·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः।
(तत्र प्रथमो मयूखः)
श्रीमद्वेदमार्गप्रतिष्ठापनाचार्य-श्रीवेङ्कटाद्रि-
श्रीमदनन्तपूरुषाचार्यदिव्यसिंहासनासी-
नश्रीमद्रङ्गाचार्यस्वामिभिर्विरचितः
सचायं
खेमराज श्रीकृष्णदास इत्यनेन
मुम्बापुर्या
स्वकीये "श्रीवेङ्कटेश्वर" मुद्रणागारे
मद्रापितोविजयतेतराम् ।
संवत् १९५६, शके १८२१.
इस पुस्तकका रजिस्टरी इक "श्रीवेङ्कटेश्वर" यंत्रालयाध्यक्षने
स्वाधीन रक्खाहै.

·No text on this page.

·श्रीरस्तु। श्रीमद्वेदमार्गप्रतिष्ठानापचार्यश्रीवेङ्कटाद्रिश्रीमदनन्त- पुरुषाचार्यदिव्यसिंहासनासीन श्रीरङ्गाचार्यस्वामिभि- विरचिते विरोधवरूथिनी प्रमाथिनि कुदृष्टि- ध्वान्तमार्तण्डे " सप्तविंशतिमयूखे प्रथमोऽयं मयूखः ब्रह्मणः पारमार्थिकजगन्निमित्तोपादानकारणत्वस्थापन- परः श्रीमद्वेदमार्गप्रतिष्ठापनसभाप्रवर्तनोयुक्तैस्तैरेवस्वा- मिभिः ॥ मोहमयां नगर्या श्रीकृष्णदासात्मज-खेमराजेन स्वकीये'श्रीवेङ्कटेश्वरमुद्राशालायाम्मुद्रापितो विजयते.

·४ ७ ६ कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्ड शुद्धि पत्रम् । पृष्ठे पङ्को अशुद्धम् शुद्धम् हतु हेतु ७ चिद्वस्तु चिदचिद्वस्तु त्रक १४ गधं गन्धं ११ क्वां छां ८ क्वा छां १२ वत १६ ९ रोपि रेपि ३२ २ वृद्धा वृद्धय २२ ५ कारः कार २२ १२ गत गतः २९ १३ राण राणां ३० २२ तथ तया १८ मामा मग्नौ ४१ १२ जन्य जन्या ६३ १३ निषेध निषेधः ७६ ६ काशे कांशो ७८ १६ वो। वि वो वि १५ त्वये त्वयो ८६ २१ मिथ्य मिथ्या २ निवह निर्बह १ धिकाया धिका १२ रीति रीति २० आवश्यक आवश्यकः १०७ २ मार्तण्ड मार्तण्डप्रथममयूख १०७ ३ समाप्त समाप्तः REEEEEEEE ·श्रीः। श्रियः कान्ताय नमः । श्रीमते विष्वक्सेनाय नमः ॥ श्रीमतेरामानुजाय नमः।श्रीमदनन्तार्यमहागुरवनमः॥ श्रीमते वरवरमुनये नमः। अथ कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। तत्र प्रथममयूखः। श्रीवेङ्कटाद्रिनिलयः कमलाकामुकः पुमान् ॥ अभ- कुरविभूतिर्नस्तरङ्गयतु मङ्गलम्॥ १॥ सीमातिलङ्घि महिमा श्रीमात्रामानुजो मुनिर्जीयात् ॥ भिन्दति हन्दि खलानां सिंहः करिणामिव स्मृतो योऽसौ ॥२॥ श्रीमान्वैदिकमार्गकण्टकसमुद्धारैकदीक्षाधरो यश्री- वेटशैलनाथकरुणापूरे पयोमानुषः ॥ श्रीरामानुज- योगिपादकमलस्थानाभिषेकं गतो जीयात्सोऽयमनन्त पूरुषगुरुस्सिहासनाधीश्वरः ॥ ३ ॥ श्रीरङ्गमूरिः श्रीशैले तस्य सिंहासने स्थितः ॥ कुदृष्टिध्वान्तमा- र्तण्डं प्रकाशयति सम्प्रति ॥ ४॥ मायावादिमयोलूक मदामोदविकर्तनः॥ कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः प्रकटोऽयं विजृम्भताम् ॥५॥ विशिष्टाद्वैतसिद्धान्ती वेदान्ता- चार्य आदधौ ॥ मायावादिमतध्वंसनिपुणां शतदूष- णीम् ॥ ६॥ उमामहेश्वराख्यस्तमनुकुर्वन्नगात्कुदृक् ॥

·कुदृष्टिध्वान्वमार्तण्डः। (३) जडोऽयमपि भाषापतिनापि दोषलेशशङ्कासहिष्णुतया प्यसम्भाष्यं श्रीभाष्यं दूषयितुकामो दोषगणमारोपय न्स्वमस्तके स्वयमेव दुर्भरं भारं प्रपातयत्यवर्जनीय मितीह निरूप्यते ॥ १३॥ अत्र प्रथमं तावददसीय ग्रन्थरचनायोग्यता किञ्चित्परीक्ष्यते प्रेक्षावतां प्रदर्श नाय॥१॥ यदाह वरूधिनीकारा भगवता हि मीमां साशास्त्रकारेण "विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम्"२।२।९] इत्यस्मिन्सूत्रे विप्रतिषेधार्थकथनं साङ्ख्यसूत्रासामञ्ज स्यकारणमित्यभाणि ॥ अतश्शतं विरोधानां भाष्ये रामानुजेरिते दुरुद्धरं हरेणापि हरिणापि निरूप्यते इति ॥ १५॥ तदिदं प्राथामिकं प्रतिज्ञावाक्यमेकमेवाद सीयं योग्यतासर्वस्वं स्फुटयति ॥ १६॥ अत्राहि विप्र- तिषिद्धार्थकथनमिति वक्तव्ये विप्रतिषेधार्थकथनमि- त्यभिधानं धर्मधामविवेकाभावनिबन्धनमिति स्पष्टम् ॥ १७ ॥ यतो विप्रतिषिद्धार्थकथनमेव साख्यशा- त्रासामञ्जस्यकारणं नतु विप्रतिषेधरूपार्थकथनम् ॥ नच स्वोक्तार्थविप्रतिषेधलक्षणोप्यर्थस्साङ्ख्यशास्त्रे प्रतिपादितोऽस्ति ॥१८॥आप चास्मिन्वाक्ये मीमांसा कारण विप्रतिषिद्धार्थकथनस्य साङ्ख्यशास्त्रासामञ्ज स्यकारणत्वाभिधानमत इत्यनेन हेतुतयोपादायतद्धे- तुकत्वं श्रीभाष्ये दुरुद्धरविरोधशतनिरूपणे प्रतिपाद्य मानं कथं नुनाम सङ्गच्छते ॥अन्येनान्यत्र दोषकथन ·(४) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। स्य स्वयमन्यत्र विरोधकथनं प्रति हेतुत्वासम्भवात् । रस्तुतस्त विरोधसद्भावस्यैव तत्र विरोधकथनं प्रति हतुत्वसम्भवाच्च ॥ १९॥ अतो मीमांसाकारण साङ् ख्य शास्त्रे विप्रतिषिद्धार्थप्रतिपादकत्वेनासामञ्जस्य कथनाच्छीभाष्ये दुरुद्धरविरोधशतमहं ब्रवीमीतिवद नयं लोकैश्चन्द्रे कलङ्कित्वेनासौन्दर्यवर्णनाच्चण्डभानौ दुरुद्धरं कलङ्कशतमहं ब्रवीमीति वदनिवासम्बद्धहे तुहेतुमद्भावकथनेन कथङ्कारं सर्वलोकहासास्पदं न भ- वेत् ॥२०॥ ईदृश्या च निजग्रन्थरचनायोग्यतया श्रीभाष्यं बिभित्सुमिमं लोष्टप्रक्षेपेणार्कमण्डलमम्ब रादधः पिपातयिषुमिवानुन्मत्तं न कश्चिद्विपश्चि- जानीयात् ॥ २१ ॥ अदसीयग्रन्थरचनाचातुर्यसर्वस्वं स्थालीपुलाकन्यायेनाखिलविदुषामवगमयितुं दिङ्मा- त्रमिदमिह दर्शितं ग्रन्थविस्तरभिया ॥ २२ ॥ इतः परन्त्वदसीयवाक्यप्रयोगासामञ्जस्यमस्पृशन्त एव वयं विपरीतमर्थाशमेव प्रत्याख्यास्यामः॥२३॥जगत्स- ष्टयाउनुकूलसङ्कल्पज्ञानशक्त्यादिमत्त्वात्स्वस्यैव बहु भवनसङ्कल्पपूर्वकं स्वयमेव जगद्रूपेण बहुभवनाच्च गतस्सर्वविधकारणं ब्रह्मेति हि त्रय्यन्तनिष्णाताभिमतो वेदान्तसिद्धान्तः॥२४॥ यत्तावदवाह वरूधिनीकारः श्रीभाष्ये ॥ "शास्त्रयोनित्वात्" [१।१ । १३ ] इत्यधिकरणे ब्रह्मणो जगत्कारणत्वस्य वेदान्तप्रमाण- ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (५) कत्वमुक्त्वा नात्माश्रुतेनित्यत्वाच ताभ्यः"[२।३। १८] इत्यधिकरणे पुनस्तद्विरुद्धमुक्तम् ॥१॥उक्तं हि तत्र श्रीभाष्ये ॥अतस्सर्वदाचिदचिद्वस्तुशरीरतया तत्प्रकारं ब्रह्म ॥ तत्कदाचित्स्वस्माद्विभक्तव्यपदेशा नर्हातिसूक्ष्मदशापनचिदचिद्वस्तुशरीरं तिष्ठति । तत्कारणावस्थं ब्रह्म । कदाचिच्च विभक्तनामरूपस्थूल चिद्वस्तुशरीरम् । तच्च कार्यावस्थम् । तत्र कारणाव- स्थस्य कार्यावस्थापत्तावचिदंशस्य कारणावस्थायां शब्दादिविहीनस्य भोग्यत्वाय शब्दादिमत्तया स्वरू- पान्यथाभावरूपविकारो भवति। चिदंशस्य च कर्म- फलविशेषभोक्तृत्वाय तदनुरूपविज्ञानविकासरूपवि- कारो भवति । उभयप्रकारविशिष्टे नियन्त्रंशे तदवस्थ तदुभयविशिष्टतारूपविकारो भवति । कारणा- वस्थाया अवस्थान्तरापत्तिरूपो विकारः प्रकारद्धये प्रकारािणि च समान इति ॥२॥अत्र चिदचिदंशयोरेव विकारित्वम् । ब्रह्मणस्तु विकारिवैशिष्टयमात्रम् । नतु विकारित्वमित्युक्तम् ॥३॥ इत्थमुक्त्वा विकारित्वे श्रुतिविरोधोप्युत्तरत्र प्रदर्शितः ॥ ४॥ तथाचोत्तरत्र भाष्यम् । अचिदंशवत्स्वरूपान्यथात्वाभावाभिप्राया उत्पत्तिप्रतिषेधवादिन्यो नित्यत्ववादिन्यश्च। न जायते म्रियते वेत्याद्याः नित्योनित्यानामित्याद्याश्च श्रुतयः स्वरूपान्यथात्वज्ञानसङ्कोचविकासरूपोभयविधानिष्ट ·(६) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। विकाराभावाभिप्रायाः। स वा एष महानज आत्माऽज रोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म । नित्यो नित्यानामित्याद्याश्च परविषयाः श्रुतय इति ॥ ६॥ अत्र ब्रह्मणः कारणत्वं प्रतिषिद्धमित्यविवादम् । स्वरूपधर्मान्यथात्वलक्षणवि कारद्वयशून्यस्य कूटस्थस्य कारणत्वासम्भवात् ॥६॥ इत्यारभ्य । ततश्च स्वरूपधर्मान्यथाभावलक्षणकारण- त्वस्यैत्रक श्रुतिप्रतिषेध्यत्वाश्रयणादन्यत्र श्रुतिप्रमाण- कत्वस्वीकाराच्च पूर्वापरविरोधो दुरुद्धरः।“विरोधो बल वानेष जगत्कारणताश्रितः । अनेन परमेशानजगत्का- रणता क्षता। छिन्नमूलद्रुमन्यायात्सकलं दर्शनं क्षतम् । विरोधं चेममुद्धर्तुमवधिब्रह्मणो वयः" इत्यन्तेन ग्रन्थेन स्वबुद्धया दुरुद्धरत्वाभिमतं प्रथमं विरोधम् ॥२५॥ तदेतत्सर्व श्रीभाष्यपङ्चर्थानवधारणकारणत्वशब्दा र्थानवधारणस्वीयदुरुच्छेदविपरीतदुर्वासनामूलमवर्ज- नीयतया स्वपक्षे संप्राप्नुवतो दोषस्य परपक्षे समारोप- णमात्रमिति विपश्चितो विहसन्ति ॥२६॥ यतश्शास्त्र योनित्वाधिकरणभाष्योक्तस्यार्थस्य किञ्चिदपि विरु- धम्। नात्माश्रुतेनित्यत्वाच्च ताभ्यः"इत्यधिकरणे प्रति पादितम् ॥ २७ ॥ तथाहि । शास्त्रयोनित्वाधिकरण भाष्ये जगजन्मादिकारणत्वविशिष्टब्रह्मणश्शास्त्रप्रमा- णकत्वमभिहितम् ॥ २८ ॥आत्माधिकरणभाष्येऽपि तदेव ब्रह्मणः कारणत्वं परपक्षेषु ब्रह्मणस्तत्स्वीकारप्रा- ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (७) तानिष्टप्रसङ्गस्य स्वपक्षेनवकाशताप्रतिपादनपूर्वकमु- पपादितम् ॥२९॥ इयदेव च तत्र विलोक्यते चक्षुष्म द्भिशब्दार्थविवेकिभिर्विद्वद्भिः। नतु तत्प्रतिषिद्धम् ॥ तत्कदाचित्स्वस्माद्विभक्तव्यपदेशानर्हातिसूक्ष्मदशा- पन्नचिदचिद्वस्तुशरीरं तिष्ठति । तत्कारणावस्थं ब्रह्म कदाचिच्च विभक्तनामरूपस्थूलचिदचिदस्तुशरीरम् । तच्च कार्यावस्थम् इतिभाष्यपङ्ख्या ब्रह्मणि जगत्कारण त्वस्य स्पष्टमभिधानात् ॥ उभयप्रकारविशिष्टे निय- न्त्रंशे तदवस्थतदुभयविशिष्टतारूपविकारो भवति । कारणावस्थाया अवस्थान्तरापत्तिरूपो विकारःप्रकार द्वये प्रकाशिण च समान इति भाष्यपङ्या कारणत्व- निर्वाहोपयिकविकारसद्भावोपपादनात्।अस्माकंतु स्थू लसूक्ष्मावस्थचिदचिद्वस्तुशरीरं ब्रह्म कार्यकारणोभया वस्थावस्थितमाप सर्वदा निरस्तनिखिलदोषगन्धं सत्यसङ्कल्पत्वाद्यपरिमितोदारगुणसागरमवतिष्ठते॥प्र- कारभूतचिदचिद्वस्तुगता अपुरुषार्थाः स्वरूपान्यथा भावाश्चति सर्व समञ्जसमित्युपसंहारभाष्यग्रन्थेन पर पक्षप्राप्तदोषप्रसङ्गस्य स्वपक्षेनवकाशताप्रतिपादनाच यथोक्तार्थस्यैवोपलब्ध्या सर्वत्र ब्रह्मणो जगत्कारणत्वा भ्युपगमस्यैव दर्शनात् ॥३०॥ इत्थं च तद्विरुद्धमुक्त मितिवर्णनम् ॥अत्र चिदचिदंशयोरेव विकारित्वम् । ब्रह्मणस्तु विकारिवैशिष्टयमात्रम्।न विकारित्वमित्युक्त ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। मिति वर्णनं च जात्यन्धवालिझभाषितमित्येव सिद्धम् ॥३१॥ इदं द्वितीयवर्णनन्तु।अनुपदमेव।।उभयप्रकारवि शिष्टे नियन्त्रंशे तदवस्थतदुभयविशिष्टतारूपविकारो भवति । कारणावस्थाया अवस्थान्तरापत्तिरूपो वि- कारःप्रकारद्वये प्रकारिणि च समान इति पंक्तिमनूचैव क्रियमाणं वक्तुः पश्यतोहरत्वमप्यवगमयतीति विशेषः ॥३२॥ जीवात्मनः परमात्मनश्च मरणादिविकारा- भावप्रतिपादकतया कतिपयश्रुत्युदाहरणपरभाष्यग्र- न्थस्य परब्रह्मणः कारणत्वापवादकविकाराभावपरत- यानुवादकरणन्तु भाष्यपत्त्यर्थापरिज्ञानमूलम् । तत्र जीवात्मविषयतयोदाहृतश्रुतीनाम् । अचिद्वस्तुनि प्र- सिद्धस्वरूपान्यथात्वलक्षणविकाराभावपरतायाः। पर- मात्मविषयतयोदाहृतश्रुतीनाम्।अचिद्रस्तुनि प्रसिद्धो यस्स्वरूपान्यथात्वलक्षणो विकारः। यश्च जीवात्मनि प्रसिद्धस्तदसाधारणधर्मभूतज्ञानसंकोचविकासलक्षणो विकारः। तादृशोभयविधानिष्टविकारविशेषाभावपर- तायाश्च भाष्य एव प्रस्फुटत्वेन । ब्रह्मणि कारणत्व निर्वाहकतया स्वरूपान्यथात्वलक्षणविकारविशिष्टाचि द्वस्तुस्वासाधारणधर्मभूतज्ञानसंकोचविकासलक्षणवि- कारविशिष्टचिद्वस्त्वेतदुभयविशिष्टत्वरूपो यस्तृतीयो विकार उक्तः। तदभावपरताया अदर्शनात् ॥३३॥ इदमत्रावधेयम्।।अचिद्वस्तुनि स्वरूपान्यथात्वलक्षणो.

·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (९) विकारोस्ति । जीवात्मनि धर्मभूतज्ञानसंकोचविकास- लक्षणविकारोऽस्ति । परब्रह्मण्युक्तलक्षणविकारविशि- ष्टचिदचिद्वस्तुवैशिष्टयलक्षणविकारोऽस्ति । तत्र प्रथम द्वितीयौ द्वावेव विकारावनिष्टरूपौ।न तृतीय उदाहृत- श्रुतिभिःप्रथमविकारो जीवात्मनि प्रतिषिच्यते । अ- निष्टरूपी प्रथमद्वितीयो द्वावेव विकारो परमात्मनि प्रति षिध्यते न तृतीयः।कारणत्वनिर्वाहाय च यः कश्चिदेक एव विकारोऽपेक्षितः। न सोअतो ब्रह्माणि प्रथमद्वितीय विकारप्रतिषेधमात्रेण न कारणत्वं प्रतिषिद्धं भवति । तृतीयविकारेणैव तत्सिद्धेरिति ॥३४॥ अतः अत्र ब्रह्मणः कारणत्वं प्रतिषिद्धमित्यविवादम् । स्वरूपध- मान्यथात्वलक्षणविकारद्वयशून्यस्य कूटस्थस्य कार णत्वासम्भवादित्युक्तिः। ततश्च स्वरूपधर्मान्यथाभा- वलक्षणकारणत्वस्यैकत्र श्रुतिप्रतिषेध्यत्वाश्रयणादन्य- श्रुतिप्रमाणकत्वस्वीकाराच पूर्वापरविरोधो दुरुद्धर इत्याधुपसंहारोक्तिश्च श्रीभाष्यपंक्त्यर्थापरिज्ञानमूलै- वेति सिद्धम् ॥ ३५॥ किञ्चास्मत्पक्षोपरि दूषणकथा- प्रसङ्गे स्वरूपधर्मान्यथात्वलक्षणविकारद्वयशून्यस्य कूटस्थस्य कारणत्वासम्भवं वदता त्वया स्वेष्टमल- ब्ध्वैव प्रत्युत निजसदन एव हुतवहज्वाला निक्षिप्ता भवति । जगत्कारणतया वेदान्तसिद्धस्य ब्रह्मणस्तद- निर्वाहलक्षणदुर्भरमहादोषभारस्य स्वमस्तके स्वयमेव ·(१०) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। स्थापितत्वात् ॥३६ ॥ जगतोऽपारमार्थिकत्वाद्ब्रह्म- स्वरूपस्य च कदाचिदप्यन्यथात्वाभावानिर्विशेषत्वेन धर्मान्यथात्वस्यापि दुर्वचत्वाच्च केनापिप्रकारेण ब्रह्मणि विकारोपपादनासम्भवेन ब्रह्मणो जगत्कारणत्वप्रति- पादकवेदान्तविरोधलक्षणस्स्वमतमूलकृन्तनो महानयं दोषस्तवैव खलु दुरुद्धरो निष्पद्यते ॥३७ ॥ यत्तु । ननु तवापि मते कूटस्थं ब्रह्म कारणमिति चेन्न। माया- यास्तत्कारणत्वं ब्रह्मण्यध्यारोप्यत इत्यभ्युपगमादिति स्वमते ब्रह्मकारणवादस्य निर्वाहकरणम्॥३८॥तदति- तुच्छम्। ईदृशनिवाहेण ब्रह्मणस्साक्षादेव जगत्कारणत्वं स्पष्टमुद्घोषयतो वेदस्य तन्मथननिस्सारितसकलसार तमार्थान्गर्भीकृत्य वेदविदग्रसरेण भगवता बादरायणेन प्रणीतस्य शारीरकमीमांसाशास्त्रस्य चोन्मत्तजल्पित त्वापादकेन वज्रलेपायितस्योन्मत्तभावस्यैव परं तव सिद्धेः॥३९॥ इदमत्रावधेयम् । अध्यारोपो नाम वस्तुतस्तस्मिन्नविद्यमानस्यान्यत्रैव सतो-धर्मस्य तस्मि विद्यमानतया प्रतिपादनमेव ॥१॥ तथाविधप्रतिपाद नपरत्वं च ॥ यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजि- ज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति । [ तै० ।३।१] तस्मादा एतस्मादात्मन आकाशस्सम्भूतः [ते।२।१] मोकामयत । वह स्यां प्रजाययति । स तपातप्यत । स ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (११) तपस्तत्वा । इदश्सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृ ट्वा । तदेवानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य । सच्च त्यच्चाभ- वत् [तै०।२।६।] सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीदे- कमेवाद्वितीयम् ॥ तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति । तत्ते- जोसृजत तत्तेज ऐक्षत । बहु स्यां प्रजायेयेतिातदपोस- जत ।ता आप ऐक्षन्त बह्वयस्स्याम प्रजायेमहीति। ता अन्नमसृजन्त । [को०।६।२।२।३।४] सर्व खल्विदं ब्रह्म तजलानिति शान्त उपासीत । [क्वां. [३।१४।१] इत्यादीनां ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं प्रस्फुटमुद्घोषयतां परमप्रमाणभूतानां परश्शतानां वेदवचसा न कथंचिदपि वक्तुं शक्यम् ॥२॥ एवं सकलवेदान्तसारसमुद्धरणैदंपर्यप्रवृत्तेन भगवता बाद- रायणेनापि शारीरकमीमांसाशास्त्रे ॥ जन्मायस्य यतः [१११२] प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् । [१।४।२३] योनिश्च हि गीयते [१।४।२८] इत्यादिभिस्सूत्रैस्तदेव ब्रह्मकारणत्वं सम्याग्विचारपू- र्वकं स्थापितम् ॥३॥ इत्थं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं प्रस्फुटं प्रतिपादयतो वेदान्तगणस्य मीमांसाशास्त्रस्य च मायागतकारणतायाब्रह्मण्यध्यारोपेण प्रतिपादनपर त्वस्वीकारे चोन्मत्तजल्पितरूपत्वमप्रमाणत्वं च दुर्वारं प्रसज्यते ॥४॥प्रमाणतया सर्वसम्प्रतिपन्नस्य शास्त्रस्ये दृशत्वकथनेन तवैव परमुन्मत्तता स्थिरीकृता स्यात् ·(१२) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। ॥५॥न तूक्तलक्षणस्य शास्त्रस्य ताहशत्वं केनचिद ङ्गीक्रियेत ॥६॥ किञ्च ॥ सर्वलोकहितप्रदर्शनाय प्रवृत्तं वेदादिक शास्त्रं वस्तुतो ब्रह्मण्यविद्यमानं माया- गतं कारणत्वं ब्रह्मण्यध्यारोप्य प्रतिपादयत्प्रागेव मुग्धं लोकं पुनरपि किमर्थम्मोहयति ॥७॥तथा प्रतिपादय द्वा प्रतारकत्वं कथं नासादयति॥८॥ इत्थं स्वभावत कञ्चिदर्थ प्रतिपादयतश्शास्त्रस्याध्यारोप्यप्रतिपादनप- रत्ववर्णने सर्वत्रैव तथात्वशंकाप्रसङ्गेनाविश्वसनीयता- या दुर्वारत या क्वचिदपि निर्विशंकं प्रमाणतयास्वीका- रकथैव कथं नास्तमिता स्यात् ॥९॥ एवं ब्रह्मणो जग- कारणत्ववादिनो वेदान्तस्येत्थमयथावस्थितार्थाभि- धायकतायास्तात्त्विकत्वे वेदान्तरहस्यविवेचनैकप्रयो- जनतया प्रवर्तिते मीमांसाशास्त्रे वा बादरायणेन कथं नायमंशःप्रकटितस्स्यात् ॥१०॥ अपि च ॥ ईक्षते - शब्दम् ।।१।१५] इत्यादिषु साङ्ख्यादिम- तसिद्धं केवलप्रकृतेः कारणत्वं प्रत्याख्याय ब्रह्मण्येव तत्स्थापनस्य शारीरकशास्त्रे बादरायणेन करणान्मा- यागतं कारणत्वं ब्रह्मण्यध्यारोप्य वेदान्ताःप्रतिपादय- न्तीति वादस्यावकाश एव नोपलभ्यते ॥ मायायामेव कारणत्वाभावावगतः । मायान्तु प्रकृति विद्यान्मा- यिनन्तु महेश्वरम् [श्वे०।४।१०] इत्यादिश्रुत्या ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (१३) प्रकृतेरेव मायात्वावगतेश्च ॥ ११॥ तस्माद्ब्रह्मकारण तावादी वेदो मायागतं कारणत्वं ब्रह्मण्यध्यारोप्य प्रति- पादयतीत्येप वादस्सर्वथैवासङ्गत इति सिद्धं भवती ति ॥४०॥ यदपि । यद्वा ब्रह्मणोपि स्वविपमसत्ताक मन्यथात्वमभ्युपगम्यते । वस्तुनस्तद्विपमसत्ताकोऽन्य- थाभावो विवर्त इति मममतम् । विवर्तवादाश्रयणादेव- ब्रह्मणः कारणत्वसिद्धिः कौटस्थ्यहान्यभावश्चेति कथ- ञ्चित्कल्पान्तरेण ब्रह्मकारणत्वसमर्थनम् ॥४१॥ तदपि तुच्छमेव त्वदीयस्य ब्रह्मविवर्तवादस्य विवेचनासहि- प्णोविदग्धविबुधगोष्ठयां प्रकटयितुमेवानहत्वात्॥४२॥ अथ कोयं ब्रह्मणो विवानामेति विवेचयामः॥४३॥ विभिन्नाकारेण वर्तनं विवर्त इति व्युत्पन्नस्य विवर्त- शब्दस्य रूपान्तरापत्तावेव प्रसिद्धशक्तिकतया तस्या- श्च प्रागवस्थातोऽवस्थान्तरापत्तिलक्षणविकार एव पर्यवसन्नत्वाद्विकारपर्यायान्यथात्वशब्देन विवर्तशब्द स्य त्वयैव व्याख्यायमानत्वाच्च विवर्तशब्दवाच्याव- स्थाविशेषस्वीकारे ब्रह्मणो विकारित्वस्यैवाभ्युपगम- सिद्धया त्वदभिमतं निर्विकारत्वलक्षणं कौटस्थ्यंकर- क्षितम् ॥४४॥ इदं पुनरत्रावधेयम् । कौटस्थ्यं हि निर्विकारत्वरूपं त्वदभिमतम् ॥१॥ तच्च ब्रह्मणो न सिध्यति । विवर्तरूपस्य विकारस्य कारणत्वनिर्वाहाय त्वयाप्यभ्युपगतत्वात् ॥२॥ न च विकारविशेषाभाव २ ·(१४) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। एव कौटस्थ्यम् । नतु विकारसामान्याभावः । इत्थञ्च पारमार्थिक ब्रह्मणि स्वविषमसत्ताकयोर्विवर्तशब्दित- योर्व्यावहारिकप्रातिभासिकविकारयोरभ्युपगमेपि स्व- समानसत्ताकपारमार्थिकविकारानभ्युपगमेन तदभाव- लक्षणं कौटस्थ्यं ब्रह्मण्यवाधितमेवेति वाच्यम् । विक- ल्पासहत्वात् ॥३॥ कौटस्थ्यशब्दार्थः किं पारमार्थि- कविकाराभाव इत्युच्यते । आहोस्विद्विकारप्रतियोगि- काभाव इत्युच्यत इति पृच्छामः॥४॥नायः पारमार्थि- कस्य विकारस्यैव त्वयानभ्युपगमेन प्रतियोग्यप्रसि- व्या पारमार्थिकविकाराभावशब्दाभिलपनीयस्य कस्यचिदभावस्यैवाप्रसिद्धः॥५॥न द्वितीयः । व्याव- हारिके वस्तुनि प्रातिभासिकविकाराभावस्य प्रातिभा- सिके वस्तुनि व्यावहारिकविकाराभावस्य च सम्भवेने दशकौटस्थ्यस्य प्रसिद्धविकारिष्वतिप्रसक्ततयाऽव्याव तकत्वात् । व्यावहारिकप्रातिभासिकतिकारयोर्ब्रह्मण्य भ्युपगमेनैव तदभावासिद्धया ब्रह्मण एव कूटस्थताया दुर्लभत्वप्रसङ्गाच्च ॥६॥ एतेन ब्रह्मणि स्वविषमसत्ता- कविवर्तलक्षणविकारस्वीकारेऽपि स्वसमानसत्ताकवि काराभावलक्षणं कौटस्थ्यं निर्बाधमित्यपि निरस्तम्। ब्रह्मसमानसत्ताकविकारस्यैव त्वयाऽनभ्युपगमेन प्रति योग्यप्रसिद्धयैव तदभावस्याप्यसिद्धेश्च॥७॥किञ्च॥ ब्रह्मणि स्वविषमसत्ताकविकारस्वीकारेपि ॥ निष्कलं ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (१५) निष्क्रिय शान्तं निरवयंनिरञ्जनम् ॥३०॥६॥१९॥ इत्यादिश्रुतिविरोधो हि दुरुधर एव ॥ ताभिर्विकार सामान्याभावस्यैव प्रतिपाद्यमानत्वात् ॥ ८॥ त्वन्मत भाष्यकारेणापि विकारसामान्याभावरूपमेव कौटस्थ्यं प्रतिपाद्यते ॥९॥ तथोक्तमारम्भणाधिकरणभाष्ये ॥ ननु मृदादिदृष्टान्तप्रणयनात्परिणामवद्ब्रह्मशास्त्रस्या भिमतमिति गम्यते । नेत्युच्यते । स वा एप महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म [ बृ०॥६॥४ ॥२५॥] स एप ने ति नेत्यात्मा [बृ०॥६॥४॥ ॥ २२ ] अस्थूलमनणु [वृ०॥६॥८॥८॥] इत्यादिभ्यस्सर्वविक्रियाप्रतिपेधश्रुतिभ्यो ब्रह्मणः कूट- स्थत्वावगमादिति ॥ कूटस्थं च ब्रह्म सर्वविक्रियाप्रति धादित्यवोचामेति च ॥१०॥ इत्थं कौटस्थ्यस्य विकारसामान्याभावरूपतायास्त्वद्भाष्यकारेणैव स्पष्ट- मभिधानाद्ब्रह्मणो विवर्तवादोऽयं त्वन्मतभाष्याकारा शयस्यापि विरुद्ध एव त्वयोच्यत इति सिद्धम् ॥११॥ न च कारणत्वश्रुतिविकारप्रतिषेधश्रुत्यविरोधाय परमा- र्थतो विकाराभावरूपमेव कौटस्थ्यमास्थीयते । नतु विकारत्वावच्छिन्नविकारसामान्याभावरूपम् । नचात्र प्रतियोग्यप्रसिद्धयाऽभावाप्रसिद्धिः । घटत्वेन पटो नास्तीतिवत् । पारमार्थिकतया विकारो नास्तीति प्रतीतिसिद्धस्य पारमार्थिकत्वावच्छिन्नविकारनिष्ठप्रति ·(१६) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। योगिताकस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैवाभ्युप गमादिति वाच्यम्।तथा सति तादृशाभावस्य केवलान्व- यितया सर्वविकारिपदार्थसाधारणत्वेनाव्यावर्तकत्वात्। विकारिभ्यो व्यावृत्तिप्रदर्शनायैव क्रियमाणस्य तत्र तत्र ब्रह्मणि कूटस्थत्वनिर्देशस्यासामञ्जस्यप्रसंगाच ॥१२॥ अथ कौटस्थ्यं विकारसामान्यात्यन्ताभाव एव । विवर्तश्च न विकारः। वस्तुनस्स्वविषमसत्ताकोऽन्यथा- भावो विवर्त इति मम मतम् । इत्थं च ब्रह्मणो विवर्त स्वीकारोपिन निर्विकारत्वरूपकौटस्थ्यहानिरिति चेन्न। दत्तोत्तरत्वात् । विवर्तविकारपरिणामान्यथात्वादिश- ब्दानां पूर्वाकारविभिन्नाकारपराणां पर्यायवाचकताया एव प्रसिद्धतया विवर्तविकारशब्दयोविभिन्नार्थकत्वस्य कथंचिदपि वकुमशक्यत्वाच ॥ १३॥ न चाश्रयाश्रयि सत्तासाम्यवैषम्याभ्यां विकारविवर्तशब्दितावस्थयो- वैजात्यं सुवचम् । स्वोत्तरत्वस्वसामानाधिकरण्योभ यसम्बन्धेनावस्थाविशिष्टावस्थात्वरूपविकारशब्दप्रवृ- तिनिमित्तस्य विवर्तशब्दाभिहितावस्थासाधारण्येन परशब्दवाच्यताया दुरितया तत्राश्रयाश्र- काराभाष वैषम्ययोरकिञ्चित्करत्वात् । अन्यथावि ब्रह्मसमानसत्ता तिपन्नानां घटत्वाद्यवस्थानामपि स्वा योग्यप्रसिद्धचैव तदरकत्वाभावेन विकारत्वासिद्धि- ब्रह्मणि स्वविषमसत्ताव विवर्तशब्दितावस्थातोविकार ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (१७) शब्दितावस्थायाः कथञ्चिदपि भेदस्सुवचः।।१६॥एतेन विवापि विकार एव कामं भवतु । भवतु च ब्रह्मणस्त- दाश्रयत्वमपि।ब्रह्मणःकूटस्थत्वव्यपदेशस्तु स्वसमान- सत्ताकत्वस्वाश्रयत्वोभयसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- कविकारसामान्यभावविषयः प्राकृतपदार्थेषु विकृतत्व- व्यपदेश उक्तोभयसम्बन्धेन विकारवैशिष्टयविपयः। इ- स्थञ्च नोक्तरीत्याऽभावाप्रसिद्धिानापि चोक्तलक्षणकूट- स्थत्वस्याव्यावर्तकताप्रसङ्ग इत्युक्तावपि न निस्तारः। प्रायुक्तरीत्या मृदादिद्रव्यस्य तदसमानसत्ताकाभिर्घट- वाद्यवस्थाभिर्विकारित्वव्यपदेशानिर्वाहप्रसङ्गात्साक्षा- त्सम्बन्धेन ब्रह्मणि विकारं स्वीकृत्य पारिभापिकण केनचित्परम्परासम्बन्धेन तदसत्त्वमात्रेण निर्विकारत्व- समर्थनस्य विद्वदुपहास्यत्वाच ॥ १६॥ किं बहुना ॥१७॥ईदृशनिर्विकारत्वलक्षणकूटस्थत्वस्य सर्वविका रिद्रव्यसाधारण्येनाव्यावर्तकताप्रसङ्गोऽपि दुर्वारः ॥ सत्कार्यवादिनां वेदान्तिनां सर्वस्यैव तत्तदवस्थाश्रय द्रव्यस्य नित्यताया अवस्थानामेवागन्तुकतायाश्चाभि मततया विकारसामान्यस्याश्रयासमानसत्ताकत्येन निरुतोभयसम्बन्धेन तदभावस्य सर्वविकारिद्रव्ये निधित्वात् ॥ १८॥ एवं विवर्तस्य विकारपरिणामा दिशब्दवाच्यावस्थातो विलक्षणतां स्वीकृत्य परिणाम विनैव विवर्तमात्रस्वीकारेण ब्रह्मणः कारणत्वसिद्धि ।

·(१८) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। कौटस्थ्यहान्यभावं च क्वचित्स्वयमेव ब्रुवाणस्य न हि परिणामं विनापि कारणत्वं सम्भवतीत्यपि क्वचिद्भवा- णस्य तव केयं दशेति सुदूरपर्यालोचनेप्यन्तरेणोन्म- त्तावस्थां न काञ्चित्स्वस्थावस्थां पश्यामः ॥१९॥ अथ स्वसमानसत्ताकत्वस्वाश्रयत्वोभयसम्बन्धाव च्छिन्नविकारत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकविकारसामान्या भावलक्षणं निर्विकारत्वमेव कूटस्थत्वम् । नचात्र कालिकसम्बन्धघटितसमनैयत्यं स्वसमानसत्ताकत्वम्। येनोक्तदोषस्स्यात् । अपि तु । पारमार्थिकसत्ता व्यावहारिकसत्ता प्रातिभासिकसत्ता चेति पदार्था- नां सत्तात्रैविध्यस्यास्मदभिमततया स्ववृत्तिपारमा थिकत्वव्यावहारिकत्वप्रातिभासिकत्वान्यतमधर्मवत्त्व रूपमेव तत् । इत्थं चेदृशकूटस्थत्वस्य न ब्रह्माण बाधः । नापि चाव्यावर्तकता ब्रह्मणि पारमार्थिक तत्स- जातीयविकारानभ्युपगमाव्यावहारिकप्रातिभासिक- पदार्थयोस्तत्सजातीयविकाराभ्युपगमाच । इत्थं च व्यावहारिको वा प्रातिभासिको वा विकारोब्रह्मण्यास्तां नाम । पारमार्थिकस्तु विकारो न हि कश्चिदस्ति । अतो न ब्रह्मणि कौटस्थ्यहानिः। जगत्कारणत्वं तु व्यावहारिकप्रातिभासिकविकारमात्रादेव । व्यावहा- रिकप्रातिभासिकविकारयोर्वस्तुतो मिथ्यात्वेन ब्रह्मणि तादृशविकारस्वीकारेपि न काचिदस्ति क्षतिरिति ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः । (१९) चेतहि परमार्थतो ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमपि नास्ती- त्येव सिद्धमिति ब्रह्मणो जगत्कारणत्ववादिनीनां श्रुतीनां शुक्तिकादिविषये भ्रान्तकृतरजतादिव्यवहार- वदयथावस्थितार्थप्रतिपादकत्वेनाप्रमाणताया एवाङ्गी- कारेण व तव ब्रह्मणो जगत्कारणत्वसमर्थनकथेति विप श्चितो विहसन्ति॥२०॥इत्थं चाध्यारोपवादे विवर्तवादे च वस्तुतोब्रह्मण्यविद्यमानमेव जगत्कारणत्वं तस्मि- प्रतिपादयतो वेदस्याप्रमाणतायाः परमार्थतो ब्रह्मणो जगत्कारणत्वासिद्धेश्चाविशिष्टतया प्रथमपक्षाद्वितीय पक्षे विशेषाभिप्रायेणावतरणमपि तव भ्रान्तिमूलमेव ॥२१॥ अपि च पारमार्थिकसत्ता व्यावहारिकसत्ताप्र- तिभासिकसत्ता चेति यत्त्वं सत्तात्रैविध्यं ब्रूपे ॥२२॥ तत्र कचिद्वेदेषूपलभामहे ॥ २३॥ नापि वेदविदग्रेस- रेण भगवता बादरायणेन निगूढनिखिलवेदरहस्य निष्कासयता प्रणीते शारीरकशास्त्र वा क्वचित्पश्यामः ॥२४॥ तस्मादिवेदिकगोष्ठीवाह्यस्स एष कृत्स्नस्त्व- दीयानां कोलाहलः पिशाचभाषाकोलाहल एवेत्युपे- क्षणीय एव वैदिकानाम् ॥ २५ ॥ वैदिकाः खलु व्या वहारिकशब्दितान्प्रातिभासिकशब्दितान्वा तावकी नपैशाचभापासङ्केतमात्रसिद्धान्पदार्थानानुमन्यन्ते ॥ ॥ २६ ॥ अपि तु परिदृश्यमानं कृत्स्नमेव प्रपञ्च पारमार्थिकमेव मन्यन्ते ॥ २७ ॥ शुक्त्यादौ रजता- ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (२१) जगत्कारणत्वप्रतिपादकानां वेदानां प्रामाण्यमेव न जीवतीति पारमार्थिक विकारं ब्रह्मण्यस्वीकुर्वतस्तव वेदब्राह्यकोटिनिवेशो दुरि एव ॥३१॥ तथाच ब्रह्मणो विकारित्वास्वीकारे कारणत्वासिद्धिः । कारणत्वास्वी- कारे वेदाप्रामाण्यप्रसङ्गो दुर्वारः । तद्भयेन कारणत्व स्वीकारे विकारित्वस्यावर्जनीयतया कूटस्थत्वासिद्धि- रिति ब्रह्मणः कूटस्थत्वं कारणत्वं च वदतस्तवैव पर- स्परविरोधो दुरुद्धरो भवति ॥ ३२॥ अतस्स्वदोष- स्यैव परस्मिन्नारोपणं त्वया क्रियत इति सिद्धं भव- तीति ॥४६॥ यदपि कौंटस्थ्यभङ्गभिया ब्रह्मसमसत्ता कमन्यथात्वमनभ्युपगच्छतस्तद्विपमसत्ताकमन्यथा भावं चास्मन्मतप्रवेशभयादनभ्युपगच्छतस्तव मते तु ब्रह्मणः कारणत्वं गगनकुसुमवदुर्लभम् । तस्मादन्य थात्वप्रतिषेधात्कारणत्वप्रतिषेधस्सिद्ध इत्युक्तम्॥४६॥ तदप्यसत् । स्वरूपान्यथात्वधर्मान्यथात्वयोर्ब्रह्मण्य स्वीकारेपि सूक्ष्मचिदचिद्वैशिष्ट्यावस्थातस्स्थूलचि- दचिद्वैशिष्टयलक्षणावस्थान्तरापत्तिरूपविकारोपपाद- नेनैव कारणत्वसिद्धेर्निष्प्रत्यूहत्वात् ॥४७॥ इदम- त्रावधेयम् । ब्रह्मणः कौटस्थ्यभङ्गभिया विकारानभ्यु- पगमो नास्मास्वस्ति । कूटस्थशब्दस्य निर्विकारपर- त्वाभावेन विकारस्वीकारेपि कौटस्थ्यभङ्गप्रसङ्गाभा- वात् । महाभाष्ये प्रथमाध्यायप्रथमपादे प्रथमाह्निक॥

·कुदृष्ठिध्वान्तमार्तण्डः। (२३)
सत्ताकत्वरूपस्य तद्विषमसत्ताकत्वस्य कालिकवि-
शेषणतया तत्समनियतत्वाभावपर्यवसन्नस्य निर्वा-
धत्वात् । अन्याहशस्य विषमसत्ताकत्वस्य दुर्निर्वच
त्वाच्च । तथाच॥ कौटस्थ्यस्य नानाकुलशाखामूलपु-
रुपे कूटस्थशब्दप्रयोगानुरोधेन नानासमुदायसम्बन्धि
तावच्छेदकसाधारणधर्मवत्त्वरूपतया निर्विकारत्वरूप
वासम्भवेन न तद्भङ्गभिया ब्रह्मणि विकारानभ्युपग
मोऽस्मास्वस्ति । अभ्युपगमाच्च स्थूलचिदचिद्वैशि
ध्यादिलक्षणविकारस्य नापि वा ब्रह्मणो जगत्कारण
तादौर्लभ्यप्रसङ्ग इति॥१८॥ यदप्युक्तम् । अन्यथा
त्वस्य विकारत्वोक्त्या कारणत्वस्य श्रुतिविधेयत्वं
निरस्तं भवति। नहि विकारःश्रुत्या विधेयो भवति ।
तस्यानर्थहेतुत्वात् । अनर्थविधाने शास्त्रस्याप्रामाण्या
पातादिति।॥४९॥तदपि विकारशब्दार्थाविज्ञानमूलप्रल
पितमात्रम्।पूर्वाकारादिभिन्नाकारस्यैव विकारशब्दार्थ
तया तस्यान्यथात्वरूपताया दुर्वारत्वात् । विकारवि-
शेषस्य कचिदनर्थहेतुत्वसम्भवेपि पूर्वाकारादिभित्रा-
कारमात्ररूपे विकारसामान्ये तथात्वस्याप्रामाणिकत्वे
न ब्रह्मणो विकारविधानमात्रेण श्रुतेरप्रमाणत्वप्रसङ्गस्य
ब्रह्मणः कारणत्वनिरासप्रसङ्गस्य वाऽनवकाशाच ॥
॥५०॥यत्तु।स्वरूपधर्मान्यथाभावशब्दितस्य परिणा-
मस्य जन्मरूपत्वात् । तस्य । न जायते म्रियते वा।।

·(२४) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। इत्यादिश्रुतिभिर्वाधस्याभ्युगतत्वाचापच्छेदन्यायेना- ध्यारोपापवादन्यायेन च ॥न जायते म्रिय ते वा। [क. ॥१॥२॥१८॥] स वा एष महानज आत्मा। [बृ०॥६॥४॥२५॥] निष्कलं निष्क्रिय शान्तम् । [इवे०॥६॥१९] न तस्य कार्य करणं च विद्यते [इवे०॥६॥८॥ इत्यादिभिःकारणत्वप्रतिषेधकवाक्यैः ॥आत्मन आकाशस्सम्भूतः[तै॥२॥१॥२॥]इत्यादि कारणवाक्यानां बाधोऽभ्युपगतो भवति॥नहि परिणाम विनापि कारणत्वं सम्भवति।।येन तत्॥न जायत इत्या दिश्रुतिभिर्न बाध्येतेति वर्णितम् ॥५१॥ तदप्यस्म- दीयभाष्यार्थमविजानतस्तव स्वमतसिद्धार्थस्यास्मासु स्वीयदुर्वासनामूलमारोपणमात्रमेव । अस्मदीयभा- ष्यकारैस्सूक्ष्मस्थूलचिदचिद्वैशिष्टयलक्षणविकारवैशि- टयेनैव ब्रह्मणःकारणत्वोपपादनात् । स्वरूपधर्मा न्यथात्वलक्षणविकारप्रतिषेधकताया एव न जायत इत्यादिश्रुतीनां प्रतिपादनात् । ब्रह्मण्यभ्युपगतविकार- बाधकताया अप्रतिपादनाच्च कारणवाक्यानां कैश्चिद्धा- धकथाप्रसङ्गस्यैवास्मदीयभाष्यकारासम्मतत्वात् । ईदृशासङ्गतकथाप्रसङ्गस्य युष्मदीयभाष्यकारस्यैव सम्मतत्वदर्शनाच ॥१२॥प्रमाणभूतस्य शास्त्रस्य प्रमाणभूतेन शास्त्रेणैव बाधं न ह्यनुन्मत्तः कश्चिदङ्गी- कुर्यात् ॥ ५३ ॥ न चास्मदीयभाष्यकार ईदृशी ·(२६) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। राय प्रवृत्तानांमातापितृसहस्रेभ्योपि वत्सलतराणाम पौरुषेयनित्यनिर्दोषसर्वसम्प्रतिपन्नप्रमाणभूतवेदानाम प्रमाणतायाः परस्परविरुद्धार्थप्रतिपादकतायाश्च नि- इशङ्कमङ्गीकारात् ॥ ६० ॥ वेदेष्वेव कैश्चिद्वाक्यैः केषांचिद्वाक्यानामात्यन्तिकबाधस्वीकारे बाधित- वाक्यानाम्मिथ्यार्थबोधजनकत्वरूपाप्रमाणताया वा- धकवाक्यानां तद्विरुद्धार्थबोधजनकतायाश्चस्वीकृतत्वं हि दुरपह्नवम् ॥ ६१ ॥ अपच्छेदन्यायोपि युगपद शक्यानुष्ठानपरस्परविरुद्धप्रायश्चित्तप्रतिपादकयोई योश्शास्त्रयोभिन्नकालयागप्रयोगभेदविषयत्वेनाविरोध व्यवस्थापनमात्रपर एव ॥ तत्रैकशास्त्रप्रवृत्तिकाले परशास्त्रस्याङ्गीकृतो बाधोपि तदानीमननुष्ठापकत्व मात्रलक्षण एव । न तु मिथ्यार्थबोधकत्वलक्षण इति नात्र द्वयोश्शास्त्रयोरेकतरस्याप्रमाणत्वकथागन्धः ॥ ॥६२॥ अयमपच्छेदन्यायः पूर्वतन्त्रे षष्टाध्याये पञ्चम पादे ॥ पौर्वापये पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत् [६॥६॥५४॥ इति सूत्रसिद्धः॥६३॥ अत्र हि ॥ पञ्चत्विजस्सम- न्वारब्धाः प्रसर्पन्ति । अध्वर्यु प्रस्तोतान्वारभते॥प्रस्तो तारंपतिहर्ता प्रतिहारमुद्गाता|उद्गातारं ब्रह्माणब्रह्मा- णं यजमानतः [श्रु०॥ १॥१॥३॥] इति शास्त्रविहितान्या रम्भणस्य बिच्छेदे प्रायश्चित्तविधानपरम् ॥ बहिष्पव मानं प्रसर्पता यद्युद्गातापच्छिद्येत अदक्षिणस्सयज्ञस्सं ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (२७) स्थाप्यः । तेन पुनर्यजेत तत्र तदद्याद्यत्पूर्वस्मिन्दास्य स्यात् । अथ प्रतिहर्ताऽपच्छिद्येत सर्ववेदसं दद्यात् [श्रु०॥१॥।॥१॥] इति शास्त्रं विषयः ॥ ६४॥ अत्रोद्गात्रपच्छेदप्रतिहत्रपच्छेदयोः प्रायश्चित्तनिमित्त योरेकस्य पूर्वमपरस्य पश्चाच्च सम्भवेऽदक्षिणाकत्वस- र्वस्वदक्षिणाकत्वलक्षणयोईयोः प्रायश्चित्तयोः परस्पर विरोधेन युगपदशक्यानुष्ठानयोरेकस्यैवानुष्टाने प्राप्त कस्यानुष्ठानं कार्य कस्य न कार्यमिति विशये पूर्व प्रवृत्तनिमित्तप्रायश्चित्तशास्त्रात्पश्चात्प्रवृत्तनिमित्तप्राय- श्चित्तशास्त्रस्यैव प्राबल्यं स्वीकृत्य तत्सिद्धस्यैव प्राय- श्चित्तस्यानुष्ठेयता व्यवस्थापिता ॥६५॥ तत्रैकतर शास्त्रस्य भिन्नकालयागप्रयोगान्तरविषयत्वमाश्रित्य तत्काले प्रवृत्त्यस्वीकारमात्रेण न बाधितार्थकत्वलक्षणा प्रामाण्यप्रसङ्गः ॥६६॥ अतो नासौ न्याय इह त्वद- भिमतदानदक्षः॥६७॥ यं पुनरध्यारोपापवादनामानं कञ्चिन्यायमाभिदधासि ॥ ६८॥ न चासौ न्यायः। अपि त्वन्याय एव कश्चिन्यायशब्देनाभिधीयते विवे- कहीनस्त्वदीयैरिति गृहाण ॥६९॥ तथाहि ॥ यदा- म्याणां पशूनां पयसा जुहुयाद्राम्यान्पशूच्छुचायेद्य दारण्यानामारण्यान् जतिलयवाग्वा वा जुहुयाद्वीधुक यवाग्वा वा न ग्राम्यान्पशून्हिनस्ति नारण्यान् । अथो खल्वाहुरनाहुति जतिलाश्च गवीधुकाश्चेत्यजक्षीरेण ·(२८) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। जुहोत्याग्नेयी वा एषा यदजाहुत्यैव जुहोति न ग्राम्यान्प शून्हिनस्ति नारण्यान् ॥ कृ० य० सं०॥५॥४॥३॥ इति तैत्तिरीयकश्रुतौ च जतिलगवीधुकयवागूहोमयो- रजक्षीरहोमस्य च विकल्प एव विवक्षितः। व्याकर- णादौ शब्दशास्त्रकर्तुमहर्षिमतभेदप्रदर्शनवदिहापि यागानुष्ठातृमहर्षिमतभेदप्रदर्शनस्य विकल्पपरत्वात्। जर्तिलगवीधुकशब्दितानामारण्यतिलगोधूमानामनाहु तित्वेननिन्दायाः नहिनिन्दान्यायेनाजक्षीरप्रशंसामा त्रपरत्वात श्रुतेर्जर्तिलगवीधुकानामत्यन्तमना इतित्वस्यैवाभिमतत्वे तेषां प्रमाणान्तरासिद्धाया होम्यतायाः प्रथम विधेः पश्चात्प्रतिषेधस्य च प्रक्षाल नाद्धीतिन्यायेनायुक्तत्वाच ॥ ७० ॥ नखलून्मत्तव च्छास्त्रं प्रमाणान्तराप्राप्तं कश्चिदर्थ मुधैव प्रथम विधाय पश्चात्प्रतिषेडुमर्हति ॥ ७१ ॥ अतो नात्र वस्तुतो विद्यमानस्यैव धर्मस्य क्वचिदध्यारोपपूर्वक तदपवादो विवक्षितः ॥ ७२ ॥ यत्तुमीमांसकैः पूर्व तन्त्र ॥ दशमाध्यायेऽष्टमपादे ॥ न चेदन्यं प्रकल्प- येत्प्रकृप्तावर्थवादस्स्यादानर्थक्यात्परसामर्थ्याच्च ॥ ॥ १०॥८॥ ७ ॥ इतिसूत्रव्याख्याने दर्शितश्रु तेर्जतिलगवीधुकयोरजक्षीरस्य च होम्यत्वविकल्पप रत्वमस्वीकृत्यजतिलगवोधुकहोम्यत्व विधिनिषेधयो- रर्थवादतामा श्रित्याजक्षीरमात्रहोम्यत्वविधिपरत्वमेव ·(३०) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। नापि वा विध्यन्तरं किञ्चिदित उत्तरं श्रूयते ॥३॥ अतो नात्र प्रागुदाहतपूर्वतन्त्रसूत्रसिद्धन्यायविशे षस्य प्रचारणावकाशः॥न चेमं न्यायविशेषमध्या- रोपापवादन्याय इति मीमांसका व्यवहरन्ति ॥५॥न च तत्रासतो धर्मस्य क्वचिदध्यारोपोऽपवादो वाऽ स्ति ॥ ६॥ न चार्थवादवाक्यानामप्रमाजनकताया इष्टतयाऽत्र निषेधपर्यन्तभागस्यार्थवादताभिधानेनैव- जतिलगवीधुकानामाहुतित्वविधिनिषेधयोरध्यारोपा- पवादरूपत्वं तन्निबन्धनं वेदेपि भागविशेषस्याप्रामाण्यं च स्वीकृतं भवत्येवेति वाच्यम् । अर्थवादवाक्याना- मप्रमाणत्वे सर्वत्रैवार्थवादस्थले त्वदभिमताध्यारोपा- पवादन्यायस्य सुवचतया जर्तिलगवीधुकश्रुतिपर्यन्ता- नुधावनस्य तव व्यर्थत्वात् । अर्थवादवाक्यानां क्वचि- दापातसिद्धार्थप्रतीतेरयथार्थत्वेऽपि तात्पर्यविषयपर्य वसन्नवोधस्य तत्तद्विधिवाक्यवेद्यविधेयार्थविशेष्यक- प्रशस्तत्वप्रकारकज्ञानरूपस्य प्रमात्वादापातसिद्धार्थ- प्रतीतौ तात्पर्याभावात्स्वतात्पर्यविषयाप्रमात्मकबोध- जनकताया एव वाक्यानामप्रमाणत्वरूपत्वात्तत्तद्वाक्य तात्पर्य मजानतो मन्दमतीन्प्रत्यप्रमात्मकबोधजनक- त्वमात्रेणाप्रमाणत्वे प्रमाणतया सम्प्रतिपन्नानां सर्वेषा- मेव वैदिकलौकिकवाक्यानामप्रमाणताप्रसङ्गस्य दुर्वा- रत्वायथोक्तलक्षणाया एवाप्रमाणताया वक्तव्यतय ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (३१) तस्याश्च वेदवाक्येषु कस्याप्यनभिमतत्वाच ॥७॥अत एव पूर्वतन्त्र प्रथमाध्यायद्वितीयपादेऽर्थवादाधिकरणे॥ विधिना त्वेकवाक्यत्वात्स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः॥१॥ २॥७॥इत्यादिभिस्सूत्रैरर्थवादानामपि विधिनैकवाक्य- तया मुख्ययाऽमुख्यया वा वृत्त्या यथायथं तत्तदर्थप्र तिपादनमुखेन विधेयार्थविशेष्यकप्राशस्त्यप्रकारक प्रमात्मकवाक्यतात्पर्यविषयपर्यवसन्नबोधजनकतया प्रामाण्यमेव समर्थितम् यथा च विषं वा भक्षयेत्।न राजकुलटादिप्रतिग्रहं कुर्यात्॥इति वाक्यस्य विषभक्षणे तात्पर्याभावेपि राजकुलटादिप्रतिग्रहावृत्तिवलवदनिष्ट विशेषाजनकत्वलक्षणतदवधिकोत्कर्षवत्त्वरूपंतस्मादु चितत्वं विषभक्षणे प्रतिपादयतो न बाधितार्थकत्वलक्ष- णमप्रामाण्यमस्ति॥९॥तथैवाजतिलयवाग्वा वाजुहुया द्वीधुकयवाग्वावानग्राम्यान्पशून्हिनस्ति नारण्यान् ॥ इति वाक्यस्यापि जतिलगवीधुकयवागूहोमविधानेता त्पर्याभावपि ग्राम्यारण्यपशुहिंसासाध्याहु तिविशेषहो मावृत्त्यनिष्टविशेषाजनकत्वरूपतदवधिकोत्कर्षवत्त्वल क्षणं तस्मादुचितत्वं जतिलगवीधुकयवागूहोमेप्रतिपा- दयतोन तत्प्रसङ्गःोलिङ कर्तुमुचितत्वरूपकर्तव्यत्वा र्थकत्वविवक्षणेन चोक्तवाक्यस्योक्तार्थकत्वस्यापि ला- भात्१०तर्हि तद्धोम एव क्रियतामित्याशङ्कापरिहाराय वृत्तम् ॥ अथो खल्लाहुरित्यादिवाक्यम्॥११॥देवता ·(३२) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। प्रीतिजनकहोमकर्मत्वलक्षणाहुतित्वाभावरूपमेव चा- नाहुतित्वमेतद्वाक्येन बोध्यमिष्यते ॥१२॥ अतोना- बाहुतित्वाध्यारोपापवादौ स्तः॥१३॥वस्तुतस्तुति लगवीधुकानामाहुतित्वप्रतिषेधमात्रस्यैवोत्तरविधिशेष तात्र युक्ता । न तु तेषां होम्यत्वविधैरपि । तेषां प्रमाणान्तराप्राप्तां होम्यतां प्रथमं सुधैव विधाय पश्चात्तत्प्रतिषेधस्य प्रक्षालनाद्धीति न्यायेनायुक्तत्वात्। प्रागुदाहतपूर्वतन्त्रसूत्रस्याप्येतावन्मानपरताया एव स्वारसिकत्वाच ॥ १४॥ तथाहि । शिष्ट्वा तु प्रतिषेध- स्स्यात् ॥ १०॥८॥६॥ इति पूर्वसूत्रे विधिपूर्वक- प्रतिषेधस्य । अतिराने गृह्णाति षोडशिनं नातिरात्रे गृह्णातिषोडशिनमित्यादेविकल्परूपतास्थापनात्तद्दे वर्तिलगवीधुकश्रुतावपि तेषां होम्यत्वविधिपूर्वकस्य- तत्प्रतिषेधस्य विकल्परूपताप्रसङ्गे तत्परिहारेण तस्यैवोत्तरविधिशेषार्थवादरूपतां स्थापयितुमुत्तरसूत्रं प्रवृत्तम् ॥ पूर्वसूत्रात्प्रतिषेध इत्यस्यानुवृत्त्या प्रतिषे धविशेष्यकार्थवादत्वप्रकारकबोधस्यैव तेन जननात् ॥१६॥ पूर्वसूत्रात्प्रतिषेध इत्यस्य । पादादिसूत्रात् । विकल्प इत्यस्य चानुवृत्तियुतस्य ॥ न चेदन्य प्रकल्ययेत्प्रकप्तावर्थवादस्स्यादानर्थक्यात्परसामर्थ्या च॥१०॥८॥७॥ इत्युत्तरसूत्रस्य चायमर्थः । प्रतिषे धाजतिलगवीधुकानामाहुतित्वप्रतिषेधोपि । विकल्प- ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (३३) स्स्यादेव । कदा इत उत्तरं श्रुतिः। अन्यम् । अजक्षीर विषयंविध्यन्तरम् । न प्रकल्पयेच्चेत् । न बोधयेच्चेत् । तदा ॥ प्रकृप्तौ । विध्यन्तखोधने सति तु । अर्थवाद स्स्यात् । तच्छेषभूतार्थवाद एव स्यात् । आनर्थ- क्यात् । परिश्रमविशेषसाध्यविध्यन्तरस्योत्तरत्रोपदे- पृव्यत्वे निवृत्तिसाध्यप्रतिषेधोपदेशस्य फलविशेषनि- रपेक्षप्रयासविशेषोपरतिकामालसाधिकार्युदेशेन प्रय- नसाध्यसर्वविध्यनन्तरं चरमंकर्तव्यस्यमध्येकरणे तत्प योजनासिद्ध्या निरर्थकत्वात्।यद्वाऽनयनिष्पत्त्यपर्य- वसन्त्रप्रतिषेधस्य विकल्परूपतास्वीकारे कथंचिद्यथा- योग्यफलसम्भवेऽपि तदनिष्पत्तिपर्यवसायिनोऽस्य प्रतिषेधस्य तथात्वस्वीकारे फललेशासम्भवात् । परसामर्थ्याच्चापरेण विधिनैकवाक्यतया तदर्थवादत्वे- न सम्यगन्वितार्थकत्वसम्भवात्सम्भवत्येकवाक्यत्वे वा क्यभेदकल्पनाया अन्याय्यत्वाच्चेति॥१६॥अयं भावः। अतिराचे गृह्णाति षोडशिनम् । नातिरात्रे गृह्णाति षोड शिनम् । इत्यत्र प्रतिषेधसामर्थ्येन षोडशिग्रहणाभावे- पि तत्रत्यातिरात्रलक्षणाङ्गिनिष्पत्त्यधीनफलसिद्धिस्वी कारे षोडशिग्रहणविधानवैयापत्त्या तद्विधानसा- म. देव तस्य फलवत्त्वं दुर्वारम् ॥ सत्यपि तस्य फलवत्त्वे प्रतिषेधारम्भसामर्थ्यात्तत्रत्यातिराजलक्षणा गिनिष्पत्त्यधीनफलसिद्धिरवश्यमङ्गीकार्या प्रतिषेध- ·(३४) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। स्यानन्यथासिद्धत्वात् । अतस्तत्र विधिप्रतिषेधयोईयो रप्यनन्यथासिद्धत्वेन फलवत्त्वावश्यकतयाऽनिनिष्प- त्यधीनफले पौष्कल्यतदभावलक्षणवैषम्यमात्रमाश्रि त्याङ्गिनिष्पत्त्यधीनफलजनकतायांपरंतुल्यतास्वीका रेण विकल्पता स्वीकृता ॥ इह तु प्रतिषेधस्योत्तरवि- ध्यन्तरशेषप्रशंसार्थिवादरूपतयाऽन्यथासिद्धत्वेन न विकल्परूपता संभवति ॥ एवं प्रयासविशेषोपरतिका- ममलसाधिकारिणमुदिश्य प्रवृत्ततया वर्णनीयः प्रति- षेधो न विध्यन्तरात्पूर्व संभवदुक्तिकः। पश्चादपि प्रय- त्नसाध्यविध्यन्तरश्रवणेन प्रयासविशेषोपरतिलक्षण- प्रतिषेधफलस्यैवासिद्धेः॥ अपि च । अग्निहोत्राहुति- रूपप्रधानक्रियानिषेधलक्षणो ह्ययं प्रतिषेधो न कथं चिदपि फलवान्भवितुमर्हति। षोडशिग्रहणाग्रहणस्थल इवात्राङ्गिनिष्पत्तेरेवाभावात्।अतश्चात्रत्यप्रतिषेधस्य न विधिना सह विकल्परूपता सम्भवदुक्तिका।तत्समान फलजनकताया एव तेन सह विकल्पतारूपत्वात्।इहा ङ्गिनिष्पत्तेरेवासम्भवस्य दर्शिततया तदधीनफललेशा सम्भवाच्च । तस्मात्सर्वधैवासम्भवद्विकल्पभावोऽवत्यो विध्यन्तरशिरस्कः प्रतिषेध उत्तरविधिशेषार्थवादरूप एव । जतिलगवीधुकविधिस्तु नार्थवादः । तद्विधाने श्रुतेस्तात्पर्याभावे ग्राम्यारण्यपश्वन्तरपयःप्रतिषेध- पूर्वकमजक्षीरमात्रस्यविधानसम्भवेन मध्ये मुधैव ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (३५) जर्तिलगवीधुकविधिप्रतिषेधयोररण्यरोदनायमानयोर नावश्यकत्वात् । अतस्तद्विधाने श्रुतेस्तात्पर्यस्याव- श्यकतया तद्विधिना सहाजक्षीरविधेर्विकल्परूपतवाभि मता । अत एवोदाहृतसूत्रेण पूर्वसूत्रादनुवृत्तप्रतिषेध पदबोध्यविशेष्यकार्थवादत्वप्रकारको बोध एव जायते न विधिविशेष्यकोऽपि । जतिलगवीधुकानामनाहुति त्ववादः प्रशस्ततमाहुतित्वप्रतिषेधमात्ररूप उत्तराज क्षीरविधिप्रशंसार्थ इति॥१७॥यत्तु अदनीयं यद्रव्यंतदे वाहुतियोग्यम् । यदन्नः पुरुषोभवति तदन्नास्तस्यदेव ता इति न्यायाताजतिला गवीधुकाश्च मनुष्य यन्ते। तस्मानाहुतियोग्याः।अतो जर्तिलगवीधुकविधेरपिन्या य्यमर्थवादत्वमिति सायनो मन्यते १८तदसत्॥यदन्नइ ति न्यायस्य तत्तत्पुरुषान्नस्य तत्तदेवतानत्वावश्यक त्वप्रतिपादनमुखेनायोगव्यवच्छेदमात्रपरत्वेनातिरि- क्तव्यवच्छेदपरत्वाभावात्। अन्यथासमिदर्भादीनामपि सम्प्रतिपन्नाहुतिभावानामनाहुतित्वप्रसंगात् । सूत्र स्वरसविरोधाच्च ॥ १९ ॥ किं बहुना । अदनीयाना- मपि वस्तूनामाग्नौ हूयमानानां प्रत्यक्षमिहैव विलय दर्शनेन साक्षात्ताद्रूप्येण तत्तद्देवताभोगाईत्वाभावा द्भुतानां तेषां सारस्यैव तत्तद्भोग्याकारेण परिणाम मापन्नस्य तत्तद्देवताभोगयोग्यत्वस्वीकारावश्यकत- या तथात्वं च शास्त्रबलेनादनीयानामनदनीयानांचोभ ·(३६) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। येषां तुल्यमेव स्वीकर्तुं योग्यमिति न कश्चिद्विशे- पः ॥२०॥ नच ग्राम्यारण्यपश्वन्तरपयोभ्योजक्षीरस्य को विशेषः । अजाया अपि ग्राम्यपशुतायास्तत्क्षी रग्रहणस्यापि वत्सपोषणहानिप्रयुक्तशोकहेतुत्वलक्षण हिंसारूपतायाश्चपश्वन्तरवदेवसत्त्वादितिवाच्यम्॥या- म्यारण्यपश्वन्तराणामनग्निदेवताकत्वेनतदीयक्षीराहु- तौदोषफलयोस्तुल्यबलतयाफलस्य प्राप्तदोषपरिहार- मात्रपरिक्षीणतयाफलावशेषो न सम्भवति।जतिलगवी धुकाहुतौ दोषाभावेपि प्रशस्ततमाहुतित्वाभावेनात्य ल्पमेव फलं भवति । अजायास्त्वग्निदेवताकत्वेन तदी यक्षीरस्य प्रशस्ततमाग्निहोत्राहुतित्वसंभवेन दोषप- रिहारपूर्वकातिशयिताभ्युदयस्संभवतीत्यत्रश्रुतेस्ता- त्पर्यात् ॥२१॥अत एव हि तत्रैव प्रकरणे श्रूयते । आ योवा एषा यदजेति ॥२२॥तथा च जर्तिलगवीधुक- श्रुतौ प्रतिषेधान्तभागस्यार्थवादतापक्षे वा प्रतिषेध मात्रस्य तथात्वपक्षे वाऽध्यारोपापवादप्रसङ्गले शाभावेनाध्यारोपापवादनानस्स्वकपोलकल्पितन्याय स्योपष्टम्भकतया तच्छुतेरुदाहरणं मीमांसानभिज्ञक त्यमेवेतिसिद्धं भवतीति ॥ ७५ ॥ यदि पुनरध्या- रोपापवादन्यायो नाम कश्चिन्यायः प्रामणिकस्स्यात्। तदा सएव न्यायोऽतिरात्रे गृह्णाति षोडशिनम् । नाति ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (३७) रात्रे गृह्णाति पोडशिनमित्यत्रापि मीमांसकैः किमिति न प्रवत्यैत । तथाविधन्यायस्य कस्यचिदप्रामाणिक त्वादेव ॥शिष्वा तु प्रतिषेधः स्यात् [॥१०॥८॥६॥] इत्यधिकरणे षोडशिग्रहणतत्प्रतिषेधयोर्विकल्परूप- ता तैस्संस्थापितेत्यवगम्यते ॥७६ ॥ तस्माद्यथाव- दनधिगतमीमांसाशास्त्रैस्त्वदीयैरन्याय एव कश्चिद- ध्यारोपापवादन्यायनामा कल्पित इति सिद्धम् ॥७७॥ अपिच न्यायसञ्चारो हि विद्वद्भिसम्प्राप्तविरोधशङ्का- परिहारायैव क्रियमाणो दृष्टः । नतु सम्प्राप्तशङ्का विषयविरोधदृढीकरणाय । एवं सत्यपच्छेदन्यायाध्या- रोपापवादन्यायप्रदर्शनेन वेदवाक्यानां परस्परविरोध वज्रलेपवदृढीकुर्वन्कथं त्वमात्मानं पण्डितम्मन्यसे । कथं वा पुनरित्थं वेदानां परस्परविरुद्धार्थकतां स्वयं व्यवस्थापयन्नेव सर्वत्राविरोधसमर्थनैकपरास्मदीयभा- ष्योपरि परस्परविरुद्धार्थकत्वेनासामञ्जस्यं ब्रुवाणो न लजस इति विस्मयामहे ॥७८॥ यदपि । ब्रह्मणः परिणामाभावेपि कार्यानुकूलज्ञानचिकीर्षाकृतिलक्षणं कारणत्वं स्यादित्याशङ्कय तथा सति ज्ञानचिकीर्षा कृत्यात्मनाब्रह्मणः परिणामोऽभ्युपगन्तव्यः। अन्यथा कृत्याद्यसिद्धेरिति दूषणम् ॥ ७९ ॥ तदपि तुच्छम् । यस्सर्वज्ञस्सर्ववित् ॥ [मुं०२॥२॥७॥] परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च ।

·(३८) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। [ श्वे०॥६॥८॥] इत्यादिश्रुतिभिब्रह्मणि धर्मिणि ज्ञानादीनां धर्मतया सर्वदा विद्यमानताया एवावगमेन ब्रह्मणस्तद्रूपेण परिणामकथाया वेदान्तव्युत्पत्तिगन्ध रहितजल्पितत्वावगतेः॥ ८० ॥ एतेन ज्ञानचिकीर्षा- कृत्यादीनामनात्मधर्मत्वकथापि दूरोत्सारिता । उदा- हतश्रुतिभिरात्मधर्मताया एव तेषां स्पष्टमवगतः । ज्ञोऽत एव [शा०॥२॥३॥१९॥ कर्ता शास्त्रार्थ वत्त्वात् [शा०॥२॥३॥३३॥] इत्यादिसूत्रैस्सू- त्रकारेणापि तेषामात्मधर्मताया एव व्यवस्थापनाच ॥ ॥ ८१॥ यदपि । कृत्यादीनां नित्यत्वमाशङ्कय । चिकीर्षादयो जन्याः । इष्टसाधनताज्ञानमूलत्वात् । देवदत्तचिकीर्षादिवत् । अन्यथाकार्यसातत्यप्रसङ्ग इति दूषणम् ॥ ८२ ॥ तदप्यसत् । वेदान्तेष्वतत्कार्य वादनिराकरणपूर्वकसत्कार्यवादस्य सर्वतः प्रसिद्धत- या स्वरूपतो नित्यस्यैव वस्तुनोऽवस्थाविशेषवत्त्वेन कार्यत्वाङ्गीकारेण ज्ञानादीनामपि स्वरूपतो नित्याना मेव सतां तत्तदवस्थाविशेषवत्त्वेन कार्यतासम्भवे बाधकानुपलम्भेन कार्यत्वसाधनेन नित्यत्वनिराकर- णायोगात् । अन्यथा । तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादि- भ्यः [शा॥२॥१॥१५॥] इत्यादिभिस्स्थाप्य मानायाः कारणाद्ब्रह्मणः कार्यस्यानन्यताया अपि नित्ये ब्रह्मणि कार्यत्वासम्भवे व्याहतत्त्वप्रसङ्गात् ।

·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (३९) तत्तत्कालभाविकार्यविशेषोपयिकतत्तदवस्थाविशेष- वत्त्वस्य तत्तत्कालविशेषमात्रभावितया कार्यसातत्य प्रसङ्गस्याप्यनवकाशात्।जीवगतज्ञानस्यापि नित्यस्यै व सतस्तत्तत्कार्यप्रयोजकेच्छात्वाद्यवस्थानां तत्तत्का- लभावित्वमात्रस्यैव प्रामाणिकत्वेन दृष्टान्तस्याप्यसि- द्वेश्च ॥८३॥ अत एव ॥ तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेती त्यादिश्रुतिषु ब्रह्मणस्तत्तत्कालभाविसङ्कल्पविशेषपू- विकैव सृष्टिः श्रूयते ॥ ८४॥ यदपि । किंच । कार्या नुकूलकृत्यादिमत्त्वानिमित्तत्वमा ब्रह्मणस्स्यात् । न तू पादानत्वमित्युक्तम् ॥८५॥ तदपि न सत् । तदैवत बहु स्यां प्रजायेयेतीत्यादिश्रुतिषु बहुभवनसङ्कल्पपूर्व कमेव सृष्टेः प्राङ्नामरूपायभावेनैकत्वापन्नस्य सच्छ- ब्दवाच्यस्य ब्रह्मणः पश्चाबहुभवनस्य श्रूयमाणतयासू क्ष्मचिदचिच्छरीरकत्वविशिष्टब्रह्मण एकत्वावस्थापन- स्य बहुभवनसङ्कल्पविशिष्टस्यैव स्थूलचिदचिच्छरीर कत्वविशिष्टं बहुत्वावस्थापन्नं स्वात्मानं प्रत्युपादानका रणतायाः प्रतिपन्नत्वेन कृत्यादीनामुपादानकारणतां प्रत्यप्युपकारकतावगमेन तदनुपकारकत्वाभिधाना- सङ्गतः ॥ ८६॥ अथ यदुक्तम् । स्वरूपधर्मान्यथात्व लक्षणविकरस्यैव श्रुतिप्रतिषेध्यत्वात्तादृशविकारा श्रयचिदचिद्वैशिष्टयमात्रेणाभ्युपगम्यमानस्य ब्रह्मका- रणत्वस्य श्रुतिभिरप्रतिषिद्धत्वान्न विरोध इत्याशङ्कय ·(४०) कुरष्ट्रिध्वान्तमार्तण्डः। ततः। विकारिवैशिष्टयायत्कारणत्वम् । ततिक विकार त्वेनाभिमतम् । उत नेति विकल्प्य । आयेविकारिवैशि ध्यकृतविकारस्यापि पातकिसंसर्गकृतपातकस्येवा- नर्थत्वाच्छुतिप्रतिषेध्यत्वं दुर्वारम् । जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते [ छां०६॥ ११॥३॥] ध्यायतीव लेलायतीव ॥ [६०६॥३॥७॥] अन- इनन्नन्यो अभिचाकशीति [मुं० ॥३॥१॥१॥] इत्याद्याः परश्शताश्श्रुतयो विकारिवैशिष्टयकृतं वि- कारं प्रतिषेधन्ति । द्वितीयस्तु त्वदुक्तिविरुद्ध इति ॥८७॥ तदपि श्रीभाष्यपतयर्थानवधारणमूलमेव श्री भाष्ये ब्रह्मणि विकारिवैशिष्टयस्यविकाररूपताभिधाने पिकारणत्वस्य विकाररूपताया विकारिवैशिष्टयकृत विकारान्तरस्य वा क्वाप्यभिधानादर्शनात् । अनन्य- थासिद्धनियतपूर्ववृत्तित्वलक्षणस्य कार्यानुकूलशक्ति मत्त्वलक्षणस्य वा कारणत्वस्यावस्थातोऽवस्थान्तराप त्तिलक्षणविकाररूपत्वासम्भवात् । अन्यथा निर्विका- राणां निमित्तकारणसहकारिकारणानां कारणत्वव्यव- हारनिर्वाहाच ॥ ८८ ॥ जीवापेतमित्यादिवाक्यम् । अचिद्वस्तुन्येव शोकहर्षहेतुमरणादिशब्दाभिलपनीय स्वरूपान्यथात्वलक्षणविकारो जायते । न जीवात्मनी त्येतत्परम्।।८९॥स समानस्सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति ध्यायतीव लेलायतीवेति वाक्यस्यायमर्थः। सः। जीवः ।

·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (४१) समानस्सन् ।वस्तुतो हर्षशोकहेतूपचयापचयरहितस्व रूंपस्सन्नेवाउभौ लोकौउत्तमाधमलोकौअनुसञ्चरति- कर्माधीनज्ञानसङ्कोचविकासस्सञ्चरति । कथम्भूत इव। ध्यायतीव । चिन्ताहेतुधर्मवानिव। शोकहेतु देहादिभो गोपकरणगतशोभाहान्यादिलक्षणापचयवानिवेति या- वत् । ध्यै चिन्तायामिति हि धातुः । चिन्ता च शोक- त्वावस्थापन्नं ज्ञानमेव । लेलायतीव । दीप्यमान इव । हर्ष हेतुदेहादिभोगोपकरणगतशोभादि लक्षणोपचयवा निवेति यावत्। लेला दीप्ताविति कण्ड्यादिगणघटकोऽयं धातुः। इवशब्द उभयत्र तत्तद्रमविशिष्टपरः। अविवे- केन तत्तद्धर्मवत्तया स्वात्मानं मन्यमानो हर्षशोकरूप ज्ञानविकारवान्सन्परिभ्रमतीति यावत् । ध्यायतिशब्दो त्रास एष जीवेनात्मनाऽनुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमान- स्तिष्ठति ॥[छां॥६॥ ११ ॥१॥] इत्यत्र पेपीय मानमोदमानशब्दवदचेतनदेहादिदशापरो विवक्षित इति ॥९॥ तथाचैतद्वाक्यं स्वरूपान्यथात्वलक्षण विकारोऽचिद्वस्तुगत एव न जीवगतः। किन्तु तादा विकारे स्वगतत्वानुसन्धानहेतुधर्मभूतज्ञानान्यथात्व लक्षणविकार एव जीवगत इत्येतत्परम् ॥९१॥ अन- इनन्नन्यो अभिचाकशीतीत्यस्यायमर्थः । अन्यः । पर- मात्मा। अनश्नन् । प्राकृतविषयानभुञान एव सन् । प्राकृतविषयभोग्यत्वानुसन्धानहेतुकज्ञानविकारलक्षण ·(४२) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। धर्मान्यथात्वरहित एव सन्निति यावत्। अभिचाकशी- ति । अत्यन्तं देदीप्यत इति ॥ ९२ ॥ अनेन च परमात्मनो धर्मान्यथात्वलक्षणविकारराहित्यप्रतिपा- द्यते ॥ ९३ ॥ इत्थं चोदाहृतश्रुतिवाक्यैः अचे- तनानां स्वरूपान्यथात्वलक्षणविकारोऽस्ति। आत्मनां तादृशो विकारो नास्ति । अस्ति तु धर्मभूतज्ञा- नान्यथात्वलक्षणो विकारो जीवानाम् । तादृशोपि- विकारः परमात्मनो नास्तीत्येतावदेव प्रतिपादना- नात्र कश्चिदस्त्यस्माकं विरोधः ॥ ९४ ॥ विका- रिवैशिष्टयलक्षणो विकारः। तत्प्रयुक्तं कारणत्वं चेत्ये- तावदेव ब्रह्मणोऽभ्युपगतमस्मद्भाष्ये॥नच तत्प्रतिषेध उदाहृतश्रुतिषु दृश्यते । नापि च कारणत्वमेव विकार रूपमिति क्वचिदभिहितम् । इत्येवं तत्त्वे स्थिते । श्री भाष्यस्योदाहतश्रुतिविरोधस्वोक्तिविरोधयोवर्णनं त- दीयपतयर्थानवधारणमूलमेवेति स्पष्टंविदुषाम्॥९॥ इत्थं सूक्ष्मस्थूलचिदचिद्वैशिष्टयलक्षणस्य पारमार्थि- कस्यैव विकारित्वस्य ब्रह्मणि स्वीकारेण विकारित्व निर्वाह्यमुपादानकारणत्वं पारमार्थिकमेव सिध्यति ॥९६॥ एवम्भूतस्य श्रीभाष्यार्थस्य सर्वव्युत्पन्नधियां व्यक्ततया तमर्थमविज्ञायैवचिदचिद्वस्तुवैशिष्टचात्का- रण त्वमित्यस्याभिप्रेततयाऽनुपयोगिनो नानाविधा विकल्पान्स्वकपोलकल्पनयैव कृत्वा समुद्रघोषायित- ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (४३) स्तावकीनस्तदूषणोद्घोषः । पदवाक्यपदवीदवीयसी वज्रमूर्खतामेव विविनक्ति तवेति विपश्चितो विहसन्ति। त्वदुक्तविकल्पविषयेष्वर्थेष्वेकस्याप्यस्मद्भाष्याभिम- तत्वादर्शनात् ॥९७॥तस्मात्तस्यैतस्यानुपयोगिनस्ता वकीनसमुद्रघोषस्य न किञ्चिदस्ति प्रतिवक्तव्यमुत्तर मित्युपेक्षामहे ॥ ९८ ॥ परन्तु विवेकिनां यत्पुनः किञ्चिदस्तीह जिज्ञासितव्यम् ॥ ९९ ॥ तत्स्वयमेव वयं विविच्य प्रत्याख्यास्यामः ॥ ३०० ॥ यदविज्ञाने नान्धहृदये त्वय्यनधिगतप्रश्नवर्त्मनि केवलं प्रलपत्य पि श्रोतृणाम् । नूनमस्ति किश्चिदस्य घोषस्यकारण म् । अन्तरेण च किमपि कारणं नायं घोष उदीयादि ति शङ्का सम्भवति । यथा महति गाढान्धकारेऽनधिग तवम॑नि केवलं भवत्यपि भषके ॥ १०१ ॥ इमे खल्वत्र प्रष्टव्यांशाः । सूक्ष्मस्थूलचिदचिद्वैशिष्टयं कथं विकारो भवितुमर्हति । स्वरूपान्यथात्वलक्षणवि- कारवत्स्वेव लोके विकारित्वव्यपदेशेन तस्यैव विका ररूपतायास्सुवचत्वात् ॥३॥ यदि पुनस्तदेव विकार- स्स्यात्तर्हि ब्रह्मणो निर्विकारत्वं कथमुपपद्यते ॥२॥ यदि च ब्रह्मणि निर्विकारत्वव्यपदेशो विकारविशेषा भावविषयतया सङ्कुचितो व्यवस्थाप्यते । तदा सामा- न्यविषयश्रुतेस्सङ्कुचितार्थकल्पनदोषोऽन्येषामुक्तो भ- वतामपि कथं न दुर्वारस्स्यात् ॥ ३ ॥ उक्तदोष- ·(४४) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। परिहाराय तस्य विकाररूपत्वास्वीकारे च निर्विकार- स्य ब्रह्मणः कथमुपादानकारणत्वं सुवचामिति॥१०२॥ अत्रोच्यते । सूक्ष्मत्वस्थूलत्वयोरवस्थयोर्विकाररूप- तायास्सम्प्रतिपन्नत्वात् । साक्षात्सम्बन्धेन विशेषणी- भूतवस्त्वन्तरनिष्ठयोस्तयोरेवपरम्परासम्बन्धेनब्रह्मनि- ष्ठयोस्तस्य कारणतानिर्वाहकत्वात् । परम्परासम्बन्धेन तादृशावस्थावत्त्वस्यैव सूक्ष्मस्थूलचिदचिद्वैशिष्टयरू- पत्वाच्च तस्य विकाररूपत्वं तद्वत्तया ब्रह्मणः कारणत्वं च निरपवादमेव ॥१॥ब्रह्मणो निर्विकारत्वव्यपदेशस्या पृथक्सिद्धिलक्षणसाक्षात्सम्बन्धावच्छिन्नविकारत्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकसामान्याभावविषयतयानास्माकं श्रुतेस्सङ्कचितार्थकत्वकल्पनदोषोपि॥२॥चिदचिया- वर्तनाय प्रवृत्तो ब्रह्मणि निर्विकारत्वव्यपदेशो हि । या- दृशसम्बन्धेनयादृशो विकारश्चिदचिद्तस्तदोषाय क- ल्पते।तादृशसम्बन्धावच्छिन्नतादृशविकारत्वावच्छिप- तियोगिताकाभावविषय एव वाच्यः॥३॥अतस्तब्धपदे- शस्य परम्परासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसामान्या भावविषयतायाः कथञ्चिदप्यसम्भवेन ब्रह्मणि साक्षा- स्परम्परासम्बन्धविषययोनिर्विकारत्वसविकारत्वनिर्दे- शयोन विरोधगन्धः ॥४॥ यो धर्मोयत्र येनसम्बन्धेन सम्बद्धो दोषाय कल्पते । स धर्मस्तस्मादन्यत्र तदन्ये न येनकेनचित्सम्बन्धेन सम्बद्धोपि न दोषाय कल्पत ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (१५) इति ब्रह्मणः परम्परासम्बन्धेन विकारवत्त्वाभ्युपगमे पिन दोपकथाप्रसङ्गः॥६॥अन्यथा हि चैत्रगतस्य ब्रह्महत्यादि दोषस्य स्वाश्रयसंयुक्तगगनसंयोगादिल क्षणपरम्परासम्बन्धेन सर्वसम्बद्धत्वसम्भवेन सर्वेषां प्रायश्चित्तप्रसङ्गो दुर्वारः स्यात् ॥ ६॥ तदिदमभिप्रे- त्योक्तं प्रकृत्यधिकरणे ॥ परिणामात् [शा० ॥१ ॥४॥२७॥] इति सूत्र श्रीभाष्ये ॥ नात्रोपदिश्यमा मस्य परिणामस्य परस्मिन्ब्रह्मणि दोषावहत्वं स्वभा- वः प्रत्युत निरङ्कुशैश्वर्यावहत्वमेवेत्यभिप्राय इति ॥ तदेवानुप्राविशत्तदनुप्रविश्येतिकारणावस्थायामात्म तयावस्थितः परमात्मैव कार्यरूपेण विक्रियमाणद्रव्य स्याप्यात्मतवाऽवस्थाय तत्तदभवदित्युच्यते । एवं परमात्मचिदचित्सवातरूपजगदाकारपरिणामे परमा- मशरीरभूतचिदंशगतास्सर्व एवापुरुषार्थाः । तथा भूताचिदंशगताश्च सर्वे विकाराः। परमात्मनि कार्यत्वं तदवस्थयोस्तयोनियन्तृत्वेनात्मत्वम् । परमात्मा तु तयोस्स्वशरीरभूतयोनियन्तृतयात्मभूतस्तद्गतापुरु- पार्विकारेश्च न स्पृश्यते । अपरिच्छिन्नज्ञानानन्दम- यस्सर्वदैकरूपएव जगत्परिवर्तनलीलयाऽवतिष्ठते । तदेतदाह । सत्यं चानृतं च सत्यमभवदिति । विचित्र चिदचिद्रूपेण विक्रियमाणमापि ब्रह्म सत्यमेवाभवत्। निरस्तनिखिलदोषगन्धमपरिच्छिन्नज्ञानानन्दमेकरूप ·(४६) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। मेवाभवदित्यर्थ इति च ॥ ७ ॥ अस्यहि भाष्य- स्यायमाशयः । सूक्ष्मत्वस्थूलत्वादिलक्षणावस्थारू- पविकाराणां साक्षात्सम्बन्धेन चिदचितोरेवसत्त्वा- त् । तत्तदवस्थापनचिदचिदन्तरात्मतयैव ब्रह्मणस्स- त्त्वात । विकाराणां साक्षात्सम्बन्धेन स्वसम्ब- न्धिनि दोषावहत्वनैयत्यपि परम्परासम्बन्धेन स्वस- म्बन्धिनि तदसम्भवात् ।शरीरगतविकाराणां शरी रिषु जीवेषु कर्मसहकारेण दोषावहत्वसम्भवेऽपि कर्म वश्यतागन्धरहिते दोषसम्बन्धगन्धासहिष्णुनिरतिशय ज्ञानशक्त्यादिमति कार्यकारणावस्थयोश्चिदचितो नियन्तृत्वेनैवान्तरात्मतयाऽवस्थिते ब्रह्मणि चिदचि- द्तविकाराणां दोषोत्पादनासामर्थ्यात् । परेण ब्रह्मणा लीलार्थ स्वेच्छयैव तत्तदवस्थापनचिदचिच्छररिकस्य स्वात्मन एव जगद्रूपेण परिणामस्य क्रियमाणताया श्शास्त्रादवगतेः । तेषां स्वस्मिन्नपि सति दोषावहत्त्वे सर्वज्ञेन ब्रह्मणा स्वानर्थाय स्वेच्छयैव स्वात्मनस्तथा परिणामकरणासम्भवाच्च नैतेषां विकाराणां ब्रह्मण्यपि दोषावहत्वस्वभावस्सम्भावयितुं शक्यः। प्रत्युतान्यत्र दोषावहत्वेन प्रसिद्धानां विकाराणां ब्रह्मणि सम्बध्य- मानानामपि दोषापादनासामर्थ्येन ब्रह्मणो निरङ्कुशै- श्वर्यावहत्वमेव सिद्धं भवतीति ॥८॥ तस्माद्ब्रह्मणि परम्परासम्बन्धेन विकारसद्भावेन कारणत्वनिर्वा- ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (४७) हात्साक्षात्सबन्धेन तदसत्त्वेन निर्विकारत्वश्रुतेरसङ्को- चेनैव निर्वाहसम्भवाच्च नास्माकं पक्षे कश्चिदपि दोष इति ॥ १०३॥ अथैवं सति ब्रह्मणः कारणत्वं न मुख्यंनिर्वहति ॥ तन्निर्वाहकाणां विकाराणां साक्षात्संबन्धेन चिदचितोरेव सत्त्वाद्ब्रह्मण्यसत्त्वा त्परम्परासम्बन्धेन तत्सत्त्वस्यापि कारणतानिर्वाहक- त्वेऽतिप्रसङ्गादिति चेदत्रोच्यते ॥ यद्धर्मावच्छिन्नं प्रति यद्धर्मावच्छिन्नस्यानन्यथासिद्धनियतपूर्वभाविताऽस्ति तद्धर्मावछिन्नं प्रतितधर्मावच्छिन्नं कारणमित्येव कारण लक्षणस्य सिद्धतया परम्परासम्बन्धेन स्थूलत्वावस्था- विशिष्टं ब्रह्म प्रति परम्परासम्बन्धेन सूक्ष्मत्वावस्था विशिष्ट ब्रह्मणः कारणत्वं दुर्वारम् । उक्तकारणल क्षणा- नपायात् ॥ १॥नच स्थूलत्वावस्था सूक्ष्मत्वावस्था चाचित्तत्वगतपरिणामविशेषौ ॥ तौ चापृथक्सिद्धिस- म्बन्धेनाचित्तत्वे वर्तते । स्वावछिन्नाश्रयत्वसम्बन्धेन चित्तत्वे स्वावच्छिन्नाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धेन ब्रह्मणि च सम्बद्धौ । एवं जीवधर्मभूतज्ञानगतस्थूलत्वसूक्ष्मत्वे परिणामविशेषौ। तौ च ज्ञानेऽपृथक्सिद्धिसम्बन्धेनजीवे स्वावच्छिन्नाश्रयत्वसम्बन्धेन ब्रह्मणि स्वावच्छिन्नाश्र- याश्रयत्वसम्बन्धेन च सम्बद्धौ । इत्थं च स्वावच्छिन्ना श्रयाश्रयत्वसम्बन्धेन स्थूलत्वावस्थाविशिष्टं ब्रह्म प्रति ·(४८) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। सूक्ष्मत्वावस्थाविशिष्टब्रह्मणः कारणत्वमिति हि वक्त- व्यम् । तच्च न सम्भवति । ईदृशपरम्परायावृत्त्यनि- यामकत्वेन तद्धटितकार्यकारणभावे मानाभावादिति वाच्यम् । परम्परासम्बन्धसामान्यस्य कार्यकारणभा- वानिर्वाहकत्वमेवेति वा वृत्त्यनियामकसम्बन्धसामान्य स्य तदनिर्वाहकत्वमेवेति वा परम्परासम्बन्धसामान्य- स्य वृत्त्यनियामकत्वमेवेति वा साक्षात्सम्बन्धसामान्य स्य वृत्तिनियामकत्वमेवेति वा नियमानुपलम्भेनोक्त परम्परासम्बन्धघटितकार्यकारणभावस्वीकारे क्षतिले शाभावात् ॥२॥ तथाहि ॥ अवयविगतरूपरसादिक प्रत्यवयवगतरूपरसादिकस्य स्वसमवायिसमवेतत्त्व सम्बन्धेन कारणतायाः स्वर्ग प्रति यागस्य स्वजन्य पूर्ववत्तासम्बन्धेन कारणतायाः स्वजन्यसंस्कारवत्तास- म्बन्धेनानुभवस्य स्मृति प्रति कारणतायाश्च तान्त्रिकै स्वीकारादुक्तपरम्परासम्बन्धानां वृत्त्यनियामकत्वाच प्रथमद्वितीयनियमावसिद्धौ ॥ ३ ॥शय्यायां शेते। खट्टायां शेते । प्रासादे शेते । नीलो घटः। नीलं का- लिन्दीजलमित्यादिषु साक्षात्परम्परासम्बन्धानामविशे- षेणैवाधाराधेयभावभाननियामकतोपलम्भातृतीयनि यमोऽसिद्धः॥४॥मेषद्वयसंयोगांगुलिद्वयसंयोगवटा- काशसंयोगादीनां साक्षात्सम्बंधानामेव सतां वृत्ता ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (४९) नियामकत्वोपलम्भेन चतुर्थोपि नियमोऽसिद्धः॥६॥एवं सम्बन्धविशेषाणामाधेयतादिनियामकत्वे विवादेऽपि तदवच्छेदकतानियामकत्वे विवादो नोपलभ्यते॥६॥ अत एवात्ममनस्संयोगादिनिष्ठकारणताद्यवच्छेदकता- यामात्मादिनिष्ठायां वृत्त्यनियामकानां समवायसम्बन्धा वच्छिन्नाधेयत्वादीनां सम्बन्धानां नियामकता सम्प्र- तिपन्ना ॥ ७॥ इत्थं चोक्तकार्यकारणभावनिर्वाहक- तयोक्तस्य सम्बन्धस्य परम्परात्वेपि वृत्तिनियामकत्व- स्य स्वीकारेऽस्वीकारेपि वा साक्षात्कारणताद्यवच्छे- दकतायां विवादेऽपि वा कारणत्वादिनिरूपितावच्छेद- कतावच्छेदकसम्बन्धत्वं निरपवादमेवेत्युक्तकार्यकार- णभावो दुरपह्नव एव॥८॥वस्तुतोऽस्त्येव चोक्तपरम्परा सम्बन्धस्य वृत्तिनियामकता । नीलं कालिन्दीजलम् । उष्णं जलमित्यादिव्यवहारबलेनापृथक्सिद्धिलक्षणस- म्बन्धघटितपरम्परासम्बन्धस्यवृत्तिनियामकतानयत्य दर्शनात् । इह च स्थूलत्वसूक्ष्मत्वावस्थयोरचित्तत्त्वेन तस्यचित्तत्त्वेनतस्य ब्रह्मणा चापृथक्सिद्धिसम्बन्धस्यैव स्वीकारेणास्य सम्बन्धस्यापृथक्सिद्धिसम्बन्धघटितप- रम्परारूपत्वाच ॥ ९॥ अपृथक्सिद्धिसम्बन्धमात्रघटि- तपरम्परायाबहुव्यवधानगर्भाया अपि वृत्तिनियामकता नैयत्यं सर्वतः प्रसिद्धम् ॥१०॥ अत एव हि ॥ श्री- विष्णुपुराण प्रथमांशे चतुर्दशाध्याये ॥ काठिन्यवान्यो ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः । कानुपलम्भात् ॥ १३॥ अत एव हि क्वचिदव्यवहि- ताश्रयादपि व्यवहिताश्रयस्यैव मुख्यमाश्रयत्वं प्रती- यते। यथा जलसम्भृतकुम्भवाहिनि जलं भरत्ययमिति प्रयोगात्कुम्भात्पुरुषस्य जलं प्रत्याधारत्वम्मुख्यम् । यथाच आस्तरणांशुके शेते । शय्यायां शेते। पर्यते शेते प्रासादे शेते । इत्यादिप्रयोगाच्छयानपुरुषं प्रत्याधाराणामास्तरणांशुकादीनां पूर्वपूर्वापेक्षयोत्तरो त्तरस्यैवाधारत्वम्मुख्यम् ॥ १४॥ अत्रोत्तरोत्तरगता- धारतानां परम्परासम्बन्धावच्छिन्नानामपिपूर्वपूर्वगता- धारताप्रयोजकत्वादेव ततो मुख्यत्वं सम्प्रतिपन्नम् ॥ ॥ १५॥ तथैव महत्त्वाद्यवस्थायाः प्रकृत्यादिगतत्वेपि प्रकृत्यायपेक्षया ब्रह्मण एव तदाधारत्वम्मुख्यम् । प्रकृ- त्यादितत्त्वे ब्रह्मणो नियन्तृतयानुप्रवेशान्वयव्यतिरेका- भ्यां महत्त्वाद्यवस्थानिष्पत्तितदभावयोरवगमेन तत्तद वस्थाधारप्रकृत्यायाधारभूतस्य ब्रह्मण एव तत्सत्तोप- कारकत्वातिशयावगमात् ॥ १६॥ सोऽकामयत । बहु स्यां प्रजायेयेति । सतपोऽ तप्यतोस तपस्तत्त्वा। इद सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्रावि शत्। तदनुप्रविश्य । सच्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तंचानिरु तंच। निलयनं चानिलयनं चासत्यं चानृतं च सत्यम भवत् [तै० ॥२॥६॥] इति तैत्तिरीयोपनिषदा- नन्दवल्लीषष्ठानुवाकगतश्रुतौ ब्रह्मणो बहुभवनसङ्क- ·(५२) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। ल्पतत्तदनुप्रवेशपूर्वकमेव तत्तद्रूपेण भवनस्य प्रति. पन्नतया तत्तद्गततत्तदवस्था प्रति ब्रह्मणो बहुभवन संकल्पपूर्वकतत्तदनुप्रवेशस्य प्रयोजकत्वातिशयो ह्य- वगम्यते ॥ १७॥ इदश्सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वेत्यनेन निमित्तकारणतायाः। तदेवानुप्राविश- दित्यादिनोपादानकारणतायाश्च विविच्य प्रतिपाद- नादुभयविधकारणत्वोपयिकपरस्परविलक्षणोपकारक त्वातिशयौ प्रस्फुटमेव यत्र प्रतीयते ॥ १८ ॥ तदैवत बहु स्यां प्रजायेयति [छां०॥ ६॥२॥ ॥ ३ ॥ ] इत्यादिना छान्दोग्याद्युपनिषदन्तरे ध्वपि ब्रह्मणो निमित्तोपादानकारणताद्वयं तदौपयिक- विलक्षणोपकारकतातिशयद्वयञ्चेत्थमेव प्रतीयमानं द्र- टव्यम् ॥ १९॥ तस्माच्चिदचिद्गततत्तदवस्थानिष्ठपर- परासम्बन्धावच्छिन्नाधेयतानिरूपितमाधारत्वं तनि- र्वाह्यमुपादानकारणत्वं च ब्रह्मणो मुख्यमेव ॥२०॥ आधारताया अमुख्यत्वेपि वा कार्योंपकारकत्वाति शयैकनिर्वाचं कारणताया मुख्यत्वं दुरपह्नवमेव । ब्रह्मण्युपकारकत्वातिशयोपलम्भात् ॥२१॥ इदमत्रा वधेयम् ॥ अनन्यथासिद्धनियतपूर्वभावित्वं हि कारण लक्षणं वर्णयन्ति तान्त्रिकाः। तत्र स्थूलचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्म प्रति सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टब्रह्मणो नियतपूर्वभावि- त्वं निर्विवादम् । अनन्यथासिद्धत्वमेव चोपपादनीय ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः । (५३) मवशिष्यते । तदपि यथोक्तलक्षणोपकारकत्वाति शयस्य बहुश्रुतिप्रतिपन्नत्वात् । जन्माद्यस्य यतः [शा०॥१॥१॥२॥] प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानु परोधात् [शा॥१॥४॥२३॥] न विलक्षण त्वादस्य तथात्वं च शब्दात् । [शा॥२॥१॥४॥] तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः[शा॥२॥१॥१६॥] इत्यायधिकरणेषु सूत्रकारेणापि ब्रह्मणो निमित्तकार- णत्ववदुपादानकारणत्वस्यापि सिद्धान्तितत्वाच्च नि- रावाधमेव सिद्धं भवति । अनन्यथासिद्धत्वं हि प्रामा- णिकव्यवहारैकनिर्णेयम् । श्रुतिसूत्रकारव्यवहारा- भ्यां न ह्यन्यः कश्चिदस्ति प्रबलः प्रामाणिकव्यवहारः। ताभ्यां च यथोक्तलक्षणाभ्यां तत्सिद्धमेव भवतीति तदर्थ नान्यः कश्चित्प्रयत्न आश्रयणीयः॥ अतस्सि- द्धं नस्समीहितमिति॥२२॥एतेन सूक्ष्मत्वदशापन्नचिद चिदचितोर्विशेषणयोरेव स्थूलत्वदशापन्नचिदचितौ प्रति कारणत्वस्वीकारेण ब्रह्मणो निमित्तकारणत्वमात्र स्वीकारेण च चारितार्थ्यविशिष्टं प्रति विशिष्टस्योपादा नकारणत्वस्वीकारो नावश्यक इति शङ्कापि दूरोत्सा रिताअनन्यथासिद्धनियतपूर्वभावित्वरूपकारणलक्षण सत्त्वे कारणत्वास्वीकारकथाया अनवकाशात् । अन्य थाभाव्यवस्था प्रति प्रागवस्थायाःकारणत्वस्वीकारेणै व चारितार्थं भाव्यवस्थाविशिष्टं प्रति प्रागवस्थावि- ·५४) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। शिष्टस्यापि कारणत्वानावश्यकतापत्त्या द्रव्यमात्रस्यो पादानकारणताविलयप्रसङ्गाच्च ॥२३॥ एवम्।बहुस्या- मिति सृष्टयौपयिकसङ्कल्पपरश्रुतिवाक्येष्वेकत्वरूप प्रागवस्थापन्नस्य ब्रह्मणस्स्वस्यैव बहुत्वरूपभाव्यव स्थावत्त्वसङ्कल्पनावगमात् । तादृशप्रागुत्तरावस्थाव त्त्वस्योपादानकारणतानिर्वाहकत्वात् । प्रजायेयेतीत्य नेन साक्षाद्ब्रह्मण्येव कार्यतायास्सङ्कल्पितत्वस्य स्फु- टमेवावगमात् । घटादिनिमित्तकारणस्य कुलालादेः कार्यकारणानुप्रवेशं विनैव कार्यनिर्वाहकत्वदर्शनेन निमित्तकारणतां प्रति कार्यकारणानुप्रवेशानावश्यक- तया कार्यकारणानुप्रवेशपूर्वकं ब्रह्मणि श्रूयमाणायाः कार्योपकारकतायानरर्थक्यप्रसङ्गाच्च ब्रह्मण उपादान कारणता दुर्वारा ॥ २४ ॥ इदं पुनरत्रावधेयम् । अव्य वहितस्यकारणत्वस्वीकारेण व्यवहितस्य कारणत्वं नापलपितुं शक्यम् । तथा सति स्वर्गप्रतियागजन्या पूर्वकारणतया यागकारणतायाः । स्मृति प्रत्यनुभव जन्यसंस्कारकारणतयाऽनुभवकारणतायाः। पार्क प्र- तिज्वालाकारणतयाकाष्ठकारणतायाश्चापलापप्रसङ्गा- त् ॥ यागेन स्वर्ग साधयति । प्राक्तनेनानुभवेनेदमयं स्मरति । काष्ठेरोदनं पचति । इत्यादिव्यवहारबलेन यागादीनामाप स्वर्गादिकं प्रति कारणत्वं दुरिम् । पदार्थक्लप्तेःप्रामाणिकव्यवहारमात्रमूलत्वादिति चेत्।।

·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (५५) यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ॥ तस्माद्वा एतस्मा दात्मन आकाशस्सम्भूतः॥ बहु स्यां प्रजायेयेति ॥ इत्यादिपरश्शतप्रमाणेभ्यो ब्रह्मणोपि कारणत्वं दुरप- ह्नवमिति तुल्यम् । प्रमाणभूतव्यवहारवलेन तत्तत्कार्य निर्वाहकशक्तौ व्यवहिताव्यवहितयोस्तुल्यमवगम्य मानायामव्यवहितकारणतया व्यवहितकारणत्वं नाप- होतुं शक्यम् । तादृशशक्त्यवगमानवगमयोरेवानन्य थासिद्धत्वतदभावनियामकत्वादन्ततः कार्यनिर्वाहक शक्तिमत्त्वस्यैव कारणतारूपत्वाच्च ॥ तस्माद्ब्रह्मणो जगदुपादानकारणत्वं ब्रह्मणापि दुरपह्नवमेव सिद्धं भवतीति ॥२६॥ इत्थमस्मन्मते ब्रह्मणो जगदुपादान कारणत्वम्मुख्यमेव निधि निर्वहतीति तत्प्रतिपादक वेदस्य प्रामाण्यभङ्गप्रसङ्गलेशाभावान्न भवन्मत इव भङ्गयन्तरेण तत्प्रामाण्यं भञ्जनीयमिति ॥१०४॥ अथ त्वन्मत एवायं दुरुद्धरो दोषो निपतति । योऽस्मा स्वारोपित इति निरूप्यते ॥ १०५ ॥ तथा हि ॥ जन्माघस्य यतः [॥१॥१॥२॥] प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्[१॥४॥२३॥] न विल- क्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् [॥२॥१॥४॥] इत्यादिष्वधिकरणेषु सूत्रकारेण ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं निरूपितमिति ॥ तदधिकरणविषयवाक्यतया सूत्र- काराभिमताभिः श्रुतिभिब्रह्मणो जगत्कारणत्वं प्रति- ·(५६) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। पाद्यत इति च निर्विवादम् ॥ १०६॥ एवं स्थिते। तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः [२॥१॥१५॥] इत्यधिकरणभाष्ये तव भाष्यकारः परमार्थतो ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं नास्तीति स्वकपोलकल्पित- कुतर्कमात्रसिद्धस्वमतानुरोधेन तदधिकरणस्य कासां चिच्छ्रुतीनां च ब्रह्मणो जगत्कारणतानिषेधपरतां प्रसह्यव्याकुर्वन्स्वस्यसूत्रकारस्य श्रुतीनां चोन्मत्तचे तृत्वमेव प्रतिष्ठापयामासेति खलुवेदान्ततत्त्वविदो विद्वांसो विहसन्ति ॥ १०७॥ जन्माद्यधिकरणभाष्ये हि त्वदीयभाष्यकारेण । अस्य जगतोनामरूपा भ्यां व्याकृतस्यानेककर्तृभोक्तृसंयुक्तस्य प्रतिनिय- तदेशकालनिमित्तक्रियाफलाश्रयस्य मनसाप्यचि- न्त्यरचनारूपस्य । जन्मस्थितिभडं यतस्सर्वज्ञात्स र्वशक्तेः कारणाद्भवति । तद्ब्रह्मेति वाक्यशेष इति व्या- कुर्वता। न यथोक्तविशेषणस्य जगतो यथोक्तविशेषण मीश्वरम्मुक्त्वाऽन्यतःप्रधानादचेतनादणुभ्यो वा भावा- द्वा संसारिणो वोत्पत्त्यादि सम्भावयितुं शक्यमिति च ब्रुवता परस्यैव ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमन्यत्र प्रधानादि षु तत्सम्भावनाया अपि प्रतिषेधपूर्वकं प्रस्फुटमेव प्रति ष्ठापितम्॥१०८॥शास्त्रयोनित्वाधिकरणभाष्येप्युक्तम्। शास्त्रादेव प्रमाणाजगतो जन्मादिकारणं ब्रह्माधिगम्यत इत्यभिप्राय इति॥ १०९॥ प्रकृत्यधिकरणभाष्यपि ।

·। कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (५७) प्रकृतिश्च । उपादानकारणं च ब्रह्माऽभ्युपगन्तव्यं नि- मित्तकारणं चेत्यारभ्यप्रपञ्चेन प्रतिष्ठापितं ब्रह्मण उपादानकारणत्वं निमित्तकारणत्वेन सहेव ॥११॥ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दादित्यधिकरण भाष्यपि । ब्रह्मास्य जगतः कारणं प्रकृतिश्चेत्यस्य पक्षस्याक्षेपस्स्मृतिनिमित्तः परिहतः । तर्कनिमि- त्तइदानीमाक्षेपः परिहियत इति वदता पूर्वोक्तार्थस्य तर्कनिमित्ताक्षेपपरतामस्याधिकरणस्याभिधाय दृश्यतेतु। [ शा० ॥ २॥ १॥ ६] इति सूत्र व्याकुर्वता त्वद्भाष्यकारेण ॥ यदुक्तं विलक्षणत्वानंद जगद्ब्रह्मप्रकृतिकमिति । नायमकान्तः । दृश्यते हि लोके चेतनत्वेन प्रसिद्धेभ्यः पुरुषादिभ्यो विलक्षणानां केशनखादीनामुत्पत्तिः। अचेतनत्वेन प्र- सिद्धेभ्यो गोमयादिभ्यो वृश्चिकादीनामित्यादिना ग्रन्थे नायमेवार्थः प्रतिकूलतर्कप्रतिक्षेपपूर्वकं प्रतिष्ठापितः॥ ॥ १११॥ इत्थं पूर्व ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं प्रतिष्ठाप्य पश्चात् तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य इत्याधिक- रणभाष्ये ॥ अभ्मुपगम्य चेमं व्यावहारिकं भोक्तभो- ग्यलक्षण विभागम् । स्याल्लोकवदिति परिहारोऽभि- हितः। न त्वयं विभागः परमार्थतोऽस्ति । यस्मात्तयोः कार्यकारणयोरनन्यत्वमवगम्यते। कार्यमाकाशादिकं बहुप्रपंचं जगत् । कारणं परं ब्रह्म । तस्मात्कारणात्प- ·(५८) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। रमार्थतोऽनन्यत्वं व्यतिरेकेणाभावः कार्यस्यावगम्यते॥ इत्यादिना ॥ व्यवहारावस्था परमार्थावस्था चेत्यव स्थाद्वयं स्वयं कल्पयित्वा ॥ इतः प्राचीनं कृत्स्नं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वादिवादं व्यवहारावस्थामाश्रि- त्याभ्युपगम्यवादमात्ररूपमभिधाय परमार्थतः कार्य- स्य प्रपञ्चस्याभावमेव प्रतिपादयता त्वद्भाष्यकारेण ब्रह्मणः परमार्थतो जगत्कारणत्वाभावस्यैव सिद्धान्ति तत्वाच्छुतीनां सूत्रकारस्य च तदभिप्रायकताया एव वर्णनाच स्वस्य श्रुतीनां सूत्रकारस्य च प्रस्फुदभुन्म- दिशापितं भवति।स्वैरं पूर्वोत्तरपरस्परविरु- द्धार्थवादित्वात् ।। ११२ ॥ इदमत्रावधयम् । ब्रह्मणो हि जगत्कारणत्वं न लोकसिद्धम् । धर्मिणो ब्रह्मण एवं लोकासिद्धत्वात् ॥ १॥ एवं सति केनापि प्रमाणा- न्तरेणासिद्धं जगत्कारणत्वं ब्रह्मणः किमर्थ प्रतिपाद- यति श्रुति-सूत्रकारो वा ॥ २ ॥ प्रतिपाद्य वा पुनः किमर्थ प्रतिषेधति ॥ ३॥ प्रतिषेधस्यैव तात्पर्यविष- यत्वे प्रक्षालनाद्वीतिन्यायेन प्रथममेव ह्यप्रतिपादनमु- चितम् ॥४॥भावाभावलक्षणयोः परस्परविरुद्धयो- धर्मयोरेका प्रतिपादने प्रतिपादयितुः प्रतारकत्वम- प्रमाणत्वमुन्मत्तत्वं वा कथं परिहर्तु शक्यम्भविष्य- ति ॥५॥ लोकहितबोधनप्रवृत्तौ श्रुतिसूत्रकारौ प्रा- गेव भ्रान्तं लोकं पुनर्धमयितुं प्रवृत्ताविति वा कथं ·(६०) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। हारः कृतो भवतीति ॥ ११५ ॥ नहि तावत् । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ॥[तै॥३॥१॥ ॥३॥] तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशस्सम्भूतः॥ तैः॥२॥१॥२॥] इत्यादिषु जगद्ब्रह्मणोः कार्यकारण भावप्रतिपादक श्रुतिषु वा ॥ एष सर्वेश्वर एष भूताधि पतिरेषभूतपाल एष सेतुर्विधारण एषां लोकानामसम्भे दाय [ बृ०॥६॥४॥२२॥] इत्यादिष्वीशेशितव्य भावप्रतिपादकश्रुतिषु वा व्यवहारावस्थाविषयतया भवदभिमतासु । व्यवहारावस्थायां कार्यस्य जगतो ब्रह्म कारणं भवतीति वा। ईशितव्यस्य जगतो ब्रह्मे शितृ भवतीति वा प्रतिपादनं दृश्यते । येन व्यवहा- रावस्थानाम काचिदवस्था श्रुतिप्रतिपन्नाऽभ्युपगन्त व्या स्यात् ॥ ११६॥ अपि तर्हि स्वाभाविकं पारमा- र्थिकं चैव जगद्ब्रह्मणोः कार्यकारणभावमीशेशित व्यभावं च प्रतिपादयन्त्यो दृश्यन्त एताश्श्रुतयः॥ ॥११७॥न खलूपाधि कश्चिदनुपादायैव प्रमाणभूतेन शास्त्रेण कस्यचित्कश्चिद्धर्मः प्रतिपाद्यमान औपाधि कोपारमार्थिको वा प्रामाणिकैरभ्युपगन्तुं शक्यः११८ अपितु स्वाभाविकः पारमार्थिक इत्येवाभ्युपगन्तव्यः॥ उपाध्यनुपादानात्प्रमाणभूतशस्त्रप्रतिपन्नत्वाच ११९॥ अतो न व्यवहारावस्थानाम काचिदवस्था श्रुतिप्रति- पन्नाऽभ्युपगन्तुं शक्या ॥ १२०॥ नापि च ॥ यत्र ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः । (६१) नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा [छां०७॥२४॥१॥ यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभू- तत्केन के पश्येत् ॥ [वृ०॥६॥५॥१६॥] इत्यादि- षु श्रुतिषु परमार्थावस्थाविषयतया भवदभिमतासु । परमार्थावस्थायामिदमित्थं भवतीति प्रतिपादनं दृश्य ते । येन परमार्थावस्थानाम काचिदवस्था। तब्यनि- ता च काचिदन्यावस्थेत्यवस्थाद्वयमभ्युपगन्तव्यं स्यात् ॥ १२१॥ नच यत्र नान्यत्पश्यतीत्यादिवाक्ये छान्दोग्यसप्तमप्रपाठकचतुर्विशखण्डप्रथमखण्डिकाग ते । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूदित्यादिवाक्ये बृहदा- रण्यकषष्टाध्यायपञ्चमब्राह्मणपञ्चदशखण्डिकागते च ब्रह्मानुभवदशायां. ब्रह्मभिन्नपदार्थज्ञानाभावप्रतिपाद- नात्तादृशपदार्थस्य कस्यचित्पारमार्थिकत्वे तदा- नीमपि तज्ज्ञानावश्यकत्वाच्च । ब्रह्मेतरपदार्थः कोपि परमार्थतो नास्त्येव । अत एव ब्रह्मानुभवदशायांनो- पलभ्यते । ब्रह्मानुभवात्प्राक्त भ्रान्त्या नानापदार्था- वभासमात्रमित्यवगम्यते । इत्थं च ब्रह्मेतरपदार्थभा- नाभावविशिष्टब्रह्मानुभवदशैव परमार्थावस्थानाम । तत्प्राचीनभ्रान्तिदशैव व्यवहारावस्था नामेत्यस्मद- भिमतमवस्थाद्वयं श्रुतिप्रतिपन्नमेवेति वाच्यम्।दर्शित- श्रुतिवाक्ययोस्सविभूतिकविपुलसुखरूपब्रह्मानुभवद- शायां कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्मान्तर्भूततया तद्विभूतित्वेन ·(६२) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। सुखरूपतया च साक्षात्कारविषयतयातदनन्तर्भूतं दु:- खरूपं च किमपि वस्तु न पश्यत्यनुभवितेत्येतदर्थमात्र परतया तदानीं प्रागनुभूतजगतो भानमात्राभावपरत्वा भावेन जगन्मिथ्यात्वासिद्धया भवदभिमतावस्था- द्वयस्य दर्शितश्रुतिवाक्याभ्यामसिद्धेः ॥ १२२ ॥ इदमत्रावधेयम् ॥ यथावस्थितब्रह्मसाक्षात्कारात्पूर्व- मनुभूतं जगत्ताहशसाक्षात्कारदशायां नाऽनुभूयतए- वति न तच्छुत्यर्थः। यत्र नान्यदित्यादि दर्शितच्छान्दो- ग्यश्रुतिप्रकरणे ॥ स स्वराभवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ।[छां ॥७॥ २५ ॥२॥] न पश्यो मृत्यु पश्यति न रोग नोत दुःखताम् । सर्वह पश्यः पश्यति सर्वमानोति सर्वशः ॥[ छां ॥७॥ ॥२६॥२॥ इति श्रवणेन बृहदारण्यके यत्रत्वस्ये- त्यादिदर्शितषष्ठाऽध्यायश्रुतिवाक्यप्रकरणे ॥ तत्स- मानार्थकचतुर्थाध्यायचतुर्थब्राह्मणचतुर्दशखण्डिकायां च ॥ अस्य सर्वमात्मैवाभूत् ॥ येनेदश् सर्व विजानाति तं केन विजानीयात् ॥ इतिश्रवणेन च यथाऽवस्थि- तब्रह्मसाक्षात्कारवतो मुक्तस्य सर्वलोककामचारसर्व- वस्तुसाक्षात्कारसर्ववस्तुप्राप्तीनां सद्भावस्य स्पष्टमेवाड वगमात् । सर्वत्वस्यमानावस्तुगतसमुदायत्वरूपतया तदानींजगद्भानाभावे तत्प्रकरणे सर्व पदप्रयोगस्यैवार्थ वृत्त्वासम्भवाच्च ॥॥परन्तु प्रागनुभूतं नानावस्तुसमु- ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (६३) दायात्मकं जगदेव सर्वशब्देन निर्दिश्य तस्यैव ब्रह्मा- पृथक्सिद्धतया तदन्तर्भूतत्वेनैवानुभवस्तदानीं जायत इत्येतावदेव दर्शितश्रुतितस्सिध्यात ॥२॥तदिदमे- वोच्यते ॥ दर्शितबृहदारण्यकश्रुतौ ॥अस्य सर्वमात्मै वाभूदिति ॥ ३॥ ब्रह्मसाक्षात्कृतवतो मुक्तस्य कृत्स्नं जगद्ब्रह्माप्रथक्सिद्धमेवसाक्षात्कार प्रत्यभादिति तदर्थः। ॥४॥दर्शितछान्दोग्यप्रकरणेपि । स एवाधस्तात्स उप रिष्टात्सपश्चात्सपुरस्तात्सदक्षिणतस्सउत्तरतस्सएवेद सर्वमितिछ॥७॥२५॥१॥] इत्यारभ्य।आत्मै- वेद स सर्वमिति [छां॥७॥२६॥२॥]इत्यन्तेन जगत- स्सर्वशब्दवाच्यस्य ब्रह्मापृथक्सिद्धत्वमुपपाद्य तत एव तत्तादात्म्येन जगतोनुभव इत्युपपादितम् ॥५॥ न चैवं तर्हि । यत्र नान्यत्पश्यतीत्यन्यपदार्थदर्शननिषेध कथमुपपद्यते । विशेषणविशेष्यभावापन्नयोरपि जग- ब्रह्मणोः परस्परभेदस्य भवत्सम्मतत्वादिति वाच्यम्। पृथक्सिद्धत्वलक्षणभेदस्यैव तत्रान्यपदार्थत्वेनादोषात् ॥६॥ द्वयोर्मृत्पिण्डयोविभागदशायां भेदव्यपदेशस्या- विभागेन सम्मिलितत्वदशायामैक्यव्यपदेशस्य चद- र्शनेन पृथक्सिङ्ख्यपृथक्सियोरपि भेदाभेदव्यपदेश विषयत्वसम्भवेनपृथक्सिद्धिलक्षणभेदविषयतया यत्र- नान्यत्पश्यतीत्यन्यदर्शननिषेधः।अपृथक्सिद्धिलक्षणे- क्यविषयतयासएवेदश्सर्वमित्यादि सामानाधिकरण्य- ·(६४) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। निर्देशश्च सङ्गच्छत एव ॥णातस्माज्जगन्मिथ्यात्वको- लाहलस्य नावावकाश इति भवदभिमतमवस्थाद्वयं नैतच्छुतिवाक्यतस्सिध्यतीति ॥ १२३ ॥ अथप्रमाण भूतयोश्शास्त्रयोः परस्परविरोधपरिहारायैवेदमवस्था दयं कल्पनीयमिति चेन्न। विवेकिनांविरोधस्यैवानुपल- म्भात्।आपाततः प्रतीतस्यापि विरोधस्येहशकल्प- नामन्तरेणैवपरिहारे दर्शितकल्पनानावश्यकत्वात् । कल्पनेप्यभिमतासिद्धश्च ॥ १२४ ॥ अविरोधस्ता वदर्शितोऽधस्तादर्शयिष्यते च यथावसरमुपरिष्टाद पीतिकल्पनेऽप्यभिमतासिद्धिरेवेहनिरूप्यते ॥१२॥ इदमत्रबोध्यम्॥परस्परविरुद्धार्थप्रतिपादकत्वे झपौरु यनित्यनिर्दोषशास्त्रस्य वेदस्याऽप्रमाणत्वादिप्रसङ्गो भवति॥१॥स हि परिहर्तव्यः॥२॥स च प्रसङ्गो ब्रह्मणो जगत्कारणत्वप्रतिपादनविकारप्रतिषेधाभ्यां प्राप्तोऽभ्यु- पगतः ॥ ३॥ तत्परिहारार्थ हीहशदशाद्वयकल्पनं भवताम् ॥४॥न च तत्परिहारस्सम्भवति । दर्शिता वस्थाद्वयकल्पनेन ॥ ६॥ तथा हि यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यादि शास्त्रं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं प्रतिपादयति । अन्ततः कृत्स्नस्य जगतो मिथ्यात्वेन परमार्थतस्तदभावमेव प्रतिपादयति नेह नानास्ति किञ्चनेत्यादि झोत्रमिति हि भवन्मतम् ॥६॥ तथा सात कार्यभूतस्य जगत एवाभावेन कारणत्वस्यै- ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (६५) वासिया ब्रह्मणो जगत्कारणत्ववादिशास्त्रस्याप्रमाण- त्वमेव पर्यवसन्नं भवति । तदभाववति तत्प्रकारक- धीजनकत्वस्यैवाप्रमाणत्वरूपत्वात् । द्वैतप्रतिपादक- शास्त्रस्य तात्त्विकं प्रामाण्यं नाऽस्तीत्येव भवत्सिद्धा- न्ताच्च।।७॥ इत्थं च । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते [तै०॥३॥१॥२॥] आत्मन आकाशस्सम्भूतः [तै०॥२॥१॥२॥बहुस्यां प्रजायेयेति [तै०२॥ ॥६॥२॥] इत्यादीनां ब्रह्मणो जगत्कारणत्ववादि- शास्त्राणाम् । नेह नानास्ति किञ्चन [वृ०॥६॥ ॥ ४ ॥ १९ ॥ ] यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवा- भूत्तत्केन के पश्येत् [वृ०॥६॥५॥१५॥] सवा एष महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म [वृ०॥६॥४॥२६॥ स एष नेति नेत्यात्मा [वृ०॥६॥ ॥२॥४॥] अस्थूलमनणु ॥[बृ०॥६॥८॥८॥ इत्यादीनां कृत्स्नप्रपञ्चनिषेधमुखेन ब्रह्मणो विकारण- तिषेधमुखेन च ब्रह्मणो जगत्कारणत्वप्रतिषेधपरतया भवदभिमतानां शास्त्राणां च मिथो विरोधोपि दुरुद्धर एव हि तिष्ठति । ८ । अभिहितोहि त्वद्भाष्यकारेणो- दाहृतशास्त्रेषु पूर्वशास्त्राणां परशाधिमाश्रित्य कृत्स्नप्रपञ्चप्रतिषेधः। ९ । यथोक्तं तेनारम्भणाधिक- रणभाष्ये ॥ तस्मादन्त्येन प्रमाणेन प्रतिपादित आत्मैकत्वे समस्तस्य प्राचीनस्य भेदव्यवहारस्य ·(६६) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। बाधितत्वानानेकात्मकब्रह्मकल्पनावकाशोस्ति । ननु मृदादिदृष्टान्तप्रणयनात्परिणामवद्ब्रह्मशास्त्रस्याभिम- तमिति गम्यते । परिणामिनो हि मृदादयोऽर्था लोके समधिगता इति । नेत्युच्यते । स वा एष महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयोब्रह्म [वृ०॥६॥४॥ ॥ २५ ॥] स एष नेति नेत्यात्मा [वृ०॥६॥२॥४॥] अस्थूलमनणु॥ [बृ०॥५॥८॥ ८॥ इत्या- दिभ्यस्सर्वविक्रियाप्रतिषेधश्रुतिभ्योब्रह्मणः कूटस्थत्वा वगमात् । न कस्य ब्रह्मणः परिणामधर्मवत्त्वं तद्र- हितत्वं च शक्यंप्रतिपत्तुम् । स्थितिगतिवत्स्यादि- ति चेन्न कूटस्थस्येति विशेषणात् । नहि कूटस्थस्य ब्रह्मणः स्थितिगतिवदनेकधर्माश्रयत्वं सम्भवति । कूट- स्थं च ब्रह्मसर्वविक्रियाप्रतिषेधादित्यवोचामेति ॥१०॥ वयं चात्र विशेषतो विस्मयामहे । बहुस्यां प्रजायेये- तीत्यादिश्रुतिभिस्सृष्टःप्राङ्नामरूपविभागाभावे नैक- त्वावस्थापन्नस्य सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टब्रह्मणः पश्चान्नाम- रूपविभागेनैकत्वावस्थाप्रहाणपूर्वकंस्थूलचिदचिद्वैशि- टयलक्षणबहुत्वापत्तिहि प्रस्फुटं प्रतिपाद्यते । सैव हि- ब्रह्मणःपरिणामो नाम । प्रागवस्थाप्रहाणेनावस्थान्तर- प्राप्तेरेव परिणामशब्दार्थत्वात्। इतश्चेदृशपरिणामवत्त्वे- न ब्रह्मणोजगदुपादानकारणत्वमाभिः प्रतिपादितं भव- ति।प्रकृत्यधिकरणे॥परिणामात् [शा०॥१॥४॥२७॥]

·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (६७) इति सूत्र प्रणयता सूत्रकारेणापि । ब्रह्मजगदुपादान- कारणं भवत्येव । परिणामादितीदृशं परिणाममेव हेतू कृत्य तदेव साधितम् । इत्थंश्रुतिभिस्सूत्रकारेण चैक- त्वावस्थापहाणपूर्वकानेकत्वावस्थाप्राप्तिलक्षणपरिणा- मवत्त्वेनैव ब्रह्मणो जगदुपादानकारणत्वे प्रस्पुटं प्रति- पाद्यमाने पश्यतोहर इव साक्षात्तद्विरुद्धमनेकात्मक ब्रह्मकल्पनावकाशाभावं ब्रह्मणः परिणामस्वीकारास- म्भवं च ब्रुवंस्त्वद्भाष्यकारः प्रत्यक्षापलापेविद्वद्गोष्ठयां परिहास्योभवेयमहमिति कथं नालज्जतेति ॥ ११॥ नन्वस्मद्भाष्यकारेण तदनन्यत्वमिति सूत्रभाष्यान्ते । सूत्रकारोपि परमार्थाभिप्रायेण तदनन्यत्वमित्याह । व्यवहाराभिप्रायेण तु स्याल्लोकवदितिमहासमुद्रा दिस्थानीयतां ब्रह्मणः कथयति अप्रत्याख्यायैवर्काय प्रपञ्च परिणामप्रक्रियां चाश्रयति । सगुणोपासने खूपयोक्ष्यत इतीति वदतासर्वमिदं समाहितमेवेति चेत् ॥१२॥ किं समाहितम् ॥ १३॥ नहि तत्र सूत्र- कारेण अयं परमार्थाशः । अयं व्यावहारिकांश इति किञ्चिदभिहितम् ॥ १४॥ अपितु सूत्रकृतस्तादृशा- भिप्रायकता च त्वद्भाष्यकारेणैव कल्पिता ॥ १५॥ तां कल्पनां कल्पयतापि त्वद्भाष्यकारेण । लोकव्य- वहाराभिप्रायेण मिथ्यैव सूत्रकारेण प्रथमं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमभिहितम् । पश्चात्परमार्थतस्तत्प्रतिषेध ·(६८) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। श्च कृत इत्यङ्गीकुर्वता त्वद्भाष्यकारस्य श्रुतिशारीर- कशास्त्रयोश्चास्माभिरापादितमप्रामाण्यादिकमङ्गीकृ- तमेव भवति ॥ १६॥ नतु तत्परिहारः कृतो भवति ॥ १७॥ परिणामप्रक्रियामिथ्याभूतापि सगुणोपासनो- पयोगित्वाभिप्रायेणसूत्रकारेण नप्रत्याख्यातेत्यभिधान मपिलोकवञ्चनमात्रम्।निर्गुणविद्यात्वेन भवदभिमतस- द्विद्याप्रकरणएव तदानानात् । सगुणोपासनमात्रोपयो- गित्वेन तदभिधाने कारणाभावाच ॥ १८॥ छान्दो- ग्ये षष्ठप्रपाठकेद्वितीये खण्डे सद्विद्याप्रकरण एव हि । सत्त्वेव सोम्येदमग्रआसीत् । एकमेवाद्वितीयम् । तदै- क्षत बहुस्यां प्रजायेयेति । तत्तेजोऽसृजत । तत्तेज ऐ- क्षत । बहुस्यां प्रजायेयेति । तदपोऽसृजतेत्यादिना ब्रह्मण एकत्वावस्थापहाणपूर्वकबहुत्वावस्थाप्राप्तिरूप- परिणामप्रक्रियाश्रूयते ॥ १९ ॥ एवं शारी- रकशास्त्रस्य श्रुतिषु सन्दिग्धार्थानां न्यायसञ्चारण विवेचनपूर्वकं तत्त्वनिर्धारणैकप्रयोजनाय प्रवृत्तस्य लोकव्यवहारानुवादकत्वमुपासनार्थमिथ्यार्थप्रतिपाद- कत्वं वा न कथञ्चिदपि सुवचम् ॥२०॥ श्रुतौ प्रती कोपासनेषु फलार्थ क्वचिदृष्टिविधिदर्शनेनोपासनप्रक- रणगतश्रुतिवाक्यानांकथञ्चित्तयोस्सम्भवदुक्तिकत्वेपि तत्त्वार्थनिर्धारणपरशास्त्रस्य हि तेन सम्भवतः ॥ ॥२१॥ प्रत्युतोपासनपरश्रुतिवाक्यार्थविचारे प्राप्ते मि ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (६९) थ्यार्थप्रतिपादकत्वे च कस्यचिद्वाक्यस्य स्थिते तदर्थस्य पारमार्थिकत्वशङ्कापरिहाराय । अयमत्र पारमार्थिक आकारः। अयंचोपासनार्थ कल्पितआ- कार इति विविच्य तत्त्वाभिधानमेवावश्यकर्तव्यम् ।। ॥२२॥ अतएव हि सूत्रकारेण ॥ अर्भकौकस्त्वात्त- द्यपदेशान्नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्चशिा॥३॥ ॥२॥७॥अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ १॥३॥२०॥ हृद्यपेक्षयातुमनुष्याधिकारत्वात् [॥१॥३॥२४॥ इत्यादिषु सूत्रेषूपासनार्थ श्रुतिवाक्योक्ताल्पाकारस्य तात्त्विकत्वशङ्कापरिहारः क्रियमाणो दृश्यते ॥२३॥ एवंश्रुतिवाक्यप्रतिपन्नानामप्यतात्त्विकाकाराणांतात्त्वि कत्वभ्रमंपरिहरता सूत्रकारेण । ब्रह्मणउपादानकारण- त्वासम्भवं वदतां वादिनां खण्डनपूर्वकं न्यायसञ्चारण तत्त्वनिर्धारणावसरे परिणामात्प्रकृतिश्च ब्रह्मेति ब्रह्मण उपादानकारणत्वस्थापकहेतुतयोपन्यस्तस्य परिणा- मवत्त्वस्यातात्त्विकाकारत्वेन तदभिप्रेतत्ववर्णनं ना नुन्मत्तः कश्चित्कुर्यात् ॥२४ ॥ किञ्च ॥ सूत्रकारण पूर्वाधिकरणेषु ब्रह्मणः परिणामादिना हेतुनोपादानका रणत्वं समर्थितमिति ह्यविवादम् ॥२५॥ तदनन्यत्व मारम्भणशब्दादिभ्य इत्यधिकरणे परं तत्प्रतिषेध एव प्रतिपाद्यते सूत्रकारेणेति तु भवन्मतम् ॥ २६ ॥ यद्येवमेव सुत्रकाराभिप्रायस्स्यात् ॥२७॥ तदापूर्वा- ·(७०) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। धिकरणानामस्याधिकरणस्य च परस्परविरोध आप- ण्डितपामरं प्रस्फुटमेव किल प्रतीयते ॥२८॥ तथा सति श्रुतिवाक्येष्वप्यतात्विकाकारप्रतिपत्तौ विरोध- प्रतिपत्तौ वा परिहारं कुर्वता सूत्रकारेण स्ववाक्यप्र- तिपत्रातात्त्विकाकारविरोधयोस्स्वरूपकीर्तनपरिहारौ कुतो नाकारिषाताम् ॥ २९ ॥ व्यवहारावस्था परमार्थावस्था चेति भवदभिमतमवस्थाद्वयमि- हावश्यवक्तव्यं कुतो वा स्वयं नाभिहितम् ॥ ३०॥ अतो नास्य सूत्रस्येशाभिप्रायकत्वं सूत्रकारस्य सुवचम् ॥३१॥न चैतत्सूत्रं प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वोप- पादनेन परमार्थतः प्रतिषेधपरमवगम्यते । तद्वर्टक- शब्दतस्स्वभावतस्तदर्थानवगतेः । अस्मिन्नधिकरणे जगन्मिथ्यात्वोपपादने पूर्वाधिकरणैस्सह सङ्गतिलेशा सम्भवाच्च ॥३२॥ अपितु ॥जगद्ब्रह्मणोः कार्यकारणभू- तयोरभिन्नत्वमात्रमस्मिन्नधिकरणे प्रतिष्ठाप्यते ॥३३॥ तत्प्रतिष्ठापनं च । पूर्वम् । असदिति चन्नप्रतिषेधमा त्रत्वात् [॥ २ ॥१॥७॥] इत्यादिषु सूत्रेषु स- कार्यवादेन कार्यकारणयोरभेदमाश्रित्य ब्रह्मण उपा- दानकारणत्वसमर्थनात् । कार्यकारणयोरनन्यत्वमपि न सम्भवति । जगद्ब्रह्मणोरनन्यत्वमपि न सम्भवति । बुद्धिशब्दान्तरादिभ्यो हेतुभ्य इति प्रत्यवतिष्ठमानानां वैशेषिकादीनांप्रत्याख्यानाय क्रियत इति तावदस्माकं ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (७१) सम्भवति सङ्गतिः॥३४॥ न चेदृशी तव काचित्स- गतिमिथ्यात्वप्रतिपादनेपि सम्भवति ॥ ३५ ॥ कि- ञ्च यदि मिथ्यात्वं ब्रह्मान्यस्येह प्रतिपिपादयिषितं स्यात् । तदा । तदन्यदसत्यमारम्भणशब्दादिभ्य इत्येव सूत्रं प्रणेतव्यं स्यात् । नतु । तदनन्यत्वमार- म्भणशन्दादिभ्य इति । जगतो ब्रह्मानन्यत्वस्यसत्य- मिथ्यार्थयोरक्यासम्भवेनासम्भवात्तत्प्रतिपादनस्य प्र- कृतानुपयोगित्वेन निष्फलत्वात् । प्रत्युत जगतो ब्रह्माभिन्नत्वप्रतिपादने जगतोपि सत्यताया ब्रह्मणोपि मिथ्यात्वस्य वा प्रसङ्गेन भवदभिमतविपरीतार्थसा- धकत्वाच ॥३६॥ न च कार्यासत्यत्वप्रतिपादकाना- मारम्भणादिशब्दघटितवाक्यानामुदाहरणेनास्य सु- त्रस्य जगन्मिथ्यात्वपरत्वमेव सूत्रकाराभिमतमित्य गत्या स्वीकार्यमिति वाच्यम् । जगतो ब्रह्माभिन्नत्वं साध्यं प्रतिज्ञाय तत्साधकतयैवारम्भणादिशब्दघटित वाक्यानां सूत्रकारोदाहृतत्वेन तेषां जगतो ब्रह्मा- भिन्नत्वप्रतिपादनं प्रत्येवोपयिकत्वावगमेनमिथ्यात्वप्र तिपादनौपयिकत्वासम्भवात् ॥ ३७ ॥ यथा सोम्यै केन मृत्पिण्डेन सर्वमृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयंमृत्तिकेत्येव सत्यम् [छां०॥६॥ ॥१॥४॥] इत्यादिषु दृष्टान्तवाक्येषु हि कार्यस्य घटादेः कारणभूतमृद्रव्याघभिन्नत्वमेव प्रतिपाद्यते ।

·(७२) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। नतुकारणभूतमृद्रव्यादेःसत्यत्वं कार्यभूतघटादेरसत्य त्वचेत्युभयम् । तथा सतीति शब्दानन्वयन।मृत्तिकैव सत्यमित्यादेरितिशब्दाघटितस्यैव शब्दप्रयोगस्याव- श्यकत्वात्।इतिशब्दसत्त्वे च घटादिकार्यस्य मृद्रव्या- धभिन्नताया एवं प्रतिपादनसम्भवाच ॥३८॥ अत्र हि मृत्तिकाशब्दार्थविशेष्यकसत्यपदार्थप्रकारकबोधः एवकारबलेन । घटादिविशेष्यकासत्यत्वप्रकारकबोध- श्चभवदभिमतः॥३९॥ सचनसम्भवति । इतिशब्देन तत्प्रतिरोधात् ॥ ४० ॥ इतिशब्दपूर्वनिपतितमृ- त्तिकाशब्दार्थस्येतिशब्दार्थे विशेषणतयान्वितस्यतदु- त्तरनिपतितसत्यपदार्थविशेष्यतयाऽन्वयोगसम्भावि- तः ॥ ४१ ॥ अपितुप्रकरणवलादनुषक्तनतत्प्रक- रणस्थेनैव सर्वमृन्मयमित्यनेन सम्मिलितात् । मृत्तिके त्येवसत्यमित्येतद्वाक्यात् मृन्मयपदार्थघटादिविशेष्य- को मृगव्याभिन्नत्वप्रकारकप्रमाणजन्योपलब्धिविशे- ष्यत्वप्रकारकः । एवकार बलान्मृद्रव्याभिन्नत्वप्र कारकप्रमाणजन्योपलब्धिविशेष्यत्वाभावप्रकारकश्च- बोधः । सर्वमृद्रव्यविकृतिभूतं घटादिकार्यजातंकार- णभूतमृद्रव्याभिन्नमेव नतु द्रव्यान्तरमित्यस्मिन्नर्थे पर्यवसन्न एव जायते। यथा शङ्खः पाण्डर इत्येव सम्प्रतिपन्न इत्यादौ शङ्कविशेष्यकः पाण्डराभिन्नत्व- प्रकारकप्रमाणजन्योपस्थितिविशेष्यत्वप्रकारकः। एव कारबलात्पाण्डरभिन्नत्वप्रकारकप्रमाणजन्योपस्थिति ·कु दृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (७३) विशेष्यत्वाभावप्रकारकश्च बोधः । शङ्खः पाण्डर एवं नतु रूपान्तरवानित्यर्थेपर्यवसन्नः॥४२॥ अतएव ॥ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य इति सूत्रे जगतो ब्रह्मानन्यत्वं साध्यं प्रतिज्ञायारम्भणशब्दघटितवा- क्यानां तत्साधकत्वे न सूत्रकृतोदाहरणं साधु सङ्गच्छ ते॥४३॥ तथाच ॥ यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेय- म्मृत्तिकेत्येव सत्यमिति दृष्टान्तवाक्यस्य विवरणमित्थं बोद्धव्यम् । हेसोम्यायथैकेन मृत्पिण्डेन कारणभूतेन- विज्ञातेनकार्यभूतं सर्वम्मृन्मयं घटादिवस्तुजातं । विज्ञातं स्यात् । तथा येन ब्रह्मणाश्रुतेनाश्रुतं श्रुतं भवतीति पूर्वेणान्वयः । कथमन्येन विज्ञातेनान्यद्वि- ज्ञातं भवतीत्याशङ्कायामाह । वाचारम्भणमित्यादि। मृत्पिण्डेनेत्यनुषज्यते । विकारः। घटत्वशरावत्वादि- संस्थानविशेषः। नामधेयं घटशरावादिसञ्ज्ञाचेत्यु- भयम् । मृत्पिण्डेन । आरम्भणम् । आरभ्यते । आल- भ्यते । स्पृश्यत इत्यारम्भणम् । प्राप्तंभवतीत्यर्थः । कृत्यल्युटो बहुलम् । [॥३॥३॥ ११३॥] इत्य- नुशासनेन कर्मणि ल्युट् । किमर्थमित्यत्राह । वाचेति। वाचा । उदकाहरणादिव्यवहारोपयोगितत्तदसाधार- णव्यावर्तकतत्तद्वस्तुनिर्देशलक्षणवागर्थम् । तादृशव- स्तुनिर्देझपूर्वकताहव्यवहारसिध्यर्थमित्यर्थः । हेतौ ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (७५) प्रमाणजन्योपलब्धिविषयत्वव्यवच्छेदबोधश्च भवतीति ॥४४॥ एवमेव तत्प्रकरणस्थदृष्टान्तवाक्यान्तराणा- मपि बोधोऽनुसन्धेयः॥ ४५ ॥ विस्तरस्तु भाष्याद्या- करग्रन्थेऽवसेयः॥४६॥ एवम् ॥ यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा [छां०॥७ २४॥ १ ॥ ] यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् [॥ वृ०॥६॥५॥१५॥] मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्योल्समृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति [॥ वृ॥६॥४॥१९॥ ] इत्येव- माया एतदधिकरणविषयवाक्यतयाऽभिमतायाश्श्रुती द्वैतनिषेधेन प्रपञ्चमिथ्यात्वग्राहकप्रमाणतया प्रागुक्ता- वस्थाद्वयग्राहकप्रमाणतया च त्वद्भाष्यकार उदाहरति ॥४७॥ तास्सर्वा जगद्ब्रह्मणोर पृथसिद्धविशेषणवि- शेष्यभावलक्षणसम्बन्धेन सम्बद्धतयैकवस्तुभावापन्न- योस्तथाविधसम्बन्धनिबन्धनकत्वाज्ञानमूलतत्प्रति- कोटिभूतद्वैतबुद्धिप्रतिषेधपरास्तथाविधैकत्वज्ञानाज्ञा- नलक्षणदशाद्वयपराश्च ॥ ४८ ॥ न चेदृशद्वैतनिषेधः प्रपञ्चमिथ्यात्वग्राहको भवति ॥ १९ ॥ नापि चेदृश- दशाद्वयं भवदभिमतदशाद्वयं भवति ॥५०॥ यतस्स- वमिदं प्रपञ्चस्य पारमार्थिकस्यैव सतो ब्रह्मणा सह स- म्बन्धविशेषनिबन्धनकत्वग्राहणमात्रपर्यवसायि।।११।। यथा ह्या मृत्पिण्डे परस्परासंयोगेन पृथगवस्थिते ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। द्वित्वेन व्यवद्वियेते । परस्परसंयुक्तेचैकत्वेन च ।न च तत्रैकम्मिथ्या भवति ॥ १२ ॥ तथेहापि जगद्ब्रह्मणो रपृथक्सिविशेषणविशेष्यभावलक्षणसम्बन्धविशेषा परिज्ञानदशायां पृथगिवावभासमानयोर्वेदान्तश्रवणेन तादृशसम्बन्धविशेषज्ञाने सत्येकत्वेन ग्रहणं भवति ॥५३॥ न च तत्रैकांशे । मिथ्या भवितुमर्हति॥५४॥ इयांस्तु विशेषः। मृत्पिण्डयोस्सम्बन्धसम्पत्त्यसम्पत्त्य धीनतज्ज्ञानाज्ञानाभ्यामेकत्वद्वित्वबुद्धी भवतः।जगद्- मणोस्तु सत्यपि सदातनेतादृशसम्बन्धे तस्यातीन्द्रि- यतया वेदान्तश्रवणतदभावाधीनतज्ज्ञानाज्ञानाभ्यामे- कत्वद्वित्वबुद्धी भवत इति ॥५५॥ एवं ब्रह्मण एक- स्यैव सद्भावव्यपदेशा अपि जगतो ब्रह्मणः पृथग्वस्तु त्वव्यवहारानहसम्बन्धविशेषवत्तया तदन्तर्भूतत्वनिब- न्धना एव । न पुनर्जगन्मिथ्यात्वनिवन्धनाः ॥५६॥ अत एव ॥ सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलान[ छां०॥३॥ ॥१४॥१॥] विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुपजीवति [तै०॥६॥ ११॥२॥] सन्मूलास्सोम्येमास्सर्वाः प्रजास्सदायतनास्सत्प्रतिष्ठाः [छां०॥६॥८॥६॥] ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेत केतो[छां०॥६॥८॥७॥]सोऽकामयत । बहुस्यां प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इद ५ सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्रावि- ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। शत् । तदनु प्रविश्य । सच्चत्यच्चाभवत् [तै०॥२॥ ॥६॥] येन सर्वमिदं प्रोतं पृथिवीचान्तरिक्षं च द्योश्च दिशश्चावान्तरदिशाश्च स वै सर्वमिदं जगत् स च भूतं सच भव्यम् [॥०॥ ना०॥६॥५०॥१३॥] इत्याद्याश्श्रुतयो जगद्ब्रह्मणोरैक्यं व्यपदिश्य तथा विधैक्यव्यपदेशस्यापृथक्सिद्धविशेषणविशेष्यभावल- क्षणं सम्बन्धविशेषमेव निवन्धनं स्फुटमेवोपदि शन्ति ॥१७॥ अत्र हि प्रपञ्चमिदमादिशब्दैर्गृहीत्वैव तस्य ब्रह्मणा सहैक्यं निर्दिश्य । तजलान् ॥ तद्विश्व- मुपजीवति ॥ सन्मूलाः ॥ ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् ॥ तदेवानुप्राविशत् ॥ येन सर्वमिदं प्रोतम् ॥ इत्यादिभि निर्देशैस्तत्रतत्रैवैकत्वव्यपदेशहेतुस्सम्बन्धविशेष इति स्पष्टीकृतम् ॥२८॥प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वे तु । ब्रह्म सत्यमन्यन्मिथ्येत्येव निर्देष्टव्यम् । न तु जगद्ब्रह्मणो रेकत्वं निर्दिश्य ताहानिर्देशनिर्वाहकतया सम्बन्ध विशेष उपपादनीयः ॥ ५९ ॥ तदिदमुक्तं स्पष्टमेव गीतायामपि । सर्व समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः [॥गी॥ ॥११॥४०॥] इति भगवद्दत्तदिव्यचक्षुषा सम्बन्ध विशेष साक्षात्कुर्वता पार्थेन ॥ ६० ॥ तत्रैव ॥ अस- त्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ॥ [॥ गी० ॥१६॥ ॥८॥] इति जगतोऽसत्यत्ववादमासुरप्रकृतिजनवा- दमाचक्षाणेन भगवता वासुदेवेनापि तादृशवादस्या- ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (७९) सत्तायां वैषम्यस्य दुर्वचत्वाच ॥ ६७ ॥ तथाहि । शुक्तिं दृष्ट्वा इदं रजतमिति केनचित्प्रयुक्तं वाक्यं ह्यप्रमाणमिति सर्वसम्मतम् ॥६८॥ तस्यापि च नेदा- नीमप्रमाणत्वसिद्धिः तत्रापिभवद्भिः प्रातिभासिकपदा- र्थसद्भावतद्भानयोरङ्गीकारेण तद्वति तत्प्रकारकधीज नकत्वरूपप्रामाण्यस्यानपायात्।अन्यथाख्यात्यनङ्गी- कारेण शुक्तौरजतत्वभानाभावेन तदभाववति तत्प- कारकधीजनकत्वरूपाप्रामाण्याप्रसक्तेश्च ॥ ६९ ॥ पारमार्थिकपदार्थधीलक्षणप्रमाजनकत्वमेव प्रमाण- त्वम् । मिथ्यापदार्थधीलक्षणाप्रमाजनकत्वमेवाप्रमा- णत्वम् । स्वप्नावस्थायां तत्त्वकतयैव प्रतीयमानानां स्वामिकपदार्थानां तदानी पारमार्थिकतावद्यावहारि- कपदार्थानामपि व्यवहारावस्थायां पारमार्थिकताया इष्टत्वात्प्रातिभासिकपदार्थानां कदापि पारमार्थिक- त्वानङ्गीकारेण मिथ्यात्वस्यैवेष्टत्वाच्च रजतं दृष्ट्वा प्रयुक्तस्येदं रजतमिति वाक्यस्य प्रमाणतायाः। शुक्ति दृष्ट्वा प्रयुक्तस्येदं रजतमिति वाक्यस्याप्रमाणतायाश्च निर्वाहः । इत्थमेव च लौकिकपदार्थविषयवेदस्यापि प्रमाणत्वं सम्भवत्येवेति चेन्नाभवदभिमतपारमार्थिक- त्वमिथ्यात्वयोर्दुर्वचत्वात् ॥ ७० ॥ न च बाधितत्व- मेव मिथ्यात्वम् । अबाधितत्वमेव च पारमार्थिकत्वम्। प्रातिभासिकरजतादिपदार्थानामुत्तरकाले बाधनिश्च- ·(८०) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। यसम्भवान्मिथ्यात्वम् । सत्यरजतादीनां परमार्थाव- स्थायां बाधसम्भवेपि व्यवहारावस्थायां बाधनिश्च- यासम्भवेन तावत्पर्यन्तमबाधितत्वलक्षणं पारमार्थि- कत्वं सम्भवत्येव । अतस्सापि लौकिकोभ्रमप्रमाव्य- वहारःप्रमाणाप्रमाणव्यवहारश्च निर्वहत्येवेति वाच्यम्। वह्नावनुष्णत्वं बाधितम् । जले चोष्णत्वं बाधितमि- त्यादिव्यवहारेण । यस्य धर्मस्य यस्मिन् धर्मिणि व्यतिरेकनिश्चयो भवति । तत्र तस्य धर्मस्य बाधित- त्वव्यवहारदर्शनात् । स्वनिरूपितकिञ्चिद्धर्मिनिष्ठवि- शेष्यतानिरूपितप्रकारताशाल्यभावप्रतियोगित्वस- म्बन्धेन निश्चयविशिष्टत्वस्यैव सामान्यतोबाधितत्वरू- पतया सर्वस्यापि पदार्थस्य क्वचित्केनचित्सम्बन्धन सत्तायाः क्वचिदसत्तायाश्च प्रामाणिकत्वेनेशबाधित- त्वस्य सर्वसाधारणतया तदभावस्य क्वाप्यसम्भवात् ॥७॥यदि च तद्धर्मिणि प्रतीतस्य धर्मस्य तत्रैवव्यतिरे कनिश्चये सत्येवमिथ्यात्वव्यवहारदर्शनात्तादृशर्मिणि तादृशधर्मस्यबाधितत्वमेव मिथ्यात्वमातच्च स्वनिरूपि तविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितस्वा वच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्वावच्छेदकावच्छिन्त्रप्रतियो गिताकाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपकत्वसम्बन्धेन निश्चयवृत्तिप्रकारत्वपर्यवसितं न सर्वसाधारणमित्यु- च्यते ॥ ७२ ॥ तदापि तत्त्वज्ञतादशायांब्रह्मणि प्रप- ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (८१) चवाधनिश्चयस्य पूर्व प्रपञ्चप्रतीतेश्च भवद्भिरङ्गीकारेण ब्रह्मेतरसर्वसाधारणमेवेदमपीति न व्यावहारिकपदार्थेषु तदभावः क्वचित्प्रसिध्यति ॥७३॥ न च स्ववृत्तिनि- श्चयवृत्तित्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताका- तियोगिताकभेदवत्त्वसम्बन्धेन किञ्चित्कालविशिष्टप्र- कारतावत्त्वरूपमेवाबाधितत्वमिह पारमार्थिकत्वरूपं तच्छून्यत्वरूपं बाधितत्वमेवेह मिथ्यात्वरूपमभि मतम् । निश्चयवृत्तित्वं चेहापि पूर्ववदेव । इत्थं च व्यवहारावस्थाकालमादाय व्यावहारिकपदार्थानां स्वप्नावस्थाकालमादाय स्वानिकपदार्थानां च पार मार्थिकत्वं सूपपादम् । तच्छून्यत्वरूपबाधितत्व- लक्षण मिथ्यात्वं च प्रातिभासिकपदार्थानां शुक्तिरू- प्यादीनां सम्भवति । व्यवहारावस्थाकाल एव तेषां प्रतीतिबाधयोस्सत्त्वादिति वाच्यम् । कस्यचिद्यवहा- रावस्थाकाले कस्यचित्तत्त्वज्ञतावस्थाया अपि सम्भ- वेन कृत्स्नस्य प्रपञ्चस्य तदीयबाधनिश्चयविषयत्वेन निरुक्तपारमार्थिकताया लोकसिद्धपदार्थेषु कस्याप्य- सम्भवात् । प्रतियोग्यप्रसिद्ध्यैव तच्छून्यत्वलक्षण- मिथ्यात्वस्यापि क्वचिदुरुपपादत्वाच ॥ ७४॥ न च किञ्चित्कालावच्छिन्नकिञ्चित्पुरुषविशिष्टप्रकारताव- त्त्वमेव पारमार्थिकत्वम् । पुरुषविशिष्टत्वं प्रकारतायां स्ववृत्तीत्यादिपूर्वोक्तसम्बन्धेन । तच्छून्यत्वमेव च ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (८३) कत्वस्य सर्वपदार्थसाधारणतया मिथ्यापदार्थस्यैवाप्र- सिद्ध्या क्वचिदपि ज्ञाने मिथ्यापदार्थधीत्वलक्षणभ्रम- त्वस्य क्वचिदपि वाक्ये तादृशपदार्थधीजनकत्वलक्षणा प्रमाणत्वस्य च दुरुपपादत्वात् ॥ ७८॥ अथ व्यव- हारावस्थायामेव सत्यमिथ्याभ्रमप्रमाप्रमाणाप्रमाण- व्यवहारविभागसत्त्वात्तनिहाय व्यवहारावस्थाघटि- तमेव तेषां लक्षणं वक्तुमुचितम् । व्यवहारावस्था नाम तत्त्वज्ञानाभाव एव । तथा च । तत्त्वज्ञानाभावविशिष्ट पुरुषविशिष्टप्रकारतावत्त्वमेव पारमार्थिकत्वम् । तच्छू न्यत्वमेव मिथ्यात्वम् । पुरुषविशिष्टत्वं च प्रकारतायां स्ववृत्तीत्यादिपायुक्तसम्बन्धेनैव । इत्थं च शक्तिरूप्या- दिप्रातिभासिकपदार्थानांभ्रान्तस्य भ्रान्तिकाले बाधनि- श्चयाभावेपि तदुत्तरकाले बाधनिश्चयजननात्तत्कालेप्य भ्रान्तानां बाधनिश्चयजननाच तद्गोचरतया तेषां मिथ्या त्वसिद्धनिष्प्रत्यूहतया दर्शितसकलव्यवहारोपपतिरि- ति चेन्न। व्यवहारावस्थापनानामेव पुरुषाणाम् । यतो- वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यादिवाक्यैब्रह्माणि विका- रित्वकारणत्वादिनिश्चयस्य । निष्कलं निष्क्रियान्तं निरवयं निरञ्जनमित्यादिभिर्विकारित्वकारणत्वादिप्र- तिषेधकतया भवदभिमतक्यिब्रह्माणि विकारित्व- कारणत्वादिव्यतिरेकनिश्चयस्य च जननातमोनि- श्चययोः परस्परवाधनिश्चयरूपत्वाच्च ब्रह्मणि प्रतीतानां- ·(८४) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। विकारित्वतव्यतिरेकादीनाम्मिथ्यात्वसिद्धया दर्शितो- भयविधवाक्यानामप्रामाण्यसिद्धर्वेदाप्रामाण्यादिप्रस- ङ्गस्य वज्रलेपायितत्वात् । भवत्सिद्धान्तसिद्धस्य जग- न्मिथ्यात्वव्यवहरास्यापि जगतोबाधनिश्चयरहितेषु व्यवहारावस्थापन्नेब्वेव दर्शनेन तदनिर्वाहात् । माध्य- मिकादिनास्तिकेषु ब्रह्मणोपि बाधनिश्चयदर्शनेन तस्यापि पारमार्थिकत्वासिद्धेश्च ॥ ७९ ॥ वस्तुतस्तु सब्रह्मके प्रपञ्चे माध्यमिकानाम्मिथ्यात्वस्य सम्मत- तया तेषु तद्वाधनिश्चयस्यावश्यकतया क्वापि पारमा- र्थिकत्वव्यवहारस्य गतिरेव नास्ति ॥ ८०॥न चोक्त परिष्कारे निश्चये भ्रमभिन्नत्वनिवेशात्रोक्तदोषः । तदीय बाधनिश्चयस्य भ्रमत्वादिति वाच्यम् । तथा सतिमिथ्यात्वभ्रमत्वयोरन्योन्यघटितत्वेनात्माश्रयान्यो न्याश्रयप्रसङ्गात्तत्स्वरूपदुनिरूपत्वस्यैव सिद्धेः ॥ ॥ ८१ ॥ अथ स्वाश्रयकालावच्छिन्नस्वाश्रयपुरुषवृ- त्तिनिश्चयवृत्तित्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकता कप्रतियोगिताकभेदवत्त्वसम्बन्धेन द्वित्वविशिष्टप्रकार तावत्त्वमेव पारमार्थिकत्वम् । तादृशनिश्चयवृत्तित्वस म्बधेन द्वित्वविशिष्टप्रकारतावत्त्वमेव च मिथ्यात्वम् । निश्चयवृत्तित्वं प्रागुक्तसम्बन्धेनैव । इष्यते च तत्तत्का- लावच्छिन्नतत्तत्पुरुषापेक्षया यथायथं तत्रतत्र पारमा- र्थिकत्वमिथ्यात्वव्यवहारः। इत्थञ्च स्वानिकपदार्थानां ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः । (८५) पुरुषस्य स्वप्नावस्थापेक्षया पारमार्थिकत्वव्यवहारः । जागरावस्थापेक्षया मिथ्यात्वव्यवहारः। प्रातिभासिक- पदार्थानां भ्रान्त्यवस्थापेक्षया पारमार्थिकत्वव्यवहारः। तनिवृत्तिदशापेक्षया मिथ्यात्वज्यवहारः। व्यावहारिक पदार्थानांव्यवहारावस्थापेक्षया पारमार्थिकत्वव्यवहारः परमार्थावस्थापेक्षया मिथ्यात्वव्यवहारश्चेत्येतत्सर्वसु- पपद्यते । अतश्च ब्रह्मणो विकारित्वकारणत्वादिप्रतिपा दकवाक्यानां तत्प्रतिषेधकवाक्यानां च प्रामाण्यमुपप द्यते। विकारित्वकारणत्वादीनां व्यवहारावस्थाकाल- नदवस्थापन्नपुरुषवृत्तिद्वित्वमादाय निर्विकारत्वादीनां परमार्थावस्थाकालतदवस्थापनपुरुपवृत्तिद्वित्वमादाय च पारमार्थिकत्वोपपादनसम्भवात् । तस्मान्न काचिद- प्यनुपपत्तिरिति चेन्न । एवं सति सर्वेषां पदार्थानां पार- मार्थिकत्वमिथ्यात्वयोःसर्वासां धियांप्रमात्वभ्रमत्वयो- स्सर्वेषां भ्रान्ताभ्रान्तवाक्यानां प्रमाणत्वाप्रमाणत्वय। श्च द्वयोरविशेषेण प्रसत्त्या सर्वलोकव्यवहारविप्लवप्र- सङ्गात् ॥ ८२ ॥ एतेपां धर्माणां परस्परविरुद्धत्वेन सर्वसम्प्रतिपन्नानामेकत्र सम्भवं नहि कश्चिदभ्युपैति प्रामाणिकः ॥ ८३ ॥ न च ब्रह्मणः पारमार्थिकत्वं मिथ्यात्वं चोभयं भवतो वा सम्मतम् ॥ ८४ ॥ विलीयेत चैवं सति प्रतियोग्यभावबुद्धयोर्बाध्यबाधक- भावोऽपि । तत्प्रयोजकविरोधस्यैव मूलतोपलापात् ·(८६) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। ॥ ८५ ॥ न चैतत्त्वद्भाष्यकारोपि वा सम्मन्यते ॥८६॥ यत एवमाहारम्भणाधिकरणभाष्ये सः । नोकस्य ब्रह्मणः परिणामधर्मवत्त्वं तद्रहितत्वं च शक्यं प्रतिपत्तुमिति ॥ ८७ ॥ अथ अस्यां दशाया- ममुकं प्रतीदं पारमार्थिकमिदंमिथ्येति कालभेदेन पुरुषभेदेन च व्यवस्थिते पारमार्थिकत्वमिथ्यात्वे । एकस्यां दशायामेकं प्रति तयोरेकत्राप्रतीतेविरोधोप्यु पपद्यत इत्येवास्मद्भाष्यकाराशयः । यत एवमाह स आरम्भणाधिकरणभाष्ये । प्रारब्रह्मात्मताप्रबोधादुप- पन्नस्सा लौकिको वैदिकश्च व्यवहारः। यथा सुप्तस्य प्राकृतस्य जनस्य स्वप्न उच्चावचान् भावान् पश्यतो निश्चितमेव प्रत्यक्षाभिमतं ज्ञानं भवति प्राक् प्रबो- धात् । न च प्रत्यक्षाभासाभिप्रायस्तत्काले भवति । तद्वदितीति चेत् ॥ ८८॥ सत्यमुक्तम् ॥ ८९॥ दुरुक्तं तु तत्।पारमार्थिकत्वमिथ्यात्वयोः प्रमात्वभ्रमत्वयोश्च पुरुषविशेषकालविशेषप्रतिनियतत्वस्य लोकव्यवहार विरुद्धत्वात् ॥ ९० ॥ इदमत्रावधेयम् । यन्मिथ्या यच्चपारमार्थिकम् । ते सर्वस्य सर्व दैव तथाभूते लोक- सिद्धे । नहि शुक्तौ रजतत्वम् । शशे वा शृङ्गं कदाचि- कस्यचिन्मिथ्या भवति । नापि वा रजते रजतत्वम् । हरिणे वा शृङ्गकदाचित्कस्यचित्तथ्यं भवति । मिथ्य त्वतथ्यत्वयोः कालविशेषपुरुषविशेषपरिच्छिन्नत्वानु- ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (८७) लम्भात् । न खलूपलभमानोपि पुरुषः । इदमिदानी म्ममतथ्याम्मथ्येति तथ्यत्वमिथ्यात्वे पुरुषविशेषकाल विशेषपरिच्छिन्ने उपलभते । अपि त्वनवच्छिन्ने एव । एवम् । रजतं पश्यतो जायमाने । इदंरजतमिति ज्ञाने। प्रमेत्येव । शुक्तिं पश्यतो जायमाने । इदं रजतमिति ज्ञाने । भ्रम इत्येव च सर्वलोकव्यवहारः लोकव्यवहारा नुरोधेन च निर्वचनं कार्यम् । न तु स्वोत्प्रेक्षासिद्धस- ङ्केतमात्रानुरोधेन । लोकव्यवहाराननुरोधे निर्वचनस्य वानावश्यकत्वात् । नचेदं निर्वचनं लोकव्यवहारानुरो- धि । अपि चैवं सति ब्रह्मणस्सविशेषत्वनिर्विशेषत्वपर- योर्वेदभागयोरपि पुरुषविशेषकालविशेषभेदेन प्रमाण- तायामप्रमाणतायां चाविशिष्टायां तत्र प्रथमस्याता- त्त्विकं प्रामाण्यं द्वितीयस्य तु तात्त्विकं प्रामाण्यमिति भवदीयाभिमानोप्यविवेकमूल एवेति सिद्धं भवति । किं बहुना । इत्थं प्रामाण्याप्रामाण्ययोः काल- विशेषपुरुषविशेष प्रतिनियततां प्रतिपादयन् भवदी- यभाष्यकारो वेदान जैनबौद्धादिग्रन्थेभ्यो निर्विशेषी कुर्वन् सम्यग्ररक्षेति विशेषतो बहुमन्तव्यो भवति वैदिकानामिति विद्वांसो विहसन्ति । वैदिकान प्रति वेदानां जैनबौद्धादीन् प्रति तद्न्थानां च प्रमा- णता। जैनबौद्धादीन् प्रति वेदानाम् । वैदिकान् प्रति जैनबौद्धादिग्रन्थानां चाप्रमाणताच निर्विशेषेव हीदानी M ·(८८) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। सिद्धा भवतीति ॥ ९१॥ तस्माद्भवत्कल्पितावस्थाद- येन नैते व्यवहाराः कथंचिदाप निवहान्त ॥ ९२ ॥ अपि तु परमार्थतो वस्तूनां सद्भावासद्भावनिबन्धना एवैते व्यवहारा इत्येव वक्तव्यम् ॥९३॥एवमङ्गीकारे च योब्राह्मणोविकारित्वकारणत्वादिप्रतिपादकवेदवाक्यग- गः यश्च तत्प्रतिषेधकतया भवदभिमतो वेदवाक्यगणः तयोरन्यतरस्याप्रमाणताया दुरितया तत्स्वीकारनि बन्धनः प्रागुक्तः कृत्स्रोपि प्रसङ्गो दुरि एवावतिष्ठते त्वन्मत इति ॥ १२६॥ किञ्च शुक्तौ रजतभ्रमाधिष्ठा- नत्वमिव ब्रह्मणि जगद्धमाधिष्ठानत्वमेव हि त्वया स्वी- क्रियते । तत्र च सदसदनिर्वचनीयपदार्थोत्पत्तिं स्वी- करोषि । स च पदार्थों मायाकार्यभूतो मिथ्याभूतश्च त्वदभिमतः। न च मिथ्याभूतजगदुपादानकारणत्वं ब्रह्मणस्सम्भवितुमर्हति । सत्यमिथ्यापदार्थयोरभेदा- सम्भवात् । अभेदासम्भवे चोपादानोपादेयभाव एव न सम्भवतीति प्रस्फुट एव त्वन्मते ब्रह्मणो जगदुपादान- कारणत्वासम्भवः॥ १२७॥सूत्रकारेण च । प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् [शा ॥ १॥ ४॥२३॥] तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः[शा॥२॥१॥१६॥] इत्यादिषु सूत्रेषु मृद्रव्यघटादिपदार्थावनन्यभावापन्ना- वेवोपादानोपादेयभावापन्नौ दृष्टान्तीकृत्य जगद्ब्रह्मणो- रप्यभिन्नतामुपादानोपादेयभावं च प्रतिपादयन्ति ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (८९) श्रुतिवाक्यान्युदाहृत्यैव ब्रह्मणो जगदुपादानकारणत्वं निर्धारितम् ॥ १२८॥ न चेदं त्वन्मते कथंचिदपि सम्भवति । मिथ्याभूतमायाकार्यजगदभिन्नतायास्स- त्ये ब्रह्मणि सर्वथैवासम्भवात् ॥ १२९ ॥ न च भ्रमा- धिष्ठानत्वमेवोपादानकारणत्वमिति सुवचम् । कारण- त्वव्यवहारस्य भ्रमाधिष्ठानमात्रेकापिलोकासिद्धत्वात् अनन्यथासिद्धनियतपूर्वभाविष्वेव तस्य लोकसिद्धत्वा च ॥ १३०॥ अथास्तु मायानिष्ठजगदुपादानकारण त्वस्यैव ब्रह्मण्यध्यासः जपाकुसुमलौहित्यस्येव स्फटि- के। तमाश्रित्यैव च ब्रह्मणि जगत्कारणत्वं प्रतिपाद- यति वेद इति चेत् । तर्हि लोहितःस्फटिक इत्यादि- भ्रान्तवाक्यस्येव वेदस्यापि वज्रलेपायितमेवाप्रामाण्य- मिति प्रच्छन्नबौद्धेन सता त्वया साधु संरक्षिता वेदाः ॥ १३१ ॥ अथ वेदेपि कर्मकाण्डे पूर्वापरापच्छेदे पूर्वोत्तरशास्त्रयोविरोधे पूर्वशास्त्रस्य परशास्त्रेण बाधा- प्रामाण्यवद्वेदान्तेष्वपि सविशेषब्रह्मपरशास्त्रस्य निर्वि- शेषब्रह्मपरशास्त्रेण बाधाप्रामाण्ययोस्स्वीकारे का नः शतिरिति चेन्न। प्रच्छन्नबौद्धतापत्तिमपि क्षतिममन्वानं त्वां विना केनापि वैदिकेन कस्यापि वेदभागस्य तयो- रनङ्गीकारात्।पूर्वापरापच्छेदस्थलेपि तदङ्गीकाराभा- वस्य प्रागेव सविस्तरं निरूपितत्वाच ॥ १३२ ॥ तस्मात् परमार्थतः पदार्थसद्भावस्वीकारमन्तरेण प्रामा- ·(९०) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। ण्यानिर्वाहण ब्रह्मणो विकारित्वकारणत्वादिप्रतिपादक वेदप्रामाण्यनिर्वाहाय परमार्थतस्तस्य तत्स्वीकारे को टस्थ्यभङ्गः। कौटस्थ्यप्रतिपादकतया भवदभिमतवे दप्रामाण्यभङ्गश्च । तत्परिहाराय कौटस्थ्यस्वीकारे कारणत्वभङ्गः । तत्प्रतिपादकवेदप्रामाण्यभङ्गश्च । एवं जगतो मिथ्यात्वस्वीकारे कारणत्वमङ्गः । कार्या- भावे कारणत्वासिद्धेः। जगतस्सत्यत्वमाश्रित्य ब्रह्मण स्तत्कारणत्वनिर्वाहे द्वैतप्रसङ्गः। इति परस्परविरोध निवन्धनो व्याघातः परस्परविरुद्धान् । ब्रह्मणो जग- कारणत्वं कौटस्थ्यं जगतो मिथ्यात्वेन ब्रह्मणोऽद्विती- यत्वं चेत्येतानर्थान् प्रतिपादयतस्त्वदीयभाष्यकृत एव मस्तके दुर्वारो नियततीति सिद्धं भवति ।। १३३ ॥ एतेन । प्रथमविरोधप्रदर्शनान्ते। विरोधो बलवानेष जकारणताश्रितः । अनेन परमेशानजगत्कारणता क्षता। छिनमूलद्रुमन्यायात्सकलं दर्शनं क्षतम् । वि- रोधं चेममुद्धर्तुमवधिह्मणो वय इति श्लोकद्वयमात्म- श्राद्धवदात्मन एवोपयोगार्थमस्माकं परिश्रमलेशप्रस- ङ्गमपि परिहरता त्वयैव प्रागेव निबद्धमिति सिद्धं भवति ॥ १३४॥ अथ पारमार्थिकमेव जगदुपादानत्वं ब्रह्मणि स्वीकुर्वद्भिर्भवद्भिर्ब्रह्मणस्थूलचिदचिद्वैशिष्टय रूपेण कार्यतायास्सूक्ष्मचिदचिद्वैशिष्टयरूपेण कारण तायाश्च स्वीकारे ब्रह्मणः कार्यत्वकारणत्वोभयप्रतिषे.

·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। धिकायाः । न तस्य कार्य करणं च विद्यते [श्वे ॥६॥८॥] इति श्वेताश्वतरोपनिषच्छुतिः कथमुप पद्यते । एषा हि श्रुतिः । ब्रह्मणः कार्यनिषेधन कारणतां कारणनिधन कार्यतां च प्रतिषेधतीति चेदत्र ब्रूमः। मन्दमते नैषा श्रुतिर्ब्रह्मणः कारणत्वं कार्यत्वं वा प्रतिषे- धति ॥१॥ अपितु । यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते॥ नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदस्ति व्यपाश्रयः॥ [गी॥३॥ १७॥ ॥ १८॥] इति गीतोक्तिर्यथाऽऽत्मतृप्तस्याप्तकामत्वेन साक्षादिष्टतया तदुपायतया वाऽभिमतःकर्मणा साध- यितुमिष्टतमः कश्चिदर्थों नास्तीत्येतमर्थ प्रतिपाद- यति । तथैषापि । अवाप्तसमस्तकामस्य सर्वेश्वरस्य ब्रह्मणः स्वासाधारणं साधयितव्यं न किञ्चिदिष्टतम विद्यते । नापि वा तदसाधारणकारणत्वेनाभिमतं किमपि साधकतममपेक्षणीयमस्तीत्येतमर्थ मेव प्रति- पादयति ॥२॥ अत्र कार्यमित्यस्मिन् शब्दे ण्यत्प्र- त्ययस्य कर्मार्थकत्वात् । कर्तुः क्रिययाऽऽसुमिष्टतम- स्यैव कर्मशब्दार्थतायाः । कर्तुरीप्सिततमं कर्म व्या॥१॥४॥४९॥] इत्यनुशासनसिद्धत्वाच कार्य- शब्देन यथोक्तलक्षण एव ह्यर्थोऽभिधीयते ॥३॥ कर णं न विद्यत इत्यस्य चायं भावः ॥ सोकामयत बहु- ·(९२) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। स्यां प्रजायेयेति [तै॥२॥६॥२॥] इच्छामात्र प्रभोस्मृष्टिः [मां ॥२॥१२॥] कामाच नानुमाना- पेक्षा [॥शा ॥१॥१॥ १९॥] इत्यादिश्रुतिसूत्रै स्सर्वशक्तियुक्तस्य सर्वेश्वरस्य परार्थमपि वा कस्य चिदर्थविशेषस्य साधयितव्यत्वे । इच्छामात्रमन्तरेण किमपि साधकतमंनापेक्षितमस्तीति ॥४॥ अयमर्थः विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् [ ॥शा २॥१॥३१॥] इति सूत्र एव स्पष्टः॥५॥ अस्याः श्रुतेरीदृशार्थक- त्वमेव परस्य ब्रह्मणो वैभवातिशयप्रतिपादकतत्प्रकर- णस्याप्युचितमवगम्यते ॥६॥ तथाहि ॥ तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् । पति पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेशमीडयम् ॥ न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधि- कश्च विद्यते ॥ परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभा- विकी ज्ञानवलक्रिया च [इवे ॥६॥७॥८॥] इति श्वेताश्वतरोपनिषत्वष्टाध्यायसप्तमाष्टमखण्डिकाद्वयं हि ब्रह्मणो वैभवातिशयप्रतिपादकप्रकरणस्थं दृश्यते ॥७॥ तत्र । न तस्य कार्य करणं च विद्यत इत्य- स्यास्मदुक्तार्थपरत्वेऽवाप्तसमस्तकामत्वं कस्यचिदपे- क्षितस्थ साधयितव्यत्वेपि कारणकलापलक्षणपरिकर- मन्तरेण सङ्कल्पमात्रसाध्यसकलापेक्षितकार्यकत्वं चे- त्येतद्विशेषणद्वयं वैभवातिशयरूपमेवोक्तं भवतीति ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः । (९३) प्रकरणौचित्यं संभवति ॥ ८ ॥ त्वदुक्तरीत्या ब्रह्मणः कार्यत्वकारणत्वोभयप्रतिषेधपरत्वे ब्रह्मणः स्वतन्त्रतया परतन्त्रतया वा स्वस्य परस्य वा किञ्चिदप्यपेक्षितं प्रतिकारणत्वशक्त्य भावस्यैव सिद्धरसमर्थस्य दरिद्रस्येव निर्गन्धकुसुमत्वापरपर्या- यभूतमसामर्थ्यमकिञ्चनत्वं च वैभवातिशय भञ्जक- मेव प्रतिपादितं भवति ॥ ९ ॥ एवं कारणत्व शत्त्यभावप्रतिपादनम् । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयत इत्यादि समनन्तरवाक्येनसर्वशक्तिकत्वसर्वज्ञत्वादि- प्रतिपादिनाविरुद्धं च ॥ १०॥ अतस्त्वदुक्तार्थस्सर्व थैव प्रकरणप्रतिकूलः ॥ ११॥ न च भवदुक्तार्थोपि । विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तमिति सूत्रश्रीभाष्यश्रुतप्रका- शिकाविरुद्धः । तत्र दर्शितश्रुतिघटककार्यकारणशब्द योश्शरीरेन्द्रियपरताया एव विवक्षितत्वादिति वाच्यम्। पूर्वपक्षोत्थानवीजतया तावन्मात्रपरतायास्तत्र प्रथम- मभिमतत्वेपि सिद्धान्तेऽस्मदुक्तार्थपरताया एव तादृश श्रुतेस्तदभिमतत्वात् । तद्विवक्षितार्थस्याप्यस्मदुक्ता- थैकदेशविशेषरूपत्वेन विरोधाभावाच ॥ १२॥ अपि च । इन्द्रियवाचककरणशब्दसहचरितकार्यशब्दस्य प्राकृतशरीरवाचकत्वं प्रकरणान्तरानुगुणं भवतीति प्राकृतशरीरेन्द्रियरहितत्वमेव वाऽत्र प्रतिपाद्यत इत्यु- पगन्तुं शक्यम् । हेयसुखदुःखहेतुप्राकृतशरीरेन्द्रिय- ·(९४) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। रहितत्वस्यापि वैभवातिशयपर्यवसायित्वात् ॥१३॥ दृश्यते हि गीतात्रयोदशाध्याये । कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते [गी ॥ १३॥२०॥] इति श्लोके कार्यकारणशब्दयोश्शरीरेन्द्रियवाचकतया प्रयोगः । ॥ १४ ॥ अत्रत्यकार्यकारणशब्दावस्मद्भाष्यकार युष्मद्भाष्यकाराभ्यामुभाभ्यामपिशरीरेन्द्रियपरावेव व्याख्यातौ ॥ १५ ॥ईदृशगीताप्रयोगानुगुण्येनैव च युष्मद्भाष्यकारेण श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्ये ॥ न तस्य कार्य करणं च विद्यत इत्यत्रापि कार्यकरणशब्दौ शरीरेन्द्रियपरावेव व्याख्यातौ ॥ १६ ॥ एवं स्थिते प्राचीनप्रौढग्रन्थकारव्याख्यानरीति प्रकरणानुगुणाम- न्यां वा कांचिव्याख्यानरीति विहाय स्वकपोलकल्प- नया ब्रह्मणः कारणत्वाद्यभावप्रतिपादनपरं प्रकरण विरुद्धं त्वत्कृतव्याख्यानमतितुच्छमेवेति नैषा श्रुतिः कार्यकारणभावप्रतिषेधपरा भवितुमर्हतीति ॥१३५॥ अथैवमपि ब्रह्मणो जगदुपादानकारणत्वं भवन्मते न सिध्यति । कार्याभिन्नकारणत्वस्योपादानकारणत्वरू- पत्वात् । नित्यस्य ब्रह्मणः कार्यत्वासम्भवात् । जगतः कार्यत्वसम्भवेपि तस्य ब्रह्मभिन्नत्वाच्च ॥ १ ॥ न च परिनिष्पन्नस्यापि ब्रह्मणः कार्यत्वस्वीकार आवश्यक तदात्मानस्वयमकुरुत [॥॥ २ ॥ ७॥१॥] इत्यादिश्रुतिषु द्वितीयाश्रुतेः॥ द्वितियायाः क्रियाज-

·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (९५)
न्यफलशालित्वरूपकर्मत्वपर्यवसन्नकार्यत्वबोधकता-
याः। कर्मणि द्वितीया[व्या॥२॥३॥२॥] इत्यनु-
शासनसिद्धत्वात् । अन्यथा तद्वाधप्रसङ्गाच ॥त्रीहीन्
प्रोक्षतीत्यत्र द्वितीयाश्रुतिबलेन परिनिष्पन्नानामपि
वीहीणां संस्कारविशेषवत्त्वेन प्रोक्षणक्रियाकर्मत्वलक्षण
साध्यत्वस्वीकारवदिति वाच्यम् । उदाहृतश्रुतौ कर्मा-
र्थकद्वितीयाश्रुतिबाधप्रसङ्गभिया ब्रह्मणो मुख्याया एव
कार्यतायाःस्वीकारे ॥ सर्व एवात्मानो व्युच्चरन्ति
[वृ॥४॥१॥२०॥ एतेभ्यो भूतेभ्यस्समुत्थाय
तान्येवानुविनश्यति [॥ ६॥४॥४॥१२॥] इत्या-
दिश्रुतौ काख्यातश्रुतिवाधप्रसङ्गभियोत्पत्तिविनाश
योरपि मुख्ययोरेवात्मनां स्वीकारप्रसङ्गात् ॥२॥न
चेष्टापत्तिः॥ न जायते म्रियते वा [॥क ॥२॥१८॥]
इत्यादिवेदान्तवाक्यविरोधात् ॥स वा अयं पुरुषो
जायमानश्शरीरमभिसम्पद्यमानः॥ स उत्क्रामन्त्रिय-
माणः [॥६॥६॥३॥८॥] इतिश्रुत्यैवात्मनां
जन्मविनाशयोरौपचारिकत्वप्रतिपादनेन तद्विरोधाच्च
॥३॥ यदिचैतद्विरोधपरिहाराय । व्युच्चरन्ति ।। विन-
श्यतीत्यत्राख्यातश्रुतेरमुख्यत्वमिष्यते ॥ ४ ॥ तदा
ब्रह्मणो जन्मादिसकलविकारप्रतिषेधकसर्व वेदान्तव्या-
कोपप्रसङ्गेनोदाहृतद्वितीयाश्रुतेरप्यमुख्यत्वमेवाश्रय-
पीयमिति कथं ब्रह्मणो मुख्य कार्यत्वं सिध्यति ॥५॥

·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। तस्माद्ब्रह्मण उपादानत्वं न भवन्मतेपि मुख्यं सम्भव- तीति चेन्न नित्यत्वकार्यत्वोत्पत्तिविनाशादिस्वरूपान भिज्ञतामात्रनिबन्धनत्वादुक्तवाग्जालस्य ॥ १३६ ॥ इदमत्रावधेयम् ॥ इमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेना- त्मनाऽनु प्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि [॥छां ॥६॥ ॥३॥२॥] इत्यादिश्रुतावचिद्वस्तुजीवशरीरकेणा- स्मनानु प्रविश्य चिदचिद्विशिष्टस्य स्वस्यैव सङ्कल्प- पूर्वकं नामरूपव्याकरणस्य परेण ब्रह्मणाकृतत्वश्रव- णात्तत्तद्वस्त्राभरणादिविशेषणैश्शैलूपस्य श्रीकृष्णस- त्यभामादिनामरूपव्यवहारवच्चिदचिद्वस्तुशरीरकत्व- विशिष्टब्रह्मण एव जगद्गतकृत्स्नवस्तुनामरूपभाक्त्वेन कारणरूपत्वं कार्यजगद्रूपत्वं चेति कार्यकारणभूतयो- जगद्ब्रह्मणोरभिन्नत्वमसकृदुपपादितमेव ॥ १॥सत्का- यवादस्यैव वेदान्तसिद्धतया प्रागेव सतः प्रधानस्य महत्त्वाद्यवस्थायोगमात्रेण पूर्वपूर्वावस्थापन्नस्य तस्य कारणताया उत्तरोत्तरावस्थापन्नस्य तस्य कार्यतायाश्च स्वीकारवत् ब्रह्मणोपि सूक्ष्मचिदचिदैशिष्टयलक्षणपू- विस्थापनस्य कारणतायास्स्थूलचिदचिद्वैशिष्टय लक्षणोत्तरावस्थापनस्य तस्य कार्यतायाश्च स्वीकारे नहि कश्चिद्विरोधः॥२॥ न च नित्यस्य ब्रह्मणः कार्य त्यासम्भवः । स्वरूपतस्सनातने कादाचित्कतत्तत्स्थू- लचिदचिद्वैशिष्टयलक्षणावस्थायोगिनि ब्रह्मणि कालि- कसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतासम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्टाव- ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (९७) च्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्त्वसम्बन्धेन कालवि- शिष्टान्यत्वरूपनित्यत्वस्यसर्वकालवृत्तित्वपर्यवसन्नस्य करोतिक्रियाकर्मत्वरूपकार्यत्वस्य संप्रतिस्थूलचिद- चिद्वैशिष्टयलक्षणावस्थावत्त्वपर्यवसनस्य च सत्त्वेन द्वयोर्विरोधानुपलम्भात् ॥३॥कृभ्धात्वर्थक्रियाकर्म- त्वमेव हि कार्यत्वम् ॥ ४॥ कर्मत्वं च क्रियाजन्यफल- शालित्वम् ॥ ५ ॥ इत्थं च स्थूलचिदचिद्वैशिष्टयल- लक्षणकादाचित्कावस्थाविशेषरूपफलाश्रयत्वरूपं कार्यत्वं सनातनेपि ब्रह्माणि सम्भवत्येव ॥६॥ यथा च । कुलालो घटं करोतीति व्यवहारेण कार्यत्वं घटत्वाव- स्थाश्रयद्रव्यस्य सनातनत्वेपि घटत्वावस्थायोगेन सम्भवति । तथैव ॥ तदात्मानश्स्वयमकुरुतेति श्रौत- व्यवहारेण नित्यस्यापि ब्रह्मणः स्थूलचिदचिद्वैशिष्टय- लक्षणावस्थाविशेषयोगेन कार्यत्वं सम्भवतीति न किं- चिदवहीनम् ॥ ७ ॥ एवमेव च ॥ सूत्रकारेणापि ॥ आत्मकृतेः [१॥४॥२६॥ इति सूत्रेण कृभ्धात्व- थक्रियाकर्मत्वरूपकार्यत्वसम्भवम् । परिणामात् ॥ [॥१॥४॥२७॥] इति सूत्रेण कार्यत्वनिर्वाहोप- यिकावस्थाविशेष चोपपायैव ब्रह्मण उपादानकारणत्वं च स्थापितं प्रकृत्यधिकरणे ॥८॥ अत एव च श्री- ·(९८) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। विष्णुपुराणेपि प्रथमांशे द्वितीयाध्याये ॥ स्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुःपाल्यं च पाति च । उपसंह्रियतेचान्ते- संहर्ता च स्वयं प्रभुः [॥१॥२॥६७॥] स एव सृज्य स च सर्गकर्ता स एव पात्त्यत्ति च पाल्यते च । ब्रह्माद्यवस्थाभिरशेषमूर्तिर्विष्णुर्वरिष्ठो वरदो वरेण्यः [॥ १॥२॥७॥] इति श्लोकयोः । आत्मानं सृजतीति सृज्य इति च।।सृजिक्रियाकर्मवरूपं कार्यत्वं सुस्पष्टमेव निर्दिश्यविष्णुशब्दवाच्यस्य ब्रह्मण उपादानकारणत्व- मपि दर्शितश्रुतिसूत्रोक्तरीत्यैव निरूपितम् ॥ ९ ॥ सृजिरपिहिकरोति समानार्थकः प्रसिद्धः ॥१०॥न च प्रागभावप्रतियोगित्वमुत्पत्तिमत्त्वं वा कार्यत्वम् । तच्च न नित्यस्य ब्रह्मणः सम्भवति । तदेव च । घटो जायत इत्यादिव्यवहारेषु जनिधात्वर्थक्रियाकर्तृत्व- रूपं प्रसिद्धमिति वाच्यम् । घटो भविष्यतीत्यादिव्य- वहारबलात् मृद्रव्यस्य प्रामेव सत्त्वेपि घटत्वाद्यवस्था पन्नस्य तस्येव ॥ सोकामयत । बहु स्यां प्रजायेयेति॥ [तै॥२॥६॥२॥] तदैवत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेज ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति [॥छां ॥ ॥६॥२॥३॥] ताआप ऐक्षन्त बयः स्या- मप्रजायेमहीति [॥छां॥६॥२॥४॥] इत्यादिश्री- तव्यवहारवलाद्ब्रह्मणः स्वरूपतो नित्यत्वेपि नानावि- घस्थूलचिदचिच्छरीरकत्वरूपबहुत्वावस्थापनस्य त ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (९९) स्य प्रागभावप्रतियोगिताया उत्पत्तिमत्त्वस्य च स्वी- कारे क्षतिविरहात् ॥ ११॥ यथा च मृद्रव्यस्य प्रागेव सत्त्वेपि घटत्वाद्यवस्थाविशिष्टस्य तस्य प्रागसत्त्वेन प्रागभावप्रतियोगित्वम्। स्वाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरण त्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिता कभेदवत्त्वस्वाधिकरणत्वोभयसम्बन्धावछिन्नाधेयतास म्बन्धेन स्वपूर्वक्षणावृत्तित्वस्ववृत्तित्त्वोभयसम्बन्धेन वा क्षणविशिष्टावस्थावत्त्वरूपमुत्पत्तिमत्त्वंचावाधितम् तथैव ब्रह्मणोपि प्रागेव सत्त्वेपि स्थूलचिदथिच्छरीरक- त्वलक्षणावस्थाविशिष्टस्य तस्य प्रागसत्त्वेन तदुभयं सम्भवत्येवेति न तत्र किञ्चिदनुपपत्तिमुपलभामहे ॥१२॥किं बहुना।द्रव्यस्योत्तरोत्तरसंस्थानयोगःपूर्वपूर्व संस्थानसंस्थितस्य विनाशः। स्वावस्थस्यतूत्पत्तिरित्ये वोत्पत्तिविनाशयोविवेकस्य सत्कार्यवादिवेदान्तिसि- द्धान्तसिद्धतया तत्तदवस्थाविशिष्टानां द्रव्याणां या उत्पत्तिविनाशादिलक्षणा अवस्थास्सम्प्रतिपन्नास्ता एव विशिष्टस्य ब्रह्मणोपि तादृशावस्था इति घटत्वा- द्यवस्थापन्नद्रव्यस्येव विशिष्टस्य ब्रह्मणोप्युत्पन्नत्वा नष्टत्वव्यवहारा इष्टा एव ॥ १३॥ अत एव प्रागुदाहृ- तविष्णुपुराणश्लोकयोः । उपसबियतेच । अत्ति चेति संहारक्रियाकर्मत्वरूपविनाशावस्थाव्यवहारोपिब्रह्मणो दर्शितः॥१४॥ एवमेव जीवात्मनामपि तत्तद्विशेष- ·(१००) कुंदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। णविशिष्टानामुत्पत्तिविनाशाद्यवस्थास्तव्यवहाराश्चेष्टा एव ॥ १५ ॥ अत एव हि । देवो जातः । मनुष्यो जातः । चैत्रो नष्टः। मैत्रो नष्टः। इत्यादि व्यवहारास्स- वतः प्रसिद्धाः॥१६॥ते च व्यवहारा विशिष्टविषया अर्थवाधाभावादेवं मुख्याः॥१७॥ ब्रह्मणोजीवात्मनां चोत्पत्तिविनाशादिलक्षणविकारशून्यत्ववादास्तेषां स्वरूपस्य साक्षात्सम्बन्धेन विकारशून्यत्वप्रतिपादन- परा इति न कश्चिद्विरोधः॥ १८॥ सर्व एवात्मानो व्युच्चरन्तीति श्रुतौ व्युच्चरन्तीति शब्दोदितोत्पत्तेर प्यात्मसुमुख्यत्वापादनं तु तच्छुतिस्वरूपतदर्थानभि- ज्ञतानिबन्धनम् । बृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थाध्याये प्रथमब्राह्मणे विशखण्डिकागतायास्तस्याः श्रुतेः । यथाऽनेःक्षुद्रा विस्फुलिङ्गाव्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्म- नः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकास्सर्वे देवास्सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्तीत्येवमानुपूर्वीकाया एव दर्शनेन त्वदुक्तानुपू- या एव तत्रादर्शनात् । भवदीयभाष्यकारोदाहृते । सर्व एत आत्मानो व्युच्चरन्तीति पाठान्तरेपि तददर्श- नात् ॥ सहोवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषः वैष तदाभूत्कुत एत दागादिति तदुह न मेने गार्ग्यः वृ० [॥ ४ ॥ ॥ १॥ १६ ॥ इत्येवंरूपायां प्राषोडशखण्डि-

·कुष्टिध्यान्तमार्तण्डः। (१०१)
कायां कृतस्य । कुत एतदागादिति प्रश्नस्योत्तरभूता
यामस्यां श्रुतौ व्युच्चरन्तीत्यस्य सुषुप्तिदशा
यां परमात्मनि निलीयवर्तमानानामुद्गमनमात्रपरत्वे
नोत्पत्तिपरताया एवाभावनोत्पत्तेर्मुख्यत्वौपचारिक
त्वविचारस्यैव तत्रानवसराच्च ॥ १९ ॥ एतेन
व्युच्चरन्तीत्यत्र जनिकर्तृत्वमात्रमात्मनः श्रूयत इत्य
भिधानं तत्रत्यप्रकरणपदार्थादितत्त्वापरिज्ञानमूल
मेवेति सिद्धम् ॥ २० ॥ एवं बृहदारण्यकोपनिषदि
चतुर्थाध्यायचतुर्थब्राह्मणद्वादशखण्डिकायां षष्टाध्या
यपञ्चमब्राह्मणत्रयोदशखण्डिकायां च श्रूयमाणे । एते
भ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यतीति वाक्ये
समुत्थाय विनश्यतिशब्दाभ्यामात्मनः प्रतिपन्नयो
रुत्पत्तिविनाशयोर्मुख्यत्वापादनमपि विवेचनासहम्
॥२१॥ इदं तावदत्र भवान्प्रष्टव्यः । कस्तावदुत्प
त्तिशब्दस्य मुख्यार्थः । को वा विनाशशब्दस्यति
॥२२॥ स्वपूर्वक्षणावृत्तित्वस्ववृत्तित्वोभयसम्बन्धेन
क्षणविशिष्टत्वमुत्पत्तिः। सैव च घट उत्पद्यत इत्या
दिव्यवहारगोचरः। प्रध्वंसाभावो विनाशः । स एव
च घटो विनश्यतीत्यादिव्यवहारगोचर इति चेन्न । द
र्शितरीतेरसत्कार्यवादिनैयायिकमते सम्भवेपि सत्का-
र्यवादिवेदान्तिमते सम्भवात् ॥२३॥ पूर्वमुत्तरं च

·(१०२) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। सत्यामेव मृदि । घटत्वावस्थारम्भकाले घट उत्पद्यत इति । तद्विरोधितदुत्तरावस्थान्तरारम्भकाले घटो विनश्यतीति च व्यवहारयोस्सत्कार्यवादिसम्मततया घटत्वावस्थाश्रयद्रव्यस्य तादृशावस्थातः प्राक् तद्वि- रोधितदुत्तरावस्थान्तरारम्भकाले च सत्त्वात्तादृशव्य- वहारयोनिर्वाहो हिनसम्भवति ॥२४॥ यदि च प्रारद्वा- दशावान्तरवाक्योक्तरीत्या क्षणविशिष्टावस्थावत्त्वमेवो त्पत्तिः । इत्थं च घटत्वावस्थारम्भकाले घट उत्पद्यत इति व्यवहारस्य नानुपपत्तिः। एवं वर्तमानकालवृत्ति- प्रागभावप्रतियोगित्वरूपभविष्यत्त्वविषयस्य घटो भ- विष्यतोत्यादिव्यवहारस्य बलेन मृद्रव्यस्य प्रतियो- गिनः प्राक् सत्त्वेपि घटत्वावस्थाविशिष्टस्य तस्य तदा नीमसत्त्वेन प्रागभावस्वीकारबत् । वर्तमानकालवृत्ति- ध्वंसप्रतियोगित्वविषयस्य घटो नश्यतीत्यादिव्यवहा- रस्य बलेन तत्काले घटत्वावस्थानिवृत्त्यावस्थान्तरा- पन्नस्य मृद्रव्यस्य प्रतियोगिनस्सत्त्वेपि घटत्वावस्था- विशिष्टस्य तस्यासत्त्वेन तादृशस्य तस्य प्रध्वंसाभाव लक्षणपश्चादभावस्वीकारेपि न काचिदस्ति क्षतिः। युक्तं चैतत् । विशेष्यसत्त्वपि विशिष्टाभावस्यैकसत्त्वे- प्युभयाभावस्य च सर्वतान्त्रिकसम्मततया प्रतियोगि- तावच्छेदकविशिष्टेनेवाभावस्य विरोधात इत्थं च घटो ·कुदृष्टिवान्तमार्तण्डः। (१०३) नश्यतीत्यादिव्यवहारस्य नानुपपत्तिरित्युच्यते॥२५॥ तदा शरीरविशेषसंयोगाख्यावस्थारम्भदशायामात्मनो प्युत्पत्तिव्यवहारः। तद्वियोगलक्षणावस्थारम्भदशायां विनाशव्यवहारश्च मुख्य एव निर्वहतीति प्रागुदाहृतश्रु- तिवाक्येप्यात्मन उत्पत्तिविनाशव्यवहारयोर्मुख्यत्वा- पादनमयुक्तम् । तन्मुख्यतायास्तत्रेष्टत्वात् ॥ २६ ॥ यदि पुनः । घटोत्पत्तिदशायां मृदुत्पद्यत इति । तद्वि- नाशदशायां मृद्विनइयतीति च व्यवहारयोरिणाय प्रथमव्यवहारे धर्मिपारतन्त्र्येणोद्देश्यतावच्छेदकेविधेय- स्याभेदेन द्वितीयव्यवहारेऽवच्छेदकतासम्बन्धेन चा- न्वय उपगन्तव्यः। तदुपगमे च मृत्त्वावस्थायां घटत्वा भेदस्य घटध्वंसप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य च बाधा देव घटोत्पत्तिकाले मृदुत्पद्यत इति व्यवहारस्य घट- विनाशकाले मृद्विनश्यतीति व्यवहारस्य च नापत्तिः। इत्थं च प्रागुदाहृतश्रुतिवाक्ये प्रथमस्थलस्थे विज्ञान घन इति शब्देन द्वितीयस्थलस्थे तस्मिन् प्रज्ञानधन शब्देन च विज्ञानस्वरूपत्वस्य तत्र प्रतिपन्नोत्पत्तिवि- नाशान्वयितावच्छेदकतया बोधनात्सार्वकालिके त- स्मिन्नुत्पत्त्यभेदस्य विनाशप्रतियोगितावच्छेदकताया श्व बाधेन तत्रत्यतादृशव्यवहारयोरावश्यकमेवोपचा- रिकत्वमित्युच्यते॥२७॥ तदापि नास्माकं काचिदस्ति क्षतिः । भवदुक्तहेतोरेवोक्तव्यवहारयोरत्र मुख्यत्वा- ·(१०४) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। पादनायोगात् । दर्शितहेतुनाऽत्रानयोर्व्यवहारयोर्मुख्य त्वासम्भवमात्रेण जगदुपादानकारणतानिर्वाहकतया ब्रह्मण्यस्मदुपपादितस्योत्पत्त्यादेधिकानुपलम्भाच्च। ॥२८॥ किं च । धर्मितावच्छेदकस्य विशेषणविध- या भानतात्पर्यस्थले तत्र विधेययोधर्मिपारतन्त्र्येण दर्शितभानविशेषावश्यकत्वपि तत्र तथा भानतात्पर्या स्वीकारे तथाविधभानविशेषनिर्बन्धाभावेन तत्रत्योत्प त्तिविनाशव्यवहारयोः शरीरसंयोगवियोगावस्थापरत या मुख्यत्वस्वीकारेपि वा नास्तिकाचिदनुपपत्तिः।। ॥२९॥ किंबहुना । दर्शितस्थले धात्वर्थभूतयोरुत्प- त्तिविनाशयोर्दर्शितरीत्या मुख्यत्वं वा भवत्वौपचारि- कत्वं वा । सर्वथाऽत्र का ख्यातश्रुतिबाधप्रसङ्गले- शोपि नोपलभ्यत इति तत्प्रसङ्गभियाऽऽत्मनाम्मुख्यो- त्पत्तिविनाशस्वीकारापादनमिदमव्युत्पन्नकृत्यमेव ३० न जायते म्रियते वेत्यादिश्रुतयस्तु साक्षात्सम्बन्धेनो- त्पत्तिविनाशादिविकाराभावपरा इति प्रागेवासकृदुपपा दितम् ॥३१॥ स वा अयं पुरुषो जायमानश्शरीरम- भिसम्पद्यमानः पाप्मभिस्सश्सृज्यते स उक्रामन्त्रिय- माणः पाम्पनो विजहाति [वृ॥ ६॥३॥ ८॥] इति बृहदारण्यकषष्ठाध्यायाष्टमखण्डिकारूपा श्रुति- राप प्राकृतशरीरसंयोगवियोगनिबन्धना एवात्मनां ·कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। (१०५) जन्मविनाशादयस्सर्वे विकाराः । न स्वरूपप्रयुक्ता इत्येतावन्मात्रपरैव न पुनर्जन्मविनाशयोरौपचारिक- त्वपरेति न तत्र कश्चिद्विरोधः ॥ ३२॥ न च ब्रह्मणि कारणत्वनिर्वाहाय भवदङ्गीकृतानामुत्पत्तिविनाशादि- विकाराणां सद्वारकत्वमस्वाभाविकत्वं चेत्येतदेवोप- चारिकत्वम् । ततो ब्रह्मणोप्यौपचारिकमेव भवत्युपा- दानत्वम् । न मुख्यमिति वाच्यम् । विकारसम्बन्धित्वे मुख्यत्वौपचारिकत्वयोवृत्तिनियामकसम्बन्धावच्छिन्ना धिकरणतात्मकत्वतदभावमात्ररूपत्वात् ।कारणत्वस्य मुख्यत्वामुख्यत्वयोः कार्यनिर्वाहकशक्तिसद्भावासद्भा वमात्रनिवन्धनत्वात् । तत्तव्यपदेशानां मुख्यत्वामुख्य- त्वयोश्शब्दसम्बन्धिशक्तितद्भिन्नवृत्तिभ्यां तत्तदथाप- स्थापकत्वमात्ररूपत्वाचात्र कस्याप्योपचारिकताया दुर्वचत्वात् ॥ ३३ ॥ विकाराणां वृत्तिनियामकसम्ब- न्धेन ब्रह्मणि सत्ता । कार्यनिर्वाहकशक्तिविशेषसद्भावः। तदवगमकश्रुतिस्मृत्यादिप्रमाणजातम् । श्रौतस्मात- तत्तन्मुख्यव्यपदेशाश्च प्रागेवोपापादिषत ॥ ३४ ॥ तथाचास्मन्मते ब्रह्मण उपादानकारणत्वं मुख्यमेव सुष्टुपपन्नं भवति ॥ ३५ ॥ उत्पत्तिविनाशव्यवहारस- म्बन्धिनोऽपरेप्यत्र वक्तव्या विशेषाद्वितीयचतुर्थमयू- रखयोर्वक्ष्यन्ते ॥३६॥ बहूनामन्येषां भवदुक्तानामस- ·(१०६) कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डः। म्बद्धविकल्पादिप्रलापानामस्मदीयसिद्धान्तसम्बन्ध- गन्थाभावस्य स्फुटमेव व्युत्पन्नमात्रधीगोचरतया न ते विचारणीयकोटौ निविशन्त इत्युपेक्षिताः ॥ ३७ ॥ तस्माद्ब्रह्मणो जगत्कारणत्वप्रतिपादननिवन्धनपरस्प- रविरोधाद्यनर्थपरम्परात्वन्मतभाष्यकारमस्तक एव दुष्परिहरा दुर्भरा च निपततीति सिद्धं भवतीति ॥ ॥ १३७ ॥ इतिश्रीवेङ्कटादिश्रीमदनन्तपूरुषा- चार्यसिंहासनासीनश्रीरङ्गाचार्यकृतौकुदृष्टिध्वान्तमा- तण्डेविरोधवरूधिनीप्रमाथिनिप्रथमोमयूखः ॥

·इति
कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्ड
समाप्त।

·No text on this page.

·No text on this page.