·॥ श्रीः ॥ टाटासाटासाट जयपुर-राजकीय-विद्वन्मएडलसभाप्रधानपण्डितेन महामहोपदेशकेन समीक्षाचक्रवर्ति-मैथिल- श्रीमधुसूदनशर्मणा विद्यावाचस्पतिना प्रणीते वेदोक्त-द्वादशवादात्मक- विज्ञानमार्गप्रकाशके ब्रह्मविज्ञान-शारखे अन्यतम-विज्ञानमार्गरूपोऽयम्- अहोरात्रवादः ब्रामविज्ञानशास्त्रसंवन्धिनो द्वादश विज्ञानवादा नामतो निर्दिश्यन्ते- १-विज्ञानेतिवृत्तवादः, २-सदसद्वादः, ३-रजोवाद,४-ज्योमवादः, ५-अपरपादः, ६-आवरणवादः, ७-अम्भोवादः, -अमृतमृत्युवाद , १-यहोरात्रवादः, १०-दैववादः, ११-संशयवादा,१२-सिद्धान्तवादः। - सोऽयमहोरात्रवादो नामपन्थः लखनऊविश्वविद्यालयसस्कृताध्यापकेन श्रीमता श्राद्यादत्तटारेण महता परिश्रमेण सशोध्य, केसरीदाससेठ- पेन, लखनऊनगरे नवलकिशोरप्रेसनाम्नि मुद्रणयन्त्रालये मुदायित्वा प्रकाशित.। [सन् १६२९ई. पाटगारा

·BHAVAN'S LIBRARY
This book is valuable and
NOT to be ISSUED
out of the Library
without Special Permission

·श्रीमधुसूदन-ग्रन्थमाला. सम्पादकस्य वक्तव्यम् । श्रीमन्महर्षिवंशप्रसूतानां सत्र भवतामार्याणामक्षयः परमो निधिभगवान वेदः सर्वविधानां जगति विद्योतमानानां विज्ञानानामादिःप्रसय नाकरायित इति नैप कस्यापि संशयास्पदमर्थः । वेदोऽयं जगति सर्वप्रथम याङनयम्, एतदुपक्ष- मेव जगति विज्ञानाना प्रसार इति वैदेशिका अपि मन्यन्ते, परं विज्ञानप्रधानाया. मस्यां शताब्द्यामयि सन्तीदृशानि शतशो विज्ञानानि, यानि वेदैकशरणैरेव प्राप्याणि, नाधुनापि वैज्ञानिकानामर्वाग्दृशां परिचयं गतानि । तेषां यदि भवेदाधुनिकी रीतमवलम्ब्य प्रकाशः, नूनं विज्ञानसंसारे परिवर्तितं युगान्तर मेव प्रादुर्मवेत्, यहवोऽमिनवाः सिद्धान्ताः स्थिरीभवेयु , बहूनामद्यापि सन्दि- ग्धानां विषयाणां विनिर्णयः स्यात्, यहवश्व भ्रान्ताः सिद्धान्ताः सत्यसरणि प्रविष्टाः स्युरित्यस्माकं वदैकप्रमाणानां हिन्दजातीयानां विश्वासः । विशेपेण ध्यात्मिकास्त्र विषया वैदिकमेवाचानमवलम्व्य शझ्या विनिश्चयेन विज्ञातुम्, तत्र 'नान्यः पन्थाविद्यते श्रर्यनाय '। तद्वैदेशिकैरपि वैदेभ्यो वहस्ति शिक्षणीय मित्यस्ति वेदस्य किमपि पारेगिरां गौरवम् । पर हन्त ! तदिदानी केवलं याचिकमेव । दैवप्रातिकूल्याद्वा घेदपरिपन्थिना बौद्धयानादीनां प्रबलतरादाक्रमाणाद्वा, हतभागधेयानामस्माकमालस्योपेक्षादि. दोपनियहाद्वा परः सहस्त्रेभ्यो वत्सरेभ्यो वैदिकं विज्ञानं विलुप्तप्रायमभवत् । विदादों हि निर्वभा' 'वेद एव विजातीनां निःश्रेयसकरः परः' इत्यादिभिर्वचननिवहैस्तत्र भयद्भिर्मनुयाज्ञवल्क्यप्रभृतिभिर्भूरिभूरि समुधुष्ट- माहात्म्यस्य वेदस्य द्विजातिमन्येपु कथापि नेदानी श्रूयते । येऽप्यस्मासु 'वैदिकाः' इति प्रथिता, तेऽपि केवलं वेदाक्षरभारमाजा, न तु दार्थविदा, दुरे तु वैदिकविज्ञानस्पर्शकथा । उच्छिन्ने हि गुरुपरम्परासंप्रदाये न सुलभमि. दानी पैदिकविज्ञानम् । यानि त्वद्य समुपलभ्यन्ते येदानामाचार्यप्रणीतानि भाज्यापि, तान्यपि समुच्छिन्नवेदसंप्रदाये चिलुप्तविडाने फाले प्रादुर्भूतानीति नालं भवन्ति कात्न्येन वैदिकविज्ञानविकासनाय । यानि घास्यामेव शताया. मभिनवानि भाग्यटीकाटिप्पणलेखादीनि वेदानां प्रादुर्भूतानि, मवन्ति च, तान्यपि फेवलं सामाजिकरीतिनीतिप्रवणया इशा वेदस्थानान्युपाङ्गानि च सर्यथा समुपेक्ष्य निर्मितानि, निर्मीयन्ते चेति न ततोऽपि यथार्थवैदिक- विज्ञान प्राप्तिमत्याशामिन्येपणमधाने हि युगेऽस्मिन् यायदामूलचूडं परिमापा- स्फोटनपुरस्सरम, उपक्रमोपसंहारप्रकरणसंगतिसनाथम्, इतिहासपुराणा होपालसाहाय्येन यहुशाखाभिन्न संहिताबाह्मणात्मकं मागद्वयमणि घेदस्य सम्यगालोब्यविज्ञानसरणिनांविधियेत, तापायाभूतयेदार्थविज्ञान ने ·समायनानि च विदुषां विषयेऽस्मिन् दृश्यते प्रवृत्तिःअन्धेपणस्य तु देशेऽस्मा कमियं दशर, यदन देकजापित मारते दोघं गतानि पेशापा-माझए-श्रीत. सूयादिपुस्तकानि युरोपीयरधिम्याधिप्पप्रकारयन्ते, भारतापास्तु विद्वांसस्ता निर्यापारा स्पही लजास्पदम् । युरोपीयास्तु चिसो पद्यपि वैदिप्यपि पिपयेषु तप तथान्ये पणरता सन्ति, परस्मदपेक्षण पिभिना तेषां दृष्टिः, नच घेदिकपिशानान्येपण सायनानि तन मुलमानि, परम्परामापात सभ्यतामदाय । नापरिचितयेदिकसभ्यतापिशानादिविषयो पैदेशिकस्तथा सम्यगन्धेष्टुं मुशको यथा तरायासिभिः । अस्ति च तन बदनां मुढो विश्वासी यदिक काले घिसानस्य ताशं गाम्भीर्य नासीदेति । तद्विश्वास- चशेपदाश्च ते न गम्भीर विज्ञानं घेदेपुगपेपपितुं पारपन्ति । नयापश्यपिधे- येऽस्मिन् वैदिकविज्ञानान्यपणकार्य भारतीयानां धनिकानां ष्टिः, नापि च बिदुपामिति वैयमेयायलम्यमानाः सीदन्तिस्म जिशासपो जनाः । रवानी सहर्पमिदमादयितुं प्रस्तुताः स्मो पायो घेदपुरपस्प पनि तुर्जगदीश्वरस्यानुग्रहेण, तत्प्रेरण्या मारते यर्प एघामायस्यास्य निराकरण प्रस्तुतम् । जयपुरराजसमाप्रधानपतिस्तैर्याचस्पतियुद्धियिमवरप्रतिमतिम मैथिलकुलालायिायाचस्पतिधामधुदनशर्ममहोदयर्यापदायुर्वेदवेदाभेपुप. रिश्रभ्य पैदिकविज्ञानान्यपणस्य सुपरिश्तोभया सम्यगाविष्टवः। इत: पर:- सहस्रपु संघासरेपु चिलुप्तस्यास्प नोभूतस्यापन प्राधिकारो नूनं पर सौमाग्यम् । अयं चाध्या प्राधणालोटनमूलक इतिहासपुराएपरिष्ठतोऽतोपान- साहाय्यप्रधान पति नान कस्यापि गतिलेयोन या विप्रतिपत्तिरप्युदेतुमा। प्राप्तेऽस्याभ्यनः परिचये नूनं विद्वांसः समाइरेणात्र प्रचलितुमुत्सुकाः स्युः, तेन च क्रमेणाधिकाधिक प्रसरति पैदिके विज्ञाने जनताया। सौभाग्यसूर्योदयो नातिविदूरः स्यात् । यो हि विषयाः प्राधान्येन घेदेषु विजुम्मन्ते-पक्ष-तिहासः, विमानं चेति । तत्र यशानां सरहस्य कास्न्यन निरूपणाय प्रन्यरतानेन 'यक्षमधुसूदनों' नाम ग्रन्थः पृषनिषदः इतिहासस्यामूलचूडं निरूपणाय च देवासुरस्यात्यादयः पञ्च स्यातय उपनियमाः । अथ पिलानरइस्पप्रकाशनाप तु 'प्रहविज्ञानशाख' मा महामन्योऽयं पधमयो विरचितः । तत्तदगोपागादिरहस्यध्यापनाय रस्यन्येऽपि यहको निदन्या मनियारच यकृतानिन नियद्धा रं स्तरभयान्न सर्वेऽत्र प्रस्तूयन्ते । यद्यपि- मोक्षे धीनिमन्यत्र विज्ञान शिल्पशास्खयो' । इति वदतामरसिंहनाध्यात्मिकातिरिक्तं भौतिक शानमेव विहानशब्दार्थ- तपाभ्युपातम्, लोकव्यवहारोऽपि चेदानीन्तन प्रायेण वदनुसारी, सास पदाभिधेये पदार्थशास्त्र एव विज्ञानशब्दस्येदानीन्तनः प्रयुज्यमानत्यान, शेन व ब्रह्मविषये विज्ञानपदमसमजसमिवापाततः प्रतीयते, परं वस्तु गत्या विचारे ·प्रस्तुते विज्ञानशरस्य न तादृशेऽर्षे शक्तिः प्रामाणिकी भवितुमईति । विज्ञानं हि' नाम विशिष्य ज्ञानम् । तथा च यत्र शब्दज्ञानादिना वस्तुतःसामान्येन प्रतिमासा, तत्केवलं ज्ञानम्, यत्र तु प्रत्यक्ष इवाशेषविशेषप्रतिभासः, तद्विज्ञानम् । शान दि परोक्ष इव प्रतिभासा, विज्ञानं तु अनुभवावसानः प्रत्यक्ष इव प्रतिभासः । अस्मिन्नेवाय- ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेपतः' (अ०७२) शानं विज्ञानसहितं यज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽगुभात्' (२०६१) इत्यादि भगवद्गीतासु विज्ञानशब्दः प्रयुक्तः, न हि तन शिल्पशास्त्रयोरस्ति कश्चित्मसङ्गः, भाष्यकारैश्च श्रीशङ्कराचार्यप्रभृतिभिस्तत्र विज्ञानसहितम् स्वानुमवसंयुक्तम्' इत्येव व्याख्यातम् । तथा व 'ब्रह्मविज्ञानम्' इति नाम्नि प्रन्थकृतोऽयमाशयः, यदाधुनिके पुदर्शनेप्टिव न ब्रह्म केवलं वामात्रेण परोक्षतया घेदेषु व्याख्यायते-अपि तु वैज्ञानिकी ( साइण्टिफिक Scientific ) रीति. मवलम्थ्य तथा प्रत्यक्षमिव प्रदर्श्यते-यथा करतलामलकवत् प्रस्फुटस्तस्यानुभव: स्यात् । तथैव प्रन्येऽस्मिन् यत्तस्यनिरूपणम्-तद्वैशानिफ्यैव रीत्या, नत्वाधुनि- फदर्शनरीत्या । अयमेव प्रन्यस्यास्यातिशयो जागर्ति, देशकालानुरूपता च प्रस्फुटमत्र पाठकैरनुभूयेत'! यथा ह्यधुनातनेषु दर्शनेम्वात्मादिसम्बन्धे पोढा प्रवादाः थूयन्ते, तत एव च पडदर्शनानि प्रसिध्यन्ति, एषां च दर्शनानां समन्वयेन मुण्यः सर्वदर्शनसिद्धान्तो विचारशीलैरधिगन्तुं सुशका, तथैव पुरा वैदिके युगे दश प्रयादाः पृथकूप्रस्थानाः प्रचलिता वासनिति पृथग्विधतनिरूपणदर्शनेनानुमीयते । त पव दश प्रयादाः पृथगवबुध्यमानाः पूर्वपक्षभूताः, एषां समन्वयेन तु मुख्यो चैदिकः सिद्धान्त- स्तलप्रवेशिप्रतिभैरासाद्यते । ते चेमे दश वादा ऋक्संहितायां नासदीये सूने (मण्डल १० सू० १२६ ) समुद्दिष्टाः- नासदासीनो सदासीचदानी नासीद्रनो न च्योमाऽपरो यत् । किमावरी वः कुह कस्य शर्मनभः किमासीदहनं गभीरम् ।। न मृत्युंरासीदमृतं न तर्हि न राा अह आसीत्रकेतः पानीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किं च नास ॥ को अद्धा वेद क इह प्रवोचत् कुतं श्राजाता कुत इयं विसष्टिः। अर्वाग् देवी अस्य विसर्जनेऽनायाः को वेद यत श्रावस्व ।। इह पृषगभूतानां पूर्णपक्षरूपाणां वादानां निषेधरूपेणोल्लेखः कृतः मध्य एव च सिद्धान्तः "प्रानोदवातम्" इत्यादिना संक्षेपरूपेण निर्दिष्टः। अन्यत्र च संहितासु ब्राह्मणेषु च पादानामेषां विवरणं तत्र तत्र धूयते । पते दश वादा अस्मिन् 'ग्रह विज्ञानशास' नामके महामन्ये एकैफेन प्रकरणेन विवृताः । अन्ते च समन्वयरूपः 1 + ·. सिद्धान्तवाद प्रदर्शित । एच महाग्रन्थस्यास्य द्वादश प्रकरणानि, 'श्रादी विज्ञानेतिवृत्तवादों' प्रन्यस्योपोद्घातरूप : कथमस्य विज्ञानस्यार्येषु प्रसार इति योधयितु देवासुरण्यातो निरूपितस्येतिहासस्य संक्षेप प्रदर्शित , दिक विज्ञानावशेषस्य परिमापा ऋषिदेवासुरादिभेदनिरूपणेन सम्यग् विवृता, दशाना बादाना रूपमपि च सम्यग्दर्शितम् । तदनु दशभि प्रकरणर्दश वादा, (उपरितने पृष्ठे निर्दिया ) अन्ते च सिद्धान्तवादे करतलामल बढदिकरहस्य रयापनम् । पच विधस्यास्य महामन्यस्य सदेव प्रकाशन दुकरमिति प्रारणमे पृथक् ग्रन्थरूपेण मधुसूदनप्रन्पमालाया प्रकाशयितुं प्रान्तम्- तनेतपूर्वेषु दशसु घादेषु अष्टमोऽयम् 'अहोरानवाद, तनिरूपणामके वन्य। 'अहोरात्रवाट इति नाम्ना प्रथित नयम प्रकर एमिदम् । इदं प्रकरणान्तरापेक्षया लघुभूतमिति गभारमिति व सूचीक्साहन्यायेन स्थालापुलाकन्यायेन वा पूर्व प्रकाशितम् । अहोरात्रे पव जगतोऽस्य मूलम्, ताभ्यामेव जगत उत्पत्तिरिति वादस्यास्य निपते के मेनहोराने ति जिशासायां अन्धेऽस्मिन् दशधा अहोरात्र शुपार्थो धिपत । सपा चेपामहोरामाणा यथा जगन्मूलत्वम् तथोपपादितम् । अध्यात्ममधिदैवतं च निविष्टाना विविधात्मना स्यरूपपिनिर्णय , यज्ञस्वरूप प्रतिपादनम्, पृथिवी सूर्ययो १ स्थिर पोया चल इति पैदिक प्रमाणपुरस्सर विवचनम्, भूतसत्यादिनिरूपणेनायमर्पणसूतार्थरहरपप्यापनम्, मचातर करपादिविवरण चेति विविधा रोचका विचारा अप्रान्तर्भवन्ति । ग्रन्थमिम सम्पविधिच्य विधासो यदि वैदिक तत्वमस्माद् गृतीयु , ताई प्रकाशनप्रया सेोऽय सफल स्यात् । यद्यपि आधुनिकाना विदुपा सर्वथा परोक्षभूता अभिनवेय विज्ञानसरणि । पोपुच निशिता दार्शनिका भाषा विशेषेण दुरपयोधा भवन्तीत्यपि विदुषा मनुभवसिद्धम्, तत्रापि च नापं ग्रन्थोपफम अपितु अन्थमध्यस्थ प्रकरण मिदम्, न चाध पश्चिदपि टीकाटिप्पण्या दसनिवेश इति सर्वापि दुरययोधता सामग्री सनिहित ६ वर्तते, तेन च म साधारण्येन विदुषा रचिरोऽयं प्रयास स्यादिति स्फुटं समान्यते । तथापि सुमहता कालेन योर परिधम्याविष्कृतस्यै विधायाभिनयस्य विज्ञानस्य विशेषषिदा पुर. स्थापनमतीयावश्यकमिति कर्तव्ययुशेषादमध कार्ये प्रवृत्त । विज्ञानाभिरुचयो विद्वास . सावधानमिम प्र-धमालोच्य यदि गुणप्रहणस्यमायतया गुणानस्य गृहीयु , उत्साईध में घीययु'-ताई प्रकरणान्तरभूतानि प्रन्यान्तराण्यपि प्रन्थमालायामस्या समुपस्थापयेयम् । अनुगृहातु जगदीश्वरो विस्मृत वैदिकधिशाने भारत वर्ष पुनदार्थप्रदानेनेति भूयो भूय समाय विरमति घिस्तरमियेति- भीमाद्यादत्त रकरः। पुस्तकापाप सर्व चिकारा प्रयदपीना । पुल्लमप्राप्तिस्थानम्-महरचन्दबदमदापमहाशया लवपुरम्

·"
L
७२०
"
...
...
अहोरात्रवादस्य
शुद्धिपत्रम् ।
अशुद्धिः शुधिः
अनुक्रमणिका पृष्ठे-शुक्लरपणाधिकारी श्लो.
२५
द्यावापृथिव्यधिकार
२१८ २१६
ऋतसत्याधिकारः
यज्ञाधिकार:
उपसंहार
૨૨
७२०
३ पृष्टे--सूत्रसंख्या (५) सर्पऽपि वर्णा-इति श्लोकात् पूर्वमयं श्लोफो लेख्यः ।
धूम्रोऽतिनील-नीलो-हरितः पीतः सुवर्ण शोणौ च ॥
इति सप्त सन्ति योगजवर्णा अन्येऽपि योगतोऽनन्ताः ॥ १६ ॥
१४ पृष्ठे-सूत्रसंख्या १-अन "इत्थं महर्षिर्जमदग्नि"-इत्यस्य स्थाने 'गन्धर्ष
इत्थं जमदग्नि'-इति पाठः साधुः । एतच्छ्लोकानन्तरं तु अयमधिका
श्लोकः संनिवेश्या-
नृचक्षा एप दियो मध्यास्तऽथा पप्रियान् रोदसी अन्तरिक्षम् ।
स विश्वाचीरभिचटेघृताचीरन्तरा पूर्वमपरं च केतुम् । [१०११३६॥२]
विश्वावमुर्देवगन्धर्वः॥
२६ पृष्ठे--सूत्रसंख्या २ "ऋतं च सत्यं च भवस्य" इति श्लोकात् पूर्वमेते
श्लोकाः पड् अधिकं संनिवेश्या:-
नाभिप्रधी यत्र विदुर्व्यवस्थितौ तत् सत्यमेतत् सशरीरमस्ति हि ॥
यचाशरीरं तदृतं न तत्र तो नाभिप्रधी स्तो नियती, श्लथं च तत् ॥१॥
सौम्यं मनः,प्राण उपैति सौमिको वाग्वायुतेजोजलभूमयः क्रमात् ॥
भूतानि सृष्टानि हि, तनश्यते सत्यर्तयोः शृङ्खलयानिधेशनम्॥२॥
मनोऽथ पाक् तेज इमानि मण्डलात्मकं शरीरं दधते, चियान्ति च ॥
प्राणश्च वायुश्च जलं च सर्वतोधिसारिभूतानि,मृदस्ति तु द्विधा ॥३॥
सोमे च पायोच जले चिदन्ययस्तेनान जीवास्त्रिविधाः सचेतनाः ॥
अप्सुक्षितो मौनगरणा, धयं पुनर्वायुक्षितः, सोमसदस्तु देवताः॥४॥
श्रद्धा तु पश्यामि जलेचरानिमानदातमा वायुचरांश्च चेतनान् ।
देवांस्तु सांख्ये विदुरूर्वतोभुवश्चन्द्रांशुगानप्रविधानभूधृतान् ॥५॥
ऋतेपु सोमादिषु सत्यसंस्थया सृष्टिः समग्रा भवतीति निश्चितम् ॥
रात्रीमृतं, सत्यमहः, प्रचक्षते सृष्टीरहोरात्रताम्ततो विदुः॥ ६॥

·२७ पृष्ठे--सूत्रसंप्या ४॥ श्रन "ते तु तन्मण्डलतो" इति श्लोकात् पश्चात्
अयं वेदमन्त्रोऽधिकं संनिवेश्यः।
"भूतमेव परमेष्ठि तं नात्येति किञ्चन ।
अते समुद्र शाहित ऋते भूमिरियं श्रिता ॥ ते. ना.२ का
३४ पृष्ठे--"गायत्रिका ज्योति"--इति श्लोकानन्तरमयमेकोऽधिकः श्लोक:
संनिवेश्य:-
नहानि पधित्रिशतीमितानि राज्यश्च परित्रिशतीमिता यत् ॥
तद्विशतिः सप्तशतानि चाहां संवत्सरो विश्वमतौ विधत्ते । ६१॥
४३ पृष्ठ-"त्रैलोक्यमन्त" इति श्लोकात् पूर्व नय श्लोकाः संनिवेश्या:--
यज्ञोऽखिलं विश्वामिदं, प्रज्ञाप्रतियशः, सपाक्माणमनोमयश्चितः।
प्राणोऽनमन्नात् सनदत्तियाक्ततोमनी,मनोवामिति यज्ञ उच्यते॥१॥
प्रजापति सर्वमिदं, स नाभितः प्रतायमानोऽस्ति सम समन्ततः ॥
प्रतान वास्तोमविभक्रयस्त्रयस्त्रिंशन्मतास्तायददानि रात्रयः॥२॥
अदानि तान्ति घताश्चरायो यज्ञस्यतन्यः प्रभवन्ति संदिताः॥
प्रजापतिर्यज्ञ इमे धन धन यशाः, स यशःपृथगेभिराचितः ॥३॥

·अथ ब्रह्मविज्ञानशास्त्रे अंहोरात्रवादस्य विषयानुक्रमणिकाऽऽरभ्यते- श्लोकाः ७२० पृष्ठे २ १४ १ ३ २४ २ अधिकाराः १२ प्रतिज्ञाधिकारः झानाज्ञानाधिकार शुक्लकृषणाधिकार: प्रकाशान्धकाराधिकार भावाभावाधिकार सर्गप्रलयाधिकारः यावापृथिव्यधिकारः ४ ४ ५ ४ ७२ ४ ७ २१८ ૨૨ on " . ૨ " " " " २० " २१ ३ ४ स्थिरचरविमर्शः ५ पृथ्वीसूर्ययोः पौर्यापर्यविचारः ६ द्यावापृथिव्योः स्वरूपम् ७ द्यावापृथिव्यो रसाभ्यां शरीरात्मानः १मूलं हंसः शिव:- २अपान व्यानः प्राण:- ३ पैश्वानरः तैजसः प्राक्ष:-- ४ अन्नम् ऊमाण:- ५ अग्निः वायुः इन्द्रः- ऋतसत्याधिकारः सप्ताहाधिकारः यशाधिकारः चातुर्होत्राधिकारः उपसंहारः १३ २२ २४ २५ २६ ४३ ४६ ७०८ ७२० अहः = ज्योतिः ॥ शाम् श प्रकाश: भाषा उदेयः यौ। सत्यम् सूर्यरताः २ शनि-तमः ॥ अज्ञानम् कृष्णः अन्धकारः प्रमावः प्रजयः पृथ्वी शनम् पृटवारसा ·ॐ तत्सत् । अथ ब्रह्मविज्ञानशास्त्रे- -- अहोरात्रवादः। १-प्रतिज्ञाधिकारः। (१) यद्विश्वमाभाति तदेकमूलं यद्वास्य मूलानि यहूनि सन्ति ॥ निर्धारयामः खलु संशपेऽस्मिन् न संभवत्येकममुष्य मूलम् ॥ १॥ (२) द्विधा द्विधा सर्वमिदं विभाति द्वैतं ततः कारणमत्र विद्मः ॥ द्वाभ्यां बभूवाखिलविश्वमेतद् यिद्यादहोराभिपदेन ते द्वे ॥२॥ ज्योतिर्वहोराविरियं तमो नु ज्योतिस्तमोभ्यां कृतमस्ति विश्वम् । अनेकधा रूपमिह प्रकरप्य ज्योतिस्तमश्चावृणुतेऽन्यदन्यत् ॥ ३॥ (४) (३)शानाशाने, शुक्लकृष्णी च वर्णी, ज्योतिध्यान्ते, विश्वभावोऽप्यभावः ॥ (१०) साध्वंसौ, रोदसी, चर्तसत्ये, सप्ताहो वा यज्ञसामान्यभेदाः ॥ ४॥ इत्थं चाहोरात्रभेदा दशैते स्टेरूपं सैव सर्वास्ति सृष्टिः॥ निर्वक्ष्यामोऽत्राधिकारान् दशैतान् येषां घेदानावशिष्येत घेतुम् ॥ ५ ॥ २-ज्ञानाज्ञानाधिकारः। (१) ज्ञानं हि विद्या तदहः प्रकाशोऽशानं त्यविद्यास्ति तमश्च रात्रिः॥ यज्ञायते विश्वमिदं हि कार्य निसर्गतोऽहानमिदं न मिम॥.१.॥ (२) झानं त्रिधास्ति क्षरमक्षरं परं तेषां परं निर्विपयं सदैकयत् ॥ तमोऽखिलं तर हितं तथापि तद्वन्धो यतो नास्ति ततोन सृष्टयः ॥२॥ (३) ज्ञानं तमो दधकृतकरूपं मनस्त्वमायाति समस्तकामम् ॥ कामेपु भेदास्तमसः स्वरूपं भिमेपु कामावगमोऽस्त्यभिधः ॥३॥ सर्वाप्तकामोऽखिलधर्मसंघोपपन्न श्रात्माऽक्षर ईश्वरः सः॥ तदक्षरात् सर्वमिदं प्रजज्ञे सर्वसर्वात्मकसशक्नेः ॥ ४ ॥ २ a ४ ६ १ अहः - ज्योतिः ॥ ज्ञानम् । शुक्रवर्णः। माशः । भावः । उदयः । द्यौः। सत्यम् । २रात्रिः- तमः ॥ प्रझानम् । कृष्णवर्णयन्धकार । श्रभावः। प्रलयः। पृथ्वी तिम् ।

·तदिन्द्रियं न प्रमिताययोधकं सन्द्रियः सोऽस्ति निरिन्द्रियोपि सन् ॥
स सर्वदा सर्वपिदस्ति निभ्रमः स्वप्नाद्ययस्थाश्च न सन्ति तत्र हि ॥
(४) पूर्यस्य तोयप्रतिविम्यरत्कचित् तदीश्वरस्य प्रतियिम्यस्टयः ।।
जीवाहिसेऽत्यल्पधियस्तमोऽधिफायरुद्धसंशं तु जगत् क्षरे इमे ॥६॥
(५) एवंविधा ज्योतिषउद्भयन्त्यमा भेदा यतस्तथ तमस्निधाभवत् ॥
तमे रजः सत्यमिति प्रमेदतो न्यूनाधिस्वादुमयोरिमा विधाः ॥ ७ ॥
तमो यदि ज्योतिपि संहितं तदा सर्व मतं तद्विषधि ग्रहीतु च ।
मसंहितं ज्योतिपि तस्वरूपतस्तमस्ततः स्युर्विषया धिया धृताः ॥
रूपं तु सांध्यं प्रतिभाति यत्तयोरजस्तदुतं निपिलाः नियास्ततः ।।
झाने प्रविष्टा विषयाः पुनस्ततो निर्यान्ति सा तन रजोमयी क्रिया ॥६॥
ज्ञानं समर्यादमिदं मितं मे ज्ञाने स्थितं शेयकुल ममास्ति ।
शेयस्थितं शामिदं तथा मे नान्यत् तदन्येन विना कृतं स्यात् ॥ १०॥
न मानतोऽन्यत् हिमपीदमस्ति झानानि पञ्चैव तु मष्ट्रिरूपम् ।।
स्पर्शश्च शब्दो रसरूपगन्धा शेया न च ज्ञान मितास्ति मिनम् ॥ ११ ॥
(६) शाने तदित्य विषयाः प्रविष्टा यथा तथाऽस्मिन् यिषयेऽपि नूनम् ॥
शानं प्रविष्टं भवतीति हत्या क्षरेऽक्षरोऽस्मिन् पर इत्ययात् ॥१२॥
क्षरे शरीरे निहित क्षरारमा जीवस्तदन्तर्षिभुरक्षरोऽस्ति ।
तदन्तरे चास्ति परस्तदित्यं तमोवृतं ज्योतिरहं तथान्ये ॥१३॥
(७) ज्योतिस्तमश्चत्युमयं परस्परं युक्तं वियुक्तं भवति स्वभावत ॥
तत्तारतम्यादिदमीदशं जगत् स्वरूपसंस्थानयिचित्रमीक्ष्यते ।। १४॥
३-शुरुकृष्णाधिकारः।
(१) शुक्लं च कृष्णं द्वयमेव रूपं तत्रान्यरूपाणि समर्पितानि ॥
शुद्ध त्वहोरात्रिरिद तु कृष्ण सन्ध्येय रूपाण्यपराणि यानि ॥ १॥
३। ४ ।
६। ७.
(२) शोणो हिरण्यमभ एप पीतो हरिश नीलोऽपि च कालधूम्रौ ।
इमानि सान्यानि विशिष्यस्पारयेषां चिकारा अपरे तु वर्णाः ॥२॥
कालो धून शोणो हैमः पीतो हरिय नीलश्च ॥
एतावको राप्रशानीपोमीयमुच्यते रूपम् ॥ ३॥
शरोऽद कालो धूम्रः प्रस्ताव उद्गीथः ॥
हैमो हरित उपद्रव एवं नीलोऽस्य निधनं स्यात् ॥ ४॥
धूम्र प्रात संध्या हैमो मध्योऽह्न श्रोजसा पूर्णः ॥
नीलः सायं सन्ध्या कालरत्येकोऽत्र पूर्वपररात्री ॥५॥
धूने एस्याग्नरुग्राभेणैष हेमयोंऽभूत् ।।
निसाभरमतः पुनरस्तायोपत्र भेत हरितेग्निः ॥६॥
नीलं प्राप्य तु सोऽग्निः शयितुमुपक्रम्य शान्तिमायाति ।।
भपति सुपुप्त काले नत इह सूर्योशवा पिलीयन्ते ॥ ७ ॥

·-
.
धूम्रादस्योद्ग्रामः पीतानिग्राम इत्यतोऽस्याग्ने ॥
पट्पर्श महिमाऽस्ति हि तावदहवर्तते विना कालात् ॥८॥
धूम्रादपि नीलान्ते कालः सहजोऽनुवर्तते किन्तु ।।
त्रिपु निगृहीतः शुक्लात् त्रिपु शुनं स च निगृहाति ।।
नास्ति हि फाले शुक्लो हैमे पीते तु वर्तते कालः ॥
कालो रामिस्तस्मादाच्या अह्न श्रुता सृष्टिः॥१०॥
(३) इत्थं छुपते केषित् पर माहुः काल एव रात्रितमः॥
ज्योतिरहः पुनरस्मिन् संभजते तत्प्रतिस्पर्द्धि ॥ ११॥
ऐन्द्र ज्योतिरहस्सत् तमसाढ्या पासणी रात्रिः
शोगान्ते हरिदन्ते ज्योतिपि संधीयते कालः ॥ १२ ॥
इन्द्रवरुणरुतरूपेऽहोराने पुनरहोरात्रः।।
अन्यः प्रविशति सोऽग्नीपोमीयस्तस्कृतः सर्गः ॥१३॥
हैमः प्रातः सवनं शोणो माध्यन्दिनं सवनम् ॥
धूम्रः सायं सवनं ज्योतिप्येकदिशि तइहराग्नेयम् ॥१४॥
नील प्रथमो यामो मध्यमयामो हरिद्रात्रेः॥
पीतस्तृतीययामः सौम्या गनिस्त्रियामेत्यम् ।। १५ ।।
(४) पीताद्धैमान्तो वा सोमरसो भवति सप्तरलः॥
अग्निः सप्तविधोऽस्मिन् भवति च कालादिकालान्तः ॥१६॥
हिरण्यपीतान्तरवर्ण एमग्निरूपमस्योभयतः प्रसारः।।
कालस्य नाभौ तु निवर्ततेऽग्निः स एप चाग्ने प्रमयो गतिश्च ॥ १७ ॥
कालस्य नाभिः फिल सोमरूपं तस्यापि तमोमयत प्रसारः।।
हिरण्यपीतान्तरिद निवृत्तं स्तब्धोलवणो तो च विपर्यायेण ॥१८॥
(५) सऽपि वर्णा यदि चेत् प्रसुप्ता एकत्र लीनाः स्युरयं स कृपः।।
सऽपि वर्णा यदि चेत् प्रसुद्धा एक इष्टाः स्युरयं स शुरु ॥ १६॥
द्वविय विद वर्ष यो कृपणश्च शुक्लश्च ॥
कृष्णादन्ये सर्व वह शुक्लसंभवा शेयाः ।। २० ।।
"शुमै ते अन्यद् यजतं ते अन्यद् विपुरूपे अपनी द्यौरिवासि ॥
विश्वाहि माया अवसि स्वधावन भट्टा ते पूपनिह रातिरस्तु"
(मा.सं.मं. ६। सू. ५८ 1.१) ॥२१॥
सिद्धान्तयत्येवमयं महर्षिः सपि पी इह सन्ति मापाः ।
दाय यायदनी तु मुख्यौ गुमश्च कृष्णस्तददश्च राभिः ।। २२॥
(६) सर्गः स एमपमुच्यतेऽहोराधिस्तथेपा प्रत्ययस्य फालः॥
निशेषरुपतनि पदन्ति ज्योतिस्तमश्चासितापनाश: ॥२३॥
(७) स्पोममेदाद्विपिधोम्ति शब्दः स्पर्शोशिशीतोएभिदा द्विधास्ति ।।
श्य शीतश्च स रात्रियम्मोऽधिाम उप्मा च तो पता च ॥२४॥

·(४) ४-प्रकाशान्धकाराधिकारः। प्रकाशमेवाहरिति प्रतीमस्तमस्तु रात्रि न ततोऽस्ति रिक्रम् ॥ तमस्तु राणाः पृथिवीमयूमा शुझा मयूपा घुमणे प्रकाशः ॥१॥ नहिचानतमीहगून या प्रकाशः प्रकाशो न ताहग्न यत्रान्धकारः॥ तमो धामकाशोपिया यत्र तत्र प्रतीमस्ततोऽपि प्रकपात् प्रकर्षम् ॥२॥ जन्यः प्रकाशोऽस्ति यदा प्रकाश निरभ्यते हि नियम्य तत्र । नित्यस्थित भाति तमः स्वतोऽय प्रकाशतश्वामियते तमोऽपि ॥३॥ यस्तैजसोमाय ईतमा स्यात् भावास नेत्याहुपलूकमुख्याः॥ तमोपि भाषस्तमसो हि शाकायन्यादयः सुशिमिमां वदन्ति ॥ ४ ॥ स्याज्योतिषः संभरतस्तु पूर्य रूपं तमस्तस्य तमः प्रतिष्ठा ।। यज्योतिपोऽन्ते तम एघ रूपं परायणं तेन तमोऽस्य मन्ये ॥५॥ सूर्य प्रतीनेऽस्तमिवेऽपचारितेऽस्मात् तमो यद् विमयत्प्रदृश्यते ।। नापूर्वमायाति तदस्ति तर हि ध्रुवं प्रशान्तं विमुनिस्याक्रियम् ॥६॥ प्रकाशयोगात्त तिरोभयत्यदो नैकान्ततो नश्यति तप्त नास्ति था। मन्ममाति प्रभयोर्विशेषयद् भानात् प्रकाशेऽपि तमःस्थिति विदुः॥७॥ वर्णे प्रत्यक्तमसि च वर्ण घनत्वेच तुल्यता ॥ अन्तरतमं तमस्तद् विभु सर्वन प्रतीयते नित्यम् ॥८॥ ५~भावामावाधिकारः। यमाव इत्युच्यत एप भाववत् प्रतीयमानस्तदसत् सदेव वा । न नास्ति तस्मात् सदधासदेव तद् दिग्देशकालोद्भयमत्यनन्ययात् ॥१॥ श्रथ कियावत् सदिह मदृश्यते विश्वात्मना यत् परिवर्तते मुहुः ।। कृष्णं तदप्यस्ति पुरा तु दृष्टितः सर्वाणि रूपाणि च रूपमस हि ॥२॥ यदुकमाणसंहितायां प्रयोदशे रोहितरोहिणीये ।। राध्या महर्जन्म तप्यमुप्या राज्या निसर्गस्थितिमाह नित्याम् ॥३॥ + पायजगत् तत् सदइपिंदुस्तत् तमस्तु राषिर्यवसापुरोक्तम् ।। नाभ्यां पृथक् किचिदिदास्ति तस्माद् वदाम्यहो राममिदं समस्तम् ॥४॥ या रानिपातम पर तस्या रूपं न लक्ष्मान्यदिहास्ति नाम । क्रियाधभायात् तदुरेक्ष्य रापीमप्रेऽहवाय निरूपयामः ॥५॥ ६- सर्गमलयकल्पाधिकारः। (१) अनाद्यनन्त धुमप्रत पायणं यजगतोऽस्य बीजम् ।। अज पुराणैरजरं यदायुस्तद्ब्रह्म तं कालम वदामि ॥१॥ • कृष्णायाः पुनो अनी राज्यावसोजायत । सइ चामधिरोहति रही रुरोह रोहितः ज्योति गायनी । तमः पामा रात्रिः। [को. ग्रा. 2018 ] [अथ. १३३] । * ·कालोऽयमों जगतोऽस्य हेतु शुकपणे भक्तोऽस्य रूपें ।। प्रत्यर्थमन्यान्य ऋतुश्च काल: स्व स्वे हि काले प्रभवन्ति सर्वे ॥२॥ .-भूतानि कालः पचतीह कालः प्रजा इमाः संहरते स कालः ॥ सुप्तेषु जागति स एव कार्य स कारणं ये दुरतिक्रमोऽयम् ॥३॥ अंतः स श्रादिर्जगतःप्रतिष्ठा नान्तोऽस्य नादिर्न च संप्रतिष्ठा ॥ स एप कालस्तत एव सर्व प्रजायते तत्र लयं प्रयाति ॥४॥ कालं तमेवं भगवानथर्वाङ्गिराः पुराऽथर्षणसंहितायाम् ।। एकोनविंशे निजगाद काण्डे सूक्तं त्रिपञ्चाशमनूत्तरं च ॥५॥ [अथर्व सं. १६५३-५४] (२) स एप कालो द्विविधोऽस्त्यमूर्ती मूर्तश्च मुरयस्तु तयोरमूर्तः।। अमूर्नकालकमतस्वनन्तब्रह्माण्डरूपप्रलयोदयाः स्युः ॥ ६॥ संभूय संभूय विनाशमेवं कालेन सूर्या अपि यन्त्यनन्ताः ॥ सूर्यस्थितिस्तत्र च शुक्लकालः सूर्यस्य नाशेन स एप कृष्णः ॥७॥ (३) यस्त्वेप मूर्तः प्रथितः स सूर्यः सूर्याद्धिकालाषयवाः प्रथन्ते ॥ सूर्यो विभज्यैतदहश्च रात्रि सृष्ट्वा मुहुः संहरतीह विश्वम् ।।८।। शुक्लस्तु फालः प्रतिपद्यतेऽहः कृणोऽपरः काल इहास्ति रात्रिः॥ अहर्भवेत्कर्म विचेष्टनायै निम्शेपभूतस्थपनाय रातिः ॥ ६ ॥ अद्वस्तु सृष्टिः प्रलयस्तु रात्र्या अहः पुनः स्यात्युनरेय रात्रिः॥ इत्थं नु सृष्टिप्रलयायनन्तौ स्यातामहोरात्रविपर्यायेण ।। १० ।। भवत्यहोरात्रमनन्तभेदं प्रवच्मि तेपां चतुरः प्रभेदान् ॥ प्रधानतो मानुपपित्र्यदैववाहाणि यान्ययशाद्भवन्ति ।। ११ ॥ (४) काठा मताऽपादभिर्निमेपैत्रिंशत्तु फाटा यदि सा कलैका ॥ शिरकलाभिः क्षण एक पते चेद् द्वादशैकः स मतो मुहूर्तः ॥१२॥ यद्वा निमेपैर्दशभिध पञ्चमिः काठा भवेत् निशदिमाः कला भवेत् ॥ त्रिंशत्कलाभिस्तु मुहर्त इत्यदोरानं भवेत् त्रिंशदिमे मुहर्तकाः ।। १३ ॥ २. इत्थं मुहूर्त व्यभजन्तकेचिस्केचित्पुनः माहुरितोऽपि सूक्ष्मम् ।। तथाहि कालाययवानवोचत् स वालिः पूर्वयुगे महर्षिः ॥१४॥ • स्वेदायनैः पञ्चदशप्रमाणैः स्यालोमगतोऽन्यथ तैर्निमेपः॥ तैरप्यनस्तैरपि तत्त्रमाणैः प्राणोऽध तैस्तत्ममितैरिदानि ॥ १५ ॥ दश च पै सहसाययष्टी च शतानि संवत्सरस्य मुहूर्ताः।[1000] यावन्तो मुहूर्ताः- तावन्ति पथदशकृत्यःक्षिप्राणि[१६२०००] यावन्ति क्षिमाणि तायन्ति पथदशहत्या एतहीणि [२४३००००] यावन्त्येतहीणि सायन्ति पञ्चदशहरप इदानीनि [३६४५००००] पावन्ती. दानानि सायन्तः परदशहत्या माणाः [५४६७५०००० ] यावन्तः प्राणास्तारन्तोऽना:, यावन्नोऽनारतावन्तो निमेपाः, यावन्तो निमेपानावन्तो लोमगाः, यायन्नो लोमगास्नावन्ति दायनानि ।, यान्ति रोदायनानि सायन्त ते लोका परन्ति । एतदस्म वै नदिदानाह पालि:-साभार्म मेघ पर्यन्तं पदाहमस्य यस्य लोमानिति " [इति शतपथै १२ कां. .प्र... मा.] .

·पतहितः शिमममीभिरेतरेको मुहतोऽपि च तत्प्रमाणैः ।। । भवन्त्यहोरामगता मुहर्तास्त्रिंशत् ततोऽन्ये परिचिन्तनीयाः ॥ १६ ॥ ३. संवत्सरे स्युर्दश च सहस्राण्यष्टौ शतान्यप्यसिला मुहताः । [१०८००] एखाम्रशन्येषु महीभृदङ्गवेदेपुमित्या प्रमपन्ति प्राणाः ॥ १७ ॥ [५४,६७,५०,0003 विंशत्प्रमाणैस्तु यथा मुहूर्तमवेदहोरात्रमिकमेयम् । तविशता मास उदेति मासैः संवत्सरो द्वादशाभिनिरुतः ॥८॥ संवत्सरे दे अयने भवेतां विवस्वतो दक्षिणमुत्तरं च ॥ यथात्वहोरात्रमिदं द्विभाग संपद्यतेऽहा परया च राम्या | १६ || तथैव मासोऽपि भवेद् द्विमागो वर्द्धिप्णुपक्षापरपक्षरूपः ।। संवत्सरोप्येवमयं द्विभागस्ती तेषु मागावपि शुल्लारुणौ ॥ २० ॥ इदं स्वहोरात्रमिहास्ति मानुपं संवत्सरोऽप्यास्त समानुपस्तथा ॥ एतत्प्रधान प्रथमं निदर्शनं तस्यानुकृत्यैव पराणि भावयेत् ॥ २१ ॥ ४. विन्यं स्यहोरात्रमुशन्ति मानुपान्मासादमामध्यदिनं निरूप्यते ।। या पौर्णमासी फिल मानुपे जने स स्यानिशीथः पितृलोकवासिनाम् ॥२२॥ दैवं त्यहोराममुशन्ति मानुपाद्वानिशीथः किल दक्षिणायने ।। अन्त्यं दिन मध्यदिनं भवेदिहोचरायणोऽन्त्यं दिनमित्थमूद्यताम् ॥ २३॥ संवत्सराणामिह मानुपाणां पट्युत्तराया त्रिशती ततः स्यात् ।। संघसरो दैवत एफ इत्थं माझं त्यही वक्त्यथ देववर्षात् ॥ २४ ॥ (५) दिव्यं कलियर्पसहनमेकं द्वे द्वापरस्त्रीणि तु तानि तत्र । प्रेताथ बचारि कृतं शतानि तायन्ति पूर्वत्र पर सन्धिः ॥ २५ ॥ शतानि तु द्वादशवत्सराणां फलिस्ततो द्वापर एप चेद्धि । त्रेता यदित्रिर्हि चतुः कृतं स्यात् पूर्व कृतं स्यात्कनिरन्ततः स्यात् ॥ २६ ॥ इत्यं चतुर्भिस्तु युगेरिहेकं दिव्यं युगं द्वादशभिः सहस्रैः ॥ संवत्सरैः संमितमस्ति तावरकालेन सूर्यककरो निरेति ॥ २७ ॥ (६) दिव्यैर्युगैस्तेन सहस्रसंख्यैः कल्पो भवेद्बाहमहस्तदिएम् ॥ फालेन तेनैप सहकाश्मिर्यात्यस्तमित्यस्ति हि भूतरात्रिः ॥ २८॥ कोटिस्तदा देववयत्सराणामेका भवेदिशतिलक्षयुक्ता । [१२०००००० देववर्षे. कल्पः] एतावता ब्रह्मदिनारयकल्पः स्यात् तावतेपास्य निशास्यकल्पः ॥ २६ ॥ मर्यक्रमेणास्य विभागमित्यं कुर्याचतुष्कं च त्रिकं द्विकं च ॥ * यिन्दुप्रयं चेति कलेः प्रमाणं द्विनिश्चतुश्चेति युगान्तराणि ॥ ३०॥ यो चतुष्कंच त्रिकं द्विक च चत्वार एवोत्तरविन्दवथ ॥ तत्संमितैरत्र मनुष्यवः प्रपद्यते दिव्ययुगस्य कालः ॥ ३१ ॥ [४३२०००० दिव्ययुगम्] * [४३२०० कलि ८६४००० द्वापरः ३२६६००० ग्रेता १७२६००० वृतम् ] ·अथो चतुष्कं च त्रिकं द्विकं च सप्तस्युरोत्तरविन्दंधश्च ॥ तत्सम्मितैरत्र मनुष्यवः प्रपद्यते ब्रह्मदिनप्रमाणम् ॥ ३२॥ [४३२००००००० कल्पः] ब्राझं त्वहः स्यादिह यत्प्रमाणं तावत्प्रमाणेव च ब्रह्मरात्रिः॥ अहश्च करापोऽध निशा च कल्पस्ताभ्यामहोरात्रविधिधेिः स्यात् ॥३३॥ विश्वस्य यद्ब्रह्मदिने प्रवृत्तिनिवृत्तिरस्याथ दिनात्यये यत् ॥ ब्राह्म त्वहस्ते न हि राष्टिकालो ग्राही तु रात्रिः प्रलयस्य वेला । ३४ ११ कल रादिकाले हादरागमेऽस्मिन्नव्यक्ततो सतय उद्भवन्ति ॥ राज्यागमे चापरकल्पकालेऽव्यो हि तत्रैव लयं प्रयान्ति ॥ ३५ ॥ अनन्त पय क्रमते स भूतग्रामस्य सृष्टिप्रलयमयाहः॥ विलीय राध्यागमने पुनः सोऽहरागमे प्राग्यदुदेति भूयः ॥ ३६ ॥ । कालस्प चाव्यक्तदशैव रात्रिय॑तं तु रूपं घरेख तस्य । (७), अहः प्रतिष्ठा त्वहरेव सृष्टिः एटेश्च राज्येष परायणं स्यात् ।। ३७ ॥ तमस्तु रात्रिस्तमसोऽपनोदं वैश्वानरोऽग्निर्व्यदधात् स्वयम्भूः॥ श्रहस्तदासीद्विधिधं च शुक्लं कृष्णं भरद्वाज इति प्रवति ॥ ३ ॥ + (5) "ग्रहश्च कृष्णमहरर्जुनं च विवर्तते रजसी वेद्याभिः॥ वैश्वानरो जायमानो न राजाऽवातिरज्ज्योतिपाऽग्निस्तमांसि ॥ ३८ ॥ [.६। सू. ६.१] (e) श्री विभागे कलिता मुहर्ता भवन्ति यत्पञ्चदशैष तस्मात् ॥ ब्राहोऽहनीहाप्युचितामुहूर्तास्तथैव ते पञ्चदशैव किन्तु ॥ ४० ॥ " रात्रि वा अनुप्रजाः प्रभायन्ते । असा प्रतितिष्ठन्ति । (ले. प्रा. २१११२) ॥ इति श्रुती रान्याः सृष्टिहेतुत्बमर्वाचीनाहोराम्रपरम् । "भाग्ने यी वै रानिः । ऐन्द्रमहः" इति तत्रैशेर। कल्पाहोरामपक्षे तु ग्रहरेव प्रतिष्टा च सृष्टिश्च । “ग्राहं पुण्यमहर्यच सप्ट्युत्पादनकारकम् । वेद- वृक्षोद्भवं नित्यं तत्पुण्याहं धुवन्तु नः" इति पुण्याहवाचनामृतेः ॥ + अहश्च कृष्णमिति सामानाधिकारण्यादह शब्दो रानिवचनः । तमस हिरात्रिः कृष्णवरणी, अर्जुन शुक्रं सारेण तेमया । पेद्याभिरनुकूलतया ज्ञातव्याभिः स्वप्रवृत्तिभिः इमै रमसे जगद्रायती अहनी द्यावापृथिव्यो वा विविध पय्यावर्तेत । एतच्च प्रत्यावर्तन वैश्वानरकर्मणा येदितव्यम् । स हि वैश्वानरोऽग्निः प्रवर्द्धमानो राक्षेत्र ज्योतिषा तेजसा तमांसि अवातिरद् प्यनाशयत्-इति सायण- भाष्यम् ॥ [11] * ॥ अथवा अहरित्यंशवचनः । सूर्यो हि प्रत्यहमुदयद्वयावच्छिन्न- कालेन यावदाकाशमतिक्रामन् दृश्यते स एकोश. तेपार्मशानां पट्युत्तरत्रिशत्येदमाकाशमण्डल पर्याप्नोनि । सद्भोगकालः संवत्सरः । तन चाहां पशुत्तरत्रिशती संपद्यते । तस्मादंशेऽयमहः शब्दः सिद्धः। एकैकस्य च तस्यांशस्य द्वौ भागी भवतः। एकस्तमोमयः कृष्णः । परः प्रकाशमयः रातः सेनकमहरेय कृष्णं शुक्रं चेति व्यपदिश्यते । शुकृष्णयोरगत्वादह गयोरञ्जनद्रव्यत्वन्यप- देशः पावापृथिव्योर्वा रजः शब्दो घेरे प्रसिद्धः। दिवः सूर्यस्य सांमुख्याधुनं पृथिव्याच्यवच्छे- दाकृष्णमितिद्यावापृथ्वीमूलक वादह गयोरजः शब्दः । वेद्याभिः वेदप्रियाभिः यज्ञो हि घेदक्रियाः । ततो हि पृथ्वीपरिवनि श्रूयते-यज्ञ इन्द्रमयीयद यद्भूमि व्यवर्तयदिनि मन्त्रवर्णात् ।।

·अस्मिन् सहन्ने विभवन्ति नैते प्यूहा यतः पञ्चदशेति हेतोः । धतुर्दशव्यूहविधानमिष्टं यः शिष्यते पञ्चदशः स भागः ॥४१॥ ब्राह्महनीमांस्तु मुहर्तमागान मन्वन्तराणीति वदन्ति नाना। मन्यन्तराणीद चतुर्दश स्युनाहोऽहनीमे हि मुहूर्तरूपाः ॥ ४२ ॥ एफैकमन्यन्तरगानि विद्यात् तत्रैफसप्तत्यभिसंमितानि ॥ युगानि दिव्यानि ततो विमागो विज्ञायते ब्राह्मादिनस्य सम्यक् ॥ ४३ ।। स्वायंभुवं स्यात्प्रथम ततोज्यत् स्वारोचिप चोत्तमतामसे च । स्याद्रवतं चाक्षुषमन्यदस्माद्वयस्थतं सप्तगमामनन्ति ॥४४॥ अन्ये तु सावर्णय पय सप्त स्युरुत्तराद्धेऽहनि चान्तरेशाः॥ ते चादक्षाभिधवलयमेरुद्राण्यदेवेन्द्रपद मसिद्धाः ॥ ४५ ॥ य उत्तमः स क च रोच्य उतः स भौत्य उतः कव तामसो यः॥ मन्यन्तराणां च तदित्यमुक्तान्येतानि नामानि चतुर्दशानाम् ॥ ४६॥ ब्राही त्यहोरात्रमिह द्विक तत्रिंशता ब्राह्म उदेति मासः ।। तत्कल्पनामानि पदन्ति फेचिौराणिकास्तानि विनिर्दिशामि ॥ ४७॥ तौ श्वेतवाराहकनीललोहितो स घामदेवोऽथ रथन्तरोऽपि च ॥ सरौरयः प्राण उतो वृहत्तथा फंदर्पसत्या चयमीशनोऽपि च ॥४८॥ च्यानश्च सारस्वत प्रत्युदानः स गारुडः कौम इहादिपक्षे स नारसिहोऽध समानकरोऽप्याग्नेयतोमाय मानधश्च ॥ ४६॥ तत्पूर्वपश्चाथ विकुण्ठ लक्ष्मी सावित्रिका घोरवरासंक्षरः ॥ घेराजगौय्यों च महेश्वरच स्यात्पैन्यकल्पोपि च कृष्णपक्षे ॥५०॥ कृष्णे नु सोमप्रमुखाएकरकस्थानस्ति संज्ञासु विपर्ययः क्वचित् ॥ वाराधोरापथ सोम मानवी सुप्तो विकुंठापिलभ्य इत्यपि ॥ १ ॥ यः कूर्म कल्पः स हि पौर्णमासी यः पियकल्पः स भवेदमा च ।। त्रिंशत्तु कल्पा यदि मास एकस्ने द्वादश वझए एकरर्षम् ॥ ५२ ।। शतं तु वर्षाणि जगत्प्रस्टेः स्याहायुरू महती विनाष्टिः॥ इत्याहुरेके न तथानुमन्ये साधनाधनन्तो हि जगत्प्रपाः ॥ ५३॥ (१०) वाले विदुशते प्रवृत्ते पञ्चाशदन्दान्यतिवाहितानि ॥ अर्धरुपश्चाशमिदं तु वर्ष तत्रापि मास प्रथमोऽयमस्ति ॥ ५४॥ । शुले तु पक्षे प्रथम दिनं यत् स श्वेतवाराह इहाद्यकल्पः॥ तत्रापि मन्वन्तरपट्रकमायं गतं पुनः सप्तममेतदस्ति ॥ ५५ अत्रापि दिव्यानि युगानि भुतान्याचक्षते सप्त च विंशति च ।। प्रवर्तमाने तु चतुर्युगोष्टाविंशे कालः संपति वर्ततेऽयम् ॥ ५६॥ अधात ऊर्भ तु यदा प्रयोदश त्रिंशय भौन्ति चतुयुगान्यपि ॥ तदा भयामध्यदिनं ततः परं सावर्णिमन्वन्तरमुत्प्रयति ।। ५७ ।। (११) तपास्य हि ब्रह्मदिनस्य काल कियानतीतोऽमयदद्य यारत् ।। इत्यर्थमुत्प्रेशयितुं प्रमाणं मनुष्यवरुपकल्पयामि ॥ ५८।।

·“शित्तु कोट्यः सह सप्तपष्टिलस्तथैव द्वययुतेरुपता ॥
मन्वन्तरे मानुपहायनानां भवन्ति ताः पद्गुणिता प्रतीताः ५६ |
'सखानखद्वित्रिखदइस्तीन्दुसंमितैर्मानुषवर्पजातेः ॥
मन्वन्तराणां भवतीह पसां प्रमाणमेतावदिह व्यतीतम् ॥ ६०।।
कोटयः सबैकादशवत्सराणां पट्पष्टिल:रयुतैश्चतुर्मिः ।।
(११६६४००००)
चतुयुगानां गिरिग मितानां संपद्यते मानमिदं च भुक्तम् ॥ ६१ ॥
अष्टो सहस्राण्ययुते पुनर्दै लक्षाएयथो सप्तदशति सत्यम् ।।
(१७२८०००)
स्यात् पट्सहनश्च नवायुतैश्व नेतासह द्वादशलक्षवः ॥१२॥
(१२६६०००)
स्याद् द्वापरोऽपि प्रमितोऽष्टलक्षैस्तथा चतुः पष्टिसहन्नवः॥
(८४०००)
फले पुनः पञ्चसहस्रवण्यद्यातियातानि पदन्ति वृद्धाः ॥ ६३ ॥
(५०००)
एषां पुन: संकलना कृता चेद्विज्ञायतेऽद्यावधिसृष्टिकालः ॥
खसाभ्ररामे पुगजाभ्रपङ्गोचन्द्रोन्मितैर्मानुपवर्पजातैः॥ ६४ ।।
(१६६०८५३०००)
शैलादिगोचन्द्रमितास्तु वत्सरा अद्यात्यगुर्विक्रमराजकालतः॥
द्विवेदनांगैकमिताः शकाब्दका गोचन्द्रगोचन्द्रमितेशवत्सराः ॥ ६५ ॥
यस्याप्टपञ्चाशदगुश्च वत्सरा जातस्य यो मत्स्यमहीमहेश्वरः॥
यस्यास्मि धर्माधिकृत स सांप्रतं विराजते माधवसिंहभूपति ॥ ६६ ॥
खखाभ्रसप्तद्विधर्मिताब्दैः शेषैः कलेः शेषचतुर्युगानाम् ॥ (४२७०००)
खसाभ्रखाङ्गाद्विशरेभचन्द्रैरन्दैर्भवेदर्द्धदिनस्य पूर्तिः ॥ ७॥
(१८५७६००००)
खखाभ्रस्वाभ्यभनगाधिचन्द्रद्विसंमितैक दिनार्द्धवः ॥
(२१४७०४००००)
खखासदयशरद्धिमानर्वस्तु सान्ध्यैरिह कल्पपूर्तिः ॥६॥
(२५६२००००)
एपां पुनः संकलना कृता चेत् सिद्धोऽवशिष्टोत्तरसृष्टिकालः ।।
खखामसप्ताब्धिकुगोशरनिद्विसंमितैर्मानुपपर्पजातैः ॥ ६ ॥
(२३५६१४७०००)
तदित्यमुक्ता यहुभिः पुराणैः सृष्टिव्यवस्था दिनरात्रिक्लुप्ता ॥
तस्यां गतानागतकालयोर्या दृष्टिः कृतार्पयशैव सा स्यात् ॥ ७० ॥
खं व समदं वियदम्रखद्वित्रिवेदमित्थं मितिरेककल्पे ॥ (४३२०००००००)
संवत्सराणामिह मानुपाणामहश्च रात्रिश्च विधेस्तथा स्यात् ।। ७१ ॥
अत्राहुरेके दिवसैस्तु सप्तभिब्रह्माखिल विश्वमिदं ससर्ज है।
तानससकरपानपिचक्षते पृथक पौराणिकाः किन्तुनवैदिकाविदुः ॥ ७२ ॥

·(१०) - ... ... ... ... ६. चाक्षुपम् ... ... ... ... ... ... ... .-/७१ १अहोरात्रम् १४ इंद्रसावर्णिः ... वार्कलिनाम्न पर्मते- १५ स्वेदायनानि । १लोमगतः | कल्पे मन्वन्तराणि मन्वन्तरे दिव्य- १५ लोमगाः १निमेप युगानि १५ निमेपाः १ स्वायम्भुयम् .........। १अनः २ स्वारोचिपम् ... 'કર, (१५ अगा. प्राण ३. उत्तमम् २१३ १५ प्राणा: ४ तामसम् १५दानि १पतहिं ५ रैवतम् - ७१ ३५५ (१५ पतहीणि १क्षिप्रम् ७१ ४२६ १५ क्षिप्राणि १ मुहूर्तः ७ धैवस्वतम् ७१ ४६७ ३० मुहूर्ताः १ भदोरात्रम् 5) सूर्यसावर्णिः पुराणकारमते || दक्षसावर्णिः ....७१/...... १० ब्रह्मसायणि १५ निमेषाः १काष्टा ११ धर्मसावर्णिः...७१ ७१ ३० काष्ठाः १कला १२ रुद्रसावर्णिः ५२ ३० कला १ मुहतः १३/ देवसावर्णिः १२३ ३० मुहर्ताः ७१ .....६४ अमरमते- १५ सन्ध्या -१००० १८ निमेपा. १ काष्टा त्रिंशत्कल्पास्त्रिंशदिनान्येको ३०काष्टा: १कला ब्रह्ममासः ३०कला. १ श्वेतवाराहः १नारसिंहः १२क्षणा १ मुहूर्त. २ नीललोहितः ३० मुहूर्ता. १ अहोरात्र. ३ वामदेवः ३ आग्नेयः ३० श्रदोरामा. १मास' ४रथन्तरः १२मासाः १संवत्सरः ४ सौम्यः ५रौरवः साधारणमते ७ चैकुण्ठः १५ कला: - कन्दर्पः १ घटी लक्ष्मी सत्य: १ मुहूर्तः ६ सावित्री '१५ मुहूर्ताः १० ईशानः १ अहः १० अघोरः २ भद्दनी १५ अहोरात्राः १२ वैराजः २ पक्षौ १३ गौरी ६मासाः १४ महेश्वरः २ अयने १५फूमः १संवत्सरः ३० पितृफल्पः शुक्लपक्षः कृष्णपक्षः ... ... ... ... १क्षणः ... २समानः ... ... ... ६प्राण- ७ घृहत् ५मानयः ६ तत्पुरुषः, ... २ घट्यो ... ... ११ वराहा ... ... ११ व्यान: १ अहोरानम् | १२ सारस्वताः १पक्षः १३ उदानः १मासः १४ गावड: १श्रयनम् ... ... ..

·युगानि सन्धिामध्य-संध्या समष्टिः कालकाला शाः दैवतवर्मानानि । ... ... मानुपवर्मानानि सत्ययुगम् ४००/४०००/४००/ ४८०० एकस्मिन् मन्वन्तरे मानुपवाणि त्रेतायुगम् ३०० ३००० ३०० ३६०० ३०६७२०००० द्वापरयुगम् २००२०२०२०० २४०० पट्सु मन्वन्तोष मानुपवर्षाणि कलियुगम् | १०० १००० १८०/ १२०० ११०३२०००० चतुयुगम् - १२००० । सप्तविशतिदिव्ययुगानां मानुषपणि दिनकल्पा १२०००००० ११६६४०००० राधिकल्प: १२०००००० सत्ययुगे मानुपवणि १७२८००० सत्ययुगम्... नेतायुगे मानुपवर्षाणि १२६६००० १७२८००० प्रेतायुगम्। १२६६००० द्वापरयुगे मानुषवर्षाणि ८६४००० द्वापरयुग .. ८६४००० कले नानि मानुपाणि ५००० कलियुगम् ४३२००० अद्यावधिसृष्टे कालः चतुर्युगम् ४३२००२० १६६०८१३००० दिनकरुप ४३३२०००००००कले ग्यानि मानुपवर्षाणि५२७००० रात्रिकाल्पः ४३३२००००००० त्रिचत्वारिंशदिव्ययुगानां मानुपवर्षाणि १८५७६०००० उत्तरदिनाढ़ें सलमन्वन्तराणा पाथि २१४७०४०००० धतुर्दशमन्वन्तरान्ते सन्धिकाल. २५१२०००० अधप्रभृतिसृष्टंभोग्यकालः २३२६१३००० ... । ... - 4 ... ... पुराणमते निर्मपाः अमरमते निमेपाः वार्कलिमते निमेषाः काष्ठा 1.2/काठा... १८ अनः कला । ४५० कला प्राणः २२५ मुहूर्तः १३५०० क्षण १६२०० इदम् ३३७५ मुहूर्तः १९४४०० एतर्हि ५०६२५ क्षिप्रम् ७५६३७५ मुहूर्तः ११३१०६२५ ... ... ... ..

·(१२) - . द्यावापृथिव्याधिकारः। १- जगन्ति नानाप्रलयोदयाभ्यां भयान्यहोरात्रमिदं पृथग्यत् ।। पापृथिव्या प्रतिविश्वमन्तहिता अहोरानपदानि तानि ॥१॥ चिन्मएडले बैद्युतमराहतात्परागापोमयं पायएमएडलं हितम् ।। तस्मिन् पुमः सौमिकमण्डलात्परागहिरएमयंभास्करमएडलं त्पिदम् ॥ तस्मिन् भृगोमएडलतः परागिर्द भूमण्डलं चाग्निरसा कृतोदरम् । तस्मिन् पुनः सौमिकमएडसं द्वितं चन्द्राख्यमित्यं जगदेकमिप्यते ॥ ३ एप द्वयोव्यापि महत्तु मण्डलं धीः स्यात् पृथिव्यान्तरमण्डलं लघु । दिधस्तु यायत् पृथिवीमिदकपद् चापापृथिव्यो यदुधातु ते मते ॥४॥ चिद् धीः पृधिन्यस्ति हि थाहणं पदं धौर्यावण सूर्यपदं पृथिन्यपि ॥ धीः सूर्य एपा पृषियी पृथिव्यतोऽन्यत्रापि ते यदुधा विभावयेत् ।। ५ यद् विश्यमेतत्प्रतिभाति तस्मिन् द्यावापृथिव्यो यहयो निविष्टः तासामिमा भूमिममुं च सूर्य प्रस्तुत्य लोकत्रयमुल्लिखामि ॥६॥ २-धावापृथिव्याविद गएिरूपे सा चौरदः सा पृथियो तु रात्रि ॥ धौरर्जुनीयं पृथिवी तु पृष्णा सन्ध्यान्तरिक्षं तदु लोहितं स्यात् ॥ ७॥ त्रैलोक्यमेतजगतोऽस्य योनि:रेप सूर्यः पृथिवी तु भूमिः॥ तयारहोरात्रपरे निरुढे योनी हि ते एव तयोर्भवेताम् ॥८॥ सूर्यः सदा दीव्यति तेन स धौरहोति पृथ्वीमनु तेन चाहा भूमिः पृथुत्वं दि गताऽसिलेभ्यः पृथ्वी ततः सा प्रथते प्रतिष्ठा ॥६॥ धौ प्राणितीयं तत पय तस्याः प्राणाः पराञ्चो हि न ते लभेरन् । श्रनं यदीयं पृथिवी न रायादपानती तेन वदन्ति रात्रीम् ॥१०॥ द्या जिन्यतीय तु रथन्तरेण धौर्जिन्यतीमा वृहता तु पृप्तीम् ॥ अमूमियं जिन्यति नौधसेन श्यतेन चासायपि जिन्वतीमाम् * ॥ ११ ॥ रथन्तरं यय विरूपपृष्ठं यच्छाकरं ते थिधीरसाः स्युः। पार गीरथं चोरिति नामतस्ते पृथक् पृथिव्या दियमाफमन्ते ॥१२॥ ज्योतिश्च गौरायुरिमे रसाः स्यु सूर्यस्य पृष्ठानि भवन्ति तेषाम् ॥ . गृहय चैराजकरैवते च प्राप्ता मागतयोऽत्र पृथ्व्याम् ॥ १३ ॥ रथन्तरं यद् यदु घामदेव्यं यन्नौधसं ताः पृथिवीरसानाम् ॥ लोकत्रयाच्छन्दितमतयः स्युनिधिसेनास्ति रसेन पूर्ण ॥ १४ ॥ पृहद्दिपि प्रागथ घामदेव्यं श्यैतं ततोधस्त इमेत्र भागा। दियो रसानामत एव पृथ्वी श्यैतेन पूर्णास्ति दिवोरसेन ॥ १५ ॥ मता दिधा नधिसभक्तिरस्याः श्यैतं तु पृथ्वया विहिता धुमक्तिः ॥ श्येत दिवे भूरय नीधसंद्यौददौ पृथिव्या इति ताएय आहे ॥१६॥ (११०) * मना ॥१॥३ ( २५२।१) (ते ना मा १११३ (तान प्रा.७।१०11-) ·7 -- गृहत् परोक्षं सलु नीधसं यत् पृथ्वीरसैस्ते हि दिवो विकारा॥ श्यैतं परोक्षं तु रथन्तरं तत् शुक्ला• पशव्यास्त इहोपभागा ॥१७॥ धूमेन तु द्यामिह जिन्वतीय वृष्ट्या त्यसो द्यौरपि जिन्वतीमाम् ।। अधात्तु दैवं यजनं दिवीय पशुनधाद् द्यौरपि वा पृथिव्याम् ॥ १८ ॥ अन्योन्यतोऽनं नियतं नहीच्यौ क्षीणे भवेता न कदाचिदेते ॥ श्राभ्यामहोरात्रपदश्रुताभ्या भूत्वा तयोस्तिष्ठति विश्वमेतत् ॥ १६ ॥ * द्यो सूर्य ऐन्द्रोऽस्ति स इन्द्र पवाग्नेयी तु पृथ्वी यमतोऽग्निरस्ति ॥ श्राहुस्ततश्चैन्द्रमहस्तथैवाग्नेयीन्तु रात्रीमिह तैत्तिरीयाः॥२०॥ प्रजायते रानिमनु प्रजेयमहा पुन सा प्रतितिष्ठतीत्थम् ॥ (यदाहुरग्नेरिद सास्ति सृष्टि सा च प्रतिष्ठेन्द्र इति प्रविद्यात् ॥ २१ ॥ अह्ना विभक्तिर्भवतीह रात्री रान्या अभावेऽहरलक्षणं स्यात् ।। नित्यं तदेकं त्वहरेव रात्रि प्रभक्तितोऽनेक विधत्वमेति ॥ २२ ॥ एकेन चाहा बहुभिस्त्वहोमि सप्टाऽसृजत्तं तमशेषमर्थम् ॥ यथा त्वहोमिहुभि प्रसृष्टिस्तथोदितं यज्ञविधौ प्रविद्यात् ॥ २३ ॥ ज्योतीपि देवा दिवि ते निविष्टा भूतानि वाच. पृथिवीस्थितानि ।। देवाश्च भूतानि च सृष्टय स्युर्भूतेषु देवा समधिष्ठिताः स्युः ॥२४ ।। अनेकधाराभिरितो दियं च प्रयान्त्यथा यान्ति दियश्च पृथ्वीम् ।। पयोघृताद्या वहयो रसा यत् तद्वै भरद्वाजमहर्षिराह ॥ २५ ॥ : असश्चन्ती भूरिधारे पयस्वती घृत दुहाते सुकृते शुचिनते ॥ राजन्ती अस्य भुवनस्य रोदसी अस्मेरेत सिञ्चतं यन्मनुहितम् ॥ २६ ॥ (ऋ.सं.६ मं.७० सू२ ऋ) "अाग्नेयी वै राति । ऐद्रमह '-(तै मा २२॥२)॥ रात्रिं वा अनुप्रमा प्रमाय ते, अहा प्रतितिष्ठति (ते ना २०१२) लवणेसुसुरासर्पिर्दधिक्षीरमला- समा इस्युने । ) असश्चन्ती इति । असज्यमाने युदस्यन्त्यो वा, बहुधारे उदकवस्यो शुचिक्रिये धावा पृथिन्यो सुकर्मकारण यममानाय घृत सस्यादिसमृद्धिहेतूदक दुहातें ॥ हे रोदसी अस्य भूतमातस्य रामन्ती ईशाने युवाम् अस्मासु रेत ममननसमर्थ वीर्य सिच तम् । यद् रेतो मनुष्येभ्यो हितं स्यात् ॥ इति यास्कसायगो ग्रूत ॥ ) पौरिति । धारादिस्यो मे पालको अमदाता । अत्र दिवि नाभिभूतो भौमो रसोऽस्ति ततोऽतमन्नादेतस्ततो मनुष्य इति परम्परया जनकत्वम् । पन्धिका धेर्य पृथ्वी मातृ स्थानीया । अर्घतानयो सर्वभक्षकयोर्यावापृथिव्योमध्ये योनिर्निर्माणाश्रयमन्तरिक्ष मस्ति । अनान्तरिक्षे पिता सूर्य स्वरश्मिभि दुहितुर्दूरेति हिताया पृथिव्या तृप्ट्युदकलक्षण गर्भमधादिति सायण । वस्तुतस्तु नाभिर्वन्धुरिति मातापित्री साधारण शब्द । श्रय दिवि पृथिव्या वा मम धर्नाभि' । उभाभ्यामहं बद्धोऽरमी स्यर्थ । चमूशब्दो गणवाची प्रकृते अादित्यानशिरसरचाह । उत्तान अविस्तृत । म्यान सूपारमा चान्तरिक्षस्यो योनि । चन्द्रो वाप योनि । अत्र सोमेन्तरि वा सूर्य धिम्या गर्भ धत्ते। T 1 - ·(१४ ) ४-स्त्रियामिदं लोहितमग्निरूपमादित्यरूपं पुरुषेऽस्ति रतः ॥ : आरमानमन्पोन्यमंभिप्रदाय संभूय चैती एजंतोऽय जन्तुम् ॥२७॥ पतामते घौस्तु पिताथ माता पृथ्वीमतोऽस्यामखिलस्य नाभिः ।। 'उत्तानचम्यन्तरतोऽस्य योनिस्तथेक्षते दीर्घतमा महर्षिः ॥२८॥ "चा पिना अनिता मामिय यन्धुम माता पृथिवा महीयम् ॥ उत्तानयोश्चम्योयोनिरन्तरवा पिता दुहितुर्गर्भमाधात् ॥ २६ ॥ " (.सं. १ म..१६५ स. ३३ ३.) घाटा, पिता पृथिवी भातारा मृत्युं कृणुता संविदाने ।।... , . पथा जीना अदितेरुपस्थे प्राणपानाभ्यां गुपितः शत हिमाः १.३० : : (अथ.२२८४) पा. पितः पृथिवि मानरधुगग्ने प्रातसबी मृदाता नः ॥i: विश्वेदेवा अदिते सगोग अरेमभ्यं शर्म यहुल, विपन्त" ॥३॥ TET :.....:. स्थिरचरविमर्शः १-सूर्यः स्थिरस्तिष्टति विश्वमध्ये चन्द्रेण.साकं भ्रमतीद पृथ्वी ।। इत्थं महर्पिजमदग्निरूचेस घामदेवश्च सवामदेव्यः ॥३२॥ प्रजा ह तिस्रो श्रत्यायमीयुन्या अक्रमभितो विषिश्रे ॥;: वृहद तस्थौ भुवनेषन्तः पवमानो हरित प्राविवेश ॥ ३३॥- (.सं. म. १०१ स. १४ ऋ.) । यह परस्तादहमवरलाद् यदन्तरिक्ष सदु मे पिताऽभूत् ।। अहं सूर्यमुभयतो ददर्श ग्रहं देवानां परमं गुहा यत् ॥ ३४॥ यदेदेनमदधुर्यज्ञियासो दिवि देवाः सूर्यमादिनेयम् ।। यदा चरिण मिथुनावभूतामादित् मापश्यन् भुवनानि विश्वा ॥३॥ (इ.सं. १० म.८ स. ११ ऋ.) सोमः पूपा च घेतनुर्विश्वासां सुक्षितीनाम् देवता रथ्योहिता:॥३६॥ • (सा.सं.पू. २२) ....परेण परएनावरेण पदा यस विभ्रती गौरदस्यात् ।। साकदीची कंस्विदधै परागात् क्वस्वित् सूते नहियूये अन्तः ॥ (30) .: परसो रविौँः पृथिवी पदं तत्कक्षा विभक्ता विभृतिस्तदुनैः ।। इतः कदाचित् परतः कदाचित् सूर्य परिकामति मध्यमं सा ॥ ३७॥ २-धावापृथियोस्तु यदाह रेणुः स्तम्भ मिथस्तेन गतिने पृथ्व्याः निविध्यतेऽपि त्यनयोः सदैवान्तरं स्थिरं पश्यति सर्वदिक्षु ॥३८॥ इन्द्राय गिरो अनिशितप्स अपः प्रेरमत् सगरस्य कुनात् ॥ .:--यो अव चक्रियो राचीभिर्विष्वास्तम्म पृथिवीमुत पाम् ॥ । (ऋ.सं.१० म.८६.४ा) एवं पृषिम्याच दिवश्च पैश्वामित्रो यदाह स्थिरतां महर्पिः॥ , भूगम्यमार्गस्थिरतामपेपैत्तयोः समानान्तरतां तदा ॥ ३ ॥ ॥

·- ममा या + वियुते दुरे अन्ते धुर्व पदे तस्थतुर्म गरूक ।। उत स्वहारा युवती भवन्ती यादु प्रवाते मिथुनानि नाम ॥ ४० ॥ - (ऋ सं ३ मं ५५ सू ७) ३-यथा च पृथ्वी परितोऽशुमन्तं भूय परिक्राम्यति वत्सरेण ॥ तथा सनाभि परितोऽहनी सा पृथ्वी च सुरश्च परिक्रमेते ॥४१॥ नत्वेष जात्यस्तमुरैति नत्वेयोदेति यस्तिप्रति विश्वमध्ये ।। चयं तु सूर्याभिमुखा कदाचिद् वा कदाचिद्विमुखा भवाम ॥ ४२ ॥ अहोऽन्तमित्वा तु विपर्ययन्ते स्वमेव मन्यन्त इतस्तमस्तम् ॥ रात्रीमवस्ताइधते परस्तात् वदो यथास्थानमयन्तु सूर्य ॥ ४३ ॥ राज्यन्तमित्वा तु विपर्ययन्ते स्वमेव तेनोदितमाहुरेतम् ।।.. श्रहस्त्ववस्ताद्दधते परस्ताद् रानि यथा स्थानमयं तु सूर्य ॥४४॥ इत्यैतरेपो भगवानुवाच स्फुटं तत सिद्ध्यति भूविचर्तः ॥ पृथ्वी विवर्तेत न चेत् तदानीं न स्यादहोरात्रविपर्ययोऽयम् ॥ ४५ ॥ गोतिनाऽदीत चाश्चसूतिना कारवायनेनाद्भुतयुप्तिरत्र सा॥ यथा स्वनामि परितो विधर्तते पृथ्वीयमहर नियतान्तरिक्षगा ॥४६ ॥ यज्ञ इन्द्रमबद्धयद् यद्भूमि व्यवर्तयत् । चप्राण श्रोपर्श दिवि ॥ वावृधानस्य ते वय विश्वाधनानि जिग्युष । तिमि द्रावृणीमहे ॥ ४ ॥ व्यन्तरिक्षमतिरन्मदे सोमस्य रोचना इन्द्रो यदभिनलम् ।। उद्गा अाजदगिरोभ्य अाविष्कृण्वन् गुहा सती । अर्वाच्च नुनुदे बलम् ॥४८॥ ४-विवर्तते यद्वदिय तु पृथ्वी विवर्तते यद्वादयं च सूर्य ॥ तत्राहनी भिनवदेव फ्लुप्ते तथा ह्यवोचद्भगवानगस्त्य ॥४६॥ कतरा पूर्ण कतरा पराऽयो कयामते कवय को विवेद ॥ विश्वात्मना विभृतो यद्धनाम विवति श्रहनी चक्रियेव ॥५०॥ एवं भरद्धाजमहर्पिराद्योऽप्युवाच तं नाम विवर्तवादम् ॥ किन्त्वेप पृथ्ख्या अथवा पृथ्व्योर्द्धयोरितीहोभयथैव भाति ॥५१॥ यहरच कृष्णमहरर्जुनं च विवर्तेते रजसो वेद्यामि ॥ वैश्वानरो जायमानो न राजाऽवातिरज्योतिपाग्निस्तमासि ॥१२॥ कृष्णाहरुवी रविरर्जुनाहावापृथियो रजसी इमे ते॥ - म • समान्या इति समानभावापन्ने पृथक् स्थिते विदूरावसानवत्यौ ज्ञानद्वत्कर्मप्रवणे इमें धावायग्यो स्थिरे अचले स्थाने तस्यतु । अपि च-तरुण्यो भगिन्याविधते भवन्ती । अन तर द्वन्द्वनामभिरुच्येते। उर्वी पृथ्वी बहुले दूरे अन्ते रोदसी पुरोहिते इत्यादीन्युभयोर्द्वन्दनामानि ।। स्वतोऽविरोधा सरन्ती कुलान्तर गच्छ ती स्वसा । एते अप्यन्योन्यत सरन्त्यौ तथापि मिश्रितामिश्रिते भवती इमे श्रघले स्थाने तिष्ठत इत्येव सचरन्योरेंव नियतान्तरतो योगमनयो प्रदर्शयन्ति । एतदभिप्रायेणैव पाहु समान्यो वियुते इति । अनेन च सचरन्त्योरनयो सर्वदा समानान्तररव सूचयन्ति ।।

·- -- विवर्तमाने रजसी तनोऽभूत् वैश्यानगऽग्निः स तमो निहन्ति ॥ ३ ॥ यद्वा भरद्वाज उवाच पृथ्वी रजोऽहरेक नदिह द्विधाऽभूत् ।। .शु घणं च तदद्धमई पय्यांयतो जायत एनग्रे ॥ ५४॥ पृथ्वीसूर्ययोः पौर्वापर्यविचारः : १-धीः सूर्यरूपा तपतीह या या पृथ्वी प्रतिष्ठा प्रतितिष्ठनीयम् ॥ का तत्र पूर्ण कतरा पराभूदित्थं विपृच्छास्ति विदा समाजे ॥ १॥ तमाग्निहोंने फिल यायल्ल्या प्रयक्ति पृथ्वी समभूदिहामधः *प्रजापतिस्तत्र य ग्रास तस्मात् पृथ्यो रसोऽऽग्निरजायतानात् ॥२॥ प्राणः प्रजापत्यभिघोऽन आसीत् तपान्विता तन्महिमाऽभयंता ।। वाचौडर उत्पाद्य तदप्युविष्टः पृथ्यों ससर्जाधिरभूदिदाग्निः ॥३॥ पासीदियं धै पृथिवी तदा कामातीकता नौपधिरत्र पृथ्याम् ॥ 'आसीत्तदानीं न घनस्पतिया प्रजापति मोकुंमगात् ततोऽग्निः ॥ ४ ॥ प्रजापतेवार महिमा स यः स्वः सोऽयापचकाम ततोऽग्नयेस्मै । रोषधिः सोऽनमभूत् ततो पाग भूयोपचफ्राम स एष सूर्यः ॥ ५॥ तस्मादयं वायुरभूत् तदित्य पूर्व पृधिव्यास ततोऽभवद् द्यौः ॥ बृहस्पतेश्चाप्यदितर्मतेसो पूर्व पृथिव्यास ततोऽभवद् द्यौः ॥ ६॥ पुनं परस्तात् पितरं स्ययस्तापिमरद्वाज इहानुपति॥ तथाग्निपुत्रो घदते स केतुश्वानराग्नेरविरुदवई ॥ ७॥ नाई तन्तुं न विज्ञानाम्योतुं न ये दयन्ति समरेऽतमानाः। कस्य स्वित् पुत्र इह वरवानि परो वदात्यवरेण पित्रा | [ऋ. सं. ६ मंसू.] अग्ने नक्षत्रमारमा सूर्य रोहयो दिवि दुधज्योतिर्जनेभ्यः ॥१॥ [.सं.१०। १५६] प्रभापतिई या इदमप्र एक एवास । सऐक्षन-कथं नु प्रजायेयेति । सोऽश्राम्यन् स तपोऽतप्यत । सोग्निमेव मुखाजनयांचके । तद् यदेनं मुखादगनयततस्मादनादोऽतिनः। स ऐक्षत प्रमापतिः- प्रसाद या इममात्मनोजीमने यदग्निम् । न वा इह मदन्यदनमरित ये वा अयं नाधादिति । कावाली कृता हैव तहिं पृथिन्यास । नौपधय श्रासुर्न वनस्पतयः । तदेवास्य मनस्यास अवमग्निानोपपर्यावर्त । तस्य भीतस्य स्वो महिमापचकाम 1 वाग् घा अस्य स्यो महिमा धागस्यापचकाम । स प्रारमन्नेवाहुतिमीपे स उदमृष्ट । तर विवेद घृताहुतिं चैव पय आहुति घा--उभय हत्वेव तत्पय एव । सा हैन नाभिराधयांचकार । केशमिशेव हास । तां श्योक्षद् भोपंधयेति । तत श्रोग्ययः समभवन् ॥ स द्वितीयमुदमृष्ट तयापरामाहुति विवेद घृताहुतिं चैव पय बाहुतिं वा 1 सा हैनमभिराधयांचकार । सोऽहोत् । तन एप उदि. याय य एष तपति । ततोऽय प्रयभूव-योऽयंपवते । तत एवाग्निः पराङ् पर्याववर्त स हुरवा प्रजापतिः प्र घालायत-प्रास्यतश्चाग्ने त्योरारमानमत्रायत ॥ [ शत. २ कां. २ प्र. २ मा.]

·- t . (१७) परे ध्रुवन्तीह पुराभवद् द्यौस्ततः पृथिव्यक्ति यतनिधाग्निः। तपामभूदुत्तमतोऽयमग्निर्यो मध्यमो यः प्रथमः प्रतीतः ॥१०॥ आकाशवाय्वनिजलक्षितीनां क्रमेण सृष्टिं चदा न पृथ्वी ॥. प्राक् सूर्य्यतः संघयतीति हेतोरग्नेरवां सृष्टिरभूत् ततोऽस्याः ॥११॥ स भौवनः प्राह तु विश्यकम्र्मा द्यावापृथिव्यौ सह ते अभूताम् ॥ गर्भे यथा संभवतीह जन्तोपशीर्षमापादतलं सहैव ॥ १२ ॥ शामौ सहैवासतुरेतद्ने लोकौ न तु द्यौ पृथिवी पृथक् स्तः ॥ काले कुतश्चिद् वियतोस्तयोर्योन्तरावकाशस्तदिहान्तरिक्षम् ॥ १३ ॥ इत्थं चिदुस्तित्तिरयश्च पूर्व स याज्ञवल्स्यश्च तथा प्रवीति । तेषां मते किमिदं विधाऽभूदियं तथासौ वियदन्तरिक्षम् ॥ १४ ॥ यन्मण्डलं सौरमदोऽस्ति तस्य ग्रहा अनेके परितः क्रमन्ते ॥ पर्येति योऽन्त्यो ग्रह एपु तापन्मितः कदाचिद् विकाय पासीत् ॥ १५॥ ज्योतिश्चयारमा रविरेप तावान् विवर्तमानः स गतेरसाम्यात् ।। चिच्छेदयंतीव्रगति निजान्त्यरतरं प्रहं तेन विनिर्ममे रवम् ॥ १६ ॥ तथैव चार्वाक च तथैव चार्वाक-इत्थं ग्रहांस्तान पहुधा विधाय ।। गृह्णाति तानात्मभवानिदानीमपि स्वपर्यन्तपथप्रचारान् ॥ १७ ॥ अल्पाल्पमात्रत्ववशादमीषा ज्योतिः क्रमाद्रासमगाद् प्रहाणाम् ॥ श्रात्यन्तिकामिक्षयतस्तु चन्द्रादयः क्रमाद् यान्ति विनाशमन्ते ॥१८॥ इत्थं विदु. केपि सहककायात् पृथ्वीपु जातास्ववशिष्यतेऽकः ॥ आरम्भणानां रजसा सदत्वाद् द्यावापृथिव्योः सह संभवोऽन्यः १६ ॥ "कतरा पूर्वी कतरा पराज्यों कथा आते कवय. को विवेद । विश्वं त्मना विनृतो यद्ध नाम वियतेते श्रहनी चक्रियेव ॥२०॥ . सं १.८५ सू.. इत्थं दुरूहत्वमुत्राचं पौर्वापर्ययेऽनयोः स्पष्टमृपिस्वगस्त्यः ॥ यदन सत्यं तदिहास्ति चिन्त्यं न वद्य यावद् ध्रियते यथावत् ॥ २१ ॥ अथेतरेऽर्याञ्च इमे विदानी पश्यन्ति • फेवित्पुनरन्यथैव ॥ केतुश्च सूर्यश्च मही च चन्द्रः क्रमेण चत्वार मे भवन्ति ॥ २२ ॥ वियत्यकस्मादयमग्निरेनं सोमं स्वदन प्रज्वलिति प्रसा ॥ साहरन साममतीय दिग्गः क्रमाज्ज्वलपिण्डमघत्त नाभौ ॥ २३ ।। ज्वालामयः पूर्वमभूत् स केतुवालां स कृत्स्ना क्रमशः प्रगृहा । पिण्डात्मतां याति स भाति सूर्यः सर्वेऽपि केतुप्रभया हि सूर्या ॥ २४ ॥ कमेण सूर्याग्निरय हसिया क्षारं चहित्य निधाय काये ॥ अन्तर्भवन् संकुचितमोऽसौ ज्याला जहातीति भवेदिय भूः ॥२५॥ धावापृथिवी सहास्ताम् । तें विश्नी अवताम् -अस्व नौ सह यज्ञियमिति । यदस्या यनियमासीत् तदमुप्यामधात् । तददश्चन्द्रमसि कृष्णम्। (ते.सं.१।२।३ से. प्रा. । ११३ ताण्ड्य मा. ७110) अनया श्रुग्या पृथ्वीचन्द्रयोः सजातन्वं लभ्यो न न पृथ्वी. सूर्ययोः । तथाप्यन्यत्र चन्द्रस्यान्तरिक्षवर्तित्वश्रवणादिह वीसूर्ययोपियनोरेव चियावमभ्युप- गन्ति । अयवास्तु चन्द्रपृथिव्योरपि मृष्टयामी सहावस्थानम् ॥

·. (१८) सोमोऽन्तरे यत्र पहियरोऽग्नि म्यान् स सूर्यस्तपतीममधन् । सोमो पदिर्घाऽन्तरतोऽग्निरस्याः पृष्या अतेजस्थिगि पार्थिये च ॥ २६ ॥ या त्यमुप्याः प्रमशः पृयिन्याः यस्तापि सोऽग्निः क्षयमाससाद । यिनि-स्ताग्निः स तदेष चालो विशुद्धसोमात्मक उद्धमूध ॥ २७ ॥ चन्द्रस्य चान्ये परितः क्रमन्ते गन्धर्य संशा अपि ताननुरकाः ॥ मेधा प्रटश्यन्त इति स्म हेतोलवयं नान विशिष्य यच्मि ॥२८॥ गन्धर्षतामैत् तु कदाचिदुल्ला गन्धर्य श्रासीदपि जातु चन्द्रः॥ य एप चन्द्रः परितः पृथिन्याः पयेति पूर्य पृथिवीयमासीत् ॥ २६ ॥ प्रयं तु पृथ्वी घुमणिः पुरासीत् सूर्यस्तु केतुः स पदाचिदासीत् ॥ ये केतयः सन्ति त एव काले सूरयां भरिष्यन्ति परे परेऽपि ॥ ३० ॥ केतुस्त्वकस्मात् स्वयमेर भूत्या फायन सूर्य एजति क्षितिञ्च । चन्द्रः क्रमादग्निनिरस्तकायः क्षीयोऽन्यदृश्योऽपि वितीयते से ॥ ३१ ॥ सूर्योऽग्निहेतोः पृथुलोस्ति पिएडा पृथ्वी ततोऽरपास्ति ततोऽपि चन्द्रः । सर्वस्ततोऽयग्न्यपवृक्तायाः क्षीणक्रमा यान्ति निपातमुक्काः ॥ ३२॥ अग्निस्त्वहोराविरयं तु सोमस्तयोमियः संगतंयोर्यलेन ॥ पर्यायतोऽन्तस्वादिष्ट्योगायत्यार एते प्रभवन्ति मायाः ॥ ३३ ॥ चिरेण पर्यायमुपेत्य सोऽयं सृष्टिक्रम संलवते चतुप्पात् ॥ सृष्टिकमाणां तु चतुष्पदा स्याद्देशेऽपि कालेऽपि यष्टुत्वमेपाम् ॥ ३४ ॥ इति पृथ्वीसूर्ययोः पौर्वापर्य्यम् ॥ द्यावापृथिव्योः स्वरूपम् ॥ द्य कोऽर्थ इत्यत्र मतद्वयं स्यात् प्राधान्यतस्तत्र च केचिदाहुः॥ सूर्येन्दुताराग्रहसंकुलानं यद् दृश्यते व्योम तदस्ति सा द्यौः ॥ १॥ द्यौरेप संवत्सर उच्यते रचर्यायान् प्रकाशः परित प्रवर्तते ।। तद्देवचक्रं सरला हि देवता मिथोऽन्वयादन किलैरुतां गताः ॥२॥ संवत्सरो देवसमुच्चयोऽधवा गायोऽथवा सर्वरसप्रदोहनाः ॥ द्यौरच्यते व्योम तु लक्षितं हि तैस्ततो हि गोदेवकुतप्रवृत्तयः॥३॥ यावत् सूर्येण विभास्यते तद् ब्रह्माण्डमेतस्य कपालमर्द्धम् ।। शभितं दिवमाहुरई कपालमुर्वीघटितं तु पृथ्वी ॥४॥ • पृथ्वीयमेका बहुलेव ता मत्युद्यामिनी धौरच तथान्तरिक्षम् ॥ यधान्तरिय सलु लेलयेव प्रतीयते तददिय मता द्यौ ॥५॥शत २६ ते मूर्यचन्द्रोद्गणा श्रयस्तालश्मास्ति यस्या प्रवदामि ता धाम् ॥ वी तु यरया उपरिस्थ लक्ष्मापोऽग्नि प्रमा प्रोपधयो वनानि ॥ ६॥ सूर्योऽयमुद्याभिधावति धामस्तं स यन् धावति चाभिपृथ्वीम् ॥ वृत्ताचवद चौरिह श्यतेऽसी पृथ्वी समा दर्शतलानुक रा ॥ ७ ॥ शत का प्रमा पहलेब वा इयं पृथिवी । लेलयेवान्तरेख खेलयेपासी घौ । उभे चिदेना प्रत्युद्यामि- मोरतामिति । (शत. १९६) 1 शत।।

·- * स्र्थस्तु नं द्यौः स हि मध्यतस्तान् लोकान् विवृण्वन् वृणुते दिशश्च ।। इत्याहयत्सार महर्पिरेवं वृहस्पतिर्या नकुलोऽन्यवोचत् ।। ८॥ ब्रहा अज्ञान प्रथम पुरस्ताद् वि सीमत सुरची येन पाव । स युभ्या उपमा अस्य विष्टाः सतश्च यानिमसतश्च विवः ॥ ६ ॥ (य. सं. १३) सा. सं. १३ अथर्व. स. ११११ शत शश६ पृथ्वी च सा द्योश्च यथेह रूपं विधाय सर्ग कुरुते समग्रम् ॥ 'तत् काश्यपं रूपमतस्तमाहुः कूर्म प्रजापत्यवतार एपः ॥१०॥ घोः कश्यपस्योर्द्धकपालमस्यैवाधः कपालं पृथिवी तदित्यम् ॥ द्यावापृथिव्यः स वि कूर्म उक्नः प्रजापतिः कश्यपरूप एकः ॥ ११ ॥ सर्व जगत् कश्यपतः प्रजातं स कश्यपो द्यौः सहिता पृथिव्या ।। रसप्रदो द्यौः स पिताऽथ माता योनिः पृथिव्यस्ति ततोस्ति सृष्टि ॥१२॥ मतान्तरे व्योम न फेवलं द्यौस्तचानिरतं तदिहान्तरिक्षम् ।। पृथ्वीव सा द्योश्च निश्तरूपविकल्पते मूर्तिमती प्रमाश्या ॥१३॥ येयं प्रतिष्ठा पृथिवी मता सा यः सूर्य एपोस्ति दिवं तमाहुः ।। चौरस्त्यहो रात्रिरियं तु पृथ्वी मध्ये तयोः सान्ध्यमिवान्तरिक्षम् ॥ १४ ॥ द्यावाधिव्योरसाभ्यां शरीरात्मानः ॥ येयं पृषिव्यस्ति जगत् प्रतिष्ठा वृत्तानुकाराऽखिलभूतयोनि ॥ सात्री तथाथा च दिवोऽध सा द्यौरत्री तथा द्या च भवेत् पृथिव्याः ॥ १५ ॥ सोमोऽयमन्यः स मतोऽन्तरिक्षे ततोऽन्यदग्नित्रयमेतदस्ति । सोमोऽयमन्नं जनयत्यथैते योऽग्नयोउन्नाद इति युवन्ति ॥ १६ ॥ प्रत्येकमग्नि द्विविध प्रतीयाञ्चित्यं तथा तत्र चिते निधेयम् ।। . रयिर्घपुश्चित्यमिदं यहिा प्राणोऽयमात्माऽन्तरतो निधेयः॥१७ ।। चित्यो यथाधिक्षितिभूतसंघश्चित्यस्तथा दिव्यपि देवसंघ ॥ प्राणो निधेयस्तु विते स भूमाग्निः प्रसिद्धः स दिवीन्द्र उक्त ॥१८॥ चित्योऽन्तरिक्षेऽस्ति च यायुरन्यः स स्पर्शलक्ष्यो मृदवाग्नियोग्यः॥ चिते निधेयः पुनरन्यवायुः प्राणोऽस्पृशन् सोऽखिलदेवयोग्यः ॥१६॥ प्रज्ञामयः प्राण इहोभयस्मिन् सोऽन्योन्य आत्मास्ति दियो भुवश्च ।। दिव्यात्मनो दैनिकमस्ति देह भोमात्मनो भौतिकमेनदाहुः ॥२०॥ याकाशवारयग्निजलानि मृत्ला पञ्चेह भूत.नि भवन्ति पृथ्व्याम् ॥ एकैकभेदे च भवन्ति भेदा नाना विधास्तैर्निचित्तास्ति पृथ्वी ॥ २१ ॥ तथाग्निवारिचन्द्रदिगिन्द्रभेदात् पञ्चेव देवा दिघि संनिविष्टाः ॥ पफैकभेदे च भवन्ति भेदा नानाविधास्तैर्निचितास्स्यसो धौः ॥ २२ ॥ विते निधेयेन सहप चित्यो दिव्यश्च भौमश्च परस्परेण ॥ संसृज्य सत्वं सृजतस्ततोस्मिन् श्रात्मद्वयं मानि वपुर्वयं च ॥ २३ ॥ . * प्रवस्ताद्धि दिव आदित्य -इति श्रुते. सूर्याद भियने चौ ॥ मात २६३।२।

·. . (२०) चाश पृथियोविदं निरतं तथान्तरीक्ष्यं पुनरत्र विद्यात् ।। श्रात्मा शरीरं च यदन्तरिक्षाद् पायव्यमध्यात्ममिदं प्रतीयात् ॥ २४ ॥ तो प्रमः पञ्चभिरत्र यिप्रद्दे स्याता नियुक्ती पुरमावनीरसौ ॥ पश्याम्यधिष्ठातृपवित्रजीवनाधियक्षसाधारणमेदतो हिनी ॥२५॥ मूलं हंसः शिव इति वैशेपिकात्मतन्त्रम् ।। तथा घधिष्ठातृतयान विग्रहे स्यातां यथा तो नु तथा प्रयीम्यहम् ॥ याजन्मसिद्धावपि फालतः फ्रमादुपेत्य पोषं प्रतितिप्टनो दृढम् ॥१॥ मूलं शिवश्चेद्द निजं निजं तनौ तन्नं विनिर्वाहयतः पृथक् पृथक ॥ एकैकतन्त्रे च पृथक पृथक पुनस्तन्धारायनेकानि वितत्य रक्षतः॥२॥ मूलं स श्रात्मास्ति शियः स अात्मा फ्लेवरे भौतिकदैविक दे ।। यद्भौतिकं तत्र तु मूलमीष्टे शियोधितिष्ठत्याप दैविक तत् ॥ ३॥ पृथ्वीवल मूलमिहास्य देदे स्याद् ब्रह्मप्रन्थिः परमा प्रतिष्ठा । तं ब्रह्मपन्धि प्रवदन्ति मूलाधारं ततः प्रस्फुरतीदमझे ॥४॥ स्थाधारगं कुण्डलितं तु मूलं विद्युद्भस्त्रं पिसतन्तुसुक्ष्मम् ।। व्यामार्द्धमा तत एव भौमं पलं शिरोऽन्ते क्रमते शरीरे॥५॥ योगाटते नास्ति तु कुण्डलिन्याः संचार ऊर्च वि तथापि तस्याः॥ उद्भूय सूर्याशुपदंशबोस्मिन् देहे शिरोऽन्तेस्ति स देहपाल ॥६॥ यावन्त पतेद शरीरयष्टी शागरवा धातच उल्लसन्ति । ते मूलमालम्म्य समे .स्थिताः स्युनानं लभेरन् यदि मूलनाशः ॥ ७ ॥ सौरो रसो यः स शियः प्रसिद्धो मस्तिस्मतस्य परां प्रतिष्ठा ।। मस्तिप्फमाहुस्तु सहस्रपत्रं तदन्तरे ज्ञानमयः शिवात्मा ॥८॥ योगाटते नैप शिवो विचाली तस्यांशयः सर्वशरीरयष्टौ । व्याप्ता अपि स्नायुभिरेव तेभ्यो शानं तनौ पादतलान्तमस्ति ॥ ६ ॥ अन्ये तु मूलस्य शिवस्य च स्वस्थानस्थितस्यैव विसारमाहुः॥ पर्तिस्थदीपस्य यथाचिरेयं देहे क्यिद्देशमिमे फ्रमेते ॥ १० ॥ पृथ्वीरस प्राह प्रदात् प्रविश्यते स ब्रह्मप्रन्थेईदयाम्तमास्थितः ॥ केशान्तमार्गाद् धुरसः प्रविश्यते स ब्रह्मरन्ध्राद् हृदयान्तमास्थितः ॥११॥ प्रपर देहं प्रपदद्वयनोदसर्पदूध भयतस्तद्रू । अथोदरं तत् तदुरोऽभरच क्रमादुरु ग्रह्म तदित्यमासीत् ॥ १२ ॥ तनोदरं ब्रह्म तु शार्कराक्ष्या उपासतेऽथारुणयो हदेतत् । ग्रीय मन्ये हदयोदरेते स्थित्वेह वेष्टयम्बिल शरीरम् ॥ १३ ॥ यद्वा रसोऽस्या प्रपदाच्छगरे प्रविश्य मूद्धानमुपैति सद्यः॥ सोऽकि कमात् संभरणं प्रान् संवत्सरेण प्रपदे स्थितः स्यात् ॥१४॥ ततः शिशुः प्राग् यलमेति शीणा कट्यां वलेनोपविशत्यथायम् ।। कालेन पादे वलमेप लश्या प्रत्याय भूयश्चरतीति केचित् ॥ १५॥ इरभवेदनरस शरीरं होगमयं तेन हिरण्मयं तत् ॥ भूगर्भतोऽग्निः प्रतिपय तस्मिन् संवत्सरेण प्रतितिष्ठतीद ।। १६ ॥

·{ २१)
अथो रविः शीर्पकपालमध्ये केशान्तरन्ध्रे घपुरुह्मसीनि।'
प्रविश्य तालुस्तनमत्य भौमप्राणेन योग हृदयेऽभ्युपैति ॥ १७ ॥
सोमान्मनः पोडशमिस्तु वर्लब्ध्या फला पोडश पोडशि स्यात् ।।
तथा च पूर्णे मनसि प्रतिष्ठामुपैति सूर्यापि स पोडशाब्दै.॥१८॥
पाभ्यां तृतीयोऽस्ति च हंस नात्मा हत्पद्ममेतस्य परा प्रतिष्ठा।
तदन्तरे यद्दहरं वियत् तामास्ति इंसस्य परं निधातुः ॥१६॥
यथान मूलं स यथां शिवोऽयं तथैव हंसोपि सहास्त प्रात्मा ॥
मूलं शिवो हंस इति त्रयस्ते त्रैलोक्यनाथा: सह चेक बारमा ॥ २० ॥
श्रादाय चादाय दियः पृथिव्या रसानयं मिश्रयते मिथस्तान् ।।
न्यूनातिरेकोपगमात् पृथगवत् सदेहधातून विदधाति हस. ॥ २१ ।।
स्वग्रकमांसानि घपादिमेदोऽस्थिमजशुक्राणि च भूरसात्स्युः ।।
नाडीशिरस्नायव पपु शाखा संख्यानवश्वि दिघोरसात् स्यु ॥ २२ ॥
दशेन्द्रियाणीन्द्रियशक्तिमूलं मस्तिप्रूपिण्डश्च दिवोरस न् स्युः॥
तदिन्द्रियाद्यायतनानि भूतोत्पन्नानि सणि भुवोरसात् स्यु ॥२३ ।।
यावत्य पवेह शरीरयष्टी चेमा क्रिया काश्च वतं च किञ्चित् ।।
हंसस्य चायत्तमिदं समग्रं हंसे गते सर्वमिदं गतं स्यात् ।। ५४ ॥
पपां भयाणामपि तत्र ततस्मिन् शरीरे स्थिति हेतवः स्युः॥
प्रयस्त एवेह सदोदितानामेकव्यपाये नितयं व्यपैति ।। २५ ।।
तत्रापि हंसः प्रथम प्रधान मूलं तदन्धक स शिरस्तदन्धक् ।
हंसस्तु मातुर्जठराग्निनायं कृतं हृदाकारमनूदित स्यात् ॥ २६ ॥
श्रीनप्यमूनेघ विशिष्य देवास्त्रैलोक्यनाथान् प्रतिपादयन्ति ।
सर्वेऽपि वेदाश्रत एवमन्य कश्चिन्मर्षि कचिदेवमाद ॥ २७ ॥
ये प्रोड उत घा पुराणे घेद विद्वासमभितो वदन्ति ॥
यादित्यमेव ते परिवदन्ति सर्वे अग्नि द्वितीय तृताय घ हंसम् ॥२८॥
अपान: व्यानः प्राण इति-पचित्रात्मतन्त्रम्
अथो पवितं प्रतिपादयामस्तचेह देहे पवते पहिर्यत् ॥
यावत् पविनं पयतेऽन तायन पूयत मूनमलामयादयः ॥ ॥
यथा सुपफे कच पिप्पले रसोऽनुरत श्रामाति सुचर्मकोमले।
तथाग्निपाकेन रसोऽगस्त्यसौ चिरंस्पिरो येन पपिनमस्ति तत् ॥२॥
थादित्यतः प्राण उदेति घायुर्भयदपान पृथिवीरसेन ।
तयोस्तु योगो हृदि यत्र तत्र व्यानोऽन्तरिक्षात् स्वयमभ्युपैति ॥ ३ ॥
माण स उत्मामति यो हृदूर्ध योऽवाद हद मामति सोऽस्त्यपान ॥
पती गृहीती पलु येन सन्धिानः स सन्धायक पतयो. सः॥ ४ ॥
नाय शतं स्यु भतिनादि ताः शतं पुनः सहस्राणि भवन्ति तास्वपि ।।
द्वासप्ततिस्तेन भवन्ति फोटयों द्वासप्ततिव्यांन इद्दावतिष्ठते ॥५॥
न माणतो पायमपानतो वा जीवेद् यदि व्यान इहैप न स्यात् ।।
प्राणोऽप्यपानोऽप्यमुनेच योगात् स्तब्धो रसानेति दियो भुवश्च ॥६॥

·'. (२२) अयं पवित्रं पयत यो यं स पकायद्ध पचते पदिर्धा । अन्तःप्रविष्ट पुरुपे नु स मा प्रत्यद् च तस्माद् मयतः पुनः ॥ ७ ॥ फा. प्र.ग्रा. पं. (शन.१1१1३13). १।७।१।१२ य एति सूर्य दृश्यान्तभेप प्राणः प्रयन् सूर्यमुदान एषः॥ शत.१1३1३1५ पीताशित यो गिलतीह येनोचरत्ययं प्राण उदानवृतिः॥॥ य एति भूमेहंदयान्तमेतं समानमाहुर्भुवमन्यपानः ।। यहि स्थाषिष्ट तदपिष्टम भुक्तस्य धातुं कुरते समानः ॥६॥ प्राणोऽप्युदानो रविरश्मिवृत्ती अग्नरपानश्च समान पंपः॥ ध्याने तयोर्यावदियं धृतिः स्यात् प्राणेन विपश्यमिदं च तात् ॥ १०॥ मैत्रिथुतामित्थमुवाच शाकायन्यों महर्मियते नृपाय ॥ अपानतोऽन्नं नियते शरीरे वित्तरेयो भगवानुवाच ॥ ११ ॥ प्राण नपानो मनतीन सोऽल्योभ्य थासं चरनी ह तद्वत् ॥' विपर्ययात् प्राणमयस्तु सोऽद्गुल्यप्रेभ्य ग्रास चरति धपान ॥१॥ तो संहितो तो मरतय संततौ व्यानोऽप्युदानोपि तथैव पर्ययात् ॥ सुसहितौ संभवतश्च संततावित्याह चित्यामिह याज्ञवल्क्यकः ॥ १३ ॥ प्राणोऽत्युपांशुग्रह एनमन्तर्यामग्रदोऽपान इमा तनीयम् ॥ व्यानं तु नेपाशु सवं जहीतः सोऽग्न पांशु. सपरोऽत्र सोमः ॥१४॥ परामवत्येप उपांशुरन्तर्याम तथा त स विपर्ययेण ॥ परसारामईनतोऽतरात् तावोप्यं सुगते स शरीरगोऽग्निः ॥ १५ ॥ वैश्वानरः तैजस प्राजः इति-प्रत्युत्पन्नात्मतन्त्रम् यः प्रक्रमोऽन्यो यत एव.देहे प्रातिस्विरात्मान इहोदयन् ॥ सचेतनावेतनयोर्यवस्था यतस्तमा प्रतिपादयामि ॥ १॥ श्रचेतने घाऽकुटचेतने वा सचेतने या निसिलेपि सत्ये॥ पृथ्वीरसेन द्युगसोऽनुगम्य वात्मानमेकं एजति द्वियोगात् ॥२॥ घावापृथिव्योरसयोस्तु योगे पानं रसोऽस्याधुरसो निधेयः ।। दियो रसे पात्रमिते स पात्मा वैश्वानरमाण उदेति देदी ॥ ३॥ पृथ्वी तु विश्वं पृथिवी रसो नरो द्यौर्षिश्य मे घुरसो नरः परः॥ निशानराम्यामितरेतरान्वयादभूत् स वैश्वानर उच्यते नतः ॥४॥ अथान्तरीक्ष्योपि रसोऽत्र वायु' पात्रं द्वितीयं भुवि संनिधत्ते ।। भूगवतश्चद् घुरसोऽधिकः स्यात् स तैजस. स्यात् परपापमात्र ॥५॥ ततोपि यत्र धुरसोधिया स्थात् प्रास. स इन्द्रो ध्रियतेऽन्य श्रात्मा ।। इत्धं त्रिधात्मास्ति घिमि स संशा द्वाभ्या द्रमा धातर एकातः स्यु ॥६॥ तेजो रविप्राणरसः स वर्तते स यद्धिंतस्तैजस उच्यते ततः॥

·(२३) प्रज्ञा रवेरेव मनोरसः स च प्रवर्द्धते प्राशमिमं ततो विदुः ॥ ७ ॥ दिवो रसे भूरसवच संहितान्येकत्रवाक् प्राणमनासि चक्षते ॥ स्वजातिसंसर्गवशात् त्रयोऽप्यमी वैश्वानराद्याः स्युरिदं मतं परम् ।।८।। वैश्वानरः पार्थिव एप दिव्या प्राशस्तथा तंजस आन्तरीक्ष्यः।। नैनोक्यसंभूतविमिन्नपानममाएतस्ते त्रय उद्भवन्ति ॥ ६ ॥ दिव्यं मनः प्राण इहान्तरीक्ष्यो वा पार्थिवी तित्तिरिभिनिरूचे ॥ तेषां च संयोगवशादिमेस्युम्तस्मात् तथैतेऽत्र मतान्तरेपि ॥१०॥ चैश्वानरोऽपौ पुरुषः शरीरं व्याप्नोति चालोमनपानदेशम् ॥ अनाहतः शब्द इहास्य घोपो विपच्यते तेन च भुक्तमन्नम् ॥ ११ ॥ मैत्रिश्रुतावित्थमुवाच शाकायन्यो महर्पिमस्ते नृपाय ।। श्रादित्यतो जायत एप वैश्वाारस्तोगच च शाळपूणिः ॥ १२ ॥ वित्रंसमानोऽग्निरिवानमाहुतं धत्ते ततोऽस्मिन् प्रतिधीयते पुनः ।। वित्रंसितो भौमरस स दिव्यतोरंसात् समायुज्य परोऽग्निरुद्भवेत् १३ तथेच देवेपि यदनमाहित वैश्वानरस्य प्रतिधीयते ततः॥ विसंसितो भौमरसः स दिव्यत. संयुज्य वैश्वानर एव जायते ॥ १४ ॥ सहस्रशोपी स सहस्रनेन. सहस्रपादः पुरुपोऽयमग्निः ।। वैश्वानरो च्याप्य वपुःसमन्तात् प्रादेशमात्रेण पृथक् पृथक स्यात्॥१५॥ वैश्वानरं चाश्वपतिर्नुपः प्राक् ताण्ड्यश्रुतेस्तूपनिषद्युवाच ॥ तं याज्ञवल्क्यो दशमेतु छाएदेऽध्याये च पष्टेऽचकथत् तथैव ॥ १६ ॥ १६॥ १०॥६॥ यत्मत्रयेऽप्यन दियो रसारते स्युस्तारतम्येन युतानि सर्गात् ।। तत्तारतम्यात् प्रतिकक्षमेपा नाना विभागा बहुधा भवन्ति ॥ १७ ॥ काचानमुक्ताफलवज्रनीलमाणिक्यगारमतपुप्परागाः॥ अयश्च शुल्वं रजतं हिरण्यं तालादयोऽचेतनवर्गगा स्युः॥१६॥ स्तम्बावतत्योऽप्युलपाः भुपा या तृणोपधी वृक्षगणा द्वितीये ॥ प्रारोहिणोऽप्रस्फुटचेतानास्ते पैश्वानरस्तैजस एपु चात्मा ॥ १६ ॥ अथो तृतीये कृमयस्त्वंपादाभूलग्नमापुच्चमुसं तदङ्गम् ॥ स्थानं त्यजन्त्येन चलन्त्य एता दृढं न भूम्या अगवद् गृहीता ॥२०॥ यथा यथेषां धुरसा विवृद्धास्तथैषु भूपर्पयलं हसत् स्यात् ॥ ऊ भुवस्तिष्ठति देहमन सम्भा यापुच्चमुखं तु पादा. ॥ २१ ॥ ततोपि वृद्धे धुरसे लएनान्मध्ये तनो स्युर्ववस्तु पादा. ।। अष्टापदाः पट्पदपक्षिणः स्युश्चतुप्पदाः पक्षिगणा द्विपादाः ॥ २२ ॥ पृथ्वीविलग्नं तु शिरः निमः प्रमादूर्घ भुव. कीटशिरोवतिष्टते ॥ पः शिर पुच्छसमं पतत्तिणां पुच्चाच्छिर साधु तिरः समुन्नतम् ॥२३॥ पशुमनुप्योऽस्ति तथापि तच्चिरो घसे विशिष्य धुरसं ततः सदा ॥ विरुद्धदिकस्थं भयति क्षितेरिदं धुसंमुसं तस्य न पुच्छमुद्गतम् ॥ २४ ॥ इन्द्रातिशय्याच मनुष्यवाणियं विज्ञानसंपन्नतमाऽक्षरान्विता ॥ विद्या च धैज्ञानिक पप वेदयन् शानं हि निर्माति परोक्षमोक्षते ॥२५॥ .

·. . (२) ततोपि वृद्ध घुरसे लघुत्यादस्कम्भपादा बद्दयोऽन्तरिक्षे । जीवाः परे देयनिकायसंशा अभूतलस्पृष्टपदा यसन्ति ॥ २६ ॥ ते चावरे द्वादशयोजनान्ताः परिप्लये चन्द्रमसः परे स्युः ।। परे रविज्योतिपि येतु सूये तान् ब्रह्मसंज्ञान परमान् घदन्ति ॥२७॥ कृमि समारभ्य नरान्त जीये क्रमेण युद्धीन्द्रियशनिवृद्धिः॥ नरे स्युरेकादश चेन्द्रियाणि शाननियाशक्ति वेशेपकाणि ॥ २८ ॥ देवेषु तेभ्योऽयधिकास्तु शक्तयः प्रादुर्भवेयुः सहजा स्वभावतः॥ • ता अष्टसिद्धीव तुष्टिसंहिताः शक्तीः पुराणाः कपिलादयो विदुः ॥२६॥ देवा इमे यद्यपि सन्त्यदृश्यास्तथापि नो सन्ति न तेऽन्तरिक्षे । चिरादिहाद्यायधि नूनमेषां क्वचित् कचित् प्रत्ययमावदन्ति ।। ३०॥ : पुरायुगे काप्यमहर्षिकन्या, बभूव गन्धर्वधृता हि मादी । घालापि विज्ञानविशिष्टमर्थ प्रोयाच साऽऽविष्टपरात्मयोगात् ।। ३१ ॥ अद्यापि कुत्रापि नितान्तवालो वालाप्ययोग्या बहुशःप्रवति। पैज्ञानिकं चाप्यतदईमन्यं चार्थ कचित् तत्परमं प्रमाणम् ॥ ३२ ॥ सन्त्यम्बुविन्दौ शतशस्तु कीटाः सन्त्यग्निहेतायपि कीटसंघाः ।। साधारण न प्रतियन्ति तांस्तान वैज्ञानिकाः किन्तु विलोकयन्ति ॥३३॥ तथैव देवा अपि सन्त्यदृश्याः परीक्षया ते यहुशोऽनुभूताः ॥ ये तत्र न प्रत्ययमावदन्ति बाला हि ते शानकलास्ययोग्याः ॥ ३५ ॥ सिद्धर्पयस्ते फपिलादयः स्वे सांख्ये विदुः सत्वविशालसर्ग॥ अष्टप्रकारानपि चन्द्रलोकाधस्तात् परस्ताच सतुष्टिसिद्धीन् ॥३५॥ ससुश्रुतोऽसौ चरकश्च देहेऽन्यस्यात्मनोऽन्यस्य गतिं विच॥ प्रहांच तानाहुरिमे यथार्थ घुवन्ति तत्तत्वमत प्रतीयात् ॥३६॥ स्तम्वादयो ब्रह्मपरा य पते शरीरिणो जन्ममृती भजन्ते । अधिराः कर्मघशादमीपां विपर्यया योनिगती मिथः स्युः॥३७॥ घावापृथिव्यो रसयोस्तु यन्धादात्मान प्रामोक्षमिमे स्थिराः स्युः ।। ते च प्रविष्टा मृतिजन्मचक्रे भवन्ति नानाविधयोनिभुक्ताः ॥ ३८ ॥ पृथ्वी च सा द्योश्च यतोग्निरग्निस्तस्मादिमे द्वे अहनी तथापि ॥ कृष्णा मही रात्रिरहः सिता द्यौः सर्योऽयहोरात्रगतस्ततोऽभूत् ।। ३ । अन्नम्, अर्क, प्राण-इति यज्ञात्मतन्त्रम् प्रत्यर्थमौएयं परितोऽनुभूयते वस्माद् ध्रुवं तेप्यासलेषु तेऽग्नयः ।। माग्निर्विनाघातमतोऽनुपीयते लोप्टेपि लोक्यतो रसौ चितौ ॥१॥ औष्ण्यं हि वैश्वानरतोस्ति देहे वैश्वानरो यज्ञमयः स यज्ञः॥ श्रस्त्यग्निसामान्ययरूप इत्थं प्रत्यर्थमन्नादकृतोऽत्र भोगः ॥२॥ न प्राणविप्रेसनमस्ति यस्मिन् नान्नमहायास्य कदापि कामः॥ अनाहुतेऽने तु न यज्ञासिद्धिर्य शं विना नाग्निरयं न चीप्ण्यम् ॥ ३ ॥ प्राणादपानाच मिथोऽनुघर्षाद्वैश्वानरोऽग्निर्भयतीह देही। वैश्वानरो यक्ष इहोपसन्ना देघा युतास्तैजसवायुरशः ॥ ४ ॥ .

·। ( २५ ) स तैजसो वायुरयं प्रपुशोमध्ये दधातीन्द्रमिदं दृशं यत् ।। माझं तमाहुस्तत पर देहे चैतन्यमायाति स एप पारमा ॥५॥ स वाङ्मय प्राणमयो मनोमयो वैश्वानरस्तैजस इन्द्र एप य ॥ त्रयः स श्रात्माऽव्यतिरिक्त एकक स च द्विधा व्यटिसमष्टिभेदत ॥६॥ विनंसते प्राण इह स्वभावतः प्राणे गते क्लिश्यति तत्सितं मन ॥ प्राणं पुनः स्रष्टुमिदं तु बानय पीतासितं कामयतेऽत्र माहृतम् ।।७।। । प्राणो द्विधा व्याप्रियते स केनचिद्भागेन विस्रस्य परेण युज्यते ॥ अनं समाहारयते तु फेनचिद्भागेन सोऽनं परिगृहा तिष्ठति ॥८॥ गीतमन्नं द्विविधं प्रवर्तते प्रापस्तदुत्सादिवसंमितं भवेत् ॥ प्राणं तु विनस्तमनेन पूरयेद् भूयोऽत्र चास्मिन् जनयेद् विशेपिताम् ॥ ६॥ अनं भवेनियमूर्क तु सद्यः प्राणो भवेत् प्राण इहेतेरे द्वे ।। ऊ चेतरे अन्नमपीतरौ । धते मिय, संग्रह एप यज्ञ. ॥ १० ॥ वेशानरेऽन्यः स च तैजसेऽन्यः प्राज्ञ च सोन्यः स च चित्यतोऽन्य ॥ । चिते निधेयेऽन्य इद्दाहुते स्यान्न सोस्ति यो यक्ष इहेप न स्यात् ॥ ११ ॥ वैशेषिकारमाय पवित्रमात्मा संजीवनात्मा स च यश एतान् ।। छन्दांसि मन्ये वयसां चरत्वाच्छन्दः स्थिरं यश इहैव न स्यात् ।। १२ ।। . अग्निवायुरिन्द्र इति-साधारणात्मतन्त्रम् आत्मद्वयाघातपशादपूर्णत्रयो य श्रात्मा न इहोद्भवन्ति । वैश्वानराद्याः प्रतिदेहमेते भिन्नाः शरीरेण सहापियन्ति ॥ १ ॥ ते चाग्निवारिचन्द्रमयाः शरीरं गृह्णन्ति चालोमनखानदेशम् ॥ सत्याग्निवारिचन्द्रकलास्ततोऽन्याः साधारणा फश्चिदितिमन्ये ॥२॥ श्राकर्पिता येन चलेन पृथ्यामृताङ्गप्टिप्रमुखाः स्युराः ॥ नदा साधारणमस्ति भिन्नं रूपं समन्तानतु लतमागे ॥ ३॥ श्राकर्षिता येन बलेन तू धूमाग्निहेनिप्रमुसाः स्युः ॥ तदत्र साधारणमस्ति भिन्नं समं समन्तान सहस्रपर ॥ ४ ॥ चले हित सारयलप्रसङ्गादुर्तियते सूरयेम दमङ्गम् ॥ भारुप्यते भौमवलातु वर्म प्रसय पृथ्वीमनुभौतिकं यत् ॥ ५ ॥ देहे गुरुत्वं पृथिवीरसादिदं लघुत्वमस्मिन् धुरसात्मजायते ॥ उत्थाय देह भुधि यत्र तत्र यत्संचारयत्येप च तदियो रसात् ॥ ६ ॥ मृतस्य देहेऽधिकमस्ति गौरवं तवास्तथं गौरवमस्ति दैहिकम् ॥ • दिव्याद् रसाद यलधुतोपपद्यते जीवत्यतः सा गुस्ता कनीयसी ॥ ७ ॥ स्थिता यदिच्छन् स्थकर पदं या स्तब्धं दिवि स्थापयति प्रसाए । तदप्यमुरिमन बलेन सिद्धं नाडीशरीराकृतिरप्यमुष्मात् ॥८॥ “यत्तन्छनन् दारु पतति शिनावर नेच्छनरि धामयति । देदं च मृत्यायपि नान्यलोकगं यदस्य तद्भुमिरसात् प्रसिद्ध यति ॥६॥ भुक्तं यदग्नं परिपच्यते ततो भूत्या रसः परस्मशरीरमभुने ।

·... 1 सूर्यः मलं त्वपके बाहरेत्य भुध्यगात् तत्रापि-तायेय सौ प्रयोजक ॥१० रथं पृथिव्याध दियश्च मात्रया जीयोऽमुत्पति प्रवेश्यन् । गां मातरं धां पितरं प्रवीम्यई प्रोडेस्मि मातुः पितृपालितः ॥११॥ 'इति द्यावापृथिव्यधिकारः। :: :: ऋतसत्याधिकारः (धार्तवाधिकार)... १ स्लेदोस्ति रात्रिस्त्यारस्ति तेजः कौषीतकिः पश्यति मात्रामा च्यात तयोस्निग्धमृत नु तेजः सत्यं नु नाभ्यां परमस्ति किञ्चित् ॥१॥ यनाशनाया पंधलास्ति यस्यान्योन्यं समन्येतुमा यतेते ॥ ।। ६. स्नेह स पीतो यदनिशानाद् यन्नाभिसरयान्वयि तद्धितेजः ॥ २ ॥ २. भूतं च सत्य व भवस्य नेत्र त भृतः सत्यमिहागिरास्तु ॥ ... सोमश्च धायुश्च तथाऽऽप एते स्निग्धा अनुष्णभृगयोवृतरथाः १.३॥ यमोऽसिनपदिश्य इति यस्ते तेजोमा थरिसंश्च संत्या." भृग्वतिरोभ्यामिदमस्ति विश्व व्याप्तं म्यहोरात्रमिदं प्रविधात् ॥ ४ ॥ सोमायायु तम् शतम् नेहा शतम् २ सृर्यरसः भूतम् सोमबार सत्यम्वरुध्वी यम थादि (सत्यम् अहिरा: रसायम् तेमः रसत्यम् अग्निसस्यम् - चन्द्ररसाः प्रय सत्यमृते सत्यमिति । अयथा यग्निकतम् असावादित्यः सत्यम् । यदिया--प्रसा- वृतम्, अयं सत्यम् । उभय वैतदयमान वरमादाह-ऋते सत्यमते सत्यमिति ॥ ( शत. १३ १०)":"ऋनमेव परमेष्टि ऋतं नास्येति निधन ॥ ते समुद्र थाहित ऋते भूमिरिय श्रिया:--" (ते. प्रा. का. प्र.१ थ.nd वा सत्येन परिपिशामति सार्य परिषि. ञ्चति ॥ सस्य वर्तन परिपियामोति प्रातः ॥ सीमा प्रतम् । असावादित्यः सत्यम् ॥ अग्नि- मेव तदादिश्येन साये परिपिश्चति । अनिवाऽदित्यं भरतः ॥ (ते. 47., २१,) शतानमनिशन्देनैव प्रायेणाचक्षते । सत्याग्नि निन्दाशब्देन "भाग्नेयो प रात्रि, ऐन्द्रमहः" हत्यग्निहोने तैत्तिरीयोत (ले. मा. २२) "कृष्णं नियान हरयः सुपर्ण प्रपो बसाना दिवमुपतन्ति । तयाच वृधत् सदतारतस्या- दिघृतेन पृथिगेयुद्यते ॥ (अ.से ) पृथिवी न्यू:'-इस्पायसंहितायां पाठः। (६१३। २२)॥ धनया ऋचा शतपोत्तरदिगम्यान गम्यते । दक्षिणायनोपक्रम वृष्टएकमदर्शनात् ! "महा खलु पा घालावादित्योन्यदछ रश्मिभिः पेट्यावर्तते अयं पति"। इति श्रुतेश्च ॥ सागस्यमाहणे (भ. २ वं. ३ म.) "तस्य सदने सोदामि, तपानमसि'-इति मन्त्रयोशनसम्मः सोमाः । द्रोणलशस्य , सोममाएहस्य: ऋतपास्येनाभिधानात् । तेन सोमसंमृता पा सम् । यग्निरामृता कासत्यम् । वायः सर्वत्र ध्याशाया याकाशसंज्ञा। तवायुपती शासनष्पा सायं नाम । इलून्यनिरूपाणि । वस्तुसतया धारपद सत्यं नाम । तशते शतमिति । मान्यमावे समात सोमस्याप्तिःनञ्चनपदमिन्द्रायाने हित शुन्यम् । श्वानामेन्द्रः । ( ईयर ) सर्वाकरहियापी । अग्नीरतोधाः सोमस्तारतम्यादुपपन्न ऋतुः । । प्रापोऽप्पासदाया उत्तरादिग ऋतसदनम् साम्यवाद । .

·१ . (२७) प्राणो यदिस्नेहगुणः ससोमः स्थौल्यात् सवायुः पुनराप पताः । तेजोगुणोग्निर्दिषि याक्स इन्द्रः स्थौल्याद् यमोऽग्निः पृथिवीयमग्निः ।। १प्राणः १ वाक्-२ वायुः२ तेजा-३ आप. ३ पृथ्वी । पृथ्वी जलं तेज उतैप वायुश्चाकाशसोमाविति भूतवर्ग ॥ व्यासक्रपाणि तदित्थमेतान्युतानि सत्यानि जगत्स्वरूपम् ॥ ६ ॥ दिव्योऽग्निरिन्द्रस्तत एप पूर्ण सत्यं ततो रिक्कमृतं प्रतीयात् ॥ यत्रास्ति सूर्यस्य रसः स सत्यस्ततोऽतिरेकारतमेव सर्वम् ॥ ७ ॥ यद्वारुणं चान्द्रमिदं च भौम तन्मण्डलं सर्वमृतं वदामः॥ ऋतं निशा भौमरसाऽथ सोमादुदक्मतीची वरुणाद् ऋतं स्यात् ॥ ८ ॥ श्रापश्च सोमोऽग्निरयं च भोमः सर्वेऽप्यमी नूनमृते वसन्ति ॥ रसस्य सौरस निधानमस्मिनृते न सत्येत्वृतमाहितं स्यात् ॥ ६ ॥ न चास्ति तद्धाम न यत्र सामस्ततं हि सोमेन समन्ततः खम् ॥ तद्धाम साधारणमस्ति तस्मिन् कचित्तचिन्मण्डलमस्ति चाग्ने ॥ १० ॥ अग्निहन्मएडलमल्पकं वा यायत्तनोतीह तदस्ति सत्यम् ॥ ऋते तु तन्मएडलतोऽग्निरिकं यद्धाम तत्सर्वमृतं प्रतीयात् ॥ ११ ॥ देवा इदं विश्यमभीभिरेव अन्थी भवद्भिर्हि मियोऽनुवन्यात् ॥ पिण्डा अभूवनिसिलास्त पते देवाश्च सोमाग्निभिदा द्विधा स्युः॥१२॥ ये वा यवो याः पुनराप पते सोमाश्च भूतानि च सोम एव ॥ यमोऽग्निरादित्य इति त्रयोपि स्युरग्निमेवा न परोऽस्त्यमीभ्यः ॥ १३॥ 'सोमप्रभेदा इह चन्द्र लभ्याश्चन्द्रो हि तत्संग्रहरूपपिएडः ॥ अग्निप्रभेदास्त्विह सूर्यलभ्याः सूर्यो हि तेषामुपसंग्रहोऽस्ति ॥१४॥ १ अग्निदिधा यः प्रलयावधि स्यात् संवत्सरः सौर हैप सत्यः ॥ ऋतस्तु संवत्सर एप भौमः सौमाद विशेषाकृतिभाग् ऋतुः सः ॥ १५ ॥ यः पार्थिवोऽग्निस्तमृतं प्रतीयादादित्यमग्नि तु वदन्ति सत्यम् ॥ असावयं चाग्निरिवैकरूपस्तस्माद् ऋतं सत्यमभिन्नमाहुः ॥ १६ ॥ स्थापि या पार्थिव एवसोऽग्निविधास्ति सूर्याग्नियुतः स सत्यः॥ सोमान्वयादन्तरितस्वृतः स्यादयाचि सत्योऽयमृतोऽत्युदीचि ॥ १७ ॥ रापिस्त्वृतं स्यादिद चन्द्रमूलं सत्यं त्वहः स्यादपि सूर्यमूलम् ॥ कृष्णं च शुक्ल तहतं च सत्यं रात्रिस्त्यश्चेति ततोस्ति सृष्टिः ॥१८॥ उभे अपीमे बहनी भवेतामहश्च कृष्णं ह्यहरर्जुनं च ॥ पठन्ति कृष्णोऽहनि रात्रिशन्दं न कालमाने तु तयोःप्रयोग ॥ १६ ॥ ५ 'मूर्तस्तु का जो द्विविधोऽग्निसोमप्रभेदतस्तावपि शुक्लकृष्णौ । -योऽग्निः स शुक्लस्तदहा प्रतीयात् सोमस्तु कृष्णः स हिरानिशब्दः ॥ १॥ अहोराने या अग्नीपोमो । तमाहुर्विरूप. स्थाच्छुक्ल पकृष्ण चाहोरानयोरूपेण । (को. 1०1३)॥

·(२८) ८ कोपीतकीया इदमित्यमाहुस्तायग्निसामायिह सूर्यचन्द्री। सूर्योऽग्निरूपो भुपनं विचरे सौम्यो निधिश्चन्द्र भातुं तनोति ॥२॥ •पूर्वापर, पातो माययता शिग पीडन्ती परियातो यध्वरम् ॥ विश्वान्यन्या मुचनाभिरष्ट अनुरन्यो विधाज्ञायते पुन ॥३॥ (म १० गू. ५ मा. २८) नया नया भवति जायमानो अहां येनुपण त्यत्रम् ॥ मागं देवेपी विधात्यायन् प्रचन्द्रमास्तिरते दीर्घमायु ॥४॥ ऋतोऽस्ति सोमः किल तर तम पृद्धिक्षयाम्यां पुरते विशेषात् ।। तेग्निभागा तमः पडते मान्ति सौमान्ययतारतम्यात् ॥५॥ प्रयस्तु सोमक्षयतारतम्या पसन्तपूर्या ऋतयो भवन्ति ।। सोमवृद्धिमतरत्रयोऽन्ये सौम्यतयस्ते शरदादयः स्युः ॥६॥ तेग्निभेदा ऋतय. पडेते संवत्सरस्थाश्यया भवन्ति ।। संवत्सरी पाधिय चान्द्रभेदाद् द्वौ सौरसंयत्सरगौ तु ती स्त॥७॥ दे से प्रसाण ऋतुया विदुः ।। अथ च यद् गुहा तददातय इति ॥ ८॥ (१८१६) अस्यामृधि प्राप्तमिदं त्रिचक्रं संवत्सरामेति यदन्ति केचित् ॥ . . पूर्वापरमिति । पूर्व गच्छति सूर्य नभनुपरति घन्द्र । इत्यमे तादादित्यधन्दी मायया स्त्र मज्ञानेन पापियेण दिवि घरत ती शिशू इबान्तरि-विहरती यई प्रतिगरत । तयोरेक अादिय सखि अन्य हातान्यभिपश्यनि । अभ्यश्चन्द्रमा धसन्तादीतून कुर्वन् पुन पुन- जायते ॥ चन्द्रस्य हासवृद्धिसद्भावात् तदपेक्षयत्र पुन पुनर्जायत इस्युनि । त्तिरीयसहिता. यामध्युतम् "चन्द्रमा वै आयते पुन"-इति । 1४11१ । यद्यपि मूर्यस्थ पानमनमत्व लोका मन्यन्ते तथापि सूर्यस्यैकर प्यादा विशेषानुजनक व मास्ति पत्रमास्त हासन्यादि विशेषशालौस्वसंयोगवियोगाम्पा सूर्याग्नौ तारतम्येनातिरेक सजतीति सध्यैव तुमनकरवं घेधम् ॥1॥ + नवो नव इति जायमानो वर्द्धमान समयी ना भवतीति शुक्लपक्षाभिप्रायम्। ग्रहां द्वादशनां तिथ्यशानामुपलक्षक सामादुपसामन सामीप्यमायानीति कृष्णपक्षाभिप्रायम् एव द्वाभ्यां गत्तिभ्यामागरछन् गति समापयन् दर्श च पृर्शमाले च देवेन्यो भाग विदधाति । देवेभ्यो मागदाताच यामानस्यायु प्रतिरते मायति । यहा केनुरिति सोभिप्राय केचिद्योजयन्ति तद् भ्रान्तम् । सूथ्यों देवोमुपस रोचमाना मथ्या न थोपामध्ये ति परचादिनि श्रुया मूर्य स्थोप पृष्गतिप्रसि है । तस्मादय संपूर्ण मन्त्रश्च परो द्रष्टव्य । पूर्वापर नवो नथ इति मन्त्रद्वयं सूर्याया सावित्र्या प्रार्पम् ॥ ३३॥ 1 ते इति है सू सा वैग्नि तब चन्द्रमा मके देषकै शशु विनिर्दिष्टे घालणा मानन्ति । अधैक तृतीय संवत्सरात्मक घर गुहायां यलिहितमस्ति तम्मेधाविन एव जानन्ति । तरप दुईय वाद् प्रत्यक्षरयात् ॥ तरी सूर्याया श्रापम् । मनोमयस्यानस इति । "मनो अस्या अन् प्रामीद् घोरसादुनच्छदि । शुक्रावनदाहावास्ता पदयात् सूर्यागृहम्" इति सावित्र्योर्मनस शक्टर मुर्यचन्द्रयो रथयोदृस प्रकल्पितं बेदितव्यम् । 3 ·+ - (२६) मनोमयस्यां न स पवा याऽन्यत् पृथक निचक्र किमोति चिन्त्यम् ॥ भूमार्गचक्र सलु दीर्घवृत्तं तत् त्रीणि केन्द्राणि मयन्ति तस्मिन् ।। द्वे तूपपने इह मासपट्कान्मध्यं तृतीयं तु पृथग्यदूह्यम् ॥ १० ॥ 'एनत् त्रिकेन्द्रं भवति त्रिचक्रं यदाह सूर्या सवितुः सुतासौ॥ त्रिचकसंवत्सरमेतमेवान्यरूपयद्दीर्घतमा महर्पिः ॥१६॥ द्वादशप्रधयश्चक्रमेक त्रीणि नभ्यानिक उतश्चिकेत ।। तस्मिन् साकं त्रिशतान शष्टयोऽर्पिताः पनि चलाचलासः ॥ १२ ॥ 1 अंशाः स्थिरा अस्थिरता भजन्ते धैपम्यतः प्रत्यभूमिगत्याः॥ वैज्ञानिक चक्रमिदं न चाद्धा दृश्यं ततः प्राह मनोमयं तत् ॥ १३ ॥ ऋतून पितृनाहुरिमान् वसन्न ग्रीष्मादिकास्ते पितरो हि सौम्याः ।। तुप्रभावात् प्रकृती पिकारा य आर्तयास्ते स हि सृष्टि कालः ॥ १४ ॥ अग्नियमो नाम परोस्ति कश्चित् सोऽग्नौ हि सोमान्धयरोधकः स्यात् ।। सोमो यमासं निहिते शिवेऽग्नौ यावद्धनस्तावदिहास्ति राष्टिः ॥ १५ ॥ निस्वहोराविरयं स सोमो.यमस्तु सन्धिन दिनं न रात्रिः॥ अग्निई सौम्यः सृजतीह वि तस्मादोराप्रजाष्टिमादुः ॥१६॥ . अध्यात्ममग्नौ यदि शोणिनेऽस्मिन सोमो हुनस्तन्नरीजरेतः ।। चतुर्युनाशीतिमितं तदस्मिन् सौम्यं सदस्तिष्ठति सप्तकोशम् ।। १७ ॥ पिण्डं तमाहुः समुहुः शरीरे भूत्वा मुहुस्तत्र पिलीयते च ॥ स्यारोजसे स्यान्मनसे विलीन क्षेत्र पर्यास्तमदन्ति देवाः ॥१८॥ यधरेताः प्रभवेत् तदेदं विद्यादघोरेतसि प्यते पा॥ सुनस् पल्पांस बिजायते या पित्र्योयमात्मा स्वयमस्ति पुत्रः ॥ १६ सौम्शंशुपिएंड द्विविधा विभागाः स्युः सूनयोऽन्ये पितरस्ततोऽन्ये ।। सपिण्डता सप्तसु पूरप्रमाक्षात् पुरादीर्घतमास्तमर्थम् ॥ २० ॥ •"पामा छामि मनसाविमानन देवानामेनानि हिता पदानि । वरसे घकयेधिसप्त तन्तून् पितमिरे काय प्रोताउ"॥२॥ . सं. म.: । सू.१६४ • पाकः पृमामोति । पाको विशुद्धहृदयो निर्दग्भः ससई मनसा विज्ञान प्रतिगहन- मिदं तवम् पितातुमराहुयन् पछामि । संदेहास्पदानि होमानि देवानां पदानि निहितानि निगूदानि सन्ति । ततः पश्यामि । एमडायने वसे इवारिमादिश्ये अधिक तापमानात सप्त- सोमसंस्थान् यगमाना प्रोत तिर्मक सन्तून् चेनुमिव वितन्वन्तिरम ! पद सप्तसोम संस्था. रूपनिर्यन्तुमस्तानाय समपन्दोसि यितन्यसिरमति सायपोग्यारष्टे । भय याक्षिक- सेमरियानामादिस्यपरतया पारपान नातोर रोधने । याज्ञिकस्स दीर्घतमसो पशयिताने पूर्वनपुरपात् गरिएपमालामजस्यात् ॥ घरतुननु पफयरान्दरसरुशवचनः । तारण्य चापरपरमननायोग्यवम् । तारशे वमे मनाने ऽधिकृप पिम्यान् समनन्तन् सप्तमहोभागान् सूत्रोए सोमपरनान् पुनरोतवै पुत्रपौवादियामसप्तकै सन्नननाय वितम्यन्तिरम इत्यर साधीयान: प्रतिपार. | अपश प्रापिशरीरे निहिताम्येतानि देवानामग्निमांमादीनों पदानि मनपा हदपनोऽविज्ञानन्त सानान पाको बालकोई विभ्यः पुमामिल! योग पापरे तरपति महिये मारण्य सततन्नन् मदामूवापि । धोतर-उ पुनर रामशानाय पिीमिरे । यो पम्पीपादयः शन्दारलररावसाय- ·- T (३०) यिं सोयनिदि हि तस्मिन् पिज्य सहोगतमितीममर्थम् ।। सक्षितमा भाषामहर्षि ययामदेव्यो दृश्य ऊचे ॥२२॥ * महिला एक पितर मेशिरे देवा देवमपि मम्॥ समयेम्पबुल्ल यान्यारवेषु वो ना निवित्रिशु पुन ॥२३॥ (म) सहभिर्विश्व परिचमूरमा पूर्धा घामान्यमिमामिमाना ॥ सन् विश्वामुयनानि येमिरे प्रासारपन्त पुश्य ममा सन् ॥ २४॥ (101) दिपा खूनाऽगुर स्वविदमास्यापम् तृतीयन करा स्समज पिता पिप सह पायोप्यमात ॥ २१॥ () र्थ र निरूपो युवा पत्रिमत्यपस्यमिति प्राचो संज्ञा । प्रय पत्रप्रति गोत्र पान पर युरेति 'पाणिनिस्मरणात् । तर पी ने मीरयारस्यानक पाकरव- मिति सिद्धम् । वरल पुर। पोत्रम त्याग्यमननयोग्ये पुत्र विय वितननमारयमित्यर्थ । पुरविनननं न केवल पुरवामिभिदययमर, अपिशु पुमतोय पोयादिषु सन्तु सानास को इस्याह-पातपाउ इति सतय सतानि नानि श्रमासूमरिण पिसावक- माणि । ताएकापण्यानां जननात् तसादार पादाय से सतपु सन्तुराद सतान मादाय यस मधुर स्यो वे इसे दोयम् । अथवा-यपि दाना यह मममा पार पवित्र निमकामारिनो मादरे देश सार तरसह ना प्रविय उपस सतन सयमातवे उत्तरोत नन्तुसमानाय पकये पुणे निहितान्येनानि देशनों पदानि पिषमयनि द्वारपाणि 'विनिो इययं । वृदयादिमहापमाजे नाररासापिंट्य विमानस्य प्रसदप समय ब्यमाण विशियाविजाना दानमसा सारभारणेन सहदयसाक्षमावोवोधनौचि यात् । अप कार इति पिशा देशरीराया भानयो घा सारा विद्याप्रकाशका यहदुस्था मइयो घेयुभप्रयापपादयित राश्यते । दुक्यस्तु तमय स्पष्टमाचष्टे- * महिला इति ॥ चनेयप्यथ । अश्मररिपतरोपि एवं देवाना महसस्पेश्वरा अमरन् । देवरवं अग्लास पितो दोरवद्रादिशु का संसानयारपत् अपि च तानि तेजाति समविग्यषु संगनान्यास यानि परिवादायन्ते । ए देशनां शरारेषु पुननिवेश पितर ॥ माया पितर सोभित्रले सर्वेक्षोक पम्यक्रामन् । प्ररमितानि पूर्वाणि स्थानानि पर दिग्दस्त सत्राणि भूतमातानि: शरारपु म्ययमय बहकार च प्रमा अनुज्योतीपुकानि दा प्रासारयन्त । अश्मपितर पूर्व मिस मामन स लोयाध पुरातनानि ग्रहल- क्षत्रादानि परिच्छिद्य सर्वभूतानि नियम्य प्रमा अन्नमानि तेजासि धा प्रसारितवान हण्यर्थ २. ॥ स्नर मादिग्यस्य पुरा भरिस असुर बलरन् सदाशिवम सिम्मक धा दियनरायन प्रमोम्पादनाएपेन कर्मणा विनरमायापन्ति-उदित धास्तमित कुति : किन पिरोस सा प्रशामुपाय पिय सा मिनुरादित्यस्य पनिटमा - रूपे मनुष्येवास्थापयर ) यया पिय धन परिरस्य पुरम्य प्रयन्ति नत् किंच तम्त मt विने मात । ये बात तन्तुय नजति । प्रत तु मायरोसारिति । तन्तु सम्वनिति मन्ग्रव्याख्यायां प्रजा वै तन्तुरिति च माझणवचनेम्यरन शब्द प्रजायां प्रति । १२-शिक्षोपनिरन् ।३-ऐ मा 11) मौकया क्षीद उदकमिर, स्वस्तिमि मै सर्वाणि दुगाणि दुर्गमानि या ययातितरन्ति तथा वृहदुध सांप वामिन नाम मृत पुर्व स्वमहनावावा यादिषु परे सूप्यादिशु पाइधादिति सायणी ।

·नावा न क्षीद प्रदिश पृथिव्या' स्वस्तिभिरतिदुर्गाणि विश्वा ॥ स्वा प्रणां वृहदुक्यो महित्वा वरप्वधादापरेपु" ॥ २६ ॥ (२०५६), पपां वलानां पितरश्च देवाश्चापीशते ते समविष्यचुश्च ॥ ऋतुं च देवेपदधु. पृथस्थानेमान् प्रमीताः प्रविशन्ति पश्चात् ॥ २७ ॥ लोकान् सहोभिर्निखिलानरन्ति पूर्वाणि धामान्यमितानि मात्वा ।। यच्छन्ति तन्वा भुवनानि तानि प्रसारयन्ते बहुधा प्रजाश्च ।। २८ ।। ये स्वर्षिदो येऽप्यथ राक्षसा इति द्वैधाऽतुरा. सर्विदशक्लनन्द्रमा० ॥ मासेन सौम्याशर आत्मनि मादाशेरते, विंशतिरष्ट चाह्निका ॥२६॥ मन्त्रचतुष्टय ध्याचष्टे ८ 1 1१८॥ वय तु बम मिहिम्न इति । एपा देवाना महत्व पितरोऽपि समर्थन्ते । मितरोपि देवत्व प्राप्ता सन्तोति वा देववत् पितरोपि कर्म कुर्वन्तीति वा यन देवा किञ्चित् कर्म कुद्दुस्तर पितरोपि ससजन्ते इति या तात्पर्यम् देवेवरि देव: त नियो स्वीय वन निवेशयन्ति । सुत्या नामाहुतियज्ञ वा जुवति । यत्र कश्चिद्देव किन्दिरकुरते तग्रायोपि देव समासय सबलेन मिशसह कुरते । अत एव देवकर्मसु क्षेत्रज्ञाद्यात्म कर्ममु पितरोप भागिनो भवन्ति । अथवा पितरोपि देवा इति कृत्वा पितर "पितृभि संखज्य कर्म कुर्वन्तीत्यर्थ । यदा अग्न्यादिदेवेषु भौतिक सोमो हूयते स सुथा यज्ञो भवति । किनियह देवा एव देवरूपानेव सोममयान् पितॄन् नौशाणितेनी जुह्वति । न मनुष्या एव सोम जुति अपि तु देवा अपि देवेषु देवमय ऋतु जुदतीत्यर्थ । यानीति प्ररणात् सह काति । यानि महास पिण समविपचु परस्परेण सह सगम्य व्यभिगमन उर अपि चापत्य मौवनकालपर्यन्तम् प्रत्विषु प्रदीप्यन्त प्रतिमासन्ते स्म । ताने या ३ केन चिरकालेन एपामेर पितृणा नन्गु सपिएदीकरणलाया निविविशु सप्ताना पितृणो सहा स्थेकत्रीभूय पुत्रपौत्रादितन्तुरूपेणाभिव्यानि भूत्वा तन्मरणोत्तर तानि सह सि पुन से पेय पितूपु भागश प्रविशन्तीत्यर्थ । सम विव्यचुरिति वक्तव्ये कालदोपादनुस्वारपात ॥१॥ सहोभिरिति । सह शब्द पुत्रपागादिप सूयमान पिएडावयवदन्यमाह रम शो लोकवचन प्रकृते पुनपानादिसप्तापत्यशरीराभिप्राय । पूर्वशन्द - पुनादिपु पिण्डभागा- हुते पूर्वकालिकत्वं प्राह । धामशब्द पिएद्वाभिप्राय । अमिताने व्यवच्छेदरहितानि । अधिति तनुशन्दा ससपटपम्चचतुस्रियकरूपा पितृसज्ञका पिराइभागा विवक्षिता 1 मुग्नशब्देन जायमाना सूनुसज्ञका पिण्डमागा गृह्यन्ते पुरुधेति बहुधार्थ । तेरायमर्थ । पनीशरीरे मासे पूर्वकालिकानि ससपटपञ्चादिग्यवच्छेदरहितानि पिएहस्पाणि सप्त पहादिप्यरच्छेदैर्यवच्छेदपात पितर. स पुनपानादि समापत्यशरीर सहोमि योग्य परिचकमा पर्याप्रामन् । सानि च भुवनानि पुमादिरूपेणोरपद्यमानानि सूनुसज्ञकानि सहासि सन्पु पितृशरीरेषु सप्तपनादिरूपेषु ग्ययमयन् । तधियत्ताग्यकुर्वन् । एकविंशतिससकेन पन्चपरी पट्कने येव शातं जातं भाग योनिशरीरे पर सीनमकुर्वन् । अरिपमूला पेर तानि भुवनानि सुमुसहासि ममा सप्तापत्यान्यनुप्रासारयन्त, तय प्रसार नकरूपम् अपितु विधि कपिद कचिदत्यल्पमिति विशेष द्विधासूनय इति । एकविराज्यादि पिएमागे सुनयमानाः पुत्रादय मुनीयेन कर्मण पुनोत्पादनरूपेण स्वदिममुर । साग्यमहोरा विधा पारथापयन्त-पारमनीनमरपाग्यमन्यत् । सयनी स्याज्यमन्यन् । तपाय सप्तपट् पम्पादिसालनयाटापिंगतिसंल्यम् । द्वितीय स्पेशविराति पञ्चदशादिसंकलनया पद पाचारामयम् । दार्थ कृया पितरः र्ग प्रामापियसिमागर, पियंसह पाचदशादि ·, (३२) नाक्षत्रमासादुदपैरवस्यैश्चन्द्रोऽशुबिन्दुन् सृजनीद देवे । । पिण्डोऽयुग विंशतिविन्दुमिस्तसद्य बोदय वियातिकाले ॥३०॥ तरिपएडसंतानपशाद पत्यान्युद्यन्ति तत्संवननं ममेण ।। एत्येक्युर पिंशतिरस्य पुत्रे सप्ताम्थुरात्मन्यनुयोगिस्त्रम् ।। ६१॥ पुत्राइताः पञ्चदशास्थपौत्रे पुरे पडला अणुयोगिसूत्रम् ॥ पौत्राप्रपौत्रे तु सुता दंश स्यु पञ्चायशिष्टास्तु वसन्ति पौत्र ॥ ३२ ॥ पढ्येकापन्दुकमतः परेभ्यः सुत्याः कृता सौतषु चापरेऽस्युः ।। तदित्यमेका क्रमतोऽस्तिपिण्डः संतानितः सप्तसु पूमये पु३३ ॥ सौम्याराभात्मगता द्विधा पुनः स्युः सूतव स्युःपितरः पृथक पृथक् ॥ एकाधिका विशतिरत्र सूनवः सप्तावशिष्टाः पितरोन सूजवा ॥ ३४ ॥ पुषस्य चाध्यात्मामहैविशतौ स्युः सूनवः पञ्चदशात्मनाह पद् ॥ पौने पुनः स्युर्दशसूनवः परे पंचावशिष्टास्तु तदात्मतां गताः ॥ ३५ ॥ पट् सूनोऽध त्रय पर सुनवोऽप्येकोऽत्र सूनुः पितरोऽपिताः॥ इत्यं कमात् प्राणितनी पृथक पृथक ते सूनयस्ते पितरोऽसुरश्चस ॥३६॥ पञ्चाशदित्यं सहपमियत्तः सहांसि पिच्याणि सहानुशेरने ॥ स्थतः पुनर्विशतिरष्ट घाहिताश्चतुर्युताशीतिसहांसि तद्विदुः ॥ ३७॥ तत्सूनः विन्यसह-सकं सहोऽप्यास्थापयन्तीद सदस्थितं द्विधा । प्रात्माऽभुवदिशतिरष्ट चा रसपुभि संततितन्तचे मिताः ॥ ३८॥ चत्वारि कर्माणि भगन्ति तत्र द्वाभ्यां ग्रहस्त्याग उतापराम्याम् ॥ उत्पद्यजीवन् जनयत्यपत्यान्युत्कम्प चन्द्र विलय प्रयाति ॥ ३: प्रजायते पिसहोभिरादितश्चन्द्राच्च गृहाति पृथक सह. पमात् ॥ पितुश्च चन्दाच पहन्मितानि स द्वामामुपादाय सहांसि जीति ॥ ४॥ अथ द्विधास्थापिततत्सहश्च यत् स्त्रीय पदः पियसदश्च तन्तु रत् ॥ गोरेऽरेप्यासतमादधुस्तुवत् सासन्ततिनाम तृतीयकर्म तत् ॥ ५१ ॥ भागप चावरेषु पात्रादिपु सातत तन्तु वितायमान पूनमादधु । एनदेवतृतीय कम्म यत् ससा पियंसहरच समुचितरूपेणायरेषु पुत्रादिषु सप्तमु पुरपेप्वावपति । चतुर्थेन तु कर्मणा पिये सह परेषु सासु पुरुषेषु विवादिषु प्रत्यर्पयिष्यति । तदाह । पारमयारं गच्छन्त्या नाकया अलप्रवाह मिव स्वस्तिमिजीवनसूत्रैरपारपाया पृथ्व्या पाररूपायाश्चान्नया प्रदिशश्चान्तान्ती दुर्गाणि प्रवाहस्थानीयानि तोणे गृहदुक्यो नाम महानारमा महित्वा स्वमहिम्ना स्त्रो नमामेक- विशत्यादि सूनुरूपामवरेषु पुवादिषु ससपुरुषेषु पृथ्वीस्थानेषु तथा परेषु विवादिषु महपुरुषेषु चन्द्र प्रदिस्येषु थाधु । सौम्यसहस पियस्य संमविभागा कारिचरकालान् पृथिर्मा पुत्रादिषु तिरन्ति, कारिद्वाकालान् चन्ने पिरादिपु तिष्ठन्ति नात पां कुत्रापि तस्थिति । तदिम चचारि कर्माणि पितृणा च्यारयातानि-पट्पञ्चाशत्सख्यं पित्र्यसह उपाय जन्मप्रहण प्रथम कर्म ॥ ॥ अष्टाविंशतिसरय नवीन निज सहोयदुपादत्त तद्धितीय कर्म । प्राम्यो सहोमहणं भवति ॥ २ ॥ अथ पट्पञ्चाशम्परयस्य सवनीयभागस्यावरप्वाधाम तृतीयं कर्म: ३॥ तथाटाविशतिसरयस्मात्मनोनभागस्य परेप्याधान धनुर्धे मैति बोध्यम् ॥१॥ ।

·संतानितं सप्तविधं तदुरक्रमात् पुनर्यदा ज्योतिरुपति तनिजम् ॥ गोत्रेऽष्टमे स ततितन्तुसंग्रहात् संपद्यते स्वात्मनि पूर्णतागतम् ॥ ४२ ॥ स पूरुषः प्रैति यदा तदानीमयं महांश्चन्द्रमसि प्रयाति ॥ आसप्तमं पूरुषमत्र तिष्ठन् विमुच्यते संततिबन्धसूत्रैः ॥ ४३ ॥ चन्द्रस्थसोतृष्यथ चन्द्रगः सन् प्रत्यायेद्यार्ह तदप लब्धः । स्रैरएयुगविशतिविन्दु भरते. च्छन्नसूत्र. स भवेदपत्येः ॥ ४ ॥ यतश्चतुर्थ किल कर्म धीयते संसृज्यते यत् त्रिपु पूर्वकर्मसु । । भूतैः पृथिव्या तदितोऽतिमुच्यते नास्य प्रजातन्तुरिहास्ति चाततः॥४५॥ इत्य पितृम्तोमगतिः सपिण्डता परेपु सप्तस्वपरषु चोदिता ॥ भूतात्मदिव्यात्मयुजोऽन्तरात्मनःसोमस्य नात परत स्थितिःक्वचित् ॥४६॥ पारादाराव तटात् प्रवाई नावेव चान्द्रयाः प्रदिश पृथिव्याः॥ दुर्गाणि तीर्ण स्थितिभिः प्रजासु सौम्योरस स्वपिरिहासुरोऽस्ति ॥४७॥ यथा तु चन्द्रात् पृथिवीमुपैति यथा पृथिव्या शशिनं प्रयाति ॥ पव स्वकीयं च सही नरस्यावरेपु चायाति परेपु याति ॥ ४॥ पदासतं सासु पूषेषु श्रद्धानसूत्र प्रवदामि तां गाम् ।। प्रत्यर्पणासौद्रियते तदातौ स्वयोनिमायाति जहाति यूथम् ॥ ४ ॥ पिरहस्यों अप- सपए पुरुषा हासियानि सन्तान বিশ্লোস দুহা অসুখ মিণিৰ सपुरे सहासि पितर हासि १ घारमनि २५ १ 10 खातिदप्रपिता महस्य ६. अतिवृद्धप्रपितामहरप २/पुणे ६ २ पामे 1. ५ वृद्धमपितामहाप ६ ३ ५/ पाने ४ ६ ४ प्रपितामहस्य ३ ३ ३ पिपमहस्प ५ ५ सपा तिरप्रपांग्रे , . !! श्रामन -वरातिएर प्रये मएम . . २६ द" २६ ·(३४) * "मय परेण पर रनावरेण यदा यम विधनी गारदस्थात् ॥ साकदीची कस्विद परागार स्थिन् सूते म हि युथै अन्ता ॥ ५० ॥ में..स् १६४।७॥ एक्सय पह दश किञ्च पञ्चदशेरिंशत्युदिता विभागा । स्यु सप्तमाद्व्युत्क्रम पूर्वपुम्भ्योऽपिशतिस्नुस्गता विभागा. ॥५१॥ चतुर्युताशीतिमितैस्तदित्य सौम्यसहोमिधियते य आत्मा । सोऽयं महश्चिन्द्रमसो हि लोकादुपेत्य योन्यारतिभेदमेति ॥५२॥ प्रेत्येन्दुगश्चद्रमसतुधाना कोसीति पृष्ट प्रतिपनि चन्द्रम् ।। विचक्षणः सोम इतोदि रेतो यदाभृतः सोदमिहातंयोऽस्मि । ५३ ।। नाक्षत्रिकद्वादशमासरूप संवत्सरः सोऽस्ति पिता सगमे ।। देहं विनिम्माति तवम कौपीतकीघा भगवन्त याहुः ॥२४॥ + "विचक्षणाद् ऋतवों रेत यामृत पञ्चदशात् प्रसूतात् पित्ययत ॥ तमा पुसि फतटरपव पुंसा का मातरि मानियिञ्च ॥९॥ स जायमान उपमायमानो द्वादश प्रयोदश उपमास ॥ द्वादश अयोदर्शन पिवर से तद्विदेह प्रति तद्विदेहम् ॥१६॥ तन्म तवो , अमर्त्यवारमध्व तेन सत्येन ।। सपसा ऋतुरस्मि, पातवोऽस्मि, कोऽसि त्वमस्मि ॥१०॥ यदस्ति किश्चित् तदिदं समस्त स्नेहरच तेजश्च भवेद् द्विधैव ॥ था च शुष्क च तदेतदास विषादहोरामत एव सर्वम् ।।१८।। [शत. का प्र.शबा.२॥ कं.२३ ] यदस्ति तेजो यदिहास्ति शुष्कं तदग्निमूलं स च सूर्यमूल ॥ तत्सोममूलं स च चन्द्रमूल स्नेहो यदाढ़े तदहश्च रात्रिः ॥ ६ ॥ गायत्रिका ज्योतिरिदं शाहस्तत् पाप्मा तु राभिस्तम इत्यवेहि । ज्योतिस्तदग्निमम एप सोमस्ताभ्यामिदं विश्वमभिव्यनशि ॥१०॥ इति वार्तचाधिकरणम् । . अग्नावाहुतिरूपेण स्तूयते-प्रव परेणेति । आहुतिरूपा बसस्थानीयमग्निमवस्ता। दयोदेरो परेण घरादेन परस्तादुपरिदेरो खनेनावरण स्वपादेनाकृप्य विभ्रती सती सूर्य प्रत्युत्तिष्टनि । कद्राची गतेस्यनिरचयगमना सा गौ के विभागमगच्छत् । कुत्र धा प्रदेशे फलमुत्पादयति । इति न ज्ञायते । न होपं गौ समातीयगौमध्ये कचिद् एश्यते इत्यर्थ । 'अथवा सूर्यरश्मिरूपा गर्वित्तस्थानीय यजमान पूर्वरीत्या विनंती दिवं गति । "त भयन्त्येना सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवास"-इति श्रुते । इति सायणम्पाख्या ॥ * विचक्षणादिति कीपातकीयोपनिषदि श्रूयते । “यसौ वै सोमो राना विषक्षणश्चन्द्रमा "- इति कीपातकिमाहाणे . अध्याये १० करिहकायाम् (१२।५ च)॥ रैत सोम । (की प्रा 110) ·t ससाहाधिकरणम् । घावापृथिव्यौ न पृथक् पुरास्तां पृथ्व्या समं द्योश्च दिवा च पृथ्वी ॥ कालेन सौ- अभवत् पृथिव्या अपत्यरूपा पृथिवीयमन्या ॥१॥ यथा तु सूर्येऽपि च ते सहास्तामद्यापि ते यदिह स्थितेस्तः॥ यथा च भूमावपि सूर्यवत्ते अन्ये सहस्तस्तदिहानुवच्मि ॥२॥ यज्यते तत् त्रिकमेव साकं हन्नादमस्थावपनं तदनम् ।। प्राणो मनोयागिति यत् वयं तत् संश्लिप्यते तेन विभाति सूर्यः ॥३॥ भूमिस्तु येयं पृथिवी पृथक्स्था तत्रापि तद्वत् त्रयमेतदस्ति । सूर्यो मनस्तत्र तु पाक् तदहं वागेप पृथ्वी मन एतदङ्गम् ॥ ४ ॥ सूर्ये स्थितानामभिधा अमीपां ज्योतिस्तु गौरायुरितिक्रमात् स्युः।। धावपनम् = मनः मनः ज्योतिः = चौः (स) चौधौम्मनः श्रग्निः तेजः सूर्यः यसदिः = प्राण प्राणः गौः यन्त-गी:प्राणः इन्द्रः थापः वायु: यसम् = या वाक् = श्रायुः = पृथ्वी पृथ्वी-वाक्-वाक् विश्वे. अन्नम् अग्निः । देवाः . - यन्त (प.) यहानि देयाः अभिप्नवाः छन्दासि स्तोमाः पृष्टानि रूपाणि रूपाणि हायग्निः ज्योतिः गायग्री निवृत् । रथन्तरम् करिष्यत् प्रायाति प्रयाति निष्टुप् पदराः१५ पृहत् कुर्वत् स्थितम् जगती सप्तदशः रूपम् सतम् समानोदकम महः विश्वे. देयाः महः अग्निः अनुष्टुप एकविंशः। रामम् करिष्यत् चापातिप्रयाति याक गी पति प्रणवः २० शाबरम् फुर्वत् स्थितम् । महाविर (देयाः चौः अतिपदाः वयरिस:३३ पनम् फ्नम् समानादम्। धी • पर मतिरी संहितायाम्-सिगरापुरिने शानाः सीमा भवन्ति । पाप पोनिः । पनारसंगी। पावापु । पर लोग प्रसिनिति (1२४%3D1%D0) ५५) वापर मोतिर पृतीयमापुषस्नु पुमोपणमान्यान तगृप्यांपेक्षया दएणम् । प्रसिपियर सो प्रथमादिशु भिम्यादिशादरपवरपानात् । परप हि लां मधमाप न्यौनिहाल एनीपरपजाप्यारविरोधः ।

·भूमिहिपतानां तु पुनस्रपाण या गोरथोरिति चाभिधाः स्युः॥५॥ ज्योतिर्मनः प्राण रहोच्यते गोरायुस्तु य गस्ति यवस्ति सूर्य ।। पागेय पाहप्राण रहोच्यते गौमनस्वद चौर्यदि रेत् पृथिव्याम् ॥ ६॥ पित्कृतं ज्योतिरिदाग्निनिवृत्रता गौरियामद पटः ! निवृत्रुतायुस्विह विश्वदेघाः सहाधिदेवाः दिघि ते त्रयः स्युः॥७॥ निहता वागियमनमुक्तं विवृत्कृता गौरदिता दहापः ।। प्रिवृल्लता पौरिष्द तेज उ भूतानि तु श्रीणि भुपि स्थितानि ! १ यावन्मनस्तारदिहाति साद्यौः पृथ्वी तु सा स्यादिह यायती या।। द्यावापृथियो। पुनरन्तरीक्ष्यः प्राणायोरेव च सोऽनुषतः ॥६॥ सूर्यत्रिलोकीमय एप पूर्व शासीत् ततोऽभूत् पृथिषी त्रिलोकी ।।' सयों मनो धागय पार्थिोऽग्न प्राणोऽन्तरं यः पुनरत्र पायुः ॥१०॥ • एकपाद् द्विपदो भूयो विचक्रमे द्विपात् विपादमभ्येति पश्चात् ।। दिपाद पम्पदो भूयो विवक्रमे स एकपदस्तन्वं समासते ११ (अधर्व सं. १३१२१२) प्रस्थानभेदार तदित्यमेते धावाधिन्यौ प्रियिधे भवेताम् ॥ सूये पृथक् ते पृथगेय पृथ्ठयां सूर्यच पृथ्वीच पृथक तृतीये ॥ १२ ॥ परे चीते अवरे चीते द्यावापृथियो भवतः पृथक से। इमे तृतीये तु विवाहितेते ते एष माता पितरौ भवेताम् ।। १३ ॥ धौरेप सूर्यसिविधिः स उक्की ज्योतिश्च गौरायुरिति प्रभेदात् ॥1 इति मन्त्रम्याख्याया गोपये--"एकपाद् द्विपद इति । वायुरेक्रपात् । तस्याकारी पाद । चन्द्रमाद्विपात् । तस्य पक्षापरपक्षी पादरी धादित्यत्रिपात् । तस्य लोकाः पादा ॥ अग्ने । पट् पादा । तस्य पृशिष्यन्नारेच घरापौषधिवनस्पतय इमानि भूतानि पापा । तेषा सर्वेग घेदा गतिरात्मा" इति सूरस्य अग्नेश्च सयन्धेन लोक्ययात्यानात् सूर्वेऽपि त्रैलोक्य. मुपपद्यते घिष्या चेति योध्यम् । वायुश्चन्द्रस्यायत विषमते । इतरस हापेक्षया चन- स्यात्यन्तशोमधारेतया वायुमधाराधियोपपत्ते । वायुश्चन्द्रे मारलीति केचिदानना मास्तर ज्ञानात् । धायो सगंकारापरण्यापितमा चन्द्रपि संभवात् । वायु विना चन्द्रगम्यसभा पाद आदर्य पश्चात् परिक्रमते । परचादिन्युया सूट परिक्रमणान् प्रा पृथ्वीपरिक्रम सम्पते । तदेव सपने परवाश्येन द्विपादेति । चन्द पृषिच्या अधिक विश्मने पृथ्वी मगरस्यमादित्यममिक्रमते इत्यर्प योनचन्द्रस्यायोऽपि पिडा बायो शरीरमुपाय- त्यन्ते । धाकारास्थवाद वायुना पर्याब्रियते इति मन्त्रार्य । सूर्य उपोत. एताय ग्राहयो (11.) त्रैलोक्य सूमोपेक्षया अग्नि विश्वेदेवा इष्टव्य ननु थिव्यपेक्षया । उत्तरप्या हस्यु । जागतम् ज्योतिगरायुरिति तोभियन्ता"भय चे लोकोमोति उद्धिष्ट अन्तरेच गो, सालोक यायुः। स एवा उतार-महो पैर परिवार मान्यता पयोनिगारापुरिति श्रीश्यहानि"-इत्याभिनवपाह तम् - रेवतम् नापिका एनोतिरय दृष्टया । (ए प्रा.) * 1 - गायत्र ताप येग -- - -हरयता - ·. * (३७) ज्योतिस्तदग्निस्त्वथ विश्वदेवा आयुश्च गौरिन्द्र इति प्रविद्यात् ॥१४॥ अग्निस्तु सर्वा अपि देवताः स्युः सर्वास्तन्द्रपि च देवताः स्युः ।। विशे च देवा अपि देवताः स्युर्देवा हि ते ये दिवमाश्रयन्ते ।। १५ ।। देवस्वरूपप्रतिपत्तिदेतुश्छन्दो वितेन न रूपसिद्धिः ।। गायत्रमग्नरथ वैश्वदेव्यं स्याजागत श्रेष्टभमैन्द्रमिष्टम् ।। १६ ।। तापोऽस्ति यावान् स तदग्निभागो यावान् प्रकाशः स तदिन्द्रमागः ॥ तद्वैश्वदेव्यं तु यतोऽस्य भागाद् भूतानि भूत्वा यहिराभवन्ति ।। १७ ।। यावांस्तु तापोऽस्ति ततोऽस्ति यज्ञोयावान् प्रकाशोऽस्ति ततोऽस्ति चेदः। भूतोद्भवो यावति सोऽस्ति लोक त्रिभिः सहस्थैरिदमेधातु ॥ १८ ॥ यावश्च तारोऽस्य चतुर्दिशं ते प्रहाः क्रमन्ते परिचार्य तावत् ।। प्रकाश एतस्य तु यावदस्ति प्रदृश्यते तावति सोऽयकाशे ॥११॥ यो भूतभावप्रभवोऽस्य भागः सोऽधेत यावन् स तृतीयभागः॥ इत्थं त्रिरूपं विविध पुन : स्याद् भो महश्चाथ यशस्तृतीयम् ॥ २० ॥ •"सस्थिते संस्थिते सरने वाचयति -"मयिमी मयी महीम ययशो मयि सर्वमिति । पृथि- म्येव भगी-इन्तरिक्ष एव महो द्यौरव यशोऽघ एव सर्वमिति ॥ १ ॥ अग्निरेय भगी वायुरैव मह श्रादित्य एव यशश्चन्द्रमा एव सर्वम् ।। २ ॥ वसव व भोरदा एव मह आदित्या स्व यशो विश्वेदेवा एघ सर्वम् ॥ ३॥ गाय येव भर्गमिष्टुवैव मह जगत्येव यशो नष्टयेव सर्वम् ॥ ४ ॥ प्राच्यव भर्गः प्रतीच्यैव मह उदीयेव यशो दक्षिणेघ सर्वम् ॥ ५ ॥ वसन्त एव भी ग्रीष्म एव महो वर्षा एव यशः शरदेव साम् ॥ ६॥ त्रिवृदेव भर्गः पञ्चश व महः सप्तदश ५य पशः एकधिश एव सर्वम् ।। ७ ॥ ऋग्वेद एव भो यजुर्षेद एव महः सामवेद एव यशो ब्रह्मवेद स्य सर्वम् ॥ ८॥ होतेव भगोऽध्वर्युरेव मह उद्गातैव यशो प्रोव सर्वम् ॥ ६ ॥ धागेव भर्गः प्राण एव महश्चतुरेव यशो मन एव सर्वम् ॥ १० ॥ स यदाह मयि गर्भ इति-पृथिवीमयत लोकानामाह, अग्नि देवानाम्, वसन्देवान् देवगणानाम्, गायत्रं छन्दसाम्, प्राची दिशाम्, यसन्तमनूनाम्, विकृत स्नोमानाम्, वैदै देवानाम्, होत्रं होगकाणाम्, वाचमिन्द्रियाणाम् । सवा एप दराधा चतु सपद्यते । दश च ह वै चतुराजाक्षराणि । ते गर्भा उपजीवन्ति । श्री विराद । यशोऽसाधम् । श्रियमेव तद्विराज यशस्यसाये प्रतिष्ठापयति । प्रतिवन्तीरिदं सर्व. मनुप्रतितिष्ठति ॥ गोपथ.५ ॥ भगे। महो यश इति अभिप्रचानामाग्योतिर्गवायुपामुरिषष्टानि मर्याणि । उरिष्टाजज्ञिरे स इस्पायर्वणधुति.॥ 1 भर्गः'पृथ्वी अग्निः यसव' गायत्री प्राची बसन्तः प्रिवृता होता वाक् ९ मह यन्त वायु:. रुद्राः । ग्रिष्टुप् प्रतीची ग्रामप यजुः प्रप्यमाणः रिक्षम् ३ पशप भादिश्यमादित्याः जगती दोषी वर्षा सह• साम/ उदाता चक्षु :- दशः प्रोने सम् माप चन्द्रमाः विश्वेदेषाः अनुष्टर दक्षिणा शरद महा विश मझ , २ ४ . S ·. (४०) * यह वैराजकारयते घ धीरपत्र पृष्टानि दिया प्रपिद्यात् ।। रथन्तरादीन्यपराणि तानिएयेय पृष्टानि भवन्ति पृथ्ख्याः १५.. वृहन्ति तु त्रीणि मनासि विद्याद् यन्ताद नि मयन्ति चाव.. एकैकमेपा तु रथन्तराणामेकमन्येप्यतिमन्यते तत् ॥ ५२ ॥ विधा व भामः पृथिधी यथाचार्याग गौरव चौरिति भक्तयोseni থানীছি মূলি ৰ যাৰ বা ধ ধছে মূল। {} } + देवा मनुष्या पितरोऽसुराश्येत्यम्मासि तु घाइह संपतीयात् ।। मापोऽमृतक्षारसुरादयो ये रसाश्च भूतानि तु तानि विद्यात् ॥ ५४॥ देवाश्च भूतानि च एट स्युभूतपु देवा समधिठिताः स्युः। अमुत्र देवा इस भूतसंघा इहोल्याणा सन्ति तिरस्सती सामुमिका या पुनरीक्षिका या विपर्ययन्तेऽपि परस्परेण ॥ अन्योन्यमेषां परिवर्तन यत् स्थामाविकं स्थापि त्रिम तत् ।। ५६ ॥ देवस्वरूपप्रतिपाचहेतुश्चन्दो यिनतेन न रूपसिदिः । वावामनुष्टुप् हि गया तु पनियामविच्छन्द इति स्मरन्ति ॥ ५७ ॥ यो भूतमाय प्रथम स भागो भूदृश्यते यावदयं द्वितीय ॥ पस्तृतीयस्तमभिप्रपन भौमोऽग्निरूर्य ग्यलिति प्रल ! ५= यावत् स पाच सहानभागः पश्यन्ति यावद्भुषमाप पता.॥ सेशा परस्ताव कृतीयभागः संस्था धिया एविपर्यायेण ॥ ५५॥ लोक पुरस्तात परतोऽस्ति घेदो घेदाभ यशोऽहरहः प्रवृत्त ।। पृष्ठान्यथ त्रीणि रयंतरं च वैरूपमा अपि शाकरं च ।। ६० ।। अमुन्न पश्यामि यथा त्रिधा तानिहापि पश्यामि तथा त्रिधा तान् ।। मन्यानि रूपारयपि व विधा विधा सर्वत्र पश्यामि तदस्यपादिव ॥ ६ ॥ * १५ नाचरणम्तामती पृहत् (ते. स ." गायत्री च त्रिष्टुप् ति मतपदा शकर । (नै से २८ ६१२) उभे रुदयतरे भवत । ये पाव रयन्तरम् । असा वृहदा मायाचनमन्तरेति वापश्च मनसश्च । प्राणाशापानाय । दिवरच पृथियारच । सर्वरमाद्वित्ताद् वेद्यात् ।। (ते या AR) महरमन्तर तरूप, यद् वृहत् नरामम् । मद्रयन्ता तरछाया, यद् वृहत् नदेवतम् । (२ मा 10) वृहम वा इदमग्ने रथन्तर चरना । पाक् च वैनन्मनश्वास्ताम् । वाग धरयन्ता मनोवृहत् । तद् वृहपूर्व ससमान रथ नरमस्थमन्यत । तद्रवन्ता गर्भमधत्त, तरूपमा |ते है भूत्वा रथन्तर घ रूप च दृदयमान्यताम् । सयाद्गर्भमघच तई- राममममत, ते है भूत्वा वृहर बैराज व रयतर घ रूप धायमन्येताम नदयन्तर गर्भमवत, साकरमसन्त । तानि प्रीशि भूत्वा स्यन्ता च वैरूप ध, शाकघ, चाय वैराज चात्य मन्यन्त । तद्गर्भमयप । तबैवतमसजना नानि पद् घटान्यामय (९ मा "प्र.) + सूर्याभूता ज्योतिष्मन्त धानेपा प्राणा देवा ॥1॥ चन्द्रोभूना ज्यो तेमन्त सौम्या प्राणा पितर ॥२॥ पृय युद्धतास्ताममा माणा अमुरा ॥ ३ ॥ मनुष्या देशरीरोद्ता मामला प्रणा मनुप्या गन्धर्वा वा ! जावानां मनुष्यो । मृतामा गर्वा ॥४॥ निविंशपा स्वत मभूता निम्या प्ररणा ऋश्य ! ई

·वत्तीय पूछ
किाला धैगनी शोष हिरण्या पीत हारिता जाल काल
अग्नि
सोमः
पीत
हरिता नील कालः वैगनी शोए हिरण्य
..
४० पृष्ठे
४२ पृष्टे
शतिर टम्
तुला-ठम्
स्थर
ठम्
(पृथ्पी)

·. . , पायात चार भवति प्रयानि पराय भवत्येतदिकल्पम् ॥ अथ द्वितीयं स्थितमस्ति रूप यस्मै न चार्वाक न पराक प्रपत्तिः।।२।। रूपं तृतीयं चलतां समानोदक न चेत् पृठपुरोगतिः स्यात् ॥ रूपत्रय यद् द्यपि तद्वदेव त्रयं प्रविद्यात् पृथिवीविभागे ।। ६३ ।। • यो करिष्यत् प्रथम सरू कुत्पुनर्मध्यममस्ति रूपम् ।। कृत तदन्त्यं तदिदं विधा यदिवमेतत्पृथिवीविभागे || ६४ ।। मृतुत्रयं चाग्निकृते रसन्तो नीमोऽथ वर्षा ऋतुरेप शुक्ल ॥ ऋतुत्रयं तरक्षयकृत् शरद्धा हेमन्त पचं शिशिरः स कृष्णः ॥६५॥ प्रातश्च मध्यन्दिनमत्र सायं त्रीण्येव लोके सघनानि सन्ति । चात्यं च तारण्यमथो जरा वा सर्वत्र सन्ति त्रिविधा अवस्थाः॥६६॥ • अयं च लोकोऽथ यदन्तरिक्ष ह्यसौ च लोकस्य एव लोकाः॥ यान्ति चै त्रिविधानि लोके सर्वाणि पायाणमन कृतानि ॥ ६७ ॥ श्रामुष्मिकारयेयमिह नयाणि प्रयाणि तद्वत्पुनरैहिकानि ।। पङ्गिस्यहोभिर्भधाद् विधाता यसप्तमं तब न फत्यमासीत् ॥ ६ ॥ महायतं वा यदि वाऽविवाक्यं स्पारसप्तमं चाहरिदं भवेच्छी ।। एतरेयवाहणस्व विशाध्यायादारभ्यतस्पकरण द्रष्टव्यम् । पिण्डास्त्रिविधा- स्वज्योतिष परन्योतिष श्रज्यो तप । स्वज्योतिपा सूर्यादीना प्रीणि पृष्ठानि हत्, वैरार्ज, वनमिति । एप्रय साहस्रमुच्यने । तृतायपृष्टपर्यन्त सात् निमातिका अर्था. सपृक्षा. सचरन्ति ज्योतीपि च, गावश्चायपि च । महान्येताम्य भावास्यानि प्रत्यह पञ्चपृष्टास्तोमा - निवृत् पन्चदशैकविंशनिणवत्रयस्त्रिंशा ।।११।२11 २७ ॥ ३३॥ त एव पच्च देवा अग्नि- धारवादिस्या इति प्रयोऽग्नय वैश्वदेवय वैयुतमिति द्वौ सोमी। तावेव चन्द्रदिगाख्या सोमी ॥ संहस्य धाय सर्वो नाम प्रजापति । तस्य प्रयो भागा -अनिरुत सप्तदश वपद्कारश्च । साहनस्य प्रभृतिरनिरत . मर सप्तदरा , अवसानो यपटुकार ॥ तहरीरे प्रेधा देवा ज्योतीनि च गापश्चापि च । ज्योतिर्मया आग्नेया , गोमया ऐन्दा, श्रायुर्मया धेश्यदेव्या ॥ अग्नि सर्पा देवता इन्द्र सरी देवता , विश्वेदेवा सवा देवता । प्रियदग्निर्गायनश्यन्दा । पम्यवशेन्द्रपटभ । एकविंश मादित्यो मागन निणय सोम मानाभ ! अपरिवंश सोमोड तिरपन्दा ॥ अष्टी चसवोऽग्निरिति गायन । एकादश रुदा इन्ध इति श्रेष्टुभ । द्वादशादिया मादित्य इति जगत ॥ यमुभि सभूता द्वादशादित्या वसुमया अष्टविमा भवन्ति ते चान ज्योतिर्मया विश्वेदेवा भास्वररचद । यमुनाधान्यादष्टाक्षर घानुष्टुभ । दिक् सोमस्पतिवन्दा इति देवचन्द ॥ एवमज्योतिरा पृभिन्यादीनामपि प्राणि पृष्टानि-रयन्तर वरूप शावमिति । पृश साहसमेतत् । मृतीयपष्टपर्यन्त पृथ्वीतदिनानिम प्रर्या सघरन्ति-वाग् गी थी रिति । महान्यतान्याभिनविकानि । अभिनवरचक्रपरिवर्तनम् । एवंनादौराग्रे सवामीण परिवर्तन भग्नीयाभिप्नविचम् । प्रन्यई पूर्ववत् स्लोमा, देवा , देवगणा , पदापि च ॥ पम्चापि तोमेषु मग्ने परिस्थितिविशेषा शनय उच्यते । विकृत् सोमेग्नेमारी पमन्त । पपरान्ते प्रीम । एकविशान्त वर्ग ॥र परमग्ने सीनिनि शालाय । प्रियवावर्ष. मनोमवारमन्त । एकप पानोदांपतत्पहानि भातानि पञ्चतं३ । पनौव शादमन्त पामो सोमी मुक्ने । महामन्यस्मिन संक्रम सबन नपा-प्रत माध्यन्दिन तृनीय नि । प्रवृति , रिपरीमायेनोपभोग, निवृणिझमरनि । प्रदेश, पूर्णाम, पहिरति । , .

·अम्मिन्नहन्धेय हि भाग्ययम्तु समृद्धिमागान् कृतकृत्य प्रारमा || ६६॥ सप्ताहता पूर्णमभूदितौर तष्टिकमनि पदन्ति केचित् ।। दशाहतस्तु प्रवदन्ति चान्येऽन्ये हादशाहेन यदन्ति तत् ।। ७० ॥ दिवं पणाथ भुचं आहेण व्यधात् तदितथं पाहः स पृष्टयः ।। छन्दोमनाना तु पस्यहण सुट्या कृतार्यो दशमेऽहनि स्यात् ।। ७१ ॥ अस्याः पृथिव्या उपरिस्थिता ये दुर्वायनोपध्ययनालयासः ॥ ये जन्तवः पृमिनयन या विद्यास्पर्शस्तान क्षितिलोमभूतान् ॥ ७२ ॥ एषां प्रसूटिः पृथिवीप्रस्टेमिना तदित्थं प्रथम विधाय ॥ द्यावापृथिव्या तत एय पश्चात् पशुस्थवाजमाणमनांसि चक्रे ।। ७३ ।। ये प्रायपीयोदयनीयभूती द्वौ चातिराको पृथगन सटौ । प्रारम्भकालोऽध्ययसानकालो द्वादशाहप्रतिपको स्तः ॥ ४ ॥ एकेन चाह्ना दशभिस्यहोभिः शवेन चादी च सहस्रकेण ।। अन्यान्यष्टीरएजद्विधाता सर्व सहस्रेण तु वत्सराणाम् ॥ ७ ॥ सृष्टिमभेदातु तदित्यमहां भवन्ति ते ते यहधः प्रभेदाः॥ तथाप्यहोरात्रतेच सष्टिः सर्या बभूवैति हि निर्चिवादम् ॥ ७६ ॥ अहना मानि देयाः । छन्दांसि स्तोमाः पृष्टानि रूपाणि रूपाणि श्रह- ज्योतिः अग्निः | गायत्री २४ विवृत् । रचन्तरम् करिष्यत् एति-प्रेति ग्रिएर ५४ गवदशः १५ वृहत् (१) कुर्वन् । स्थितम् ३. यहः यायुः विश्वेदेवाः जगती ५ सप्तदेश. १७ वरूपम् २ कृतम् समानौदर्को अहः वार अग्निः । अनुष्टुप् ३२ (एकदिशः २३ वैराअम्(३) करिष्यात् ति प्रेति त्रिणवः २० शावरम् ३ । कुर्वत् स्थितम् धीः विश्वेदेवा अतिरछंदा: २ वयनिशः ३३, चितम् (३) कृतम् समानीदम् धी धौ श्रीः श्री श्री श्रीर श्री: ॥ इति सप्ताहाधिकरणम् ॥

·(४३) यज्ञाधिकरणम् त्रैलोक्यमन्तर्भवतीह यस्मिस्तस्पारमेष्ठ्यं पदमध्यतिष्ठत् ॥ प्रजापतिस्तंतु वितायमानं त्रयीमयं यक्ष इति प्रतीयात् ॥ १ ॥ [शत. ४ कां.४ प्र.ना.] तै. प्रा.१ का ४प्र.६. प्रजापतेर्यप्रथम स्वरूपं तश्चानिरुक्तं हि ततो निरुतम् ।। स्शत्तचतुर्धा प्रविमसमीक्षे मूलं व सत्यं च पशुं च यज्ञम् ॥ २॥ भाणा इमे तत्र गतास्तु वाचस्तेजांसि ते ज्योतिपि मानसे स्युः॥ पते त्रयः संमिलिता इहात्मा प्रजापतिः स प्रथितः स यज्ञः ॥ ३॥ माणो मनो वागिति मूलरूपं वागेव सत्यं द्विविधं सदिष्टम् ।। लोकाश्च वेदाश्च पृथक् त्रयस्ते मा नु लोका अमृता नु वेदाः ॥ ४ ॥ लोका:-यभूर्भुवःस्वस्तदियं त्रिलोकी स्थौल्याच सौम्याच ततोऽपि सौक्ष्म्यात्।। पृश्यन्तरिक्षथुविभागतोऽपि स्थौल्याञ्च सौक्षम्याच ततोऽतिसौम्यात् ५॥ भूरादिकं तत् विक्रमन्तरन्तः पृथ्व्यादिकं स्यात्तु बहिहिस्तत् ।। स्थूलन तु स्थूलमथातिसूक्ष्मेणोहातिसूक्ष्म समतामुपैति ॥ ६॥ यावद्धनं तत्गृथिवीस्वरूपं तेजो धुरूपं प्रत्तपत्स्व मायम् ।। यस्पन्दते यत्पवते तदन्तस्तदन्तरिक्ष त्रिपु लोकयन्ते ॥ ७ ॥ घेदाः-स्तोमो यजुश्चेत्यथ सामऋक् च रथन्नरं नाम वृहच तद्वत् ॥ विद्यात्रयीयं मयते तदनं ताः प्राणकल्पा अमृताहि वाचः ॥ ८ ॥ विधात्रयी साम यजुश्च ऋक् च अय्यां हि भूतान्यस्त्रिलानि सन्ति । [शत, १०।३।१] प्रयीन्तु विद्यामिह सत्यमाहुः तत्तायते सत्यपितो हि यज्ञात् ॥६॥ [शत. ६।४।२] वेदत्रयी बागियमस्ति सर्वा घेदास्त्रयो यावति तावति स्यात् ।। प्राणात्मयज्ञोऽयमथास्य योनिर्यशस्य वेदात्रय शाशयश्च ॥ १०॥ 1 यशो हि वेदाशय एप योनिधदत्रयस्येत्यथवा वदामः ॥ विद्या विधातुस्त्वियमाशयेऽस्मिन् शेते विधातुस्तत एप यशः ॥११॥ [शत, ५।४।७] वेदैहि यज्ञ तनुते यजुमिस्त्वनेऽथ ऋग्भिस्वथ सामभिस्तु । यक्षस्थ रूपं क्रियते प्रयस्ते वेदास्नयीरूपमथैप यशः॥१२॥ घेदयी बागियमस्ति तत्र प्राणः स वाचैव तया त्रिलोकीम् ॥ उत्पादयन् विक्रमते त्रिधातो त्रिविक्रमो विप्पुरतः स उमः ॥ १३ ॥ • प्रजापति एप वितायते यद्यज्ञः । ते. प्रा. ।। ४।६ ।। 1 यज्ञो वै विष्णुः । स देवेभ्य इमां विवाति विचामे येपामियं विशान्तिः । इदमेव प्रथ- मेन पदेन परपार । अधेदमातरि द्वितीयेन दियमुत्तमेन एताम्मे वैर शामै वितुर्यो विशान्ति विश्मने ।।

·(४४) दिय मदोपथन महायतेमान्तरिक्षमामोदिममाग्निगा य॥ पृथ्यी चितोऽग्निर्मदुधमसि पीतरिक्ष तु महामतं स्यात् । १४ ॥ यायन्महोत्थं समाचां समुन्द्रो महायनं माम समुद्र २० ॥ अग्निस्यामापां यशुगं समुद्रसपा समुद्राद देवलोकाः ॥ २४ ॥ सुन्दांसि तानन्यपशानि या लोकाध लोकाननु घायमात्मा एक ग्रान्सायमतः शरीरी पृथक् समुद्रः वियत समः ॥१६॥ यशपु यह सयोऽधिकही उपुक्योऽग्दसु तमत् ॥ पातिकमासिकमेप संयमरा यथादानि महामनं तत् ॥ १७ ॥ घायुश्च पञ्चाधिगतोऽस्ति देवान महसदुषधं प्रतिपादयामः ।। पाण्यायतेऽशीति यशामहोप तयमयों भुवमग्निराम् ॥ ३ ॥ अचन् मापये चरतीद सोडकोशीनि सानोति ततोऽयमाम अशीतिर यरहानभोका मोऽकः स उत्तिष्ठति नियमु ॥ १६ ॥ प्रजापतिर्यायदयं पुगसीद् भूतानि भूत्या म यमय वितः प्राणा हि यायन्त इमान्यभूयन् भूमागि भूनेतामगुरुरे १६०५ प्रजापतिः सोऽश मदन पृथ्वी भूतम्मत दिध पप देना। संभृत्य तद्भूतरसं हि तेजहोनामिपाय म महानयर्ति ॥ २१ ॥ संघसरं यत्परिपच्यतेनं महदय समय ग्राघुरस्मै । इन्द्रःप्रजेशः स महांस्ततोऽभूत् तह यतं सधि महाप्रतं स्यात् ॥ २२ ॥ महायतं यत् तदहा प्रसिद्धं तदनमदं यहतीसहस्रम् ॥ श्रशीतयस्ता प्रभवन्ति तामिमहास्थमायायत इत्यहि ॥ २३॥ प्रत्येकमावहतीपु पनिशदक्षराण्येव तदक्षरंतु चिराडिहाग्निः स दशाक्ष: शत् त्रीण्यत्र तत् पष्टिशनान्यहानि ॥ २४ ॥ प्राणो हि नस्माद् युदतीसहनान् संपद्यमानात् परतोऽस्ति सोऽयम् प्रशामयो ब्रह्ममयोऽयया स्थारस देवतास्माऽध्ययाऽमृतात्मा ॥ २५ ॥ अग्नियः स्पादिह चौयने यो चोधियोऽनी गरुडः मुगणः ॥ हानि चास्येह वयोविधानि संवत्सरोनाम प्रजापतिः सः ॥२६॥ सस्यते तस्यासोऽत मागान्महत्तदुषधं प्रतिदयामः । रसं तमस्याप्यनुयात्युचा च साम्ना च भूयो पजरति चाग्रे॥२७॥ लोके पिलो न महानतं तनाद्धा विलेमहदुषयमेतत् ॥ अनि तु पश्यामि सरप प्रारमा रमा भूत्याग्निमपात पते ॥२८॥ कसामयोरन यजापपीतियनुस्तदानित्य द्वि ते भवेताम् ॥ उत्पद्यते यन यजुर्नवीन तक च सामापि नये भवेताम् ॥ २६ ॥ सूर्ये प्रीं तायदाहरामो यन्मएडलं भाति महन् तदुक्थम् । यहोप्यतेचिस्तु महानतं तद्यन्मए डलेऽस्मिन् पुरूपोऽस्ति सोग्निः ॥३०॥ "भूमिः पूर्वाह्न दिघि देव ईयते यजुदे तिष्ठति मध्ये अन्दः ॥ "सामवेदेनास्तमये महीयते दैरशून्यस्त्रिभिरेति सूर्य: ॥३१॥ (तै. सं ४१३१११ भाप्ये श्रुतिः) ·( ४५ ). इत्येवमन्यैयंदुदाहृतं प्राफ तत् कल्पनामात्रमसारमुक्तम् ॥ घेदैरशन्यस्त्रिभिरेप सूर्यः प्रातश्च सायञ्च दिवा च ननम् ॥ ३२ ॥ प्रय्येच विद्यातपतीयमेपा यो मण्डलेऽस्मिन् पुरुषः स मृत्युः। यहीप्यतेऽचिस्त्वमृतं तदेतमत्वेष मृत्युझियतेऽमृतस्थः ॥ ३३ ॥ "अन्तरं मृत्योरमृतं मृत्याधमृतमादितम् ॥ मृत्युर्विधस्वन्तं यस्ते मृत्योरामा विवस्वति" ॥ ३४ ॥ तदर्चिपरतत्पुरुषस्य चैतद्यमण्डल सा भवति प्रतिष्ठा । उक्थे महत्येव महायतं स्यादग्निश्च सर्वत्र तथेति विद्यात् ॥ ३५ ॥ अग्निदिधाऽस्त्याहयनीय एकः प्राणश्चितेऽग्नौ सति धीयतेऽग्निः ।। .यचीयतेऽग्निः सहिवाग यजुर्यत् स पूरुषोऽस्मिन् पुरुषाश्च सप्त ॥ ३६॥ चत्वार प्रात्मा पुरुषा अथ द्वौ पक्षावर्थकः पुरुषोऽस्ति पुच्छम् ॥ तैः सप्तभिर्यः पुरुषः स एकः प्रजापतिः श्रीभिरमुष्य शार्थम् ॥ ३७ ॥ कलामयोजिमणं कदाचित् से नाभमन्यस्य तयोश्च नानम् ॥ अग्निस्तु वागनमतः स गच्छत्युत्क्रम्य तृप्तिं कुरुते परस्य ॥ ३८ ॥ चित्तस्य वाचश्च य उत्तरोत्तरिक्रमः स यज्ञो मत ऐतरेयके ।। मनोऽस्ति याची मनसोलि वागियं प्राणस्य यशस्य हि ते सुवर्तनी॥ ३६॥ खेभ्यः परावाहितचैत्ततेजो रुद्धं विरुद्धं चरदस्तिताधीः ॥ अस्तित्वधाकल्पकवस्तुधर्मो वेदोऽथ वेदोद्भवद्धि यशः ॥ ४० ॥ सोमोऽमृतं सोम विना कृत नखं सोमेन सोमो यदि हन्यते बलात् तस्मिन् सहस्थग्निरुदेति सोमजो यतः सहो यज्ञमिम प्रचक्षते ॥ ४१ ।। • अग्नौ कृतोऽग्नित्यमुपैति सोमः स धाग्निरद्वान् म्रियते स सोमः॥ (वृहजाबालोप. २ प्रा.) अग्निश्च सोमश्च विपर्ययेते यतो मिथो यज्ञमिमं वदामः॥४२॥ प्रजापतिस्तायत एप यशःप्रजाःप्रजातास्तत पय सम्॥ (तै. बा. ११४६) य तमेघान्वखिला इदानीमपि प्रजायन्त इति ब्रवीमि ॥५३॥ (शत. ४ का.म.ग्रा.) प्रजास्तु देवा वसयोऽ रुदा एकादश द्वादश चादितेयाः ॥ चापापृथिव्यौ च तदित्थमेते देवानखिशादमे प्रसिद्धाः ॥४४॥ प्रजापतीन्द्रौ च यपदकृतीन्द्री प्रजापतिः सोऽनु वपदसतिर्वा ॥ अचराविध तथाश्विनौ चा धावापृथिव्यौ च मतानि पोहा॥४५॥ • मानेरमृरानिप्पत्तिरमतेनाग्निरेयते । श्रम व हविः क्लुप्तमग्नीपोमात्मकं जगत् । सर्वशक्तिमयः सोमो सः शनिमयोऽनलः । ताभ्यां संपुटितं तस्मादश्वविश्वमिदं जगत् २ अग्निरूप भवस्येप यावत्सीय परामृतम् ॥ यावदग्यात्मकं सौम्यममृतं विसमत्यधः ३ अतएव हि फालानारकिरूगा ॥ यावशदहनश्चोर्धमधमारपावन भवेत् ४ भाधारशयायधृतः कालाग्निरयमूर्ध्वगः । तथैव निम्नगः सोमः शिवशतिपदास्पदः १ महमाबालोपनिषदि द्वितीयमाणम् । ॥

·ऊर्ग वा यदो कामति वामगृहात् नाभ्यामुमायामत एप ताभ्याम् ।।
भस्त्यूर्ग गृहीता य इदानमत्ति स प्राणितीहोर्जयतीदमेतम् ।। ७३॥
प्राणानयोहरक्रमणेऽप्यगृहादूजय ते तेन च ते गृहीते ।।
ऊजीयमेयोर्जयतीह लोके स एषी प्राणिति सोऽन्नमत्ति ॥ ७४ ।।
अन्योन्यतस्तानि ततो गृहीतान्येका समयात्मनि सोनपत्य ॥
तदनमस्मिन् प्रतिपद्यमानं सर्वेऽपि देवाः स्युरनुप्रपना 1001
" स प्राणोऽभवन्महान् भूखा प्रजापनि ॥
भुमो भुमच्या वित्वा यत् प्राणान् प्राणयन, पुरि ॥ ६॥"
प्रजापतेनश्यति यावदुत्क्रमे संवर्धते तावदिम दिवौकसः ।
तन्मध्यतः सर्वमिदं हितऽदधु माएं तथा च तयोर्जमादशीम् ।।७।।
अग्नी चिंतऽग्निस्तु निधीयते यः प्राणः स पाचि मनितिष्ठतीह।
स गार्हपत्याहयनीयधिप्रपारमको चिराडग्निरिहास्ति यश. ॥ ७ ॥
इदं शिरोऽय तु इयतेऽनं देवेभ्य भ्पः शिरसि स्थितेभ्यः ।।
यो दिदेवानमतः स यो यद्धयते तेन परोऽस्ति यशः ॥ ७ ॥
यषिञ्च पश्यामि स एप सयों यज्ञः गृथग्यस्तुतगस्ति सिद्धः।
प्रत्यर्थमिद्धाग्निपु हूयतेऽनं देवेभ्य पस्यो हि तनोऽस्त सोऽधः ॥८॥
सूर्यश्च यशः पवनश्च यज्ञरे योऽग्निः स यक्षः पुरुषोऽस्ति यशः ।।
नापिलो तददं विलोके घरवस्ति यत् किन्तु न सोस्ति यक्षः॥१॥
अनिश तायत ५ यशः तिष्ठते चाहरदर्नियुदर ।
स्वर्गस्य गत्य किल यामनं यहन च स्वमुपैति नित्यम् ।। ८२॥
मार्गश्च संवत्मामध्यवर्ती या परं दीधितिमण्डलान्तः ।।
स्वर्ग. सपवाहवनीय एक वेदाः समुद्रा इति वा अयः स्युः ॥ ३ ॥
दि. प्रसिद्धा भवनीद यन्ने पश्चार्द्धस्था अनुगाईपत्यः ।।
पूर्वार्द्धम चाहनीयकुरद्धा निणे तत्र च दक्षिणाग्निः ॥४॥
सपए सधोऽपरगाहपत्या चेद्यन्तमन्वईति पश्चिमं सः॥
अभ्यस्तु तमादयनीयकुण्डः प्राच्या तयोर्मध्यगता च घेदिः ॥ ५॥
वेद्यां च दी. प्रभवन्ति पुएंड मामि देया इह स्विजास्युः॥
वैचोऽयमात्मा यजमान उतो ह्यन पुरोडाशचपास्यसोमाः ॥८६॥
मध्येऽधिएमाग्नय इत्धमते दशाग्नयो नाम थिएट् स एकः ।।
योऽनिस्तु तमाहवनीयनामा तस्मिन् समस्ता इह देवताः स्युः ८७n
यया शरीरं पुरुषेऽस्ति पेटिः शिरस्तु तत्राहनीयकुएड ॥
धिएयग्नयो हृद्यथ गाईपत्यो योन्यादिनाभ्यन्तकृते प्रदर्शEn
योनिप्रदेशस्त्यिद गाहपत्यः स्थानामिरस्याहवनीयकुण्डः ।।
प्रादेशमास्त्यिह योऽस्ति गर्भो विष्णुः स उतोच सास्ति वेदिः ८६॥
हि पृथ्वी प्रथमास्ति दिनपश्चिमे तिष्ठति गाईपायः ।।
प्राच्या दिशि स्वाहयनीय एप प्रयते यत्र व सोमरश्मि ॥१०॥

·४३४
माण
Heuntainthitune
अं.
चौः
tortuni
३ पृष्ठे
१
१
6
१
६
१/०
AC
m
त
७
m
Iny
8
P
1

·पृथ्वी समनापि च गाहगत्यो द्यौः सूर्यवत्याहय यकुण्डः ॥ धिप्रयाऽन्तरिक्षं तदिहास्ति दिर्यस्तत्र यस्तदिदं तु विश्वम् ॥ ६१ ॥ यशः स्वयंभूरिह कश्चिदारले जुहोत्ययं सर्वहुदात्मनीदम् ॥ तस्माच ऋक् साम यजुश्च जो ततः प्रवृत्ताः सकला हि यशाः ॥ २ ॥ प्राणो हि वाचा मनाला च भारितो यशस्वरूपं तनुतेऽथ यज्ञतः।। प्राणस्य यो जायत श्राश्रयः पृथक् स चित्यभूतः स पशुईिरएमयः॥३॥ स्थूलस्तु भूतैः कृतरूपमेतत् पश्यामि यत् स्थाप्णु चरिप्णु वेदम् ॥ देहोपि लोमत्वगसृङ्मुखाव्यः पशुस्तदन्तनिहितोऽस्ति सत्यः ॥ ६४ ॥ यज्ञो न चेत्स्यान पशुः क्वचित्स्याद् यशोपि लोऽयं पशुभिः कृतः स्यात् ।। पशुन चेत्स्यान भवेत्स यज्ञो योन यमं त्वयजन्त देवाः ॥६५॥ इति यज्ञाधिकरणम् । अधिदैवतमध्यात्मं च यज्ञो व्याख्यातो गोपथे पू० ४ प्रपाउके-"श्रयं धै यज्ञो योऽयं प्राणः परते । तमेत ईप्सन्ति ये संघरसराय दीक्षन्ते ।.. । अयं धै लोको गृहपतिः । अस्मिन् वा इदं सर्व लोके प्रतिष्ठितम् ॥ १॥ चन्द्रमा चै ब्रह्माऽधिदेवं, मनोऽध्यारमम् । श्रादित्यो वा उद्गाताधिदेवं चक्षुरध्यात्मम् । पर्जन्य श्रादिन्यः ॥ अग्नि होताधिदैवं वागध्यात्मम् ।। पायुर्या अध्वर्युरधिदैवं प्राणोऽध्यात्मम् । होत्रका प्राधेदवम् अध्यात्मम् १) गृहपतिः प्राण. २. होता अग्निः चाकू श्रादित्यः चक्षुः ४ अध्ययुः । वायुः चन्द्रमा चातुर्होत्राधिकरणम् । यद्दीप्यते ज्योतिरदः परोदियो विश्वस्य पृपु यदिस्त्रिलोकतः ॥ यस्थ प्रतापात् तपनास्तपन्त्यमी श्रास्मान एषोऽस्ति विभुःप्रजापतिः॥१॥ ब्रह्मा मनस्तत्परितः प्रवृत्ताः प्राणा प्रतैः सहितः स यशः ।। स्तोमास्तु यशाहविभागभूताः पट् ते प्रियन् पञ्चदशादयः स्युः ॥२॥ मनोमयः प्राणमयः स वाङ्मयः प्रजापतितरितो पितायते ॥ [तै, प्रा.१ का.४ प्र.६ अ.] तमेव यज्ञ प्रयदन्ति हयते स्तोमेप्वहः स्मरमायशेपसंपदे।। ३ ।। स्तोमा इमे ब्रह्मण एव तस्त्र प्रारणास्तथाप्येषु नमन्ति पट्सु॥ भूचन्द्रयोधीतुरहस्कराम्योर्यास्य तेजांसि सहस्यितानि ॥४॥ तान्येच तेजांसि पृथा मपन्ति होवृणि पञ्चेति हि पञ्चयमाः ॥ पृथक प्रवृत्ताः सकलैस्तु यज्ञैरेकोऽस्ति नः स गतो ममात्मा ॥५॥ माणः ३) उद्गाता प्रार: ५० ग्रह्मा मनः ·6. ॥ श्रद अहः 39 o अपक्षयः . (५०) ब्रह्मास्ति नाभावथ पश्चयशा नोंमेषु दृष्टासामनुप्रवृत्ताः ।। प्राणाः परेपामपि तन मेदुः प्रजापतिः सर्वविधोऽम्ति यशः ॥६॥ [ की. वा. १३ ना.१६.] यद्दोश्च भूयान् भयितुं प्रजापतिमात्मकोऽयं पशहोतनामगात् ।। श्रात्मानमेको दशधा व्यधादसौ तेभ्यः स देवानसुरान् ससर्ज ह ।। सत्यान्नोर्ध्वाधरदक्षसव्याभिमुव्ययमुख्यविवृद्धिनाशाः ।। लोकत्रयं सत्यमथानृतं दिक् स्फुटाः परद्वन्द्वगता हि भावाः ॥ ८ ॥ [ते. बा.२ का.२.१-१६ अ.] प्राणान् विधायायतनं त्रिवृन्मयान् प्राण जुहायात्मनि चन्द्रििण ॥ यीय्ये तु वीर्य स यतोऽजुहोत् ततः मदेव देवा अगश्च जशिरे ॥ ६ ॥ यः पार्थिय. प्राण इमं तमाहुस्तत्र विवृत् प्राण इसीह देयाः ।। सर्वेऽसुसम्तजनिता भवन्ति तदग्निहोत्रं दशहोतृक्लुप्तम् ।। १० ॥ १ऊया. नाणा: - उदयः श्रतो देवाः २ अवाञ्चः प्राणा:%D राभिः तिरोभार अतोऽसुराः ३ पूर्वपक्ष पाप्यायनम् धता देवा ४ कृष्णपक्ष. रात्रिः श्रतोऽसुराः ५ दिया प्राभिमुस्यम् अतो देवाः ६नक्तम् रात्रिः 7 चैमुख्यम् अतोऽसुराः ७ सत्यम् सत्ता तो देवाः ८ नृतम् रात्रिः नाशः अतोऽसुराः ६ दक्षिणभागः सहकार: श्रतो देवाः रात्रिः तिरस्कारः अतोऽसुराः देवास्तु सत्येन च दक्षमागे यलक्षपक्षे च दिवा तयोः।। प्रारधास्थैस्त्वनृतेन सव्येऽरक्षीणपक्षे निशि चासुराः स्युः ॥ ११ ॥ श्राप्यायिता ऊर्वत एव देवाः शुक्लाश्च सत्य किल चीर्यवन्तः॥ मृद्धाश्च कृष्णा अनृतं त्वयाञ्चः प्रध्वंसितास्ते हासुरा भवन्ति ॥१२॥ स्तोमोऽतृणत् पञ्चदशस्तु मध्ये स्तोम तमनश्यं त्रिवृतं ततस्तो।। पूर्वापरौ चाभवतां तु पक्षौ पूर्वे तु देवा अपरेऽसुराः स्युः ॥ १३ ॥ [तै. ना.२२२३] इत्थं प्रिवृत्स्तोमगताः परेपि चतुर्विधद्वन्द्वमया विभागाः॥ सूर्याग्निसंवन्धयशादभूवन सूर्योग्निहोत्रं तत उच्यतेऽयम् ॥ १५ ॥ [शत. २ कां.३.१६ शत ११३१] सर्वं च देवा असुराश्च सर्व प्रत्येककाये निवसन्ति जुतः ॥ तत्रात्मपुष्ट्यै प्रचरन्ति देवा मात्मापत्या असुराश्चरन्ति ॥ १५ ॥ निवृत् प्रायः पार्थिवोऽग्निः। एकविंशः प्राण मादिस्यः ॥ (ते. ग्रा.) निवृदग्नि । पयश इन्द्र । सप्तदशः प्रजापतिः । एकविंश मादित्यः । हिरण्मयमहः । राजती ज्योत्स्नी रात्रिः । यायसी कृष्णारात्रिः । . अद: १० सव्यभागः - .

·( ५१ ) पञ्चय देवाः प्रभवन्ति देहे दिशोऽग्निवायू तपनश्च सोमः ॥ सोमा मनोऽकोऽक्षिधागिहाग्निः श्रोत्रंदिशः प्राण इहास्ति घायुः॥ १६॥ प्रेो भवेच्छेय उत्तात्मनो यद् दृष्टं श्रुतं चिन्तितमयमुक्तम् ॥ तद्दचक्लृप्तं विपरीतमेणं तत्पाप्मना विद्धमसुर्यमाहुः ॥ १७ ॥ अग्निस्तु रक्षोन इतीय नासुरः प्राण प्रभुः संभवतीह कहिचित् ॥ द्वैधं यथाऽन्यत्र तथा न दृश्यते प्राऐ श्वसन जीवति सर्वदैकधा ॥ १८ ॥ प्रजापतरात्मन एव देवा श्रादित्यवाय्चग्नय उद्बभूवुः ।। देवात्रयस्ते विभवन्ति विश्वं तेषां हुतात् संभवतीह सर्वम् ॥ १६ ॥ [ते. प्रा. २१२६] प्राणाय गात्राय च चक्षुपे चाग्निवायुसूर्या इह जुह्वति स्त्रम् ।। अग्निर्यधात् माणफुलानि वायुर्गात्राणि चक्षूपि रविः ससर्ज ॥ २० ॥ [ते. प्रा. २१११६] श्रात्मा मनोबुद्धिमयोऽत्र चक्षुस्तदिन्द्र श्रादित्य इह प्रयुक्ते ॥ घागन्य प्रात्मा तु शरीरमेतद् वायोरथ प्राण इहाग्नितः स्यात् ॥ २१ ॥ इत्येवमेकेऽथ परेऽन्यथाहुः प्राणः शरीरेऽन्तरितोऽग्निभूः सः ॥ प्राणाश्रयो वायुवशस्तु कायो वहिस्तु कायाद्रीयजन्म चक्षुः ॥ २२ ॥ प्राणाधिनाभूतमिदं मनोऽपि प्राणेन तेनात्र भयेद् गृहीतम् ।। यानीन्द्रियाण्यत्र च यानि भूतान्येतानि सर्वाणि तदग्नितः स्युः ॥ २३ ॥ स्पर्शोऽयमुष्णोऽग्निनियन्धनोऽस्मिन् देहेऽस्ति चेत् प्राणिति तावदेपः॥ अग्नी प्रशान्ते नु न तत्र चेपा न चेतना नापि तदिन्द्रियाणि ॥२४॥ अग्नौ च निर्याणमिते शरीरे रसादिभूतान्यपि नोद्भवन्ति ॥ उद्भूतभूतान्यपि घिनसन्ते प्रवर्तने तर च पूतिगन्यः ॥२५॥ भूतेभ्य एभ्यस्तु शरीरमतिराशीर्षका पादतसागसंस्था । संपवते यायुवशेन वाय: सब्धं च दृब्धं च समस्तमङ्गम् ॥२६॥ पायुर्विधा रेतसि डिम्भयुग्मं करोति वायोनिसिलाजवेष्टा ॥ घायुमकोपाद् विषमत्यमझे स वायुरीटेऽत्र शरीरयष्टौ ॥२७॥ अयो शरीरस्य यदस्ति रूपं तत्तच्चरीराबहिरेति दूरे ॥ तस्मिन् हि चक्षुनिहितं शरीरं तद् दृश्यते चक्षुरिदं यदामः ॥२८॥ सूर्यस्य रश्मिः प्रतिपद्य कार्य प्रत्याहतो मिन्नगतिः स तिर्यक ॥ प्रत्यङ्गविन्दुप्रतिमूर्तिफ्लुप्त्या चक्षुप्यपूर्वो कुरतेऽगसंस्थाम् ॥२६॥ इत्थंध गोरेप हुनादमापामभूदमीपनि हुतानि चेत् स्युः ॥ नि.मा.२१॥ रश्मितदान प्रनिधातमेयान कायतो गौन च यस्तुदृष्टिः ।। ३० ।।

·चक्षुप्यदो भाति शरीरमस्मिन् प्राणास्तदिग्धं प्रितयं सहास्ते ॥ प्राणोन चेत्स्यान तनुन चक्षुस्तदा भवेत् तेन तदग्निहोत्रम् ॥३१॥ गौरग्निहोत्रंदितमग्निमिद्धा प्राणादपानाश समद्धंयन्ती । ते.वा.शिद अग्नेश्च हुत्यैन समस्तमेतत् संपयते स प्रथमोऽस्ति यशः ॥ ३२॥ अजायताथो दशदोतृतश्च तुदाता स देवासुरएपानन्तरम् ।। • देयामुराणामयमिन्द्र यातदेवेश्चनुमिनिता वभूयह ॥ ३३ ॥ रवटा च मित्रश्च पृथयमयतां द्यावापृधिन्यो पृथगध देवा ।। चत्वार एतेऽजुवुः समेताः सोमोम तेषां गृहपस्तदासीत् ॥ ३४ ॥ एक पिशायतनो वीरं तमिन्द्रमेपामएजत् सुराणाम् ।। इन्द्रोदयेऽध्यारुरहुश्च देवाः संग दि वीय्येण तदिन्द्रियेण ॥ ३५॥ भूमि प्रतिष्ठाऽग्निरयं दिशो धौरवटा तु सां विकरोति सर्वम् ।। मित्रश्च वीर्य प्रददाति मोमे प्राणोऽयमादिश्य रहस्यचन्द्रः ॥३६॥ प्रतिष्ठयैघ प्रतितिष्ठतीदं छन्दोभिराच्छादनमेति दिभिः । स्पष्ट्रा लभेताङ्गविभागसिद्धिं मिण चानोति पलं स यशः ॥ ३७ !! संवत्सरं तर ऋतून प्रजाः पशूनिमांश्च शोकानयमस्य जायत ।। इन्द्रोऽयमात्मास्य जगत्मशासितुस्लम गधेयानि भवति पञ्चभिः ॥३॥ संयासरोऽग्निः स हि पञ्च होता तनाश्विनौ द्वौ चणश्व रुद्रः॥ वृहस्पतिश्चेति सदधिनः स्युस्ते सप्तविंशायतनं व्यचायन् ॥३६॥ ततो बभूवुः पशवः सममा दुर्वादयः स्थावरजङ्गमा ये ।। येऽप्रापिनो वा प्रभवन्ति पृथ्वी पृष्ठोपरिणात् पशयस्त उक्ताः॥४०॥ धौरन्तरिक्ष पृथिवी च सूर्यो वातश्व यशः सह पइमिरेतैः॥ पड्ढोतृतामेप जगाम धाता तस्मादृतो. फ्लसिरियं प्रवृत्ता ॥४१॥ इन्द्रोऽर्यमा चा सलु सप्त होता महाहविः सत्यहविस्त्ययास्थ ॥ अविस्यपाना उ अचिस्य चित्तोऽनाधृष्य एयाप्रतिधृष्य एषः॥४२॥ विधाय तत्रायतनं त पत स्तोमं त्रयस्त्रिंशमिमा प्रतिष्ठाम् ।। होतारमायार्यमणं वहौपुः स चार्यमा या इति अन्ति ॥४३॥ (२. ना. २१३१५ धावापृथियोरितरेतरेशाभूत संततिशत एप तस्मात् ।। तो चहेद्धव्यममुच सद्भया दियोऽपि वृष्टिर्भवतीद भूमौ ॥४४॥ सर्वेऽपि लोका इत्तरेतरेण संतानित्ताः सन्ति यतस्ततस्ते ॥ भन्योन्यभोगाय भयन्ति स भूमेः स्वरायान्ति दियश्च भूमिम् ॥ ३५॥ * एवैको वैजननायामिन्द्रः । (ते. प्रा. ।।।६) ·सोमः वीर इन्द्रः २१ . . चतुहीं पृथ्वी | द्यौः स्वष्टा मिनाया- | तारः प्रतिष्टा प्रदेशःरूपाणि चिर्वार्यम्। पञ्चहो नास वृह दस्रःवरण रुद्रः स्पतिः | ८ . अग्निः च रणो वा पशुमान् २७ तारः। श्य: . इन्द्रः मथ.सर्वेपा अन्त द्यौः पृथ्वी | सूर्यः | वातः यज्ञा धाता तुमान् तार: रिक्षः सप्तहो महा सत्य अचित्त्य अचिरय अनाप्रति तारः हरिः हविःयास्पः चित्तः धृष्यः धृष्यः श्रयमाव | संतननम् ३३ गृहपति ७ एतानि सन्त्राणि निरन्तराणि भवन्ति पञ्चापि कृतानि देवैः ॥ प्रजापतिः सोम उताग्निरेवं धातार्यमा होतृतयैपु क्लुप्ताः ॥ ६ ॥ मुख्यैरमीभिः सममृत्विजोऽन्ये तेपांध्रुवस्तत्र प्रजेश्वरेण ॥ चक्रुःप्रजा-सोमतोपधीश्चाग्निना पशून् धातृवशाद् ऋतूंश्च ॥४७॥ अथेन्द्रतोचार्य्यमतोऽपि लोकान् मिथःसमस्तान् समतन्वतेमान् ॥ सोमेन चेन्द्रो जनितोऽग्निना चासुरा इतस्तत्पशयश्च नुन्नाः ॥ ४८ ॥ अपीन्द्रियं पुष्यति सप्तहोता म्वर्गाय हेतुः स च पञ्चहोता ॥ सोमो यशस्तेन यशःप्रतीवाद्यक्षं चतुतृतया प्रपन्नम् ॥ ४६॥ [ते. २।२।८] यदेव किञ्चित् क्वचिदस्ति तचतुर्दोतार एभ्योऽधि च यज्ञनिम्मितिः॥ नेभ्यो विनासृष्टिरिहास्ति काचन प्राप्तोऽस्ति यज्ञोऽपि न तैर्चिना कचित्॥५०॥ द्यावापृथिव्यात्मकसृष्टिरेपा यज्ञश्चतुहाँतृतयास्ति यतृप्तः ॥ श्रादित्ययायग्नय एप चन्द्रो होतार पतेऽत्र भवन्ति नित्याः॥५॥ पञ्चेह भूतानि भवन्ति तेऽन्ये होतार उक्तास्तत एप यज्ञः ॥ स्यात्पञ्चहोता पडिहर्तवः स्युहातार इत्थं स परोस्ति यशः ॥ ५२ ॥ भूर्लोकमारभ्य तु सत्यलोकावधि प्रतीता इह सप्तलोकाः ॥ होतार एते तत एप यज्ञः स्यात् सप्तहोताऽन्वयनाय तेपाम् ॥ ५३ ॥ प्रजापतिः कश्चिदिदैप आत्मा दिग्भ्यो दशभ्यः परिक्लप्तमूत्तिः ॥ आत्मानमात्मन्यमितं जुहोति यहोःस भूयान् भवति प्रजामिः ॥४॥ प्रजापतिर्य पुरुपं ससर्ज तयाग्निराविश्य तमत्तुमैच्छत् ॥ दहोत ने देप ततः स यज्ञानात्मस्पृतस्ताननुहोत् प्रजेशः ॥१५॥ तत्रैप थापोमय एक ऋत्विक् प्रजापतिःस्वं दशधा विधाय। प्राणं जुहावैप ततः प्रकीर्णान्यगानि सर्वाणि मुहुर्वभूवुः ॥१६ आदित्यवाय्याग्निसुधांशवस्ते स्युत्विजश्चानु प्रजापति तम् ॥ होतार एते पुरुषस्य चत्वार्यगान्युपौदन स परोऽस्तियःn ७ ·(५४) पञ्चत्यिजस्तै पश्यो यभूयुस्तेऽद्वान्युपोहनिद लोमचम्म । मांसास्थिमजश्च तथर्तवः पट् त धम्मान सहजः स्वकाले । ५८ ॥ सप्तत्विजः प्राणमया यतस्तेऽहोपुस्ततः सप्त बभूवुरस्मिन् ॥ प्राणा हि यागादय एयमन्ये सप्त त्यगाद्याः स हि सहोता ॥ ॥ "सात पयः प्रनिहिताः शरीरे सप्त रक्षन्ति सदमप्रमादम् ॥ . सप्तापःस्वपतो लोकर्मायुस्तत्र जागृतो अस्वामी सत्रासदौ च देवो । ६० ॥ [य. वा. सं. ३४१ ५५] यथायमा ध्रियते स यशःप्रजापतिस्तिष्पति तस्य नामौ॥ अन्तःप्रविष्टः स समानमास्ने शास्ता जनानां प्रतरामणीयान् ॥ ६१ ॥ सर्वाणि शुक्राणि प्रजाश्च सर्वाः सर्वे च होतार कभूताः ॥ सर्व चतुर्होतृविशिष्टयशास्ते संपदं यान्ति हि तम देवैः ॥ ६ ॥ प्राणस्त्रिवत पञ्चदशेन तृमा पक्षावभूतामपरश्य पूर्वः ।। द्वन्द्वान्यभूवनपराणि चास्मिन् प्रजापतिस्तेन दशावमागात् ।। ६३ ॥ दशाहुतीरन्यभवत् पुरस्ताद् दैवी ततः संपदिहासुरी छ । मोक्षाय देवी यतते तु संपद् यन्धाय संपत् प्रभुरासुरी स्यात् ॥ ६४ ॥ यावदल सा लमंतऽत्र दैयो तावत् स विद्यासु भग्निविष्टः ॥ यावयलं चालभतासुरीयं तायत् स उत्साहमुपैति धृष्टः ॥ १५ ॥ स एप यशःप्रयमः समन्ताद् ब्रह्माणमाश्रित्य भयत्यजत्रम् ॥ अर्थविशायतने विधत्ते सोमश्चतुर्होतृविधेययशम् ।। १६ ॥ देवासुराणामुभूदिहेन्द्रो देवाश्च तं पर्यविशन समन्तात् ॥ ति. मा.२।२।१० श्रादित्यरुदा यसपश्च विश्वदेवाश्च साध्यांगिरसश्व दिश्च ॥ ६ ॥ संवत्सरं तत्र ऋतून प्रजाः पशुनिमांश्च लोकानयमभ्यजायत ।। इन्द्रोऽयमात्मास्त्र शरीरशासितुस्तै गधेयानि भवन्ति पञ्चभिः ॥ ६॥ शरीरसंवत्सर एप इन्द्रतो चितायते तन्मय एव जायते ।। यान्यस्य पर्वाण दिनैश्च राषिभिः पक्षश्च मासैरयनैश्च तान्यपि ॥६॥ याश्च मजा ये पशवोऽत्र ताश्व ते चन्द्रस्प तस्यात्मन पर कल्पिताः॥ प्रजारसारकप्रमुखाम्प्रधानतः शरीरधर्माः पशवस्तु लोमवत् ॥ ७० ॥ नाभिस्नु पृथ्यो ध्रियते शिरो द्यौस्तान्तरिक्ष हृदयं त्रयस्ते ।। लोका शरीरे त इमे तदिन्द्रयार्थे नि तन्त्रमुपाचहन्ति ॥ ७९ ॥ सौरोऽपि चान्द्रोप्यथ पार्थियोपि संवत्सरोऽत्रात्मनि साजते सः॥ चार वा मनश्चाथ रथन्तरं या हय मातापितवद्भवन्ति ॥७२॥ संवत्सरे ये च विकारमायाः पश्च मासेरयनरहोमिः ॥ तैरप्यमुप्यैव भवन्ति भोगा अध्यात्ममिन्द्रस्य शरीरमर्तुः ॥ ७३ ॥ पुत्रादयो गोऽश्वगजादयो याऽऽस्मय सम्बन्धमिहोपयन्ति । ते ते घ लोका अभयन्ति तस्यात्मनःशरीरं पृथिवी नु लोकः ॥ ७ ॥ .

·.
( ५५ )
इन्द्रस्य चात्मा निहितः परस्तात् स पञ्चहोता स सुवर्णकोशः ॥
रजोवृतःसा वसुधान्यमाणं विराट् सुराणामिदमायुरेयाम् ॥ ७५ ॥
पवर्तयोऽस्मिन् क्रमतो विशन्ति सोमस्य चाग्नेश्च विपय्ययेण ॥
पलस्य हानिश्च बलस्य वृद्धिः पर्यायतस्तेन भवत्यमीपाम् ।। ७६ ॥
ततः परस्तादिद सप्तहोता प्रवर्तते तेन शरीरनिटाः ॥
प्राणास्तु देवानुपयन्ति देवा विस्तमहं प्रतिपूरयन्ति ॥ ७७ ॥
एकोऽयमात्मा तत इत्थमेतरध्यूढयज्ञैः परिवर्तमानः ॥
सहय वाचा मनसा च फ्लुप्तः प्राणेन संपन्नतमो विभाति ।। ७८ ॥
.
तदित्थमात्माध शरीरमेतद् द्यावापृथिव्यावथवाऽधवान्यत् ॥
यदेव किञ्चित् परिदृश्यते तत् संपद्यते पञ्चभिगेच यः॥ ७६ ||
पतैहि पश्चैव भवन्ति यज्ञा येभ्यो जगच्चक्रमिदं प्रवृत्तम् ।।
देवास्तदिन्द्राः पशवोऽनमेषां तेषां विकारा गतयश्च तैः स्युः ।। ८० ।।
देवाश्च ये या पशवस्तु ये वा नैभ्योऽतिरिक्तं किमपि प्रतीमः ॥
प्राणा हि देवाः पशवस्तु वाचः प्राणाश्च पाचः सह विश्वमेतत् ॥८॥
द्यावापृथिव्योतिरेतरेणाभूत् संततिशत एच तस्मात् ॥
इतोवद्देद्धव्यममुत्र सद्भ्यो दिवोऽपि वृष्टिर्भवतीह भूमी ॥ २२ ॥
सर्वेऽपि लोका इतरेतरेण संतानिताः सन्ति यतस्ततस्ते ।।
,अन्योन्यभोगाय भवन्ति सर्व भूमेः स्वरायान्ति दियश्च भूमिम् ॥ ८३ ॥
स तायते चाहरहस्तु यशः संतिष्ठते चाहरदः स यशः ॥
स स्वर्गगत्यै तमिमं च युंक्त स्वर्ग ततः सोहरहः प्रयाति ॥ ४ ॥
पञ्च.त्मयशाः प्रकृतिस्थिता ये तेभ्योऽध्यकल्पपन्त विधेययज्ञाः ॥
पर्वद्वयादति च मासि वर्ष वऽथ पर्वत्रयतोऽथ वर्षात् ॥५॥
आदायहोरात्रमुखप्रवयं यदग्निहोत्रं तदिहाह्निक स्यात् ॥
तत्रैकऋत्विर दशदातृपलप्त्या प्रकल्पितं यज्ञमिमं वदन्ति ॥८६॥
स मासिका पक्षमुखप्रवत्यों दर्शस्तथा यः खलु पूर्णमासः ।।
अध्वर्युरग्नीदपि नाम होता ब्रहानि चत्वार इहाजः स्युः ॥ ८ ॥
ऋतुत्रयस्य प्रमुखे चतुभिर्मासैस्तु यहोस्ति स पञ्चहोता ,
पूर्वश्चतुर्भिश्च सह प्रतिमस्थात्रा च पञ्चविज वाहुरस्मिन् ॥ ८ ॥
धर्षे प्रययोऽयनयोर्मुखेद्विः स वार्षिक: स्यात् पशुवधयक्षः ॥
पूर्वैश्व मैत्रावरुणेन चास्मिन् पड्ढोतृवत् पद पुनत्विजः स्युः॥८६॥
चेत् प्राह्मणाच्छस्यथ नेष्टपोत्रच्छायाकमैत्रावरुणास्तथाग्नीत् ।।
द्वोता च सप्तविंज आचान्ति संवत्सरादो सहि सोमयज्ञः ॥१०॥
संवत्सरोऽन्योऽययवास्तथान्ये भवन्त्य॒तुर्मास उताहरिस्थम् ।।
पतेऽग्नयस्तेषु हुतादमीषां पलं ऋतूनामपि तत्समं स्यात् ॥११॥
अन्ये तु यज्ञाः सकला श्रीपां विकारभूतान ततःपृथक स्युः॥
एक दशद्वाऽथ शतं सहनं चाहा तु सोमस्य विभाजकं स्थान् ॥१२॥

·. पदग्निराधीयन श्प यशो यशानभूतो न नतः पृथक स्यात् ।। यास्त्याविरमा १६ पञ्च सोऽग्निविधीयते पञ्चमिरेव य॥ य एप यात्मास्ति शरीरनिष्ठः समानुषो नाम तनोऽनिरिहः ॥ नंपाद्यते यात एप आत्मा देवस्तनो लोकगतीः स याति ॥en योपु यापद्धतीह धीर्य नायत् स तोकेषु समेत भागम् । मानश्च सायं च पात्र शोकेऽग्निहोत्रहत् सोऽनमुपादीत ॥ ५ ॥ यजेत वश यदि पूर्णमासं पक्षेस पक्षे लभतेऽनभोगम् ॥ चतुर्यु मासपु चतुर्यु चातुर्मास्यं यजन् भोगामहाते सः ॥ १६ ॥ पहाभेः स पद्मि पशुपन्ययालो वर्षे स वर्षे यदि सोमयाजी ॥ शते शतेऽन्देप्ययमग्निधिद्वा शाश्नाति कामं न च वा स कामम् ॥ ६७ ॥ न यकृत् तदमुष्य चारमा समानुपोऽमुत्र हि न स्वतन्त्रः ॥ स्यात् कमविद्यावशतः स उच्चायचेपु भावेषु बलाद्विरुपः ॥ ॥ होतार एतेषु भवन्तु सप्त या पट् पञ्च चत्वार इमे दशैव वा ॥ सवे चतुर्दोतृतथैव भापिता भवन्ति तस्येन्द्रतयेन्द्रकल्पितुः ॥ २६ ॥ उपसंहारः। अमूर्त कालो रविसीटनाशौ सृष्टिस्वदः स्यात् प्रलयस्तु गतिः॥ मूर्ती तु कालो भवतोऽग्निसामावग्निरत्वहोराभिरय तु सोमः ।। १०० । अपि द्विधाऽग्निः स नं च सत्यं सत्वहः स्यातमस्ति राषिः।। द्यावापृथियौ नददश्व राबिस्तत्रादरिन्द्रोऽग्निरयं तु रातिः ।। १०१ ॥ स्तोमा अहान्यत्र विभलिरहा रास्ततो यश इनश्च दृष्टिः ।। तस्मादहोगतेय सृष्भिवस्यहोरात्रमयो विधाता ॥१०॥ यमा अहःस्वाहवनाद् भवान्त राज्यो ।रभागाय भयन्ति चाहाम् ॥ यस्माच यशाद्भवतीह सर्व तस्माददोरावरतेय सृष्टिः ।। १०३ ।। प्रजापतिर्थश इती हि यशादभूत् प्रजाष्टिारिति स्म वृक्षाः। तेना'यहोराकृतैव सृष्टिःसिद्धा यतोऽस्तु भवन्ति यशाः ॥ १०४॥ राथन्तरी रानिरियत्यहर्यत् तहाई सर्वस्यन्तरोऽग्निः ।। वृहत्तथाहित्य इदैव तेजोदय हुतं या इति दुवन्ति ॥ १० ॥ "हद्रधन्तराभ्यामिदमेति युक्तं यद्भुतं भविष्यवापि सर्वम् ।। ताभ्यामियादग्नीनाधाय धीरो दिबयान्यज्जुहुयान्नकमन्यत् ॥१६॥ पेना.२५ अ. प्राणी हि यज्ञः पवते तु योऽयं तद्वर्तनी चाइच मनश्च पलुप्ते ।। चाचा च यज्ञो मनसा च वृत्तो मनस्त्वदो वागियमस्ति रूपात् ॥ १०७ ॥ . । अाग्नेयो चै रात्रिः । ऐन्द्रमहः" इति (नै प्रा.२ । ११३॥111)

·मनस्त्वहः स्यादथ वाक् तु रात्री ताभ्यां हि यज्ञोऽथ ततः प्रजास्ताः॥
मजायमाना अपि यक्षतस्ता भवन्त्यहोरात्रत एव जाताः॥ १०८॥
.
तावदिवा यावदियन्ति देवा राषिस्तु सा यावदिमेऽसुराः स्युः॥
देवासुराभ्यां भवतीह सर्व तस्मादहोरात्रकृतैव सृष्टिः॥ १० ॥
देवा अहःसन्त्यसुरोस्तु रात्री देवासुराभ्यामिह दैववादाः ॥
यां सृष्टिमिच्छन्ति हि निर्विशेष तामप्यहोरात्रत एव विद्यात् ।। ११० ॥
अहर्वियद् रात्रिरियं पियत्तद् व्योमेत्यहोरात्रमिति ह्यभिन्नम् ।।
व्योम्नस्ततो यां प्रवदन्ति साष्टिं तामप्यहोरात्रत एव विद्यात् ॥ १११ ।।
निमित्तमह्नो रविरस्त्यसौ सन् रात्र्यानिमित्तं तु रवेरसत्वम् ॥
तेनास्त्यहासयसती च रात्री तस्मान्न भिन्नः सदसत्प्रवादः ॥ ११२ ॥
प्राक्कर्मोदयतो हि यस्य मिथिलादेशे शरीरोदयः।
थीविश्वेशदयोदयाच समभूत् काश्यां सुविद्योदयः॥
राक्षा प्रीत्युदयादभूजयपुरे संपत्तिभाग्योदयः।
सिद्धस्तन्मधुसूदनात्तु विदुषोऽहोरात्रवादोदयः ।। १ ।।
इतिवृत्तं सदसद्धा, जो वियद्वाऽपर तथावरणम् ।
अम्भोऽर्मतमृत्यू बाऽहोरीनो देवसंशयौ ग्रेह्म ।
पते द्वादशवादाः शालेऽस्मिन् ब्रह्मविज्ञाने ।
थ्रयन्ते, तत्रायं पादो नवमोऽत्र संपूर्णः ॥ ३ ॥
इति मधुसूदनविद्यावाचस्पतिप्रणीते ब्रह्मविज्ञानशास्त्रे द्वादशवादे
नवमोऽयमहोरात्रयादः संपूर्णः ॥६॥