·No text on this page.

·DONATED TO TTD CENTRAL LIBRARY

·No text on this page.

·Gaekwad's Oriental Series
Published under the Authority of
the Maharaja Sayajirao University
of Baroda. .
General Editor:
B. J. Sandesara, ,
M.A., Ph.D.
No. CXXXI
परमेश्वरविरचितं
-
१ वीणालक्षणम् ।
२ वीणाप्रपाठकः।
२

·No text on this page.

·THEMAHARAJA
vĪNĀ LAKSANA
Ву
PARAMEŚVARA
and
VĪNĀ PRAPĀT HA KA
Works on Indian Music
Edited by
J. S. PADE, M.A.,
Bhandarkar Prizeman,
Research Officer,
Oriental Institute, M. S. University of Baroda.
Published with the subsistence grant of the Sangeeta Natak Akadami,
New Delhi.
MANERSITY
SAYAJIRAO
BARCOLA
सत्य शिवसुन्दरम
ORIENTAL INSTITUTE,
BARODA
1959

·Printed by Ramanlal J. Patel, Manager, The Maharaja Sayajirao
University of Baroda Press (Sadhana Press ), Near l'alace Gate,
Palace Road, Baroda and published on behalf of the Maharaja
Sayajirao University of Baroda by Dr. Bhogilal J. Sandesara,
Director, Oriental Institute, Baroda Jan. 1960.
Price Rs. 3–50 np.
Copies of this work Can be had from:
Secretary,
Sangeet Natak Akadami,
70 Regal Buildings,
New Delhi.

·FOREWORD It gives me great pleasure to introduce to the students of Indian music two small works viz., (1) Vīņālakṣaṇa of Parameśvara edited from a single worn-out palm leaf manuscript in grantha script and (2) Viņaprapathaka edited from a single paper manuscript in Devanāgari script, both preserved in the library of the Oriental Institute. Viņālakṣaṇa with Viņāprapathaka is indeed a valuable addition to our printed texts on ancient Indian music especially because texts devoted to Viņā are very few in Sanskrit and Vīņālakṣana is unique among them as it exclusively deals with Viņā and its fingering. It is really a difficult task to edit such a text from a single manuscript. But Shri J. S. Pade has done it with great care and has given necessary com- *parative data in his scholarly Introduction and footnotes. The Sangeet Natak Akadami, New Delhi, was pleased to sanction a grant of Rs. 10,000/- for publication of the following six volumes on music, dance and dramatics from Mss. preserved in this Institute. Accordingly, the following works have been undertaken for publication in the Gaekwad's Oriental Series of the M. S. University of Baroda. (1) Rāgatattvavibodha of Srinivasa, (2) Sangitacūļāmaņi of Kavicakravarti Jagadekamalla. (3) Rasakaumudi of Srikantha. (4) Rāgamālā of Meşakarņa, Râgamālā of Jivarājadikşita, and Rāgamālā of Sankarşaņa. (5) Nộtyädhyāya of Asokamalla, (0) Viņālakṣaṇa of Kaviſārdüla Parameśvara. Out of these Rāgatattvavibodha and Sangitacūļāmaņi were published as Nos. 126 and 128 of the G. O. Series and Viņālaksana along with Viņaprapāthaka is published here as no. 131 of the same series. I take this opportunity to express our thanks to the Sangeeta Nataka Akadami for the generous grant given for publication of such rare works on Indian Music. Oriental Institute, Baroda, 27-11-'59. B. J. SANDESARA Director.

·No text on this page.

·CONTENTS १ वीणालक्षणम् । I Introduction iii-viii •. 2 Text I-25 ... I ... ... ... 9 II ... ... १ स्वरस्थानकथनम्। २ स्वरविशेषकथनम् । ३ तालनिर्णयकथनम्। अङ्गुलिचमत्कारकथनम्।... ५ मेलकर्तृकथनम् । ६ मेलरागकथनम् । ४ 13 ... 16 ... ... 21 3 Index of half verses 26 २ बीणाप्रपाठकः । I Introduction 33-37 : 39-60 2 Text .. १ वीणालक्षणम् । ... 39 २ वाद्याध्यायः। 45 3 Index of half verses .. 6r

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥
॥ वीणालक्षणम् ॥
॥ परमेश्वरविरचितम् ।।

·No text on this page.

·INTRODUCTION I 2 The text of Viņālakṣaṇa is based upon a single ms. deposited in the library of the Oriental Institute, Baroda. The details of the ms. are as follows :- Place of deposit : Baroda, Oriental Institute. Acc. No.: 10010(a). 3 Title : Viņālakṣaṇam. 4. Author: Parameśvara. 5 Date ; Undated. 6 Folios : 6. 7 No. of lines in each foljo : 7. 8 No. of letters in each line : 45. 9 Material : Palm-leaf. IO Script : Grantha. II Style : Written in one uniform handwriting. 12 Size : 15" X 1". 13 Condition: Worn out and moth-eaten. The mss. of this work are very rare and are not found recorded even in the Catalogus Catalogorum of Aufrecht. 2. Out of 106 verses of Vīņālakṣaņa nearly 74 verses have been found quoted in the Bharata Koşa compiled by Sri M. Rāmakſșņa Kavi Tirupati-195r. All those quotations have been utilised for the study and reconstruction of the text; and the variants are all noted in the foot-notes. 3. The learned compiler of Bharata Koşa appears to have merely copied out verses of Viņālakṣaṇa as he found them in his own ms. without giving his corrective suggestions wherever necessary. The following instance will be sufficient to prove the above statement. 4. Bharata Kosa P. 629 reads Vīņālakṣaṇa IV. 3 as follows:- ध्रुवे च त्रिपुटे सप्त चतुर्दश हठे ध्रुवे ।। आदावष्ट चतुस्त्वेके मठू झम्पे कला दश ।। This verse lays down the mātrās of the eight famous Tālas. Rūpaka Tāla is wanting in this text while the word gt standing for agro appears twice i.e. in a and b. Dhruva Tāla consists of fourteen mātrás; and therefore, the reading of the word sê in b is correct while that in a is absurd ; as it does not consist of seven måtrâs. The ms. of Viņālakṣaṇa rightly reads yet for seg a which means that Rūpaka Tála consists of six mātrās. The scribe possibly could not understand the meaning of the word ged and consequently mast have replaced ·(iv) it with the words are a in the ms. without caring for the sense. The compiler of Bharata Kośa copied it faithfully without suggesting any correction. 5. The ms. utilised for preparing this edition is moth-eaten with the result that many words are missing in the text. All the 74 verses quoted in Bliarata Koşa have been utilized in filling up the lacunas caused by moths. Lacunas in the remaining 32 verses have been filled up by me with exact words very few of which may possibly be corrected with the help of other mss. of the text. 6. The variants according to Bharata Koşa have been given in the footnotes. The reading of the ms, has been retained in the text wherever it is found correct. The variants according to Bharata Koşa have been suggested in the brackets wherever the text of the ms. has been found corrupt. The author: 7. The author of this small work on Viņā is Parameśvara. He has given his own account in the last two verses of the text. According to it he had descended from the Samkşti Gotra of the Bhäradvāja Gana according to Kātyāyana and Laugākṣī, and was proficient in Jyotiņa, Silpa, Āgama, Mantra, Tantra and Dravida Tantra. He had realised the Kundalini Suşumnā also The colophons of the fifth and sixth chapters indicate that he was a poet and possessed the title of Kaviśārdūla. He appears to be a Saiva as he has praised Lord Siva in the form of Viſādhara Dakşiņāmūrti in the introductory verse. 8. According to Bharata Koşa he was the resident of Cidambara and flourished in the 18th century. (cf. Bharata Koşa P. 355%: 2000 ofert चिदम्बरप्रान्तवासी| Introduction Page XXV. It is a modern work written about 1750 A.D.”) The compiler of Bharata Koşa has not given any evidence to support his statement. The name of the author indicates that he must have been a Malbāri Brāhmaṇa. The name Parameśvara is more common in Malabar than any where else. 9. Parameśvara, the author of Goladīpikā, the commentator of Aryabhatiyam, Mahābhāskariyam, Laghubhāskariyam, Laghumānasain etc. is different from our author as he belonged to Bhärgava Gotra according to Nilakantha who in his Bhāşya on Aryabhatiya observes :—37197407047 stofa: 42***: 1 etc. and lived about 1430 A.D. (cf. Go!adipikā of Sri Parameśvara, Ed. by T. Ganapati Šāstri-Trivandrum 1916-Preface.) No more information about the author is available. There is no evidence in this work to prove his proficiency in Jyotişa, Silpa, Agama etc. The present text consisting of 106 verses fails to support his title Kaviśårdūla. His weakness in coirposition and grammar is displayed in the text at many places. However he has expressed the whole subject in a lucid and simple style. <3 10.

·(v) II. 2 The author has mentioned the names of six authors in the text, namely I Agastya, 2 Hanumān, 3 Nārada, 4 Yajñavalkya, 5 Citrasena and 6 Tumburu. I Nothing is known about Agastya's contribution to Samgita. Hanuman is the author of Harumatsaṁhitā or Āñjaneyasamhitā. 3 Pañcamasārasamhitā, Nāradiya Śikṣā and Nāradasambitā are ascribed to Närada. 4 Yajñavalkya is the author of Yajnavalkya-Sikşā. 5-6 About the contribution of Citrasena and Tumburu nothing is known. Tumburu is known to be the author of Nățakageyalakṣaṇa. Out of these six authors three namely Añjaneya, Nārada and Tumburu are mentioned in Sangitaratnākara as authorities on Sangita. (Sangitaratnākara I. I. 15.20 ). The names of Agastya, Hanumān, and Nārada are quoted in our text to support the statement that salvation can be obtained by the knowledge of playing on Viņa. The names of Yājñavalkya, Närada, Citrasena, and Tumburu are quoted in connection with Kalyāṇi mela Räga ; Bhairavi mela Rāga and Toţi mela Rāga ; Pantuvarāli mela Rāga; and Samanta mela Rāga respectively. The citation of these names and the way in which they are cited do not show any sign of their influence on the present text and the author. The author has treated the subject of Viņā, its fingering, 15 Melas, 34 Rāgas etc. as it was in practice in his own days in South India which has been famous for her eminence in fine arts. (cf. तत्र दाक्षिणात्यास्तावहुनृत्तगीतवाद्याः कैशिकीप्रायाश्चतुरमधुरललिताङ्गाभिनयाश्च । तद्यथा। दक्षिणरय समुद्रस्य तथा विन्ध्यस्य चान्तरे ।। ये देशास्तेषु युजीत दाक्षिणात्यां तु नित्यशः ।। Nāțyaśāstra, Vol. II. (G. O. S. ed.), 13.41. The text : 12. Texts merely devoted to Viņā are very rare in Sanskrit literature. Mānasollāsa, Sangitaratnākara, Rasakaumudi, Caturdandiprakāśikā etc. have treated the topic. But Viņālakṣaṇa of Parameśvara exclusively deals with Viņā and as such is a unique work on the subject. Works like Viņāprapāțhaka are mere compilations. The importance of this work in Sangita literature can be very well proved by the fact that Śri M. Rāmakļşņa Kavi, compiler of Bharata Koşa, had to quote 74 verses out of 106 in his Koşa as authoritative on the subject. 13. The work is divided into six chapters. The first chapter begins with the salutation of Lord Siva in the form of Viņādhara Dakşiņāmūrti who is worshipped as a great teacher of music both instrumental and vocal. The author has further described Vipä having seven strings. The four upper strings ·(vi) used for playing the music are significantly called Mandra, Madhyama, Tāra and Anumandra respectively. The three strings below are useful for twanging with the little finger for the purpose of the drone and for rhythm. There are 24 Säris or frets placed underneath the playing strings. 14. The svaras are seven r'iz. I Şadja, 2 Rşabha, 3 Gāndhāra. 4 Madhyama, 5 Pañcama, 6 Dhaivata and 7 Nişāda. Out of these seven svaras Rşabha is of three kinds-1 Dviśruti, 2 Catuhśruti and 3 Şațśruti; Gāndhāra is of three kinds--I Suddha-gāndhāra, 2 Antara-gandhāra and 3 Sadhāraņagāndhāra; Madhyama is of two kinds-1 Suddha Madhyama and 2 Prati Madhyama; Dhaivata is of three kinds-1 Dvißruti, 2 Catuḥśruti and 3 Satśruti; and Nişāda is of three kinds--I Suddha, 2 Kaiśya and 3 Kākali. Thus, there are 16 svaras. They are accommodated on the 12 Sāris or frets as shown below:- (1) Sa, (2) Ri-2, (3) Ri-4, Ga-Suddha, (4) Ri-6, Ga-Antara, ( 5 ) Ga- Sādhāraņa, (6) Ma-Suddha, (7) Prati Madhyama, (8) Pa, (9) Dha 2, ( 10 ) Dha-4, Ni-Suddha, (11) Dha-6, Ni-Kaisya, (12) Ni-Kākali. The 24 Sūris are useful for Aroha and Avaroha of the above mentioned 16 Svaras. 15. The second chapter mainly deals with the classification of Rāgas. Rāgas having all the seven svaras are known as Sampūrņa and are of one variety only. Those having six svaras are called $ādava which can be of six varieties by omitting six svaras excepting Şadja. Those having five svaras are known as Audava and are of 15 varieties by omitting two svaras out of six at il time. These three types of Rāgas are again sub-divided into nine varieties viz. I Sampūrņa-Sampūrņa, 2 Sampurna-şadava, 3 Sampūrņa-Audava, 4 $adava-Sampūrna, 5 Şādava-$ādava, 6 $ dava-Andava, 7 Audava-Sampūrņa, 8 Audava Sadava, 9 Audava-Audava. 16. The author has described cight famous Tülas in the third chapter. They are as follows :- Jāti Mātris Caturasra 14 10 6 Name of the Tāla 1. Dhruva (Ādā cautāla) 2, Mattha ( Sulphaka ) 3. Rūpaka (Dādara ) 4. Jhampa 5. Triputa 6. Hatha ( Cautāla) 7. Ekatāla 8. Aditāla IO Misra Tryasra Klanda Caturasra 7 14 4 8 Each of these eight Tálas is of five varieties viz.

·(vii) I. Catasra 2. Tryasra 3. Khanda having Laghu = 4 mātrās. 3 ) 5 4. Miéra 7 5. Sankirna 9 Our author has, however, described each Tāla only in its well-known common variety. 17. In the fourth chapter the author has described the fingering of the Viņā and the ten kinds of Gamakas namely i Honmu, 2 Pratīhāsa, 3 Simhāvalokana, 4 Māru, 5 Viți, 6 Nokku, 7 Patta, 8 Orikå, 9 Gamaka, 10 Sphuritam. Out of these 10 names, (1) Māru or Jāru, (2) Nokku, (3) Pațța or Pațţu are Telugu names; while Honmu, Viți and Orikā are to be identified. 18. The author lias described 15 important melas in the fifth chapter. They are :- 1 Mālavagaula, 2 Nāța, 3 Sriraga, 4 Kalyāņi, 5 Sankarābharaṇa, Bhairavi, 7 Kāmbhoji, 8 Pantuvarāli, 9 Mukhāri, 10 Varāli, 11 Todi, 12 Vega. vähinſ, 13 Bhūpāla, 14 Sämanta and 15 Gaula, 19. The sixth chapter deals with Răgas derived from the various melas. The author has here treated only 35 popular Rāgas derived from the work: important melas. They are as follows:-- Mela Ragas 1. Mälavagaula ; I Nādanāmakriyā, 2 Regupti, 3 Rämäläri, 4 Saurāştra, 5 Mālavi. 2. Bhairavi: 1 Rſtigaula, 2 Anandablati, 3 Jayanti. 3. Kambhoji : I Nāța-Arabhi ( Karanji. Dvijāvanti, 3 Surați, 4 Suddhasăveri, 5 Non Yadukula, 7 Kedaragaula. 4. Sriråga :- I Kāpi. . Mam wrivati, 3 Uśāni, 4 Athäņā, 5 Vasdati. 5. Todi:- I Ābhiri, 2 Punnāgavasāli. 6. Kalyāni : I Sāranga. 7. Vegavāhini - I Velāvali. Sankarābharaṇa :- I Nilāmbari, 2 Navaroja, 3 Byāgada, 4 Bilahari, 5 Kedāra, 6 Kurañji, 7 Kannaņā, 8 Arabhi, 9 Udayacandrikā, 10 Pūrņacandrikā. Thus it will be seen that the author has described all the relevant topics in this small work of 106 verses exclusively devoted to Viņā. The work is highly useful for the beginners in the subject. w . 20.

·(viii) 21. Before concluding I must thank Dr. B. J. Sāņdesarā, the Director of the Oriental Institute and Dr. U. P. Šāha, the Deputy Director of the Institute for the facilities and every sort of help given by them in editing this work. I am also thankful to Pandita Venkataramana Šāstri, of the Oriental Institute, Baroda for preparing the transcript of the worn out manuscript of Viņālakṣaṇa. I am also obliged to Pandita Rāghavan Nambiyāra and Pandita Venkataramaņa Šāstri of the Oriental Institute for their help in filling up the lacunas in the last two verses by suggesting exact readings. My thanks are also due to the Manager of the University Press for his hearty co-operation in printing this work very neatly and carefully. ORIENTAL INSTITUTE, Baroda. 18-6-1958 J. S. PADE.

·॥ श्रीः ॥ परमेश्वरविरचितं वीणालक्षणम् । प्रथमोल्लासः। (गुरवे नमः। विद्यावल्लभमानन्दमयं देशिकदेशिकम् ॥ अर्धनारीश्वरं देवं वीणाधरमुपास्महे ॥ १ ॥ 1 अर्धनारीश्वरे नारीस्वरूपं सरस्वत्या वर्तत इति विद्यावल्लभत्वमुक्तं हस्तयोश्र वीणापुस्तक परिग्रहों वर्णितः । वीणाधरदक्षिणामूर्तिः । प्रतिमालक्षणानि । तदेव वामपादेनोत्कुटि(स्कट)कासनसंयुतम् ॥ पूर्वहस्तद्वयोर्वीणाधृतं युक्त्या द्विजोत्तम ॥ शेष प्रागिव कर्तव्यमेतद्वीणाधरं भवेत् ।। अंशुमद्भेदागमे पञ्चसप्ततितमपटले। ऊर्ध्वाधो मध्यकटको तस्यां सर्पकरावुभौ ॥ वीणा तु दक्षिणे वाग्रेऽदक्षिण कटकः स्थितः ॥ दक्षिणे कटकं चोरुस्थितायां विनिवेशयेत् ॥ उत्तरकामिकागमे एकपञ्चाशत्तमपटले । तदेव वामपादेनोत्कुटिकासनसंयुतम् ।। पूर्वहस्तद्वये वाणा चेत्तद्वीणाधरं स्मृतम् ॥ शिल्परत्ने द्वाविंशपटले । कटकं दक्षिणं हस्तमधोमुखं तदुच्यते ॥ वामहस्तं तु कटकमूर्धवक्त्रं तदुच्यते ॥ तन्त्री निवेशयेदूरुकाग्रे दक्षिणपादक ॥ .

·वीणालक्षणम् । नादे लय( वीणादेश्च )परिज्ञानान् मोक्ष इत्येव सूचि(त्रि )तम् अन्तरं (रा) (मोक्ष )दा न स्यादिति वीणामुपादधे ॥ २ ॥ प्रमाणीकर्तुमेवेदं धत्ते सामिपुस्तकम् ॥ इत्येवागस्त्यहनुमन्नारदादिभिरादृतम् ॥ ३ ॥ तस्माद् वीणा(परिज्ञानान् मो)श एव न संशयः ॥ इत्यत्र भगवानेव प्रमाणं परमेश्वरः ॥ ४ ॥ ध्यायं ध्यायं महाविद्यां नादब्रह्ममयां( यी) हृदि । संग्रहीष्यामि वीणाया ल(क्षणं शा)स्वसम्मतम् ॥ ५ ॥ वामहस्तस्य कटके सव्यहस्तं तथोपरि ॥ ऊरुवाह्यं त्रिमानं तु करकोचे युगागुलम् ॥ दण्डायाममिति प्रोक्तं विस्तारं तु द्विमात्रकम् ॥ वा(ला)बुवक्त्रं तु षण्मात्रमुत्सेधं तु तदर्धकम् ॥ एतदेव विशेष तु शेषं पूर्वोक्तवद्भवेत् ॥ दक्षिणामूर्तिरेवं म्याच्छृणु मन्मथविग्रहम् ॥ पूर्वकारणागमे एकादशपटले। Elements of Hindu lconography. Vol. II P. II. Pages 145-146. 2cf. वीणावादनतत्त्वज्ञः श्रुतिजातिविशारदः ॥ तालज्ञश्चाप्रयासेन मोक्षमार्ग नियच्छति ॥ याज्ञवल्क्यस्मृतिः III. 4-115. 3 हनुमान्- हनुमत्संहिताकारः । हनुमत्संहिता आजनेयसंहितेत्त्युक्तं रघुनाथभूपेन (भरतकोश:-पृ. ७६७) आञ्जनेयो मातृगुप्तो रावणो नन्दिकेश्वरः ॥ संगतिरत्नाकरः--१.१.१७. इति संगीतरत्नाकरे सङ्गीतविशारदत्वनोल्लेखः । नारदः-पञ्चमसारसंहिता, नारदीयशिक्षा, एते नारदकृते। नारदेन गान्धारग्रामस्वरूपं सुष्ठूक्तम् । एष प्रामः स्वर्गलोक एब प्रयोगेऽस्तीति बहूनां मतम् । ( भरतकोशः पृ. ३२८) वायुर्विभावस रम्भाऽर्जुननारदतुम्बराः ॥ इति संगीतरत्नाकरे (१.१.१५) निर्देश उपलभ्यते । नारदसंहिता-Music. Quoted by Narayanadeva Oxf. 20ra. Narada. saṁhitāyām Catvārimśacchatarāganirūpaņa Burnell 6ob. Paricamasarasamhita L 322. 540. Catalogus Catalogorum Vol. I. P. 287. . 4 परमेश्वरः-शङ्करो ग्रन्थकारश्च । 5 भ. को. P. 630.- नादब्रह्ममर्याम्-मयष्टित्त्वात् टिड्डाणन् (पा. ४.१.१५) इति डीप् ।

·प्रथमोल्लासः । सुषुम्नानाडिसदृशे वीणादण्डे फणान्वि( यि ते ॥ तन्त्रीसप्तकमतासां मध्ये त्रिकमधोगतम् ॥ ६ ॥ 6 भ. को. P. 240,630; reads (a) सुषुम्न for सुषुम्ना, (b) फणायिते for फणान्विते । सुषुम्ना प्रपञ्चसारः । प्रथमः पटलः । ऊर्ध्वं तु मरुता नुन्नं तस्मादपि फलद्वयात् ॥ उभयात्मिक्यधोवृत्ता नाडी दीर्घा भवेदृजुः ॥ ७९ ॥ अवाङ्मुखी सा तस्याश्च भवेत् पक्षद्वये द्वयम् ॥ नाड्योस्तत्सन्धिबन्धाः स्युः सप्तान्या नाडयो मताः ॥ ८ ॥ ततो या प्रथमा नाडी सा सुषुम्नेति कथ्यते । या वामेडेति सा ज्ञेया दक्षिणा पिङ्गला स्मृता ॥ ८१ ॥ या वाममुष्कसम्बन्धा सा श्लिष्यन्ती सुषुम्नया ॥ दक्षिणवकमाश्रित्य धनुर्वक्रा हृदि स्थिता ॥ ८२ ।। वामांसजत्र्वन्तरङ्गा दक्षिणां नाडिकामियात् ॥ तया दक्षिणमुष्कोत्था नाडी या वामरन्ध्रगा ॥ ८३ ॥ अन्या धमन्यो या प्रोक्ता गान्धारी हस्तिजिहिका ॥ सपूषालम्बुषा चैव यशस्विन्यपि शङ्गिनी ॥ ८४ ॥ कुहरिति च विद्वद्भिः प्रधाना व्यापिका स्तनौ ।। काचिन्नाडी बहिर्वक्त्रा या मातुर्हदि बध्यते ॥ ८५ ॥ यथा तत्पुष्टिमाप्नोति केदार इव कुल्यया ॥ मातुराहाररसजैर्धातुभिः पुष्यते क्रमात ॥ ८६ ।। शब्दकल्पद्रुमः-सुषुम्ना- मेरुदण्डबाह्ये इडापिङ्गलानाडीमध्यस्थनाडीविशेषः । यथा । मेरोद्यप्रदेशे शशिमिहिरशिरे सव्यदक्षे निषण्णे ॥ मध्ये नाडी सुषुम्ना त्रितयगुणमयी चन्द्रसूर्याग्निरूपा ॥ इति षट्चक्रभेदः । शब्दकल्पद्रुमः- वीणा- सा तु सप्ततन्त्रीयुक्ता चेत् परिवादिनत्यिमरः । ध्वनिमाला इति जटाधरः । बामली विपश्चिका इति शद्वरत्नावली । घोषवती कण्ठकूणिका । यथा महा- भारते। ( ९-१३४-१४) सप्तर्षयः सप्त चाप्यहणानि सप्तमन्त्री प्रचिता चैव वीणा॥ तद्भेदा यथा । शिवस्य वीणा लम्बी । सरस्वत्याः कच्छपी। नारदस्य महती । गणाना प्रभावती। विधानसोहती। तुम्बरोः कलावती। चाण्डालाना - ·वीणालक्षणम् । श्लो. १० . कण्डोलवीणा चाण्डालिका च । तस्याजादीनां नामानि यथा तस्याः कायः कोलम्बकः । तस्या निबन्धनमुपनाहः । तस्या दण्डः प्रवालः । तस्याः प्रान्तवक्त्रकाष्टं ककुभः प्रसेवकश्च । तस्या मूले वंशशलाका कलिका कूणिकाऽपि च । तम्या वादनं कोणः । इति हेमचन्द्रादयः । सौन्दर्यलहरी-सुधाधारासारैः लक्ष्मीधरव्याख्या। अतश्च शिरस्थितसहस्रदलकमलान्तर्गतश्रीचक्रात्मकशशि- बिम्बमध्यास्थताया भगवत्याश्चरणकमलनिर्णेजनजलै: सुधामयैः साधकस्य सकलशरीरं सम्प्लाव्य पुनः भुजङ्गरूपेण आधारकुण्डं प्रविश्य मुषुम्नामवष्टभ्य सा भगवती म्वपितीति । यथोक्तं वामकेश्वरमहातन्त्रे। भुजङ्गाकाररूपेण मूलाधारं समाश्रिता ॥ शक्तिः कुण्डलिनी नाम बिसतन्तुनिभाऽशुभा ॥ अशुभा क्षणप्रभा विद्युनिभेत्यर्थः । मूलकन्दं फणाग्रेन द । कमलकन्दवत् ॥ मुखेन पुच्छं संगृह्य ब्रह्मरन्धं समाश्रिता ॥ पद्मासनगनः स्वस्थो गुदमाकुञ्चय माधकः ॥ वायुमूर्ध्वगतिं कुर्वन् कुम्भकाविष्टमानमः ॥ वाय्याघातवशादग्निः स्वाधिष्ठानगतो ज्वलन ॥ ज्वलनाघातपवनाघातरुनिद्रितोऽहिगट ॥ रुद्रग्रन्थि ततो भित्त्वा विष्णुप्रन्थि भिनत्त्यतः ॥ ब्रह्मग्रन्थिं च भित्त्वैव कमलानि भिननि घट ॥ महस्रकमले शक्तिः शिवेन सह मोदते ।। सा चावस्था परा ज्ञेया मेत्र नितिकारणम् ॥ इति ।। संगीतरत्नाकर :-- अस्ति कुण्डलिनी ब्रह्मशक्तिराधारपङ्कजे ॥ आब्रह्मरन्ध्रमृजुता नीतेयममृतप्रदा ॥ १. २. १२० कलानिधि:-टीका । तस्मिन्नेवाधारपजे कुण्डलिनीत्यन्वर्थतया सर्परुपिणी ब्रह्मशक्तिब्रह्मणोऽ सझोदासीनस्य परमात्मनः कर्तृत्त्वाद्युपहिताकारिण्यविद्याशक्तिः । सैव मूर्तिमती कुटिलाकारतया कुण्डलिनीत्युच्यते । आब्रह्मरन्धं ब्रह्मरन्ध्र नाम सुषुम्नाया अप्रं शिरसि सहस्रदलचक्रमध्यगं तत्पर्यन्तम् । ऋजुता गतेति। गुरूपदिष्टप्रकारेण यमनियमादिक्रमेण वायोरिडापिालयोः सञ्चारं निरुध्य तेन वायुना स वायुना (१) ब्रह्मप्रन्यो (न्यौ) सुषुम्नामूलरन्ध्राच्छाद( दि)नी फणामपसार्य तत्र प्रवेशितेन तेन ब्रह्मविष्णुप्रन्धीना क्रमाद्विभेदे सति कुण्डलिनी चाष्टवकता विहाय यदा ऋजुता प्राप्यते । ..

·प्रथमोहासः। चतुष्क( मूर्ध्वमा )गस्थं तासां संज्ञां विवृण्महे ।। आरभ्य पित्तलं( लां) तन्त्री मन्द्रमध्यमतारकाः ॥ ७ ॥ अनुमन्द्रो विशेषः स्यान्नादकालविभेदने । मन्द्रस्तु (मन्दरं ब्रू)ते मध्यमो मध्यमस्वरः ॥ ८ ॥ तारस्तूच्चम्वरं भू (ब्रू )यादनुमन्द्रोऽतिमन्दरः ॥ अधोगतं त्रिकं तालज्ञानार्थमुपयुज्यते ॥ ९ ॥ चतुर्विंशतिसं( ख्यास्तु सार्यस् ) त(त्र) स्वरान्तरे ॥ एतेष्व (तास्व )ष्टाष्टभेदेन त्रिस्थायिध्वनिभेदतः ॥ १० । लूतेन तन्तुजालस्य तत्र जीवो भ्रमत्ययम् ॥ सुषुम्नया ब्रह्मरन्ध्रमागेहत्यवरोहति ॥ १४८ ॥ जीवः प्राणसमारूढो रज्वां कोल्हाटिको यथा ॥ मुषुम्नां परितो नाड्यः कन्दादाब्रह्मरन्ध्रतः ॥ १४९ ॥ कन्दीकृत्य स्थिता: कन्दं शाखाभिस्तन्वते तनुम् ॥ नाश्च भूरितरास्तासु मुख्याः प्रोक्ताश्चतुर्दश ॥ १५० ॥ सुषुम्नेडा पिङ्गला च कुहरथ सरस्वती ॥ गान्धारी हस्तिजिह्वा च वारणा च यशस्विनी ॥ १५१॥ विश्वोदरा शङ्खिनी च ततः पूषा पयस्विनी ॥ अलम्बुषेनि तत्राद्यास्तिस्रो मुख्यतमा मताः ॥ १५२ ॥ सुषुम्ना तिसृषु श्रेष्ठा वैष्णवी मुक्तिमार्गगा ॥ कन्दमध्यस्थिता तस्या इडा मव्येऽथ दक्षिणे ॥ १५३ ॥ पिङ्गलेडापिङ्गलयोश्चरतश्चन्द्रभास्करी ॥ कमात् कालगतेहेतुः मुषुम्ना कालशोषिणी ॥ सरस्वतीकुहूश्चास्ते सुषुम्नायास्तु पार्श्वयोः ॥ ५५४ ॥ (भ. को.- भरतकोश :-रामकृष्णकविसम्पादितः--तिरुपतिः-१९५१). 7 भ. को. P. 240, 630, reads (c) पित्तला-पित्तलां for पित्तलं। (d) तारगाः for तारकाः। 8 (b) कार for काल। 9 (a) ब्रूयात् for भूयात् । (b) मन्दरं for मन्दरः । (c) तालं for ताल । 10 (a) संख्याकाः for संख्यास्तु । (c) एतास्वष्टा for एतेष्वष्टा। Co " " ·वीणालझणम् । तत्र तन्त्रीचतुष्केऽपि स्वरा (स्थानं) षण्णवतिः स्मृतम् ॥ द्वात्रिंशत् स्थानम(धिकं ) ली(नं तत्रैव सारिषु) ॥ ११ ॥ षड्डो (ड्ड) ऋषभगान्धारमध्यपञ्चमधैवतं (ताः) ।। निषादश्चेत्यमी संज्ञा (सप्त) (वीणा)त्र(ल )यगताः स्वराः ॥ १२ ॥ षड्ढे मयूरो वदति गावो मभर रम्भ )न्ति च(र्षभम् ) । (अजादिकास्तु) गान्धारं क्रौञ्चो नन्द(द)ति मध्यमम् ॥ १३ ॥ पुप्पसाधारणे काले पिकः कूजति पश्चमम् ॥ अश्वस्तु दै(धै )वतं रौति निषादं रौति कुञ्जरः ॥ १४ ॥ II भ. को. P. 240, 630, reads (b) स्थानं for स्वराः । स्फुटम् for स्मृतम् । (a) षड्डषर्भ for षडोऋषभ । (b) धैवताः for धैवतम् । (c) सप्त for संज्ञा । (d) लय 12 " for त्रय। 13-14 cf. षड्ज मयूरो वदति गवास्तु( गाव ) ऋषभभाषिणा( णः) ॥ अजादिकास्तु गान्धारं कौञ्चः क्वणति पञ्चमम् ॥ पुष्पसाधारणे काले पिकः कूजति पञ्चमम् ॥ धैवतं राषते वाजिः (जी) निषादं बृंहि( ह )ते गजः ॥ नारदीयशिक्षा Theory of Indian music by Bishan Sarup. Page 25. षड्जं वदति मयूरो गावो रम्भन्ति चर्षभम् ॥ अजाविके तु गान्धारं कौची वदति मध्यमम् ॥ पुष्पसाधारणे काले कोकिलो वक्ति पञ्चमम् ॥ अश्वस्तु धैवतं वक्ति निषादं वक्ति कुञ्जरः ॥ नारदीयशिक्षा 0. I. ms No. II826. षड्जो वेदे शिखण्डिः स्यात् ऋ(१)षभः स्यादजामुखे ॥ गवा( गावो ) रम्भान्त गान्धारं क्रौञ्चश्चैव तु मध्यमम् ॥ कोकिल: पञ्चमो शेयो निषादं तु वदेद्गजः ॥ अश्वश्च धेवता शेथः स्वराः सप्त विधीयते(न्ते) ॥ याज्ञवल्क्यशिक्षा ८-९. मयूरचातकरछागक्रौञ्चकोकिलदर्दुराः ॥ गजश्च सप्त षड्जादीन् क्रमादुच्चारयन्त्यमी ॥ संगीतरत्नाकरः १. ३. ४८. : :

·प्रथमोझासः । तन्त्रीनादम्तु षडुः स (स्यात् स्थानेषु ऋषभादि) काः ॥ स ऋषभस्त्रिविधः प्रोक्तो द्विचतुःषट्च्छ्रुतिक्रमात् ॥ १५ ॥ गान्धारोऽपि त्रिधा शुद्धान्तरसाधारणक्रमात् ॥ चतुःश्रुत्यृषभे शुद्धः ष(ट्)च्छूतावन्त(रःस्थितः ) ॥ १६ ॥ (साधा )रणाख्यगान्धारः पृथगात्मतया स्थितः ॥ पृथगेव द्विधा शुद्धमध्यमप्रतिमध्यमौ ॥ १७ ॥ पञ्चमोऽथ त्रिधा धैव( वो) त्रि( द्वि)चतुःषट्च्छृतिक्रमात् ।। (निषा दस्त्रिविधः शुद्धकैश्यकाकल्यभेदतः ॥ १८ ॥ चतुःश्रुतौ धैवते तु निषादः शुद्ध इप्यते ॥ (षट्च्छ्रुतौ) धैवते कैश्यनिषादोऽन्यः (पृथक् स्थितः ) ॥ १९ ॥ ततः (तार )षड्डस्वरश्चेति द्वादशामी विभेदतः ॥ एते (प्रो)क्तकमेणैव द्वादशाधोमुखाः स्थिताः ॥ २० ॥ आरोहा(द )वरोहाच्च सं(ज्ञामेषां विवृण्महे ।। सप्तस्वराणां भेदेन वीणायां षोडश स्वराः ॥ २१ ॥ 15 भ. को. P. 240, 630, reads (a) स्यात् for स । (b) ऋषभादिशाः for ऋषभादिकाः। 16 भ. को. P. 17 18 reads (b) द्विचतुः for त्रिचतुः । (a) चतुःश्रुति for चतुःश्रुती। 19 " 20 (a) तार for तत । खराः for खरः । (d) र्थिता & र्धिताः for स्थिताः । 21cd,, " ·वीणालक्षणम् । आरोह( प्रक्रम )द्वयभेदेन द्वात्रिंशद्भेद उच्यते ।। तन्त्रीचतुप्यो( प्केऽपि षड्जपञ्चमावष्ट ) गीयते (भेदिनौ) तत्राप्रसिद्धम्थानानि कतिचिद् वर्जितानि तैः ॥ २२ ॥ ॥ इति वीणालक्षणे स्वरस्थानकथनं नाम प्रथमोल्लासः ॥ 22ab भ. को. P. 240, 630. (a) प्रक्रम for आरोह । (c) चतुष्के for cd. चतुष्पो । (d ) भैदिनौ for गीयते । Between cd and ef भ. को. reads as follows:--P. 240, 630. मध्यमः षोडशविधः चतुर्विशतिभदिनः ।। निषादर्षभगान्धारधेवता इति वैणिकः ॥ अष्टाविंशोत्तरशतमाहत्य भवति । माहत्येति प्रकीर्तितः ॥ 22 ef. भ. को. P. 240 reads (b) च for तैः । १ षड्जः । २ ऋषभः द्विश्रुतिः । ३ ऋषभः चतुःश्रुतिः । ४ ऋषभः षट् श्रुतिः । ५ गान्धारः शुद्धः । ६ गान्धारः अन्तरः । ७ गान्धारः साधारणः । ८ मध्यमः शुद्धः । ९ प्रतिमध्यम: । १० पबमः । ११ धैवत: द्विश्रुतिः । १२ धैवतः चतुःश्रुतिः । १३ धैवतः षट् श्रुतिः । १४ निषादः शुद्धः । १५ निषादः कैश्यः १६ निषादः काकली । इति वीणायां षोडश स्वराः। तत्र शुद्धगान्धारस्य चतुःश्रुत्यृषभे, अन्तरगान्धारस्य षट् श्रुत्यूषभे शुद्धनिषादस्य चतुःश्रुतिधैवते कैश्य निषादस्य च षट्श्रुतिधैवते स्थान विद्यते इति षोडशस्वराणां वीणायां द्वादश स्थानानि । आरोहावरोह- क्रमेण चतुर्विशतिस्थानानि भवन्तीति चतुर्विंशतिसार्यो वीणायाम् । १ तन्त्रो-स्थानानि २४ स्वराः-३२ ४ तन्त्रीषु -- -१२८ एवं तन्त्रीचतुष्टये स्वराणां ३९ स्थानानि सारिषु लीनानि ।

·द्वितीयोल्लासः। एवमुक्तक्रमस्तारमन्द्रयोरेव युज्यते ॥ मध्यम( तन्त्रीना )दस्तु पञ्चमः श्रूयते ततः ॥ १ ॥ तत्र द्विश्रुतिधैवाद्या मध्यमास्ताः (द्याः) प्रकीर्तिताः ॥ (यथा म )ध्यमतन्त्र्यां स्युरनुमन्द्रे तथा स्वराः ॥ २ ॥ ततम्तन्त्रीद्वयं तन्त्रीद्वयं तुल्यमिति स्थितिः ॥ मन्द्रस्तु(न्द्रात्तु )नीचषष्ठाभ्यामुच्चषष्ठानुसारिणी ॥ ३ ॥ परि ( वादयते ) तन्त्री केवलं पञ्चमस्वरा ॥ अनुमन्द्रा पञ्चमस्य नीचकालविभेदिनी ॥ ४ ॥ कालत्रयस्तु(यं तु) वीणाया हस्ताभ्यासानुसारतः ।। द्रुतमध्यविलम्बाख्याः सर्वे तालान्विताः स्वराः ॥ ५ ॥ स्थायितन्त्रीकालभेदाद् ध्वनिभेदस्त्रिधा मतः ॥ स्वराणां षोडशानां तु वावच॑क्रमाक्रमात् ॥ ६ ॥ (ये हि ) भेदाःप्रसक्तास्ते गीतप्रस्थानदर्शिताः ॥ ध्वनित्रयविभेदस्तु सर्वरागेषु गीयते ॥ ७ ॥ सप्तस्वरान्विताः केचिद् रागाः सम्पूर्णसंज्ञकाः ॥ षट्म्वरैरन्विता रागाः कतिचित् षाडवाभिधाः ॥ ८ ॥ पञ्चस्वरयुता रागाः केचिदौडवसज्ञकाः ॥ इ(त्येवं) त्रिविधा रागाः परस्परसमन्वयात् ।। ९ ।। आरोहे चावरोहे च जाता नवविधाः पुनः ॥ वक्रानुवक्रभेदेन केचिद्रागाः प्र(व)र्तिताः ॥ १० ॥ 9 1 सम्पूर्णः । २ षाडवः । ३ औडुवः । - त्रिविधा रागाः । 10 १ सम्पूर्णः षाडवः । २ सम्पूर्ण अँडवः । ३ षाडव औडवः । ४ षाडवः सम्पूर्णः । ५ औडवः सम्पूर्णः । ६ औडवः षाडवः । इति नवविधा रागाः। :

·वीणालक्षणम्। षड्जस्य सर्ववृत्तित्त्वान्नास्त्येवा( स्य) विवर्जनम् ।। ततः सम्पूर्ण एकः स्यात् पा(डवः षड्वि )धः स्मृतः ॥ ११ ॥ ओ( औ )डवस्तु पुनः पञ्च( दशभेदो विनिश्चितः) ॥ सङ्कराणां विभेदस्तु विस्तरान्नात्र लिख्यते ॥ १२ ।। ॥ इति वीणालक्षणे स्वर विशेषकथनं नाम द्वितीयोल्लासः ॥ ४ सरिंगपधनि। ५ सरिमपधनि । 11 १ सरिगमपध। २ सरिगमपनि। ३ सरिंगमधनि । ६ सगमपधनि । इति षाडवभेदाः । M 12 समपधनि । २ सरिपधनि । ३ सरिगधनि । ४ सरिगमनि । ५ सरिगमप। ६ सगपधनि । ७ सगसधनि। ८ सगमपनि । ९ सगमपध। १० सरिमधनि। ११ सरिमपनि। १२ सरिमपंध । १३ सरिगपनि । १४ सरिगपध । १५ सरिगमध । इति औडवप्रकाराः ।

·तृतीयोल्लासः। अथ वक्ष्यामि (तालानां लक्षणं शास्त्रसम्मतम् ) ।। ताल: सप्तविधः प्रोक्तो वीणायां (शास्त्रपास्गैः) ॥ १ ॥ ध्रुवो( मण्ठो रूपक)श्व (झम्पा त्रि)पुटमेव च ॥ हठतालोऽप्येकतालोऽथादितालोऽतिरिच्यते ॥ २ ॥ (द्रुतं) मात्राद्वयं प्रोक्तं तम्य चार्धमनुद्रुतम् ।। ध्रुवताले (लघुश्चैको द्रुतं चैकं लघुद्वयम् ) ॥ ३ ॥ (तद्वा )चकं चतुर्मात्रालघुत्रय( मितीस्तिम् ) ॥ मध्ये( ण्ठे ताले) द( द्रुत )ञ्चैकं चतुर्मात्रालघुद्वयम् ॥ ४ ॥ चतुर्मा(त्रालघु )स्त्वेको द्रुत चै( तश्चै )कोऽपि रूपके ॥ (सप्त)मात्रालघुजं (घुर्झम् पे द्रु(तं चैकम )नुद्रुतम् ॥ ५ ॥ त्रिपुटे तु त्रिमात्रात् क (त्रः स्याल् ) लघुरेको द्रुतद्वयम् ॥ पञ्चमात्रालघुद्वन्द्वं हठताले द्रुतद्वयम् ॥ ६ ॥ I ध्रुवो मठ्यो रूपकश्च झम्पा त्रिपुट एव च ॥ अटतालश्चकताल: सप्ततालाः प्रकीर्तिताः ॥ भरतकल्पलता । भरतकोशः P. 300. - - 3 ध्रुवतालः चतुरस्त्रः लघुः १ । द्रुतम् १ । लघुद्वयम् २ । २ ८ % 3D १४ मात्राः। 4 मण्ठताल: द्रुतम् १ । लघुद्वयम् । २ ८ १० मात्राः। - 5 रूपकताल: " लघुः १ । दुतम्-१॥ २ ६ मात्राः। झम्पताल: मिश्रः लघुः १। द्रुतम् १। अनुहुतम् १ । - १० मात्राः। 6 त्रिपुटताल:- व्यत्रः लघुः १। द्रुतद्वयम् २ । ३ ७ मात्राः। हठतालः - खण्ड: लघुदयम्। द्रुतद्वयम् । १० :- १४ मात्राः।

·२ वीणालक्षणम् । चतुर्मात्रालघुम्त्वेक (एक तालस्य लक्षणम् ॥ आदिताले चतुर्मात्रालघुरेको द्रुतद्वयम् ॥ ७ ॥ ध्रुव( रूप )कतालादिरूपास्तु चतुरस्रकाः ।। त्रिपुटं व्यस्रजातिः स्यान् मिश्रजातिस्तु जंप( झम्प)कः ॥ हठतालः खण्डजातिः संकरस्त (स्तु विशिष्यते ॥ ८ ॥ ॥ इति वीणालक्षणे तालनिर्णयकथनं नाम तृतीयोल्लासः ॥ 7 एकताल: - - चतुरस्रः लघुः १. ४मात्राः। भादिताल:- चतुरस्रः - लघुः१। द्रुतद्वयम् २ । %3D ८ मात्राः।

·चतुर्थोल्लासः। तत् (तर्ज)न्या (स्फोट )नं सर्वस्वरेषु परिकल्पितः (तम् ) ॥ ऊर्ध्वं पूर्वमधः पश्चादित्येवं क्रमशो भवेत् ॥ १॥ कनिष्ठिकासो(म्फोटनजः ) स्फोटः स द्रुत( बोध)कः ॥ प्रवर्तते च ताला( दा )वित्येवं स्फोट( लक्षणम् ) ॥ २ ॥ पड़पे त्रिपु (टे) भ (सप्त) चतुर्दश हठे ध्रुवे ।। आदावष्ट चतु(स्त्वे )के म(d) जंपे झम्पे) कला दश ॥ ३ ॥ नास्त्यधस्ताडनेस्फो(ट) ऊर्ध्वा( )म्फोटानुगो भवेत् ॥ ( क्षिप्रं स्फोटद्व( यं झ )प(म्पे) द्रुतानुद्रुतबोधकम् ।। ४ ।। संयुक्ताक्ष( रका )ले समध्यमाङ्गुलिताडनम् ॥ एकस्वरम्य द्वित्त्वादौ त ( त्तत्संख्य )म्य ताडनम् ॥ ५ ॥ वीणायां गमकानां तु भेदो दशविधः स्मृतः ।। हो (न्मुः स्थानेषु ) तर्जन्या स्तम्भनं मध्यमोत्प्लवः ॥ ६ ॥ . भ. को. P. 629 reads (a) तर्जन्या for तत् न्या । (b) कल्पितम् . for कल्पितः। (a) कनिष्ठास्फोटनाख्यातः । (a) ध्रुवे च for rent meaningless. (d ) झम्पे for जम्पे। रूपे रूपकताले षड् मात्राः। त्रिपुटे निपुटताले सप्त मात्राः । हठे हठताले ध्रुवे ध्रुवताले च चतुर्दश मात्राः। आदौ आदिताले अष्ट मात्राः । एके एकताले चतुः चतस्रो मात्राः। मटे मण्ठताले झम्पे झम्पताले दश कलाः मात्राः । (b) ऊर्ध्व for ऊर्ध्वा । (c) झम्पे for झम्प । (a) तु for स (d) संख्यं व for संख्यस्य । (b) ततः for स्मृतः । होन्मु for होन्मुः । 1 2 3 " 4 " . . 5 6 ·वीणालक्षणम् । अवरोहे प्रतीहा(सं) मध्यमोत्प्लवनं ( विदुः) । मध्यमोत्प्लवने प्येवमेकस्थानापसर्पणम् ॥ ७ ॥ सिंहावलोकनं नाम तद्वदेवावरोहते ॥ क्षिप्रापसर्पणं मारुरारोहे शोभते स्फुटम् ॥ ८ ॥ अवरोहापसर्पस्तु विटिरित्युच्यते तथा ।। तन्त्र्यां तु मध्यमाङ्गुल्या स्फो (टो)नोकुर्मट्टः (मृदुः) स चेत् ॥ ९ स एव ( चेद् दृ डा( ढा )स्फोटः पट्टः पट्टरवो भवेत् ।। ओरिका स्वरभेदाय स्थाने तन्व्यपकर्षणम् ॥ १० ॥ स्थाने तु गमकं नाम तन्त्रीक(म्पः) पुनः पुनः ॥ स्फुरितं तन्त्रिनि( र्जनी )स्तम्भो मध्यमोत्(प्ल )वनं तदा ॥ ११ ॥ किञ्चिच्च मध्यमाम्फोटे ( होन्मु) नोक ( कू )भयोपमम् ।। इत्येवं तु व ( चमत्का )रो रागालापे प्रवर्तते ॥ १२ ॥ तत्र तत्र विशेषः स (कल्प )नीयः सुबुद्धिभिः ।। स्वरक्रमः स्यादारोहे व्युत्क्रममत्ववरोहणम् ॥ १३ ॥ केषाञ्चिदत्र रागाणां वका नाम गतिर्यथा । क्वचित् स्वरमुपक्रम्य (तद्विती)यं प्रताड्य च ॥ १४ ॥ 7 भ. को. P. 629 reads 8 " 9 10 " II " (b) रोहणे for रोहने। (c) जारुः for मारुः । (d) शोभने for शोभते। (d) नोकुर्विदुः for नोक्कुर्मः । (a) दृढा for दृडा। (b) पटुः पटु for पट्टः पट्ट। (c) आरिका for ओरिका । (c) तर्जनी for तन्त्रिनी। (a) स्फोटो for स्फोटे। (b) होन्नुनोक्कू for होन्मुनोक. -पमः for पमम् । (a) तु for स। (d) व्युत्क्रमं त्वव- for व्युत्क्रनस्त्वव। (a) तत्र for अत्र । (c) कश्चित् for कचित् । 12 13 14 ,, P.629, 581, ·चतुर्थोल्लासः पुनश्च प्रथ(मं) प्राप्य तृतीयमनुधावति । श्रुतिरित्युच्यते मेलस्त्वन्यतन्त्रीस्वरान्त(रम् ) ।। युक्तन (क्तं नाम दृढम्पर्शः किञ्चित् कर्षणपूर्वकः ॥ १५ ॥ ॥ इति वीणालक्षणे भङ्गुलि(प्रहार )च(म)कारकथनं नाम चतुर्थोल्लासः ।। 15 abcd भ. को. P.629,581 reads (d) स्वरान्तरे for खरान्तरम् । ef. (e) युक्तं नाम for-युक्तनम । P. 629 ·पञ्चमोल्लासः । तेषां वक्ष्यामि रागाणां केषाञ्चिल्लक्षणं स्फुटम् ॥ तत्तत्प्रा(देशिकैस् )तत्तन्नामभिर्भेदसंयुतैः ॥ १ ॥ ये स्वरास्त्रिविधास्ते स्युर्ब्रह्मविष्णुशिवान्विताः ।। एवं भेदाय सर्वत्र पर्यालोच्यं मनीषिभिः ॥ २ ॥ षड्जादिधेनुहर (मेष) सुमध्यपञ्च- (ब)मा(श्व )रुद्र(ग)जषड्जमथावरोहे ।। तड्युत्क्रमो भवति मालवगौलरागे सम्पूर्णनाम्नि बहुकल्पनया (नु) रागः ॥ ३ ॥ बींशधेनुगिरिशाजसुमध्यपञ्च- काकल्यमल्पहरि( रेव)मथावरोहे ।। गान्धारवर्जमपि राजति नाटरागे सम्पूर्णपाडवगणे गणितः स पूर्वैः ॥ ४ ॥ षड्श्चतुःश्रुतिवृषोऽन्तरमेषशुद्ध- मध्यः पिकस्तदनु कैश्यनिषाद एव ।। 2 भ. को, P. 637 ब्रह्मा शुद्धस्वरः । ब्रह्मपर्यायशद्वैः शुद्धस्वर उच्यते । विष्णुशद्वेन विष्णुपर्यायशद्वैश्च चतुःश्रुतिकरिधी अन्तरगान्धारः कैशिकनिषादश्वोच्यन्ते । शिवशद्वेन शिवपर्यायशद्वैश्च षट्श्रुतिरिधी साधारणगान्धारः काकलिनिषादश्वोच्यन्ते । 3 भ.को. P. 637, 489 reads (d) नाम for नाम्नि । सः । रिः ६।गः । मः । पः। धः ६ । निः काकली। सम्पूर्णः । , 315 reads (d) तु for स । सः। रिः ६ । ग: साधारणः। मः। पः। धः अल्पः। नि: काकली। अबरोहे गो वयं इति सम्पूर्णषाडवः । 5 , 68r reads (b) मध्यौ for मध्य । (d) धैकेन & धैवेन for धेवेन। " ·पसमोल्लासः। श्रीराग एवमथ वक्रगतिस्तु मेषे धेन्वे (धैवे)न वर्जिततया स तु षाडवाख्यः ॥ ५॥ बहीं (च)तुर्वृष(ह)राजविरुद्धमध्य- पश्चाच्युताश्च(श्व )हरकुञ्जरमेवमेव ।। कल्याणिराग इति रम्यमनेकभङ्गया सम्पूर्णमेव परिनन्दति याज्ञवल्क्यः ॥ ६ ॥ यः शङ्कराभरणराग इहापि षड्ज- युक्ताच्युतोक्षशिवगान्धरशुद्धमध्यम् ।। पञ्चार्धयुक्तहरि( धैव )तरुद्रदन्ती- त्येवं क्रमाक्रमसमं कथयन्ति पूर्णम् ॥ ७ ॥ या भैरवीह त ( तु) मयूरमुरारिधेनु- तच्छागशुद्धतरमध्यमाञ्चि (मपञ्चमाश्च ) ॥ हर्यश्वकैशिकनिषादमिदं समानं- सम्पूर्णजा( तिरि )ति गायति नारदोऽपि ॥ ८ ॥ काम्भोजिराग इति बर्हिणविष्णुधेनु- साधारणाजशुभमध्यपिकाच्युताश्वाः ।। सः । रिः ४ । गः अन्तरः । मः । पः । निः कैशिकी । (धो लुप्तः) 6 भ. को. P. 637, 124 reads (b) च्युताश्व for च्युताश्च । कुञ्जर एवमेव for कुञ्जरमेवमेव । सः। रि: ४ । गः साधारण: । मः प्रतिमध्यमः । पः । धः ४॥ निः काकली । सम्पूर्णः । 7 637, 652 reads : (b) रागमिहापि for राग इहापि । (c) पञ्चार्थ for पञ्चार्ध । सः । रि: ४ । ग: साधारणः । मः । पः । धः ४ । निः काकली । सम्पूर्णः । पञ्चमोऽल्प इत्यर्धशद्वेन द्योत्यते । 8 637, 445 reads (a) तु for त । सुरारि for मुरारि wrong | (b) मध्यमपञ्चमाश्च for मध्यमाचि सः । रि: ४ । गोऽन्तरः । मः । पः । ध,४। नि: कैशिकी। सम्पूर्णा । " ·te वीणालंक्षणम् । तत्रावरोह उद्यत्यपि कैश्यदन्ती तद्गण्यते जगति षाडवपूर्णजातिः ॥ ९ ॥ केक्यादिधेनुशिवमेषविरुद्धमध्य- पञ्चादिधैवतमहेशनिषादमेवम् ।। सर्वत्र तुल्यमिति पत्ता(न्तु वराल(लि)रागे सम्पूर्णजातिरिति गायति चित्रसेनः ॥ १० ॥ केकी चतुःश्रुतिवृ(षोऽ)न्तरमेषशुद्ध- क्रौञ्च(श्चाव )नप्रियचतुर्हयकैश्यदन्ति । आरोहणे त्वजनिषादविसर्जनं स्यात् तत् स्यान् (तस्मान् ) मुखारिशिव (रिय मोडवपूर्णजातिः ॥ ११ ॥ बादिधेनुविधिमेषविरुद्धमध्य- पञ्चादिधैवशिवदन्ति तथोभयत्र । पूर्णाभिधे सह (बहुल )कल्पनया वराली- रागे चमत्कृतिमनेकविधां वदन्ति ।। १२ ।। 10 II 9 भ. को. P. 638, 130 reads : (b) ताश्वा for ताश्वाः । (c) उदितेल्यपि for उदयपि । सः । रि: ४ । गः माधारणः । मः। पः । धः ४ । पाडवः आरोह. अवरोहे नि: केशिकीति सम्पूर्णः । षाडवसम्पूर्णः । 638, 355 reads. (b) पञ्चाधि for पञ्चादि। पन्तुवलि for पन्नगत । सः । रिः । ग: साधारणः प्रतिमध्यमः । पः ।धः । नि: काकली । सम्पूर्णः । आदिधैवतः शुद्धधैवतः । 638, 497 reads. (d) तस्मान for तत् स्यात् । रिय for शिव । मः । रिः ४ । गः अन्तरः । मः । प: । धः ४। नि: कैशिकी। आरोहे गनी वज्यौं । औडबसम्पूर्णः । 638, 585 reads. (b) पञ्चाधि for पञ्चादि । तदो for तथो । (c) बहुल-सह । सः । रिः । गः । प्रतिमध्यमः । प: । धः । निः काकलि: । सम्पूर्णः। On page 638 the verse is read as cdab.. 12.

·पनामोल्लासः । आद्यादिमोक्षहरिगान्धरशुद्धमध्या विध्यश्वकैशिकनिषादमिदं समानम् ॥ गायन्ति नारदमुखा इह तोडिरागे क्वाचित्कप(श्चम )युतोऽपि स षाडवाख्यः ॥ १३ ॥ सद्य (स्यान्नील )कण्ठविधिधेनुहराजशुद्ध- मध्यं पिकाच्युतहयाच्युत( कुञ्जरं ) च ।। आरोहणे गज(म) पा (म्य तु वे ) ग (वा)हि- रा(न्या )ख्यान (त राग इह षाडव )पूर्णजातौ ॥ १४ ॥ भूपालरागे शिविधातृधेनु- कृष्णाजपञ्चादितुरङ्गमे( वम् ) ॥ समानमाभात्युभयत्र तस्मात् स्या( दो )डवेऽयं रमणीयगा( नः) ॥ १५ ॥ सामन्तनामनि मयूरषडक्षरुद्र- गान्धारशुद्धतरमध्यमकोकिलाख्यम् ॥ गोविन्दवाजिपुरभिद्(ग )जमे( व )तुल्यः सम्पूर्णजातिरिति गायति तुम्बुरुः सः ॥ १६ ॥ 13 भ. को. P. 638, 256 reads. (a) मध्य for मध्या। सः। रिः। ग: अन्तरः । मः। धः । निः केशिकः । षाडवः । पञ्चमः क्वचित् । 14 638, 635. reads. (a) स्यान्नीलकण्ठ for सद्यकच्छ । (d) न्याख्यानराग for राख्यानराग। जातिः for जाती। सः । रिः । गः साधारणः । मः । पः । धः ४ । निःकैशिकी। आरोहे निः वयंः । षाडवसम्पूर्ण । 15 भ. को. P. 638, 442 reads (c) सवा दम् for समानम् । (a) औडवो for औडवे । 16 " सः । रिः । गः अन्तरः । पः । धः । औडवः । 638, 719 reads (c) तुल्यं for तुल्यः । सः। रिः ६। गः साधारणः । मः। पः। धः ४ । निः काकली । सम्पूर्णः।

·वीणालमणम् । बादिधेनुसकृदीश्वरमेषशुद्ध- मध्याः (ध्यं) पिको हरनिषाद उदेति गौले ॥ सन्त्यज्य मेषमवरोहति वैणिकैस्तु तत् औ(षा)डवौडवगणे परिगण्य गीतम् (तः) ॥ १७ प्रसिद्धमेलकर्तारो राजरागा इमे पुनः ।। एतेषु मिलितान् कांश्चिद् रागान् वक्ष्याम्यनन्तरम् ॥ १८ ॥ इनि श्रीकविशार्दूलेन परमेश्वरेण विरचिते वीणालक्षणे मेलकर्तृकथनं नाम पञ्चमोल्लासः ॥ . 17 भ. को. P. 638, 187 reads (a) समं for सकृत् । Not acceptable सकृदीश्वरमेष-एकवारमारोहे साधारणो गः। (b) मध्यं for मध्याः । मयति गोले for उदेति गौले । (d) षाडव for औडव । सः । रित । गः साधारणः । मः । पः। निः काकली । धः सर्वथा लुप्तो गोऽवरोहे वयः । षाडवौडवः । 18 638, reads (a) प्रसिद्धाः for प्रसिद्ध । (b) रागराजा for ·षष्ठोल्लासः। एक(वं) सम्मिलिता रागा बहवः सन्ति साम्प्रतम् ॥ तद्व्युत्पत्त्यै वक्रवयंस्थायिभेदान् प्रकाशये ॥ १ ॥ नादनामक्रियारागः समारोहेऽजवर्जितः ॥ अर्धश्रुतिसमायुक्तस्ततः षाडवपूर्णजः( कः) ॥ २ ॥ रेगुप्तो वर्जयेत् क्रौञ्चनिषादाद्यु(वु )भयत्र च ॥ रागोऽसावौडवस्तस्माद्देशान्तरमनोहरः ॥ ३ ॥ रागे रामामनोहार्यामारोहे धैवतं त्यजेत् ।। उभयत्रापि ऋषभं त्यजेदौ( डव षाडवे ॥ ४ ॥ सौराष्ट्रराग आरोहे निषादस्वरवर्जनम् ।। धैवते श्रुतियुक्तत्वं ततः पाडवपूर्णकः ॥ ५ ॥ सम्पूर्णजातौ मालव्यां पिको वक्रोऽवरोहणे ॥ नादनामक्रियाद्यास्तु पञ्च मालवगौलवत् ॥ ६ ॥ रीतिगौले समारोहे ऋषभं (वर्जयेत्ततः ।। अवरोहे पञ्चमं तु (वर्ज)येदेष षाडवः ॥ ७ ॥ 2 558 " 4 " " " भ. को. P. 324 reads (a) राम for नाम । (d) पूर्णकः for पूर्णजः । आरोहे गो वर्व्यः । षाडवसम्पूर्णः । 3 , (a) रेगुप्तौ for रेगुप्तो । (b) निषादौ for निषादादि । (c) औडुवः for औडवः । मनी वज्यौं। औडवः। 550 (a) मनोहारे for मनोहार्यां । रिः वर्ण्यः । आरोहे धैवतोऽपि । औडवषाडवः । 5 743 धः ४ । आरोहे निः वयंः । षाडवसम्पूर्णः । 6 492 पिकः पञ्चमः । सम्पूर्णा । । १ नादनामक्रिया । २ रेगुप्तः । ३ रामामनोहारी। ४ सौराष्ट्रः ।। ५ मालवी । इति पञ्च मालवगौलजाः । 7 553 आरोहे रिः वर्ण्यः । अवरोहे पः कंज्यः । षाडवः । " ." " " ·वीणालक्षणम् । आनन्दभैरवीरागे त्यजेदारोहणे पुनः ।। ऋषभं धैवतं चापि तस्मादौडवपूर्णकः ॥ ८ ॥ जयन्त्यामपि पूर्णायां निषादो वक्र उच्यते ॥ त्रयोऽमी रीतिगौलाद्या भैरवीमिलिताः स्मृताः ॥ ९॥ अथ नाट आरभ्यां( कुरञ्ज्यां) स्यादारोहे मेषवर्जन(म् ) ॥ पिक( वक्रमथान्यत्र ) त्यजेदृषभपञ्चमौ ॥ १० ॥ द्विज(जावन्त्यत(न्त्यां) शुद्धमध्यस्त्ववरोहे (वि)वर्जितः ।। मूर्च्छनाभेदमा( त्रेण रम )णी( यतरो ) भवेत् ॥ १.१ ।। (सुरटीराग आरोहे छागधैवतवर्ज(नम् ) ।। (ऋषभे )श्रुति-(युक्तत्वं ) जातिरूह्यात् (रौडवपूर्णका ) ॥ १२ ॥ (शुद्धसावे) र (रिरागे तु) गान्धा(राश्वविवर्ज ) (नम् ) ॥ मोहने वर्जयेन्मध्यनिषाद(दावपि )के(व)लम् ॥ १३ ॥ ततो यदुकुले मेषगजाबारोहणे त्यजेत् ।। (के दारगोलः (सङ्गत्या) भेदाद्यदुकुलोपमः ॥ १४ ॥ इमे नाट आरभ्या(कुरञ्ज्या)द्याः सप्त काम्भोजिसम्मिताः ॥ IO " 8 भ. को. P. 51 reads (d) औडव for औडव। आरोहे रिधो वज्यौं । ओडवसम्पूर्णः । 9 224 १ रीतिगौलः । २ आनन्दभैरवी । ३. जयन्ती । इति त्रयो भैरवीमेलजाः । 316 reads (a) कुरञ्ज्यां for आरभ्यां । आरोहे गो वर्व्यः । अवरोहे रिपो ज्यौ । षाडवोडवः । II 290 (a) द्विजावत्यां for द्विजावन्त्य । अवरोह मो वयंः। सम्पूर्णषाडवः। 12 ab,, 733 आरोहे गधों वज्यौ । औडवसम्पूर्णः । 13 ab, 672 गधौ वज्यौं 5II मनी वज्यों 513 आरोहे गनिलोपः। cd 147 15 ab १नाटकुरजी। २ द्विजाती। ३ सुरटी। ४ शुद्धसावेरी। ५ मोहनः । ६ यदुकुलः । . केदारगौलः । सप्त काम्भोजीमेलजाः । cd » 14 ab " " ·पछोल्लासः । २३ (कापि रागे छागगजौ श्रुतियुक्तौ विशेषतः ॥ १५ ॥ ततस्तु मध्यमावत्यां गान्धार(राश्ववि)वर्जनम् ।। उशानिरागे गान्धा(रो वक्रवज(जो )विशिष्यते ॥ १६ ॥ अठाणायां धैवते तु श्रुतियुक्तत्वभिप्यते ।। वसन्तरागे (व)क्रस्तु निषादस्वर इप्यते ॥ १७ ॥ पञ्च(श्चैते काप(पि रागाद्याः श्रीरागसदृशा इमे ।। आभीर्यां(तु स )मारोहे वृ(ऋषभं वर्जयेत् पुनः ॥ १८ ॥ गान्धा(रधैवतौ तत्र श्रुतियुक्तावपीरिती ।। पुत्रागाख्यवराल्यां (तु षड्ज)धैवत( योः )पुनः ॥ १९ ॥ स्थायिभेदा(दो) भवेदेता(ते) (बुधैज्ञये ) हि तोडिवत् ॥ (सा)रम्भे(ङ्गे)ऽजश्रुतिस्तद्वदवरोहेऽजवर्जनम् ॥ २० ॥ (सम्पूर्णषाडवम्त स्मात् कल्याणीरागवद्भवेत् ।। (वेलावल्यामजो व क्रः म्यादत्र त्ववरोहणे ॥ २१ ॥ cd भ. को. P. 128, 638 reads (a) विशेषदः for विशेषतः । गनी त्रिश्रुतिको । 16 ab भ. को. P. 467, 638 reads (h ) गान्धाराश्वविवर्जनम् for b. गान्धाराङ्क also for गान्धाराव । गधलोपः । 86, 638 (d) व| for वज । आरोहे गो वक्रः। अवरोहे लोपः । सम्पूर्णषाडवः। cd " I7 ab 9, 638 " " 19 ab 19 cd cd 592, 638 reads (d) उच्यते for इष्यते । 18 ab १ कापिः । २ मध्यमावती । ३ उशानिः। ४ अठाणा । वसन्तः । पञ्च श्रीरागमेलजाः । 18 cd भ. को. P. 65 reads (c) आहीर्यां for आभीर्या । (d) रिषभं for वृषभं । (b) विती for वपी-। 374 reads (a) स्थायिभेदो for स्थायिभेदा। १ आभीरी। २ पुन्नागवराली । तोडोमेलजे। 720 (c) सारङ्गे for सारम्भे। सम्पूर्णषाडवः । कल्याणीभेलजः सारङ्गः । cd 643 20 ab " " " 20cd 21 ab " ·२४ वीणालक्षणम् । सदृशी वेगवाहि (न्या गीयते वैणिकोत्तमैः ।। नीलाम्बयाँ त(तः पश्चादारो )हे (वृष )धैवतौ ॥ २२ ॥ वर्जयेदवरोहे तु वक्रौ (गान्धारधैवतौ ) ॥ (नवरोजौ)श्रुतिं हित्वा गीयते वैणिकैः पुनः ॥ २३ ॥ (ब्यागडाया)मथारोहे वर्जयेदृषभं पु(नः) ॥ (तथैव धैव )त(तं) वक्रं वदेत् षाडवपू (र्णके) ॥ २४ ॥ बिलहर्याः समारोहे मध्य (कु)अरवर्जनम् ॥ केदाररागे धैवं तु (वर्जयेदेव सर्वतः) ॥ २५ ॥ (कुरञ्ज्यामवरो )हे तु धैवतं वर्जयेत् पुनः ॥ सर्वत्र श्रुतिराहित्यं स्थायिभेदो(ऽपि सम्मतः) ॥ २६ ॥ (कन्नडायां वृषं त्यक्त्वा स्वारो )हे द्व(व)क्रपञ्चमम् ।। तथा मध्यमवर्क म्यादवरोहे मने(नो)ह(रे) ॥ अथारभ्यां समा(रोहे ) नि निषादः (मेषकुञ्जरवर्जनम् ) ॥ २७ ॥ (तदुदयचन्द्रिका )या(मव )रोहे वृषभवर्जमश्रुति( मश्वादि )कं (स्यात् ) (स्यात् ) पूर्णचन्द्रिकाया( ववरोहे मेषकुञ्जरत्यागः) ॥ २८ ॥ वेगवाहिनीमेल जा वेलावली । 22 ab भ. को. P. 643 cd 339 " 23 ab cd " 24 25 ab cd " 26 " " 312 425 आरोहे रिर्वर्ण्यः । धो वक्रः । षाडवसम्पूर्णः । 421 reads (a) बिलहाँ for बिलाः । आरोहे मनी बज्यो 147 धलोपः। 143 (d) भेदे for भेदो। 105 रिर्वर्ण्यः। 472 (d) मनोहरे for मनेह। 56 (f) मेषकुञ्जरवर्जनम् for f | गन्योर्लोपः । 73 (b) मश्वादिकं for मश्रुति.। 376 अवहे गनी वज्यौं। 27 ab cd ef " " " 28 ab cd .

·षष्टोल्लासः । नीलाम्बो(म्ब र्यादिदशकं शङ्कराभर(णे )प( मतम् ) । एवमेव(च) रागेषु पालोच्य( च्यं ) (मनीषिभिः) ॥ २९ ॥ ( जानाति यो बहुवि गा( धा)गममन्त्रतन्त्र- शिल्पादिकं द्रविडतन्त्ररहोऽपि वेत्ति ॥ जानाति यः सकलवेदरहस्यगम्या- मुन्निद्रितोल्लसितकुण्डलिनी सु )षुम्नाम् ॥ ३० ॥ तेनेव सङ्कृतिकुलोदधिकल्पकेन त्रि(म्कन्ध )शास्त्रमुधिया परमेश्वरेण ।। वीणा( विवेकजननाय कृतं जडाना- मन्हाय लक्षणमिदं विदुषां मुदेऽस्तु ॥ ३१ इति श्रीकविशार्दूले(न परमेश्वरेण विरचित वीणालक्षण षष्ठोल्लासः ।। 20 .. १ नीलाम्बरी । २ नवरोजिः । ब्यागडा । ४ बिलहरी । ५ वंदारः। ६ कुरी। . काडा । ८ आरभी । २ उदयचन्द्रिका । १. पूर्णचन्द्रिका । एते दश शङ्कराभरणमेलजाः। सकृति:- भारद्वाजगणस्थं गोत्रम् । द्विगोत्रध्वपि सङ्. तेः पाठो दृश्यते । 31 ·॥ श्री॥ ॥ श्लोकार्धानुक्रमणी॥ INDEX OF HALF VERSES . अजादिकास्तु गान्धारम् । १.१३.२ अठाणायां धैवते तु । ६.१७.१ अथ नाट आरभ्यां (कुरज्यां ) स्यात् । ६.१०.१ अथ वक्ष्यामि तालानाम् । ३.१.१ अथारभ्यां समारोहे । ६.२७.३ अधोगतं त्रिकं ताल-1 १.९.२ अनुमन्द्रा पञ्चमस्य । २.४.२ अनुमन्द्रो विशेषः स्यात् । १.८.१ अन्तरं( रा )मोक्षदा न स्यात् । १.२.२ अर्धनारीश्वरं देवम् । १.१.२ अर्धश्रुतिसमायुक्तः । ६.२.२ अवरोहापर्पस्तु । ४.९.१ अवरोहे पञ्चमं तु । ६.७.२ अवरोहे प्रतीहासम् । ४.७.१ अश्वस्तु धैवतं रौति । १.१४.२ आदावष्ट चतुस्त्वेके । ४.३.२ आदिताले चतुर्मात्रा । ३.७.२ आद्याहिमोक्षहरि-। ५.१३.१ आनन्दभैरवीरागे । ६.८.१ आभीर्या तु समारोहे । ६.१८.२ आरभ्य पिनलं (लां )तन्त्रीम् । १.७.२ आरोहण गजमपास्य तु । ५.१४.२ आरोहणे त्वजनिषाद । ५.११.२ आरोह (प्रक्रम )द्वयभेदेन । १.२२.१ आरोहादवरोहाच्च । १.२१.१' आरोहे चावरोहे च । २.१०.१ इत्यत्र भगवानेव । १.४.२ इत्येवं तु चमत्कारः । ४.१२.२ इत्येवं त्रिविधा रागाः । २.९.२ इत्येवागस्त्यहनुमन् । १.३.२ इमे नाट आरभ्या (कुरज्या )द्याः । ६.१५.१ उभयत्रापि ऋषभम् । ६.४.२ उशानिरागे गान्धारः । ६.१६.२. ऊर्च पूर्वमधः पश्चात् । ४.१.२ ऋषभं धैवतं चापि । ६.८.२ ऋषभस्त्रिविधः प्रोक्तः । १.१५.२ ऋषभे श्रुतियुक्तत्वम् । ६.१२.२ एक (वं) सम्मिलिता रागाः ६.१.१ एकस्वरस्य द्वित्वादौ । ४.५.२ एते प्रोक्तक्रमेणैव । १.२०.२ एनेषु मिलितान् कांश्चित । ५.१८.२ एतेष्व( ताम्व )ष्ट्राष्टभेदेन । १.१०.२ एवमुक्तकमस्तार । २.१,१ एवमेव च रागेषु । ६.२९.२ एवं भेदाय सर्वत्र । ५.२.२ ओ(औ )डवस्तु पुनः पञ्च- । २.१२.१ ओरिकास्वरभेदाय । ४.१०.२ कनिष्ठिकास्फोटनजः । ४.२.१ कनडायां वृषं त्यक्ता । ६.२७.१ कल्याणिराग इति । ५.६.२ कापिरागे छागगजा। ६.१५.२ काम्भोजिराग इति बर्हिण । कालत्रयस्तु(यं तु) वीणायाः। २.५.१ किचिच्च मध्यमास्फोटे । ४.१२.१ कुरज्यामवरोहे तु । ६.२६.१ केकी चतुःश्रुतिवृषः । ५.११.१ केक्यादिधेनुशिवमेष- । ५.१०.१ केदारगौलः सङ्गत्या । ६.१४.२ केदाररागे धैवं तु । ६.२५.२ केषाश्चिदत्र रागाणाम् । ४.१४.१ त .९.१ ·लोकार्धानुक्रमणी। १७ क्वचित्स्वरमुपक्रम्य । ४.१४.२ क्षिप्रं स्फोटद्वयं झम्पे । ४.४.२ क्षिप्रापमर्पणं मारुः । ४.८.२ गान्धारधैवतो तत्र । ६.१९.१ गान्धारवर्जमपि । ५.४.२ गान्धारोऽपि त्रिधा । १.१६.१ गायन्ति नारदमुखाः । ५.१३.२ गोविन्दवाजिपुरभिद् । ५.१६.२ चतुर्मात्रालघुस्त्वेकः । ३.७.१ चतुर्मात्रालघुस्त्वेकः । ३.५.१ चतुर्विशतिसंग्व्यास्तु । १. १०.१ चतुःश्रुती धैवते तु । १.१९.१ चतुःश्रुत्वृषभे। १.१६.२ चतुकमज़भागस्थम् । १.७.१ जयन्त्यापि पूर्णायाम् । ६.९.१ जानाति यः मकलवेदरहस्यगम्याम् । ६.३०.२ जानाति यो बहुविधागम- । ६.३०.१ नतम्तन्त्रीद्वयं तन्त्री-। १...१ ततस्तु मध्यमावल्याम् । ६.१६.१ ततः सम्पूर्ण एकाम्यात । २.११.२ तता यदुकुले मेष- । ६.१४.१ नत्तत्प्रादेशिकस्तनन् । ५ १.२ तत्र तत्र विशेषः मः। ४.१३.१ तत्र तन्त्रीचतुष्केऽपि । १.११. 1 तत्र द्विश्रुतिवाद्याः । २.२.१ तत्राप्रसिद्धस्थानानि । १.२२.३ तत्रावरोह उदयत्यपि । ५.९.२ तथा मध्यमकं स्यात । ६.२७.२ तथैव धैवतं वक्रम् । ६.२४.२ तदुदयचन्द्रिकायामवरोहे । ६.२८.१ तद्वाचकं चतुर्मात्रा । ३.४.१ तब्युक्रमो भवति मालवगीलरागे । ५.३.२ तब्यु पत्य वक्रवयं- । ६.१.२ तन्त्रीचतुष्षो (केऽपि)। १.२२.२ तन्त्रीनादस्तु षड्जः स ( स्यात् )। १.१५.१ तंन्त्रीसतकमेतासाम् । १.६.२ तन्त्र्यां तु मध्यमाङ्गुल्या । १.९.२ तर्जन्या स्फोटनं सर्व- । ४.१.१ तम्माद्वीणापरिज्ञानात् । १.४.१ तारषड्जवरश्चेति । १.२०.१ तारस्तुञ्चस्वरं भू(ब्रू)यात् । १.९.१ ताल: सप्तविधः प्रोक्तः । ३.१.२ तेनैव सङ्कतिकुलोदधिः । ६.३१.१ तेषां वक्ष्यामि गगाणाम् । ५.१.१ त्रयोऽमी रीतिगोलाद्याः । ६.१.२ त्रिपुटं व्यस्रजातिः स्यात् । ३.८.२ त्रिपुटे तु त्रिमात्रात्क(त्रः स्यात.)। ३.६.१ द्रुतमध्यविलम्बाख्याः । २.५.२ द्रुतं मात्राद्वयं प्रोक्तम् । ३.३.. द्वात्रिंशत् स्थानमधिकम् । १.११.२ द्विज( जा )वन्यन(न्या )शुद्धमध्यः । ६.११.१ धैवते श्रुतियुक्तत्वम् । ६.५२ ध्यायं ध्यायं महाविद्याम् । १.५.१ धुक्ताले लघुश्चैकः । ३.३.२ ध्रुवरूपकतालादि-। ३.८.१ ध्रुवो मण्ठो रूपकश्च । ३.२.१ धनित्रयविभेदस्तु । २.७.२ नवरोजी श्रुतिं हित्वा । ६.२३ २ नादनामक्रियाद्यास्तु । ६.६.२ नादनामक्रियारागः ६.२.१ नादे लय( वीणादेश्च )परिज्ञानात् । १.२.१ नास्त्यधस्ताडने स्फोटः । ४.४.१ निषादश्चेत्यभी संज्ञा ( सप्त)। १.१२.२ निषादास्त्रविधः शुद्ध । १.१८.२ नीलाम्बर्यां ततः पश्चात् । ६.२२.२ नीलाम्बो( म्ब )र्यादिदशकम् । ६.२९.१ पञ्चमात्रालघुद्वन्द्वम् । ३.६.२ पञ्चमोऽथ त्रिधा धैवं वो)। १.१८:१ पञ्चखरयुता रागाः । २.९.१ पश्चार्धयुक्तहरि-। ५.७.२ पञ्चैते कापिरागाद्याः। ६.16.1 परिवादयते तन्त्री । ३.४..

·बीणालक्षणम् । . पिकवक्रमथान्यत्र । ६.१९.२ पुनश्च प्रथमं प्राप्य । ४.१५.१ पन्नागाख्यवराल्यां तु । ६.१९.२ पुष्पसाधारणं काले । १.१४.१ पूर्णाभिधे सह ( बहुल)। ५.१२.२ पृथगेव द्विधा शुद्ध-। १ १७.२ प्रमाणीकर्तुमेवेदम । १.३ १ प्रवर्तते च नालादा । ४.२.१ प्रसिद्धमेलकारः । ५.१८.१ बहींचतुवृष- । ५.६.१ वहशिधनुगिरिशाज- । ५४.१ बर्यादिधनुविधि- । ५.१२.१ बादिधेनुसाश्वर- । ५.१७.१ बिलहाः ममागेहे । ६.२५.१ ब्यागडायामथारोहे । ६.२४.२ भूपालरागे शिखिधातृधनु-। ५.१५.१ मध्यम( नन्त्रीनादस्तु)। २.१.२ मध्यभोदावनऽप्येवम् । ४.७.२ मध्य(ण्ठे नाले द्रुतम् । ३.४.२ मन्द्रस्तु (न्द्रात्तु नीचषष्टाभ्याम् । २.३.२ मन्द्रम्तु मन्दरं ब्रूतः । १.८.२ मच्छनाभदमांत्रण । ६.११.२ मोहन वजयेमध्य-। ६.१३.२ यथा मध्यमतन्त्र्यां म्युः । २.२.२ यः शङ्कराभरणराग- या भैरवीहत तु)मयूर-। ५.८.१ युक्त न(क्तं ना )मदृढम्पर्शः । ४.१५.३ ये म्वरास्त्रिविधास्तं स्युः । ५.२.१ ये हि भेदा: प्रसक्ताम्ते । २.७.१ रागे रामामनोहार्याम् । ६.४.१ रागोऽसानोडवस्तस्मात् । ६.३.२ रीतिगौले समारोहे । ६.७.१ रेगुप्तो वर्जयेत् कौश्व-। ६.३.१ बक्रानुवक्रभेदेन । २.१०.२ पर्जयेदवरोहे तु । १.२३.१ असन्तरागे वास्तु । ६.१७.१ विद्यावलभमानन्द- । १.१.१ वीणायां गमकानां तु। ४.६ १ वीणाविवेकजननाय । ६.३१.२ वेलावल्यामजो वकः । ६.२१२ शुद्धसावरिरागे तु । ६.१३.१ श्रीरागमेवमथ । ५.५.२ श्रुतिरित्युच्यते मेल- । ४.१५ २ षट्च्छ्रती धैवते । ११२.२ षटम्वन्विता रागाः । २.८.२ षड़जं मयूरो वदति । १.१३.१ षड़जश्चतुःश्रुतिवृषः । ५.५.१ षड्जस्य सर्वत्तित्वात । २.११.१ षड़जादिधेनुहम्मेष- । ५.३.१ षड़जो( डज )ऋषभगान्धार- । १.१२.१ षड्पे त्रिपुटे सप्त । ४.३.१ स एक चेद् दृढाम्फोटः । ४.१०.१ मङ्कराणां विभेदस्तु । २.१२.२ मङ्ग्रहाच्यामि वीणायाः । १५.२ मदशी वेगवाहिन्या । ६.२.१ सद्य( स्यान्नीलकण्ठविधि- । '५.१४.१ सन्त्यज्य मषमवगहात । ५.१७.२ मतमात्रालघुझम्प। ३.५.२ सप्तम्वगणां भेदेन । १२१.२ सप्तम्वन्विताः केचित । २.८.१ समानमाभात्युभयत्र तम्मात् । ५.१५.२ सम्पूर्ण जाती मालव्याम् । ६.६.१ सम्पूर्णषाडवस्तम्मान । ६.२१.१ संयुक्ताक्षरकाले म - । ४.५.१ सर्वत्र तुल्यमिनि । ५.१०.२ सर्वत्र श्रुतिराहित्यम् । ६.२६.२ साधारणाख्यगान्धारः । १.१७.१ सामन्तनामनि मयूर-। ५.१६.१ सारभ्भे( )जश्रुतिस्तद्वत् । ६.२०.१ सिंहावलोकनं नाम । ४.८.१ सुरवीराग आरोहे। ६.१२.. सुपनानारिसहशे। १..."

·लोकार्थानुक्रमणी।
१५
सौराष्ट्रराग आरोहे । १.५.१
स्थाने तु गमकं नाम । ४.११.१
स्थायितन्त्रीकालभेदात । २.६.१
स्थायिभदा(दो) भवेदेता(ते)। ६.२०.१
स्फुरितं तन्त्रिनि(जनी )स्तम्भ; । ४.११.२
स्यात पूर्णचन्द्रिकायाम् । ६.२८.२
स्वरक्रमः स्यादारोहे । ४.१३.२
खराणां षोडशानां तु । २.६.२
। हटतालः खण्ड जातिः । ३.८.३
हठनालोऽप्येकताल:। ३.२.२
हर्यश्वकैशिकनिषाद-। ५.८.२
होन्मुःस्थानेषु नर्जन्या। ४.६.२

·No text on this page.

·।। श्रीः ॥
॥ वीणाप्रपाठकः ॥

·No text on this page.

·INTRODUCTION I I 2 Detailed account of the ms. The text of Vīņāprapāthaha is based upon a single ms. described below: l'lace of deposit :--Baroda. Name of the Library :-Oriental Institute. 3 Accession No :-5351. 4 Date :-Undated. 5 No. of folios : :-15. 6 No. of lines in each folio :-S. Fo. 9 contains five lines while Fo. Il a contains three lines only. 7 No. of letters in each line:-16. 8 Material and Script :--Paper. Devanăgarī. 9 Style of handwriting : -Written in the uniformi handwriting. 10 Orthographical peculiarities : ---Anusvāra is written throughout whercver Parasavarna is required according to grammatical rules. Full of scribal errors. Written very carelessly, Nature and condition of the ms. :-Incomplete. Written in black ink ou both the sides. Condition : good. Consisted of 17 folios as stated at the top of the first folio-वीणापपाठकग्रंथ संपूण पत्र १७. The last two folius are missing. 12 Beginning and end :-The ms. begins with stroATT FAT I ft i etc. and ends with पादेन गुंजामात्र स्थापि । 13 Other details :-The ms. does not bear any title. There is no colophon at the end as the ms, is incomplete. The line written at the top of the first folio in a different hand and ink indicates the title. It runs as follows: वीणाप्रपाठक ग्रंथ संपूण पत्र. १७. The mss. of Viņaprapātha ka are not found recorded in the Catalogus (atalogorum of Autrecht. Other sources of the mss. of this work are also unknown. Constitution of the text 2 Ohrious scribal errors have been silently corrected while constituting the text and suggestions have been given in the brackets wherever necessary. The Author 3 Nothing is known about the author of this small work. The text is not his original composition and therefore cannot throw any light on his seholarship ·( xxxiv) The text 4 The text is divided into two parts or chapters. The first part deals with Viņā or lute while the second part deals with the instruments in general. The compiler has referred to Bharata and Yājñavalkya in the first chapter. His reference to Bharata is obviously wrong as the quotations are not found in the Näțyaśāstra of Bharata. All the verses attributed to Bharata are found in Sangitaratnākara. He could have corrected himself had he carefully seen the tenth verse which contains the name of the author of Sangitaratnākara.-- 097 sitginian His reference to Yājñavalkya is correct. Sources 5 All the verses excepting izab, 17ab and 32 in the first chapter and 49 and 56 in second chapter have been traced and their source's with their variants have been given in the foot-notes for a critical study of the text. 6 The following chart will gire a fair idea of the relative position of the verses of the first chapter in their respective sources. Sangitaratnākara Viņāprapashaka Chapter VI Chapter 1 V. 50cd-53 V. 7ed- 10. |--7ah 60cd--bab 14: 63cd-640b 16. 19--31. Yajñavalkyasinsti. 54 -hoab > 73 -86 III. 4.115 II ►) www. Svaramelakalánidhi. III. 10 III. tcd-7 12cd-13 Repeated verses :-15 = 31, 17cd gcd, 18 = 25cd, 26ab. Verses not traced :-Izab, 17ab, 32. The result of Tracing 7 It will be clear from the above statement that the first ten verses have? been borrowed from Sangitaratnākara ; but their order has been changed. The first verse of our text which contains the word 3RT1: for amor presupposes the existence of some verse's preceding it describing Vīņā. If the text is begun with 7cd, then also it requires the help of preceding verses. Thus the text of first ten verses if arranged according to Sangitaratnākara remains incomplete. The exact place of V. 14 is after 7ab. It has nothing to do with Satatantubāņaviņā. V. No, 11 is borrowed from Yājñavalkyasmộti. It is available in Svaramelakalanidhi also. V. izab is not traced. It has no connection with 12cd. It is in ·(xxxv) complete in itself. V. 12cd and 13 are found in Svaramelakalānidhi. Vi 14 is referred to above. V. 31 is wrongly repeated as V. 15 under Kapiśirsti Vīņā. It does not contain the definition or the description of Kapiśīrșți Vīņā. V. 16 does not contain anything about Vakrā Vīņā. V. 17ab is not traced. It has no connection with 17cd which is wrongly read here. The name Picchorā occurs in 17ab, but the line is not sufficient to give an idea of Picchorā Vīņā. The exact place of V. 18 is 25cd and 26ab. The meaning of V. 18ab and cd becomes clear with the help of the preceding and the following lines i.e. 25ab and 26cd. Hence V. 18 is wrongly read here and does not contain the description of Piśīlā as indicated by the author. V. 19-31 are in their proper order. The only absurdity is that these verses do not contain the definitions or descriptions of Kinda Vina, Alibu Vina, and Maha Vina. V. 32 is not traced. 8 The above analysis of the first chapter shows that these verses are not directly borrowed from Sangitaratnākara-the original source of the verses; as their order is changed. The source from which they are borrowed in the order of the text is unknown. The following names of Vīņās not followed by any definition or description are read in the text. i Satatantu Vinā, 2 Kapiśīrsti, 3. Vakta, + Picchori, 5 Pisilā, o Kānda Vīņā, 7 Alābu Viņā, S Mahāvīņā. Thiesi nanies are not available in Sangitaratnākara and other important works on Sangita. However they are all seen in Srauta Sūtras. The references are all interesting and important and therefore are given below: शाङ्कायनश्रौतसूत्रम्। मताश यानानि युक्तानि रथान् हन्निनो निष्कान् दुन्दुभीन् । १५. ३. ५८ अथाध्वयुवाणागणगिनः संप्रेष्यति पुरागरेनं पुण्यकृढ़ी राजभिः संगायतेनि । १६. १. २.५ अर्थनां वाणां शनतन्त्रीमुपकल्पयन्ति । नग्याः पालाशी मना भवति । औदुम्बरो दण्डः । अपि बौदुम्बरी मूना पालाशा दण्ड: । नामानडुहेन सवरोहितेन चर्मणा बाह्यतो लोम्नामभिषीव्यन्ति । तस्यै मूले दण्डं दशधातिविध्यन्ति तद् ददा दश रउजू: प्रवन्ति । ता अग्रे नाना बनन्ति । दण्डसमासा वीणा शततन्त्री भवति । वेतसशाखा सपलाशा वादिन्युपकलना भवति । स्वयं तता वा शरेतिका। घाटककरीरवधट रिकाः काण्डवीणा: पिच्छोरा इति पल्य उप- कल्पन्ति । उपमुखेन पिच्छोरां वादयेत् । वादनेन काण्डवीणाम् । तां घाटरीरित्या चक्षते। या घाटरी मृदं वादयेत् माराति: स्यात् । द्विषन्तं जनयेत् । १७. ३. १-१७. चतुरो दुन्दुभीनवयुः सहननामुपकल्पयति । १७. ४. १. उदातैव प्रथमो वीणां प्रवादयति । तं पत्न्योऽनु प्रवादयन्ति । आनन्ति दुन्दुभीन् । आहन्ति भूगिदुन्दुभिम् । कुर्वन्ति धोघं घोषकृतः । १७. १४. ८-१२. उत्तमायां स्तोत्रियाया परिशिष्टायामवतृणत्ति दुन्दुभीन् । अवतृणत्ति भूमिदुन्दुभिम् । उपरमन्ति घोषं धोषकृतः । •१७.१७. '५-७. लाव्यायनीयश्रौतसूत्रम् । अलाबुवीणां वक्राकविशीष्टयौं च पूर्वस्या द्वारि बहिः सदसम् । वक्राकपिशीष्टयौँ दुन्दुभीश्च प्रतिमन्त्र- थेन या वक्रायां कपिशीष्टयां दुन्दुभौ यच वाद्यं घोषो यो महतो महातेन नो रादि मा वदेति । महावीणा. पिशीलवीणे चापरस्यामन्तरिति गौतमशाण्डिल्यौ बहिरिति धानजय्यः । मलाबुवीणापिशीलवीणे च प्रतिमन्त्र- क ·( xxxvi) येतालाबुवीणे पिशीली व यं मन्त्रमधिजग्मतुस्तेनेदमुफ्गायतां ते साममहयेष्यत इति । पश्चिमेनोपगातॄन् द्वे द्वै एकैका पत्नी काण्डवीणां पिच्छोरां च व्यत्यासं वादयेत् । उपमुखं पिच्छोरा वादनेन काण्डमयीम् । ता अपघाटिला इत्याचक्षते । ताः प्रतिमन्त्रयेत यां पल्यपघाटिलां मृदुकं वादयिष्यति सारातिमपबाधनां द्विषन्नं नैजनित्वगिति । कात्यायनश्रौतसूत्रम्। पृष्ठयोपाकरण बाणेन शततन्तुना । मौआस्तन्तवो वैतसं वादनम् । १३. २. १८-१९. सदः सक्तिषु दुन्दुभीन् वादयन्ति | आग्नीध्रमारेण श्वभ्रं सवालधानेन चर्मणावना वालधानेनाहन्नि । गोधा. वीगाकाण्डवीणान पल्या वादयन्ति । उपगायन्ति । अन्यांश्च शब्दान् कुर्वन्ति । १३. ३. १५-१९. बाणो महती वीणा । शनं तन्तवो यस्यासौ शततन्तुः। तेनोपाकरणम । अम्मिन् वाणे मौजाम्तन्तवा वैतसवृक्ष- मम्बन्धि वादनमित्यर्थः । गोधाचर्मणा नद्धा वीणा गोधावीणाः । काण्डः शर इत्युच्यते तन्मय्यो वीणाः । ना उभयविधा वीणाः सर्वाः पत्न्यो वादयन्ति स्तुतिभिः सत्रिणस्ता उपगायन्तीत्यर्थः । मद्दलभेगपटहादिजन्यानन्यानपि गदान् लोकाः कुर्वन्तीनि भावः। मापस्तम्बश्रौतसूत्रम्। औदुम्बरभ्य वीणादण्डन्य दशातिमथितानि । २१. १७. ८ विकल्पने पत्नयोऽपाघाटलिकाम्तम्बलवीणाः पिच्छोला नि । २७. १५. १६. निकल्पन्ने जीणावादाः शङ्खान् नालीस्तृणवानिति । २५. १७. १५. दिक्षु दुन्दुभीन् प्रबध्नन्ति । २१.१८. ' अपाघाटलिकास्तम्बलबीणाः पिच्छोला इति पत्नयों वादयन्नि ! २५..". ३. सम्प्रवदन्ति वीणावादाः मासान् नालीम्नृणवानिति । २१. १०. ८. वाराहश्रौतमूत्रम् । बाणं शततन्तुं मौञ्जिभिािभग्ध्वयुरुद्गात्र प्रयति । ३. २. ... .... अध्वयुरन्यश्च.......काण्डवीणाश्च । ३. .. ५. २६. वेदिसूक्तिषु दुन्दुभीनाम्नन्ति । ३. २. ':. .७. In short the first chapter does not satisfactorily deal with Vini and is incomplete in many respects. 9 Tlie spcond chapter deals with instrinnents in general. It is a copy of the lādl vădhyāya--fifth chapter of Sangita Darpana of Catura Damodara. All the verses with slight variations agree with those of Sangita-Darpana. Verses No. 49 and 56 ab are not available in Sangita-Darpana. Four veises after 14 alh. and IT. after 18 ab are missing in our test. They are given in the 100t-notes. After 14 ab, v. 63 cd, 04 ab), 34 and 35 ah are wrongly repeated. After 56 ab two lines are unnecessarily repeated. The text of Vīņāprapā!haka onds with V. No. 03 ab as the last two folios are missing. As the whole text agrees with Sangita-Darpaņa the remaining verses have been directly borrowed from it to complete the text and given in brackets. As the present chapter is a copy of Sangita-Dar paņa it is necessary to evaluate how far the author of Sangita-Darpana has contributed to the Sangita literature. The edition of Sangita-Darpaņa utilised here and described the foot-notes is not correctly printed and not critical also. The verses of this chapter have been traced to Sangita-Ratnākara and the variants according to Sangita-Ratnakara are given in the foot-notes. The result of tracing the verses can be briefly stated or follows :- Verses borrowed :-4 cd, 6, 7 ab, 8 ab, 9, 11, 14 cd, 15 cd, 16, 18, 19 ab, 24, 26, 27,28 ab, 30, 31 ab, 32, 33, 35, 36, 37 abcd, 38, 39, 40, IO . .

·( xxxvii) II 12 +1 ab, 46, 47 ab, 50 acd, 52, 54, 55, 62, 63, 65, 66 cd, 67, 68 abcd, 69, 70, 71 ab ( 34 ). Verses adopted :--1, 2, 3, 4 ab, 5, 8 cd, 10, 14 ab, 15 ab, 19 cd, 20 ab, 23 ah, 25, 29 ah, 42 cd, 44 ab, 64 ah, 72, 73, 74, 75 (15). Verses not traced: cd, 12, 13, 14 eſ, 17, 20 cd, 21, 22 cd, 23 cd, cdef, 29 cd, 30 cd, 34, 37 el, 41 cd, 42 ab, 43, 44 cd, 45, 47 cd, 48, 49. 50 h, 51, 53, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 64 cd, 66 ah, 68 cf, 71 cd ( 26 ). It will be seen from the above analysis that out of 75 verses of this chapter about 34 verses have been actually borrowed from Sangitaratnakara. Nearly 15 verses have been adopted from it; while the remaining 26 verses are not traced. Out of these 26 verses 10 verses are stereotypes, 9 verses contain ideas present in Sangitaratnākara, while the remaining seven must have been borrowed from some other source. Thus it can be very well said that the present chapter is a short summary of the l'ādyādlyāya of Sangitaratnākara ; and Catura Dāmodara cannot claim any new contribution to Sangita literature so far as this chapter is concerned. The text is useiul only for those who have no time and energy to real and study Sangitaratnākara. They can get an idea of the selected instruments like l'īņā, Mşdanga etc. Ironi this chapter. 13 The variants have not been discussed in the foot-notes because Sangitaratnākara is the original source of all these verses and the authors while borrowing might have changed words here and there to show their originality. Date of compilation 14 There is no evidence: tu fix up the pract date of compilation of Viðaprapāthaka. It can only be stated that it is later than Sangita-clarpana of Chatura Māmodara (, joth century A.D. 15 In short the author has described l'īņā and its fingering in the first chapter and musical instruments such as Alūpini, Kinnari and Pināki Vīņās, Vamsa, ! Murali, Madhukarī, Kāhalā, Śộnga, Sarkha, Palaha, Mardala and Tāla, in the second chapter. When compared with Sangita-Ratnākara, these two chapters appear to be incomplete in many respects. 16 Lastly I have to thank Dr. B. J. Sandesara, the Director of the Oriental Institute and Dr. U. P. Shah, the Deputy Director of the institute, for their hearty co-operation, help and encouragement to critical research. I am also thankful to the Manager of the University Press for his co-operation in printing the work very carefully. .. J. S. PADE Oriental Institute, • 20-8.58.

·No text on this page.

·|| श्रीः ॥ वीणाप्रपाठकः। सामान्यतो वीणालक्षणम् । दर्शनम्पर्शन चाम्या भोगस्वर्गापवर्गदे ।। पुनीतो विप्रहत्यादिपातकैः पुनीत( पतितं )जनम् ॥ १ ॥ तदाह भरतः। दण्डः शम्भुरुमा तन्त्रीः ककुभः कमलापतिः ।। इन्दिरा पत्रिका ज्ञेया ( ब्रह्मा ) ब्रह्मा कण्ठं( तुम्बं ) नाभिः सरस्वती ॥ २ ॥ दोरको वासुकी जी( किर्जी )वा मुधांशुोरिका रविः ।। मर्वदेवमयी तस्माद्वीणेयं सर्वमङ्गला ॥ ३ ॥ अधम्तुम्बमधोवक्त्रमूर्ध्वं तन्त्रीयथा भवेत् ॥ तथाम्या दोरिकादेशं वामम्कन्धे निधाय च ॥ ४ ॥ ककुभं दक्षिणम्याङ्ग्रेः पार्श्व(धै )सन्धार्य यत्नतः ।। न्यस्तां पृष्ठे कनिष्ठाया वामहम्तम्य कम(म्रि )काम् ॥ ५ ॥ या. स्मृ. याज्ञवल्कपरमृतिः--Nirnayasagara, Bombay, 1936. सं. द. संगीतदर्पणम्- चतुरदामोदरविरचितम् । Edited by K. Vasudeva Sastri B.A. Tanjore, 1932. सं. र. संगीतरन्नाकरः- निःशङ्कशाईदेवप्रातः । Anandasrama Poona, 1897. म्ब. क. स्वग्मलकलानिधिः--- रामामात्यप्रणीतः। Edited by M. S. Ramaswami Aiyar--the Annamalai University, 1932. I सं. र. 6.54 reads पतितं for पुनर्नातं । (6.55 नन्त्री for तन्त्रीः । ब्रह्मा for ज्ञेया। तुम्वं for ब्रह्माकण्ठं । 3 (0.56 वासुकिः for वामुकी। 4 6.57 तथा स्यात् also for तथास्या। 5 6.58 पार्ष्या संधाय for पार्श्व(धे )सन्धार्य । कम्रिकाम् for कमकाम् । 2 " " ·वीणाप्रपाटकः। सारणासारणेत्युक्तामनामाङ्गुलिवेष्टिती( ताम् ) ॥ आकुञ्चन् मध्यमापार्श्वलमां तर्जनिकाग्रतः ॥ ६ ॥ निपीड्योर:म्थलामन्नां तन्त्रीमध्ये(घि निधाय च ।। सन्दिग्धपत्रिका तन्त्री श्लेष क्षेप्या कला च सा( वता) ॥ ७ ॥ या पक्कवेणुवल्कोन्था दोरिका त्रिवृता शुभा ॥ कनिष्ठा नम्वविस्तारा द्वादशाङ्गुलदीर्घिका ॥ ८ ॥ मुवृत्ता ममृणा तुम्बादधम्तादगुलत्रये ।। दण्डे संवेष्टयेन् मन्द्रम्वरस्थानोपलक्ष( क्षि )काम् ॥ ९ ॥ यत्राभिदधिरे वीणा तां (धीराम्तां) वीणां सर्वसम्मताम् ।। प्रकृतिः सर्ववीणानामेषा श्रीशाह्मिणोदिता ॥ १० ॥ याज्ञवल्क्यः। वीणावादनतत्त्वज्ञः श्रुतिजातिविशारदः । तालज्ञश्चाप्रयासेन मोक्षमार्ग स ग(निय )च्छति ॥ ११ ॥ अनेन सर्ववीणानां म्बर्गमोक्षम्य साधनम् ।। स्वर्गा(धर्मा )र्थकाममोक्षाणामिदमेव हि साधनम् ॥ १२ ॥ 7 " 6 6.59 वष्टिनाम् for वेष्टिती। 6.60ab नन्त्रीमधि for तन्त्रीमध्ये । 6.50cd कलावता for कला च स । These two lines have no connection with each other. सं. र. reads V. 14 of our text after 7ab. ऊर्धाधः माग्येन्नादसिध्ध्ये हस्तं तु दक्षिणम् । ६.॥ न्यक्त्वा वितस्ति जीवातम्तन्त्र्यां(न्त्रीं) विन्यम्य मारयेत् ।। 8 6.51 reads देयभाक for दीर्घिका । 9 6.52 लक्षिकाम् for लक्षकाम । 10 6.53 धीगस्तां for वीणा तां । एकत्रिकाम for मवसम्मताम । II या. स्मृ. III. II5 reads नियच्छीत for स गच्छति । म्व. क. 3. 10 12ab Not traced. Not connected with cd. cd स्व. क. 3.6cd reads धर्मार्थ for स्वर्गार्थ । इयमेव for इदमेव । " ·सामान्यतो दीपावणम् । गायतो ब्रामणौ वीणागाथिनाविति च श्रुतौ ॥ अश्वमेधप्रकरणे वीणोक्ता धर्मसाधनम् ॥ १३ ॥ इति सामान्यलक्षणम् ॥ अथ वादनप्रकारमाह। प्रथमं शततन्तुबाणवीणोच्यते । ऊर्ध्वाधः साधयेन्नादसिध्ध्यै हस्तं तु दक्षिणम् ॥ स्यक्त्वा वितस्ति जीवातस्तन्त्री(न्त्र्यां )विन्यस्य सारयेत् ॥ १४ ॥ प्रथमसारणा। अथ कपिशीष्टीलक्षणम् । चतुरङ्गुलिसंघाते कुञ्चिताङ्गुष्ठके तले ॥ कनिष्ठातर्जनीपार्श्वस्पर्शस्तन्त्र्याः प्रसारकः ॥ १५ ॥ इति कपिशीष्टीलक्षणम् । अथ वक्रावादनम् । दक्षो(तदोत् )क्षिप्ता सन्निविष्टा स्पृष्ट्वे द्वेवसरे( स्पृष्ट्वैव सरणे) भवेत् ॥ क्रमादेतद्वयाभ्यासा(भ्यां स्या )दुभयी सारणा मता ॥ १६ ।। इति वकालक्षणम् । 13 स्व. क. 3.7 reads श्रुतिः for श्रुतौ । अप वाऽएतस्मात् । श्री राष्ट्र कामति योऽश्वमेधेन यजते यदा वै पुरुषः श्रिय गच्छति वीणाऽस्मै वाद्यते ब्राह्मणो वीणागाथिनौ संवत्सरं गायतः श्रिये वा एतद्रूपं यद्वीणा श्रियमेवास्मिंस्तद्धत्तः । शतपथब्राह्मणम् । 13.1.5.1. अप वा एतस्माच्छ्री राष्ट्रं कार्मात । योऽश्वमेधन यजते । ब्राह्मणी वीणागाधिनी गायतः। श्रिया वा एतद्रूपम् । यद्वीणा । श्रियमेवास्मिन् नद् धत्तः। तैत्तिरीय- ब्राह्मणम् । III. 9.14. 14 सं. र. 6.60 cd 6sab. reads तन्त्र्यां for तन्त्री । Acc. to सं. र. this verse should be read after 7ab. 15 सं. र. 6.86. Repeated again as verse No. 3r where it is genuine. . 16 सं. र, 6.63cd 64ab reads तदोरिक्षप्ता for दक्षोत्क्षित्पा । :स्पृष्टदैव सरणे for स्पृष्ट्ये द्वेऽवसरे । द्वयाभ्यां स्यात् for द्वयाभ्यासात् ।

·वीणाप्रपाठ मिच्छोरालक्षणम् । हस्तद्वयस्य संयोगे पिच्छोरामुखमारुतात् ॥ दण्डे संवेष्टयेन् मन्द्रस्वरस्थानोपलक्षिकाम् ॥ १७ ॥ इति पिच्छोरा। अथ पिशिला। बहिस्तन्त्रीहतिस्तूर्ण कर्तरी कीर्तिता बुधैः ॥ दक्षिणः कर्तरी कुर्याद्वामहस्तस्तु तन्त्रिकाम् ॥ १८ ॥ इति पिशिला । अथ काण्डवीणा। (भ्रमरः) काण्डवीणायां चतुरङ्गुलिताडनम् ।। मध्यमानामिकाभ्यां च बहिर्घातोऽत्र सन्धितः ॥ १९ ॥ तर्जनीपार्श्वलमायास्तथा(न्त्र्या बहिरनामया ॥ हननं च्छिन्नमाचष्टे श्रीमत्सोढलनन्दनः ॥ २० ॥ इति काण्डवीणा। अथालाबुवीणा । क्रमाद् द्रुतं नखैर्घातश्चतुर्भिर्नखकर्तरी ॥ स्फुरिते काम्प(म्प)ते तन्त्रीः पृष्ठलमेव सारणा ॥ २१ ॥ मुहुः सारणया तन्त्रीघर्षणं वसितो मतः ॥ तन्त्रालमाङ्गुष्ठपार्धा कर्तरीवत्तु हन्यते ॥ कनिष्ठासारणाभ्यां वा यत्रासौ घोप उच्यते ॥ २२ ॥ 17ab. Not traced. Not connected with the next line. cd. सं. र. 6.52cd. Read as gcd. wrongly repeated here. 18 सं. र. 6.79cd, 8oab. Repeated again as verse no. 25cd, 26ab. where it appears to be genuine. The sense of V. 18 becomes complete only when 25ab is read before 18ab and 26cd after 18cd. . 19 सं. र. 6.73 reads भ्रमरोऽन्तः क्रमाच्छीघ्रं for a. 20 तन्त्र्या for तथा। 21 कम्पिता-कम्पते for कम्पिते । सारणा: for सारणा । 22 6.76-77ab reads खशितो for वसितो । तु for च । 6.74 6.75 ·सामान्यतो वीणालक्षणम् । दक्षिणानामया यत्र तन्त्रीरन्तर्निहन्यते ।। वामस्य मध्यमाङ्गुल्या बहिस्तं रेफमूचिरे ॥ २३ ॥ अनामया बहिस्तन्त्रीघाताज्जातो यदा ध्वनिः ।। तर्जन्या धार्यते बिन्दुर्निःशङ्केनोदितस्तथा(दा) ॥ २४ ॥ इति अलाबु( वीणा)। अथ महावीणा। अङ्गुलीभिश्चतसृभिः क्रमेण करयोर्द्वयोः ॥ बहिस्तन्त्रीहतिस्तूर्ण कर्तरी कीर्तिता दुधैः ॥ २५ ॥ दक्षिणः कर्तरी कुर्याद्वामहस्तस्तु तन्त्रिकाम् ॥ यत्र सारणया हन्ति प्राहुस्तामर्धकर्तरीम् ॥ २६ ॥ उत्सृज्य सारणां हन्ति यत्र तन्त्रों प्रदेशिनी ॥ निस्फोटिताभिधं पाणिममुं वाद्यविदो विदुः ॥ २७ ॥ उत्क्षिप्तया सारणया वामस्तन्त्री द्रुतं यदा ॥ निहन्ति कर्तरीतुल्यो दक्षिणः स्खलितस्तदा ॥ २८ ॥ तन्त्रीकर्षोङ्गुष्ठतर्जन्यग्राभ्यां शुक्रववित्र(कत्र )कः ॥ उद्वेष्टपरिवर्ताभ्यां तन्त्र्यां भ्राम्यति दक्षिणे ॥ स्वरस्थाने द्रुतं कम्रासारणं मूर्छना मता ॥ २९ ॥ तलेन दक्षिणो हस्तस्तन्त्री हन्ति ततः(हन्तीतरः )पुनः ।। प्रदेशिन्या स्पृशेद्यत्र तलहस्तो भवेदसौ ॥ ३० ॥ 23 6.77cdef 24 6.78 reads तदा for तथा 25 6.79 26 6.80 27 6.81 उत्सृष्टसारणा यत्र हन्ति for उत्सृज्य सारणा• हन्ति यत्र । निष्कोटिता for निस्फोटिता। 28 6.82 29 सं. र. 6.83-84 reads वक्त्रकः for वक्त्रिकः । 30 6.85 हन्तीतरः for हन्ति ततः +- " - ·वीणाप्रपाठकः । स्पर्शोङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यामर्धचन्द्रोऽभिधीयते ॥ चतुरङ्गुलिसंघाते कुञ्चिताङ्गुष्ठके तले ॥ कनिष्ठातर्जनीपार्श्वस्पर्शस्तन्त्र्याः प्रसारकः ॥ ३१ ॥ इति महावीणा । अथ दुन्दुभिः । हस्तद्वयस्य संयोगे वियोगे चापि वर्तते ॥ दुधुन्धुमाक्षरैरेव दुन्दुभिः स निगद्यते ॥ ३२ ।। ॥ इति समाप्तम् ॥ -- 31 32 6.86 Not traced ·॥ श्रीः ॥ ॥ अथ वाद्याध्यायः ।। गीतं निरूपितं तच्च वाद्याधीनमतो मया ।। वाद्यं निरूप्यते गीत( नृत्ययो )रनुराकम् ॥ १ ॥ चतुर्विधं तत्कथितं ततं सुषिरमेव च ।। अवनद्धं धनं चेति ततं तन्त्रीगतं भवेत् ॥ २ ॥ वीणादि सुषिरं वंशकाहलादि प्रकीर्तितम् ।। चर्मावनद्धवदनं वाद्यते पटहादिकम् । ३ ।। अवनद्धं च तत्प्रोक्तं कांस्यतालादिकं धनम् ॥ घना मूर्तिः साभिघाता वाद्यते यत्र तद् धनम् ।। ४ ।। वीणा तु द्विविधा प्रोक्ता श्रुतिस्वरविशेषणात् ।। श्रुतिवीणा पुरा प्रोक्ता स्वरवीणोच्यतेऽधुना ॥ ५ ॥ I सं. द. V. 532 reads नृत्ययोरनुरजनम् for नृत्ययोरनुरजकम् । 2 V.533 cf. सं. र. 6.3 cd -5 तत्ततं सुषिरं चावनद्धं घनामति स्मृतम् ॥ ३ ॥ चतुर्धा तत्र पूर्वाभ्यां श्रुत्यादिद्वारतो भवेत् ।। गीतं ततोऽवनद्धेन रज्यते मीयते धनात् ।। ४ ।। वाद्यतन्त्री ततं वाद्यं सुषिरं सुषिरं मतम् ॥५॥ 3 सं. द. V.534 reads वंशं for वंश । cf. सं र.6.6ab. चौवनद्धवदनमवनदं तु वायते ।। 4 सं. द. V. 535 reads तु for च । cd सं. र. 6.6cd घनो for षना। साभिघातात् for सामिपाता। 5 सं. द. V. 536:- cf. सं. र. 6. 7-8 ततं वणिा द्विधा सा च अतिस्वरविवेचनात् ॥ सत्र श्रीवादेवेन श्रुतिवीणोदिता पुरा ॥ ७ ॥ .

·वीणाप्रपाठकः । एकतन्त्री तु तत्राद्या नकुलश्च त्रितन्त्रिका || चित्रा वणिा विपञ्ची च ततश्चोन्मत्तकोकिला ॥ ६ ॥ आलापिनी किमरी च पिनाकीसंज्ञका(ज्ञिता )ऽपरा ।। तन्त्रीभिः सप्तभिः क्वापि दृश्यते परिवादिनी ॥ ७ ॥ वंशः पावः पाविका च मुरली मधुकर्यपि ॥ काहला शृङ्गशङ्खाद्या भेदाः सुषिरवाद्यगाः ।। ८ ।। पटहो मर्दलश्चाथ हुडुक्का करटा घटः ।। रुखा डमरुको ढक्का डक्कुली ढक्करी तथा ॥ ९ ॥ त्रिवली दुन्दुभिर्भरी निःसाणस्तुम्बकी तथा । इत्यादयोऽवनद्धस्य भेदा वाद्यस्य कीर्तिताः ।। १० ।। . वक्ष्यते स्वरवीणात्र तस्त्रामपि विचक्षणाः ।। अङ्कित्वा परदेशानो भाग नुद्भिन्दते श्रुतीः ॥ ८ ॥ 6 स. द. V. 537 reads त्रितन्त्रिकः for त्रितन्त्रिका। स्यान् मत्तकोकिला for 'चोन्मत्तकोकिला। सं. र. 6.9 reads तद्भेदारोकतन्त्री स्यात् for a। स्यान् मत्तकोकिला for चोन्मत्तकोकिया। । सं. द. V. 538 reads संज्ञिका for संज्ञका ab सं. र. 6.10 ab reads संज्ञिता for संज्ञका । 8 सं. द. V. 539. ab सं. र. 6.II ab. cd cf. 8. 7. 6.11 ed 12 ab. काहला तुण्डकिन्यौ च चुका शमतः परम् ॥ शङ्खादयश्च वाद्यस्य मुषिरस्य भिदा मताः ॥ 9 सं. द. V. 540 reads घटाः for घटः । ab सं. र. 6.12 cd cd. 6.13 cd reads डक्का for ढक्का । मण्डिडका च डकल for cd. 10 सं. द. V.541. cf. सं. र. 6.14. सेल्लुका झल्लरी भाणस्त्रिवली दुन्दुभिस्तथा ॥ भेरीनिःसाणतुम्बक्यो भेदाः स्युरखनद्धगाः ॥ १४ ॥ . - .. - ·पापाण्याय: तालो(ऽथ) कांस्यताला स्याद् घण्टा च क्षुद्रघण्टिका ॥ जयघण्टा ततः कम्रा शुक्तिपट्टादयस्तथा ।। घनवाद्यप्रभेदाः स्युरेतेऽन्येऽपि च दर्शनात् ॥ ११ ॥ अङ्गुल्यादिप्रमाणं तु वीणादण्डादिनिर्मितम् ।। तन्त्रीककुभतुम्बादिलक्षणं धारणं तथा ॥ १२ ॥ तद्वादने च व्यापारो वामदक्षिणहस्तयोः ।। वैणिकादवगन्तव्यं नात्र शास्त्रप्रयोजनम् ॥ १३ ॥ प्रकृतिः सर्ववीणानामेषा स्यादेकतन्त्रिका ॥ सम्पन्ना सा तदन्यास्तु तस्याः प्रत्यङ्गमीरिताः ।। एपेव कीर्त्यते लोके स्वरमण्डलसंज्ञया ॥ १४ ॥ सं. द. V. 542, 543 ab reads तालोऽथ for तालो। एतेऽन्ये च निदर्शनात् for f. सं. र. 6.15 reads तालोऽथ for तालो। कस्ना also for कना । प्रभेदा घनवाद्यस्य प्रोक्ताः सोढलसूनुना ॥ for ef. 12 सं. द. V. 543 cdef reads अगुल्यादिप्रमाणात्तु । for a. 13 14 ab सं. द. V. 545 ab cf. सं. र. 6.53. यत्राभिदधिरे धीरास्ता वीणामेकतन्त्रिकाम् ॥ प्रकृतिः सर्ववीणानामेषा श्रीशाह्मिणोदिता ॥ ५३ ।। Between ab and cd . . reads the following lines: अनिबद्धा च सा लोके ब्रह्मवीणेति कथ्यते ॥ ५४५ ॥ सर्वदेवमयी तस्माद् वीणेयं सर्वमङ्गला ॥ (सं. र. 6.56 cd) तन्त्रीद्वयेन नकुला स्यादन्वर्था त्रितन्त्रिका ॥ ५४६ ॥ नकुल :-सं. र.। (सं. र. 6.108 ab) तन्त्रीभिः सप्तभिश्चित्रा विपञ्ची नवभिर्मता ॥ (सं. र. 6.108 cd) कोणागुलीवादनेन चित्रा तद्वद्विपश्चिका । ५४७ ॥ वादनीया। सं. र. । ( सं. र. 6.109 ab) चित्रायामगुलीमात्रं विपञ्च्यामुभयं परे ॥ (सं. र. 6.IIo ab) तन्त्रीणामेकविंशत्या कथिता मत्तकोकिला ॥ ५४८ ॥ (;सं. र. 6.IIo cd) मुख्येयं सर्ववीणानां त्रिस्थानः सप्तभिः स्वरैः ।। (सं. र. 6.III ab) V.544 - - ·आलापिन्येकतुम्बा स्याद् दण्डः स्यानवमुष्टिकः ॥ खर्परं नालिकेरोत्थं दोरको दोरिका तथा ॥ १५ ॥ पटसूत्रमयी तन्त्री यद्वा कार्याससूत्रजा ॥ रक्तचन्दनजान् सर्वान् वीणादण्डान् परे जगुः ॥ १६ ॥ तुम्बद्वयं च सर्वेषु वीणादण्डेषु योजयेत् ।। आघाटीसंज्ञया लोके आलापिन्येव कीर्त्यते ॥ १७ ॥ किनरी द्विविधा लची बृहती च (प्र)कीर्तिता ॥ गृध्रवक्षोऽस्थिनलिका कनिष्ठागुलिसंमिता ॥ १८ ॥ cdef सं. द. V. 549cd 550 ab reads ततो for तद् । cd सं. र. 6.III cd reads सम्पन्नत्वात् for सम्पन्ना सा । 15 सं. द. V. 550 cd 55I ab reads कपरं for खर्परं। नारिकेलोत्थं for नालिकेरोथं। cd सं. र. 6.245 ab reads कपरं for स्वपरं । नारिकेलोत्थं also for नालिकेरोत्थं । दोरिकाः for दोरिका । 16 सं. द. V. 551 cd 552 ab reads पट्ट for पट । सूत्रका for सूत्रजा । मं. र. 6.246 cd 247 ab reads मयीं तन्त्री for मयी तन्त्री । सूत्रो for सूत्रजा। 17 सं. द. V.552 cd 553 ab reads आघाटि for आघाटी । 18 ab सं. द. 553 cd reads प्रकीर्तिता for कीर्तिता। सं. स. 6.255 ab चेति कीर्तिता for च-प्रकीर्तिता। After 18 ab सं. द. reads the following lines : वितस्तित्रितयं दैथै मानं पञ्चाङ्गुलाधिकम् ॥ लघी दण्डस्य विस्तारः पञ्चाङ्गुल उदाहृतः ॥ ५५४ ।। वितस्त्यभ्यधिका दण्ड बृहती परिकिर्तिता ॥ cf. सं. र. 6.256 & 274 cd. स्याद्वितस्तित्रयं देये मान पञ्चाङ्गुलाधिकम् ।। पञ्चाङ्गुलः परीणाहो वेणुदण्डस्य यत्र च ।। २५६ ॥ वितस्त्यभ्यधिका देर्थे परिणाहेऽङ्गुलाधिका ॥ २७४ ।। cd सं. द. 555cd reads नालीका for नलिका । सं. र. 259ab " - ·वाद्याध्यायः॥ - लौही कांस्यमयी यद्वा कर्तव्या (कीर्तिता ) सारिकाक्ष(ख्य )या ॥ मधूच्छिष्टेन संश्लिष्टा दण्डपृष्ठे चतुर्दश ॥ १९ ॥ चतुर्दश स्वरस्थाने सारिका विनिवेशयेत् ।। तुम्बानां त्रितयं चात्र तिर्यग् योज्यं तृतीयकम् ॥ २० ॥ शिष्टं ग्रन्थान्तरे ज्ञेयं मध्यमा या(चा )स्ति किन्नरी ।। वादनादिप्रकारोऽपि ग्रन्थाद्वैणिकशिक्षया ।। ज्ञातव्यो नात्र कथितो गुर्वधीनो यतोऽत्र सः ॥ २१ ॥ पिनाकी लोकतो ज्ञेया शास्त्रलक्षणलक्षिता ।। तुम्बम्थितेन धनुषा वाद्यते सा विचक्षणैः ।। २२ ।। अश्वपुच्छस्थितैर्वालगुणो वादनधन्वनः ।। जानीयालोकतोऽन्यानि ततवाद्यानि तत्त्वतः ॥ २३ ॥ नादश्रुतिस्वरग्रामजातिरागादितत्त्ववित् ।। देहसौष्ठवसम्पन्नः स्थिरासनपरिग्रहः ॥ २४ ॥ जितश्रमम्त्यक्तभयः सुशारीरप्रगल्भधीः ।। सावधानो वैणिकः स्याद् गीतवादनकोविदः ॥ २५ ॥ 10 म. द. 556 reads लोह for लौही। सारिकाख्यया for सारिकाक्षा । ab सं. र. (0.259 cd reads कीर्तिता सारिकाख्यया for b. cf. 4. 7. 260 ab for cd. लिटा वस्त्रमषीमिश्रमदनेन चतुर्दश । 20 सं. द. 557 reads विनियोजयेत् for विनिवेशयेत। cf. सं. र. 260 cd for ab. चतुर्दश स्वरस्थाने दण्डपृष्टे निवेशयेत. 21 सं. द. 558, 559ab reads चास्ति for यास्ति । 559 cd 56o ab 560 cd 561 ab cf. सं र. 6.407 cd for ab. अश्ववालधिकेशोत्थो गुणो वादनधन्वनः ।। 24 सं. द. 56r cdef. सं. र. 6.422 25 सं. द. 562 cf. सं. र. 6.423. ॥ 22 - 23 - - ·वीणाप्रपाठकः। वंशः स्याद्वैणवो दान्तः खादिरश्चन्दनोऽथवा ।। आयसः कांस्यजो रौप्यः कांसो( काश्चनो )ऽप्यथवा भवेत् ॥ वर्तुलः सरल: श्लक्ष्णो ग्रन्थिभेदव्रणोज्झितः ॥ २६ ॥ तद्वद् ( तस्य ) द्वे त्रीणि चत्वारि चाङ्गुलानि शिरःस्थलात् ।। त्यक्त्वा फूत्काररन्धं तु कार्यमङ्गुलसम्मितम् ॥ २७ ॥ अर्धाङ्गुलान्तराणि स्यू रन्ध्राण्यन्यानि सप्त च ॥ नेषु च स्वरविन्यासः प्रकारो वादनम्य च ॥ भेदाश्च सर्वमेवैतद् विज्ञेयं ग्रन्थलोकतः ॥ २८ ॥ अष्टादशाङ्गुलोद्देशादेकैकाङ्गुलिवर्धितः( ताः) । वंशाश्चतुर्दश स्त( म्यु) म्य(म्ते )उमापत्यादिसंज्ञया ॥ २९ ॥ अङ्गुलीसारणाभ्यासः स्वस्थानत्वं सुरागता ॥ गीतवादनदक्षत्वं गातॄणां स्थानदायिनी(ता) ॥ ३० ॥ जितश्रमकरद्वन्द्वल्यक्तभीतिर्जितेन्द्रियः ।। प्रगल्भधीः मुशारीरो गीतवादनकोविदः ।। सावधानमनाचेनि वैणिक वर्णिता गुणाः ।। ४२३ ॥ - 26 नं. द. 563-564 ab reads काञ्चनो for कांसो । नं. र. 6..124-425ab reads वणवः खादिरा दान्तश्चान्दनो रक्तचन्दनः ॥ for ab. बंशः स्यान काञ्चनोऽथवा for d. 27 सं. द. 504 cd 565 aly reads तस्य for तद्वत् । म. र. 9.420 cd +27ab तस्य for तद्वत् । मुषिरं for रन्ध्र तु । 28 नं. द. 565 cd-566 ab सं. र. 6.428 ab 29 नं. द. 567 reads अगुलद्धितः for अङ्गुलिवर्धिताः । ग्युम्ते for स्तरय । cf. सं. र. 432 cdef 433 ab एकैकाङ्गुलवृध्या स्युन्ये वंशाश्चतुर्दश ।। अ आ )ष्टादशाङ्गुलाद्वंशादेतदङ्गुलवर्धनम् ॥ ४३२ ॥ उमापतिद्यालः स्यात् त्रिभित्रिपुरुषोगुलैः ।। 30 सं. द. 568 reads: -सु for स्व । दायिता for दायिनी । सं. र. 6.662 abel:-सु for । दायिता for दायिनी।

·वाचाध्यायः॥ तदोषाच्छादनं मार्गदेशीरागेषु कौशलम् ॥ एवमादिगुणैर्युक्तो वांशिकः स्यादिहोत्तमः ॥ ३१ ॥ हस्तद्वयाधिका माने मुखरन्ध्रसमन्विता ॥ चतुःस्वरच्छिद्रयुता मुरली चारुवादिनी ॥ ३२ ॥ शृङ्गजा दारवी च ( वा )म्यात् काहलाकृतिदारु(धारिणी ।। अष्टाविंशत्यङ्गुला च देये मधुकरी मता ॥ ३३ ।। तन्निर्माणप्रकारश्च रागोत्पत्तिस्ततो यथा ॥ तत्सर्वं लोकतो ज्ञेयं नात्र शास्त्रप्रयोजनम् ॥ ३४ ॥ ताम्रजा राजती यद्वा काञ्चनी सुपिरान्तरा ।। धत्तुरकुसुमाकारा( र )वदनेन विराजिती ॥ ३५ ॥ हाहूवर्णवती धीरबिरुदोच्चारकारिणी ॥ हस्तत्रयमिता देध्ये काहला वाद्यते जनैः ॥ ३६ ॥ करेणुवदनाकारवदने दोषवर्जितम् ।। शृङ्गं तन्माहिषं स्निग्धं श्लक्ष्णं सुघटितं कृतम् ॥ विशेषम्त्वन्यतो ज्ञेयो वाद्यं गोपालकेलिषु ॥ ३७ ॥ " 31 मं. द. 56. ab सं. र. 6.663. 32 सं. द. 570. म. र. 6.784 reads नादिनी for वादिनी । 33 सं. द. 57I reads धारिणी for दारुणी। म. र. 6.785 वा for च । धारिणी for दाहणी । शुभा for मता । 34 म. द. 572 35 सं. द. 573 reads कार for कारा । मं. र. 6.792 reads कार for कारा. 36 सं. द. 574 reads विशुद्ध for बिरुद । सं. र. 6.793 , वीर for धीर, reads ab for cd and cd for ab. 37 सं. द. 575, 576ab reads कार for कार । I abcd सं. र. 6.796 reads वदनं for वदने । श्लक्ष्ण for स्थिग्धं । स्निग्धं for लक्षणं ।

·પર वीणाप्रपाठकः । निर्दोषश्चोश्चा( त्वा )तनाभेः(भिः) शङ्खश्चैकादशाङ्गुलः ॥ सुषिरं निर्मितं धातुसिकता(क्थका )भ्यां मनोरमम् ॥ ३८ ॥ रन्घमष्टा( र्धा )ङ्गुलमितं सुषिरस्य मुम्वे भवेत् ॥ अन्ते तु माषमात्रं स्याच्छङ्खमेवंविधं सुधीः ॥ ३९ ॥ धृत्वा कर्कटहस्तेन भूरिश्वासभृतोदरम् ॥ हुम्भुन्थोन्दिगि(दि त्येतद्वर्णा( ञ् )शङ्खन वादयेत् ॥ ४० ॥ मार्गदेशीगतत्वेन पटहो द्विविधो भवेत् ॥ निर्माणकथनं तत्र(म्य ज्ञातृत्वेनोपयुज्यते ॥ ४१ ॥ तदुपेक्ष्य ततः पाटाः कथ्यन्ते तत्तदुद्भवाः ।। हम्तोद्भवास्त एवात्र हस्तपाटाः प्रकीर्तिताः ॥ ४२ ॥ सद्योजातादिपञ्चभ्यो मुखेभ्यः पार्वतीपतेः ।। नागबन्धादयो जाताम्तस्मान् मुख्याः प्रकीर्तिताः ॥ ४३ ॥ -- 38 सं. द. 576 cd 577 ab reads निर्दोषस्योखातनाभेः for a। शसस्यकादशा- गुलम् for b। शिखरं for मुपिरं । मिक्थकाभ्यां for सिकताभ्यां। नं. र. 6.79) reads निर्दोषस्पोत्यातनाभेः शङ्ख थकादशाङ्गुलम्। for ab. शिखरं for मुषिरं । सिन्छ( क्थ )काम्यां मनोहग्म् for सिकताभ्यां मनोरमम् । 39 नं. द. 577 Cd 578 ab अर्धा for अष्टा । शिखरस्य for मुषिरस्य । मं. र. 6.80) cd 8ol ab अर्धा for अष्टा । शिखरस्य for मुषिरस्य । अन्तः for अन्ते । 40 मं. द. 578 cdef reads थोदिग्दिम् for थीदिगि। योजयेत for वादयेत् । मं.. र. 80r reads थो ior थों। दिदि for दिगि । वर्णोद्रो वेन for वर्णाल् शझेन । 41 सं. द. 579 reads तस्य for तत्र । abi. र. 6.802 ab - 42 सं. द. 580 cf. सं. र. 6.825 cd ior cd. हस्तोद्भबाः पाटभेदा हस्तपाटाः प्रकीर्तिताः॥ 43 सं. द. 581 ·वाद्याध्यायः। अष्टाशीतिरिमे हस्तपाटाः शास्त्रे प्रकीर्तिताः ॥ x सार्धाङ्गुल: म्यादुत्सेधः समा कार्या कृतिम्तथा ॥ x गुरुत्वं च यथा ज्ञाये (नादो) भेदोभवे( भवे)च्छ्रुति(मनोहरः)॥ x - तन्निर्माणप्रकारश्च रागोत्पत्तिम्ततो यथा ॥ x - तत्सर्वं लोकतो ज्ञेयं नात्र शास्त्रप्रयोजनम् ॥ x x ताम्रजा राजती यद्वा काञ्चनी मुषिरान्तथा(रा) ॥ x वनगिभगिननगिननगि ॥ १ ॥ दगिदडगि ॥ २ ॥ गिडगिथदथोम् ॥ ३॥ किटतल ॥ ४ ॥ नदतुम् ॥ ५॥ विरतकिट ॥ ६ ॥ दथोङ्गि२ ॥ ७ ॥ इति मद्योजातोद्भवाः । ततकिट ॥ १ ॥ थोहन्ता ॥ २ ॥ थोङ्गिनथोन्थोङ्गिन ॥ ३ ॥ 44 ab मं. द. 582 ab cf. मं. र. 6.8.47 अष्टाशीतिरिमे हस्तपाटा निःशङ्ककीर्तिताः ॥ After ab 5 lines are wrongly inserted. 1-2 lines = V. 63 cd 64 ab. 3-4 5 ,, = V. 35ab. सङ्गीतदर्पणोक्ता हस्तपाटाः । सङ्गीतरत्नाकरोक्ता हस्तपादाः । वनगिनगिननगि। टांगन गिननगि इति नागवन्धः । २ दुगिडगिथदधाम् । २ ननगिड गिडदगि इति पवनः । ३ गिडगिधादधे। ३ गिडगिड दत्था इत्येकः । किटतत। किटतत २ इत्येकसरः । नदनु। नखु नखु इति दुःसरः। ६ खरतकिट। ६ खिरतकिट इति संचारः । थागि थोगि। थागि थाथि इति विक्षेपः । इति सद्योजातोद्भवाः ॥१॥ इति सद्योजातोद्भवाः मप्त हस्तपाटाः॥१॥ १ ततकिट। १ ततकिठकि इति स्वस्तिकः । २ थोहन्ता। थो हंता इति वलिकोहलः । ३ थॉगिन थागिन । ३ थोगिन थॉगिन थॉगिन इति फुल्लाविक्षेपः । = V.34. १ १ ५ ·वीणाप्रपाठकः। चोन्थोङ्गोण्णोम् ॥ ४ ॥ थोङ्गिणतन्ता ॥ ५ ॥ किटथोन्थोङ्गिनखेड्केम् ॥ ६ ॥ टाकुडेण्डेम् ॥ ७ ॥ इति वामदेवोद्भवाः । ननगिडगिडगिदा ॥ १ ॥ दथरिक्किदथरिकि ॥ २ ॥ तकिथिकितकिथिकि ॥ ३ ॥ टगनुखु ॥ ४ ॥ खिरिटखिरिट ॥ ५ ॥ विरिग्विरि ॥ ६॥ नरकिथराक ॥ ७ ॥ इत्यघोरोद्भवाः। दरगिडगिडदगिरा ॥ १॥ टकुरटु ॥ २ ॥ ननगिनखरिखिरि ॥ ३ ॥ दखेड्केम् ।। ४ ॥ थोङ्गिनगिथोङ्गिनगि ॥ ५ ॥ तत्ता ॥ ६ ॥ धिछिधि ॥ ७॥ इति तत्पुरुषोद्भवाः । थाथा गागा। ४ थोथों गोंगों इति कुण्डलीविक्षेपः । ५ थगिणतत्ता। ५ थोंगिणतत्ता इति संचारविलिखा । ६ किटथों थॉगिन खेखें। ६ किटथोंथों गिनखेंखें इति खण्डनागबन्धः । ७ टकुडेंडें। टकु झेंझें इति पूरकः । इति वामदेवोद्भवाः ॥ २॥ इति वामदेवोद्भवाः सप्त हस्तपाटाः॥२॥ १ ननगिडगिडदगिदा। नग गिडगिड दगिदा इत्यलग्नः । २ दथरिकि दरकि। २ दरिकि दत्थरिकि इत्युत्मारः । ३ तकिर्धािक। ३ तकि धिकि तकि धिकि इति विश्रामः । टगनुख। ४ टगुनगु टगुनगु इति विषमखली विषमलितो वा। ५ खिारर। ५ खिरितु खिरितु इति सरी । ६ खिरि खिोर । ६ खिरि खिरि इति स्फुरी । नकि थरक। नरकिरिकि इति स्फुरणः । इल्यघोरोद्भवाः ।। ३ ॥ इत्यघोरोद्भवाः सप्त हस्तपाटाः ॥ ३ ॥ १ दरगिड गिडगिरा। १ दरिंगिड गिडगिदा इति शुद्धिः । २ टकुटदु। २ टटकुटट इति स्वरस्फुरणः । ३ नागन खरि खिरि। ३ ननगिन खरिखरि इत्युच्छलः । ४ दखें खं। दखें दखें दखें खे इति वलतः । ५ थोगिनगि थोगिनगि। ५ थोगिनगि थॉगिनगि इत्यवघटः । ६ तत्ता। तत्ता इति तकारः। धिधि इति माणिक्यवल्ली। इति तत्पुरुषोद्भवाः ॥ ४॥ इति तत्पुरुषोद्भवाः सप्त पाटाः ॥ ४ ॥ १ مه विधि। .

·वाद्याध्यायः । तडेझेझेम् ॥ १ ॥ तिरितिरिखु ॥ २ ॥ कणकणकि ॥ ३ ॥ धिधिकिटकी ॥ ४ ॥ दिगिनपि( गि) ॥ ५॥ थरकडथरकड ॥ ६ ॥ दोनकट ॥ ७ ॥ इतीशानोद्भवाः। अत्रान्ये हस्तपाटास्तु ज्ञेया ग्रन्थान्तराद् बुधैः ॥ ४४ ॥ वाद्यप्रबन्धाः कथ्यन्ते पाटाक्षरविनिर्मिताः ॥ येषूद्राहादिकं सर्व ज्ञेयं गीतप्रबन्धवत् ॥ ४५ ॥ यतिरोता च गजरो रिंगोणी कवितं पदम् ।। मेलापकश्योपशमोद्ाहप्रहरणान्यथ ।। ४६ ।। अवश्य( त्स)क छंद(श्छण्ड )णश्च तुडपो मेलपं ततः ॥ इत्यादयोऽवपाटान्तास्त्रिचत्वारिंशदीरिताः ॥ ४७ ।। तेषां लक्ष्यस्वरूपं च मर्दलादिषु वादनम् ॥ ज्ञेयं तरन्तरो( तदन्यतो ) लोके कथ्यते मोहराख्यया ।। ४८ ।। यदेतत्तुडुकं प्रोक्तं तदद्दीत्यभिधीयते ॥ ४९ ॥ तडेनझं झं। तझें तझं झं इति ससस्खलितः समस्खली वा। २ तिरिनु तिरिषु । २ गिरिग्ड गिरिण्ड इति विकरः । ३ कणकणकि। ३ कणकणकि इति सदृशः । धिधिकिटकि। ििधकिटकि इति खलीस्खलितोवा । ५ दिगिर्नाग। ५ दिगिनगि दिगिनगि इत्यडुखली, अदुस्खलितो वा। घरकट घरकट इत्थनुच्छलः । घा न कट । दोनकट दोनकट इति खुत्तः । इतीशानाद्भवाः ॥ ५॥ इतीशानोद्भवाः सप्त पाटाः ॥५॥ 44 cd सं. द. 582 cd. 45 सं. द. 583. 46 सं. द. 584. सं. र. 6.944 प्रकरणानि for प्रहरणानि । 47 सं. द. 585. अवत्सकश्छण्ड णश्च for a l तुडुका मलप for तुडुपो मेलपं । ab सं. र. 6.945ab आत्सक छण्डणश्च । for a. तुडुका मलपं ततः for b. 48 सं. द. 586 तदन्यतो for तरन्तरो। 49 Not traced. १ ४ थरकट। ६ ७ .

·५६ वीणाप्रपाठकः । निर्दोषबीजवृक्षो(त्थो) मर्दलः परिकीर्तितः ।। रक्तचन्दनजो यद्वा खादिरोऽन्यैरयं मतः ॥ ५० ॥ विनिर्माणप्रकारोऽम्य पाटोत्पत्तिरतो यथा । वादकश्च रसादिस्तु ज्ञेयं ग्रन्थान्तराद् बुधैः ॥ ५१ ॥ अथ मालिकलक्षणम् । चतुर्विधो मार्दलिको वादको मुखरी तथा । ततः प्रतिमुग्वर्याख्यस्तुर्यो गीतानुगो मतः ॥ ५२ ।। वादकः शुद्धबटुकपर्यायः कथ्यते बुधैः ।। मुखरीप्रतिमुखरीपर्यायो भार उच्यते ॥ गीतानुगस्य पर्यायः श्रयणा इति उच्यते ॥ १३ ॥ ततो वादकशुद्धबटुलक्षणम्। वादको वादकर्ता स्याद्वादः पक्षपरिग्रहः ।। स्वपक्षसाधनं तद्वत् परपक्षम्य दूषणम् ॥ ५४ ॥ वादे तु वादनं कार्य प्रथमं त्रोटनादिकम् ॥ मईले तालसहितं वोहणेन विना ध्वनिः ॥ ५५ ॥ 50 सं. द. 587 वृक्षोत्थः fou वृक्षा। a L. र. 6.1017c cal,, 6.1078cd 51 सं. द. 588. 52 सं. द. 580. मं. र. 1037 वादिको for वादको। 53 म. द. 590.59r ab स्याच्छुद्धबटु for शुद्धबटुक । कथितो for कथ्यते । प्रति for प्रति । डवणा also for श्रवणा। कथ्यते for उच्यते। तत्र for ततः । - 54 सं. द. 501 cd 592 ab मं. र. 6.1038 reads वादिको for वादको । 55 सं. द. 592 cd 593 ab वादेषु for वादे तु । त्रोटनाभिधम् for त्रोटनादिकम् । मर्द for मर्दले। सं. र. 1039 cd I040 ab:-च for तु। त्राटनाभिधम् for वोटनाभिधम् रहिते for सहितं । After 55 cd सं. र. reads यो देहडडगित्यादिकृतोऽसौ बाटनं मतम् ॥

·वाग्राध्यायः शहप्रबन्धयत्यादिवादने तु प्रवीणता ॥ x सद्योजातादिपञ्चभ्यो मुखेभ्यः पावतीपतेः ॥ x x नागबन्धादयो जातास्तस्मान् मुख्याः प्रकीर्तिताः ॥ x चञ्चत्पुटादितालैस्तु मार्गषट्केन योजिताः (तः) ॥ कर्तरीसहिता(तो) यत्र वादकः स तु कथ्यते ॥ ५६ ॥ इति वादकबटुकशुद्ध(शुद्धबटुक)लक्षणम् । अथ मुखरीप्रतिमुखरीभारलक्षणम् । शब्दप्रबन्धाः(न्) सततं वादयेत् तालसंयुतः (तान् ) । वोहणेन विना यत्र मुखर्यादिक उच्यते ॥ स एव भारसंज्ञो हि कथ्यते हि (तु) विचक्षणैः ॥ ५७ ॥ इति मुखर्यादिभारलक्षणम् । अथ गीतानुगठवणालक्षणम् । मलापकं ततो वाजी नियमं वा यथाक्रमम् ॥ विचित्रशब्दकैर्व्याप्त कालमानयुतं च यत् ॥ ५८ ॥.. वोहणेन विना युक्तं रञ्जकं सर्वसौख्यदम् ॥ शुद्धसालकसंकीर्ण गीतं चातिमनोहरम् ॥ गीतानुगमिति प्रोक्तं ठवणा इति केचन ।। ५९ ॥ इति गीतानुगठवणालक्षणम् । अथ (इति) चतुर्विधमार्दलिकलक्षणम् । 56 ab Not traced. cf V. 43 for the two lines wrongly repeated here. cdef सं. द. 594 योजितः for योजिताः । सहितो ior सहिता । शुद्धबटु for बटुकशुद्ध । 57 सं. द. 595. 596 ab. प्रबन्धान् for प्रबन्धाः । संयुतान् for संयुतः। -दिकमुच्यते for - दिक उच्यते । तु for हि । 58 सं. द. 596 मेलापकं for मलापकं । तथा चाली for ततो वाजी | न्यांस for व्याप्तं । तत् for यत् । 59 सं. द. 597,598 ab समा for विना । सालक for सालग। संकीर्णगीतैः for संकीर्ण गीतं । डवणा for ठवणा ।

·वीणाप्रपाठकः . 4. तत एवं हुडुक्कादिवाद्यस्यापि च लक्षणम् ।। तथा निःसाणभेर्यादिलक्षणं ज्ञेयमन्यतः ॥ गुणदोषाश्च काष्ठस्य चर्मणश्च तथैव च ॥ ६ ॥ कांस्यादिनिर्मितं वाद्यं घनमित्यभिधीयते ॥ गृहीत्वा शुद्धकांस्यं तत् पूर्वमनौं विशोधयेत् ॥ तालद्वयं प्रकुर्वीत तस्य शास्त्रोक्तमानतः ॥ ६१ ॥ तालः स्याद् वर्तुलस्तत्र सपादयङ्गुलोन्नतः !! मध्योऽस्याङ्गुलविस्तारो निम्नो रन्धं च मध्यम(ग)म् ।। ६२ ॥ पादोनगुञ्जामानं स्यात् पि( ण्डस्तु यवमात्रकः) ॥ [ सार्धाङ्गुलः स्यादुत्सेधः समकायाकृतिस्तथा ॥ ६३ ॥ गुरुत्वं च यथा नादो भवेच्छृतिमनोहरः । ज्ञातव्यं लोकतः सर्व दोरिकाधारणादिकम् ॥ ६४ ॥ ईष्टक् तालद्वयं कृत्वा तत्रैकं तिर्यगानतम् ॥ धृत्वा तस्याग्रभागेन मध्यमन्यस्य तारयेत् ॥ ६५ ।। 60 से. द. 598, 599 ab एव for एवं । से for च । 61 सै. द. 599 cd 600 62 सं.द.6or घागुलानमः for घगुलोमतः । नाभी for निम्मी । मध्यमे for मध्यमम् । सै. र. 6.1ITI - कास्यजो वर्तुलस्तालः for al - लानन: for लोमतः । निम्रगम् - for मध्यमम् । 63 सं. द. 602. पिण्डस्तु यषमात्रकः । for b. V. 63cd - 75 are taken from संगीतदर्पण. . सं. र. 6.1172. समा लक्ष्णशुभाकृतिः । for d. 64 सं. द. 603"- cf. सं. र. 6.1173 ab for ab. कार्या तथा यथा नादो भवेच्छृतिमनोहरः ॥ 65 से. द. (04 ab. र. 6.1174cd युगे for द्वय । तालमेकमयाचल: for b। cd 6.1177cd - - ·वापाध्यायः। शिवेन ताडयच्छक्तिं न तु शक्त्या शिवं कचित् ।। अल्पनादा भवेच्छक्तिभूरिनादः शिवो भवेत् ॥ ६६ ॥ वामेन धारयेच्छक्तिं शिवं दक्षिणपाणिना ॥ अश्वमेघफलं चैव प्राप्नुयाद् दोषमन्यथा ॥ ६७ ॥ देवता तुम्बुरुयुता शक्तौ शक्तिः शिवे शिवः ।। द्रुतादिसिद्धस्तं नादमङ्गुलीभिर्विधारयेत् ॥ पाटानत्र विजानीयात् सर्वानपि विचक्षणः ।। ६८ ॥ पद्मिनीपत्रसंकाशौ कांस्यताल( लौ )समाकृती ।। त्रयोदशाङ्गुलौ वक्त्रे कर्तव्यौ हाङ्गुलौ तले ॥ ६९ ॥ मध्येऽङ्गुलमिते निम्नौ लक्ष्यशेषं तु तालवित् ।। झेझेकिटादयः पाटा मुख्याश्चान्ये निदर्शनात् ॥ ७० ॥ नारदो देवता चात्र कथिता पूर्वसूरिभिः ॥ घण्टादिवाद्यजातस्य लक्षणं ज्ञेयमन्यतः ॥ ७१ ॥ गम्भीरनादमधुरं समं गीतादिरक्तिकृत् ॥ स्फुटप्रहारमित्यादिगुणैः स्याद्वाद्यमुत्तमम् ।। ७२ ॥ - - 66 सं. द. 605 cd सं र. 6.1178 ab नादो for नादा । 67 सं. द. 606. सं. र. 6.1179. 68 सं. द. 607, 608 ab. abcd सं. र. 6.1180 - युग्मे for युता। शक्तिः शक्तौ for शक्ती शक्तिः । सिध्यै for सिद्धः । नादधृतिरूद्मगुलीकृता for d! 69 सं. द. 608 cd 609 ab सं. र. 6.1182. नलिनी for पद्मिनी । तालौ for ताल । कास्यजे for कर्तव्यो । 70 सं. द. 60g cd 610 ab म. र. 6.1183. II84: ab. मितौ for मिते । तयोरन्यत्तु तालवत् for b। पाटा झनंकटा मुख्याः सन्ति पाटान्तराण्यपि ॥ for cd. 71 सं. द. 610 cd 6II ab. ab सं. र. 6.1184cd -- चाओत्युक्तं सोडलसूनुना for b। 72 सं. द. 6II cd 612 ab cf. सं. र. 6.1209-1210. -- ·वीणाप्रपाठकः । हस्तपाटप्रहारज्ञो गीतवाद्यादिकोविदः ।। लयतालकलाभिज्ञो गा( पा)त्राभिप्रेतवादकः ॥ ७३ ॥ समादिग्रहविज्ञश्च पाटज्ञो ध्वनितत्त्ववित् ।। गीतवादनतत्त्वज्ञश्छि( नृत्यस्थच्छि )द्राच्छादनपण्डितः ॥ ७४ ।। ग्रहमोक्षप्रदेशज्ञो गीतनृत्तप्रमाणवित् ।। नादवृद्धिक्षयाभिज्ञ उत्तमो वादको भवेत् ।। गुणैः कतिपयैहीनः सर्वैर्वा वादकोऽधमः ॥ ७५ ।। इति वाद्याध्यायः ।] रक्तं विरक्तं मधुरं समं शुद्धं कलं घनम् ।। स्फुटप्रहारं सुलभं विघुष्टं च गुणैरिति ॥ दशभिः संयुतं वाद्यमुक्तं सोढलसृनुना ।। अन्वर्थान्यत्र नामानि समं त्वष्टविधं मतम् ॥ 73 74 75 सं. द. 612 cd 613 ab 613 cd 614 ab 614 cd 615 cf. सं. र. 6.1215-1219 for V. 73-75. हस्तकोणप्रहारज्ञो गीतवादनकोविदः ॥ यतिताललयाभिज्ञः पाटज्ञः पञ्चसञ्चवित ॥ दशहस्तगुणोपेतः पात्राभिप्रेतवादक: ।। आतोद्यध्वनितत्त्वज्ञः समादिग्रहवेदिता ॥ गीतवादननृत्यस्धच्छिद्राच्छादनपण्डितः ॥ प्रहमोक्षप्रदेशको गीतनृत्तप्रमाणवित् ॥ वाद्ये समस्तभेदज्ञो रूपरेखान्वितस्तथा ॥ उघङ्कनपटुः सर्ववाद्यभेदविवेचकः ॥ भादवृद्धिक्षयापत्तिकोविदो बादको विदः (वरः) । गुगैः कतिपयैहीनः सबै वादकोडपमा ।

·॥श्री।। ॥ श्लोकार्धानुक्रमणी॥ INDEX OF HALF VERSES अडगुलीभिश्चतसृभिः । १.२५.१ अडगुलीसारणाभ्यासः । २.३०.१ अडगुल्यादिप्रमाणं तु । २.१२.१ अत्रान्ये हस्तपाटास्तु। २.४४.२ अधस्तुम्बमधो कत्रम् । १.४.१ अनामया बहिस्तन्त्री। १.२४.१ अनेन सर्ववीणानाम्। १.१२.१ अन्ते तु माषमात्रं स्यात। २.३९.२ अर्धाङ्गुलान्तराणि स्युः । २.२८.१. अल्पनादा भोछक्तिः । २.६६.२ अवत्सक छण्डणश्च। २.४७.१ अवनद्धं धनं चेति । २ २.२ अवनद्धं च तत्प्रोक्तम् । २.४ १ अश्वपुच्छस्थितैर्वालैः । २.१३.१ अश्वमेधप्रकरणे। १.१३.२ अश्वमेधफलं चत्र । २.६७.२ अष्टादशाङ्गुलोद्देशात् । २.२९.१ अष्टाविंशत्यङ्गुला च । २.३३.२ अष्टाशीतिरिमे हस्त- । २.४०.१ आकुञ्चन् मध्यमापाव-। १.६.२ आघाटीसंज्ञया लोके । २.१७.२ आयसः कांस्जो रौप्यः । २.२६.२ आलापिनी किन्नरी च । २.७.१ आलापिन्येकतुम्बा स्यात् । २.१५.१ इत्यादयोऽवनद्धस्य । २.१०.२ इत्यादयोऽवपाटान्ताः । २.४७.२ इन्दिरा पत्रिका ज्ञेया। १.२.२ ईटक् तालद्वयं कृत्वा । २.६५.१ उत्क्षित्पया सारणया । १.२८.१ उत्सज्य सारणा हन्ति । १.२७.१ उद्वेष्टपरिवर्ताभ्याम् । १.२९.२ ऊवधिः साधयेनाद-। १.१४.१ एकतन्त्री तु तत्राद्या । २.६.१ एवमादिगुणैर्युक्तः । २.३१.२ एषैव कीर्त्यते लोके । २.१४.३ ककुभं दक्षिणस्याङ्ग्रेः । १.५.१ कनिष्ठातर्जनीपार्श्व-। १.१५.२ ; १.३१.३ कनिष्ठानखविस्तारा। १.८.२ परितारणाच्या वा। १.२२.३ करेणुवदनाकार-। २.३७.१ कर्तरीसहितो यत्र । २.५६.२ कांस्यादिनिर्मितं वाद्यम् । २.६१.१ कालाशगशङ्खायाः । २.८.२ किन्नरी द्विविधा लध्वी । २.१८.१ क्रमादेतद्वयाभ्यासात् । १.१६.२ क्रमाद् दुतं नखैर्घातः । १.२१.१ स्वर्परं नालिकेरोत्थम् । २.१५.२ गम्भीरनादमधुरम् । २.७२.१ गायतो ब्राह्मणौ वणिा-। १.१३.१ गीतं निरूपितं तच्च । २.१.१ गीतवादनतत्त्वज्ञः । २.७४.२ गीतवादनदक्षत्वम् । २.३०.२ गीतानुगमिति प्रोक्तम् । २.५९.३ गीतनुगस्य पर्यायः । २.५३.३ गुणदोषाश्च काष्ठस्य ।। २.६०.३ गुणैः कतिपयहीनः । २.०५.१ गुरुत्वं च यथा नादः । २.६४.१ गृध्रवक्षोऽस्थिनलिका । २.१८.२ गृहीत्वा शुद्धकास्यं तत् । २.११.२ प्रहमोक्षप्रदेशज्ञः। ३.०५.१ .

·वीणाप्रपाठक: घण्टादिवाद्यजातस्य । २.७१२ घनवाद्यप्रभेदाः स्युः। २.११.३ घना मूर्तिः साभिधाता । २.४.२ चश्चत्पुटादितालैस्तु । २.५६.१ चतुरगुलिसंघाते। १.१५.१; १.३१.२ चतुर्दश स्वरस्थाने। २.२०.१ चतुर्विधं तत्कथितम् । २.२.१ चतुर्विधो मार्दलिकः । २.५२.१ चतुःस्वरच्छिद्रयुता । २.३२.२ चर्मावनद्धवदनम् । २.३.२ चित्रा वीणा विपश्ची च। २.६.२ जयघण्टा ततः कम्रा । २.११.२ जानीयाल्लोकतोऽन्यानि । २.२३.२ जितश्रमस्त्यक्तभयः । २.२५.१ ज्ञातव्यं लोकतः सर्वम् । २.६४.२ ज्ञातव्यो नात्र कथितः । २.२१.३ ज्ञेयं तदन्यतो लोके । २.४८.२ अझकिटादयः पाटाः । २.७०.२ तत एवं हुड्डुकादि-। २.६०.१ ततः प्रतिमुखर्याख्यः । २.५.२.२ तत्सर्व लोकतो ज्ञेयम् । २.३४.२ तथा निःसाणभेर्यादि । २.६०.२ तथास्या दोरिकादेशम् । १.४.२ तदुपेक्ष्य ततः पाटाः । २.४२.१ तदोरिक्षप्ता सन्निविष्टा । १.१६.१ तदोषाच्छादनं मार्ग-। २.३१.१ तद्वादने च व्यापारः । २.१३.१ तन्त्रीककुभतुम्बादि-। २.१२.२ तन्त्रीक@गुष्ठ- । १.२९.१ तन्त्रीभिः सप्तभिः क्वापि । २.७.२ तन्त्रीलमा पार्था । १.२२:२ तन्निर्माणप्रकारश्च । २.३४.१ तर्जनीपार्श्वलमायाः । १.२०.१ तर्जन्या धार्यते बिन्दुः । १.२४.२ सलेन दक्षिणा हस्तः । १.३०.१ : तस्य द्वे त्राणि चत्वारि। २.२७.१ । ताम्रजा राजती यद्वा । २.३५.१ तालज्ञश्चाप्रयासेन । १.११.२. तालयं प्रकुति। २.१.. तालास्यावर्तुलस्तत्र । २.६२.१ तालोऽथ कांस्यतालः स्यात् । १.११.१ तुम्बद्वयं च सर्वेषु । २.१७.१ तुम्बस्थितेन धनुषा । २.२२.२ तुम्बानो त्रितयं चात्र । २.२०.२ तेषां लक्ष्यस्वरूपं च । २.४८.१ तेषु च स्वरविन्यासः । २.२८.२ त्यक्त्वा फूत्काररन्धं तु। २.२७.२ त्यक्त्वा वितास्तिजीवातः । १.१४.२ त्रयोदशाङ्गुलौ वक्त्रे । २.६९.२ त्रिवला दुन्युमिगरी। ०.१०.१ दक्षिणः कर्तरी कुर्यात् । १.१८.०; १.२६.१ दक्षिणानामया यत्र । १.२३.१ दण्डः शम्भुरुमा तन्त्री । १.२.१ दण्डे संवेष्टयेन् मन्द्र-। १.९.२; १.१७.२ दर्शनस्पर्शने चास्याः। १०.1 दुधुंधुमाक्षररेव । १.३२.२ देवता तुम्बुरुयुता। २.६८.१ देहसौष्ठवसम्पन्नः । २.२४.२ दोरको वासुकिर्जीवा । १.३.१ द्रुतादिसिद्धस्तं नादम् । २.६८.२ धत्तरकुसुमाकार-। २.३५.२ धर्मार्थकाममोक्षाणाम् । १.१२.२ धृत्वा कर्कटहस्तेन । २.४०.१ भूत्वा तस्याग्रभागेन । २.६५.२ नागबन्धादयो जाताः । २.४३.२ नादवृद्धिक्षयाभिज्ञः । २.७५.२ नादश्रुतिस्वरग्राम- । २.२४.१ नारदो देवता चात्र । २.७१.१ निपीड्योरःस्थलासनाम् । १.७.१ निर्दोषबीजपक्षोत्थः । २.५०.१ : .

·लोकार्धानुक्रमणी । ३ | रन्ध्रमर्धाङ्गुलमितम् । २.३९.१ रुजा डमरुको ढक्का । २.९.२ लयतालकलाभिज्ञः । २.७३.२ लौही कांस्यमयी यद्वा । २.१९.१ वर्तुलः सरलः श्लक्ष्णः । २.२६.३ वंशः : पावः पाविका च । २.८.१ वंशः स्याद्वैणवो दान्तः । २.२६.१ वंशाश्चतुर्दश स्युस्ते । २.२९.२ वादकश्च रसादिस्तु । २.५१.२ वादकः शुद्धबटुक । २.५३.१ वादको वादकर्ता स्यात् । २.५४.. वादनादिप्रकारोऽपि । २.२१.२ वादे तु वादनं कार्यम् । २.५५.१ वादां निरूगते गीत- । २.१.२ वाद्यप्रबन्धाः कथ्यन्त । २.४५.१ निर्दोषश्चोत्स्वातनाभिः । २.३८.१ निर्माणकथनं तत्र । २.४१.२ निस्फोटिताभिधं पाणिम्। १.२७.२ निहन्ति कर्तरीतुल्यः । १.२८.२ न्यस्ता पृष्ठे कनिष्ठायाः । १.५.२ पटसूत्रमयी तन्त्री। २.१६.१ पटहो मर्दलश्चाथ । ६.९.१ पद्मिनीपत्रसंकाशी। २.६९.१ पाटानत्र विजानीयात् । २.६८.३ पादोनगुञ्जामात्रं स्यात् । २.६३.१ पिनाकी लोकतो ज्ञेया। २.२२.१ पुनीतो विप्रहत्यादि । १.१.२ प्रकृतिः सर्ववीणानाम् । १.१०.२; २.१४.१ प्रदेशिन्या स्पृशेद्यत्र । १.३०.२ बहिस्तन्त्रीहतिस्तूर्णम् । १.१८.१; १.२५.२ भेदाश्च सर्वमेवैतत् । २.२८.३ भ्रमरः काण्डवीणायाम् । १.१९.१ मधूच्छिष्टेन संश्लिष्टा । २.१९२ मध्यमानामिकाभ्यां च । १.१९.२ मध्येङ्गुलमिते निम्नौ । २.७०.१ मध्योऽस्याङगुलविस्तारः । २.६२.२ मर्दले तालसहितम् । २.५२.२ मलापक ततो वाजी। २.५८.१ मार्गदेशीगतत्वेन । २.४१.१ मुखरीप्रतिमुखरी- । २.५३.२ मुहुः सारणया तन्त्री। १.२२.१ मेलापकश्चोपशमो-। २.४६.२ यतिरोता च गजरः। २.४६.१ यत्र सारणया हन्ति । १.२६.२ यत्राभिदधिरे धीराः । १.१०.१ यदेतातडकं प्रोक्तम् । २.४९.१ या पं वेणुवल्कोत्या । १.८.१ येषूद्राहादिकं सर्वम् । २.४५.२ रक्तचन्दनजान् सर्वान् । २.१६.२ रकचन्दनजो यद्वा । २.५०.२ वामस्य मध्यमामुल्या । १.२३.२ वामेन धारयेच्छक्तिम् । २.६७.१ विचित्रशद्धकर्व्याप्तम् । २.५८.२ विनिर्माणप्रकारोऽस्य । २.५१.१ विशेषस्त्वन्यतो ज्ञेयः । २.३७.३ वीणा तु द्विविधा प्रोका। २.५.१ वीणादि सुषिरं वंशम् । २.३.१ वीणावादनतत्त्वज्ञः । १.११.१ वैणिकादवगन्तव्यम् । २.१३.२ वोहणेन विना यत्र । २.५७.२ वोहणन विना युक्तम् । २.५९.१ शब्दप्रबन्धयत्यादि- । २.५६ शद्वप्रबन्धान् सततम् । २.५७ १ शिवेन ताडयेच्छक्तिम् । २.६६.१ शिष्टं ग्रन्थान्तरे ज्ञयम् । २.२१.१ शुद्धसालकसंकीर्णम् । २.५९.२ शृङ्गजा दारवी च स्यात् । २ ३३.१ शृङ्गं तन्माहिषं स्निग्धम् । २.३७.२ श्रुतिवीणा पुरा प्रोक्ता । २.५.२ स एव भारसंज्ञो हि। २.५७.३

·वीणाप्रपाठक:।
सद्योजातादिपञ्चभ्यः । २.४३.१
सन्दिग्धपत्रिका तन्त्री। १.७.२
समादिग्रहविज्ञश्च । २.७४.१
सम्पन्ना सा तदन्यास्तु । २.१४.२
सर्वदेवमयी तस्मात् । १.३.२
सारणासारणेत्युक्ताम् । १.६.१
सार्धाङ्गुलः स्यादुत्सेधः । २.६३.२
सावधानो वैणिकः स्यात् । २.२५.२
सुवृत्ता ममृणा तुम्बात् । १.९.१
सुषिरं निर्मितं धातु-। २.३८.२
स्पर्शोगृष्टकनिष्ठाभ्याम् । १.३११
स्फुटप्रहारमित्यादि-। २.७२.२
स्फुरिते कम्पिता तन्त्रीः । १.२१.२
स्वपक्षसाधनं तद्वत् । २.५४.२
खरस्थाने द्रुतं कना । १.२९.३
हननं च्छिन्नमाचष्टे । १.२०.२
हस्तत्रयमिता दैर्ये । २.३६.२
हस्तद्वयस्य संयोगे। १.१७.१., १.३२.१
हस्तद्वयाधिका माने। २.३२.१
हस्तपाटप्रहारज्ञः। २.७३.१
हस्तोद्भवास्त एवात्र। २.४२.२
हाहूवर्णवती धीर-। २.३६.१
हुंभुंथोंदिदिगित्येतत् । २.४०.२

·No text on this page.

·DONATED TO TTD CENTRAL LIPRARY