भागवतान् । त्यागे धनदेन सम-सदृश स नृप । ८ रामेण सह-साधं लक्ष्मणो गच्छति--रावणो युध्यते । पाण्डवं सम- साक द्रौपदी वने वसति । ९ रामेण वियोग प्राप्तो दशरथस्य । मेघस्य विद्युता वियोगो माभूत् । १० मासेन पाठ शिष्येणाधीत । द्वादशवाकरण श्रूयते । पञ्चपर्दिवस- वयमेव तत्र गन्तार । ११ विशुद्धत्वेन त्वयि मम भक्तिढीभवति । कुमारस्य गुरुभक्त्या प्रीत. पिता। कापुरुष. स्वल्पकेन नुष्यति । अर्जुनस्य प्रावीण्येन विस्मिता जना । वालानां प्रागल्भ्येन प्रमादेन च गुलजते । १२ म पुरुप. कर्णेन बधिर-अक्षणा काण-पादेन खमः। १३ स जटाभि- तापसः, विनयेन शिष्य शोभते । १४ अल क्रोधेन स्वजने। अलम् आलस्येन । कृतम अनेन अधेन । कृतम् अनया अक्षक्रीडया। १५ किं क्रियते तया धेन्वा या दुग्ध न ददाति । तृणेन कार्य भवतीधरा- णाम् । उद्योगिन पुरुषस्य सेवक प्रयोजनम् । बालत्वेषगते कोऽर्थ. पठनेन । को गुणो मूढेन सानुरागेण च भृत्येन । ।

·(७१)
'द्राविंशः पाठः।
निदाघवर्णनम् ।
--08980-
प्रचण्डसूर्यः स्पृहणीयचन्द्रमाः सदावगाहक्षमवारिसञ्चयः ।
दिनान्तरम्योऽभ्युपशान्तमानसो निदाघकालः समुपागतः सखे ॥ १ ॥
निशाः शशाङ्कक्षतनीलराजयः कचिद्विचित्र जलयन्त्रमन्दिरम् ।
मणिप्रकाराः सरसं च चन्दनं शुचौ सखे यान्ति जनस्य सेव्यताम् ॥ २॥
असह्यबातोद्गतरेणुमण्डला प्रचण्डसूर्यातपतापिता मही ।
न शक्यते द्रष्टुमपि प्रवासिभिः श्रमाकुलै हनिवृत्तमानसैः ॥ ३ ॥
मृगा. प्रचण्डातपतापिता भृशं तृषा महत्या परिशुष्कतालवः ।
बनान्तरे तोयमिति प्रधाविता निरीक्ष्य भिन्नाञ्जनसन्निभ नभः ॥ ४ ॥
तृषा महत्या हतविक्रमोद्यमः श्वसन मुहुभूरिविदारिताननः ।
न हन्त्यदूरेऽपि गजान् मृगाधिपो विलोलजिह्वश्चलिताग्रकेसरः ॥ ५॥
विशुष्ककण्ठोद्गतशीकराम्भसो गभस्तिभिर्भानुमतोऽभितापिताः ।
अवृद्धतृष्णोपहता जलार्थिनो न दन्तिनः केसरिणोऽपि बिभ्यति ॥ ६॥
रवेर्मयूखैरभितापितो भृशं विदह्यमानः पथि तप्तपांसुभिः ।
अवाङ्मुखो जिह्मगतिः श्वसन मुहुः फणी मयूरस्य तले निषीदति ॥ ७ ॥
हुताग्निकल्पैः सवितुमरीचिभिः कलापिन क्लान्तशरीरचेतसः ।
न भोगिन नन्ति सभीपवर्तिनं कलापचक्रेपु निवेशिताननम् ॥ ८॥
विवस्त्रता तीव्रतराशुमालिना सपङ्कतोयात् सरसोऽभितापितः ।
उत्प्लुत्य मेकस्तृपितस्य भोगिनः फणातपत्रस्य तले निपीदति ॥९॥

·(७२) रविप्रमोद्भिन्नशिरोमणिप्रभो विलोलजिह्वाद्वयलीढमारुतः । विपाग्निसूर्यातपतापित. फणी न हन्ति मण्डूककुल तृपाकुलः ॥ १० ॥ [ऋतुसहारे] प्रश्नाः-कीश सूर्यो निदाघे ? दिनस्य को भागो रम्यो ग्रीप्मकाले ? जना कि सेवन्ते तदा? किमनुभवन्ति पथिका.? कुत्र धावन्ति मृगा ? किमर्थम् ? केन कारणेन सिंहो गजं न हन्ति ? कस्मात् कारणाच गजा- सिंहान विभ्यति? कुत्र निषीदति आतपतापित फणी? केन सह तस्य स्वभाववैरम् ? किमर्थं भेक सरस उत्लवते ? परीक्षणम्:-अस्मिन् काव्ये स्वभावोक्तिः कुत्र दृश्यते। अतिशयोक्तिश्च केषु श्लोकेषु । चरमेषु पञ्चश्लोकेषु को रसः स्फुट ज्ञायते । के श्लोका मधुरतमा भवन्ति । चतुर्थे श्लोके कैः पदैर्मृगजलं वर्णितम् । अपि युकं तत् तद् विशेषणपदम् । किमक्षरं बहुधा दृश्यते। कस्तस्य परिणाम । पञ्चमे श्लोके 'मृगाधिपस्य' यानि विशेषणपदानि तेपामौचित्यं दर्शयत । तथैव च सप्तमेष्टमे च श्लोके। दशमे श्लोके कय विविधस्तापो दर्शितः फणिनः। शब्दप्रयोगाः-एतेषु श्लोकेषु प्रयुक्तान् समानार्थान् शब्दान् विचिनुत । सूर्य.-किरणा-सर्प-मयूर.-गज-सिंह-भेकः । समासा:-अवगाहक्षमवारिसञ्चयः । शशाङ्कक्षतनीलराजयः । गेहनिवृत्त- मानसै· । विलोलजिह्वः । प्रवृद्धतृष्णोपहता. । हुताग्निकल्पै । सपङ्कतोयात् । फणातपत्रस्य । (ऐतेषा विग्रहान् कृत्वा नामानि कथयत ।) कान्यवृत्तम्-एतेषां श्लोकाना वृत्तं वशस्थम् । (जतौ तु वशस्यमुदी- रित जरौ।) त र --- प्रचण्ड | सूर्यः स्मृ । हणीय | चन्द्रमा एतेषु श्लोकेषु के रसा दृश्यन्ते- १ अथेदं रक्षोमि. कनकहरिणच्छाविधिना तथा वृत्त पापैर्व्यथयति यथा क्षालितमपि।

·(७३) जनस्थाने शून्य करुणकरुणै रामचरितै- रपि पावा रोदित्यपि दलति वजस्य हृदयम् ॥ १ ॥ २ स्थाणु स्वयं मूलविहीन एव पुत्रो विशाखो रमणी त्वपर्णा । परोपनीत कुसुमैरजस्र फलत्यभीष्ट किमिद विचित्रम् ॥ २॥ ३ असारे खलु ससारे सार श्वशुरमन्दिरम् । हरो हिमालये शेते हरि शेते च सागरे ॥३॥ ४ गङ्गातीरे हिमगिरितले बद्धपद्मासनस्य ब्रह्मध्यानेऽभ्यसनविधिना योगनिद्रा गतस्य । किं तैर्भाव्यं मम सुदिवसैर्यत्र ते निर्विशक्षा- कण्डूयन्ते जरठहरिणाः शृङ्गमङ्गे मदीये ॥ ४ ॥ त्रयोविंशः पाठः। उद्धरेदात्मनात्मानम्"। HOO विदितमेव शीर्षकभूतमेतद्भगवतो वचनं सर्वेषाम् । अत्र किल यत्र कुत्रापि विपदि निमग्नमात्मानमात्मनैव समुद्धरेन्न तु तत्रापरेषां साहाय्य- मपेक्षतेति प्रतिपाद्यते । युक्तं चैतत् । तथाहि । विरलाः किल विपदि साहाय्यस्याधातारः । सर्वेऽपि खलु संम्पदि बन्धुता प्रकटीकुर्वन्ति । समुपस्थिताया पुनर्विपदि नैव भवति कोऽपि कस्यापि सहायो नाम । प्रत्युत सुहृदोऽपि विद्वेषिण इव सम्पद्यन्ते । तदेतदुक्त कविना शूद्रकेण । सर्वोऽपि बन्धुः समसंस्थितस्य न कोऽपि बन्धुर्विपमस्थितस्य । इति । अपरेऽपि प्राहुः । वनानि दहतो वहः सखा भवति मारुतः । स एव दीपनाशाय कृशे कस्यास्ति सौहृदम्' ।। इति । अतो विपन्नेन स्वयमेवात्मा ·(७४) समुद्भरणीयो भवति । यदि पुनः सोऽय विपद्यपि साहाय्याप्त्यर्थ परमुखं प्रेक्षेत केवलमात्मान नोद्धर्तुं प्रभवेत् प्रत्युत स्थूणानिखननन्यायेन समधिकमेव विपटि निमजयेदात्मानम् । अत एवोक्त भगत्रता 'उद्धरे- दात्मनात्मानम् ' इति। इह खल जगति प्रत्युपकारापेक्षयैव परोपकारप्रवृत्तिः प्रायेण सर्वेपां सन्दृश्यते। सौरभस्य फलस्यापि वा प्रत्याशया तरत्रः पोप्यन्ते। पयसः कृते गावः परिपाल्यन्ते । आत्मनः साहाय्यमाचरिष्यन्तीति सुहृत्सु सौहार्दमात्रिष्क्रियते। चिराय किल परिपालयिप्यतीति भृत्यैरपि प्रभुः संसेव्यते। किमधिकम् । यत्किलात्मनिर्विशेष वात्माम्यधिक वा परि- पाल्यन्ते पुत्राः पित्रादिभिस्तत्रापि ननु प्रत्युपकारापेक्षैव प्रधानं निदान- मिन्यत्र नास्ति सन्देहः । पुत्रा ह्यात्मनो बाईके साहाय्यमाचरिष्यन्ति च परिपालयिष्यन्ति च प्रदास्यन्ति च निवापोढकं परस्तादित्येव- मभिसन्धायैव तेषु पित्रादयः समधिकं स्निह्यन्ति । यतः पुनर्यस्य नास्ति पत्युपकारप्रत्याशा नेवासी तस्मिन् सविशेष स्निह्यतीति सामान्योऽय लौकिकानां नियमः। अत एव पदे पदे भिक्षार्थमन्तो भूयासः पुरुषाः प्रायेण सर्वैरप्य- नाद्रियमाणाः सन्दृश्यन्ते । एतावता पुनरेतदेव पर्यवस्यति यद्यस्मात्किल नास्ति प्रत्युपकारप्रत्यागा तेन खलु स्वयमेवात्मा समुद्भरणीयो भवतीति । अत एवोक्त भगवता 'उद्धरेदात्मनात्मानम् ' इति । [ सूनृतवादिन्याम्] प्रश्ना:-अस्य पाठस्य शीर्षकभूत वचन केनोक्त भवति ? कस्तस्यार्थ ? -सम्पदि किमर्थं सर्वे वन्धुता प्रकटीकुर्वन्ति ? विपदि तु किमर्थ वान्धवा अपि ·(७५) पराङ्मुखीभवन्ति ? विपनेन नरेण कथ स्वात्मा समुद्धरणीय ? किमर्थ परोपकार क्रियते जनै ? प्रयोगान्तराणि-(१) विरला किल विपदि साहाय्यस्याधातार. । (नमयुक्त प्रयोग क्रियताम् ।) (२) वनानि दहतो वहे सखा भवति मास्त । ('यदा-तदा' इति पदद्वयेनाभिप्रायो वक्तव्यः 1) (३) प्रत्युपकारापेक्ष- यैव परोपकारवृत्ति सर्वेपा सन्दृश्यते । (द्वाभ्या वाक्याभ्यामस्यार्थ उच्यताम् ।) (४) यत पुनर्यस्य नास्ति प्रत्युपकारप्रत्याशा नैवासौ तस्मिन् सविशेष स्निह्यति । ('यदि-तर्हि' इति पदद्वयेनाभिप्रायो वक्तव्य ।) चतुर्थ्याः प्रयोगविशेषाः- १ गुरवे दक्षिणा प्रदेया । नृपतियुद्धाय सनह्यते । लक्ष्मणाय सुमित्रा प्रार्थयते वसिष्ठ । २ वालाय मोदको रोचते । युधिष्ठिराय सत्य रोचते। ३ कृपणो धनाय स्पृहयति, लुभ्यति वा। नृपाणा स्पृहा भोगेभ्यो, न तु प्रजाहिताय । ४ द्वौ वरौ धारयति दशरथ कैकेय्यै । द्रव्यशत धारयति मिक्षुर्धनिकाय । ५ दुर्योधनो भीमाय कुध्यति-कुप्यति-द्रुह्यति ईष्र्ण्यति--असूयति चा। (किन्तु ) भीमम् अभिद्रुह्यति -अभिक्रुध्यति वा दुर्योधन । ६ भीमो दुर्योधनवध द्रौपद्य प्रतिशृणोति । ७ यतसे परोपकाराय धनाय वा। यूपाय दारु। कचुकाय वन्नम् । कुण्डलाय सुवर्णम् । उत्खननाय खनित्रम। ८ फलेभ्य कुमार उद्यान याति । स वनाय गा मुञ्चति । समिदाहरणाय शिष्या प्रस्थिता वनम् । ९ प्रजारक्षणाय कल्पते नृप । सच्छील कल्याणाय भवति । वाताय कपिला विद्युत् । ब्राह्मणाय हित-सुख वा। १० अमये नम -स्वाहा स्वधा-वपट् । यजमानाय स्वस्ति । दुग्ध क्षुधितस्य तृप्त्यै अलम् । रावणवधाय राम अलम्-प्रभु-शक्तो वा । मलो मल्लाय प्रभवति ।

·(७६)
११ देवतां देवतायै वा नमस्कुर्म -प्रणमाम । स्वागत दुष्यन्ताय कुशलं च ।
१२ रामचन्द्राय मारुतिः सीतारत्तान्त कथयति--आख्याति---शसति-
आचक्षते-निवेदयति वा।
१३ पाण्डवाः कौरवश्रेष्ठाय कृष्ण दूत प्रेषयन्ति । दुर्योधनस्तु त तृणाय-तृण
वा मन्यते।
चतुर्विंशः
: पाठः।
भरतस्य प्रतिमागृहप्रवेशः।
भरतः-(किचिद् गत्वावलोक्य ) कस्य नु खलु दैवतस्य स्थानं
भविष्यति। नेह किश्चित् प्रहरण वजो वा बहिश्चिहं दृश्यते। भवतु,
प्रविश्य ज्ञास्ये । (प्रविश्यावलोक्य ) अहो क्रियामाधुर्य पापाणानाम् ।
अहो भावगतिराकृतीनाम् । दैवतोद्दिष्टानामपि मानुषविश्वासतासां
प्रतिमानाम् । किनु खलु चतुर्दैवतोऽय स्तोमः । अथवा यानि तानि
भवन्तु । अस्ति तावन्मे मनसि महर्पः ।
कामं दैवतमित्येव युक्त नमयितु शिरः ।
वार्षलस्तु प्रणामः स्यादमन्त्रार्चितदैवतः ।।१।।
(प्रविश्य)
देवकुलिक:-भो नैत्यकावसाने प्राणिधर्ममनुतिष्ठति मयि को
नु खल्वयमासा प्रतिमानामल्पान्तराकृतिरिव प्रतिमागृह प्रविष्टः । भवतु,
प्रविश्य ज्ञास्ये।
(प्रविशति।)

·(७७) - मा तावद् भरतः-नमोऽस्तु । देवकुलिक:-न खलु न खलु प्रणामः कार्यः । भरत:- भोः वक्तव्यं किञ्चिदस्मासु विशिष्टः प्रतिपाल्यते । किं कृतः प्रतिषेधोऽय नियमप्रभविष्णुना ॥२॥ देवकुलिक:-न खल्वेतैः कारणैः प्रतिषेधयामि भवन्तम् । किन्तु दैवतशङ्कया ब्राह्मणजनस्य प्रणाम परिहरामि । क्षत्रिया ह्यत्रभवन्तः । भरत:-एवम् । क्षत्रिया ह्यत्रभवन्तः । अथ के नामात्रभवन्तः । देवकुलिक:-इक्ष्वाकवः । भरत:-(सहर्षम् ) इक्ष्वाकव इति । एते तेऽयोध्याभारः । एते ते दैवतानामसुरपुरखधे गच्छन्त्यभिसरीन्- एते ते शकलोके सपुरजनपदा यान्ति स्वसुकृतैः । एते ते प्रामुवन्तः स्वभुजबलजिता कृत्स्ना वसुमती- मेते ते मृत्युना ये चिरमनवसिताश्छन्दं मृगयता ॥ ३ ॥ भो यदृच्छया खलु मया महत् फलमासादितम् । अभिधीयतां कस्तावदत्रमवान् । देवकुलिक:-अयं खलु तावत् सन्निहितसर्वरतस्य विश्वजितो यज्ञस्य प्रवर्तयिता प्रज्वलितधर्मप्रदीपो दिलीपः । भरतः-नमोऽस्तु धर्मपरायणाय । अभिधीयतां कस्तावदनभवान् । देवकुलिक:-अयं खलु तावत् संवेशनोत्थापनयोरनेकब्राह्मण- जनसहस्रप्रयुक्तपुण्याहशब्दरखो रघुः ।

·yuri is
.
II
(26)

·(७२)
-नमोऽस्तु
,
भरतः-अहो बलवान्मृत्युरेतामपि रक्षामतिक्रान्तः । नमोऽस्तु
ब्राह्मणजनावेदितराज्यफलाय । अभिधीयतां कस्तावदत्रभवान् ।
देवकुलिक:-अय खलु तावत् प्रियावियोगनिर्वेदपरित्यक्तराज्य-
भारो नित्यावभृथप्रशान्तरजा अजः ।
भरत:
श्लाघनीयपश्चात्तापाय । ( दशरथप्रतिमा-
मवलोकयन् पर्याकुलो भूत्वा ) भो बहुमानव्याक्षिप्तेन मनसा सुव्यक्तं
नावधारितम् । अभिधीयतां कस्तावदत्रभवान् ।
देवकुलिक:-अयं दिलीपः ।
भरत:-पितृपितामहो महाराजस्य । ततस्ततः ।
देवकुलिक:-अत्रभवान् रघुः ।
भरत:-पितामहो महाराजस्य । ततस्ततः ।
देवकुलिक:-अत्रभवानजः ।
भरत:-पिता तातस्य । किमिति किमिति ।
देवकुलिक:-अय दिलीपः, अयं रघुः, अयमजः ।
भरत: -~भवन्त किञ्चित् पृच्छामि । धरमाणानामपि प्रतिमाः
स्थाप्यन्ते ?
देवकुलिक:-न खलु, अतिक्रान्तानामेव ।
भरत:-तेन ह्यापृच्छे भवन्तम्-
देवकुलिक:-तिष्ठ ।
येन प्राणाश्च राज्य च स्त्रीशुल्कार्थे विसर्जिताः ।
इमां दशरथस्य त्वं प्रतिमां किं न पृच्छसि ॥ ४ ॥

·(८०) कच्चित् भरतः हा तात । ( मूर्छितः पतति । पुनः प्रत्यागत्य ) हृदय भव सकाम यत्कृते गवसे त्व शृणु पितृनिधन तद् गच्छ धैर्य च तावत् । स्पृशति तु यदि नीचो मामय शुल्कशब्द- स्त्वथ च भवति सत्यं तत्र देहो विशोध्यः ॥ ५॥ आर्य- देवकुलिकः-आर्येति इक्ष्वाकुकुलालापः खल्वयम् । कैकेयीपुत्रो भरतो भवान् ननु । भरत:-दशरथपुत्रो भरतोऽस्मि, न कैकेय्याः । देवकुलिकः तेन ह्यापृच्छे भवन्तम् । भरत:-तिष्ट, शेषमभिधीयताम् । देवकुलिक:-का गतिः । श्रूयताम् । उपरतस्तत्रभवान् दशरथः । सीतालक्ष्मणसहायस्य रामस्य वनगमनप्रयोजन न जाने । भरत:-कयं कथम् , आर्योऽपि वन गतः ? ( द्विगुणं मोहमुपागत ।) देवकुलिक:-कुमार, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । भरत:-(समाश्वस्य) अयोध्यामटवीभूतां पित्रा भ्रात्रा च वर्जिताम् । पिपासार्तोऽनुधावामि क्षीणतोयां नदीमिक ॥६॥ [प्रतिमायाम् ]

·(८१)
भ
य
प्रश्नाः-दैवतस्थानस्य किं वहिचिहं भवति ? कीदृश्यः प्रतिमास्तत्र
भरतेन दृष्टा. १ दैवताय किमर्थममन्त्रार्चितप्रणामो न कार्यः । यदा भरतः
प्रतिमागृह प्रविष्टस्तदा किं कुर्वन्नास्ते देवकुलिक ? किमर्थ देवकुलिकेन भरतस्य
देवताप्रणामो निवारितः ? किमर्थ भरतो दशरथस्य प्रतिमां दृष्ट्वा तां न पृच्छति ?
केषां प्रतिमास्तत्रासन्
पराक्रमवर्णनम्-इक्ष्वाकुवशीयानां नृपाणा पराक्रमा विस्तरेण वर्ण्यन्ताम् ।
प्रत्येक यानि विशेषणपदानि प्रयुक्तानि तेषामौचित्य प्रदर्शयत ।
वृत्तम्-तृतीयश्लोकस्य वृत्तम्-सुवदना ।
र
एते ते देवता नाम रपुर वधे गच्छन्त्यभि सरीन्
अन्येषा श्लोकानां वृत्तनामानि कथयत ।
पञ्चम्याः प्रयोगविशेषा:-
१ शालागृहात् कुमार आयाति ।
२ सौहृदात् रामो विभीषण लङ्काराज्ये स्थापयति । अतिलोभात् बदास्ते
कपोता।
३ पर्वतो वहिमान, धूमात् । जीर्णत्वात् रज्जुनुट्यति ।
४ द्राक्षाया आनं मधुरतरम् । विद्यायाः श्रेयसी बुद्धि. । अश्वमेधसहस्त्रेभ्य.
सत्यमेवातिरिच्यते । विद्याभ्यासस्य अपराह्वात् प्रातःकालो विशिष्यते।
५ प्रासादात् नृप प्रेक्षते । श्वशुरात् जिह्वेति स्नुषा ।
६ पापात् जुगुप्सते-विरमति-निवर्तते पुरुष.। स्वाधिकारात्प्रमत
सुखासीनो धर्मात् मुह्यति ।
७ आचार्यात् शिक्षिता-अधीता विद्या । प्राणात् वायुरजायत । हिमा-
चलात् गङ्गा प्रभवति ।
८ मरणात् विमेति जनः । घोरनादात त्रस्त.---उद्विग्नो वालः ।
९ भीमात् दुःशासनं नातुं यतते कर्ण । मित्र मा पापात् निवारयति
हिताय योजयते च । अध्ययनात् पराजयते मन्द.।
६

·(८२)
१० समुद्रात् पुरी योजनम् । रामजन्मन. पट्स दिवसेषु मारुतिजन्म । मामात्
पूर्व-पश्चिम-दक्षिण सागर. । अद्य ग्राम गत्वाय पञ्चषेभ्यो दिवसेभ्य आगन्ता ।
११ कृष्णात् अन्य-परः-मिन्न.-इतर:-ऋते न कोऽपि कसहन्ता ।
गृहात
वहि-अर्ध्वम्-परे-अन्तरम । वनस्य दूरात्पर्वतोऽस्ति। गिरेरन्तिकात् नदी।
१२ शैशवात् प्रभृति-आरभ्य शरीरवलं प्राप्तव्यम् । वहो कालात् पर-अनन्तरं
दृष्ट मित्रम् । दशरथात्पश्चाद्रामो राज्य शशास ।
१३ रामात्-राम-रामेण वा-विना-पृथक्-नाना न किमपि प्रियं मारुते ।
१४ आ कैलासात् सेतुपर्यन्त स भ्रमति । कथा आमूलात् श्रोतुमिच्छामि ।
आ परितोषात् भोजन कुरु ।
१५ मातु निलीयते कृष्ण. । कृपीवल तिलेभ्यः प्रतियच्छति मापान् । गुरो. प्रति
(प्रतिनिधिरिति) सभाया विवदते।
पञ्चविंशः पाठः।
दमयन्ती-विलापः।
अथ नि:रशीकरस्पृशा पवमानेन मृदूकृतश्रमा ।
अवलम्ब्य लताः शनैःशनैर्विचरन्तीदमुवाच भीमजा ॥१॥
परिगृह्य पतत्रिणावुभौ त्वमसीति प्रतिपन्नमेव मे ।
अनयोः कयमेकमप्यहो दमयन्त्यै ननु न प्रयच्छसि ॥ २ ॥
पुर एव नरेन्द्र दृश्यसे विनिगूढार्धवपुलतान्तरे ।
इह दृग्विषये स्थितोऽपि मे प्रतिवाच न कथ प्रयच्छसि ॥ ३ ॥
अलमेभिरकाण्डकौतुकैस्तरमूलेऽत्र निपीद नैपध ।
चरणौ पथि खेदनिःसही तव संवाहयितु समुत्सहे ॥ ४ ॥

·(८३)
.
रजसा परिधूसरीकृतं तुहिनेनेव वपुः सुधानिधेः ।
परिमाष्टुमनाः शनैः प्रभो वदनं तावकमेष मे करः ॥५॥
रविरम्बरमध्यमाश्रितः क्रमशस्ते वलितलमं वपुः ।
इदमम्बु गृहाण शीतल नलिनीपत्रपुटे मयाहृतम् ॥६॥
अधिकुञ्जमिद शिलातलं शिशिरं निर्झरवारिशीकरैः ।
इह ते. श्रमशान्तये मया शयनीय नवपल्लवैः कृतम् ॥ ७ ॥
परिहासकुतूहलेन मा यतसे त्रासयितुं कियच्चिरम् ।
ननु वश्चनयानया कथ दयिता सा सभया भविष्यति ॥ ८॥
यदि वान्यवधूचित भय नृपते त्वन्महिषीमपि स्पृशेत् ।
अवधारय लोकवीर तद्भविता तेन विलज्जतेत्र कः ॥९॥
इति तत्र गिरः पदे पदे निगदन्ती विपिनं विगाह्य तत् ।
कचिदप्यविलोक्य वलभं दमयन्ती विललाप विक्लवा ॥१०॥
विपिने चरतोः पतत्रिणोरपराधः कतमः कृतो मया ।
यदिमौ नितरां प्रतार्य मा दयित मे तिरयाम्बभूवतुः ॥११॥
अपि सप्तसमुद्रमुद्रिता वसुधा यस्य भुजेन रक्षिता ।
वनवाससखीमपि प्रिया स कथं रक्षितुमक्षमायते ॥ १२ ॥
कृतवानसि नाथ साम्प्रत हतभाग्यामिह मां यदत्यजः ।
असवस्तु नितान्तनिष्कृपाः प्रतिमुश्चन्ति न मामकं वपुः ॥ १३ ॥
महतीह विपन्मयेऽम्बुधौ तरिरासीत्वदुपासनैव मे ।
विधिनाद्य वियोजिता तया विनिमग्नास्मि वने निराश्रया ॥ १४ ॥
इह मा त्वदधीनजीवितां कथमुत्सृज्य गतोऽसि नैपध ।
करुणापि पणीकृता ध्रुवं नृपलक्ष्मीरिव दीव्यता त्वया ॥१५॥

·(८४१ अपि वीक्षितुमक्षमा परैस्त्वदभिन्नैव पुरा विदर्भजा । फणिना त्वगिव त्वयोज्झिता शिशुनाप्यद्य पराभविष्यते ॥ १६ ॥ इह धन्यतमा परं मही कचिदास्ते सहितैव या त्वया । भवता रहिता ढमस्वसा नृपलक्ष्मीश्च गताद्य शोच्यताम् ॥ १७॥ वसुधे विदधामि तेऽञ्जलिं न सपनीति रुपं कुरुष्व मे । कथय प्रभुमिमुद्रया भवतीं यत्र तनोत्यलताम् ॥ १८ ॥ अविपद्मविपाकजृम्भित दमयन्त्या किल दुष्कृतं कृतम् । अपि काननवासविक्लवं दयितं सा परिहाय जीवति ॥ १९॥ अयि पाणिग्रहणेन मां प्रियां गमयित्वा सुखिनीय मुख्यताम् । कथमाशु तपस्विनीप्वपि प्रथमोदाहरणत्वमानयः ॥ २० ॥ सुकृत दुरितं च भूपते मम लोकोत्तरमेव दृश्यते । यदहं दयिता तवाभवं परिमुक्ता च बने यतस्त्वया ॥२१॥ हृदय मम निर्ममे विधिः कुलिशेनेति मया विनिश्चितम् । यदिढ शतवा न भिद्यते दयित त्वद्विरहाग्नितापितम् ॥ २२ ॥ परलोकजुपोऽपि वलभाननुगच्छन्ति कुलोद्भवाः स्त्रियः । हृदयेश्वरमन्तिके स्थित महतेऽन्या कतमा विहास्यति ॥ २३ ॥ मम पाणिपरिग्रहः परं समभूत्ते विपढां निवन्धनम् । असते खलु सिंहिकासुतस्तपन दर्शतिथेः समागमे ॥ २४ ॥ अथ सा नयनाम्बुवीचिभिः प्रसृताभिर्विनिगूढसञ्चरा। पुनरेव नरेन्द्रनन्दिनी परितस्तद्विचचार काननम् ॥ २५ ॥ [सहृदयानन्हें]

·(८५)
| ईरशी
काव्यवृत्तम्-वियोगिनी वृत्तम् । (विषमे ससजा गुरु समे सभरालाथ
गुरुर्वियोगिनी।)
स
स
र
अथ नि झरशी करस्ट | शा पवमा नेन मृदूकृत श्रमा
परीक्षणम्-को रसोऽस्मिन्काव्ये स्फुटं दृश्यते। के श्लोका रम्यतमा
भान्ति । प्रथमेषु नवलोकेषु कीदृशी दमयन्त्या मनोवृतिः स्फुटं दृश्यते । त्रयोदशे
श्लोके किमर्थमासवो निष्कृपा इति कथितम् । पञ्चदशे श्लोके 'पणीकृता' इति
पदेन किं पूर्ववृत्त सूचित दमयन्ल्या। अष्टादशे श्लोके कामुद्दिश्य वदति दमयन्ती।
एकविंशे श्लोके कीडश सुकृत दुरित चात्मनो वर्णितं दमयन्त्या। चतुर्विशे श्लोके
केनोपमित- 'पाणिपरिग्रहः'।
वर्णनम्-(१) वने विचरन्त्या दमयन्त्या किं किं दृष्ट तत् तत् कथयत ।
स्थाने स्थाने च के भावास्तस्या मनसि समुत्पन्ना. । (२) दमयन्त्या एतादृशीं
दु स्थितिं दृष्ट्वा कस्यान्यस्य जनस्य तादृशी दु.खावस्था स्मर्यते युष्मामि ।
षड्रिंशः पाठः।
उर्वशीकुमारः।
कञ्चकी जयतु जयतु देवः । देव, च्यवनाश्रमात् कुमारं गृहीत्वा
सम्प्राप्ता तापसी देवं द्रष्टुमिच्छति ।
राजा उमयमप्यविलम्बितं प्रवेशय ।
कञ्चकी यदाज्ञापयति देवः।
(इति निष्कम्य चापहस्तेन कुमारेण तापस्या च सह प्रविष्टः ।)

·(८६) कञ्चकी-इत इतो भगवती। (सर्वे परिकामन्ति ।) विदूषकः-(विलोक्य ) किं नु खलु स एष तत्रभवान् क्षत्रिय- कुमारको यस्य नामानितो गृध्रलक्ष्यवेयर्धनाराचः । तथा बहुतरं भवन्तमनुकरोति । राजा- स्यादेवम् । अतः खलु- वाप्पायते निपतिता मम दृष्टिरस्मिन् वात्सल्यवन्धि हृदय मनसः प्रसादः । सनातवेपथुभिरुझितधैर्यवृत्ति- रिच्छामि चेनमढयं परिरब्धुमङ्गैः ॥ १ ॥ कञ्चुकी—एवं स्थीयताम् । (तापसीकुमारौ स्थिता।) राजा-अम्ब, अभिवादये । तापसी-महाभाग, सोमवशविस्तारयिता भव । (आत्मगतम्) अहो अनाख्यातोऽपि विज्ञातोऽस्य राजर्षेरायुपश्चौरसः सम्बन्धः । (प्रकाशम् ) जात, प्रणम ते गुरुम् । (कुमारश्चापगर्भमञ्जलिं करोति।) राजा-आयुप्मान् भव । कुमारः (आत्मगतम्) यदि हार्दमिद श्रुत्वा पिता ममाय सुतोऽहमस्येति । उत्सङ्गवर्धिताना गुरुपु भवेत् कीदृशः स्नेहः ॥ २ ॥ राजा-भगवति, किमागमनप्रयोजनम् ? तापसी-शृणोतु महाराजः । एप दीर्घायुरायुर्जातमात्र एवोर्वश्या किमपि निमित्तमवेक्ष्य मम हस्ते न्यासीकृतः । यत् क्षत्रियकुमारस्य ·(८७) जातकर्मादि विधान तदस्य भगवता च्यवनेनाशेषमनुष्ठितम् । गृहीत- विद्यो धनुर्वेदेऽभिविनीतः। राजा---सनाथः खलु संवृत्तः। तापसी-अथ पुप्पसमिदर्थमृपिकुमारकैः सह गतेनानेनाश्रम- विरुद्धमाचरितम्। राजा-(सावेगम् ) किमिव । तापसी-गृहीतामिषः किल गृधः पादपशिखरे निलीयमानोऽनेन लक्ष्यीकृतो वाणस्य। विदूषकः-(राजानमवलोकयति ।) राजा-ततस्ततः। तापसी-तत उपलब्धवृत्तान्तेन भगवता च्यवनेनाहमादिष्टा, निर्यातय हस्तन्यासमिति । तदिच्छामि देवीमुवंशी प्रेक्षितुम् । राजा -तेन ह्यासनमनुगृहातु भगवती। तापसी (उपनीत आसन उपविशति।) राजा--लातव्य, आहूयतामुर्वशी । कञ्चकी-~-यथाज्ञापयति देवः । (इति निष्कान्तः।) राजा-(कुमारमवलोक्य ) एोहि । वत्स, सर्वाङ्गीणः स्पर्शः सुतस्य किल तेन मामुपगतेन । आह्लादयस्व तावचन्द्रकरश्चन्द्रकान्तमिव ॥ ३ ॥ तापसी-जात, आनन्दय पितरम् ।

·(८८) (तापसी या) कुमारः-(राजानमुपगम्य पादग्रहण करोति । राजा-(कुमार परिप्वज्य पाढपीठे चोपवेश्य ) वत्स, इतस्तव पितुः प्रियसख ब्राह्मणमशवितो वन्दस्व । विदूषकः-किमिति शङ्किप्यते । नन्वाश्रमवासपरिचित एक शाखामृगः। कुमारः--(सस्मितम् ) तात, वन्दे । विपकः-स्वस्ति भवते। (तत. प्रविशत्युर्वशी कबुकी च) कञ्चुकी-इत इतो देवी। उर्वशी-(कुमारमवलोक्य ) को नु खल्वेप सवाणासनः पाद- पीठे स्वय महाराजेन संयम्यमानशिखण्डकस्तिष्ठति । अहो सत्यवतीसूचितो मम पुत्रक आयुः । महान् खलु संवृत्त । (परिकामति।) राजा—(उर्वशीं दृष्ट्वा ) इय ते जननी प्राप्ता त्वदालोकनतत्परा । स्नेहप्रस्रवनिर्मिनमुद्वहन्ती स्तनाशुकम् ॥ ४ ॥ तापसी-जात, एहि प्रत्युद्गच्छ मातरम् । कुमारः-(उर्वशी प्रत्युद्गच्छति।) उर्वशी-अम्ब, पादप्रणाम करोमि । तापसी-वत्से, भर्तुर्बहुमता भव । उर्वशी--(कुमारमुन्नतमुख परिष्वज्य पितरमाराधयिता भेव । (राजनमुपेत्य) जयतु महाराजः। वत्स, ·(८९) राजा-स्वागत पुत्रवत्यै। इत आस्यताम् । ( अर्धासन ददाति ।) (सर्वे यथोचितमुपविशन्ति।) तापसी-वत्से, एष गृहीतविद्य आयुः साम्प्रत कवचाहः संवृत्तः । तदेतस्य ते भर्तुः समक्ष निर्यातितो हस्तनिक्षेपः तद्विसर्जयितुमिच्छामि । उपरुध्यते ममाश्रमधर्मः । उर्वशी-चिरस्यायों दृष्ट्वाधिकतरमवितृष्णास्मि । न शक्नोमि विस्रष्टुम् । अन्याय्यं पुनरूपरोद्भुम् । तद्गच्छत्वार्या पुनर्दर्शनाय । तापसी-एवं भवतु । कुमार:-आर्ये, यदि सत्यमेव निवर्तसे तदा मामप्याश्रम नेतुमर्हसि । राजा-अयि वत्स, उषितं त्वया पूर्वस्मिन्नाश्रमे । द्वितीयमध्या- सितु तव समयः । तापसी-जात, गुरोर्वचनमनुतिष्ठ । कुमार:-तेन हि- यः सुप्तवान् मदके शिखण्डकण्डूयनोपलव्धसुखः । तं मे जातकलाप प्रेपय मणिकण्ठक शिखिनम् ॥ ५॥ तापसी-( विहस्य) एवं करोमि । स्वस्ति भवतु युप्मभ्यम् । ( निष्कान्ता।) [विक्रमोर्वशीये] प्रश्शा:-केन चिह्न तस्य कुमारस्य जातिः प्रकटीकृता? किमभवद्राशस्तं कुमारं दृष्ट्वा कथ राजर्षेः कुमारस्य च पितापुत्रयोः सम्बन्धस्तापस्या विज्ञात ! किमर्थं स कुमारः प्रत्यानीतो राजगृहम् ? 'शाखामृग.' इति पदेन ·(९०) किं सूचयति विदूषकः ? केन कारणेनोवंगी दृष्टमात्रमेव स्वकुमारं विज्ञातु न गका? कथ राजगृह आश्रमधर्म उपरुच्यते ? किमर्थ स कुमार आश्रम प्रति निवर्तितुमिच्छति? परीक्षणम्-आश्रमधर्मान्तर्गता के नियमा युष्माभिाता । । राजकुमारा अपि अनयाधमनीत्या दृढ नियमिता इत्यनेन किं सूचित भवति । स्वभावपरीक्षणम्-(१) यानि यानि स्थानानि आयुपो वाल- स्वभावं दर्शयन्ति तानि प्रदर्शयत । (२ विदूपकस्य तापस्याश्च स्वभाव- वर्णनं कुरुत । - वृत्तम्-अस्या कथाया वर्तमानाना सर्वेपा श्लोकाना वृत्तानि कथयत । पष्ठयाः प्रयोगविशेपा:- १ तेपा चतुर्णा कुमाराणा राम. प्रियतमः । दुर्योधनभीमयोवलीयान् भीम । द्विजाना ब्राह्मण श्रेष्ठ । पाण्डवाना मध्ये धनुर्धारी ख्यातोऽर्जुन । २ पञ्चसहस्रवाणि व्यतीतानि कृष्णजन्मन । भारतवर्षे क्षत्रियक्षयस्य सवत्सरसहस्र व्यतीतम । ३ सर्वस्य हि प्रिय स्वीयमपत्यम् । क्षत्रियाणां प्रिय. सझाम । मूर्खस्य कलह प्रिय.। ४ किमन्तर सूर्यस्य चन्द्रस्य च, सादृश्य वा ? बुद्धकृष्णयोर्महदन्तरम् । ५ देवतानाम् अनुग्राह्या भक्का । न किमपि असाध्य भवति उद्यमस्य । शिष्याणा पूज्या गुरव । अल्पस्य हेतोर्वहु हातुमिच्छति मूढ । सत्यपालनस्य हेतो सझाम: कृतः पाण्डवै.। ७ सर्वथा कुशलं-हित भद्र कल्याण वा उद्योगशीलस्य। तेजस्विना सटा कीर्ति स्थितिश्च । ८ तरूणाम् अधः-अधस्तात्-उपरिष्ठात् वा।ग्रामस्य दक्षिणत-उत्तरत- पश्चात्-पुरस्तात् वा । सैन्यस्य अग्रे-पुर---पुरत• वा सेनापति.। ग्रामस्य निकटं-दूर वा वनम् । ग्रामस्य दक्षिणेन-उत्तरेण वा नदी वहति ।

·(९१) ९ पलिष्ठो दुर्वलानां प्रभवति । मुनि इन्द्रियाणाम् ईष्टे । बहूनां भावानां प्रभवति दुर्गा । देवो भक्तस्य दयते । मातु स्मरति पुत्रः । १० गुणाना अमिज्ञ-अनभिज्ञो वा पुरुष. । सीतागतस्य वृत्तान्तस्य अभ्यन्तर-अनभ्यन्तरो वा रामः । ११ दिनस्य द्वि-त्रि-चतु-पञ्चकृत्व. वा भोजन क्रियते । मासस्य द्वि एकादशी । दिनस्य शतकृत्व. स्मरति भक्तः परमेशम् । १२ सुशीला• शिष्या गुरोः अभिमता भवन्ति । पाण्डवाना वासो न विदित. कौरवाणाम् । १३ सर्वेषा समक्ष सीतयाऽमिप्रवेश• कृत.। तस्याः कृते रावणेन सार्ध रामोऽयुध्यत । १४ कृष्णस्य तुल्य.--सदृश-सम-सकाशो वा न कोऽपि नीतिचतुर । (तृतीयापि युज्यतेऽत्र।) १५ असत्य न कदापि मनुजानाम् अनुरूप भवति । द्यूतक्रीडा सच्छोलस्य सदशी न भवति । पाण्डवाधिक्षेपोऽनुचितो दुर्योधनस्य । सप्तविंशः पाठः। उत्तङ्ककृतकुण्डलयाचनम् । ->ook- यत्र स क्षत्रियः पौष्यस्तमुपेत्यासीनमपश्यदुत्तङ्कः । स उत्तङ्कस्त- मुपेत्याशीभिरभिनन्द्योवाच । अर्थी भवन्तमुपागतोऽस्मीति । स एनमभि- वाद्योवाच । भगवन्पौष्यः खल्वह किं करवाणीति । स तमुवाच । गुर्वर्थ कुण्डलयोरर्थेनाभ्यागतोऽस्मि । ये वै ते क्षत्रियया पिनद्धे कुण्डले ते भवान्दातुमर्हतीति । तं प्रत्युवाच पौष्यः । प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रिया याच्यतामिति । स तेनैवमुक्तः प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रियां नापश्यत् । स ·। (९२) पोप्यं पुनलाच । न युक्तं भवताहमनृतेनोपचरितुं न हि तेऽन्तःपुरे भत्रिया सन्निहिता, नैनां पश्यामि । स एवमुक्तः पौप्यः क्षणमात्रं विमृश्योत्तवं प्रत्युवाच । नियतं भवानुच्छिष्टः । स्मर तावत् । न हि सा क्षत्रियोच्छिप्टेनाशुचिना शक्या द्रष्टुम् । पतिव्रतावासैषा नाशुचेर्दर्शन- मुक्तीति । अथैवमुक्त उत्तङ्कः स्मृत्वोवाच । अस्ति खलु मया तु भक्षितं नोपस्पृष्टमागच्छतेति । त पौप्यः प्रत्युवाच । एप ते व्यतिक्रमो नोत्यिनेनोपस्पृष्ट भवति शीघ्रमागच्छतेति । अयोत्तङ्कस्तं तयेत्युक्त्वा प्राङ्मुख उपविश्य सुप्रभालितपाणिपादवदनो निःशब्दाभिरफेनामिरनुष्णामिद्गताभिरद्भिस्त्रिः पीवा द्विः परिमृज्य खान्यद्भिल्पस्पृश्य चान्तःपुरं प्रविवेश । ततस्ता क्षत्रियामपश्यत्सा च दृष्ट्वोत्तवं प्रत्युत्यायाभिवाद्योवाच । स्वागतं ते । भगवन्नाज्ञापय किं करवा- णीति । स तामुत्राचैते कुण्डले गुर्वयं मे मिक्षिते दातुमर्हसीति । सा प्रीता तेन तस्य सद्भावेन पात्रमयमनतिक्रमणीयश्चेति मत्वा ते कुण्डले अवमुच्यास्मै प्रायच्छटाह चैनम् । एते कुण्डले तक्षको नागराजः सुमृश प्रार्थयत्यप्रमत्तो नेतुमर्हसीति । स एवमुक्तस्तां क्षत्रियां प्रत्युवाच ।। भवती सुनिता भवतु । न मां शक्तस्तक्षको नागराजो धर्पयितुमिति । स एवमुक्त्रा तां भत्रियामामन्त्र्य पौष्यसकाशमागच्छत् । आह चैनम् । भोः पौप्य प्रीतोऽस्मीति । तं पौप्यः प्रत्युवाच । भगवंश्चिरेण पात्रमासाद्यते । भवांश्च गुणवानतिथिस्तदिच्छे श्राद्धं कर्तुं क्रियतां क्षण इति । तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच । कृतक्षण एवास्मि । शीघ्रमिच्छामि ययोपपन्न- मनमुपत्कृतं भवतेति । स तयेत्युक्त्वा यथोपपनेनालेनैनं भोजयामास । [ महाभारते] ·(९३) प्रश्ना:-किमर्थमुत्त पौष्यस्य गृहमागत ? कुत्रास्ता ते कुण्डले ? किमर्थ स ता क्षत्रिया नापश्यत् प्रथमत. ? कदा पुनदृष्टा तेन सा क्षत्रिया ? कस्यार्थ तेन कुण्डले याचिते? किं मनसिकृत्य सा क्षत्रिया तस्मै कुण्डले प्रायच्छत् ? कुण्डले गृहीत्वा गच्छते तस्मै कि प्रबोधन दत्त क्षत्रियया ? परीक्षणम्-(१) अस्मिन् पाठे ब्राह्मणाना क्षत्रियाणा च के धर्मा निर्दिष्टा• ? (२) कदा गुरुदक्षिणा दातव्या शिष्य. किमर्थं च ? प्रयोगान्तराणि-(१) न युक्त भवताऽहमनृतेनोपचरितुम् । ('भवान्' इति पदं कर्तृत्वेन प्रयोकव्यम् ।) (२) अस्ति खलु मया भक्षित नोपस्पृष्ट- मागच्छता। (द्वाभ्या वाक्याभ्यामभिप्रायो वाच्यः ।) (३) एते कुण्डले नागराज. सुभृश प्रार्थयत्यप्रमत्तो नेतुमर्हसि । (अस्यार्थो विशदीक्रियताम् ।) सप्तम्याः प्रयोगविशेषाः-- १दीने दया करोति दयालु । दीनेषु मा भवाकरुण । जडविषयेषु नि स्पृहो भवति मेधावी । कुमारी मालां शिरसि वहति । २ गोषु कृष्णा बहुक्षीरा वर्तते । धन्विषु रामः श्रेष्ठ । ३ अद्यैत पाठ पठित्वा पुनरपि त्र्यहे (त्र्यहात् वा) पठाम एनम् । अत्र स्थित्वा अहमग्न्यस्त्रेण क्रोशे लक्ष्य विध्येयम् । ४ चर्मणि दीपिन हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । केशेषु चमरी हन्ति सीनि पुष्कलको हतः ॥ १॥ (चर्मणि-चर्मण कृते इत्यर्थः।) ५ गुरौ विनयेन वर्तन्ते वाला. । शठे शाठ्येनैव व्यवहर्तव्यम् । सपलीजने शकुन्तला प्रियसखीवृत्तिं करोति । ६ पितरौ वालकेषु नियतः । गुरवश्छात्रेषु नियन्ति । विवेकशीले नृपे प्रजा अनुरका भवन्ति । बौद्धा दण्डनीत्याम् अनाहता-अनादरा वाभवन् । हरिभजने रतिं कुर्यात् । भास्तु जडविषयेऽभिलाष । ७ उद्यम एव नृणामभ्युदये कारण भवति । ८ क्षत्रकर्मणि नियुका बहवो जना• शिवनृपेण । साम्राज्यस्य प्रभुत्व युज्यते शिवनृपे । उपपन-युक्तरूपं वा सच्छील शिवनृपे ।

·(९४) - ९ राज्यभारं रामचन्दे आरोप्य संस्थाप्य वा दशरथो विश्रान्तिमनु- भवितुमैच्छत् । वितरति गुरु. प्राने विद्या यथैव तथा जडे । सचिवे न्यस्तो राज्यभारो नृपेण । १० शठे नृशसे च न कदापि विश्वसेत् । ११ क्षत्रकर्मणि कुशल-व्यापृत--आसक-तत्परः-व्यन--निपुण - प्रवीण --पण्डित -धूर्त-कितवो वा अभिमन्यु । १२ निद्रायां (निद्रया वा ) उत्सुकं प्रसित मन. । १३ कस्मिन्नपि पूजार्हे मुनौ अपराधा शकुन्तला । अपराधा शकुन्तला कस्यापि पूजार्हस्य मुने वा । १४ वाणो मृदुनि मृगशरीरे न पात्यः। शस्त्रमनागसि न प्रहर्तव्यम् । क्षत्रिया ब्राह्मणेषु न प्रवीरा । शौण्ड.-पट अष्टाविंशः पाठः। चन्द्रोदयवर्णनम् । ->00ct- ततः स मध्यङ्गतमंशुमन्त ज्योत्स्नावितान महदुद्वमन्तम् । ददर्श धीमान् दिवि भानुमन्त गोष्ठे वृपं मत्तमिव भ्रमन्तम् ॥ १ लोकस्य पापानि विनाशयन्तं महोदधि चापि समेधयन्तम् ।

·(९५) भूतानि सर्वाणि विराजयन्तं ददर्श शीतांशुमथाभियान्तम् ॥२॥ या भाति लक्ष्मीर्मुवि मन्दरस्था तथा प्रदोषेषु च सागरस्था । तथैव तोयेषु च पुष्करस्था रराज सा चारुनिशाकरस्था ॥३॥ what हसो यथा राजतपञ्जरस्थः सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थः । वीरो यथा गर्वितकुञ्जरस्थ- श्चन्द्रोऽपि वभ्राज तथाम्बरस्थः ॥ ४ ॥ स्थितः ककुमानिव तीक्ष्णशृङ्गो महाचल: श्वेत इवोच्चशृङ्गः।

·(९६)। हस्तीव जाम्बूनदवद्धशृङ्गो रराज चन्द्रः परिपूर्णश्रृङ्गः ॥५॥ विनष्टशीताम्बुतुषारपको महाग्रहग्राहविनष्टपङ्कः । प्रकाशलक्ष्म्याश्रयनिर्मलाको रराज चन्द्रो भगवाञ्शशाङ्कः ॥६॥ शिलातल प्राप्य यथा मृगेन्द्रो महारणं प्राप्य यथा गजेन्द्रः। राज्यं समासाद्य यथा नरेन्द्र- स्तथा प्रकाशो विरराज चन्द्रः॥७॥ प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषः प्रवृद्धरक्षःपिशिताशदोषः । रामाभिरामेरितचित्तटोपः स्वर्गप्रकाशो भगवान् प्रदोषः ॥ ८॥ [वाल्मीकिरामायणे] परीक्षणम्-केन कदा च दृष्टचन्द्रमा । को रस. प्रधानोऽस्मिन् कान्ये । के श्लोका रम्यतमा भान्ति । कस्माच्च कारणात् । केनोपमितश्चन्द्र स्थाने स्थाने । कुत्रकुत्रस्था कान्तिश्चन्द्रे विललास इति तृतीये श्लोके वर्णितम् । कीदृश विशेषणपद प्रयुक्त भवति स्थाने स्थाने द्वितीये श्लोके । तेषामौचित्य दर्शयत । 'षष्ठे श्लोके शशाङ्कस्य विशेषणानामभिप्रायो वाच्यताम् । अस्मिन् काव्ये 'यमका ' 'अनुप्रासा' इत्यादय. शब्दालद्वारा वहुविधाः सन्ति । तेषामुदा- हरणानि विचिनुत । काव्यवृत्तम्-अस्मिन् काव्ये उपेन्द्रवज्रा वृत्तम् । लक्षणादिक तु प्रथम- पाठे द्रष्टव्यम् ।

·(९७) "चन्द्राकमुद्दिश्य कविकल्पना- अङ्क केऽपि शगङ्किरे जलनिधे पडू परे मेनिरे सारा कतिचिच्च सजगदिरे भूच्छायमैच्छन् परे। इन्दोर्यद्दलितेन्द्रनीलशकलश्याम दरीदृश्यते तत्सान्द्र निशि पीतमन्धतमस कुक्षिस्थमाचक्ष्महे ।। १ ।। नवविंशः पाठः। : भगवद्भक्तः। कदाचिन्नारदो भगवन्त श्रीवासुदेवमुपेत्य पप्रच्छ । भगवन् को वा भवतः परमः प्रेमास्पद च भक्त इति । भगवास्तु तन्नारदस्य वचन- माकर्ण्य नूनमयमात्मानमेव मे परम भक्त मन्वान इदानीमवलेपमावहतीति निश्चिन्वानः प्राह । वत्स, विद्यते स एको मे परमप्रियो भक्तो य एव मामेकान्ततः प्रीणयति । यदि तु कामयसे त द्रष्टु तदा गत्वा भूवलय कृतार्थीकुरुष्व चक्षुरात्मीयम् । तत्र च विदिशायां नाम नगर्या निवसति कृषीवलोत्तसो भद्रदत्त इति । स एव मे परमो भक्त इत्यवगच्छेति । नारदस्तु तच्छ्रुत्वा विस्मिततमो भूमण्डल प्रतस्थे । गत्वा च विदिशा प्रत्यक्षीचकार भगवता निर्दिष्ट पुरुषम् । स किल प्रतिप्रभात शुचौ देशे समासीनः प्रेमभरमन्थरेण चेतसा क्षणमात्र भगवन्तं स्मरति प्रणमति च । ततश्च कृषिकर्मणि व्यापृतो न तु पुनर्भगवन्त स्मरति । तमवलोकमानस्तु नारदः 'अहो किमत्र प्रत्यक्षीकर्तव्यं, का चात्र भक्तिर्नाम । अहो परिहासशीलता भगवतो वासुदेवस्य' इति स्वगतमेव ·(९८) बढन् वैकुण्ट प्राप | त च प्रत्यागतमालोक्य भगवान् प्राह । वस नारद, अपि गतवानसि भूवलयम् । कच्चित्प्रत्यक्षीकृतस्त्रया भद्रदत्तो नाम स मे प्रियतमो भक्त इति । नारदम्तु प्रत्यवदत् । भगवन् दृष्टो मया भवनिर्दिष्टो भक्तो नेत्र तु कथित्तत्र विशेष उपलब्ध इति । तन्निशम्य जलपरितमेक पात्रमाढाय भगवान्नारदमत । भद्र गृहीवेतत् त्रिः प्रदक्षिणीकु पुरोवर्येतढायतनम् । तथा पुनरवधीयता यथा नेकोऽपि जलबिन्दुग्धस्तान्स्खलिप्यनीति । नारदोऽपि तदाकार्य ययाज्ञापयति भगवानिन्यभिधाय गृहीतपात्रो बिन्दुस्बटनभीन्या नटेक- तानमना आयतन परितस्त्रिर्बभ्राम । प्रयागतं च त श्रीभगवानगढत् । वन्स अपि प्रदक्षिणीकृत भवतायतनमिति । नारद:-अय किम् । भगवान् नहि प्रदक्षिणीकुर्वना भवता कतिवार स्मृतोऽहमिति । नारदः-भगवन् , यन्सन्य नकटाप्पह भवन्तमस्मार्पम् । भगवान्-(विहस्य ) बस, यदि क्षुद्रनमेऽपि कर्मणि व्यापृतेन भवताह न स्मफे तढा कर वा नानाविधैः मसारलेः सन्त्रस्यद्भि- दिवानिश तमु तेषु कर्मस्वासक्तः स्मरणीयोऽहम् । तत्रीतु ताबड़वानेव सत्यवं य: पुत्प एकाग्रेण चेतसा नियतकाल मा स्मरति स किं मया भक्तोत्तमेषु गणनीय आहोस्विन्नेति । तटाकर्ण्य नारदः सलजमधोमुखोऽतिष्टत् । [सस्कृतचन्द्रिकायाम्] प्रश्ना:-नारदस्य वचन श्रुत्वा किमजानाद् भगवान् विष्णु ? कुत्रासीत् स पग्नो भक्त ? कीदृशी तस्य भक्ति. ? त भक्त दृष्ट्वा किमवदन्नारद स्वगतम् । तत ?

·•(९९) कि कर्तुमादिशद् भगवानारदम' आयतन प्रदक्षिणीकुर्वता नारदन किमर्य भगवत्स्मरण न कृतम? कय च भगवता नारदस्यावलेपपरिहार कृत ? शब्दप्रयोगाः-आस्पदम् । मन्वान. एकान्तत । प्रत्यक्षीकृतम् । उपलब्धम् । कतिवारम । व्याप्तम् । आहोस्वित् । कचित् । (एते शब्दा वास्येपु प्रयोकव्याः।) समासाः-प्रेमभरमन्थरेण । कृपीवलोत्तम । जलपूरितम् । गृहीतपात्र. । एकतानमना । सलज्जम । (एतेपा विग्रहान् कृत्वा नामानि कथयन।) कथान्तरम्-श्रीकृष्णेन कदाचिदर्जुनस्य गर्वपरिहार कृत । सा कथा संक्षेपेण लिख्यताम् । त्रिंशः पाठः। शकुन्तला-पुत्रः। राजा: निमितं सूचयित्वा) मनोरथाय नाशसे किं वाहो स्पन्दसे वृथा । पूर्वावधीरितं श्रेयो दु.ख हि परिवर्तते ॥१॥ (नेपथ्ये) मा खलु चापल कुरु । कथ गत एवात्मनः प्रकृतिम् । राजा-(कर्ण दत्वा) अभूमिरियमविनयस्य । को नु खल्वेप निषिध्यते । (शब्दानुसारेणावलोक्य, सविस्मयम्) अये, को नु खल्वय- मबुध्यमानस्लपस्विनीभ्यामबालसत्त्वो वालः । अर्धपीतस्तन मातुरामक्लिष्टकेसरम् । प्रक्रीडितु सिंहशिशु बलात्कारेण कपति ॥ २ ॥ [तत प्रविगति यथानिर्दिष्टकर्मा तपस्विनीभ्या वाल ।]

·(१००) NEAR ·(१०१) वाल:-जृम्भस्त्र सिंह, दन्तांस्ते गणयिष्ये । प्रथमा-अविनीत, किं नोऽपत्यनिर्विशेषाणि सत्त्वानि विप्रकरोषि । हन्त, वर्धते ते संरम्भः । स्थाने खलु ऋषिजनेन सर्वदमन इति कृतनामधेयोऽसि । राजा-किं नु वालेऽस्मिन्नौरस इव पुत्रे स्निह्यति मे मनः । नून- मनपत्यता मां वत्सलयति । द्वितीया-एषा खलु केसरिणी त्वा लवयिष्यति यदि तस्याः पुत्रकं न मुञ्चसि । वाल:--अहो वलीय. खलु भीतोऽस्मि । ( इत्यधरं दर्शयति ।) राजा- महतस्तेजसो वीज वालोऽय प्रतिभाति मे । स्फुलिङ्गावस्थया वह्निरेधापेक्ष इव स्थितः ॥ ३ ॥ प्रथमावत्स, मुञ्चैन वालमृगेन्द्रम् । अपरं क्रीडनक ते दास्यामि । बाल:--कुत्र । देहि तत् । ( इति हस्त प्रसारयति ।) राजा-कथ चक्रवर्तिलक्षणमप्यनेन धार्यते । द्वितीया--सुव्रते, न शक्य एप वामात्रेण विरमयितुम् । गच्छ त्वम् । मदीयोटजे वर्णचित्रितो मृत्तिकामयूरस्तिष्ठति तमस्योपहर । प्रथमा--तथा । (इति निष्कान्ता।) बाल: -अनेनैव तावत् क्रीडिप्यामि । ( इति हसति ।) राजा-स्पृहयामि खलु दुर्ललितायास्मै । आलक्ष्यदन्तमुकुलाननिमित्तहास- व्यक्तवर्णरमणीयवचःप्रवृत्तीन् ।

·(१०२) मामय अङ्काययप्रणयिनस्लनयान् वहन्तो धन्यास्तढङ्गरजसा मलिनीभवन्ति ॥ ४॥ तापसी-भवतु । न गणयति । (पार्थमवलोक्य ) कोत्र ऋपिकुमाराणाम् । (गजानमवलोक्य ) भद्र. एहि नाइन् । मोचयानेन दुर्मोकहानग्रहणेन डिम्मलीलया वध्यमानं वालमृगेन्द्रम् । राजा-(उपगम्य मम्मितम् ) अयि भो महर्षियुत्र, किमिद- माश्रमविन्द्व प्रकान्त त्वया । [प्रविश्य मयूरहस्ता तापसी] तापसी-सर्वदमन, शकुन्तलावण्य पश्य । वाल:-( मदृष्टिक्षेपम् ) कुत्र वा ममाम्बा । उभे-नामसादृश्येन वञ्चितो मातृवत्सलः । द्वितीया-वन्स, अस्य मृत्तिकामयूरस्य रम्यत्व पश्येति भणितोऽसि । राजा--(आत्मगनम् ) किं वा शकुन्तलेल्यस्य मातुराख्या । वाल:--मान , रोचते म एप मयूरः । प्रथमा-( विलोक्य सोद्वैगम् ) अहो रक्षाकरण्डकमस्य मणिबन्धे न दृट्यते। राजा-अलमलमावेगेन नन्विदमस्य सिंहगावविमात् परिभ्रष्टम् । (इत्यादातुमिच्छति ।) उभे ----मा खल्विदमवलम्ब्य । कथं गृहीतमनेन । (इति विस्मय- वित्रान्ते परस्परमवलोक्यत. 1) राजा-किमय प्रतिपिद्धाः स्मः। - ·(१०३) प्रथमा-शृणोतु महाराज. । एपापराजिता नामौपधिरस्य जात- कर्मसमये भगवता मारीचेन दत्ता । एतां किल मातापितरावामान च वर्जयित्वापरो भूमिपतितां न गृह्णाति । राजा-अथ यदि गृहाति । प्रथमा -ततस्त सर्पो भूत्वा दशति । राजा-भवतीभ्यां कदाचिदस्या प्रत्यक्षीकृता विक्रिया । उमे--अनेकशः। [ राजा कुमार परिष्वजते। वाल:-मुच्च माम् | यावन्मातु. सकाश गच्छामि । राजा-पुत्रक, मया सहैव मानरमभिनन्दिप्यसि । वाल:--मम खलु तातो दुष्यन्तो न वम् । राजा-(सस्मितम् ) एप विवाद एवं प्रत्याययति । [गाकुन्तले] 2 प्रश्ना:-कोऽसी मनोरथो दुष्यन्तस्य कस्मात्कारणादभूमिरियमविनयस्येति दुष्यन्तेनोकम् ? कीदृशं मिहशिशुमाकयति स याल १ किमर्थ च । त थालक दृष्ट्वा को भाव. समुत्पनो दुष्यन्तस्य मनसि ? स कुमारश्चक्रवर्तिलक्षणोपेत इति नृपेण कय ज्ञातम् ? कथं स कुमारः स्वमातर स्मरति ? कीदृशी सा औपधिः ? परीक्षणम् (१) सर्वदमनस्य बालस्वभावो यत्र यत्र स्फुट दृश्यते तानि स्थलानि निदर्शयत । (२) केन फ्रमेण दुष्यन्त सर्वदमन स्वपुत्रमिति निश्चयेना- भिज्ञातवान् । (३) चतुर्थे श्लोके को रसो विद्यते । वालकस्य काश्चेष्टाः पितरी प्रीणयन्ति । शब्दप्रयोगा:-आगस् । अभूमिः । स्निह् । क्रीडनकम् । स्पृह । गण । रुच् । सोद्वेगम् । प्रत्याययति ।

·(१०४) एकत्रिंशः पाठः। यक्षमन्दिरम् । तत्रागारं धनपतिगृहादुत्तरेणास्मदीय इरालाक्ष्यं सुरपतिधनुश्वारुणा तोरणेन । यस्योपान्ते कृतकतनयः कान्तया वर्धितो मे हस्तप्राप्यस्तबकनमितो वालमन्दारवृक्षः ॥ १॥ वापी चास्मिन् मरकतशिलाबद्धसोपानमार्गा हैमैश्छन्ना विकचकमले स्निग्धवैदूर्यनालैः । यस्यास्तोये कृतवसतयो मानस सन्निकृष्टं न ध्यास्यन्ति व्यपगतगुचस्त्वामपि प्रेक्ष्य हसाः ॥ २ ॥ तस्यास्तीरे रचितशिखरः पेशलैरिन्द्रनीलै. क्रीडाशैलः कनककढलीवेष्टनप्रेक्षणीयः । महिन्या प्रिय इति सखे चेतसा कातरेण प्रेक्ष्योपान्तस्फुरिततडित त्वा तमेव स्मरामि ॥ ३ ॥ रक्ताशोकश्चलकिसलयः केसरथात्र कान्त. प्रत्यासन्नौ कुरवकवृतेर्माधवीमण्डपस्य । एकः सख्यास्तव सह मया वामपादाभिलापी काङ्क्षत्यन्यो वदनमदिरां दोहदच्छमनास्याः ॥ ४ ॥ तन्मध्ये च स्फटिकफलका काञ्चनी वासयष्टि- मूले बद्धा मणिभिरनतिप्रौढवंशप्रकाशैः ।

·(१०५) ताले शिअदलयसुभगेर्नर्तितः कान्तया मे यामध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृदः ॥ ५ ॥ एमिः साधो हृदयनिहितैर्लक्षणैर्लक्षयेया द्वारोपान्ते लिखितवपुपौ शङ्खपद्मौ च दृष्ट्वा । क्षामच्छाय भवनमधुना मद्वियोगेन नूनं सूर्यापाये न खलु कमल पुष्यति स्वामभिल्याम् ॥ ६ ॥ गत्वा सद्यः कलभतनुता शीघ्रसम्पातहेतोः क्रीडाशैले प्रथमकथिते रम्यसानौ निपण्णः । अर्हस्यन्तर्भवनपतितां कर्तुमल्पाल्पभासं खद्योतालीविलसितनिभा विद्युदुन्मेपदृष्टिम् ॥ ७ ॥ [मेघदूते] प्रश्ना:-दूरात् कैचिह्नह लक्ष्यते ? अनन्तर किं पश्येन्मेघ. ? पश्चात् समीपमागत्य किमागच्छेत् तस्य दृष्टिपथम् ? कुत्र उपविशति स मयूर ? द्वारोपान्ते किमालिखित भवति ? केन कारणेन क्षामच्छाय तद्भवनम ? परीक्षणम्-को रस प्रधानोऽस्मिन् काव्ये । यो मेघार्यतत् सर्व कथयति तस्य कीशो मनोभाव स्फुट दृश्यते । के श्लोका मधुरतमा अर्थगौरवाद् भापासौन्दर्याद वा । द्वितीये श्लोके 'हसा मानस न ध्यास्यन्ति' इति वचनेन किं सूचितम । कानि विशेषणपदानि अर्थपोपण साधयन्ति । पठे श्लोके चरमा पतित किं सूचयति। तया यत् किमपि उत्प्रेक्षित तद् विशदीकुस्त । सप्तमे श्लोके किं पट गुर्वर्थ विद्यते। वेन किमुत्प्रेक्षित भवति । तस्य विशेषणपदानामौचित्य प्रदर्शयत । काव्यवृत्तम्-अस्य मन्दाक्रान्ता' वृत्तस्य गणान् कथयत । अपि काव्यरसस्य सदृशमेतद्वृत्तम् ? (मन्दाक्रान्ताम्बुधिरसनगैर्मो भनौ तौ गयुग्मम् ।) .

·(१००) अर्थसम्बन्धः-आमाणकस्योटाहरण तनवान प्रदर्शयन । (1) मर्यापाय न खलु कमल पुष्यति ( ) मचिवपटे ) मचिवपद व्यापिनो स्थापितो दुर्मति स्वामनियाम। कलशो गज्यम्य महनी हानिमगेन् । (.) अधिगन्नुमनवर यगो नियत ( ) बहुधा पाटिनापि प्रहाटो यो मनुज न जीवति। हरिभक्तिं न तन्याजा (३) प्रामादगिन्यग्म्यापि रामो न ( ) नाग्दम्य ममागमन माधुना गन्हायते प्राप्ती वान्नांकि । (८) क्रियानिदि मत्त्वं भवति महना ( ) रामवनवामन अयोया उदासी- नापत्रण। नाऽभवन्। (') न निश्चिताधाद् विग्मन्ति ( )म्बामिकार्यार्थ सिंहदुर्गे धागतीर्थे पतितो वाग्म्नानाजिर्जयति (:) महाजनस्य सम्पर्क यस्य ( ) वानरसहायोऽपि गमो रावण- नीननिराग्छ । मजयन। धीग । दात्रिंशः : पाठः। चारुदत्तकृतमायकस्य रक्षणम् । (तन प्रविशनि चाम्ढतो विपक्व ।) विदूषकः-भोः, पथ्य पश्य पुष्पक्रण्डकनीर्णोद्यानस्य सश्रीकताम् । चारुदत्तः-वयस्य. एवमेतत् । तथा हि । वणिज इव भान्ति नरव. पण्यानीच स्थितानि कुसुमानि । गुल्कमित्र साधयन्तो मधुकरपुल्याः प्रविचरन्ति ॥ १ ॥ विदृपकः-भोः, दृढमसंस्काररमणीय शिलातलमुपविशतु भवान् ।

·( १०७)
चारुदत्तः---(उपविश्य ) वयस्य, चिरयति वर्धमानकः ।
विदूषकः-भणितो मया वर्धमानको वसन्तसेनां गृहीत्वा लघु
लघ्वागच्छेति ।
चारुदत्त:--तकि चिरयति ।
किं यात्यस्य पुरः शनैः प्रवहणं तस्यान्तरं मार्गत
भग्नेऽक्ष परिवर्तनं प्रकुरुते छिन्नोऽथ वा प्रग्रहः ।
वर्मन्युज्झितदाख्वारितगतिर्मार्गान्तरं याचते
स्वैरं प्रेरितगोयुगः किमथवा स्वच्छन्दमागच्छति ॥ २॥
(प्रविश्य गुप्तार्यकप्रवहणस्थः।)
चेट:-यातं गावौ यातम् ।
आर्यकः-(स्वगतम्)
नरपतिपुरुषाणा दर्शनाद्भीतभीतः
सनिगडचरणत्वात्सावशेषापसार ।
अविदितमधिरूढो यामि साधोस्तु याने
परभृत इब नीडे रक्षितो वायसीभिः ॥ ३॥
अहो नगरात्सुदूरमपक्रान्तोऽस्मि तकिमस्मात्प्रवहणादवतीर्य
वृक्षवाटिकागहनं प्रविशामि । उताहो प्रवणस्वामिनं पश्यामि । अथवा
कृतं वृक्षवाटिकागहनेन । अभ्युपपन्नवत्सलः खलु तत्रभवानार्यचारुदत्तः
श्रूयते । तत्प्रत्यक्षीकृत्य गच्छामि ।
स तावदस्माद्यसनार्णवोत्यित
निरीक्ष्य साधुः समुपैति निर्वृतिम् ।
शरीरमेतद्गतमीदृशी दशा
धृतं मया तस्य महात्मनो गुणैः ॥ ४॥

·(१०८) -- चेट:-दृढ नदुद्यानम् । याबद्रुपसामि । (उपमृत्य। ) आर्य मैत्रेय । विदूषकः-भोः, प्रियं ते निवेदयामि । वर्षमानको मन्त्रयति । आगतया वसन्नसेनया भवितव्यम् । चारुदत्तः -प्रिय न प्रियम् । विदृपक:-दास्या:पुत्र, किं चिरायितोऽसि । चेटः–आर्य मैत्रेय, मा कुम्य | यानालरण विस्मृतमिति कृवा गतागत कुर्वश्चिरायितोऽस्मि । चारुदत्तः-वर्धमानक, परिवर्तय प्रवहणम् । सखे मैत्रय, अत्र- तारय वसन्तर्मनाम् । विदूषकः-किं निगडेन बद्धावस्या पादों येन स्वय नावतरति । टन्याय प्रवहणमुद्घाट्य ) भो, न वसन्तसेना । वसन्तसेन खल्वेष । चारुदत्तः-वयम्य, अल परिहासेन | न कालमपेक्षते स्नेहः । अथवा स्वयमेवावतारयामि । (इत्युत्तिष्ठति ।) आर्यकः--(दृष्ट्वा ) अये, अयमेव प्रवहणस्वामी । न केवल श्रुतिरमणीयो दृष्टिरमणीयोऽपि । हन्त रक्षितोऽस्मि । चारुदत्तः-(प्रवणमधिस्य दृष्ट्वा च ) अये, तन्कोऽयम् । करिकरसमबाहु. सिंहपीनोन्नतास' पृथुतरसमवान्ताम्रलोलायतामः । कयमिदमसमान प्राप्त एवविधो यो वहति निगडमेक पाटलग्न महात्मा ॥५॥ तत. को भवान् । आर्यक.--शरणागतो गोपालप्रकृतिरार्यकोऽस्मि ।

·(१०९) चारुदत्तः-किं घोषादानीय योऽसौ राज्ञा पालकेन बद्धः । आर्यक:--अथ किम् । चारुदत्त: विधिनैवोपनीतस्त्वं चक्षुर्विषयमागतः । अपि प्राणानह जह्या न तु त्वां शरणागतम् ॥ ६॥ (आर्यको हर्ष नाटयति ।) चारुदत्तः-वर्धमानक, चरणान्निगडमपनय । चेटः-यदार्य आज्ञापयति । (तथा कृत्वा) आर्य, अपनीतानि निगडानि । आर्यकः-स्नेहमयान्यन्यानि दृढतराणि दत्तानि । विदूपकः-सङ्गच्छस्व निगडानि । एषोऽपि मुक्तः । साम्प्रतं वयं ब्रजिष्यामः। चारुदत्तः-धिक्शान्तम् । आर्यकः-सखे चारुदत्त, अहमपि प्रणयेनेदं प्रवणमारूढः । तत्क्षन्तव्यम्। चारुदत्तः-अलकृतोऽस्मि स्वयग्राहप्रणयेन भवता । आर्यक:-अभ्यनुज्ञातो भवता गन्तुमिच्छामि । चारुदत्तः-गम्यताम् । आर्यकः-भवतु, अवतरामि । चारुदत्तः सखे, नावतरितव्यम् । प्रत्यमापनीतसंयमनस्य भवतो लघुसञ्चारा गतिः । सुलभपुरुषसञ्चारेऽस्मिन् प्रदेशे प्रवहणं विश्वासमुत्पादयति । तत्प्रवहणेनैव गम्यताम् । आर्यक:- -यथाह भवान् ।

·(१९०). - चारुदत्तः- क्षमण वन वान्धवान् आर्यकः ननु मया लग्यो भवान् बान्धवः चारुदत्तः म्मतव्योऽस्मि कयान्नरेषु भवता आर्यकः- स्वान्मापि विम्मयते । चारुदत्त:- त्वा रक्षन्तु पयि प्रयान्तममरा. आर्यकः सरभितोऽह त्वया चारुदत्तः स्वैर्भाग्यः परिरक्षितोऽसि आर्यकः ननु हे तत्रापि हेतुर्भवान् ॥ ७॥ चारुदत्तः–यनोद्यते पालके महती रक्षा वर्तते, तच्छीत्रमप- क्रामतु भवान् । आर्यकः-एव पुनर्दर्शनाय । ( इति निष्कान्त । चारुदत्तः- कृत्वैव मनुजपतेर्महद् व्यलीक स्थातु हि क्षणमपि न प्रशस्तमस्मिन् ।

·(१११) मैत्रेय क्षिप निगडं पुराणकूपे पश्येयुः क्षितिपतयो हि चारदृष्टया ॥ ८ ॥ तदेहि । गच्छावः । ( इति निष्कान्त ।) [ मृच्छकटिके ] प्रश्ना:-कुत्र विचरतो विदूपकचारुदत्तौ ? कस्यागमनमपेक्षित ताभ्याम् कस्यामवस्थाया वर्तत आर्यक ? केन हेतुना चारुदत द्रष्टुमागत स आर्यक । किमर्थ विस्मितश्चारुदत्त प्रवहणस्थ जन दृष्ट्वा ? आर्यक दृष्ट्वा किमकरोत् स चारुदत्त ? स्वभावपरीक्षणम्---विदूपकस्य चारुदत्तस्य स्वभाव तैस्तै- रुदाहरणैर्वर्णयत। शब्दप्रयोगा:-१ अस्मिन् पाठे विध्यर्थ-कृदन्तानि दर्शयत तेषामर्थ व तत्र तत्र विशदीकुस्त । २ प्रशस्तम्-निगडम्-निर्धति--रक्षा-इत्येते शब्दा यस्मिनर्थेऽत्र प्रयुक्तास्त त विस्तरेण दर्शयत । परीक्षणम्-१ वर्धमानकस्यागमने केऽन्तराया उद्वीक्षिताश्चारुदत्तेन । २ केनोपमितमुद्यान प्रथमे श्लोके । सा पूर्णोपमा कथ भवति तद्विस्तरेण दर्शयत । वृत्तम्-अष्टम'लोकस्य वृत्त प्रहर्षिणी । (श्याशाभिर्मनजरगा प्रहर्षिणीयम्।) म र कृत्वैव मनुज पतेर्म हद् व्यली त्रयस्त्रिंशः पाठः। धर्मे सत्यस्य माहात्म्यम् । -oct- अथात्र वेदप्रतिपाद्यस्य धर्मस्य मूलतत्त्व सत्यमस्ति । तथाहि शतपथ- ब्राह्मणे पठ्यते । स नैव व्यभवत् तच्छ्योरूपमत्यसृजत धर्मम् । तदेतत् ·(११२) अत्रस्य भत्र यद्धर्मस्तस्मात्पर नास्ति । अथो अवलीयान् बलीयास- माशसते धर्मेण यथा राजेष्ट यो वै स धर्मः सत्यम् 'इत्यादि । ऐतरेय- ब्राह्मणेऽपि-ऋत वात्र दीक्षा सत्य टीभा तस्माहीक्षितेन सत्यमेव अदितव्य' इति । यद्यपि मनुष्येषु सर्वदा सत्यमेव बदितु को नाम शकुयात् भ्रमप्रमादादिटोपेण कढाचिढप्यसत्यभाषण प्रसज्येत । तथापि यो वै स्त्रयमनुभूतमेव भापितुमभ्यस्येत्तस्य प्रायशो नानृतभापण स्यात् । मनुष्यशरीरे हि सन्यरूप चक्षुर्देवैर्निहितम् । अत एव कनिदर्थ भापमाण प्रत्याह लोकः । 'अयि भो यदात्य, दृष्टवानसि तत्' । तत् दृष्टवान- स्मीति यदा स ब्रूते तदा श्रद्दधते जना नान्यथेति । स्पष्टचायमर्योऽपि ब्राह्मण एवानुपट प्रदर्शितः । एव च ' या नानाविधा दान व्रतानि नियमा यमाः । योगो ज्ञान चैवमाद्य रूप सत्यस्य वै बहु ॥ तथा च ऋग्वेदे श्रूयते । 'ऋतस्य दृढा धरुणानि सन्ति पुरूणि चन्द्रा वपुपे वकृषि' इति । ऋतस्य सत्यरूपस्य धर्मस्य वर्भूपि शरीराणि पुरूणि वहृनि सन्ति । तानि धरुणानि पतता जनाना धारकाणि दृढा दृढानि चन्द्रा आह्लादकानि च सन्तीति तदर्थः । तस्माद्यो मनुष्यः सत्यात् प्रमाद्यति सोऽधर्मेणाभि भूतो महति सङ्कटे पतति । ततस्तस्य सङ्कटान्मुक्तये सत्यावलम्ब विना नान्यः कश्चिदुपायोऽस्ति । यो हि सत्य परिपालयन् वर्तेत स नूनमुत्तमा पदवीमारोहेत् । [आर्यविद्यासुधाकरे] प्रया:--किं नाम धर्मस्य मूलतत्त्वम ? तस्य माहात्म्य कथ वर्णित ब्राह्मण- मन्येयु ? केन कारणन जनो व्यवहारेप्वसत्यभापण उद्युतो भवति ? सत्या- मत्ययोरन्तर कथ ज्ञायते जन ? सत्यस्य कानि स्पाणि वेदेषु वर्णितानि ?

·(११३) शब्दप्रयोगा:-श्रेयोरूपम्-दीक्षा-धरुणानि-चन्द्रा इत्येतेषा पदानां स्थाने स्थाने यदौचित्य दृश्यते तत् स्पष्टीकुरुत । दृष्टान्तःकेनापि सचिवेन कस्मायपि राजे सत्यासत्ययोरन्तर स्फुट प्रदर्शितम् । सा कथा विस्तरेण कथ्यताम् । व्यवहारेषु सत्यभाषणं श्रेयस्कर कथं भवति तदुदाहरणेन दर्शयत । चतुस्त्रिंशः पाठः। वसन्तवर्णनम् । 400/- नवाभिलाषस्य विलासिजन्तोरभीष्टसिद्धयर्थमिव प्रकृत्या । समीरितो भूमितलं वसन्त ऋतोरधीशः स्वयमागतोऽस्ति ॥ १॥ स मन्मयो नूतनवेशरम्यस्तं सत्वरं पृष्ठत एव याति । किं नाम मित्र परमप्यनुक्त न साहचर्य भजते प्रियस्य ।। २ ।। श्रीखण्डशैलो द्युमणेवियोगान्निःश्वासकल्पं पवन जहाति । को नाम तूष्णीं सुहृदो जडोऽपि वियोगपीडासहने समीशः ।। ३ ।। विभाकरोऽसौ मलयाचलस्य निःश्वाससम्पर्कभयेन किं नु । नवीनदेशेक्षणकौतुकाद्वा द्रुतं द्रुत गच्छति तीव्रतापः ॥ ४ ॥ यो दक्षिणस्या दिशि मन्दतेजाः प्रवर्तते स्म प्रखरप्रतापः। वेरकाष्ठामुपगम्य सोऽत्र स्थानोपयोगः खल तत्र हेतुः ॥ ५ ॥ हिमाद्विमुक्तो मिहिरोऽथवाऽस्मिन् हिमालय याति हिमं विहन्तुम् । सचेतनो नाम समीहते को ग्रहीतुमस्मिन् प्रतिशात्रवं न ॥ ६ ॥ ८ ·(१९४) कूजत्पतगास्तरवः किमस्मिन्नान्दोलितै पल्लवबाहुभिः स्वै । ऋतोरधीश हिमतीत्रशत्रु समाझ्यन्तीव समादरेण ॥ ७ ॥ वनस्थली पुष्पितवल्लरीभिर्विहङ्गना श्रवणाभ्युपायें । गुजविरेफै रमणीव भाति सयौवना भूपणभूपितेव ॥ ८ ॥ पडघ्यस्ले मधुमोदमत्ता पुष्पान्तरं स्वादुतर श्रयन्ति । पिका. मुकण्टा सहकारशाखामाश्रित्य गायन्ति कल मुखेन ॥ ९ ॥ महीरुहा पलवपुष्पबन्न पुष्पाणि नित्य समधूनि भान्ति । मधूनि पयानि च भृङ्गसार्यभृङ्गा समग्रा ससुखा भवन्ति ॥ १० ॥ अस्मिन् सकामा युवतिर्न का स्यात् को न प्रदेशो रमणीयताब्यः । का बलरी पल्लविना न रम्या किं पुलपुण्ण न मुद्रं ददाति ॥ ११ ॥ रक्तारविन्द सुपमाविभानं सरोगत धूमभभृगयुक्तम् । अग्निस्फुल्लिङ्गोच्चयरेणुरम्य जानन्ति वह्निं स्मरकिङ्करीघा ॥ १२ ॥ मुवर्णपुष्पेण बन क्वचित् स्यात् सुवर्णवर्ण नवकिंशुकेन । नवारणाभ ननु कुन्दपुणैः शुभ्र सुनील नवनीलपुष्पैः ॥ १३ ॥ स कुसुममधुपाभिर्वलरीभि समन्ता- दधिगतमुपमोऽसी रम्यदृग्यो वमन्न । भवतु कमलमालालङ्कृतो नीरचुम्बि- मलयनगनभस्वाञ्चारवेश सुखाय ॥ १४ ॥ [महदयानन्हें] प्रश्ना:--किमर्थ वसन्न जना 'मनोरधीश' इति वदन्ति ? कथ वहति पवनस्तहा कथ च तपन्ति रविकिरणा.? का दिश प्रति चलति सूयो वसन्ते ? तेन किं भवति हिमाचलस्य ?

·(११५) परीक्षणम्-कं भाव मनसि समुत्पादयति काव्यस्यास्य पठनम् । के श्लोका रम्यतमा वर्तन्तेऽदृष्टया भाषादृष्टया च । अत्र कवियत् पश्यति शृणोति यच्चानुभवति तनिवेदयत । तृतीये सप्तमे च श्लोके भूतार्थ कथमन्यथा प्रदर्शयति कविः । 'निःश्वास'-'समादरेण' इति पदाभ्या किं सूचयति । दशमे श्लोके किं वर्णितं कविना । सा स्वभावोतिरिति कथं ज्ञायते। समासा:-नूतनवेशरम्य, निश्वाससम्पर्कभयेन, मन्दतेजाः, कूजत्पतङ्गाः श्रवणाभ्युपायै , समधूनि, नवारुणाभम्, अधिगतसुषमः--इत्यादीना विग्रहान् कृत्वा नामानि कथयत। शब्दप्रयोगा:-द्वादशे चतुर्दशे च श्लोके यानि विशेषणपदानि सन्ति तेषामौचित्य प्रदर्शयत। काव्यवृत्तम्-अस्य काव्यस्य वृत्त कथयित्वा गणादिकान् दर्शयत । पञ्चत्रिंशः : पाठः। श्रीकृष्णदौत्यम् । दुर्योधनः-भो दूत, धर्मात्मजो वायुसुतश्च भीमो भ्रातार्जुनो मे त्रिदशेन्द्रसूनुः । यमौ च तावश्विसुतौ विनीतौ सर्वे सभृत्याः कुशलोपपन्नाः ॥ १॥ वासुदेवः-सदृशमेतद् गान्धारीपुत्रस्य । अथ किमथ किम् । कुशलिनः सर्वे । भवतो राज्ये शरीरे बाह्याभ्यन्तरे च कुशलमनामयं च पृष्ट्वा विज्ञापयन्ति युधिष्ठिरादयः पाण्डवाः । अनुभूतं महद् दुःखं सम्पूर्णः समयः स च । अस्माकमपि धर्म्य यद् दायाद्य तद् विभज्यताम् ॥ २॥ इति । दुर्योधनः-कथ कथं दायाद्यमिति । भोः, वने पितृव्यो मृगयाप्रसङ्गतः

·(११६)
-
कृतापराधो मुनिगापमाप्तवान् ।
तहाप्रभृत्येव स दारनिःस्पृहः
परात्मजाना पितृतां कय व्रजेत् ।। ३ ।।
वासुदेवः -पुराविद भवन्तं पृच्छामि-
विचित्रवीर्यों विषयी विपत्ति
क्षयेण यातः पुनरम्बिकायाम् ।
व्यासेन जातो धृतराष्ट्र एप
लमेत राज्य जनकः कयं ते ॥ ४ ॥
मा मा भवान्,
एव परस्परविरोधविवर्धनेन
गीन भवेत् कुरुकुल नृप नामशेतम् ।
नत् कर्तुमर्हति भवानपकृप्य रोप
यत् त्वां युधिष्टिरमुखाः प्रणयाद् अवन्ति ।। ५ ।।
दुर्योधनः
भो
दूत, न जानाति भवान् राज्यव्यवहारम् ।
राज्यं नाम नृपात्मजे. सदृढयर्जित्वा रिपून भुज्यते
तल्लोके न तु याच्यते न तु पुनर्दीनाय वा टीयते ।
काड्डा चेन्नृपतित्वमाप्तुमचिरात् कुर्वन्तु ते साहस
स्वैर वा प्रविशन्तु शान्तमतिभिर्जुष्टं शमायाश्रमम् ॥ ६ ॥
वासुदेवः-भोः सुयोधन, अलमलं बन्धुजने पख्यमभिवातुम् ।
पुण्यसञ्चयसंप्राप्तामधिगम्य नृपश्रियम् ।
वश्चयेद् यः सुन्धून् स भवेद् विफलश्रमः ॥ ७ ॥
दुर्योधनः-भो दूत,
श्याल तब गुरोर्भूप के प्रति न ते दया ।
कयमस्माकमेव स्यात् तेषु नित्यापकारिषु ॥ ८ ॥

·(११७)
वासुदेवः–अलं तन्मदोषतो ज्ञातुम् ।
कृत्वा पुत्रवियोगार्ती बहुशो जननीं मम ।
वृद्ध स्वपितरं
बवा
हतोऽयं
मृत्युना स्वयम् ॥ ९॥
दुर्योधनः-सर्वथा वश्चितस्त्वया कंसः । अलमात्मस्तवेन ।
न शौर्यमेतत् । पश्य-
जामातनाशव्यसनाभितप्ते रोपाभिभूते मगधेश्वरेऽथ ।
पलायमानस्य भयातुरस्य शौर्यं तदेतत् क गतं तवासीत् ॥ १० ॥
वासुदेव:-भोः सुयोधन, देशकालावस्थापेक्षि खल शौर्यं नयानु-
गामिनाम् । इह तिष्ठतु तावदस्मद्गतः परिहासः । स्वकार्यमनुष्ठीयताम् ।
कर्तव्यो भ्रातृषु स्नेहो विस्मर्तव्या गुणेतराः ।
सम्बन्धो बन्धुभिः श्रेयान् लोकयोरुभयोरपि ॥ ११ ॥
दुर्योधनः-
देवात्मजैर्मनुष्याणां कथं वा बन्धुता भवेत् ।
पिष्टपेषणमेतावत् पर्याप्त छिद्यतां कथा ॥ १२ ॥
वासुदेवः-(आत्मगतम्)
प्रसाद्यमानः साम्नाऽयं न स्वभावं विमुञ्चति ।
हन्त संक्षोभयाम्येन वचोमिः परुषाक्षरैः ॥ १३ ॥
प्रकाशम् ) भोः सुयोधन, किं न जानीषेऽर्जुनस्य बलपराक्रमम् ?
दुर्योधनः-न जाने ।
वासुदेवः-भोः श्रूयताम्-
कैरातं वपुरास्थितः पशुपतियुद्धेन सन्तोषितो
वढेः खाण्डवमश्नतः सुमहती वृष्टिः शरैश्छादिता ।
देवेन्द्रार्तिकरा निवातकवचा नीताः क्षय लीलया
नन्वेकेन तदा विराटनगरे भीष्मादयो निर्जिताः ॥ १४ ॥

·(११८) अपि च । तथापि प्रत्यक्षमपरं कथयामि । ननु व चित्रसेनेन नीयमानो नभस्तलम् । विक्रोशन् घोषयात्राया फाल्गुननैव मोक्षित ॥ १५ ॥ किंबहुना । दातुमर्हसि महास्याद् गज्या धृतराष्ट्रज । अन्यया सागगन्ता गा हरिप्यन्ति हि पाण्डवाः ॥ १६ ॥ दुर्योधनः- कय कय हरिष्यन्नि हि पाण्टया । प्रहरति यदि युड़े मारना भीमम्पी प्रहरति यति माक्षात् पार्थस्पेण शकः । पम्पवचनदन बचोभिर्न दाम्ये तृणमपि पितृभुन वीर्यगुप्त स्वगन्ये ॥ १७ ॥ वासुदेवः-भो. कुबुलकलभूत, अयगोल्व, वय किल तृणान्नगभिभाषकाः । दुर्योधनः-भो गोपाठक. तृणान्नगभिभाप्यो भवान् । अबया प्रमदा हवा हय गोवृपमेव च । मटानपि मुनिर्टनो वक्तुमिन्छसि साधुभिः ॥ १८ ॥ वासुदेवः-भो मुयोधन, ननु क्षिपनि माम् । दुर्योधनः ननु मन्यमवेतन् । वामुदेवः-गन्ठामि नावन् । दुर्योधनः- पशुग्युरोद्धतरेणुलपितागो जमेव । विफलीकृत काल ! वासुदेवः -एवंमवास्नु । न चयमनुक्तसन्देशा गन्तुमिन्छाम । नहाकर्ण्यता युधिष्ठिरस्य मन्देश । दुर्योधनः-आः, अभाप्यस्वम् । -गन्छ गन्छ :

·(११९) ·(१२०) अहमवधृतपाण्डरातपत्रो द्विजवरहरूलधृताम्बुसिक्तमूर्धा । अवनतनृपमण्डलानुयात्रैः सह कथयामि भवद्विधैर्न भाये ॥ १९ ॥ वासुदेवःन व्याहरति किल मां सुयोधन । भो', शठ वान्धवनिःस्नेह काक केकर पिङ्गल । त्वदर्थाद् कुरुवशोऽयमचिरानाशमप्यति ॥ २० ॥ भो भो राजानः, गच्छामस्तावत् । दुर्योधनः-कय यास्यति किल केशवः । दुःशासन, दुर्मर्पण, दुर्मुख, दुर्बुद्धे, दुष्टेश्वर, दृतसमुदाचारमनिक्रान्तः केशवो वव्यताम् । कयमशक्ताः । दुशासन, न समर्थ. खल्वसि । कारतुरगनिहन्ता कसहन्ता स कृष्णः पशुपकुलनिवासादानुजीव्यानभिज्ञः । हतभुजबलवीर्यः पार्थिवाना समक्षं स्ववचनकृतदोपो बध्यतामेप शीघ्रम् ॥ २१ ॥ अयमशक्तः । मातुल, वध्यतामय केशव । कय पराङ्मुख. पतति । भवतु, अहमेव पाशैर्वनामि । (पाशमुद्यम्योपसर्पति ।) वासुदेवः-कथ मवितुकामो मा क्लि सुयोधनः । भवतु, सुयोधनस्य सामर्थ्य पश्यामि । (विश्वरूपमास्थित ।) दुर्योधनः-भो दूत, सृजसि यदि समन्ताद् देवमायाः स्वमायाः प्रहरसि यदि वा त्वं दुर्निवारैः सुरातः । हयगजवृपभाणां पातनाजानढो नरपतिगणमध्ये बध्यसे त्व मयाद्य ॥ २२ ।।

·(१२१) आः, तिष्ठेदानीम् । कथं न दृष्टः केशवः । अयं केशवः । अहो हस्त्रत्व केशवस्य । आः, तिष्ठेदानीम् । कथ न दृष्टः केशवः । अय केशवः । अहो दीर्घत्व केशवस्य । कयं न दृष्टः केशवः । अय केशवः । सर्वत्र मन्त्रशालाया केशवा भवन्ति । किमिदानी करिप्ये । भवतु, दृष्टम् । भो भो राजानः, एकेनैकः केशवो वध्यताम् । कथ स्वयमेव पाशैर्बद्धाः पतन्ति राजानः । साधु, भो जृम्भक, साधु । मत्कार्मुकोदरविनिःसृतबाणजालै- विद्ध क्षरमतजरञ्जितसर्वगात्रम् । पश्यन्तु पाण्डुतनयाः शिविरोपनीत त्वां वाप्परुद्धनयना परिनिःश्वसन्तः ।। २३ ।। (निष्कान्त ।) [दूतवाक्ये वृत्तम्-अस्मिन् पाठे वर्तमानाना श्लोकानां सलक्षण सोदाहरण वृत्तानि कथयत। : प्रश्नाः-वासुदेव दृष्ट्वा कि पृच्छति दुर्योधन प्रथमम् ? किमर्थं पाण्डवेभ्यो राज्याध दातु नेच्छति दुर्योधनः ? को दोपो दर्शित कृष्णस्य दुयाँधनेन । कुत्र दृष्ट पराक्रमोऽर्जुनस्य केनोद्भूत कलह कृष्णसुयोधनयो ? कि कर्तुमुद्यतो दुर्योधन कृष्णस्य ? कथमात्मान रक्षितवान् वासुदेव ? नाट्यम्-एष सवाददछात्राभ्या छात्रगणाभ्या वा नाव्यताम् । शब्दप्रयोगाः-दायाद्यम्-परात्मजा-परुपम्-परिहास.-पिष्टपेपणम्- कैरातम्–गाम्-गोपालक-जृम्भक । [एते शब्दा केष्वर्थेपु प्रयुक्ता अस्मिन् सवादे । तेष्वधोरेखितयो. शब्दयो सिद्धि स्पष्टीक्रियताम् ।] कथावर्णनम्-पञ्चदशे श्लोके या कथा निरूपिता सा विस्तरेण लिख्यताम् । सारकथनम् येन क्रमेण कृष्णदुर्योधनयो सवादोऽभवत् स सक्षेपत कथ्यतामा

·(१२२)
पइत्रिंशः पाठः।
भार्गव दाशरथ्योः सङ्ग्रामः ।
लक्ष्मण:-( सकौतुकम् )
मौवी धनुस्तनुरिय च विभर्ति मौजी
वाणाः कुशाश्च विलसन्ति करे शितापाः ।
धारोज्ज्वल: परशुरेप कमण्डलुश्च
तबीरशान्तरसयोः किमय विकारः ॥ १ ॥
आर्य, किं पुनरिद ब्रह्ममत्रवर्णात्मक चित्रमिव स्फुरति ?
रामः-वत्स, न विदित ते ? नन्वय स भगवान् भार्गवो येन
क्रौञ्चमहीधरशिखरं विद्ध छिन्न च यस्य क्रीडाकुठारेण हेयपतेरुडाम-
दोकाननम् ।
लक्ष्मणः-सर्हि विस्मयनीयशीलो भगवान् ।
रामः-विस्मयनीयशीलानां शिखामणिरिति वक्तव्यम् । (उपसृत्य)
भगवन् , एप सानुजस्य मे प्रश्रयरमणीयः प्रणाम. 1
जामदग्न्यः-समरविजयी भूयाः ।
रामः-भगवन्, अनुगृहीतोऽस्मि ।
भार्गवः-(स्वगतम्)
(सकरुणम् ) रामे चन्द्राभिरामे विनयवति शिशौ किं प्रकुप्यातिमात्र
(सक्रोधम् ) हु चाप चन्द्रमौलेश्चपलमतिरसाविक्षुभञ्ज वभञ्ज ।
(पुन सानुक्रोगम् ) बाला वैधव्यदीक्षां जनकनृपसुना नाहतीय मदनाद्
(पुन सामर्पम् ) आः शान्तो मे कुठारः कथमयमधुना रेणुकाकण्ठशत्रुः ॥ २॥

·(१२३)
(प्रकाशम् ) दाशरथे, इयमसौ मे त्वयि समुदाचारानुसारिणी वाग्वृत्तिरेव ।
रामः-(विहस्य ) मनोवृत्तिस्तु कीदृशी?
भार्गव:--चण्डीशकार्मुकविमर्डकयोस्तव बाहोर्दर्प कठिनेनानेन
कुठारेण शातयामि ।
रामः-भगवन् , निग्रहानुग्रहयोः स्वाधीनोऽय जनः । परं ते
कोपवीज ज्ञातुमिच्छामि ।
भार्गव:--अहो दन्धिता | ननु रे न भग्न किं त्वया जगद्गुरु-
शरासनम् ?
-भगवन् , अलीकलोकवार्तया निरपराधे मयि मुधा कोप-
कलङ्कितोऽसि ।
भार्गवः तत् किं स्वस्ति हरकार्मुकाय ?
रामः-नहि नहि ।
भार्गवः-तत् कय निरपराधोऽसि ।
रामः
मया स्पृष्ट न वा स्पृष्ट कार्मुक पुरवैरिणः ।
भगवन्नात्मनैवेदमभयत करोमि किम् ॥ ३ ॥
भार्गवः—आः, कय रे चन्दनदिग्ध नाराच निधाय हृदय मे
शीतलयसि ? तटलमनेन । (कुठारमुद्यम्य ) हे राम हरकार्मुकमगसञ्जात-
पातक, तवैप कठोरधारो निष्करुणः कुठारः कण्ठ विशतु । नत्
प्रवीरो भव ।
हार• कण्ठ विशतु यदि वा तीक्ष्णधारः कुठारः
स्त्रीणा नेत्राण्यधिवसतु नः कज्जलं वा जल वा ।
संपश्यामो ध्रुवमिह सुख प्रेतभर्तुर्मुख वा ।
यद्वा तद्वा भवतु न वय ब्राह्मणेषु प्रवीराः ॥ ४ ॥

·(१२४" भार्गवः– (सामर्पम् ) क्य मां प्रणतिपात्र मुनिमात्र मन्यसे ? कथ भत्रियजातिगर्वितो ब्राह्मणजाति तृणाय मन्यसे ? स एव जामदग्न्यः खल्बह य क्षत्रकण्ठविगलदुष्णासृजोऽजलीन् समर्प्य पितृस्तोपयामास । रामः-हे भृगुतिलक, आत्मनो यशोवित्त मुधा मा हारय । भार्गवः कय रे हारयिष्यामि ? ( विमृश्य ) अथवा- किं नाम वाग्डम्बरपण्डितेषु युप्मासु वाणी. प्रचुरा प्रयुञ्ज । वाणान् रिपुप्राणहरान् मढीयान् सर्वेऽपि यूय सहिताः सहध्वम् ॥ ५ ॥ रामः-नन्वहमेव सहिये । भार्गवः रे तब गुरुरपि कौशिको मन्नाराचभयात् पद्मासनं भगवन्त ब्राह्मीं तनु ययाचे | रामः-कय गुरूनप्यधिक्षिपसि ? तटतःपरं न सहिष्ये । ( साटोपम् ) अये जामदग्न्य, तत् कुलिशकठिन कोदण्ड रामेणैवानेन भग्नम् । भवतु तत् त्रैयक्ष वा नारायणीय वा । मम दोविलासस्तन्न गणयति । भार्गवः–साधु रे क्षत्रियपोत साधु, यत् किल जामदग्न्य- नाम्नश्चण्डधाम्नः पुरतः खद्योत इव विद्योतसे । रामः-अलमल वाग्डम्बरेणानेन । क्रियतां यथाभिलपितम् । भार्गव:-यदि शक्तोऽसि तदेहि । समरक्षमा क्षमामवतरावः । (इति निष्कान्तो।) [प्रसनराघवे] प्रश्ना:-किं किमासीत् परशुरामस्य हस्तयो. गरीरे च? के पराक्रम. कृतस्तेन ? कीा आशीर्वादो जामदग्न्यस्य ? किमर्थ कुपितो भार्गवो राम- चन्द्राय ? किमर्थ रामचन्द्र प्रथम भार्गवेण सह योद्ध नोद्यतोऽभवत् ? अनन्तरं केन कारणेन क्रुद्धो रामचन्द्र प्रवीरोऽभवत् ?

·(१२५)
नाट्यम्-एप समादपनि मानिनयं नाटयितव्यः ।
परीक्षणम्-१ प्रधन के पंवारशान्नग्गी निम्मी । २ दिनीये
•गेके रिमर्थ पगिंग भावान्तर नाटयति भार्ग. । ३ स्तु, गे, शनि
पदानि रमीयानि गन्नि । स्थ नाभिप्रायस्तः पोषिलो भवा । ४ 'न वय
बामणेषु प्रजाराः' इति रामपगनेन रिमर्थ हो जामान्य ।
स्वभाववर्णनम्-भाग्यगमनन्टगो म्मानी साने स्थान पथ प्रागिनी
रपिना तदिगनीशियनाम।
वृत्तम्-दिनीय रस्स गन सधग। (मनयांना प्रण निमुनियनि-
युना मगधग सीनितेयम्।)
न
राग २ हानिग दिन' शी शिना ir प्राया तिगामम् ।
ननुपरम्य त शिगरिणी। (रंग उर गमगमगलाग शिरिणी ।)
तिरपा राना नानियत।
सप्तत्रिंशः पाठः।
अनुगामनम् ।
मा
बैठमनूच्याचार्योऽन्तवामिनमनुशास्ति । मन्य बद । धर्म चर ।
स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रिय धनमान्य प्रजातन्तु
व्यबन्छन्सी । सयान प्रमदितव्यम् । धर्मान्न प्रमदितव्यम् । कुगतान
प्रमदितव्यम् । भूयं न प्रमदितव्यम्, स्वान्यायप्रवचनान्या
प्रमदितव्यम् । देवपितृकार्यान्या न प्रमदितव्यम् ।
मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव | अतिथिदेवो भव ।
यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेविनन्यानि, नो इतराणि ।

·(१२६) यान्यस्माक सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि, नो इतराणि । ये के चास्मच्छेयासो ब्राह्मणास्तंपा त्वयासन न प्रश्वसितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयाऽढेयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया देयम् । भिया देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ने कर्मविचिकिमा या वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् ये तत्र ब्राह्मणा मम्मर्शिनः युक्ता आयुक्ता अक्षा धर्मकामा स्यु. यथा ते तत्र वर्तेरन् तथा तत्र वर्तथा । अथाभ्याख्यातेषु ये नत्र ब्राह्मणा. सम्मनिन युक्ता आयुक्ता अक्षा वर्मकामाः स्युः यथा ते तेषु वर्तग्न् तथा तेष्ट वर्तेया । इति । एप आदेश । एप उपदेश । एषा वेठोपनिषत् । एनडनुशासनम् । एवमुपामितव्यम । एव चैतदुपास्यम् । [ननिर्गयारण्यके] । प्रश्राः-एप उपदेश देन कस्न वा छन ? सम्मान प्रमदितन्य छात्रंग गृहस्थन च? के प्रतिग्नि वन्द्या गृहस्वेन ? रिमनुरुग्णीय छात्रेण गृहस्थेन च? किं स्थ वा दय गृहम्थेन । कथ वनितव्य गृहस्थत मह परीक्षणम्--१ पुरा भगतवर्षे कथ विद्यार्जनमकुर्वन् याला । १ कस्मिन् ममये गुरुरेनमुपटंगमागेन् । : शोऽनुगनो गुगेडात्रेषु । कीदृशमाटगे विद्यार्थिना गुरुपु । शब्दप्रयोगा:--प्रमद - अनवद्यानि -प्रथनितव्यम-विचिकिन्मा-अलक्षा- मम्मशिन -दन्येते शब्दा केवधेषु प्रयुक्ता । मप्रति वाड्मयेषु प्रायो न ते दृश्यन्त । अस्मिन् पाठे किमन्यम्यते यत्मप्रति सरतभाषाया नियम- निरुद् भवन् ।

·(१२७) अंष्टात्रिंशः : पाठः। उपदेशपञ्चकम् । वेदो नित्यमधीयतां तदुदितं कर्म स्वनुष्टीयता तेनेशस्य विधीयतामपचितिः काम्ये मतिस्त्यन्यताम् । पापौघः परिधूयता भवसुखे दोपोऽनुसन्धीयता- मात्मेच्छा व्यवसीयता निजगृहात्तूर्ण विनिर्गम्यताम् ॥ १ ॥ सगः सत्सु विधीयता भगवतो भक्तिईदा धीयतां शान्त्यादि. परिचीयतां दृढतर कर्माशु सन्त्यज्यताम् । सद्विद्वानुपसृप्यता प्रतिदिन तत्पादुका सेव्यतां ब्रीकाक्षरमर्थ्यता श्रुतिशिरोवाक्य समाकर्ण्यताम् ।। २ ।। वाक्यार्थश्च विचार्यतां श्रुतिगिरः पक्षः समाश्रीयता दुस्तात् सुविरम्यतां श्रुतिमतस्तर्कोऽनुसन्धीयताम् । ब्रह्मास्मीति विभाव्यतामहरहर्गवः परित्यज्यता देहेऽहमतिरुझता वुधजनैर्वाटः परित्यज्यताम् ।। ३ ।। क्षुद्वयाधिश्च चिकित्स्यता विधिवशात् प्राप्तेन सन्तुप्यता स्वाद्वन्न न तु याच्यता प्रतिदिन भिक्षौषध भुज्यताम् । गीतोष्णादि विपाता न तु वृथा वाक्यं समुच्चार्यता- मौदासीन्यमभीप्स्यता जनकृपानठुर्यमुत्सृज्यताम् ॥ ४ ॥ एकान्ते सुखमास्यता परतरे चेतः समाधीयतां पूर्णात्मा सुसमीक्ष्यतां जगदिदं तद्बाधितं दृश्यताम् । प्राकर्म प्रविलाप्यतां चितिबलान्नाप्युत्तरैः लिप्यता प्रारब्ध विह भुज्यतामथ परब्रह्मात्मना स्थीयताम् ॥ ५॥ [श्रीशङ्कराचार्याष्टकेयु]

·(१२८)
काव्यवृत्तम्-शार्दूलविक्रीडितम् । (सूर्याधैर्यदि मः सजी सततगा
शार्दूलविक्रीडितम् ।)
स
त
ग
वेटो नि | त्यमधी यता त दुटित कर्म स्व नुष्टीय ताम्
प्रश्ना:-किमध्ययन हितावह मानवस्य ? कीश कर्म जन कार्य त्याज्य
वा? केपा सो विधय ? कस्य ध्यान मर्वदानुष्ठेयम ? कीशमन स्वीकरणीय
मुमुक्षुणा कीदृश मुखमनुत्तम शाश्वत च विद्यते ?
परीक्षणम्-कस्मै कृत एष उपदेश शङ्कराचार्य । को रस प्रधानोऽस्मिन्
काव्ये । किं पद बहुधा प्रयुक्त तत्र । कश्च तस्य पटनस्य परिणामो भवति
मनसि । पञ्चसु श्लोकेषु ये विषयाः क्रमेण वर्णितास्तान् सक्षेपत• कथयत । तेषा
परस्परानुसन्धान विस्तरेण प्रदर्शयत।
चरितकथनम्श्रीशङ्कराचार्यचरित सक्षेपतो वर्णयत । तत्र चास्मिन् काव्ये
वर्णितो जीवनक्रमो दृश्यते न वति कथयत ।
नवत्रिंशः पाठः।
पार्वतीविवाह-सम्भारवर्णनम्
कञ्चुकी-आजप्तोऽस्मि सकलकुलाचलचक्रवर्तिना हिमवता यथा-
शिलाधर, पूर्वेचुरेव परमेश्वरप्रहिताः सारुन्धतीका: सप्तर्षय. समागन्य
लब्धवराया वसाया दिनमिट विवाहमङ्गलयोग्यमकल्पयन् । तद्भवता
चौपधिप्रस्थवासिन. पौराः पुरं परिष्क्रियतामिति नियोक्तव्या इति । तत्प्रभो-
नियोगमनुतिष्टामि । (इति परिक्रम्य सर्वतो विलोक्य ) भो भो. पौराः,
सन्नह्यन्ता विचित्रा. प्रतिभवनमिह श्रेणयस्तोरणाना-
मुन्नेप्यन्ता समन्ताद्गगनतललिहः केतनानां पताकाः ।

·(१२९) - संसिच्यन्तां पटीरद्रवभरितजलै/थयो मुक्तपुप्पाः संप्राप्तोऽसावुमायाः परिणयदिवसो विश्वमाङ्गल्यहेतुः ॥१॥ (आकाश) किं ब्रूय-भत्रचनापागेव सर्वमस्माभिर्द्विगुण- माचरितमिति । (सर्वतो निर्वर्ण्य सहर्षम् ) अहो, अस्मदादेशापागेत्र प्रवृत्तमहोत्सव नगरम् । तथा हि- एपा चन्दनमालिका विरचिता चूतप्रवालैनचे रम्भास्तम्भपरिकृतेषु भवनद्वारेपु संलक्ष्यते। आमन्द्रध्वनयः कणन्ति मुरजा मूर्छन्ति तन्त्रीस्वराः सिञ्जानैर्मणिभूपणैस्तत इतो नृत्यन्ति वाराङ्गनाः ॥ २ ॥ उतश्व, उत्सर्पदागरवधूपपरम्पराभिः प्रादुर्भवत्यभिनवो जलदागमोऽयम् । उन्नद्धतोरणमणिप्रभया स्फुरन्त्या सजायते च शतमन्युशरासनधीः ॥ ३ ॥ नदेन प्रवर्तमान पुरपरिष्कारं प्रभवे निवेदयामि । [ ततः प्रविशति विविक्तस्थानमधिवसन् हिमवान् । हिमवान्- पूर्व नारदसूचनेन महता चन्द्रार्धचूडामणि- र्जामातेत्यभवत् पुनस्तदनु तत्सम्प्राप्तिराकादिक्षता । लब्धोऽसौ तपसा मया दिनमिद तस्याश्च वैवाहिक जातो विनगणानतीत्य कृतिनामद्याहमग्रेसरः ॥ ४ ॥ शिलाधरः---( उपसृत्य ) जयतु स्वामी । हिमवान् किं पुरपरिष्कारः प्रवर्तितो भवता ? ९

·(१३०
शिलाधरः-स्वामिन् , अस्मदीयोऽयमुत्सव इति प्रत्येक पौराणा-
मभिमानः । कथं परिहीयते पुरपरिष्कारः । सर्वे द्विगुणमाचरित पोरः ।
हिमवान्—शिलावर, किं सर्वे पर्वताः पार्वतीपरिग्रहमङ्गल
द्रष्टुमागताः।
शिलाधरः-स्वामिन्नवधार्यताम् ।
भूपङ्केरुहकर्णिकायिततनुर्मेरुः सुराणा प्रियो
योक्त्रीभूतभुजगराजकपणस्निग्धोपलो मन्दरः ।
विन्थ्यो व्योमनि भानुमालिपढवीजद्धालशृङ्गावलिः
साक सम्प्रति गन्धमादनमुखैस्त्वां द्रष्टुमभ्यागताः ॥ ५॥
हिमवान्-अथ कैलासः किं करोति ?
शिलाधरः-स्वामिन् , स खलु जामातृपक्षस्थितेनैव सार्धमाग-
मिप्यति ।
हिमवान्–युज्यते । अथ विश्वावसुप्रभृतय आगता गन्धर्वाः
सवधूगणाः?
शिलाधरः-
आतोद्यपाणयः सर्वे गन्धर्वाः सवधूगणाः ।
उपवीणयितुं प्राप्ता मानयन्तस्तबोत्सवम् ॥ ६ ॥
हिमवान्-आगताः किमप्सरसः सार्धममरैः ?
शिलाधरः श्रूयताम् ।
विद्युदल्लीवितानव्यतिकरसुपमा व्योनि विस्तारयन्त्यः
कान्त्या नीलोत्पलानां श्रियमित्र नयनैर्दिङ्मुखैर्दर्शयन्त्यः ।
ज्योत्स्नालक्ष्मी दिवापि स्मितरुचिविसरैर्विप्वगुत्पादयन्त्यः
सर्वाः स्वरियोषा समममरगणैरागताः प्रीतये नः ॥ ७ ॥

·(१३१) हिमवान् यद्येव मन्तःपुरं गत्वा भवान् पार्वती सम्यगल- दियतामित्यभिधत्ताम् । शिलाधर:-यथादिष्टं स्वामिना तथा सर्व सम्पादयिष्यामि । (इति निष्कान्तः।) पार्वतीपरिणये प्रश्नाः-किमाज्ञप्तं हिमवता किमर्थ नगरी परिष्क्रियते? कञ्चुकिना किं दृष्टं नगर्याम् ? ततस्तेन किं कृतम् ' कृतिनामहमद्याप्रेसर. इति कस्मात् कारणान्मन्यते हिमवान् ? के के पर्वता. पार्वतीविवाहमङ्गल द्रष्टुमागता. ? केऽन्ये प्राप्ता औषधिप्रस्थम् ? किं कर्तुमादिष्ट. शिलाधरो हिमवता? वर्णनम्-केषु केषु समारम्भेषु नगरी समलकियते । अलङ्करणप्रकारांश्च विस्तरेण वर्णयत। शब्दप्रयोगा:---उपसर्गयुक्तानामेतेषा धातूनामर्था कथ मिद्यन्ते तदुदा- हरणैर्दर्शयत। कृ, विद्, स्था, नी, हा । समासा:-लब्धवरा। प्रतिभवनम्। स्वरियोषाः। चन्द्रार्धचूडामणि । परिग्रहमजलम् । सवधूगणा. । परीक्षणम् (१) अस्मिन् पाठे क श्लोको रुचिरतम. किमर्थं च तद्विस्तरेण कथ्यताम् । (२) अस्मिन् पाठे पौराणां मनोवृत्तियः पदैः सूचिता भवति तेषामौचित्य स्वारस्य च दर्शयत। वृत्तम्-अस्मिन् पाठे वर्तमानानां श्लोकानां सलक्षणानि वृत्तानि कथयत ।

·(१३२ चत्वारिंशः पाठः। पार्वतीविवाहवर्णनम् । चराचर- (नेपय्ये जम्भारे भव पार्श्वतः परिसरेणायाहि लक्ष्मीपते वेधाः स्त्रस्त्ययनान्यधीष्ट मुनयः प्रबूत रौद्रीमृचम् । चन्द्राविपि चामरे विधुनुतां छत्रीभवाहीश्वर प्रष्टा रुटगणा. प्रयात पवन स्पन्दस्व मन्ढोढयः ॥ १॥ हिमवान्-भगवन्नारद, कोऽयं देवानामित्र कोलाहलः श्रूयते ? नारदः-सक्लजगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयैरु प्यमाणमहिमा गुरुस्ते जामाता चटुलविवाहवेषमास्थाय सह देवगणरित एवाभिवर्तते । अयं कलकलस्तत्पुर सरनन्दिनः प्रोत्सारणाया । तद्भवानग्रंपाणि. प्रत्युद्यातु भगवन्तमिन्दुशेग्वरम् । (ततः प्रविशति गृहीतविवाहवेप शङ्करो देवलोकय ।) शङ्करः-(शार्जिण प्रति ) अमरावतीमतिक्रम्य शोभते पुरमिद- मोपधिप्रस्थम् । शाी-किं परिहीयते महेन्द्रान्महिमहेन्द्रः । शङ्करः-( अवलोक्य ) अभ्युद्गच्छति मामगाधिराजः । तद्वाहना- ढवल्ह्य यास्यामः । (तथा करोति ।) हिमवान्- अचार्मणानामपि दूरमणामकर्तृकाणां वचसामभूमिम् । जामातरं लब्धुममु गिरीशं कियन्ति पुण्यानि मया कृतानि ॥ २ ॥ (इन्युपसर्पति ।)

·(१३३) . शङ्कर: विलोक्य') अतिगुरुचरणक्रमैर्वितन्वन्नवनमितोन्नमितस्थलामिवोर्वीम् । विनयमुपदिशन्निवात्मभाजामयमुपसर्पति मामगाधिराजः ॥ ३ ॥ (हिमवानर्ण्यमुपहरति । शङ्कर- सप्रणाम गृह्णाति ।) (हिमवान् सलज्ज मुखमवनमयति ।) (जामातर पुरस्कृत्य हरिविरश्चिमुखा परिकामन्ति।) ब्रह्मा-भगवन् , कुत्र वैवाहिकी वेदी ? हिमवान्-इत इतो भवन्तः । (सर्व उपसर्पन्ति।) । बृहस्पतिः-हिमवन् , प्रत्यासन्नो मुहूर्तः । तत प्रविशति जयाविजयाभ्या सह पार्वती।) पार्वती-अद्य खलु मे मनोरथकल्पद्रुमः फलं दर्शयति । जया—( सस्मितम् ) हला पार्वति, हला पार्वति, एतावत्तव प्रियसख्यावपि आवां जाते। पार्वती-(सासूयम्) हला विजये, किमेषा भणति ? विजया–हला पार्वति, एषा सरसालापपेशलत्वं दर्शयति । (इत्युपसर्पति।) ब्रह्मा-( शार्जिणं प्रति) भगवन् , सर्वे देवाः सह भूतगणैर्यथा- स्थानमुपविशन्तु । (सर्वे तथा कुर्वन्ति ।) हिमवान्-अस्मत्पक्षाः कुलपर्वताश्च कैलासेन समं वामपार्श्वमुप- विशन्तु। (कुलपर्वताश्च तथा कुर्वन्ति ।) शङ्करः—(पार्वती विलोक्य आत्मगतम्) ·(28ะ) ?

·(१३५)
एषा विशेषरम्या विवाहवेपेण मोहनेन दृशा ।
प्रतिभाति मानसे मे मदनसहस्राणि कल्पयन्तीव ॥ ४ ॥
बृहस्पतिः-मो शङ्कर, वध्वा सहास्यां वेदिकाया प्राङ्मुखो वर्तेथाः ।
(शङ्कर. पार्वत्या सहोपविशति ।)
शङ्करः-(आत्मगतम् )
नन्दितनयनचकोरा नवनवलावण्यकौमुदीविसरा ।
उत्कूलयति मनो मे जलधि सैषा कलेव चान्द्रमसी ॥ ५ ॥
बृहस्पतिः-(अमिमुपसमाधाय ) शङ्कर, त्वदीयेन पाणिना
पार्वत्याः पाणिमवलम्बस्व । (शकरस्तथा करोति ।)
(पार्वती पुलकोद्रेदममिनयति।)
शङ्करः-(आत्मगतम्)
आभाति वालिकेय पाणिस्पर्शेन पुलकितावयवा ।
अभिनववसन्तसङ्गादाविर्मुकुलेव बालचूतलता ॥ ६ ॥
ब्रह्मा-वधूवरौ पावकं प्रदक्षिणां कुरुताम् । (उभौ तथा कुरुतः
(पार्वती शङ्करमवलोकयति । शङ्कर प्रत्यवलोकयति । पार्वती दृष्टिं परावर्तयति ।
शङ्करः--(आत्मगतम् )
अवलोकनाय लोला दृष्टिरियं मृगहशो निवृत्तिमती ।
गत्वा प्रति प्रवाहं राजति शफरी निवर्तमानेव ॥७॥
(वृहस्पति पार्वत्या. पाणिना लाजाञ्जलिं कारयति ।)
(पार्वती धूमाक्रमेण वैक्लव्य निरूपयति ।)
शङ्करः-(आत्मगतम् )
प्रस्विन्नगण्डफलकच्युतपत्रलेख
धूमानुपङ्गगलिताञ्जनपाटलाक्षम् ।
म्लायद्वसन्तकुसुमं मुखमायताक्ष्या-
श्चित्ते ममार्पयति कामपि रागमुद्राम् ॥ ८॥

·(१३६) . . बृहस्पतिः-शङ्कर, पार्वत्याः पाठकमलपाणिभ्यामश्मानमारोपयतु भवान् । शङ्करः स्मयमानमुखस्तूष्णीं तिष्ठति ।) कुलपर्वताः—(ससम्भ्रमम् ) भगवन् , प्रमाणभूतेन पुरोधसा यदुच्यते तदनुष्ठीयताम् । भूतगणाः-( ससरम्भम् ) कुलपर्वताः, कथमित्र नियम्यते त्रिभुवननियन्ता नीललोहितः । ब्रह्मा-(सस्मितमुभयानिवार्य ) सकलजननियामिका प्रमाणभूता श्रुतिरेव सम्यगिथमभिदधाति । तद्यथोक्तमनुष्टीयताम् । (शङ्कर सकुचिताभ्या पाणिभ्या पार्वत्या पादकमलमश्मानमारोपयति ।) (वृहस्पति कर्मशेष समापयन् वधूवरौ ब्रह्माण प्रणमयति ।) ब्रह्मा-( हस्तमुद्यम्य) सकलजगतां सवित्रोरनन्यसामान्यमस्तु वा प्रेम । भुवनभयभगदक्षो भवतु कुमारोऽपि तारकध्वसी ॥९॥ (इत्याशिप प्रयुड़े।) [पार्वतीपरिणये स्वत:- प्रश्नाः नेपथ्ये केन प्रथम. श्लोक पठ्यते ? क कमुद्दिश्य स तद्वदति ? महेश्वरमायान्त श्रुत्वा किं करोति हिमवान् ? किमर्थ शङ्करो वाहनादवरोहति ? किं करोति हिमवान् शङ्कर दृष्ट्वा ? कुत्रोपविष्टा देवा कुलपर्वताश्च ? किमर्थ कुलपर्वतैर्भूतगणेश्च कोलाहल कृत ' कथ च स प्रशमितो ब्रह्मणा ? वर्णनम्-(१) परिणयविधौ ये केऽप्याचारा अनुष्ठीयन्ते तेपा क्रमश सक्षेप- तश्च वर्णन क्रियताम् । (२) हिमवत शङ्करस्य च स्वभाववर्णन सक्षेपेण कुरुत । साधितानि विशेषणपदानि- विवाहः वैवाहिकी। पाराणिक । धार्मिक । महेन्द्र स्वभाव नसर्गिकी । चार्मणम् । उर्वी वृत्तम् अस्मिन् पाठे वर्तमानाना श्लोकाना चरणानि गणमात्रामिविभज्य सलक्षण वृत्तानि कथयत ।

·११३७) सङ्कीर्णपद्यानि । Wism श्रीगणेश:-क्रोडं तातस्य गच्छन् विशदबिसधिया शावकं शीतभानो- राकर्षन् भालवैश्वानरनिशितशिखारोचिपा तप्यमानः । गगाम्भः पातुमिच्छन् भुजगपतिफणात्कृतैर्दूयमानो मात्रा सम्बोध्य नीतो दुरितमपनयेद्वालवेषो गणेशः ॥ १॥ सरस्वती-ज्योतिस्तमोहरमलोचनगोचरं तद् जिहादुरासदरस मधुनः प्रवाहम् । दूरे त्वचः पुलकबन्धि परं प्रपेदे सारस्वतं किमपि कामदुहं रहस्यम् ॥ २ ॥ या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना। या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥३॥ शिवः स पातु वो यस्य जटाकलापे स्थितः शशाङ्कः स्फुटहारगौरः । नीलोत्पलानामिव नालपुळे निद्रायमाणः शरदीव हंसः ॥ ४ ॥ एकान्ते द्विसमत्रिलोचन इति ख्यात्तश्चतुर्मिः स्तुतो वेदैः पश्चमुखः षडाननपिता सप्तर्षिभिर्वन्दितः। अष्टाङ्गो नवतुल्य आमरगणे वासो दशाशा दधत् स्वबैकादश सोडवतान्न विजितो यो द्वादशात्मांशुभिः ॥ ५॥ मौलौ किं नु महेश मानिनि जल किं वक्त्रमम्भोरुह किं नीलालकवेणिका मधुकरी किं भूलता वीचिका ।

·(१३८) किं नेत्रे शफरौ किमु स्तनयुगं प्रेद्रथागद्वंय साशङ्कामिति वञ्चयन् गिरिसुता गङ्गाधरः पातु वः ॥ ६ ॥ धन्या केय स्थिता ते शिरसि शशिकला किं नु नामैतदस्या नामैवास्यास्तदेतत् परिचितमपि ते विस्मृतं कस्य हेतोः । नारी पृच्छामि नेन्दुं कथयतु विजया न प्रमाण यदीन्दुः देव्या निहोतुमिच्छोरिति सुरसरितं शाट्यमव्याद्विभोर्वः ॥ ७ ॥ कस्त्वं शूली मृगय भिपज नीलकण्ठः प्रियेऽह केकामेका कुरु पशुपतिनैव दृश्ये विपाणे । स्थाणुर्मुग्धे न वदति तरुर्जीवितेशः शिवाया गच्छाटव्यामिति गिरिजया निर्जितश्चन्द्रचूडः ॥ ८ ॥ गङ्गा-यन्नाम्नः प्रथमाक्षरं विजयते भानौ, द्वितीयाक्षरं नित्यं नृत्यति सत्कवीन्द्रवदने, भूत्वान्त्यवर्णद्वयम् । रामो रावणमाजघान समरे, शम्भोः शिरःशालिनी सा सर्वाक्षरमालिनी भवतु मे भाग्याय भागीरथी ॥ ९॥ विष्णुः-वक्षःस्थली रक्षतु सा जगन्ति जगप्रसूतेर्गरुडध्वजस्य । श्रियोऽङ्गरागेण विभाव्यते या सौभाग्यहेन. कपपट्टिकेव ॥ १० ॥ वृन्दारका यस्य भवन्ति भृङ्गा मन्दाकिनी यन्मकरन्दविन्दुः । तवारविन्दारपटारविन्द वन्दे चतुर्वर्गचतुप्पटं तत् ॥ ११ ॥ येनोत्याप्य समूलमन्दरगिरिछत्रीकृतो गोकुले राहुर्येन महाबल: सुररिपुः कार्यादशेषीकृतः । कृत्वा त्रीणि पदानि येन वसुधा वद्धो बलिर्लीलया सोऽयं पातु युगे युगे युगपतित्रैलोक्यनाथो हारः ॥ १२ ॥ राम:-राज्यं येन पटान्तलग्नतृणवत्यक्त गुरोराज्ञया ·(१३९) पाथेयं परिगृह्य कार्मुकवरं घोरं वनं प्रस्थितः । स्वाधीनः शशिमौलिचापविषये प्राप्तो न वै विकियां पायाद्वः स विभीषणाग्रजनिहा रामाभिधानो हरिः ॥ १३ ॥ कल्याणानां निधानं कलिमलमथन पावनं पावनानां पाथेयं यन्मुमुक्षोः सपदि परपदप्राप्तये प्रस्थितस्य । विश्रामस्थानमेकं कविवरवचसां जीवनं सज्जनाना वीजं धर्मद्रुमस्य प्रभवतु भवतां भूतये रामनाम ॥ १४ ॥ कृष्णः-कस्तूरीतिलकं ललाटपटले वक्षःस्थले कौस्तुभं नासाने नवमौक्तिक करतले वेणुः करे कङ्कणम् । सर्वाङ्गे हरिचन्दन सुविमल कण्ठे च मुक्तावलि बिभ्रद्गोपवरैः समं विजयते गोपालचूडामणिः ॥ १५ ॥ लक्ष्मीपार्वतीसंवादः भिक्षुः कास्ति बलेर्मखे पशुपतिः किं नास्त्यसौ गोकुले मुग्धे पन्नगभूषणः सखि सदा शेते च तस्योपरि । आर्ये मुश्च विपादमाशु कमले नाहं प्रकृत्या चला चेत्य वै गिरिजासमुद्रसुतयोः सम्भाषणं पातु वः ॥ १६ ॥ मूर्यान्योक्तयः खद्योतो द्योतते तावद् यावन्नोदयते शशी । उदिते तु सहस्राशौ न खद्योतो न चन्द्रमाः ॥ १७ ॥ अजस्र लसत्पमिनीवृन्दसङ्गं मधूनि प्रकाम पिबन्तं मिलिन्दम् । रविर्मोचयत्यजकारागृहेभ्यो दयालुर्हि नो दुष्टवद्दोषदर्शी ॥ १८ ॥ पततु नभसो गच्छत्वस्तं निमजतु वारिधी व्रजतु वरुणागारद्वारं प्रभाभिरनाइतः । तदपि तरणिर्दत्वा पादं शिरस्सु महीभृतां

·(१४००
दलिततिमिरत्रातः प्रातः पुनः सकृदेप्यति ॥ १९ ॥
दूरं यान्तु निशाचराः शशिकराः क्लेशं लभन्तान्तरा-
मुद्योत कलयन्तु हन्त न चिरं खद्योतका द्योतले ।
चान्त वसमुपैतु हसनिवहः पद्माकरे शाम्यतु
प्राचीपर्वतमौलिमण्डनमणि. सूर्यः समुजृम्भते ॥ २० ॥
चन्द्रान्योक्तयः क्षीणः क्षीणः समीपत्वं पूर्णः पूर्णोऽतिदूरताम् ।
उपैति मित्राद्यच्चन्द्रो युक्तं तन्मलिनात्मनः ॥ २१ ॥
वक्रोऽस्तु वाल्ये तदनु प्रवृद्धः कलङ्कवानस्तु जडोऽस्तु चन्द्रः ।
महेशमौलौ च पट दधातु जायेत वन्यो विविधोपकारात् ॥ २२ ॥
जन्म क्षीरमहार्णवे
सहभुवः श्रीपारिजाताढयो
विम्ब यस्य सुधामय त्रिभुवनाधीशस्य मूर्ध्नि स्थितम् ।
इत्य सर्वचराचरप्रियकरो यस्योदये चेद्भवेत्
सङ्कोचः कमलस्य दुष्कृतिरसौ निन्द्यो न ताराधिपः ॥ २३ ॥
मेघान्योक्तिः-गर्जनम्बु ददाति तच्च कणिकारूपेण यत्र कचिद्
वर्षाकालमपेक्ष्य दानसमये कायें विधत्ते मुखे ।
पश्चात्पाण्डुरतामयेति लघुतामप्येति भूतस्ततः
श्रीमद्रामनृपालशेखरविभो दाता कियान् वारिदः ॥२४॥
सागरान्योक्तिः-स्वस्त्यस्तु विद्रुमवनाय नमो मणिभ्यः
कल्याणिनी भवतु मौक्तिकशुक्तिमाला ।
प्राप्त मया सकलमेव फल पयोधे
यहारुणैर्जलचरैर्न विदारितोऽस्मि ॥२५॥
सिंहान्योक्तिः-गम्यते यदि मृगेन्द्रमन्दिरे लभ्यते करिकपोटमौक्तिकम् ।
जम्बुकालयगतेन लभ्यते वत्स पुच्छखुरचर्मखण्डनम् ॥ २६ ॥

·(१४१) एणः क्रीडति शूकरंश्च खनति द्वीपी च गर्वायते कोष्टा क्रन्दति वलगते च शशको वेगाद्गुरुर्धावति । निःशङ्कः करिपोतकस्तरुलतामुन्मोटते लीलया हंहो सिंह विना त्वयांध विपिने कीदृग्दशा वर्तते ॥ २७॥ गजान्योक्तिः-पीत यत्र हिमं पयः कवलिता यस्मिन् मृणालाकुरा- स्तापार्तेन निमज्ज्य यत्र सरसो मध्ये विमुक्तः श्रमः । धिक् तस्यैव जलानि पङ्किलयतः पाथोजिनी मयतो मूलान्युत्खनतः करीन्द्र भवतो लज्जापि नो जायते ॥ २८ ॥ वृक्षान्योक्तिः-छायामिः प्रथम ततस्तु कुसुमैः पश्चात्फलैः स्वादुभिः प्रोणात्येव तरुः पथीति पथिकैः श्रान्तैः सुख स्थीयते । को जानाति यदत्र कोटरगतः प्रत्यग्रहालाहल- ज्वालाजालकरालवक्त्रकुहरः कृष्णः फणी वर्तते ॥ २९ ॥ कविकाव्यप्रशंसा-ते वन्द्यास्ते महात्मानस्तेषां लोके स्थिरं यशः । यैर्निवद्धानि काव्यानि ये वा काव्येषु कीर्तिताः ॥ ३० ॥ ख्याता नराधिपतयः कविसंश्रयेण राजाश्रयेण च गताः कवयः प्रसिद्धिम् । राज्ञा समोऽस्ति न कवेः परमोपकारी राज्ञो न चास्ति कविना सदृशः सहायः ॥ ३१ ॥ चेतःप्रसादजनन विबुधोत्तमाना- मानन्दि सर्वरसयुक्तमतिप्रसन्नम् । काव्यं खलस्य न करोति हृदि प्रतिष्ठां: पीयूषपानमिव वक्त्रविवर्ति राहोः ॥ ३२ ॥ हे राजानस्त्यजत सुकविप्रेमबन्धे विरोधं ·(१४२) शुद्धा कीर्तिः स्फुरति भवतां नूनमेतत्प्रसादात् । तुष्टैर्बद्ध तदलघु रघुस्वामिनः सच्चरित्रं रुष्टीतस्त्रिभुवनजयी हास्यमार्ग दशास्यः ।। ३३ ।। प्रयच्छति चमत्कृति विरचनाविधौ चेतसः सभासु पठितो भवत्यसमसाधुवादातये । प्रथामुपगतस्तनोत्यतितरामुदारं यशो न पुष्यति मनोरथं कमिव काव्यचिन्तामणिः ॥ ३४॥ सज्जनप्रशंसा-जयन्ति जितमत्सराः परहितार्थमभ्युद्यता पराभ्युदयसुस्थिताः परविपत्तिखेदाकुलाः । महापुरुषसत्कथाश्रवणजातकौतूहलाः समस्तदुरितार्णवप्रकटसेतवः साधवः ॥ ३५ ॥ स्पृहणीयाः कस्य न ते सुमतेः सरलाशया महात्मानः । त्रयमपि येषा सदृश हृदय वचन तथाचारः ॥ ३६॥ आदिमध्यनिधनेषु सौहृदं सज्जने भवति नेतरे जने । छेदताडननिघर्षतापनैर्नान्यभावमुपयाति काश्चनम् ॥ ३७॥ तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जनो मृदूनि नीचैः प्रणतानि सर्वशः । समुच्छितानेव तरून् प्रबाधते महान् महत्स्वेव करोति विक्रमम् ॥ ३८॥ पात्रं पवित्रयति नैव गुणान् क्षिणोति स्नेहं न संहरति नापि मलं प्रसूते । दोषावसानरुचिरश्चलतां न धत्ते सत्सङ्गमः सुकृतसमनि कोऽपि दीपः ॥ ३९ ।। खलनिन्दा-शमयति यशः क्लेशं सूते दिशत्यशिवां गति जनयति जनोद्वेगायासं नयत्युपहास्यताम् ।

·(१४३) भ्रमयति मति मानं हन्ति क्षिणोति च जीवितं क्षिपति सकलं कल्याणानां कुल खलसङ्गमः ॥ ४० ॥ पात्रमपात्रीकुरुते दहति गुणान् स्नेहमाशु नाशयति । अमले मलं प्रयच्छति दीपज्वालेव खलमैत्री ॥४१॥ सामान्यनीतिः लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन् पिवेच मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः । कदाचिदपि पर्यटञ्छशविषाणमासादये- नतु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ।। ४२ ।। वन्यान्निन्दति दुःखितानुपहसत्यावाधते बान्धवान् शूरान् द्वेष्टि धनच्युतान् परिभवत्याज्ञापयत्याश्रितान् । गुह्यानि प्रकटीकरोति घटयन् यत्नेन वैराशय ब्रूते शीघ्रमवाच्यमुझति गुणान् गृह्णाति दोपान् खलः ॥ ४३ ॥ विनाप्यर्धारः स्पृशति बहुमानोन्नतिपदं परिप्वक्तोऽप्यर्थैः परिभवपदं याति कृपणः । स्वभावेनोद्भूतां गुणसमुदयावाप्तिविपुलां द्युतिं सैंहीं न श्वा धृतकनकमालोऽपि लभते ॥ ४४ ॥ तेजस्विनि क्षमोपेते नातिकार्कश्यमाचरेत् । अतिनिर्मथनाद्वह्रिश्चन्दनादपि जायते ॥ ४५ ॥ गुणेषु यत्नः क्रियतां किमाटोपैः प्रयोजनम् । विक्रीयन्ते न घण्टाभिर्गावः क्षीरविवर्जिताः ॥ ४६॥ गच्छन् पिपीलिको याति योजनानां शतान्यपि । अगच्छन् वैनतेयोऽपि पदमेक न गच्छति ।। ४७ ॥ चिन्तनीया हि विपदामादावेव प्रतिक्रिया ।

·(१४४). न कूपखनन युक्त प्रदीप्ते वह्निना गृहे ॥ ४८ ॥ व्रजत्यधोऽधो यात्युच्चैर्नरः स्वैरैव कर्मभिः । खनितेव हि कूपस्य प्रासादस्येव कारकः ॥ ४९ ॥ यस्य जना न वदन्ति महत्त्वं नो समरे मरण विजय वा । न श्रुतदानमहाधनता वा तस्य भवः कृमिकीटसमानः ॥ ५० ॥ सर्वथा स्वहितमाचरणीय किं करिष्यति जनो वहुजल्पः । विद्यते न हि स कश्चिदुपायः सर्वलोकपरितोपकरो यः ॥ ५१ ॥ उत्साहसम्पन्नमदीर्घसूत्रं क्रियाविधिज्ञ व्यसनेष्वसक्तम् । शूरं कृतज्ञं दृढनिश्चय च लक्ष्मीः स्वय वाञ्छति वासहेतोः ॥ ५२ ॥ जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकों विनयादवाप्यते । गुणाधिके पुसि जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि सम्पदः ॥ ५३ ।। प्राणानां परिरक्षणाय सतत सर्वाः क्रियाः प्राणिना प्राणेभ्योऽभ्यधिक समस्तजगतां नास्त्येव किञ्चित् प्रियम् । पुण्य तस्य न शक्यते गणयितु य. पूर्णकारुण्यवान् प्राणानामभय ददाति सुकृती तेपामहिंसाव्रतम् ॥ ५४ ॥ याचमानजनमानसवृत्तेः पूरणाय वत जन्म न यस्य । तेन भूमिरतिभारवतीयं न द्रुमैन गिरिभिर्न समुद्रः ॥ ५५ ॥ लघीयः प्राज्य वा फलमभिमतं प्राप्तुमनसा निरीहेण स्थातु, क्षणमपि न युक्त मतिमता । कुलालो दण्डेन भ्रमयति न चेचक्रमनिश शरावः कुम्भो वा न हि भवति सत्यामपि मृदि ।। ५६ ॥ क्वचिद् भूमौ शायी क्वचिदपि च पर्यङ्कशयनः कचिच्छाकाहारी कचिदपि च मासोदनरुचिः ।

·(१४५) कचित् कन्थाधारी कचिदपि विचित्राम्बरधरो मनस्वी कार्यार्थी गणयति न दुःख न च सुखम् ।। ५७ ।। जनस्थाने भ्रान्त कनकमृगतृष्णान्धितधिया वचो वैदेहीति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितम् । कृतालङ्काभर्तुर्वदनपरिपाटीषु घटना मयाप्तं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता ।। ५८ ।। अवश्यं यातारश्चिरतरमुषित्वापि विषया वियोगे को भेदस्त्यजति न जनो यत् स्वयममून् । व्रजन्तः स्वातन्त्र्यादतुलपरितापाय मनसः स्वयं त्यक्ता ह्येते शमसुखमनन्त विदधति ॥ ५९ ॥ भोगा न भुक्ता वयमेव भुक्तास्तपो न तप्त वयमेव तप्ताः । कालो न यातो वयमेव यातास्तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः ॥६० ।। अहितहितविचारशून्यबुद्धेः श्रुतिसमयैर्बहुभिर्वहिष्कृतस्य । उदरभरणमात्रकेवलेच्छोः पुरुषपशोश्च पशोश्च को विशेषः ॥ ६१ ॥ मातेव रक्षति पितेव हिते नियु) कान्तेव चाभिरमयत्यपनीय दुःखम् । कीर्ति च दिक्षु वितनोति तनोति लक्ष्मी किं किं न साधयति कल्पलतेव विद्या ॥ २ ॥ हर्तुर्याति न गोचरं किमपि श पुष्णाति सर्वात्मना ह्यर्थिभ्यः प्रतिपाद्यमानमनिशं वृद्धि परां गच्छति । कल्पान्तेष्वपि न प्रयाति निधन विद्याख्यमन्तर्धनं येषां तान् प्रति मानमुज्झत नृपाः कस्तैः सह स्पर्धते ॥ ६३ ।। त्व राजा वयमप्युपासितगुरुप्रज्ञाभिमानोन्नताः १०

·(१४६)
ख्यातस्त्व विभवेर्यशासि कवयो दिक्षु प्रतन्वन्ति नः ।
इत्य मानद नातिदरमुभयोरल्यावयोरन्नरं
यद्यस्मासु पराङ्मुखोऽसि वयमप्यकान्ततो निस्पृहाः ॥ ६४ ॥
अहमेव गुरु सुदारुणानामिति हालाहल मा स्म तात दृप्य ।
ननु सन्ति भवादृशानि भूयो भुवनेऽस्मिन् वचनानि दुर्जनानाम् ॥६५॥
क्षते प्रहारा निपतन्त्यभीक्ष्ण धनक्षये वति जाठराग्निः ।
आपत्सु वैराणि समुद्भवन्ति छिद्रेष्वना बहुलीभवन्ति ॥ ६६ ॥
गङ्गेवाघविनागिनी जनमन सन्तोपबच्चन्द्रिका
तीक्ष्णागोरपि सत्प्रभव जगढज्ञानान्धकारापहा ।
छायेवाखिलतापनाशनकरी स्वर्धेनुवकामदा
पुण्यरैव हि लभ्यतें सुकृतिभि. सन्सङ्गतिर्दुर्लभा ॥ ६७ ॥
कि कापि प्रलयानलेविटपिनो निर्दह्य भस्मीकृता ।
किंस्विदेवगजेन पङ्कजवन निष्कन्दमुन्मलितम् ।
किं वा हन्त कृतान्तकेसरिभयात् त्यक्तो महः कुञ्जर-
येनास्मिन् विरमे करीरकुत्सुमे हा भृङ्ग विश्राम्यसि ।। ६८ ॥
इहानेके सत्य सततमुपकारिण्युपकृति
कृतज्ञाः कुर्वन्तो जगति निवसन्त्येव सुधियः ।
कियन्तले सन्तः सुकृतपरिपाकप्रणयिनो
विना स्वार्थ येपा भवति परकृत्यन्यसनिता ॥ ६९ ॥
आशा नाम नढी मनोरथजला तृष्णातरङ्गाकुला
रागग्राहवती वितर्कविहगा धैर्यद्रुमवसिनी ।
मोहावनसुदुस्लरा प्रकटितप्रोत्तुगचिन्तातटी
तस्या. पारगता विशुद्धमनसो नन्दन्ति योगीश्वराः ॥ ७० ॥

·(१४७)
प्रथमवयसि पीतं तोयमल्पं स्मरन्तः
शिरसि निहितभौरा नारिकेला नराणाम् ।
उटकममृतकल्पं दधुराजीवितान्त
न हि कृतमुपकारं साधवो विस्मरन्ति ॥ ७१॥
दोपाकरोऽपि कुटिलोऽपि कलङ्कितोऽपि'
मित्रावसानसमये विहितोदयोऽपि ।
चन्द्रस्तथापि हरवल्लभतामुपैति
नैवाश्रितेषु महता गुणदोषशङ्का ॥ ७२ ॥
गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुनं कज्जलाभमुभयत्र मजतः ।
राजहस तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते ॥ ७३ ॥
धवठयति समग्रं चन्द्रमा जीवलोक
किमिति निजकलई नामसंस्थ प्रमार्टि ।
भवति विदितमेतत् प्रायशः सज्जनानां
परहितनिरतानामादरो नात्मकार्ये ॥ ७४ ॥
केनादिष्टौ कमलकुमुदोन्मीलने पुष्पवन्तौ
विश्व तोयैः स्नपयितुमसौ केन वा वारिवाहः ।
विश्वानन्दोपचयचतुरो दुर्जनानां दुरापः ।
श्लाघ्यो लोके जयति महतामुज्ज्वलोऽय निसर्गः ॥ ७५ ॥

·No text on this page.

·(१४९) प्रथमः पाठः। १ अरविन्ददलायताक्षम् अरविन्दम्य (कमलस्य) दले (पर्णे) इव आयते अक्षिणी (नेत्रे) यस्य स , तम् । (ष व ) कुन्देन्दुशङ्खदशनम् कुन्दश्च इन्दुश्च शतश्च तद्वद् दशना पस्य तम् । (ष ब) इन्द्रादिदेवगणवन्दितपाद- पीठम् इन्द्र आदि येषा ते, इन्द्रादयश्च ते देवा, तेषा गणः, तेन वन्दितं पादपीठ (foot-stool) यस्य स, तम् । (ष व ) वृन्दावनमेव आलयः (गृह) यस्य स , तम् । (ष व ) एतादृश वसुदेवसूनुमहं वन्दे इत्यर्थ । २ वृष्णिवशप्रदीप-वृष्णीना (यादवाना) वशस्य प्रदीप इव प्रदीप । (प त) मेघश्यामल-मेघ इव श्यामल (नीलवर्ण ।) (क) ३ एकान्तम्-निश्चितम् इयन्तम्-एतावन्तम् ( this much) अविस्मृति-न विस्मृति-सततस्मरणम् । भवे भवे-जन्मनि जन्मनि, प्रतिजन्म । ४ मधुन-मद्यस्य, मकरन्दस्य वा । अपायिन-न पिवन्ति ते । ५ नरकान्तक-नरकस्य (नरकासुरस्य) अन्तक (विनाशक ), तत्स- म्बुद्धि । (ष त ) अवधीरितशारदारविन्दौ-शरदि (शरहतौ) भव शारदम्, शारदे च ते अरविन्दे च। अवधीरिते (तिरस्कृते) शारदारविन्दे याभ्या तौ चरणौ। (तृ व) ६. मुरभिदि-मुर (मुरदैत्य) भिनत्ति (हन्ति) इति मुरभिद् (कृष्ण.) तस्मिन् । (उ त) जातु-कदाचिदपि । ७ मा भै.-मा भैषी, न भेतव्यम्। (अनुचितोऽय प्रयोग ।) यामी-- यमसम्बन्धिन्य (मरणकालिका.1) घ्यायस्वेत्यार्ष. प्रयोग । व्यसनापनोदनकरः- व्यसनाना (सङ्कटानां) अपनोदनम् (दूरीकरणम् ) करोति इति व्यसनापनोदनकरः, श्रीधरः। (उ त. ८ कातरत्वम्-भीरुत्वम् । एका केवला, असहाया। ९. आनन्द-आनन्दस्वरूपिन् । निरामय-निर्गत. आमय.-(व्याधि.) यस्य व्यधिशून्य। १० क्षीरसागरः (दुग्धसमुद्रः) तस्य तरजाना ये शीकरा., तेषा आसार. (वृष्टि ) तेन तारकिता (तारकासदृशै जलबिन्दुभि पूर्णा) अत एव चार्वी मूर्ति- यस्य स तस्मै । (प व ) (श्रीकृष्णस्य शरीरमाकाशवनील तस्मिश्च तारका- वत् क्षीरसागरस्य शीकरा आसन् ।) भोगी (शेष ) तस्य भोग (शरीर) - ·(१५०) स एव शयनीयं ( bed ), तस्मिन् य शेते तस्मै। (उ त ) मधुविद्विषे- मधु (मधुदैत्य) विद्वेष्टीति मधुविद्विद, तस्मै । (उ त , द्वितीयः पाठः। मानसे (मानससरसि) निवासिनाम । सञ्जता (उत्पन्ना) ईर्षा यस्य स । (प व ) प्रफुल्लानि कहाराणि (कमलानि) तैः भासुर कान्तिमत् , तेषु । (तृ त ) हिमा अशवः (किरणा.) यस्य सः (चन्द्रः), तस्य खण्ड (विभाग ) तद्वत् धवलानि (श्वेतानि ।) (क) मृणालानि-कमलस्य तन्तव । हंसाना राजा राजहसः तस्य भाव राजसता ताम् । (प त ) धूर्ताना शिरोमणि (श्रेष्ट ।) (प त) रोपमिवाभिनयन्-क्रुद्ध इति आत्मान दर्शयन् । अपरीक्ष्यवादिनः-अपरीक्ष्य वदन्ति ते। अभिधाय उक्त्वा । उपजहार-अयच्छन्। बकहतक-हतकगब्दः 'दुष्ट ' (कुत्सित ) इत्ययें उपयुज्यते । विपरिवर्तते-अन्यथा भवति । (is changed) तृतीयः पाठः। आत्मना (स्वय, स्वकर्मणा) वञ्चित , तस्य । (त. त ) जीवितात् (प्राणेभ्य ) निर्विशेपी । (प त ) as dear as life ) अस्तमनकाल -अस्तकाल । मदेतो-मम कृते। केवल स्मर्तव्योऽह प्रियजनकथासु-यदा स्निग्धजनकथा भवेयुस्तदा केवलमह स्मरणीय इति भावः । कोटिभागयो. अग्रयो । मानमेव व्रत ( नियम. ) यस्य स , तेन । (प ब. ) मियः सवदताम्-परस्पर अन्योऽन्य वा प्रति सम्भापमाणानाम् । चतुर्थः पाठः। १. प्राञ्जलि.--हस्तौ (करसम्पुटौ) मिलित्वा। २ तेपा महीणा शुश्रूपण कुर्वती अह समुपस्थिता आसमित्यन्वय. । ३ ते (गुरव.) ब्रह्मण पद गता.-मोक्षपद प्राप्ता । समाहिता-(attentne to duty) स्वर्तव्यपरायणा। ६. कलेवरम्-गरीरम्। ८. मनोवागगोचर.-मनसो वाचश्च अगोचर । (प त.) (जातुमशक्य ।) ११. त्वामुपस्थितः-तव सनिधि प्राप्त । १२. सुदुर्लभम् सुतरा दुःखेन लन्धु शक्य सुदुर्लभ तम् । (क.)

·(१५१) पञ्चमः पाठः। टिटिम-टिटवी- इति महाराष्ट्रभाषायाम् । पुलिनम्-समुद्रतीरवती वालुका- प्रदेशः । वेला-tude का मात्रा नाम समुद्रस्य मम पुरत.-प्रागुक्तस्य वाक्यार्थ- स्यैव पुनरुचिरत्र वर्तते। नवा. नद्य. । नवनदीना शतानि (असख्येयानि ।) पक्षिकीटकस्य-क्षुद्रपक्षिण । जायाच पतिश्च दपती तयोः । (द)प्रमाणम्-अस्य बलस्य प्रमाणम्, कियद्वा अस्य बलमिति । लोहसन्निभया-लोहसदृशया। विग्रह-वैरम् । असाराणाम्-अल्पवलानाम् । समवाय -मेलनम्, समूह. । वैनतेय.-विनताया अपत्य वैनतेय (गरुड ।) परिभव -अवमान , पराजयः । सन्धाय-(धनुषि इति अध्याहारः।) स्थलता वा नेष्यामि सर्वमपि जल शोषयिष्यामि। षष्ठः पाठः। अवसनायाम्-गतप्रायायाम । अस्ताचलचूडावलम्बिनि-अस्ताचलस्य (पश्चिम- पर्वतस्य) चूड़ा (शिखर) अवलम्वते स., तस्मिन् । (उ त) कुमुदिनी- नायके-कुमुदिनीना नायक , तस्मिन् । (ष त ) कपोताना राजा-कपोतराम । (ष त.) हातव्या-त्यकव्या । तन्द्रा-drowsiness. चक्षुर्विषयातिकान्तेषु- अगोचरीभूतेषु, अदृश्यमानेषु । प्रत्यभिज्ञाय-सस्मरणपूर्वक ज्ञात्वा । कुत्सितस्य पुरुषस्य लक्षण (चिह्नम्।) (क) प्रहृष्टमना.-प्रहृष्ट मन यस्य स.। (ष व) अस्मान् अश्रिता. अस्मदाश्रिताः तेषाम् । (द्वि त.) पुलकित:-पुलका. (रोमाश्चा) सजाताः अस्य । (त वृ.)आमन्त्र्य-आपृच्च्य । (having taken leave.) सप्तमः पाठः। १ उटजे-आश्रमे । शरदः व्यपाय -(निर्गमनम् ।) (ष त) २ शर्वरी-रात्रि । ३ प्रह-सुशील, विनयान्वित. । ५ नीहारे ( fog, frost) परुष (कठोरः)। सस्याना (crops) माला. सन्त्यस्यामिति सस्यमालिनी। (त पृ.) । अनुपभोग्यानि-अतिशीतत्वात् सेवितुमयोग्यानि। ६ प्राज्या. (प्रभूताः) कामा. (इच्छा ) येषा ते। (ष. व.) विजि- गोषव.-विजेतुमिच्छवः।

·(१५२) ७. अन्तकेन (यमेन) सेविताम् । (तृत.) दिशं-दक्षिणा दिशम् । तदा उत्तरा दिक् सूर्यहीनत्वात् विरहिणीव भाति। ८. हिमस्य कोपेण आढ्यः (सम्पन्न ।) (तृ त ) हिमगिरि उत्तरस्या दिशि स्थित । तस्मात् दक्षिणायनकाले हिमगिरि दूरसूर्य (दूरे सूर्यः यस्मात् स ) (प व ) भवति। ९. सुभगा -सुखकरा । छाया च सलिल च अत्यात् दुर्भग (दुखद) भवति हेमन्तकाले। १० पटु-तोत्रम् । शून्यानि अरण्यानि (तस्पल्वाना जीर्णत्वात् ) येषु ते। (स त ) ११. हेमन्ते पुष्यनीता. (पुष्येण नक्षत्रेण नीता. तदवलम्विन्य इत्यर्थ ।) त्रियामा (रात्रय ) दीर्घतराः शीताच भवन्ति । १२ रविं प्रति सक्रान्त (गतं) सौभाग्य (तेज , शोभा) यस्य स । (पव) निश्वासान्ध-श्वासवाप्पेण आदर्शो मलिनो भवति । तेन च प्रतिविम्ब दर्शयितुं अक्षमो भवति इति प्रसिद्धम् । १३ ज्योत्स्ना-चन्द्रप्रकाश । (हिम ) तुपारै. मलिना । वनेषु अटनकाले आतपेन सीता श्यामला बभूव । तथैव ज्योत्लापि हेमन्ते दृश्यते। १४ हिमेन (शीतत्वेन) वृद्धः द्विगुणीकृत. पश्चिमदिग्वायु. शीततर वाति। १५ वाप्पम-हिमविन्दवः, नीहार । यवगोधूमादीनि सस्यानि यत्र सन्ति तान्यरण्यानि । (त ) १६. कनकप्रभा (पीतवर्णा, पक्वत्वात् ) गालय (शिरसि तण्डुलाना सम्पुटभारेण) किंचित् आलम्वा (वकीभूताः) गोभन्ते। १७ अवश्याय -नोहार• तेन प्रक्लिनानि (आानि) शादलानि (तृणानि) यस्या. सा वनभूमि । (प च) १८ गजः तृषित अपि शुण्डादण्डेन जल स्पृशन् शीतत्वमनुभूय जलमपीत्वैव शुण्डामाकर्यति । १९. न गाहन्ते-अत्यन्तशीतत्वात् । अप्रगल्भा -भीरव. । माहव-युद्धम् । २. Difference between अवश्याय (dew) and नीहार ( mist). २१. सरिता जल वाष्पेण भावृतम् । तेन तत्रवर्तिना सारसाना स्तेन ·(.१५३) । ( आरावेण ) एव तस्य अनुमान क्रियते । सरिता तीरे वालुकाप्रदेश- हिमपातेन आद्रीभूतः । एतादृश्य सरित सप्रति दृश्यन्ते । २२ अग (पर्वतः) तस्य अग्रम् तत्र स्थितम् ( स त ) (गिरिशिखर- वर्ति जलम् इत्यर्थः ।) २३ हेमन्ते कमलाना सर्वथा नाश समुत्पद्यते । पत्राणि जीर्णानि, केसरकर्णिकादि शीण वस्त नष्ट च । तेन केवल नाल ( मूलदण्ड ) एव दृश्यते। अष्टमः पाठः। विग्रह:-कलहः । कमलमयः पर्यत ( मञ्च ।) राज्ञा चक्र (समूह) तत् वर्तयते इति वर्ती। ( कृ वृ ) मरुस्थले-निर्जलभूमौ । अधिक्षिपसि- निन्दसि । एकान्ततः सर्वथा । अर्थ-वस्तु । राज्य किम्-राज्यशासनस्य न किमपि महत्त्वमित्यर्य । अवधीयताम्-सावधान श्रूयताम् । सर्वेषा (षट् ) शास्त्राणा (चतुर्णा-धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष ) अर्थानां च पार गच्छतीति । (कृ वृ) दूतस्य कर्म दौत्यम् तेन-दूतकर्मणा । निदानम्-कारणम् । अनुसन्धीयताम्-क्रियताम् । नवमः पाठः। व्यस्यते (विक्षिप्यते चित) अनेन, तद् व्यसनम्, तस्मात् विमोक्षः । (प त ) सरूढदुर्जनसंसर्ग -संरूढ (वृद्धिं प्राप्त ) दुर्जनाना ससर्ग. यस्य स । (ष ब ) समुपाचिनोत्-अवर्धत । अभ्यभूयत-पराभूत, रोगाकान्तोऽ- भवदित्यर्थ. । एकान्तत.-निश्चयेन । विरागम्-dishke अतिभूमि अतिकातो भूमिम् अतिभूमि । (द्वि त.) गतम्-सवृद्धम् । चिकित्सितुम्-रोगस्य निदान कर्तु त निवारयितु च। श्रेष्ठिन्-वैश्यवर । एकवृद्धया-एकया वर्धते इति, तया। (increasing by one) अपरिवर्त्य-नान्यथा कृत्वा । (without changing ) जन्हास-हासं (न्यूनत्वं) जगाम । नीरन्ध्रितम्-सजातं नीरन्ध्र (अवकाशाभाव यस्मिन् तत् । ( filled up ) ("तारकादिभ्य इतच् ।") क्रियायोगो निदानपरिवर्जनम्-उपशमव्यापार तथा कर्तव्य. येन निदानस्य (कारणस्य) परिवर्जन (नाश ) भवेत् इति । हाप्यमानम्-त्याज्यमानम् ।

·(१५४) , दशमः पाठः। १ बुभुत्सु-बोटुमिच्छुः । 'पुरैक्दा ब्रह्मविष्णुशिवेषु देवेषु का सर्वोत्तम इति जिज्ञासया महर्षिभिरभ्यर्थितो भृगुर्महत्व ज्ञातु भगवन्त विष्णु वनति पढ़ा ताडयामास ततो भगवान् विष्णुस्त्याय 'मादर त बभापे । किमर्थ कमलोदरकोमलेन पाटेन पापाणवद् दृट मे वक्षोऽमिहत्य स्वात्मा व्याकुलित ? देहि मदके तमिति मुहुर्मुहुस्त प्रार्थयामाम । ततादृशीं शिवब्रह्मणोरमुलभा तस्य क्षमा निरूप्य महर्पिगुर्मुदमियाय मेने चायमेव त्रिषु देवेषु महत्तम इति कथावानुमन्येया। २ विभीपणेन मम्यगुपदिटो रावणस्त वाग्भि. मन्तक्ष्य स्वनगरा- नि सारयामाम । तत. म रामानुकूलो भूत्वा रावणनाश चकार । ३ हृतराज्यदर्पसारम्-हत (पाण्डवेभ्य हत) राज्यं येन स (तृ व ) दर्प (अभिमान.) एव सार यस्य स (प य ) रतराज्यच असौ दर्पमारच तम् । (क ) प्रोपु-(प्र+चम् ) अवसन् । समय -काल । ४ वनान्तात्-वनमध्यान् । 'सल क्रोति दुर्युत्त नून फलति माधुषु । दशाननोऽहरत् सीता वन्धनं च महोदथे ।' इति मुभापितम्। ७ शतयोजनततम्-त योजनाना शतयोजन, तत्परिमाण (विस्तीर्ण ) तम् । (क) ८. धुर्य -धुर वोढ समर्थ (कार्यक्षम ।) ९ यदा वमुटेवो देवी पर्यणयत् तदा तस्या जात पुत्रत्वा हनिष्यती- त्याकाशवाणी कमेन ध्रुता । तत गोजीव मुद्धो भूत्वा ना स्वभगिनी देवकी हन्तुमुद्युक्त । तदा वसुदेवेन स मृदुभाषणेन सान्वित । साम्ना-सौम्येन भाषणेन । १०. अनहया उपत्या-अयोग्य. वचने । राजसूयकाले अग्रपूजावित्रादे भगवन्त कृष्ण निन्दन् शिशुपाल भगवता हत । ११ कृत आग (पाप, पीडा) येन स कृतागस्क । (तृ. व ) कालियो यमुनाजलान् कृष्णेन नि मारित । निरयापयत्-नि सारयामास । (drove out.) १२. निगमाना आगमाना च (वेदशास्त्राणा) वेता। (ज्ञाता) धानुष्कवृत्ति (धनु सम्बन्धिनी)-क्षात्रवृत्तिः । तत नाग ·(-१५५) .- १३. शम्भोः मौलौ (शिरसि) इति अधिशम्भुमौलि । (अव्ययीभावः) १४ उपहार.-उपायनम् (a present.) १५ अम्बरीषो नाम भगवद्भको राजातिथि दुर्वासस विहाय द्वादश्यां तीथोंदक पीत्वा पारणा कृतवान् । तदा मानादिक सम्पाद्य प्रत्यागच्छता कुपितेनर्षिणा शप्तो राजा भगवती विष्णोः सुदर्शनचक्रेण रक्षितः । मुलभकोपः स ऋषिश्च सुदुःसह दुख प्राप्तः । तस्मादस्थाने (अनुचिते स्थले) कोप न कुर्यात् । १६. व्यूह -सेनाया रचनाविशेषः । चक्रव्यूह मिन्दन् बालोऽमिमन्युः कुरुभिहत । १७ विमृश्य-विचार्य । घोरमपि स्वधर्म चरेत् । १८ शराणां तल्पं-(शय्या।) धर्मज.. युधिष्ठिरः। दु.खेन प्राप्यते अन्त- अस्य इति दुरन्तम् । (ब) २० सापत्नमातु कठोरेण वाक्येन तर्जितो वालो भुवो गृहानिर्गत्य सुतीव्र तपस्तप्त्वा भगवत्प्रसादात् शाश्वत स्थान प्राप्त । व्यवसायिना (उद्यमशीलेन) माव्यम्-उद्यम. खलु कर्तव्यः। एकादशः पाठः। वर्तनाथा-वेतनार्थी । ताम्बूलं दत्वा-वेतनदानाङ्गीकारसूचक ताम्बूलं दत्वा । (appointing) तद्विनियोग--तस्य (सुवर्णचतुष्टयस्य) विनियोग. (व्ययः।) (ष. त.) सुनिमृतम्-गुप्ततया । व्ययितम्-(व्यय) व्ययीकृतम् । (spent.) सूचीभेये तमसि-निविडे अन्धकारे । मालम्वनम्-निवास., अवस्था- नम् । सर्वमङ्गला-पार्वती ('शिवा भवानी रुद्राणी शर्वाणी सर्वमङ्गला।' इत्यमर ।) उपहारीकरोषि-अर्पयसि । निष्क्रया-प्रत्युपकरणम् । (a good return for the pay.) निस्तार-निष्कय. एतत्परित्यक्तेन-एतेन वीरवरेण वियुक्तन । सदारपुत्रः-दारैः (पल्या) पुत्रेण च सहितः। ( सह व.) सर्वोत्कण-सर्वोत्कृष्टेन प्रासादगर्मम्-राजगृहमध्यम् । अकृपण -अदीनः । (a well-to-do man.) प्रगल्भ-धृष्टः, धीर । प्रस्तुत्य-निवेद्य । द्वादशः पाठः। भगवतो वाल्मीकेराश्रमपदमरुन्धतीजनकादय. प्रविशन्ति । ततो लब्धाना- ध्याया आश्रमवटवो मिथ- स्वैरै सलपन्ति अतिथीनुद्दिश्य ।

·(१५६) भूयिष्ठसनिघापितातिथिजनस्य-(आश्रमपदस्य विशेपणमिदम्) भूयिष्ठः सनिधापितः (प्रापिन ) अतिथिजन यस्मिन् , तस्य। (स व') समधिकारम्भरमणीयता- समधिक (अधिकतरै ) आरम्भ. (सम्भारैः) रमणीयता। (तृ त )तथाहि-तमेव अर्थमवगच्छ। सद्य प्रसूतया प्रियया पीताद् अभ्यधिक ( अवशिष्टम् । ) नीवाराणा (तृण- धान्यविशेपाणा) ओदनमण्डम। ( gruel ) (पत) उष्णमधुरं तपोवनमृगः पर्याप्त (यथेप्सितं) आचामति (पिवति।) मनाक् (ईपत्) सर्पिष्मतः (घृतयुक्तस्य) भक्तस्य (ओदनस्य) स्फुरता (प्रमरता) गन्धेन अनुसृत (अन्वित.) कर्कन्धूफल (वदरैः) मिश्राणा गाकानां पचन (पाक ) तस्य आमोदः (गन्ध ) (प त) परिस्तीर्यते (सर्वत्र वितन्यते।) जीर्णा- कूर्चा. ( beard ) येपा ते । 'कूर्चमस्त्री भ्रुवोर्मध्ये कठिनश्मश्रुकेतवे। इति मेदिनी। स्थविराणा वृद्धानाम् सार्थस्य समूहस्य धुरन्धरः नेता। दारानधिष्ठाय- येया नायको भूत्वेतिभाव-1 (being at the head of Dasharatha's wives ) हुम्सशयार्थे। ('हु वितकें परिप्रश्ने'। अमर ।) आ'-कोपे । परापतितेनव- आगतमात्रेणैव । वराकी-दीना । मडमडायिता-भक्षिता । (मडमडेति गन्दा- नुकार ।) मधुपर्क अतिय्यादिपूजोपचारभेदः (दपि सर्जिलं क्षौद्र सिता चैतश्च पञ्चभि.। प्रोच्यते मधुपर्क 1) मासेन सहित. भवतु इति वेदे विहितम् । आनाय -वेद । श्रोत्रियाय-वेदविटे ब्राह्मणाय। वत्सतरी-द्विवर्षदेशीया गौः । महान् उक्षा- महोल. (महान् वृपभ । )निर्वपन्ति भोजनार्थ यच्छन्ति । गृहमेधिन -गृहस्थाश्रमिण समामनन्ति । ( सम्+आ+ना) धर्मशास्त्रविहितमिति वदन्ति । निगृहीतोऽति- पराभूतोऽसि । (you are caught.) मिश्राब्द पूजायाम् । विशतिता मारिता । विसर्जिता-त्यक्ता (न मासाद् अनिवृत्ता अनिवृत्तमासाः (मासमक्षका.), तेपाम् । (पत ) कल्पम्-विधिम् । दैवदुर्विपाक:-दुर्भाग्यम् । वैखानस-यति । ('स तु वैखानसो य स्याकाचारो जितेन्द्रियः । चन्द्रद्वीपतपोवने तपस्तप्यमानस्य जनकस्य कतिपये संवत्सरा व्यतीता इत्यन्वयः। प्राचेतसम्-वाल्मीकिम् ('प्राचेतसचादिकवि'। अमर )। । मारिता।)

·(०१५७) 'त्रयोदशः पाठः। १ जातु-कदाचित् । स्रो:-मृगस्य । गृहीतवा-गृहीत वर्त्म येन स । (तृ व ) ( मृगानुसारी इत्यर्थः 1) श्रमेण फेन मुञ्चति इति श्रमफेनमुक् । ( कृ ) तेन तुरङ्गमेण । तपस्विमि गाढाम् ( यस्या तपस्विनः स्नान कुर्वन्ति ता) तमसा प्राप इत्यन्वयः। २ तस्या अम्भसि कुम्भपूरणभव पटु ( मधुर ) निनद ( शब्द ) उच्चै उच्चचार ( उत्पन. । ) द्विरदस्य (हस्तिन ) वृहित (शब्दित ) शकते असौ राजा । शब्दानुसारेण पतति इति, तम् (कृ. वृ ) इषुम् विससर्ज-अक्षिपत् । ३. लक्ष्मीकामस्य क्षत्रियस्य युद्धादन्यत्र गजहननं शास्त्रेण निषिद्धम् । शास्त्रनि- यम विलकथ । पति (दश) रथ (दशरथ ) यत् कृतवान् तत् गजनन नृपस्य अनुचितम् । श्रुतवन्त:-विद्वास । रजोगुणेन निमीलिता (दूषिता ।) ४ तमसाया जलकुम्भ पूरयन् कश्चित् श्रावणो नाम मुनिकुमार दशरथ- शरेण विद्धः आक्रदन्ति-हा तात' इति । तस्य ( क्रन्दनस्य ) वेतसै गूढ ( छन्न ) प्रभव ( उत्पत्तिस्थानम् ) अन्विष्यन् क्षितीश प्रोतम्- विद्धम् तादृश मुनिकुमार दृश्वा नृपस्य मनसि य ताप (दुख) समुत्पन्नः स शल्य इवासीत् । ५ तेन (नृपेण) पृष्ट अन्वय (वंश) यस्य स । स्खलद्भि (अस्फुटोचारितैः) अक्षरपदै आत्मान कथयावभूव ( अकथयत् । ) “शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप ।" एव श्रावणस्य वंशवृत्तान्तो रामायणे ख्यात । ६ तेन चोदित. (प्रेरित ) तचोदित । (तृ त ) अवसन्ना (नष्टा) दृक् (दृष्टि ) ययो तौ। तयो- पित्रो सकाश त निनाय (नीतवान् ।) तथागत (वेतसगूढ) त एक पुत्र (श्रावण) उपेत्य (समीप गत्वा) अज्ञानत (द्विरद इति मत्वा ) स्वचरित ( स्वकृत शरक्षेपणम् ) ताभ्या (पितृभ्या) नृपति. (दशरथ ) शशस (कथितवान् । ) वेतसगूढ श्रावण गज इति मत्वाह तस्मिन् शरमक्षिपम् इति दशरथस्तस्य पितृभ्या कथितवान् । ७. तौ दम्पती (जाया च पतिश्च) (द्व ) बहु विलप्य (रुदित्वा ) शिशो (श्रावणस्य ) उरस्त (पञ्चम्यर्थे 'तसिल्' प्रत्यय ) निखात शल्य प्रहा (नृपतिकरण ) उदहारयताम् । (प्रयोजकप्रयोगोऽयम् ) परासु-गतप्राण । ।

·(१५८.) ८ वारिमि-(हस्ते जल गृहीत्वा ) शापो दीयते । तत् जलम् अत्र नयनाभ्या एव प्रमृतम् हस्ते पतितम् इत्यर्थ । (वृद्वेन दत्त शापो यथा) अन्त्ये वयसि भवानपि पुत्रशोकात् दिष्टान्त (मग्णम् ) आप्स्यसि । ( यथा अहं अधुना पुत्रशोकात् मरिष्यामि तथा त्वमपि मरण प्राप्स्यसि इत्यर्थ ।) आक्रान्त (पादाहतः, पादेन ताडित ) पूर्व आक्रान्त आक्रान्तपूर्व , तम् (प्रथम अपकृत दशरथेन इत्यर्थ ।) ९ अय शाप अपि मयि अदृष्टशोमे (अपुत्रके) सानुग्रह ( उपकारक एव) भगवता पातित । पुत्रशोकात् व मरिष्यसि इति गापेन सूचित पुत्रसम्भव अपुत्रके नृपे अनुग्रह एव । अत्र दृष्टान्त -इन्धनेद्ध (काप्टै प्रज्वलित ) ज्वलन (अग्निः) कृष्या क्षितिं दहन्नपि तामेव वीजाकुराणा जननी (उत्पादनयोग्या) करोति । १० इत्थगते (प्रवृत्ते सति) अय गतघृण (अकरुण ) तव वध्य किं विधत्ताम् (किं मया पापेन अधुना कार्य ) इति दशरथेनोक्त स मुनि सदार (भार्यया सह) परासु (मृतं ) पुत्र अनुगन्तुमिच्छन् स्वदहनाय अमिकाष्टानि ययाचे (अयाचत ।) ११. अस्य (ऋषे ) शासन (आज्ञा ) सम्पाद्य (यथानिर्दिष्ट कृत्वा।) (कृत) पातकेन विलुप्ता धृति. यस्य स । (ष व) राजा अन्त (मनसि ) निविष्ट (स्थापितम्) पद (स्थान ) येन तं (तृ व ) शाप (स्वमरणकारण) दधत् (धारयन्) (वनात् ) निवृत्त । और्व-ज्वलन (वडवानल ) त दधत् अम्बुराशि (सागर) यथा तथा। चतुर्दशः पाठः। अजीजनत्-प्रासूत । (gave birth to ) आसादितम्-प्राप्तम् स्त्रीलिजिविप्रवालानाम्-निय च लिङ्गिन (लिङ्ग चिह्न येषा ते, परिव्राजकादय ।) च विप्रा च वाला च । (द ) प्राणत्यागे सजाते (उपस्थिते) अपि तेषु न प्रहर्तव्यमित्यर्थः । त प्रति प्रचलितौ-त सिंहममिभवितु प्रस्थिती इत्यर्थ । भगम्-उत्साहभङ्गम् । दूरतोऽपि नष्ट:-दूरादेव प्रधावित । स्फुरिताधरपल्लव - अधर. इव पल्लव, स्फुरित- अधरपल्लवः यस्य स । (ष ) त्रिशिखीम्-तिन. शिखा- यस्या ताम् । (ष व ) (अतिवकामित्यर्थः ।)

·(१५९) 'पञ्चदशः पाठः। . तेजोगर्भम्-तेज गर्ने यस्य तम् । ( ब ) सहस्राशु-सूर्य । मणिभासुरम्- मणिना भासुर (प्रकाशमानम् ।) (त. त ) अलीक -अनृत । ( false ) अपवाद.-निन्दा । पदचिह्नानि-पदाना चिहानि (ष त ) ( foot prints- पदलाञ्छनम ।) व्यापादितम्-मृतम् । घनान्धकारच्छन्नाम्-धनेन (निविडेन) अन्धकारेण च्छन्नाम । (तृ त ) अवधी-अहन् । ब्रीडामिभूत -ब्रीडया (लज्जया) अमिभूत (आक्रान्त ।) रमणीललामभूताम्-मणीषु ललामभूताम् (उत्कृष्टाम् ।) (स त ) नियुद्धम्-द्वन्द्वयुद्धम् । स्त्रीरत्नभूताम्-स्त्रीषु रत्नभूता (उत्कृष्टाम् । ) ( स त ) (जातौ जातौ यदुत्कृष्ठं तदनममिधीयते ।) पोडशः पाठः। १ पूर्वापरी-पूर्वश्च अपरश्च (द ) ( प्राच्यपश्चिमौ । ) तोयनिधी (सागरौ ) वगाह्य (अवगाह्य, प्रविश्य ) पृथिव्या मानदण्डः (measuring rod) इव स्थितः। २ सर्वशैलाः ( सर्वे गिरय ) यं (हिमालय) वत्स परिकल्प्य दोहदक्षे ( दोहनसमर्थे ) मेरौ दोग्धरि स्थिते सति पृथूपदिष्टा-पृथुनाम्ना नृपेण उपदिष्टा (प्रदर्शिता ) धरित्री भास्वन्ति ( कान्तिमन्ति) रत्नानि महौषधीश्व दुदुहुः (अदुहन् ।) अनन्ताना (अपरिमितानां ) रत्नाना ( श्रेष्ठवस्तूनां ) प्रभवस्य कारणस्य ) यस्य (हिमालयस्य) हिमं, सौभाग्य (सौन्दर्य) विलुम्पतीति सौन्दर्यपातक)न जातम् । य ( हिमगिरि-) अप्सरसा विभ्रममण्डनानि-( विलासालारणानि ) तेषा सम्पादयित्रीम् । बलाहकाना छेदेषु ( खण्डेषु ) विभक्त. (सङ्कमितः ) राग यया ताम् । (तृ व ) धातव सन्तीति धातुमान, तस्य भावो धातुमत्ता, ताम् । मकालसन्ध्यामिव शिखर. विभर्ति (धत्ते।) ५ सिद्धा.-देवयोनिविशेषा. | आ मेखलाभ्यः-आमेखलम् । सञ्चरतां धनाना ( मेघाना ) अध.सानूनि (अधस्तटानि ) गतां (प्राप्ताम् ) छाया निषेव्य ३ ४ ·(१६००) वृष्टिमि उद्वेजिता (क्लेशिता ) यस्य (हिमाद्रे ) आतपवन्ति (आतपयुक्तानि) शृङ्गाणि आश्रयन्ते ६ तुपारनुतिधौतरक्त-तुपारनुतिमि ( हिमकणे ) धौत (क्षालित ) रक्त यस्मिन् तत् । ( स व ) हता द्विपा .( गजा ) यै तेपा केसरिणा ( सिंहाना ) पद ( पदचिह्नम ) अदृश्वापि किराता नखरन्त्रेभ्य मुक्त (विसृष्टै ) मुक्ताफलै मार्ग विन्दन्ति इत्यन्वय । ७ धातुरसेन-चातूना (सिन्दूरादीना) रसेन न्यस्तानि (लिखितानि अक्षराणि यासु । अत एव कुञ्जरस्य ( हस्तिन ) ये विन्दव (पद्मकाख्या आलेखविशेपा.) ते इव गोणा ( रक्तवर्णा ) भूर्जत्वच ( भूर्जवल्कलानि ) विद्याधराणां वालकाना आलेखा (चित्राणि ) तेया लेखा (लेखनानि ) तेपा क्रियया उपयोगं (उपकारं) ब्रजन्ति । (विद्याधरवालाना विहारयोग्योऽय शैल इति भाव ।) य ( हिमगिरि ) दरी (गुहा ) सा एव मुख तस्मात् उत्थितेन ( उत्पनेन ) समीरणेन ( वायुना ) कीचका. ( वेणुविशेपा ) तेषा रन्ध्र- भागान् (छिद्रप्रठेगान् ) पूरयन् उद्गास्यता (उच्चैः गान करिष्यता ) किनराणा ( देवगायकाना ) तानप्रदायित्व उपगन्तु इच्छति । (The Himalaya, as were, plays to the tune of the singing Kinnaras the musical produced by the wind passing through the holes of bamboos. ) ९. विघट्टिताना (घर्षितानाम् ) सरलद्गुमाणाम् सुतानि (घर्षणात् क्षरितानि) श्रीराणि येषा, भाव तत्ता, तया हेतुना प्रसूत ( उत्पन्न ) गन्ध सानूनि सुरभीकरोति। १० दिवाभीतम्-दिवा (दिवसे ) भीत (भयाकान्त ) इव तद् (उलक- मित्यर्थः । ) दिवाकर (सूर्य ) उच्चै शिरसा (उन्नताना, सज्जनाना) गरण प्रपन्ने (गरणागते) क्षुद्रेऽपि सति नूनं ममत्व (ममाय इत्यभिमान.) वर्तते । ११. चमर्य. ( मृगीविशेपा ) लाडूलाना विक्षेपै ( चालनै. ) विसपिण्य ( वितता ) शोभा येपा तै । (प. व ) चन्द्रमरीचिमिरिव गौरै वालव्यजनै चामरैः ) यस्य (हिमगिरे.) गिरिराजगन्दं (गिरीणां राजा इति सज्ञा) it of the with notes ·(१६१) अर्थयुक्त (अर्थप्रतिपादक ) कुर्वन्ति । राजानो हि च्छत्रचामरादिचिहिताः वर्तन्ते तथैव एप गिरिराद इत्यर्थः । १२ भागीरपी (गङ्गा) तस्याः निझरः (प्रवाह ) तस्य सीकराणा (कणाना) (प. त.) वोढा (बाहकः।) मुहुः कम्पिताः देवदारवो येन सः। (हव.) तथैव मिनानि शिखण्डिनां (मयूराणा) वर्हाणि येन स.। (तृ ब. यद्वायु-यस्य (हिमादे.) वायु.। अन्विष्टमृगै -अन्विष्टाः (मागिता.) मृगाः यः तै. (तृ. ब.) किरातै. (मृगयाटनश्रान्तै. किरातै. इत्यर्थः) आसेव्यते । १३. सप्तर्षीणां हस्त. अवचितेभ्यः अवशेषाणि (अवशिष्टानि) (पं व.) यस्य ( हिमाद्रे ) अग्रे (वर्तमानानि ) यानि सरासि तेषु व्हाणि (पद्मानि) अध. परिवर्तमानः (धमन् ) विवस्वान् (सूर्यः) ऊर्ध्वमुखैः ( उपरि गच्छद्भिः) मयूरी (किरणैः) प्रबोधयति। सूर्यमण्डलस्यापि उपरि वर्तमानानि हिमगिरे सरासि इत्यर्थ । सप्तदशः पाठः। प्रतिपन्नार्थाः-प्रतिपन्नः (स्वीकृत ) अर्थ. (कार्य) यै. ठे। (त. व.) निर्वृतः-सुखितः । गृहधर्मपरायण.-गृहधर्म एव परं (मुख्य) अयन (स्थान) यस्य स.। (ष व ) अरण्यमधिवसन् ("अघिशीस्थासां कर्म " इत्यनेन अरण्यशब्दाद् द्वितीयाविभक्तिः।) उपप्लावयितुम्-विनाशयितुम्। बद्धपरिकरा:- चद्धा. परिकराः (कटिप्रदेश.) यैः ते। ( ब ) (Who had grded up ther lons) आक्रमितुम्-अमिभक्तुिम् । अवमू.-समर्थाः अभवन् । अनुयुस्का.-पृष्टाः। मुखरयति-मुखर (शब्दयुक्त) करोति । अवधार्यताम्- झायताम्, निश्चीयताम् । नामशेषान्-नाम एव शेष येषां ते (मृतान्' इत्यर्थ ।) आस्थाय-कृत्वा । गमस्तिनी-दधीचिमुनेः इयं भार्या । निक्षेप.-न्यास. । (deposit) दु-खविपाकिनम्-परिणामे दुःखजनकम् । समुद्गताम्-बदनात् चहि. निर्गताम् । शरणम्-रक्षितारम् । ('शरणं गृहरक्षित्रोः'। इत्यमरः) निनीषाम्-नेतुम् इच्छाम् । समेधते-वर्धते। उपप्लव: त्रासः । ईहमान.-इच्छन् । निकामम्-अन्यर्थम् । प्रतिपालयन्-युष्मदागमनं कदा भविष्य- तीति चिन्तयन् । प्रापथ्य-नीला। साम्प्रतम्-उचितम् । कृत परिहासेनenough of jesting. जगाद-उवाब, अवदत् । योगयुक्तस्य...निर्वा- भवतः ·(१६२) ह्यताम्-योगेनाहं तुनु त्यजामि ततो मम शवादस्थीनि गृहीत तेभ्यश्चास्त्राणि कुरुत । महासत्त्व:-महत् सत्त्व (धैर्य) यस्य स । परमात्मसात् चक्र-ईश्वराधीन कृतवान् (प्राणान् अत्यजत् इत्यर्थ ।) विषसाद-विषाद जगाम, खिन्नोऽभवत् । उद्घान्ता-ज्ञानशून्या, मूर्छिता । सोरस्ताडम्-वक्षस्थलताडनपूर्वकम् । कोष्टम- उदरम् । जातवेदसम्-अग्निम्। परान्ति-परावृत्य गच्छन्ति परावर्तन्ते । अष्टादशः पाठः। समालम्भनहस्ता-समालम्भनं (विलेपन अलकरण वा) हस्ते यस्या सा। (प. व ) शिखामजिता-शिखाया मनिता। ( स त ) ( bathed over head) प्रतिष्टितनीवारहस्तामि.-प्रतिष्टिता (निहिता ) नीवारा येषु, एतादृशा हस्ता यासा तामि । (प व ) स्वस्तिवाचनिकामि-स्वस्ति इति वदन्तीमिः (तापसीमि ।) जाते-पुत्रि। गौतमीवर्जम गौतमी वर्जयिता ( leaving गौतमी 1.e except गौतमी)। हला-सखे ('हण्डे हजे हलाह्वानं नीचा चेटी मखी प्रति'। इत्यमरः) विप्रकार्यते-विकृतं क्रियते। ( is spoiled) १ केनचित् तरुणा इन्दुवत् पाण्डु (श्वेत) माङ्गल्यम् (मालकारक) क्षामं (दुकूलं-silk) आविष्कृतम् (दर्शितम् दत्त वा।) केनचित् चरणयो उपभोगः ( रञ्जनादिः-smearing ) तत्र सुलभ (योग्य ) लाक्षारस (a red dye ) निष्टयूतः (दत्त.।) अन्येभ्य (अन्यवृक्षेभ्य.) पर्वण. (Joint) भागम्-त मर्यादीकृत्य आपर्वभागं ( with the portions of the hand coming out upto the points) उत्थित. वनदेवताकरतले. आभरणानि दत्तानि इत्यन्वय. । किसलयाना (कोमलपल्लवाना) उद्भेदः (उद्गम.) तस्य प्रतिद्वन्द्विभि (प्रतिस्पर्धिभिः।) (ष त ). ( emulating the hue of tender sprouts of trees ) अभ्युपपत्त्या-अनुग्रहेण । ( with favour ) अभिषेकोत्तीर्णाय-अभिषेकात् उत्तीर्णाय ( उत्थिताय।) (पं त ) अनुपयुक्तानि (अघृतानि ) भूषणानि येन सः। (तृ. ब.) चित्रकर्मपरिचयेन-by knowledge the of painting. our of art ·•(१६३) . नवदशः पाठः। १. कूलोपान्तविचरन्यकु-कूलस्य ( तीरस्य ) उपान्ते ( समीपे ) विचरन्तः (भ्रमन्तः) न्यङ्कवः ( हरिणविशेषा) यस्मिन् तत् । (स. ब.) २. तदालोकनजन्मना ('तपोवनदर्शनात् उत्पनेन ) कुतूहलेन अल अल हृत (अत्यन्त आकृष्टं) तं मध्यमलोकस्य (पृथिव्याः) पति ( राजान ) रमादः (तस्य सचिवः) जगाद (अवदत् ) इत्यर्थः । ३. इय आश्रमभूः ( आश्रमभूमि ) मैथिलीव (सीता इव) कामपि (अवर्णनीया) श्रिय (शोभा) धत्ते (धारयति)। मैथिली आश्रमभू. सतीति शब्दस्य सीमा- अतिसाध्वी। अतिरुचिरा। सकुशाङ्का- कुशाभिध सुत. अके कुगाः (दर्भाः ) अङ्क यस्याः सा। यस्याः सा(दर्भयुक्ता।) अल्पपल्लवा- अल्पः पल्लव (वस्त्रा अल्पानि (मृदूनि, चलः) यस्याः सा। लघूनि ) पल्ल्वानि - यस्याः सा। ४. हविधूमलतालास्यप्रदा-हविषां धूमः एव लता, तस्यै लास्य (नर्तन) प्रददाति ( शिक्षयति ) इति । ( कृ. ३.) पुरोडाश:-हविः। ( offering to fire) ५. हेमवल्कला-हेन. ( सुवर्णस्य ) वल्कलानि येषां ते । (प व.) उनिद्रहेमपद्मानि-उनिद्राणि ( विकसितानि) हेमपद्मानि (सुवर्णकमलानि) येषु तानि। (स. व.) ६. काकपक्षाङ्कमूर्धानः काकपक्षाणा ( शिखण्डकानां ) अङ्काः ( चिह्नानि ) येषु ते। (स .) काकपक्षाकाः मूर्धान येषा ते। (ष. व.) वटवः हस्तेन समिधः स्वण्डयन्ति, मुखेन च वेदवाक्याना पदानि खण्डयन्ति (वियोजयन्ति ।) ८ गण्डलेखाम्-गण्डस्थलम् । हरि:-सिंहः । ९. प्रभामण्डलपर्यस्तः-प्रभायाः मण्डल (तेजोवलय ) तेन पर्यस्तं (दूर क्षिप्त) तमः ये. ते। (तृ. ब.) पातालरवय-यथा भूवलयस्थितानां जनानां ·(१६४). रवयः आकाशे दृश्यन्ते तथैव पातालस्थिताना जनाना रवयः एते महर्षय. तव पथि (मार्गे) आपतन्ति (वर्तन्ते) इत्यर्थ. । १०. कपिलामि (रकवर्णामि.) गोमि (धेनुमि-) अलङ्कृतम् । अमित - परित.। (surrounding) शिर--मस्तकम् । ११. गात्रपरावृत्तिमानास्थिपरुपेतरान्-गात्राणां (अवयवाना ) परावृत्ति: (चालन) तेन भन्नानि अस्थीनि येपा, अत एव परुपेतरान् ( मृदून ) शय्या- कुशान् । ( bed of grass) १२ यथा दिवाकर (सूर्यः) सन्थ्यया, तथा अयं ऋषि धेनुना अनुगम्यते। १३. भवतात्-भवेत् । प्रत्युटजं-उटजे उटजे इति । (अ. १४. कौतुकोतानितेक्षणा.-कौतुकेन उत्तानितानि (विकसितानि) ईक्षणानि यासा ताः । (प व ) १५ सविधवमनि-समीपमार्गे। पृथ्वीशशाङ्केन-पृथ्वीं आगत. शशाङ्क तेन । (गशाश्वत् आल्हादक एप. नृपः इति भाव. 1) विंशः पाठः। दुर्निवारभुजप्रतापनिर्जिताराते.-दुर्निवार यः भुजप्रताप तेन निर्जिता. अरातयः (शत्रव.) येन स , तस्य । (त. व.) ललनाजनमण्डनायमाना ललनाना जनः (समूहः) तस्य मण्डन (भूषणं) इव आचरतीति सा। सम्मदविक- सिताननः-सम्मदेन (आनन्देन) विकसित (प्रफुल्ल) आनन (मुख ) यस्य स.। (प. व.) पञ्चपमासदेशीयेन-पञ्च वा पट् वा पञ्चपा, ईपत् न्यूना. पञ्चपाः मामाः यस्य सः, तेन । (प. व.) आमयः-रोगः। कालवश- मुपजग्मतु-पञ्चल अगच्छताम् । कीटकोत्कीर्णनि सारवंशवत्-कीटकैः उत्कीर्ण (उलिखित.) अत एव नि.सार (लघुः) य. वश तस्य सदृशम् । (प. त) सपदि अभिपत्य-attacking instantly. परिधु-besieged. आत्मसात्-स्वाधीनम् । अवस्कन्ध-आक्रम्य । मातृनिर्विशेषया-मातु अपेक्षया निर्गतः विशेषः यस्याः सा तया, मातृसदृशया इत्यर्थ. । अपवाहित-दूर नीतः। व्यतिकरे-प्रसझे। कामयमाना-इच्छन्ती । प्रच्छायशीतलस्य-प्रकृटा: छायाः प्रच्छायं ('छायावाहुल्ये' इत्यनेन नपुसकैक- ·RD - '(१६५) वचनम् ।) तेन शीतलं तस्य । अञ्चलेन-border or end. प्रावृत्य- आच्छाद्य । ग्राह.-मकरः । अशरणा-अनाया । तदात्वे एव-तस्मिभेव काले। प्राणैः व्यहीयत-पञ्चत्व गता, ममार इत्यर्थः । विहायसम्-आकाशम् । पुलिन्दा.- शबराः । आखेटविहारम्-आखेटस्य (मृगयायाः) विहार (क्रीडाम् )। आकुला- कुल:-आकुलेभ्यः अपि आकुल, अतिदुःखितः इत्यर्थ । प्रीतिविस्फारितेक्षण:- प्रीत्या विस्फारिते (विकसिते) ईक्षणे यस्य स । (ष व.) एकविंशः पाठः। पाटवम्-कौशल्यम् । मध्याहसहस्रकरकिरणजालतापतप्त-अह. मध्यं मध्याहः । सहस्र करा यस्य सः । (सूर्यः) मध्याहे स्थित सहस्रकर--तस्य किरणा:- तेपा जाल-तस्य ताप -तेन तप्त । (तृ त) क्षीरतरु-वटवृक्षः । कृष्णसार--कृष्णमृगः । उत्तरीयम्-वन्नम् । भसितम्-भस्म । प्रणयगर्भाम्- प्रेमपूर्णाम् । दृक्-दृष्टिः । अनुयोक्तुम्-प्रधुम् । प्रत्याययति-विश्वासमुत्पादयति-ज्ञापयति- बोधयति चा। अभिजातत्वम्-कुलीनत्वम् । अवयवसनिवेशा:-अवयवाना रचना । प्रणिधानेन-चित्तैकाम्येण । साक्षात्कृत्य-दृष्ट्वा । व्यापत्तिम्-misfortune or disease or death. उन्मेषम्-opening flash. उदन्तम्- वृत्तान्तम् । सुप्तोत्थितः-आदौ सुप्त. पश्चात् उत्थितः । (क ) पित्र्यपदासा- दनोपाय-पितुः इद पित्र्यं, पित्र्य च तत् पदं च, तस्य आसादनम् (प्राप्तिः)- तस्य उपाय. । (प. त.) द्वाविंशः पाठः। १ सदा अवगाहाय (मानाय) क्षम (युक्त) वारिसञ्चयः यस्मिन् सः। स व ) ('युक्त क्षम शक्ते हिते त्रिषु ।' अमर 1) निदाघकाल-ग्रीष्मकालः। २ शशाङ्कक्षतनीलराजय-शशाङ्केन (चन्द्रेण) क्षताः ( दूरीकृताः) नीलराजयः, यासां ता. निशा । (ष व ) व) जलयन्नमन्दिरम्-जलयन्त्रण (fountan) युक्त मन्दिरम् । जनस्य सेव्यतां यान्ति-उपभोगयोग्यानि भवन्ति । ३ प्रवासिभिः भूमि द्रष्टुमपि न शक्यते। अर्थात् तत्र गमन तु दूरमेव । ४. महत्या तृपा परिशुष्का. तालव. येषा ते (प. व.) मृगा. । मिनेन or ·- (१६६) . अञ्जनेन सनिभं (तुल्य) नभ (आकाश) वीक्ष्य तोयमिति शङ्कया वनान्तर प्रधाविताः । ५ हतविक्रमोद्यम-हत विक्रमस्य उद्यम यस्य स । (प व ) विदारित- विवृतम् । मृगेश्वर (सिंह) अदूरे (समीपे ) वर्तमानान् गजान् न हन्ति । ६. विशुष्कात् कण्ठात् उद्ता (वहिर्गता ) ये शीकरा (अम्वुकणा ) ते एव अम्भ येषा ते । (ष व ) भानुमत (सूर्यस्य ) गभस्तिभि (किरणे ) अभितापिता. । (त. त ) प्रवृद्धया तृष्णया उपहता (पीडिता ।)(तु त.) एतादृशा दन्तिन. (गजा.) केसरिण (सिंहात् ) अपि न विभ्यति । ७. अवाङ्मुख.-अवाग् (अध.) मुख यस्य सः । (प व.) जिह्मगति- वक्रगति. । फगी (सर्प.) मयूरस्य तले निषीदति (उपविशति ।) ८ हुतामिकल्पै -हुत चासौ अनिश्च-तत्कल्पै (तत्सदृशै.।) (त. ) (प्रचण्डै. इत्यर्थ ।) कलापिन (मयूरा ) कलापचकेषु ) वर्हमण्डलेषु ) निवे- शितानन भोगिनमपि (सर्पमपि)न नन्ति । ९ तीक्ष्णतरा अशव. (किरणा ) तेपा माला वर्तते यस्य तेन । (त. व ) विवस्वता (सूर्येण) अभितापित भेकः । आतपत्र (छन) तस्य तले निपीदति । भोगिन-('उरग पन्नगो भोगी।' अमर.।) १० रविप्रभया उद्भिन्ना (निर्गता) शिरोमणे. प्रभा यस्य स । (प व ) विलोलेन-चञ्चलेन । तृपाकुल फणी मण्डककुल न हन्ति । त्रयोविंशः पाठः। आघातार कतार । सम्पद्यन्ते-भवन्ति । समसस्थितस्य-समानावस्थस्य । स्थूणानिखननन्यायेन-स्थूणा-स्तम्भ । यथा स्थूणा असकृत् सञ्चाल्य निख- ननेन दृढा भवति तथा विपनिवारणाय य परमुखं प्रेक्षते स समधिकमेव विपदि निमज्जति । सौरभस्य-सुगन्धस्य । पयस. कृते-दुग्धार्थम् । आत्म- निर्विशेप-आत्मन. निर्गत विशेष. यस्मिन् कर्मणि यथा स्यात् तथा । (अ) स्वप्राणसदृशमित्यर्थ । निदानम्-कारणम् । नीवापोदकम्-मृताय दीयमान पिण्ड जलाअलिं च । परस्तात्-परलोके । अभिसन्धाय-मनसि कृत्वा । पर्यवस्यति- फलिष्यति, फलति।

·(१६७) exact to man - चतुर्विंशः पाठः। ( यदा कैकेय्या वचनाद् रामो वनमगच्छद् दशरथश्च मृतस्तदा मातुल- गृहादू भरतमानेतु दूत प्रहित । तेन सहागच्छन् भरतो मध्येमार्ग दैवतगृह प्रविश्य तत्र स्थिता इक्ष्वाकुकुलोपरताना नृपाणा प्रतिमा आलोकयन् स्वपितु- निधनमवगच्छति।) प्रहरणम्-आयुधम् । क्रियामाधुर्यम्-शिल्पसौन्दर्यम् । भावगति--expression. दैवतोद्दिष्टानाम्-प्रतिमात्वेन सङ्कल्पितानाम् । मानुषविश्वासता- having resemblance the चतुर्दैवत-- चत्वारि देवतानि अवयवा यस्य-स तथाभूत.। (ष (ष व ) स्तोम- प्रतिमासमूह । १. दैवतमित्येव-दैवतम् इद इति वुद्धया। अय प्रणाम । अमन्त्रार्चित- दैवत-अमन्त्र (विना मन्त्रण) अर्चित ( पूजित ) दैवत यस्मिन् स । (स व ) वार्षल-वृषलेन (शूद्रेण) कृत. तादृश । देवकुलिक:-देवगृहपूजक. नैत्यकावसाने-नित्यकर्मण. ( देवपूजादे. ) अवसाने ( समाप्तौ । ) प्राणिधर्मम्-भोजनम्। अल्पान्तराकृतिरिव-समाना- कृतिरिव । २ अस्मासु किंचित् वक्तव्यम् (दूषणम्) अस्ति किम् ( येन मया कृतः प्रणाम न स्वीक्रियते।) अथवा विशिष्ट -(विशेषेण शिष्ट.) मदपेक्षया उत्कृष्ठ- कोऽपि अन्य. जन प्रतिपाल्यते (प्रतीक्षते।) अथवा नियमप्रभविष्णुता-आत्मनः तपोनुष्ठानप्रौढि- इयम्, येन मन्त्रणामस्य प्रतिषेधः क्रियते । अनभवन्त एते पूज्याः। ३ असुरपुरवधे-त्रिपुरासुरवधे। अभिसरीम्-साहाय्यार्थ अभिगमनम् । सपुरजनपदा--पुरजनपदसहिताः स्वसुकृतैः शक्रलोक (इन्द्रलोक, स्वर्ग) यान्ति । छन्द मृगयता-एतेषां इक्ष्वाकूणा इच्छा प्रतिपालयता। कृत्स्नाम्-सर्वाम् । मृत्युना चिरं (दीर्घकाल) ये अनवसिता (अनाशिताः) सन्ति । मया महत् फलमासादितम्-महापुरुषप्रतिमावलोकनरूप महत् फलम् । सनिहितसर्वरत्नस्य-सनिहितानि सर्वरत्नानि यस्मिन् स. तस्य । (स. व.

·(१६८) प्रज्वलित धर्मरूपः प्रदीप येन स । (तु. व ) धर्म एव परं अयन (स्थान) यस्य सः तस्मै (प व ) धर्मनिरताय इत्यर्थ । सवेशनोत्थापनयो-संवेशने (शयनवेलाया) उत्थापने च (उत्यानवेलाया) च । (द ) रक्षाम्-protection. निर्वेद -disgust, lack of lack of desire, निन्यावभृथस्नानप्रशान्तरजा -नित्यम् अवभृथस्राने ( यज्ञदीक्षाभिकः ) प्रशान्त रज. (दुःख) यस्य स । (प व ) धरमाणानाम्-सजीवानाम् । अतिकान्ता- नाम-मृतानाम् । स्त्रीशुल्क -विवाहकाले त्रिय टेयतया पणित द्रव्यम् । प्रत्यागत्य संज्ञां लब्ध्वा । सकाम भव-दष्टार्थ लभस्त्र । शुदि नेतव्य -to be punfied. उपरत -मृतः । अटवीभूताम-अरण्यतुल्याम् । पिपासात -तृपित । पञ्चविंशः पाठः। १. दमयन्त्यलाभेन कुपित कलिापरेण सह समन्य मणिमय विहङ्गमस्प धृत्वा दमयन्त्या सकाशानल वियोजयितुं विपिने तयोदृष्टिपथमायया । तद्विहङ्गमद्वन्द्व दृष्ट्वा तणाय दमयन्ती नल प्रेरयामास । विहगानुसारेण दूरं गतमन्तहित च नल ज्ञात्वा वियोगविक्लवा दमयन्ती विललाप । सा वदति। २ उभौ पतत्रिणी (विहङ्गमी) परिगृह्य (गृहीत्वा ) त्वमसि इति में (मया) प्रतिपनम (जातम् ) एव । ४ अकाण्डकौतुकै-अकाण्डे ( abruptly, unexpectedls ) figo (कुतूहलै । ) खेदनि सही-खेद सोढुमसमर्यो । ५ परिधूसरीकृतम-मलिनीकृतम् । सुधानिये-चन्द्रस्य । ६. वलितल्लमम्-चलित (वृद्धिंगत ) म (खेद ) यस्मिन् तत् । ( स. व ) ८ सभया-भयाक्रान्ता, भीतभीता। ९ अन्यवधूचितम्-मामान्यवध्वा उचितम। १०. गिरथाचः । निगदन्ती-भाषमाणा । ११. इमा विहामी मा प्रतार्य (वञ्चयित्वा) मे दयित ( वलभं-नल) तिरयाम्बभूवतु. (अन्तर्हित चक्रतुः ।) १२. सप्तसमुद्रमुद्रिता-समुद्रवलयादिता । अक्षमायते-असमर्थो भवति ।

·(१६९) . । ) । १४. तरिः-नौका १५ पणीकृता-used as wager. दीव्यता-यूतेन क्रीडता। १७. दमस्वसा-दमस्य स्वसा-दमयन्ती। १८ रुषम्-कोपम् । १९ अविषह्यविपाकजृम्भितम्-अविषय. ( सोढं अशक्यः विपाक: (परिणामः) तेन जृम्भितम् (वर्धितम् । ) ( त.) २०. तपस्विनीष्वपि-दीनासु अपि प्रथमोदाहरणत्वमानयः-प्रथमो- चारणीया विहिता। २३. परलोकजुष.-परलोकं ( स्वर्ग ) जुषन्ते ( सेवन्ते, गच्छन्तीत्यर्थ. ) तान् । (कृ.) विहास्यति-त्यक्ष्यति । २४ विपदां निवन्धनम्-विपदा ( दु खाना ) निवन्धनं ( कारणम् ।) (पत ) सिंहिकासुतः-राहुः । दर्शतिथे-अमावास्यायाः। षड्विंशः पाठः। पुरुरवस सगमनीयो नाम मणिः केनापि राणापहृतः । तदा वाणपथातीतं तं गृधं वीक्ष्य सायं निवासवृक्षाधयिण तं विहग विचिनुतेति सर्वत्रोद्घोष्य स नृपतिर्विदूषकेण सह सॅल्ाप कुर्वन् स्थितः । अत्रान्तरे केनापि स गृध्रः शरेण हतः । अय स शरोऽयं च स मणिरिति कथयन् कञ्चुकी प्राप्तः । ततः शरे स्थितानि नामाक्षराणि वाचयित्वोर्वशीकुमारस्याय शर इति राज्ञा ज्ञातम् । इत्यं गते कापि तापसी तमेव कुमार गृहीत्वा प्रविशति ग्रलक्ष्यवेध्यर्धनाराच -गृध्र एवं लक्ष्यं तद्विष्यतीति गृध्रलक्ष्यवेधी-अर्ध. (अर्धचन्द्राकृतिः) नाराच. (वाण-1) (क) १ वाष्मायते वाष्पमुद्रमति-अश्रुपूर्णा भवतीत्यर्थ. वात्सल्यस्य (प्रेमातिशयस्य) वन्धोऽस्यास्तीति । प्रसाद -प्रसन्नता । वेपथु.-कम्पः । अदयम्-अशिथिलम् । परिरब्धुम्-आलिङ्गितुम्। २. हार्दम्-प्रेम । उत्सङ्गे (भक्के) वर्धितानां पुत्राणा पितृषु कीदृशः स्नेहो भवेत् । अभिविनीत:-शिक्षितः । आश्रमविरुद्धम्-आश्रमजनानामनुचितम् । निर्या- तय-प्रत्यर्पय। - ·(१७००) मा ३. सर्वांगीण -सर्वागाव्यापी । चन्द्रकर-चन्टस्य किरणः । शास्त्रामृग - वानरः । संयम्यमानशिवण्डक-संयम्यमानः (वध्यमान:) शिखण्डक ( शिखा) यस्य सः। (पच) ४ नेहेन (प्रेम्गा) प्रसव. (दुग्धस्याभिम्यन्टन ) तेन निर्भित्र (नितरा मित्रं-आहाभूनम् ) मननांशुक्रम ( स्तनयोरुपार वर्तमान वस्त्र ) उवहन्ती (धारयन्ती।) स्वचहर:-कवचधारणक्षम । अवितृष्णा-न विगता तृष्णा यस्या (प.व ) सामिलापा । पूर्वम्मिन्नाश्रमे-ब्रह्मचर्याश्रमे। द्वितीयं-गृहस्थाश्रमम । सप्तविंशः पाठः। अर्थी याचक । कुण्डलयो. अर्थन-कुण्डले प्राप्तुम् अथवा कुण्डलयो हेतुना । पिनद्ध-धारिते । विमृश्य-विचार्य । नियतम-निधितम् । उपस्थ्म- जलेन क्षालितम । प्राइमुख -प्राचि ( पूर्वस्या दिशि ) मुख यस्य म । ( प ब.) खानि-इन्द्रियाणि । मुमृशम-अतीवाग्रहेण । अप्रमत्तः-प्रमादमकृत्वा । (unms. takably) मुनिता-निधिन्ता । क्रियतां श्रण इति-मया क्रियमाणे श्राद्ध श्रण (मन्प्रार्थनास्वीकार ) कर्नव्य. । यथोपपनेन-तम्मिन् काले विद्यमानेन । अष्टाविंशः पाठः। १ मध्यातम-व्योममध्य तारामयं च प्रामम् । भशुमन्तम्-चन्द्रम् । वितानम्-ceiling ( छत इति महाराष्ट्रभाषायाम् । ) उद्वमन्तम् ( सर्वत्र क्षिपन्तम् ) बद स. ( मारुनि ) ददर्श । भानुमन्नम-किरणवन्तम । गोष्टे- गोनिवासस्थाने । २ ममेधयन्तम्-वर्धयन्तम विराजयन्तम्. शोभायुक्त कुर्वाणम । अभियान्नम-आकागे उपरि उपरि गच्छन्तम । ४. गजतपअरस्थ.-रजतस्य इट राजतम (रौप्यमय ) तम्मिन् रौप्यमय- 'पसरे तिटनीति। ५ ककुद्यान्-शृपः । जाम्यूनदम्-मुत्रर्णम । ( 'लम कार्नस्वर जाम्बू. नटमध्यापटोऽनियाम ।' अमरः।)। परिपूर्णा-पूणेन्दुः । ६. विनष्टः शीनाम्बुतुपाराणा पक्ष यस्य सः। ( प व ) शिशिरडतो ·(१७१) निर्गतत्वात् । महाग्रहस्य ( सूर्यस्य ) प्राहेण ( किरणसक्रमेण ) विनष्टः परः ( तम.) यस्य स.। (प.व ) प्रकाशकान्त्या आश्रयेण निर्मल (स्वच्छ.) अङ्ग (कल) यस्य सः । (पव) ८. प्रकाशमान य. चन्द्रोदय: तेन नष्ट दोप. (तिमिरज ) यस्य सः । (प. व ) प्रवृद्ध. रक्षसा पिशिताशाना (पिशाचानां), च दोष (त्रास.) येन सः । ( ब ) ईरित (निरस्त.) चितदोषः येन स.। (तृ. ब.) स्वर्गेऽपि प्रकाश (ख्यातिः) यस्य स । (प व.) - नवविंशः पाठः। अवलेपम्-गर्वम् । एकान्तत.-निश्चयेन । कामयसे-इच्छसि । प्रेमभरमन्यरेण- प्रेमातिशयनिचलेन । व्याहत-आसक्त (कृषिकर्म कुर्वन् इत्यर्थ )। एकतानमना.- 'एकाग्रचित्त-समाहितचित्त । (coricentrated an) - त्रिंशः पाठः। निमित्तम्--अशुभस्य लक्षणम् । स्पन्दसे-फुरति । मनोरथाय नाशसे-मनोरयस्य ( शकुन्तलाप्राप्तेः) आशंसापि नास्ति । पूर्व अवधीरितम्-तिरस्कृतम् । परिवर्तते-प्रत्यागच्छति । अभूमिरियमविनयस्य-अत्र अविनयो न कदापि द्रष्टव्यः । अयुध्यमान-curbed, checked अवालसत्त्व-अवालस्य (प्रौढपुरुपस्य) सत्त्वं (वल) यस्य सः । (प. व ) आमर्दैन (आकर्षणेन ) क्लिष्टाः (disordered) केसराः यस्य तम् । (प व ) अपत्यनिर्विशेपाणि-अपत्यसहशानि स्थाने खलु...नामधेयोऽसि- ऋषिजन. सर्वदमन इति यत्तव नामधेय कृत तत् सर्वथा योग्यमेव । लयिष्यति-तवोपद्रव करिष्यति । अधर दशयति-अधरदर्शनेन परिहास सूचयति । (ndicules) एधापेक्ष:-एध ( इन्धन ) तस्य अपेक्षा यस्य सः। ( प. व. ) अनिमित्तहासै-अकारणहासै. । दन्ता. मुकुला. (buds) इव ते दन्तमुकुलाः । ईपद् लक्ष्या ( दृश्या. ) दन्तमुकुलाः येपा ते तान् । ( प. व ) अव्यक्ता- वर्णा- यासु ता., अत एव रमणीया वचप्रवृत्तय. ( वचनानि ) येपा तान् । (प. व ) अहे यः आश्रय (स्थितिः) तत्र प्रणयः - ·(१७२) ( प्रीति. ) येषाम् तेषाम् । (ष व. ) एतादृशान् तनयान् वहन्त ( धारयन्त ) जना.धन्याः । दुर्मोकहस्तग्रहेण-दुखेन मोचयितु शश्य. दुर्मोक, हस्तेन ग्रहः हस्त- ग्रहः, दुर्मोक हस्तग्रह यस्य स तेन । (ष व ) प्रक्रान्तम्-आरब्धम । शकुन्तलावण्यम्-शकुन्तस्य ( पक्षिण' ) लावण्य (शोभाम् ।) (प.त ) रक्षाकरण्डकम्-रक्षणार्थ कल्पिता ( मन्त्रिता ) पेटिका । प्रत्याययति- निश्चयेन दर्शयति । एकत्रिंशः पाठः। १. तत्र-अलकानगर्याम् । धनपति. कुबेर । सुरपतिधनुश्चारुणा-इन्द्रचापवत् सुन्दरेण ( मणिमयत्वात् ) मदीय आगार ( गृह ) वर्तते इत्यन्वय. । यस्य गृहस्य उपान्ते ( पार्श्वदेशे ) मे कान्तया वर्धित. कृतकतनयः ( पुत्रत्वेन अमिमन्यमान ) हस्तेन प्रापै. स्तवकैः ( गुच्छे ) नमित. (तृ त.) वालश्चासौ मन्दारवृक्षश्च (क ) ( देवतरु ) अस्ति । २ मरकतशिलावद्धसोपानमार्गा-मरकतशिलामिः ( emerald stones ) वद्ध सोपानमार्ग. यस्याः सा। (ष व ) वैदूर्यवत् निग्धानि नालानि (the stem of a lotus ) येषा तैः । ( ष व ) हैमः ( सुवर्णमयैः ) छन्ना (खचिता ) एतादृशी वापी अस्तीति अन्वय. । यस्याः तोये कृतवसतय हंसा: त्वा ( मेघ ) अपि प्रेक्ष्य व्यपगतशुच. ( नष्टशोका. ) भवन्ति । सनिकृष्ट मानस न ध्यास्यन्ति (न स्मरिष्यन्ति ।) ३ पेगलै-चारुमि । उपान्तस्फुरिततडितं-उपान्तेषु स्फुरिता. तडित- यस्य तम् । (पव ) एतादृश त्वा ( मेघं) प्रेक्ष्य, तमेव ( क्रीडाशैलमेव ) म।हिन्या (मम भार्यायाः) प्रियः इति स्मरामि । ४ कुरवका. एव वृति. ( आवरणं) यस्य तस्य । (ष व ) माधवीलता- । प्रत्यासन्नौ-नातिदूरौ । ( चञ्चलाः ) किसलया- ( कोमलपल्लवा ) यस्य स ( ष व ) रक्ताशोक । कान्त-सुन्दर । केसर. वकुल । मया सह एकः तव सख्या ( मे प्रियायाः ) वामपादा- भिलाषी । अह स वृक्षश्च प्रियायाः पादापातं [ 'प्रमदाया. पादाघातेन अशोक विकसति' इति प्रसिद्धम् । ] अन्यः मण्डपस्य चला इच्छाव' इत्यर्थः ।

·(२७३) केसरवृक्षः ( अहं च ) • दोहदस्य (पुष्पादीना उत्पादकद्रव्यस्य ) छाना (व्याजेन) (मे प्रियाया..) वदनमदिरा ( वदने धृतर्ता मदिरा, गण्डूषमर्थ ) काङ्क्षति (अभिलपति।) बकुलस्य गण्डूषमयं दोहद इति प्रसिद्धम् । ५. तन्मध्ये-तयोवृक्षयोः मध्ये। अनतिप्रौढानाम् (कोमलानां) वंशाना प्रकाश. इव प्रकाश. येपा ते. (प. व.) मणिभिः मूले वा स्फटिकफलका (सटिकमय पीठ) यस्याः सा (ष. व ) काचनी वासर्याष्टः । शिक्षा (भूषणध्वनः) ताभिः प्रधानानि वलयानि-तैः सुभगाः (रम्या:)-तैः तालैः (करतालिकाभिः) नर्तितः वः सुहृदू (सखा ) नीलकण्ठः (मयूरः) यां यष्टिको अध्यास्ते (अधिवसति।) ६. लिखितषपुपौ-लिखिते वपुपी (आकृती) ययोः तौ । (प. व.) क्षामच्छायम्-क्षामा (क्षीणा) छाया (कान्तिः) यस्य तत् । सूर्यस्य अपाये (सूर्ये अस्तंगते ) कमलं स्वा अभिख्या (निजशोमा) न पुष्यति न विभर्ति न प्रकाशयति वा।) सम्पात-प्रवेश. । कलभतनुतां-कलभस्य ( करिपोतस्य ) तनुः, कलमतनोः भाव: कलमतनुता ता गत्वा (प्राप्य ।) अल्पाल्पमासं-अत्यल्पप्रकारा भाः (प्रकाश) यस्या. सा। (प व.) खद्योतानां माली, तस्या विलसितेन ( स्फुरितेन ) निभा (समानाम । ) विद्युदुन्मेप. (विद्युत्प्रकाश ) स एव दृष्टिः, ताम् । (क ) भवनस्य अन्त-भवनमध्ये पतिता । कर्तुमर्हसि इत्यन्वयः । [ The cloud will have a look (13 the form of the flash of lightning) inside the Yaksha's house. ] द्वात्रिंशः पाठः। सश्रीकतां-शोमाम् । पण्यानि-विक्रयानि । (to be sold.) शुल्कम्-( tax) साश्रयन्त. (हरन्तः) मधुकराः एव पुरुषा. (राजपुरुषाः प्रविचरन्तीत्यर्थः।) असंस्काररमणीयम्-अकृत्रिममनोहरम् । प्रग्रहः-(रज्जु. 1) वर्मनि (मार्गे ) उशित (पतित) यत् दारु तेन वारता (म्हा) गति: यस्य स ।(प .) स्वरे-- मन्दं मन्दम् । प्रेरितगोयुगः-प्रेरित गोयुगं येन सः । (तृ प.) गुप्तार्यकप्रवहणस्थ:- गुप्ततया अवस्थित आर्यको यत्र एतादृशं प्रवहणं अधितिष्ठताति। (कृ. पू. भीतभीत.-भीतादपि भीतः (अतीव भीत इत्यर्थ.) निगह-chan. सावशेषा- ·(१७४) पसार--सावशेष (अवशिष्ट ) अपसार (पलायन ) यस्य स.। (प व. ) सायोः नाम चारुदत्तस्य । कोकिला. स्वमपत्यजात काकनीडे स्थापयन्ति। काकाः अपि तत् वपुत्रप्रान्त्या मुतनिर्विशेप परिपालयन्ति । व्यसनार्णवोत्थितम्- व्यसनं (संकट, राजबन्धम्प) एव अर्णवः (सागर ) तस्मात् उत्थित ( उत्तीर्णम् ।) (प त.) नितिम-आनन्दम । यानास्तरणम-यानस्य (गकटस्य) आस्तरणम (आच्छादनम।) पृथुतरसमवक्षा-पृथुतर (अतिविशाल) सम वक्षः यस्य सः। (प.व.) ताम्रलोलायताक्ष.-ताने (रक्त) लोले (चवले) आयते (दोघ) च अक्षिणी यस्य अक्षिणी यस्य स.। (५ व.) गोपालप्रकृति गोपालजातिः 819-a station of cowherds सनच्यस्व निगडानि-( चेट प्रत्युक्तिरियम । ) व निगईः बद्धो भव इत्यर्थ । साम्प्रत चयं.. -साम्प्रत वय अस्यार्यकस्य स्थाने गच्छाम ( राजा अस्मान् निगढीकरिष्यतीति भाव 1) प्रणयेन-स्नहेन । प्रत्यमापनीतसयमनस्य-प्रत्यय (अचिरात् ) अपनीत (दूरीकृत) सयमन (बन्धन ) यस्य सः तस्य । (प व ) लघुसञ्चारा-लघु सञ्चार (गमन) यस्या मा। (प च ) स्वात्मापि विस्मयते-त्व मे प्राणभ्योऽपि अधिक. इति भाव. । यलोचते पालके महती रक्षा वर्तत-पालका राजा महान्त यत्न आतिष्ठति । तेन च सवाणि स्थानानि सुरक्षितानि भवन्ति चार. a spy. व्यलीकम-अप्रियम । पुराणकूपे-जीर्णकूपे। त्रयस्त्रिंशः पाठः। गतपथब्राह्मणम-ग्रामणानि वेदवदपारुपेया गद्यमया निवन्धाः | ऋग्व- दस्यतरेय ब्राह्मणम । शुक्रयजुर्वेदस्य च गतपयन्नाह्मण विद्यते । मस्मिन् यज्ञविधिविस्तरेण प्रपश्चितः । स..... .धर्मम-सः प्रजापतिः (सृष्टिमुत्पाद्य) नैव व्यभवत् । (सर्वाः प्रजा न्यायेन वर्तेरनिति) न व्यजानात् । तत् ( तस्मात्कारणात् ) श्रेयोप (कल्याणकारणं ) धर्म अत्यसृजत् । क्षत्रस्य क्षत्रम-क्षत्रियाणां क्षत्रिय. (क्षत्रि- याणामपि शास्ता ) धर्मः एव । न किमपि तस्मात् पर-श्रेष्ठमस्ति । वाव an explative particle. ऋतम्-सत्यम् । दीक्षा mitiation. अनुपदम- प्रत्येकं पटे। नियमाः, यमा:-गरीरसाधनापेक्ष नित्य यत्कर्म तद्यमः । नियमस्तु ·(१७५) स यत्कर्म नित्यमागन्तुसाधनम् ॥ ब्रह्मचर्य दया क्षान्तिर्दान सत्यमकल्पता । अहिंसा स्तेयमाधुर्ये दमश्चेति यमा. स्मृता. ॥ चन्द्रा-दृढा-इति नपुंसकस्य वहुवचनानि । चतुस्त्रिंशः पाठः। - १ विलासी चासौ जन्तुश्च तस्य । (क.) प्रकृत्या समीरित -निसर्गण प्रेपित प्रोत्साहितः वा। २. परम्-श्रेष्ठम् । यदनुक्तमपि (अकथितमपि ) प्रियस्य साहचर्य न भजते तक नाम पर मित्रम । अर्थात्पर मित्र सर्वदा प्रियस्य मित्रस्य माहचर्य भजते। ३. श्रीखण्डशैलः (मलयगिरि ) ह्युमणे: (सूर्यस्य) वियोगात् निश्वासकल्प ( निश्वाससदृशं) पवन जहाति । जड -अलसः, बुद्धिहीन., मूखों वा । समीश.- सामर्थ्यवान् । वसन्त सूर्यो दक्षिणायनादुत्तरायण गच्छति । अतो मलयाचलो वियोगदुःखानिश्वसिति। ५. कौवेरकाष्ठाम्-उदीची (उत्तर) दिशम् । सूर्यस्य प्रचण्डतेजसः कारण- मुत्तरदिग्गमनमेव । ६. को नाम सचेतनः प्रतिशात्रव (प्रतिस्पर्धित्व) ग्रहीतु न समीहते. (इच्छति।) ७ हिमतीवशत्रुम-हिमस्य तीव्रः (दृढः) शत्रुः तम् । (प. त.) ८. वनस्थली-अकृत्रिमा वनभूमिः । श्रवणाभ्युपायैः-कर्णयोः उपहारः। ९ पडड्रयः-श्रमरा । कलम्-मधुरम् । १० समधूनि-मधुसहितानि । ११ रमणीयतास्य-रमणीयतया आढयः ( पूर्ण.।) (. त.) १२ सुपमाविमातम्-सुपमया ( सौन्दर्येण ) विभात (प्रकाशितम् ।) (त- त.) धूमभभृङ्गयुक्तम-धूमसौमूं युक्तम् । उच्चयः-समूहः । १३. नीरं (जलं ). चुम्वतीति । मलयगिरिपवन. । चारु. वेशः यस्य सः । (प. ब.) - - ·(१७६ पञ्चत्रिंशः पाठः। । १. धर्मात्मज.-धर्मस्य ( यमधर्मस्य) आत्मजः (पुत्र.) युधिष्ठिरः । (प.त. त्रिदशेन्द्रसूनु -त्रिदशेन्द्रस्य (इन्द्रस्य) सूनुः (पुत्रः) अर्जुन: । ष त.) यमौ-twins, नकुलसहदेवौ । सदृशमेतद्गान्धारीपुत्रस्य यथा गान्धारी स्वाक्षिणी पट्टकेन वद्ध्वा न किमपि पश्यति तथैर्वेष दुर्योधनो लोमान्धः तत्त्वानि न जानाति इत्यर्थः । वाह्याभ्यन्तरे गरीरे-वाद्ये शरीरे अभ्यन्तरे शरीरे च (मनसि इत्यर्थ. । २. दायाद्यम्-पितृरिक्यम् । ( ancestral property.) ३. एकदा पण्डुZगयाप्रसङ्गतो वने विचरन् मृगरूपेण मृग्या सह क्रीडन्त कश्चन मुनि वाणेनाहन् । तदा स मुनि 'पत्नीविलासे त्वमपि मरिष्यसि' इति तं शशाप इति भारतीया कथा। पुराविद-पुरावृत्तज्ञम् । ४. विषयी विषयासक्तः । विचित्रवीर्यः क्षयेण विपत्तिं यातः (मृत. 1) तदा तस्य भार्यायामम्बिकाया व्यासेन जातः (धृतराष्ट्रः) ते जनक कथ राज्य लमेत इत्यन्वय.। ६. सहृदय-with good heart साहसं-युद्धम् । शान्तमतिमि. (मुनिमि ) जुष्टं (सेवित) आश्रम शमाय (शान्त्यर्थ) (ते पाण्डवा ) प्रविशन्तु । ८ तव गुरो-पितुः (वसुदेवस्य ) श्याल-पत्नीभ्रातरम् । १०. मगधेश्वर.-जरासन्ध. । नयानुगामिनाम्-नीतिमताम् । ११. गुणेतराः-गुणा- इतरे (अन्ये ) येभ्य ते (दोषा ।) (पं. व ) १२ पिष्टपेपणम्-पिष्टस्यैव पेषणम् । ( ganding flour ) अत्र 'राज्य दीयताम्' इत्यर्थस्य पुन. पुनर्वचनम् । पर्याप्तम्-यथेत्सितम्। छिद्यता कया- अस्मात् राज्ययाचनात् विरम्यताम् । १४. कैरात-किरातस्य (व्याधस्य) इदं कैरात वपु. (शरीर) आस्थित (आश्रितः) पशुपतिः ( शङ्कर.) युद्धेन (युद्ध कृत्वा) सन्तोषित । खाण्ड- वम्-तनामक वनम् । देवेन्द्रार्तिकरा:-इन्द्र पीडयन्तः । निवातकवचा. असुरविशेषाः।

·(१७७) man was man १५. चित्रसेन.गन्धर्वविशेष. । फाल्गुनेन-अर्जुनेन । मोक्षितः-मोचितः । १६. गाम्-पृथिवीम् । १७ मारुत. वायुदेव । भीमरूपी-भीमसेन । पितृभुक्त-मम उपभुक्ते । वीर्यगुप्ते-मम वीर्येण रक्षिते । तृणान्तराभिभाषका-तृणेन अन्तरं ( व्यवधान ) येपा ते तृणान्तरा.-नृणान्तराः च ते अभिभाषका । ( It was .an old custom in India that a low born addressed by a of high birth after having skept a blade of grass between.) १८. हयम्-अश्वरूप केशिनामानं असुरम् । गोषम्-अरिष्टर्षभदानवम् । मल्लान्-चाणूरादीन् । पशुखरोद्धतरेणुरुषिताङ्गः-पशूना खुरैः उद्धता या रेणु तया रुषित (चर्चित) अझ यस्य सः। (य. व.) बजगोपालाना वसतिस्थानम् । १९ अवधृतपाण्डरातपत्र--अवधृत (घृतं) पाण्हरं (शुभ्र ) आतपत्र आतपात् त्रायते इति । an umbrella) यस्य सः । (प. ब ) २०. काकः कटुभाषित्वात् काकः । केकरः-squint-eyed, विकृताक्षः। पिङ्गल.-मर्कटः। २१. पशुपकुलनिवासात्-पशुपाना (गोपालाना ) कुले निवास. तस्मात् । ( स त ) आनुजीव्यानभिज्ञ.-आनुजीव्य ( सेवकधर्मः )-तत्र अनभिज्ञः । (प.त ) मवितुकाम-मवितु ( बटु) कामः (इच्छा ) यस्य स । ( प. व.) माया- miracle, illusory feat जृम्भक-मायाविन् । पत्रिंशः पाठः। ( -रामचन्द्रेण सीताया स्वयवरप्रसङ्गे शिवधनुर्भमम् । तदा कोपाविष्टो जामदग्न्य तेन सह योद्धमागच्छत् । तद्वर्णनम् ।) १. मौर्वी-धनुषो रज्जु । (a grass string ) शितामा -शित (तीक्ष्ण) अग्र येषा ते । (प ) १२ -- ·(१७८) बागेज्ज्वल-धागया वा बारया वा (at the edge) उज्ज्वल' (टीप्त ) परशु । धारया ( जलम्य धारया ) उज्ज्वल ( कान्तिमान ) मण्डलुः । (तृ त.) तद् (तस्मात् ) वीररसम्य शान्तरसम्य च विकार किमय इति विस्मय । कौवमहीधगम्य-क्रोवगिरे, शिम्बर विद्ध-छिनम । हैहयपते (कार्नवीयस्य) उद्दामहोपः ( यलगालिभुजा ) तेपा कानन ( अग्ण्य ) छिन्नम । २ इशुभस-डओ: भन दव अशुभअम । यभअ-चूर्णितवान् । रेणुकावण्यानु:- रेणुकाया ( जमदग्नेः भाया ) कण्ठस्य शत्रु ( छठक ) कुठार । (पत ) इयं-मयोक्ता 'ममविजयी भया' इति वाक् । ममुटाचारानुमारिणी-शिष्टाचार- युक्ता । वाग्वृत्तिग्व-वचन एव । मम मनान न तथा भाव इन्यर्थ । चण्डीगम्य (शिवम्य ) कार्मुकपिमर्दक (धनुर्भन ) नस्माद् दर्प (अहकार ) तम् अनेन कठिनेन कुठारेण गानयामि (छिनमि।) विग्रह -नाश । अनुग्रह -कृपा । ३ पुरवरिण-द्रम्य । आत्मनवेट अभज्यत-स्वयमेवाभन्यत । चन्दन- दिग्धम-चन्दनेन दिग्ध (लिप्तम ।) नागर वाण । प्रवीगे भव-उद्यनो भव । इह ( भलोके ) ध्रुव ( निश्चल ) मुस अथवा प्रेतभर्तुः ( यमस्य ) मुखं सम्पश्याम । प्रणतिपात्रम-प्रणते (नमस्कृत ) पात्रम (योग्यम ।) (पत ) तृणाय मन्यमे-नृणमिव अनादरणीय मन्यमं । क्षत्रकण्ठविगलढुण्णाभूज-अनाना (भत्रि- याणा) कप्ठात् विगलत यत उष्ण असत् (रधिर ) तस्य । यथा जलाझल्निा पितृजनास्तपर्यन्ति, नथा मधिरामलिना तर्पयित्वातोपयमिति भावार्थ । यगोवित्तम-यानपि विनम । मुधा-व्यर्थम । वाग्डम्बरपण्डितेपु- वाचा (वचनाना ) टम्बर. ( pomp, high sounding words ) तस्मिन् पण्डिता तेपु-युप्मामु । प्रचुग (प्रभूताः) वाणी ( वचनानि । ) किं नाम प्रयुझे (किमर्थ योजयामि ।) पद्मासनम-पद्म आमन यस्य म, त, ब्रह्माणम् । ब्राह्मीम-त्राह्मणसम्बन्धिनीम् । कुलिशफटिनम-कुलिशमिव (वभवत् ) कठिनम् । यक्षम-त्र्यक्षस्य ( शकरस्य ) इट इति त्रयक्षम । नारायणस्य इन नारायणीयम । दो (भुजम्य ) विलाम. ( लीला ।) चण्डधान.-चण्ड धाम .यस्य मा, सूर्य । ( प. व ) विद्योतसे-गोभमे । ममरक्षमाम-रणयोग्याम् । क्षमाम्-भूप्रदेशम् । अह तान ·( १७९) सप्तत्रिंशः पाठः। अनूच्य-having taught; अध्याप्य । अन्तेवासिनम्-शिष्यम् । अनु (अध्ययनसमाप्तौ) शास्ति (उपदिशति ।) मा प्रमद -प्रमाद मा कुरु । प्रजा- तन्तु मा व्यवच्छेत्सी-प्रजोत्पादन कुरु इत्यर्थ. । भूत्यै-मगलाय । मझलार्थात् कर्मण सकशात् प्रमादः त्वया न कर्तव्य इत्यर्थः । स्वाध्यायप्रवचनाभ्याम्-स्वाध्यायात् (अध्ययनात् ) प्रवचनात् (अध्यापनात् ) च । मातृदेवो भव-माता देवो यस्य सः । ष ब.) अनवद्यानि-अनिन्दितानि । प्रश्वसितव्यम्-श्रमापहार. कार्यः । श्रिया- औदार्येण, सगौरवम् । ह्रिया-लज्नया । मिया-भयेन । सविदा मित्रादिकार्यहेतुना । विकिचित्सा-संशयः। वृत्तविचिकित्सा-वृत्तौ (आचारे ) विचिकित्सा (सशय.।) सम्मर्शिन.-विचारवन्तः । युक्ता:-अधिकारिण । (fit) आयुक्ता.-पर नियुक्ताः । अलक्षा-अरूक्षा. (अक्रूरमतय ।) आदेश-विधिः (आज्ञा । ) वेदोपनिषत्- वेदरहस्यम् । अष्टात्रिंशः पाठः। - १. तदुदितम-तस्मिन् ( वेदे ) उदित (उक्तम् ।) स्वनुष्ठीयताम-सम्यक् अनुष्ठीयताम् (क्रियताम्।) अपचिति-पूजा । काम्ये काम्यकर्मणि । व्यवसी- यताम्-निश्चीयताम् । तूर्णम्-झटिति । २. परिचीयताम्-वर्ध्यताम् । अर्थ्यताम्-याच्यताम । श्रुतिशिरोवाक्यम- उपनिपद्वाक्यम् । ३ श्रुतिशिरःपक्ष -श्रुतिशिर सु ( उपनिपत्यु) स्वीकृत सस्थापितो वा पक्ष. सिद्धान्तः)। अहरह.-प्रतिदिनम् । ५. परतरे-परब्रह्माणि चितिवलात्-चितेः ब्रह्मात्मैक्यविचारजनितानु- भवस्य बलात् । उत्तर -ज्ञानोत्तरः कर्मभि.। लिप् to grasp, to stick to. प्रविलापू- to let pass. नवत्रिंशः पाठः। सकलकुलाचलचक्रवर्तिना-सकलाश्च ते कुलाचलाश्च (महान्त पर्वता.) (महेन्द्रो मलयः सब. शुक्तिमातृक्षपर्वत । विन्थ्यश्च परियात्रश्च ससैते कुल- पर्वताः ।) तेषा चक्रवर्तिना (सार्वभौमेन ।) पूर्वद्यु.- पूर्वस्मिन् दिने ।

·(१८०) - औषधिग्रस्थवामिन - आपविप्रधानमन्यम (सानु) तत्र वसन्नीति अथवा आपधि प्रस्य नाम हिमवतो राजधानी नत्र वामिन इन्यर्थ । परिष्क्रियताम्-अष्ट्रियनाम्। मन्त्र- चिन्तामन्यन्यन्ताम् । गगननलन्हि -गगनतल निहन्ति (सृगन्नि) इति । (क ) वैननानाम-बजानाम । चीथय - रय्या (Streets ) विश्वनाशल्यहेतु -नवमल- शरणम । रम्भाम्नम्भपरिष्कृतपु-रम्भाणाम (बदलीना) लम्मा, ते परिप्तृवंपु (अलमुनयु 1) (न ) मामदयनय आमन्द्रा (गम्मीग ) ध्वनय येपाते। (प व ) मुन्नि-विस्तार लभन्ते । गिगान - (sounding ) गन्दापमान । अगर गुणचन्दनम् । परमगभि गतिमि । उनम-उपरिवदम् । अनमन्यु (इन्द्र.) नभ्य गगमनम ( चाप.) नम्य शोभा । भूख पर (कमल ) तम्य यनिशायिना (मन्यरोपायिना ) ननु यम्य । योग्त्रम-मन्थनरनु । भुजनराज- वारि । रणेन-वपंगेन । भानुमारि (यं ) नन्य पदवी (मार्ग ) नत्र जाग ( उववनां) ( speedy) मा आनि (परि.) यस्य । (प ) आतीयपागय -आनोद्यानि (वाद्यानि ) पागयु येपा ते (घ) उपाणयिनुम-याणया गानुम । चन्वारिंशः पाठः। १ जम्मानिन्द । परिमाण-पर्यन्नन । (near about) वेवा - माया । बन्ययनानि-यम्तिममानि । गढीम-रहदेवतामचिनीम ('व्यम्बक यजामहे 'ल्यान्य । ) प्रष्टा-अप्रगामिन । जन्म-मनोहरम । प्रोन्मारणाया:-जनमनदूगरणयापाग्न्य । अर्य- पानि अप्पं (पूजाडव्य ) पागा-पम्य म । (व्य ब) • খাদ্যাল -of sight not made of skin (माननक्षुषानिन्यर्थ । ) भानुंगणा वचनाम-अपारपेयवाक्याना (बेदनाक्याना- मिन्यर्थ ।) ६. अनिगुरुचरणकर्म heavy foot steps सपनामतोममितस्थराम्- TIPURCH (With ups and downs ) नन्दिन (आनन्दित ) नयने एक बार यस्या सा । (पच ) कौमुदी- ज्योत्स्ना । विमर.-महः । न्यूरपति-उन्कष्ठीररोति।

·(१८१) आविर्मुकुला-प्रकटीभूतकुंडला । ( with buds shooting forth ) प्रस्विनं (धर्मयुक्त ) यत् गण्डफलकम् (कपोलफलक ) तस्मात् च्युता (भ्रष्टा) पत्रलेखा यस्मात् तत् । (प व.) धूमस्य अमिषन. (सम्वन्धः) तस्मात् गलित अञ्जन यस्य तादृशम् । ( प व. ) पाटल अक्षि यस्मिन् तत् । (स व.) म्लायत्-fading वसन्तकुसुम-वसन्तोद्भव कुसुम यस्मिन् तत् । (स व ) रागमुद्राम्-प्रेममुद्राम् । सवित्रो उत्पादकयो. । भुवनभयभनदक्ष-भुवनस्य यद्य तस्य भने (नाशे) दक्ष (समर्थ ।) (जगत्पालक इत्यर्थं ।) (स त.)

·व्याकरणम् । अभ्यासविचारः। स्वर:। विकारः। उदाहरणम् । भ अअथवा आ यान्यया। चि-चिचि। नी-निनी। hoto " horNEWh सु-सस्। खेल-चिखेल। लोक-लुलोका औ व्यञ्जनम् । विकारः। उदाहरणम् । अयवा रु कृचकृ खन्-चखन् । गम्-जगम् । घसू-जघस् । च्" في المرور الكرام مر في الر *HAASHARAM AAMANANAMA छिदू-चिच्छिन्। ज्वल-जज्चल । टीकू-टटीकू। 'डी-दिडी। तृ-चतु दुह दुदुह। धा-दधा। पद-पपत्। फल-पफा। वधू-बवन्धू। मृत्य। " " ७. " ·१९८३) व्यसनम् । विकारः। उदाहरणम् । न् अथवा म् नम्-ननम्। या-यया। presstv वृध-ववृषा शस्-शर्शस्। सृजन्ससूज् । ह-जह। सयुक्तव्यञ्जनम् । प्रथमाक्षरम् स्मृन्सस्मृ। संयुक्तन्यअनम्। कठोरव्यञ्जनम् इह दुइह । (प्रयमाक्षरम्स् स्पृश-पस्पृश। स्थान्तस्था। प.शा पश्चाच्च कठोरन्यानम्) (1) Reduplication means repeating, such as a when reduplicated becomes T. in the reduplication of roots the initial vowel, and if there are more than one, the first together with the initial consonant are reduplicated (as in roots of 3rd conjugation ) (2) The radical long vowel becomes short and the redical * becomes af in reduplication and the short of g or is and that of it or it is g. (3) The second letter in any of the five classes is changed to the first and the fourth to the third in reduplication (4) The syllables in the part are changed to the corresponding syllables in the art, and Ę is changed to in reduplication (5) If a root begin with a conjunct consonant, the first member of it only with the vowel is reduplicated, but if the first member s शप, स् or r and the second a hard consonant, the hard consonant is reduplicated ·(१८४) च०व० ए०व० द्वि० ० व० व प्र० पु० द्वि०पू० I (लिट् ।) द्वितीयभूतः । (परोक्षभूतः।)-The Perfect tense. बुध-परस्मैपदम् । बुध-आत्मनेपदम्। ए०व० द्वि०व० बुबोध बुबुधिव बुबुधिम बुन्नधे वुवुधिवहे बुवुधिमहे वुबोधिय बुबुधथुः वुवुध बुबुधिपे बुबुधाये चुवुधिध्वे बुवोध बुबुधतुः बुबुधुः तृ. पु. बुबुधे वुवुधाते बुत्रुधिरे In Perfect the first letter of a root is reduplicated, the reduplicative changes are shown at the beginning परस्मैपदम् । आत्मनेपदम् । चकार चक्रतुः चक्रुः (कृ) चक्रे चक्राते चकिर () ववार वव्रतुः वत्रुः (वृ) वचे वत्राते वबिरे () बमार बभ्रतुः बभ्रुः (9) वने बभ्राते बभिरे (जि)-(गि) जिगाय जिग्यतुः जिग्युः (नी) निनाय निन्यतुः निन्युः (नौ) निन्ये निन्याते निन्यिरे (चि-(चि-कि) विचाय चिच्यतुः चिच्युः (चि)-(चि-कि) चिक्य चिक्याते चिक्यिरे (दिश) दिदेश दिदिशतुः दिदिशु: (दिर) दिदिशे दिदिशाते दिदिशिरे (द्विप) दिवेप दिद्विपतुः दिद्विपुः (द्विप) दिद्विपे दिद्विपाते दिद्विपिरे (भिप्) चिक्षेप चिक्षिपतुः चिक्षिपुः (क्षिप) चिक्षिपे चिक्षिपाते चिक्षिपिरे (भिद्) विभेद विभिदतुः विभिदुः (भिदू) विभिदे विभिटाते विमिटिरे (विश) विवेग विविशतुः विविशुः (विद) विविदे विविदाते विविदिरे (रिद ) चिच्छेद चिच्छिदतु: चिच्छिदुः (रुच्) सरुचे रुचाते रुचिरे (मुख्) मुमोच मुमुचतुः मुमुचुः (मुच्) मुमुचे मुमुचाते मुमुचिरे (द) तुनोट तुटतुः तुटु (युध्) युयुधे युयुधाते युयुधिरे (मुह) मुमोह मुमुहतु मुमुहुः (वृत्) वजे ववृताते ववृतिरे परस्मैपढीया प्रत्यया। आत्मनेपदीयाः प्रत्ययाः। ए०० द्वि० ० च०व० ए.व. द्वि० ० अ प्र० पु० एक बहे महे से आये ध्ये अथुस् भाते अ इरे अतुसू ए उम् तृ० पु. The underlined terminations in the above are strong (fog) and the rest are weak (अपित्) व०व० व द्वि०पू० ·(१८५) (कृप्) चकर्ष चकृपतुः चकृपुः (कृषु) चकृपे चकृपाते चलपिरे (नृत्) ननत ननृततुः ननृतुः (वृध्) ववृधे ववृधे ववृधाते ववृधिरे (स्पृश) पस्पर्श पस्पृशतुः पस्पृशुः (प्रहू) जगृहे जगृहाते जगृहिरे (दृश) ददर्श दशतुः •ददृशुः (क्लप) चक्लपे चक्लपाते चक्लपिरे 1. The final vowel and the उपान्त्य म of roots take वृद्धि before the at of the thud person singular. The gry short vowel takes its गुण substitute before भ. 2 Before a weak termination the final For ई is changed to य, only when it is preceded by a simple consonant and when the base consists of more than one syllable (प्री) पिप्राय पिप्रियतुः पिप्रियुः (प्री) पिप्रिये पिप्रियाते पिप्रियिरे सुपाव सुपुवतुः सुपुवुः सुपुवे सुपुवाते सुपुविरे (स्तु) तुष्टाव तुष्टुवतुः तुष्टुवे तुष्टुवाते तुष्टुविरे (श्र) शुश्राव शुश्राव शुचवतुः शुश्वु: शुश्रुवे शुश्रुवाते शुश्रुविरे (श्चि) शिवाय शिश्वियतुः शिश्वियुः (स्मि) सिप्मिये सिमियाते सिम्मियिरे वि)-(शु) शुशाव शुशुवतुः शुशुवुः (श्रि) शिश्राय शिश्रियतुः शिश्रियुः (श्रि) शिश्रिये शिश्रियाते शिश्रियिरे (धु) दुधाव दुधुवतुः दुधुवतुः दुधुवुः (ह)-ह)जुहाव जुहुवतुः जुहुवुः (ह)-(हु)जुहुचे जुहुवाते जुहुविरे The ending g, or J, 5 are changed to get or sy when followed by a weak termuation beginning with a vowel (उख) उवोख जेखतुः उखु (इयू) इयेप ईपतुः ईपुः (इ) इयाय ईयतुः ईयुः 1 The reduplicative is changed to go and 3 to 39 when followed by a dissimuar vowel and when they do not, the two vowels combine and become ई or ऊ. 2 The reduplicative of (to go ) is lengthened before weak terminations of the perfect and the reduplicated & is then changed to y before weak terminations beginning with a vowel ·(१८६) र + उस् + अ = 3 + मोख्+म- उत् + भोलू + अ = उबोख । इ + इ + अ% इ+ऐ+ अ = हयू + आयू + अ = इयाय । इ + इ + अतुस् = ई + इ + अतुस् = ई+यतुस् = ईयतुः। (घा) दधी धतु दथु (घा) दधे दधाते दधिर (दा) नदी ददुः ददाते दहिरे (सा) जा जज्ञ जञ्ज (जन्)-(शा)जज्ञे जाते जज्ञिरे (पा) पपी पपतुः पपु (मा) मा ममनु' ममु. (अधि+इ)(अधि+गा) अधिजगे अधिजगाते अधिजगिरे (हा) जही जहतुः (हा) जहे जहाते जहिरे (स्था) तम्या तम्थतुः (स्था) तस्ये तस्थाते तस्थिरे (ग्ल) जाली जग्नुः जग्लु (प्य) पप्ये पप्याते पप्यिरे (ध्य) ध्या दध्यतु उध्यु' रिया) चख्या चल्यतु चख्युः (स्या) चस्ये चस्याते चरियर (च) चक्षी चक्षे चक्षात चक्षिरे। चक्ष चचक्षे चचक्षाते चचक्षिरे । ( या becomes उभयपदी in the perfect) 1 Roots ending in a drop their final vowel before a termination beginning with a vowel 2 The termination of the singulars in perfect is changed to it when appled to roots ending in 3 The final o, è and of roots are replaced by a in Perfect. (स्तृ) तम्नार तम्तरतु तम्तर' (स्तृ) तस्तरे तस्तरात तस्तार (ग) जगार जगरतुः जगरु' (स्तो (स्म) मस्मार पस्मरतु. मस्मरु (ऋ.) आर आरतु आरु (स्थ) मस्वार यस्वरतुः मस्वरु' (जागृ) जजागार जजागरतु जजागरु 1. Roots ending in long and the roots स्मृ, स्वृ, स्तु, जागृ and F, first tahe yo and then the reduplication पपार पपरतु'-पप्रतु' पपरुपा इटार ददरतुदद्रतुः उदरु दहा 1 Roots take Tot optionally before the weak ter. minations of the Perfect. . Spa and ·जघ्नु अद्) '(१८७) Exception-(मू) (वभू) बभूव बभूवतुः बभूवुः (गम्) जगाम जग्मतुः जधान जन्नतु (खन् चखान चख्नतु • आद आदनुः आदुः अद्)-(घस्) जघास जक्षतु: जक्षुः 1. The उपान्स्य अ of गम्, हन्, खन् and घस् is dropped before weak terminations of the Perfect 2 & becomes et throughout and are after dropping är becomes ज. घस् is optionally conjugated for अद्. 3. The roots are and have no form in Perfect but and a are respectively conjugated instead (आई) आनद मानर्दतः भानर्दुः (क) आनुजे आनुजे आनृजाते आनृजिरे (अन्त) आनन्त मानन्ततः आनन्तु: धू आनर्ध मानर्धतुः आनधुः (मर्च) आनर्च आनर्चतु: आनषुः अश आनशे भानशाते आनशिरे (अई) नई आनर्हतः मानहुँ 1 If the reduplıcative syllable consist of only the 34 IS lengthened 2 Roots beginning with at and ending with a double consonant and those with an initial and the root 3771, 5 A insert 7 after the reduplicative syllable (स्व) सस्वझे सस्वजाते सस्वझिरे । सस्वजे सस्वजाते सस्वजिरे। 1. स्व drops its nasal optionally in Perfect (तन्) ततान तेनतुः तेनुः (तन्) तेने तेनाते तेनिरे (नद्) ननाद नेदतुः नेदुः (रम्) रेमे रेभाते रेमिरे (मद्) ममाट मेदतुः मदु (मन्) मेने सेनाते मेनिरे (चर) चचार चेरतुः चरु: येताते येतिरे (शम् ) शशाम शेमतुः शेमतुः शेमुः शेमुः (सह) सेहे सेहाते सेहिरे 1 When a root has an * between two simple consonants and the first consonant unchangeable in the reduplication, the is replaced by Q and the reduplicative syllable dropped before weak terminations (यत्) येते - ·(१८८) (भाज) अन्नाजे } भ्राजाते } } } } ववमुः। (द) ततार तेरतुः तेरुः (प्र) पे पाते पिरे (फल) पफाल फेलतुः फेलु: (राधू) 'रराघ रेषतुः रेषुः (मज्) वमाज भेजतुः भेजः These roots necessarily follow the above rule. (४) जजार जजरतुः जजरुः । (भ्राज्) धनाजे बभ्राजाते । चभ्राजिरे जेरतुः जेरु श्रेजाते भ्रजिरे (भ्रम्) बभ्राम वभ्रमतुः वभ्रम In the same way भासू लाश भ्रमतुः भ्रमः (राज) रराजू राजतुः राजु. (प्रस) तत्रास तत्रसतु तत्रसु. रेजतुः नेसतुः सुः (स्वन्) सस्थान सस्वनतुः स्वेनतुः स्वेनुः These roots follow the above rule optionally (वम्) बवाम ववमतु' (शस्) शवास शरासतुः शगसुः 1. Roots beginning with and the roots Tot and ec do not undergo the changes mentioned above. (वप्) उवाप उपतुः (व) ऊप ऊपाते जपिरे (वचू) उवाच ऊचतुः (वच्) ऊचे अचाते चिरे (वच् Is उभयपटी in Perfect ) (वस्) उवास अपतुः ऊपु (स्वप्) सुप्वाप सुपुपतुः सुपुपु. (वह) उवाह जहतुः (वह) अहे अहाते अहिरे (ब) उवाढ ऊदतु' अदुः (वदू) उदे, उदाते अदिरे (वर) उवाश ऊशतु. उवाय ऊचतुर-जयतुवुः-ऊयुः (a) जये-ऊवे उयाते-ऊवाते अयिरे- अचिरे चवी ववतु व (a) ववे वविरे ववाते (व्ये) विन्याय विव्यतुः वियुः (न्ये) विव्ये विव्याते विडियो (व्य) विन्याच विविचतुः विविचुः (व्य) विव्याध विविधतुः विविधुः ईजतुः ईजुः (यज) ईजे ईजाते ईजिरे (प्रह) जग्राह जगृहतुः जगृहुः - (ग्रह) जगृहे (ग्रह) जगृहे जगृहाते जगृहाते जगृहिरे (यज) इयाज ·(१८९) 1. The above roots change their , and to इ, उ, and ऋ respectively. This change is called संप्रसारण. 2. Before strong terminations are takes place in the reduplicative syllable only 3 The vowel following a संप्रसारण Is dropped. 4 When two members of a conjunct consonant are capable of taking संप्रसारण the second one only takes it.Cf. व्यधू and व्य. 5 वे and वि are conjugated in the ordinary way i.e. without undergoing the tiger change. (चा) चोरयाञ्चकार चोरयाचक्रतुः चोरयाश्चक्रुः चोरयामास चोरयामासतुः चोरयामासुः चोरयाम्बमूव चोरयाम्बमूवतुः चोरयाम्बभूवुः चोरयालके चोरयाञ्चकाते चोरयाञ्चक्रिरे (अह) कहाञ्चकार-मासम्बभूव जहाचक्रतुः-मासतुः स्वमूवतु: महाबकु:- मासुम्बभूवुः (उन्छु) उम्छाञ्चकार उन्छाञ्चकनुः उन्छाचा ईप्याञ्चकार ईयांशक्रतुः ईञ्चिक्रुः (चकास्) चकासाञ्चकार चकासाञ्चक्रतुः चकासाचा (दरिद्रा) दरिद्राञ्चकार दरिदाञ्चक्रतुः दरिद्राक्रतुः दरिदान: also ददरिद्धी ददरिद्रतुः ददरिद्रुः (तुल) तोलयाचकार तोलयानक्रतुः तोलयाचक्रुः 1 Roots beginning with a long vowel and roots having more than one syllable and those of the 10th conjugation, causal, desiderative and other derived roots take Periphrastic Perfect. 2 The Periphrastic Perfect is formed by adding in to the root and then appending the forms of the reduplicative perfect of का भूor अस्. 3 माम् is a strong termination. 4. The भय् of the 10th conjugation is retained in the periphrastic perfect (दयू) दयानके दयाञ्चक्राते दयाञ्चक्रिरे (ईयूं) - ·(१९०) Similarly are conjugated अयू, आस् and कास् (all Atm ) which take the perphrastic perfect necessarily (उप्) भोपाञ्चकार-उवाप (विद्) विदाञ्चकार-विवेद-(Here the उपान्त्य इ does not take गुण.) (जागृ) जागराञ्चकार-जजागार 1. (These three roots take the periphrastic perfect optionally > (भी) विभयाञ्चकार-विमाय । (ही) जियाञ्चकार-निहाय (मृ) विमराजकार-बमार। (ह) जुहवाचकार-जुहाव 1 ( These four roots take the periphrastic perfect optionally and when they do, they undergo all the reduplicative changes ) (कम् ) कामयाञ्चके चकमे 1. कम् takes the pernphrastic perfect optionally and the उपान्त्य अ takes वृद्धि. Exceptions-(रध्) ररन्ध रन्धतुः ररन्यु' 7 becomes Try before a vowel in the Perfect. (गुह) जुगृह जुगुहतुः जुगुहुः (गुह) जुगुहे जुगुहाते जुगुहिरे TG becomes ne before a strong termination beginning with a vowel (मृज्) ममार्ज ममृजनुम्ममातु मजुममा ः becomes a necessanly before strong terminations and optionally before weak terminations The passive of the perfect is formed by adding the आत्मनेपद terminations to the base whether the root 1s परस्मैपदी or आत्मनेपदी. The Perfect shows that the action took place at a very remote time and that it was not witnessed by the speaker. In the first person it shows something done by the speaker of which he was unconscious or that it was performed without his naght cognizance or which he wants to hide by affirming the opposite. (प्रथमपुरुपे चित्तभ्रमादिना परोक्षता भवति । अत्यन्तापवढेऽपि लिट् भवति ।)

·(१९१) संख्याविशेषणानि संख्यावाचकानि क्रमवाचकानि . (पु० न०) (स्त्री०) ४ चतुर् ५ पश्चन् एक प्रथम, अग्रिम, आदिम प्रथमा २ द्वि द्वितीय द्वितीया ३ त्रि तृतीय तृतीया चतुर्य-तुर्य-तुरीय चतुर्थी-तुरीया पन्चम पञ्चमी ६ पप् पष्ठ पष्टी सप्तन् सप्तम सप्तमी ८ अष्टन् अष्टम अष्टमी ९ नवन् नवम नवमी १० दशन् दशम दशमी ११ एकादशन् एकादश एकादशी १२ द्वादशन् द्वादश द्वादशी १३ त्रयोदशन् त्रयोदश त्रयोदशी १४ चतुर्दशन् चतुर्दश चतुर्दशी १५ पञ्चदशन् पञ्चदश पञ्चदशी १६ पोडशन् पोदश पोडशी १७ सप्तदशन् सप्तदश सप्तदशी १८ अष्टादशन् अष्टादश अष्टादशी नवदशन् नवदश नवदशी एकोनविंशति एकोनविंश-एकोनविंशतितम शी-तमी १९ एकानविंशति एकानविंश-एकानविंशतितम शा-तमी Jऊनविंशति ऊनविंश-जनविंशतितम २० विंशति विंश-विंशतितम The cardinal numbers between विंशति and त्रिंशत्, त्रिशत्, and चत्वारिंशत्, and so on are made up by prefixing एक, द्वि etc upto नवन् to the lower The ninth intermediate number is also made up by prefixing एकोन, अन or एकाम to the higher The numbers from 21 to 29 are given below:-' ·(१९२) ०१ एकविंशति, २२ द्वाविशति, २३ प्रयोविशति, २४ चतुर्विशति, २५ पञ्चविंशति, २६ पड्विंशति, २७ सप्तविंशति, २८ अष्टाविंशति, २९ नवविशति or एकोनत्रिशत् or एकानविंशत् .or जनविशत्. 1 AU Sandhı rules are observed in mching these compounds. 2 The final is invariably dropped 3 द्वि becomes द्वा, त्रित्रय' and अष्टन्-अष्टा everywhere except in the case of चत्वारिशत्, पञ्जाशन, पष्टि, सप्तति and नवति where these changes are optionale g द्वि or द्वाचत्वारिंशत्, नि or प्रयश्चत्वारिशत; अष्ट or अष्टाचत्वारिशत्. In the case of अशीति no change is madeeg. द्यशीति, त्र्यनीति, अष्टाशीति only. संख्यावाचकानि । क्रमवाचकानि (न) (स्त्री.) ३० त्रिशत् निश-विगत्तम त्रिशी-त्रिंशत्तमी ४० चत्वारिशत् चत्वारिंश-चत्वारिंशत्तम शी-मी ५० पवागत पद्धाश-पडाशत्तम ६० पष्टि पष्टितम पष्टितमी ७० सालति सप्ततितम मप्ततितमी ८० अशीति अशीतितम अशीतितमी ९० नवति नवतितम नवतितमी १०० शतम् दशततम शततमी The ordinals of 60, 70, 80, and 90 are formed by adding तम only, but those of the intermediate numbers are optionally formed by dropping the final vowel and adding 37 e. g. (६६) एकपष्टितमः or एकपष्टः २०० द्विशतम्, ३०० निशतम्, १००० सहस्त्रम्, १०,००० भयुतम्। १००,००० लक्षम् (fem. लक्षा). एकदशशतसहस्रायुतलक्षप्रयुतकोटयः क्रमशः। अर्बुदमन्जं खर्वनिखर्वमहापयशकवस्तस्मात जलधिश्चान्तं मध्य परार्धमिति दशगुणोत्तरा सन्नाः। संख्यायाः स्थानानां व्यवहारायं कृताः पूर्वैः ।

·(१९३) ११२ द्वादशाधिकं शत or द्वादशाधिकशतम् । १८९२ द्वि or द्वानवत्यधिकाष्टशताधिकसहस्रम् । १७७६३९ एकोनचत्वारिंशदधिकपदशताधिकसप्तसप्ततिसहस्राधिकं लक्षम् । ७५४ चतुःपञ्चाशदुत्तरं सप्तशतम् । 1 The cardinal numbers are expressed by means of af or उत्तर added to the number showing the excess, the अधिक or She may be repeated with every multiple of ten or hundred 2 विशति and other cardinal numbers upto नवनवति are all feminine substantives and are declined as such Numbers शत, सहस्र and others are neuter with the exception of लक्ष (mas & fem ) कोटि (fem ) and शङ्ख and जलधि ( mas ) All these are declined in singulars and may be used with plural nouns, e g. पञ्चविंशतिर्ब्राह्मणाः । एकादशोत्तरेण शतेन नरैः or स्वीभिः; but they may be made to have duals and plurals when used as fixed standards of counting e.g ब्राह्मणानां विंशतय many twenthes of Brahmanas, द्वे शते नारीणाम् । 1 The declension of cardinals from एक to नवन्' is given on page 143 of द्वितीया अभिनवा पाठावलिः। 2 Upto Tat the cardinals are adjectives; 1 e they take the number and the case of the nouns to which they are applied 3 प्रथम, द्वितीय, तृतीय are optionally declined like pronouns. All other ordinals are regular in declension. संख्यावाचकानि क्रियाविशेषणानि । once सकृत् । Twice द्वि। Thrice a: 1 Four times चतु। Five times पञ्चकृत्वा ।

·(१९४ Seven bmes सप्तकृत्व। Fifty times पञ्चाशत्कृत्व। कृत्वम् 15 added to cardinals from 917 onwards to show frequency In one way एकधा। In two ways द्विधा दे॒धा-धम् । In three ways त्रिधा वेधा-धम् । In four ways चतुधा। In fise ways TBIET! In six ways पोडा-पड्धा । धा Is added to cardinals to show the frequency of manner. Singly-one by one एका'। Two by two FGT: 1 Collection of four चतुथ्य। Collection of fire पञ्चनय or पञ्चत् । Trofold हुय-ट्टितय । Threefold त्रय-त्रितय । Collection of ten टान् । The affix an is added to numerals showing collection, as also के and भत् eg पट्ट, पनन, दशन् । तरतमवाचकानि विशेषणानि । " गुरु Comparative गुल्लर Superlative गुस्लम महत- महत्तर महत्तम शुचि- शुचितर- शुचितम प्रिय नियतर प्रियतम The Comparative and Superlative degrees of adjectires are formed by the addition to their masculine base the suffix तर (तरा fcm) and तम (तमा fem.)

·(-१९५) fausra Comparative सत्यवाच- धनिन् उदर्चिस्- विश्वजित्तर सत्यवाक्कर धनितर उदर्चिष्टर Superlative PaperFTETA सत्यवाक्तम धनितम उदर्चिष्टम - " " Adjectives change their final consonants before at and an as they change it before the neuter singular termination धीमत् विद्वस Comparative धीमत्तर विद्वत्तर Superlative धीमत्तम विद्वत्तम - These adjectives undergo all the changes before तर and तम as they would before the locative plural termination . " तरुः । पचति Comparative पचतितराम् Superlative पचतितमाम् उच्चस्तराम् उच्चैस्तमाम् सु सुतराम् सुतमाम् जल्पति जल्सतितराम्- जल्पतितमाम् The suffixes तराम् and तमाम् are added to verbs and to indeclinables which remain indeclinables with mr and । तमाम् added to them but if an indeclinable is changed into an adjective after the addition of the Comparative and Superlative suffixes then they are are and Teg. उच्चस्तमः मल्स Comparative भल्सीयसू Superlative अल्पिष्ट लघीयम् लपिष्ट महत् महीयस् महिष्ट मृदु नदीयस् म्रदिष्ट । क्षिप्र क्षेपीयस् क्षेपिष्ट स्थेयस् स्थेठ वरीयस् वरिष्ठ 1 Quahtauve adjectives take the suffixes ईयस् (ईयसी fem.) and इष्ट (इठा fem.) to show Comparative and Superlative degrees optionally " " " - - ·(१९६) - - - 2 Before far and st (a) The final vowel is dropped (6) The final consonant is dropped (c) An adjective beginning with a consonant and having in it, changes the to reg मृदु-ब्रटीयम् but अजु-जीयस्-ऋजिष्ट. चलिन् Comparative बलीयस् Superlative alte मतिमत् मतीयस् मतिष्ठ मेधाविन्- मेधीयस् मेधिष्ठ वसुमत् वसीयस् वसिष्ट When fue and ge are added to adjectives formed from nouns the suffixes मत्, वत्, इन्, विन् are dropped and the remainder of the base drops its final roue! पापीयस् comparative पापीयस्तर superlatıc पापीयस्तम श्रेष्ट श्रेष्टतर श्रेष्टतम at and an are sometimes added to Comparatives and Superlataves in ईयस् and इष्ट. There are many irregular forms of Comparatie and Superlative degrees. Some of them are noted below.- अन्तिक Near नेदीयस् नेदिष्ठ अत्स Small अल्पीयस् अल्पिष्ट कनीयस् कनिष्ठ क्षुद्र Mean क्षोदीयस् क्षोदिष्ट Heavy गरीयस् गरिष्ठ Long द्राधीयस् द्वाघीष्ट Far दवीयस् दविष्ठ प्रशस्य Praiseworthy श्रेष्ठ श्रेयस ज्यायस् ज्येष्ठ प्रिय प्रेष्ठ Dear प्रेयस् बहु Mucha भूयिष्ठ भूयस् Manifold चहीयस् बहिष्ट . दीर्घ ·(१९७) युवन् Young वाढ वृद्ध Firm Old यवीयस् कनियर साधीयम् वर्षीयस् ज्यायस् वृन्दीयस् स्थवीयसू स्फेयस् हसीयस् यविष्ट कनिष्ठ साधिष्ठ वपिष्ट ज्येष्ठ वृन्दिष्ट स्थविष्ट स्फेष्ट हसिष्ट वृन्दारक Great स्फिर Great Large Short Alag: (Denominatives ) पुत्रीयति स्वामीयति यशस्काम्यति मालीयति दात्रीयति प्रासादीयति जीयति पुत्रकाम्यति समिध्यति 1 The above forms are derived from nominal bases such as पुत्र, माला, राजन्, स्वामिन् , समिघ् with the addition of the suffix य (क्यच् ) or काम्य. 2 Before thus य (क्यचू) (a) The final i or आ is changed to ई. (6) The final or 3 is lengthened (c) The final F is changed to I (d) The final or aft is changed to me and आव् respectively. Cf गो-गन्य; नौ-नाव्य. (e) The final nasal is dropped and the preceding vowel is changed as shown in the above rules. (F) The other final consonants remain unchanged These verbs derived from nouns show that a person wishes for that, or treats a person or thing like that which is ·(१९८२ expressed by the nouns, eg पुत्रीयति or पुत्रकाम्यति आत्मन' पुत्रमि- च्छति, or पुत्रमिवाचरति प्रासाटीयति-प्रासाढे इवाचरति etc. 4 All these verbs take the terminations and should be considered as verbs of the first conjugation . कृष्णायते अप्सरायते कुमारायते जलायते ओजायते सपत्नायते सपतीयते, सपत्नीयते, युवायते अग्नीयते कालिदासायते 5. These forms are derived by adding य (क्यइ) to nominal bases and by conjugating them in the Atmanaipada. 6 These verbs show that the person or the thing is behaving like that which is expressed by the nominal base C. कृष्णायते- कृष्ण इवाचरति । 7 Before this य (क्यङ्)(a) The final म Is lengthened. (b) आ remains unchanged (c) The other final letters undergo the changes given under (79) य rules. (d) If this is added to a feminine base the corresponding masculine base is substituted for the feminine one eg. कुमारायते-कुमारी इव आचरति। वाप्पायते शब्दायते कलहायते दुःखायते वैरायते सुखायते 8. Here the verbs show a different meaning eg बाप्पायते-He sheds tears, गदायते-He makes a sound, दुःखायते-He suffers pain, etc. पण्डितायते मन्दायते मृशायते शीघ्रायते जन्मायते चपलायते ·((१९९) 9 Here the verbs show that the person or the thing wants to become like that which is expressed by the nominal base e. g पण्डितायते-न पाण्डतः अपण्डितः, अपण्डितः पण्डितः इव भवति इति पण्डितायते। आविलयति द्रढयति लघयति मिश्रयति 10 Here the verbs show that the person or the thing does that which is expressed by the nominal base e. g. anfaa- आविल करोति। 11 Here the suffix is (fore) and the roots are conjugated like the roots of the 10th conjugation वह्निस्तस्य जलायते जलनिधिः कुल्यायते तत्क्षणात् मेरुः स्वल्पशिलायते मृगपति' सद्यः कुरवायते । ज्यालो माल्यगुणायते विपरसः पीयूपवायते यस्याखिललोकवलभतमं शील समुन्मीलति ॥ १॥ तिष्ठन्ति सधनद्वारे गुणिनः किकरा इव । दोपा अपि गुणायन्ते दोपायन्ते गुणा अपि ॥२॥ Sanskrit Prosody Sanskrit literature may be divided in two groups, namely, TET and पद्य The qe is a combination of four padâs which are regulated by the number of syllables ( 278 ) or by the number of syllabic instant- पद्य वृत्त जाति (regulated by the number of (regulated by the number syllabic instants each and position of syllables pada) in each pada ) अक्षर Is as much of a word as can be pronounced at one, that is a vowel with or without one or more consonants ·(२००) . 1 An अक्षर IS लघु or गुरु according as the vowel is short or long- The vowels म, इ, उ, ऋ,ल are short and आ, ई, ऊ, भल, and ए, ऐ, ओ, औ are long But a short vowel becomes long in prosody when it is followed by an Aousvára or visarga, or by a conjunct consonant eg Ta where t is long. सानुस्वारश्च दीर्घश्व विसर्गी च गुल्मवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा । 2 In a the metre is regulated by syllabic instants. One instant (मात्रा) is allotted to a short vowel and two to a long one 3 A is known from the Gaņās it contains. The Ganās areeight य र त भ ज स म न. Each Gana consists of three syllables The above Gaņās can be expressed in symbols like (लघु), -(गुरु). य भा म र Similarly is used to denote a short syllable and T a long one. The verse given below describes the Ganās very well. आदिमध्यावसानेषु यरता यान्ति लाघवम् । भजसा गौरवं यान्ति मनौ तु गुरु लाघवम् । Or the line AIATESTATHATT gives the short and long syllables, if the two following syllables are taken to represent the Gana, the first letter of which is the name of it e.g. यमाता-यगण, मातारा-मगण, ताराज-तगण, राजमा-गण and so on The definitions of different as are ven in the exercises at the end of poetry lessons.

·No text on this page.