·- Tamaniannasermomema-RAwarhasmaharan wwwmetairwww.arunkheHAIRemistreamim mammeena-arunitarNire- COOOOOOOOOOOOO अथतर्कसंग्रहप्रारंभः writain... Remi-Ant.aatheesunateme- -.-...-..--. meroom-...Newersnana- LimilALT. PortATRE JAtith MYRIN.RANE ·त म. १ श्रीगणेशायनमः।। निधायहदिविश्वेशंविधायगुरुवंदनम्॥बालानांसरवबोधायकियतेन संग्रहः॥१॥द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाभावात्सप्तपदार्थाः नबद्रव्याणि पृ. थिव्यमेजोबावाकाशकालदिगात्ममनांसिनवैव रूपरसगंधस्पर्शसंरव्यापरिमाणपृथतसं योगविभागपरत्वापरत्वगुरुत्वद्रवत्वस्नेहशब्दबुद्दिसरवदुरपच्छादेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कार राश्चतुर्विशनिगुणाः उत्क्षेपणापक्षेपणाकुंचनप्रसारणगमनानिपंचकर्माणि परमपरंच निद्विविधंसामान्यम् नित्यद्रव्यवृतयोविशेषास्त्वनंताएव समवायस्त्वकएव अभावश्चतु विधः प्रागभाव-मध्वंसाभावोत्यंताभावान्योन्याभावश्चेति गंधपतीपृथिवी साहिधा नित्या नित्याच नित्यापरिमाणुरूपा अनित्याकार्यरुपा पुनस्त्रिविधा शरीरेंद्रियविषयभेदा- त् शरीरमस्मदादीनाम् इंद्रियगंधग्राहकंघ्राणं नासाग्रवर्ति विषयोमृत्पाषाणादिः शात ·स्पर्शवत्यआपः ताश्चदिविधाः नित्यानित्याच नित्यापरमाणुरूपाः अनित्याकार्यरूपाः पुनस्विविधाः शरारेद्रियविषयभेदात् शरीरंवरुणलोके इंद्रियरसग्राहकंरसनम् जिव्हा ग्रवर्ति विषयासरित्समुद्रादिः उष्णस्पर्शवतेजः तच्चद्विविधं नित्यमनित्यंच नित्यपरमाणु रूपम् अनित्यकार्यरूपं पुनस्त्रिविधम् शरीरंद्रियविषयभेदात् शरीरमादित्यलोके इंद्रिय रूपग्राहकंचक्षः कृष्णानारायवर्ति विषयश्चतुर्विधः भौमादियोदर्याकरजभेदान् श्रीमंव- न्हयादिकं अबिंधनदिव्यं वैद्युनादि भुक्तानपरिणामहेतुरौदर्यम् आकरजंसवर्णादि रूपरहिनास्पर्शवान्वायुः सहियः नित्यो नित्यश्च निन्य परिमाणुरूपः अनित्याकार्यरूपः पुनस्विविधः शरारंद्रियविषयभेदात शरारंवायुलोक इंद्रियंस्पर्शग्राहकत्वक् सर्वशरीरय ति विषयोवृक्षादिकंपहेतुः शरीरान्तःसंचारीवायुप्राणः सएकोप्युपाधिभेदान mulatpatwalsaidpatanAmasat. rasimun... Ana ·त. प्राणापानादिसंज्ञालभने शब्दगुणमाकाशम् तच्चैकषि नित्यंचलतीतादिव्यवहारहेतुः सं. कालः सुएकोविभुर्नित्यश्च प्राच्यादित्यवहारहेतुर्दिक साचेकानित्याविश्वीच ज्ञानाधिक रणमात्मा सहिधः परमात्माजीवात्माचेति तत्रेश्वर सर्वज्ञःपरमात्माएकएव जीवाप्रति शरीरंभिन्नोविशुर्नित्यश्च सरवाद्युपलब्धिसाधनमिंद्रियंमनः तच्चपत्यात्मनियतत्वादनंत मणुरूपंनित्यंच चक्षत्रियायोगुणोरूपं तचशकुनीलपातरक्तहरितकपिशचित्रभेदात् सप्तविथम् पृथिवीजलतेजोति तत्रपृथिव्यांसप्तविधं अभास्वरंशकंजले शलभास्वरं तिजसि रसनग्राह्योगुणारसः सचमधुराम्ललवणकटुकषायनितभेदात्पडिधः पृथिवीज लवृत्तिः पृथिव्यांषट्विधः जलेमधुरएव प्राणग्राह्योगुणोगंधः सद्विधः सरभिरसरभिश्च पृथ्वीमात्रत्तिः त्वगिंद्रियमात्रग्राह्योगुणस्पर्शः सचत्रिविधः शीतलोणानुष्णाशीतभेदाम ·त् पृथिव्यतेजोवायुवृत्तिः तत्रशीताजले उष्णतेजसि अनुष्णाशीतः पृथिवीवाय्वोरुपा- दिचतुष्टयं पृथिव्यांपाकजमनित्यंच अन्यत्रापाकजनित्यमनित्यंच नित्यगतंनित्यं अनित्यन गतमनित्यम् एकत्वादिव्यवहारहेतुःसंख्यानवद्रव्यत्तिःएकत्वादिपराईपर्यता एकत्यनित्य गतंनित्यं अनित्यगतमनित्यम् द्वित्वादिकंसर्वत्रानित्यमेव मानव्यवहारेसाधारणकारणपर माणम् सर्वद्रव्यत्ति नच्चतुर्विधं अणुमहद्दीस्वंचेनि पृथग्व्यवहारकारणंपृथकं सर्व द्रव्यत्ति संयुक्तव्यवहारकारणसंयोगः सर्वव्यत्तिः संयोगनाशकोगुणोविभागासर्व- द्रव्यरत्तिः परापरव्यवहारकारणेपरत्वापरत्वेच तेचदिविधे दिछतेकालकतेचेति दूरस्थे दिछतपरत्वं समीपस्थेदिकतमपरत्वंच जठेकालरुतपरत्वम् कनिष्ठेकालरुतमपरत्वं आ यपतनासमवायिकारणंगुरुत्वं पृथिवीजलवृत्ति स्पंदनासमवायिकारणंद्रवत्वं पृथिव्यप्ते- ·htm जोत्ति तद्विविधं सांसिलिकनैमित्तिकंचेति सांसिडिकंजल नैमित्तिकंपृथिवीनेजसोः पृथि सं व्यांलाक्षादाव ग्निसंयोगजद्रवत्वं तेजसिसवर्णादौचूर्णादिपिंडीभावहेतुर्गुणः स्नेह-जल- मात्रवृत्तिःश्रोत्रग्राह्योगुणःशब्द-आकाशमात्रत्तिः सद्विविधः ध्वन्यात्मकोवर्णात्मकश्चेति ध्वन्यात्मकोभार्यादौवर्णात्मकसंस्कृतभाषारूपः सर्वव्यवहारहेतुनिंबुद्धिः साहिधा स्मृ तिरनुभवश्च संस्कारजन्यंज्ञानंस्मृतिः तद्भिन्ज्ञानमनुभावः सद्विधः यथार्थोऽयथार्थवा तहतितनकारकानुभावोयथार्थः सेवामेत्यच्याने नदशाववतिताकारकवायथार्थ यथाश काचिदंरजतमिति यथार्थानुभवश्चतुर्विधः प्रत्यक्षानुमित्कपमितिशाब्दभेदात् तत्कर णमपि चतुर्विधं प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दभेदात् असाधारणकारणं करणं अनन्यथा सिहकार्यनियतपूर्ववृत्तित्वंकारणं कार्यप्रागभावप्रतियोगि कारणंत्रिविधं समवाय्यसम ·वायिनिमित्तोदात् यत्समवेतंकार्यमुत्पद्यतेतत्समवायिकारणं यथातंतवपटस्य पटश्च स्वगतरूपादेः कार्यणकारणेनवासहकस्मिन्नर्थेसमवेतत्वेसतिकारणं असमवाथिकारणं यथातंतुसंयोग-पटस्य तंतुरूपंपटरूपस्य तदुभयभिन्नकारणं निमित्तकारणं यथानु शिवमादिकं पटस्य तदेतत्रिविधकारणमध्येयसाधरणं तदेवकरणं तत्रप्रत्यक्षज्ञान रणप्रत्यक्षं इंद्रियार्थसन्निकर्षजन्यज्ञानंप्रत्यक्षतविविध निर्विकल्पकंसविकल्पकंचेति तन वनिप्रकारकंज्ञाननिर्विकल्पकं सप्रकारकंज्ञानंसविकल्पका यथाडियोयंब्राम्हणायंश्या मोयमिति प्रत्यक्षज्ञानहेतुरिट्रियार्थसन्निकर्षःषड्डिधः संयोगः संयुक्तसमवायः संयुक्तस मतसमवायः समवायः समवेतसमवायोविशेषणविशेष्यभावश्चेति चक्षषाघटप्रत्यक्ष जनसंयोगासनिकर्षःघटरूपपत्यक्षेसंयुक्तसमवायः चक्षसंयुक्तघटेरूपस्यसमवा- ·त- यात् २ रुपवसामान्यप्रत्यक्षेसंयुक्तसमवेत्तसमवायः चक्षसंयुक्तघटेरूपंसमवेतं तत्ररूपल । सं. स्यसमवायान् श्रोत्रेणशब्दसाक्षात्कारेसमवायःसन्निकर्षः कर्णविवरवृत्त्याऽऽकाशस्य श्रीवत्वात् शब्दस्याकाशगुणत्वात् गुणगुणिनोश्चसमवायात् शब्दलसाक्षात्कारेसमवे तसमवायःसन्निकर्षः श्रोत्रसमवेतेशदेशब्दलस्यसमवायात् अभावप्रत्यक्षेविशेषणवि शेष्यभावसन्निकर्षः घटाभाववद्भूतलमित्यत्रचक्ष संयुत्तेभूनलेघटाभावस्यविशेषणाला च एवंसन्निकर्षषट्कजन्यज्ञानप्रत्यक्षं तत्करणमिंद्रियंप्रत्यक्षप्रमाणमितिसिद्धम् अनुमि- तिकरणमनुमानं परामर्शजन्यज्ञानमनुमितिः व्याप्निविशिष्ट पक्षधर्मताज्ञानपरामर्शः य- थाचन्हिव्याप्यधूमपानपर्वतइति तज्जन्यपर्वतोचन्हिमानिति ज्ञानमनुमितिः यत्रयन धूमस्तनामिरितिसाहचर्यानियमोव्याप्तिः व्याप्यस्यपर्वतादितिवपक्षधर्मता अनुमान Homen ·दिविधं स्वार्थपरार्थच स्वार्थस्वार्थानुमितिहेतुः तथाहि स्वयमेवभूयोदर्शनेनयत्रधूमस्त वाग्निरिति महानसा व्याप्सिंगृहीत्वापर्वतसमीपंगतस्तद्वतेचामासंदिहानः पर्वनेधूमपश्यन व्याप्तिस्मरति यत्रयवधूमस्तत्राग्निरिति तदनंतरंवन्हिव्याप्यधूमवानअयंपर्वतइति ज्ञान मुत्पद्यते अयमेवलिंगपरामर्श इत्यच्यते तस्मात्पर्वतावन्हिमानितिज्ञानमनुमितिरुपया ते तदेतत्स्वार्थानुमानं यत्तुस्वयंधूमादग्निमनुमायपरपति प्रत्यर्थपंचावयववाक्यमप्र सुज्यते तत्परार्थानुमानम् यथापर्वतोवन्हिमान धूमवतात् योयोधूमवान् सोमिमान् या थामहानसं तथाचायंतस्मात्तथेति अनेनप्रतिपादिताल्लिंगासरोग्यग्निप्रतिपद्यते प्रतिज्ञा हेतूदाहरणोपनयनिगमनानिपंचावयवाः पर्वतोवन्हिमानिनिप्रतिज्ञा धूमत्वादितिहेत: योयोधूमवान्सोसो चन्हिमानित्कदाहरणं तथाचायमित्यपनयः तस्मात्तथेतिनिगमने | ·त. स्वार्थानुमिनिपरार्थानुमित्योर्लिङ्गपरामर्शएवकारणं तस्मालिंगपरामोनुमानं लिंगविवि सं. धम् अन्वयन्यतिरेकिकेवलान्वयिकेवलव्यतिरेकिति अन्वयेनव्यतिरेकेणव्याप्तिमदन्नय व्यतिरेकि यथावन्दौसाध्येधूमक्त्वं यत्रयवधूमस्तत्रामिरित्यन्वयव्याप्तिः हृदमहानसादिई शांतः अन्वयमावव्याप्तिकंकेवलान्वयि यथाघटोभिधेयः प्रमेयत्वाद् पटवत् अत्रप्रमेयत्ता भिधेयलयोपतिरेकव्यापिनास्ति सर्वस्याप्यभिधेयखात् अमेयत्वाच्च व्यतिरेकमात्रव्याप्ति कंकेवलव्यतिरेकि यथाप्रथिवी इतरेश्योभियते गंधक्त्वात् यदितरेश्यानभियते नतद्ध- वद्यथाजलं नचेयंतथा तस्मात्तथेति अत्रयद्धवत्तदितरभिन्नमित्यन्वयदृष्टांतानास्ति पृथि चीमावस्यपक्षत्वात् संदिग्धसाध्यवान्पक्षः यथाधूमवलेहेतोपर्वतः निश्चितसाध्यवानसपक्षः यथामहानसं निश्चितसाध्याभाववान्विपक्षः यथातत्रैवलदः सच्यभिचारविरुद्ध सबतिप ५ ·क्षासिद्धबाधिताः पंचहेत्वाभासाः सव्यभिचारोनेकांतिकः सविविधः साधारणा साधार- णानुपसंहारिभेदात् तत्रसाध्याभावववृत्तिः साधारणोनैकांतिकः यथापर्वतोऽग्निमान् म मेयत्वात् इतिप्रमेयत्वस्यवन्हयभाववतिहदेविद्यमानत्वात् १ सर्वसपक्षव्यान्तोसाधार- णः यथाशब्दोनित्यः शब्दतात् शब्दत्वंसर्वेभ्योनित्येश्याव्यार शब्दमात्रवृत्ति अन्चयव्य- तिरेक हष्टांतरहितोनुपसंहारी सयथासर्वमनित्यं प्रमेयत्वात् अत्रसर्वस्यापिपक्षलान् - शांतीनास्ति ३ साध्याभावव्या मोहतविरुद्धः यथाशब्दोनित्यः कार्यत्वादिति कार्यत्व नित्य लाभावेनअनित्यत्वेनव्याप्तम् यस्यसाध्याभावसाधकहेत्वंतरविद्यतेससत्यतिपक्षः यथा- शब्दोनित्यः श्रावणलात् शब्दखवतू शब्दो नित्यः कार्यत्वात् घटवत् असिहस्त्रिविधः आश्रयासिल स्वरूपासिदोव्याप्यवासिहति तत्राश्रयासिदोयथा गगनारविंदंसरभि ·त. सं. अरविंदलात सरोजारविंदवत् अवगगनारविंदमाश्रयासचनास्त्येव १ स्वरूपासिहोयथाशी ब्दोगुणश्चाफषत्वात् अत्रचाक्षषवं शब्देनास्ताति शब्दस्यश्रावणत्वात् २ सोपाधिको- व्यायवासिन्डूः साध्यव्यापकलेसतिसाधनाव्यापकलमुपाधिलं साध्यसमानाधिकरणा त्यंताभावाप्रतियोगित्वंसाध्यव्यापकतं साधनवन्निात्यताभावप्रतियोगिसंसाधनाया पकत्वम् यथावन्हिनाधूमेसाध्यै आद्रधनसंयोगः पर्वती)मवान् वन्हिमवादित्यत्राध नसंयोगोपाधिः यत्रयवधूमस्तवाधनसंयोगोपाधिरिति साध्यव्यापकता यस्यत्रवन्हिस्त वाधनसंयोगोनास्ति अयोगोलकेआधनाभावान एवंसाध्यव्यापकलेसतिसाधनाच्यापा कलादान्धनसंयोगपाधिः सोपाधिकलाइन्हिमत्वमव्याप्यत्लासिकम् ४ यस्यसाध्याभाक प्रमाणांतरणनिश्चितःसबाधितः यथावहिरनुष्णाव्यलादिति अत्रानुष्णहिसाध्यम् त ·दक्षाकउष्णवं तत्प्रत्यक्षेनगृह्यतेइतिबाधितं व्याख्यातमनुमानं उपमितिकरणमुपमानं से ज्ञासंज्ञिसंबंधज्ञानमुपमिति तत्करणसादृश्यज्ञानं तथाहि कश्चिद्वयशब्दार्थमजानन कुत्तश्चि दारण्यकपुरुषाद्गासदृशोगव्यपदवाच्यइतिश्रुत्वाचनंगतोवाक्यार्थस्मरन्गोसदृशंपश्यति नदनंतरमसौगवयपदबाच्यइत्यपमितिरुपयत आसवाक्यंशब्दःआप्तस्तयथार्थवत्ता चास्यपदसमूहः यथागामनयति शक्तंपदं अस्मासदादयमोबीसव्यइतिईश्वरसकेनभा तिः आकांक्षायोग्यतासंनिधिश्चवाक्यार्थज्ञानेहेतुः पदस्यपदांतरव्यतिरेकपयुक्तालयान नुभावकलमाकांक्षा अर्थावाधीयोग्यता पदानामविलंबोचारणसंनिधिः आकांक्षादिरहि- तंवाक्यमप्रमाणम् यथागोरश्वापुरुषोहस्तीतिनप्रमाणं आकांशाविरहात् अग्निनासिं चेदितिनप्रमाणं योग्यताविरहात् प्रहरेपहरेसहोच्चारितानिगामानयेत्यादिपदानिनप्रमा ·। E सं. णं सानिध्याभावात् वाक्यरिविधं चैदिकलोकिकंचति वैदिकमीश्वरोक्तलासम्मेवप्रमाणं लोकिकतातोकंप्रमाणमन्यदप्रमाणं वाक्यार्थज्ञानशब्दज्ञानं तत्करणंशब्दः यथार्थानु- भवोनिरूपितः अयथार्यानुभवश्वविविधः संशयविपर्ययनकोदात् एकस्मिन्धर्मिणि विरुदनानाधर्मवैशिष्म्यज्ञानसंशयः यथास्थाणुर्वापुरुषावेति मिथ्याज्ञानविपर्ययः यथाश तौरजतमिति व्याप्यारोपणव्यापकारोपस्तर्कः यदिवन्हिर्नस्याचाहधूमोपिनस्यादिति स्मृ तिरपियथार्था यथार्था प्रमाजन्यायथार्या अपमाजन्याअयथार्या सर्वेषामनुकूलवेदना- यंकरवंम् प्रतिकूलवेदनीयंदुरच इच्छाकामः क्रोधोदेषः कतिपयलः विहितकर्मजन्योध- मः निषिद्धकर्मजन्यस्त्वधर्मः बुध्यादयोऽशवात्ममात्रविशेषगुणाः बुद्धाच्छापयलानित्या नित्याश्च नित्याईश्वरस्य अनित्याजीवस्य संस्कारस्विविधा बेगोसावनास्थितिस्थापक- ·श्र वेगास्याप्रथिव्यादिचतुष्टयमनोवृत्तिः अनुभवजन्यास्मृतिहतुर्भावना आत्ममात्रह तिः अन्यथाहतस्यपुनस्तदवस्थापादकास्थितिस्थापकश्च कटादिपृथिवीकृत्तिः चला नात्मकं कर्मउर्ध्वदेशसंयोगहेतुः उत्क्षेपणं अधोदेशसंयोगहेतुरपक्षेपण शरीरसन्निक- एसंयोगहेतुराकुंचनं शरीरविप्रकष्टसंयोगहेतुःप्रसारणं अन्यत्सर्वगमनमेव नित्यमेक मनेकानुगतम् सामान्यं द्रव्यगुणकर्मत्ति परंसत्ता अपरंदव्यत्वादि नित्यद्रव्यह त्तयोव्यावर्तकाविशेषाः नित्यसंबंधासमवायः अयुत्तसिद्धवृत्तिः ययोर्मध्येएकमपरा- श्रितमेवावतिष्ठते तावसुतसिद्धो यथावयवाचविना गुणगुणिनो क्रियाक्रियावंती जातिव्यक्तीविशेषनित्यद्रव्येनेति अनादिसांतःप्रागभावः उत्सत्तेपूर्वकार्यस्य सादिर नंतःप्रध्वंस उत्पत्यनंतरंकार्यस्य त्रैकालिकसंसर्गावछिन्नप्रतियोगिताकोत्यंताभावः ·त. सं. यथाभूतलेघटोनास्तिइति ताराम्यसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकोन्यिोन्याभावः यथाघ- टम्पटोनभवतीति सर्वेषामेवपदार्थानांयथायथमुक्तेषेवांतभावात् सवपदार्थाइतिसि इम् कणा दन्यायमनयोलिव्युसत्तिसिद्धये॥अन्नभटेनविदुषारावतस्तर्कसंग्रहः॥१॥ ॥इतिथीअन्नभद्देनविरनितस्तर्कसंग्रहासमाप्तिप्रातः॥ ॥शभस्यात्॥ ॥५॥ ॥छ॥ ॥५॥ ॥

·इदंतर्कसंग्रहपुस्तकं मुंबापुर्या ग्रंथप्रकाशकाव्यशिलायंत्रे मुद्रित।। शके१७०२रौद्नामसंवत्सरे मार्गशीर्षमासे रुष्णपक्षे हादश्यां भीमे समाप्त।। - ·इतितर्कसंग्रहम्समाप्तोयं -