·हमार सुरुच पूण प्रकाशन [ महागा (माम गिन पारस (मान) [गंगान ..) मा कानोसा in मागविनियर (मा) 11) सस्थानात (मार ) बागायराममा :) नामनामा माग 1) मेघनमानमा [हिन्दी] मुनि (यो - } पवित्र ( रा ) .) दोनार न पुगनी fti :) पानाना (Amr; ) परी-मापन :.) गिर जनमान जगजानन हिन्लीगंजमा:::::1.) कुन्दादातार तीन मा :) मारपीट मापा :: भार मा नोनाम: निर्माण और प्रगार। Tir अत्यल्प और बिना भी 14 भी काम मा माना। मानपीट पानी हार प्रकार गायोग दिया जा गाना :--- १-गमा लामा स्वयं बनकरौर शानदामिनाया। २-मारनमारा, गरगं शोर गा. जनिक पुग्नकालयों यादि में प्रत्यारीदकर । ३-तीयों, मंदिरा, गंगा, गियों और विद्वानों को मामानुगार सपना शोर से ग्रन्थ मंट भिजवाकर । ४-अपने यहाँ के पुग्नविनाप्नों ही ज्ञानपीट के ग्रन्यांफी विमोनियंप्रेरणाकार। भारतीय मानपीट, दुर्गाकुण्ड, बनारस

·ज्ञानपीठ मूर्तिदेवी जैन ग्रन्थमाला [संस्कृत ग्रन्थाङ्क ५]
अज्ञातनामधेयजेनग्रन्थकृतिरचिता
सभाष्या रत्नमजूषा
[छन्दोग्रन्थः ]
प्रस्तावना-टिप्पण्यादिसमेता
सानप
बागी
प
या
सम्पादक:-
.
प्राध्यापक हरि दामोदर वेलणकर, विल्सन महाविद्यालय, मुग्मावती.
भारतीय ज्ञानपीठ काशी

·भारतीय ज्ञानपीठ काही
आमा: 150
नावारीत सूर्तिदेवी जैन ग्रन्थमाला
..
4
.
९
:
.
::::: :: :: :: :, :.::..... . :
१३.: . :: :: :: :: :...::,
..
::.::...:.::.:
..:...'
*
६.३३
गंस्कृत ग्रन्याङ्क
अमीमाममा गली
मन्त्री भारतीय पानी काशी,
दुर्गाग, Tril
गुदा--भीम AL, 419, 4:11....।।
समानान्त
फागुन गुणा ५
पार नि.स. २५७७
Fift:
(ii. ....
1: १५५५

·-
시
**
A
,

·No text on this page.

·No text on this page.

·BHARATIYA JNANA-PITHA KASHI Founded by SETH SHANTI PRASAD JAIN In uneory of his late benevolent mother SHRI MOORTI DEVI JNANA-PITHA MOORTI DEVI JAIN GRANTHAMALA In this Granthamala critically edited, Jain agamic, Philosophical, Pauranic literary, historical and other original texts available in Prakrit. Sanskrit, Apabhransha, Hindi. Kannada, Tamil Etc. will be published in their respective languages with their translations in modern lenguages AND Catalogues of Jain Bhandaras, inscriptions, studies by competent scholars and Jain literature of popular interest will also be published. GENERAL EDITOR OF THE SANSKRIT SECTION Prof. MAHENDRA KUMAR JAIN Nyayacharya, Jain-Prachina Nyayatirtha elc. Professor of Bauddha Darshana, Sanskrit Mahavidyalaya Banaras Hindu University SANSKRIT GRANTHA No. 5 Publisher AYODHYA PRASAD GOYALIYA SECY. BHARATIYA JNANAPITHA DURGAKUND ROAD, BANARAS CITY. Founded in Falguna Krishna 9, Vir Sam. 2470 } All Rights Reserved Vikram Samvat 20CO 181) Feb. 1941.

·मत प्रास्ताविक किञ्चित् 'al - - भारतीय ज्ञानपीठ के अनुसन्धान विभाग में विभिन्ने विषय के संस्कृत प्राकृत भाषा के अनेक मन्त्री का सम्पादन चालू है । मूल ग्रन्थ प्रामाणिक रीति से उपलब्ध प्राचीन प्रतियों के आधार से सम्पादन के साथ ही साथ यथासंभव हिन्दी अनुवाद, संस्कृत हिन्दी या अंग्रेजी में टिपणा तथा अनुक्रमणिका परि. शिष्ट आदि सहित सर्वाङ्ग सुन्दर प्रकाशित होते हैं । प्रस्तावना में जहाँ मूल अन्य के विविध मुद्दों का स्पष्टीकरण करने का क्रम है वहाँ ग्रन्थस्य पदार्थ का नवीन सांस्कृतिक दृष्टि से विवेचन भी किया जाता है जैसा कि न्यायविनिश्चय, तत्वार्थवृत्ति आदि की प्रस्तावनाओं में किया गया है। मूर्तिदेवी जैन ग्रन्थमाला प्राकृत संस्कृत हिन्दी अंग्रेजी आदि कई भाषाओं में प्रकाशित होती इसका उद्देश्य ज्ञान की अप्रकाशित सामग्री को प्रकाश में लाना है । यह ग्रन्थमाला खेट गान्तिप्रसाद जी की स्व० मातेश्वरी श्री मूर्तिदेवी के पुण्य स्मरणार्थ चालू की गई है और उनकी भव्य भावना के अनुसार इसमें महाबंध आदि सिद्धान्त ग्रन्थों के साथ ही साथ विविध विषयक जैन साहित्य का मन्पादन प्रकाशन चाल है। प्रस्तुत ग्रन्थ रनमञ्जूषा सूत्र पद्धति से लिखा गया जैन छन्दग्रन्थ है। मूल सूत्रकार के. जैन होने में, टीकाकार का जैन होना तथा जैन छन्दोऽनुशासन के कर्ता भा० हेमचन्द्र द्वारा इसके छन्दों का शान होना भादि प्रमाण सम्पादक वेलणकर सा० ने उपस्थित किए हैं । टीकाकार का नाम भी मान । चूंकि उसने मंगलश्लोक में जैन तीर्थकर महावीर का स्मरण किया है और उदाहरण भोकों में प्रायः पर्यटन जैन परम्परा को ही ग्रथित किया है अतः उसका जैन होना असन्दिग्ध । ग्रन्थ के जानम मुह पर विद्वान् सम्पादक ने प्रस्तावना में पर्याप्त प्रकाश डाला है प्राध्यापक वेलणकर छन्दःशास के अधिकारी विद्वान् है। इन्होंने हमका विशेष मागासी अनुसन्धान किया है । आपके विशिष्ट अध्ययन और सतत मध्यवसाय या माशी नो आप के द्वारा मापादित 'जिनरलकोश है। उन्दःशास पर मापने कई संशोधनारमक निबन्ध भी लियो। मग्गुन प्रया समीक्षापूर्ण सर्वाङ्ग सम्पादन आपके सूक्ष्म परिशीलन का साक्षान् निदान है । आप मांग. माला ऐसे ही भनेक ग्रन्धरनों से समन्द बनेगी। भारतीय ज्ञानपीठ के संस्थापक संट शान्तिप्रसाद जी नया अध्यक्षा नी रमा गनीजी यांना प्रियता उदार रप्टि और ज्ञानानुराग इस संस्था के. जीवन हैं । हम भट्ट दापनि में अनेर से हर कार्यों की आशा है। ज्ञानपीठ के प्राकृत विभाग के सम्पादक टा० हीरालाल जी म प्रकार कराने की योजना कराई है । इसके पूपा देखने में भी पं० महादेव जी मंडी बाद में मां दिया है। प्रस्तावना का हिन्दी अनुवाद भी पालचन्द्र जी भारती एम. ए. ला : : : धन्यपाद के पास है। -हेन्द्ररमार एन भारतीय ज्ञानपीट, काशी सुगन्धवामी, भानपद गुहा १० पीर सं. २०७५ -- .

·प्रस्तावना । रत्नमंजपा संस्कृत छन्दशास्त्र विषयक ग्रन्थ है। ग्रन्धकार एक प्राचीन जैन है जिनके नाम और जीवन- विषयक घटनाओं से हम सर्वथा अनभिज्ञ हैं। पिंगल के छन्दशास्त्र के समान यह सूत्रों में लिखा गया है और. इसमें माठ अध्याय हैं । विषय प्रतिपादन में भी पिंगल का सादृश्य तथा प्रभाव प्रतीत होता है। पिंगल से सादृश्य तथा उसका प्रभाव प्रतीत होते हुए भी रत्नमंजूपा का कुछ रूप में पिंगल से मौलिक भेद भी हैं। जैन होने के नाते ग्रन्थकार वैदिक छन्दों का व्यवहार नहीं करता। सूत्रों से ग्रन्थकार के. जैन होने का तो कोई चिह्न नहीं मिलता; लेकिन टीकाकार के जैन होने से और इस बात को देखकर भी कि इसके कुछ छन्द हेमचन्द्राचार्य को ही ज्ञात है, पिंगल तथा केदार को नहीं, अन्धकार के जैन होने की वात प्रायः निश्चित हो जाती हैं । टीकाकार का नाम भी हमें अज्ञात है । टीकाकार जैन था इसका प्रमाण हमें प्रस्तावना-वोक से मिलता है । प्रायः सभी उदाहरण टीकाकार के ही रचे हुए प्रतीत होते हैं। कुल ८५ उदाहरणों में से ४. उदाहरण मुद्रा द्वारा अपने अपने छन्द का परिचय देते हैं। मुद्रा द्वारा छन्द का परिचय कराना इस बात का प्रतीक है कि उदाहरण इसी मौके के लिए रचे गये थे। यह भी संभव है कि ग्रन्थकार ने दूसरों से भी उदाहरण लिये हों विशेषतः उस दशा में जहाँ कि श्लोक छन्द को सूचित नहीं करते यद्यपि वहाँ भी यह बात सम्भव थी । २.४, पर ग्रन्थकार ने शाकुन्तल ( १.३३) से उद्धरण लेकर दिया है, और ६,२७ पर भास के प्रतिज्ञा यौगन्धरायण (२.३) से । अन्य उद्धरण भी निम्नलिखित हो सकते हैं : ३.७ ( कर्ण चकर्तन ) ; १.२०.२ (.....व्रताः सेनापतिः) ; ५.५ (सेनापतिपुत्री); ५.२०, ५.२८, ५.३४ (केतुमान); ६.१२ ; ६.२१ । ५.६.२९ (जहाँ वररुचि दौवारिक द्वारा नन्द को अपने आने की सूचना देता है); ७.२२ । ७.३२ (स्कन्द की स्तुति) तथा ७.३३ निम्नलिखित श्लोक स्पष्ट रूप से जैन धर्म का उल्लेख करते हैं :-२.५, १५, ३.१६ ; ४.९ ; ५.८, १७, २९, ३०, ६.३, ६, १०, १३, १४, ७.२६, २७, ३० । इनमें से नवाँ श्लोक अपने छन्द का उल्लेख नहीं करता और सम्भवतः छन्द के उदाहरणार्थ इसकी रचना नहीं हुई दिखती । करीव २५ उदाहरण सामुद्रिक का उल्लेख करते हैं और प्रायः सब में मुद्रा द्वारा ही छन्द प्रतीत कराया है। सम्भवतः ये उदाहरण स्वयं टीकाकार के रचे हुए प्रतीत होते हैं । टीकाकार तीन-चार बार ग्रन्थकार का उल्लेख करता है लेकिन उन ग्रन्थकार के नाम का कहीं भी उल्लेख नहीं करता । १.१, पर उनको केवल आचार्य नाम से ही याद करता है । जैसा कि पहले कहा जा चुका है रनमञ्जूपा विषयक प्रतिपादन में साधरण रूप से पिंगल का अनुसरण करता है और विषय को (वैदिक छन्दों को छोड़कर) ८ अध्यायों में बाँटता है । प्रथम अध्याय में अन्धकार ग्रन्थ में प्रयुक्त चिहों तथा पारिभाषिक शब्दों का निर्देश करता है। द्वितीय अध्याय में आर्या (१.१३) गीति (12) आर्यागीति (१५) गलित्तक (१६) तथा उपचित्रक वर्ग के अर्धसम वृत्तों का लक्षण. प्रतिपादन करता है। नृतीय अध्याय में वैतालीय १.९ और मात्रासमक वर्ग के मात्रा-छन्दों का । अन्त में पिंगल के (१.४८.५२) समान गीत्य आर्या, विशिखा और कुलिक का । लेकिन अध्याय का अन्त मात्रा वृत्त-नृत्यगीत तथा नटकरण-से करता है। इन अन्त के दो छन्दों का लक्षण-निर्देश, जहाँ तक मुझे मालूम है, हमचन्द्राचार्य ही करते हैं, अन्य कोई नहीं। चतुर्थ अध्याय में ग्रन्थकार विपम वर्ण के- उद्गता (-३) दामावारा या पदचनुल (७-१२) तथा अनुष्टुभवक्त्र (११-२०) का लक्षण-प्रतिपादन ·- . [ ७ ] तथा उदाहरण देता है । (अध्याय चतुर्थ की प्रस्तावना देने)। अध्याय पाँच से सात तक सनस्त वयनों के लक्षण तथा उदाहरण दिये गये हैं। पिंगल के समान अन्धकार गाय; वर्ग -जिसमें चार चरण तथा प्रत्येक चरण में ६ शब्द होते हैं-शुरू करता है लेकिन निग्नतर वर्ग के उना, अन्युका, मध्या, प्रतिष्टा तथा सुप्रतिष्ठा को बिलकुल छोड़ देता है । ( अध्याय प्रथम की मृन्तावना तथा २०-२४ सूत्रों को देखें ) । पाँचवें अध्याय के प्रारम्भ में ग्रन्थकार वर्गवृत्तों को तीन वगा-समान, प्रमान तथा विनान- में बाँटता है । पाँच से सात तक प्रतिपादित छन्द वितान के भीतर आते हैं। पांचवें अध्याय में चून १-१२ की टिप्पणी में जैसा मैंने कहा है कि २९ वर्णवृत्तों के इल प्रकार के विभाजन में ग्रन्थकार अकेला ही है। पिंगल तथा अन्य छन्दशास्त्र के रचयिता इस तीन तरह के विभाजन अनुदान वर्ग में ही सीमित करते हैं। अनुष्टुभ वर्ग के छन्द के प्रतिपादन के समय उनका निदंन करता और विषम वृत्तों के प्रारम्भ में-जिसमें अनुष्टुभ वक्त्र का अन्तर्भाव होना है-हेम चन्द्राचार्य भी करे अपवाद नहीं । ग्रन्थकार ८५ वर्णवृत्तों का लक्षण निदंश करता है। इसको गायत्री उमति तक २३ वर्ग में बाँटा गया है। ८५ में से करीब २१ से पिंगल और केदार दोनों अपरिचित है। अन्धकार का यह विभाग हेमचन्द्राचार्य से पुरस्कृत जैन परम्परा को ही ज्ञात है। पिंगल के करीब चन्दनी छोड़ दिये गये हैं। लेकिन दोनों में सबसे महत्त्वपूर्ण भेद चि विषयक है। पिंगल ने वर्णन में दो दिन त्रिक का प्रयोग किया है। पिंगल में आठ व्यंजनों के आट चिहै। प्रकार विकानी सर यां है लेकिन चिह्न बिलकुल बदल दिये हैं। ग्रन्थकार ने चिों की दो रानियों पर शनि और पनि प्रस्तुत की हैं । इसके अतिरिक्त ग्रन्थकार ने आठ त्रिक में दो हिक अपनी ओर से मिलाये, (निन वर्गों का पुंज तथा द्विक दो वणों का) । इस प्रकार अन्तला य र ल व बना शिरा गये हैं। ग्रन्थकार न और म का प्रयोग क्रमशः दीर्घ और लाए वनों लिया, जिसमें :- के नगग और मगग की याद आती है। इनका प्रयोग करते समय सामान : नगण-मगण स्पष्ट रूप से विद्यमान है। पिंगल ६. नान्कार मी मात्रा में का ही उल्लेख करता है । मात्रावृत्ती के लक्षण प्रतिपादन का ही लिया: । संस्कृत में मात्रावृत्तों की संख्या बहुत घोड़ी है और इनमें कामयाब हो, (. अध्याय की प्रस्तावना देखें)। चनुमात्रा-वर्ग और की नीति र पर पांच प्रकार का है। तीन प्रकार के तो जिस में आ जान । कि होते हैं। शेप दो में से एक तो लिक , इसरे का विर पिता": ::: चिलों द्वारा प्रस्तुत करता है। भाष्यसहित रलमया के हम कानगर में :- (गवर्नमेण्ट ओरियण्टल लायरी, मैनूर ) का उपयोग किया है। दोनों कार में भोज पर पर हुई लिखा है। में :.::.:...::::: २ और ११.४च। दोनों एक जला: Koi :: :.:. परी ५२ और ७६ वर्ण है। दोनों पाहिचि : लेकिन दी. साध्य के १५ त::::: सन्त में शोक ऐसे मिलने जा ::: जाते हैं। ६१ शोक में सलमेर तारा : पिस्पर। सोनों पारिदिन में दमा :-- -- 1- ·[ ८ ] दीर्घ वर्गों से लिये। दोनों ही में लघु वर्गों का भी प्रयोग समान रूप से है। इस त्रुटि की ओर मैंने समय समय पर ध्यान दिलाया है, साथ ही सही वर्ण भी दे दिये हैं। जहाँ जहाँ वर्ण छूटे है वहाँ वर्ण के पीछे मैंने प्लस (+) चिह्न देकर उसको ब्रेकेट में रख दिया है। भारतीय ज्ञानपीठ काशी तथा डा. हीरालाल जैन का मैं बहुत आभारी हूँ कि उन्होंने मुझे इस दुर्लभ ग्रन्थ के सम्पादन का अवसर दिया । . १०/२ शास्त्री हॉल बम्बई ७ है. दा. वेलणकर २ जून, प्रकाशन-व्यय १७५) व्यवस्था १००) चित्रकवर ३९०) छपाई १० फार्म १५० कागज २००) जिल्द १६०) सम्पादन १२५) ग्रूफ शोधन २०१) भेंट आलोचना .१००) विज्ञापन ४००) कमीशन २००१) १००० प्रति छपी मूल्य २० ·रत्नमञ्जूषा with भाष्य INTRODUCTION Ratnamañjūşā is a work on Sanskrit metres fritten by an old Jain autlior, wliose name and personal history are wholly unknown. The work consists of Sūtras and contains 8 Arllıyayas like Pingala's Chandas Šāstra. The treatment also show's great similarity with and influence of Pingala's work. Yict in come respects Ratramañjūşă materially differs from Pigiiala. The author, being a Jain, naturally drops the Vedic metres. As a matter of fact, there is no indication in the Satras iliemseives about the religion of tlieir author. Yet the fact that ilicir commentator is a Jiini and that some of the metres defined in them are known only follic great Jain auilior Hemacandra, but 1701 10 Pingla or Kcdāra, makeit almost certain that the author of ihc Süras was very likeli i Jain. Tlie name of the commentator is also unknown. á Jain as is clear from the introcluciory siian1231. Most of the illustrations seem to have been composed by Ule commentos himself. About 40 out of a total oi 85 illustration. Comain lim name of the metre artificially iniroduced by way of Muri. Thi: is a pretty clear indication of their bcing Composed ior ile occa sunt itseli. lt is however possible that lic may have ed iron her sources, especially in those cases where the $1291774 di precis the name of the mire even when it was possibles ::1:57. At 2. 4, he has quoia irom ilic Sikuala (1. 37) : :: 1.2; from Bläsa's Pratijnīyangandhariral? (11 3). Tie «ler milquotations may be 3. 7 (karna laikari...): 4.211.2 din 14.::. senapatih); 5. 5 (senapatipuri): 5 27: 5. 28: 5, 3; (irit 6. 12; 6, 21 ; 6. 29 (larasuci announcing !. cii.X: ::' ::. the doorkceper); 7. 22; 7, 32 (praise oi S :) :: 3 jollowing stan:15 contains a cle: :siere:: 2. 5, 15; 3. 10:44. 9; 5. 5, 17, 2., 30. 11., i ! :: 27, 30, 1:1 !) of these, ike..... : and they were probably : csü !us rajon. A: 2 ::::::: .

·Samudrika and in most of these the name of the netre is introduced artificially, suggesting that they were probably composed by the commentator himself. The commentator. las an occasion to refer to the author of the text on three or folir occasians, but in no place does he mention his name. On 4.1, he calls him an ūcūrja merely. As said above Ratnamañjūşā broadly follows the plan of Pingala and distributes the same malerjal (except l'edic metres) over 8 Adhyayas as follows: In the first Adhyaya, he explains the symbols and technical terms employed by him in this book. In the second, he defines the Āryā (1-13) the Gīti (14) the Arya Gīti (15), the Galitaka (16) and then the Upacitraka group of the Ardhasama Varna Vrttaş. He devotes the third Adhyaya to the Vaitālīya (1:9) and the Mātrāsamaka groups of the Mātrā Vittas (10-17), giving at the end Gītyāryā, Viśikhã and Cūlikā (18-20) just like Pingala ( 7.48-52 ), but concluding the chapter with Vityagati and Natacaraṇa, both of which are pure Mātrā VỊitas. These last two are defined, so far as I know, only by the great Jain writer Hemacandra and not by anyone else. In the fourth Adhyaya the thiree groups of the Vişama Varna Vittas, namely the Udgatā (1-6), the Dāmīvīrā or the Padacaturürdliva (7-12) and the Anuştublı Vaktra (11-20) groups are defined and illustrated. See the introductory note to Adhyaya IV. In Adhyayas five to seven, all the larņa Tittas are defined and illustrated. Like Pingala, our author begins with the Gayatri class whose metres contain 6 letters in cach of their four lines, neglecting the metres of the lower classes i.e, Uktā, Atyuktā, Madhyā, Pratişthū and Supratişthū altogether. See note on Adhyaya 1, Sūtras 20-24. At the beginning of the fifth Adhyaya, our author broadly divides all these Varna l'rlias under three heads namely Samāna, Pramāņa and Vitāna. The metres actually defined in Adhyayas 5 to 7 come under the third head i.e., Vitāna. As explained in my note on 5. 1-12, our author stands alone in thus dividing the l'arņa Vittas of all tlie 21 classes. Pingala, and following him, all the other Writers, including the Jaina Hemacandra, restrict this threefold division to inetres of the Anuştubh class alone and mention it on the first occasion when they treat of the inetres of the Anustubh ciass i.e., at the commencement of the Vişama Vrttas which include the Anuştubh Vaktra group. Our autior defines about 85 ·(iii.) Varņa Villas belonging to the 21 classes from Gayatri io likrii Out of tliese, 110t less than 21 are iukuowa 10 lingala and Kecāra, but known1 only to the Jain tradition represented by Hematanura. On the other hand, about 16 metres defined by lingala are dropperi in the Ratnamanjūşā. But the most important point oi difference hetsreci l'ingala and Ratnamaîjūṣā is the use of symbols. l'inguia has deviseil S Trikas (groups of three letters ) for the purpose ni scanning a mctrical line of the l'arma l'ļltas. He has given them eight symbols consisting of eight consonants. Our author has retained the Triks but changed their symbols completely. He has put intii il coulie system of symbols, onc consisting of consonants and mother of peoples alone. He has also added 4 Dvikas (groups of two letters) 10 je 8 Trikas, giving them the symbols consisting oi ilio 4 emitowel ya, la, la, and ta lle employs the symbols rii, indi illi, (i, ". consonants 11 and ) for short and long letters seperuicis; 10.11 here he has clearly the ragana and the ulagandi oi lungia in 11 wind. Like l'ingla, hic tou mentions only the Ciii11711.tri? Srl among the Mütrü Ganas. This group alone is ellipoyer in thic Mitrā l'ļllas. Really speaking, the number vi Janr: 11:!... !!! Sanskrit is very restricted and in item only the Chiuri: 1.1.1.1:..;, are prescribed as explained in my introducir 1.,ic' ?, this Adhyaya. The Caturmma Strip is vi til 1.1:1 ..... short and long letters in citiereni erier Hill Cup .;{"! ::. Tluce vi them are alrcely inciddici in till Tin... Le are also used for them. Oi ile :0.1.313n:!'... While the other las 130 special !!::.1 . prescribe wiili ile help of 11:47 Si ... Ju preparing il!e citronot R... We minuscrip: Cilicias 1 Bi... :: ille irom the Guvern:20:1; '. ied is No. 871, whicilicet written in the Road C..?: as B. bih 5 ili's cs6 or: 13 xi.islesT:21: Witii : cúiiviis: compris centrs Licenit; Biz:::::::: i tiir Bisnis + * ·(iv) stanzas which look like a quotation from some other work written out by the scribe himself. Thiey naturally bear on some of the 6 Pratyayas. In st. 11 an author called Punnāgacandra is inentioned as the author of the Klaņdameru Prastāra of the Varņa Vịttas. · Both the manuscripts agree in frequently writing short letters for long and rarely also long letters for short ones. The mistakes are generally obvious. Yet I liave indicated all of them as they are, in the following edition putting (within brackets) the correct letter or letters, immediately after the wrong ones. When a letter dropped, it is indicated by means of a plus + sign placed belind the letter which is then put within the brackets. I feel greatly obliged to tlie Bhāratīya Jñānapīțha, Kashi and Dr. H. L. Jain of Nagpur for giving me an oppertunity of editing this rare work on Sanskrit metres. 10/2 Shastri Hall, Bombay 7. 2nd June, 1949. H. D. Velankar.

·नमः सिद्धेभ्यः। सभाष्या रत्नमञ्जूषा [प्रथमोऽध्यायः ] यो भूतभव्यभवदर्थयथार्थवेदी देवासुरेन्द्रमकवाचितवाद रहाः । विद्यानदीप्रभवपर्वत एक एव तं क्षीण कल्मागणं प्रणमामि भारम् ।। मायाका ॥१॥ माया का इस्पस्य सर्वगुरुत्रिकस्य आकारः संज्ञा भवति क.वारो वा स्वरोदन' इति वचनात् । 'सूचिमुखी पा' (२.७ ) इत्याकाररस, ‘भद्रविगत चारे कोरे (..) इनमः । अप्रैव माया इति गुरुहायस्य यकार: संज्ञा भवति, यानं च तदन्तरपति बननादेव । पुन अव मा इति गुर्वक्षरस्य मकारः संज्ञा भवति, व्यानं च तदन्तरति पननादेव । म मप्यारान्तकावात् । संयोगे नपिमिति । समार- नाकारादरम्यान ::. :::: इति इनिराशा तेषामेवाक्षराणाम् इति: न; त पसंसारको प्रयोजनामावा का?'. रापदिष्टा (न:नि) पा संशावरणानि प्रयोजनमत सम्मा": ::::---: ; शालिनी माल्ये दि () पत्र ( ५ ६५ ) दवननं .: : :: :- तेषामेव संज्ञा माया का इति तेवनानमन माति, दम: : -- नरी ॥२॥ नशे के इत्यापिलपि र एम' : '... ARE (+) (५.८) सिरः । ६८ २९ 'मदिरा दीरे कोरे (२.६. मिस (1-११) myma ·। लालिती॥३॥ लालिताविति मध्यलघुत्रिकस्य औकारः संशा तकारो पा । 'चरला गर्धात्तेनी' ( २-७७) । पुन- वात्रैव लावि (ली) त्यन्तलघुद्धिकस्य लकारः संज्ञा । 'उपचित्रकं पि(पी)वौ लुपे' इति (२.१७) । चिवपी ॥४॥ विवपी इत्यन्तगुरुत्रिकस्य ईकारः संज्ञा पहारो था । पुनश्चात्रैव विव इति लघुद्विकस्य वकारः संज्ञा । 'उपचित्र(त्र+क) पि(पा)वो लुपे ( २. १७ ) इति ॥ शाशाश ||५|| शाशाश इत्यन्तलघुत्रिकस्य अकारः संज्ञा शकारो वा । 'इन्दवजा शरे' ( ५.२७ ) इति ॥ पिपेषु ॥६॥ पिपेयिति मध्यगुरुत्रिकस्य उकारः संज्ञा षकारो वा । 'उपचित्रकं पि(पी)वौ लुपे' (२-१७) इति ॥ सस्वर ॥७॥ सखस, इत्यादिगुरुत्रिकस्य ऋकारः संज्ञा सकारो वा । 'हरिणीप्यता वृसा हसाविति' (२.२३)। हहहि ॥८॥ इहहि इति सर्वलघुत्रिकस्य कारः संज्ञा हकारी वा न(+इह )हि इति ।। अष्टौ स्वरास्त्रिकाणामष्टौ च व्यञ्जनानि संज्ञाः स्युः । द्विकसंशास्तु यरलवा गुल्लघुवंशी मनौ ज्ञेयो । स्वरोऽन्त्यस्तदन्तस्य ॥६॥ यस्य त्रिकस्य यः स्वरोऽन्त्यः स तस्य संशा भवति । तथा चैवोदाहृतम् । अन्त्याहणात् आदिमध्य. स्थ: स्वरा अक्षराणां द्विकानां वा संज्ञा न भवति । तस्मात् आकारादिः त्रिकस्य प्रत्यायको भवति ।। व्यञ्जनं च ॥१०॥ यस्मिन्नक्षरे यद् व्यञ्जनं वर्तते तच्च तदक्षगन्त्य(न्त)स्य त्रिकस्य द्वि कस्य अक्षरस्य वा प्रत्यायक भवति, तथा चैवोदाहृतम् । अन्त्यग्रहणं वर्तते वा न वा ? किं जात (तम्)। यदि वर्तते; अनन्त्य स्वात् द्विकस्य अक्षरस्य ग्रहणं न संभवति । अथ निवृत्तम् ; 'इन्द्रवज्रा शरे' (५-२५ ) इत्यत्रायं शकारः त्रिकस्य आयो मध्यमोऽन्त्यो वा इति न शायते इति । भवतु वर्तते । ननु च उत्तमनन्त्यत्वात् द्विकस्य अक्ष. रस्य वा ग्रहणं न संभवति इति । नैप दोषः । वचनाद्भवति । कथम् ? यदाद्यं मध्यम वा व्यञ्जनं गृहीत्ना संज्ञाभावेन संव्यवहरति । 'संयोगे नपिम्' (:१-११) 'योनि' (१.२६) (+) ति, तज्ज्ञापयति अनन्त्यमपि व्यजनं क्वचित् तदन्तस्य संज्ञा भवतीति । अथवा भवतु निवृत्तमिति । ननु चोक्तं इन्द्रवज्रा घरे इति शकार: त्रिकस्याद्यो मध्यमोऽन्यो वा इति न जायते इति । तत्र को दोषः १ यद्याद्यः गुरोरेकस्य ग्रहणं भवति । अय मध्यमो गुरुदयस्य । नेय दोपः । यद्येको गुरुद्वयं च इटमभविष्यत् असन्देहकम् अकार वा यकार १ तदन्तस्य B.: भाचारादे: A.

·प्रथमोऽध्यायः वा अकरिष्यत् । तदकरणाद् दयं प्रतिजानीमहे अन्त्य एव नायो (+ग ) मध्यम इति । अथवा व्याख्यानतो विशेषपतिपत्तिन हि संदेहाइलक्षणम्' इति तक्षणसन्द्रावादन्त्य एव इति व्याख्यास्यामः । संयोगे नपि स् ॥११॥ तु योर्चहूनां वा समागमः संयोगः, तस्मिन् परतः पूर्ण नपि लघुरपि म भवति गुर्मवनीत्यर्थः ॥ यत्नस्तुमहान् कार्यः संसारमहार्णवान्तगमनाय । इन्द्रियगजपवारणपरेण विदुषा रादा भाव्यम् ।। अपिशब्दात् संयोगे एरतः कदाचिन्युरेव भवति । तत्कथम् ? धनं प्रदानेन श्रुतेन की सत्येन वास्वं प्रद्यमेन कायम । शौचन वृत्तं दिवसं हितेन नियोज्य यो जीवति जीवितः सः ।। अत्र शु इत्येतस्मिन् परतः पूर्वो नकारो लघुरेव भवति । अनेनैव अपिशब्देन गले परिकाः पाल्प्याः । एको गुरुः द्वौ (.) भवतः इत्येवमादयः : पादेत्या कमी बत्यो नो भवति । नित्याख्यां लगन्ते ॥ अन्ते च ॥१२॥ नपि म् इत्यनुवर्तते । पादान्ते यो तमः गुरभवति ।। नार्याययुक्पादे ॥१३॥ आर्यायः अंयुक्सादयोरन्ते वर्तमानो लगन भवति, लय भवन । मा एवरणान्तः॥ मंख्या ददादिः ॥१४॥ एकादिकायाः स्पाया ददा स्मादीनि काम पूरणे ण ॥१५॥ पूरणं त.पतिपसिलम: । तत्य दूः । cमिना पारा : (५.३५ ) इतर पर :

·४ समाप्यरत्नमञ्जूषायाम् पदे से ॥१९॥ सन्धिविकारे त्यगिमध्ये ॥ पादे गायत्री दूअक्षरा ॥२०॥ यस्य छन्दसः पादे पडक्षराणि भवन्ति सा गायत्री नाग | उत्तरत्रोदाहरिष्यामः । असंहिताकरणंम. सन्देहार्थम् ॥ दघ (द) वृद्धाः उष्णिगनुष्टुववृहतीपङ्क्तित्रिष्टुभः ॥२१॥ ददवृद्धाः एकैकाधिका इत्यर्थः । येषां छन्दसां गायत्रीपादात् एकैकाक्षराधिकपादाः ।। जगतीशकर्यष्टिधृतयोऽतेश्च ॥२२॥ जगती अतिजगती शक्करी अतिशकरी अष्टिः अत्यष्टिः धृतिः अतिधृतिः इत्येताः संशा भवन्ति । कथमिदं विज्ञायते जगती अतिजगती शक्करी अतिशक्करी अष्टिः अत्यष्टिः धृतिः अतिधृतिः एव(व) क्रमो भवति न पुनः जगतीशकर्यष्टिधृतिअतिजगती(+अति)शवरीअत्यष्टिअतिधृति इति ? उच्यते । धृतिरित्यधिकृत्य 'कुसुमितलतावेल्लिता मालिनये' (७-२) इति वचनात् । कथं तेन एतदुपलभ्यते । यदि पश्चादुक्तः क्रमः स्यात् धृतिः पञ्चदशाक्षरा स्यात् । धृतौ 'मालिनये' इति अष्टादशाक्षरविन्यासलक्ष(+ण) वचनमयुक्तं स्यात् । ततोऽवगम्यते पूर्वोक्त एव क्रम इति ॥ कृतिः ॥२३॥ कृतिरिति अतिधृतिपादात् एकाक्षराधिकपादस्य कृतिनाम भवति ।। प्राविसमभ्युदश्च ॥२४॥ कृतिपादात् एकैकाक्षराधिकपादाः प्रकृतिः आकृतिः विकृतिः संकृतिः अभिकृतिः उस्कृतिः इत्येवं संज्ञाः भवन्ति ।। दि(दी) नो ग्॥२५॥ दि(दी) इति चतन्त्र इत्यर्थः । न इति मात्रा इत्यर्थः । चतसृणां मात्राणां ग इत्येषा संज्ञा भवति ॥ यीपनि ॥२६॥ माया, विवपी, पिपेपु, सस्वस, नइहहि, इत्येवं गुरुभूताभिः पृथग्भूतामिश्च मात्रामिः पञ्चविधा गो भवन्ति ॥ इति रत्नमजूपायां छन्दोविचित्यां भाष्यतः प्रथमोऽध्यायः ।। १-सरस्य विन्यास-A, २ पूर्वोत्र A.

·द्वितीयोऽध्यायः अर्धे ॥१॥ अर्धे इत्यधिकृत्य । इत उत्तरं यादृक्षणममियास्यामः तदधं इति वेदितव्यम् । तत्कायम ! प्राची गोऽधं च । अर्धे इत्युपस्थितं भवति । आ कुतोऽयमधिकारः । आ अध्यायपरिसमासः ॥ आर्या दृगोधं च ।।२।। आयर्या नाम सा जातिभवति यस्या सर्ध दृगः गधं च भवति । कथा ! नवभिरिरशुचिस्राविण्यां विविधदुःखकारिण्याम । नायर्या नार्यो रमते नायर्या रमते त्वनाथलाम ।। युगु ॥३॥ तस्या आर्यायाः पूर्वार्धापरार्धयोः उकार(:) मध्यगुरुषिकायमगण एच भवति न विमाः || दूण ॥४॥ पष्टो गणः उकारः मध्यगुरत्रिकः एव भवति नान्यः ।। गच्छति पुरः शरीरं भापति पश्चादसंस्तुतं तः । चीनांशुक मित्र पोतोः प्रतिवाद नीयमानस्य । नि चेद् दाण पदादिः ॥५॥ रटो गणो यदि (+न)परहि भवति तदा द्वितीयो नः पदादिः भारति : समारे सारव पर पारि विपुलममिति मृनिवरित यामामे पर पाय ! पायोगिकोऽयमदारण योरः ।। रणदण ।।६।। नि जे(च)दित्यनुवर्तते, पदादिरिति च । दया) Pr: : पदादिति । Cण दग निबेदारः .. पराः 'दुण नेव दूरति पचनार ।। सेवि विनिरमले। पार्षे दर !!! करमेना: नेद दर ८'! ५. REE ·सभाष्यरत्नमञ्जूपायाम् दिगयुक्पादा पथ्या ॥६॥ दि(दी)ति त्रयः गिति गणाः । यस्याः आर्यायाः अयुक्पादः त्रिगणो भवति सा पथ्या नाम ॥९॥ विपुलान्या ॥१०॥ यस्या आर्याया अयुक्पादः त्रिगणो न भवति, भवति सा विपुला नाम || विपुलागमधौतमतीनागरि पूर्वतर्मवश्यानाम् । न विधेयतां समुपयान्ति अबला इन्द्रियस्थाश्वाः ॥ चपला गर्धात् ते नौ ॥११॥ यस्या आर्याया आदितोऽधंगणात् परतः 'लालिती, नरोचे, न, लालितो, इत्येतत् लक्षणं भव भवति चपला नाम । रोगा बहुपनाराः सदा तुदन्ति चपलायते मूर्तिः । मरणं च भावि नित्यं किमत्र ग्यं जगति शिष्टम् ।। मुखे तत्पूर्वा ॥१२॥ पूर्वाध इत्यर्थः । यदि पूर्वार्ध एतल्लक्षणं भवति, भवति मुखचपला नाम । तद्यथा- . प्रस्वेदविन्दुचित्रं विमुक्तबन्धनसुभालिवृतकेशम् । शंसति मुखं तरुण्याः वृत्तामपि कन्दुकक्रीडाम् ।। ॥ जघने च ॥१३॥ जघन इत्यपराध इत्यर्थः । यद्यपि अपरार्धे एव एतल्लक्षणं भवति जघनचपला नाम || कर्णनिहित(तः) प्रियङ्गुः क्रिमिरागैः पदि च पिण्डितो वर्णः । वेणीकृताश्च केशा विभान्ति बालातपे नार्यः । पूर्णश्चेद् दूण गीतिः ॥१४॥ पराधे 'नेव ( दू)' इत्युक्तं सा तथा अभूत्वा यदि चतुर्मात्रा भवन्ति, भवति गीतिनाम देवेन्द्रोऽपि न दुःखत्यागी तियानुष्यनरी पु । का तत्र जन्तुपु कथा सतताहितविविधदुःखमावेषु ।। यदा पूर्णा३(पुस्त)दा 'दूण्' 'नि जे(चे)हाण पदादि' रियेतव्यमुपतिष्ठते । ततः प्रयुः पिपेषु इति वा नहहाद इति वा भवति । यदा नहहि भवति तदा द्वितीयः पदादिभवति ।। ह)चार्यागीतिः ॥१५॥ यद्यष्टमो गणः पूर्णा भवति, भवति आयांगीतिनाम ।। जगते जरान मरणान्द्रीता जिनपुङ्गवं श्रयध्वं मनुजाः । तद्गुणविशेषवनगा आर्या गीतिभिरभिष्टुवन्ति यमनिशम् ।। . 1-बन्धनकुमुमालियन AB. २-A Drops these three words;

·द्वितीयोऽध्यायः गलितकं प्रतिपादं दुगध च ॥१६॥ चतुर्यु पादेषु पञ्चगणा गणाधं च भवति, भवति गालतकं नाम !! न स्मरति किं त्वदोस्तिशरमासुरतानाम् । अर्व पु बोग(मोके लरिशरमा नुस्खानान् । अथवान्तकस्य सृष्ट्या निशातदन्तस्य । प्राप्ता बोधय शानिमा तदन्तस्य ।। इत उत्तरं आ अ घ्यायपरिउगातेः अर्धममानि भवन्ति । पूर्वार्धे पराई 'दुल्लादिगमकान ।। उपचित्रक पि(पी यो लुपे ॥१७॥ यद्यधैं विवपी विवपी विष लालिती, लाटि विषेषु विष्णु नरोंचे इत्येतल्लक्षणं मत, भवत्यु. चित्रकं नाम || उपचित्रकमक्षयसनैः वामानविद्रुमरनवरेश्च । कुलम-शु दरिद्रतया प्लुतं देन्यमुपैति दिवेव शादः ॥ द्रुतयध्या लुपे हुपे ॥१८॥ यदि लुरे हुपे (+1) लि. भवति, भात द्रुतम या नाम ।। भोगपती मुदती इतमध्या मालिपतिविधि जम एत तोवनमा गनुप्पाः । गिगत दमदातम् ।। वेगवती नुपे लुरं ॥१६॥ यदि नप टु इति लक्षणं भवति, भपति देगपतो नाम वटिभिः परितच विमति जन! म । सितपानताताया देगपत नाम । भद्रपिराइ यि(यी रिकी ॥२८॥ पदि यि(शी)रे कि(पी) तरूण माल, मा. पेरन विभूपितमा मानिन:: मृत्वादि समाति पागल कर के.तुमती नुरेलुमे ।। यदि नतिमा समा - । पदि को परे कि पा .

·.- . सभाष्यरत्नमजूपायाम् हरिणीप्लुता वृसा(सौं) हसा(सौ) ॥२३॥ यदि सा(सौ) हसा(सी) इति लक्षणं भवति, भवति हरिणीष्टुता नाम । कृतकर्मविपाकवशान्नृणां निपतति क्वचिदेव सुखं कियत् । कमलालययोषिदपि क्वचित् न च चिरं रमते हरिणीप्लुता ।। मालभारिणी वृते पृते ॥२४॥ यदि घृते पृते इति लक्षणं भवति, भवति मालभारिणी नाम । घनमासगृहे तडित्प्रदीपे पवनैर्गन्धवहैः कृतानुयात्रम् । विनिमीलितसूर्यचन्द्रनेत्रं श्वसितीवाम्बरमम्बुभारखिन्नम् ।। अपरवक्त्रं विपौ हुपौ ॥२५॥ यदि विपो हुषौ इति लक्षणं भवति, भवति अमरवक्त्रं नाम । स्वशिशुमपरवक्त्रदर्शनं विगतदयोतिविलालराक्षसः । कथमिव पिशिताशिनां नृणां भवति दया मृगमत्स्यपक्षिपु॥ पुष्पिताग्रं हिते हुन्ते ॥२६॥ यदि हित हुन्ते इति लक्षणं भवति, भवति पुष्पिता नाम । भ्रमरपरभृतोपगीतजुष्टं किसलयभूषितचापुष्पिताग्रम् । उपवनमिव दृष्टपुष्टशोभं कुलमुपयाति समृद्धमाशु नाशम् ।। यमवती तुत्नौ रुने ॥२७॥ यदि तुनी रुत्रे इति लक्षणं भवति, भवति यमवती नाम । मानवा अवश्यभाविनाविमौ कथं जरायमावतीव दुःसही समीक्ष्य । द्वेषमोहरागरोपपीडितास्तपो वनं प्रयातुमत्र प्रयातुमत्र तत् सहन्ते ।। शिखा वा(वो) दोप दौप् ॥२८॥ यदि विव त्रयोदशकृत्वः सकृद्विवपि(पी) पुनश्चतुर्दश कृत्लो विव सकृद्विवपि(ग) लक्षणं भाति, भवति शिखा नाम । नरपतिविरहितनरजगदिव सुरपतिविरहितमिव च सुरजगत् । बलपतिविरहितबलमिव च कुलमिव च कुलघरवरपुरुपविरहितम् । रजनिकरविरहितगगनमिव सलिलमहविरहितमिव न च सरः । भवति हि कुलबलविभवविरहितकरण विरहितनिरवधिकमिव जननम् ।। इति रतमञ्जूपिकायां छन्दोविचित्यां भाष्यतो द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ १-या A.

·तृतीयोऽध्यायः पादे ॥१॥ पादे इत्यधिकारः । इत उत्तरं यल्लक्षणमभिधास्यामः तत्पादे इति वेदितव्यम् । पा 'तासीप लो। पादे इत्युपस्थितं भवति ।। वैतालीयमन्ते लो॥२॥ पदि चतुर्यु पादेषु अन्ते अयमाने लालि लालिताविति लक्षणं भवति, भवति देताली नाम | आपातलिका ले ॥३॥ पदि ले इति लक्षणं स्यात् , भवति आपातलिका नाम ।। सूक्ष्मालियापनशी सारस बालस्यतयाणी । आपातलिका विधिवा पतिले विशेषाति ।। औपच्छन्दसिकं ते ॥४॥ यदि ते इति लक्षणं त्या7 , भवति औपचायनिक नाम !! पाद: रिटेनालि(लो)कमुस्लिमोति । आतासन समलतागः औपचन्दसिर ५ ।। आर-तालीयापातलिफोः पादातार REARR सीमादल, द. प्रमोऽमित्तिः। दोप: पोरपि इत्यत्रोच्यते-- शंपे( 5 )न्हं दुनः १५१! जीपमासिकातनामयुपगदमिति :-' सव(वि)शिलपकार मन्ति मिलोम्::: :: : दियो ) इति ! तपासना । पुल्योदनः । जोहना दिन १६ ! --- P १३. लि . :--:. २ ·१० दिण( णो ) म् प्राच्यवृत्तिः ॥७॥ यदि तृतीयमात्रापरो युक्यादझोपे गुरुभवति परं च यदि वैतालीयटक्षणं भवति, भवति प्राच्यवृत्तिनाम ।। विपुलाक्षिभुजः स्तनान्तरः सन्निकृष्टदशनान्तरानुतिः । कर्णो वैकर्तनो नरः प्राच्यवृत्तिरवनीश्वरो भवति ।। दणोऽयुज्यो(जो)रुदीच्यवृत्तिः ॥८॥ , मित्यनुवर्तते । यदि अयुक्पादशेपे प्रथममात्रापरो गुरुर्भवति एवं च यदि भवति वैतालीयलक्षणं, भवति उदीच्यवृत्तिर्नाम ॥ विशालजघना महोदराः हरिणाक्षाः कलमन्दभाषिणः । नरा दुरितसन्निभाननाः सदृशास्त्रि(शाः स्त्री) भिरुदीच्यवृत्तिभिः ।। उभयं प्रवृत्तकम् ।।९॥ अयुक्पादशेपे प्रथममात्रापरः युवपादशेपे तृतीयमात्रापरश्च गुरुर्भवति परं वेतालीयलक्षणं भवति, भवति प्रवृत्तकं नाम ।। प्रलम्वहनुशङ्खपिण्डितम् भुग्नवक्त्रकपितुल्यनासिकम् । मुखं विषमदन्तको ननं पापकर्मणि सदा प्रवृत्तकम् ॥ मात्रासमकं दि(दी) गः ॥१०॥ पादे इत्यधिकारोऽनुवर्तते । यदि चत्वारो गो भवन्ति, भवति मात्रासमकं नाम । उत्तरत्रोदाहरिष्यामः। न दणु ॥११॥ तस्य मात्रासमकस्य प्रथमगणः विषेषु न भवति ।। दिणि (णी) ॥१२॥ तस्य मात्रासमकस्य तृतीयगणो विवपी एव भवति । मात्रा सुमुतान्वियुतान् केचित् मात्रासमकान्वियुतान् केचित् । मत्या नन्ति दि पिशिते नीचाः नित्यं यान्ति हि नरकं पापाः ।। उपचित्रा य ॥१३॥ यदि तृतीयगणो माया इति मस्वस् इति वा भवति शेपं च मात्रासमफलक्षणं भवति, भवति उप- चित्रा नाम ॥ १ मुमुताद्वियुतान B. " ·तृतीयोऽध्यायः चित्तानामुपचित्रार्थानां तेषां शास्त्रादीन्युपजीवन । हल्लेशं सततं प्रासोत्य.(प्य ?)बुधो नाशं तान्यपि याति तयापि ।। वानयासिका प्णि ॥१४॥ यदि तृतीयगणः विषेषु इति वा नाहि वा भवति, भवति वानवासिका नाम ।। विश्लोको दाण प्णि ॥१५॥ . यदि द्वितीयगणः विषेषु इति वा नाहि इति भवति, भवति विश्लोको नाम । कुशानमोदितान्धि(न्धी)भूतः क्षीणात्मदि(दी)नविश्लोकानाम् । सक्तस्तु ना यदेषां वाले लोके मतिं न पत्ते धौ ।। चित्रा पुनि च दिण् ।।१६।। यदि द्वितीयगणः विषेषु इति वा नहि इति वा तृतीयगणध विषयी इति (+1) दिल वा नददि इति वा भवति, भवति चित्रा नाम ।। सुशानःटितमोनिदली नानाप्रमाणनवरचित्रा । वाणी जिनवरकथिता गुलामा(भा)पम्परेचरचिर(रि) चित्रा ॥ पादखुलक मिश्रम् ।।१७॥ यानि मानासमकादीनां निर्दियानि निदाद : सोयन्ते स पादनुलपासो भवति ।। पाटयकुममपटासमिति १ पुसाहा! TH पुनरवि किमि म घर :: गोत्यार्या नां नामिति ॥१८॥ ! माताणामित्यर्थः ! नर्मदा दिन : दिविजय तरिति घन : : कुमार ..... विशिरसाई . ARRIED ·१२ सभाष्यरत्नगञ्जूपायाम् चूलिका शिखार्धम् ॥२०॥ शिखा वा( वो) दोब वो दौबित्युक्तम् । एतच्छिखाया अर्धस्य लक्षणं यदि तेनैव एकः श्लोको भवति, भवति चूलिका नाम ।। वरहयगजरथनरपतिजनगृह-सुतमणिकनकरजतमुखरम् । न च समनुभवति यमपुरुषसमनु-चरविरहितमनु चरति सुचरितम् ।। नृत्यगतिर्दु ॥२१॥ ग इत्यनुवर्तते । यस्या जाते( तेः ) पादशः पञ्च गणा भवन्ति, भवति सा नृत्यगतिर्नाम ।। मत्येषु कदाचित्तिर्यक्षु कदाचित् स्वर्गेपु कदाविच्चभ्रेपु कदाचित् । कृत्वा किल जननं श्रुत्वा बहुरूपं नृत्यगति जीवो वर्तयति च नित्यम् ।। मेवान्त्यः तस्यापि ॥२२॥ नृत्यगतिजातेरन्त्यो गणो मेव गुरुरेव भवति । तथा चैवोदाहृतम् ।। दिण्च ॥२३॥ तृतीयगणोपि मेव भवति ।। छेदः ॥२४॥ तस्मिन् तृतीयगणे छेदो भवति ।। मटचरणं दि ॥२५॥ अत्रापि ग इत्येव । यस्या जातेः पादयः त्रयो गणा भवन्ति, भवति नटचरणं नाम । उत्तरत्र पक्ष्यमाणेनापि लक्षणेन युक्तम् ।। नटचरणादपि चला चलतीयं युवतेति । युवतायां मदमार्याः कुरुत न मो(भोः) कुरुत तपः ।। मेवान्त्यः ॥२६॥ तस्या नटचरणजाते: अन्त्यो गणो मेव भवति ।। दाण्च ॥२७॥ द्वितीयगणोपि मेव भवति || छेदः ॥२८॥ तस्या नटचरणजातेः पादशः द्वितीयगणे छेदो भवति ।। इति रत्नमसपायां छन्दोविचित्यां भाष्यतः तृतीयोऽध्यायः ॥ - ·नर । चतुर्थोऽध्यायः उद्गतं पुनु, निपी सिरि ( री ) पुपुम् ।।१।। यदि प्रथमे पादे पुनु; द्वितीये निपी; तृतीये सिरि (री) चतुर्थ पुपुन, इति न्यानो मान; भवा उद्तं नाम || उद्गतं कुलमुपेत्य विपुलमति सत्यसंयुतः । कश्चिदसुखमतुलं लभते कृतकर्मयाकविकृतेः ततो हितः ।। आ६-८ पाद इत्यनुवर्तते वा न वा । किं जातः (तम)। चदि वर्तते पुनित मिरि (ग) युपमा इति एतत्वादस्य एव लक्षणम् । चतुर्गुणः श्लोकः स्यात् । अप्यनिवृत्त दिग् तिमि इति अनि सा । भवति, अनुवर्तते इति । ननु च उक्तं पादस्वैव लक्षणं भवति चतुर्गुणः चतुर्गुणः लोप: स्वान पनि । दि. तिमिति तृतीयपादस्य विन्यासक्रमाभिधानात्सर्वस्य, इति विज्ञायते । पादमरणं प्रत्येक परिमाको पार पुनु, पादे निपी, पादेसिरि (0) पादे पुपुमिति । अयया यस्य आचार्यस्य शी लत निर क्षराभ्याम् एकस्य पादस्य विन्यासलक्षणं नवीति इति 'उपचित्र विवी तु इति (.::. अक्षरे एककरय पादस्य विन्यास लक्षणमिति गायम् ।। दिण तिमि(मी) सौरभकम् ।।२।। यदि तृतीयपादे तिमि(मी) इति न्यायो मति गोरा पाय उसका मानिस : परिमण्टलाक्षिवदन नाटिलतनुदीनासिकः । परिपतं च यदि सौरभ नगर भित्र हिपि (पी ) ललिना । ३१ यदि तृतीयपादे ही तपासो ललितानि गुरिमान बामगरण जलपी सनातन (विका उपस्थितप्रनुपितं क्वोप, प्रे. विनि (न) हि ही यदि प्रथा पाक, लिये .. माति, भकारी उपरिभाषित नाम: नन । रसिक ::::::. १ मान शिविर : ५. सार - . -- .... -- -ar m ·सभाष्यरत्नमजूषायाम् दृष्ट्वेन्दु प्रथमप्रवर्धमानमुदितम् । पुनरेनमहरहः क्षयं व्रजन्तम् । कुलबलधनानक न च किल वरमतयः । कुरुत मदमिह कुरुत चात्महितानि ।। शुद्धविराडार्पमं यीनी ॥६॥ यदि तृतीयपादो(दे)योनाविति न्यासो भवति अन्यत्रोपस्थितप्रचुपितवद्भवति शुद्धविराडाईभं नाम ।। रोगश्वापदहिंस्रमृत्युसन्ततसेव्यां प्रविगाह्य किल भवाटवीं भ्रमन्ति । ये शुद्धविराजमार्यभं प्रवचनमुनयरुचिरं न विदन्ति ।। दापावारा ददादिदि (दी)नि ॥७॥ आये पादे सकृत् नि, द्वितीये द्विनि, तृतीये त्रिनि, चतुर्थ चतुनि कृत्वा । निइति नहाहि इत्यर्थः, एवं भवति, भवति दामावारा नाम ।। नि च्छेदः ॥८॥ तथा दामावारायाः उक्सासु मात्रासु पादशश्चतुर्मात्रावसाने छेदो भवति ।। नेन्ते ॥९॥ तस्या एव दामाधारायाः चतुर्यु पादान्तेपु नेन नरीचे इति न्यासो भवति । कयम्-- बहुविधनयवादा मुनिपतिवदनजठररामा । प्रणयति शिवपदमभिनुतनरदेवा सलिलसुविलसदवलजलनिधिसमधीरा ।। -- पादपरिवृत्तेर्नामाक्षरपरिवृत्तिः ॥१०॥ येन प्रकारेण चत्वारोऽपि पादाः परिवृत्ता भवन्ति तेनैव प्रकारेण तान्यपि चत्वारि नामाक्षराणि परि- वृत्तानि संज्ञा भवन्ति । यथा-दामावारा । दामारावा । दावामारा । दावारामा । दागमावा। दारावामा । मादावाग। मादारावा |मावादारा। मावारादा। मारावादा | मारादावा । वामादारा| वामारादा । वादामारा। वादारामा। बारादामा । वारामादा। रामादावा । रादामावा । रामावादा। रादावामा । रावामादा । रावादामा । एवं चतुर्विशति वृत्तानि भवन्ति । स परिवृत्तपादः उदाहरणश्लोको भवति । तस्श्लोकपादान्तरक्षरैरपि वृत्तनामानि लश्याणि ॥ अनुष्टुप् ॥११॥ अनुष्टुप् इत्यधिकारः आ अध्यायपरिसमाप्तः ।। वक्त्रम् ॥१२॥ मनुष्टुमि छन्दसि वक्त्रसंज्ञा मवति । तस्य लक्षणमुत्तरत्रैव वक्ष्यते ।।

·चतुर्थोऽध्यायः नादौ सि ॥१३॥ तस्य वक्त्रस्य आदी पादाः सत्वम् दद्दष्टि इति द्वी त्रिको न भवतः ।। दि(दी)ण ए ॥१४॥ तस्यैव यात्रस्य पादशः चतुर्थाक्षरापरतः नरीचे रत्येवाय पिको भवति । मिदमत्स्यशशाझा मणिमाक्षर मेघदुन्दुभिनिषि मदी कामयते वक्त्रम् || पथ्या युजोः प (प) ॥१५॥ पदि चतुर्धाक्षरावरतः युक्पादयोः विषेषु भवति, भवति पश्या नाम ।। अनुपद्ध, कटी पन्या चकवाक निजिता । अविशीला नृणां पश्या मलागावा ।। विपरीताऽयुजोः ।।१६॥ यदि तथैव अयुनोः पिच भवति, भवति विपरीत ना ! उमिलोहिरोका कामदिरा पा । बाहत्यस्तिस्योपरा पथ्यादि विपरीना ।' चपला ॥१७॥ यदि अगुजो हि भाति, भी करा : दिशानि, ६.मा बालपना विपुला पुलोद (द) न !! पनि पुको मो:: भागमा विपुल • ༨ ༩ པ་ མས་ ་ ::་：་ मक ·- १६ सभाप्यरत्नमञ्जूपायाम् सति मकरशा मध्ये ॥२०॥ विशेषविशिष्टत्वात् दृनिति निवृत्तम् । दिण् (ण) इति प्रकृतमेवानुवर्तते । यदि चतुर्थाक्षरात्परतः सस्वस, शाबाश, लालितो, हहहि इति एते त्रिका भवन्ति विपुलाशब्दात् पुकारं व्युदस्य मकरशामध्ये भूत्वा यथाक्रमं संज्ञा भवन्ति । यदि सस्वस् भवति, विपु (म) ला नाम स्यात् ।। बहुसत्यं चारमुखं चतुरलं घातमुखम् । विषमो दुःकालहितं कृषणात्म्यं हृस्वमुखम् ॥ यदि शाशाश भवति, स्यात् विकला नाम । स्निग्धच्छविं पद्मप्रभा ह्यन्विच्छदा दैत्यारिणा । किं चाद्य मे देवैः सह सेव्यैर्वृतः सेनापतिः ।। यदि लालितो भवति, स्यात् विरला नाम । भग्नतुण्ड केकराक्षं नासावत्रं यत्करालम् । प्रस्लि(लि )टोप्टं( ठं) पीनगण्डं क्रूरं नायंस (स्त) न्मुखं स्यात् ॥ यदि हाहि भवति , भवति विशाला नाम || स्फारितास्यं यदि मुखं शूकतीक्ष्णाप्रदशनम् । श्येनतुल्ये च नयने वाहिनी वारिचपला ।। इति रत्नमञ्जूषायां छन्दोविचित्यां भाष्यतः चतुर्थोऽध्यायः ।।

·पञ्चमोऽध्यायः समान ला ॥२॥ पाद इति अनुवर्तते । गायत्र्यादिषु उत्कृतिपर्यवसाने इन्दः पादः आपादरियमात व लालि इति न्यायो भवति, भवति समानं नाम ॥ पाणिपादमस्तकाननाक्षियुनिटसार्वदन्तकानासिकादि । तन्नृणां समानमेव येषु यस्तु शारित तत् स्वपूर्वपुण्यगक एव ।। एतत् जगत्यां छन्दसि । तथा अन्वेष्यपि उन्दानु । प्रमाणंरः ॥२॥ यदि नरी इति न्यायो भवति, प्रमाणं नाम खात् ॥ मतियुतिप्रभावसत्यवान्यः पलायाकुलोनावान्ताः । तर(प:)प्रमाणलक्षिता शिती गणां ततः तरः कारणामा नगः ।। वितानमन्यत् ॥३॥ एताभ्यां रामगनप्रमाणामामुशरण का समय यस्मिन् छन्दसि भवति का वितानं नाम । लामा (ब) नमाना नि ( . . नामानि ) भजते ।। जासंपपिनियन ! नादयनिय ही दश ३ दिशा () पालथी॥ म .

·१८ सभाष्यरत्नमञ्जूषायाम् विमुकुलितायाः कुसुमलतायाः । क्षणगतशोभा भवति वरश्रीः ।। सूचिमुखी 'पाः (पा) ॥७॥ यदि पा इति न्यामो भवति, सूचिमुखी नाम स्यात् ।। जगति प्राधान्यं भवति प्रागेव । किमुत श्रेयोऽन्यत् तपसा (सो) हे माः ॥ शिखण्डिनी चा ॥८॥ यदि चा इति न्यासो भवति, भवति शिखण्डिनी नाम ॥ सुरेन्द्रः पूज्येभ्यः नरेन्द्ररय॑भ्यः । मुनीन्द्ररीत्य भ्यः नमः सर्वज्ञेभ्यः ।। उष्णिक् ॥९॥ कुमारललिता पि(पी)म् ॥१०॥ यदि पि(षी)म् इति न्यासो मवति, भवति कुमारललिता नाम ।। अलं खलु स रामः कुमारललितेन । इतीव पलितान्नून् जरा प्रतियुनक्ति ॥ वज्रकं शि (शी)म् ॥११॥ यदि शि(शी )मिति न्यासो भवति, भवति वज्रकं नाम ।। वज्रं तृणमपि स्यात् काले समुपयाते । वजं तृणमपि स्यात् काले समुपयाते ॥ अनुष्टुभ् ॥१२॥ माणवकक्रीडितकं मिमि(मीमी) ॥१३॥ यदि मिमि(मीमी)ति न्यामो भवति, स्यान्माणवकक्रीडितकं नाम । सर्वजगरख्यातयशाः स्यान्मनुजो शानयुतः । तत्परतो नैव हितं माणवकक्रीडितकम् ॥ चित्रपदं मि(मी)ने ॥१४॥ यदि मि(मी)ने इति न्यासो भवति, भवति चित्रपदं नाम । अप्रियमप्यवनीन्द्राः सुप्रियवत्प्रवदन्ति । को हि नरो भुवि विन्द्यात् चित्रपदं नृपवृत्तम् ।

·पञ्चमोऽध्यायः बृहती ॥१५॥ भुजगशिशुमृता विना ।।१६।। यदि विना इति न्यासो भवति, भवति भुजगशिश्मता नाम ।। जगति सह जरारोगः वि(चि )रमतिग्मते यो ना। स्वपिति किल स निर्मातिः भुजगशिगुनृतागारे । वरणाचती दा(ली)नी ॥१७॥ यदि ता(लो)नाविति न्यासो भवति, मवति तस्मक्ती नाम ॥ या तरङ्गयुद्दोगमा तां मनुष्यको मुदुमान् । प्राप्य मोदते नराधमो नोत्तमो जिनेन्द्रशायिन् ॥ पशिः ॥१८।। शुद्धविराट मपी ॥१६॥ यदि मपाविति लक्षणं भवति, भपति एसविराट नाम ।। भूत्वा शुद्धविराट् नरेतः पर एतेनैव नते()न दक्षिका माम!! पणयो मदा ॥२८॥ यदि मा इति न्यायो भवति, गति पोनाम । मात्र मानव E का निजला: उपसिना गुनी ॥ दिएनादिति सोम मा : : F है इति ..

·२० सभाष्यरत्नमञ्जूषायाम् यत्ता माहे दिच्छेदः ॥२३॥ : यदि माहे इति न्यासो भवति भवति चतुर्थाश्चरैच्छेदः च, मत्ता नाम ।। नारीणां ना नलिनमुखीनां मत्ताक्षीणां मधुरवचोभिः । बद्धो बद्धो भ्रमवशगो यः बद्धो वद्धः स च यमपाशैः ।। त्रिष्टुभ् ॥२४॥ इन्द्रवजा शरे ॥२५॥ यदि शरे इति न्यासो भवति, भवति इन्द्रवज्रा नाम ॥ प्रक्षीणपूर्वार्जितपुण्यराशिं न त्रायते वज्रघरोऽपि मर्त्यम् । अक्षीणपूर्वार्जितपुण्यराशिः नैवेन्द्रवज्राभिहतोऽपि नश्येत् ॥ उपेन्द्रवज्रा परे ॥२६॥ यदि परे इति न्यासो भवति, भवति उपेन्द्रवज्रा नाम ।। उपेन्द्रवज्रायुधपाण्डवेपु स्थितेष्वपि ख्यातपराक्रमेषु । पुराभिमन्युं 'युधि चेनयेना जयद्रथो रक्षति कं कमन्यः ।। इन्द्रमाला द्वयम् ॥२७॥ यदीन्द्रवज्रा-उपेन्द्रवजे सहकस्मिन् श्लोके भवतः, भवति इन्द्रमाला नाम । अग्लानमाला(ल्या ?) सुरसुन्दरीभिः वृत्तेन्द्रमाला व्यवते दिवश्चेत् । कालेन नार्या इव मुक्तमाला मां वयं किं जलबुद्रुदामः ॥ दोधकं लुपे ॥२८॥ यदि लुपे इति न्यासो भवति, भवति दोधकं नाम ।। कालविधाविव नाटक्वृत्तं दर्शयितुं भुवि सर्वजनेभ्यः । अम्बरङ्गमसौ गिरिकूटात् सूर्यनटः प्रविशन्निव भाति ॥ रथोद्वता तिलौ ॥२६॥ यदि तित्राविति न्यासो भवति, भवति रथोद्धता नाम || सर्वभावविधितत्वदर्शिनः सर्वसत्त्वदिततत्त्वदेशिनः । अहतोऽहमवराशिनाशिनः संस्तुये त्रिभुवनप्रकाशिनः ॥ १ यदि B.

·पञ्चमोऽध्यायः स्वागता तिले ॥३०॥ यदि तिले इति न्यानो भवति, भवति स्वागता नाम । धर्मतीर्थकर मुख्य नमस्ते नाय नमववीज नमस्ते । बुद्ध स्वजनवृत्त नमस्ते हेमनामजिनमान नमरते ।। श्येनी तुलौ ॥३१॥ यदि तुलौ इति न्यामो भवति, भवति एवेनी नाग ।। श्येनगृध्रवारमादिभोजनं नापितयोगितादिनाउन । सन्ततं शरीरमानानं भूषणेन होलापमानः ।। सुभद्रिका विपी ॥३२॥ यदि विपाविवि न्यायो भवति, भवति मुमनिता नार । र भवति तिमि । पुनरपि च मुभद्रिया) :: सारिणी रिती ॥३३॥ यदि रितामिति चासो भवति, मरिन । २१६ मा सो:::::: पन्ना शिक्षा पनि विराम .

·२२
सभाष्यरत्नमञ्जूपायाम्
वातोमिमाला माव्ये ॥३६।।
यदि मान्ये इति न्यासो भवति, भवति वातोमिमाला नाम | दि अनुवर्तनात् चतुर्थाचरैदछेदश्च भवति ।
या ह्रस्वा वै विकटा काकजची संक्षिप्तभूः परुषस्थूलकेशी ।
नाशोपेता व्यपदेशधिता वा सा.वै कन्या धृतवातोर्मिमाला ||
भ्रमरविलसिता यहि (ही) ॥३७||
:
यदि यहि(ही) इति न्यासो भवति, भवति भ्रमरविलसिता नाम । चतुर्थेऽक्षरे छेदः ।।
कन्यावन्यां समसितदशना पीनश्रोणी मृदुकरचरणा ।
कुर्यात् प्रीतिं पतिभवनरक्षा चित्रेव
लग भ्रमरविलसिता ॥
इति रत्नमञ्जूषायां छन्दोविचित्यां भाष्यतः पञ्चमोऽध्यायः ॥

·पष्ठोऽध्यायः जगती ॥१॥ जगत्यधिकारः । किमयोऽयमधिकारः ? 'भुजङ्गप्रयातं च : (ति) पश्यते । तत्र नापते विपन्नत इति । जगत्यधिकारात् चत्वार इति गम्यते, तदर्थोऽयमधिकारः । भुजङ्गप्रयातं चः ।।२।। यदि जगत्यां छन्दस्यारादपरिसमातेः नरीचे इति न्यासो मयति, भवति मुनापार नाम ।। न पाने प्रदित्सन्नपारे प्रदित्य (न) न देवं प्रदिपनदेव प्रदिए । नकाले प्रदियकाने दिनान (न) नदाता नः स्थानदानास !! तोटकं पः ॥३॥ यदि विवपी इति न्यायो भवति, भवति तोटयः गाम ॥ स्वदतो(वयो )भिरदारगुणदिपुर नि पुगुको जगर । सततं परधर्मकयां अपः मनपुर पालीवतः !! + वंशस्था पपी ॥४॥ यदि पपाविति पासोमवति, मरिमा काम !! सानिमा शानिर: नि::::::: उसोरदार पार -- रन्द्रका पी पदिसपानिति रोम, मनि. ke :::. :::: . RE: ::::: HTTE : ..- ·२४ सभाष्यरत्नमञ्जूषायाम् लोकात्य(पोस्त्रोत्तमभोगसंयुतात(न्) यो हिंसयात्मानमवापयेन्नरः । स पाययित्वातिसुदुःसहं विषं स्ववंशमालापगतिं समापयेत् ॥ समवृत्तेषु विषमासमवृत्तभूताया वंशमालाया वचनं लघुसंप्रतिपत्त्यर्थम् । अयुक्पादप्रथमवादद्वितीय- पादतृतीयपादपूर्वार्धत्रिपदीमध्यमद्विपदीभ्यो वंशस्थ-हन्द्रवंशाभ्यां चतुर्दशविधा वंशमाला तथा इन्द्रमाला च अधसमदयं वर्तते । हि-आख्यानिके इति शब्दसंशे (१)। प्रमिताक्षरा पुपि(पी) ॥७॥ यदि पुपिपी) इति न्यासो भवति, भवति प्रमिताक्षरा नाम ॥ अलकावकीर्णहरिचित्ररसं जनिताक्षिरागमधरामरसम् । सखि भाति किञ्चिदुपयुक्तरसं तव वीक्षणेन मुखमभ्यधिकम् ।। वनयालिनी हुसे ॥८॥ यदि हुसे इति न्यासो भवति, भवति वनमालिनी नाम || अशितपनं च चाञ्जनसुवर्ण जलमहगर्भकेसरनिभं वा । मलयजलसस्यसदृशं वा वरवनमालिनीव हरति श्रीः ।। द्रुतविलम्बिता हसौ ॥६॥ यदि हसाविति न्यासो भवति, भवति द्रुतविलम्बिता नाम ।। कनकभूषणसंग्रहणोचितः (तो) यदि मणिस्त्रपुणि प्रतिबध्यते । न च विरोति न चापि विराजते भवति योजयितुर्वचनीयता ॥ वैश्वदेवी झाचे दुः॥१०॥ यदि काचे इति न्यासो भवति दु इति पञ्चमे अक्षरे छेदश्च भवति, वैश्वदेवी नाम भवति ।। ज्ञानं जन्तूनां नोपरोधप्रवृत्तं क्षयं पापानां यत्नवाना च रोधम् । बन्धो मोक्षश्चेत् ज्ञायते येन चात्मा सर्वशत्वं च प्राप्यते तत् प्रधानम् ।। जलोद्धतगतिः पिपि(पीपी) दू ॥११॥ यदि पिपि(पीपी) इति न्यामो भवति पष्ठे अक्षरे छेदश्च भवति, भवति जलोद्धतगतिनांग ॥ अपाक्नकटीनखः कृशपदः वृहत्वतनुको गभीरविनयः । निपीडितहनुहुण्डनयनो न नन्दति नरो जलोद्धसगतिः ॥ १ चासनवर्ण B.12 Both imss reod मालिनि इव ! ३ अक्षरे A. Dropped by B. I ·पोऽध्यायः घ(पु)टा हिके (दृ)ण ।।१२।। यदि हिके इति न्यासो भवति भाटभे अक्षरे उदश्च भवति, भवनि ध(प)का नाम ।। उपगत लिलानां नीलमीः समापरताना काठावः । मदनमविलासैधालनानां जनयति चतुरत्वं पुरमाः ।। अतिजगती ।।१३।। प्रहर्पिणो किंतही ( किन्ते दि)।१४।। यदि किन्ते इति न्याछो भवति तृतीय अपरेसन भवति, भवति प्रापिनी नाम ।। मानुष्यं च जलबदमागं मत्व विभवेदनापरीकम । तत्सारं घरगुपलर निधर्म प्राई भय न सलमानः ।। सचिरा नौयि(वी)नी दि(दी) ॥१५॥ पदिनी वि(वी)नाविति न्यायो भवति गरे पय मापी, माता !! पतिस्तमिदागपूजितः दी मात ! सलामवान सामजिनीनगदमा नमन ! पसमयमा ६६ गदिमा निघालो मारी :::: मयूर नाम ॥ Pr'. मा जनवरी १ महिला मोनिकी :: ::::: .:::.. r ने " ·सभाष्यरत्नमञ्जूषायाम् अपराजिता हिमुनौ ६ ॥२०॥ यदि हिमुनाविति न्यासो भवति, सप्तमे अक्षरे छेदश्च भवति, (+ भवति ) अपराजिता नाम || कमलदलनखा महानयनान्तर खगपतिनयना गजानुशनासिका । उरसि पृथुधना महोरकटीकृता भवति तनुरियं रणेवपराजिता ॥ राजरमणीयं पि (पी)त्वे ॥२१॥ यदि पि (पी) त्वे इति न्यामो भवति सप्तमे अक्षरे छेदश्च दृ इति अनुवर्तनात्, भवति राज- रमणीयं नाम || सुलक्षणविशिष्टः समाप्त बहुविद्यः सदा गुरुपु भीरुः सदा रिपुपु शूरः । अनङ्ग इव नित्यं जिनोत्सवकराङ्गः राज रमणीयः परैरहरजय्यः ।। प्रहरणकलिका विरिनि(नी) ॥२२॥ यदि विरिनि(नी) इति न्यासो भवति । इत्यनुवर्तनात् सप्तमे अक्षरे छेदश्च भवति, भवति प्रहरण- कलिका नाम ।। अहिनकुलमुखं पृथुसमशिरस जलदसरसिजं सितपुरुदशनम् । वरवृषभगति त्वरितमनुवशात् अनुसरति चमः प्रहरणकलिका ।। अतिशयरी ।।२३।। चन्द्र वा विविवि(वी) ॥२४॥ यदि विविवि(वी) इति न्यासो भवति, भवति चन्द्रवा नाम ।। वरवृषभगतिव(र)रुणसमसुनखः यदि च भवति मृगपतिसदृशमुखः । सकिल भवति समुचितवहुयशाः दिवि भुवि च नरपतिरमरसमः ।। माला दू ॥२५॥ सैव चन्द्रवरमा यदि पठे अक्षरे छेदो भवति, भवति माला नाम ।। कमलशिरसमनिमिपसदृशमुखं निशितदशनमकुटिलचरणतलम् । अकुलजमपि पतिमिह यदि लभते सुसुखममयमनुभवति वसुमती ।। मणिगणनिकरा ट (६) ॥२६॥ पुनरपि सैव चन्द्रवर्मा अष्टमेऽक्षरे छेदो मवति (+चेत् ) भवति मणिगणनिकरा नाम !! गुस्वरमविषममुचितकटिनं सुघटितभुजतनुपुरुषगजवरम् । यदि मवति जगति पुलिनसममुरः श्रयति किमु तमिह मणिगणनिकरः ॥ .

·पष्टोऽध्यायः मालिनो विरये ॥२७॥ यदि विरये इति न्याछो भवति दृइत्यनुवर्तमान भटमेरे दश्च भवति, भवति मानिनो ना, मम यानुरभिन्न मार्गरेणु नरेन्द्राः मुफटपटविहां मृत्यभूवा वहन्ति । न च मम परितोपः येन (पत्र)मां वत्सराजः प्रणपति गुणशाली सरजानामः ॥ अप्टिः ॥२८॥ ललना तिहिनि(नी) ||२६|| यदि तिदिनी इति न्याो भवति, भवति ललना नाम || अप्रप्यमभिरतिपलकुलपनकर नन्दमिन्दुवदनगमल वगरपदने ज्ञापयोपरपसमिमपरसागति मारितिति तय पररक्षित लरने। पहिता पि (पी) हिम (मा) द ॥३॥ यदि पि (पी) दिमति पाखो मपति दूरति पाटे ५२ मत, ... ! रसपारपान तामतिवाली पतिमिलि : हम धना धनारमा टमा: : पभगजविलमिना मालिनि (दी) THE पदिदिनि (1) इति हो : ' । विकसित नाम ॥ Prer. भRE- लोमानी : .:: .

·- . सभाप्यरत्नमञ्जूपायाम फुल्लैः पुष्पैः कोमललता रक्तप्रवाला शोभायुक्ता पट्पदवृता स्यान्माधवीमाधवे । नृणां लक्ष्मीश्चात्मविभवैर्धाजेत पुण्ये सति या योजन्यामेव विकृति सा चापि तस्यात्यये ।। अत्यष्टिः ॥३३॥ पृथ्वी पिपि(पीपी)रौ॥३४॥ यदि विषि(पीपी) राविति न्यासो भवति, भवति पृथ्वी नाम ।। सिराविततगस्थिकाष्टमयमांसमृल्लेपनं शरीरगृहमत्र पित्तकफमूत्रविभाजनम् । अनेकगदतस्करप्रचुरगोचरं नवरं समेत्य मतिमान् प्रमाद्यति यदेकमेभ्यो जनः ।। हरिणी विकसी दू ॥३५॥ यदि बिकसाविति न्यासो भवति । इति पठेऽवरे छेदश्च मवति, भवति परिणी नाम || पलितवलिभिः कीर्ण तूर्ण जरैत्यजरा सती स्त्रवति गलितादम्भःकुम्भादिवायुरपीदृशम् । मसुखमल रोगानीकोद्भवं च सुद(दु.)सहं कथमिह भवे कटे मिष्टा वयं तु रमामहे ।। शिखरिणी रासिशि(शी)॥३६॥ यदि रासिथि(यो) इति न्यासो भवति पाठेऽक्षरे छेदश्व दू इत्यनुवर्तनात् भवति, भवति शिखरणी नाम।। असावस्तं यातो ददाशतकरः संहृतकरः उदेत्येप श्रीमान् विस्तकिरणः शीतकिरणः। पति प्रामादस्थः सयुवतिजनो माद्यति जनः गजानन्नायुष्यं ह्युदितपतिती हा सपदि तौ ॥ मन्दाक्रान्ता कृतहये दि (दी) दू ॥३७॥ यदि ताये इति न्यायो भवति चतुर्थ पष्ठेऽश्चरे छेदश्च भवति, भवति मन्दाक्रान्ता नाम ।। मद्योगत्तान् पथि निपतितान् कुक्कुरकोष्ट(ट)लष्ट ध्यान् भ्रष्टाच्छादान् वमधु (थु) वशगान् मक्षिकाचुम्बितास्यान् । १ हासपदिती B., हासपटिती A., ? Both mss. read ag in the Sutra as well as the Bhasya, but a must be dropped.

·पष्टोऽध्यायः मन्दाक्रान्तस्खलितचरणान् गच्छतोऽन्यथ वीय पानागारं प्रविशति नरस्तं क्यं किं वदामः ॥ चंगपत्रपतितं लुसुहि (ही) द (ल) ॥३८॥ यदि लुमुदि (ही) प्रति ग्यायो भवति इ (बल) निकट दश मनि, म. तं नाग ।। व्याधिष्टितामादिजारमण योत्र सर्व प्रमोदत स्तवनमः ! पर्वतबाट गोल्प मधुने तत नियन सहि सापत्रपतितं मलयालम : इति स्नगापिकायांकन ·सप्तमोऽध्यायः धृतिः ॥१॥ धृतिरित्यधिकारः। किमर्थोऽयमधिकारः ? छन्दोलक्षणार्थम् । कुसुमितलता वेल्लिता.मालिनये दुद् ॥२॥ यदि मालिनये इति न्यासो भवति पञ्चमेऽक्षरे षष्ठेऽक्षरे छेदश्च भवति, भवति कुसुमितलता- वेलिता नाम । राज्यं चकाई नव च निधयो देवयोग्याश्च भोगाः सैपा संपूर्णा रथचरधृतधीरपि प्राप्तनाचा । वातेनोप्ताता कुसुमितलता वेल्लिता मालतीव प्रायो नान्येषां श्वसनपवनाघातमात्रासहानाम् ।। वाचालकाञ्ची कौसेतौ दे ॥३॥ यदि कौसेताविति न्यासो भवति दे इति एकादशाक्षरे छेदश्च भवति, भवति वाचालकाञ्ची नाम । नींवीशैथिल्यलीला प्रविलसद्वाचालकाचीगुणाः अन्तर्वक्त्राङ गुलीभूतहसना नेत्रान्तकान्तेक्षणा। या नार्यस्ता कार्या नच गति कागोयगेत्येव ते शिष्टा याचक्षते शास्त्रमतयो वां वञ्चनां काञ्चनम् ।। अतिधृतिः ॥४॥ शार्दूलविक्रीडितं मनो(नौ)चे तौ दै ॥५॥ यदि मनी (+३)ताविति न्यासो भवति दै इति द्वादशाक्षरे छेदश्च भवति, भवति शार्दूल- विक्रो(+डि)तं नाम ॥ पर्जन्यः पिशितं प्रवप्रति न तत् प्रोद्भिद्यते भूतले वृक्षा मांसफला भवन्ति न, न तत्पस्यन्दते पर्वतात् । सत्वानां विकृतिः न चापि पिशितं प्रादुर्भवत्यन्यथा हत्या प्राणिन एव तत् , भवति हि प्राजैः सदा वर्जितम् ।। वायुवेगा मरुपिनौ ॥६॥ यदि मरुपिनी इति न्यामो भवति दे इत्यनुवर्तनात् द्वादशाक्षरे छेदश्च भवति, (भवति) वायुवेगा नाम || ·মৃণমাতে: ' मान्धातेल्ययातियातिनहुमा गिरय इव स्थिताः नानादिगतवायुवेगानामतृणराजिवन तां तां प्राप्य दशां निषेनुरचिरात् कृतमुक्तायाः तस्मात्पूर्वकृतं पु:ति निधनं जन तोवनम् ॥३॥ माधवीलता सोलिनि(मी)नी ह ||७|| यदि कोलिमि(मी)नाविति न्यासो भवति । इ एमने सो मार, वीरता नाम ।। वेश्या दृश्या प्रमत्तान भरममानिव माधवीलता बच्चा(दया)गालोपन रिणगणानिय या दो। आम्नास्या(दाया)या संत यदि मिना लग) निपार विधिया कानग"। कृतिः ।।८।। दीपिकाशिया मिचिकाही विद ।।३।। यदि सिचिहानति का भी नि'. :'. एा नाम ॥ पतिजनानाम नी : पारन मा गुर्मतसमानार: : :.; मा::::::: सपना पमियामिनी ... ! दलिप) सिवान) tih :::: 'मि पति: . . ! ! ! ! .

·३२ संभाष्यरसमजूपायाम वाद्धि (ई)क्येहं करिष्ये तप इतिविमतेस्ततिं सांतं नु आपत्याहत्यकालो नयति सममुभीयात याभाभिकोऽपि ।। ह इति वर्तमाने पुनः द ग्रहणं ज्ञापकं छन्दसः उत्तरं न गच्छति उभयच्छेदाधिकार, इति ।। कथा द्रि(हद्रि)गतिः मौनङ्गसौ ॥१३॥ यदि मोनहनुमाविति न्यासो भवति दृ ह इत्यनुवर्तनात् सप्तमे सप्तमेऽअरे छेदश्च भवति, भवति . कथागतिनाम ।। मूको वचःप्रवृत्तिं मनमचरणोऽवलोकनमन्धकः श्रोत्रन्द्रियेण हीनः श्रवणमभिहितः प्रकीर्णकथारसैः । पक्षी प्रलूनपक्षः खगमनमुदधौ गति स शिलाप्लवः कर्तु यथा न शक्तो न मुकृतरहितः तथा सुखमाप्नुयात् !! ललितविक्रम(यः)स्तितितौह(द्ल) ॥१४॥ यदि स्तितिताविति न्यासो भवति हद्लू)इति दशमेऽक्षरे छेदश्च भवति, भवति ललितविक्रमो नाम । एलक्यानकृत्रिमगजैगतैर्ललितवे (वि)क्रमः शैशवः मत्तगजेन्द्रवाजिचरणैरमा(गा)चरणविक्रमो यौवनः । एप जरानिपीडितजवः तवाद्य चलचित्रमा स्थाविरः । एहि वनं पुरेति चयकृन्न ते पुरुपविक्रमो ह्यन्तकः ।। आकृतिः ।।१५।। भद्रकवृत्तं मिपिपिपि(भीपीपीपी) दल ॥१६॥ यदि भिषिपिपि(मीपीपीपी)इति न्यासो भवति दल इति दशमेऽक्षरे. छेदश्च भवति, भवति भद्रक नाम । पादकरोदराघरकृतोदयीनि च पराजयः किमु पुनः काकिणिकान्त एव भवता वृकोदरवरे पतन (न्)स्वातये । यस्य पराजयेन सततं जयोपि च विनाशये (+)रिति वै तन्मनुजाधिदेव पयि यः कथं स लभते गुभद्र कमपि ।। दीपाचिः किरिताता(कीरितिलौद) ||१७|| यदि कि(को)रितिला(लो)इति न्यानो भवति दै. इति द्वादशाक्षरे छेदश्च भवति, भवति दीपाचिः नाम || यशानेकभवाजितोसुकृतपसादजनितः मुदुर्लभः दीपास्ति टि (डि) दिन्द्रबापजलदलवत्सलिलबुद्बुदोपमः । आशुध्वंसितया तमेत्य नृमवं चिरं न च विलम्बितु क्षम- मध्यावाधमुखापर्गमवने वरां कुठं च जैनभाश्रय ।।

·सप्तमोऽध्यायः विकृतिः ।।१८।। वृन्दारकरि ति ती ती ।।१६।। यदि रिति तो ताविति न्यासो भवति, भवति गृन्दारक नाम ।। बगद जलागण्डमदगन्धास्तिरदस्तगचितः मृगेन्द्रनखवलदारणकलशवोमुत्री व्यापारमः। जग मुदितनाट वन्यीमानारलेपो परामः पुनः म भक्षयति दर्दुगन मृगगनरवधिनमायः भगा। अश्वललितं वि पि पि पि ( वी पी पी पी) दे ॥२०॥ यदि वि पि पिपि ( वी पी पी पी ) इति न्यामो भरी ६ वा. भवत्यनललितं नाम ।। अनितर प्रतिष्टितपदामप्रसार विपुतलाय नियनः प्रामानु। दिवसागंदाजासानो निरिमन गुरूवर्गीय पुरमा? :::: पन्द्रशीला काशि हिविः (नीट) ॥२३॥ यदि निरि (भी) For () :: : '. नाम ॥ - :: १. -- 14 मंहतिः !!::::! दिदा .

·सभाप्यरत्नमञ्जूषायाम् यैषा कुष्ठविकारपामकिटिपक्लिन्नस्रवत् वितरक्तकलेवरा यैपा जीर्णकुलीरवत्प्रशिथिला मुक्तौष्ठसन्ध्यस्थिजालसिरातता । यैषा गधनिकण्ठकूजितशिरा सर्वान्त्रमेदम्हिापिशितान्तरा ताभिः प्राशवदा न यान्त्यपगति भूक्षेपणाभिहता नरबुद्धयः ।। अभिकृतिः ।।२५।। क्रौञ्चपदं लेले विविवि(वी)द्ल (द्लू) ॥२६॥ यदि लेलेविविवि(वी) इति न्यासो भवति दल (द्ल) इति दशमेऽक्षरे छेदश्च भवति, भवति क्रौञ्चपदं नाम ॥ यजिनगीतं स्पष्टपदार्थ गणधर विरचितमृदुविशदपदं तत्वविभागव्यक्तिगभीरं सुनिपुणबहुविधनयशतवहनम् । स्वार्थविशेषध्यानपुराणं क्षपयति मलमपि जनयति पटुतां तद्भुवनैकभ्योतिरुदारं श्रुतमपरमयतु मम मतितिमिरम् ॥ हन्स(हंस)पदा यीयी विविवि(वी) ॥२७॥ यदि वियि(यीयी)विविवि(वी)इति न्यासो भवति दल(द) इत्यनुवर्तनात् दशमेऽक्षरे छेदश्च भवति, भवति हंसपदा नाम । वीरं विमलं देवं विदशासुरनरवरपतिगणधरमहितं रागाद्ययुतं रोगैवियुतं विजननमरणममरणममलम् । हेमाभत, कामारिजितं दिवि भुवि च विततसुविमलयशसं नस्वा जिन मत्यां लभते शिवपदमपगतभवभयमुक तत् ।। उत्कृतिः ॥२८॥ अपवाह किविविविवा दो ।।२९।। यदि किविविविवा इति न्यासो भवति दो इति त्रयोदशाक्षरे छेदश्च भवति, भवति अपवाहं नाम || वाक्यं मे शृणु वरवनु निगदितमिह तव हितमतिसुलभं शश्वत् कामेषु प्रचलितमतिकृशशरमपि सुखकरमपि बहुकारुण्यम् । दासं त्वं त्यजसि रिपुमिव सकलविमलशशिनिभमुखसुशीलं ते सख्यं मे यदि गणयसि न तु मम हितमिह खलु सखि तव मोक्तव्यम् ।। आपीलं सिवियविवि(वी)दो ॥३०॥ यदि सिवियविवि(बी)इति न्यासो भवति दो इति त्रयोदशाक्षरे छेदश्च भवति, भवति आपीलं नाम ।। मानवपतिरस्वलनयसत्त्वो भूत्वा भुवमनुभवति च सकलां भासुरसुरवरपरिषदुपेतो नाकालयगणपतिरपि भवति । मोक्षनमनुपममपगतशोकापीलं सुखमविचलमपि लभते पार्मिक इति तव धृतिमतिचेष्टा धर्म कुरु दुघ जिनबुधकथिते ॥ ।

·सामोऽध्यायः ३५ भुजङ्गविजृम्भिनं काशिहि मुनी (दोई ॥३१॥ यदि काशिदिमुना यति न्यासो भवति (द)दे १२:४मे एकादोरे दश्च भवति, भी मान विजृम्भितं नाम ।। नागेनागे नागेनागे स्थलममति विगलितगदे प्रति मंगे शेपेशेदे दोगदोष सितजलद पानिनः सदा दिन ! तस्तस्यै तस्तस्यै विवमसि विरजण परिणायविन्दुनिमामले हेत हेती देताहेत काय किमत भवति भयो जनमोल। तन्न अ(या)धिका मध्यमतिच्छन्दः ॥३२॥ यदि गुजाविम्मितमेव मध्य(प्ये)लभरम) भवति, मी यो : एवं प्रोनुः गोजस्यानं गणियान व रजतपटलाcिifi(रिका, कोटाभूमिः गमवाणां गमगायाममानिन । मिन रावत्या लीलापत्या रट तिर विwिare, रफारम देव तो हितमय पर सपनो " !! चण्डवृष्टिप्रयानं हिनः ।।३३।। सादित व परतापको मला पुनमाविमा म नदति मशिदी नमामालिया। रहमदशनमः प्रकार: : नभाना : नामा r::: .प.स. १६:: तापमान सिमित मा म 4 n - ना - * .

·-- . अष्टमोऽध्यायः अत्र गायत्र्यादिपूकृतिपर्यवसानेपु तनुमध्यादिभुजङ्गविजृम्भितपर्यवसानानि वृत्तानि उपदिष्टानि । किन्तु एषु छन्दःसु तान्येव वृत्तानि अन्यान्यपि तन्तीति । अत्रोच्यते । अन्यान्यपि सन्ति तान्येतानि सन्तीति शपनार्थमयमुपायो विधारते ॥ - मधं ॥१॥ न रूपे ||२|| निवे॥३॥ मि कृतिः ॥४॥ यस्य कस्यचिच्छन्दसः समवृत्तानां जिज्ञासायां तच्छन्दसः पादाक्षराणि न्यस्य अर्ध. त्यक्त्वा मधेति गुरुं न्यस्य, यत्रादौ राशिरधैं न ददाति तत् रूपं त्यक्त्वा नरूपे इति लघु न्यस्य एवं पुनः पुनः । अन्त्यरूपम् ।।५।। तेषां न्यस्तानां गुरुलघूनामन्त्ये अधस्तादेकं रूपं न्यस्य प्रतिलोमम् , अन्त्ये यदि लघुस्तत्र लघुनि (+नि) द्वे इति द्विगुणं कृत्वा यदि गुरुस्तत्र गुरौ मि कृतिरिति तावत्कृत्वः तच्छन्दसः समवृत्तान्येतावन्ति इति निर्दिशेत् । अत्राह । कथमेतदवगम्यते १ पादाक्षराणि एव क्रियते गृहीत्वा न सर्वाक्षराणि क्रियन्ते इत्यत्रोच्यते । पादे गायत्री दू अक्षरा इति प्रतिपादाक्षरपरिमाणमुक्तं पुनस्तानि चतुर्गुणितानि छन्दोक्षराणीति लक्षणतोऽवगम्यते । तत्र लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव इति पादाक्षरेष्वेव प्रसिद्धिः। मधे नरूपे निद्वे मिऋतिरित्येतानि चत्वारि सूत्राणि युगपद् व्याख्यातानि || तत्समम् ॥६॥ तान्येतानि अनेन क्रमेणाधिगतानि तस्मिन् तस्मिन् छन्दसि प्रवृत्तानि भवन्ति ।। द्विः परस्य ॥७॥ यस्य कस्य छन्दसः समवृत्तानि द्विगुणितानि तस्मात्सरस्य छन्दसः समवृत्तानि भवन्ति । तत्कथम् ? जगत्यां समवृत्तानि चत्वारि सहस्राणि घणवत्युत्तराणि तानि द्विगुणितानि अष्टसहस्र णि शतद्वानक्त्युत्तराणि अतिजगत्याः समवृत्तानि भवन्ति । हकृत्यूनं पूर्वेपाम् ॥८॥ दृ इति पारिभाषिकसंश अष्टानां कृतिरिति लौकिकी । तावत्कृत्वः कृताः चतुःषष्टिरित्यर्थः । यस्थ फस्य छन्दसः समवृत्तानि चतुःषष्ट्या वियुतानि तस्मात्पूर्वेषां सर्वपां गायत्र्यादीनां समवृत्तानि । कथम् ? जगत्या समवृत्तानि चत्वारि सहस्त्राणि पणवत्युत्तराणि तेभ्यः चतुःषष्टि व्युदस्य शेषं चत्वारि सहस्राणि द्वात्रिंशदुतराणि गायच्यादीनां समवृत्तानि त्रिष्टुप्पर्यवसानानां भवन्ति । समकृतिरर्धसमं च ॥६॥ समानि तानि तापकृत्यः कृतानि समासमपिण्डो भवति । ततः समासमानि व्युदस्य शेपाणि विप- माणि भवन्ति । संख्यासमाप्त्यनन्तरं प्रस्तार उच्यते । अनन्तरं नष्टमुच्यते । विज्ञातगुरुलघुकस्य वृत्तस्य संख्या- - ·अष्टमोऽध्यायः मात्रेण गुरुलघुविधालनिर्णयो नः । आ । गायवादीनां गमलान मानिननन प्रमेण प्रत्यक्षतः उबलम्बेरन छ चापि मनोऽस्ति ? अस्ति इत्युच्यते । मित्रों का काम लघुविन्यायानि मार्य अत्यान्यनेन नामेण । मिनत्यधीधः ॥१०॥ मितिमा रेखामालिख्य नितिशास्त्री चामोरः मातोय या प्रथमाक्षरविन्यासः। हिद्विरितः ॥११॥ द्वितीयाक्षरस्थाने यो मापी) इला: बागी भाज्या आछन्दमः पादाक्षरपरिगणनेष ARE नाम : C प्रत्यक्षतो यन्ते । अथ नामाद । नई ॥१२॥ कम्य ॥१३॥ हमे पूरे समाधानमः । तावनयाणि परमपर्म त्या न इति ८८ ::: संघरय मिति परय पुनः पुनः पाद: पग गर ! मास : परताये (1) गदा ; :::: ... नि ! | मि माना ! समय :::: पदाम :- दा । ३ ·३८ सभाष्यरत्नमञ्जूषायाम् द्वाद्विद्विः ॥१८॥ पूर्वक न्यस्य तत्प्रतिराशयो द्विः कार्याः । एवं प्रतिराशयो द्विगुणिताः कार्याः राशयस्तावन्तो यावन्ति पादाक्षराणि । तत् कथम् । पूर्वमेकं न्यस्य तत् प्रतिराश्यादिकृता द्वे द्विः कृत्वा ततः अष्टौ घोडशद्वात्रिंशत् इति । गायत्रीपादाक्षराणि षडिति षड् राशयः कार्याः । इदानीं ग्रहणोपायो विधास्यते । कथम् ? सैकं यत्र यावत्तत्र तावतिथे नः ||१९|| ते एकादिका गशयः पूर्व स्थापिता अक्षरस्थापनीयाः । यस्मिन् यस्मिन्स्थाने स्थिता एको वा द्वौ वा त्रयो वा चत्वारि वा पञ्च वा षडपि वा एकरूपसंहितायां संख्या भवन्ति । तावतिथे वृत्ते तल्लघवो भवन्ति । तत्कथम् ? आद्यक्षरस्थाने एक प्रक्षिप्य ततो द्वीति वृत्ते आद्यक्षरं लविति निर्दिशेत् । तथा तथा प्रथम. द्वितीयराशि त्रीणि सैकानि चत्वारि ततश्चतुर्थप्रथम द्वितीयाक्षरे लघू एवमाप्रस्तारावनानान्नेयमिह संख्यादीनां चिन्तनाचे षडपि राशयः सहिता एकरूपयुतश्चतुःपष्टिर्भवन्ति ।। ततश्च षष्ठं वृत्तं सर्वलम्विति सिद्धम् । तेन सर्वल. अवसानात् वृत्तानां चतुःषष्टिरिति वृत्तसंख्योपलब्धा लघ्वक्षरसायान् षडपि राशीनाश्रित्य प्रक्षेपभूतेनैकवृत्तरूपेण प्रथमलघु प्रस्तारयेत् ।। पुनः प्रथमाक्षरे स्थानि एकस्मिन्प्रक्षेपभूतं प्रक्षिप्य संजाते द्वे ततो द्वितीये प्रथमं लघु पस्तारयेत् । पुनः द्वितीयाक्षरस्थाने ये यक्षरराशावेक प्रक्षिप्य त्रीणि ततस्तृतीये लघु प्रस्तारयेत् । पुनः प्रथम. द्वितीयराशिद्वये रूपं प्रक्षिप्य चत्वारि ततश्चतुर्थं प्रथम द्वितीयं लघु प्रस्तारयेत् । एवं पञ्चमाद्यानि. यथा भवन्ति तथा प्रस्तारयेत् । इदानी लघुगुरु लघुगुरु इत्येवं न्यासवृत्तं कथमिति प्रपृष्टे एतदृत्तं प्रथमचतुर्थपञ्चमराशयः सहिताः सहकरूपाः षड्विंशतिरिति निर्दिशेत् । एतदुद्दिष्टम् । अथेदानी पड्विंशतिः कीदृग् इति पृष्टे प्रथमचतुर्थ- पञ्चमराशयः सहिताः सहैकरूपाः षड्विंशतिर्जातेति प्रथमं च । श्रीमदनन्तनाथाय नमः। लगमियां सुधीः कुर्यात्तत्र येऽङ्काः स्थिताः क्रमात् । तत्तदङ्कप्रसंरख्यातान् कोष्ठांस्तेषां पुरो लिखेत् ॥१॥ सर्वगुर्वन्तसविधकोठे तत्रैकमालिखेत् । तमेव द्विगुणीकृत्य तस्याधो द्वयङ्कमालिखेत् ॥२॥ द्वय च द्विगुणीकृत्य चतुरङ्गमथालिखेत् । तत्रैकमपनीयोर्ध्वपक्ती व्यङ्कमुपक्षिपेत् ॥३॥ व्यकं च द्विगुणीकृत्य पडकं तदधः क्षिपेत् । तत्रैकमपनीयोज़ पङ्क्तो पञ्च लिखेत्ततः ॥४॥ चतुरङ्कद्विगुणनात् अष्टौ च तदधः क्षिपेत् । सप्ताप्यूज़पङ्क्ती निवेशयेत् ॥५॥ एवं द्विगुणितान् पञ्चादिकानन्तानधः क्षिपेत् । तानवैकोन कानूट्रपङ्क्तौ कुर्मनमुं विधिम् ॥६॥ लगक्रियाकसंदोहसंख्या संपूर्णतो विधिम् । कुर्वीत तावदश्च कोष्ठाः सर्ने स्युरक्षिताः ॥७॥ तत्रैकापनयात् ·अटमोऽध्यायः मयेत् । এরা मेरनामायमत्रन्छन्दोवं एकलवादिनाना उत्पनिम्माननियः ॥८॥ एकदवादिन गमियाममन्याने को शान्त प्वेकादीन, द्विगुणानयो विरचवेशकोमेडोनान ! इत्यन्तावधि मेहरेप माहितः स्यामानायः छन्दस्येलगादिशगजननरपानं शिकर एक प्यादिलगभियातगणनामानप्रमाणात मेमाघरवदिरच्य मटिको कृतं पर तदादिमं हिगुणवंग्स्य पाय पान एकोनेन तदोपरि प्रतिनिटे मेजिना 10 खारमेरप्रस्तारो रा- सकामे गगोपनामाभिमासान्दोमा TEREरीनार avi निमोड: . एम.मादक in one एतत्स्योत.पण प्रादि: ।। सर्गः समायान्तीत्यर्थः ॥ . areanewweinamrum- ·प्रस्तारा:- चतुर्थ छन्दः अधमेतः . १ १ ६ ४ १ २ ३ ९ १ | ३ ३ १ ६ ७ | १० ११ १३ १ १ १५ १ १ ६ १ पञ्चमं छन्दः मेरुप्रस्तारः १ १ १ २ ३ ९ ४ ६ १० १९ । २१ २१ २५ १० ८ | १२ | १४ १५ २० २२ २३ २६ २७ २९ १६ । २४ ३० ३१ or ३२ ·NOTES. (NOTE:- Ju thic crapbins) repormas 301471.1.1.4:,!. trip ADIYAYA l. a - 5 Sutra:: 1-10: Thice explain ile Savoni osh! :....:: employeri toy our author 10 represent tic llit, 11.1 groups of 3 letters cach, first employatin; margin: :: :: Viitas luy lingalan. Our titis Ulci; 1!!! one consisting of consonants .01 1101010 Preis ::.?, last vowed and the last con: 0:2011 in Christies! stand for the metrical group in 2:10 ! :"11:: Iry the world of sluicli die Suiiit at pirit. 17119.7 a group of three long lita: 11!.. Similarly, Ilie 2011 contenant in ac! It!!!!!; the Ist consonant in cacing the si:: 1:1, .. froniji of mil und 100 let!!!: hurlijs ?!!?*: of the Suerol whici (nl: Tiili 1:1 group of illo long lettres :ti?:; ; Sitra 10:10 11 ralloli11111:11.!). will their cuivalene. Daily + 7 ! - + + NCP id . ܀ ܪ I 1.

·- ( 42 ) S. 11:-Even a short letter (7) is treated as a long one () when it is followed by a conjunct consonant (470). According to the commentator, the word of shows that the ruſe is optional, so that sometimes, the short letter does not become long even when followed by a conjunct consonant. It also suggests that a long letter is ordinarily equal to two short oncs. S. 12:- At the end of a linc, a short letter is considered as cqual to a long onc metrically. Arуій S. 13:-This however, is not applicable to short lellers standing at the end of odd lines of the and such other metres. The illustration No. I given for Sūtra No 11 (clever) serves also for this rule, says the commentator; for, the short letter of occurring at the end of the 3rd line of the stanza which is in the Aryā metre is not to be considered as long. S. 14:-The letters , 31, fe, si etc. respectively represent the numbers 1, 2, 3, 4 etc. This is an important innovation introduced by our author. Earlier and later writers employ popular terms signifying a definite number such as samudra standing for 4, rayana standing for 2 and so on, S. 15-16:-Sometimes the letter 7 is added to this ietter, AI, E etc. (thus ant gros, feu etc.) as a mere ornamiental appendage; lyut this is not always done. S. 18-19-These two Sūtras refer to the Yati, which ought to be agreeable to the car. It always occurs at the end of a line, but sometimes even in its middle. I am unable to understand fully these two Sūtras with their Bhāşya. It is quite likely that what is slown as the Bhāṣva by my manuscripís is a part of the Sūtras themselves, here. For a further exposition of the rules about Yati, sec l'alāyudha, on Pingala's Cliandas, 6.1 (N. S. P. 3rd edition, Pp. 100-103). S. 20-24:-These 4 Şutras cnumcrate the broad divisions of the l'arņa l'rttas, beginning with Gāyatrī having 6 letters in each of its four lines and ending with Ulkrti having 26 letters in cach of its four lines. It deserves to be 110led that our author does not define the earlier classes of nietres, i.e, those that contain from 1 to 5 letters in each of tlieir four lines. In this he follows Pingala and Jayadera. Even Bliarata enumerates these five classes only ·( 43 ) } under the Prákra metres i11 cli. 36 (1,1 r metres in ch. 16) 11caning uicrcly that that ille were 16: Sanskrit poetry as a rule. Isäkrla iletricians, to ir on thic Varmar l'rttas seem to have first iniiniiicei iri:!1: them. Th1115 liralinka, anel probably al... Suami)...... five classes among the larna |!1135. They Kedūra and Heracania, by wlinse inic llicir ici!11! have already come in ingle. S. 25:--This Sūtra mentions i special 0: Mitrā Gaml of four Mittar The Vic (9173 scanning the Mātri llins lilie ille ry!: ':11, Mitri Gal, namely: the C::1:100:31::. .:::. follows l'ingatl. As a matter of incl. Ci riit?: prosody incluins 11:11:16:1014ra here ??? Mitrii Gan in elinin ilin Sik! :. the next Sunr, compare l' ::. .1.-13. ; A 1 . S. 20:-Tlic Control g'is'?. :'( is. mittit Ginis in vip ol 1:1 ,' employees in ilumi. They ::8::- :11361 It 1,111. Tbilitie Ik :111 G:11:1*, ;??!!! the line iite ne : 4 > NDIY!!!. 3 .!! .: 5 :.:.::. .:: 1: 4 ·( 44 ) restrictions about the introduction or avoidance of short and long letters for representing a particular Mātrā or Mātrās. Out of the three groups the Āryā group consists of metres of two lines while the Vaitālī ya group consists of metres of four lines, out of which the 1st resembles the 3rd and the 2nd resembles the 4th. They are the Mātrā Vrtas of the Ardhasania type. The third group i, e., the Mātrāsamaka group, on the other hand, contains metres each of which consists of 4 lines of the same type and length. Our author has separated the last two groups (of metres of four lines each) froin the first group and treated them in the third Adhyâya, On the other hand, he has picked out the gioup of the Ardhasama Varna Villas beginning with Upacitraka from its proper place in the midst of the Varna Vittas—In Pingala, they are treated after the Vişama and before the Sania Vrtas of four lines each—and tacked it on to the Āryā group in Adliyāya second. Evidently he has done this because in both these groups, the full half of a stanza, whether it consists of one line or of two, has to be defined, wereas, in all other metres, including even the Vaitāliya group, only one fourth of a stanza is stanza is required to be defined, together with a few peculiarities of the odd or the eren lines in the case of the Ardhasama Nātrā litlas, other things being common to all the four lines. Thus in the 2nd chapter of our book, the Adhikárasītra is ardhe, while that in chapters 3 to. 7. it is pride. S. 2-3:--Iu cach half of the Aryā, there are seven (7) Caturmatra Ganas ( 11 ) and one half more; amorg these seven, only those which occupy even places (i.e.,) 2nd, 4111 and 6th can be of 3 (ISI) type, but those in odd places must never be so. See for the sanc rules Pingala, 4. 14-15. S. 4-8:-The 6th Caturmātra in the first half is either of the = (ISI) type or of the fa (1,111) type. If it is the latter, a new word must be commenced with the 2nd Mātrā, the earlier wordt belng finished with the 1st. If the 7th Catur mātra (27) be of the Fat (III) type, a iresii word must be commenced with the very first Nātri, the carlier word being completed witli the last Mātrā of the 6th Catus mātsa Gaña, This same rule holds good in the case of the 5th Calurmātra Gana (27) in. the second half of the Aryā

·15 )
(aut). Ji it is of ilic fa (1.111) 1:1,2, a ire';; ** lis ?
mencer with its very first Matri, 111 116 SCF1.01.
thic Oil Gana (m) is not a Carunn, bai Cipzi...!! ja,
sliort letter (pa). For all these riles,
moc 1'ijn: 1:,.. 16.11.
S. 9-10:--That Aryi is callcl. t'ath .?!
1st anil 3rd consist of three C:121:
57'7? Cápiloly"T:...
is not so is calle Vipajä. Tee two S:17diu: :!*
1. 22-23 furnish an intcrc:ting commerT: 1.-4.7567;
the number of lines in tlic Arti ricire.
if a word is fuisliced with theird Cit:::::: inil; ';'
Tryii, the Yati is naturally intravi time 2017
a11tomatically divdul into a fine". 112!!!! : .
Ilie Blves 116 11us diuisieri inio !:54 11:.!. :;.::.
consideren is metie of je
Cat11mitra Guies til at implem: ::
1
19
.

·( 46 ) S. 11–13:-An Āryā is called Capalā when the groups 7 (SIS), (ISS), 7 (I) and Bil (SIS) follow in succession after the 2nd Mātrā of the 1st Caturmātrā (78); or in other words as it is put by Pingala, 4 24, when the 2nd and the 41h Caturmātras in each half are both preceded and followed by a long letter each, and are themselves of the q or 3 type (ISI) i.e., tlie 90 of Pingala. If this characteristic is found in the 1st half, the Aryā is called Mukha Capalā; if in the 2nd, it is called Jaghana Capalā; if in .botlı, it is called Mahā Capalā. See Pingala, .4. 25-26. The last variety is not mentioned by our author expressly, nor by, the commentator. Each of these three kinds of Capalā are possible in Pathyā as well as in the three Vipulās. Thus we have 4x3+4= 16 varicties of Aryā; see Halāyudha on Pingala, 4. 20 (N. S. P. 3rd edition, p. 51). S. 14:- If in the second half of the Aryā, the 6th (60) Gaņa is a full Caturmātra and does not consist of a single short letter, or in other words, if the 2nd half is similar to the 1st, the Aryā is called Giti; cf. Pingala, 4.28. In this Sūtra, the words 99 7 are to be supplied from Sūtra 13. All the rules applicable to the 6th Caturinātra, mentioned above in Sūtras 4 and 5 are also applicable here as the coinmentator reminds us. S. 15:-1f the 8th Gaņa (FT) in the Gīti is a full Caturmātra (and not a half one), the same is called Aryāgīti. In this Sūtra, the words quiala a are to be supplied froin the last Sîtra, so that S. 15 literally means 'If the 6th and also the 8th Gaņas are full Caturmālras the Āryā is called Āryāgiti'. Compare Pingala, 4. 31.' Other metres derived from the Aryā, like Upagiti and Udgīti (compare Pingala 4. 28, 29) are not mentioned by our author nou by his commentator, and strangely enough, the section on Arya is brought to a conclusion with the Galitaka which has 11o connection with the Āryā nor is it a metre of two lines or halves. The only possible connecting link between the Āryā and the Galitaka is that the lines of both are made up of a definite number of the Calurmātra Gaņas. None of the Mālrā Vittas from the Vaitālīya group have their lines thus composed. Rcally speaking, Galitaka is not a Sanskrit metre; at least it is not known as a Sanskrit metre to older Sanskrit mctricians. Even Hemacandra who first mentions it, counts it among the l'rakrit metres; besides, according ·( 47 ) * 1. 10 him Galitaka is rallicr a classnule na l'ie: 1;::(:- particuj:ır type. See llenacandra, Chan oholi 11:25 IV.17 ff. But the l'rakrit mertc which exit; coite. :::.. Galitaka is Lalila of Virallika, Vpliciti: 11:14:7 ( 1929) 11. 60. In any case, it is very dilliculis for which ilic Galitalia is regarde: a: Shii: Lii:1:::1 wly it is dclined at this place. This 21:!.. indic. *** felt the incongruity of this incre coming lis of 'ordhc and so lielas adici lic dcfinition. 1 . 1 --- S 16E-A Galitaliaanza las folir .;::. and a balí Caturmatras of any kini. The il:- :!':: :: mcntillor looks lilic 1 grirtation. llere:utcr. in Sit1:14 17.-18. leta, Tamil Villas for returp! - :,!"? in iii!!! 10 This chapter, Endi sinisiip is soos spoon .;: 1: - Imbots. the fir'! rſ while piro while the 2010 gives tilini of leir."; siclinition: :!Papilicily Gunits inceeriding Jill KT !!*** fiton 11. In sus tie 17:31 w con: 11:n tur the 1 -* ·( 48 ) S, 22:- 346U1: 7, 1, 1, 8; 9, 81; 1; g (aa3111; 7.1997). =SSI, SSI, IS, ISS; ISI, SSI, IS, ISS, See Pingala, 5, 37, Both the mss. drop the illustration of Akhyānikā and the deünition of Viparīta Akhyānikit. The verse sigue etc. is an illustration of the latter, for wliose definition see Pingala, 5. 38. S. 24: Pris: 2, F, #, eit; T, T, 19, Bit (Fam; 791). = II, SII, SII, SIS; III, SII, SII, SIS. Compare Pirgala, 5, 39. S. 25: -WHIRIT : 7, 7, 8, 9; 4, 5, 7, D; (7897117; 19H74). =II, SIT, SIS, ISS; 116, SII, SIS, ISS. See Hemacandra, N.S.P. cdition, 1912, 3. 17. This is 1100 mentioned by Pingala or Kedāra, S. 26: -4a77: a, 7, 8, ait; T, J, 9, 31 (77777; 7577). = II, III, ISI, SIS; III, ISI, ISI, SIS. See Pirgala, 5. 40. S. 27:-ga191 T, , 7, 8; 2, 3, 4, a, 5. (Fatu; 77737TTT). III, III, SIS, ISS; III, SIS, I, SIS, ISS, See Pingala, 5, 41. S. 28:-Haal: 7, 3, 8, 7, ait; T, J, 7, 7, 8 (777777; 5778707). SIS, ISI, SIS, J., SIS; IS, IST, SIS, IS, ISS. This is almost thc same as anal of Pingala, 5. 42; only our gat has one long letter more, at the end of tlie odd lines. S. 29:--fter: 13 a, q; 14 9, 9. q= II; 9 = ISS. Thus 13 a and a make 28 short letters followed by a long one in the odd lines. Similarly 14 a and a makc 30 short letlers followed by a long one, in the even lines. See Pirigala, 5. 43. Pingala mentions also Khañjā which is just the reverse of Sikhā; our author does not niention it. The commentator too is silent about it. ADHYAYA III. This Adhyāya definics. the Sanskrit Mātrā Vytlas belonging to thc Vaitāliya and the Mālrásamaka groups. Every metre of these

·( 49 )
**
groups consists of four it!1;6.30 is :1:5
group, the line :!76 :1ī ir ;..:;
author 1;cins vitiieli S**
tion of a single linie, 08:2710;:;? ::::
lificrc11c 1 : :: :: :: :ic (i <3 , :::
.
S. 2-1:- Tieni Silmagin
prortion oí ail the limonitai:
It is respectivos2. * (-1,91): 1,115,1-4:
The inssi de tot era: is.
vicinition of Ancilit ii.
91105cpsk. See liinaa ..
i

·( 50 ) S. 9:-If both the characteristics mentioned in S. 7, and 8 are simultaneously found in a laitāliya, it is called lravrliaka. Sec Pingala, 4. 39. S. 10-17:These 8 Sūtras define the sis metres belonging in thie Matrisamaka group. For all these see lingala, 4. 42–47. The coder in wlich tliese sis are defined is difierent with different 21lors according to their own convenience. S. 10-12:- There are four (EU) Caturmätra grutips (!= a Caturgroup: sec alore I. 25 ) in cach of the four lines of the Miriamala. Out of these four, the first (4) must not be of llie = (IST) type and the third (1:0) must be of thic (LS) type. The Courlisisjon about the 1st Caturmatra is actually mentioned by. our antlar tlougli it seems to be implied by lingala and others. lan's commentator Halīyudha supplies g g201 35 77 2117.Ft in thic cientio; of Matrisamaka 100 which would nican Hal tlic 3 group IST) lich combines the cren Vätra with its successor into a 16:1 letter' is to be avoidel in illl llic four places of the Mātrī- 4411.c line. The restriction about the 1st group is, however, Cd lr writers on Prakrit metres as well, like Homacandra (3.616) and aluller oi Kavitarpaņa (11. 19.) As regards the restric- :: Out the thiril group, lingala and others simply lay down "1: :: 0:1. Vrri shall always be represented by it short letter, 11.11. Priember that when the 3r«group happens to be Fird vlier than thic mcire is citlicr called Upacitra or 11:( Sirai 1,3-1. Del.is), we mligt conclude with our in titrinalia, it must lic of (ITS) type only.

·. ( 51 ) S. 17:When the four Caturinātra groups are of any kind wliatsoever witliout restriction, we get a Pādākulaka, which word literally means a promiscuous mixture of the lines of Mātrāsamaka and its derivative metres, · See Pingala, 4. 47. eveil S. 18:- The wording of the Sütra is not clear to me with the help of the Bhāşya, Gilyāryā has four lines, each containing 16 Mātrās, all of which are represented by short letters, Jayadera definitely states that his Acaladhyti is tlic Gītyāryā of Pingala. Similarly śikhã and Cūlıkā (S. 19-20) of Pingala and our author are called Anangakrīdā and Atirucirā by Jayadeva and Kedāra. S. 19:—Wlien tlie Gityāryā lias the first two lines containing all long and the last two containing all short letters, it is called Visikhā; this is called (Saumyā) Šiklā by Pingala, 4 51. Our author does not mention the opposite case which according to Pingala is (Jyotiḥ ) Sikhā. Bolli Gītyāryā and Viśikhā are Sama Catışpadīs; whereas the śikhá mentioned above at 2, 28 by our author is an Ardhasama Catuşpadi. To bring out this distinction, our author calls one śiklıā and the other Višikhā. Piigala, however, has kept the sanie name Sikhā for both, at 4. 49-52 and 5. 43-44. S. 20:-Cūlikā is a Dvipadi and that too of the Ardhiasama type. It has been mentioned here probably under the inſluence of Pingala. Besides, the name Visiklā which suggests an improvement over Piiigala, 11111st have reminded him of the Sikhā, with wliich the Cūlikā is connected. The Cālikā Dvipadi is equal 10 a half of the Sikhã mentioned above at 2. 28. Compare Pingala, 4, 52. Had convenience been the consideration for our author, he would have defined it just after śikhā at 2. 28 above. S. 21-24 - The autlior 110W reverts to the Mātrāsama Caruış. padis, and so lie wants us to supply the word : from S, 10 above. Nityagati has five Caturmātras in each of its four lines. Out of these, tlie 3rd and the 5th must consist of two long letters cachi, and the Yati must occur at the end of tlie 3rd Gaña. This delinition of Nrtyagati entirely agrees with that of Hemacandra (cf. N. S. P. ed. of 1912, p. 26 b, lines 2-3). But our author's illustration is rather insatisfaciory as regards the fati in particular. In Hemacandra's illustration the Yati is quite obvious so much so ·( 52 ) that a line actually looks as if it consists of two separate parts of threc and two Ganas. S, 25-28:-Națacarana is al 'nelle of four lines, cach having tlırec Caturmātras of wriclillie last two must always consist of two long letters cach. Horc llic Yati 1101st come after the sccond Gaņa. The definition of Națacarana loo agrees wholly will that of Hemacandra, p. 261, last line. Our author's illustration in this case is very 1111satisfactory. It does not observe the condition of the Yati, nor even of the last two Catur ātras consisting oí all long letters, H-Ienacandra's illustration is quite appropriate, ille Yati clearly dividing the line into livo parts of 2 and 1 Ganas caclı. In effect Națacaraña is only a slioriene forni of Nityagati, one Gaņa being removed from cach of the two parts separated by the Yati in every line. both these metres have a clear assuciation with dancing as their names and composition show, No other writer on metres. so far as I know, has mentioned these two metres. TIemacandra and our author agrec in that the metres are Sanskrit metres. Both mention them at the end of the Mātrīzamaka group. They do 11ot seem to belong to the Soulli, at least 10 Kannada prosody; since Jayakirti does 110t mention them in llie midst of other unusual Sanskrit metres which lie defines at the end of ch. 6 (of. JBLRAS. 1945, p. 12). ADHYAYA IV. This chapter treats of the three groups of the l'işaına lrttas (the metres of dissimilar lines) namely, the Udgată group, the Padacaturürdhva (called Dāmārārā in a very artificial manner by our author) 'group and the Anuştubin Vaktra group. Our author has defined these groups in the descending order of the number of letters occuring in liie first lines of their representatives. Tlius the first line of Udgatā contains 13 letters, that of Dāmārārā contains 8, and that of Anuştubh Vaktra also contain 8 letters. The latter however, is considered as smaller than the former because, while the remaining three lines of the Anuştublı Vaktra contain only 8 letters each, those of thc Dārvávārā contain 12, 16 and 20 letters in succession. It may be noted that these three groups are ·( 53 ) 1 treated in just the opposite order by Pingala, the Vaktra group being the first and the Udgatā group being the last. The Anuştubh Vaktra group of métres is treated as a group of Vişama Vittas even though all the lines in a stanza in these metres contain S letters only and not less nor more; because, the construction of these lines is not uniformi, imple freedom being allowed in the use of shiori and long letters except at certain places. Vaktra is really ille class i a'ne of tie metres of this group; Anuştubh merely signifying that they belong to the Anuştubli class out of the 26 classes of Vrtias beginning with Gayatri and ending with Utkrti. It is in this .Inuştubli class alone that we find some metres which, through they contain the same number of letters in all their lives, įmust nevertheless Le considered as lişama lritas ouring to the dissimilar structure of their lines. This .\nuşiulh lakta is indeed a legacy from the l'edic Anuştubli and appears to have been carefully preserved in Sanskrit prosody through its preponderatirs use in the cpics and in the Smrtis. li has been spared the meilmdizing touch of the Sanskrit prosodists owing to its exhalied position (being used in the epics and Smriis), though it has nºt wholly escaped it. Another legacy from the Vedic metres was the Triştubli Jagati stanzas which are seen in the epics and other post-l'edic literature vi that same period. The lines of those iretres as a rule contain the same mber of letters, but their structure in respect ville use vi seri and long letters is absolutely iree is in iliç case of their l'edic illiceriors. But these hare flually yielded to the persistent labour's voi ille classical prosodist and have almost disappeared from the field. Yereven they have left il trace of their once important position ind ireeda: in the metres known is the l'pajilis. Incecai lie incediu dira: is allowed here is restricted only in the first letter. ihich mir be cither short or long. But it is clear that ai ne ille stick inic metres belonging to the Triştıblı or legaii class were alleredmc the name Upajili as is seen in the remarks likedara. TR. 3. .: and l-lemacandra, 3. 117. See also Havluli? :) Pink?. 6. 17. These iliree group: oi Visina la...? uished. We have already see? :love illeure i Tir: group. The Dāmāvārii group is characterisc by:.. of siori letters, the lasi iwlerie:: : : : : : third er inne Edgallü groupines Comis ·( 54 ) of letters, of course mutually incrjual, which must follows a given order of succession of short and long syllables. S. 1:-za: The Sour lines respectively comain 1 9393 (IIS, ISI, I, ISI); 2 759ait (I, IIT, ISI, SIS); 3 mé (SII, IIS, IS, IIS); 4 4393H (IIS, ISI, IIS, ISI, S). Pingala and otlicrs call this inetre by tlic feminine name Udgatā; of Pingala, 5. 25. S. 2:-: Sf the 3rd line of the Udgata were to contain aşte (SIS, III, S, IIS), it is called Saurabhaka; cf. Pinigala, 5. 26. S. 3:-za: If the 3rd line of the Udgata contains 7593 (i.e. III, III, IIS, IIS) it is called Lalitā. Pirigala and Kedūra call it by the neuter name Lalita; cf. Pingala, 5. 27. S. 4;-[flaggfga: The ſour lines of this metre respectively contain Eqollar (SSS, II, SIS, ISI, ISS) 275718 (II, SII, IIS, IS, ISS) aga (II, III, I, IIS,) and ETA (III, III, III, IS, JIS, S;. See Pingala, 5. 28. Some five letters are missing in the miss. from the first line of the illustration. Similarly; the word galla at the end of the third line is redundant. or S. 5-6:-74917 and gafauzýa: If the 3rd line oi Lipasthitapracupita is doubled in length, it is called Vardhamana and if the same line contains aeft (SS, IIS, I, SIS) instead of its usual letter-groups, it is called Suddhavirãqarşabha. S. 7–10:--Thiesė Sūtras define thie Fadacaturürdliva Dāmāvārī group of metres. As a matter of fact, our author has chosen only one of the metres (namely Apīda, of this group which has four different varities according to Pirigala) and given its 24 varieties obtained by a mutual exchange of places among its four lines. In the Padacatlirūrdliva there is a complete freedoni of. choice of short and long letters in the ines, their number alone being restricted, according to Pirigala and others; but in the other three, namely Apida and Pratyāpīđa of two kinds, there is 110 such freedom and all letters must be short, except the first or the last two which must be long, as the case may be; sec Pingala, 5. 20-23. Our author has chosen only the Apida from these as said above whose lines contain respectively 8, 12, 16 and 20 letters all of which must be short, except the last two which inust be long. Our author lays down an additional condition that at the end of every four ·( 55 ) letters tliere will be a Yati. By a mutual exchange of places among the four lines, 24 different varieties are obtained whose names according to our author will be obtained by putting together the last letters of the four lines in succession (5. 10). Pingala mentions only three varieties of the Padacaturürdhva (see Halāyudha on Pirigala 5.24) according as the 1st line exchanges it splace with the 2nd, the 3rd and the 4th lines, whose names he gives as Mañjari (or Kalikā), Lavali and Amệtadhārā. Kedāra and others however, maintain that these three varieties are to be admitted only in the case of the Apīda but not in that of the others. Jayakirti, Wlio calls the Āpīļa and the two Pratyāpīdas by the names Padaruci, Anupadaruci and Atipadaruci, admits the varieties, namely Kaliki Lavalī and Amộtadhārā in each of the thrce. S. 11–12:-The author 1104 takes 110 thc Vişama Vriias belonging to the Anuştubh class. Thic general name of these metres is Vaktra. See the introductory note on the three groups of the Vişama Vittas, S. 13-14:-The two Caturmātras i.c. a and (SII and III) 1915t 1108 occur at the beginning of the lines of a Vaktra. This incans ultimately that the 2nd the 3rd letters must not be short simultancously. This condition is expressed in other words by Pingala, 5.10, who says ihat the a (ITS) and the 7 (III) Gaņas must be avoided after the first letier in every line. Similarly the group (TSS) must always be used after the 4th leier (7) in all lines of the Vaktra, S. 15-16:-These Sütras tell 115 that if ile ? (ISI) group is used after the 4th leiter in the eren lines of a lakira, it is callco Patyā Vaktra; but it is called l'iparīlapathyi laktri? wh«n this same group is used at the same place in ile old live- S. 17-18:- lakira is called Capali when the ? (III) grillp is substined for the usual (ISS) group aply in the inilir.es 21er the 4th letter. It is called lipuli wlien the 7ih leier is stor! in the cren lines. Erentually; Vipula is die same as 1:11:7-1::12 which has ilica (ISI) group ailer ile 7:1. leier in is: eserlines But the alternative name is introduced the lixi!!!:.:. :ins the lead oi Pingala, in order 10 mention Sain': vies-: lin. Saiiaya thinks that a lakra is calic lipula. ?!!! :':

·( 56 ) 1 substituted for tfe long one which is enployed at tlie 7111 place in all its lines (for, the group g i. c., ISS is laid down after the 4th letter according to 4. 14 above), and not merely in the cren lines as held by our author and Pirigala. Tlie nan.c Vipulā has also to be introduced by our author, for defining what he calls Vimalā, Vikalā, Viralā and Viśālā, but which are respectively described by Pingala and his followers as Bha-vipulā, Ta-vipuli and Na-vipulā. S. 20:– The Vipulā will have the letters H, F, 7 and 1 substituted in place of the middle letter i. e., g of its name, accoriling as the # (SII), e (SSI), 7 (SIS) and 3 (IIT) Gaņas are respectively substituted for the usual B (ISS) in all the lines of Vaktra after the 4tli letter. We must supply ain: from S. 14. The difference between the Capalā and Na-vipulā i. e., Viśālā is that in Capalā, & (III) occu's after the 4th letter only in the odd lines, while in the Na-vipula i. e., Viśālā of our author, it so occurs in all the four linesLike the other Gaņis, even or a (SSS or IIS) may occur after the 4th letter in a line; see Halāyudha on Pingala 5. 19, and Hemacandra, (N. S. P. edi.) p. 22a, line 7ff. There is a slight difference, however, between our Vimala etc. and the Bhavipulā etc., of Pingala and Hemacandra. The Gaņas that are introduced after the 4th letters are to be for all the four lines according to our author; while they, are to he introduced only in the odd lines, in the opinion of Pingala and Hemacandra, the even lines having the q (ISI) or their 79 after the fourth letter, It will thus be seen, that wlien all the different varieties of the Vaktra are taken together, there is complete freedom of employing a short or long letter at any place in the line as there was in the Vedic Anustubh; but there is only one important exception in the case of letters at the 2nd and the 3rd place. It is that two short letters must not be simultaneously used at the 2nd and the 3rd places in a line as said above in S. 13 and at Pingala, 5.10. Pingala 5.11 also lays down that in the case of even lines, a Ragana (SIS) must not be used after the ist letter. This in effect means that if the 2nd letter is long, the 3rd also must be long. This restriction however, is not admitted either by our author or by Hemacandra, or even by Kedāra and Jayadeva.

·( 57 ) ADHYAYA V. S. 1 and 2:--Any metre belonging to any class from Gāyairi to likrti is called Samīna when long and short letters occur in regular succession in its lines, is a group of a long and a sliort leller (IS). On the other hand, any metre from the above mentioned classes i.e., from Gāyatri to tikrti is called I'ramana · when short and long letiers are similarly employed. I is a gio!!! of a short and a long letter (IS). Pingala and his successors apply · the names Samāna and Pramāņa--rather their feminine formsnietres of the Anuştubh class only and not to oiliers. Our alhor stands alone in extending their application to all meures which lclorg to the classes beginning with Gayatri and ending witin Utkrti. Naturally thercſorc, he defines them here at the beginning of tlic treatment of metres belonging to the Gāvolti i and the milici classes; whereas Pirigala and others define them on the first occasion ilien they treat the metres of the Anuştubli class, is where they define the Anuştubli laktra at ile beginning of the lişam: Vrttas. See l'irigala, 5. 6-S. Tlie 2011171 1ctre closed for illustration by our commentator is of the Jagnti class. S. 3:- metre containing any other arrangerent or fari and long leļters in its lines and belonging to one of the chines from Garatri to Vikri is calleci Vitana, Pigala and others re:rict dis naine tvo, to mures of ille nuştubli class, lifrile mur 9, cxiends in to all ille classes, like Saman and I'rarin, als :: matter of fact. Vitādia is a commo111 1120e which is weil ich... to all the follorirg metres delincd in clis: 5-7 ... SEC. Vitavia is cricmily inter:ded in be ? me!!eni simi?: 'in: ;. length by our author an also by ling:la. Den iba. deines it at ille comme!!cement vi his chance" 1"$it. VI..... The illustration of our C101111:01:20.)! ju 1:. 1.Cili : 1.6...I class having a (SIS), E (iii) (sin !!9) 9. is of its lines. S. This is :1:1 chikani Sūre, T..... in S. SS lelang in the Gari Clas S. 5: -D: 1: =SS, 135. Se S. 1:--: .line S5=1, ISS ·( 58 ) define the metre. Kedāra, 3.8 and Hemacandra, 2.39 call it alongzat; while Bharata, 16:34; 32, 80 calls it F#111af. S. 7: -aga: A line has 4, 7 (IJS, SSS). This is wknown to Pingala and Kedāra; Hemacandra, 2-50 calls it get. S. 8:—fgelozat : A line has 7, 8!! (ISS, SSS ). Unkown to Pingala and Kedāra, but defined by Hemacandra, 2.:51. S. 9:-Adhikāra Sūtra. . S. 10: mefaar : A line has a;{, # (ISI, IIS, S); See lingala, 6. 3. :. S. 11:255-A line has 7, 8, 7, (SSI, IIS, S). Unknown to Pingala and Kedāra, but defined as 97479131 by Hemacandra, 2:57 and Bharata, 16-20 and 32, 107. S. 13:~$1099 Filsaf : 'A line has #, , 7, (S, IIS, S, IIS). Compare Pingala, 6. 4. S. 14:1999 : A line has #, , 7, 8 (S, IIS, I, ISS ); sce Pingaļa, 6. 5. S. 16:-yanneal: A line has a, 5, 77, en, (II, III, I, SSS ). Compare Pingala, 6. 7. 3 S. 17:«arkaat : A line las , ait, 7, (SI, SIS, I, SIS) The 11$,: actually read azi, but the scheme contained in the illustration is as given by me, so I have conjectured the reading mat. This too is unknown to Pingala and Kedāra. Hemacandra, 2. 106 defines it . under the name कामिनी. S. 19:-Jauz: A line has 9, B1, q, sit (S, SSI, ISI, SIS). Conspare Pirgala, 6. 9. S. 20:-999: A line has #, 34, , en (S, SSI, III, SSS). Compare Pingala, 6. 10. S. 21:_J9ffa : A line has 7, 3, 7, 8 (SSI, ISI, I, SIS). Compare Pingala, 6. 14. S. 22:~77hat : A line has 7 l, (SI, ISS, SI, ISS ); compare Pingala, 6. 11, ·. ( 59 ) S. 23:—TF: A line lias 7, 37, 7, 9 (S, SSS, III, ISS). Con pare Pinigaia, 6. 13. S. 25:--7951: A line lias 7, 8, 7, 8 (SSI,: SSI, IS, ISS). Compare Pingala, 6. 15. S. 26:-39991: A line has 8, B1, 1, 8 (ISI, SSI, IS, ISS). Compare Pingala, 6. 16. S. 27: —HEI: Anotlier name of the Upajāti: Mandāramarandacampū (Kāvyamālā ed. 1895, p. 8, line 7) calls it sh74|791 ; but every other writer that I know of calls it 39aifa. S. 28:54: A line has a, J, 9, 8, (SI, ISI, ISI, ISS). Compare Pingala, 6, 13. S 29:-aga: A line has 7, s, , 3 (SIS, III, SI, SIS ). Compare Pingala, G. 22. S. 30:-Eimar : A line lias 7, 5, 3,8 (SIS, III, SI, ISS). Compare Pingala, 6. 23. S. 31: -1: A line has 2, 3, 7, at (SIS, ISI, SI, SIS). Compare Pingala, 6. 25. S. 32: -Fl: A line has 7, 8, 9, Bİ (II, III, ISI, SIS). Unknown to Pingala, Hemacandra, 2. 143 calls it EL. S. 33:- ROTT: A line has 1,5, a, b (IS, IIT, SIS, SIS). Une knun to Pingala and Kedūra. Hemacandra's arrut, 2. 153, is slightly difierent at the beginning. It has 477971 (IIS, ISI, ISS, 1S). S. 34:--11: A line lias 2, 5, 7, 8li (II, III, III, SSS). Compare Pingala, 6. 24. S. 35:--Tinti: A line has 7, 777, , 1, (S, SSS, SI, SS, ISS). The Yati is after the 4th letter (). See Pirgala, 6. 19. S. 36:-qafimet: A line luas 7, oii, 7, 9,5 (S, SSS, II, SS, 155). The Yati is the same as n the last metre. Pingala calls his micro aian (6. 20) and mentions another lati after the 7th letter. S. 37:--leraat: A line 1.75 ri, a, e, (SS, SSI, 111, 11S). The Yati is aiier the fih leiter as beiore. Ste liigala. 6. 21.

·( 60 ) ADHYAYA VI. S. 1:--This is ille Adlikāra Sūtra for S. 2-12. S. 2:-2527217 : A line has as many 7 (ISS) groups as would make it a Jagati linc i. e., a line of 12 letters. Sec Pingala, 6. 37. S. 3:-112: A line has similarly the 9 (IIS) groups. See Pirigala, 6. 31. S. 4: -at: A line has 9, 81, 7, at (ISI, SSI, IST, SIS)." See Pingala, 6. 2?. S. 5:- : A line has 1, 7, 9, a (SSI, SSI, ISI, SIS). Sec Pirgala, 6. 29. C. S. 6:-997: This is the name given to a mclre wlose lincs arc made up promiscuously by the mixlure of the last two metres. See abore 591.5, which is similarly made up by a mixture of an and 39=277'. Both flat and Aarat are names formed with the help of the word-c'enents (i. e. 9 and 17) common to the names of metres froni wiue mixture they are made. Oider writers like Pingala .and Heracandra, give another significant name 39776a, a secondary i. a mixed class' to both these metres and also to other metres which are similariy formed by a mixture of lines of metres whose length is tlie salle. See Halāyudhia on Pingala, 6. 17 and Hemacandra, (N. S. P. ed.) 1912, p. 7a, lines 10-20. A mixture of lines different even in Icngth in addition to structure is allowed by Hemacạndra; but the view of Pingala and Kedāra is doubtful. S. 7: -amar: A line has 9, 5, 7, (IIS, ISI, IIS, IIS). Sec l'ingala, 6.39. S. 8:--975imi i line has , 5, 7, (III, ISI, SII, ISS). Sce Pingaa, 6.43, who, along with Kecdāra and Hemacandra, calls it नवनालिनी. S: 9:- aiania: A line lias T, 7, 1, 1 (III, SIT, SII, SIS). See l'ingala, 6.30. S. 10:ai: A line lias , alt, 7, 5 ( SSS, SSS, ISS, ISS ). The Yati occurs after the 5th letter (c). Scc Pingala, 6.41. S. 11:-57271a: A line lzas 9, 8, 9, (ISI, JIS, IST, IIS). Tlic Yaii occurs after the 6th letter (-). Sce Pingala 6.33. .

·(61) S. 12:--21: Å line has. 7, 5, 7, 9 (III, III, SSS, ISS). Tije Yati occurs after the 8th letter (©). Sec Pingaia, 6.32. S. 14:- lov: A line has 7, 5, 7, 9, 5 (SSS, III, I, SIS, ISS). The 'Yati is after the 3rd letter (fa). See Pingala, 7.1. S. 15: -ÊT: A line has 91, sit, 7, 8, 9, eit (I; SIS, II, IIS, I, SIS). Tlic Yali is after the 4th leller (ei). Sec Pirigala 7.2. S. 16:_15896: A line has 17, 211, a, 1, 7, ? (S, SSS, SI, ISS, I. ISS). The Yati is after thic 4th letter; as before. See l'ingala 7.3. S. 18:4-799 Fach: A line has 7, line' has 2, eit, 47, I, O, P, (S, SIS, I, IIS, ISS, ISS). See Pingala, 7, 8-10. Our author does not nicitivni the other names of this metre, namely, fun and sugar given in it respectively by Kaśyapa and Saitatal. S. 19:37a7l: A line has 5, el, , ei. (SSS, SSI. II. II. SSS). The Yati is after the 5th letier (. See lingaia, 7.5. S. 20: -fial: A line has 7, 8, 7, 1, 3, it (111,111, S. 151. 1, SIS). The Yati is after the 7th letter (u). See lingala 7.1). S. 21:—142017: A line has a. 5, 7, 9, ? (151. IIS. SIS, 11. 155). The Yati is after the mil feller. Unknown to l'ing:ia and learn: Ilemacandra, 2.229, however, clelines it. S. 22:-NETU FCF (a.): A line has 7, 5, 7, 3, 7, (11, ul. S.I. 1, IIS, The Yati is after the ti ctier. Lingali, 7.7 cü?:. i: groelaci. Tie koruing oi the Süiri unici tie Dh.N? 411 in re nanie 97075fTol, whicli in it's nippurilling ind?: bli e il :.775- tion seems to support to PT. S. 24:-- : A line laiss, , 5, 9, 11, IS). This is known in ziai ind i::...ii Hemacancira, 2. 243 and Relim. Na, Srii ::. S. 25:--JGT: li tie Tin Prici: «Silvi ii. 113ppens in hare ? läti regularis :11. a. lix (3) ():::: lines, it is callcii 7:21. Si l'ing?, . .. .. S. 26:- : THE TIME :: the regula: Vali aiter die sin kicile :-:.7.15.

·( 62 ) S. 27:- Tila?: A line lias 7, 3, 7, 81, 7, (IT, III, IS, SSI, SS, ISS). The Yati is after the 8th letter. Scc Pingala, 7. 14. The illustration is from Bhāsa's Pratijñāyaugandharāyaṇa, II 3. S. 29: -1: A line has 7, 5, 7, 6, 7, ? (SIS, II, III, III, I, IIS). Unknown to Pingala and Kedāra; Hemacandra, 2. 283 however, defines it. The illustration seems to be from some drama: It mentions that and grely, the latter announcing his arrival to the former through the Pratilāri (Lalanā). The stanzit secins to have been composed by the commentator as it contains the name of the metre artificially introduced; it is therefore possible that the author may have quoted it from his own drama. S. 30:- fazar : A line has 4, S, T, 8, 7, 6 (IIS, IIS, III, III, S, SSS). The Yati is after the 6th letter. Even this metre is known only to Hemacandra, 2. 284. S. 31:_7997 lazfear : A line has 77, ait, 7, 6, 7, Š (SII, SIS, II, III, II, IIS). The Yati is after the 7th letter (?). See lingala, 7. 15. S. 32: -zaar : A line has 5, 34, 9, 211, ?, ah ( SSS, SSI, II, SSS, IS, SIS). The Yati is twice, once after the 4th and then after the next 5th letter. This metre loo is known to Heniacandra, 2. 285, alone. S. 34:-: A line cotains 9, 8, 9, 8, 7, eit (ISI, IIS, ISI, IIS, IS, SIS). The Yati is mentioned after the 8th letter by Pingala, 7. 17, and his successors, but not by our author. S. 35: -Ral: A line has 7, 8, 7, 8, 9, 317 (II, III, SSS, SSI, SII, SIS). The Yati is after the 6th letter. Compare Pingala, 7.16 who mentions a second Yati after the 10th letter. S. 36:-hai: A. line has 7, 871, 71, 7, 1, (IS, SSS, SII, III, SSI, IIS). The Yati is after the 4th letter. See Pingala, 7.30. S. 37:-#tral: A line has 7,'F, E, B1, 7, 8 (SSS, SII, III, SSI, SS, ISS). The Yati is after the 4th letter and then after the next 6th letter. See Pingala, 7.19. S. 38: -Tulata: A line has 3, 5, 8, 5, 7, (SI, ISI, SII, ISI, III, IIS). The Yati is after the 10th letter. See Pingala, 7.18.

·(63) ADHYAYI VII. S. 1:--This is an Adhikāra Sūtra for Sūtras 2-3. S. 2:aliasalalcal: A line has 8, elt, 7, 6, 7, 21, J, & (S, SSS, SI, III, I, SSI, SS, ISS). The Yati occurs twice, first after the 5tla letter and then after the next 6th. See Piigala, 7.21. S. 3:--91917 a: A line las #, ail, 7, g, n, e11 (SSS, SIS, SII, ISS, SIS, SIS). The Yati is after the 11th leticr. This metre is unknown to Pirigala and Kedāra. Hemacandra, 2.300 calls it oral, but says that others call it 9171531. S. 5: -alamilfza: A line las 77, 81, 7, 3, 7, V, a, eit S, SSI, I, SIS, II, ISS, SIS, SIS). The Yati is after the 12th letter. Sec Piugala, 7.22. S. 6:-aiyani: A line has #, 34, 7, 3, 4, 5, 7, Bil (S, SSI, IS, ISI, JIS, III, I, SIS). The Yati is after the 12111 letter. This too is unknown to Pingala and Kedāra. Hemacandra, 2. 322 alone dcfincs it. S. 7: mraaizai: A line lias 5, ait, 75, 6, 7, 7, eft (SSS, SIS, SI, III, S, IIS, I, SIS). The Yati is aficr thc 711 Ictter. Like ulic last, this is known only to Hemacandra, 2.232. S. 9:-illuaaal: A line has a, 5, 7, 5, 7, 2, B (SII, III, ISS,UIT, JII, SI, SIS!. The Yati is after uic 3rd letter and then again after the 6th thereafter. This also is known only 10 Hemacandra, 2.343, S. 10:-37571: A line has 7, 8, 9, 5, 9, 61, 57, (SS, SSI. SSI, lll, 11, SSS, I. IIS). The lati is ilſier the 7th luster. See Pingala, 7. 23. S. 12: -u: A line has e, ei, , ?, T, 21, 3,? (SSS, SIS, S, 111, III, SSI. SS, ISS!. The lati is after cierpi ili litici. Soc l'ing:!?. 7. 25. Even though can be supplied here from S. 10. il! :10 author las used the word R in this Sura te indicaieta: the is allowed in wetres belonging 10 the same class muy 2:1 1: 1: dues not go legond it. Thus nur ? 0.3:1 le simplici in the nex Sūtra wici Lelongs to the saine Ichikara i.c.. 1:!i. S. 13:- : A line has 4, 5, 2, 1, 2, (S. 5:,:

·( 64 64 ? SSI, III, I, ISI, SII, SIS). The Yati is after every 7th Ictter. Even this metre is known only to Hemacandra, 2. 346. S. 14:-faalan: A line has 7, a, a, a, b, a, ait (SII, SIS, III, SIS, III, SIS, SIS). The Yati is after thic 101h lelter. This 100 is known only lo Hemacandra, 2. 3.47. S. 16:-- : A line las '77, 7, 8, 9, 8, 9, 3, (S, JIS, ISI, IIS, ISI, IIS, ISI, IIS). Tlic Yati is after the 10111 letter as in the last metre. See liigala, 7. 26. S. 17:219fá : A line lias 3, 4, 7, 5, , F, 25, ait (SSS, IIS, IS, III, SIS, III, SI, SIS). The Yati occurs after the 12th letter. Hemacandra, 2. 357 alone, know's this ncire, S. 19:-: A line has 7, 8, 7, 8, a, eit el, ati (IS, IU, SIS, UI, SIS, SIS, SIS, SIS). No Yati is mentioned. This metre too is known to Hcmacandra, 2. 364 only. S. 20:-30fea : A line has a, F, 9, !, 9, 1, 9, (II, IIS, ISI, IIS, ISI, IIS, ISI, IIS). The Yati is after the 1111 letter (). See Pingala, 7. 27. S. 21:-?er: A line has 35, 811, 57, 5, , 6, 7, (SSS, SSS, SSI, III, III, III, II, IIS). Tlie Yati is after thic Sth letter. The second Yati after the next 5th letter is not mentioned by our author. See Pingala, 7.28; Hemacandra, 2.359. Both call it मत्ताक डा. S. 23:-aral: A line has a, 81, F, I, a, C, E, S (SII, SSI, III, IIS, SII, SII, III, ISS). The Yati. occurs after the 12th letter (e). Sec Pirigala, 7.29. S. 24: -fauynia: A line has 65, ?, 9, C, 7, 89, 7, si (SSS, IIS, ISI, IIS, SSI, SSI, SII, SIS). The Yati occurs after the 12th letter as before. Hemacandra, 2.371, who alone knows this inetre, does not mention any Yati, S. 26:29a: A line has 7, 9, 3, 5, 7, 8, 9, 8, 9, (SI, ISS, SI, ISS, II, III, II, III, II, IIS). The Yati is after the 10th letter (90). Sec Piigala, 7.30. S. 27:9981: A line has 7, ?, 7, 8, 9, 3, 7, 8, 9, $ (SS, IIS, SS, IIS, II, III, II, III, II, IIS). The Yati is after the 10th letter as before. Unknown to Pingala and Kedāra, Hemacandra; 2. 374 and Kayidarpaņa, 4.100 along define it.

·( 65 ) S. 29:--879918 : A lire has 7, 8, 9, 5, 7, , 9, 7, 7, 877 (SSS, III, II, III, II, III, II, III, II, SSS). The Yati is after the 13th letter (1): See Pirigala, 7. 32. S. 50: -te : A line has 7, 8, 9, 7, 7, 37, 7, , 9, (SII, III, II, III, SS, SSI, II III, II, IIS). The Yati is after the 13th letter. Unknown to Lingala and Kedāra. Hemacandra, 2. 378, alone knows it but calls it 87915 and mentions the Yati after the 14th letter. . S. 31:-yakazawa: : A line has 7, 841, 57, 5, 6, 5, 7, 9, 7, it (SSS, SSS, SSI, III, III, III, S, ISI, I, SIS). The Yati is after the Sth and then after the next 11th letter. Slie Pingala, 37, 31. S. 32:-BESTA: : Wlien 8 more short letters (7 8163 ) are added in the middle of the भुजलविजम्भित, it is called अतिच्छन्दस्. This metre is mentioned only by our author so far as I know. in of Hemacandra, 2. 386 contains 9 additional short letters in the middle of the भुजाविजृम्भित. S. 33: -salzga : A line has , and (seven) a groups. (IIT, III and SIS seven times repeated). The number of the SIS groups must be such as would make the metre afazko i. c., a metre whose line is longer than that of the gezla class of metres; and that number is seven. See liigala, 7. 34, who meations other kinds of the Dandakas too. Our author is silent about them. S. 34:-7191 is a common name applied to any oiler irregular metre which cannot be included under any of the classes discussed so far ( apple). The illustration is a stanza in the Triştubh cia--; without any delinite order of short and long lellers ind ui:line lotter more in its first line. The stanza is from tlic NalūWiri.!? and is also quoted for the same purpose by Rincarreira Bivilt:17:7 on l'rttaratnākara, 5. 15. l'ingala 8.1, Kediri 5. 15. 2!1!1 lie:k:- candra, 7. 73, all agree about the naine Gallia which is :1::- :. cable to any irregular meire which kin: bec? s?!!C:624, 1:3 :: use in popular or epic poetry: The cerivzile lniani:10 Word Güthi is what is sung (ira! go : sing).

·( 66 )
ADHYAYA VIII.
This Adhyāya treats of the six Pratyayas, namely, Prastūra,
Naşta, Uddişța, Lagakriyā, Samkhyā and Adlivan. I have explained
these in full in my introduction to chapters V-VI of Virahājika's
Vịttajātisamuccaya, JBBRAS., Vol. 18, 1932.

·I INDEX OF VERSES. श्लोकसूची अनुबकटी अपातकटी अप्रधृष्यमभि- अप्रियमप्यव- अनसंकट- अम्लानमाला सलकावकीर्ण- सलं खलु सरामः अवनिलप्रति- अशितपनं असावस्तं यातो अहिनकुलमुख इह भवति हि उपगतसलिलानां उपचित्रकमक्षय- उपेन्द्रवजायुध- ऊर्मिलोलशिरोरुहा- एलकयान- एवं प्रोचुः कौन- कनकभूपण- कन्यावन्यां कमलदलनखा कमलशिरस- कर्णनिहितप्रिया कालविधादिष- पुसानमष्टितमो- पुशानमोहितान्धी- धर्मविपाक करवा धर्म- मेनुरमुरविभू- 4. 15. धनमासगृहे 6. 11. चापनतभूःसम- 6. 29. चितानामुरचित्रा- ,5. 14. चित्र संचिन्त 5.31. जगति जराहरु 5. 27. जगति प्राधान्यं 6. 7. जगति सह जरा 5. 10. जात्यवान जय- 7.20. ज्ञानं जन्तूनां 6. 8. तथा मकरकेतुमान् 6.35. दिवि जयतिरिति 6.22. दृष्ठेन्दु प्रथम- 5. 32. देवेन्द्रोपि न दुःख- 6. 12. द्वयानि भद्र 2. 17. धनं प्रदानेन 5. 26. धर्मतीर्थकर- 4. 16. नटचरणादपि 7.14. नदति मदशिखी 7.32. न पाने प्रदित्सन् नर उद्तं कुल- 5.37. नरपतिविरहित- 6. 20. नवभिषिधि- (6.25. न स्मरतिशि 2. 13. नागे नागेनगे 5.28. नारीमा ना नरिन- 3.16. नील- 3. 15. पडितजनमापनो- 2.23. परिमला- . 16. पदावर 2.20. लिमिः 2. 4. पESEREE. 2.24. 7.23. 3. 13. 7. 12 2. 15. 5. 7. 5. 16. 4. 4. 6. 10. 5.33. 3. 18. 4. 5. 2. 14. 6. 4. 1. 11. 5.30. 3.25. 7.33. १. 2. 6 .. 1. 1. 2.28. 2. 2. 2.11. 7.31. 1.23. 7. 3. 7 .. नाति पुरः tan' 3.:.. . : ... 12. पाकरोदार- (0.31. - ..

·( 68 ) पुष्पितनानानोकह- पृथुपीनमृदुोणी प्रक्षीणपूर्वार्जित- प्रलम्बहनुशहु प्रस्वेदबिन्दुचित्रं फुल्लैः पुष्पैः कोमल- पलवान्नयवान् बहुविधनयवादा बहुसत्त्वं चारुमुखं भुग्नतुण्डं वेकर'क्ष भूत्वा शुद्धविरा- भोगवती भ्रमरपरभृतो मण्डलं शिव- मतिद्युतिप्रभाव मद्योन्मत्तान् पथि मध्यंदिनोल्छा मम हयखुरभिन्न मर्येषु कदाचित् मात्रा सुसुतान मानवपतिहरु- मानवा अवश्य. मानुष्यं चल नल- मान्धातैलययाति मूको वचः प्रवृत्ति मृदगी मृदुललिता यजिनगीतं यतिस्तुतस्त्रि दश- यस्नः सुमहान् यदाहमैश्वर्य- यमपार्थिवप्रथित- यथानेकभवार्जितो या तरङ्गबुवुदो या हस्वा वै युधिष्टिरो धर्ममयो यया कुष्टविकार- यो भूतमव्य- राज्यं चकाई 5.22. सक्षपिण्डाप्रदशना 4. 18. रोगश्वापदहित्र- 5.25. रोगा बहुप्रकारा 3. 9. ललितानि सुस्मित- 2. 12. लोकान्परत्रोत्तम 6. 32. वज्रं तृणमपि स्यात् 6. 30. वरवृपफगति 4. 9. वरहयगज 4.20. वलिभिः परित 4. 20. वावयं मे शृणु 5. 19. विद्युन्मद्वन्मत्ता 2. 18. विपुलाक्षिभुज- 2. 26. विपुलागमधौत- 4. 19. विमुकुलिताया 5. 2. विशालजघना 6.37. वीरं विमलं 6. 5. वेश्या दृश्या 6. 27. व्याघ्रीव जरा 3.21. व्याधिसहस्र- 3. 12. शीर्णा बीजेन तुल्या 7.30. श्येन गृध्रवायसा 2. 27. श्रीमण्डपेपु मणि- 6. 14. संसारेऽपारत्वं 7. 6. सर्वजगख्यात- 7. 13. सर्वभावविधि- 5. 20. सिंहमत्स्य 7.26. सिंहस्कन्धः 6. 15. सिराविततमस्थि- 1. 11. सुरेन्द्रैः पूज्येभ्यः 2. 22. सुलक्षणविशिष्टः 2. 21. सुलक्ष्माङ्गुलिवन्धन- 7. 17. सेनापतिपुत्री 5. 17. स्निग्धच्छवि 5.36. स्फारितास्यं 7. 34. स्त्रवन्मदजला- 7. 24. स्वदतोभिरुदार- 1. 1. स्वशिशुमपर- 7. 2. 4. 17. 4. 6. 2. 11. 4. 3. 6. 6. 5. 11. 6.24. 3. 20. 2.29. 7.29. 7.21. 3. 7. 2. 10. 5. 6. 3., 8. 7.27. 7.27. 5. 21. 6.38. 7. 9. 5.31. 6. 18. 2. 5. 5. 13. 5.29. 4. 14. 3. 19. 6.34. 5. 8. 6.21. 3. 3. 5. 5. 4.20. 4.20. 7. 19. 6.3. 2 25. ।

·II INDEX OF NAMES OF METRES. वृत्तनामसूची 2. 11-13 4.17 7.32 चपला आर्या 2.25 चपला वक्त्र 6.20 चित्रपद 7.29 चित्रा 7.20 चूलिका 6, 19 जलोद्धतगति 5. 14 3. 16 3.20 2.22 तनुमध्या 6. 11 5.5 3. 3 तन्वी 7.23 5. 17 (). 3 4.7 7. 17 7. 5.28 2. 18 6. 9 3 अतिच्छन्दस् अपरवस्त्र अपराजिता अपवाह अश्वललित असंबाधा आख्यानिका आपातलिका अपील માર્યા भार्यागीति इन्द्रमाला इन्द्रवंशा इन्द्रवजा उदीच्यवृत्ति उद्दत उपचित्रक उपचिना उपस्थितप्रचुपित उपस्थिती उपेन्द्रवजा भीपच्छन्दसिक फथागति एकुमारललिता फुसुमितरतावेल्लिता तुमती फोमललता पौरपद गलिक गाथा गोति गोत्यादी एलियान 3 25 7 30 तरंगवती 2. 1-8 तोटक 2. 15 दामावारा 5. 27 दीपार्थिः 6. 5 दीपिकाशिखा 5.25 दोधक 3. 8 द्रुतमध्य 4. 1 द्रुतविलम्वित 2. 17 नटचरण 3. 13 नृत्यगति 4. 4 पण 5.21 5.20 पथ्या पत्र 3. 4 पादपुरका 5. 13 पुटा 5. 10 पुष्पितास 7. 2 की 2. 21 (0.32 प्रमिलारस 5.20 पर 2. i| हरयदि 3.21 5.20 पच्या पार्थी 4. 15 5.17 1. 12 2.21 11.31 5. २. .. 2.14 रन 3.! न्दर :.33 मदिर' ·( 70 ) 7, 31 भुजङ्गप्रयात भुजग्नविजृम्भित भ्रमाविलसिता मणिगणनिकरा 5. 3 4.16 2. 10 4. 18 मत्तमयूर 7.24 4.20 4.20 4.20 मन्दक्रीडा मन्दाक्रान्त माणवक्रीडितक मात्रासमक माधवीलता मालमारिणो 3. 19 3.15 . -r. 6. 2 वितान विपरीतवक्त्र 5. 37 विपुला आर्या 6.26 विपुला वक्त्र 6. 16 विध्रमगति 5.23 विमला वक्त्र 7.21 विरला वस्त्र 6. 37 विशाला वक्त्र 5. 13 विशिखा 3. 10 विश्लोक 7, 7 वृत्ता 2.23 वृन्दारक 6.25 बृपभगजविलसिता 6. 27 वेगवती 5. 6 वेल्लिता 2.27 वैतालीय 5. 29 वैश्वदेवी 6. 21 शार्दूलविक्रीडित 5.22 शालिनी 6. 15 शिखण्डिनी 6.29 शिखरिणी 7.14 शिखा 4. 3 शुद्धविराट 6.38 शुद्धविराडर्षभ 6. 6 इयेनी 6. 4 समान 4. 12-14 सारिणी 5. 11 सुभद्रिका 6. 8 सुवंदना 4. 5 सूचिमुखी 6. 18 सौरमक 7. 3 स्रग्धरा 5.36 स्वागता 3. 14 हंसपदा 7. 6 हरिणी 4.20 हरिणीप्लुता 5.34 7. 19 6.31 2.19 6.30 3. 2 6. 10 7. 5 5.35 माला मालिनी मुकुलिता यमवती रथोद्धता जरमणीय स्क्मवती रुचिरा ललना ललितविक्रम ललिता वंशपत्रपतित वंशमाला वंशस्था वक्त्र वजक वनमालिनी वर्धमान वसन्ततिलक वाचालकाची यातोमिमाला वानवासिका वायुवेगा विकलादकत्र 5. 8 6. 36 2.23 5. 19 5. 19 5. 31 5. 1 5.33 5.32 7. 10 5.7 4. 2 7.12 5.30 7.27. 6.35 2.23 - ·२. भारतीय ज्ञानपीठ काशी के प्रकाशन [प्राकृत ग्रन्थ ] १. महायन्ध [महाधवल सिहान्त]-प्रथम भाग, हिन्दी अनुवाद सहित । सम्पादक-पं. सुमेरुचन्द्र दिवाकर न्यायतीर्थ । मूल्य १२) करलक्त्रण [सामुद्रिक शास्त्र]- हिन्दी अनुवाद सहित । हस्तरेखा विज्ञानका नवीन अन्य । सम्पादक-प्रो. प्रफुलचन्द्र मोदी एम. ए.। मूल्य | [संस्कृत ग्रन्थ] ३. मदनपराजय-मूल ग्रन्धकार कवि नागदेव । भाषानुवाद तथा ७८ पृष्ठ की विस्तृत प्रस्तावना सहित । जिनदेव के द्वारा काम के पराजय का सरस सुन्दर रूपक । सम्पादक और अनुवादक-~-प्रो. राजकुमार साहित्याचार्य, बडौत । मूल्य ४. कन्नडप्रान्तीय ताडपत्रीय अन्य सूची- मुदचिद्री के जैनमठ, जैन मिन्दान्त भवन, सिद्धान्तवसदि आदि, जैनमठ कारकल, मृडपिदी के अन्य ग्रन्थ भंडार तथा अलियूर के ग्रन्ध भंडारों के ३५३८ अमूल्य ताडपत्रीय ग्रन्धों का सविवरण परिचय । सम्पादक-५० के० भुजपली मानी । मूल्य १३) द्र. । ५. न्यायविनिश्चय विवरण [प्रथम भाग]-अकलदेव कृत न्यायविनिश्चय की वादिराज सूरिरचित व्याख्या । विस्तृत हिन्दी प्रस्तावना में इस भाग के ज्ञातव्य विषयों का हिन्दी में विषम परिचय है। स्वाहाद, सप्तभंगी आदि के सम्बन्ध में प्रान्त धारणाओं की मालोचना की गई। समादक- महेन्द्रकुमार जैन न्यायाचार्य। बड़ी साइज प्रप्प नं. ६.० । मल्य ६. तत्वार्थवृत्ति-भुतसागर सुरिरचित टीका । हिन्दी मार महिन । १०. पृष्ट की बिन्दल प्रस्तावना में तरब, तस्याधिगम के उपाय. सम्यग्दर्शन, अध्यान्न नियतिवाद, न्यााद, मतगी आदिदा तन रष्टि से विवेचन । सम्पादक-प्रो. महेन्द्रकुमार न्यायाचा वर्षमान पत्र में । मूल्य १४ [हिन्दी अन्ध] मुक्तिदूत [उपन्यास] -सजना-पपनसरी मना सर्व कर नमूना । हेरफ-परिन्द्रकुमार एम. ए. । मूल्य ८. पथविद सिंस्मरला-स्वर्गीया दहिन . पदिन भर दुना । रला की स्वाभाविक तहक, मनोरन माया र मनोहर मार मुल्य ६. दो हजार वर्ष पुरानी कहानियाँ- tre | भाषा सरल और रोबर ! पद तपादन के -- ·- मूल्य ८) १०. शेरो-शायरी [उर्दू के सर्वोत्तम १५०० शेर और १६० नज्म]-लेखक-~अयोध्याप्रसाद गोयलीय । प्राचीन और वर्तमान कवियों में सर्वप्रधान लोकप्रिय ३१ कलाकारों के मर्मस्पर्शी पचों का संकलन और उर्दू कविता की गतिविधि का आलोचनात्मक परिचय । सुरुचिपूर्ण मुद्रण । कपड़े की जिल्द | पृष्ठ सं. ६४० । 1. माधुनिक जैन कवि-वर्तमान कवियों का कलात्मक परिचय और सुन्दर रचनाएँ सम्पादक-रमा जैन । मूल्य ३॥ १२. जैनशासन-जैनधर्म का परिचय तथा विवेचन करानेवाली सुन्दर रचना । लेखक-पं. सुमेरुचन्द्र जी दिवाकर न्यायतीर्थ । मूल्या १३. कुन्दकुन्दाचार्य के तीन रत्न-मूल लेखक गोपालदास जीवाभाई पटेट । अनुवादक- पं. शोभाचन्द्र जी भारिल्ल न्यायत्तीर्थ । आ० कुन्दकुन्द के पंचास्तिकाय, प्रवचनसार और समयसार इन तीन महान् ग्रन्थों का संक्षिप्त और सरल भापा में विपयपरिचय । मूल्य २) १४. हिन्दी जैन साहित्य का संक्षिप्त इतिहाल-[हिन्दी जैन साहित्य का इतिहास तथा परिचय] लेखक-कामताप्रसाद जैन । मूल्य २03) पाश्चात्त्य तर्कशास्त्र [प्रथम भाग] भिक्षु जगदीश काश्यय एम. ए. । मुल्य ६ प्रचारार्थ पुस्तकें मंगाने वाले महानुभावों को विशेष सुविधा । १७.. ज्ञानोदय [श्रमण संस्कृति का अग्रदूत मासिक व्यक्ति स्वातन्त्र्यमूलक श्रमण संस्कृति के सन्देश द्वारा श्रम, शम और सम- स्वावलम्बन शान्ति और समता का सार्वजनीन उद्बोधन करने वाला मासिक पत्र लम्पादक-मुनि कान्तिसागर, पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशात्री, प्रो. महेन्द्रकुमार न्यायाचार्य मूल्य ६) वार्षिक एक प्रति 15. भारतीय ज्ञानपीठ काशी, दुर्गाकुण्ड रोड, बनारस सिटी --

·No text on this page.