·Trill - il' M TANI Imrg REMIRATHI HERITAI NAAN IN Tui Puli Kuli ॥ अहम् ॥ श्रीसुधर्मस्वामिविरचितं । श्रुतकेवलिश्रीभद्रबाहुस्वामिहब्धनियुक्तियुतं। श्रीगन्धहस्तिकृतशस्त्रपरिज्ञाविवरणानुसारिश्रीशीलाङ्काचार्यविहितविवरणसमन्वितं ॥ श्रीआचारागसूत्रम् । ॐ नमः सर्वज्ञाय ॥ जयति समस्तवस्तुपर्यायविचारापास्ततीर्थिक, विहितककतीर्थनयवादसमूहवशात्प्रतिष्ठितम् । बहुविधभ- शिसिद्धसिद्धान्तविधूनितमलमलीमसं, तीर्थमनादिनिधनगतमनुपममादिन जिनेश्वरैः ।।१।। (स्कन्दकन्छन्दः) आचारशास्त्रं सुवि- निश्चितं यथा, जगाद वीरो जगते हिताय यः। तथैव किश्चिद्गदतः स एव मे, पुनातु धीमान् विनयार्पिता गिरः ॥२॥ शस्त्रपरि- ज्ञाविवरणमतिपहुगहनं च गन्धहस्तिकतम् । तस्मात् सुखबोधार्थ गृहाम्यहमञ्जसा सारम् ॥३॥ इह हि रागद्वेषमोहाघभिभूतेन.सर्वे-

·ना.
अनु-
योगा:
मंगलंच
१ उ.
१५
णापि संगारिजन्तुना शारीरमानसानेकातिकटुकदु खोपनिपातपीडितेन तदपनयनाय हेयोपादेयपदार्थपरिज्ञाने यनो विधेयः, स
न न विशिष्टवियफमृत, विशिष्टविकच न प्राप्ताशेपातिशयकलापातोपदेशमन्तरेण, आप्तथ रागद्वेपमोहादीनां दोपाणामात्यन्तिक-
प्रभया , स चाईन पर, अतः प्रारम्यतेऽर्हद्वचनानुयोगः, म च चतुर्धा, तद्यथा-धर्मकथानुयोगो गणितानुयोगो द्रव्यानुयोगः
भरणकरणानुयोगधेति, तर धर्मस्थानुयोग उत्तराध्ययनादिकः, गणितानुयोगः सूर्यप्रजात्यादिकः, द्रव्यानुयोगः पूर्वाणि सम्म-
त्यादिकम, चरणकरणानुयोगाचारादिकः, स च प्रधानतमः, शेपाणां तदर्थत्वात् , तदुक्तम्-चरणपडियत्तिहेउ जेणियरे तिणि
अणुओग"नि, तथा "चरणपडियत्ति धम्माहाकालदिक्खमादीया । दरिए दंसणसोही दंसणसुद्धस्स चरणं तु ॥१॥" गणधरै-
रप्यत एस नस्पैनादौ प्रणयनमकारि, अतस्तत्प्रतिपादकस्याचारागस्यानुयोगः समारभ्यते, स च परमपदप्राप्तिहेतुत्वात् सविन',
तदुक्तम्-"श्रेयांसि बहुविमानि, भवन्ति महतामपि। अश्रेयसि प्रवृचानां, कापि यान्ति विनायकाः ॥१॥" तसादशेपप्रत्यूहो-
पशमनाय मालममिधेयं, तचादिमध्यापमानभेदात्रिधा, तत्रादिमङ्गलं 'मयं मे आउसंतेणं नगवया एवमस्वाय'मित्यादि, अब
च भगवद्वचनानुवादो मङ्गलम्, अथवा श्रुतमिति श्रुतज्ञानं, तच नन्यन्त पातित्वान्मङ्गलमिति, एतचापिनामिलपितशास्त्रार्थ-
पारगमनकारणं, मध्यमङ्गलं लोकसाराध्ययनपञ्चमोद्देशकस्तं से जहा केवि हरए पडिपुण्णे चिइ समंसि भोम्मे उपसन्तरए सार-
क्खमाणे' इत्यादि, अन च दगुणैराचार्यगुणोत्कीर्तनम् , आचार्याश्च पञ्चनमस्कारान्तःपातित्वान्मगलमिति, एतच्चामिलपितशा-
खास्थिरीकरणार्थम् , अवसानमगलं नामाध्ययनेजसानसूतम् 'अमिनियुड़े अमाई आयकहाए भगवं समियासी' आमिनिर्व-
१ नरणप्रतिपत्तिहेतवो येनतरे प्रयोऽनुरोगा । नाणप्रतिपत्तिहेतवो धर्मकथाकारदीक्षादिका । द्रव्ये दर्शन दिदर्शनशुदस्य चरण तु ॥१॥
2
प्र.आ.१
॥१॥

·Pune HTTPTAHITYA + Hidin in UTLUSIL तग्रहणं संसारमहातरुकन्दोच्छेदाविप्रतिपच्या ध्यानकारिन्वान्मड्गलमिति, एतच शिष्यप्रशियसन्तानाव्यवच्छेदार्थमिति, अध्यय- नगतसूत्रमङ्गलत्वप्रतिपादनेनैवाध्ययनानामपि मगलत्वमुक्तमेवेति न प्रतन्यते, सर्वमेव वा शास्त्रं मङ्गलं, ज्ञानरूपत्वात् , ज्ञानस्य |च निर्जरार्थत्वात् , निर्जरार्थत्वेन च तस्याविप्रतिपत्तिः, यदुक्तम्-"जं अन्नाणी कम्मं सवेइ बहुयाहिं चासकोडीहिं । तं नाणी तिहिं गुत्तो खवेइ उस्सासमित्तेणं ॥१॥" मङ्गलशब्दनिरुक्तं च मां गालयत्यपनयति भवादिति मङ्गलं, मा भूद् गलो-विनो गालो वा-नाशःशाखस्येति मङ्गलमित्यादि, शेपं त्वाक्षेपपरिहारादिकमन्यतोचसेयमिति । साम्प्रतमाचारानुयोगःप्रारभ्यते-आचारस्यानुयोगः-अर्थकथनमाचारानुयोगः, सूत्राद् अनु-पश्चादर्थस्य योगोऽनुयोगः, सूत्रा- | ध्ययनात् पश्चादर्थकथनमिति भावना, अणोर्वा-लघीयसः सूत्रस्य महतार्थेन योगोऽनुयोगः,स चामीमिररनुगन्तव्यः, तद्यथा- निक्खेवेगहनिरुनिविहिपवित्तीय कैण वा कस्स। तद्दारभेयलक्षण तरिहपरिसा य सुत्तत्थो॥१॥ तत्र निक्षेपो-नामादिः सप्तधा, नामस्थापने क्षुण्णे, द्रव्यानुयोगो द्वेधा-आगमतो नोआगमतच, तत्रागमतो ज्ञाता तत्र चानुपयुक्तो, नोआगमतो ज्ञशरीरभव्यश- रीरतभ्यतिरिक्तोऽनेकधा, द्रव्येण सेटिकादिना द्रव्यस्य-आत्मपरमाण्यादेव्ये निपयादौ वा अनुयोगो द्रव्यानुयोगः, क्षेत्रानुयोगः क्षेत्रेण क्षेत्रस्य क्षेत्रे वाऽनुयोगः क्षेत्रानुयोगः, एवं कालेन कालस्य काले वाऽनुयोगः कालानुयोगः, वचनानुयोग एकवचनादिना, | भावानुयोगो द्वेधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्रागमतो ज्ञातोपयुक्ती, नोआगमतस्तु औपशमिकादिभाव , तेषां वानुयोगः-अर्थक- थनं भावानुयोगः, शेपमावश्यकानुसारेण ज्ञेयं, केवलमिहानुयोगस्य प्रस्तुतत्वात् तस्य चाचार्याधीनत्वात् केनेति द्वारं विप्रियते, प्रतिशिष्येति प्र. १ यदज्ञानी कर्म क्षपयति बहुकाभिर्वर्षकोटीभिः । तज्ज्ञानी निभिर्गुप्तः क्षपयत्युच्वासमात्रेण ॥ १ ॥ १० HTRA IN HIST HI - ·चा. १उ. २० , तथा उपप्रमादीनि च द्वाराणि प्रचुरतरोपयोगित्वात्प्रदर्श्यन्ते, तर केनेति कथम्भूतेन ?, यथाभूतेन च सरिणा व्याख्या कर्तव्या १५ तथा प्रदश्यते-"देमकुलजाइस्वी संघयणी थिइजुओ अणासंसी । अविकत्थणो अमाई थिरपरिवाडी गहियवको ॥१॥ जियपरिसो जियनिदो मज्झत्यो देसकालभायन्न् । आमन्त्रलद्धपइभो गाणाविहदेसभासष्णू ॥२॥ पंचविहे आयारे जुत्तो सुत्तत्थतदुभयविहिन्न। आचार्य आहरणहेउकारणणयणिउणो गाहणाकुसलो ॥३॥ ससमयपरसमयविऊ गंभीरो दित्तिमं सिवो सोमो । गुणसयकलिओ जुत्तो पवय स्वरूपं जनारं परिकहेउं ॥४॥ आर्यदेशोद्धतः मुखावबोधाचनो भवतीत्यतो देशग्रहणं, पैतृकं कुलमिक्ष्वाकादि, ज्ञातकुलश्च यथोत्क्षिप्तभार- यहने न श्राम्यतीति, मातृकी जातिः तत्संपन्नो विनयादिगुणवान् भाति, 'यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्तीति रूपग्रहणं, संहननधृति- युतो व्याख्यानादिपु न खेदमेति, जनार्शसी श्रोतृभ्यो न वखाद्याकासति, अविकत्थनो हितमितभापी, अमायी सर्वत्र विश्वास्या, स्थिरपरिपाटिः परिचितग्रन्थस्य सूत्रार्थगलनासंभवात् , ग्राह्यवाक्यः सर्वत्रास्खलिताज्ञः, जितपर्पद् राजादिसदसि न क्षोभमुपयाति, जितनिद्रः अप्रमत्तत्वान्निद्राप्रमादिन शिष्यान् सुखेनैव प्रबोधयति, मध्यस्थः शिष्येपु समचित्तो भवति, देशकालभावज्ञः सुखेनैव गुणपद्देशादौ विहरिष्यति, आसन्नलब्धप्रतिभो द्राक् परसाद्युत्तरदानसमा भवति, नानाविधदेशभापाविधिज्ञस्य नानाविधदेशजाः शिष्या व्यारयानं सुखमवभोत्स्यन्ते, ज्ञानावाचारपश्चक्युक्तः श्रद्धेयरचनो भवति, सूत्रार्थतदुभयविधिज्ञ उत्सर्गापवादप्रपञ्च यथा- यद् ज्ञापयिष्यति, हेतूदाहरणनिमित्तनयप्रपञ्चवः अनाकुलो हेत्वादीनाचष्टे, ग्राहणाकुशलो बहीभियुक्तिभिः शिप्यान् बोधयति, स्वस- मयपरसमयज्ञ. सुखेनैव तत्स्थापनोच्छेदौ करिष्यति, गम्भीरः खेदमहः, दीप्तिमान् पराधृष्यः, शिवहेतुत्वात् शिवः, तदधिष्ठितदेशे २५ मार्याद्युपशमनात् , सौम्यः सर्वजननयनमनोरमणीयः, गुणशतकलितः प्रश्रयादिगुणोपेतः, एवंविधः सूरिः प्रवचनानुयोगे योग्यो ॥२॥ प्र.आ.२ ·. - भवति ॥ तस्य चानुयोगस्प महापुरस्पेय चत्वार्यनुयोगद्वाराणि व्याख्यागानि भवन्ति, तद्यथा-उपक्रमो निक्षेपोऽनुगमो नयः, तत्रोपक्रमणमुपक्रमः उपक्रम्यतेऽनेनासादस्मिन्निति वोपक्रमः-व्याचिख्यासितशास्त्रस्य समीयानयनमित्यर्थः, स च शास्त्रीयलो- किकभेदाद् द्विधा, तर शास्त्रीयः आनुपूनी नाम प्रमाणं वक्तव्यतार्थाधिकारः समनतारश्चेति पोढा, लौकिको नामस्थापनाद्रव्य- क्षेत्रकालभाषभेदात् पोच । निक्षेपणमनेनासादस्मिनिति वा निक्षेपः, उपमानीतस्य व्याचिख्यासिवशास्त्रस्य नामादिन्यसन- मित्यर्थः, स च विविधः, तद्यथा-ओपनिम्पनी नामनिप्यन्नः सूतालापकनिष्पनश्व, तनौघनिप्पनोऽङ्गाध्ययनादिसामान्याभिधा- नन्यासः, नामनिप्पन्न आचारशत्रपरिज्ञादिविशेषामिधाननामादिन्यामः, सूत्रालापकनिष्पन्नश्च सूत्रालापकानां नामादिन्यसनमिति । अनुगमनमनेनासादस्मिनिति चाऽनुगमः, अर्थकथनमित्यर्थः, म च द्विधा-नियुक्त्यनुगमः सूत्रानुगमश्चेति, तत्र नियुक्त्यनुगम- विविधः, तद्यथा- निक्षेपनियुक्त्यनुगमः उपोद्घातनियुक्त्यनुगमः सूत्रस्पर्शिकनियुक्त्यनुगमश्चेति, ता निक्षेपनियुक्त्यनुगमो निक्षेप एर सामान्यविशेषामिधानयोरोघनिप्पन्ननामनिप्पन्नाभ्यां निक्षेपाभ्यामनुगतः सूत्रापेक्षया वक्ष्यमाणलक्षणचेति, उपोद्घातनिर्युक्त्य- नुगमश्वाभ्यां द्वारगाथाभ्यामनुगन्तव्यः, तद्यथा-"उदेसे णिदेसे य णिग्गमे खेनकालपुरिसे य । कारणपच्चयलक्खण गए समो- यारणाऽणुमए ॥१॥ किं कतिचिहं कस्म कहि केमु कहं केचिरं हवइ कालं। कइ संतरमविरहियं भागरिम फासणणिरुत्ती ॥२॥" सूत्रस्पर्शिकनियुज्यनुगमः सूत्रापयनानां नयैः माक्षेपपरिहारमर्थकथनं, स च सूत्रे सति भवति, सूत्रं च सूत्रानुगमे, स च सूत्रो- १ उद्देशो निर्देशच निर्गमः क्षेत्र काठ पुरुषश्च । कारण प्रत्यय लक्षण नया समवतार आमतम् ॥१॥ किं वतिविध क्रस पेषु वध वियचिर भवति वारम् । कति मान्नरमविरहित भवापर्णा स्पशना निरति ॥२॥ . . . . . १२ ·'चा. १५ । . चारणरूपः पदच्छेदरूपश्चेति । अनन्तधर्माध्यासितं वरत्वेकेर धर्मेण नयन्ति-परिच्छिन्द्रन्तीति ज्ञानविशेषा नयाः, ते च नैगमा- = १. दयः सप्तेति । साम्प्रतमाचाराङ्गस्योपक्रमादीनामनुयोगद्वाराणा यथायोग किश्चिद् विभणिपुरशेपप्रत्यूहोपशमनाय मड्गलार्थ प्रेक्षा- १. पूर्वकारिणां च प्रवृत्यर्थ सम्पन्धाभिधेयप्रयोजनप्रतिपादिका नियुक्तिकारो गाथामाह-- चंदित्त सव्वसिद्ध जिणे अ अणुओगदायरा सब्वे । आधारस्स भगवओ निज्जुत्तिं कित्तइस्सामि ॥१॥ तर वन्दित्वा सर्वसिद्धान् जिनाचेति मङ्गलवचनम् , अनुयोगदायकानित्येतच्च सम्बन्धपचनमपि, आचारस्येत्यभिधेयरचनं, नियुक्तिकरिष्ये इति प्रयोजनाथनमिति ता पर्यार्थः॥अयवार्थस्तु 'बन्दित्वे'ति वदि अभिवादनस्तुत्यो रित्यर्थद्वयाभिधायी धातुः, तरअभिवादनं कायेन स्तुतिर्वाचा, अनयोश्च मनःपूर्वकत्वात्करणत्रयेणापि नमस्कार आवेदितो भाति, सितं-ध्मातमेपामिति सिद्धाः -प्रक्षीणाशेपकर्माणः, सर्वे च ते सिद्धाश्च सर्वसिद्वाः, सर्वग्रहणं तीर्थातीर्थानन्तरपरम्परादिसिद्धप्रतिपादक, तान् वन्दित्वेति सम्बन्धः । सर्वत्र योज्यः, रागद्वेषजितो जिना. तीर्थकृतस्तानपि सर्मान् अतीतानागतार्त्तमानमर्वक्षेत्रगतानिति, अनुयोगदायिनः-सुधर्म- स्वामिप्रभृतयो यावदस्य भगनतो नियुक्तिकारस्य भद्रबाहुस्सामिनश्चतुर्दशपूर्वधरस्याचार्योऽतस्तान् सनिति,अनेन चानायकथनेन स्वमनीपिकाव्युदास कृतो भवति, 'वन्दित्वे तिक्त्वाप्रत्ययस्योत्तरक्रियासन्यपेक्षतादुत्तरक्रियामाह-'आचारस्य यथार्थनाम्नः 'भग- . ० वत' इति अर्थ(ऐश्वर्यरूपयशाथी)धर्मप्रयत्नगुणभाजः, तस्यैवंविधस्य निश्चयेनार्थप्रतिपादिका युक्तिनियुक्तिस्तां'कीयिध्ये' अमिधास्ये ० प्र.आ.३ इति, अन्तस्तत्वेन निप्पन्नां नियुक्ति बहिस्तत्वेन प्रकाशयिष्यामीत्यर्थः॥१॥ यथाप्रतिज्ञातमेव विअणिपुर्निक्षेपार्हाणि पदानि तावत् १ चान्द्रमतेन णिज उभयपदभावा । २० . ॥३॥ २५ ·- . मुहद्भूत्वाऽऽचार्यः संपिण्ड्य कथयति- आयार अंग सुयबंध बंभ चरणे तहेव सत्थे य । परिणाए संणाए निक्खेयो तह दिसाणं च ॥२॥ आचारअङ्गश्रुतस्कन्धब्रह्मचरणशस्त्रपरिज्ञासंज्ञादिशामित्येतेषां निक्षेपः कर्त्तव्य इति ॥ तत्राचारनमाचरणशस्त्रपरिज्ञाशब्दा नामनि- प्पन्ने निक्षेपे द्रष्टव्याः, अङ्गश्रुतस्कन्धशब्दा ओघनिप्पन्ने, संज्ञादिशब्दो सूतालापकनिष्पन्ने निक्षेपे द्रष्टव्यानिति ।। २ ।। एतेपां मध्ये कस्य कतिविधो निक्षेप इत्यत आह- चरणदिसावजाणं निक्खेयो चउमओय नायव्यो। चरणमि छब्विहो खल सत्तविहो होइउदिसाणं ||३|| चरणदिग्दर्जानां चतुर्विधो निक्षेपः, चरणस्य पविधः, दिक्शन्दस्य सप्तविधो निक्षेपः, अत्र च क्षेत्रकालादिकं यथासम्भव- मायोज्यम् ॥३॥ नामादिचतुष्टयं सर्वव्यापीति दर्शयितुमाह- जत्थ य ज जाणिजा निक्खेवं निकिग्ववे निरवसेसं। जत्यविय न जाणिजा चउकयं निविवे तत्थ॥४॥ 'या' चरणदिशब्दादौ यं निक्षेप-क्षेत्रकालादिकं जानीयात् तं तत्र निरसशेपं निक्षिपेद्, यत्र तु निराशेपं न जानीयादाचारा- (गादी तत्रापि नामस्थापनाद्रव्यभाषचतुष्फात्मकं निक्षेपं निक्षिपेदित्युपदेश इति गाथार्थः॥४॥प्रदेशान्तरप्रसिद्धस्यार्थस्य लापन- मिच्छता नियुक्तिकारेण गाथाऽभ्यधायि- आयारे अंगंमि य पुन्चुहिट्ठो घउकनिक्खेवो । नवरं पुण नाणत्तं भावायारंमि तं वोच्छं ॥५॥ क्षुल्लिकाचारकथायामाचारस्य पूर्वोद्दिष्टो निक्षेपः, अगस्य तु चतुरङ्गाध्ययन इति, यश्चात विशेषः सोऽभिधीयते 'भानागारनिपय' १० . L १ -

·चा.
आचार्य
स्वरूपं
१ अ.
इति ॥५।। यथाप्रतिज्ञातमाह-
तस्सेगह पवत्तण पदमंग गणी तहेव परिमाणे । समोयारे सारो य सत्तहि दारेहि नाणत्तं ॥३॥
'तस्य' भावाचारस्य एकार्थाभिधायिनो वाच्याः, तथा केन प्रकारेण प्रवृत्तिः-प्रवर्तनमाचारस्याभूत तच वाच्यं, तथा प्रथमा-
गता च वाच्या, तथा गणी-आचार्यस्तस्य कतिविधं स्थानमिदमिति च वाच्यं, तथा 'परिमाणम्' इयत्ता वाच्या, तथा कि व
| समवतरतीत्येतच वाच्यं, तथा सारश्च वाच्यः, इत्येभिद्वारः पूर्वमाद् भावाचाराद् अस्य भेदो-नानात्वमिति पिण्डार्थः ।। ६॥
अवयवार्थ तु नियुक्तिकदेवाभिधातुमाह-
आयारो आचालो आगालो आगरो य आसासो। आयरिसो अंगति य आईण्णाऽऽजाइ आमोक्खा ॥७॥
आचर्यते-आसेव्यत इत्याचारः, स च नामादि चतुर्दा, तत्र ज्ञशरीरभव्यशरीरतव्यतिरिक्तो द्रव्याचारोऽनया गाथयाऽनुसतव्यः
–णामणधोयणवासणसिक्खायणसुकरणाविरोहीणि। दयाणि जाणि लोए दबायारं चियापाहि ॥१॥ भावाचारो द्विधा-लौकिको
लोकोत्तरश्च, तत्र लौकिकः पापण्डिकादयः पञ्चरात्रादिकं यत् कुर्वन्ति स विजेयो, लोकोत्तरस्तु पञ्चधा ज्ञानादिकः, तत्र ज्ञाना-
चारोऽष्टधा, तद्यथा—'काले विणए बहुमाणे उपहाणे तहा अपिण्हवणे । वंजणाअस्थतदुभए अद्वविहो णाणमायारो ॥११॥' दर्शना-
१ नामनधावनवासनशिक्षापणमुकरणाविरोधीनि । द्रन्याणि यानि लोके द्रव्याचार विजानीहि ॥१॥
२ कालो विनयः बहुमानः उपधान तथा अनिद्रव । व्यन्जनमर्थस्तदुभयस्मिन् अष्टविधो ज्ञानाचारः ॥१॥ निश्शहितो निष्कासितो निर्विचिकित्सोऽमृढदृष्टिश्च ।
उपहा स्थिरीकरण वात्सत्य प्रभावनाऽष्टौ ॥२॥ तिस एव च गुप्तयः पञ्च समितयोऽट मिलिताः । प्रवचनमातर इमास्तासु स्थितवाणसंपनः ॥३॥ अनशन-
मवमौदर्य वृत्तिसक्षेपण रमत्याग । कायक्लेश सलीनता च बाह्य तपो भवति ॥४॥ प्रायश्चित्तं विनयो वैयावृश्य तथैव स्वाध्यायः । ध्यानमुत्मर्गोऽपि च अभ्यन्तर
तपो भवति ॥ ॥ अनिगृहितबलवीर्यः परारमते यो यथोक्तमायुक्तः । युनक्ति च यथास्थाम ज्ञातव्यः स वीर्याचारः ॥६॥
."
२५
:
प्र.आ.४॥
TRITAMINATIN
i-immuvi IndiaInHI
॥४॥

·चारोऽप्यष्टधैव, तद्यथा-'निस्संकिय निकसिय निन्वितिगिच्छा अमूढदिट्ठी य । उपचूहथिरीकरणे वच्छल्लपभावणे अट्ठ॥२॥ चारिनाचारोऽप्यटधैव-तिन्नर य गुत्तीओ पंच समिइओ अह मिलियाओ । पचयणमाईउ इमा तासु ठिओ चरणसंपन्नो ।।३।।' तपआचारो द्वादशधा, नद्यथा-'अणसणमूणोयरिया वित्तीसंखेवणं रसच्चाओ। कायकिलेसो संलीणया य बज्झो तवो होइ ॥४॥ पायच्छित्तं विगओ वेयावचं तहेव सज्झाओ। झाणं उस्सग्गोविय अधिभतरओ तवो होइ ॥५॥ वीर्याचारस्त्वनेकथा-'अणिगू- हियवलविरिओ परकमइ जो जहुत्तमाउत्तो। जुंजइ य जहाथाम नायब्बो पीरियायारो ॥६॥ एप पञ्चविध आचारः, एतत्प्रतिपा- दकवायमेन ग्रन्थविशेपो भागचार', एवं सर्वन योज्यम् । इदानीमाचालः, आचाल्यतेऽनेनातिनिविडं कर्मादीत्याचाला, सोऽपि -चतुर्धा, व्यतिरिक्तो वायुः, भावाचालस्त्वयमेव ज्ञानादिः पञ्चधा । इदानीमागालः, आगालनमागालः समप्रदेशावस्थानं, सोऽपि चतुर्धा, व्यतिरिक्त उदकादेनिनप्रदेशापस्थानं, भावागालो ज्ञानादिक एव, तस्यात्मनि रागादिरहितेऽवस्थानमितिकृत्वा। इदानी- माकर, आगत्य तस्मिन् कुन्तीत्याकरः, नामादिः, तर व्यतिरिक्तो रजताकरादिः, भावाकरोध्यमेव ज्ञानादिः, तत्प्रतिपादक- श्रायमेन ग्रन्थो, निर्जरादिरलानामा लाभात् । इदानीमावासः, आश्वसन्त्यस्मिन्नित्याचासो नामादिः, तत्र व्यतिरिक्तो यानपात्र- द्वीपादिः, भाषाश्चामो ज्ञानादिरेव । इदानीमादर्शः, आदृश्यते अस्मिन्नित्यादों नामादिः, व्यतिरिक्तो दर्षणः, भावादर्श उक्त एन, यतोऽस्मिन्नितिकर्तव्यना दृश्यते । इदानीमङ्गम् , अज्यते व्यक्तीक्रियते अस्मिन्नित्यगं, नामाघेव, तर व्यतिरिक्तं शिरो- गाह्वादि, भाषाशमयमेराचारः । इदानीमाचीर्णम् आसेवितं, तच नामादि पोढा, तत्र व्यतिरिक्तं द्रव्याचीर्ण सिंहादेस्तृणादिपरिहा- रेण पिशितभक्षणं, क्षेत्राचीर्ण पाल्हीकेषु सनवः कोकणेपु पेया, कालाचीर्ण विद-'सरसो चंदणपंको अग्घइ सरसा य गंधका- . +

·आचा.
Minoriti
CHRIAnml
आचार-
सैकार्थि-
काःप्रथ-
मताच
.
साई | पाडलि सिरीस मल्लिय पियाइँ काले निदाहमि॥१॥"भावाचीणं तु ज्ञानादिपञ्चकं तत्प्रतिपादकश्याचारग्रन्थः, इदानीमाजातिः,
१ श्रुआजायन्ते तस्यामित्याजातिः, साऽपि चतुर्दा, व्यतिरिक्ता मनुष्यादिजातिः, भावाजातिस्तु ज्ञानाद्याचारप्रसूतिरयमेव ग्रन्थ इति।
१अ.
इदानीमामोक्षः, आमुच्यन्तेऽस्मिन्निति आमोक्षणं वाऽमोक्षो, नामादिः, तत्र व्यतिरिक्तो निगडादेः, भावामोक्षः कर्माएकोद्वेष्टन-
१3.
मशेपम् एतत्साधकथायमेवाचार इति । एते किचिद्विशेषादेकमेवार्थ विशिंपन्तः प्रवर्त्तन्त इत्येकार्थिकाः, शक्रपुरन्दरादिवत् , एका-
भिधायिनां च छन्दथितिबन्धानुलोम्यादिप्रतिपत्त्यर्थमुद्घट्टनम् , उक्तंच-"बंधाणुलोमया खलु सत्थंमि य लाघवं असम्मोहो।
संतगुणदीपणाविय एगद्वगुणा हवंतेए ॥१॥ ॥७॥ इदानीं प्रवर्तनाद्वार, कदा पुनर्भगवताऽऽचारः प्रणीत इत्यत आह-
सब्वेसिं आयारो तित्थस्स पवत्तणे पढमयाए। सेसाइं अंगाई एकारस आणुपुवीए ॥ ८॥
सर्वेषां तीर्थड्कराणां तीर्थप्रवर्तनादावाचारार्थः प्रथमतयाऽभवद् भवति भविष्यति च, ततः शेपाङ्गार्थ इति, गणधरा अप्यनयै-
वानुपूर्व्या सूत्रतया प्रश्नन्तीति |८|| इदानी प्रथमत्त्वे हेतुमाह-
आयारो अंगाणं पढम अंगं दुवालसण्हपि । इत्य य मोक्खोवाओ एस य सारो पवयणस्स ॥९॥
अयमाचारो द्वादशानामप्यङ्गानां प्रथममङ्गमित्यनूद्य कारणमाह-यतोऽत्र मोक्षोपायः-चरणकरणं प्रतिपाद्यते, एप च प्रवच-
म.औ.५ नस्य सारः, प्रधानमोक्षहेतुप्रतिपादनाद् , अत्र च स्थितस्य शेपानाध्ययनयोग्यत्वाद् अस्य प्रथमतयोपन्यास इति ॥९॥ इदानीं
१ सरसश्चन्दनपछोऽपति सरसा च गन्धकापायिकी । पाटलशिरीपमल्लिकाः प्रिया. काले निदाघे ॥१॥
२ बन्धानुलोमता रालु शासे व लाघवमसमोहः । सद्गुणदीपनमपि च एकार्थगुणा भवन्त्येते ॥१॥
"
२६
॥५॥

·गणिद्वारं, साधुवों गुणगणो वा गणः, सोऽस्यास्तीति गणी ॥ आचारायत्तं च गणित्वमिति प्रदर्शयन्नाह- आयारम्मि अहीए जं नाओ होइ समणधम्मो उ । तम्हा आयारधरो भण्णइ पढमं गणिहाणं ॥१०॥ यसाद् आचाराध्ययनात् क्षान्त्यादिकः चरणकरणात्मको वा श्रमणधर्मः परिज्ञातो भवति तसात्सर्वेषां गणित्वकारणानामाचार- प्रथमम्-आद्यं प्रधानं वा गणिस्थानमिति ॥१०॥ इदानीं परिमाणं, किं पुनरस्याध्ययनतः पदतश्च परिमाणमित्यत आह- णवयंभचेरमइओ अद्वारसपयसहस्सिओ वेओ। हवइ य सपंचचूलो बहुबहुतरओ पयग्गेणं ॥११॥ तत्र अध्ययनतो नवब्रह्मचर्याभिधानाध्ययनात्मकोऽयं पदतोऽष्टादशपदसहस्रात्मको 'वेद' इति विदन्त्यमाद् हेयोपादेयपदा- निति वेदः-क्षायोपशमिकभाववर्त्ययमाचार इति, सह पञ्चभिडाभिर्वर्त्तत इति सपञ्चचूडश्च भवति, उक्तशेषानुवादिनी चूडा, (१) (२) (३) (४) (७) तत्र प्रथमा "पिंडेसण सेजिरिया भासजाया य वत्थपाएसा 'उग्गहपडिमनि' सप्ताध्ययनामिका, द्वितीया सत्तसत्तिकया, तृतीया भावना, चतुर्थी विमुक्तिः, पश्चमी निशीथाध्ययनं, 'बहुवहुतरओ पदग्गेण ति तत्र चतुथूलिकात्मकद्वितीयश्रुतस्कन्धप्रक्षेपाबहुः, निशीथाख्यपञ्चमचूलिकाप्रक्षेपागहुतरः, अनन्तगमपायात्मकतया बहुतमश्च, पदाग्रेण-पदपरिमाणेन भवतीति ।।११।। इदानीमुप- क्रमान्तर्गतं समवतारद्वार, तत्रैताथूडा नवसु ब्रह्मचर्याध्ययनेष्ववतरन्तीति दर्शयितुमाह- आयारग्गाणत्यो बंभचेरेसु सो समोयरइ। सोऽवि य सत्थपरिण्णा पिंडिअत्यो समोयरइ ॥१२॥ * पिंडेराणसिनिरिया भासा पत्थेसणा य पाएमा इति प्र. - . प्र.आ.६ ·गा... सत्यपरिणाअत्यो छसमुवि कापसु सो समोयरइ । छजीवणियाअत्यो पंचसुवि वएसु ओयरइ ॥१३॥ पंच य महाव्ययाई समोयरंते य सव्वदव्वेसुं। सव्वेसिं पजवाणं अणंतभागम्मि ओयरइ ॥१४॥ १. उत्नानार्थाः, नवरम् 'आनाराग्राणि'चूलिकाः, द्रव्याणि-धर्मास्तिकायादीनि, पर्याया-अगुरुलध्यादयः तेपामनन्तभागे व्रताना- १3. मातार इति ॥१२-१३-१४॥ कथं पुनर्महाग्रतानां सर्वद्रव्येष्ववतार इति ?, तदाह- जीवणिया पढमे वीग चरिमे य सब्यदब्वाई। सेसा महब्बया बलु तदेकदेसेण दव्वाणं ॥१५॥ 'छजीपणिया' इत्यादि स्पष्टा, कथं पुनर्महावतानां सर्पद्रव्येप्ववतारो, न सर्वपर्यायेष्विति, उच्यते, येनाभिप्रायेण चोदितवांस्तमा- विस्तुमाह–णणु मव्वणभपएमाणतगुणं पढमसंजमहाणं । छनिहपरिबुडीए छद्वाणासंखया सेढी ॥१॥अन्ने के पजाया ? जे णुव- उत्ता चरितविमम्मि । जे ततोऽणंतगुणा जेसि तमणंतभागम्मि ॥२॥अन्ने केवलगम्मत्ति ते मई, ते य के तदव्महिया ? । एवंपि होज तल्ला गाणंतगुणनणं जुनं ॥३॥ चो०। सेढीसु णाणदंसणपजाया तेण तप्पमाणेसा। इह पुण चरित्तमेत्तोवओगिणो तेण ते थोवा ॥४॥ अयमामामथों लेशतः-नन्वित्यसूयायां, संयमस्थानान्यसंख्यातानि तावद्भवन्ति, तेषां यजघन्यं तदविभागपलिच्छेदेन बुद्धया सण्टयमानं पर्यायरनन्ताविभागपलिच्छेदात्मकं भवनि, तच्च पर्यायसंख्यया निर्दिष्टं सर्वाकाशप्रदेशसंख्याया अनन्तगुणं, सर्वनमःप्र- देशवांकनप्रमाणमित्यर्थः,ततो द्वितीयादिस्थानरसंख्यातगच्छगतैरनन्तभागादिकया वृद्धया पदस्थानकानामसंख्येयस्थानगता श्रेणि- भवनि, एवं चैकमपि स्थानं सर्वपर्यायान्वितं न शक्यते परिच्छेत्तुं, किं पुनः सर्वाण्यपीत्यतः केऽन्ये पर्यायाः ? येपामनन्तभागे , पड्नी निराः प्रागे द्वितीये चरमे च सर्वव्याणि । शेषाणि महारतानि खलु तदेकदेशेन द्रव्याणाम् । गणि- स्थान परिमाणं समम- तारश्च २० IHARIHIMILJHEERIN Pyarth २५ ॥६॥ --- ·. हातानि वर्तेरनिति स्यान्मतिः, अन्ये केरलगम्या इति, इदमुक्तं भाति-केरलगम्यानज्ञापनीयपर्यायाणामपि तर प्रक्षेपाबहुत्वम् , एवमपि ज्ञाननेययोस्तुल्यत्वात्तुल्या एच नानन्तगुणा इति । अनाचार्य आह-याऽसौ संयमस्थानश्रेणिनिरूपिता सा मर्या चारित्र- पर्यायैनिदर्शनपर्यायसहितैः परिपूर्णा तत्प्रमाणा-सर्वाफाशप्रदेशानन्तगुणा, इह पुनश्चारित्रमानोपयोगित्वात् पर्यायानन्तभाग- वृत्तित्वमित्यदोपः । इदानी सारद्वार, कः कस्य सार इत्याह-- अंगाणं किं सारो? आयारो. तस्स रवइ किं सारो ? अणुओगत्यो सारो, तस्सवि य परूवणा सारो॥१६॥ स्पष्टा, केवलमनुयोगार्थो-व्याख्यानभूतोऽर्थः, तस्य प्ररूपणा-यथास्वं विनियोग इति ॥ अन्यच- सारो परूवणारा चरणं. तस्स वि य होइ निव्वाणं । निव्वाणस्स उ सारो अव्वाबाहं जिणा विति ॥१७॥ स्पष्टैच । इदानीं श्रुतस्कन्धपदयो मादिनिक्षेपादिकं पूर्ववद्विधेयं, भावेन चेहाधिकारः, भावथुतस्कन्धश्च ब्रह्मचर्यात्मक इत्यतो ब्रह्मचरणशब्दो निक्षेप्तव्यापित्याह- बंभम्मी य चउफ ठयणा होइ वं मणुप्पत्ती। सत्तरहं चण्णाणं नवण्ह चण्णंतराणं च ।।१८।। ता ब्रह्म नामादि चतुर्दा, तत्र नामब्राह्म ब्रह्मेत्यभिधानम् , असद्भावस्थापना अक्षादौ, सद्भावस्थापना प्रतिविशिष्टयज्ञोपवीताया कृतिर्मुल्लेप्यादौ द्रव्ये, अथवा स्थापनाया व्यारयायमानाया ब्राह्मणोत्पचिर्वक्तव्या, तत्प्रसङ्गेन च सप्तानां वर्णाना नानां च वर्णा- न्तराणामुत्पत्तिर्भणनीयेति । यथाप्रतिज्ञातमाह- गया मणुस्सजाई रज्जुप्पत्तीइ दो कया उसभे। तिःणेव सिप्पयणि सावगधम्मम्मि चत्तारि ॥१९॥ १०

·१५
JHIJIT iiital
" in .
२०
आगा.
यापनामेयो भगवान्नाद्यापि राजलक्ष्मीमध्यास्ते तावदेकैव मनुष्यजातिः, तस्यैव राज्योत्पत्ती भगवन्तमेवाश्रित्य ये स्थितास्ते
१. धरियाः, शेपाच शोचनाद्रोदनाग शूद्वाः, पुनरायुत्पत्तावयस्कारादिशिल्पयाणिज्यवृत्त्या वेशनाद्वैश्याः, भगवतो ज्ञानोन्पची भरत-
१.
काफणीलाञ्छनान् थावका एर ब्राह्मणा जैजिरे, एते शुद्धाः, त्रयश्चान्ये गाथान्तरितगाथया प्रदर्शयिष्यन्ते ॥साम्प्रतं वर्णवर्णान्तर-
निष्पन्नं संख्यानमाह-
संजोगे मोलसगं सत्त य वपणा उ नव य अंतरिणो। एए दोऽवि विगप्पा ठवणा बंभस्स णायचा॥२०॥
संयोगेन पोडश वर्णाः समुत्पन्नाः, तत्र सप्त वर्णा ना तु वर्णान्तराणि, एतच्च वर्णवर्णान्तरविकल्पद्वयं स्थापनाब्रह्मेति ज्ञातव्यम् ।
माम्प्रतं पूर्वचितं वर्णत्रयमाह-यदिवा प्रागुद्दिष्टान सप्त वर्णानाह-
पगई चउकगाणंतरे य ते हुँति सत्त वण्णा उ। आणंतरेसु चरमो वण्णो ग्वलु होइ णायचो ॥२१॥
प्रतयक्षतम्या-ब्राह्मणक्षत्रियवैश्य शूद्राख्याः आसामेव चतसृणामनन्तरयोगेन प्रत्येकं वर्णत्रयोत्पत्तिः, तद्यथा-द्विजैन क्षत्रिय-
योपितो जातः प्रधानक्षत्रियः संकरक्षत्रियो वा, एवं क्षत्रियेण वैश्ययोपितो वैश्येन शूयाः प्रधानसंकरभेदी वक्तव्यावित्येवं सप्त वर्णा
ने गर अस्मिता ते गतिमा जायस, अगस्त्रिया गिहरदगो जापा, जया अग्गी उप्पण्णो तया पागभारस्सिता गिपिया वाणियगा जाया, तहि तेहि सिपाणिहि
मिति चिमनोनि यस्मा उप्पण्या | भारए पचहए भरहे अभिगित्ते सागथम्मे उप्पण्णे वभणा जाया, गिस्सिता बभणा जण्या, माइणति उपसागभाना धम्मपिआ ज
व किंचिति दगन पिछति तं निवारेति मा हम भो मा हण, एव ने जणेण सुसम्मनिव्वतितसण्णा चमणा जाया । जे पुण अणस्सिता असिपिणो असारगा ते पय
गल इतिउ तेगु तेगु पोयणेगु हिंगा गोरियादियागु दुम्भमाणा गोगदोहणसीला मुद्दा गयुत्ता (इति नृणि:).
२४
॥७॥

·| भवन्ति, अनन्तरेषु भवा आनन्तरास्तेषु योगेषु चरमवर्णन्यपदेशो भवति-ब्राह्मणेन क्षत्रियायाः क्षत्रियो भवतीत्यादि, सच स्वस्थाने प्रधानो भवतीतिभावः ॥ इदानी वर्णान्तराणां नवानां नामान्याह- अंबहुग्गनिसाया य अजोगवं मागहा य सूया य । खत्ता(य) विदेहाविय चंटाला नवमगा हुंति ॥२२॥ अम्मष्ठ उग्रः निपादः अयोग मागधः सूतः क्षत्ता विदेहः चाण्डालश्चेति ॥ कथमेते भवन्तीत्याह- एगंतरिए इणमो अंबडो चेव होइ उग्गो य। बिइयंतरिअ निसाओ परासरं तं च पुण वेगे ॥२३॥ पडिलोमे सुदाई अजोगवं मागहो य सूओ अ । एगंतरिए खत्ता वेदेहा चेव नायव्या ॥२४॥ वितियंतरे नियमा चण्डालो सोऽवि होइ णायव्यो । अणुलोमे पडिलोमे एवं एए भवे भेया ॥२५॥ आसामथों यत्रकादवसेयः, तच्चेदम्- क्षत्रिय पुरुष शृद पुरुष क्षत्रिय पुरुप शूद्र पुरुष वैश्या स्त्री वैश्या सी क्षनिया स्त्री ब्रह्मसी क्षत्रिया घी मामणस्त्री बामणस्त्री निषाद ३ अयोगवम् ४ पदेह ८ पारासरो वा एतानि नव वर्णान्तराणि, इदानी वर्णान्तराणां संयोगोत्पत्तिमाह- उग्गेणं खत्ताए सोवागो वेणयो विदेहेणं । अंबट्ठीए सुद्दीय वुशासो जो निसाए ॥२६॥ सूएण निसाईए कुकुरओ सोऽवि होइ णायव्यो। एसो वीओ भेओ चउब्विहो होइ णायब्बो॥२७॥ माह्मण पुरुष वेश्य पुरुष ब्रह्मपुरुष चश्य पुरुष शुद्री खी १० अम्बष्ठ १ उप २ मागध ५ मृत ६ क्षत्ता ७ चाण्डाल ९ प्र.आ.८ ५ ।

·भाना. . विदहः पुरुषः । अनमोरणश यादयः, नगेदम् । उग्रः पुरमा निपादः पुरुषः शूद्रः पुरुषः भगा गी? अनावी २ अम्बष्टी सी शूद्री स्त्री वा ३ निपादत्री ४ चणः युक्किमः कुमरका गतं मापनातन । इदानी द्रव्यमानप्रतिपादनाय आह- या सरीरभरिभो अगाणी स्थिसंजमो चेव । भावे उ पत्थिसंजम णायव्यो संजमो घेव ॥२८॥ पगरीरमप्पशरीरप्यतिरिक्तं शाक्यपरिवाजकादीनाममानानुगतचेतसां वस्तिनिरोधमानं विधवाप्रोपितमतकादीनां च कुलव्य- गम्पा कारिनानुमनिपुतं द्रव्यमान, भारनाल तु माधूनां पस्तिसंयमः, अष्टादशभेदरूपोऽप्ययं संयम एव, सप्तदशविधसंयमाभि- पम्पत्यादम्पनि, अष्टादश भेदास्त्वमी-'दिव्यात्कामरतिमुखात् त्रिविधं त्रिविधेन विरतिरिति नवकम् । औदारिकादपि तथा गा मामाटादशविकल्पम् ।।१।। (प्रशम०) चरणनिक्षेपार्थमाह- परणमि छोइ एवं गइमाढारो गुणो व चरणं न । खितमि जंमि खिते काले कालो जहिं जाओ(जोउ)॥२९॥ चरणं नामादि पोटा, व्यतिरिक्तं द्रव्यचरगं त्रिधा भवति-गतिभक्षणगुणभेदात् , तत्र गतिचरणं गमनमेष, आहारचरणं मोद- कादः, गुणगरण द्विपा-लौकिकं लोकोनरं च, लौकिकं यत् द्रव्याथं हस्तिशिक्षादिकं वैद्यकादिकं वा शिक्षन्ते, लोकोतरं साधूना- मनुपयुक्ततरणमुदापिनृपमारकादेवा, क्षेत्रचरण यस्मिन् धेने गत्याहारादि नय॑ते व्याख्यायने या, शब्दसामान्यान्तर्मावावा शालि- . २५ - ॥८॥ '२९ ·५ HTIMATHITAMIns MINATI क्षेत्रादिचरणमिति, कालेऽप्येवमेव ।। भावचरणमाह- भावे गइमाहारो गुणो गुणवओ पसत्यमपसत्था । गुणचरणे पसत्येण यंभचेरा नय हवंति ॥३०॥ भावचरणमपि गत्याहारगुणभेदात् विधा, नत्र गतिचरणं साधोरुपयुक्तस्य युगमात्रदत्तदृष्टेनछतः, भक्षणचरणमपि शुद्ध पिण्ड- |मुपभुझानस, गुणचरणमप्रशस्तं मिथ्यादृष्टीना, सम्यग्दृष्टीनामपि सनिदानं, प्रशस्तं तेपामेव कोद्वेष्टनार्थ मूलोत्तरगुणकलापविष- यम् , इह चानेनवाधिकारो, यतो नवाप्यध्ययनानि मूलोत्तरगुणस्थापकानि निर्जरार्थमनुशील्यन्ते ॥ एतेषां चान्वर्थाभिधानानि | दर्शयितुमाह- सत्थपरिणा१लोगविजओरयसीओसणिज ३सम्मतं ४ तह लोगसारनामं५धुयंतह महापरिणाय ३१ अहमए य विमोक्ग्बो ८ उवहाणसुयं ९ च नवमगं भणियं । इचेसो आयारो आयारग्गाणि सेसाणि ॥३२॥ स्पष्टे, केवलमित्येप नवाध्ययनरूप आचारः, द्वितीयश्रुतस्कन्धाध्ययनानि तु शेपाणि आचाराग्राणीति ।। साम्प्रतमुपक्रमान्तर्ग- तोऽर्धाधिकारी द्वेषा-अध्ययनार्थाधिकार उद्देशार्थाधिकारच, तत्राद्यमाह- जिअसंजमो अलोगोजह यज्झइजह य तं पजहियवंश सुहृदुक्ख तितिकवाविय३सम्मत्तंश्लोगसारोपय ३३ निस्संगया य छ? ६ मोहसमुत्था परीसहुवसग्गा ७ । निजाणं अट्ठमए ८ नवमे य जिणेण एवंति ९॥३४॥ तत्र शस्त्रपरिज्ञायामयमर्थाधिकारो-'जियसंजमो'त्ति जीवेषु संयमो जीवसंयमः-तेपु हिंसादिपरिहारः, स च जीवास्तित्वपरि- जाने मति भवति अतो जीवास्तित्वविरतिप्रतिपादनमत्राधिकारः । लोकविजये तु 'लोगो जह बज्झइ जह य तं पजहियव्यंति, प्र.आ.९/ १० - SITAMIT TRADAINIK १४

·१५
IITHHTHAN
Mum
आना.
१.
१.
१उ.
२०
विजितमारलोफेन संयमस्थितन लोको यथा बध्यते अष्टविधेन कर्मणा यथा च तत्प्रहातव्यं तथा ज्ञातव्यमित्ययमर्थाधिकारः ।
तृतीय लयम्-संयमस्थितेन जिनकपायेणानुकूलप्रतिकूलोपसर्गनिपाते सुखदुःखतितिक्षा विधेयेति । चतुर्थे त्वयम्-प्राक्तनाध्ययना-
थसंपनेन तापमादिकष्टतपःसेविनामष्टगुणैश्वर्यमुद्वीक्ष्यापि दृढसम्यक्त्वेन भवितव्यमिति । पश्चमे त्वयम्-चतुरध्ययनार्थस्थितेना-
मारपरित्यागेन लोकसाररतत्रयोद्युक्तेन भाव्यमिति । पष्ठे त्वयम्-प्रागुक्तगुणयुक्तेन निसङ्गतायुक्तेनाप्रतिवद्धेन भवितव्यम् । सप्तमे
त्वयम्-संयमादिगुणयुक्तस्य कदाचिन्मोहसमुत्थाः परीपहा उपसर्गा वा प्रादुर्भवेयुस्ते सम्यक् सोढव्याः। अष्टमे त्वयम्-निर्याणम्-
अन्तक्रिया, मा सर्वगुणयुक्तेन सम्यग्विषयेति । नरमे त्वयम्-अष्टाध्ययनप्रतिपादितोऽर्थः सम्यगेवं वर्द्धमानस्वामिना विहित इति,
तत्प्रदर्शनं च शेपसाधूनामुत्माहार्थ, तदुक्तम्--"तित्थंयरो चउणाणी सुरमहिओ सिज्झियव्वयधुवंमि । अणिगृहियवलविरिओ
मव्यस्थामेमु उअमइ ॥१॥ किं पुण अवसेसेहिं दुक्खक्खयकारणा सुविहिएहिं । होति न उञ्जमियव्यं सपञ्चवायमि माणुस्से ।।२।।"
(पंन०)माम्प्रतमुद्देशार्थाधिकारः शनपरिज्ञाया अयम्-
जीवो उफायपरूवणा य तेसिं वहे य वंधोत्ति । विरईए अहिगारो सत्थपरिणाऍ णायचो ॥ ३५ ॥
तत्र प्रथमोद्देशक सामान्येन जीवास्तित्वं प्रतिपाद्यं, शेपेषु तु पट्सु विशेषेण पृथिवीकायाद्यस्तित्वमिति, सर्वेषां चावसाने बन्धवि-
रतिप्रतिपादनमिति, एतचान्ते उपात्तत्वात् प्रत्येकमुद्देशार्थेपु योजनीय, प्रथमोद्देशके जीवः तद्वधे बन्धो विरतिश्चेत्येवमिति ॥ तत्र
१ उदाओ भावो लोगा कसा जाणिय वा (इीि नृणिः ). २ तीर्थंकरश्चतुर्ज्ञानी सुरमहितः ध्रुव सेधितव्ये । अनिगृहितवलवीर्यः सर्वस्थानोदच्छति ।।१।।
foपुनरपोप गक्षयकारणात् मुविहितः। भवति नोयन्तव्य राप्रपाये मानुष्ये ॥ २ ॥
munima LTHILINDARI
२६
॥९॥

·प्र.आ. १० शस्वपरिक्षेति द्विपदं नाम, शस्त्रस निक्षेपमाह- दव्वं सत्यग्गिविसनेहविलखारलोणमाईयं । भावो य दुप्पउत्तो वाया काओ अविरई या॥ ३६ ।। शखस्स निक्षेपो नामादिवतुर्दा, व्यतिरिक्तं द्रव्यशस्वं खड्गायनिविपस्नेहाम्लक्षारलवणादिक, भावशखं दुष्प्रयुक्तो भाषा-अन्तःकरणं तथा वाकायावविरतिवेति, जीयोपघातकारित्वादितिभावः॥ परिज्ञापि चतुर्दै याह- दव्वं जाणण पञ्चसाणे दविए सरीर उवगरणे । भावपरिपणा जाणण पञ्चग्याणं च भावेणं ॥३७॥ तरद्रव्यपरिज्ञा द्विधा-ज्ञपरिज्ञा प्रत्याख्यानपरिज्ञा च, ज्ञपरिज्ञा आगमनोआगमभेदा द्विधा, आगमतो ज्ञाताऽनुपयुक्तः, नोआ गमतखिधा, ता व्यतिरिक्ता द्रव्यपरिज्ञा यो यत् द्रव्यं जानीते सचित्तादि सा परिच्छेद्यद्रव्यप्राधान्यात् द्रव्यपरिक्षेति, प्रत्याख्या- नपरिज्ञाऽप्येवमेय, तर व्यतिरिक्तद्रव्यप्रत्याख्यानपरिज्ञा देहोपफरणपरिज्ञानम् , उपकरणं च रजोहरणादि, साधकतमत्वात् , भान- परिज्ञाऽपि द्विधैर-ज्ञपरिज्ञा प्रत्याख्यानपरिज्ञाच, तत्रागमतो ज्ञातोपयुक्तश्च, नोआगमतस्त्विदमेवाध्ययन ज्ञानक्रियारूपं, नौशब्दस्य मिश्रवाचित्वात् , प्रत्याख्यानभावपरिज्ञाऽपि तथैव, आगमतः पूर्ववत् , नोआगमतस्तु प्राणातिपातनिवृत्तिरूपा मनोनाकायकृतकारि- तानुमतिभेदात्मिका ज्ञेयेति । गतो नामनि पन्नो निक्षेपः, साम्प्रतमाचारादिप्रदानस्य सुखप्रतिपत्तये दृष्टान्तोपन्यासेन विधिराख्या-1 यते-यथा कश्चिद्वाजा अभिनमनगरनिवेशेच्छया भूखण्डानि विभज्य समतया प्रकृतिभ्यो दत्तवान् , तथा कचवरापनयने शल्यो- द्वारे भूस्थिरीकरणे पक्केष्टकापीठप्रासादरचने खाद्युपादाने चोपदेशं दत्तवान् , ताश्च प्रकृतयस्तदुपदेशानुसारेण तथैव कृत्वा यथा- ऽभिप्रेतान् भोगान् बुभुजिरे, अयमत्रार्थोपनया-राजसदशेन सरिणा प्रकृतिसदृशस्य शिष्यगणस्य भूखण्डसदृशः संयमो मिथ्या- - " १० " -

·गा.
..
.
सानागपपनीय मरोंपापिगुदमारोपीयः, न च सामायिकसंयमं स्थिरीकृत्य पक्षेष्टिकापीठतुल्यानि ग्रतान्यारोपणीयानि, ततः
प्रामादरम्पोन्यमानागे विधेयः, नवम्बधाशेषशायादिरलान्पादने, निर्माणभार भवति । साम्प्रतं सूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणलक्ष-
गोपनं गरमुगारणीयं, लक्षणं लिदम्-'अप्पग्गंधमहत्थं यत्तीमादोमविरहियं जंच। लक्खणजुत्तं मुत्तं अहहि य गुणेहिं उववेयं
॥१॥ इत्यादि, नगदं गग्रम्-
॥ सुयं मे आउसं ! तेणं भगवया एवमक्खायं-इहमेगेसिं णो सण्णा भवइ (सू० २)
अम महिनादिक्रमेण प्याग्या-मंहिता उचारितव, पदच्छेदस्त्वयम्-श्रुतं मया आयुप्मन्! तेन भगवता एवमाख्यातम्-इह एकेषां नो
मंग गति, एकं तिङन्तं शेपाणि सुरन्तानि, गतः सपदच्छेदः सूत्रानुगमः, साम्प्रतं सूत्रपदार्थः समुन्नीयते-भगवान् सुधर्मस्वामी
अंगूनान इदमानष्टे यधा-'थुनम्' आकर्णितमयगतमवधारितमितियावद् , अनेन स्वमनीपिकाव्युदासः, 'मयेति साक्षात्, न पुनः
पारसम्र्पण, 'आयुष्मन्निति जात्यादिगुणसंभवेऽपि दीर्घायुष्कत्वगुणोपादानं दीर्घायुरविच्छेदेन शिष्योपदेशप्रदायको यथा स्यात् , इहा-
भारम्य व्यानिग्यासितत्वानदर्थस्य च तीर्घकृत्प्रणीतत्वादिति सामर्थ्यप्रापितं तेनेति तीर्थकरमाह, यदिवा-आमृशता भगवत्पादा-
रविन्दम्, अनेन विनय आवेदितो भवति, आयमता वा तदन्तिक इत्यनेन गुरुकुलवासः कर्त्तव्य इत्यावेदितं भवति, एतच्चार्थद्वयं
"आमुसंनेण आपसंतेणे'त्येतत्पाठान्तरमाश्रित्यायगन्तव्यमिति, 'भगवते 'ति भगः-ऐश्वर्यादिपडर्थात्मकः सोऽस्यास्तीति भगवान्
अगाध मदार्थ दानिशीनिहित यग । लक्षणयुक मूत्रमभिश्च गुणरुपपतम् ॥१॥ १ नूभिप्रायेण द्वितीक मूत्रावतरणमेतत्,
. पतंग (गणा) निम्मरि पनुयागिनमाण एव भणति-'मुय मे० (इति नृणि.).
--
Part-HINput-utt nileni ! -
"
HTIMATLABLin......
A
२५
॥१०॥

·" . 13 तेन, 'एस'मिति वक्ष्यमाणविधिना आख्यातमिति, अनेन कृतकत्वव्युदासेनार्थरूपतया आगमस्य नित्यत्वमाह, 'इहे ति क्षेत्रे प्रवचने प्र. आ... आचारे शस्त्रपरिज्ञायां वा आख्यातमितिसंव-धः, यदिया-'इहेति संसारे 'एकेपी ज्ञानावरणीयावृतानां प्राणिनां 'नो संज्ञा भवति' ११ संज्ञानं संज्ञा स्मृतिरवनोध इत्यनान्तर, सा नो जायत इत्यर्थः, उक्तः पदार्थः, पदविग्रहस्य तु सामासिकपदाभावादप्रकटनम् । इदानीं चालना-ननु च अकारादिकप्रतिपेधकलघुशब्दसंभवे सति किमर्थ नोशब्देन प्रतिपेध इति?, अप्रत्यवस्था, सत्यमेवं, किंतु प्रेक्षापूर्वकारितया नोशब्दोपादानं, सा चेयम्-अन्येन प्रतिषेधेन सर्वनिषेधः स्याद्, यथा न घटः अघट इति चोक्ते सर्वात्मना घटनिषेधः, स च नेप्यते, यतः प्रज्ञापनायां दश संज्ञाः सर्वप्राणिनामभिहितास्तासां सर्वासां प्रतिपेधः प्रामोतीतिकृत्वा, ताश्वेमाः- कई गंभंते ! सण्णाओ पण्णचाओ ?, गोयमा!। दस सण्णाओ पण्णत्ताओ, तंजहा-आहारसण्णा भयसण्णा मेहुणसण्णा परिग्ग- हसण्णा कोहसण्णा माणसप्णा मायासण्णा लोभसण्णा ओहसण्णा लोगसण्ण"त्ति, आसां च प्रतिषेधे स्पष्टो दोषः, अतो नोशन्देन प्रतिपेधनमकारि, यतोऽयं सर्वनिषेधवाची देशनिषेधयाची च, तथाहि-नोघट इत्युक्ते यथा घटाभावमा प्रतीयते तथा प्रकरणा- दिप्रेसक्तस्स विधानं, म पुनर्विधीयमानः प्रतिध्यावययो ग्रीवादिः प्रतिषेध्यादन्यो वा पटादिः प्रतीयत इति, तथा चोक्तम्- "प्रतिपेधयति समस्तं प्रसक्तमथं च जगति नोशब्दः। स पुनस्तदवययो वा तसादर्थान्तर वा स्याद् ॥१॥" इति, एवमिहापि | न सर्वसंज्ञानिषेधः, अपितु विशिष्टसंज्ञानिषेधो, ययाऽऽत्मादिपदार्थस्वरूपं गत्यागत्यादिकं ज्ञायते तस्या निषेध इति ।। साम्प्रतं | १ कति भदत ! गज्ञा प्रज्ञप्ता ? गौतम ! दश राज्ञा प्रज्ञप्ता तद्यथा-आहात्मज्ञा भयगशा मैथुनगज्ञा परिग्रहराज्ञा कोधसज्ञा मानसशा मागासज्ञा लोभमशा भोघसज्ञा लोक्यज्ञा २०त घामारमात्र प्रनीयते अर्थप्रगत्तनिषेधेन चाप्रसत्तस्य प्र " " १० .

·१उ. . , नियुक्तिका सूत्रावयवनिक्षेपार्थमाह- दन्वे सचित्ताई भावेऽणुभवणजाणणा सण्णा । मति होइ जाणणा पुण अणुभवणा कम्मसंजुत्ता ॥३८॥ संज्ञानामादिभेदाचतुर्दा, नामस्थापने क्षुण्णे, ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्ता सचित्ताचितमिथभेदाविधा, सचित्तेन हस्तादिद्रव्येण पानभोजनादिसंज्ञा अचित्तेन ध्वजादिना मिश्रेण प्रदीपादिना, संज्ञान-संज्ञा अवगम इतिकृत्वा, भावसंज्ञा पुनधिा-अनुभवनसंज्ञा ज्ञानसंज्ञा च, तवाल्पव्याख्येयत्वात् तावत् ज्ञानसंज्ञां दर्शयति-'मइ होइ जाणणा पुण'ति, मननं मतिः-अवबोधः, सा च मतिज्ञा- नादिः पञ्चधा, तत्र केवलसंज्ञा क्षायिकी, शेपास्तु क्षायोपशमिक्यः, अनुभवनसंज्ञा तु स्वकृतकर्मोदयादिसमुत्था जन्तोर्जायते, मा च पोडशभेदेति दर्शयति- आहार भय परिग्गह मेहुण सुख दुक्ख मोह वितिगिच्छा। कोह माण माय लोहे सोगे लोगे य धम्मोहे ॥३१॥ आहारामिलाप आहारसंज्ञा, सा च तैजसशरीरनामकम्मोदयादसातोदयाच भवति, भयसंज्ञा त्रासरूपा, परिग्रहसंज्ञा मूर्छारूपा, मैथुनसंज्ञा स्यादिवेदोदयरूपा, एताच मोहनीयोदयात् , सुखदुःखसंज्ञे सातासातानुभवरूपे वेदनीयोदयजे, मोहसंज्ञा मिथ्यादर्शन- रूपा मोहोदयात् , विचिकित्सासंज्ञा चित्तविप्लुतिरूपा मोहोदयात् ज्ञानावरणीयोदयाच, क्रोधसंज्ञा अप्रीतिरूपा, मानसंज्ञा गर्वरूपा, मायासंज्ञा वक्रतारूपा, लोभसंज्ञा गृद्विरूपा, शोकसंज्ञा विप्रलापवैमनस्यरूपा, एता मोहोदयजाः, लोकसंज्ञा स्वच्छन्दयटितविकल्प- रूपा लौकिकाचरिता, यथा-न सन्त्यनपत्यस्य लोकाः, श्वानो यक्षाः, विप्रा देवाः, काकाः पितामहाः, चर्हिणां पक्षवातेन गर्भ इत्येवमादिका ज्ञानावरणक्षयोपशमान्मोहोदयाय भवति, धर्मसंज्ञा क्षमायासेवनरूपा मोहनीयक्षयोपशमाआयते, एताश्चाविशेषो- २० " ॥११॥ २६ + ·प्र. आ. १२ LI ज पादानात्पञ्चेन्द्रियाणां सम्यग्मिथ्यादृशां द्रष्टव्याः, ओघसंज्ञा तुअव्यक्तोपयोगरूपावल्लिवितानारोहणादिलिङ्गाज्ञानवरणीयाल्पक्षयो- पशमसमुत्था द्रष्टव्येति । इह पुननिसंज्ञयाऽधिकारो, यतः सूत्रे सैव निषिद्धा 'इह एकेपां नो संज्ञा-ज्ञानम्-अवबोधो भवतीति ॥१॥ प्रतिषिद्धज्ञानविशेपाक्गमार्थमाह सूत्रम्-- तंजहा-पुरत्थिमाओ वा दिसाओ आगओ अहमसि, दाहिणाओ वा दिसाओ आगओ अहमंसि, पञ्चत्थिमाओ वा दिसाओ आगओ अहमंसि, उत्तगओ वा दिसाओ आगओ अहमसि, उड्डाओ वा दिसाओ आगओ अहमसि, अहोदिसाओ वा आगओ अहमंसि, अण्ण- यरीओ वा दिसाओ अणुदिसाओवा आगओ अहमसि, एवमेगेसिं णो णायं भवति (सू०२)/- "तंजहेत्यादि णो णायं भवती"ति यावत् , तद्यथेति प्रतिज्ञातार्थोदाहरणं, 'पुरस्थिमाउ'त्ति प्राकृतशैल्या मागधदेशीभापानुवृत्या . पूर्वस्या दिशोऽभिधायकात् पुरस्थिमशब्दात् पञ्चम्यन्तात्तसा निर्देशः, वाशब्द उत्तरपक्षापेक्षया विकल्पार्थः, यथा लोके भोक्तव्यं वा शयितव्यं वेति, एवं पूर्वस्या वा दक्षिणस्था वेति, दिशतीति दिक, अतिसृजति व्यपदिशति द्रव्यं द्रव्यभागं वेति भावः ॥तां | नियुक्तिकृनिक्षेप्तुमाह- नाम ठवणा दविए खित्ते तावे य पण्णवग भावे । एस दिसानिक्खेवो सत्तविहो होइ णायचो ॥४०॥ नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्रतापप्रज्ञापकभावरूपः सप्तधा दिमिक्षेपो ज्ञातव्यः, तर सचित्तादेव्यस्य दिगित्यभिधानं नामदिरु, चित्र- ० ·आना. in ISI १उ. - लिसितजम्बूद्वीपादेदिग्विभागस्थापनं स्थापनादिक् । द्रव्यदिनिक्षेपार्थमाह-- तेरसपएसियं खलु तावइएवं भवे पएसेसुं। ज दवं ओगाई जहण्णयं तं दस दिसागं ॥४१॥ द्रव्यादेग् द्वेधा-आगमतो नोआगमतथ, आगमतो ज्ञाताऽनुपयुक्तो, नोआगमतो ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्ता त्वियम्-त्रयो- दशमदेशिकं द्रव्यमाश्रित्य या प्रवृत्ता, खलुखधारणे, त्रयोदशप्रदेशिकमेव दिक्, न पुनर्दशप्रदेशिकं यत् कैश्चिदुक्तमिति, प्रदेशा:- परमाणवस्तैर्निप्पादित कार्यद्रव्यं तावत्सेव क्षेत्रप्रदेशेववगाढं जघन्यं द्रव्यमाश्रित्य दशदिग्विभागपरिकल्पनातो द्रव्यदिगियमिति । तत्स्थापना । (२)। त्रिबाहुकं नवप्रदेशिकममिलिख्य चतसृषु दिक्ष्वेकैकगृहधुद्धिः कार्या ॥ क्षेत्रदिशमाह- अट्ठपएसो स्यगो तिरिय लोयस्स मज्यामि । एस पभवो दिसाणं एसेव भवे अणुदिसाणं ॥४२॥ तिर्यग्लोकमध्ये रत्नप्रभापृथिव्या उपरि बहुमध्यदेशे मेर्वन्तद्वौं सर्वक्षुल्लकप्रतरौ तयोरुपरितनस्य चत्वारः प्रदेशा गोस्तनाका- रसंस्थाना अधस्तनस्यापि चत्वारस्तथाभूता एवेत्येपोऽष्टाकाशप्रदेशात्मकचतुरस्रो रुचको दिशामनुदिशां च प्रभव-उत्पत्तिस्थानमिति। स्थापना (३)। आसामभिधानान्याह- इंदग्गेई जम्मा य नेम्ती वारुणी य चायव्वा । सोमा ईसाणावि य विमला य तमा य योद्धव्या ||४|| आसामायेन्द्री, विजयद्वारानुमारेण शेषाः प्रदक्षिणतः सप्तावसेयाः, ऊर्ध्व विमला (अधश्च) तमा बोद्धव्या इति ।। आसामेव खरूपनिरूपणायाह- दुपएसाइ दुरुत्तर एगपएसा अणुत्तरा चेव । चउरो चउरो य दिसा चउराइ अणुत्तरा दुषिण ॥४४॥ प्र. आ. १३ INHERITAMIRMIRLinrried! ॥१२॥ २६ III LMAALA ·दिशा- स्वरूपं -- चतस्रो महादिशो द्विप्रदेशाद्या द्विद्विप्रदेशोत्तरवृद्धाः, विदिशश्चतस्र एकप्रदेशरचनात्मिकाः 'अनुत्तरा'वृद्धिरहिताः, ऊधिोदि- गद्वयं त्वनुनरमेव चतुष्प्रदेशादिरचनात्मकम् ।। किञ्च- अंतो साईआओ याहिरपासे अपजवसिआओ। सब्वाणंतपएसा सव्या य भवंति कडजुम्मा ॥४५॥ मर्वापि अन्तः-मध्ये सादिकाः, रुचकाद्या इतिकृत्वा, वहिव अलोकाकाशाश्रयणादपर्यवसिताः, 'सर्वाश्च' दशाप्यनन्तप्रदेशात्मिका भवन्ति, 'सव्या य हवंति कडजुम्म'त्ति, सासां दिशां प्रत्येकं ये प्रदेशास्ते चतुप्फमेनापहियमाणाचतुप्कारशेपा भवन्तीतिकृत्वा, तरप्रदेशात्मिकाच दिश आगमसंज्ञया कडजुम्मत्तिशब्देनाभिधीयन्ते, तथा चागमः-"कइ णं, भने ! जुम्मा पण्णता ?, गोयमा! चत्तारि जुम्मा पण्णत्ता, तंजहा-कडजुम्मे तेउए दावरजुम्मे कलिओए । से केणटेणं भंते ! एवं बुच्चइ ?, गोयमा! जेणं रासी चउकगावहारेणं अवहीरमाणे आहीरमाणे चउपञ्जवसिए सिया से णं कडजुम्मे, एवं तिपजवसिए तेउए, दुपज्जवसिए दावरजुम्मे, | एगपज्जवसिए कलिओए"त्ति ॥ पुनरप्यासां संस्थानमाह- सगडुद्धीसंठिआओ महादिसाओ हवंति चत्तारि। मुत्तावली य चउरो दो चेव हवंति स्यगनिभा॥४६॥ महादिशश्चतस्रोऽपि शम्टोर्डिंसंस्थानाः, विदिशश्च मुक्तावलिनिभाः, ऊधिोदिग्द्वयं रुचकाकारमिति ॥ तापदिशमाह- जस्स जओ आइयो उदेइ सा तस्स होइ पुत्र्यदिसा। जत्तो अ अत्यमेइ उ अवरदिसासाउणायव्वा ॥४॥ 'वति भदन्त ! युगमा प्रज्ञप्ता १, गौतम चत्वारो युगमा प्रनप्ता', तथधा-कृतयुग्म योज द्वापरयुग्म क्ल्योज । अथ देनायेन भदन्तवमुच्यते । गोनम ! यो गशिश्चतुष्पकापटारेणापहियमाणोऽपहियमाणश्चतुष्पर्यवपित शाइ सहनयुग्म , एव त्रिपर्यवसितस्त्र्योज , द्विपर्णवगितो द्वापरयुग्म , एक पर्यवसित क्ल्योज १० - . .

·IMATION तापप्रज्ञा पकदिशः १५ १७. . दाहिणपासंमि य दाहिणा दिसा उत्तरा उ वामेणं। एया चत्तारि दिसा तावखित्ते उ अक्वाया ॥४८॥ तापयनीति ताप:-आदित्यः तदाश्रिता दिक् तापदिक, शेपं सुगम, केवलं दक्षिणपार्थादिव्यपदेशः पूर्वाभिमुखस्येति द्रष्टव्यः।। तापदिगङ्गीकरणेनान्योऽपि व्यपदेशो भवतीति प्रसङ्गत आह- जे मंदरस्स पुन्वेण मणुस्सा दाहिणेण अवरेण । जे आवि उत्तरेणं सन्वेसिं उत्तरो मेरू ॥४॥ सम्वेसिं उत्तरेणं मेरू लवणो य होइ दाहिणओ। पुब्वेणं उढेई अवरेणं अस्थमइ सूरो ॥५०|| ये 'मन्दरस्य' मेरोः पूर्वेण मनुष्याः क्षेत्रदिगङ्गीकरणेन, रुचकापेक्षं पूर्वादिदिक्त्वं चेदितव्यं, तेपामुत्तरो मेरुदक्षिणेन लवण इति तापदिगङ्गीकरणेन, शेपं स्पष्टम् ।। प्रज्ञापकदिशमाह-- जत्थ य जो पपणवओ कस्सवि साहइ दिसासु याणिमित्तं। जत्तोमुहो य ठाई सा पुन्या पच्छओ अवरा ॥५१॥ प्रज्ञापको यत्र कचित् स्थितः दिशां बलात् कस्यचिनिमित्तं कथयति स यदभिमुखस्तिष्ठति सा पूर्वा, पृष्ठतथापरेति, निमित्तक- थनं चोपलक्षणम् , अन्योऽपि व्याख्याता ग्राह्य इति ।। शेषदिक्साधनार्थमाह- दाहिणपासंमि उ दाहिणा दिसा उत्तरा उ वामेणं। एयासिमन्तरेणं अण्णा चत्तारि विदिसाओ॥१२॥ एयासिं चेव अढण्हमंतरा अठ्ठ हुँति अण्णाओ। सोलस सरीरउस्सययाहल्ला सब्यतिरियदिसा ॥५३॥ हेहा पायतलाणं अहोदिसा सीसउवरिमा उड्डा । एया अट्ठारसची पण्णवगदिसा मुणेयव्या ॥५४॥ एवं पकप्पिआणं दसण्ह अहण्ह चेव य दिसाणं । नामाई बुच्छामी जहकम आणुपुवीए ॥५५॥ - प्र.आ. १४ ॥१३॥ २६ ·.Una ma VALE ५ || दिशा पुन्वा य पुन्वदक्षिण दक्षिण तह दक्षिणावरा चेव । अवरा य अवरउत्तर उत्तर पुवुत्तरा चेव ॥५६॥ नामानि सामुत्थाणी कविला खेलिजा ग्बलु तहेव अहिधम्मा। परियाधम्मा य तहा सावित्ती पण्णवित्तीय ॥२७॥ संस्थाना- हेहा नेरइयाणं अहोदिसा उवरिमा उ देवाणं । एयाई नामाई पण्णवगस्सा दिसाणं तु ॥५८॥ ने भार- एताः सप्त गाथाः कण्ठ्याः, नवरं द्वितीयगाथायां सर्वतिर्यग्दिशा चाहल्यं-पिण्डः शरीरोच्छ्यप्रमाणमिति ॥ साम्प्रतमासा दिशः संस्थानमाह- सोलस तिरियदिसाओ सगडुद्धीसंठिया मुणेयव्या । दो मल्लगमूलाओ उड्डे अ अहेवि य दिसाओ ॥५१॥ - पोडशापि तिर्यदिशः शकटोर्द्धिसंस्थाना बोद्धव्या, प्रज्ञापकप्रदेशे सङ्कटा पहिर्विशालाः, नानकदेवाख्ये द्वे एन ऊधिोगामिन्यौ | शरावाकारे भवतः, यतः शिरोमूले पादमूले च स्वल्पत्वान्मल्लकयुनाकारे, गच्छन्त्यौ च विशाले भरत इति ॥ आसां सर्वासा तात्पर्य यत्रकादवसेयं, तचेदम् (४) |भावदिमिरूपणार्थमाह- मणुया तिरिया काया तहग्गवीया चउकगा चउरो। देवा नेरइया चा अट्ठारस होंति भावदिसा ॥३०॥ मनुष्याचतुर्भेदास्तद्यथा-सम्मूर्छनजाः कर्मभूमिजा अकर्मभूमिजाः अन्तरद्वीपजाचेति, तथा तिर्यञ्चो द्वीन्द्रियास्त्रीन्द्रियाचतु- रिन्द्रियाः पञ्चेन्द्रियाचेति चतुर्दा, कायाः पृथिव्यप्तेजोवायवश्चत्यारः, तथाऽग्रमूलस्कन्धपर्ववीजाचत्वार एव, एते पोडश देव- नारकप्रक्षेपादष्टादश, एमिर्भावैर्भवनाजीवो व्यपदिश्यत इति भावदिगष्टादशभेदेति ॥ अव च सामान्यदिग्ग्रहणेऽपि यस्यां दिशि जीगानामविगानेन गत्यागती स्पष्टे सर्वत्र सम्भवतस्तयैवेहाधिकार इति नामेव नियुक्तिकृत साक्षादर्शयति, भापदिकाविनाभाविनी १०

·दिशां
संयोगाः
आचा. सामर्थ्यादधिकृतव, यतस्तदर्थमन्या दिशश्चिन्त्यत इति, अत आह-
१२. पण्णवगदिसष्टारस भावदिसाओऽवि तत्तिया चेव । इकिक विधेजा हवंति अहारसद्वारा ॥६१॥
१ अ.
पण्णवगदिसाप पुण अहिगारो एत्य होइ णायब्वो । जीवाण पुग्गलाण य एयासु गयागई अस्थि ॥६२।।
१.
प्रज्ञापकापेक्षया अष्टादशभेदा दिशः, अत्र च भावदिशोऽपि तावत्प्रमाणा एव प्रत्येक सम्भवन्तीत्यतः एकैकां प्रतापकदिशं
भावदिगष्टादशकेन 'विन्ध्येत्' ताडयेद् , अतोऽष्टादशाष्टादशकाः, ते च संख्यया त्रीणि शतानि चतुर्विशत्यधिकानि भवन्तीति,
एतचोपलक्षणं, तापदिगादावपि यथासम्भवमायोजनीयमिति । क्षेत्रदिशि तु चतसृष्वेव महादिक्षु सम्भवो, न विदिगादिषु, तामा-
मेकप्रदेशिकत्वाचतुष्प्रदेशिकत्वाचेति गाथाद्वयार्थः । अयं च दिक्संयोगकलापः 'अण्णयरीओ दिसाओ आगओ अहमंसी'त्य-
नेन परिगृहीतः, सूत्रावयवार्थश्वायम्-इह दिग्ग्रहणात् प्रज्ञापकदिशश्वतस्रः पूर्वादिका ऊर्ध्वाधोदिशौ च परिगृह्यन्ते, भावदिशस्त्व-
प्र.आ. पादशापि, अनुदिग्ग्रहणातु प्रज्ञापकषिदिशो द्वादशेति, नत्रासंक्षिनां नैपोऽववोधोऽस्ति, संज्ञिनामपि केपाश्चिद्भवति केपाश्चिन्नेति,
१५
यथा अहममुन्या दिशः समागत इहेति । 'एवमेगेमि णो णायं भवइत्ति' 'एव'मित्यनेन प्रकारेण, प्रतिविशिष्टदिग्विदिगागमनं
नैकेपां विदितं भवतीत्येतदुपसंहारवाक्यम् , एतदेव नियुक्तिकृदाह-
केसिंचि नाणसण्णा अस्थि केसिंचि नत्थि जीवाणं । कोऽहं परंमि लोए आसी कयरा दिसाओ चा?॥६॥
केपाश्चिजीवानां ज्ञानावरणीयक्षयोपशमवता ज्ञानसंज्ञाऽस्ति, केपाश्चित्तु तदापतिमतां न भवतीति । यादग्भूता संज्ञा न भवति
१ औपपातिकवृत्यभिप्रायेणैप तृतीयसूत्रावतरणभाग', चूर्ण्यभिप्रायेण तु 'भविम्सामि' इति पर्यन्त उपसंहारः, 'भवति' इति तजहा इति चाधिक्म.
,
॥१४॥

·. " तां दर्शयति-कोऽहं परमिन् 'लोके' जन्मनि मनुष्यादिरासम् ?, अनेन भावदिग् गृहीता, कतरस्या वा दिशः समायात इत्यनेन ||गमनादि तु प्रज्ञापकदिगुपचेति, यथा कश्चिन्मदिरामदघूर्णितलोललोचनोऽव्यक्तमनोविज्ञानो रथ्यामार्गनिपतितस्तच्छ-कृष्टश्चगणावलिह्य सेंज्ञा मानवदनो गृहमानीतो मदात्यये न जानाति कुतोऽहमागत इति, तथा प्रकृतो मनुष्यादिरपीति गाथार्थः ॥ न केवलमेपैव संज्ञा औपपा नास्ति, अपराऽपि नास्तीति सूत्रकृदाह- तिकादि संज्ञा अस्थि मे आया उववाइए, नत्थि मे आया उववाइए, के अहं आसी ? के वा इओ चुए इह पेच्चा भविस्सामि ? ( सूत्रं० ३) 'अस्ति' विद्यते 'ममे'त्यनेन पष्ठयन्तेन शरीर निर्दिशति, ममास्य शरीरकस्याधिष्ठाता, अतति-गच्छति सततगतिप्रयत्न आत्मा-जीवः अस्तीति, किंभूतः १--'औपपातिक' उपपातः-प्रादुर्भावोजन्मान्तरराकान्तिः, उपपाते भव औपपातिक इति, अनेन संसारिणःखरूपं दर्शयति, स एवंभूत आत्मा ममाति नास्तीति च, एवंभूता संज्ञा केपाश्चिदज्ञानावष्टब्धचेतसा न जायत इति । तथा 'कोऽहं नारक- तिर्यग्मनुष्यादिः पूर्वजन्मन्यास ?, को या देवादिः 'इतो' मनुष्यादेर्जन्मनः 'च्युतो विनष्ट 'इह' संसारे 'प्रेत्य' जन्मान्तरे भवि-- १० प्यामि' उत्पत्स्ये इति, एपा च सज्ञा न भरतीति ॥ इह च यद्यपि सर्वत्र भारदिशाऽधिकार प्रज्ञापकदिशा च तथापि पूर्वसूले। साक्षात्मज्ञापफदिगुपाचा, अत्र तु भारदिगित्यवगन्तव्यम् । ननु च अत्र संसारिणा दिग्मिदिगागमनादिजा विशिष्टा संज्ञा निपिध्यते न सामान्यसक्षेति, एतच संजिनि धम्मिण्यात्मनि सिरे सति भवति, 'सति धम्मिणि धर्माश्चिन्त्यन्त' इति वचनात् , स च प्रत्य- ·गचा. , १उ. आत्म- धादिप्रमाणगोचरातीतत्वाद् दुरुपपादः, तथाहिनामावध्यक्षेणार्थसाक्षात्कारिणा विषयीक्रियते, तस्सातीन्द्रियत्वाद्, अतीन्द्रियत्वं च खभारविप्रकृष्टत्वाद् , अतीन्द्रियस्वादेव च तदव्यभिचारिकार्यादिलिङ्गसम्बन्धग्रहणासम्भवात् नाप्यनुमानेन, तसाप्रत्यक्षत्वे सिद्धिः तत्सामान्यग्रहणशक्त्यनुपपत्तेः नाप्युपमानेन, आगमस्यापि विवक्षायां प्रतिपाद्यमानायामनुमानान्तर्भावाद्, अन्यत्र च वाद्येऽर्थे सम्बन्धाभावादप्रमाणत्वं, प्रमाणत्वे वा परस्परविरोधित्वान्नाप्यागमेन, तमन्तरेणापि सकलार्थोपपत्ते प्यर्थापत्या, तदेवं प्रमाणा- पञ्चकातीतत्वात् पष्ठप्रमाणविषयत्वादभार एवात्मनः । प्रयोगवायम्-नास्त्यात्मा, प्रमाणपञ्चकविषयातीतत्वात् , खरविषाणयदिति, तदभावे च विशिष्टसंज्ञाप्रतिषेधाभारसम्भवेनानुत्थानमेव सूत्रस्येति, एतत्सर्वमनुपासितगुरोर्वचः, तथाहि-प्रत्यक्ष एवात्मा, तद्गु- णस्य ज्ञानस्य स्वसंवित्सिद्धत्वात , खसंविनिष्ठाश्च विषयव्यवस्थितयो, घटपटादीनामपि रूपादिगुणप्रत्यक्षत्वादेवाध्यक्षत्वमिति, मर- २० णाभावप्रसङ्गाच न भूतगुणश्चैतन्यमाशङ्कनीयं, तेषां मदा सन्निधानसम्भवादिति, हेयोपादेयपरिहारोपादानप्रवृत्तेश्वानुमानेन परा- .. स्मनि सिद्धिर्भवतीति, एमनयैव दिशोपमानादिकमपि स्वधिया स्वविपये यथासम्भसमायोज्यं, केरलं मौनीन्द्रेणाने वागमेन विशि- हसंज्ञानिषेधद्वारेण अहमिति चात्मोल्लेखेनात्मसद्भावः प्रतिपादितः,शेपागमानां चानाप्तप्रणीतलादप्रामाण्यमेवेति । अत्र च अस्त्यात्मे- त्यनेन क्रियानादिनः मतभेदा: नास्तीत्यनेन चाक्रियावादिन एतदन्त पातित्वाचाज्ञानिकचैनयिकाश्च सप्रभेदा उपक्षिप्ता,ते चामी –'असियमयं किरियाणं अकिरियवाईण होइ चुलसीई । अन्नाणिय सनट्ठी वेणइयाणं च यत्तीसा ॥१॥ तत्र जीवाजीवाश्रयय- न्धपुण्यपापसंवरनिर्जरामोशाख्या नव पदार्थाः स्वपरभेदाभ्यां नित्यानित्यनिकल्पद्वयेन च कालनियतिस्वभावेश्वरात्माश्रयणादशी ॥१५॥ (युत्तरं भेदशतं भवनि क्रियावादिनाम् , एते चास्तिवादिनोऽभिधीयन्ते, इयमत्र भावना-अस्ति जीवः स्वतो नित्यः कालतः १ प्र.आ. २७ ·क्रिया- वादिनः . अस्ति जीवः खतोऽनित्यः कालतः २ अस्ति जीवः परतो नित्यः कालतः ३ अस्ति जीवः परतोऽनित्यः कालतः४, इत्येवं कालेन चत्वारो भेदा लब्धाः, एवं नियतिस्वभावेश्वरात्मभिरप्येकैकेन चत्वारश्चत्वारो विकल्पा लभ्यन्ते, एते च पञ्च चतुष्कका विंशतिर्भ- पति, इयं च जीवपदार्थेन लब्धा, एवमजीवादयोऽप्यष्टौ प्रत्येकं विंशतिभेदा भवन्ति, ततश्च नव विंशतयः शतमशीत्युचरं भवति १८०, तत्र खत इति खेनैव रूपेण जीवोऽस्ति, न परोपाध्यपेक्षया इस्खत्वदीर्घत्वे इव, नित्यः-शाश्वतो, न क्षणिकः, पूर्वोत्तरका- लयोवस्थितत्वात् , कालत इति काल एव विश्वस्य स्थित्युत्पत्तिप्रलयकारणम् , उक्तं च-"कालः पचति भूतानि, कालः संहरते प्रजाः कालः सुप्तेषु जागर्ति, कालो हि दुरतिक्रमः ॥१॥" स चातीन्द्रियो युगपचिरक्षिप्रक्रियाभिव्यजयो हिमोप्णवाव्यवस्थाहेतु: क्षणलवमुहूर्नयामाहोरात्रमासर्तुभयनसंवत्सरयुगकल्पपल्योपमसागरोपमोत्सर्पिण्यवसर्पिणीपुद्गलपराव तीतानागतवर्तमानसर्वाद्धा- दिव्यवहाररूपः१॥ द्वितीयविकल्पे तु कालादेवात्मनोऽस्तित्वमभ्युपेयं, कि त्वनित्योऽसाविति विशेषोऽयं पूर्व विकल्पात् २ । तृतीय- विकल्पे तु परत एवास्तित्वमभ्युपगम्यते, कथं पुनः परतोऽस्तित्वमात्मनोऽभ्युपेयते ?, नन्वेतत्प्रसिद्धमेव सर्वपदार्थानां परपदार्थ- स्वरूपापेक्षया खरूपपरिच्छेदो, यथा दीर्घत्वापेक्षया हस्खत्वपरिच्छेदो इस्वत्वापेक्षया च दीर्घत्वस्येति, एवमेव चानात्मनः सम्भकु- म्भादीन् समीक्ष्य नयतिरिक्त वस्तुन्यात्मबुद्धिः प्रवर्चत इति, अतो यदात्मनः स्वरूपं तत् परत एवापधार्यते, न स्वत इति ३ । चतुर्थविकल्पोऽपि प्राग्वदिति चत्वारो विकल्पाः ४ । तथाऽन्ये नियतित एवात्मनः स्वरूपमवधारयन्ति, का पुनरियं नियतिरिति, उच्यते, पदार्थानामवश्यतया यद्यथाभवने प्रयोजकका नियतिः, उक्तं च-"प्राप्तव्यो नियतिवलाश्रयेण योऽर्थः, सोऽवश्यं भवति नृणां शुभोऽशुभो वा । भूतानां महति कृतेऽपि हि प्रयने, नाभाव्यं भवति न भाविनोऽस्ति नाशः॥१॥" इयं च मस्करिपरिवाण्म- - ·१५ १ अ. १3. प्र. आ. १७ " तानुसारिणी प्राय इति । अपरे पुनः स्वभावादेव संसारव्यवस्थामभ्युपयन्ति, कः पुनरसं स्वभावः ?, वस्तुनः स्वत एव तथापरिण- तिभावः स्वभावः, उक्तं च-"कः कण्टकानां प्रकरोति तैक्ष्ण्यं, विचित्रभावं मृगपक्षिणां च । स्वभावतः सर्वमिदं प्रवृत्तं, न कामचा- रोऽस्ति कुतः प्रयतः १ ॥१॥ स्वभावतः प्रवृत्ताना, निवृत्तानां खभावतः । नाहं कतेंति भूतानां, यः पश्यति म पश्यति ॥२२॥ केना- जितानि नयनानि मृगाङ्गनानां ?, कोऽलङ्करोति रुचिराङ्गरुहान् मयूरान् ?। कश्रोत्पलेषु दलसग्निचयं करोति?, को वा दधाति विनय कुलजेषु पुस्सु ? ॥३॥" तथाऽन्येऽभिदधते-समस्तमेतज्जीवादि ईश्वरात्प्रसूतं, तसादेव खरूपेऽवतिष्ठते, कः पुनरयमीश्वरः ?, अणिमा- चैश्वर्ययोगादीश्वर, उक्तं च-"अज्ञो जन्तुरनीशः स्यादात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेच्छन्नं चा स्वर्गमेव वा ॥१॥" तथा- ऽन्ये युवते नजीवादयः पदार्थाः कालादिभ्यः खरूपं प्रतिपद्यन्ते, किं तर्हि ?, आत्मनः, कः पुनस्यमात्मा ?, आत्माद्वैतवादिनां विश्वपरिणतिरूपः, उक्त-"एक एव हि भूतात्मा, भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैय, दृश्यते जलचन्द्रवत् ।।१।" तथा- "पुरुष एवेदं सर्व यद्भुतं यच्च भाव्य"मित्यादि । एवमस्त्यजीवः, स्वतः नित्यः कालत इत्येवं सर्वत्र योज्यम् ।। तथा अक्रियावादिनो-नास्तित्ववादिनः, तेपामपि जीवाजीवाश्रवन्धसंवरनिर्जरामोक्षाख्याः सप्त पदार्थाः सपरभेदद्वयेन तथा कालयदृच्छानियतिस्वभावेश्वरात्मभिः पद्धिचिन्त्यमानाश्चतुरशीतिविकल्पा भवन्ति, तद्यथा-नास्ति जीवः स्वतःकालतः नास्ति जीवः परतः कालत इति कालेन द्वौ लब्धौ, एवं यदृच्छानियत्यादिष्वपि द्वौ द्वौ भेदी प्रत्येकं भवतः, सर्वेऽपि जीवपदार्थे द्वादश भवन्ति, एवमजीवादिष्वपि प्रत्येकं द्वादशैने, सप्त द्वादशकाश्चतुरशीतिरिति ८४ अयमत्रार्थः-नास्ति जीवः स्वतः कालत इति, इह पदार्थाना लक्षणेन मचा निधीयते कार्यतो वा; न चात्मनस्तारगस्ति किञ्चिल्लक्षणं येन सत्ता प्रतिपयमहि, नापि कार्यमणूनामिव महीधादि . AHMIn HIMALAM". अक्रिया- वादितः २५ ॥१६॥ २८ ·अक्रिया- ऽज्ञान- वादिनः , सम्भवति, यच लक्षणकार्याभ्यां नाभिगम्यते वस्तु तन् नास्त्येव, चियदिन्दीवरवत् , तमानास्त्यात्मेति। द्वितीयविकल्पः, अपि यच स्वतो नात्मानं विभर्ति गगनारविन्दादिकं तत् परतोऽपि नास्त्येव, अथया सर्वपदार्थानामेव परभागादर्शनात्सर्वाग्भागसूक्ष्मत्वायो- |भयानुपलब्धेः सर्वानुपलब्धितो नास्तित्वमध्यवसीयते, उक्त च-"यापद् दृश्य परस्तावद्भागः स च न दृश्यते" इत्यादि, तथा यदलातोऽपि नास्तित्वमात्मानः, का पुनर्यदृच्छा ?, अनमिसन्धिपूर्विका अर्थप्राप्तिर्यदृच्छा, "अतर्कितोपस्थितमेव सर्व, चित्रं जनानां सुग्वदुःखजातम् । काकस्य तालेन यथाऽभिघातो, न बुद्धिपूर्वोऽन पृथाऽभिमान. ॥१॥ सत्यं पिशाचाः म्म बने वमामो, मेरि करा- गैरपि न स्पृशामः । यदृच्छया सिद्धयति लोकयात्रा, भेरी पिशाचाः परिताडयन्ति ॥२॥" यथा काकतालीयमबुद्धिपूर्वकं, न | काकस्य बुद्धिरस्ति-मयि तालं पतिष्यति, नापि तालसामिप्रायः-काकोपरि पतिष्यामि, अथ च तत्तथैव भवति, एवमन्यदप्यत- किंतोपनतमजाकपाणीयमातुरभेपजीयमन्धकप्टकीयमित्यादि द्रष्टव्यम् , एवं सर्व जातिजरामरगादिकं लोके यादृच्छिक काकताली- यादिकल्पमवसेयमिति । एवं नियतिखभावेश्वरात्मभिरप्यात्मा निराकर्त्तव्यः ।। तथा अज्ञानिकानां सप्तपष्टिभेदाः, ते चामी-जीवादयो नव पदार्थाः, उत्पनिय दशमी, सत् असद् सदसत् अवक्तव्यः सदवक्तव्यः अमदवक्तव्यः सदसदवक्तव्य इत्येतैः सप्तभिः प्रकारैर्विज्ञातुं न शक्यन्ते, न च विनातैः प्रयोजनमस्ति, भावना चेयम्-सन् जीव इति को वेत्ति ? किं वा तेन ज्ञातेन?, अमन् जीव इति को जानाति? किं वा तेन ज्ञातेनेत्यादि, एवमजीवादिप्वपि प्रत्येक सप्त विकल्पाः, नव मतकालिपष्टिः, अमी चान्ये चत्वारस्त्रिपष्टिमध्ये प्रक्षिप्यन्ते, तद्यथा-सती भावोत्पत्तिरिति को जानाति ? किं वाऽनया जातया? एवममती मदमती अवक्तव्या भावोत्पत्तिरिति को वेनि ? किं वाऽनया ज्ञातयेति, शेषविकल्पत्रयमुत्पत्युत्तरकालं पदा- " १० ·* १५ विनय- गादिनः श्रु. प्र.आ. २० वययापेक्षमतोऽत्र न सम्भवतीति नोक्तम् , एतचतुष्टयप्रक्षेपात् सप्तपष्टिर्भवन्ति । तत्र सन् जीव इति को वेत्ति ? इलाम्यायगर्थ:- न कस्यचिद्विशिष्टं ज्ञानमस्ति योऽतीन्द्रियान् जीवादीनवभोत्सते,न च नैतिः किश्चित्फलमस्ति, तथाहि-यदि नित्यः सर्वगतोऽ मू। ज्ञानादिगुणोपेत एतद्गुणव्यतिरिक्तो वा? ततः कतमस्य पुरुषार्थस्य सिद्धिरिति, तणादज्ञानमेव श्रेयः अपि च तुल्येऽप्यपराधे अफामकरणे लोके खल्लो दोपो, लोकोत्तरेऽपि आकुट्टिकाऽनाभोगमहमाकारादिपु क्षुल्लकामिक्षुम्थविरोपाध्यायमुरीणां यथाक्रगमुत्तरोचर प्रायविनमित्येवमन्येपपि चिकल्पेपायोज्यम् ।। तथा वैनयिकानां द्वात्रिंशद्भेदाः, ते चानेन विधिना भावनीयाः-सुरनृपयतिज्ञातिस्थविराधममातृ पितृप्वष्टसु मनोवाधायप्रदान- चतुर्विधविनयकरणात् , तद्यथा-देवानां विनयं करोति मनसा वाचा कायेन, तथा देशकालोपपन्नेन दानेनेत्येवमादि । एते च विन- यादेव खर्गापवर्गमार्गमभ्युपयन्ति, नीयनुत्सेकलक्षणोविनयः, सर्वत्र चर्वविवेन विनयेन देनादिपतिष्ठमानः स्वर्गापवर्गभाग् भवति, उक्त च-"विणयाणाणं णाणाओ देसणं दंसणाहि चरणं च । चरणाहिंतो मोक्खो मोक्खे सोक्खं अणावाहं ॥१॥" अब च क्रियावादिनामस्तित्वे सत्यपि केपाश्चित्सर्वगतो नित्योऽनित्यः कर्ताऽकर्ता मूर्तीऽमूर्तः श्यामाकतण्डलमात्रोऽङ्गुष्ठपर्वमानो दीपशिखोपमो हृदयाधिष्ठान इत्यादिकः, (भेदः, परं) अस्ति चौपपातिकथ, अक्रियावादिनां त्वात्मैव न विद्यते, कुतः पुनरोपपातिक- त्यम् ?, अबानिकास्तु नात्मानं प्रति विप्रतिपद्यन्ते, किन्तु तज्ज्ञानमकिञ्चित्करमेपामिति, वैनयिकानामपि नात्माऽस्तित्वे विप्रतिपत्तिः, किन्त्वन्यद् मोक्षसाधनं विनयादृते न सम्भवतीति प्रतिपन्नाः । तत्रानेन सामान्यात्मास्तित्वप्रतिपादनेनाक्रियावादिनो निरस्ता द्रष्ट- विनयात शान ज्ञानादर्शन दर्शनार (ज्ञानदर्शनाभ्यां) चरण च । चरणा (ज्ञानदर्शनचारित्रेभ्यः) मोक्षो मोशे सोच्यमगाराधम् ॥१॥ ॥१७॥ २७ CHALCH ·संज्ञाका- रणानि सूनं ४ - व्याः, आत्मास्तित्वानभ्युपगमे च-"शास्ता शाखं शिष्यः प्रयोजनं वचनहेतुदृष्टान्ताः । सन्ति न शून्यं ब्रुवतस्तदभावाचाप्रमाणं स्यात् | ॥१॥ प्रतिपेद्धप्रतिपेधौ स्तथेच्छ्न्यं कथं भवेत्सर्वम् । तदभावेन तु सिद्धा अप्रतिषिद्धा जगत्यर्थाः ॥२॥" एवं शेपाणामप्यत्रैव यथासम्भवं निराकरणमुत्प्रेक्ष्यमिति ॥ ३ ॥ गतमानुपङ्गिक, प्रकृतमनुत्रियते--तनेह 'एवमेगेसि णो णायं भाई' इत्यनेन केपा- श्चिदेव संज्ञानिपेधात् केपाश्चित्तु भवतीत्युक्तं भवति, तर सामान्यसंज्ञायाः प्रतिग्राणि सिद्धत्वात् तत्कारणपरिज्ञानस्य चेहाकिञ्चित्क- रत्वाद् , विशिष्टसंज्ञायास्तु केपाश्चिदेव भावात् तस्याश्च भवान्तरगाम्यात्मस्पष्टप्रतिपादने सोपयोगित्वाद् सामान्यसंज्ञाकारणप्रति- पादनमनादृत्य विशिष्टसंज्ञायाः कारणं सबकदर्शयितुमाह- से जं पुण जाणेजा सह संमइयाए परवागरणणं अण्णेसिं अंतिए वा सोचा तंजहा- पुरथिमाओ वा दिसाओ आगओ अहमंसि, जाव अण्णयरीओ दिसाओ अणुदिसाओ वा आगओ अहमसि, एवमेगेसिं जं णायं भवति-अत्थि मे आया उववाइए, जो इमाओ (दिसाओ)अणुदिसाओ वा अणुसंचरइ, सव्वाओ दिसाओ अणुदिसाओ, सोऽहं (सू० ४) 'से जं पुण जाणेजत्ति सूत्रं यावत् सोऽह'मिति 'से' इति निर्देशो मागधशैल्या प्रथमैकवचनान्तः, स इत्यनेन च यः प्राग्निर्दिष्टो ज्ञाता विशिष्टक्षयोपशमादिमान् स प्रत्यवमृश्यते, यदित्यनेनापि यत् प्राग्निर्दिष्टं दिग्विदिगागमनं, तथा कोऽहमभूवमतीतजन्मनि देवो नारकस्तिर्यग्योनो मनुष्यो वा ? स्त्री पुमानपुंसको वा ?, को वाऽमुतो मनुष्यजन्मनः प्रभ्रष्टोऽहं प्रेत्य देवादिर्भविष्यामीत्ये- , १० आ. १९

·१शु.
सज्ञाका
ग्गानि
१५
--
आना। नपरामृश्यते, 'जानीयाद्' अगच्छेद् , इदमुक्तं भरति न कश्चिदनादौ संसृतौ पर्यटन् असुमान् दिगागमनादिकं जानीयान् , य:
पुनर्जानीयात् म एर 'सह सम्मइयाए नि महशब्द सम्बन्धपाची, मदिति प्रशंमाया, मतिः-ज्ञानम् , अयमा पाक्यार्थः-आत्मना
मह सदा या मन्मतिर्वर्तते तया सन्मत्या कश्चिानीते, सहशब्दविशेषणाच सदाऽऽत्मस्वभावत्वं मतेरादितं भवति, न पुनर्यया ।
पैशेषिकाणा व्यतिरिक्ता सती समयायवृत्याऽऽत्मनि समवेतेति । यदिना 'सम्मइए'नि स्वकीयया मत्या स्वमत्येनि, तत्र मिन्न
मप्यश्वादिक स्वकीयं दृष्टमतः सहशब्दविशेपणं, सहशब्दश्वासमस्त इति, मत्यपि चात्मनः गदा मतिमन्निधाने प्रपलज्ञानापरणा
वृतत्वात् न मदा विशिष्टोऽग्योध इति, सा पुनः सन्मतिः समतिर्वा अधिमनःपर्यायफेवलज्ञानजातिम्मरणभेदाचतुर्विधा शेया,
तवावधिमनःपर्यायकेलाना स्वरूपमन्यत्र विस्तेरणोक्तं, जातिमारणं त्वामिनिमोधिकविशेप', नदेवं चतुर्विधया मत्याऽऽत्मनः कश्चि-
द्विशिष्टदिग्गत्यागती जानाति, कश्चिच परः-तीर्थकृत्सर्वज्ञः, तस्यैर परमार्थतः परशब्दवाच्यत्वात्परत्वं, तस्य नेन या व्याकरणम्
|-उपदेशस्तेन जीवास्तद्भदाश्च-गृथिव्यादीन् तद्गत्यागती च जानाति, अपरः पुनः 'अन्येपा' तीर्थफरव्यतिरिक्तानामतिशयज्ञानि-
नामन्तिके श्रुत्ला जानातीति, यच जानाति तत् सूत्रायवेन दर्शयति-तद्यथा-पूर्वस्या दिश आगतोऽहमस्मि, एवं दक्षिणस्याः पश्चि-
मायाः उत्तरस्या ऊदिशोऽधोदिशोऽन्यतरस्या दिशोऽनुदिशो पाऽऽगतोऽहमसीत्येवमेकेषां विशिष्टक्षयोपशमादिमतां तीर्थकरान्या-
तिशयज्ञानिकोधिताना चबान भवति, तथा प्रतिनिशिष्टदिगागमनपरिज्ञानानन्तरमेपामेतदपि ज्ञानं भवति, यथा अस्ति मेऽस्य शरीर
कस्याधिष्ठाता ज्ञानदर्शनोपयोगलक्षण 'उपपादको' भयान्तरसंकातिमाग अमर्वगतो भोक्ता मतिरहिनोऽमिनाशी शरीरमानच्यापी-
त्यादिगुणवानात्मेति । म च द्रव्यरुपाययोगोपयोगज्ञानदर्शनचारित्रवीर्यात्मभेदादष्टधा, नोपयोगात्मना बाहुल्येनेहाधिकार
२०
॥१॥
॥१८॥

·शेपास्तु नदंशतयोपयुज्यन्त इति उपन्यस्ताः । तथा अस्ति च ममात्मा, योऽमुष्या दिशोऽनुदिशश्च सकाशाद् 'अनुसञ्चरति गति- दिगाग- प्रायोग्यकोपादानाद् अनु-पश्चात् सश्चरति अनुमश्चरति, पाठान्तरं वा अणुसंसरईत्ति दिग्विदिशां गमनं भावदिगागमनं वा स्मरती- त्यादि- त्यर्थः । साम्प्रतं सत्रावयवेन पूर्वसूत्रोक्तमेवार्थमुपसंहरति-मस्या दिशः सर्वस्वाथानुदिशो य आगतोऽनुसञ्चरति अनुसंस्मरतीति वातयः सः 'अह'-मित्यात्मोल्लेखः, अहंप्रत्ययग्राह्यत्वादात्मनः, अनेन पूर्वाद्याः प्रज्ञापकदिशः सर्वा गृहीताः भांवदिशश्चेति । इममेवाथ नियुक्तिकृद्दर्शयितुमना गाथात्रितयमाह- जाणइ सयं मईए अन्नेसिं चावि अन्तिए सोचा । जाणगजणपण्णविओ जीवं तह जीवकाए वा ॥३४॥ इत्य य सह संमइअत्ति जं एअं तत्थ जाणणा होई । ओहीमणपज्जवनाणकेवले जाइसरणे य ॥६॥ परवइ वागरणं पुण जिणवागरणं जिणा परं नस्थि । अण्णेसिं सोमंतिय जिणेहि सव्वो परो अण्णो ॥१६॥ कश्चिदनादिसंसृतौ पर्यटन्नयध्यादिकया चतुर्विधया स्वकीयया मत्या जानाति । अनानुपूर्वीन्यायप्रकटनार्थ पश्चादुपात्तमप्य- न्येपामित्येतत्पदं तावदाचष्टे-'अन्येषां चा' अतिशयज्ञानिनामन्तिके श्रुत्या जानाति, तथा 'जाणगजणपण्णविओ' इत्यनेन परव्याकरणमुपातं, नेनायमों-ज्ञापकः-तीर्थकुन् नत्प्रज्ञापितच जानाति, यञ्जानाति तत् स्वत एव दर्शयति-सामान्यतो 'जीच'- मिति, अनेन चाधिकृतोद्देशकस्यार्थाधिकारमाह, तथा 'जीवकायांच' पृथ्वीकायादीन् इति, अनेन चोत्तरेषां पण्णामप्युद्देशकानां यथा- क्रममधिकारार्थमाहेति, अत्र च 'सह सम्मइए'ति सत्रे यत्पदं तत्र 'जाणणत्ति' ज्ञानमुपातं भवति, 'मनि ज्ञाने' मननं मतिरिति- कृत्या, नग किंभूनमिति दर्शयति-'अवधिमनःपर्यायकेवलजातिम्मरणरूप मिति, तत्रावधिज्ञानी संख्येयानसंख्येयाचा भवान rainRIMAR ·T. . - , . १५ जानानि, परं मनःपर्यायनान्यपि, कंवली तु नियमनोऽनन्तान्, जातिसरणस्तु नियमतः संख्येयानिति, शेष स्पष्टम् । अत्र च सहस- महमम्मत्यादिपरिनाने गुग्पप्रतिपय ज्यो दृष्टान्नाः प्रदर्यन्ते, तद्यथा-पमन्तपुरे नगरे जितश राजा, धारणी नाम महादेवी, , न्मत्यां नयोदर्मगन्यनिधानः मुना, म ग राजा अन्यदा तापमत्वेन प्राजितुमिन्छुर्द्धर्मरुचि राज्ये स्थापयितुमुद्यतः, तेन च जननी पृष्टा धर्म- किमिनि नानो राज्यश्रियं त्यजनि?, नयोक्तम्-फिमनया चपलया नारकादिसकलदुःखहेतुभूतया स्वर्गापनर्गमार्गार्गलया अवश्य रुचिः मपापिन्या परमार्थत इहलोकेऽप्यभिमानमात्रफलयेत्यतो विहायैनां मकलमुखमाधनं धर्म कर्तुमुद्यतः, धर्मरुचिस्तदाकण्योक्तवान् २० यय क्रिमहं तानस्यानिष्टो यनयंभूनां मफलदोपाश्रयिणी मयि नियोजयति, सफलकल्याणहेतोर्द्धर्मान् प्रच्यावयतीत्यभिधाय पित्रा- नुमाननेन मह तापमाश्रममगात् , ता च सफलाम्तापपक्रिया यथोक्ताः पालयनास्ते, अन्यदाऽमागास्यायाः पूर्वाहे केनचि नापसेनोद्गुष्टम्-यथा भो भोः तापसाः! थोऽनाकुर्भिविता, अतोऽद्यैर समित्कुसुमकुशकन्दफलमूलाधाहरणं कुरुत, एतबाकर्ण्य धर्मरुनिना जनकः प्रष्टः-तात! केयमनाकुट्टिरिति, तेनोक्तम्-पुत्र! कन्दफलादीनामच्छेदनं, तद्धि अमावास्यादिके विशिष्टे पर्वदि- वो न वते, मारबत्लान् छेदनादिक्रियायाः, श्रुत्वा चैतदसारचिन्तयत्-यदि सर्वदाऽनाकुट्टिः स्वाच्छोभनं भवेद् , एवमध्यवसायि- नस्तस्यामानास्यायां तपोवनामन्नपथेन गच्छतां साधूनां दर्शनमभूत् , ते च तेनाभिहिताः-किमद्य भनतामनाकुट्टिन सञ्जाता? - येनाटदी प्रस्थिताः, तरप्यमिहितम्-'यथाऽमायाजीपमनाकुट्टिरित्यभिधायातिक्रान्ताः साधनः, तस्य च तदाकण्येहापोह ॥१९॥ विमर्गेन जातिस्मरणमुत्पन्न-यथाऽहं जन्मान्तरे प्रवज्यां कृत्वा देवलोफसुखमनुभूयेहागत इति, एवं तेन विशिष्टदिगागमनं स्व- परेन प्र. - लनादीनामन्द० प्र० २७ ·| परव्या- किरणादौ श्रीगौत- मादयः -- मत्या-जातिसरणरूपया विज्ञातं, प्रत्येकजुद्धश्च जातः, एमन्येऽपि वल्कलचीरिश्रेयांसप्रभृतयोञ योज्या इति । परब्याकरणे विद- मुदाहरणम् गौतमस्वामिना भगवान् बर्द्धमानस्वामी पृष्टो-भगवन् ! किमिति मे केवलज्ञानं नोत्पद्यते ?, भगाताव्याकृतं-भोगौतम! भरतोऽतीव ममोपरि स्नेहोऽस्ति तद्वशात् , तेनोक्तम्-भगवन्ने मेवं, किनिमित्तः पुनरमौ मम भगवदुपरि स्नेहः ?, ततो भग- वता तस्स बहुपु भान्तरेषु पूर्वसम्बन्धः समावेदितः 'चिरसंसिट्ठोऽसि मे (गोयमा! चिर) परिचिओऽसि मे गोयमे'त्येवमादि, तच्च तीर्थकृयाकरणमाकर्ण्य गौतमस्वामिनो विशिष्टदिगागमनादिविज्ञानमभूदिति । अन्यश्रवणे चिदमुदाहरणम्-मल्लिस्वामिना पण्णां | राजपुत्राणामुद्वाहार्थमागतानामवधिज्ञानेन तत्प्रतियोधनार्थ यथा जन्मान्तरे सहितैरेव प्रवज्या कृता यथा च तत्फलं देवलोके जय- प्र. आ.ताभिधानविमानेऽनुभूतं तथाऽऽख्यातं, तचाफर्ण्य ते लघुकर्मत्वात्प्रतिबुद्धा विशिष्टदिगागमनविज्ञानं च मञ्जातं, उक्तं च-'कि थे | २१ तयं पम्हुटुं जं च तया भो ! जयंतपपरमि । वुच्छा समयनिबद्धं देवा ! तं संभरह जाति ॥१॥ इति गाथात्रयतात्पार्थः ।।४।। साम्प्रतं प्रकृतमनुस्रियते-यो हि 'सोऽहमित्यनेनाहकारज्ञानेनात्मोल्लेखेन पूर्वादेर्दिश आगतमात्मानमविच्छिन्नमंततिपतितं द्रव्या- | र्थतया नित्यं पर्यायार्थतया वनित्यं जानाति स परमार्थतः आत्मवादीति सूत्रकदर्शयति- से आयावादी लोयावादी कम्मावादी किरियावादी (सू० ५) 'स' इति यो भ्रान्तः पूर्व नारकतिर्यनरामराद्यासु भावदिक्षु पूर्वाद्यासु च प्रज्ञापकदिक्षु अक्षणिकामू दिलक्षणोपेतमात्मानमेवति १ ०मेतत प्र० २ चिरमसृष्टोऽसि मया गौतम ! चिरपरिचितोऽसि मम गौतम ! ३ च प्र. ४ किमथ तद्विस्मृत यच तदा भो जयन्तप्रवरे । उपिता निबद्धसमय देवास्ता स्मरत जातिम् ॥१॥ ० A न वेति ·आत्म- लोकेक- १ श्रु. १ अ. १उ. १५ मक्रिया- वादिनः म इत्थंभूतः 'आत्मवादी'ति आत्मानं वदितुं शीलमस्येति, यः पुनरेवंभूतमात्मानं नाभ्युपगच्छति सोऽनात्मवादी, नास्तिक इत्यर्थः। योऽपि मर्वव्यापिनं नित्यं क्षणिकं वाऽऽत्मानमभ्युपैति सोऽप्यनात्मवाघेव, यतः सर्वव्यापिनो निष्क्रियत्वाद्भवान्तरसंक्रान्ति स्यात् , मर्वथा नित्यत्वेऽपि 'अप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकस्वभावं नित्यमितिकृत्वा मरणाभावेन भवान्तरसंक्रान्तिरेव न स्यात् , सर्वथा क्षणिक- त्वेऽपि निर्मूलविनाशात्मोऽहमित्यनेन पूर्वोत्तरानुसन्धानं न स्यात् । य एव चात्मवादी स एव परमार्थतो लोकवादी, यतो लोकय- तीति लोका-प्राणिगणस्तं वदितुं शीलमस्येति, अनेन चात्माद्वैतवादिनिरासेनात्मबहुत्वमुक्तं, यदिवा 'लोकापाती'ति लोकः-चतुर्द- शरयात्मकः प्राणिगणो वा, तत्रापतितुं शीलमस्पेति, अनेन च विशिष्टाकाशखण्डस्य लोकसंज्ञाऽऽवेदिता, तन्त्र च जीवास्तिकायस्य मम्भवेन जीवानां गमनागमनमावेदितं भवति, य एव च दिगादिगमनपरिक्षानेनात्मवादी लोकवादी च संवृत्तः स एवासुमान 'कर्मयादी' कर्म-ज्ञानावरणीयादि तद्वदितुं शीलमस्य, यतो हि पाणिनो मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगैः पूर्व गत्यादियोग्यानि कर्माण्याददते पश्चात् तासु तासु विरूपरूपामु योनिवृत्पद्यन्ते, कर्म च प्रकृतिस्थित्यनुभावप्रदेशात्मकमवसेयमिति । अनेन च काल- यदृच्छानियतीधरात्मवादिनो निरस्ता द्रष्टव्याः। तथा य एव कर्मवादी स एव क्रियायादी, यतः कर्म योगनिमित्तं वध्यते, योगश्च व्यापारः, स च क्रियारूपः, अतः कर्मणः कार्यभूतस्य वदनात् तत्कारणभूतायाः क्रियाया अप्यसावेव परमार्थतो वादीति, क्रिया- याच कर्मनिमित्तत्वं प्रसिद्धमागमें, स चायमागमः-"जाव णं भंते ! एम जीवे सया समियं एयइ वेयइ चलति फंदति घट्टति १ यावद् भदन्त ! एप जीवः मदा समितमेजते व्येजते चलति स्प-दने घटते यारत् तं तं भाव परिणमनि तावद्य अष्टविधवन्धको वा सप्तविधयन्धको या पविषयम्धको वा एकविधबन्धको वा, नावन्धक २० ॥२०॥ २४ ·त्रिकाल- क्रिया प्र.आ. A तिप्पति जान तं तं भावं परिगमति तावं च णं अट्ठविहबंधए वा सत्तविहांधए वा छब्धिहबंधए या एगविहबंधए वा, णो णं अब- धए 'त्ति, एवं च कृत्वा य एव कर्मवादी स एष क्रियावादीति, अनेन च सांख्याभिमतमात्मनोऽक्रियावादित्वं निरस्तं भवति॥५॥ माम्प्रतं पूर्वोक्तां क्रियामात्मपरिणतिरूपां विशिष्टकालाभिधायिना तिप्रत्ययेनाभिदधद् अहंप्रत्ययसाध्यस्यात्मनस्तद्भव एवावधिम- नापर्याय केवलजानजातिसरणव्यतिरेकेणैव त्रिकालमंस्पर्शिना मतिज्ञानेन सद्भावावगर्म दर्शयितुमाह- अकरिस्सं चऽहं, कारवेसुं चऽहं, करओ आवि समणुन्ने भविस्सामि (सू०६) इह भूतवर्तमानभविष्यकालापेक्षया कृतकारितानुमतिभिर्नर विकल्पाः संभवन्ति,ते चामी-अहमकार्पम् अचीकरमहं कुर्वन्तमन्यम- नुज्ञासिपमहं ३ करोमि कारयाम्यनुजानाम्यहमिति ६ करिष्याम्यहं कारयिष्याम्यहं कुर्वन्तमन्यमनुज्ञास्याम्यहमिति ९, एतेषां च मध्ये आद्यन्तौ सूत्रेणैवोपात्तौ, तदुपादानाच तन्मध्यपातिनां सर्वेषां ग्रहणम् , अस्यैवार्थस्याविष्करणाय द्वितीयो विकल्पः 'कारवेसुं चह'मिति सूत्रेणोपात्तः, एते च चकारद्वयोपादानादपिशब्दोपादानाच मनोवाक्कायश्चिन्त्यमानाः सप्तविंशतिभेदा भवन्ति, अयमत्र भावार्थ:- अकार्पमहमित्यत्राहमित्यनेनात्मोल्लेखिना विशिष्टक्रियापरिणतिरूप आत्माऽमिहितः, ततश्चायं भावार्थो भवति–स एवाहं येन मयाऽस्य देहादेः पूर्व यौवनावस्थायामिन्द्रियवशगेन विषयविपगोहितान्धचेतमा तत्तदकार्यानुष्ठानपरायणेनाऽऽनुकूल्यमनुष्ठितम् , उक्तं च-"विहवावलेवनडिएहिं जाई कीरति जोव्यणमएणं । वयपरिणामे सरियाइँ ताई हियए खुडुकंति ॥१॥" तथा 'अची- करमह'मित्यनेन परोऽकार्यादौ प्रवर्तमानो मया प्रवृत्ति कारितः, तथा कुर्वन्तमन्यमनुज्ञातवानित्येवं कृतकारितानुमतिभिर्भूतका- १ चकार(घ)यापिगन्दोपादानान्मनो० प्र० • विभवावलेपनटितर्यानि नियने यौवनमदैन । वय.परिणामे स्मृतानि तानि हृदये शल्यायन्ते ॥१॥ - ·कमरमा- " १३. २० लामिधानं, गधा 'करोमी'त्यादिना बननत्रिकेण वर्तमानकालोल्लेखः, तथा करिष्यामि कारयिष्यामि कुर्वतोऽन्यान् प्रति ममनु- सापरायणो भविष्यामीत्यनागतकालोल्लेखः, अनेन च कालत्रयसंस्पर्शन देहेन्द्रियातिरिक्तस्यात्मनो भृतवर्तमानभविष्यत्कालपरि- गतिरूपस्यास्तित्वावगतिरावेदिता भवति, सा च नकान्तक्षणिकनित्यवादिनां सम्भवतीत्यतोऽनेन ते निरन्ताः, क्रियापरिणामेना- स्मनः परिणामित्वाभ्युपगमादिति, एतदनुसारेणैव सम्भवानुमानादतीतानागतयोरपि भवयोरान्मास्तित्वमवसेयम् , यदिवा-अनेन क्रियाप्रवन्धप्रतिपादनेन कर्मण उपादानभृतायाः क्रियायाः स्वरूपमावेदिनमिति ॥६॥ अथ किमतावत्य एव क्रियाः उतान्या अपि (गन्ति ), सन्तीति, एता एवेत्याह- एयावंति सव्यावंति लोगसि कम्मसमारंभा परिजाणियब्या भवंति (सू० ७) एतावन्तः सर्वेऽपि 'लोके' प्राणिसद्वाते 'कर्मसमारम्भाः' क्रियाविशेपा ये प्रागुक्ताः अतीतानागतवर्तमानभेदेन कृतकारितानु- मतिमिश्च अशेषक्रियानुयायिना च करोतिना सर्वेषां मन्त्रहादिति, एतावन्त एव परित्रातव्या भवन्ति, नान्य इति। परिज्ञाच ज्ञान- त्याग्व्यानभेदाद् द्विधा, तत्र जपरित्रयाऽऽत्मनो बन्धस्य चास्तित्वमेतावद्भिरेव सर्वः कर्मममारम्भतिं भवति, प्रत्याख्यानपरिक्षया च मर्चे पापोपादानहेतवः कर्मसमारम्भाः प्रत्याख्यातव्या इति । इयता मामान्येन जीवास्तित्वं प्रमाधितम् , अधुना तस्सवात्मनो दिगादिभ्रमणहेतूपदर्शनपुरस्सरमपायान प्रदर्शितुमाह, यदिवा यस्तावदात्मकर्मादिवादी म दिगादिभ्रमणान्मोक्ष्यते, इतरस्य, तुं विपाकान् दर्शयितुमाह- 11.irn .in ॥२१॥ PARENT २६ ·प्र.आ. २३ . . अपरिगणायकम्मा खलु अयं पुरिसे जो इमाओ दिसाओं अणुदिमाओ अणुसचरइ. नम मवाओ दिसाओ सव्याओ अणुदिसाओ साहेति (सू. ८) योऽयं पुरि शयनात् पूर्णः सुखदुःखाना वा पुरुषो-जन्तुर्मनुप्पो या, प्राधान्याच पुरुपस्योपादानम् , उपलक्षणं तन, मनोऽपि पदे- चतुर्गत्यापन्नः प्राणी गृह्यते, दिशोऽनुदिशो पाऽनुमचति, मः 'अपरिझातकर्मा अपरिवातं कर्मानेनेत्यपरिजातका, पलुरव दनंच धारण, अपरिनातकमर दिगादो भ्राम्पति नेतर इति, उपलक्षणं चैतद्, अपरिजातात्माऽपरिज्ञातक्रियश्चेति, यश्चापग्निातकर्मा म गर्ग दिशः गर्याश्वानुदिशः 'साहेति' स्वयंकतेन कर्मणा महानुमश्चरति, सर्वग्रहणं मामा प्रज्ञापादिगा भारदिशां चोपमहा- र्थम् ।।८॥ म यदामोति नदर्शयति- अणेगरूबाओ जोणीओ मंधेड, विरूवरूवे फासे पडिसंवेदेड (सू०९) अनेक संकटविकटादिकं रूपं यासां तास्तथा, यौति-मिश्रीभवति औदारिकादिगरीसर्गणापुद्गलैरनुमान् यामु ता योनयः-प्राणिना- मुत्पनिम्थानानि, अनेकरूपत्वं चामा(सचिनाचित्तोभय)संघृतविवृतोभयशीतोष्णोभयरूपतया, यदिना चतुरगीनिलयभेदेन, ते चामी चतुरशीनिर्लक्षा:-पुढचीजलजलणमालय एक सत्त मन लक्रवाओ। पण पनेय अर्गने दम चोदम जोणिलक्साओ॥२॥ विगलिदि- पण दो दो नउरो नउरो य णारयमुरमुं। तिरिएमु हुंनि चउरो चोदम लम्वा य मणुएमु ॥२॥ तथा शुभाशुभभेटेन योनीनामने-.. पीजलाउनमाका ककस्मिन् गात गात लगा । प्रत्यावन ना दश तुपा गोनि सिद्रिया के दागभाग नाममुग्ण। पिन मानि वारश्ता क्षार मण्या l १० .

·कर्मफलं स्पर्श- वेदना स्पर्शादीन विरूपरूपांस्तेषु नेषु योन्यन्तरेषु विपाकतः परिसंवेदयतीति, आह च-"तैः कर्मभिः स जीवो विवशः संसारचक्रमु- पयाति । द्रव्यक्षेत्राद्धाभावभिन्नमावर्तते बहुशः ॥ १॥ नरकेषु देवयोनिपु तिर्यग्योनिषु च मनुजयोनिषु च । पर्यटति घटीयत्रय- दात्मा विभ्रछरीराणि ॥२|| मततानुबद्धमुक्तं दुःखं नरकेषु तीव्रपरिणामम् । तिर्यक्षु भयक्षुत्तृधादिदुःखं सुखं चाल्पम् ॥ ३ ॥ सुखदुःखे मनुजानां मनःशरीराश्रये बहुविकल्पे । मुखमेव हि देवानां दुःखं स्वल्पं च मनसि भवम् ॥४॥ कर्मानुभावदुसित एवं मोहान्धकारगहनवति । अन्ध इत्र दुर्गमागे अमति हि संसारकान्तारे ॥५॥ दुःखप्रतिक्रियाएं सुखामिलापाच पुनरपि तु जीवः। प्राणिवधादीन् दोपानधितिष्ठति मोहसंछन्नः ॥६॥ वनाति ततो बहुविधमन्यत्पुनरपि नवं सुबहु कर्म । तेनाथ पच्यते पुनरग्नेरनि प्रविश्येव ॥७॥ एवं कर्माणि पुनः पुनः म वनस्तथैव मुवंश्च । सुखकामो बहुदुःखं संसारमनादिकं भ्रमति ॥ ८॥ एवं भ्रमतः संमारमागरे दुर्लभ मनुष्यत्वम् । संमारमहचाधार्मिकत्वदुष्कर्मवाहुल्यैः ॥९॥ आर्यों देशः फुलरूपसम्पदायुश्च दीर्घमारोग्यम् । यतिसंगर्गः श्रद्धा धर्मश्रवणं च मतितक्ष्ण्यम् ॥१०॥ एतानि दुर्लभानि प्राप्तवतोऽपि दृढमोहनीयस्य । कुपथाकुलेऽहंदुत्तोऽतिदुर्लभो जगति मन्मार्गः ॥११॥" यदिवा योऽयं पुरुषः मर्या दिशोऽनुदिशश्चानुमञ्चरति तथाऽनेकरूपा-योनीः सन्धावति विरूपरूपांश्च स्पर्शान प्रतिवेदयति मा 'अविज्ञातकर्मा' अविज्ञातम्-अविदितं कर्म-क्रिया व्यापारो मनोवाकायलक्षणः अकार्षमहं करोमि करिष्यामीत्येवंरूपः जीवोपमर्दात्मकन्वेन बन्धहेतुः मायद्यो येन मोऽयमविजातकर्मा, अविनातकर्मत्वेन च तत्र तत्र कर्मणि जीयो- पगर्दादिके प्रयचों येन येनास्याएविधकर्मवन्धो भवनि, तदुदयाचानेकरूपयोन्यनुसन्धान विरूपरूपस्पर्शानुभवश्च भवतीति ॥९॥ यद्यांततः किमित्यत आह-

·आचा.
रूपत्वं गाथामिः प्रदर्यते--मीयादी जोणीओ चउरासीती य सयसहस्साई । असुभाओ य सुभाओ तत्थ सुभाओ इमा जाण शुभाशु-
भ योनि-
'थु.॥१॥ अस्संखाउमणुस्मा राईसर संखमादिआऊणं । तित्थगरनामगोत्तं सब्यसुहं होइ नायचं ॥२॥ तत्थवि य जाइसंपन्नतादि
- संचारः
सेसा उ हुँति अमुभाओ । देवेसु किब्धिसादी सेसाओ हुँति उ सुभाशो ॥३॥ पंचिदियतिरिएसुं हयगयरयणे हवंति उ सुभाओ ।
१५
सेसाओ अ सुभाओ सुभवण्णेगिदियादीया ॥ ४ ॥ देविदचक्पट्टिनणाई मोत्तुं च तित्थगरमा । अणगारभारिवारिय सेसा उ..
अणतसो पता ॥५॥" एतावानेफरूपा योनीदिंगादिषु पर्यटन्त्रपरिजातकर्माऽसुमान् ‘संधेड'त्ति सन्धयति-सन्धि करोत्यात्मना,
सहाविच्छेदेन संघट्टयतीत्यर्थः, 'संधावइति वा पाठान्तर, 'सन्धारति पौनःपुन्येन तामु गच्छतीत्यर्थः, तत्सन्धाने च यदनुभ-
वति तद्दर्शयति-निरूपं बीभत्सममनोज्ञं रूपं-स्वरूपं येषां स्पर्शानां दुःखोपनिपातानां ते तथा, स्पर्शाश्रिता दुःखोपनिपाताः स्पर्शा :
इत्युक्ताः, 'तात्स्थ्याचद्वथपदेश' इतिकृत्वा, उपलक्षणं चैतन्मानस्योऽपि वेदना ग्राह्याः, अतस्तानेसम्भूतान् स्पर्शान् 'प्रतिसंवेदयति'
प्र. आ.
अनुभपति, प्रतिग्रहणात्प्रत्येकं शारीरान्मानसाथ दुःखोपनिपाताननुभवतीत्युक्तं भवति, स्पर्शग्रहणं चेह सर्वमंसारान्तर्वर्तिजीवरा-
२४ शिमबहाथ, स्पर्शनेन्द्रियस्य सर्वजीनव्यापित्वाद् , अंग्रेदमपि वक्तव्यं-सान् विरूपरूपान् रसगन्धरूपशब्दान् प्रतिसंवेदयतीति,
विरूपरूपत्वं च स्पर्शानां कार्यभूतानां विचित्रकर्मोदयात्कारणभूताद्भरतीति वेदितव्यं, विचित्रकर्मोदयाचापरिज्ञातकर्मा संसारी
२३
शीताद्या योनयश्चतुरशीतिश्च शतसहस्राणि । अशुभा शुभाश्च तत्र शुभा इमा जानीहि ॥ १ ॥ असख्यायुमनुध्या मख्यायुष्काणां राजेश्वगया । तीर्थकरनामगोत्र
मर्षशुभ भवति ज्ञातव्यम् ॥२॥ तत्रापि च जानिमम्पन्ननाद्या शेषा भवन्यशुमा । देवेषु किल्बिषाद्या शेपा भवन्ति च शुभा ॥६॥ पवेन्द्रियतिर्यच हयगजरत्नयोर्भवति
गुमा । शेषाश्च गुभा शुभवर्गदियाद्या ॥४॥ देवे इचकवर्तित्वे मुक्त्वा नीर्यकरभाव च । भावितानगारतामपि च शेपाम्त्या तश प्राप्ता ॥५॥ १ ता प्र० " तत्रे०प्र०
॥२२॥

·कर्मफलं स्पर्श वेदना स्पर्शादीन् विरूपरूपांस्तेषु तेषु योन्यन्तरेषु विपाकतः परिसंवेदयतीति, आह च-"तैः कर्मभिः स जीयो विवशः संसारचक्रम- पयाति । द्रव्यक्षेत्राद्धाभावभिन्नमावर्त्तते बहुशः ।। १ ।। नरकेषु देवयोनिपु तिर्यग्योनिषु च मनुजयोनिषु च । पर्यटति घटीयन्त्रब- दात्मा विभ्रकीराणि ॥२॥ मततानुबद्धमुक्तं दुःखं नरकेषु तीव्रपरिणामम् । तिर्यक्षु भयक्षुत्तृधादिदुःखं सुखं चाल्पम् ॥ ३ ॥ सुखदासे मनुजानां मनःशरीराश्रये वहुविकल्पे । सुखमेव हिं देवानां दुःखं स्वल्पं च मनसि भवम् ॥४॥ कर्मानुभावदुःखित एवं मोहान्धकारगहनवति । अन्ध इव दुर्गमागें भ्रमति हि संमारकान्तारे ॥५॥ दुःखप्रतिक्रिया सुखामिलापाच पुनरपि तु जीवः । प्राणियधादीन दोपानधितिष्ठति मोहसंछन्नः ॥६॥ बध्नाति ततो बहुविधमन्यत्पुनरपि नवं सुबहु कर्म । तेनाथ पच्यते पुनरग्नेरनिं प्रविश्येव ॥७॥ एवं कर्माणि पुनः पुनः म वनस्तथैव मुश्च । सुखकामो बहुदुःखं संसारमनादिकं भ्रमति ।। ८॥ एवं भ्रमतः संमारमागरे दुर्लभ मनुष्यत्वम् । संसारमहत्वाधार्मिकत्वदुष्कर्मवाहुल्यैः ।।९।। आर्यो देशः कुलरूपसम्पदायुश्च दीर्घमारोग्यम् । यतिममर्गः श्रद्धा धर्मश्रवणं च मतितक्ष्ण्यम् ॥१०॥ एतानि दुर्लभानि प्राप्तरतोऽपि दृढमोहनीयस्य । कुपथाकुलेऽहंदुक्तोऽतिदुर्लभो जगति सन्मार्गः ॥११॥" यदिवा योऽयं पुरुषः पर्वा दिशोऽनुदिशश्चानुमञ्चरति तथाऽनेकरूपा योनीः सन्धावति विरूपरूपांश्च स्पर्शान् प्रतिसंवेदयति मा 'अविज्ञातकर्मा' अविज्ञातम्-अविदितं कर्म-क्रिया व्यापारो मनोवाकायलक्षणः अकार्पमहं करोमि करिष्यामीत्येवरूपः जीवोपमर्दात्मकत्वेन बन्धहेतुः मावयो येन सोऽयमविनातकर्मा, अविनातकर्मत्वेन च तत्र तत्र कर्मणि जीवो- पमर्दादिक प्रयतते येन येनास्याष्टविधकर्मवन्धो भवति, तदुदयाचानेकरूपयोन्यनुसन्धान विरूपरूपस्पर्शानुभवश्व भवतीति ।।९।। य ततः किमित्यत आह-- - ·ना. IMini कर्मपरि- ज्ञा क्रिया " हितव:मू. |१०-११ २० म.आ. २५ तत्थ खलु भगवता परिण्णा पवेइआ (सू०१०) 'तत्र' कर्मणि व्यापारे अकार्पमहं करोमि करिष्यामीत्यात्मपरिणतिस्वभावतया मनोवाकायच्यापाररूपे 'भगवता' वीरवर्द्धमान- खामिना परिज्ञानं परिज्ञा सा प्रकर्षेण प्रशस्ताऽऽदौ वा वेदिता प्रवेदिता, एतच सुधर्माखामी जम्बूस्वामिनाने कथयति, सा च द्विधा-ज्ञपरिज्ञा प्रत्याख्यानपरिज्ञा च, तत्र ज्ञपरिज्ञया सावधव्यापारेण बन्धो भवतीत्येवं भगवता परिज्ञा प्रवेदिता, प्रत्याख्यान- परिजया च सावधयोगा बन्धहेतवः प्रत्याख्येया इत्येवरूपा चेति ॥ अमुमेवार्थ नियुक्तिकदाह- तत्य अकारि करिस्संति बंधचिंता कया पुणो होइ । सहसम्मइया जाणइ कोई पुण हेतुजुत्तीए ॥६॥ 'तत्र' कर्मणि क्रियाविशेषे, किम्भूत इत्याह—'अकारि करिस्संति' अकारीति कृतवान् करिस्सन्ति-करिप्यामीति, अनेनातीता- नागतोपादानेन तन्मध्यवर्तिनो वर्तमानस्य कारितानुमत्योचोपसङ्ग्रहात् नवापि भेदा आत्मपरिणामत्वेन योगरूपा उपाचा द्रष्टव्याः, तत्रानेनात्मपरिणामरूपेण क्रियाविशेपेण 'चन्धचिन्ता कृता भवति' बन्धस्योपादानमुपानं भवति, 'कर्म योगनिमित्तं वध्यते' इति वच- नात्, एतच कश्चिजानाति आत्मना सह या सन्मतिः स्वमति -अवधिमनःपर्यायकेवलजातिम्मरणरूपा तया, जानाति कश्चिच पक्ष- धर्मान्वयव्यतिरेकलक्षणया हेतुयुक्त्येति ॥ अथ किमर्थमसौ कटुकविपाकेषु कर्माश्रवहेतुभूतेषु क्रियाविशेषेषु प्रवर्तत इत्याह-- इमस्स चेव जीवियस्स परिवंदणमाणणपूयणाए जाईमरणमोयणाए दुक्खपडियायहेउं (सू.११) वत्र जीवितमिति-जीवन्त्यनेनायुःकर्मणेति जीवित-प्राणधारणम् , तच्च प्रतिप्राणि स्वसंविदितमितिकृत्वा प्रत्यक्षासन्नवाचिनेदमा निर्दिशति, चशन्दो वक्ष्यमाणजात्यादिममुच्चयार्थः, एवकारोऽवधारणे, अस्यैव जीवितस्याथै परिफल्गुसारस्य तडिल्लतापिलसितच- १५ | ॥२३॥ ith HINThttury TIHAR .

·चलस्य बहुपायस्य दीर्घसुखार्थ क्रियासुप्रपते, तथाहि-जीविष्याम्यहमरोग', सुखेन भोगान् भोल्ये, ततो व्याध्यपनयनाथ स्नेहा- क्रिया- |पानलायकपिशितभक्षणादिषु क्रियासु प्रार्त्तते, तथाऽल्पस्य सुखस्य कृते अभिमानग्रहाकुलितचेता बह्वारम्भपरिग्रहाद्बह्वशुभं कर्मा हेतनः दत्ते, उक्तं च-"द्वे वाससी प्रवरयोपिदयायशुद्धा, शग्याऽऽसन करिवरस्तुरगो रथो वा । काले भिपगनियमिताशनपानमाना,राज्ञ. पराक्यमिय(पराको रोगः)मर्वमवेहि शेषम् ॥१॥ पुष्टयर्थमन्नमिह यत् प्रणिधिप्रयोगैः, संत्रासदोषकलुपो नृपतिस्तु मुझे । यद् निर्भयः प्रशमसौख्यरतिश्च भैक्ष, तत् स्वादुतां भृशमुपैति न पार्थिवान्नम् ।।२।। भृत्येषु मत्रिपु सुतेषु मनोरमेषु, कान्तासु वा मधुमदाडरितेक्षणासु । विश्रम्भमेति न कदाचिदपि क्षितीशः, सर्वाभिशङ्कितमतेः कतरत्तु सौख्यम् ?॥३॥” तदेवमनपयुद्धतरुणकिशलयपलाशचञ्चलजीवि- नरतयः कर्माश्रवेषु जीवितोपमर्दादिरूपेषु प्रवर्तन्ते, तथाऽस्यैव जीवितस्य परिवन्दनमाननपूजनार्थ हिसादिषु प्रवर्तन्ते, तत्र 'परि- चन्दनं' संस्तपः-प्रशंसा तदर्थमाचेष्टते, तथाहि-अहं मयूरादिपिशिताशनाद्रली तेजसा देदीप्यमानो देवकुमार इव लोकानां प्रशं- सास्पदं भविष्यामीति, 'माननम्' अभ्युत्थानासनदानाञ्जलिप्रग्रहादिरूपं तदर्थ वा चेप्टमानः कर्माचिनोति, तथा पूजनं पूजा-द्रति- णयखान्नपानसत्कारप्रणामसेवाविशेषरूपं तदर्थं च प्रवर्त्तमानः क्रियासु कर्माश्रयैरात्मानं सम्भावयति, तथाहि-'वीरभोग्या वसु न्धरति मत्वा पराक्रमते, दण्डभयाच सर्व प्रजा विभ्यतीति दण्डयति, इत्येवं राज्ञामन्येपामपि यथासम्भवमायोजनीयम् , अत्रच प्रवन्दनादीना द्वन्द्वममास(एकवद्भावंच)कृत्वा नादयें चतुर्थी विधेया, पसिन्दनमाननपूजनाय जीवितस्य काश्रवेषु प्रान्त इति समुदायार्थ । न केवलं परिवन्दनाद्यर्थमेव कर्मादत्ते, अन्यार्थमप्यादत्त इति दर्शयति-जातिश्च मरणं चमोचनं च जातिमरणमोचनमिति समाहारद्वन्द्वाचादर्य चतुर्थी, एतदर्थ च प्राणिनः क्रिया प्रवर्चमानाः काढते,ता जात्यर्थ क्रौञ्चारि(कार्तिकेय)वन्दनाटिकाः क्रिया ·चा. १५ क्रिया- हेतवः प्र.आ.. २० विधने, तथा यान् यान् कामान् ब्राह्मणादिभ्यो ददाति तांस्तानन्यजन्मनि पुनर्जातो भोक्ष्यते, तथा मनुनाऽप्युक्तम्- "वारिद- १७. स्ततिमामोति, सुखमक्षयमन्नदः । तिलप्रद प्रजामिष्टामायुष्कमभयप्रदः ॥११॥" अत्र चैकमेव सुभाषितम्-'अभयप्रदान मिति १ अ. तुपमध्ये कणिकादिति, एरमादिकुमागोपदेशाद् हिसादौ प्रवृत्ति विदधाति । तथा मरणार्थमपि पितृपिण्डदानादिषु क्रियासु प्रय- १उ. :: ते, यदिपा ममानेन सम्बन्धी व्यापादितस्तस्य घेरनिर्यातनार्थ वधरन्धादौ प्रपर्तते, यदिवा मरणनिवृत्त्यर्थमात्मनो दुर्गाद्युपया-- २६ चितमजादिना बलि विधने यशो परम पिटमयकुक्कुटेन, तथा मुक्त्यर्थमज्ञानावृतयेततः पञ्चाग्नितपोऽनुष्ठानादिकेषु प्राण्युपम- १. ईकारिपु प्रवनमानाः कर्माददते, यदिवा जातिमरणयोर्विमोचनाय हिसादिकाः क्रियाः कुर्वते, 'जाइमरणभोयणाए'त्ति या पाठा- न्तर, नत्र भोजनार्थ कृप्यादिकर्मसु प्रवर्चमाना वसुधाजलज्वलनपरनानस्पतिद्वित्रिचतुप्पञ्चेन्द्रियव्यापत्तये व्याप्रियन्त इति। तथा दुःखप्रतिघातमुररीकत्यात्मपरित्राणार्थमारम्भानासेवन्ते, तथाहि-व्याधिवेदनाा लावकपिशितमदिरादि आसेवन्ते, तथा वनस्प- तिमूलत्वरूपानिर्यासादिसिद्धशतपाकादितैलार्थमयादिसमारम्भेण पापं कुर्वन्ति स्वतः कारयन्त्यन्यैः कुर्वतोऽन्यान् समनुजानत इत्येवमतीतानागतकालयोरपि मनोवाकाययोगै' कर्मादानं विदधतीत्यायोजनीयम् । तथा दुःखप्रतिघातार्थमेव सुखोत्पत्यर्थ च कलापुत्रगृहोपस्करायाददते, तल्लाभपालनार्थ च तासु तासु क्रियासु प्रवर्त्तमानाः पापकर्मासेवन्त इति, उक्तं च-"आदौ प्रतिष्ठा- अधिगमे प्रयासो, दारेषु पश्चाद् गृहिण सुतेपु । कर्तुं पुनस्तेषु गुणप्रकर्ष, चेष्टा तदुचैःपदलहनाय ॥१॥" तदेवंभूतैः क्रियाविशेषैः कर्मोपादाय नानादिक्ष्वनुसञ्चरन्ति अनेकरूपासु च योनिषु सन्धान्ति विरूपरूपांथ स्पर्शान् प्रतिसंवेदयन्ति, इत्येतद् ज्ञात्वा क्रिया- विगेपनिवृत्तिविधेयेति ॥११।। एतावन्त एप व क्रियाविशेषा इति दर्शयितुमाह-- ॥२४॥ २७ ·कर्मस- मारंभाः तत्परि- ज्ञा सू. १२-१३ -- एयावंति सव्वावंति लोगंसि कम्मसमारंभा परिजाणियव्वा भवंति (सू०१२) 'एआवन्ति मध्यावन्तीति एतौ द्वौ शब्दो मागधदेशीभापाप्रसिद्ध्या एतावन्तः सर्वेऽपीत्येतत्पर्यायौ, एतावन्त एव सर्वसिन् 'लोके' धर्माधर्मास्तिकायावच्छिन्ने नभःखण्डे ये पूर्व प्रतिपादिताः 'कर्मममारम्भाः क्रियाविशेषाः, नैतेभ्योऽधिकाः केचन सन्ती- त्य परिजातव्या भवन्ति, सर्वेषां पूर्वत्रोपादानादिति भावः, तथाहि-आत्मपरोभयहिकामुप्मिकातीतानागतवर्तमानकालकृतका- रितानुमतिभिरारम्भाः क्रियन्ते, ते च सर्वेऽपि प्रागुपात्ता यथासम्भवमायोज्या इति ॥१२॥ एवं सामान्येन जीवास्तित्वं प्रसाध्य तदुपमईकारिणां च क्रियाविशेषाणां बन्धहेतुत्वं प्रदर्योपसंहारद्वारेण विरतिं प्रतिपादयन्नाह- जस्सेते लोगसि कम्मसमारंमा परिणाया भवंति से हु मुणी परिण्णायकम्मे (सू० १३): त्तिवेमि ॥ शस्त्रपरिज्ञायां प्रथमोद्देशकः १ ॥ भगवान् समस्तवस्तुवेदी केवलज्ञानेन माक्षादुपलम्यैवमाह-'यस्य' मुमुक्षोः 'एते' पूर्वोक्ताः 'कर्मममारम्भा क्रियाविशेषाः कर्मणो वा-ज्ञानावरणीयाधष्टप्रकारस समारम्भा-उपादानहेतयाते च क्रियाविशेषा एव परि-समन्तात् ज्ञाता:-परिच्छिन्नाः कर्म- बन्धहेतुत्वेन भवन्ति; हुरखधारणे, मनुते मन्यते वा जगतस्त्रिकालावस्थामिति मुनिः, स एव मुनिः ज्ञपरिनया परिजातकर्मा प्रत्या- ब्यानपरिशया च प्रत्याख्यातकर्मवन्धहेतुभूतसमस्तमनोवाकायव्यापार इति, अनेन च मोक्षाङ्गभूते ज्ञानक्रिये उपात्ते भवतो, न साभ्यां विना गोक्षो भवति, यत उक्तम्-"ज्ञानक्रियाभ्यां मोक्ष" इति । इतिशब्द एतावानयमात्मपदार्थविचारः कर्मबन्धहेतुवि- - MINANTHeam an ·. १ अ. २. चारथ सफलोदेशकैन परिसमापित इति प्रदर्शक', यदिया 'इति एतत् अह ब्रवीमि, यत्प्रागुक्त यच व तत्सर्व भगवदन्तिक माक्षात् | २७ श्रुत्वेति ॥ शस्त्रपरिज्ञाया प्रथमोदेशका समाप्तः।। उक्तःप्रथमोद्देशकः, माम्प्रतं द्वितीयः प्रस्तूयते, अस्प चायमभिसम्बन्धः-प्रथमोद्देशके मामान्येन जीवास्तित्वं प्रसाधितम् , इदानी पृथिव्या तस्यैवेफेन्द्रियादिपृथिव्यायस्तित्यप्रतिपिपादयिषयाऽऽह, यदिवा पार परिज्ञातकर्मत्वं मुनित्वकारणमुपादेशि, यः पुनरपरिजातकर्म-- निक्षेपः त्यान्मुनि भाति-विरति न प्रतिपद्यते स पृथिव्यादिषु चम्भ्रमीति, अथ क एते पृथिव्यादय इत्यतस्तविशेषास्तित्वज्ञापनार्थमिद- मुपक्रम्यत इति । अनेनाभिसम्मन्यनायातस्यास्योदेशकस्य चत्वार्यनुयोगद्वाराणि याच्यानि, यावन्नामनिप्पन्ने निक्षेप पृथिव्युद्देशक इति, तपोदेशकस निक्षेपादेरन्या प्रतिपादितत्वान्नेह प्रदर्थते, पृथिव्यास्तु यन्निक्षेपादि सम्भपति तन्नियुक्तिकृदयितुमाह- २० पुढवीग निक्खेयो परूवणा लक्खणं परीमाणं । उपभोगो सत्थं वेयणा य वहणा निवित्ती य ॥८॥ प्राग् जीरोद्देशके जीवस्य प्ररूपणा कि न कृतेत्येतच नाशङ्कनीय, यतो जीरसामान्यस्य विशेषाधारत्मात् विशेपस्य च पृथि- व्यादिरूपत्वात सामान्यजीवस्य चोपभोगादेरसम्भवात् पृथिव्यादिचर्चयेच तस्य चिन्तितत्वादिति । तत्र पृथिव्या नामादिनिक्षेपो वक्तव्यः, प्ररूपणा-सूक्ष्मवादरादिभेदा, लक्षणं-साकारानाकारोपयोगकाययोगादिक, परिमाण-संपतितलोकप्रतरासरयेयभागमा- वादिकम् , उपभोगः-शयनासनचगणादिका, शसं-स्नेहाम्लक्षारादि, वेदना-खशरीराव्यक्तचेतनानुरूपा सुखदुःखानुभवसं भाषा, वधः-कृतकारितानुमतिभिरुपमर्दनादिकः, निवृत्तिः-अप्रमत्तस्य मनोवाकायगुप्याऽनुपमर्दादिकति समासार्थः। व्यासार्थ ॥२५॥ तु नियुक्तिद्यथाक्रममाह- - ·पृथ्व्या निक्षेपः नामंठवणापुढयी दव्यपुढची य भावपुढवी य ॥ एमो ग्वल पुढची निक्खेवो चउविहो होइ ॥३१॥ स्पष्टा, नामस्थापने क्षुण्णत्वादनाहत्याह- दव्वं सरीरभचिओ भावेण य होइ पुढविजीयो उ । जो पुढविनामगोयं कम्मं वेपइ सो जीवो ॥७०॥ द्रव्यपृथिगी आगमतो नोआगमतथ, आगमतो ज्ञाता तर चानुपयुक्तः, नोआगमतस्तु पृथिवीपदार्थज्ञस्य शरीरं जीवापेतं तथा पृथिवीपदार्थज्ञत्वेन भव्यो-बालादिस्ताम्यां विनिर्मुक्तो द्रव्यपृथिवीजीवः-एकमविको वद्वायुप्कोऽभिमुखनामगोनय, भानपृथिवी- जीनः पुनर्यः पृथिवीनामादिकर्मोदीर्ण वेदयति । गतं निक्षेपद्वारं, साम्प्रतं प्ररूपणाद्वारम्- दुविहा य पुढविजीया सुहमा तह वायरा य लोगमि। सुहुमा यसबलोग दो चेव य वायरविहाणा ॥७॥ पृथिवीजीना द्विविधाः-पूक्ष्मा बादराश्च, सूक्ष्मनामकमोंदयात् सूक्ष्माः, यादरनामकर्मोदयात्तु चादराः, कमोदयजनिते एचपी गुक्ष्मवादरत्वे, न त्वापेक्षिके बदरामलकयोसि ॥ तत्र सूक्ष्माः समुद्रकपर्याप्तप्रक्षिप्तगन्धापयववत् सर्वलोकन्यापिनः, बादरास्तु मूलभेदाद् द्विविधा इत्याह- दुविता यायरपुढवी समासओ सण्हपुढवि ग्वरपुढची । सोहा य पचवण्णा अवरा छत्तीसइविहाणा ॥७२॥ 'समामतः संक्षेपाद् द्विविधा वाटरपृथिवी-लक्ष्णयादरपृथिवी सरसादरपृथिवी च, तत्र लक्ष्णपादरथिरी कृष्णनीललोहितपीत- अहमेदात्पञ्चधा, इह च गुणभेदागुणिभेदोऽभ्युपगन्तव्यः, वरनादरपृथिव्यास्त्वन्येऽपिपदिशद्विशेषभेदाः सम्भवन्तीति ।। तानाह- पुढवी १ य सकरा २ चालुगा ३ य उवले ४ सिला५ य लोणसे ६-७ । - १० ·पृथ्वी- | भेदाः १अ. २3. IHARI २० अय ८ तंब ९ तउअ १० सीसग ११ रुप्प १२ सुरपणे १३ य वइरे १४ य॥७३॥ हरियाले? हिंगुलएरमणोसिलाश्सासगं४जण५पवाले६अन्भपडलभवालुअध्यायरकाए मणिविहाणा७४ गोमेजय य ग्यगेर अंको३ फलिहे४ य लोहियक्खे५ य। चंदण६ गेरुय७ हंसग भुयमोय९ मसारगल्ले१० य ।७५॥ चंदप्पह १ वेसलिए २ जलकंते ३ चेव सूरकन्ते ४ य । पए ग्वरपुढवीए नामं छत्तीसयं होइ ॥७॥ अत्र च प्रथमगाथया पृथिव्यादयश्चतुर्दश भेदाः परिगृहीताः, द्वितीयगाथया त्वष्टौ हरितालादयः, तृतीयगाथया दश गोमेद- कादयः, तुर्यगाथया चत्वारश्चन्द्रकान्तादयः । अत्र च पूर्वगाथाद्वयेन सामान्यपृथिवीभेदाः प्रदर्शिताः, उत्तरगाथाद्वयेन मणिभेदाः प्रदर्शिताः, एताः स्पष्टा इति कृत्वा न विवृताः॥ एवं सूक्ष्मवादरभेदान् प्रतिपाद्य पुनर्वर्णादिभेदेन पृथिवीभेदान् दर्शयितुमाइ- वण्णरसगंधफासे जोणिप्पमुहा भवंति संखेना । णेगाइ सहस्साई हुंति विहाणंमि इकिक ॥७॥ तत्र वर्णाः शुक्लादयः पञ्च रसास्तिक्तादयः पञ्च गन्धौ सुरभिदुरभी स्पर्शाः मृदुकर्कशादयः अष्टौ, तत्र वर्णादिके एकैकसिन् 'योनि प्रमुखा' योनिप्रभृतयः संख्येया भेदा भवन्ति, संख्येयस्सानेकरूपत्वाद्विशिष्टसंख्यार्थमाह-अनेकानि सहस्राणि एकैकसिन् वर्णादिक 'विधाने' भेदे भवन्ति, योनितो गुणतश्व भेदानामिति । एतच्च सप्तयोनिलक्षप्रमाणत्वात् पृथिव्या एवं सम्भावनीयमिति । उक्तं च प्रज्ञापनायाम्-"तत्थ णं जे ते पजत्तगा एएसिणं यण्णादेसेणं गंधादेसेणं रसादेसेणं फासादेसेणं सहस्सग्गसो विहाणाई मरगय मसारगल्ले भुयमोयग इदनीले य प्र.1 भावनीयमिति प्र. २ तत्र ये ते पर्याप्तमा एनेषां वदिशेन गन्धादेशेन ग्सादेशेन स्पदिशेन सहस्राप्रशो विधानानि मख्येयानि योनिप्रमुखाणि शतमहखाणि, पर्यातकनिश्रयाऽपर्याप्तका व्युन्नामन्ति, तद् यत्रतत्र नियमादमख्येयाः, इत्येते सग्वादरपृथ्वीकायिका, ॥२६॥ Trending ·. एथिव्या | भेदाः संघजाई जोणिपमुहसयसहस्साई पजत्तयणिम्साए अपजत्तया वक्कमति, तं जत्थेगो तत्थ नियमा असंखेजा, सेत्तं खरवायरपुर- विकाइया" इह च संवृतयोनयः पृथिवीकायिका उक्ताः, सा पुनः मचित्ता अचित्ता मिश्रा वा, तथा पुनश्च शीता उप्णा शीतोष्णा वेत्येवमादिका द्रष्टव्येति ॥ एतदेव भूयो नियुक्तिकृत् स्पष्टतरमाह- वणमि य इकिके गंधमि रसंमि तह य फासंभि । नाणत्ती कायब्वा विहाणए होइ इकिकं ॥७॥ वर्णादिक एकस्मिन् 'विधाने' भेदे सहस्राग्रशो नानात्वं विधेयं, तथाहि-कृष्णो वर्ण इति सामान्यं, तस्य च भ्रमराङ्गारकोकि- लगवलकजलादिपु प्रकर्षाप्रकर्षविशेषाद्भदः कृष्णः कृष्णतरः कृष्णतम इत्यादि, एवं नीलादिप्वप्यायोज्यं, तथा रसगन्धस्पर्शेषु | सर्वत्र पृथिवीभेदा वाच्याः,तथा वर्णादीनां परस्परसंयोगासरकेसरकषुरादिवर्णान्तरोत्पत्तिः, एवमुत्प्रेक्ष्य वर्णादीनां प्रत्येकं प्रकर्षा- प्रकर्पतया परस्परानुवेधेन च बहवो भेदा वाच्याः॥ पुनरपि पर्याप्तकादिभेदाढ़ेदमाह- जे बायरे विहाणा पजत्ता तत्तिा अपजत्ता । सुहमावि हुंति दुविहा पजत्ता चेव अपज्जता ॥७९॥ यानि बादरपृथिवीकाये 'विधानानि' मेदाः प्रतिपादिताः तानि यावन्ति पर्याप्तकानां तावन्त्येवापर्याप्तकानामपि, अत्र च भेदानां तुल्यत्त्वं द्रष्टव्यं, न तुजीवानां, यत एकपर्याप्तकाश्रयेणासंख्येया अपर्याप्तका भवन्ति, सूक्ष्मा अपि पर्याप्तकापर्याप्तकभेदेन द्विविधाएव, किन्तु अपर्याप्तकनिश्रया पर्याप्तकाः समुत्पद्यन्ते, यत्र चैकोऽपर्याप्तकस्तत्र नियमादसं(सं)ख्येयाः पर्याप्तकाः स्युः । पर्याप्तिस्तु 'आहा- ग्मरीरिन्दियऊमामवओमणोऽहिनिबत्ती। होति जतो दलियाओ करणं पइ सा उ पञ्जती॥१॥' जन्तुरुत्पद्यमानः पुद्गलोपादानेन आगर. शरीरमिन्द्रियाणि उच्यासो वर. मनः (एषा) अभिनित्तिः । भवति यतो दलिपात् करण प्रति सैप पर्याहिः ।।१।। PHORIHIMILAIMILIEmisimantig uTE TEETTINUTHAN IT EritARELATDHULIHIANTRAINImPtHIT HARATLAMIRE प्र.आ. २९ १ ·आचा. १५ पृथव्या भेदानां 1 सिद्धिः । २० - करणं निर्वर्त्तयति, तेन च करणविशेषेणाहारमवगृह्य पृथग् खलरसादिभावेन परिणति नयति म तादृकरणविशेष आहारपर्याप्तिशब्द- १ अ. नोच्यते, एवं शेषपर्याप्तयोऽपि वाच्याः, तरैकेन्द्रियाणामाहारशरीरेन्द्रियोच्छासाभिधानाश्चतस्रो भान्ति, एतावान्तर्मुहूर्तेन जन्तु- उ.२ रादत्ते, अनाप्तपर्याप्तिरपर्याप्तकः, अवाप्तपर्याप्तिस्तु पर्याप्तक इति, अत्र च पृथिव्येय कायो येपामिति विग्रहः। यथा सूक्ष्मबादरादयो भेदाः सिद्ध्यन्ति तथा प्रसिद्धभेदेनोदाहरणेन दर्शयितुमाह- रुस्खाणं गुच्छाणं गुम्माण लयाण वल्लिवलयाणं । जह दीसइ नाणत्तं पुढवीकाए तहा जाण ॥८॥ यथा वनस्पतेवृक्षादिभेदेन स्पष्टं नानात्वमुपलभ्यते तथा पृथिवीकायिफेऽपि जानीहि, तत्र वृक्षाः-चूतादयो गुच्छा-वृन्ताकीस- लकीकर्पासादयः, गुल्मानि-नवमालिकाकोरण्टकादीनि, लताः-पुन्नागाशोकलताद्याः, वल्लयः-वपुपीरालङ्कीकोशातक्याद्या, वलयानि-केतकीकदल्यादीनि । पुनरपि वनस्पतिभेददृष्टान्तेन पृथिव्या भेदमाह- ओसहि तण सेवाले पणगविहाणे य कंद मूले य । जह दीसइ नाणत्तं पुढवीकाए तहा जाण ॥८॥ यथा हि वनस्पतिकायस्य ओपध्यादिको भेदः एवं पृथिव्या अपि द्रष्टव्यः, तत्र ओपध्यः-शाल्याद्याः, तृणानि-दर्भादीनि, - सेवाल-जलोपरि मलरूपं, पनकः-काठादावुल्लीविशेषः पश्चवर्णः, कन्दः-मूरणकन्दादिः, मूलम्-उशीरादीति ॥ एते च सूक्ष्म- त्वान्नकद्वयादिकाः समुपलभ्यन्ते, यत्संख्यास्तूपलम्भ्यन्ते तद्दर्शयितुमाह-- इक्कस्स दुण्ह तिरह व संखिजाण व न पासिउं सका । दीसंति सरीराई पुढविजियाणं असंखाणं ॥८२॥ स्पष्टा ॥ कथं पुनरिदमागन्तव्यम् ? सन्ति पृथिवीकायिका इति, उच्यते, तदधिष्ठितशरीरोपलब्धेः अधिष्ठातरि प्रतीतिः गया- - ॥२७॥ २७ ·उपयो- गादीनि .. गानि - | श्वादाविर इति, एतदर्शयितुमाह- पाहि सरीरेहिं पचरच ते परूविया हुँति । सेसा आणागिज्या चम्खुष्फासंन जं इति ॥८॥ 'एमिः' असंख्येयतयोपलम्यमानः पृथिवीशर्करादिभेदमिन्नः शरीर ते शरीरिणः शरीरद्वारेण 'प्रत्यक्ष माक्षात् 'प्ररूपिताः' ख्यापिता भान्ति, शेपास्तु ममा आनाग्राह्या एप द्रष्टव्याः, यतस्ते चक्षुःस्पर्श नागच्छन्ति, स्पर्शशब्दो विपयार्थः ॥ प्ररूपणा- | द्वारानन्तरं लक्षणद्वारमाह- उपओग जोग अज्झरसाणे मइसुय अचरखुदंसे य | अहविहोदयलेसा सन्नुस्सासे कसाया य १८४ तत्र प्रथिवीकायादीनां स्त्यानाद्युदयाद् या च यावती चोपयोगशक्तिरव्यक्ता ज्ञानदर्शनरूपत्येरमात्मक उपयोगो लक्षणं, तथा योग:-कायाख्य एक एप औदारिकतन्मिश्रकार्मणात्मको वृद्वयष्टिकल्पो जन्तोः सकर्मकस्यालम्मनाय व्याप्रियते, तथा अध्यामाया:-राक्षमा आत्मनः परिणामविशेषाः, ते च लक्षणम्, अव्यक्तचैतन्यपुरुपमनाममुद्भूतचिन्ता विशेपा इमानमिलक्ष्या- |स्तेऽमिगन्तन्याः, तथा साफारोपयोगान्तःपातिमतिश्रुताजानममन्विताः पृथिवीकायिका गोव्याः, तथा स्पर्शनेन्द्रियणाचतुर्दश- नानुगता योद्धव्याः, तथा मानाररणीयाधष्टविधादियभाजस्तारद्वन्धमाजश्थ, तथा लेश्या-अध्यनमायविशेषरूपाः कृष्णानील- | कापोततजसथतस्रः तामिरनुगताः, तथा दशविधसंतानुगताः, ताथ आहारादिकाः प्रागुक्ता एप, तथा मझ्मोन्लामनिःश्वामानु- (गता, उक्तंग-"पुचिकाइया भंते ! जीवा आणन्ति वा पाणयन्ति वा उपमन्ति वा नीमसतिया, गोयमा गरिरहिये: पीकाविकामना! पाप्राणनि पाउरगतिपानि श्वसन्धि या गौतम अनिहित मततमेव राननिया प्राणति पाउलमान या नि पान्ति वा १० . " , IND- ·आची. लक्षण- परिमा- पद्वारे १अ. २ उ. संतयं चेव आणवन्ति वा पाणवन्ति वा ऊससन्ति वा नीससन्ति वा” कपाया अपि सूक्ष्माः क्रोधादयः । एवमेतानि जीवलक्षणा- न्युपयोगादीनि कपायपर्यवसानानि पृथिवीकायिकेषु सम्भवन्तीति, ततश्चैवंविधजीवलक्षणकलापसमनुगतत्वात् मनुष्यवत्सचित्ता पृथिवीति । ननु च तदिदमसिद्धमसिद्धेन माध्यने, तथाहि-न घुपयोगादीनि लक्षणानि पृथिवीकायेपु व्यक्तानि समुपलक्ष्यन्ते, सत्यमेतद् , अव्यक्तानि तु विद्यन्ते, यथाकस्यचित्पुंसः हृत्पूरकव्यतिमिथमदिरातिपानपित्तोदयाकुलीकृतान्तःकरणविशेपस्याव्यक्ता चेतना, न चैतावता तस्याचिद्रूपता, एवमत्राप्यव्यक्तचेतनासम्भवोऽभ्युपगन्तव्यः, ननु चात्रोच्छामादिकमव्यक्तचेतनालिङ्गमस्ति, न चेह तथाविधं किञिचेतनालिगमस्ति, नैतदेवम् , इहापि समानजातीयलतोद्भेदादिकमशेमांसाङ्करवचेतनाचिह्नमस्त्येव, अव्यक्त- चेतनानां हि सम्भावितैकचेतनालिङ्गानां वनस्पतीनामिव चेतनाऽभ्युपगन्तव्येति, वनस्पतेश्व चैतन्यं विशिष्ट पुप्पफलप्रदत्वेन स्पष्टं माधयिष्यते च, ततोऽव्यक्तोपयोगादिलक्षणसद्भावात् सचित्ता पृथिवीति स्थितम् ॥ ननु चाश्मलतादेः कठिनपुद्गलात्मिकाया: कथं चेतनत्वमित्यत आह- अट्ठी जहा सरीरंमि अणुगयं चेयणं खरं दिलु । एवं जीवाणुगयं पुढविसरीरं ग्वरं होइ ।।८५।। यथाऽस्थि शरीरानुगत सचेतनं खरं दृष्टम् , एवं जीवानुगं पृथिवीगरीरमपीति ।। साम्प्रतं लक्षणद्वारानन्तरं परिमाणद्वारमाह- जे वायरपजत्ता पयरस्स असंवभागमित्ता ते। सेसा तिन्निवि रासी चीसुं लोया असंखिजा ॥८६॥ तत्र पृथिवीकायिकाश्चतुर्दा, तद्यथा-चादराः पर्याप्ता अपर्याप्ताथ, तथा सूक्ष्मा अपर्याप्ताः पर्याप्ताश्य, तत्र ये चादराः पर्याप्तकास्ते संवर्तितलोकमतरासंख्येयभागमात्रवर्तिप्रदेशराशिप्रमाणा भवन्ति, शेपास्तु त्रयोऽपि राशयः प्रत्येकमसंख्येयानां लोकानामाकाश- ॥२८॥ MOHAIR ·पृथ्वी- मानं IATI प्र.आ. ३३ सूक्ष्मता ५ - प्रदेशराशिप्रमाणा भवन्ति, यथानिर्दिष्टक्रमेण चैत्ते यथोत्तरं बहुतराः, यत उक्तम्--"सव्वत्थोवा बादरपुढविकाइया पजत्ता, वाद- |रपुढविकाइया अपञ्जत्ता असंखेजगुणा सुहुमपुढविकाइया अपजत्ता असंखेजगुणा सुहुमपुढविकाइया पजत्ता (अ)संखेजगुणा" ॥ प्रकारान्तरेणापि राशित्रयस्य परिमाणं दर्शयितुमाह- पत्थेण व कुडपेण व जद कोइ मिणिज सब्वधन्नाई। एवं मविजमाणा हवंति लोया असंग्विजा ॥८७॥ यथा प्रस्थादिना कश्चित् सर्वधान्यानि मिनुयाद् ,एवमसद्भावप्रज्ञापनाङ्गीकरणाल्लोकं कुडवीकृत्य अजघन्योत्कृष्टावगाहनान् पृथिवी- कायिकजीवान् यदि मिनोति ततोऽसंख्येयान् लोकान् पृथिवीकायिकाः पूरयन्ति ।। पुनरपि प्रकारान्तरेण परिमाणमाह- लोगागासपएसे इमिया निविवे पुढविजीवं । एवं मविजमाणा हवंति लोआ असंग्विजा ॥८॥ स्पष्टा । साम्प्रतं कालतः प्रमाणं निर्दिदिक्षुः क्षेत्रकालयोः सूक्ष्मवादरत्वमाह- निउणो उ होइ कालो तत्तो निउणयरयं हवइ वित्तं । अंगुलसेढीमित्ते ओसप्पिणीओ असंग्विजा ॥८॥ निपुणः सूक्ष्मः 'काल' समयात्मकः, ततोऽपि सूकमतरं क्षेत्रं भवति, यतोऽङ्गुलीश्रेणिमात्रक्षेत्रप्रदेशानां समयापहारेणासंख्येया | उत्मपिण्यवमपिण्योऽपक्रामन्तीत्यतः कालात् क्षेत्रं सूक्ष्मतरम् ॥ प्रस्तुतं कालतः परिमाणं दर्शयितुमाह- अणुसमयं च पवेसो निक्ग्यमणं चेव पुढविजीवाणं। काए कायटिया चउरो लोया असंग्विज्जा ॥१०॥ तत्र जीवाः पृथिवीकायेऽनुसमयं प्रविशन्ति निष्क्रामन्ति च, एकस्मिन् समये किया निष्कमा प्रवेशब१-२, तथा विवक्षिते स्तोमा पादावीगायिका पर्याप्ती वादावी गायिका अपर्याप्ता असंख्येयगुणा. सूक्ष्मपृथ्वीकायिका. अपर्याप्ता अगख्येषगुणा सूक्ष्मप्वीकायिकाः पर्यासा सस्येयगुणा, - १० Hemantmathun ·आचा. अन्यो- १५ न्याव- २उ. गाह उप- भोगश्च २० च समये कियन्तः पृथिवीकायपरिणताः सम्भवन्ति ३, तथा कियती च कायस्थिति ४ रित्यते चत्वारो विकल्पाः कालतोऽभि- धीयन्ते, तत्रासंख्येयलोकाकाशप्रदेशपरिमाणाः समयेनोत्पद्यन्ते विनश्यन्ति च, पृथिवीत्वेन परिणता अप्यसंख्येयलोकाकाशप्रदे- शप्रमाणाः, तथा कायस्थितिरपि मृत्वाऽसंख्येयलोकाकाशप्रदेशपरिमाणं कालं तत्र तत्रोत्पद्यन्त इति, एवं क्षेत्रकालभ्यां परिमाणं प्रतिपाद्य परस्परावगाहप्रतिपिपादयिषयाऽऽह- वायरपुढविक्काइयपजत्तो अन्नमनमोगाढो । सेसा ओगाहंते सुहुमा पुण सबलोगंमि ॥११॥ चादरपृथिवीकायिकः पर्याप्तो यस्मिनाकाशखण्डे अवगादः तसिन्नेवाकाशखण्डेऽपरस्यापि यादरपृथिवीकायिकस्य शरीरमवगाद- मिति, शेषास्तु अपर्याप्तकाः पर्याप्तकनिश्रया समुत्पद्यमाना अनन्तरप्रक्रियया पर्याप्तकावगाढाकाशप्रदेशावगाढाः, सूक्ष्माः पुनः सर्वसिन्नपि लोकेऽवगाहा इति ।। उपभोगद्वारमाह- चंकमणे य द्वाणे निसीयण तुयद्दणे य कयकरणे । उचारे पासवणे उवगरणाणं च निविग्ववणे ॥१२॥ आलेवण पहरण भूसणे य कयविक्कए किसीए य । भंडाणपि य करणे उपभोगविही मणुस्साणं ॥१३॥ चक्रमणो स्थाननिपीदनत्वग्वर्तनकृतकपुत्रककरणउच्चारप्रश्रवणउपकरणनिक्षेपआलेपनाहरणभूपणक्रयविक्रयरूपीकरणभण्डकप- दृनादिप्पभोगविधिर्मनुष्याणां पृथिवीकायेन भवतीति । यद्येवं ततः किमित्यत आह- एएहिं कारणेहिं हिंसंती पुढविकाइए जीवे । सायं गवेसमाणा परस्स दुक्खं उदीरंति ॥१४॥ एभिश्चमणादिभिः कारणैः पृथिवीजीवान् हिंसन्ति, किमर्थमिति दर्शयति-'सातं सुखमात्मनोऽन्वेषयन्तः परदुःखान्यजानानाः, . ॥२९॥ २७ ·राखं प्र.आ. ३२ कतिपयदिवसरमणीपभोगाशाकदथितसमस्तेन्द्रियग्रामा विमूढचेतस इति, परस्य' पृथिव्याश्रितजन्तुराशेः 'दुःखं' असातलक्षणं तदु- दीरयन्ति-उत्पादयन्तीति, अनेन भूदानजनितः शुभफलोदयः प्रयुक्त इति ।। अधुना शस्त्रद्वारं, शस्यतेऽनेनेति शस्त्रं, तच द्विधा- द्रव्यशखं भावशस्त्रं च, द्रव्यशस्त्रमपि समासविभागभेदाद् द्विधैव, तत्र समासद्रव्यशत्रप्रतिपादनायाह- हलकुलिययविसकुदालालित्तयमिगसिंगकडमग्गी य । उचारे पासवणे एवं तु समासओ सत्थं ॥१५॥ तत्र हलकुलिकविपकुद्दालालित्रकमृगशृङ्गकाष्ठायुचारप्रश्रवणादिकमेतत् 'समासतः संक्षेपतो द्रव्यशस्त्रम् ॥ विभागद्रव्यशस्त्र- प्रतिपादनायाह- किंची सकायसत्यं किंची परकाय तदुभयं किंचि । एयं तु दन्वसत्थं भावे अ असंजमो सत्थं ॥९॥ किश्चित् खकायशवं पृथिव्येव पृथिव्याः, किश्चित् परकायशस्त्रमुदकादि, तदुभयं किञ्चिदिति भूदक-मिलितं भुव इति । तच सर्वमपि द्रव्यशवं, भावे पुनः 'असंयमः' दुष्प्रयुक्ता मनोवाकायाः शस्त्रमिति ॥ घेदनाद्वारमाह- पायच्छेयण भेयण जंघोरु तहेव अंगुवंगेसुं । जह हुँति नरा दुहिया पुढवीकाए तहा जाण ॥१७॥ यथा पादादिकेप्यङ्गप्रत्यङ्गेपु छेदनभेदादिकया क्रियया नरा दुःखिताः तथा पृथिवीकायेऽपि वेदना जानीहि ।। यद्यपि पाद- शिरोग्रीवादीन्यानि पृथिवीकायिकानां न सन्ति तथापि तच्छेदनानुरूपा वेदनाऽस्त्येवेति दर्शयितुमाह- नत्ति य सि अंगुवंगा तयाणुरूवा य येयणा तेसिं । केसिंचि उदीरंती केसिंचऽतिवायर पाणे ॥१८॥ पूर्वार्द्ध गतार्थ, कपाश्चिगृथिवीकायिकानां तदारम्भिणः पुरुपा चेदनामुदीरयन्ति, कपाश्चितु प्राणानप्यतिपातयेयुरिति । तथा ·आचा. १५ बधद्वारं २ . हि भगवत्या दृष्टान्त उपात्तो यथा-चतुरन्तचक्रवर्तिनो गन्धपेपिका यौवनयर्तिनी बलवती आर्द्रामलकंप्रमाणं सचित्तथिवीगो- लकमेकविंशतिकृत्यो गन्धपट्टके कठिनशिलापुत्रफेण पिंष्यात् , ततस्तेषां पृथिवीजीवानां कश्चित्सङ्घट्टितः कविपरितापितः कश्चि- दयापादितोऽपरः किल तेन शिलापुत्रकेण न स्पृष्टोऽपीनि ॥ वधद्वारमाह- पचयंति य अणगारा ण य तेहि गुणेहि जेहिं अणगारा । पुढविं विहिंसमाणा नहु ते वायाहि अणगारा॥१९॥ इस होके कुतीथिका यतिवेपमास्थाय एवं च प्रवदन्ति-वयम 'अनगाराः'प्रजिताः, न च तेषु गुणेषु निरवद्यानुष्ठानरूपेषु प्रवर्तन्ते येष्वनगाराः, यथा चानगारगुणेषु न प्रवर्तन्ते तद्दर्शयति-पतस्तेऽहर्निशं पृथिवीजन्तुविपत्तिकारिणो दृश्यन्ते गुदपाणि- पादप्रक्षालनार्थम् , अन्यथापि निलेपनिर्गन्धत्वं कर्तुं शक्पम् , अतश्च यतिगुणकलापशून्या न वामात्रेण युक्तिनिरपेक्षेणानगारत्वं विभ्रतीति, अनेन प्रयोगः सूचित्तः, तत्र गाथापूनि प्रतिज्ञा, पथान हेतु, उत्तरगाथार्द्धन साधर्म्यदृष्टान्तः, स चार्य प्रयोगः- कुतीधिका यत्यभिमानवादिनोऽपि यतिगुणेषु न प्रवर्तन्ते, पृथिवी हिंसाप्नवृत्तत्वाद्, इह ये ये पृथिवी हिंसाप्रवृत्तास्ते ते यनिगुणेषु न प्रवर्तन्ते, गृहस्थवत् ।। साम्प्रतं दृष्टान्तगर्म निगमनमाह- अणगारवाइणो पुढविहिंसगा निग्गुणा अगारिसमा । निहोसत्ति य मइला विरइदुगुंछाइ मइलतरा ॥१०॥ 'अनगारवादिनो' वयं यतय इति वदनशीलाः पृथिवीकायविहिंमकास्मन्तो निर्गुणा यतोऽतः ' अगारिसमा' गृहस्थतुल्या भवन्ति, अभ्युचयमाह-सचेतना पृथिवीत्येवं ज्ञानरहितत्वेन तत्समारम्भवर्तिनः सदोपा अपि सन्तो वयं निर्दोषा इत्येवं मन्यमानाः यदोपक्षाविमुखत्वात् 'मलिनाः' कलुषितहृदयाः, पुनश्रातिप्रगल्भतया माधुजनाश्रिताया.निखद्यानुष्ठानात्मिकाया विरतेः 'जुगु- .आ. ॥३०॥ २८ ·वधो विरतिय पराया' निन्दया मलिनतरा भवन्ति, अनया च साधुनिन्दयाऽनन्तसंसारित्वं प्रदर्शितं भवतीति । एतच गाथाद्वयं सूत्रोपाचार्था- नुसार्यपि बधद्वारावसरे नियुक्तिकृताभिहितं, तस्य स्वयमेवोपात्तत्वेन तद्वयाख्यानस्य न्याग्यत्वात् , तदं सूत्रम् 'लञ्जमाणा पुढो पास अणगारा मोत्ति एगे पवयमाणे'त्यादि । अयं च वधः कृतकारितानुमतिभिर्भवतीति तदर्थमाह- केई सय वरती केइ अमेहि उवहार्विती । केई अणुमन्नंती पुढवीकार्य वहेमाणा ॥१०॥ स्पष्या, तदधे अन्येषामपि तदाश्रितानां बधो भवतीति दर्शपितुमाह- जो पुढवि समारंभइ अन्नेऽवि य सो समारभइ काए।अनियाए अ नियाए दिस्से य तहा अदिस्से घ॥१०॥ यः पृथ्वीकार्य 'समारभते' व्यापादयति सः 'अन्यानपि' अप्कायद्वीन्द्रियादीन् 'ममारमते' व्यापादयति उदुम्बरबटफलभक्षणप्रवृत्तः तरफलान्त प्रविष्टासजन्तुमक्षणवदिति, तथा 'अणियाए पनियाइ'नि अकारणेन कारणेन च, पदिवा असङ्कल्पेन सङ्कल्पेन च पृथि- वीजन्तून समारभते, तदारम्भवांश्च दृश्यान्' 'दृर्दुरादीन् 'अदृश्यान्' पनकादीन् 'समारभते व्यापादयतीत्यर्थः।। एतदेव स्पष्टतरमाह- पुढविं समारभंता हणंति तन्निस्सिए य यहुजीवें । सुटुमे य वायरे य पजत्ते या अपजत्ते ॥१०॥ स्पष्टा, अर च सूक्ष्माणां वधः परिणामाशुद्वत्वाचद्विपयनिवृत्यभावेन द्रष्टव्य इति ॥ विरतिद्वारमाह- एवं चियाणिऊणं पुढवीए निश्मिति जे दंई। तिविहेण सन्यकालं मणेण वायाए कारणं ॥१०४।। 'एवमित्युक्तप्रकारानुमारेण पृथिवीजीवान् विज्ञाय तद्वधं बन्धं च विज्ञाय पृथिवीतो निक्षिपन्ति ये दण्ड-पृथिवीसमारम्मा- दयपरमन्ति, ते ईक्षा अनगारा भरन्तीत्युत्तरगाथायां वक्ष्यति, 'विविधेनेति कृतकारितानुमतिमिः 'मर्यकालं' यापजीवमपि mammi ·आना. मनसा वाचा कायनेति ॥ अनगारभवने उक्तशेपमाह- गुत्ता गुत्तीहि सव्वाहिं समिया समिईहिं संजया। जयमाणगा सुविहिया एरिसया हुँति अणगारा ॥१०॥ तिसृमिर्मनोवाकायगुप्तिमिर्गमाः, तथा पञ्चभिरीर्यासमित्यादिभिस्समिताः,सम्यक्-उत्थानशयनचङ्कमणादिक्रियासु यताः संयताः 'यतमानाः' सर्वत्र प्रयत्नकारिणः, शोभनं विहितं-सम्यग्दर्शनाद्यनुष्ठानं येषां ते नथा, ते ईदृक्षा अनगारा भवन्ति, न तु पूर्वोक्त- गुणाः पृथिवीकायसमारम्भिणः शाक्यादय इति ॥ गतो नामनिष्पन्नो निक्षेपः, अधुना सूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चा- INITIHANI १५ अनगा. रतालोक स्यातता १अ. २3. यते, तवेदं सूत्रम्- २० अट्टे लोए परिजुण्णे दुस्संबोहे अविजाणए अस्सिं लोए पव्वहिए तत्थ तत्थ पुढो पासं आतुरा अस्सि परिताति (सू. १४) अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तरमने परिज्ञातकर्मा मुनिर्भवतीत्युक्तं, यस्त्वपरिजातकर्मा स भावात्तों भवतीति, तथाऽऽदिसू. त्रेण सह सम्बन्धः-सुधर्मस्वामी जम्यूनाम्ने इदमाचष्टे-'श्रुतं मया', किं तच्छुतं ?, पूर्वोदेशका प्रदर्येदमपीति, 'अट्टे'इत्यादि, परम्परसम्बन्धस्तु 'इह एगेसि णो सन्ना भवती'त्युक्तं, कथं पुनः संज्ञा न भवतीति, आर्त्तत्वात् , तदाह-'अडे'इत्यादि, आत्तों नामा- दिश्चतुर्दा, नामस्थापने क्षुण्णे, ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तो नोआगमतो द्रव्यातः शकटादिचक्राणामुद्धिमूले वा यो लोहमयः पट्टो दीयते स द्रव्याः, भावार्तस्तु द्विधा-आगमतो नोआगमतच, तत्रागमतो ज्ञाता-आर्तपदार्थज्ञस्तत्र चोपयुक्तो, नोआगम- तस्तु औदयिकभाववर्ती रागद्वेषग्रहपरिगृहीतान्तरात्मा प्रियविप्रयोगादिदुःखमङ्कटनिमग्नो भावार्त्त इति व्यपदिश्यते, अथवा शब्दा- २५ प्र.आ. ३४ N: HTHERE ॥३१॥ २८ ·आर्त- स्वरूपं दिविषयेषु विषविपाकसदृशेषु तदाकाक्षित्वाद्धिताहितविचारशून्यमना भावातः कर्मोपचिनोति, यत उक्तम्--"सोइंदियवसट्टे णं भंते ! जीवे किंबंधइ ? किं चिणाइ ? किं उपचिणाइ ?, गोपमा अढ कम्मपगडीओ सिढिलपंधणबद्धाओ धणियपंधणबद्धाओ पकरेइ, जान अणादियं च णं अणवदग्गं दीहमळू चाउरन्तसंसारकन्तारमणुपरियट्टई" एवं सर्शनादिप्वप्यायोजनीयम् , एवं क्रोधमानमाया- लोभदर्शनमोहनीयचारित्रमोहनीयादिमिर्भावार्ताः संसारिणो जीवा इति, उक्तं च-गद्दोसकसाएहि, ईदिएहि य पञ्चहिं । दुहा वा मोहणिजेण, अट्टा संसारिणो जिया ॥१॥" यदिवा ज्ञानावरणीयादिना शुभाशुमेनाष्टप्रकारेण कर्मणातः, कः पुनरेवंविध इत्यत्राह-लोकयतीति लोकः, एकद्वित्रिचतुष्पश्चेन्द्रियजीवराशिरित्यर्थः, अत्र लोकशब्दस्य नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्रकालभवभावपर्या- यमेदादष्टधा निक्षेपं प्रदर्याप्रशस्तभावोदयवर्तिना लोकेनेहाधिकारो वाच्यः, यसाधावानातःस सर्वोऽपि परियूनो नाम परिपेलयो- निस्सारः औपशमिकादिप्रशस्तभावहीनोऽव्यभिचारिमोक्षसाधनहीनो वेति, सच द्विधा-द्रव्यभावमेदात् , तब सचित्तद्रव्यपरिघुनो जीर्णशरीरः स्थविरका जीर्णपक्षो वा, अचित्तद्रव्यपरियूनो जीर्णपटादिः, भावपरियून औदयिकभावोदयात् प्रशस्तज्ञानादिभाववि- कलंः, कथं विकल: १, अनन्त गुणपरिहाण्या, तथाहि-पश्चचतुनिदथेकेन्द्रियाः क्रमशो ज्ञानविकलाः, नत्र सर्वनिकृष्टज्ञानाः सूक्ष्म- निगोदापर्याप्तका प्रथमसमयोत्पन्ना इति, उक्तं च-"सर्वनिकृष्टो जीवस्य दृष्ट उपयोग एप वीरेण । सूक्ष्मनिगोदापर्याप्तकानांस च भवति विज्ञेयः॥१॥ तमात्प्रभृति ज्ञानविवृद्धिष्टा जिरेन जीवानाम् । लब्धिनिमित्तैः करणः कायेन्द्रियबामनोदग्भिः।।२॥"स १ श्रोग्रन्यिाशातौ भदन्त ! जीव किं वदाति ? किं चिनोति ? विमुपचिनोति ?, गौतम! अट वर्मप्रकृतीः शिथिलवन्धनबद्धाः गाढवन्धनवन्द्राः प्रगति, यापदनादिकमनवनसान दीर्घावान चातुरन्तरासारकान्तारमनुपर्यटति. २ रागद्वेपकपायरिन्द्रियैश्च पञ्चभिः । द्विधा मोहनीयेन वा आत्तः सगारिणो जीवाः ॥1॥ १० . Must L_Limer

·आचा.
पृथ्वीपी.
डाकरा:
१५
२ उ.
+
च पिपयकपापानी प्रशस्तनानयूनः किमवस्यो भवतीति दर्शयति-'दुस्संयोध' इति, दुःखेन सम्योध्यते-धर्मचरणप्रतिपत्ति कार्यत
इनि दुस्सम्योधो, मेनार्यवदिति, यदिवा दुस्सम्बोधो यो बोधयितुमशक्यो ब्रह्मदत्तवत् , किमित्येवम् ?, यतः 'अघियाणए नि विशि-
टावयोधरहितः, म नवंविधः किं विदध्यादित्याह-असिन्' पृथिवीवायलोके 'प्रव्यथिते' प्रकपण व्यथिते, सर्वस्यारम्भस्य तदा-
श्रयत्वादिति प्रकर्थिः, तत्तत्प्रयोजनतया खननादिभिः पीडिते नानाविधशस्त्रागीते वा 'व्यथ भयचलनयो' रितिकृत्वा व्यथितं
मीतमिति, 'तत्य तत्य'ति तैपु तेषु कपिखननगृहकरणादिपु 'पृथग विभिन्नपु कार्येपूत्पनेषु 'पश्य'ति विनेयस्य लोकाकार्यप्रवृत्तिः
प्रदश्पने, सिद्धान्तशल्या एकादेशेऽपि प्राकृते बहादेशो भवतीति, 'आतुरा' विषयकपायादिभिः 'अस्मिन्' पृथियीकाये विषयभूते
मामर्थ्यात् पृथिवीकार्य परितापयन्ति' परि-समन्तात् तापयन्ति-पीडयन्तीत्यर्थः, बहुवचननिर्देशस्तु तदारम्भिणां बहुत्वं गमयति,
यदिया-लोकशन्दा प्रत्येकमभिसम्बध्यते, किंथिल्लोको विषयकपायादिभिरातोऽपरस्तु कायपरिजीर्णः कश्चिद् दुखसम्बोधः तथाऽपरो
विशिष्टनानरहितः, एने सर्वेऽप्यातुरा विपयजीर्णदेहादिभिः सुखाप्तयेऽसिन्-पृथिवीकायलोके विषयभूते पृथिवीकार्य नानाविधै-
रुपायैः परितापयन्ति' परि-समन्तात् तापयन्ति-पीडयन्तीति सूत्रार्थः ॥१४॥ ननु चैकदेवताविशेपावस्थिता पृथिवीति शस्य प्रति-
पर्नु, न पुनरसंख्येयजीवमातरूपेत्येतत् परिह काम आह-
संति पाणा पुढो सियालज्जमाणा पुढो पास अणगारा मोत्ति एगे पवयमाणा जमिण विरूवरू-
वेहि सत्थेहिं पुढविकम्मसमारंभेणं पुढविसत्यं समारंभेमाणा अणेगरूवे पाणे विहिंस(सू.१५)
१ दधित प्र• अपगे दु सम्बोधः, नाम्तीदं.
प्र. आ.
॥३२॥

·पृथीव- धका अ- | संयताः ५ 'मन्ति' विद्यन्ते 'प्राणाः सचाः पृथग्' पृथग्भावेन, अद्गुलासंरयेयभागस्वदेहानगाहनया पृथिव्याश्रिताः सिता वा-सम्पद्धा इत्यर्थः, अनेनैतत्कथयति-नकदेवता पृथिवी, अपि तु प्रत्येकशरीरथिवीकायात्मिफेनि, वदेवं सचेतनत्तमनेकजीनाधिष्ठितत्वं च | पृथिव्या आचिकृतं भवतीति । एतच ज्ञाना तदारम्मनिवृत्तान् दर्शयितुमाह-'लजमाणा पुढो पास'त्ति, लज्जा द्विविधा-लौकिकी लोकोत्तरा च, तत्र लौकिकी स्नुपासुभटादेः श्वशुरसङ्घामविषया, लोकोचरा सप्तदशप्रकार: संपमः, तदुक्तं-"लज्जा दया संजम मचेर'मित्यादि, लजमानाः-संयमानुष्ठानपराः, यदिवा-पृथिवीकायसमारम्भरूपादसंयमानुष्ठानाल्लजमानाः 'पृथगिति प्रत्यक्ष- ज्ञानिनः परोक्षज्ञानिनथ, अतस्तान् लजमानान् पश्येत्यनेन शिष्यस्य कुशलानुष्ठानप्रवृत्तिविषयः प्रदर्शितो भवतीति । कुतीथिका- |स्त्वंन्यथावादिनोऽन्यथाकारिण इति दर्शयितुमाह-'अणगारा' इत्यादि, न विद्यतेऽगारं-गृहमेपामित्यनगारा-यतयः सो वयमित्य प्रकण वदन्तः प्रपदन्त इति, 'एके' शाक्यादयो ग्राह्याः, ते च वयमेव जन्तुरक्षणपराः क्षपितकपायाज्ञानतिमिराश्चेति, एवमादि प्रतिज्ञामानमनर्थकमारटन्ति, यथा कश्चिदत्यन्तशुचियोंद्रश्चतुःपष्टिमृत्तिकालायी गोरावस्याशुचितया परित्यागं विधाय पुनः कर्मकर- वाक्याचर्मास्थिपिशितनाग्चादेर्यथास्वमुपयोगार्थ संग्रहं कारितवान् , तथा च तेन शुन्यमिमानमुद्हताप कि तस्य परित्यक्तम् एवमेतेऽपि शाक्यादयोऽनगारवादमुद्वहन्ति, न चानगारगुणेषु मनागपि प्रवर्त्तन्ते, न च गृहस्थचर्या मनागप्यतिलद्धयन्तीति दर्श- यत्ति-'यद्' यमाद् 'इममिति सर्वजनप्रत्यक्षं पृथिवीकार्य 'विरूपरूपैः नानाप्रकारः 'शस्त्र' हलकुदालखनिनादिमिः पृथिव्याश्रयं कर्म-क्रियांसमारभमाणा विहिसन्ति तथाऽनेन च पृथिवीकर्मसमारम्भेण पृथिवीशर्ख'समारभमाणों' व्यापारयन् पृथिवीकार्य नाना- १ मा दया गयमो नमागम् . येपो रे प्र. १० ·आग. २उ. विध शापादयन् 'अनेकम्पान्' नदाश्रितानुदकरनस्पत्यादी विविध हिनस्ति, नानाविधैरुपायेापादयतीत्यर्थः, एर शाक्या- • पृथ्वीर- दीनां पार्थिवजन्तुनरिणामयतित्व प्रतिपाद्य साम्प्रतं सुखामिलापितया कृतकारितानुमतिभिर्मनोगाकायलक्षणा प्रवृत्ति दर्शयितुमाह- धहेतरः तत्थ खलु भगवया परिणा पवेइया, इमस्स चेव जीवियस्स परिवंदणमाणणपूयणाए जाइ- मरणमोयणाए दुक्खपडिघायहेडं से सयमेव पुढविसत्थं समारंभइ अण्णेहिं वा पुढविसत्थं समारंभावेड अण्णे वा पुढविसत्यं समारंभंते समणुजाणड (सू० १६) 'तर' पृथिवीकायममारम्मे खलुशब्दो वाक्यालङ्कार 'भगरता' श्रीमानस्वामिना परिज्ञानं परिज्ञा सा प्रवेदितेति, इदमुक्तं भपति- भगातेदमाख्यात-यथैमिक्ष्यमाणैः कारणैः कृतकारितानुमतिभिः सुखैषिणः पृथिवी काय समारभन्ते, तानि चामूनि-असैर जीवितस परिपेलवस परिवन्दनमाननपूजनार्थ, तथा जातिमरणमोचनाथ, दुःखप्रतिघातहेतुं च स सुखलिप्सुर्दुःखद्विद् स्वयमा- मनैव पृथिवीशत्रं ममारभते, तथाऽन्यैश्च पृथिवीशस्त्रं समारम्भयति, पृथिवी शस्त्रं समारभमाणानन्याच स एर समनुजानीते, एवमतीतानागताभ्या मनोनाकायकर्मभिरायोजनीयम् । तदेवं प्रवृत्तमतेर्यद्भवति तदर्शयितुमाह- तं से अहिआए तं से अवोहीए से तं संबुज्झमाणे आयाणीयं समुट्ठाय सोचा खलु भग- वओ अणगाराणं इहमेगेसिं णातं भवति-एस खलु गंथे एस खलु मोहे एस खलु मारे एस ॥३३॥ २० ·पृथ्वीव- धेिवेदना खलु णरए इच्चत्यं गड्डिए लोए जमिणं विरूवरूवेहिं सत्येहिं पुढविकम्मसमारंभेण पुढवि- सत्यं समारंभमाणे अण्णे अणेगरूवे पाणे विहिंसइ, से वेमि अप्पेगे अंधमभे अप्पेगे अंध- मच्छे अप्पेगे पायमभे अप्पेगे पायमच्छे अप्पेगे गुप्फमम्भे अप्पेगे गुप्फमच्छे अप्पेगे जंघ- मन्भे २ अप्पेगे जाणुमभे २ अप्पेगे ऊरुमभे २ अप्पेगे कडिमम्मे २ अप्पेगे णाभिमन्भे २ अप्पेगे उदरममे २ अप्पेगे पासमभे २ अप्पेगे पिहिमभे २ अप्पेगे उरमब्भे २ अप्पेगे हिययमन्भे २ अप्पेगे थणमब्भे २ अप्पेगे खंधमन्भे २ अप्पेगे बाहुमभे २ अप्पेगे हत्यमभे २ अप्पेगे अंगुलिमब्भे २ अप्पेगे णहमन्भे २ अप्पेगे गीवमन्भे २ अप्पेगे हणु- मन्भे २ अप्पेगे होहमभे २ अप्पेगे दंतमन्भे २ अप्पेगे जिन्भमन्भे २ अप्पेगे तालुमन्भे२ अप्पेगे गलमभे २ अप्पेगे गंडमन्भे २ अप्पेगे कण्णमभे अप्पेगे णासमभे २ अप्पेगे अच्छिमब्भे २ अप्पेगे भमुहमभे २ अप्पेगे गिडालमभे २ अप्पेगेसीसमन्भे २ अप्पेगे संप- MANDALANA ·भाना. EMIUM AL पृथ्व्य वधको यतिः स. १७ २3. १५ मारए अप्पेगे उद्दवए, इत्यं सत्यं समारंभमाणस्स इच्चेते आरंभा अपरिण्णाता भवंति (सू.१७) १५. ।। ' से अहियाग नं से अयोहीप तन् पृथिवीकायममारम्भणं 'से' तस्य कृतकारितानुमतिभिः पृथ्वीशस्त्रं समारभमाणसांगा- मिनि काले अहिताय भवति, तदेव चाबोधिलामायेति, न हि प्राणिगणोपमर्दनप्रवृत्तानामणीयसापि हितेनाऽऽयत्यां योगो भव- तीत्युक्तं मपति, यः पुनर्भगवतः सकाशात्तच्छिप्यानगारेभ्यो वा विज्ञाय पृथ्वीसमारम्भं पापात्मकं भावयति स एवं मन्यत इत्याह- 'से न मित्यादि, 'मः' घातपृथिवीजीवत्वेन विदितपरमार्थः 'त' पृथ्वीशस्त्रममारम्भमहितं सम्यगवयुध्यमानः 'आदानीय ग्राह्य मम्यग्दर्शनादि सम्यगुत्थाय-अभ्युपगम्य, केन प्रत्ययेनेति दर्शयति-'श्रुत्वा' अवगम्य साक्षाद्भगवतोऽनगाराणां वा समीपे, ततः 'इइ' मनुष्यजन्मनि 'एकेपी' प्रतिबुद्धतत्त्वानां साधूनां ज्ञातं भवतीति, यत् ज्ञातं भवति तदर्शयितुमाह-'एसे'त्यादि, एप पृथ्वी- शयममारम्भः खलुरवधारणे कारणे कार्योपचारं कृत्वा 'नबलोदकं पादरोग' इति न्यायेनैप एव ग्रन्थः-अष्टप्रकारकर्मबन्धः, तथैप एव पृथ्वीममारम्भो मोहहेतुत्वान्मोहः-कर्मबन्धविशेपो दर्शनचारित्रभेदोऽष्टाविंशतिविधः, तथैप एव मरणहेतुत्वान्मार:-आयुष्क- कर्मक्षयलक्षणः, तथैप एव नरकहेतुत्वान्नरकः-सीमन्तकादि भागः, अनेन चासातवेदनीयमुपासं भवति, कथं पुनरेकप्राणिव्या- पादनप्रवृत्तावष्टविधकर्मबन्धं करोतीति, उच्यते, मार्यमाणजन्तुज्ञानावरोधित्वात् ज्ञानावरणीयं पनाति,एवमन्यत्राप्यायोजनीयमिति, अन्यदपि नेपा ज्ञातं भवतीति दर्शयितुमाह-'इचरथ'मित्यादि, 'इत्येवमर्थम्' आहारभूपणोपकरणार्थ तथा परिवन्दनमाननपूज- नार्थ दुःखप्रतिपातहेतुं च 'गृद्धो' मूर्छितो 'लोकः' प्राणिगणः, एवं विधेऽप्यतिदुरितनिचयविपाकफले पृथ्वीकायसमारम्भे अज्ञान- चशान्मूछितस्त्वेतद्विधत्त इति दर्शयति-'यद्' यम्माद् ‘इमं पृथ्वीकार्य विरूपरूपैः शनैः पृथ्वीकर्म समारभमाणो हिनस्ति, प्रथि- . ॥३४॥ २४ ·पृथ्वी- वधे तवेदना " चीकायसमारम्भेण च पृथिव्येच शस्त्रं स्खकायादेः पृथिव्या या शस्त्रं हलफुद्दालादि तत् समारभते, पृथिवीशत्रं समारभमाणवान्यान् अनेकरूपान् 'पाणिनो' द्वीन्द्रियादीन विविधं हिनस्तीति । स्वादारेका, ये हि न पश्यन्ति न शृण्वन्ति न जिमन्ति न गच्छन्ति कथं पुनस्ते वेदनामनुभयन्तीति ग्रहीतव्यम् ।, अमुप्यार्थस्य प्रसिद्धये दृष्टान्तमाह-'से येमी' त्यादि, सोऽहं पृष्टो भवता पृथिवीका- योदनां ब्रवीमि, अथवा 'से' इति तच्छन्दाथै वर्तते, यचया रस्तदहं ब्रवीमि, अपिशब्दो यथानामशब्दाथें, यथा नाम कवि- आत्यन्धो बधिरो मूकः कुष्ठी पङ्गुः अनमिनित्नपाण्याद्यवयवविभागो मृगापुत्रवत् पूर्वकत्ताशुभकर्मोदयाद् हिताहितप्राप्तिपरिहारविमु- खोऽतिकरणां दशां प्राप्तः, तमेवंविधमन्धादिगुणोपेतं कश्चित् कुन्ताग्रेण 'अन्भे' इति आभिन्द्यात् , तथाऽपरः कश्चिदन्धमाच्छिन्द्यात्, स च भिधमानाद्यवस्थायां न पश्यति न शृणोति मृकत्वात्रोच रारटीति, किमेतावता तस्य वेदनाऽभावो जीवाभावो वा शक्यो | विज्ञातुम् , एवं पृथिवीजीवा अप्यव्यक्तचेतना जात्पन्धबधिरमूकपड्लादिगुणोपेतपुरुषवदिति, यथा वा पश्चेन्द्रियाणां परिस्पष्ट- चेतनानां 'अप्पैगे पायमन्भे' इति यथा नाम कश्चित् पादमाभिन्या आच्छिन्याद्वेति, एवं गुल्फादिप्वप्यायोजनीयमिति दर्शयति, एवं जहाजानूरुकटीनाभ्युदरपार्श्वपृष्ठउरोहृदयस्तनस्कन्धयाहस्तागुलिनखग्रीवाहनुको दन्तजिह्वातालुगलगण्डकर्णनासिकाक्षिभूललाट- शिरप्रभृतिष्ववयवेपु भिद्यमानेषु छिद्यमानेषु वा वेदनोत्पत्तिलक्ष्यते, एवमेपामुत्कटमोहाज्ञानभाजा स्त्यानायुदयादव्यक्तचेत- नानामव्यक्तव वेदना भवतीति ग्राहाम् । अत्रैव दृष्टान्तान्तरं दर्शयितुमाह-'अपेगे संपमारए अप्पेगे उद्दवए' यथा नाम कथित 'सम्' एकीभावेन प्रकर्षण प्राणानां मारणम्-अव्यक्तत्वापादनं कस्यचित् कुर्यात् , मूर्छामापादयेदित्यर्थः, तथाऽवस्थं च यथा नाम कथिदपद्रापयेत-प्राणेभ्यो व्यपरोपयेत् न चामौ तां वेदनां स्फुटमनुभवति, अस्ति चाय्यता तस्यासौ वेदनेति, एवं पृथिवीजीवानामपि -- कहना ·आना. १५ परिजा- कमत्ता २. द्रष्टव्यमिति ।। पृथिवीकायिकानां जीवत्वं प्रसाध्य तथा नानाविधशास्त्रसंपाते वेदनां चाविभाव्य अधुना तद्वधे वन्धं दर्शयितुमाह- एत्य सत्यं असमारभमाणस्स इच्चेते आरंभा परिण्णाता भवंति, तं परिणाय मेहावी नेव सयं पुढविसत्यंसमारंभेजाणेवण्णेहिं पुढविसत्यं समारंभावेज्जा णेवण्णे पुढविसत्यं समारंभंते समणुजाणेजा, जस्सेते पुढविकम्मसमारंभा परिपणाता भवंति से हुमुणी परिणातकम्मेत्ति बेमि (सू. १८) इति द्वितीय उद्देशकः ॥ 'अन' पृथिवीकाये 'शस्वं' द्रव्यभावमिन्नं, तत्र द्रव्यशत्रं स्वकायपरकायोभयरूपं, भावशस्त्रं त्वसंयमो दुष्प्रणिहितमनोवाकाय- लक्षणः, एतद्विविधमपि शख समारभमाणस्येति 'एते' खननकृष्याद्यात्मकाः समारम्भाः बन्धहेतुत्वेन 'अपरिज्ञाता' अविदिता भवन्ति, एतद्विपरीतस्य परिज्ञाता भवन्तीति दर्शयितुमाह-एत्थे' त्यादि, 'अत्र' पृथिवीकाये द्विविधमपि शस्त्रम् 'असमारभमा- णस्य' अव्यापारयत इति, 'एते' प्रागुक्ताः कर्मसमारम्भाः 'परिझाता' विदिता भवन्ति, अनेन च विरत्यधिकारः प्रतिपादितो भवतीति तामेव विरतिं स्वनामग्राहमाह-'त'मित्यादि,तं पृथिवीकायसमारम्भ बन्धं परिज्ञाय असमारम्भे वाध्यन्धमिति 'मेधावी कुशलः एतत् कुर्यादिति दर्शयति-नैव पृथिवीशस्त्रं द्रव्यभावभिन्न समारभेत, नापि तद्विपयोऽन्यैः समारम्भः कारयितव्यः, न चान्पान् पृथियोशस्त्रं समारममाणान् समनुज्ञानीयात् इति, एवं मनोवाकायकर्मभिरतीतानागतकालयोरप्यायोजनीयमिति, तत- Episunnn ॥३५॥ . ।

·Hisnil in IPHALI श्रकाये- विधा नादि थैवं कृतनिष्पत्तिरसौ मुनिरिति व्यपदिश्यते न शेष इति, दर्शयन्नुपसजिहीपुराह-'यस्य' विदितपृथिवीजीववेदनाखरूपस्य, 'एते' पृथिवीविपयाः कर्मसमारम्भाः खननकृष्याद्यात्मकाः कर्मबन्धहेतुत्वेन परिज्ञाता भवन्ति ज्ञपरिज्ञया, तथा प्रत्याख्यानपरिक्षया च परिहृता भवन्ति, हुरवधारणे, स एव मुनितिविधयापे परिज्ञया परिज्ञातं कर्म-सायद्यानुष्ठानमष्टप्रकार चा कर्म येन स परि- ज्ञातकर्मा, नापरः शाक्पादिः, वीमीति पूर्ववदिति ॥ शस्त्रपरिज्ञायां द्वितीय उद्देशकः समाप्तः ॥ गतः पृथिव्युद्देशकः, साम्प्रतमप्कायोद्देशकः समारभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशके पृथिवीकायजीवाः प्रति- पादितास्तद्वधे वन्धो विरतिव, साम्प्रतं क्रमायातस्थापकायस्य जीवत्वं तद्वधे वन्धो विरतिथ प्रतिपाद्यते इति, अनेन सम्बन्धेनाया- | तस्यास्सोद्देशकस्प चत्वार्यनुयोगद्वाराणि वाच्यानि, तत्र नामनिष्पन्ने निक्षेपे अप्कायोद्देशकः, तंत्र पृथिवीकायजीवस्वरूपसमधिग- तये यानि नव निक्षेपादीनि द्वारा युक्तानि अप्कायेऽपि तान्येव समानतयाऽतिदेष्टुकामः कानिचिद्विशेषाभिधित्सयोर्तुकामश्च नियुक्तिकारो गाथामाह- आउस्सवि दाराई ताई जाई हवंति पुढवीए । माणत्ती उ विहाणे परिमाणुवभोगसत्थे य ॥१०६।। अपकायस्यापि तान्येव द्वाराणि भवन्ति यानि पृथिव्याः प्रतिपादितानीति, 'नानात्वं भेदरूपं विधानपरिमाणोपभोगशखवि- पयं द्रष्टव्यं, चशब्दात् लक्षणविषयं च, तुशब्दोऽवधारणार्थः, एतद्गतमेव नानात्वं, नान्यगतमिति ॥ तत्र विधान-प्ररूपणा, तद्गतं नानात्वं प्रदर्शयितुमाह- दुविहा उ आउजीवा सुहुमा तह घायरा य लोगंमि | सुहुमा य सबलोए पंचेव य थायरविदाणा ॥१०॥ " + ·आचा. DATIHAR HE Imamme शुद्धोद- काधा भेदाः २० . स्पष्टा ॥ तत्र पच चादरविधानानि दर्शयितुमाह- सुन्नोदए य उस्सा दिमे य महिया य हरतणू चेव । वायर आउविहाणा पंचविदा वणिया एए ॥१०८॥ 'शुद्धोदकं तडागसमुद्रनदीइदावटादिगतमवश्यायादिरहितमिति, 'अवश्यायो' रजन्यां यस्नेहः पतति, हिमं तु शिशिरसमये शीतपुदलमम्पाजिलमेव कठिनीभूतमिति, गर्भमासादिपु सायं प्रात धुमिकापातो महिकेत्युच्यते, वर्षाशरत्कालयोहरिताङ्कुरम- सकस्थितो जलविन्दु मिस्नेहसम्पकोंबूतो हरतनुशन्देनाभिधीयते, एवमेते पञ्च बादराप्कायविधयो व्यावर्णिताः। ननु च प्रज्ञाप- नायां यादराप्कायभेदा बहवः परिपठिताः, तद्यथा-करकशीतोष्णक्षारक्षत्रकटुम्ललवणवरुणकालोदपुष्करक्षीरघृतेक्षुरसादयः कथं पुनस्लेपामत्र सग्रहः ?, उच्यते, करकस्तावत्कठिनत्वाद्धिमान्तःपाती, शेपास्तु स्पर्शरसस्थानवर्णमात्रभिन्नत्वान्न शुद्धोदकमतिवन्ते; ययेवं अनापनायां किमर्थोऽपरभेदानां पाठः ?, उच्यते, स्त्रीबालमन्दयुद्ध्यादिप्रतिपत्यर्थमिति, इहापि कसान तदर्थ पाठः १, उच्यते, प्रज्ञापनाध्ययनमुपाङ्गत्वादार्प, तत्र युक्तः सकलभेदोपन्यासः रूपाद्यनुग्रहाय, नियुक्तयस्तु सूत्रार्थ पिण्डीकुर्वन्त्यः प्रवर्तन्त इत्यदोपः। त एते पादराप्कायाः समासतो द्वेधा-पर्याप्तका अपर्याप्तकाच, तत्रापर्याप्तका वर्णादीनसम्प्राप्ताः, पर्याप्तकास्तु वर्ण- गन्धरसस्पदिशैः सहस्राग्रशो मिद्यन्ते, ततश्च सङ्घयेयानि योनिप्रमुखानि शतसहस्राणि भवन्ति भेदानामित्यवगन्तव्यं, संवृतयो- नयचैते, सा च योनिः सचित्ताचित्तमिश्रभेदात् विधा, पुनश्च शीतोष्णोभयभेदात्रिविधैव, एवं गण्यमानाः योनीनां सप्त लक्षा भवन्तीति ।। प्ररूपणानन्तरं परिमाणद्वारमाह- जे पायरपज्जत्ता पयरस्स असंखभागमित्ता ते। सेसा तिन्निवि रासी वीसुं लोगा असंखिजा ॥१०॥ - ret- HomHATHER. OPP PHELILAHUinning IIMIL MAI IIMail ॥३६॥ २८ ·ये वादराप्कायपर्याप्तकाः ते संवर्सितलोकप्रत्तरासयेयभागप्रदेशराशिपरिमाणाः, शेपास्तु त्रयोऽपि राशयो 'विप्वक' पृधगसत्यय- अकाये लोकाकाशप्रदेशराशिपरिमाणा इति, विशेपवायम्-वादरपृथिवीकायपर्याप्तकेभ्यो यादरापकायपर्याप्तका असङ्ग्येयगुणाः, यादरपृथ्वी-परिमा- | कायापर्याप्तकम्यो यादराफायिकापर्याप्तका असंख्येयगुणाः, सूक्ष्मपृथिवीकायापर्याप्तकेभ्यः यूक्ष्माकायापर्याप्तका विशेपाधिकाः, णलक्षणे सूक्ष्मपृथ्वीकायपर्याप्तकेभ्यः सूक्षमाएकायपर्याप्त विशेषाधिकाः ॥ माम्प्रतं परिमाणहारानन्तरं चशब्दचितं लक्षणद्वारमाह- जह हथिस्स सरीरं कललावत्यस्स अहुणोववन्नरस । होइ उदगंडगस्स य एसुवमा सबजीवाणं ॥११॥ अथवा पर आक्षिपति-नाप्कायो जीवः तहक्षणायोगात् प्रश्रवणादिवदित्यस्य हेतोरसिद्धतोद्भावनार्थ दृष्टान्तद्वारेण लक्षणमाह- 'जहे. त्यादि, यथा हस्तिनः शरीरं कललावस्थायामधुनोत्पन्नस्य द्रवं चेतनं च दृष्टम् एवमप्कायोऽपीति, यथा वा उदकप्रधानमण्ड- कमुदकाण्डकम् , अधुनोत्पन्नमित्यर्थः, तन्मध्यव्यवस्थितं रसमात्रमसञ्जातांवयवमनभिव्यक्तचश्यादिप्रविभागं चेतनावद् दृष्टम् एमा एयोपगा अप्कायजीवानामपीति, हस्तिशरीरकललग्रहणं च महाकायत्वात् तद्रहु भवतीत्यतः सुखेन प्रतिपद्यते, अधुनोपपन्नग्रहणं सप्ताहपरिप्रदार्थ, यनः सप्ताहमेव कललं भवति, परतस्त्वयुदादि, अण्डकेऽप्युदकग्रहणमेवमर्धमेव, प्रयोगवायम्सचेतना आपः, १० शसानुपहतत्वे गति द्रवत्वात् , हस्तिगरीरोपादानभूतकललवत् , विशेषणोपादानात् प्रश्रयणादिव्युदासः, तथा सात्मकं तोयम् , अनु- पहतद्रवत्याद् , अण्डकमध्यस्थितकललयदिनि, तथा आपोजीवशरीराणि, छेद्यत्वा यत्वादुत्क्षेप्यत्वाद्भोज्यत्वाद्भोग्यत्वात् प्रेयत्वा- द्रमनीयत्वात् स्पर्शनीयत्वात् दृश्यत्वाद् द्रव्यत्वाद् एवं सर्वेऽपि शरीरधर्मा हेतुत्वेनोपन्यमनीयाः, गगनवर्जमृतधर्माच रूपयचा- कारखचादयः, मन चायं दृष्टान्तः-मासाविषाणादिमानवदिनि, ननु च रूपबत्त्वाकारसच्चादयो भूतधर्माः परमाणुष्यपि दृष्टा - म.आ. . . --

·ना.
उपभोग-
कार-
णानि
१.
३.
,
२०
.
इत्यनकान्तिकता, नतदेवं, या छेद्यत्वादिहेतुत्वेनोपन्यस्तं तत् सर्वमिन्द्रियव्यवहारानुपाति, न च तथा परमाणवः, अतः प्रक-
रणादतीन्द्रियपरमाणुव्यवच्छेदः, यदिवा नैवासौ विपक्षः, सर्वस पुद्गलद्रव्यस द्रव्यशरीराभ्युपगमात् , जीवसहितासहितत्वं तु
विशेषः, उक्तं च-"तर्णवोऽणभातिविगार मुत्तजाइतोऽणिलताउ । सत्यासत्थहयाओ निजीवसजीवरूवाओ ॥१॥" एवं शरी-
रत्वे सिद्ध सति प्रमाण-सचेतना हिमादयः, कचित् अप्कायत्वाद्, इतरोदकवत् इति, तथा सचेतना आपः, क्वचित् खातभूमि-
खाभाषिकमम्भवत्वाद्, दर्दुरवत् , अथवा सचेतना अन्तरिक्षोद्भवा आपः, स्वाभाविकच्योमसम्भृतसम्पातित्वात् , मत्स्यवत् , अत
एने एवं विधलक्षणभाक्त्वाअीया भवन्त्यप्कायाः ॥ साम्प्रतमुपभोगद्वारमाह--
पहाणे पिअणे तह घोअणे य भत्तकरणे असेए अ। आउस्स उ परिभोगो गमणागमणे य जीवाणं ॥११॥
खानपानधावनभक्तकरणसेकयानपात्रोडुपगमनागमनादिरुपभोगः ॥ ततश्च तत्परिभोगाभिलापिणो जीवा एतानि कारणान्युद्दि-
श्याप्फ़ायवधे प्रवर्तन्त इति प्रदर्शयितुमाह-
पाहि कारणेहि हिंसंती आउकाइए जीवे। सायं गवेसमाणा परस्स दुक्खं उदीरंति ॥११२॥
'एमिः' मानावगाहनादिकै कारणरुपस्थितैः विषयविपमोहितात्मानो निष्करुणा अप्कायिकान् जीवान् 'हिंसन्ति व्यापादयन्ति,
किमर्थमित्याह-'सात' मुखं तद् आत्मनः 'अन्वेपयन्तः' प्रार्थयन्तः हिताहितविचारशून्यमनसः कतिपयदिवसस्थायिरम्ययौवन-
दर्पाप्मातचेतसः सन्तः सद्विवेकरहिताः तथा विवेकिजनसंसर्गविकलाः 'परस्य अबादेर्जन्तुगणस्य 'दुःखम् ' असातलक्षणं तद्
१ तनवोऽपभ्रादिविकारा मूर्तजातित्वतः अनिलान्तास्तुः । शस्त्राशसहता निर्भावसजीवरूपाः ॥१॥
mili HITRIJimmiuTHI ITNILITERATURE
MARATHE RITERIAL IEMI MAI THAHINITI
२७
॥३७॥

·शखें अ. आ. ४१ - । उदीरयन्ति, असातवेदनीयमुत्पादयन्तीत्यर्थः, उक्तं च-"एकं हि चक्षुरमलं सहजो विवेकस्तद्वद्भिरेव सह संवसतिर्वितीयम् । एतद्द्वयं भुवि न यस्य स तनतोऽन्धस्तस्यापमार्गचलने खलु कोऽपराधः १ ॥१॥ इदानीं शस्त्रद्वारमुच्यते- उरिसंचणगालणधोवणे य उवगरणमत्तभंडे य । बायरआउकाए एयं तु समासओ सत्थं ॥११॥ शस्त्र द्रव्यभावभेदात् द्विधा, द्रव्यशस्त्रमपि समासपिभागभेदात् द्विधैर, तत्र समासतो द्रव्यमुखमिदम्-ऊद्ध सेवनमुत्सेचनं, कूपादेः कोशादिनोत्क्षेपणमित्यर्थः, 'गालनं' घनमसृणवस्त्रार्द्धान्तेन 'धावनं' वखाद्युपकरणचर्मकोशकटाहादिभण्डकविपयम् , एवमादिकं बादराफाये 'एतत्' पूर्वोक्तं 'समासतः' सामान्येन शत्रं, तुशब्दो विभागापेक्षया विशेषणार्थः ॥ विभागतस्त्विदम्- किंची सकायसत्थं किंची परकाय तदुभयं किंची। ण्यं तु दव्वसत्वं भावे य असंजमो सत्यं ॥११४॥ किश्चित् खकायशर्ख नादेयं तडागस्य, किञ्चित्परकायशवं मृत्तिकास्नेहक्षारादि, किञ्चिचोभयं उदकमिश्रा मृत्तिका उदकस्सेति, भावशस्त्रमसंयमः प्रमत्तस दुष्प्रणिहितमनोनाकायलक्षण इति ॥ शेषद्वाराणि पृथिवीकायबन्नेतन्यानि इति दर्शयितुमाह- सेसाई दाराई ताई जाई हवंति पुढचीए । एवं आउद्देसे निज्जुत्ती कित्तिया एसा (होइ) ॥११५॥ 'शेपाणी'त्युक्तशेपाणि निक्षेपवेदनामधनिवृत्तिरूपाणि, तान्येवानापि द्रष्टच्यानि यानि पृथिव्यां भवन्तीति, 'एवम् उक्तप्रकारेणाप्का- योदेशक नियुक्ति निश्चयेनार्थघटना कीतिता' प्रदर्शिता भवतीति ॥ साम्प्रतं सूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चारणीयं, तच्चेदम्- से वेमि से जहावि अणगारे उज्जुकडे नियायपडिवण्णे अमायं कुब्वमाणे वियाहिए (सू. १९) १० , १निकाय पडिवान इति पा ·THI. MINISATI IN १५ स्वरूपं ३ . 'मी त्यादि अस्य चायमभिमम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशक परिसमाप्तिसूत्रे 'पृथिवीकायसमारम्भव्यावृत्तो मुनि'रित्युक्तं,न चैता- पना सम्पूणों मुनिर्भपति, पधा च भवति तथा दर्शयति, तथाऽऽदिगोणार्य सम्पन्धः-सुधर्मस्वामी इदमाह-श्रुतं मया भगवद- निकै यम् प्रा प्रतिपादिनम् अन्यदमित्येवं परम्परसूत्रसम्बन्धोऽपि प्राग्वद्वाच्यः। सेशब्दस्तच्छब्दार्थो, स यथा पृथिवीकायस- मारम्भव्यापयुनरकालं सम्पूर्णानगारव्यपदेशभाग् भवति तदहं ब्रवीमि, अपिः समुचये, स यथा वाऽनगारोन भवति तथा च प्रवीमि 'अणगारा मोगि एगे पयवमाणे'त्यादिनेति, न विद्यते अगार-गृहमसेत्यनगारः, इद च यत्यादिशब्दव्युदासेनानगार- अन्दोपादानेनंतदानष्टे-गृहपरित्यागः प्रधान मुनित्वकारणं, तदाश्रयत्वात्सावद्यानुष्ठानस्य, निरखद्यानुष्ठायी च मुनिरिति दर्शयति- 'उज्नुडेनि जुः-अकुटिलः संयमो-दुष्पणिहितमनोवाकायनिरोधः सर्वसत्त्वसंरक्षणप्रवृत्तत्वाद्दयैकरूपः सर्वत्राकुटिलगतिरि- तियारन्, यदिवा मोधम्यानगमन थेणिप्रतिपत्तिः सर्वसंवरसंयमात् , कारणे कार्योपचारं कृत्वा संयम एव सप्तदशप्रकार ऋजुः, नं करोतीति जुझन् , माजुकारीत्यर्थः, अनेन चेदमुक्तं भवति-अशेपसंयमानुष्ठायी सम्पूर्णोऽनगारः, एवं विधश्वेदृग् भवतीति दर्श- यनि-नियागपडिय'त्ति, यजनं यागः नियतो निश्चितो या यागो नियागो-मोक्षमार्गः, सङ्गतार्थत्वाद्धातोः सम्यगज्ञानदर्शन- नारियात्मनया गतं सङ्गवमिति, तं नियागं सम्यग्दर्शनबानचारित्रात्मकं मोक्षमार्ग प्रतिपन्नो नियागप्रतिपन्नः, पाठान्तरं वा 'निकायप्रनिपनो' निर्गतः काया-औदारिकादिर्यमाद्यस्मिन् वा सतिस निकायो-मोक्ष प्रतिपन्नो निकायप्रतिपन्नः, तत्कारणस सम्यग्दर्शनादेः स्वगत्याऽनुष्ठानान् , स्वशस्याऽनुष्ठानं चामायाविनो भवतीति दर्शयति-'अमायं कुचमाणे'ति माया-सर्वत्र स्ववी- यंनिगृहनं, न माया अमाया नां कुर्वाण:-अनिगृहितबलवीर्यः संयमानुष्ठाने पराक्रममाणोऽनगारो व्याख्यात इति, अनेन च तञ्जा- " . .आ. ४२ ॥३८॥ २७

·प्रिव्रज्या-
कालीन-
कंडक-
श्रद्धारक्षा
सू. २१
तीयोपादानादशेपकपायापगमोऽपि द्रष्टव्य इति, उक्तं च-"सोही ये उज्जुभूयस्म, धम्मो सुद्धस्स चिहइति । तदेवममायुः
| तमकलमायावलीवितानः किं कुर्यादित्याह-
जाए सदाए निक्खंतो तमेव अणुपालिजा, वियहित्ता विसोत्तिये (सू०२०).
'यया श्रद्धया प्रवर्द्धमानसंयमस्थानझण्डकरूपया 'निष्क्रान्त' प्रवज्यां गृहीतवान् 'तामेव' श्रद्धामथान्तो यावजीवम् 'अनु-
पालयेद्' रक्षेदित्यर्थः, प्रवज्याकाले च प्रायशः प्रवृद्धपरिणाम एव प्रवजनि, पश्चात्तु संयमश्रेणी प्रतिपन्नो वर्द्धमानपरिणामो वा
हीयमानपरिणामो वा अवस्थितपरिणामो वेति, तत्र वृद्धिकालो हानिकालो वा समयादि उत्कणान्तमौहर्तिकः, नाता परं सक्लेश-
विशुद्धाद्धे भवतः, उक्तं च "नान्तर्मुहूर्त्तकालमतिवृत्य शक्यं हि जगति सलेन्दुम् । नापि विशोढुं शक्यं प्रत्यक्षो ह्यात्मनः सोऽर्थः
॥१॥ उपयोगद्वयपरिवृत्तिः सा निहतुका स्वभावत्यात् । आत्मप्रत्यक्षो हि स्वभाको व्यर्थान हेतूक्तिः॥२॥" अवस्थितका-
लश्र द्वयोवृद्धिहानिलक्षणयोर्यवमध्यवज्रमध्ययोरप्टौ समयाः, तत ऊर्द्धमवश्यं पाता, अयं च वृद्धिहान्यवस्थितरूपः परिणामः
केवलिनां निश्चयेन गम्यो. न छद्मस्थानामिति । यद्यपि च प्रवज्याभिगमोत्तरकालं श्रुतसागरमवगाहमानः संवेगवैराग्यभावनाभा-
वितान्तरात्मा कश्चित्मवर्द्धमानमेव परिणाम भजते, तथा चोक्तम्-"जह जह सुयमवगाहइ अइसयरसपसरसंजुयमउच्च तह तह
पल्हाइ मुणी नवनवसंवेगसद्धाए ॥१॥"तथापि स्तोक एव ताइक यहवच परिपतन्ति अतोऽभिधीयते 'तामेवानुपालयेदिति, कथं
पुनः कृत्वा श्रद्धामनुपालयेदित्याह-'विजहे त्यादि, 'विहाय परित्यज्य 'विस्रोतसिकां'शहां, सा च द्विधा-सर्वशक्षा देशशक्षा
शोपियर्जुभूतस्य धर्गशुनस्य तिष्ठति २ पुष्पमजोय इति पा ३ यथा यथा श्रुतमवगाहतेऽतिशयरराप्रपरसयुतमपूर्वम् । तथा तथा प्रहादते मुनिनागपमोगभवया ॥१॥

·मार्गस्प
T.
,
क्षुण्णता
"
च, नए सर्वशाकिमस्ति आहतो मागों नवेति, देशशा तु किं विद्यन्ते अप्कायादयो जीवाः, विशेष्य प्रवचनेऽभिहितत्वात् ,
स्पष्टनेतनात्मलिनाभावान विद्यन्ते इति या, इत्येवमादिकामारेको विहाय सम्पूर्णाननगारगुणान् पालयेत् , यदिवा विस्रोतांसि
द्रव्यभावभेदात् द्विधा-तत्र द्रव्यविस्रोतांसि नद्यादिस्रोतसां प्रतीपगमनानि, भावविस्रोतांसि तु मोक्ष प्रति सम्यग्दर्शनादिस्रोतसां
प्रथिनानां विरूपाणि-प्रतिहलानि गमनानि भावविस्रोतांसि, तानि विहाय सम्पूर्णानगारगुणभाग् भवति, श्रद्धां वाऽनुपालयेदिति,
पाठान्तरं या 'विजहिता पुव्यसंजोग' पूर्वसंयोगः-मातापित्रादिमिः, अस्य चोपलक्षणार्थत्वात् पश्चात्संयोगोऽपि श्वशुरादिकृतो ग्राह्यः
विहाय' त्यक्त्या 'श्रद्धामनुपालयेदिति मीलनीय ॥ तत्र यस्यायमुपदेशो दीयते यथा 'विहाय विस्रोतांसि तदनु श्रद्धानुपालन
कार्य स एवाभिधीयते न केवलं भवानेवापूर्वमिदमनुष्ठानमेवंविधं करिष्यति, किं त्वन्यैरपि महासच्चैः कृतपूर्वमिति दर्शयितुमाह-
पणया वीरा महाबीहिं (स०२२)
'प्रणताः' प्रहाः वीराः परीपहोपसर्गकपायसेनाविजयात् वीथिः-पन्थाः महांश्चासौ वीथिश्च महावीथि:-सम्यग्दर्शनादिरूपो
मोक्षमागों जिनेन्द्रनन्द्रादिभिः सत्पुरुषः प्रहतः, तं प्रति प्रहाः-वीर्यवन्तः संयमानुष्ठानं कुर्वन्ति, ततश्चोत्तमपुरुषमहतोऽयं मार्ग
इति प्रदर्य तजनितमार्गविसम्भो विनेयः संयमानुष्ठाने सुखेनैव प्रवर्तयिष्यते। उपदेशान्तरमाह-'लोकं चेत्यादि, अथवा यद्यपि
भवतो मतिर्न क्रमतेऽप्कायजीवविषये, असंस्कृतत्वान्, तथापि भगवदाज्ञेयमिति श्रद्धातव्यमित्याह-
लोगं च आणाए अभिसमेच्चा अकुओभयं (सू. २२)
अग्राधिकतत्त्वादकापलोको लोकशब्देनाभिधीयते, तमप्कायलोके चशब्दादन्यांच पदार्थान् 'आज्ञया' मौनीन्द्रवननेन भाभिमु.
२०
४२
॥३९॥

·GUE Innr अप्का- यो- तोभया अनम्या- ख्यानं सूत्र २२-२३ - ख्येन सम्यगिला-ज्ञात्वा, यथाऽप्कायादयो जीवाः, इत्येवमनगम्य न विद्यते कुतथिद्धेतोः केनापि प्रकारेण जन्तूनां भयं यसान् सोऽयमकुतोभयः-संयमः तमनुपालयेदिति सम्बन्धः, यद्वा 'अकुतोभयः' अप्कायलोको, यतोऽसौ न कुतश्विद्भयमिच्छति, मरण- | मीरुत्वात् , तमाशयाऽभिसमेत्यानुपालयेद्-रक्षेदित्यर्थः । अप्कायलोकमाज्ञया अभिसमेत्य यत्कर्तव्यं तदाह- से बेमि णेव सयं लोग अब्भाइक्खिजा, णेव अत्ताणं अब्भाइक्खिज्जा, जे लोयं अब्भा- इक्खड़ से अत्ताणं अभाडक्खइ, जे अत्ताणं अन्भाइक्खड़ से लोयं अब्भाइक्खइ(सू०२३) सोऽहं ब्रवीमि, सेशब्दस्य युष्मदर्थत्वात् त्वां वा पीमि, न 'वयम्' आत्मना 'लोक' अप्कायलोकोऽभ्याख्यातव्यः, अभ्या ख्यानं नामासदभियोगः, यथाऽचौर चौरमित्याह, इह तु जीवा न भवन्त्यापः, केरलमुपकरणमा, घृततैलादिवत् , एपोऽसद- |भियोगः, हस्त्यादीनामपि जीवानामुपकरणत्वात् , सादारेका-नन्वेतदेवाभ्याख्यानं यदजीवानां जीवत्वापादनं, नैतदस्ति, प्रसा- चितमपां पाक सचेतनत्वं, यथा हि अस्य शरीरस्याहंप्रत्ययादिभिहेतुभिरधिष्ठाताऽऽत्मा व्यतिरिक्तः पार प्रसाधित एवमप्फायो- ऽप्यव्यक्तचेतनया सचेतन इति प्राफ प्रसाधितः, न च प्रसाधितस्याभ्याख्यानं न्याग्यम् , अथापि स्याद् , आत्मनोऽपि शरीरा- धिष्ठातुरभ्याख्यानं कर्तव्यं, न च तक्रियमाणं घटामियीति दर्शयति–'नेर अत्ताणं अभाइक्खेञ्जा' नैव 'आत्मान' शरीरा- (धिष्ठातारमहंप्रत्ययसिद्धं शानाभिन्नगुण प्रत्यक्षं 'प्रत्याचक्षीत' अपट्ठवीत, ननु चैतदेव कथमवसीयते-शरीराधिष्ठाताऽऽत्माऽस्तीति, उन्यते, विग्मरणशीलो देवानांनिय उक्तमपि भाणयति, तथाहि-आहतमिदं शरीर केनचिदभिसन्धिमता, कंफरुधिराङ्गोपाङ्गादि- परिणनेः, अनादिवत् , तथोत्सृष्टमपि केनचिदभिसन्धिमतैव, आहृतत्वाद् , अग्नमलादिति, तथा न ज्ञानोपलब्धिपूर्वकः परिस्पन्दो १० , ·. ना. ३उ. १५ आत्म- सिद्धिः अन्य- तीर्थिक- कृतिः २० . भ्रान्तिम्पः, परिस्पन्दत्वात् , त्वदीयवचनपरिस्पन्दयत् , तथा विद्यमानाधिष्ठातृव्यापारभाञ्जीन्द्रियाणि, करणत्वात् , दावादिवत् , एवं पुनर्गमार्गानुमारिहेतुमालोच्छेदः स्वादादपरशुना कार्यः, अत एवंविधोपपत्तिममधिगतमात्मानं शुभाशुभफलभाजं न प्रत्याचक्षीत, एच मति यो नः कुतर्फतिमिरोपहतबानचक्षुरप्कायलोकमभ्याख्याति-प्रत्याचष्टे स सर्वप्रमाणसिद्धमात्मानमभ्याख्याति, यश्चा- रमानमम्याख्याति-नास्म्यहं स सामर्थ्यादपुकायलोकमभ्यारव्याति, यतो ह्यात्मनि पाण्याद्यवययोपेतशरीराधिष्ठायिनि प्रस्पष्टलि- देऽम्याग्याने सत्यव्यक्तचेतनालिङ्गोऽप्कायलोकस्तेन सुतरामभ्याख्यातः॥ एवमनेकदोपोपपनि विदित्वा नायमप्कायलोकोऽभ्या- ख्यातव्य इत्यालोच्य माधवो नाप्कायविषयमारम्भं कुर्वन्तीति, शाक्यादयस्त्वन्यथोपस्थिता इति दर्शयितुमाह- लज्जमाणा पुढो पास-अणगारा मोत्ति एगे पवयमाणा जमिणं विरूवरूवेहिं सत्येहि उदयकम्मसमारंभेणं उदयसत्थं समारंभमाणे अणेगरूवे पाणे विहिंसइ। तत्थ खलु भगवता परिण्णा पवेदिता। इमस्स चेव जीवियस्स परिवंदणमाणणपूयणाए जाइमरणमोयणाए दुक्खपडिघायहेउं से सयमेव उदयसत्थं समारभति अण्णेहि वा उदयसत्थं समारंभावेति अण्णे उदयसत्यं समारंभंते समणुजाणति।तं से अहियाए तं से अवोहीए। से तं संबुज्झ- माणे आयाणीयं समुट्ठाय सोचा भगवओ अणगाराणं अंतिए इहमेगेसिं णायं भवति-एस • "WHIDIHATTHAHATI ॥४०॥ २६ ·. RTH. Me उदकरा- खारंभः स.२४ खलु गंथे एस खलु मोहे एस खलु मारे एस खलु णरए, डच्चत्वं गड्डिए लोए जमिणं विरू- वरूवेहिं सत्येहि उदयकम्मसमारम्भेणं उदयसत्यं समारंभमाणे अण्णे अणेगरूवे पाणे विहिंसइ । से वेमि संति पाणा उदयनिस्सिया जीवा अणेगे (सू० २४) 'लजमाना' सकीय प्राज्याभासं पुर्याणाः यदिवा मावधानुष्ठानेन लजमाना:-लो कुर्वाणाः 'पृथग्' विभिन्नाः शाक्यो- लूककणभुरुकपिलादिशिप्याः, पश्येति शिष्यचोदना, अविवक्षितरुर्मका अपि अकर्मका भवन्ति, यथा-पश्य मृगोधावतीति, द्विती. या| या प्रपमा मुख्यत्ययेन द्रष्टव्या, ततथायमर्थः-शाक्यादीन् गृहीतप्रज्यानपि सावद्यानुष्ठानरतान् पृथग्-विभिन्नान् पश्य, कि तरमदाचरितं ? येन प्रदयन्त इति दर्शयति-अनगारा प्रयमित्येक शाफ्यादयः प्रवदन्तो 'यदिदं' यदेतत् काका दर्शपति -'निरूपरूप:' उत्सेचनाग्निनिध्यापनादिरासः स्वकायपरफायभेदभिन्नरुदफार्मः समारभन्ते, उदफार्मममारम्भेण च उदके शस्त्र उनका मागमं समारभन्ते, नच गमारभमाणोऽनेकरूपान्वनस्पतिद्वीन्द्रियादीन्विविधं हिनस्ति, तर खलु भगवता परिक्षा प्रवे- .:दिता, यथा अस्यैव जीवितन्यस्य परिसन्दनमाननपूजनार्थ जातिमरणमोनार्थ दुःखप्रतिघातहेतुं यन् करोति तदर्शयति-स स्वय- मोदकसं ममारभते जन्ययोदकराव समारम्भयति मन्यांथोटकरावं ममारभमाणान् ममनुजानीते, तगोदकममारम्भणं तस्या हिनाय भवति, तथा नदेवायोधिलाभाय माति, स एतत्सम्युध्यमान आदानीयं सम्यग्दर्शनादि सम्यगुत्थाय-अभ्युपगम्य थुत्वा भगानोऽनगाराणा गान्तिके देहोषां माधूनां यत् जातं भवति तदर्शयति-'एप' अप्काउममारम्भो ग्रन्थः एप सलु मोहः एप खलु १० .

·पा. जैनेड. १५ प्कायस्थ जीवता - २० मारः एप सलु नरकः इत्येवमथं गृदोलोको यदिदं विरूपरूपैः शस्त्रः उदककर्मसमारम्मेणोदकशस्त्रं समारभमाणोऽन्याननेकरूपान् प्राणिनो विरिषं हिनतीत्येतत्याग्वत् व्याख्येयं, पुनरप्याह-'से वेमी'त्यादि, सेशब्द आत्मनिर्देशे, सोऽहमेवमुपलब्धानेकापका- पनपाषान्तो प्रवीमि-'सन्ति पाणा' विद्यन्ते प्राणिन उदकनिश्रिताः-पूतरकमत्स्यादयो यानुदकारम्भप्रवृत्तो हन्यादिति, अथवा- ऽपरः सम्बन्ध:-प्रामुक्तमुदकशस्त्रं समारभमाणोऽन्यानप्यनेकरूपान् जन्तून विविधं हिनस्तीति, तत् कथमेतच्छक्पमभ्युपगन्तुमि- त्यत आह-'सन्ति पाणा' इत्यादि पूर्ववत् , कियन्तः पुनस्त इति दर्शयति-'जीवाअणेगा' पुनर्जीवोपादानमुदकाश्रितप्रभृतजीव- भेदमापनार्थ, तनभेदमुक्तं भवति-एककसिन् जीवभेदे उदकाश्रिता 'अनेके' असंख्येयाः प्राणिनो भवन्ति, एवं चाप्काविपया- रम्भमाजः पुरुषास्ते तग्निथितप्रभूतसचव्यापत्तिकारिणो द्रष्टव्याः॥ शाक्यादयस्तूदकाश्रितानेव द्वीन्द्रियादीन् जीवानिन्छन्ति नोदकमित्येतदेव दर्शयति- इई च खलु भो! अणगाराणं उदयजीवा वियाहिया (सू० २५) खठशन्दोऽवधारणे 'इहेब' शातपुत्रीये प्रवचने द्वादशाने गणिपिटके 'अनगाराणां' साधूनाम् 'उदकजीवा' उदकरूपा जीयाः च गन्दागदाथिताच पूतस्कछेदनकलोद्दणकभ्रमरकमत्स्यादयो जीवा ब्याख्याताः, अवधारणफलं च नान्येपामुदकरूपा जीयाः प्रति- पादिताः ॥ ययेवमुदकमेव जीवास्ततोऽवयं तत्परिभोगे सति प्राणातिपातभाजः साधव इति, अत्रोच्यते, नैतदेवं, यतो वयं विविधमकायमाचक्ष्महे सचिन मिश्रमचित्तं च, तत्र योऽचित्तोऽप्कायस्तेनोपयोगविधिः साधूनां, नेतराम्यां, कथं पुनरसौ भय- । त्यचिनः? किं स्वभावादेवाहोश्विाससम्बन्धात् ?, उभयथाऽपीति, तत्र यः सभावादेवाचिपीभवति न पाहाशलगम्पत्,ि तम- . ॥४२॥ २७ .

·पृथक . शत्रं सू.२६ - चित्तं जानाना अपि केवलमनःपर्यायावधिश्रुतज्ञानिनो न परिभुञ्जते, अनवस्थाप्रसङ्गभीरुतया, यतो नु श्रूयते-भगवता किल श्रीवर्द्धमानस्वामिना विमलसलिलसमुल्लसत्तरङ्गःशैवलपटलासादिरहितो महादो व्यपगताशेपजलजन्तुको चित्तवारिपरिपूर्णःखशि- प्याणां तवाधितानामपि पानाय नानुजने, तथा अचित्ततिलशकटस्थण्डिलपरिभोगानुज्ञा चानवस्थादोपसंरक्षणाय भगवता न कृतेति, श्रुतज्ञानप्रामाण्यज्ञापनार्थ च, तथाहि-सामान्यथुतज्ञानी याह्येन्धनसम्परुिपितखरूपमेवाचित्तमिति व्यवहरति जलं, न पुनर्निरिन्ध- नमेवेति, अतो पदाहशस्त्रसम्पर्कात् परिणामान्तरापन्न वर्णादिभिस्तदचित्तं साधुपरिभोगाय कल्पते, किं पुनस्तच्छसमित्यत आह- सत्थं चेत्थं अणुवीइ पासा, पुढो सत्थं पवेइयं (सू० २६) शस्यन्ते-हिस्सन्तेऽनेन प्राणिन इति शर्ख, तच्चोत्सेचनगालनउपकरणधावनादि खकायादि च वर्णाद्यापत्तयो वा पूर्वावस्थाविल. क्षणाः शस्त्रं, तथाहि-अग्निपुद्गलानुगतत्वादीपस्पिङ्गलं जलं भवत्युष्णं गन्धतोऽपि धूमगन्धि रसतो विरसं स्पर्शत उष्णं तच्चोदत्त- त्रिदण्डम् , एवंविधावस्थं यदि ततः कल्पते, नान्यथा, तथा कचवरकरीपगोमूत्रोपादीन्धनसम्बन्धात् स्तोकमध्यबहुभेदात् , स्तोकं तोके प्रक्षिपतीत्यादिचतुर्भङ्गिकाभावना कार्या, एवमेतत् त्रिविधं शस्त्रं, चशब्दोऽवधारणार्थः, अन्यतमशस्त्रसम्पर्कविध्वस्तमेव ग्रामं, नान्यथेति, 'एत्य'ति एतसिन् अपकाये प्रस्तुते 'अनुविचिन्त्य विचार्य इदमस्य शस्त्रमित्येवं ग्राह्यं, 'पश्ये त्यनेन शिष्यस्स चोद. नेति । तदेवं नानाविधं शखमएकायस्यास्तीति प्रतिपादितम्, एतदेव दर्शयति–'पुढो सत्थं पवेदितं' 'पृथग्' विभिन्नमुत्सेचनादिकं सचं 'प्रवेदितम्' आख्यातं भगवता, पाठान्तरं वा 'पुढोऽपासं पवेदित' एवं पृथग्विभिन्नलक्षणेन शस्त्रेण परिणामितमुदकग्रहणम- पाणं प्रवेदितम्-आख्यातं भगवता, अपाश:-अबन्धनं शस्त्रपरिणामितोदकग्रहणमवन्धनमाख्यातमितियावद् ।। एवं तावत्साधूनां -- १० ४६ - ·पा. , १५ अप्काय- वधेअद- त्तादानं सू. २७ ३. २० मचिचमिश्राएफायपरित्यागेनाचिनपयसा परिभोगः प्रतिपादितः, ये पुनः शाक्यादयोऽप्कायोपभोगप्रवृत्तास्ते नियमत एवाप्कार्य चिहिंमन्ति, सदाश्रितांथान्यानिति, तत्र न केवलं प्राणातिपातापत्तिरेव तेपा, किमन्यदित्यत आह- अदुवा अदिन्नादाणं (स.२७) 'अधयेति पक्षान्तरोपन्यासद्वारेणाम्युचयोपदर्शनार्थः, अशस्रोपहताऽपकायोपभोगकारिणां न केवलं प्राणातिपातः, अपि त्वद- नादानमपि तनेपां, यतो यैरप्कायजन्तुभिर्यानि शरीराणि निर्वतितानि तैरदत्तानि ते तान्युपभुजते, यथा कश्चित् पुमान् सचि- नशाक्यमिक्षुकशरीरकात् खण्डमुस्कृत्य गृह्णीयाद, अदत्तं हि तस्य तत् , परपरिगृहीतत्वात् , परकीयगवाद्यादानवत् , एवं तानि गरीराण्यजीवपरिगृहीतानि गृह्णतोऽदत्तादानमवश्यम्भावि, खाम्यनुज्ञानाभावादिति, ननु यस्य तत्तडागकूपादि तेनानुज्ञातं सक- नत्पय इति, ततथ नादचादानं, स्वामिनाऽनुज्ञानत्वात् , परानुज्ञातपश्यादिधातवत् , नन्वेतदपि साध्यावस्थमेवोपन्यस्त, यतः पशु- रपि शरीरप्रदानविमुख एव भिन्नार्यमर्यादैरुचैरारटन्विशस्यते, ततश्च कथमिव नादत्तादानं स्थात् ?, न चान्यदीयस्यान्यः स्वामी एः परमार्थचिन्तायां, नन्वेयमशेपलोकप्रसिद्धगोदानादिव्यवहारसुय्यति, त्रुट्यतु नामैवंविधः पापसम्बन्धः, तद्धि देयं यदुःखितं वयं न भवति, दासीवलीपर्दादिवर, न चान्येषां दुःखोत्पत्तेः कारणं, हलखड्गादिवत् , एतद्वयतिरिक्तं दातृपरिगृहीत्रोरेकान्तत (एयोपकारकं देयं प्रतिजानते जिनेन्द्रमतावलम्पिनः, उक्तं च-"यत् खयमदुःखितं स्यान्न च परदुःखे निमित्तभूतमपि । केवल- मुपग्रहकरं धर्मकते तद् भवेद्देयम् ।।१॥” इति, नमादवस्थितमेतत्-तेषां तददत्तादानम गीति ।। साम्प्रतमेतद्दोपद्वयं स्वसिद्धान्ताम्यु- पगमद्वारेण परः परिजिहीपुराह- .. . - ॥४२॥ २८ ·पानवि भूषाम्या सूत्र २८-२९ - कप्पड़ णे कप्पइ णे पाउं, अदुवा विभूसाए (सू. २८) अंशत्रोपहतोदकारम्भिणो हि चोदिताः सन्त एवमाहुः-यथा नैतत् स्वमनीपिकातः समारम्भयामो वयं, किं वागमे निर्जीव- खेनानिषिद्धस्यात् 'कल्पते' युज्यते 'न' अस्माकं 'पातुम् अम्यवहर्तुमिति, वीप्सया च नानाविधप्रयोजनविषय उपभोगोऽभ्यनु- ज्ञातो भवति, तथाहि-आजीविकमसलाय्यादयी बदन्ति-पातुमसाकं कल्पते, न खातुं वारिणा, शाक्यपरिवाजकादयस्तु स्नान- पानावगाहनादि सर्व कल्पते इति प्रभाषन्ते, एतदेव स्वनामग्राहं दर्शयति-अथवोदकं विभूषार्थमनुज्ञातं नः समये, विभूषा-कर- चरणपायूपस्थमुखप्रक्षालनादिका वस्त्रमण्डकादिप्रक्षालनात्मिका वा, एवं स्नानादिशौचानुष्ठायिनां नास्ति कश्चिदोप इति ॥ एवं ते परिफल्गुवचसः परिवाजकादयो निजराद्धान्तोपन्यासेन मुग्धमतीन्विमोह्य किं कुर्वन्तीत्याह- पुढो सत्यहिं विउट्टन्ति (सू. २९) 'पृथग' विभिन्नलक्षणैः नानारूपैरुत्सेचनादिशौः ते अनगारायमाणाः 'विउदृन्ति'त्ति अप्कायजीवान् जीवनाद्वयावर्चयन्ति- व्यपरोपयन्तीत्यर्थः, यदिवा पृथग्विभिन्नैः शस्त्रैरप्कायिकान्विविधं कुदृन्ति-छिन्दन्तीत्यर्थः, कुदृर्द्धातोः छेदनार्थत्वात् ॥ अधु- नेपामागमानुसारिणामागमासारत्वप्रतिपादनायाह- एत्थऽवि तेसिं नो निकरणाए: (सू. ३० 'एतस्मिन्नपि प्रस्तुते खागमानुसारेणाभ्युपगमे सति ‘कप्पइणे कप्पइ णे पाउं, अदुवा विभूसाए'त्ति एवंरूपस्तेपामयमागमो " " HEIRm ·शाक्य- " १ परित्रा- जाम- सत्यता सू.३० पदलादएकायपरिभोगे ते प्रवृत्ताः स स्याद्वादयुक्तिभिरम्पाहतः सन् 'नो निकरणाए ति नो निश्चयं कर्तुं समथों भवति, न केवलं नेपा युक्तपो न निश्रयायालम् , अपि त्यागमोऽपीत्यपिशब्दः, कथं पुनस्तदागमो निश्रयाय नालमिति, अत्रोच्यते, त एवं प्रष्टच्या:- कोऽयमागमो नाम ? यदादेशाकल्पते भवतामपुकायारम्भः?, त आहुः-प्रतिविशिष्टानुपूर्वीविन्यस्तवर्णपदवाक्यसङ्घात आप्तप्रणीत आगमः नित्योऽर्नुको घा?, नतवमभ्युपगते यो येन प्रतिपन्न आमः रा निराकर्तव्यः, अनाप्तोऽसौ अपकायजीवापरिज्ञानात नधानुमानामा भवानिव, जीवत्वं चापां प्रार प्रसाभितमेव, ततस्तत्प्रणीतागमोऽपि सद्धर्मचोदनायामप्रमाणम् , अनाप्तप्रणीतत्वाद् , रथ्यापुरुषवाक्पयत् , अथ नित्योऽकठकः समयोऽभ्युपगम्यते ततो नित्यत्वं दुष्प्रतिपाद, यतः शक्यते वक्तुं भवदभ्युपगतः समयः सकर्तृको वर्णपदवाक्यात्मकत्वात् , विधिप्रतिपेधात्मकत्वात् , उभयसम्मतमकर्तृकग्रन्थसन्दर्भवदिति, अभ्युपगम्य वा त्रूमः-अप्र- माणमसौ, नित्यत्वादाकाशयत्, यंग प्रमाण नदनित्यं दृष्टं प्रत्यक्षादिवदिति, तथा विभूपायवावयवेऽपि पृष्टान प्रत्युचरदाने क्षमाः, यतियोग्यं स्नानं न भवति, कामासान, मण्डनयत्, कामाता च सर्वजनप्रसिद्धा, तथा चोक्तम्-"स्नानं मददपकर, कामाझं प्रथमं स्मृतम् । तसात्कामं परित्यज्य, नैव स्त्रान्ति दमे रताः ॥ १॥" शौचार्थोऽपि न पुष्कलो, वारिणा बाह्यमलापनयनमात्र- स्वा(करणा) न घन्तर्व्यवस्थितकर्ममलक्षालनसमर्थ वारि दृष्ट,तस्साच्छरीसाधनसामकुशलप्रवृत्तिनिरोधो भावशौचमेव कर्मक्षयायालं, तग पारिसाध्यं न भवति, कुतः, अन्वयव्यतिरेकममधिगम्यत्वात्सर्वमावानां, न हि मत्स्यादयः तत्र स्थिता मत्स्यादित्वकर्मक्ष- यमारत्वेनाभ्युपगम्पन्ते, विना च वारिणा महर्पयो विचित्रतपोमिः कर्म क्षपयन्तीति, अतः स्थितमेतत्-तत्समयो न निश्चयाय प्रभवतीति ॥ तदेवं निःसपनमा जीवत्वं प्रतिपाद्य तत्प्रवृत्तिनिवृत्तिविकल्पफलप्रदर्शनद्वारेणोपरांनिहीपुः सकलमुदेशार्थमाह- " - ॥४३॥ २७ ·परिज्ञा- तकर्मा मुनिः एत्य सत्थं समारभमाणस्स इच्चेए आरंभा अपरिणाया भवंति, पत्थ सत्यं असमारभ- माणस्स इच्चेते आरंभा परिणाया भवंति, तं परिणाय मेहावी णेव सयं उदयसत्थं समा. रम्भेजा णेवण्णेहिं उदयसत्थं समारंभावेजा उदयसत्थं समारंभंतेऽवि अण्णे ण समणुजा- णेज्जा, जस्सेते उदयसत्यसमारंभा परिणाया भवंति से हु मुणी परिणातकम्मे (सू.३१)- त्ति बेमि ।। इति तृतीयोऽप्कायोद्देशकः॥ 'एतसिन्' अप्काये 'शसं' द्रव्यभावरूपं समारभमाणस्वेत्येते समारम्भा बन्धकारणत्वेनापरिज्ञाता भवन्ति, अत्रैवापुकाये शस्त्र- मसमारभमाणस्येत्येते आरम्भा ज्ञपरिज्ञया परिनाता भवन्ति प्रत्याख्यानपरिज्ञया च परिहृता भवन्ति, तामेव प्रत्याख्यानपरिक्षां विशेषतो ज्ञपरिज्ञापूर्विकां दर्शयति-'तद्' उदकारम्भणं बन्धायेत्येवं परिज्ञाय मेधावी-मर्यादाव्यवस्थितो नैव स्वयमुदकशस्त्रं समा- | रमेत, नैवान्यैरुदकशस्त्र समारम्भयेत् , नैवान्यानुदकशस्त्रं समारभमाणान् समनुजानीयात्, यस्यैते उदकशस्त्रसमारम्भा द्विधा परि- ज्ञाता भवन्ति स एव मुनिः परिज्ञातकर्मा भवति । नवीमीति पूर्ववद् । इति शस्त्रपरिज्ञायां तृतीयोदेशकः समाप्तः ।। उक्तस्तृतीयोद्देशकः, साम्प्रतं चतुर्थ आरभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशके मुनित्वप्रतिपत्तये अपकायः प्रतिपा- दितः, तदधुना तदर्थमेव क्रमायातस्तेजस्कायप्रतिपादनायायमुद्देशकः समारभ्यते, तस्य चोपक्रमादीनि चत्वार्यनुयोगद्वाराणि १० , " SHTIme

·"
वान्यानि तावद्यावन्नामनिप्पन्ने निक्षेपे तेजउद्देशक इति नाम, तत्र तेजसो निक्षेपादीनि द्वाराणि याच्यानि, अन च पृथिवीविक तेजसो
१ थु./- ल्पतुल्यत्वात् केपाश्चिदतिदेशो द्वाराणामपरेषां तद्विलक्षणत्वात् अपोद्धार इत्येतत् द्वयमुररीकृत्य नियुक्तिकृद् गाथामाह-
निक्षे-
तेउस्सपि दाराई ताई जाई हवंति पुढवीए । नाणत्ती उ विहाणे परिमाणुवभोगसत्थे य ॥११६॥
१५
३.
'तेजसोऽपि' अमेरपि 'द्वाराणि निक्षेपादीनि यानि पृथिव्याः समधिगमेऽभिहितानि तान्येव वाच्यानि, अपवादं दर्शयितुमाह-
पादि
'नानात्वं' भेदो विधानपरिमाणोपभोगशस्त्रेषु, तुरखधारणे, विधानादिष्वेव च नानात्वं, नान्यत्रेति, चशब्दालक्षणद्वारपरिग्रहः ॥
यथाप्रतिज्ञातनिर्वहणार्थमादिद्वारन्याचिख्यासयाऽऽह-
दुविहा य तेउजीवा सुहुमा तह वायरा य लोगंमि । सुहमा य सव्वलोए पंचेव य थायर विहाणा ॥११७॥
स्पष्टा ।। पादरपञ्चभेदप्रतिपादनायाह-
२०
इंगाल अगणि अची जाला तह मुम्मुरे य योद्धव्वे। पायरतेउविहाणा पंचविहा वणिया एए ॥११८||
दग्धेन्धनो विगतधूमज्वालोऽङ्गारः इन्धनस्थः प्लोपक्रियाविशिष्टरूपः, तथा विद्युदुल्काऽशनिसङ्घर्पसमुत्थितः सूर्यमणिसंसृतादि-
रूपश्वामिः, दाह्यप्रतिबद्धो ज्वालाविशेपोऽर्चिः, ज्याला छिन्नमूलाऽनगारप्रतिबद्धा, प्रविरलामिकणानुविद्धं भस मुर्मुरः, एते पादरा..
अग्निभेदाः पञ्च भवन्तीति । एते च बादरामयः स्वस्थानाङ्गीकरणान्मनुष्यक्षेत्रेऽर्द्धतृतीयेषु द्वीपसमुद्रेवव्याघातेन पञ्चदशसु कर्म-
भूमिपु व्याघाते सति पञ्चसु विदेहेषु, नान्यत्र, उपपाताङ्गीकरणेन लोकासपेयभागवर्तिनः, तथा चागमः-"उववाएणं दोसु
उडकपाडेसु तिरियलोयतट्टे (हे)यत्ति अस्थायमर्थः-अर्द्धतृतीयद्वीपसमुद्रवाहल्ये पूर्वापरक्षिणोत्तरस्वयम्भूरमणपर्यन्तायते ऊधिो-
॥४४॥

·तेजसः मजीवता प्र.आ. . लोकप्रमाणे कपाटे तयोः प्रविष्टा यादराग्निपुत्पद्यमानकास्तद्वयपदेशं लभन्त, तथा 'तिरियलोयतट्ट (हे) यति तिर्यग्लोकस्थालके च व्यवस्थितो पादरामिपूत्पद्यमानो बादरामिव्यपदेशभाम् भवति । अन्ये तु व्याचक्षते-तयोस्तिष्ठतीति तत्स्थः, तिर्यग्लोकवासी तनस्थश्च तिर्यग्लोकतत्स्थः, तत्र च स्थित उत्पित्सुदिरामिव्यपदेशमामादयति, असिंश्च व्याख्याने कपाटान्तर्गत एव गृह्यते, सच द्वयोर्दुकपाटयोरित्यनेनैवोपात्त इति तद्वघाख्यानाभिमायं न विद्यः । कपाटस्थापना चेयम्। समुद्घातेन सर्वलोकवर्तिनः, ते च पृथिव्यादयो मारणान्तिकममुद्घातेन समवहता यादराग्निपृत्पद्यमानास्तद्वयपदेशभाजः सर्वलोकव्यापिनो भवन्ति, यत्र च बादराः पर्याप्तकास्तत्रैव चादरा अपर्याप्तकाः, तनिश्रया नेपामुरपद्यमानत्वात् , तदेवं समा बादराय पर्याप्तकापर्याप्तकभेदेन प्रत्येकं द्विधा भवन्ति, एते च वर्णगन्धरमस्पर्शादेशैः महस्राग्रशो भिद्यमानाः सझ्येययोनिप्रमुखशतसहस्रभेदपरिमाणा भवन्ति, तत्रैपां संवृता योनिरुणा च सचित्ताचित्तमिश्रभेदात् त्रिधा, सप्त चैपां योनिलक्षा भवन्ति ॥ साम्प्रतं चशब्दममुचितं लक्षणद्वारमाह-- जह देहप्परिणामो रत्तिं ग्वजोपगस्स सा उवमा । जरियस्स यजह उम्हा तओवमा तेउजीवाणं ॥११॥ 'यथेति दृष्टान्तोपन्यासार्थः 'देहपरिणामः' प्रतिविशिष्टा शरीरशक्तिः 'रात्रा' विति विशिष्टकालनिर्देशः 'खद्योतक' इति प्राणिवि- शेषपरिग्रहः, यथा तस्यामौ देहपरिणामो जीवप्रयोगनिवृत्तशक्तिराविश्वकास्ति, एवमगारादीनामपि प्रतिविशिष्या प्रकाशादिशक्तिर- नुमीयते जीवप्रयोगविगेपाविर्भावितेति । यथा वा-ज्वरोप्मा जीवप्रयोग नातिवर्त्तते, जीवाधिष्ठितशरीरकानुपात्येव भवति, एपै- बोपमाऽऽनेयजन्तूनां, न च मृता चरिणः कचिदुपलभ्यन्ते, एवमन्वयन्यतिरेकाम्यामः सचित्तता मुक्तकग्रन्थोपपत्तिमुखेन प्रति- पादिना, सम्प्रति प्रयोगमागेप्यते अयमेवार्थ:-जीवशरीराण्यगारादयः, छैद्यत्वादिहेतुगणान्वितत्वात् , सास्त्रापिपाणादिसङ्घातवत्, - artiar [Im - MARitm ·१५ तेजस उपभोगः नया पात्यमयोगाविभूतोलारादीनां प्रकाग्रपरिणामः, गरीरम्थत्यात् , खद्योतकदहपरिणामवत् , तथा आत्मसम्प्रयोगपूर्वकोऽङ्गा- गदीनाममा, शरीरम्पत्वात् , ज्वरोप्मचन, न चादित्यादिमिरनेकान्तः, मपामात्मप्रयोगपूर्वकं यत उप्णपरिणामभाक्त्वं तसाना- नेहान्नः, नया गरीननं तेजो, यथायोग्याहारोपादानेन वृद्धिविशेषतद्विकारखचात्, पुरुषवत् , एवमादिना लक्षणेनाऽऽनेया जन्तयो निगेया इति ।। उक्तं लक्षणद्वार, तदनन्तरं परिमाणद्वारमाह- जे पागरपजत्ता पलिअस्म असंग्वभागमित्ता उ । सैसा निणिवि रासी वीसुं लोगा असंखिजा ॥१२॥ च चादरपर्यासानलजीयाः क्षेत्रपल्योपमामायभागमात्रवर्तिप्रदेशराशिपरिमाणाः भवन्ति ते पुनर्यादरपृथिवी फायपर्याप्तकम्योऽस- पंगगुणहीनाः, शेपाययोऽपि रागयः पृथ्वीकायवद्भावनीयाः, किन्तु बादरपृथिवीकायापर्याप्तफेभ्यो बादराज्यपर्याप्तका असंख्ये- यगुणहीनाः, गुक्ष्मपृथिवीकायापप्तिकभ्यः मूक्ष्मानेयापर्याप्तका विगेपहीनाः, सूक्ष्मपृथिवीकायपर्याप्तकेभ्यः सूक्ष्माग्नेयपर्याप्तका विशेषहीना इनि ॥ माम्प्रतमुपभोगद्वारमाह- दाहरणे पयावण पगामणे य सेए य भत्तकरणे य | यायरतेउकाण उपभोगगुणा मणुस्लाणं ॥१२॥ दहनं शरीराद्याययम्य वादायपनयनार्थ, प्रकृष्ट तापनं प्रतापनं गीतापनोदाय,प्रकाशकरणमुद्योतकरणं प्रदीपादिना, भक्तकर- पम्-शोदनादिरन्धनं. म्वेदो जरविचिकादीनाम्, इत्येवमादिप्यनेकप्रयोजनेपूपस्थितेषु मनुष्याणां वादरतेजःकायविषया उपभो. गरूपा गुणा उपभोगगुणा भवन्तीति । तदेवमेवमादिभिः कारगैः समुपस्थितैः सततमारम्भप्रवृत्तागृहिणो यत्याभामा वा सुखैपिण- नेजाकायजन्तून हिंमन्तीनि दर्शयितुमाह- LALtd म. आ. ॥४५॥ २८.

·MITRATHIMIDHATTLE दुखोः- दीरणं शस्त्रं च - एएहिं कारणेहिं हिंसंती तेउकाइए जीवे । सायं गवेसमाणा परस्स दुकाव उदीरंकि ॥१२२॥ 'एतैः' दहनादिमिः कारणैस्तेजाकायिकान् जीवान् 'हिंसन्तिीति सङ्घद्वनपरितापनापद्रावणानि कुर्वन्ति 'सात' सुखं तद् आत्मानो. ऽन्विष्यन्तः 'परस्य' चादरामिकायस्य दुःखम् 'उदीरयन्ति उत्पादयन्तीति । साम्प्रतं शांद्वारं, तच द्रव्यभावशस्त्रभेदात् द्विधा, द्रव्यशसमाप समासविभागभेदात् द्विधैव, तत्र समासतो द्रव्यशस्वप्रलिपादनायाह- पुढवी आउफाए उल्ला य वणस्सई तसा पाणा। यायरतेउकाण पयं तु समासओ सत्थं ॥१२३॥ 'पृथिवी' धूलिः अप्कायश्च आर्द्रश्च वनस्पतिः साश्व प्राणिनः एतद्वादरतेजाकायजन्तूनां 'समामतः सामान्येन शस्त्रमिति ।। विभागतो द्रव्यशस्त्रमाह- किंची सकायसत्यकिंची परकाय तदुभयं किंची । पयं तु दब्यसत्यं भावे य असंजमो सत्थं ॥१२४॥ किश्चिच्छवं खकाय एव-अनिकाय एवं अग्निकायस्य, तद्यथा-ताणोऽग्निः पार्णा शस्त्रमिति, किश्चिच परकायशस्त्रम्-उदकांदि, उभयशवं पुन:-तुपफरीपादिव्यतिमिश्रोऽनिरपरायः, तुशब्दो भावशखापेक्षया विशेषणार्थः, 'एतत्तु' पूर्वोक्तं समासविभागरूपं पृथि- वीस्खकायादि द्रव्यशत्रमिति । भावणसं दर्शयति-भावे शस्त्रम् असंयमो-दुष्प्रणिहितमनोवाकायलक्षण इति ॥ उक्तव्यतिरिक्तद्वा- रातिदेशद्वारेणोपसजिहीपनियुक्तिकृदाह- सेसाई दाराई ताई जाई हयंति पुडवीए। एवं तेउद्देसे निज्जुत्ती कित्तिया एसा ॥१२५॥ उक्तशेपाणि द्वाराणि तान्येच यानि पृथिव्युद्देशकेऽभिहितानि, 'एवम्' उक्तप्रकारेण तेजःकायाभिधानोद्देशक नियुक्तिः 'कीर्तिता' unti-II . wil- HASHMICURITAIN Inshi Tut Initi II IEL HAITH PTTARA :

·१५ अश्य- भ्या- ख्यानं सू. २३ " . ला.च्याणिना भवतीनि ॥ माम्प्रतं मूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चारणीयं, तञ्चदम्- मे बेमि णेव सयं लोगं अभाइक्खेजा णेव अत्ताणं अभाइक्खेज्जा, जे लोयं अब्भाइ- रग्बइ से अत्ताणं अव्भाइक्खइ, जे अत्ताणं अन्भाइक्खइ से लोयं अब्भाइक्खइ (सू.३२) अस्य च सम्बन्धः प्रायद्वान्य इति, येन मया सामान्यात्मपदार्थगृथिव्यप्कायजीवप्रविभागव्यावर्णनमकारि स एवाहमव्यव- छिन्ननानप्रवाहस्तेजोजीयम्वरूपोपलम्भममुपजनितजिनयचनमम्मदो ब्रवीमि, किं पुनस्तदिति दर्शयति–'नैवे'त्यादि, इह हि प्रक- रणगम्यन्धाहोकशब्देनाग्निकायलोकोऽभिधित्मितः, अतस्तमग्निलोकं जीवत्वेन नैव 'स्वयम् आत्मनाऽभ्याचक्षीत, नैवापझुवीतेत्यर्थः, गनदभ्याख्याने ह्यात्मनोऽपि ज्ञानादिगुणकलापानुमितस्याभ्याख्यानमयामोति, अथ च प्राक् प्रसाधितत्वादभ्याख्यानं नैवात्मनो न्याग्यम् , एवं तेजाकायस्यापि प्रमाधितत्वात् अभ्याख्यानं क्रियमाणं न युक्तिपथमवतरति, एवं चास्य युक्त्यागमयलप्रसिद्धस्याभ्या- ख्याने क्रियमाणे मत्यात्मनोऽप्यहंप्रत्ययसिद्धस्याभ्याख्यानं भवतःप्राप्तम् । एवमस्त्विति,चेत् तन्नेति दर्शयति-'नेव अत्ताणं अभा- इक्पेशा नयात्मानं शरीराधिष्ठातारं ज्ञानगुणं प्रत्यात्मसंवेद्यं प्रत्याचक्षीत, तस्य शरीराधिष्ठातृत्वेन आहृतमिदं शरीरं केनचिदमि- मन्धिमता, तथा त्यक्तमिदं शरीरं केनचिदभिसन्धिमतैवेत्येवमादिभिर्हेतुमिः प्रसाधितत्वात्, न च प्रसाधितप्रसाधनं पिष्टपेपणवत् विद्व अनमनामि स्वयति, एवं च सत्यात्मवत्प्रसाधितमगिलोकं यः प्रत्याचक्षीत सोऽतिसाहसिक आत्मानमभ्याख्याति-निराकरोति, प्र. आ. यथात्माभ्याख्यानप्रवृत्तः म सदैवाग्निलोकमभ्याख्याति, सामान्यपूर्वकत्वाद्विशेषाणां, सति ह्यात्मसामान्ये पृथिव्याद्यात्मविभागः ५१ मिद्धपति, नान्यथा, सामान्यस्य विशेपव्यापकत्वात् , व्यापकविनिवृत्तौ च व्याप्यस्याप्यवश्यंभाविनी विनिवृत्तिरितिकृत्वा। एव-| , ॥४६॥ २८ - ·HTRA खेदज्ञता - मयममिलोकः सामान्यात्मवत्राभ्याख्यातव्य इति प्रदर्शितम् , अधुनाऽग्निजीवप्रतिपत्तौ सत्यां तद्विपयसमारम्भकटुकफलपरिहा- रोपन्यासाय सूत्रमाहन जे दीहलोगसत्थस्स खेयपणे से असत्थस्स खयण्णे, जे असत्थस्स खेयण्णे से दीहलोग- सत्थस्स खेयण्णे (सू. ३३) 'य' इति मुमुक्षुर्घलोकः, वनस्पतिः यस्मादसौ कायस्थित्या परिमाणेन शरीरोच्छ्येण च शेपैकेन्द्रियेभ्यो दीर्घो वर्त्तते, तथाहि- | कायस्थित्या तावत् 'वणस्सइकाइए णं भंते ! वणस्सइकाइएत्ति कालओ केवचिरं होइ १, गोयमा! अणंतं कालं, अणंताओ उस्स- पिणिअवसप्पिणिओ, खेत्तओ अणंता लोया, असंखेजा पोग्गलपरियट्टा, ते णं पुग्गलपरियट्टा आवलियाए असंखेजइमागे परिमा- णतस्तु 'पडुप्पन्नवणस्सइकाइयाणं भंते ! केवतिकालस्स निल्लेवणा सिया?, गोयमा ! पडुप्पन्नवणस्सइकाइयाणं नत्थि निश्लेषणा' तथा शरीरोच्छ्याच दीर्घा वनस्पतिः 'वणसइकाइयाणं भंते ! केमहालिया सरीरोगाहणा पण्णता ?, गोयमा ! साइरेगं जोय- णसहस्सं सरीरोगाहणा' न तथाऽन्येपामेकेन्द्रियाणाम् , अतः सितमेतत्-सर्वथा दीर्घलोको वनस्पतिरिति, अस्य च शस्त्रमनिः, यस्मात् स हि प्रवृद्धज्वालाकलापाकुलः सकलतरुगणप्रध्वंसनाय प्रभवति, अतोऽसौ तदुत्सादकत्वाच्छखं, ननु च सर्वलोकप्रसिद्ध्या १ वनम्पतिकायो भदन्त वनस्ततिकाय इति कालतः कियचिरं भवति', गौतम ! अनन्तं कालम् अनन्ता उत्सर्पिण्यवसर्पिण्यः, क्षेत्रनोऽनन्ता लोकाः, अमख्येयाः पुद्गल- परावर्ताः ते पुद्गलपरावर्ता आवलिकाया असवयेये भागे. २ प्रत्युत्पत्रवनस्पतिकायिकाना भदन्त! कियता कालेन निलपना म्यान् ?,गौतम ! प्रत्युत्पन्नवनस्पतिकायिकानो नाम्नि मिलपना. ३ वनस्पतिकायिकानां भदन्न ! का महनी शरीरावगाहना प्रजप्ना? गौतम ! मानिरकं शोजन महज़ शरीरावगाहना। " slilim buuritainwunluuum JANATISTITLIMITE

·अग्नेदी-
कायता
.
४ उ.
प्र. आ.
५२
आना। कम्मादमिरेव नोक्तः ?, किं या प्रयोजनमुररीकृत्योक्तं दीर्घलोकशस्त्रमिति, अत्रोच्यते, प्रेक्षापूर्वकारितया, न निरभिप्रायमेतत्कृत-
मिति, यस्सादयमुत्पाद्यमानो ज्वाल्यमानो या हव्यवाहः समन्तभूतग्रामघाताय प्रवर्चते, वनस्पतिदाहप्रवृत्तस्तु बहुविधसत्यसंहति-
विनाशकारी विशेषतः स्यान् , यतो वनस्पती कृमिपिपीलिकाभ्रमरकपोतश्चापदादयः सम्भवन्ति, तथा पृथिव्यपि तरुकोटरव्यय-
स्थिना स्यात् , आपोऽप्यपश्यायरूपाः, वायुरपीपश्चलस्वभावकोमल किशलयानुसारी सम्भाव्यते, तदेवमग्निसमारम्भप्रवृत्तः एता.
यतो जीपानाशयवि, अस्सार्थस्य सूचनाय दीर्घलोकशखग्रहणमकरोत् सूत्रकार इति, तथा चोक्तम्-जायतेयं न इच्छन्ति, पावगं
जलइनए । तिक्खमन्नयरं मत्थं, मयोऽपि दुरासयं ॥१॥ पाईणं पडिणं वापि, उई अणुदिसामयि । अहे दाहिणओ वाचि, दहे
उत्तरभोऽपि य ॥२॥ भूपाणमेसमाषाओ, हव्यवाहो न संसओ। तं पईवपयायट्ठा, संजओ किंचि नारभे ॥३॥" अथवा बादरते-
जाकायाः प्रर्याप्तकाः स्तोकाः, शेषाः पृथिव्यादयो जीवकाया वहयः, भवस्थितिरपि त्रीण्यहोरात्राणि खल्पा इतरेषां पृथिव्यब्वायु-
वनस्पतीनां यथाक्रमं द्वाविंशतिसप्तत्रिदशवर्षसहस्रपरिमाणाः दीर्घा अवसेया इति, अतो दीर्घलोकः-पृथिव्यादिस्तस्य शस्त्रम्-अमि-
कायस्तस्य क्षेत्रको निपुणः अनिकायं वर्णादितो जानातीत्यर्थः, 'खेदज्ञो वा' खेदः-तद्व्यापारः सर्वसत्चानां दहनात्मका पाकाय-
नेकशक्तिकलापोपचितः प्रवरमणिरिव जाज्वल्यमानो लब्धाग्निव्यपदेशः यतीनामनारम्भणीयः, तमेवंविधं खेदम्-अमिव्यापार
जानातीति खेदजः, अतो य एव दीर्घलोकशखस्य खेदज्ञः स एव अशस्त्रस्य'सप्तदशभेदस संयमस्य खेदज्ञः, संयमो हि न कश्चि-
२ जाततेजग नेच्छन्ति पावक उपरयितुम्। तीक्ष्णमन्यता शशं गतोऽपि दुराश्रयम् ||१॥ प्राचीन प्रतीचीन पापि ऊमनुदिक्ष्वपि । अधो दक्षिणतो
वाति दहनि उत्तानो:पि न ॥२॥ भूतानामेष भागतो व्यवाहो न गशयः । गन् प्रदीपप्रनापार्थ गमतः । शिशिनारगेत ॥३॥
२०
HETRINirnama
२३
॥४७॥

·सयम पीरदृष्टिः जीवं व्यापादयति अतोऽशवम्, एरमनेन सयमेन सर्वसचाभयप्रदायिनाऽनुष्टीयमानेनाग्निजीवविषयः समारम्भः शक्यः परिहतु, पृथिव्यादिकायसमारम्भश्चेत्येवमसौ संपमे निपुणमतिर्भनति, ततश्च निपुणमतित्वाद्विदितपरमार्थोऽग्निसमारम्भावथावृत्य सयमानु- यत्तः छाने प्रवर्त्तते । इदानीं गतप्रत्यागतलक्षणेनाविनाभाचित्यप्रदर्शनार्थ विपर्ययेण सूत्रावयापरामर्श करोति-'जे अमत्थस्से' त्यादि, सू. ३५ यथाशस्त्रे-संयमे निपुणः स खलु दीर्घलोकशखस्स-अग्नेः क्षेत्रज्ञः खेदज्ञो वा, सयमपूर्वकं घग्निविषयखेदनत्यम् , अग्निविषयखेदज्ञ--- तापूर्वकं च सयमानुष्ठानम् , अन्यथा तदसम्भर एवेत्येतद्गतप्रत्यागतफलमाविर्भावित भवति ॥ कैः पुनरिदमेवमुपलब्धमित्यत आह-'वीरेही'त्यादि, अथवा सद्वक्तप्रसिदो सत्या वाक्यप्रसिद्धिभपतीत्यत उपदिश्यते- वीरेहिं एवं अभिभूय दिटुं, संजएहिं सया जत्तेहिं सया अप्पमत्तेहिं (सू. ३४) घनघातिकर्ममद्धातविदारणानन्तरप्रासातुलकरलश्रिया विराजन्त इति वीराः-तीर्थफरास्तै परिरर्थतो दृष्टमेतद् गणधरैश्च सूत्रतोऽग्निशस्त्र दृष्टम् अशखं सयमस्वरूप चेति । किं पुनरष्ठापेदं तैरुपलब्धमिति, अोच्यते, 'अभिभूति अभिभयो नादादिचतुर्दा, द्रव्या- निभयो-रिपुसेनादिपराजयः आदित्यतेजमा वा चन्द्रग्रहनक्षत्रादितेजोऽभिभर', भाषाभिभवस्तु परीपहोपमर्गानीकज्ञानदर्शनावर- णमोहान्तरायकर्मनिईलनं, परीपहोपसर्गादिसेनाविजयाद्विमलं चरण, चरणशुद्धवानापरणादिकर्मक्षयः, तत्क्षयाभिरामरणमन्नतिह- तमशेषज्ञेयग्राहि केवलज्ञानमुपजायते, इदमुक्तं भवति-परीपहोपसर्गज्ञानदर्शनावरणीयमोहान्तरायान्यमिभूय केरलमुत्पाय तैरुपल- धमिति । यथाभूतैस्तरिदमुपलब्धं तद्दर्शयति-'सजएहि' सम्यग् यताः संयताः प्राणातिपातादिभ्यस्तैः, तथा 'सदा' सर्पकाल | चरणप्रतिपत्तौ मूलोत्तरगुणभेदाया निरतिचारत्वाद्यनान्तस्तैः, तथा 'सदा सर्वकालं न विद्यते प्रमादो-मद्यविषयफपायविकथा- १० . . -- ·SunimIRE HI-HAIRALL LINITIHAR अनेः समारंमः णिकम्मसमारम्भेणं अगणिसत्थं समारभमाणे अण्णे अणेगरूवे पाणे विहिंसंति । तत्थ खलु भगवता परिण्णा पवेदिता, इमस्स चेव जीवियरस परिवंदणमाणणपूयणाए जाइमरणमोय- णाए दुक्खपडिघायहेउं से सयमेव अगणिसत्यं समारभइ अण्णेहि वा अगणिसत्यं समा- रंभावेइ अण्णे वा अगणिसत्थं समारममाणे समणुजाणइ, तं से अहियाए तं से अबोहियाए, से तं संबुज्झमाणे आयाणीयं समुट्ठाय सोचा भगवओ अणगाराणं इहमेगेसिंणायं भवति- एस खलु गंथे एस खलु मोहे एस खलु मारे एस खलु णरए, इच्चत्थं गड्डिए लोए जमिणं विरूवरूवेहिं सत्येहिं अगणिकम्मसमारंभमाणे अण्णे अणेगरूवे पाणे विहिंसइ (सू.३७ अस्य ग्रन्थस्योक्तार्थस्यायमथों लेशतः प्रदश्यते--'लजमानाः' खागमोक्तानुष्ठानं कुर्वाणाः सायद्यानुष्ठानेन वा लजां कुर्वाणा: 'पृथग्' विमिन्नाः शाक्यादयः 'पश्येति संयमानुष्ठाने स्थिरीकरणाथ शिप्यस्य चोदना, अनगारा वयमित्येके प्रवदमानाः, किं तर्विरूपमाचरितं येनवं प्रदश्यन्त इति दर्शपति-यदिदं विरूपरूपैः शस्रग्निकर्मसमारम्मेण अग्निशखं समारभमाणः सन्नन्यानने- करूपान् प्राणिनो विहिनस्ति, तत्र खलु भगवता परिक्षा प्रवेदिता, य(त)थाऽस्यैव परिफल्गुजीवितस्य परिवन्दनमाननपूजनार्थ जातिमरणमोचनार्थ दुःखप्रतिघातहेतुं यत्करोति तदर्शयति-'स' परिवन्दनाद्यर्थी खत एवानिशखं समारभते तथा अन्यैश्वाग्निशस्त्रं समा. HTRIAL IN HARMA WITH Hitml MIREATMENitin MATREENA ·HIR ना. अग्निव- धेऽन्य- १५ जीववधः ५उ. प्र. आ. ५४ रम्भयति तथाऽन्यांश अमिश समारभमाणान् समनुजानीते, तच्चानेः समारम्भणं 'से' तस्य मुखलिप्सोरमुत्रान्यत्र चाहिताय भति, तथा तदेव च तस्यायोधिलाभाय भवति, 'स' इति यस्यैतदसदाचरणं प्रदर्शितं, स तु शिष्यः, तदग्निसमारम्भणं पापायेत्येवं सम्बुध्यमानः 'आदानी' ग्रापं सम्यग्दर्शनादि सम्यग् उत्थाय अभ्युपगम्प श्रुत्वा भगवदन्तिकेऽनगाराणां या इहैकेपां साधूनां ज्ञात भवति, किम् , तदर्शयति-'एप' अनिसमारम्भः ग्रन्थ कर्महेतुत्वाद् , एप एव मोहः एप एव मारः एप एव नरकसदेतुत्वादिति भावः, इत्येवमधं च गृद्धो लोको यत्करोति तदर्शयति-यदिदं विरूपरूपःशवरग्निकर्म समारभते तदारम्भेण चानिशखं समारभते तचा- रभमाणोऽन्याननेकरूपान् प्राणिनो विहिनस्तीति । कथं पुनरग्निसमारम्भप्रवृत्ता नानाविधान् प्राणिनो विहिंसन्तीति दर्शयितुमाह- से बेमि-संति पाणा पुढवीनिस्सिया तणणिस्सिया पत्तणिस्सिया कट्ठनिस्सिया गोमय- णिस्सिया कयवरणिस्सिया, संति संपातिमा पाणा आहच्च संपयंति, अगणिं च खलु पुट्ठा एगे संघायमाबजंति, जे तत्थ संघायमावजंनि ते तत्थ परियावज्जति, जे तत्थ परियावज्जति ते तत्थ उहायंति (सू. ३८) तदहं प्रवीमि यथा नानाविधजीपहिंसनमनिकायसमारम्भेण भवतीति । यथाप्रतिज्ञातार्थ दर्शयति–'सन्ति' विद्यन्ते 'प्राणा' जन्तवः, पृथिवीकायनिश्रिताः, पृथिवीकायत्वेन परिणता इत्यर्थः, तदाश्रिता या कृमिकुन्युपिपीलिकागडूपदाहिमण्ड्कवृश्चिकक- २० Minursinah In the natevanm ॥४९॥ . ma " ·H m जीवधः ५ कंटकादयः, तथा वृक्षगुल्मलतावितानादयः, तथा तृणपत्रनिश्रिताः पतङ्गेलिकादयः, तथा काष्ठनिश्रिता-घुणोदेहिकापिपीलिका-|-अग्निम- ऽण्डादयः, गोमयनिश्रिताः-कुन्थुपनकादयः, कचरः-पतृणधूलिसमुदायस्तनिश्रिताः कृमिकीटपतङ्गादयः। तथा 'सन्ति' धेऽन्य- विद्यन्ते सम्पतितुम्-उत्प्लुत्योत्प्लुत्य गन्तुमागन्तुं वा शीलं येषां ते सम्पातिनः प्राणिनो-जीना मक्षिकाभ्रमरपतगमशकपक्षिवाता दया, एते च सम्पातिनः 'आहत्य' उपेत्य स्वत एन, यदिना अत्यर्थ कदाचिद्वा अनिशिखायां सम्पतन्ति च । तदेवं पृथिव्यादि- निश्रितानां जीवानां यानि तदर्शयितुमाह-'अगणि 'त्यादि, रन्धनपचनतापनाद्यग्निगुणार्थिभिरवश्यमनिसमारम्भो विधेयः, तत्समारम्भे च पृथिव्यादिनिश्रितानां जीयानामेता वक्ष्यमाणा अपस्था भवन्ति, छान्दसत्वात् तृतीयाथें द्वितीया, नतथायमर्थ:- अग्निना 'स्पृष्टाः'छुप्ता एके केचन सङ्घातम्-अधिकं गावसकोचनं मयूरपिच्छनदापद्यन्ते, चशब्दस्याधिक्यार्थत्वात् , खलुशब्दोऽध- धारणे, अमेरेवायं प्रतापो नापरस्येति, यदिवा सप्तम्यर्थे द्वितीया स्पृष्टशब्दश्च पतितवचनः, ततश्चायमर्थो भवति-अमावेर स्पृष्टाः- पतिताः 'एके शलभादयः 'सवातं' समेकीभावेनाधिकं गानसोचनम् 'आपद्यन्तै प्रामुमन्ति, ये च 'तत्र' असौ पतिताः सङ्घात- | मापद्यन्ते ते प्राणिनः 'तत्र' अग्नौ पर्यापद्यन्ते, पर्यापत्तिः-सम्मुर्छनम् , ऊमाभिभूता मूmमापद्यन्ते इत्यर्थः । अथ किमर्थं सूत्र- कृता विभक्तिपरिणामोऽकारीति, उच्यते, मागधदेशीसमनुवृत्तेः व्याख्याविकल्पप्रदर्शनार्थ ना, अध्याहारादयोऽपि व्याख्यानानी- त्यनेन शिष्यो ज्ञापिनो भवति । अथ के पुनस्तेऽध्याहारादय इति ?, उच्यन्ते, अध्याहारो विपरिणामो व्यवहितकल्पना गुणक- ल्पना लक्षणा वाक्यभेदथेति, इह च द्वितीयानिभक्तेः सप्तमीपरिणामः कृत इति । ये च 'तत्र' अग्नी पर्यापद्यन्ते ते प्राणिनः कृमि- पिपीलिकाभ्रमरनकुलादयस्तनागारपद्रावन्ति, प्राणान् मुञ्चन्तीत्यर्थः, तदेवमग्निसमारम्भे सति न केरलमग्निजन्तूनां विनाशः, कि . ०. प्र.आ. ५५ ·आचा. वनस्पती द्वाराणि १शस्त्र. . . परिज्ञाता भवन्ति, तथा अत्रैवामिकाये शस्त्रमसमारभमाणस्यैते आरम्भाः परिज्ञाता भवन्ति, यस्यैते अनिकायसमारम्मा ज्ञपरिज्ञया ज्ञाता भवन्ति प्रत्याख्यानपरिजया च परिहता भवन्ति स एव मुनिः परमार्थतः परिजातकम्मति नवीमीति पूर्वपत् । इति शस्त्र- परिज्ञायां चतुथोंद्देशकटीका समाप्ता ॥ उक्तवतुर्थोद्देशकः, साम्प्रतं पञ्चमः रामारभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशकै तेजःकायः प्रतिपादितः, तदनन्तरम- विकलंसुसाधुगुणमतिपत्तये क्रमायातवायुकायप्रतिपादनावसरे बनस्पनिकायजीवस्वरूपमाविर्भाव्यते,किं पुनः क्रमोलचनकारणमिति, उच्यते, एप हि वायुरचाक्षुपत्याहुम्श्रद्धानः, अतः समधिगताशेपपृथिव्यायेकेन्द्रियप्राणिगणवरूपः शिष्यः सुखमेव वायुजीवरू- रूपं प्रतिपत्स्यने, स एव च क्रमो येन शिष्याः जीवादितत्त्वं प्रति प्रोत्महन्ते यथावत्प्रतिपत्तुमिति, वनस्पतिकायस्तु समस्तलोक- प्रत्यक्षपरिस्फुटजीवलिङ्गकलापोपेतः, अतः स एव तावत्प्रतिपाद्यते, इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य चत्वार्यनुयोगद्वाराणि वाच्यानि यावन्नामनिप्पन्ने निक्षेपे वनस्पत्युद्देशकः, तत्र वनस्पतेः स्वभेदकलापप्रतिपादनाय पूर्वप्रसिद्धार्थातिदेशद्वारेण नियुक्तिकृदाह- पुढवीए जे दारा वणसइकाएऽवि हुँति ते चेव । नाणत्ती उ विहाणे परिमाणुवभोगसत्थे य ॥१२६॥ यानि पृथवीकायसमधिगनये द्वाराप्युक्तानि तान्येव वनस्पती द्रटच्यानि, नानात्वं तु प्ररूपणापरिमाणोपभोगशसेपु चशब्दाल- क्षणे-च द्रष्टव्यमिति ॥ तबादौ प्ररूपणास्वरूपनिपिनायाह- दुविह यणस्सइजीवा सुहुमा तह वापरा य लोगंमि । सुहुमा य सव्वलोए दो चेव य वायरविहाणा ।।१२७।। वनस्पतयो द्विविधाः-पक्ष्मा बादराय, सूक्ष्माः सर्वलोकापन्नाश्राद्याथ न भवन्ति एकाकारा एव, बादराणां पुन विधाने । - न. आ. IN INDIA

·प्रत्येक-
साधार-
णभेदाः
"
२०
के पुनस्ते पादरपिधाने इत्यत आह-
पत्तेया साहारण यायरजीवा समासओ दुविहा । यारसविहऽणेगविहा समासओ छम्विहा एंति ॥१२८॥
चादराः समामतः द्विविधाः-प्रत्येकाः साधारणाश्च, तत्र पत्रपुष्पमूलफलस्कन्धादीन् प्रति प्रति एको जीवो येषां ते प्रत्येकजीवाः,
साधारणास्तु परस्परानु विद्धानन्तजीयसातरूपशरीरावस्थानाः, तत्र प्रत्येकशरीरा द्वादशविधानाः, साधारणास्त्वनेकभेदाः, सर्वे-
ऽप्येते समामतः पोदा प्रत्येतव्याः। तत्र प्रत्येकतरुद्वादशभेदप्रत्यायनायाह-
मणा गुच्छा गुम्मा लया य वल्ली य पव्वगा चेव । तणवलयहरियोसहिजलरुहकुहणाय योद्धव्वा ॥२९॥
पृश्यन्त इति वृक्षाः, ते द्विविधाः-एकास्थिका बहुवीजकाच, तत्रैकास्थिकाः पिचुमन्दाऽऽनकोशम्बशालाकोल्लपीलुशलक्यादयः,
बहुबीजकास्तु उदुम्बरकपित्थास्तिकतिन्दुकविल्यामलकपनसदाडिममातुलिङ्गादयः, गुच्छास्तु वृन्ताकीकर्पाशीजपाआढकीतुलसी-
कुमुम्भरीपिप्पलीनील्यादयः, गुल्मानि तु नवमालिकासेरियककोरण्टकवन्धुजीवकवाणकरवीरसिन्दुवारविचकिलजातियधिकादयः,
लतास्तु पद्मनागाशोकचम्पकचूतवासन्तीअतिमुक्तककुन्दलतायाः,वल्लयस्तु कुष्माण्डीकालिङ्गीत्रपुपीतुम्बीवालकीएलालुकीपटोल्या-
दयः, पर्वगाः पुनः इक्षुवीरणशुण्ठशरवेत्रशतपर्ववंशनलवेणुकादयः, तृणानि तु श्वेतिकाकुशदर्भपर्वकार्जुनसुरभिकुरुविन्दादीनि,
वलयानि च तालनमालतकलीशालसरलाकेतकीकदलीकन्दल्यादीनि, हरितानि तन्दुलीयकाधूयारुहवस्तुलबदरकमार्जारपादिका-
चिल्लीपालक्यादीनि, औपध्यस्तु शालीग्रीहिगोधूमयवकलममसूरतिलमुद्गमापनिप्पाचकुलत्थातसीकुसुम्भकोद्भवकवादयः, जलरुहा
1शतपत्री प्र २ वर्चका प्र३ चित्ररी प्र
.
२७
॥५१॥

·मेदपुढे आचा. " . उदकावकपनकशैवलकलम्बुकापावककरोरुकउत्पलपकुमुदनलिनपुण्डरीकादयः, कुहुणास्तु भूमिस्कोटकाभिधानाः आयकायकु- १ शस्त्र. हुणकुण्डुक्कोदेहलिकाशलाकासप्र्पच्छवादयः, येषां हि प्रत्येकजीवानां वृक्षाणां मूलस्कन्धकन्दत्वक्शालप्रपालादिष्वसंख्येयाः प्रत्येऊ अ. जीवाः, पत्राणि पुष्पाणि चैकजीवानि मन्तव्यानि, साधारणास्त्वनेकविधाः, तद्यथा-लोहीनिहुस्तुभायिकाअश्वकर्णीसिंहकर्णीगृङ्ग- ५उ. रमालुकामूलककृष्णकन्दमूरणकन्दकाकोलीक्षीरकाकोलीप्रभृतयः ।। 'सर्वेऽप्येते संक्षेपात् पोढा भान्ती'त्युक्तं, के पुनस्ते भेदा इत्याह- अग्गवीया मूलवीया खंघवीया चेव पोरवीया य । वीयरुहा समुच्छिम समासओ वणसईजीवा ॥१३०॥ तत्र कोरिण्टकादयोऽग्रवीजाः, कदल्यादयो मूलबीजाः, निहुशल्लकयरणिकादयः स्कन्धीजाः, इक्षुवंशवेत्रादयः पर्वबीजाः, बीज- | रुहाः शालिनीह्यादयः, सम्मुर्छनजाः पद्मिनीगृङ्गाटकपाठशैवलादयः, एपमेते समासान् तरुजीवाः पोढा कथिताः, नान्ये मन्तीति प्रतिपत्तव्यं ।। किंलक्षणाः पुनः प्रत्येकतरवो भवन्तीत्यत आह- जह सगलसरिसवाणं सिलेसमिस्साण यत्तिया बद्दी। पत्तेयसरीराणं तह हुँति सरीरसंघाया।१३।। यथेति दृष्टान्तोपन्यामार्थः, यथा सकलसर्पपाणां श्लेपयतीति श्लेपः-मर्जरमादिस्तेन मिश्रितानां 'वर्तिता' वलिता यत्तिः तस्यां च वर्ती प्रत्येकप्रदेशाः क्रमेण सिद्वार्थकाः स्थिताः, नान्योऽन्यानुवेधेन, चूर्णितास्तु कदाचिदन्योऽन्यानुवेधमाजोऽपि स्युरित्यतः सफलग्रहणं, यथाऽसौ पर्तिस्तथा प्रत्येकनरुशरीरसधातः, यथा च सर्पपास्तथा तदधिष्ठायिनो जीनाः, यथा श्लेपविमिश्रितास्तथा | रागद्वेषप्रचितकर्मपुद्गलोदयमिश्रिताः जीयाः, पश्चिमाद्धेन गाथाया उपन्यस्तदृष्टान्तेन सह साम्यं प्रतिपादितं, तथेति शब्दोपादा- . पावाक• प्र २ पुणेति नि. ३ रा. प्र. १० - ·आना. Sunailai १५. ५ उ. १५ प्रत्येक त्वे दृष्टा- न्तः मा- नंच " नादिति ।। अम्मिन्नेवा) दृष्टान्तान्तरमाह- जह या तिलसफलिया यहुपहिं तिलेहि मेलिया संती। पत्तेयसरीराणं तह हुँति सरीरसंघाया ॥१३॥ यथा या तिलगप्पलिका-तिलप्रधाना पिष्टमयपोलिका बहुभिस्तिलैर्निप्पादिता सती भवति, तथा प्रत्येकशरीराणांतरूणां शरी- रमझाना भवन्तीति द्रष्टव्यमिति ।। साम्प्रतं प्रत्येकशरीरजीवानामेकानेकाधिष्ठितत्वप्रतिपिपादयिपयाऽऽह- नाणाविहसंठाणा दीसंती एगजीविया पत्ता । खंधावि एगजीया तालसरलनालिएरीणं ॥१३॥ नानाविधं-मिन्न संस्थानं येषां तानि नानाविधसंस्थानानि पत्राणि, यानि चैवंभूतानि दृश्यन्ते तान्येकजीवाधिष्ठितान्यवगन्तव्यानि, तथा स्कन्धा अप्येकजीपाधिष्ठितास्तालसरलनालिफर्यादीनां, नानानेकजीपाधिष्ठितत्वं सम्भवतीति, अवशिष्टानां त्वनेकजीवाधि- ठिनत्वं मामान प्रतिपादितं भवति ॥ साम्प्रतं प्रत्येकतरुजीवराशिपरिमाणानिधित्सयाह- पत्तया पजत्ता सेढी' असंखभागमित्ता ते । लोगाऽसंखप्पज्जत्तगाण साहारणाणंता ॥१३४॥ प्रत्येकतरुजीवाः पर्याप्तकाः संवर्तितचतुरखीकृतलोकश्रेण्यसंख्येयभागवाकाशप्रदेशराशितुल्यप्रमाणाः, एते च पुनर्वादरतेजः- | कायपर्याप्तकराशेरसोयगुणाः, ये पुनरपर्याप्तकाः प्रत्येकतरुजन्तवः ते ह्यसक्येयानां लोकानां यावन्तः प्रदेशास्तायन्त इति, एते- अप्पपर्याप्तका यादरतेजःकायजीवराशैरसोयगुणाः, सूक्ष्मास्तु वनस्पतयः प्रत्येकशरीरिणः पर्याप्तका अपर्याप्तका वा न सन्त्येव, साधारणास्स्वनन्ता इति विशेषानुपादानात् १, साधारणाः सूक्ष्मयादरपर्याप्तकापर्याप्तकभेदेन चतुर्विधा अपि पृथक् पृथगनन्ताना लोयानां यावन्तः प्रदेशास्तायन्त इति, अयं तु विशेषः-साधारणपादरपर्याप्तकेभ्यो बादरा अपर्याप्तका असंख्येयगुणाः चादराप- . IITTER " ॥५२॥ .२७ ·आज्ञा. ग्राहाः . साधार- पलक्षणं ५ . . यप्ति केन्यः सूक्ष्माः अपर्यातका अमझायगुणास्तेभ्योऽपि सूक्ष्माः पर्याप्तकाः असोयगुणा इति ।। सम्प्रत्येषां तरूणां यो जीवत्वं नेच्छति तं प्रति जीवत्वप्रतिपादनेन्छया नियुक्तिकदाह- पएहिं सरीरेहिं पवन ते परूविया जीवा । सेसा आणागिज्झा चक्खुणा जे न दीसंति ॥१३५॥ 'एतैः' पूर्वप्रतिपादितस्तरुशरीरैः प्रत्यक्षप्रमाणविपर्यः 'प्रत्यक्ष साक्षात् 'ते' वनस्पतिजीवाः 'प्ररूपिताः' प्रसाधिताः, तथाहि- न ह्येतानि गरीराणि जीवव्यापारमन्तरेणैवंविधाकारमानि भवन्ति, तथा च प्रयोगः-जीवशरीराणि वृक्षाः, अक्षायुपलब्धिभावात्, पाण्यादिमवातवर, तथा कदाचित्र सचित्ता अपि वृक्षाः, जीपशरीरत्वात् , पाण्यादिमझातवदेव, तथा मन्दविज्ञानसुखादिमन्तस्त- सा, अव्यक्तचेतनानुगतत्वात् , सुप्तादिपुरुपवम् , तथा चोक्तम्-"वृक्षादयोऽक्षायुपलब्धिभावात्पाण्यादिसवातवदेव देहाः । तद्वत् सजीवा अपि देहतायाः, सुप्तादिवत् ज्ञानमुखादिमन्तः ॥१" 'शेपा' इति सूक्ष्माः ते च चक्षुपा नोपलम्पन्त इत्याज्ञया ग्राह्या इति, आज्ञा च भगवद्वचनमवितधमरक्तद्विष्टमगीतमिति श्रद्धातव्यमिति ॥ साम्प्रतं साधारणलक्षणमभिधित्सुराह- साहारणमाहारो साहारण आणपाणगणं च | साहारणजीवाणं साहारणलवणं एयं ॥१३६।। समानम्-एक धारणम्-अङ्गीकरणं शरीराहारादेयेषां ते साधारणाः तेपां साधारणानाम्-अनन्तकायानां जीवानां 'साधारणं' सामान्यमेकमाहारग्रहणं तथा प्राणापानग्रहणं च माधारणमेघ, एतत्साधारणलक्षणम् , एतदुक्तं भवति-एकसिन्नाहारितवति सर्वे- ऽप्याहारितवन्तः तथैकसिन्नुच्छसिते निःश्वसिते या सर्वेऽप्युद्धसिता निश्वसिता वेति ॥ अमुमेवार्थ स्पष्टयितुमाह- एगस्स उ जंगणं यहण साहारणाण तं चेव । जं वहुयाणं गहणं समासओ तंपि एगस्स ॥१३७॥ प्र. आ. - HHAMICHHATHIHAHI

·TI.
१५
धीजा-
यस्या
मूलाध-
पत्रे
५.
.
२०
एको गदुलझागनिःश्वागयोग्यपुद्गलोपादानं विधचे बहूनामपि साधारणजीयानां गदेव भवति, तथा यग बहवो ग्रहणमकाप्रे-
कस्यापि नदेयेति ।। अथ ये वीजात्प्ररोहन्ति वनस्पवयसेपां कथमाविर्माय इत्यत आठ-
जोणिभूण पीग जीवो वफामइ सो व अन्नो या । जोऽपि य मुले जीवो सो चिय पत्तं पढमयाए ॥१३८॥
अग्र भूशन्दोऽवग्याचगनः, योन्ययम्थे बीजे, योनिपरिणाममजहतीत्यर्थः,पीजस हि द्विविधावस्था-योन्यवस्था अयोन्यवस्था
पा, यदा योन्ययम्यां न जहाति बीजम् उन्धितं च जन्तुना तदा योनिभूतमुच्यते, योनिस्तु जन्तोरुत्पत्तिस्थानमविनष्टमिति, सम्मिन्
चीजे योनिभूने जीयो 'व्युत्मागति' उत्पद्यते, म एव पूर्वको बीजजीयोऽन्यो वाऽऽगत्य तनोत्पद्यते, पनदुक्तं भवति-गदा जीपेना-
युपः क्षयानीजपरित्यागः कुतो भवति, तस्स च यदा वीजस्स क्षित्युदकादिसंयोगस्तदा कदाचिस एव प्रातानो जीवन्तत्रागत्य
परिणमरो कदाचिदन्य इति, पथ मूलतया जीवः परिणमते स एव प्रथगपत्रतयाऽपीति, एकजीनको गूलपने इतियावत् , प्रथ-
मपनकं च याऽगौ पीजस्य समुन्नावस्था भूजलकालापेक्षा संयोच्या इति, नियमप्रदर्शनमेनन , शेपं तु किशलयादि सकलं न
मूलजीवपरिणागावि पितमेवेत्यवगन्तव्यमिति ॥ यत उक्तम्-"सेव्योऽवि किरालो खलु उग्गममाणो अणन्तओ भणिओ"-
इत्यादि । नथाऽपरं गाधारणलक्षणमनिधित्सुराह-
पामागं भजमाणस्स गंटी गुपणघणो भये । पुरविसरिसमेगणं अगाणी बियाणेहि ॥१३९॥
परख मूलकन्दत्वपयपुप्पफलादर्भज्यमानस्य चक्रकं भवति, पकाकारः सगळेदो नमो गातीतिगानन्, गा प अधि:-पर्व
ग:
निलयः परसो भणि
.
२७
॥५३॥

·न साधारण लक्षणं दृश्या- दृश्यत्वे - भङ्गस्यानं वा 'चूर्णेन' रजसा 'धनो' व्याप्तो भनति, यो वा भिद्यमानो वनस्पतिः पृथिवीसदृशेन गेदेन केदारोपरिशुष्कतरिकापत् | पुटभेदेन मिद्यते तमनन्तकायं विजानीहि ॥ तथा लक्षणान्तरमाह-- गूढसिरागं पत्तं सच्छीरं जं च होइ निच्छीरं । जं पुण पणट्ठसंधिय अणंतजीयं वियाणाहि ॥१४॥ स्पष्टार्था ॥ एवं साधारणजीगान् लक्षणतः प्रतिपाद्य सम्प्रति नामग्राहमनन्तान् वनस्पतीन् दर्शयितुमाह- सेवालकत्वभाणियअवए पण य फिनए य हढे । एए अणतजीवा भणिया अण्णे अणेगविहा ॥१४१।। सेवालकत्थभाणिकाऽवकपनककिपहठादयोऽनन्तजीवा गदिता अनेकप्रकाराश्चान्येऽपीस्थमवगन्तव्या इति ।। सम्प्रति प्रत्येक- तरूणामेकादिजीपरिगृहीतशरीरदृश्यत्वं प्रतिपिपादयिषयाह- एगस्स दुण्ह तिण्ह व संखिजाण व तरा असंखाणं । पत्तेयसरीराणं दीसंति सरीरसंघाया ॥१४॥ एकजीवपरिगृहीतशरीर तालसरलनालिकेर्यादिस्कन्धः, स च चक्षुर्ग्राह्यः, तथा विसमृणालकर्णिकाकुणककटाहानामेकजीवपरि- | गृहीतत्वं चक्षुर्दश्यत्वं च, द्वित्रिसस्येयासक्येयजीवपरिगृहीतत्वमप्येवं दृश्यतया भावनीयमिति ।। किमनन्तानामप्येव?, नेत्यत आह- इफस्स दुण्ह तिण्ह व संखिजाण व न पासिउं सका। दीसंति सरीराई निओयजीवाणणंताणं ॥१४३।। नैकादीनामसायासानानामनन्ततरुजीवाना शरीराण्युपलभ्यन्ते, कुतः १, अभावात् , न धेकादिजीपरिगृहीतान्यनन्तानां शरीराणि सन्ति, अनन्तजीपपिण्डत्वादेव, कथं तर्युपलभ्यास्ते भवन्तीति दर्शयति-दृश्यन्ते शरीराणि वादरनिगोदानामनन्तजी. वाना, सूक्ष्मनिगोदाना तु नोपलभ्यन्ते, अनन्तजीवमहातत्वे सत्यप्यतिमूक्ष्मत्लादिति भावः, निगोदास्तु नियमत एवानन्तजीवस- प्र. आ. - - -

·भागा.
१५
योनयः
मानं
.
२०
घाना मपन्तीति, उक्तं च-"गोला य असीजा हुंति णिोआ अमड्या गोले । एफको य निओशो अणंतजीवो मुणेयव्यो॥१॥"
१ एवं यनम्पतीनां शादिप्रत्येकादिभेदान् तथा वर्णगन्धरसस्पर्शभेदात् मह ाग्रमो विधानानि सोयानि योनिप्रमुखानि शतमह-
१. माणि भेदानामवसेयानीनि, नथाहि-वनस्पतीनां संघृता योनिः, सा च सचिचाचितमिथभेदात् विधा, तथा शीतोष्णमिश्रभेदाच,
गधा प्रत्येकलरणां दश लक्षा योनिभेदाना, माधारणानां च चतुर्दश, कुलकोटीनां द्वयोरपि पञ्चविंशतिकोटिशतमहस्राणीति ॥
उन विधानद्वारम् , इदानीं परिमाणमभिधीयते-तत्र प्रथम सूक्ष्मानन्तजीवानां दर्शयितुमाह-
पत्धण व फुट्वेण व जह कोई मिणिज सव्वधन्नाई । एवं मविजमाणा हवंति लोया अर्णता उ ॥१४४॥
प्रस्थाडयादिना यथा कधित् गर्वधान्यानि प्रमिणुयात् , मित्वा चान्यत्र प्रक्षिपेद, एवं यदि नाम कश्चित्साधारणजीवराशि लोक-
फुडयेन मित्वाऽन्यत्र प्रक्षिपेत् , तत एवं मीयमाना अनन्ता लोका भवन्तीति । इदानीं चादरनिगोदपरिमाणानिधित्सयाऽऽह-
जे पायरपवत्ता पयरस्स असंग्यभागमित्ता ते। सेसा असंग्यलोया तिनिचि साहारणाणता ॥१४५।।
ये पर्याप्तम्यादरनिगोदास्ते संवर्तितचतुरश्रीकृतराकललोकमतरासायेयभागवर्तिप्रदेगराशिपरिमाणा भवन्ति, एते पुनः प्रत्येकश.
रीवादस्वनस्पतिपर्याप्तकजीयेभ्योऽसजयगुणाः, शेपास्त्रयोऽपि राशयः प्रत्येकममध्येयलोकाकाशप्रदेशपरिमाणाः, के पुनसय इति ?,
उच्यन्ते,अपक्षिकवादरनिगोदा अपर्याप्तकराममनिगोदाः पर्याप्तकमूक्ष्मनिगोदा,एते च क्रमशोबहुतरका द्रप्टच्या इति,साधारणजीवा-
स्तेभ्योऽनन्तगुणाः,एलग जीवपरिमाणं, प्राक्तनं तु राशिचतुष्टयं निगोदपरिमाणमिति॥ परिमाणद्वारानन्तरमुपभोगद्वारममिधित्सुराह-
गोगामगा गालि निगोदा जगहोगा गोले। पीकर निगोहाननीयो गुणितष्प, ॥॥
-
"
॥५४॥

·“14 น. พม่ परि- भोगः . " प्र.आ. ६० -wam आहारे उवगरणे सयणाराण जाण जुग्गकरणे य। आवरण पहरणेसु अ सत्यविहाणेसुअ यहुंसं॥१४६॥ आहारः-फलपत्रकिशलयमूलकन्दत्वगादिनिर्वः, उपकरणं व्यजनकटंककवलकार्गलादि, शयनं-खताफलकादि, आसनम्- आसन्दकादि, यानं-शिविकादि, युग्यं-गत्रिकादि, आवरणम्-फलकादि, प्रहरणं-लकुटमुसुण्ढ्यादि, शस्त्रविधानानि च बहूनि | तन्निवानि, शरदानखड्गारिकादिगण्डोपयोगित्यादिति ॥ तथाऽपरोऽपि परिभोगविधिः, तद्दर्शनायाह- आउज कहकम्मे गंधंगे वत्थ मल्ह जोए य । झावणवियावणेसु अ तिल्लविहाणे अ उज्जोए ॥१४॥ आतोद्यानि-पटहमेरीवंशवीणाझल्लादीनि, काठकर्म-प्रतिमास्तम्भद्वारशाखादि, गन्धाङ्गानि-चालकप्रियङ्गुपनकदमनकत्यक्- कन्दनोशीरदेवदार्वादीनि, वस्राणि-बल्कलकार्पासमयादीनि, माल्ययोगा-नवमालिकाबकुलचम्पकपुन्नागाशोकमालतीविचकिला- दया, मापन-दाहो भससारकरणमिन्धनैः, वितापन-शीताम्पदितस्य शीतापनयनाय काष्ठप्रज्वालनात् , तैलविधान-तिलातर्स.- मर्पपेङ्गुदीज्योतिष्मतीकरबादिमिः, उद्योतो-वर्तिणचूडाकाष्ठादिमिरिति॥एवमेतान्युपभोगस्थानानि प्रतिपाद्य तदुपसञ्जिहीपुराह- एएहि कारणेहिं हिंसंति वणस्सई बह जीवे । सायं गवेसमाणा परस्स दुक्खं उदीरंति ॥१४८|| 'एतैः' गाथाद्वयोपाः 'कारणैः प्रयोजनः 'हिंमन्ति' व्यापादयन्ति प्रत्येकसाधारणवनस्पतिजीवान् बहून् बनस्पतिसमारम्भिणः पुरुषाः, किंभूतास्त इति दर्शयति----'सात' सुखं तदन्वेपिणः 'परस्य वनस्पत्यायेकेन्द्रियादेः 'दुःख' बाधामुत्पादयन्ति ॥ साम्प्रतं प्रत्रमुच्यते, तच द्विधा, द्रव्यभावभेदात् , द्रव्य शस्त्रमपि समासविभागभेदात् द्विधैव, वत्र समासद्रव्यशस्वामिधित्सयाऽऽह- कप्पणिकुहाणिअसियगदत्तियकुदालवासिपरसू अ । सत्यं वणस्सईए हत्या पाया मुहं अग्गी ॥१४९॥ . IRS INDIA IIFALEELATHALININ - ·चा. , TTi itiMHANI १५ शस्त्रं विमर्द निवृत्तिः १म. ५उ. कल्प्यते-छिद्यते यया सा कल्पनी-शस्त्रविशेषः, कुठारी प्रसिद्धैव, असियगं-दात्रं, दात्रिका-प्रसिद्धा, कुद्दालकवासिपरशवथ, एते वनस्पतेः शसं, तथा हस्तपादमुखामयश्च इत्येतत्सामान्यशस्वमिति ।। विभागशस्त्रामिधित्सयाऽऽह- किंची सकायसत्यं किंची परकाय तदुभयं किंची। एयं तु दश्वसत्थं भावे य असंजमो सत्यं ॥१५०॥ किशित सकायशवं-लकुटादि किश्चिच परकायशस्त्रं-पापाणायादि तथोभयशस्त्रं-दानदात्रिकाकुठारादि, एतद् द्रव्यशस्त्रं, भाव- शर्स पुनरसंयमः दुष्पणिहितमनोकायलक्षण इति ।। सकलनियुक्त्यर्थपरिसमाप्तिप्रचिकटपिपयाऽऽह- सेसाई दाराई ताई जाई हवंति पुढवीए । एवं वणस्सईए निज्जुत्ती कित्तिया एसा ॥१५१॥ उक्तव्यतिरिक्तशेषाणि तान्येय द्वाराणि यानि पृथिव्यामभिहितानि, ततस्तद्द्वाराभिधानाद्वनस्पतौ नियुक्तिः 'कीर्तिता' व्यावर्णि- तेति । साम्प्रतं सूत्रानुगमे अस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुचारणीयं, तचेदम्- तं णो करिस्सामि समुट्ठाए, मत्ता मइमं, अभयं विदित्ता, ते जे णो करए, एसोवरए, पत्थोवरए, एस अणगारेत्ति पवुच्चई (सू. ४०) अस्य चानन्तरपरम्परादिसूत्रैः सम्बन्धः प्राग्वद्वाच्यः, उक्तं प्राक् 'सातान्वेपिणो हि वनस्पतिजन्तूनां दुःखमुदीरयन्ति, ततश्च तन्मूलमेव दुःखगहने संसारमायरे भाम्पन्ति सत्ताः' इत्येवं विदितकटुकविपाकः समस्तवनस्पतिसत्त्वविषयविमर्दनिवृत्तिमात्यन्ति- कीमात्मनि दर्शयन्नाह-'तन्' वनस्पतीनां दुःखमहं दृष्टप्रत्यपायो न करिष्ये, यदिवा तदुःखोत्पत्तिनिमित्तभूतं वनस्पतावारम्भ- छेदनमेदनादिरूपं नो करिष्ये मनोयाकायैः, तथाऽपरैर्न कारयिष्ये, तथा कुर्वतश्चान्यानानुमसे, किं कृत्वेति दर्शयति-सर्वज्ञो- . ॥५५॥ २८ ·उपरत्वं प्र. आ. पदिष्टमार्गानुसृत्या सम्यक् प्रवज्योत्थानेनोत्थाय समुत्थाप, प्राज्यां प्रतिपद्येत्यर्थः, तदेवं वर्जितसकलमावद्यारम्भरलापः संस्त- द्वनस्पतिदुःखं तदारम्भ वा नो करिग्यामीति, अनेन च संयमक्रिया दर्शिता, न च क्रियात एर मोक्षानातिः, किं तर्हि !, ज्ञानक्रियाभ्यां, तदुक्तम्-"नाणं किरियारहियं किरियामेत्तं च दोवि एगन्ता। न समत्था दाउंजे जम्ममरणदुक्खदाहाई ॥१॥" यत एवमतो विशिष्टमोक्षकारणभूतज्ञानप्रतिपिपादयिपयाऽऽह-'मना मइम' मत्या-ज्ञात्वा अयुध्य यथावत् जीनान् , मतिरस्या | स्तीति मतिमान् , मतिमामेवोपदेशाहों भवतीत्यतस्तद्वारेणैर शिष्यामत्रणं हे मतिमन् !, प्रमज्यां प्रतिपद्य जीवादिपदार्थाश्च ज्ञात्वा मोक्षमयामोतीति, सम्पग्ज्ञानपूर्विका हि क्रिया फलवतीति दर्शितं भवति । पुनरत्रैवाह-'अभयं विदित्ता' अविधमानं भयमस्सिन् सचानामित्यभयः-संयमः, स च सप्तदशविधानस्तं चाभयं-सर्वभूतपरिपालनात्मकं संसारसागरान्निहिक विदित्वा वनस्पत्या- | रम्भानिवृत्तिविधेयेति । एतदेव दर्शयितुमाह-'तं जे नो करए' इत्यादि, 'त' वनस्पत्यारम्भ 'यो' विदिततदारम्भकटुकविपाकः नो कुर्यात् , तस्य प्रतिविशिष्टेटफलावाप्तिः, नान्यस्यान्धमूढ्या प्रवर्त्तमानख, अमिलपितविप्रकृष्टस्थानप्राप्तिप्रवृत्तान्धाक्रियाव्याघातय- दिति मन्तव्यं, ज्ञानमपि क्रियाहीनं न मोक्षाय, गृहान्तर्दधमाननिनक्षुपगुचक्षुर्ज्ञानवदिति, एवं ज्ञात्वाऽम्युपेत्य च तत्परिहारः कर्तव्य इति दर्शितं भाति । एवं यः सम्यग्ज्ञानपूर्षिक निवृत्ति करोति स एव समस्तारम्भनिवृत्त इति दर्शयति–'एसोवरए'त्ति, एप एर सर्वसादारम्भावनस्पतिविषयादुपरतो यो यथावत् ज्ञात्वाऽऽरम्भं न करोतीति, स पुनरेगंविधनिवृत्तिभाक् किं शाक्यादिष्वपि सम्भवत्युतेहैव प्रवचन इति दर्शयति—'एत्थोवरए'ति, एतमिन्नेव जैनेन्द्रे प्रवचने परमार्थत उपरतो, नान्यत्र, यथाप्रतिज्ञातनिर- १ ज्ञान क्रियारहित कियानान च द्वे अध्येकानात् । न ममर्थे दातु यानि ज ममरणदु रादाइकानि ॥१॥ १०

·.
२०
पा.. पपानुष्ठापिलादपरनव्यपदेशभाग् भवति, न शेपाः शाफ्यादयः, नविपरीतत्वाद्, एप एव च सम्पूर्णानगारव्यपदेशमश्नुते इति । गुणा-
१गायति-'म अणगारेनि पशुधई 'एप:' अतिक्रान्तसूतार्थव्यवस्थितः अविधमानागारोऽनगारः प्रकग उच्यते प्रोन्यते इति,
१५
किाः प्रकर्षः ?, जनगारव्यपदेशकारणभूनगुणकलापसम्बन्धकृतः प्रकर्षः, इतिशब्दोऽनगारव्यपदेशकारणपरिसमाप्तिद्योती, एता
पत्तों
वदनगारलक्षणं नान्यदिनि, ये पुनः प्रोशितपारमार्थिकानगारगुणाः शब्दादीन्विपयानङ्गीकृत्य प्रवर्तन्ते ते तु नापेक्षन्ते वनस्प- । गतप्र-
तीन जीनान् , यनो भूयांगः शब्दादयो गुणा वनस्पतिभ्य एव निष्पद्यन्ते, शब्दादिगुणेष्वेव वर्तमाना रागद्वेषविपमविपविघूर्ण त्यागतो
मानलोरलोगना नरकादिचतुर्विधगत्यन्तःपातिमो योद्धव्याः, तदन्तःपातिन एव च शब्दादिविषयाभिष्पङ्गिणो भवन्तीति ॥ अस्या-
धंस प्रसिद्धये गतप्रत्यागतलक्षणमितरतरावधारणफलं सूत्रमाह-
जे गुणे से आवटे जे आवटे से गुणे (सू.४१)
यो 'गुण' शब्दादिकः स आपन, आवर्ज-ते-परिभ्रमन्ति प्राणिनो यत्र स आपः-संमारः, इह च कारणमेन कार्यत्वेन !"
व्यपदिश्यते यथा नहलोदकं पादरोगः, एवं य एते शब्दादयो गुणाः स आपनः, नत्कारणत्वात् , अथवैकवचनोपादानात्पुरुषो-
ऽभिमग्वध्यते, यः शम्दादिगुणे बनते म आपनें बनते, यश्चारने पर्तते स गुणे वर्तते इति, अर कश्चिचोवचञ्चुराह-यो गुणेषु
पर्नते म आपनें पर्नत इति साधु, यः पुनरावतें वर्तते नासौ नियमत एर गुणेषु वर्तते, यस्मात्साधनो वर्तन्त आवत्ते, न गुणेषु
प्र. आ. नतत्कमिनि, अोन्यते, मत्यम् , आपने यतयो वर्तन्ते, न गुणेषु, किन्तु रागद्वेपपूर्वक गुणेषु वर्तनमिहाधिक्रियते, तच साधूनां
। न गम्मरति, नदमावान्, 'आप!ऽपि संगरणम्पो दुःखात्मको न मम्भाति, सामान्यतस्तु संमारान्तःपानिलं मामान्यशब्दादि
.
॥५६॥

·. THILITATIL TIME गुणा- वत्तों गुणोपलब्धिश्न सम्भवत्येवातो नोपलब्धिः प्रतिषिध्यते, रागपरिणामो द्वेषपरिणामो वा यस्तन स प्रतिषिध्यते, तथा चोक्तम्- | "कण्णसोक्खेहि सद्देहिं, पेम्मं नामिनिवेसए" इत्यादि, तथा-"न शक्य रूपमद्रष्टुं, चक्षुगौचरमागतम् । रागद्वेषौ तु यौ तंत्र, तौ | युधः परिवर्जयेत् ॥१॥" कथं पुनर्गुणभूयस्त्वं वनस्पतिम्य इति प्रदयते-वेणुपीणापटहमुकुन्दादीनामातोद्यविशेषाणां वनस्पतेरु- त्पत्तिः, ततश्च मनोहराः शब्दा निष्पद्यन्ते, प्राधान्यमत्र वनस्पतेर्विवक्षितं, अन्यथा तु तत्रीचर्मपाण्यादिसंयोगाच्छब्दनिप्पत्तिरिति, | रूपं पुनः काष्ठकर्मस्रीप्रतिमादिपु गृहतोरणवेदिकास्तम्भादिषु च चक्षुरमणीयं, गन्धा अपि हि कर्पूरपाटलालवलीलवङ्गकेतकीस- रसचन्दनागुरुककोलफेलाजातिफलपत्रिकाकेसरमांसीत्वपत्रादीनां सुरभयो गन्धेन्द्रियाह्लादकारिणः प्रादुर्भवन्ति, रसास्तु विस- मृणालमूलकन्दपुप्पफलपत्रकण्टकमञ्जरीत्वगङ्करकिसलयारविन्दकेसरादीनां जिह्वेन्द्रियप्रह्लादिनो निष्पद्यन्ते अतिबहव इति, तथा स्पर्शः पद्मिनीपत्रकमलदलमृणालवल्कलदुकूलशाटकोपधानतूलिकप्रच्छादनपटादीनां स्पर्शनेन्द्रियसुखाः प्रादुष्प्यन्ति, एवमेतेषु वनस्पतिनिप्पन्नेषु शब्दादिगुणेषु यो वर्तते स आवः वर्तते, यश्च आवर्तवीस रागद्वेषात्मकत्वात् गुणेषु वर्तत इति, स चावों नामादिभेदाचतुर्दा, नामस्थापने क्षुण्णे, द्रव्यावर्त्तः स्वामित्वकरणाधिकरणेषु यथासम्भवं योज्यः, खामित्वे नयादीनां क्वचित्प्र- विभागे जलपरिभ्रमणं द्रव्यस्यावतः, द्रव्याणां वा हंसकारण्डवचक्रवाकादीनां व्योग्नि क्रीडतामावर्तनादावर्तः, करणे तु तेनैव जल- द्रव्येणावर्तते. तृणकलिश्चादि स द्रव्येणावर्त्तः, तथा त्रपुसीसकलोहरजतसुवर्णरावर्त्तमानर्यदन्यत् तदन्तःपात्यावर्त्यते स द्रव्यैरावर्तत | इति, अधिकरणविवक्षायामेकस्मिन् जलद्रव्ये आवर्गः तथा रजतसुवर्णरीतिकात्रपुसीसकेम्वेकस्थीकृतेषु बहुपु द्रव्येष्वावर्तः, भावावत्तों १ वर्णसौख्येषु सन्देषु प्रेग नाभिनिवेशयेत. ' tau TA in AmitTAMI

·मा.
PintHin
HAmitinAmsnilk InHERE
नियत-
१५
दिकाः
शब्दा-
दयसू.
४२
,
नामान्योऽन्यभारस शान्तिः, औदयिकभावोदयाद्वा नरकादिगतिनतुष्टयेऽनुमानावर्तते, इह च भावापर्नेनाधिकारो, न शेपैरिति ।।
अय य एते गुणाः संगारावर्जकारणभृताः शब्दादयो वनस्पतेरमिनिवृत्तास्ते किं नियतदिग्देशभाजः उत सदिक्षु इत्यत आह-
उई अर्व तिरियं पाईणं पासमाणे रूवाई पासति, सुणमाणे सहाइं सुणेति, उ8 अवं
पाइणं मुच्छमाणे रूवेसु मुच्छति, सद्देसु आवि (सू. ४२)
प्रग्नापकदिगगीकरणार्द्धदिग्व्यवस्थितं रूपगुणं पश्यति प्रासादतलहादिपु, 'अव'मित्यवाङ् अधस्तात् गिरिशिखरप्रासादाधिरू-
शेधोव्ययस्थितं रूपगुणं पश्यति, अधाशब्दार्थे अवाञ्त्यिव्ययं वर्तते, गृहभित्यादिव्यवस्थित रूपगुणं तिर्यक् पश्यति, तिर्यकशब्देन
चार दिशोऽनुदिशा परिगृहान्त, नावेमा:-'प्राचीन मिति पूर्वा दिग्, एतचोपलक्षणम् , अन्या अप्येतदाद्यास्तिर्यग्दिशो द्रष्टव्या
इनि, एनासु दिक्षु पश्यन् चक्षुर्मानपरिणतो रूपादिद्रव्याणि चक्षुर्ग्राह्यतया परिणतानि पश्यति, उपलभत इत्यर्थः, तथा तासु च
शृण्वन् शृणोति शन्दान् उपयुक्तः श्रोत्रेण, नान्यथेति ॥ अनोपलब्धिमानं प्रतिपादितं, न चोपलब्धिमात्रात्संसारप्रपातः, किन्तु यदि
मूळ रूपादिषु करोति, ततोऽस्य बन्ध इति दर्शयितुमाइ-'उडु'मित्यादि, पुनरूदिर्छासम्बन्धनार्थमुपादानं, मूर्छन् रूपेषु मूर्छति,
रागपरिणाम यान् रज्यते रूपादिप्पित्यर्थः, एवं शन्देप्यपि मर्छति, अपिशब्दः सम्भावनायां समुचये या, रूपशब्दविपयग्रहणाच्च
शेषा अपि गन्धरमस्पर्श गृहीता भवन्ति, एकग्रहणे तजातीयानां ग्रहणाद् , आधन्तग्रहणाहातन्मध्गग्रहण मनसेयमिति । एवं विष-
यलोकमाण्याय विषधितमाह-
६३
||
HD HILLIAM.
"
॥५७॥

·अगुप्तोऽ. नाज्ञः गुणेच्छुः वकः प्रमतो- गारी सू. ४३-५ एस लोए वियाहिए, एत्य अगुत्ते अण्णाणाए (सू. ४३) 'एप' इति रूपरसगन्धस्पर्शशब्दविपयाख्यो लोको व्याख्यातः, लोक्यते परिच्छिद्यते इतिकवा, एतसिंश्च प्रस्तुते शब्दादिगु- णलोकेऽगुप्तो यो मनोवाकायैः मनसा द्वेष्टि रज्यते या वाचा प्रार्थनं शब्दादीनां करोति कायेन शब्दादिविषयदेशमभिमर्पति, एवं यो खगुप्तो भवति सोनाज्ञायां वर्तते, न भगवत्प्रणीतवचनानुसारीतियावदिति । एवंगुणश्च यत्कुर्यात्तदाह- पुणो पुणो गुणासाए, वंकसमायारे (सू. ४४) ततवासावसकृच्छब्दादिगुणलब्धो न शक्नोत्यात्मानं शब्दादिगृद्धेर्निवर्तयितुम् , अनिवर्तमानश्च पुनः पुनर्गुणाखादो भवति, क्रियासातत्येन शब्दादिगुणानाखादयतीत्यर्थः, तथा च यादृशो भवति तदर्शयति-वक्र:-असंयमः कुटिलो नरकादिगत्यामिमुख्य- | प्रयणत्वात् , समाचरणं समाचारः-अनुष्ठान, वक्रः समाचारो यस्खासौ चक्रसमाचारः, असंयमानुष्ठायीत्यर्थः, अवश्यमेव शब्दादि- विपयामिलापी भूतोपमईकारीत्यतो चक्रसमाचारः, प्राक् शब्दादिविषयलवसमास्वादनादृद्धः पुनरात्मानमाचारयितुमसमर्थत्वादप- थ्यानफलभोजिराजवद्विनाशमाशु संश्रयत इति ॥ एवं चासौ नितरां जितः शब्दादिविषयसमास्वादनात् खंतपुत्तोव्य इदमाचरति- पमत्तेऽगारमावसे (सू. ४५) प्रमचो-विषयमूर्छितः 'अगारं' गृहमावसति, योऽपि द्रव्यलिङ्गसमन्वितः शब्दादिविपयप्रमादवान् असावपि विरतिरूपभावलि- अरहितत्वात् गृहस्थ एवेति ॥ अन्यत्तीर्थिकाः पुनः सर्वदा सर्वथाऽन्यथावादिनोऽन्यथाकारिण इति दर्शयितुमाह- -- ·आचा. अन्येषा मारंभः १५१ लज्जमाणा पुढो पास, अणगारा मोत्ति एगे पबदमाणा जमिणं विरूवरूवेहिं सत्थेहि वणस्सइकम्मसमारंभेणं वणस्सइसत्थं समारभमाणा अण्णे अणेगरूवे पाणे विहिंसंति, तत्थ खलु भगवया परिण्णा पवेदिता, इमस्स चेव जीवियस्स परिवंदणमाणणपूयणाए जातिमर- णमोयणाए दुक्खपडिघायहेउं से सयमेव वणस्सइसत्यं समारंभइ अण्णेहिं वा वणस्सइसत्थं समारंभावेइ अण्णे वा वणस्सइसत्यं समारभमाणे समणुजाणइ, तं से अहियाए, तं से अवो- हीए, से तं संबुज्झमाणे आयाणीयं समुट्ठाए सोचा भगवओ अणगाराणं वा अंतिए इहमेगेसि णायं भवति-एस खलु गंथे एस खलु मोहे एस खलु मारे एस खलु णरए, इच्चत्थं गड्डिए लोए, जमिणं विरूवरूवेहि सत्येहि वणस्सइकम्मसमारंभेणं वणस्सइसत्थं समारंभमाणे अण्णे अणेगरूवे पाणे विहिंसंति (सू. ४६) प्राग्य ज्ञेयं, नवरं वनस्पत्यालापो विधेय इति ॥ माम्प्रतं वनस्पतिजीवास्तित्वे लिङ्गमाह- ६४ २० HALAHABAR -- ॥५॥ २३ ' ·वनस्पते सचेत. नता AHITHAILAIMILITALLERI HIRAIL IV. -म से वेमि इमंपि जाइधम्मयं एयपि जाइधम्मयं इमंपिवुड्डिधम्मयं एयंपिवुड्डिधम्मयं इमंपि चित्तमंतयं एयंपि चित्तमंतयं इमंपि छिण्णं मिलाइ एयंपि छिण्णं मिलाइ इमंपि आहारगं एयंपि आहारगं इमंपि अणिञ्चयं एयपि अणिच्चयं इमंपि असासयं एयपि असासयं इमंपि चओ- वचइयं एयंपि चओवचइयं इमंपि विपरिणामधम्मयं एयंपि विपरिणामधम्मयं (स, ४७) सोऽहमुपलब्धतची प्रवीमि, अधवा वनस्पतिचैतन्यं प्रत्यक्षप्रमाणसमधिगम्यमानस्वरूपं यत् तदहं प्रवीमि, यथाप्रतिज्ञातमर्थ दर्श- यति–'इमपि जाइधम्मयंति, इहोपदेशदानाय सूत्रारम्भस्तद्योग्यच पुरुषो भवति अतस्तस्य सामर्थ्येन सन्निहितत्वात्तच्छरीरं प्रत्य- क्षासन्नवाचिनेदमा परामृशति, इदमपि-मनुष्यशरीरं, जननं-जातिरुत्पत्तिस्तद्धर्मकम् , एतदपि वनस्पतिशरीरं तद्धर्मकं तत्वभा- यमेव, इतिपूर्वकोऽपिशब्दः सर्वत्र यथाशब्दार्थे द्वितीयस्तु समुचये व्याख्येयः, नतश्चायमर्थः-यथा मनुष्यशरीरं चालकुमारयुव- द्धतापरिणामविशेषवत् चेतनावत् सदाधिष्ठितं प्रस्पष्टचेतनाकमुपलभ्यते, तथेदमपि वनस्पतिशरीरं, यतो जांतः केतकतरुवालको युवा युद्ध संवृत्त इति, अतस्तुल्यत्वादेतदपि जातिधर्मकं, न च कविद्विशेषोऽस्ति येन सत्यपि जातिधर्मत्वे मनुष्यादिशरोरमेव सचे- तनं न वनस्पतिशरीरमिति, ननु च जातिधर्मत्वं केशनखदन्तादिपप्यस्ति, अव्यभिचारि च लक्षणं भवति, अस्ति च व्यभिचारः, वसादयुक्तं कल्पयितुं जातिधर्मत्वं जीवलिङ्गमिति, उच्यते, सत्यमस्ति जननमात्रं, किन्तु मनुष्यशरीरप्रसिद्धवालकुमारकाद्यवस्था- नामसम्भवः केशादिप्नस्ति स्फुटः, तस्मादममञ्जसमेतद्, अपिच-फेशनखं चेतनावत्पदार्थाधिष्ठितशरीरस्थं जातमित्युच्यते, वर्द्धते 11 HINDI BIJLI TALIM ·trorum धागा. बनस्पतेः १५ सचेत- नता - २० इति या, न पुनस्त्वयैवं तस्त्रोऽपि चेतनावत्पदार्थाधारस्था इप्यन्ते, त्वन्मते भुवोऽचेतनत्वात् तस्मादयुक्तमिति, अथवा जातिधर्मत्वा- दीनि समुदितानि सूत्रोक्तान्येक एव हेतुः, न पृथक हेतुता, न च समुदायहेतुः केशादिष्यस्ति तसाददोप इति । तथा यथेदं मनु- ५. प्पशरीररुमनपरतं चालकुमाराद्यवस्थाविशेषैर्द्धते, तथैतदपि वनस्पतिशरीरमङ्करकिशलयशाखाप्रशाखादिभिर्विशेषैर्वर्द्धत इति, तथा प्र.आ. यधेदं मनुष्यशरीरं चित्तवद् एवं वनस्पतिशरीरमपि चित्तवत् , कथम् ?, चेतयति येन तचित्तं-ज्ञानं, ततश्च यथा मनुष्यशरीरं ज्ञाने- नानुगतमेवं वनस्पतिशरीरमपि, यतो धात्रीमपुन्नाटादीनां स्वापविबोधसद्भावः तथाऽधोनिखातद्रविणराशेः स्वप्ररोहणावेष्टनं प्रायद्- जलधरनिनादशिशिरपापुसंस्पर्शादकरोनेदः, तथा मदमदनसङ्गस्खलद्गतिविघूर्णमानलोललोचनविलासिनीसन्नूपुरसुकुमारचरणताड- नादशोफतरोः पल्लयकुमुमोद्गमः, तथा सुरभिसुरागण्डूपसेकाकुलस्य स्पृष्टप्ररोहिकादीनां च हस्तादिसंस्पर्शात्सकोचादिका परिस्फुटा क्रियोपलब्धिः, न चैतदभिहिततरुसम्बन्धि क्रियाजालं ज्ञानमन्तरेण घटते, तसासिद्ध चित्तवत्वं वनस्पतेरिति । तथा यथेदं छिन्नं म्लायति तथैतदपि छिन्नं म्लायति, मनुष्यशरीरं हि हस्तादि छिम्लायति-शुष्यति, तथा तरुशरीरमपि पल्लवफलकुसुमादि छिन्नं शोपमुपगच्छन् दृष्टं, न चाचेतनानामयं धर्म इति । तथा यथेदं मनुष्यशरीरं स्तनक्षीरव्यञ्जनौदनाद्याहाराभ्यवहारादाहारकं तथैतदपि वनस्पतिशरीरं भूजलाचाहाराभ्यवहारक, न चैतदाहारकत्वमचेतनानां दृष्टम् , अतस्तद्भावात्सचेतनत्वमिति । तथा यथेदं मनुष्यशरीरमनित्यक-न सर्वदाऽवस्थायि तथैतदपि वनस्पतिगरीरमनित्यं नियतायुप्कत्वात् , तथाहि-अस्य दश वर्षसहस्राणि उत्कृष्टमायुः । तथा यथेदं मनुष्यशरीरमशाश्वतं-प्रतिक्षणमावीचीमरणेन मरणात् तथैतदपि वनस्पतिशरीरमिति । तथा यथेदमि- शानिष्टाहारादिपाया 'चयापचयिक वृद्धिहान्यात्मकं तथैतदपि इति । तथा यथेदं मनुष्यशरीरं विविधपरिणामः तत्तद्रोगगम्पर्कात Mill . २७ ·वनस्प- त्यारंभ- वर्जी मुनिः पाण्डत्वोदरवृद्धिशोफक्शत्वालिनासिकाप्रवेशादिरूपो बालादिरूपोचा, तथा रसायनस्नेहाधुपयोगाद्विशिष्टकान्तिवलोपचयादिरूपो विपरिणामः तद्धर्मक-तत्स्वभावकं तथैतदपि वनस्पतिशरीरं तथाविधरोगोद्भवात् पुष्पपत्रफलत्वगाधन्यथाभवनात् तथा विशिष्टदौ- हृदप्रदानेन पुष्पफलाद्युपचयाद्विपरिणामधर्मकम् । एवमनन्तरोक्तधर्मकलापसद्भावादसंशयं गृहाणतत्-सचेतनास्तरख इति । एवं वन- स्पतेश्चैतन्यं प्रदर्य तदारम्भ वन्धं तत्परिहाररूपविरत्यासेवनेन मुनित्वं प्रतिपादयन्नुपसअिही(राह- एत्थ सत्थं समारभमाणस्स इच्चेते आरंभा अपरिपणाता भवंति, एत्थ सत्थं असमारभ- | माणस्स इच्छेते आरंभा परिणाया भवंति, तं परिणाय मेहावी णेव सयं वणस्सइसत्थं समारं- भेजा णेवण्णेहिं वणस्सइसत्यं समारंभावेजा णेवण्णे वणस्सइसत्यं समारंभंते समणुजाणेजा, जस्सेते वणस्सतिसत्यसमारंमा परिण्णाया भवंति से हु मुणी परिण्णायकम्मे (सू. ४८)त्ति वेमि ॥ पञ्चम उद्देशकः समाप्तः॥ 'एतसिन्' वनस्पती शस्त्रं द्रव्यभावाख्यमारभमाणस्पेत्येते आरम्भा अपरिज्ञाता-अप्रत्याख्याता भवन्ति, एतसिंश्च वनस्पती शखमसमारभमाणस्पेत्येते आरम्भाः परिज्ञाताः-प्रत्याख्याता भवन्तीति पूर्ववचर्चः यावत् स एव मुनिः परिजातकर्मेति ब्रवीमि | पूर्ववदिनि । शवपरिताध्ययने पञ्चमोद्देशकटीका परिसमाप्तेति । HTTAMINATITHI HIIman ·श्रागा. unit in Itihar से द्वाराणि १५ ६3. प्र.आ. " उन पामोदेशकः, माम्प्रतं पष्ठः ममारभ्यते-अस्स चायममिसरन्धः-इहानन्तरोद्देशके वनस्पतिकायः प्रतिपादितः, तदनन्तरं च प्रमकायस्यागमे परिपठिनत्वात् तत्म्यरूपाधिगमायायमुद्देशकः समारभ्यते,तस्य चोपक्रमादीनि चत्वार्यनुयोगद्वाराणि वाच्यानि, याव- मामनिप्पन निक्षेपे प्रमकायोदेशकः, तत्र त्रसकायस्य पूर्वप्रसिद्धद्वारक्रमातिदेशाय तद्विभिन्नलक्षणद्वाराभिधानाय च नियुक्तिकृदाह- तसकाए दाराई ताई जाई हवंति पुढचीए । नाणत्ती उ विहाणे परिमाणुवभोगसत्थे य ॥१५२।। असन्तीनि त्रमास्तेषां कायसमकायस्तम्मिंस्तान्येव द्वाराणि भवन्ति यानि पृथिव्यां प्रतिपादितानि, नानात्वं तु विधानपरिमा- जोपभोगशनद्वारेपु, चशब्दालक्षणे च प्रतिपत्तव्यमिति ॥ तत्र विधानद्वारमाह- युविदा पलु तसजीवा लद्रितसा चेव गइतसा चेव । लद्रीय तेउवाऊ तेणऽहिगारो इह नरिथ ॥१५३।। 'विविधा' विभेदाः, खलुरवधारणे, वसत्वं प्रति द्विमेदत्वमेव, सनात् स्पन्दना त्रसाः, जीवनात् प्राणधारणाजीवाः, सां एवं जीपायगजीनाः, लब्धिप्रसा गतित्रसाथ, लब्ध्या तेजोवायू सौ, लब्धिस्तच्छक्तिमात्रं, लब्धित्रसाभ्यामिहाधिकारो नास्ति, नेजमोऽमिहिनत्वाद् वायोग्यामिधास्यमानत्वाद्, अतः सामर्थ्यागतिवसा एवाधिक्रियन्ते ।। के पुनस्ते कियझेदा वेत्यत आह- नेरइयतिरियमणुया सुरा य गइओ चउचिहा चेव । पज्जत्ताऽपजत्ता नेरइयांई अ-नायब्वा ॥१५॥ नारका-रसप्रभादिमहातमःपृथ्वीपर्यन्तनरकावासिनः सप्तभेदाः, तिर्यश्चोऽपि द्वित्रिचतुष्पश्चेन्द्रियाः, मनुष्याः सम्मूर्छनजाः गभन्युन्मान्तयत्र, मुरा भवनपतिव्यन्तरज्योतिष्कवैमानिकाः, एते गनिवसाचतुर्विधाः, नामकर्मोदयाभिनित्तगतिलामाद्गतित्र- गत्वम्, पने च नारफादयः पर्याप्तापर्याप्तमैदैन द्विविधा ब्रांतव्याः, तत्र पयाप्तिः पूर्वोत्तय पोटा, तया यथासम्भवं निष्पनाः . २० HIMALALI nu . ॥६॥ २६ - ·योनि- मेदाः पर्याप्ताः, तद्विपरीतास्त्वपर्याप्तका अन्तर्मुहूर्त्तकालमिति ॥ इदानीमुत्तरभेदानाह- तिविहा तिविहा जोणी अंडयपोअअजराउआ चेव । वेइंदिय तेइन्दिय चउरो पंचिंदिया चेव ॥१५६॥ दारं॥ अत्र हि शीतोष्णमिश्रभेदात् तथा सचित्ताचित्तमिश्रभेदात् तथा संवृतविवृततदुभयभेदात् तथा सीपुनपुंसकभेदाचेत्यादीनिवहूनि योनीनां त्रिकाणि सम्भवन्ति, तेषां सर्वेषां सनहार्थ त्रिविधा त्रिविधेति वीप्सानिर्देशः, नत्र नारकाणामाद्यासु तिसृषु भूमिपु शीतैव | योनिः, चतुर्थ्यामुपरितननरकेषु शीवा अधस्तननरकेपूष्णा,पञ्चमीपष्ठीसप्तमीपूष्णव, नेतरे,गर्भव्युत्क्रान्तिकतिर्यअनुष्याणामशेपदे- चानां च शीतोष्णा योनिः, नेतरे, द्वित्रिचतुःपञ्चेन्द्रियसंमृर्छनजतिर्यमनुष्याणां त्रिविधाऽपि योनि:-शीता उप्णा शीतोष्णा चेति, तथा नारकदेवानामचित्ता, नेतरे, द्वीन्द्रियादिसम्मूर्छनजपञ्चेन्द्रियनिर्यअनुष्याणां त्रिविधाऽपि योनिः सचित्ता अचित्ता मिश्रा च, गर्भव्युत्क्रान्तिकतिर्यअनुष्याणां मिश्रायोनिः,नेतरे, तथा देवनारकाणां संवृता योनिः,नेतरे, द्वित्रिचतुरिन्द्रियसम्मूर्छनजपश्चेन्द्रिय- तिर्यानुष्याणां विवृता योनिः,नेतरे, गर्भव्युत्क्रान्तिकनिर्यग्मनुष्याणां संवृतविवृता योनिः,नेतरे, तथा नारका नपुंसकयोनय एव, निर्यश्चस्त्रिविधा:-स्त्रीपुनपुंसकयोनयोऽपि, मनुष्या अप्येवं त्रैविध्यभाजः, देवाः स्त्रीपुंयोनय एव, तथाऽपरं मनुष्ययोनेवैविध्यं, तद्यथा-कूर्मोन्नता, तस्यां चाहत्चक्रवादिसत्पुरुपाणामुत्पत्तिः, तथा शङ्कावर्ना, सा च स्त्रीरत्नस्यैव, तस्यां च प्राणिनां सम्भवों- स्ति, न निप्पत्तिः, तथा वंशीपत्रा, सा च प्राकृतजनस्पति, तथाऽपरं त्रैविध्यं नियुक्तिकृद्दर्शयति,तद्यथा-अण्डजाः पोतजाः जरा- १ शीना गीतोष्णेति । तत्र नाराणामाधासु तिमषु भूमिपूष्णव योनिः, चतुर्यामुपरितननरकेप्पणाऽधस्तननएफपु शीता, पञ्चमीषष्ठीसप्तमीपु शीतव नेतरे इति पा०, मतानगभिप्रायकश्चाग पाटः, अरित गद्दीवृत्ताव मतद्वयमपि. १० ,

·योनि-
पा.
१जग
TuriralImmar
१५
कोटयः
गुजाति, नवागना पक्ष्यादयः, पोनजाः वल्गुलीगजकलभकादयः, जरायुजा गोमहिपीमनुष्यादयः, तथा द्वित्रिचतुःपञ्चेन्द्रि-
पभेदाग मिपन्ने, पामेने प्रमाणिविधयोन्यादिनेदेन प्ररुपिताः, एतद्योनिसमाहिण्यौ च गाथै-'पुढविदगअगणिमारुयपत्यनि-
भोपजीरजीणीणं । मनग मनग मनग सलग दम चोदम य लक्खा ॥१॥ विगलिं दिएमु दो दो चउरो चउरो य नारयसुरेसु ।
निरिपाण होनि चउगे गोहम मणुाण लक्साई ।।२।। एवमेते चतुरशीतियोनिलक्षा भवन्ति, तथा कुलपरिमाणं 'कुलकोडिस-
पमहम्मा पनीमद्वना प पणशीमा । एगिदिय वितिइंदियचउरिदियहरियकायाणं ॥१॥ अद्धत्तेरस पारस दस दस नव चेय
फोडिलक्साई । जलयरपक्खिरउप्पयउरभुयपरिगप्पजीवाणं ॥ २ ॥ पणुवीसं छब्बीसं च सयसहस्साई नारयसुराणं । वारस य
गगगहस्मा हुलकोडीणं मणुस्माणं ।। ३ ।। एगा कोडाकोडी सनाणउतिं च सयमहस्साई । पन्नासं च सहस्सा कुलकोडीणं मुणे-
पन्ना ॥४॥ अनोऽपि १९७५००००००००००० सकल कुलसनहोऽयं योद्धव्य इति ।। उक्ता प्ररूपणा, तदनन्तरं लक्षणद्वारमाह-
दसणनाणपरित परियाचरिण अ दाणलाभे अ। उवभोगभोगवीरिय इंदियविसए य लदी य ॥१५६ ॥
२१
रिमा निगोदजीवयोनीनाम् । गत गन गप्त गत दश चतुर्दश च लक्षाः ||१॥ विकन्टेन्द्रिये द्वे द्वे चतरथतयश्च नारकसुरयोः । तिर भवन्ति
पाप मनु सक्षः १२१ २ फुलकोदिशनगरपाणि द्वाविंशन अटाट नय च पञ्चविंशतिः । एपेन्द्रियविधीन्द्रियचतुरिन्द्रियहरितगयानाम् ॥११॥ अत्रयोदश
मार दादा नए पाकोटीलभाः । जलचरपरिचतुष्पदोगेभुजपरिसर्पजीवानाम् ॥२॥ पथविंशतिः पड्विंशनिय शतसहस्राणि नारकपुग्योः । द्वादश च शतगहस्राणि
मोटीनो मनुणाम || | एकापोटीमोटी गतनयतिम शामहराणि । पभाग गहयाणि फुलकोटीना मुगिन्यानि ॥४॥ ३ सत्ता य ना व अपीरा
५। दिनहन्दिप. प्र.
FEANIGHAL
॥६१॥

·साना- लक्षणं MIRITAINHIMANI IIIIIMa " उवओगजोगअज्झवसाणे वीसुंच लदी ओदइया(णं उदया)। अढविहोदय लेसासन्नुस्सासे कसाए अ॥१५७|| 'दर्शन' सामान्योपलब्धिरूपं चक्षुरचक्षुराधिकवलाख्यं, मत्यादीनि ज्ञानानि खपरपरिच्छेदिनो जीवस्य परिणामाः ज्ञानावरणवि- गमव्यक्तास्तत्वार्थपरिच्छेदाः, सामायिकच्छेदोपसाप्यपरिहारविशुद्धिसूक्ष्मसम्पराययथाख्यातानि चारित्रं, चारित्राचारित्रं देशविरतिः स्थूलप्राणातिपातादिनिवृत्तिलक्षणं श्रावकाणां, तथा दानलामभोगोपभोगवीर्यश्रोत्रचक्षुर्घाणरसनर्पशनाख्याः दश लब्धयः जीवद्र- व्याव्यभिचारिण्यो लक्षणं भवन्नि,तथोपयोगः-साकारोऽनाकारवाटचतुर्भेदः, योगो मनोवाकायाख्यविधा, अध्यवसायाश्चानेकवि- धाः सूक्ष्माः मनःपरिणामसमुत्थाः, विप्वग्-पृथग् लब्धीनामुदयाः-प्रादुर्भावाः क्षीरमध्वास्रवादयः, ज्ञानावरणाधन्तरायावसानक- मष्टिकस स्वशक्तिपरिणाम उदयः, लेश्या:-कृष्णादिभेदा अशुभाः शुभाश्च कपाययोगपरिणामविशेपसमुत्थाः, संज्ञास्त्वाहारभयपरि- ग्रहमैथुनाख्याः, अथवा दशभेदाः अनन्तरोक्ताश्चतस्रः क्रोधाद्याश्च चतस्रस्तथौघसंज्ञा लोकसंज्ञा च, उच्छ्वासनिःश्वासौ प्राणापानौ, कपायाः कपा-संसारस्तस्यायाः क्रोधादयोऽनन्तानुवन्ध्यादिभेदात् पोडशविधाः। एतानि गाथाद्वयोपन्यस्तानि द्वीन्द्रियादीनां लक्षणानि यथासम्भवमवगन्तव्यानीति, न चैवंविधलक्षणकलापसमुच्चयो घटादिष्वस्ति, तस्मात्तत्राचैतन्यमध्यवस्यन्ति विद्वांसः ॥ अमिहितलक्ष- णकलापोपसञ्जिहीर्षया तथा परिमाणप्रतिपादनार्थ गाथामाह- लक्षणमेवं चेव उ पयरस्स असंग्वभागमित्ता उ । निक्खमणे य पवेसे एगाईयावि एमेव ॥१५८॥ तुशन्दः पर्याप्तिवचनः, द्वीन्द्रियादिजीवानां लक्षणं-लिङ्गमेतावदेव दर्शनादि परिपूर्ण, नातोऽन्यदधिकमस्तीति । परिमाणं पुन: क्षेत्रतः संवर्जितलोकप्रतरासङ्ख्येयभागवचिंप्रदेशराशिपरिमाणास्त्रसकायपर्याप्तकाः, एते च वादरतेजस्कायपर्याप्तकेभ्योऽसङ्ग्येयगुणाः, १० Film kitail miMIRIN Imail HIL MAITREAL N

·,
२०
आगा. प्रमझायपातम्ययमकायिकापर्याप्तकाः अमझ्येयगुणाः, तथा कालतः प्रत्युत्पन्नत्रमकायिकाः सागरोपमलक्षपृथक्त्वसमयरा
-१५
१ मग
प्रसानां
गिपरिमाणा जपन्यपदे, उत्कृष्टपदपि मागरोपमलक्षपृथक्त्वपरिमाणा एवेति, तथा चागमः-"पडप्पन्नतसकाइया केवतिकालस्स
मानं
निरा सिया?, गोयमा! जहन्नपए मागरोचममयसहस्सपुहुत्स्स उकोसपदेऽवि सागरोबमसयसहस्सपुहुत्तस्स"। उद्वर्त्तनोपपाती
उपभो.
गाधागलेनाभिदधाति-निष्क्रमणम्-उद्वर्त्तनं प्रवेश:-उपपातः जघन्येनैको द्वौ त्रयो वा, उत्कृष्टतस्तु 'एवमेवेति प्रतरस्थामझयेय-
गादि
भागप्रदेशपरिमाणा एवेत्यर्थः ।। माम्प्रतमविरहितप्रवेशनिर्गमाभ्यां परिमाणविशेषमाह-
निक्षमपवेसकालो समयाई इत्य आवलीभागो। अंतोमुहुत्तऽविरहो उदहिसहस्साहिए दोन्नि ॥१५९॥ दारं॥
जघन्येन अविरहिता-संतता पसेषु उत्पत्तिनिष्क्रमो का जीयानामेकं समयं द्वौ त्रीन् वेत्यादि, उत्कृष्टेनात्रावलिकाऽसयेयभाग-
मा कालं मततमेव निष्फमः प्रवेशो वा, एकजीवाङ्गीकरणेनाविरहश्चिन्त्यते गाथापश्चिमाद्वैन-अचिरहः सातत्येनावस्थानम् ,
एकजीवो हि त्रमभावेन जघन्यतोऽन्तर्मुहूर्तमासित्वा पुनः पृथिव्यायेकेन्द्रियेपूत्पद्यते, प्रकर्पणाधिकं सागरोपमसहस्रद्वयं च त्रसभा-
वेनापतिष्ठने मन्ततमिति ।। उक्तं प्रमाणद्वारं, साम्प्रतमुपभोगशस्त्रवेदनाद्वारत्रयप्रतिपादनायाह-
मंसाई परिभोगो सत्यं सत्याइयं अणेगविहं । सारीरमाणसा वेयगा य दुविहा बहुविहा य ॥१६०॥ दारं ॥
मांमचर्मकेशरोमनखपिच्छदन्तस्नायवस्थिविपाणादिभिखसजीयमम्वन्धिभिरुपभोगो भवति, शस्त्रं पुनः 'शस्त्रादिक मिति (शख) खड्ग-
तोमरक्षुरिकादि तदादिर्यस्य जलानलादेस्तच्छखादिकमनेकविधं-स्खकायपरकायोभयद्रव्यभावभेदमिन्नमनेकप्रकारं त्रसकायस्येति,
. प्रपनगायिका प्रियता कान निलंगा स्तु, गौतम । जपन्यपदे सागरोपमशनमहलधकत्वेन उत्कृष्टपदेऽपि सागोपमशतसहपृथक्त्वेन ।
relammummmuniummarATARUNMmwwmummwwmnnamin
२७
॥६२॥

·सोप- भोगः । वेदना चात्र प्रसङ्गेनोच्यते, सा च शरीरसमुत्था मनःसमुत्था च द्विविधा यथासम्भवं, तत्राद्या शल्यशलाकादिभेदजनिता, इतरा प्रियविप्रयोगाप्रियसम्प्रयोगादिकृता, बहुविधा च ज्वरातीसारकामवासभगन्दरशिरोरोगशूलगुदकीलकादिममुत्या तीवेति ॥ पुनर- प्युपभोगप्रपञ्चानिधित्सयाऽऽह- मंसस्स केइ अहा केई चम्मस्स केइ रोमाणं । पिच्छाणं पुच्छाणं दंताणट्ठा वहिजंति ॥१६॥ केई वहंति अट्ठा केइ अणट्ठा पसंगदोसेणं । कम्मपसंगपसत्ता वंधति वहंति मारंति ॥१२॥ मांसार्थ मृगशूकरादयो वध्यन्ते, चर्मार्थ चित्रकादयः, रोमाथं मूपिकादयः, पिच्छार्थ मयूरगृद्धकपिञ्चरुदुकादयः, पुच्छार्थ चम- दिया, दन्तार्थ वारणवराहादयः, वध्यन्त इति सर्वत्र सम्बन्ध्यने इति ॥ तत्र केलन पूर्वोक्तप्रयोजनमुद्दिश्य मन्ति, कैचित प्रयो- जनमन्तरेणापि क्रीडया मन्ति, तथा परे प्रसङ्गदोपात् मृगलक्षक्षिप्तेपुलेलुकादिना तदन्तरालव्यवस्थिता अनेके कपोतकपिजलशु- कमारिकादयो हन्यन्ते, तथा कर्म-कृप्याद्यनेकप्रकार तस प्रसङ्गः-अनुष्ठानं तत्र प्रसक्ताः-तनिष्ठाः सन्तस्त्रसकायिकान् यहून् बन्धन्ति रज्ज्यादिना, मन्ति-कशलकुटादिमिः ताडयन्ति, मारयन्ति-प्राणेवियोजयन्तीति ॥ एवं विधानादिद्वारकलापमुपवर्ण्य सक- लनियुक्त्यर्थोपसंहारायाह- सेसाई दाराई ताई जाई हवंति पुढचीत । एवं तसकायमी निज्जुत्ती कित्तिया एसा ॥१३॥ उक्तव्यतिरिक्तानि शेपाणि द्वाराणि तान्येव वाच्यानि यानि पृथ्वीखरूपसमधिगमे निरूपितानि, अत एवमशेपद्वाराभिधानात्रस- काये नियुक्तिः कीर्तितपा सकला भवतीत्यवगन्तव्येति ॥ साम्प्रतं सूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चारणीयं, तचेदम्- प्र. आ. Willin HTTum Milan ·ग. , १५ अंडजा- दिभेदाः A से बेमि संतिमे तसा पाणा, तंजहा-अंडया पोयया जराउआ रसया संसेयया संमुच्छिमा उभियया उववाइया, एस संसारेत्ति पवुच्चई (सू. ४९) अस्य चानन्तरपरम्परादिसूत्रसम्बन्धः प्राग्वद्वाच्या, सोऽहं ब्रवीमि येन मया भगवद्वदनारविन्दविनिसृतार्थजातावधारणात् यथा- यदुपलब्धं तच्चमिति, 'सन्ति' विद्यन्ते त्रस्यन्तीति वसाः-प्राणिनो द्वीन्द्रियादयः, ते च कियझेदाः किंग्रकाराश्चेति दर्शयति- 'तपधेति वाक्योपन्यासार्थः, यदिया 'तत्' प्रकारान्तरमर्थतो यथा भगवताऽभिहितं तथाऽहं भणामीति, अण्डाजाताः अण्डजाः- पक्षिगृहकोकिलादयः, पोता एव जायन्ते पोतजाः, 'अन्येप्यपि दृश्यते' (पा०३-२-१०१) इति जनेर्डप्रत्ययः, ते च हस्तिवल्गु- लीचर्मजलूकादयः, जरायुवेष्टिता जायन्त इति जरायुजाः, पूर्ववत् इप्रत्ययः, गोमहिन्यजाविकमनुप्यादयः, रसाजाता रसजाः- तक्रारनालदधितीमनादिषु पायुकुम्याकृतयोऽतिसूक्ष्मा भवन्ति, संखेदाञाताः संस्खेदजाः-मत्कुणयूकाशतपदिकादयः, सम्मुर्छना- आताः सम्मुर्छनजाः-शलभपिपीलिकामक्षिकाशालिकादयः, उद्भेदनमुद्भित्ततो जाता उद्भिजाः, पोदरादित्वाद्दलोपः, पतङ्गखज- रीटपारीप्लवादयः, उपपाताजाता उपपातजाः, अथवा उपपाते भवा औपपातिका:-देवा नारकाच, एवमष्टविधं जन्म यथासम्भवं संमारिणो नातिवर्तन्ते, एतदेव शास्त्रान्तरे त्रिविधमुपन्यस्तं "सम्मर्छनगर्भोपपाता जन्म" (तचार्थ० अ० २ ० ३२) रसस्वेद- |जोद्भिजानां सम्मूर्छनजान्तःपातित्वात् अण्डजपोतजजरायुजानां गर्भजान्तःपातित्वात् देवनारकाणामोपपातिकान्त पातित्वात् इति विविधं जन्मेति, इह चाष्टविधं सोत्तरभेदत्वादिति । एवमेतसिन्नष्टविधे जन्मनि सर्वे त्रसजन्तवः संसारिणो निपतन्ति, नैतद्वय- . + . ॥६३॥ २७ ·TLIHERE भ्रमकः - | तिरेकेणान्ये सन्ति, एते चाष्टविधयोनिभाजोऽपि सर्वलोकप्रतीता बालागनादिजनप्रत्यक्षप्रमाणसमधिगम्याः, 'सन्ति च' अनेन शब्देन त्रैकालिकमस्तित्वं प्रतिपाद्यते प्रसाना, न कदाचिदेतैविरहितः संमारः सम्भवतीति, एतदेव दर्शयति- एम संसारोत्ति पवु- चति' एषः-अण्डजादिप्राणिकलापः संसारः प्रोच्यते, नातोऽन्यखसानामुत्पत्तिप्रकारोऽस्तीत्युक्तं भवति ।। कस्य पुनरम्राष्टविधभूत- ग्रामे उत्पत्तिर्भवतीत्याह- मंदस्सावियाणओ (सू. ५०) मन्दो द्विधा-द्रव्यभावभेदात् , तत्र द्रव्यमन्दोऽतिस्थूलोऽतिकशो वा, भावमन्दोऽप्यनुपचितबुद्धिर्बालः कुशास्त्रवासितयुद्धिर्वा, अयमपि सदुद्धेरभावाद्वाल एव, इह भावमन्दनाधिकारः, 'मन्दस्येति वालस्याविशिष्टयुद्धेः अत एव अविजानतो-हिताहितप्राप्ति- परिहारशून्यमनसः इत्येपोऽनन्तरोक्तः संसारो भवतीति ॥ यद्येवं ततः किमित्याह- निज्झाइत्ता पडिलेहित्ता पत्तेयं परिनिव्याणं सव्वेसिं पाणाणं सव्वेसिं भूयाणं सव्वेसिं जीवाणं सव्वेसिं सत्ताणं अस्सायं अपरिनिव्वाणं महब्भयं दुक्खंति वेमि, तसंति पाणा पदिसो दिसासु य (सू. ५१) एपमिमं त्रसकायमागोपालाङ्गनादिप्रसिद्ध निश्चयेन ध्यात्वा निर्ध्याय, चिन्तयित्वेत्यर्थः, क्त्याप्रत्ययसोत्तरक्रियापेक्षत्वाद् ब्रवी- प्र.आ. ७० NI ·. " URMILADAILY सर्व- साता १५ सातेक्षा . मीत्युत्तरक्रिया सर्वत्र योजनीयेति । पूर्व च मनसाऽऽलोच्य ततः प्रत्युपेक्षणं भवतीति दर्शयति-पडिलेहित्त'त्ति प्रत्युपेक्ष्य-दृष्ट्वा, यथावदुपलभ्येत्यर्थः, किं तदिति दर्शयति-'प्रत्येक'मित्येकमेकं त्रसकायं प्रति परिनिर्वाणं-सुखं, प्रत्येकमुखभाजः सर्वेऽपि प्राणिनः, नान्यदीयमन्य उपभुड़े सुखमित्यर्थः, एप च सर्वप्राणिधर्म इति दर्शयति-सर्वेषां प्राणिनां-द्वित्रिचतुरिन्द्रियाणां, तथा स.पां- भूतानां-प्रत्येकमाधारणसूक्ष्मवादरपर्याप्तकापर्याप्तकतरूणामिति, तथा सन्चेंपो जीवानां-गर्भव्युत्क्रान्तिकमम्मळनजौपपातिकपञ्चे- न्द्रियाणां, तथा सब्जेपी सत्वानां-पृथिव्यायेकेन्द्रियाणामिति, इह च प्राणादिशब्दानां यद्यपि परमार्थतोऽभेदस्तथापि उक्तन्यायेन भेदो द्रष्टव्यः, उक्तं च–'प्राणा द्वित्रिचतुः प्रोक्ताः, भूतास्तु तखः स्मृताः।जीवाः पञ्चेन्द्रियाः प्रोक्ताः, शेपाः सचा उदीरिताः ॥१॥" इति, यदिवा शब्दव्युत्पत्तिद्वारेण समभिरूढनयमतेन भेदो द्रष्टव्यः, तद्यथा-सततपाणधारणात्याणाः कालत्रयभवनाद् भूताः त्रिकालजीवनात जीवाः सदाऽस्तित्वात्सच्या इति, तदेवं विचिन्त्य प्रत्युपेक्ष्य च यथा सर्वेषां जीवानां प्रत्येकं परिनिर्वाणं सुखं तथा प्रत्येकमसातम् अपरिनिर्वाणं महाभयं दुःखमहं ब्रवीमि, तत्र दुःखयतीति दुःखं, तद्विशिष्यते, किंविशिष्टम् ?-असा- तम्, असāद्यकशिविपाकजमित्यर्थः, तथा 'अपरिनिर्वाण मिति समन्तात् सुखं परिनिर्वाणं न परिनिर्वाणमपरिनिर्वाण, समन्तात् शरीरमनःपीडाकरमित्यर्थः, तथा 'महाभय'मिति महच तद्भयं च महाभयं, नातः परमन्यद् भयमस्तीति महाभयं, तथाहि-सव्वे- ऽपि शारीरान्मानसाच दुःखादुद्विजन्ते प्राणिन इति, इतिशब्द एवमर्थे, एवमहं ब्रवीमि सम्यगुपलब्धतच्यो यत्मागुक्तमिति । एतच्च अवीमीत्याह--'तसंती'त्यादि, एवं विधेन च अमातादिविशेषणविशिष्टेन दुःखेनाभिभूतास्त्रसन्ति-उद्विजन्ति, प्राणा इति प्राणिनः, कुतः पुनरुद्विजन्तीति दर्शयति-प्रगता दिक् प्रदिग, विदिक इत्यर्थः, ततः प्रदिशः सकाशादुद्विजन्ति, तथा प्राच्यादिपु च दिक्षु २० . niiliummiJinni " ulfunmunani Urun ॥६४॥ २६ " ·व्यवस्थितावस्यन्ति, एताश्च प्रज्ञापकविधिविभक्ता दिशोऽनुदिशश्च गृह्यन्ते, जीवव्यवस्थानश्रवणान् , ततथायमर्थः प्रतिपादितो भवति काका-न काचिद् दिग् अनुदिवा यस्यां न सन्ति त्रमाः त्रस्यन्ति वान यस्यां स्थिताः कोशिकारकीटवत् , कोशिकारकीटो हि सर्वदि- ग्भ्योऽनुदिग्भ्यश्च विभ्यदात्मसंरक्षणार्थ वेष्टनं करोति शरीरस्पति, भावदिगपिन काचित्तादृश्यस्ति यस्यां वर्तमानो जन्तुर्न त्रस्येत्, शारीरमानसाभ्यां दुःखाभ्यां सर्वत्र नरकादिपु जंपन्यन्ते प्राणिनः अतस्रासपरिगतमनसः सर्वदाऽवगन्तव्याः ॥ एवं सर्वत्र दिक्ष्य- नुदिक्षु च असाः सन्तीनि गृह्णीमः, दिग्विदिग्व्यवस्थितास्त्रसास्त्रस्यन्तीत्युक्तं, कुतः पुनस्रस्यन्ति ?-यस्मात् तदारम्भवद्भिस्ते च्यापा- धन्ते, किं पुनः कारणं ? ते तानारम्मन्त इत्यत आह- तत्थ तत्थ पुढो पास आतुरा परितावंति, संति पाणा पुढो सिया (सू. ५२) 'तत्र तत्र' तेपु नेपु कारणेपु उत्पन्नेषु वक्ष्यमाणेषु अर्चाऽजिनशोणितादिषु च पृथग्-विभिन्नेषु प्रयोजनेपु,पश्येति शिप्यचोदना, किं | नत्पश्येति दर्शयति-मांसभक्षणादिगृद्धा आतुरा:-अस्वस्थमनसः परि-समन्तात्-तापयन्ति-पीडयन्ति नानाविधवेदनोत्पादनेन माणिव्यापादनेन या तदारम्भिणस्त्रमानिति, येन केनचिदारम्भेण प्राणिनां सन्तापनं भवतीति दर्शयन्नाह-'संती' त्यादि, 'सन्ति' विद्यन्ते प्रायः सर्वत्रैव प्राणा:-प्राणिनः 'पृथक् विभिन्नाः द्वित्रिचतुःपत्रेन्द्रियाः 'श्रिता' पृथिव्यादिश्रिताः, एतच ज्ञात्वा निर- पद्यानुष्ठायिना भवितव्यमित्यभिप्रायः ॥ अन्ये पुनरन्यथावादिनोऽन्यथाकारिण इति दर्शयन्नाह- लज्जमाणा पुढो पास अणगारा मोत्ति एगे पवयमाणा जमिणं विरूवरूवेहि सत्येहिं तस- आरंभ- | दर्शन अन्या- नगारा- चार: HINDI-HILPrerai-Jiten TRAir annindmininainama प्र.आ. ७१ १० -. imrain HILatlu url-Hput HIMALAIMIn AnilaiTAH ·आचा. १ शस्त्र० अ० ६उ० , प्रसघाते कायसमारंभेण तसकायसत्थं समारभमाणा अण्णे अणेगरूवे पाणे विहिंसंति, तत्थ खलु अर्चा- भगवया परिण्णा पवेडया, इमस्त चेव जीवियस्स परिवंदणमाणणपूयणाए जाईमरणमोय १५ घर्धाः णाए दुक्खपडिग्घायहेउं से सयमेव तसकायसत्थं समारभति अण्णेहिं वा तसकायसर्थ - समारंभावेइ अण्णे वा तसकायसत्यं समारभमाणे समणुजाणइ,तं से अहियाए तं से अबो- हीए, से तं संबुज्झमाणे आयाणीयं समुट्ठाय सोचा भगवओ अणगाराणं अंतिए इहमेगेसिं णायं भवति-एस खलु गंथे एस खलु मोहे एस खलु मारे एस खलु णरए, इच्चत्थं गड्डिए लोए जमिणं विरूवरूवेहिं सत्थेहिं तसकायसमारंभेण तसकायसत्थं समारंभमाणे अण्णे अणेगरूवे पाणे विहिंसति (सू० ५३) पूर्ववत् व्याख्येयं, यान 'अण्णे अणेगरूवे पाणे विहिंसइति ॥ यानि कानिचित्कारणान्युद्दिश्य प्रसवधः क्रियते तानि दर्शयितुमाह- से बेमि अप्पेगे अच्चाए हणंति, अप्पेगे अजिणाए वहंति, अप्पेगे मंसाए वहंति, अप्पेगे २० ॥६५॥ २३ ·सघाते अर्चा- द्यर्थाः . प्र. आ. ७२ सोणियाए वहंति, एवं हिययाए पित्ताए वसाए पिच्छाए पुच्छाए वालाए सिंगाए विसाणाए दंताए दाढाए णहाए प्रहारुणीए अट्ठीए अद्विमिंजाए अढाए अणद्वाए, अप्पेगे हिंसिंसु मेत्ति वा वहंति, अप्पेगे हिंसंति मेत्ति वा वहंति, अप्पेगे हिंसिरसंति मेत्ति वा वहति (सू० ५४) तदहं ब्रवीमि यदर्थ प्राणिनस्तदारम्भप्रवृत्तापाद्यन्त इति, अप्येफेर्चाय प्रन्ति, अपिरुत्तरापेक्षया समुचयार्थः, 'एके' केचन तदर्थित्वेनातुराः, अद्यतेऽमानाहारालङ्कारविधानरित्यर्चा देहस्तदर्थ व्यापादयन्ति, तथाहि-लक्षणवत्पुरुषमक्षतमन्यमं व्यापाद्य तच्छ-| रीरेण विद्यामप्रसाधनानि कुर्वन्ति, उपयाचितं वा यच्छन्ति दुर्गादीनामग्रतः, अथवा विपं येन भक्षितं स हस्तिनं मारयित्वा तच्छ- |रीरे प्रक्षिप्यते पत्राद्विपं जीर्यति, तथा अजिनार्थ चित्राच्याघ्रादीन् व्यापादयन्ति, एवं मांसशोणितहृदयपित्तवसापिच्छपुच्छमाल- शृङ्गविपाणदन्तदंष्ट्रानखस्नावस्थ्यस्थिमिजादिप्पपि वाच्यं, मांसार्थ सूकरादयः, त्रिशूलालेखार्थ शोणितं गृह्णन्ति, हृदयानि साधका गृहीला मनन्ति, पित्तार्थ मयूरादयः, वसार्थ व्याघ्रमकरवराहादयः, पिच्छार्थ मयूरगृध्रादयः, पुच्छार्थ रोझादयः, वालार्थ चमर्या- दयः, शृङ्गार्थ रुरुखड्गादयः, तत्किल शृङ्गं पवित्रमिति याज्ञिका गृहन्ति, विपाणार्थ हस्त्यादयः, दन्तार्थ शृगालादयः, तिमिरा- पहत्यात्तदन्ताना, दंष्ट्रार्थ वराहादयः, नखार्थ व्याघ्रादयः, स्नायथं गोमहिष्यादयः, अस्थ्यर्थ शङ्खशुक्त्यादयः, अस्थिमिजार्थ महि- पाराहादयः, एरमेके यथोपदिष्ट प्रयोजनकलापापेक्षया मन्ति, अपरे तु कफलासगृहकोकिलादीन् विना प्रयोजनेन व्यापादयन्ति, १ विषाणाथ गुगागदय द तार्थ हस्याइय इति प्र०, पर विपण तु, शृङ्गे रोवेभदन्तयो' इन्योकाथवचनामायमसुदर - .

·परिज्ञात- कर्मता आचा. १शस्व० अ० ७३० १५ अन्ये पुनः 'हिमिंसु म'त्ति हिंसितवानेपोऽस्त्वजनान् सिंहः सपोरिर्वाऽतो प्रन्ति, मम वा पीडां कृतवन्त इत्यतो हन्ति, तथा अन्ये वर्तमानकाल एव हिनस्ति अस्मान् सिंहोऽन्यो वेति मन्ति, तथाऽन्येऽसानयं हिंसिष्यतीत्यनागतमेव सर्पादिकं व्यापाद- यन्ति । एवमनेकप्रयोजनोपन्यासेन हननं त्रमविपयं प्रदर्य उद्देशकार्यमुपसञ्जिही(राह- एत्य सत्यं समारभमाणस्स इच्चेते आरंभा अपरिणाया भवंति, एत्थ सत्थं असमारभमा- णस्स इच्छेते आरंभा परिणाया भवन्ति, तं परिणाय मेहावी णेव सयं तसकायसत्थं समा- रंभेजा णेवऽण्णेहिं तसकायसत्थं समारंभावेज्जा णेवऽण्णे तसकायसत्थं समारंभंतेसमणुजा- णेज्जा, जस्सते तसकायसमारंभा परिण्णाया भवंति से हु मुणी परिण्णायकम्मे (सू. ५५). निवेमि ॥ इति पष्ठ उद्देशकः॥ ग्राग्यद्वाच्यं, यावन् म एवं मुनित्रसकायसमारम्भविरतत्वात् परिज्ञातकर्मत्वात् प्रत्याख्यातपापकर्मत्वादिति ब्रवीमि भगवतः त्रिलोकबन्धोः परमकेवलालोकमाक्षात्कृतसकलभुवनप्रपश्चस्योपदेशादिति पष्ठोद्देशकः समाप्तः॥ उक्तः पष्ठोद्देशकः, माम्प्रतं सप्तमः समारभ्यते, अस्स चायममिसम्बन्ध:-अभिनवधर्माणां दुःश्रद्धानत्वादल्पपरिभोगत्वादुत्क- मायातसोक्तपस्य वायोः स्वरूपनिरूपणार्थमिदमुपक्रम्यते, नदनेन सम्बन्वेनायातस्यास्योद्देशकस्योपक्रमादीनि चत्वार्यनुयोगद्वा- २० III Milm ·वायोर्वि धानादि प्र.आ. राणि याच्यानि यापनामनिप्पन्ने निक्षेपे वायूद्देशक इति, तत्र वायोः स्वरूपनिरूपणाय कतिचिद्वारातिदेशग नियुक्तिकद् गाथामाह- बाउस्सऽवि दाराई ताई जाई वंति पुढवीए । नाणत्ती उ विहाणे परिमाणुवभोगसत्थे य ॥१६॥ वातीति वायुः तस्य वायोरपि तान्येच द्वाराणि यानि पृथिव्यां प्रतिपादितानि, नानात्वं-भेदः, तब विधानपरिमाणोपभोगशस्त्रेपु, चशब्दाल्लक्षणे च द्रष्टव्यमिति ।। तत्र विधानप्रतिपादनायाह- दुर्विहा उ वाउजीया सुहुमा तह घायरा उ लोगंमि । सुहमा य सव्वलोए पंचेव य थायरविहाणा ॥१६५।। वायुरेव जीवा वायुजीवाः, ते च द्विविधाः-सूक्ष्मपादरनामकर्मोदयात् सूक्ष्मा चादराश्च, तत्र सूक्ष्माः सकललोकन्यापितया अप्रतिष्ठन्ते, दत्तकपाटसकलवातायनद्वारगेहान्तर्द्धमवन् व्याया स्थिताः, चादरभेदास्तु पञ्चैवानन्तरगाधया वक्ष्यमाणा इति ।। चादरभेदप्रतिपादनायाह- उक्कलिया मंडलिया गुंजा घणवाय सुद्धवाया या वायरवाउविहाणा पंचविहा वणिया एप ॥१६६॥ स्थित्वा स्थित्वोत्कलिकामियों वाति स उत्कलिकावातः, मण्डलिकाबातस्तु वातोलीरूपः, गुञ्जा-भम्भा तद्वत् गुमन् यो वाति स गुञ्जावातः, घनपातः अत्यन्तघनः पृथिव्यायाधारतया व्यवस्थितो हिमपटलकल्पो, मन्दस्तिमितः शीतकालादिपु शुद्धवातः, ये वन्ये प्रज्ञापनादौ प्राच्यादिवाना अभिहितास्तेपामेष्वेव यथायोगमन्तर्भावो द्रष्टव्य इति, एवमित्येते चादरवायुविधानानि-भेदाः 'पञ्चविधाः पञ्चप्रकारा व्यावर्णिता इति ॥ लक्षणद्वारामिधित्सयाऽऽह- जह देवस्स सरीरं अंतन्द्राणं व अंजणाईसुं। एओवम आएसो वाएऽसंतेवि स्चमि ॥१६॥ FDMHOTHMOHAHIDHION WHAT NUTRITISIN Nillinimmitinum ·आचा. १शस्त्र अ० ७उ० , . १५ यथा देयस शरीर चक्षुषाऽनुपलभ्यमानमपि विद्यते चेतनावचाध्यनसीयते, देवाः स्वशक्तिप्रभावात् तथाभृतं रूपं कुर्वन्ति यच्च- 0 वायो क्षुपा नोपलभ्यते, न चैतद्वक्तुं शक्यते-नास्ति अचेतनं चेति, तद्वद्वायुरपि चक्षुपो विषयो न भवति, अस्ति च चित्तपाति, यथा जीनलं वाऽन्तर्धानमञ्जनविद्यामर्भवति मनुष्याणा, न च नास्तित्वमचेतनत्व चेति, एतदुपमानेन वायापपि भाति 'आदेशो' व्यपदेशो. परि- ऽसत्यपि रूप इति, अन चासच्छब्दो नाभासचनः, कित्यसद्रूपं वायोरिति चक्षुर्गाह्यं तद्पं न भवति, सूक्ष्मपरिणामान्, परमा. माणो- गोरिख, रूपरसगंधस्पर्शात्मकश्च वायुरिष्यते, न यथाऽन्येपा वायुः स्पर्शगानेवेति, प्रयोगार्थश्च गाथया प्रदशितः, प्रयोगश्चायं पभोगौ चेतनापान वायुः, अपरप्रेरिततिर्यगनियमितगतिमत्चात् , गपाश्चादिवत् , तिर्यगेर गमननियमाभावात् अनियमितविशेषणोपादा २० नाम परमाणुनाऽनेकान्तिकासंभवः, तस्य नियमितगतिमचात् , जीवपुद्गलयोः 'अनुश्रेणि गति' (तचा० अ० २ सू० २७) रिति वचनात् , एवमेप वायु:-धनशुद्ववातादिभेदोऽशस्त्रोपहतश्चेतनापानगन्तव्य इति । परिमाणद्वारमाह- जे वायरपज्जत्ता पयरस्स असंसभागमित्ता ते । सेसा तिन्निवि रासी वीसुं लोगा असंखिज्जा ॥१६॥ (दाएं) ये वादरपर्याप्तका वायरस्ते संवर्तितलोकप्रतरासङ्घयेयभागर्तिप्रदेशराशिपरिमाणाः, शेपास्त्रयोऽपि राशयो विपक-पृथगसङ्घये यलोकाकाशप्रदेशपरिमाणा भवन्ति, विशेषश्चायमनापगन्तव्य-पादराप्कायपर्याप्त फेभ्यो बादरसायुपर्याप्तका असोयगुणाः बादरा- प्कायापर्याप्त फेभ्यो बादसायुकायापर्याप्तका असङ्ख्येयगुणाः सूक्ष्मापकायापर्याप्तफेभ्यः सूक्ष्मनापपर्याप्तका विशेषाधिकाः सूक्ष्माए- कायपर्याप्त केभ्यः सूक्ष्मपायुपर्याप्तका विशेषाधिकाः ॥ उपभोगद्वारमाह- ॥६७॥ वियणधमणाभिधारण उस्सिचगफुसणआणुपाणू अ । वायरवाउकाण उपभोगगुणा मणुस्साणं ॥१६९॥ २८ ·वायो शस्त्र प्र.आ. ७४ व्यजनभस्वाध्माताभिधारणोसिश्चनफूत्कारप्राणापानादिभिर्यादसायुकायेन उपभोग एव गुण उपभोगगुणो मनुष्याणामिति ।। शखद्वाराभिधित्सयाऽऽह, तत्र शस्त्रं द्रव्यमानभेदाद्विविधं, द्रव्यशस्त्राभिधित्सयाऽऽह- विअणे अ तालवंटे सुप्पसियपत्त चेलकपणे य । अभिधारणा य पाहि गंधग्गी वाउ सत्थाई ॥१७०।। व्यजन-तालवृन्तं सर्पसितपाचेलकर्णादयः द्रव्यशस्त्रमिति, तर सितमिति चामर, प्रखिन्नो यद् बहिरवतिष्ठते वातागमनमार्गे साऽभिधारणा, तथा गन्धाः चन्दनोशीरादीनां, अग्निाला प्रतापश्थ, तथा प्रतिपक्षयातश्च शीतोष्णादिका, प्रतिपक्षवायुग्रहणेन खका- यादिशस्त्रं सूचितमिति, एवं भावशस्त्रमपि दुष्प्रणिहितमनोनाकायलक्षणमवगन्तव्यमिति । अधुना सकलनियुक्त्यर्थोपसजिहीपुराह- सेसाई दाराई ताई जाई हवंति पुढवीए । एवं वाउद्देसे निज्जुत्ती कित्तिया एसा ॥१७१।। 'शेपाणि' उक्तव्यतिरिक्तानि तान्येव द्वाराणि पृथिवीसमधिगमे यान्यभिहितानीति, एवं सकलद्वारकलापव्यावर्णनाद् वायुका- | योद्देशक नियुक्तिः कीर्चितैपाऽवगन्तव्येति ।। गतो नामनिष्पन्नो निक्षेपः, साम्प्रतं सूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुचारणीयं, तवेदम्-'पहू एजस्स दुगुंछणाए'ति, अस्य चायमभिसम्मन्धः-इहानन्तरोद्देशके पर्यन्तसूत्रे उसकायपरिज्ञानं तदारम्भवर्जनं च मुनित्तकारणमभिहितम् , इहापि तदेव द्वयं वायुकायविपर्य मुनित्वकारणमेवोच्यते, तथा परम्परालसम्बन्धः 'इहमेगेसि णो णायं भनइत्ति, किन तन ज्ञातं भवति ?, 'पहू एजस्प दुगुंछणाए'त्ति, तथा आदिसूप्रसम्बन्धश्च 'सुर्य मे आउसतेण' मित्यादि, कि तत् थुतं ?, यत्यागुपदिष्ट, तथैतच- पहू एजरस दुगुंछणाए (सू. ५६) १० GE ·म ७30 , 7 . 'दुगुच्छण'त्ति जुगुणा, प्रभातीति प्रभुः-समर्थः योग्यो घा, कस्य वस्तुनः ममर्थ इति ?, 'एजृ कम्पने' एजतीत्येजो-चायुः १ गय० । कम्पनशीलत्वात तम्यजस्य जुगुप्मा-निन्दा तदासेवनपरिहारो निष्पत्तिरितियार तस्यां-तद्विपये प्रभुर्भवति, वायुकायसमारम्भ आरंभ- निनौ शक्तो भरतीतियावत् , पाठान्तर या 'पहू य एगस्स दुगुंछणाए' उद्रेकावस्थापनिकेन गुणेन स्पर्शाख्येनोपलक्षित इत्येको- निवृत्तिः आतंक- वायुस्तम्यकस्य एकगुणोपलक्षितस्य वायो गुप्मायां प्रभुः, चशब्दात् श्रद्धाने च प्रभुर्भरतीति, अर्थात् यदि श्रद्धाय जीवतया दर्शिता जुगुपपने नतः ॥ योऽमौ वायुकायममारम्भनिवृत्तौ प्रभुरुक्तस्तं दर्शयति- आयंकदंसी अहियंति णचा, जे अज्झत्थं जाणड से बहिया जाणइ, जे बहिया जाणइ २० से अज्झत्थं जाणड, एयं तुलमन्नेसिं (सू. ५७) 'तकि करवीरने इत्यातनमान:-कृछजीननं दुःखं, तच द्विविधं-शारीरं मानसं च, तबाचं कण्टकक्षारशस्त्रगण्डलूता- दिसमुत्थं, मानसं प्रियविप्रयोगाप्रियमम्प्रयोगेप्मितालाभदारियदौर्मनस्यादिकृतम् , एतदुभयमातङ्कः, एनमातङ्गं पश्यति तच्छी- लभेत्यानकदी, अपश्यमेतदुभयमपि दुःखमापतति मग्यनिवृत्तवायुकायममारम्भे, तत्तथैतद्वायुकायसमारम्भणमातङ्कहेतुभूतमहि- तमिनि मालतम्मानिनने प्रभुर्भवतीति । यदिवाऽऽतको द्वेधा-द्रव्यभावभेदात् , तर द्रव्यातके इदमुदाहरणम्-जंबुद्दीवे दीवे भरहे वासंमि अस्थि सुपसिदं । वहणयरगुणममिद्धं रायगिह णाम णयरति ॥१॥ तत्थासि गरुयदरियारिमद्दणो भुयणनिग्गयप-.. २६ 1 • मामयनित अत्र अपीति सम्बोपनऽ यस्यावा वा २ जम्बुद्वीरे द्वीपे भग्न वर्षऽस्ति सुप्रसिदम् । वहुनगरगुणसमृद्ध राजगृह नाम नगर मिति | Rail गुरुप्तागिदनो भुननिर्गतप्रतार | अभिगतजीरा नीवो रोना सा जितशत्रु ||| ॥६८॥ " ·म. आ. यावो । अभिगयजीवाजीयो राया णामेण जियमनू ।।२।। अणवस्यगरुयसंवेगभाविओ धम्मघोसपामूले । सो अन्नया कयाई पमा- इणं पासए सेहं ॥३॥ चोइजंतमभिक्खं अवराह तं पुणोऽवि कुणमाणं । तस्स हियट्ठ राया सेसाण य रक्खणट्ठाए॥४॥ आय- रियाणुण्णाए आणावइ सो उ णिययपुरिसेहिं । तिब्युकडदव्वेहि संधियपुव्वं तहिं खारं ॥५॥ पक्खित्तो जत्थ णरो णवरं गोदो- हमेतकालेणं । णिजिण्णमंसमोणिय अट्ठियसेसत्तणमुवेइ ॥६॥ दो ताहे पुन्चमए पुरिसे आणावए तहिं राया। एगं गिहत्थवेसं वीयं पासंडिषेवत्यं ॥७॥ पुव्वं चिय सिक्खविए ते पुरिसे पुच्छए तहिं राया । को अवराहो एसिं? भणंति आणं अइक्कमइ ॥८॥ पासंडिओ जहुत्ते ण वट्टइ अनणो य आयारे। पक्खिवह खारमझे खित्ता गोदोहमेत्तस्स ॥ ९॥ दगुण हिवसेसे ते पुरिसे अलि- यरोसरत्तच्छो । सेहं आलोयंतो राया तो भणइ आयरियं ॥१०॥ तुम्हवि कोऽवि पमादी ? सासेमि य तंपि पत्थि भणइ गुरू। जइ होही तो साहे तुम्हे चिय तस्म जाणिहिह ॥११॥ सेहो गए णिवमी भणई ते साहुणो उ ण पुणत्ति । होहं पमायसीलो तुम्हें | सरणागो धणियं ॥१२॥ जइ पुण होज पमाओ पुणो मर्म सभावरहियस्स | तुम्ह गुणेहिं सुविहिय! तो सावगरक्खसा मुचे १ अनवरतगुरुमगभावितो धर्मघोपपादमूले । सोऽन्यदा कदाचित्प्रमादिनं पश्यति शिष्यम् ॥३॥ चोयमानमभीषणमपराधं त पुनरपि कुर्वन्तम् । तस्य हितार्थ राजा शेषाणा च रक्षणार्थाय ॥४॥ आचार्यानुज्ञया आनयति स तु निजपुरुषैः । तीवोत्कटद्रव्यैः संयुक्तपूर्व तत्र क्षारम् ॥ ५॥ प्रक्षिप्तो यत्र नरो नवर गोदोहमात्रकालेन । निर्णिमासशोणितोऽस्थिशेषत्वमुपैति ॥६॥ द्वौ तदा पूर्वमृती पुरुषावानयति तत्र गजा। एक गृहस्थवेष द्वितीय पापण्डिनेपथ्यम् ॥७॥ पूर्वमेव शिक्षितान् तान् पुरुषान् पृच्छति तत्र राजा । कोऽपगधोऽनयोः ? भणन्ति आतामतिजामति ॥८॥ पाखण्डिको यथोक्ते न वर्तते आरमनश्चाचारे । प्रक्षिपत क्षारमध्ये क्षिप्तो गोदोहमात्रेण ॥ ९ ॥ दृष्ट्वास्थ्यवशेषो तो पुरुषो अलिकरोपराक्षः । शैक्षकमालोक्यन राजा ततो भणत्याचार्यम् ॥१०॥ युपाकमपि कोऽपि प्रमादी ?, शासयामि । तमपि नास्ति भगति गुरु. । यदि भविष्यति तदा कथयिष्यामि यूयमेव तं हास्यथ {{११॥ शक्षको गते नृपे भणति तान् साधूस्तु THIRAI ·१० अॅ० ७उ० " ॥१॥ आर्यकमओपिग्गो ताहे सो णिचउज्जुओ जाओ। कोवियमती य समए रप्णा मरिसापिओ पच्छा ॥१४॥ दयायंकादंसी १० आतंक- अनाणं सचहा णियनेइ । अहियारभाउ मया जह सीसो धम्मयोसस्स ॥१५॥ भावातवादी तु नरकतिर्यमनुष्यामरभवेषु प्रिय- पिनयोगादिशारीरमानसातकमीत्या न प्रान्ते वायुममारम्भे, अपि तु अहितमेतद्वायुसमारम्भणमिति मत्वा परिहरति, अतो य दर्शिता अध्यात्म आतकदी भाति विमलपिवैरभारात् स वायुसमारम्भस्य जुगुप्सायां प्रभुः, हिताहितप्राप्तिपरिहारानुष्ठानप्रवृत्तेः, तदन्यैवंविध- पुरुषादिति । वायुकायसमारम्भनिवृत्तः कारणमाह-'जे अज्झत्थ'मित्यादि, आत्मानमधिकृत्य यद्वर्त्तते तदध्यात्म, तच सुख- दुःखादि, तद् यो जानाति-अवबुध्यते सरूपतोऽनगच्छतीत्यर्थः स वहिरपि प्राणिगणं वायुकायादिकं जानाति, यथैपोऽपि हि १५ मुखामिलापी दुःखाचोद्विजते, यथा मयि दुःखमापतितमतिकटुकमसद्वेद्यकर्मोदयादशुभफलं स्वानुभवसिद्धं एवं यो वेत्ति स्वात्मनि - मुखं च सद्वेधकमोंदयात् शुभफलमेयं च योऽवगच्छति स पल्बध्यान्मं जानाति, एवं च योऽध्यात्मवेदी स यहिर्व्यवस्थितपायु- कायादिप्राणिगणस्यापि नानाविधोपक्रमजनितं स्वपरसमुत्थं च शरीरमनःसमाश्रयं दुःखं सुखं या वेत्ति, स्वप्रत्यक्षतया परप्राप्यतु- मीयते, यस पुनः स्वात्मन्येव विज्ञानमेवंविधं न समस्ति कुतस्तस्य वहिर्व्यवस्थितवायुकायादिपपेक्षा ?, यश्च बहिर्जानाति सोऽध्या- मं यथारदवंति, इतेरतराव्यभिचारादिति । परात्मपरिज्ञानाच यद्विधेयं तदर्शयितुमाह-'एयं तुलमन्नेसिमित्यादि, एतां तुलां - २५ न पुनरिति । भषिष्यामि प्रमादशीगे युष्माक शरणागतोऽत्यर्थम् ॥१२॥ यदि पुनभवे प्रमाद पुनर्मम शठ (श्राव) भावरहितस्य । युध्माक गुणै सुविहिता सत प्रातकाक्षसार मुश्चयम् ।।१३। आतइभयोद्विग्नस्तदा य नित्यमुटुत्तो जात । कोविदमतिश्च समये राज्ञा क्षमित पश्चात् ॥१४॥ द्रव्यातवादी आत्मान तनया निवत्तयति । अहितारम्भात् सदा यथा शिथ्यो धमघोषस्य ॥१५॥ ॥६९॥ प्र.आ ७६ ·| यथोक्तलक्षणाम् अन्वेषयेद्-गवेपयेदिति, का पुनरसौ तुला ?, यथाऽऽत्मानं सर्वथा सुखाभिलापितया रक्षसि तथाऽपरमपि रक्ष, यथा परं तथाऽऽत्मानमित्येता तुला तुलितसपरसुखदुःखानुभयोऽन्वेपयेद् , एवं कुर्यादित्यर्थः, उक्तं च-"कटेणं कंटएण व पाए विद्धस्स वैयणट्टस्स । जह होइ अनिव्याणी सव्वस्थ जिएसु तं जाण ॥१॥" तथा "मरिष्यामीति यद् दुःखं, पुरुपयोपजायते । शक्यस्तेनानुमानेन, परोऽपि परिरक्षितम् ॥१॥" अतश्च यथाऽभिहिततुलातुलितस्वपरा नराः स्थावरजङ्गमजन्तुमचातरक्षणायैव प्रवर्त्तन्ते, कथामिति दर्शयति- इह संतिगया दविया णावखंति जीविउं (सू. ५८) 'इह' एतस्मिन् दयैकरसे जिनप्रवचने शमनं शान्ति:-उपशमः प्रशमसंवेगनिर्वेदानुकम्पाऽऽस्तिक्याभिव्यक्तिलक्षणसम्यग्दर्शनज्ञा- नचरणकलापः शान्तिरुच्यते, निरायाधमोक्षाख्यशान्तिप्राप्तिकारणत्वात् , तामेवंविधां शान्ति गताः-प्राप्ताः शान्तिगताः, शान्ती | वा स्थिताः शान्तिगताः, द्रविका नाम रागद्वेपविनिर्मुक्ताः, द्रवः-संयमः सप्तदशविधानः कर्मकाठिन्यद्रयणकारित्वाद्-विलय- हेतृत्त्वात् स येषां विद्यते ते द्रविकाः, नायकाइन्ति-न वाञ्छन्ति, नाभिलपन्तीत्यर्थः, कि नावकान्ति ?-'जीवितुं' प्राणान् धारयितुं, केनोपायेन जीवितुं नाभिकाहन्ति ?, वायुजीवोपमर्दनेनेत्यर्थः, शेषपृथिव्यादिजीवकायसंरक्षणं तु पूर्वोक्तमेव, समुदाया- | र्थस्त्वयम्-इहेच जने प्रवचने यः संयमस्तद्वयवस्थिता एयोन्मूलितातितुद्गरागद्वेपद्रुमाः परभूतोपमर्दनिष्पन्नसुखजीविकानिरभि- लापाः साधयः, नान्यत्र, एवंविधक्रियावयोधाभावादिति ॥ एवं व्यवस्थिते सति- १ काष्ठेन यण्टकेन पा पादे विद्रस्य वेदनातस्य । यथा भवत्यनिर्वाणी (अरााता) सर्वत्र जीवेषु तां जानीहि ॥१॥ २ स्वपरान्तरा. प्र. RIME-DIA - itah

·पा.
मय
वधाजी-
वित्वं
७उ०
साध्या-
भासाः
साधव:
लज्जमाणे पुढो पास अणगारा मोति एगे पवयमाणा जमिणं विरूवरूवेहिं सत्येहिं
वाउकम्मसमारंभेणं वाउसत्थं समारंभमाणे अण्णे अणेगरूवे पाणे विहिंसति । तत्थ खलु
भगवया परिण्णा पवेइया। इमस्स चैव जीवियस्स परिवंदणमाणणपूयणाए जाईमरणमो-
यणाए दुक्खपडिघायहेउं से सयमेव वाउसत्थं समारभति अण्णेहिं वा बाउसत्यं समारंभावेइ
अण्णे वाउसत्यं समारंभंते समणुजाणति, तं से अहियाए तं से अबोहिए, सेतं संवुज्झमाणे
आयाणीयं समुट्ठाए सोचा भगवओ अणगाराणं अंतिए इहमेगेसिं गायं भवति-एस खलु
गंथे एस खलु मोहे एस खलु मारे एस खलु णिरए, इञ्चत्थं गड्डिए लोए जमिणं विरूवरूवेहिं
सत्थेहिं वाउकम्मसमारंभेणं वाउसत्थं समारंभमाणे अण्णे अणेगरूवे पाणे विहिंसति (सू.५९)
से बेमि संति संपाइमा पाणा आहच्च संपयंति य फरिसं च खलु पुट्ठा एगे संघायमावज्जति,
जे तत्थ संघायमावजंति ते तत्थ परियावजंति, जे तत्थ परियावजंति ते तत्थ उद्दायंति,
PLE INHDOHLIAMPHICH HOLIDEO HD HIM HION WIL.
२०
प्र.आ.
७७
||७०॥
૨૩

·पत्थ सत्यं समारभमाणस्स इंचते आरंभा अपरिणाया भवंति, एत्थ सत्यं असमारभमा- णस्स इच्छेते आरंभा परिणाया भवंति, तं परिण्णाय मेहावी व यसं वाउसत्थं समारंभेजा णेवऽण्णेहिं बाउसाथं समारंभावेज्जा णेवऽण्णे बाउसत्थं समारंभंते समणुजाणेजा, जस्ते वाउसत्थतमारंभा परिणाया भवंति से हु मुणी परिणायकम्मेत्तिवेमि (सू. ६०) पूर्वपन्नेयं ॥ मम्प्रति पड़ीवनिकायविषयवधकारिणामपायदिदर्शयिपया तनिवृत्तिकारिणा च सम्पूर्णमुनिभावप्रदर्शनाय स्त्राणि प्रक्रम्यन्ते- एत्थंपि जाणे उवादीयमाणा, जे आयारे ण रमंति. आरंभमाणा विणयं वयंति, छंदोवणीया अझोववण्णा, आरंभसत्ता पकरंति संगं (सू ६१) एतम्मिन्नपि-प्रस्तुते यायुकाये, जपिशब्दात् प्रथिव्यादिषु च समाश्रितमारम्भ ये युन्ति ते उपादीयन्ते, कर्मणा यध्यन्त इत्यर्थ', एफसिन् जीवनिकाये पधप्रवृत्तः शेपनिकायधजनितेन कर्मणा वध्यते, किमिति ?-यतो नोकजीवनिकायविषय आरम्भः शेपजीवनिकायोपमर्दमन्तरेण वर्तुं शक्यत इत्यतस्त्वमेवं जानीहि, श्रोतुरनेन परामर्शः, अत्र च द्वितीयार्थे प्रथमा, ततश्चैवमन्वयो लगयितव्यः-पृथिव्याचारम्भिणः शेपकायारम्भकर्मणा उपादीयमानान् जानीहि, के पुनः पृथिव्याद्यारम्भिणः शेषकायारम्भक- , -- १० "

·आरंभ-
.nidinimilWHATHI
१५
विरताच
.
७उ०
"
"
आना. र्मणोपादीयन्ते । इति, आह-जे आयारे ण रमंति' ये घविदितपरमार्था ज्ञानदर्शनचरणतपोवीर्याख्ये पञ्चप्रकाराचारे 'न रम-
१शमा
न्'न तिं कुर्वन्ति, तदधृत्या च पृथिव्याघारम्भिणः, तान् कर्मभिरुपादीयमानान् जानीहि, के पुनराचारे न रमन्ते !, शाक्य-
अ०
दिगम्वरपार्धम्यादयः, किमिति ?, यत आह-'आरंभमाणा विणयं वयंति' आरम्भमाणा अपि पृथिव्यादीन जीवान् विनयं-
संयममेव भापन्ते, कर्माप्टकविनयनाद्विनयः-संयमः, शाक्यादयो हि ययमपि विनयव्यवस्थिता इत्येवं भाषन्ते, न च पृथिव्या-
दिजीवाम्युपगम कुन्ति, तदभ्युगमे वा तदाश्रितारम्भित्वात् ज्ञानावाचारविकलत्वेन नष्टशीला इति । किं पुनः कारणं?, येनैवं
ते दुष्टशीला अपि विनयव्यवस्थितमात्मानं भापन्ते इत्यत आह-'छन्दोवणीया अज्झोववण्णा' छन्दः-स्वाभिप्रायः इच्छामात्रम-
नालोचितपूर्वापरं विषयामिलापो या, तेन छन्दसा उपनीताः-प्रापिता आरम्भमार्गमविनीता अपि विनयं भायन्ते, अधिकमत्यई-
मुपपन्ना तचित्तास्तदात्मकाः अध्युपपन्नाः, विषयपरिभोगायत्तजीविता इत्यर्थः, य एवं विषयाशाकर्पितचेतसस्ते किं कुर्युरित्याह-
'आरंभसत्ता पकरंति संग' आरम्भणमारम्भ:-सायद्यानुष्ठानं तस्मिन् सक्ताः-तत्पराः प्रकर्पण कुर्वन्ति, सज्यन्ते येन संसारे जीवाः
स सङ्गा-अष्टविधं कर्म विषयसझो वा तं सङ्गं प्रकुन्ति, सद्भाच पुनरपि संसारः, आजवंजवीभावरूपैः, एवंप्रकारमपायमचामोति
पद्जीवनिकायघातकारीति ॥ अथ यो निवृत्तस्तदारम्भात् स किविशिष्टो भवतीत्यत आह-
से वसुमं सव्वसमण्णागयपण्णाणेणं अप्पाणेणं अकरणिकं पावं कम्मं णो अपणेसिं, तं
१ इन्दनोपनीताः प्र. 'अभिप्राययशी छन्दो' इत्यमरोक्तः 'छन्दो घशेऽभिप्राये च' इति सकारान्तेऽनेकार्थोत्ति नयिमसाधु. २ इतः प्राकू 'पुन: पुनस्तत्रैवोत्पत्तिः'
इति प्र. न न घुसा, ३ पुनः पुनस्तत्रैव सहः कर्मोत्पत्तिरूप..
.
प्र.आ.
७८
२४
॥७१॥

·AMA . man परिणाय मेहावी णेव सयं छज्जीवनिकायसत्यं समारंभेजा णेवडणेहिं छजीवनिकायसत्थं समारंभावेज्जा णेवऽगणे छज्जीवनिकायसत्यं समारंभंते समणुजाणेज्जा, जरसेते छज्जीवनिका- यसत्यसमारंभा परिणाया भवंति से हु मुणी परिणायकम्मेत्तिबेमि ।। (सू. ६२) इति सप्त- मोदेशकः। इति प्रथममध्ययनम् ॥ 'से' इति पृधिम्पुदेशकाघभिहितनिवृत्तिगुणभार पड्जीननिकायहनननिनो 'वमुमान्' पनि द्रव्यभारमेदाविधा, द्रध्यायनि- मरकतेन्द्रनीलयबादीनि भागनि-सम्यक्त्वादीनि तानि यस यन्मिन् मा सन्ति स नगुमान् , द्रव्यवानित्यर्थः, इह च भावयमुनि- मुमचमङ्गीफियते, प्रनायन्ते यस्तानि प्रशानानि-यथारस्थितपिपग्राहीणि ज्ञानानि सर्माणि समन्यागतानि प्रज्ञानानि यस्या- | स्मनः म सर्वसमन्वागतप्रज्ञानः-सामोधविशेषानुगतः सन्द्रियवानः पद्धमिर्यथानस्थितविषयग्राहिभिरविपरीतैरनुगत उतिया- पत् , तेन मर्गममन्यागतप्रमानेनात्मना, अथवा सषु द्रव्यपर्यापु सम्यगनुगतं प्रज्ञानं यसात्मनः स सर्वसमन्वागतप्रज्ञान आत्मा, भगाद्वचनप्रामाण्यादेवमेतत् द्रव्यपर्यायजात नान्यथेति सामान्यपियोपपरिच्छेदान्निचिताशेपत्रेयप्रपञ्चवरूपः सर्यममन्वागतप्रज्ञान आत्मेत्युन्यते, अथवा-शुभाशुभफलमक्लरलापपरितानान्नर तिर्यग्नरामरमोक्षमुखस्वरूपपरिनानाचापरितुप्यन्ननकान्तियादि- गुणयुक्त संमारमुसे मोक्षानुष्ठानमापिप्पुर्वन् पर्वममन्वागतप्रज्ञान आन्माऽभिधीयते, तेननिधनात्मना 'अफरणीयम्' अमर्त्तव्य- मिहपरलोविरुद्धत्वादकार्यमिति मत्वा नान्वेषयेत् , न तदुपादानाय यत्नं कुर्यादित्यर्थः, कि पुनः तदकरणीयं नान्वेपणीयमिति ?, . " ·परिक्षा- " अ० तकर्मता ७उ० ना. उच्यते, 'पापं कर्म अधापतनकारित्वात्पापं, क्रियन इनि कर्म, तचाप्टादशाविधं प्राणातिपातमृपावादादत्तादानमैथुनपरिग्रहक्रोधमान- १० मायालोभप्रेमढेपफलहाभ्याम्यानपशून्यपरपरिवादरत्यरतिमायामृपामिथ्यादर्शनशल्याख्यामिति, एवमेतत् पापमष्टादशभेदं नान्वे- पयेन्-न कुर्यात् म्ययं, न चान्यं कारयेत् , न कुर्वाणमन्यमनुमोदेत । एतदेवाह-'तं परिष्णाय मेहावी'त्यादि 'तत्' पापमष्टादशप्रकार परिः-गमन्तान जात्या मेधावी-मर्यादावान् नैव स्वयं पड्जीवनिकायशस्त्रं स्वकायपरकायादिभेदं समारभेत नैवान्यैः समारम्भयेत् न चान्यान् ममारभमागान् समनुजानीयात् , एवं यस्यैते सुपरीक्ष्यकारिणः परजीवनिकायशस्त्रसमारम्भाः तद्विपयाः पापकर्म विशेषाः परित्राता परिनया प्रत्याख्यानपरिक्षया च स एव मुनिः, प्रत्याख्यातकर्मत्वात्-प्रत्याख्याताशेपपापागमत्वात् , तद- न्ययंविधपुस्पादिति । इतिशब्दोऽध्ययनपरिसमाप्तिप्रदर्शनाय, अवीमीति सुधर्मस्वाम्याह स्वमनीपिकाव्यावृत्तये, भगवतोऽपनीत- पनपातिकर्मचतुष्टयस्य ममामादिताशेपपदार्थाविर्भावकदिव्यज्ञानस्य प्रणताशेपगीर्वाणाधिपतेश्चतुस्त्रिंशदतिशयसमन्वितस्य श्रीवर्द्ध- मानम्पामिन उपदेशान् सर्वमेतदाख्यातं यदतिक्रान्तं मयेति । उक्तः सूत्रानुगमः निक्षेपश्च ससूत्रस्पर्शनियुक्तिः ॥ मम्प्रति नया नंगमादयः, ते चान्यत्र सुविचारिताः, सझेपतस्तु सर्वेऽपि एते द्वेषा भवन्ति, ज्ञाननयाश्चरणनयाथ, तत्र ज्ञाननया ज्ञानमेव प्रधानं गोक्षगाधनमित्यध्ययस्यन्ति, हिनाहितप्राप्तिपरिहारकारित्वात् ज्ञानस्य, तत्पूर्वकमकलदुःखप्रहाणाच ज्ञानमेव, न तु क्रिया, चरण- नयास्तु चरणस्य प्राधान्यमभिदधनि, अन्वयव्यतिरेकममधिगम्यत्वात्सकलपदार्थानां, तथाहि-सत्यपिनाने सकलवस्तुग्राहिणि समु- ल्लसिते न चरणमन्तरेण भवधारणीयकोच्छेदः, तदनुच्छेदाय मोक्षालाभः, तसान ज्ञानं प्रधान, चरणे पुनः सति सर्वमूलोत्तरगुणाख्ये पातिकमान्छेदः, नदुग्छेदान केवलाम्बोधप्राप्तिः, नतश्च यथाख्यातचारित्रवद्विज्वालाकलापप्रतापितमकलकर्मकन्दोच्छेदः, तदुच्छे. प्र.आ. ७९ " ॥७२॥ २७ .

·ज्ञान- | क्रिया- विचारः - - दादव्यागाधसुखलक्षणमोक्षावाप्तिरिति, तणागरणं प्रधानमित्यध्यपस्यामः । अनोच्यते, उभयमप्येतन्गिथ्यादर्शनं, या उक्तम्-"हेयं नाणं कियाहीणं, हया अन्नाणो किया। पासंतो पंगुलो दट्ठोधापमाणो य अंधओ ॥१॥" तदेवं सऽपि नयाः परस्परनिरपेक्षा मिथ्यात्वरूपतया न सम्यग्भावमनुभवन्ति, समुदितास्तु यथारस्थितार्थप्रतिपादनेन सम्यक्त्वं भवन्ति, यत उक्तम्-"ऐवं सव्वेऽवि गया मिच्छादिद्वी सपक्सपडियद्धा । अण्णोप्पणिस्मिया पुण हवंति ते चेव सम्म॥१॥" तसादुभयं परस्परसापेक्षं मोक्षप्राप्तये अलं, न प्रत्येकं जान चरणं चेति निदोपः खल्वेष पक्ष इति व्यवस्थितं, तथा चोभयप्राधान्य दिदर्शयिपयाऽऽह-सवेसिपि णयाणं बहुविधपत्तव्ययं णिसामेला । तं सपणयविमुद्रं जं चरणगुणट्टिओ साहू ॥ १॥ चरणं च गुणश्च चरणगुणौ तयोः सितश्चरणगुण- स्थितः, गुणशब्दोपादानात् ज्ञानमेव परिगृसते, यतो न कदाचिदात्मनो गुणिनस्तेन ज्ञानाख्येन गुणेन वियोगोऽस्ति, ततोऽसौ | सहभावी गुणः, अतो बहुविधवक्तव्य-नयमार्गमवधार्यापि स पात् ज्ञानचरणयोरेव स्थातव्यमिति निश्पो विदुपां, न चामिलपि- तप्राप्तिः केवलेन चरणेन, ज्ञानहीनत्वात् , अन्धगमिक्रियाप्रतिविशिष्टप्रदेशप्राप्तिवत् , न च ज्ञानमात्रेणाभीष्टप्राप्तिः, क्रियाहीनत्वात् , चक्षुनिसमन्वितपापुरुपअर्धदग्धनगरमध्यावस्थितयथावस्थितदर्शिज्ञानात् , तसादुभयं प्रधान, नगरदाहनिर्गमे पङ्ग्वन्धसंयोग- क्रियाज्ञानयत् ॥ एरमिदमाचारागसन्दोहभूनं प्रथमाध्ययनं पड्डीपनिकायस्वरूपरक्षणोपायगर्भमादिमध्यावसानेषु दयैकरसमेकान्त- हितापनिकारि मुमुक्षुणा पदाधीतं भवति ततः शिक्षणार्थतथावधृतं भवति श्रद्वानसंवेगाभ्यां च यथावदात्मीकृतं भवति ततो- १६ा शात प्रियादी हमाऽशात शिरा सा पहुर्दग्धो पारवा ध ॥1॥ २ प राजी नया मियादृष्टय स्वपक्षप्रतिवदा । अन्योऽन्याश्रिता पुनर्गवन्ति त एष गम्पापम् ॥१॥ १०

·चा
उपस्था-
पना
१५
१शस्व०
७०
प्र.आ.
८०
ऽस्य महानतारोपणमुपस्थापनं परीक्ष्य निशीथाद्यभिहितक्रमेण सचित्तपृथिवीमध्यगमनादिना श्रद्दधानस्य सर्व यथाविधि कार्यम् ।
का पुनरुपस्थापने विधिरिति ?, अोच्यते, शोभनेपु तिथिकरणनक्षत्रमुहूर्तेषु द्रव्यक्षेत्रभावेषु च भगवतां प्रतिकृतीरभिपन्य पर
र्द्धमानाभिः स्तुतिमिः, अथ पादपतितोत्थितः सरिः सह शिक्षकेण महानतारोपणप्रत्ययं कायोत्सर्गमुत्साकै महाव्रतमादित आरभ्य
विरुचारयेद् यापन्निशिभुक्तिविरतिरपिकला त्रिरुचारिता, पश्चादिदं निरुयरितव्यम्-'इच्चेइयाई पंच महव्ययाई राइभोयणवेरमण
छहाई अत्तहियझ्याए उपसंपजिना णं विहरामि' पश्चाद्वन्दनकं दचोत्थितोऽभिधत्ते अनताशयष्टि:-'संदिशत कि भणामी'ति ?,
सरिः प्रत्याह-'धन्दित्वाऽमिघवेत्येवमुक्तोऽभिपन्योत्थितो भणति-'युष्माभिर्मम महानतान्यारोपितानि इच्छाम्यनुशिष्टि मिति,
आचापोऽपि प्रणिगदति-निस्तारकपारगो भनाचार्यगुणैर्वर्द्धख' वचनविरतिसमनन्तर च सुरभिनासचूर्णमुष्टि शिष्यस्य शिरसि किरति,
पवाद्वन्दनकं दचा प्रदक्षिणीकरोत्याचार्य नमस्कारमापर्चयन् , पुनरपि वन्दते, तथैव च करोति सकलक्रियानुष्ठानम् , एवं त्रिन-
दक्षिणीकृत्य विरमति शिष्यः, शेपाः साधपश्चाख मूर्ध्नि युगपद्वासमुष्टि विमुश्चन्ति सुरभिपरिमला यतिजनसुलभकेमराणि वा,
पश्चात्कारितकायोत्सर्गः सरिरभिदधाति-गणस्तर कोटिकः स्थानीय कुलं वैराख्या शाखा अमुफाभिधान आचार्य उपाध्यायश्च,
साच्या प्रतिनी तृतीयोदेष्टच्या, यथाऽऽसन्न चोपस्थाप्यमाना रत्नाधिका भान्ति, पश्चादाचाम्ल निकितिक वा खगच्छसन्त-
तिसमायातमाचरन्तीति । एवमेतदध्ययनमादिमध्यान्तकल्याणकलापयोगि भव्यजनतामनासमाधानाधायि प्रियविप्रयोगादिदुःखा-
वर्चबहुलकपायझपादिकुलाकुलविषमसंसृतिमरितारणसमर्थममलदयैकरसमसदभ्यसितव्यं मुमुक्षुणेति ॥ आचार्यश्रीशीलाकविर-
चिता शत्रपरिज्ञाध्ययनटीका समाप्तेति (ग्रन्थाग्रं श्लोकाः २२२१)॥
१ इत्येतानि पञ्च महावतानि रात्रिभोजनविरमणपष्ठानि आमहितार्थायोपमपद्य निहामि
१०
.
२६
॥७३॥

·अथ लोकविजयाख्यं द्वितीयमध्ययनं । आचा. २लोक० १ उद्दे० nimII-IIRE isunni अध्य- यन- संबन्धः - नमः श्रीवर्द्धमानाय, वर्द्धमानाय पर्ययैः । उक्ताचारप्रपञ्चाय, निष्प्रपञ्चाय तायिने ॥१॥ शत्रपरिज्ञाविवरणमतिगहनमितीव किल घृतं पूज्यैः । श्रीगन्धहस्तिमिथैर्विवृणोमि ततोऽहमवशिष्टम् ॥२॥ उक्तं प्रथमाध्ययनं, साम्प्रतं द्वितीयमारभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः-इह हि मिथ्यात्वोपशमक्षयक्षयोपशमान्यतरावाप्तसम्य- ग्दर्शनज्ञानकार्यस्यात्यन्तिकैकान्तानावाधपरमानन्दस्वतत्त्वसुखानावरणज्ञानदर्शनलक्षणलक्षितमोक्षकारणस्याश्रवनिरोधनिर्जरारूपस्य मूलोत्तरगुणभेदमिन्नस चारित्रस्यापराशेषग्रतवृतिकल्पनिप्पादितनिष्प्रत्यूहसकलपाणिगणसङ्घट्टनपरितापनापद्रावणनिवृत्तिरूपस्य सं- | सिद्धये मरणाभावप्रसगादभूतगुणात्मधर्मज्ञानोपलब्धेर्हिस्पत्यमतनिरासेन सामान्यतो जीवास्तित्वं प्रतिपाद्य विशेषतच बौद्धादिम- तनिरासेनैकेन्द्रियावनिजीवनानलपवनवनस्पतिभेदांच जीवान् प्रकटय्य यथाक्रमं समानजातीयाश्मलतायुद्भेददर्शनादीमांसाङ्करवत् अविकृतभूमिखननोपलब्धेर्मण्डूकवत् विशिष्टाहारोपचयापचयशरीराभिवृद्धिक्षयान्वयव्यतिरेकगतेरभकशरीखत् अपरप्रेरिताप्रतिह- तानियततिरश्चीनगमनाद्वाश्मादिवत् सालक्तकनूपुरालङ्कारकामिनीचरणताडनविकाराधिगतेः कामुकवदित्यादिभिः प्रयोगैः तथौचैः | शिर उद्घाय्य सूक्ष्मवादरद्वित्रिचतुप्पश्चेन्द्रियसंज्ञीतरपर्याप्तकअपर्याप्तकभेदांश्च प्रदर्य शत्रं च खकायपरकायमेदभिन्नं तद्वधे बन्धं विरतिं च प्रतिपाद्य पुनरपि तदेव चारित्रं यथा सम्पूर्णभावमनुभवति तथाऽनेनाध्ययनेनोपदिश्यते, तथाहि-अधिगतशस्त्रपरि- ज्ञासूत्रार्थस तत्प्रतिपादिनैकेन्द्रियपृथिवीकायादिश्रदधानस सम्यक् तद्रक्षापरिणामत्रतः सर्वोपाधिशुद्धस्य तद्योग्यतयाऽऽरोपितप- ·कार: राचा. श्चमहानतभारस साधोर्यथारागादिकपायलोकस्य शब्दादिविषयलोकस्य वा विजयो भवति तथाऽनेनाध्ययनेन प्रतिपाद्यते । तथा . उद्देशा- लोकच नियुक्तिकारेणाध्ययनार्थाधिकारः शखपरिज्ञायां ग्राग्निरदेशि-"लोओ जह बज्झइ जह य तं विजहियव्यं"ति, इत्यनेन सम्म १ उद० धनायातसास्याध्ययनस्य चत्वार्यनुयोगद्वाराणि भवन्ति । तत्र मूत्रार्थकथनमनुयोगः, तस्य द्वाराणि-उपायाः, व्याख्यागानीत्यर्थः, . धि- तानि चोपक्रमादीनि, तत्रोपक्रमो द्वेधा-शास्त्रानुगतः शास्त्रीयः, लोकानुगतो लौकिक इति, निक्षेपस्त्रिधा-ओघनामसूत्रालापकनिष्पन्न- भेदान, अनुगमो द्वेधा-सूत्रानुगमो निर्युक्त्यनुगमश्च, नया-नैगमादयः । तत्र शास्त्रीयोपक्रमान्तर्गतोऽर्थाधिकारी द्वेधा-अध्यय- नाधिकार उद्देशार्थाधिकारश्च, तबाध्ययनार्थाधिकारोऽध्ययनसम्बन्धे शत्रपरिज्ञायां प्रागेव निरदेशि, उद्देशार्थाधिकारं तु स्वयमेव नियुक्तिकारः प्रचिकटयिपुराह- सयणेश्य अदत्त वीयगंमिरमाणोअ अत्यसारो ३अ। भोगेसु४लोगनिस्साइ ५लोगे अममिजयाचेव६ ॥१७२॥ तत्र प्रथमोद्देशकार्थाधिकारः 'वजने मातापित्रादिके अभिप्पगोऽधिगतस्त्रार्थन न कार्य इत्यध्याहारः, तथा च सूत्रम्-'माया मे पिया में' इत्यादि १, 'अदबत्तं धीयगंमिति द्वितीय उद्देशके अदृढत्वं संयमे न कार्यमिति शेपः, विपयशपायादौ चाढत्वं कार्यमिति, वक्ष्यति च-'अरई आउट्टे मेहाची'२, तृतीय उद्देशफे 'माणो अ अत्यसारो अत्ति जात्याधुपेतेन साधुना कर्मवशा- द्विचित्रतामनगम्य सर्वमदस्थानानां मानो न कार्यः, आह च–'के गोआगादी ? के माणावादी'त्यादि, अर्थसारस्य च निस्सारता वर्ण्यते, तथा च-'तिविहेण जाऽवि से तत्थ मत्ता अप्पा वा बहुगा वे'त्यादि ३, चतुर्थे तु 'भोगेसुत्ति भोगेवभिप्पङ्गो न कार्य ८२ ॥७४॥ इति शेपः, यतो भोगिनामपायान् वक्ष्यति, सूतं च-'थीहि लोए पयहिए' ४, पञ्चमे तु 'लोगणिस्माए'त्ति त्यक्तखजनधन- , २७ ·आचा. २लोक० १ उद्दे० कपायाः लोकादि निक्षेपाः मानभोगेनापि साधुना संयमदेहप्रतिपालनाय सार्थारम्भप्रवृत्तलोकनिश्रया विहर्त्तव्यमिति शेषः, तथा च सूत्रम्-'समुहिए अण- | गारे इत्यादि जाय परियए' ५, पष्ठोदेशके तु-'लोए अममिजया चैव' लोकनिश्रयाऽपि विहरता साधुना तसिन् लोके पूर्वापर- | संस्तुतेऽसंस्तुते च न ममत्वं कार्य, पङ्कजवत्तदाधारस्वभावानभिष्वनिणा भाव्यमिति, तथा च सूत्रम्-'जे ममाईयमई जहाति से जहाति ममातियं' गावातात्पर्यार्थः ॥ नामनिप्पन्ने तु निक्षेप लोकविजय इति द्विपदं नाम, तत्र लोकविजययोनिक्षेपः कार्यः, सत्रालापकनिष्पन्ने च निक्षेपे यानि निक्षेपार्हाणि सूत्रपदानि तेषां च निक्षेपः कार्यः, सूत्रपदोपन्यस्तमूलशब्दस्य च कपायाभिधा- यकत्वात् कपायाक्ष निक्षेप्तव्याः, तदेवं नामनिप्पन्नं भविष्यत्स्त्रालापकनिष्पन्ननिक्षेपोपक्षिप्तं सामर्थ्यायातं च यनिक्षेप्तव्यं तनियुक्ति- कारो गाधया सम्पिण्ड्याऽऽचष्टे- लोगस्स य विजयस्स य गुणस्स मूलस्स तह य ठाणस । निक्खेवो कायव्यो जंमूलागं च संसारो॥१७३।। कण्ठ्या, केवलं 'जमूलागं च संसार' इति यन्मूलकः संसारस्तस्य च निक्षेपः कार्यः, तच मूलं कपायाः, यतः नारकतिर्यमराम- रगतिस्कन्धस गर्भनिपेककललावुदमांसपेश्यादिजन्मजरामरणशाखस्य दारिद्याधनेकव्यसनोपनिपातपत्रगहनस्य प्रियविप्रयोगाप्रि- यनम्नयोगार्थनाशानेकव्याधिशतपुप्पोपचितस्य शारीरमानसोपचित्ततीव्रतरदुःखोपनिपातफलस्य संमारतरोर्मूलम्-आयं कारणं सायाः, कपः-समारस्तस्याऽऽया इतिकृत्वा ।। तदेव यान्यत्र नामनिष्पन्न यानि यानि च सूत्रालापकनिष्पन्न निक्षेप्तव्यपदानि सम्भ- चन्ति नानि नियुक्तिकारः मुहानत्वा विवेकेनाऽऽचष्टे- लोगोति य विजअति य अज्झयणे लक्वणं तु निष्काणं । गुणमूलं ठाणंति य सुत्तालावे य निफण्णं ।।१७४।। " -III II II insaii insanile DIGITAL IIT- ·गचा. रलोक० १ उद्दे० . १५ कण्ठ्या, तर 'यथोद्देशस्तथा निर्देश इति न्यायाल्लोविजययोनिक्षेपमाह- लोक- लोगस्स य निक्खेवो अद्वविहो कन्विहो उ विजयस्स | भावे कसायलोगो अहिगारो तस्स विजएणं ॥१७५।। विजय- तर लोक्यत इति लोकः, 'लोक दर्शन' इत्यस्साद्धातोः 'अकर्तरि च कारके संज्ञाया (पा. ३३ १९) मिति घञ् , स च धर्मा निक्षेपः धर्मास्तिकायव्यवच्छिन्नमशेपद्रव्याधार वैशाखस्थानम्थकटिन्यस्तकरयुग्मपुरुषोपलक्षितमाकाशखण्डं पञ्चास्तिकायात्मको वेति, तस्य निक्षेपोऽष्टधा-नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्रकालभवभावपर्यभेदान् , 'छविहो उ विजयस्म'त्ति विजयः अमिभवः पराभरः पराजय इति । पर्यायाः, तख निक्षेपः पडिधो वक्ष्यते, तत्राष्टप्रकारे लोके येनानाधिकारस्तमाह-'भावे कमायलोगो'त्ति भावलोकैनात्राधिकारः, २० स च भावः पदप्रकार:-औदयिकादिः, तत्राप्यौदयिकभावकपायलोकेनाधिकारः, तन्मूलत्वात् संसारस्य, यद्येवं ततः किमत आह- 'अहिगारो तस्स विजएणं'ति अधिकारो-व्यापारः तस्य-औदयिकभाकपायलोकस्य 'विजयेन' पराजयेनेति गाथार्थः ।। ता लोको- ऽष्टधा निक्षेपार्थ प्रागुपादेशि विजयश्च पोढा, तनिक्षेपार्थमाह--- लोगो भणिओ दव्वं खित्तं कालो अ भावविजओ अ । भवलोग भावविजओ पगयं जह वज्झई लोगो ॥१७६॥ तर लोकश्चतुर्विंशतिस्तवे विस्तरतोऽभिहित', ननु च केयं वाचोयुक्तिः? 'लोकश्चतुर्विंशतिस्तवेऽभिहित' इति, किमनानुपप अम्', उच्यते, इह घपूर्वकरणप्रक्रमाधिरूढक्षपकश्रेणिध्यानाग्निदग्धघातिकम्र्मेन्धनेनोत्पन्ननिरावरणज्ञानेन विपच्यमानतीर्थकरना- माविर्भूतचतुविशदतिशयोपेतेन श्रीपईमानस्वामिना हेयोपादेयार्थाविर्भावनाय सदेवमनुजायां परिपद्याचाराथों यभापे, गणधरैश्च ७५॥ महामतिमिरचिन्त्यशक्युपेतैर्गीतमादिभिः प्रवचनार्थमशेपासुमदुपकाराय स एवाचाराङ्गतया दद्दभे, आवश्यकान्तर्भूतचतुर्विंशति- प्र.आ.. ८३ ·लोकादि आचा. | स्तवस्त्वारातीयकालभाविना भद्रयाहुखामिनाऽकारि, ततश्रायुक्तः पूर्वकालभाविन्याचाराने व्याख्यायमाने पश्चात्कालभाविना चतु- निक्षेपः २लोक० - विंशतिस्तवेनातिदेश इति कश्चित् सुकुमारमतिः, अत्राह-नैप दोपो, यतो भद्रबाहुखामिनाऽयमतिदेशोऽभ्यधापि, स च पूर्वमान- कपाय- १ उद्देश्यकनियुक्तिं विधाय पवादाचारागनियुक्ति चक्रे, तथा चोक्तम्-"आम्सयस दसफालियरस तह उत्तरज्झमायारे"त्ति सूक्तम् । जयः विजयस्य तु निक्षेपं नामस्थापने क्षुण्णत्वादनादृत्य द्रव्यादिकमाह-'दच्च'मित्यादिना, द्रव्यविजयो व्यतिरिक्तो द्रव्येण द्रव्यान- द्रव्ये वा विजयः कतिक्तकपायादिना श्लेष्मादेनृपतिमल्लादेर्मा, क्षेत्रविजयः पखण्डभरतादेः यसिन् वा क्षेत्रे विजयः प्ररूप्यते, | कालरिजय इति कालेन जियो यथा पष्टिभिर्वर्पसहरीभरतेन जित भरतं, कालस्य प्राधान्यात् , भृतककर्मणि या मासोऽनेन जित इति, यसिन वा काले विजयो व्याख्यायत इति, भानविजय औदयिकादेर्भावस्य भावान्तरेण औपशमिकादिना विजयः। तदेवं. लोकविजययोः स्वरूपमुपदर्य प्रकतोपयोग्याह-'भवे'त्यादि, अब हि भवलोकग्रहणेन भावलोक एवाभिहितः, छन्दोमगभीत्या .. इस एयोपादायि, तथा चापाचि-"भावे कसायलोगो अहिगारो तस्स विजएणं"ति, तस्य औदयिकभाकपायलोकस्य औपशमि- कादिभावलोकेन विजयो यत एतदर प्रकृतम् , इदमत्र हृदयम्-अष्टविधलोकपडिविजययोः प्राग्व्यावर्णितखरूपयोर्भावलोकभा- परिजयाभ्यामनोपयोग इति, यथा चाष्टप्रकारेण कर्मणा लोका-प्राणिगणो बध्यते, बन्धस्योपलक्षणत्वाद् यथा च मुच्यत इत्ये .. तदप्यताध्ययने प्रातमिति गाथार्थः । तेनैव भावलोकविजयेन फि फलमित्याह- विजिओ कसायलोगो सेय खु तओ नियत्तिउ रोइ । कामनियत्तमई ग्वलु संसारा मुचई खिप्पं ॥१७॥ १ जामरम्म ददाकिस्य तमोत्तम प्रयनेषाारे २ गिन्याया शताद् दद्व इतिरियमेन पऽपि सरसस्य बहुवचनऽपि भावात् तदिशेपण । १० ·LAT!. गुण- आचा. लोक० १ उद्दे . निक्षेपः - 'विजितः' पराजितः, कोऽसौ ?-कपायलोकः औदयिकभावकपायलोक इतियावत् , विजितकपायलोकः सन् किमयामो- तीत्याह-संमारान्मुच्यते क्षिप्रम् , अतस्तस्मान्निवर्तितुं श्रेयः, खुर्वाक्यालङ्कारे अवधारणे वा, निवचितुं श्रेय एव, किं कपाय- लोकादेव निवृत्तः संसारान्मुच्यते आहोश्विदन्यसादपि पापोपादानहेतोरिति दर्शयति-'कामे त्यादि गाथार्द्ध सुगमम् । गतो नाम- निष्पनी निक्षेपः, साम्प्रतं सूत्रालापकनिप्पन्ननिक्षेपावसरः, स च सूत्रे सति भवति, तत्रास्खलितादिगुणोपेतं सूत्रानुगमे सूत्रमुच्चार- यितव्यं, तचेदम्-'जे गुणे से मुलट्ठाणे जे मूलट्ठाणे से गुणे' इत्यादि । अस्य च निक्षेपनियुक्त्यनुगमन प्रतिपदं निक्षेपः क्रियते, तत्र गुणस्य पञ्चदशधा निक्षेपः- दचे ग्वित्ते काले फल पन्जय गणण करण अन्भासे । गुणअगुणे अगुणगुणे भव सीलगुणे य भावगुणे ॥१७॥ नामगुणः स्थापनागुणः द्रव्यगुणः क्षेत्रगुणः कालगुणः फलगुणः पर्यवगुणः गणनागुणः करणगुणः अभ्यामगुणः गुणागुणः अगुणगुणः भवगुणः शीलगुणः भावगुणश्चेति गाथाममामार्थः । तदेवं सूत्रानुगमेन सूत्रे समुचरिते निक्षेपनियुक्त्यनुगमेन तदव- यवे निक्षिप्ते सति उपोद्घातनिर्युक्तेरवसरः, सा च 'उदेसे'त्यादिना द्वारगाथाद्वयेनानुगन्तव्पा ।साम्प्रतं सूत्रस्पर्शिकनियुक्तेरवसरः, तत्रापि सुगमनामस्थापनाव्युदासेन द्रव्यादिकमाह- दञ्चगुणो दचं चिय गुणाण जं तंमि संभवो होई । सचित्त अचित्ते मीसंमि य होइ दवंमि ॥१७॥ तत्र द्रव्यगुणो नाम द्रव्यमेव, किमिति ?, गुणानां यतो गुणिनि तादात्म्येन सम्भवात् (व:), ननु च द्रव्यगुणयोर्लक्षणविधा- नभेदाझेदः, तथाहि द्रव्यलक्षणं गुणपर्याययद् द्रव्यं, विधानमपि-धर्माधर्माकाशजीवपुद्गलादिकमिति, गुणलक्षणं द्रव्याश्र- . प्र.आ. ८४ HHORAHASHMIRTAINMENT ॥७६॥ २७ ·uniaTimi.imarimmamtainmIDROME गुणनि- क्षेपः আ श्लोक १ उद्दे Hamani--- . . यिणः महानिनो निर्गुणा गुणा इति, विधानमपि वानेच्छाद्वेषरूपरमगन्धस्पर्शादयः खगतभेदभिन्ना इति, नेप दोपो, यतो द्रव्ये | मचिचाचिनमिश्रभेदभिन्ने ग गुणस्तादात्म्येन स्थितः, तत्राचित्तद्रव्यं द्विधा-अरूपि रूपि च, तत्रारूपिद्रव्यं त्रिधा-धमाधा- | काशभेदभिन्नं, नच गतिम्थित्यवगाहदानलक्षणं, गुणोऽप्यस्सामूनत्यागुरुलघुपर्यायलक्षणः, तत्रामूर्त्तत्वं त्रयस्यापि स्वं रूपं, न भेदेन व्यास्थितम् , अगुरुलघुपर्यायोऽपि, नत्पर्यायवादेव, मृदो मृत्पिप्डस्थामकोशकुशूलपर्यायवत् . रूपिद्रव्यमपि स्कन्धतद्देशप्रदेशप- रमाणुभेद, तस्य च रूपादयो गुणाः अभेदेन व्यवस्थिताः, भेदेनागुपलब्धः, संयोगविभागाभावात् , स्वात्मवत् । तथा सचित्तम- प्युपयोगलक्षणलक्षितं जीवद्रव्यं, न च तग्मागिना जानादयो गुणाः, तद्भेदे जीवस्याचेतनत्वनमहान् , तत्सम्बन्धाद्भविष्यतीति चेत् , अनुपासितगुरोरिदं वचः, यतो न हि खनोऽमती शक्तिः कर्तुमन्येन पार्यते, न बन्धः प्रदीपशतसम्बन्धेऽपि रूपावलोकना- यालमिति । अनव दिशा मिश्रद्रव्येऽप्येकत्वसंयोजना स्वबुद्धा कार्येति गाथार्थः ।। तदेवं द्रव्यगुणयोरेकान्तेनैकत्वे प्रतिपादिते सत्याह शिप्या-तकिमिदानीममेदोऽस्तु ?, नैतदप्यरित, यतः सर्वथाऽभेदेज्युपगम्यमाने सत्येनवेन्द्रियेण गुणान्तरस्याप्युप- लन्धेरपरेन्द्रियवैफल्यं स्यात्, तथाहि-चूतफलरूपादौ चक्षुरागुपलभ्यमाने रूपाद्यात्मभूतापयविद्रव्याव्यतिरिक्तरमादेरप्युपलब्धिः स्यात् , रूपादिम्यरूपान, एवं बभेदः साद यदि रूपादौ सगुपलभ्यमानेऽन्येऽपि ममुपलभ्येरन् , अन्यथा विरुद्धधर्माध्यामा- द्विधरन् घटपटपदिति । तदेवं भेदाभेदोषपनिमिाकुलितमतिः शिष्यः पृच्छति-उभयथाऽपि दोपापत्तिदर्शनात्कथं गृहीमः १, | आचार्य आह-अत एर भेदाभेदोऽस्तु, तनाभेदपक्षे द्रव्यं गुणो भेदपक्षे तु भागो गुण इति, तथाहि-गुणगुणिनोः पर्यायपर्यायिणोः गामान्यविशेषयोरखयपारयविनोभेदाभेदव्यास्थानेनैवात्मभावमनापान, आह हि-"दव्यं पजाविजुयं दयपिउना य पजा १० ·गुणनि- क्षेपः २० चाणस्थि । उप्पायविइभंगा हंदि दरियलरखणं एवं ॥१॥ नयास्ता स्यात्पदलाग्छिता इमे, रसोपविद्वा इन लोहधातरः । भवन्त्य- श्लोक मिग्रेनफला यतस्ततो, भान्तमार्याः प्रणता हितैपिणः ॥२॥" इत्यादि स्वयध्यैरन बहु विजृम्भितमित्यलं विस्तरेण । एनमेव नियु- १ उद्दे० क्तिकारः समस्तद्रव्यप्रधाने जीवद्रव्ये गुणमभेदेन व्यवस्थितमाह- संकुचियवियसियत्तं एसो जीवस्स होइ जीवगुणो। पूरेड हंदि लोग बहुप्पएसत्तणगुणेणं ॥१८॥ जीरो हि सयोगिवीर्यसद्व्यतया प्रदेशसंहारविमर्गाभ्यामाधारसशात् प्रदीपरत् सङ्कुचति विकसति च, एप जीपस्यात्मभूतो गुणः, भेदं पिनाऽपि पष्ठघुपलब्धेः, तद्यथा-राहोः शिरः शिलापुरकस्य शरीरमिति, तद्भव एरपा सप्तसमुद्घातपशात् सङ्कुचति विफ- सति च, सम्यक-समन्ततः उत्-प्रावल्येन हननम्-इतश्चेतश्चात्मप्रदेशानां प्रक्षेपणं ममुद्धातः, स च कपायवेदनामारणान्तिकौ- प्र.आ. क्रियतेजसाहारकलिसमुद्घातभेदात् सप्तधा, तत्र कपायसमुद्घातोऽनन्तानुवन्धिक्रोधायुपहतचेतस आत्मप्रदेशानामिततश्च ८५ प्रक्षेपः, इत्येवं तीव्रतरवेदनोपहतस्यापि वेदनासमुद्घातः, मारणान्तिकसमुद्धातो हि मुमूर्पोरसुमत आदित्सितोत्पत्तिप्रदेशे आलो. कान्तादात्मप्रदेशानां भूयो भूयः प्रक्षेपसंहाराविति, वैक्रियसमुद्घातो चैक्रियलब्धिमतो चक्रियोत्पादनाय बहिरात्मप्रदेशप्रक्षेपः, नेजमयमुद्घातस्तैजसशरीरनिमित्त तेजोलेश्यालब्धिमतस्तेजोलेश्याप्रक्षेपावसरे इति, आहारकममुद्यातचतुर्दशपूर्वचिद आहारफलब्धि- मतः कचित्सन्देहापगमनाय तीर्थकरान्तिकगमनार्थमाहारकशरीर समुपादातुं बहिरात्मप्रदेशप्रक्षेपः, केलिममुद्घातं तु समस्तलोक- च्यापितयाऽन्तनीतान्यममुद्घातं नियुक्तिकारः स्वत एपाचष्टे-'पूरयति' व्यामोति, हन्दीत्युपनदर्शने, कम् ?-'लोक चतुर्दशरज्जा- १ प्य पर्यायवियुा द्रष्यपियुषार पर्यधान सन्ति 1 उत्पादरिथभि । हन्दि द्रव्यरक्षणमान् ॥1॥ २७ ॥७७॥ २ दण्ड पागे गन्या अगणि ·गुणनि- आचा० श्लोक १ उद्दे० त्मकमाकाशखण्डं, कुतो?, वहुप्रदेशगुणत्वात् , तथाहि-उत्पन्नदिव्यज्ञान आयुपोऽल्पत्वमवधार्य वेदनीयस्य च प्राचुर्य दण्डादि- क्रमेण लोकप्रमाणत्वादात्मप्रदेशानां लोकमापूरयति, तदुक्तम्-"दंडे कवाडे मंथंतरे यत्ति गाथार्थः ॥गतो द्रव्यगुणः,क्षेत्रादिकमाह- देवकुरु सुसमसुसमा सिद्धी निम्भय दुगादिया चेव । कल भोअगुज्जु वंके जीयमजीवे य भामि ॥१८॥ क्षेत्रगुणे देवकुर्यादिः, कालगुणे सुपमसुपमादिः, फलगुण सिद्धिः, पर्यवगुणे निर्भजना, गणनागुणे द्विकादि, करणगुणे कला- कौशल्यम् , अभ्याप्तगुणे भोजनादि, गुणागुणे ऋजुता, अगुणगुणे चक्रता, भवगुणशीलगुणयोर्भावगुणार्थमुपातेन जीवग्रहणेन गता- र्थत्वावगाथायां पृथगनुपादान, भवगुणो जीवस्य नारकादिर्भयः, शीलगुणो जीवः क्षान्त्याद्युपेतो, 'भावगुणो जीवाजीवयोः' इति संयोज्यैकैको व्याख्यायते-तत्र देवकुरूत्तरकुरुहरिवर्परम्यकहैमवतहेरण्यवतपद्पश्चाशदन्तरद्वीपकाकर्मभूमीनामयं गुणो, यदुत तत्रत्यमनुजा देवकुमारोपमाः सदाऽयस्थितयौवना निरुपक्रमायुपो मनोज्ञशब्दादिविपयोपभोगिनः खभावमार्दवावप्रकृतिभद्रकगु- गामनदेवलोकगतयश्च भवन्ति । कालगुणोऽपि भरतैरावतयोस्तिसृष्वप्येकान्तसुपमादिषु समासु स एव सदावस्थितयौवनादिरिति । फलमेव गुणः फलगुणः, फलं च क्रियाया भवति, तस्याच क्रियायाः सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्ररहिताया ऐहिकामुष्मिकार्थ प्रवृत्ताया अनात्यन्तिकोऽनकान्तिको भवन् फलगुणोऽप्यगुण एव भवति, सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रक्रियायास्त्वैकान्तिकात्यन्तिकानावाधसु- -or mil Lim VR HINDI MOVIEHINAprimariNHIPPIN TAITHIN TITATEMAIEANILARATIMATERIAL Integration IJil- १० ·*. २५ गुणनि- क्षेपः चादेशप्रदेशेन भिद्यमानं परमाण्वन्तं भेदं ददाति, परमाणुरप्येकगुणकृष्णद्विगुणकृष्णादिना अनन्तशोऽपि भिद्यमानो भेददायीति । तोक गणनागुणो नाम द्विकादिकः, तेन च सुमहतोऽपि राशेर्गणनागुणेनेयत्ताऽवधार्यते। करणगुणो नाम कलाकौशलं, तथाहि-उदकादौ १ उद्दे० करणपाटयार्थ गात्रोत्लेषादिकां क्रियां कुर्वन्ति । अभ्यासगुणो नाम भोजनादिविषयः, तद्यथा-तदहर्जातवालकोऽपि भवान्तराभ्यासाद स्तनादिकं मुख एवं प्रक्षिपति उपरतरुदितश्च भवति, यदिवाऽभ्यासवशात् सन्तमसेऽपि कवलादेमुखविवरप्रक्षेपास्या (पो व्या-) कुलितचेतसोऽपि च तुदद्वात्रकण्ट्रयनमिति । गुणागुणो नाम गुण एव कस्यचिदगुणत्वेन विपरिणमते, यथाऽऽर्जयोपेतस्पर्जुत्वाख्यो गुणो मायाविनः प्रत्यगुणो भवति, उक्तं च-"शाठ्यं हीमति गण्यते व्रतरुची दम्भः शुचौ कैतवं, शूरे निघृणता ऋजी विम- तिता दैन्यं प्रियामापिणि । तेजखिन्यवलिप्तता मुखरता वक्तर्यशक्तिः स्थिरे, तत्'को नाम गुणो भवेत् स विदपां यो दर्जनै द्धितः? MANIKHILDRIME I 4 HILE ·गुणनि- क्षेपः आचा० २लोक० १ उद्दे० PRITURA-- Pramm-mire on-m मच जीवाजीवविषयः, नत्र जीवविषय औदयिकादिः पोदा, तत्रौदयिकः प्रशस्तोऽप्रशस्तथ, तीर्थकराहारकशरीरादिः प्रशस्तः, अप्रगतस्तु शब्दादिविषयोपभोगहास्यरत्यरतीत्यादिः, औपशमिक उपशमश्रेण्यन्तर्गतायुप्कक्षयानुत्तरविमानप्राप्तिलक्षणः तथा सत्क- र्मानुदयलक्षणश्चेति, क्षायिकभावगुणचतुर्दा, नद्यथा-क्षीणसप्तकस्य पुनर्मिथ्यात्वागमनं १ क्षीणमोहनीयस्यावश्यंभाविशेषपातिक- मक्षयः २ क्षीणघातिकर्मणोऽनावरणज्ञानदर्शनाविर्भावः ३ अपगताशेपकर्मणोऽपुनर्भवस्तथाऽऽत्यन्तिककान्तिकानायाधपरमान- न्दलक्षणसुसावाप्ति ४ थेति, धायोपशमिकः क्षायोपशमिकदर्शनाद्यवाप्तिरिति, पारिणामिको भव्यत्वादिरिति, सान्निपातिकस्त्वौ. दयिकादिपञ्चभावसमकालनिप्पादितः, तद्यथा-मनुष्यगत्युदयादौदयिकः सम्पूर्णपञ्चेन्द्रियत्वापाप्तः क्षायोपशमिकः दर्शनसप्त. कक्षयात् क्षायिकः चारित्रमोहनीयोपशमादौपशमिकः भव्यत्वात्पारिणामिक इति, उक्तो जीवभावगुणः । साम्प्रतमजीवभावगुणः, म चौदयिकपारिणामिकयोरेय सम्भयति, नान्येषां, तत्रौदयिकस्तावद् उदये भव औदयिका, स चाजीवाश्रयोऽनया विवक्षया, | यदुन-काश्चिन् प्रकृतयः पुद्गलविषाकिन्य एव भवन्ति, काः पुनस्ताः ?, उच्यन्ते, औदारिकादीनि शरीराणि पञ्च पद संस्थानानि |त्रीण्यगोपाङ्गानि पद संहननानि वर्णपञ्चकं गन्धद्वयं पञ्च रमा अष्टौ स्पर्शा अगुरुलघुनाम उपघातनाम पराघातनाम उद्योतनाम आतपनाम निर्माणनाम प्रत्येकनाम माधारणनाम स्थिरनाम अस्थिरनाम शुभनाम अशुभनाम, एताः सर्वा अपि पुद्गलविपाकिन्यः, सत्यपि जीवसम्बन्धित्वे पुद्गलविपाकित्वादामामिति, पारिणामिकोऽजीवगुणस्तु द्वेषा-अनादिपारिणामिकः सादिपारिणामिकथेति, तत्रानादिपारिणामिको धम्मधिकिाशानां गतिस्थित्यवगाहलक्षणः, सादिपारिणामिकस्त्वभेन्द्रधनुरादीनां परमाणूनां च वर्णा- दिगुणान्तरापत्तिरिति गाथातात्पर्यार्थः ।। उक्तो गुणो, मूलनिक्षेपार्थमाह- -La meram-RAMMELATHAL THAT MARATHI THANI

·१५
चिा
.लोक०
१ उद्दे०
मूलनि-
क्षेपः
प्र. आ.
3.]
२०
मूले छकं दवे ओदइउवएस आइमूलं च । खित्ते काले मूल भावे मूलं भवे तिविहं ॥१८२।।
मूलस्य पोढा निक्षेपः, नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्रकालभावभेदात् , नामस्थापने गतार्थे, द्रव्यमूलं ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं विधा-
औदयिकमूलमुपदेशमूलमादिमूलं चेति, तत्रौदयिकद्रव्यमूलं वृक्षादीना मूलत्वेन परिणतानि यानि द्रव्याणि, उपदेशमूलं यचिकि-
त्सको रोगप्रतिपातसमर्थ मूलमुपदिशत्यातुरायेति, तच्च पिप्पलीमूलादिकं, आदिमूल नाम यद् वृक्षादिमूलोत्पत्तावाद्यं कारणं, तद् यत्
स्थावरनामगोत्रप्रकृतिप्रत्ययान्मूलनिर्वर्त्तनोत्तरप्रकृतिप्रत्ययाच मूलमुत्पद्यते, एतदुक्तं भवति तेपामौदारिकशरीरत्वेन मूलनिर्वर्त्त-
कानां पुद्गलानामुदयिष्यतां कार्मणं शरीरमायं कारणं, क्षेत्रमूलं यसिन् क्षेत्रे मूलमुत्पद्यते व्याख्यायते वा, एवं कालमूलमपि,
यावन्तं वा कालं मूलमास्ते, भारमूलं तु विधेति गाथार्थः । तथाहि-
ओदइयं उवदिवा आइ तिगं मूलभाव ओदइ। आयरिओ उपदिहा विणयफसायादिओ आई ॥१८३॥
भारमूलं त्रिविधम्-औदयिकभावमूलम् उपदेष्टमूलम् आदिमूलं चेति, तत्रौदयिफभावमूलं वनस्पतिकायमूलत्वमनुभमन्नामगो-
उकर्मोदयात् मूलजीव एव, उपदेष्टुभावमूलं त्वाचार्य उपदेष्टा, यैः कर्मभिः प्राणिनो मूलत्वेनोत्पद्यन्ते तेपामपि, मोक्षसंसार-
यो; यदादिभावमूलं तस्य चोपदेष्टेति, एतदेव दर्शयति-'विणयकसाआइओ आई तत्र मोक्षस्यादिमूलं ज्ञानदर्शनचारित्रतपऔ-1-
पचारिकरूपः पञ्चधा विनयः, तन्मूलत्वान्मोक्षायाः, तथा चाह-"विणया णाणं णाणाउ दंसणं दसणाहि चरणं तु । चरणा-
| हिंतो मोक्खो मुक्खे सुक्खं अणावाहं ॥१॥ विनयफलं शुश्रूया गुरुशुश्रूपाफलं श्रुतज्ञानम् । ज्ञानस्य फलं पिरतिविरतिफलं चाश्र-
१ विनयात् जान ज्ञानाशन ज्ञानदशनाभ्या चरण तु । ज्ञानदर्शनचरणेभ्यस्तु मोक्षो मोशे सौख्यगनावायम् ॥१६॥
२७
॥७९॥

·स्थाननि- क्षेपः आचा० २लोक. १ उद्दे० बनिरोधः ॥२॥ संवरफलं तपोवलमथ तपसो निर्जरा फलं दृष्टम् । तस्मानियानिवृत्तिः क्रियानिवृत्तेरयोगित्वम् ॥३॥ योगनिरो- धाद् भवसन्ततिक्षयः सन्ततिक्षयान्मोक्षः । तसात्कल्याणानां सर्वेषां भाजनं विनयः ॥४॥" इत्यादि, संसारस्य त्वादिमूलं विप- सकपाया इति ।। मूलमुक्तम्, इदानीं स्थानस्य पञ्चदशधा निक्षेपमाह-- ATHIUDPPRPALI SAMAJinnilirulina JumAnnu नाका ·आचा० " - तरूपः, तस्य पश्चविधस्याप्यसोयानि संयमस्थानानि, कियदसङ्ग्यमिति चेत् अतीन्द्रियत्वादर्थस्य न साक्षानिर्देष्टुं शक्यते, आग- लोक०मानुसारोपमया तूच्यते इहैकसमयेन सूक्ष्मामिजीवा असङ्घषेयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणा उत्पद्यन्ते, तेभ्योऽमिकायत्वेन परिणता असङ्ख्ये स्थाननि- १ उद्दे० यगुणाः, ततोऽपि तत्कायस्थितिरसवेयगुणा, ततोऽप्यनुभागवन्धाध्यवसायस्थानान्यसङ्ग्येयगुणानि, संयमस्थानान्यप्येतावन्त्ये- क्षेपः वेति सामान्यतः, विशेषतस्तूच्यते-सामायिकन्छेदोपस्थापनीयपरिहारविशुद्धीनां प्रत्येकमममयेयलोकाकाशप्रदेशतुल्यानि संयम- स्थानानि, सक्ष्मसम्परायस्य त्वान्तर्मुहर्तिकत्वादन्तर्मुहर्चसमयतुल्यान्यसबेयानि संयमस्थानानि, यथाख्यातस्य त्वेकमेवाजघन्यो- स्कृष्टं संयमस्थानम् , अथवा संयमश्रेण्यन्तर्गतानि संयमस्थानानि ग्राह्याणि, सा चानेन क्रमेण भवति, तद्यथा-अनन्तचारित्रपर्याय २० निप्पादितमेकं संयमस्थानम् , असंझोयसंयमस्थाननिर्वतितं कण्डकं, तैश्वासङ्ख्येयैर्जनितं पदस्थानक, तदसत्येयात्मिका श्रेणीति । प्रग्रहस्थानं तु प्रकर्षण गृह्यते वचोऽस्येति प्रग्रहः-ग्राह्यवाक्यो, नायक इत्यर्थः, स च लौकिको लोकोत्तरश्च, तस्य स्थान प्रग्रह- | स्थानं, लौकिकं तावत्पञ्चविधं, तद्यथा-राजा युवराजो महत्तरः अमात्यः कुमारश्चेति, लोकोत्तरमपि पञ्चविधं, तद्यथा-आचार्योपा- ध्यायप्रवृत्तिस्थविरगणापच्छेदकभेदादिति । योधस्थानं पञ्चधा, तद्यथा-आलीढप्रत्यालीदपैशाखमण्डलसमपादभेदात् । अचलस्थानं - तु चतुर्दा-सादिसपर्यवसानादिभेदात , तद्यथा-सादिमपर्यवसानं परमायादेव्यस्यैकप्रदेशादायस्थानं जघन्यत एक समयमुस्कृ- |प्तश्वासपेयकालमिति, साद्यपर्यवसानं सिद्धानां भविष्यदद्धारूपम् ,अनादिसपर्यवमानमतीताद्धारूपस्य शैलेश्यवस्थान्त्यसमये कार्म- नेजसशरीरभव्यत्वानां चेति, अनावपर्यवसानं धम्मधिकिाशानामिति । गणनास्थानमेकद्वयादिकं शीर्षप्रहेलिकापर्यन्तं । सन्धा ॥८॥ नस्थानं द्विधा-द्रव्यतो भारतश्च, पुनरप्येबैकं द्विधा छिन्नाच्छिन्नभेदान, ता द्रष्यच्छिन्नमन्धानं कचुकादेः, अच्छिन्नसन्धानं तु , ·आचा० श्लोक १ उद्दे० स्थान- निक्षेपः पक्ष्मोत्पद्यमानतन्त्वादेरिति, भावसन्धानमपि प्रशस्ताप्रशस्तभेदात् द्वेधा, तत्र प्रशस्ताच्छिन्नभावसन्धानमुपशमक्षपकश्रेण्यामारोहतो जन्तोरपूर्वसंयमस्थानान्यच्छिन्नान्येव भवन्ति, श्रेणिव्यतिरेकेण या प्रवर्द्धमानकण्डकस्येति, छिन्नप्रशस्तभावसन्धानं पुनरौपशमिका- दिभावादोदयिकादिभावान्तरगतस्य पुनरपि शुद्धपरिणामवतः तत्रैव गमनम् , अप्रशस्ताच्छिन्नभायसन्धानमुपशमश्रेण्याः प्रतिपत- वोऽविशुध्यमानपरिणामस्सानन्तानुवन्धिमिथ्यात्वोदयं यावत् , उपशमश्रेणिमन्तरेणापि कपायवशात् बन्धाध्यवसायस्थानान्यु- नरोत्तराण्यवगाहमानस वा इति, अप्रशस्तच्छिन्नभावसन्धानं पुनरौदयिकभावादोपशमिकादिभावान्तरसङ्क्रान्तौ सत्यां पुनस्तत्रैव गमनमिति । इह द्वारद्वयं योगपद्येन व्याख्यातं, तत्र सन्धानस्थान द्रव्यविषयमितरतु भावविषयमित्युक्तं स्थानम् । अथवा भाव- स्थानं कषायाणां यत् स्थानं तदिह परिगृह्यते, तेपामेव जैनव्यत्वेनाधिकृतत्वात् , तेषां किं स्थानं ? यदाश्रित्य च ते भवन्ति, शब्दादिविषयानाश्रित्य च ते भवन्तीति तदर्शयति-- पंचसु कामगुणेसु य सद्दष्फरिसरसस्वगंधेसुं । जस्स कसाया वदंति मूलहाणं तु संसारे ॥१८५॥ तत्रेच्छानङ्गरूपः कामस्तस्स गुणा यानाश्रित्यासी चेतसो विकारमादर्शयति, ते च शब्दस्पर्शरसरूपगन्धास्तेषु पञ्चस्वपि व्यस्तेषु ममनेषु वा विषयभूतेषु 'यस्थ' जन्तोपियमुखपिपासोन्मुखस्यापरमार्थदर्शिनः संसाराभिष्वङ्गिणो रागद्वेषतिमिरोपप्लुतदृष्टेमनोज्ञेतर- विषयोपलब्धौ मत्यां कपाया 'वर्तन्ते प्रादुर्भवन्ति,तन्मूलय संसारपादपः प्रादुर्भवतीत्यनः शब्दादिविषयोद्भूत(ताः) कपायाः संसारे' नाविषयं मूलस्थानमेवेति, एतदुक्तं भवति-रागाद्युपहतचेताः परमार्थमजानानोऽतत्स्वभावेऽपि तत्स्वभावारोपणेनान्धादप्यन्ध- मनी मोदन, यत आइ-"दृश्यं वस्तु परं न पश्यति जगत्यन्धः पुरोऽवस्थितं, रागान्धस्तु यदस्ति तत्परिहरन् यन्नास्ति - MATLAaiNTRAL IIRLDIERSITERIA

·रलोक
| संसार-
कपाय-
काममूलं
वत् पश्यति । कुन्देन्दीपरपूर्णचन्द्रकलशश्रीमल्लतापल्लानारोप्याशुचिराशिपु प्रियतमागानेषु यन्मोदते ॥१॥" द्वेषं चा कर्कशश-
न्दादौ नजतीति, ततश्च मनोनेतरशब्दादिविपयाः कपायाणां मूलस्थानं, ते च संसारस्येति गाथातात्पर्यार्थः॥ यदि नाम शब्दा-
दिविषयाः कपायाः कथं तेभ्यः संसार इति ?, उच्यते, यतः कर्मस्थितेः कपाया मूलं, साऽपि संसारस्य, संमारिणश्यावश्यंभाविनः
कपाया इति, एतदेवाह-
जह सव्यपायवाणं भूमीए पइडियाई मूलाई । इय कम्मपायवाणं संसारपडट्ठिया मूला ॥१८६॥
यथा सर्वपादपानां भूमौ प्रतिष्ठितानि मूलानि एवं कर्मपादपानां संसारे कपायरूपाणि मूलानि प्रतिष्ठितानीति गाथार्थः । ननु
च कथमेतच्छ्रद्धेयं-कर्मणः कपाया मूलमिति ?, उच्यते, यतो मिथ्यात्याविरतिप्रमादकपाययोगा बन्धहेतवः, तथा चागम:-
"जीवे णं भंते ! कतिहि ठाणेहि णाणावरणिज्जं कम्मं वंधइ ?, गोयमा! दोहिं ठाणेहि, तंजहा-रागेण व दोसैण व । रागे दुविहे-
माया लोभे य, दोसे दुविहे-कोहे य माणे य । एएहिं चउहि ठाणेहि वीरिओवगृहिएहि णाणावरणिझं कम्मं बंधइ" एवमष्टाना-
मपि कर्मणां योज्यमिति ॥तेच कषाया मोहनीयान्तःपातिनोऽष्टप्रकारस्य च कर्मणः कारण,मोहनीय कामगुणानां च इति दर्शयति-
अद्वविहकम्मरुस्खा सव्वे ते मोहणिजमूलागा । कामगुणमूलग चा तम्मूलागं च संसारो ॥१८७॥
यदवादि प्रास्-'इय कम्मपायवाण' तर कतिप्रकाराः ते कर्मपादपाः फिकारणाचेति ?, उन्यते, अष्टविधकर्मवृक्षाः, ते सर्वेऽपि
१ जीवो भदन्त ! कतिमि स्थानझनावरणीय कर्म वनाति , गौतम ! द्वाभ्या स्थानाभ्या, तद्यथा-रागण या द्वेषेण वा, रागो द्विविधो-माया भध द्वयो
द्विधियोधच मानश एतचतुभि स्थानवार्योपदेशानावरणीय कर्म वनाति
२७
॥८॥

·, आचा० लोक० १ उद्दे० मोहनीयमूलाः, न केवलं कपायाः, कामगुणा अपिमोहनीयमूलाः, यसा वेदोदयात् कामाः,वेदश्च मोहनीयान्तःपातीत्यतस्तन्मो मोह, हनीयं मूलम्-आयं कारणं यस्य संसारस्य स तथा इति गाथार्थः ॥ तदेवं पारम्पर्येण संसारकपायकामानां कारणत्वान्मोहनीयं सामर्थ्य प्रधानभावमनुभवति, तत्क्षये चावश्यम्भावी कर्मक्षयः, तथा चाभाणि-"जह मत्थयसूर्दए, हयाए हम्मए तलो । तहा कम्माणि हम्मंति, मोहणिजे खयं गए ॥१॥" तच द्विधा-दर्शनचारित्रमोहनीयभेदान् , एतदेवाह- दुविहो अ होइ मोहो दंसणमोहो चरित्तमोहो अ। कामा चरित्तमोहो तेणऽहिगारो इहं सुत्ते ॥१८॥ मोहनीयं कर्म द्वेषा भवति, दर्शनमोहनीयं चारित्रमोहनीयं चेति, बन्धहेतोद्वविध्यात् , तथाहि-अर्हत्सिद्धचैत्यतपाश्रुतगुरु- साधुमद्धप्रत्यनीकतया दर्शनमोहनीयं कर्म वनाति, येन चासावनन्तसंसारसमुद्रान्तःपात्येवावतिष्ठते, तथा तीनकपायवहुरागद्वेप- मोहामिभूतः सन् देशसर्वविरत्युपघाति चारित्रमोहनीयं कर्म वनाति, तत्र मिथ्यात्वसम्यग्मिथ्यात्वसम्यक्त्वभेदात्रेधा दर्शनमो- हनीयं, तथा पोडशकपायनवनोकपायभेदाचारित्रमोहनीयं पञ्चविशतिधा, तर कामाः शब्दादयः पञ्च चारित्रमोहः तेन चार सोऽधिकारो, यतः कपायाणा स्थानमा प्रकृतं, तच्च शब्दादिकपञ्चगुणात्मकमिति गाथार्थः । तत्र चारित्रमोहनीयोत्तरप्रकृतिस्त्रीपुं- नपुंसकवेदहास्यरतिलोभाश्रितकामाश्रयिणः कपायाः ससारमूलस्य च कर्मणः प्रधानं कारणमिति प्रचिकटयिपुराह- संसारस्स उ मूलं कम्मं तस्सवि हुँति य कसाया। 'संसारस्य' नारकतिर्यग्नरामरगतिसंसृतिरूपस्य(मूल)कारणमष्टप्रकार कर्म, तस्यापि कर्मणः कपायाः-क्रोधादयो निमित्त १ यथा मस्तामूच्या हतायो हन्यत ताउ । तथा सम्माणि हय ते मोहनीये क्षय गते ॥१॥ प्र.आ. १० ·काम- १५ स्थानं कपाय- निक्षेप 10 मानिनेगान प्रतिपादितमन्दादिस्थानानां अनुरस्थानत्वप्रतिपादनाय पुनरपि स्थानविशेष गाथाशकलेनाह- नोका। ते सगणपेसअथाइगसु अज्झत्यओ अ टिआ ॥१८॥ १० मजनः-पूपिरसंस्नुनो मातापित्यारादिकः ग्रेप्यो-भृत्यादिः अर्थों-धनधान्यकृप्यवास्तुरतभेदरूपः ते स्वजनादयः कृतद्वन्द्वा मादिगां मित्रादीनां तेपु स्थिताः कपापा विषयरूपतया,अध्यात्मनि च विपयिरूपतया प्रमनचंद्रकेन्द्रियादीनामिति गाथार्थः। तदेवं कापमानप्रदर्शनेन सूत्रपदोपानं स्थानं परिसमाप्य तेपामेव रुपायाणां सूत्रमूलपदोपात्तानां जेतव्यत्वाधिकृतानां निक्षेपमाह- णामंठपणादाविप उप्पत्ती पचण य आपसो । रसभावकसाए या तेण य कोहाइया चउरो ॥१९॥ पपाभूनार्थनिरपेधममिधानमा नाम, सद्भावामद्भावरूपा प्रतिकतिः स्थापना कृतीमधूरुट्युत्कटललाट(पट)घटितत्रिशूलरक्ता- सनगनगन्दष्टापरस्पन्दमानम्वेदमलिलचित्रपुस्तायक्षवराटकादिगतेति,द्रव्यकपाया ज्ञशरीरभव्यशरीराम्या व्यतिरिक्ताः कर्माद्रव्य- कपाया नोकर्मद्रव्यापायाचेति, सत्रादित्सितात्तानुदीर्णोदीर्णाः पुद्गला द्रव्यप्राधान्यात् कर्मद्रव्यकषायाः, नोकर्मद्रव्यकपायास्तु रिमीनकादयः, उत्पनिकपायाः शरीरोपषिक्षेत्रवास्तुम्थाण्यादयो यदाश्रित्य तेपामुत्पत्तिः, तथा चोक्तम्-'कि ऐत्तो कट्ठयर जं दो घाणुअम्मि आयडिओ । थाणुम्म तस्म रूमइ न अप्पणो दुप्पओगस्स ॥१॥" प्रत्ययकपायाः कपायाणां ये प्रत्ययाः-यानि पन्धकारणानि, ते पेह मनोनेतरमेदाः शब्दादयः, अत एवोत्पत्तिप्रत्यययोः कार्यकारणगतो भेदः, आदेशकपायाः कृत्रिमकृत- भ्राटीमगादयः, रमतो रमकपायः कतिक्तकपायपनकान्तर्गतः, भावकपायाः शरीरोपषिक्षेत्रवास्तुखजनप्रेप्यादिनिमित्तावि- AMAVEEAR PPT: पागनिनः । पापो नरम पनि नाममो दुपयोगाय ||१|| " HIDAIIMNEPAL २६ ll૮૨ાા ·आचा० १२लोक १ उद्दे० कपाय- निक्षेपः +4 12 प्र.आ. .. भूताः शब्दादिकामगुणकारणकार्यभूतकपायोदयादात्मपरिणामविशेषाः क्रोधमानमायालोमाः,ने चैकैकशोऽनन्तानुबन्ध्यप्रत्या- ख्यानप्रत्याख्यानापरणसञ्चलनभेदेन मिद्यमानाः पोडशविधा भवन्ति, तेषां च स्वरूपानुरन्धफलानि गाथाभिरभिधीयन्ते, ताश्रमा:-"जलरेणुपुढविपव्ययराईसरिसो चउविहो कोहो । तिणिमलयाकट्ठट्ठियसैलत्थंभोरमो माणो ॥१॥ मायावलेहिगोमुत्ति- मेंढसिंगघणवंसमूलममा । लोभो हलिद्दकद्दमखंजणकिमिरायसामाणो॥२॥ पक्खचउमासरच्छरजारजीवाणुगामिणो कमसो | देवण- रतिरियणारयगइमाहणहेयवो भणिया॥३॥" एपांचनामाद्यष्टविधापायनिक्षेपाणां कतमो नया कमिच्छतीत्येतदमिधीयते-तत्र नैग- मस्स सामान्यविशेषरूपत्वानकगमनाच तदभिप्रायेण मपि साधयो नामादयः, सहव्यवहारौ तु कपायसम्मन्धाभावादादेश- समुत्पत्ती नेच्छतः, ऋजुप्रस्तु वर्तमानार्थनिष्ठत्वादादेशसमुत्पत्तिस्थापना नेच्छति,शब्दस्तु नाम्नोऽपि कथश्चिद्भावान्तर्भावानामभा- वाविच्छतीति गाथातात्सर्यार्थः ॥ तदेवं कपायाः कर्मकारणत्वेनोक्ताः, तदपि संसारस्य, स च कतिविध इति दर्शयति- दव्ये वित्ते काले भवसंसारे अभावसंसारे । पंचविहो संसारो जत्थेते संसरंति जिआ ॥ १९१ ।। द्रव्यसंसारो व्यतिरिक्तो द्रव्यसंसृतिरूपः, क्षेत्रसंसारो येषु क्षेत्रेषु द्रव्याणि संसरन्ति, कालसंसारः यसिन् काल इति, नारक- तियनरामरगतिचतुर्विधानुपूर्वृदयागनान्तरसङ्गमणं भरसंमारः, भानसंसारस्तु संसृतिस्वभार औदयिकादिभावपरिणतिरूपः,ताच प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशबन्धानां प्रदेशविपाकानुभवनम् , एवं द्रव्यादिकः पञ्चविधः संसारः, अथवा द्रव्यादिकश्चतुर्धा संसार', १ जररेणुपयापर्वनराजीमदृशश्चतुर्विध योध । तिनिशलताकाष्ठास्थिशरस्तम्भोपमो मान ॥१|| मायाऽवलेखिकागोमूत्रिकामेषशृङ्गपनवशीमूलममा । रोभो हद्रिादिमखअनामिगगगमा ॥२॥ पक्षातुर्मागमा सायावजीवानुगामिन रमश । देशनरतिगंगापगतिमाधाहेतवो भणिता ॥३॥ " " - १० - - .

·कर्म- निक्षेपः १८ तपया-प्रधादस्तिनं ग्रामानगरं वमन्ताद् ग्रीष्म औदयिकादौपशमिकमिति गाथार्थः । तसिंथ संसारे कर्मवशगाः प्राणिनः संस- २२० रन्तीत्यतः कर्मनिदर्शनार्थमाह- १जरे णामंठयणाकम्मं दव्यकम्मं पओगकम्मं च | समुदाणिरियावहियं आहाकम्मं तवोकम्मं ॥१९२॥ किइफम्म भावकम्मं दसविह कम्मं समासओ होह। नामकर्म कर्मार्थशून्यमभिधानमा, स्थापनाकर्म पुस्तकपत्रादौ कर्मवर्गणानां सद्भावासद्भावरूपा स्थापना, द्रव्यकर्म व्यति- रिक्तं द्विधा-द्रव्यकर्म नोद्रव्यकर्म च, तत्र द्रव्यकर्म कर्मवर्गणान्तःपातिनः पुद्गलाः बन्धयोग्या वध्यमाना बद्धावानुदी इति, नोद्रव्यकर्म कपीवलादिकर्म । अथ कर्मवर्गणान्त:पातिनः पुद्गला द्रव्यकम्मत्ययाचि, काः पुनस्ता वर्गणा इति सङ्घीय॑न्ते १, इह वर्गणाःसामान्येन चतुर्विधाः-द्रव्यक्षेत्रकालभावभेदान्, तब द्रव्यत एकद्वयादिसङ्येयामळ्येयानन्तप्रदेशिकाः क्षेत्रतोऽयगा- द्रव्यकद्वयादिमङ्ख्येयासङ्ख्येयप्रदेशात्मिकाःकालत एकद्वयादिसङ्ख्येयासख्येयसमयस्थितिका भावतो रूपरमगन्धस्पर्शवग- तमेदात्मिकाः सामान्यतः, विशेषतस्तूच्यन्ते-तत्र परमाणूनामेका वर्गणा,एवमेकैकपरमाणूपचयान् मङ्ग्येयप्रदेशिकानां स्कन्धानां सट्ट्येयाः असख्येयप्रदेशिकानामगङ्गल्येयाः, एताचौदारिकादिपरिणामाग्रहणयोग्याः, अनन्तप्रदेशिकानामप्यनन्ता अग्रहणयो- ग्या, ता उठस्य औदारिकग्रहणयोग्यास्त्वनन्तानन्तप्रदेशिकाः खल्वनन्ता एव भवन्ति, तत्रायोग्योत्कृष्टवर्गणायां रूपे प्रसिप्ले औदा- रिकशरीरग्रहणयोग्या जघन्या वर्गणा मवति, पुनरेकैकप्रदेशवृद्ध्या प्रवर्दूमाना औदारिकयोग्योत्कृष्टवर्गणा यावदनन्ता भवन्ति, अथ जघन्योत्कृष्टयोः को विगेपः?, जघन्या उत्कृष्टा विशेषाधिकाः, विशेषस्त्वस्या एवौदारिकजधन्यवर्गणाया अनन्तभागः, तस्य . -- - (1८३॥

·-- वर्गणाः , आचा० चानन्तपरमाणुमयत्वादेकेकोत्तरप्रदेशोपचये सत्यप्यौदारिकयोग्यवर्गणानां जघन्योत्कृटमध्यवर्तिनीनामानन्त्यं, तत औदारिक लोक योग्योकृष्टवर्गणायां रूपप्रक्षेपेणायोग्यवर्गणा जपन्या भवन्ति, एता अप्यकैकप्रदेशवृद्धयोत्कृष्टान्ता अनन्ता भवन्ति, जघन्योत्कृ. १ उद्दे० एवर्गणानां को विशेषः १, जघन्याम्योऽसङ्ख्येयगुणा उत्कृष्टाः, ताश्च बहुप्रदेशत्वादतिसूक्ष्मपरिणामत्वाचौदारिकस्यानन्ता एवान- हणयोग्या भवन्ति, अल्पप्रदेशत्वाद्वादरपरिणामत्वाच वैक्रियस्थापीति, अत्र च यथा यथा प्रदेशोपचयस्तथा तथा विश्रसापरिणा- प्र. आ. मवशार्गणानां सूक्ष्मतरत्वमवसेयम् । एतदेवोत्कृष्टोपरिरूपप्रक्षेपयोग्यायोग्यादिकं वैक्रियशरीवर्गणानां जघन्योत्कृएविशेषलक्षणं | ९२ चावसेयं, तथा चैक्रियाहारकान्तरालवीयोग्यवर्गणानां जघन्योत्कृष्टविशेषासख्येयगुणत्वमिति, पुनरप्ययोग्यवर्गणोपरि रूपप्रक्षे- पात् जघन्याहारकशरीरयोग्यवर्गणा भवन्ति, ताश्च प्रदेशझ्या वर्द्धमाना उत्कृष्टां यावदनन्ता भवन्ति, अथ जघन्योत्कृष्टयोः किय- दन्तरमिति ?, उच्यते, जघन्याम्य उत्कृष्टा विशेपाधिकाः, को विशेष इति चेत् ?, जघन्यवर्गणाया एवानन्तभागः, तस्याप्यनन्तपर- माणुत्वादाहारकशरीरयोग्यवर्गणानां प्रदेशोत्तरवृद्धानामानन्त्यमिति भावना, तस्यामेवोत्कृष्टवर्गणायां रूपे प्रक्षिप्ते जघन्या आहार- काग्रहणयोग्यवर्गणाः, ततः प्रदेशवृद्धया वर्द्धमाना उत्कृष्टां यावदनन्ता एव आहारकस्य सूक्ष्मत्वाद् बहुप्रदेशत्वाचायोग्या एव भवन्ति, पादरत्वादल्पप्रदेशत्वाच तेजसस्थति, जघन्योत्कृष्टयोः कियदन्तरमिति ?, उच्यते, जघन्याभ्य उत्कृष्टा अनन्तगुणाः, केन गुणफारेणेति चेत् , अभयेभ्योऽनन्तगुणाः सिद्धानामनन्तभाग इति, तदुपरि रूपे प्रक्षिप्ते तैजसशरीवर्गणा जघन्याः, एता अपि प्रदेशवृक्ष्या वर्द्धमाना उत्कृष्टां यावदनन्ता भवन्ति, अथ जघन्योत्कृष्टयोः कियदन्तरं ?, जघन्याभ्य उत्कृष्टा विशेषाधिकाः, विशेपस्तु जघन्यवर्गणानन्तभागः, तस्याप्यनन्तप्रदेशवाजघन्योत्कृष्टान्तरालवर्गणानामानन्त्यं भवति, तैजसोत्कृष्टवर्गणोपरिरूपे प्रक्षिप्ते ' :

·१५ वर्गणाः ना लोक० १ उद्दे० . गत्यग्रहणवर्गणा भान्ति, एगेकादिवृद्धयोत्कृष्टान्ता अनन्ताः, ताथातिसूक्ष्मत्वाद् बहुप्रदेशत्वाच वैजसस्याग्रहणयोग्याः, बादर- स्वात् अल्पप्रदेशत्वाश भापाद्रव्यस्थापीति, जघन्योत्कृष्टयोरनन्तगुणत्वेन विशेषो, गुणकारथामव्येभ्योऽनन्तगुणः सिद्धानामनन्त- भाग इति, तसामयोग्योत्कृष्टवर्गणायां रूपे प्रक्षिशे जपन्या भापाद्रव्यवर्गणा भवति, तस्याश्च प्रदेशवृद्ध्या उत्कृष्टवर्गणापर्यन्तान्य- नन्तानि स्थानानि भवन्ति, जघन्योत्कृष्टयोर्विशेषो जघन्यवर्गणानन्तभागाधिकोत्कृष्टवर्गणा भवति, अत्राप्यनन्तभागस्यानन्तपर- | मापात्मरुत्याद्रापाद्रव्ययोग्यवर्गणानामानन्त्यमवसेयं, तदनेनैकादिप्रदेशवृद्धिप्रक्रमेणायोग्यवर्गणानां जघन्योत्कृष्टादिकं ज्ञातव्यं; नवरं जयन्योत्कृष्टयोभदोऽयम्-अभव्यानन्तगुणः सिद्धानन्तभागात्मकः, तासां च पूर्वहेतुकदम्बकादेव भापाद्रव्यानापानद्रव्य- योरयोग्यत्वमवसेयम् , अयोग्योत्कृष्टचगणायां रूपे प्रक्षिप्ते आनापानवर्गणा जघन्या, ततो रूपोत्तरवृद्धयोत्कृष्टवर्गणान्ता अनन्ता भवन्नि, जपन्पात उलटा जपन्यानन्तमागाधिका, तदुपरि रूपोत्तरवृद्ध्या जघन्योत्कृष्टभेदेनाग्रहणवर्गणा, विशेषस्त्वभव्येभ्योऽन- न्तगुणः सिद्धानामन्तभागः,पुनरप्ययोग्योत्कृष्टवर्गणोपरि प्रदेशादिवृद्ध्या जघन्योत्कृष्टभेदा मनोद्रव्यवर्गणा, जघन्यवर्गणानन्तभागो विशेषः, पुनरपि प्रदेशोनरक्रमेणाग्रहणवर्गणा,विशेषश्चामव्यानन्तगुणादिका, ताथ प्रदेशबहुत्वादविवक्ष्मत्वाच्च मनोद्रव्यायोग्याः, अल्पप्रदेशत्वाद् पादरत्याय कार्मणस्यापि, तदुपरि रूपे प्रक्षिप्ते जघन्याः कार्मणशरीरवर्गणाः, पुनरप्येकैकप्रदेशवृद्ध्या वर्द्धमाना उत्कृष्टा यावदनन्ता भवन्ति, अथ जघन्योत्कृष्टयोः कः प्रतिविशेष इति ?, उच्यते, जघन्यवर्गणानन्तभागाधिकोत्कृष्टवर्गणा, स चानन्तभागोऽनन्तानन्तपरमावात्मकोऽत एवानन्तभेदमिना कर्मद्रव्यवर्गणा एवं भवन्ति, आमिश्चात्र प्रयोजन, द्रव्यकर्मणो प्याचिरुयासितत्यादिति । शेषा अपि वर्गणाः क्रमायाताः विनेयजनानुग्रहार्थ व्युत्पाद्यन्ते-पुनरप्णुल्कएकर्मवर्गणोपरि रूपादिन- . - ॥८४|| ·वर्गणाः प्र.आ. आना० रलोक १ उद्दे० " ३ - •mata.umr sikar क्षेपेन उपन्योत्कृष्टभेदमिन्ना भुमर्गणाः, जपन्याम्प उत्कृष्टाः मनीम्योऽनन्तगुणाः, नदुपरि रूपप्रक्षेपादिक्रमेणानन्ता एर उपन्योत्कृष्टभेदा अभुर्गणाः, अभुयत्वादभुगः, पाक्षिकमद्भागदपत्र, जघन्योत्कृष्टमेदोऽनन्तरोक्त एप, तदम्टोपरि रूपा- | दिप्रवृक्षा उपन्योन्कृष्टभेदा अनन्ता एप शुन्या गणा भान्ति, जपन्योत्कृष्टविगेपः पून् , नामां संमारऽप्पभागात शून्यवर्गणा इत्यभिधानम्, एतदुक्तं भाति-अधुपवर्गणोपरि प्रदेशमृद्धशाऽनन्ता अपि न गम्भान्तीति प्रथमा शून्यवर्गणा,नदुपरि रूपादिया जघन्योत्कृष्टभेदाः प्रत्येकगरीसर्गणा मान्ति, जपन्यानः भेनपल्योपमामहम्मेयभागप्रदेशगुणोत्कृष्टा, तदुपरि रूपोत्तरादिद्वया जघन्योत्कृष्टमेदा अनन्ता एर शून्यवर्गणा मान्ति, जघन्यरर्गणात उत्कृप्ता त्वमदम्येयभागप्रदशगुणा, तदसव्ययभागोऽप्य- नप्रेयलोकात्मक इति द्वितीया शून्यपर्गपा, तदुपरि स्पादिवृद्ध्या यादरनिगोदग्रीवर्गणा, जघन्यातः क्षेत्रपल्योपमामइग्न्येय- | मागप्रदेशगुणोत्कृष्टा, तदुपरि रूपादिशाजघन्योत्कृष्टभेदातृतीया शून्यरर्गणा,उत्कृप्टा जयन्यातोऽमग्येयगुणा, को गुणकार इति?, उच्यते, अझुलामइम्पेयभागप्रदेशाशेरापलिकामालामग्येयभागममपप्रमाणकृतपौनःपुन्यवर्गमूलस्यामग्न्येयभागप्रदे- शप्रमाण इति,तदुपरि म्पोनरया जघन्योलप्टभेदा मुक्ष्मनिगोदशरीसर्गणा,जघन्यात उत्तप्पा आनलिकाकालासंग्ग्येयभागम- मयगुणा, नदुपरि रूपोत्तरक्ष्या जयन्पोरकष्टभेदा चतुर्थी शून्यवर्गणा, जघन्यात उत्कृष्टा चतुरस्रीफनलोफसामन्येयाः श्रेण्यः, नाय प्रनगमयभागतुल्या इति, तदुपरि रूपादिवृद्धशा जघन्योत्कृष्टभेदा महामन्यवर्गणा, जयन्यात उत्कृष्टा क्षेत्रपल्योपम- सामग्पगुणा मंग्यगुणा वेति । उक्ताः ममामतो वर्गणाः, विडोपाधिना तु कर्मप्रकृतिसलोकनीयेति । माम्प्रतं प्रयोगकर्म, वीर्यान्तरापक्षयोपगमाविभूतवीर्येणात्मना प्रकपेण युज्यत इति प्रयोगः, म च मनोगापायलक्षणः पञ्चदशधा, कथमिति ?, उच्यते, १० minmaa. 4

·नाना
२लोक
प्रयोग-
कर्मादि
•salaman
Arm...
.m.
.
.
नत्र मनोयोगः मत्यासत्यमिथानुभयरूपश्चतुर्दा,एवं वाग्योगोऽपि,काययोगः सप्तधा-औदारिकौदारिकमिश्रवक्रियबक्रियमिथाहार-
काहारकमिश्रामणयोगमैदान , नत्र मनोयोगो मनःपर्याच्या पर्याप्तस्य मनुप्यादेः,याग्योगोऽपि द्वीन्द्रियादीनाम् , औदारिकयोग-
निर्यग्मनुजपोः शरीरपर्याप्तेढुं, तदारतस्तु मिश्रः, केवलिनो वा समुद्घातगतस द्वितीयपष्ठमप्तमसमयेपु, वैक्रियकाययोगो देव-
नारम्यादरसायनाम् , अन्यस्य वा क्रियलब्धिमतः, तन्मिश्रस्तु देवनारकयोरुत्पत्तिममयेऽन्यस्य वा चैक्रियं निर्वर्त्तयतः, आहार-
ककाययोगचतुर्दगपूर्व विद आहारकशरीरस्थस्य, तन्मिथस्तु निर्वर्तनाकाले, कार्मणयोगो विग्रहगतौ केवलिसमुद्घाते वा तृतीयच-
तुर्थपनमममयेपिति । तदनेन पदविधेनापि योगेनात्माऽप्टौ प्रदेशान् विहायोलप्तभाजनोदकवदुद्वर्तमानैः सर्वैरेवात्मनदेशै-
रात्मप्रदेशावप्टन्धाकाशदेशस्थं कार्मणशरीरयोग्यं कर्मदलिकं यद् बभाति तत्प्रयोगकर्मत्युच्यते, उक्तं च-"जाव णं एस
जीवे एयइ वेयइ चलइ फंदईत्यादि ताव णं अट्ठविहवंधए वा सत्तविहबंधए वा छन्त्रिहवंधए वा एगविहबंधए वा नो णं अवंधए"।
समुदानकर्म सम्पूर्वादाइपूर्बाच ददातेल्युडन्तात् पृपोदरादिपाठेन आकारयोकारादेशेन रूपं भवति, तत्र प्रयोगकर्मणैकरूपतया
गृहीतानां कर्मवर्गणानां सम्यग्-मूलोत्तरप्रकृतिस्थित्यनुभावप्रदेशबन्धभेदेनाङ्-मर्यादया देशमर्वोपधातिरूपया तथा स्पृष्टनिधत्त-
निकाचितावस्थया च स्वीकरणं ममुदानं तदेव कर्म ममुदानकर्म, तत्र मूलप्रकृतिवन्धो ज्ञानावरणीयादिः, उत्तरप्रकृतिवन्धस्तूच्यते--
उत्तरप्रकतिपन्धो जानावरणीयं पश्चधा-मतिश्रुतायधिमनःपर्यायकवलावरणभेदात , तब केवलावारकं सर्वघाति शेपाणि तु देशसर्व-
घातीन्यपि, दर्शनापरणीयं नवधा-निद्रापञ्चकदर्शनचतुष्टयभेदात् , तत्र निद्रापञ्चकं प्राप्तदर्शनलब्ध्युपयोगोपघातकारि, दर्शन-
१ यावदेश जीव एजने ध्येजते चलति स्पन्दते तावदविधयन्धको या मतविधवन्धको वा पट्विधबन्धको वा एकविधपन्धको वा नवाबन्धकः
-
i TIMI TURALI
Meillina Nita
९४
२७
॥८५॥

·HTTPIRPrint Help II IImathmATTITTER उत्तर (प्रकृतयः , आचा० चतुष्टयं तु दर्शनलब्धिप्राप्तेरेच, अनापि केरलदर्शनावरणं सर्वपाति शेपाणि तु देशनः, वेदनीयं द्विधा-सातामातभेदान् , मोहनीयं २लोक० द्विधा-दर्शनचारित्रभेदात् , तत्र दर्शनमोहनीयं विधा-मिथ्यात्वादिभेदान्, बन्धतस्त्वेकविधं, चारित्रमोहनीयं पोडशकायनवनी- १ उ० पायभेदात्पश्चविंशतिविधम् , अत्रापि मिथ्यात्वं राज्यलनबर्जा द्वादश कपायाश्च मर्यघातिन्यः, शेपास्तु देशघातिन्य इति, आयुष्कं चतुर्धा-नारकादिभेदात् , नाम द्विचत्वारिंगनेदं गत्यादिभेदात् विनवतिभेदं चोत्तरोत्तरप्रकृतिभेदात् , गतिश्चतुर्दा जातिरेकेन्द्रि- यादिभेदान पाधा शरीराणि औदारिकादिभेदात् पञ्चधा औदारिकर्व क्रियाहारकभेदादद्गोपाङ्गं विधा, निर्माणनाम सर्वजीवशरीरा- वयवनिप्पादकमेकधा चन्धननाम औदारिकादिकर्मवर्गणकत्वापादकं पञ्चधा, सातनामौदारिकादिकर्मवर्गणारचनाविशेपसंस्था- पकं पञ्चधा, संस्थाननाम ममचतुरसादि पोढा, संहनननाम पम्पभनाराचादि पोच, स्पर्शोऽष्टधा रसः पञ्चधा गन्धो द्विधा वर्णः पञ्चधा आनुपूर्वी नारकादिचतुर्की विहायोगतिः प्रशस्ताप्रशस्तभेदात् द्विधा, अगुरुलघूपपातपराघातातपोद्योतोच्यामप्रत्येक- माधारणत्रमन्थावरशुभाशुभसुभगदुर्भगमुम्बरदुःस्वरसूक्ष्मवादरपर्याप्तकापर्याप्तकस्थिरास्थिरादेयानादेययश कीर्तिअयश कीर्तितीर्थक- नामानि प्रत्येकमेकविधानीति, गोत्रमुचनीचभेदात् द्विधा, अन्तरायं दानलाभभोगोपभोगवीर्यभेदात् पश्चधेत्युक्तः प्रकृतिबन्यो, पन्धकारणानि तु गाथामिरुच्यन्ते-"पडिणीयमंतराइय उवधाए तप्पओमणिण्हवणे। आवरणदुर्ग बन्धइ भूओ अबामणाए य॥१॥ | भूयाणुकंपवयजोगउज्जुओ संतिदाणगुरुभनो । बन्धइ भूओ मायं विचरीए पन्धई इयरं ॥२॥ अरहंतसिद्धचेइयतयमुअगुरुमाधुसं- , सप्तधा-अनन्नानुरनिगमिध्यावादिभेदार, पन्धतस्तु पयाप्र. २ द्वादश प्र. ३ शिनिषिधम् प्र. ४ अपनीन्तगय उपपाते तर नियने । औरणद्विस पनाति तोडगाशाननया न || गतानुरपातयोगोगनः शान्ति (मा)दानी गुरुभातः । याति पुनः गाउ विपरीतो गीतरत् ॥२॥ . R.RRAMMAmit

·०
लोक.
१ उद्दे
बन्ध-
हेतवः
१५
प्र.आ.
पपडिणीयो । बंधइ दंगणमोहं अणंतसंसारिओ जेणं ॥३॥ तिनकमाओ बहुमोहपरिणतो रागदोमसंजुत्तो। बंधइ चरित्तमोहं दुवि-
हपि चरितगुणघाई ॥४॥ मिच्छट्ठिी महारभपरिग्गहो तिव्यलोभ णिस्सीलो । निरआउयं निबंधइ पासमती रोद्दपरिणामो ॥५॥
उम्मग्गदमओ मग्गणासओ गूदहियय माडल्लो । सढसीलो अ ससल्लो तिरिआउं बंधई जी ॥६॥ पगतीऍ तणुकसाओ दाणरओ
सीलसंजमविहणो । मज्झिमगुणेहि जुनो मणुयाउं बन्धई जीवो ॥७॥ अणुच्चयमहाएहि य चालतवोऽकामनिञ्जराए य । देवा
उयं णिधइ सम्मदिट्ठी उ जो जीनो ||८| मणवयणकायको माइल्लो गारवेहि पडिबद्धो । असुभं बंधइ नामं तप्पडिपखेहि
मुभनाम ॥१॥ अरिहंतादिसु भत्तो सुत्तरुई पयणुमाण गुणपेही । बन्धइ उचागोयं विपरीए बंधई इयर ॥१०॥ पाणवहादीसु रतो
जिणपूयामोरखमम्गविग्घयरो। अजेइ अतरायं ण लहइ जेणिच्छियं लाभं ॥११॥ स्थितिवन्धो मूलोत्तरप्रकृतीनामुत्कृष्टजघन्यभेदः,
तमोत्कृप्टो मूलप्रकृतीनां ज्ञानावरणीयदर्शनावरणीयवेदनीयान्तरायाणां त्रिशत्सागरोपमकोटीकोट्यः, यस्य च यात्यः कोटी-
१ अमितचेन्गतप श्रुतगुरुसाधुग प्रत्यनीक ( बध्नाति दर्शनमोहमन तससारिको येन ॥३॥ तीनपायो बहुमोहपरिणतो गगद्वेषभयुक्त । वन ति चारित्रमोह द्विविध
मपि चारित्रगुणाति ॥४॥ मिथ्याटिमहारम्भपरिग्रहस्तोत्रलोभो निश्शीत | नरकायुष्क निवनाति पापमती रौद्रपरिणाम ॥५॥ उन्मार्गदेशको मार्गनाशको
गृहहृदयो मायावी । शायशीलश्च सशल्यस्तिर्यगायुर्वप्नाति जीव ॥६॥ प्रकृत्या तनुक्पायो दानरत शीलसयमविहीन । मध्यमगुणेर्युत्तो मनुनायुबध्नाति जीव
॥७॥ अणुव्रतमहानतश्च बालतपोऽकामनिर्जग्या च । देवायुर्निव नाति सम्यग्दृष्टिय यो जीप ॥८॥ मनोवचनकायकको मायावी गौरवै प्रतिरद्र । अशुभ वध्नाति
नाम तत्प्रतिपक्षं गुमनाम ॥९॥ अहंदादिषु भक्त मूत्ररुचि प्रतनुमानो गुणप्रेक्षी । १ वध्नायुचर्गोत्र विपरीतो व नातीतरत् ॥१०॥ प्राणवधादिषु रतो जिन
पूनामोक्षमागविनकर । अर्जयन्यन्तराय न लभते येनप्सित सभम् ॥१॥
२०
HAR
॥८६॥

·- आचा. । रलोक |स्थिति: १ उद्दे WHumulnANAMATP-m.. MAHITIFI कोट्यः स्थितितस्य तावन्त्येव वर्षशतान्ययाधा, तदुपरि प्रदेशतो विपाकतो या अनुभवः, एतदेव प्रतिकर्मस्थिति योजनीय, सप्त- निर्मोहनीयस, नामगोत्रयोविंशतिः, ग्रयसिंशरसागरोपमाण्यायुपः पूर्वकोटीविभागोवाधा । जपन्यो शानदर्शनावरणमोहनीयान्त- | रायाणामन्तमहत्त, नामगोत्रयोरप्टौ मुहूर्ताः, वेदनीपस्य द्वादश, आयुषः छकभवः, म चानापानमप्तदशभागः । साम्प्रतमेतदेव चन्धद्वयमुनरप्रकृतीनामुच्यते-तबोत्कृष्टो मतिश्रुतावधिमनःपर्यायकेवलावरणनिद्रापनकचक्षुदर्शनादिचतुष्कासद्वेद्यदानाद्यन्तराय- | पञ्चकभेदानां विंशतेरुत्तरप्रकृतीनां विंशत्मागरोपमकोटीकोट्यः, स्त्रीवेदसातवेदनीयमनुजगत्यानुपूर्वीणों चतसृणां पञ्चदश, मिथ्या. त्वसौधिकमोहनीयवन , कपायपोडशकस्य चत्वारिंशत् कोटीकोट्यः, नपुंमकवेदारतिशोकमयजुगुप्सानरकतिर्पग्गत्येकेन्द्रियपञ्चेन्द्रि- | यजात्यौदारिकवक्रियशरीरतदङ्गोपाङ्गद्वयतैजसकार्मणहुण्डसंस्थानान्त्यसंहननवर्णगन्धरसस्पर्शनरकतिर्यगानुपूर्वीजगुरुलघूपयातप- राघातोच्छवासातपोद्योताप्रशस्तविहायोगतित्रमस्थावरवादरपर्याप्तकप्रत्येकास्थिराशुभदुर्भगदुःस्वरानादेयायशाकीचिनिर्माणनीचर्गोत्र- रूपाणां विचत्वारिंशत उत्तरप्रकृतीनां विंशतिः, वेदहास्यरतिदेवगत्यानुपूर्वीद्वयायसंस्थानसंहननप्रशस्तविहायोगतिस्थिरशुमसुभगम- खरादेययशाकीयुचर्गोवरूपाणां पनदशानामुत्तरप्रकृतीनां दश, न्यग्रोधसंस्थानद्वितीयसंहननयोदश तृतीयसंस्थाननाराचसंहन- नयोश्चतुर्दश कुजसंस्थानार्धनाराचमंहननयोः पोडश वामनसंस्थानकीलिकासंहननद्वित्रिचतुरिन्द्रियजातिसक्ष्मापर्याप्तकसाधारणा- नामष्टानामुत्तरप्रकृतीनामष्टादग, आहारकतदङ्गोपाङ्गतीर्थकरनाम्नां सागरोपमकोटीकोटिर्मिन्नान्तमुहर्तमवाधा, देवनारकायुपोरी- | पिकवत् , तिर्यग्मनुष्यायुषः पल्योपमत्रयं पूर्वकोटित्रिभागोऽयाधा । उक्त उत्कृष्टः स्थितिबन्धो. जघन्य उच्यते-मत्यादिपञ्चकचक्षुर्द- नाद्यावरणचतुष्कमचलनलोभदानाद्यन्तरायपञ्चकभेदानां पञ्चदशानामन्तर्मुहूर्तमन्तमुहूर्तमेवाबाधा, निद्रापञ्चकासातवेदनीयानां " १० SALARANAMAHALADIESVIRate Randian Arma UnETH

·10
स्थित्य-
नुभाषी
गया गागगेपमस प्रयः मतभागाः पल्पोपमामायभागन्यूनाः, सातावेदनीयस्स द्वादश मुहूर्ता अन्तर्मुहूर्तमयाधा, मिथ्यात्वस्य
गागगेपमं पल्योपमामध्येयभागन्यूनम्, आयकपायद्वादशकस्य चत्वारः मप्तभागाः सागरोपमस्य पल्योपमासङ्ख्येयभाग-
१०)
न्गनाः, मम्वतनकोधम्प मागत्यं, भानस्य मामः, तदधं मायायाः, पुवेदस्याप्टौ संवत्सराः, सर्वत्रान्तमुहर्त्तमबाधा, शेषनोकपा-
यमनुप्यनिर्यग्गनिपैशेन्द्रियजात्यौदारिकनदङ्गोपाङ्गतजमकार्मणपदसंस्थानसंहननवर्णगन्धरमस्पर्शतिर्यग्मनुजानुपूर्वीअगुरुलघूपमा-
गपरापातोरहामानपोधोनप्रयताप्रास्तविहायोगतियश कीर्तिवर्जवसादिविंशतिकनिर्माणनीचोत्रदेवगत्यानुपूर्वीद्वयनरकगत्यानुपू-
चादयक्रिपयरीतदट्वोपाहरूपाणामष्टपटयुत्तरप्रकृतीनां मागरोपमस्य द्वौ मतभागौ पल्योपमामङ्येयभागन्यूनौ अन्तर्मुहूर्तमवाधा,
पक्रियपदकस्य तु मागरोपममहमस द्वौ सप्तभागौ पल्पोपमासङ्ख्येयभागन्यूनावन्तर्मुहूर्तमयाधा, आहारकतदङ्गोपाङ्गतीर्थकरनाम्नां
गागरोपमझोटीकोटिर्मिनान्तर्मुहूर्नमयाधा, ननु चोत्कृष्टोऽप्येतावन्मात्र एवाभिहितस्ततः कोऽनयोर्भेद इति ?, उच्यते, उत्कृष्टात्
गग्व्येयगुणहीनो जपन्य इति, यमाकीच्युगोत्रयोरप्ट मुहूर्तान्यन्तर्मुहूर्त्तमबाघा, देवनारकायुपोर्दश वर्षसहस्राण्यन्तमुहमपाधा,
निग्मनुजायुपोःशुष्टकभयोऽन्तर्मुहूर्तमबाधेति, बन्धनमहातयोरौदारिकादिशरीरसहचरितत्वात्तद्गत एवोत्कृष्टजघन्यभेदोऽवगन्तव्य
इति । उक्तः स्थितिपन्धः, अनुभाववन्धस्तून्यते-तत्र शुभाशुभानां कर्मप्रकृतीनां प्रयोगकर्मणोपात्तानां प्रकृतिस्थितिप्रदेशरूपाणां
नीममन्दानुभावनयाऽनुभवनमनुभावः, स चैकद्वित्रिचतुःस्थानभेदेनानुगन्तव्यः, तत्राशुभप्रकृतीनां कोशातकीरसममकथ्यमाना-
दंविभागपादापशेपतुल्यतया तीयानुभावोऽवगन्तव्यो, मन्दानुभावस्तु जातिरमैकद्वित्रिचतुर्गुणोदकप्रक्षेपास्वादतुल्यतयेति, शुमानां
नाnिtain प्र. २ देपहिवनावदिष्यक्रियटिकादाररद्विकयशीतितीर्थकरनामस्मरहिताना शेषनामप्रकृतीना तथा नीचेर्गोत्रस्य चेत्यामामुत्तप्रकृतीनों
.
Param.new
KADHILAIMER
HINEMAIN AMunaltymalliame
२६
॥८७॥

·आचा विपाक- चिभागौ - . क्षीरेक्षुरमदृष्टान्तः पूपियोजनीयः, अपच कोशातकीपुरमादायुदकविन्द्वादिनक्षेपात् व्यत्ययाद्वा भेदानामानन्त्यमरसेयमिति । अत्र रलोकचापिभाविपाकीनि,आनुपूर्व्यः क्षेत्रविपाकिन्यः,गरीरसंस्थानाङ्गोपाङ्गसद्धातसंहननपर्णगन्धरसस्पर्शागुरुलघूपयातपराघातो(च्वासो) १ उद्दे० योतातपनिर्माणप्रत्येकमाधारगस्थिरास्थिरशुभाशुभरूपाः पुद्गलविपाकिन्य', शेपास्तु ज्ञानापरणादिका जीवविषाकिन्य इत्युक्तोऽनु- भान्धः । प्रदेशबन्धस्त्वेकविधादिवन्धकापेक्षया भवति, तर यदकविध वनाति सदा प्रयोगकर्मणफसमयोपात्ताः पुद्गलाः सातावे- |दनीयभावेन रिपरिणमन्ते, पद्विधनन्धरस्य त्वायुम्मोहनीयवर्जः पोढा, सप्तविधयन्धकस्य सप्तधा, अष्टविधवन्धकस्याएधेति, तना- यममयप्रयोगात्ताः पुद्गलाः समुदानेन द्वितीयादिसमयेवल्पबहुप्रदेशतयाऽनेन क्रमेण व्यवस्थापयति-तरायुषः स्तोकाः पुद्गलाः, तद्विशेषाधिकाः प्रत्येकं नामगोत्रयोः, परस्परं तुल्याः, नद्विशेषाधिकाः प्रत्येकं ज्ञानदर्शनापरणान्तरायाणां, तेभ्यो विशेषाधिका मोहनीये । ननु च तेभ्यो विशेषाधिका इत्यत्र निर्धारणे पश्चमी, मा च "पञ्चमी विभक्ते" (पा० २३४२) इत्यनेन सूत्रेण विधी. | यते, अस्य पायमों-विभागो विभक्तं तन पश्चमी विधीयमाना यतात्पन्तविभागस्तव भवति, यथा माथुरेभ्यः पाटलिपुरका अभिरूपतराः, इह च कर्मपुद्गलाना सर्वदैकत्वं, नथावस्थानामेव च युद्धथा बहुप्रदेशादिगुणेन पृथकरणं चिकीर्पित, तर पष्ठी सप्तमी वा न्याम्पा, तद्यथा-गगां गोषु चा कृष्णा सम्पन्नक्षीरतमेति, ना दोपो, यामध्यवधिमतोः सामान्यवाची शब्दः प्रयु- ज्यते तत्रैव पष्ठीसप्तम्यौ “यतश्च निरिण (पा० २-३ ४१) मित्यनेन सूत्रेण विधीयेते, यथा गवां कृष्णा सम्पन्नक्षीरतमा, मनु- प्येपु पाटलिपुत्रमाः आत्यतराः, कर्मवर्गणापुद्गलानां वेदनीये बहुतरा इति, या पुनर्षिशेपवाची शब्दोऽवधित्वेनोपादीयते तर पञ्चम्येव, यथा राष्टमुष्टशनलशालेयधपलधावलेयन्यक्तिम्यः प्रणा सम्पन्नक्षीरतमेति, अनो नाम विभागः कारणमविभागो १० .. - ·१५ ईयापथं कर्म Allamal பாய . २० आना गा, पनो माथुरपाटलिपुत्रकादिविभागेन विभक्तानामपि सामान्यमनुप्यादिशब्दोचारणे पष्ठीमप्तम्यौ भवतो, यत्र तु पुनर्माथुरा- मो०] दिरिगेपोगाधिवेनोपादीपने नत्र कार्यपगादेकम्थानामपि पञ्चम्येय, तदिह सत्यपि कर्मवर्गणानामेकत्वे तद्विगेपसावधित्वेनोपा- १ उदानात्पश्चम्यर न्याय्येति, तद्विशेषाधिका वेदनीये । उक्तः प्रदेशबन्धः समुदानकर्मापीति । साम्प्रतमीर्यापथिक, "ईर गतिप्रेर- गयोः" अमाद्भावे ण्यत् , इरणमीर्या तस्याः पन्था इपिथस्तत्र भवमीर्यापथिकं, कश्चर्यायाः पन्था भवति ?, यदाश्रिता सा भव- वीनि, एतग व्युत्पत्तिनिमिनं यतस्तिष्ठतोऽपि तद्भवति, प्रवृत्तिनिमित्तं तु स्थित्यभावः, तचोपशान्तक्षीणमोहसयोगकेचलिनां प्र.पा. मानि, मयोगवलिनोऽपि हि तिष्ठतोऽपि सूक्ष्मगात्रसञ्चारा भवन्ति, उक्तं च-"केवली णं भंते ! अस्सि समयसि जेसु आगा- ९७ मपदेसेमु हत्थं या पायं वा ओगाहित्ता णं पडिमाहरेजा, पभू णं भंते ! केवली तेसु चेयागामपदेसेसु पडिसाहरित्तए ?, णो इणढे ममढे, कही, केलिस्म णं चलाई सरीरोवगरणाई भवंति, चलोयगरणनाए केवली णो सञ्चाएति तेसु चेवागासपदेसेसु हत्थं या पार्य या पडिमाहरित्तए" तदेवं सूक्ष्मतरगात्रसञ्चाररूपेण योगेन यत्कर्म वध्यते तदीर्यापथिकम्-ई-प्रभव, ईर्याहतुकमि- त्पर्यः, तग दिममयस्थिनिकम्-एकम्मिन् समये बद्धं द्वितीये वेदितं, तृतीयममये तदपेक्षया चाकर्मातेति, कथमिति ?, उच्यते, यनस्तत्प्रकृतितः मातावेदनीयमकपायत्वात् स्थित्यभावेन बध्यमानमेव परिशटति, अनुभावतोऽनुत्तरोपपातिकसुखातिशायि, प्रदे- गतः स्थूलरूपशुपादिवहुप्रदेशमिति, उक्तं च-"अप्पं यायरमउयं पहुंच लुक्खं च मुक्फिलं चेव। मंदं महब्बतंतिय साताबहुलं च तं ली भदन्न ! अम्मिन् गमये येवाकाशप्रदेशेषु हस्त या पाद पाऽयगान्य प्रतिसहरेत् , प्रभुर्भदन्त । केयली तेष्वेवाकाशप्रदेशेषु प्रतिसहतम् !, नेपोऽर्थः गमर्प', कपम्', केलिना रानि शारीगेपकरणानि भवन्नि, पलोपकरणतया देवली न गनोति तेष्वेवाकाशप्रदेशेषु दन्त वा पाद वा प्रतिसद्दतम. . Amr.-..- 1८८॥

·आचा २लोक १ उद्दे० आधा कर्मादि कम्म ॥१॥" अल्पं स्थितितः स्थितैरेवाभावात् , बादरं परिणामतो,ऽनुमायनो मृदनुभावं, बहु च बहुप्रदेशः, रूक्षं स्पर्शतो, वर्णेन शुलं, मन्दं लेपतः, स्थूलचूर्णमुष्टिमृष्टकुट्यापतितलेपवत् , महाव्ययमेकसमयेनैव सपिगमात् , साताबहुलमनुत्तरोपपातिकसुखाति- शायीति । उक्तमीर्यापथिकम् , अधुना आधाकर्म, यद् आघाय-निमित्तत्त्वेनाश्रित्य पूर्वोक्तमप्रकारमपि कर्म वध्यते तदाधाकम्भेति, तच शब्दस्पर्शरमरूपगन्धादिकमिति, तथाहि-शब्दादिकामगुणविषयामिप्यन्यान् मुखलिप्सुमोहोपहतचेताः परमार्थासुखमयेष्वपि सुखाध्यारोपं विदधाति, तदुक्तम्-"दुःखात्मकेषु विषयेषु सुखामिमानः, सौख्यात्मकेषु नियमादिपु दुःखयुद्धिः। उत्कीर्णवर्णप- दुपतिरिवान्यरूपा, सारूप्यमेति विपरीतगतिप्रयोगात् ॥१॥" एतदुक्तं भवति-कर्मनिमित्तभूता मनोज्ञेतरशब्दाय एवाधाकम्में- त्युच्यन्ते इति । तपाकर्म तस्यैवाष्टप्रकारस्य कर्मणो यस्पृष्टनिघत्तनिकाचितावसस्यापि निर्जराहेतुभूतं याह्याभ्यन्तरभेदेन द्वादश- प्रकारं तपःकम्मत्युच्यते। ऋतिकर्म तस्यैव कर्मणोऽपनपनकारकमहीमद्धाचार्योपाध्यायविषयमवनामादिरूपमिनि। भाकर्म पुन- खाधामुलाय स्वोदयेनोदीरणाकरणेन वोदीः पुद्गलाः प्रदेशविपाकाभ्यां भवक्षेत्रपुद्गलजीवेप्यनुमावं ददतो भाषकर्मशब्देनोच्य- न्त इति । तदेवं नामादिनिक्षेपेण दशधा कम्मोक्तम् , इह तु समुदानकोपात्तेनाप्टविधकर्मणाधिकार इति गाथाशकलेन दर्शयति- अठविहेण उ कम्मेण पत्य होई अहीगारो॥१९॥ गाधाई कण्टामिति गाथाद्वयपरमार्थः । तदेवं सूत्रानुगमेन सूत्रे समुचारिते निक्षेपनियुक्त्यनुगमन प्रतिपदं निक्षिप्ते नामादि- निक्षेपे च व्याख्याते सत्युत्तरकालं मुलं विमियते- जे गुणे से मूलढाणे, जे मूलट्ठाणे से गुणे । इति से गुणही महया परियावेणं पुणो पुणो marur E-mse aurnimamam ·. श्लोक १ उद्दे० प्र. आ. ९८ १५ गुणमूल- स्थानानि २० वसे पमत्ते-माया मे पिया मे भज्जा मे पुत्ता मे धूआ मे ण्हुसा मे सहिसयणसंगंथसंथुआ मे विवित्तुवगरणपरिवट्टणभोयणच्छायणं मे। इचत्थं गड्डिए लोए वसे पमत्ते अहो य राओ य परितप्पमाणे कालाकालसमुट्ठाई संजोगट्ठी अट्ठालोभी आलुपे सहसाकारे विणिविट्ठचित्ते, एत्य सत्ये पुणो पुणो, अप्पं च खलु आउयं इहमेगेसिं माणवाणं, तंजहा-॥६३॥ अस्य चानन्तरपरम्परादिसूत्रैः सम्बन्धो वाच्यः, तत्रानन्तरसूत्रसम्बन्धः-'से हु मुणी परिणायकम्मे ति, स मुनिः परिज्ञात- का भवति यस्यैतद्गुणमूलादिकमधिगतं भवति, परम्परसूत्रसम्बन्धस्तु ‘से जंपुण जाणिजा सहसंमुइयाए परवागरणेणं अण्णेसिं या सोगा' स्वसम्मत्या परव्याकरणेन तीर्थकरोपदेशादन्येभ्यो वाऽऽचार्यादिभ्यः श्रुत्वा जानीयान-परिच्छिन्द्यात् , किं तदित्यु- च्यते-'जे गुणे से मूलट्ठाणे', आदिननसम्बन्धस्तु 'सुयं मे आउसंतेणं भगवया एवमक्खाय' किं तत् श्रुतं भवता यद्भगवता आयु- प्मताऽऽख्यातमिति ?, उच्यते, 'जे गुणे से मूलढाणे', 'य' इति सर्वनाम प्रथमान्तं मागधदेशीवचनत्वादेकारान्तं सामान्योद्देशा- र्थाभिधायीति, गुप्यते-मिद्यते विशेष्यतेऽनेन द्रव्यमिति गुणः, स चेह शब्दरूपरसगन्धस्पर्शादिकः, 'स' इति सर्वनाम प्रथमा- न्तमुद्दिष्ट निर्देशार्थाभिधायीति, 'मूल मिति निमित्तं कारणं प्रत्यय इति पर्यायाः, तिष्ठन्त्यस्मिन्निति स्थानं, मूलस्य स्थानं मूलस्थानं, 'व्यवच्छेदफलत्वाद् वाक्याना मिति न्यायात् य एव शब्दादिकः कामगुणः स एष संसारस्य-नारकतिर्यनरामरसंसृतिलक्षणस्य पन्मूलं कारणं कपायास्तेषां स्थानम्-आश्रयो वर्त्तते, यसान्मनोनेतरशब्दाथुपलब्धौ कपायोदयः, ततोऽपि संसार इति, अथवा " . ॥८९|| २७ .

·मूलगुण- स्थानानि आचा श्लोक १ उद्दे० - मूलमिति कारणं, तचाप्टप्रकार कर्म, तस्य स्थानम्-आश्रयः कामगुण इति, अथवा मूलं-मोहनीयं त दो वा कामसस्य स्थान शब्दादिको विपयगुणः, अथवा मूलं-शब्दादिको विषयगुणस्तस्य स्थानमिप्यानिप्टविषयगुणभेदेन व्यवस्थितो गुणरूपः संसार एव, आत्मा वा शब्दाशुपयोगानन्यत्वाद् गुणः, अथवा मूल-संसारस्तस्य शब्दादयः स्थानं कपाया वा, गुणोऽपि शब्दादिका कपायपरिणतो वाऽऽत्मेति, यदिवा मूलं संसारस्य शब्दादिकषायपरिणतः सन्नात्मा तस्य स्थानं शब्दादिकं, गुणोऽप्यसावेवेति, ततध सर्वधा य एष गुणः स एव मूलस्थानं वर्तते । ननु च वर्चनक्रियायाः सूत्रेऽनुपादानात् कथं प्रक्षेप इति ?, उच्यते, यत्र हि काचिदिशेपक्रिया नैचोपादापि नत्र सामान्यक्रियामस्ति भवति विद्यते वर्त्तत इत्यादिकामुपादाय वाक्यं परिसमाप्यते, एवमन्य- शाप दूरम्पमिति । अपना मुलमित्याचं प्रधानं वा, स्थानमिति कारणं, मूलं च तत्कारणं चेति विगृह्य कर्मधारयः, ततथ य एव सम्दादिको गुणः स एप मुतस्थान-संसार भागं प्रधान वा कारणमिति, शेपं पूर्ववदिति । साम्प्रतमनयोरेव गुणमूलस्थानयो- निपम्पनिपानकभार दर्शपंतापाचानां विपकपापादीनां वीजाहरन्यायेन परस्परतः कार्यकारणभावं सूत्रेणैव दर्शयति-'जे मूलट्ठाणे से गुपेचि पदेव संसारमलानां कभन्लानां वाकपायाणां स्थानम्-आश्रयः शब्दादिको गुणोऽप्यसावेव, अथवा कपायमूलानां शब्दा- दीना पत्र स्थान कर्म समारो श तत्तत्वभावापने गुणोऽप्यसापेवेति, अथवा शब्दादिकपायपरिणाममूलस्प संसारस्य कर्मणो पा गत स्थान-मोहनीयं कम्मै शब्दादिकपापपरिणतो वाऽत्मेति तद्गुणायाप्तेः गुणोऽप्यसावेय, यदिवा संसारकपायमूलस्यात्मनो HTML-पिपगाभिम असावपि शन्दादिविश्यवाद् गुणरूप एवेति । अत्र च विषयोपादानेन विपयिणोऽप्याक्षेपात सूचनार्थ- "५ रोगाणे द्रष्टप-यो गुपे गुणेषु वा यतते न मूलम्याने मूलस्थानेषु वा वर्तते, यो मूलस्थानादौ वतने म एव १५ PURANIROMul- '-II+IILIPPLEADLI-IN !

·PO लोक १ उ० १५ सूत्रस्था. नन्ता- र्थता - गुणादौ वर्गत इति, य एव जन्तुः शब्दादिके प्राग्व्यावर्णितस्वरूपे गुणे वत्तते स एव संसारमूलकषायादिस्थानादौ वर्तते, एतदेव द्वितीयसापेक्षया व्यत्ययेन प्राग्यदायोज्यम् , अनन्तगमपर्यायत्वात् सूत्रस्यैवमपि द्रष्टव्यं-यो गुणः स एव मूलं स एव च स्थानं, यन्मूलं नदेव गुणः स्थानमपि तदेव, यत् स्थानं तदेव गुणो मूलमपि तदेवेति, यो गुणः शब्दादिकोऽसावेव संसारस्य कपायका- रणत्वान्मूलं स्थानमप्यसावेब इत्येवमन्येप्वपि विकल्पेषु योज्यं, विपयनिर्देशे च विषय्यप्याक्षिप्तो, यो गुणे वर्त्तते स मूले स्थाने पेत्येवं मत्र द्रष्टव्यम्, इह च सर्वज्ञप्रणीतत्वादनन्तार्थता सूत्रस्थावगन्तव्या, तथाहि-मूलमत्र कपायादिकमुपन्यस्तं, कपायाश्च क्रोधादयश्चत्यारः, क्रोधोऽप्यनन्तानुबन्ध्यादिभेदेन चतुर्दा, अनन्तानुबन्धिनोऽप्यसख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणानि बन्धाध्यय- मायस्थानान्यनन्ताय तत्पर्यायास्तेषां च प्रत्येकं स्थानगुणनिरूपणेनानन्तार्थता सूत्रस्य सम्पद्यते, सा च छद्मस्थेन सर्वायुपाऽप्य- विपयत्त्वा(दनन्तत्वा वाशक्या दर्शयितुं, दिग्दर्शनं तु कृतमेव, अतोऽनया दिशा कुशाग्रीयशेमुष्या गुणमूलस्थानानां परस्परतः कार्य- कारणभावः संयोजना च कार्येति। तदेवं य एव गुणः स एव मूलस्थानं यदेव मूलस्थानं स एवं गुण इत्युक्तं, ततः किमित्यत आह- 'इति से गुणट्ठी महया' इत्यादि, इतिहेतौ यसाच्छन्दादिगुणपरीत आत्मा कपायमूलस्थाने वर्तते, सर्वोऽपि च प्राणी 'गुणार्थी' गुणप्रयोजनी गुणानुरागीत्यतस्तेषां गुणानामप्राप्तौ प्राप्तिनाशे या कासाशोकाभ्यां स प्राणी 'महता' अपरिमितेन परि-समन्ता- चापः परितापस्तेन-शारीरमानमखभावेन दुःखेनामिभूतः सन् पौनःपुन्येन तेषु तेषु स्थानेषु 'यसेत्' तिष्ठेदुत्पद्येत, किम्भूतः सन् ?-प्रमत्तः, प्रमादश्च रागद्वेषात्मको, द्वेपश्च प्रायो न रागमृते, रागोऽप्युत्पत्तेरारभ्यानादिभवाभ्यासान्मातापित्रादिविषयो भातीनि दर्शयनि-'माया में इत्यादि, तत्र माविषयो- रागः संमारस्वभावादुपकारकर्तृत्वाद्वोपजायते, रागे च सति मदीया ॥९॥ " ·Talini PIYAmirIHAR मात्रादि- निमित्तो- वधः माता क्षुत्पिपासादिकां वेदनां मा प्रापदित्यतः कृषिवाणिज्यसेवादिकां प्राण्युपघातरूपां क्रियामारभते, तदुपघातकारिणि वा तस्यां आचा श्लोक वाऽकार्यप्रवृत्तायां द्वेष उपजायते, तद्यथा-अनन्तवीर्यप्रमत्तायां रेणुकायां रामस्येति, एवं पिता मे, पितृनिमित्तं रागद्वेषौ १ उद्दे० भवतो, यथा रामेण पितरि रागात् तदुपहन्तरि च द्वैपात् सप्तकृत्वः क्षत्रिया व्यापादिताः, सुभूमेनापि त्रिसप्तकृत्वो ब्राह्मणा इंति, | भगिनीनिमित्तेन च क्लेशमनुभवति प्राणी, तथा भार्यानिमित्तं रागद्वेपोद्भवः, तद्यथा-चाणाक्येन भगिनीभगिनीपत्याद्यवज्ञातया | भार्यया चोदितेन नन्दान्तिकं द्रव्यार्थमुपगतेन कोपानन्दकुलं क्षयं निन्ये, तथा पुत्रा मे न जीवन्तीति आरम्भे प्रवर्त्तते, एवं दुहिता मे दुःसिनीति रागद्वेषोपहतचेताः परमार्थमजानानस्तत्तद्विधत्ते येन ऐहिकामुष्मिकान् अपायान् अवामोति,तयथा-जरासन्धो जामातरि कसे व्यापादिते खवलावलेपादपसृतवासुदेवपदानुमारी सबलवाहनः क्षयमगात्, स्नुषा मे न जीवन्तीत्यारम्भादौ प्रवर्त्तते, 'सखिस्खजनसंग्रन्थसंस्तुता में सखा-मित्रं खजन:-पितृव्यादिः संग्रन्थः-स्वजनसापि स्वजनः पितृव्यपुत्रशालादिः संस्तुतो- भृयोभूपोदानेन परिचितः, अथवा पूर्वसंस्तुतो मातापित्रादिरभिहितः पवात्संस्तुतः शालकादिः स इह ग्रायः, स च मे दुःखित इति परितप्यते, विविक्तं शोभनं प्रचुर चा उपकरणं-हस्त्यश्वरधामनमश्चकादि परिवर्तनं-द्विगुणत्रिगुणादिभेदमिन्नं तदेव भोजन- प्र. आ. मोदकादि आच्छादनं-पट्टयुग्मादि तच मे भविष्यति नष्टं वा । 'इञ्चत्थ मिति इत्येवमर्थ गृद्धो लोकः तेष्वेव मातापित्रादिरागादि- १०० | निमित्तस्थानेपामरणं प्रमत्तो ममेदमहमस्य स्वामी पोपको चेत्येवं मोहितमना 'वसेत् ' तिष्ठेदिति, उक्तं च-"पुत्रा मे भ्राता मे खजना मे गृहकलत्रवर्गो मे। इति कृतमेमेशव्दं पशुमिव मृत्युर्जनं हरति ॥१॥ पुत्रकलत्रपरिग्रहममत्वदोपनरो नजति नाशम् । कमिक इय कोशकारः परिग्रहाहुःखमामोति ॥२॥' अमुमेवार्थ नियुक्तिकारो गाथाद्वयेनाह-

·To
लोक
१ उद्दे०
१५
मृढानां
दुःखिता
.
२०
संसारं छेत्तुमणो कम्म उम्मूलए तदहाए । उम्मूलिज कसाया तम्हा उ चइज सयणाई ॥१९४॥
माया मेत्ति पिया मे भगिणी भाया य पुत्तदारा मे । अत्थंमि चेव गिद्धा जम्मणमरणाणि पार्वति ॥१९५॥
'मंमार नाररुतिर्यनरामरलक्षणं मातापितभार्यादिस्नेहलक्षणं वा 'छेत्तुमना' उन्मुमूलयिपुरष्टप्रकारं कर्मोन्मूलयेन् , तदुन्मूलनार्थ
च तरकारणभूतान् कपायानुन्मूलयेत्, कपायापगमनाय च मातापित्रादिगतं स्नेहं जह्यात् , यसान्मातापित्रादिसंयोगाभिलापिणोऽर्थे-
रखकुप्यादिके गृद्धाः-अध्युपपन्ना जन्मजरामरणादिकानि दुःखान्यसुभृतः प्रामुमन्तीति गाथाद्वयार्थः ॥ तदेवं कपायेन्द्रियप्रमत्तो
मातापित्रावर्धमर्थोपार्जनरक्षणतत्परो दुःखमेव केवलमनुभवतीत्याह-'अहो' इत्यादि, अहश्च सम्पूर्ण रात्रि च, चशब्दात्पक्षं मासं
च, निवृत्तशुभाध्यवसायः परि-समन्तानप्यमानः परितप्यमानः सन् तिष्ठति, तद्यथा-"कंझ्या वच्चइ सत्थो ? किं भण्डं ? कत्थ
कित्तिया भूमी ?। को कयविकयकालो? निव्विसइ किं कहिं केण ? ॥१॥" इत्यादि, स च परितप्यमानः किम्भूतो भवतीत्याह-
'काले'त्यादि, काल:-कर्तव्यावसरस्तद्विपरीतोऽकालः सम्यगुत्थातुम्-अभ्युद्यन्तुं शीलमति समुत्थायीति पदार्थः, वाक्यार्थस्तु-
काले कर्त्तव्यापमरे अकालेन तद्विपर्यासेन समुत्तिष्ठते-अभ्युद्यतमनुष्ठानं करोति तच्छीलश्चेति, कर्नव्यावसरे न करोति अन्यदा च
विदधानीति, यथा वा काले करोत्येवमकालेऽपीति, यथा वाऽनवसरे न करोत्येवमवसरेऽपीति, अन्यमनस्कत्वादपगतकालाकाल-
विवेक इति भावना, यथा प्रद्योतेन मृगापतिरपगतर्भतका सती ग्रहणकालमतिबाह्य कृतप्राकारादिरक्षा जिक्षितेति, यस्तु
पुनः सम्यकालोत्थायी भवति स यथाकालं परस्परानाबाधया सर्वाः क्रियाः करोतीति, तदुक्तम्-"मासैरष्टभिरहा च,पूर्येण वय-
१ वदा प्रति सार्थ. किं भाण्ड कुत्र वियती भूमि ! क क्रयविक्रयकालो निर्विपयति (निर्विशति ) वि क केन? ॥१॥
.
- २७
॥९॥

·कालो- स्थान हेतपः आचा-साऽऽयुपा । तत् कर्तव्यं मनुष्येण, येनान्ते सुखमेधते ॥१॥" धर्मानुष्ठानस्य च न कश्चिदकालो मृत्योरिवेति । किमर्थं पुनः काला- श्लोक कालसमुत्थायी भरतीत्याह-'संजोगी' संयुज्यते संयोजनं या संयोगोऽर्थः-प्रयोजनं संयोगार्थः सोऽस्थास्तीति संयोगार्थी, तर १ उद्दे० धनधान्यहिरण्यद्विपदचतुष्पदराज्यभार्यादिः संयोगस्तेनार्थी-तत्प्रयोजनी,अथवा शब्दादिविपयः संयोगो मातापित्रादिमिर्वातनार्थी कालाफालसमुत्थायी भवतीति । किं च-'अठालोभी' अर्थी-रत्नकुप्यादिस्ता आ-समन्ताल्लोभोऽर्थालोभः स विद्यते यस्येत्यसामपि कालाफालसमुत्थायी भवति, मम्मणवणिग्चत् , तथाहि-असारतिक्रान्तार्थोपार्जनसमर्थयौनननया जलस्थलपथग्रेपितनानादेशमा- | ण्डभृतयोहित्थगत्रीकोष्ट्रमण्डलिकासम्भृतसम्भारोऽपि प्रावृषि सप्तरानावच्छिन्नमुशलप्रमाणजलधारावनिरुद्धसकलपाणिगणसञ्चार- प्र. आ.- मनोरथायां महानदीजलपूरानीतकाष्ठानि जिघृक्षुरुपभोगधर्मावसरे निवृत्तापराशेपशुभपरिणामः केरलमर्थोपार्जनप्रवृत्त इति, उक्तं १०१ च-"उखणइ खणइ निहणइ रत्ति ण सुअति दियावि य ससंको । लिपइ ठएइ सययं लंछियपडिलंछियं कुणइ ॥१॥ जसु न तार रिको जेमेउं नविय अञ्ज मजीहं । नवि य वसीहामि धरे काययमिणं पहुंअञ्ज ॥२॥" पुनरपि लोमिनोऽशुभव्यापारानाह- 'जालंपे आ-समन्ताल्लुम्पत्तीत्यालुम्पा, स हि लोभाभिभूतान्तःकरणोऽपगतसकलफर्तव्याकर्त्तव्यविवेकोऽर्थलोभैकदत्तदृष्टिरैहिका- मुष्मिकविपाककारिणीनिलाञ्छनगलकलैनचौर्यादिकाः क्रियाः करोति, अन्यच-सहसकारे करणं कारः, असमीक्षितपूर्वापरदोष | सहसा करणं सहमाकारः स विद्यते यस्येत्यर्शआदिभ्योऽच् (पा० ५-२-२२७ ) अथवा छान्दसत्वाकर्त्तयैव घञ् , करोतीति १ उत्खनति सनति निदधाति (हन्ति ) रात्रौ न स्वपिति दिवाऽपि च सशक । सिम्पति स्थगयति सतत लाञ्छितप्रतिलाञ्छित करोति ॥3॥ भुट्न न तावनिापागे जिमितु नागि चाय मरक्ष्यामि | नापि च वत्स्यामि गृहे कर्तव्यमिद वहृद्य ॥२॥ १०

·लोभि-
दशा
१५
अल्पा-
युष्कता
कारस, नधाहि-लोभतिमिरान्छादितदृष्टिरर्थकमनाः शकुन्तबच्छराघातमनालोच्य पिशितामिलापितया सन्धिच्छेदनादितो विनश्यति,
लो० लोभाभिभूतो दृष्टिस्तन्मनाम्तदधोपयुक्तोऽर्थमेव पश्यति, नापायान्, आह च-'विणिविद्वचित्ते' विविधम्-अनेकधा निविष्टं-
१ उद०
थितमरगाहमर्थोपार्जनोपाय मातापित्राद्यमिष्वङ्गे वा शब्दादिविपयोपभोगे वा चित्तम्-अन्त:करणं यस्य स तथा, पाठान्तरं वा
"रिणिविद्वनि 'नि, चिटोपेण निविष्टा कायवाग्मनमा परिस्पंदात्मिकार्थोपार्जनोपायादौ चेष्टा यस्य स विनिविष्टचेष्टः । तदेवं
मातापित्रादिसंयोगार्थी अर्थालोमी आलुम्पः सहसाकारो विनिविष्टचिनो विनिविष्टचेटो वा किम्भूतो भवतीत्याह-'इत्थ' इत्यादि,
"अर' अस्मिन् मातापित्रादौ शब्दादिविपयसंयोगे वा विनिविष्टचित्तः सन् पृथिवीकायादिजन्तूनां यच्छस्रम्-उपघातकारितत्र पुनः
पुनः प्रवर्तते, एवं पौनःपुन्येन शो प्रवृत्तो भवति यदि(था)पृथिवीकायादिजन्तूनामुपघाते वर्त्तते, तथाहि-'शसु हिंसाया'मित्यमा-
असते हिंस्यत इति करणे प्रन्विहितः, तच खकायपरकायादिभेदभिन्नमिति । पाठान्तरं वा एत्थ सत्ते पुणो पुणो' 'अत्र' मातापि-
उशन्दादिसंयोगे लोभार्थी सन् 'सक्तो' गृद्धः अध्युपपन्नः पौनःपुन्येन विनिविष्टचेष्ट आलुम्पकः सहसाकारः कालाकालसमुत्थायी
या भवतीति । एतच साम्प्रनेक्षिणामपि युज्येत यद्यजरामरत्वं दीर्घायुष्कं वा स्यात् , तयोभयमपि नास्तीत्याह-'अप्पं च' इत्यादि,
अल्प-स्तोक, पशब्दोऽधिकवचनः, खलुरवधारणे, आयुरिति भवस्थितिहेतवः कर्मपुद्गलाः 'इहे ति संसारे मनुष्यभवे वा 'एकेपां'
केपानिदेव 'मानवाना' मनुजानामिति पदार्थः, वाक्यार्थस्तु-इह असिन् संसारे केपाश्चिन्मनुजानां क्षुल्लकभवोपलक्षितान्तर्मुहूर्तमा-
प्रमल्प-सोफमायुभाति, चशब्दादुत्तरोत्तरसमयादिवृद्ध्या पल्योपमत्रयावमानेऽप्यायुपि खलुशब्दस्यावधारणार्थत्वात् संयमजीवितम-
ल्पमेवेति, नथाहि-अन्तर्मुहुर्तादारभ्य देशोनपूर्वकोटिं यावत्संयमायुप्कं, तचाल्पमेवेति, अथवा त्रिपल्योपमस्थितिकमप्यायुरल्पमेय,
Him in Inilm || Twitl_mulin inn | in milink
,
२०
-
.
,
॥१२॥

·অাবা
२लोक०
१ उद्दे
PADLINHMATIMMInIwinniopinites
प्र.आ.
१०२
यतसादप्यन्तर्मुहूर्तमपहाय सर्वमपवर्त्तते, उक्तं च-"अद्धा जोगुकोसे बंधिचा भोगभूमिएसु लहुँ। सम्बप्पजीवियं वजइत्तु उव्वट्टिया
दोन्हं ॥१॥" अस्या अयमर्थः उत्कृष्टे योगे-बन्धाध्यवमायस्थाने आयुपो यो क्न्धकालोऽद्धा उत्कृष्ट एव तं वद्धा, क ?-'भोग-
भूमिकेषु' देवकुळादिजेपु, तस्य क्षिप्रमेव सर्वाल्पमायुर्वजयित्वा 'द्वयोः तिर्यग्मनुष्ययोरपवृत्तिका-अपवर्तनं भवति, एतचापर्याप्त-
कान्तर्मुहूर्तान्तंर्द्रष्टव्यं, तत ऊर्ध्वमनपवर्तनमेवेति । सामान्येन वाऽऽयुः सोपक्रमायुपां सोपक्रम, निरुपक्रमायुपां निरुपक्रम, यदा
वसुमान् स्वायुपस्त्रिभागे त्रिभागविभागे वा जघन्यत एकेनं द्वाभ्यां वोत्कृएतः सप्तभिरष्टभिर्वाऽऽकरन्तर्मुहूर्तप्रमाणेन कालेनात्मप्र-
देशरचनानाडिकान्तर्वर्तिन आयुष्ककर्मवर्गणापुद्गलान् प्रयत्नविशेषेण विधत्ते तदा निरुपक्रममायुर्भवतीति, अन्यदा तु सोपक्रमायुष्क
इति, उपक्रमथोपक्रमणकारणैर्भवति, नानि चामनि-“दंडकससत्थरज्जू अग्गी उदगपडणं विसं वाला। सीउण्हं अरद भयं खुहा
पिवामा यं वाही य ॥१॥ मुतपुरीसनिरोहे जिण्णाजिण्यो य भोयणे बहुसो । घमणघोलणपीलण आउस्स उपकमा एते ॥२॥"
उक्तं च-"स्वतोऽन्यत इतस्ततोऽभिमुखधायमानापदामहो निपुणता नृणां क्षणमपीह यजीव्यते । मुखे फलमतिक्षुधा सरसमल्प-
मायोजितं, कियचिरमचर्वितं दशनसङ्कटे स्थास्यति ॥१॥ उच्छ्वासावधयः प्राणाः, स चोच्छ्वासः समीरणः । समीरणाचलं नान्यत्,
क्षणमप्यायुरद्भुतम् ॥२॥” इत्यादि । येऽपि दीर्घायुष्कस्थितिका उपक्रमणकारणाभावे आयुःस्थितिमनुभवन्ति तेऽपि मरणादप्यधिको
जरामिभूतविग्रहा जघन्यतमामवस्थामनुभवन्तीति तद्यथेत्यादिना दर्शयति ॥
१ दण्डः क्शा शव रस्जुरनिरुदक पतन विषं व्यालाः । शीतमुष्णमरतिर्भय भुरियपासा च व्याधिश्च ॥१॥ मृत्रपुरीषनिरोधः जीणेऽजीणे च भोजने बहुशः।
घर्षण घोलनं पीटनमायुप उपरमा एते ॥२॥

·१५ सोयपरिणाणेहिं परिहायमाणेहिं चक्खुपरिणाणेहिं परिहायमाणेहिं घाणपरिणाणेहिं १ उरेल परिहायमाणेहि रसणापरिणाणेहिं परिहायमाणेहिं फासपरिणाणेहिं परिहायमाणेहिं अभि- कंतं च खलु वयं स पेहाए तओ से एगदा मूढभावं जणयंति (सू. ६४) शृणोति भाषापरिणतान् पुद्गलानिति श्रोत्रं, तच्च कदम्बपुप्पाकारं द्रव्यतो, भावतो भापाद्रव्यग्रहणलब्ध्युपयोगस्वभावमिति, तेन श्रोत्रेण परिः समन्ताद् घटपटशब्दादिविषयाणि ज्ञानानि परिज्ञानानि तैःश्रोत्रपरिज्ञानजैःजराप्रभावात्परिहीयमानैः सद्भिस्ततोऽसौ- प्राणी 'एकदा' वृद्धावस्थायां रोगोदयावसरे चा 'मूढभावं' मृढतां कर्तव्याकर्नव्याज्ञतामिन्द्रियपाटवाभावादात्मनो जनयति, हिता- हितप्राप्तिपरिहारविवेकशून्यतामापद्यत इत्यर्थः, जनयन्तीति चेकवचनावसरे 'तिडां तिडो भवन्तीति बहुवचनमकारि, अथवा तानि वा श्रोत्रविज्ञानानि परिक्षीयमाणान्यात्मनः सदमद्विवेकविकलतामापादयन्तीति, श्रोत्रादिविज्ञानानां च तृतीया प्रथमार्थे मुख्यत्ययेन द्रष्टव्येति, एवं चक्षुरादिविज्ञानेष्वपि योज्यम्, अत्र च करणत्वादिन्द्रियाणामेवं सर्वत्र द्रष्टव्यं-श्रोत्रेणात्मनो विज्ञानानि चक्षुपाऽऽरमनो विज्ञानानीति, ननु च तान्येव द्रष्ट्रणि कुतो न भवन्ति ?, उच्यते, अशक्यमेवं विज्ञातुं, तद्विनाशे तदुपलब्धार्थ- स्मृत्यभावात् , दृश्यते च हृषीकोपघातेऽपि तदुपलब्धार्थस्मरणं, तद्यथा-धवलगृहान्तर्वनिपुरुषपञ्चवातायनोपलब्धार्थस्य तदन्यतरस्थ- गनेऽपि तदुपपत्तिरिति, तथाहि-अहमनेन श्रोत्रेण चक्षुषा वामन्दमर्थमुपलभे अनेन च स्फुटतरमिति स्पष्टैच करणत्वावगतिरक्षाणां, यद्येवमन्यान्यपि करणानि मन्ति तानि कि नोपात्तानि?, कानि पुनस्तानि ?, उच्यन्ते, याक्पाणिपादपायूपस्थमनांसि वचनादानविह- . MINS ॥९३॥ २५ ·- आचारणोत्सर्गानन्दसङ्कल्पव्यापाराणि, ततश्चैतेपामात्मोपकारकत्वेन करणत्वं, करणत्वादिन्द्रियत्वमिति, एवं चैकादशेन्द्रियसद्भावे सति श्लोक पश्चानामेवोपादानं किमर्थमिति, आहाचार्यों-नैप दोषः, इह यात्मनो विज्ञानोत्पत्तौ यद् प्रकृष्टमुपकारकं तदेव करणत्वादिन्द्रि- १ उद्दे० यम्, एतानि तु वापाण्यादीनि नमात्मनोऽनन्यसाधारणतया करणत्वेन व्याप्रियन्ते, अथ यां काश्चन क्रियामुपादाय करणत्व- मुच्यते एवं तर्हि भूदरादेरप्युत्क्षेपादिसम्भात्करणत्वं स्यात् , किंच-इन्द्रियाणां खपिपये नियतत्वान् नान्येन्द्रियकार्यमन्यदिन्द्रियं कर्तुमलं, तथाहि-चक्षुरेव रूपावलोकनायालं, न तदभावे श्रोत्रादीनि, यस्तु रसायुपलम्भे शीतस्पर्शादेरप्युपलम्भः स सर्वव्यापि- त्वात् स्पर्शनेन्द्रियस्येत्यनाशनीयम् , इह तु पुनः पाणिच्छेदेऽपि तत्कार्यस्यादानलक्षणस्य दशनादिनाऽपि निवर्त्यमानत्वाद्यत्कि- ञ्चिदेतत्, मनसस्तु सर्वेन्द्रियोपकारकत्वादन्ताकरणत्वमिष्यत एर, तस च बाह्येन्द्रियविज्ञानोपघातेनैर गतार्थत्वान्न पृथगुपादा- नमिति, प्रत्येकोपादानं च क्रमोत्पत्तिविज्ञानोपलक्षणार्थ, तथाहि-येनैवेन्द्रियेण सह मनः संयुज्यते तदेवात्मीयविषयगुणग्रहणाय- प्रवर्तते, नेतरदिति, ननु च दीर्घशप्फुलीभक्षणादौ पञ्चानामपि विज्ञानानां योगपद्येनोपलब्धिरनुभूयते, नैतदस्ति, केलिनोऽपि द्वावु- पयोगौ न स्तः, आस्तां तापदारातीयभागदर्शिनः पञ्चोपयोगा इति, एतच्चान्यान्यक्षेण प्रतिपादितमिति नेह प्रतायते, यस्तु यौग- पद्येनानुभवाभामः स द्राग्वृत्तित्यान्मनसो भवतीति, उक्तं त-"आत्मा सहैति मनसा मन इन्द्रियेण, स्वार्थेन चेन्द्रियमिति क्रम एप शीघ्रः। योगोऽयमेव मनसः किमगम्यमन्ति ?, यस्मिन् मनो तजति तन गतोऽयमात्मा॥१॥" इह चायमात्मा इन्द्रियलब्धिमान् आदित्सितजन्मोत्पत्तिदेशे समयेनाहारपर्याप्ति निर्वयति, तदनन्तरमन्तर्मुहूर्तेन शरीरपर्याप्ति, ततोऽपीन्द्रियपर्याप्ति तावतैव कालेन, १ स्वपक्षे भावमनो व्याप्रियते इत्यर्थ द्रव्यमनोमानयोगो यद्यपि अयेन्द्रियविषयकज्ञाननिवर्तनायाठ तथापि स्यविपयानेक्शानो पत्तिदुर्वारा मवशरीरंग च द्रव्यमन १०

·रनोरुन
१५
१०
तानि न पोन्द्रियाणि-स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुःश्रोत्राणीति, तान्यपि द्रव्यभावभेदात् प्रत्येकं द्विविधानीति, तत्र द्रव्येन्द्रियं निर्वृत्यु-
पकरणभेदान् द्विधा, निनिरप्यान्तरबाबभेदाद द्विधैव, निर्वर्ण्यत इति निर्बनिः, केन निर्वय॑ते ?, कर्मणा, सत्रोत्सेधाङ्गुलासङ्-
कोयभागप्रमितानां शुद्धानामात्मप्रदेशानां प्रतिनियतचक्षुरादीन्द्रियसंस्थानेनावस्थिता या वृत्तिरभ्यन्तरा निवृत्तिः, तेष्वेवात्मप्रदेशे-
विन्द्रियव्यपदेशभार यः प्रतिनियतसंस्थानो निर्माणनाम्ना पुद्गलविपाकिना वर्द्धकिसंस्थानीयेन आरचितः कर्णशष्फुल्यादिविशेषः
अझोपागनामा च निष्पादित इति बाह्या निनिः, तस्या एव निर्वृत्तेविरूपायाः येनोपकारः क्रियते तदुपकरणं, तचेन्द्रियकार्यसमर्थ,
सत्यामपि(बाह्य)निवृत्तानुपहतायां(च)मसूराकृतिरूपायां(आन्तर)निर्वृत्तौ तस्योपघातान्न पश्यति, तदपि निवृत्तिवद् द्विधा, तत्राभ्य-
न्तरमणस्तारत् कृष्णशुक्लमण्डलं बाह्यमपि पत्रपक्ष्मद्वयादि, एवं शेपेष्वप्यायोजनीयमिति, भावेन्द्रियमपि लब्ध्युपयोगभेदात् द्विधा,
तर लन्धिनिदर्शनावरणीपक्षयोपशमरूपा यत्सन्निधानादात्मा द्रव्येन्द्रियनिवृत्ति प्रति व्याप्रियते, तन्निमित्त आत्मनो मनस्सा-
चिल्यादर्धग्रहणं प्रति व्यापार उपयोग इति, सदा सत्यां लब्धौ निर्वृत्युपकरणोपयोगाः, सत्यां च निवृत्तावुपकरणोपयोगी, सत्यु-
पकरण उपयोग इति, एतेषां च श्रोत्रादीनां कदम्बकममरकलम्बुकापुष्पक्षुरप्रनानासंस्थानतोऽवगन्तव्येति, विषयश्च श्रोत्रेन्द्रियस्य
द्वादशम्यो योजनेभ्य आगतं शब्दं गृहाति, चक्षुरप्येकविंशतिषु लक्षेषु सातिरेकेषु व्यवस्थित प्रकाशकं, प्रकाश्यं तु सातिरेकयोज-
नलस्थितं रूपं गृहाति, शेपाणि तु नवभ्यो योजनेभ्य आगतं स्खविपयं गृह्णन्ति, जघन्यतस्त्वङ्गुलासङ्ख्येयभागविपयत्वं सर्वेपाम् ,
आच 'मोयपरिणाणेहि परिहापमाणेही'त्यादि य उत्पत्ति प्रति व्यत्ययेनेन्द्रियाणामुपन्यासः स एवमर्थ द्रष्टव्यः-इह संजिनः
शुर: गहोय मागो गयपि नापि गर्वेगा पिपय सामान्येन विवक्षणादित्यमुक्त.
MAHIDILJIJuna Intimminguistianarmierime
MIL FRINA TARIHITA NAHI Am mms WOMANhindi main ling MALINE
.
प्र.आ.
॥९४॥

·वयोसि आचा २लोक १ उद्दे० पश्चेन्द्रिय उपदेशदानेनाधिकृतत्वाद् उपदेशच थोत्रेन्द्रियविषय इतिकृत्या, तत्पर्याप्तौ च सर्वेन्द्रियपर्याप्तिः सूचिता भवति।श्रोत्रा- दिविज्ञानानि च वयोऽतिक्रमे परिहीयन्ते, तदेवाह-'अभिकत'मित्यादि, अथवा श्रोत्रादिविज्ञानरपचितैः करणभृतेः सद्भिः 'अभि- कतं च खलु वयंस पेहाए' तत्र प्राणिनां कालकृता शरीरावस्था यौवनादिया तजरामभि मृत्यु वा क्रान्तमभिक्रान्तम् , इह हि चत्वारि वाँसि-कुमारयौवनमध्यमवृद्धत्यानि, उक्तं च-"प्रथमे वयसि नाधीतं, द्वितीये नार्जितं धनम्। तृतीये न तपस्तप्तं, चतुर्थे किं करिष्यति ? ॥१॥" सत्रायवयोदयातिक्रमे जराभिमुखमभिकान्तं वयो भवति, अन्यथा वात्रीणि वयांसि-कौमारयौवनं- स्थविरत्वभेदाद् , उक्तं च-"पिता रक्षति कौमारे, भर्चा रक्षति यौवने । पुत्राय स्थापिरे भावे, न स्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥१॥" अन्यथा वात्रीणि वयांसि, यालमध्यवृद्धत्वभेदात् , उक्तं च-आपोडशाद्भवेद्वालो, यावत् क्षीरानवर्तकः मध्यमः सप्तति यावत् ,परतो वृद्ध उच्यते ॥१॥" एतेपुं धयस्सु सर्वेष्वपि योपचयवत्यवस्था तामतिकान्तोऽतिक्रान्तवया इत्युच्यते, चः समुच्चये, न केवलं श्रोत्र- | चक्षुर्घाणरसनपर्शनविज्ञानैर्व्यस्तसमस्तैर्देशनः सर्वतो वा परिहीयमाणैर्वा मौल्यमापद्यते, वयश्चातिक्रान्तं 'प्रेक्ष्य' पर्यालोच्य 'स' इति प्राणी खलुरिति विशेषणे विशेपेण-अत्यर्थ मौढ्यमापद्यत इति, आह च-ततोसे' इत्यादि, 'तत' इति तसादिन्द्रियविज्ञानापचयाव- योऽतिक्रमणाद्वा स इति प्राणी 'एकदेति वृद्धावस्थायां मूढभावो मूढत्वं-किंकर्त्तव्यताभावमात्मनो जनयति, अथवा 'से'तस्यासुभृतः श्रोत्रादिविज्ञानानि परिहीयमाणानि मृदभावं जनयन्तीति । स एवं पार्द्धक्ये मूढस्वभावः सन् प्रायेण लोकावगीतो भवतीत्याह- जेहिं वा सद्धिं संवसति तेऽवि णं एगदा णियगा पुट्विं परिवयंति, सोऽवि ते णियए पच्छा परिवएजा, णालं ते तव ताणाए वा सरणाए वा, तुमंपि तेसिं णालं ताणाए वा सरणाए वा, -- - Jim AF ·वृद्धत्वेऽ- ० रुक १ उद्दे० . वगीतता २० से ण हासाय ण किड्डाए ण रतीए ण विभूसाए (सू० ६५) वाशब्दः पक्षान्तरद्योतकः, आस्तां तावदपरो लोकः 'यैः पुत्रकलत्रादिभिः 'साई' सह संवसति त एव भार्यापुत्रादयो णमिति वाक्यालङ्कारे 'एकदेति वृद्धावस्थायां 'नियगा' आत्मीया ये तेन समर्थावस्थायां पूर्वमेव पापिताः ते तं 'परिवदंति' परि-सम- न्ताद्वदन्ति-यथाऽयं न म्रियते नापि मश्चकं ददाति, यदिवा परिवदन्ति-परिभवन्तीत्युक्तं भवति, अथवा किमनेन वृद्धेनेत्येवं परिषदन्ति, न केवलमेपां, तस्यात्मापि तस्यामवस्थायामवगीतो भवतीति, आह च-"वलिसन्ततमस्थिशेपितं, शिथिलस्नायुधृतं कडेवरम् । स्वयमेव पुमान् जुगुप्सते, किमु कान्ता कमनीयविग्रहा १ ॥१॥" गोपालयालाङ्गनादीनां च दृष्टान्तद्वारेणोपन्यस्तोऽर्थों बुद्धिमधितिष्ठतीत्यतस्तदाविर्भावनाय कथानकम्-कौशाम्ब्यां नगर्या अर्थवान् बहुपुत्रो धनो नाम सार्थवाहः, तेन चैकाकिना नानाविधैरुपायैः खापतेयमुपार्जितं, तच्चाशेषदुःखितबन्धुजनखजनमित्रकलत्रपुत्रादिभोग्यतां निन्ये, ततोऽसौ कालपरिपाकाशादृद्ध- भारमुपगतः सन् पुत्रेषु सम्यक्पालनोपचितकलाकुशलेषु समस्तकार्यचिन्ताभार निचिक्षेप । तेऽपि वयमनेनेशीमवस्थां नीताः सर्वजनाग्रेसरा विहिता इति स्मृतोपकाराः सन्तः कुलपुत्रतामवलम्बमानाः स्वतः क्वचित् कार्यव्यासङ्गात् स्वभार्याभिस्तमकल्पं वृद्धं प्रत्यजजागरन् , ता अप्युद्वर्तनखानभोजनादिना यथाकालमक्षुण्णं विहितवत्यः । ततो गच्छत्सु दिवसेषु बर्द्धमानेषु पुत्रभाण्डेपु प्रौढीभवत्सु भर्तपु जरद्धे च विवशकरणपरिचारे सर्वाङ्गकम्पिनि गलदशेषश्रोतसि सति शनैः शनैरुचितमुपचारं शिथिलतां निन्युः। असावपि मन्दप्रतिजागरणतया चित्ताभिमानेन विश्रसया च सुतरां दुःखसागरावगाढः सन् पुत्रेभ्यः स्नुपाक्षुण्णान्याचचक्षे, ताश्च खभर्तृभिधेखिद्यमानाः सुतरामुपचार परिहृतवत्यः, सर्वाश्च पर्यालोच्यैकवाक्यतया स्वभनभिहितवत्यः-क्रियमाणेऽप्ययं प्रतिजा- " ॥९५॥ २७ - .

·वृद्धत्वेड- शरणता " hattirem to LITEITHEATRE आचा० गरणे वृद्धभावाद्विपरीतयुद्धितयाऽपद्भुते, यदि भवतामप्यसाकमुपर्यविस्रम्भस्ततोऽन्येन विश्वगनीयन निरूपयत, तेऽपि तथैव चक्रुः, लोक. तास्तु तसिन्नवसरे सर्वा अपि सर्वाणि कार्याणि यथाऽवसर विहितवत्यः, असावपि पुत्रैः पृष्टः पूर्वविरुक्षितचेतास्तथैव ता अपव- १ उद्दे० दति, नैता मम किश्चित् सम्यक् कुर्वन्ति, तैस्तु प्रत्ययिकवचनादवगततवैर्यथाऽयमुपचर्यमाणोऽपि वार्द्धक्याद्रोरुद्यते, ततस्तैरप्यव- धीरितोऽन्येषामपि यथावसरे तद्भण्डनखभावतामाचचक्षिरे। ततोऽसौ पुत्रैरवधीरितः स्नुपाभिः परिभूतः परिजनेनावगीतो बाङ्- मात्रेणापि केनचिदप्यननुवर्यमानः सुखितेषु दुःखितः कप्टतरामायुःशेपामवस्थामनुभवतीति । एवमन्योऽपि जराभिभूतविग्रहस्तृ. पकुजीकरणेऽप्यसमर्थः सन् कार्यकनिष्ठलोकान्परिभवमामोतीति, आह-"गात्रं सङ्कुचितं गतिविगलिता दन्ताश्च नाशं गता, दृष्टि- भश्यति रूपमेव हसने वर्फ च लालायते । वाक्यं नैव करोति वान्धवजनः पनी न शुश्रूपते, धिकष्ट जरयाऽभिभूतपुरुपं पुत्रोऽप्य- वज्ञायते ॥१॥” इत्यादि । तदेचं जराभिभूतं निजाः परिवदन्ति, असावपि परिभूयमानस्तद्विरक्तचेतास्तदपवादान् जनायाचष्टे, आह च-'सो वा इत्यादि, वाशब्दः पूर्वापेक्षया पक्षान्तरं दर्शयति, ते वा निजास्तं परिवदन्ति, स वा जराजर्जरितदेहस्तानिजाननेक- दोपोद्घट्टनतया परिषदेत्-निन्देद्, अथवा विद्यमानार्थतया तानसाववगायति-परिभवतीत्यर्थः । येऽपि पूर्वकृतधर्मवशात्तं युद्ध न परिवदन्ति तेऽपि तदुःखापनयनसमर्था न भवन्ति, आह च-नाल'मित्यादि, नालं-न समर्थाः ते-पुत्रकलनादयः तवेति प्रत्यक्षभावमुपगतं वृद्धमाह, त्राणाय शरणाय वेति, तत्रापत्तरणसमर्थ त्राणमुच्यते, यथा महाश्रोतोभिरुह्यमानः सुकर्णधाराधिष्ठितं पुवमासाद्यापस्तरतीति, शरणं पुनर्यदवष्टम्भानिर्भयः स्थीयते तदुच्यते, तत् पुनढुंगं पर्वतः पुरुषो वेति, एतदुक्तं भवति-जराभि- भूतस्य न कश्चित् त्राणाय शरणाय वा, त्वमपि तेपां नालं त्राणाय शरणाय वेति, उक्तं च-"जन्मजरामरणभयरभिद्रुते व्याधिवे. १० " .

·Mal
१५
प्रशस्त
स्थानं
२०
'ना० । दनागर्म । जिनारसननादन्यत्र नाम्नि शरणं कचिल्लोके ॥१॥" इत्यादि, स तु तसामवस्थायां किम्भूतो भवतीत्याह-'से ण
सोर दम्गाप' इत्यादि, 'म' जरानीर्णविग्रहो न हास्याय भवति, तस्यैव हमनीयत्वात् न परान् हसितुं योग्यो भवतीत्यर्थः, स च समक्ष
१०
परोक्षं वा एतमभिधीयो जनः-किकिलास्स हसिनेन हास्यास्पदस्येति,न च क्रीडाय-न च लखनवल्गनास्फोटनक्रीडानां योग्योऽसौ
मरनि, नापि रत्य भाति,रतिरिह विषयगता गृह्यते,सा पुनर्ललनावगृहनादिका,तथाभूतोऽप्यवजुगूहिपुः स्त्रीभिरभिधीयते-न लञ्जते
भान् न पश्यति आत्मानं नावलोकयति शिरः पलितभन्मावगुण्डितं मां दुहितभूतामवगृहितुमिच्छसीत्यादिवचसामास्पदत्वान्न रत्यै
भानि, न निभृपाप, यतो विभूषितोऽपि प्रततचर्मवलीकः स नैव शोभते, उक्तं च-"न विभूपणमस्प युज्यते, न च हास्य कुत
पर विनमः। अथ तेषु च वर्नते जनो, ध्रुवमायाति परां विडम्बनाम् ॥१॥ जं जं करेइ तं तं न सोहए जोवणे अतिते । पुरि-
मस्म मदिलियाइ व एकं धम्म पमुचूणं ॥२॥" गतमप्रशस्तं मूलस्थानं, साम्प्रतं प्रशस्तमुच्यते-
इच्चेवं समुट्ठिए अहोविहाराए अंतरं च खलु इमं सपेहाए धीरे मुहुत्तमवि णो पमायए
वओ अञ्चेति जोवणं व (सू. ६६)
अधया यत एवं ते गुहृदो नालं प्राणाय शरणाय या अतः किं विदध्यादित्याह-'इग्रेय मित्यादि, 'इतिः' उपनदर्शने, अनश-
स्तमूलगुणम्याने वर्तमानो जराभिभूतो न हास्साय न फ्रीडाय न रत्यै न विभूपायै प्रत्येकं च शुभाशुभकर्मफलं प्राणिनामित्येवं
गयागी मोमो गोनिकाले। पुपम्य महिला एक धर्म प्रगुच्य ॥3॥
merPJunutai Umrate
infally-menEDAARA
२६
॥९६॥

·आचा श्लोक १ उद्दे० _MILLI !! मत्या समुत्थितः-सम्यगुत्थितः शत्रपरिज्ञोक्तं मूलगुणस्थानमधितिष्ठन् अहो-इत्याश्चर्ये विहरणं विहारः आश्चर्यभूतो विहारो अहो-जाअवसर- विहारो-यथोक्तसंयमानुष्ठानं तमौ अहोविहारायोत्थितः मन् क्षणमपि नो प्रमादयेदित्युत्तरेण सण्टकः, किंच-'अंतरं चेत्यादि, दर्शिता अन्तरमित्यवसरः, तचार्यक्षेत्रसुकुलोत्पत्तिवोधिलाभसर्व विरत्यादिकं, चः समुच्चये, खलुरवधारणे, 'इममित्यनेनेदमाह-विनेयस्त- पसंयमादावचसीदन् प्रत्यक्षभावापन्नमार्यक्षेत्रादिकमन्तरमवसरमुपदश्यभिधीयते-तवायमेवम्भूतोऽवसरोऽनादौ संसारे पुनरतीव सुदुर्लभ एवेति, अतस्तमयसरं 'संप्रेक्ष्य पालोच्य धीरः सन्मुहूर्त्तमप्येकं नो 'प्रमादये' प्रमादवशगो भूयादिति, सम्प्रेक्ष्येत्यत्र अनु- स्वारलोपश्छान्दमत्वादिति, अन्यदप्यलाक्षणिकमेवंजातीयमसादेव हेतोरवगन्तव्यमिति, आन्तमौहर्चिकत्वाच छापस्थिकोपयोगस्य मुहूर्नमित्युक्तम् , अन्यथा समयमप्येक न प्रमादयेदिति वाच्यं, तदुक्तम्-"सम्प्राप्य मानुपत्वं संसारासारतां व विज्ञाय । हे जीव! | किं प्रमादान्न चेप्टसे शान्तये सततम् १ ॥१॥ ननु पुनरिदमतिदुर्लभमगाधसंसारजलधिविभ्रष्टम् । मानुष्यं खद्योतकतडिल्लताविल- सितप्रतिमम् ॥२॥” इत्यादि, किमर्थं च नो प्रमादयेदित्याह-'वयो अञ्चइत्ति, वयः-कुमारादि अत्येति-अतीच एति-याति अत्येति, अन्यच्च-'जोवण वति अत्येत्यनुवर्तते, यौवनं वाऽत्येति-अतिक्रामति, वयोग्रहणेनैव यौवनस्य गतत्वाचदुपादानं प्राधा- न्यख्यापनार्थ, धर्मार्थकामानां तन्निबन्धनत्वात्सर्ववयमा यौवनं साधीयः, तदपि त्वरित यातीति, उक्तं च-"नइवेगसमं चवलं च जीवियं जोव्यणं च कुसुमसमं । सोखं च जं अणिचं तिष्णिपि तुरमाणभोजाई ॥१॥" तदेवं मत्वा अहोविहारायोत्थानं श्रेय इति ॥ ये पुनः संसाराभिपङ्गिणोऽसंयमजीवितमेव बहु मन्यन्ते ते किंभूता भवतीत्याह- १ नदीगसम चपलमेव जोषित यौवनं च कुमुमसम । मौख्य च यदनिय त्रीण्यपि सग्माणभोज्यानि ॥१॥ . MILNIRMILJRATIHATETutal ·-*- प्र.आ. ना० रलोक० १ उद० स्वजनों नाणाय जीविए इह जे पमत्ता से हंता छेत्ता भेत्ता लुपित्ता विलुपित्ता उदवित्ता उत्तासइत्ता, अकडे करिस्सामित्ति मण्णमाणे, जेहिं वा सद्धिं संवसइ ते वा णं एगया नियगा तं पुब्बि पोसेंति, सो वा ते नियगे पच्छा पोसिज्जा, नालं ते तव ताणाए वा सरणाए वा, तुमंपि तेसिं नालं ताणाए वा सरणाए वा (सू.६७) ये तु पयोतिक्रमणं नापगच्छन्ति ते 'इहे त्यन्त्रिसंयमजीरिते 'प्रमचा अध्युपपन्ना विषयकपायेषु अमाधन्ति, प्रमत्ताशाह- निश परितप्यमानाः कालाकालेसमुत्थायिनः सन्तः सचोपघातकारिणी क्रियाः समारम्भत इति, आह च-'से हंता' इत्यादि, 'सेइत्यप्रशस्तगुणमूलस्थानवान विषयामिलापी प्रमत्तः सन् स्थावरजङ्गमानामसुमतां हन्ता भवतीति, अत्र च बहुवचनप्रक्रमेऽपि जात्यपेक्षयैकरचननिर्देश इति, तथा छेत्ता कर्णनासिकादीनां भेत्ता शिरोनयनोदरादीनां लुम्पयिता ग्रन्थिच्छेदादिमिः विलुम्पचिता ग्रामपातादिभिः अपद्राययिता प्राणच्यपरोपको विपशवादिभिः अवदापयिता वा, उत्रासको लोटप्रक्षेपादिभिः। स किमर्थ हनना- दिकाः क्रिपाः फरोतीत्याह-~-'अरुड' इत्यादि, अकृतमिति यदन्येन नानुष्ठिनं तदहं करिष्यामीत्येवं मन्यमानोऽर्थोपार्जनाय- हननादिगु प्रानते।स एवंफरकमातिशयकारी समुद्रलइनादिकाः क्रियाः कुर्वन्नप्यलाभोदयादपगतसवः किभूलो भरतीत्याह~~ 'जेहिं का इत्यादि, वाशब्दो मिनक्रमः पक्षान्तरद्योतका 'य'मातापितस्वजनादिभिः साई संवसत्यसो त एव वाणमिति वाक्या- लधारे 'एकदैत्यर्थनाशायापदि शैशवे या "निजा' आरमीया पान्धवाः सुहृदो वा 'पुन्धि' पूर्वमेत 'त' सोयायक्षीणं पोपयन्ति, २० 11९७॥ २६ ·अथो न नाणाय আশা लोक० १ उद्दे सवा प्राप्तेष्टमनोरथलाभः संस्तामिजान पथात् 'पोषयेद्' अर्थदानादिना सन्मानयेदिति । ते च पोपका: पोल्या वा तव आपद्गतस्य न त्राणाय भवन्तीत्याह-'नालं' इत्यादि, 'ते' निजा मातापित्रादयः, तवेत्युपदेशविपपापन्न उच्यते, 'त्राणाय' आपद्रक्षणार्थ 'शरणाय'निर्भयस्थित्यर्थ 'नालं' न समर्थाः, त्वमपि तेषां त्राणशरणे कतुं नालमिति ॥ तदेवं तावत्स्वजनो नत्राणाय भवतीत्येत- प्रतिपादितं, अर्थोऽपि महता क्लेशेनोपात्तो रक्षितच न त्राणाय भवतीत्येतत्प्रतिपिपादयिपुराह- उवाइयसेसेण वा संनिहिसंनिचओ किजई, इहमेगेसि असंजयाण भोयणाए, तओ से एगया रोगसमुप्पाया समुप्पजंति, जेहिं वा सहिं संवसइ ते वा णं एगया नियगा तं पुचि परिहरंति, सो वा ते नियगे पच्छा परिहरिजा, नालं ते तव ताणाए वा सरणाए वा तुमंपि तेसिं नालं ताणाए वा सरणाए वा (सू. ६८) 'उपादिते'ति 'अद भक्षणे' इत्येतसादुपपूळनिष्टाप्रत्ययः, तत्र 'बहुलं छन्दसी'तीडागमः, उपादितम्-उपभुक्तं, तस्य शेपमुप- | भुक्तशेष, तेन वा, वाशब्दादनुपभुक्तशेपेण वा सनिधानं सन्निधिस्तस संनिचयः सन्निधिसन्निचयः, अथवा सम्यग् निधीयते-अब- | स्थाप्यत उपभोगाय योऽर्थः म सन्निधिस्तस्य सन्निचयः-प्राचुर्य्यम्, उपभोग्यद्न्यनिचय इत्यर्थः, स 'इह' अस्मिन्संसारे 'एकेपाम्' असंयतानां संयनामासानां वा केपाधिद् ‘भोजनाय' उपभोगार्थ 'क्रियते' विधीयत इति, असायपि यदर्थमनुष्ठितोऽन्तरायोदया- तत्संपत्तये न प्रभवतीत्याह-'तओ से इत्यादि, 'ततो' द्रव्यसन्निधिमनिचयादुत्तरकालमुपभोगावसरे 'से'तस्य युभुक्षोः 'एकदै ति प्र.आ. LI PARLIA ·ulain रोगेड- १५ त्राणंस- हनं आ- स्मार्थः द्रव्यक्षेमकालभायनिमित्नाविर्भावितवेदनीयकर्मोदये 'रोगसमुत्पादाः' ज्वरादिप्रादुर्भावाः 'समुत्पद्यन्त' इत्याविर्भवन्ति । स च तैः रलो. ठराजयक्ष्मादिमिरमिभूतः मन् मप्रनासिको गलत्पाणिपादोऽविच्छेदप्रवृत्तश्वासाकुलः किंभूतो भवति इत्याह-'जेहिं' इत्यादि, 'यैः'- १ उद्दे मातापित्रादिभिर्निज माई संवमति त एव वा निजाः 'एकदा'शेगोत्पत्तिकाले पूर्वमेव तं परिहरन्ति, स चा तान्निजान् पश्चात्परि- भयोत्थापितविवेकः परिहरेन्' त्यजेत , तन्निरपेक्षः सेडुकवत् स्यादित्यर्थः, ते च खजनादयो रोगोत्पत्तिकाले परिहरन्तोऽपरिह- रन्नो वा न ग्राणाय भवन्तीति दर्शयति-'नाल'मित्यादि, पूर्ववद् , रोगाद्यभिभूतान्तःकरणेन चापगतत्राणेन च किमालम्व्य सम्य- करणेन रोगवेदनाः मोदव्याः? इत्याह- जाणितु दुक्खं पत्तेयं सायं (सू. ६९) प्रात्वा प्रत्येक प्राणिनां दुःखं तद्विपरीतं सातं वाऽदीनमनस्केन ज्वरादिवेदनोत्पत्तिकाले स्वकृतकर्मफलमवश्यमनुभवनीयमिति मत्वा न वलयं कार्यमिति, उक्तं च-"सह कलेवर! दुःखमचिन्तयन् , स्ववशता हि पुनस्तव दुर्लभा । बहुतरं च सहिष्यसि जीव है !, परवयो न च तत्र गुणोऽस्ति ते ॥१॥" यावन श्रोत्रादिभिर्विज्ञानैः परिहीयमानः जराजीर्ण न निजाः परिवदन्ति यावचा- नुरुम्पया न पोपयन्ति रोगाभिभूतं च न परिहरन्ति तायदात्मार्थोऽनुष्ठेय इत्येतद्दर्शयति- अणभिकंतं च खलु वयं संपेहाए (सू० ७०) चन्द आधिक्ये खलुशब्दः पुनरर्थे पूर्वमभिक्रान्तं वयः समीक्ष्य मूढभावं बजतीति प्रतिपादितम् , अनभिक्रान्तं च पुनर्वयः संप्रेक्ष्य "आप ममणुवासेजाति" इत्युत्नरेण सम्बन्धः, आत्मार्थम् आत्महित 'समनुवामयेत्' कुर्यादित्यर्थः । किमनतिक्रान्तययiPRATwimmipril INITIATIMILAI Amittant ॥९८॥ २७ ·चतुर्विधः आचा० रलोक १ उद्दे० . सवात्महितगनुष्ठेयमुतान्येनापि इति ?, परेणापि लब्धावमरेणात्महितमनुष्ठेयमित्येतदर्शयति- खणं जाणाहि पंडिए (सू० ७१) क्षणः-अवसरोधर्मानुष्ठानस्य, सचार्यक्षेत्रसुकुलोत्पत्यादिका, परिवादपोपणपरिहारदोषदुष्टानां जरायालभावरोगाणामभापे सति, तं क्षणं 'जानीहि' अवगच्छ 'पण्डित' आत्मज्ञ ! । अथवाऽवगीदन् शिष्यः प्रोत्साह्यते-हे अनतिक्रान्तयौवन ! परिवादादिदोषत्रया- स्पृष्ट ! पण्डित! द्रव्यक्षेत्रकालभावभेदभिन्नं 'क्षणम्' अवमरमेवंविधं 'जानीहि' अवयुध्यस्व, तथाहि-द्रव्यक्षणो द्रव्यात्मकोऽवसरो जगमत्वपश्चन्द्रियत्वविशिष्टजातिकुलरूपपलारोग्यायुप्कादिको मनुष्यभावः संसारोत्तरणसमर्थचारित्रापाप्तियोग्यस्त्वयाऽाप्तः, स चानादौ संमारे पर्यटतोऽसुमतो दुरापो भवति, अन्यत्र तु नैतचारित्रमवाप्यते, तथाहि-देवनारकभवयोः सम्यक्त्वश्रुतसामायिके एव, तिर्यक्षु च कसचिद्देशविरतिरेवेति । क्षेत्रक्षणः क्षेत्रात्मकोऽवसरो यस्मिन् क्षेत्रे चारित्रमवाप्यते, तत्र सर्वविरतिसामायिकस्या- घोलौकिकग्रामसमन्वितं तिर्पक्षेत्रमेव, तत्राप्य तृतीयद्वीपममुद्राः, तत्रापि पञ्चदशसु कर्मभूमिपु, तत्रापि भरतक्षेत्रमपेक्ष्य अर्द्ध- पहिंगेपु जनपदैप्वित्यादिका क्षेत्रक्षणः क्षेत्ररूपोऽवसरोऽधिगन्तव्यः, अन्यसिंच क्षेत्र आये एवं सामायिकै । कालक्षणस्तु कालरूप: यगोनगरः, ग चायमपियां तिसृषु समासु सुपमदुप्पमादुप्पमसुपमादुष्पमाख्यासु उत्सर्पिण्यां तु तृतीयचतुर्थारकयो सर्वविरति. मामायिकम्य भवति, एता प्रतिपद्यमानकं प्रत्यभ्यधायि, पूर्वप्रतिपन्नास्तु सर्वत्र तिर्यगूधिोलोके सर्वासु च समासु द्रष्टव्या। भाव- थगन घा-कर्मभावक्षणो नोकर्मभावक्षणश्च, तत्र कर्मभावक्षणः कर्मणामुपशमक्षयोपशमक्षयान्यतरावाप्ताववमर उच्यते, तत्रो एममथ यां चाग्निमोहनीय उपमितेऽन्तम्महिनिक औपशमिकथारित्रक्षणो भवति, तस्मैव मोहनीयस क्षयेणान्तम्मौहर्चिक एव प्र.पा. HIROEMIJITENI ITHLIllisitis

·तोक
१ उदे०
चतुर्विधः
क्षणः
उपस्सयधाख्यातचारित्रक्षणो भवति, क्षयोपशमेन तुक्षायोपशमिकचारित्रावसरः, सचोत्कृष्टतो देशोनां पूर्वकोटि यावदवगन्तव्यः,
सम्यक्त्वंक्षणस्त्वजघन्योत्कृष्टस्थितापायुपो वर्तमानस, शेषाणां तु कर्मणां पल्योपमासङ्ख्येयभागन्यूनान्तःमांगरोपमकोटिकोटी-
स्थितिकस्य जन्तोर्भवति, स चानेन क्रमेणेति, ग्रन्थिकसत्त्वेभ्योऽभव्येभ्योऽनन्तगुणया शुद्ध्या विशुद्धयमानो मतिश्रुतविभङ्गान्य-
तरसाकारोपयुक्तः शुद्धलेश्यात्रिकान्यतरलेश्योऽशुभकर्मप्रकृतीनां चतुःस्थानिक रसं द्विस्थानिकतामापादयन् शुभानां च विस्थानिक
चतुःसानिकतां नयन् वर्भश्वध्रुवप्रकृतीः परिवर्तमानाश्च भवप्रायोग्या वभन्निति, ध्रुवकर्मप्रकृतयश्चेमाः-पञ्चधा ज्ञानावरणीयं नवधा
दर्शनावरणीयं मिथ्यात्वं कपायपोडशकं भयं जुगुप्सा तैजसकार्मणशरीरे वर्णगन्धरसस्पर्शागुरुलघूपयातनिर्माणनामानि पञ्चधाऽन्त-
रायः,एताः सप्तचत्वारिंशद्धवप्रकृतयः,आसां सर्वदा वध्यमानत्वात् ,मनुष्यतिरबोरन्यतरः प्रथमं सम्यक्त्वमुत्पादयताएकविंशतिः
(म्)परिवर्त्तमाना वभाति, तद्यथा-देवगत्यानुपूर्वीद्वयपञ्चेन्द्रियजातिवैक्रियशरीराङ्गोपाङ्गद्वयसमचतुरस्रसंस्थानपराघातोच्यासप्रशस्त-
विहायोगतिप्रशस्तप्रसादिदशकसातावेदनीयोचैर्गोत्ररूपा इति, देवनारकास्तु मनुष्यगत्यानुपूर्वीद्वयौदारिकद्वयप्रथमसंहननसहितानि
शुभानि भन्ति, तमतमानारकास्तु तिर्यग्गत्यानुपूर्वीद्वयनीचैर्गोत्रसहितानीति, तदध्यवसायोपपन्नः सन्मायुष्कमवान् यथाप्रवृत्तेन
करणेन ग्रन्थिमासायापूर्वकरणेन मित्त्वा मिथ्यात्वस्यान्तरकरणं विधायानिवृत्तिकरणेन सम्यक्त्वमवामोति, तत ऊर्दू क्रमेण क्षीय-
माणे कर्मणि प्रवर्द्धमानेषु कण्डकेषु देशविरत्यादेखसर इति । नोकर्मभावक्षणस्त्वालस्यमोहावर्णवादस्तम्भायभावे सम्यक्त्वाद्यवा-
यवसर इति, आलस्यादिमिस्तूपहतो लब्ध्वाऽपि संसारलङ्घनक्षम मनुष्यभवं योध्यादिकं नामोतीति, उक्तं च-"आलस्समोहऽबन्ना
१ आरस्पै मोहोजर्ण:म्नम्भ. क्रोध प्रमाद: कृपणता। भयशीको अभान विशेषः मौतूहल रमणम् ||१|| एते.कारणलेवा संदर्लभमणि मान । न लभो श्रुर्ति हितकरी
२०
गगातारिणी जीतः ॥
२७.
॥९९॥

·आचा० २लोक० आत्मा- र्थानु- वासनं २ उद्दे० थंभा कोहा पमाय किविणचा । भयसोगा अन्नाणा विस्खेच कुऊहला रमणा ॥१॥ एएहि कारणेहि लग सुदुल्लहपि माणुस्सं। न लहइ सुई हिअरि संसारुत्तारणि जीवो ॥२॥ तदेवं चतुर्विधोऽपि क्षण उक्तः, तद्यथा-द्रत्यक्षणो जङ्गमत्वादिविशिष्टं मनु- प्यजन्म क्षेत्रक्षण आर्यक्षेत्र कालक्षणो धर्मचरणकालो भावक्षणः क्षयोपशमादिरूपः। इत्येवंभूतमवसरमवाप्यात्मार्थ समनुवासये. दित्युत्तरेण सम्बन्धः । किं च- जाव सोयपरिणाणा अपरिहीणा नेतपरिणाणा अपरिहीणा घाणपरिणाणा अपरिहीणा, जोहपरिणाणा० फरि०, इच्चेएहिं विरूवरूवेहिं पण्णाणेहिँ अपरिहीणेहिं आयढं सम-समणु- वासिज्जासि (सू. ७२ ) तिबेमि ॥ प्रथमोद्देशः॥ यावदस्य विशरारोः कायापशदस श्रोत्रविज्ञानानि जरसा रोगेण वा अपरिहीनानि भवन्ति, एवं नेत्रवाणरसनस्पर्शविज्ञानानि न विषयग्रहणखभावतया मान्ध प्रतिपद्यन्ते, इत्येतैः 'विरूपरूपैः' इष्टानिष्टरूपतया नानारूपैः 'प्रज्ञान' प्रकृटैनिरपरिक्षीयमाणैः सद्भिः किं कुर्याद् ?, इत्याह-'आय?' इत्यादि, आत्मनोऽर्थ आत्मार्थः, सच ज्ञानदर्शनचारित्रात्मकः, अन्यस्त्वनर्थ एव, अथ- चाऽऽत्मने हित-प्रयोजनमात्मार्थ, तच्च चारित्रानुष्ठानमेव, अथवा आयतः अपर्यवसानान्मोक्ष एष, स चासावधायतार्थोऽतस्तं, यदिनाऽऽयत्ती-मोक्षः अर्थः-प्रयोजनं यस दर्शनादित्रयस तत्तथा 'समनुवासयेत्' इति 'वस निवासे' इत्येतसाद्धेतुमष्णिजन्ता. लिमिप् सं-सम्यग् यथोक्तानुष्ठानेन अनु-पश्चांदनभिक्रान्तं वयः संप्रेक्ष्य क्षणम्-अवमरं प्रतिपद्य श्रोत्रादिविज्ञानानां या अप्रही- प्र.आ.

·ना.
श्लोक
२ उई०
अरति-
१५
वर्जन
णतामधिगम्य तत आत्मा, 'समनुवामये: आत्मनि विदध्याः । अथवा 'अर्थवशाद् विभक्तिपुरुपपरिणाम इतिकृत्वा तेन वा
आत्मार्थेन शानदर्शनचारित्रात्मकेनात्मानं 'ममनुवासयेद् भावयेद् रञ्जयेत् , आयतार्थ या मोक्षाख्यं सम्यग्-अपुनरागमनेनान्विति-
यघोक्तानुष्ठानास्पवादात्मना 'समनुवामयेद्'अधिष्ठापयेद् । 'इतिः' परिसमाप्ती, प्रवीमीति सुधर्मस्वामी जम्बूस्वामिनमिदमाह, यद्भ-
गाना श्रीवर्द्धमानवामिनाऽर्थतोऽभ्यधायि तदेवाहं सूत्रात्मना वन्मीति । द्वितीयाध्ययनस्य प्रथम उद्देशकः समाप्तः ॥
उक्तः प्रथमोद्देशकः, माम्प्रतं द्वितीयस्य व्याख्या प्रतन्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः, इह विपयकपायमातापित्रादिलोकविजयेन
मोक्षावाप्तिहेतुभूतं चारित्रं यथा सम्पूर्णभावमनुभवत्येवंरूपोऽध्ययनार्थाधिकारः प्राङ्किरदेशि, तत्र मातापित्रादिलोकविजयेन रोगज-
रायनमिभूनचेतमाऽऽत्मार्थ:-संयमोऽनुष्ठेय इत्येतत्प्रथमोद्देशकैऽभिहितम् , इहापि तसिन्नेव संयमे वर्तमानस्य कदाचिन्मोहनीयो-
दयादरतिः स्याद्, अज्ञानकर्मलोभोदयाद्वाऽध्यात्मदोपेण संयमे न दृढत्वं भवेदित्यतोऽरत्यादिव्युदासेन यथा संयमे दृढत्वं
भवति तथाऽनेन प्रतिपाद्यते, अथवा यथाऽष्टप्रकारं कापहीयते तथा अस्मिन्नध्ययने प्रतिपाद्यते इत्यध्ययनार्थाधिकारेऽभ्यधायि,
नग कथं क्षीयत इत्याह-
अरई आउट्टे से मेहावी, खणंसि मुक्के (सू० ७३)
अस्य चानन्तरसूत्रेण सम्बन्धो वाच्यः, म चायम्-'आयई समणुवासेजासि' आत्मार्थ संयमं सम्यक्तया कुर्यात् , तर कदा-
विदरन्युझ्यो भवेतदर्थमाह-'अरई' इत्यादि, परम्परमन्त्रसम्बन्धस्त 'रवणं जाणादि पंडिए' क्षणं-चारित्रायमरमवाप्यारतिं न कुर्या-
२०
.
॥१०॥

·नांचा लोक० २ उद्दे० . 10 मोहस्याज्ञानलोभकामाद्यात्मकत्वात्तेषां चाध्यात्मिकत्वादिति गाथार्थः॥ [द्वितीयाध्ययने द्वितीयोद्देशकनियुक्तिः ॥ ननु चारति- नज्ञाना- १५ मतो मेधाविनोऽनेन सूत्रेणोपदेशो दीयते यथा-संयमारविमपवर्चेत, मेधावी चात्र विदितसंसारस्वभावो विवक्षितो, यथैवंभूतो रत्योर्वि- नासावरतिमान् तद्वांचेन्न विदितवेद्य इत्यनयोः सहानवस्थानलक्षणेन विरोधेन विरोधात् छायातपयोरिव नैकवावस्थानम् , उक्तं च- रोधः "तज्ज्ञानमेव न भवति यसिनुदिते विभाति रागरणः । तमसः कुतोऽस्ति शक्तिर्दिनकरकिरणाग्रतः स्थातुम् ? ॥१॥" इत्यादि, यो धज्ञानी मोहोपहतचेताः स विपयाभिष्वङ्गात् संयमे सर्वद्वन्द्वप्रत्यनीक रत्यभावं विदध्याद्, आह च-अज्ञानान्धाचदुलबनिता- पाङ्गविक्षेपितास्ते, कामे सक्तिं दधति विभवाभोगतुङ्गार्जने या । विद्वचित्तं भवति हि महन्मोक्षमार्गकतानं, नाल्पस्कन्धे विटपिनि कपत्यंसभित्तिं गजेन्द्रः ।।१" नैतन्मृष्यामहे, यतो हवाप्तचारित्रस्यायमुपदेशो दित्सितः, चारित्रायाधि न ज्ञानमृते, तत्कार्य- त्वाचारित्रस्य, न च ज्ञानारत्योर्विरोधः, अपि तु रत्यरत्योः, ततश्च संयमगता रतिरेवारत्या बाध्यते न ज्ञानम्, अतो ज्ञानिनो- ऽपि चारित्रमोहनीयोदयात् संयमे स्यादेवारतिः, यतो ज्ञानमप्यज्ञानस्यैव वाधकं, न संयमारतेः, तथा चोक्तम्-जानं भूरि यथा- र्थवस्तुविषयं स्वस्य द्विपो बाधकं, रागारातिशमाय हेतुमपरं युङ्क्ते न कर्तृ स्वयम् । दीपो यत्तमसि व्यनक्ति किमु नो रूपं म एवे- क्षतां, सर्वः स्वं विषयं प्रसाधयति हि प्रासङ्गिकोऽन्यो विधिः ॥१॥" तथेदमपि भवतो न कर्णविवरमगाद् यथा-'बलवानिन्द्रिय- ग्रामः, पण्डितोऽप्यत्र मुद्यती'त्यतो यत्किञ्चिदेतत् , अथवा नारत्यापन एवैवमुच्यते, अपि त्वयमुपदेशो मेधावी संयमविषये मा विधादरतिमिति । संपभारतिनिवृत्तश्च सन् के गुणमयामोतीत्याह-वर्णसि मुक्के' परमनिरुद्धः कालः क्षणः जरत्पशाटिकापाटन- ॥१०१॥ प्टान्तसमयप्रसाधितः तत्र मुक्तो विभक्तिपरिणामाद्वा क्षणेन-अष्टप्रकारे कर्मणा संसारबन्धनैर्वा विषयाभिपद्गग्नेहादिभिर्मुक्तो । . . " ·वेपवि- डंबका आचा० श्लोक २ उद्दे भरतवदिति, ये पुनरनुपदेशवर्तिनः कण्डरीकाद्यास्ते चतुर्गतिकसंसारान्तर्वचिनो दुःखपागरमधिवसन्तीत्याह च- अणाणाय पुट्ठावि एगे नियति, मंदा मोहेण पाउडा, अपरिग्गहा भविस्सामो समुठ्ठाय लद्दे कामे अभिगाहइ, अणाणाए मुणिणो पडिलेहंति, इत्य मोहे पुणो पुणो सन्ना नो हव्वाए नो पाराए (सू.७४) आज्ञाप्यत इत्याज्ञा-हिताहितप्राप्तिपरिहाररूपतया सर्वज्ञोपदेशस्तद्विपर्ययोऽनाज्ञा तया अनाज्ञया सत्या 'स्पृष्टाः' परीपहोपसग्गैः, | अपिशब्दः सम्भावनायां स च भिन्नक्रमो निवर्तन्त इत्यसादनन्तरं द्रष्टव्यः, 'एके मोहनीयोदयात् कण्डरीकादयोन सर्वे संयमात् समस्त इन्द्वोपशमरूपात् निवर्तन्ते अपीति, सम्भाव्यत एतन्मोहोदयस्येत्यपिशब्दार्थः, किंभूताः सन्तो निवर्तन्त इत्याह-'मन्दा' जडा-अपगतकर्तव्यविवेकाः, कुत एवंभूता ?, यतो 'मोहेन प्रावृता मोहः अज्ञानं मिथ्यात्वमोहनीयं वा तेन प्रावृता-गुण्ठिताः, उक्तं च-"अज्ञानं खलु कष्टं क्रोधादिम्योऽपि सर्वपापेभ्यः । अर्थ हितमहितं या न वैति येनावृतो लोकः ॥१॥" इत्यादि, तदेव- | मवाप्सचारित्रोऽपि कर्मोदयात्परीपहोदयेऽङ्गीकृतलिङ्गः पश्चाद्भावतामालम्बत इत्युक्तम् । अपरे तु स्वरुचिविरचितवृनयो नानावि- धैरुपायैलोंकादर्थ जिघृक्षवः, (ते)किल वयं संसारोद्विनामुमुक्षवस्तेपु तेषु आरम्भविपयाभिष्वङ्गेयु प्रचन्तत इति दर्शयति-'अपरिग्गहा' | इत्यादि, परिः-समन्तात् मनोवाकायकर्मभियत इति परिग्रहः स येषां नास्तीत्यपरिग्रहा एवंभूता वयं भविष्याम इति शाक्या- | दिमतानुसारिणः स्वयूथ्या या 'समुत्थाय' चीवरादिग्रहणं प्रतिपद्य, ततो लब्धान् कामान् 'अभिगाहन्तै' सेवन्ते, तिथ्यत्ययेन चैक- AyurinusypurERMISHRA Irmati-Humudi-ELEML-ture- ·वेपवि- रा० लोक० १ उद्दे० डंचकाः " पचनमिति, अन्न चान्त्यवतोपादानात् शेषायपि ग्राह्याणि, अहिंसका धयं भविष्याम एपममृपावादिन इत्यामप्यायोज्यम्।। तदेषं शैलूपा इसान्यथावादिनोऽन्यथाकारिणः कामार्थमेव तांस्तान् प्रवज्याविशेषान् विभ्रति, उक्तं च-"खेच्छाविरचितशाः प्रवज्यावेप- धारिभिः क्षुदैः। नानाविधैरुपायैरनाथवन्मुष्यते लोकः ॥१॥" इत्यादि । तदेवं प्रमज्यावेषधारिणो लब्धान्कामानवगाहन्ते, तल्ला- भाथं च तदुपायेपु प्रवर्त्तन्ते इत्याह-'अणाणाए' इत्यादि, 'अनाज्ञया' स्वैरिण्या युद्ध्या 'मुनय' इति मुनिवेपविडम्बिनः कामोपा- यान् 'प्रत्युपेक्षन्ते' कामोपायारम्भेषु पौनःपुन्येन लगन्तीति, आह च-'एत्थ' इत्यादि, 'अत्र' असिन् विपयाभिप्वद्गाज्ञानमये भाव- मोहे पौनःपुन्येन 'मन्ना' विषण्णा निमग्नाः पवावमन्ना नागा इवात्मानमाक्रप्टुं नालमिति, आह च-'नो हव्वाए नो पाराए'यो हि मध्येमहानदीपूरं निममो-भवत्यसौ नारातीयतीराय नापि पारेमहामदीपूरमिति, एवमत्रापि कुतचिनिमितान्यक्तगृहगृहिणीपुत्र- धनधान्यहिरण्यरत्नकुप्यदासीदासादिविभव आकिश्चन्यं प्रतिज्ञायारातीयतीरदेश्यागृहवाससौख्यान्निर्गतः सन् नो हव्वाएति भवति, पुनरपि वान्तभोगाभिलापितया यथोक्तसंयमाभावेन तन्क्रियाया विफलत्वात् नो पाराएत्ति भपति, उभयतो मुक्तवन्धना मुक्तो- लीयोभयप्रष्टो न ग्रहशो नापि प्रजित इरमुक्तं भवति, उक्तं च-"इन्द्रियाणि न गुप्तानि, लालितानि म चेच्छया।। मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य, न भुक्तं नापि शापितम् ।।१।।" इति। ये पुनरप्रशस्तरतिनिवृत्ताः प्रशस्तरतिमधिशयामास्ते किंभूता भवन्तीत्याह-- विमुत्ता हु ते जणा जे जणा पारगामिणो, लोभमलोभेण दुगुंछमाणे लढे कामे नाभि- गाहइ (सू० ७५) विविधम्-अनेकप्रकार द्रव्यतो धनस्वजनानुपादावतो प्रिपयवसायादिभ्योऽनुममयं मुच्यमाना एव भाषिनि भूतबद्धपचारान्मुक्ता -- २०२॥ २८ ·आना श्लोक २ उद्दे० प्र.आ. ११३ त्यक्त लोभः पारगामी विमुक्ताः ते जना ये जनाः मखजनभूता निर्भगताः पारगामिनो भवन्ति, पारो-मोधः संमारार्णवतट्यनित्यात तत्कारणानि ज्ञान- दर्शनचारित्राण्यपि पार इति, भवति हि नादात्ताच्छन्द्यं, यथा तन्दुलान् वर्षनि पर्जन्यः, अतस्तत्पारं-ज्ञानदर्शनचारित्राख्यं गन्तुं- | शीलं येषां ते पारगामिनः, ते मुक्ता भवन्तीति पूर्वण सम्बन्धः । कथं पुनः सम्पूर्णपारगामित्वं भवतीत्याह-'लोभ' इत्यादि, इह हि लोमः सर्वमङ्गानां दुस्त्यजो भवति, तथाहि-धपकश्रेण्यन्तर्गतस्यापगताशेपकपायस्यापि खण्डशः क्षिप्यमाणोऽप्यनुवध्यत इति, अतस्त लोभ, तद्विपक्षेण अलोभेन 'जुगुप्समानो' निन्दन-परिहरन् , किं करोतीत्याह-लद्धे' इत्यादि, 'लब्धान्' प्राप्तानिच्छामदनरू- पान् कामान् 'नाभिगाहते' न सेवते, यो हि गरी सदावपि निवृत्तलोभः स कामाभिप्वद्यान्न भवति, ब्रह्मदत्तामन्त्रितचित्रवदिति, प्रधानान्त्यलोमपरित्यागेन चोपसर्जनाधस्तनपरित्यागो द्रष्टव्यः, तद्यथा-क्रोधं क्षान्त्या जुगुप्समानो मानं माइवेन मायामाजवे- नेत्याधप्यायोज्यं, लोभोपादानं तु सर्वकषायप्राधान्यख्यापनार्थमुपाददे, तथाहि-तत्प्रवृत्तः माध्यामाध्यविवेकविकला कार्याकार्य- विचाररहितः मन्त्रथैकदत्तदृष्टिः पापोपादानमास्थाय सर्वाः क्रियाः अधितिष्ठतीति, तदुक्तम् -"धावेइ रोहणं तरइ मायरं भमइ गिरि- णिगुंजेसुं । मारेइ बंधचंपिहु पुरिसो जो होइ घणलुद्रो ॥१॥ अडइ बहुं वहइ भरं महइ छुहं पावमायरइ धिट्ठो। कुलसीलजाइपच- यधिई च लोभदुओ चयइ ॥ २॥” इत्यादि, नदेवं कुतश्विनिमित्तात् गहापि लोभादिना निष्क्रम्य पुनलीभादिपरित्यागः कार्यः, अन्यन्तु लोमं विनापि प्रवज्यां प्रतिपद्यत इति दर्शयति- Ratimar-MUImatal-in. १ धापनि रोहण तति गागर भ्राम्यति गिरिनिर पु । माग्यति सान्भवपि पुरुषो यो भवति धनलुब्धः ||१|| अटति यदु वदति भार सहने क्षुधा पाए. मापति भृष्ट ! पुलशील जानिप्रन्यीय लोभाभितम्गजसि ||२|| HD Himumes ·AN आत्म- बलाद्यर्थ दण्ड १५ -- २. विणावि लोभं निक्खम्म एस अकम्मे जाणइ पासइ,पंडिलेहाए नावकंखइ, एस अणगारित्ति २ उदे० पवुच्चई, अहो य राओ परितप्पमाणे कालाकालसमुट्ठाई संजोगट्ठी अट्ठालोभी आलूपे सह- सकारे विणिविद्वचित्ते, इत्य सत्थे पुणो पुणो,से आयवले से नाइबले से मित्तबले सेपिच्चबले सें. देवबले से रायबले से चोरबले से अतिहिबले से किविणबले से समणवले, इच्चेएहिं विरूवरूवेहिं. कजेहिं दंडसमायाणं संपेहाए भया कज्जइ, पावमुखुत्ति मन्नमाणे, अदुवा आसंसाए (सू. ७६) कश्चिद्भरतादिनिःशेपतो लोभापगमाद्विनापि लोभ 'निष्क्रम्य' प्रव्रज्या प्रतिपद्य, पाठान्तरं वा 'विणइत्त लोभ' सबलनसंज्ञक मपि लोभं 'विनीय निर्मूलतोऽपनीय एप एवंभृतः सन् 'अकर्मा'अपगतीतिकर्मचतुष्टयाविर्भूतानावरणज्ञानो विशेषतों जानाति मामान्यतः पश्यति, एतदुक्तं भवति-एवंभूतो लोभो येन तत्क्षये मोहनीयक्षये चावश्यं घातिकर्मक्षयस्तसिश्च निरावरणज्ञानसशा- वस्तनोऽपि भवोपग्राहिकपिगम इत्यतो लोभापगमे अकर्मेत्युक्तम् । यतथैवम्भूतो लोभो दुरन्तस्तद्धानौ चावश्यं कर्मक्षयस्ततः किं कर्तव्यमित्याह-'पंडिलेहाए'इत्यादि, प्रत्युपेक्षणया-गुणदोपपर्यालोचनयोपपन्नः सन् अथवा लोभविपाकं प्रत्युप्रेक्ष्य-पर्यालोच्य नदभाये गुणं च लोमं 'नायकासति' नाभिलपतीति, पश्चाज्ञानोपहतान्तस्करणोऽप्रशस्तमूलगुणस्थानयती विषयकपायायुपपन्नस्तस्य ॥१०३॥ २४.

·प्र. आ. ११४ । অন্য परलोक २ उद्दे० आत्म. ग्लाद्यर्थ दण्ड पूर्वोक्तं विपरीततया सर्व संतिष्ठते, तथाहि-अलोभं लोभेन जुगुप्णमानो लब्धान् कामानगाहते, लोभमनपनीय निष्क्रम्य पुन- रपि लोभकमनाः सका न जानाति नापि पश्यति, अपश्यंश्चाप्रत्युपेक्षणयाऽभिकाइति। यच्च प्रथमोद्देशकै प्रशस्तमूलगुणस्था- नमवाचि तच वाच्यमिति, आह च-'अहो य राओं' इत्यादि, अहोरानं परितप्यमानः कालाकालसमुत्थायी संयोगार्थी अर्थालोभी आछम्पः सहसाकारो चिनिविष्टचित्तः अत्र शस्त्रे पृथिवीकायायुपंघातकारिणि पौनःपुन्येन वर्त्तते । किंच-'से आयनले'-आत्मनो बलं-शक्त्युपचय आत्मनलं तन्मे भानीतिकृता-नानाविधैरुपायैरात्मपुष्टय तास्ताः क्रियाः ऐहिकामुष्मिकोपघातकारिणीनिधने, तथाहि-मासेन पुष्यते मसि'मिविकृत्वा पश्चेन्द्रियघातादावपि प्राते, अपराश लुम्पनादिकाः सूत्रेणरामिहिताः, एपंच ज्ञाति वलं-खजनवलं मे भावीति, तथा तन्मिनवल मे भविष्यति येनाहमापदं सुखेनेर निस्तरिप्यामि, तत्मेत्यनलं भविष्यतीति रस्ता- दिकमुपहन्ति, तद्वा देवयलं भावीति पचनपाचनादिकाः क्रिया निवृत्ते, राजलं वा मे भविष्यतीति राजानमुपचरति, चौरनामे | वा वसति, चौरमार्ग वा प्राप्स्यामीति चौरानुपचरति, अतिथिवले वा मे भविष्यतीत्यतिथीनुपचरति, अतिथिर्हि निःस्पृहोऽभिधी- पते इति, उक्तं च-"तिथिपर्योत्सवाः सर्वे, त्यक्ता येन महात्मना । अतिथि ने विजानीयाच्छपमभ्यागतं विदुः ॥१॥' एतदुक्तं भवति-तबलार्थमपि प्राणिषु दण्डो न निक्षेप्तव्य इति, एवं कृपणश्रमणार्थमपि पाल्पमिति, एवं पूर्वोक्तः 'निरूपरूपैः नानाप्रकारैः | पिण्डदानादिभिः कार्यः 'दण्डसमादान'मिति दण्ट्यन्ते-~च्यापाद्यन्ते प्राणिनो येन स दण्डस्तस्य सम्यगादानं-ग्रहणं समादान, नदात्मनलादिकं मम नामम्पित् यद्यहमेतनाकरिष्यमित्येव 'सप्रेक्षया' पर्यालोचनया एप सप्रेक्ष्य या भयात् क्रियते, एवं सार दिहभवमाश्रित्य दण्डरामादान कारणमुपन्यस्तम् , आमुमिफार्थमपि परमार्थगजानानैर्दण्डममादानं क्रियत इति दर्शयति-'पापमो- Mula " ·। । चा १५ अदण्द आर्य- मार्गः , २० . क्खोनि इत्यादि, पातयति पासयतीति ना पाप तसान्मोक्ष', 'इति' हतौ, यसात्म मम भविष्यतीति मन्यमानः दण्डममादा श्लोर-नाय ग्रान्त इति, तथाहि-हुतभुजि पढ्जीयोपधातकारिणि शस्त्रे नानाविधोपायप्राण्युपघातात्तपापविध्वंसनाय पिप्पलशमीसमित्ति- २ उ लाज्यादिक शठव्युद्वाहितमतयो जुह्वति, तथा पितृपिण्डदानादौ यस्तादिमामोपस्कृतभोजनादिकं द्विजातिभ्य उपकल्पयन्ति, तद्भु तोपानुज्ञात स्वतोऽपि भुञ्जते, तदव नानाविधरुपायैरज्ञानोपहतबुद्धयः पापमोक्षार्थ दण्डोपादानेन तास्ताः क्रियाः प्राण्युषघातका रिणीः समारभमाणाः अनेकभवशतकोटीदुम्नॊचमघमेवोपाददन इति । किञ्च-'अदुना' इत्यादि, पापमोक्ष इति मन्यमानो दण्ड मादन इत्युक्तम् , अथरा आशमनम् आशमा-अप्राप्तप्रापणामिलापस्तदर्थ डण्डममादानमादत्ते, तथाहि-ममेतत् परुत्परारि वा प्रेत्य पोपस्थासते इत्याशसया क्रियामु प्रर्त्तते, राजान पार्थाशानिमोहितमना अवलगति, उक्तं च--"आराध्य भूपतिमपाप्य ततो धनानि, भोक्ष्यामहे क्लि वय मतत सुखानि । इत्याशया धनविमोहितमानमाना, कालः प्रयाति मरणारधिरेव पुंमाम् ॥ १॥ एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ, पद मौन ममाचर । इत्याद्याशाग्रहग्रस्ते, क्रीडन्ति धनिनोऽथिमि ॥२॥" इत्यादि॥ तदेवं वाया कि वर्तव्यमित्याह- त परिणाय मेहावी नेव सयं एएहि कजेहि दंडं समारंभिजा नेव अन्नं एएहिं कज्जेहिं दंड समारंभाविज्जा एएहि कजेहिं दंडं समारंभंतपि अन्नं न समणुजाणिज्जा, एस मग्गे आरिएहिं पवेडए, जहेत्थ कुमले नोवलिंपिज्जासित्तिवेमि (सू ७७) लोगविजयस्स वितिओ उद्देसो॥२॥ 'नदिति गर्धनाम प्रमान्तपरामलिं, 'तत्' शवपरितोक्त म्यमायपरकायादिमेदभिन्न शस्त्रम् , इह या यदक्तम् अप्रशस्तगुणमूल ॥१०४॥ २७ ·न्यान-विषयकंपायमातापित्रादिक, तथा कालाकालममुत्थानक्षणपरिज्ञानश्रोत्रादिविज्ञानग्रहाणादिकं तथाऽऽत्मवलाधानायर्थं च दण्ड- आचा० त्यागः श्लोक दण्डसमादानं शपरिज्ञया ज्ञात्वा प्रत्याख्यानपरिशया परिहरेत् 'मेधावी' मर्यादावर्ती, ज्ञातहेयोपादेयः सन् किं कुर्यादित्याह- २ उद्दे० 'नेव सर्य' इत्यादि, नैर 'स्वयम्' आत्मना एवैः-आत्मवलाधानादिकः 'काय' कर्त्तव्यैः समुपस्थितः सद्भिः 'दण्ड' सच्चोपघातं । समारभेत् , नाप्यन्यम्-अपरमेमिः कार्यहिंसानृतादिकं दण्डं समारम्भयेत् , तथा समारभमाणमप्यपरं योगत्रिकेण न समनुज्ञापयेत् । एप चोपदेशस्तीर्थकद्भिरमिहिन इत्येतत् सुधर्मस्वामी जम्यूखामिनमाहेति दर्शयति-'एस' इत्यादि, 'एप' इति ज्ञानादियुक्तो भाव- मार्गो योगकिकरणत्रिकेण दण्डसमादानपरिहारलक्षणो वा 'आयें: आराद्याताः सर्वहेयधर्मेभ्य इत्यार्याः-संसारार्णवतटवर्तिनः क्षीणघातिकमांशाः संसारोदरविवरवर्तिभावविदः तीर्थकृतस्तैः 'प्रकर्पण' सदेवमनुजायांपर्पदि सर्वस्वभाषानुगामिन्या वाचा योगप- चाशेषसंशीतिच्छे या प्रकर्षेण वैदितः-कथितः प्रतिपादित इतियावत् , एवम्भूतं च मार्ग ज्ञात्वा किं कर्त्तव्यमित्याह-'जहेत्य' इत्यादि, तेषु तेप्यात्मबलोपधानादिकेषु कार्येषु समुपस्थितेषु सत्सु दण्डसमुपादानादिकं परिहरन् 'कुशलो' निपुण अवगततत्वो यथैतस्मिन् दण्डसमुपादाने खमात्मानं 'नोपलिम्पये न तत्र संश्लेष कुर्या इति, विभक्तिपरिणामाद्वा एतेन दण्डसमुपादानजनितकर्मणा यथा नोपलिप्पसे नधा मः प्रकारः कुर्यास्त्वम् । इतिशब्दः परिसमाप्तौ, ब्रवीमीति पूर्ववन् । लोकविजये द्वितीय उद्देशक समाप्तः।। - ·UAR उच्चनी- चगोत्रे "क० ३ उद्दे० PINITILLIANTANTRI VILL उक्तो द्वितीयोद्देशकः, साम्प्रतं तृतीय आरभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशक संयमे दृढत्वं कार्यमसंयमे चादृढ- त्वमुक्तं, तच्चोभयमपि कपायव्युदासेन सम्पद्यते, तत्रापि मान उत्पत्तेरारभ्य उगोत्रोत्थापितः स्यात् अतस्तद्वयुदासार्थमिदमभिधीयते। अस्स चानन्तरसूत्रेण सम्बन्धः-'जहेत्थ कुसले नोवलिंपेजासि' कुशलो-निपुणः सन् असिनुर्गोत्राभिमाने यथाऽऽत्मानं नोपलिम्प- | येस्तथा विदध्यास्त्वं, किं मत्या ?, इत्यतस्तदभिधीयते- से असई उच्चागोए असई नीआगोए, नो हीणे नो अइरिते, नोऽपीहए, इय संखाय को गोयावाई को माणावाई ?, कसि वा एगे गिज्झा, तम्हा नो हरिसे नो कुप्पे, भूएहिं जाण पडिलेह सायं (सू. ७८) 'से असई उधागोए असई नीआगोएनि' 'स' इति संसार्यसुमान् 'असकृद्' अनेकशः उच्चर्गोत्रे मानसत्काराहे, उत्पन्न इति शेषः, तथा असकृन्नीचैर्गोत्रे-सर्वलोकावगीते, पौनःपुन्येनोत्पन्न इति, तथाहि-नीचैगोत्रोदयादनन्तमपि कालं तिर्यक्ष्यास्ते, तत्र च पर्यटन द्विनवतिनामोत्तरप्रकृतिसत्का संस्तथाविधाध्यवमायोपपन्नः आहारकशरीरतत्सङ्घातवन्धनाङ्गोपाङ्गदेवगत्यानुपूर्वीद्वयनरकगत्या- नुपूर्वीद्वयवैफियचतुष्टयरूपा एता द्वादश कर्मप्रकृतीनिर्लेप्याशीतिसत्कर्मा तेजोवायुपूत्पन्नः सन् मनुजगत्यानुपूर्वीद्वयमपि निर्लेप्य तत उच्चैर्गोत्रमुद्वलयति पल्योपमासंख्येयभागेन, अतस्तेजोवायुप्पायएव भङ्गकः, तद्यथा-नीचैर्गोत्रस्य बन्ध उदयोऽपि तस्यैव सत्क- प्र.आ. ॥१०५॥ २३ ·उचना- चगोत्रे आचा० श्लोक ३ उद्दे० मताऽपीति, ततोऽप्युद्वृत्तस्यापरैकेन्द्रियगतस्यायमेव भङ्गः, त्रसेप्वप्यपर्याप्तकावस्थायामयमेव, अनिलंपिते तूचैर्गोत्रे द्वितीयचतुर्थों भङ्गो, तद्यथा-नीचैर्गोत्रस्य बन्ध उदयोऽपि तस्यैव सत्कर्मता तूभयरूपस्पैवेति द्वितीयः, तथा उचैर्गोत्रस्य वन्धो नीचस्योदयः सत्कर्मता तूभयरूपस्येति चतुर्थः, शेपास्तु चत्वारो नसन्त्येव, तिर्यसूचैर्गोत्रस्योदयाभावादिति भावः, तदेवमुच्चैर्गोत्रोदलनेन कलं- कलीभावमापनोऽनन्त कालमेकेन्द्रियेप्यास्ते, अनुदलिते वा तिर्यक्ष्यास्तेऽनन्ता उत्सर्पिण्यवसापिणीः, आवलिकाकालासङ्ख्येयभा- गसमयसंख्यान पुद्गलपराव निति, कीदृशः पुनः पुद्गलपरावर्त इति ?, उच्यते, यदौदारिकवैक्रियतैजसभापानापानमनाकर्मसप्तकेन संसारोदरविवरवर्तिनः पुद्गलाः आत्मसात्परिणामिता भवन्ति तदा पुद्गलपरावर्त इत्येके, अन्ये तु द्रव्यक्षेत्रकालभावभेदाच्चतुर्दा वर्णयन्ति, प्रत्येकमसावपि चादरसूक्ष्मभेदात् दैविध्यमनुभवति, तत्र द्रव्यतो बादरो यदौदारिकवैक्रियतैजसकार्मणचतुष्टयेन सर्व- पुद्गला गृहीत्वोज्झितास्तदा भवति, सूक्ष्मः पुनर्यदैकशरीरेण सर्वपुद्गलाः पर्शिता भवन्ति तदा द्रष्टव्यः १, क्षेत्रतो बादरो यदा क्रमोत्क्रमाभ्यां त्रियमाणेन सर्वे लोकाकाशप्रदेशाः स्पृष्टा भवन्ति तदा विज्ञेयः, सूक्ष्मस्तु तदा वित्रेयो, यदैकसिन् विवक्षिताका- १०स्यान्यापि आदापय० प्र. २ अनिलंपिते तूच्चोंये द्वितीयो भङ्गकः, कस्यचित्प्रथमसमय एवापरस्यान्तमुहर्ताद्वोर्ध्वमुच्चैर्गोत्रसम्बन्धसद्भावे चतुर्थभाकः, नीचर्गोत्रम्य बन्ध उदयोऽपि तस्यैव सत्कर्मता तूभयरूपायैवेति द्वितीयः, तथोच्चै!त्रश बन्धो नीचस्योदयः सत्कर्माता तूभयरूपस्येति चतुर्थः, शेपास्तु चत्वारो न सन्त्येव, तिर्यसूचर्गोत्रस्योदयाभावादिति भावः । तदेवमुच्चैोत्रोदलनेन क्लकलीभावमापनोऽसख्येयमपि काल मूक्ष्मवसेष्वास्ते, ततोऽप्युद्वृत्त उच्चैर्गोत्रोदयाभावे सति. द्वितीयचतुर्थभगवस्थोऽनन्तमपि काल तिर्यश्वास्ते इति, स च अनन्ता उत्सपिण्यवसप्पिणी:, आवलिकामालासख्येयभागसमयसख्यान् पुद्गलपरावानिति प्र. २ नोवैर्गोत्रस्य बन्ध उच्चर्गोत्रस्योदयः उच्चनीचोंने सती ३ उच्चैर्गोत्रस्य वन्य उच्चैर्गोत्रस्योदय उच्चनीच्चोत्रे सती ५ उच्चगोवस्योदय उच्चनीचोत्रे सती ६ उच्चै- र्गोत्रस्योदय उच्चोंत्र सत् ७ इत्येवरूपाः शेपास्तृतीयपञ्चमषष्ठसप्तमभरूपाश्चत्वारः. प्र. IRI SINAChriments made Line THMritnaina तद्यथा- CHHATTATRINTantervarise Milinimill ·To ३ उद्दे । शखण्डके मृतः पुनर्यदा तस्यानन्तरप्रदेशवृद्ध्या सर्व लोकाकाशं व्यामोति तदा ग्राह्यः २, कालतो चादरो यदोत्सर्पिणीसमयाः २लोक० ।। क्रमोत्क्रमाभ्यां नियमाणेनालिङ्गिता भवन्ति तदा विज्ञेयः, सूक्ष्मस्तूत्सर्पिणीप्रथमसमयादारभ्य क्रमेण सर्वसमया नियमाणेन यदा उच्चनी- छुता भवन्ति तदाऽवगन्तव्यो ३, भावतो वादरो यदाऽनुभागवन्धाध्यवसायस्थानानि क्रमोत्कमाभ्यां म्रियमाणेन व्याप्तानि भवन्ति चगोत्रे तदामिधीयते, अनुभागवन्धाध्यवसायप्रमाणं तु संयमस्थानावसरे प्रागेवाभ्यधायीति, सूक्ष्मस्तु जघन्यानुभागवन्धाध्यवसायस्था- नादारभ्य यदा सर्वेष्वपि क्रमेण मृतो भवति तदाऽवसेय इति । तदेवं कलंकलीभावमापन्नोऽन्यो या नीचैर्गोत्रोदयादनन्तमपि कालं तिर्यक्ष्वास्ते, मनुष्येष्वपि तदुदयादेव चावगीतेषु स्थानेवृत्पद्यते, तथा कलंकलीसचोऽपि द्विन्द्रियादिपूत्पन्नः सन् प्रथमममये एव पर्याप्त्युत्तरकालं बोचैर्गोत्रं वद्धा मनुष्येप्पसकृदुच्चैर्गोत्रमास्कन्दति,तत्र कदाचितृतीयभङ्गकस्थः पञ्चमभङ्गोपपन्नो वा भवति, ताविमौ- १५ नीचैर्गोत्रं चनात्युचैर्गोत्रयोदयः सत्कर्मता तूभयस तृतीयः, पञ्चमस्तूचैर्गोत्रं वनाति तस्यैवोदयः सत्कर्माता तूभयस्य, पष्ठसप्तम- ११७ भङ्गौ तूपरतबन्धस भवतः, अविषयत्वान्न ताभ्यामिहाधिकारः, तो चेमौ बन्धोपरमे उच्चैर्गोत्रोदयः सत्कर्मता तूभयस्येति षष्ठः, सप्तमस्तु शैलेश्यवस्थायां द्विचरमसमये नीचेर्गोत्रे क्षपिते उच्चैर्गोत्रोदयस्तस्यैव सत्कर्मातेति, तदेवमुच्चावचेषु गोत्रेषु असकृदुत्पद्यमा- नेनासुमता पश्चभङ्गकान्तर्वनिना न मानो विधेयो नापि दीनतेति । तयोश्चोचावचयोः गोत्रयोषन्धाध्यवसायस्थानकण्डकानि तुल्या- नीत्याह-'णो हीणे णो अइरित्ते' यावन्त्युच्चैर्गोत्रेऽनुभाववन्धाध्यवसायस्थानकण्डकानि नीचैर्गोत्रेऽपि तायन्त्येव, तानि च सर्वा- ण्यप्पमुमताऽनादिसंसारे भूयो भूयः स्पर्शितानि, तत उचैर्गोत्रकण्डकार्थतयाऽसुभृश्न हीनो नाप्यतिरिक्तः, एवं नीचेगोत्रकण्डका- ॥१०॥ तयाऽपीति । नागार्जुनीयास्तु पठन्ति-"एगमेगे खलु जीवे अईअद्धाए असई उच्चागोए अमई नीआगोए, कंडगट्ठयाए नो -- HTHI AAD २२ ·आचा० श्लोक ३ उद्दे० Immm_m उपनी- चगोत्रे . - . होणे नो अडरिते" एकको जीवः खलुशब्दो पापालङ्कारे अतीते पालेऽमकदुचापचेषु गोत्रेतत्पन्नः, म चोचावचानुभागफण्डकापे- क्षया न हीनो नाप्यतिरिक्त इति, तथाहि-उच्चईनकण्डकेम्प एकमपिफेभ्योऽनेकभविकेभ्यो या नीचर्गोफण्डकानि न हीनानि नाप्यतिरिक्तानीत्यतोऽधगम्योत्कर्षापापा न विधेयौ, अस्य चोपलक्षणार्थत्वात् सर्वेपापि मदम्यानप्वेतदायोज्य, यत्तयोचारयेषु स्थानेषु कर्मयशादुत्पद्यन्ते, बलरूपाभादिमदम्थानाना चासमक्षमतामवगम्य कि कर्त्तव्यमित्याह-'नोऽपीहए' अपिःसम्भावने सच भिन्नक्रमो, जात्यादीनों मदस्थानानामन्यतमदपि 'नो ईहेतापि' नाभिलपेदपि अथवा नो स्टहयेत्-नासकाइदिति । तत्र या- गारचेपु सानेप्पसहदुत्पन्नोऽसुमास्ततः किमित्याह--'इय सखाय' इत्यादि, इतिरुपप्रदर्शने 'इति' एतत्पूर्वोक्तनीत्योचावचस्था- नोत्पादादिक परिसंख्याय' प्रात्वा को गोत्रवादी भवेद् ?' यथा ममोञ्चोंत्रं सर्वलोकमाननीयं नापरस्पेत्येवंवादी को बुद्धिमान् भवेत् , तथाहि-मयान्यश्व जन्तुभिः सर्वाण्यपि स्थानान्यनेकशः ग्रामपूर्वाणीति, तथोधोत्रनिमित्तमानपादी चा को भवेत् , न कश्चित्संसारम्वरूपपरिच्छेदीत्यर्थः, किंच-'कसि वा एगे गिज्झे अनेकशोऽनेकसिन् स्थानेऽनुभृते सति 'तन्मध्ये कस्मिन्या फस्मिन्नुगौत्रादिकेऽनवस्थितस्थानके रागादिविरहादेकः कथं गृध्येत् ?, तात्पर्यम्-आसेवां विदितकर्मपरिणामो विदध्यात् , युज्येत गाद यदि तत्स्थान प्राप्तपूर्व नाभविष्यत् , तचानेकशः प्राप्तपूर्वम् । अतस्तल्लाभालाभयोः नोकपिकों विधेयाविति, आह च- 'तम्हा' इत्यादि, यतोऽनादौ संसारे पर्यटताऽसुमताऽदृष्टायचान्यसकदुचावचानि स्थानान्यनुभूतानि तस्मात्कथश्चिदुनावचादिकं मद- स्थानमााप्य 'पण्डितो' हेयोपादेयतचज्ञो 'न हप्येत्' न हपं विदध्याद्, उक्तं च--"मर्वसुखान्यपि बहुशः प्राप्तान्यटता मयाज संसारे। उनीस्थानानि तथा तेन न मे विस्मयस्तेषु ॥१॥ जड मोऽवि णिजरमओ पडिसिद्वो अट्ठमाणमहणेहिं । अरसेम मयट्ठाणा १० - -PAPIN Augailenue

·लोक.
३ उद्दे
HEARTHATARIAHINTA
अन्धा-
दित्वं
Anuwamanan
११८
२०
परिहरिअव्या पयत्तैणं ॥२॥" नाप्यवगीतस्थानावाप्तौ वमनस्यं विदध्याद्, आह च-'नो कुप्पे' अदृष्टवशाथाभूतलोकासम्मतं
जातिकुलरूपवललाभादिकमधममवाप्य 'न कुप्येत्' न क्रोधं कुर्यात् , कतरनीचस्थानं शब्दादिकं वा दुःखं मया नानुभूतमित्येवम-
वगम्य, नोद्वेगवशगेन भाव्यम्, उक्तं च-"अवमानात्परिभ्रंशावधयन्धधनक्षयात् । प्राप्ता रोगाश्च शोकाच, जात्यन्तरशतेष्वपि
॥१॥ संते ये अविम्हइउं असोइउं पंडिएण य असंते । सका हु दुमोपमिअंहिअएण हि धरतेण ॥२॥ होऊण चक्कपट्टी पुहइबई
विमलपंडरउत्तो। सो चेव नाम भुजो अणाहसालालओ होइ ॥३॥", एकस्मिन् वा जन्मनि नानाभूतावस्था उच्चावचाः कर्मवश-
तोऽनुभवति । तदेवमुच्चनीचगोत्रनिर्विकल्पमनाः अन्यदपि अविकल्पेन किं कुर्यादित्याह-'भृएहि इत्यादि, भवन्ति भविष्यन्त्य-
भूवन्निति च भूतानि-असुभृतस्तेषु 'प्रत्युपेक्ष्य' पर्यालोच्य विचार्य कुशाग्रीयया शेमुष्या जानीहि-अवगच्छ, किं जानीहि ?-'सात'
मुखं तद्विपरीतमसातमपि जानीहि, किं च कारणं सातासांतयोः १ एतजानीहि, किं चाभिलपन्त्यविगानेन प्राणिन इत्ति, अत्र
जीवजन्तुप्राण्यादिशब्दान् .उपयोगलक्षणद्रव्यस्य मुख्यान वाचकान् विहाय सत्तावाचिनो भृतशब्दस्योपादानेनेदमाविर्भावयति-यथा-
ऽयमुपयोगलक्षणपदार्थोऽवश्यं सत्तां विभर्ति, साताभिलाष्यसातं च जुगुप्सते, साताभिलापश्च शुभप्रकृतित्वाद् , अतोऽपरासामपि शुभ-
प्रकृतीनामुपलक्षणमेतदवसेयम् , अतः शुभनामगोत्रायुराद्याः कर्मप्रकृतीरनुधावत्यशुभाष जुगुप्सते सर्वोऽपि प्राणी । एवं च व्य-
वस्थिते सति किं विधेयमित्याह-..
१ यदि सोऽपि निर्जगमदः प्रतिपिदोश्टमानमथनैः । अवशेषागि मदस्थानानि परिहर्त्तव्यानि प्रयतन 11 २ सत्सु च रिस्मेनुमशो चितु पण्डितेन चासत्सु ।
शयय हि मोपमिन हृदयेन हित धरता ॥१॥ भूत्वा चक्रवर्ती पृथ्वीपतिविमलपाण्डुरच्छत्र । स एव नाम भूयोऽनायरालालगो भव ॥३॥ कर्मवंशगो० प्र. " बुभ्यग्व
mil-Mpmelinmen
mAADImranililil
२६
॥१०७॥

·अन्धा. 'दिवं - - आचा २लोक० ३ उद्दे० - समिए एयाणुपस्सी, तंजहा-अन्धत्तं बहिरत्तं मूयत्तं काणत्तं कुंटत्तं खुजत्तं वडभत्तं सामत्तं सबलत्तं सह पमाएणं अणेगरूवाओ जोणीओ संधायइ विरूवरूवे फासे परिसंवेयइ (स०७९) | - अथवा भूतेषु शुभाशुभरूपं कर्म प्रत्युपेक्ष्य यत्तेपामप्रियं तन विदध्यात् इत्ययमुपदेशो, नागार्जुनीयास्तु पठन्ति-"पुरिसेणं खलु दुक्खुवेअसुहेसए" 'पुरुषो' जीवः णमिति वाक्यालङ्कारे 'खलु' अवधारणे दुःखात् उद्वेगो यस्य स दुःखोद्वेगः, सुखस्यैषक: सुखैपका, याजकादित्वात्समासइछान्दसत्त्वाद्वा, दुःखोद्वेगश्वासौ मुखैपकश्च दुःखोद्वेगसुखैपकः, सर्वोऽपि प्राणी दुःखोद्वेगसुखैपक एव भवत्यतो जीवप्ररूपणं कार्य, तच्चापनिवनपवनानलवनस्पतिसूक्ष्मवादरविकलपञ्चेन्द्रियसंज्ञीतरपर्याप्तकापर्याप्तकरूपं शखपरिक्षा- यामकार्यव, तेषां च दुःखपरिजिहीर्पूणां सुखलिप्नामात्मौपम्यमाचरता तदुपमर्दकानि हिंसादिस्थानानि परिहरताऽऽत्मा पञ्चमहा- व्रतेष्वास्थैयः, तत्परिपालनार्थ चोत्तरगुणा अप्यनुशीलनीयाः, तदर्थमुपदिश्यते-'समिए एमाणुपस्सी' पञ्चमिः समितिभिः समितः सन् एतत्-शुभाशुभं कर्म वक्ष्यमाणं चान्यत्वादिकं द्रष्टुं शीलं यस्येत्येतदनुदर्शी भूतेषु सातं जानीहीति सण्टकः, तत्र 'समिति'- रिति 'इण गता' वित्यस्मात्सम्पूर्वान् क्तिमन्ताद्भवति, सा च पञ्चधा, तद्यथा-ईर्याभापैपणाऽऽदाननिक्षेपोत्सर्गरूपाः, तोर्यासमितिः प्राणन्यपरोपणवतपरिपालनाय, भाषासमितिरसदभिधाननियमसंसिद्धये, एपणासमितिरस्तेयन्नतपरिपालनाय, शेपद्वयं तु समस्तवत- प्रकृष्टस्साहिंसावतस्य संसिद्धये व्याप्रियते इति, तदेवं पञ्चमहावतोपपेतस्तइत्तिकल्पसमितिभिः समितः सन् भावत एतद्भूतसातादि- कमनुपश्यति, अथवा यदनुदयसो भवति तद्यथेत्यादिना सूत्रेणैव दर्शयति-'अन्धत्वमित्यादिना यावत् विरूवरूवे फासे परिसंवेएई' संसारोदरे पर्यटन् प्राणी अन्यत्वादिका अवस्था बहुशः परिसंवेदयते, स चान्धो द्रव्यतो भावतथ, तत्रैकेन्द्रियद्वीन्द्रियत्रीन्द्रिया " HIROIMILK Man

·१५
"
To
२सक०
३ उद्दे०
३
प्र. आ.
११९
अन्धा-
दिलं
द्रव्यभावान्धाः, चतुरिन्द्रियादयस्तु मिथ्यादृष्टयो भावान्धाः, उक्त च-"एकं हि चक्षुरमलं सहजो विवेफस्तद्वद्भिरेव सह संवस-
तिद्वितीयम् । एतद्वयं भुपि न यर्य म तच्चतोऽन्धस्तस्यापमार्गचलने खलु कोऽपराधः? ॥१॥” सम्यग्दृष्टयस्तूपहतनयना द्रव्या-
न्याः, त एवानन्धा न-द्रव्यतो न च भावतः, तदेचमन्धत्वं द्रव्यभावभिन्नमेकान्तेन दुःखजननर्मवाप्नोत्तीति, उक्तं च-"जीवन्नेव
मृतोऽन्यो, यम्मात्मक्रिया परतन्त्रः। नित्यास्तमितदिवाकरम्तमोऽन्धकारार्णवनिमयः ॥१॥-लोकद्वयव्यसनवद्विविदीपिताङ्गमन्धं
समीक्ष्य कृपणं परयष्टिनेयम् । को नोद्विजेत भयकृजननादिवोग्रात कृष्णाहिनकनिचितादिव चान्धग़र्तात् ॥२-एवं वधिरत्य-
मप्यदृष्टयशादनेकशः परिसंवेदयते, तदावृतंश्च सदसद्विवेकविकलवाहिकामुष्मिकेप्टफलमियानुष्ठानशून्यतां विभनि इति, उक्तं
च-"धर्मश्रुतिश्रवणमङ्गलबर्जितो हि, लोकश्रुतिश्रवणसव्यवहारबाह्यः किं जीवतीद बधिरो? भुवि यस्य शब्दाः, स्वमोपलब्धध-
ननिष्फलता प्रयान्ति ? ॥१॥खकलनबालपुत्रकमधुरवचश्रिवणयांधकरणस्य । पंधिरस्य जीवितं - किं जीवन्मृतकाकृतिधरस्य.?
॥२॥" एवं मूकत्वमप्येकान्तेन दुखावह परिसंवेदयतें, उक्तं च-"दुःखकरमकीर्तिकरं मूकत्वं सर्वलोकपरिभूतम् । प्रत्यादेशं
मूढाः कर्मकृतं किं न पश्यन्ति ? ॥१॥ तथा काणत्वमप्येवरूपमिति, आह च-"कोणो निमग्नविपमोन्नतदृष्टिरेकः, शक्तो विरा-
गजनने जननातुराणाम् । यो नैव कस्यचिदुपैति मनःप्रियत्वमालेख्यकर्मलिखितोऽपि कि स्वरूपः॥१॥ एवं 'कुष्टत्वं' -पाणिव-
क्रत्वादिकं 'कुजन्य वामनलक्षणं' 'बडभत्वं' .चिनिर्गतपृष्ठीवडेभलक्षणं 'श्यामत्वं' कृष्णलक्षणं शवलत्वं श्वित्रलक्षणं सहज
पवादावि या कर्मवंशगो-भूरिशो'दुःखराशिदेशीय परिसंवेदयने । किं च-मह 'प्रमादन विषयक्रीडामिप्यङ्गरूपेण श्रेयस्यनुद्य-
मारमुकेन 'अनेकपा मटविकठशीतोष्णादिभेदमिन्ना योनी सिंदधाति संघले चतुरशीतियोनिलक्षमम्बन्धविच्छेदं विदधा-
muTHINTERN IMEINEar
10 MIN PIN CHITS II
॥१०॥

·विप- यासा: तीति भावः, सम्यग् धावतीति वा, तासु ताखायुष्कन्धोचरकालं गच्छतीत्यर्थः, तासु च नानाप्रकारासु योनिषु 'विरूपरूपान' आचा लोक० नानाप्रकारान् 'स्पर्शान' दुःखानुभवान् परिसंवेदयते, अनुभवतीत्यर्थः॥ तदेवमुचैगोत्रोत्यापितमानोपहतचेता नीचैर्गोत्रविहितदी- ३ उद्दे नभावो वाऽन्धवधिरभूयं वा गतः सन्नावयुध्यते कर्त्तव्यं न जानाति कर्मविपाकं नावगच्छति संसारापसदतां नावधारपति हिता- हिते न गणयति औचित्यमित्यनवगततत्वो मूढस्तत्रैवोचैर्गोत्रादिके विपर्यासमुपैति, आह च- से अबुज्झमाणे हओवहए जाईमरणं अणुपरियट्टमाणे, जीवियं पुढो पियं इहमेगेसिं माणवाणं खित्तवत्थुममायमाणाणं, आरतं विरत्तं मणिकुंडलं सह हिरण्णेण इत्थियाओ परिगिज्झति तत्थेव रत्ता, न इत्थ तवो वा दमो वा नियमो वा दिस्सइ, संपुण्णं बाले जीवि.. उकामे लालप्पमाणे मुढे विप्परियासमुवेइ (स. ८०) 'से' इत्युच्चैर्गोत्राभिमानी अन्धवधिरादिभावसंवेदको वा कर्मविपाकमनवयुध्यमानो हतोपहतो भवति, नानाव्याधिसद्भावक्षत- शरीरत्वाद्धतः समस्तलोकपरिभूतत्वादुपहतः, अथवोच्चैर्गोत्रगर्वाध्मातत्यक्तोचितविधेयविद्वञ्जनवदनसमुद्भूतशब्दायश-पटहहतत्वा- द्वतः अभिमानोत्पादितानेकभवकोटिनीचेोत्रोदयादुपहतः, मूढो विपर्यासमुपैतीत्युत्तरेण सम्बन्धः, तथा जातिश्च भरणं च समा- हारद्वन्द्वस्तद् 'अनुपरिवर्तमान' पुनर्जन्म पुनमरणमित्येवमरहट्टयटीयत्रन्यायेन संसारोदरे विवर्तमानः, आवीचीमरणाद्वा प्रतिक्षणं १२० जन्मविनाशावनुभवन् दुःखसागरावगाढो विशरारुण्यपि नित्यताकृतमतिः हितेऽप्यहिताध्यवसायो विपर्यासमुपैति, आह च-'जीवि- प्र.आ. " Fituatelli ARREEN HTTPURNAL

·VAllami
विप-
चा
क
३ उद्दे०
र्यासा:
,
तम्' आयुष्कानुपरमलक्षणमसंयमजीवितं या 'पृथग्' इति प्रत्येकं प्रतिप्राणि 'प्रिय' दयितं बल्लभम् 'इहे'ति अस्मिन् संसारे 'एकेपाम्'
अविद्योपहतचेतसां मानवानामिति, उपलक्षणार्थत्वात् प्राणिनां, तथाहि-दीर्घजीवनार्थ तास्ता रसायनादिकाः क्रियाः सचोपघातका-
रिणीः कुर्वते, तथा 'क्षेत्रं ' शालिक्षेत्रादि 'वास्तु' धवलगृहादि मम इदमित्येवमाचरतां सतां तत्क्षेत्रादिकं प्रेयो भवति, किंच-
| "आरक्तम्' ईपद्रक्तं वस्त्रादि 'विरक्त विविधरागं वा 'मणिः' इति रत्नचैडूर्येन्द्रनीलादि 'कुण्डलं' कर्णाभरणं हिरण्येन सह स्वीः परि-
गृह्य 'तत्रैव' क्षेत्रवास्त्वारक्तविरक्तवस्त्रमणिकुण्डलस्त्यादौ 'रक्ता' गृद्धा अध्युपपन्ना मूढा विपर्यासमुपयान्ति, वदन्ति च-नात्र 'तपो
वा' अनशनादिलक्षणं 'दमो वा' इन्द्रियनीइन्द्रियोपशमलक्षणो 'नियमो वा' अहिंसावतलक्षणः फलवान् दृश्यते, तथाहि-तपोनि-
यमोपपेतस्यापि कायक्लेशभोगादिवश्वनां विहाय नान्यत्फलमुपलभ्यते, जन्मान्तरे भविष्यतीति चेद्वथुद्राहितस्योल्लापः, किं.च-दृष्ट-
हानिरदृष्टकल्पना च पापीयसीति, तदेवं साम्प्रतेक्षी भोगसङ्गविहितैकपुरुषार्थबुद्धिः सम्पूर्ण यथावसरसम्पादितविपयोपभोगं 'पाल'
अज्ञः 'जीवितुकामः' आयुष्कानुभवनमभिलपन् 'लालप्यमानः' भोगार्थमत्यर्थ लपन् वाग्दण्डं करोति, तद्यथा--अत्र तपो दमो
नियमो का फलवान दृश्यत इत्येवमर्थ ब्रुवन् मूढः अयुध्यमानो हतोपहतो जातिमरणमनुपरिवर्त्तमानो जीवितक्षेत्ररुयादिलोभपरि-
मोहितमनाः 'विपर्यासमुपैति' तत्त्वेऽतत्वाभिनिवेशम् अतत्त्वे च तत्त्वामिनिवेशं हितेऽहितबुद्धिमित्येवं सर्वत्र विपर्ययं विदधाति,
उक्तं च--"दाराः परिभवकारा बन्धुजनो बन्धनं विपं विपयाः कोऽयं जनस्य मोहो ?, ये रिपयस्तेषु सुहृदाशा ।।१॥” इत्यादि।
ये पुनरुन्मअत्शुभकर्मापादिताध्यवसायपुरस्कृतमोक्षास्ते किंभूता भवन्तीत्याह-
इणमेव नावकखंति, जे जणा धुवचारिणोजाईमरणं परिन्नाय, चरे संकमणे दढे ।(१)॥
२.
॥१०९॥

·M आचा० २लोक० मोक्षार्थि- सार HitNNATIHnidim mHDHIPAT MITRADITATIम . , नत्थि कालस्स णागमो, सव्वे पाणा पियाउया, सुहसाया दुक्खपडिकूला अप्पियवहा पिय- ३ उद्देव जीविणो जीविउकामा, सव्वेसिं जीवियं पियं, तं परिगिज्झ दुपयं चउप्पयं अभिजुंजिया णं संसिंचियाणं तिविहेण जाऽवि से तत्थ मत्ता भवइ अप्पा वा बहुया वा, से तत्थ गड्डिए चिट्ठइ भोषणाए, तओ से एगया विविहं परिसिढे संभूयं महोवगरणं भवइ,तंपि से एगया दायाया वा विभयन्ति, अदत्तहारो वा से अवहरति,रायाणो वा से विलुपंति, नस्सइ वा से विणस्सइ वा से, अगारदाहेण वा से डज्झइ, इय से परस्सऽहाए कूराई कम्माई वाले पकुव्वमाणे तेण दुक्खेण संमूढे विपरियासमुवेइ, मुणिणा हु एवं पवेइयं, अणोहंतरा एए, नो य ओहं तरित्तए; अतीरंगमा एए, नो य तीरं गमित्तए, अपारंगमा एए, नो य पारं गमित्तए, आयाणिजं च आयाय तंमि ठाणे न चिट्ठइ, वितहं पप्पऽखेयन्ने तंमिठाणमि चिट्ठइ (स. ८१) 'इणमेव' इत्यादि, इदमेव पूर्वोक्तं सम्पूर्णजीवितं क्षेत्राङ्गनापरिभोगादिकं वा 'नावकाङ्क्षति नाभिलपन्ति, ये जना 'ध्रुवचारिणो' प्र.आ. १२१ है INITRINCHHI मा Hari ME ·-२० मोक्षार्थि स्वरूप ३ उद्दे १५ ध्रुवो-मोक्षस्तत्कारणं च ज्ञानादि भुवं तदाचरितुं शीलं येषां ते तथा, धूतचारिणो वा धुनातीति धूतं चारित्रं तच्चारिण इति । किं --'आई' इत्यादि, जातिश्च मरणं च समाहारद्वन्द्वः तत् 'परिज्ञाय परिच्छिद्य ज्ञात्वा 'चरेत् उद्युक्तो भवेत् , क ?-'सङ्क्रमणे' सङ्कम्यतेऽनेनेति सङ्क्रमणं-चारित्रं तत्र 'दृढो' विश्रोतसिकारहितः परीपहोपसम्गैः निष्प्रकम्पो चा, यदिवा अशङ्कमनाः सन् संयम चर, न विद्यते शङ्का यस्य मनसस्तदशङ्कम् अशङ्खमनो यस्यासावशङ्कमनाः-तपोदमनियमनिष्फलत्वाशङ्कारहित आस्तिक्यमत्युप- पेतस्तपोदमादौ प्रवर्तेत, यत्तस्तद्वान् राजराजादीनां पूजाप्रशंसाों भवति, न चौपशमिकसुखावाप्तफलस्य तपस्विनः समस्तद्वन्द्वदं- वीयसोऽसत्यपि परलोके किश्चित् सूयते, उक्तं च-"संदिग्धेऽपि परे लोके, त्याज्यमेवाशुभं बुधैः । यदि नास्ति ततः किं स्यादस्ति चेन्नास्तिको हतः ॥१॥" इत्यादि । तस्मात् स्वायचे संयमसुखे दृढेन भाव्यं, न चैतद्भावनीयं यथा-परुत्परारि वृद्धावस्थायां वा धर्म करिष्यामीति, यतः-'नधि' इत्यादि, 'नास्ति' न विद्यते 'कालस' मृत्योरनागमः-अनागमनमनवसर इतियावत् , तथाहि -सोपक्रमायुपोऽमुमतो न काचित्साऽवस्था यस्यां कर्मपावकान्तर्वी जन्तुर्जतुगोलक इव न चिलीयेत इति, उक्तं च-"शिशुम- शिशु कठोरमकठोरमपण्डितमपि च पण्डितं, धीरमधीरं मानिनममानिनमपगुणमपि च बहुगुणम् । यतिमयति प्रकाशमवलीनमचे- तनमथ सचेतनं, निशि दिवसेऽपि सान्ध्यसमयेऽपि विनश्यति कोऽपि कथमपि ॥१॥" तदेवं सर्वकपत्वं मृत्योरखधार्याहिंसादिषु दत्तावधानेन भाव्यं, किमिति , यत:-'सव्वे पाणा पियाउया' प्राणशब्देनात्रामेदोपचारात् तद्वन्त एवं गृह्यन्ते, सर्वे प्राणिनो- जन्तयः 'प्रियायुषः' प्रियमायुर्येषां ते तथा, ननु च सिद्धय॑भिचारो, न हि ते प्रियायुपस्तदभावात् , नैप दोपो, यतो मुख्यजीवा- दिशन्दच्युदासेन प्राणशब्दसोपचरितस्य ग्रहणं संमारप्राण्युपलक्षणार्थमिति यत्किश्चिदेतत् , पाठान्तरं या 'सच्चे पाणा पियायया' MINitrinail-lim AMRITElign 4ARIMLM WEng In ॥११॥ २४.

·आचा २लोक० ३ उद्दे० अपार- गमवेश HEALTHHI TAURANTIL HIMATION MANTRA . आयतः-आत्माऽनायनन्तत्वात् स प्रियो येषां ते तथा, सर्वेऽपि प्राणिनः प्रियात्मानः, प्रियात्मता च सुखदुःखप्राप्तिपरिहारनया भवतीति, आह च-'सुहमायादुक्खपडिकूला' सुखम्-आनन्दरूपमाखादयन्तीति सुखास्वादा:-सुखभोगिनः, सुखैपिण इत्युक्तं भवति, दुःखम्-असातं तत्प्रतिकूलयन्तीति दुःखप्रतिकूला:-दुःखद्वेषिण इत्युक्तं भवति, तथा 'अप्रियवधा' अप्रियं-दुःखकारणं तत् अन्त्य- प्रियवधाः, तथापि 'पियजीविणो' प्रियं-दयितं जीवितम्-आयुप्कमसंयमजीवितं(वा)येषां ते तथा, 'जीविउकामा यत एव प्रियजी- विनोऽत एवं दीर्घकालं जीवितुकामा:-दीर्घकालमायुप्काभिलापिणो, दुःखाभिभूता अप्यन्त्यां दशामापना जीवितुमेवाभिलपन्ति, उक्तं च-मइ विहवी विसेसे ठितिमित्तं थेववित्थरो महई। मग्गई सरीरमहणो रोगी जीए चिय कयस्थो ॥१॥" तदेवं | सर्वोऽपि प्राणी सुखजीवितामिलापी, तच नारम्भमृते, असावपि प्राण्युपपातकारी, प्राणिनां च जीवितमत्यर्थ दयितमित्यतोभूयो भूपस्तदेवोपदिश्यत इत्याह-सवेसिं' इत्यादि, सर्वेपामविगानेन 'जीवितम्' असंयमजीवितं प्रियं' दयितं, यद्येवं ततः किमित्यत आह-तं परिगिज्म' तद्-असंयमजीवितं 'परिगृह्य' आश्रित्य, किं कुर्वन्तीत्याह--'दुपयं' इत्यादि, 'द्विपदं' दासीकर्मकरादि 'चतुष्पद' गवाधादि 'अभियुज्य' योजयित्वा अभिपोगं ग्राहयित्वा व्यापारयित्वेत्युक्तं भवति, ततः किमित्यत आह-'संसिंचिया (ग' इत्यादि, प्रियजीवितार्थमभिवृद्धये द्विपदचतुष्पदादिव्यापारेण संसिच्य' अर्थनिचयं संवर्य 'त्रिविधेन' योगत्रिककरणत्रिकेण यापि कानिदल्पा परमार्थचिन्तायां ययापि फलादेश्या 'से' तस्यार्थारम्भिणः सा चार्थमात्रा 'तत्र' इति द्विपदायारम्भे 'मात्रा' इति मोपस्कारत्वात्स्त्राणां अर्धमात्रा-अल्पता भवति' सनां विभार्ति, किंभूता ? सा, सूत्रेणैव कथयति-अल्पा या बही वा, मन विभषवान विोपे स्थितिमात्र स्नोव पिस्ताऽभिलपति । मार्गयति शरीरमपनो रोगी जीवित एय कृतार्थः ॥1॥ . १२२ १० | IPL-INTERNME10110 EANILITAHARASHTRADE MARRIAL ·अपार- रुकि० ३ उद्दे गमचेश अल्पबहुत्वं चापेक्षिकमतः सर्वाऽप्यल्पा सर्वाऽपि वही 'स' इत्यर्थवान् 'तत्र' तस्मिन्नर्थे 'गृद्धः अध्युपपन्नस्तिष्ठति, नालोचयत्यर्थस्यो- पार्जनक्लेशं न गणयति रक्षणपरिश्रमं न विवेचयति तरलतां नावधारयति फल्गुताम् , उक्तं च-कृमिकुलचितं लालाक्लिन्नं विग- न्धि जुगुप्सितं, निरुपमरसप्रीत्या खादन्नरास्थि निरामिपम् । सुरपतिमपि श्वा पार्श्वस्थं सशङ्कितमीक्षते, न हि गणयति क्षुद्रो लोकः परिग्रहफल्गुताम् ॥ १॥" इत्यादि, स च किमर्थमर्थमर्थयत इत्यत आह-'भोयणाए' भोजनम् --उपभोगस्तस्मै अर्थमर्थयते, तदर्थी च क्रियासु प्रवचते, क्रियावतश्च किं भवतीत्याह-'तओ से' इत्यादि, ततः 'से' तस्यावलगनादिकाः क्रियाः कुर्वतः 'एकदा' लाभान्तरायकर्मक्षयोपशमे 'विविध' नानाप्रकारं 'परिशिष्टं' प्रभूतत्वाद्भुक्तोद्धरित 'सम्भूतं' सम्पपरिपालनाय भूतं संवृत्तं, किं तत् ?, महच्च तत्परिभोगाङ्गत्वादुपकरणं च महोपकरणं, द्रव्यनिचय इत्यर्थः, स कदाचिल्लाभोदये भवति, असावप्यन्तरायोदयान्न तस्योपभोगायेत्याह-'तपि से' इत्यादि, तदपि समुद्रोत्तरणरोहणखननविलप्रवेशरसेन्द्रमर्दनराजावलगनकृषीवलादिकाभिः क्रियाभिः खपरोपतापकारिणीभिः खोपभोगायोपार्जितं सत् 'सेतस्यार्थोपार्जनोपायक्लेशकारिणः 'एकदा'भाग्यक्षये 'दायादाः' पितृपिण्डो- दकदानयोग्याः 'विभजन्ते' विलुम्पन्ति, 'अदत्तहारो वा' दस्युर्या अपहरति, राजानो वा 'विलुम्पन्ति' अवच्छिन्दन्ति 'नश्यति वा' स्वत एवाटवीतः 'सेतस्य 'विनश्यति वा' जीर्णभावापत्तेः, 'अगारदाहेन वा' गृहदाहेन या दह्यते, कियन्ति या कारणान्यर्थ- नाशे वक्ष्यन्ते इत्युपसंहरति-'इति' एवं बहुमिः प्रकारैरुपार्जितोऽप्यों नाशमुपति, नैवोपार्जयितुरुपतिष्ठत इत्युपदिश्यते, सः अर्थस्योत्पादयिता परस्मै-अन्यस्मै अर्थाय-अयोजनाय अन्यप्रयोजनकृते 'क्रूराणि' गलकर्तनादीनि 'कर्माणि' अनुष्ठानानि 'पाल' अज्ञः 'प्रकुर्वाणः' विदधानः 'तन' कर्मविपाकापादितेन 'दुःखेन असातोदयेन (सं) मृदा अपगतविवेकः विपर्यासमुपैति अप- HAIR MAA ॥१११॥ २७ ·अपार- गमचेष्टा आचा० श्लोक ० प्र.आ. १२३ गतसदसद्विवेकत्यास्कार्यमकार्य मन्यते व्यत्ययं चैति, उक्तं च-"रागद्वेषाभिभूतत्वात्कार्याकार्यपराङ्मुखः । एप मूढ इति ज्ञेयो, विपरीतविधायकः ॥१॥" तदेवं मौढ्यान्धतमसाच्छादितालोकपथाः सुखार्थिनो दुःखमृच्छन्ति जन्तव इति ज्ञात्वा मर्वज्ञवचनन- दीपमशेषपदार्थखरूपाविर्भावकमाललम्बिरे मुनयः, अदश्च मया न खमनीपिकयोच्यते, सुधर्मखामी जम्बूस्वामिनभाह, यदि सम- नीषिकया नोच्यते कौतस्त्वं तहींदमित्यत आह-'मुणिणा' इत्यादि, मनुते जगतखिकालावस्थामिति मुनिः-तीर्थकृत तेन 'एतद्' असकुदुर्गोत्रभयनादिकं प्रकणादौ वा सर्वस्वभाषानुगामिन्या याचा वेदितं-कथितं वक्ष्यमाणं च प्रवेदितं, किं तदित्याह-'अणोही इत्यादि, ओधो द्विधा-द्रव्यभावभेदात् , द्रव्योपो नदीपूरादिको भावौघोऽष्टप्रकार कर्म संसारो वा, तेन हि प्राण्यनन्तमपि काल- मुहाते, तम्-ओषं शानदर्शनचारित्रयोहित्थस्थाः तरन्तीत्योधन्तराः न ओघोन्तरा अनोघन्तराः, तरतेश्छान्दसत्वात् खशू, सिचा. न्मुमागमः, एते कुतीर्थिकाः पार्थस्थादयो वा.ज्ञानादियानविकलाः, यद्यपि तेऽप्योधतरणायोद्यतास्तथापि सम्यगुपायाभावात् न ओघतरणसमर्था भवन्तीति, आह च–'नो य ओहं तरित्तए' 'न च' नैवौध-भावौयं तरितुं समर्थाः, संसारौपतरणप्रत्यला न भवन्तीत्यर्थः। तथा 'अतीरंगमा' इत्यादि, तीरं गच्छन्तीति तीरङ्गमाः, पूर्ववत् खशप्रत्ययादिकं, न तीरङ्गमा अतीरङ्गमाः, एत इति प्रत्यक्षभावमापनान् कुतीथिकादीन् दर्शयति, न च ते तीरगमनायोद्यता अपि तीरं गन्तुमलं, सर्वज्ञोपदिष्टसन्मार्गाभावादिति भावः, तथा 'अपारंगमा' इत्यादि, पारः-तटः परकूलं तद्गच्छन्तीति पारङ्गमाः न पारङ्गमा अपारङ्गमाः, 'एत' इति पूर्वोक्ताः, पारगतोप- देशाभावादपारङ्गता इति भावनीयं, न च ते पारगतोपदेशमृते पारगमनायोद्यता अपि पारं गन्तुमलम् , अथवा गमनं गमः पारस पारे वा गमः पारगमः, सूत्रे त्वनुस्वारोऽलाक्षणिको, न पारगमोऽपारगमस्तस्मा अपारगमाय, असमर्थसमासोऽयं, तेनायमर्थः-पार- . १० - mitrail trg ·लोक० ३ उद्दे० १५ उपदेश- योग्या- योग्यौ गमनाय ते न भवन्तीत्युक्तं भवति, ततवानन्तमपि कालं संसारान्तर्वर्तिन एचासते, यद्यपि पारगमनायोद्यमयन्ति तथापि ते सर्व- जोपदेशविकलाः स्वरुचिविरचितशास्त्रप्रवृत्तयो नैव संसारपारं गन्तुमलम् , अथ तीरपारयोः को विशेष इति, उच्यते, तीरं मोह- नीयक्षयः पारं शेपघातिक्षयः, अथवा तीरं यातिचतुष्टयापगमः पार भयोपग्राह्यभाव इत्यर्थः, स्यात्-कथमोघतारी कुतीर्थादिको न भवति तीरपारगामी चेत्याह-'आयाणिज" इत्यादि, आदीयन्ते-गृह्यन्ते सर्वभावा अनेनेत्यादानीयं-श्रुतं तदादाय तदुक्ते तस्मिन् संयमस्थाने न तिष्ठति, यदिवा-आदानीयम्-आदातव्यं भोगाझं द्विपदचतुप्पदधनधान्यहिरण्यादि तदादाय-गृहीत्वा, अथवा मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगैरादानीयं-कर्मादाय, किंभूतो भवतीत्याह- 'तसिन् ज्ञानादिमये मोक्षमाग्नें सम्यगु- पदेशे वा प्रशस्तगुणस्थाने न तिष्ठति-नात्मानं विधत्ते, न केवलं सर्वज्ञोपदेशस्थाने न तिष्ठति, विपर्ययानुष्ठायी च भवतीति दर्शयति- 'वितहं' इत्यादि, वितथम्-असद्भूतं दुर्गनिहेतुं तत्थाभूतमुपदेशं प्राप्याखेदज्ञः-अकुशलः खेदज्ञो वाऽसंयमस्थाने तसिंश्च साम्प्र- तेक्ष्याचरित उपदिष्टे वा तिष्ठति, तत्रवासयमस्थानेऽध्युपपन्नो भवतीतियावत् , अथवा वितथमिति आदानीयभोगाव्यतिरिक्तं संय- मसानं तत्प्राप्य खेदशी-निपुणस्तसिन् साने आदानीयस्य हन्तुणि तिष्ठति, सर्वज्ञाज्ञायामात्मानं व्यवस्थापयतीत्यर्थः । अयं चोपदेशोऽनवगततत्वस्य विनेयस यथोपदेशे प्रवर्तमानस्य दीयते, यस्त्यवगतहेयोपादेयविशेषः स यथावसरं पथाविधेयं खत एव विधत्त इत्याह च- उहेसो पासगस्स नत्थि, बाले पुण निहे कामसमणुन्ने असमियदुक्खे दुक्खी दुक्खाण- मेव आवढं अणुपरियट्टइ (सू. ८२)त्तिबेमि ॥ लोकविजये तृतीयोदेशकः ॥ . JAMIHI WHILAINTIA! Man tihuail IIRAMPAT ॥११२॥ २८ ·पालदंशा शाचा लोक० ३ उद्दे० प्र, आ. १२४ .. " उदिश्यते इत्युद्देशः-उपदेगः मदमकर्तव्यादेशः सः, पश्यतीति पश्यः स एष पश्यकस्तस्य न विद्यते, स्वत एव विदितवेद्यत्वा- नस्स, अथवा पश्यनीति पश्यकः-सर्वजस्तदुपदेशाती या तस्य उद्दिश्यत इत्युद्देशो-नारकादिव्यपदेशः उचारचगोवादिव्यपदेशो पाम तम्ग न विद्यते, दागेर मोक्षगमनादिति भावः, का पुनर्पथोपदेशकारी न भवतीत्याह-वाले' इत्यादि, पालो नाम रागादिमोहितः, म पुनः कपायैः कर्मभिः परीपहोपमगा निहन्यत इति निहः, निपूर्वाद्वन्तः कर्मणि डः, अथवा लियत इति बिह:-रनेहवान् , रागीत्यर्थः, अत एवाह-'कामसमणुने' कामाः-इच्छामदनरूपाः मम्यग् मनोवा यस्य स तथा, अथवा मह मनोगत इति समनोजो, गमात्यात्मापेक्षस्यापि ममासः, कामैः सह मनोजः कामसमनोज्ञो, यदिवा कामान् सम्यग् अनु-पश्चात् महानुपन्धान जानाति-सेपत इति कामममनुजः, एवंभूतथ किंभूतो भवतीत्याह-'असमियदुरखे'अशमितम् अनुपशमितं विपयामि- पङ्गरूपायोत्थं दुःखं येन म तथा, यत एनाशमिनदुःखोऽत एव दुःसी शारीरमानमाभ्यां दुःखान्यां, तत्र शारीरं कण्टकशस्त्रगण्ड- लतादिममुन्थं मानसं प्रियविप्रयोगाग्रियरंप्रयोगेप्मिनालाभदारियदौर्भाग्यदौर्मनस्यकृतं तद्विरूपमपि दुःखं विद्यते यस्यामौ दुःखी, किमतमोतीत्याह-'दुक्खाण' इत्यादि, दुःखानां-शारीरमानमानामावर्त्त-पोनःपुन्यभवनमनुपरिवर्तते, दुःखावर्तावमग्रो भ्रम्यत इत्यर्थः । इतिः परिममाप्ती, प्रीमीति पूर्वपन् । लोकविजयस्य तृतीयोद्देशकटीका समाप्ता ।।३।। MARATHI १० 17 ·ना २लोक ४ उद्दे० Punmun रोग्य. तओ से एगया रोगसमुप्पाया समुप्पाजंति, जेहिं वा सद्धिं संवसइ ते एव णं एगया नियया वस्था पुचि परिवयंति, सो वा ते नियगे पच्छा परिवइना, नालं ते तव ताणाए वा सरणाए वा, तुमंपि तेसिं नालं ताणाए वा सरणाए वा, जाणित्तु दुक्खं पत्तेयं सायं, भोगा मे व अणुसो- यन्ति इहमेगेसिं माणवाणं (सू.८३) १५ उक्तस्तृतीयोद्देशकः, साम्प्रतं चतुर्थस्य व्याख्या प्रस्तूयते-भोगेप्यनभिपक्तेन भाव्य, यतो भोगिनामपाया दर्यन्ते (इति) प्रागुक्तं, ते चामी-'तो से एगया' इत्यादि, अनन्तरसूत्रसम्बन्धः 'दुक्खी दुक्खाणमेव आपट्ट अणुपरियट्टईत्ति, तानि चामूनि दुःखानि 'तओ से' इत्यादि, परम्परसूत्रसम्बन्धस्तु 'याले पुण निहे कामसमणुण्णे', ते च कामा दुःखात्मका एव, तत्र चासक्तस्य धातुक्ष- यभगन्दरादयो रोगाः समुत्पद्यन्ते इत्यतोऽपदिश्यते—'तत' इति कामानुपङ्गात् कम्र्मोपचयः ततोऽपि पञ्चत्वं तस्मादपि नरकभवो नरकानिपेककललावुदपेशीव्यूहगर्भप्रसवादिः जातस्य च रोगाः प्रादुःष्यन्ति, 'से' तस्य कामानुपक्तमनसः 'एकदे'त्यसातावेदनीय- विपाकोदये 'रोगसमुत्पादा' इति रोगाणां-शिरोऽतिशूलादीनां समुत्पादाः-प्रादुर्भावाः 'समुत्पद्यन्ते' प्रादुर्भवन्ति, तस्यां च रोगा- वस्थायां किंभूतो भवत्यमावित्यत आह–'जेहिं' इत्यादि, यैर्वा सार्द्धमसौ संवसति त एवैकदा निजाः पूर्व परिवदन्ति, स वा ताग्निजान् पश्चात्परिषदेत , नालं 'ते' तय त्राणाय वा शरणाय वा, त्वमपि तेषां नालं त्राणाय वा शरणाय वा, इति ज्ञात्वा दुःखं । ॥११॥ प्रत्येक मातं च सकतकर्मफलभुजः सर्वेऽपि प्राणिन इति मत्वा रोगोत्पत्तौ न दौर्मनसं भावनीयं, न भोगाः शोचनीया इति, . " १२५ २४ ·रोग्य- वस्था आचा० श्लोक ४ उद्दे० . आह च-मोगा मेइत्यादि, भोगाः-शब्दरूपरसगन्धस्पर्शविपयामिलापास्तानेव अनुशोचयन्ति-कथमसामप्यवस्थायां वयं भोगान् भुमहे १, एभूता वाऽस्माकं दशाऽभूद् येन मनोज्ञा अपि विषया उपनता नोपभोगायेति । ईदृक्षवाध्ययमायः केपाश्चिदेव मर- तीत्याह-'इहमेगेमि' इत्यादि, 'इह' संमारे एकपामनवगतपिपयविपाकानां ब्रह्मदत्तादीनां मानवानामेवंभूतोऽध्यवसायो भवति, न सर्वेषां, सनत्कुमारादिना व्यभिचारान् , तथाहि-ब्रह्मदत्तो मारणान्तिकरोगवेदनाभिभूतःसन्तापातिशयात स्पृशन्ती प्रणयिनी- मिव विधासभूमी मूळ बहु मन्यमानः तथा हस्तीकृतो पिहस्ततया विपयीकतो वैपम्येण गोचरीकृतो ग्लान्या दृष्टोदुःखासिकया कोडीकतो कालेन पीडितः पीडाभिनिरूपितो नियत्या आदित्सितो देवेन अन्तिऽन्त्योद्धासस्य मुखे महाप्रवासस द्वारि दीर्घनि- द्रापा जिह्वाग्रे जीवितशय वर्तमानो पिरलो याचि विट्ठलो वपुपि प्रचुरः प्रलाप जितो जृम्भिकाभिरित्येवंभूतामवस्थामनुभवन्नपि महामोहोदयात् भोगांधिकालिपुः पार्थोपविष्टां भार्यामनवरतवेदनावेशपिगलदथुरक्तनपनां कुरुमति! कुरुमतीत्येवं तां व्याहरन्नधः | सप्तमी नरकपृथ्वीमगान्, ननापि तीनतरपेदनामिभूतोऽप्यवगणय्य वेदनां तामेर कुरुमतींच्याहरतीत्येवंभूतो भोगाभिप्पङ्गो दुस्त्यजो मानि केपाश्चिन, न पुनरन्येषां महापुरपाणामुदारमचानाम् , आत्मनोऽन्यच्छरीरमित्येवमनगततचानां सनत्कुमारादीनामिव, यथो- करोगवेदनानदावे नत्यपि मानकुन मोढव्यमपि मर्यवेत्येवं जाननिश्चयानां कर्मक्षपणोधतानां न मनमः पीडोत्पद्यते इति, उक्तं न-“उमो यः वन एव मोहमलिलो जन्मालालोऽशुभो, रागद्वेपफपायमन्ततिमहानिमिमीजस्त्वया । रोगैरकरितो पिपत्- गुमितः कर्मदुनः मान्यत, मोहा नो यदि मम्यगेप फलिनो दुःसरघोगामिभिः ॥१॥ पुनरपि महनीयो दुःखपास्त्वयाऽयं, (नरालु भवति नामः सम्ममा मचिनानाम् । इति मह गणयित्वा यद्यदायाति मम्यम्, सदमदिति रिवकोऽन्यत्र भूयः कुतस्त्यः? १० M.in.

·पापा २लो. ४ उ० १५ परार्थ- कर्मता ॥२॥" अपि च-भोगानां प्रधानं कारणमर्थोऽतस्तत्स्वरूपमेव निदिदिक्षुराह- तिविहेण जाऽवि से तत्थ मत्ता भवइ अप्पा वा बहुगावा से तत्थ गड्डिए चिट्ठइ भोयणाए, तओ से एगया विपरिसिढे संभूयं महोवगरणं भवइ, तंपिसे एगया दायाया विभयंति, अद- तहारो वा से हरति, रायाणो वा से विलुपंति, नस्सइ वा से विणस्सइ वा से, अगारडाहेण वा से डन्झइ, इय से परस्स अट्ठाए कूराणि कम्माणि बाले पकुव्वमाणे तेण दुक्खेण मूढे विप्परियासमुवेइ (सू० ८४) निविधन यापि तस्य नवार्थमात्रा भवति अल्पावा यही वा, स तस्यामर्थमात्रायां गृद्धस्तिष्ठति, सा च भोजनाय किल भवि- प्यति, नतस्तस्यैकदा विपरिशिष्टं मम्भूतं महोपकरणं भवति, तदपि 'से' तस्यैकदा दायादा विभजन्ते, अदनहारो वा तस्य हरति, राजानो या विलुम्पन्ति, नश्यति या विनश्यति वा, अगारदाहेन वा दह्यते, इति स परस्सै अर्थाय क्रूराणि कर्माणि वालः प्रकु- पणिसेन दुश्वेन महो विपर्याममुपैति, एतच प्रागेर व्याख्यातमिति नेह प्रतायते । तदेवं दुःखविपाकान् भोगान् प्रतिपाद्य यत् कर्नव्यं तदुपदिशतीत्याह- आसं च छन्दं च विगिंच धीरे!, तुमं चेव तं सल्लमाटु, जेण सिया तेण नो सिया, इणमेव २० प्र.आ. १२६ ॥११४॥ २६ ·अकुशेल- आचा कार्ये नावबुझंति जे जणा मोहपाउडा, थीभि लोए पव्वहिए, ते भो! वयंति एयाई आययणाई, २लोक से दुक्खाए मोहाए माराए नरगाए नरगतिरिक्खाए, सययं मूढे धम्मं नाभिजाणइ, उआहु वीरे, अप्पमाओ महामोहे, अलं कुसलस्स पमाएणं, संतिमरणं संपेहाए भेउरधम्म संपे- हाए, नालं पास अलं ते एएहि (सू. ८५) 'आशा' भोगाकाहां, चः समुचये, उन्दनं छन्दः-परानुवृत्या भोगाभिप्रायस्तं च, चशब्दः पूर्वापेक्षया समुद्ययार्थः, तावाशा- छन्दौ 'विश्व' पृथकुरु त्यज 'धीर!' धी:-घुद्धिस्तया राजत इति, भोगाशाछन्दापरित्यागे च दुःखमेव केवलं, न तत्प्राप्तिरिति, आह च-'तुमं चैव' इत्यादि, विनेय उपदेशगोचरापन्न आत्मा वा उपदिश्यते-त्वमेव तद्भोगाशादिकं शल्यमाहत्य-खीकृत्य परम- शुभमादत्से, न तु पुनरुपभोग, यतो भोगोपभोगो यैरेवार्थाद्युपायैर्भवति तैरेव न भवतीत्याह-'जेण सिआ तेण नो सिया' येनैवा- थोपार्जनादिना भोगोपभोगः स्यात् तेनैव विचित्रत्वात् कर्मपरिणनैर्न स्याद्, अथवा येन केनचिद्धेतुना कर्मबन्धः स्यात्तन्न कुर्यात् , तत्र न वर्त्ततेत्यर्थः, यदिवा येनैव राज्योपभोगादिना कर्मवन्धो येन वा निर्ग्रन्थत्वादिना मोक्षः 'स्याद्' भवेत् तेनैव तथाभूतप- रिणामवशान्न स्यादिति । एतच्चानुभवावधारितमपि मोहाभिभूता नावगच्छन्तीत्याह-'इणमेव' इत्यादि, इदमेव हेतुवैचित्र्यं 'न बुध्यन्ते' न संजानते, के ?-ये जना मौनीन्द्रोपदेशविकला मोहेन-अज्ञानेन मिथ्यात्वोदयेन वा प्रावृताः-छादिताः तच्चविपर्यस्त- | मतयो मोहनीयोदयाद्भवन्ति । मोहनीयस्य च तद्भेदकामानां च खियो गरीयः कारणमिति दर्शयति-'थीमि' इत्यादि, स्वीमिः-अ. . " PAHATEWith in HIKARI ·अकुशल- १५ कार्ये आगा. अनाभिक्षेपादिविभ्रमरगी लोक आशाच्छन्दामिभूतात्मा क्रूरकर्मविधायी नरककटुकविपाकफलं शल्यमाहत्य तत्फलमयुध्यमानो लोक० मोहान्यादिनान्तरात्मा प्राण व्यधितः प्रव्यथितः पराजितो वशीकृत इतियावत् , न केवलं खतो विनष्टाः,अपरानपि असकृदुपदेशदा- ४० नेन विनामयन्तीत्याह-'ने भो।" इत्यादि, 'ते' स्त्रीमिः प्रब्यथिता भो! इत्यामन्त्रणे एतद्वदन्ति-यथैतानि-रूपादीनि 'आयतनानि' उपभोगास्पदभूतानि वर्तन्ने, एतच विना शरीरस्थितिरेव न भवतीति । एतच्च प्रव्यथनमुपदेशदानं वा तेषामपायाय स्यादित्याह- 'से' इत्यादि, नेपां 'से' इत्येतत् प्रव्यथनमायतनभणनं या 'दुःखाय' भवति, शारीरमानसासातवेदनीयोदयाय जायते, किं च- 'मोहाए' मोहनीयकर्मबन्धनाय अज्ञानाय वैति, तथा 'माराए' मरणाय, ततोऽपि 'नरगाए' नरकाय नरकगमनार्थ, पुनरपि 'नर- गतिरियखाए' ततोऽपि नरकादुद्धत्त्य तिरभ्येतत्प्रभवति, तिर्यग्योन्यथं तत् स्त्रीप्रव्यथनं भोगायतनवदनं चा सर्वत्र सम्पन्धनीयं । प्र.आ. म एवमझनापागविलोकनाक्षिप्तस्तामु तासु योनिपु पर्यटनात्महितं न जानातीत्याह-'सययं' इत्यादि, सततम्-अनवरतं दुःखा- १२७ भिभूतो मूढो 'धर्म' क्षान्त्यादिलक्षणं दुर्गतिप्रसूतिनिषेधकं न जानाति न वेति । एतच्च तीर्थकदाहेति दर्शयति-'उदाहु' इत्यादि, रन्-प्रायल्येनाह उदाह-उक्तवान्, कोऽसौ ?-चीर:-अपगतसंसारभयः तीर्थकृदित्यर्थः, किमुक्तवान् , तदेव पूर्वोक्तं वाचा दर्शयति-'अप्रमादः' कर्त्तव्यः, क ?-'महामोहे' अङ्गनाभिष्वङ्ग एव, महामोहकारणत्वान्महामोहः, तत्र प्रमादवता न भाव्यम् । आह च-'अलम्' इत्यादि, 'अलं' पर्याप्त, कस ?—'कुशलस्य' निपुणस्य सूक्ष्मेक्षिणः, केनालं ?-मद्यविषयकपायनि- द्राविकधारूपेण पञ्चविधेनापि प्रमादेन, यतः प्रमादो दुःखाद्यभिगमनायोक्त इति । स्यात्-किमालम्ब्य प्रमादेनालमिति ?, उच्यते- 'मन्ति' इत्यादि, शमनं शान्ति:-अशेषकर्मापगमः अतो मोक्ष एवं शान्तिरिति, नियन्ते प्राणिनः पौनःपुन्येन यत्र चतुर्गतिके ॥११५॥ २८ " ·आचा० श्लोक ४ उद्दे० +RMEHTANINiran. JTANDArunm. main aaiimini अकुशल- | कुशल कार्ये " , संसारे स भरणः-संगारः, शान्तिश्च मरणं च शान्तिमरणं, समाहारद्वन्द्वस्तत् 'संप्रेक्ष्य' पर्यालोच्य, प्रमादयतः संसारानुपरमस्तत्प- रित्यागाच मोक्ष इत्येतद्विचार्येति हृदयं, स वा कुशलः प्रेक्ष्य विषयकपायप्रमाद न विदध्याद् , अथवा शान्त्या-उपशमेन मरणं- मरणावधिं यावत् तिष्ठतो यत्फलं भवति तत्पर्यालोच्य प्रमादं न कुर्यादिति ! किं च-'भेउर' इत्यादि, प्रमादो हि विषयकपाया- भिप्वङ्गरूपः शरीराधिष्ठाना, तब शरीरं मिदुरधर्म, स्वत एव मिद्यत इति मिदुरं म एव धर्मः-स्वभावो यस तद्भिदुरधर्म एतत् 'समीक्ष्य' पर्यालोच्य प्रमादं न कुर्यादिति सम्बन्धः, एते च भोगा भुज्यमाना अपि न तृप्तये भवन्तीत्याह-'नाल इत्यादि, 'नाल' न समर्था अभिलापोच्छित्तये यथेष्टावाप्तावपि भोगाः, एतत् 'पश्य' जानीहि, अतोऽलं तय कुशल ! 'एभिः' प्रमादमपैदुःख- कारणसभावविपयरुपभोगैरिति, न चैते बहुशोऽप्युपभुज्यमाना उपशमं विदधतीति, उक्तं च-"यल्लोके बीहियवं, हिरण्यं पशवः स्त्रियः। नालमेकस्य तत्सर्वमिति मत्वा शमं कुरु ॥१॥ उपभोगोपायपरो वाञ्छति यः शमयितुं विषयतृष्णाम् । धावत्याक्रमितु- मसौ, पुरोऽपराले निजच्छायाम् ॥२॥" तदेवं भोगलिप्सूनां तत्प्राप्तावप्राप्तौ च दुःखमेवेति दर्शयति- एवं पस्स मुणी! महब्भयं, नाइवाइज कंचणं, एस वीरे पसंसिए, जे न निविज्जइ आया- णाए, न मे देइ न कुप्पिज्जा थोवं लढुं न खिसए, पडिसेहिओ परिणमिज्जा, एवं मोणं समणुवासिज्जासि (सू. ८६) तिबेमि ॥ 'एतत्' प्रत्यक्षमेव भोगाशामहाज्वरगृहीताना कामदयावस्थात्मकं महद्भयं भयहेतुत्वात् दुःखमेव महाभयं, तच मरणकारण- " १० Mara-HTTEmais WRITI ·मुनिता- TRIO नोक० ४० समनु वासनं . मिनि महदित्युच्यते, एतन मुने ! 'पश्य' सम्यगहिकामुष्मिकापायापादकत्वेन जानीहीत्युक्तं भवति । यद्येवं तरिक कुर्यादित्याह- 'नाइलाएन' इत्यादि, यनो भोगाभिलपणं महद्भयमतस्तदर्थ 'नातिपातयेत्' न व्यर्थत 'कञ्चन' कमपि जीवमिति, अस च शेप- यनोपलक्षणार्थवान प्रनारयेन् करनेत्याधप्यायोज्यं । भोगनिरीहः प्राणातिपातादिवतारूढश्व कं गुणमयामोतीत्याह-'एस' इत्यादि, 'एप' इनि भोगाग्राउन्दविवेचकोऽप्रमादी पञ्चमहातभारारोहणोनामितस्कन्धो वीरः कर्मविदारणात् 'प्रशंसितः स्तुतो देवरा- जादिभिः, क एप पीरो नाम ? योऽभिष्ट्रयत इत्यत आह-'जे' इत्यादि, यो 'न निर्विद्यते' न सिद्यते न जुगुप्सते, कसै ?- 'आदानाप' आदीपते गृपतेनाप्पते आत्मखतचमशेषावारककर्मक्षयाविर्भूतसमस्तवस्तुग्राहिज्ञाना(ना)वाधसुखरूपं येन तदादानं- संयमानुष्ठानं वर्म न जुगुप्मने, नवा कुर्वन् मिकताकवलचर्वणदेशीयं कचिदलाभादौ न खेदमुपयातीति, आह-'न में' इत्यादि, ममार्य गृहम्यः सम्भृतसंभारोऽप्युपस्थितेऽपि दानायमरे न ददातीतिकृत्वा 'न कुप्येन्' न क्रोधवशगो भृयाद्, भावनीयं च- ममा कर्मपरिणतिरित्यलाभोदयोऽयम् , अनेन चालाभेन कर्मक्षयायोद्यतस्स मे तत्क्षपणसमर्थ तपो भावीति न किञ्चित्स्यते, अधापि कथित् स्तोकं प्रान्तं वा लभेत तदपि न निन्देदित्याह-थोत्र' इत्यादि, 'स्तोकम्' अपर्याप्तं 'लहूं' लब्धा न निन्देद् दा- तारं दनं या, तथाहि-कतिचिलिथानयने यीति-सिद्ध ओदनो भिक्षामानय लपणाहारो वा अस्माकं नास्तीत्यन्नं ददस्वेत्येवं अत्युद्धनच्छापान विदध्यात् । किं च-'पडिसेहिओ' इत्यादि, 'प्रतिषिद्धः' अदित्सितस्तस्मादेव प्रदेशाद परिणमेत्' निवत, धणमपि न तिष्ठन् न दौर्मनसं विदध्यान न रुण्टन्नपगच्छेत् न तां सीमन्तिनीमपरदेद्-धिक्त गृहवासमिति, उक्तं च-"दिवाऽसि afग उपामत ! अनुभाग उदारमने ! । पीनमे ते पानी र तर नाम न दर्शनम् ॥ १॥ २० प्र.आ. १२८ ॥११६॥ २६ ·US आचा० रलोक० ५ उद्दे० LJammu वृत्यन्वे पणं कसेरुमई ! अणुभूयासि कसेरुमई ! 1 पीयं विय ने पाणिययं परि तुह नाम न दंसणं ॥१॥" इत्यादि । पठ्यते च-'पडिला- मिओ परिणमेआ" प्रतिलामितः-प्राप्तमिक्षादिलाभः सन् परिणमेत् , नोगावचालापैः तय संस्तां विदध्याद् , वैतालिकपदातारं नोत्मामयेदिति । उपसंहरबाह-'ए' इत्यादि, 'एतत्' प्रवज्यानिवेदरूपं अदानाकोपन स्तोकाजुगुप्सनं प्रतिषिद्धनिवर्त्तनं मुनेरिदं मौनं-मुनिभिर्मुमुक्षुमिराचरितं समप्यवाप्तानेकभवकोटिदुरापसंयमः सन् 'समनुपामये' सम्यग् विधत्स्वानुपालयेति विनेयोपदेश आत्मानुगासनं पा । इतिः परिसमाप्तौ, ब्रवीमि पूर्ववत् ।। लोकविजयाध्ययनचतुर्थोद्देशकटीका समाप्ता ।। उक्तचतुर्थोद्देशकः, साम्प्रतं पञ्चमस्य न्यारल्या प्रतन्यते, तस्स चायमभिसम्पन्धः-इह भोगान् परित्यज्य लोकनिश्रया संयम. देहातिपालनार्थ विदर्तव्यमित्युक्तं, नदत्र प्रतिपाद्यते, इह हि संसारोद्वेगवता परित्यक्तभोगामिलापेण मुमुक्षुणोरिक्षप्तपञ्चमहानत- भारेण निरवयानुष्ठान विधायिना दीर्घसंयमयात्रार्थ देहपरिपालनाय लोकनिश्रया विहर्तव्यं, निराश्रयस्य हि कुतो देहसाधनानि ?, | तदभावे धर्मश्रेति, उक्तं हि-"धर्म रतः साधोलॊके निश्रापदानि पश्चापि । राजा गृहपतिरपरः पवाया गणशरीरे च ॥१॥" साधनानि च वसपानानासनशयनादीनि, तनापि प्रायः प्रतिदिनमुपयोगित्वादाहारो गरीयानिति, स च लोकादन्वेष्टच्यो, लोकश्च नानाविधैरुपायैरात्मीयपुत्रकलपाद्यर्थ आरम्मे प्रवृतः, तर साधुना संयमदेहनिमिनं पृत्तिरन्वेषणीयेति दर्शपति- जमिणं विरूवरूवेहि सत्येहिं लोगस्स कम्मसमारंभा कजति,तंजहा-अप्पणो से पुत्ताणं धूयाणं सुण्हाणं नाईणंधाईणं राईणं दासाणं दासीणं कम्मकराणं कम्मकरीणं आएसाए पुढो- .

·ना लोक० ५० प्र.आ. गृहस्थेषु १५ वृत्यन्वे- पणं २० पहेणाए सामासाएपायरासाए, संनिहिसंनिचओ कजइ,इहमेगेसिं माणवाणं भोयणाए (सू.८७) '' अविदिनवेयः 'इद'मिति सुखदुःखप्राप्तिपरिहारत्वमुद्दिश्य 'विरूपरूपैः' नानाप्रकारवरूपैः शस्त्रैः प्राण्युपपातकारिभिर्द्रव्य- भावभेदमिन्न लोकाय' शरीरपुत्रदुहितस्नुपाज्ञात्याद्यर्थ कर्मणां-सुखदुःखप्राप्तिपरिहारक्रियाणां कायिकाधिकरणिकापादोपिकापा- रितापनिकाप्राणातिपातरूपाणां कृषिवाणिज्यादिरूपाणांवा, समारम्भा इति मध्यग्रहणादहुवचन निर्देशाच्च संरम्भारम्भयोरप्युपादानं, तेनायम:-शरीरकलवाद्यर्थ संरम्भसमारम्भारम्भाः 'क्रियन्ते' अनुष्ठीयन्ते, तत्र संरम्भ इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहाराय प्राणातिपातादि- सङ्कल्पावेशः, तत्साधनसन्निपातकायवागन्यापारजनितपरितापनादिलक्षणः समारम्भः, दण्डत्रयव्यापारापादितचिकीर्पितप्राणाति- पातादिफ्रियानित्तिरारम्भः, कर्मणो वा-अष्टप्रकारस्य समारम्भाः-उपार्जनोपायाः क्रियन्त इति, लोकस्येति चतुर्थ्यर्थे पष्ठी, साऽपि तादयें, कः पुनरसौ लोको ? यदर्थ संरम्भसमारम्भारम्भाः क्रियन्त इत्याह-'तंजहा अप्पणो से' इत्यादि, यदिवा लोकस्य तृतीयाथें पष्ठी, यदिति हेती, यमाल्लोफेन नानाविधैः शखैः कर्मसमारम्भाः क्रियन्त इत्यतस्तस्मिन् लोके साधुवृत्तिमन्वेपयेत् , यदर्थं च लोकेन कर्मसमारम्भाः क्रियन्ते तद्यथेत्यादिना दर्शयति–'तंजहा अप्पणो से इत्यादि, 'तद्यथे'त्युपप्रदर्शनार्थों, नोक्त- मात्रमेव अन्यदप्येवंजातीयकं मित्रादिकं द्रष्टव्यं, 'से'तस्यारम्भारिप्सोर्य आत्मा-शरीरं [तसै अर्थ] तदर्थ कर्मसमारम्भाः-पाकादयः फ्रियन्ते, ननु च लोकार्थमारम्भाः क्रियन्त इति प्रागभिहितं, न च शरीरं लोको भवति, नैतदस्ति, यतः परमार्थदृशां शानदर्श- ननारित्रात्मकमात्मतचं विहायान्यत्सर्व शरीराद्यपि पराक्यमेव, तथाहि-बाह्यस्य पौद्गलिकस्याचेतनस्य कर्मणो विपाकभूतानि पश्चापि शरीराणीत्यतः शरीरात्माऽपि लोकशब्दाभिधेय इति, तदेवं कचिच्छरीरनिमित्त कारभते, परस्तु पुत्रेभ्यो दुहितुभ्यः " HIMNATHMillian ॥११७॥ २७ ·आचा० २लोक० ५ उद्दे० आमग- न्धवर्जन स्नुपा:-बध्वस्ताम्यो ज्ञातयः-पूर्वापरसम्बद्धाः स्वजनाः तेभ्यो धात्रीभ्यो राजभ्यो दासेभ्यो दासीभ्यः कर्मकरेभ्यः कर्मकरीभ्यः आदिश्यने परिजनो यसिन्नागते तदातिथेयायेत्यादेशः-प्राघूर्णकस्तदर्थ कर्मसमारम्भाः क्रियन्त इति सम्बन्धः, तथा 'पुढो पहे- |णाए' इत्यादि, पृथक् पृथक पुत्रादिभ्यः प्रहेणकार्थ, तथा 'सामासाए'त्तिश्यामा-रजनी तस्यामशनं श्यामाशः तदर्थ, तथा 'पाय- रासाए'त्ति प्रातरशनं प्रातराशस्तस्यै, कर्मसमारम्भाः क्रियन्त इति सामान्येनोक्तावपि विशेषार्थमाह-सन्निहि' इत्यादि, सम्यग्नि- धीयत इति सनिधिः-विनाशिद्रव्याणां दध्योदनादीनां संस्थापनं, तथा सम्यग्-निश्चयेन चीयत इति सन्निचयः-अविनाशिन्द्र- याणा अभयासितामृद्वीकादीनां सहः, सन्निधिश्च सन्निचयश्च मनिधिसन्निचर्य, प्राकृतशैल्या पुंलिङ्गता, अथवा सन्निधेः सन्नि- चयः सनिधिसनिचयः, स च परिग्रहसंज्ञोदयादाजीविकाभ्यासाद्वा धनधान्यहिरण्यादीनां क्रियत इति । स च किमर्थमित्याह- 'इह' इत्यादि, 'इहे'ति मनुष्यलोके 'एकेपा'मिहलोके कृतपरमार्थबुद्धीनां 'मानवानां' मनुष्याणां 'भोजनाय' उपभोगार्थमिति । तदेवं विरूपरूपैः शरात्मपुत्राद्यर्थ कर्मसमारम्भप्रवृत्ते लोके पृथक् ग्रहेणकाय श्मामाशाय प्रातराशाय केपाश्चिन्मानयानां भोज- नाथं सन्निधिसग्निचयकरणोयते सति साधुना किं कर्त्तव्यमित्याह- समुट्ठिए अणगारे आरिए आरियपन्ने आरियदंसी अयंसंधित्ति अदक्खु, से नाईए नाइ- यावए न समणुजाणइ, सव्वामगंधं परिन्नाय निरामगंधो परिवए (स. ८८) सम्यक् सततं सजतं चा संयमानुष्ठानेनोस्थितो, नानाविधशखकर्मसमारम्भोपरत इत्यर्थः, न विद्यतेऽगार-गृहमस्येत्यनगारः, पुत्रदुहितरनुपाशातिधान्यादिरहित इत्यर्थः, सोऽनगारः आराधातःसर्वहेयधर्मेभ्यः इत्यार्यः-चारिमाहः, आर्या प्रज्ञा यस्यामानार्यप्रसा, " प्र.आ. १३० PrE ·१५ आमग- न्धवर्जन , - आगाश्रुनविगेपिनोमुपीक इत्यर्थः, आर्य-प्रगुणं न्यायोपपन्न पश्यति तच्छीलचैत्यार्यदशी, पृथक्प्रहेणकश्यामाशनादिसङ्कल्परहित इत्यर्थः, लोक 'अयंसंधीति' मन्धान मन्धीयते वाऽमाविति मन्धिः अयं सन्धिर्यस्य साधोरसावयंसन्धिः, छान्दसत्याद्विभक्तरलगित्ययंसन्धिः- ५ उद्दे० यथाकालमनुष्टानविधायी, यो यस्य वर्तमानः कालः कर्त्तव्यतयोपस्थितस्तत्करणतया तमेव सन्धत्त इति, एतदुक्तं भवति-सर्वाः क्रियाः प्रत्युपक्षणोपयोगस्वाध्यायभिक्षाचर्याप्रतिक्रमणादिकाः असपना अन्योऽन्यावाधया आत्मीयकर्त्तव्यकाले करोतीत्यर्थः, इनिः हेती, यस्माद्यथाकालानुष्ठान विधायी तम्मादसावेव परमार्थ पश्यतीत्याह-'अदक्खुत्ति, तिझ्यत्ययेन एकवचनावसरे बहुव- चनमफारि, ततश्चायमर्थः-यो धार्य आर्यप्रज्ञ आर्यदर्शी कालज्ञश्च स एव परमार्थमद्राक्षीनापर इति, पाठान्तरं वा 'अयं संधिम- दक्सु' 'अयम्' अनन्तरविशेषणविशिष्टः साधुः 'सन्धि' कर्तव्यकालम् 'अद्राक्षीद्' दृष्टवान् , एतदुक्तं भवति-यः परस्परावाधया हिताहिनप्राप्तिपरिहाररूपतया विधेयायसरं वेचि विधत्ते च स परमार्थ ज्ञातवानिति, अथवा भावसन्धिः-ज्ञानदर्शनचारित्राणाम- मिद्धिः, सच शरीरमृते न भवति, तदपि नोपष्टम्भककारणमन्तरेण, तस्य च सावधस्स परिहारः कर्तव्य इत्यत आह-से णाईए | इत्पादि, 'स' भिक्षुस्तद्वाऽकल्प्य 'नाददीत' न गृह्णीयात् , नाप्यपरमादापयेत्-ग्राहयेत् , नाप्यपरमनेपणीयमाददानं समनुजानीया- दपि, अथवा मझालं सधूमं वा नाद्यात्-न भक्षयेत् नापरमादयेद् अदन्तं पान समनुजानीयादिति, आह-सव्यामगंध' इत्यादि, आमं च गन्धश्च आमगन्धं समाहारद्वन्द्वः, सर्व च तदामगन्धं च सर्वामगन्धं, सर्वशब्दः प्रकारकारूपैच गृह्यते, न द्रव्यकालय, आमम्-अपरिशुद्धं, गन्धग्रहणेन तु पूतिर्गृह्यते, ननु च पूतिद्रव्यस्याप्यशुद्धत्वात् आमशब्देनैवोपादानास्किमर्थ भेदेनोपादानमिति ?, मत्यम् , अशुद्धमामान्याद्यने, किं तु पतिग्रहणेनेहाधाकायविशुद्धकोटिरुपाता, तस्याश्च गुरुतरत्यात् प्राधान्यख्यापनार्थ पुनरु- " Mmmit Jimmine MUNITAHA THEIRLSIPurn ॥११८॥ २८ ·कीत- অা लोक ५ उहे. निषेधः पादानं, ततश्रायमर्थः-गन्धग्रहणेनाधाकर्म १ औदेशिकत्रिक २ पृतिकर्म ३ मिश्रजातं ४ बादत्राभृतिका ५ अध्ययपूरक ६. श्रेते पद्गमदोपा अविशुद्धकोव्यन्तर्गता गृहीताः, शेपास्तु विशुद्धकोट्यन्तर्भूता आमग्रहणेनोपाना द्रष्टव्या इति, सर्वशब्दस्य च | प्रकारकाराभिधायकत्वाद् येन केनचित् प्रकारेण आमम्-अपरिशुद्ध पति या भवति तत्सर्व ज्ञपरित्रया ज्ञात्वा प्रत्याख्यानप- रिजया 'निरामगन्धः' निर्गतावामगन्धौ यसात्स तथा 'परिव्रजेत्' मोक्षमार्ग जानदर्शनचारित्राख्ये परिस-ममन्ताद्गच्छेत् संयमा- नुष्ठानं सम्यगनुपालयेदितियावत् । आमग्रहणेन प्रतिपिद्धेऽपि क्रीतकृते तथाप्यल्पसत्यानां विशुद्धकोट्यालम्बनतया मा भूनन प्रय- गिरतम्तदेव नामग्राहं प्रतिषिपेधिपुराह- अदिस्समाणे कयविक्रयेसु, से ण किणे न किणावए किणंतं न समणुजाणइ, से भिक्खू कालने वालन्ने मायन्ने खेयन्ने खणयन्ने विणयन्ने ससमयपरसमयन्ने भावन्ने परिग्गरं अममा- यमाणे कालाणुढाई अपडिण्णे (सू. ८९) क्रयश्च विक्रयध क्रयविक्रयौ तयोरदृश्यमानः, कीरक्षध तयोरदृश्यमानो भवति ?, यतस्तयोनिमित्तभूतद्रव्याभावादकिश्चनोऽ- धवा क्रयविक्रययोरदिश्यमानः-अनपदिश्यमानः, कथ तपोरनपदिश्यमानो भवति !, यः क्रीतकतापरिभोगी भवतीति, आह च-से ण किणे' इत्यादि, 'म'मुमुक्षुरकिशनो धौंपकरणमपि न फ्रीणीयान् स्वतो नाप्यपरेण कापयेत् क्रीणन्तमपि न समनु- |जानीयाद् , अथवा निरागगन्धः परिव्रजेदित्यत्रामग्रहणेन हननकोटित्रिकं गन्धग्रहणेन पचनकोटिनिकं क्रयणकोटिनिकं तु पुनः १० प्र. आ.

·पा० २० ५ उ० स्वपरस- १५ मयज्ञता २० मरूपेणगोपानम् , अतो नयकोटिपरिशुद्धमाहारं विगतागारधूमं भुञ्जीत, एतद्गुणविशिष्टच किंभूतो भवतीत्याह-से भिक्खू कालने' कालः-फर्तव्यायमरतं जानातीति कालनः-विदितवेद्यः, तथा 'यालण्णे' बलज्ञः वलं जानातीति बलज्ञः, छान्दरावा- होतं, आत्मपलं सामयं जानातीति यथाशक्त्यनुष्ठानविधायी, अनिगृहितबलवीर्य इत्यर्थः, तथा 'मायने यावद्रव्योपयोगिता मात्रा नां जानानीति तन्ना, तथा 'सेयने सेदः-अभ्यासस्तेन जानातीति खेदज्ञः अथवा खेदः-श्रमः संसारपर्यटनजनितस्तं जाना- नीति, उक्तंच--"जरामरणदौर्गत्यव्याधयस्तावदासताम् । मन्ये जन्मैव धीरस, भूयो भूयस्त्रपाकरम् ॥१॥" इत्यादि, अथवा 'क्षेत्राः' संमतविरुद्वद्रव्यपरिहार्यकुलादिक्षेत्रम्वरूपपरिच्छेदकः, तथा 'खणयन्नो' क्षण एच क्षणका-अवसरो भिक्षार्थमुपसर्पणा- दिकतं जानातीति, तथा 'विणयो' विनयो-शानदर्शनचारित्रौपचारिकरूपस्तं जानातीति, तथा 'ससमयपरममयणणे' खसमयप- रममयो जानातीति, सममयनो गोचरप्रदेशादौ पृष्टः सन् मुखेनव भिक्षादोपानाचष्टे, तद्यथा-पोडशोद्गमदोपाः, ते चामी-आधा- कर्म १ औदेशिकं २ पूतिकर्म ३ मिथजातं ४ स्थापना ५ प्राभृतिका ६ प्रकाशकरणं ७ फ्रीतं ८ उद्यतकं ९ परिवर्तितं १० अम्याहृतं ११ उनिग्नं १२ मालापहृतं १३ आच्छेद्यं १४ अनिसृष्टं १५ अध्यवपूरकति १३ । पोडशोत्पादनदोपाः, ते चामी- धानीपिण्डः १ दूतीपिण्डः २ निमित्तपिण्डः ३ आजीवपिण्डः ४ वनीपकपिण्डः ५चिकित्सापिण्डः ६ क्रोधपिण्डः ७ मानपिण्डः ८ मायापिण्ड:९ लोभपिण्डः१० पूर्वसंस्तयपिण्ड:११ पश्चात्संस्तवपिण्डः १२ विद्यापिण्डः १३ मन्त्रपिण्डः १४चूर्णयोगपिण्डः १५ मूलकमपिण्डयति १६ । तथा दर्शपणादोषाः, ते चामी-शहित १ प्रक्षित २ निक्षिप्त ३ पिहित ४ संहत ५ दायको ६ मिथा- ७ परिणत ८ लिमो ९ सित १० दोपाः । एषां चोद्गमदोपा दातृकता एव भवन्ति, उत्पादनादोपास्तु साधुजनिताः, एपणा- , . ॥११९॥ २७ ·आचा लोक० ५ उद्दे० कालानु छानादि- अप्रति- ज्ञता दोपायोभयोत्पादिता इति । तथा परसमयज्ञो ग्रीष्ममध्याह्नतीव्रतरतरणिकरनिकररावलीढगलत्स्वेदविन्दुका क्लिनवपुष्कः साधुः केन- | चिद् धिग्जातिदेश्येनाभिहितः-किमिति भवतां सर्वजनाचीर्ण स्नानं न सम्मतमिति १, स आह-प्रायः सर्वेपामेव यतीनां कामा- इत्वाञ्जलखानं प्रतिपिद्ध, तथा चार्पम्-"स्त्रानं मददर्पकरं, कामाचं प्रथमं स्मृतम् । तसात्कामं परित्यज्य, नैव स्त्रान्ति दमे रताः ||१॥" इत्यादि, तदेवमुभयज्ञस्तद्विपये प्रश्न उत्तरदानकुशलो भवति, तथा 'भावन्ने भावः-चित्ताभिप्रायो दातुः श्रोतुर्वा तं जाना- तीति भावज्ञः, किं च-'परिग्गहं अममायमाणे' परिगृह्यत इति परिग्रहः-संयमातिरिक्तमुपकरणादिः तमममीकुर्वन्-अस्वीकुर्वन् मनसाऽप्यनाददान इतियावत् , स एवंविधो भिक्षुः कालज्ञो वलज्ञो मात्रज्ञः क्षेत्रज्ञः खेदज्ञो क्षणज्ञः विनयज्ञः समयज्ञो भावज्ञः परिग्रहमममीकुर्वाणच किंभूतो भवतीत्याह-'कालाणुढाई' यद्यस्मिन् काले कर्तव्यं तत्तस्मिन्नेवानुष्ठातुं शीलमस्येति कालानुष्ठायी, कालानतिपातकर्तव्योद्यतो, ननु चास्वार्थस्स से भिक्खू कालन्ने' इत्यनेनैव गतार्थत्वात् किमर्थं पुनरभिधीयते इति ?, नैप दोपः, तत्र हि ज्ञपरिव केवलाभिहिता, कर्त्तव्यकालं जानाति, इह पुनरासेवनापरिज्ञा, कर्त्तव्यकाले कार्य विधत्त इति । किं च-'अप- डिण्णे ' नास्य प्रतिज्ञा विद्यते इत्यप्रतिज्ञः, प्रतिज्ञा च कपायोदयादाविरस्ति, तद्यथा-क्रोधोदयात् स्कन्दाचार्येण स्वशिष्यय- अपीलनव्यतिकरमालोक्य सबलवाहनराजधानीसमन्वितपुरोहितोपरि विनाशप्रतिज्ञाऽकारि, तथा मानोदयात् बाहुबलिना प्रतिज्ञा व्यधायि-कथमहं शिशून् स्वभ्रातृनुत्पन्ननिरावरणज्ञानाश्छद्मस्थः सन् द्रक्ष्यामीति ?, तथा मायोदयात् मल्लिस्वामिजीवेन यथाऽपर- यतिविग्नलम्भनं भवति तथा प्रत्याख्यानपरिज्ञा जगृहे, तथा लोभोदयाचाविदितपरमार्थाः साम्प्रतक्षिणो यत्याभासा मासक्षपणा- दिका अपि प्रतिज्ञाः कुर्वते, अथवा अप्रतिज्ञः-अनिदानो वसुदेववन् संयमानुष्ठानं कुर्वन् निदानं न करोतीति, अथवा गोचरादौ प्र.आ. १३२ Hi-TRE JAI HO IS A REAL Firmilar " ·चा० लोक० ५ उद० १५ स्थाद्वादः . MUTHTHHUTINilu HILal til hatni alim , १९ प्रविष्टः मनाहारादिकं ममवतद्भविप्यतीत्येवं प्रतिज्ञा न करोतीत्यप्रतिज्ञो, यदिवा खाद्वादप्रधानत्वान्मौनीन्द्रागमस्यैकपक्षावधारणं प्रतिमा तद्रहितोऽप्रतिनः, तथाहि-मैथुनविपयं विहायान्यत्र न कचिनियमवती प्रतिज्ञा विधेया, यत उक्तम्-"ने ये किंचि अणुण्णायं पडिमिद्धं चापि जिणवरिंदेहि । मोक्तुं मेहुणभावं न तं विणा रागदोसेहिं ॥१॥" तथा "दोसा जेण निरुज्झति जेण जिज्झंति पुवक- म्माई। मो मो मुस्खोपाओ, रोगावत्थामु समणं च ॥२॥जे जत्तिया उ हेऊ भवस्स ते चेव तत्तिया मुक्खे । गणणाईया लोया दुण्हवि पुण्णा भवे तुल्ला ॥३॥" इत्यादि । 'अयंसन्धीत्यारभ्य काले अणुट्ठाईत्ति यावदेतेभ्यः सूनेभ्य एकादश पिण्डैपणा नियुढा इति । , नापि विचिदकल्पनीयमनुज्ञात कारणे च समुत्पन्ने नापि विचित प्रतिपित, किन्तु एपा तेषा तीर्थकृतां निश्चयव्यवहारनयद्वयाश्रिता सम्यगाज्ञा मन्तव्या या कार्य-मानाथालम्पने गत्येन-मझारसारण साधुना भवितव्य, न मात्रस्थानतो यत्किश्चिदालम्बनीयमित्यर्थः, तात्विज्ञानाद्यालम्वनसिध्यैव मोक्षपथसिद्धेः, याह्या- नुष्ठानम्ग अनेरान्तिकरवादनान्यन्तिकत्वाग, इत्यमेव तस्य द्रव्यत्यसिद्धेः, अथवा सत्य नाम सयमस्तेन का समुत्पन्ने भवितव्य, यथा यथा संयम उपसर्पति तथा या मध्य, पदमपंग च शक्यनिगूडनेनैव निर्वहतीति, सर्वत्र यथाशक्ति यतितव्यमेवेति भावः। आह च बृहदाष्यकार:-"कन नाणादीय सच पुण होइ राजमो णियमा । जब जह सहिद चरण तह तह कायव्यय होइ ॥३॥" दोषा-रागादयो निरुध्यन्ते-सन्तोऽप्यप्रवृत्तिमन्तो जायन्ते येनानुष्ठानविशेषेण पूर्वकर्माणि- प्रागभोगतज्ञानावरणादिकर्माणि च येन क्षीयन्ते स सोऽनुष्ठानविगेपो मोक्षोपायो ज्ञातव्यः, रोगावस्थामु-ज्वरादिरोगप्रकारेषु शमनमिव-उचितौषधप्रदानापथ्यपरिहारा- धनुष्ठानमिय, यथा तेन विधीयमानेन ज्वरादिरोगः क्षयमुपगच्छति, एवमुत्सर्गे उत्सुर्गमपवादे चापवाद समाचरतो रागादयो निरुध्यन्ते पूर्वकर्माणि च क्षीयन्ते, अथवा यथा कस्यापि रोगिणोऽधिकृतपथ्यौपधादिक प्रतिपिध्यते क्स्यापि पुनस्तदेवानुज्ञायते, एवमत्रापि यः समर्थस्तस्याकल्प्यमन्यस्य तु तदेवानुज्ञायते, तथोक्तं गिपरवाशाप-"उत्सयते हि साऽवस्था, देशकालामयान् प्रति । यस्यामकार्य कार्य स्यात, कर्मकार्य च वर्जये ॥ १॥" दिति. । २ नैव किश्चिदनुज्ञात प्रतिपिवं पापि जिनपरन्दः । मुक्त्वा मैयुनभाव न तद् विना रागद्वेषाभ्याम् ॥१॥ दोषा येन निरु यन्ते येन क्षीयन्ने पूर्वकर्माणि । म स मोक्षोपायो रोगावस्थासु शम- नमा ॥२॥ ये यान्तो हेनयो भरस्य त पर तावन्तो मोक्षमा । गणनातीता लोका द्वयोरपि पूर्णा भवेयुस्तुल्या ॥३॥ Ramnama *MintIMIRMIMARATHI (31WLALISH ME ॥१२०|| ·उपकरः आचा श्लोक ५ उद्दे० णापरि ग्रहता प्र.आ. १३३ एवं तीप्रतिन इत्यनेन सूत्रेणेदमापन-न क्वचित्केनचित्प्रतिज्ञा विधेया, प्रतिपादिताथागमे नानाविधा अभिग्रहविशेपाः, ततश्च | पूर्वोत्तरव्याहतिखि लक्ष्यत इत्यत आह- दुहओ छेता नियाइ, वत्थं पडिग्गई कंबलं पायपुंछणं उग्गहणं च कडासणं एएसु.चेव 'जाणिज्जा (सू. ९०) 'द्विधेति रागेण द्वेषेण चा या प्रतिज्ञा तां छित्त्या निधयेन नियतं वा यानि नियाति ज्ञानदर्शनचारित्राख्ये मोक्षमागे संयमा- नुष्ठाने वा भिक्षाद्यर्थ या, एतदुक्तं भवति-रागद्वेषौ छिच्या प्रतिज्ञा गुणवती, व्यत्यये व्यत्यय इति, स एवम्भूतो भिक्षुः कालज्ञो चलनो यावविधा छिन्दन किं कुर्यादित्याह-वधं पडिग्गहं इत्यादि यावत् एएसु चेव जाणेजा' एतेषु पुत्राद्यर्थमारम्भप्रवृत्तेषु सन्नि- धिसग्निचयकरणोद्यतेपु जानीयात्--शुद्धाशुद्धतया परिच्छिन्द्यात, परिच्छेदथैवमात्मकः-शुद्धं गृह्णीयादशुद्धं परिहरेदितियावत् , किं तद्विजानीयात् ?-वस्त्रं वस्त्रग्रहणेन वस्त्रेपणा सूचिता, तथा पतगृह-पात्रम्, एतद्हणेन च पात्रैपणा सूचिता, कम्बलमित्यनेनाऽऽविका पात्रनिर्योगः कल्पथ गृह्यते, पादपुञ्छनकमित्यनेन च रजोहरणमिति, एमिश्च सूत्ररोघोपधिरौपग्रहिकश्च सूचितः, तथैतेभ्य एव वरी- पणा पापणा च नियूढा, तथा अवगृह्यत इत्यवग्रहः, म च पञ्चधा-देवेन्द्रावग्रहः १ राजावग्रहः २ गृहपत्यपग्रहः ३ शय्यातरा- | चग्रहः ४ माधर्मिकावग्रहवेति ५, अनेन चावग्रहप्रतिमाः सर्वाः सूचिताः, अत एवासौ नियुढा, अवग्रहकल्पिकंवामिन्नेव सूत्रे कल्प्यते, तथा कटासनं, कटग्रहणेन संस्तारो गृह्यते, आसनग्रहणेन चामन्दकादिविष्टरमिति, आसते-स्थीयते अस्मिन्निति वाऽऽसनं- -- ·0 मात्रा- मरपा, ननभ आमनग्रहणेन शय्या नचिना, अत एव (च मा)नियुढेति । एतानि च सर्वाण्यपि वस्त्रादीन्याहारादीनि चैतेषु स्वार- लाक ५० म्भप्राना गृहम्थेपु जानीयान, मर्यामगन्धं परिवाय निरामगन्धो यथा भवति तथा परियजेरिति भावार्थः ॥ एतेषु च खारंभ- ज्ञता प्रानेषु गृहम्पु परिव्रजन यावालाभं गृहीयादुत कधिनियमोऽप्यस्ति ?, अस्तीत्याह- लद्धे आहारे अणगारो मायं जाणिज्जा, से जहेयं भगवया पवेइयं, लाभुत्ति न मजिज्जा, अलाभुत्ति न सोइज्जा, वहुंपिलदुं न निहे, परिग्गहाओ अप्पाणं अवसकिजा (सू.९१) 'लब्धे' मा गत्याहारे, आहारग्रहणं चोपलक्षणार्थ, अन्यस्मिन्नपि यस्रोपधादिके 'अनगार' भिक्षुः 'मानां जानीयात्' यावन्मा- पेण गृहीतेन गृहस्थः पुनरारम्मे न प्रवर्तते यावन्मात्रेण चात्मनो विवक्षितकार्यनिप्पत्तिर्भवति तथाभूतां मात्रामवगच्छेदिति भावः, एनग म्यमनीपिकया नोच्यत इत्यत आह-'से जहेय' इत्यादि, तद्यथा-इदमुद्देशकादेरारम्यानन्तरसूत्रं यावद्भगवता-ऐश्वर्यादिगु- जगमन्वितेनार्द्धमागधया भापया सर्वम्वभापानुगतया सदेवमनुजायां परिसदि केवलज्ञानचक्षुपाऽवलोक्य 'प्रवेदित' प्रतिपादितं, मुधर्मयामी जम्यूम्यामिने इदमाचष्टे । किं चान्यत्-'लाभो'त्ति इत्यादि, लाभो यस्खाहारादेर्मम संवृत्त इत्यतोऽहो ! अहं लन्धि- मानित्येवं मदं न पिदण्या , न च तदभावे शोकाभिभूतो विमनस्को भूयादिति, आह च-'अलाभो'त्ति इत्यादि, अलामे सति घोकं न कुर्यात् , कथं ?-धिग्मा मन्दभाग्योऽहं येन सर्वदानोद्यतादपि दातुन लभेऽहमिति, अपि तु तयोलाभालाभयोर्माध्यस्थ्यं ॥१२॥ भारनीयमिति, उक्तं च-"लम्पने लम्यते साधु, साधु एव न लभ्यते। अलब्धे तपसो वृद्धिलब्धे तु प्राणधारणम् ॥१॥” इत्यादि, २६ २० ·अपरि- ग्रहता प्र.आ आचा० तदेवं पिण्डपासखाणामेषणाः प्रतिपादिताः, साम्प्रतं सन्निधिप्रतिपे, कुन्निाह-'पहुंपी'त्यादि, बहुंपि' वह्वपि लब्ध्या 'न निहे'ति २लोक० न स्थापयेत्-न सन्निधि कुर्यात् , स्तोकं तापन्न सन्त्रिधीयत एर, बह्वपि न सन्निध्यादित्यपिशब्दार्थः, न केलमाहारसनिधि न ५ उद्दे० कुर्याद् , अपरमपि वसपात्रादिकं संयमोपकरणातिरिक्तं न विभृयादिति, आह-'परि' इत्यादि, परिगृह्यत इति परिग्रहो-धर्मोपक- | रणातिरिक्तमुपकरण तसादात्मानमपप्पफेद्-अपसर्पयेद् , अथवा संयमोपकरणमपि मूर्छया परिग्रहो भवति, 'मूर्छा परिग्रहः' (तत्त्वा० अ० ८ सू०) इतिवचनात् , तत आत्मानं परिग्रहादपसर्पयन्नुपकरणे तुरगवत् मूछों न कुर्यात् , ननु च यः कश्चिद्धर्मोप- करणाद्यपि परिग्रहो न स चित्तकालुप्यमृते भपति, तथाहि-आत्मीयोपकारिणि रागः, उपघातकारिणि च द्वेषः, ततः परिग्रहे सति रागद्वेषौ नेदिष्ठी, ताभ्यां च कर्मानन्धः, ततः कथं न परिग्रहो धर्मोपकरणम् , उक्तं च-“ममाहमिति चैप यावदभिमानदाहवरः, १३४ कृतान्तमुखमेव तापदिति न प्रशान्त्युन्नयः। यशःसुखपिपासितैरयमसायनर्थोत्तरः, परैरपसदः कुतोऽपि कथमप्यपाकृप्यते॥१॥" नेप दोप', न हि धर्मोपकरणे ममेदमिति साधूनां परिग्रहाग्रहयोगोऽस्ति, तथा ह्यागमः-"अवि अप्पणोऽवि देहमि, नायरति ममाइउं", यदिह परिगृहीत कर्मवन्धायोपकल्पते स परिग्रहो, यत्तु पुनः कर्मनिर्जरणार्य प्रभाति तत्परिग्रह एव न भवतीति । आह च- अन्नहा णं पासए परिहरिज्जा, एस मग्गे आयरिएहिं पवेडए जहित्य कुसले नोवलिं- पिज्जासित्तिवेमि (सू० ९२) णमिति वाक्यालङ्कारे, 'अन्ययेत्यन्येन प्रसारण पश्यकः सन् परिग्रहं परिहरेत् , यथा हि अविदितपरमार्था गृहस्थाः सुखसा- १ अप्यामनोऽपि दहे नाचरति ममायितुम् . १०

·अपरि-
जागा
२लीक०
५ उद्दे
ग्रहता
.
धनाप परिग्रहं पश्यन्ति, न तथा माधुः, तथाहि-अयमस्याशया-आचार्यसत्कमिदमुपकरणं न ममेति, रागद्वेषमूलत्वात् परिग्रहान-
हयोगोऽय निषेध्यो, न धम्मोपकरणं, तेन विना संसारार्णवपारागमनादिति, उक्तं च-"साध्यं यथा कथश्चित् खल्पं कार्य महच
न ननि । एनमृते न हि शक्यं पारं गन्तुं समुद्रस्य ॥१॥" अत्र चाहताभासोटिकैः सह महान्विवादोऽस्तीत्यतो विवक्षितमर्थ
नीगभिप्रायेणापि सिगाधयिपुराह-'एम मग्गे' इत्यादि, धर्मोपकरणं न परिग्रहायेत्येपः-अनन्तरोक्तो मार्गः आराद्याताः
मांडेयधम्मेभ्य इत्यार्याः-तीर्थकृतम्तैः 'प्रवेदितः' कथितो, न तु यथा योटिकैः कुण्डिका तट्टिका लम्बणिका अश्ववालधिवालादि
म्यमचिपिरचिनो मार्ग इति, न वा यथा मौद्गलिस्वातिपुत्राभ्यां शौद्धोदनि वजीकृत्य प्रकाशितः, इत्यनया दिशा अन्येऽपि
परिहार्या इति । इह तु म्यशास्त्रगौरवमुत्पादयितुमायः प्रवेदित इत्युक्तम् , असिंश्वार्यनवेदिते मार्गे प्रयत्नवता भाव्यमिति, आह च
-'जहेल्ध' इत्यादि, लब्ध्या कर्मभूमि मोक्षपादपीजभूतां च चोधिं सर्वसंवरचारित्रंच प्राप्य तथा विधेयं यथा 'कुशलो' विदि-
नवेद्यः 'अत्र' अग्मिन्नार्यप्रवेदिते मागें आत्मानं पापेन कर्मणा नोपलिम्पयेत् इति । एवं चोपलिम्प(लेप)नं भवति यदि यथोक्तानु-
छानविधायित्वं न भवति, सुतां चायं पन्था यदुत-यत्स्वयं प्रतिज्ञातं तदंत्योच्छासं यावद्विधेयमिति, उक्तं च-"लओ गुणौघजननी
जननीमियामित्यन्तशुदहृदयामनुवर्तमानाः। तेजस्विनः सुखमनपि सन्त्यजन्ति, सत्पस्थितिव्यसनिनो न पुनः प्रतिशाम् ।।१३१
इतिगन्दोऽधिकारममाप्त्यर्थो, 'प्रवीमि' इति सोऽहं ब्रवीमि येन मया भगवत्पादारविन्दमुपासता अभावीति ।। परिग्रहादात्मानमप-
मर्णयेदित्युक्तं, तग न निदानोन्दमन्तरेण, निदानं च शब्दादिपञ्चगुणानुगामिनः कामाः, तेषां चोच्छेदोऽसुकरो, यत आह-
कामा दुरतिकमा, जीवियं दुप्पडिवूहगं, कामकामी खलु अयं पुरिसे, से सोयइ जूरइ
॥१२२॥

·आचा० श्लोक ५ उद्दे० कामि- दशी 1 பாம்பன் तिप्पड़ परितप्पइ (सू. ९३) कामा द्विविधाः-इच्छाकामा मदनकामाच, तत्रेच्छाकामा मोहनीयभेदहास्यरत्युद्भवाः, मदनकामा अपि मोहनीयमेदवेदोदयात् प्रादुप्प्यन्ति, ततश्च द्विरूपाणामपि कामानां मोहनीयं कारणं, तत्सद्भावे च न कामोच्छेद इत्यतो दुःखेनातिक्रमः-अतिलयन विनाशो येषां ते तथा, ततश्चेदमुक्तं भवति-न तत्र प्रमादवता भाव्यं । न केवलमत्र, जीवितेऽपि न प्रमादवता भाव्यमिति, आह च-'जीवियं इत्यादि, जीवितम्-आयुष्कं तत् क्षीणं सत् 'दुष्प्रतिबृहणीय' दुरभावार्थे, नैव वृद्धि नीयते इतियावत् , अथवा जीवितं- मयमजीवितं तद् दुष्प्रतिवृहणीयं, कामानुपक्तजनान्तवर्तिना दुःखेन वृद्धि नीयते, दुःखेन निष्प्रत्यूहः संयमः प्रतिपाल्यते इति, उक्तं च-"आगासे गंगमोउव्य, पडिसोउव्य दुत्तरो। वाहाहिं चैव गंमीरो, तरिअच्यो महोअही ॥१॥ वालुगाकवलो घेव, निरासाए हु संजमो। जया लोहमया चैव, चावेयव्वा सुदुक्करं ॥२।" इत्यादि, येन चामिप्रायेण कामा दुरतिक्रमा इति प्रागम्यधायि तम- भिप्रायमाविष्कुर्वनाह--'कामकामी' इत्यादि. कामान् कामयितुम्-अभिलपितुं शीलमस्येति कामकामी 'खलु' वाक्यालङ्कारे 'अयम्' इत्यध्यक्षः 'पुरुषः' जन्तुः । यस्त्वेवंविधोऽचिरतचेताः कामकामी मनानाविधान् शारीरमानसान् दुःखविशेपाननुभवतीति दर्शपनि-से सोयईत्यादि, 'स' इति कामकामी ईप्सितस्पार्थस्याप्राप्तौ तद्वियोगे च स्मृत्यनुपङ्गः शोकस्तमनुभवति, अथवा शोचत | इति काममहाज्वरगृहीतः मन् प्रलपतीति, उक्तं च-"गते प्रेमावन्धे प्रणयवहुमाने च गलिते, निवृत्ते सद्भावे जन इव जने गच्छति आशे महाश्रोत इद, प्रतिश्रोत इव दुस्तर । बाहुभ्यामेर गम्भीरस्तऐनव्यो महोदधि. mn पालुवाक्वल झ, निगम्याद व मयम. । यवा लोहमया व, चयितव्या मुदुप्पाम् ॥ ॥ " - ·- कामि- दशा १५ | पुरः । नमुत्प्रेक्ष्योत्प्रेक्ष्य प्रियमखि! गतांस्तांच दिवसान् , न जाने को हेतुर्दलति शतधा यन्न हृदयम् ? ॥१॥" इत्यादि शोचते, २० ५ उ० नथा 'जूद नि हृदयेन खिद्यते, तद्यथा-"प्रथमतरमधेदं चिन्तनीयं तवासीद् , बहुजनदयितेन प्रेम कृत्वा जनेन । हृतहृदय ! निराश ! लीय ! संतप्यसे कि?, न हि जड ! गततोय सेतुबन्धाः क्रियन्ते ॥१॥" इत्येवमादि, तथा 'तिप्पइ'त्ति 'तिट तेट प्रक्षरणार्थी' तेपते -धरति सचलति मर्यादातो भ्रश्यति निर्मर्यादी भवतीतियावत् , तथा शारीरमानसर्दुःखैः पीड्यते, तथा परिः-समन्ताद्वहिरन्तश्च तप्यते परितप्यते, पथानापं वा करोति, यथेष्टे पुत्रकलत्रादौ कोपात् कचिद्गते स मया नानुवर्तित इति परितप्यते, सर्वाणि चैतानि गोरनादीनि विषयविपावष्टब्धान्तःकरणानां दुःखावस्थासंसूचकानि, अथवा शोचत इति यौवनधनमदमोहाभिभूतमानसो विरुद्धानि । " ·आचा० २लोक० ५ उद्दे आय. तचक्षु- प्कता " . वढे पडिमोयए, जहा अंतो तहा वाहिं जहा वाहिं तहा अंतो, अंतो अंतो पूडदेहंतराणि पासइ पुढोवि सवंताई पंडिए पडिलेहाए (सू. ९४) आयतं-दीर्घमैहिकामुमिकापायदार्श चक्षुः-ज्ञानं यस्य स आयतचक्षुः, का पुनरित्येांभृतो भाति १, य: कामानेकान्तेनानर्थ- भूयिष्ठान् परित्यज्य शमसुखमनुभवति, किं च-'लोगविपस्सी' लोकं विषयानुपशावेशाप्तदुःखातिशयं तथा त्यक्तकामापाप्तप्रशम- सुखं विविधं द्रष्टुं शीलमस्येति लोकविदर्शी, अथवा लोकस्य ऊधिस्तिर्यग्भागगतिकारणायुष्फसुखदुःखविशेषान् पश्यतीति, एत- दर्शयति-'लोगस्स' इत्यादि, लोकस-धर्माधर्मास्तिकायावच्छिन्नाकाराखण्डस्याधोभागं जानातीति-स्वरूपतोऽचगच्छति, इदमुक्तं भवति-येन कर्मणा तत्रोत्पद्यन्तेऽसुमन्तः यादृक् तर मुखदुःखविपाको भाति तं जानाति, एवमूतिर्यग्भागयोरपि वाच्यं, यदिवा लोकविदीति-कामार्थमर्थोपार्जनप्रसक्तं गृद्वमध्युपपन्न लोकं पश्यतीति। एतदेव दर्शयितुमाह-'गडिए' इत्यादि, अयं हि लोको 'गृद्धः' अध्युपपन्नः कामानुपङ्ग तदुपाये वा तपैमानुपरिवर्त्तमानो भूयो भूयस्तदेयाऽऽचरस्तञ्जनितेन वा कर्मणा संसारचक्रेऽनुपरि- वर्तमानः-पर्यटन् आयतचक्षुपो गोचरीभनन् कामामिलापनिवर्तनाय न प्रभवति ?, यदिवा कामगृद्धान् संसारेऽनुपविर्तमानान- सुमतः पश्येत्येवमुपदेशः, अपि च-'सधि' इत्यादि, इह 'मत्त्येषु' मनुजेषु यो ज्ञानादिको भागमन्धिः, म च मर्येष्वेर सम्पूर्णो भव- नीति मर्यग्रहणम् , अतस्तं विदित्ला यो पियफपायादीन् परित्यजति स एम वीर इति दर्शयति-'एस' इत्यादि, 'एप' अनन्त- रोक्त आयतचक्षुर्पथावसितलोफविभागस्वभावदर्शी भावसन्धेर्वेत्ता परित्यक्तविपयतों वीरः कर्मविदारणात् 'प्रशंसितः' स्तुतः विदिततत्त्वरिति । स एवंभूतः किमपर करोतीति चेदित्याह-'जे बद्धे' इत्यादि, यो पद्वान् द्रव्यभारयन्धनेन सतो विमुक्तोऽप- -

·आय.
तचक्षु
प्कता
२०
रानपि मोचयतीत्येतदेव द्रव्यभावयन्धनविमोक्षं वाचो युक्त्याऽऽचष्टे-'जहा अंतो तहा याहिं' इत्यादि, यथाऽन्तर्भाववन्धनमष्टप्रका-
लोक रकर्मनिगडनं मोचयति एवं पुत्रकलत्रादि बाह्यमपि, यथा वा बायं बन्धुवन्धनं मोचयति एवं मोक्षगमनविभकारणमान्तरमपीति,
५ उद्दे
यदिवा-कथमसौ मोचयतीति चेत्तत्त्वाविर्भावनेन, सादेतत्-तदेव किंभूतमित्याह--'जहा अंतो' इत्यादि, यथा स्वकायस्यान्तः-
मध्ये अमेध्यकललपिशितासक्यूत्यादिपूर्णत्वेनासारत्वमित्येवं बहिरप्यसारता द्रष्टव्या, अमेध्यपूर्णघटवदिति, उक्तं च-"यदि
नामास कायस्थ, यदन्तस्तद्वहिर्भवेत् । दण्डमादाय लोकोऽयं, शुनः काकांच वारयेत् ॥१॥” इति, यथा वा यहिरमारता तथाऽ
न्तरपीति । किं च 'अन्तो अन्तो' इत्यादि, देहस मध्ये मध्ये पूत्यन्तराणि-पूतिविशेपान् 'देहान्तराणि देहसावस्थाविशेषान् ,
इह मांसमिह रुधिरमिह मेदो मञ्जा चेत्येवमादि पूतिदेहान्तराणि पश्यति यथावस्थितानि परिच्छिननीत्युक्तं भवति, यदिवा देहा-
न्तराण्येवंभूतानि पश्यति-'पुढो' इत्यादि, 'पृथगपि प्रत्येकमपि अपिशब्दात्कुष्ठाद्यवस्थायां यौगपद्येनापि स्रवन्ति नवमिः श्रोनोमिः
कर्णाक्षिमल श्लेष्मलालाप्रश्रवणोचारादीन तथाऽपरव्याधिविशेषापादितवणमुखपूतिशोणितरसिकादीनि चेति । यद्येतानि ततः किं ?
-'पंडिए पडिलेहाए' एतान्येवंभूतानि गलच्योतीवणरोमकूपानि 'पण्डितः' अवगततच्चः 'प्रत्युपेक्षेत' यथावस्थितमस्य स्वरूपमय-
गच्छेदिति, उक्तं च-"मंसद्विरुहिरण्हारुवणकलमलयमेयमजासु । पुण्णमि चम्मकोसे दुग्गंधे असुइवीभच्छे ॥१॥ संचारिमनंतग-
लंतवच्चमुर्ततसेअपुणमि । देहे हुजा कि रागकारणं असुइहेउम्मि १ ॥२॥" इत्यादि । तदेवं पूतिदेहान्तराणि पश्यन् पृथगपि सव.
१ मायास्थितधिरनाचवन करमपमेदममाभिः। पूर्णे चर्मकोशे दुर्गन्वेऽचिनीभस्मे ॥ १ ॥ सचारक (अवत) यन्त्रगलद्वर्थोमूत्रान्तस्वेदपूर्णे । देहे भवेत् कि
गगकारण अशुचिहेतो ? ॥२॥
CHHALU VIRAIL
பாப படிக
FILAST
२६
॥१२४॥

·साधोरु- पदेशः আম্বা श्लोक "५ उद्दे० न्तीत्येवं प्रत्युपेक्ष्य किं कुर्यादित्याह- से मइमं परिन्नाय मा य हुलालं पञ्चासी, मा तेसु तिरिच्छमप्पाणमावायए, कासंकासे खलु अयं पुरिसे, बहुमाई कडेण मूढे. पुणोतं करेइ लोहं वेरं वड्डेइ अप्पणो, जमिण परि- कहिज्जइ इमस्स चेव पडिवूहणयाए, अमरायइ महासड्डी अट्टमेयं तु पेहाए अपरिणाए कंदइ (सू. ९५) 'म' पूर्वोक्तो यतिर्मतिमान्-श्रुतसंस्कृतयुद्भिर्यथावस्थितं देहस्वरूपं कामस्वरूपं च द्विविधयाऽपि परिज्ञया परित्राय किं कुर्यादि- त्याह-'मा य हु' इत्यादि, 'मा' प्रतिषेधे चः समुचये हुक्पालङ्कारे, ललतीति लाला-अत्रुट्यन्मुख श्लेष्मसन्ततिः वां प्रत्यशित शीलमपेति प्रत्याशी, वाक्यार्थस्तु यथा हि बालो निर्गतामपि लालां सदसद्विवेकाभावात् पुनरप्यश्नातीत्येवं त्वमपि लालापत्यत्वा मा भोगान् प्रत्यशान, वान्तस्य पुनरप्यमिलापं मा कुर्वित्यर्थः । किं च-'मा तेसु तिरिच्छ' इत्यादि, संमारश्रोतांसि अज्ञानाविर- तिमिथ्यादर्शनादीनि प्रतिकूलेन वा तिरथीनेन वाऽतिक्रमणीयानि, निर्वाणश्रोतांसि तु ज्ञागादीनि तत्रानुकूल्यं विधेयं, मा तेवा- त्मानं तिरथीनमापादयः, ज्ञानादिकार्य प्रतिकूलतां मा विदध्याः, तत्राप्रमादवता भाव्यं, प्रमादयांचेहेव-शान्ति न लभते, यत आहे--'कासंकासे' इत्यादि, यो हि नानादिश्रोतसि तिरश्चीनवर्ती भोगामिलापवान् म एवंभूतोऽयं पुरुषः सर्वदा किंकर्तव्यताकुल इदमहमकार्पमिदं च करिष्ये इत्येवं भोगामिलापक्रियाच्यावृतान्तःकरणो न सास्थ्यमनुभवति, खलुशब्दोऽवधारणे, वर्तमानका- " HISHERMESபாவார் ·सांघोर पदेश " आचा० इत्याह-'जमिणं' इत्यादि, 'यदि ति यम्मादस्यैव-विशरारोः शरीरकस परिहणार्थ प्राणघातादिकाः क्रियाः करोतीति, तेच तनो- श्लोक पहताः प्राणिनः पुनः शतशो मन्ति, ततो मयेदं कथ्यते-कासंकपः खल्वयं पुरुषो बहुमायी कृतेन मृदः पुनस्तत्करोति येनात्मनो ५ उद्देवर पर्द्धयतीति, यदिवा यदिदं मयोपदेशप्राय पौनापुन्येन कथ्यते तदस्यैव संयमय परिवहणार्थम् , इदं चापरं कथ्यते-'अमराय- ईत्यादि, अमरायते अनमरः सन् द्रव्यपौवनप्रभुत्वरूपावसक्तोऽमर इवाचरति अमरायते, कोऽसौ ?-महाश्रद्धी, महतीचासौ श्रद्धा न महाश्रद्धा सा विद्यते भोगेषु तदुपायेषु वा यस्य स तथा, अगोदाहरणं-राजगृहे नगरे मगधसेना गणिका, तत्र कदाचिद्धनः सार्थवाहो महता द्रव्यनिचयेन समन्वितः प्रविष्टः, तद्रूपयौवनगुणगणद्रव्यमम्पदाक्षिप्तया मगधसेनयाऽसावमिसरितः, तेन चाय- व्ययाक्षिप्तमानसेनासौ नावलोकिताऽपि, अस्साश्रात्मीयरूपयौवनसौभाग्यावलेपान्महती दुःखासिकाऽभून् , ततश्च तां परिम्लानव- दनामवलोक्य जरासन्धेनाम्यधायि-किं भवत्या दुःखासिकाकारणं ?, केन या सार्द्धमुपितेति, सा त्ववादीद्-अमरेणेति, कथममा- चमर इत्युक्ते तया सद्भायः कथितो निरूपितच यावत्तथैवाद्याप्यास्त इत्यतो भोगार्थिनोऽर्थे प्रसक्ता अजरामरवत्क्रियासु प्रवर्तन्त इति। यथामरायमाणः कामभोगामिलापुकास किंभूतो भवतीत्याह-'अट्ट' इत्यादि, अनि:-शारीरमानसी पीडा तत्र भव आर्नस्तमात- ममरायमाणं कामार्थ महाश्रद्धायन्तं 'प्रेक्ष्य' दृष्ट्वा पर्यालोच्य या कामार्थयोर्न मनो विधेयं इति, पुनरमरायमाणभोगश्रद्धावतः स्वरू पमुच्यते-'अपरिणाए' इत्यादि, कामस्वरूपं तद्विपाकं या अपरिज्ञाय तत्र दत्तावधानः कामवरूपापरिजया वा 'क्रन्दते' भोगेष्वप्रा- सनरेणु काहायोकावनुभवतीति, उक्तं च-"चिन्ता गते भवति साध्वसमन्तिकस्थे, मुक्त तु ततिरधिका रमितेऽप्यतृप्तिः। द्वेपोऽन्य- भाजि पशपर्तिनि दग्धमानः, प्राप्तिः सुखस्य दयिते न कश्चिदस्ति ॥१॥" इत्यादि । तदेवमनेकधा कामविपाकमुपदर्य उपसंहरति- १० - ·animTALIRAIIHITARATHITIJum कर्मचि- कित्सा २० से तं जाणद जमहं वेमि. तेइछं पंडिए पवयमाणे से हंता छित्ता भित्ता लुंपइत्ता विलुं- ५० पइत्ता उहवडत्ता. अकडं करिस्सामित्ति मन्नमाणे, जस्सवि यणं करेइ, अलं वालस्स संगेणं, जे वा से काग्इ वाले, न एवं अणगारस्स जायइ (सू. ९६) तिबेमि॥ 'म'नि नदधे, नदपि हेत्व, यन्मात्कामा दुःखैकहेतवः तसाचजानीत यदहं ब्रवीमि, मदुपदेशं कामपरित्यागविषयं कर्णे कुरु- नि भावार्थः । ननु च कामनिग्रहोघ चिकीर्पितः, स चान्योपदेशादपि सिद्धयत्येवेत्येतदाशङ्याह-'तेइच्छं' इत्यादि, कामचिकित्सा 'पण्डितः पण्डिनाभिमानी प्रवदन्नपरल्याधिचिकित्सामियोपदिशन्नपर:-तीथिको जीवोपमर्दै वर्त्तत इति, आह-'से हता' इत्यादि, ३९ 'ग' इत्यपिदिननाचा कामचिफिल्मोपदेशका प्राणिनां हन्ता दण्डादिभिः छत्ता कर्णादीनां भेना शूलादिमिः लुम्पयिता ग्रन्थिच्छे- दनादिना चिलुम्पयिता अवस्कन्दादिना अपद्राययिता प्राणन्यपरोपणादिना नान्यथा कामचिकित्सा व्याधिचिकित्सावा अपरमार्थ- दयां गम्पयने, किंच-'अकृत' यदपरेण न कृतं कामचिकित्सनं व्याधिचिकित्सनं या तदहं करिष्य इत्येवं मन्यमानः हननादिकाः क्रियाः करोति, तामिव कर्मवन्धः, अतो य एवंभूत उपदिशति यस्याप्युपदिश्यते उभयोरप्येतयोरपथ्यत्वादकार्यमिति, आह च- "जम्मरि य प इत्यादि, यस्याप्यमावेवंभृतां चिकित्सां करोति, न केवलं स्वस्पेत्यपिशब्दार्थः, तयोर्द्वयोरपि कर्तुः कारयितुश्च हनना- |दिकाः क्रियाः, अतो 'अलं' पर्याप्त 'बालस' अन्नस 'मङ्गेन' कर्मवन्धहेतुना कर्तुरिति, योऽप्येतत् कारयति 'वाल' अज्ञस्तस्याप्य- लमिनि मण्टकः, पनवम्भूनमुपदेगदानं विधानं पाऽवगततत्वास न भवतीत्याह-'न एवं' इत्यादि, एवम्भूतं प्राण्युपमर्दैन चिकि- ॥१२६॥ . IPPIALTH २७ ·आदानी- यादान , आचा० २लोक० ६ उद्दे० 4 40- , - - त्मोपदेशदानं करणं या 'अनगारस्य' साधोः जातसंमारस्वभावस्य न जायते-न कल्पते, ये तु कामचिकित्सां व्याधिचिकित्सा या जीवोपमर्दन प्रतिपादयन्ति ते बालां:-अविज्ञाततचाः, तेषां वचनमबधीरणीयमेवेति भावार्थः । इतिः परिसमाप्त्यर्थे प्रवीमीति पूर्वदिति लोकविजयस्य पञ्चमोदेशकटीका समाप्तेति । उक्त पञ्चमोद्देशकः, गाम्प्रतं पष्ठ आरम्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः-संयमदेहयात्रार्थ लोकमनुमरता साधुना लोके ममत्वं न कर्तव्यमित्युदेशार्थाधिकारोऽभिहितः, मोऽधुना प्रतिपाद्यते-अस्य चानन्तरसत्रमम्बन्धो वाच्यो 'नैनमनगारख जायत' इत्यभिहि- नम्, एतदेवात्रापि प्रतिपिपादयिपुराह- से तं संबुज्झमाणे आयाणीयं समुट्ठाय तम्हा पावकम्मं नेव कुज्जा न कारवेजा (सू. ९७) यस्खानगारस्यैतत्पूर्वोक्तं न जायते सोऽनगारस्तत्-प्राण्युपघातकारि चिकित्सोपदेशदानमनुष्ठानं वा संयुद्ध्यमानः-अवगच्छन् अपरिजया प्रत्याख्यानपरिज्ञया च परिहरन् आदातव्यम् आदानीयं, तच्च परमार्थतो भावादानीयं ज्ञानदर्शनचारित्ररूपं तद् 'उत्था- ये त्यनेकार्थत्वादादाय-गृहीत्वा अथवा सोऽनगार इत्येनदादानीयं-ज्ञानाद्यपवगैंककारणमित्येवं सम्यगवयुद्धयमानः सम्यक् संयमा. नमानेनोत्थाय सर्व सावधं कर्म न मया कर्त्तव्यमित्येवं प्रतिज्ञामन्दरमारुहा, क्त्वाप्रत्ययस्य पूर्वकालाभिधायित्वात् किं कुर्यादि- त्याह-'तम्हा' इत्यादि, यसात् संयमः मर्यमावद्यारम्भनिवृत्तिरूपः तम्मात्तमादाय पापं-पापहेतुत्वात् कर्म क्रियां-न कुर्यात् खतो, मनमाऽपि न समनुजानीयादित्यगधारणकलं, अपरेणापि न कारयेदिति, माह च-'न कारये' इत्यादि, अपरेणापि कर्मकरादिना -- " ·६ उद्दे० प्र.आ. १४० | PAHILDunilHNHINRNmilim १५ एकाति- क्रमे सर्वाति- क्रमः . पापसमारम्भं न कारयेदित्युक्तं भवति, प्राणातिपातमृपावादादत्तादानमैथुनपरिग्रहक्रोधमानमायालोभरागद्वेषकलहाभ्याख्यानपैशुन्य- परपरिवादारतिरतिमायामृपावादमिथ्यादर्शनशल्यरूपमष्टादशप्रकारं पापं कर्म स्वतो न कुर्यानाप्ययरेण कारयेदेवकाराचापरं कुर्वन्तं न समनुजानीयाद्योगत्रिकेणापि (इति) भावार्थः। सादेतत्-किमेकं प्राणातिपातादिकं पापं कुर्वतोऽपरमपि ढौकते आहोस्सिनेत्याह- सिया तत्थ एगयरं विप्प मुसइ छसु अन्नयरंमि कप्पइ, सुहट्टी लालप्पमाणे, सएण दुक्खेण मूढे विप्परियासमुवेइ, सएण विप्पमाएण पुढो वयं पकुव्वइ, जसिमे पाणा पव्व- हिया, पडिलेहाए नो निकरणयाए, एस परिन्ना पवुच्चइ, कम्मोवसंती (सू. ९८) 'स्यात्तत्र' कदाचित्तत्र-पापारम्भे 'एकतरं' पृथिवीकायादिसमारम्भं विपरामृशति-पृथिवीकायादिसमारम्भं करोति, एकतरं वाऽ- ऽश्रवद्वार परामृशति-आरभते स पदस्खन्यतरस्मिन् कल्प्यते, यस्मिन्नेवालोच्यते तमिन्नेव प्रवृत्तो द्रष्टव्यः, इदमुक्तं भवति-पृथिवीका- यादिषु पद्सु जीवनिकायेष्वाश्रवद्वारेषु वा मध्येऽन्यतरस्मिन्नपि प्रवर्त्तमानो यस्मिन्नेव पर्यालोच्यते तस्मिन्नेव कल्प्यते, सर्वस्मि- व वर्तत इति भावार्थः। कथमन्यतरस्मिन् पृथिवीकायादिसमारम्भे वर्तमानोऽपरकायसमारम्भे सर्वपापममारम्भे वा बर्तते | इत्येवं मन्यते ?, कुम्भकारशालोदकप्तायनदृष्टान्तेनैककायसमारम्भकोऽपरकायममारम्भको भवति, अथवा प्राणातिपातास्रवद्वारवि- | घटनादेकजीवातिपातादेककायातिपाताद्वा अपरजीवातिपाती द्रष्टव्यः, प्रतिज्ञालोपाचानृतो, न च तेन व्यापाद्यमानेनासुमताऽऽत्मा व्यापादकाय दत्तस्तीर्थकरेण चानुज्ञातोऽतः प्राणिनः प्राणान् गृहन्नदत्तग्राही, सावद्योपादानाच पारिग्राहिकः, परिग्रहाच मथुनरा- २० EARTISTI ||१२७॥ HINA , २६ ·" आचा० लोक० ६ उद्दे० एकाति- क्रमे गर्वात- क्रमः ८ प्रीभोजने अपि गृहीते, यतो नापरिगृहीतमुपभुज्यते परिभुज्यते चेत्यतोऽन्यतरारम्भे पणामप्यारम्भोऽथवा अनाहतचतुराश्रवद्वा- रस्स कथं चतुर्थपष्ठवतायस्थानं स्याद् !, अतः पट्स्यन्यतरस्मिन् प्रवृत्तः सर्वेपपि प्रवृत्त इति, अथकतरमपि पापममारम्भ य आर- भते म पदस्वन्यतरस्मिन् कल्पते-योग्यो भवति, अकर्त्तव्यप्रवृतत्वाद् , अथवैकतरमपि यः पापारम्भं करोत्यमावष्टप्रकार कर्मा- दाय पदवन्यतरम्मिन् कल्पते-प्रभवति, पौनःपुन्येनोत्पद्यत इत्यर्थः, स्यात्-फिमर्थमेवंविधं पापकं कर्म ममारभने ?, तदुच्यते- 'मुहही लालप्पमाणे' सुखेनार्थः मुखार्थः स विद्यते यस्यामाविति मत्वर्थीयः, स एवम्भूतः सन्नत्यर्थ लपति पुनः पुना लपति लालप्यते पाना कायेन धावनवलगनादिकाः क्रियाः करोति मनसा च तत्साधनोपायांचिन्तयति, तथाहि- मुखार्थी सन् ऋष्यादिकम्मभिः पृथिवीं समारभते स्नानार्थमुदकं वितापनार्थमग्निं धर्मापनोदार्थ वायु आहारार्थी वनस्पतिं प्रमकार्य वेत्यसंयनः, संयतो वा रसमु- खा सजिनं लवणवनस्पतिफलादि गृहाति, एवमन्यदपि यथासंभगमायोज्यं । मच लालप्यमानः किंभृतो भवतीत्याह-'गाण'- इत्यादि, यत्तदुप्तमन्यजन्मनि दुःखतरुकर्मवीजं तदात्मीयं दुःखतरुकार्यमाविर्भावयति, तच तेनैव कृतमित्यात्मीयमुच्यते, अरास्तेन खकीयेन 'दुःखेन वातकर्मोदयजनितेन 'मूढः परमार्थमजानानो 'विपर्यासमुपति' सुरखार्थी प्राण्युपधासकारणमारम्भमारभने, सुखख च विपर्यासो दुःखं तदुपैति, उक्तं च-"दुःसद्विद् सुखलिप्मुर्मोहान्धत्त्वाददृष्टगुणदोपः । या यों करोति चेष्टां नया नया दुःखमादचे ॥१॥" यदिया 'मूदो' हिताहितप्रातिपरिहाररहितो विपर्याममुपैनि-हितमप्यहितयुद्धशाऽधितिष्ठत्यहितं न हिनयु- होति, एवं कार्याकार्यपथ्यापथ्ययाच्यावाच्यादिप्यपि विपर्यासो योज्यः, इदमुक्तं भवति–मोहोऽमानं मोहनीयभेदो बा, नेनो- | भयानकारेणापि मोहेन मूढोऽल्पसुखकृते तचदारभते येन शारीरमानमःखव्यगनोपनिपातानामनन्तमपि कालं पारनां मन- १० " ·१५ प्र.आ. १४१ कर्मोप- श.तिः २० . ना तीनि । पुनरपि मूढसानर्थपरम्परां दर्शयितुमाह- 'सएण' इत्यादि, स्वकीयेनात्मना कृतेन प्रमादेन-मद्यादिना विविध मिति श्लोक गंधविषयमायरिकथानिद्राणां स्वभेदग्रहणं तेन पृथग्-पिभिन्नं व्रतं करोति, यदिवा पृथु विस्तीर्ण 'वय'मिति वयन्ति-पर्यटन्ति ६०माणिनः यकीन कर्मणा यग्मिन् म ययः-समारस्तं प्रकरोति, एकैस्मिन् काये दीर्घकालमवस्थानाद् , यदिवा कारणे कार्योप- नारान् पकीयेन नानाविधप्रमादकृतेन कर्मणा वयः-अपस्थाविशेपस्तमेकेन्द्रियादिकललासुंदादितदहर्जातवालादिव्याधिगृहीतदा- रिगदर्भाग्यव्यसनोपनिपानादिरूपं प्रकपणे करोति-विधत्त इति । तसिंच संमारेऽवस्थाविशेपे वा प्राणिनः पीड्यन्ते इति दर्शयि- तुगाह-'जसिम' इत्यादि, यस्मिन् स्वातप्रमादापादित कर्मविपाकजनिते चतुर्गतिकसंसारे एकेन्द्रियाद्यवस्थाविशेपे वा 'इमे' प्रत्य- धगोचरीभृताः 'प्राणा' इत्यभेदोपचारात्याणिनः 'अव्यथिताः' नानाप्रकारर्व्यसनोपनिपातैः पीडिताः, सुखार्थिमिरारम्भप्रवृत्तैर्मो- दादिपर्यनः प्रमादयनिय गृहस्थैः पापण्डिकर्यत्याभामैथेति वा । यदि नामात्र प्रव्यथिताः प्राणिनस्ततः किमित्याह-'पडि' इत्यादि, एनन् संसारचक्रवाले म्बकृतकर्मफलेश्वराणाममुमतां गृहस्थादिमिः परस्परतो वा कर्मविपाकतो वा प्रव्यथनं प्रत्युपेक्ष्य विदित- वेद्यः माधुनिययेन नितरां या नियतं वा क्रियन्ते नानादुःखावस्था जन्तवो येन तन्निकरणं निकारः-शारीरमानसदुःखोत्पादनं नम्म नो कर्म कुर्याद् , येन प्राणिनां पीडोत्पद्यते तमारम्भं न विदध्यादिति भावार्थः । एवं च सति किं भवतीत्याह-'एस' इत्यादि, येयं माद्ययोगनिवृत्तिरेपा परिजा एतत्तचतः परिज्ञानं प्रकर्षणोच्यते प्रोच्यते, न पुनः शैलूपस्येव ज्ञानं निवृत्तिफलर- हिनमिनि । एवं द्विविधयाऽपि जपरिजया प्रत्यारयानपरिजया च प्राणिनिकारपरिहारे मति किं भवतीत्याह—'कम्मोवसंती'त्ति कर्मणाम्-अगेपद्वन्द्रयानान्मकसंगारतबीजभूतानामुपशान्तिः–उपशमः, कर्मक्षयः प्राणिनिकारक्रियावृनेर्भवतीत्युक्तं भवति । ॥१२८॥ २८ ·आचा रलोक ६ उद्दे० परिग्रह- त्यागः अस्य च कर्मक्षयप्रत्यूहस प्राणिनिकरणय मूलमात्मात्मीयग्रहः, तदपनोदार्थमाह- जे ममाइयमई जहाइ से चयइ ममाइयं, से हु दिट्ठपहे मुणी जस्स नत्थि ममाइयं, तं परिनाय मेहावी विइत्ता लोगं वंता लोगसन्नं से मइमं परिक्कमिजासित्तिवेमिनारई सहई वीरे, वीरे न सहई रतिं । जम्हा अविमणे वीरे, तम्हा वीरे न रज्जइ ॥१॥ (सू९९) ममायित-मामकं तत्र मतिर्ममायितमतिस्तां यः परिग्रह विपाकज्ञो 'जहाति' परित्यजति स 'ममायित' स्वीकृत परिग्रहं 'जहाति' परित्यजति, इह द्विविधः परिग्रहो-द्रव्यतो भावतच, तत्र परिग्रहमतिनिषेधादान्तरो भावपरिग्रहो निषिद्धः, परिग्रहयुद्धिविषयप्रति- पेधाच बाह्यो द्रव्यपरिग्रह इति । अथवा काका- नीयते, यो हि परिग्रहाध्यवसायकलुपितं ज्ञानं परित्यजति स एव परमार्थतः सवा- साभ्यन्तरं परिग्रहं परित्यजति, ततवेदमुक्तं भवति-सत्यपि सम्बन्धमा चित्तस्य परिग्रहकालुप्याभावान्नगरादिसम्बन्धिपृथ्वीसम्ब- न्धेऽपि जिनकल्पिकसेव निप्परिग्रहतैय, यदि नामैवं ततः किमित्याह-'से हुँ' इत्यादि, यो हि मोक्षकविनहेतोः संसारभ्रमणकारणात् परिग्रहानिवृत्ताध्यवसाया, हुः अवधारणे, स एव मुनिः दृष्टो ज्ञानादिको मोक्षपथो येन स दृष्टपथः, यदिया दृष्टभयः-अवगतमप्रका- रमयः, शरीरादेः परिग्रहात्साक्षात्पारम्पर्येण वा पर्यालोच्यमानं सप्तप्रकारमपि भयमापनीपद्यत इत्यतः परिग्रहपरित्यागे ज्ञातभय- स्वमवसीयत इति । एतदेव पूर्वोक्तं स्पष्टयितुमाह-'जस्स' इत्यादि, यस्य 'ममायित' स्वीकृनं परिग्रहो न विद्यते स दृष्टभयो मुनिरिति सम्बन्धः, किं च-'त' इत्यादि, 'त' पूर्वव्यावर्णितस्वरूपं परिग्रहं द्विविधयापि परिजया परिज्ञाय 'मेधावी' जातायो while Hamal प्र.आ. १४२ ·परिग्रह- " त्यागः विदित्वा 'लोक' परिग्रहाग्रहयोगविपाफिनमेकेन्द्रियादिनाणिगणं 'वान्त्वा' उद्गीर्य 'लोकस्य प्राणिगणस्य संज्ञा दशप्रकारा अतस्तां लोकस' इति मुनिः, किंभूतो ?-'मतिमान्' सदसद्विवेकज्ञः, 'पराक्रमेथाः' संयमानुष्ठाने समुद्यच्छेः, संयमानुष्ठानोद्योगं सम्यग्विदध्या ६ उद्दे० इतियायद् , अथवाऽष्टप्रकार कारिपडूवर्ग वा विषयकपायान् वा पराक्रमखेति, इतिरधिकारसमाप्तौ, ब्रवीमीति पूर्ववत् । स एवं | संयमानुष्ठाने पराक्रममाणस्त्यक्तपरिग्रहाग्रहयोगो मुनिः किंभूतो भवतीत्याह-तस्य हि त्यक्तगृहगृहिणीधनहिरण्यादिपरिग्रहस्य निष्कि- भनस संयमानुष्ठानं कुर्वतः साधोः कदाचिन्मोहनीयोदयादरतिराविः स्यात्, तामुत्पन्नां संयमविपयां 'न सहते' न क्षमते, कोऽसौ ? -विशेषेणेरयति-प्रेरयति अष्टनकारं कारिषड्वर्ग वेति चीर-शक्तिमान् , स एव वीरोऽसंयमे विषयेषु परिग्रहे वा या रतिरुत्पद्यते ना 'न महत्ते' न मर्पति, या चारतिः संयमे विपयेषु च रतिस्ताभ्यां विमनीभूतः शब्दादिपु न रज्यति, अतो रत्यरतिपरित्यागान विमनको भवति, नापि रागमुपयातीति दर्शयति-यसात्यक्तरत्यरतिरविमना वीरस्तस्मात् कारणाद्वीरो 'न रज्यति' शब्दादिविषय- ग्रामे न गावं विदधाति। यत एवं ततः किमित्याह- सद्दे फासे अहियासमाणे, निविंद नंदि इह जीवियस्स । मुणी मोणं समायाय, धुणे कम्म. सरीरगं ॥३॥ पंतं लूहं सेवंति, वीरा संमत्तदंसिणो। एस ओहंतरे मुणी तिन्ने मुत्ते विरए वियाहिएत्तिवेमि (सू. १०० यमाद्वीरो रत्परती निराकृत्य शब्दादिषु विपयेषु मनोत्रेषु न रागमुपयाति, नापि दुष्टेषु द्वेष, तमाच्छब्दान् स्पांश्च मनोज्ञेतर- " २० ) HEMAITHunt ॥१२९॥ २६ ·आचा० श्लोक० ६ उद्दे० सम्य. स्वद र्शिता " भेदमिन्नान् 'अहियासमाणेति सम्यक् सहमानो निर्विन्द नन्दीत्युत्तरसूत्रेण सम्बन्धः, एतदुक्तं भवति-मनोज्ञान् शब्दान् श्रुत्वा न रागमुपपाति, नापीतरान् द्वेष्टि, आयन्तग्रहणाचेतरेपामप्युपादानं द्रष्टव्यं, तत्राप्यतिसहनं विधेयमिति, उक्तं च-"सद्देसु अ भद्दयपावएसु सोयविमयमुवगएसु । तुद्वेण व रुद्रेण व समणण सया न होअव्वं ॥१॥ एवं स्वेसु अ भद्दयपावएसु० । तहा गंधेसु अ०॥" इत्यादि वाच्यं, ततध शब्दादीविषयानतिमहमानः किं कुर्यादित्याह-निधिद' इत्यादि, इहोपदेशगोचरापन्नो | विनेयोऽभिधीयते, मामान्येन वा मुमुक्षोरयमुपदेशः, निर्विन्दख-जुगुप्सस्य ऐश्वर्यविभवात्मिका मनसस्तुष्टिर्नन्दिस्ताम् 'इह' मनुष्य- लोक यजीवितमसंयमजीवितं वा तस्स या नन्दिः-तुष्टिः प्रमोदो यथा ममैतत्समृद्ध्यादिकमभृद्भवति भविष्यति वेत्येवंविकल्पज- | नितां नन्दी जुगुप्मख, यथा किमनया पापोपादानहेतुभूतयाऽस्थिरयेति ?, उक्तं च-विभव इति किं मदस्ते ?, च्युतविभवः कि विपादमुपयासि । करनिहिनकन्दुकममाः, पातोत्पाता मनुष्याणाम् ॥१॥" एवं रूपवलादिप्वपि वाच्यं, सनत्कुमारदृष्टान्तेनेति, अथवा पञ्चानामप्यतीचाराणामतीतं निन्दति प्रत्युत्पन्नं संघृणोत्यनागतं प्रत्याचष्टे, स्यादेतत्-किमालम्ब्य करोतीत्याह-'मुणी' त्यादि, मुनित्रिकालवेदी यतिरित्यर्थः, सुनेरय मौन:-संयमो, यदिवा मुनेर्भावः मुनित्वं तदप्यसावेच, मौनं वा वाचः संयमनम्, अस्य चोपलक्षणार्थत्वात् कायमनसोरपि, अतः सर्वथा संयममादाय, किं कुर्यात् १-धुनीयात् कर्मशरीरक औदारिकादिशरीरं वा, अथवा 'धुनीहि विवेचय पृथकुरु, तदुपरि ममत्वं मा विधत्स्खेति भावार्थः। कथं तच्छरीरकं धूयते, ममत्वं वा तदुपरि न कृतं भवतीत्याह-'प्रान्तं स्वाभाविकरसरहितं स्वल्पं वा 'लक्षम्' आगन्तुकस्नेहादिरहितं द्रव्यतो भावतोऽपि प्रान्तं-देपरहितं विगतधूम । शन्देषु च भद्रकपापरेषु श्रोत्रविषयमुपगनेषु ! तुटेन या रुम वा श्रमणेन सदा न भवितव्यम् ॥१॥ एवं रूपेषु न भद्रवपापपु । तथा गन्धेषु घ, , . " प्र.आ. १४३ .. HAIRATRAISINALI Titul Marant DIE DAIHINA Trainine ·. , २० सम्यक्त्व- Touri-गगरहिनमपगताझार 'सेवन्त' भुजते, के ?-'वीरा.' साधरः, फिभूताः?-'समत्वदाशिनः" रागद्वेषरहिताः, सम्यक्त्वदर्शिनो १५ २. 10 चा-गम्पा तत्वं मम्यक्त्वं तदर्शिनः परमादृशः, तथाहि-इदं शरीरकं कृतमं निरुपकारि, एतत्कृते प्राणिनः ऐहिकामुमिकल्ले- दर्शिता ६० नमानो भवंति, अनेकादेश चैकादश इतिकृत्या, प्रान्तरूक्षसेवी समत्वदशी च के गुणमयामोतीत्याह-'एम' इत्यादि, एप इति प्रान्तममाहारसेग्नेन कम्मादिगरीर धुनानो भारतो भौघ तरतीनि । कोऽसौ ?-'मुनिः' यतिः, अथवा क्रियमाणं कृतमितिकृत्वा तीर्ण एर मौघ, कस भोपं नरति ?-यो 'मुक्तः सबाह्याभ्यन्तरपरिग्रहरहितः, कश्च परिग्रहान्मुक्तो भाति ?-यो भारतः शब्दा. दिपिपयामिप्यङ्गाद्विरतः, ततथ यो मुक्तत्वेन विरतत्वेन वा विरयातो मुनिः स एष भौघं तरति, तीर्ण एवेति वा स्थितम् । इति- रधिकारपरिममाप्ती, नसीमीति पूर्ववत् । यश्च मुक्तत्वपिरतत्वाभ्यां न विग्यातः स फिभूतो भवतीत्याह- दुव्वसुमुणी अणाणाए, तुच्छए गिलाइ वत्तए, एस बीरे पसंसिए, अच्चेड लोयसंजोगं, एस नाए पवुड (सू. १०१) चमु-द्रन्यम्, एतम भव्येऽर्थे व्युत्पादितं 'द्रव्यं च भव्य' इत्यनेन, भव्यश्र--मुक्तिगमनयोग्यः, ततश्च मुक्तिगमनयोग्यं यद्रव्यं सदगु, दुष्ट यमु दुर्गमु दुर्गमुचामौ मुनिश्च दुसुमुनिः-मोक्षगमनायोग्यः,मचकुतो भाति ?-अनाजया-तीर्थकरोपदेशशून्यः, खैरी- त्पर्यः, किमत्र तीर्थकरोपदेशे दुष्कर येन म्वैरित्वमभ्युपगम्यते ?, तदुन्यते-उद्देशकादरारभ्य स यथासम्भवमायोज्यं, तथाहि- मिथ्यात्वमोहिने लोके संयोदुं दुप्फर प्रतेप्यारमानमध्यारोपयितुं स्त्परती निग्रहीतुं शब्दादिविषयनिष्टानिष्टेषु मध्यस्थतां भारयितुं ॥१३०॥ प्रान्नम्माणि भोगम् , एवं यथोद्दिष्टया मौनीन्द्रानया असिधाराकल्पया दुष्कर सञ्चग्तुिं,तथाऽनुकूलप्रतिकूलांथ नानाप्रकारानुपम- . " - ·परात्म- मोचकः आचार्गान् मोदुम्, अमहने च कम्मोदयोऽनाद्यतीतकालसुखभाग्ना च कारणं, जीवो हि खभावतो दुःखमीरुरनिरोधसुखप्रियः, अतो लोकल्पिायामालायां दुःखं यमति, अधिपसंथ किंभूतो भवतीत्याह-'तुच्छ' इत्यादि, तुळो-रिक्तः, सच द्रव्यतो निर्द्धनो घटादिर्वा जलादिरहितो भारतो ज्ञानादिरहितः, नानादिरहितो हि कचित्संशीतिविपये केनचित्पृष्टोऽपरिज्ञानात् ग्लायति वक्तुं, ज्ञानसमन्वितो या चारित्ररिक्तः पूजामत्कारभयान शुद्धमार्गप्ररूपणापमरे ग्लायति यथावस्थित प्रज्ञापयितुं, तथाहि-प्रवृत्तसनिधिः सन्निधेनिर्दो पतामाचष्टे, एवमन्यत्रापीति। यस्तु कपायमहाविपागदकल्पभगवदानोपजीवकः स सुवमुर्मुनिर्भवत्यरिक्तो नग्लायति च वक्तुं, यथा- वस्थितपस्तुपरिज्ञानादनुष्ठानान, आह च-'एम' इत्यादि, 'ए।' इति सुवसुमुनि नाधरिक्तो यथावस्थितमार्गप्ररूपको वीर कर्म- विदारणान् ‘प्रशंसितः' तद्विद्भिः शाषित इति । किं च-'अचेई'त्यादि, स एवं भगवदाज्ञानुवर्चको वीरोऽत्येति-अतिक्रामति, की- १४४ 'लोकसंयोग' लोकेनासंपतलोकेन संयोगः-मग्बन्धः ममत्वकृतस्तमत्येति, अथवा लोको बायोऽभ्यन्तरथ, तत्र बाह्यो धनहिरण्य- मातपित्रादिः आन्तरस्तु रागद्वेपादिः तत्कार्य वा अष्टप्रकारं कर्म तेन साई संयोगमत्येति-अतिलश्यतीत्युक्तं भवति। यदि नामै ततः किमित्याह-एम' इत्यादि, योऽयं लोकसंयोगातिक्रमः 'एप न्याय' एप सन्मार्गः मुमुक्षूणामयमाचारः 'प्रोच्यते' अभिधी- यते, अथवा परम् आत्मानं च मोक्षं नयतीति छान्दमत्वात्कर्तरि घन् नायः, यो हि त्वक्तलोकसंयोग एप एव परात्मनोर्मोक्षस्य न्यायः प्रोच्यते-मोक्षप्रापकोऽभिधीयते मदुपदेशात् । स्यादेतत्-किंभूतोऽसावुपदेश इत्यत आह- जं दुक्खं पवेइयं इह माणवाणं तस्स दुक्खस्स कुसला परिन्नमुदाहरंति, इइ कम्मं परिनाय प्र.आ. .. - LAIIMATE HAIN HINDI ARTHT AM AMERI

·धर्मकथा
श्लोक
६ उद्दे०
.
सव्वसौ जे अणनदंसी से अणण्णारामे जे अणण्णारामे से अणन्नदंसी, जहा पुण्णस्स कत्थइ
तहा तुच्छरस कत्था, जहा तुच्छरस कत्थइ तहा पुण्णस्स कत्थड (सू. १०२)
यदुःखं दुःखकारणं वा कर्म लोकसंयोगात्मकं वा 'प्रवेदित' तीर्थकृद्भिरादितं 'इह' अस्मिन् संसारे 'मानवानां जन्तूनां, ततः
किं-तस्य 'दुःखस' असातलक्षणस्य कर्मणो वा 'कुशला'. निपुणा धर्मकथालब्धिसम्पन्नाः स्वसमयपरसमयविद उद्युक्तविहारिणो
यथावादिनस्तथाकारिणो जितनिद्रा जितेन्द्रिया देशकालादिक्रमज्ञास्ते एवंभूताः परिज्ञाम्-उपादानकारणपरिज्ञानं निरोधकारणप-
रिदं चोदाहरन्ति ज्ञपरिज़या, प्रत्याख्यानपरिज्ञया च परिहरन्ति परिहारयन्ति च । किं च-'इति कम्म' इत्यादि, इतिः पूर्वप्र-
फ्रान्तपरामर्शको यत्तद् दुःखं प्रवेदितं मनुजानां यस्य च दुःखस्य परिज्ञा कुशला उदाहरन्ति तदुःखं कर्मकृतं तत्काष्टप्रकार परि-
झाय तदाश्रवद्वाराणि च, तद्यथा-ज्ञानप्रत्यनीकनया ज्ञानावरणीयमित्यादि, प्रत्याख्यानपरिज्ञया प्रत्याख्याय तदाश्रवद्वारेपु 'सर्वशः'
सबै प्रकार्योगत्रिककरणत्रिकरूपैर्न वर्तेत, अथवा सर्वशः परिज्ञाय कथयति, सर्वशः परिज्ञानं च केवलिनो गणधरस्य चतुर्दश-
पूर्वविदो वा, यदिवा सर्वशः कथयति आक्षेपण्याद्या चतुर्विधया धर्मकथयेति । सा च कीहक्कथेत्याह-'जे' इत्यादि, अन्यद्रष्टुं शील-
मस्येत्यन्यदर्शी यस्तथा नासायनन्यदी-यथावस्थितपदार्थद्रष्टा, कश्चैर्वभूतो?-यः सम्यग्दृष्टिमानीन्द्रप्रवचनाविर्भूततचार्थों, यश्चा-
1 क्याचतुष्टयलक्षण विद-स्थाप्यते हेतुदृष्टान्त , स्वमत यत्र पण्डितै । स्याद्वाद'वनिसयुक्त, सा क्थाऽऽक्षेपणी मना || मिथ्याशा मत यत्र, पूर्वा-
परविरोधात् । तनिराक्रियते सद्भिः, सा च विक्षेपणी मता ॥२॥ यस्या. श्रवणमात्रेण, भवेन्मोक्षाभिलाषिता । भव्याना सा च विद्वद्भिः, प्रोक्ता सवेदनी क्था ॥२॥
यत्र समारभोगाइस्थितिलक्षणवर्णनम् । वैराग्यकारण भव्यैः, सोत्ता निवदनीकथा || ||
२०
२४
-
॥१३॥

·धर्मकथा " आचा d नन्यदृष्टिः सोऽनन्यारामो-मोक्षमार्गादन्यत्र न रमते । हेतुहेतुमद्भावेन सूत्रं लगयितुमाह-'जे' इत्यादि, यश्च भगादुपदेशादन्यत्र २लोकन रमते सोऽनन्यदर्शी, यश्चयम्भूतः सोऽन्यत्र न रमत इति, उक्तं च-"शिवमन्तु कुशास्त्राणां वैशेषिकपष्टितत्रौद्धानाम् । येषां ६ उद्दे० दुर्विहितत्वाद्भगरत्यनुरज्यते चेतः ॥१॥" इत्यादि । तदेव सम्यक्त्वस्वरूपमाख्यातं, कथयंचारक्तद्विष्टः कथयतीति दर्शयति-'जहा पुष्णस्स' इत्यादि, तीर्थकरगणधराचार्यादिना येन प्रकारेण 'पुण्यवतः' सुरेश्वरचक्रपतिमाण्डलिकादेः 'क यते' उपदेशो दीयते प्र.आ तथा' तेनैव प्रकारेण 'तुच्छस्य' द्रमकस्य काष्ठहारकादेः कथ्यते, अथवा पूर्णो-जातिकुलरूपाद्युपेतस्तद्विपरीतस्तुच्छो, विज्ञानपान् १४५ वा पूर्णस्ततोऽन्यस्तुच्छ इति, उक्त च-"ज्ञानेश्वर्यधनोपेतो, जात्यन्वयनलान्वितः । तेजस्वी मतिमान् ख्यातः, पूर्णस्तुच्छो विपर्ययात् ॥१॥ एतदुक्तं भवति-यथा द्रमकादेस्तदनुग्रहबुद्ध्या प्रत्युपकारनिरपेक्षः कथयति एव चक्रवादरपि, यथा वा चक्रवादः कथय- त्यादरेण समारोत्तरणहेतुमेरमितरस्यापि, अत्र च निरीहता रिपक्षिता, न पुनरयं नियमः-एकरूपतयैव कथनीय, तथा हि-यो | यथा बुध्यते तस्य तथा कथ्यते, बुद्धिमतो निपुणं स्थूलबुद्धस्त्वन्ययेति, राज्ञश्च कथयता तदभिप्रायमनुसनमानेन कथनीय, किम सावभिगृहीतमिथ्यादृष्टिरनभिगृहीतो या सशीत्यापन्नो वा?, अभिगृहीतोऽपि युतीर्थियुगाहितः सत एन वा ?, तस्य चैम्भूतस्य यद्या मधयेद् यथा-"दशमनासमश्रक्री, दशक्रिसमो घजः। दशधजसमा वेश्या, दशचेश्यासमो नृप. ॥१॥" तद्भक्तिविपयरु- द्रादिदेवताभननचरितकथने च मोहोदयात्तथाविधकर्मोदये कदाचिदसौ प्रद्वेपमुपगच्छेद् , द्विष्टश्चैतद्विदध्यादिति, आह च---- अवि य हणे अणाडयमाणे, इत्थंपि जाण सेयंति नत्थि, केयं पुरिसे कं च नए ?, एसवीरे पसंसिए, जे बहे परिमोयए, उर्दू अहं तिरियं दिसासु, से सव्वओ सव्वपरिन्नाचारी, न १०

·।
धर्मक-
थाविधिः
२०
आना लिप्पई छणपएण वीरे, से मेहावी अणुग्घायणखेयन्ने, जे यवन्धपमुक्खमन्नेसी कुसले पुण
श्लोक
६ उद्दे०
नो बढे नो मुक्के (सू. १०३)
अपिः गम्भाग्ने, आस्तां ताबडाचा तर्जनम् , अनाद्रियमाणो हन्यादपि, चशब्दादन्यदप्येवंजातीयक्रोधाभिभूतो दण्डकशादिना
ताडयेदिति, उक्तं च-"तत्थैर य निवणं बंधण निच्छुभण कडगमद्दो वा। निविसयं व नरिंदो करेज संघपि सो कुद्धो ॥१॥"
तथा तगनिकोपासको नन्दबलात् युद्धोत्पत्तिकथानकाद् भागवतो वा भल्लिगृहोपाख्यानाद्रौद्रोवा पेढालपुत्रसत्यक्युमाव्यतिकराक-
नात् प्रवेपमुपगच्छेत् , द्रमकमाणकुष्टादिर्या कवित्तमेवोद्दिश्योद्दिश्याधर्मफलोपदर्शनेनेति। एवमविधिकथनेनेहैव तावद्भाधा, आमु-
प्मिकोऽपि न कश्चिद्गुणोऽस्तीति, आह च-'एत्थंपि' इत्यादि, मुमुक्षोः परहितार्थ धर्मकथा कथयतस्तावत्पुण्यमस्ति, परिपदं त्वविदि-
त्वाऽनन्तरोपपर्णितस्वरूपकथने 'अत्रापि धर्मकथायामपि 'श्रेयः पुण्यमित्येतनास्तीत्येवं जानीहि, यदिवाऽसौ राजादिरनाद्रियमा-
पस्तं साधु धर्मकधिकमपि हन्यात् । कथमित्याह-'एत्थंपी'त्यादि, यद्यदसौ पशुवधतर्पणादिकं धर्मकारणमुपन्यस्यति तत्तदसौ
धर्मकधिकोऽयापि श्रेयो न विद्यते इत्येवं प्रतिहन्ति, यदिवा यद्यदविधिकथनं तत्र तत्रेदमुपतिष्ठते-अत्रापि श्रेयो नास्तीति, तथाहि
-अक्षरकोविदपरिपदि पक्षहेतुदृष्टान्ताननादृत्याकृतभापया कथनमविधिरितरस्यां चान्यथेति । एवं चरवचनस्य हीलनैव केवलं कर्म-
बन्धन, न पुनः श्रेयो, रिधिमजानानस्य मौनमेव श्रेय इति, उक्तं च-"सावजणवजाणं वयणाणं जोन याणइ विसेसं । वुत्तुंपि
मी निठान बन्धन निष्वाशन कटकम वा। निविषय वा नंन्द्र कुर्यास्मड्डमपि म कुछ ॥१॥२ सावदानवद्ययोर्वचनयोगों न जानाति विशेषम् ।
मागिन क्षम शिमग पुनमगो मग ॥१॥
',Hum HOODH AMER
॥१३२॥

·प्र.आ. HIEIPRITHLEIHITHI . धर्म- कथा- विधिः तस्स न खमं किमंग पुण देसणं काउं? ॥१॥" स्यादेतत्-कथं तर्हि धर्मकथा कार्यत्युच्यते-कोऽयं' इत्यादि, यो हि वश्ये- आचा० श्लोक न्द्रियो विपयविपपराङ्मुखः संसारोद्विग्रगना वैराग्याकृप्यमाणहृदयो धर्म पृच्छति तेनाचार्यादिना धर्मकथिकेनासौ पर्यालोच- ६ उद्देनीयः-कोऽयं पुरुषो ?, मिथ्यादृष्टिरुत भद्रकः, केन वाऽऽशयेनायं पृच्छति, कं च देवताविशेपं नतः, किमनेन दर्शनमाश्रितमित्येवमा- लोच्य यथायोग्यमुत्तरकालं कथनीय, एतदुक्तं भवति-धर्मकथाविधिनी द्यात्मना परिपूर्णः श्रोतारमालोचयति द्रव्यतः, क्षेत्रतः किमिदं क्षेत्रं तचनिकैर्भागवतैरन्यैर्या तजातीयैः पार्श्वस्थादिभिर्वोत्सर्गरुचिभिर्वा भावितं, कालतो दुप्पमादिकं कालं दुर्लभद्रव्यकालं वा, भावतोऽरक्तद्विष्टमध्यस्थभावापन्नम् , एवं पर्यालोच्य यथा यथाऽसौ बुध्यते तथा तथा धर्मकथा कार्या, एवमसौ धर्मकथायोग्या, अपरस्य त्यधिकार एवं नास्तीति, उक्तं च--"जो हेउंचायपक्चमि हेउओ आगमम्मि आगमिओ। सो ससमयपण्णवओ सिद्धत- विराहओ अण्णो ॥१॥" य एवं धर्मकथाविधिज्ञः स एव प्रशस्त इति, आह च-'एम' इत्यादि, यो हि पुण्यापुण्यवतोधर्मकथास- मदृष्टिविधिज्ञः श्रोतृविवेचकः 'एपः' अनन्तरोक्तो 'वीरः कर्मविदारकः 'प्रशंसितः' श्लाषितः । किंभूतथ यो भपतीत्याह-जे बढे' इत्यादि, यो ह्यष्टनकारेण कर्मणा स्नेहनिगडादिना वा बद्धानां जन्तूनां प्रतिमोचकः, धर्मकथोपदेशनादिना, स च तीर्थक- गणधर आचार्यादिर्वा यथोक्तधर्मकथाविधिज्ञ इति । क पुनर्व्यवस्थितान् जन्तून् मोचयतीत्याह-'उड्डे' इत्यादि, ऊर्दू ज्योतिष्का- दीन् अधो भवनपत्यादीन् तिर्यक्षु मनुष्यादीनिति । किंग-'से सब्बओ' इत्यादि, 'स' इति वीरो बद्धप्रतिमोचकः 'सर्वतः सर्वकालं सर्वपरिजया द्विविधयाऽपि चरितुं शीलमस्येति मर्यपरिज्ञाचारी-विशिष्टज्ञानान्वितः मर्वसंवरचारित्रोपेतो या, स एवंभूतः के गुण- 1 यो तिवादपक्षे हेतुक अगमे आगमिमः। ग स्वसमयप्रज्ञापः गिद्धान्तनिराधकोऽन्यः ॥१॥ HALI ·धर्म रसोक. ६ उ० कथा- विधिः . मरामोतीत्पाह-'न लिप्पईत्यादि,'न लिप्यते' नावगुण्ट्यते, केन ?-'क्षगपदेन हिंसासदेन प्राप्युपमर्दजनितेन,'क्षणु हिंसाया'मित्यसै- वद्रूपं, कोऽसौ?, वीर इति । किमेतावदेव वीरलक्षणमुतान्यद प्य(स्ति ?, अस्तीत्याह-'से मेहावी'त्यादि, स 'मेधावी' बुद्धिमान् यः 'अणोपातनस्य सेदजः' अणत्यनेन जन्तुगणवतुर्गतिकं संसारमित्यणं-कर्म तस्योत्-प्राबल्येन घातनम्-अपनपनं तस्य तत्र वा सैदझो-निपुणः, इह हि कर्मक्षपणोद्यतानां मुमुक्षुणां यः कर्मक्षपणविधिज्ञः स मेधावी कुशलो वीर इत्युक्तं भवति, किं चान्यत्- 'जे य'इत्यादि, यश्च प्रकृतिस्थित्यनुभावप्रदेशरूपस्य चतुर्विधस्यापि बन्धस्य यः प्रमोक्षः तदुपायो वा तमन्वेष्टुं-मृगयितुं शीलम- स्येत्यन्येपी, यश्चैवम्भूतः स वीरो मेधावी खेदन इति पूर्वेण सम्बन्धः, अणोद्यातनस्य खेदज्ञ इत्यनेन मलोत्तरप्रकृतिभेदभिन्नस्य योगनिमिनायातस्य कपायस्थितिकस्य कर्मणो वध्यमानावस्थां बद्धस्पृष्टनिधत्तनिकाचितरूपां तदपनयनोपायं च वेत्तीत्येतदमिहितं, अनेन चापनयनानुष्ठानमिति न पुनरुक्तदोपानुपङ्गः प्रसजति । स्यादेतत्-योऽयमणोद्घातनस्य खेदज्ञो बन्धमोक्षान्वेपको वाऽमि- हितः स किं छमस्थ आहोखित केवली ?, केवलिनो यथोक्तविशेपणासम्भवात् छद्मस्थग्रहणं, केवलिनस्तर्हि का वातैति ?, उच्यते- 'कुमले' इत्यादि, कुशलोच क्षीणघातिकमांशी विवक्षितः, स च तीर्थकृत् सामान्यकेवली वा, छद्मस्थो हि कर्मणा बद्धो मोक्षार्थी तदुपायान्वेपका, केवलीतु पुनर्घातिकर्मक्षयात् नोवद्धो भयोपग्राहिकर्मसद्भावात् नो मुक्तो, यदिवा छद्मस्थ एवाभिधीयते-'कुशल' अवाप्तवानदर्शनचारित्रो मिथ्यात्वद्वादशकपायोपशमक्षयोपशमसद्भावात् तदुदयवानिव न बद्धः अद्यापि तत्सत्कर्मतासद्भावात् नो मुक्त इति । एवम्भूतश्च कुशलः केवली छयस्थो वा यदाचीर्णवानाचरति वा तदपरेणापि मुमुक्षुणा विधेयमिति दर्शयति-- से जं च आरभे जं च नारभे, अणारदं च न आरभे, छणं छणं परिणाय लोगसन्नं च स. आ. १४७ - ॥१३३॥ २७ ·आचा० श्लोक ६ उद्दे० PRITHIRAHain देशकेन | केवल्य- | नुकतिः सव्वसो (सू. १०४) 'स' कुशलो यदारमते आरब्धवान् वा अशेषकर्मक्षपणोपायं संयमानुष्ठानं यच नारभते मिथ्यात्वाविरत्यादिकं संसारकारणं तदा- धन्यमारम्भणीयमनारब्धमनारम्भणीयं चेति, संसारकारणस्य च मिथ्यात्वाविरत्यादेः प्राणातिपातायष्टादशरूपस्य चैकान्तेन निराकार्यत्वात् , तनिषेधे च विधेयस्य संयमानुष्ठानस्य सामर्थ्यायातत्वात्तनिषेधमाह-'अणारद्धं च' इत्यादि, अनार- ब्धम्-अनाचीर्ण केवलिभिविशिष्टमुनिभिर्वा तन्मुमुक्षुारभते न कुर्यादित्युपदेशो, यच मोक्षाङ्गमाचीर्ण तत्कुर्यादित्युक्तं भवति । यत्तद्भगवदनाचीण परिहार्य तन्नामग्राहमाह-'छणं छणं' इत्यादि, 'क्षणु हिंसायां' क्षणनं क्षणो-हिंसनं कारणे कार्योपचारात् येन येन | प्रकारेण हिंसोत्पद्यते तत्तत् ज्ञपरिज्ञया परिज्ञाय प्रत्याख्यानपरिज्ञया परिहरेद्, यदिवा क्षणः-अवसरः-कर्त्तव्यकालतं तं ज्ञपरिजया ज्ञात्वाऽऽसेवनापरिज्ञया च आचरेदिति । किं च-'लोयसन्नं' इत्यादि, 'लोकस्य' गृहस्थलोकस्य संज्ञान संज्ञा-विपयाभिष्वङ्गजनितमु- | खेच्छा परिग्रहसंज्ञा या तां च ज्ञपरिज्ञया ज्ञात्वा प्रत्याख्यानपरिज्ञया च परिहरेत् , कथं ?–'सर्वशः सर्वैः प्रकारैः योगत्रिककरणत्रि- केणेत्यर्थः, तस्यैवंविधस्य यथोक्तगुणावस्थितस्य धर्मकथाविधिज्ञस्य बद्धप्रतिमोचकस्य कर्मोद्घातनखेदज्ञस्य पन्धमोक्षान्वैपिणः सत्पथव्यवस्थितस्य कुमार्गनिराचिकीर्णोहिंसाद्यष्टादशपापस्थानविरतस्यावगतलोकसंज्ञस्य यद्भवति तदर्शयति- उद्देसो पासगस्स नत्थि, बाले पुणनिहे कामसमणुन्ने असमियदुक्खे दुक्खी दुक्खाणमेव आवढे अणुपरियट्टइ (सू.१०५) त्तिवेमि ॥पष्ठ उद्देशकः, समाप्तं च लोकविजयाध्ययनम् २॥ MAITHunt १० -armers into TRIP

·चा०
श्लोक
६ उद्दे०
TULJHUDHEHAR
MATHILIMIMINADI
नयवि.
उद्दिश्यते नारकादिव्यपदेशेनेत्युद्देशः स 'पश्यकस्य' परमार्थदृशो न विद्यते इत्यादीनि च सूत्राण्युद्देशकपरिसमाप्तिं यावत्तृतीयो-
देशके व्याख्यातानि, नत एवार्थोऽवगन्तव्यः, आक्षेपपरिहारौ चेति । तानि चामूनि-बालः पुनर्निहः कामसमनुज्ञः अशमितदुःखः
दुःसी दुःखानामेवावर्त्तमनुपरिवर्तते । इतिः परिसमाप्ती, प्रवीमीति पूर्ववत् ।। (ग्रन्थानम् २५००) ।।उक्तः पष्ठोद्देशकः ।। तत्परिस-
माप्तौ चोक्तः मूत्रानुगमः सूत्रालापकनिष्पन्न निक्षेपश्च ससूत्रस्पर्शनियुक्तिकः । साम्प्रतं नैगमादयो नयाः, ते चान्यत्र न्यक्षेण प्रति-
पादिता इति नेह प्रतन्यन्ते, संक्षेपतस्तु ज्ञानक्रियानयद्वयान्तर्गतत्वात्तेषां तावेव प्रतिपाद्यते, तयोरप्यात्मीयपक्षसावधारणतया
मौक्षाङ्गत्वाभावात् प्रत्येकं मिथ्यादृष्टित्वम् , अतः पङ्ग्वन्धवत् परस्परसापेक्षतयेष्टकार्यावाप्तिरवगन्तव्येति उपरम्भते ॥इति लोकवि-
जयाध्ययनस्य टीका ममाप्ता ॥२॥
चाराति-
देश:
ग्र.आ.
१४८
gREADEDGEDDRDKDKKPAKPAKINGER
* इति श्रीआचाराङ्गे श्रीशीलाङ्काचार्यवृत्तियुतं लोकविजयाध्ययन द्वितीयम्
LIMITHHAL
॥१३॥

·अथ तृतीयमध्ययनं शीतोष्णीयं । -- आचा ३ शीतो. १ उद्दे | उद्देशा- र्थाधि- - उक्तं द्वितीयमध्ययनं, साम्प्रतं तृतीयमारभ्यते, अस्य चायममिमम्वन्धः, तत्र शस्त्रपरिज्ञायामस्पार्थाधिकारोऽभाणि, यथा शीतो. प्णयोरनुकूलप्रतिकूलपरिपहयोरतिसहन कर्जव्यं, तदधुना प्रतिपाद्यते, अध्ययनसम्बन्धस्तु शत्रपरिझोक्तमहावतसम्पन्नस्य लोकवि- |जयाध्ययनप्रसिद्धसंयमव्यवस्थितस्य विजितकपायादिलोकस्य मुमुक्षोः कदाचिदनुलोमप्रतिलोमाः परीपहाः प्रादुष्पन्ति, तेऽविकृता- न्तःकरणेन सम्यक् सोढव्या इत्यनेन सम्बन्धेनायातमिदमध्ययनम् , अस्य चोपक्रमादीनि चत्वार्यनुयोगद्वाराणि भवन्ति, तत्रोपक्र- मेऽर्थाधिकारो द्वेधा, तत्राप्यध्ययनार्थाधिकारोऽमिहितः, उद्देशार्थाधिकारप्रतिपादनार्थ तु नियुक्तिकार आह- पढमे सुत्ता अस्संजयत्ति १ विइए दुहं अणुहवंति २। तइए न हु दुक्खेणं अकरणयाए व समणुत्ति ३॥१९७॥ उद्देसंमि चउत्थे अहिगारो उ बमणं कसायाणं । पावविरईओ विउणो उ संजमो इत्य मुक्खुत्ति ४ ॥ १९८ ॥ प्रथमोद्देशकेऽयमर्थाधिकारो, यथा-भावनिद्रया सुप्ताः-सम्यगविवेकरहिताः, के ?-असंयताः-गृहस्थाः, तेपौ च भावमुप्तानां दोपा अभिधीयन्ते, जाग्रता च गुणाः, तद्यथा-'जरामचुवसोवणीए नरे' इत्यादि १, द्वितीये तु त एवासंयता यथा भावनिद्रापना दुःख- | मनुभवन्ति तथोच्यते, तद्यथा-'कामेसु गिद्धा निचर्य करेंति' २, तृतीये तु 'नहु' नैव दुःखमहनादेव केवलाल्छूमणः अकरणतयैव- अफ्रिययैव, संयमानुष्ठानमन्तरेणेत्यर्थः, वक्ष्यति च-'महिए दुक्खमायाय तेणेव य पुट्ठो नोझंझाए' ३, चतुर्थीदेशके त्वयमधिकारो, यथा-कपायाणां वमनं कार्य, पापस्य च कर्मणो विरतिः, विदुपो' विदितवेद्यस्य मंयमोऽत्रय प्रतिपाद्यते, अपकणिप्रक्रमान् केवलं -- १० Prim PARATTA ·आचा. ३ शीतो. १ उद्दे० शीतो- प्णनि- क्षेपः २० भवोपग्राहिक्षयान्मोक्षवेति गाधाद्वयार्थः ॥ नामनिप्पन्ने तु निक्षेपे शीतोष्णीयमध्ययनमतः शीतोष्णयोनिक्षेपं निर्दिदिक्षुराह- नामंठवणा सीयं दव्वे भावे य होइ नायव्य । एमेव य उपहस्सवि चउब्विहो होइ निक्खेवो ॥१९९।। सुगमा । तत्र नामस्थापने अनादृत्य द्रव्यशीतोष्णे दर्शयितुमाह- दवे सीयलदट्वं दधुण्हं चेव उण्हदव्वं तु । भावे उ पुग्गलगुणो जीवस्स गुणो अणेगविहो ॥२०॥ सशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं द्रव्यशीतं शीतगुणोपेतं गुणगुणिनोरभेदात् शीतकारणं वा यद् द्रव्यं द्रव्यप्राधान्यात् , गीतलद्रव्यमेव द्रव्यशीत-हिमतुपारकरकहारादि, एवं द्रव्योप्णमपीति | भावतस्तु द्वेधा पुद्गलाश्रितं जीवाश्रितं च गाथाशकलेनाचष्टे,तत्र पुद्गलाश्रितं भावशीनं, पुद्गलस्य शीतो गुणो, गुणस्य च प्राधान्यविवक्ष्यति, एवं भावोष्णमपि, जीवस्य तु शीतोष्णरूपोऽनेकविधो गुणः, तद्यथा- औदयिकादयः पड् भावाः, तत्रौदायिकः कर्मोदयाविर्भूतनारकादिभवकषायोत्पत्तिलक्षणः उप्णः, औपशमिकः कर्मोपशमायाप्त- सम्यक्त्वविरतिरूपः शीतः, क्षायिकोऽपि शीत एव, क्षायिकसम्यक्त्वचारित्रादिरूपत्वाद् , अथवाऽशेषकर्मदाहान्यथानुपपत्तेरुष्णः, शेपा अपि विवक्षातो द्विरूपा अपीति ॥ अस्य च जीवभावगुणस्य शीतोष्णविवेकं स्वत एव नियुक्तिकारः प्रचिकटयिपुराह--- सीयं परीसह पमायुवसमविरई सुहं च उपई तु । परीसहतवुजमकसाय सोगवेयारई दुग्वं ॥२०१॥ दारं। 'शीत'मिति भावशीतं, तचेह जीवपरिणामस्वरूपं गृह्यते, स चायं परिणामो, मार्गाच्यवननिर्जराथं परिपोढव्याः परीपहाः, 'प्रमादः' कार्यशथिल्यं शीतलविहारता, 'उपशमो' मोहनीयोपशमः, स चसम्यक्त्वदेशविरतिसर्वपिरतिलक्षणः, उपशमश्रेण्याश्रितो पा, तत्क्षयो वेति, 'विरति'रिति प्राणातिपातादिविरत्युपलक्षितः सप्तदशविधः संयमः 'मुखं च' सातावेदनीयविपाकाविर्भूतमिति । . प्र.आ. HTHAT THE TITCHI MALINE ।।१३५॥ " १८ ·आचा० ३शीतो. १ उद्दे० PHIM | Tteº Pint arLAI शीतो- प्णाः परीपहाः एतत् सर्व परीपहादिशीतम्, उष्णं च गाथाशकलेनाह-परीपहा:-पूर्वव्यावर्णितस्वरूपाः तपस्युद्यमो-यथाशक्ति द्वादशप्रकारतपोऽनुष्ठानं 'कपाया' क्रोधादयः 'शोक' इष्टाप्राप्तिविनाशोद्भवः आधिः 'वेद' स्त्रीपुनपुंसकवेदोदयः 'अरतिः' मोहनीयविपाकाचित्तदौःस्थ्य 'दुःखं च' असातावेदनीयोदयादीति, एतानि परीपहादीनि पीडाकारित्वादुष्णमिति गाथासमासार्थः। व्यासार्थ तु नियुक्तिकारस्वत एवाचष्टे, तत्र परीपहाः शीतोष्णयोर्द्वयोरप्यभिहिताः, ततो मन्दयुद्धेरनध्यवसायः संशयो विपर्ययो वा स्याद् अतस्तदपनोदार्थमाह- इत्थी सफारपरीसहो य दो भावसीयला एए। सेसा वीसं उण्हा परीसहा इंति नायव्वा ॥२०२॥ खीपरीपहः सत्कारपरीपहश्च द्वावप्येतो शीतो, भावमनोऽनुकूलत्वात् , शेपास्तु पुनर्विशतिरुप्णा ज्ञातव्या भवन्ति, मनसः प्रति- कूलत्वादिति गाथार्थः । यदिवा परीपहाणां शीतोष्णत्वमन्यथा आचप्टे- जे तिब्वप्परिणामा परीसहा ते भवंति उण्हा उ । जे मंदप्परिणामा परीसहा ते भचे सीया ॥२०३॥ तीबो-दुःसहः परिणामः परिणतिर्येषां ते तथा, य एवम्भूताः परीपहास्ते उष्णाः, ये तु मन्दपरिणामास्ते शीता इति, इदमुक्तं भवति-ये शारीरदुःखोत्पादकत्वेनोदीर्णाः सम्यक्सहनाभावाचाधिविधायिनस्ते तीवपरिणामत्वादुष्णाः, ये पुनरुदीर्णाः शारीरमेव केवलं दुःखमुत्पादयन्ति महामत्त्वस्य, न मानसं, ते भावतो मन्दपरिणामाः, यदिवा ये तीवपरिणामाः-प्रवलाविर्भूतस्वरूपास्ते उप्णाः, ये तु मन्दपरिणामाईपलक्ष्यमाणस्वरूपरस्ते शीता इति ।। यत्परीपहानन्तरं प्रमादपदमुपन्यस्तं शीतत्वेन यच तपस्युद्यम इत्युप्ण- त्वेन तदुभयं गाथयाऽऽचष्टे-- धम्ममि जो पमायइ अत्थे वा सीअलुत्ति तं विति । उज्जुत्तं पुण अन्नं तत्तो उपहंति णं विति ॥२०४॥दारं। " ·4- ३मीनो. १ उदे० १५ शीतो- प्णवि- वरणं Wirgin Olan Mimi sl mill illum! २० 'धम्' श्रमणधमें यः 'प्रमाद्यति'नोद्यमं विधत्ते 'अर्थे वा' अर्थ्यत इत्यर्थो- धनधान्यहिरण्यादिस्तत्र तदुपाये वा शीतल इत्येवं तं 'ध्रुवने' जाचक्षते, उद्युक्तं पुनरन्यं ततः-संयमोद्यमात् कारणादुष्णमित्येवं त्रुवते, णमिति वाक्यालङ्कार इति गाथार्थः ।। उपश- मपदव्याचिराव्यामयाऽऽह- मीईभूओ परिनिन्धुओय(व)संतोतहेब पाहाओ(ल्हाओ)। होउवसंतकसाओतेणुवसंतो भवे जीवो।२०५॥ दारं। उपनमो हि क्रोधायुदयाभावे भवति, ततश्च कपायान्युपशमात् शीतीभूतो भवति, क्रोधादिज्वालानिर्वाणात् परिनिर्वृतो भवति, चः समुगये, रागद्वैपायकोपरमादुपशान्तः, तथा क्रोधादिपरितापोपशमात् 'प्रह्लादितः आपन्नसुखो, यतो ह्युपशान्तकपाय एव एवम्भूतो भपति तेनोपशान्तकपायः शीतो भवतीति, एकार्थिकानि वैतानीति गाथार्थः। अधुना विरतिपदव्याख्यामाह- अभयकरो जीवाणं सीयघरो संजमो भवइ सीओ। अस्संजमो य उण्हो एसो अन्नोऽवि पजाओ॥२०६॥ दारं। अभयकरणशीलः, केषां ?-जीवानां, शीतं सुखं तद्गृहं तदापासः, कोऽसौ ?-संयमः सप्तदशभेदः, अतोऽसौ शीतो भवति, समस्तदुःखहेतुन्द्रोपरमाद्, एतद्विपर्ययस्त्वसंयम उष्णः, 'एप' शीतोष्णलक्षणः संयमासंयमयोः पर्यायः अन्यो वा सुखदुःखरूपो विवक्षावशागवतीति गाथार्थः ।। साम्प्रतं सुखपदविवरणायाह- निव्याणसुहं सायं सीईभूयं पयं अणायाहं । इहमवि जं किंचि सुहं तं सीयं दुम्वमवि उण्हं ॥२०७॥ मुखं शीतमित्युक्तं, तब समस्तद्वन्द्वोपरमादात्यन्तिकैकान्तिकानावाधलक्षणं निरुपाधिकं परमार्थचिन्तायां मुक्तिसुखमेव सुखं, नापरम् , एनग ममलार्मोपतापाभागाच्छीतमिति दर्शयति, निर्याणसुख'मिति, निर्वाणम्-अशेपकर्मक्षयस्तदवाप्ती वा विशिष्टाका- . . प्र.आ. १५० WIMMITHI , ॥१३६॥ २८ ·कपाया- दीना- मुष्णता शप्रदेशः तेन तत्र वा सुखं निर्वाणसुखम् , अस्स चैकार्थिकानि-सातं शीतीभूतं पदमनावाधमिति । इहापि संसारे यत्किञ्चित् साता- आचा० ३ शीतो. वेदनीयविपाकोद्भूतं सात-सुखं तदपि शीतं मनशाल्हादाद्, एतद्विपयर्यस्तु दुःखं, तगोप्णमिति गाथार्थः ॥ कपायादिपदव्या- १ उद्दे० विख्यामयाऽऽह- डज्झइ तिव्यकसाओ सोगऽभिभूओ उइन्नवेओ य | उण्यरो होइ तयो कसायमाईवि जं डहइ ।।२०८॥ 'दह्यते' परिपच्यते, कोऽसौ ?-'तीया' उत्कटा उदीर्णा विपाकानुभवेन कपाया यस्य स तथा, न केवलं कपायाग्निना दह्यते, 'शोका- मिभूतश्च' इष्टवियोगादिजनितः शोकन्तेनाभिभूतः तिरोहितशुभन्यापारोऽसावपि दह्यते, तथा उदीर्णो-विपाकापन्नो वेदो यस्य स तथा, उदीर्णवेदो हि पुमान् वियं कामयते, साऽपीतरं, नपुंसकस्तूभयभिति, तत्प्रायभावे कासोद्भूतारतिदाहेन दह्यते, चशब्दा- दिच्छाकामाप्राप्तिजनितारतिपावकेन दह्यते, तदेवं कपायाः शोको पेद्रोदयश्च दाहकत्वादुप्णः, सर्व वा मोहनीयमष्टप्रकार या कर्मोणं, ततोऽपि तदाहकत्वादुप्णतरं तप इति गाथाशकलेन दर्शयति–उष्णतरं तपो भवति; किमिति ?, यतः कपायादिकमपि दहति, आदिशन्दाच्छोकादिपरिग्रह इति गाथार्थः । येनामिप्रायेण द्रव्यभावभेदमिन्ने परीपहप्रमादोद्यमादिरूपे शीतोष्णे जगादाचार्यस्तम- भिप्रायमाविष्करोति- सीउपदकाससुदुहपरीसहकसायवेयसोयसहो। हुन समणो सया. उज्जुओ य तवसंजमोवसमे ॥२०९॥ शीतं चोष्णं च शीतोष्णे तयोः स्पर्शः तं, सहत इति सम्बन्धः, शीतस्पर्शोप्णस्पर्शजनितवेदनामनुभवन् नार्तध्यानोपगतो भवती- तियावत् , शरीरमनमोरनुकूलं सुखमिति, नविपरीतं दुःखं, तथा परीपहकपायवेदशोकान् शीतोष्णभूतान् सहत इति । तदेवं शीतो. I HI Poin murenulom Palpana - . Lurunath ·आना ३भीतो. १ उरे सुप्त- जागराः २० प्णादिसहः सन् भवेत् 'श्रमणः' यतिः सदोयुक्तश्च, क ?-तपःसंयमोपशमे इति गाथार्थः ।। साम्प्रतमुपसंहारव्याजेन साधुना शीतो- प्णातिमहनं कर्तव्यमिति दर्शयति- सीयाणि प उपहाणिय भिक्खूर्ण हुँति विसहियब्वाई।कामा नसेवियचा सीओसणिजस्स निज्जुत्ती॥२१०॥ 'नीतानि' परीपहप्रमादोपशमविरतिसुखरूपाणि यान्यमिहितानि 'उप्णानि च' परीपहतपउद्यमकपायशोकवेदारत्यात्मकानि प्राग- मिहितानि तानि 'मिषणां' मुमुक्षूणां विपोढव्यानि, न सुखदुःखयोः उत्सेकविपादौ विधेयौ, तानि चैवं सम्यग्दृष्टिना सह्यन्ते यदि कामपरित्यागो भवतीति गाथाशकलेनाह-'कामा' इत्यादि गाथा सुगमं ।। गतो नामनिष्पन्नो निक्षेपः, साम्प्रतं सूत्रानुगमेऽस्ख लितादिगुणोपेतमशेपदोपत्रातविकलंत्रमुभारयितव्यं, तचेदम्- सुत्ता अमुणी, सया मुणिणो जागरंति (सू. १०६) अस्प चानन्तरसूत्रेण सम्बन्धो वाच्यः, स चायम्-इह दुःखी दुःखानामेवावर्त्तमनुपरिवर्त्तत इत्युक्तं, तदिहापि भावसुप्ता अज्ञा- निनो दुःसिनो दुःखानामेवाचर्तमनुपरिवर्त्तन्ते इति, उक्तं च-"नातः परमहं मन्ये, जगतो दुःखकारणम् । यथाऽज्ञानमहारोगो, दुरन्तः मर्वदेहिनाम् ॥१॥" इत्यादि, इह सुप्ता द्विधा-द्रव्यतो भावतश्च, तत्र निद्राप्रमादवन्तो द्रव्यसुप्ताः, भावसुप्तास्तु मिथ्या- सागानमयमहानिद्राव्यामोहिताः, ततो ये 'अमुनयः मिथ्यादृष्टयः सततं भावसुप्ताः, सद्विज्ञानानुष्ठानरहितत्वात् , निद्रया तु भज- नीयाः, मुनयस्तु सद्धोधोपेता मोक्षमार्गादचलन्तस्ते सततम्-अनवरतं 'जाग्रति हिताहितप्राप्तिपरिहारं कुर्वते, अतो द्रव्यनिद्रोपगता अपि कचिद्वितीयपौरुम्यादौ मतनं जागरूका एवेति ॥ एनमेव मावस्वापं जागरणं च विपयीकृत्य नियुक्तिकारो गाथां जगाद-- ॥१३॥ २८ ·आचा सुप्त- जागरा: ३शीतो. - १ उद्दे० - सुत्ता अमुणओ सया मुणओ सुत्तावि जागरा हुँति । धम्म पडुच एवं निद्दासुत्तेण भइयव्वं ॥२११॥ सुप्ता द्विधा-द्रव्यतो भारतच, तर निद्रया द्रव्यसुप्तान् गाथान्ते वक्ष्यति, भायसुप्तास्त्वमुनयो-गृहस्था मिथ्यात्वाज्ञानावृता हिसाधारपद्वारेषु सदा प्रवृत्ताः, मुनयस्त्वपगतमिथ्यात्वादिनिद्रतयायाप्तमम्यक्त्वादिबोधा भावतो जागरूका एव, यद्यपि कचि- दाचार्यानुज्ञाता द्वितीयपौरुष्यादौ दीर्घसंयमाधारशरीरस्थित्यथं निद्रावशोपगता भवन्ति तथापि सदा जागरा एच, एवं च धर्म प्रतीत्योक्ताः सुप्ता जानदवस्थाच । द्रव्यनिद्रासुप्तेन तु भाज्यमेतद्-धर्मः स्याद्वा न वा, यद्यसौ भावतो जागर्नि ततो निद्रामुप्त- सापि धर्मः स्यादेव, यदिवा भावतो जाग्रतो निद्राप्रमादावष्टब्धान्तःकरणस्य न सादपि, यस्तु द्रव्यभावसुप्तस्तस्य न स्यादेवेति भजनार्थः । अथ किमिति द्रव्यसुतस्य धर्मो न भवतीति ?, उच्यते, द्रव्यसुप्तो हि निद्रया भवति, सा च दुरन्ता, किमिति ?, | यत. स्त्यानद्धित्रिकोदये सम्यक्त्वावाप्तिर्भवसिद्धिकस्यापि न भवति, तद्वन्धश्च मिथ्यादृष्टिसास्वादनयोरनन्तानुवन्धिवन्धसहचरितः, - धयस्त्वनित्तिवादरगुणस्थानकालसंरयेयभागेषु कियत्स्वपि गतेषु सत्सु भवति, निद्राप्रचलयोरपि उदयः प्राग्नदेव, बन्धोपरम-- |स्त्वपूर्वकरणकालसंख्येयभागान्ते भवति, क्षयः पुनः क्षीणकपायद्विचरमसमये, उदयस्तूपशमकोपशान्तमोहयोरपि भवतीत्यतो दुर- तो निद्राप्रमादः। यथा च द्रव्यसुप्तो दुःखमपामोत्ये भारसुप्तोऽपि (इति) दर्शयितुमाह- जह सुत्त मत्त मुछिय असहीणो पावए पहुं दुरवं। तिब्बं अप्पडियारपि वट्टमाणो तहा लोगो ॥२१२॥ सुप्तो निद्रया मत्तो मदिरादिना मच्छितो गाढमर्मप्रहारादिना अस्वाधीनः-परायचो वातादिदोषोद्भवग्रहादिना यथा बहु दुःख- मप्रतीकारमवामोति तथा भावखापे-मिथ्यालाविरतिनमादकपायादिकेपि 'वर्तमानः' अतिष्ठमानो 'लोक' माणिगणो(तीन)नरक- ·बाचा ३शीतो. १ उद्दे० सुप्त- जागरा: प्र.आ. १५२ भादिकं दुःखमयामोतीति गाथार्थः ।। पुनरपि व्यतिरेकदृष्टान्तद्वारेणोपदेशदानायाह- एसेव य उचएसो पदित्त पयलाय पंथमाईसुं। अणुहवइ जह सचेओ सुहाई समणोऽपि तह चेव ।।२१३।। 'एष एवं पूर्वोक्त उपदेशो यो विवेकाविवेकजनितः, तथाहि-सचेतनो विवेकी प्रदीप्ते सति प्रपलायमानः सुखमनुभवति, पथि- रिपये च मापापनिरपायविवेकज्ञः, आदिग्रहणादन्यस्मिन्या दस्युभयादौ समुपस्थिते सति, यथा विवेकी सुखेनैव तमपायं परिहरन् सुखभाग् भवति, एवं श्रमणोऽपि भावतः सदा विवेकित्वाजाग्रदवस्थामनुभवन् समस्तकल्याणास्पदीभवति । अत्र च सुप्तासुप्ताधि- कारगाथा:-"जागरह णरा णिचं जागरमाणस्स वढ्दए बुद्धी । जो सुअइ न सो धण्णो जो जग्गइ सो सया धन्नो ॥१॥ सुअइ सुअं- तस्स सुअं संकियखलियं भवे पमत्तस्स। जागरमाणस्स सुअं थिरपरिचिअमप्पमत्तस्स ॥२॥ नालस्सेण समं सुक्खं, न विजा सह निद्दया । न वेरग्गं पमाएणं, नारंभेण दयालुया ॥३॥ जागरिआ धम्मीणं आहम्मीणं तु सुत्तया सेआ। वच्छाहिवभगिणीए अक- हिंसु जिणो जयंतीए ॥४॥ मुंयइ य अयगरभूओ सुअंपि से नासई अमयभूअं । होहिइ गोणब्भूओ नटुंमि सुए अमयभूए ॥५॥" तदेवं दर्शनावरणीयकर्मविपांकोदयेन क्वचित्स्वपन्नपि यः संविनो यतनावाच स दर्शनमोहनीयमहानिद्रापगमाजाग्रदवस्थ एवेति । ये तु सुप्तास्तेऽज्ञानोदयाद्भवन्ति, अज्ञानं च महादुःख, दुःखं च जन्तूनामहितायेति दर्शयति- १ जागृन नरा गिस जाप्रतो वर्धने बुद्धि. : यः सपिति न म धन्य. यो जाति स सदा धन्यः ॥१॥ स्वपिति पतः श्रुत शतिस्खलिन भवेत्प्रमत्तस्य । जागरनः मतं स्थिरपरिचितमप्रमत्तस्य ॥२॥ नालस्येन सम मौख्य न विद्या सह निद्रया। न वैराग्य प्रमादेन नारम्भेण दयालुता ॥३॥ जाग्रत्ता धर्मिणां अधर्मिणां सु मुमता प्रेयसी । वरमाधिपमागिन्या अधयत् जिनो जयन्या ॥४॥स्वपिति चाजगरभृत. श्रुतमपि तस्स नश्यत्यमृतभूतम् । भविष्यनि-गोभृतो नटे श्रुतेऽमृतभृते ॥५॥ २५ CLI ।।१३८॥

·लोक- ज्ञता आचा० ३शीतो. १ उद्दे लोयंसि जाण अहियाय दुक्खं, समयं लोगस्स जाणित्ता, इत्थ सत्योवरए, जस्सिमे सहा य रूवा य रता य गंधा य फासा य अभिसमन्नागया भवंति (सू. १०७) 'लोके पड्जीवनिकाये 'जानीहि परिच्छिन्या दुःखहेतुत्वादुःखम्-अज्ञानं मोहनीयं वा तदहिताय-नरकादिभवव्यसनोपनिपा- ताय, इह वा बन्धबधशारीरमानसपीडायै जायत इत्येतजानीहि, परिज्ञानाच्चैतत्फलं, यदुत-द्रव्यभावस्खापादज्ञानरूपाहुःखहेतोरप- सर्पणमिति, किंचान्यत्-'समय'मित्यादि, समयः-आचारोऽनुष्टानं तं लोकस्यासुमद्वातस्य ज्ञात्वा अत्र शस्त्रोपरतो भवेदित्युत्त- | रसूत्रेण मम्बन्धो, लोको हि भोगामिलापितया प्राप्युपमर्दादिकपायहेतुकं कर्मोपादाय नरकादियातनास्थानेपृत्पद्यते, ततः कथ- श्चिदुद्वृत्यापाप्य चाशेपलेशवाननं धर्मकारणमार्यक्षेत्रादौ मनुष्यजन्म पुनरपि महामोहमोहितमतिस्तत्तदारमते येन येनाधोऽधो बजति, संसासन्नोन्मजतीति, अयं लोकाचारस्तं ज्ञात्वा, अथवा समभावः समता तां ज्ञात्वा, 'लोकस्यति सप्तम्यर्थे पष्ठी, तत- थायमों-'लोके' जन्तुममुहे 'समता' समशत्रुमित्रता समात्मपरतां वा ज्ञात्या, यदिवा सर्वेऽप्येकेन्द्रियादयो जन्तवः सदा खोत्प- त्तिस्थानरिरमवो मरणमीरवः सुखेप्मयो दुःखद्विप इत्येवम्भूतां समता ज्ञात्वा, किं कुर्यादित्याह-एत्थ सत्थोवरए', 'अत्र' असिन् | पदकायलोके शस्त्राद्रव्यभावभेदादुपरतो धर्मजागरणेन जागृहि, यदिवा यद्यत्संयमशस्त्रं प्राणातिपातायावद्वारं शब्दादिपञ्चप्रका- | रकामगुणाभिवङ्गो वा तसाद्य उपरतः स मुनिरिति, आह च-'जस्सिमे' इत्यादि, यस्स मुनेरिमे-प्रत्यात्मवेद्याः समस्तप्राणिग- णेन्द्रियप्रवृत्तिविषयभूताः शब्दरूपरमगन्धस्पर्श मनोबेतरभेदभिन्ना 'अभिप्तमन्यागता' इति, अमिः-आभिमुख्येन सम्यग्-इष्टा- निष्टावधारणतयाऽन्विनि-शब्दादिस्वरूपाचगमात् पश्चादागना:-जाता: परिच्छिन्ना यस्स मुनेर्भवन्ति स लोकं जानातीति सम्बन्धः, ८ Eur WHETHERHIT MrinmHTHE BAIndianRTI ·- ना० ३ नीनो. १५ प्र.आ. १५३ विषय- त्यागे गुणाः इदमुक्तं भवति-इष्टेषु न रागमुपयाति नापीतरेपु द्वेपम्, एतदेवाभिप्तमन्यागमनं तेषां, नान्यदिति, यदिवेहैव शब्दादयो दुःखाय उदै ।। भवन्ति आस्तां तावत्परलोक इति, उक्तं च-"रक्तः शब्दे हरिणः स्पर्शे नागो रसे च वारिचरः । कृपणपतङ्गो रूपे भुजगो गन्धे ननु विनष्टः ॥१॥ पनमु रक्ताः पश्च विनष्टा यत्रागृहीतपरमार्थाः । एकः पञ्चसु रक्तः प्रयाति भसान्ततामबुधः ॥२॥" अथवा शब्दे पुष्पशालाद्रा ननाश रूपे अर्जुनकतस्करःगन्धे गन्धप्रियकुमारःरसे सौदासः स्पर्श सत्यकिः सुकुमारिकापतिर्वा ललि- तागका, परत्र च नारकादियातनास्थानभयमिति।।एवं शब्दादीनुभयदुःखखभावानवगम्य यः परित्यजेदसौ कं गुणमवामुयादित्याह- से आयर्व नाणवं वेयवं धम्मवं चंभवं पन्नाणेहिं परियाणइ लोयं, मुणीति वुच्चे, धम्मविऊ उज्जू, आवट्टसोए संगमभिजाणइ (सू. १०८) यो हि महामोहनिद्रावृते लोके दुःखमहिताय जानानो लोकममयदर्शी शस्त्रोपरतः सन् शब्दादीन् कामगुणान् दुःखैकहेतूनभि- समन्वागच्छति नपरिनया प्रत्याख्यानपरिज्ञया च प्रत्याचष्टे 'स' मुसुक्षुरात्मवान्-आत्मा ज्ञानादिकोऽस्यास्तीत्यात्मवान् , शब्दा- दिपरित्यागेन ह्यात्माऽनेन रक्षितो भवति, अन्यथा नारकैकेन्द्रियादिपाते सत्यात्मकार्याकरणात्कुतोऽस्यात्मेति, पाठान्तरं वा 'से आयची नाणवी' आत्मानं वनादिपतनरक्षणद्वारेण वेत्तीत्यात्मवित्, तथा ज्ञानं-यथावस्थितपदार्थपरिच्छेदकं वेत्तीति ज्ञानवित्, तथा वेद्यते जीवादिस्वरूपम् अनेनेति वेदः-आचाराद्यागमः तं वेत्तीति वेदवित् , तथा दुर्गतिप्रसृतजन्तुधरणस्वभावं स्वर्गापवर्ग- मार्ग पम्मं वेत्तीति धर्मवित् , एवं ब्रह्म-अशेपमलकलङ्कविकलं योगिशर्म वेत्तीति ब्रह्मवित् , यदिवा अप्टादशधा ब्रीति, एव- म्भूनमामो प्रकर्षण प्रायते नेयं यस्तानि नानानि-मत्यादीनि तैलोक-यथावस्थितं जन्तुलोकं तदाधार या क्षेत्रं जानाति-परिच्छि- । ॥१३॥ २८ ·आचा० ३शीतो. १ उद्दे० विषय- त्यागे गुणाः नत्तीत्युक्तं भवति, य एव शब्दादिविषयसङ्गस्य परिहर्ता स एव यथावस्थितलोकस्वरूपरिच्छेदीति। यश्चानन्तरगुणोपेतः स किं वाच्य ? इत्यत आह-'मुणी' त्यादि, यो यात्मवान् ज्ञानवान् वेदवान् धर्मवान् ब्रह्मवान् प्रज्ञानर्व्यस्तैः समस्तै लोकं जानाति स मुनिर्वाच्यो, मनुते मन्यते या जगतखिकालावस्थां मुनिरितिकृत्वा, किं च-'धम्म' इत्यादि, धर्म-चेतनाचेतनद्रव्यस्वभावं श्रुतचारित्ररूपं वा वेत्तीति धर्मवित् , 'अनुरिति जोः-ज्ञानदर्शनचारित्राख्यस मोक्षमार्गस्पानुष्ठानादकुटिलो यथावस्थितप- दार्थस्वरूपपरिच्छेदाद्वा ऋजुः सर्वोपाधिशुद्धोऽवक इतियावत् । तदेवं धर्मविटजुर्मुनिः किम्भूतो भवतीत्याह--'आवट्ट' इत्यादि, | भावावों-जन्मजरामरणरोगशोकव्यसनोपनिपातात्मकः संसार इति, उक्तं हि-"रागद्वेषयशाविद,मिथ्यादर्शनदुस्तरम् । जन्मावचे जगत् क्षिप्त, प्रमादागाम्यते भृशम् ॥१॥" भावथोतोऽपि शन्दादिकामगुणविपयामिलापः, आवर्चश्व श्रोतवावर्चश्रोतसी तयो राग- द्वपाभ्यां सम्बन्धः-सङ्गस्तममिजानाति-आभिमुख्येन परिच्छिनत्ति-यथाऽयं सङ्गः आवर्त्तश्रोतसोः कारण, जानानंश्च परमार्थतः कोऽभिधीयते ?, योऽनर्थ ज्ञात्वा परिहरति, ततश्चायमर्थः-संसारथोतःसङ्गं रागद्वेषात्मकं ज्ञात्वा यः परिहरति स एव आवर्तवो- तसोः मङ्गस्याभिज्ञाना ।। सुप्तजाग्रतां दोपगुणपरिच्छेदी के गुणमवानुयादित्याह- सीउसिणचाई से निगंथे अरइरइसहे, फरुसयं नो वेएइ, जागरवेरोवरए, वीरे एवं दुक्खा पमुक्खसि, जरामच्चुवसोवणीए नरे सययं मूढे धम्मं नाभिजाणइ (स. १०९) सगावाम्यन्तरग्रन्थरहितः सन् शीतोष्णत्यागी-सुखदुःखानमिलापुकः शीतोष्णरूपौ या परीपहायतिसहमानः संयमासंयमरत्यर- १० 1.Hmm.. HALL-Amunnil Mali

·In hitur
चा
ufelmui
विषय-
३शीतो.
१ उद्दे
त्यागे
गुणाः
तिसहः सन् परुपता-कर्कशतां पीडाकारितां परीपहाणामुपसर्गाणां वा कर्मक्षपणायोद्यतः साहाय्यं मन्यमानो 'नो वेनि' न तान्
| पीडाकारित्वे गृह्णातीत्युक्तं भवति, यदिवा संयमस्य तपसो वा परुपतां शरीरपीडोत्पादनात् कर्मलेपापनयनाद्वा संसारोद्विग्रमना
| मुमुक्षुर्निरावाधसुखोन्मुखो 'न वेत्ति' न संयमतपसी पीडाकारित्वेन गृह्णातीतियावत् । किं च-'जागर' इत्यादि, असंयमनिद्राप-
गमाजागीति जागरः, अभिमानसमुत्थोऽमवेशः परापकाराध्यवसायोपैरं तसादुपरतो वेरोपरतो, जागरवासौ वैरोपरतश्चेति विगृह्य
कर्मधारयः, क एवम्भूतो?-'वीर' कर्मापनयनशक्त्युपेतः, एवम्भूतश्च त्वं वीर ! आत्मानं परं वा दुःखाडुःखकारणाद्वा कर्मणः
प्रमोक्षयसीति । यश्च यथोक्तादिपरीतः आवर्तश्रोतसोः सङ्गमुपगतोऽजागरः स किमामुयादित्याह-जरा च मृत्युश्च(जरामृत्यू)ताभ्या-
मात्मवशमुपनीतो 'नरः' प्राणी 'सततम्' अनवरतं 'मूढो' महामोहमोहितमतिर्द्धम्म-स्वर्गापवर्गमार्ग नाभिजानीते-नावगच्छति, तत्
संसारे स्थानमेव नास्ति यत्र जरामृत्यू न स्तः, देवानां जराऽभाव इति चेत् , तत्राप्युपान्त्यकाले लेश्यावलमुखप्रभुत्ववर्णहान्युप-
| पचेरस्त्येव च तेषामपि जरासद्भावः, उक्तंच-"देवा पं भंते ! सच्चे समवण्णा ?, नो इणढे, समढे, से केणद्वेणं भंते ! एवं बुचही,
गोयमा ! देवा दुविहा-पुन्योववण्णगा य पच्छोववण्णगों य । तत्थ णं जे ते पुच्चोववाणगा ते णं अविसुद्धवण्णयरा, जेणं पच्छो-
ववष्णगा ते णं विसुद्धवण्णयरा" एवं लेश्याद्यपीति, च्यवनकाले तु सर्वस्यैवैतद्भवति, तद्यथा-"माल्यम्लानिः कल्पवृक्षप्रकम्पः,
श्रीहीनाशो वाससा चोपरागः। दैन्यं तन्द्रा कामरागाङ्गभङ्गो, दृष्टिभ्रान्तिापधुश्वारतिश्च ॥१॥" यतश्चैवमतः सर्व जरामृत्युवशो-
१ देवा भदन्त ! सर्वे समवर्णाः ! योऽर्थः ममर्थः, तत् केनाथेन भदन्त ! एवमुन्यने , गोतम ! देवा द्विविधाः-पूर्वोत्तम काश्च पश्चादुपपलकाश्च । तत्र ये
ने पूर्वोत्पन्न काम्लेऽविशुद्धवर्णाः, ये पवादुपनारते विशुद्धवर्णा.
२०
.
२५
॥१४॥

·Jimbu आचा. ३ शीतो. १ उद्दे० खेदज्ञता निरुपा- धिता पनीतमभिसमीक्ष्य किं कुर्यादित्याह- पासिय आउरपाणे अप्पमत्तो परिव्वए, मंना य मइमं पास, आरंभ दुक्खमिणति णञ्चा, माई पमाई पुण एइ गभं, उवेहमाणो सहरूवेसु उज्जू माराभिसंकी मरणा पमुच्चई, अप्पमत्तो कामेहिं, उवरओ पावकम्मेहि, वीरे आयगुत्ते खेयन्ने,जे पजवनापसत्थस्स खेयण्णे असत्थस्स खेपन्ने, जे असत्थस्स खेयण्णे से पजवजायसत्थस्स खेयन्ने, अकम्मरस ववहारो न विजइ, कम्मुणा उवाही जायइ, कम्मं च पडिलेहाए (सू. ११०) स हि भावजागरस्तस्तैर्भावस्वापजनितैः शारीरमानसर्दुःखैरातुरान्-किंकर्तव्यतामूढान् दुःखसागरावगादान् प्राणान् अभेदोपचारात् प्राणिनो 'दृष्ट्या ज्ञात्वाऽप्रमत्तः परिव्रजेद्-उद्युक्तः सन् संयमानुष्ठानं विदध्यात् । अपिव-'मंता' इत्यादि, हे मतिमन् !-सश्रुतिक! भावसुप्तातुरान् पश्य, मत्वा चैतआयत्सुप्तगुणदोषापादनं मा खापमतिं कुरू, किं च-'आरंभज'मित्यादि, आरम्भा-सावधक्रिया- नुष्ठानं तस्माजातमारम्भज, किं तद् १-दुःखं तत्कारणं वा कर्म । 'इद'मिति प्रत्यक्षगोचरापन्नमशेपारम्भप्रवृत्तपाणिगणानुभूयमान- मित्येतत् 'जात्वा परिमिंद्य निरारम्भो भूत्वाऽऽत्महिते जागृहि । यस्तु विषयकपायाच्छादितचेता भावशायी स किमामुयादि- त्याह-माई' इत्यादि, मध्यग्रहणाचायन्तयोग्रहणं, तेन क्रोधादिकपायवान् मद्यादिप्रमादयानारकदुःखमनुभूय पुनतिर्यक्षु गर्भमु- FAOTHHAmtute HIML HEupany ETERNATIONAL DADRIBIWIIMPLALITERALLiye RJIRupilnu LAL प्र. आ १५५ FINITIATimitE- १० -

·खेदज्ञता
चा०
३शीतो
१ उद्दे.
१५
पैति । यस्त्वकषायी प्रमादरहितः स किम्भूतो भवतीत्याह-'उवेह' इत्यादि, बहुवचननिर्देशादाद्यों गम्यते, शब्दरूपादिपु यौ
रागद्वेषौ तापेक्षमाणः-अकुर्वन् मजुर्भवति-यतिर्भवति, यतिरेव परमार्थत मजुः, अपरस्त्वन्यथाभूतः खपादिपदार्थान्यथाग्रहणा-
द्वकः, किंच-स ऋजुः शब्दादीनुपेक्षमाणो मरणं मारस्तदमिशङ्की-मरणादुद्विजंस्तत्करोति येन मरणात् प्रमुच्यते । किं तत्करो-
तीत्याह-'अप्पमत्त' इत्यादि, कामैर्यः प्रमादसत्राप्रमत्तो भवेत् । कश्वाप्रमत्तः स्याद् १, या कामारम्भफेभ्यः पापेभ्य उपरतो भव-
तीति दर्शयति-उपरओ' इत्यादि, उपरतो मनोनाकायैः, कुतः ?-पापोपादानकर्मभ्यः, कोऽसौ ?-वीरः, किम्भूतो ?-गुप्तात्मा,
का गुप्तो भवति ?, यः खेदज्ञो, यथ खेदज्ञः स के गुणभवानुयादित्याह-'जे पा' इत्यादि, शब्दादीनां विषयाणां पर्याः-
विशेषास्तेषु-तनिमित्तं जातं शस्त्रं पर्यवजातशत्रं-शब्दादिविशेषोपादानाय यत्प्राण्युपघातकार्यनुष्ठानं तत्पर्यजातशत्रं तस्य पर्यत्र-
जातशत्रस्य यः खेदबो-निपुणः सोऽशस्त्रस्य-निरवद्यानुष्ठानरूपस्य संयमस्य खेदजो, यश्वाशस्त्रस्य संयमय खेदज्ञः स पर्यनजातशत्र-
स्थापि खेदज्ञा, इदमुक्तं भवति-या शब्दादिपर्यायान् इष्टानिष्टात्मकान् तत्प्राप्तिपरिहारानुष्ठानं च शस्त्रभूतं वेत्ति सोऽनुपघातकत्वात्सं-
यममप्यशस्त्रभूतमात्मपरोपकारिणं वेत्ति, शस्त्राशस्त्रे च जानानस्तत्प्राप्तिपरिहारौ विधत्ते, एतत्फलत्वात् ज्ञानस्येति, यदिवा शब्दा-
दिपर्यायेम्यस्त अनितरागद्वेषपर्यायेभ्यो वा जातं यज्ज्ञानावरणीयादि कर्म तस्य यच्छस्रं दाहकत्वात् तपस्तस्य यःसेदज्ञःतज्ज्ञानानुष्ठा
नतः सोऽशस्त्रस्य संयमस्यापि खेदनः, पूर्वोक्तादेव हेतोः, हेतुहेतुमद्भावाद्य योऽशस्त्रस्य खेदज्ञः स पर्यवजातशत्रस्यापि खेदज्ञ इति, तस्य
२०
.
है
॥१४१॥

·. कर्मो- पाधिः ३शीतो आचावति । यथ मकभी स नारकादिव्यपदेशेन व्यपदिश्यत इत्याह-'कम्मुणा' इत्यादि, उपाधीयते-व्यपदिश्यते येनेत्युपाधिः-विशेषणं उपाधिः कर्मणा-ज्ञानावरणीयादिना जायते, तद्यथा-मतिश्रुतावधिमनःपर्यायवान् मन्दमतिस्तीक्ष्णो वेत्यादि, चक्षुर्दर्शनी अच- १ उद्दे०क्षुदर्शनी निद्रालरित्यादि, सुखी दुःखी वेति,मिथ्यादृष्टिः सम्यग्दृष्टिः सम्पग्मिध्यादृष्टिः स्खी पुमान्नपुंसकः कपायीत्यादि, सोपक्रमायु- को निस्पक्रमायुष्कोऽल्पायुरित्यादि, नारकः तिर्पम्पोनिक एकेन्द्रियो द्वीन्द्रियः पर्याप्तकोऽपर्याप्तकः सुभगो दुर्भगइत्यादि,उच्चोंत्रो नीचैर्गोत्रो वेति, कृपणस्त्यागी निरुपभोगो निर्यिः, इत्येवं कर्मणा संसारी व्यपदिश्यते। यदि नामैवं ततः कि कर्त्तव्यमित्याह- प्र.आ. 'कम्मच' इत्यादि, कर्म ज्ञानावरणीयादि तत्प्रत्युपेक्ष्य वन्ध वा प्रकृतिस्थित्यनुभावप्रदेशात्मकं पर्यालोच्य, तत्सत्ताविपाकापन्नांश्च १५६० प्राणिनो यथा भावनिद्रया शेरते तथाऽवगम्याकर्मतोपाये भावजागरणे यतितव्यमिति,तदभावश्चानेन प्रक्रमेण भवति,तद्यथा अष्टविध- मत्कर्मापूर्णादिकरणक्षपकश्रेणिप्रक्रमेण मोहनीयक्षय विधायान्तमुहर्चमजघन्योत्कृष्टं कालं सप्तविधसत्कर्मा, ततः शेपघातिव्ये क्षीणे - चतुधिभगोपग्राहिसत्कर्मा जघन्यतोऽन्तर्मुहूर्तमुस्कृष्टतो देशानां पूर्वकोटि यावत् , पुनरूद्धं पञ्चम्याक्षरोद्गिरणकालीयां शैलेश्यवस्था- मनुभूयाका भवति । साम्प्रतमुत्तरप्रकृतीनां सदसत्कर्मताविधानमुच्यते-तत्र ज्ञानावरणीयान्तराययोः प्रत्येकमुपातपश्चभेदयोश्च- तुर्दशखपि जीपस्थानकेषु गुणस्थानकेषु च मिथ्यादृष्टेरारभ्य केलिगुणस्थानादारतोऽपरविकल्पाभावात् पञ्चविधसत्कर्मता । दर्शनाच- रणस त्रीणि सत्कर्मतास्थानानि, तद्यथा-नवविधं निद्रापञ्चकदर्शनचतुष्टयसमन्वयाद्, एतत् सर्वजीवस्थानानुयायि, गुणस्थानेप्पप्य- निवृत्तिमादरकालसङ्ख्येयभागान् यावत् १, ततः कतिचित्सङ्ख्येयभागावसाने स्त्यानर्द्धित्रयक्षयात् पदसत्कर्मतास्थानं २, ततः क्षीणकषायद्विचरमसमये निद्राप्रचलाद्वयक्षयाचतःसत्कर्मतास्थानं तखापि क्षयः क्षीणकपायकालान्त इति ३ । दलीय - १० ·१५ 10 पाधिः मनायाने, नपधा-दे अपिमानामाते इत्येकं, अन्यतरोदयारूदशैलेश्यवस्थेतरद्विचरमक्षणक्षये सति सातमसातं वा कम्र्मेति द्वितीय २। मोहनीयस्य पश्चदन मत्कर्मनासानानि, तद्यथा-पोडशकपायनबनोकपायदर्शनत्रये सति सम्पग्दृष्टेरष्टाविंशतिः१, सम्पत्यो- १० दलने मम्पगमिथ्यादृष्टेः माविंशतिः२, दर्शनद्वयोदलनेसम्यग्मिध्यादृष्टेरनादिमिथ्यादृष्टेवा पइिंशतिः ३, सम्यग्दृष्टेरटाविंशतिस- कर्मणोऽनन्तानुसन्ध्युदलने क्षपणे या चतुर्विशतिः ४, मिथ्यात्वक्षये त्रयोविंशतिः ५, सम्यग्मिध्यात्वक्षये द्वाविंशतिः६, क्षायि. कसम्पन्दप्टरेकिंगतिः ७, अप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणक्षये त्रयोदश ८, अन्यतरवेदक्षये द्वादश ९, द्वितीयवेदक्षये सत्येकादश (१०, हास्यादिपाय पनि ११, म्यवेदाभावे चत्वारि १२, समलनक्रोधक्षये त्रयः१३, मानक्षये द्वौ १४, मायाक्षये सत्येको लोभः १५, नक्षये न मोहनीयामनेति । आयुपो द्वे सत्कर्मतास्थाने सामान्येन, तद्यथा-परभवायुष्कयन्धोत्तरकालमायुष्कद्वयमेकं १, द्वितीयं तु तदन्धाभार इति २। नानो द्वादश सत्कर्मतास्थानानि, तद्यथा-त्रिनवतिः १ द्विनवतिः २ एकोननवतिः ३ अष्टाशीतिः ४ पडग्रीनि: ५ अशीतिः ६ एकोनाशीतिः ७ अष्टसप्ततिः ८ पट्सप्ततिः ९ पश्चसप्ततिः १० नव ११ अष्टौ १२ चेति, तत्र त्रिन- पनिः-गतपयतमः ४ पक्ष जातयः ५ शरीराणि पंच५ पश्च सङ्घाताः५वन्धनानि पञ्च५ संस्थानानि पर ६ अङ्गोपाङ्गत्रयं ३ संह- ननानि पद ६ वर्णपश्चकं ५ गन्धद्वयं २ रमाः पञ्च ५ अष्टो स्पर्शा ८ आनुपूर्वीचतुष्टयं ४ अगुरुलघूपपातोव्वासातपोयोताः पद् ६ प्रशस्नेतरविहायोगतिद्वयं २ प्रत्येकारीरत्रमशुभसुभगसुस्वरसूक्ष्मपर्याप्तकस्थिरादेययशांसि सेतराणीति विंशतिः २० निर्माण तीर्थकरत्यमित्यां गर्वममुदाये त्रिनवनिर्भवति.९३, तीर्थकरनामाभावे द्विनवतिः ९२, त्रिनयतेराहारकशरीरमातबन्धनाङ्गोपाङ्ग- पतुष्टयामारे मत्येकोननातिः ८९, नतोऽपि तीर्थकरनामाभावेऽष्टाशीतिः ८८, देवगतितदानुपूर्वीडयोहलने पडशीतिः ८६, यदिया ११४२॥ २८ ·सकर्मता आचा ३शीतो १ उद्दे० प्र.आ. १५७ - - अशीतिमत्कर्मणो नरकगतिप्रायोग्यं धनः तद्गत्यानुपूर्वीद्वयक्रियचतुष्फरन्धास पडशीतिः, देवगतिप्रायोग्यवन्धकस्य वेति, ततो नरऊगत्यानुपद्वियक्रियचतुष्टयोदलनेऽशीतिः ८०, पुनर्मनुष्यगत्यानुपूर्वीद्वयोदलनेऽष्टमसतिः ७८, एतान्यक्षपकाणां सत्क- मतास्थानानि । पाश्रेण्यन्तर्गताना तु पोच्यन्ते, तयथा-निनवतेनरकतिर्यग्गतिनदानुपूर्वी द्वयकद्विनिचतुरिन्द्रियजात्यातपोद्योत- सापरसूक्ष्ममाधारणरूपनरकतिर्यग्गतिप्रायोग्यस्खयोदशमिः कर्ममिःक्षपितरशीतिर्भति, विनवतेस्त्वेभित्रयोदशमिः क्षपितैरेफोना- शीतिः, याऽमागाहारकचतुष्टयापगमेनकोननरतिः साता ततस्त्रयोदशनान्नि धपिते पट्सप्ततिर्भवति, तीर्थफरनामाभावापादिताऽ- शाशीतिः, अष्टाशीतेस्रयोदशनामाभावे पश्चमप्ततिः, तमाशीतेः पदसप्सते; तीर्थकरकेपलिशैलेश्यापनद्विचरमममये तीर्थकरनाम्नः प्रक्षेपात् वेद्यमाननाफर्मप्रकृतिव्युदासेन धयमुपगते शेषनाम्नि अन्त्यसमये नामकर्मतास्थानं, ताथ वेद्यमाना नवेमाः, तद्यथा- मनुजगति १ पश्चेन्द्रियजाति २ नम ३ यादर ४ पर्याप्तक ५ सुभगादेय ६-७ यशाकीर्ति ८ तीर्थकररूपाः ९, एता नव शैलेश्य- त्यममये सत्तां विनति, शेपास्तु एकसप्ततिः सप्तपष्टिवा द्विचरमममये क्षयमुपयान्ति, एताएव नव अतीर्थकरकेवलिनस्तीर्थकरनामर- हिना अष्टौ भान्ति, अतोऽन्त्यममयेऽष्टसत्कर्मतास्थानमिति । सामान्येन गोरस द्वे सत्कर्मतास्थाने, तद्यथा-उचनीचगोत्रसद्भावे मत्येकं सत्कर्मतास्थानं, तेजोरायुपूनगोंगोलने कालंफलीभावावस्थापांनीचैर्गोचमत्कर्मतेति द्वितीय, यदिवा अयोगिद्विचरमस- | मये नीचैर्गोतक्षये मत्यु!नमरकर्मता, एवं द्विरूपगोनापस्थाने सत्येकं मरकर्मनाम्थानमन्यतरगोनमद्भावे मति द्वितीयमित्येवं कर्म प्रत्युपेक्ष्य तत्मत्तापगमाय यतिना यतितव्यमिति । किंच- कम्ममूलं च जं छणं, पडिलेहिय सव्वं समायाय दोहिं अंतेहिं अदिस्समाणे तं परिनाय १० । 1.mm4mari TA ·मा० सीतो. १५ कर्मक्ष- योपदेशः १० HWhe २० मेहावि, विइत्ता लोगं वंता लोगसन्नं से मेहावी परिकमिजासि (सू० १११) तिबेमि ॥ शीतोष्णीये उद्देशः १॥ कर्मणो मूल-कारणं मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगाः, चः समुचये, कर्ममूलं च प्रत्युपेक्ष्य 'यत्क्षण'मिति 'क्षणु हिंसाया' क्षणन-हिंसने यत्किमपि प्राण्युपपातकारि तत् कर्ममूलतया प्रत्युपेक्ष्य परित्यजेत् , पाठान्तरं वा 'कम्ममाहृय जं छणं' य उपा- दानक्षणोऽस्य कर्मणः तत्क्षणं काहूय-कर्मोपादाय तत्क्षणमेव निवृत्तिं कुर्याद् , इदमुक्तं भवति-अज्ञानप्रमादादिना यसिन्नेव क्षणे कर्महेतुकमनुष्ठानं कुर्यात्तसिन्नेव क्षणे लब्धचेताः तदुपादानहेतोनिवृत्ति विदध्यादिति, पुनरप्युपदेशदानायाह-'पडिलेहि इत्यादि, 'प्रत्युपेक्ष्य' पूर्वोक्तं कर्म तद्विपक्षपदे मोक्षं च सर्व 'समादाय' गृहीत्वा अन्तहेतुत्वादन्तौ-रागद्वेषौ ताभ्यां सहादृश्यमानः ताभ्यामनपदिश्यमानो वा तत्कर्म तदुपादानं वा रागादिकं ज्ञपरिक्षया परिज्ञाय प्रत्याख्यानपरिज्ञया परिहरेदिति, रागादिमोहित लोकं विषयकपायलोकं वा ज्ञात्वा वान्त्वा च 'लोकसंज्ञा' विपयपिपासासंज्ञितां धनाद्याग्रहग्रहरूपां वा स 'मेधावी' मर्यादाव्यवस्थितः सन् 'पराक्रमेत' संयमानुष्ठाने उद्युक्तो भवेत् , विषयपिपासामरिषट्वर्ग वाऽष्टप्रकार वा कर्मावष्टम्याद् । इतिः परिसमाप्तौ, बचीमीति पूर्ववत् । इति शीतोष्णीयाध्ययनप्रथमोद्देशकटीका समाप्ता ॥ उक्त प्रथमोद्देशकः, साम्प्रतं द्वितीय आरभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः, पूर्वोदेशके भावमुप्ताः प्रदर्शिताः, इह तु तेपां वाप- विपाकाफलममातमुच्यते इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य सूत्रानुगमे सूत्रमुच्चारयितव्यं, तच्चेदम्- IIIMILSI -:ATAvecape , . ॥१४३॥ २७ - ·आचा० ३ शीतो. २ उद्दे० करणं प्र.आ. १५८ जाइं च बुड्दिच इहऽज ! पासे, भूएहिं जाणे पडिलेह सायं । तम्हाऽतिविज्जे परमति णचा, संमत्तदंसी न करेइ पावं ॥४॥ जाति:-प्रसूतिः, बालकुमारयौवनवृद्धावस्थावसाना वृद्धिः, 'इह' मनुष्यलोके संसारे वा, अवैव कालक्षेपमन्तरेण, जाति च वृद्धिं च 'पश्य' अवलोकय, इदमुक्तं भवति-जायमानस्य यदुःखं वृद्धावस्थायां च यच्छारीरमानसमुत्पद्यते तद्विवेकचक्षुषा पश्य, उक्तं च- "जापमाणस्स जं दुर्ख, मरमाणस्स जंतुणो । तेण दुक्खेण संतत्तो, न सरइ जाइमप्पणो ॥१॥ विरसरसियं रसंतो तो सो जोणी- मुहाउ निष्फिडइ । माऊए अप्पणोऽविअ चेअणमउलं जणेमाणो ॥२॥" तथा-'हीणमिण्णसरो दीणो, विवरीओ विचितओ।दुबलो दुक्खिओ वसइ, संपत्तो चरिमं दसं ॥३॥' इत्यादि, अथवा आर्य इत्यामन्त्रणं, भगवान् गौतममामत्रयति, इह आर्य ! जाति वृद्धि च तत्कारणं कर्म कार्य च दुःखं पश्य, दृष्ट्वाऽवबुद्ध्यस्ख, यथा च जात्यादिकं न स्यात् तथा विधत्व । किं चापरं-'भूएहि 'मि- त्यादि, भूतानि-चतुर्दश भूतग्रामास्तैः सममात्मनः सात-सुखं 'प्रत्युपेक्ष्य' पर्यालोच्य जानीहि, यथा त्वं सुखप्रिय एवमन्येऽपीति, यथा च खं दुःखद्विडेवमन्येऽपि जन्तवः, एवं मत्वाऽन्येपामसातोत्पादनं न विदध्याः, एवं च जन्मादिपु दुःखं न प्राप्स्यसीति, उक्तं च-"यथेष्टविषयाः सानमनिष्टा इतरत्तव । अन्यत्रापि विदित्वैवं, न कुर्यादप्रियं जने ॥१॥" यद्येवं ततः किमित्याह-'तम्हा' इत्यादि, 'तमाद' जातिवृद्धिसुखदुःखदर्शनादतीव विद्या-तत्त्वपरिच्छेत्री यस्यासावतिविद्यः सः 'परम' मोक्षं ज्ञानादिकं वा तन्मार्ग १ जायमानस्य यद् दुख प्रियमाणस्य जन्तोः । तेन दुःखेन सतप्तो न स्मरति जातिमात्मन ॥१॥ विरसरसित रसन् ततः स योनिमुखात् निस्सरति । मातुग मनोऽपि च वेदनामतुला जनयन् ॥ ॥ हीनभिन्नस्वरो दीनो विपरीतो विचित्तकः । दुर्वलो दु खितो वमति संप्राप्तः चरमा दशाम् ॥३॥ LIMAR ·" जागा ३ शीतो. २ उद्दे० r-w.me. कामात् संमारो चरंच १५ . पाला सम्यक्त्वदर्शी सन् पापं न करोति, सावद्यमनुष्ठानं न विदधातीत्युक्तं भवति । पापस्य च मूलं स्नेहपाशास्तदपनोदार्थमाह- उम्मुंच पास इह मच्चिएहि, आरंभजीवी उभयाणुपस्सी । कामेसु गिद्धा निचयं करंति, संसिच्चमाणा पुणरिति गम्भं ॥५॥ 'इह' मनुष्यलोके चतुर्विधकपायविषयविमोक्षक्षमाधारे मत्यैः सार्द्ध द्रव्यभावभेदभिन्नं पाशमुत्-प्रावल्यन 'मुश्च' अपाकुरु, स हि कामभोगलालसस्तदादानहेतोहिंसादीनि पापान्यारभते अतोऽपदिश्यते-'आरंभ' इत्यादि, आरम्भेण जीवितुं शीलमस्येत्यारम्भ- जीवी-महारम्भपरिग्रहपरिकल्पितजीवनोपायः उभयं-शारीरमानसमैहिकामुप्मिकं वा द्रष्टुं शीलमस्येति स तथा, किं च--'कामेसु' इत्यादि, कामा-इच्छामदनरूपास्तेषु गृद्धाः-अध्युपपन्ना निचयं-कर्मोपचयं कुर्वन्ति । यदि नामैवं ततः किमित्याह-'संसिय' इत्पादि, तेन कामोपादानजनितेन कर्मणा 'संसिच्यमानाः' आपूर्यमाणा गर्भाद्गर्भान्तरमुपयान्ति, संसारचक्रवालेऽरघट्टघटीपत्र- न्यायेन पर्यटन्ते, आसत इत्युक्तं भवति । तदेवमनिभृतात्मा किंभूतो भवतीत्याह- अवि से हासमासज्ज, हंता नंदीति मन्नई । अलं बालस्स संगण, वेरंबड्डइ अप्पणो॥६॥ हीभयादिनिमित्तश्चेतोविप्लवो हासस्तमासाद्य–अङ्गीकृत्य 'स' कामगृभुर्हत्वाऽपि प्राणिनो 'नन्दी ति क्रीडेति मन्यते, वदति च महामोहावृतोऽशुभाध्यवसायो यथा-एते पशवो मृगयार्थ सृष्टाः, मृगया च सुखिनां क्रीडायै भवति, इत्येवं मृपाचादादत्तादानादि- प्वप्यायोज्यं । यदि नामै ततः किमित्याह-अल' मित्यादि, अलं-पर्याप्त पालस्य-अज्ञस्य यः प्राणातिपातादिरूपः मङ्गो विषय- २० प्र.आ. ११४४॥ THAPA-NRN Manam ·आचा० ३शीतो. २ उद्दे० अग्रमू- लवि- वेका HISee thil-ALI II115112-ULLHimurt-E-IA it IIT SILTOn Ritu Mammamulti- कपायादिमयो वा तेनालं, बालस्य हास्यादिसङ्गेनालं, किमिति चेद् , उच्यते, 'वेर'मित्यादि, पुरुषादिवधसमुत्थं वैरं तद्वालसङ्गानु- | पनी सन्नात्मनो वर्द्धयति, तद्यथा-गुणसेनेन हास्यानुपङ्गादग्निशाणं नानाविधैरुपहसता नवभवानुपनि वैर वर्द्धितं, एवम- न्यत्रापि विषयसङ्गादावायोज्यं ।। यतश्चैवमतः किमित्याह- तम्हाऽतिविज्जो परमंति णचा, आयंकदंसी न करेड पावं । अग्गं च मूलं च विगिंच धीरे, पलिच्छिदिया णं निकम्मदंसी॥७॥ यमाद्वालमगिनो यरं वर्द्धते तस्मादतिविद्वान् परमं-मोक्षपदं सर्वसंवररूपं चारित्रं का सम्यग्ज्ञान सम्यग्दर्शनं वा, एतत्परममिति नात्या किं करोतीत्याह-'आयके' त्यादि, आतङ्को-नरकादिदुःखं नद्रष्टुं शीलमस्यैत्यातङ्कदर्शी स 'पाप' पापानुवन्धि कर्म न करोति, उपलक्षणार्थत्यान्न कारयति नानुमन्यते च । पुनरप्युपदेशदानायाह-'अग्गं च' इत्यादि, अग्रं-भवोपग्राहिकर्मचतुष्टयं मूलं-पाति- | कर्मचतुष्टयं, यदिवा मोहनीयं मूलं शेपाणि त्वयं, यदिवा मिथ्यात्वं मूलं शेपं त्वग्रं, तदेवं सर्वमग्रं मूलं च 'विगिंच' इति त्यजा- पनय पृथपुरु, नदनेनेदमुक्तं भवति-न कर्मणः पौद्गलिकस्यात्यन्तिकः क्षयः, अपि त्वात्मनः पृथकरणं, कथं मोहनीयस्य मिथ्या- त्वस चा मूलत्वम् ? इति चेत् , तशाच्छेवप्रकृतिबन्धो यतः, उक्तं च-"न मोहमतित्य बन्ध उदितस्त्वया कर्मणां, न चैकवि- धवन्धन प्रतिवन्धविभयो महान् । अनादिभवहेतुरेप न च बध्यते नासकृत्वयाऽतिकुटिलागतिः कुशल! कर्मणां दर्शिता ।।३।।" तथा चागमः-"कहणं भंते ! जीवा अट्ठ कम्मपगडीओ चंति ?, गोयमा! गाणावरणिजस्स उदएणं दरिसणावरणिज कम्मं निय- च्छइ, दरिमणावरणिजस्म कम्मस्म उदएणं दंमणमोहणीयं कम्मं नियच्छइ, दमणमोहणिजस्स कम्मस्म उदएणं मिच्छत्तं नियन्इ, Mal Witi

·शीतो.
२ उरे
कर्मच-
न्धक्रमः
प्र.आ.
१६२
-
,
मिरतेणं उदिष्णणं एवं खलु जीवे अट्ठ कम्मपगडीओ बंधई", क्षयोऽपि मोहनीयक्षयाविनाभावी, उक्तं च-"नोयगंमि हते संते, जहा
सेणा विणस्मई । एवं कम्माणि णसंति, मोहणिजे खयं गए।॥१॥" इत्यादि, अथवा मूलम्-असंयमः कर्म वा, अग्रं-संयमतपसी मोक्षो
वा ते मूलाग्रे 'धीरः'अक्षोम्यो धीविराजितो वा विवेकेन दुःखसुखकारणतयाऽयधारय । किं च-'पलिच्छिदिया ण' मित्यादि,
तपासंयमाम्या रागादीनि बन्धनानि तत्कार्याणि वा कर्माणि छिचा निष्कर्मदर्शी भवति, निष्कर्माणमात्मानं पश्यति, तच्छीलच
निष्कर्मत्वाद्वा अपगतावरणः सर्वदर्शी सर्वज्ञानी च भवति ।। यश्च निष्कर्मदर्शी भवति सोऽपरं किमामुयादित्याह-
एस मरणा पमुच्चइ, से हु दिट्ठभए मुणी, लोगसि परमदंसी विवित्तजीवी उवसंते समिए
सहिए सया जए कालकंखी परिव्वए, वहुं च खलु पावं कम्मं पगडं (सू. ११२)
'एप' इत्यनन्तरोक्तो मूलाग्रविवेचको निष्कर्मदर्शी मरणाद्-आयुःक्षयलक्षणात् मुच्यते, आयुपो बन्धनाभावाद् , यदिवा आजवं-
जीभापदावीचीमरणाद्वा सर्व एव संसारो मरणं तसात्प्रमुच्यते । यथैवं स किम्भूतो भवतीत्याह-'से हु' इत्यादि, 'सः' अनन्त-
रोक्तो मुनिष्टं संमारादयं सप्तप्रकारं वा येन स तथा, हुरवधारणे, दृष्टभय एव । किंच-'लोयंसि' इत्यादि,लोके(धर्मादि)द्रव्याधारे
चतुर्दशभूतप्रामात्मके या परमो-मोक्षस्तस्कारणं वा संयमः तं द्रष्टुं शीलमस्येति परमदशी, तथा 'विविक्तं स्त्रीपशुपण्डकसमन्वितश-
क्य भदन्न ! जीवा अ कर्मप्रकृतीभन्ति गौतम ! ज्ञानावरणीयस्योदयेन दर्शनावरणीयं कर्म वनन्ति, दर्शनावरणीयस्य कर्मण उदयेन दर्शनमोहनीय कर्म
मन्ति, दर्शनमोहनीयस्य कर्मण उदयेन मिथ्यात्व वन्ति, मिप्यालेनोदितेनैव खलु जीवा अष्ट कर्मप्रकृतीन्धन्ति ॥ २ नायके हते सति यथा सेना विनश्यति ।
पर कर्माणि शिनानि मोइनीये क्षय गने ॥१॥
"
२५
,
॥१४५॥

·काला- कांक्षित्वं आचा० ३शीतो. उद्दे - य्यादिरहितं द्रव्यतः भारतस्तु रागदेपरहिनममइक्लिष्ट जीवितुं शीलमस्येति विविक्तजीवी, यश्चैवम्भूतः स इन्द्रियनोइन्द्रियोपशमा- | दुपशान्तो, यचोपशान्तः स पञ्चभिः समितिभिः सम्यग्वा इतो-गतो मोक्षमार्गे समितः, यथैवं स ज्ञानादिमिः सहितः-समन्वितो, यव ज्ञानादिसहितः स सदा यतः-अप्रमादी । किमवधिश्वायमनन्तरोक्तो गुणोपन्यास इत्याह-'काल' इत्यादि, कालो-मृत्युका- लस्तमाकाशित्तुं शीलमस्येति कालाकासी स एवम्भूतः परिः-समन्तात्बजेत्परिव्रजेत् , यावत्पर्यायागतं पण्डितमरणं नावदाकाङ्क्ष- माणो विविक्तजीवित्वादिगुणोपेतः संयमानुष्ठानमार्गे परिष्वष्केदिति । स्यादेतर-किमर्थ एवं क्रियते ? इत्याह-मूलोतरप्रकृतिमे- दभिन्न प्रकृतिस्थित्यनुभावप्रदेशबन्धात्मकं बन्धोदयसत्कर्मताव्यवस्थामयं तथा वद्धस्पृष्टनिधत्तनिकाचितावस्थागतं कर्म तच न हसीयसा कालेन क्षयमुपयातीत्यतः कालाकावीत्युक्तं, तत्र बन्धस्थानापेक्षया तावन्मूलोत्तरप्रकृतीनां बहुत्वं प्रदर्श्यते, तद्यथा-सर्व- मूलप्रकृतीभनोऽन्तमुहूर्त याक्दष्टविधं, आयुष्कवर्ज सप्तविधं, तजयन्येनान्तर्मुहूर्तमुत्कृष्टतस्तद्रहितानि त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि पूर्व- कोटित्रिभागाभ्यधिकानि, सूक्ष्मसंपरायस्य मोहनीययन्धोपरमे आपुष्करन्धाभावात् पट्विधम् , एतच्च जघन्यतः सामयिकमुत्कृष्ट- तस्त्वन्तर्मुहूर्तमिति, तथोपशान्तक्षीणमोहसयोगिकेवलिनां सप्तविधवन्धोपरमे सातमेकं बनतामेकविध बन्धस्थान, तच जघन्येन | सामयिकमुत्कृष्टतो देशोनपूर्वकोटिकालीयं । इदानीमुत्तरप्रकृतिवन्धस्थानान्यभिधीयन्ते-तत्र ज्ञानावरणान्तराययोः पश्चभेदयोरप्ये- कमेव ध्रुववन्धित्याद्वन्धस्थानं, दर्शनावरणीयस्य त्रीणि वन्धस्थानानि-निद्रापञ्चकदर्शनचतुष्टयसमन्वयाद् ध्रुवबन्धित्वान्नवविधं १, नतः स्त्यानद्धित्रिकस्यानन्तानुबन्धिमिः सह बन्धोपरमे पहिधं २, अपूर्वकरणसङ्ख्येयभागे निद्राप्रचलयोबन्धोपरमे चतुर्विधं बन्ध- स्थानं ३ । वेदनीयस्यैकमेव बन्धस्थान-सातमसातं वा बनतः, उभयोरपि यौगपयेन विरोधितया बन्धाभावात् । मोहनीयस्ययन्धस्था- " ·. प्रकृति- बन्ध- (स्वनानि नानि दम, तबधा-द्वाविंशतिः, मिथ्यात्वं १ पोडश कपाया १७अन्यतरवेदो १८ हास्यरतियुग्मारतिशोकयुग्मयोरन्यतर २० भयं २१ भीतो. | जुगुणा २२ चेनि १, मिथ्यात्वबन्धोपरमे मास्वादनस्य सैकविंशतिः २, सैव सम्यग्मिथ्यादृष्टेरविरतसम्यग्दृष्टा अनन्तानुवन्ध्य- २० माये मतदविधं यन्धम्यानं ३, तदेव देशविरतस्याप्रत्याख्यानयन्धाभावे त्रयोदशविधं ४, तदेव प्रमत्ताप्रमत्तापूर्वकरणानां यतीनां प्र.आ. प्रत्याख्यानापरणपन्धाभावानाविधं ५, एतदंव हास्यादियुग्मस्य भयजुगुप्सयोश्वापूर्वकरणचरमसमये बन्धोपरमा पश्चविधं ६, ततो- निष्पत्तिकरणमझख्येयभागावसाने पुंवेदवन्धोपरमाचतुर्विध ७, ततोऽपि तस्मिन्नेव सङ्ख्येयभागे क्षयमुपगच्छति सति क्रोधमान- मायालोभमज्वलनानां क्रमेण बन्धोपरमात्रिविधं ८ द्विविध ९ मेकविधं १० चेति, तस्याप्यनिवृत्तिकरणचरमसमये बन्धोपरमान्मो- हनीयस्यायन्धः । आयुपः मामान्येनेकविधं यन्धम्थानं चतुर्णामन्यतरत् , द्वथादेयौंगपद्येन बन्धाभावो विरोधादिति । नाम्नोऽष्टौ | पन्भन्धानानि, तयथा-प्रयोविंशतिस्तिर्यग्गतिप्रायोग्यं वनतस्तिर्यग्गतिरेकेन्द्रियजातिरौदारिकतैजसकार्मणानि हण्डसंस्थानं वर्णग- धरमस्पर्शास्तिर्पग्गतिप्रायोग्यानुपूर्वी अगुरुलघूपयातं स्थावरं पादरवक्ष्मयोरन्यतरदपर्याप्तकं प्रत्येकसाधारणपोरन्यतरत् अस्थिरं अनुभं दुर्भगं अनादेयं अयश कीर्तिनिर्माणमिति, इयमेकेन्द्रियापर्याप्तकप्रायोग्य बनतो मिथ्यादृष्टर्भवति १, इयमेव पराघातोच्याम- महिना पश्चविंशतिः,नवरमपर्याप्तकस्थाने पर्याप्तकमेव वाच्यं २,इयमेव चातपोद्योतान्यतरसमन्विता पदिशतिः,नवरं वादरप्रत्येके एव याच्ये ३, नथा देवगतिप्रायोग्यं चानतोऽष्टाविंशतिः, तथाहि-देवगतिः१ पश्चेन्द्रियजातिः२ वैक्रिय ३जप्त कार्मणानि५शरीराणि ममचतुरचं ६ अङ्गोपाङ्गं ७ वर्णादिचतुष्टयं ११ आनुपूर्वी १२ अगुरुलघू १३ पघात १४ पराघात १५ उच्टामाः १६ प्रशस्तवि- हायोगनिः १७ व १८ वादरं १९ पर्याप्तकं २० प्रत्येकं १ स्थिरास्थिरयोर यनग्न् २२ शुभाशुभयोरन्यनरन् २३ सुभगं ४ ANT ॥१४६॥ २८ ·प्रकृति- पापयो- पगमः 1 सुखर २५ आदेयं २६ यशाकीययशाकीयोरन्यतरत् २७ निर्माणमिति २८, एपैव तीर्थकरनामसहिता एकोनत्रिंशत् , साम्प्रतं आचा० ३शीतो. त्रिंशत्-देवगतिः१ पञ्चेन्द्रियजानिः२ वैक्रिया३ हारका ४ झोपाङ्ग ६ चतुष्टयं तैजम ७ कार्मणे ८ संस्थानमायं ९ वर्णादिचतुष्क१३ २ उद्दे० आनुपूर्वी १४ अगुरुलघू १५ पघातं १६ पराघातं १७ उच्चासं १८ प्रशस्तविहायोगतिः १९ असं २० बादरं २१ पर्याप्तकं २२ हा प्रत्यकं २३ स्थिरं २४ शुभं २५ सुभगं २६ सुम्बरं २७ आदेयं २८ यशः कीर्ति २९ निर्माण ३० मिति च यधत एकं वन्धस्थानं ६, एपैर त्रिंशतीर्थकरनाममहिता एकत्रिंशत् ७, एतेषां च बन्धस्थानानामेकेन्द्रियद्वीन्द्रियत्रीन्द्रियनरकगत्यादिभेदेन बहुविधता कर्मग्रन्यादयसेया, अपूर्वकरणादिगुणस्थानकत्रये देवगतिप्रायोग्यवन्धोपरमाद्यशःकीर्तिमेव वभतः एकविधं वन्धस्थानमिति ८, तत ऊर्बु नामो बन्धाभाव इति । गोत्रस्य मामान्येनकं बन्धस्थान-उच्चनीचयोरन्यतरन् , यौगपद्येनोभयोर्यन्धाभावो विरोधादिति ।। नदेवं बन्धद्वारेण लेशतो यहुत्वमावेदितं कर्मणां, तच बहु कर्म प्रकृतं बुद्धं प्रकटं चा, तत्कार्यप्रदर्शनात् , खलुशब्दो वाक्याल- करेऽवधारणे वा, बय तत्कर्म । यदि नामैवं ततस्तदपनयनार्थ किं कर्त्तव्यमित्याह- सच्चमि धिई कुबहा, एत्योवरए मेहावी सव्वं पावं कम्मं झोसइ (सू. ११३) सझो हितः मत्यः-संयमस्तत्र धृतिं कुरुष्वं, सत्यो वा-मौनीन्द्रागमो यधावस्थितवस्तुम्वरूपाविर्भावनाद, नत्र भगवदाज्ञायां धृति कुमार्गपरित्यागेन कुरुष्वमिति, किं च-'एत्थोवरए इत्यादि, 'अत्र' असिन् संयमे भगावचसि वा उप-सामीप्येन रतो-व्यवस्थितो 'मेधावी' तत्चदशी 'सर्वम्' अशेष 'पाप' कर्म संमारार्णवपरिभ्रमणहेतुं झोपयति-शोपयति क्षयं नयतीतियावत् । उक्तोऽप्रमादः, १६२ नत्प्रत्यनीकस्तु प्रमादः, तेन च कपायादिप्रमादेन प्रमत्तः किंगुणी भवतीत्याह- १० winni Mainimun UPICHRILLER

·.
अनेक-
चित्त-
ता
२ उरे
कार्य
.
"
i
अणेगचित्ते खलु अयं पुरिसे, से केयणं अरिहए पूरित्तए, से अण्णवहाए अण्णपरिया-
वाए अण्णपरिग्गहाए जणवयवहाए जणवयपरियावाए जणवयपरिग्गहाए (सू. ११४)
अनेकानि चित्तानि कृषिवाणिज्यावलगनादीनि यस्यासावनेकचित्तः, खलुखधारणे, संसारसुखामिलाप्यनेकचित्त एव भवति,
'अयं पुरुष' इति प्रत्यक्षगोचरीभूतः संसार्यपदिश्यते, अत्र च प्रागुपन्यस्तदधिघटिकया कपिलदरिद्रेण च दृष्टान्तो वाच्य इति ।
यथानेकचित्तो भवति स किं कुर्यादित्याह-'से कैयण'मित्यादि, द्रव्यकेतनं चालिनी परिपूर्णकः समुद्रो वेति, भावकेतनं लोभेच्छा,
तदसापनेकचिचः केनाप्यभूतपूर्व पुरयितुमर्हति, अर्थितया शक्याशक्यविचाराक्षमोऽशक्यानुष्ठानेऽपि प्रवर्तत इत्युक्तं भवति, स च
लोमेच्छापूरणब्याकुलितमतिः किं कुर्यादित्याह-'से अण्णवहाए' इत्यादि, स लोभपूरणप्रवृत्तोऽन्येषां प्राणिनां वधाय भवति, तथा-
ऽन्येपो शारीरमानसपरितापनाय, तथाऽन्येपो द्विपदचतुप्पदादीनां परिग्रहाय, जनपदे भया जानपदाः कालप्रष्टा(पृष्ठा)दयो राजा-
दयो वा तद्वधाय, मगधादिजनपदा वा तद्वधाय, तथा जनपदानां लोकानां परिवादाय-दस्युरय पिशुनो वेत्येवं मर्मोद्घट्टनाय,
तथा जनपदानां-मगधादीनां परिग्रहाय, प्रभवतीति सर्वत्राध्याहारः॥कि य एते लोभवृत्ता वधादिकाः क्रियाः कुर्वन्ति ते तथा-
भूता एवामते उतान्यथा १, अन्यथाऽपीति दर्शयति-
आसेवित्ता एतं (व) अढ़ इच्चेवेगे संमुट्ठिया, तम्हा तं बिइयं नो सेवे निस्सारं पासिय
नाणी, उक्वायं चवणं पञ्चा, अणगणं चर माहणे, से न छणे न छणावए छणतं नाणुजा-
MARATHA
॥१४७॥

·आचार ३शीतो. २ उद्दे० समुत्थान णइ, निबिंद नंदि, अरए पयासु, अणोमदंसी, निसण्णे पावेहिं कम्मेहिं (सू. ११५) एवम्-अनन्तरीक्तमर्थमन्यवधपरिग्रहपरितापनादिकमासेव्य 'इत्येवेति लोभेच्छाप्रतिपूरणायैव एके' भरतराजादयः 'समुत्थिताः' सम्यग्योगत्रिकेणोत्थिताः संयमानुष्ठानेनोद्यतास्तेनैव भवेन सिद्धिमासादयन्ति । संयमसमुत्थानेन च समुत्थाय कामभोगान् हिंसा- दीनि चास्रवद्वाराणि हित्वा किं विधेयमित्याह-'तम्हा' यसाद्वान्तभोगतया कृतप्रतिज्ञस्तस्माद्भोगलिप्सुतया तं द्वितीयं मृपावाद- मसंयमं वा नासेवेत । विपयार्थमसंयमः सेव्यते, ते च विपया निःसारा इति दर्शयति-निस्सारं' इत्यादि, सारो हि विषयगणस्य तत्प्राप्तौ तृप्तिस्तदभावानिःसारस्तं दृष्ट्वा 'ज्ञानी' तत्ववेदी न विषयामिलापं विदध्यात् । न केवलं मनुष्याणां, देवानामपि विषय- सुखास्पदमनित्यं जीविनमिति च दर्शयति-'उववायं चवणं णचा' उपपातं-जन्म च्यवनं-पातस्तच ज्ञात्वा न विषयसगोन्मुखो भवेदिति, यतो निःसारो विषयग्रामः समस्तः संसारो या सर्वाणि च स्थानान्यशाश्वतानि, ततः किं कर्तव्यमित्याह-'अणण्ण'- मित्यादि, मोक्षमार्गादन्योऽसंयमो नान्योऽनन्यः-ज्ञानादिकस्तं चर 'माहण' इति मुनिः । किं च–से न छणे' इत्यादि, स | मुनिरनन्यसेवी प्राणिनो न क्षणुयात्-न हन्यात् नाप्यपरं घातयेत् घातयन्तं न समनुजानीयात् । चतुर्थव्रतसिद्धये त्विदमुपदि- श्यते-'निन्निद' इत्यादि, निर्विन्दख-जुगुप्सव पिपयजनितां 'नंदी' प्रमोदं, किम्भूतः सन् १-'प्रजासु' स्वीषु अरक्तो-रागरहितो, | भावयेग यधैते विषयाः किम्पाकफलोपमाखपुपीफलनिवन्धनकटवः, अतस्तदर्थ परिग्रहाग्रहयोगपराइमुखो भवेदिति, उत्तमधर्म- पालनार्थमाह-'अणोम' इत्यादि, अवम-हीनं मिथ्यादर्शनापिरत्यादि तद्विपर्यस्तमनवमं तद्रष्टुं शीलमस्येत्यनवमदर्शी सम्यग्दर्श- प्र.आ. १० ·TO ३शीतो. २ उद्दे लघुभूत- १५ तादि नमानचारित्रवान् , एवम्भूतः सन् प्रजानुगां नन्दि निर्विन्दखेति सण्टकः । यश्चानवमसंदशी स किम्भूतो भवतीत्याह-'निसन्न' इत्यादि, पापोपादानेभ्यः कर्मभ्यो निपप्णो-निविष्णः पापकर्मभ्यः पापकर्मसु वा कर्तव्येषु निवृत्त इतियावत् ॥ किं च--- कोहाइमाणं हणिया य वीरे,लोभस्स पासे निरयं महंतं। तम्हा यवीरे विरए वहाओ, छिदिज सोयं लहुभूयगामी ॥७॥ गंथं परिणाय इहऽज ! धीरे, सोयं परिणाय चरिज दंते। उम्मज्ज लढुं इह माणवेहिं,नो पाणिणं पाणे समारभिज्जा॥८॥सि तिबेमि। शीतो द्वितीय उद्देशकः३-२॥ क्रोध आदिर्येषां ते क्रोधादयः मीयते-परिच्छिद्यतेऽनेनेति मान-खलक्षणं अनन्तानुबन्ध्यादिविशेषः, क्रोधादीनां मानं क्रोधा- दिमानं, क्रोधादि यो मानो-गर्वः क्रोधकारणस्तं हन्यान् , कोऽसौ ?-धीरः, द्वेषापनोदमुत्क्या रागापनोदार्थमाह-'लोहस्स' इत्यादि, लोभस्यानन्तानुबन्ध्यादेश्चतुर्विधस्यापि स्थिति विपाकं च पश्य, स्थितिमहती सूक्ष्मसम्परायानुयायित्वाद् विपाकोऽप्य- प्रतिष्ठानादिनरकापत्तेर्महान् , यत आगम:-"मच्छा मणुआ य सत्तमि पुढविं" ते च महालीभाभिभूताः सप्तमपृथिवीभाजी भव- न्तीति भावार्थः । यद्येवं ततः किं कर्त्तव्यमित्याह-'तम्हा' इत्यादि, यसालोभामिभूताः प्राणिवधादिप्रवृत्तितया महानरकमाजो | भवन्ति तस्माद्वीरी लोमहेतोः-वधाद्विरतः स्यात , किंच-'छिदिज' इत्यादि, शोक भावथोतो वा छिन्द्यात्-अपन येत्, किम्भूतो?- लाभूतो-मोक्षः संयमो या तं गन्तुं शीलमस्येति लघुभूतगामी, लघुभूतं वा कामयितुं शीलमस्येति लघुभूतकामी, पुनरप्युपदे- दानायाह-'गन्ध' मित्यादि, 'ग्रन्थ बाह्याभ्यन्तरमेदभिन्न परिजया परिज्ञाय इहाद्यैव कालानतिपातेन धीरः मन् प्रत्याख्यान- २० . ॥१४८॥ २६ ·, आचा० ३शीतो. ३ उद्दे० " PRAamanna पर-IHARAT परिमया परित्यजेत् , कि च-'सोय' मित्यादि, विषयामिप्यङ्गः समारबोतस्तत् ज्ञात्वा दान्त इन्द्रियनोइन्द्रियदमेन सयम चर-शा प्राणरक्षा दिति, किमभिमन्धाप संयमं चरेदित्याह-'उम्मजं लद्बुमित्यादि, इह मिश्यावादिर्शनलाच्छादितसमारदे जीपकच्छपः थुनिश्र- सिंधिज्ञान द्वासंयमवीर्यरूपमुन्मानमामाद्य-लब्ध्या, अन्यत्र सम्पूर्णमोक्षमार्गासम्भवात् मानुषेपित्युक्तं, क्त्वाप्रत्ययान्तस्योत्तरक्रियासव्यपे- क्षत्यादुतरप्रियामाह-'नो पाणिण मित्यादि, प्राणा विद्यन्ते येषां ते प्राणिनस्तेषां प्राणान्-पञ्चेन्द्रियविविधयलोच्डामनिश्चामायु- पलक्षणान् ‘नो गमारभेथाः न व्यपरोपयः, तदुपघातकार्यनुष्ठानं मा कथा इत्युक्तं भवति, इति परिसमाप्ती, नवीमीति पूर्ववत् । शीनोणीयाध्ययने द्वितीयोद्देशकटीका समाप्तेति । उक्तो द्वितीयोद्देशकः, साम्प्रतं तृतीय आरभ्यते, अस्य चायमनिमम्बन्धः, इहानन्तरोद्देशके दुःखं तत्सहनं च प्रतिपादितं, न च । | तत्महनेनैव संयमानुष्ठानरहितेन पापकर्माकरणतया या श्रमणो भवतीत्येतत् प्रागुद्देशार्थाधिकारनिर्दिष्टमुन्यते, तनोऽनेन सम्म न्धमायातस्यास्योदेशवस्य समानुगमे सत्रमुचारयितव्यं, तोदम्--- संधि लोयस्स जाणित्ता, आयओ बहिया पास, तम्हा न हंता न विघायए, जमिणं अन्न- मन्नवितिगिच्छाए पडिलेहाए न करेड पावं कम्मं, किं तत्थ मुणी कारणं सिया? (सू. ११६) तत्र सन्धिव्यतो भावतथ, ना द्रव्यतः युट्यादिविवर भावतः कर्माविवर, तत्र दर्शनमोहनीयं यदुदीर्ण तत्क्षीणं शेषमुपशा- निमित्ययं मम्यक्त्यापामिलक्षणो भानमन्धिः, यदिया जानापरणीयं विशिष्टक्षायोपशमिकभावमुपगतमिति अयं सम्यग्ज्ञानानाप्तिल- " Ant

·सन्धिः
१५
वो.
धणः मन्धिः, अपना नारित्रमोहनीयक्षयोपशमात्मकः सन्धिस्तं ज्ञात्वा न प्रमादः श्रेयानिति, यथा हि लोकस्य चारकाद्यवरुद्धस्य
३०
कुदयनिगडादीनां सन्धि-छिद्रं शात्योपलभ्य न प्रमादः श्रेयान् , एवं मुमुक्षोरपि कर्मविवरमासाद्य लवक्षणमपि पुत्रकलप्रसंसार-
सुखम्पामोहो न श्रेयसे भवतीति, यदिवा सन्धान सन्धिः, स च भावसन्धिर्ज्ञानदर्शनचारित्राध्यवमायस्य कर्मोदयात् त्रुट्यतः
पुनः मन्धान-मीलनम्, एतत्क्षायोपगमिकादिभावलोकय विभक्तिपरिणामाद्वा लोके ज्ञानदर्शनचारित्राहे भावसन्धि ज्ञात्वा तदक्षु-
प्णप्रतिपालनाय विधेयमिति, यदिया सन्धिः-अवमरो धर्मानुष्ठानस्य तं ज्ञात्वा लोकस्य-भृतग्रामस्य दुःखोत्पादनानुष्ठान न कुर्यात् ।
सत्रात्मौपम्यं-समाचरंदित्याह-'आयओ' इत्यादि, यथा ह्यात्मनः मुखमिष्टमितरत्चन्यथा तथा पहिरपि-आत्मनो व्यतिरिक्ताना-
मपि जन्तूनां मुखप्रियत्वमसुखामियत्वं च 'पश्य' अवधारय । तदेवमात्मसमता सर्वप्राणिनामवधार्य किं कर्त्तव्यमित्याह-'तम्हा'
इत्यादि, यम्मात्मर्वेऽपि जन्तयो दुःखद्विपः सुखलिप्मवस्तस्मात्तेषां 'न हन्ता' न व्यापादकः स्यात् नाप्यपरैस्तान् जन्तून विविषैः-
नानाप्रकाररुपापीतयेत् विघातयेदिति, यद्यपि कांश्चित् स्थूलान् सचान स्वयं पापण्डिनो न भन्ति तथाऽप्यौदेशिकसनिध्यादिप-
| रिभोगानुमतेरपरीतयन्ति । न चैकान्तेन पापकर्माकरणमात्रतया श्रमणो भवतीति दर्शयति-'जमिण' मित्यादि, यदिदं-यदे-
तन् पापकर्माकरणताकारणं, किं तद् १, दर्शयति-अन्योऽन्यस्य परस्परं या विचिकित्सा-आशङ्का परस्परतो भयं लञ्जा वा तया
तां वा प्रत्युपेक्ष्य परसराशझ्याऽपेक्षया या पापं-पापोपाटानं कर्मानुष्ठानं 'न करोति' न विधत्ते, किं प्रश्ने क्षेपे वा, 'तत्र' तसिन
पापकम्माकरणे किं मुनिः कारणं स्यान् ?, किं मुनिरितिकृत्वा पापकर्म न करोति?, काका पृच्छति, यदिवा-यदि नामासौ यथा-
तनिमिनात्पापानुमान विधायी न मञ्जचे किमेतावतेय मुनिरमा?, नैर मुनिग्त्यिर्थः, अद्रोहाध्ययमायो हि मनिभायकारणं, म च नत्र
all intini
MAIL Itharul RIA || tusane le tensis MAAW
HildiumuTNISmalin
२०
॥१४९॥

·আঁখি ३शीतो. ३ उई० निश्चय- तरमुनि- भाव: - प्र.आ. १६५ न विद्यते, अपरोपाघ्यावेशात् , विनेयो वा पृच्छति-यदिदं परस्पराशङ्कया आधाकादिपरिहरणं तन्मुनिभावाङ्गतां यात्याहीखि- बेति !, आचार्य आह-सौम्य ! निरस्तापरल्यापारः भृणु-'जमिण' मित्यादि, अपरोपाधिनिरस्तहेयव्यापारत्वमेव मुनिभावकारण- मिति भावार्थः, यतः शुमान्तःकरणपरिणामव्यापारापादितक्रियस्य मुनिभायो, नान्यथेति, अयं तावनिश्चयनयाभिप्रायो, व्यवहारा- भिप्रायेण तून्यने-यो हि सम्यग्दृष्टिरुक्षिप्तपञ्चमहावतभारस्तद्वहने प्रमाद्यन्नप्यपरसमानसाधुलजपा गुाचाराध्यभयेन गौरवेण या केनचिदाधाकादि परिहरन् प्रत्युपेक्षणादिकाः क्रियाः करोति, यदि च तीर्थोद्धासनाय मासक्षपणातापनादिका जनवित्राताः क्रियाः करोति, तत्र तस्य मुनिभाव एव कारणं, तद्वयापारापादितपारम्पर्ये शुभाध्यवसायोपपत्तेः ॥ तदेयं शुभान्तःकरणव्यापारवि- | कलस्य मुनित्वे सदसद्भायः प्रदर्शितः, कथं तर्हि नैथयिको मुनिभाव इत्यत आह- समयं तत्थुवेहाए अप्पाणं विप्पसायए-अणन्नपरमं नाणी. नो पमाए कयाइवि । आय- | गुत्ते सया वीरे, जायामायाइ जावए ॥१०॥ विरागं रूवेहि गच्छिन्ना महया खुड्डएहि य, आगई गई परिण्णाय दोहिवि अंतेहिं अदिस्समाणेहिं से न छिज्जइ न भिजइ न उज्झइ न हमइ कंचणं सव्वलोए (सू. ११७ ) समभावः समता तां तनोत्पेक्ष्य-पर्यालोच्य समताव्यवस्थितो यधन करोति येन केनचित्प्रकारेणानेपणीयपरिहरणं लजादिना जनविदितं चोपवासादि तत्सर्व मुनिभावकारणमिति, यदिवा ममयम्-आगमं तत्रोत्प्रेक्ष्य यदागमोक्तविधिनाऽनुष्ठानं तत्सर्व मुनि- मा ·अप्रमादः १५ -- ३ उद्दे० . |भावकारणमिति भावार्थः, तेन चागमोत्प्रेक्षणेन समतोत्प्रेक्षया वाऽऽत्मानं 'विप्रसादये' विविधं प्रसादयेद् आगमपालोचनेन सम- तादृष्टया वा आत्मानं विविधैरुपायैरिन्द्रियप्रणिधानाप्रमादादिभिः प्रसन्नं विदध्याद्। आत्मप्रसन्नताच संयमस्थस्य भवति, तत्राप्रमा- दवता भाव्यमित्याह च-'अणप्णपरम मित्याद्यनुष्टुप, न विद्यतेऽन्यः परमः-प्रधानोऽरमादित्यनन्यपरमः-संयमन्तं 'जानी' परमार्थ- वित् 'नो प्रमादयेत्' तस्य प्रमादं न कुर्यात्कदाचिदपि, यथा चाप्रमादवत्ता भवति तथा दर्शयितुमाह-'आयगुत्ते' इत्यादि, इन्द्रियनो- इन्द्रियात्मना गुप्तः आत्मगुप्तः 'सदा सर्वकालं यात्रा-संयमयात्रा तस्यांमात्रा यात्रामात्रा, मात्रा च 'अचाहारो न सहे' इत्यादि,तयाऽऽ- स्मानं यापयेद् ,यथा विपयानुदीरणेन दीर्घकालं संयमाधारदेहप्रतिपालनं भवति तथा कुर्यादित्युक्तं भवति, उक्तं च-"आहारार्थ कर्म कुर्यादनिन्य, सादाहारः माणसन्धारणार्थम् । प्राणा धास्तित्वजिज्ञासनाय, तत्त्वं यं येन भूयो न भू(निष्ठां समे०)यात् ॥१॥" सैवा- मगुप्तता कथं स्यादिति चेदाह-विराग' मित्यादि, विरजनं विरागस्तं विरागं रूपेषु मनोज्ञेषु चक्षुर्गोचरीभृतेषु 'गच्छेद्' यायात् , रूपमतीवाऽऽक्षेपकारि अतो रूपग्रहणम् , अन्यथा शेषविपयेप्वपि विरागं गच्छेदित्युक्तं स्यात् , महता-दिव्यभावेन यद्वयवस्थितं रूपं क्षुल्लकेषु वा-मनुष्यरूपेषु सर्वत्र विरागं कुर्यादिति, अथवा दिव्यादि प्रत्येकं महत् क्षुल्लं चेति, क्रिया पूर्ववत् , नागार्जुनीयास्तु पठन्ति-विसयंमि पंचगंमीवि, दुविहंमि नियं तियं । भावओ सुङ जाणित्ता, से न लिप्पइ दोसुवि ॥१॥" शब्दादिविपयपञ्चके- ऽपि इष्टानिष्टरूपतया द्विविधे(तिय)हीनमध्यमोत्कृष्टभेदमित्येतत् भावतः-परमार्थतः सुष्टु ज्ञात्वा स मुनिः पापेन कर्मणा द्वाभ्या- मपि-रागद्वेपाभ्यां न लिप्यते, तदकरणादिति भावः, स्यात्-किमालम्ब्यैतत्कर्तव्यमित्याह-'आगइ' मित्यादि, आगमनम्--आगतिः. सा च तिर्यङ्मनुष्ययोचतुर्दा, चतुर्विधनरकादिगत्यागमनमद्भावाद् , देवनारक योधा, तिर्यग्मनुष्यगतिभ्यामेवागमनमद्भावाद् , २० HHOTION M AHINITI_ ॥१५॥ २६ ·आचाए [देव]गतिरपि, मनुष्येषु तु पनघा, तत्र मोक्षगनिमद्भावाद्, अनस्तामागतिं गतिं च परिजाय संसारचक्रयालेऽग्यदृषटीयत्रन्या-अ. ३शीतो. यमयेत्य मनुष्यत्वे च मोक्षगतिगद्भावमाफलग्यान्तहेतुत्यादन्तौ-गगद्वेषौ ताभ्यां द्वाभ्यामन्ताभ्यामदृश्यमानाभ्यामनपदिश्यमा. दादि ३ उद्दे नाभ्यां या, क्त्वाप्रत्ययसोत्तरक्रियामाह-'से' इत्यादि, म-आगतिगतिपरिवाना रागद्वेषाभ्यामनपदिश्यमानो न छियतेऽस्या. दिना न मिद्यते कुन्तादिना न दहाते पावकादिना न हन्यते नरकगत्यानुपूर्यादिना बहुशः, अथवा रागद्वेषाभावात् सिद्धयत्येव, तदवस्थस्य चनानि छेदनादीनि विशेषणानि, 'कंचण' मिति विभक्तिपरिणामात् केनचित्सर्वमिन्नपि लोके न छिद्यते नापि भिद्यते रागद्वेपोपशमादिनि, तदेतमागतिगतिपरिज्ञानाद्रागद्वेपपरित्यागस्तदभावाच छेदनादिसंमारदुःखाभावः । अपरे च साम्प्रतक्षिणः कुतो वयमागताः १ क यास्यामः ? किं वा तत्र नः सम्पत्स्यते ?, नैवं भावयन्त्यतः संसारभ्रमणपात्रतामनुभवन्तीति दयितुमाह- अवरेण पुलिंब न सरंति एगे, किमस्स तीयं? किं वाऽऽगमिस्सं ?। भासंति एगे इह माण- वाओ, जमस्स तीयं तमागमिस्सं ॥१२॥ नाईयमहूँ न य आगमिस्तं, अलु नियच्छन्ति तहा गया । विहुयकप्पे एयाणुपस्सी, निझोसइत्ता खवगे महेसी ॥१२॥ रूपकं, "अपरेण पश्चात्कालभापिना मह पूर्वमतिकान्तं न सरन्त्येके अन्ये मोहाज्ञानावृतबुद्धयो यथा किमस्य जन्तोनरकादिम- योद्भुतं यालकुमारादिचयोपचितं वा दुःखापतीतं किंवाऽऽगमिस्संति-आगामिनि काले किमस्य सुखामिलापिणो दुःखद्विपो मावीति, यदि पुनरतीनागामिपर्यालोचनं स्पान्न नहि संमाररनिः स्याद्, उक्तंच-"केण ममेथुप्पत्ती ? कहं इओ तह पुणोऽवि गंतव्वं । जो . MPRE

·अतीता-
.
नागत-
ज्ञानं
२०
एनियपि चिंतइ इत्थं सो को न निविष्णो ? ॥१॥" एक पुनर्महामिथ्याज्ञानिनो भापन्त-'इह' असिन् संसारे मनुष्यलोके वा
मानवा-मनुष्या यथा यदस्य जन्तोरतीतं स्त्रीपुंनपुंसकसुभगदुर्भगश्वगोमायुवाक्षणक्षत्रियविदशुदादि तदावेशात् पुनरप्यन्यजन्मानु-
भूतं तदेवागमिस्सं-आगामीति, यदिवा न विद्यते पर:-प्रधानोऽस्मादित्यपर:-संयमस्तेन वासितचित्ताः सन्तः 'पूर्व' पूर्वानुभृतं विष-
यसुखोपभोगादि 'न स्मरन्ति' न तदनुस्मृतिं कुर्वते एके-रागद्वेषविनमुक्ताः, तथाऽनागतदिव्याङ्गनाभोगमपि नाकासन्ति, किं च-
यस जन्तोरतीतं सुखदुःखादि किं वाऽऽगमिष्यम्-आगामीत्येतदपि न सरन्ति, यदिवा कियान् कालोऽतिकान्त:, कियानेष्यतिी,
लोकोचरास्तु भाषन्ते-एके रागद्वेपरहिताः केवलिनश्चतुर्दशपूर्वविदो वा यदस जन्तोरनादिनिधनत्वात् कालशरीरसुखाद्यतीतमा-
गामिन्यपि तदेवेति, अपरे तु पठन्ति-"अवरेण पुव्वं किह से अतीतं, किह आगमिस्सं न सरंति एगे। भामन्ति एगे इह माण-
चाओ, जह स अईअं तह आगमिस्सं ॥१॥"अपरेण-जन्मादिना सार्द्ध पूर्वम्-अतिक्रान्तं जन्मादि न सरन्ति, कथं वा' केन वा
प्रकारेणातीतं सुखदुःखादि, कथं चैष्यमित्येतदपि न सरन्ति, एके भाषन्ते-किमत्र जयं ?, यधैवास्स रागद्वेपमोहममुत्थैः कर्म-
भिर्वद्ध्यमानस्य जन्तोस्तद्विपाकांथानुभवतः संमारस्य यदतिक्रान्तमागाम्यपि तत्प्रकारमेवेति,यदिवा प्रमादविषयकपायादिना कर्मा-
ण्युपचित्येप्टानिष्टविपयाननुभवतः सर्वनवारसुधास्वादान् संविदो यथा संसारोऽतिक्रान्तस्तधाऽऽगाम्यपि यास्यति, ये तु पुनः संसा-
रार्णवतीरमाजस्ते पूर्वोत्तरवेदिन इत्येतदर्शयितुमाह-'नाईय' मित्यादि, तथैव-अपुनरावृत्त्या गतं गमनं येषां ते तथागताः-सिद्धाः,
यदिवा यथैव ज्ञेयं तथैव गत-बानं चेपां ते तथागताः-सर्वज्ञाः, ते तु नातीतमर्थमनागतरूपतयैव नियच्छन्ति-अवधारयन्ति,
१ केन ममानोत्पत्तिः केतः मग पुनरपि गलयम् । य इयदपि निलयति पत्र स क न निरिणः । ॥१॥
२६
॥१५॥

·, आचार ३ शीतो. ३ उ० | अरत्या- नन्दौ प्र.आ. १६७ नाप्यनागतमतिक्रान्तरूपतयैव, विचित्रत्वान् परिणतेः, पुनरर्थग्रहणं पर्यायरूपार्थार्थ, द्रव्यार्थतया त्वेकत्वमेवेति, यदिवानातीतमर्थ विषयभोगादिकं नाप्यनागतं दिव्यागनासङ्गादिकं सरन्त्यभिलपन्ति वा, के, तथागताः-रागद्वेषाभावात् पुनराधतिरहिताः, तुशब्दो विशेषमाह, यथा मोहोदयादेके पूर्वमागामि वाऽमिलपन्ति, सर्वज्ञास्तु नैवमिति । तन्मार्गानुयाय्यप्येवम्भूत एवेति दर्शयितुमाह- 'विहूयकप्प' इत्यादि, विविधम्-अनेकधा धूतम्-अपनीतमष्टप्रकारं कर्म येन स विधूतः, कोऽमौ -कल्पः-आचारो, विधृतः कल्पो यस साधोः स विधूतकल्पः स एतदनुदशौं भवति, अतीतानागतसुखाभिलापी न भवतीतियावत् , एतदनुदर्शी च किंगुणो भव- तीत्याह-'निझोस इत्यादि, पूर्वोपचितकर्मणां निर्दोषयिता-क्षपका क्षपयिष्यति वा, तृजन्तमेतत्ल्युडन्तं वा ॥ कर्मक्षपणायोग- तख च धर्मध्यायिनः शुक्लध्यायिनो वा महायोगीश्वरस निरस्तसंसारसुखदुःखविकल्पाभासस यत्स्यात्तदर्शयति- का अरई के आणंदे ?, इत्यपि अग्गहे चरे, सव्वं हासं परिचज आलीणगुत्तो परिव्वए, पुरिसा!-तुममेव तुमं मित्तं, किं बहिया मित्तमिच्छसि ? (सू. ११८) इष्टाप्राप्तिविनाशोत्थो मानसो विकारोऽरतिः, अमिलपितार्थावातावानन्दः, योगिचित्तस्य तु धर्मशुक्लध्यानावेशावष्टब्धध्येयान्त- | रावकाशस्यारत्यानन्दयोरुपादानकारणाभावादनुत्थानमेवेत्यतोऽपदिश्यते-केयमरतिर्नामको वाऽऽनन्द इति ?, नास्त्येवेतरजन- क्षुण्णोऽयं विकल्प इति । एवं तीरतिरसंयमे संयमे चानन्द इत्येतदन्यत्रानुमतमनेनामिप्रायेण न विधेयमित्येतदनिच्छतोऽप्यापनमिति चेत्, न, अभिग्रापापरिज्ञानाद्, यतोऽत्रारतिरतिबिकल्पाध्यवसापो निपिपिस्तिः, न प्रसङ्गायाते अप्यरतिरती, तदाह-'एत्थंपी'- त्यादि, अत्राप्यरतावानन्दे चोपसर्जनप्राये न विद्यते 'ग्रहो' गाय तात्पर्य यस्य मोऽग्रहः, स एवम्भूतश्चरेद्-अवतिष्ठत, इदमुक्त Film mmm RINET HIT VITAMINounia HinMARI ADIRE JumRATIO .

·१५
मित्रा-
मित्रं
म.
O
२०
भवति-शुक्लध्यानादारतोरत्यानन्दी कुतश्विनिमित्तादायातौ तदाग्रहग्रहरहितस्तापप्यनुचरेदिति । पुनरप्युपटेशदानायाह-'सच'-
३शीतो.
मित्यादि, मयं हास्यं तदास्पद वा परित्यज्याइ-पर्यादयेन्द्रियनिरोधादिकया लीनः आलीनो गुप्तो मनोवाकायकर्मभिः कुर्मवद्वा
३ उद्दे
संदृतगाना, जालीनचासौ गुप्तश्चालीनगुप्तः म एसम्भूतः परिः-समन्ताद्वजेत् परिव्रजेत्-संयमानुष्ठानविधायी भवेदिति । तस्य च
मुमुक्षोरात्ममामात संयमानुष्ठानं फलबद्भाति, न परोपरोधेनेति दर्शयति-'पुरिसा' इत्यादि, यदिवा त्यक्तगृहपुत्रफलनधनधा--
न्यहिरण्यादितया अकिञ्चनस्य समतृणमणिमुक्तालेष्टुकाञ्चनस्य मुमुक्षोरुपसर्गव्याकुलितमतेः कटाचिन्मित्राद्याशंमा भनेत्तदपनोदा-
|र्थमाह-'पुरिसा' इत्यादि, पूर्णः सुखदुःखयोःपुरि शयनाद्वा पुरुषो-जन्तुः, पुरुषद्वारामन्त्रणं तु पुरुषस्यैचोपदेशार्हत्वात्तदनुष्ठानस-
मर्थत्वाचेति, कश्चित्संमारादुद्विग्नो विषमस्थितो वाऽऽत्मानमनुशास्ति, परेण वा साध्यादिनाऽनुशास्यते-यथा हे पुरुष-हे जीव!
तन सदनुष्ठान विधायित्नाचमेर मिन, विपर्ययाचामित्रः, विमिति पहिमित्रमिच्छसि ?-मृगयसे, यतो घुपकारि मित्रं, स चोपकारः
पारमार्थिकात्यन्तिकैकान्तिकगुणोपेतं सन्मार्गपतितमात्मानं विहाय नान्येन शम्यो विधातुं, योऽपि संसारमाहाय्योपकारितया मिना-
|भामामिमानस्तन्मोहविजृम्भितं, यनो महान्यमनोपनिपातापपतनहेतुत्वादमित्र एपासो, इदमुक्तं भवति-आत्मपात्मनोऽप्रमत्तो
- मित्रम् , आत्यन्तिकैकान्तिकपरमार्थसुखोत्पादनात् , विपर्ययाच विपर्ययो, न बहिमित्रमन्वेष्टव्यमिते, यस्वयं व द्यो मित्रामित्र
१६८ विकल्पः सोऽदृष्टोदयनिमित्तत्वादौपचारिक इति, उक्तं हि-"दुप्पैथिओ अमित्तं अप्पा मुप्पत्थिओ अते मित्तं । मुहद्वकारणाओ
अप्पा मित्रं अमिचं च ॥१॥" तथा "अप्येक मरणं कुर्यात् , संकुदो बलपानरिः । मरणानि वनन्तानि, जन्मानि च स्रोत्य
१ दप्रस्थिनोऽमित्र आमा मप्रस्थित ने मित्रम् । सुखदुःखकारणात भामा मित्रममित्रन ॥ ॥
॥
२७
॥१५२॥

·उचालनं "-IIEIRLS Heamislum am - सत्यं च HTTER.HILLLLLL RITERIAL यम् ॥१॥" यो हि निर्वाणनिर्वत्र्तकं व्रतमाचरति स आत्मनो मित्रं, स चवम्भूतः कुतोऽवगन्तव्यः ? किंफलश्रेत्याह- आचा० ३शीतो. जं जाणिज्जा उच्चालइयं तं जाणिज्जा दूरालयं,जं जाणिजा दूरालइयं तं जाणिजा उच्चा- ३ उद्दे० लइयं, पुरिसा ! अत्ताणमेवं अभिणिगिज्झ एवं दुक्खा पमुञ्चसि, पुरिसा ! सच्चमेव रामभि- जाणाहि, सच्चस्स आणाए से उवहिए मेहावी मारं तरइ. सहिओ धम्ममायाय सेयं समणुपस्सइ (मू. ११९) 'य' पुरुष 'जानीयात्' परिच्छिन्यात् कर्मणां विषयसङ्गानां चोचालयितारम्-अपनेतारं तं जानीयाद् 'दूरालयिक मिति, दूरे सर्वहेयधर्मेभ्य इत्यालयो दूरालयः-मोक्षस्तन्मार्गो वा स विद्यते यस्येति मत्व/यष्ठन् दालयिकस्तमिति, हेतुहेतुमद्भावं दर्शयितुं गतप्रत्यागतसत्रमाह-'जं जाणे 'त्यादि, यं जानीयादूरालयिक से जानीयादुचालयितारमिति, एतदुक्तं भवति-यो हि कर्मणां तदास्रवद्वाराणां चोचालयिता-अपनेता स मोक्षमार्गव्यवस्थितो मुक्तो वेति, यो वा सन्मार्गानुष्ठायी स कर्मणामुबालयितेति । स च आत्मनो मित्रमतोऽपदिश्यते-'पुरिसा' इत्यादि, हे जीव ! आत्मानमेवामिनिगृह्य धर्मध्यानादहिर्विपयामिष्वङ्गाय निःसरन्त- | मवरुध्य ततः 'एवम्' अनेन प्रकारेण दुःखात्सकाशादात्मानं प्रमोक्ष्यसि, एवमात्मा कर्मणां उचालयिताऽऽत्मनो मित्रं भवति । | अपि च-'पुरिसा' इत्यादि, हे पुरुष! सद्यो हितः सत्यः-संयमस्तमेवापरण्यापारनिरपेक्षः समभिजानीहि-आसेवनापरिज्ञयासम- नुतिष्ठ, यदिवा सत्यमेव समभिजानीहि-गुरुसाक्षिगृहीतप्रतिज्ञानिर्वाहको भव, यदिवा सत्या-आगमस्तत्परिजानं च मुमुक्षोस्तदु- १० UPEECHILORD ·शीतो ३ उद्देशः परि. १५ चन्द- नादि E कप्रतिपालनं । किमर्थमेतदिति चेदाह-'सच्चस्से'त्यादि, सत्यस्य-आगमस्याशयोपस्थितः सन् मेधावी 'मार'संसार तरति, किच- 'सही'त्यादि, सहितो-ज्ञानादियुक्तः सह हितेन वा युक्तः सहितः 'धर्म' श्रुतचारित्रारयं 'आदाय' गृहीत्वा, किं करोतीत्याह- 'श्रेयः पुण्यमात्महितं या सम्यग्-अविपरीततयाऽनुपश्यनि समनुपश्यति । उक्तोऽप्रमत्तः तद्गुणाच, तद्विपर्ययमाह- दुहओ जीवियस्स परिवंदणमाणणपूयणाए, जंसि एगे पमायति (सू. १२०) द्विधा-रागद्वेषप्रकारद्वयेनात्मपरनिमित्तमहिकामुष्मिका वा यदिवा द्वाभ्यां-रागद्वेपाभ्यां हतो द्विहतो दुष्ट हतो या दुर्हतः, स कि कुर्याद् ?-जीवितस्य कदलीगर्भनिःसारस्य तडिल्लतासमुल्लसितचञ्चलस्य परिवन्दनमाननपूजनार्थ हिंसादिपु प्रवर्नते, परिव- न्दनं-परिसंस्तयस्तदर्थमाचेप्टते, लारकादिमांसोपभोगपुष्टसर्याङ्गोपाङ्गसुन्दरमालोक्य मां जनाः सुखमेव परिसन्दिप्यन्ते, श्रीमान् जीयास्त्वं बहूनि वर्षशतसहस्राणीत्येवमादि परिवन्दनं, तथा माननार्थ कर्मोपचिनोति, दृष्टौरसवलपराक्रमं मामन्येऽभ्युत्थानपिन- यासनदानाअलिप्रग्रहेनियिष्यन्तीत्यादि माननं, तथा पूजनार्थमपि प्रवर्तमानाः कर्मासवरात्मानं भारयन्ति, मम हि कृतरिय- स्योपनितद्रव्यप्राग्भारस्य परो दानमानसत्कारप्रणामसेवाविशेपः पूजां करिष्यतीत्यादि पूजन, तदेवमर्थ कर्मोपचिनोति । कि च- 'जसि एगे'इत्यादि, यस्मिन् परिवन्दनादिनिमिचे एफे रागद्वेष पहताः प्रमाद्यन्ति, न ते आत्मने हिताः। एतद्विपरीतं त्याह- सहिओ दुक्खमञ्चत्ताए पुट्ठो नो झंझाए, पासिमंदविए लोकालोकपवंचाओ मुच्चइ(सू०१२१)- तिमि ॥ तृतीय उद्देशो ३-३ ॥ प्र.आ. १६९ rn. PEEALTHRAM ॥१५३॥ २६ ·आचा० ३ शीतो. ४ उद्दे० प्रपंच- मुक्तिः . सहितो-ज्ञानादिसमन्वितो हितयुक्तो वा दुःखमात्रया उपसर्गजनितया व्यायुद्भवया या स्पृष्टः सन् 'नो झंझाए'त्ति नो व्याकु- लितमतिर्भवेत् , तदपनयनाय नोद्यच्छेद् , इष्टविषयावाप्तौ रागझझा अनिष्टावासौ च द्वेपझञ्झेति, तामुभयग्नकारामपि व्याकुलतां परित्यजेदिति भावः । कि च-पासिम मित्यादि, यदुक्त मुद्देशकादेरारभ्यानन्तरसूत्रं यावत् तमिममर्थ पश्य-परिच्छिन्धि कर्तव्या- कर्तव्यतया विवेकेनावधारय, कोऽमौ ?-द्रव्यभूतो-मुक्तिगमनयोग्यः साधुरित्यर्थः, एवम्भूतश्च के गुणमवाप्नोति ?-आलोक्यत इत्यालोकः, कर्मणि घन्, लोके चाईशरज्जात्मक आलोको लोकालोकसस्थ प्रपञ्चः-पर्याप्तकापर्याप्तकसुभगादिद्वन्द्वविकल्पः, तयथा-नारको नारकावेनावलोक्यते, एकेन्द्रियादिरेफेन्द्रिय-(यादि) त्येन, एवं पर्याप्तकापर्याप्तकाद्यपि वाच्यं, तदेवम्भूतात्प्रपञ्चा- न्मुव्यते-चतुर्दशजीवस्थानान्यतरव्यपदंशाहों न भवतीतियावद् । इतिः परिसमाप्ती, अचीमीति पूर्ववत् ।। इति शीतोष्णीयाध्य- यने तृतीयोदेशकटीका समाप्तर। . - उक्तस्तुनीयोद्देशकः, साम्प्रतं चतुर्थ आरभ्यते, यस्य चायमभिसम्बन्धः- इहानन्तरोदेशके पापकर्माकरणतया दुःखसहनादेव केवलाच्छ्रमणो न भवतीति अपि तु निष्प्रत्यूहसंयमानुष्ठानादित्येतत्प्रतिपादितं, निष्प्रत्यहता च कपायवमनाद्भवति, तदधुना प्रागुद्देशार्थाधिकारनिर्दिष्टं प्रतिपाद्यते, तदनेन सम्बन्धेनायातस्यास्योद्देशकस्य सूत्रानुगमे सूत्रमुबारयितव्यं, तचेदम्- से वंता कोई च माणं च मायं च लोभं च, एवं पासगस्स देसणं, उवरयसत्थरस पलि- PURPATIALI Atte Ka Dum Haramilar

·कपाय-
वमनं
४शीतो.
३ उद्दे०
NETERISTITUDEL
.
.
.
.
,
प्र.आ.
यंतकरस्स, आयाणं सगडभि (सू. १२२)
'स' ज्ञानादिमहितो दुःखमात्रास्पृष्टोऽव्याकुलितमतिर्द्रव्यभूतो लोकालोकनपश्चात् मुक्तदश्यः स्वपरापकारिणं क्रोधं च वमिता
'टुवम् उद्विगरणे' इत्यसात्ताच्छीलिकस्तृन् , तद्योगे च पष्ठ्याः प्रतिपेधे क्रोधशब्दाद् द्वितीया, ल्युडन्तं चैतत् , यो हि यथोक्तसंय-
मानुष्ठायी सोऽचिरात् क्रोधं वमिप्यति, एवमुत्तरत्रापि यथासम्भवमायोज्यं, तत्रात्मात्मीयोपघातकारिणि क्रोधकर्मविपाकोदया.
स्क्रोधः, जातिकुलरूपवलादिममुत्थो गर्यो मानः, परवञ्चनाध्ययमायो माया, तृष्णापरिग्रहपरिणामो लोभः, क्षपणोपशमक्रममाश्रित्य
च क्रोधादिक्रमोपन्यासः, अनन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणसज्वलनस्वगतभेदाविर्भावनाय व्यस्तनिर्देशः, चशब्दस्तु पर्व-
तपृथ्वीरेणुजलराजिलक्षणलक्षकः क्रोधस्य, शैलस्तम्भास्थिकाष्ठतिनिशलतालक्षणलक्षको मानस, वंशकुडगीमेपशृङ्गगोमूत्रिकाबलेख-
कलक्षणलक्षको मायायाः, कृमिरागकईमखञ्जनहरिद्रालक्षणसूचको लोभस्य, तथा यावजीवसंवत्सरचतुर्मासपक्षस्थित्याविर्भावक-
श्रेति । तदेवं क्रोधमानमायालोभवमनादेव पारमार्थिकः श्रमणभावो, न तत्सम्भवे सति, यन उक्तम्-सामप्णमणुचरंतस्स कनाया
जस्स उक्कडा हुँति । मन्नामि उच्छुपुप्फ व निष्फलं तत्म साण्मणं ।।१।। जं अजिअं चरिनं देसूणाएवि पुब्बकोडीए । तपि कमा-
इयमेत्तो हारेइ नरो मुहुत्तेण ॥२॥" । खमनीपिकापरिहारार्थ गौतमम्बाम्याह-'एय' मित्यादि, 'एतद्' यत्कपायवमनमनन्तर-
मुपादेशि तत् पश्यकस्य दर्शन' सर्व निरावरणत्वात्पश्यति-उपलभत इति पश्यः स एव पश्यकः तीर्थकृत श्रीवर्द्धमानखामी तस्य
१ श्रामण्यमनुचरत. पाया यस्योत्कटा भवन्ति । मन्ये इझुपुष्पयन निष्फल सभ्य श्रामण्यम् ॥१॥ यदर्जित चारित्र देशोनयाऽपि पर्वकोट्या । . तदापि
रूपायिनमात्रो हाग्यनि नगे मुन्न ॥२॥
१७०
२०
२४
-411thimuliun.
Intellin
॥१५॥

·जिनानु- आचा० कार: ८ In दर्शनम्-अभिप्रायो, यदिवा दृश्यते यथावस्थितं वस्तुतत्त्वमनेनेति दर्शनम्-उपदेशो, न स्वमनीपिका, किम्भूतस्य पश्यकस्य दर्श- नमित्याह-'उपरय' इत्यादि, उपरतं द्रव्यभावशस्त्रं यस्यासाघुपरतशस्त्र', शस्त्राद्वोपरतः शस्त्रोपरतः, भावे शस्त्रं त्वसंयमः कपाया वा, ४ शीतो. - तसादुपरतः, इदमुक्तं भवति-तीर्थकृतोऽपि कपायवमनमृते न निरावरणसकलपदार्थप्राहिपरमज्ञानावाप्तिः, तदभावे च सिद्विवधूस- ४ उद्दे० मागमसुखाभावः, एवमन्येनापि मुमुक्षुणा तदुपदेशवर्तिना तन्मार्गानुयायिना कपायवमनं विधेयमिति, शस्त्रोपरमकार्य दर्शयन् पुन- रपि तीर्थकरविशेषणमाह-'पलियंतकरस्स' पर्यन्तं कर्मणां संसारस्थ वा करोति तच्छीलचेति पर्यन्तकरस्तस्यैतद् र्दशनमिति सण्टकः । यथा च तीर्थकृत् संयमापकारिकपायशस्रोपरमात्कर्मपर्यन्तकृद् एवमन्योऽपि तदुक्तानुसारीति दर्शयितुमाह-'आयाण' मित्पादि, आदीयते-गृह्यते आत्मनदेशैः सह श्लिप्यतेऽष्टप्रकार कर्म येन तदादानं-हिसाधाश्रवद्वारमष्टादशपापस्थानरूपं वा तत्सितेनिमित्त- त्वात्कपाया वाऽऽदानं तद्वमिता स्वकृतमित्रवति, स्वकृतम्-अनेकजन्मोपाचं कर्म मिनत्तीति स्वकृतमित् , यो बादानं कर्मणां कपा- यादि निरुणद्धि सोऽपूर्वकर्मप्रतिपिद्धप्रवेशः स्वकृतकर्मणां भेत्ता भवतीति भावः, तीर्थकरोपदेशेनापि परकृतकर्मक्षपणोपायाभा- वात् स्वकृतग्रहणं, तीर्थकरेणापि परकृतकर्मक्षपणोपायो न व्यज्ञायीति चेत्, तन्न, तज्ज्ञानस्य सकलपदार्थसत्ताव्यापित्वेनावस्था- नात, ननु च हेयोपादेयपदार्थहानोपादानोपदेशशोऽसौ, न सर्वज्ञ इति सगिरामहे, एतावतैव परोपकारकर्तृत्वेन तीर्थकरत्वोपपत्तेः, तदेतन्न मतां मनासानन्दयति, युक्तिविकलत्वात् , यतः सम्यग्ज्ञानमन्तरेण हिताहितप्राप्तिपरिहारोपदेशासम्भवो, यथावस्थिवैक- पदार्थपरिच्छेदश्च न सर्वज्ञवामन्तरेणेति दर्शयितुमाह- जे एगं जाणइ से सव्वं जाणइ. जे सव्वं जाणइ से एग जाणड (स. १२३) १० .

·fo
३शीतो.
४ उद्दे०
१५
एकेसर्व-
ज्ञाने
एकबहु-
नामो
प्र.आ.
२०
,
'या' कश्चिदविशेपितः 'एक' परमाण्वादि द्रव्यं पश्चात्पुरस्कृतपर्यायं स्वपरपर्यायं वा 'जानाति' परिच्छिनत्ति स सर्व स्वपरप-
यं जानाति, अतीतानागतपर्यायिद्रव्यपरिज्ञानस्य समस्तवस्तुपरिच्छेदाविनामावित्वाद् , इदमेव हेतुहेतुमद्भावेन लगयितुमाह-
'जे सव्व' मित्यादि, यः सर्व संसारोदरविवरवर्ति वस्तु जानाति स एकं घटादि वस्तु जानाति, तस्यैवातीतानागतपर्यायभेदैस्तत्त-
तस्वभावापत्याऽनाद्यनन्तकालतया समस्तवस्तुस्वभावगमनादिति, तदुक्तम्-"एंगदवियस्सजे अत्थपञ्जवा वयणपजवा वावि। तीया-
णागयभूया तावइयं तं हवइ दव्वं ॥१॥" तदेवं मर्वज्ञस्तीर्थकृत् सर्वज्ञश्च सम्भविनमेव सर्वसच्चोपकारिणमुपदेशं ददातीति दर्शयति-
सव्वओ पमत्तस्स भयं, सबओ अप्पमत्तस्स नस्थि भयं, जे एगं नामे से वहुं नामे,
जे बहुं नामे से एगं नामे, दुक्खं लोगस्स जाणित्ता वंता लोगस्स संजोगं जंति धीरा
महाजाणं, परेण परं जंति, नावकंखंति जीवियं (सू. १२४)
सर्वतः-सर्वप्रकारेण द्रव्यादिना यद्भयकारि कर्मोपादीयते ततः 'प्रमत्तस्य' मद्यादिप्रमादवतो 'भयं' भीतिः, तद्यथा-प्रमत्तो
हि कर्मोपचिनोति द्रव्यतः सर्वैरात्मप्रदेशः क्षेत्रतः पड्दिग्व्यवस्थितं कालतोऽनुसमयं भावतो हिंसादिमिः, यदिवा 'सर्वत्र' सर्वतो
भयमिहामुत्र च, एतद्विपरीतस्य च नास्ति भयमिति, आह च-'सव्यओ' इत्यादि, 'सर्वतः' ऐहिकामुमिकापायाद् 'अप्रमत्तस्य'
आत्महितेषु जाग्रतो नास्ति भयं संसारापसदात्सकाशात् कर्मणो वा, अप्रमत्तता च कपायाभावाद्भवति, तदभावाचाशेपमोहनीया-
१ कद्रव्यय येऽर्थपर्या वचनपर्यवा वाऽपि । तीनानागनभूना(वर्तमाना) तावत्तद् भवति द्रव्यम् ॥१॥
"
,
TWITTER
२६
॥१५५॥

·" एकबहु- नामो - आचा ३शीतो. ४ उद्दे० TAMILLJTARTUNITIH MISTRIMAR " I writing niuil AiLIFillinnr JIRI AALHitta rimalitimi ELLraPAT HEMum lind AID INTIMAINTIMATE AITHE ART भावः, ततोऽप्यशेपकर्मक्षपः, तदेवमेकामाचे सति बहूनामभावसम्भवः, एकाभावोऽपि बहूबभावानान्तरीयक इत्येवं गतप्रत्या- गतसूत्रेण हेतुहेतुमनावं दर्शयितुमाह-जे एग' मित्यादि, योहि प्रवर्द्धमानशुभाध्यवसायाधिरूढकण्डकः एकम्-अनन्तानुबन्धिनं क्रोधं 'नामयति' क्षपयति स यहूनपि मानादीनामयति-क्षपयति, अप्रत्याख्यानादीन् घाखभेदान्नामयति, मोहनीयं बैंक यो नाम- यति स शेपा अपि प्रकृती भयति, यो वा बहून् स्थितिशेपानामयति सोऽनन्तानुवन्धिनमेकं नामयति, मोहनीयं था, तथाहि- एकोनसप्ततिभिर्मोहनीयकोटीकोटिनिः क्षयमुपागताभिः ज्ञानावरणीयदर्शनावरणीयवेदनीयान्तरायाणामेकोनविंशद्भिः नामगोत्र- योरेकोनविंशतिभिः शेपकोटीकोट्याऽपि देशोनया मोहनीयक्षपणार्हो भवति, नान्य इति, अतोऽपदिश्यते-यो बहुनामः स एव पर- | मार्थत एकनाम इति, नाम इति क्षपकोऽभिधीयते उपशामको वा, उपशमश्रेप्याश्रयेणैकबहूपशमता बढेकोपशमता वा वाच्येति, तदेवं बहेककाभावमन्तरेण मोहनीयक्षयस्योपशमस्य वाऽभावः, तदभावे च जन्तूनां बहुदुःखसम्भव इति दर्शयति-'दुक्ख'- मित्यादि, 'दुःखम्' असातोदयस्तत्कारणं वा कर्म तत् 'लोकस्य' भूतग्रामस्य ज्ञपरिवया ज्ञात्वा प्रत्याख्यानपरिजया च यथा | तदभावो भवति तथा विदध्यात्, कथं तदभावे गुणावाप्तिरित्युभयमपि दर्शयितुमाह-'चंता' इत्यादि, 'वान्त्वा'त्यक्त्वा लोकस्य- आत्मव्यतिरिक्तस्य धनपुत्रशरीरादेः 'संयोग' ममत्वपूर्वक सम्बन्धं शारीरदुःखादिहेतुं तद्वेतुकर्मोपादानकारणं वा 'यान्ति' गच्छन्ति | 'धीराः कर्मविदारणसहिष्णकः यान्त्यनेन मोक्षमिति यानं-चारित्रं, तमानेकभवकोटिदुर्लभ, लब्धमपि प्रमाद्यतस्तथाविधकर्मोद- | यात् खभावाप्तनिधिममतामयामोत्यतो महच्छब्देन विशेष्यते, महच तद्यानं च महायानं, यदिवा महद्यान-सम्यग्दर्शनादित्रय यस्य | स महायानो-मोक्षस्तं यान्तीति सम्बन्धः । स्यात्-किमेकेनैव भवेनावाप्तमहायानदेश्यचारित्रस्य मोक्षावाप्तिरुत पारम्पर्येण?, उभय- " MHIMLATARANTERA ·Anir Imatma EDITIL थाऽपि त्रूमः, तद्यथा-अवाप्सतयोग्यक्षेत्रकालस्य लघुकर्मणस्तनव भवेन मुफ्त्यपाप्तिः, अपरस्य लन्यथेति दर्शयति-'परंण परमि- श्रीतो. त्यादि, सम्यक्त्वप्रनिषिद्धनरकगतितिर्यग्गतयो ज्ञानावाप्तियथाशक्तिप्रतिपालितसंयमा आयुपः धयात् मौधादिकं देवलोकमवामु प्र. आ. ४ उद्दे० यन्ति, ततोऽपि पुष्पोपतया कर्मभूम्यार्यक्षेत्रमुकुलोत्पत्यारोग्यश्रद्धाश्रवणसंयमादिकमवाप्य विशिष्टतरं स्वर्गमनुनरोपपानिकपर्य-११७२ न्तमधितिष्ठन्ति, पुनरपि ततथ्युतस्यावाप्तमनुष्यादिसंयमभावस्याशेपकर्मक्षयान्मोक्षः, तदेवं परेण-संयमेनोद्दिष्टविधिना 'परं' स्वर्ग परपर 'स्थानानि पारम्पर्येणापवर्गमपि यान्ति, यदिवा 'परेण मम्यग्दृष्टिगुणस्थानेन 'पर' देशविरत्याधयोगिकेवलिपर्यन्तं गुणस्थानकमधितिष्ठन्ति, परेण वाऽनन्तानुवन्धिक्षयेणोल्लमत्कण्डकस्थानाः 'पर' दर्शनमोहनीयचारित्रमोहनीयक्षयं घातिभवोपग्राहिकर्मणां वा क्षयमवामुवन्ति, एवंविधाथ कर्मक्षपणोग्रता जीवितं कियद्गतं किं वा शेपमित्येवं नावकासन्ति, दीर्घजीवित्यं नामिलपन्तीत्यर्थः, असंयमजीवितं या नावकासन्तीति, यदिवा परेण परं यान्तीत्युत्तरोतरां तेजोलेश्यामयामुवन्तीनि, उक्तं च--"जे ईमे अचाए समणा निग्गंथा विहरति एए णं कस्म तेयलेस्सं वीईवयंति?, गोयमा, मामपरियाए ममणे निग्गंधे वाणमंतराणं देयाणं नेयलेस्स वीइययइ, एवं १ य इमे अद्यनया श्रमणा निर्मन्या विहरन्ति, एते वस्य तेजोलेश्या व्यतित्रजन्ति ?, गौतम ! मासपर्यायः श्रमणो निप्रैन्थो व्यन्तराणा देवाना तेजोलेश्या व्यवित्रजति, ए दिमागपर्यायः असुरेन्द्रव जिताना भवनवासिना देवाना, विमासपर्यायोऽमुम्बुमागणां देवाना. पतुर्मासपर्यापः प्रहगणनक्षत्रतारारूपाणां ज्योतिष्याणा देवाना, पयमामपर्यायः चन्द्रसूर्ययोज्योतिप्केन्द्रयोज्योतीगजयोस्तेजोलेश्या, पण्मासपर्यायः सौधर्मशानानां देवाना, सप्तमासपर्यायः मनकुमारमाहेन्द्राणां देवाना, अष्टमामपर्यायो ब्रह्मलोक्लान्तकानां देवाना, देवमारपर्यायो महाशुर सहलाराणां देवाना, दनमामपर्याय आमतप्राणतारणापुताना देवाना एकादशमासपर्यायो प्रवे- यकार्णा, द्वादशमायः श्रमणो निर्मन्थोऽनुत्तरोपपातिनां देवानां तेजोलेश्या व्यतिजति, ततः पर शुफ्तः शुलामिजाति (त्यो भूत्वा ततः पश्वास्मिध्यनि. ॥१५६॥ NIHIU II " . THIPHATA SHARE HTRATIMMIPAHILJune H I Amar MAHAai ·आचा ३ शीतो. ४ उद्दे० एकबह- क्षपणे " दुभामपरियाए असुरिंदवजियाणं भवणवासीणं देवाणं, तिमासपरियाए असुरकुमाराणं देवाणं, चउमासपरियाए गहगणनयनतारा- | रूवाणं जोइसियाणं देवाणं, पंचमासपरियाए चंदिमसूरियाणं जोइसिंदाणं जोइसराईणं तेउलेस्सं, छम्मासपरियाए सोहम्मीसाणाणं देवाणं, सत्तमासपरिभाए सणंकुमारमाहिंदाणं देवाणं, अट्टमासपरियाए बंभलोगलतगाणं देवाण, नवमासपरिआए महासुकसह- स्माराणं देवाणं, दसमासपरियाए आणयपाणयआरण आणं देवाणं, एगारसमासपरियाए गेवेजाणं, बारसमासे समणे निग्गंथे | अणुत्तरोबवाइयाणं देवाणं तेयलेसं वीयवयइ, तेण परं सुके सुकाभिजाई भवित्ता तओ पच्छा सिज्झइ ।" यश्चान्तानुवन्ध्यादिक्ष- पणोयतः स किमेकक्षयादेव प्रवर्तते उत नेत्याह- एगं विगिंचमाणे पुढो विगिंचड़, पुढोवि एगं, सड्डी आणाए मेहावी लोगं च आणाए अभि- समिच्चा अकुओभयं, अस्थि सत्थं परेण परं, नत्थि असत्यं परेण परं (सू. १२५) 'एकम्' अनन्तानुवन्धिनं क्रोधं क्षेपकश्रेण्यारूढः क्षपयन् 'पृथग्' अन्यदपि दर्शनादिकं क्षपयति, बद्धायुष्कोऽपि दर्शनसप्तकं यायक्षपयति, पृथगन्यदपि क्षपयन्नवश्यमनन्तानुवन्धिनामेकं क्षपयति, पृथक्क्षयान्यथानुपपत्तेः, किंगुणः क्षपकश्रेणियोग्यो भवतीत्याह-सट्टी' इत्यादि, श्रद्धा-मोक्षमार्गाद्यमेच्छा विद्यते यस्यासौ श्रद्धावान् 'आज़या' तीर्थकरप्रणीतागमानुसारेण यथोक्तानु- छानविधायी 'मेधावी' अप्रमत्तयतिः मर्यादाव्यपस्थितः श्रेण्यहो, नापर इति । किं च-'लोगं च इत्यादि, चः समुचये 'लोक' पडी- वनिकायात्मकं कपायलोकं वा 'आजया' मौनीन्द्रागमोपदेशेन 'अभिसमेत्य' ज्ञात्वा पडीवनिकायलोकस्य यथा न कुतचिनिमित्ता- PRITUTIHIRALLine Numनामा ·शस्त्रा- तो. mithiमाल। . प्र.आ. १७३ शस्त्रे परापरता . " दयं भवति तथा विधेयं, कपायलोकप्रत्याख्यानपरिज्ञानाच तस्यैव परिहर्तन कुतश्विद्भयमुपजायत इति, लोकं वा चराचरमाज्ञया- आगमामिप्रायेणामिसमेत्य न कुतश्चिदैहिकामुष्मिकापायसन्दर्शनतो भयं भवति । तच्च भयं शस्त्राद्भवति, तस्य च शस्त्रस्य प्रकर्ष- गतिरस्त्युत नेति ?, अस्तीति दर्शयति-'अस्थि' इत्यादि, तत्र द्रव्यशवं कृपाणादि तत्परेणापि परमस्ति-तीक्ष्णादपि तीक्ष्ण- तरमस्ति, लोहकर्तृसंस्कारविशेषात् , यदिवा शस्त्रमित्युपघातकारि, तत एकमात्पीडाकारिणोऽन्यत पीडाकार्युत्पद्यते, ततोप्यपरमिति, तद्यथा-कृपाणाभिघाताद्वातोत्कोपः, ततः शिरोऽर्तिः, तस्या, ज्वरः, ततोऽपि मुखशोषमूदिय इति, भावशस्त्रपारम्पर्य त्वेकसूत्रा- न्तरितं स्वत एव प्रत्याख्यानपरिज्ञाद्वारेण वक्ष्यति, यथा च शस्त्रस प्रकर्पगतिरस्ति पारम्पयं वा विद्यते अशस्त्रस तथा नास्तीति दर्शयितुमाह-'नत्थि' इत्यादि, 'नास्ति' न विद्यते, किं तद् ?-'अशस्त्र' संयमः तत् 'परेण पर मिति प्रकर्पगत्यापनमिति, तथाहि- पृथिव्यादीनां सर्वत्र तुल्यता कार्या, न मन्दतीत्रभेदोऽरतीति, पृथिव्यादिपु समभावत्वात् सामायिकस्य, अथवा शैलेश्यवस्थासंय- मादपि परः संयमो नास्ति, तदुर्द्ध गुणस्थानाभावादिति भावः । यो हि क्रोधमुपादानतो बन्धतः स्थितितो विपाकतोऽनन्तानुब- न्धिलक्षणतः क्षयमाश्रित्य प्रत्याख्यानपरिज्ञया जानाति सोऽपरमानादिदर्यपीत्येतदेव प्रतिसूत्रं लगयितव्यमित्याह- जे कोहदंसी से माणदंसी, जे माणदंसी से मायादंसी, जे मायादंसी से लोभदंसी, जे लोभदंसी से पिज्जदंसी, जे पिजदंसी से दोसदंसी, जे दोसदंसी से मोहदंसी, जे मोहदंसी से गम्भदंसी, जे गम्भदंसी से जम्मदंसी, जे जम्मदंसी से मारदंसी, जे मारदंसी से नर- - - ॥१५७॥ २६ , ·आचा० ३शीतो. ४ उद्दे क्रोध- मानादि- दर्शिता , HILESHumm. यदंसी, जे नरयदंसी से तिरियदंसी, जे तिरियदंसी से दुक्खदेसी । से मेहावी अभिणिव- हिज्जा कोहं च माणं च मायं च लोभं च पिजं च दोसं च मोहं च गभं च जम्मं च मारंच नरयं च तिरियं च दुक्खं च । एयं पासगस्त दसणं उवरयसत्थस्स पलियंतकरस्स, आयाणं निसिद्धा सगडब्भि, किमथि ओवाही पासगस्स न विजड ?, नस्थि (सू, १२६) त्तिबेमि ॥ शीतोष्णीयाध्ययनम ३॥ यो हि क्रोधं स्वरूपतो वेत्ति अनर्थपरित्यागरूपत्वाज्ञानस परिहरति च स मानमपि पश्यति परिहरति चेति, यदिवा यः क्रोधं पश्यत्याचरति स मानमपि पश्यति, मानाध्मातो भवतीत्यर्थः, एवमुत्रत्रापि आयोज्य, यावत् स दुःखदशीति, सुगमत्वान्न वित्रि- यते । साम्प्रतं क्रोधादेः साधान्निवर्त्तनमाह-से' इत्यादि, स मेधावी 'अभिनिवनये' व्यावर्त्तयेत् , किं तत् !-क्रोधमित्यादि याबहुःख, सुगमत्वाद्वयाख्यानाभावः, खमनीषिकापरिहारार्थमाह-'एय' मित्यादि, 'एतद्' अनन्तरोक्तमुद्देशकादेरारभ्य पश्य- कस-तीर्थकृतो दर्शनम्-अभिप्रायः, किम्भूतस्य ?-उपरतशस्त्रस्य पर्यन्तकृतः, पुनरपि किम्भूतोऽसौ ?-'आयाण मित्यादि, आदानं कम्मोपादानं निषेध्य पूर्ववकृत कर्मभिदमाविति, किं चास्य भवतीत्याह-'किमत्थी' त्यादि, 'पश्यकस्य केवलिनः 'उपाधि' विशेषणं, उपाधीयत इति चोपाधिः, द्रव्यतो हिरण्यादिर्भावतोऽष्टप्रकार कर्म, म द्विविधोऽप्युपाधिः किमस्त्याहोखिन्न विद्यते , HDHINTIMATRISHIDARSHURAFINinn HIrills usually प्र.आ. १७४ ·० नास्तीति, एतदहं ब्रवीमि, सुधर्मस्वामी जम्बूवामिनं कथयति, यथा सोऽहं ब्रवीमि येन मया भगवत्पादारविन्दमुपास(य)ता सर्व- मेनदथावि तद्भयते तदुपदिष्टार्थानुसारितया कथयामि, न पुनः स्वमतिविकल्पशिल्परचनयेति । गतः सूत्रानुगमः, तद्गतौ च समाप्तश्चतुर्थोद्देशकः ॥ तत्समाप्तौ चातीतानागतनयविचारातिदेशात् समाप्तं शीतोष्णीयाध्ययनमिति । ग्रन्थाग्रम् ७९०॥ NATIONAL ४ सम्य. १ उद्दे० उद्देशा- ाधि. १५ कार: अथ चतुर्थं सम्यक्त्वाख्यमध्ययनम् । उक्तं तृतीयमध्ययनं, साम्प्रतं चतुर्थमारभ्यते, अस्स चायमभिसम्बन्धः-इह शखपरिज्ञायामन्वयव्यतिरेकाभ्यां पड्डीवनिकायान् व्युत्पादयता जीवाजीवपदार्थद्वयं व्युदपादि, तद्वधे च बन्धं विरतिं च भणताऽऽस्रवसंवरपदार्थद्वयमूचे, तथा लोकविजयाध्ययने लोको यथा बध्यते यथा च मुच्यत इति वदता बन्धनिर्जरे गदिते, शीतोष्णीयाध्ययने तु शीतोष्णरूपाः परीपहाः सोढव्या इति भणता तत्फललक्षणो मोक्षोऽभिहितः, ततश्चाध्ययनत्रयेण सप्तपदार्थात्मकं तत्वमभिहितं, तत्त्वार्थश्रद्धानं च सम्यक्त्वमुच्यते, तदधुना प्रतिपाद्यते, अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्याध्ययनस्य चत्वार्यनुयोगद्वाराणि व्यावोपक्रमेाधिकारी द्वेधा, तबाध्ययनार्थाधिकारः सम्यक्त्वाख्यः शस्त्रपरिज्ञायां प्रागेवाभाणि, उद्देशकार्थाधिकारप्रतिपादनाय तु नियुक्तिकार आह- पढमे सम्मावाओ १वीए धम्मप्पवाइयपरिक्खा २। तइए अणवजतयो न हु चालतवेण मुक्खुत्ति ३ ॥२१४॥ उद्देसंमि चउत्थे समासवणेण णियमणं भणियं ४ । तम्हा य नाणदंसणतवचरणे होइ जइयव्वं ॥२१॥ प्रथमोद्देशके सम्यग्वाद इत्ययमर्थाधिकारः, सम्यग्-अविपरीतो बादः सम्यग्वादो-यथावस्थितवस्त्वाविर्भावनं, द्वितीये तु धर्म- २० Emadimanwar ॥१५॥ ०५ ·, - | निक्षेपः प्रवादिकपरीक्षा, धर्म प्रवदित शील येषां ते धर्मप्रवादिनस्त एव धर्मप्रवादिकाः, धर्मनायादुका इत्यर्थःतेषां परीक्षा-युक्तायुक्त- आचा० विचारणमिति, तृतीयेऽनवद्यतपोव्यावर्णनं, न च चालतपसा- अजानितपथरणेन मोक्ष इत्ययमर्थाधिकारः, चतुर्थोद्देशके तु 'समा- ४ सम्प. १ उद्दे० सवचनेन' सोपवचनेन 'नियमनं भणित संयत उक्त इति । तदेवं प्रथमोद्देशके सम्यग्दर्शनमुक्तं, द्वितीये तु सम्याज्ञान, तृतीये बालतपोव्युदासेन सम्यक्तपः, चतुर्थे तु सम्यक्चारित्रमिति, तसात्वशब्दो हेतो, यतश्चतुष्टयमपि मोक्षाङ्गं प्रामुक्तं तसात् बान- दर्शनस्तपश्चरणेषु 'मुमुक्षुणा यतितव्य' तत्प्रतिपालनाय यावजीयं यत्रो विधेय इति गाथाद्वयार्थः । अधुना नामनिप्पन्ननिक्षेपाया. | नस्य सम्यक्त्वाभिधानस निक्षेपं चिकीपुराह- नामंठवणासम्म दचसम्मं च भावसम्म च। एसो खलु सम्मस्सा निक्खेयो चउविहो होई ॥२१॥ अक्षरार्थः सुगमः, भावार्थ तु सुगमनामस्थापनाव्युदासेन द्रव्यभावगतं नियुक्तिकारः प्रतिपिपादयिपुराह-- अह दव्यसम्म इच्छाणुलोमियं तेसु तेसु दब्वेसुं । कयसंग्वयसंजुत्तो पउत्त जद भिषण छिण वा ॥११॥ 'अथे' त्यानन्तये ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं द्रव्यसम्यक्त्वमित्याह, 'ऐच्छानुलोमिकं' इच्छा-चेतःप्रवृत्तिः अभिप्रायस्तस्यानुलो- मम्-अनुकूलं तत्र भवमैच्छानुलोमिकं, तच तेषु तैप्विच्छाभावानुकूल्यताभाक्षु द्रव्येषु कृताधुपाधिभेदेन सप्तधा भवति, तद्यथा- | कृतम्---अपूर्वमेव निर्वर्तितं स्थादि, तस्य यथाऽवयलक्षणनिष्पत्तव्यसम्यक् कर्तुतनिमित्तचित्तस्वास्थ्योत्पतेः, यदर्थ वा कृतं तस्य १७५ शोभनांशुकरणतया समाधानहेतुत्वाद्वा द्रव्यसम्यग् १, एवं संस्कृतेऽपि योज्यं, तस्यैव स्थादेर्भग्रजीर्णापोढादेखपवसंस्कारादिति २, तथा ययोर्द्रव्ययोः संयोगो गुणान्तराधानाय नोपमर्दाय उपभोक्तुर्वा मनःप्रीत्यै पयःशफरयोरिव तत्संयुक्तद्रव्यसम्यक् ३, तथा - - प्र.आ. MANCILITAPAININDIAN

·१५
दर्शना-
दिमेदाः
१उद्दे०
२०
यत्प्रयुक्तं द्रव्यं लाभहेतुत्वादात्मनः समाधानाय प्रभवति तत्प्रयुक्तद्रव्यसम्यक् ४, पाठान्तरं वा-'उवउत्त'त्ति यदुपयुक्तम्-अभ्य-
वहृतं द्रव्यं मनःसमाधानाय प्रभवति तदुपयुक्तद्रव्यसम्यक् ४, तथा जदं-परित्यक्तं यद्भारादि तत्यक्तद्रव्यमम्यक् ५, तथा दधि-
भाजनादि मिन्नं सत् काकादिसमाधानोत्पत्तेभिन्नद्रव्यसम्यक् ६, तथाऽधिकमांसादिच्छेदाच्छिन्नसम्यक्७, सर्वमप्येतत्समाधानका-
रणत्वाद्र्व्यसम्यक्, विपर्ययादसम्यगिति गाथार्थः ॥ भावसम्यक्प्रतिपादनायाह-
तिविहं तु भावसम्म दंसण माणे तहा चरित्ते य । सणचरणे तिविहं नाणे दुविहं तु नायव्वं ।। २१८ ॥
त्रिविधं भावसम्यक् दर्शनशानचारित्रभेदात्, पुनरप्येकै भेदत आचष्टे-तत्र दर्शनचरणे प्रत्येक त्रिविधे, तद्यथा-अनादिमिथ्या-
दृष्टेरकृतत्रिपुञ्जस्य यथाप्रवृत्तकरणक्षीणशेपकर्मणो देशोनसागरोपमकोटीकोटीस्थितिकस्यापूर्वकरणमिन्नग्रन्थेमिथ्यात्वानुदयलक्षणम-
न्तरकरणं विधायानिवृत्तिकरणेन प्रथमं सम्यक्त्वमुत्पादयत औपशमिकं दर्शनम् १, उक्तं च-"ऊंसरदेसं दड्डुल्लयं च विज्झाइ वण-
दवो पप्प । इय मिच्छताणुदए उवसमसम्म लहइ जीयो ॥१॥" उपशमश्रेण्या चौपशमिकमिति १, तथा सम्यक्त्वपुद्गलोपष्टम्भ-
जनिताध्यवसायः क्षायोपशमिकं २, दर्शनमोहनीयक्षयात् क्षायिकं ३ । चारित्रमप्युपशमश्रेण्यामौपशमिकं १ कपायक्षयोपशमात्
क्षायोपशमिकं चारित्रं २ चारित्रमोहनीयक्षयात् क्षायिकं ३। ज्ञाने तु भावसम्यग् द्विधा ज्ञातव्यं, तद्यथा-क्षायोपशमिकं क्षायिकं च,
तत्र चतुर्विधज्ञानावरणीयक्षयोपशमात् मत्यादि चतुर्विध क्षायोपशमिकं ज्ञानं, समस्तक्षयात् क्षायिकं केवलज्ञानमिति । तदेवं विवि-
घेऽपि भावमम्यक्त्वे दर्शिते सति परचोदयति-यद्येवं त्रयाणामपि सम्यग्कादसम्भवे कथं दर्शनस्यैव सम्यक्त्ववादो रूढो ? यदिहाध्य-
1 परदेश दरभं च पियानि वनदवः प्राय | एने मिथ्यावानुदगे औपसमिक्सम्यकलं लभते जीर' ॥ १ ॥
HIMALA
TISION
२७
॥१५९॥

·ज्ञातं . आचायने व्यापण्यते, उच्यते, तद्भावभाविवादितरयोः, तथाहि-मिथ्यादृष्टस्ते न स्तः, अत्र च सम्यक्त्वप्राधान्यख्यापनाय अन्धेतर-वीरसेन- ४ सम्य. राजकुमारद्वयेन वालाङ्गनाद्यनोधार्थ दृष्टान्तमाचक्षते-तयथा-उदयसेनराज्ञो वीरसेनसूरसेनकुमारद्वयं, तत्र वीरसेनोऽन्यः, स च १ उद्दे० उत्प्रायोग्या गान्धर्वादिकाः कला ग्राहितः, इतरस्त्वभ्यस्तधनुदो लोकश्लान्यां पदवीमगमत् , एतच समाकर्ण्य वीरसेनेनापि राजा | विज्ञप्तो यथाऽहमपि धनुदाम्यास विदधे, राज्ञाऽपि तदाग्रहमागम्यानुज्ञातः, ततोऽसौ सम्यगुपाध्यायोपदेशात् प्रज्ञातिशयादम्या- |सविशेषाच शब्दवेधी सञ्जते, तेन चारूढयौपनेन खभ्यस्तधनुर्वेदविज्ञानक्रियेणागणितचक्षुर्दर्शनसदसद्भावेन शब्दवेधित्वावष्टम्भात्प- स्खलोपस्थाने सति राजा युद्धायादेशं याचितः, तेनापि याच्यमानेन वितरे, वीरसेनेन च शब्दानुवेधितया परानीके जजम्भे, परै- थानगतकुमारान्धभावैर्मूकतामालम्ब्यासौ जगृहे, सूरसेनेन च विदितवृत्तान्तेन राजानमापृच्छ्य निशितशरशतजालानटब्धपरानीकेन मोचितः। तदेवमभ्यस्तविज्ञानक्रियोऽपि चक्षुर्विकलवानालमभिप्रेतकार्यसिद्धये इति । एतदेव नियुक्तिकारो गाथयोपसहर्तुमाह- कुणमाणोऽविय किरियं परिचयतोवि सयण प्रणभोगदितो विदुरस्त उर नजिणइ अधो पराणीयं ॥२१९॥ कुन्नपि क्रिया परित्यजन्नपि स्वजनधनभोगान् दददपि दःख चोरः न जयत्यन्धः परानीकमिति गाथार्थः ॥ तदेवं दृष्टान्तमु- पदर्य दार्शन्तिकमाह- कुणमाणोऽपि निवित्ति परिचयतोऽवि सयणधगभोग । दितोऽवि दुहस्स उर मिच्छद्दिवी न सिज्मइ उ॥२२०॥ १७६ कुन्निपि निधृतिम्-अन्यदर्शनाभिहिता, तद्यथा-पश्च यमा' पञ्च नियमा इत्यादिका, तथा परित्यजन्नपि खजनधनभोगान्, पञ्चा मिनपादिना दददपि दुःखस्योरः, मिथ्यादष्टिर्न सिध्यति, तुरसधारणे, नेर सिध्यति, दर्शनविकलत्याद्, अन्धकुमारवत् असमर्थः प्र. आ. '

·HAMIL
१सम्य
१ उद्दे०
असख्ये-
। यनिर्ज-
राणिः
43
२०
कार्यसिद्धये । यत एव ततः किं कर्तव्यमित्याह-
तम्हा कम्माणीय जेउमणो दसणमि पजइज्जा । दसणवओ हि सफलाणि हुति तवनाणचरणाइ || २०
यसारिसद्धिमार्गमूलास्पद सम्यग्दर्शनमन्तरेण न कर्मक्षयः स्यात् तणात्कारणान् कानीक जेतुमनाः सम्यग्दर्शने प्रयतेत,
तस्सिव सति यद्यति तद्दति-'दर्शनपतो हि' हिः-हती यमात्मम्यग्दर्शनिनः सफलानि भवन्ति तपोजानचरणानि अतरता
यनाता मा यमिति गाथार्थः ॥ प्रकारान्तरेणापि सम्यग्दर्शनस तत्पूर्वाणा च गुणस्थानराना गुणमाविर्भापयितुमाह-
सम्मत्तपत्ती साय य विरण अणतकम्मसे। देसणमोहन्यव उपसामन्ते य उवसंते॥२२॥
पवा य खीणमोहे जिणे असेही भवे असंसिजा । तश्विरीओ कालो संसिज गुणाइ सेढी० ।। २२३ ।।
सम्यक्सस्योत्पत्ति' सम्यक्त्वोत्पत्तिस्तस्या विवक्षितायाममसोयगुणा श्रेणिर्भोदित्युत्तरगायार्द्धान्त क्रियामपेत्य सम्पन्धो लगयि-
तव्य', कथमसद्धयेयगुणा श्रेणिभवेदिति ?, अबोन्यते, इह मिथ्यादृष्टयो देशोनकोटीकोटिकमस्थितिका ग्रन्थिकसचास्ते कर्म-
निर्जरामाश्रित्य तुल्याः, धर्मग्रच्छनोत्पन्नसजास्तेभ्योऽसयेयगुणनिरिकाः, ततोऽपि पिपृच्छिपुः मन् साधुसमीपं जिगमिपुः,
तस्मादपि क्रियाविष्टः पृच्छन् , ततोऽपि धर्म प्रतिपित्सु, अस्मादपि क्रियाविष्टः प्रतिपद्यमानः,तसादपि पूर्वप्रतिपमोऽसपेयगु-
णनिर्जरक इति सम्यक्त्वोत्पत्तिाख्याता, तदनन्तर विस्ताविरति प्रतिपित्सुप्रतिपद्यमानपूर्वप्रतिपन्नानामुत्तरोत्तरस्सामहळ्येयगुणा
निर्जरा योज्या, एवं सर्वविरतापपीति, ततोऽपि पूर्वप्रतिपन्नमविरतेः महाशान् 'अणतकम्मसे नि 'पटकदेशे पदप्रयोग' इति यया
भीमसेनो मीमः मत्यभामा भामा एवमनन्तश दोपलक्षिता अनन्तानुगन्धिन', ने हि मोहनीयस्यांगा-भामाः नाशिक्षणयिपुरग
,
HARITAMARHWAR
॥१६॥

·पाना निर्जरा- कमः १ उद्दे० " येयगुणनिरिका, ततोऽपि धपका, तमादपि क्षीणानन्तानुवन्धिकपायः, एतदेव दर्शनमोहनीयत्रयेऽभिमुखक्रियाल्दापत्रय. मायोज्यं, तनोऽपि क्षीणसप्तकात् क्षीणसप्तक एयोपशमश्रेण्यादोऽमट्येयगुणनिर्जरकः, ततोऽप्युपशान्तमोहः, नसादपि चारित्रमो- हनीयक्षपका, ततोऽपि क्षीणमोहः, अत्र चामिमुखादित्रयं यथासम्भवमायोजनीयम् , अम्मादपि 'जिनो' भवसफेवली, तस्मादपि शैलेषयवम्योऽगयेयगुणनिर्जरकः । नदा कम्मनिर्जरायै अमद्ग्येयलोकाकायप्रदेशप्रमाणनिप्पादितसंयमस्थानप्रनयोपानणिः मोनरोनरेगाममग्येयगुणा, उपरोनरप्रार्द्धमानाध्यवमायकण्डकोपपनेरिति, कालस्तु तद्विपरीनोऽयोगिफेवलिन आरम्य प्रतिलो- मतया गट्न्ये यगुणया घेण्या जेयः, इदमुक्तं भवनि-यापनकालेन यावत्कर्मायोगिकेवली क्षपयति तारन्मानं कर्म मयोगिकेली गम्येयगुणन कालेन रुपयनि, एवं प्रतिलोमनया यानद्धमं पिपृच्छिपुस्तापन्नेयमिति गाधाद्वयार्थः। एवमनन्तरोक्तया नीत्यादर्श- नाना मफलानि तपोगाननरणान्यमिहिनानि, पदि पुनः केनचिदुपाधिना विदधाति ततः सफलत्वाभाषः,कथामावुपाधिः, तमाह- आहारउवहिपआइडीमु प गारयेसु फइतविगं । पमेय पारसविहे तमि न हु कडत समणो ॥२२४॥ प्र.आ. १७७ १० amokama.04- + ·चा ४ सम्पा १ उद्दे -Form tuका म IMIRMATION १५ से वेमि जे अईया जे य पडुप्पन्ना जे य. आगमिस्सा अरहता भगवंतो ते सव्वे एवमा- सर्वप्रा- इक्खन्ति एवं भासंति एवं पण्णविंति एवं परूविति-सव्वे पाणा सब्वे भूया सव्वे जीवा सव्वे णाहिंसा सत्ता न हंतव्या न अब्जावेयव्वा न परिचित्तव्वा न पग्यिावेयव्वा न उदवेयव्या, एस धम्म सुद्धे निइए सासए समिञ्च लोयं खेयण्णेहिं पवेइए, तंजहा-उट्ठिएसु वा अणुट्ठिएसु वा उव- द्विएसु वा अणुवट्ठिएसु वा उवरयदंडेसु वा अणुवरयदंडेसु वा सोवहिएसु वा अणोवहिएसु वा संजोगरएसु वा असंजोगरएसु वा, तच्चं चेयं तहा चेयं अस्सि चेयं पवुच्चइ (सू. १२७) गौतमस्खाम्याह-यथा सोऽहं ब्रवीमि योऽहं तीर्थकरवचनावगततच्चः श्रद्धेयवचन इति, यदिया शौद्धोदनिशिष्याभिमतक्षणिक- त्वच्युदासेनाह-येन मया पूर्वमभाणि सोऽहमद्यापि ब्रवीमि नापरो, यदिवा सेगब्दस्तच्छब्दाथें यच्छद्धाने सम्यक्त्वं भवति तदहं नत्वं ब्रवीमीति, येऽतीताः-अतिक्रान्ता ये च प्रत्युत्पन्नाः-वर्तमानकालभाविनो ये चागामिनः त एवं प्ररूपयन्तीति सम्बन्धः, तत्रातिक्रान्तास्तीर्थकृतः कालस्यानादित्वादनन्ता अतिक्रान्ताः अनागता अप्यनंताः आगामिकालस्यानन्तत्वात्तेषां च सर्वदेव भावा- दिति, वर्नमानतीर्थकृतां च प्रज्ञापकापेक्षितया अनयस्थितत्वे सत्यप्युत्कृष्टजघन्यपदिन एव कथ्यन्ते, तपोत्सर्गतः समयक्षेत्रसम्भ-॥११॥ विनः मप्तत्युत्तरं शतं, तचैवं-पञ्चम्यपि विदेहेषु प्रत्येकं द्वात्रिंशत्क्षेत्रात्मकन्यादेफेकम्मिन् द्वात्रिंशत् द्वात्रिंशत् पश्चम्यपि भग्तेषु पश्च - ·आचा ४सम्य. उत्कृष्टा- दिजिताः . १ उद्दे० प्र.आ. १७८, एवमैरावतेष्वपीति,तत्र द्वात्रिंशत्पञ्चभिर्गुणिताः पष्टयुत्तरशतं(१६०)भरतैरावतदशप्रक्षेपेण सप्तत्यधिकं शतमिति, जघन्यतस्तु विंशतिः, सा चैत्र-पञ्चस्खपि महाविदेहेषु महाविदेहान्तर्महानाभयतटसद्भावात्तीर्थकृतां प्रत्येकं चत्वारः, तेऽपि पञ्चभिर्गुणिता विंशतिः,भरतैरा- वतयोस्त्वेकान्तसुषमादावभाव एवेति, अन्ये तु व्याचक्षते--मेरोः पूर्वापरविदेहयोरेफैकसद्भावान्महाविदेहे द्वावेव, ततः पञ्चस्वपि दशैवेति, तथा च ते आहुः-"सत्तरिसयमुकोसं इअरे दम ममयखेत्तजिणमाणं । चोनीम पढमदीवे अणंतरऽद्धे य ते दुगुणा ॥१॥" के इमे ?-'अर्हन्तो' अर्हन्ति पूजासत्कारादिकमिति, तथा ऐश्वर्याद्युपेता भगवन्तः, ते सर्व एव परप्रश्नावमरे एवंमाचक्षते यदुनरत्र | वक्ष्यते, वर्तमाननिर्देशसोपलक्षणार्थत्वादिदमपि द्रष्टव्यम्-एवमाचचक्षिरे एवमाख्यास्यन्ति, एवं सामान्यतः मंदेवमनुजायां परि- | पदि अर्द्धमागधया सर्वसचस्वभाषानुगामिन्या भाषया भापन्ते, एवं प्रकर्षेण संशीत्यपनोदायान्तवासिनो जीवाजीवासवबन्धसंवर- निर्जरामोक्षपदार्थान ज्ञापयन्ति, एवं सम्यग्दर्शनजानचारित्राणि मोक्षमार्गः मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगा बन्धहेतवः स्वपर- भावेन सदमती नचं मामान्यविशेषात्मकमित्यादिना प्रकारेण प्ररूपयन्ति, एकाथिकानि वैतानीति, किं तदवमाचक्षते इति दर्श- | यति-यथा 'सचे प्राणाः' सर्व एव पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्प यः द्वित्रिचतुःपञ्चेन्द्रियाश्चेन्द्रियवलोच्छामनिश्चामायुप्कलक्षणप्राणधारणात् प्राणाः, तथा मर्याणि भवन्ति भविष्यन्त्यभ्वन्निति च भूतानि चतुर्दशभृतनामान्तःपाानि, एवं सर्व एव जीवन्ति जीविष्यति अजीवि- पुरिति जीवाः-नारकनिर्यनरामरलक्षणाचतुर्गतिकाः, तथा मत्र एव स्वकृतमातामातोदयसुखदुःखभाजः मच्चाः, एकार्था चैते शब्दाः 'तचभेदपर्यायैः प्रतिपादन मितिकृत्वेति, एते च सर्वेऽपि प्राणिनः पर्यायशब्दावेदिता न हन्तव्याःदण्डकशादिमिः,नाज्ञापयितव्याः | प्रगत्याभियोगदानतो. न परिग्राह्या भृत्यदामदास्यादिममत्वपग्ग्रिहनो, न परितापयितव्याः शारीरमानमपीडोत्पादनतो, नापदावयि- १० , Pimit-HEIR HIEROINNI -- -- ·. उत्थिता- - , १० दयः , तव्याः प्राणव्यपरोपणतः, 'एप' अनन्तरोक्तो 'धर्मो' दुर्गत्यर्गलासुगतिसोपानदेश्यः, अस्य च प्रधानपुरुषार्थत्वाद्विशेषणं दर्शयति- 'शुद्ध' पापानुपन्धरहितः, न शाक्यधिग्जातीनामिकेन्द्रियपत्रेन्द्रियवधानुमतिकलङ्काङ्कितः, तथा 'नित्यः अप्रच्युतिरूपः, पञ्च- यपि पिदंहेषु मदाभवनात्, तथा 'शाश्वतः' शाश्वतगतिहेतुत्वात् यदिवा नित्यत्वाच्छाश्वतो, न तु नित्यं भूत्वा न भवति, भव्यत्व- यत् , अभूत्वा च नित्यं भवति घटाभावरदिति, अयं तु त्रिकालावस्थायीति, अमुं च 'लोक' जन्तुलोकं दुःखसागरावगाई 'समेत्य' मात्या नदुनरणाय 'पेदनः' जन्तुदुःखपरिच्छेत्तृभिः 'प्रवेदितः प्रतिपादित इति, एतच गौतमस्वामी स्वमनीपिकापरिहारेण शिष्य- मनिर्याध यभापे, एनमेव सूत्रोक्तार्थ नियुक्तिकारः सूत्रसंस्पर्शकेन गाथाद्वयेन दर्शयति- जे जिणवरा अईया जे संपइ जे अगागए काले। सव्वेऽवि ते अहिंसं वर्दिसु वदिहिति विवदिति ॥२२५॥ छप्पिय जीवनिकापणोचि हणे णोऽवि अहणाविजा।नोऽवि अ अणुमनिजा सम्मत्तस्सेस निज्जुत्ती ॥२२६॥ (चतुऽध्ययने प्रथमोद्देशकनियुक्तिः] गाथाद्वयमपि कण्ठ्यं । तीर्थक रोपदेशश्चपरोपकारितया तत्स्वाभाव्यादेव प्रवर्तमानी भास्क- रोदय र प्रयोध्यविशेषनिरपेक्षतया प्रवर्तते(तत्)तयथेत्यादिना दर्शयति-तंजहा-उडिएसु पा' इत्यादि, धर्मचरणायोद्यता उत्थिना-मानदर्शनचारित्रोद्योगवन्तः, तद्विपर्ययेणानुत्थिताः, तेषु निमित्तभूतेपुतानुद्दिश्य भगवता सर्ववेदिना त्रिजगत्पतिना धर्मः प्रवेदिनः, एवं सर्वत्र लगयितव्यं,यदिवा उत्थितानुत्थितेषु द्रव्यतो निषण्णानिषण्णेपु, तत्रैकादशमु गणधरेपूस्थितेष्वेव वीरवर्द्धमानस्वा- मिना धर्मःप्रवेदितः, नत उपस्थिता धर्म शुश्रूपवो जिघृक्षयो वा तद्विपर्ययेणानुपस्थितास्तेष्विति, निमिनसप्तमी चेयं, यथा चर्मणि दीपिनं हन्तीति, ननु च भावोपस्थितेषु चिलातिपुत्रादिप्येव धर्मकथा युक्तिमती, अनुपस्थितेषु तुकं गुणं पुष्णाति?, अनुपस्थितेष- ॥१६२।। २८ ·- आचा० ४सम्य. १ उद्दे० धर्मा- त्यागः प्र.आ. १७१ ५ पीन्द्रनागादिपु विचित्रत्वात्कर्मपरिणतः क्षयोपशमापादनाद्गुणवत्येवेति यत्किञ्चिदेतत् प्राणिन आत्मानं या दण्डयतीति दण्डः, | स च मनोवाकायलक्षणः, उपरतो दण्डो येषां ते तथा,तद्विपर्ययेणानुपरतदण्डाः,तेपूभयरूपेयपि, तत्रोपरतदण्डेषु तत्स्थैर्यगुणान्तराधा- नार्थ देशना, इतरेषु तूपरतदण्डत्वार्थमिति, उपधीयते मङ्गयत इत्युपधिः, द्रव्यतो हिरण्यादिः भायतो माया, मह उपपिना वर्तन्त | इनि सोपधिकास्तद्विपर्ययेणानुपधिकास्तेविति, संयोगः-सम्बन्धः पुत्रकलवामित्रादिजनितस्तत्र रताः संयोगरतास्तद्विपर्ययेणैकत्य- भावनामाविता असंयोगरतास्तपिति, तदेवमुभयरूपेष्वपि यद्भगवता धर्मदेशनाऽकारि तत् 'तथ्य सत्यमेतदिति, चशझो निय- मार्थः, तथ्यमेतद्भगवद्वचनं, यथामरूपिनवस्तुमद्भायात्तथ्यता वचसो भवतीत्यतो वाच्यमपि नथैवेति दर्शयति-तथा चैतद्वस्तु | यथा भगवान जगाद, यथा-मवै प्राणा न हन्तव्या इत्यादि, एवं सम्यग्दर्शनं श्रद्धानं विधेयम् , एतबासिन्नेव मौनीन्द्रप्रवचने सम्परमोधमार्गविधायिनि समस्तदम्भप्रबन्धोपरते प्रकर्षणोच्यने प्रोन्यत इति, न तु यथा अन्यत्र 'न हिस्यात्मभृतानी'त्यमि- घायान्यत्र वाक्य यज्ञपशुवधाभ्यनुज्ञानात् पूर्वोत्तरवाति ।। तदवं सम्यक्त्वम्यरूपमभिधाय तदघाप्तौ यद्विधेयं तदर्शयितुमाह- तं आइतु न निहे न निक्खिवे जाणित्तु धम्मं जहा तहा, दिवेहिं निव्वेयं गच्छिन्ना, नो लोगस्सेसणं चरे (सू.१२८) ततु नचार्थश्रद्धानलक्षणं सम्यग्दर्शनमादाय-गृहीत्वा तत्कार्याकरणतो 'न निहेति न गोपयेत्, तथाविधसंसर्गादिनिमितोत्था- पितमिथ्यात्योऽपि जीवमामर्थ्यगुणान त्यजेदापि, यथा वा शैवशाफ्यादीनां गृहीत्वा व्रतानि पुनरपि व्रतेश्वरयागादिविधिना गुरु- समीपे निक्षिप्योत्प्रयजनं, एवं गुर्वादेः सकाशादवाप्य सम्यग्दर्शनं 'न निक्षिपेत् न त्यजेत् , किं कृत्वा :-यथा तथाऽवस्थितं धम्म ·जात्या घभावः .. १ उद्दे० २० सात्वा श्रुतचारित्रात्मकमवगम्य, वस्तूना या धर्म-खभावमवयुध्येति । तदवगमे तु किं चापरं कुर्यादित्याह-'दिवहिं' इत्यादि, इष्टरिष्टानिष्टरूपैनिदै गच्छेद्, विरागं कुर्यादित्यर्थः, तथाहि-शब्दैः श्रुतैः रसैरावादितैर्गन्धेराघातः स्पशैंः स्पृष्टः सद्भिरेवं भाव- येत्-यथा शुभेतरता परिणामवशावतीत्यतः कस्तेषु रागो द्वेषो वेति । किं च-'नो लोयस्स' प्राणिगणवैपणा-अन्वेपणा इष्टेषु गन्दादिषु प्रवृत्तिःइतरेषु तु हेययुद्धिस्ता न विदध्यात् ।। यस्स चैपालोकैपणा नास्ति तस्यान्याप्यप्रशस्ता मतिर्नास्तीति दर्शयति- जस्स नत्थि इमा जाई अण्णा तस्स कओ सिया ?, दिहें सुयं मयं विण्णायं जं एवं परिकहिज्जइ, समेमाणा पलेमाणा पुणो पुणो जाई पकप्पंति (सू. १२९) यस्य मुमुक्षोरंपा जाति:-लोकेपणावुद्धिः 'नास्ति' न विद्यते, तस्यान्या सावद्यारम्भप्रवृत्तिः कुतः स्यात् ?, इदमुक्तं भवति-भोगे- छारूपां लोकेपणां परिजिहीपॉनव सायद्यानुष्ठानप्रवृत्तिरुपजायते, तदर्थत्वात्तस्या इति, यदिवा 'इमा' अनन्तरोक्तत्वात् प्रत्यक्षा सम्य- क्वजातिः प्राणिनो न हन्तव्या इति वा यस्य न विद्यते तस्यान्या विवेकिनी बुद्धिः कुमार्गसावद्यानुष्ठानपरिहारद्वारेण कुतः स्यात् ।। शिष्यमतिम्र्यार्थमाह-'दिद्वमित्यादि, यदेतन्मया परिकथ्यते तत्सर्वज्ञैः केवलज्ञानायलोकेन दृष्टं, ततः शुश्रूपुमिः श्रुतं, लघुक- मणां भव्यानां मतं, मानायरपीयक्षयोपशमाद्विशेषेण ज्ञातं विज्ञानम् , अतो भवताऽपि सम्यक्त्यादिके भत्कथिते यत्रचता भवित- व्यमिति । ये पुनर्यथोक्तकारिणो न स्युः ते कधम्भूता भवेयुरित्याह--'समेमाणा' इत्यादि, तमिन्नेव मनुष्यादिजन्मनि 'शाम्यन्तो' गायनात्यर्थमासेयां कुर्वन्तः, तथा 'प्रलीयमानाः' मनोजेन्द्रियार्थेषु पौनःपुन्य केन्द्रियहीन्द्रियादिका जाति प्रकन्पयन्ति, संमारा- " प्र.आ. १८० ॥१६॥ २७ FUTRA ·आचा. आगत- प्रज्ञानता २ उद्दे० विच्छित्ति विदधतीत्यर्थः । यधेत्रमविदितवेद्याः साम्प्रतक्षिणो यथाजन्मकृतरनय इन्द्रियार्थेषु प्रलीनाः पौनःपुन्येन जन्मादिकृत- सन्धाना जन्तवस्ततः किं कर्तव्यमित्याह- अहो अराओ य जयमाणे धीरे सया आगयपण्णाणे पमत्ते बहिया पास अप्पमते सया परिकमिज्जासित्ति बेमि (स. १३०)॥सम्यक्त्याध्ययने प्रथमोदेशकः ४-१॥ अहश्च रात्रिं च यतमान एव-यत्नवानेव मोक्षाध्वनि 'धीरः' परीपहोपमक्षिोभ्य. 'मदा' सर्वकालम् 'आगतं' स्वीकृतं 'प्रज्ञानं' सदसद्विवेको यस स तथा, 'प्रमत्तान्' असंयतान् परतीथिकान्या धर्मादहिव्यवस्थितान् पश्य, ताश्च तथाभूतान् दृष्ट्वा किं कुर्या- दित्याह-'अप्पमत्ते' इत्यादि, अप्रमत्तः सन् निद्राविकथादिप्रभादरहितोऽक्षिनिमेपोन्मेपादायपि सदोपयुक्तः पराक्रमेयाः कर्मरिपून मोक्षाध्वनि था । इतिगधिकारसमाप्ती, प्रवीमीति पूर्ववत् । इति सम्यक्त्वाध्यययने प्रथमोद्देशकटीका परिसमाप्ता । - . उक्तः प्रथमोद्देशकः । साम्प्रतं द्वितीयव्याख्या प्रतन्यते, अस्स चायमभिसम्वन्धः-इह अनन्तरोद्देशके सम्यग्वादः प्रतिपादितः, स च प्रत्यनीकमिथ्यावादव्युदासेनात्मलाभ लभते, व्युदासश्च न परिज्ञानमन्तरेण, परिज्ञानं च न विचारमृते, अतो मिथ्यावाद- भूततीधिकमतविचारणायेदमुपक्रम्यते, अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्योद्देशकस्येदमादिसूत्र-जे आसवा' इत्यादि, यदिवेह सम्यक्त्व- । मधिकृतं, तच्च सप्तपदार्थश्रद्धानात्मकं, तत्र मुमुक्षुणाऽवगतशत्रपरिज्ञाजीवाजीवपदार्थेन संसारमोक्षकारणे निणेतव्ये, नत्र संसारका- .

·HTTE आश्रवे- ट तरयो स्याद्वाद: ना रणमायवतद्हणाग बन्धग्रहणं, मोक्षकारगं तु निर्जरा ताहणार संपरन्तकार्यभूतश्च मोक्षः सूचितो भातीत्यत आधानिजरे संसा- मम्प. रमोक्षकारणभूने सम्यक्त्वविचारायाने दर्गचितुमाह- २ जे आसवा ते परिस्सवा जे परिस्मवा ते आमवा.जे अणासवा ते अपरिस्सवा जे अप- रिस्तवा ते अणासवा. एए पए संबुज्झमाणे लोयं च आणाए अभिसमिचा पुढो पबेइयं(सू१३१) 'य' इति मामान्पनिर्देशः, आनवत्यष्टप्रकारं कर्म यरारम्भस्ते आसपाः, परिः-समन्तात्रवति-गलति यैरनुष्ठानविशेषैस्ते परिवाः, य एताम्ममाः-कर्मवन्धस्थानानि त एव परिस्रया:-कर्मनिर्जराम्पदानि, इदमुक्तं भवति-यानि इतरजनाचरितानि बगगनादीनि सुखकारणतया तानि कर्मवन्धहेतुत्वादास्रवाः, पुनस्तान्येव तत्वविदां विषयसुखपराङ्मुखानां निःसारतया संसारस- रणिदेश्यानीतिकरया वैराग्यजनकानि अतः परिसवा:-निर्जरास्थानानि । मर्ववस्तूनामनैकान्तिकता दर्शयितुमेतदेव विपर्ययेणाह- "जे परिस्पवा' इत्यादि, य एव परिश्रवाः-निर्जरास्थानानि अर्हत्साधुतपश्चरणदशविधचक्रवालसामाचार्पनुष्ठानादीनि, तान्येव कर्मोदयापष्टव्धशुभाध्यवमायस्थ दुर्गतिमार्गप्रवृत्तसार्थवाहस्य जन्तोर्महाशातनावतः सातर्द्धिरसगौरवप्रवणस्यासवा भवन्ति-पापो- पादानफारणानि जायन्ते, इदमुक्तं भवति-यापन्ति कर्मनिर्जरायें संयमस्थानानि तवन्धनायासंयमस्थानान्यपि नावन्त्येव, उक्तं च-"यथाप्रकारा यावन्तः, संमारावेशहेतवः । नायन्तस्तद्विपर्यापानिर्माणसुखदेतवः ॥१" तथाहि-रागद्वेपनामितान्तःकरणस्य विषयमुगोन्मुग्यस्य दुष्टामयन्यान्मयं संमाराय, पिनुमन्दरमनासितास्यस्य दुग्धशर्करादिकदुत्वापत्तिपदिति, सम्पग्दष्टस्तु विदिरासं- " २० प्र.आ. HOLIMATLATARPAL ॥१६॥ २६ ·आचा० आश्रव- परित्र- वाने कान्तः " . - JEE सारोदन्यतः न्यकृतविपयामिलापस्य सर्वमशुचि दुःखकारणमिति च भावयतः मञ्जातसंवेगस्येतरजनसंमारकारणमपि मोक्षायति भावार्थः । पुनरेतदेव गतप्रत्यागतमूत्रं सप्रतिपेधमाह-'जे अणामवा' इत्यादि, प्रसज्यप्रतिषेधस्य क्रियाप्रतिपेधपर्यवसानतया परि- ४सम्य. २ उद्दे० स्रया इत्यनेन सह सम्बन्धाभावात् पर्युदासोऽयम्, आस्रवेभ्योऽन्येऽनास्रयाः-चतविशेषाः, नेऽपि कर्मोदयादशुमाध्यवमायिनोऽप- रिस्रवाः कर्मणः, कोणार्यप्रभृतीनामिवेति, तथाऽपरिसवाः-पापोपादानकारणानि केनचिदुपाधिना प्रवचनोपकारादिना क्रिय- माणाः कणवीरलताभ्रामकक्षुल्लकस्येवानास्रवा:-कर्मबन्धनानि न भवन्ति, यदिवा आस्रवन्ती त्याचवाः, पचाध, एवं परिस्रय- न्तीति परिवाः, अत्र चतुर्भलिका-तत्र मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगैर्य एव कर्मणामास्रवाः बन्धकाः त एवापरेसा परि- | सवाः-निर्जरकाः, एते च प्रथमभङ्गपतिताः सर्वेऽपि संसारिणश्चतुर्गतिकाः, सर्वेषां प्रतिक्षणमुभयसद्भावात् , तथा ये आस्रवास्ते उपरिसवा इति शून्योऽयं द्वितीयभङ्गको, बन्धस शाटाविनाभावित्वाद् , एवं येऽनाखवास्ते परिस्रवाः, एते चायोगिकेवलिनस्त- तीयभङ्गपतिताः, चतुर्थभङ्गपतितास्तु सिद्धाः, तेपामनास्रवत्वादपरिस्रवत्वाचति, अत्र चायन्तभगको सूत्रोपात्तौ, तदुपादाने च मध्योपादानस्यावश्यंभावित्वात् मध्यभङ्गकद्वयग्रहणं द्रष्टव्यमिति । यद्येवं ततः किमित्याह-'एए पए' इत्यादि, एतानि-अनन्तरो- कानि पद्यते-गम्पते येभ्योऽर्थस्तानि पदानि, तद्यथा-ये आखवा इत्यादीनि, परस्य चार्थायगत्यर्थ शब्दप्रयोगादेतत्पदवाच्यान- धन् सम्यग्-अविपर्यासेन युध्यमानः तथा 'लोकं' जन्तुगणमानवद्वारायातेन कर्मणा वध्यमानं तपश्चरणादिना घ मुच्यमानमा. शया-तीर्थकरप्रणीतागमानुसारेणामिसमेत्य-आमिमुख्येन सम्यक् परिच्छिद्य, चशन्दो मिननमः, पृथक प्रवेदितं चामिसमेत्य पृथगामयोपादानं निर्जरोपादानं चेत्येतच ज्ञात्वा को नाम धर्मचरणं प्रति नोद्यच्छेदिति ?, कथं प्रवेदितमिति चेत् १, तदुच्यते, " . PAIITran MIRITHAPA -UMIA ·. ४सम्प. ज्ञानाव- रपणीया- धाश्रया म.आ. ૨૮૨ २० आम्रपलायज्वानप्रत्यनीकतया माननिहवेन ज्ञानान्तरायण ज्ञानप्रद्वेषेण नानास्याशातनया ज्ञानविसंवादेन ज्ञानावरणीय कर्म पध्यते, एवं दर्शनप्रत्यनीकतया यावदर्शनविसंवादेन दर्शनावरणीयं कर्म बध्यते, तथा प्राणिनामनुकम्पनतया भूतानुकम्पनतया जीरानुकम्पनतया सच्चानुकम्पनत्वेन बहूना प्राणिनामदुःखोत्पादनतया अशोचनतया अजूरणतया अपीडनतया अपरितापनतया सातावेदनीय कर्म पध्यते, एतद्विपर्पयाचासातवेिदनीयमिति, तथाऽनन्तानुवन्ध्युत्कटतया तीवदर्शनमोहनीयतया प्रपलचारि- अमोहनीमायामोहनीय कर्म बध्यते, महारम्मतया महापरिग्रहतया पश्चेन्द्रियवधात् कुणिमाहारेण नरकायुप्फ बध्यते, माया- विजया अनृतपादन कूटतुलाकूटमानव्यवहारातिर्यगायुर्वध्यते, प्रकृतिविनीततया सानुक्रोशतया अमात्सर्यान्मनुष्यायुप्कं, सराग- संयमेन देशविरत्या बालतपसा अकामनिर्जरया देवायुष्कमिति, कायर्जुतया भाषर्जुतया भाप तया अविसंवादनयोगेन शुभनाम यध्यते, विपर्ययान विपर्यय इति, जातिकुलपलरूपतपःश्रुतलाभेश्वर्यमदाभावादुचैर्गोत्र, जात्यादिमदात् परपरिवादार नीचैर्गोत्र, दानलाममोगोपभोगवीर्यान्तरायविधानादान्तरायिकं कर्म बध्यते, एते द्यावाः, साम्प्रतं परिस्रवाः प्रतिपाद्यन्ते-अनशनादि |सपाहाभ्यन्तरं तप इत्यादि, एवमास्रवकनिर्जरकाः समभेदा जन्तयो वाच्याः, सर्वेऽपि च जीवादयः पदार्था मोक्षावसाना वाच्याः। एतानि च पदानि मम्युध्यमानस्तीर्धकरगणधरैर्लोकमभिममेत्य पृथक् पृथक् प्रवेदितम् अन्योऽपि तदाज्ञानुसारी चतुर्दशपूर्वविदादिः माजहिताय परम्य आवेदयतीत्येतद्दयितुमाह- आघाइ नाणी इह माणवाणं संसारपडिवण्णाणं संबुज्झमाणाणं विन्नाणपत्ताणे, अट्टावि मंता अदुवा पमत्ता अहामञ्चमिणं तिबेमि. नाणागमो मच्चुमुहम्स अस्थि, इच्छापणीया . IVISTAR urminati INRNATIONAL AIRTANT ॥१६५/- २८ ·... आचा ४ सम्य. धर्मा- ख्यान- योग्याः - २ उई० -- " . वंकानिकेया कालगहीया निचयनिविट्ठा पुढो पुढो जाई पकप्पयंति (सू. १३२) ज्ञानं मकलपदार्थाविर्भारकं विद्यते यस्यासी ज्ञानी स 'आख्याति आचष्टे 'इहे'ति प्रवचने, केषां ?-मानवानां, सर्वसंवरचारित्रा- हवात्तेपाम् , अथवोपलक्षणं चैतद्देवादीनां, तत्रापि केवल्यादिव्युदामाय विशेषणमाह-'संसार' इत्यादि, संसार-चतुर्गतिलक्षणं प्रति- पन्नाः संमारप्रतिपन्नाः, तत्रापि ये धर्म भोत्स्यन्ते ग्रहीप्यन्ते च मुनिसुव्रतस्वामिघोटकदृष्टान्तेन तेपामेवाख्यातीत्येतद्दर्शयति- 'सम्युध्यमानानां यथोपदिष्टं धर्म सम्यगवयुध्यमानानां, छमस्थेन त्वज्ञातयुध्यमानेतरविशेषेण यादृग्भूतानां कथयितव्यं तान् सूत्रेणैव दर्शयति-'विज्ञानप्राप्ताना' हिताहितमाप्तिपरिहाराध्यवसायो विज्ञानं तत्प्राप्ता विज्ञानप्राप्ताः, संमस्तपर्याप्तिभिः पर्याप्ताः, संज्ञिन इत्यर्थः, नागार्जुनीयास्तु पठन्ति-"आघाइ धर्म खलु से जीयाणं, तंजहा-संसारपडिवन्नाणं माणुमभनत्थाणं आरंभ विणईणं दुक्युपेअसुहेसगाणं धम्ममवणगवेसयाणं सुस्मूममाणाणं पडिपुच्छमाणाणं विष्णाणपत्ताणं" एतच प्रायो गतार्थमेव, नव- रमारम्भविनयिनामित्यारम्भविनयः-आरम्भाभारः स विद्यते येषामिति मत्वर्थीयस्तेपामिति । यथा च ज्ञानी धर्ममाचष्टे तथा दर्शयति-'अट्टावि' इत्यादि, विज्ञान प्राप्ता धर्म कथ्यमानं कुतश्चिनिमित्तादाद् अपि मन्तः चिलातिपुत्रादय इव अथवा प्रमत्ता विषयाभिप्पङ्गादिना शालिभद्रादय इन नथाविधकर्मक्षयोपशमा पत्तैर्यथा गतिपद्यन्ते तथाऽऽचष्टे, यदिवाऽऽर्ताः-दु:खिनः प्रमत्ताः-सुखिनः, तेऽपि प्रतिपद्यन्ते धर्म, कि पुनरपरे ?, अथमा बार्ताः रागढेपोदयेन प्रमत्ता विषयैः, ते च तीर्थिका गृहस्था मा संसारकान्तार विशन्तः कथं भरनां विज्ञानजेयानां करुणास्पदाना रागद्वेषविषयामिलापोन्मूलनाय न प्रभवन्ति । एतच्चान्यथा . १० -

·-
इच्छा-
सम्य.
HILLinyai
प्रणीता-
दयः
प्र.आ.
• मा मंस्था इति दर्शयितुमाह-'अहामञ्च' मित्यादि, इदं यन्मया कथितं कथ्यमानं च तद्यथामत्यं, याथातथ्यमित्यर्थः, इत्येतदहं
बचीमि, यथा दुर्लभमवाप्य सम्यक्त्वं चारित्रपरिणाम या प्रमादो न कार्यः, खान-किमालम्व्य प्रमादो न कार्यस्तदाह-'नाणा-
२ उद्दे०
गमो' इत्यादि, न धनागमो मृत्योर्मुखस्य कस्यचिदपि संमारोद रवर्तिनोऽस्तीति, उक्तं च-"वदत यदीह कश्चिदनुसंततसुखपरि-
भोगलालितः । प्रयत्नशतपरोऽपि विगतव्यथमायुरवाप्तवानरः ॥ १॥ न खलु नरः सुरौघसिद्धासुरकिन्नरनायकोऽपि यः । सोऽपि
कृतान्तदन्तकुलिशाक्रमेण कृगितो न नश्यति ॥२१॥" तथोपायोऽपि मृत्युमुखप्रतिषेधस्य न कश्चिदस्तीति, उक्तं च-"नश्यति नौति
याति वितनोति करोति रमायनक्रियां, चरति गुरुप्रतानि विनराण्यपि विशति विशेषकातरः। तपति तपांसि खादति मितानि करोति
च मन्त्रसाधनं, तदपि कृतान्तदन्तयत्रमकचनमणविदार्यते ।। १ ।।" ये पुनर्विपयकपायाभिष्वङ्गात् प्रमत्ता धम्मं नावयुध्यन्ते ते
किम्भूता भवन्तीत्याह-'इच्छा' इत्यादि, इन्द्रियमनोविषयानुकूला प्रवृत्तिरिहेच्छा तया विपयाभिमुखमभिकर्मवन्धं संसाराभिमुखं
चा प्रकण नीता इच्छाप्रणीताः, ये चैवम्भूतास्ते 'कानिकता' यदस्य-असंयमस्य आ-मर्यादया संयमावधिभूतया निकेतभूताः-
आश्रया बकानिकताः, बङ्को वा निकेतो येपों ते बङ्कानिकैताः, पूर्वपदस्य दीर्घत्वं, ये चैवम्भूतास्ते 'कालगृहीनाः' कालेन-मृत्युना
गृहीताः कालगृहीताः, पौनःपुन्यमरणभाज इत्यर्थः, धर्मचरणाय वा गृहीतः-अभिसन्धितः कालो यस्ते कालगृहीताः, आहिता-
निदर्शनादापत्याद्वा निष्ठान्तस्य परनिपातः, तथाहि-पाश्चात्ये वयसि परुत्परारि वा अपत्यपरिणयनोत्तरकालं वा धर्म करिष्याम
इत्येवं गृहीतकालाः, ये चैवम्भूतास्ते निचये निविष्टा-निचये कर्मनिचये तदुपादाने वा सावद्यारम्भनिचये निविष्टा:-अध्युपपन्नाः,
ये चेच्छाप्रणीता यानिकेताः कालगृहीता निचये निविष्टास्ते तद्धर्माणः किमपरं कुर्वन्तीति दर्शयितुमाइ-'पुढो पुढो' इत्यादि, पृथ-
२०
"
"
॥१६६॥

·4- आचा० ४ सम्य संसार- परि- चिताः २ उद्दे० . M पृथोफेन्द्रियद्वीन्द्रियादिका जातिमनेकशः 'प्रकल्पयन्ति' प्रकुर्वन्ति, पाठान्तर वा 'एस्थ मोहे पुणो पुणो 'अन' असिनिच्छाप्रणी- तादिके हृषीकानुकूले मोहे कर्मरूपेचा मोहे निमनाः पुनः पुनस्तत्कुर्वन्ति येन तदप्रच्युतिः स्यात् ।। तदनन्युतौ च किं स्यादित्याह- इहमेगेसिं तत्थ तत्थ संथवो भवड, अहोववाइए फासे पडिसंवेयंति, चिट्ठ कम्मेहिं कूरेहिं चिट्ठ परिचिट्ठइ, अचिढं करेहि कम्मेहिं नो चिट्ठ परिचिट्ठइ. एगे वयंति अदुवावि नाणी, नाणी वयंति अदुवावि एगे (सू. १३३) इह' असिचतुर्दशरज्ज्वात्मके लोके 'एकेपा' मिथ्यात्वाविरतिग्रमादकपायवता 'तत्र तत्र' नरकतिर्यग्गत्यादिषु यातनास्थानकेषु 'संस्तव' परिचयो भृयोभ्योगमनाद्भवति, ततः किमित्याह-'अहोववाइए' इत्यादि, त एवमिच्छया प्रणीतत्वादिन्द्रियवशगा- स्तद्वशित्वात्तदनुकूलमाचरन्तो नरकादियातनास्थानजातसंस्तपाः, तीथिका अप्यौदेशिकादि निर्दोषमाचक्षाणा अधऔपपातिकान्' नर- कादिभवान् 'स्पर्शान्' दुःखानुभवान् प्रतिसंवेदयन्ति, तथाहि-लोकायतिका बुवते-"पिव खाद च चारुलोचने !, यदतीतं वर- गात्रि! तन ते । न हि मीरु ! गतं निवर्चते, समुदयमात्रमिदं कलेवरम् ॥१॥" वैशेषिका अपि सावधयोगारम्भिणः, तथाहि ते | मापन्ने-'अनिषेचनोपवामनह्मचर्यगुरुकुलवामनानप्रस्थयज्ञदानमो(प्रो)क्षणदिनक्षत्रमत्रकालनियमाः' इत्यादि, अन्येऽपि सावधयो- | गानुष्ठायिनोऽनया दिशा बाच्याः, स्थान-कि सर्वोऽपीछाप्रणीतादिर्यायत्तत्र तत्र कृतसंस्तवोऽधऔपपातिकान स्पर्शान प्रतिसंवेद- पति आहोमिकश्चिदेव नद्योग्यकर्मकार्यवानुभवति !, न म इति दर्शयति-चिटुं' इत्यादि, चिट्ठ-भृशमत्यर्थ 'क्रूरै वधवन्धा- L "

·४सम्प.
२ उद्दे०
प्र.आ.
१८४
दिमिः 'कनेमिः क्रियानिः 'चिट्ठमिति भृशमत्यर्थमेव विरूपां दशां वैतरणीतरणासिपत्रपाताभिघातशाल्मलीवृक्षालिङ्गनादिजनि केवलि-
तामनुभवंस्तमस्तमादिस्थानेषु परितिष्ठति, यस्तु नात्यर्थ हिंसादिभिः कर्मभिर्वर्तते सोऽत्यन्तवेदनानिचितेष्वपि नरकेषु नोत्पद्यते,
श्रुत-
स्यात्-क एवं वदतीत्याह-'एगे वयंती' त्यादि, 'एके चतुर्दशपूर्व विदादयो 'वदन्ति' त्रुवते, अथवाऽपि ज्ञानी वदति, ज्ञान-सकल.
केवलि-
पदार्थाविर्भावकम् अस्सास्तीति ज्ञानी, स चैतद् प्रवीति, यदिव्यज्ञानी केवली भापते श्रुतकेवलिनोऽपि तदेव भाषन्ते, यच श्रुत-
तुल्यता
केवलिनो भाषन्ते निरावरणज्ञानिनोऽपि तदेव वदन्तीत्येतद्गतप्रत्यागतमत्रेण दर्शयति-नाणी' इत्यादि, 'ज्ञानिनः केवलिनो यद-
दन्ति अथवाऽप्येक-श्रुतकेवलिनो यद्वदन्ति तद्यथार्थभाषित्वादेकमेव, एकेषां सर्वार्थप्रत्यक्षत्वादपरेषां तदुपदेशप्रवृत्तेरिति, वक्ष्यमा-
णेऽप्येकवाक्यतेति । तदाह-
आवंति केयावंती लोयंसि समणा य माहणा य पुढो विवायं वयंति, से दिदं च णे सुयं
च णे मयं च णे विण्णायं चणे उठें अहं तिरियं दिसासु सबओ सुपडिलेहियं च णे-सव्वे
पाणा सब्वे जीवा सव्वे भूया सब्वे सत्ता हन्तव्वा अजावेयव्वा परियावेयव्या परिघेत्तव्वा
उद्दवेयव्या, इत्थवि जाणह नत्थित्य दोसो, अणारियवयणमेयं, तत्थ जे आरिआ ते एवं
वयासी-से दुढिं च भे दुस्सुयं च भे टुम्मयं च भे दुविण्णायं च भे उड़े अहं तिरियं दिसासु २५
॥१६७॥

·आचा० ४सम्य. २ उद्दे० SAMITADHARINITAPACIM TASHTRIAN अनार्या- योक्ती सव्वओ दुप्पडिलेहियं च भे, जणं तुम्भे एवं आइक्खह एवं भासह एवं परूवेह एवं पण्ण- वेह-सव्वे पाणा ४ हंतव्वा ५, इत्यवि जाणह नत्थित्थ दोसो, अणारियवयणमेयं, वयं पुण एवमाइक्खामो एवं भासामो एवं परवेमो एवं पण्णवेमो-सवे पाणा ४ न हंतव्वा १ न अज्जावेयव्वा २ न परिचित्तव्वा ३ न परियावेयव्वा ४ न उद्दवेयव्वा ५, इत्थवि जाणह नत्थित्थ दोसो, आयरियवयणमयं, पुव्वं निकाय समयं पत्तेयं पत्तेयं पुच्छिस्सामि, हंभो पवाइया ! किं भे सायं दुक्खं असायं ?, समिया पडिवण्णे यावि एवं बूया-सव्वेसिं पाणाणं सम्वेसि भूयाणं सव्वेसिं जीवाणं सव्वेसिं सत्ताणं असायं अपरिनिव्वाणं महन्भयं दुक्खं- तिमि (सू. १३४) ॥ चतुर्थाध्ययने द्वितीय उद्देशकः ४-२॥ 'आवन्तीति यायन्तः 'केआवन्ती' केचन 'लोके' मनुष्यलोके 'श्रमणाः' पापण्डिकाः 'ब्राह्मणा' द्विजातयः पृथक्पृथग् विरुद्धो यादो विवादस्तं वदन्ति, एतदुक्तं भवति-यावन्तः केचन परलोकं झीप्सवस्ते आत्मीयदर्शनानुरागितया पाराक्यं दर्शनमपबदन्तो विषदन्ते, तथाहि-भागवता ब्रवते-"पञ्चविंशतितत्चरिज्ञानान्मोक्षः, सर्वव्याप्यात्मा निष्क्रियो निर्गुणश्चैतन्यलक्षणो, निर्विशेष HABHIJARApnaing १० Imple im LE " ·Whamam IN UML अनार्या र्योक्ती प.आ. , १५ मामान्य तच"मिति, शेषिकास्तु भापन्ते-"द्रव्यादिषट्पदार्थपरित्रानान्मोक्षः,समवायिज्ञानगुणनेच्छाप्रयतउपादिमिश्च गुणैर्गुणवा- ४ सम्य. नात्मा, परस्परनिरपेक्षं सामान्यविशेपात्मकं तच"मिति, शाक्यास्तु वदन्ति-यथा "परलोकानुयाय्यात्मैव न विद्यते, नि सामान्य २ उद्दे० वस्तु क्षणिक "ति, मीमांसकास्तु मोक्षसर्वज्ञाभावेन व्यवस्थिता इति, तथा केपाश्चित् पृथिव्यादय एकेन्द्रिया जीवा न भवन्ति, | अपरे वनस्पतीनामप्यचेतननामाहुः, नथा द्वीन्द्रियाद नामपि कृम्यादीनां न जन्तुस्वभावं प्रतिपद्यन्ते, तद्भावे वा न तद्वधे यन्धो- ऽल्पबन्धना वति, तथा हिमायामपि भिन्नवाक्यता, तदुक्तम्-प्राणि प्राणिज्ञानं घातकचित्तं च तद्गता चेष्टा । ग्राणेश्च विनयोगः पञ्चभिरापद्यते हिंसा ॥१॥" इत्येवमादिक औदेशिका रिभोगाभ्यनुनादिकश्च विरुद्धो वादः खत एवाम्यह्यः । यदिवा ब्राह्मणाः श्रमणा धर्मविरुद्धं वादं यद्वदन्ति तरसूत्रेणैव दर्शयति-से दिटुं च णे' इत्यादि यावत् 'नत्थित्य दोसो'ति, 'सेत्ति तच्छन्दाथै यदह वक्ष्ये तत् 'दृष्टम्' उपलब्धं दिव्यज्ञानेनामाभिः अस्माकं वा सम्बन्धिना तीर्थकृता आगमग्रणायकेन,चशब्द उत्तरापेक्षया समुच्चयार्थः, | श्रुतं चास्माभिर्गुदिः सकाशात् , अस्मद्गुरुशिष्यैर्वा नदन्तेवासिभिर्वा, मतम्-अभिमनं युक्तियुक्तत्वादस्माकमस्मत्तीर्थकराणां वा, | विज्ञातं च तचभेदपर्यायैरस्माभिरस्मत्तीर्थकरेण चा, स्वतो न परोपदेशदानेन, एतचोधिस्तिर्यक्षु दशस्वपि दिक्षु सर्वतः-सर्वः प्रत्यक्षानुमानोपमानागमार्थापत्त्यादिभिः प्रकारः सुष्ठु प्रत्युपेक्षितं च-पर्यालोचितं च, मनाप्रणिधानादिना अस्माभिरस्मत्तीर्थकरेण वा, किं तदित्याह-सवे प्राणाः सर्वे जीवाः सर्वे भूताः सर्वे मत्वा हन्तव्या आज्ञापयितव्याः परिग्रहीतव्याः परितापयितव्या अपद्रा- पयितव्याः, 'अनापि धर्मचिन्तायामप्येवं जानीथ, यथा नास्त्यत्र यागार्थ देवतोपयाचितकतया वा प्राणिहननादौ 'दोप: पापान- वन्ध इति, एवं यावन्तः केचन पापण्डिका औद्देशिकमोजिनो ब्राह्मणा वा धर्मविरुद्धं परलोकविरुद्धं वादं भापन्ते । अयं च जीवोपम- WHITENIVitmailDHILIMILLIANS Inita-artism. ॥१६८ २५ ·, आचा० ४ सम्य. २ उद्दे UNLIMIT अनार्या योक्ती . - दकत्वात् पापानुवन्धी अनार्यप्रणीत इति, आह च-आराद्याताः सर्पहेयधर्मेभ्यः इत्यायोस्तद्विपयोमादनायाः-फरकम्माणस्तपा प्राण्युपपातकारीदं वचनं, ये तु तथाभूता न ने किम्भूतं प्रज्ञापयन्तीत्याह-'तत्थ' इत्यादि. 'तत्रेति वाक्योपन्यासार्थ निर्धारणे वा, ये ते आर्या देशभापाचारित्रार्यास्त एवमवादिपुः, यथा यत्तदनन्तरोक्तं दुईष्टमेतद्, दुष्टं दृष्टं दुर्दुष्टं 'भ' युस्माभिर्युष्मत्तीर्थकरेण वा,एवं यावदुष्प्रत्युपेक्षितमिति । तदेवं दुर्दष्टादिकं प्रतिपाथ दुष्प्रज्ञापनानुवादद्वारेण तदभ्युपगमे दोपाविष्करणमाह-जं णमित्यादि, गमिति वाक्यालङ्कारे, यदेतदक्ष्यमाणं यूयमेवमाचद्ध्वमित्यादि यावदत्रापि यागोपहारादी जानीथ यूयं यथा नास्त्येवात्र-प्राण्युप- मर्दानुष्ठाने दोप:--पापानुबन्ध इति, तदेवं परयादे दोपाविर्भावनेन धर्माविरुद्धतामाविर्भाव्य समतवादमार्या आविर्भावयन्ति- 'वय' मित्यादि, पुनःशब्दः पूर्वस्माद्विशेषमाह, वयं पुनर्यथा धर्मविरुद्धवादो न भवति तथा प्रज्ञापयाम इति, तान्येव पदानि सप्र- तिषेधानि हन्तव्यादीनि यावन केवलमत्र-अस्मदीये वचनेनास्ति दोषः, अत्रापि-अधिकारे जानीथ यूयं यथा 'अत्र हननादिप्रति- पेधविधौ नास्ति दोपः-पापानुबन्धः, सावधारणत्वाद्वाक्यस्य नास्त्येव दोपः, प्राप्युपघातप्रतिषेधाचार्यवचनमेतत् , एचमुक्ते सति ते पापण्डिका ऊचुः--भवदीयमार्यवचनमस्मदीयं त्वनार्यमित्येवनिरन्तराः सुहृदः प्रत्येष्यन्ति, युक्तिविकलत्वात् , तदत्राचार्यों यथा परमतस्यानार्यतास्यात्तथा दिदर्शयिपुःस्वाग्यत्रिता वादिनो न विचलयिष्यन्तीतिकृत्वा प्रत्येकमतप्रच्छनार्थमाह-'पुल्च' मित्यादि, 'पूर्वम् आदावेच 'समयम्' आगमं यद्यदीयागमेऽमिहितं तत् 'निकाच्य' व्यवस्थाप्य पुनस्तद्विरूपापादनेन परमतानार्यता प्रतिपात्य- तस्तदेव परमतं प्रश्नपति, यदिवा पूर्व प्राश्चिकानिकाच्य ततः पापण्डिकान् प्रश्नयितुमाह-'पनेय' मित्यादि, एकमेकं प्रति प्रत्येक भोः प्रावादुका ! भवतः प्रश्नयिष्यामि, कि 'मैं युष्माकं 'सात मनआह्वादकारिदुखम् ? उतासात-मन प्रतिकूलं ?, एवं पृष्टाः सन्तो . प्र.आ.

·Laum mi ViATIALA . ४सम्य. १५ प्रवादि- परीक्षा २० यदि सातमित्येवं ब्रूयुः ततः प्रत्यक्षागमलोकवाधा स्याद्, अथ चासातमित्येवं ब्रूयुः ततः 'समिया' सम्यक् प्रतिपन्नांस्तान् पात्रा- दुकान् खवाग्यत्रितानप्येवं भ्रूयात्-'अपि सम्भावने, सम्भाव्यते एतद्भणनं-यथा न केवलं भवतां दुःखममातं, सर्वेषामपि प्राणिनां दुःखमसात-मनसोऽनमिप्रेतम् अपरिनिर्वाणम्-अनिर्वृत्तिरूपं महद्भयं दुःखमित्येतत् परिगणय्य सर्वेऽपि प्राणिनो न हन्तव्या इत्यादि वाच्यं, वद्धनने च दोपः, यस्त्वदोपमाह तदनार्यवचनम् । इतिरधिकारपरिममाप्ती, प्रवीमीति पूर्ववत् , तदेवं प्रापादुकानां स्ववाग्नि- यत्रणयाऽनार्यता प्रतिपादिता, अत्रैव रोहगुप्तमत्रिणा विदितागममद्भावेन माध्यस्थ्यमवलम्बमानेन तीर्थिकपरीक्षाद्वारेण यथा निराकरणं चक्रे तथा नियुक्तिकारो गाथाभिराचष्टे- ग्लुङग पायसमासं धम्मकहपि य अजंपमाणेणं । छन्नेण अन्नलिंगी परिच्छिया रोहगुत्तेणं ॥२२७॥ अनया गाथया सझेपतः सर्व कथानकमावेदितं क्षुल्लकस्य, 'पादममासो' गाथापादसद्धेपः तमजल्पता धर्मकां च 'छन्नेन' अप्र- कटेन 'अन्यलिगिनः' प्रावादुकाः 'परीक्षिताः' निरूपिताः 'रोहगुप्तेन रोहगुप्तनाम्ना मत्रिणेति गाथासमासार्थः । भावार्थस्तु कथा- नकादवसेयः, तचेदम्-चम्पायां नगर्या सिंहसेनस्य राजो रोहगुप्तो नाम महामन्त्री, म चाहद्दर्शनभावितान्तःकरणो विज्ञातसदस- द्वादः, नत्र च कदाचिद्राजाऽऽस्थानस्थो धर्मविचार प्रस्तावयति, तत्र यो यस्यामिमतः स तं शोभनमुवाच, स च तूष्णीभावं भज- मानो राम्रोक्तः-धर्मविचारं प्रति किमपि न व्रते भवान् ?, मत्याह-किमेभिः पक्षपातयचोमिः १, विमर्शामः म्वत एव धर्म, परीक्षामहे तीथिकानित्यभिधाय गजानुमत्या 'सकुण्टलं यावदनं न बत्ति, अयं गाथापादो नगरमध्ये आललम्बे, सम्पूर्णा तु गाथा भाण्डागाग्निा, नगयां चोऽष्ट, यथा-य एनं गाथापादं पूरयिष्यति तम्य गजा यथेरिपनं दानं दाम्पनि नदतथ भविष्यतीनि, . ॥१६९॥ २८ , PORAN

·३
Tol
४सम्य
३ उद्दे०
सुगमा, अब च क्षान्त्यादिकमपरिनाने कारणमुपन्यस्तं, न पुनाक्षेप इत्यतो गाथासंवादात् क्षान्तिदमजितेन्द्रियत्वाध्यात्म-
योगाधिगतेध कारणाद्राजो धर्म प्रति भावोल्लामोऽभूत् , क्षुल्लकेन च धर्मप्रश्नोत्तरकालं पूर्वगृहीतशुष्केतरकईमगोलकद्वयं भित्तौ अनार्या-
निक्षिप्य गमनमारेभे, पुनर्गच्छन् राज्ञोक्तः किमिति भवान् धम्म पृष्टोऽपि न कथयति ?, म चावीचन्हे मुग्ध ! ननु कथित
योक्ती
एष धर्मो भवतः शुप्फेतरगोलकदृष्टान्तेन । एतदेव गाथाद्वयेनाह-
उल्लो सुफो य दो इटा, गोलया महियामया । दोऽवि आवडिया कुडे, जो उल्लो तत्थ (सोऽत्थ) लग्गइ.।।२३२॥
एवं लग्गति दुम्मेहा, जे नरा कामलालसा । विरत्ता उन लग्गति, जहा से सुक्कगोलए ॥२३३।।
२०
अयमत्र भावार्थ:-ये खङ्गप्रत्यगनिरीक्षणव्यासङ्गात् कामिनीनां मुखं न पश्यन्ति तदभावे तु पश्यन्ति ते कामगृभुतया
सााः, साईतयाच संसारपङ्के कर्मकर्दमे वा लगन्ति,ये तुपुनः क्षान्त्यादिगुणोपेताः संसारमुखपराङ्मुखाः काष्ठमुनयस्ते शुष्कगोल-
कसनिभा न कचिल्लगन्तीति गाथाद्वयार्थः । सम्यक्त्वाध्ययने द्वितीयोद्देशकनियुक्तिः । इति सम्यक्त्वाध्ययने द्वितीयोद्दे-
शक: ममाप्तः ॥४-२॥
.
उक्तो द्वितीयोदेशकः, साम्प्रतं तृतीय आरभ्यते, अस्स चायममिमम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशके परमतच्युदासद्वारेण सम्पफ्त्वमवि-
चलं प्रतिपादयता तत्सहचरितं ज्ञानं तत्फलभूता च विरतिरमिहिता, सत्यपि चासिंनये न पूर्वोपात्तकर्मणो निरवद्यतपोऽनुष्ठान-
मन्तरेण थयो भवतीत्यतस्तदधुना प्रतिपाद्यत इत्यनेन सम्बन्धेनायानस्यास्योद्देशकस्यादि सूत्रम्--
TRISAIRATI
TATTA
॥१७॥

·TO ४सम्य. ३ उद्दे मृतांचों- पदेशः १५ . . . तेऽपि न सर्वे, अपि तु मृतार्था-मृतेव मृता संस्काराभावादर्या-शरीरं येषां ते तथा, निष्प्रतिकर्मशरीरा- इत्यर्थः, यदिया अर्जा- तेजः, सच क्रोधः, सच कपायोपलक्षणार्थः, ततश्चायमों-मृता-विनष्टा अर्मा कपायरूपा येषां ते मृतार्याः, अपायिण इत्यर्थः, कि च-'धम्म' श्रुतचारित्राख्यं विदन्तीति धर्मविदः, इति हेतो, यत एव धर्मविदोऽत 'एव प्राजयः कौटिल्यरहिताः । स्वादेर तत्-किमालम्ब्येतद्विधेयमित्यत आह-'आरंभज' मित्यादि, सायद्यक्रियानुष्ठानमारम्भस्तम्माजातमारम्भज, किं तद् १-दुःखम् इद- मिति सकलप्राणिप्रत्यक्षं, तथाहि-कृपिसेवावाणिज्याघारम्भप्रवृत्ती यच्छारीरमानसं दुःखमनुभवति न तद्वाचामगोचरमित्यतः प्रत्य- धाभिधायिनेदमोक्तम्, 'इतिः' उपप्रदर्शने, इत्येतदनुभवसिद्धं दुःखं नान्या मृताशी धर्मविद ऋजयश्च भवन्तीति । एतय ममस्त- वेदिनो भापन्त इति दर्शयति-'एव'मित्यादि, 'एवं पूर्वोक्तप्रकारेण 'आहुः उक्तवन्तः, के एयमाहुः?-समत्वदर्शिनः सम्यक्त्व- दर्शिनः समस्तदर्शिनो वा, यदुद्देशकादेरारभ्योक्तं तदेवमचुरित्यर्थः, कम्मान ऊचुरित्याह-'ते मव्ये' इत्यादि, यमाचे सर्वेऽपि सर्वविदः 'प्रावादिकाः' प्रकण मर्यादया वदितुं शीलं येषां ते प्रावादिनः त पत्र प्रायादिकाः-यथावस्थितार्थम्य प्रतिपादनाय वायकाः, 'दुःखस्य' शारीरमानमलक्षणस्य तदुपादानस्य वा कर्मणः 'कुगला' निपुणाम्तदपनोदोपायचैदिनः मन्तः ते सर्वेऽपि जप- रिजया परिज्ञाय हेयार्थस्य प्रत्याख्यानपरिक्षामुदाहरन्ति, 'इतिः' उपप्रदर्शने, इत्येवं पूर्वोक्तनीत्या कर्मबन्धोदयमत्कर्मनाविधा- नतः परिगाय 'मर्यशः' मयः प्रकारः कुशलाः प्रत्याख्यानपरिज्ञामुदाहरन्ति, यदिना मूलोतरप्रकतिप्रकारः मौः परिनायेति मूल- प्रकारा अष्टौ उनरप्रतिप्रकारा अष्टपश्चागदुत्तरं शतम् , अथवा प्रतिस्थित्यनुभावप्रदेशप्रकारः, यदियोदयप्रकार्यन्धारकर्मनाका: यिनगगामिमधमकर्मताकारणच कर्म परिमायनि, ने चामी उदयप्रकागा, तद्यथा-परमातीनां प्रीपगृदयग्यानानि, अष्टविध . Ram. ॥१७॥ २६ - ·TILAMLEELIMITOMATA HAINAHATEL उदय.' स्थानानि ३ उद्दे० नानि एकत्रिंशत्पर्यन्तानि जीवगुणस्थानभेदादनकभेदानि भवन्ति, तानि चैह ग्रन्थगौरवभयात् प्रत्येक नोच्यन्त इत्यत्त एकैकमे- दावेदनं क्रियते, तत्रैकविंशतिः गतिः १ जातिः २ आनुपूर्वी ३ असं ४ चादरं ५ पर्याप्तापर्याप्तयोरन्यतरत् ६ सुभगदुर्भगयोरन्य- तत् ७ आदेयानादेययोरन्यतरत् ८ यशाकीर्णयशाकीयोरन्यतरतु ९, एताश्च नव ध्रुवोदय १२ सहिता एकविंशतिः २१, चतुर्विंशतिस्तु तिर्यग्गतिः १ एकेन्द्रियजातिः २ औदारिकं ३ हुण्डसंस्थानं ४ उपधातं५ प्रत्येकमाधारणयोरन्यतरत् ६ स्थावरं ७ मूक्ष्मवादरयोरन्यतरत् ८ दुर्भगं ९ अनादेयं १० अपर्याप्तकं ११ यशाकीय॑यशाकीयोरन्यतर १२ दिति, तत्रैचापर्याप्तकापनयने पर्याप्तकपराघाताम्या प्रक्षिप्ताभ्यां पञ्चविंशतिः २५, पदिशतिस्तु याऽसौ केवलिनो विंशतिरमिहिता सैयौदारिकशरीराङ्गोपाङ्गद्वया- न्यतरसंस्थानाद्यसंहननोपघातप्रत्येकमहिता वेदितव्या २६ मिश्रकाययोगे वर्तमानस्य सैव तीर्थकरनामसहिता केवलिसमुद्घात- वतो मिश्रकाययोगिन एव सप्तविंशतिः २७, सैव प्रशस्तविहायोगतिसमन्विताऽष्टाविंशतिः २८, तत्र तीर्थकरनामापनयने उच्छ्वास- १मुखर २ पराघात ३ प्रक्षेपे सति विंशद्भवति ३०, तत्र सुखरे निरुद्धे एकोनत्रिंशन् २९, सैव त्रिंशतीर्थकरनामसहिता एक- त्रिंशत् ३१,नवोदयस्तु मनुष्यगतिः १ पश्चेन्द्रियजातिः २ वसं ३ वादरं ४ पर्याप्तकं ५ सुभगं ६ आदेयं ७ यश-कीर्ति दस्तीर्थ- करमिति ९, एता अयोगितीर्थकरकेवलिनः, एता एव तीर्थकरनामरहिता अष्टाविति ८, गोत्रस्यैकमेव सामान्येनोदयस्थानं, उन- नींचयोरन्यतर, योगपद्येनोदयाभावो विरोधादिति, तदेवमुदयभेदैरनेकप्रकारतां कर्मणः परिज्ञाय प्रत्याख्यानपरिक्षामुदाहर- न्तीति ।। यदि नाम कर्मपरिज्ञामुदाहरन्ति ततः किं कार्यमित्याह- इह आणाकंखी पंडिए अणिहे, एगमप्पाणं संपेहाए धुणे सरीरं. कसेहि अप्पाणे जरेहि ॥१२॥ THI ·आचा० संसार- कत्वे ३ उद्दे० " अप्पाणं-जहा जुन्नाई कट्ठाई हव्यवाहो पमत्थइ एवं अत्तसमाहिए अणिहे, विगिंच ४ सम्य. अविकंपमाणे (सू. १३६) 'इह' असिन् प्रवचने आज्ञामाकासितुं शीलमस्येति आज्ञाकासी-सर्वज्ञोपदेशानुष्ठायी, यौवम्भूतः म 'पण्डितो' विदितवेद्यः म. आ. अस्निहो भवति, नियते-श्लिप्यतेऽष्टप्रकारेण कर्मणेति स्निहो न निहोऽनिहः, यदिवा स्निह्यतीति निहोरागवान् यो न तथा १९० सोऽमिहः, उपलक्षणार्थत्वाचास्य रागद्वेपरहित इत्यर्थः, अथवा निश्चयेन हन्यत इति निहतः भावरिपुभिरिन्द्रियकरायकर्ममिः योन तथा सोऽनिहतः, इह प्रबचने आजाफाडी पण्डितो भावरिपुभिरनिहतो, नान्यत्र, यथानिहतः स परमार्थतः कर्मणः परिज्ञाता । यश्च- यम्भूतः स किं कुर्यादित्याह-'एगमप्पाण' मित्यादि, मोऽनिहतोऽग्निहो वा आत्मानमेकं धनधान्यहिरण्यपुत्रकलबशरीरादिव्यतिरिक्तं | 'संप्रेक्ष्य' पर्यालोच्य धुनीयाच्छरीरकं, सम्भावनायां लिए, मर्वसादात्मानं व्यतिरिक्तं पश्यतः सम्भाव्यत एतच्छरीरविधूननमिति, तच कुर्वता संसारखभावकत्वभावनैवंरूपा भावयितव्येति-"संगार एवायमनर्थमारः, कः कस्य कोऽत्र खजनः परो वा ?1 सर्वे अमन्तः रवजनाः परे च, भवन्ति भूत्वा न भवन्ति भूयः ॥१॥ विचिन्त्यमेतद्भवताऽहमेको, न मेऽस्ति कवित्पुरतो न पश्चात् । स्वकर्मभिर्धान्तिरियं ममैव, अहं पुरस्तादहमेव पथात् ।। २ ।। सदैकोऽहं न मे कश्चित् , नाहमन्यस कस्यचित् । न तं पश्यामि | यस्याहं, नासौ भावीति यो मम ॥२॥" तथा-एकः प्रकुरुते कर्म, भुनत्येकच तत्फलम् । जायते म्रियते चैक, एको यानि भवा- न्तरम् ॥१॥ इत्यादि, किं च-'कसेहि अप्पाणं जरेहि अप्पाण' परव्यतिरिक्त आत्मा-गरीरं तन् कटनपश्चरणादिना कृशं कुरू, यदिवा 'कप' कमी कर्मणेऽलमित्येवं पर्यालोच्य यच्छकोपि तन नियोजयेरित्यर्थः, तथा 'जर' शरीरकं जरीकुरु, तपमा तथा कुरु १० - FINTERE

·कर्मका-
प्ठदाह:
३ उई.
यथा जराजीर्णमिव प्रतिभासते, विकृतिपरित्यागद्वारेणात्मानं निःसारतामापादयेरित्यर्थः, किमर्थमित्येतदिति चेदाह-'जहा' इत्यादि,
पथा 'जीर्णानि' निःमाराणि काष्ठानि 'हव्यवाहो'हुतभुक् प्रमभाति-शीघ्रं भस्मसात् करोति, दृष्टान्तं प्रदर्य दार्शन्तिकमाह-एवं
अत्तसमाहिए' एवम्' अनन्तरोक्तदृष्टान्तप्रकारेणात्मना समाहितः आत्मसमाहितः, ज्ञानदर्शनचारित्रोपयोगेन सदोपयुक्त इत्यर्थः,
आत्मा या ममाहितोऽसत्यात्मसमाहितः,मदा शुभन्यापारखानित्यर्थः, आहितास्यादिदर्शनादापत्याद्वा निष्टान्तस्य परनिपातः, यदिवा
प्राकृते पूर्वोत्तरनिपातोऽतत्रः, समाहितात्मेत्यर्थः, 'अलिहा' स्नेहरहितः संस्तपोऽग्निना कर्मकाष्ठं दहतीति भावार्थः ।। एतदेव दृष्टा-
न्तदान्तिकगतमर्थ नियुक्तिकारो गाथयोपमअिघृक्षुराह-
जह ग्यलु मुसिरं कई सुचिरं सुलहुँ दहइ अग्गी। तह ग्वलु ग्ववंति कम्मं सम्मचरणे ठिया साह ॥२३४॥
गतार्था । अत्र चानिहपदेन रागनिवृत्ति विधाय उपनिवृत्ति विधित्सुराह-'विगिच कोह'मित्यादि, कारणेऽकारणे वाऽतिक्रूराध्य-
बमायः क्रोधः तं परित्यज, तस्य च कार्य कम्पनं तत्प्रतिषेधं दर्शयति-अविकम्पमानः ॥ किं विगणय्यैतत्कुर्यादित्याह-
इमं निरुद्धाउयं संपेहाए, दुक्खं च जाण अदु आगमेस्सं, पुढो फासाई च फासे, लोयं
च पास विफंदमाणं, जे निव्धुटा पावेहि कम्मेहिं अणियाणा ते वियाहिया, तम्हा अतिविज्जो
नो पडिसंजलिजासित्ति वेमि (सू. १३७) चतुर्थ तृतीयः ॥४-३॥
'इई' मनुष्यत्वं निरुद्वायुष्कं निरुद्धं-परिगलितमायुष्क(यत्र तत्) सम्प्रेक्ष्य' पर्यालोच्य क्रोधादिपरित्यागं विदध्यात् ,किं य-'दुक्ख'मि
TITIESimilan
प्र.आ.
॥१७॥

·आचा० " ४ उद्दे० imnesimmilimmine MPS Ind-m -Read-LTH rain-man-airamIA-THRAM त्यादि, क्रोधादिना दन्दद्यमानस्य यन्मानसं दुःखमुत्पद्यते तजानीहि, तजनितकर्मविपाकापादितं चागामि दुःखं सम्प्रेक्ष्य क्रोधादिकं संज्वल- | प्रत्याख्यानपरिज़या जानीहि, परित्यजेरित्यर्थः, आगामिदुःखखरूपमाह-'पुढो' इत्यादि, पृथक् सप्तनरकथिवीसम्भवशीतोष्णवेद- नाभाक: नाकुम्भीपाकादियातनास्थानेषु 'स्पर्शान्' दुःखानि, चः समुच्चये, न केवलं क्रोधाध्मातस्तम्मिन्नेव क्षणे दुःखमनुभवतीति आगामीनि पृथग् दुःखानि च स्पृशेद्-अनुभवेत् , तेन चातिदुःखेनापरोपि लोको दुःखित इत्येतदाह-'लोयं च' इत्यादि, न केवलं क्रोधा- दिविपाकादारमा दुःखान्यनुभवति, लोकं च शारीरमानसदुःखापन्नं विस्पन्दमानमवतत्रमितश्चेतश्च दुःखप्रतीकाराय धावन्तं पश्य' विवेकचक्षुपावलोकय । ये त्वेवं न ते किम्भूता भवन्तीत्यत आह-जे निव्वुडा' इत्यादि, ये तीर्थकरोपदेशवासितान्तःकरणा विप- | यसपायायुपशमानिर्युताः-शीतीभूताः पापैः कर्मसु 'अनिदानाः' निदानरहितास्ते परमसुखास्पदतया व्याख्याताः ,औपरामिक-| | सुखभाक्वेत्न प्रसिद्धा इत्यर्थः, यतः एवं ततः किमित्याह-'तम्हा' इत्यादि, यम्मादागद्वेपाभिभूतो दुःखभाग्भवति तसादतिविद्वान्- विदितागमसद्भावः सन्न प्रतिसमले।-क्रोधामिनाऽऽत्मानं नोद्दीपयेः, कपायोपशमं कुर्वित्यर्थः । इतिरधिकारपरिसमाप्ती, प्रवीमीति पूर्ववत् ॥ सम्यक्त्वाध्ययने तृतीयोदेशकटीका समातेति । " उक्तस्तृतीयोद्देशकः, साम्प्रतं चतुर्थ आरभ्यते, अस्स चायममिसम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशक निरवयं तपोऽमिहितं, तचाविकलं सत्संयमव्यवस्थिवस भवतीत्यतः संयमप्रतिपादनाय चतुर्थोद्देशक इति, अनेन सम्बन्धेनायातस्थास्योद्देशस्यादि मूत्रम्- आवीलए पवीलए निप्पीलए जहित्ता पुवसंजोगं हिचा उवसमं, तम्हा अविमणे वीरे, TEMPIRITE Imm-TOTRAM

·कर्मापी
४ सम्य.
४ उद्दे०
| डनादि
.
-
सारए समिए सहिए सयाजए, दुरणुचरो मग्गो वीराणं अनियट्टगामीणं, विगिंच मंससोणियं,
एस पुरिसे दविए वीरे, आयाणिजे वियाहिए. जे धुणाइ समुस्सयं वसित्ताभचेरंसि (सू.१३८)
आडीपदर्थे, ईपत्पीडयेद् अविकृष्टेन तपसा शरीरकमापीडयेद्, एतब प्रथमप्रवज्याऽवसरे, तत ऊर्द्धमधीतागमः परिणतार्थस-
द्भावः मन् प्रकर्षण विकृष्टतपसा पीडयेत् प्रपीडयेत् , पुनरध्यापितान्तेवासिवर्गः सङ्क्रामितार्थमारः शरीरं तित्यक्षुर्मासार्द्धमासक्षप-
| णादिभिः शरीरं निश्चयेन पीडयेन्निप्पीडयेत् , सात्-कर्मक्षया तपोऽनुष्ठीयते, म च पूजालाभख्यात्यर्थेन तपमान भवत्यतो
निरर्थक एव शरीरपीडनोपदेश इत्यतोऽन्यथा व्याख्यायते-कम्मच कार्मणशरीरं वा आपीडयेत्प्रपीडयेन्निप्पीडयेन , अनापीपदर्थादिका
प्रकर्षगतिरवसेया,यदिवा आपीडयेत्कर्म अपूर्वकरणादिकेषु सम्यग्दृष्टयादिपु गुणस्थानफेषु,ततोऽपूर्वकरणानिवृत्तियादरयोः प्रपीडयेत्,
सूक्ष्मसम्परायावस्थायां तु निप्पीडयेन , अथवा आपीडनमुपगमश्रेण्यां प्रपीडनं आपकश्रेण्यां निप्पीडनं तु शैलेश्यवस्थायामिति। किं
कृत्वैतत्कुर्यादित्याह-'जहित्ता' इत्यादि, पूर्वः संयोगः पूर्वसंयोगो-धनधान्यहिरण्यपुत्रकलत्रादिकृतस्तं त्यक्त्वा, यदिवा पूर्वः-असंय-
मोऽनादिभवाभ्यासात् तेन संयोगः पूर्वसंयोगस्तं त्यक्त्या 'आवीलये'दित्यादिसम्बन्धः,किंच-'हिचा इत्यादि, हिगता'वित्यस्सार पूर्व-
काले क्त्वा हित्वा गत्वा, किंतत् १-उपशम-इन्द्रियजयरूपं संयमंवा 'गत्वा' प्रतिपद्यापीडयेदिति वर्तते, इदमुक्तं भवति-असंयम |
| त्यक्त्वा संयम प्रतिपद्य तपश्चरणादिनाऽऽत्मानं कर्म वाऽऽपीडयेत प्रपीडयेन्निप्पीडयेदिति, यतः कर्मापीडनार्थमुपशमप्रतिपत्तिस्त-
प्रतिपत्तौ चाविमनस्कतेत्याह-'तम्हा' इत्यादि, यसात्कर्मक्षयायासंयमपरित्यागस्तत्परित्यागे चापश्यंभावी संयमस्तत्र च न चित्त-
२०
प्र.आ.
[१९२
॥१७४॥

·अप्रमत्ताः आचा० ४सम्य. ४ उद्दे० " imegatmanaPOR.LAnirmiummer-- Pin an-IITRATIMACHALI ammar वैमनसमिति, तसादपिमना विगतं भोगकपायादिषु अरतौ वा मनो यस्य म चिमना यो न तथा सोऽविमनाः, कोऽमो ?,वीर:-कर्म- विदारणसमर्थः। अविमनस्कत्याच यत्स्थानदाह-'सारए' इत्यादि, सुष्ठ आ-जीवनमर्यादया संयमानुष्ठाने रतः स्यारतः,पञ्चभिः ममि- तिभिः समितः, सह हितेन सहितो ज्ञानादिसमन्वितो वा महितः, 'मदा' सर्वकालं सकृदारोपितसंयमभारः संस्तत्र 'यतेत' यलवान् भवेदिति। किमर्थ पुनः पौनःपुन्येन संयमानुष्ठानं प्रत्युपदेशो दीयते? इत्याह-'दुरनुचरो' इत्यादि, दुःखेनानुचर्यत इति दुरनुचरः, कोऽमौ -मार्गः-संयमानुष्ठानविधिः, केषां ?-'वीराणाम् अप्रमत्तयतीनां, किम्भूतानामित्याह-'अणियट्ट' इत्यादि, अनिवर्गों-मोक्षलत्र गन्तुं शीलं येषां ते तथा तेपामिति, यथा च तन्मार्गानुचरणं कृतं भवति तद्दर्शयति-'विगिच' इत्यादि, मांमशोणितं दर्पकारि विकृष्टतपोऽनुष्ठानादिना 'विवेचय' पृथकुरु, तहासं विधेहीतियावत् , एवं वीराणां मार्गानुचरणं कृतं भवतीति भावः । यश्चैवम्भूतः स के गुणभवामयादित्याह—'एम' इत्यादि, 'एप' मांसशोणितयोरपनेता पुरि शयनात पुरुषः द्रवः-संयमः स विद्यते यस्यासौ द्रविका, मत्वर्थीयप्ठन् , द्रव्यभूतो वा मुक्तिगमनयोग्यत्वात् , कर्मरिपुविदारणसहिष्णुत्वाद्वीर इति, मांमशोणितापचयप्रतिपादनाच तदुत्तरेषामपि मेदआदीनामपचय उक्त एव द्रष्टव्यः, तद्भावभावित्वाचेपामिति । किं च—'आयाणिजे' इत्यादि, स वीराणां मार्ग प्रतिपन्नः मांसशोणिनयोरपनेता मुमुक्षूणामादानीयो-ग्राह्य आदेयवचनश्च व्याख्यात इति । कश्चैवम्भूत इत्याह-'जे धुणाई' इत्यादि, 'ब्रह्मचर्य संयमे मदनपरित्यागे वोपित्वा यः 'समुच्छ्य' शरीरकं कर्मोपचयं वा तपश्चरणादिना 'धुनाति' कृशीकरोति स आदा- |नीय इति विविधमाख्यातो व्याख्यात इति सम्बन्धः ।। उक्ता अप्रमचाः, तद्विधर्मणस्तु प्रमत्तानमिधित्मुराह- नित्तेहिं पलिच्छिन्नेहिं आयाणसोयगढिए बाले, अब्बोच्छिन्नबंधणे अणभिकंतसंजोए तमंसि ·आचा० ४सम्य. ४ उद्दे० १५ प्रमत्तता आदा- नीयता IMTIPUR Timemor, INDH २० प्र.आ. १९२ अवियाणओ आणाए लंभो नत्थित्तिवेमि (सू. १३९) नयंत्यर्थदेशम्-अर्थक्रियासमर्थमर्थमाविर्भावयन्तीति नेत्राणि-चक्षुरादीनीन्द्रियाणि तैः परिच्छिन्नैः-यथाखं विपयग्रहणं प्रति निरुद्धैः सद्भिरादानीयोऽपि भूत्वोपित्वा ब्रह्मचर्ये पुनर्मोहोदयादादानस्रोतोगृद्धः-आदीयते-सावद्यानुष्ठानेन स्वीकियत इत्यादानं- कर्म संसारवीजभूतं तस्य स्रोतांसि-इन्द्रियविषया मिथ्यात्वाविरतिग्नमादकपाययोगा वा तेषु गृद्धः-अध्युपपन्नः सात् , कोऽसौ ?- 'वाल' अज्ञः रागद्वेपमहामोहाभिभूतान्तःकरणः। यश्चादानस्रोतागृद्धः स किम्भूतः स्यादित्याह-'अब्बोच्छिन्नयंधणे' इत्यादि, अव्य- बिच्छन्न-जन्मशतानुवृत्ति बन्धनम्-अष्टप्रकारं कर्म यस्य स तथा, किंच-'अणभिकंत' इत्यादि, अनमिक्रान्तः-अनतिलविन्तः संयोगो धनधान्यहिरण्यपुत्रकलत्रादिकृतोऽसंयमसंयोगो वा येनासावनभिक्रान्तसंयोगः, तस्स चैवम्भूतस्पेन्द्रियानुकूल्यरूपे मोहात्मके वा तमसि वर्तमानस्यात्महितं मोक्षोपायं वाऽविजानत आज्ञायाः-तीर्थकरोपदेशस्य लाभो नास्तीत्येतदहं ब्रवीमि तीर्थकरवचनोप- लब्धसद्भाव इति, यदिवाऽऽजा बोधिः सम्यक्त्वम् , अस्तिशब्दश्चायं निपातस्त्रिकालविषयी, तेनायमर्थः-तस्यानमिक्रान्तसंयोगस्य भावतमसि वर्तमानस्य बोधिलाभो नासीनास्ति न भाषीति । एतदेवाह- जस्त नस्थि पुरा पच्छा मज्झे तस्स कुओ सिया ?, से हु पन्नाणमंते वुद्ध आरंभोवरए, संममेयंति पासह, जेण बंधं वहं घोरं परियावं च दारुणं पलिछिंदिय बाहिरगं च सोय, निकंमदंसी इह मच्चिएहिं, कम्माणं सफलं दद्रूण तओ निजाइ वेयवी (सू. १४०) ॥१७५|| ·যান্য ४मम्य. ४ उद्दे० सम्यक्त्वं निष्कर्म- दर्शिता 1mainystiturnimal maintinuTWITTERJunlim यस्य कस्खचिदविशेषितस्य कर्मादानस्रोतोगृद्धस बालस्य अन्ययच्छिननन्धस्यानमिक्रान्तसंयोगसाज्ञानतमसि वर्तमानस्य 'पुरा' पूर्वजन्मनि बोधिलाभो नास्ति-मम्यक्त्वं नासीत् , पवादपि एप्येऽपि जन्मनि न भानि,'मध्ये मध्यजन्मनि तस्य कुतः सात् इति ?, एतदुक्तं भवनि-यस्यैत्र पूर्व योपिलाभः संवृत्तो भविष्यति वा तस्यैव वर्तमानकाले भवति, येन हि सम्यक्त्वमाखादितं पुनर्मि- थ्यात्वोदयात् तत् प्रच्यवते तस्यापापुद्गलपरावर्तेनापि कालेनावश्यं तत्सद्भावान , न ह्ययं सम्भवोऽस्ति प्रच्युतस्य सम्यक्त्वस्य पुनरसम्भव एवेति, अथवा निरुद्धन्द्रियोपि आदानस्रोतोगृद्ध इत्युक्तः, तद्विपर्ययभूतस्य त्वतिक्रान्तसुखस्मरणमकुर्वतः आगामि च दिव्याङ्गनाभोगमनमिकासत्तो वर्तमानमुखामिष्वङ्गोऽपि नैव स्यादित्येतदर्शयितुमाह-'जस्स नत्थि' इत्यादि, यस्य भोगविपाकवे- दिनः पूर्वभुक्तानुस्मृतिनास्ति नापि पाथात्यकालभोगामिलापिता विद्यते तस्य च्याधिचिकित्सारूपान् भोगान भावयतो'मध्ये वर्त- | मानकाले कुतो भोगेच्छा स्थान् ?, मोहनीयोपशमानव स्यादित्यर्थः। यस तु त्रिकालविपया भोगेच्छा निहत्ता स किम्भूतः स्यादि- त्याह-से हु' इत्यादि, 'हु' यसादर्थे यमानिवृत्तभोगामिलापस्तम्मात्स प्रज्ञानवान-प्रकृष्टं ज्ञानं प्रज्ञानं--जीवाजीवादिपरिच्छेत्तु तद्विद्यते यस्यासौ प्रज्ञानवान्, यत एवं प्रज्ञानवान् अत एव युद्धः-अवगततत्त्वो, यत एवम्भूतोऽत एवाह-'आरंभोवरए' सायद्यानु- | ठानमारम्भस्तरमादुपरत आरम्भोपरतः । एतच्चारम्भोपरमणं शोभनमिति दर्शयन्नाह-'सम्म गित्यादि, यदिदं सावद्यारम्भोपरमणं मम्यगेतत्-शोभनमेतत् सम्यक्त्वकार्यत्वाद्वा सम्यक्त्वमेतदित्येवं पश्यत-एवं गृहीत युयमिति । किमित्यारम्भोगरमण सम्पगिति चदाह-जेण' इत्यादि, येन कारणेन सावद्यारम्भप्रवृत्तो बन्धं निगडादिभिः वधं कमादिभिः 'घोरे ग्राणसंशयरूपं 'परितापं शारी- रमानमं 'दारुणं' अमामवामोति अत आरम्भोपरमणं सम्यग्भूतं कुर्यात् , किं कृत्वेत्याह-'पलिच्छिन्दि' इत्यादि, 'परिच्छिन्द्य अप- १०

·आचा०
11.
१५
४ सम्य.
४ उद्दे०
सफलता
प्र.आ.
नीय, किं तत् ?–स्रोतः पापोपादानं, तच्च बाह्यं धनधान्यहिरण्यपुत्रकलत्रादिरूपं हिंसाद्याश्राद्वारात्मकं वा, चशब्दादान्तरं च
रागडेपात्मक विषयपिपासारूपं वेति, किं च-णिकम्मदंसी' त्वादि, निष्क्रान्तः कर्मणो निष्फम्मा-मोक्षः संवरो वा तं द्रष्टुं शील-
मखेति निष्कर्मदर्शी, 'इहे ति संसारे मत्त्येषु मध्ये य एव निष्फर्मदर्शी स एव बाह्याभ्यन्तरस्रोतमश्छेत्तेति स्यात् । किमभिसन्ध्य स
याह्याभ्यन्तरसंयोगस्य छत्ता निष्कर्मदर्शी वा भवेत् इत्यत आह-'कम्माण इत्यादि, मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगः क्रियन्ते-
वध्यन्त इति कर्माणि-ज्ञानावरणीयादीनि तेषां सफलत्वं दृष्ट्वा, सवा निष्कर्मदर्शी वेदविद्वा कर्मणां फलं दृष्ट्वा, तेषां च फलं-ज्ञाना-
वरणीयस्य ज्ञानावृतिः दर्शनावरणस्य दर्शनाच्छादनं वेदनीयस्य विपाकोदयजनिता वेदनेत्यादि, ननु च न सर्वेषां कर्मणां विपा-
कोदयमिच्छन्ति, प्रदेशानुभवस्यापि सद्भावात् , तपसा च क्षयोपपत्तरित्यतः कथं कर्मणां मफलत्वं ?, नैप दोपो, नात्र प्रकारकारूर्य-
मभिप्रेतम् , अपितु द्रव्यकाय, तच्चास्त्येव, तथाहि-यद्यपि प्रतिवन्धव्यक्ति न विपाकोदयस्तथाप्यष्टानामपि कर्मणां सामान्येन
| सोऽस्त्येवेत्यतः कर्मणां सफलत्वमुपलभ्यते, तसात्-कर्मणस्तदुपादानादासवाद्वा निश्चयेन याति निर्याति-निर्गच्छति, तन्न विधत्त
| इतियावत् , कोऽसौ ?–'वेदविद्' वेद्यते सकलं चराचरमनेनेति वेदः-आगमस्तं वेत्तीति वेदवित् , सर्वज्ञोपदेशवीत्यर्थः ।। न केव-
लस्स ममैवायमभिप्रायः, सर्वेषामेव तीर्थकराणामयमाशय इति दर्शयितुमाह-
जे खलु भो! वीरा ते समिया सहिया सयाजया संघडदंसिणो आओवरया अहातह लोयं उवे-
हमाणा पाईणं पडिणं दाहिणं उईणं इय सच्चंसि परि (चिप)विद्धिंसु, साहिस्सामो नाणं, वीराणं
IELHI
Mriduri SHIRTHIRTAVANI
२०
INCHITA LUL11 aid.
HOHDMOISTTIME
TITLE
॥१७६॥

·पश्यक- स्वरूपं . - समियाणं सहियाणं सया जयाणं संघडदंसीणं आओवरयाणं अहातह लोयं समुवेहमाणाणं आचा० ४ सम्य किमत्थि उवाही?,पासगस्स न विजड, नस्थित्तिवेमि(सू.१४१)॥इति सम्यक्त्वाध्ययनम् ॥ ४ उद्दे० यदिवा उक्तः सम्यग्पादो निरपर्व तपश्चारित्रं च, अधुना तत्कलमुल्यते-'जे खउ' इत्यादि, खलुशब्दो वाक्पालबारे, ये कैच- नातीतानागतवर्तमानाः 'भो' इत्यामन्त्रणे 'वीरा' कर्मविदारणसहिष्णवः समिताः समितिभिः सहिता ज्ञानादिभिः सदा यताः सत्संयमेन 'संघडदंसिणो'त्ति निरन्तरदर्शिनः शुभाशुभस्य आत्मोपरताः पापकर्मभ्यो यथा तथा अस्थितं ' लोकं ' चतुर्दशर- ज्ज्वात्मकं कर्मलोकं वोपेक्षमाणाः पश्यन्तः सर्मासु प्रान्यादिपु दिक्षु व्यवस्थिता इत्येप्रकाराः 'सत्य'मिति मतं तपः संयमो वा वन परिचिते-स्थिरे तस्थुः-स्थितवन्तः, उपलक्षणार्थत्वात् त्रिकालविषयता द्रष्टव्या, तनातीते काले अनन्ता अपि सत्ये तस्थुः वर्तमाने पञ्चदशसु कर्मभूमिपु सङ्ख्येयास्तिष्ठन्ति अनागते अनन्ता अपि स्थासन्ति, तेषां चातीतानागवर्तमानानां सत्यवतां | यज्ज्ञान-योऽभिप्रायस्तदहं कथयिष्यामि भवतां शृणुत यूयं, किम्भूतानां तेषां -'वीराण'मित्यादीनि विशेषणानि गतार्थानि. किम्भूतं ज्ञानमिति चेदाह-कि प्रश्ने 'अस्ति' विद्यते ?, कोऽसौ ?-'उपाधिः कर्मजनितं विशेपणं, तयथा-नारकस्तिर्यग्योनः सुखी दुःखी सुभगो दुर्भगः पर्याप्तकोऽपर्याप्त इत्यादि, आहोखिन्न विद्यत इति परमतमाशक्य त ऊचुः-'पश्यास' सम्यग्वादादिकमर्थ प्र. आ. पूर्वोपात्तं पश्यतीति पश्यः स एव पश्यकस्तस्य कर्मजनितोपाधिन विद्यते, इत्येतदनुसारेणाहमपि नवीमि, न स्वमनीपिकयेति । गतः मतानुगमः, तद्गतौ च समाप्तचतुर्थोद्देशको, नयविचारातिदेशात् समाप्तं सम्यक्त्वाध्ययनं चतुर्थमिति ॥०६२०॥ . CS | . M ·To ५लोक० १ उद्दे० PHATTI UPLIVil Tiwari ImPHILIVNIL | LHI II and InHIP HAINA उद्देशा- १५ धि- कार: २० अथ लोकसाराख्यं पञ्चममध्ययनम् । उक्तं चतुर्थमध्ययनं, साम्प्रतं पञ्चममारभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तराध्ययने सम्यक्त्वं प्रतिपादित तदन्तर्गतं च ज्ञानं, तदुभयस्य च चारित्रफलत्वात् तस्यैव च प्रधानमोक्षागवया लोकसारत्वात् तत्प्रतिपादनार्थमिदमुपक्रम्यत इत्यनेन सम्बन्धे- नायातस्यास्याध्ययनस्योपक्रमादीनि चत्वार्यनुयोगद्वाराणि भवन्ति, तत्रोपक्रमेाधिकारी द्वेधा, तत्राप्यध्ययनार्थाधिकारोऽभिहितः, उद्देशार्थाधिकारं तु नियुक्तिकारः प्रतिपिपादयिपुराह- हिंसगविसयारंभग एगचरुत्ति न मुणी पढमगंमि विरओ मुणित्ति विइए अविरयवाई परिग्गहिओर ॥२३५।। तईए एसो अपरिग्गहो य निम्विन्नकामभोगो य ३॥ अव्यत्तस्सेगचरस्स पचवाया चउत्थंमि ४ ॥२३६।। हरउयमो तवसंयमगुत्ती निस्संगया य पंचमए ५। उम्मग्गवजणा छहगंमि तह रागदोसे य ६ ॥२३७॥ हिनस्तीति हिंसकः आरम्भणमारंभो, विषयाणामारम्भोऽस्येति विषयारम्भकः, व्यधिकरणस्यापि गमकत्वात्समासः, ण्वुलन्तस्य वा याजकादिदर्शनात् समासो, विषयाणामारम्भको विषयारम्भक इति, हिंमका विपयारम्भकथेति विगृह्य समाहारद्वन्द्वः, प्राकृ- तत्वात्पुंल्लिङ्गता, अयमों-हिंसकः प्राणिनां विषयारम्भकश्च-विपयार्थ सावद्यारम्भप्रवृत्तश्च न मुनिः, तथा विपयार्थमेव एक एव चरतीत्येकचरः सच न मुनिरिति, एतदधिकारत्रयं प्रथमोद्देशके १, द्वितीये तु हिंसादिपापस्थानकम्यो विरतो मुनिर्भवतीत्ययम- र्थाधिकारः, वदनशीलो वादी अविरतस्य वादी अविरतवादी परिग्रहवान् भवतीत्येतचात्रोद्देशके प्रतिपादयिष्यत इति २, तृतीये त्वेप एव विरतो मुनिरपरिग्रहो भवतीति निर्विष्णकामभोगवेत्ययमर्थाधिकारः ३, चतुर्थे त्वब्यक्तस्य-अगीतार्थस्य सत्रापरिनि- - Mann ॥१७७॥ २७ TICT .

·... लोक- आचा० ५लोक० १ उद्दे० , PAN MATILLERHITMENTait Ast. Panduli. 1-IIIII-IIs in 'IPE ILL ठितस्य प्रत्यपाया भवन्तीत्ययमाधिकारः ४, पञ्चमके तु इदोपमेन साधुना भाव्यं, यथा हि ह्रदो जलभृतोऽप्रतिस्सवः प्रशस्यो | भवति एवं साधुरपि ज्ञानदर्शनचारित्रभृतो विस्रोतसिकारहित इति, तथा तपासंयमगुप्तयो निःसङ्गता चेत्ययमर्थाधिकारः ५, पाठे तून्मार्गवर्जना-कुदृष्टिपरित्यागः, तथा रागद्वेषौ च त्याज्यावित्ययमर्थाधिकारः ६, इति गाथात्रयार्थः ।। नामनिप्पन्ने तु निक्षेपेय द्विधा नाम-आदानपदन गौणं चेति, एतद द्विविधमपि नियुक्तिकारः प्रतिपादयितुमाह- आयाणपएणाति गोपणनामेण लोगसात्ति। लोगस्स य सारस्स य चउको होइ निक्खेवो ॥ २३८॥ आदीयते-प्रथममेव गृह्यत इत्यादानं तच तत्पदं च आदानपदं तेन करणभूतेनावन्तीत्येतन्नाम, अध्ययनादावावन्तीशब्दस्यो- चारणाद् , गुणैर्निष्पन्नं गौणं तच तन्नाम च गौणनाम तेन हेतुना लोकसार इति, लोकस्प-चतुर्दशरज्ज्वारमकस्य सार:-परमार्थों लोकसारः, द्विपदं नामेत्यतः लोकस्य सारस्य च प्रत्येकं चतुष्कको निक्षेपो भवति, तद्यथा-नामलोको यस्य कस्यचिल्लोक इति नाम क्रियते, स्थापनालोकचतुर्दशरज्ज्वात्मकस्य लोकस्य स्थापना,(सा)गाथात्रयादवसेया, तथैतत्-तिरिशं चउरो दोमुं छद्दीसुं अद्व दस य एकेके । वारस दोमुं सोलस दोसुं वीसा य चउसुं तु ॥ १ ॥ पुणरवि सोलस दोगुं चारस दोसुं तु हुंति नायच्या । तिमु दस तिसु अवच्छ य दोमुं दोसुं तु चत्तारि॥२॥ ओयरिअ लोअमज्झा चउरो चउरो य सब्वहिं गया। तिअ तिग दुग दुगएककगं च जा सत्तमीए उ ॥३॥ द्रव्यलोको जीवपुद्गलधमाधम्र्माकाशकालात्मकः पविधः, भावलोकस्त्वौदयिकादिपभागात्मकः सर्वद्रव्य- पर्यायात्मको वा । सारोऽपि नामादि चतुर्विधः, तत्र नामग्यापने मुगमत्वादनाढत्य द्रव्यमारप्रतिपादनाह- सबस्स थूल गुरुप मज्ो देसप्पहाण सरिराई । धण एरंडे वइरे ग्वइरंव जिणादुरालाई ॥२३९।। ||.. 1-ul-ut...AJHAR Hu-int Sarswww. . " १० प्र.आ. , ·- . पा ४ सम्प. ५ उद्दे० मार- निक्षेपाः - २० Finan EAREmaimalayanandmaritrena Jamati nitunanuTIPARAMITAL अत्र पूर्वार्द्धपश्चाईयोर्यथासङ्ख्यं लगनीय, सर्वखे धनं सारभूतं, तद्यथा-कोटिसारोऽयं पश्चकपर्दकमारो वा, स्कुले एरण्डः सारः, सारशब्दोच प्रकर्षवाची, स्थूलानां मध्ये एरण्डो भिण्डो वा प्रकर्षभूतः, गुरुत्वे वनं, मध्धे खदिरः, देशे आम्रक्षो वेणुर्वा, प्रधाने | यो यत्र प्रधानभावमनुभवति सचिनोऽचित्तो मिश्रश्चेति, सचित्तो द्विपदश्चतुष्पदोऽपदश्चेति, द्विपदेषु जिनः चतुष्पदेषु सिंहः अपदेषु कल्पवृक्षः, अचिरोषु वैट्टयों मणिः, मिश्रेणु तीर्थकर एय विभूषितः, शरीरेपौदारिकं मुक्तिगमनयोग्यत्वाद्विशिष्टरूपापत्तेच, आदि- ग्रहणात् स्वामित्वकरणाधिकरणेषु सारता योज्या, तद्यथा-खामित्वे गोरसस्स घृतं सारभूतं, करणत्वे मणिमारेण मुफुटेन शोभते राजा, अधिकरणे दनि घृतं जले पद्ममुत्थितमित्यादिगाथार्थः ॥ भावसारप्रतिपादनायाह- भावे फलसाहणया फलओ सिद्धी सुहुत्तमवरिहा । साहणय नाणदंसणसंजमतवसा तहिं पगयं ॥२४॥ 'भावे भावविषये सारे चिन्त्यमाने फलसाधनता सारः फलम्-अर्थक्रियावाप्तिस्तस्य साधनता फलसाधनता-फलार्थमारम्भे प्रव- नं ततः फलावाप्तिः प्रधानं, फलतोऽप्यनैकान्तिकानात्यन्तिकरूपान् सांसारिकात्सकाशात्तद्विपर्यस्तं फलं सारः, किं तत् :-सिद्धिः, किम्भूताऽसौ ?-'उत्तमसुखवरिष्ठा' उत्तमं च तदात्यन्तिकैकान्तिकानावाधत्यात् सुखं च उत्तममुख तेन वरिष्ठा-चरतमा, तत्साधनानि च गाथाशकलेनदर्श यति-'साधनकानि' प्रकृष्टोपकारकाणि ज्ञानदर्शनसंयमतपसि,तसिंच भावसारे सिद्ध्याख्यफलमाधने ज्ञानादिके प्रकृतं, ज्ञानदर्शनचारित्रेण भावसाररूपेणात्राधिकार इति गाथार्थः। तस्यैव ज्ञानादेः सिद्धशुपायस्य भावसारता प्रतिपादयन्नाह- लोगंमि कुसमएसु य कामपरिग्गहकुमग्गलग्गेसुं । सारो हु नाणदसणतवचरणगुणा हियहाए ॥२४१॥ 'लोके' गृहस्थलोके कुत्सिताः समयाः कुममयाः तेषु च, किम्भूतेषु ?-कामपरिग्रहेण ये कृत्मिता मार्गाने लगेपु, गुहेती, म. Immm.imLiramnimadiroin ॥१७८॥ २० ·जीवमो- ব্যথা . आचा० ५लोक० १ उद्दे० प्र. आ. १९८ यस्माल्लोकः कामपरिग्रहाग्रही गृहस्थभावमेव प्रशंमति, वक्ति च-'गृहाश्रमसमो धर्मो, न भूतो न भविष्यति । पालयन्ति नराः शूराः, क्लीयाः पापण्डमाश्रिताः ॥ १॥ गृहानमाधाराय सर्वेऽपि पापण्डिन इत्येवं महामोहमोहित इच्छामदनकामेपु प्रवर्तते, तथा | तीथिका अप्यनिरुद्धेन्द्रियप्रसरा द्विरूपकामाभिप्वगिणः इत्यतस्तेषु सारो ज्ञानदर्शनतपश्चरणगुणाः, उत्चमसुखवरिष्ठसिद्धिहेतुत्वात् , [हिता-सिद्धिस्तदर्थत्वादिति गाथार्थः।। यतो ज्ञानदर्शनतपश्चरणगुणा हितार्थतया सारस्तस्मारिक कर्तव्यमित्याह- चइऊणं संकपयं सारपयमिणं दढेण चित्तव्यं । अस्थि जिओ परमपयं जयणा जा रागदोसेहिं ॥२४२।। 'त्यक्त्वा' प्रोज्झ्य, किं तत् ?-'शङ्कापदं' किमेतन्मदारब्धमनुष्ठानं निष्फलं स्थादित्येवम्भूतो विकल्पः शङ्का तस्याः पदं-निमि- तकारणं तचाहत्प्रोक्तवत्यन्तसूक्ष्मेष्वतीन्द्रियेषु केवलागमग्राह्येष्वर्थेषु या संशीतिः-सन्देह इत्येतद्रूपं तच्छक्कापदं विहाय सारपदं- | इदं ज्ञानादिकं प्रागुपन्यस्तं दृढेन-अनन्यमनस्केन तीथिंकदम्भप्रतारणाक्षोभ्येन ग्राह्यं, तदेव शङ्कापदव्युदासकार्य गाथाशकलेन दर्शयति-अस्ति जीवः, अस्य च पदार्थानामादावुपन्यासात् जीवपदार्थस्य च प्राधान्यादुपलक्षणार्थत्वाद्वा शेषपदार्थग्रहणं, अस्ति- विद्यते जीवितवान् जीवति जीविष्यतीति वा जीवः शुभाशुभफलभोक्तेति, स च प्रत्यक्ष एवाहप्रत्ययसाध्यः, इच्छाद्वेषप्रयत्नादिका- र्यानुमानसाध्यो वा, तथा अजीवा अपि धमाधमाकाशपुद्गला गतिस्थित्यवगाहद्वयणुकादिस्कन्धहेतवः सन्ति, एवमास्रवसंवरप- न्धनिर्जरा अपि विद्यन्ते, प्रधानपुरुषार्थत्वाद् आद्यन्तग्रहणे मध्यग्रहणस्यावश्यंभावित्वादावं जीवपदार्थ साक्षादुपन्यस्यान्त्यं मोक्षप- दार्थमुपन्यस्यति-परमं च तत्पदं च परमपदं, तच्चास्तीति सम्बन्ध इति, अस्ति मोक्षः शुद्धपदवाच्यत्वाद् बन्धस्य सप्रतिपक्षत्वान्मो- क्षाविनाभावित्वाद्वा बन्धस्येति, सत्यपि मोक्षे यदि तदवातावृपायो न स्यात्ततो जनाः किं कुर्युरित्यतस्तत्कारणास्तित्वं दर्शयति- Limini-Jimm Timr.uildine ImtipulimmHDHINRITAMARHIPALI नागरा -- ·MI IMAGE ५लोक० १ उद्दे० १५ लोक- सारादि 'यतना'यत्रो रागद्वेपेपु, रागद्वेपोपशमायः संयमोऽसायप्यस्तीति । तदेवं सति जीवे परमपदे च शङ्कापदव्युदासेन ज्ञानादिकं सार- पदं दृढेन ग्राह्यमिति गाथार्थः ।। ततोऽप्यपरापरसारप्रकर्पगतिरस्तीति दर्शयन्नुपक्षेपमाह- लोगस्स उ को सारो? तस्स य सारस्स को हवइ सारो?। तस्स य सारो सारंजइ जाणसि पुच्छिओसाह ॥२४३।। 'लोकस्य' चतुर्दशरज्ज्वात्मकस्य कः सारः ?, तस्यापि सारस्य कोऽपरः सारः, तस्यापि-सारसारस्य सारः?, सार यदि जानासि ततः पृष्टो मया कथयेति गाथार्थः॥ प्रश्नप्रतिवचनार्थमाह- लोगस्स सार धम्मो धम्मपि य नाणसारियं विति । नाणं संजमसारं संजमसारं च निव्वाणं ॥२४४ ॥ समस्तस्यापि लोकस्य तावद्धर्मः सारो, धर्ममपि ज्ञानसारं त्रुवते, ज्ञानमपि संयमसारं, संयमस्यापि सारभूतं निर्वाणमिति गावार्थः ।। उक्तो नामनिप्पन्नो निक्षेपः, साम्प्रतं (सूत्रानुगमे) सूत्रमुचारयितव्यं, तचेदम्- आवंती केयावंती लोयंसि विप्परामुसंति अट्ठाए अणट्ठाए, एएसु चेव विप्परामुसंति, गुरू से कामा, तओ से मारते, जओ से मारते तओ से दूरे, नेव से अंतो नेव दूरे (सू. १४२) 'आवन्तीति यावन्तो जीवा मनुष्या असंयता वा स्युः, 'केआवंति'त्ति केचन 'लोके' चतुर्दशरज्ज्वात्मके गृहस्थान्यतीर्थिकलोके वा पड्जीवनिकायान् आरम्भप्रवृत्ता विविधम्-अनेकप्रकारं विषयाभिलापितया 'परामृशन्ति' उपतापयन्ति, दण्डकशताडनादिभि- तियन्तीत्यर्थः, फिमर्थ विपरामृशन्तीति दर्शयति-'अर्थाय' अर्थार्थ अर्थाद्वा, अर्थः-प्रयोजनं धर्मार्थकामरूपं, कर्मणि ल्यब्लोपे पश्चमी,अर्थमुद्दिश्य-प्रयोजनमुत्प्रेक्ष्य प्राणिनो घातयन्ति, तथाहि-धर्मनिमित्तं शौचा) पृथिवीकार्य समारभन्ते, अर्थार्थ कृप्यादि . " THILIMIL.- ॥१७९॥ २८ " ·गुरुका- मदशा অাখা करोति, कामार्यमाभग्णादि, एवं शेगेपपि कायेषु यथायोगं पान्यं, अनर्थाद्वा-प्रयोजनमनुद्दिश्यच तच्छीलतयैव मृगयाद्या प्राण्यु- ५लोक० | पधातकारिणी क्रियाः सन्ति, नदेवमर्थादनाद्वा प्राणिनो हत्वा एतेष्वेर-पजीवनिकायस्थानेषु विविधम्-अनेकप्रकारं सूक्ष्म- १ उद्दे० पादपर्यातकापर्याप्त कादिभेदेन तानेकेन्द्रियादीन् प्राणिनस्तदुपघातकारिणः परामृशन्ति, तान् अपीय तेष्वेवानेकश उत्पद्यन्त इति- प्र. आ. यावत् ,यदिपा तत्पीरनिकाययाधाप्राप्तं कर्म तेप्पेर कायेपूत्पद्य ते तैस्तैः प्रकाररुदीर्ण विपरामृशन्ति अनुभवन्तीति । नागार्जु- १९९ नीयास्तु पठन्ति-"जाति केइ लोए छकायव समारभंति अट्ठाए अणट्ठाए या" इत्यादि, गतार्थ, स्याद्-असौ किमर्थमेवंविधानि कर्माणि कुरुते यान्यस्य कायगतस्य विपच्यना?, तदुच्यते-'गुरू से कामा' 'से' तस्यापरमार्थविदः काम्यन्त इति कामा:-शब्दा- दयस्ते गुखो, दुस्त्यजत्वात् , कामा ह्यल्पसत्रनाप्तपुण्योपचयेरुलाधयितुं दुष्करमित्यतस्तदर्थ कार्यपु प्रवर्तते । तत्प्रवृत्तौ च पापोप- चयः तदुपचयाच यत्स्यानदाह-'ततः' पड्जीपानेकायविपरामर्शात् परमफामगुरुत्लागासी मरणं मारः-आयुपः क्षयस्तस्यान्तर्वर्तते, मृतस्य च पुनर्जन्म जन्मनि चावश्यंभागी मृत्युरेसं जन्ममरणात् संमारोदन्वति मजनोन्मअनरूपान्न मुच्यते । ततः किमपरमि- 'त्याह-'जओ से इत्यादि, यतोऽसौ मृत्योरन्तस्ततोऽसौ 'रे' परमपदोपायात ज्ञानादित्रयात् तत्कायद्वा मोक्षाद्, यदिया सुखार्थी कामान परित्यजति, तदपरित्यागे च मारान्ती, यतश्च मारान्ती ततो जातिजरामरणरोगशोकाभिभूतत्वादसौ मुखारे । यम्माढसौ कामगुरुस्तद्गुरुत्वान्मारान्ती तदन्त नित्वात्किम्भूतो भरतीत्यत आह-'नेव से इत्यादि, नैनामो विपयमुखस्यान्तर्ग- ते, तदमिलापापरित्यागाच नवामी दरे, यदिया यस गुराः कामाः स कि कर्मणोऽन्तर्वहिति प्रश्नावगरे सत्याह-व से'इ- त्यादि, नैनामौ कर्मणोऽन्तः-मध्ये मिन्नग्रन्थित्वात्सम्भावितापश्यंभाषिकर्मक्षयोपपत्तेः, नाप्यमो दूरे देशोनकोटीकोटीफर्म- १० . "

·१ उद्दे०
कुशाग्न
घद्राल.
जीवित
२०
मितिकत्वात् , चारित्रापातापपि नपान्तनं च दूरे इत्येतच्छक्यते वक्तुं, पूर्वोक्तादेव कारणादिति, अथवा येनेदं प्राणायि किम-
मान्तर्भूतः संमारस्याहोश्चिदहिनते इत्याशझ्याह-'णेन से'इत्यादि, नासो संसारान्तः घातिकर्मक्षयात् नापि दूरे अद्यापि
भोपग्राहिकर्ममहारादिति ।। यो हि मिन्नप्रन्थिको दुरापावाप्तमम्यक्त्वः संमारारातीयतीरवर्ती स किमध्यवसायी स्यादित्याह..
से पासइ फुसियमिव कुसग्गे पणुन्नं निवइयं वाएरियं, एवं बालस्स जीवियं मंदस्स
अवियाणओ, कूराई कम्माई वाले पकुव्यमाणे तेण दुक्खेण मूढे विप्परिआसमुवेइ, मोहेण
गभं मरणाइ एइ, एत्थ मोहे पुणो पुणो (सू. १४३)
'से' पामई त्यादि, 'म' अपगतमिथ्यात्वपटलः सम्यक्त्वप्रभावावगतसंमारामारः 'पश्यति' इशिरुपलब्धिक्रिय इत्यत उपल-
| भते-अपगच्छति, किं तत् :-'फुसियमिव'त्ति कुशाग्र उदकविन्दुमिव बालस्य जीवितमिति सम्बन्धः, तत्किम्भूतमित्याह-'पणुन'-
मित्यादि, प्रणुन्नम्-अनररतापरापरोदकपरमाणूपचयात् प्रणुनं-प्रेरितं वातेनेरितं सन्निपतितं भाविनि भूतबदुपचारानिपतदेव (वा)
निपतितं, दार्शन्तिकं दर्शयति-'एव'मिति यथा कुशाग्रे विन्दुःक्षणसम्भावितस्थितिकः एवं बालस्यापि जीवितम् , अवगततचोहि
सपमेवावगच्छति नाप्यसौ तदमिकाहुति अत्तो पालग्रहणं, पालो घनः, स चाज्ञानत्यादेव जीवितं बहु मन्यते, यत एप बालोऽत
एव मन्दः-सदमद्विवेकापदः, यत एव बुद्धिमन्दोऽत एव परमार्थ न जानाति, अतः परमार्थमविजानत एवम्भूतं जीवितमित्येवं
पश्यति । परमार्थमजानंभ यत्कुर्यात्तदाह-'राणि इत्यादि, 'फराणि' निर्दयानि निरनुक्रोशानि 'कर्माणि' अनुष्ठानानि हिंमानृत-
"
॥१८॥

·आचा० ५लोक० १ उद्दे कर्म- संसार पारंपर्य eHE JAMI HIFilk II MICJILIM JiTLE_HNHI HIJinnt Amritin India.... ANTALI HARI MIRRITATE TERTAININ HINDI HINDI MAI HITATLAT स्नेयादीनि सकललोकचमत्कृतिकारीणि अष्टादश वा पापस्थानानि 'बालः' अज्ञः प्रकर्षण कुर्वाणः। कमिनाये क्रियाफले आत्मने- | पदविधानात्तस्यैव तक्रियाफलविपाकं दर्शयति-'तेन' क्रूरकर्मविपाकापादितेन दुःखेन 'मूढः' किंकर्तव्यताऽऽकुलः, केन कृतेन | ममैतदुःखमुपशमं यायादिति मोहमोहितो विपर्यासमुपैति-यदेव प्राण्युपघातादि दुःखोत्पादने कारणं तदुपशमाय तदेव विदधा- तीति । किं च–'मोहेण' इत्यादि, 'मोहः' अज्ञानं मोहनीयं वा मिथ्यात्वकपायविषयामिलापमयं तेन मोहेन मोहितः सन् कर्म वनाति, तेन च गर्भमवाप्नोति, ततोऽपि जन्म पुनर्यालकुमारयौवनादिवयोविशेपाः, पुनर्विपयकपायादिना कम्मोपादायायुषः क्षयात्। | मरणमवाप्नोति, आदिग्रहणात्पुनर्गर्भमित्यादि, नरकादियातनास्थानमेतीत्यतोऽभिधीयते--'एत्थ'इत्यादि, 'अत्र' असिननन्तरोक्ते 'मोहे' मोहकार्य गर्भमरणादिके पौन-पुन्येनानादिकमपर्यन्तं चतुर्गतिकं संसारकान्तारं पर्यटति, नासादपैतीतियावत् , कथं पुनः संसारे न बम्भ्रस्यात् ?, तदुच्यते-मिध्यात्वकषायविपयामिलापाभावाद् , अमावेव कुतो ?, विशिष्टज्ञानोत्पत्तेः, सैव कुतो !, मोहाभावात् , ययेवमितरेतराश्रयत्वं, तथाहि-मोहोऽज्ञानं मोहनीयं वा, तदभावो विशिष्टतानोत्पत्तेः, साऽपि तदभावादिति भणता स्पष्टमेव इतरेतराश्रयत्वमुक्तं, ततथ न यावद्विशिष्टज्ञानोत्पत्तिः संवृत्ता न तावत्कर्मशमनाय प्रवृत्तिः स्पान , नैप दोषः, अर्थसंश- येनापि प्रवृत्तिदर्शनादिति । आह च- संसयं परिआणओ संसारे परिन्नाए भवइ, संसयं अपरियाणओ संसारे अपरिन्नाए भवइ (सू. १४४) - - ० LETIFIEdity HEIJILJISTRITEHitm prel: THENIUR IAuti UMATHI ·SurmuTRami-milliATTHAH..!! | Maa. " 10 ५लोक० १ उ० wilthy II ।। संशय. १५ ज्ञानं Ipal 'संसय मित्यादि, संशीतिः संशयः-उभयांशावलम्या प्रतीतिः संशयः, स चार्थसंशयोऽनर्थसंशयश्च, इह चार्थों मोक्षो मोक्षोपा- पत्र, तर मोक्षे न संशयोऽस्ति, परमपदमितिप्रतिपादनात् , तदुपाये तु संशयेऽपि प्रवृत्तिर्भवत्येव, अर्थसंशयस्य प्रवृत्त्यङ्गत्वात् । अनर्थस्तु संमारः संमारकारणं च, तत्सन्देहेऽपि निवृत्तिः स्यादेव, अनर्थसंशयस्य निवृत्यगत्वात् अतः संशयमानर्थगतं परिजा- नतो हेयोपादेयप्रवृत्तिः स्यादित्येतदेव परमार्थतः संमारपरिज्ञानमिति दर्शयति-तेन संशयं परिजानता संसारश्चतुर्गतिकः तदुपा- दानं या मिथ्यात्वाविरत्यादि अनर्थरूपतया परिज्ञातं भवति ज्ञपरिज्ञया, प्रत्याख्यानपरिजया तु परिहृतमिति, यस्तु पुनः संशयं न जानीते स संसारमपि न जानातीति दर्शयितुमाह-संसयं' इत्यादि, 'संशयं' सन्देहं द्विविधमप्यपरिजानतो हेयोपादेयप्रवृत्तिन स्थात् , तदनवृत्तौ च संसारोनित्याशुचिरूपो व्यसनोपनिपातबहुलो निःसारो न ज्ञातो भवति ॥ कुतः पुनरेतन्निधीयते ? यथा तेन संशयवेदिना संसारः परिजात इति?, किमत्र निश्चेतव्यं ?, संसारपरिज्ञानकार्यविरत्युपलब्धेः, तत्र सर्वविरतिप्रष्ठां विरतिं निर्दिदिक्षुराह- जे छेए से सागारियं न सेवइ, कट्ठ एवमवियाणओ विइया मंदस्स बालया, लद्धा हुरत्था पडिलेहाए आगमित्ता आणविजा अणासेवणयत्तिबेमि (सू. १४५) 'जै छैए' इत्यादि यछको-निपुण उपलब्धपुण्यपापः स 'सागारिय'ति मैथुनं न सेवते मनोवाकायकर्मभिः, स एव यथाव- स्थिनसंमारवेदी, यस्तु पुनर्मोहनीयोदयात्पार्श्वस्थादि तत्सेवते, सेवित्वा च सातगौरवभयात् किं कुर्यादित्याह-'कडे' इत्यादि, रहसि मधुनप्रमङ्गं कृत्वा पुनर्गुदिना पृष्टः सन्नपलपनि, तम्प चैवमकार्यमपलपतोऽविज्ञापयतो या कि स्थादित्याह-'विइया' इत्यादि, , , प्र. आ. २०० ॥१८॥ २६ ·आचा० ५लोक १ उद्दे० सागा- रिके बालता - | 'मन्दस्स' अबुद्धिमत एकमकार्यासेवनमियं वालता-अज्ञानता, द्वितीया तदपववनं मृपावादः, तदकरणतया वा पुनरनुत्थानमिति, नागार्जुनीयास्तु पठन्ति-"जे खलु विसए सेवई सेवित्ता वा णालोएइ, परेण वा पुट्ठो निण्हवइ, अहवा तं परं सएण वादोसेण पापिट्ठयरेण वा दोसेण उवलिंपिजत्ति" सुगमं । यद्येवं ततः किं कुर्यादित्याह-लद्धा हु' इत्यादि, लब्धानपि कामान् 'हुरत्थे'ति पहिश्चित्राम्लकादिवत्तद्विपाकं प्रत्युपेक्ष्य चित्तादहिः कुर्यात् , यदिवा हुशब्दोऽपिशब्दार्थे, रेफागमः सुब्व्यत्ययेन द्वितीयार्थे प्रथमा, ततोऽयमों-लब्धानप्यर्थ्यन्ते-अभिलष्यन्त इत्यर्थाः-शब्दादयस्तानुपनतानपि तद्विपाकद्वारेण 'प्रत्युपेक्ष्य' पर्यालोच्य ततः 'आगम्य ज्ञात्वा दुरन्तं शब्दादिविषयानुपई, क्त्वाप्रत्ययस्योत्तरक्रियासव्यपेक्षत्वात्तां दर्शयति-तदनासेवनतया परानाज्ञापयेत् , खतोऽपि परिहरेदिति, एतदहं ब्रवीमि येन मया पूर्वार्थव्यावर्णनमकारि स एवाहमव्यवच्छिन्नसम्यग्ज्ञानप्रयाहः शब्दादिविपयस्व- रूपोपलम्भात् समुपजनितजिनवचनसंमद इति । एतच्च वक्ष्यमाणं अबीमीति, तदाह- पासह एगे रूवेसु गिद्धे परिणिजमाणे, इत्थ फासे पुणो पुणो, आवंती केयावंती लोयसि आरंभजीवी, एएसु चेव आरंभजीवी, इत्थवि वाले परिपच्चमाणे रमई पावेहि कम्मेहिं अस- रणे सरणंति मन्नमाणे, इहमेगेसि एगचरिया भवइ, से वहुकोहे बहुमाणे बहुलोभे बहुरए बहुनडे बहुसढे बहुसंकप्पे आसवसत्ती पलिउच्छन्ने उद्वियवायं पवयमाणे, मा मे केइ अदक्खू अन्नाणपमायदोसेणं, सययं मूढे धम्मं नाभिजाणइ, अट्टा पया माणय ! कंमकोविया जे १० -tar+RAN. AMARHI ·मोहा- वत्तः अणुयरया अविजाए पलिमुक्खमाहु आवमेव अणुपरियट्ठतित्तिबेमि (सू.१४६) । लोक- ५लोक सारे प्रथमोदेशकः ५-१॥ १० 'पामह'इत्यादि, हं जनाः! पश्यत यूयमेकान्तपुष्टधाणो, बहुवचननिर्देशादाद्यर्थो गम्यते, 'रूपेपु' रूपादिविन्द्रियविपयेषु निःमारकटुफलेषु 'गृद्धान्' अध्युपपन्नान् मतः इन्द्रियपियाभिमुखं संसाराभिमुखं वा नरकादियातनास्थानकेषु चा परिणीयमानान पाणिन इति । न च विषयगृभव इन्द्रिययणगाः संमारार्णवे किमामुयुरित्याह-'एत्थ फासे इत्यादि, 'अत्र' अस्मिन् संसारे हृषी- कामगः मन् कर्मपरिणनिरूपान् स्पान् पौनःपुन्येन-आवृत्त्या तानेच तेषु तेष्वेव स्थानेषु प्रामुयादिति । पाठान्तरं वा 'एत्थ मोहे पुणो पुणो' 'अत्र' अस्मिन् संसारे 'मोहे' अज्ञाने चारित्रमोहे वा पुनः पुनर्भवतीति । कोऽसावेवम्भूतः सादित्याह-'आवंती'- त्यादि, यान्तः केचन 'लोके' गृहस्थलोके 'आरम्भजीविनः' सावद्यानुष्ठानस्थितिकाः, ते पौनःपुन्येन दुःखान्पनुभवेयुरिति । येऽपि गृहस्थाश्रिताः सारम्भास्तीथिकादयोऽपि तदुःखमाजिन इति दर्शयति-'एएसु'इत्यादि, 'एतेषु' सावद्यारम्भप्रवृत्तेषु गृहस्थेषु शरी- रयापनार्थ वर्तमानस्तीधिकः पार्श्वस्यादि, 'आरम्भजीवी' सायद्यानुष्ठानवृत्तिः पूर्वोक्तदुःखभाग् भवति । आस्तां तावद्गृहस्थस्तीथिको वा, योऽपि संमारार्णवतटदेशमवाप्य सम्पक्त्वरनं लब्ध्वापि मोक्षककारणं विरतिपरिणाम सफलतामनीत्वा कम्मोदयात सोऽपि सारयानुष्ठायी स्यादित्याह-'एथवि वाले इत्यादि, अत्र अस्मिन्नप्यहत्प्रणीतसंयमाभ्युपगमे 'बालो' रागद्वेषाकुलिनः परितप्यमान: प्र.आ. परिपच्यमानो वा विपयपिपामया रमते, क:-पापैः कर्ममिः, विपयार्थ सावद्यानुष्ठाने धृति विधने, किं कुर्वाण इत्याह-'अम- २०१ | रण'मित्यादि, कामामिना पापै कर्ममिः परिपच्यमानः मापयानुष्ठानमशरणमेव शरणमिति मन्यमानी भोगेाऽज्ञानतमिस्राच्छा- २० PELHI Mahiltulal - UDI " ॥१८॥ २७ ·फचर्या आचा ५लोकन १ उद्दे - दिनदृष्टिविपर्यस्यन् भूयो भूयो नानारूपा वेदना अनुभवेदिति । आस्ता तावदन्ये, प्रमज्यामप्यभ्युपेत्य केचिद्विपयपिपामाता- स्तांस्तान् कल्काचारानाचरन्तीति दर्शयितुमाह-'इहमेगेसि'मित्यादि, 'इह' मनुष्यलोके एफेषां, न मपा, चरणं चर्यते वा चर्या एकस्य चर्या एकचर्या, सा च प्रशस्तैतरभेदेन द्विधा, माऽपि द्रव्यभारभेदात् प्रत्येकं द्विधा, तर द्रव्यतो गृहस्थपापण्डिकादेपियक- पायनिमित्तमेकाकिनो विहरणं, भावतस्तु अप्रशस्ता न विद्यते, सा हि रागद्वेषविरहागाति, न च तद्रहितस्याप्रशस्ततेति । प्रशस्ता तु द्रव्यतः प्रतिमाप्रतिपन्नस्य गच्छनिर्गतस्य स्थपिरकल्पिकस्स चैकाकिनः मद्धादिकार्यनिमित्तानिर्गतस्स, भारतस्तु पुना रागद्वेपपिर- हाइपति, ता द्र यतो भारतश्चैकचर्या अनुत्पन्नज्ञानाना तीर्थकृता प्रतिपन्नसयमानाम् , अन्ये तु चतुर्भङ्गपतिताः, तत्राप्रशस्तद्रव्यै- कचर्योदाहरण, तद्यथा-पूर्वदेशे धान्यपूरकाभिधाने सनिवेशे एकम्तापमः प्रथमाया देवकुमारमशविग्रहः पष्ठमक्तेन तद्वामनिर्गमपधे तपस्तेपे, द्वितीयोऽप्युपग्रामं गिरिगहरेऽष्टमभक्तेन तपःकर्मणाऽऽतापना विधत्ते, तम्मै च ग्रामनिर्गमपथर्तिने शीतोष्णमहिष्णवे गुणैराहटो लोक आहारादिमिः मपर्ययोपतिष्ठते, स च तथा लोकेन पूज्यमानो वाग्भिरभिष्ट्रयमानः आहारादिनोपचर्यमाणो जन- मूचे-मत्तोऽपि गिरिपरिसरातापी दुष्करकारकः, ततोऽमौ लोकस्तेन भूयो भूयः प्रोच्यमानस्तमेशकिन तापममद्रिकुहरवासिन पर्यपूजयद् , दुष्कर च परगुणोत्कीर्तनमितिकृत्वा तसापि मपर्यादिकं व्यधात् , तदेवमाम्यां पूजाख्यात्यर्थमैकचर्या निदधे, अतो- | ऽनशस्ता, एपमनया दिशाऽन्येऽप्यप्रशस्तकचर्याश्रिता दृष्टान्ता यथासम्भवमायोज्या इति । तदेवं मूत्रार्थे व्याख्याते सूत्रस्पर्शिक- | नियुक्त्या नियुक्तिसारो व्याचिख्यासुराह- चारो चरिया चरण प्रगट्ठ वंजर्ण तहि छ । दध तु दामसंकमजलधलचाराइयं पहुरा ।। २४५ ॥ १० . MALANDAN+MARAT Imakewal and upiateur sale ·१५ पताकद १ उ० चर्या निक्षेपः २० . 'पार इनि 'चर गतिभक्षणयोः भावं पञ्, चर्येति 'गदमदचस्यमश्रानुपसर्गे" (पा. ३-१-१००) इत्यनेन कर्मणि भावे वा यन् , परणमिति था, भावे ल्युद्, एक:-अभिन्नोर्थोऽस्यैत्येकार्थ, किं तत् ?-'व्यञ्जनं व्यज्यते-आविष्क्रियतेोऽनेनेति व्यअनं-शन्दः इत्येतत्पूर्वोक्तं शब्दप्रयमेकार्थ, एकार्थत्वाचन पृथग् निक्षेपः, 'तत्र' चारनिक्षेपे पटु, चारस्य पट्प्रकारो निक्षेप इत्यर्थः, नपथा-नामस्थापनेत्यादि, तत्र मुगमत्वान्नामस्थापने अनादृत्य ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं द्रव्यचारं गाथाशकलेन दर्श- यति-दलं तु'नि तुशब्दः पुनःगन्दाथें, द्रव्यं पुनरेवम्भूतं भवति, दारुसक्रमश्च जलस्थलचारच दारुसमजलस्थलचारी तावादी पस्य तदारुममजलस्थलचारादिक 'बहुधा' अनेकधा, तत्र दारुसक्रमो जले सेत्वादिः क्रियते, स्थले वा गर्भलङ्घनादिकः, जल- चारो नावादिना, स्थलचारो स्थादिना, आदिग्रहणात प्रामादादौ सोपानपयादिरिति, यद्यद्देशाद्देशान्तराचाप्तये द्रव्यं स स द्रव्य- चार इनि गाधाः ।। माम्प्रतं क्षेत्रादिकमाह- वितं तु जंमि वित्ते कालो काले जहिं भवे चारो । भामि नाणदसणचरणं तु पसत्यमपसत्थं ॥ २४६ ॥ क्षेत्र पुनर्यस्मिन् क्षेत्रे चारः क्रियते यावद्वा क्षेत्रं चर्यते स क्षेत्रचारः, कालस्तु यस्मिन् काले चरति यावन्तं वा कालंस कालचारः, भावे तु द्विधा चरणं-प्रशस्तमप्रशस्त च, तत्र प्रशस्त ज्ञानदर्शनचरणानि, अतोऽन्यदनशस्तं गृहस्थान्यतीथिकानामिति गाथार्थः।। तंदवं गामान्यतो द्रव्यादिकं चार प्रदर्य प्रकृतोपयोगितया यते वचारं प्रशस्त प्रश्नद्वारेण दर्शयितुमाह- लोगे उचिहंमी समणस चउन्चिहो कहं चारो ? । होइ घिई अहिगारो विसेसओ खित्तकालेसुं ।।२४७॥ लोके गधि-द्रव्यक्षेत्रकालभावरूपे 'श्रमणस्य' थाम्यतीति श्रमणो-यतिस्तस्य कथम्भूतो द्रव्यादिश्चतुर्विधश्चारः स्याद् ?, इति , मा. २०२ ॥१८३॥ २८ ·यतेचारः आचा ५लोक , . प्रश्ने निर्वचनमाह-भवति धृतिरित्येषोऽधिकारः, द्रव्ये तावदरसविरसप्रान्तरूक्षादिके धृतिर्भापयितव्या, क्षेत्रपि कुतीर्थिकभाविते प्रकृत्यभद्रके वा नोद्वेगः कार्यः, कालेऽपि दुष्कालादौ यथालाभं सन्तोपिणा भाव्यं, भावेऽप्याक्रोशोपहसनादौ नोद्दीपितन्यं, विशे- पतस्तु क्षेत्रकालयोरयनयोरपि धृतिर्भाव्या, द्रव्यभावयोरपि प्रायस्तनिमित्तत्वात् ।। पुनरपि द्रव्यादिकं विशेषतो यतेश्चारमाह- पाचोवरए अपरिग्गहे अ गुरुकुलनिसेवए जुत्ते । उम्मग्गवजय रागदोसविरए य से विहरे ॥२४८॥ 'पापोपरत' पापात-पापहेतोः सायद्यानुष्ठानाद्धिसाऽनृतादत्तादानाब्रह्मरूपादुपरतः पापोपरतः, तथा न विद्यते परिग्रहोऽसत्य- परिग्रहः, पापोपरतोऽपरिग्रहथेति द्रव्यचारः, क्षेत्रचारमाह-गुरोः कुलं गुरुकुलं-गुरुसान्निध्य तत्सेवको-युक्तः, समन्वितो यावजीवं | गुरुपदेशादिनेति, अनेन कालचारः प्रदर्शितः, सर्वकालं गुरूपदेशविधायित्वोपदेशाद् , भावचारमाह-उद्गतो मार्गादुन्मार्गः-अका- र्याचरणं तद्वर्जकः, तथा रागद्वेपविरतः स साधुर्विहरेत्-संयमानुष्ठानं कुर्यादिति, गता नियुक्तिः । साम्प्रतं सूत्रमनुश्रियते-तत्र विषयकपायनिमित्तं यस्यैकचर्या स्यात् स किम्भूतः स्यादित्याह-'से बहुकोहे' इत्यादि, 'स' विषयगृभुरिन्द्रियानुकूलवर्येकच- प्रितिपन्नस्तीथिको गृहस्थो वा परैः परिभूयमानो बहुः क्रोधोऽस्येति वहुक्रोधः, तथा वन्धमानो मानमुद्रहत्त इति बहुमानः, तथा कुरुकुचादिमिः कल्कतपसा च बहुमायी, सर्वमेतदाहारादिलोभात्करोतीत्यतो बहुलोभः, यत एवमतो बहुरजा:-बहुपापो बहुपु वाऽऽरम्भादिपु रतो बहुरतः, तथा नटवद्भोगार्थ बहून् वेपान् विधत्त इति बहुनरः, तथा बहुभिः प्रकारैः शठो बहुशठः, तथा बहवः सङ्कल्पा:-कर्त्तव्याध्यवसाया यस्य स बहुसङ्कल्पः, इत्येवमन्येपामपि चौरादीनामेकचर्या वाच्येति, स एवम्भृतः किमवस्थः स्यादि- त्याह-'आसय' इत्यादि, आस्रयाः-हिंसादयस्तेषु सक्त-सङ्ग आथवसतं तद्विद्यते यस्यासावाश्रवसक्ती-हिंसायनुपङ्गवान् पलितं- . THRILLimmun. .

·प्रच्छन्न-
पापता
.
.. पा० कर्म नेनान्डिनः, कर्मावष्टम्य इतियावन् , म चयम्भूतोऽपि किं भूयादित्याह-'उट्ठिय'इत्यादि,धर्माचरणायोद्युक्तः उत्थितस्तद्वाद
उधिनरादन प्रादन् , तार्थिकोऽप्येवमाह-यथा अहमपि प्रबजितो धर्मचरणायोद्यत इत्येवं प्रवदन् कर्मणाऽवच्छाधत इति । स
१ उरे
गोस्थितवादी आम्रयेषु प्रवनमानः भाजीविकाभयात् कथं प्रवर्तत इत्याह-'मा में इत्यादि, मा मां 'केचन' अन्येऽद्राक्षुरवद्यका-
ग्णिमित्यनः प्रन्छन्नमकार्य विदधाति, एतचानानदोपेण प्रमादढोपेण या विधत्त इति । किंच-'मयय'मित्यादि, 'सततम्' अन-
बग्नं मृदो मोहनीयोदयादयानाद्वा 'धर्म' श्रुनचारित्राख्यं नामिजानाति, न विवेचयतीत्यर्थः । यद्येवं ततः किमित्याह-'अट्टा'
इत्यादि, आना विपायकपायः 'प्रजायन्त' इति प्रजाः-जन्तवः हे मानव !, मनुजस्यैवोपदेशार्हत्वान्मानवग्रहणं, 'कर्मणि' अष्ट-
प्रकारे विभत्मिते 'कोविदाः' कुशलाः, न धर्मानुष्ठान इति, के पुनः ते ये सततं धम्मं नामिजानन्ति कर्मवन्धकोविदाश्चेति ?,
प्र.आ.अन आह-जे अणुवरया' इत्यादि, ये केचनानिर्दिष्टस्वरूपाः 'अनुपरताः' पापानुष्ठानेभ्योऽनिवृत्ता ज्ञानदर्शनचारित्राणि मोक्षमार्ग
२०३ इत्येपा विद्या अतो विपर्ययेणाविद्या तया परि-समन्तात् मोक्षमाहुः ते धर्म नाभिजानन्ति इति सम्बन्धः, धर्ममजानानाच किमा-
मुपरित्याह-'आप' इत्यादि, भावावर्त:-संमारस्तमरपघटीयनन्यायेनानुपरिवर्तन्ते, लाखेव नरकादिगतिषु भूपो भूयो भवन्ती-
नियात् । इतिरधिकारपरिममाप्तौ, ब्रवीमीति पूर्ववत् । लोकसाराध्ययने प्रथमोदेशक इति ॥५-१॥
उक्त प्रथमोद्देशकः, साम्प्रतं द्वितीयःममारम्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-इह प्रागुद्देशके एकचर्याप्रतिपनोऽपि सायद्यानुष्ठानाद्विर-
नरमायाग न मृनिरित्युक्तम् , इह तु नविपर्ययेण यथा मुनिभावः म्यानथोच्यते, इत्यनेन सम्बन्धेनायातम्याम्योद्देशकम्पादि यत्रम्-
AGRA
॥१८४॥

·धिक्षण विचारः आचा० ५लोक० २ उद्दे Himal Farnuarpali-mail- NIMBAmri आवन्ती केयावन्ती लोए अणारंभजीविणो तेसु, एत्थोवरए तं झोसमाणे. अयं संधीति अदक्खू, जे इमस्स विग्गहस्स अयं खणेत्ति अन्नेसी एस मग्गे आरिएहिं पवेइए, उहिए नो पमायए, जाणित्तु दुक्खं पत्तेयं सायं, पुढोछंदा इह माणवा पुढो दुक्खं पवेइयं से अवि- हिंसमाणे अणवयमाणे, पुट्ठो फासे विपणुन्नए (सू. १४७) यावन्तः केचन 'लोके' मनुष्यलोके 'अनारम्भजीविनः' आरम्भः-सायद्यानुष्ठानं प्रमत्तयोगो वा, उक्तं च-"आदाणे निकसेवे | भासुस्सग्गे अठाणगमणाई। सव्यो पमत्तजोगो समणस्सऽपि होइ आरंभो ॥१॥" तद्विपर्ययेण त्वनारम्भस्तेन जीवितुं शीलं येषां | इत्यनारम्भजीविनो यतयः समस्तारम्भनिवृत्ताः तेष्वेव-गृहिपु पुत्रकलत्रखशरीराद्यर्थमारम्भप्रवृत्तेष्वनारम्भजीविनो भवन्ति, एत- दुक्तं भवति-सावधानुष्ठानप्रवृत्तेषु गृहस्थेषु देहसाधनार्थमनवद्यारम्भजीविनः साधवः पङ्काधारपङ्कजवनिर्लेपा एव भवन्ति । यद्येवं सतः किमित्याह-'अन्न' असिन् सायद्यारम्भे कर्तव्ये 'उपरतः' सङ्कुचितगात्रः, अन वाऽऽहते धर्मे व्यवस्थित उपरतः पापार- म्भात् , किं कुर्यात् सः १-'नत्' सावद्यानुष्ठानायातं कर्म 'झोपयन् क्षपयन् मुनिभावं भजत इति । किममिसन्धायात्रोपरतः स्यादि- त्याह-अयं संघी' इत्यादि, अविवक्षितकर्मका अप्यकर्मका धातवो, यथा पश्य मृगो धावति, एवमत्राप्यद्राक्षीदित्येतक्रियायो- गेऽप्ययं सन्धिरिति प्रथमा कृतेति 'अय'मिति प्रत्यक्षगोचरापन्न आर्यक्षेत्रसुकुलोत्पत्तीन्द्रियनिर्वृतिश्रद्धासंवेगलक्षणः सन्धिः' अव- 1 भादाने निक्षेपे भाषायामुत्सगं च स्थाने गमनादौ । गई प्रमत्नयोगः श्रमणस्यापि भवत्यारम्भः ॥१॥ " नमक 04UMMERTILITY ..mII HEN HEL-Imunt ।

·ना पतोक २ उदे० संधिक्षण विचारः १५ प्र.आ. २०४ सरो मिथ्यात्वक्षयानुदयलक्षणो वा सम्यक्त्वावाप्तिहेतुभूतकर्मविवरलक्षणः सन्धिः शुभाध्यवसायसन्धानभृतो वा सन्धिरित्येनं स्वात्मनि व्यवस्थापितमद्राक्षीद्भवानित्यतः क्षणमप्येकं न प्रमादयेत् , न विपयादिप्रमादवशगो भूयात् । कश्च न प्रमत्तः स्यादित्याह- जे इमस्म' इत्यादि, 'य' इत्युपलब्धतचः 'अस्स' अध्यक्षस्य विशेषेण गृह्यते अनेनाप्टप्रकार कर्म तद्वतरशरीरविशिष्टं बाह्येन्द्रियेण गृह्यत इति विग्रहः-औदारिकं शरीरं तस्स 'अयं' वार्त्तमानिकक्षणः एवम्भूतः सुखदुःखान्यतररूपश्च गतः एवम्भूतश्च भावीत्येवं यः क्षणान्वेषणगीलः सोऽन्वेपी सदाऽप्रमत्तः स्यादिति । स्वमनीषिकापरिहारार्थमाह-'एस मग्गे' इत्यादि, 'एप' अनन्तरोक्तो 'मागों' मोक्षपथः 'आय: महेयधारातीय(तीर)वर्तिमिस्तीर्थकरगणधरैः प्रकर्षणादौ वा वेदित:-कथितः प्रवेदित इति । न कंवलमनन्तरोक्तो वक्ष्यमाणश्च तीर्थकरैः प्रवेदित इति तदाह-'उहिए' इत्यादि, सन्धिमधिगम्योत्थितो धर्माचरणाय क्षणमप्येक न प्रमादयेत् । किं चापरमधिगम्येत्याह-'जाणित्तु' इत्यादि, ज्ञात्वा प्राणिनां प्रत्येकं दुःखं तदुपादानं वा कर्म तथा प्रत्येक सातं न-मनाहादि तात्या समुस्थितो न प्रमादयेत् । न केवलं दुःखं कर्म वा प्रत्येकं, तदुपादानभूतोऽध्यवसायोऽपि प्राणिनां भिन्न एवेति दर्शयितुमाह-'पुढो' इत्यादि, पृथग-भिन्नः छन्द:-अभिप्रायो येषां ते पृथक्छन्दाः, नानाभूतवन्धाध्यवसायस्थाना इत्यर्थः, 'इहे'ति संमार संनिलोके वा, के ते?-'मानवाः' मनुष्याः, उपलक्षणार्थत्वादन्येऽपि, संझिनां पृथक्सङ्कल्पत्वाच तत्कार्यमपि कर्मा पृथगेर, तत्कारणमपि दुःखं नानारूपमिति, कारणभेदे कार्यभेदस्य अवश्यंभावित्वादिति, अतः पूर्वोक्तं स्मारयन्नाह-'पुढो' इत्यादि, दुग्योपादानभेदाद् दुःखमपि प्राणिनां पृथक् प्रवेदितं, मर्वस म्बकृतकर्मफलेश्वरत्वात् नान्यकृतमन्य उपभुङ्क्ते इति । एनन्मया किं कुर्यादित्याह-'से' इत्यादि, 'मः' अनारम्भजीची प्रत्येकमुग्वदुःखाध्यवमायी प्राणिनो विविधैरुपायैरहिमन् तदाऽन- HTTMAITHILITARI HIRAWave ॥१८५॥ २६ --

·रोगादि-
५०
२ उ०
सहनं
२०५
इत्यादि, 'इति' एतद्वक्ष्यमाणमुदाहृतवान्-व्याकृतवान् , कोऽसौ ?-धीरो' धीः-युद्धिस्तया राजते, स च तीर्थकृद्गणधरो वा, कि
नदुदाहतान् ?-तैरातकः स्पृष्टः सन् तान् स्पर्शान्-दुःखानुभवान् व्याधिविशेषापादितानध्यासवेत्-सहेत । किमाकलय्येत्याह-
से पुन्च' मित्यादि, म स्पृष्टः पीडिनः आशुकारिभिरातरेतद्भावयेद्-असातावेदनीयविपाकजनितं दुःखं मयैव मोढव्यं, पश्चाद-
प्येतन्मयव महनीयं, यतः संसारोदरवियरवन न विद्यत एवामौ यस्यासातावेदनीयविपाकापादिता रोगातवान भवेयुः, तथाहि-
कालिनोऽपि मोहनीयादियातिचतुष्टयक्षयादुत्पन्नज्ञानस्य वेदनीयसद्भावेन तदुदयानत्सम्भव इति, यतश्च तीर्थकरैरप्येतद्वद्धस्पृष्टं
निधननिचिनावस्थायातं कर्मावश्यं वेयं, नान्यथा तन्मोक्षः, अतोऽन्येनाप्यसातावेदनीयोदये सनत्कुमारदृष्टान्तेन मयैवैतत्सोढ-
व्यमित्याकलग्य नोद्विजितव्यमिति, उक्तं च-"स्वकृतपरिणतानां दुर्नयानां विपाकः, पुनरपि सहनीयोऽन्यत्र ते निर्गुणस्य । स्वय-
१-१-३-४ समपन्धश्चतुर्विध, तद्यथा-प्रकृतिवन्ध. १ स्थितिबन्धः ।
प्रदेशबन्धः ४, तत्र प्रकृतिवन्धोऽविधः, ज्ञानावरणीयाधन्त.
गान्तः, एतेहापि मूलभेदा , उत्तरभेदास्तु ज्ञानावरणीये पश्च, दर्शनावरणीये नव, वेदनीये द्वौ, मोहनीयेऽशाविंशतिः, आयुपश्चत्वारः, नाम्नः द्विचत्वारिंशत् सप्तपष्टिी
विनवतिर्वा युतरशत था, गोत्रे द्वौ,अन्तराये पय, इति मूलोत्तप्रकृतिवन्धः। स्थितिबन्धे ज्ञानावरणीयदर्शनावरणीयवेदनीयान्तरायेषु त्रिंशत्कोटीकोट्य उत्कृष्टा स्थितिः,
मोहनीये गततिकोटीकोष, नामगोप्रयोशर्वितिः, आयुषि ३३ मागरोपमाणि पूर्वकोटित्रिमागोनानि, नामगोत्रयोजघन्या स्थितिरष्टौ मुहर्ताः,वेदनीयस्स बारसमुहुर्ता, अंतो-
मुटुसा मेगाणं इति स्थितिबन्धः, शुभाशुभकर्मापुद्गलेषु-"जो रसो अणुभागो वुशइ तत्य सुभेसु महुरो असुभेमु अमहुरो रसो, तस्स बन्धो अणुभागवंधो" अणुभागधन्धो
समतो । प्रदेशा-कम्मेवगणासन्धाः तेषा बन्धः जीवप्रदेश. सम वायय.पिण्डवरक्षीरनीरसम्बन्धवदा, उक्त च-"जीवकर्मप्रदेशाना, य' सम्बन्ध. परस्परम् । कृशानु-
शहरवेनोः, न पन्ध जगदुर्वधाः ॥१॥ स्पृष्टबनिधत्तनिकाश्तिकारणभेदात् स पुनश्चतुर्विधः,तथाहि-समृद्दगताय.मूविसम्बन्धवत स्पृटवर्मबन्धः, दवरक्यद्धसूचिमच.
भपद्यदर्मन्धः, वर्षान्नतिदयाक्रश्चिागम्यन्धयनिधार्मबन्धः, अग्निध्मानचिकाममवायमेलकवनिकाचिनकर्मवन्धः.
अनुभागबन्धः
INDI MEIN
॥१८६॥

·२०
१५
विरत-
स्थामार्गः
अविरतः
परिग्रही
२०
अहिनीपमापगनरायननं ना रखम्तस्य, नि-इह शरीर जन्मलि या विविध परमार्थभावनया शरीरानुबन्धात् प्रमुक्तो विग्न-
मुक्रमाा 'नामि' न धिने, कोमो ?-'मार्गो' नरेफतिर्यअनुप्यगमनपद्धतिः, वर्तमानमामीप्ये वर्तमानदर्शनान भविष्यतीति
नाभीन्पून, यदिया नलिमेर जन्मनि ममस्तकमधयोपपत्तेनास्ति नरकादिमार्गः, कति दर्शयति-'विरतस्य हिंसाघाश्रवद्वारेभ्यो
निगम, इतिरपिकारपरिसमाप्ती, प्रवीमीति पूर्ववत् सुधर्मस्वाम्यात्मा(मी जम्यूखामि)नमाह,यद्भगवता वीरवर्द्धमानखामिना दिव्य-
शानेनानिपलम्प यायोगेनोक्तं वदई भातां प्रीमि, न म्यमतिविरचनेनेनि। विस्त एव मुनिर्भवत्येतत्प्रतिपाद्य साम्प्रतम् 'अवि-
मादी परिग्रहवानिति यदुक्तं तन् प्रतिपादयन्नाह-
आवंती केयावंती लोगसि परिग्गहावंती, से अप्पं वा वहुं वा अणुं वा थूलं वा चित्तमंतं
वो अचित्तमंतं वा पासु चेव परिग्गहावंती, एतदेव एगेसिं महब्भयं भवइ, लोगवित्तं च
णं उपहाए. एप संगे अवियाणओ (सू. १५०)
पापन्नः कंचन लो 'परिग्रहान्तः परिग्रहयुक्ताः स्युस्तदा (प्र)एवम्भूतपरिग्रहमद्भायादित्याह-'से अप्पं वा' इत्यादि, तद्रव्य
पन्परिगृपने नदल्यं वा-लोकं वा सान् कपर्दकादि, यह या सान् धनधान्यहिरण्यग्रामजनपदादि,अणु या स्थान् मूल्यतस्तुणका-
पादि प्रमाणनो जाति, भलं पा स्यान् मन्यतः प्रमाणन हम्त्यवादि, एतग चिनाहा स्यादचिनवद्वेति । एतेन च परिग्रहेण
परिवाना गन्न पला परिग्रहामु गृहम्पन्ननिनो निनोपिम्युः, गढिया पनेपेर पानी निकायेषु रिणयभूतपम्पादिप
॥१८७॥

·4 परिग्र- हस्य महाभय- त्वं आचावा द्रव्येषु मूच्छा कुन्तः परिग्रहवन्तो भवन्ति, तथा चाविरतो विरतिवाद वदनल्पादपि परिग्रहात् परिग्रवान् भवति, एवं शेषे- ५लोकपि तेष्वायोज्यम् , एकदेशापराधादपि सर्वापराधितासम्भवः, अनिवारितास्रवत्वात् । यद्येवमल्पेनापि परिग्रहेण परिग्रहवत्त्वमतः २ उद्दे० पाणिपुटभोजिनो दिगम्बराः सरजस्कवोटिकादयोऽपरिग्रहाः स्युः, तेषां तदभावात् , नैतदस्ति, तदभावादित्यसिद्धो हेतुः, तथाहि- | सरजस्कानामस्थ्यादिपरिग्रहाबोटिकानामपि पिच्छिकादिपरिग्रहाद् अन्त(न्ततश्च)शरीराहारादिपरिग्रहसद्भावात् , धर्मोपष्टम्भकत्वा- ददोप इति चेद् तद् इतरत्रापि समानं, किं दिगम्पराग्रहग्रहेणेति । एतच्चाल्पादिपरिग्रहेण परिग्रहवचमपरिग्रहाभिमानिना चाहारश- रीरादिकं महतेनायेति दर्शयन्नाह-'एतदेवे'त्यादि, एतदेव-अल्पबहुत्वादिपरिग्रहेण परिग्रहवत्वमेकपां-परिग्रहवां नरकादि- | गमनहेतुत्वात् सर्वस्याविश्वासकारणाद्वा महाभयं भवति, प्रकृतिरिय परिग्रहस्य, यदुत-तद्वान् सर्चमाञ्चकति, यदिवैतदेव शरीरा- हारादिकमपरस्पाल्पस्यापि पात्रत्वक्त्राणादेर्द्धम्मोपकरणस्याभावाद् गृहिगृहे सम्यगुपायाभावादविधिनाऽशुद्धमाहारादिकं भुजानस्य कर्मबन्धजनितमहाभयहेतुत्वान्महाभयं, तथैतद्धर्मशरीरं समस्ताच्छादनाभावा द्वीभत्सं परेपां महाभयं, तन्निरवद्यविधिपालनाभावाच महाभयमिति । यतः परिग्रहो महाभयमतोऽपदिश्यते-'लोगं' इत्यादि, 'लोकस्य' असंयतलोकस्य 'वित्तं द्रव्यमल्पादिविशेषण- विशिष्टं, चशब्दः पुनःशब्दार्थे, णमिति वाक्यालङ्कारे, लोकवित्तं लोकवृत्तं वा आहारभयमैथुनपरिग्रहोत्कटसंज्ञात्मकं महते भयाय प्र.आ. पुनरुत्प्रेक्ष्य-ज्ञात्वा ज्ञपरिशया प्रत्याख्यानपरिज्ञया परिहरेत् । तत्परिहर्तुश्च यत्स्यात्तदाह-एए संगे' इत्यादि, 'एनान्' अल्पादि- २०७ द्रव्यपरिग्रहसङ्गान् शरीराहारादिसङ्गान् वा अविजानतः अकुर्वाणस्य वा तत्परिग्रहजनितं महाभयं न स्यात् ।। किंच- से सुपडिबद्धं सूवणीयंति नचा पुरिसा परमचक्खू विपरिक्कमा, एएसु चेव बंभचेरंनिवेमि, Hap

·10
५लोक०
२२०
परम-
चक्षुप:
,
से सुयं च मे अज्झत्ययं च मे-बंधामुक्खो अज्झैत्थेव, इत्थ विरए अणगारे दोहरायं तिति-
क्खए, पमत्ते वहिया पास. अप्पमत्तो परिवए, एवं मोणं सम्म अणुवासिज्जासित्तिबेमि
(सू. १५१) लोकसाराध्ययने द्वितीयोद्देशकः ५-२॥
'से' तस्य परिग्रहपरिहतः मुष्ठ प्रतिवद्धं सुप्रतिबद्धं मुष्ट्रपनीतं सूपनीतं ज्ञानादि इत्येतत् ज्ञात्वा 'हे पुरुष ! मानव ! परमं ज्ञानं
चक्षुर्यस्थागो परमचक्षुः मोक्षकदृष्टिा मन् विविधं तपोऽनुष्ठानविधिना संयमे कर्मणि या पराक्रमस्खेति । अथ किमर्थ पराक्रमणोपदेश
इत्यत आह-'एएम वेत्यादि, य इमे परिग्रहविरताः परमचक्षुपश्चैतेष्वेव परमार्थतो ब्रह्मचर्य,नान्येपु, नवविधनह्मचर्यगुत्यभावाद् ,
यदिवा ब्राह्मचर्याख्योऽयं श्रुतस्कन्धः, एतद्वाच्यमपि ब्रह्मचर्य तदेतेवेवापरिग्रहवत्सु, इतिरधिकारपरिसमाप्तौ, नवीम्यहं यदुक्तं वक्ष्य-
माणं च सर्वज्ञोपदेशादित्याह-'से मुझं च में' इत्यादि, तद्यत् कथितं यश कथयिष्यामि तच्छुतं च मया तीर्थकरसकाशात् । तथा
आत्मन्यधि अध्यात्म-ममतचेतसि व्यवस्थितं,किंतदध्यात्मनि स्थितमिति दर्शयति-पन्धात्सकाशात्प्रमोक्षः बन्धप्रमोक्षः,तथा अध्या-
त्मन्येव' प्रमचर्य व्यवस्थितस्यैवेति । किं च-'इत्थ' इत्यादि, 'अत्र' अस्मिन् परिग्रहे जिक्षिते विरतः, कौऽसौ ?-नास्यागार-
गृहं विद्यत इत्यनगारः, स एवम्भूतो 'दीर्घराचं' यावजीवं परिग्रहाभावात् यत् क्षुत्पिपासादिकमागच्छति तत् 'तितिक्षेत' सहेत ।
पुनरप्युपदेशदानायाह-पमने' इत्यादि प्रमसान-विपयादिमिः प्रमादेवहिदायवस्थितान् पश्य गृहस्थतीथिकादीन् । दृष्ट्वा च कि
कुर्यादिति दयनि-अप्रमत्तः मन् संयमानुष्ठाने परियजेदिति । किंच. 'एय'मित्यादि, 'एतन्' पूर्वोक्तं संयमानुष्ठानं मुनेरिदं मौनं-
२०
'
Henning pillen mellom
mtaram
॥१८८॥

·संघिसेषा | समाप्तः॥ सर्वज्ञोक्तं सम्यग् 'अनुवासये प्रतिपालयेः 'इतिः' अधिकारपरिसमाप्ती, प्रवीमीति पूर्ववत् ।। लोकसाराध्ययने द्वितीयोदेशका आचा ५लोक० ३ उद्दे० उक्तो द्वितीयोद्देशकः, साम्प्रतं तृतीय आरभ्यते-अस्य चायममिसम्बन्धः-इहानन्तरोक्तोद्देशकेविरतवादी परिग्रहयानित्यमिहि- तम्, इह तु तद्विपर्यय उच्यतेइति, अनेन मम्बन्धेनायातम्पास्योद्देशकस्यादिसत्रम्- आवंती केयावंती लोयंसि अपरिग्गहावंती एएसु चेव अपरिग्गहावंती, सुच्चा वई मेहावी पंडियाण निसामिया समियाए धम्मे आरिएहि पवेइए जहित्थ मए संधी झोसिए एवमन्नत्य संधी दुज्झोसए भवइ, तम्हा बेमि नो निहणिज वीरियं । (स. १५२) यावन्तः केचन लोकेऽपरिग्रहवन्तो, विरता यतय इत्यर्थः, ते सर्वे एतेष्वेय-अल्पादिषु द्रव्येषु त्यक्तेषु सत्स्वपरिग्रहवन्तो २०८ भवन्ति, यदिवैतेष्वेव षट्सु जीवनिकायेषु ममत्वाभावादपरिग्रहा भवन्ति । स्यात् कथमपरिग्रहभावः स्यादित्याह-'सोचा' इत्यादि, नई ति सुव्यत्ययेन द्वितीयाथै प्रथमाऽतो वाचं-तीर्थकराज्ञामागमरूपां 'श्रुत्वा' आकर्ण्य 'मेधावी' मर्यादाव्यवस्थितः मथुतिको हेयोपादेयपरिहारप्रवृत्तिज्ञः, तथा 'पण्डिताना' गणधराचार्यादीनां विधिनियमात्मकं वचनं निशम्य मचित्ताचित्तपरित्यागादपरि- ग्रहो भवति। सादेतत्-कदा पुनरुत्पन्ननिरावरणज्ञानानां तीर्थकृतां वाग्योगो भवति येनामावाकर्ण्यते ?, उच्यते, धर्मकथाऽवसरे, किम्भूतस्तैः पुनर्धर्मः प्रवेदित इत्यारेकापनोदार्थमीह-'समियक्ति 'समता' ममशत्रुमित्रता तयाऽऽथैर्द्धर्मः प्रवेदित इति, उक्त प्र.आ. १० "

·100
-लोक०
संधि-
१५
सेवा
ग-"जो मदेणेण चाहुं आलिंपइ वासिणा व तच्छेति । संथुणइ जो अणिंदति महेसिणो तत्थ समभावा ||१" यदिवाऽऽयपु--देशभापा-
चरित्राऽऽर्येषु समतया भगवता धर्मः प्रवेदितः,तथा चोक्तम्-“जहा पुण्णस्स कत्थई तहातुच्छस्स कत्थई"त्यादि,अथवा शमिनो भावः
अमिता तया सर्वहेयधारातीयवर्निमिः आयः प्रकणादौ वा धर्मों वेदितः प्रवेदितः, इन्द्रियनोइन्द्रियोपशमेन तीर्थकृद्भिर्द्धर्म:
प्रमापित इतियावत् । स्याद्-अन्यैरपि स्वामिप्रायेण धर्माः प्रवेदिता एवेत्यतस्तव्युदासार्थ भगवानेवाह-'जहत्थे'त्यादि, सदेवम-
नुजायां पर्षदि भगवानेवमाह-यथाऽत्र मया ज्ञानादिको मोक्षसन्धिः 'झोसिओ'त्ति सेवित इति, यदिवा 'अत्र' अस्मिन् ज्ञानदर्श-
नचारित्रात्मके मोक्षमार्गे समभावात्मके इन्द्रियनोइन्द्रियोपशमरूपे मया मुमुक्षुणा स्वत एव सन्धान सन्धिः कर्मसन्ततिः सन्धी-
पत इति वा भवाद्भवान्तरमनेनेति मन्धिः-अष्टप्नकारकर्मसन्ततिरूपः मझोपितः-क्षपितः,अतो य एव तीर्थकृद्भिर्द्धोऽभिहितः स
एव मोक्षमार्गो,नापर इति, एतदेवाह-यथाऽत्र मया सन्धिोपितः एवमन्यत्र-अन्यतीर्थिकप्रणीते मोक्षमार्गे मन्धिः-कर्मसन्ततिरूपः
दुझेप्यो भवति-दुःक्षयो भवति, असमीचीनतया तदुपायाभावाद् , यदि नाम भगवताऽत्र कर्मसन्धिझोपितस्ततः किमित्याह यस्माद-
स्मिन्नेव मागें व्यवस्थितेन मयापि विकृष्टतरेण तपसा कर्म क्षपितं ततोऽन्योऽपि मुमुक्षः संयमानुष्ठाने तपसि च वीर्य 'नो निह-
न्यात्' नो निगृहयेद् , अनिगृहितबलवीर्यो भूयाद् , एतदहं ब्रवीमि परमकारुण्याकृटहृदयः परहितकोपदेशदायीत्येतद्वीरवर्द्धमानस्वा-
म्याह, सुधर्मस्वामी स्खशिष्याणां कथयति स्म ॥ कश्चैवम्भूतः सादित्याह--
जे पुन्बुवाई नो पच्छानिवाई, जे पुवुट्ठाई पच्छानिवाई.जे नो पुव्वुट्ठायी नो पच्छानिवाई,
गन्दनेन पाह गालिन माझ्या या पक्ष्णोनि । मम्नानि यश्च निन्दनि मर्षयम्ना गमभाना ॥१॥
स
A-N
--
॥१८९॥

·MAnmmita आचा० ५लोक० ३ उद्दे० , प्र.आ. सेऽवि तारिसिए सिया, जे परिन्नाय लोगमन्नेसयंति । (सू. १५३) पूर्वोत्था- व्यादि यः कथिद्विदितसंसारस्वभावतया धर्माचरणैकप्रवणमनाः पूर्व-प्रव्रज्याऽवसरे संपमानुष्ठानेनोत्थातुं शीलमस्येति पूर्वोत्थायी पयाच श्रद्धासंवेगत(वज्ञ)या विशेषेण वर्द्धमानपरिणामो नो निपाती,निपतितुं शीलमस्येति विगृह्य णिनिः,निपतनं वा निपातः सोऽस्सास्तीति निपाती, सिंहतया निष्क्रान्तः सिंहतया विहारी च गणधरादिवत् प्रथमो भगः। द्वितीयभङ्गं सूत्रेणव दर्शयन्नाह-पूर्वमुत्थातुं शील-N मस्यैति पूर्वोत्थायी, पुनर्विचित्रत्वात् कर्मपरिणतेस्तथाविधभवितव्यतानियोगात्पश्चान्निपाती स्यात् , नन्दिपेणवत्, कश्चिद्दर्शन- तोऽपि गोष्ठामादिलवदिति । तृतीयभङ्गस्य चाभावादनुपादानं, स चायम्-'जे नो पुबुट्ठायी पच्छानिवाती', तथाहि-उत्थाने सति निपातोऽनिपातो वा चिन्त्यत, मति धम्मिणि धर्मचिन्ता, तदुस्थानप्रतिपंधे च द्रोत्सादितव निपातचिन्तेति । चतुर्थभङ्गद- शनाय स्वाह-यो हि नो पूर्वोत्थायी न च पश्चान्निपाती,सोऽविरत एव गृहस्थः सन्नोत्थायी भवति,सम्यग्विरतेरभावात् , नापि पश्चा- निपाती, उत्थानाविनाभावित्वाग्निपातस्य, शाक्यादयो वा चतुर्थभङ्गपतिता द्रष्टव्याः, तेपामप्युभयासद्भावादिति । ननु च गृहस्था एव चतुर्थभङ्गपतिता युक्ता वक्तुं, तथाहि-तपां मावद्ययोगानुष्ठानेनानुत्थानतया प्रतिज्ञामन्दरारोपाभावान्निपाताभायः, शाक्यादि- रपि चतुर्थमङ्गपतित इत्यन आह-'मोऽपि' शाक्यादिर्गणः पञ्चमहावतभारारोपणाभावेन मात्रययोगानुष्ठानतया नो पूर्वोत्थायी, निपातस्य च तत्पूर्वकत्वात्रो पथान्निपातीति,अतस्तादृशः एव-गृहस्थतुल्य एव स्वाद ,आस्रवद्वाराणामुभयेपामप्यसंवृतत्वात् ,उदायि- नृपमारकवत् । अन्यपि ये मावद्यानुष्टायिनस्तेऽपि तादृक्षा एवेति दर्शयन्नाह-येऽपि स्वयूथ्याः पार्थस्थादयो द्विविधयाऽपि परिज्ञया लोकं परित्राय पुनः पननपाचनाय नमेव लोकमन्वाधिना अन्वेषयन्ति वा नेऽपि गृहस्थतुल्या एव भवेयुः।। स्वमनीपिकापरिहारार्थमाह- I AIRPATI HILDO in ·HiPhilam आना ५लोस २ उ० १५ कर्मयुद्धं एवं नियाय मुणिणा पवेइयं, इह आणाकंखी पंडिए अणिहे, पुव्वावररायं जयमाणे, सया सीलं सुपेहाए सुणिया भवे अकामे अझंझे, इमेण चेव जुज्झाहि, किं ते जुज्झेण वज्झओ ? (सू. १५४) 'एतद्' यदुत्थाननिपातादिकं प्रागुपन्यस्तं तत् केवलज्ञानावलोकनेन 'नियाय'त्ति ज्ञात्वा 'मुनिना' तीर्थकृता 'प्रवेदित' कथितम् । इदं चान्यत्प्रवैदितमित्याह-'इह' अम्मिन् मौनीन्द्र प्रवचने व्यवस्थितः सन् 'आज्ञा' तीर्थकरोपदेशमाकाद्भिन्तुं शीलमस्येत्याज्ञाकाक्षी आगमानुमारप्रवृत्तिकः, कथैवम्भूतः ?-'पण्डितः' सदसद्विवेकजः 'अस्निहः' स्नेहरहितः । रागद्वेषविप्रमुक्तोऽहर्निशं गुरुनिर्देशवती यनयान सादित्येनदाह-पूर्वरात्रं-रात्रेः प्रथमो यामोऽपररात्र-रात्रेः पाश्चात्यः एतद्यामद्वयमपि 'यतमानः सदाचारमाचरेत् , मध्य- यर्तियामद्वयमपि यथोक्तविधिना खपन् वैरात्रादिकं विदध्यात्, रात्रियतनाप्रतिपादनेन चाह्वयपि प्रतिपादितैव भवति, आद्यन्त- ग्रहणे मध्यग्रहणस्यावश्यंभावित्वात् । किं च-'सदा' सर्वकालं 'शीलम्' अष्टादशभेदमहसूसख्यं संयम वा यदिवा चतुर्की शीलं- महायतमापनं तिम्रो गुप्तयः पञ्चेन्द्रियदमः कपायनिग्रहश्चेत्येतच्छील सम्प्रेक्ष्य मोक्षाङ्गतयाऽनुपालयेत् नाक्षिनिमेपमात्रमपि कालं प्रमादवशगो भूयात् । कय शीलसम्प्रेक्षकः स्यादित्याह-यो हि श्रुत्वा शीलसम्प्रेक्षणफलं निःशीलतानां च नरकादिपातविपाक- माकागमात् 'भवेत् स्यात् 'अकाम इच्छामदनकामरहित इति, तथा नास्थ 'झञ्झा' माया लोभेच्छा वा विद्यत इत्यझञ्झः, कामझञ्झाप्रतिषेधाग मोहनीयोदयः प्रतिपिद्धः, तत्मनिषेधाच शीलवान् स्यादिति, एतदुक्तं भवति-धर्म श्रुत्वा स्यात् अकामोऽझ. , ॥१९॥ .

·शरीर- युदं आचा ५लोक० ३उद्दे। प्र.आ. PARLIERIONE ா யே யொடிய झवेत्यनेन चोचरगुणा गृहीता, उपलक्षणार्थत्वाच मूलगुणा अपि गृहीताः, ततः स्यात् अहिंसका सत्यवादीत्याद्यपि द्रष्टव्यं, ननु नान्यजीवाच्छीरमित्येचंभावनायुक्तस्यानिगूहितबलवीर्यस्य पराक्रममाणसाष्टादशशीलासहस्रधारिणोऽपि मे यथोपदेशं प्रवर्त्तमान- स्यापि नाशेषकर्ममलापगमोऽद्यापि भवतीत्यतस्तथाभूतमसाधारणकारणमाचक्ष्व येनाहमाचेवाशेपमलकलङ्करहितः साम् , अहं च भवदुपदेशाद् अपि सिंहेनापि सह युद्धये, न मे कर्मक्षयार्थ प्रवृत्तस किञ्चिदशक्यमस्तीत्यत्रोत्तरं सूत्रेणवाह-अनेनैवौदारिकेण शरी- रेणेन्द्रियनोइन्द्रियात्मकेन विषयसुखपिपासुना स्वैरिणा साई युध्यस्व, इदमेव सन्मार्गावतारणतो वशीकुरु, किमपरेण बाह्यतस्ते युद्धेन ?, अन्तरारिपवर्गकर्मरिपुजपाचा सर्व सेत्स्यति भवतो, नातोऽपरं दुष्करमस्तीति ॥ किंत्वियमेव सामग्री अगाधसंसारार्णवे पर्यटतो भवकोटिमहस्रेष्वपि दुष्प्रापेति दर्शयितुमाह- जुदारिहं खलु दुल्लहं, जहित्य कुसलेहिं परिन्नाविवेगे भासिए, चुए हु बाले गम्भाइसु रज्जइ, अस्सि चेयं पवुच्चड़, रूवंसि वा छणंसि वा, से हु एगे संविद्धपहे मुणी, अनहा लोगमुवेहमाणे, इय कम्म परिणाय सब्बसो से न हिंसई,संजमई नो पगब्भइ,उवेहमाणो पत्तेयं सायं, वण्णाएसी नारभे कंचणं सव्वलोए एगप्पमुहे विदिसप्पइन्ने निविष्णचारी अरए पयासु (सू. १५५) Anantrwasnafiurna ·गर्भादि- भ्रमणं १५ . . आगा। एतदौदारिकं शरीरं भावयुद्धाई, खलुरवधारणे, स च भिन्नक्रमो, दुर्लभमेव-दुष्प्रापमेव, उक्तं च-"ननु पुनरिदमतिदुर्लभमगा- ५लोक घसंसारजलधिविभ्रष्टम् । मानुष्यं खयोतकतडिल्लवाविलसितप्रतिमम् ॥१॥" इत्यादि, पाठान्तरं वा-"जुद्धारियं च दुल्लहं" तत्रा- ३० नार्य सामयुद्ध परीपहादिरिपुयुद्धं त्वार्य तद् दुर्लभमेव तेन युद्ध्यस्ख, ततो भवतोऽशेषकर्मक्षयलक्षणो मोक्षोऽचिरादेव भावीति भावार्थः। तम भावयुद्धाह शरीरं लब्ध्वा कश्चित्तेनैव भवेनाशेषकर्मक्षयं विधत्ते, मरुदेवीस्वामिनीव, कश्चित् सप्तमिरष्टभिर्वा भवै- भरतवत्, कश्चिदपापुद्गलपरावतेंन, अपरो न सेत्स्यत्येव, किमित्येवं ?, यत आह—'यथा' येन प्रकारेण 'अत्र' अस्मिन् संसारे 'कुशल' तीर्थकद्भिः 'परिज्ञाविवेकः' परिज्ञानविशिष्टता, कस्यचित् कोऽप्यध्यवसायः संसारवैचित्र्यहेतुः ‘भापितः प्रज्ञापितः, स च मतिमता तथैवाभ्युपगन्तव्य इति । तदेव परिज्ञानानात्वं दर्शयन्नाह-लब्ध्वाऽपि दुर्लभं मनुजत्वं प्राप्य च मोक्षकगमनहेतुं धर्म पुनरपि कम्र्मोदयात् तस्मात् न्युतो 'चालः' अज्ञः 'गर्भादिपु रज्यते' गर्भ आदिउँपां कुमारयौवनावस्थाविशेपाणां ते गर्भादयः तेप्वेव गायमुपयाति, यथैमिः साई मम पियोगो मा भूत इत्यध्यवसायी भवति, यदिवा धाच्युतस्तत्करोति येन गर्भादिषु । यातनास्थानेषु सङ्गमुपयाति, 'रिआईत्ति वा कचित्पाठः, रीयते-गच्छतीत्यर्थः । स्यात्-कोक्तमिदं ? यत् प्राग् व्यावर्णितमित्याह- 'अस्मिन्निति आईते प्रवचने 'एतत् पूर्वोक्तं प्रकणोच्यते प्रोच्यते । एतच वक्ष्यमाणमत्रैवोच्यते इति दर्शयन्नाह-रूपे' चक्षुरिन्द्रिय- विषयेऽध्युपपन्नो,वाशब्दादन्यत्र वा स्पर्शरसादी क्षणे प्रवर्त्तते,'क्षणु हिंसायां क्षणनं क्षणः-हिंसा तस्यां प्रवर्त्तते,वाशब्दादन्यत्र चानृत- नेपादाविति, रूपप्रधानत्याद्विपयाणां रूपित्वाच रूपोपादानं, आस्रवद्वाराणां च हिंसाप्रधानत्वात्तदादित्वाच तदुपादानमिति । बालो म्पादिपिपयानिमितं धर्माश्युतः मन् गर्मादिपुरज्यते, अनाहते मार्गे इदमुच्यते, यस्तु पुनर्गभांदिगमनहेतुं ज्ञात्वा विषयमङ्गं धर्माद- ॥१९॥ २६ ·म आचा० ५लोक ३ उद्दे प्र.आ. हिंसादि- त्यागः EmmarAHIRAIL " च्युतो हिंसाघाश्रवद्वारेभ्यो निवर्तते स किंभूतः स्यादित्याह-'स' जितेन्द्रियो, हुरवधारणे,स एवैका-अद्वितीयो 'मुनिः' जगत्रयमन्ता 'संविद्धपथः सम्यग्विद्धः-ताडित:-क्षुण्णः पन्थाः-मोक्षमार्गो ज्ञानदर्शनचारित्राख्यो येन स तथा, 'संविद्धभयेति वा पाठः, संदि- भयो रष्टमय इत्यर्थः, यो बास्रवद्वारेभ्यो हिंसादिभ्यो निवृत्तः स एव मुनिः क्षुण्णमोक्षमार्ग इति भावार्थः । फिंच-अन्येन प्रकारेणान्यथा-विषयकपापाभिभूतं हिंसादिकर्मसु प्रवृत्त 'लोक' गृहस्थलोकं पाखण्डिलीकं वा पचनपाचनौदेशिकसचित्ताहारादि- प्रधूनमुत्प्रेक्षमाणोऽन्यथा वा आत्मानं निवत्ताशुभव्यापारमुत्प्रेक्षमाणः संविपयो मुनिः स्यात् इति । लोकं चान्यथोत्प्रेक्ष्य किं कुर्या- दित्याह-'इति' पूर्वोक्तिहेतुभिर्यद्वद्धं कर्म तदुपादानं च सर्वतः परिज्ञाय परिशया प्रत्याख्यानपरिज्ञयाऽपि सर्वतः परिहरेत् । कथं | परिहरतीत्याह-'स' कर्मपरिहर्ता कायवाङ्मनोभिर्न हिनस्ति जन्तून् न घातयत्यपर प्यनुमन्यते च । किं च-पापोपादानप्रवृत्तमा. त्मानं संयमयति, सप्तदशप्रकार या संपमं करोति संयमपति, आचारफियन्तं चैतत् संपम इवाचरति संयमयति । किं च-'नो पग- भइ' 'गल्भ धाएथे' असंयमकर्ममु प्रवृत्तः सन् न प्रगल्भत्वमायाति, रहस्यप्यकार्यप्रयुमो जिति-न धृष्टतां अवलम्वत इति, उपलक्षणार्थत्वादस्य क्षुण्णमोक्षपथो मुनिन क्रुध्यति, न जात्यादिमानमुवति, न वश्चनां विधत्ते, न लुभ्यति । किमाकलय्यैतत्कुर्यादि- त्याह-'उत्प्रेक्षमाणः' अवगच्छन् प्रत्येकं प्राणिनां सातं मनोऽनुकूलं, नान्यसुखेनान्यः मुखीति नापि परदुःखेन दुःखीत्यतः प्राणिनो न | हिंस्पादिति । प्राणिनां प्रत्येकं सातमुत्प्रेक्षमाणश्व किं कुर्यादित्याह-वर्ण्यते-प्रशस्यते येन म वर्णः-साधुकारस्तदादेशी वर्णादेशी- वर्णामिलापी सन् नारभते कञ्चन पापारम्भं सर्वस्मिन्नपि लोके, यदिवा-तपःसंयमादिकमप्यारम्भं यशःकीयर्थ नारभते, प्रवचनो- दापनाथं त्वारभते, तदुद्भावकाधामी-"प्रावचनी धर्मकथी वादी नैमित्तिकस्तपस्वी च। विद्यासिद्धः ख्यातः कविरपि चोद्भाव- " , intunal-IEEE Irriant- "-II usin INimur ARI 14 MIN HI" Nilu ·५लोक ३ उद्दे . HariOmHINA २० कास्त्यष्टौ ॥१॥" यदिवा वर्णो-कृपं तदादेशी-तदभिलापुका नोद्वर्तनादिकाः क्रिया आरभेत, किम्भूतः सन्नेतकुर्यादित्याह- "एको' मोक्षोऽशेपमलकलङ्करहितत्वात् संयमो वा रागद्वेपरहितत्वात् तत्र प्रगतं मुखं यस्य स तथा, मोक्षे तदुपाये वादकदृष्टिर्न कञ्चन मौन- पापारम्भमारभेत इति. किं च-मोक्षसंयमाभिमुखा दिक् ततोऽन्या विदिक् तां प्रकपण तो विदिक्कतीर्णः, स चैवम्भूतः सम्य- सन्त्रारम्भी स्यात् , कुमार्गपरित्यागेन न पापारम्भान्वेपी भवतीत्यर्थः, किं च-चरणं चार:-अनुष्ठानं निर्विष्णस्य चारो निर्विष्णचारः तवैक्य मोऽस्यास्तीति निर्विष्णचारी, कुत इति चेत् , यतः 'प्रजास्वरतः प्रजायन्त इति प्रजाः-प्राणिनस्तत्रारतः-तदारम्भाप्रवृत्तो निर्ममत्वो वा, यश्च शरीरादिप्वपि ममत्वरहितः स निर्विण्णचार्येव भवति, यदिवा प्रजाः-स्त्रियस्तास्वरतः आरम्भेऽपि निर्वेदमागच्छति, कार- णामावे कार्यस्याप्यभावादिति ॥ यश्च प्रजास्वरक्तः आरम्भरहितः स किम्भूतः स्यादित्याह-- से वसुमं सव्वसमन्नागयपन्नाणेणं अप्पाणेणं अकरणिजं पावकम्मं तं नो अन्नेसी, जं संमति पासहा तं मोणंति पासहा जं मोणंति पासहा तं संमंति पासहा, न इमं सकं सिढि- लेहिं अद्विजमाणेहिं गुणासाएहिं वंकसमायारेहिं पमत्तेहिं गारमावसंतेहिं, मुणी मोणं समा-- याए धुणे सरीरगं, पंतं लूहं सेवंति वीरा सम्मत्तदंसिणो एस ओहन्तरे मुणी, तिण्णे मुत्ते १९२॥ विरए वियाहिएत्तिबेमि (सू. १५६) ॥ लोकसारे तृतीयोद्देशकः ॥५-३॥ २१२ ATTA wealthma wilyHDIORAT ·- " आचा० ५लोक० ३ उद्दे० मौन- सम्य- त्ययो- रैक्थं HTMUMITRAMIN-RINITIAD Human nashlil HE OIL IN वसु-द्रव्यं, सचात्र संयमः तद्विद्यते यस्य स निवृतारम्भो मुनिर्वमुमान , म सम्यग् अन्वागत प्रज्ञानं पदार्थाविर्भावकं यस्यात्म- नस्तेनात्मना सर्वसमन्वागतप्रज्ञानरूपापन्नेन यदकर्तव्यं पापकर्म तन्नो कदाचिदप्यन्वेपति, उपलब्धपरमार्थरूपेणात्मना न साव- धानुष्ठानविधायी स्वादिति भावार्थः । यदेव सम्यक प्रज्ञानं तदेव पापकर्मवर्जनं, यदेव च पापकर्मवर्जनं तदेव च सम्यक् प्रज्ञा- नमित्येतद्गतप्रत्यागतसूत्रेणैव दर्शयितुमाह-मम्यगिति-मम्यग्ज्ञानं सम्यक्त्वं वा तत्सहचरितं, अनयोः सहभावादेकग्रहणे द्विती- यग्रहणं न्याय्यं, यदिदं सम्यग्जानं सम्यक्त्वं वेत्येतत् पश्यत तन्मुने यो मौनं-संयमानुष्ठानमित्येतत्पश्यत, यञ्च मौनमित्येतत् | | पश्यत तत्सम्यग्ज्ञानं नैश्वयिकमम्यक्त्वं वा पश्यत, ज्ञानस्य विरतिफलत्वात् सम्यक्त्वस्य चाभिव्यक्तिकारणत्वात् , सम्यक्त्वज्ञान- | चरणानामेकताऽध्यवसेयेति भावार्थः। एतच,न येन केनचिच्छक्यमनुष्ठातुमित्याह-नतत् सम्यक्त्यादित्रयं सम्यगनुष्ठातुं शक्यं कै?- 'शिथिलैः' अल्पपरिणामतया मन्दवीयः संयमतपसोऽतिद्रढिमरहितैरिति, किंच-आ:-पुत्रकलवायनुपङ्गजनितस्नेहादाीक्रिय- माणैरेतत्पूर्वोक्तमशक्यमिति सम्बन्धः, किंच-गुणाः-शब्दादयत्तेप्वाखादो येषां ते गुणावादास्तैरिति, किंच-चक्रः समाचारो येपाते तथा तैः, मायाविनिरित्यर्थः, तथा विषयकपायादिप्रमादैः प्रमचैरिति, किंच-अगारं-गृहं तद् आद्यक्षरलोपाद्गारमित्युक्तं तदगारमावसद्भिः-सेवमानः, पापकर्मवर्जनरूपं मौनमनुष्ठानमशक्यमिति सर्वत्र योजनीयं । कथं तर्हि शक्यमित्याह-'मुनिः' जग- अयस्य मन्ता मौन-मुनित्वमशेषसावद्यानुष्ठानवर्जनरूपं 'समादाय' गृहीत्वा धुनीयाच्छरीरकमौदारिकं कर्मशरीरं वेति । कथं च | तबुननमित्याह-प्रान्त-पर्युपितं वल्लचनकादि अल्पं वा, तदपि रूक्षं विकृतेरभावात् , तत् 'सेवन्ते' तदभ्यवहरन्ति, के ते ?-'चीरा' कर्मविदारणमहिष्णयः, किंभूताः ?-ममत्वदर्शिनः मम्यक्त्वदर्शिनो या । यश्च प्रान्तसक्षसेवी म किंगुणः स्यादित्याह-'एषः' अन- .

·न्तरोक्तविशेषणविशिष्टः ओपो-मात्रौषः संसारस्तं तरतीति, कोऽसौ ?-मुनिः, वर्तमानसामीप्य वा वर्तमानवद्वेति तीर्ण एवासी, सवाद्याभ्यन्तरसङ्गाभावान्मुक्तवन्मुक्तः, कश्चैवम्भूतो?-यः सावद्यानुष्ठानाद्विरत इत्येवं व्याख्यातः । इतिरधिकारपरिसमाप्ती, अबीमीनि पूर्ववत् । लोकसाराध्ययने तृतीयोद्देशकः परिसमाप्त इति ॥ अव्यक्त- स्वरूपं ४ उद्दे० प्र.आ. २१३ उक्तस्तृतीयोदेशकः, साम्प्रतं चतुर्थ आरभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहायोद्देशके हिंसकस्य विपयारम्भकस्यैकचरस्य मुनि- स्वाभावः प्रदर्शितो, द्वितीयतृतीययोस्तु हिंमाविषयारम्भपरिग्रहव्युदासेन तद्वतो दोष प्रदर्य विरत एव मुनिर्भवतीत्येतत्प्रतिपा- दितम् , असिंश्च एकचरम्यामुनिमावे दोपोद्भावनतः कारणमाह, इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्योद्देशकस्यादिमूत्रम्- गामाणुगामं दूइजमाणस्स दुजायं दुप्परकंतं भवइ अवियत्तस्स भिक्खुणो (सू. १५७) ग्रसति बुद्ध्यादीन् गुणानिति ग्रामः, ग्रामादनु-पश्चादपरो ग्रामो ग्रामानुग्रामस्तं, 'दूयमानस्य' अनेकार्थत्वाद्धातूनां विरहतः एका- किनः साधार्यत्स्यात् तदर्शयति-दुष्टं यातं दुर्यात, गमनक्रियाया गर्दा,गच्छत एवानुकूलप्रतिकूलोपसर्गसद्भावादहन्नकस्येव कृतग- तिभेदस्य दुष्टव्यन्तरीजवाच्छेदवत् , तथा दुष्ट पराक्रान्तम्-आक्रान्तं स्थानमेकाकिनो भवति, स्थूलभद्रेाश्रितोपकोशागृह- साधोरिवेति, यदिवा चतुप्प्रोपितभर्तकागृहोपितसाधोरिव, तस्य महासत्त्वतया अक्षोभेऽपि दुष्पराक्रान्तमेवेति, एतच्च न सर्वस्यैव दुर्यातं दुप्पराक्रान्तं च भवतीत्यतो विशिनष्टि-अव्यक्तस्स मिक्षोरिति, भिक्षणशीलो भिक्षुस्तस्य, किम्भूतस्य ?–अध्यक्तस्य, स ॥१९॥ चाव्यक्तः श्रुतबयोभ्यां स्थान , तत्र श्रुताच्यक्तो येनाचारप्रकल्पोऽर्थतो नाधिगतो भवति गच्छगताना, तन्निर्गतानां तु नवमपू २८ , ·" आचा ५लोक ४ उद्दे० - . " तृतीयवस्त्विति, वयसा चाव्यक्त आपोडशनाद्गच्छगतानां तनिर्गतानां च निशत इति, अत्र चतुर्भगिका, श्रुतवयोभ्यामव्यक्त (अव्यक्त स्वरूप सैफचर्या न कल्पते, संयमात्मविराधनातः इत्यायो भङ्गः, तथा श्रुतेनाव्यक्तो वयसा च व्यक्तः, अस्याप्येकचर्या न कल्पते, अगीतार्थत्यादुभयविराधनासापादिति द्वितीयः, तथा श्रुतेन व्यक्तो वयसा चाव्यक्तः, तस्यापि न कल्पते, बालतया सर्वपरिभ- वास्पदत्वाद् , विशेषतः स्तेनकुलिङ्गादीनामिति तृतीयः, यस्तूभयव्यक्तः स सति कारणे प्रतिमामेकाकिविहारित्वमभ्युद्यतविहार वा.' प्रतिपद्यताम् , अस्यापि कारणाभावे एकचर्या नानुमता, यतस्तस्यां गुप्तीर्याभापैपणादिविपया बहवो दोपाः प्रादुष्पन्ति, तथाहि--- एकाकी पर्यटन् यदीर्यापथं शोधयति ततः श्वाधुपयोगाद्भश्यति, तदुपयुक्तश्चेन्नेर्यापथं शोधयेदित्यादिकाः शेपा अपि समितयो वाच्याः, अन्यच-अजीर्णेन वातादिक्षोभेण वा व्याध्युद्भवे संयमात्मविराधना प्राचनहीलना च, तत्र यदि करुणापना गृहस्थाः प्रतिजागरणं कुर्युस्तह्मज्ञानतया पद्कापोपमर्दनं कुर्माणाः संयमवाधामापादयेयुः, अथ न कश्चित्तन तथाभूतः कर्त्तव्योधतः स्यात् तत आत्मविराधना, तथाऽतिसारादौ मूत्रपुरीपजम्बालान्तर्वर्तित्वात् प्रवचनहीलना, अपिच-ग्रामादिव्यवस्थितः सन् घिग्जात्या- दिना कैशलुचिताद्यधिक्षेपणाधिक्षिप्तः सन् परस्परोपमर्दकारि दण्डादण्डि भण्डनं विदध्यात् , तच गच्छगतस्य न मम्भवति, गुर्मा- १० | धुपदेशगम्भवात् , तदुक्तं च-"अकोमहणणमारणधम्मभंमाण बालसुलभाणं । लाभ मण्णइ धीरो जहुत्तराणं अभामि ॥१॥" इत्येवमादिनोपदेगेन गच्छान्तर्गतो गुरुणाऽनुशास्यते, गच्छनिर्गतस्य पुनःपा एर केरला इति, उक्तं च-"माहमिएहि समुजएहि १ आरोगधमाणवन प्रशाना बारसुग्गानाम् । गम म यते धीर योनगणाममा ।।। गाधर्मिरेपु मभ्यगुद्यनपु WAITE 7 यो विदग्न् । गा प्रचुरगाया परसायो ग परति ॥१॥ .

·किनो
१५
दोपाः
आचाएगागिओ अ जो विहरे । आयकपउरयाए छकायवहंमि आवडइ ॥१॥ एंगागिअस्स दोसा इत्थी साण तहेव पडिगाए । भिक्ख-
५लोक० |ऽविमोहि महव्यय तम्हा सविड्झए गमणं ॥२॥" इत्यादि, गच्छान्तर्वर्तिनस्तु बहवो गुणाः, तन्निश्रया अपरस्यापि वालवृद्धादरु-
४ उद्दे०
द्यतविहाराभ्युपगमात् , यथा हि उदके समर्थस्तरन्नपरमपि काष्ठादि विलग्नं तारयति, एवं गच्छेऽप्युद्यतविहार्यपरं सीदन्तमुखमयति,
तदेवमेकाकिनो दोपान बीक्ष्य गच्छान्तविहारिणश्च गुणान् कारणाभावे व्यक्तेनापि नैकचर्या विधेया, कुतः पुनरव्यक्तेनेति स्थित।
ननु च मति सम्भवे प्रतिषेधो युक्तो, न चास्ति मम्भवः एकाकिविहारितायाः, को हि नाम बालिश: सहायान् विहाय समस्ता-
प्र.आ.
पायास्पदमेकाकिविहारितामभ्युपैयादिति,अत्रोच्यते,न किश्चिदपि कर्मपरिणतेरशक्यमस्ति,तथाहि-स्वातन्त्र्यगदागदकल्पस्य सम-
२१४
स्तव्यसनप्रवाहसेतुभूतस्याशेपकल्याणनिकेतनस्य शुभाचाराधारस्य गच्छस्यान्तर्यतिनः कचित्प्रमादस्खलिते चोदिताः अवगणय्य
| सदुपदेशं अपलोच्य मद्धर्म अविचार्य कपायविपाककटुकता अनवधार्य परमार्थ पृष्ठतः कृत्वा कुलपुत्रतां वायात्रादपि केचित्कोपनिनाः
सुखैपिणोऽगणितापदो गच्छान्निर्गच्छन्ति, तत्र चैहिकामुष्मिकापायानवामुवन्तीति, उक्तं च-"जह सायरंमि मीणा संखोहं साअरस्स
असहंता । णिति नओ सुहकामी णिग्गयमिना विणस्सति ।।१।। एवं गच्छामुद्दे सारणवीईहिं चोइया संता । णिति तओं सुहकामी
१ एकाकिनो दोपा' मो श्वा नथैव प्रसनीक । भिक्षाऽविशोधि' मायनेषु नस्म त्मद्वितीयेन गमनम् ॥२॥ २ यथा मागरे मीनाः मंक्षोभं सागरस्यासह-
माना :। निर्गन्छनि ततः मुखकामिनो निर्गनमात्रा विनश्शन्ति ॥11 एवं गन्छसमुद्रे स्मारणवीविभिनॊदिताः पन्तः । निर्गरछन्नि ततः सुखकामिनो मीना रख
यथा विनश्यन्ति ॥२॥ गन्छे केचिन् पुरुषाः शकुनयो यथा पजगन्तरनिरताः । स्मारणवारणचोदिताः पार्श्वस्थां गताः परित्यजन्ति ॥३॥ यथा द्विजपोतमजात-
पक्ष म्बकादाबायकात् प्रविमनग मनाग् । नत्राग का नाणम नानपत्र, दवाइयोऽव्यक्त गर्न इग्युः(न्ति)||४||
२२
HTML-
INTAMIL
IN HINDI
IMANDAINIDHidisilaamr,
॥१९४॥

·आचा० ५लोक० ४ उद्दे० गुरुदृष्टि- मूर्त्यादि मीणा व जहा विणस्संति ॥२॥ गच्छंमि केइ पुरिसा मउणी जह पंजरंतरणिरुद्धा | सारणवारणचोइय पामस्थगया परिहरति ॥३॥ जहा दियापोयमपक्खजायं, सवामया पविउमणं मणागं । तमचाइया तरुणमपत्तजाय, ढंकादि अव्वत्तगम हरेजा ॥४॥" एवमजा- तस्त्रवय पक्षन्तीर्थिकघालादिमिविलुप्यते गच्छालयानिर्गतो वामात्रेणापि चोदितः सन् इति ॥ एतद्दर्शयितुमाह- वयसावि एगे बुइया कुप्पंति माणवा, उन्नयमाणे य नरे महया मोहेण मुझड, संबाहा वहवे भुज्जो २ दुरडकम्मा अजाणओ अपासओ, एयं ते मा होउ. एयं कुसलस्स दसणं, तद्दिट्ठीए नम्मुत्तीए तप्पुरकारे तस्सन्नी तन्निवेसणे, जयं विहारी चित्तनिवाई पंथनिज्झाई पलिवाहिरे. पासिय पाणे गच्छिन्ना (सू. १५८) कचित्तपःसंयमानुष्ठानादाववसीदन्तः प्रमादस्खलिना या गुर्वादिना धर्मण वचसाऽपि 'एके' अपुष्टधर्माणः अनवगतपरमार्थाः 'उक्ताः' चोदिताः कुप्यन्ति, के ते?--'मानया' मनुजाः क्रोधवशगा भवन्ति, युवते च-कथमहमनेनेयतां साधूनां मध्ये तिरस्कृतः?, कि मया कृतम् !, अथवाऽन्येऽप्येतत्कारिणः सन्त्येव, ममाप्येवम्भूतोऽधिकारोऽभूत् , धिग्मे जीवितमित्यादिमहामोहोदयेन क्रोध- तमिस्राच्छादितदृष्टयः उज्झितसमुचिताचारा उभयान्यतराव्यक्ता मीना इब गच्छसमुद्रार्निगत्य विनाशमामुवन्ति, यदिवा वचसाऽपि यथा क इमे लुश्चिताः मलोपहनगात्रयष्टयः प्रगेतनावसर एवामाभिर्द्रष्टव्या इत्यादिनोक्ता एके क्रोधान्धाः कुप्यन्ति मानवाः, आपि- Lumi PL-HEITILITINCILITIEnrimminen waar Tili TalilianRITA PYAHOMHIHARISHCHATTA F-HERE REPujrtalit - ACHINRN Hain ·10 ५लोकल ४ उद्दे० " . प्र.आ. २१५ शन्दात् कायेनापि स्पृष्टाः कुप्यन्ति कुपिताश्चाधिकरणादि कुर्वन्तीत्येवमादयो दोपा अव्यक्त कचर्यायां गुर्वादिनियामकामावात्प्रा- दुःम्युरिति, गुरुसानिध्ये चैवम्भूत उपदेशः सम्भवेत् , तद्यथा-"आक्रुष्टेन मतिमता तवार्थान्वेपणे मतिः कार्या । यदि सत्यं का गुरुदृष्टि- कोप: स्यादनृतं किंनु कोपेन ॥२॥" तथा-"अपकारिणि कोपश्चेत्, कोपे कोपः कथं न ते ।। धर्मार्थकाममोक्षाणां, असा परि- मृादि पन्थिनि ॥२" इत्यादि, किं पुनः कारणं वचसाऽप्यमिहिता ऐहिकामुष्मिकापकारकारिणः स्वपरवाधकस्य क्रोधस्यावकाशं ददती. त्याह-उन्नतो मानोऽस्येत्युनतमानः, उन्नतं वाऽऽत्मानं मन्यत इति, स चैवम्भूतो 'नरो' मनुष्यो महता मोहेन-प्रयलमोहनीयोद- येन अज्ञानोदयेन या 'मुनि' कार्याकार्यविचारविवेकविकलो भवति, स च मोहमोहितः कैनचिच्छिक्षणार्थमभिहितो मिथ्यादृष्टिना २० वा याचा तिरस्कृतो जात्यादिमदस्थानान्यतरसद्भावेनोन्नतमानमन्दरारूढः कुप्यति, मामप्येवमयं तिरस्करोति?, धिग्मे जाति पौरुषं विज्ञानं चेत्येवमभिमानग्रहगृहीतो वाङ्मात्रादपि गच्छानिर्गच्छति, तन्निर्गतो वाऽधिकरणादिविडम्यनयाऽऽत्मानं विडम्वयति,अथचो. भम्यमानः केनचित दुर्विदग्धेनाहोऽयं महाकुलप्रसून आकृतिमान् पटुप्रज्ञो मृष्टवाक् समस्तशात्रवेत्ता सुभगः मुखसेव्यो वेत्यादिना वचसा तध्येनातथ्येन वोत्यास्यमान उन्नतमानो गर्वाध्मातो महता चारित्रमोहेन मुह्यति संसारमोहेन योह्यत इति । तस्य चोन्नतमा- नतया महामोहेन मुह्यतो मोहाच रामात्रेणापि कुप्यतः कोपाच गच्छनिर्गतस्यानभिव्यक्तस्य भिक्षो मानुग्राममेकाकिनः पर्यटतो यत्स्यात्तदाह-तस्याव्यक्तस्यैकचरस्य पर्यटतः सम्बाधयन्तीति सम्बाधाः-पीडाः उपसर्गजनिता नानाप्रकारातङ्कजनिता या भूयो भूयो बह्वयः स्युः, ताकाकिनाऽव्यक्तेन निखद्यविधिना 'दुरतिक्रमा दुरतिलचनीयाः,किम्भूनस्य दुरविक्रमा इत्याह-तासां नाना- ॥१९५॥ प्रकारनिमित्तोत्थापितानां राधानामतिमहनोपायमजानानस्य सम्यकरणसहनफलं चापश्यतो दुरतिक्रमणीया: पीडा भवन्ति, ततवायं . २८ ·गुरुदृष्टि- मूर्यादि आचा०पीडाकुलीभूतः सभेपणामपि लक्षयेत् , प्राण्युपमर्दमप्यनुमन्येत, वाफण्टकनुदितः सन्नव्यक्ततया प्रज्वलेत ,नैतनावयेद् यथा मत्क पलोकमविपाकापादिता एताः पीडाः,परोऽत्र केवलं निमित्तभूतः, किंच-"आत्मद्रोहममर्याद, मूढमुज्झितसत्पथम् । सुतरामनुकम्पेत,नर- ४ उद्दे काधिष्मदिन्धनम् ।।१॥" इत्यादिका भावना आगमापरिमलितमतेन भवेदिति। एतत्पदर्य भगवान् विनेयमाह-'एतद्' एकचर्या- प्रतिपन्नस्य पाघादुरतिक्रमणीयत्वमजानानस्यापश्यतश्च 'ते' तर मदुपदेशवर्त्तिनो मा भवतु, आगमानुसारितया सदा गच्छान्तर्वर्ती भवेत्यर्थः। सुधर्मस्खाम्याह-'एतत्' पूर्वोक्तं तत् 'कुशलस्य' श्रीपर्द्धमानस्वामिनो 'दर्शनम्' अभिप्रायो यथाऽव्यक्तस्यैफचरस्य दोपाः सततमाचार्यसमीपपतिनश्च गुणा इति । आचार्यसमीपतिनाथ कि विधेयमित्याह-तस्य-आचार्यस्य दृष्टिस्तदृष्टिस्तया सततं वाई- तन्यं हेयोपादेयार्थेषु, यदिवा तस्मिन् संयमे दृष्टिस्तदृष्टिः, स एव वाऽऽगमो दृष्टिस्तदृष्टिस्तया सर्वकार्येषु व्यवहत्तव्यम् , तथा तेनोक्ता | सर्वसङ्गेभ्यो विरतिमुत्तिरतया सदा यतितव्यम् , तथा पुरस्करणं पुरस्कार:-सर्वकार्येषग्रतः स्थापनं तस्य-आचार्यस्य पुरस्का- रस्तत्पुरस्कारस्तसिन्-तद्विपये यतितव्यम् , तथा तस्य संज्ञा तत्सज्ञा--तज्ज्ञानं तद्वांस्तत्संज्ञी सर्वकार्येषु स्यात् , न समतिविर- चनया कार्य विदध्यान , तथा तम्प-गुरोनिवेशन-स्थानं यस्यासौ तन्निवेशना, सदागुरुकुलवामी स्यादिति भावः। तत्र गुरु- कुल निगमन् किम्भूतः स्यादित्याह—यतमानो-यतनया विहरणशीलो विहारी स्यात् , यतमानः प्राण्युपमर्दनमकुर्वन् प्रत्युपेक्ष- पादिकाः क्रियाः कुर्यादिति, किच-चित्तम्-आचार्यामिप्रापस्तेन निपतितुं-क्रियायां प्रयत्तितुं शीलमस्येति चित्तनिपाती सदा स्यादिति, तथा गुराः कचिद्गतस्य पन्धान निर्यातु-प्रलोफितुं शीलमस्येति पथनिर्यायी, उपलक्षणं चेतत् तेन सुपुप्सोः संस्ता- रकमलोकी वुशुक्षोराहारान्वेषीत्यादिना गुरोराराधकः सदा स्यात् , किच-परिः-समन्तात् गुरोरपग्रहान् पुरतः पृष्ठतो पापग्था , - , . - am mama

·१५
आचा०
५लोक०
५ उ०
गुरुदृष्टि-
.
मूयादि
प्र.आ.
२१५
२०
शन्दार कायनापि स्पृष्टाः कुप्यन्ति कुपिताश्चाधिकरणादि कुर्वन्तीत्येवमादयो दोपा अव्यक्तकचर्यायां गुदिनियामकामावात्मा-
दुःप्युरिति, गुरुसानिध्ये चैवम्भूत उपदेशः सम्भवेत् , तद्यथा-"आष्टेन मतिमता तचार्थान्वैषणे मतिः कार्या । यदि सत्यं का
कोपः स्यादनृतं किं नु कोपेन ? ॥२॥" तथा-"अपकारिणि कोपश्चेत् , कोपे कोपः कथं न ते १ । धर्मार्थकाममोक्षाणां, प्रसह्य परि-
पन्धिनि ॥२॥" इत्यादि, किं पुनः कारणं वचयाऽप्यमिहिता ऐहिकामुष्मिकापकारकारिणः स्वपरवाधकस्य क्रोधस्यावकाशं ददती-
त्याह-उन्नती मानोऽस्यत्युनतमानः, उन्नतं वाऽऽत्मानं मन्यत इति, म चैवम्भूतो 'नरो' मनुष्यो महता मोहेन-प्रबलमोहनीयोद-
येन अजानोढयेन वा 'मुह्यति' कार्याकार्यविचारविवेकविकलो भवति, स च मोहमोहितः केनचिच्छिक्षणार्थमभिहितो मिथ्याष्टिना
वा याचा तिरस्कृतो जात्यादिमदस्थानान्यतरसद्भावनोन्नतमानमन्दरारूढः कुप्यति, मामप्येवमयं तिरस्करोति?, धिग्मे जाति पौरुषं
विज्ञानं चैत्येवमभिमानग्रहगृहीतो वामानादपि गच्छानिर्गच्छति, तनिर्गतो वाऽधिकरणादिविडम्बनयाऽऽत्मानं विडम्वयति,अथवो.
भन्यमानः केनचित् दुर्विदग्धेनाहोऽयं महाकुलप्रसूत आकृतिमान् पटुप्रनो मृष्टवाक् समस्तशास्त्रवेत्ता सुभगः सुखसेव्यो वेत्यादिना
चचमा नयेनातथ्येन बोत्मास्यमान उन्नतमानो गर्वाध्मातो महता चारित्रमोहेन मुह्यति संसारमोहेन वोह्यत इति । तस्य चोन्नतमा-
नतया महामोहेन मुद्यतो मोहाच रामात्रेणापि कुप्यतः कोपाच गच्छनिर्गतस्यानभिव्यक्तस्य भिक्षोामानुग्राममेकाफिनः पर्यटतो
यत्स्यानदाह-तस्याव्यक्तस्यैकचरम्य पर्यटतः सम्बाधयन्तीति सम्बाधा:-पीडाः उपसर्गजनिता नानासकारातड्कजनिता वा भूयो
भूयो बहथः स्युः, ताकाकिनाऽव्यक्तेन निरसद्यविधिना 'दुरनिक्रमा' दुरतिलङ्घनीयाः,किम्भूतस्य दुरतिक्रमा इत्याह-तासां नाना-
प्रकारनिमित्तोत्थापिनानां वाधानामतिमहनोपायमजानानस्य मम्यकरणमनफलं चापश्यतो दुरनिक्रमणीयाः पीडा भवन्ति, ततथायं
Humiln
॥१९५॥

·० आचा ५लोक० ४ उद्दे० गुरुदृष्टि- मूर्यादि ८ पीडाकुलीभूतः सम्नेषणामपि लक्ष्येत्, प्राप्युपमर्दमप्यनुमन्येत, वाकण्टकनुदितः सन्नव्यक्ततया प्रज्वले नैतद्भावयेद् यथा मत्क. मविपाकापादिता एताः पीडाः,परोऽन केवल निमित्तभूतः, किंच-"आत्मद्रोहममयदि, मूढमुज्झितसत्पथम् । सुतरामनुकम्पेत,नर- कार्षिष्मदिन्धनम् ॥१॥" इत्यादिका मावना आगमापरिमलितमतेन भवेदिति। एतत्प्रदर्थ भगवान् विनेयमाह-'एतद्' एकचर्या- प्रतिपभस्य पाधादुरतिक्रमणीयत्वमजानानस्यापश्यतच 'ते' तर मदुपदेशवतिनो मा भवतु, आगमानुसारितया सदा गच्छान्तर्वी भवेत्यर्थः। सुधर्मस्खाम्याह-एतत्' पूर्वोक्तं तत् 'कुशलस्य' श्रीवर्द्धमानवामिनो 'दर्शनम्' अभिप्रायो यथाऽव्यक्तस्यैकचरस्य दोषाः सततमाचार्यसमीपवर्तिनध गुणा इति । आचार्यसमीपवर्तिनाच किं विधेयमित्याह-तस्य-आचार्यस्य दृष्टिस्तदृष्टिस्तया सततं वर्ति- तव्यं हेयोपादेयार्थे ,यदिया तग्मिन् संयमे दृष्टिस्तदृष्टिः, स एव वाऽऽगमो दृष्टिस्तदृष्टिस्तया सर्वकार्येषु व्यवहत्तव्यम् , तथा तेनोक्ता सर्वसङ्गेभ्यो विरर्तिमुक्तिस्तया सदा यतितव्यम् , तथा पुरस्करणं पुरस्कार:--सर्वकार्येषग्रतः स्थापनं तस्य-आचार्यस्य पुरस्का- | रस्तत्पुरस्कारस्तम्मिन्-तद्विपये यतितव्यम् , तथा तस्य संज्ञा तत्संज्ञा-तज्ज्ञानं तद्वांस्तत्संज्ञी सर्वकार्येषु स्यात् , न समतिविर- चनया कार्य विदध्यान् , तथा तस्य-गुरोर्निवेशन-स्थानं यस्यासौ तन्निवेशनः, सदागुरुकुलवामी स्यादिति भावः । तत्र गुरु- कुले निमन् किम्भूतः स्यादित्याह-यतमानो-यतनया विहरणगीलो विहारी स्यात् , यतमानः प्राण्युपमर्दनमकुर्वन् प्रत्युपेक्ष- पादिका क्रियाः कुर्यादिति, किंच--चित्तम्-आचार्याभिप्रायस्तेन निपतितुं-क्रियायां प्रवत्तितुं शीलमस्येति चित्तनिपानी सदा स्यादिति, तथा गुरोः कचिद्गतस्य पन्थानं निर्यातु-प्रलोफितुं शीलमस्येति पथनिर्यायी, उपलक्षणं चैतत् तेन सुपुप्सोः संस्ता- रकप्रलोकी बुभुक्षोगहारान्वेपीत्यादिना गुरोराराधकः सदा स्यात् , किंच-परिः-ममन्तान् गुरोरखग्रहान् पुरतः पृष्ठतो वाऽवस्था- , HAR HAR Shupati

·पलाम.
४ उद्द०
प्र.आ.
१५
अप्रम-
त्तस्य
विवेकः
नान् मदा कार्यमृनेज्यायः स्याद् , एतम्माच सूत्रात्रय इर्योद्देशका निर्गता इति । किंच-कचित्कार्यादौ गुर्यादिना प्रेपितः सन् दृष्ट्वा
प्राणिनो युगमात्रदृष्टिम्तदुपघातं परिहरन् गच्छेत् ॥ किंच---
से अभिक्कममाणे पडिक्कममाणे संकुचमाणे पसारेमाणे विणिवट्टमाणे संपलिमजमाणे,
पगया गुणसमियस्स रीयओ कायसंफासं समणुचिन्ना एगतिया पाणा उहायंति, इहलोग-
यणविजावडियं, जं आउट्टिकयं कंमं तं परिन्नाय विवेगमेइ, एवं से अप्पमाएण विवेगं
किट्टइ वेयवी (सू. १५९)
'म' मिनः मदा गुर्वादेशविधायी एतद्वयापारवान् भवति, तद्यथा-अभिक्रामन्-गच्छन् प्रतिक्रामन्-निवर्तमानः सङ्कुचन हस्त-
पादादिमोचनतः प्रमारयन् हस्तादीनवयवान विनिवर्तमानः समस्ताशुभव्यापारात्, सम्यक् परिः-ममन्ताद्धस्तपादादीनवयवां-
सन्निक्षेपस्थानानि या रजोहरणादिना मृजन्-परिमृजन्, गुरुकुलवासे वसेदिति सर्वत्र सम्बन्धनीयं, तत्र निविष्टस्य विधिः-भूम्या-
| मेकमूलं व्ययस्थाप्य द्वितीयमुत्क्षिप्य तिष्ठेन् , निश्चलस्थानासहिष्णुतया भूमी प्रत्युपेक्ष्य प्रमाय च कुकुटीविजृम्भितदृष्टान्तेन सको-
चयेत् प्रसारयेद्वा, स्वपन्नपि मयूरवत्स्वपिति, स किलान्यसत्चभयादेकपार्श्वशायी सचेतनश्च स्वपिति, निरीक्ष्य च परिवर्तनादिकाः
| क्रिया विधने, इत्येवमादि संपरिमृजन् मर्वाः क्रियाः करोति । एवं चाप्रमत्ततया पूर्वोक्ताः क्रियाः कुर्वतोऽपि कदाचिदवश्यंभावि-
तया पत्स्यात्तदाह-'एकदा' कदाचिन् , 'गुणसमितस्य' गुणयुक्तस्याप्रमत्ततया यतेः 'रीयमाण य' सम्यगपुष्ठान- तोऽमिकामतः
Anamne.wint
.
२०
॥१९६॥

·LIHARMER आचा० ५लोक । ४ उद्दे० हिंसा- बन्ध. विवेक | परिक्रामतः सङ्कचतः प्रसारयतो विनिवर्तमानस्य संपरिमृजतः कस्याश्चिदवस्थायां काय:-शरीरं तत्संस्पर्शमनुचीर्णाः-कायसङ्गमा- गता सम्पातिमादयः प्राणिनः एकै परितापमामुवन्ति एके ग्लानतामुपयान्ति एकेऽवयवविध्वंसमापद्यन्ते, अपश्चिमावस्था तु सूत्र- णैव दर्शयति-एके 'प्राणाः' प्राणिनः 'अपद्रान्ति' प्राणैर्विमुच्यन्ते, अत्र च कर्मबन्धं प्रति विचित्रता, तथाहि-शैलेश्यवस्थायां मशकादीनां कायसंस्पर्शेन प्राणत्यागेपि बन्धोपादानकारणयोगाभापान्नास्ति बन्धः, उपशान्तक्षीणमोहमयोगिकेचलिनां स्थितिनि- मित्तकपायाभावात् सामयिकः, अप्रमत्तयतेर्जयन्यतोऽन्तर्मुहर्तमुत्कृष्टतवान्तःकोटीकोटीस्थितिरिति, प्रमत्तस्य चनाकुट्टिकयाऽनुपेत्य- प्रवृत्तस्य क्वचित्पाण्याघवयवसंस्पर्शात् प्राण्युपतापनादौ जघन्यतः कर्मवन्ध उत्कृष्टतश्च प्राक्तन एव विशेपिततः । स च तेनैव भवेन क्षिप्यत इति सूत्रेणैव दर्शयितुमाह-इह-अस्मिन् लोके जन्मनि वेदनम्-अनुभवनमिहलोकवेदनं तेन वेद्यम्-अनुभवनीय- मिहलोकवेदनवेषं तत्रापतितमिहलोकवेदनवेद्यापतितं, इदमुक्तं भवति-प्रमत्तयतिनाऽपि यदकामतः कृतं कर्म कायसचट्टनादिना | तदैहिकभवानुवन्धि, तेनैव भवेन क्षप्यमाणत्वाद् , आकुट्टीकृतकर्मणि तु यद्विधेयं तदाह-यत्तु पुनः काकुट्टया कृतम्-आगमो- |क्तकारणमन्तरेणोपेत्य प्राण्युपमर्देन विहितं तत्परिज्ञाय ज्ञपरिज्ञया 'विवेकमेति' विविच्यतेऽनेनेति विवेकः प्रायश्चित्तं दशविधं तस्यान्यतरं मेदमुपैति, तद्विवेकं वा-अभावाख्यमुपैति, तत्करोति येन कर्मणोऽभावो भवति । यथा च कर्मणो विवेको भवति वथा दर्शयितुमाइ-'एवं मिति वक्ष्यमाणेन प्रकारेण 'से' तस्य कर्मणः साम्परायिकस्य सदा वेदविद् 'अप्रमादेन' प्रमादाभावेन दशविधप्रायश्चित्चान्यतरभेदसम्यगनुष्ठानेन 'विवेकम्' अभावं कीर्तयति 'वेदवित्' तीर्थकरो वेदविद्वा-आगमविद्गणधरश्चतुर्दशपूर्व- विद्वेति ॥ किम्भूतः पुनरप्रमादवान भवतीत्याह- १० IMA AAIty in Delima 1- काम Taraman मामला ·10 ५लोक० ४ उऐ० प्र.आ. movie sn Imm ग्रामधर्म- बाधाऽप- नयनं से पभूयदंसी पभूयपरिन्नाणे उवसंते समिए सहिए सयाजए, दटुं विप्पडिवेएइ अप्पाणं, किमेस जणो करिस्सइ ?, एस से परमारामो जाओ लोगंमि इत्थीओ, मुणिणा हु एवं पवेइयं, उव्याहिजमाणे गामधम्मेहि अवि निब्बलासए अवि ओमोयरियं कुज्जा अवि उर्ल्ड ठाणं ठाइजा अवि गामाणुगामं दूइजिज्जा अवि आहारं वुच्छिदिज्जा अवि चए इत्थीसु मणं, पुव्वं दंडा पच्छा फासा पुव्वं फासा पच्छा दंडा, इच्चेए कलहासंगकरा भवंति, पडिलेहाए आगमित्ता आणविजा अणासेवणाएत्तिवेमि, से नो काहिए नो पासणिए नो मामए णो कयकिरिए वइगुत्ते अज्झप्पसंखुडे परिवजह सया पावं एवं मोणं समणुवासिन्जासित्तिवेमि (सू. १६०) ॥५-४॥ लोकसारे चतुर्थः॥ 'स' साधुः प्रभूतं प्रमादविपाकादिकमतीतानागतवर्तमानं या कर्मविपाकं द्रष्टुं शीलमस्येति प्रभूतदी, साम्प्रतेक्षितया न यत्किचिनकारीत्यर्थः, तथा प्रभूतं सच्चरक्षणोपायपरिज्ञानं संमारमोक्षकारणपरिज्ञानं या यस्य स प्रभूतपरिज्ञानः, यथावस्थितसं- सारम्बम्पदीन्यर्थः, किंच-उपशान्तः कपायानुदयादिन्द्रियनोइन्द्रियोपशमावा, तथा पञ्चभिः समितिभिः समितः मम्यग्वा . ॥१९७॥ २५ " ·ग्रामधर्म बाधाऽप- | HIHIT नपर्न आचा० मोक्षमार्गमितः समितः, तथा ज्ञानादिभिः सहितः-समन्वितः सह हितेन या सहितः, 'सदा सर्वकालं यतः सदायता, स एष- ५लोक० म्भूतोऽप्रमत्तो गुरोरन्तिकमावसन प्रमादजनितस्य कर्मणोऽन्तं विधत्ते । स च स्याद्यनुकूलपरीपहोपपत्तौ किं विदभ्यादित्याह- ४ उद्दे० 'दृष्ट्या' अवलोक्य खीजनमुपसर्गकरणायोद्यतमात्मानं 'विप्रतिवेदयति' पर्यालोचयति, तद्यथा-सम्यग्दृष्टिरमि, तथोत्क्षिप्तमहाव्रत- भारः शरशाङ्कनिर्मलकुललन्धजन्मा अकार्याकरणतयोस्थित इत्येवमात्मानं पर्यालोचयति, तं च स्त्रीजनं किमेप स्त्रीजनो मम | त्यक्तजीविताशयोज्झितैहिकसुखामिलापस्योपसर्गादिकं कुर्यात् ?, अथवा चेपयिकसुखस्य दुःखप्रतीकाररूपत्वात् किमेप स्त्रीजनः मुखं विद्ध्याद ? अन्यो वा पुत्रकलत्रादिको जनरे मम मृत्युना जिघृक्षितस्य व्याधिना वाऽऽदित्सितस्य किं तत्प्रतीकारादिकं कुर्या- दिति । यदिवं स्वीजनस्वभावं चिन्तयेदिति सूत्रेणैच दर्शयति-स एप स्त्रीजन आरमयतीत्यारामः परमश्वासावारामय परमारामः, जाततत्वमपि जनं हामविलामोपाङ्गनिरीक्षणादिभिर्विव्योकर्मोहयतीत्यर्थः, याः काचनासिन् लोक स्त्रियः ता मोहरूपा विज्ञाय यावन्न परित्यजन्ति तापल्खत एव परित्यजेन् । एतञ्च तीर्थकरेण प्रवेदितमिति दर्शयितुमाह-'मुनिना' श्रीवर्द्धमानवामिनोत्पन्न- ज्ञानेनैव 'एतन्' पूर्वोक्तं, यथा स्त्रियो भावबन्धनरूपाः, 'प्रवेदित' प्रकणादी या व्याख्यातमिति । एतच्च वक्ष्यमाणं प्रवेदितमि- त्याह-उन-प्रावल्येन मोहोदयाद् वाध्यमानः-पीड्यमानः उद्घाध्यमानः, क-ग्रामधर्मः प्रामा:-इन्द्रियग्रामास्तेषां धम्माः- प्र.आ. स्वभावा यथाखं विषयेषु प्रवर्चनं तैरुद्वाध्यमानो गच्छान्तर्गतः सन् गुर्वादिनाऽनुशास्यते, कथमनुशास्वत इत्यत आह-अपि मम्भा- २१८ बनायां, निर्बलं-निःसारमन्तप्रान्तादिकं यद्रव्यं तदाशकः-तद्भोजी स्यात् , यदिया निर्गतं बलं-सामर्थ्यमस्येति निर्बलः एवम्भूतः il पन्नाशीत, बलाभावे च प्रामधर्मोपशमदर्शनाद् , बलाभावश्चाहारहान्या स्यादिति दर्शयति-अप्यवमौदर्य कुर्याद् , यदि यन्तप्रान्ता- , HINDIका ·१५ ग्रामधर्म- (पाधाप- नयन . २० 10 शिनापि न मोहोपशमः म्यान् नतम्लदपि बल्ल सनकादि न द्वात्रिंशत्करलमा गृमीयात् , तेनाप्यनुपशमे कायोत्सर्गादिना काय- ५लोक हगं कुर्यादित्येतदर्शयति-अप्णूपं म्यानं निष्ठेन् , शीतोष्णादौ कायोत्सर्गणातापनां कुर्यात् , तेनाप्यनुपगमे ग्रामानुग्राममपि विह- ४० रिन् , निष्कारणे पिहारो निपिद्धो मोहोपशमनार्थ तु कुर्यात् , किंबहुना ?, येन येनोपायेन विपयेच्छा निवर्तते तत्तत्पुर्यात् , पर्यन्ते आहारमपि व्यवछिन्यार, अपि पातं विदध्यात, अप्युशन्धनं कुर्यात्, न च सीपु मनः कुर्यादिति, आह च-अपिः समुपये, ग्रीषु यन्मनः प्रपूर्ण नन परित्यजेन , तत्परित्यागे हि कामा द्विरूपा अपि दूत र परित्यक्ता भवन्तीति, उक्तं च-"काम ! जानामि ने रूपं, गंकल्पारिकल जायमे । न ला संकल्पयिष्यामि, ततो मे न भविष्यसि ॥१॥" किं पुनः कारणं सीगु मनो न विधेयमित्याह- गीमाप्रपनानामपरमामा पूर्व प्रथममेव तत्पनाविच्छेदार्थमर्थोपार्जनप्रवृत्तस रुपियाणिज्यादिक्रियाः कुतोऽगणितक्षुत्पिपा- गाशीतोष्णादिपरीपहरहिकदुःखरूपा दण्डाः, ते च स्त्रीसम्मोगात्प्रथममेव क्रियन्त इति पूर्वमित्युक्तं, पाश विषयनिमितजनित- कर्मविपाकापादिननरकादिदाखविशेषाः स्वर्गा मयन्ति, यदिवा सपाधकार्यप्रवृत्तस्य पूर्व दण्डपाताः पयादतपादच्छेदादिकाः पर्श भान्ति, पदिया पूर्व स्पर्शः पचाइण्उपाना इति, अथवा पूर्व दण्डा:-ताडनादिकाः पथात्पर्शः-सम्बाधनालिङ्गनचुम्बना- दिकाः, नगधा-यन्यानीतापरुद्रराजकुमारीगयाधक्षिप्तपनदावीलग्रहणाद्राजपुरुपावलोकननाउनेन मूतिराजकुमारीतदर्शनतो चणि- | गिन्द्रदम्याग्रनो दण्डाः पारस्पी इति, पूर्व या मुखादिस्पर्शः पचाण्डाललिताङ्गकसेवान्येपो नोपपतीनामिति । किन-इत्येते सीसम्बन्धाः कलह-महामस्तग्राम:-संपन्धस्तस्करा भवन्ति, यदिया कलह-क्रोधः आमहो-गइत्यतो रागदेपकारिणो भव- नि, गधे नतः किं यांदित्याह-ऐहिकामृमिकापायनः ग्रीमाप्रन्युपंक्षया 'आगमेगापि शात्या आशापयेदारमानमनारोपन- - ॥१९॥ २८ ·आचा० 'लोक० ४ उद्दे० | येति, इतिरधिकारपरिसमाप्ती, प्रवीम्यहं तीर्थकरवचनानुसारेण-दुःखं च ताः परिहर्तुमिति । पुनरपि तत्परिहरणोपायमाह-'म ग्रामधर्म- खीसङ्गपरित्यागी स्त्रीनेपथ्यकथां शृङ्गारकथां वा नो कुर्यात् , एवं च तास्त्यक्ता भवन्ति, तथा नासां नरकवीधीनां वर्गापवर्ग वाधाऽप- | मार्गार्गलानामङ्गप्रत्यङ्गादिकं न पश्येत् , यतस्तन्निरीक्ष्यमाणं महतेऽनर्थाय भवतीति, उक्तं च-"मन्मार्गे तावदास्ते प्रभवति पुरु- नयन पस्तावदेवेन्द्रियाणां, लजां तावद्विधत्ते विनयमपि ममालम्बते तावदेव । भूचापाकृष्टमुक्ताः श्रवणपथजुषो नीलपक्ष्माण एते, याव- लीलावतीनां न हृदि धृतिमुपो दृष्टिवाणाः पतन्ति ।।१॥" तथा-तामिनरकविसम्मभूमिभिः माद्धं न मम्प्रमारणं-पर्यालोचनमे- | कान्ते निजस्वस्रादिमिरपि कुर्यादिति, उक्तं च-"मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा. न विविक्तासनो भवेत् । बलवानिन्द्रियग्रामः, पण्डि- तोऽप्यत्र मुह्यति ॥१॥" इत्येवमादि, तथा न तासु स्वार्थपरासु ममत्वं कुर्यात् , तथा कृता-अनुष्ठिता तदुपकारिणी मण्डनादिका क्रिया येन स कृतक्रिय इत्येवम्भूतो न भूयात्, न स्त्रीणां वैयावृत्यं कुर्यात् , काययोगनिरोध इति भावः, तथा तथैताः शुभानु- छानपरिपन्थिनीन वामात्रेणाप्यालपेदिति वाग्योगनिरोधः, तथा आत्मन्यधि अध्यात्म-मनस्तेन संवृत्तोऽध्यात्मसंवृत्तः-स्त्रीभो- गादचमनाः सूत्रार्थोपयुक्तनिरुद्धमनोयोगः, एवम्भूतच किमपरं कुर्यादित्याह-परिः समन्तात् वर्जयेत्-परिहरेत् 'मदा' सर्वकालं १. 'पापं किल्विपं तदुपादानं या कर्म, उपसंहरणार्थमाह-'एतद्' यदुद्देशकादेरारभ्योक्तं, मुनेरिदं मौनं मुनिभावो वा तदात्मनि सम- नुवासये:-आत्मनि विदध्याः ॥ इतिरधिकारपरिसमाप्ती, प्रवीमीति पूर्ववत् । लोकसाराध्ययने चतुर्थीदेशकः परिसमाप्तः ।। THMIRRITIANEL SAIJimmi-RAILEHELHIViraim Miline main anALLAHunti-IN-HITI IRHIHD IMATUrmilan IIIELSE |||| UML प्र.आ. २१४ HAMARI Imandu. "" ·इदोपमा - लोक ५ उहे. VIBUTILARI-VIm ना ATTRA - १५ उक्तवतुर्थोद्देशकः, साम्प्रतं पश्चम आरभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशकेऽव्यक्तस्यैकचरस्य प्रत्यपायाः प्रदर्शिताः, अतस्तान् परिजिहीर्पणा सदाऽऽचार्यसेविना भवितव्यम् , आचार्येण च हृदोपमेन भाव्यं, तदन्तेवासिना च तपासंयमगुप्तेन निःस- लेन न विर्सन्यमिति, एतत्प्रतिपादनसम्बन्धेनायातस्यास्योद्देशकस्यादिसूत्रम्- से बेमि तंजहा-अवि हरए पडिपुण्णे समंसि भोमे चिट्ठइ उवसंतरए सारक्खमाणे, से चिट्ठइ सोयमज्झगए से पास सबओ गुत्ते. पास लोए महेसिणो जेय पन्नाणमंता पबुद्धा आर- म्भोवरया सम्ममेयंति पासह, कालस्स कंखाए परिव्वयंतित्तिबेमि (सू. १६१) सेशन्दस्तच्छन्दाथै, यद्गुण आचार्यों भवति तदहं तीर्थकरोपदेशानुसारेण ब्रवीमीति, तद्यथेति वाक्योपन्यासार्थे, अपिशब्दो भङ्ग- समुचयार्थः, ते चामी भङ्गाः-एको हुदो-जलाशयः परिगलस्रोताः पर्यागलस्रोताच, मीतासीतोदाप्रवाहहूदवत् , अपरस्तु परि- गलतस्रोता: नो पर्यागलत्स्रोताः, पद्दवत् , तथा परो नो परिगलत्स्रोताः पर्यागलस्रोताच, लवणोदधिवत् , अपरस्तु नो परि- गलत्स्रोना नो पर्यागलस्रोताच, मनुष्यलोकाद्वहिः समुद्रवत् । तत्राचार्यः श्रुतमङ्गीकृत्य प्रथमभङ्गपतितः, श्रुतस्य दानग्रहणस- दापात् , माम्परायिककम्मपिक्षया तु द्वितीयभङ्गपतितः, कपायोदयाभावेन ग्रहणाभावात्तपःकायोत्सर्गादिना क्षपणोपपत्तेश्चेति, आलोचनामगीकृत्य तृतीयभङ्गपतितः, आलोचनाया अप्रतिश्रावित्वात् , कुमार्ग प्रति चतुर्थभङ्गपतितः, कुमार्गस्य हि प्रवेशनिर्ग- माभावान्, यदिवा धम्मिभेदेन मङ्गा योज्यन्ने-तत्र स्थविस्कल्पिकाचार्याः प्रथमभङ्गपतिताः, द्वितीयभङ्गपतितस्तीर्थकुत् , तृती- . , - inatar.mmments - Jawimmature ||१९९॥

·दीपमा - . आचा ५लोक० ५उद्दे० प्र.आ. यभङ्गस्यस्त्वहालन्दिका, सच कचिदर्थापरिसमाप्तावाचार्यादेनिर्णयसद्भावात् , प्रत्येकयुद्धास्तूभयाभागाचतुर्थभङ्गस्था इति, इह पुन: प्रथमभङ्गपतितेनोभयसद्भाविनाधिकारः, तथाभूतस्यैवाय इददृष्टान्तः, स च दो निर्मलजलस्य 'प्रतिपूर्णो' जलजैः सर्वर्तुजैरुप- शोभितः ममे भूभागे विद्यमानोदकनिर्गमप्रवेशो नित्यमेव तिष्ठति, न कदाचिच्छोपमुपयाति, सुखोत्तारावतारसमन्वितः, उपशान्तम्- अपगतं रजः कालुष्यापादकं यस्य स तथा, नानाविधांश्च यादसां गणान् सरक्षन् सह या यादोगणेरात्मानमारक्षन्-प्रतिपालयन् सारक्षन् , तिष्ठतीत्येपा किया प्रकृतैः । यथा चासौ इदस्तथाऽऽचार्योऽपीति दर्शयति 'म' आचार्यः प्रथमभङ्गपतितः पञ्चविधाचा- समन्वितोऽष्टविधाचार्यसम्पदुपेतः, [तद्यथा-"आयार सुअ सरीरे वयणे वायण मई पओगमई । एए सुसंपया खलु अद्वमिआ | मङ्गहपरिना ।।१॥"] पनिशद्गुणगणाधारो इदकल्पो निर्मलज्ञानप्रतिपूर्णः समे भूभाग इति संसकादिदोपरहिते सुखपिहारे क्षेत्रे समो वा ज्ञानदर्शनचारित्राख्यो मोक्षमार्गः उपशमवता तर तिष्ठति-समध्यास्ते, किंभूतः ?-'उपशान्तरजा' उपशान्तमोहनीय इति, किं कुर्वन् ? जीवनिकायान् रक्षन स्वतः परतश्च सदुपदेशदानतो नरकादिपातादेति, 'मोतोमध्यगत' इत्यनेन प्रथमभङ्गप- तितं स्थपिराचार्यमाह, तस्य हि श्रुतार्थदानग्रहणसद्भावात् स्रोतोमध्यगतत्वम् , म च किम्भूतः सादित्याह-'स' आचार्योऽसोभ्य- हुदकल्पः 'सर्गतः' सर्पग्रकारतयेन्द्रियनोइन्द्रियरूपया गुप्त्या गुप्त इत्येतत्पश्य, आचार्यव्यतिरेणान्येऽप्येवम्भूता नह्वः साधरः सम्भान्तीत्येतन्निर्दिदिक्षुराह-इह मनुष्यलोके पूर्वव्यावर्णितस्वरूपाः 'महर्पयो' महामुनयः सन्ति इत्येतत्पश्य, किम्भूतास्ते मह- । उदवाई करो गवत्कारेन गुप्यनि तजधन्य लन्द, तत आरभ्योत्कृष्ट पञ्चरात्रिदिव रक्षण लाद तदध ग्रह्यन उक्रष्टल दस्यानतिरमेण चान्तीति यथा लन्दिका , पञ्चको गणोऽमु कप प्रतिपद्यत, मासकल्पक्षेत्र न रद्दपटक्तिभि पद्दभिर्वीथी जिनक रिपक्वत्परिकल्पयन्ति पर्याग स्रोतोवदपिलया ग्राहक वात् वतोपभङ्गपतित इनि गम्यम् ३ आवार श्रुत शरीर पचन याचना मति प्रयोगमति । ता सुमपद बलु भटमी गप्ररिज्ञा १|| ० .

·IMI Minu HMMM.in प्रबुद्धाः 10 पंग इत्यत आह-न फेरलमाचार्या हदकल्या वे चान्ये माधवस्तेऽपि हृदकल्पाः, किम्भूताः ?-प्रकर्पण ज्ञायतेऽनेनेति प्रज्ञानं-स्वप- विचि- पलोक | रायभागरुत्पादागमतद्वन्तः प्रज्ञानान्तः आगमस वेनार इत्यर्थः, तज्जा अपि मोहोदयात् क्वचिद्धेतूदाहरणासम्भवे ज्ञेयगहनतया कित्सा- ५० मंगयानाः न मम्यक श्रद्धानं विदध्युरित्यनो विगिनष्टि-'प्रयुद्धाः' प्रकण यथैव तीर्थकदाह तथैवावगततत्त्वाः तथा- भूना अपि कर्मगुरुन्यान्न मायद्यानुष्ठानविरतिं कुर्युरित्यतो विशेपयति-'आरम्भोपरताः' आरम्भः-मावद्यो योगस्तस्मादुपरता आर ऽपनयः भोपरताः, एना न मदुपगेधन ग्राह्यम् , अपि तु स्वत एव कुशाग्रीयया बुद्ध्या विचार्यमित्याह-एतचन्मया प्रोक्तं तत्सम्यग् मध्य- या भूत्वा ममर्यादं यूयमपि पश्यत । अपि चैतत्पश्यत-कालः' समाधिकालस्तदमिका या साधवो मोक्षाध्वनि संयमे परि- ममन्नाद्बजनि परिव्रजन्ति--उद्यच्छन्ति, इतिरधिकारपरिसमाप्तौ, बीमीत्येतत्प्रकरणोद्देशकाध्ययनश्रुतस्कन्धाङ्गपरिसमाप्तौ प्रयु. ज्यनं. नदिहाधिकारपरिसमाप्तौ द्रष्टव्यमिति ।। आचार्याधिकार परिसमाप्य विनेयवक्तव्यतामाह- वितिगिच्छममावन्नेणं अप्पाणेणं नो लहड़ समाहि. सिया वेगे अणुगच्छंति असिता वेगे अनुगच्छंति. अणुगच्छमाणेहिं अणणुगच्छमाणे कहं न निविज्जे ? (सू. १६२) विचिकित्मा या चिनविप्लुतिः यथा इदमप्यस्तीत्येवमाकारा युक्त्या ममुपपन्नेऽप्यर्थे मतिविभ्रमो मोहोदयाद्भवति, तथाहि-अस्य महनस्तप-क्लेशस्य सिकताकणकवलनिम्यादस सात् मफलता न वेति? कृपीवलादिक्रियाया उभयथाऽप्युपलब्धेरिति, इयं च मति- | मिथ्यात्वांशानुषेधाद्भवनि पगहनत्याग, नथाहि-अर्थविविधः-सुखाधिगमो दुरधिगमोऽनधिगमश्च श्रोतारं प्रति भिद्यते, तत्र ॥२०॥ मुखाधिगमो यथा चक्षुष्मतभित्रकर्मनिपुणस्य रूपसिद्धिः, दुरधिगमस्त्वनिपुणम्य, अनधिगमस्त्वन्धस्य, नत्रानधिममरूपोऽवस्त्वेव, २६ ·, MISS TIMI AIIEI विचि- कित्सा- त्यागः ५ उद्दे० सुखाधिगमस्तु विचिकित्साया विषय एव न भवति, देशकालखभावविप्रकृष्टस्तु विचिकित्सागोचरीभवति, तस्मिन् धमाधा- आचा० ५लोक० | काशादी या विचिकित्सेति, यदिवा 'विइगिच्छति विद्वज्जुगुप्सा, विद्वांसः-साधवो विदितसंसारस्वभावाः परित्यक्तममस्तसङ्गास्तेषां जुगुप्सा-निन्दा, अस्नानात् प्रस्वेदजलक्लिन्नमलत्वादुर्गन्धिवपुपस्तानिन्दति-को दोपः स्याद्यदि प्रासुकेन वारिणाऽङ्गशालनं कुरिन्नि- प, आ.त्यादि जुगुप्मा तां विचिकित्सां विद्वज्जुगुप्सां वा सम्यगापन्नः-प्राप्तः आत्मा यस्य म तथा तेन विचिकित्साममापनेनात्मना नोपल- २२१ भते 'समाधि' चित्तस्वास्थ्य, ज्ञानदर्शनचारित्रात्मको या समाधिस्तं न लभते, विचिकित्माकलुपिन्तान्तःकरणो हि कथयतोऽप्या- चार्यस्य सम्यक्त्वाख्यां बोधि नावामोति । यश्चावामोति स गृहस्थो वा स्याद् यतिवेति दर्शयितुमाह-'सिता पुत्रकलत्रादिमिरव- पद्धाः, वाशब्द उत्तरापेक्षया पक्षान्तरमाह, 'एके लघुकर्माणः सम्यक्त्वं प्रतिपादयन्तमाचार्यमनुगच्छन्ति-आचार्योक्तं प्रतिपद्यन्ते, तथा 'असिता या' गृहवासविमुक्ता वा 'एके विचिकित्सादिरहिता आचार्यमार्गमनुगच्छन्ति । तेषां च मध्ये यदि कश्चित् कङ्कटु- फदेश्यः स्यात् स तान् प्रभूताननपाचीनमार्गप्रतिपन्नानवलोक्यासावपि कर्मवित्ररतः प्रतिपद्येतापीति दर्शयितुमाह-आचार्योक्तं सम्यक्त्वमनुगच्छद्भिविरतैर्विरताक्रितैः मह संवसंत चोयमानोऽननुगच्छन्-अप्रतिपद्यमानः कथं न निवेदं गच्छेद्-१,असदनुष्ठानस्य मिध्यात्यादिरूपां विचिकित्सा परित्यज्याचार्योक्तं सम्यक्त्वमेव प्रतिपद्यतेत्यर्थः, यदिवा सितासितैराचार्योक्तमनुगच्छद्भिः-अब- गच्छद्भिर्युध्यमानैः सङ्गिः कश्चिदज्ञानोदयान्मतिजाड्यतया क्षपकादिश्चिरप्रबजितोऽप्यननुगच्छन्-अनवधारयन् कथं न निर्विद्येत?, म निघदं तपःसंयमयोगच्छेत्, निर्विणश्वेदमपि भावयेत्, यथा-नाहं भव्यः स्यां, न च मे संयतभावोऽप्यस्तीति, यतः स्फुटविक- उमपि फ़थितं नावगच्छामि, एवं च निर्विष्णस्याचार्याः ममाधिमाहुः यथा-भोः माधो! मा विषादमवलम्बिष्ठाः, भव्यो भवान् , १० - liMAIL SHARE PHDPHLin-HE

·HAIRAT
१५
AN
ना
स्वा-
लंबनं
यतो माता मम्पपत्वमभ्युपगतं, तब न गन्धिमेदमृते, तद्भेदश्च न भव्यत्वमृते, अभव्यस्य हि भव्याभव्यशङ्काया अभावादिति
पतोक. माः ।। किंच-अयं पिरतिपरिणामो द्वादनकपायक्षयोपशमाद्यन्यतमसद्भावे सति भवति, स च भवताऽवाप्तः, तदेवं दर्शनचारित्र-
५० मोहनीये भवतः क्षयोपशम समागते, दर्शनचारित्रान्यथानुपपत्तेः, यत्पुनः कथ्यमानेऽपि समस्तपदार्थावगतिर्न भवति तज्ज्ञाना-
| वरणीयविजृम्भितं, तत्र च श्रद्धानरूपं सम्यक्त्वमालम्बनमित्याह-
तमेव सर्च नीसंकं जं जिणेहि पवेइयं (स. १६३)
यत्र कचित् स्खसमयपरसमयज्ञाचार्याभावात् सूक्ष्मव्यवहितातीन्द्रियपदार्थपूभयसिद्धदृष्टान्तसम्यग्हेत्वभावाच ज्ञानावरणीयोदयेन
सम्यग्यानाभावेऽपि शकाविचित्सादिरहित इदं भावयेत् , यथा-तदेवैकं सत्यम्-अवितथं, 'निःशङ्कमिति, अर्हदुक्तेप्वत्यन्तसूक्ष्मे-
पीन्द्रियेषु केवलागममा प्वर्थे वेवं स्यात् । एवं वा? इत्येवमाकारा संशीतिः शङ्का निर्गता शङ्का यस्मिन् प्रवेदने तन्निःशई,यत्कि:
मपि धर्माधर्माकाशपुद्गलादि प्रवेदितं, कै?-'जिनः तीर्थकरै रागद्वेषजयनशीलैः, तत्तथ्यमेवेत्येवम्भृतं श्रद्धानं विधेयं, सम्यक्प-
दार्यानवगमेऽपि न पुनर्विचिकित्मा कार्येति । किं यतैरपि विचिकित्सा साद्येनेदमभिधीयते ?, संसारान्तर्वनिनो मोहोदयात्तत्कि?
यन सादिति, तथा चागम:-"अस्थि णं भंते ! समणावि निग्गंथा कंखामोहणिज कम्मं चेदेति ?, हता अस्थि, कहन्नं समणावि
अहित भदन्त श्रमणा अपि निन्याः काहामोहनीय कर्म वेदयन्ति !, हन्त अस्ति, कथ श्रमणा अपि निर्ग्रन्था. काहामोहनीय कर्म वैदयन्नि?, गौतम । तेषु तेषु
मानान्न परिवानगु० पाटिनाः कादिक्षता विविक्रिमाममापनाः भेदममापनाः कानुध्यममापन्नाः, एव खलु गौतम ! श्रमणा अपि निर्ग्रन्थाः कासामोहनीय कर्म
दनि, नत्रालम्पन तदेव सत्य निशा यजिनः प्रवदितम् । अथ नूनं भदन्त ! एवं मनो धारयन् आनाया आगपको भवनि ', हन गौतम ! एवं मनो धारयन्
प्रा भागासो भनि.
,
॥२०१॥

·आचा पलोक० ५उद्दे० सम्या- सम्यक्त्वे प.आ. २२२ ५ णिग्गंथा कंखामोहणिजे कम्मं वेयंति ?, गोमा ! तेसु तेसु नाणन्तरेसु चरित्तरेसु संकिया कंखिया विइगिच्छाममावन्ना भेय- | सभावना कलुससमावन्ना, एवं खलु गोयमा ! समणावि निरगंथा कखामोहणि कम्मं चेदंति, तत्थालंबणं 'तमेव सचं णीसंकंजं जिणेहिं पवेइयं,' से पूर्ण मते! एवं मणं धारेमाणे आणाए आराहए भवति ?, हता गोअमा! एवं मणं धारेमाणे आणाए आरा- हए भवति" किंचान्यत् ?--"वीतरागा हि सर्वज्ञा, मिथ्या न ब्रुवते क्वचित् । यसातमाद्वचस्तेपा, तथ्यं भूतार्थदर्शनम् ॥१॥" इत्यादि । सा पुनर्विचिकित्सा प्रविजिपोर्भवस्यागमापरिकर्मितमतेः, तत्राप्येतत्पूर्वोक्तं भावयितव्यमित्याह-- सविस्स णं समणुनस्स संपव्ययमाणस्स समिति मन्नमाणस्स एगया समिया होइ १, समियंति मन्त्रमाणस्स एगया असमिया होइ २, असमियंति मनमाणस्स एगया समिया होइ ३, असमियंति मन्नमाणस्स एगया असमिया होइ ४, समियंति मन्नमाणस्स समिया वा असमिया वा समिआ होइ उहाए ५, असमियंति मन्नमाणस्स समिया वा असमिया वा असमिया होइ उवेहाए ६, उवेहमाणो अणुवेहमाणं बूया--उवेहाहि समियाए, इच्चेवं तत्थ संधी झोसिओ भवइ, से उद्वियस्स ठियस्स गई समणुपासह, इत्थवि बालभावे अप्पाणं नो उवदंसिज्जा (सू. १६४) FILITHAILASHA MAIMADIRECTREIn mumm Porn. ImtNIMAL4mm. ० HALIINITITISinment Atma ·सम्यग: सम्यक्त्वे 1 १५ "आगा० श्रद्धा-धम्मच्या मा विद्यते यस्यासौ श्रद्धावांस्तस्य 'समनुजस्य संविग्नविहारिभिर्भावितस्य संविनादिभिर्वा गुणैः प्रवज्याहस्य 'संघ- ५लोकमजतः मम्परप्रवज्यामम्युपगच्छतो विचिकित्सा-शक्षा भवेत् तत्रतस्य सम्यग्जीवादिपदार्थावधारणाशक्तस्येदमुपदेष्टव्यम् , यथा- ५० नदेव मत्यं निःशई यजिनः प्रवेदितमिति, तदेवं प्रवज्यावमरे तदेव सत्यं निःशङ्कयजिनः प्रवेदितमित्येवं यथोपदेशं प्रवर्त्तमानस्य प्रव- ईमानफण्डकास्य मन उत्तरकालमपि तदधिकता तत्समता तत्पूनता तदभावो या स्यादित्येवंरूपां विचित्रपरिणामता दर्शयितुसाह- तस्य श्रद्धापतः ममनुज्ञस्य संबजतस्तदेव सत्यं निःशवं यजिनः प्रवेदितमित्येतत्सम्यगित्येवं मन्यमानस्य 'एकदा' इत्युत्तरकालमपि शाकाहापिचिकित्मादिरहिततया सम्यगेव भवति-न तीर्थकरभापिते शङ्कायुत्पद्यत इति १ ! कस्यचित्तु प्रयज्यावमरे श्रद्धानुसा- [ग्नियामम्यगिति मन्यमानस्य तदुत्तरकालमधीतान्वीक्षिकीकस्य दुहीतहेतुदृष्टान्तलेशस्य ज्ञेयगहनतान्याकुलितमतेः'एकदेति मि- ध्यास्यांग्रोदयेऽमम्पगिनि भवति,तथाहि-असौ सर्वनयसमूहामिप्रायतया अनन्तधर्माध्यासितवस्तुप्रसाधने सति मोहादेकनयाभि- प्रायेणकांशमाधनाय प्रक्रमते, यदि नित्यं कथमनित्यं अनित्यं चेत्कथं नित्यमिति, परस्परपरिहारलक्षणतयाऽनयोरवस्थानात.,तथाहि- अप्रच्युतानुत्पन्नम्धिरकस्वभावं हि नित्यम् अतोऽन्यत्प्रतिक्षणविशरारुरूपमनित्यमित्येवमादिकमसम्यरभावमुपयाति, न पुनर्विवेच. | यति, यथा अनन्तधर्माध्यासितं वस्तु सर्वनयसमूहात्मकं च दर्शनमतिगृहनं मन्दधियां श्रद्धागम्यमेव, न हेतुक्षोभ्यमिति, उक्त म-"मनयनियतनगमसहायरेकैकयो विहिततीकिशासनैर्यत् । निष्ठां गतं यहुविधैर्गमपर्ययैस्ते, श्रद्धेयमेव वचनं न तु हेतु- गम्यम् ।।१।।" इत्यादि, यतो हेतुः प्रवर्तमान एकनयामिप्रायेण प्रवर्तते, एकं च धर्म साधयेत् , सर्वधर्मप्रसाधकस्य हेतोरसम्भ- २२३ वादिनि २ । पुनरपि विचित्रमानामाह-कस्यचित् मिथ्यात्वलेशानुविद्वम्य कथं पोद्गलिकः शब्द इत्यादिकममम्यगिनि मन्य- २० - प्र.मा. ॥२०॥ २६ ·Punam wimmu.. सम्यग- सम्य- " Cr मानस्य 'एकदंति मिध्यात्वपरमाणूपशमतया शक्षाविचिकित्सायभावे गुनायुपदेशनः सम्यगिति भवति, यदि हि पोहलिका शब्दो आचा पलीक० न स्यात् ततस्तत्कृतानुग्रहोपपातौ श्रवणेन्द्रियस्य न स्याताम्, अमूर्नयादाकाशवदित्यादिकं सम्यग् भाति ३ । कस्यचिचागमा- ५ उद्दे० परिमिलितमनेः कथमेनर सगयेन परमाणोलोकान्तगमनमित्यादिकममम्यगिति मन्यमानसकंदति-कुहेतु वितर्काविर्भापायसरे नितरामसम्यगेर भाति, तथाहि-चतुर्दशरज्ज्यान्मास लोफसायन्ताकाशप्रदेशयोः समयाभेदतया यौगपद्यसंस्पर्शात् तावन्मा- वता परमाणोः म्यात् , प्रदेशयोर्लोकान्तद्वयगनयोपश्यमित्यादिकममम्यगिति भवति, न त्वमौ स्वाग्रहाविष्ट एतद्भावयति, यथा- विसमापरिणामेन शीघ्रगतित्वात् परमाणोरेरुममयेनासङ्ख्येयप्रदेशातिक्रमणं, यथा हि अगुलिद्रव्यमैफलमयेनासव्येयानप्या. ..काशनदेशानतिलद्धयति, एतदर कुत इति चैत् , न हि दृष्टेऽनुपपन्न नाम, न च गफलप्रमाणप्रष्ठप्रत्यक्षसिद्धेऽर्थेऽनुमानमन्वेष्टव्यं, .. तथाहि-यद्यनेकप्रदेशातिक्रमण सामयिकं न भवेत् ततोऽगुलमात्रमापे क्षेत्रमसख्येयसमयातिक्रमणीयं स्यात् , तथा च मति दृष्टेष्टवाधाऽऽपद्यतेति यत्किश्चिदेतत् ४। माम्प्रतं भङ्गकोपसंहारद्वारेण परमार्थमाविर्भावयन्नाह-सम्यगित्येवं मन्यमानम्य शङ्का- विचिकित्मादिरहितस्य सतस्तद्वन्तु यनेन तथारूपतयेर भावितं तत् सम्यग्या गा, तथापि तस्य तन सम्यगुत्प्रेक्षया- पर्यासोचनया मम्पस भरति, ईपिथोपयुक्तस्य क्वचित्प्राप्युपमर्दवत् ५। माम्प्रतमेतद्विपर्ययमाह-असम्यगिति किश्चिद्वस्तु मन्य- मानस्य शङ्का स्याद् अर्वाग्दर्शितया छमस्थस्य मतस्सद्वस्तु सम्यवा स्यादसम्यमा,तस्य तदसम्पर्गेवोत्प्रेक्षया-असम्यगपर्यालोचन- तयाऽशुद्धाच्यावसायतयेतियावत् , 'यद्यथा शयेत्तत्तथैव समापोनेति वचनादिति ६ ॥ यदिवा-"ममियंति मन्नमाणस्स" इत्या- धन्यथा व्यारयायते-शमिनो भाषः शमिता 'इतिः' उपप्रदर्शने तामेतां शमितां मन्यमानस्य शुभाध्यमायिनः 'एकदे'त्युत्तरका- MA C १० ·सम्यग- सम्य- ग्भंगाः २० लमपि शमितर मपति-उपशमयत्तयोगजायते, अन्यस्य तु शमितामपि मन्यमानस्य कपायोदयादशमितोपजायत इति, अनया लोकल ५० दिशोनरभङ्गेष्वपि मम्यगुपयुज्यायोज्यमिति । तदेवं सम्यगमम्यगित्येवं पर्यालोचयन्नपरस्याप्युपदेशदानायालमिति, आह च- आगमपरिकम्मितमतित्वायथावस्थितपदार्थस्वभावदर्शितया सम्पगसम्यगिति चोत्प्रेक्षमाणः-पर्यालोचयन्नपरमनुत्प्रेक्षमाण-गडरि- काययप्रवाहप्रवनं गतानुगतिकन्यायानुसारिणं शझ्या वाऽपघावन्तं ब्रूयाद् , यथा-'उत्प्रेक्षस्ख'पर्यालोचय सम्यग्भावेन माध्यस्थ्यम- लम्य किमेतदईदुक्तं जीवादितचं घटामियाहोश्विनेत्यक्षिणी निमील्य चिन्तयेति भावः । यदिवा उत्प्रेक्षमाणः संयममुन्- प्रापल्येनेवमाणः-संयमे उपच्छन् अनुत्प्रेक्षमाणं त्रुयात् , यथा-सम्यग्भावापन्नः सन् संयममुत्प्रेक्षख-संयमे उद्योगं कुरु । किमवल- म्न्येत्याह-'इत्येवं' पूर्वोक्तन प्रकारेण 'तत्र' तस्मिन् संयमे 'सन्धिः कर्मसन्ततिरूपो 'झोपितः' थपितो भवति यदि संयमे सम्यग्माये वोत्प्रेक्षणं स्यात् , नान्यथेति । सम्यगुत्लेक्षमाणस्य च यत्स्यातदाह-'से' तस्य सम्यगुत्थानेनोस्थितस्य निःशकस्य श्रद्धावनः स्थिनस्य गुरुकुले गुरोराजायां या या गतिर्भवति-या पदवी भवति तां सम्यगनुपश्यत यूयं, तद्यथा-सकललोकश्ला- घ्यता मानदर्शनम्थय चारित्रे निष्प्रकम्पता श्रुतवानाधारता च स्यादिति, यदिया स्वर्गापवर्गादिका गतिः स्यात् , नां पश्यतेति प्र. आ.मम्पन्धः, अथवा उस्थितस्य-संयमोद्योगवतः तदभावेन च स्थितस्य पार्श्वस्थादेर्गनि-सकलजनोपहास्यरूपामधमस्थानगति वा २२४ पश्यतेनि । नदेवमूथुकेतरयोगतिमुपलम्प पश्चविधाचारमारे प्रक्रमितव्यं, यदि नामानुपस्थितस्य विरूपा गतिर्भवति ततः किमि- त्याह-'अत्रापि' अनंयमे यालभाषम्पे इतरजनाचरिते आत्मानं सकलकल्याणास्पदं नोपदर्शयेत् , चालानुष्ठान विधायी मा भूदिति- यायन् , नथाहि-यालाः शाययकापिलादयनद्वाविनो बालभावमाचरनि, वक्ति च-नित्यत्वादमर्नत्याचान्मनः प्राणानिपात एय . २०३॥ २८ ·dia |वध्यव- धकैक्य आचा० ५लोक० ५ उद्दे IN INDIA नास्ति, आकाशस्येव, न हि वृक्षादिच्छेदे दाहे वाऽऽकाशस्य मिदा प्लोपो वा स्यात्, एचमात्मनोऽपि शरीरविकारेऽविकारित्वम्, उक्तं |च-"न जायते न म्रियते कदाचिन्नायं भूत्वा भवितेति (भ्यः) । नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि,नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो, न शोपयति मारुतः ॥२॥ अच्छेद्योऽयमभेद्योऽयमविकारी स उच्यते । नित्यः सततगः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२॥ इत्याद्य- ध्यवसायातदननादौ प्रवृत्तस्य तत्प्रतिषेधार्थमाह- तुमंसि नाम सच्चेव जं हंतव्वंति मनसि, तुमंसि नाम सच्चेव जं अज्जावेयव्वंति मन्नसि. तुमंसि नाम सच्चेव जं परियावेयव्यंतिमन्नसि, एवं जं परिचित्तव्यंतिमनसि, जं उहवेयव्वंति मन्नसि. अंजू चेयपडिबुद्धजीवी, तम्हा न हंता नवि घायए, अणुसंवेयणमप्पाणणं जं हंतव्वं नाभिपत्थए (सू. १६५) योऽयं हन्तव्यत्वेन भवताऽध्यवसितः स त्वमेव, नामशब्दः सम्भावनायां, यथा भवान् शिरपाणिपादपार्श्वपृष्ठोरूदरवान् एव- मसावपि यं हन्तव्यमिति मन्यसे, यथा च भवतो हननोद्यतं दृष्ट्वा दुःखमुत्पद्यते एवमन्येषामपि, तदुःखापादनाच किल्बिषानुपङ्गः, | इदमुक्तं भवति-नात्रान्तरात्मनः आकाशदेश्यस्य व्यापादनेन हिंसा, अपि तु शरीरात्मनः, तस्य हि यत्र क्वचित्स्वाधारं शरीरं नितरां दयितं तद्वियोजीकरणमेव हिंसेति, उक्तं च-"पञ्चेन्द्रियाणि त्रिविधं बलं च, उद्धासनिःश्वासमथान्यदायुः । प्राणा दशैते भगवद्भिरुक्तास्तेषां वियोजीकरणं तु हिंसा ॥१॥" न च संसारस्थस्य सर्वथा अमूर्तत्वावाप्तिा, येनाकाशस्येव विकारो न स्यात् । , , ·UM HLUTIR AIII nine विध्यवध- १५ कायॆक्य भाना माय न प्राप्युपमर्दचिकीपांयामात्मतुल्यता भावयितथ्यत्येतदुत्तरसूत्रर्दर्शयितुमाह-त्वमपि नाम स एर प्रेपणादिना आज्ञा- ५लोक पयितव्यमिनि मन्यस, तथा त्वमपि नाम म एव यं परितापवितव्यमिति मन्यसे, एवं यं परिग्रहीतव्यमिति मन्यसे, यमपद्राव- ५० यितव्यमिनि मन्यसे अमौ त्यमेय, यथा भवतोऽनिष्टापादनेन दुःखमुत्पद्यते एवमस्यापीत्यर्थः, यदिवा यं कार्य हन्तव्यादितया- व्यवम्यगि तानेकयो भवनोऽपि भावाच्चमेवामी, एवं मृपावादादावप्यायोज्यम् । यदि नाम हन्तव्यघातकयोरुक्तकमेणैक्यं ततः किमित्याह 'अनुरिति मजुः-गगुणः माधुरितियावत् , चशब्दोऽवधारणे, एतस्य-हन्तव्यघातफैकत्वस्य प्रतियोधः प्रतियुद्ध- मनत्प्रनियुद्धं तेन जीवितुं शीलमम्येत्येतत्प्रतियुद्धजीवी, साधुरेव तत्परिज्ञानेन जीवति नापर इन्युक्तं भवति । गदि नामैवं ततः फिमित्याह-'तम्मा' हन्यमानस्यात्मन इव महदुःखमुत्पद्यते तसादात्मौपम्यादन्येषां जन्तूनां न हन्ता स्यात् , नाप्यपरैर्यातयेत् नान मनोऽनुमन्येत, किंच-संवेदनम्-अनुभवनं अनु-पश्चात्संवेदन, केन ?-आत्मना, यत्परेपां मोहोदयाननादिना दुःखो- त्पादनं विधीयते तत्पश्चादात्मना संवेद्यमित्याकलस्य यत्किमपि हन्तव्यमिति चिकीर्पितं तन्नाभिप्रार्थयेत्-नाभिलपेत् । ननु चात्म- प्र.पा. २२५नाऽनुसंवेदनमित्युक्तं, संवेदनं च मातामातरूपं, तच यथा नैयायिकवैशेषिकाणामात्मनो भिन्नेन गुणभृतेनैकार्थममवायिना ज्ञानेन भवति नधा भवनामपि ! आहोस्विदमिनेनात्मन इत्यस्य प्रतिवचनमाह- ॥ जे आया से विनाया जे विनाया से आया जेण वियाणड से आया तं पडुच्च पडिसंखाए, एस आयावाई समियाए परियाए वियाहिएत्तिवेमि (सू.१.६६) । पञ्चमाध्ययने पंचमः ५-५॥ PAHLAnupam ||२०४॥ २६ ·आचा. ५लोक. ५ उद्दे० FEATHERITA HT ज्ञाना स्मनो- रैक्य य आत्मा नित्य उपयोगलक्षणः विज्ञाताऽप्यसादेव, न तु पुनस्तस्मादात्मनो भिन्नं ज्ञानं पदार्यसंवेदकं, यश्च विज्ञाता-पदार्थानां परिच्छेदक उपयोगः आत्माऽप्यसावेव,उपयोगलक्षणत्वाञ्जीवस्य,उपयोगस्य च ज्ञानात्मकत्वादिति । ज्ञानात्मनोरभेदाभिधानाद्रौद्धा- भिमतं ज्ञानमेवैकं स्वादिति चेत् ,तन्त्र, भेदाभावोऽत्र केवलं चिकीर्पितो, नैक्य,एतदेवैक्यं यो मेदाभाव इति चेद् वार्तमेतत् तथाहि- पटशुक्लत्वयो देनावस्थानाभावेऽपि नैकत्वापत्तिः, अत्रापि शुक्लत्वन्यतिरेकेण नापरः पटः कथिदप्यस्तीति चेद् , अशिक्षितस्सोल्लापो, यतः शुक्लगुणविनाशे सर्वथा पटाभावापत्तिः सात् , तदात्मना विनष्ट एवेति चेत् , भवतु का नो हानिः , अनन्तधात्मकत्वा- द्वस्तुनोऽपरमृद्वादिधर्मसद्भावे तद्धर्मविनाशेऽप्यविनष्ट एव, इत्येवमात्मनोऽपि प्रत्युत्पन्नज्ञानात्मकतया विनाशेऽप्यपरामर्त्तत्वासङ्- ख्येयप्रदेशताऽगुरुलघ्वादिधर्मसद्भावादविनाश एवेत्यलं प्रसङ्गेन । ननु च य आत्मा स विज्ञातेत्यत्र तृजन्तेन कर्तुरभिधानादात्म- नश्च कर्तृत्वात् ततश्च य एवात्मा स एव विज्ञातेत्यत्र विप्रतिपत्त्यभावो,येन चासौ जानाति तद्भिन्नमपि स्यात् तथाहि-तत् करणं क्रिया या भवेद ?, यदि करणं तहानादिवद्भिन्नं स्यात, अथ क्रिया सा यथा कर्तस्था सम्भवत्येवं कर्मस्थिताऽपीत्येवं भेदसम्भवे कुत ऐक्य- मिति यश्चोदयेत्तं प्रति स्पष्टतरमाह-'येन' मत्यादिना ज्ञानेन करणभृतेन फ्रियारूपेण वा विविधं-सामान्यविशेषाकारतया वस्तु जानाति विजानाति स आत्मा, न तस्मादात्मनो मिन्नं ज्ञानं, तथाहि-न करणतया-भेदः, एकस्यापि कर्तृकर्मकरण भेदेनोपलब्धेः, तद्यथा- देवदत्त आत्मानमात्मना परिच्छिनत्ति, क्रियापक्षे पाक्षिको बभेदो भवताऽप्यम्युपगत एव, अपि च-भृतियेषां क्रिया सेव. कारकं सैव चोच्यत' इत्यादिनकत्वमेवेति । ज्ञानात्मनोश्चकत्वे यद्भवति तद्दर्शयितुमाह-'त' ज्ञानपरिणाम 'प्रतीत्य आश्रित्यात्मा तेनैव 'प्रति- सझ्यायते' व्यपदिश्यते, तद्यथा-इन्द्रोपयुक्त इन्द्र इत्यादि, यदिवा मतिज्ञानी श्रुतज्ञानी यावत्केवलज्ञानीति, यश्च ज्ञानात्मनोरेक- ALTRAINER " मानामा ·आज्ञाह- (टितवदि . पतोक त्वमभ्युपगनि स विंगुणः सादित्याह-'एप' अनन्तरोक्तया नीत्या यथावस्थितात्मवादी स्यात् , तस्य च सम्यग्भावन शमितया ६० या पर्यायः संयमानुष्ठानरूपो व्याख्यातः । इत्यधिकारपरिसमाप्ती, प्रवीमीति पूर्ववत् ॥ लोकसाराध्ययने पामोद्देशकः ।। प्र.आ. उक्तः पञ्चमोदेशकः, साम्प्रतं पष्ठ आरभ्यते, अस्य चायममिसम्पन्धः-इहानन्तरोदेशके दोपमेनाचार्येण भाव्यमित्येतदुक्तं, २२६ तपाभूताचार्यसंपर्काग कुमार्गपरित्यागो रागद्वेपहानिश्वावश्यंभाविनीत्यतस्तत्प्रतिपादनसम्बन्धेनागतस्यास्योदेशकस्यादिरात्रम् अणाणाए एगे सोवट्ठाणा आणाए एगे निरुवाणा, एयं ते मा होउ, एयं कुसलस्स दसणं, तहिट्ठीए तम्मुत्तीप तप्पुरकारे तस्सन्नी तन्निवेसणे (सू. १६७) इह तीर्धकरगणधरादिनोपदेशगोचरीभूतो विनेयोऽभिधीयते, यदिया सर्वभावसम्भवित्वाद्भावस्य सामान्यतोऽभिधानम् , अनाज्ञा- 'अनुपदेशःखमनीषिकाऽऽचरितोऽनाचारम्तयाऽनाज्ञया तस्यां या 'एक इन्द्रिययशगा दुर्गतिं जिगमिपयः स्यामिमानग्रहग्रस्ताः सह उप- | म्यानन-धर्माचरणाभासोधमेन वर्तन्त इति सोपस्थानाः, किल चयमपि प्रत्रजिताः, सदसद्धर्मविशेषविवेकविकलाः सायद्यारम्भतया प्रान्नेि, एके तु न कुमार्गवासितान्तःकरणार, फिन्तु आलस्थावर्णस्तम्भाधुपचं हितबुद्धयः,'आजायां' तीर्थकरोपदेशप्रणीते सदाचारे निर्गतमुपस्थानम्-उद्यमो येषां ते निरुपम्याना:-पर्यज्ञप्रणीतमदाचारानुष्ठानविकलाः । एतत्कुमार्गानुष्ठानं सन्मार्गावसीदनं च द्वयमपि ''ना गुरुपिनयोरगतस दुर्गतिहेतुत्वान्मा भूदिति। मुधर्मस.मी म्यमनी पिकापरिहारार्थमाह-एतद' यत्पूर्वोक्तं यदिया अनाशायां निरूपणानन्यमानायां च गोपम्यानन्यमित्यना'मुगलम्य' तीर्थकतो दर्शनम्-अभिप्रायः, यदिवनद्वक्ष्यमाणं कुशलस दर्गनमित्याह- ॥२०५॥ २७ ·आचा० लोक० ६ उद्दे० प्रसाद- ज्ञानं , , कुमार्ग परित्यज्य सदाऽऽचार्यान्तवासिना एवभूतेन भाव्यं, तस्य-आचार्यस्य दृष्टिस्तदृष्टिस्तया वर्तितव्यं, सा या तीर्थकरप्रणीता- |ऽऽगमदृष्टिस्तदृष्टिस्तयेति, तथा तस्य-आचार्यस्य तीर्थकतो वा मुक्तिस्तन्मुक्तिस्तया, तथा तमाचार्य सर्वकार्येषु पुरः करोति तत्पु- रस्कारः, आचार्यानुमत्या क्रियानुष्ठायीत्यर्थः, तथा तत्सज्ञी-तज्ज्ञानोपयुक्तः, तथा तन्निवेशनः-सदा गुरुकुलनिवासी ॥म एवं- भृतः किंगुणः स्यादित्याह- अभिभूय अदक्खू अणभिभूर पभू निरालंबणयाए जे महं अबहिमणे, पवारण पवायं जाणिज्जा, सहसंमडयाए परवागरणेणं अन्नेसिं या अंतिए सुच्चा (सू. १६८) 'अभिभूय' पराजित्य परीपहोपसर्गान् घातिचतुष्टयं वा तत्समद्राक्षीद , कि च-नामिभूतोऽनभिभूतः अनुकूलप्रतिकूलोपसर्ग: परतीथिकैर्वा, स एवम्भूतः 'प्रभुः' समर्थो निरालम्बनतायाः-नात्र समारे मातापितृक नादिकमालम्पनमस्तीति तीर्थद्वचनम- न्तरेण नरकादौ पततामित्येवम्भूतभावनायाः समर्थो भाति, कः पुनः परीपहोपमर्गाणा जेता केनचिदनभिभूतो निरालम्बनतायाः प्रभुर्भवति ? इत्येव पृष्टे तीर्थकृत सुधर्मखाम्यादिको वाऽऽचार्योऽन्तेवासिनमाह-यः पुरस्कृतमोक्षो 'महान्' महापुरुषो लघुकर्मा ममाभिप्रायान्न विद्यते बहिर्मनो यस्यासापय हिर्मनाः, सर्वज्ञोपदेशवतीतियावत् , कुतः पुनस्तदुपदेशनिश्चय इति चेदाह-प्रकृष्टो पादः प्रवादः-आचार्यपारम्पर्योपदेशः प्रपादस्तेन प्रपादेन प्रसाद-सर्वज्ञोपदेश 'जानीयात्' परिच्छिन्द्यादिति । यदिवाऽणिमाधष्ट- विधैवर्यदर्शनादपि न तीर्थकद्वचनागहिर्मनो विधत्ते, तीथिकानिन्द्रजालिककल्पानिति मत्वा तदनुष्ठानं तद्वादांश्च पर्यालोचयति, 7 १० A

·ना
लोक०
६ उ०
प्र.आ.
२२७
वैशेपि-
१५
काद्या:
.
कथमित्याह-पवारण पयार्य जाणिजा' प्रकृष्टो वादः प्रवादः-सर्वज्ञवाक्यं तेन मौनीन्द्रेण प्रवादन तीर्थिकप्रवादं 'जानीयात्' परी-
धयेत् , तयथा-वैशेषिकाः ननुभुवनकरणादिकमीश्वरकर्तृकमिति प्रतिपन्नाः,तदुक्तम्-"अन्यो जन्तुरनीशः स्यादात्मनः सुखदुःखयोः।
ईश्वरप्रेरितो गच्छन् , स्वर्ग वा श्वभ्रमेव च ॥१॥" इत्यादिकं प्रवादमात्मीयप्रवादेन पर्यालोचयेत् , तद्यथा-अभ्रेन्द्रधनुरादीनां वित्र-
मापरिणामलब्धात्मलाभानां तदतिरिक्तेश्वरादिकारणपरिकल्पनायामतिप्रसङ्गः स्यात् , तथा घटपटादीनां दण्डचक्रचीवरसलिलकु-
लालतुरीमगलाकाकुपिन्दादिव्यापारानन्तरावाप्तात्मलाभानां तदनुपलब्धव्यापारेश्वरस्य कारणपरिकल्पनायां रासभादेरपि कि न
स्यात् ?, ननुकरणानामप्यवन्ध्यखकृतकापादितं वैचित्र्यं, कर्मणोऽनुपलब्धेः कुत एतदिति चेत् , समानः पर्यनुयोगः,अपि-
च-तुल्ये मातापित्रादिक कारणेऽपत्यवैचित्र्यदर्शनात् तदधिकेन निमित्तेन भाव्यं, तचेश्वराभ्युपगमेऽप्यदृष्टमेवेष्टव्यं, नान्यथा सुख-
दुःखमुभगदुर्भगादि जगद्वैचित्र्यं स्यादिति । तथा सासया एवमाहुः-यथा 'मत्त्वरजस्तममा साम्यावस्था प्रकृतिः,प्रकृतेर्महान् ततोs-
हङ्कारः, तसादकादशेन्द्रियाणि, पञ्च तन्मात्राणि,तन्मात्रभ्यः पञ्च भूतानि,बुद्ध्यध्यवसितमर्थ पुरुषश्चेतयते,म चाकर्ता निर्गुणश्चेति,
नया 'प्रकृतिः करोति पुरुष उपभुते ततः 'कैवल्यावस्थायां दृष्टाऽसीति निवर्त्तते' इत्यादिकं युक्तिविकलत्वानिरन्तराः सुहृदः प्रत्ये-
प्यन्नि, तथाहि-प्रकृतेरचेतनत्वात् कृत आत्मोपकाराप क्रियाप्रवृत्तिः स्यात, कुतो चा दृष्टेत्यात्मोपकाराय प्रवृत्तिर्न स्यात् १,
अचेतनायास्तद्विकल्पासम्भवात् , नित्यायाश्च प्रवृत्तिनिवृत्यमावान् , पुरुपस्याप्पकर्तृत्वे संमारोद्वेगमोक्षोत्गुफ्पभोक्तृत्वाद्यभावः
स्यादिति, उक्तं च-"न विरक्तो न निर्विणो, न भीतो भवयन्धनात् । न मोक्षसुखकासी वा, पुरुपो निष्क्रियात्मकः ॥१॥ का
प्रयनानि माख्यानां, निष्क्रिय क्षेत्रभोक्तरि । निष्क्रियत्वात्कथं वाऽस्य, क्षेत्रभोक्तृत्वमिष्यते ? ॥२॥' इति । तथा शौद्धोदनिशि-
,
"
.
HIMALAalorer
॥२०६॥

·प्रवाद निरास: आचा ५लोक० . . - प्यका यत्सत्तत्सर्व क्षणिकमित्येवं व्यवस्थिताः, तत्रोत्तरम् , यदि निरन्थयो विनाशः स्यात् ततः प्रतिनियतः कार्यकारणभाव एव न स्यात् , एकमन्तानान्तर्गतत्वात् स्यादिति चेत् , अशिक्षितस्योल्लापः, तथाहि-न सन्तानिव्यतिरेकेण कश्चित्मन्तानो- ऽस्ति, तथा च सति पूर्वकालक्षणावस्थायित्वमेव कारणत्वम् , एवं च मर्व सर्वस्य कारणं सात् , सर्वस्य पूर्वकालक्षणावस्थायित्वाद् , यत्किञ्चिदेतदिति, किं च-"यजातमात्रमेव प्रध्वस्तं तस्य का क्रिया कुम्भे । नोत्पन्नमात्रभने क्षिप्तं मन्तिष्ठते वारि ॥शा करि जातविनष्टे धर्माधर्मक्रिया न गम्भवति । तदभाचे वन्धः को ? बन्धाभावे च को मोक्षः? ॥२॥" इत्यादि । वार्हस्पत्यानां तु भूतवादेनात्मपुण्यपापपरलोकाभाववादिनां निर्मर्यादतया जनतातिगानां न्यकारपदव्याधानमनुत्तरमेवोत्तरमिति । अपि च- "अब्रह्मचर्यरक्तैमूद्वैः परदारधर्षणाभिरतैः । मायेन्द्रजालविषयत् प्रवर्तितमसत्किमप्येतत् ॥१॥" तथा "मिथ्या च दृष्टिर्भवदुःखधात्री, मिथ्या मतिश्चापि विवेकशून्या । धर्माय येपा पुरुषाधमानां, तेषामधर्मो भुवि कीदृशोऽन्यः? ॥२॥" इत्यनया दिशा सर्वेऽपि तीथि- कवादाः सर्वनवादमनुश्रित्य निराकार्या इति स्थितं । तन्निराकरणं च सर्वज्ञप्रवादं निराकार्य च तीर्थिकप्रवादमैमित्रिमिः प्रकारैर्जा- नीयादित्याह-मननं मतिः-ज्ञानं ज्ञानावरणीयक्षयक्षयोपशमान्यतरसद्भावानन्तरमेव सहसा-तत्क्षणमेव मत्या प्रातिभवोधावध्या- दिज्ञानेन परिच्छिन्द्यात् , सह वा ज्ञानेन ज्ञेयं सच्छोभनया मिथ्यात्वकलङ्काङ्करहितया मत्याऽवगच्छेत्, स्वपरावभासकत्वान्मतेरिति, कदाचित्परव्याकरणेनाप्यवगच्छेत् पर:-तीर्थकृत्तस्य तेन वा व्याकरणं-यथावस्थितार्थप्रज्ञापनम् आगमः परण्याकरणं तेन वा जानी- यात् , तथाऽप्यनवगमेऽन्येपामाचार्यादीनां अन्तिके श्रुत्वा यथावस्थितवस्तुसद्भावमवधारयेद् ॥ अवधार्य च किं कुर्यादित्याह- निदेसं नाइवठूजा मेहावी सुपडिलेहिया सव्वओ सव्वप्पणा सम्मं समभिण्णाय, इह १० प्र.आ. २२८ TiamsiummiMIRISLAMI PHHI IIEIN HILLER ·HAIN | HIT-III-II . आत्मा- रामता २० आरामं परिणाय अल्लीणे गुत्ते आरामो परिव्वए निट्ठीयही वीरे आगमेण सया परकम- ५लोकः जासित्तिवेमि (सू. १६९) निर्दिश्यत इति निर्देशः तीर्थकराद्युपदेशस्तं नातिवर्तेत 'मेधावी' मर्यादावानिति, किं कृत्वा निर्देश नातिवर्ततेत्यत आह-सुष्टु प्रत्युपेक्ष्य हेयोपादयतया तीर्थिकवादान् सर्वज्ञवादं च 'सर्वतः सर्वैः प्रकारे व्यक्षेत्रकालभावरूपैः सर्वात्मना सामान्यविशेषात्मक- तया पदार्थान् पर्यालोच्य सहसन्मत्यादित्रिकेण परिच्छिद्य सदाऽऽचार्यनिर्देशवती तीथिंकप्रवादनिराकरणं कुर्यात् , किं च कृत्वे- त्यत आह-सम्पगेच स्वपरतीर्थिकवादान् 'समभिज्ञाय' बुद्धा ततो निराकरणं कुर्यात् । किं च 'इह' अस्मिन् मनुष्यलोके आरमण- | मारामो, रतिरित्यर्थः, स चारामः परमार्थचिन्तायामात्यन्तिकैकान्तिकरतिरूपः संयमः तमासेवनपरिजया परिज्ञाय आलीनो गुप्तश्च 'परिव्रजेन्' संयमानुष्ठाने विहरेत् , किंभूत इत्याह-निष्ठितो-मोक्षस्तेनार्थी, यदिवा निष्ठितः-परिसमाप्तः अर्थः-प्रयोजनं यस्य स | निष्ठितार्थः 'वीर' कर्मविदारणसहिष्णुः सन् 'आगमेन' सर्वज्ञप्रणीताचारादिना 'सदा' सर्वकालं 'पराक्रमेथाः' कर्मरिपून् प्रति BM/मोक्षाध्वनि वा गच्छेः । इत्यधिकारपरिसमाप्ती, वीमीति पूर्ववत् । किमर्थ पुनः पौनःपुन्येनोपदेशदानमित्याह- उर्दु सोया अहे सोया,तिरियंसोयावियाहिया।एए सोयाविअक्खाया,जेहिं संगति पासहा॥१३॥ श्रोतांसि-कवियद्वाराणि तानि च प्रतिभवाभ्यासाद्विपयानुषन्धादीनि गृह्यन्ते, तत्त ऊर्दू श्रोतांसि-वैमानिकाङ्गनाऽमिलापेच्छा मानिकमुग्पनिदानं बा, अघो भवनपतिमुखामिलापिता, तिर्यग् व्यन्तरमनुष्यतिग्विपयेच्छा,यदिवा प्रज्ञापकापेक्षया ऊदं गिरिशि- thali, AIIIHATI ||२०७॥ २७ ·अकर्मता आचा० ५लोक० ६ उद्दे " NA खरप्राग्भारनितम्वप्रपातोदकादीनि अधोऽपि श्वभ्रनदीकूलगुहालयनादीनि तिर्यगप्यारामसभाऽऽयसथादीनि प्राणिनां विपयोपभोग- सानानि विविधमाहितानि-प्रयोगविलसाभ्यां स्वकर्मपरिणत्या वा जनितानि व्याहितानि, एतानि च कासवद्वाराणीतिकृत्वा श्रोतांसीव स्रोतांसि, एमिश्च त्रिभिः प्रकारपि अन्यैश्च पापोपादानहेतुभूतयः 'सङ्ग प्राणिनामासक्ति कानुपङ्ग वा पश्यत,इतिहेती, तसात् कर्मानुपङ्गात् कारणादेतानि स्रोतांसीत्यतोऽपदिश्यते--आगमेन सदा पराक्रमेथा इति ॥ किंच- आवळं तु पेहाए इत्थ विरमिज वेयवी, विणइत्तु सोयं निक्खम्म एसमहं अकम्मा जाणइ पासइ पडिलेहाए नावकखड़ इह आगई गई परिन्नाय (सू. १७०) रागद्वेपकपायविषयावर्त्त कर्मबन्धापन वा तुशब्दः पुनःशब्दार्थे भाषाव पुनरुत्प्रेक्ष्य 'अत्र' अस्मिन् भावावर्ते विपयरूपे 'वेद- विद्' आगमविद् 'विरमेद्' आस्रवद्वारनिरोधं विदध्यात् , पाठान्तरं वा "विवेगं किट्टइ वेदवी" आस्रवद्वारनिरोधेन तअनितकर्म- विवेकम्-अभावं कीर्तयति' प्रतिपादयति वेदविदिति । आस्रवद्वारनिरोधेन च यत्स्यात्तदाह-स्रोत:-आस्रवद्वारं तद्विनेतुम्-अप- नेतुं 'निष्क्रम्य' प्रवज्य 'एप' इति प्रत्यक्षः, प्रस्तुतार्थस्य चावश्यंभावित्वादेप इति प्रत्यक्षवाचिना सर्वनाम्नोक्तो, यः कश्चिदित्यर्थः, 'महान्' महापुरुषः अतिशयितकर्मविधायी, एवम्भृतश्च किंविशिष्टः स्यादिति दर्शयति-'अकर्मा'नास्य कर्म विद्यत इत्यकम्र्मा, कर्मशब्देन चात्र घातिकर्म विवक्षितं, सदभावाच जानाति विशेषतः पश्यति च सामान्यतः, सर्वाश्च लब्धयो विशेषोपयुक्तस्य भवन्तीत्यतः पूर्व जानाति पश्चाच पश्यनि, अनेन च क्रमोपयोग आविष्फुनः, म चोन्पन्नदिव्यज्ञानत्रैलोक्यललामचूडामणिः सुरा- TwitmIRTHILI THAHIDHEMAMATAli .TAIN IMAHISHTA ARTAITRINA प्र.आ. २२२ PER "

·सिद्ध-
पा.
५टो०
६०
खरूपं
गुग्नरेन्द्रकपूज्यः संसारार्णवपारवनी विदितवेद्यः सन् किं कुर्यादित्याह-स हि ज्ञातज्ञेयः सुरासुरनरोपहितां पूजामुपलभ्य कृत्रिमा-
मनित्यममारां मोपाधिका च 'प्रत्युपेत्य पर्यालोच्य हुपीकविषयजनितसुखनिःस्पृहतया तां नाकाशति-नाभिलपतीति । किं च-
'ह' अम्मिन् मनुष्यलोके व्यवस्थितः सन् उत्पन्नज्ञानः प्राणिनामागतिं गतिं च संसारभ्रमणं तन्कारणं च ज्ञपरिज्ञया ज्ञात्वा प्रत्या-
म्यानपरिनया निराकरोति । तनिराकरणे च यत्स्यात्तदाह-
अञ्चेइ जाईमरणस्स वट्टमग्गं विक्खायरए, सव्वे सरा नियटति, तक्का जत्थ न विज्जइ,
मई तत्थ न गाहिया, ओए, अप्पइट्ठाणस्स खेयन्ने, से न दोहे न हस्से न वट्टे न तंसे न चउ-
रंसे न परिमंडले न किण्हे न नीले न लोहिए न हालिद्दे न सुकिल्ले न सुरभिगंधे न दुर-
भिगंधे न तित्ते न कडुए न कसाए न अंबिले न महुरे न कक्खडे न मउए न गरुए न लहुए
न उण्हे न निढे न लुक्खे न काऊ न रुहे न संगे न इत्थी न पुरिसे न अन्नहा परिन्ने सन्ने
उवमा न विजए, अरूबी सत्ता, अपयस्स पयं नत्थि (सू. १७१-७२)
'अत्येनि अनिझामति जातिय मरणं च जातिमरणं तस्य 'वडमग्गति पन्थानं मार्ग उपादानं कम्मेतियावत् , तदत्येति-अशे-
पार्मक्षयं विधने, तरक्षयाच किंगुणः स्यादित्याह-विधिधम्-अनेकप्रकारं प्रधानपुरुषार्थतयाऽऽरन्धशास्त्रार्थतया तपःसंयमानुष्ठा-
-
HICHAIRSHITaman
॥२०॥

·सिद्ध- दशा आचा० ५लोक० ६ उद्दे० - नार्थत्वेन (आख्यानो व्याख्यातो मोक्षः-अशेषकर्मक्षयलक्षणो विशिष्टाकाशप्रदेशाख्यो वा तारतो व्याख्यानरतः, आत्यन्तिकका- न्तिकानागाधमुखक्षायिकज्ञानदर्शनसंपदपेनोऽनन्तमपि कालं सतिष्ठते । किम्भूत इति चेत्, न तत्र शब्दाना प्रवृत्तिः,नच सा काचिद- वस्थाऽस्ति या शन्दरभिधीयेत इत्येतत्प्रतिपादयितुमाह-'म' निरवशेषाः 'स्वरा'ध्वनयस्तम्मानिरर्तन्ते, तद्वान्यपाचरुसम्बन्धे न प्रान्ते, तथाहि-शब्दाः प्राञ्जमाना रूपरमगन्धस्पर्शानामन्यतमे विशेपे मङ्केतकालगृहीते तत्तुल्ये वा प्रपरन् , न चैतन्त्र शन्दादीनां प्रवृत्तिनिमित्तमस्ति, अतः शब्दानभिधेया मोक्षावस्थेति । न केलं शब्दानभिधेया, उत्प्रेक्षणीयापि न सम्भवती- त्याह-मम्भवत्पदार्थविशेषास्तित्वाध्ययमाय ऊहस्तकः--एवमेवं चैतत्स्यात् , स च यत्र न विद्यते, ततः शब्दानां कुतः प्रवृत्तिः। म्यात् ।। किमिति ता तकभार इति चेदाह-मननं मतिः-मनसो व्यापारः पदार्थचिन्ता मौत्पत्तिक्यादिका चतुर्विधाऽपि मतिः स्तर न ग्राहिमा, मोक्षारस्थायाः सफलविरुल्पातीतत्वात् , तर च मोक्षे काशसमन्वितस्य गमनमाहोचिनिष्कर्मणः १, न तर कर्मसमन्वितस्य गमनमस्तीत्येतदर्शयितुमाह-'ओजः' एकोऽशेषमलकलकाङ्करहितः, किं च न विद्यते प्रतिष्ठानमौदारिकगरीरातः कर्मणो मा यत्र मोऽप्रतिष्ठानो-मोक्षस्तस्य 'वेदनों निपुणो, यदिवा अप्रतिष्ठानो-नरकस्ता स्थित्यादिपरिनानतया खेदनो, लोक- नाडिपर्यन्तपरिनानावेदनेन च समस्तलोकसेदनता आवेदिता भवति । सर्वस्वरनिवर्तनं च येनाभिप्रायेणोक्तांस्तममिप्रायमाविष्कु- चनाह-'म' परमपदा यामी लोसन्तकोशपभागक्षेपारम्यानोऽनन्तज्ञानदर्शनोपयुक्तः संस्थानमाश्रित्य न दीयों न खोनचो न त्ययो न चतुरमो न परिमण्डलो, वर्णमाश्रित्य न कृष्णो न नीलो न लोहितो न हारिद्रोन शुक्को, गन्धमाश्रित्य न सुरमिगन्धो न दुरभिगन्धो, रसमाश्रित्य न तितो न करो न पायो नाम्लो न मधुरः, स्पर्शमाश्रित्य न कर्कशो न मृदुर्न लघुन गुरुन शीनो २३० १० Hmmammee-mmwwmt. SHARE ·HAMITHATURTHEPIre. . १५ सिद्ध- ६० २० चा० नोष्णो न सिग्धो न रक्षो, 'न काऊ' इत्यनेन लेश्या गृहीता, यदिवा न कायवान् , यथा वेदान्तवादिनाम्-'एक एच मुक्तात्मा पलाक० तत्कायमपरे क्षीणक्लेशा अनुप्रविशन्ति, आदित्यरमय इवांशुमन्त मिति, तथा न 'रुह वीजजन्मनि प्रादुर्भावे च' रोहतीति रुहः, न रुहोऽरुहः, कर्मवीजाभावादपुनर्भावीत्यर्थः, न पुनर्यथा शाक्यानां दर्शननिकारतो मुक्तात्मनोऽपि पुनर्भवोपादानमिति, उक्तं च- "दग्धैन्धनः पुनरुपैति भवं प्रमथ्य, निर्वाणमप्यनवधारितभीरुनिष्ठम् । मुक्तः स्वयंकृतभवश्व परार्थशूरस्त्वच्छासनप्रतिहतेष्विह मोह- राज्यम् ।।१।" तथा च न विद्यते सङ्गोऽमूर्त्तत्वाद्यस्य स तथा, तथा न स्त्री न पुरुषो नान्यथेति-न नपुंसका, केवलं सर्वैरात्मप्र- देशः परिः-समन्ताद्विशेपतो जानातीति परिज्ञः, तथा सामान्यतः सम्यग्जानाति-पश्यतीति संज्ञः, ज्ञानदर्शनयुक्त इत्यर्थः, यदि नाम स्वरूपतो न ज्ञायते मुक्तात्मा तथा युपमाद्वारेणादित्यगतिवि ज्ञायत एवेति चेत् , तन्न, यत आह-उपमीयते-सादृश्यात् परिच्छि- द्यते यया सोपमा-तुल्यता सा मुक्तात्मनस्तज्ज्ञानसुखयोर्वा न विद्यते, लोकातिगत्यात्तेपा, कुत एतदिति चेदाह-तेषां मुक्तात्मनां या सत्ता सा अरुपिणी, अरूपित्वं च दीर्घादिप्रतिषेधेन प्रतिपादितमेव । किं च-न विद्यते पदम्-अवस्थाविशेषो यस्य सोऽपदः, तस्य | पद्यते-गम्यते येनार्थस्तत्पदम्-अभिधानं तच्च 'नास्ति' न विद्यते,वाच्यविशेपाभावात् ,तथाहि-योऽभिधीयते स शब्दरूपगन्धरसस्पर्शा- न्यतरविशेषेणाभिधीयते, तस्य च तदभाव इत्येतदर्शयितुमाह, यदिवा दीर्घ इत्यादिविशेषनिराकरणं कृतं, इह तु तत्सामान्यनिराकरणं कर्तुकाम आह-से न सद्देन रूवे न गंधे नरसे न फासे, इचेवत्तिवेमिस. १७२) ५-६ालोकसाराध्ययनं समाप्त। 'म' मुक्तात्मा न शब्दरूपः न रूपात्मा न गन्धः न रसः न स्पर्श इत्येतावन्त एव वस्तुनो भेदाः स्युः, तत्प्रतिपेधाच नापरः कश्चि- द्विशेपः सम्भाव्यते येनामी व्यपदिश्यतेति भावार्थः । इतिरधिकारपरिसमाप्तौ, चीमीति पूर्ववत् । गतः सूत्रानुगमः, तद्गती चापवर्ग: मास उद्देशकः. तदपवर्गावाली च नयवक्तव्यताऽतिदेशात समाप्तं लोकसारख्यं पश्चममध्ययनमिति ॥ग्रन्धान० १११५॥ ॥२०९॥. २९ ·आचा० ६धुता ॥ निक्षेपाः १० अथ धुताख्यं पष्ठमध्ययनम् उक्तं पचममभ्ययन, साम्पत परमारभ्यते, अस सायममिसम्बन्धः-इहानन्तराध्ययने लोकसारभूतः संयमो मोक्ष प्रतिपादिता, सप निराजनाध्यतिरेण फर्मधुननमन्तरेण न न भवतीत्यनस्तत्प्रतिपादनार्थमिदगुपक्रम्यत इत्यनेन सम्पन्धेनायातस्यास्याध्य- यनस पत्तागुयोगमाराणि भवन्ति, गोपफमेाधिकारी द्वेधा-अध्ययनार्थाधिकार उद्देशार्धाधिकारच, तयाध्ययनार्थाधिकार पागमाणि, उदेशाधिकारे तु निर्गुक्तिकारो विमणिपुराह- पामे नियपिटणणा फम्माणं वितिगए तश्यगंमि । उयगरणसरीराणं पउत्थर गारयतिगस्स ॥२४॥ बER १०

·चा
"
६धुता
धर्मक-
१५
थाऽर्णः
१ उद्दे०
धृतं द्रव्यं च तद्वस्त्रादि घृतं च रजोऽपनयनाथं द्रव्यधूतं, आदिग्रहणादृक्षादि फलार्थ, भावधूतं काष्टविधं, तद्विमोक्षार्थ धूयत
इति गाथाशकलार्थः ॥ पुनरप्येनमेवार्थ विशेषतः प्रतिपादयितुमाह-
अहियासित्तवसग्गे दिव्वे माणुस्सए तिरिच्छे य । जो विहुणइ कम्माई भायधुयं तं वियाणाहि ॥२५१॥
अधिकमामह्य-अत्यर्थं सोवा, कानतिसह्य ?-उपसर्गान् , किंभूतान् ?-दिव्यान्मानुपांस्तैराश्च यः कर्माणि संसारतरुवीजानि
विधुनाति-अपनयति तद्भावधुतमित्येवं जानीहि, क्रियाकारकयोरभेदाद्वा कर्मधूननं भावधृतं जानीहीति भावार्थः ।। गतो नाम-
निष्पनो निक्षेपः, साम्प्रतं सूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चारयितथ्य, तच्चेदम्-
ओबुज्झमाणे इह माणवेसु आघाइ से नरे, जस्स इमाओ जाइओ सव्वओ सुपडिले.
हियाओ भवंति, आघाइ से नाणमणेलिस, से किट्टइ तेसिं समुट्ठियाणं निक्खित्तदण्डाणं
समाहियाणं पन्नाणमंताणं इह मुत्तिमग्गं, एवं (अवि) एगे महावीरा विप्परिकमंति, पासह
एगे अवसीयमाणे अणत्तपन्ने से बेमि, से जहावि (सेवि) कुंमे हरए विणिविट्ठचित्ते पच्छ-
नपलासे उम्मग्गं से नो लहइ भंजगा इव संनिवेसं नो चयंति एवं (अवि) एगे अणेगरू-
वेहिं कुलेहिं जाया रूवेहि सत्ता कलुणं थर्णति नियाणओ ते न लभंति मुक्खं, अह पास
२०
i ilar
॥२१०॥

·Lucky धमक- थाही आचा० ६धुवा. १ उद्दे० तेहिं कुलेहि आयत्ताए जाया,-गंडी अहवा कोढी. गयंसी अवमारियं । काणिय झिामय चेव, कुणियं खुजियं तहा ॥१४॥ उदरिं च पास मूयं च, सूणीयं च गिलासणिं । वेवई पीढसप्पिं च. सिलिवयं महुमेहणिं ॥१५॥ सोलस एए रोगा, अक्खाया अणुपुब्बसो। अह णं फुसंति आयंका. फासा य असमंजसा ॥१६॥ मरणं तोसें संपेहाए उववायं चवणं च नचा, परियागं च संपेहाए (सू. १७३) वर्गापवग्गों तत्कारणानि च तथा संसार तत्कारणानि च अवयुध्यमानोऽनावारकज्ञानसद्भावाद् ‘इहे'ति मर्त्यलोके मानवेषु विष- पभूनेषु धर्ममाख्याति स नरो, भवोपग्राहिकर्मसद्भावात् मनुष्यभावव्यवस्थितः मन् धर्ममाचष्टे, न पुनर्यथा शाक्यानां कृया- दिम्योनी पदमनाः प्रादुष्प्यन्ति अथा वा वैशेपिकाणामुलूकभावेन पदार्थाविर्भावनम् एवमसाकं न, कथं ?-पातिकर्मक्षये तूत्पन्ननिसायबानो मनुप्पभावापन एवं कृतार्थोऽपि सचहिताय मदेवमनुजायां पर्षदि कथयतीति । कि तीर्थकर एव धर्ममा- चष्टे उतान्पोमो, योगी यो विशिष्टतानः सम्यक्पदार्थपरिच्छेदी स धर्माविर्भावनं करोतीति दर्शयितुमाह-यस्यातीन्द्रिय शानिनः थुकिनिनो नाममपरित्रायो माधितत्वान् प्रत्यक्षवाचिनेदमाऽभिहिताः 'जातयः' एकेन्द्रियादयः 'सर्वतः सः प्रकारः ग्रामवादसपटकका मुष्ट-मशदिव्युदासेन 'प्रत्युपेक्षिताः प्रति उप-सामीप्येन ईक्षिताः-जाता भवन्ति स धर्मmmILIHIROHDine AmAhIIRMIRIS ·ना० ६धुता० धर्मक- थाहा १५ १ उई० " " माचष्टे नापर इति । इदमेवाह-'आख्याति' कथयति 'स' तीर्थकर सामान्यकेवली अपरो वाऽतिशयज्ञानी श्रुतकेवली वा, किमा- ख्याति ?-'वान ज्ञायन्ते-परिच्छिद्यन्ते जीवादयः पदार्थाः येन तज्ज्ञानं-मत्यादि पञ्चधा, किम्भूतं ज्ञानमाख्याति ?-'अनीशं मान्यशमस्तीत्यनीदृशं, यदिवा सकलसंशयापनयनेन धर्ममाचक्षाण एव स आत्मनो ज्ञानमनन्यसदृशमाख्याति । केपा पुनः म धर्ममाचष्ट इत्यत आह-'स' तीर्थकुद्गणधरादिः 'कीर्तयति' यथावस्थितान् भावान् प्रतिपादयति 'तेपी' धर्माचरणाय सम्यगु- स्थितानां, यदिवा उस्थिता द्रव्यतो भावतच, नत्र द्रव्यतः शरीरेण भावतो ज्ञानादिभिः, तत्र स्त्रियः समवसरणस्था उभयथाऽ- प्युत्थिताः भृण्यन्ति, पुरुषास्तु द्रव्यतो भाज्याः, भावोत्थितानां तु धर्ममावेदयति, उत्तिष्ठासूनां च देवानां तिरश्यां च, येऽपि कौतु- कादिना धृष्यन्ति तेभ्योऽप्याचष्टे, भावसमुत्थितान् विशिशेपयिपुराह-निक्षिप्ताः-संयमिताः मनोवाकायरूपाः प्राण्युपमर्दकारित्वा- इण्डा इवदंडा यैस्ते तथा तेषां निक्षिप्तदण्डानां, तथा 'समाहिताणं' सम्यग् आहिताः-तपःसंयम उधुक्ताः समाहिता-अनन्यमनस्का- स्तपा,तथा प्रकपण ज्ञायतेऽनेनेति प्रज्ञानं तद्वता-सश्रुतिकानाम् 'इह' अस्मिन् मनुष्यलोके 'मुक्तिमार्ग' ज्ञानदर्शनचारित्रात्मकं, कीर्तय- तीति सम्बन्धः । तस्य च तीर्थकृतः साक्षाद्धर्ममावेदयतः केचन लघुकर्माणस्तथैव प्रतिपद्य धर्मचरणायोद्यच्छन्ति अपरे त्वन्यथेत्येतत्म- तिपादयितुमाह-अपिशब्दथार्थे, चशब्दश्च वाक्योपन्यासार्थे, एवं च तीर्थकृताऽऽवेदिते सत्येके-लब्धकर्म विवरा विविधं संयमसभा- मशिरसि पराक्रमन्ते, परान वा-इन्द्रियकमरिपून् आक्रमन्ते पराक्रमन्त इति । एतद्विपर्ययमाह-साक्षात्तीर्थकरे सकलसंशयच्छेत्तरि धर्ममावेदयति मत्येकान् प्रबलमोहोदयावृतान् संयमेऽवसीदतः पश्यत यूयं, किम्भूतानित्याह-नात्मने हिता प्रज्ञा येषां ते अना- स्मानास्तानिनि, कुनः पुनः संयमानुष्ठानेप्रमीदन्ति इत्यारेकायां मोऽहं ब्रवीमि । अत्र दृष्टान्तद्वारेण सोपपत्ति किं कारणमित्याह- २० २३३ २११॥ २६ - ·IMAILITTER . आचा ६धुता० धर्मक- थाही 4 १ उद्दे० | सेशब्दखच्छन्दाथै, अपिशब्दश्वाथै, स च वाक्योपन्यासार्थः, तद्यथां च कर्मो महाइदे विनिविष्टं चित्रं यस्यासौ विनिविष्टचित्तो- गार्यमुपगतः पलाशैः-पत्रैः प्रच्छन्नः पलाशप्रच्छन्नः, सूत्रे तु प्राकृतत्वाद्वयत्ययः, 'उम्मग्गति विवरं उन्मज्ज्यतेऽनेनेति वोन्मज्यम्, ऊर्दू या मार्गमुन्मार्ग, सर्वथा अरन्ध्रमित्यर्थः, तदसौ न लभत इत्यक्षरार्थः । भावार्थस्त्वयम्-कश्चिद हुदो योजनशतसहस्रविस्तीर्णः प्रयलशैवालघनकठिनवितानाच्छादितो नानारूपकरिमकरमत्स्यकच्छपादिजलचराश्रयः, तन्मध्ये चैक विस्रसापरिणामापादितं कच्छ- पग्रीवामात्रप्रमाणं विवरेमभूत् , तत्र चैकेन कूम्मेण निजयूथात् प्रभ्रष्टेन वियोगाकुलतयेतस्ततश्च शिरोधरां प्रक्षिपता कुतश्चिनथा- | विधभवितव्यतानियोगेन तद्वन्ध्र ग्रीवानिर्गमनमान, तत्र चासौ शरचन्द्रचन्द्रिकया क्षीरोदसलिलप्रवाहकल्पयोपशोभितं विकचकु- | मुदनिकरकृतोपचारमिव तारकाकीर्ण नभस्तलमीक्षाश्चक्रे, दृष्ट्वा चातीव मुमुदे, आसीचास्य मनसि-यदि तानि मद्वाण्यैतत्स्वर्गदे- यमदृष्टपूर्व मनोरथानामप्यविषयभूतं पश्यन्ति ततः शोभनमापद्यत इत्येतदवधार्य तूर्णमन्वेपणाय . बन्धूनामितश्वेतश्च बभ्राम, अवाप्य च निजान् पुनरपि तद्विवरान्वेपणार्थ सर्वतः पर्यटति, न च तद्विवरं विस्तीर्णतया इदस्य प्रचुरतया यादसामीक्षते, तत्रैव च विनाशमुपयात(ति)इति । अस्थायमर्थोपनयः-संसारहदे जीवकूर्मः कर्मशेवालवियरतो मनुप्यार्यक्षेत्रसुकुलोत्पत्तिमम्यक्त्वावमानन- भस्तलमासाद्य मोहोदयात् ज्ञात्यर्थ विपयोपभोगाय वा सदनुष्ठानविकलो न सफलतां नयति, तच्यागे कुतः पुनः संसारहदान्तर्व- निस्तदवाप्तिः, तस्मादबाप्य भवशतदुरापं कर्मविवरभूतं सम्यक्त्वं क्षणमप्येकं तत्र न प्रमादवता भान्यमिति तात्पर्यार्थः । पुनरपि संसारानुषङ्गिणो दृष्टान्तान्तरमाह-'भञ्जगा' वृक्षास्त इव शीतोष्णप्रकम्पनच्छेदनशाखाकर्षणक्षोभामोटनभञ्जनरूपानुपद्वान् | सहमाना अपि 'सनिवेश' स्थानं कर्मपरतया न त्यजन्ति, एवमित्यादिना दान्तिकमधं दर्शयति-'एव'मिति वृक्षोपमया 'अपिः' , HEOHINITION AND HTian ·नाना० ६धुना धर्मक- थाहाः १ उद्दे० . सम्भावने, 'एके' कम्मंगुरवोऽनेकरूपेषु कुलपृचावचेपु जाता धर्माचरणयोग्या अपि रूपेषु चक्षुरिन्द्रियानुकूलेपु उपलक्षणार्थत्वाच्छ. न्दादिषु च विषयेषु 'मक्ताः' अध्युपपन्नाः शारीरमानसदुःखदुःखिता राजोपयोपद्रुताः अग्निदाहदग्धसर्वस्वा नानानिमित्ताऽऽहिताऽऽ- धयोऽपि न मकलदुःखाचासं गृहवासं कर्मनिप्रास्त्यक्तुमलम् , अपि तु तत्स्था एव तेषु तेषु व्यसनोपनिपातेषु सत्सु 'करुणं स्तनन्ति' दीनमानोगन्ति, तद्यथा-हा नात! हा मातः हा देव ! न युज्यते भवत एवं विधेऽवमरे एवम्भूतं व्यसनमापादयितुं, तदुक्तम्- "किमिदमचिन्तितममदशमनिष्टमतिकप्टमनुपमं दुःखम् । सहसैवोपनतं मे नैरयिकस्येव सत्त्वस्य ॥१॥" इत्यादि, यदिवा रूपादि- विषयामक्ता उपचितकम्र्माणो नरकादिवेदनामनुभवन्तः करुणं स्तनन्तीति, न च करुणं स्तनन्तोऽप्येतसान् दुःखान्मुच्यन्ते इत्ये- नदर्शयितुमाह-दुःखस्य निदानम्-उपादानं कर्म ततस्ते विलपन्तोऽपि न लभन्ते 'मोक्ष' दुःखापगमं मोक्षकारणं वा संयमानुष्ठा- नमिति । दुःखविमोक्षाभावे च यथा नानाव्याध्युपसृष्टाः समारोदरे प्राणिनो विवर्त्तन्ते तथा दर्शयितुमाह-'अथ' इति वाक्यो. पन्यामाधै पश्य त्वं तेगावचेषु कुलेषु, आत्मत्वाय-आत्मीयकर्मानुभवाय जाताः, तदुदयाचेमा अवस्थामनुभवन्तीत्याह-पोडश- रोगवक्तव्यतानुगतं श्लोकत्रयं, वातपित्तश्लेष्मसभिपात चतुर्दा गण्डं, तदस्यास्तीति गण्डी-गण्डमालावानित्यादि,अथवेत्येतत् प्रति- रोगममिमम्बध्यते, अथवा राजांसी अपमारीत्यादि, अथवा तथा-'कुष्ठी' कुष्ठमष्टादशभेदं तदस्खास्तीति कुष्ठी, तत्र सप्त महाकृष्ठानि, तयथा-अरुणोदुम्बरनिश्यजिसकपालकाकनादपौण्डरीकदद्रुकुठानीति, महत्त्वं चैपां सर्वधात्वनुप्रवेशादसाध्यत्वाचेति, एकादश क्षुद्र- कुष्टानि, तयथा-स्थूलारुष्क १ महाकुष्ठै २ ककुष्ठ ३ चर्मदल ४ परिमर्प ५ विमर्प ६ सिथ्म ७ विचर्चिका ८ किटिभ ९ पामा- १० शतारुक ११ संज्ञानीति, मर्वाण्यप्पाटादश, मामान्यतः कुष्ठं सर्व मनिपातजमपि वातादिदोषोत्कटतया तु भेदभाग्भवतीति । . प्र.आ. २३४ " २१२॥ " Dharak ·आचा० PAHINITIHAARAANEMA पोडा- रोगाः . ६धुता० १ उद्दे० .. ८ METinatani umal तथा-राजांसो-राजयक्ष्मा सोऽस्यास्तीति राजांसी, क्षयीत्यर्थः, स च क्षयः मन्निपातजश्चतुर्व्यः कारणेभ्यो भवति इति, उक्तं च- "त्रिदोपो जायते यक्ष्मा, गदो हेतुचतुष्टयान । धेगरोधात् क्षयाचैव, माहमाद्विपमाशनात् ॥१॥" तथा-अपमारो वातपित्तश्लेष्म- सन्निपातजत्याचतुर्दा, तद्वानपगतमदमद्विवेकः भ्रममूर्छादिकामवस्थामनुभवति प्राणीति,उक्तं च-"भ्रमावेशः ससंरम्भो, द्वेषोद्रेको घातस्मृतिः। अपसार इति जेयो, गदो घोरचतुर्विधः॥१॥" तथा 'काणिय'ति अक्षिरोगः,म च द्विधा-गर्भगतस्योत्पद्यते जातस्य च, तत्र गर्भस्थस्य दृष्टिभागमप्रतिपन्नं तेजो जात्यन्धं करोति, तदेवैकाक्षिगतं काणं विधत्ते, तदेव रक्तानुगतं रक्ताक्षं पित्तानुगतं पिङ्गाक्षं श्लेष्मानुगत शुक्लाक्षं वातानुगत विकृताक्षं, जातस्य च वातादिजनितोऽमिप्यन्दो भवति, तसाच सर्व रोगाः प्रादुप्प्यन्तीति, उक्तं च- "वातापित्तात्कफाद्रक्तादभिष्यन्दचतुर्विधः । प्रायेण जायते घोरः, सर्वनेत्रामयाकरः ॥१॥" इति, तथा-"झिमिय'ति जाड्यता मर्वशरीरावयवानामवशित्वमिति, तथा 'कुणिय'ति गर्भाधानदोपाद् हस्बैकपादो न्यूनकपाणिर्वा कुणिः, तथा 'सुजिय'ति कुब्ज़ | पृष्ठादावस्यास्तीति कुब्जी, मातापितृशोणितशुक्रदोपेण गर्भस्थदोपोद्भवाः कुब्जामनकादयो दोपा भवन्तीति, उक्तं च-"गर्भ वातप्रकोपेन, दौर्हदे वाऽपमानित । भवेत् कुब्जः कुणिः पङ्गुको मन्मन एव वा ॥१॥" मूको मन्मन एवेत्येतदेकान्तरिते मुखदोपे लगनीयमिति । तथा-'उदरिंच'नि चः ममुच्चये,बातपित्तादिममुत्थमष्टधोदरं तदस्यास्तीत्युदरी, तत्र जलोदर्यसाध्यः, शेपास्त्वचि- रोस्थिताः साध्या इति, ते चामी भेदा:-"पृथक् ममस्तैरपि चानिलाद्यैः, प्लीहोदरं बद्धगुदं तथैव । आगन्तुकं सप्तममष्टमं तु, जलो- दरं चेति भवन्ति तानि ॥१॥” इति, तथा 'पास मूयं च त्ति पश्य-अवधारय मूकं मन्मनभाषिणं वा. गर्भदोपादेव जातं तदुत्तरकालं 1 अपगतः स्मारः स्मरण यस्मात् मः अपस्माः, नस्मिन् मनि तद्रोगिणः गर्वविषण स्मृतिः नश्यति. | tium II II IN " ·पोडश- १५ रोगा: १ उद्दे० AIRniliutpanilyuTILITHD ICADAINIRMATI tila . 1.आ. २० २३५ च, पञ्चपष्टिर्मुखे रोगाः सप्तस्वायतनेषु जायन्ते, तत्रायतनानि ओष्ठौ दन्तमूलानि दन्ता जिह्वा तालु कण्ठः सर्वाणि चेति, तत्रा- पायोष्ठयोः पञ्चदश दन्तमूलेषु अष्टौ दन्तेषु पञ्च जिह्वायां नव तालुनि सप्तदश कण्ठे वयः सर्वेप्वायतनेष्यिति, 'सूणियं च' ति शूनत्य-धयथुर्वातपितश्लेष्मसन्निपातरक्ताभिघातजोऽयं पोटेति, उक्तं च-"शोफः स्यात् पड्विधो घोरो, दोपैरुत्सेधलक्षणः । व्यस्तैः समस्तथापीह, तथा रक्तामिघातजः ॥१॥" इति, तथा 'गिलासणिति भसको व्याधिः, स च वातपित्तोत्कटतया श्लेष्मन्यूनतयो- पजायत इति, वथा 'वेवईति वातसमुत्थः शरीरावयवानां कम्प इति, उक्तं च-"प्रकामं वेपते यस्तु, कम्पमानश्च गच्छति । कला- परखरं तं विद्यान्मुक्तसन्धिनिवन्धनम् ॥१॥” इति, तथा 'पीढसप्पि च'त्ति जन्तुर्गर्भदोपात् पीठसर्पित्वेनोत्पद्यते, जातो वा कर्म- दोपाद्भवति, स किल पाणिगृहीतकाष्ठः प्रसपतीति, तथा 'सिलिवयंति श्लीपदं-पादादौ काठिन्यं, तद्यथा-प्रकुपितवातपित्तश्लेष्मा- णोऽधः प्रपन्ना वणो(वंक्षो) रुजङ्घाखवतिष्ठमानाः कालान्तरेण पादमाश्रित्य शनैः शनैः शोफमुपजनयन्ति तच्छ्लीपदमित्या- चक्षने, "पुराणोदकभूमिष्ठाः, सर्वर्तुषु च शीतलाः । ये देशास्तेषु जायन्ते, श्लीपदानि विशेपतः||१|| पादयोर्हस्तयोवापि, श्लीपदं जायते नृणाम् । कर्णोष्ठनाशास्वपि च, केचिदिच्छन्ति तद्विदः ॥२॥" तथा 'महुमेहाण ति मधुमेहो-वस्तिरोगः स विद्यते यस्यासी मधुमेही, मधुतुल्यप्रस्राययानित्यर्थः, तत्र प्रमेहाणां विंशतिर्भेदाः, तत्रास्यासाध्यत्वेनोपन्यासः, तत्र सर्व एव प्रमेहाः प्रायशः सर्व- दोपोत्यास्तथापि वाताद्युत्कटभेदाद्विशतिर्भेदा भवन्ति, तत्र कफादश पट् पित्तात् वातजाश्चत्वार इति, सर्वेऽपि चैतेऽसाध्यावस्थायां मधुमेहत्त्वमुपयान्तीति, उक्तं च-"सर्व एव प्रमेहास्तु, कालेनाप्रतिकारिणः । मधुमेहत्वमायान्ति, तदाऽसाध्या भवन्ति ते ॥१॥" इति, तदेवं पोडशाप्यते-अनन्तरोक्ताः 'रोगा' व्याधयो व्याख्याताः 'अनुपूर्वशो' अनुक्रमेण 'अथ' अनन्तरं 'ण' इति वाक्याल- . " , IPHILIPTETHNIHITERenamiten inासकाHIT ||२१३॥

·आचा० ६धुता० नर. कादि- वेदना १ उद्दे कारे 'स्पृशन्ति' अभिभवन्ति' 'आतड्का' आशुजीवितापहारिणः शूलादयो व्याधिविशेषाः 'स्पर्शाश्व गाढमहारादिजनिता दुःख- विशेपाः 'असमञ्जसा क्रमयोगपद्यनिमित्तानिमित्तोत्पन्नाः स्पृशन्तीति सम्बन्धः । न रोगातकैरेव केवलैर्मुच्यते, अन्यदपि यत् संसारिणोऽधिकं स्यात्तदाह-तेषां कर्मगुरुणां गृहवासासक्तमनसामसमञ्जसरोगैः क्लेशितानां मरणं' प्राणत्यागलक्षणं 'संप्रेक्ष्य' पर्या- लोच्य पुनरुपपातं च्यवनं च देवानां कर्मोदयात् सञ्चितं ज्ञात्वा तद्विधेयं येन गण्डादिरोगाणां मरणोपपातयोथात्यन्तिकोऽभावो भवति, किं च-कर्मणां मिथ्यात्वाचिरतिप्रमादकपाययोगाहितानामवाधोत्तरकालमुदयावस्थायां परिपाकं च 'सम्प्रेक्ष्य' शारीरमा- नसदुःखोत्पादकं पर्यालोच्य तदुच्छित्ये यतितव्यं ।। सच करुणं स्तनन्तीत्यादिना ग्रन्थेनोपपातव्यवनावसानेनावेदितोऽपि पुनरपि सद्गरीयस्त्वख्यापनाय प्राणिनां संसारे निवेदवैराग्योत्पत्यर्थमनिधित्सुकाम आह- तं सुणेह जहा तहा संति पाणा अंधा तमसि वियाहिया, तमेव सई असई अइअच्च उच्चा- वयफासे पडिसंवेएइ, बुद्धेहिं एवं पवेइयं-संति पाणा वासगा रसगा उदए उदएचरा आगा- सगामिणो पाणा पाणे किलेसंति, पास लोए महब्भयं (सू० १७४) 'त' कर्मविपाक यथावस्थितं तथैव ममावेदयतः शृणुत यूयं, तद्यथा-नारकतिर्यङ्नरामरलक्षणाश्चतस्रो गतयः, तत्र नरकगती चत्वारो योनिलक्षाः पञ्चविंशतिकुलकोटिलक्षात्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाफ्युत्कृष्टा स्थितिः, वेदनाश्च परमाधार्मिकपरस्परोदीरितम्वाभावि- कदुःखानां नारकाणां या भवन्ति ता वाचामगोचराः, यद्यपि लेशतधिकथयिपोरभिधेयरिपयं न वागवतरति तथापि कर्मविपा- .

·नर- Him Mini॥ | कादि- वेदना आपा कार्यदनेन प्राणिनां वैराग्यं यथा स्यादित्येवमर्थ श्लोकैरेव किश्चिदभिधीयते-"श्रवणलवनं नेत्रोद्धार करक्रमपाटनं, हृदयदहनं | नागाछेदं प्रतिक्षणदारुणम् । कटविदहनं तीक्ष्णापातत्रिशूलविभेदनं, दहनवदनैः कईघारः समन्तविभक्षणम् ॥१॥ तीक्ष्णैरसिभि- १ उद्दे० दगिः कुन्त विषमः परथधवक्रः । परशुत्रिशूलमुद्गरतोमवासीमुपण्डीभिः ।।२।।. सम्भिन्नतालुशिरमश्छिन्नभुजाश्छिन्नकर्णनासौष्ठाः। मिनदयोदगन्ना भिन्नाक्षिपुटाः मुदुःखार्ताः ||३|| निपतन्त उत्पतन्तो विचेष्टमाना महीतले दीनाः । नेक्षन्ते त्रातारं नैरयिकाः कर्मपटलान्धाः ॥४||छि धन्ते कृपणाः कृतान्तपरशोस्तीक्ष्णेन धारासिना, क्रन्दन्तो विपीचि(वच्छ्वभिः परिवृताः संभक्षणव्यावृतैः। पाट्यन्ने क्रकचैन दारुबट मिना(बदनः)प्रच्छिन्नबाहुद्वयाः, कुम्भीपु त्रपुपानदग्धतनवो मूपासु चान्तर्गताः ॥५॥ भृज्ज्यन्ते ज्वलद- प्र. आ. २३६ परीपहुतभुराज्यालाभिरारापिणो, दीप्तागारनिभेपु वनभवनेष्वङ्गारकेपुत्थिताः । दह्यन्ते विकृतोर्ध्ववाहुवदनाः क्रन्दन्त आर्त्तवनाः, पश्यतः कृपणा दिशो विशरणास्त्राणाय को नो भवेत् ? ॥६॥" इत्यादि । तथा तिर्यग्गतौ पृथिवीकायजन्तूनां सप्तयोनिलक्षा द्वादश कुलकोटिलक्षाः खकायपरकायशस्त्राणि शीतोष्णादिका वेदनाः, तथाऽप्कायस्यापि सप्त योनिलक्षाः सप्त च कुलकोटिलक्षाः वेदना अपि नानाम्पा एव, तथा तेजस्कायस्य मत योनिलक्षाः प्रयः कुलकोटीलक्षाः पूर्ववद्वेदनादिकं, वायोरपि सप्त योनिलक्षाः सप्त व कुलकोटीलक्षाः वेदना अपि शीतोष्णादिजनिता नानारूपा एव, प्रत्येकवनस्पतेर्दश योनिलक्षाः साधारणवनस्पतेश्चतुर्दश उभयरूप- | स्याप्यष्टाविंशतिकुलकोटीलक्षाः, तत्र च गतोऽसुमाननन्तमपि कालं छेदनभेदनमोटनादिजनिता नानारूपा वेदना अनुभवन्नास्ते, विकलेन्द्रियाणामपि द्वौ द्वौ योनिलक्षौ कुलकोट्यस्तु द्वीन्द्रियाणां मप्त त्रीन्द्रियाणामष्टी चतुरिन्द्रियाणां नव, दुःखं तु क्षुत्पिपासा- शीतोप्णादि जनितमनेकधाऽध्यक्षमेव तेपामिनि, पञ्चेन्द्रियतिरश्चामपि चत्वारो योनिलक्षाः कुलकोटीलक्षास्तु जलचराणाम त्रयोदश . TIMI II III TITION . ॥२१॥ २७ ·चतु. ति- . -- पक्षिणा द्वादश चतुष्पदानां दश उरम्परिसणां दश भुजपरिसर्पाणां नव, वेदनाथ नानारूपा गास्तिरमा सम्भवन्ति नाः प्रत्यक्षा आचा० ६धुना० | एवेति, उक्तं च-"क्षुत्तृहिमात्युष्णभयादितानां, परामियोगव्यमनातुराणाम् । अहो! तिरथामतिदुःसिताना, मुसानुपङ्गः किल १ उद्दे० वामेतत् ।।१।।" इत्यादि । मनुष्यगतायपि चतुर्दश योनिलक्षा द्वादश कुलकोटीलक्षाः, वेदनास्त्वैवम्भूता इति-"दुःखं खीक्षि- मध्ये प्रथममिह भये गर्भवासे नराणां, पालत्वे चापि दुःख मललुलिततनुवीपयःपानमिश्रम् । तारुण्ये चापि दुःखं भपति विरह वृद्धभावोऽप्यमारः, संसारै रे मनुष्या! यदत यदि मुसं स्वल्पमप्यस्ति किश्चित् ॥१॥ वाल्यात्प्रभृति च रोगर्दष्टोऽभिभषय याय- दिह मृत्युः । शोकवियोगायोगदैर्गतदोपैथ नेकविधः ॥२॥ धुनृहिमोष्णानिलशीतदाहदारियशोकप्रियविप्रयोगः। दौर्भाग्यमो. नमिजात्यदास्पयरूप्यरोगादिमिरस्वतत्रः ॥३॥" इत्यादि । देवगतायपि चत्वारो योनिलक्षाः पदिशनिः कुलकोटीलक्षाः, तेषा- मपीाविपादमत्सरच्यवनभयगल्यवितुद्यमानमनसा दुःखानुपन एव, सुखाभासाभिमानस्तु केवलमिति, उक्तं च-“देवेषु च्यवन- | वियोगदुःसितेपु, क्रोधेमिदमदनातितापितेषु । आर्या! नस्तदिह विचार्य संगिरन्तु, यत्सौख्यं किमपि निवेदनीयमस्ति ॥१॥" इत्यादि । तदेवं चतुर्गतिपतिताः संसारिणो नानारूपं कर्मविपाकमनुभवन्तीत्येतदेव सूत्रेण दयितुमाह-'सन्ति' विधन्ते 'प्राणाः' प्राणिनः 'अन्धा' चक्षुरिन्द्रियविकलाः, भावान्धा अपि सद्विवेकविकलाः, 'समसि' अन्धकारे नरकगत्यादौ भावान्धकारेऽपि ग | मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपायादिके कर्मविपाकापादिते व्यवस्थिताज्याख्याताः। किन-तामेवावस्था कुष्ठायापादितामेकेन्द्रियापपर्याप्त- कादिका या सकदनुभूय फर्मोदयाचामेव अमरुन्-अनेकशोऽतिगत्योगावनान-तीवमन्दान् स्पर्शान्-दासविगेगान 'प्रतिसंवेदयति' अनुभवति । एतग तीर्थहदिरावेदितमित्याह-'युद्ध तीर्थनिः एतत् अनन्नरोकं प्रकपणादी या पेदितं प्रदिनम् । एतगपक्ष्य- १०

·नाचा०
१५
महाभयं
६युवा
"
प्र.आ.
२३७
२०
माणं प्रवेदितमित्याह–'सन्ति' विद्यन्ते प्राणाः' प्राणिनो 'पासकाः' 'वासू शब्दकुत्सायां' वासन्तीति वासका:-भाषालन्धिसम्पन्ना
दीन्द्रियादयः, तथा रसमनुगच्छन्तीति रसगा:-कदुतिक्तकपायादिरसवेदिनः, संज्ञिन इत्यर्थः, इत्येवम्भूतः कर्मविपाकः संसारिणां
सम्प्रेक्ष्य इति सम्बन्धः, तथा—'उदके उदकरूपा एवैकेन्द्रिया जन्तवः पर्याप्तकापर्याप्तकभेदेन व्यवस्थिताः, तथा उदके चरन्ती-
युदकचराः-पूतरकच्छेदनकलोडणकत्रसा मत्स्यकच्छपादयः, तथा स्थलजा अपि केचन जलाश्रिता महोरगादयः पक्षिणश्व केचन
तद्तवृत्तयो द्रष्टव्याः, अपरे तु आकाशगामिनः पक्षिणः, इत्येवं सर्वेऽपि 'प्राणाः' प्राणिनोऽपरान् प्राणिनः आहाराद्यर्थ मत्सरा-
दिना या 'केशयन्ति' उपतापयन्ति । यद्येवं ततः किमित्यत आह–'पश्य' अवधारय 'लोके चतुर्दशरज्वात्मके, कर्मविपाका-
सकाशात् 'महद्भय' नानागतिदुःखक्लेशविपाकात्मकमिति ॥ किमिति कर्मविपाकान्महद्भयमित्याह-
बहुदुक्खा हु जन्तवो, सत्ता कामेसु माणवा, अबलेण वहं गच्छन्ति सरीरेणं पभंगुरेण,
अटे से बहुदुक्खे इइ वाले पकुव्वइ, एए रोगा बहू नच्चा आउरा परियावए नालं पास, अलं
तवेपहि. एवं पास मुणी! महब्भयं नाइवाइज कंचणं (सू० १७५)
यहूनि दुःसानि कर्मविपाकापादितानि येषां जन्तूनां ते तथा, हुः यसादेवं तसात्तत्राप्रमादवता भाव्यं। किमित्येवं भूयो भूयो-
ऽपदिश्यत इत्यत आह-यस्मादनादिभवाभ्यासेनागणितोत्तरपरिणामाः 'सक्ताः' गृद्धाः 'कामेपु' इच्छामदनरूपेषु 'मानवाः' पुरुपा
इत्यतो न पुनरुक्तदोपानुपङ्गः । कामासक्ताच यदवामुवन्ति तदाह-बलरहितेन-निमारेण तुपमुष्टिकल्पेनौदारिकेण शरीरेण 'प्रम-
॥२१५॥

·সাখাও ६धुता० १ उद्दे० चिकि- त्सा- निषेधः दुग्ण' मत एव भङ्गशीलेन तत्सुखाधानाय कम्मोपचित्याऽनेको वधं गच्छन्ति, कः पुनरमौ विपाककटुकेषु कामेषु यो रतिं विद- ध्यादित्याह-मोहोदयादान:-अगणितकार्याकार्यविवेकः मोऽसुमान् बहु दुःखं प्राप्तव्यमनेनेति यहुदुःखः इति एनं कामानुपङ्गं प्राणिनां दशं या 'यालो' रागद्वैपाकुलितः प्रकर्षण करोति प्रकरोति, तअनितकर्मविपाकाच अनेकशी यधं गच्छति, यदिवा रोगेषु सत्सु इत्येतद्वक्ष्यमाणं वालः-अज्ञः प्रकरोति, तदाह-एतान्-गण्डकुष्ठराजयक्ष्मादीन् रोगान् पहनुत्पन्नानिति ज्ञात्वा तद्रोगवेदनया आतुराः सन्तः चिकित्साय प्राणिनः परितापयेयुः, 'लावकादिपिशिताशिनः किल क्षपन्याध्युपशमः स्यादि' त्यादिवाक्याकर्णनासीविता- शया गरीयस्यपि प्राण्युपमर्दै प्रवर्तेरन्, नेतदवधारयेयुः यथा-स्वकृतावन्ध्यकर्मविपाकोदयादेतत् , तदुपशमाचोपशमः, प्राण्युपमर्द- चिकित्सया च किल्पिपानुपङ्ग एवेति, एतदेवाह-पश्यैतद्विमलविवेकावलोकनेन यथा 'नाल' न समर्थाः चिकित्साविधयः को- दयोपशमं विधातं, यद्येवं ततः किं कर्तव्यमिति दर्शयति-'अलं' पर्याप्तं 'तर' सदमद्विवेफिनः 'एमिः' पापोपादानभूतविकि- | साविधिमिरिति । किं च-'एतत् प्राण्युपमर्दादिकं 'पश्य' अवधारय हे 'मुने' जगत्रयस्वभाववेदिन , महद्-गृहद् भयहेतुत्वान, । यद्यां ततः किं कुर्यादिति दर्शयति-'नातिपातयेत्' न हन्यात् कञ्चन प्राणिनं, यत एकस्मिन्नपि प्राणिनि-हन्यमानेऽष्टमकारमपि कर्म वध्यते, नगानुत्तारसंगारगमनायेत्यतो महाभयमिनि, यदिवा 'एए रोगे यह णत्यादिको ग्रन्यः कामानधिकल्प नेयः, पतान् रोगरूपान् कामान् परन् चात्वा आसेपनाप्रशयेति आतुरा:-कामेच्छान्धा अपरान् प्राणिनः परितापयेयुः इत्यादिना प्रक्रमेपेनि ॥ नदेवं रोगकामातुरतया मायद्यानुष्ठानप्रवृत्तानामुपदेशदानपुरस्मरं महाभयं प्रदश्य तद्विपर्यम्तानां मस्सम्पां गुणगां दिदयिएः प्रम्नानमारनयन्नान १० - ·पागा० ViumuTIM मा.. १५ अभिपे- कादि १ उर० प्र.पा. २३८ आयाण भो सुम्सूम ! भो धूयवायं पवेयइस्सामि-इह खलु अत्तत्ताए तेहिं तेहिं कुलेहिं अभिसेएण अभिसंभूया अभिसंजाया अभिनिव्वुडा अभिसंवुड्डा अभिसंबुद्धा अभिनिकता अणुपुव्येण महामुणी (सू. १७६) 'मोः' इति शिप्यामप्रणं, यदहमुनरावेदयिष्यामि भवतस्तद् 'आजानीहि' अवधारय, 'शुथूपख' श्रवणेच्छ विधेहि भोः' इनि पुनरप्यामप्रणमर्थगरीयस्त्वख्यापनाय, नात्र भवता प्रमादो विधेयो, धूतवादं प्रवेदयिष्याम्यहं, धूतम्-अष्टप्रकारकर्मधूननं पानिपरित्यागो या तस यादो धृतवादः तं प्रवेदयिष्यामि, अवहितेन च भवता भाव्यमिति । नागार्जुनीयास्तु पठन्ति-"धुतो- वायं पयंति" अष्टप्रकारकर्मधूननोपायं या प्रवेदयन्ति तीर्थकरादयः। कोऽसावुपाय इत्यत आह-'इह' असिन् संसारे 'खलु:' वाक्पालङ्कारे आत्मनो भाव आत्मता-जीवास्तिता स्वकृतकर्मपरिणतिर्वा तयाऽभिसम्भूताः-सजाताः, न पुनः पृथिव्यादिभूतानां कापाकारपरिणामतया ईश्वरप्रजापतिनियोगेन वैति, तेषु तेपूचावचेषु कुलेषु यथास्वं कम्मोदयापादितेषु 'अभिषेकेण' शुक्रशोणि- ननिकादिक्रमेणेति, नत्रायं क्रमः-मप्ताहं कललं विद्यात्ततः मप्ताहमयुदम् । अदाजायतें पेशी, पेशीतोऽपि घनं भवेत् ॥शा" इति, नत्र यावत्कललं तावदमिमम्भूताः, पेशी यावदमिसञ्जाताः, ततः साङ्गोपाङ्गस्नायुशिरोरोमादिक्रमाभिनिवर्त्तनादभिनिर्वृत्ताः, | ततः प्रताः मन्तोऽभिसंवृद्धाः, धर्मश्रवणयोग्यावस्थायां वर्तमाना धर्मकथादिकं निमित्तमामाद्योपलब्धपुण्यपापतयाऽभिसम्युद्धाः, ततः मदमद्विवेकं जानानाः अभिनिधान्ताः, ततोऽधीताचारादिशाखास्तदर्थभावनोपहितचरणपरिणामा अनुपूर्वेण शिक्षकगीता- २० HARIHARI ||२१६॥ २७ .

·दीक्षा- थ्र्युप- सः ६धुता० १ उद्दे० २३९ र्थक्षपकपरिहारविशुद्धिकैकाकिविहारिजिनकल्पिकावसाना मुनयोऽभूवनिति ॥ अभिमम्बुद्धं च प्रविजिपुमुपलभ्य यनिजाः कुर्युस्तदर्शयितुमाह- तं परिकमंतं परिदेवमाणा मा चयाहि इय ते वयंति-छंदोवणीया अज्झोववन्ना अकंद- कारी जणगा रुयंति, अतारिसे मुणी (ण य) ओहं तरए जणगा जेण विप्पजढा, सरणं तत्थ नो समेइ, कहं नु नाम से तत्थ रमइ ?, एयं नाणं सया समणुवासिज्जासित्तिबेमि (सू. १७७) धूताध्ययने प्रथम उद्देशकः ६-१ ॥ 'तम्' अवगततचं गृहवासपरामुखं महापुरुषसेवितं पन्थानं पराक्रममाणमुपलभ्य मातापितपुत्रकलत्रादयः परिदेवमाना माऽसान् परित्यज 'इति' एतत् ते कृपामापादयन्तो, वदन्ति, किं चापारं वदन्तीत्याह-छन्देनोपनीताः छन्दोपनीता:-तवाभिप्रायानुवर्ति- नस्त्वयि चाभ्युपपन्नाः, तदेवम्भूतानमान् माऽवमंस्था इत्येवमाक्रन्दकारिणो 'जनका मातापित्रादयो जना वा रुदन्ति । एवं च |वदेयुरित्याह-न तादृशो मुनिर्भवति, न चौघ-संसारं तरति, येन पाखण्डविप्रलब्धेन 'जनका' मातापित्रादयः 'अपोढाः' त्यक्ता इति । स चावगतसंसारस्वभावो यत्करोति तदाह-न.ह्यसावनुरक्तमपि बन्धुवर्ग 'तत्र तसिन्नवसरे शरणं ममेति, न तदभ्युपगमं करोतीत्यर्थः । किमित्यसौ शरण नैतीत्याह-कथं नु नामासौ 'तत्र' तस्मिन् गृहवासे सर्वनिकारास्पदे नरकप्रतिनिधौ शुभद्वारपरिघे ·आचा० ६धुतार वेप- त्याग कारणानि २ उद्दे० वत्थं पडिग्गई कंवलं पायपुंछणं विउसिज्जा, अणुपुब्वेग अणहियासेमाणा परीसहे दुर. हियासए, कामे ममायमाणस्स इयाणि मुहुत्तेण वा अपरिमाणाए भेए, एवं से अंतराएहिं कामेहिं आकेवलिएहिं अवइन्ना चेए (सू. १७९) केचिद्भवशतकोटिदुरापमवाप्य मानुपं जन्म समासाद्यालब्धपूर्वो संसारार्णवोत्तरणप्रत्यला बोधिद्रोणीमङ्गीकृत्य मोक्षतरुवीजं सर्व- विरतिलक्षणं चरणं पुन?निवारतया मन्मथस्य परिप्लवतया मनसों लोलुपतयेन्द्रियग्रामस्थानेकभवाभ्यासापादितविषयमधुरतया प्रबलमोहनीयोदयादशुभवेदनीयोदयासन्नप्रादुर्भावादयशःकीर्युत्कटतया अवगणय्याऽऽयतिमविचार्य कार्याकार्य उररीकृत्य महा- व्यसनसागरं साम्प्रतेक्षितयाऽधःकृतकुलक्रमाचारास्तत्त्यजेयुः, तत्यागश्च धर्मोपकरणपरित्यागाद्भवतीत्यतस्तद्दर्शयति-वखमित्यनेन क्षौमिकः कल्पो गृहीतः, तथा 'पतनहः' पात्रं 'कम्बल' और्णिकं कल्पं पात्रनिर्योग वा 'पादपुञ्छनक' रजोहरणं, एतानि निरपेक्ष- तया व्युत्सृज्य कश्चिदेशविरतिमभ्युपगच्छति, कश्विदर्शनमेवालम्बने, कश्चित्ततोऽपि भ्रश्यति । कथं पुनर्दुर्लभं चारित्रमवाप्य पुन- सत्यजेदित्याह-परीपहान् दुरधिसहनीयान् ‘अनुक्रमेण' परिपाट्या योगपद्येन वोदीर्णाननधिसहमानाः-परीपहैर्भग्ना मोहपरवशतया | पुरस्कृतदुर्गतयो मोक्षमार्ग परित्यजन्ति । भोगार्थ त्यक्तवतामपि पापोदयाद्यत्स्यात्तदाह-'कामान् विरूपानपि 'ममायमाणस्सत्ति स्त्रीकुर्वतो भोगाध्यवसायिनोऽन्तरायोदयात् 'इदानी' तत्क्षणमेव प्रवज्यापरित्यागानन्तरमेव भोगप्राप्तिसमनन्तरमेव वा अन्तर्मुहू- नि वा कण्डरीकस्येवाहोरात्रेण वा ततोऽप्यूध्वं शरीरभेदो भवत्यपरिमाणाय, एवम्भूत आत्मना सार्दू विवक्षितशरीरभेदो भवति प्र.आ. २४० १० AMITHATI -- ·घसु- स्वादि ६धुना० २ उद्दे १५ . " रमते ?, कथं गृहवासे द्वन्दैकहेतौ विघटितमोहकपाटः सन् रतिं कुर्यादिति ? । उपसंहारमाह-एतत्' पूर्वोक्तं ज्ञानं सदा आत्मनि 'मम्यगनुवासयेः' व्यवस्थापयः, इतिरधिकारपरिममाप्तौ, ब्रवीमीति पूर्ववत् । धूताध्ययनस्य प्रथमोद्देशकः समाप्तः ।। उक्तः प्रथमोद्देशकः, साम्प्रतं द्वितीय आरभ्यते, अस्स चायमभिसम्बन्धः, इहानन्तरोद्देशके निजकविधूनना प्रतिपादिता, सा चैवं फलवती साद् यदि कर्मविधूननं स्याद् , अतः कर्मविधूननार्थमिदमुपक्रम्यत इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्सोद्देशकस्यादि सूत्रम्- आउरं लोगमायाए चइत्ता पुव्वसंजोगं हिच्चा उवसमं वसित्ता बंभचेरंसि वसु वा अणु- वसु वा जाणितु धम्मं अहा नहा अहेगे तमचाइ कुसीला (सू. १७८) 'लोक' मातापितृपुत्रकलबादिकं तमातुरं स्नेहानुपङ्गतया वियोगात् कार्यावसादेन वा यदिवा जन्तुलोकं कामरागातुरम् 'आदाय' बानेन 'गृहीत्वा' परिच्छिद्य तथा त्यक्त्वा च 'पूर्वसंयोग' मातापित्रादिसम्बन्ध, तथा 'हित्वा' गत्वा उपशमं उपित्वापि ब्रह्मचर्ये, किम्भूतः सन्निति दर्शयति-वसु-द्रव्यं तद्भूतः, कपायकालिकादिमलापगमाद्वीतराग इत्यर्थः, तद्विपर्ययेणानुवसु, सराग इत्यर्थः, | यदिया वसुः-साधुः अनुवसुः-श्रावकः, तदुक्तम्-"वीतरागो वसुज्ञेयो, जिनो वा संयतोऽथवा। सरागो ह्यऽनुवसुः प्रोक्तः, स्थविरः श्रावकोऽपि वा ।।१।" तथा ज्ञात्वा 'धर्म' अपि श्रुतचारित्राख्यं यथा तथाऽवस्थितं धर्म प्रतिपद्याप्यथैके मोहोदयात्तथाभवितव्य- तानियोगेन 'त' धर्म प्रतिपालयितुं न शक्नुवन्ति, किंम्भूताः?-कुत्सितं शीलं येषां ते कुशीला इति, यत एव धर्मपालनाशक्ताः अत एव कुशीलाः । एवम्भूताच मन्तः किं कुर्युरित्याह- २० ॥२१७॥ २५ ·आचा० ६धुता० वेप- वत्थं पडिग्गहं कंबलं पायपुंछणं विउमिजा, अणुपुब्वेग अणहियासेमाणा परीसहे दुर- त्याग २ उद्दे०/- हियासए, कामे ममायमाणस्स इयाणिं मुहुत्तेण वा अपरिमाणाए भेए, एवं से अंतराएहिं कारणानि कामेहिं आकेवलिएहिं अवडन्ना चेए (सू. १७९) केचिद्भवशतकोटिदुरापमवाप्य मानुपं जन्म समासाद्यालब्धपूर्वा संसारार्णवोत्तरणप्रत्यला बोधिद्रोणीमङ्गीकृत्य मोक्षतरुवीजं सर्व- विरतिलक्षणं चरणं पुनर्तुनिवारतया मन्मथस परिप्लवतया मनसो लोलुपतयेन्द्रियग्रामस्यानेकभाभ्यासापादितविषयमधुरतया प्रबलमोहनीयोदयादशुभवेदनीयोदयासन्नप्रादुर्भावादयशाकीयुत्कटतया अवगणय्याऽऽयतिमविचार्य कार्याकार्य उररीकृत्य महा- व्यसनसागर साम्प्रतेक्षितयाऽधःकृतकुलक्रमाचारास्तत्यजेयुः, तत्यागश्च धर्मोपकरणपरित्यागाद्भवतीत्यतस्तदर्शयति-वस्त्रमित्यनेन । क्षौमिकः कल्पो गृहीतः, तथा 'पतनहः' पानं 'कम्पल' और्णिकं कल्पं पात्रनिर्योग वा 'पादपुञ्छनक' रजोहरणं, एतानि निरपेक्ष- तया व्युत्सृज्य कश्चिदेशपिरतिमभ्युपगच्छति, कश्चिद्दर्शनमेवालम्बते, कश्चित्ततोऽपि प्रश्यति । कथं पुनर्दुर्लभं चारित्रमवाप्य पुन- प्र. आ.. स्तत्यजेदित्याह-परीपहान् दुरधिसहनीयान् ‘अनुक्रमेण' परिपाट्या योगपद्येन वोदीर्णाननधिमहमानाः-परीपदैर्भग्ना मोहपरवशतया २४० पुरस्कृतदुर्गतयो मोक्षमार्ग परित्यजन्ति । भोगार्थ त्यक्तयतामपि पापोदयायत्स्यात्तदाह-'कामान् विरूपानपि 'ममायमाणस'त्ति |स्वीकुर्वतो भोगाध्यवसायिनोऽन्तरायोदयात् 'इदानीं तत्क्षणमेव प्राज्यापरित्यागानन्तरमेव भोगप्राप्तिसमनन्तरमेव वा अन्तर्मुहू- तन वा कण्डरीकस्पेवाहोरात्रेण वा ततोऽप्यूधं शरीरभेदो भात्यपरिमाणाय, एवम्भूत आत्मना सार्दू विवक्षितशरीरभेदो भवति ' १० ·आचा० ६धुता० २ उद्द० y Art MINI WIFI Min h 4นทรา5 ราชินพร titsin li भोगा- कांक्षा- त्याग: 'अथ' अनन्तरमेके विशुद्धपरिणामतया आसन्नापवर्गतया 'धम्म' श्रुतनारित्राख्यं 'आदाय' गृहीत्वा वस्त्रपतद्हादिधर्मोपक- रणसमन्विता धर्मकरणेषु प्रणिहिताः परीपहसहिष्णवः सर्वज्ञोपदिष्टं धर्म चरेयुरिति । अत्र च पूर्वाणि प्रमादसूत्राण्यप्रमादाभि- प्रायेण पठितव्यानीति, उक्तं च-“यत्र प्रमादेन तिरोऽप्रमादः, स्थाद्वाऽपि यत्नेन पुनः प्रमादः। विपर्ययेणापि पठन्ति तन, सूत्रा- Bण्यधीकारवशाद्विधिज्ञाः॥१॥"किम्भूताः पुनर्धर्म चरेयुरित्याह-कामेषु मातापित्रादिके वा लोकेन प्रलीयमाना अप्रलीयमानाः- अनभिषक्ता धर्मचरणे 'हदा तपःसंयमादौ द्रढिमानमालम्बमाना धर्म चरन्तीति, किंच-सर्वा गृद्धि' भोगकाङ्क्षा दुःखरूपतया ज्ञपरिज्ञया परिज्ञाय प्रत्याख्यानपरिज्ञया परित्यजेत् । तत्परित्यागे गुणमाह-'एप' इति कामपिपासापरित्यागी प्रकर्पण नतः-प्रहः संयमे कर्मधुननायां वा महामुनिर्भवति, नापर इति । किं च-'अतिगत्य' अत्येत्य-अतिक्रम्प 'सर्वतः सः प्रकारैः 'सङ्ग सम्बन्ध पुत्रकलत्रादिजनितं कामानुपङ्गं वा, किं भावयेदित्याह-न मम किमप्यस्तीति यत्संसारे पतत आलम्बनाय स्यादिति, तदभावान 'इति' उक्तक्रमेणकोऽहमस्मिन्-संसारोदरे, न चाहमन्यस कस्यचिदिति । एतद्भावनाभावितश्च यत्कुर्यात्तदाह-'अत्र' अस्मिन् मौनी- न्द्रे प्रवचने विरतः सन् सावद्यानुष्ठानादविधचक्रवालसामाचार्या यतमानः, कोऽसौ ?-'अनगार'. प्रबजितः, एकत्वभावनां भावयन्नवमौदर्ये संतिष्ठत इत्युत्तरसूत्रेण सम्बन्धः, एवमेव क्रिया अनन्तरसूत्रेप्पपि लगयितव्येति, किंच-'सर्वतः' द्रव्यतो भाव- तश्च मुण्डो रीयमाण संयमानुष्ठाने गच्छन्, किम्भूत इत्याह-या 'अचेल' अल्पचेलो जिनकल्पिको वा 'पर्युपितः संयमे उद्युक्त- विहारी अन्तप्रान्तभोजी, तदपि न प्रकामतयेत्याह-'संचिक्खई' सतिष्ठते अवमौदयें । न्यूनोदरतायां वर्तमानः सन् कदाचित्प्र- त्पनीकतया ग्रामकण्टकैस्तुद्यतेत्येतद्दर्शयितुमाह-'स' मुनिम्भिराक्रुष्टो वा दण्डादिमिहतो वा लुञ्चितो वा केशोत्पाटनतः पूर्वकत- , १० . प्र. आ. २४१ HTTEEL JII KARISHADAINIK ·Hinantulinautinensite: muMDEHATRUTION वर्धमान- १५ भावाः To येनानन्तेनापि कालेन पुनः पञ्चेन्द्रियत्वं न प्रामोति । एतदेवोपसञ्जिहीपुराह-एवं पूर्वोक्तप्रकारेण 'स' भोगामिलापी आन्त- ६धुता०रायिकैः कामैः-बहुप्रत्यपायैः न केवलमकेवलं तत्र भया आकेवलिका:-सद्वन्द्वाः सप्रतिपक्षा इतियावत् असम्पूर्णा या, तैः सनि- २ उद्दे० रखतीर्णाः संसार, तान् वा द्वितीयार्थे तृतीया, 'च!' समुच्चये, 'एत' इति भोगामिलापिणः, कामरतृप्ता एव शरीरभेदमवामुवन्तीति तात्पर्यार्थः ।। अपरे त्वासन्नतया मोक्षस्य कथश्चित्कृतचित् कदाचिदवाप्य चरणपरिणाम प्रतिक्षणं लघुकर्मतया प्रवर्द्धमानाध्यव- सायिनो भवन्तीति दर्शयितुमाह- अहेगे धम्ममायाय आयाणप्पभिइसु पणिहिए चरे, अप्पलीयमाणे दढे सव्वं गिद्धिं परिन्नाय, एस पणए महामुणी, अइअच्च सव्वओ संगं न महं अत्थित्ति इय एगो अहं, अस्सि जय- माणे इत्थ विरए अणगारे सव्वओ मुंडे रीयंते, जे अचेले परिसिए संचिक्खइ ओमोय- रियाए, से आकुट्ठ या हए वा लुंचिए वा पलियं पकत्थ अदुवा पकत्थ अतहेहिं सदफा- सेहिं इय संखाए एगयरे अन्नयरे अभिन्नाय तितिक्खमाणे परिचए जे य हिरी जे य अहिरीमाणा (सू. १.८०) Himminuttamin an un | HPIRATImaAIMIMILAIME ॥२१८॥ २४ ·आचा० ६धुता० भोगा. कांक्षा- त्यागः २ उद्दे० - 'अथ' अनन्तरमेके विशुद्धपरिणामतया आसन्नापवर्गतया 'धर्म' श्रुतचारित्राख्यं 'आदाय' गृहीत्वा वस्त्रपतगृहादिधम्मोपक- रणसमन्विता धर्मकरणेषु प्रणिहिताः परीपहसहिष्णवः सर्वज्ञोपदिष्टं धर्म चरेयुरिति । अत्र च पूर्वाणि प्रमादसूत्राण्यप्रमादाभि- प्रायेण पठितव्यानीति, उक्तं च-"यत्र प्रमादेन तिरोऽप्रमादः, स्याद्वाऽपि यत्नेन पुनः प्रमादः । विपर्ययेणापि पठन्ति तत्र, सूत्रा- ण्यधीकारवशाद्विधिज्ञाः ॥१॥" फिम्भूताः पुनर्धर्म चरेयुरित्याह-कामेषु मातापित्रादिके वा लोकेन प्रलीयमाना अप्रलीयमानाः- अनमिषक्ता धर्मचरणे 'दृढाः' तपःसंयमादौ द्रविमानमालम्बमाना धर्म चरन्तीति, किंच-सर्वा 'गृद्धि' भोगकाला दुःखरूपतया ज्ञपरिज्ञया परिज्ञाय प्रत्याख्यानपरिज्ञया परित्यजेत् । तत्परित्यागे गुणमाह-'एप' इति कामपिपासापरित्यागी प्रकण नत:-प्रहः संयमे कर्मधुननायां वा महामुनिर्भवति, नापर इति । किं च-'अतिगत्य' अत्येत्य-अतिक्रम्य 'सर्वतः सर्वैः प्रकारैः 'सङ्ग सम्बन्ध पुत्रकलत्रादिजनितं कामानुपङ्गं वा, किं भावयेदित्याह-न मम किमप्यस्तीति यत्संसारे पतत आलम्बनाय स्यादिति, तदभावाच 'इति' उक्तक्रमेणैकोऽहमसिन्-संसारोदरे, न चाहमन्यस कस्यचिदिति । एतद्भावनाभावितश्च यत्कुर्यात्तदाह--'अत्र अस्मिन् मौनी- न्द्रे प्रवचने विरतः सन् सावद्यानुष्ठानादशविधचक्रवालसामावार्या यतमानः, कोऽसौ ?–'अनगारः'. प्रबजितः, एकत्वभावनां भावयन्नवमौदर्ये संतिष्ठत इत्युत्तरसूत्रेण सम्बन्धः, एवमेव क्रिया अनन्तरसत्रेष्वपि लगयितव्येति, किंच-'सर्वतः' द्रव्यतो भाव- तथ मुण्डो 'रीयमाणः' संयमानुष्ठाने गच्छन्, किम्भूत इत्याह-यः 'अवेल' अल्पचेलो जिनकल्पिको वा 'पर्युपितः' संयमे उद्युक्त- विहारी अन्तप्रान्तभोजी, तदपि न प्रकामतयेत्याह-संचिक्खई' संतिष्ठते अवमौदयें । न्यूनोदरतायां वर्चमानः सन् कदाचित्य- त्यनीकतया ग्रामकण्ठफैस्तुद्यतेत्येतद्दर्शयितुमाह-'स' मुनिर्वाम्भिरायो वा दण्डादिभिर्हतो वा लुञ्चितो वा केशोत्पाटनतः पूर्वकृत- प्र.आ. २४१ tapetilollipp ausili piiretrucad Jux MAITaarily sil MAINTAINTRainine HHATTISTANA ·. । आचा० ६धुता० २ उद्दे० IMILAIREJII-IIUIRTI Mammalne उत्तर- वादः रान्-प्रतिकूलान् परीपहानुदीर्णानभिज्ञाय सम्पक्तितिक्षमाणः परिग्रजेत् , यदिवाऽन्यथा परीपहाणां वैविध्यमित्याह-ये च परीपहाः सत्कारपुरस्कारादयः साधोरेरिणो-मनाहादकारिणो ये तु प्रतिकूलतया अहारिणो-मनसोऽनिष्टा, यदिवा हीरूपा:-याचनाऽचे- लादयः अहीमनसश्च-अलझाकारिणः शीतोष्णादयः इत्येतान् द्विरूपानपि परीपहान् सम्यक् तितिक्षमाणः परिबजेदिति ।। किंच- चिच्चा सव्वं विसुत्तियं फासे समियदसणे, एए भो णगिणा वुत्ता जे लोगसि अणागम- णधम्मिणो आणाए मामगं धम्म एस उत्तरवाए इह माणवाणं वियाहिए, इत्थोवरए तं झोस- माणे आयाणिज परिन्नाय परियाएण विगिंचइ, इह एगोसें एगचरिया होइ तत्थियरा इय- रेहिं कुलेहिं सुद्देसणाए सव्वेसणाए से मेहावी परिवए सुभि अदुवा दुभि अदुवा तत्थ भेरवा पाणा पाणे किलेसंति, ते फासे पुट्ठो धीरे अहियासिज्जासित्तिवेमि (सू. १८१) ॥ धूताध्ययने द्वितीयोद्देशकः ॥ ६-२ ॥ त्यक्त्वा सा परीपहकृतां विस्रोतसिकां परीपहापादितान् स्पर्शान्-दुःखानुभवान् 'स्पृशेत्' अनुभवेत् सम्यगधिसहेत, स किम्भूतः -सम्यग् इतं-गतं दर्शनं यस्य स समितदर्शनः, सम्यग्दृष्टिरित्यर्थः । तत्सहिष्णवश्व किम्भूताः स्युरित्याह-'भो।' त्यामणे 'एते' परीपहसहिष्णवो निष्किञ्चना निर्ग्रन्था भावनग्मा 'उक्ताः' अभिहिताः, असिन्मनुष्यलोके अनागमनं धम्मों येपां २४२ प्र.आ. MANTRA १० नाना- Limi

·आचा०
६धुता०
२ उद्दे०
उत्तर-
वाद:
१५
तेऽनागमनधर्माणः, यथाऽऽगेपितप्रतिज्ञाभारवाहित्वान्न पुनर्गृहं प्रत्यागमनेप्सव इति, किं च-आजाप्यतेऽनयेत्याज्ञा तया मामकं
धर्म सम्यगनुपालयेत् , तीर्थकर एवमाहेति, यदिवा धर्मानुष्ठाय्येवमाह-धर्म एवैको मामकः, अन्यत्तु सर्व पारक्यमित्यतस्तमहमा-
ज्ञया-तीर्थकरोपदेशेन सम्यकरोमीति, किमित्याजया धर्मोऽनुपाल्यत इत्यत आह-एपः' अनन्तरोक्तः 'उत्तरवाद' उत्कृष्टवाद
इह मानवानां व्याख्यात इति । किं च-'अत्र' अमिन् कर्मधुननोपाये संयमे उप-सामीप्येन रत उपरतः तद्-अष्टप्रकारं कर्म
'झोपयन्' क्षपयन् धर्म चरेदिति, किं चापरं कुर्यादित्याह-आदीयत इत्यादानीयं-कर्म तत्परिज्ञाय मूलोत्तरप्रकृतिभेदतो ज्ञात्वा
'पर्यायेण' श्रामण्येन विवेचयति, क्षपयतीत्यर्थः । अत्र चाशेषकर्मधुननासमर्थ तपस्तद्वाह्यमधिकृत्योच्यते- 'इह' असिन् प्रवचने
'एकेपां' शिथिलकर्मणामेकचर्या भवति-एकाकिविहारप्रतिमाऽभ्युपगमो भवति, तत्र च नानारूपाभिग्रहविशेपास्तपश्चरणविशेपाश्च
भवन्तीत्यतस्तावत्प्राभृतिकामधिकृत्याह-'तत्र' तस्मिन्नेकाकिविहारे 'इतरें सामान्यसाधुभ्यो विशिष्टतरा 'इतरेपु' अन्तप्रान्तेषु
कुलेषु शुद्धपणया दशैपणादोपरहितेनाहारादिना 'सर्वैपणयेति सर्वा याऽऽहाराद्युद्गमोत्पादनग्रासैपणारूपा तया सुपरिशुद्धेन विधिना
संपमे परिग्रजन्ति, बहुत्वेऽप्येकदेशतामाह-स मेधावी मर्यादाव्यवस्थितः संयमे परिव्रजेदिति, किं च-स आहारस्तेष्वितरेपु कुलेषु
सुरभिर्वा स्यात् अथवा दुर्गन्धः, न तत्र रागद्वेषौ विदध्यात् , किं च-अथवा तत्रैकाकिविहारित्वे पितृवनप्रतिमाप्रतिपन्नस्य सतो
'भैरवा' भयानका यातुधानादिकृताः शब्दाः प्रादुर्भवेयुः,यदिया 'भैरवा' बीभत्साः 'प्राणाः प्राणिनो दीप्तजिह्वादयोऽपरान् प्राणिनः
'केशयन्ति' उपतापयन्ति, त्वं तु पुनस्तैः स्पृष्टस्तान् स्पर्शान् दुःखविशेषान् 'धीर' अक्षोभ्य मन्नतिसहस्य । इतिरधिकारपरिसमाप्ती,
अवीमीति पूर्ववन् । धूताध्ययने द्वितीयोद्देशकः परिसमाप्तः ॥
.
.
midiaHL-IIIANNUITAIN
LATESTINDILIP
IIIMilitatiya IILIHE
-
॥२२॥

·अचेल- आचा० ६धुता० ३ उद्दे० ५ उक्तो द्वितीयोदेशकः, साम्प्रतं तृतीय आरभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः, इहानन्तरोदेशके कर्मधूननाऽभिहिता,साच नोपक- रणशरीरविधूननामन्तरेण इत्यतस्तद्विधननार्थमिदमारभ्यते, इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्योद्देशकस्य सूत्रमुच्चारयितव्यम् , तचैदम्- एयं खु मुणी आयाणं सया सुयक्खायधम्मे विहूयकप्पे निझोसडत्ता, जे अचेले पग्वुि- सिए तस्स णं भिक्खुस्स नो एवं भवड-परिजुण्णे मे वत्थे वत्थं जाइस्सामि सुत्तं जाइस्सामि सूई जाडस्सामि संधिस्सामि सीविस्सामि उक्कसिस्सामि वुक्कसिमसामि परिहिस्सामि पाउणि- स्सामि, अदुवा तत्थ परिकमंतं भुज्जो अचेलं तणफासा फुमंति सीयफासा फुसंति तेउफासा फुसंति दसमसगफासा फुसंति एगयरे अन्नयरे विरूवरूवे फासे अहियासेइ अचेले लाघवं आगममाणे, तवे से अभिसमन्नागए भवड,जहेयं भगवया पवेइयं तमेव अभिसमिच्चा सव्वओ सव्वत्ताए संमत्तमेव समभिजाणिज्जा, एवं तेसिं महावीराणं चिररायं पुव्वाई वासाणि रीय- माणाणं दवियाणं पाम अहियासियं (स.१८२) 'एतत् यत्पूर्वोक्तं वक्ष्यमाणं वा, 'खुः' वाक्यालङ्कारे, आदीयते इत्यादानं-कर्म आदीयते वाऽनेन कर्मेत्यांदानं-कर्मोपादानं, तय धर्मोपकरणातिरिक्तं वक्ष्यमाणं वखादि तन्मुनिः निझोपयित्वेति मम्बन्धः, किम्भूतः ?-'सदा' सर्वकालं मुष्ठ्याख्यातोधर्मो- PAT IALD ·अचेल- कता १५ A आचा। ऽस्यति खाख्यातधर्मा, संसारभीरुत्वायथारोपितमारवाहीत्यर्थः, तथा विधूतः-क्षुण्णः सम्यक्स्पृष्टः करपः-आचारो येन स तथा, ६घुता० ३ उद्दे० स एवम्भूतो मुनिरादानं झोपयित्वा आदानमपनेष्यति, कथं पुनस्तदादानं वस्त्रादि स्यायेन तत् झोपयितव्यं भवेदित्याह-अल्पार्थे 1. नन्, यथाऽयं पुमानज्ञः, स्वल्पज्ञान इत्यर्थः, यः साधु स्य चेल-वस्त्रमस्तीत्यचेलः, अल्पचेल इत्यर्थः, संयमे 'पर्युपितो व्यवस्थित इति, तस्य मिक्षोः 'नेतद्भाति नैतत्कल्पते यथा परिजीर्ण मे वस्त्रम् अचेलकोऽहं भविष्यामि न मे त्वक्राण भविष्यति, ततश्च शीता- द्यर्दितस्य कि शरणं मे स्यादिति वस्त्रं विनेत्यतोऽहं कञ्चन भावकादिकं प्रत्यग्रे वस्त्र याचिष्ये, तस्य वा जीर्णस्य वस्त्रस्य सन्धानाय सूतं याचिष्ये, सूचि च याचिष्ये, अवाप्ताभ्यां च सूचिसूत्राभ्यां जीर्णवस्वरन्, सन्धास्यामि-पाटित सेविष्यामि, लघु वा सदपरश- फललगनत उत्कर्षयिष्यामि, दीर्घ या सत् खण्डापनयनतो व्युत्कर्पयिष्यामि, एपंच कृते सत परिधास्यामि तथा प्रापरिप्यामीत्या- द्यार्त यानोपहता असत्यपि जीटिवस्त्रसद्भावे यद्भविष्यत्ताऽध्यवसायिनो धम्मकारणस्य न भवत्यन्तःकरणवृत्तिरिति, यदिवा जिनकल्पिकाभिप्रायेणेवैतत्सूत्र व्याख्येयं, तद्यथा-'जे अचेले' इत्यादि, नास्य चेलं-वस्त्रमस्तीत्यचेल:-अच्छिन्द्रपाणित्वात् पाणिपात्रः, पाणिपात्रत्वात् पात्रादिमप्तविधतन्निर्योगरहितोऽभिग्रहविशेपात त्यक्तकल्पग्रयः, केरलं रजोहरणमुखपत्रिकासमन्वितः, . तस्याचेलस्य भिक्षोनतद्भवति, यथा-परिजीणं मे वन छिद्रं पाटितं चेत्येवमादि वस्त्रगतमपन्यानं न भवति, धम्मिणोऽभावात् धर्मा- भाना, सति तु धम्मिणि धमन्वेिषणं न्यायमिति सत्पथः, तथेदमपि तस्य न भरत्येय यथा-अपर वस्त्रमहं याचिष्ये इत्यादि । पूपिनेयं, योऽपि छिद्रपाणित्वात् पातनिर्योगसमन्वितः कल्पत्रयान्यतरयुक्तोऽसारपि परिजीर्णादिसद्भावे तद्भतमपध्यानं न विधत्ते, यथाकृतम्याल्पपरिकर्मणो ग्रहणात्सूचिमूत्रान्वेपणा न करोति । तस्य चाचेलस्याल्पचेलस्य पा तृणादिस्पर्शसद्भावे यद्विधेय तदाह- २० , , ॥२२१॥ २६ .

·--- पाचा० अचेल कता ६धुता० ३ उद्दे० २.आ. २४४ . तस्य ाचेलतया परिवमतो जीर्णवस्त्रादिकृतमपध्यानं न भवति, अथवतत्स्यान-तत्राचेलवे पराक्रममाणं पुनस्तं साधुमचेलं कचिद्रा- मादौ वाणाभावात् तृणशय्याशायिनं तृणानां स्पाः २ एरुपारतृणैर्वा जनिताः स्पर्शा:-दुःखविशेषास्तुणस्पर्शास्ते कदाचित् स्पृ. शन्ति, नाथ सम्यग् अदीनमनग्कोऽतिसहत इति सम्बन्धः, तथा शीतस्पर्शाः स्पृशन्ति-उपतापयन्ति, तेजा-उष्णतत्स्पर्शाः स्पृ- शन्ति, तथा दंशमशकस्पर्शाः स्पृशन्ति, एतेषां तु परीपहाणामेकतरेऽविरुद्धा दंशमशकतृणस्पर्शादयः प्रादुर्भयेयुः, शीतोष्णादिप- रीपहाणां या परस्परविरुद्धानामन्यतरेप्रादुप्प्युः,प्रत्यक बहुवचननिर्देशच तीवमन्दमध्यमावस्थासंसूचकः,इत्येतदेव दर्शयति-विरूपं- वीभत्सं मनोनाहादि विविधं वा मन्दादिभेदाद रूप-स्वरूपं येषां ते विरूपरूपाः, के ते ?-'स्पर्शाः' दुःख विशेषाः, सदापादकास्त- णादिस्पर्शा या, तान् , सम्यकरणेनापध्यानरहितोऽधिसहते, कोऽसौ ?-'अचेल अपगतचेलोऽल्पचेलो वा अचलनस्वरूपो या सम्य- क तितिक्षते, किमभिसन्धाय परीपहानधिसहत इत्यत आह-लघो वो लाघवं, द्रश्यतो भावतच, द्रव्यतो धुपकरणलाघवं भावतः फर्मलाघवं 'आगमयन्' अवगमयन् , घुध्यमान इतियावद्, अधिसहते परीपहोपसर्गानिति, नागार्जुनीयास्तु पठन्ति--"एवं खलु से उबगरणलापवियं तवं कम्मक्खयकारणं करेइ" 'एवम् उक्तक्रमेण भावलाघवार्थमुपकरणलाप ततश्च करोति इति भावार्थः । किं च-ये तस्योपकरणलाघवेन कर्मलाघवमागमयतः कर्मलाघवेन चोपकरणलाघरमागमयतस्तृणादिसनिधिमहमानस्य 'न' कायोशिरूपतया बायमभिसमन्नागतं भवति-सम्यग् आभिमुख्येन मोदं भवति । गतब न मयोच्यते इत्येतदर्शयितुमाह- | 'यथा' येन प्रकारेण 'इद' मिति यदुक्तं वक्ष्यमाणं चैतनगवता-वीरवईमानस्वामिना प्रकणादौ वा घेदितं प्रवेदितमिति, यदि नाम | भगवता प्रयेदितं ततः किमित्याह-तद्-उपकरणलाघवमाहारलाघवं वा 'अमिसमेत्य' जात्या, एवकारोऽयधारणे, तदेव लापवंशावे- InMATWARINimmilim Artismer Uni-Ur. HTTPPA MEDIAHIT-HINDIHI.in. .

·१५
अचेल-
कता
.
२०
• नाना० स्पर्गः, कामिनि गेन तदुच्यते-'गर्यत' इति द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतच, तत्र द्रव्यतः आहारोपकरणादौ, क्षेत्रतः सर्वत्र
ग्रामादौ, कालनोऽहनि गत्री या दर्भिधादौ वा मत्मिनेति, भावतः कृत्रिमकल्कायभावेन, तथा 'सम्यक्त्व मिति प्रशस्तं शोभनं
३०
ग मानं या नपं नम्यस्त्वं, यदुक्तम् "प्रशस्तः शोभनश्चैव, एकः सङ्गत एव च । इत्येतैरुपसृष्टस्तु, भावः सम्यक्त्वमुच्यते॥१॥"
नदरम्भूनं गम्पकरमैच ममत्वमेव चा 'ममभिजानीयान्' सम्यगाभिमुख्येन जानीयात्-परिच्छिन्द्यात् , तथाहि-अचेलोऽप्येकचे-
सादिकं नायमन्पते, यत उक्तम्-"जोऽवि दुबत्यतिवत्थो एगेण अचेलगो व संथरइ । ण हु ते हीलंति पर सव्वेऽपि य ते जिणा-
पाए ॥१॥ तथा-"ज खल विसरिसकपा संघयणधिइयादिकारणं पप्प । णऽवमन्नइ ण य हीणं अप्पाणं मन्नई तेहिं ॥२॥
मवेवि जिणाणाए जहाविहिं कम्मखवणअट्ठाए । विहरति उज्जया खलु सम्मं अभिजाणई एवं ॥३॥" ति, यदिवा तदेव लाघ-
वममिममेत्य सर्वतो द्रव्यादिना सर्वात्मना नामादिना सम्यक्त्वमेव सम्यगभिजानीयात्, तीर्थकरगणधरोपदेशात् सम्यकुर्यादिति
तात्पर्यायः । एतग नाशक्यानुष्ठानं ज्वरहरतक्षकचूडालङ्काररनोपदेशवद्भवतः केवलमुपन्यस्यते, अपि त्वन्यैर्वहुनिश्चिरकालमासेवि-
तमित्येतदयितुमाह-एवम्' इत्यचेलतया पर्युपितानां तृणादिस्पर्शानघिसहमानानां तेपां महावीराणां सकललोकचमत्कृतिका-
रिणां 'चिररात्र' प्रभूनकालं यावजीवमित्यर्थः, तदेव विशेपतो दर्शयति-'पूर्वाणि प्रभृतानि वर्षाणि 'रीयमाणानां संयमानुष्ठानेन
२४५
गरता, पूर्वस्य तु परिमाणं-वर्षाणां मप्ततिः कोटिलक्षाः पद्पश्चाशच कोटिमहस्राः, तथा प्रभृतानि वर्षाणि रीयमाणानां, तत्र नामे-
दोगिनियमन अग्लो मा निर्वदति। नैर हीलयनि पा गवेऽपि च ते जिनानाम् ॥१॥ ये गलु विपटशाल्गः महननन्यादिकरण
नामगीन र दीनमानान मन्यते ॥२॥ गति जिनामा यथाविधि वमक्षपणार्थ । विहान्युनत: बन्नु सम्गभिमानान्येवम् ॥३॥
"
॥२२२॥

·+ आचा० FILAH DTELAIET EMAIL प्रतनु- | मांसता ३ उद्दे० यादारभ्य शीतलं दशमतीर्थकरं यावत्पूर्वसइख्यासदायात पूर्वाणीत्युक्तं, ततः आरतः श्रेयांसादारभ्य चर्पसङ्ख्याप्रवृत्तेर्वपाणी- त्युक्तमिति, तथा 'द्रव्याणां' भव्यानां मुक्तिगमनयोग्यानां पश्य' अवधारय यत्नृणस्पर्शादिकं पूर्वमभिहितं तदधिसोढव्यमिति सम्यकरणेन स्पर्शातिसहनं कृतमेतदवगच्छेति । एतचाधिसहमानानां यत्स्याचदाह- आगयपन्नाणाणं किसा बाहवो भवंति पयणुए य मंससोणिए विस्सेणि कटु परिन्नाय, एस तिणे मुत्ते विरए वियाहिएत्तिवमि (सू. १८३) आगतं प्रज्ञानं पदार्थाविर्भावकं येषां ते तथा तेषामागतप्रज्ञानानां तपसा परीपहातिमहनेन च कृशा 'बाव: भुजा भवन्ति, यदिवा सत्यपि महोपसर्गपरीपहादावागतप्रज्ञानत्वाद् 'बाधाः' पीडाः कृशा भवन्ति, कर्मक्षपणायोस्थितस्य शरीरमात्रपीडाकारिणः परीपहोपसर्गान सहायानिति मन्यमानस्य न मनःपीडोत्पद्यत इति, तदुक्तम्-"णिोणेइ परो चिय अप्पा ण उ वेयणं सरी- राणं । अप्पाणो चिज हिअयस्स ण उण दुक्खं परो देइ ।।१।।" इत्यादि, शरीरस्य तु पीडा भवत्येवेति दर्शयितुमाह-प्रतनुके च मांसं च शोणितं च मांसशोणिते द्वे अपि, तस्य हि रूक्षाहारत्वादल्पाहारत्वाच प्रायशः खलत्वेनैवाहारः परिणमति, न रसत्वेन, कारणाभावाच प्रतन्वेव शोणितं तत्तनुत्वान्मांसमपीति ततो मेदादीन्यपि, यदिवा प्रायशो रूक्षं वातलं भवति, वातप्रधानस्य च प्रतनुतव मांसशोणितयोः, अचेलतया च तृणस्पर्शादिप्रादुर्भावेन शरीरोपतापात् प्रतनुके मांसशोणिते भवत इति सम्बन्धः, “संसा- विदधाति पो नामनो वेदना शरीराणाम् । आत्मन एर हृदयस्य न पुनः परो ददाति !! HABARHI

·Gar
अरति-
सहनं
६ धुवा.
M
आपारश्रेणी' संमारावतरणी रागद्वपकपायसंततिस्ता क्षान्त्यादिना विश्रेणी कृत्वा, तथा 'परिज्ञाय' ज्ञात्वा च समत्वभावनया, तद्यथा-
जिनकल्पिकः कश्चिदेककल्पधारी द्वौ त्रीन् वा विभर्ति, स्थविरकल्पिको वा मासार्द्धमामक्षपक तथा विकृष्टाविकृष्टतपश्चारी प्रत्यह-
३ उद्दे०
| भोजी कूरगडुको वा, एते सर्वेऽपि तीर्थकद्वचनानुसारतः परस्परानिन्दया समत्त्वदर्शिन इति, उक्तं च-"जोवि दुवत्थतिवत्थो
एगेण अचेलगो व संथरइ । न हु ते हीलैंति परं सव्वैवि हु ते जिणाणाए ॥१॥” तथा जिनकल्पिकः प्रतिमाप्रतिपन्नो वा कश्चि-
कदाचित् पडपि मासानात्मकल्पेन भिक्षा न लभेत तथाऽप्यसौ कूरगडुकमपि ययौदनमुण्डस्त्वमित्येवं न हीलयति । तदेवं सम-
त्वदृष्टिप्राया विश्रेणीकृत्य 'एप' उक्तलक्षणो मुनिः तीर्णः संसारसागरं एप एव मुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो विरतः सर्वसावद्यानुष्ठानेभ्यो
व्याख्यातो नापर इति । ब्रवीमीतिशब्दौ पूर्ववत् ॥ तदेवं संसारश्रेणी विश्लेपयित्वा यः संसारसागरतीर्णवत्तीर्णो मुक्तवन्मुक्तो विरतो
व्याख्यातः, तं च तथाभूतं किमरतिरभिभवेदुत नेति?, अचिन्त्यसामर्थ्यात् कर्मणोऽभिभवेदित्येतदेवाह-
प्र.आ. विरयं भिक्खं रीयंतं चिरराओसियं अरई तत्थ किं विधारए ?, संधेमाणे समुहिए,
२४६
जहा से दीवे असंदीणे एवं से धम्मे आरियपदेसिए, ते अणवकंखमाणा पाणे अणइवा-
एमाणा जइया महाविणो पंडिया, एवं तेसिं भगवओ अणुट्ठाणे जहा से दियापोए एवं ते
सिस्सा दिया यराओ य अणुपुत्वेण वाइयत्तिवेमि (सू.१८४)धूताध्ययने तृतीयोदेशकः॥६-३।
विरतमसंयमाद् भिक्षणशीलं निएं रीयमाणं' निस्मरन्तमप्रशस्तेभ्योऽसंयमस्थानेभ्यः प्रशम्पपि गुणोत्कर्यादुपयुपरि वर्तमान
२०
AMR.mom.and
॥२२३॥

·TIMIMILIAMILY अरति- आचा० । | सहन سر चिररात्रं-प्रभृतं कालं संयमे उपितश्विररात्रोपितस्तमेवंगुणयुक्तम् 'अरतिः' संयमोद्विग्नता 'तत्र' तसिन् संयमे प्रवर्त्तमानं किं विधा- रयेत्' किं प्रतिस्खलयेत् ?, किंशब्दः प्रश्ने, किं तथाभूतमपि मोक्षप्रस्थित प्रणाय्य विषयमरतिर्विधारयेत् , ओमित्युच्यते, तथाहि- दुर्बलान्यविनयवन्ति चेन्द्रियाण्यचिन्त्या मोहशक्तिर्विचित्रा कर्मपरिणतिः किं न कुर्यादिति, उक्तं च-"कम्माणि णूणं घणचि कणाई गरुयाई बइरमाराई ! णाणट्ठिपि पुरिसं पंथाओ उप्पहं णिति ||१||" यदिवा किं क्षेपे, किं तथाभूतं विधारयेदरतिः, नैव विधारयेदित्यर्थः, तथाहि-असौ क्षणे क्षणे विशुद्धतरचरणपरिणामतया विझम्भितमोहनीयोदयत्वाल्लघुकभिवतीति, कुत- स्तमरतिषि(न विधारयेदित्याह-क्षो क्षणेऽव्यवच्छेदेनोत्तरोत्तरं संयमस्थानकण्डकं संदधानः सम्यगुत्थितः समुत्थितः उत्तरोत्तर | गुणस्थानकं वा संदधानो यथाख्यातचारित्राभिमुखः समुत्थितोऽसावतस्तमरतिः कथं विधारयेदिति । स चैवम्भूतो न केवलमा- त्मनखाता परेषामप्यरतिविधारकत्वात् त्राणायेत्येतद्दर्शयितुमाह-द्विर्गता आपोऽस्मिन्निति द्वीपः, सं च द्रव्यभावभेदात् द्वेधा-तत्र द्रव्यद्वीप आश्वासद्वीपः, आवास्यतेऽस्मिनित्याश्वासः आश्वासश्चासौ द्वीपश्चाश्वासद्वीपो, यदिया आश्वसनमाश्वासः, आश्वासाय द्वीप आश्वासद्वीपः, तत्र नदीसमुद्रबहुमध्यप्रदेशे भिन्नवोहित्थादयस्तमवाप्याश्वसन्ति, असावपि द्वेधा-सन्दीनोऽसन्दीनश्चेति, यो हि पक्षमासादाबुदकेन प्लान्यते स सन्दीनो, विपरीतस्त्वसन्दीनः सिंहलद्वीपादिः, यथा हि सायांत्रिकास्तं द्वीपमसन्दीनमुदन्वदादे- रुतितीर्षवः समवाप्याश्वसन्ति एवं तं भावसंधानायोत्थितं साधुमवाप्यापरे प्राणिनः समाश्वस्युः, यदिवा दीप इति प्रकाशदीपः, प्रकाशाय दीपः प्रकाशदीपः, स चादित्यचन्द्रमण्यादिरसन्दीनोऽपरस्तु विद्युदुल्कादिः सन्दीनो, यदिवा प्रचुरेन्धनतया विवक्षि- 1 कर्माणि नूनं घनचिकणानि गुरुतानि वज्रसाराणि । ज्ञानस्थितमपि पुरुप पध उत्पथ नयन्नि || HINDI NEmitram FDAINIFT ।

·J ना द्वीपदी. १५ पसमता ImilyHunity Imling " . निकालापस्थाय्यमन्दीनो विपरीतस्तु मन्दीन इति, यथा ह्यसौ स्थपुटाद्यावेदनतो हेयोपादेयहानोपादानवतां निमित्तभावमुपयाति ६ भुनाना फचिन्ममुद्रायन्त निनामाधामकारी च भवति एवं ज्ञानसंधानायोत्थितः परीपहोपसर्गाक्षोभ्यतयाऽमन्दीनः माधुर्विशिष्टो- ३० |पदेशदाननोऽपरेपामुपकारायेति, अपरे भावद्वीपं भावदीपं वा अन्यथा व्याचक्षते-तद्यथा-भावद्वीपः सम्यत्क्वं, तच प्रतिपा- नित्यादौपगमिकं धायोपगमिकं च संदीनो भाषद्वीपः, क्षायिकं त्यसन्दीन इति, तं द्विविधमवाप्य परीतसंसारत्वात् प्राणिन आश्व- मन्ति, भारदीपस्तु मन्दीनः श्रुतज्ञानम् असंदीनस्तु केवलमिति, तचावाप्य प्राणिनोऽवश्यमाश्वसन्त्येवेति. अथवा धर्म संदधानः प्र.आ. ममुस्धिनः सन्नरनेर्दुष्प्रधृष्यो भवतीत्युक्त कश्चिचोदयेत्-किम्भूतोऽसौ धर्मो ? यत्सन्धानाय समुत्थित इति, अत्रोच्यते, यथा- २४७ |ऽमो द्वीपोऽमन्दीन:-असलिलप्लुतोऽवरुग्णवाहनानामितरेषां च बहूनां जन्तूनां शरण्यतयाऽऽश्वासहेतुर्भवत्येवमसावपि धर्मः 'आर्यप्रदेशितः तीर्थकरप्रणीतः कपतापच्छेदनिर्घटितोऽमन्दीनः, यदिवा कुतर्काप्रधृष्यतयाऽसन्दीनः-अक्षोभ्यः प्राणिनां त्राणाया- धामभूमिर्भवति । तस्य चार्यदेशितस धर्मस किं सम्यगनुष्ठायिनः केचन मन्ति ?, ओमित्युच्यते, यदि सन्ति किम्भूतास्त इत्यत आह-'ते' माधयो भावमन्धानोद्यताः संयमारतेः प्रणोदका मोक्षनेदिष्ठा भोगाननवकावन्तो धमें सम्यगुत्थानवन्तः । स्युरिति, एतदत्तत्रापि योज्यम् , तथा प्राणिनोऽनतिपातयन्तः, उपलक्षणार्थत्वात् शेपमहाव्रतग्रहणमायोज्यं, तथा कुशलानुष्ठा- नप्रवृत्त्यादयिताः मर्वलोकानां, तथा 'मेधाविनो' मर्यादाव्यवस्थिताः 'पण्डिताः' पापोपादानपरिहारितया सम्यक्पदार्थज्ञा धर्मचरणाय ममुत्थिता भवन्तीति । ये पुनातथाभूतज्ञानाभावात् मम्याग्विवेकविकलतया नाद्यापि पूर्वोक्तममुत्थानवन्तः स्युः ते नयाभूना आनादिभिः सम्यगनुपाल्या यावद्विवेकिनोऽभूवन्नित्येतद्दर्शयितुमाह-'एवम्' उक्तविधिना 'नेपाम्' अपरिकर्मितम्- IMITATRAanliym ॥२२४|| २७ ·शिष्य- पालना आचा ६धुता ३ उद्दे० तीनां 'भगवतो' वीरवर्द्धमानखामिनो धम्म सम्यगनुत्थाने सति तत्परिपालनतस्तथा सदुपदेशदानेन परिकर्मितमतित्वं विधेयमिति, अत्रैव दृष्टान्तमाह-द्विजः-पक्षी तस्स पोत:-शिशुः द्विजपोतः स यथा तेन द्विजेन गर्भप्रसयात प्रभृत्यण्डकोच्छ्नोच्छ्नतरभेदादि- काम्ययस्थागु यावन्निप्पन्नपक्षस्तावत्पाल्यते एवमाचार्येणापि शिक्षकः प्रवज्यादानादारभ्य सामाचार्युपदेशदानेनाध्यापनेन च तावं. दनुपाल्यते यावद्गीतार्थीऽभूत् ,यः पुनराचार्योपदेशमुलक्ष्य खरित्वाद्यथा कथश्चित् क्रियासु प्रवर्तते स उजयिनीराजपुत्रवद्विनश्येदिति, तद्यथा-उजयिन्यां जितशत्रो राज्ञो द्वौ पुत्रौ, तत्र ज्येष्ठो धर्मघोपाचार्यसमीपे संसारासारतामवगम्य प्रवत्राज, क्रमेण चाधीताचा. रादिशास्त्रोऽवगततदर्थश्च जिनकल्पं प्रतिपिन्सुः द्वितीयां सचभावनां भावयति, सा च पञ्चधा-तत्र प्रथमोपाश्रये द्वितीया तदहिः तृतीया चतुष्के चतुर्थी शून्यगृहे पञ्चमी श्मशाने, तत्र पञ्चमी भावनां भावयतः स कनिष्ठो भ्राता तदनुरागादाचार्यान्तिकमागत्यो. वाच-मम ज्यायान् भ्राता फास्ते १, साधुमिरमाणि-किं तेन ?, स आह-प्रव्रजाम्यहं, आचाणोक्तो-गृहाण तावत् प्रव्रज्यां पुन- द्रष्यसि, स तु तथैव चक्रे, पुनरपि पृच्छत आचार्या ऊचुः-किं तेन दृष्टेन ?, नासौ कस्यचिदुल्लापमपि ददाति, जिनकल्पं प्रतिप- तुकाम इति, असावाह-तथाऽपि पश्यामि तावदिति, निवन्धे दर्शितः, तूष्णीभावस्थित एव वन्दित, तदनुरागाच निषिद्धोऽप्या. चार्येण निवार्यमाणोऽप्युपाध्यायेन ध्रियमाणोऽपि माधुमिरसाम्प्रतमेतद्भवतो दुष्करं दुरध्ययसेयमित्येवं कथ्यमानेऽप्यहमपि तेनैव पिया जात इत्ययष्टम्भन मोहात्तथैव तस्थौ यथा ज्येष्ठो भ्रातेति, इतरो देवतयाऽऽगत्य वन्दितः, शिक्षकस्तु न वन्दितः, ततोऽसा- वपरिकर्मितमतित्वात्कुपितः, अविधिरितिकृत्वा देवताऽपि तस्योपरि कुपिता सती तलप्रहारेणाक्षिगोलको वहिनिश्विक्षेप, ततस्तज्ज्या- यान् हृदयेनैव देवतामाह-किमित्ययमजस्त्वया कदर्थितः?, तदस्याक्षिणी पुनर्नवीकरु, मा त्ववादीत्-जीवप्रदेशैर्मुक्ताविमौ गोलको : " .

·आना ६धुना० M परुप- वादः म. आ. .. न शक्यौ पुनर्नवीफर्नु इत्युक्त्वा प्राषिवचनमलद्धनीयमित्यवधार्य तत्क्षणश्वपाकव्यापादितैलाक्षिगोलको गृहीत्वा तदक्ष्णोधकार । इत्येवमनुपदेशप्रपन्नं सापायमित्यवधार्य शिष्येण सदाऽऽचार्योपदेशवर्तिना भाव्यम् ,आचार्येणापि सदा खपरोपकारवृत्तिना सम्यक् पशिष्या यधोक्तविधिना प्रतिपालनीया इति स्थितम् । इत्येतदेवोपसंहरनाह-यथा द्विजपोतो मातापितृभ्यामनुपाल्यते एवमाचा- NETRIZणापि शिप्पा अहर्निशम् 'अनुपूर्वेण' क्रमेण 'याचिताः' पाठिताः शिक्षा ग्राहिताः समस्तकार्यसहिष्णवः संसारोतरणसमर्थाश्च मन्ति । इतिरधिकारपरिममाप्तौ, प्रवीमीति पूर्ववत् । धूताध्ययने तृतीयोद्देशकः 'परिसमाप्त इति॥ उक्तस्तृतीयोद्देशकः, साम्प्रतं चतुर्थ आरभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशके शरीरोपकरणधूननाभिहिता, सा च परिपूर्णा न गौरवत्रिकममन्वितस्येत्यतस्तद्धननार्थमिदमुपक्रम्यत इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्योद्देशकस्यास्खलितादिगुणोपेतं सूत्र- मुगारणीयं नचंदम्- एवं ने सिस्सा दिया य राओ य अणुपुट्वेण वाडया तेहिं महावीरेहिं पन्नाणमन्तेहिं तेसि- | मंतिए पन्नाणमुवलभ हिच्चा उवसमं फारुसियं समाइयंति, वसित्ता बंभचेरंसि आणं तं नोत्ति मन्नमाणा आघायं तु सुच्चानिसम्म,समणुन्ना जीविस्सामोएगे निक्खमंते असंभवंता विडज्झ- माणा कामेहिं गिद्धा अमोववना समाहिमाघायमजोसयंता सत्यारमेव फरुसं वयंति (सू.१८५) HHATH HIMIM WIDOHLI THAHDOHINITIHDHI HINirmiti In HD २० ॥२२५॥ २६ ·परुष । অন্য ६धुता० ४ उद्द० " 'एवम्' इति हिजपोतसंवर्द्धनक्रमेणव 'ते शिप्या' स्वहस्तप्रवाजिता उपमम्पदागताः प्रतीच्छकाय दिवा च रात्रौ च 'अनुपूर्वेण' क्रमेण 'याचिताः' पाठिताः, तत्र कालिकमहः प्रथमचतुर्थपौरुष्योरध्याप्यते उत्कालिकं तु कालवेलावजं सकलमप्यहोरात्रमिति, तबाध्यापनमाचागदिक्रमेण क्रियते, आचारथ त्रिपर्पपर्यायोऽध्याप्यत इत्यादिक्रमेणाध्यापिताः शिष्याचारित्रं च ग्राहिताः, तद्यथा- युगमानदृष्टिना गन्तव्यम् कूर्मवत्सङ्कुचितान भाव्यमित्यायेवं शिक्षा ग्राहिता बाचिताः-अध्यापिताः, कैरिति दर्शयति-तैर्महा- वीर:- तीर्थकरगणधराचार्यादिमिः, किम्भूतैः -प्रज्ञानवद्भिः,ज्ञानिभिरेवोपदेशादि दत्तं लगतीत्यतो विशेषणं, ते तु शिष्याः द्विप्र- कारा अपि प्रेक्षापूर्वकारिणस्तेषाम्-आचार्यादीनाम् 'अन्तिके समीपे प्रकर्पण जायते अनेनेति प्रज्ञान-श्रुतवानं, तस्यैवापरमादा- प्तिसद्भावादित्यतस्तद् 'उपलभ्य' लब्ध्या बहुश्रुतीभूताः प्रबलमोहोदयापनीतसदुपदेशोत्कटमदत्वात् त्यक्त्योपशमं, स च द्वेषा- द्रव्यभावमेदात् , तत्र द्रव्योपशमः कतकफलाद्यापादितः कलुपजलादेः भावोपशमस्तु ज्ञानादित्रयात् , तत्र यो येन ज्ञानेनोपशा- म्यति म जानोपशमः, तद्यथा-आक्षेपण्यायन्यतरया धर्मकथया कथित् उपशाम्यतीत्यादि, दर्शनोपशमस्तु यो हि शुद्धेन सम्यग्द- नेनापरमुपशमयति, यथा श्रेणिकनाश्रधानो देवः प्रतियोधित इति, दर्शनप्रभावकै सम्मत्यादिभिः कश्चिदुपशाम्यति, चारि- बोपशमस्तु क्रोधाद्युपशमो विनयननतेति, तत्र केचन क्षुद्रका ज्ञानोदन्वतोऽद्याप्युपर्येव प्लवमानास्तमेवंभूतमुपशमं त्यक्त्या जानल- बोचम्भितगर्याध्माताः 'पारुप्य' परुपतां 'ममाददति' गृहन्ति, नद्यथा-परम्परगुणनिकायां मीमांमायां वा एकोऽपरमाह-वं न जानीपे न पो मन्दानामयमों यो भनवाऽभाणि, अपि च-काधिदेव मादृशः शब्दार्थनिर्णयायालं, न मर्व इति, उक्तं च- "पृटा गुरवः सयमपि परीक्षितं निश्चितं पुनरिदं नः । वादिनि च महमुख्य च माडगेवान्तरं गच्छेन् ।।१।" द्वितीयस्त्याह-नन्य- " " प्र.आ. २४२

·६ धुता०
अभि-
मान्यु
ल्लापाः
.
२०
'आगामदाचार्या एवमानापयन्तीत्युक्ते पुनराह-सोऽपि याचिकुण्ठो बुद्धिविकल: किं जानीते ?, त्वमपि च शुकवत्पाठितो निरूहापोह
इत्यादीन्यन्यान्यपि दुगृहीतकतिचिदक्षरो महोपशमकारणं ज्ञानं विपरीततामापादयन् स्वौद्धत्यमाविर्भावयन् भापते, उक्तं च-
४ उ० "अन्यः स्वेच्छारचितानर्थविशेषान् श्रमेण विवाय | कृत्स्नं वाङ्मयमित इति खादत्यङ्गानि दप्पेण ।।१।। क्रीडनकमीश्वराणां कुकुट-
लारकममानवालभ्यः । शास्त्राण्यापि हास्यकथा लघुतां चा क्षुल्लको नयति ।।२।।" इत्यादि, पाठान्तरं चा "हेचा उचसमं अहेगे पा-
रुसियं समारुहंति" त्यक्त्योपशमम् 'अर्थ' अनन्तरं बहुश्रुतीभृताः, एके न सर्वे, परुपतामालम्बन्ते, ततश्चालप्ताः शब्दितावा तूष्णी-
भावं भजन्ते, हुकारशिरःकम्पनादिना वा प्रतिवचनं ददति । किं च-एके पुनर्ब्रह्मचर्य-संयमस्तत्रोपित्वा आचारो वा ब्रह्मचर्य तद-
धोऽपि प्रमचर्पमेव तत्रोपित्वा आचारार्थानुष्ठायिनोऽपि तद्भसितास्तामाज्ञां-तीर्थकरोपदेशरूपां 'नो इति मन्यमानाः' नोशब्दो
देशप्रतिषेधे देशतस्तीर्थकरोपदेशं न बहु मन्यमानाः सातागौरवबाहुल्याच्छरीरयाकुशिकतामालम्बन्ते, पदिवा अपवादमालम्ब्य
वर्तमाना उत्सर्गचोदनाचोदिताः सन्तः नेपा तीर्थकराज्ञेत्येवं मन्यन्ते, दर्शयन्ति चापवादपदानि "कुज्जा मिक्खु गिलाणस्स, अगि-
लाए समाहिय" इत्यादि, ततश्च यो येन ग्लायति तस्य तदपनयनार्थमाधाकर्माद्यपि कार्य, स्यादेतत्-किं तेषां नाख्याताः कुशी-
लानां प्रत्यपायाः यथाऽऽशातनायडुलानां दीर्घः संसार इति ?, तदुच्यते- 'तुः' अवधारणे. आख्यातमेवैतत्कुशीलविपाकादिकं
| श्रुत्या 'निशम्य अवयुध्य च शास्तारमेव परुपं वदन्तीति सम्बन्धः । किमर्थ तर्हि शृण्वन्तीति चेत्तदाह-समनोज्ञा' लोकसम्मता
जीविप्पाम इतिकृत्वा प्रश्नव्याकरणार्थमेव शब्दशाखादीनि शाखाण्यधीयते, यदिया अनेनोपायेन लोकमम्मता जीविष्याम इति-
१ पूनिगनिम्य अग्लाना गमादिन,
HAMPARAN
AHARAI ADI
२७:
॥२२६॥

·बाल- मन्दता आचा० ६धुता० ४ उद्दे० imposelimimitive மர்யம் பாயை miHI कृत्वैक निष्क्रम्य, अथवा समनोज्ञा-उद्युक्तविहारिणः सन्तो जीविष्यामः संयमजीवितेनेत्येवं निष्क्रम्य पुनर्मोहोदयाद् असम्भवन्तः- ते गौरवत्रिकान्यतरदोपात ज्ञानादिके मोक्षमागें न सम्यग्भवन्तो-नोपदेशे वर्तमाना विविधं दद्यमानाः कामद्धा गौरवत्रिकेऽध्यु- पपना विषयेषु 'समाधि' इन्द्रियप्रणिधानमाख्यातं तीर्थकदादिनिः, यमा(आ)वेदित(तः तं 'अजोपयन्तः' असेवमाना दुर्विदग्धा आचार्यादिना शास्त्राभिप्रायेण चोद्यमाना अपि तच्छास्तारमेव परुप बदन्तिः-नासिन्धिपये भवान् किञ्चिजानाति, यथाऽहं सूत्रार्थ शन्दं गणितं निमित्तं वा जाने तथा कोऽन्यो जानीते ?, इत्येवमाचार्यादिकं शास्तार हीलयन्तः परुपं वदन्ति, यदिवा शास्ता-तीर्थ- कृदादिस्तमपि परुपं वदन्ति,तथाहि-कचित्स्खलिते चोदिता जगदुः-किमन्यदधिकं तीर्थकृतक्ष्यत्यसद्गलकर्त्तनादपीति,इत्यादिभिर- पाचीनैरालापरलीकविद्यामदावलेपाच्छानुकतामपि दूपणानि वदेयुः। न केवलं शास्तारं परुषं वदन्त्यपरानपि साधूनपवदेयुरित्येतदाह- सीलमंता उवसंता संखाए रीयमाणा असीला अणुवयमाणस्त विइया मंदस्स बालया(सू.१८६) शीलम्-अष्टादशशीलागसहस्रसङ्ख्यं, यदिचा महाग्रतसमाधानं पञ्चेन्द्रियजयः कपायनिग्रहस्त्रिगुप्तिगुप्तता चेत्येतच्छील विद्यते येषां ते शीलवन्तः, तथा उपशान्ताः कपायोपशमात् , अत्र शीलवद्हणेनैव गतार्थत्वादुपशान्ता इत्येतद्विशेषणं कपायनिग्रहप्राधा- न्यख्यापनार्थ, सम्यक् ख्यायते-प्रकाश्यतेऽनयेति संख्या-प्रज्ञा तया 'रीयमाणाः' संयमानुष्ठाने पराक्रममाणाः सन्तः कस्यचि- द्विश्रान्तभागधेयतया अशीला एत इत्येवमनुवदतोऽनु-पश्चाद्वदतः पृष्ठतो वदतोऽन्येन वा मिथ्यादृष्टयादिना कुशीला इत्येवमुक्ते- ऽनुवदतः पार्श्वस्थादेः द्वितीयैपा 'मन्दस्य अज्ञस्य 'बालता' मूर्खता, एकं तावत्स्वतश्चारित्रापगमः पुनरपरानुयुक्तविहारिणोऽपव- दत इत्येपा द्वितीया वालता, यदिवा शीलवन्त एते उपशान्ता वेत्येवमन्येनाभिहिते कैपां प्रचुरोपकरणानां शीलवत्तोपशान्ततावा

·HTTER
AIRSITE
MUnmutne
0
१५
यथार्थ-
वादिता
२०
इत्येवमनुपदतो हीनाचारस्य द्वितीया घालता भवतीति ॥ अपरे तु वीर्यान्तरायोदयात् स्वतोऽवसीदन्तोऽप्यपरसाधुप्रशंसान्वित
यधापस्थितमाचारमावेदयेयुः, इत्येतदर्शयितुमाह-
४०
नियट्टमाणा वेगे आयारगोयरमाइक्खंति, नाणभट्ठा दंसणलूसिणो (सू. १८७)
एक-कम्मोदयात् संयमान्निवर्तमाना लिङ्गाद्वा, वाशब्दादनिवर्तमाना वा, यथावस्थितमाचारगोचरमाचक्षते, वयं तु कर्तुमसहि-
प्णयः आचारस्त्वैवम्भूत इत्येवं वदतां तेपां द्वितीया चालता न भवत्येव, न पुनर्वदन्ति-एवंभूत एवाचारो योऽस्माभिरनुष्ठीयते,
माम्प्रतं दुप्पमानुभावेन बलाघपगमान्मध्यभूतैव वर्तनी श्रेयसी, नोत्सगोवसर इति, उक्तं हि-"नात्यायतं न शिथिलं,यथा युञ्जीत
| मारथिः। नया भद्रं वहन्त्यश्वा, योगः सर्वत्र पूजितः ॥१॥" अंपि च-जो जत्थ होइ भग्गो, ओवासं सो परं अविंदंतो। गंतुं तत्थ-
नयंती, इमं पहाणंति घोसेति ॥१॥” इत्यादि । किम्भूताः पुनरेतदेवं समर्थयेयुरित्याह-सदसद्विवेको ज्ञानं तसाद्भष्टा ज्ञानभ्रष्टाः,
| नया 'दंगणमिणो'त्ति सम्यग्दर्शन विध्वंमिनोऽसदनुष्ठानेन स्वतो विनष्टा अपरानपि शङ्कोत्पादनेन सन्मार्गाश्यावयन्ति ॥ अपरे
पुन पक्रियोपपता अप्यात्मानं नाशयन्तीत्याह-
नममाणा वेगे जीवियं विप्परिणामंति पुट्ठा वेगे नियटृति जीवियस्सेव कारणा, निक्खं-
तपि तेसिं दुन्निक्खन भवड, वालवयणिज्जा हु ते नरा, पुणो पुणो जाइं पकम्पिति अहे
यो पत्र पनि भमोनमा मोडामविन्दन् । गर्नु नपापमर्ध ३६ प्रगनमिति पोपपति ॥1॥
.
HI
२६
॥२२७॥

·दुनिता आचा ६धुता० ४ उद्दे. संभवंता विहायमाणा अहमंसीति विउकसे उदासीणे फरुसं वयंति, पलियं पकथे अदुवा पकथे अतहेहिं, तं वा मेहावी जाणिज्जा धम्म (सू. १८८) नमन्तोऽप्याचादिव्यतः श्रुतज्ञानार्थ ज्ञानादिभावविनयाभावात् कर्मोदयाद्, एके, न सर्वे, संयमजीवितं 'विपरिणामयन्ति' अपनयन्ति, सचरितादात्मानं ध्वमयन्तीत्यर्थः । किं चापरमित्याह-एके-अपरिकम्मितमतयो गौरवत्रिकप्रतिबद्धाः स्पृष्टाः परीप- हनिवर्नन्ते संयमात् लिङ्गाद्वेति, किमर्थ ?--जीवितस्यैव-असंयमाख्यस्य कारणात्-निमित्तात् सुखेन वयं जीविष्याम इतिकृत्वा सायद्यानुष्ठानतया संयमानिवर्तन्ते । तथाभूतानां च यत्स्यात्तदाह-तेषां गृहवासान्निष्क्रान्तमपि ज्ञानदर्शनचारित्रमूलोत्तरगुणान्य- तरोपघाताहुर्निष्फ्रान्तं भवति । तद्धर्मणां च यत्स्यात्तदाह-हुहेतो,यसादसम्यगनुष्ठानात् दुर्निष्क्रान्तास्तसादालानां प्राकृतपुरुषा- णामपि बननीयाः-गर्दा पालवचनीयास्ते नरा इति। किं च-पौनापुन्येनारहट्टघटीयत्रन्यायेन जाति:--उत्पत्तिस्ता कल्पयन्ति, किम्भूतास्ते इत्याह-अधःसंयमस्थानेषु सम्भवन्तो-चर्चमाना अविद्यया वाऽधो धर्त्तमानाः सन्तो विद्वांसो चयमित्येवं मन्यमाना लघु- तयाऽऽरमानं व्युत्कर्षयेयुरिति-आत्मनः श्लाघां कुर्वते, यत्किञ्चिजानानोऽपि मानोन्नतत्वाद्ससातागौरववलोऽहमेवात्र बहुश्रुतो पदाचार्यों जानाति तन्मयाऽल्पेनैव कालेनाधीतमित्येवमात्मानं व्युत्कर्पयेदिति । नात्मश्लाधितयैवासते, अपरानप्यपयदेयुरित्याह- । 'उदासीना' रागद्वेपरहिता मध्यस्था बहुश्रुतत्वे सत्युपशान्तान् स्खलितचोदनोधतान् परुपं वदन्ति, तद्यथा-स्वयमेव तावत्कृत्य- मारणे या जानीहि नतोऽन्येपामुपदेक्ष्यसीति । यथा च परुष वदन्ति तथा सूत्रेणैव दर्शयितुमाह-'पलिय'ति अनुष्ठानं तेन पूर्वा- १० ·HERI ना बालानु- १५ शासन ४० परितनानुष्टानेन तृणहारादिना प्रकथयेद्-एवम्भूतस्त्वमिति, अन्यथा वा कुण्टमण्टादिमिर्गुणैर्मुखविकारादिभिर्वा प्रकथयेदिति । ६ ताoil किम्भूनः १-'अतध्यः' अविद्यमानरिति । उपसंहरबाह-'तद्' वाच्यमवाच्यं वा 'त' वा धर्म श्रुतचारित्राख्यं 'मेधावी' मर्यादा- व्यरभितो 'जानीयात्' मम्यक् परिच्छिन्द्यादिति ॥ सोऽमभ्यवादप्रवृत्तो वालो गुर्वादिना यथाऽनुशास्यते तथा दर्शयितुमाह- अहम्मट्ठी तुमंसि नाम वाले आरंभट्ठी अणुवयमाणे हण पाणे घायमाणे हणओ यावि समणुजाणमाणे, घोरे धम्मे, उदीरिए उवेहइ णं अणाणाए, एस विसन्ने वियद्दे वियाहिए- तिमि (सू. १८९) अर्थोऽस्पास्तीत्यर्थी, अधर्मेणार्थी अधर्मार्थी, यतो नाम त्वमेवम्भूतोऽतोऽनुशास्यसे, कुतोऽधर्मार्थी ? यतो 'बाल' अज्ञः, छुनो पालो ?, यत 'आरम्भाधी' मावद्यारम्भप्रवृत्तः, कुतः आरम्भार्थी १ यतः प्राण्युपमर्दवादाननुवदन्नैतद् ब्रूपे, तद्यथा--जहि प्राणिनोऽपररेवं पातयन् भतथापि ममनुजानासि गौरवत्रिकानुयद्धः पचनपाचनादिक्रियाप्रवृत्तस्तित्पिण्डती तत्समक्ष ताननुवदसि- कोच दोषो ?, न बगरीरर्द्धर्मः कत्तुं पार्यते, अतो धर्माधारं शरीरं यत्नतः पालनीयमिति, उक्तं च-"शरीरं धर्मसंयुक्तं, रक्ष- पीपं प्रयमतः । गरीराजापते धम्मो, यथा वीजात् मदकुरः ॥१॥" इति, किं चैवं ब्रवीपि त्वं, तद्यथा-'घोरः' भयानको धर्मः माययनिरोधात् दुरनुपरः उन्-प्रावल्येनेरितः कथितः प्रतिपादिनस्तीर्थकरगणधरादिभिरित्येयमध्यमायी भवांस्तमनुष्ठानत 'उपे- धने' उपधां विधने, 'णम्' इनि याक्यालझारे, "अनानया' तीर्थकरगणधरानुपदेशेन म्येन्छया प्रश्न इत्ति, क परम्भून इनि दर्श- २० - . ||२२८॥

·कातरो- ल्लापा: . आचा० ६धुता० ४ उद्दे० प्र.आ. २५६ यति-'एप' इत्यनन्तरोक्तोऽधार्थी चाल आरम्भार्थी प्राणिनां हन्ता पातयिता मतोऽनुमन्ता धर्मोपेक्षक इति, विषण्णः काम- भोगेषु, विविधं तदंतीति वितर्दो-हिंसकः, 'तर्द हिंसाया'मित्यसात् कर्तरि पचायच् , संयमे वा प्रतिकूलो वितर्दः इत्येवंरूपस्त्व- मेप व्याख्यात इत्यतोऽहं प्रवीमि-वं मेधावी धर्म जानीया इति ।। एतच वक्ष्यमाणमहं बबीमीत्यत आह- किमणेण भो!जणेण करिस्सामिति मन्नमाणे एवं एगे वइत्ता मायरं पियरं हिचा नायओ य परिग्गहं वीरायमाणा समुट्ठाए अविहिंसा सुव्वया दंता पस्स दीणे उप्पइए पडिवयमाणे. वसट्टा कायरा जणा लूसगा भवंति, अहमेगेसि सिलोए पावए भवइ, से समणो भवित्ता विभंते २पासहेगे समन्नागएहिं सह असमन्नागए नममाणेहिं अनममाणे विरएहिं अविरए दविएहिं अदविए अभिसमिच्चा पंडिए मेहावी निट्ठियढे वीरे आगमेणं सया परकमिजासि- त्तिवेमि (सू. १९०) ॥ इति धूताध्ययने चतुर्थ उद्देशकः ६-४ ॥ केचन-विदितवेद्या वीरायमाणाः सम्पगुत्थानेनोत्थाय पुनः प्राण्युपमर्दका भवन्तीति, कथमुत्थाय ?-किमहमनेन 'भो' इत्या. मत्रणे 'जनेन' मातापितृपुत्रकलबादिना स्वार्थपरेण परमार्थतोऽनर्थरूपेण करिष्यामीति, न ममायं कस्यचिदपि कार्यस्य रोगापन- यनादेरलमित्यतोऽनेन किमहं करिष्ये ?, यदिवा प्रविजिपुः केनचिदमिहितः-किमनया सिकवाकवलसत्रिभया प्रवज्यया करि- ITRIEDULERICA ·६ धुता कातरो- ल्लापा: ४ उद्दे० प्र. आ. प्यति भवान् ?, अदृष्टयशायातं तावद्भोजनादिकं भुक्ष्वेत्यभिहितो विरागतामापन्नो ब्रवीति-किमहमनेन भोजनादिना करिष्ये ?, भुक्तं मयाऽनेकशः संसारे पर्यटता तथापि तृप्ति भूत् , तत्किमिदानीमनेन जन्मना भविष्यतीत्येवं मन्यमाना एके विदितसंसा- रस्वभावा उदित्वाऽप्येवं ततो 'मातरं जननीं 'पितरं' जनयितारं 'हित्वा' त्यक्त्वा 'ज्ञातयः'पूर्वापरसम्बन्धिनः स्वजनास्तान, परि- गृह्यत इति परिग्रहः-धनधान्यहिरण्यद्विपदचतुष्पदादिः तं, किम्भूताः ?-चीरमिवात्मानमाचरन्तो वीरायमाणाः, सम्यक् संयमा- नुष्ठानेनोत्थाय समुत्थाय विविधैरुपायैर्हिसा विहिंसा न विद्यते विहिंसा येषां तेऽविहिंसाः, तथा शोभनं व्रतं येषां ते सुव्रताः, तथे- न्द्रियदमाद्दान्ताः, इत्येवं समुत्थाय, नागार्जुनीयास्तु पठन्ति-"समणा भविस्सामो अणगारा अकिंचणा अपुत्ता अपसूया अवि- हिंसगा मुब्बया दंता परदत्तभोइणो पावं कम्मं न करेस्मामो समुहाए" सुगमत्वान्न वित्रियते, इत्येवं समुत्थाय पूर्व पश्चात् 'पश्य' निभालय 'दीनान्' शृगालत्वविहारिणो वान्तं जिघृक्षून संयमारोहणात् पश्चात्तापोदयात् प्रतिपतत इति, किमिति दीना भवन्तीति दर्शयति-यतो 'वशाना' वशा इन्द्रियविषयकपायाणां तत आत यशार्चाः, तथाभूतानां च कर्मानुपगः, तदुक्तम्-"सोइंदि- यवसढे णं भंते ! कइ कम्मपगडीओ बंधइ ?, गोयमा आउअवाओ सत्त कम्मपगडीओ जाच अणुपरिअट्टह। कोहयसट्टेणं भंते ! जीवे० एवं तं चेव" एवं मानादिप्वपीति, तथा 'कातराः परीपहोपसर्गोपनिपाते सति विषयलोलुपा वा कातराः, के ते १-जनाः, किं कुर्वन्ति ?-ते प्रतिभनाः सन्तः 'लूपका भवन्ति' व्रतानां विध्वंसका भवन्ति, को ह्यष्टादशशीलाङ्गसहस्राणि धारयिष्यतीत्येव- मभिसन्धाय द्रव्यलिङ्गं भावलिङ्गं या परित्यज्य प्राणिनां विराधका भवन्ति । तेपां च पश्चात्कृतलिङ्गानां यत् स्यात्तदाह--'अर्थ' १ श्रोत्रेन्द्रियवशात्ततॊ भदन्त ! कति कर्मप्रकृतीनाति , गौतम ! आयुर्व ः सप्त कर्मप्रकृतीर्यावन् अनुपरिवर्तते । त्रोधवशालॊ भदन्त ! जीवः, एवमेव तत्. , ॥२२९॥ filmypti ·कातरो- आचा० ६ धुता० ५ उद्दे० प्र.आ. २५४ आनन्तये 'एकेपा' भनप्रतिज्ञानामुत्नजितानां तत्समनन्तरमेवान्तर्मुहून वा पश्चन्यापतिः स्याद् , एकेषां तु 'श्लोको' श्लाघारूप: पापको भवेत् , स्वपक्षात्परपक्षाद्वा महत्ययशाकीतिर्भवति, तद्यथा-स एप पितृवनकाष्ठममानो भोगामिलापी प्रजाति वा, नास्य | विश्वसनीयं, यतो नास्याफर्तव्यमसीति, उक्तं च-"परलोकविरुद्धानि, कुर्माणं दूरतस्त्यजेत् । आत्मानं यो न संधत्ते, सोऽन्यसै | स्यात्कथं हितः १ ॥१॥" इत्यादि, यदिवा सूत्रैणैवाश्लान्यता दर्शयितुमाह-मोऽयं श्रमणो भूत्वा विविधं भ्रान्तो-भग्नः श्रमणवि- भ्रान्तो, वीप्सयाऽत्यन्तजुगुप्सामाह, कि च-पश्यत यूयं कर्मसामर्थ्यम् ‘एके' विश्रान्तभागधेयाः समन्वागतरुद्युक्तविहारिमिः सह वसन्तोऽप्पसमन्वागता:-शीतलविहारिणः, तथा 'नममानैः संयमानुष्ठानेन विनयपदिः'अनममानान्' निपुणतया मानद्या- नुष्ठायिनो, विरतरविरता द्रव्यभूतरद्रव्यभूताः पापकलङ्काङ्कितत्वात् एवम्भूतैरपि साधुभिः सह वसन्तोऽपि, एवम्भूतान् 'अभिममेत्य' शात्वा किं कर्त्तव्यमिति दर्शयति-'पण्डितः' त्वं ज्ञातज्ञेयो 'मेधावी' मर्यादाम्यवस्थितो 'निष्ठितार्थः' विषयमुखनिष्पिपासो 'वीर' कर्मविदारणसहिष्णुर्भूत्वा 'आगमेन' सर्वज्ञप्रणीतोपदेशानुसारेण 'सदा' सर्वकालं परिक्रामयेरिति । इतिरधिकारपरिसमाप्ती, सी- | मीति पूर्ववद् ।। धूताध्ययनस्य चतुर्थीदेशकः परिसमाप्तः।। १० " .IN.WITHPrem उक्तचतुर्थोद्देशकः, साम्प्रतं पञ्चम आरभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः, इहानन्तरोद्देशक कर्मविधूननार्थ गौरवायरिधुनना- | अभिहिता, मा च कर्मविधूननोपसर्गविधूननया सम्पूर्णतामियादित्यत उपमर्गमन्मानविधूननार्थमिदमुपक्रम्यते, इत्यनेन सम्बन्धे- नायातस्यास्योद्देशकस्यास्खलितादिगुणोपेतं मनमुचारणीयं, तवेदम्-

·धर्मा-
ख्यानं
६.ता.
४ उद्दे०
प्र. आ.
२५४
से गिहेसु वा गिहतरेसु वा गामेसु वा गामंतरेसु वा नगरेसु वा नगरंतरेसु वा जणव-
येसु वा जणवयंतरेसु वा गामनयरंतरे वा गामजणवयंतरे वा नगरजणवयंतरे वा संतेग-
इया जणा लूसगा भवंति अदुवा फासा फुसंति ते फासे पुढे वीरो अहियासए, ओए समि-
यदंसणे, दयं लोगस्स जाणित्ता पाईणं पडीणं दाहिणं उदीणं आइक्खे, विभए किट्टे वेयवी,
से उट्ठिएसु वा अणुट्ठिएसु वा सुस्सूसमाणेसु पवेयए संतिं विरइं उवसमं निव्वाणं सोयं
अनवियं महवियं लाघवियं अणइवत्तियं सव्वेसिं पाणाणं सव्वसिं भूयाणं सव्वेसिं जीवाणं
सव्वेसिं सत्ताणं अणुवीइ भिक्खू धम्ममाइक्खिज्जा ( सू. १९१)
'स' पण्डितो मेधावी निष्ठितार्थो वीरः सदा सर्वज्ञप्रणीतोपदेशानुविधायी गौरवत्रिकाप्रतिवद्धो निर्ममो निष्किञ्चनो निराशः
एकाकिविहारितया ग्रामानुग्रामं रीयमाणः क्षुद्रतिर्यग्नरामरकृतोपसर्गपरीपहापादितान् दुःखस्पर्शान निर्जरार्थी सम्यगधिसहेत, क
पुनर्व्यवस्थितस्य ते परीपहोपसर्गा अभिपतेयुरिति दर्शयति-आहाराद्यर्थ प्रविष्टस्य गृहेषु वा, उच्चनीचमध्यमावस्थासंसूचकं बहु-
वचनं, तथा गृहान्तरेषु वा, नमन्ति वुझ्यादीन गुणानिति ग्रामाः तेषु वा तदन्तरालेषु वा, नैतेपु करोऽस्तीति नकराणि तेषु वा
२०
॥२३०॥

·धर्मा- ख्यानं आचा तदन्तरालेपु वा, जनानां लोकानां पदानि-अवस्थानानि येषु ने जनपदा:-अअन्त्यादयः माधुविहरणयोग्याः अपेट्विंशतिशास्तेषु तदन्तरालेषु या, तथा ग्रामनगरान्तरे या ग्रामजनपदान्तरे वा नगरजनपदान्तरे वा उद्याने या नदन्तरे वा विहारभूमिगतस वा उगच्छतो था, तदेवं तस्य भिक्षोमादीनधिशयानस्य कायोत्सर्गादि या कुर्वत एके कालुप्योपहतात्मानो ये जना लूपयन्तीति लूपका भवन्ति, 'लूप हिमाया'मित्यसात् ल्युइ, ते 'सन्ति' विद्यन्ते, तत्र नारकास्तावदुपमर्गकरणं प्रत्यवस्तु. तिर्यगमरयोरपि कादाचि- २५५ स्कत्वान्मनुष्याणामेयानुकूलप्रतिकूलसद्भावाजनग्रहणं, यदिवा जायन्त इति जनाः, ते च तिर्यग्नरामरा एव जनशब्दाभिहिताः, ते च जना अनुकूलप्रतिकूलान्यतरोभयोपमग्र्गापादानेनोपसर्गयेयुरिति, तत्र दिव्याचतुर्विधाः, तद्यथा-हास्यात् १ प्रद्वेषाद् २ विम- शात् ३ पृथग्विमात्रातो ४ वा, तत्र केलीफिलः कश्चिद्वयन्तरो विविधानुपसर्गान् हास्यादेव कुर्यात् , यथा मिक्षार्थ प्रविष्टः क्षुल्ल- कर्भिक्षालाभार्थ पललविकटतर्पणादिनोपयाचितकं व्यन्नरस्य प्रपेदे, मिक्षात्राप्तौ च तद्याचमानस कुतभिदुपलभ्य विकटादिकं तैई- ढोके, तेनापि केल्यैव ते क्षुल्लकाः क्षीया इव व्यधायिपत १, प्रद्वेषेण यथा भगवतो माघमामरजन्यन्ते तापसीरूपधारिण्या व्यन्त- योदकजटाभारवल्कलपुद्धिस्सेचनमकारि २, विमर्शात् किमयं दृढधा न वेत्यनुकूलोपसर्गः परीक्षयेत् , यथा संविग्नसाधुभावितया कयाचिद्वयन्तर्या त्रीवेपधारिण्या शून्यदेवकुलिकावासितः साधुरनुकूलोपमग्गैरुपसरिंगतो दृढधर्मेति च कृत्वा वन्दित इति ३, तथा पृया विविधा मात्रा येप्पसग्गेषु ते पृथग्विमात्राः-हास्यादित्रयान्यतरारब्धा अन्यतरापमायिनो भवन्ति, तद्यथा-भगवति मङ्ग- १ 'पुरन्टिमेणं कप्पइ निग्गयाण वा निग्गीण वा जाप मगहाओ एत्ता, दपिपणेण कापइ निग्गीण वा जाव कोमपीओ एलए, पच्छिमेण जा धृणाविसओ, उत्तरेण जान मालगिओ, वाव आदिए वित्ते, नो कपद इत्तो पाहिनि, अम्यां च आर्यभूमिकाया माईपश्चविंशतिर्जनपदा धर्मक्षेत्रा यह दिसतानि || Namuraruuntalist - TAIMMINImummunma ·. SIMTHANI धुता० ४ उद्दे० प्र.आ. २५५ धर्मा- ख्यानं १५ मकेनेव विमरिब्धाः प्रद्वेपेण पर्यवसिता इति, मानुपा अपि हास्यप्रद्वेषविमर्शकुशीलप्रतिसेवनाभेदाचतुर्दा, तत्र हास्याद् देवसेना- गणिका क्षुल्लकमुपसर्गयन्ती दण्डेन ताडिता राजानमुपस्थिता, क्षुल्लकेन तदाहूतेन श्रीगृहोदाहरणेन राजा प्रतिबोधित इति १, प्रद्वे- पाद् गजमुकुमारस्यैव श्वशुरसोमभूतिनेति २, विमर्शात् चन्द्रगुप्तो राजा चाणाक्यचोदितो धर्मपरीक्षार्थमन्तःपुरिकाभिर्धर्ममावेदयन्तं साधुमुपसर्गयति, साधुना च प्रताड्य ताः श्रीगृहोदाहरणं राज्ञे निवेदितमिति ३, तत्र कुत्सितं शीलं कुशीलं तस्य प्रतिसेवनं कुशी- लप्रतिसेवनं तदर्थ कश्चिदुपसर्ग कुर्यात् , तद्यथा-ईर्ष्यालुगृहपर्युपितः साधुश्चतसृभिः सीमन्तिनीमिः प्रोपितभर्तृकाभिः सकलां रज- नीमेककया प्रतियाममुपसम्गितो न चासौ तासु लुलुभे मन्दरवन्निष्प्रकम्पोऽभूदिति ४ । तैर्यन्योना अपि भयप्रद्वेपाहारापत्यसंरक्ष- णभेदाचतुर्दैव, तत्र भयात्सर्पादिभ्यः, प्रद्वेषाद् यथा भगवतश्चण्डकौशिकात् , आहारात् सिंहव्याघ्रादिभ्यः, अपत्यसंरक्षणात् काक्या- दिम्य इति । तदेवमुक्तविधिनोपसम्पादकत्वाजना लूपका भवन्ति, अथवा तेषु ग्रामादिपु स्थानेषु तिष्ठतो गच्छतो वा स्पर्शा:- दुःखविशेपा आत्मसंवेदनीयाः स्पृशन्ति-अभिभवन्ति, ते चतुर्विधाः-तद्यथा-घट्टनताऽक्षिकणुकादेः पतनता भ्रमिमूर्छादिना स्तम्भ- नता वातादिना श्लेषणता तालुनः पातादगुल्यादेर्वा स्यात् , यदिवा वातपित्तश्लेष्मादिक्षोभात् स्पर्शाःस्पृशन्ति, अथवा निष्किञ्च- नतया तृणस्पर्शदंशमशकशीतोष्णाद्यापादिताः स्पर्शा:-दुःखविशेषाः कदाचित्स्पृशन्ति-अभिभवन्ति, तैश्च स्पृष्टः परीपहस्तान् स्पर्शान्-दुःखविशेषान् 'धीरः' अक्षोभ्योऽधिसहेत नरकादिदुःखभावनयोऽवन्ध्यकम्र्मोदयापादितं पुनरपि मयैवैतत्सोढव्यमित्या- कलय्य सम्यक् तितिक्षेतेति । कीदृक्षोऽधिसहेतेत्यत आह, यदिवा स एवम्भूतो न केवलमात्मनस्त्राता, सदुपदेशदानतः परेपामपीति दर्शयितुमाह-'ओजः' एको रागादिविरहात् सम्पग् इतं-गतं दर्शनमस्येति समितदर्शनः, सम्यग्दृष्टिरित्यर्थः, यदिया 'शमितम्' २० LISTime ॥२३१॥ IPERHIT-HD ·धर्मा- ख्यान - " " आचा | उपशमं नीतं 'दर्शन' दृष्टिनिमस्येति शमितदर्शनः, उपशान्ताध्यवसाय इत्यर्थः, अथवा समतामितं-गतं दर्शन-दृष्टिरस्यैति ६ धुता० । समितदर्शनः, समदृष्टिरित्यर्थः, एवम्भूतः स्पर्शानधिसहेत, यदिया धर्ममाचक्षीतेत्युत्तरक्रियया सह सम्बन्धः, किमभिसन्धाय ४ उद्दे० धर्ममाचक्षीतेति दर्शयति-दयां' कृपां 'लोकस्स' जन्तुलोकस्योपरि द्रव्यतो ज्ञात्वा क्षेत्रतः प्राचीनं प्रतीचीनं दक्षिणमुदीचीनम- प्र.आ. परानपि दिग्विभागानभिसमीक्ष्य सर्वत्र दयां कुर्वन् धर्ममाचक्षीत, कालतो यावजीवं, भावतोऽरक्तोद्विष्टः, कथमाचक्षीत?-तद्यथा-| २५६ | सर्वे जन्तवो दुःखद्विपः सुखलिप्सवः आत्मोपमया सदा द्रष्टच्या इति, उक्तं च-"न तत्परस्य संदध्यात् , प्रतिकूलं यदात्मनः । एष समाहिको धर्मः, कामादन्यः प्रवर्त्तते ॥१॥” इत्यादि, तथा धर्ममाचक्षाणो 'विभजेत्' द्रव्यक्षेत्रकालभावभेदैराक्षेपण्यादि- | कथाविशेषैर्वा प्राणातिपातमृपावादादत्तादानमैथुनपरिग्रहरात्रीभोजनविरतिविशेपैर्वा धर्म विभजेत् , यदिवा कोऽयं पुरुषः के नतो देवताविशेष अभिगृहीतोऽनमिगृहीतो वा? एवं विभजेत् ,तथा कीर्तयेद्तानुष्ठानफलं, कोऽसौ कीर्तयेद् ?-वेदविद् , आगमविदिति। नागार्जुनीयास्तु पठन्ति-"जे खलु समणे बहुस्सुए वज्झागमे आहरणहेउकुसले धम्मकहालद्धिसम्पने खेत कालं पुरिसं समासज केऽयं पुरिसे के वा दरिसणमभिसम्पन्नो? एवंगुणजाइए पभू धम्मस्स आपवित्तए" इति, कण्ठ्यं । स पुनः केषु निमित्तभूतेषु कीर्त्त- | येदित्याह-'स' आगमयित् खसमयपरसमयज्ञः 'उत्थितेषु वा' भावोत्थानेन यतिपु, चाशब्दः उत्तरापेक्षया पक्षान्तरद्योतकः, पार्श्व- नाथशिप्येषु चतुर्यामोत्थितेष्वेव बर्द्धमानतीर्थाचार्यादिः पञ्चयामं धर्म प्रवेदयेदिति, स्वशिष्येपु वा सदोत्थितेप्वज्ञातज्ञापनाय धर्म प्रवेदयेदिति, 'अनुत्थितेषु वा' श्रावकादिपु 'शुथूपमाणेषु' धर्म श्रोतुमिच्छत्सु गुर्यादेः पर्युपास्ति कुर्वत्सु चा समारोत्तारणाय धर्म प्रवेदयेत् । किम्भूतं प्रवेदयेदित्याह-शमनं शान्तिः, अहिंसेत्यर्थः, तामाचक्षीत, तथा पिरतिम्, अनेन च मृपावादादिशेपनतस- WICHHI HIRimirenni neKTMimalimmHIR 11IREM . " ·To " ६धुता० आशात- नात्यागः ४ उद्दे० .." TIMILAI - २० Linurallings online he THE प्रहः, तथा उपशमं क्रोधजयाद् , अनेन चोत्तरगुणसङ्ग्रहः, तथा निवृतिः निर्वाणं मूलगुणोत्तरगुणयोरहिकामुष्मिकालभूतमाचक्षीत, तथा 'शौच' सर्वोपाधिशुचित्वं निर्वाच्यत्रतधारणं, तथा आर्जवं मायावक्रतापरित्यागात् , मार्दवं मानस्तब्धतापरित्यागात् , तथा लाघवं सबाह्याभ्यन्तरग्रन्धपरित्यागात् , कथमाचक्षीतेति दर्शयति-'अनतिपत्य यथावस्थितं वस्त्वागमाभिहितं तथाऽनतिक्रम्ये- त्यर्थः, केपां कथयति ?--'सर्वेषां प्राणिनां' दशविधाः प्राणा विद्यन्ते येषां ते प्राणिनस्तेषां सामान्यतः संज्ञिपञ्चेन्द्रियाणां, तथा 'सर्वेषां भृतानां' मुक्तिगमनयोग्येन भव्यत्वेन भूतानां-व्यवस्थितानां, तथा 'सर्वेषां जीवानां संयमजीवितेन जीवतां जिजीविषणां च, तथा 'सर्वेषां सत्त्वानां' तिर्यनरामराणां संसारे क्लिश्यमानतया करुणास्पदानां, एकाथिकानि वैतानि प्राणादीनि वचनानि इत्य- तस्तेषां क्षान्त्यादिकं दशविधं धर्म यथायोगं प्रागुपन्यस्तं शान्त्यादिपदाभिहितम् 'अनुविचिन्त्य' स्वपरोपकाराय भिक्षणशीलो भिक्षुर्धर्मकथालन्धिमान् ‘आचक्षीत' प्रतिपादयेदिति । यथा च धर्म कथयेत्तथाऽऽह- अणुवीइ भिक्खू धम्ममाइक्खमाणे नो अत्ताणं आसाइजा नो परं आसाइजा नो अन्नाई पाणाइं भूयाइं जीवाइं सत्ताई आसाइजा,से अणासायए अणासायमाणे वज्झमाणाणं पाणाणं भूयाणं जीवाणं सत्ताणं जहा से दीवे असंदीणे एवं से भवइ सरणं महामुणी, एवं से उहिए ठियप्पा अणिहे अचले चले अवहिल्लेसे परिव्वए संखाय पेसलं धम्मं दिविमं परिनिबुडे me MILAIMPLAIMIMINA MuhammHIMITRummunity २५७ . HIONITOPATI ॥२३२॥ २६

·संग-
वित्रासः
आचार
६धुता०
-" mil-mins
IITHARTERTAINMint ImuTum
४ उद्दे०
| तम्हा संगंति पासह गंथेहिं गढिया नरा विसन्ना कामकता तम्हा लूहाओ नो परिवित्तसिज्जा,
| जस्सिमे आरंभा सव्वओ सत्यप्पयाए सुपरिन्नाया भवंति तेसिमे लूसिणो नो परिवित्तसंति,
से वंता कोहं च माणं य मायं च लोभं च एस तुट्टे वियाहिएत्तिवेमि (सू. १९२)
स भिक्षुर्मुमुक्षुरनुविचिन्त्य-पूर्वापरेण धर्मा पुरुष वाऽऽलोच्य यो यस्य कथनयोग्यस्तं धर्ममाचक्षाणः आङिति मर्यादया यथा-
| ऽनुष्ठानं सम्यग्दर्शनादः शातना आशातना तया आत्मानं नो आशातयेत् , तथा धर्ममाचक्षीत यथाऽऽत्मन आशातना न भवेद,
यदिवाऽऽत्मन आशातना द्विधा-द्रव्यतो भावतश्च, द्रव्यतो यथाऽऽहारोपकरणार्द्रव्यस्य कालातिपातादिकृताऽऽशातना-बाधा न
भवति तथा कथयेद्, आहारादिद्रव्यवाधया च शरीरस्यापि पीडा भावाशातनारूपा स्यात् कथयतो वा यथा गात्र भङ्गरूपा भावाशा-
तना न सात् तथा कथयेदिति, तथा नो परं शुश्रू आशातयेद्-हीलयेद् , यतः परो हीलनया कुपितः सन्नाहारोपकरणशरीरान्यतर-
पीडाय प्रवत्तेति, अतस्तदाशातनां वर्जयन् धर्म ब्रूयादिति, तथाऽन्यान् वा सामान्येन प्राणिगो भूतान् जीवान् सत्चानो आशा-
तयेद्-याधयेत् , तदेवं स मुनिःस्वतोऽनाशातकः परैरनाशातयन् तथाऽपरानाशातयतोऽननुमन्यमानोऽपरेषां वध्यमानानां प्राणिनां
भूतानां जीवानां सचानां यथा पीडा नोत्पद्यते तथा धर्म कथयेदिति, तद्यथा-यदि लौकिककुप्रावचनिकपावस्थादिदानानि प्रशं-
मति अवटतटागादीनि वा ततः पृथिवीकापादयो व्यापादिता भवेयुः, अथ दूपयति ततोऽपरेषां अन्तरायापादनेन तत्कृतो बन्ध-
विपाकानुभवः स्यात् , उक्तं च-"जे उ दाणं पसंसंति, वहमिच्छति पाणिणं । जे उणं पडिसेहिंति, वित्तिच्छे करिति ते ॥१॥"
१ ये तु दान प्रगन्ति वमिच्छन्ति प्राणिनाम् । ये चैततू प्रतिपेधयन्ति वृत्तिन्छेद कुर्वन्ति ते ॥१॥

·६धुता ४ उद्दे प्र.आ २५७ २० सग तम्मानदानापटतडागादिविधिप्रतिपंधव्युदासेन यथारस्थितं दान शुद्ध प्ररूपयेत् सापद्यानुष्ठान चेति, एवं च पन्नुभयदोपपरिहारी, १५ जन्तूनामाचामभूमिर्भवतीति, एतदृष्टान्तद्वारेण दर्शयति-यथाऽमौ द्वीपोऽसन्दीनः शरण भवत्येवममापि महामुनिः तद्रक्षणोपा- वित्रासः योपदगतः वध्यमानाना वधकाना च तदध्यवसायविनिवर्त्तनेन विशिष्टगुणस्थानापादनाच्छरण्यो भरति, तथाहि-यथोद्दिष्टेन कथा- विधानेन धर्मकथा कथयन् कायन प्रजाजयति काथन श्रावकान् विधत्ते काश्चन सम्यग्दर्शनयुजः करोति, केपाश्चित्प्रकृतिभद्रक- तामापादयति । किंगुणश्वासौ द्वीप इन शरण्यो भरतीत्याह-'एस'मिति वक्ष्यमाणप्रकारेण 'स' शरण्यो महामुनि गोन्थानन सय- मानुष्ठानरूपेण उत्-प्रारल्येन स्थित उत्थितः, तथा स्थितो ज्ञानादिके मोक्षानन्यात्मा यस्य स स्थितात्मा, तथा निह्यतीति निहो न निहोऽस्निहः रागद्वेपरहितत्वात् , अप्रतिबद्धः, तथा न चलतीत्यचल: परीपहोपसर्गवातेरितोऽपीति, तथा चलः अनियतवि- हारित्वात् , तथा सयमाहिनिर्गता लेश्या-अध्यवमायो यस्य स बहिर्लेश्यः यो न तथा सोऽवहिर्लेश्य., स एवम्भूतः परि-सम- न्तान् सयमानुष्टाने प्रनेत् परिप्रजेत् , न क्वचित्प्रतिवन्यमान इतियारत् , सच किमिति सयमानुष्ठाने परिजेदित्याह-'सरयाय' साधार्य 'पंगल' शोभन धर्म अविपरीतार्थ, दर्शन दृष्टिः सदनुष्ठान ना सा यस्खास्त्यसौ दृष्टिमान् , स च कपायोपशमात् क्षयाद्वा, परिः-ममन्तानित -शीतीभूतो । यस्त्वसद्भख्यातपान् पेशल धर्म मिथ्यादृष्टिरसौ न निर्मातीति दर्शयितुमाह-इतिहेतौ, यस्मा- द्विपरीतदर्शनो मिथ्यादृष्टिः सङ्गमान निति तसात् 'मन' मातापितपुरकलादिजनित धनधान्यहिरण्यादिजनित था मगविषाकं वा पश्यत-यूयं विवेफेनारधारयत, सूत्रेणैर सङ्गमाह-त एर सङ्गिनो नराः सवाद्याभ्यन्तरग्रन्थग्रंथिताअपनद्धा विषण्णा-ग्रन्थमडे ॥२३३॥ निममाः रामः-इच्छामदनरूपराक्रान्ता-अमटन्धा न निर्वान्ति, यद्येवं ततः कि कर्त्तव्यमित्याह-यसाकामाद्यामक्तचेतमः स्वजन २७ ..

·संग- विनासः आचा० ६ धुता० ४ उदे० .. धनधान्यादिमूछिताः कामजैः शारीरमानसादिभिदुःखैरुपतापितास्तसाद् रूक्षात्-संयमानिःसङ्गात्मकात् 'नो परिविनसेत्' न संय- मानुष्ठानाद् विमीयात् , यतः प्रभूततरदुःखानुपाङ्गिणो हि सङ्गिन इति । कस्य पुनः संयमान परिवित्रसनं सम्भाव्यत इत्याह- यस महामुनेरनगतसंसारमोक्षकारणस्येमे सद्भाः-आरम्भा अनन्तरोक्ताः, अविगानतः सर्वजनाचरितत्वात् प्रत्यक्षासम्बनाचिनेदमा- |भिहिताः, 'सर्वतः' सर्वात्मकतया सुपरिज्ञाता भवन्ति, किम्भूता आरम्भाः?-येधिमे ग्रन्थग्रथिता विपष्णाः कामभराक्रान्ता जना 'लूपिणो' लूपणशीलाः हिंसका अज्ञानमोहोदयात् 'न परिविनसन्ति' न विम्पति, यो ोषम्भूतांचारम्भान् ज्ञपरिज्ञया परि- नाय प्रत्याख्यानपरिक्षया च परिहरति तस्यैते सुपरिज्ञाता भवन्ति । यश्चारम्भाणा परिज्ञाता स किमपर कुर्यादित्याह-'स' महामुनिः पूर्वव्यापर्णितखरूपो 'बान्त्वा' त्यक्त्वा क्रोध च मान च माया च लोभं चेति, स्वगतभेदसंसूचनार्थो व्यस्तनिर्देशः, सर्वानुयायि- त्वात् कोधस्य प्रथमोपादानं, तत्सम्पद्धत्वान्मानस, लोभार्थ मायोपादीयत इत्यतस्तत्कारणत्वान्मायाया लोभसादाउपन्यासः, ततः | मर्पदोषाश्रयत्वात् सर्वगुरुत्वाच मर्वोपरि लोभस, क्षपणाक्रमं वाऽऽपित्यायगुपन्यास इति, चकारो हीतरेतरापेक्षया समुच्चयार्थः । स एवं क्रोधादीन् वान्त्या मोहनीयं त्रोटपति, स चैपोऽपगतमोहनीयः ससारसन्ततेस्तुट्टः-अपसृतो व्याख्यातस्तीर्थकदादिभिः इतिरधिकारपरिसमातो, बीमीत्येतत् पूर्वोक्तं ॥ यदि चैतद्वक्ष्यमाणमित्याह- कायस्स वियाघाए एस संगामसीसे वियाहिए से हु पारंगमेमुणी, अविहम्ममाणे फलगावयट्ठी कालोवणीए कंखिज कालं जाव सरीरभेउत्तिबेमि (सू. १९३) ६-५॥धूताध्ययनम् ॥६॥ - १० HICHI

·लामNALIA
-
আবা
६थुना०
४ उद्दे
प्र.आ.
२५७
संग-
१५
वित्रासः
'कापः औदारिकादित्रयं घातिचतुष्टयं वा तस्स 'व्यापातो' विनाशः, अथवा चीयत इति कायस्तस्य विशेषेण आङ्मर्यादयाऽऽयु-
कक्षयारधिलक्षणया घातो व्याघातः-शरीरविनाशः एप सनामशीर्परूपतया व्याख्यातो, यथा हि सद्यामशिरसि परानीकनिशि-
ताकएकपाणनिर्यत्प्रभासंवलितोद्यत्सूर्यविड्डद्भूतविद्युन्नयनचमत्कृतिकारिणि कृतकरणोगपि सुभटश्चित्तविकारं विधत्ते, एवं मरणका-
लेपि समुपस्थित परिकर्मितमतेरप्यन्यथाभावः कदाचित्स्याद् अतो यो मरणकाले न मुह्यति स पारगामी मुनिः, संमारस्य कर्मणो
या उत्क्षिप्तभारस्य वा पर्यन्तयायीति। किं च-विविधं परीपहोपसर्गर्हन्यमानो विहन्यमानः न विहन्यमानोऽविहन्यमानः न निर्वि-
प्याः सन् चैहानसं गाईपृष्ठमन्यद्वा चालमरणं प्रतिपद्यत इति, यदिवा हन्यमानोऽपि सबाह्याभ्यन्तरतया तपःपरीयहोपसग्गैः फल-
फरवतिष्ठते न कातरीभवति, तथा कालेनोपनीतः कालोपनीतो-मृत्युकालेनान्यवशता प्रापितः सन् द्वादशवर्षसंलेखनयाऽऽत्मानं
संलिख्य गिरिगह्वरादिस्थण्डिलपादपोपगमनेगितमरणभक्तपरिज्ञान्यतरावस्थोपगतः 'कालं' मरणकालमायुष्कक्षयं यावच्छरीरस्य |
जीवेन मादं भेदो भाति तापदाका द् , अयमेव च मृत्युकालो यदुत शरीरभेदो, न पुनर्जीवस्यात्यन्तिको विनाशोऽस्तीति । इतिर-
धिकारपरिममाप्ती,ब्रवीमीत्यादिकं पूर्ववदिति ॥पञ्चमोद्देशकः, तत्समाप्ती समाप्तं धूताख्यं पष्ठमध्ययनमिति ॥ ग्रं.८३५॥
इति श्रीमत्याचारांगे प्रथमश्रुतस्कन्धे धूताख्यं पष्ठमध्ययनं समाप्त
CHHI IIIVirunsibluRI III
untu HRITHIMNE IRRITI HAITHILIT TIRTM INR IRRIAAMAN
Im
२३
॥॥२३४॥

·अथाष्टमं विमोक्षाध्ययनम् (सप्तमं व्युच्छिन्नम्) আবা विमो १ उद्दे० उद्देशा- र्थाधि- कारः . उक्तं पष्ठमध्ययनं, अथ सप्तमाष्टमाध्ययनमारभ्यते, अधुना सप्तमाध्ययनस्य महापरिज्ञाख्ययावसरः, तच्च व्यवच्छिन्नमितिक- त्वाऽतिलधयाष्टमस सम्बन्धो घाच्यः, म चायम्-इहानन्तराध्ययने निजकर्मशरीरोपकरणगौरवत्रिकोपसर्गसन्मानविधूननेन निःस- जताऽभिहिता, सा चैवं साफल्यमनुभवति यद्यन्तकालेऽपि सम्यग्निर्याणं स्वादित्यतः सम्यग्निर्याणप्रतिपादनायेदमारम्यते, यदिवा | निःसगविहारिणा नानाविधाः परीपहोपमः सोढव्या इत्येतत्प्रतिपादितं, तत्र मारणान्तिकोपसर्गनिपाते सति अदीनमनस्केन | सम्यग्निर्याणमेव विधेयमित्यस्यार्थस्य प्रतिपादनायेदमारभ्यते इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्याध्ययनस्योपक्रमादीनि चत्वार्यनुयोग- द्वाराणि भवन्ति, तत्रोपकमद्वारायातोर्थाधिकारी द्वेधा, तत्राप्यध्ययनार्याधिकार प्रागभिहितः, उद्देशार्थाधिकारं तु नियुक्तिकारो विभणिपुराह- | असमणुग्नस्स विमुग्यो पढमे१विइए अकप्पियविमुक्खो । पडिसेहणा य रुहस्स चेव सम्भावकणा य २॥२५२॥ तइयंमि अंगचिट्ठाभासिय आसंकिए य कहणा य३ । सेसेसु अहीगारो उवगरणसरीरमुक्खेसु ॥२५३।। उसंमि चउत्थे चेहाणसगिद्धपिट्ठमरणं च ४। पंचमए गेलन्नं भत्तपरिन्ना य योन्या ५ ॥२५४॥ | छटुंमि उ एगत्तं इंगिणिमरणं च होइ बोद्धव्वं । सत्तमए पडिमाओ पायवगमणं च नायब्वं ७ ॥२५॥ अणुपुब्धिविहारीणं भत्तपरिना य इंगिणीमरणं । पायवगमणं च तहा अहिगारो होइ अट्ठमए ८ ॥२६॥ प्र.आ. २५९ Hinrana-IMAntime FRIENDRANI HARI

·TO
विमो.
१ उद्दे०
उद्देशा-
र्थाधि-
HTH
i
अनाघोद्देशकैऽयमर्थाधिकारः, तद्यथा-असमनुज्ञानामसमनोज्ञानां वा त्रयाणां त्रिपष्ट्यधिकानां प्राधादुकशतानां विमोक्षः-परि-
त्यागः कार्यः, तथा तदाहारोपधिशय्यातदृष्टिपरित्यागश्व, पार्श्वस्थादयः पुनश्चारित्रतपोविनयेष्यसमनोज्ञाः, यथाच्छन्दास्तु पञ्च-
खपि ज्ञानाचारादिष्वसमनोज्ञास्तेषां यथायोगं त्यागो विधेय इति १ । द्वितीये तु अकल्पिकस्य-आधाकदिविमोक्षः परित्यागः
कार्यों, यदिवाऽऽधाकर्मणा कविनिमत्रयेत् ततः प्रतिषेधो विधेयः, तत्प्रतिपधे च रुष्टस्य मतः सिद्धान्तसद्भावः कथनीयो यथै-
चम्भूतं दानं तय मम च न गुणायेति २ । तृतीये तूद्देशकैऽयमर्थाधिकारः, तद्यथा-गोचरगतस्य यतेः शीतादिना कम्पनादिका-
पामगचेष्टायां मत्यां गृहस्थस्येयमारेका स्याद् यथा-ग्रामधम्मैरुद्धाध्यमानस शृगारभावावेशादस्य यतेः कम्पनमित्यवं भापिते आश-
द्विते या तदाशङ्काव्युदासाय यथावस्थितार्थकथना क्रियत इति ३ । शेपेषु तूद्देशकेषु पञ्चखयमाधिकारः, तद्यथा-उपकरणशरी-
राणां विमोक्षः-परित्यागस्तद्विपयः समासतो, व्यासतस्तूच्यते-चतुर्थोद्देशके त्वयमर्थाधिकारः, तद्यथा-चैहानसम्-उद्घन्धनं गार्द्ध-
पृष्ठम्-अपरमांमादिहृदयन्यासाद्द्धादिनाऽऽत्मव्यापादनम्, एतत्प्रकारद्वयं मरणं वाच्यं ४ । पञ्चमके तु ग्लानता भक्तपरिज्ञा च
योद्धव्या ५। पष्ठे त्वैकत्वम्-एकत्वभावना तथेगितमरणं च योद्धव्यं ६ । सप्तमकै तु-प्रतिमाः-भिक्षुप्रतिमा मामादिका वाच्याः,
तथा पादपोपगमनं च ज्ञातव्यमिति ७। अष्टमके त्वयमर्थाधिकारः, तद्यथा-अनुपूर्व विहारिणां-प्रतिपालितदीर्घसंयमानां शास्त्रा.
धग्रहणप्रतिपादनोत्तरकालमवसीदत्संयमाध्ययनाध्यापनक्रियाणां निष्पादितशिष्याणामुत्सर्गतः द्वादशसंवत्सरसंलेखनाक्रमेण संलि-
सितदेहानां भक्तपरिज्ञेगितमरणं पादपोपगमनं वा यथा भवति तथोच्यत इति गाथापञ्चकसमासार्थों, व्यासार्थस्तु प्रत्युद्देशक
वक्ष्यते । निक्षेपस्तु विधा-ओघनिष्पन्नो नामनिष्पन्नः सूत्रालापकनिष्पन्नति, तत्रौघनिष्पन्ने निक्षेपेऽध्ययन, नामनिष्पन्ने तु विमोक्ष
"TITANT
॥२३५॥

·उद्देशा- थांधि- कारः . आचामा इति नाम, नर विमोक्षस्य निक्षेपं चिकीर्षुः नियुक्तिकार आह- ७विमो० नामंठवणविमुक्खो दवे खित्ते य काल भावे या एसो उ विमुक्खस्सा निक्खेयो छबिहो होई ॥२५॥ १उद्दे० नामविमोक्षः स्थापनाविमोक्षी द्रव्यविमोक्षः क्षेत्रपिमोक्षः कालनिमोक्षो भारपिमोक्षश्रेत्ये तिमोक्षस निक्षेपः पोडा भातीति गाथासमासार्थः ॥ व्यामार्थप्रतिपादनाय तु सुगमनामस्थापनाव्युदासेन द्रव्यादिरिमोक्षप्रतिपादनद्वारेणाह- दव्यविमुस्गो नियलाइण्सु खित्तंमि चारयाईसुं। काले चेइयमहिमाइण्सु अणघायमाईओ।।२५८।। द्रव्यविमोसो द्वेधा-आगमतो नोआगमतय, आगमतो ज्ञाता तन चानुपयुक्तः, नोआगमतस्तु ज्ञगरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तो | निगडादिकेषु विषयभूतपु यो निमोक्षः स द्रव्यरिमोक्षः, मुब्व्यत्ययेन पा पश्चम्पर्थे सप्तमी, निगडादिभ्यो द्रव्येभ्यः सकाशाद्वि- मोसो द्रव्यविमोक्षः, अपरकारकाचनसम्भवस्तु सपमभ्यूद्यायोज्यः, तद्यथा-द्रव्येण द्रव्यात् मचित्ताचित्तमिवाद्विमोक्ष इत्यादि. रिमोक्षस्तु यमिन् क्षेत्रे चारकादिके व्यवस्थितो पिमुन्यने क्षेत्रदानाद्वा यस्मिन्ना क्षेत्र व्यापMते स क्षेत्रविमोक्षः, कालनिमो- Hशस्तु नल्पमहिमादिपु कालेपनापानादियोपणापादितो यान्तं काले मुच्यते यस्मिन्या काले व्याग्यायते सोऽभिधीयते इति पायाभावरिमोधप्रतिपादनायाह- दुविदो भावपिनुस्वो देसविमुक्यो य सब्वमुम्यो य । देसविमुक्खा साह सव्यविमुस्मा भवे सिद्धा ॥२५॥ भावविमोशे विधा-भागमतो नोआगमतध, आगमनो जाता तन चोपयुक्तो, नोआगमतस्तु द्विधा-देशतः मर्वतय, ता देश- गोपिरतनम्पन्डदिनानायायचतुप्पक्षयोपशमाद्देशविरतानामायाप्टकपायक्षयोपशमाद्भवति, माधूनां च द्वादशरूपागक्षयोपश- , , १० ·। w आगा० ७विमो. १उद० | उद्देशा र्थाधि- कार: मात् धपफश्रेण्यां च यस्य यापन्मानं क्षीण तस्स तत्क्षयाद्देशविमुक्ततेत्यतः साधवो देशविमुक्ता, भवस्थ केवलिनोऽपि भवोपग्राहिस- झापादेशविमुक्ता एव, मर्वविमुक्ताश्च सिद्धा भवेयुः इति गाथार्थः ॥ ननु बन्धपूर्वकत्वान्मोक्षस्य निगडादिमोक्षवदित्याशझाव्यव- दार्थ बन्धामिधानपूर्वकं मोक्षमाह-- सम्मयदव्येहि समं संजोगो होड जो उ जीवस्स । सो बंधो नायव्यो तस्स विओगो भवे मुक्खो ॥२६०॥ 'कर्मद्रव्यः' कर्मवर्गणाद्रव्यैः 'सम' माद्धं यः संयोगो-जीवस स बन्धः प्रकृतिस्थित्यनुभावप्रदेशरूपो बद्धस्पृष्टनिधत्तनिकाच- नारन्थच मातव्यः, तथकैको यात्मप्रदेशोऽनन्तानन्तैः कर्मपुद्गलैर्वद्धः, बध्यमाना अप्यनन्तानन्ता एव, शेपाणामग्रहणयोग्यत्वात् , कथं पुनरष्टप्रकार कर्म बनातीति चेद् , उच्यते, मिथ्यात्योदयादिति, उक्तं च-"केहं णं भंते ! जीवा अट्ठ कम्मपगडीओ बंधंति ?, गोअमा! णाणावरणिअस्स कम्मस्म उदएणं दरिमणावरणिजं कर्म निअच्छन्ति, दंसणमोहणिजस्स कम्मस्स उदएणं मिच्छल, मिच्छत्तेणं उइन्नेणं एवं खलु जीवे अट्ठ कम्मपडीओ बंधइ" यदिवा-"णेहँतुप्पिअगत्तस्स रेणुओ लग्गई जहा अंगे। तह रागदो- मणेहालियस्म कम्मपि जीयस्म ॥१॥" इत्यादि, तस्यैवम्भूतस्याष्टकारस्य कर्मणः आस्रवनिरोधात् तपसाऽपूर्वकरणक्षयकश्रेणिय- क्रमण शैलेश्यवस्थायां वा योऽसौ वियोगः-क्षयः स मोक्षो भवेदिति गाथार्थः ।। अस्य च प्रधानपुरुषार्थत्वात् प्रारब्धासिधाराब- , अन क्थमन्यथा' इत्यवरूपाशा २ क्थ भदन्त ! जीवा अर्मप्रकृतीभ्रन्ति ? गौतम ! ज्ञानावरणीयस्य कर्मण उदयेन दर्शनावरणीय कर्म वनन्ति (उदयने), दर्शनमोहनीयस्य कर्मण उदयेन मिथ्याव यान्ति (उदयने), मिथ्यारोन उदितेन एवं गलु जीवोऽटकर्मप्रकृतीनाति, ३ स्नेहम्नक्षितस्य रेणुलंगति गया। तथा गगवेपदारस्य वापि जीवस्य ॥१॥ . HAInt....Aamrem २३६॥

·मरण- भेदाः आचा० ७विमो० १ उद्दे० तानुष्ठानफलत्वात् तीथिंकैः सह विप्रतिपत्तिसझायाच यथावस्थितमव्यभिचारि मोक्षस्य स्वरूपं दर्शयितुमाह, यदिवा पूर्व कर्म- वियोगोद्देशेन मोक्षस्वरूपममिहित, साम्प्रतं जीवियोगोद्देशेन मोक्षस्वरूप दर्शयितुमाह- जीवस्स अत्तजणिहि चेत्र कम्मेहि पुव्वरद्वस्स। सब्वविवेगो जो तेण तस्स अह इत्तिओ मुस्खो ॥२६१॥ जीरस्थामख्येयप्रदेशात्मकस्य स्वतोऽनन्तज्ञानवभारस्यात्मनैव-मिथ्यात्नाविरतिप्रमादरपाययोगपरिणतेन जनितानि-बद्धानि | यानि कर्माणि तैः पूर्वबद्धस्य-अनादिवन्धनद्धस्य प्रवाहापेक्षया तेन कर्मणा 'सर्वविवेकः' सर्वाभावरूपतया यो विश्लेपस्तस्य-जन्तोः | 'अर्थ'त्युपनदर्शने एतापमान एच मोक्षो, नापरः परपरिकल्पितो निर्वाणप्रदीपकल्पादिक इति गाथार्थः ।।उक्तो भारविमोक्षः, स च यस भाति तस्सापश्य भक्तपरिज्ञादिमरणमयान्यतरेण मरणेन भाव्य, तर कार्य कारणोपचारात् तन्मरणमेर भारविमोक्षो भरतीत्येतत्प्रतिपादयितुमाह- भत्तपरिन्ना उगिणि पायवगमणं च होइ नायनं । जो मरइ चरिममरणं भावविमुस्वं वियाणाहि ॥२६२।। भक्तस्य परिज्ञा भक्तपरिजा अनशनमित्यर्थः, तर त्रिविधचतुर्विधाहारनिवृत्तिमान् सप्रतिकर्मशरीरो धृतिसहननमान् यथा समा- धिर्भवेत्तथाऽनशनं प्रतिपद्यते, नधेगिते प्रदेशे मरणमिद्भितमरण, इदं चतुर्विधाहारनिवृत्तिस्वरूपं विशिष्टसहननवतः खत एसोद्वर्त्त- नादिक्रियायुक्तस्यारगन्तव्य, तथा परित्यक्तचतुविधाहारसैवाधिकृतचेष्टाव्यतिरेकेण चेपान्तरमधिकृत्यै फान्तनिष्पतिकर्मशरीरस पादपस्येवोप-मामीप्येन गमन-वर्त्तन पादपोपगमन एतच ज्ञातव्यं भवति, यो हि भवसिद्धिकश्वरम-अन्तिम मरणमाथित्य नियते म एतरपूर्वोक्तायान्यतरेण मरणेन मियते, नान्येन चैहानमादिना वालमरणेनेत्येतगानन्तरोक्तं मरणं चेष्टाभेदोपाधिविशेषात् नैपि- प्र.आ

·आना
विमो.
१ उद०
१५
| उद्देशा.
धि-
कारः
२०
मात् क्षपकथग्यां च यस्य यावन्मात्रं क्षीण तस्य तत्क्षयादेशविमुक्ततेत्यतः साधवो देशविमुक्ता, भवस्थ केवलिनोऽपि भवोपग्राहिस-
झापादेशविमुक्ता एव, गविमुक्ताय सिद्धा भवेयुः इति गाथार्थः ॥ ननु वन्धपूर्वकत्वान्मोक्षस्य निगडादिमोक्षवदित्याशङ्कान्यव-
चंदा चन्धाभिधानपूर्वकं मोक्षमाह-
कम्मयदव्येहि समं संजोगो होइ जो उ जीवस्स । सो बंधो नायब्धो तस्स विओगो भवे मुक्खो ।।२६०||
'कर्मव्यः' कर्मवर्गणाद्रव्यैः 'सम' साई यः संयोगो-जीवस्य स वन्धः प्रकृतिस्थित्यनुभावप्रदेशरूपो बद्धस्पृष्टनिधत्तनिकाच-
नासम्धश्च वातव्यः, तथंकको ह्यात्मप्रदेशोऽनन्तानन्तैः कर्मपुद्गलैद्धः,यध्यमाना अप्यनन्तानन्ता एव, शेषाणामग्रहणयोग्यत्वात् ,
कथं पुनरष्टप्रकारं कर्म वनातीति चेद् , उच्यते, मिथ्यात्वोदयादिति, उक्तं च-"केहं णं भंते ! जीवा अट्ठ कम्मपगडीओ बंधंति,
गोषमा! णाणावरणिजस्स कम्मस्स उदएणं दरिमणावरणिज कम निअच्छन्ति, देसणमोहणिजस्स कम्मस्स उदएणं मिच्छतं,
मिच्छतेणं उइन्नेणं एवं खलु जीवे अट्ठ कम्मपडीओ बंधइ" यदिवा-"णेहतुप्पिअगत्तस्स रेणुओ लग्गई जहा अंगे। तह रागदो-
सणेहालियस्स कम्मपि जीवस्म ॥१॥" इत्यादि, तस्यैवम्भूतस्याप्टप्रकारस्य कर्मणः आस्रवनिरोधात् तपसाऽपूर्वकरणक्षपकथेणिप्र-
क्रमण शैलेश्ययस्थायां वा योऽसौ वियोगः-क्षयः स मोक्षो भवेदिति गाथार्थः ॥ अस्य च प्रधानपुरुषार्थत्वात् प्रारब्धासिधाराव-
१ अन क्थमन्यथा' इत्यंवरूपाया. २ वधं भदन्त ! जीवा अपकर्मप्रकृतीवनन्ति ? गौतम ! ज्ञानावरणीयस्य कर्मण उदयेन दर्शनावरणीय कर्म वन्ति
(उदयने ), दर्शनमोडनीयस्य वर्मण उदयेन मिथ्याव वन्ति (उदयने), मिथ्याोन उदितेन एव खलु जीवोऽटर्मप्रकृतीनाति. ३ स्नेहन्नक्षितस्य रेणुर्लगति
यसाहे। तथा गगपादस्य कमापि जीवस्य ॥१॥
२५
..PRAMMANT•mmyx.man.
॥२३६॥

·" मरण- | मेदाः आचा० ७विमो० १ उद्दे० तानुष्ठानफलत्वात् तीर्थिक सह विप्रतिपत्तिसद्भावाच यथावस्थितमव्यभिचारि मोक्षस्य स्वरूप दर्शयितुमाह, यदिवा पूर्व कर्म- वियोगोद्देशेन मोक्षम्वरूपमभिहितं, साम्प्रतं जीववियोगोद्देशेन मोक्षस्वरूपं दर्शयितुमाह- जीवस्स असजणिएहि चेय कम्मेहिं पुवबद्धस्स । सव्वविवेगो जो तेण तस्स अह इत्तिओ मुकम्वो ॥२६१॥ जीयस्यामङ्येयप्रदेशात्मकस्य स्वतोऽनन्तज्ञानखभावस्यात्मनैव-मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगपरिणतेन जनितानि-बद्धानि | यानि कर्माणि तैः पूर्ववद्धस्य-अनादिवन्धवद्धस्य प्रवाहापेक्षया तेन कर्मणा 'सर्वविवेकः सर्वाभावरूपतया यो विश्लेषस्तस्य-जन्तोः 'अर्थ'त्युपप्रदर्शने एतावन्मात्र एव मोक्षो, नापरः परपरिकल्पितो निर्वाणप्रदीपकल्पादिक इति गाथार्थः । उक्तो भावविमोक्षः, स च यस्य भवति तस्यावश्यं भक्तपरिज्ञादिमरणत्रयान्यतरेण मरणेन भाव्य, तत्र कार्ये कारणोपचारात् तन्मरणमेव भावविमोक्षो | भवतीत्येतत्प्रतिपादयितुमाह- भत्तपरिन्ना गिणि पायवगमणं च होइ नायव्वं । जो मरइ चरिममरणं भावविमुक्वं वियाणाहि ॥२६॥ भक्तस्स परिशा भक्तपरिक्षा अनशनमित्यर्थः, तत्र त्रिविधचतुर्विधाहारनिवृत्तिमान् सप्रतिकर्मशरीरो धृतिसंहननवान् यथा समा- धिर्भवेत्तथाऽनशनं प्रतिपद्यते, तथेगिते प्रदेशे मरणमिङ्गितमरणं, इदं चतुर्विधाहारनिवृत्तिस्वरूपं विशिष्टसंहननवतः स्वत एवोद्वर्च- नादिक्रियायुक्तस्यावगन्तव्यं, तथा परित्यक्तचतुर्विधाहारस्यैवाधिकृतचेष्टाव्यतिरेकेण चेष्टान्तरमधिकृत्येकान्तनिष्प्रतिकर्मशरीरस | पादपस्येवोप-मामीप्येन गमनं-वर्त्तनं पादपोपगमनं एतच ज्ञातव्यं भवति, यो हि भवसिद्धिकश्वरम-अन्तिम मरणमाश्रित्य प्रियते म एतत्पूर्वोक्तप्रवान्यतरेण मरणेन म्रियते, नान्येन वैहानसादिना बालमरणेनेत्येतचानन्तरोक्तं मरणंचेष्टाभेदोपाधिविशेषान् वि- प्र. आ. २६१ " aman ·ना० ७वेमो १५ शाक्या- द्युक्त्य- नादर: १ उद्दे० २० ध्यमनुभवद्भायमोक्षं विजानीहीति गाथार्थः ॥ साम्प्रतमेतदेव भरणं सपराक्रमेतरभेदाद् द्विविधमिति दर्शयितुमाह- सपरिममे य अपरिफमे य याघाय आणुपुबीए । सुत्तत्थजाणगणं समाहिमरणं तु कायब्वं ।। २१३॥ 'पराक्रमः' सामर्थ्य सह पराक्रमेण वर्चत इति सपराक्रमस्तसिंश्च मरणं स्यात् , तद्विपर्यये चापराक्रमे-जवाबलपरिक्षीणे तद्भक्त- परिबेशिवमरणपादपोपगमनभेदात्रिविधमपि मरणं सर्पराक्रमेतरभेदात् प्रत्येकं द्वैविध्यमनुभवति, तदपि व्याघातिमेतरभेदात् द्विधा भवेत् , तत्र व्याघातः सिंहव्याघ्रादिकृतः अव्याघातस्तु प्रवज्यास्त्रार्थग्रहणादिकयाऽऽनुपूर्व्या विपक्रिममायुष्कक्षयमनुभवतो यो भवत्ति सोऽव्यापात इहानुपूर्वीत्युक्तं, तत्र परमार्थीपक्षेपेणोपसंहरति-व्याघातेनानुपूर्ध्या वा सपराक्रमस्यापराक्रमस्य वा मरणे समुस्थिते सति सूत्रार्थनेन कालन्नतया समाधिमरणमेव कर्त्तव्यं, भक्तपरिज्ञङ्गितमरणपादपोपगमनानामन्यतरद् यथासमाधि विधेयं, न वेहा- नसादिकं पालमरणं कर्तव्यमिति गाथार्थः । तत्र सपराक्रममरणं दृष्टान्तद्वारेण दर्शयितुमाह- सपरफममाएसो जह मरणं होइ अजवइराणं । पायवगमणं च तहा एयं सपरकर्म मरणं ॥२३॥ सह पराक्रमेण वर्तत इति सपराक्रम, किं तत् ?-मरणं, आदिश्यते-इत्यादेशः आचार्यपारम्पर्यश्रुत्यायातो वृद्धवादो यमैतिह्य- माचक्षते स आदेशो 'यथे'त्युदाहरणोपन्यासार्थः, यथैतत्तथाऽन्यदप्यनया दिशा द्रष्टव्यं, "आर्यवैरा'वरस्वामिनो यथा तेषां मर- णमभूत् तथा पादपोपगमनं च, एतच सपराक्रमं मरणमन्यप्राप्यायोज्यमिति गाथार्थः ॥ भावार्थस्तु कथानकादवसेयः, तय प्रसि- द्वमेव, यथाऽऽर्यवरैविस्मृतकर्णाहितशृङ्गवेरैः प्रमादादवगतासन्नमृत्युभिः सपराक्रमैरेव रथावर्त्तशिखरिणि पादपोपगमनमकारीति॥ माम्प्रतमपराक्रमं दर्शयितुमाह- ॥२३७॥ २८ ·आचा ७विमोर १ उद्दे० शाक्या- द्युस्य- | नादरः प्र.आ. २६२ अपरकममाएसो जह मरणं होइ उदहिनामाणं । पाओवगमेऽवि तहा एयं अपरकम मरणं ॥२६५|| न विद्यते पराक्रमः-सामर्थ्यमसिन्नित्यपराक्रम, किं तत् ?-मरणं, तब यथा जङ्घावलपरिक्षीणानामुदधिनानाम्-आर्यसमुद्राणां मरणमभूद्, अयमादेशो-दृष्टान्तो वृद्धवादायात इति, पादपोपगमनेऽपि तथैवादेशं जानीयाद् यथा पादपोपगमनेन तेपां मरण- मभूदिति, एतद्-अपराक्रमं मरणं यदार्यसमुद्राणां सञ्जातमेवमन्यत्राप्यायोज्यमिति गाथाऽक्षरार्थः॥ भावार्थस्तु कथानकादवसेयः, तचेदम्-आर्यसमुद्रा आचार्याः प्रकृतिकशा एवासन् , पश्चाच तैवायलपरिक्षीणैः शरीराल्लाभमनपेक्ष्य तत्तित्यक्षुभिर्गच्छस्थैरेवा- नशनं विधाय प्रतिश्रयैकदेशे निरिमं पादपोपगमनमकारि ॥ साम्प्रतं व्याघातिममाह- वाघाइयमाएसो अवरद्धो हुन्ज अन्नतरएणं । तोमलि महिसीइ हओ पयं वाघाइयं मरणं ॥२६६॥ विशेषेणाघाती व्याघात:-सिंहादिकृतः शरीरविनाशस्तेन निर्वृत्तं तत्र वा भवं व्याघातिमं, कश्चिसिहायन्यतरेणापराद्धो भवेद्- आरब्धो भवेत् तेन यन्मरणं तद्वयाघातिमं, तत्र वृद्धवादायात आदेशो-दृष्टान्तः, यथा-तोसलिनामाचार्यो महिप्याऽऽरन्धश्चतु- विधाहारपरित्यागेन मरणमभ्युपगतवान् एतद्वयाघातिम मरणमिति गाथाऽक्षरार्थों, भावार्थस्तु कथानकादयसेयः, तचेदम्-तोसलि- नामाचार्योऽरण्यमहिपीमिः प्रारब्धः, तोसलिदेशे वा बहयो महिष्यः सम्भवन्ति, तामिव कदाचिदेकः साधुरटव्यन्तर्वारब्धः, स च तामिः क्षुधमानोऽनिर्वाहमवगम्य चतुर्विधाहारं प्रत्याख्यातयानिति ॥ साम्मतमव्याघातिमप्रतिपादनेच्छयाऽऽह- अणुपुचिगमागसो पचनासुत्तअस्थकरणं च । वीसजिओ(घ)निन्तो मुको तिविहस्स नीयस्स ॥२१॥ आनुपूर्वी-क्रमस्तं गच्छतीत्यानुपूर्वीगः, कोऽसौ ?-आदेशो-वृद्धबादः, स चाय, तद्यथा-पूर्वमुस्थितस्य प्रवज्यादानं, ततः सूत्र- १० , - - ·संलेखना সালাত जरिमो १3० २० करणं पुनरर्थग्रहणं, नतस्तदुभयनिम्मतिः सुपात्रनिक्षिप्तस्त्रार्थः गुर्वादिनाऽनुमातोऽभ्युयतो मरणत्रिकान्यतराय 'निर्यन्' निर्गच्छन् निविधस्साहागेपधिशय्याख्यस नित्यपरिभोगानित्यस्य मुक्तो भवति, तत्र यद्याचार्यस्तदा शिप्यान्निप्पाद्यापरमाचार्य विधायोत्सर्गेण द्वादग्रमांवत्मरिक्या संलग्बनया संलिग्व्य ततो गच्छविमर्जितो गच्छानुजया स्वस्थापिताचार्यविसर्जितो वा अभ्युद्यतमरणायापरा- चार्यान्तिकमियान, एवमुपाध्यायः प्रवतिः म्यविरो गणावच्छेदकः सामान्यसाधुर्वाऽऽचार्यविसर्जितः कृतसंलेखनापरिका भक्त- परिवादिकं मरणमभ्युपेयात् ॥ तत्रापि भावसंलेखनां कुर्यात् , द्रव्यसैलेखानायां तु केवलायां दोपसम्भवादित्याह- पडिचोइओ य कुविओ रणो जह तिकव सीयला आणा । तयोले य विवेगो घट्टणया जापसाओय ॥२६८॥ प्रतिचोदितः मन्नाचार्येण पुनरपि संलिखेत्येवममिहितः 'कुपित' क्रुद्धो यथा च राज्ञः पूर्व तीक्ष्णाज्ञा पश्चाच्छीतलीभवति एव- माचार्यस्यापि, 'तम्बोले' नागवल्लीपत्रे च कुथिते शेपरक्षणाय 'विवेकः परित्यागः कार्यः, ततः 'घटना' कदर्थना कार्या, तत्स- हिप्णोः पवाद्यावन् प्रमाद इति गाथाऽक्षरार्थः, भावार्थस्तु कथानकादवसेयः, तचेदम्-एकैन साधुना द्वादशवर्षसलेखनयाऽऽत्मानं संलिग्थ्य पुनरम्युयतमरणायाचार्यों विज्ञप्तः, तेनाप्यभाणि--यथाऽद्यापि संलिख, ततोऽसौ कुपितः त्वगस्थिशेपामङ्गुली भक्त्वा दर्शयति, किमत्राशुद्धमिति !, आचार्योऽपि येनाभिप्रायेणोक्तवाँस्तमाविष्करोति-अत एवाशुद्धो भवान् , यतो बचनसमनन्तरमेवा- [लीभगद्वारेण भावाशुद्धतामाविष्कृतवानित्युक्त्वाऽऽचार्यस्तत्मतिबोधनाय दृष्टान्तं दर्शयति, यथा-कस्यचिद्राजो नित्यं निष्पन्दिनी लोचने, ते च स्वौद्योपन्यस्तानुष्ठानवतोऽपि न स्वस्थतामियातां, पुनरागन्तुकेन वेद्येनामिहितः-स्वस्थीकरोमि भवन्तं यदि मुहूर्त वेदना निनिक्षगे वेदनाश्च न मां घातयसीनि, राजा चाभ्युपगतं, अञ्जनप्रक्षेपानन्तरोद्भूततीववेदनार्तेनापगते ममाक्षिणी इत्येवं- HE GIRAENTHIL TRINா meter MR tipmil | மா . mehatanAESARI ॥२३८॥ - ·आचा० विमो० १ उद्दे० HTION TIME शाक्या- द्युक्त्य- नादरः प्र.आ. २६३ चादिना व्यापादयितुमारेभे, ततो राजस्तीक्ष्णाज्ञा, यतश्च पूर्वमव्यापादनमभ्युपगतमतः शीतलेति, मुहूर्ताचापगतवेदनः पटुनय- नव पूजितवेद्यो मुमुदे राजेति, एचमाचार्यस्यापि तीक्ष्णा प्रतिचोदनादिकाऽऽज्ञा परमार्थतस्तु शीतलेति, यदि पुनरेवं कथितेऽपि नोपशाम्पति ततः शेपसंरक्षणार्थ विकृतनागवल्लीपत्रस्येव विवेकः क्रियते, अथाचार्योपदेशं प्रतिपद्यते ततोगच्छ एव तिष्ठतो घट्टना- दुर्वचनादिमिः कदर्थना क्रियते, यदि च तथापि न जलति ततः शुद्ध इतिकृत्वाऽनशनदानेन प्रतिजागरणेन च प्रसादः क्रियत इति ।। किम्भूतः पुनः कियन्तं वा कालं कथं वाऽऽत्मानं संलिखेदित्येतत् हृदि व्यवस्थाप्याह निष्फाइया य सीसा सउणी जह अंडगं पयत्तेणं । वारससंवच्छरियं सो संलेहं अह करेइ ॥२६९॥ चत्तारि विचित्ताई विगईनिज्जूदियाई चत्तारि । संवच्छरे य दुन्नि उ एगंतरियं तु आयामं ॥२७॥ नाइविगिट्ठो उ तवो छम्मासे परिमियं तु आयाम । अन्नेऽपि य छम्मासे होइ विगिटुंतवोकम्मं ॥२७॥ वासं कोडीसहियं आयामं काउ आणुपुब्बीए । गिरिकंदरंमि गंतुं पायवगमणं अह करेइ ॥२७२॥ सूत्रार्थतदुभयः वशिष्याः प्रातीच्छका वा 'निष्पादिता' योग्यतामापादिताः शकुनिनेवाण्डकं प्रयत्नेन, ततोऽसौ 'अर्थ' अनन्तरं द्वादशांवत्सरिकी संलेखनां करोति, तद्यथा-चत्वारि वर्षाणि 'विचित्राणि विचित्रतपोऽनुष्ठानवन्ति भवन्ति, चतुर्थपष्ठाष्टमदश- मद्वादशादिके कृते पारणकं सविकृतिकमन्यथा वेति, पञ्चमादारभ्य संवत्सरादपराणि चत्वारि वर्षाणि निर्विकृतिकमेव पारणक- मिति, नवमदशमसंवत्सरद्वयं त्वेकान्तरितमाचाम्लं, एकसिन्नहनि चतुर्थमपरेधुराचाम्लेन पारणकमिति, तत एकादशसंवत्सरं द्विधा विधत्ते-तवाद्यं पण्मासं नातिविकृष्टं तपः करोति, चतुर्थं पष्ठं वा विधाय परिमितेनाचाम्लेन पारणकं विधत्ते, न्यूनोदरतां करोती- Jam HPTRAINIK ·१५ संलेखना . " NOW त्यधः, अपरसण्मासं तु विकृष्टतपश्चरणवतः पूर्वोक्तमेव पारणफं, द्वादशं तु संवत्सरं कोटीसहितमाचाम्लं करोति, प्रतिदिनमाचा- विमो म्लेन भु, आचाम्लस कोट्याः कोटिं मीलयत्यतः कोटीसहितमित्युक्तं, चतुर्मासावशेपे तु संवत्सरे तैलगण्डूपानस्खलितनमस्का- रापध्ययनायापगतयातमुखपत्रप्रचारार्थ पौनःपुन्येन करोतीति, तदेवमनयाऽऽनुपूर्त्या सर्व विधाय सति सामध्ये गुरुणाऽनुज्ञातो गिरिकन्दरं गत्वा स्वण्डिलं प्रत्युपेक्ष्य 'अथ' अनन्तरं पादपोपगमनं करोति, इङ्गितमरणं वा भक्तप्रत्याख्यानं वा यथासमाधि विधन इति गाथाचतुष्टयार्थः ॥ अनया च द्वादशसंवत्सरसंलेखनाऽऽनुपूर्व्या क्रमेण आहारं परितनुं कुर्वत आहाराभिलापोच्छेदो भवतीत्येतद्गाथाद्वयेन दर्शयितुमाह- कह नाम सो तवोकम्मपंडिओ जो न निभुजुत्तप्पा । लहुवित्तीपरिक्खेवं बचइ जेमंतओ चेव ? ॥२७३॥ आहारेण विरहिओ अप्पाहारो य संवरनिमित्तं । हासंतो हासंतो एवाहारं निमंभिजा ॥२७॥ कथं नामासौ तपःकर्मणि पण्डितः स्यात् ?, यो न नित्यमुद्युक्तात्मा सन् वर्तनं वृत्तिःद्वात्रिंशत्कवलपरिमाणलक्षणा तस्याः परिक्षेपः-संक्षेपो वृत्तिपरिक्षेपः लघुर्वृत्तिपरिक्षेपोऽस्येति लघुवृत्तिपरिक्षेपः तद्भावं यो भुजान एव न ब्रजति कथमसौ तपःकर्मणि पण्डित स्यात् , तथाऽऽहारेण विरहितो द्विवान् पश्चपाम् चा वासरान् स्थित्या पुनः पारयति तत्राप्यल्पाहारोऽसौ भवति, किमर्थ ?- 'संवरनिमित्तम्' अनशननिमित्तं, एवमसावुपयासैः प्रतिपारणकमल्पाहारतया च हासयन् हासयन्नाहारमुक्तविधिना पथानिरुध्याद्- भक्तप्रत्याख्यानं कुर्यादिति गाथाद्वयार्थः ।। उक्तो नामनिप्पनो निक्षेपस्तनियुक्तिश्थ, साम्प्रतं सूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्र- मुचारणीय, तदम्- - ॥२३९॥ २८ MEINE ·अमनो- ज्ञदाना. दित्यागः आचा० ७विमो० १ उद्दे प्र.आ. २६४ " " से वेमि समणुन्नस्स वा असमणुनस्स वा असणं वा पाणं वा खाइमं वा साइमं वा वत्थं वा पडिग्गहं वा कंवलं वा पायपुंछणं वा नो पादेजा नो निमंतिजा नो कुना वेया- वडियं परं आढायमाणेत्तिवेमि (सू. १९४) सोऽहं प्रवीमि योऽहं भगवतः सकाशात् वातज्ञेय इति, किं नद्रवीमि ?-वक्ष्यमाणं, तद्यथा-'समनोज्ञस्य वा' वाशन्द उत्त- रापेक्षया पक्षान्तरोद्योतका, समनोज्ञो दृष्टितो लिङ्गतो, न तु भोजनादिभिः, तस्य,तद्विपरीतस्त्वसमनोज्ञः शाक्यादिस्तस्य वा, अश्यत इत्यशन-शाल्योदनादि, पीयत इति पानं-द्राक्षापानकादि, खाद्यत इति खादिम-नालिकेरादि, स्वायत इति स्वादिमं-कर्पूरलव- शादि, तथा वखं वा पात्रं वा पतगृहं या कम्बलं वा पादपुञ्छनं वा, नो प्रदद्यात्-प्रासुकमनासुकं चा तदन्येषां कुशीलानामुपभो- गाय नो वितरेत् , नापि दानार्थ निमत्रयेत्, न च तेषां चैयाकृत्यं कुर्यात् , परम्-अत्यर्थमादरखान्न तेभ्यः किमपि दद्यात् नापि तानामन्त्रयेत् न च तेषां पैयावृत्यमुचायचं कुर्यादिति, अबीमीत्यधिकारपरिसमाप्तौ ।। एतच वक्ष्यमाणमहं ब्रवीमीत्याह- धुवं चेयं जाणिज्जा असणं वा जाव पायपुंछणं वा लभिया नो लभिया भुंजिया नो भुंजिया पंथं विउत्ता विउक्कम्म विभत्तं धम्म जोसेमाणे समेमाणे चलेमाणे पाइजा वा निमंतिज वा कुज्जा वेयावडियं परं अणाढायमाणेत्तिबेमि (सू. १९५) " " IIT HINdIIIII १० ·शाक्या. धुक्त्य- १५ नादरः साना ने हि शाक्यादयः कुशीला अशनादिकमुपदश्य युः, यथा-भुवं चैतजानीयात्-नित्यमसदावसथे भवति लभ्यते चाऽतो पिगो भाद्भिरतदशनादिकमन्यत्र लब्ध्या याऽलब्धा वा भुक्त्वा वाऽभुक्त्वा या असद्धृतयेऽवश्यमागन्तव्यं, अलब्धे लाभाय लब्धेऽपि १ उदे० विशेषाय भुक्ते पुनः पुनर्भोजनाय अभुक्तेऽपि प्रथमालिकार्थमसद्धतये यथाकथञ्चिदागन्तव्यं, यद्यथा वा भवतां कल्पनीयं भवति ननथा दास्याम इति, अनुपथ एवारसदावमथो भवतां वर्तते, अन्यथाऽप्यस्मत्कृते पन्थानं व्यावापि वक्रपथेनाप्यागन्तव्यमप- क्रम्य वाऽन्यगृहाणि ममागन्तव्यं, नात्रागमने खेदो विधेयः, किम्भूतोऽसौ शाक्यादिरिति दर्शयति-'विभक्त' पृथग्भूतं धर्म 'जुपन्' आचरन् , एतच कदाचित्प्रतिश्रयमध्येन 'समेमाणे'त्ति समागच्छन् तथा 'चलेमाणे ति गच्छन् त्याद् ,यदिवाऽशनादि प्रद- चात् अशनादिदानेन या निमन्त्रयेदन्यद्वा प्रश्रयवद्वैयावृत्त्यं कुर्यात् , तस्य कुशीलस्य नाभ्युपेयातू ,न तेन सह संस्तवमपि कुर्यात् , कथं ?, परम्-अत्यर्थमनाद्रियमाणः-अनादरवान् , एवं हि दर्शनशुद्धिर्भवतीति ब्रवीमीत्येतत्पूर्वोक्तं ।। यदि वैतद्वक्ष्यमाणमित्याह- इहमेगेसिं आयारगोयरे नो सुनिसंते भवति ते इह आरंभट्ठी अणुवयमाणा हण पाणे घायमाणा हणओ यावि समणुजाणमाणा अदुवा अदिन्नमाययंति अदुवा वायाउ विउज्जति, तंजहा-अत्थि लोए नत्थि लोए धुवे लोए अधुवे लोए साइए लोए अणाइए लोए सपज्ज- वसिए लोए अपनवसिए लोए सुकडेत्ति वा दुक्कडेत्ति वा कल्लाणेत्ति वा पायेत्ति वा साहुत्ति ॥२४॥ Thane ·Hát HI từ आचा० ७विमो० १ उद्दे० प्र.आ. २६५ शाक्या- द्युक्त्य- नादरः वा असाहुत्ति वा सिन्नित्ति वा असिद्धित्ति वा निरएत्ति वा अनिरएत्ति वा, जमिणं विप्पडिवन्ना मामगं धम्म पन्नवेमाणा इत्थवि जाणह अकस्मात् एवं तेसिं नो सुयक्खाए धम्मे नो सुपन्नत्ते धम्मे भवइ (सू. १९६) 'इह' अस्मिन्मनुष्यलोके 'एकेपी' पुरस्कृताशुभकर्मविपाकानामाचरणमाचारो-मोक्षार्थमनुष्ठानविशेषस्तस्य गोचरो-विषयः नो सुष्टु निशान्तः-परिचितो भवति, ते चापरिणताचारगोचरा यथाभूताः स्युः तथा दर्शयितुमाह-'ते' अनधीताचारगोचरा भिक्षा- चर्याऽस्मानस्वेदमलपरीपहतर्जिताः सुखविहारिभिः शाक्यादिभिरात्मसात्परिणामिताः 'इह' मनुष्यलोके आरम्भार्थिनो भवन्ति, ते वा शाक्यादयोऽन्यै वा कुशीलाः सावद्यारम्भार्थिनः, तथा विहारारामतडागकूपकरणौदेशिकभोजनादिभिधर्म वदन्तोऽनुवदन्तः, तथा जहि प्राणिनः इत्येवमपरर्यातयन्तो प्रतश्चापि ममनुजानन्तः, अथवा अदत्तं परकीयं द्रव्यमगणितविपाकास्तिरोहितशुभाध्य- घसायाः 'आददति' गृहन्तीति, किं च-तत्र प्रथमतृतीयग्रते अल्पवक्तव्यत्वात् पूर्व प्रतिपाद्य ततो बहुतरवक्तव्यत्वात् द्वितीयत्र- तोपन्यास इति, 'अथवेति' पूर्वमात् पक्षान्तरोपक्षेपका, तद्यथा अदत्तं गृह्णन्त्यथवा वाचो विविध-नानाप्रकारा युञ्जन्ति, 'तद्यथे- त्युपक्षेपार्थः, अस्ति 'लोक' स्थावरजगमात्मकः, तत्र नवखण्डा पृथ्वी सप्तद्वीपा वसुन्धरेति या, अपरेषां तु ब्रह्माण्डान्तर्वती, अप- रेषां तु प्रभूतान्येनम्भूतानि ब्रह्माण्डान्युदकमध्ये प्लवमानानि संतिष्ठन्ते, तथा सन्ति जीवाः स्वकृतफलभुजः, अस्ति परलोकः, स्तो बन्धमोक्षी, सन्ति पञ्च महाभूतानि इत्यादि, तथाऽपरे चार्वाका आहुः-नास्ति लोको मायेन्द्रजालखमकल्पमेवैतत्मवं, तथा ह्यवि- radio and , १० - .

·- - २० १५ आना चारितरमणीयतया भूताभ्युपगमोऽपि तेषामतो नास्ति परलोकानुयायी जीयो, न स्तः शुभाशुभे, किप्पादिभ्यो मदशक्तिवद्भूतेभ्य विमो शाक्या- एव पैनन्यमित्यादिना स मायाफारगन्धर्धनगरतुल्यम् , उपपत्यक्षमत्वादिति, उक्तं च-"यथा यथाऽर्थाश्चिन्त्यन्ते, विपिच्यन्ते १उद्दे० उद्युक्त्य- नया तथा । ययेतत्स्वयमम्यो, रोचते तत्र के वयम् । ॥१|| भौतिकानि शरीराणि, विपयाः करणानि च । तथापि मन्दैरन्यस्य, नादर: तचं ममुपदिश्यते ॥२॥" इत्यादि, तथा सादख्यादय आहुः-'धुरो' नित्यो लोकः, आविर्भागतिरोभानमात्रत्वादुत्पादपिनाशयोः, ० अमतोऽनुत्पादात् मतश्चाविनाशात् , यदिया 'भुवः' निश्चलः, मरित्समुद्रभूभूधराभ्राणां निश्चलत्यात्, शाक्यादयस्त्वाहुः-अधुरो , लोकोऽनित्यः, प्रतिक्षणं विशरास्वभावत्वात् , पिनाशहेतोरभागात् नित्यस्य च क्रमयोगपद्याभ्यामर्थक्रियायाममामर्थ्यान, यदिना 'अभुन.' चलः, तथाहि-भूगोलः केपाश्चिन्मतेन नित्यं चलन्नेवास्ते, आदित्यस्तु व्यवस्थित एर, तत्रादित्यमण्डलं दूरत्वाचे पूर्णतः पश्यन्ति तेपामादित्योदयः, आदित्यमण्डलाधोव्यवस्थिताना मध्याहः, ये तु दूरातिकान्तत्वान्न पश्यन्ति तेपामस्तमित इति, अन्ये पुनः मादिको लोक इति प्रतिपन्नाः, तथा चाह:-"आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतय॑मविज्ञेयं, प्रसुप्तमिन सर्वतः | ॥१॥ तम्मिन्नेकार्णपीभूते, नष्टम्यानरजगमे । नष्टामरनरे चैत्र, प्रनष्टोरगराक्षसे ।।२।। केरलं गहरीभूते, महाभूतनिजिते । अचि- त्यात्मा विभुस्तन, शयानम्तप्यते तपः ॥३॥ तस्य तत्र शयानस्य, नाभेः पद्म विनिर्गतम् । तरुणरविमण्डलनिभं, हृयं कानन- प्र.आ. कर्णिकम् ||४|| तम्मिन् पो तु भगवान् दण्डी यज्ञोपवीतसयुक्तः । ब्रह्मा तमोत्पन्नम्तेन जगन्मातरः सृष्टाः ॥५॥ अदितिः सुरस- धानां दितिरमुराणां मनुमनुष्याणाम् । विनता विहनमानां माता विश्वप्रकाराणाम् ।।६।। कद्रू. मरीसृपाणां मुलमा माता तु नाग-1 ॥२४॥ जातीनाम् । मुरमिशतुप्पदानामिला पुनः मर्मचीजानाम् ।।७॥" इत्यादि, अपरे तु पुनरनादिको लोक इत्ये प्रतिपन्नाः, यथा शाक्या- . - २८ ·शाक्या- द्युक्त्य- नादरः - आचा० एवमाहुः—अनवदग्रोऽयं भिक्षवः ! संसारः, पूर्वा च कोटी न प्रज्ञायते, अविद्या निरावरणानां सत्चानां न विद्यते, न च सच्चो. विमोसाद इति, तथा सपर्यवसितो लोको, जगत्प्रलये सर्वस्य विनाशराद्भावात् , तथाऽपर्यवसितो लोकः, सतः आत्यन्तिकविनाशासम्भ- १ उद्दे०॥ वात् , 'न कदाचिदनीदृशं जगदिति वचनान् , तत्र येषां सादिकस्तेपां सपर्यवसितो येषां त्वनादिकस्तेपामपर्यवसित इति, केपा- श्चित्तूभयमपीति, तथा चोक्तम्- "द्वावेव पुरुषौ लोके, क्षरश्वाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि, कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥१॥" इत्यादि, तदेवं परमार्थमजानाना अस्तीत्याद्यभ्युपगमेन लोकं वियदमानाः नानाभूता वाचो नियुञ्जन्ति, तथाऽऽत्मानमपि प्रति विव- दन्ते, तद्यथा-मुष्ठ कृतं सुकृतमिति वा दुष्कृतमिति वेत्येवं क्रियावादिनः संप्रतिपद्यन्ते, तथा सुष्ठ कृतं यत् सर्वसङ्गपरित्यागतो महायतमग्राहि, तथाऽपरे दुष्कृतं भवता यदसौ मुग्धमृगलोचना पुत्रमनुत्पाद्योज्झितेति, तथा य एव कश्चित्प्रवज्योद्यतः कल्याण इत्येवमभिहितः स एवापरेण पाखण्डिकविप्रलब्धः क्लोयोऽयं गृहाश्रमपालनाममर्थोऽनपत्यः पाप इत्येवमभिधीयते, तथा साधुरिति या अमाधुरिति वा स्वमतिविकल्पितरुचिभिरभिधीयते, तथा सिद्धिरिति वा असिद्धिरिति वा नरक इति वा अनरक इति वा, एवम- न्यदप्याश्रित्य म्याग्रहग्रहिणो विवदन्त इति दर्शयति, 'यदिदं विप्रतिपन्ना' यत्पूर्वोक्तं लोकादिकं तदिदमाश्रित्य विविधं प्रतिपन्ना विप्रतिपन्नाः, तथा चोक्तम्-"इच्छंति कृत्रिम सृष्टिवादिनः सर्वमेव मितिलिङ्गम् । कृत्स्नं लोकं माहेश्वरादयः मादिपर्यन्तम् ॥१॥ नारीश्वरजं केचित् केचित्सोमानिसम्भवं लोकम् | द्रव्यादिपविकल्पं जगदेतत्केचिदिच्छन्ति ॥२॥ ईश्वरप्रेरितं केचित्केचिद्रह्मकृतं जगत् । अव्यक्तप्रभवं सर्व, विश्वमिच्छन्ति कापिलाः ॥३॥ यादृच्छिकमिदं सर्व, केचिद्भूतविकारजम् । केचिचानेकरूपं तु, बहुधा संप्रधाविताः ॥४॥" इत्यादि, तदेवमनवगाहितस्याद्वादोदन्वतामेकांशावलम्विनां मतिभेदाः प्रादुप्प्यन्ति, तदुक्तम्-"लोकक्रिया- १० " MOTIHARIHARIHARASHTHHE " ·विमो १३० | शाक्या- द्युक्त्य- नादरः - २० ऽऽत्मतत्त्वे विवदन्त वादिनो विभिन्नार्थम् । अविदितपूर्व येषां स्याद्वादविनिश्चितं तत्वम् ।।१।।" येषां तु पुनः स्याद्वादमतं निश्चित नेपामनित्यनास्तित्वादेरर्थस्य नयाभिप्रायेण कथञ्चिदाश्रयणात् विवादाभाव एवेति, अत्र च बहु वक्तव्यं तत्तु नोच्यते, ग्रन्थवि- स्तरभयाद्, अन्यत्र र सूत्रकृदादी विस्तरेण सुविहितत्वादिति । ते च विवदन्तः परस्परतो विप्रतिपन्नाः 'मामकम्' इत्यात्मीयं धर्म प्रवापयन्तः म्यतो नष्टाः परानपि नाशयन्ति, तथाहि-केचित्सुखेन धर्ममिच्छन्ति अपरे दुःखेनान्ये स्नानादिनेति, तथा मामक एर्वको धम्मो मोक्षायानिर्वाच्यश्च नापर इत्येवं वदन्तोऽपुष्टधाणोऽविदितपरमाथान् प्रतारयन्ति, तेपामुत्तरं दर्शयति- 'अत्रापि अस्ति लोको नाम्ति वेत्यादी जानीत यूयम् ‘अकस्मादिति मागधदेशे आगोपालाइनादिना संस्कृतस्यैवोच्चारणादिहापि नर्थयोचारित इति, कम्मादिति हेतुः न कम्मादकरसाद हेतोरभावादित्यर्थः, तत्रास्ति लोक इत्युक्तेऽत्राप्येवंजानीत यथा न भवत्येव- मकमाद् , हेतोरभावादिति, तथाहि-यद्येकान्तेनैव लोकोऽस्ति ततोऽस्तिना सह सामानाधिकरण्याद्यदस्ति तल्लोकः स्याद् , एवं च तत्प्रतिपोऽप्यलोकोऽस्तीतिकृत्या लोक एवालोकः स्याद् , व्याप्यसद्भावे व्यापकस्यापि सद्भावादलोकाभावः, तदभावे च तत्वति- पक्षभूतस्य लोकस्य प्रागेवाभावः सर्वगतत्वं वा लोकस्य स्यादिति, अथवा लोकोऽस्ति, न च लोको भवति, लोकोऽपि नामास्ति, न च लोकोऽलोकाभाव इत्येवं स्याद् . अनिष्टं चैतत् , किं च-अस्तेर्व्यापकत्वे लोकस्य घटपटादेरपि लोकत्वप्रातिः, व्याप्स्य व्याप- कमद्भावनान्तरीयकत्वात् , किं च-अस्ति लोकः इत्येपापि प्रतिज्ञा लोक इतिकृत्वा हेतोरप्यस्तित्वात् प्रतिज्ञाहेत्वोरेकत्वावाप्तिः, सदेकरवे हेत्वभावः, तदभावे किं कैन सिद्धयतीति?, उतास्तित्वादन्यो लोक इत्येवं च प्रतिज्ञाहानिः स्यात्, तदेचमेकान्तेनैव लोका- स्तित्वेऽम्युपगम्यमाने हेत्वभावः प्रदर्शितः, एवं नास्तित्वप्रतिज्ञायामपि वाच्यं, तथाहि-नास्ति लोक इति त्रुवन् वाच्यः-किं भवा- - म.आ. २६७ " . " -AmARAT २४२॥

·आचा० ७विमो० १ उद्दे० लोक- ध्रुवा- भुवादि , नस्त्युत नेति ?, यद्यस्ति किं लोकान्तर्वी न वेति, यदि लोकान्तर्गतः कथं नास्ति लोक इति प्रवीपि ?, अथ बहिर्भूतस्ततः खर- | विपाणबदसद्भूत एवेति कस्य मयोत्तरं दातव्यम् , इत्यनया दिशैकान्तवादिनः खयमभ्युह्य प्रतिक्षेप्तव्या इति, 'एव' मिति यथा- ऽस्तित्वनास्तित्ववादस्तेपामाकसिको नियुक्तिका, एवं ध्रुवाधुवादयोऽपि वादा नियुक्तिका एवेति, असाकं तु साद्वादवादिनां कथ- चिदभ्युपगमान्न यथोक्तदोपानुपङ्गो, यतः स्वपरसत्ताव्युदासोपादानापाद्यं हि वस्तुनो वस्तुत्वम् , अतः खद्रव्यक्षेत्रकालस्वभावतो- ऽस्ति परद्रव्यादिचतुष्टयान्नास्तीति, उक्तं च-"मदेव सर्व को नेच्छेत् , स्वरूपादिचतुष्टयाद । असदेव विपर्यासान चेन व्यवतिष्ठते |॥१॥" इत्यादि, अलमतिप्रसङ्गेनाक्षरगमनिकार्थत्वात् प्रयासस्य, एवं भुवाभुवादिष्वपि पश्चावयवेन दशावयवेन वाऽन्यथा वैकान्तपक्षं विक्षिप्य स्वाद्वादपक्षोऽभ्युद्यायोज्य इति । साम्प्रतमुपसंहरति-एवं उक्तनीत्या तेपामेकान्तवादिनां न स्वाख्यातो धर्मों भवति, नापि शास्त्रप्रणयनेन सुप्रज्ञापितो भवति ॥ किं स्वमनीपिकया भवतेदमभिधीयते , नेत्याह, यदिवा किम्भूतस्तर्हि सुप्र- ज्ञापितो धर्मों भवतीत्याह- से जहेयं भगवया पवेइयं आसुपन्नेण जाणया पासया अदुवा गुत्ती वओगोयरस्सत्तिबेमि सव्वस्थ संमयं पावं, तमेव उवाइकम्म एस महं विवेगे वियाहिए,गामे वा अदुवा रण्णे नेव गामे नेव रणे धम्ममायाणह पवेइयं माहणेण मइमया,जामा तिन्नि उदाहिया जेसुइमे आय- रिया संबुज्झमाणा समुट्ठिया, जे णिव्वुया पावेहिं कम्मेहिं अणियाणा ते वियाहिया (सू.१९७) , , ·-न धर्म- १५ प्रज्ञापना नवधा 'इदं' स्याद्वादरूपं वस्तुनो लक्षणं समस्तव्यवहारानुयायि क्वचिदप्यप्रतिहतं 'भगवता' श्रीवर्धमानखामिना प्रवेदितम् , विमो एतताऽनन्तरोक्तं भगवता प्रवेदितमिति, किम्भूतेनेति दर्शपति-आशुप्रज्ञेन, निरावरणत्वात् सततोपयुक्तेनेत्यर्थः, किं योगपद्येन ?, १० नेति दर्शयनि-'जानता' शानोपयुक्तेन, तथा पश्यता' दर्शनोपयुक्तेनैतत्प्रवेदितं, यथा नैपामेकान्तवादिनां धर्मः स्वाख्यातो भवति, अथवा गुप्तिर्वाग्गोचरस-भापासमितिः कार्येत्येतत्प्रवेदितं भगवता, यदिया अस्ति नास्ति ध्रुवाववादियादिनां चादायोस्थितानां प्रयाणां त्रिपष्टयधिकानां प्रापादुकशतानां वादलब्धिमतां प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तोपन्यासद्वारेण तदुपन्यस्तदूपणोपन्यासेन च तत्पराज- थापादनतः सम्यगुतरं देयम् , अथवा गुप्तिर्वाग्गोचरस्य विधेयेत्येतदहं ब्रवीमि, वक्ष्यमाणं चैत्याह-तान् वादिनो वादायोस्थितानेवं प्र. आध्यात्-पथा भवतां मर्वेषामपि पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पत्यारम्भः कृतकारितानुमतिभिरनुज्ञातोऽतः सर्वत्र 'सम्मतम्' अभिप्रेतमप्र- २६८ निपिदं 'पाप' पापानुष्ठानं, मम तु नैनत्सम्मतमित्येतदर्शयितुमाह-'तदेव' एतत्पापानुष्ठानमुप-सामीप्येनातिक्रम्य-अतिलय | यतोऽहं व्यवस्थितोऽत्र एप मम विवेको व्याख्यातः, तत्कथमहं सर्वाप्रतिपिद्धास्रवद्वारैः संभाषणमपि करिष्ये ?, आस्तां तावद्वाद इत्येवमममनुववियेकं करोतीति, अत्राह चोदक:-कथं तीथिकाः सम्मतपापा अबानिनो मिथ्यादृष्टयोऽचरित्रिणोऽतपखिनो वेति?, तथाहि-तेऽप्यकंप्टभूमिवनवासिनो मूलकन्दाहारा वृक्षादिनिवासिनश्चेति, अत्राहाचार्यः-नारण्यवासादिना धर्मः, अपि तु जीवाजी- चपरिशानात् तत्पूर्वकानुष्ठानाच, तग तेषां नास्तीत्यतोऽसमनोज्ञास्ते इति । किं च-सदसद्विवैकिनो हि धर्मः, स च ग्रामे वा स्यात् अथयारण्ये, नवाचारो ग्रामो, नेवारण्यं धर्मनिमित्न, यतो भगवता न वसिममितरद्वाऽऽश्रित्य धर्मः प्रवेदितः, अपितु जीवादि. नवपरिमानान् मभ्यगनुष्ठानाग, अतन धर्ममाजानीत 'प्रवेदिन' कथितं 'माहणेण'त्ति भगवता, किम्भृतेन ?- मतिमता' मनन- . - . Unite ॥२४३॥ २७ ·त्यागः आचा ७विमो १ उद्दे० -- सर्वपदार्थपरिज्ञानं मतिस्तद्वता मतिमता, केलिनेत्यर्थः । किंभूतो धर्मः प्रवेदित इत्याह-'यामा' व्रतविशेषाः त्रय उदाहताः, तद्यथा-प्राणातिपातो मृपावादः परिग्रहश्चेति. अदत्तादानमैथुनयोः परिग्रह एवान्तर्भावात् त्रयग्रहण, यदिवा यामा-चयोविशेषाः, तद्यथा-अष्टवर्षादात्रिंशतः प्रथमस्तत ऊर्द्धमापटेः द्वितीयस्तत अद, तृतीय इति. अतियालवृद्वयोव्युदामो, यदिवा यम्यते-उपरम्यते |संसारभ्रमणादेमिरिति यामाः-शानदर्शनचारित्राणीति, ते 'उदाहृता' व्याख्याताः, यदि नामैवं ततः किमित्याह-'येपु' अवस्था- विशेषेषु ज्ञानादिपु वा इमे देशार्या अपातहेयधर्माचा सम्वुध्यमानाः सन्तः समुत्थिताः, के ?-ये 'निर्वृताः' क्रोद्यायपगमेन शीतीभूताः पापेषु कर्मसु 'अनिदाना' निदानरहिताः ते 'व्याख्याता प्रतिपादिता इति ।। क च पुनः पापकर्मस्खनिदाना इत्यत आह- उड्ढें अहं तिरियं दिसासु सव्वओ सव्वावंति च णं पाडियकं जीवहिं कम्मसमारम्भेणं तं परिन्नाय मेहावी नेव सयं एएहिं काएहिं दंडं समारंभिज्जा नेवन्ने एएहि काहिं दंडं समा- रंभाविज्जा नेवन्ने एएहिं काएहिं दंड समारंभतेऽपि समणुजाणेजा जेवऽन्ने एएहिं काएहिं दंड समारंभत्ति तेसिपि वयं लजामो तं परिन्नाय मेहावी तं वा दंड अन्नं वा नो दंडभी दंडं समारंभिज्जासित्तिवेमि (सू. १९८)॥ विमोक्षाध्ययनोद्देशकः ८-१॥ ऊपमस्तिपदिक्षु 'सर्वतः' सर्व प्रकारः सर्वा याः काश्चन दिशः चशब्दादनुदिशश्च 'णम्' इति वाक्यालद्वारे 'प्रत्येकं जीवेपु' १० ARHIHARI ·फेन्द्रियमूक्ष्मेनरादिका यः कर्मसमारम्भः-जीवानुद्दिश्य य उपमर्दरूपः क्रियाममारम्भः 'णम्' इति वाक्यालङ्कारे तं कर्म-अशुद्धा- पागा० शनादि रिमो0गमारम्भं प्रपरिनया नात्या प्रत्याख्यानपरिजया प्रत्याचक्षीत, कोऽमौ ?-'मेधावी' मर्यादाव्यवस्थित इति, कथं प्रत्याचक्षीतेत्याह- २० नर म्ययमात्मना 'एतेपु' चतुर्दशभृतनामावस्थितेषु 'कायेपु' पृथिवीकायादिपु 'दण्डम्' उपमदं समारभेत, न चापरेण समारम्भ- १५ चन, नगन्यान् ममारभमाणान् ममनुजानीयात् , ये चान्ये दण्डं समारभन्ते, सुब्व्यत्ययेन तृतीयाथे पष्ठी, तैरपि वयं लज्जाम इत्येवं निषेधः २६९ हनाप्ययमायः मन् तजीवेषु कर्मममारम्भ महतेऽनर्थाय 'परिज्ञाय' ज्ञात्वा 'मेधावी' मर्यादावान , तथा पूर्वोक्तं दण्डमन्यद्वा मृपा- वादादिकं दण्डाद् विभेतीति दंडदभीः मन् नो 'दण्ड' प्राण्युपमर्दादिकं समारभेथाः, करणत्रिकयोगत्रिकेण परिहरेदिति, इतिरधि- कारपरिसमाप्ती, मीमीति पूर्ववत् । विमोक्षाध्ययने प्रथमोद्देशक इति ।। MARATE TITHER HIT . प्र.आ. " २० उक्तः प्रथमोद्देशकः साम्प्रतं द्वितीय आरम्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः, इहानन्तरोद्देशकेऽनघसंयमप्रतिपालनाय कुशीलपरि- त्यागोऽभिहितः, म चैतावताऽकल्पनीयपरित्यागमृते नसम्पूर्णतामियाद् अतोऽकल्पनीयपरित्यागार्थमिदमुपक्रम्पत इत्यनेन सम्ब- धनायातस्यास्पोद्देशकस्पादिमूत्रम्- से भिक्खू परिक्कमिज वा चिद्विज्ज वा निसीइज वा तुयट्टिज वा सुसाणंसि वा सुन्नागा- रंसि वा गिरिगुहंसि वा रुस्खमूलसि वा कुंभाराययणसि वा हुरत्या वा कहिंचि विहरमाणं matual In Nim [॥२४४॥ २४ ·अशुद्धा शनादि- निषेध Im TRE On aut 'आचालतं भिक्खु उवसंकमित्तु गाहावई बूया-आउसंतो समणा ! अहं खलु तव अट्ठाए असणं 'विमो० वा पाणं वा खाइमं वा साइमं वा वत्यं वा पडिग्गहं वा कंबलं वा पायपुच्छणं वा पाणाई भूयार्ड जीवाई सत्ताई समारब्भ समुहिस्स कीयं पामिचं अच्छिज्जं अणिसह अभिहडं आहटु चेएमि आवसह वा समुस्सिणोमि से भुंजह वसंह, आउसंतो समणा ! भिक्खू तं गाहावई समणसं सवयसं पडियाइक्खे-आउसंतो!गाहावई नो खलु ते वयणं आढामि नो खलु ते वयणं परिजाणामि, जो तुम मम अट्ठाए असणं वा ४ वत्थं वा ४ पाणाई वा ४ समारम्भ समुहिस्स कीयं पामिचं अच्छिजं अणिसहं अभिहडं आहटु चेएसि आवसह वा समुस्सि- णासि, से विरओ आउसो गाहावई ! एयरस अकरणयाए (सू. १९९) 'म' कृतमामायिकः सर्वमावद्याकरणतया प्रतिज्ञामन्दरमारूढो मिक्षणशीलो भिक्षुः मिक्षार्थमन्यकार्याय या 'पराक्रमेत विहरेत तिष्ठेद्वा ध्यानव्यग्रो निपीदेवा अध्ययनाध्यापनश्रवणश्रावणातः, तथा श्रान्तः कचिदध्यानादौ त्वग्वनं वा विदध्यात्, कैतानि विदध्यादिति दर्शयति-श्मशाने वा' शबानां शयनं श्मशान-पितृवनं तस्मिन् चा, तत्र च त्वग्वर्तनं न सम्भवत्यतो यथासम्भवं CHITHIMAOINTamariram MuTRA AHDImins ANAL १०

·अशुद्धा-
शनादि-
निषेधः
१५
..
पराक्रमणायायोज्यं, तथाहि-गच्छयासिनस्तत्र स्थानादिकं न कल्पते, प्रमादस्खलितादौ व्यन्तराग्रुपद्रयात् , तथा जिनकल्पार्थ सत्व-
विमो
भारनां भावयतोऽपि न पितृवनमध्ये निवामोऽनुन्नातः, प्रतिमाप्रतिपन्नस्य तु यत्रेव मूर्योऽस्तमुपयाति तत्रैव स्थानं, जिनकल्पिकस्य
१०
प्र.आ.
या, वदपेक्षया श्मशानमूत्रम् , एवमन्यदपि यथासम्भवमायोज्यं, शून्यागारे वा गिरिगुहायां वा 'हुरत्थाव'त्ति अन्यत्र वा ग्रामा-
२८० देवहितं मिर्धा कचिद्विहरन्तं गृहपतिरुपसंक्रम्य विनेयदेशं गत्वा 'याद' वदेदिति, यच्च यात्तदर्शयितुमाह-साधुं श्मशानादिपु
परिक्रमणादिकां क्रियां कुर्वाणमुपसङ्गम्य-उपत्य पूर्वस्थितो वा गृहस्थः प्रकृतिभद्रकोऽभ्युपैतसम्यक्त्वो वा साध्वाचाराकोविदः साधु-
मुद्दिश्यैतड्यात्-यथते लब्धापलब्धभोजिनः त्यक्तारम्भाः सानुक्रोशाः सत्यशुचयः, एतेषु निक्षिप्तमक्षयमित्यतोऽहमेतेभ्यो दास्या-
| मीत्यमिमन्धाय साधुमुपतिष्ठते, यक्ति च-आयुष्मन् ! भोः श्रमपा! अहं संसारर्णवं समुत्तितीपुः खलु:' वाक्यालङ्कारे 'तवार्थाय'
युष्मन्निमित्तं अशनं वा पानं वा खादिम वा खादिमं या तथा वस्र वा पतगृहं वा कम्बलं वा पादपुञ्छनं वा समुद्दिश्य-आश्रित्य,
किं कुर्यादिति दर्शयनि-पश्चेन्द्रियोच्छासनिश्वासादिसमन्विताः प्राणिनस्तान् , अभूवन् भवन्ति भविष्यन्ति चेति भूतानि तानि,
तथा जीवितवन्तो जीवन्ति जीविष्यन्तीति वा जीवाः तान् , सक्ताः मुखदुःखेष्विति मच्चास्तान् समारभ्य-उपमर्य, तथाहि-
अननाघारम्भ प्राप्युपमदोंऽवश्यंभावी, एतच्च ममस्तं व्यस्त वा कश्चित्प्रतिपद्येत, इयं चाविशुद्धिकोटिगृहीता, सा चेमा-"आहाक-
मुसिभ मीसा वापरा य पाहुडिआ। पइस अझोयरगो उग्गमकोडी अ छम्मेआ॥१॥" विशुद्धिकोटिं दर्शयति–'क्रीत'
मूल्येन गृहीतं 'पामिञ्चति अपरम्मादुच्छिन्नमुद्यतकं गृहीतं, बलात्कारितया याऽन्यसादाच्छिद्य राजोपसृष्टो वाऽन्येभ्यो गृहिभ्यः
1 आपारमारिरिक मिजान वादगार प्राभूतिका निध अपवारक उद्गमकोटा च पडभा ॥१॥
--
२४
॥२४५॥

·आचा० विमो० अशुद्धा- |शनादि- निषेधः - " साधोस्सिामीत्याच्छिन्द्यात् , तथा 'अनिसृष्टं' परकीयं यत्तदन्तिके तिष्ठति न च परेण तस्स निसृष्टं-दत्तं तदनिसृष्टं, तदेवंभूतमपि साधोर्दानाय प्रतिपद्यते, तथा स्वगृहादाहृत्य 'एमिति ददामि तुभ्यं वितरामि, एयमशनादिकमद्दिश्य ब्रूयात् , तथा 'आयसर्थ वा युष्मदाश्रयं समुलहणोमि-आदेरारभ्यापूर्व करोमि संस्कारं वा करोमीत्येवं प्राञ्जलिखनतोचमाङ्गः सन् अशनादिना निमत्रयेत्, यथा-भुवाशनादिकं मत्संस्कृतावसथे वसेत्यादि, द्विवचनबहुवचने अप्यायोज्ये । साधुना तु सूत्रार्थविशारदेनादीनमनस्केन प्रतिषेधितव्यमित्याह-आयुष्मन् ! श्रमण ! भिक्षो ! सं गृहपति समनसं सवयसमन्यथाभृतं वा प्रत्याचक्षीत, कथमिति चेदर्शयति -यथा आयुष्मन् ! भो गृहपते ! न खलु तवैवंभूतं वचनमहमाद्रिये, सलुशब्दोऽपिशब्दार्थे, स च समुच्चये, नापि तवैतद्वचनं परि- जानामि आसेवनपरिज्ञानेन परिविदधेऽहमित्यर्थः, यस्त्वं मम कृतेऽशनादि प्राण्युपमर्दैन विदधासि यावदावसथममुच्छ्रयं चिद- धासि, भो आयुष्मन् गृहपो ! विरतोऽहमेवम्भूतादनुष्ठानात् , कथम् ?-एतस-भवदुपन्यस्तस्याकरणतयेत्यतो भवदीयमभ्युपगमं न जानेऽहमिति ॥ तदेवं प्रमह्याशनादिसंस्कारप्रतिषेधः प्रतिपादितो, यदि पुनः कश्चिद्विदितसाध्वभिप्रायः प्रच्छन्नमेव विदध्यात् तदपि कुतथिदुपलभ्य प्रतिषेधयेदित्याह- से भिक्खुं परिकमिज वा जाव हुरत्था वा कहिंचि विहरमाणं तं भिक्खू उवसंकमित्तु गाहावई आयगयाए पेहाए असणं वा ४ वत्थं वा ४ जाव आहटु चेएइ आवसहं वा समु- रिसणाइ भिक्खू परिघासेडं, तं च भिक्खू जाणिज्जा सहसम्मइयाए परवागरणेणं अन्नेसिं १० USAHITamang ·प्र. आ. वा सुच्चा-अयं खलु गाहावई मम अट्ठाए असणं वा ४ वत्थं वा ४ जाव आवसहं वा समु. २७१ स्सिणाड, तं च भिक्खू पडिलेहाए आगमित्ता आणविज्जा अणासेवणाएत्तिबेमि (सू. २००) १५ अशुद्धा तं भिक्षु क्वचित् श्मशानादौ विहरन्तमुपमङ्गम्य प्राञ्जलिर्वन्दित्वा गृहपतिः प्रकृतिभद्रकादिकः कश्चिदात्मगतया प्रेक्षयाऽनावि- शनाद्य- प्कृताभिप्रायः केनचिदलक्ष्यमाणो यथाऽहमस्य दास्यामीत्यशनादिकं प्राण्युपमनारभेत, किमर्थमिति चेद्दर्शयति-तदशनादिकं नासेवा भिक्षु 'परिघामयितुं' भोजयितुं, साधुभोजनार्थमित्यर्थः, आवमथं च साधुभिरधिवासयितुमिति, तदशनादिकं साध्वर्थ निष्पादितं भिक्षुः 'जानीयात्' परिच्छिन्द्यात् , कथमित्याह-वसन्मत्या परव्याकरणन वा तीर्थकरोपदिष्टोपायेन वा अन्येभ्यो वा तत्परिज- नादिभ्यः श्रुत्या, जानीयादिति वर्तते, यथाऽयं खलु गृहपतिर्मदर्थमशनादिकं प्राण्युपमदेंन विधाय मह्यं ददाति आवसथं च समुच्छु- २० गोति, तद्भिक्षुः सम्यक् 'प्रत्युपेक्ष्य' पर्यालोच्यावगम्य च ज्ञात्वा 'ज्ञापयेत्' तं गृहपतिमनासेवनया यथाऽनेन विधानेनोपकल्पि- समाहारादिकं नाहं मुझे एवं तस्य ज्ञापनं कुर्याद् , यद्यसौ श्रावकस्ततो लेशतः पिण्डनियुक्तिं कथयेद्, अन्यस्य च प्रकृतिभद्र- कस्योद्मादिदोपानाविर्भायेत् प्रामुकदानफलं च प्ररूपयेत् , यथाशक्तितो धर्मकथां च कुर्यात् , तद्यथा-"काले देशे कल्प्यं श्रद्धा- युक्तेन शुद्धमनमा च । सत्कृत्य च दातव्यं दानं प्रयतात्मना सद्भ्यः ॥१॥" तथा-"दानं सत्पुरुपेषु स्वल्पमपि गुणाधिकेषु विनयेन । वटकणिकेच महान्तं न्यग्रोधं सत्फलं कुरुते ॥२॥ दुःखममुद्रं प्राज्ञास्तरन्ति पात्रार्पितेन दानेन । लघुनेव मकरनिलयं वणिजः सया- ॥२४६॥ नपात्रेण ॥२॥ इत्यादि, इतिरधिकारपरिसमाप्तौ, अबीमीत्येतत्पूर्वोक्तं वक्ष्यमाणं चेत्याह- HTTPURIA IMI NAMUITM " ·हनना दिसहनं आचा० विमो २ उद्दे० • RIGITALIRINA भिक्खं च खलु पुट्ठा वा अपुट्ठा वा जे इमे आहच्च गंथा वा फुसंति, से हंता हणह खणह छिंदह दहह पयह आलुपह विलुपह सहसाकारह विप्परामुसह. ते फासे धीरो पुट्ठो अहियासए अदुवा आयारगोयरमाइक्खे. तकिया णमणेलिसं अदुवा वइगुत्तीए गोयरस्स अणुपुव्वेण संमं पडिलेहए आयतगुत्ते वुद्धेहिं एवं पवेडयं (सू. २०१) 'च' समुच्चये 'खलुः' वाक्यालबारे मिक्षणशीलो भिक्षुम्तं भिडुं पृष्ट्वा कश्चिद् यथा भो मिक्षो! भवदर्थमशनादिकमावसर्थ या संस्क- रिष्ये,अननुन्नातोऽपि तेनासौ तत्करोत्यवश्यम् ,चाटुभिर्वलात्कारेण वा ग्राहयिष्यते, अपरस्त्वीपत्साध्वाचारविधिज्ञोऽतोऽपृष्दैव छद्मना ग्राहयिष्यामीत्यभिमन्धायाशनादिकं विदध्यात्, स च तदपरिभोगेश्रद्धाभङ्गाचाटुशताग्रहणाच रोपावेशान्निःसुखदुःखतयाऽलोकज्ञा इत्यनुशयाच राजानुसृष्टतया च न्यकारभावनानः प्रद्वेपमुपगतो हननादिकमपि कुर्यादितिदर्शयति-एकाधिकारे यहूतिदेशाद्य इमे प्रश्नपूर्वकमप्रश्नपूर्वकं या आहारादिकं 'ग्रन्थात्' महतो द्रव्यव्ययाद् 'आहुत्य' दौकित्वा आहृतग्रन्थावा-व्ययीकृतद्रव्या वा तदपरि- भोगे 'स्पृशन्ति' उपनापयन्ति, कथमिति चेद्दर्शयति-'स' ईश्वरादिः प्रद्विष्टः सन् हन्ता स्वतोऽपरांच हननादौ चोदयति, तद्यथा-हतेनं साधु दण्डादिभिः क्षणुत'व्यापादयत छिन्त हस्तपादादिकं दहत अस्यादिना पचत उरुमांसादिकं आलुम्पत यस्खादिकं विलुम्पत सर्वखा- पहारेण महमात् कारयत-आशु पञ्चत्वं नयत तथा विविधं परामृत-नानापीडाकरणैर्वाधयत, तांश्चैवम्भूतान् ‘स्पर्शान्' दुःख- विशेपान् 'धीरः' अक्षोभ्यः तैः स्पर्शः स्पृष्टः मनधिमहेत, तथा परैः क्षुत्पिपामापरीपहैः स्पृष्टः सन्नधिमहेत, न तु पुनरुपसग्गैः प्र.आ. २७२ , InitianmmHD , ·हनना. पवि० २ उद्दे० दिसहनं परीपहर्वा तर्जितो विक्लवतामापनस्तदुद्देशिकादिकमभ्युपेयाद् अनुकूलैर्या सान्त्वनादिभिरुपसर्गितो नादद्याद् , अपि तु मति मामध्ये जिनकल्पिकादन्यः आचारगोचरमाक्षीतत्याह-नानाविधोपसर्गजनितान् स्पर्शानधिसहेत, अथवा साधूनामाचारगोचरम्-आचारा. |नुष्ठानविषयं मूलोत्तरगुणभेदभिन्नमाचक्षीत, न पुनर्नयैर्द्रव्यविचारं, तत्रापि मूलगुणस्थैर्यार्थमुत्तरगुणान् तत्रापि पिण्डैपणाविशुद्धिभा- चक्षीन, अत्र च पिण्डेपणास्त्राणि पठितव्यानि, अपि च-"यत्स्वयमदुःखितं स्थान च परदुःखे निमित्तभृतमपि । केवलमुपग्रहकर | धर्मकृते तद्भवेद्देयम् ॥१॥" किं सर्वस्य सर्व कथयेत् ?, नेति दर्शयति-'तर्कयित्वा' पर्यालोच्य पुरुषं तद्यथा-कोऽयं पुरुषः कञ्च नतोऽमिगृहीतोऽनभिगृहीतो मध्यस्थः प्रकृतिभद्रको वेत्येवमुपयुज्य यथार्ह यथाशक्ति चावेदयेत् , मत्यां च शक्तौ पञ्चावयवेनान्यथा | वा वाक्येनानीदृशम्-अनन्यसदृशं खपरपक्षस्थापनाव्युदासद्वारेणावेदयेदिति, अथ सामर्थ्य विकलः स्यात् कुप्यति वा कथ्यमानेऽ- | सावनुकूलप्रत्यनीकस्ततो वाग्गुप्तिर्विधेयेत्याह-सति सामर्थ्य शृण्यति या दातरि आचारगोचरमाचक्षीत, 'अथवे'त्यन्यथाभावे तु | वाग्गुप्त्या व्यवस्थितः सन्नात्महितमाचरन् 'गोचरस्य' पिण्डविशुद्ध्यादेराचारगोचरस्य 'आनुपूर्व्या' उद्गमप्रश्नादिरूपया सम्यगशुद्धि प्रत्युपेक्षेत, किम्भूतः ?-आत्मगुप्तः सन् , सततोपयुक्त इत्यर्थः, नैतन्मयोच्यत इत्याह-'युद्धः कल्प्याकल्प्यविधिजेः, एतत्' पूर्वोक्तं प्रवेदितम् । एतद्वा वक्ष्यमाणमित्याह- से समणुन्ने असमणुन्नस्स असणं वा जाव नो पाइजा नो निमंतिज्जा नो कुज्जा वेयाव- डियं परं आढायमाणेत्तिबेमि (सू. २०२) . ॥२४७|| ·आचा० ७विमो २ उद्दे० असम- नोज्ञेतर- विधिः न केवलं गृहस्थेभ्यः कुशीलेभ्यो वा अकल्प्यमितिकृत्वाऽऽहारादिकं न गृह्णीयात् , स ममनोज्ञोऽममनोज्ञाय तत् पूर्वीक्तमशना- दिकं न प्रदद्यात् , नापि परम्-अत्यर्थमाद्रियमाणोऽशनादिनिमन्त्रणतोऽन्यथा वा नेपां वैयावृत्त्यं कुर्यादिति, अवीमीतिशब्दावधि- कारपरिसमाप्त्यथौं । किम्भूतस्तर्हि किम्भूताय दद्यादित्याह- धम्ममायाणह पवेइयं माहणेण मङ्मया समणुन समणुनस्स असणं वा जाव कुजा वेयावडियं परं आढायमाणेत्तिवेमि (सू. २०३) ।।८-२॥ 'धर्म' दानधर्म जानीत यूयं 'प्रवैदितं कथितं, केन ?-श्रीवर्द्धमानस्वामिना, किम्भूतेन ? 'मतिमता' केवलिना, किम्भूतं धर्म- मिति दर्शयति-यथा समनोज्ञः-साधुरुधुक्तविहारी अपरस्मै-समनोज्ञाय चारित्रचते संविनाय साम्भोगिकार्यक्रमामाचारीप्रविष्टाया- शनादिकं चतुर्विधं तथा वस्त्रादिकमपि चतुर्की 'प्रदद्यात्' प्रयच्छे , तथा तदर्थ च निमन्वयेत् , पेशलमन्यद्वा वैयावृत्यम्-अङ्गम- दिनादिकं कुर्यात् , नैतद्विपर्यस्तभ्यो गृहस्थेभ्यः कुतीर्थिक भ्यः पार्थस्थादिभ्योऽसंविग्नेभ्योऽसमनोजेभ्यो वेत्येतत्पूर्वोक्तं कुर्यादिति, | किन्तु समनोज्ञेभ्य एव परम्-अत्यर्थमाद्रियमाणस्तदर्थसीदने परमुत्तप्यमानः सम्याययावृत्य कुर्यात् , तदवं गृहस्थादयः कुशीला- दयस्त्याज्या इति दर्शितम् , अयं तु विशेपो-गृहस्थेभ्यो यावल्लभ्यते तावद्ह्यते, केवलमकल्पनीयं प्रतिपिध्यते, अममनोभ्यस्तु दानग्रहणं प्रति सर्वनिषेध इति । इतिब्रवीमिशब्दो पूर्ववद् । विमोक्षाध्ययने द्वितीयोद्देशकः समाप्तः ।।८-२|| TOSOS - , प्र.आ. १० २७३ MATI PATNAIE THMAITRINALLY ·TIMIn mituRMATIMATION ग्रामधर्म- शंका- वेगे ३ उद्दे० निरास: उक्ती द्वितीयोद्देशकः,साम्प्रतं तृतीय आरभ्यते,अस्य चायमभिमम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशकेऽकल्पनीयाहारादिप्रतिषेधोऽमिहितस्तत्प्रति- पेधकुपितस्य दातुर्यथायस्थितपिण्डदानप्ररूपणा च तदिहाप्याहारादिनिमित्तं प्रविष्टेन शीताद्यङ्गोत्कम्पदर्शनान्यथाभावयतो गृहपतेर्यथा- वस्थितपदार्थावेदनतो गीतार्थेन साधुनाऽसदारेकाऽपनेयेत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यासोद्देशकस सूत्रानुगमे सूत्रमुच्चारयितव्यं, तच्चेदम्- मज्झिमेणं वयसावि पुगे संबुज्झमाणा समुढ़िया, सुच्चा मेहावी वयणं पंडियाणं निसा- मिया समियाए धम्मे आरिएहिं पवेडए ने अणवकंखमाणा अणइवाएमाणा अपरिग्गहे- माणा नो परिग्गहावंती सव्वावंति च णं लोगंसि निहाय दंड पाणेहिं पावं कम्मं अकुव्व- माणे एस महं अगंथे वियाहिए, ओए जुइमस्स खेयन्ने उववायं चवणं च नच्चा (सू. २०४) इह त्रीणि ययांसि-युवा मध्यमवया वृद्धश्चेति, नत्र मध्यमवयाः परिपक्कबुद्धित्वाद्धार्ह इत्यादौ दर्शयति-मध्यमेन चयसा प्येके सम्बुध्यमानाः धर्मचरणाय सम्यगुत्थिता इति, सत्यपि प्रथमचरमवयसोरुत्थाने यतो बाहुल्याद्योग्यत्वाच्च प्रायो विनिवृ- चभोगकुतूहल इति निष्प्रत्यूहधर्माधिकारीति मध्यमवयोग्रहणं । कथं सम्बुध्यमानाः समुत्थिता इत्याह-इह त्रिविधाः सम्बुध्यमा- नका भवन्ति, तद्यथा-स्वयंयुद्धाः प्रत्येकबुद्धाः बुद्धबोधिताच, तत्र बुद्धघोधितेनेहाधिकार इति दर्शयति-'मेधावी' मर्यादाव्यस्थितः 'पण्डितानां तीर्थकदादीनां 'वचन' हिताहितप्राप्तिपरिहारप्रवर्तकं 'श्रुत्वा' आकर्ण्य पूर्व पश्चात् 'निशम्य' अवधार्य समतामालम्बेत, | III - FATTAR ॥२४॥ २४ ·, . किमिति ?-यतः समतया-माध्यस्थ्येनार्यः-तीर्थद्भिधर्म:-श्रुतचारित्राख्यः 'प्रवेदितः' आदी प्रकण वा कथित इति, ते च आहारो- आचा० विमो मध्यमे वयसि थुत्वा धर्म सम्युध्यमानाः समुस्थिताः सन्तः किं कुर्युरित्याह-ते निष्कान्ताः मोक्षममि प्रस्थिताः कामभोगाननभि-पचितता ३ उद्दे० कालन्तः तथा प्राणिनोऽनतिपातयन्तः परिग्रहमपरिगृहन्तः, आद्यन्तयोर्ग्रहणे मध्योपादानमपि द्रष्टव्यम् , तथा (तो) मृपावादमय- दन्त इत्याद्यपि वाच्यम् , एयम्भूताः स्वदेहेऽप्यममत्वाः 'सन्यावति'ति सर्वमिन्नपि लोके, यः समुचये स च भिन्नक्रमः, 'णम्' इति वाक्यालङ्कारे, नो परिग्रहवन्तश्च भवन्तीतियावत् , किं च-प्राणिनो दण्ड यतीनि दण्ड:-परितापकारी तं दण्डं प्राणिषु प्राणिभ्यो वा निधाय विघा त्यमा 'पाप' पापोपादानं 'कर्म' अष्टादशभेदमिनं तत् 'अकुर्वाणः' अनाचरन्नेषु महान् न विद्यते ग्रन्थः मबाह्याभ्यन्तरोऽसेत्यग्रन्थः 'व्याख्यातः' तीर्थकरगणधरादिभिः प्रतिपादित इति । कश्चैयम्भूतः स्यादित्याह-'ओजः' अद्वितीयो रागद्वेषरहितः 'द्युतिमान् संयमो मोक्षो वा तस्य 'खेदज्ञो' निपुणो देवलोकेऽप्युपपातं च्यवनं च ज्ञात्वा सर्वस्थानानित्यताहितमतिः २७४ पापकर्मवजी स्वादिति । वेचित्तु मध्यमवयसि ममुत्थिता अपि परीपहेन्द्रियैग्लानतां नीयन्त इति दर्शयितुमाह- आहारोवचया देहा परीसहपभंगुरा पासह एगे सबिदिएहि परिगिलायमाणेहिं (सू. २०५) आहारेणोपचयो येषां ते आहारोपचयाः, के ते ?-दिह्यन्त इति देहाः, तदभावे तु म्लायन्ते नियन्ते या, तथा 'परीपहप्रभञ्जिनः' परीपहै। मद्भिर्भरा देहा भवन्ति, ततश्चाहारोपचितदेहा अपि प्राप्तपरीपहा वातादिक्षोभेण वा पश्यत यूयमेके क्लीवाः सबैरिन्द्रि- यैग्लायमानः क्लीवतामीयुः, तथाहि-शुरपीडितो न पश्यति न शृणोति न जिघ्रतीत्यादि, तत्र केवलिनोऽप्याहारमन्तरेण शरीरं ग्लानभावं यायाद ,आम्तां तावदपरः प्रकृतिभङ्गुरशरीर इति, स्यान्मत-अफेवल्यकृनार्थत्वात् क्षुद्वेदनीयसद्भावाचाहारयति दयादीनि प्र.आ. . - 2004 anmansi ·. मोर ३ उदे namilI • Tutam १५ दया- दयन - यनान्यनुपालयति, कंवली तु नियमात सेत्सतीत्यतः किमधं शरीरं धारयति ?, तद्धरणार्थ चाहारयतीति ?, अत्रोच्यत, तस्यापि चतुःकर्ममतापानीकान्तन कतार्थता, तस्कृते शरीरं विभृयात् , तदरणं च नाहारमन्तरेण, क्षुद्वेदनीयसद्भावाचेति, तथाहि-वेद- नीयमझापानकृता एकादशापि परीपहाः कैवलिनो व्यस्तममस्ताः प्रादुप्प्यन्ति इत्यत आहारयत्येव केवलीति स्थितम् , अत आहा- रमृने ग्लाननेन्द्रियाणामिति प्रतिपादिनं । विदितवेद्यय परीपहपीडितोऽपि किं कुर्यादित्याह- ओए दयं दयड, जे संनिहाणसत्थस्स खेयन्ने से भिक्खु कालन्ने बलन्ने मायन्ने खणन्ने विणयन्ने समयने परिग्गहं अममायमाणे कालेणुट्ठाइ अपडिन्ने दुहओ छित्ता नियाई (सू.२०६) 'ओजः' एको रागादिरहितः सन् मत्यपि क्षुत्पिपासादिपरीपहे 'दयामेव दयते' कृपां पालयति, न परीपहै। तर्जितो दयां खण्ड- यतीत्यर्थः । कः पुनर्दयां पालयतीत्याह-यो हि लघुकर्मा सम्य निधीयत नारकादिगतिषु येन तत्सन्निधानं-फर्म तस्य स्वरू- पनिरूपकं शास्त्रं तस्य खेदज्ञो-निपुणो, यदिवा सन्निधानस्य-कर्मणः गव-संयमः सन्निधानशस्त्रं तस्य खेदज्ञः-मम्यक् संयमस्य वत्ता, यश्च संयमविधिन्नः म भिक्षुः कालना-उचितानुचितावसरजः, एतानि च सूत्राणि लोकविजयपश्चमोद्देशकव्याख्यानु- मारण नेतव्यानीति, तथा बलनो मात्रज्ञः क्षणज्ञो विनयज्ञः ममयज्ञः परिग्रहममत्वेन अचरन् कालेनोत्थायी अप्रतिज्ञः उभयत- छत्ता, म चयम्भूतः संयमानुष्ठाने निश्चयेन याति निर्यातीति ॥ तस्य च संयमानुष्ठाने परिव्रजतो यत्स्यात्तदाह- तं भिक्खु सीयफासपरिवेवमाणगायं उवसंकमित्ता गाहावई बूया-आउसंतो समणा ! , Hema mHIELHIANIMALTAHITHIARIT Thịu ll HII) TIVI II II * Mạº ।२४९॥

·आचा आयना सेगा विमो० ३ उद्दे० २७५ नो खलु ते गामधम्मा उव्वाहति?, आउसंतो गाहावई ! नो खलु ममगामधम्मा उवाति, सीयफासं च नो खलु अहं संचाएमि अहियासिनए, नो खलु मे कम्पइ अगणिकायं उज्जा- लित्तए वा (पजालित्तए वा) कायं आयावित्तए वा पयावित्तए वा अन्नेसिं वा वयणाओ, सियास एवं वयंतस्सपरोअगणिकायं उजालित्ता पज्जालित्ता कायं आयाविज वा पयाविज वा, तं च भिक्खू पडिलेहाए आगमित्ता आणविजा अणासेवणाएत्तिवेमि (सू २०७)॥८-३॥ 'तम्' अन्तवान्ताहारतया निस्तेजसं निष्किञ्चनं मिक्षणशील भिक्षुमतिक्रान्तसोप्मयौग्नानम्थं मम्यक्त्वप्राणाभारतया शीतस्प- परिवेपमानगा उपसङ्गम्य-आमन्नतामेत्य गृहपतिः-ऐश्वर्योप्मानुगतो मृगनाभ्यनुविद्यकश्मीरजरलरमानुलिसदेहो मीनमदागु- रुघनसारधूपितरल्लिकाच्छादितरपुः प्रौढसीमन्तिनीगन्दोहपरिस्तो यातीभूतशीतस्पर्शानुभवः मन् किमयं मुनिरुपहसितमुरमुन्दरी- रूपमम्पदो मरसीमन्तिनीखलोक्य साचिकभारोपेतः कम्पते उत शीतनेत्येवं सशयानो व्यात्-भो आयुप्मन ! अमया ! मुलीनता- मात्मन आविर्भावयन् प्रतिषेधद्वारेण प्रश्नयति-नो भान्तं ग्रामधर्माः-विषया उन-प्रामस्नेन साधन्ने ?, संगृहपतिनोक्त निदि- ताभिप्रायः साधुराह-अस्य हि गृहपतरात्मसपियाजनारलोकनाऽऽविष्कृतभारस्यामत्याशदाऽभूद् अतोऽहमखापनयामीत्याम. भिमन्धाय साधुभापे-आयुष्मन् ! गृहपने ! 'नो ग्यलु' नैर प्रामधा मामुदापन्ने, यत्पुनपमानगारयष्टि मामीक्षानाप नन्छी.

·LI ME अपवाद. मरणं ७मो ४ उद्दे० तस्पर्शविजृम्भिनं, न मनसिजविकारः, शीतस्पर्शमहं न खलु शक्रोम्यधिमोढुं, एवमुक्तः सन् भक्तिकरुणारमाक्षिप्तहृदयो यात्- गुप्रज्वलितमाशुशुधणि किमिति न सेबसे ?, महामुनिराह-भो गृहपते ! न खलु मे कल्पतेऽनिकायं मनाग् ज्वालयितुं(उज्ज्वाल- यितुं) प्रकपण ज्वालयितुं प्रज्वालयितुं, स्वतो ज्वलितादौ 'कार्य' शरीरमीपन तापयितुमातापयितं वा प्रकण तापयितुं प्रतापयितुं वा, अन्येषां वा वचनात् ममैतत्कनुं न कल्पते, यदिवाऽगिसमारम्भायान्यो वा वक्तुं न कल्पते ममेति । तं चैवं वदन्तं साधुमवगम्य गृहपतिः कदाचिदेतत्तुर्यादित्याह-स्थात्-कदाचिन्म-परो गृहस्थ एवमुक्तनीत्या वदतः साधोरग्निकायमुज्ज्वालय्य प्रज्वालय्य वा कायमातापये प्रतापयेता, तच्चोज्ज्यालनातापनादिकं भिक्षुः 'प्रत्युपेश्य' विचार्य खसन्मत्या परव्याकरणेनान्येषां वान्तिके श्रुत्वा अवगम्य जाला तं गृहपतिमाज्ञापयेत्-प्रतियोधयेत् , कया?-अनासेवनया, यथैतत् ममायुक्तमासेवितुं,भवता तु पुनः साधुभक्त्य- नुकम्पाभ्यां पुण्यप्राग्भारोपार्जनमकारीति, प्रवीमीतिशब्दावुक्तायौं । विमोक्षाध्ययनस्य तृतीयोद्देशकः परिसमाप्तः । Timi Mama . २० - urmame mat. vasy+HAmrammmm. उक्तस्तृतीयोद्देशकः, साम्प्रतं चतुर्थ आरभ्यते, अस्य चायमनिमम्बन्धः, इहानन्तरोद्देशके गोचरादिगतेन शीताद्यविकारदर्श- नान्यथाभावापन्नस्य गृहस्थस्यासदारेका व्युदस्ता, यदि पुनर्गृहस्थाभावे योपित एवान्यथाभावाभिप्रायेणोपसर्गयेयुः ततो वैहानस- गाईपृष्ठादिकं मरणमप्यवलम्बनीय, कारणाभावे तु तन्न कार्यमित्येतत्प्रतिपादनार्थमिदमारभ्यत इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्यो- देशाम्यादिगत्रम्- प्र. आ. २७६ ॥२५०॥ २४ ·आचा० विमो ४ उद्दे० घावन- निषेधः - जे भिक्खू तिहिं वत्थेहि परिसिए पायचउत्येहिं तस्स णं नो एवं भवइ-चउत्थं वत्थं जाइस्सामि, से अहेसणिज्जाई वत्थाई जाइज्जा अहापरिग्गहियाई वत्थाई धारिजा, नो धोइज्जा नोधोयरत्ताई बन्थाई धारिजा, अपलिओवमाणे गामंतरेसु ओमचेलिए, एयं खुवत्यधारिस्स सामग्गियं (सू. २०८) इह प्रतिमाप्रतिपन्नो जिनकल्पिको वा अच्छिद्रमाणिः, तस हि पात्रनिर्योगममन्वितं पात्रं कल्पत्रयं चायमेवाघोपधिर्भवति, नौप- |ग्रहिकः, तन शिशिरादौ क्षौमिकं कल्पवयं सार्द्धहस्तद्वयायामविष्कम्भ, तृतीयस्त्वौर्णिकः, म च सत्यपि शीते नापरमाकाङ्गतीत्ये. तद्दर्शयति-यो भिक्षुः निमिखः 'पर्युपितो' व्यवस्थितः, तत्र शीते पनत्येकं क्षौमिकं प्राकृणोति, ततोऽपि शीतासहिष्णुतया द्वितीय क्षौमिकं. पुनरपि अतिशीतनया क्षौमिककल्पद्वयोपयोणिकमिति, मर्यथौर्णिकस्स बाबाच्छादनता विधेया, फिम्भूतैसिभिर्ववैरिति दर्शयति-'पात्रचतुर्थः पतन्नमाहारं पातीति पात्रं, तद्हणेन च पात्रनियोगः सप्तप्रकारोऽपि गृहीतः, तेन विना तद्हणाभावात् , म चायम्-'"पनं पत्ताबंधो पायट्ठवणं च पायकेमरिआ । पडलाइ रयत्ताणं चं गोच्छओ पायणिजोगो ॥१॥" नदेचं मप्तप्रकार | पात्रं कल्पत्रयं रजोहरणं १ मुखवत्रिका २ चेत्येवं द्वादशधोपधिः, तस्यैवम्भूनस मिक्षोः 'णम्' इति वाक्यालधारे 'नवं भवति' १ पार पारवन्ध पाधापन च पारगा। पदनि राजमाण २ गोरा पाननियोग | . - -*-*ake um.net . -ram- ·पाना० रिमो ४ उ० शीताति- क्रमे- विधिः १५ + . नायमध्यवमायो भवति, तद्यथा-न ममास्मिन् काले कल्पनयेण सम्यक् शीतापनोदो भवत्यतचतुर्थ वनमहं याचिये, अध्यय- मायनिषेधे च तघाचनं दोत्सादिनमेव, यदि पुनः कल्पत्रयं न विद्यते शीतकालश्चापतितस्ततोऽसौ जिनकल्पिकादिर्यथैपणीयानि वखाणि याचेत-उत्कर्षणापकर्षणरहितान्यपरिकर्माणि प्रार्थयेदिति, तत्र "उदितु १ पेह २ अंतर ३ उज्झियधम्मा ४ य" नतस्रो वखेपणा भवन्ति, तत्र चाधम्तन्योयोरग्रहः,इतरयोस्तु ग्रहः, तत्राप्यन्यतरस्यामभिग्रहः, इति, याजाचाप्तानि च वखाणि यथापरिगृ- हीतानि धारयेत् , न तत्रोत्कर्षणधावनादिकं परिकर्म कुर्याद् ।। एतदेव दर्शयितुमाह-नो धायेत्-प्रामुकोदकेनापि न प्रक्षालयेत् , गच्छयासिनो ह्यप्राप्तवर्षादौ ग्लानायस्थायां या प्रामुकोदकेन यतनया धावनमनुजातं, न तु जिनकल्पिकस्येति, नथा-न धौतरक्तानि ययाणि धारयेत् , पूर्व धौनानि पश्चाद्रक्तानीति, तथा नामान्तरपु गच्छन् वस्त्राण्यगोपयन् बजेद् , एतदुक्तं भवति-तथाभूतान्यमा- वन्तग्रान्तानि विभर्ति यानि गोपनीयानि न भवन्ति, नदेवममावचमचेलिकः, अवमं च तचेलं च अवमचेलं, प्रमाणतः परिमाणतो मूल्यतश्र, नद्यस्यास्त्यमाययमलिका,इत्येतत्-पूर्वोक्तं 'युः' अवधारणे, एनदेव यत्रधारिणः सामग्र्यं भवति-एव विकल्पात्मिका द्वादशाकारोपिकोपध्यात्मिका वा सामग्री भयति, नापरेति ।। जीतापगमे तान्यपि वस्त्राणि त्याज्यानीत्येतदर्शयितुमाह- अह पुण एवं जाणिज्जा-उवाइकंते खलु हेमंते गिम्हे पडिबन्ने अहापरिजुन्नाइं वत्थाई परिह- विज्जा, अदुवा संतसत्तरे अदुवा ओमचेले अदुवा एगसाडे अदुवा अचेले (सू० २०९) यदि नानि खाण्यपरहेमन्तस्थितिमहिणूनि तत उभयकालं प्रत्युपेक्षयन् विभर्ति, यदि पुनर्जीर्णदेश्यानि जीर्णानीनि जानीयान् प्र.आ. २७७ ॥२५॥ २४ ·शीताति- क्रमे विधिः - आचा०ततः परित्यजतीत्यनेन सूत्रेण दर्शयति, अथ पुनरेवं जानीयाद्यथाऽपक्रान्तः खवयं हेमन्तो, ग्रीष्मः प्रतिपन्नः, अपगता शीतपीडा, ७विमो | यथापरिजीर्णान्येतानि वस्त्राणि, एवमनगम्य ततः परिष्ठापयेत्-परित्यजेदिति, यदि पुनः सण्यिपि न जीर्णानि ततो यद्यजीणं, ४ उद्दे० तत्तत्परिष्ठापयेत्, परिष्टाप्य च निस्सङ्गो विहरेत् , यदि पुनरतिकान्तेऽपि शिशिरे क्षेत्रकालपुरुषगुणाद्भवेच्छीतं ततः कि कर्तव्य- मित्याह-अपगते शीते वस्त्राणि त्याज्यानि, अथवा क्षेत्रादिगुणाद्विमाणिनि वाते वाति सत्यात्मपरितुलनार्थ शीतपरीक्षार्थच मान्त- रोत्तरो भवेत्-सान्तरमुत्तर-प्रावरणीयं यस्य स तथा, क्वचित्पावृणोति कचित्पावर्ति विभर्ति, शीताशङ्कया नायापि परित्यजति, | अथवाऽवमचेल एककल्पपरित्यागात्, द्विकल्पधारीत्यर्थः, अथवा शनैः शनैः शीतेऽपगच्छति सति द्वितीयमपि कल्पं परित्यजेत् तत एकशाटकः संवृत्तः, अथवाऽऽत्यन्तिके शीताभावे तदपि परित्यजेटतोऽचेलो भाति, असौ मुखात्रिकारजोहरणमानोपधिः।। किमर्थमसावेकैकं वस्त्रं परित्यजेदित्याह- लाघवियं आगममाणे, तवे से अभिसमन्नागए भवड (सू० २१०) लघो वो लाघवं लाघनं विद्यते यसासौ लापविक(स्त)मात्मानमागमयन्-आपादयन् रखपरित्याग कुर्यान , शरीरोपकरण जनणि वा लाघवमागमयन् वपरित्यागं कुर्यादिति । तस्य चयम्भूतस्य कि स्पादित्याह-से तस्य वसपरित्यागं कुर्वतः माधो- दोनिममन्वागतं भवति, कायक्लेयस्य तपोभेदत्वात् , उक्तं च-"पचहि ठाणेहि समणाणं निग्गंथाणं अचेलगत्ते पमत्ये भाति, ५ पञ्चभि कारण श्रमणाना निग्रन्धानामतेम व प्रशस्त भवति तद्यथा-अपना प्रतियना । वैश्वगिक प . तपोऽनमत या प्रशस्त विपुल १० .

·समत्वं
व्यन्ति-
क्रिया
१५
च
पा जहा-अप्पा पडिलेहा १ मामिण म्ये २ तये अणुमए ३ लापये पमधे ४ विउले इंदियनिग्गहे ५" ॥ एतच भगवता प्रवे.
विमा दिनमिति दर्शयितुमाह-
४ उ०
जमेयं भगवया पवेइयं तमेव अभिसमिचा सवओ सव्वत्ताए मम्मत्तमेव समभिजा-
णिज्जा (सू. २१.१.)
यदेतजगवता-धीरवईमानम्यामिना प्रवेदितं तदेवामिममेत्य-नात्वा 'मर्वतः' नः प्रकारः मर्यात्मतया सम्यक्त्वमेव समत्वं
या-गलाचलायस्थयोस्तुल्यतां 'सममिजानीयात्' आसेवनापरिनया आसेवेतेति ।। यः पुनरल्पमचतया भगवदुपदिष्टं नैव सम्यम्
जानीयान् म एतदध्ययमायी म्यादित्याह-
जस्स णं भिक्खुरम एवं भवइ-पुट्ठो खलु अहमंसि नालमहमंसि सीयफासं अहियासित्तए,
से वमुमं सव्वसमन्नागयपन्नाणेणं अप्पाणेणं केइ अकरणयाए आउट्टे तवरिसणो हुत सेयं
प्र. आ. जमेगे विहमाइए तत्थावि तस्स कालपरियाए, सेऽवि तत्थ विअंतिकारए, इच्चेयं विमोहायतणं
२७८
हियं सुहं खमं निस्सेसं आणुगामियंतिवेमि(सू.२१२)॥८-१॥विमोक्षाध्ययने चतुर्थ उद्देशकः॥
'णम्' इनि वाक्यालकारे यस्स मिक्षोर्मन्दसंहननतया एवम्भूतोऽश्यवमायो भवति, तद्यथा-स्पृष्टः खल्लहममि रोगातक
॥२५२॥

·समत्वं व्यन्ति- आचा० ७विमो- ५ उद्दे० TACHHI IITHILIPINE क्रिपाच " शीतस्पर्शादिभिर्वा हयाद्युपसगा, ततो ममास्मिन्नवसरे शरीरविमोक्षं कर्तुं श्रेयो,'नाले न समर्थोऽहमसि, शीतस्पर्श'शीतापादितं दुःखविशेष भावशीतस्पर्श वा स्याधुपसर्गम् 'अध्यामयितुम्' अधिमोडुमित्यतो भक्तपरिटेगितमरणपादपोपगमनमुत्सर्गतः कर्तु युक्तं, न च तस्य ममासिन्नवसरेऽवमरो यतो मे कालक्षेपामहिष्णुरुपमर्गः समुत्थितो रोगवेदनां वा चिराय मोढुं नालमतो वेहा- नसं गाईपृष्ठं वा आपवादिकं मरणमत्र साम्प्रतं, न पुनरुपसर्गितस्तदेवाभ्युपेयादित्याह-'स' साधुः वसु-द्रव्यं स चात्र संयमः म विद्यते यसासौ वसुमान् , सर्वसमन्वागतप्रज्ञानेनात्मना कश्चिद कटाक्षनिरीक्षणाद्युपसर्गमम्भवे सत्यपि तदकरणतया आ-सम- न्नादत्तो-व्यवस्थित आवृत्तो,यदिवा शीतस्पर्श-वातादिजनितं दुःखविशेपममहिष्णुम्तचिकित्साया अकरणतया वसुमान् सर्वसमन्या- गतप्रज्ञानेनात्मना आवृत्तो-व्यवस्थित इति, स चोपसगिंतो वातादिवेदनां चासहिष्णुः किं कुर्यादित्याह-हुहेती यसाच्चिराय चाता- दिवेदनां सोढममहिष्णुः, यदिवा यस्मात् सीमन्तिनी उपसर्गयितुमुपस्थिता विषभक्षणोद्वन्धनाडुपन्यासेनापि न मुञ्चति ततस्तप- खिनः प्रभूततरकालनानाविधोपायोपार्जिततपोधनस्य तदेव श्रेयो, यदैकः कश्चिनिजैः सपलीकोऽपवरके प्रवेशितः आरूढप्रणयप्रेय- मीग्रार्थितस्तन्निर्गमोपायमलभमान आत्मोद्भन्धनाय विहायोगमनं तदाऽऽदद्याद् विपं वा भक्षयेत् पतनं वा कुर्याद्, दीर्घकालं वा शीत- | स्पर्शादिकममहिष्णुः सुदर्शनवत् ग्राणान् जह्यात् । ननु च वेहानसादिकं बालमरणमुक्तं, तचानाय, तत्कथं तस्याभ्युपगमः, तथा चागमः-"इचएणं वालमरणेणं मरमाणे जीवे अणंतेहि नेरइयभवग्गहणेहिं अप्पाणं संजोएइ जाव अणाइयं च णं अणवयागं चाउरतं संमारकंनारं भुजो भुजो परियत्ति, अत्रोन्यते, नैप दोपोऽञासाकमार्हतानां, नैकान्ततः किश्चित्प्रतिपिद्धमभ्युपगतं या १ इत्यनेन पालमाणेन म्रियमाणो जीयोऽनन्ननायिकभवग्रहणैामान मयोजयति यावदनादिक चानवदन चातुरन्त मसारकान्तार भूयो भूयः परिवर्तने. १० ,

·1. ना०
गार्धप-
विमो.
.
खाद्यनुज्ञा
मैथुनमेकं विहाय, अपि तु द्रव्यक्षेत्रकालभावानाश्रित्य तदेव प्रतिपिध्यते तदेव चाभ्युपगम्यते,उत्सर्गोऽप्यगुणायापवादोऽपि गुणाय
कालज्ञस्य साधोरिति, एतदर्शयितुमाह-दीर्घकालं संयमप्रतिपालनं विधाय संलेखनाविधिना कालपर्यायेण भक्तपरिज्ञादिमरणं गुणा-
येति, एवंविधे खवसरे तत्रापि वेहानसगाईपृष्ठादिमरणे अपि कालपर्याय एव, यद्वत्कालपर्यायमरणं गुणाय एवं वेहानसादिकम-
पीत्यर्थः, पहुनाऽपि कालपयोयेण यावन्मात्रं कर्मासौ क्षपयति तदसावल्पेनापि कालेन कर्मक्षयमवामोतीति दर्शयति-'सोऽपि'
वेहानसादेविधाता, न केवलमानुपूर्व्या भक्तपरिज्ञादेः कर्तेत्यपिशब्दार्थः, 'तत्र' तसिन् वेहानसादिमरणे 'विअंतिकारए'त्ति विशे-
पेणान्तिय॑न्तिः-अन्तक्रिया तस्याः कारको व्यन्तिकारकः, तस्य हि तस्मिन्नवसरे तदेहानसादिकमौत्सर्गिकमेव मरणं, यतोऽनेना-
प्यापादिकेन मरणेनानन्ताः सिद्धाः सेत्स्यन्ति च, उपसञ्जिहीपुराह-'इत्येतत्' पूर्वोक्तं वेहानसादिमरणं विगतमोहानामायतनम्-
आश्रयः कर्त्तव्यतया, तथा हितम् अपायपरिहारतया, तथा सुखं जन्मान्तरेऽपि सुखहेतुत्वात् तथा 'क्षम' युक्तं प्राप्तकालत्वात् ,
तथा निःश्रेयसं कर्मक्षयहेतुत्वात् , तथा 'आनुगामिकं तदर्जितपुण्यानुगमनात् , इतिव्रवीमिशब्दी पूर्ववद् । विमोक्षाध्य-
यनस्य चतुर्थोद्देशकः समाप्तः ॥
प्र.आ.
२७९
२०
MiDMITI DHAMAT_LOMMINIMAHILD"
उक्तवतुर्थोडेशका, साम्प्रतं पञ्चम आरभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः, इहानन्तरोद्देशक बालमरणं गार्द्धपृष्ठादिकमुपन्यस्तम् ,
इह तु तद्विपर्यस्तं ग्लानभावोपगतेन भिक्षुणा भक्तपरिज्ञाख्यं मरणमभ्युपगन्तव्यमित्येतत्प्रतिपाद्यते, तदनेन सम्बन्धनायातस्या-
स्योदेशकस्यादिसूत्रम्-
॥२५३॥

·अभ्याह- तनिषेधः आचा ७विमो० ५उद्दे० जे भिक्खू दोहिं वत्थेहि परिवुसिए पायतइएहिं तस्स णं नो एवं भवइ-तइयं वत्थं जाइस्सामि, से अहेसणिज्जाइं वत्थाई जाइजा जाव एवं खु तस्स भिक्खुस्प्त सामग्गियं, अह पुण एवं जाणिज्जा-उवाइकंते खलु हेमन्ते, गिम्हे पडिवण्णे, अहापरिजुन्नाई वत्थाई परिद्वविज्जा, अहापरिजुनाई परिद्ववित्ता अदुवा संतरुत्तरे अदुवा ओमचेले अदुवा एगसाडे अदुवा अचेले लाघविर्य आगममाणे तवे से अभिसमन्नागए भवइ, जमेयं भगवया पवेइयं तमेव अमिसमिचा सव्वओ सव्वत्ताए सम्मत्तमेव समभिजाणिया, जस्स णं भिक्खुस्स । एवं भवइ-पुट्ठो अवलो अहमसि नालमहमंसि गिहतरसंकमणं भिक्खायरियं गमणाए, से एवं वयंतस्स परो अभिहडं असणं वा ४ आहटु दलइजा, से पुवामेव आलोइजा-आउ- संतो! नो खलु मे कप्पइ अभिहडं असणं ४ भुत्तए वा पायए वा अन्ने वा एयप्पगारे (सू.२१३) तत्र विकल्पपर्युपितः स्थविरकल्पिको जिनकल्पिको वा स्यात् , कल्पद्वयपर्युपितस्तु नियमाजिनकल्पिकपरिहारविशुदिकयथा- लन्दिकप्रतिमाप्रतिपमानामन्यतमः, असिन् सूत्रेऽपदिष्टो यो भिक्षुर्जिनकल्पिकादिभ्यां ययाभ्यां पयुपिनो, यसमन्दम्य मामा- १० बनाकर - ·अभ्याह- ननिषेधः ७ मो० ५ उद्दे० १५ प्र.आ. २८० न्याचित्तादेको क्षौमिकोऽपर औणिक इत्याभ्यां कल्पाम्यां पर्युपितः-संयमे व्यवस्थितः, किम्भृताभ्यां कल्पाभ्यां ?-पात्रतृती- याम्यां पर्युपित इत्याद्यनन्तरोद्देशकयन्नेयं यावत् 'नालमहमंसि'चि स्पृष्टोऽहं वातादिभी रोगः 'अबलः' असमर्थः 'नाले न सम- घोऽस्मि गृहागृहान्तरं मङ्गमितुं, तथा भिक्षार्थ चरणं चर्या भिक्षाचर्या तद्गमनाय 'नालं' न समर्थ इति, तमेवम्भूतं भिक्षुमुपलभ्य म्यागृहस्थ एवम्भूतामात्मीयामवस्यां वदतः माधोरवदतोऽपि परो गृहन्यादिरनुकम्माभक्तिरसाईहृदयोऽभिहृतं-जीवोपमर्दनिवृत्तं, किंनद ?-अगनं पानं खादिमं स्वादिमं चेत्यारादाहृत्य तस्मै साधवे 'दलएअ'त्ति दद्यादिति । तेन च ग्लानेनापि साधुना सूत्रार्थ- मनुमरना जीविननिपिपासुनाऽवश्यं मर्त्तव्यमित्यध्यवमायिना किं विधेयमित्याह-स जिनकल्पिकादीनां चतुर्णामप्यन्यतमः पूर्व- मय-आदाग 'आलोचयेत्' विचारयेत् , कतरेणोद्गमादिना दोपेण दुष्टमेनन ?, तत्राभ्याहृतमिति ज्ञात्वाऽभ्याहृतं च प्रतिपेधयेत् , नद्यधा-आयुष्मन् गृहपने ! न खल्वैतन्ममाभिहतमभ्याहृतं च कल्पते अशनं भोक्तुं पानं पातुं, अन्यद्वैतत्मकारमाधाफर्मादिदोप- दष्टं न कल्पते, इत्येवं तं गृहपनि दानायोयतमाशापयेदिति, पाठान्तरं या "तं भिक्ष केइ गाहावई ! उवसंकमित्तु व्या-आउसंतो ममणा ! अहन्नं वय अट्ठाए अमणं गा ४ अमिहडं दलामि, से पुच्चामेव जाणेजा-आउसंतो गाहावई ? जन्नं तुम मम अट्ठाए अमणं या ४ अभिहडं चेतेमि,णो य खलु मे कप्पइ एयप्पगारं असणं वा ४ भोत्तए वा पायए वा, अन्ने वा तहप्पगारे"त्ति, कण्ठ्यं, तदेवं प्रतिषिद्धोऽपि श्रावकसजिप्रकृतिभद्रकमिथ्यादृष्टीनामन्यतम एवं चिन्तयेत् , तद्यथा-एप तावत् ग्लानो न शक्नोति मिक्षाम- टितुं न चापरं कश्चन ब्रवीति तदम्म प्रतिपिद्धोऽप्यहं केनचिच्छमना दास्यामीत्येवमभिमन्धायाहारादिकं ढोकयति,तत्साधुरनेपणी- यमिनिाला प्रनिषेधयेत् ।। किंच- , २० ..... ॥२५४॥ २५ ·वैयाय- आचा० ७विमो० ५ उद्दे च्यामि- ग्रहः जस्स णं भिक्खुस्स अयं पगप्पे-अहं च खलु पडिन्नत्तो अपडिन्नत्तेहि गिलाणो अगिला- णेहिं अभिकंख साहम्मिएहिं कीरमाणं वेयावडियं साइज्जिस्सामि, अहं वावि खलु अप्प- डिन्नत्तो पडिन्नत्तस्स अगिलाणो गिलाणस्स अभिकंख साहम्मियस्स कुज्जा वेयावडियं कर- णार आहङ्क परिन्नं अणुक्खिस्सामि आहई च साइजिस्सामि १, आहट्टु परिन्नं आणक्खि- स्सामि आहडं च नो साइजिस्लामि २, आहृदु परिन्नं नो आणक्खिस्सामि आहडं च साइजिस्सामि ३, आहछु परिन्नं नो आणक्खिस्सामि आहडं च नो साइज्जिस्सामि ४, एवं से अहाकिट्टियमेव धम्म समभिजाणमाणे संते विरए सुसमाहियलेसे तत्थावि तस्स काल- परियाए से तत्थ विअंतिकारए, इच्चेयं विमोहाययणं हियं सुहं खमं निस्सेसं आणुगामिय- तिवेमि (मू. २१४) ८-५। विमोक्षाध्ययने पञ्चम उद्देशकः ॥ 'णम्' इति वाक्यालङ्कारे यश मिक्षोः परिहारविशुद्धिकस्य यथालन्दिकस या अयं वक्ष्यमाणः ' प्रकल्पः' आचारो भवति, तद्यथा-अहं च खलु 'क' ममुच्चये 'खलुः' चाक्पालङ्कारे अहं क्रियमाणं वैयावृत्यमपरैः 'खादयिष्यामि अभिलपिप्यामि, किम्भू- ADMINICHHINAR Ime १० ·. यापू- आचा० आहृत्य प्रतिज्ञामेवम्भूतां, तद्यथा-नानीक्षिष्येऽपरनिमित्तमाहारादिकं नाप्याहृतमन्येन वादयिष्यामीति ४, एवम्भूतां च नाना-2 ज्याभि- निमो प्रकारां प्रतिवां गृहीत्ला कुतश्विद् ग्लायमानोऽपि जीवितपरित्यागं कुर्यात् , न पुनः प्रतिज्ञालोपमिति । अमुमेवार्थमुपसंहारद्वारेण ५ उद्दे० ग्रहः दर्शयितुमाह-एवम्' उक्तविधिना 'स' भिक्षुरवगततत्तः शरीरादिनिष्पिपासुः यथाकीर्तितमेन धर्मम्-उक्तस्वरूपं सम्यगभिजा- नन्-आसेवनापरिज्ञया आसेवमानः, तथा लाघविकमागमयनित्यादि यचतुर्थोद्देशकेभिहितं तदत्र याच्यमिति, तथा 'शान्तः' कपायोपशमात् थान्तो वा अनादिसंसारपर्यटनाद् विरतः सापद्यानुष्ठानात् शोभनाः समाहृता-गृहीता लेश्याः-अन्तःकरणवृत्तयस्तै- जसीप्रभृतयो वा येन स मुममाहृतलेश्यः, एवम्भूतः सन् पूर्वगृहीतप्रतिज्ञापालनासमर्थो ग्लानभागोपगतस्तपमा रोगातड्केन वा प्रतिज्ञालोपमकुर्वन् शरीरपरित्यागाय भक्तप्रत्याख्यानं कुर्यात् , 'तगापि' भक्तपरिक्षायामपि 'तस' कालपर्यायेणानागतमपि काल- पर्याय एन निष्पादितशिष्यस्य संलिखितदेहस्य या कालपर्यायो-मृत्योरससरोवापि ग्लानापसरेऽसावे कालपर्याय इति, कर्म- निर्जराया उभयत्र समानत्वात् , स भिक्षुस्ता-ग्लानतयाऽनशनविधाने व्यन्तिकारकः-कर्मक्षयविधायीति । उदेशकार्थमुपमजिही- पुराह-सर्व पूर्ववद् । विमोक्षाध्ययनस्य पञ्चमोद्देशकः परिसमाप्तः ।। JUDI- ० n उक्तः पञ्चमोद्देशकः, साम्प्रतं पष्ठ आरम्यते, अस्स चायममिसम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशक ग्लानतया भक्तप्रत्याख्यानमुक्तम् । इहs धृतिसंहननादिवलोपेत एकत्वभावनां भावयनिङ्गितमरणं कुर्यादित्येतत्प्रतिपाद्यत इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्योद्देशकसादौ सूत्रा- नुगमे सूत्रमुच्चारणीयं, तचेदम्- ·“जाना जगमो० ५ उद्दे० ADJUSTITCHINDI DILIPHATAN यायू. क्याभि- १५ प्र.आ. २८१ तोऽहं ?-प्रतिगतो-यावृत्यकरणायापररुक्त:-अभिहितो, यथा तब वयं वैयावृत्त्यं यथोचितं कुर्म इति, किम्भूतैः परः ?-अप्रति- सप्तः-अनुक्तः, किम्भूतोऽहं-ग्लानो-विकृष्टतपसा कर्त्तव्यताऽशक्तो वातादिक्षोभेण वा ग्लान इति, किम्भूतैरपरैः ?-अग्लानैः- उचितकर्त्तव्यमहिष्णुमिः, तत्र परिहारविशुद्धिकसानुपारिहारिकः करोति कल्पस्थितो वा परो, यदि पुनस्तेऽपि ग्लानाम्ततोऽन्ये न कुर्वन्ति, एवं यथालन्दिकस्यापीति, केवलं तस्य स्थविरा अपि कुर्वन्तीति दर्शयति-निर्जराम् 'अमिकाङ्ख्य' उद्दिश्य 'साधम्मिकैः' मदमकल्पिकैरेककल्पस्थरपरमाधुमि क्रियमाणं वैयावृत्यमहं 'स्वादयिष्यामि' अभिकाशयिष्यामि यस्यायं भिक्षोः प्रकल्पः-आचारः स्यान् म तमाचारमनुपालयन् भक्तपरिजयाऽपि जीवितं जह्यात् , न पुनराचारखण्डनं कुर्यादिति भावार्थः । तदेवमन्येन साधम्मि- कंग ययावृत्यं क्रियमाणमनुजातं, माम्प्रतं म एवापरस्य कुर्यादिति दर्शयितुमाह-'चः' समुचये, अपिशब्दः पुनःशब्दार्थे, स च पूर्णम्माद्विशेषदर्शनार्थः, 'खलुः' वाक्यालङ्कारे, अहं च पुनरप्रतितप्तः-अनभिहितः प्रतिज्ञप्तस्य-चैयावृत्यकरणायाभिहितस्य अग्लानो ग्लानस्य निर्जराममिकाक्ष्य साधम्मिकस्य वैयावृत्यं कुर्या, किमर्थ ?-'करणाय' तदुपकरणाय, तदुपकारायेत्यर्थः, तदेवं प्रतिज्ञा परिगृह्यापि भक्तपरितया प्राणान् जह्यात् , न पुनः प्रतिज्ञामिति सूत्रभावार्थः । इदानी प्रतिज्ञाविशेपद्वारेण चतुर्भशिकामाह-एकः कधिदेयम्भूतां प्रतिनां गृह्णाति, तद्यथा-ग्लानस्यापरस्य साधर्मिकस्थाहारादिकमन्वेपयिष्यामि, अपरं च वैयावृत्यं यथोचितं करि- प्यामि, तथाऽपरेण च साधर्मिकणाहृत-आनीतमाहारादिकं खादयिष्यामि-उपभोये, एवम्भूतां प्रतिजामाहृत्य-गृहीता चैयावृत्य कुर्यादिति १, नथाऽपर आहत्य-प्रतिज्ञां गृहीत्वा यथाऽपरनिमित्तमन्वीक्षिष्ये आहारादिकमाहृतं चापरेण न स्वादयिष्यामीति २, नथाऽपर आहृत्य प्रतिमामेयम्भूता, तघधा-नापरनिमित्तमन्वीक्षिप्याम्याहारादिकमाहृतं चान्येन म्यादयिप्पामीनि ३, तथाऽपर . । ॥२५५॥ २५ ·याय- ज्याभि- आचा० आहृत्य प्रतिज्ञामेवम्भूतां, तद्यथा-नान्वीक्षिष्येऽपरनिमित्तमाहारादिकं नाप्याहृतमन्येन वादयिष्यामीति ४, एवम्भूतां च नाना- विमो प्रकारां प्रतिज्ञा गृहीत्वा कुतश्चिद् ग्लायमानोऽपि जीवितपरित्यागं कुर्यात्, न पुनः प्रतिज्ञालोपमिति । अमुमेवार्थमुपसंहारद्वारेण ५ उद्दे० | दर्शयितुमाह-'एवम्' उक्तविधिना 'स' भिक्षुरवगततचः शरीरादिनिम्पिपासुः यथाकीर्तितमेव धर्मम्-उक्तस्वरूपं मम्यगभिजा- नन्-आसेवनापरिक्षया आसेवमानः, तथा लापविकमागमयन्नित्यादि यचतुर्थोद्देशक भिहितं तदत्र वाच्यमिति, तथा 'शान्तः' कपायोपशमात थान्तो वा अनादिसंसारपर्यटनाद् विरतः सावधानुष्ठानात् शोभनाः समाहृता-गृहीता लेश्याः अन्तःकरणवृत्तयस्तै- जसीप्रभृतयो वा येन स सुममाहतलेश्यः, एवम्भृतः सन् पूर्वगृहीतप्रतिज्ञापालनासमों ग्लानभावोपगतस्तपमा रोगातकेन वा प्रतिज्ञालोपमकुर्वन् शरीरपरित्यागाय भक्तप्रत्याख्यानं कुर्यात् , 'तत्रापि भक्तपरिज्ञायामपि तस्य' कालपर्यायेणानागतमपि काल- पर्याय एव निप्पादितशिष्यस्य संलिखितदेहस्य यः कालपर्यायो-मृत्योरवसरोवापि ग्लानावसरेऽसावत्र कालपर्याय इति, कर्म- निर्जराया उभयत्र समानत्वात् , स भिक्षुस्तत्र-ग्लानतयाऽनशन विधाने व्यन्तिकारका-कर्मक्षयविधायीति । उद्देशकार्थमुपमजिही- पुराह-सवं पूर्ववद् । विमोक्षाध्ययनस्य पञ्चमोद्देशकः परिसमाप्तः ॥ IIIIIIIIIIHINitamniwani purrinthum nallyாகா WHITAudin HTMite in IT . MAINPHEIHAR उक्तः पञ्चमोद्देशकः, साम्प्रतं पष्ठ आरभ्यते, अस चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशके ग्लानतया भक्तप्रत्याख्यानमुक्तम् , इह धृतिसंहननादिबलोपेत एकत्वभावनां भावयनिमित्तमरणं कुर्यादित्येतत्प्रतिपाद्यत इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्थास्सोदेशकस्सादौ सूत्रा- नुगमे सूत्रमुच्चारणीयं, तबेदम्- ·. चा० एकव- खिकः १५ एकत्वं च -- २८२ :- - जे भिक्खू एगेण वत्थेण परिवसिए पायबिईएण, तस्स णं नो एवं भवइ-बिइयं वत्थं जाइस्सामि, से अहेसणिजं वत्थं जोइजा अहापरिग्गहियं वत्थं धारिजा जाव गिम्हे पडिवन्ने प्र. आअहापरिजुन्नं वत्थं परिहविज्जा २ ता अदुवा एगसाडे अदुवा अचेले लाघवियं आगममाणे जाव सम्मत्तमेव ममभिजाणिया (सू. २१५) गतार्थ ।। तस्य च मिक्षोरभिग्रहविशेषात् सपात्रमेकं वखंधारयतः परिकम्मितमतेलघुकर्मतया एकत्वभावनाऽध्यवमायः स्यादिति दर्शयितुमाह-- जस्त णं भिक्खुस्स एवं भवइ-एगे अहमंसि, न मे अस्थि कोइ, न याहमवि कस्सवि, एवं से एगागिणमेव अप्पाणं समभिजाणिज्जा, लाघवियं आगममाणे तवे से अभिसमन्ना- • गए भवइ जाव समभिजाणिया (सू. २१६) 'णम्' इति चाक्यालङ्कारे, यस्य भिक्षोः 'एवं मिति वक्ष्यमाणं भवति,तद्यथा-एकोऽहमसि संसार पर्यटतो न मे पारमार्थिक उपकारकर्तृत्वेन द्वितीयोऽस्ति, न चाहमन्यस्य दुःग्वापनयनतः कस्यचिद् द्वितीय इति, स्वकृतकर्मफलेश्वरत्वात्प्राणिनां, एवमसौ माधुरेकाफिनमेवात्मानम्-अन्तरात्मानं सम्यगभिजानीयात् , नास्पात्मनो नरकादिदुःखत्राणतया शरण्यो द्वितीयोऽस्तीत्येवं संद- २० MindTENT ॥२५६॥ २५ ·mins आचा० ७विमो. ६ उद्दे० -INHAIL-In- ग्रासपणा APRIMEI DHAHIYE1 PHIARPURADHIR THORITED धानो यद्यद्रोगादिकमुपतापकारणमापद्यते तत्तदपरशरणनिरपेक्षो मयैवैतकृतं मयैव सोढव्यमित्येतदध्यवसायी सम्यगधिसहते । कुत एतदधिसहत इत्यत आह-लायवियमित्यादि, चतुर्थोद्देशकबद्गतार्थ, यावत् 'सम्मत्तमेव समभिजाणिय'त्ति ॥ इह द्वितीयो- देशके उद्गमोत्पादनैपणा प्रतिपादिता, तद्यथा-'आउसंतो समणा! अहं खलु तब अठाए असणं वा ४ वत्थं वा पडिग्गहं वा कंवलं या पायपुंछणं वा पाणाई भूयाई जीवाई सत्ताई समारंभ समुदिस्स कीयं पामिचं अच्छेनं अणि सिहं आहट्टु चेएमि'इत्यादिना ग्रन्थे- नेति, तथाऽनन्तरोद्देशके ग्रहणैपणा प्रतिपादिता, "सिया य से एवं वयंतस्सवि परो अभिहडं असणं वा ४ आहगु दलए" इत्या- दिना अन्धेन, ततो ग्रासपणाऽवशिष्यते, अतस्तत्पतिपादनायाह- से भिक्खू वा भिक्खुणी वा असणं वा ४ आहारमाणे नो वामाओ हणुयाओ दाहिणं हणुयं संचारिजा आसाएमाणे, दाहिणाओ वाम हणुयं नो संचारिजा आसाएमाणे, से अणासायमाणे लाघवियं आगममाणे तवे से अभिसमन्नागए भवइ, जमेयं भगवया पवेइयं तमेवं अभिसमिच्चा सबओ सव्वत्ताए सम्मत्तमेव अ(सम)भिजाणिया (सू. २१७) 'स' पूर्वव्यावर्णितो 'भिक्षुः' माधुः साध्वी या अशनादिकमाहारमुद्गमोत्पादनैपणाशुद्धं प्रत्युत्पन्नं ग्रहणैपणाशुद्धं च गृहीतं सद- गारितामिधूमितवर्जमाहारयेत्, तयोथाङ्गारिताभिधूमितयो रागद्वेषौ निमित्तं, तयोरपि मरसनीरमोपलब्धिः, कारणाभावे च कार्या "

·M
आहार-
संलेखना
चा
७मोल
६ उद्दे
RULHima
१५
प्र.आ.
२८३
भाव इतिकृत्वा रसोपलब्धिनिमित्तपरिहारं दर्शयति-स भिक्षुराहारमाहारयन् नो वामतो हनुतो दक्षिणां हर्नु रमोपलब्धये सञ्चारये.
दाखादयनशनादिकं, नापि दक्षिणतो वामां सञ्चारयेदास्त्रादयन् , तत्पश्चारास्वादनेन हि रसोपलब्धौ रागढेपनिमित्ते अङ्गारितत्वा.
भिभूमितत्वे सातामतो यत्किञ्चिदप्यास्वादनीयं नाखादयेत् , पाठान्तरं वा आढायमाणे आदरखान्-आहारे मूर्छितो गृद्धो न सञ्चार-
येदिति, हन्नन्तरमकामवदन्यत्रापि नास्वादयेदिति दर्शयति स ह्याहारं चतुर्विधमप्याहारयन् रागद्वेषौ परिहरनावादयेदिति,तथा कुत-
विनिमित्ताइन्वन्तरं सञ्चारयन्नप्यनाखादयन् सञ्चारयेदिति । किमिति,यत आह-आहारलाघवमागमयन्-आपादयन् नो आखा:
दयेदित्याखादनिषेधेन चान्तप्रान्ताहाराभ्युपगमोऽभिहितो भवति, एवं च तपः 'से' तस्स मिझोरभिपमन्यागतं भवतीत्यादि गतार्थ
यावत् 'सम्मत्तमेव समभिजाणिय'त्ति ॥ तस्य चान्तप्रान्ताशितयाऽपचितमांमशोणितस्य जरदस्थितन्ततेः क्रियाऽवमीदत्कायचेष्टस्य
शरीरपरित्यागयुद्धिः स्थादित्याह-
जस्त णं भिक्खुस्स एवं भवइ-से गिलामि च खलु अहं इमंमि समए इमं सरीरगं
अणुपुव्वेण परिवहितए, से अणुपुट्वेणं आहारं संवद्विजा,अणुपुट्वेणं आहारं संवट्टित्ता कसाए
पयणुए किच्चा समाहियच्चे फलगावयट्ठी उट्ठाय भिक्खू अभिनिवुडच्चे (सू. २१८)
णम्' इति वाक्यालङ्कारे यस्यैकत्वभावनाभावितस्य भिक्षोराहारोपकरणलाघवं गतस्य 'एवमिति वक्ष्यमाणोऽभिप्रायो भवति,
'से' इति तच्छन्दाथे, तच्छन्दोऽपि वाक्योपन्यामार्थे, च शब्दः समुच्चये 'खलु' अवधारणे, अहं चास्मिन् 'ममये' अवमरे संयमा-
२०
॥२५७॥

·आचा ७विमो० ६ उद्दे - यसरे ग्लायामि-ग्लानिमेव गतो रुक्षाहारतया तत्ममुत्थेन वा रोगेण पीडितः,अतो न शक्नोमि रूक्षतपोभिरभिनिष्टतं शरीरकमानु- आहार- पूर्व्या-यथेष्टकालावश्यकक्रियारूपया परियोढुं-नालमहं कियासु व्यापारयितुम् , अस्मिन्ननमरे इदं प्रतिक्षणं शीर्यमाणत्वाच्छरीर-संलेखना कमिति मत्वा स भिक्षुरानुपूर्व्या-चतुर्थपष्ठाचाम्लादिकया आहार संनयेत्'संक्षिपन्, न पुनदिशसंवत्मरस लेखनाऽऽनुपूर्वीह गृह्यते, | ग्लानस्य तावन्मात्रकालस्थितेरभावाद् ,अतस्तत्कालयोग्ययाऽऽनुपूर्व्याद्रव्यसंलेखनार्थमाहारं निरुन्ध्यादिति । द्रव्यसंलेखनया संलिख्य च यदपरं कुर्यात्तदाह-पष्ठाष्टमदशमद्वादशादिकयाऽऽनुपूर्व्याऽऽहारं संवर्य कपायान् प्रतनून कृत्वा, सर्वकालं हि कपायतानवं विधेयं विशेषतस्तु संलेखनावसरे इत्यतस्तान् प्रतनून् कृत्वा सम्यगाहिता-व्यवस्थापिता अर्जा-शरीरं येन स समाहिताः, नियमितका- यव्यापार इत्यर्थः, यदिवा अर्चा-लेश्या सम्यगाहिता-जनिता लेश्या येन स समाहितार्चः, अतिविशुद्वाध्ययमाय इत्यर्थः, यदि- वाऽर्चा-क्रोधाद्यध्यवसायात्मिका ज्वाला समाहिता-उपशमिताऽर्चा येन स तथा, 'फलं' कर्मक्षयरूपं तदेव फलकं तेनापदि | संसारभ्रमणरूपायामर्थः-प्रयोजनं फलकापदर्थः,म विद्यते यस्यानो फलकापदर्थी, यदिवा फलकवद्वास्यादिभिरुभयतो वाह्यतोऽभ्य- न्तरतश्चावकृष्टः फलकावरुष्ट इत्येवं विगृह्यार्पत्वात् 'फलगावयट्ठी' इत्युक्तं, यदिवा तक्ष्यमाणोऽपि दुर्वचनवास्यादिभिः कपायाभा १० वतया फलकवदवतिष्ठते तच्छीलचेति फलकावस्थायी, वासीचन्दनकल्प इत्यर्थः, स एवम्भूतः प्रतिदिनं साकारभक्तप्रत्याख्यायी बलवति रोगावेगे उत्थाय-अभ्युद्यतमरणोद्यम विधायामिनिवृत्तार्य:-शरीरमन्तापरहितो धृतिसंहननाद्युपेतो महापुरुषाचीर्णमार्गा- नुविधायीङ्गितमरणं कुर्यात् ।। कथं कुर्यादित्याह- अणुपविसित्ता गामं वा नगरं वा खेडं वा कब्बडं वा मडवं वा पट्टणं वा दोणमुहं वा आगरं - rathi ·प्राचा० विमो० ६ उद्दे० इन्द्रिग- तमरणं . वा आसमं वा सन्निवेसं वा नेगमं वा रायहाणिं वा तणाई जाइज्जा तणाई जाइत्ता से तमा- याए एगंतमवक्कमिज्जा, एगंतमवक्कमित्ता अप्पंडे अप्पपाणे अप्पबीए अपहरिए अप्पोसे अप्पोदए अप्पुत्तिंगपणगदगमट्टियमकडासंताणए पडिलेहिय २ पमज्जिय २ तणाई संथरिजा. तणाई संथरिता इत्थवि समए इत्तरियं कुज्जा, तं सच्चं सच्चबाई ओए तिन्ने छिन्नकहकहे अई- यढे अणाईए चिच्चाण भेउरं कायं संविडूय विरूवरूवे परीसहोवसग्गे अस्मि विस्तंभणयाए भेरवमणुचिन्ने तत्थावि तस्स कालपरियाए जाव अणुगामियंतिबेमि (मू० २१९) ८-६॥ विमोक्षाध्ययने पष्ट उद्देशकः ॥८॥ ग्रमति बुद्ध्यादीन गुणानिति गम्यो वाऽष्टादशानां कराणामिति ग्रामः, सर्वत्र वाशब्दः पक्षान्तरदर्शनार्थः नात्र करो विद्यत इति नकर, पांशुम्राकारबद्धं खेट, क्षुल्लकपाकारवेष्टितं कर्बटे, अर्द्धतृतीयगव्यूतान्त-मरहितं मडम्ब, पत्तनं तु द्विधा-जलपत्तनं स्थलप- त्तनं च जलपत्तनं यथा काननद्वीपः, स्थलपत्तनं यथा मधुरा, 'द्रोणमुखं जलस्थलनिर्गमप्रवेशं, यथा भरुकच्छं तामलिप्ती वा, आकरो' हिरण्याकरादिः,'आश्रम तापमावसथोपलक्षित आश्रयः, सन्निवेश यात्रासमागतजनावामो जनसमागमो वा 'नैगम'प्रभूततरपणि ग्ववासः 'राजधानी' राजाधिष्ठानं राज्ञः पीठिकास्थानमित्यर्थः, एनेष्वेतानि वा प्रविश्य तृणानि याचेन, ततः किमित्याह-संस्ता. ||२५८॥ manti TEAM ·| इन्द्रिग- तमरणं आचा ७विमो०] ६ उद्दे० UTUITITIET Int . | काय प्रासुकानि दर्भवीरणादिकानि क्वचिद्रामादौ तृणस्वामिनमशुपिराणि तुणानि याचित्वा स तान्यादायकान्ते-गिरिगुहादाव- पक्रामेद्-गच्छेदेकान्तं, रहोऽपक्रम्य च प्रासुकं महास्थण्डिलं प्रत्युपेक्षते, किम्भूतं तद्दर्शयति-अल्पान्यण्डानि कीटिकादीनां यत्र तदल्पाण्डं वसिन् , अल्पशब्दोऽवाभावे वर्णने, अण्डकरहित इत्यर्थः, तथाऽल्पाः प्राणिनो-द्वीन्द्रियादयो यग्मिन् तत्तथा, तथा | अल्पानि वीजानि नीवारश्यामाकादीनां यत्र तत्तथा, तथा अल्पानि हरितानि-दुर्वानवालादीनि यत्र तत्तथा, तथाऽल्पावश्याये- अधन्ननोपरितनावश्यायविपुवर्जिते, तथाऽल्पोदवे.-भौमान्तरिक्षोदकरहिते, तथोत्तिङ्गपनकोदकमृत्तिकामकटमन्तानरहिते, तत्री- तिङ्गः-पिपीलिकामन्तानकः पनको-भूम्यादावुल्लिविशेषः उदकमृत्तिका-अचिराष्कायाद्रीकृता मृत्तिका मर्कटमन्तानको-लूनात- न्तुजालं, नदेवम्भृते महास्थण्डिले तुणानि संस्तरेत् , किं कृत्वा ?-तत् स्थण्डिलं चक्षुपा प्रत्युपेक्ष्य २, वीप्सया भृशभावमाह, एवं | रजोहरणादिना प्रमृज्य २, अनापि धीमया भृशार्थता सूचिता, संस्तीर्य च तृणान्युचारप्रस्रवणभूमि च प्रत्युपेक्ष्य पूर्वाभिमुखसं- म्तारकगतः करतलललाटस्पर्शिधृतरजोहरणः कृतसिद्धनमस्कारः आवर्तितपश्चनमस्कारोऽत्रापि समये अपिशब्दादन्यत्र वा समये 'इत्वर' मिति पादपोपगमनापेक्षया नियतदेशप्रचाराभ्युपगमादिङ्गितमरणमुच्यते, न तु पुनरित्वरं साकारं प्रत्याख्यानं, साकारप्र- त्याख्यानस्यान्यम्मिन्नपि काले जिनकल्पिकादेरसम्भवात् , किं पुनर्यावत्कथिकमक्तप्रत्याख्यानावसर इति, इत्वरं हि रोगातुरः श्रावको विधत्ते, नद्यथा-यद्यहमस्माद्रोगान् पञ्चपरहोमिर्मुक्तः स्यां ततो भोक्ष्ये, नान्यथेत्यादि, तदेवमित्वरम्-इङ्गितमरणं धृतिसंहननादि- बलोपेतः स्वकृतत्वग्वर्तनादिक्रियो यावजीवं चतुर्विधाहारनियमं कुर्यादिति, उक्तं च-"पचरखइ आहार चउन्विहं णियमओ गुरु- 1 प्रत्यारन्यानि आर चतुर्विध नियमाद् गुरमीपे । टङ्गितदेशे तथा चामपि नियमन वगेति ॥ ३॥ उद्वर्तने परिवर्तन कायिश्यागपि आमना मोति । गमिहामानव नान्गयोगेन धृति लिन ॥ प्र.आ. २८५ JAITICCAMELECTRIHITER IME " HEIN-HIEFINISHESHIMInHITIEUMATOGHIEL:

·इगित- चा विमोन ६ उद्दे० + मरणं " २० ममीवे । इंगियदेसंमि तहा चिट्ठपि हु नियमओ कुणइ ॥१॥ उन्मत्तड परिअत्तइ काइगमाईऽवि अप्पणा कुणइ । सयमिह अप्प- णगिय ण अन्नजोगेण घितिरलिओ ॥२॥ तचेगितमरणं किम्भूतं किम्भूतश्च प्रतिपद्यत इत्याह-'तद्' इगितमरणं मभ्यो हितं सत्यं-मुगतिगमनाविसंपादनात्सर्वज्ञोपदेशाच सत्य-तथ्यं, तथा स्वतोऽपि सत्यं वदितुं शीलमस्येति सत्यवादी, यानजीवं यथो- कानुष्टानाद्यथाऽऽरोपितप्रतिज्ञाभारनिहिणादित्यर्थः, तथा 'ओजः' गगद्वेपरहितः, तथा तीर्णः संमारसागरं, भाविनि भूतादुप- चारातीर्णवत्तीर्ण इत्यर्थः, तथा 'छिन्ना' अपनीता 'कथ' कथमपि या 'कथा' रागकथादिका रिकथारूपा येन म छिन्नकथंकथः, यदिवा कथमहमिङ्गितमरणप्रतिज्ञा निहिप्ये इत्येवंरूपा या कथा मा छिन्ना येन स छिन्नकथंकथः, दुफरानुष्ठान विधायी हि कथंकथी भवति, न तु पुनर्महापुरुपतया न व्याकुलतामियादिति, तथा आ-ममन्तादतीर इता-ज्ञाता परिच्छिन्ना जीनादयोऽर्था येन सोऽ- यमातीतार्थः आदत्तार्यो वा, यदिनाऽतीता:-सामस्त्येनातिकान्ताः अर्थाः-प्रयोजनानि यस्य म तथा, उपरतव्यापार इत्यर्थः, तथा आ-समन्तादतीन इतो-गतोऽनद्यनन्ते संमारे आतीतः न आतीतः अनातीतः, अनादत्तो वा संसारो येन म तथा, संमारार्ण वपारगामीत्यर्थः, स एवम्भूत इङ्गितमरणं प्रतिपद्यते, विधिना 'त्यक्त्वा प्रोज्झ्य स्वयमेव भिद्यते इति मिदुर-प्रतिक्षणविशरारु 'कार्य कर्मशाद्गृहीतमौदारिकं शरीर त्यक्त्या, तथा 'संविधूय' परीपहोपसर्गान् प्रमथ्य 'विरूपरूपान्' नानाप्रकारान् सोद्धा 'असिन्' मर्मज्ञप्रणीत आगमे 'विस्रम्भणतया' विश्वासास्पदे तदुक्तार्थाविसंगादा यवमायेन भैर-भयानकमनुष्ठानं क्लीरध्य- चममिङ्गितमरणारख्यमनुचीर्णनान्-अनुष्ठितवानिति, तच तेन यद्यपि रोगातुरतया व्यधायि तथापि तत्कालपर्यायागततुल्यफल- मिति दर्शयितुमाह-'तमापि' रोगपीडाऽऽहितेङ्गितमरणाभ्युपगमेऽपि, न केलं कालपर्यायेणेत्यपिशब्दार्थः, 'तस्य' कालजस्य . २५२॥ take RJARE ·नाना विमो० तृणादि- सहनं " ७ उद्दे० णस्यागमेन प्रत्यक्षीकतनारकतिर्यग्वेदनाऽनुभनस्य न मे तुणस्पों महति फलविशेपेऽभ्युद्यतस्य किश्चित् प्रतिभामते, तथा शीतो- प्णदंशमशकस्पर्शमधिमोटुमिति, तथा एकतरान् अन्यतराश्चानुकूलप्रत्यनीकान् विरूपरूपान् ‘स्पर्शान्' दुःखविशेपानभ्यासयितुं- मोडमिति, कि लहं ही-लज्जा तया गुह्यप्रदेशस्य प्रच्छादनं डीपच्छादनं, तबाहं त्यक्तुं न शक्नोमि, एतच प्रकृतिलजालुकतया साध- नविक्रतरूपतया वा स्यात् , एपमेमिः वारणः ‘से तस्य 'कल्पने' युज्यते 'कटिवन्धन' चोलपट्टकं कर्तुं, म च विस्तरेण चतुरहु- लाधिको हस्तो देण कटिग्रमाण इति, गणनाप्रमाणेनैकः, पुनरेतानि कारणानि न स्युः ततोऽचेल एर पराकमेत, अचेलतया गीतादिस्पर्श नम्यगधिमहेतेति ॥ एतत्प्रतिपादयितुमाह- अदुवा तत्य पराकमंतं भुजो अचेलं तणफासा फुमन्ति सीयफासा फुसन्ति तेउफासा फुसन्ति दंसमसगफासा फुसन्ति एगयरे अन्नयरे विरूवरूवे फासे अहियासेड, अचेले लाघ- वियं आगममाणे जाव समभिजाणिया (सू. २२१) म एस कारणसद्भावे मति नखं विभृयादथा नैनामो जिति, ततोऽचेल एप पराक्रमेत, तं च तत्र संयमेऽचेलं पराक्रममाणं भूयः-पुनस्तुणस्पर्शाः स्पृशन्ति-उपतापयन्ति, तथा शीतोष्णदंशमशफस्पर्शाः स्पृशन्तीति, तथैकतरानन्यतरांथ विरूपरूपान् स्स नुदीर्णानधिमहने अमावचेलोऽचललाघरमागमयनित्यादि गतार्थ यावत् 'सम्मत्तमेन मममिजाणिय'ति ।। कि च-प्रतिमात्र निपन्न प विशिष्टममिगृह्णीयात् , तद्यथा-अहमन्येषां प्रतिमाप्रतिपन्नानामे किञ्चिद्दास्यामि, तेभ्यो गा ग्रही यामीत्येवमाकार २६०॥

·(वयापरये विशेपः आचा विमो ७ उद्दे० चतुर्भझिकयाऽभिग्रह विशेषमाह- जस्स णं भिक्खुरस एवं भवइ-अहं च खलु अन्नेसि भिक्खूणं असणं वा ४ आहह दलइस्सामि आहडं च साइजिस्सामि १.जस्स णं भिक्खुस्स एवं भवइ-अहं च खलु अन्नेसिं भिक्खूणं असणं वा ४ आटु दलइरसामि आहडं च नो साइरसामि २, जस्स णं भिक्खुस्स एवं भवइ-अहं च खलु असणं वा ४ आहछु नो दलइरसामि आहडं च साइजिस्सामि ३, जस्स णं भिक्खुस्स एवं भवइ-अहं च खलु अन्नेसिं भिक्खूण असणं वा ४ आहटु नो दलइस्लामि आइडं च नो साइजिस्सामि ४, अहं च खलु तेण अहाइरितेण अहेसणिजेण अहापरिग्गहिएणं असणेण वा ४ अभिकङ साहम्मियस्स कुज्जा वेयावडियं करणाए, अहं वावि तेण अहाइरित्तेण अहेसणिजेणअहापरिग्गहिएणं असणेण वा पाणेण वा ४ अभिकङ मासम्मिपहिं कीरमाणं वेयावडियं साइजिस्सामि लाघवियं आगममाणे जाव सम्मत्तमेव (सू. २२२) म. आ.. १० गामिनाणिया ·धेयावृश्ये विशेष: . आचा० विमोल ७ उद्दे० -- १५ एतच पूर्व व्याख्यातमेव, केवलमिह संस्कृतेनोच्यते-यस्य भिक्षोरेवं भवति वक्ष्यमाणम् , तद्यथा-अहं च खल्वन्येभ्यो- भिक्षुभ्योऽशनादिकमाहुत्य दास्थाम्यपराहृतं च स्वादयिष्यामीत्यको भङ्गकः१, तथा यस्य मिक्षोरेवं भवति, तद्यथा-अहं च खल्ब- न्येभ्योऽशनादिकमाहत्य दासाम्यपराहतं च नो स्वादयिष्यामीति द्वितीयः २, यस भिक्षोरेवं भवति, तद्यथा-अहं च खल्वन्ये- भ्योऽशनादिकमाहृत्य नो दास्साम्यपराहृतं च खादयिष्यामीति तृतीयः ३, नथा यस्य भिक्षोरेवं भवति, तद्यथा-अहं च खल्लन्ये- यो भिक्षुभ्योऽशनादिकमाहृत्य नो दासाम्यपराहृतं च नो स्वादयिष्यामीति चतुर्थः ४ । इत्येवं चतुर्णामभिग्रहाणामन्यतरमभि- ग्रहं गृहीयात् , अथवा एतेषामेवाद्यानां त्रयाणां भङ्गानामेकपदेनैव कश्चिदभिग्रहं गृहीयादिति दर्शयितुमाह-यस्य भिक्षोरेवंभूतो- |ऽमिग्रह विशेपो भवति, तद्यथा-अहं च खलु तेन यथाऽतिरिक्तन-आत्मपरिभोगाधिकेन यथैपणीयेन-यत्तेपां प्रतिमाप्रतिपन्नानामे- पणीयमुक्तम् , तद्यथा-पञ्चसु प्राभृतिकासु अग्रहः द्वयोरभिग्रहः,तथा यथापरिगृहीतेन-आत्मार्थ स्वीकृतेनाशनादिना निर्जराममिकासन्य साधम्मिकस्य वैपावृत्यं कुर्याद् , यद्यपि ते प्रतिमाप्रतिपन्नत्वादेकत्र न भुञ्जते तथाप्येकाभिग्रहापादितानुष्ठानत्वात्माम्भोगिका भण्य- न्ते अतस्तस्य ममनोज्ञस्य करणाय-उपकरणार्थ वैयावृत्यं कुर्यामित्येवंभूतमभिग्रहं कथिद्हाति । तथाऽपरं दर्शयितुमाह-वाशब्दः पूर्वस्मात्पक्षान्तरमाह, अपिशब्दः पुनःशब्दार्थे, अहं वा पुनस्तेन यथातिरिक्तेन यथैपणीयेन यथापरिगृहीतेनाशनेन ४ निर्जराम- | भिकाश्य साधम्मिकैः क्रियमाणं यावृत्यं स्वादयिष्यामि-अभिलपियामि, यो वाऽन्यः साधम्मिकोऽन्यस्य करोति तं चानुमो- दयिष्यामि-यथा सुप्छु भवता कृतमेवंभूतया वाचा, तथा कायेन च प्रमन्नदृष्टिमुखेन तथा मनमा चेति, किमित्येवं करोति-?- लापविकमित्यादि, गतार्थ ।। तदेवमन्यतराभिग्रहवान् भिक्षुरचेलः मचेलो वा शरीरपीडायां मत्याममत्यां वा आयुःशेषनामवग- . auruk VuuuN ॥२६॥ २५ ·उद्यात. मरणं आचा० विमो ७ उद्दे० प्र.आ. ૨૮૮ म्योधतमरणं विदध्यादिति दर्शयितुमाह- जस्स णं भिक्खुस्त एवं भवइ-से गिलामि खलु अहं इमम्मि समए इमं सरीरगं अणु- पुव्वेणं परिवहित्तए, से अणुपुव्वेणं आहारं संवहिज्जा २ कसाए पयणुए किच्चा समाहियच्चे फलगावयट्ठी उट्ठाय भिक्खू अभिनिव्वुडच्चे अणुपविसित्ता गामं वा नगरंवा जाव रायहाणिं वा तणाई जाइजा जाव सन्थरिज्जा, इत्यवि समए कायं च जोगं च ईरियं च पञ्चक्खाइजा, तं सच्चं सच्चावाई ओए तिन्ने छिन्नकहंकहे आइयढे अणाईए चिच्चाणं भेउरं कायं संविहुणिय विरूवरूवे परीसहोवसग्गे अस्ति विस्संभणाए भेरवमणुचिन्ने तत्थवि तस्त कालपरियार, सेऽवितस्थ विअन्तिकारए, इच्चेयं विमोहाययणं हियं सुहं खमं निस्सेसं आणुगामियंतिमि (सू. २२३)८-७॥ पामिति वाक्यालकारे, यस्य मिक्षोरेयंभूतो-वक्ष्यमाणोऽभिप्रायो भवति, तद्यथा-ग्लायामि खल्वहमित्यादि यावत्तृणानि संस्त- रेत् , संम्तीर्य च तुणानि यदपरं कुर्यात्तदाह-अत्रापि समये-अवसरे, न केवलमन्यत्रअनुज्ञाप्य संस्तारकमारुह्य सिद्धममक्षं खत एव HLMANDIAN in MIRRIERE काम ·- [चा पञ्चमहाप्रतारोपणं करोति, ततश्चतुर्विधमप्याहारं प्रत्याचष्टे, ततः पादपोपगमनाय काय च-शरीरं प्रत्याचक्षीत, तद्योगं च-आकु- विमो० चनप्रमारणोन्मेपनिपामेदिकम् , तथैरणमीर्या तां च सूक्ष्मां कायवाग्गतां मनोगतां वाऽप्रशस्तां प्रत्याचक्षीत, तच्च सत्यं सत्यवादी- त्यायनन्तरोदेशकचन्नेयम् । इतित्रवीमिशब्दावपि क्षुण्णार्थाविति ॥ विमोक्षाध्ययनस्य सप्तमोद्देशकः समाप्तः ॥८-७॥ उद्दे० संलेख- नाऽन- शन " उक्तः सप्तमोदेशकः, माम्प्रतमष्टम आरभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशकेषु रोगादिसम्भवे कालपर्यायागतं परिजे- गितमरणपादपोपगभनविधानमुक्तम् , इह तु तदेवानुपूर्वीविहारिणां कालपर्यायागतमुच्यते, इत्यनेन, सम्बन्धनायातस्यास्योद्देशक- स्यादिसूत्रमुच्यते- अनुष्टुप् ।। अणुपुब्वेण विमोहाई, जाइं धीरा समासज्ज । वसुमन्तो, मइमन्तो सव्वं नच्चा अणेलिसं ॥१७॥ दुविहंपि विडत्ताणं. बुद्धा धम्मस्स पारगा।अणुपुव्वीइ सङ्काए, आरम्भाओ (य)तिउट्टई ॥१८॥ कसाएं पयणू किज्जा, अप्पाहारे तितिक्खए। अह भिक्खू गिलाइज्जा, आहारस्सेव अन्तियं ॥ १९॥ जीवियं नाभिक जा, मरणं नोवि पत्थए। दुहओऽवि न सजिज्जा, जीविए मरणे तहा॥२०॥ - . ॥२६२॥ २२ ·" आचा० विमो० संलेख- नाऽन- शनं ८ उद्दे० प्र.आ. २८९ आनुपूर्वी-क्रमः, तद्यथा-प्रवज्याशिक्षासूत्रार्थग्रहणपरिनिष्ठितस्यैकाकिविहारित्वमित्यादि, यदिवा आनुपूर्वी-संलेखनाक्रमश्चत्वारि | विकष्टानीत्यादि तया आनुपूा यान्यभिहितानि, कानि पुनस्तानि?---'विमोहानि' विगतो मोहो येषु येषां वा येभ्यो वा तानि तथा भक्तपरिनेशितमरणपादपोपगमनानि यान्येवंभूतानि यथाक्रममायातानि धीराः-अक्षोम्याः ममासाद्य-प्राप्य वसु-द्रव्यं संय- मस्तद्वन्तो वसुमन्तः, तथा मननं मतिः-हेयोपादेवहानोपादानाध्यवसायस्तद्वन्तो मतिमन्तः, तथा 'सर्व' कृत्यमकृत्यं च ज्ञात्वा | यद्यस्य वा भक्तपरिनानादिकं मरणविधानमुचितं धृतिसंहननायपेक्षयाऽनन्यसदृशम्-अद्वितीयम् , सर्व ज्ञात्वा ममाधिमनुपालये- दिति ॥१॥ किं र-रे विधे प्रकारावस्येति द्विविधं तपो बाह्यमभ्यन्तरं च, तद्विदिन्वा-आसेव्य यदिवा मोक्षाधिकारे विमोक्तव्यं द्विविधं, तदपि बाह्यं शरीरोपकरणादि आन्तरं रागादि, तद्धेयतया विदित्वा, त्यक्त्वेत्यर्थः,हेयपरित्यागफलत्वात् ज्ञानस्य, 'ग'मिति वाक्यालङ्कार, के चिदिन्दा ?-'युद्धा' अवगततच्या धर्मस्य -श्रुतचारित्रारूपस्य पारगा-मम्यग्वेतारः, ते बुद्धा धर्मस्वरूपवेदिनः 'आनुपूपा प्रत्रज्यादिक्रमेण संयममनुपाल्प मम जीवतः कश्चिद्गुणो नास्तीत्यतः शरीरमोक्षावसरः प्राप्तः, तथा कसै मरणायाल- महमित्येवं 'संख्याय' ज्ञात्वा, आरम्भणमारम्भः-शरीरधारणायानपानाद्यन्वेषणात्मकस्तस्मात् त्रुट्यति-अपगच्छतीत्यर्थः, सुब्ब्यत्य- येन पश्चम्यर्थे चतुर्थी, पाठान्तरं वा 'कम्मुणाओ निउट्टई कर्माष्टभेदं तसात् श्रुटयिष्यतीति त्रुट्यति वर्तमानसामीप्ये चर्नमानवद्वे- (पा: ३-३-१३१)त्यनेन भविष्यत्कालस्य वर्तमानता ॥२।। म चाभ्युद्यनमरणाय संलेखनां कुर्वन् प्रधानभूतां भावसंलेखनां कुर्या- दित्येतद्दयितुमाह-कपः-संगारस्तस्यायाः कपाया:-क्रोधादयश्चत्वारस्तान् प्रतनून कृत्वा ततो यत्किञ्चनाश्नीयात् , तदपि न प्रका- ममिति दर्शयति-'अल्पाहारः' स्तोकाशी, पष्ठाटमादि संलेखनाक्रमायातं तपः कुर्वन् यत्रापि पारयेत्तत्राप्यल्पमित्यर्थः, अल्पाहार- . HARIDATESTANT ·आचा नाकाल . . ५ रागद्वेषयोर्मध्ये तिष्ठतीति मध्यस्था, यदिना जीवितमरणयोनिराकाङ्क्षतया मध्यस्थो, निर्जरामपेक्षितुं शीलमस्येति निर्जरापेक्षी, विमो० स एवंभूतः समाधि-मरणसमाधिमनुपालयेत् , जीवितमरणाशंमारहितः कालपर्यायेण यन्मरणमापद्यते तत् समाधिस्थोऽनुपालयेदिति ८ उद्दे० भावः । अन्तः कपायान् बहिरपि शरीरोपकरणादिकं व्युत्सृज्यात्मन्यधि अध्यात्मम्-अन्तःकरण तच्छुद्धं सफलद्वन्द्वोपरमाद्विस्रोतसि. I.IME कारहितमन्वेषयेत्-प्रार्थयेदिति ॥५॥ कि च-उपक्रमणमुपक्रमः-उपायस्तं य कञ्चन जानीत, कस्योपक्रमः ?-'आयुःक्षेमस्य' आयुपः क्षेम-सम्यपालनं तस्स, कस्स सम्बन्धि तदायुः?-आत्मनः एतदुक्तं भवति-आत्मायुपो यं क्षेमप्रतिपालनोपापं जानीत तं क्षिप्र | मेव शिक्षेत्-व्यापारयेत् पण्डितो-घुद्धिमान् , 'तस्यैव' सलेखनाकालस्य 'अन्तरद्वाए'त्ति अन्तरकालेऽर्द्धसंलिखित एर देहे देही यदि कश्चित् वातादिक्षोभात् आतङ्क आशुजीवितापहारी स्थात् ततः समाधिमरणमभिकादान् तदुपशमोपायमेपणीयविधिनाऽभ्यङ्गा- दिकं विदध्यात्, पुनरपि संलिखेत् , यदिवाऽऽत्मनः आयुःक्षेमस्य-जीवितस्य यत्किमप्युपक्रमणम्-आयुःपुद्गलानां संवर्तनं समु. पस्थितं तज्जानीत, ततस्तस्यैर सलेखनाकालस्य मध्येऽच्यालितमतिः क्षिप्रमेन भक्तपरिज्ञानादिक शिक्षेन-आसेवेत पण्डितो- बुद्धिमानिति ॥६॥ सलेखनाशुद्धकायच मरणकालं समुपस्थितं ज्ञात्वा कि कुर्यादित्याह-ग्रामः-प्रतीतो, ग्रामशब्देन चार प्रतिश्रय उपलसित, प्रतिश्रय एव स्थण्डिलं-सस्तारक प्रत्युपेक्ष्य, तथा अरण्ये वेत्यनेन चोपाश्रयादहिरित्येतदुपलक्षितम् , उद्याने गिरिगुहायामरण्ये घा स्थण्डिलं प्रत्युपेक्ष्य विज्ञाय चाल्पप्राण-प्राणिरहितम् , ग्रामादियाचितानि प्रासुकानि दर्भादिमयानि तृणानि संस्तरेत् 'मुनिः' यथोचितकालस्य वेचेति ॥७॥ संस्तीर्य च तृणानि यत्कुर्यात्तदाह-न विद्यते आहारोऽस्येत्यनाहारः तन यथाशक्ति यथासमाधानं च त्रिविध चतुर्विधं चाहार प्रत्याख्यायारोपितपञ्चमहानतः क्षान्त:-क्षामितममस्तप्राणिगणः समसुखदुःखः १० . ..

·-100 , धीमी० ८ उ० १५ भक्त- परिक्षा भापतिमपुण्यमारभारतया मरणादविभ्यन् संस्तारके त्वम्पन्नं कुर्यात् , तत्र च स्पृष्टः परीपहोपमर्गस्त्यक्तदेहतया सम्यक्तानध्या- गयेद-अधिमहेन, ना मानुप्परनुकूलपतिकलैः परीपहोपमगैःस्पृष्टो-व्याप्तो नातिवेलमुपचरेत्-न मर्यादोलनं कुर्यान् , पुत्रकल- पादिमन्यन्धानाध्यानगगो भूयात, प्रतिकूला परीपहोपमगर्न क्रोधनिमः स्यादिति ॥८॥ एतदेव दर्शयितुमाह- संसप्पगा य जे पाणा, जे य उड्ढमहाचरा । भुञ्जन्ति मंससोणियं, न छणे न पमजए ॥२५॥ पाणा देहं विहिंमन्ति, ठाणाओ नवि उम्भमे । आसवेहिं विवित्तेहि, निप्पमाणो- ऽहियासए ॥२६॥ गन्येहिं विवित्तेहि, आउकालरस पारए । पग्गहियतरगं चेयं, दवि. पास बियाणओ ॥२७॥ अयं से अवरे धम्मे, नायपुत्तेण साहिए। आयवज्जं पडीयारं, विजहिना.तिहा तिहा ॥२८॥ संगर्णन्तीनि संगर्पकाः-पिपीलिकाक्रोष्ट्रादयो ये प्राणाः-प्राणिनो ये चोर्द्धचरा-गृधादयो ये चाधश्वराः-विलवामित्यात्मप्पा- दयन गभूता नानाप्रकाराः 'भुनन्ने' अम्यवहरन्ति मांसं सिंहव्याघादयः तथा शोणितं मगकादयः, तांथ प्राणिन आहारार्थिनः ममागतानवन्तिमुफुमारसम्लादिमिन्न क्षणुपान्-न हन्यात् , न च भक्ष्यमाणं शरीरावयवं रजोहरणादिना प्रमार्जयेदिति ।९।। किन-प्राणा:--प्राणिनो देहं मम (1ि) हिंगन्ति, न तु पुननिदर्शनचारित्राणीत्यतम्त्यक्तदेहागिनम्नानन्तरायभयान निषेधयेन , २० - ||२६४॥ २६ ·. आचा ७विमो " . प्र.आ. -lumnimammu-numar animuTERIAN HEARTHRIPATTHALTT HANUMAN ILLETIRIDHI Antali artun aaiiram तसाच स्थानान्नाप्युद्धमेत्-नान्यत्र यायात् , किंभूतः सन् १-आश्नवैः-प्राणातिपानादिभिर्विपयकपायादिभिर्वा 'विविक्तः' पृथ-गित- ग्भूतरविद्यमानैः शुभाध्यवसायी तैर्भक्ष्यमाणोऽप्यमृतादिना तृप्यमाण इव सम्यक्तत्कृतां वेदना तैस्तप्यमानो वाऽध्यासयेत्-अधि मरणं सहेत ॥१०॥ किं च ग्रन्थैः मबाह्याभ्यन्तरैः शरीररागादिभिः 'विविक्तः, त्यक्तैः मद्भिग्रन्थैर्या-अङ्गानङ्गप्रविष्टैरात्मानं भावयन् | धर्मशुक्लध्यानान्यतरोपेतः 'आयुःकालख' मृत्युकालस्य 'पारगः' पारगामी स्यात्-यावदन्त्या उच्छासनिश्वापास्तावत्तद्विदध्याद् , एतन्मरणविधानकारी सिद्धि त्रिविष्टपं वा प्रामुयादिति गतं भक्तपरिज्ञामरणं । माम्प्रतमिङ्गितमरण श्लोकादिनोच्यते-सद्यथा- 'प्रगृहीततरकं चेदं प्रकण गृहीततरं प्रगृहीततरं तदेव प्रगृहीततरकम् , 'इद'मिति वक्ष्यमाणमिङ्गितमरणम् , एतद्धि भक्तप्रत्या- ख्यानात्मकाशानियमेन चतुर्विधाहारप्रत्याख्यानादिङ्गितप्रदेशसंस्तारकमात्रविहाराभ्युपगमाञ्च विशिष्टतरधृतिसंहननाघुपतेन प्रक- पण गृह्यत इति, कस्यैतद्भवति ?-द्रव्य-संयमः स विद्यते यस्यामौ द्रविकस्तस्य 'विजानतो' गीतार्थस्य, जघन्यतोऽपि नवपूर्ववि- शारदस्य भवति, नान्यस्येति, अनापीङ्गितमरणे यत्संलेखनातणसंस्तारादिकमभिहितं तत्सर्व वाच्यम् ॥११।। अयमपरो विधिरि- | त्याह-'अयं म' इति मोऽयम् 'अपरः' अन्यो भक्तप्रत्याख्यानाद्भिन्न इङ्गितमरणस्य 'धर्मो' विशेषो 'ज्ञातपुत्रेण' वीरवर्द्धमान- ग्वामिना मुष्टु आहितः- उपलब्धः स्वाहितः, अस्प चानन्तरं वक्ष्यमाणत्वात्प्रत्यक्षासन्नवाचिनेदमाभिधानं, अनापीङ्गितमरणे प्रव- ज्यादिको विधिः संलेखना च पूर्ववद्रष्टव्या, तथोपकरणादिकं हित्वा स्पण्डिलं प्रत्युपेक्ष्यालोचितप्रतिक्रान्तः पञ्चमहावतारूढश्चतु- [विधमाहारं प्रत्याख्याय संसारके तिष्ठति, अयमत्र विशेपः-आत्मवर्ज प्रतिचारम्-अङ्गव्यापार विशेषेण जयात्-त्यजेत् 'त्रिविध- त्रिविधेनेति मनोवाकायैः कृतकारितानुमनिभिः म्यव्यापारव्यतिरेकेण परित्यजेत् , स्वयमेव चोद्वर्तनपरिवर्तनं कायिकायोगा- IHARMATM implaim Sympat . १० AMARHIDHIRINTIMATERIA HIRAWINSaut ·ना "रिमो ६ उ० , १५ दिकं विधन ॥१२॥ मर्यथा प्राणिसंरक्षणं पौनःपुन्येन विधेयमिति दर्शयितुमाह- इंगित- हरिपसु न निवजिज्जा, थण्डिलं मुणिया सए । विओसिज्ज अणाहारो, पुट्ठो तत्थऽहि- मरणं यासए ॥२९॥ इन्दिपहिं गिलायन्तो, समियं आहरे मुणी। तहावि से अगरिहे, अचले जे समाहिए ॥३०॥ अभिक्कमे पडिकमे, सङ्कुचए पसारए । कायसाहारणट्ठाए, इत्थं वावि अचेयणो ॥३१॥ परिकमे परिकिलन्ते, अदुवा चिटे अहायए। ठाणे ण परिकिलन्ते, निसीइज्जा य अंतसो ॥३२॥ हरिनानि-दुर्वावरादीनि नेपु न शयीत, सण्डिलं मत्ला शयीत, तथा मबाह्याभ्यन्तरगुपधिं व्युत्सृज्य-त्यक्त्वाऽनाहारः सन् स्पृष्टः परीपहोपमर्गः 'तत्र' तम्मिन् संस्तारके व्यवस्थितः मन् पर्वमध्यामयेद्-अधिमहेत ॥१३॥ किं च-रा पनाहारतया मुनिलायमान इन्द्रियः शमिनो भारः शमिना-समता नां माम्यं वा आत्मन्याहारयेद् व्यवस्थापयेत् ,नाध्यानोपगतो भूयादिति, यथासमाधा- नमास्ते, तबधा-मोचननिर्षिण्णो हस्तादिकं प्रमारयेत्, तेनापि निविण्ण उपविगेन्, यथेशितप्रदेशे मञ्चरेद्वा, तथाप्यमौ यकृतचेष्ट. वादगई एष, किंभूत इति दर्शयनि-अचलो यः समाहितः, यद्यप्यमायिमितप्रदेशे म्यतः शरीरमाण चलति तथाप्पभ्युद्यतमर -२६५।। णाम पलतीत्यनलः गम्यगाहिनं-च्याम्यापितं धर्मध्याने शुमध्याने ना मनो गेन ग गमाहितः, भायानलिगनिनप्रदेश पर - २६ ·D इंगित- मरणं आचा विमो ५उद्दे प्र.आ. २९२ मणादिकमपि कुर्यादिति ॥११॥ एतदर्शयितुमाह-प्रज्ञापकापेक्षयाऽभिमुखंक्रमणममिक्रमणं, संस्तारकाद्गमनमित्यर्थः, तथा प्रतीपं- पश्चादमिमुखं क्रमणं प्रतिक्रमणमागमनमित्यर्थः, नियत्तदेशे गमनागमने कुर्यादितियावत्, तथा निष्पन्नो निषण्णो वा यथासमा- धानं भुजादिकं सोचयेत् प्रसारयेद्वा, किमर्थमेतदिति चेदर्शयति-कायस्य-शरीरस्य प्रकृतिपैलवस्य साधारणार्थ, कायसाधारणाच तत्पीडाकृतायुष्कोपक्रमपरिहारेण वायुःस्थितिक्षयान्मरणं यथा स्यात् , न पुनस्तेपां महामत्यतया शरीरपीडोत्थापितचित्तस्यान्य- थाभावः स्यादिति भावः, ननु च निरुद्धसमस्त कायचेष्टस्य शुष्ककाछवदचेतनतया पतितस्य प्रचुरतरपुण्यप्राग्भारोऽमिहित इति, नायं नियमः, संविशुद्धाध्यवसायतया यथाशक्यारोपितभारनिहिणः तत्तुल्य एव कर्मक्षयः, अत्राप्यसौ वाशब्दात्तत्र वा पादपो- पगमनेऽचेतनवत्सक्रियोऽपि निष्क्रिय एव, यदिवा 'अत्रापि इङ्गितमरणेऽचेतनवच्छुष्ककाष्ठवत्सर्वक्रियारहितो यथा पादपोपगमने नथा सति सामथ्र्य तिष्ठेद् ॥१५॥ एतत्मामर्थ्याभावे चतत्कुर्यादित्याह-यदि निपण्णस्यानिषण्णस्य चा गाभागः स्यात्, ततः | परिकामेत्-चम्याद् यथानियमिते देशेऽकुटिलया गत्या गतागतानि कुर्यात् , तेनापि श्रान्तः सन् अथवापविष्टस्तिष्ठेन् , 'यथायतो' यथाप्रणिहितगात्र इति, यदा पुनः स्थानेनापि परिक्लममियात् तद्यथा निषण्णो वा पर्यक्रेण वा अर्द्धपर्यङ्ग्रेण योत्कुदुकासनो वा परि- ताम्यति तदा निपणः स्यात् , तत्राप्युत्तानको वा पार्श्वशायी वा दण्डायतो वा लगण्डशायी वा यथासमाधानमवतिष्ठेत् ॥१६॥ किं च- आसीणेऽणेलिसं मरणं, इन्दियाणि समीरए । कोलावासं समासज्ज, वितहं पाउरे सए ॥३३॥ जओ वजं समुप्पज्जे, न तत्थ अवलम्बए । तर उकसे अप्पाणं, फासे तत्थऽहि- - १० Similsina Trimum ·+ इंगित- मरणं पाचा यामए ॥३४॥ अयं चाययतरे सिया, जो एवमणुपालए। सव्वगायनिरोहेऽवि, ठाणाओ विमो नवि उन्भमे ॥३५॥ अयं से उत्तमे धम्मे, पुव्वट्ठाणस्म पग्गहे। अचिरं पडिलेहिता, विहरे ८ उद्दे० चिट्ठ माहणे ॥३६॥ 'आसीनः' आश्रितः, कि तत् ?-मरणम् , किभूतम् ? 'अनीदृशम्' अनन्यसदृशमितरजनदुरध्यमसेयम् , तथाभूतश्च कि कुर्या- दिति दर्शयति-इन्द्रियाणीष्टानिष्टस्खपिपयेभ्यः सकाशाद्रागद्वेपाकरणतया सम्यगीरयेत् प्रेरयेदिति, कोला-घुणकीटकास्तेपामावामः कोलागामस्तमन्तघुणक्षतमुद्देहिकानिचितं वा 'समामाद्य'लव् वा तम्माद्यद्वितथम्-आगन्तुकतदुत्थजन्तुरहितमवष्टम्भनाय प्रादुरेपयेत्- प्रकटं प्रत्युपेक्षणयोग्यमशुपिरमन्वेषपेत् ॥१७॥ इङ्गितमरणे चोदनामभिधाय यन्निपेध्यं तदर्शयितुमाह-यतो-यसादनुष्ठानादवष्ट- । म्भनाटेर्ववाहन-गुरुत्वाकर्म अपयं चा-पापं ना तत्समुत्पद्यत-प्रादुष्प्यात्, न तत्र घुणक्षतकाष्ठादावनलम्बेत-नागष्टम्भनादिकां क्रिया कुर्यात् , तथा 'ततः तस्मादुत्क्षेपणापक्षेपणादेः काययोगादुष्प्रणिहितवाग्योगार्नध्यानादिमनोयोगाचावद्यममुत्पत्तिहेतोरात्मा- नमुकद्-उत्क्रामयेत् , पापोपादानादात्मानं निवर्तयेदितियारत् , तत्र च धृतिसंहननाद्युपेतोऽप्रतिकर्मशरीरः प्रवर्धमानशुभाध्य- वमायकण्डकोऽपूर्वापूर्वपरिणामारोही सर्वज्ञप्रणीतागमानुमारेण पदार्थस्वरूपनिरूपणाहितमतिः अन्यदिदं शरीरं त्याज्यमित्येवंकृता- ध्यरमायः सर्वान् स्पर्शान्-दुःखरिशेपाननुकूलपतिकूलोपमर्गपरीपहापादितान् तथा पातपिनश्लेप्मद्वन्देत्तरप्रोद्भूतान् कर्मक्षयायो. २९३ द्यतो मयैवैतदयद्यं कृतं मोढव्यं चेत्येतदध्यममायी अभ्यामयेद्-अधिमहेत, यतो यन्मया त्यक्तं शरीरकमेतदेवोपद्रवन्ति न पुन- २० H आ. २६६॥ २६ ·पादपो. आचा विमो० ८ उद्दे० गमनं " - जिक्षितं धर्माचरणमित्याकलय्य सर्वपीडासहिष्णुर्भवेदिति ।।१८|| गत इङ्गितमरणाधिकारः, माम्प्रतं पादपोपगमनमाश्रित्याह- अनन्तरममिधास्यमानत्वाद्योऽयं प्रत्यक्षो मरणविधिः, म चाऽऽयततरो, न केवलं भक्तपरिवाया इङ्गितमरणविधिरायनतरः, अयं घ तम्मादायततर इति चगब्दार्थः, आयततर इत्याउमिविधौ मामस्त्येन यत आयतः अयमनयोरनिशयेनायत आयततरः, यदिवा- ऽयमनयोरतिप्रयेनानो-गृहीत आरतरः, यनेनाध्यवसित इत्यर्थः, नदेवमयं पादपोपगमनमरणयिधिरानतरो-दृढतरः स्याद्-भवेत् , अगापि पदिशितमरो मत्रज्यासंलग्यनादिकमुक्तं तत्वं द्रष्टव्यमिनि, यद्यमावायततरः ततः किमिति दर्शयति-यो मिक्षुः 'एवम्' उक्तविधिनय पादपोपगमनविधिगनुपालयेन् 'मर्यगात्रनिरोधेऽपि' उत्तप्यमानकायोऽपि मूर्छन्नपि मरणममुद्घातगतो या भक्ष्य- माणमांमशोणितोऽपि फोप्टुगृद्धपिपीलिकादिभिर्महामन्चनयाऽऽशंसितमहाफलविशेषः संस्तन्मात्स्थानात्-प्रदेशात् द्रव्यतो भावतो- | ऽपि शुभाध्ययमायस्थानान्न व्युद्धमेन्-न स्थानान्तरं यायात् ।।१९।। किं च-'अय' मित्यन्तःकरणनिष्पनत्वात्प्रत्यक्षः 'उनमः प्रधानो मरणविधिः मर्वोत्तरत्वाद्धम्र्मो-विशेषः पादपोपगमनस्पी मरणविगेप इति, उत्तमत्वे कारणं दर्शयति-'पूर्वस्थानस प्रग्रह' इनि पक्षम्पधे पष्ठी पूर्वमानातपरिगेगितमरणम्गाप्रकर्षण ग्रहोत्र पादपोपगमने, प्रगृहीततरमेतदित्यर्थः, नचाहि-अब यदि- गितमग्णानुमनं कायपरिस्पन्दनं नदपि निषेध्यते, अच्छिन्नमलपादपनियेष्टो निष्क्रियो दह्यमानशियमानो वा चिपमपनिनो चा नथवान्ले न नमान्यानागलति, चिलानपुत्रवत् , एतदेव दर्शयति-अचिरं स्थानं, तग म्याण्डिलं तत्पूर्व विधिना प्रत्युपेक्ष्य नम्मिन् | प्रत्युपेक्षिने व्यण्डिले विहदिनि, अत्र पादपोपगमनाधिकाराद्विहरणं तद्विधिपालनमृक्तं, तश स्थानात्म्थानान्तरसंक्रमणम् , एनदेव प दर्शयनि-तिष्ठेन गर्वगामनिरोधेऽपि, स्थानान्तराममणं गर्यादित्यर्थः, कोऽमौ ?-'माहणेचि माधुः, म हि निषाणोऽनिषष्ण ऊर्थ- -

·१५
पादपो-
गमनं
णितो पानिप्रतिकर्मा यद्ययानिक्षिसमगमचेतन इव न चालयेदितियारत् ॥२०॥ एतदेव प्रकारान्तरेण दर्शयितुमाह-
अचित्तं तु समासज्ज, ठावए तत्थ अप्पगं । वोसिरे सव्वसो कायं, न मे देहे परीसहा-
॥३७॥ जावज्जीव परीसहा, उवसग्गा इति मङ्या । संवुडे देहभेयाए, इय पन्नेऽहिया-
सए ॥३८॥ भेउरेसु न रजिज्जा, कामेसु बहुतरेसुवि । इच्छा लोभं न सेविजा, धुववन्नं
सपेहिया ॥३९॥ सासएहिं निमन्तिज्जा, दिव्वमायं न सहहे । तं पडिबुज्झ माहणे. सन्न
नमं विहणिया ॥४०॥

·आचा० ७विमो ८ उद्दे HINDI निदान- त्यागः . इत्येतत् 'सख्याय' ज्ञात्वा तानध्यासयेदिति, यदिया न मे यावजीवं परीपहोपमर्गा इत्येतत्सङ्ख्याय-ज्ञात्वाऽधिमहेत, यदिवा यावजीवमिति-यावदेव जीवितं तावत्परीपहोपमर्गजनिता पीडेति, तत्पुनः कतिपयनिमेपाऽवस्थायि एतदवस्थस्य ममात्यन्तमल्प- मेवेत्यन एतत्मङ्ख्याय-ज्ञात्वा संवृतो यथानिक्षिप्तत्यक्तगात्रो 'देहभेदाय' शरीरत्यागायोत्थित इतिकृत्वा 'प्राज:'- उचितविधा- नवेदी, यद्यत्कायपीडाकार्युपनिष्ठते तत्तत्सम्यगधिमहेत ।।२२।। एवंभूतं च साधुमुपलभ्य कश्चिद्राजादि गैरुपनिमत्रयेत् , तत्प्रति- |विधानार्थमाह-भेदनशीला मिदुरा:-शब्दादयः कामगुणास्तेषु प्रभूततरेप्वपि 'न रज्येत्' न राग यायात् , पाठान्तरं वा 'कामेसु बहुलेसुवि' इच्छामदनरूपेषु कामेपु बहुलेपु--अनपेप्वपीत्यर्थः, यद्यपि राजा राज्यकन्यादानादिनोपनलोभयेत् तथापि तत्र न | गाग्रमियात् , तथा इच्छारूपो लोभ इच्छालोभः-चक्रवर्तीन्द्रत्वाद्यभिलापादिको निदानविशेपस्तमसौ निर्जरापेक्षी न सेवेत, सुर- दिदर्शनमोहितो ब्रह्मदत्तवनिदानं न कुर्यादित्यर्थः, तथा चागमः-'इहलोगासंसप्पओगे १ परलोगासंमप्पओगे २ जीवियासंसप्प- योगे ३ मरणासमप्पयोगे ४ कामभोगासमप्पयोगे ५' इत्यादि.'वर्णः संयमो मोक्षो वा म च सूक्ष्मो दुर्जेयत्वात् , पाठान्तरं वा- 'धुवानमित्यादि, धुवः-अन्यभिचारी म चामौ वर्णश्च ध्रुववर्णस्तं संप्रेक्ष्य ध्रुवां वा शाश्वती यश-कीर्ति पर्यालोच्य कामेच्छालो- भविक्षेपं कुर्यादिति ॥२३॥ किं च-शाश्वता-यावजीवमपरिक्षयात्प्रतिदिनदानाद्वास्तिस्तथाभूतविभवः कथिन्निमत्रयेत् तत्प्रति- बुध्यस्य, यधा शरीरार्थ धनं मृग्यते तदेव शरीरमशाश्वतमिति, तथा दिव्यां मायां न श्रद्दधीत, तद्यथा-यदि कश्चिद्देवो मीमांसया प्रत्यनीकतपा वा भक्त्या वाऽन्यथा या कौतुकादिना नानबिंदानतो निमत्रयेत , तां च तस्कृतां मायां न श्रद्दधीत, तथा युध्यस्व यथा देवमायैपा, अन्यथा कुतोऽयमाकसिका पुरुषो दुर्लभमेतद्रव्यं प्रभूततरमेवंभूते क्षेत्रे काले भावे च दद्यात् ?, एवं द्रव्यादिनि- . | UIDAmmuTURMILARIANARTHI 11 HRITHI , ANTHI HINDI ·आना रिमो० ८ उद्दे० १५ पादपो- गमनं स्थितो या निष्प्रतिका यधयानिक्षिप्तमागचेतन इस न चालयेदितिगावत् ॥२०॥ एतदेव प्रकारान्तरेण दर्शयितुमाह-- अचित्तं तु समासज्ज, ठावए तत्थ अप्पगं । वोसिरे सव्वसो कायं, न मे देहे परीसहा- ॥३७॥ जावजीव परीसहा, उवसग्गा इति सक्या । संवुडे देहभेयाए, इय पन्नेऽहिया- सए ॥३८॥ भेउरेसु न रजिजा, कामेसु बहुतरेसुवि । इच्छा लोभं न सेविजा, धुववन्नं सपेहिया ॥३९॥ सासएहिं निमन्तिजा. दिव्यमायं न सहहे। तं पडिबुज्झ माहणे. सव्वं नूमं विहूणिया ॥४॥ · न विद्यते चितममिनित्यनियम्-अचेतन जीयरहितमित्यर्थः, तप सण्डिलं फलकादि वा 'समासाग' लब्ध्वा फलकेऽपि समर्थः कविकाठे पाऽयष्टभ्य वात्मानं म्यापयेत् , व्यवस्थाप्य र त्यक्तनतुविधाहारो मेरुरिव निष्पकम्पः कृतालोचनादिपरि- कर्मा गुरुमिरनुजातो व्युत्सृजेत् , 'सर्वशः' रागिना 'कार्य'देहं, व्युत्सृष्टदेहस्य च यदि केनन परीपहोपरार्गाः स्युस्ततो भाव- येतू-'न मे देहे परीपहा' मत्सम्बन्धी देह एन न भवति, परित्यक्तत्वात् , तदभावे गुतः परीपहाः १, यदिवा न मम देहे परी- पहाः, सम्यागरणेन सहमानस्य तस्कृतपीडयो गाभावात् , अतः परीपहान् कर्मशत्रुजयसहायानितिकृत्वाऽपरीपहानेव मन्यते ॥२१॥ ते पुनः फियन्तं फालं सोढव्या इत्याशवायुदामार्थमाह-'यानजी गागत्प्राणधारणं तागत्परीपहा उपमर्गाक्ष सोपण्या २० प्र. आ. २९४ ॥२६७॥ २६ ·+II-I.... निदान त्यागः | इत्येतत् सङ्ख्याय' ज्ञात्वा तानध्यासयेदिति, यदिया न मे यावजीवं परीपहोपसर्गा इत्येतत्सङ्ख्याय-ज्ञात्वाऽधिमहेत, यदिवा आचा विमोल यावजीवमिति-यावदेव जीवितं तावत्परीपहोपमर्गजनिता पीडेति, नत्पुनः कतिपयनिमेपाऽवस्थायि एतदयस्थस्य ममात्यन्तमल्प- ८ उद्दे० मेवेत्यत एतत्माख्याय-जात्या संवृतो यथानिक्षिप्तत्यक्तगात्रो 'देहभेदाय' शरीरत्यागायोत्थित इतिकृत्वा 'प्राज्ञः'- उचितविधा- नवेदी, यद्यत्कायपीडाकार्युपतिष्ठते तत्तत्सम्यगधिमहेत ।।२२।। एवंभूतं च साधुमुपलभ्य कश्चिद्राजादिभॊगैरुपनिमन्त्रयेत् , तत्प्रति- विधानार्थमाह-भेदनशीला भिदुरः-शब्दादयः कामगुणास्तेषु प्रभूततरेष्वपि 'न रज्येत्' न राग यायात् , पाठान्तरं वा 'कामेसु बहुलेसुवि' इच्छामदनरूपेषु कामेषु बहुलेपु-अनल्येप्वपीत्यर्थः, यद्यपि राजा राज्यकन्यादानादिनोपप्रलोभयेत् तथापि तत्र न गायमियात् , वेथा इन्छारूपो लोभ इच्छालोमा-चक्रवर्तीन्द्रत्याघभिलापादिको निदानविशेपस्तमसौ निर्जरापेक्षी न सेवेत, सुर- द्विदर्शनमोहितो ब्रह्मदत्तवन्निदानं न कुर्यादित्यर्थः, तथा चागमः-'इहलोगासंसप्पओगे १ परलोगासंसप्पओगे २ जीवियासंसप्प- योगे ३ मरणासमप्पयोगे ४ कामभोगासंमप्पयोगे ५' इत्यादि.'वर्णः' संयमो मोक्षो वा स च सूक्ष्मो दुर्जेयत्वात् , पाठान्तरं वा- 'धुवपन्नमित्यादि, ध्रुवः-अव्यभिचारी म चामौ वर्णश्च ध्रुवपर्णस्तं संप्रेक्ष्य ध्रुवां वा शाश्वती यशःकीर्ति पर्यालोच्य कामेच्छालो- भविक्षेपं कुर्यादिति ॥२३॥ किं च-शाश्वता-यावजीवमपरिक्षयात्प्रतिदिनदानाद्वार्थास्तैस्तथाभूतर्विभवैः कश्रिनिमन्त्रयेत् तत्प्रति- बुध्यस्य, यथा शरीराथं धनं मृग्यते तदेव शरीरमशाश्वतमिति, तथा दिव्यां मायां न श्रद्दधीत, तद्यथा-यदि कश्चिद्देवो मीमांमया प्रत्यनीकनया या भक्त्या वाऽन्यथा या कौतुकादिना नानदिानतो निमन्त्रयेत् , तां च तस्कृतां मायां न थद्दधीत, तथा बुध्यस्व यथा देवमायैपा, अन्यथा कुलोऽयमाकस्सिका पुरुषो दुर्लभमेतद्रव्यं प्रभूननरमेवंभूते क्षेत्रे काले भावे च दद्यात् ?, एवं द्रव्यादिनि- + - MADI -

·विमो.
८ उद्दे०
पादपो-
गमनं
.
स्थितो वा निष्प्रतिकर्मा यद्यथानिक्षिप्तमङ्गमचेतन इब न चालयेदितियावत् ॥२०॥ एतदेव प्रकारान्तरेण दर्शयितुमाह-
अचित्तं तु समासज, ठावए तत्थ अप्पगं । वोसिरे सव्वसो कायं, न मे देहे परीसहा-
॥३७॥ जावज्जीवं परीसहा, उवसग्गा इति सङ्गया । संवुडे देहभेयाए, इय पन्नेऽहिया-
सए ॥३८॥ भेउरेसु न रजिज्जा, कामेसु बहुतरेसुवि । इच्छा लोभं न सेविज्जा, धुववन्नं
सपेहिया ॥३९॥ सासएहिं निमन्तिजा, दिव्वमायं सदहे । तं पडिबुज्झ माहणे, सव्वं
नूमं विहूणिया ॥४०॥
- न विद्यते चित्तमस्मिन्नित्यचित्तम्-थचेतनं जीवरहितमित्यर्थः, तच्च स्थण्डिलं फलकादि वा 'समासाद्य' लब्ध्या फलकेऽपि
समर्थः कश्चित्काष्ठे वाऽवष्टभ्य तत्रात्मानं स्थापयेत्, व्यवस्थाप्य च त्यक्तचतुर्विधाहारो मेरुरिय निष्प्रकम्पः कृतालोचनादिपरि-
कर्मा गुरुभिरनुज्ञातो व्युत्सृजेत् , 'सर्वशः' सर्वात्मना 'कार्य'देह, व्युत्सृष्टदेहस्य च यदि केचन परीपहोपसर्गाः स्युस्ततो भाव-
येत्-'न मे देहे परीपहाः' मत्सम्बन्धी देह एव न भवति, परित्यक्तत्वात् , तदभावे कुतः परीपहाः १, यदिवा न मम देहे परी-
पहाः, सम्यक्करणेन सहमानस्य तत्कृतपीडयोद्वेगाभावात् , अतः परीपहान् कर्मशत्रुजयसहायानितिकृत्वाऽपरीपहानेव मन्यते
।।२१।। ते पुनः कियन्तं कालं सोढव्या इत्याशङ्काव्युदामार्थमाह-'यावञ्जीवं' यावत्प्राणधारणं तावत्परीपहा उपमर्गाश्च सोढव्या
"
ग्र.आ.
२९४
.
॥२६७॥

·PAHIT. आचा० ७विमो Timi निदान- त्यागः " HIS HILD HIN THISTAN " | इत्येतत् 'सख्याय' ज्ञात्वा तानध्यासयेदिति, यदिवा न मे यायजीवं परीपहोपसर्गा इत्येतत्सङ्ख्याय-ज्ञात्वाधिसहेत, यदिवा | यावजीवमिति-यावदेव जीवितं तावत्परीपहोपमर्गजनिता पीडेति, तत्पुनः कतिपयनिमेपाऽवस्थायि एतदवस्थस्य ममात्यन्तमल्प- मेवेत्यत एतत्सङ्ख्याय-ज्ञात्वा संवृतो यथानिक्षिप्तत्यक्तगात्रो 'देहभेदाय' शरीरत्यागायोत्थित इतिकृत्वा 'प्राजः' · उचितविधा. नवेदी, यद्यत्कापपीडाकार्युपतिष्ठते तत्तत्सम्यगधिगहेत ॥२२॥ एवंभूतं च साधुमुपलभ्य कचिद्राजादि गैरुपनिमत्रयेत् , तत्प्रति- विधानार्थमाह-भेदनशीला मिदुरा:-शब्दादयः कामगुणास्तेपु प्रभूततरेष्वपि 'न रज्येत्' न राग यायात् , पाठान्तरं या 'कामेसु बहुलेसुवि' इच्छामदनरूपेषु कामेषु बहुलेपु-अनलपेप्वपीत्यर्थः, यद्यपि राजा राज्यकन्यादानादिनोपप्रलोभयेत् तथापि तत्र न गाय॑मियात , तथा इच्छारूपो लोभ इच्छालोमा-चक्रवर्तीन्द्रत्वाद्यभिलापादिको निदानविशेपस्तमसौ निर्जरापेक्षी न सेवेत, सुर- दिदर्शनमोहितो ब्रह्मदत्तवनिदानं न कुर्यादित्यर्थः, तथा चागमः-'इहलोगासंसप्पओगे १ परलोगासंमप्पओगे २ जीवियासंसप्प- योगे ३ मरणासंसप्पयोगे ४ कामभोगासमप्पयोगे ५' इत्यादि.'वर्णः' संयमो मोक्षो वा म च सूक्ष्मो दुर्जेयत्वात् , पाठान्तरं वा- 'धुवानमित्यादि, भुवः-अव्यभिचारी स चामौ वर्णश्च नुववर्णस्त संप्रेक्ष्य भुयां वा शाश्वती यश कीर्ति पर्यालोच्य कामेच्छालो- भविक्षेपं कुर्यादिति ॥२३॥ किं च-शाश्वता-यावजीवमपरिक्षयात्प्रतिदिनदानाद्वाऽस्तैिस्तथाभूतविभवः कश्चिनिमत्रयेत् तत्प्रति- बुध्यस्य, यथा शरीरार्थ धनं मृग्यते तदेव दारीरमशाश्वतमिति, तथा दिव्यां मायां न श्रद्दधीत, तद्यथा-यदि कश्चिद्देवो मीमांमया | प्रत्यनीकतया या भक्या वाऽन्यथा वा कौतुकादिना नानधिदानको निमन्त्रयेत् , तां च तत्कृतां मायां न श्रद्दधीत, तथा बुध्यस्थ यथा देवमायैपा, अन्यथा कुतोऽयमाकम्सिका पुरुषो दुर्लभमेतद्रव्यं प्रभृततरमेवंभूते क्षेत्रे काले भावे च दद्यात् ?, एवं द्रव्यादिनि- . HuTHINNILADuinine IMAHILE I thinaraumaunmun , ·10 तुल्यता वि० '८३० प्र.आ. २९६ रुंपणया देवमाया बुध्यस्ख इति, तथा. देवागना या यदि दिव्यं रूपं विधाय प्रार्थयेत् तामपि युध्यस्खेति, 'माहणे'ति साधुः 'सर्वम्' अशेपं 'नमति कर्म मायां वा तत् तां वा 'विध्य' अपनीय देवादिमाया बुध्यस्वेति क्रिया ॥२४॥ किंच- सबढेहिं अमुच्छिए, आउकालस्स पारए। तितिक्खं परमं नच्चा, विमोहन्नयरं हियं ॥४१॥- तिमि॥ विमोक्षाध्ययनमष्टमं समाप्तम्। उद्देशः ८॥८-८॥ मवे च तेऽर्थाश्च सर्वार्थाः-पश्चप्रकाराः कामगुणास्तत्सम्पादका वा द्रव्यनिचयास्तस्तेषु वा अमच्छितः-अनभ्युपपन्नः आयुःका- लस्स यावन्मात्रं कालमायुः संतिष्ठते असौ आयुःकालस्तस्य पारम्-आयुष्कपुद्गलानां क्ष्यो मरणं तद्गच्छतीति पारगः, यथोक्तवि- |धिना पादपोपगमनव्यवस्थितः प्रवर्द्धमानशुभाध्यवमायः स्वायुःकालान्तगः सादिति । तदेवं पादपोपगमनविधि परिममापय्योप- संहारद्वारेण त्रयाणामपि मरणानां कालक्षेत्रपुरुषावस्थाश्रयणात्तुल्यकक्षता पश्चार्द्धन दर्शयति-तितिक्षा-परीपहोपसर्गापादितदुःख- | विशेपमहनं तत्रयाणामपि परम-प्रधानमस्तीति 'नात्या' अवधार्य 'विमोहान्यतरं हित मिति विगतो मोहो ग्रेषु तानि विमोहानि- भक्तपरिजेङ्गितमरणपादपोपगमनानि तेषामन्यतरत्कालक्षेत्रांदिकमाश्रित्य तुल्यफलत्याद्धितं अभिभतार्थसाधनादतो यथाशक्ति त्रया- णामन्यतरतुल्यबलत्वाद्यथायमरं विधेयं, इति अधिकारपरिसमाप्तौ वीमीति पूर्ववत् , नयविचारादिकमनुगतं वक्ष्यमाणं च द्रष्ट- व्यमिति विमोक्षाध्ययनस्याप्टमोद्देशकः ममाप्तः ॥ समाप्तं च विमोक्षाध्ययनमष्टममिति ।। ग्रन्थानम् ॥१०२०॥ २६ ||२६८ा ·धीआचा वृत्ती उप.१ उ. नमोऽधि- कारः ..अधोपधानश्रुताख्यं नवममध्ययनम उक्तमध्ययनमटम, साम्प्रतं नरममारभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तराध्ययनेष्वष्टसु योर्थोऽभिहिनः स तीर्थकृता वीरवर्द्धमानस्वामिना स्वत एवाचीर्ण इत्येतनवमेऽध्ययने प्रतिपाद्यते, अनन्तराध्ययनसम्बन्धस्त्वयम्-इहाभ्युद्यतमरणं त्रिनकार- ममिहितं,तवान्यतरस्मिन्नपि व्यवस्थितोऽष्टाध्ययनार्थविधायिनमतिघोरपरीपहोपमर्गसहिष्णुमाविष्कृतसन्मार्गावतारं तथा घातित- पातिचतुष्टयाविर्भूतानन्तातिशयाप्रमेयमहाविपयस्वपरावभासककेवलजानं भगवन्तं श्रीवर्द्धमानस्यामिनं समवमरणस्थं सच्चहिताय धर्मदेशनां कुर्वाणं ध्यायेदित्येतत्प्रतिपादनार्थमिदमध्ययनमुच्यते, इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्याध्ययनस्य चत्वार्यनुयोगद्वा- राणि भवन्ति, तत्रोपक्रमेाधिकारो द्वेधा-अध्ययनार्थाधिकार उद्देशार्थाधिकारश्च, तबाध्ययनार्थाधिकारो लेशतोऽभिहितस्तमेव नियुक्तिकारः स्पष्टतर, विमणिपुराह- जो जड़या-तित्वंयरो सो तइया अप्पणो य तित्यम्मि । यण्णेइ तयोकम्म, ओहाणसुमि अज्झयणे ॥२७५।। यो यदा तीर्थकृदुत्पद्यते स तदाऽऽत्मीये तीर्थे आचारार्थप्रणयनावमानाध्ययने स्वतपःकर्म व्यावर्णयतीत्ययं सर्वतीर्थकृतां. कल्पः, इह पुनरुपधानश्रुताख्यं चरममध्ययनमभूत् अत उपधानश्रुतमित्युक्तमिति ।। किमेकाकारं केवलज्ञानयत्मर्वतीर्थकृतां तपः- कम्मोतान्यथेत्यारेकाच्युदासार्थमाह- सव्वेसि तवोकामं निरुवसग्गे तु वणिय जिणाणं । नवरं तु वदमाणस्स सोवसग्गं मुणेयव्यं ।। २७६ ।। आ२९६. SHIIIतम DIRAKADILM - ·तपसः कर्त व्यता उद्दे- ना. गृनी ९उप.१३. शार्थाधिक १५ तित्थयरो चउनाणी सुरमहिओ सिज्झियव्यय धुवम्मि। अणिगृहिययलविरिओ तवोवहाणंमि उजमइ ॥२७७॥ किं पुण अयसेसेहिं दुकवरग्वयकारणा सुविहिपहिं । होइ नं उजमियब्वं सपञ्चवायमि माणुस्से १ ॥२७८॥ गाधात्रयमप्युनानार्थम् ।। अध्ययनार्थाधिकार प्रतिपाद्योद्देशार्थाधिकार प्रतिपादयन्नाह- नरिया १ सिआय २ परीसहा य ३ आयंफिया (ए) चिगिच्छा ४ यातवचरणेणहिगारो चउसुद्देसेसु नायव्यो॥२७९॥ चरणं पर्यत इति वा चर्या-श्रीवीरवर्द्धमानस्वामिनो विहारः, अयं प्रथमोद्देशकेऽर्थाधिकारः १, द्वितीयोद्देशके त्वयमाधि- कारः, नद्यथा-शय्या-धमतिः, सा च यादृग्भगवत आसीत् तादृग्यक्ष्यते २, तृतीये त्वयमर्थाधिकारः-मार्गाच्यवननिर्जरार्थ परि- पोढव्याः परीपहाः, उपलक्षणार्थत्वादुपसर्गाचानुकूलप्रतिकूला पर्वमानस्वामिनो येऽभूवन् तेऽत्र प्रतिपाद्यन्ते ३, चतुर्थे त्वयमर्था- विकारः, तद्यथा-'आतङ्किते' शुत्पीडायामातकोत्पत्तौ विशिष्टाभिग्रहावाप्ताहारेण चिकित्सेदिति ४, तपश्चरणाधिकारस्तु चतुर्व- प्युद्देशकैपनुयायीति गाथार्थः ।। निक्षेपविधा-ओघनिष्पन्नः नामनिष्पन्नः सूत्रालापकनिष्पनश्च,तत्रौघनिष्पन्ने निक्षेपेऽध्ययन,नामनि- पन्ने तूपधानश्रुनमिति द्विपदं नाम । तत्रोपधानस्य श्रुतस्य च यथाक्रमं निक्षेपः कर्तव्य इति न्यायादुपधाननिक्षेपचिकीर्षयाऽऽह- 'नामंठवणुवहाणं दव्वे भावे य हाइ नायव्वं । एमेव य सुत्तस्सवि निक्खेवो चउन्विहो होइ ॥२८०॥ नामोपधानं सापनोपधानं द्रच्योपधानं भावोपधानं च, श्रुतस्याप्येवमेव. चतुर्दा निक्षेपः, तत्र द्रव्यश्रुतमनुपयुक्तस्य यत् श्रुतं द्रव्याथं वा यत् श्रुतं कुप्रायचनिकश्रुतानि चैति द्रव्यश्रुतम् , भाषश्रुतं त्वङ्गानङ्गाविष्टश्रुतविपयोपयोगः ॥ तत्र सुगमनामस्थाप- नाव्युदासेन द्रव्याद्युपधानप्रतिपादनायाह- २० . ॥२६९।।

·श्रीयाचा. वृत्ती २ उप.१३ दब्बुवहाणं सयणे भावुवहाणं तवो चरित्तस्स । तम्हा उ नाणदंसणतवचरणेहिं इहाहिगयं ॥२८॥ उपधाननि- क्षेपाः उप-सामीप्येन घीयते-व्यवस्थाप्यत इत्युपधानं द्रव्यभूतमुपधानं द्रव्योपधान, तत्पुनः शग्यादौ सुखशयनार्थ शिरोऽवष्ट- म्भनवस्तु, 'भागोपधान'मिति भारस्योपधानं भावोपधानं, तत्पुननिदर्शनचारित्राणि तपो वा सबाह्याभ्यन्तर, तेन हि चारित्र- परिणतभारस्योपष्टम्भनं क्रियते, यत एवं तस्मात् ज्ञानदर्शनतपश्चरणैरिहाधिकृतमिति गाथार्थ' ।। किं पुनः कारणं चारित्रोपष्ट- म्भकतया तपो भावोपधानमुच्यते इत्याह- जह सलु भइल वत्थं सुज्झइ उदगाइहिं दब्वेहिं । एवं भावुवदाणेण सुज्झए कम्ममट्ठविहं ।।२८२।। 'यथैत्युदाहरणोपन्यासार्थः, यथैतत्तथाऽन्यदपि द्रष्टव्यमित्यर्थः, खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे,यथा मलिनं वस्त्रमुदकादिमिर्द्रव्यैः ।। शुद्धिमुपयाति एवं जीवस्यापि भागोपधानभूतेन सबाह्याभ्यन्तरेण तपसा अष्टप्रकार कर्म शुद्धिमुपयातीति ।। अस्य च कर्मक्षय- हेतोस्तपम उपधानश्रुतत्वेनात्रोपात्तस्य 'तचभेदपर्यायैयार ये तिकृत्वा पर्यायदर्शनायाह, पदिवा तपोऽनुष्ठानेनापादिता अवधून- नादयः कपिगमविशेषाः सम्भवन्तीत्यतस्तान् दर्शयितुमाह- ओधूणण धुणण नासण विणासणं झवण ग्ववण सोहिकरं । छेयण भेयण फेडण डणं धुवणं च फम्माणं || २८३ ॥ तत्रारधननम्-अपूर्वकरणेन कर्मग्रन्यभेदापादनं, तच तपोऽन्यतरभेदसामर्थ्याद्भवतीति,एपा क्रिया शेपेष्यप्येकादशसु पदेपा- म आ२९७ योज्या, तथा 'धूनन' मिनग्रन्थेरनिनिकरणेन सम्यक्वारस्थानं, तथा 'नाशन' कर्मप्रकृतेः स्तियुकसमेण प्रकृत्यन्तरगमनं तथा 'विनाशन' शैलेश्यपस्थायां मामस्त्येन काभारापादनं, तथा ध्यापनम्-उपशमश्रेण्या कर्मानुदयलक्षणं विध्यापन, तथा १० E C ·+ १५ श्रेण्यारंभः तनी ९उप.१. " 'धपणम्' अप्रत्याग्रयानादिप्रक्रमेण क्षपकश्रेण्या मोहायभावापादनं, तथा 'शुद्धिकर'मित्यनन्तानुवन्धिक्षयप्रक्रमेण क्षायिकसम्य- कन्यापादनं, नधा 'छेदनम् उत्तरोनरशुभाध्ययमायारोहणास्थितिहासजननं, तथा 'भेदनं' यादरसम्परायावस्थायां सञ्जवलनलो- भस्य रपण्डशो विधानं, नधा 'फेडणन्ति अपनयनं चतुःस्थानिकादीनामशुभप्रकृतीनां रसतस्वयादिस्थानापादनं, तथा 'दहनं' केरलिममुद्यानध्यानागिना वेदनीयम्य भस्ममात्करणं शेपस्य च दग्धरज्जुतुल्यत्वापादनं, तथा 'धावनं' शुभाध्यवसायान्मिध्या- वपुद्गलानां मम्यक्त्वभावसंजननमिति,एताश्च कर्मणोऽवस्थाः प्रायश उपशमश्रेणिक्षपकणिकेवलिममुद्घातशैलेश्यवस्थाप्रकटनेन प्रभूता आविर्भाविता भवन्तीत्यनस्तत्प्रकटनाय प्रक्रम्पते, तत्रोपशमश्रेण्यामादावेवानन्तानुवन्धिनामुपशमना तावत्कथ्यते, इहा- | संपनसम्यग्दृष्टिदेगविरतप्रमत्ताप्रमनानामन्यतरोऽन्यतरयोगे वर्तमान आरम्भको भवति तत्रापि दर्शनसप्तकमेकेनोपशमयति,तद्यथा |-अनन्तानुपन्धिनचतुरः,उपरितनलेश्यात्रिके च विशुद्धे माकारोपयोग्यन्तःकोटीकोटीस्थितिमत्कर्मा परिवर्तमानाः शुभप्रकृतीरेव बभन् प्रतिममयमशुभप्रकृतीनामनुभागमनन्तगुणहान्या ट्रासयन् शुभानां चानन्तगुणवृद्धयाऽनुभागं व्यवस्थापयन् पल्योपमास- पेयभागहीनमुनरोनरं स्थितियन्धं कुर्वन् करणकालादपि पूर्वमन्तर्मुहत्तं विशुध्यमानः करणत्रयं विधत्ते, तच प्रत्येकमान्तमौहूर्तिकं, तद्यथा-यथाप्रवृत्तकरणमपूर्वकरणमनिवृत्तिकरणं चेति, चतुर्युपशान्ताद्धा, तत्र यथाप्रवृत्तकरणे प्रतिममयमनन्तगुणवृद्धया विशु- दिमनुभपति, न तत्र स्थितिघातरमघातगुणश्रेणीगुणसङ्कमाणामन्यतमोऽपि विद्यते, तथा द्वितीयमपूर्वकरणं, किमुक्तं भवति ?-- अपूर्वामपूां मियां गच्छतीत्यपूर्वकरणं, तत्र च प्रथमसमय एव स्थितियातरमघातगुणश्रेणिगुणभङ्गमा अन्यश्च स्थितियन्ध इत्येते पश्चाप्यधिकारा योगपद्येन पूर्वमप्रवृत्ताः प्रवर्तन्त इत्यपूर्वकरणं, तथानिवृत्तिकरणमित्यन्योन्यं नातिवर्तन्ते परिणामा अम्मिन्नि- HWHITENIMLTI ॥२७॥ २८ ·TIMIRMIRTHDAanjannath उपशमः HURMILIHINDILAINHAT " त्यनिवृत्तिकरणं, एतदुक्तं भवति-प्रथमसमयप्रतिपन्नानां तत्करणमसुमतां सर्वेषां तुल्यः परिणामः, एवं द्वितीयादिपप्यायोज्यं, श्रीआचा. अत्रापि पूर्वोक्ता एव स्थितिपातादयः पश्चाप्यधिकारा युगपत्प्रवर्तन्त इति, तत एमिसिमिरपि करणर्ययोतक्रमणानन्तानुवन्धिनः वृत्ती ९ उप.१.कपायानुपशमयति,उपशमनं नाम यथा धूलिरुदकेन सिक्ता दुषणादिमिर्हतान वाग्वादिमिः मर्पणादिविकारभाग्भवति,एवं कर्म- धूल्यपि विशुद्धधदकार्दीकता अनिनिकरणक्रियाहता सत्युदयोदीरणमझमनिधचनिकाचनाकरणानामयोग्या भवति,तत्रापि प्रथमस- मयोपशान्तं कर्मदलिकं स्तोकं द्वितीयादिषु समयेवमयेयगुणवृद्धयोपगम्यमानमन्तर्मुहूर्तेन सर्वमप्युपशान्तं भवति, एवमेकीयः मतेनानन्तानुवन्धिनामुपशमोऽभिहितः,अन्ये त्वनन्तानुवन्धिनां विसंयोजनामेवाभिदधति,तद्यथा-क्षायोपशमिकमम्यग्दृष्टयश्चतुर्ग- तिका अप्यनन्तानुवन्धिनां विसंयोजकाः,तत्र नारका देवा अविरतसम्यग्दृष्टयस्तियशोऽविरनदेशविरता मनुष्या अपिरतदेशविरतन- मनाप्रमत्ताः,एते सर्वेऽपि यथासम्भवं विशोधिविवेकेन परिणता अनन्तानुबन्धिविसंयोजनार्थ प्रागुक्त करणवयं कुर्वन्ति,तत्राप्यनन्ता- नुवन्धिनां स्थितिमपवर्तयन्नपवर्तयन् यावत्पल्योपमायेयभागमात्रा तावद्विधत्ते,तमपिपल्योपमानग्येयभागं वध्यमानासु मोहा- कृतिषु प्रतिममयं मनामनति, तत्रापि प्रथमममये स्तोकं द्वितीयादिष्वमश्वेयगुणं एवं यायचरमममये सर्वमञ्जमेणावलिकागतं मुक्त्या मर्व सङ्कामयति आपलिकागतगपि स्तियुकमङ्कमेण वेद्यमानास्वपरप्रकृतिपु सङ्कामयति,एवमनन्तानुबन्धिनो विसंयोजिता भवन्ति । ददानी दर्शनत्रिकोपामना भण्यते-तत्र मिथ्यात्वस्योपशमको मिथ्यादृष्टिदकसम्यग्दृष्टिी सम्यक्त्वमम्यग्मिथ्यात्वयोस्तु वेदक एवोपशमका,तत्र मिथ्यात्वस्योपशम कुर्वस्तस्यान्तरं कृत्वा प्रथमस्थिति विपाकेनानुभृयोपशान्तमिथ्यात्वः मन्नुपशमसम्यग्दृष्टि- भवतीति । माम्प्रतं वेदकमभ्यग्दृष्टिरुपशमश्रेणिं प्रतिपद्यमानोऽनन्तानुवन्धिनो विसंयोज्य संयमे वर्तमानो दर्शनत्रिकमुपशमयत्य- प्रआ.२९८ ur in HHHI III ·उपशम: " नेन विधिना, ना यथाप्रवृत्तादीनि माग्यश्रीणि करणानि कृत्वाऽन्तरकरणं कुर्वन् वेदकमम्यक्त्वस्य प्रथमस्थितिमान्तौतिकी आला. करोति, इतरां त्वापलिकामात्रां, ततः किश्चिन्यूनमुहूर्त्तमात्रां स्थिति खण्डयित्वा वध्यमानानां प्रकृतीनां स्थितिवन्धमात्रेण कालेन नकर्मदलिक मम्यक्त्वप्रथमस्थित्तौ प्रक्षिपति, एवमनया प्रक्रियया सम्यक्त्ववन्धाभावादन्तरं क्रियमाणं कृतं भवति, मिथ्यात्व- ९ उप.१ उ. मम्पग्मिध्यात्वप्रथमस्थितिदलिकमावलिकामात्रपरिमाणं सम्यक्त्वप्रथमस्थितौ स्तिवुकसङ्कमेण सङ्कमयति, तस्यामपि सम्यक्त्व- प्रथमस्थिती क्षीणायां सत्यामुपशान्तदर्शनत्रिको भवतीति । तदनन्तरं चारित्रमोहनीयमुपशमयन् पूर्ववत् करणत्रयं करोति, नवरं | यथाप्रश्नकरणमग्रमत्तगुणस्थान एव भवति, द्वितीयं त्वपूर्वकरणमष्टममेव गुणस्थानकं, तस्य च प्रथमसमय एव स्थितिघातरस- घातगुणश्रेणिगुणमद्रमापूर्वस्थितिबन्धा योगपयेन पश्चाप्यधिकाराः प्रवर्नन्ते, तत्रापूर्वकरणमयेयभागे गते निद्राप्रचलयोर्वन्धव्य- बच्छेदो भवति, ततोऽपि बहुपु स्थितिकण्डकमहस्रेषु गतेपु सत्सु परभविकनाम्नां चरमसमये त्रिंशतो नामप्रकृतीनां बन्धव्यवच्छेदं विधने, नाचमाः-देवगतिस्तदानुपूर्वी पञ्चेन्द्रियजातिक्रियाहारकशरीरतदङ्गोपाङ्गानि तैजसकार्मणशरीरे चतुरस्रसंस्थानं वर्णग- न्धरसस्पर्शागुरुलघूपघातपराघातोहासप्रशस्तविहायोगतित्रसवादरपर्याप्तकप्रत्येकस्थिरशुभमुभगसुखरादेयनिर्माणतीर्थकरनामानि चेति, ततोऽपूर्वकरणचरमसमये हास्परतिभयजुगुप्सानां बन्धव्यवच्छेदः, हास्यादिपकस्य तूदयव्यवच्छेदश्च, सर्वकर्मणामप्रशस्तो (णां देशो) पशमनानिधत्तनिकाचनाकरणानि च व्यवच्छिद्यन्ते, तदेवमसंयंतसम्यग्दृष्टयादिष्वपूर्वकरणान्तेषु सप्त काण्युपशा- न्तानि लभ्यन्ते, तत ऊर्धमनिवृत्तिकरणं, स च नवमो गुणः, तत्र व्यवस्थित एकविंशतीनां मोहप्रकृतीनामन्तरं कृत्वा नपुंसक- वेदमुपगमयति, तदनन्तरं त्रीवेदं ततो हास्यादिसप्तकं (पदक), पुनः पुंवेदस्य बन्धोदयव्यवच्छेदः,तत ऊर्ध्व समयोनापलिकाद्वयेन " . DDHINDI ॥२७॥ २८ ·श्रीआचा. वृत्ती ९उप. १उ । ५ पुंवेदोपशमः, ततः क्रोधद्वयस्य पुनः सञ्चलनक्रोधस्यैवं माननिकस्य मायात्रिकस्य च, ततः सज्वलनलोभं सूक्ष्मखण्डानि क्षपणं विधत्ते, तत्करणकालचरमममये लोभद्वयमुपशमयति, एवं चानिवृत्तिकरणान्ते सप्तविंशतिरुपशान्ता भवति, ततः सूक्ष्मखण्डान्यनु- भवन् सूक्ष्मसम्परायो भवति, तदन्ते ज्ञानान्तरायदशकदर्शनावरणचतुप्फयशःकीयुच्चैर्गोत्राणां बन्धव्यवन्छेदः, नदेवमष्टाविंशतिमो- हप्रकृत्युपशमे सत्युपशान्तवीतरागो भाति, स च जघन्यत एक समयमुत्कृष्टतोऽन्तर्मुहर्त, तत्प्रतिपातश्च भगक्षयेणाद्वाक्षयेण वा स्यात् , स च यथाऽऽरूढो बन्धादिव्यवच्छेदं च यथा कृतांस्तथैव प्रतिपतन्निधत्ते, कश्चिच मिथ्यात्वमपि गन्छेदिति,यस्तु भव- क्षयेण प्रतिपतति तस्य प्रथमसमय एव सर्वकरणानि प्रवर्तन्ते, एकभर एव कश्चिद् वारद्वयमुपशमं निदध्यादिति । साम्प्रतं क्षप-आ २९९ कश्रेणिापयेते-अस्याश्च मनुष्य एवाष्टवोपरि वर्तमान आरम्भको भाति, स च प्रथममे करणायपूर्वकमनन्तानुगन्धिनो - विसंयोजयति, ततः करणायपूर्वकमेव मिथ्यात्वं तच्छेपं च सम्यमिथ्यात्वे प्रक्षिपन् क्षपयति, एवं सम्पग्मिथ्यात्वं,नपर तच्छेपं सम्यक्त्वे प्रक्षिपति, एवं सम्यक्त्वमपि, तचरमममये च वेदकसम्यग्दृष्टिर्भवति, तत ऊर्घ क्षायिकसम्यग्दृष्टिरिति, एताश्च सप्तापि कर्मप्रकृतीरसंयतसम्यग्दृष्टयाद्यप्रमत्तान्ताः पयन्ति, यद्वायुष्कश्चानवापतिष्ठते, श्रेणिकवद्, अपरस्तु कपायाष्टकं क्षपयितुं करण-: प्रयपूर्वकमारमते, तर यथाप्रवृत्तकरणमप्रमत्तस्यैव, अपूर्वकरणे तु स्थितिघातादिकं प्राग्यन्निद्राद्विकस्य देवगत्यादीनां च त्रिशतां हास्यादिचतुफस्स (च) यथाक्रमं वन्धव्यवच्छेद उपशमश्रेणिक्रमेण वक्तव्यः, अनिवृत्तिकरणे तु स्त्यानििनकस्य नरकतिर्यग्गति- तदानुपूर्यकेन्द्रियादिजातिचतुष्टयातपोद्योतस्थापरसूक्ष्मसाधारणानां पोडशप्रकृतीनां क्षयः, ततः कपायाष्टकस्यापि, अन्येषां तु मतं |-पूर्व कपायाप्टकं क्षप्यते, पश्चात् पोडशेति, ततो नपुंसकवेटं, तदनन्तर हास्यादिपकं, पुनः पुंवेदं, नतः सीवेदं, ततः क्रमेण १० का " , -- ·EVI श्रीपाचा. पती ९ उप.१ उ. MINART क्षपणं , क्रोधादीन् मज्वलनान् क्षपयति, लोभं च खण्डशः कृत्वा क्षपयति, नत्र यादरखण्डानि क्षपयन्ननिवृत्तिवादरः सूक्ष्मानि तु सूक्ष्म- मम्पराय इति, तदन्ते च जानावरणीयादीनां पोडशवकृतीनां बन्धन्यवच्छेदं विधत्ते, ततः क्षीणमोहोऽन्तर्मुहर्त्त स्थित्वा तदन्ते दिनरमममये निद्राद्वयं धपयति,अन्तममये च ज्ञानान्तरायदशकं दर्शनावरणचतुष्कं च क्षपयित्वा निरावरणज्ञानदर्शनममन्वितः केरली भाति, म च मानावेदनीयमेव वधाति यावत्मयोग इति, स चान्तर्मुहूर्त देशोनां पूर्वकोटि वा यावद्भवति, ततो- |ऽमापन्तर्मुहनविशेपमायुर्मात्या वेदनीयं च प्रभूततरमतस्तयोः स्थितिमाम्यापादनार्थ समुद्घातमेतेन क्रमेप करोति, तद्यथा- औदारिककाययोगी आलोकान्तादूर्घाधःशरीरपरिणाहप्रमाणं प्रथमममये दण्डं करोति, पुनद्वितीयसमये तिरश्चीनमालोकान्तात्का- यप्रमाणमेचौदारिकर्मणगरीरयोगी कपाटवत्कपाटं विधत्ते, तृतीयममये त्वपरदिक्तिरचीनमेव कार्मणशरीरयोगी मन्थानव- न्मन्धानं करोति, अनुश्रेणिगमनाच लोकस्य प्रायशो बहु पूरितं भवति, ततश्चतुर्थममये कार्मणकाययोगेनैव मन्थान्तरालव्यापनाद | मह निष्फुटलोकः पूरितो भवति, पुनरनेनैव क्रमेण पश्चानुपूर्व्या समुद्घातावस्थां चतुभिरेव समयैरुपसंहरंस्तद्वयापायांस्तत्तद्योगो भाति, केरलं पाठममये मन्धानमुपसंहरन्नौदारिकमिश्रयोगी स्यादिति, तदेवं केवली समुद्घातं संहृत्य प्रत्यर्प्य च फलकादिकं ततो योगनिरोधं विधने, तद्यथा-पूर्व मनोयोगं चादरं निरुणद्धि, पुनर्वाग्योगं काययोगच वादस्मेवेति, पुनरनेनैव क्रमेण सूक्ष्ममनोयोगं निरुणद्धि,नतः सूक्ष्मवाग्योगं निरुणद्धि, ततः सूक्ष्मकाययोगं निरुन्धन सूक्ष्मक्रियमप्रतिपाति तृतीयं शुक्ध्यानभेदमारोहति, तन्नि- | रोधे च व्युपरतक्रियमनिवर्ति चतुर्थ शुक्लध्यानमारोहुति, तदारुढथायोगिकैवलिभायमुपगतः सन्नन्तर्मुहर्त्त यावत्कालमजघन्योत्कृ- टमास्ते, नत्र चामौ येषां कर्मणामुदयो नास्ति तानि थितिक्षयेण क्षपयन् वेयमानासु चापरप्रकृतिपु सङ्कामयन् क्षपयंश्च ताबद्तो , ॥२७२।। " २८ ·अयोगित्वं श्रीआचा. वृत्ती ९उप.१ उ. प्र.आ.३०० यावविचरमसमय, तत्र च द्विचरमसमये देवगतिसंहगताः कर्मप्रकृतीः क्षपयति, ताश्चेमाः-देवगतिस्तदानुपूर्वी वैक्रियाहारकश- रीरतदङ्गोपाङ्गचतुष्टयमेतद्वन्धनमाताविति च, तथा तत्रैवापरा इमाः क्षपयति, तद्यथा-औदारिकतैजसकार्मणानि शरीराणि एत- द्वन्धनानि त्रीणि सङ्घातांच पद संस्थानानि पद मंहननानि औदारिकशरीराङ्गोपाङ्गं. वर्णगन्धरसस्पर्शा मनुष्यानुपूर्व्यगुरुलघूपधा- तपराघातोच्छामप्रशस्तानशस्तविहायोगतयस्तथाऽपर्याप्तकप्रत्येकस्थिरास्थिरशुभाशुभसुभगदुर्भगसुस्वरदुःस्वरानादेयायशःकीर्तिनि- र्माणानि तथा नीचर्गोत्रमन्यतरद्वेदनीयमिति, चरमसमये तु मनुष्यगतिपञ्चेन्द्रियजातित्रसवादरपर्याप्तकसुभगादेययश कीर्तितीर्थ- करत्वान्यतरवेदनीयायुष्कोथैर्गोत्राण्येता द्वादश तीर्थकृत् केपांचिन्मतेनानुपूर्वीसहितात्रयोदश अतीर्थकृच द्वादशैोदश वा क्षपयनि, अशेषकर्मक्षयसमनन्तरमेव चास्पर्शवद्गत्या ऐकान्तिकात्यन्तिकानापाघलक्षणं सुखमनुभवन् सिद्धा(दया)ख्य लोकाग्रमुफ्तीत्ययं गा- थातात्पर्यार्थः ।। साम्प्रतमुपमहरंस्तीर्थकरासेवनतः प्ररोचनता दर्शयितुमाह- एवं तु समणुचिन्नं वीरवरेणं महाणुभावणं । जे अणुचरितु धीरा सिवमचलं जन्ति निब्याणं ॥२८४ ॥ 'एवम्' उक्तविधिना भावोपधानं-ज्ञानादि तपो वा वीरवर्द्धमानस्वामिना स्वतोऽनुष्ठितमतोऽन्येनापि मुमुक्षुणैतदनुष्ठेयमिति गाथार्थः ॥ समाता ब्रह्मचर्याध्ययन नियुक्तिः ।। साम्प्रतं सत्रानुगमे सूत्रमुचारणीयं, नोदम्- अहासुयं वइस्सामि जहा से समणे भगवं उठाए। संखाए तंसि हेमंते, अहुणा पत्र- इए रीइत्या ॥४२॥ णो चेविमेण वत्थेण. पिहिस्सामि तंसि हेमंते। से पारए आवकहाए. IPHTTPirmalth IMATE ALUMIY Hantom In HDMIRajinutsisitute lum ·अचेलकता आगा. गृती ९उप.उ. १५ एवं खु अणुधम्मियं तस्स ॥४३॥ चत्तारि साहिए मासे, बहवे पाणजाइया आगम्म । अभिरुज्झ कायं विहरिंसु, आरुसिया णं तत्थ हिंसिंसु ॥४४॥ संवच्छरं साहियं मासं जं न रिकासि वत्थगं भगवं । अचेलए तओ चाई तं वोसिरिज वत्थमणगारे॥४५॥ आयमुधर्मस्वामी जम्यूस्वामिने पृच्छते कथयति, यथाश्रुतं यथासूत्रं वा वदिष्यामि, तद्यथा-स श्रमणो भगवान् वीरबर्द्ध- मानस्याम्पुत्थाय-उद्यतविहारं प्रतिपद्य सर्वालङ्कारं परित्यज्य पञ्चमुष्टिकं लोचं विधायैकेन देवदूप्येणेन्द्रक्षिप्तन युक्तः कृतसामा- यिकप्रतिज्ञ आविर्भूतमनःपर्यायज्ञानोऽष्टप्रकारकर्मक्षयार्थ तीर्थप्रवर्त्तनाथ चोत्थाय संख्याय-ज्ञात्वा तस्मिन् हेमन्ते मार्गशीर्ष- दशम्यां प्राचीनगामिन्यां छायायां प्रव्रज्याग्रहणसमनन्तरमेव ‘रीयते स्म' विजहार, तथा च किल कुण्डग्रामान्मुहूर्नशेपे दिवसे कर्मारग्राममाप, तत्र च भगवानित आरभ्य नानाविधाभिग्रहोपेतो घोरान् परीपहोपसर्गानधिसहमानो महासत्त्वतया म्ले- च्छानप्युपशमं नयन् द्वादश वर्षाणि साधिकानि छमस्थो मौनव्रती तपश्चचार, अत्र च सामायिकारोपणसमनन्तरमेव सुरपतिना | भगवदुपरि देवदूप्यं चिक्षिपे, तत् भगवताऽपि निःसङ्गाभिप्रायेणैव धर्मोपकरणमृते न धर्मोऽनुष्टातुं मुमुक्षुभिरपरैः शक्यत इति कारणापेक्षया मध्यस्थवृत्तिना तथैवावधारितं, न पुनस्तस्य तदुपभोगेच्छाऽस्तीति । एतद्दर्शयितुमाह-न चैवाहमनेन योगेन्द्र- प्रक्षिप्तेनात्मानं विधास्यामि-स्थगयिष्यामि तस्मिन् हेमन्ते तद्वा वसं त्वक्त्राणीकरिष्यामि, लजापच्छादन वा विधास्यामि, कि- भृतोऽमाविति दर्शयति-'स' भगवान् प्रतिज्ञायाः परीपहाणां संसारस्य वा पारं गच्छतीति पारगः, कियन्तं कालमिति दर्शयति २० , " ॥२७॥ २६ " ·अवेलकता श्रीआचा. वृत्ती ९उप.१उ. प्रिआ३०१ |-यावत्कथं,यावजीवमित्यर्थः, किमर्थं पुनरसो विभीति चेद्दर्शयति-खुरखधारणे, सच भिन्नक्रमः,एतद्वस्त्रावज्ञावधारणं तस्य भगव- तोऽनु-पश्चाद्धाम्भिकमनुधार्मिकमेवेति, अपरैरपि तीर्थकृद्धिः समाचीर्णमित्यर्थः, तथा चागमः-"से बेमि जेय अईयाजेयपडप्पन्ना जे य आगमेस्सा अरहंता भगवन्तो जे य पव्ययन्ति जे अपव्यइस्सन्ति सव्वे ते सोयही धम्मो देसिअन्योचिकट्ट तित्थधम्मयाए एसाऽणुधम्मिगत्ति एगं देवनमायाए पचईसु वा पचपति वा पवइस्सन्ति व"नि, अपि च-गरीयस्त्वात्सचेलस्य, धर्मस्थान्यैस्त- थागतः। शिष्यस्य प्रत्ययाच्चैव, वखं दधे न लजया ॥१॥" इत्यादि।। तथा भगवतः प्रबजतो ये दिव्याः सुगन्धिपटवासा आसं- स्तद्गन्धाकृष्टाश्च भ्रमरादयः समागत्य शरीरमुफ्तापयन्तीति, एतद्दयितुमाह-चतुरः समधिकान् मासान् बहवः प्राणिजातयो- प्रमादिकाः समागत्य आरुह्य च 'कार्य' शरीरं 'विजहुः' कार्य प्रविचारं चक्रुः, तथा मांसशोणितार्थितयाऽऽरुह्य 'तत्र' काये 'ण'- मिति वाक्यालङ्कारे, 'हिंसिंसु' इतश्वेतश्च विलुम्पन्ति स्मेत्यर्थः ॥ कियन्मानं कालं तदेवदूष्यं भगवति स्थितमित्येतदयितुमाह- तदिन्द्रोपाहितं वस्त्रं संवत्सरमेकं साधिक मासं 'जंण रिकासित्ति यन्न त्यक्तवान् भगवान् तत्स्थितकल्प इतिकृत्वा,तत ऊर्च तद्वस्त्र- परित्यागी,व्युत्सृज्य च तदनगारो भगवानलोऽभूदिति,तच्च सुवर्णवालुकानदीपूराहतकण्टकावलग्नं धिगजातिना गृहीतमिति।। किंच- अटु पोरिसिं तिरियं भित्तिं चक्खुमासज्ज अन्तसो झायइ। अह चक्खुभीया संहिया ते हन्ता हन्ता वहवे कैदिसु॥४६॥ सयहिं वितिमिस्सेहिं इथिओ तत्थ से परिन्नाय। सागा- रियं न सेवेइ य, से सयं पवेसिया झाइ ॥४७॥ जे के इमे अगारत्था मीसीभावं पहाय से ·उपसर्ग- सहनं झाई। पुट्ठोवि नाभिभासिंसु गच्छइ नाइवत्तइ अंजू ॥४८॥णो सुकरमेयमेगेसिं नाभिभासे गृमो |' ९उप.१3. य अभिवायमाणे। हयपुव्वे तन्थ दण्डहिं लूसियपुब्वे अप्पपुण्णेहिं ॥४९॥ 'अध' आनन्तर्ये पुरुषप्रमाणा पौरुपी-आत्मप्रमाणा वीथी तां गच्छन् ध्यायतीर्याममितो गच्छति, तदेव चात्र ध्यानं यदी- मिमिनस्य गमनमिति भावः, किंभृतां ता:-तिर्यग्भित्ति-शकटोद्धिवदादौ सङ्कटामग्रनो विस्तीर्णामित्यर्थः, कथं ध्यायति ?,- 'नारागाध' चक्षुर्दचाऽन्तः-मध्ये दनावधानो भूत्वेति, तं च तथा रीयमाणं दृष्ट्वा कदाचिदव्यनवयसः कुमारादय उपसर्गये- युरिनि दर्शयति--'अथ' आनन्तर्य चक्षुःशब्दोऽन दर्शनपर्यायो, दर्शनादेव भीता दर्शनमीताः संहिता-मीलितास्ते वहको डिम्भा- दयः पांसुमुष्टयादिमिर्हत्या हत्या चक्रन्दः, अपरांश्च चुक्रुशुः-पश्यत यूयं नग्नो मुण्डितः, तथा कोऽयं कुतोऽयं किमीयो वा अय- मित्येवं हलचोलं चकुरिति ।। किं च-गय्यत एप्विति शयनानि-बसतयस्तेषु कुतश्विनिमित्तायतिमिश्रेषु गृहस्थतीथिंकैः, तत्र व्यवस्थितः मन् यदि सीमिः पार्थ्यते ततस्ताः शुभमार्गार्गला इति ज्ञात्वा जपरिजया प्रत्याख्यानपरिज्ञया परिहरन् मागारिक -मधुनं न सेवेत, शून्येषु च भावमथुनं न सेवेत, इत्येवं म भगवान् स्वयम्-आत्मना वैराग्यमार्गमात्मानं प्रवेश्य धर्मध्यानं शुङ्गध्यानं या ध्यायति ॥ तथा-ये केचन इमेऽगार-गृहं तत्र तिष्ठन्तीति अगारस्थाः-गृहस्थास्तमिश्रीभावमुपगतोऽपि द्रव्यतो | भारतक्ष तं मिश्रीभावं प्रहाय-त्यन्या स भगवान् धर्मध्यानं ध्यायति, तथा कुतचिनिमित्ताद् गृहस्थैः पृष्टोऽपृष्टो वा न पक्ति, म्वकार्याय गन्छ त्येन, न तरुतो मोक्षपथमतिवर्तते ध्यानं वा, 'अंजुति ऋजुः ऋजोः संगमस्यानुष्ठानात, नागार्जुनीयास्तु पठ- ॥२७४॥ २६ ·श्रीआचा. दुःखतिति क्षादि " ९उप.१उ. न्ति-'पुट्ठो व सो अपुट्ठो व णो अणुनाइ पावगं भगवं' कप्ठ्यम् ।। किंच-नैतद्वक्ष्यमाणमुक्तं या एकपाम्-अन्येषां सुकरमेव, नान्यः प्राकृतपुरुषैः कर्तुमलं, किं तत्तेन कृतमिति दर्शयति अभिवादयतो नामिभापते, नाप्यनभिवादयनः कुप्यति, नापि प्रतिकूलोप- सगैरन्यथाभावं यातीति दर्शयति-दण्डैहतपूर्वः तत्र' अनार्यदेशादौ पर्यटन तथा 'लूपितपूर्वो' हिंसितपूर्वः केशलुञ्चनादिभिरपु- प्यैः-अनायः पापाचारैरिति ॥ किंच- फरुसाइं दुत्तितिक्खाई अइअच्च मुणी परकममाण । आघायनट्टगीयाई दण्डजुदाई मुछि. जुदाई ॥५०॥ गढिए मिहुकहासु समयंमि नायसुए विसोगे अदक्खु । एयाइ से उरालाई गच्छइ नायपुत्ते असरणयाए ॥५१॥ अवि साहिए दुवे वासे सीओदं अभुच्चा निक्खन्ते । एगत्तगए पिहियच्चे से अहिन्नायदसणे सन्ते ॥५२॥ 'परुपाणि' कर्कशानि वाग्दुष्टानि तानि चापरैर्दुःखेन तितिक्ष्यन्त इति दुन्तितिक्षाणि तान्यतिगत्य-अविगणय्य 'मुनिः' भग वान् विदितजगत्स्वभावः पराक्रममाणः सम्यक्तितिक्षते, तथा आख्यातानि च तानि नृत्यगीतानि च आख्यातनृत्यगीतानि तानि उद्दिश्य न कौतुकं विदधाति, नापि दण्डयुद्धमुष्टियुद्धान्याकर्ण्य विसयोत्फुल्ललोचन उपितरोमकूपो भवति, तथा 'ग्रथितः' अव- बद्धो 'मिथः' अन्योऽन्यं 'कथासु' स्वैरकथासु समयो वा कविदववद्धस्तं स्त्रीद्वयं वा परस्परं कथायां शुद्धमपेक्ष्य तसिन्नवसरे - APITH ·गुनी उप.१ उ. 'पातपुत्रो' भगवान् विशोको विगतहपश्च नान्मिथःकथाऽवबद्धान् मध्यस्थोऽद्राक्षीत, एतान्यन्यानि चानुकूलप्रतिकूलानि परीप-शीतोदका द्यभोगः होपमर्गरूपाण्युरालानि दुष्प्रधृप्याणि दुःखान्यस्मरन् ‘गच्छति' संयमानुष्ठाने पराकमते, ज्ञाना:-क्षत्रियास्तेषां पुत्रः-अपत्यं ज्ञातपुत्रः -पीरमर्धमानस्वामी स भगवान्नेतदुःखस्मरणाय गच्छति-पराक्रमत इति सम्बन्धः, यदिवा शरण-गृहं नात्र शरणमस्तीत्यशर १५ जः-संयमस्तस्मै अशरणाय पराक्रमत इति, तथाहि-किमत्र चित्रं यद्भगवानपरिमितवलपराक्रमः प्रतिज्ञामन्दरमारूढः पराक्रमते इति ?, स भगानप्रजितोऽपि प्रासुकाहारानुवर्यासीत् , श्रूयते च किल पश्चत्यमुपगते मातापितरि समाप्तप्रतिज्ञोऽभूत् , ततः प्रविजिपुः नातिभिरभिहितो, यथा-भगवन् ! मा कृथाः क्षते धारावसेचनमित्येवमभिहितेन भगवताऽवधिना व्यज्ञायि, यथा- मय्यम्मिन्नामरे प्रव्रजति गति वहयो नष्टचित्ता विगतासवश्व स्युरित्यवधार्य तानुवाच-कियन्तं कालं पुनरत्र मयास्थातव्यमिति ?, ने ऊचुः-संवत्सरद्वयेनास्माकं शोकापगमो भावीति, भट्टारकोऽप्योमित्युवाच, किं त्याहारादिकं मया स्वेच्छया कार्य, नेच्छावि- घानाय भवद्भिरुपस्थातव्यं, तैरपि यथाकथश्चिदयं तिष्ठस्विति मत्वा तैः सर्वैस्तथैव प्रतिपेदे ।। ततो भगवांस्तद्वचनमनुवात्मीयं च निष्क्रमणावमरमरगम्य संमारामारतां विज्ञाय तीर्थप्रवर्त्तनायोद्यत इति दर्शयितुमाह-अपि साधिके द्वे वर्षे शीतोदकमभुक्त्वा- अनभ्यवहत्यापीत्वेत्यर्थः, अपरा अपि पादधावनादिकाः क्रियाः प्रामुकनव प्रकृत्य ततो निष्क्रान्तो,यथा च प्राणातिपातं परिहृत- चान् पर्व शेषनतान्यपि पालितयानिति, तथा 'एकत्य'मिति तत एकत्वमावनामावितान्तःकरणः पिहिता-स्थगिता -क्रोधज्याला येन म नधा, यदिवा पिहितार्यो-गुप्ततनुः स भगवान् छद्मस्थकालेऽभिज्ञानदर्शनः सम्यक्त्वभावनया भावितः शान्तः इन्द्रियनोइ ॥२७५॥ |न्द्रियः । म एवंभूतो भगवान् गृहवासेऽपि गावद्यारम्भत्यागी, किं पुनः प्रवज्यायामिति दर्शयितुमाह- प्र.आ.३०३० HOMHHHHHTHI HILOIN HIGH HIROHINDISA Hot ·श्रीआचा. वृत्ती ९उप.१उ पृथ्व्यादि- पालन - . पुढविं च आउकायं च तेउकायं च वाउकायं च। पणगाई वीयहरियाईतसकायं च सव्यसो नचा ॥५३॥ एयाई सन्ति पडिलेहे, चित्तमन्ताई से अभिन्नाय । परिवन्जिय विहरित्था इय सड्डाय से महावीरे ॥५४॥ अदु थावरा य तसत्ताए, तसा य थावरत्ताए। अदुवा सव्वजो- |णिया सत्ता कम्मुणा कप्पिया पुढो बाला ॥५५॥ भगवं च एवमन्नेसिं सोवहिए हु लुप्पई वाले। कम्मं च सव्वसो नच्चा तं पडियाडक्खे पावगं भगवं ॥५६॥ दुविहं समिञ्च मेहावि किरियमक्खायऽणेलिसं नाणी। आयाणसोयमडवायसोयं जोगं च सव्वसो णचा ॥५७॥ श्लोकद्वयस्याप्ययमर्थः-एतानि पृथिव्यादीनि पित्तमन्त्यभिज्ञाय तदारम्भं परिवर्य विहरति स्म, क्रियाकारकसम्मन्धः, तन पृथिवी सूक्ष्मनादरभेदेन द्विधा, सूक्ष्मा सर्वगा, बादराऽपि श्लक्ष्णकठिनभेदेन द्विधैा, तर लक्षणा शुक्लादिपञ्चवर्णा, कटिना तु | पृथ्वीशर्करावालुकादि पदनिश दा शस्त्रपरिज्ञानुमारेण द्रष्टव्या, अप्कायोऽपि सूक्ष्मवादरभेदाद्विधा,तत्र सूक्ष्मः पूर्ववद् वादरस्तु शुद्धोदकादिभेदेन पञ्चधा, तेज.कायोऽपि पूर्ववत् , नवर चादरोगारादि पञ्चधा, वायुरपि तथैव, नार पादर उत्कलिकादिभेदेन पञ्चधा, पनस्पनिरपि सूक्ष्मनादरभेदेन द्विधा, तत्र सूक्ष्मः सर्वगो, बादरोऽप्यग्रमूलस्कन्धपर्वपीजमम्मूर्छनभेदात् सामान्यतः पोदा, .. १० # ·आगा. गौ ९उप.१३ " योनिसंक्रम | पुनदिधा-प्रत्येकः साधारणच, तर प्रत्येको वृक्षगुच्छादिभेदावादशधा, साधारणस्त्वनेकविध इति, स एवं भेदभिन्नोऽपि वनस्पतिः गुक्ष्मम्य मांगतत्वादतीन्द्रियत्वाच तद्व्युदासेन वादरो भेदत्वेन संगृहीतः, तद्यथा-पनक्ग्रहणेन वीजाङ्करभावरहितस्य पनकादे- सन्यादिपिशपापन्नस्य ग्रहणं, वीजग्रहणेन त्यग्रीजादेरुपादानं, हरितशब्देन शेपस्येत्येतानि पृथिव्यादीनि भूतानि 'सन्ति' विद्यन्त इत्या प्रत्युपेक्ष्य तथा 'चित्तान्ति' मचेतनान्यभिज्ञाय-ज्ञात्वा 'इति' एतत्सङ्ख्याय-अगम्य स भगान्महावीरस्तदारम्भं परिवर्ण्य : १५ विहननानिति ।। पृथिवीमायादीनां जन्तूना उमस्थावरत्वेन भेदमुपदर्य साम्प्रतमेषां परस्परतोऽनुगमनमप्यस्तीत्येतदर्शयितुमाह- 'अ' आनन्तये 'स्थानराः' पृथिव्यप्तेजोगयुवनस्पतयः ते 'प्रसतया' द्वीन्द्रियादितया 'विपरिणमन्ते' कर्मवशाद् गच्छन्ति, चशब्द उनरापेक्षया समुच्यार्य , तथा 'प्रमजीवाश्च' कृम्यादयः 'स्थावरतया' पृथिव्यादित्वेन कर्मनिनाः समुत्पद्यन्ते, तथा चान्यत्रा- प्युक्तम्-"अयणं भन्ते ! जीवे पुढविकाइयत्ताए जार तसकाइयत्ताए उवषण्णपुव्वे?, हन्ता गोयमा! असई अदुवाऽणतखुत्तो |जार उपपप्णपुचे"चि, अथवा सर्मा योनयः-उत्पत्तिस्थानानि येपा सचाना ते सर्वयोनिकाः सचाः सर्वगतिभाजः, ते च । २० 'माला रागद्वैपाकलिताः स्वकतेन कर्मणा पृथक्तया सर्वयोनिभावेन च 'कल्पिताः' व्यास्थिता इति, तथा चोक्तम्-"णस्थि किर मो पएमोलोए पालग्गकोडिमिनोऽवि । जम्मणमरणापाहा अणेगमो जत्थणरि पत्ता ॥१॥" अपि च-"रङ्गभूमिर्न मा काचि- गुदा जगति विद्यते । पिचिौः कर्मनेप-पर्यन सन नाटितम् ॥२॥ इत्यादि। किंच-भगनाश्च असौ वीरगर्द्धमानस्याम्येन- .. २३ १ भदन ! जीत चीकायिक्तया यावत् प्रपकायिकवयो पत्रपूर हन्त गौतम ! अमका अननको यावदुःपन्नपूर्व | आदि किट म प्रदेशो गेरे यारामकोटीमात्रो पि । जनमरणायाधा अनक्शो यत्र नैव प्राप्ता ॥१॥ ॥२७६॥ प्रा३०४ ·कर्मा ख्यानं आचा ९उप० २ उद्दे० " ममन्यत-जातवान् सह उपधिना वर्चत इति सोपधिका-द्रव्यभावोपधियुक्तः, हुरखधारणे लुप्यत एव-कर्मणा क्लेगमनुभवत्येव 'अज्ञो' बाल इति, यदिवा हुर्हती, यस्मात्मोपधिकः कर्मणा लुप्यते बालस्तसात्कर्म च सर्वशो नात्या तत्कर्म प्रत्याख्यातवांस्त- दुपादानं च पापक्रमनुष्ठानं भगवान् पर्वमानस्वामीति ।। किं च-द्वे विधे-प्रकारावस्येति द्विविघं, किं तत् १-कर्म, तच्चेर्याप्रत्ययं माम्परायिकं च, नविविधमपि समेत्य' ज्ञात्वा 'मेधावी' सर्वभायज्ञः, 'क्रियां' संयमानुष्ठानरूपां कर्मोच्छेत्रीमनीहशीम्-अनन्य- सदृशीमाख्यातवान् , किंभृनो ?-ज्ञानी, केवलबानयानित्यर्थः, किंचापरमाख्यातवानिति दर्शयति-आदीयते कनिनेति आदान- दुष्प्रणिहितमिन्द्रियमादानं च तत् स्रोतवादानस्रोतस्तत् ज्ञात्वा तथाऽतिपातस्रोतश्च उपलक्षणार्थत्वादस्य मृपावादादिकमपि ज्ञात्वा तथा 'योगं च मनोवाकायलक्षणं दुष्प्रणिहितं 'सर्वशः' मः प्रकारैः कर्मबन्धायेति ज्ञात्वा क्रियां संयमलक्षणामाख्यावयानिति गम्बन्धः॥ किंच- अइवत्तियं अणाउढि सयमन्नेसिं अकरणयाए। जस्सित्थिओ परिन्नाया सबकम्मावहार से अदक्खु ॥५८॥ अहाकडं न से सेवे सव्वसो कम्म अदक्खू। जं किंचि पावगं भगवंतं अकुव्वं वियर्ड भुञ्जित्था ॥९॥ णो सेवइ य परवत्थं परपाएवी से न भुञ्जित्या। परिवज्जि- याण ओमाणं गच्छइ संखडिं असरणयाए ॥६०॥मायण्णे अमणपाणस्स नाणुगिढे रसेस ·परपात्रा दित्यागः आना० ९ उप० १ उद्दे० -- १५ अपडिन्ने । अच्छिपि नो पमजिजा नोवि य कंडूयए मुणी गायं ॥६॥ आफुट्टिा-हिंमा, नाकुद्धिरनाकुटिरहिंसेत्यर्थः, किंभूताम् ?-अतिकान्ता पातकादातेपातिका-निर्दोपा तामाथित्य, खतोऽन्येपां चाफरणतया-अन्यापारतया प्रवृत्त इति, तथा यस्य स्त्रियः खरूपतस्तद्विपाकतश्च परिज्ञाता भवन्ति, सर्व कविहन्तीति सर्वकर्मा- वहा:-सर्वपापोयादानभूताः स एवाद्राक्षी-स एव यथास्थितं संसारस्वभावं ज्ञातवानिति, एतदुक्तं भवति--स्त्रीस्वभावपरिज्ञानेन तत्परिहारेण च स भगवान परमार्थदर्यभूदिति ।। मूलगुणानाख्यायोत्तरगुण(णान् )प्रचिकटयिपुराह 'यथा' येन प्रकारेण पृष्ट्या वाऽपृष्ट्वा वा कृतं यथाकृतम्-आधाकादि नासौ सेवते, किमिति ?-यतः 'सर्वशः' सर्वः प्रकारैस्तदासेवनेन कर्मणाऽप्रकारेण वन्धभद्राक्षीत-दृष्टवान्, अन्यदप्येवंजातीयकं न सेवत इति दर्शयति यत्किश्चित्पापर्क-पापोपादानकारणं तद्भगवान् 'विकट प्रासु- कमभुत-उपभुक्तवान् ।। किं च-नो सेवते च-नोपभुते च परवस्त्रं-प्रधानं वखं परस्य वा वस्त्रं,परवस्त्रं नासेवते, तथा परपात्रेऽप्यसौ न भुङ्के, तथा परिवापमानम्-अवगणय्य गच्छति असाबाहाराय सङ्कण्ड्यन्ते प्राणिनोऽस्यामिति सङ्कण्डिस्तामाहारपाकस्थानभूतामशर- णाय शरणमनालम्बमानोऽदीनमनस्कः कल्प इतिकृत्वा परीपहविजयार्थ गच्छतीति । किं च-आहारस्य मात्रा जानातीति मात्राज्ञः, कस्य ?-अश्यत इत्यशनं-शाल्योदनादि पीयत इति पानं-द्राक्षापानकादिः तस्य च, तथा नानुगृद्धो 'रसेपु' विकृतिपु, भगवतो हि गृहस्थभावेऽपि रसेपु गृद्धिर्नासीत् , किं पुनः प्रबजितखेति ?, तथा रसेप्वेव ग्रहणं प्रत्यप्रतिज्ञो, यथा-मयाऽद्य सिंहकेसरा मोदका एर ग्राह्या इत्येवरूपप्रतिज्ञारहितोऽन्यत्र तु कुल्मापादौ सप्रतिज्ञ एव, तथाऽक्ष्यपि रजःकणुकाद्यपनयनाय नो प्रजियेनापि च गात्रं | मुनिरमी काड्यते-काष्ठादिना गात्रस्य कण्डूल्यपनोदं न विधत्त इति ।। किं च-- . INimmmmmmun Iuld lumioni.in ॥२७७॥ २६ ·मार्ग- विधिः आचा० ९ उप० १ उद्दे WEBDUNCILLism , . अप्पं तिरियं पेहाए अपि पिट्ठओ पेहाए। अप्पं बुइएऽपडिभाणी पंथपेहि चरे जयमाणे ॥३२॥ सिसिसि अदपडिवन्ने तं वोसिज्ज वत्थमणगारे। पसारित्तु बाहुं परक्कमे नो अव- लम्बियाण खंधमि ॥६३॥ एस विही अणुकन्तो माहणेण मईमया। बहुसो अपडिन्नेण भगवया एवं रियति ॥६॥ तिमि॥ उपधानश्रुताध्ययने प्रथम उद्देशकः १ ॥९-१॥ अल्पशब्दोऽभावे वर्तते, अल्पं तिर्यर-तिरथीनं गच्छन् प्रेक्षते, तथाऽल्पं पृष्ठतः स्थित्वोत्प्रेक्षते, तथा मार्गादि केनचिपृष्टः सन्नप्रतिभापी मनपं चूते, मौनेन गच्छत्येव केवलमिति दर्शयति-पचिप्रेक्षी 'चरेद्' गच्छेयतमानः-प्राणिविपये यत्रयानिति ॥ किं च-अध्वप्रतिपन्ने शिशिरे सति तद्देवदप्यं यत्रं व्युत्सृज्यानगारो भगवान् प्रमार्य चाहु पराक्रमते, न तु पुनः शीतादिनः सन् सको- । चयति, नापि स्कन्धेऽवलम्ब्य तिष्ठतीति ।। साम्प्रतमुपसमिहीपुराह-एप चर्याविधिरनन्तरोक्तोऽनुक्रान्तः-अनुचीर्णः 'माहणेण'त्ति श्रीवर्द्धमानम्यामिना 'मतिमता' विदित्तवेयेन 'यहुगः' अनेकप्रकारमपतिजन-अनिदानेन 'भगयता' ऐश्वर्यादिगुणोपेतेन, 'एवम्' अनेन पथा भगवदनुचीर्णनान्ये मुमुक्षयोऽशेषकर्मक्षयाय साधयो 'रीयन्ते' गच्छन्तीति । इतिरधिकारपरिसमाप्ती, नसीमीति पूर्व- न्, उपधानश्रुताध्ययनस प्रथमोद्देशक इति ।। उक्तः प्रथमोद्देशकः, साम्प्रतं द्वितीय आरभ्यते, अस्स चायममिसम्बन्धः-इहान- देशके भगातर्यामिहिना, तय चावश्यं कयाचिय्यया-चमत्या भाव्यमनम्तत्सतिपादनायायमुद्देशकः प्रकम्यते इत्यनेन * mundan Taaranimun. १०

·चर्या
হ্যাকি
आना
९उपक
२ उद्दे०
१५
समन्धनायावस्यासोद्देशकस्यादि सूत्रम्-
चरियासणाई सिज्जाओ एगइयाओ जाओ बुइयाओ। आइक्ख ताई सयणासणाइं जाई
सेवित्था से महावीरे ॥६५॥ आवेसणसभापवासु पणियसालासु एगया वासो। अदुवा
पलियठाणेसु पलालपुळेसु एगया वासो ॥६६॥ आगन्तारे आरामागरे तह य नगरे व
एगया वासो। सुसाणे सुगणगारे या रुक्खमूले वएगया वासो॥३७॥ एएहिं मुणी सयहिं
समणे आसि पतेरसवासे । राइदिवपि जयमाणे अपमत्ते समाहिए झाइ॥६॥
पर्यायामपश्यंभावितया यानि शय्यासनान्यमिहितानि सामायातानि तानि शयनासनानि-शल्याफलकादीन्याचश्व, सुधर्म-
स्वामी जम्यूनाम्नाभिहितो, यानि सेविरावान् महावीरो-वर्द्धमानस्वामीति, अयं च लोकचिरन्तनटीकाकारेण न व्याख्यातः, तत्र
किं सुगमत्वादुताभावात् , सूत्रपुस्त३ पु तु दृश्यते, तदभिप्रायं च वयं न विद्म इति ॥ प्रश्नपतिवचनमाह-भगवतो साहाराभिग्रह-
चत प्रतिमापतिरेकेण,प्रायशो न शम्याऽभिग्रह आसीत् , नारं यत्रैय चरमपौरुपी भवति तत्रैवानुज्ञाप्य स्थिववान् , तदर्शयति-
आ-समन्ताद्विशन्ति यत्र तदावेशन-शून्यगृहं सभा नाम ग्रामनगरादीनां तद्वासिलोकान्यायिकार्थमागन्तुकशयनार्थ च कुट्याद्या-
कृतिः क्रियते, 'प्रपा' उदकदानस्थानम् आवेशनं च ममा च प्रमान आवेशनमभाप्रपास्तासु, तथा 'पण्यवालामु आपणेसु 'एकदा'
२०
• Hands rea.
॥२७॥

·|चर्या- शम्यादि आचा० ९उप० २ उद्दे० ५ कदाचिद्वासो भगवतोऽथवा 'पलियन्ति कर्म तस्य स्थानं कर्मस्थान-अयस्कारवर्द्धकिकुड्यादिकं, तथा पलालपुजेषु मञ्चोपरि व्यवस्थितेप्पो, न पुनस्तेष्वेव, शुपिरत्वादिति ।। किं च-प्रमझायाता आगत्य वा यत्र तिष्ठन्ति तदागन्तारं तत्पुनामानगराद्वा यहि स्थानं तत्र, तथा आरामेऽगारं गृहमारामागार तत्र वा तथा नगरे वा एकदा वाम', नथा श्मशाने शून्यागारे का, आवेश- शून्यागारयोर्भेदः संकुड्याकुड्यकृतो, वृक्षम्ले वा एकदा बाम इति ।। किं च-'एतेषु' पूर्वोक्तेषु शयनेषु वसतिषु स 'मुनिः' जग- प्रयवेत्ता प्रस्तुवद्वेषु वासु वा 'श्रमणः' तपस्युद्युक्तः ममना वाऽऽसीत् निश्चलमना इत्यर्थः, कियन्तं कालं यावदिति दर्शयति- 'पतेलगवासे'त्ति प्रकण त्रयोदशं वर्ष यावत्समस्तां रात्रि दिनमपि यतमानः संयमानुष्ठान उद्युक्तवान् तथाऽप्रमत्तो-निद्रादिप्रमा- दरहितः 'समाहितमनाः' विस्रोतसिकारहितो धर्मध्यानं शुक्लध्यानं वा ध्यायतीति ।। किं च- णिपि नो पगामाए, सेवइ भगवं उठाए। जग्गावइ य अप्पाणं ईसिं साई य अपडिन्ने ॥९॥ संबुज्झमाणे पुणरवि आसिंसु भगवं उठाए। निक्खम्म एगया राओ बहि चंकमिया मुहुत्तागं ॥७॥ सयणेहिं तत्थुवसग्गा भीमा आसी अणेगरूवा य। संसप्पगा य जे पाणा अदुवा जे पक्खिणो उवचरन्ति ॥७२॥ अदु कुचरा उवचरन्ति गामरक्खा य सत्तिहत्था य। अदु गामिया उवसग्गा इत्थी एगइया पुरिसा य ॥७२॥ | #TTIMES १० Viman.10l-m ·and 12 ९ उप० २ उई चर्या शम्यादि निद्रामप्यमारपरप्रमादरहितो न प्रकामतः सेवते, तथा च किल भगवती द्वादशसु संवत्सरेपु मध्येऽस्थिकग्रामे व्यन्तरोपमर्गान्ते कायोन्मर्गव्यवम्धिनीयान्तर्मुहूत्तं यावत्स्वमदर्शनाध्यासिनः सकृन्निद्राप्रमाद आसीत् , ततोऽपि चोत्थायात्मानं 'जागरयति' कुश- लानुष्ठाने प्रायति, यापीपञ्चव्याऽऽसीत् तत्राप्यप्रतिजः-प्रतिज्ञारहितो, न तत्रापि स्वापाभ्युपगमपूर्वकं शयित इत्यर्थः॥ किं च-ग मुनिनिंद्राप्रमादाद् व्युस्थितचित्तः 'संयुध्यमानः' संमारपातायायं प्रमाद इत्येवमवगच्छन् पुनरप्रमत्तो भगवान् संयमोत्थाने- नोत्थाय यदि ननान्तर्व्यवस्थितस्य कुतश्चिनिद्राग्रमादः स्यात् ततस्तसान्निष्फम्यकदा शीतकालराव्यादी बहिश्चम्य मुहर्तमात्रं निद्रा- प्रमादापनया ध्यान स्थितरानिति ॥ किंच-शय्यते-स्थीयते उत्कटुकासनादिमियेंग्विति शयनानि-आश्रयस्थानानि तेषु तैर्वा तस भगवत उपमर्गा 'भीमा' भयानका आमन् अनेकरूपाश्च शीतोष्णादिरूपतयाऽनुकूलप्रतिकूलरूपतया वा, तथा संसर्पन्तीति संमणकाः-शून्यगृहादापहिनकुलादयो ये ग्राणिनः 'उपचरा'उप-सामीप्येन मांसादिकमश्नन्ति अथवा श्मशानादौ पक्षिणो गृध्रादय उपचरन्तीति वर्तते ।। किं च-'अर्थ' अनन्तरं कुत्सितं चरन्तीति कुचराः-चौरपारदारिकादयस्ते च क्वचिच्छून्यगृहादौ 'उपचरन्ति' उपमर्गयन्ति, तथा ग्रामरक्षादयश्च त्रिकचत्वरादिव्यवस्थितं शक्तिकुन्तादिहस्ता उपचरन्तीति, अथ 'ग्रामिका' ग्रामधर्माश्रित्ता उप- गर्गा एकाकिनः स्युः, नधाहि-काचित्स्त्री रूपदर्शनाध्युपपन्ना उपसर्गयेत् पुरुषो वेति ॥ किं च- इहलोइयाई परलोइयाई भीमाई अणेगरूवाई। अवि सुभिदुभिगन्धाइं सहाई अणे- गरूवाई ॥७३॥ अहियासए सया समिए फासाई विरूवरूवाई। अरइं रई अभिभूयरीयइ क २७९॥ २५ ·चर्या- शम्यादि आचा० ९उप० २ उद्दे० . माहणे अवहुवाई ॥७४ ॥ स जणेहिं तत्थ पुच्छिसु एगचरावि एगया राओ! अव्वाहिए कसाइत्या पेहमाणे समाहिं अपडिन्ने ॥७५॥ अयमंतरंसि को इत्थ? अहमंसित्ति भिक्खु आहछु । अयमुत्तमे से धम्मे तुसिणीए कसाइए झाइ ॥६॥ इहलोके भवा ऐहलौकिकाः-मनुष्यकृताः, के ते?--स्पर्शाः' दुःखविशेषा दिव्यास्तैरवाश्च पारलौकिकास्तानुपसर्गापादितान् दुःखविशेपानध्यामयति-अधिमहते, यदिवा इहैव जन्मनि ये दुःखयन्ति दण्डनहारादयः प्रतिकूलोपसर्गास्त ऐहलौकिकाः, तद्विप- यस्तास्तु पारलौकिकाः, 'भीमा' भयानका 'अनेकरूपाः' नानाप्रकाराः, तानेव दर्शयति-अपि सुरभिगन्धाः-सकचन्दनादयो दुर्गन्धा:-कुथितकडेवरादयः, तथा शब्दाथानेकरूपा वीणावेणुमृदङ्गादिजनिताः तथा क्रमेलकरसिताद्युत्थापितास्तांचाविकृतमना 'अध्यामयति' अधिमहते, मदा-सर्वकालं सम्यगितः समितः-पञ्चभिः समितिमियुक्तः, तथा स्पान्–दुःखविशेपानरति संयमे | | रति चोपभोगाभिप्पङ्गेऽभिभूय-तिरस्कृत्य रीयते' संयमानुष्ठाने ब्रजति, 'माहणेत्ति पूर्ववद् अपहुवादी अबहुभाषी, एकद्विव्या- करणं कचिनिमिचे कृतयानिति भावः ॥ 'स' भगवानत्रयोदश पक्षाधिकाः समा एकाकी विचरन् तत्र शून्यगृहादी व्यवस्थितः मन् 'जनैः लोकः पृष्टः, तद्यथा-को भवान् ? किमत्र स्थितः ? कुतस्त्यो वेत्येवं पृष्टोऽपि तूष्णींभावमभजन , तथोपपत्याद्या अप्ये- कचरा-एकाकिन एकदा-कदाचिद्रात्रापति या पप्रच्छुः, अव्याहृते च भगवता कपायिताः ततो ज्ञानावृतदृष्टयो दण्डमुष्टयादिता- उनतोऽनार्यत्वमाचरन्ति, भगांस्तु तत्ममाधि प्रेक्षमाणो धर्मध्यानोपगतचित्तः सन् सम्यक्तितिक्षने, किंभूतः१-'अप्रतिनो नास्य १० ·९ उप २ उद्दे० " रिनिर्याननप्रतिमा विद्यत इत्यप्रतिनः । कथं ते पप्रच्छुरिति दर्शयितुमाह-अयमन्तः-मध्ये कोज व्यवस्थितः , एवं सङ्केता चयो- गता दुभारिणः गच्छन्ति कर्मफरादयो वा, तन नित्यवासिनो दुष्प्रणिहितमानमाः पृच्छन्ति, तत्र चै पृच्छतामेपां भगांस्तूष्णी १५ भारमेन भजने, कपिढहुतरदोपापनयनाय जत्पत्यपि, कथमिति दर्शयति-अहं भिक्षुरमीति, एवमुक्ते यदि तेऽवधारयन्ति तत - शग्यादि निष्ठत्येय, अधाभिप्रेतायाघातान् पायिता मोहान्धाः साम्प्रतेक्षितयैवं ब्रूयुः, यथा-तूर्णमसात्स्थानानिर्गच्छ, ततो भगवानचि. : मनावग्रह इतिकृत्वा निर्गच्छत्येव, यदिगा न निर्गच्छत्येव भगवान् , किंतु सोऽयमुत्तमः प्रधानो धर्म आचार इतिहत्वा म कपायि- नेपि नगिन् गृहम्मे तूप्पीभापव्यरस्थितो यविष्यत्तया ध्यायत्येव-न न्यानात्प्रत्ययते ।। किं च- जंसिप्पेगे पवेयन्ति सिमिरे मारुए पवायन्ते। तंसिप्पेगे अणगारा हिमवाएनिवायमेसन्ति ॥७७॥ संघाडीओ पवेसिस्मामो पहा य सपादहमाणा । पिहिया व सक्खामो अइदुक्खे हिमगसंफासा ॥७८॥ तसि भगवं अपडिन्ने अहे विगडे अहियासए।दविए निक्खम्म एगया राओ ठाडए भगवं ममियाए ॥७९॥ एस विही अणुकन्तो माहणेण मईमया।बहुसो अपडि. पणेण भगवया एवं रीयन्ति ॥८॥ तिबेमि नवमस्य द्वितीय उद्देशकः ९-२॥ यम्मिन् गिशिरादापके सफलाणाभारतया 'प्रोपन्ते' दन्तवीणादिममन्विताः कम्पन्ते, यदिवा 'प्रोदयन्ति' शीतजनितं * ॥२८॥ २० use ·शीत- पीडा . आचा ९ उप० २ उद्दे० . - दुःखस्पर्शमनुभवन्ति, आन्ध्यांनवशगा भवन्तीत्यर्थः, तसिंश्च शिशिरे हिमकणिनि मारुते च प्रवाति सति एके न सर्वे 'अनगाराः' तीर्थिकप्रजिता हिमवाते सति शीतपीडितास्तदपनोदाय पावकं प्रेज्यालयन्ति-अङ्गारशकटिकामन्वेपन्ति, प्राचारादिकं याचन्ते, यदिवाऽनगारा इति-पार्श्वनाथतीर्थप्रबजिता गच्छवासिन एव शीतार्दिता नियातमेपन्ति-घवाशालादिका वसतीर्वातायनादिरहिताः प्रार्थयन्ति ॥ किं च-इह सङ्घाटीशब्देन शीतापनोदक्षम कल्पद्यं त्रयं वा गृह्यते, ताः सचाटीः शीतार्दिता वयं प्रवेक्ष्यामः, एवं शीतादिता अनगारा अपि विदधति, तीर्थिकप्रबजितास्त्वेधाः-समिधः काष्ठानीतियावद् एताच समादहन्तःशीतस्पर्श सोढुं शक्ष्यामः, तथा संघाट्या वा पिहिताः-स्थगिताः कम्बलाद्यावृतशरीरा इति, किमर्थमेतत्कुर्वन्तीति दर्शयति-यतोऽतिदुःखमेतद्-अतिदुःसहमे- तद् यदुत हिमसंस्पर्शाः, शीतस्पर्शवेदना दुःखेन सह्यन्त इतियावत् ।। तदेवमेवंभूते शिशिरे यथोक्तानुष्ठानवत्सु च स्वयूथ्येतरेष्वन- गारेषु यद्भगवान् व्यधातदर्शयितुमाह-'तसिन्' एवंभूते शिशिरे हिमवाते शीतस्पर्शे च सर्वकपे 'भगवान्' ऐश्वर्यादिगुणोपेतस्तं शीतस्पर्शमध्यासयति-अधिमहते, किंभूतोऽसौ ?-'अप्रतिज्ञो' न विद्यते निवातवसतिप्रार्थनादिका प्रतिज्ञा यस्य स तथा, क्वाध्या- सयति ?–'अधो विकटें' अधः-कुड्यादिरहिते छत्रेऽप्युपरि तदभावेऽपि चेति, पुनरपि विशिनष्टि-रागद्वेषविरहान्यभूतः कर्मग्र- न्थिद्रावणाद्वा द्रयः-संयमः स विद्यते यस्यासौ द्रविकः, स च तथाऽध्यासयन् यद्यत्यन्तं शीतेन बाध्यते ततस्तस्मात् छन्नानिष्क्रम्य पहिरेकदा-रात्रौ मुहूर्तमान स्थित्वा पुनः प्रविश्य स भगवान् शमितया सम्यग्या समतयाचा व्यवस्थितः सन् तं शीतस्पर्श रास- | भदृष्टान्तेन सोढुं शक्नोति-अधिमहत इति ।। एतदेवोद्देशकार्थमुपसंजिहीपुराह-एम विही' इत्यायनन्तरोद्देशकबन्नेयमिति । इतित्र- धीमीतिशब्दौ पूर्ववद् । उपधानश्रुतस द्वितीयोद्देशकः परिसमाप्त इति ।। प्र.आ. ३०९ JAMHILJinanal कलाक ao.d...

·९उप० आगा। उक्तो द्वितीयोदेशकः, माम्प्रतं तृतीय आरभ्यते, अस्य चायममिमम्वन्धः-इहानन्तरोद्देशके भगवतः शय्याः प्रतिपादिताः,तासु च तृण- न्यपम्पिनेन ये यधोपमर्गाः परीपहाच सोढास्तत्प्रतिपादनार्थमिदमुपक्रम्यत इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्थासोद्देशकस्यादिसूत्रम्- ३ उ० स्पर्शादि तणफासे सीयफासे य तेउफासे य समसगे य । अहियासए सया समिए फासाइं विरू- वरूवाई ॥८१॥ अह दुचरलाढमचारी वजभूमिं च सुब्भभूमिं चापंतं सिज्ज सेविंसु आसण- गाणि चेव पंताणि ॥४२॥ लाढेहिं तस्सुवसग्गा बहवे जाणवया लूसिंसु। अह लूहदेसिए भत्ते कुकुरा तत्थ हिसिसु निवइंसु ॥८३॥ अप्पे जणे निवारेइ लूसणए सुणए दसमाणे। छुच्छु- कारिति आहेसु समणं कुक्कुरा दसंतुत्ति।। ८४॥ तृणानां-कुशादीनां स्पर्शास्तृणस्पर्शाः तथा शीतस्पर्शाः तथा तेजःस्पर्शा-उप्णस्पर्शाश्चातापनादिकाले आसन् , यदिवा गच्छतः फिल भगवतस्तेजःकाय एवासीत् , तथा दंशमशकादयश्च, एतान् तृणस्पर्शादीन् 'विरूपरूपान्' नानाभूतान् भगवानध्यासयति, सम्पगिता-मम्पग्भावं गतः समितिभिः समितो वेति॥ किं च-'अर्थ' आनन्तर्ये दुःखेन चर्यतेऽसिन्निति दुश्वरः स चासौ लाढश्च- . 10 जनपदविशेपो दुश्वरलाढस्तं चीर्णवान्-विहृतवान् , स च द्विरूपो-वज्रभूमिः शुभ्रभूमिश्च तं द्विरूपमपि विहृतवान् , तत्र च प्रान्तां ॥२८॥ शम्यां' यगति शून्यगृहादिकामनेकोपद्रवोपद्रुतां सेवितवान् , तथा प्रान्तानि चासनानि-पांशन्करशर्करालोटायुपचितानि च काष्ठानि HALCHIROINHSHIL PHORIHIRAO MADHEHAATIHH २६ ·आचा० ९ उप० ३ उद्दे० तिर्यक- परीपहः - च दुर्घटितान्यासेवितवानिति ।। किं च-लादा नाम जनपदविशेपास्तेषु च द्विरूपेष्वपि लाढेपु 'तस्य भगरतो वह्व उपसर्गाः प्रायशः प्रतिकूला आक्रोशश्वभक्षणादय आसन्, तानेव दर्शयति-जनपदे भवा जानपदा-अनार्याऽऽचारिणो लोकाः ते भगवन्तं लूपित- चन्तो-दन्तभक्षणोल्मुकदण्डमहारादिभिर्जिहिंसुः, अथशब्दोऽपिशब्दार्थे, स चैवं द्रष्टव्यः, भक्तमपि तत्र 'रुक्षदेश्य रूक्षकल्प- मन्तप्रान्तमितियावत् , ते चानार्यतया प्रकृतिकोधनाः कर्पासाद्यभावत्याच तृणनावरणाः सन्तो भगवति विरूपमाचरन्ति, तथा तत्र 'कुर्कुराः' श्वानस्ते च निहिंसुः, उपरि च निपेतुरिति ॥ किं च-'अल्प' स्तोकः सजनो यदि परं सहस्राणामेको यदिवा नास्त्ये- वासाविति यस्तान् शुनो लूपकान दशतो 'निवारयति' निषेधयति, अपि तु दण्डमहारादिभिर्भगवन्तं हत्वा तत्प्रेरणाय सीत्कुर्वन्ति, कथं नामनं श्रमणं कुर्कुराः-श्वानो दशन्तु-भक्षयन्तु ?, तत्र चैवंविधे जनपदे भगवान् पण्मासावधिं कालं स्थितवानिति ॥ किंच- एलिक्खए जणा भुजो बहवे वज्जभूमि फरुसासी।लढि गहाय नालियं समणा तत्थ य विहरिंसु ॥८६॥ एवंपि तत्थ विहरन्ता पुट्ठपुव्वा अहेसि सुणिएहिं । संलुञ्चमाणा सुणएहिं दुच्चराणि तत्थ लाढेहि ॥८६॥ निहाय दण्डं पाणेहिं ते कायं वोसरिजमणगारे।अह गामकण्टए भगवन्ते अहिआसए अभिसमिच्चा ॥८७॥ नागो संगामसीसे वा पारए तत्थ से महावीरे। एवंपि तत्थ लाढेहिं अलहपुव्बोवि एगया गामो ॥८८॥ ३१० १० Peli ISTRI Tull Homemy AIMER m ·. TOMI ईस' पोक्तखभागो यत्र जनसं तधाभूतं जनपदं भगान् ‘भूयः' पौनःपुन्येन विहृतवान् , तस्यां च वजभूमौ वहयो जनाः विहार ९ उप० परपाशिनो-रुमागिनो रुक्षाशितया च प्रकृतिकोधनास्ततो यतिरूपमुपलभ्य कदर्थयन्ति, ततस्तत्रान्ये श्रमणाः शाक्यादयो यष्टि-देह- ३ उ० प्रमाणां चतुरगुलाधिकप्रमाणां वा नालिकां गृहीत्वा वादिनिषेधनाय विजहुरिति ।। किं च एवमपि यष्ट्यादिकया सामग्र्या श्रमणा १५ विहरन्तः 'स्पृष्टपूर्वा' आरब्धपूर्वाः श्वभिरामन् , तथा 'संलुच्यमाना' इतश्वेतश्च भक्ष्यमाणाःश्वमिरासन् , दुर्निवारत्वात्तेषां,'तत्र' तेषु है लाढप्पार्यलोकानां दुःसेन चर्यन्त इति दुश्चराणि-ग्रामादीनीति ।।तदेवंभूतेष्वपि लाढेपु कथं भगवान् विहृतवानिति दर्शयितुमाह- प्राणिपु यो दण्डनादण्डो-मनोवाकायादिकस्तं भगवान् 'निधाय त्यक्त्वा, तथा तच्छरीरमप्यनगारो व्युत्सृज्याथ 'ग्रामकण्टकान्' नीचजनरूक्षालापानपि भगवांस्तांस्तान् सम्यकरणतया निर्जराममिसमेत्य-ज्ञात्वाऽभ्यासयति-अधिमहते ॥ कथमधिसहत इति दृष्टा- न्तद्वारेण दर्शयितुमाह-'नागोहम्तो यथाऽमी संग्राममूनि परानीकं जित्वा तत्पारगो भवति एवं भगवानपि महावीरस्तत्र लाढेपु परीपहानीकं विजित्य पारगोऽभूत् , किंच-'तत्र' लाढेपु विरलत्वाद्रामाणां क्वचिदेकदा वासायालब्धपूर्वो ग्रामोऽपि भगवता ।। किंच- उवसंकमन्तमपडिन्नं गामंतियम्मि अप्पत्तं । पडिनिक्खमित्तु लूसिंसु एयाओ परं पलेहित्ति ॥८९॥ हयपुब्यो तत्थ दण्डेण अदुवा मुट्ठिणा अदु कुन्तफलेण। अदु लेलुणा कवालेण हन्ता ॥२८॥ हन्ता बहवे कन्दिसु ॥१०॥ मंसाणि छिन्नपुवाणि उट्ठभियाएगया कायं । परीसहाई लुंचिंसु २४ .

·वन- भूम्युप- प्र.मा. अदुवा पंसुणा उवकरिंसु ॥९॥ उच्चालइय निहणिंसु अदुवा आसणाउ खलइंसु। वोस- आना ९ उप० कायपणयाऽऽमी टुक्खमहे भगवं अपडिन्ने ॥१२॥ ३ उद्दे० 'उपगतामन्त निक्षाय यामाय या ग उन्तं, किंभूनम्-'अप्रतित' नियननिनामादिप्रतिज्ञारहितं ग्रामान्तिकं प्राप्तमप्राप्तमपि नम्मा- द्रामात्प्रनिनिर्गत्य । जना भगान्तमपिपुः, एतगोचुः इतोऽपि स्थानात्परं दूरतरं स्थानं 'पहि' गच्छेति ।। किंच-तत्र ग्रामादे- हिपस्थितः परं हतो हतपः, केन ?-दण्डेनाथमा मुष्टिनास्थया कुन्तादिफलेनाथमा लेष्टुना कपालेन-घटसर्परादिना हत्ता हत्या वयोऽनार्यावन्दुः-पश्यत यूयं किभूतोऽयमित्या कलफलं चक्रुः ॥ किं च-मांगानि च तत्र भगतश्चिनपूर्वाणि एकदा ३११ कायमष्टभ्य-आक्रम्य नया नानाप्रकाराः प्रनिहलपरीपहाथ भगान्तमलुधिपः, अथवा पांमुनाऽनकीर्गवन्त इति ।। किंच-भग- पन्तममुक्षिप्य भूमौ 'निहतान्नः' क्षिप्तवन्तः, अथवा 'आगनान्' गोदोहिकोत्कदुकामनपीरामनादिकात् 'स्मलितपन्तो' निपा- नितान्तः, भगांस्तु पुनव्युत्सृष्टकायः परीपहमहनं प्रति प्रणन आसीन, परीपहोपमर्गकृतं दुःखं राहत इति दुःसमहो भगवान्, नाम्प दागचिकित्साप्रतिमा विद्यत इत्यप्रतिमः ॥ कथं दुग्यमहो भगानित्येतदृष्टान्तद्वारेण दर्शयितुमाह- सूगे सङ्गाममीसे वा मंबुडे तत्थ से महावीरे । पडिमेवमाणे फरुसाई अचले भगवं रीयि- स्था ॥१३॥ पस विही अणुकन्तो • जाव गेयं ॥९॥ तिबेमि ९-३॥ गया हि गंग्रामगिरगि 'गरः' अक्षोम्यः परः उन्नादिमिमिद्यमानोऽपि गर्मणा संहनाङ्गो न भजमुपयातीति, पांग भगा. १० * ·रोग- नान्महावीरः 'ता' तादादिजनपद परोपहानीकतुधमानोऽपि प्रतिसेवमानश्च 'परुपान्'दुःखविशेषान् मेरुरिवाचलो-निष्प्रकम्पो धृत्या ९ उप० ४ अंगः संघलामो भगान् रीयते म्म शानदर्शनचारित्रात्मके मोक्षाध्वनि पराक्रमते सेति ।। उद्देशकार्थमुपसंजिहीपुराह-'एस विही'त्यादि पूर्वपद् ॥ उपधानथुताध्ययनस्य तृतीयोद्देशकः परिसमाप्तः ।। सहनं २० उक्तम्तृतीयोदेशकः माम्प्रतं चतुर्थ आरम्पत्ते, अस्य चापममिसम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशक भगवतः परीपहोपसर्गाधिसहनं प्रतिपा- दितं, तदिहापि रोगातकपीडाचिकित्माच्युदासेन सम्यगधिसहते तदुत्पत्चौ च नितरां तपश्चरणायोद्यच्छतीत्येतत्प्रतिपाद्यते, तदनेन सम्बन्धेनायातस्यासोद्देशकस्यादिगूत्रम्- ओमोयरियं चाएइ अपुढेऽवि भगवं रोगेहिं । पुढे वा अपुढे वा नो से साइजई तेइच्छं ॥९५॥ संसोहणं च वमणं च गाय-भंगणं च सिणाणं च । संवाहणं च न से कप्पे दन्तपक्खा- लणं च परिन्नाए ॥९६॥ विरए गामधम्मेहि रीयइ माहणे अवहुवाई।सिसिमि एगया भगवं छायाए झाइ आसीय ॥९७॥ आयावइ य गिम्हाणं अच्छइ उक्कुडुए अभित्तावे। अदु जाव इत्य लूटेणं ओयणमंथुकुम्मासेणं ॥९८॥ ॥२८३॥ ०४

·आना
१५
तपो.
९ उप
PIME- MadNil HMAH Am
विशेपः
पमिति गमाहारद्वन्दः तेनात्मानं यापयतीति गम्बन्ध इति ॥ एतदेव कालावधिविशेषणतो दर्शयितुमाह-
एयाणि तिन्नि पडिसेवे अट्ठ मासे अ जावयं भगवं । अपि इत्थ एगया भगवं अदमासं
४.
अदुवा मासंपि ॥९॥ अपि साहिए दुवे मासे छप्पि मासे अदुवा विहरित्या। राओवरायं
अपडिन्ने अन्नगिलायमेगया भुञ्जे ॥१०॥ छटेण एगया भुझे अदुवा अट्टमेण दसमेणं ।
दुवालसमेण पगया भुझे पेहमाणे समाहिं अपडिने॥१०१॥णचाणं से महावीरे नोऽविय
पावगं सयमकासी। अन्नेहिं या ण कारित्था कीरंतंपि नाणुजाणित्था ॥१०२॥
'एनानि ओदनादीन्यनन्तरोक्तानि प्रतिसेवते, तानि च समाहारद्वन्द्वेन तिरोहितावयवसमुदायप्रधानेन निर्देशान् कस्यचिन्मन्द
पद्धः स्यादारेका यथा-वीण्यपि समुदितानि प्रतिसेवत इति, अतस्तद्वयुदासाय त्रीणीत्यनया सङ्ख्यया निर्देश इति, श्रीणि सम-
Milम्नानि न्यस्तानि वा यथालाभं प्रतिसेवत इति, कियन्तं कालमिति दर्शयति-अष्टौ मासान् ऋतुबद्धसंबकानात्मानं अयापयद्-वर्ति-
नवान् भगानिति, तथा पानमप्यर्द्धमागमथवा मासं भगवान् पीतवान् ।। अपि च-मासद्वयमपि साधिकम् अथवा पडपि मामान्
माधिकान् भगवान्पानकमपीत्वाऽपि रायोपरात्र'मित्यहर्निशं चिहृतवान् , किंभूतः १-'अप्रतिज्ञा' पानाम्युपगमरहित इत्यर्थः, तथा
"अनगिलायन्ति पर्युपिनं तदेकदा मुक्तवानिति ॥ किंव-पप्ठेनेकदा भुसे, पष्ठं हि नामकम्मिन्नहन्येकभक्तं विधाय पुनर्दिनद्वयम-
.
॥२८४॥

·. PALAHDru -HAAN मिक्षा- विधिः आचा० ९ उप० ४ उद्दे +- PAITHTTummunia -MALPR timent RITER ATM मुक्त्वा चतुर्थेऽयेकभक्तमेव विधत्ते, ततश्चाधन्तयोरेकभक्तदिनयोक्तद्वयं मध्यदिवसयोश्च भक्तचतुष्टयमित्येवं पण्णां भक्तानां परित्यागात्पष्ठं भवति, एवं दिनादिवृद्धवाऽष्टमाद्यायोज्यमिति, अथाष्टमेन दशमेनाथवा द्वादशमेनेकदा-कदाचिद्भुक्तवान्, 'ममाधि' | शरीरममाधानं 'प्रेक्षमाणः' पर्यालोचयन् , न पुनर्भगातः कथंचिद्दौर्मनसं ममुत्पद्यते, तथाऽप्रतिज्ञ:-अनिदान इति ।। किंच- जात्वा हेयोपादेयं म महावीरः कर्मप्रेरणसहिष्णुर्नापि च पापकं कर्म स्वयमकार्षीत् न चाप्यन्यैरवीकरत् न च क्रियमाणमपरैरनु- जातपानिति ।। किंच- गामं पविसे नगरं वा घासमेसे कडं परट्ठाए। सुविसुद्धमेसिया भगवं आयतजोगयाए सेवित्था ॥१०३॥ अदु वायसा दिगिछत्ता जे अन्ने रसेप्तिणो सत्ता। घासेसणाए चिट्ठन्ति सययं निवइए य पेहाए ॥१०॥ अदुवा माहणं च समणं वा गामपिण्डोलगं च अतिहिं वा । सौवागमूसियारिं वा कुकुरं वावि विट्ठियं पुरओ ॥१०५॥ वित्तिच्छेयं वजन्तो तेसिम- प्पत्तियं परिहरन्तो । मन्दं परक्कमे भगवं अहिंसमाणो घासमेसित्था ॥२०६॥ ग्राम नगरं वा प्रविश्य भगवान् ग्राममन्वेषयेत् , परार्थाय कृतमित्युद्गमदोपरहितं, तथा सुविशुद्धमुत्पादनादोपरहितं, तथैषणा- दोपपरिहारेणपिया-अन्वेष्ण भगनानायत:-संयतो योगो-मनोवाकायलक्षणः आयतवासी योगश्चायनयोगो-ज्ञानचतुष्टयेन ।

·भिक्षा- विधिः उप० HINमम्यम्योगप्रणिधानमापतयोगस्य भाव आयतयोगता तया सम्यगाहारं शुद्धं ग्रासपणादोपपरिहारेण सेक्तिवानिति ।। किं च-अथ ४ उ० निधो पर्यटनो भगवतः पधि वायमा:-काका 'दिगिछत्ति बुभुक्षा तयाऽऽर्ता बुभुक्षा ये चान्ये रसैपिणः-पानार्थिनः कपोत- पारापनादयः मचाः तथा ग्रामसंपणार्थम्-अन्वेषणार्थ च ये तिष्ठन्ति तान् सततम्--अनवरतं निपतितान् भूमौ 'प्रेक्ष्य' दृष्ट्वा तेषां एनिष्पपदं वर्जयन् मन्दमाहाराधी पराक्रमते । किं च-अथ ब्राह्मणं लाभार्थमुपखितं दृष्ट्वा तथा श्रमणं शाक्याजीवकपरिवादता- पमनिर्ग्रन्धानामन्यतमं 'ग्रामपिण्डोलक' इति भिक्षयोदरभरणार्थ ग्राममाश्रितस्तुन्दपरिमृजो द्रमक इति, तथाऽतिथि वा-आगन्तु- कम् तथा अपार-चाण्डालं मार्जारी या कुखुरं वापि-श्वानं विविधं स्थितं 'पुरतः' अग्रतः समुपलभ्य तेषां वृत्तिच्छेदं वर्जयन् मनसो दुपणिधानं ग वर्जयन् मन्द-मनार तेषां त्रासमकुर्वन् मगवान् पराक्रमते, तथा परांश्च कुन्थुकादीन् जन्तून् अहिंसन् ग्रासमन्वे- पितरानिति ।। किन- अवि सूइयं वा सुकं वा सीयं पिंडं पुराणकुम्मासं। अदु बुक्कसं पुलागं वा लदे पिंडे अलढे दविए ॥१०७॥ अवि झाइ से महावीरे आसणत्थे अकुक्कुए झाणं । उ8 अहे तिरियं च पेहमाणे समाहिमपडिन्ने ॥१०८॥ अकसाई विगयगेही य सहरूवेसु अमुच्छिए झाई। छउमत्योऽवि परकममाणो न पमायं सइंपि कुवित्या ॥१८९॥ सयमेव अभिसमागम्म HanipMRI HEU ॥२८॥ २४ ·JI अनुकर आना १ उप ४ उद - णोपदेशः - न प्रमाद-कायादिकं महदपि कृतवानिति किं च-खयमेव-आत्मना तचमभिममागम्य विदितसंसारस्वभावः स्वयंवुद्धः संस्ती- प्राननायोद्यनयान , तथा चोक्तम्-"आदित्यादिवियुधविसरः सारमस्यां त्रिलोक्यामास्कन्दन्तं पदमनुपम यच्छिदं त्वामुवाच । ती नाथो लघुभवभयलेदि तूर्ग विधत्स्वेत्येतद्वाक्यं त्वदधिगतये नो किमु सान्नियोगः १॥१॥" इत्यादि, कथं तीर्थप्रवर्तनायो- धन इनि दर्शयति-'आत्मशुद्धया आत्मकर्मक्षयोपशमोपशमक्षयलक्षणयाऽऽयतयोग-सुप्रणिहितं मनोवाकायात्मकं विधाय विषय- कपायाद्युपगमादिमितिः शीतीभूतः, तथा अमायावी--मायारहितः, उपलक्षणार्थत्वादस्याक्रोधाद्यपि द्रष्टव्यं, 'यावत्कथ मिति यावसीय भगवान् पञ्चभिः समितिभिः ममितः तथा तिसृभिर्गुप्तिमिर्गुप्तश्चासीदिति ॥ श्रुतस्कन्धाध्ययनोद्देशकार्थमुपसंजिही(राह- एपः-अनन्तरोक्तः शत्रपरिनादेरारभ्य योऽभिहितः सोऽनुक्रान्तः-अनुष्ठित आसेवनापरिज्ञया आसेवितः, केन ?-श्रीवर्धमानखा- मिना 'मतिमता' मानचतुष्टयान्वितेन बहुशः- अनेकयोऽप्रतिज्ञेन-अनिदानेन भगवता--ऐश्वर्यादिगुणोपेतेन, अतोऽपरोऽपि मुमुक्षु- रने व भगवदाचीणेन मोक्षप्रगुणेन पथाऽऽत्महितमाचरन् रीयते-पराक्रमते, इतिरधिकारपरिसमाप्तौ, नवीमीति सुधर्मास्वामी जम्यूम्पामिने कथयति-सोऽहं ब्रवीमि येन मया भगवद्वदनारविन्दादर्थजात निर्यातमवधारितमिति ।। उक्तोऽनुगमः सूत्रालापकनि- प्पन्ननिक्षेपश्च ममत्रस्पर्शनियुक्तिका, माम्प्रतं नयाः, ने च नैगममइग्रहब्यवहारमजुमूत्रशब्दममभिरुदेवंभूतभेदभिन्नाः मामान्यतः सप्त, ते चान्यत्र सम्मत्यादी लक्षणतो विधानतश्च न्यक्षेणामिहिता इति. इह पुनस्त एव जानक्रियानयान्तर्भावद्वारेण ममासतः प्रोन्यन्ते, अधिकतानाराङ्गस्य नानक्रियात्मकतयोभयरूपत्वात् ज्ञानक्रियाधीनत्यान्मोक्षस्य तदर्थ च शास्त्रप्रवृत्तेरिति भावः, अत्र च परस्परनः मध्यपेक्षायेर जानक्रियानयो विवक्षिनकार्यमिद्धयेऽलं नान्योऽन्यनिरपेक्षावित्येतत्प्रपश्यते; नत्र ज्ञाननयामिप्रायोऽयम् प्र.आ. ३१५ tatilo lilit.HR मा u fimm. ॥२८६॥ २७ ·अनुकर गोपदेशः आचा० ९ उप० ४ उद्दे -यथा ज्ञानमेव प्रधानं, न क्रियेति, समस्तहेयोपादेयहानोपादानप्रवृत्ते नावीनत्वात् , तथाहि-सुनिश्चितात् सम्यग्ज्ञानात्प्रवृत्तो- फ्रियार्थी न विसंवाद्यते, तथा चोक्तम्-"विज्ञप्तिः फलदा घुमां, न क्रिया फलदा मता । मिथ्याज्ञानात् प्रवृत्तस, फलासंवाद- दर्शनाद् ॥१॥" इत्यादि, संविनिष्ठत्वाच विषयव्यवस्थितीनां तत्पूर्वकसकलदुःखप्रहीणत्याचान्वयव्यतिरेकदर्शनाच ज्ञानस्य प्राधान्यं, तथाहि-ज्ञानाभावेऽनर्थपरिहाराय प्रवर्तमानोऽपि तत्करोति येन नितरां पतङ्गबदनथेन संयुज्यते. ज्ञानसद्भावे च समस्तानप्यर्था- नर्थसंशयांच यथाशक्तितः परिहरति, तथा चागमः- 'पढमं नाणं तओ' इत्यादि, एवं तावत्क्षायोपशमिकं ज्ञानमाश्रित्योक्तं, क्षायि- | कमप्याश्रित्य तदेव प्रधान, यसाद्भगवतः प्रणतसुरासुरमुकुटकोटिवेदिकाङ्कितचरणयुगलपीठस्य भवाम्भोधितटस्थस्य प्रतिपन्नदीक्षस्य त्रिलोकवन्धोस्तपश्चरणवतोऽपि न तावदपवर्गप्राप्तिः सजायते यावजीवाजीवाद्यखिलवस्तुपरिच्छेदरूपं घनघातिकर्मसंहतिक्षयात्के- बलज्ञानं नोत्पन्नमित्यतो ज्ञानमेव प्रधानमैहिकामुष्मिकफलप्राप्तिकारणं, युक्तियुक्तत्वादिति । अधुना क्रियानयाभिप्रायोऽभिधीयते, तद्यथा-क्रियैव प्रधानमहिकामुष्मिकफलप्राप्तिकारणं, युक्तियुक्तत्वात्, यस्माद्दर्शितेऽपि ज्ञानेनार्थक्रियासमर्थेऽर्थे प्रमाता प्रेक्षापूर्वकारी यदि हानोपादानरूपां प्रवृत्तिक्रियां न कुर्यात् ततो ज्ञानं विफलतामियात् , तदर्थत्वात्तस्येति, यस्य हि यदर्थ प्रवृत्तिस्तत्तस्य प्रधान- मितरदप्रधानमिति न्यायात् , संविदा विषयव्यवस्थानस्याप्यर्थक्रियार्थत्वास्क्रियायाः प्राधान्यम् , अन्वयव्यतिरेकायपि क्रियायो समुपलभ्येते, यतः-मम्यचिकित्साविधिज्ञोऽपि यथार्थीपधावाप्तावपि उपयोगक्रियारहितो नोल्लाघतामेति, तथा चोक्तम्-"शास्त्रा- प्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खा, यस्तु क्रियावान् पुरुषः म विद्वान् । संचिन्त्यतामौषधमातुरं हि, किं ज्ञानमात्रेण करोत्यरोगम् ॥१॥" तथा "क्रियेव फलदा पुमा, न ज्ञानं फलदं मतम् । यतः स्त्रीभक्ष्पभोगनो, न ज्ञानासुखितो भवेत् ॥१॥" इत्यादि, तक्रियायुक्तस्तु -

·-e
९ उप०
४ उद्दे
नय-
विचारः
यथाऽमिलपितार्धभाग्भवत्यपि, कुत इति चेत्, न हि दृष्टेऽनुपपन्न नाम, न च सकललोकप्रत्यक्षसिद्वेऽर्थेऽन्यत्प्रमाणान्तरं मृग्यत इति,
तथाऽऽमुष्मिकफलप्रात्यार्थिनाऽपि तपश्चरणादिका क्रियेव कर्तव्या, मौनीन्द्रं प्रवचनमप्येवमेव व्यवस्थितं, यत उक्तं-'चेइयकुलग-
मागम आयरियाणं च पचयण मुए य । मब्वेसुऽवि तेण कयं तवसञ्जममुज्जमन्तेणं ॥१॥" इतथैतदेवमङ्गीकर्तव्यं यतस्तीर्थकदा
दिमिः क्रियारहितं ज्ञानमप्यफलमुक्तं, उक्तं च-'सुवहुंपि सुअमहीयं किं काही चरण विप्पहूण(मुक)स्म ? | अंधस्म जह पलिसा
दीपसतमहस्सकोडीवि ॥१॥" दृशिफ्रियापूर्वकक्रियाविकलत्वात्तस्येति भावः, न केवलं क्षायोपशमिकाज्ज्ञानाक्रिया प्रधाना, क्षायि-
कादपि, यतः सत्यपि जीवाजीवाद्यखिलवस्तुपरिच्छेदके ज्ञाने समुल्लसिते न व्युपरतक्रियानिवर्तिध्यानक्रियामन्तरेण भवधारणी-
यकर्मोच्छेदः, तदच्छेदाच न मोक्षावाप्तिरित्यतो न ज्ञान प्रधान, चरणक्रियायां पुनरैहिकामुष्मिकफलावाप्तिरित्यतः सैव प्रधान-
भावमनुभवतीति, तदेवं शानमृते सम्यक्रियाया अभावः, तदभावाच तदर्थप्रवृत्तस ज्ञानस्य वैफल्यम् । एवमादीनां युक्तीनामुभ-
| यत्राप्युपलब्धेाकुलितमतिः शिष्यः पृच्छति-किमिदानीं तत्वमस्तु ?, आचार्य आह-नन्वभिहितमेव विसरणशीलो देवानांप्रियो
यथा जानक्रियानयौ परस्परमव्यपेक्षौ सकलकर्मकन्दोच्छेदात्मकस्य मोक्षस्य कारणभूताविति, प्रदीप्तममम्तनगरान्तर्वर्तिपरस्परोप-
कार्योपकारकभावावाप्तानावाधस्थानौ पड्यन्धाविवेति, तथा चोक्तम्- "संजोयसिद्धी' फलं वदन्ती'त्यादि, स्वतन्त्रप्रवृत्तौ तु न
१ चैत्यकुलगणम के आचार्य च प्रवचने धृते च । सर्वध्वपि नेन कृत तप संयमोहदच्छता 115 11 सुवपि श्रतमधीत किं करिष्यति विप्रहीणचाणस्य ।
अपस्य यथा प्रदीरा दोगसमयकोव्यार ॥1॥ ३ सयोगसिद्ध फल पनि ( नाचक्रेग रथ. प्रयाति) अन्यश्च पगुश्च बने समेन्य तो सप्रयुनो नगर
ATHI
प्र.आ.
॥२८७॥

·नया विचारः আশা विवक्षितकार्य माधयत इत्यता प्रमिद्धमेन, यथा 'हयं णाणमित्यादि, आगमेऽपि नियोपसंहारहारेणायमेवार्थोऽमिहितो, यथा- ९ उप० 'सच्चे मिपि णयाणं बहुविहात्तव्ययं णिमामेत्ता । तं सबणयविसुद्धं जं चरणगुणडिओ माहु॥१शाति', तदेतदानाराङ्ग ज्ञानक्रिया ४ उद्देमकं अधिगतमम्यापथानां कुश्रुतमरित्कपायझपकुलाकुलं प्रियविप्रयोगाप्रियसंप्रय गायनेकन्यमनोपनिपातमहापर्त मिथ्यात्वपय. नेरणोपम्यापितभयशोकहास्यरत्यरत्यादितरङ्गं विश्रमावेलाचितं व्याधिशतनकचक्रालयं महागम्भीर भयजननं पश्यतां त्रामोत्पादक महासंमारार्णवं साधून मुत्तितीर्पतां तदुत्तरणममर्थमव्याहतं यानपात्रमिति, अतो मुमुक्षुणाऽऽत्यन्तिकान्तिकानापाधं शाश्वतमनन्त- | मजरममरमध्यगव्यायाधमुपरतममस्तद्वन्द्वं सम्यग्दर्शनज्ञानवतचरणक्रियाकलापोपेतेन परमार्थपरमकार्यमनुत्तमं मोक्षस्थानं लिप्मुना समालम्वनीयमिति तदात्मकस्स ब्रह्मचर्याख्यश्रुतस्कन्धस्य निर्यतिकुलीनश्रीशीलाचार्येण तत्त्वादित्यापरनाम्ना वाहरिसाधु- महायेन कता टीका परिसमाप्तेति ।। श्लोकतो ग्रन्थमानम् ॥ २७६ ॥ द्वासायधिकेषु हि शतेपु सप्तसु गतेपु गुप्तानाम् । संवत्सरेपु मासि च भाद्रपदे शुक्लपञ्चम्याम् ॥१॥ शीलाचार्येण कृता गम्भूतायां स्थितेन टीकपा । सम्यगुपयुज्य शोध्यं मात्सर्यविनाकृतैरायः ॥२॥ फुल्याऽऽचारस्य मया टीका यत्किमपि संचितं पुण्यम् । तेनामयाजगदिदं निर्वृतिमतुलां सदाचारम् ॥३॥ यणः पदमय वाक्यं पयादि च यन्मया परित्यक्तम् । तच्छोधनीयमत्र च व्यामोहः कस्य नो भवति ॥४॥ नचादित्यापरामिधानश्रीमच्छीलाचार्यविहिता पृत्तिह्मचर्यश्रुतस्कन्धस्य आचारागस ममाता ।। • "यलिनमपामपि नयानां यदीपवत्तपना निशम्य । तनिशिव यगरणगुणस्थितः साधुः ॥१॥ MIRPrem TAROTE..

·HTHHATTuniillimathura
९उप०
४ उद्दे०
ANDARMEDIAN
इति श्रीमद्भद्रयाहुखामिसंहधनियुक्तिसंकलिताचाराङ्गप्रथमश्रुतस्कन्धस्य
वृत्तिः श्रीवाहरिगणिविहितसाहाय्यकेन श्रीशीलाङ्काचार्येण तत्त्वा-
दित्यापराभिधानेन विहिताऽऽयाता संपूर्तिम् ।
प्र.आ.
३१६
arrestedindia
HTTAR WALA FIRMATIHAR WHITISHTHHAP
12000

·आचा
१अध्यक
अग्र-
निक्षेपाः
२ श्रुत
१ चूला
PHHOTILADITIDINE
॥ अहम् ॥
जयत्यनादिपर्यन्तमनेकगुणरनभृत्। न्यत्कृताशेपतीयेशं, तीर्थ तीर्थाधिपैर्नुतम् ॥१॥
नमः श्रीवर्द्धमानाय, सदाचारविधायिने । प्रणताशेषगीर्वाणचूदारवाचिताईये ॥२॥
'आचारमेरोर्गदितस्य लेशतः, प्रवच्मि तच्छेपिकचूलिकागतम् ।
आरिप्सितेऽर्थे गुणवान् कृती सदा, जायेत निःशेपमशेपितक्रियः ॥३॥
उक्तो नवब्रह्मचर्याध्ययनात्मक आचारश्रुतस्कन्धः, साम्प्रतं द्वितीयोऽग्रथुतस्कन्धः समारभ्यते, अस्स चायममिसम्बन्धः-उक्तं
प्रागाचारपरिमाणं प्रतिपादयता, तद्यथा-"नव बंभरमइओ अट्ठारसपयसहस्सिओ वेओ । हवइ य सपंचचूलो बहुवहुअयरो(यरओ)
पयग्गेणं ॥१॥" तत्राये-श्रुतस्कन्धे नवब्रह्मचर्याध्ययनानि प्रतिपादितानि,तेषु च न समस्तोऽपि विवक्षितोऽर्थोऽमिहितः,अभिहितोऽपि
| सङ्केपतः,अतोऽनमिहितार्थाभिधानाय सङ्केपोक्तस्य च प्रपञ्चाय तदप्रभूताश्चतस्रथूडा उक्तानुक्तार्थसमाहिकाःप्रतिपाद्यन्ते,तदात्मकश्च
द्वितीयोऽग्रश्रुतस्कन्धः, इत्यनेन सम्पन्धेनायातस्खास्य व्याख्या प्रतन्यते, तत्र नामस्थापने अनादृत्य द्रव्याग्रनिक्षेपार्थ नियुक्तिकदाह-
दव्योगाहण आएस काल कम गणणसंचए भावेश अग्गं भावे पहाण बहुय उवगारओ प्रतिविह॥२८॥
तत्र द्रव्याग्रं द्विधा-आगमतो नोआगमतो इत्यादि भणित्वा व्यतिरिक्तं त्रिधा-सचित्ताचित्तमिश्रद्रव्यस्य वृक्षकुन्तादेर्यदामिति,
अवगाहनानं यद्यस्य द्रव्यस्थाधस्तादचगाढं तदवगाहना, तद्यथा-मनुष्यक्षेत्रे मन्दरवर्जानां पर्वतानामुच्छ्यचतुर्भागो भूमावरगाद
, तविशेप २ तम् ३ पीनाथाय * °इप्रये * नवब्रह्मचर्यमयोऽशादशपदसहस्रको वेदः । भवति च मपचचूलो बहुबहुतरकः पदाप्रेण ॥१॥

·चा अग्र- २ श्रुत १चूला निक्षेपाः इति, मन्दराणां तु योजनसहस्रमिति, आदेशाग्रम्-आदिश्यत इत्यादेशः–व्यापारनियोजना, अग्रशब्दोऽत्र परिमाणवाची, ततश्च यत्र परिमितानामादेशो दीयते तदादेशाग्रं, तद्यथा-त्रिमिः पुरुपैः कर्म कारयति तान् वा भोजयंतीति, कालाग्रम्-अधिकमासकः, यदिवाऽग्रशब्दः परिमाणवाचकः तत्रातीतकालोऽनादिरनागतोऽनन्तः सर्वाद्धा या, क्रमानं तु क्रमेण-परिपाट्या क्रमागं, एतद् द्रव्यादि चतुर्विधं, तत्र द्रव्याग्रमेकाणुकाद् द्वथणुकं द्वयणुकाद् व्यणुकमित्येवमादि। क्षेत्राग्रम्-एकप्रदेशावगाढाद् द्विप्रदेशावगाद, द्विप्रदेशावगादात्रिप्रदेशावगाढमित्यादि । कालाग्रमेकसमयस्थितिकाद् द्विसमयस्थितिकं द्विसमयस्थितिकात्रिसमयस्थितिकमित्यादि, भावाग्रमेकगुणकृष्णाद् द्विगुणकृष्णं द्विगुणकृष्णात्रिगुणकृष्णमित्यादि,गणनाग्रं तु सङ्ख्याधर्मस्थानात्स्थानं, दशगुणमित्यर्थः, तद्यथा- एको दश शतं सहस्रमित्यादि, सञ्चयाग्रं तु सश्चितस्य द्रव्यस्य यदुपरि तत्सञ्चयाग्रं, यथा ताम्रोपस्करस्य सञ्चितस्योपरि शङ्खः, भावाग्रं तु त्रिविधं-प्रधानाग्रं १ प्रभूताग्रम् २ उपकाराग्रं ३ च, तत्र प्रधानाग्रं सचित्तादि विधा, सचित्तमपि द्विपदादिभेदात्रिधैव, तत्र द्विपदेषु तीर्थकरचतुप्पदेषु सिंहः अपदेषु कल्पवृक्षः, अचि बैडूर्यादि, मिश्रं तीर्थकर एवालङ्कृत इति, प्रभूतानं त्यापेक्षिकं, तद्यथा-जीया पोग्गल समयाः दव्य पएमा य पजवा चेव । थोवा'ऽणंता गंतार विसेसमहिया' दुवे।-६ णंता ॥१॥" अत्र च यथोत्तरमप्र, पर्यायाग्रं तु सर्वाग्रमिति, उपकाराग्रं तु यत्पूर्वोक्तस विस्तरतोऽनुक्तस्य च प्रतिपादनादुपकारे वर्त्तते तद् , यथा दशवैकालिकस्य चूडे, अयमेव वा श्रुतस्कन्ध आचारस्येत्यतोऽत्रोपकाराग्रेणाधिकार इति ।। आह च नियुक्तिकारः- १ जीवाः पुद्गलाः समयाः (त्रैकालिका ) द्रव्याणि प्रदेशाथ पर्यवाश्चन । स्तोकाः अननगुणा अनन्तगुणा विशेषाविका : द्वयेऽनन्ताः (अनन्तगुणाः अनन्तगुणाः ॥१॥ २ गाथाया पजवा इत्यनेनोपात. ३ उचारितस्य सदृश यरकेनचित् तत् प्ररूपते विधिना । येनाधिकारस्तत्मिस्तु प्ररूपिते भवति सुखप्राह्यम् ॥१॥ २५ ॥२८९॥ มีเปรี ขยเป็นน ·अग्रो- आचा० द्धार २ श्रुत० १ चूला . - उवयारेण उ पगयं आयारस्सेव उपरिमाइं तु । रुवस्स य पब्वयस्स य जह अग्गाई तहेयाई ॥२८६॥ उपकाराग्रेणार प्रकृतम्-अधिकारः, यसादेतान्याचारस्यैवोपरि वर्तन्ते, तदुक्तविशेषवादितया तत्संवद्धानि, यथा वृक्षपर्वतादेर- ग्राणीति । शेपाणि त्वग्नाणि शिष्यमतिव्युत्पत्यर्थमय चोपकाराग्रस्य सुखप्रतिपत्यर्थमिति, तदुक्तम्-"उचारिअस्स मरिसं जं केणइ तं परूपए विहिणा । जेणऽहिगारो तमि उ परूविए होइ सुहगेझं ॥१॥" तत्रेदमिदानी वाच्यं-केनैतानि निढानि ? किमर्थ ? कुतो वेति ?, अत आह- धेरेहिष्णुग्गवा सीसहि होउ पागडत्धं च । आयाराओ अत्यो आयारंगेसु पविभत्तो ॥२८७॥ 'स्थचिरैः श्रुतवृद्धेचतुर्दशपूर्वविद्भिनिदानीति, किमर्थ ?, शिष्यहितं भवत्वितिकृत्वाऽनुग्रहार्थ, तथाऽप्रकटोऽर्थः प्रकटो यथा सादित्येवमर्थ च, कुतो नियूढानि ?, आचारात्सकाशात् समस्तोऽप्यर्थ आचाराग्रेषु विस्तरेण प्रविभक्त इति ॥ साम्प्रतं यद्यसान्नियूद तद्विभागेनाचष्ट इति- विइअस्स य पंचमए अहमगस्स विइयंमि उद्देसे । भणिओ पिंडो सिजार वत्थर पाउग्गहो। चेव ॥२८॥ |पंचमगस्स चउत्थे इरिया चण्णिबई समासेगं । छट्ठस्स य पंचमए भासज्जायं वियाणाहि ॥२८९॥ सत्तिफगाणि --१३ सत्तवि निज्जूदाई महापरिनाओ। सत्थपरिन्ना भावणा निज्जूदाओ धुयविमुत्ती५।२९०॥ आयारपकप्पो ६ पुण पचक्खाणस्स तइयवत्थूओ । आयारनामधिजा वीसइमा पाहुडच्छेया ॥२९१।। ब्रह्मचर्याध्ययनानां द्वितीयमध्ययनं लोकविजयाख्यं, तत्र पञ्चमोदेशक इदं सूत्रम्-"सव्वामगंध परिनाय निरामगंधो परिव्वए" १० Amaimer ·१५ अग्रो- आचा० . २ श्रुत १ चूला . तत्रामग्रहणेन हननाद्यास्तिस्रः कोट्यो गृहीताः, गन्धोपादानादपरास्तिस्रः, एताः पडप्यविशोधिकोट्यो गृहीताः, ताश्चेमाः-खतो हन्ति घातयति मन्तमन्यमनुजानीते, तथा पचति पाचयति पचन्त (मन्य) मनुजानीत इति, तथा तत्रैव सूत्रम्-"आदिस्ममाणो | कयविकएहि"ति, अनेनापि तिम्रो विशोधिकोव्यो गृहीताः, ताथेमा:-क्रीणाति क्रापयति क्रीणन्तमन्यमनुजानीते, तथाऽष्टमस्य- विमोहाध्ययनस्य द्वितीयोदेशक इदं सूत्रम्-'भिक्खू परकमेजा चिटेज वा निसीएज वा तुयट्टिज वा सुमाणसि वे"त्यादि यावद् "पहिया विहरिजा तं भिक्खु गाहावती उपसंकमित्तु वएजा-अहमाउसंतो समणा ! तुब्मट्ठाए असणं वा पाणं वा खाइमं वा साइमं वा पाणाई भूयाई जीवाई सचाई समारम्भ समुद्दिस्स कीयं पामिच"मित्यादि, एतानि सर्वाण्यपि सूत्राण्याश्रित्य फादश पिण्डैपणा निढाः, तथा तमिन्नेव द्वितीयाध्ययने पञ्चमोदेशके सूत्रम्-"से वत्थं पडिग्गहं कंबलं पायपुंछणं उग्गहं च कड सण"मिति, तत्र | वस्त्रकम्पलपादपुञ्छनग्रहणाद् यखैपणा निर्यढा, पतगृहपदात् पात्रैषणा निढा, अवग्रह इत्येतस्मादवग्रहप्रतिमा नियुढा, कटासनमि- | त्येनसाच्छय्येति, तथा पश्चमाध्ययनावन्त्याख्यस्य चतुर्थोद्देशके सूत्रम्-"गामाणुगामं दूइञ्जमाणस्स दुजायं दुप्परिकत" इत्यादि- ने सङ्केपेण व्यावर्णितेत्यत एव ईर्याध्ययनं नियुढम् , तथा पष्ठाध्ययनस्य धूताख्यस्य पञ्चमोद्देशके सूत्रम्-"आइक्खइ विहयइ | किट्टइ धम्मकामी"त्येतस्माद्भापाजाताध्ययनमाकृष्टमित्येवं विजानीयास्त्वमिति । तथा महापरिज्ञाध्ययने सप्तोदेशकास्तेभ्यः प्रत्येक | सप्तापि सप्तैकका नियूढाः, तथा शस्त्रपरिज्ञाध्ययनाद्भावना निर्गुढा, तथा धूताध्ययनस्य द्वितीयचतुर्थोद्देशकाभ्यां विमुक्त्यध्ययनं निदमिति, तथा 'आचारप्रकल्प निशीथः, स च प्रत्याख्यानपूर्वस यत्तृतीयं वस्तु तस्यापि यदाचाराख्यं विंशतितमं प्राभृतं ततो निमुद इति ॥ ब्रह्मचर्याध्ययनेभ्य आचाराग्राणि नियूढान्यतो नियूहनाधिकारादेव तान्यपि शस्त्रपरिज्ञाध्ययनान्निर्मूढानीति दर्शयति- . . ||२९०॥ २८ ·महाव्रत- आचा २ थुत० १ चूला - - प्र.आ. ३१९ अव्योगडो उ भणिओ सत्यपरिन्नाय दंडनिस्खेवो । सो पुग विभजमाणो तहा तहा होइ नायवो ॥२९२।। 'अव्याकृतः अव्यक्तः अपरिस्फुट इतियारम् 'भणितः प्रतिपादितः, कोऽमौ ?–'दण्डनिक्षेप।' दण्ड:-प्राणि पीडालक्षणन्तस्य निक्षेपः-परित्यागः, संयम इत्यर्थः, स च शतपरिज्ञापामव्यक्तोऽमिहितो यतस्तेन पुनः विभज्यमानः अश्वप्यध्ययनेप्पसावेव तथा तथा अनेकप्रकारो ज्ञातव्यो भवतीति ।। कथं पुनरयं संयमः स पाभिहितो विस्तार्यते ? इत्याह- | पगविहो पुण सो संजमुत्ति अज्झत्य वाहिरोय दुहा।मणवयणकाय तिविहो चउब्विहो चाउजामो उ॥२९३॥ पंच य महव्वयाई तु पंचहा राइभोअणे छदा । सोलंगसहस्साणि य आयोरस्सप्पवीभागा ॥२९॥ अविरतिनिवृत्तिलक्षण एकविधः संयमः, स एवाध्यात्मिकबाह्यभेदाद् द्विधा भरति, पुनर्मनोवाकाययोगभेदात्रिविधः, स एच चतुर्यामभेदागतुर्या, पुनः पञ्चमहायतभेदात्पञ्चधा, रात्रीभोजनविरतिपरिग्रहाच पोढा, इत्यादिकया प्रक्रियया मिद्यमानो यावद- टादशशीलासहस्रपरिमाणो भवतीति । किं पुनरसौ संयमस्तत्र तत्र प्रयचने पञ्चमहायतरूपतया भिद्यते ? इत्याह- आइक्विउं विभइउं विनाउं चेव सुहतर होइ । एएण कारणेणं महव्यया पंच पनत्ता ॥२९५।। संपमः पञ्चमहाव्रतरूपतया व्यवस्थापितः सन्माख्यातुं विभक्तुं विज्ञातुं च सुखेनैव भवतीत्यतः कारणात्पश्च महाव्रतानि प्रज्ञा- प्यन्ते । एतानि च पञ्च महाव्रतानि अस्खलितानि फलवन्ति भवन्त्यतो रक्षायनो विधेयस्तदर्थमाह- तेसिं घ रकग्वणवा य भावणा पंच पंच इधिके । ता सत्यपरिन्नाए एसो अभितरो होई ॥२९॥ १ भागगम निष्फती एगो अम्मन्तरी होइ प्र. -

·--
www
आना
,
२ श्रुत
१ ला
चूला.
१५
विभागः
प्र.आ.
३२०
२०
'तपांच' महावतानामकस्स तत्तिकल्पा पञ्च पञ्च भावना भवन्ति, ताश्च द्वितीयाग्रश्रुतस्कन्धे प्रतिपाद्यन्तेऽतोऽयं शस्त्रपरि-
प्राप्ययनाम्यन्तगे भातीति । साम्प्रतं चूडानां यथाखं परिमाणमाह-
जायोग्गहपडिमाओ पढमा सत्तिक्कगा विइअचूला। भावण विमुत्ति आयारपकप्पा तिन्नि इअ पंच ।।२९७।।
पिण्डेपणाध्ययनादारम्याग्रहप्रतिमाध्ययनं यावदेतानि सप्ताध्यपनानि प्रथमा चूडा, सप्तसप्तकका द्वितीया, भावना तृतीया,
विमुक्तिमतुर्थी, आचारप्रकल्पो निशीथः, सा च पञ्चमी चूडेति । तत्र चूडाया निक्षेपो नामादिः पड्विधः, नामस्थापने क्षुण्णे, द्रव्य-
चूडा व्यतिरिक्ता मचित्ता कुर्कुटस अचित्ता मुकुटस्य चूडामणिः मिश्रा मयूरस्य, क्षेत्रचूडा लोकनिष्कुटरूपा, कालचूडाऽधिकमासक-
स्वभावा, भावगूडा स्वियमेव, क्षायोपशमिकभावयत्तित्वात् । इयं च सप्ताध्ययनात्मिका, तत्राद्यमध्ययन पिण्डैपणा, तस्य चत्वार्यनु-
योगद्वाराणि भवन्ति, याचनामनिप्पने निक्षेपे पिण्डैपणाऽध्ययनं, तस निक्षेपद्वारेण सर्वा पिण्डनियुक्तिरत्र भणनीयेति ॥ साम्प्रतं
सूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुचारणीय, तदम्-
(मूल) से भिक्खू वा भिक्खुणी या गाहावइकुलं पिंडवायपडियाए अणुपविढे समाणे से जं पुण जाणिजा-
असणं या पाणं चा ग्वाइमं वा साइमं चापाणेहिं या पण हिंवा वीपहिं वाहरिएहिं वा संसत्तं उम्मिस्सं सीओ.
दएण या ओसित्तं रयसा वा परिघासियं वा तहप्पगारं असणं वा पाणं वा खाइमं वा साइमं वा परहत्यसि
वा परपायंसि या अफासुयं अणेसणिजति मन्त्रमाणे लाभेऽवि संते नो पडिग्गाहिजा से य आहच पडिग्ग-
, परितागिग प्र. एव तारपि प्र.
नासाना II
॥२९॥

·आचा० अनेप- णीया- शिनादि- त्यागः २ श्रुत १चूला " हिए सिया से तं आयाय एगंतमवक्कमिजा, एगंतमवकमित्ता अहे आरामंसि वा अहे उवस्सयंसि चा अप्पंडे |अप्पपाणे अप्पबीए अप्पहरिए अप्पोसे अप्पुदए अप्पुत्तिंगपणगदगमट्टियमकडासंताणए विगिंचिय २ उम्मीसं विसोहिय २ तओ संजयामेय भुजिज्ज वा पीइज वा, जं च नो संचाइजा भुत्तए चा पायए वा से तमायाय एगंतमवामिज्जा, अहे झामयंडिलसि वा अहिरासिसि वा किरासिसि वा तुसरासिसि वा गोमयरासिंसि या अन्नयरंसि वा तहप्पगारंसि थंडिलंसि पडिलेहिय पडिलेहिय पमन्जिय पमजिय तओ संजयामेव परि- हविजा (सू० २२४) 'से' इति मागधदेशीवचनतः प्रथमान्तो निर्देशे वर्तते, यः कश्चिद्भिक्षणशीलो भावभिक्षुर्मुलोतरगुणधारी विविधाभिग्रहरतः 'मिक्षुणी वा' साध्वी, स भावभिक्षुर्वेदनादिमिः कारगैराहारग्रहणं करोति, तानि चामूनि-"वेअण १ वेआवचे २ इरियट्ठाए य ३ | संजमट्ठाए ४। तह पाणवत्तियाए ५ छद्रं पुण धम्मचिंताए ६ ॥१॥" इत्यादि, अमीषां मध्येऽन्यतमेनापि कारणेनाहारार्थी सन् गृहपतिः-गृहस्थस्तस कुलं-गृहं तदनुनविष्टः, किमर्थ ?-'पिडवायपडियाए'त्ति पिण्डपातो-मिक्षालाभस्तत्प्रतिज्ञया-अहमत्र भिक्षा लप्य इति, स प्रविष्टः सन् यत्पुनरशनादि जानीयात्, कथमि ते दर्शयति-'प्राणिभिः' रमजादिभिः 'पनकैः' उल्ली जीवैः संसक्तं 'पीजे गोधूमादिभिः 'हरित' किरादिमिः 'उन्मिथ' शवलीभूतं, तथा शीतोदकन वा 'असिक्तम्' आद्रीकृतं 'रजसा वा' सचित्तेन 'परिघासियति परिगुण्डितं, कियद्वा वक्ष्यति ? ' तथाप्रकारम् ' एवंजातीयमशुद्वमशनादि चतुर्विधमप्याहार 'परहस्ते' १ वेदना वैयावृत्त्यं ईयर्थि च सयमार्थ च। तथा प्राणप्रत्ययाय पष्ठ पुनर्धमचिन्तार्य ॥१॥ १० HiDin Vill ·-- संसक्ते १५ विधिः प्र.आ. आचा दातृहस्ते परपात्रे वा स्थितम् 'अप्रामुके' सचित्तम् 'अनेपणीयम् ' आधाकर्मादिदोपदुष्टम् 'इति' एवं मन्यमानः 'स' भावमिक्षुः २ श्रुतमत्यपि लाभे न प्रतिगृह्णीयादित्युत्सर्गतः, अपवादतस्तु द्रव्यादि ज्ञात्वा प्रतिगृह्णीयादपि, तत्र द्रव्यं दुर्लभद्व्यं क्षेत्रं साधारणद्र- १ चलायलाभरहितं मरजम्कादिभावितं वा कालो दुर्भिधादिः भावो ग्लानतादिः, इत्यादिकारणैरुपस्थितैरल्पबहुत्वं पर्यालोच्य गीतार्थो गृह्णीयादिति ॥ अथ कथचिदनाभोगात्संगक्तमागामिसचोम्मिश्रं वा गृहीतं तत्र विधिमाह-'से आहचे त्यादि, स च भावभिक्षु: ३२१ 'आहचेति महमा संमक्तादिकमाहारजातं कदाचिदनाभोगात्प्रतिगृहीयात् , म चानाभोगो दातृप्रतिगृहीतृपदद्वयाचतुर्धा योजनीय इति, 'तम्' एवंभूतमशुदमाहारमादायकान्तम् 'अपक्रामे' गछन् , तं 'अक्रम्य' गत्वेति, यत्र सागारिकाणामनालोकमसम्पातं च भाति, तदेकान्तमनेकधेति दर्शयति-अथारामे वा अथोपाश्रये चा, अथशब्दोऽनापातविशिष्टप्रदेशोपसङ्ग्रहार्थः, वाशब्दो विक- ल्पार्थः शून्यगृहाद्युपमइग्रहार्थो वा, तद्विशिनष्टि-'अल्पाण्डे' अल्पशब्दोऽभाववचनः, अपगताण्ड इत्यर्थः, एवमल्पवीजेऽल्पहरिते अल्पावश्याये, अअश्याय उदकश्मतुपारः, अल्पोदके, तथा अल्पोत्तिङ्गानकदगमृत्तिकामर्कटसन्तानके' तत्रोत्तिङ्गस्तृणाग्र उदक- विन्दुः, [भुञ्जीतेत्युत्तरक्रियया सम्बन्धः] पनक:-उल्ली विशेषः, उदकाधाना मृत्तिका उदकमृत्तिकेति, मर्कट:-मूक्ष्मजीवविशेष- स्तेषां मन्तानः, यदिवा मर्कटकमन्तान:-कोलियकः, तदेवमण्डादिदोपरहिते आरामादिके स्थण्डिले गत्वा प्राग्गृहीताहारस्य यत्सं- सक्तं तद् 'विविच्य विविच्य' त्यक्त्वा त्यक्त्वा, क्रियाऽम्यावृत्याऽशुद्रस्य परित्यागनिःशेपतामाह, 'उन्मित्रं वा' आगामुकमव- संवलितं सक्तुकादि ततः प्राणिनः विशोध्य विशोध्य' अपनीयापनीय 'ततः तदनन्तरं शेयं शुद्धं परिज्ञाय मम्यग्यत एव भुञ्जीत पिवेद्वा रागद्वेषविनमुक्तः मनिति, उक्तश्च-"यायालीसेमणसंकडमे गहणमि जीव! ण हु छलिओ। इण्हि जह न छलिजसि भुंजतो . ८ . TADA MHIDIEIDIELDRImilyinm ॥२९२॥ २७ ·आचा पारिष्ठा- पनं २ श्रुत १चूला ५ . रागदोसेहिं ॥१॥ रागेण सइंगालं दोसेण सधूमगं वियाणाहि । रागहोस विमुको भुजेसा निरापेही ॥२॥" यचाहारादिकं पातुं मोक्तुं वा न शक्नुयात्प्राचुर्यादशुद्धपृथकरणासम्भवाद्वा स भिक्षुः 'तद्' आहारजातमादायकान्तमपक्रामेत् , अपक्रम्य च तदाहार- | जातं 'परिष्ठापयेत्' त्यजेदिति सम्बन्धः, यत्र च परिष्ठापयेत्तदर्शयति-'अथ' आनन्तर्याथें वाशब्द उत्तरापेक्षया विकल्पार्थः झामेति दग्धं तसिन् वा स्थण्डिलेऽस्थिराशौ वा किहो-लोहादिमलस्तद्राशौ वा तुपराशौ वा गोमयराशी वा, कियद्वा वक्ष्यते इत्युपसंह- | रति-अन्यतरराशौ या 'तथाप्रकारे पूर्वसदृशे प्रासुके स्थण्डिले गत्वा तत् प्रत्युपेक्ष्य प्रत्युपेक्ष्य अक्ष्णा प्रमृज्य २ रजोहरणादिना, अत्रापि द्विवचनमादरख्यापनार्थमिति, प्रत्युपेक्षणप्रमार्जनपदाभ्यां सप्त भङ्गका भवन्ति, तद्यथा-अप्रत्युपेक्षितमप्रमार्जितम् १, अप्र- त्युपेक्षितं प्रमार्जितं २, प्रत्युपेक्षितमप्रमार्जितं ३, तत्राप्यनत्युपेक्ष्य प्रमृजन् स्थानारस्थानमङ्गमणेन प्रसान् विराधयति, प्रत्युपेक्ष्या- प्यप्रमृजनागन्तुकपृथ्वीकायादीन् विराधयतीति, चतुर्थभङ्गके तु चत्वारोऽमी, तद्यथा-दुष्प्रत्युपेक्षितं दुष्प्रमार्जितं ४, दुष्प्रत्युपेक्षितं सुप्रमार्जितं ५, सुप्रत्युपेक्षितं दुष्प्रमार्जितं ६, सुप्रत्युपेक्षितं सुप्रमार्जित- मिति ७, स्थापना । तत्रैवंभूते सप्तमभङ्गायाते स्थण्डिले 'संयत एव' सम्यगुपयुक्त एवं शुद्धाशुद्धपुञ्ज- मागपरिकल्पनया 'परिष्ठापयेत्' त्यजेदिति ॥ साम्प्रतमौपधिविषयं विधिमाह- (मूल)से भिक्खू वा भिक्खुणी वा गाहावइ० जाव पविढे समाणे से जाओ पुण ओसहीओजाणिजा-कसि- णाओ सासियाओ अविदलकडाओ अतिरिच्छच्छिन्नाओ अवुच्छिण्णाओ तमणियं वा छियाडि अणभिक- । द्वाचत्वारिंशदेपणासक्टे गहने जीव ! नैव छलित. इदानी यथा न छत्यसे भुषन् रागद्वेपाभ्यो (तपा प्रवर्तस्व) ॥१॥ रागेण साहार द्वेषेण सधूमकं विजानीहि । गगद्वेषविमुक्तो भुजीन वा निर्जराप्रेक्षी ॥२॥ अप्र. RE १० AMREHENJHiti ira ENT THAN ·प्रासुका- थुन १यूला प्र.आ ૨૨૨ तभत्रियं पेहाए अफासुयं अणेसणिज्जति मन्नमाणे लाभे संते नो पडिग्गाहिज्जा ॥ से भिक्खू वा जाव पविढे समाणे से जाओ पुण ओसहीओ जाणिना-अकसिणाओ असासियाओ विदलकडाओ तिरिच्छन्छि- प्राओ चुस्छिन्नाओ तमणियं वा छिवाडिं अभियंतं भजियं पेहाए फासुयं एसणिजति मन्त्रमाणे लाभे संते पडिग्गाहिजा ।। (सू० २२५) IIVIRulinni nwar IDRY प्रासुको- पध्यः ·TALLIM uns आचा० ANIMILIARH पृथुक- विधिः " २ श्रुत १चूला वा मन्यमानो लाभे सति न प्रतिगृह्णीयात् । साम्प्रतमेतदेव सूत्रं विपर्ययेणाह-स एव भावभिक्षुर्याः पुनरौपधीरेवं जानीयात , तद्यथा-'अकृत्स्ना असम्पूर्णा द्रव्यतो भावतश्च पूर्ववचर्चः, 'अखाश्रयाः' विनष्टयोनयः, 'द्विदलकृताः' ऊर्ध्वपाटिताः 'तिरथी- नचिन्नाः कन्दलीकृताः तथा तरुणिकां वा फलीं जीवितादपक्रान्तां भग्नां चेति, तदेवंभूतमाहारजातं प्रासुकमेपणीयं च मन्य. मानो लामे सति कारणे गृहीयादिति ।। ग्राह्याग्राबाधिकार एवाहारविशेपमधिकृत्याह- (मूल) से भिक्खु वा जाव समाणे से जं पुण जाणिजा-पिहुयं वा यहुरयं वा भुजियं वा मंथु बाचाउलं वा चाउलपलंबं या सई संभजियं अफासुयं जाव नो पडिगाहिज्जा ॥ से भिक्खू वा० जाव समाणे से जं पुण जाणिजा-पिहुयं वा जाय चाउलपलंयं वा असई भजियं दुक्खुत्तो वा तिक्खुत्तो वा भजियं फासुयं एस- णिज जाच पडिगाहिजा (सू० २२६) स भावभिक्षुर्गृहपतिकुलं प्रविष्टः सन् इत्यादि पूर्ववद्यावत् 'पिहुयं वत्ति पृथुकं जातावेकवचनं नवस्य शालिग्रीह्यादेरग्निना ये लाजाः क्रियन्ते त इति, बहु रजः-तुपादिकं यसिंसद्हुरजः, 'भुजियन्ति अभ्यर्द्धपकं गोधूमादेः शीर्षकमन्यद्वा तिलगोधूमादि, तथा गोधूमादेः 'मन्थु चूर्ण तथा 'चाउला' तन्दुलाः शालिग्रीह्यादेः त एव चूर्णीकृतास्तत्कणिका वा चाउलपलंवति, तदेवंभृतं पृथुकाद्याहारजातं सकृद् एकवारं 'संभजिय'ति आमर्दितं किश्चिदग्निना किश्चिदपरशस्त्रेणापासुकमनेपणीयं मन्यमानो लामे सति न प्रतिगृह्णीयात् ।। एनविपरीतं ग्राह्यमित्याह-पूर्ववत् , नवरं यदमकद्-भनेकशोजयादिना पक्कमामर्दितं वा दुप्पकादिदोपरहितं प्रासुकं मन्यमानो लाभे सति गृह्णीयादिति ।। साम्प्रतं गृहपतिकुलप्रवेशविधिमाह- १० . प्र.आ. ३२३ m नाinni ·ना. २ श्रुत १मूला प्रासुका- १५ प्रासुको- पध्यः प्र.आ ३२२ २० तभनियं पहाग अफामुयं अणेसणिजति मन्नमाणे लाभे संते नो पडिग्गाहिज्जा ॥ से भिक्खू वा जाव पविट्ठ समाणे से जाओ पुण ओसहीओ जाणिजा-अकसिणाओ असासियाओ चिदलकडाओ तिरिच्छन्छि- मालो चियाओ तमणियं चा छिचाडि अभिवंतं भजियं पेहाए फासुयं एसणिजंति मन्नमाणे लाभे संते पडिग्गाहिना ॥ (सू० २२५) म भारभिक्षुहपतिकुलं प्रविष्टः मन् याः पुनः “औषधीः" शालिवीजादिकाः एवंभूता जानीयात् , तद्यथा-'कसिणाओ'त्ति 'कृत्रमा सम्पूर्णा अनुपहताः, अत्र च द्रव्यभावाभ्यां चतुर्भङ्गिका, तत्र द्रव्यकृत्स्ना अशस्त्रोपहताः, भावकत्रमाः सचित्ताः, तत्र हरमा इत्योन चतुर्भपाय भङ्गत्रयमुपात, 'मासियाओ'त्ति, जीवस्य स्वाम्-आत्मीयामुत्पत्तिं प्रत्याश्रयो यासु ताः स्वाश्रयाः, अविनष्टयोनय इत्यर्थः, आगर्म च कासाश्चिदौपधीनामविनष्टो योनिकालः पठ्यते, तदुक्तम्-"एतेसि णं भंते ! सालीणं केवइ कालं जोणी मंचिहइ ?" इत्यायालापकाः, 'अविदलकडाओ'त्ति न द्विदल कृताः अद्विदल कृताः, अनूपाटिता इत्यर्थः, 'अतिरि- पच्छिन्नामोचि तिरश्रीनं छिन्नाः-कन्दलीकृतास्तत्प्रतिषेधादतिरथीनच्छिमाः, एताश्च द्रव्यतः कृत्स्ना भावतो भाज्याः, 'अव्यो- छिन्नाओनि व्यवच्छिन्ना-जीवरहिता न व्यवच्छिन्नाः अव्यवच्छिन्नाः, भावतः कृत्स्ना इत्यर्थः, तथा 'तरुणियं वा छिवाडिति 'तरुणीम् अपरिपको 'छिगाडिन्ति मुद्दादेः फलिं, तामेव विशिनष्टि-'अणमितभनियन्ति, नाभिकान्ता जीविताद् अनभि- क्रान्ता, मनेतनेत्यर्थः, 'अभजियं' अभग्नाम्-अमर्दितामविराधितामित्यर्थः, इति 'प्रेक्ष्य' दृष्ट्वा तदेवंभूतमाहारजातमप्रासुकमनेषणीयं पने भदन ! शालीना० कियन्त बाल योनिः मनिष्ठने. . . , २६ ॥२९॥ --- ·आचा० २ श्रुत० NIGHT पृथुक- विधिः . . १चूला -- वामन्यमानो लाभे सति न प्रतिगृहीयात् । साम्प्रतमेतदेव सूत्रं विपर्ययेणाह-स एव भावमिक्षुर्याः पुनरौपधीरेवं जानीयात् , तद्यथा-'अकल्ला' अमम्पूर्णा द्रव्यतो भावतश्च पूर्ववचर्चः, 'अस्वाश्रयाः' विनष्टयोनयः, 'द्विदलकताः' ऊर्ध्वपाटिताः 'तिरथी- नच्छिन्नाः कन्दलीकृताः तथा तरुणिकां वा फली जीवितादपक्रान्तां भग्नां चेति, तदेवंभूतमाहारजातं प्रासुकमेपणीयं च मन्य- मानो लामे सति कारणे गृह्णीयादिति ॥ ग्राह्याग्राह्याधिकार एवाहारविशेपमधिकृत्याह-- (मूल) ले भिक्खू वा० जाव समाणे से जं पुण जाणिजा-पिहुयं वा बहुरयं वा भुंजियं का मंथु वा चाउलं वा चाउलपलंयं पा सई संभजियं अफासुयं जाव नो पडिगाहिजा ।। से भिक्खू घा० जाव समाणे से जं पुण| जाणिजा-पिहुयं या जाव चाउलपलंय या असई भज्जियं दुक्खुत्तो वा तिक्खुत्तो वा भजियं फासुयं एस. णिज जाव पडिगाहिजा (सू० २२६) स भावमिथुर्गृहपतिकुलं प्रविष्टः सन् इत्यादि पूर्ववद्यावत् 'पिहुयं वत्ति पृथुकं जातावेकवचनं नवस शालिबीद्यादेरग्निना ये लाजाः क्रियन्ते त इति, बहु रजा-तुपादिक यसिंस्तद्गुरजः, 'भुजिय'न्ति अम्पर्द्धपकं गोधूमादेः शीर्षकमन्यद्वा तिलगोधूमादि, तथा गोधूमादेः 'मन्धु' चूर्ण तथा 'चाउला' तन्दुलाः शालिग्रीयादेः त एव चूर्णीकृतारतत्कणिका चा चाउलपलंवति, तदेवंभृतं पृथुकाद्याहारजातं सकृद् एकवारं 'संभजिय'ति आमदितं किञ्चिदग्निना किञ्चिदपरशस्त्रेणापासुकमनेपणीयं मन्यमानो लाभे सति न प्रतिगृह्णीयात् ॥ एतद्विपरीतं ग्राह्यमित्याह-पूर्ववत् , नवरं यदमकद्-अनेकशोजयादिना पक्रमामर्दितं वा दुष्पवादिदोपरहितं प्रासुकं मन्यमानो लाभे सति गृह्णीयादिति ।। साम्प्रतं गृहपतिकुलप्रवेशविधिमाह- १० प्र. आ. IMILARI FULL TIKITI ALI ·आना २ धुत० १चला 17 २० (मूल) से भिक्षू वा भिक्षुणी वा गाहायड्कुलं जाव पविसिउकामे नो अन्नउत्थिरण वा गारथिएण वा परि १५ हारिओ या अप्परिहारिगणं सद्धिं गाहावइकुलं पिंडयायपडियाए पविसिज वा निक्खमिज या॥से भिक्षु गोच- या० यहिया विधारभूमि वा विहार भूमि वा निग्यममाणे वा पविसमाणे वा नो अन्नउथिएण वा गारस्थि रादौ असाह. एग वा परिहारिओ वा अपरिहारिएण सदि बहिया वियारभूमि वियारभूमि वा निक्खमिज वा परिसिज्ज चर्य या॥ से भिक्यू वा गामाणुगाम दूइजमागे नो अन्नउत्थिएण या जाव गामाणुगाम दुइजिज्जा (सू० २२७) म भिक्षुर्यावगृहपतिकुलं प्रवेष्टुकाम एभिर्वक्ष्यमाणैः सार्द्ध न प्रविशेत् , प्राक् प्रविष्टो वा न निष्कामेदिति सम्बन्धः । यैः सह न प्रवेष्टव्यं तान् म्वनामग्राहमाह-तत्रान्यतीर्थिकाः-सरजस्कादयः 'गृहस्थाः' पिण्डोपजीविनो धिग्जातिप्रभृतयः, तैः सह प्रविश- । ताममी दोपाः, तद्यथा-ते पृष्ठतो वा गच्छेयुरग्रतो वा, तत्राग्रतो गच्छन्तो यदि साध्वनुवृत्या गच्छेयुस्ततस्तत्कृत ईप्रित्ययः कर्म- बन्धः प्रवचनलाघवं च, तेषां वा स्वजात्याद्युत्कर्ष इति, अथ पृष्ठतस्ततस्तत्प्रद्वेषो दातुर्वाऽभद्रकस्य, लाभं च दाता संविभज्य दद्या- त्,तेनावमौदर्यादौ दुर्भिक्षादौ प्राणवृत्तिन स्थादित्येवमादयो दोपाः, तथा परिहरणं परिहारस्तेन चरति पारिहारिकः, पिण्डदोपपरि- हरणादुद्युक्तविहारी साधुरित्यर्थः, म एवंगुणकलितः साधुः 'अपरिहारिकेण पार्श्वस्थावसनकुशीलसंसक्तयथाच्छन्दरूपेण न प्रविशेत , नेन मह प्रविष्टानामनेपणीयमिक्षाग्रहणाग्रहणकृता दोपाः, तथाहि-अनेपणीयग्रहणे तत्प्रवृत्तिरनुज्ञाता भवति, अग्रहणे तैः सहास- डादयो दोपाः, तत एतान् दोषान् ज्ञात्वा माधुर्गृहपतिकुलं पिण्डपातप्रतिज्ञया तैः सह न प्रविशेनापि निष्कामेदिति ।। तैः सह ॥२९४॥ प्रमङ्गतोऽन्यत्रापि गमनप्रतिरोधमाह-समिक्षुर्वहिः 'विचारभूमि' मञ्जाव्युत्सर्गभूमि तथा 'विहारभूमि' खाध्यायभूमि तैरन्य २८ 11 .

·आचा पिण्डै १ उद्देश २ श्रुत १चूला '.. तीथिकादिभिः सह दोपसम्भवान्न प्रविशेदिति सम्बन्धः, तथाहि-विचारभूमौ प्रासुकोदकखच्छास्वच्छवह्वल्पनिलेपन कृतोपघातस- झावाद, विहारभूमौ वा सिद्धान्तालापकविकत्थनभयात्सेहाद्यमहिष्णुकलहमदावाञ्च साधुम्ता तैः सह न प्रविशेत् नायि ततो निष्का- मेदिति । तथा-स भिक्षुर्दामाद्रामो ग्रामान्तरमुपलक्षणार्थत्वानगरादिकमपि 'दुइजमाणोति गच्छ नेमिरन्यतीर्थिकादिभिः सह दोप- सम्भवान्न गच्छेत् , तथाहि-कायिक्यादिनिरोधे सत्यात्मविराधना, व्युत्मर्गे च प्रासुकाप्रासुकग्रहणादावुपघातसंयमविराधने भवतः, एवं भोजनेऽपि दोपसम्भवो भावनीयः सेहादिविनतारणादिदोपश्चेति ।। साम्प्रतं तदानप्रतिपेधार्थमाह- (मूल) से भिक्खू चा भिक्खुणी वा० जाव पविट्ठ समाणे नो अन्नउस्थियस्स वा गारस्थियस्स वा परिहारिओ | वा अपरिहारियस्स असणं वा पाणं वा खाइमं वा साइमं वा दिजा वा अणुपइजावा ।। (सू० २२८) समिक्षुर्यावद्गृहपतिकुलं प्रविष्टः सन्नुपलक्षणत्वादुपाश्रयस्थो वा तेभ्योऽन्यतीथिकादिभ्यो दोपमम्भवादशनादिकं ४ न दद्यात् खतो, नाप्यनुप्रदापयेदपरेण गृहस्थादिनेति, तथाहि-तेभ्यो दीयमानं दृष्ट्वा लोकोऽभिमन्यते- एते ह्येवंविधानामपि दक्षिगार्हाः, अपि- च-तदुपष्टम्भादसंयमप्रवर्तनादयो दोपा जायन्त इति ॥ पिण्डाधिकार एवानेषणीयविशेषप्रतिपेधमधिकृत्याह- (मूल) से भिक्खू वा० जाव समाणे असणं वा ४ अस्संपडियाए पगं साहम्मियं समुधिस्स पाणाई भूयाई जीवाई सत्ताई समारम्भ समुद्दिस्स कीयं पामिचं अच्छिज अणिसट्ठ अभिहडं आहट्ट चेएइ, तं तहप्पगारं असणं वा ४ पुरिसंतरकडं वा अपुरिसंतरकडं वा यहिया नीहई वा अनीहडं वा अत्तद्वियं वा अणत्तद्वियं वा (परिभुत्तं वा)अपरिभुत्तं चा आसेवियं वा अणासेवियं या अफासुयं जाव नो पडिग्गाहिजा, एवं बहवे साह- - HILAIN

·आचा
२ श्रुत
१चूला
ASTR-JRITAINAUntoley
१५
१पिण्डै
१ उद्देशः
२०
स्मिणीओ समुहिस्स चत्तारि आलावगा भाणियन्वा ।। सू० २२९ ।।
स-मिक्षुर्यावहपतिकुलं प्रविष्टः सन्नेवंभूतमाहारजातं नो प्रतिगृह्णीयादिति सम्बन्धः, 'अस्संपडियाए'त्ति न विद्यते स्वं-द्रव्य-
मस्य सोऽयमस्वो-निर्ग्रन्थ इत्यर्थः तत्प्रतिज्ञया कश्विगृहस्थः प्रकृतिभद्रक एकं साधर्मिक' साधु 'समुद्दिश्य' अस्खोऽयमित्यभिसन्धाय
प्राणिनो भूतानि जीवाः सचाच एतेषां किश्चिद्भेदाढ़ेदः तान् समारभ्येत्यनेन मध्यग्रहणात्संरम्भममारम्भा गृहीताः, एतेपांच
स्वरूपमिदम्-संकप्पो संरंभो परियावकरो भवे समारंभो। आरंभो उद्दवओ सुद्धनयाणं तु सव्वेसि ॥१॥" इत्येवं समारम्भादि
'समुदिवय' अधिकृत्याधाकर्म कुर्यादिति, अनेन सर्वाऽविशुद्धिकोटिर्गृहीता, तथा 'फ्रीत' मूल्यगृहीतं पामिञ्च' उच्छिन्नकम् 'आच्छेद्य'
परमादलादाच्छिमम् 'भणिसिहति अनिसृष्टं तस्वामिनाऽनुत्सङ्क(मुस्क)लितं चोल्लकादि 'अभ्याहतं गृहस्थेनानीतं, तदेवंभूतं क्रीता-
चाहत्य 'चेएहति ददाति, अनेनापि समस्ता विशुद्धिकोटिर्गृहीता, 'तद्' आहारजातं चतुर्विधमपि 'तथाप्रकारम् आधाकर्मादिदोष-
दुष्टं यो ददाति तस्मात्पुरुषादपरः पुरुषः पुरुपान्तरं तत्कृतं का अपुरुषान्तरकृतं वा-तथा तेनैव दात्रा कृतं, तथा गृहानिर्गतमनि-
गतं वा, तथा तेनैव दात्रा स्वोकृतमखीकृतं वा, तथा तेनैव दावा तसादहुपरिभु(क्तमपरिभु)क्तं वा, तथा स्तोकमास्वादिनमना-
सादितं वा, तदेवभप्रासुकमनेषणीयं च मन्यमानो लाभे सति न प्रतिगृह्णीयादिति । एतच प्रथमचरमतीर्थकृतोरकल्पनीयं, मध्य-
मतीर्थकराणां चान्यस्य कृतमन्यस्य कल्पत इति । एवं बहून् साधर्मिकान् समुद्दिश्य प्राग्वचर्चः। तथा साध्वीमत्रमप्येकत्वबहुत्वाभ्यां
योजनीयमिति ॥ पुनरपि प्रकारान्तरेणाविशुद्धिकोटिमधिकृत्याह-
१ सकल्पा सरम्भः परिताएकरो भवेत् समारम्भ.! आरम्भ उपद्रवतः शुद्भनयाना च सर्वषाम् ॥३॥
.
TIMATIMINALITUALwitmalliamel IIIIIIItem
பல கப ப - I
PAICIPE INTERNAMA
mihithromeRAAMKARANA
॥२९५॥

·Traumar १पिण्डै आचा १ उद्देश: २ श्रुत० १चूला . ५ (मूल) से भिक्खू चा जाव समाणे से जं पुण जाणिजा असणं वा ४ यहवे समणा माहणा अतिहिकिव- णवणीमए पगणिय २ समुहिस्स पाणाई या ४ समारम्भ जाय नो पडिग्गाहिजा ॥ (सू० २३०) स भाषभिक्षुर्यावद्गृहपतिकुलं प्रविष्टस्तद्यत्पुनरेवंभूतमशनादि जानीयात्, तद्यथा-बहून् श्रमणानुद्दिश्य, ते च पञ्चविधा-निर्ग्रन्थशा- क्यतापसगैरिकाजीविका इति, ब्राह्मणान् , भोजनकालोपस्थाय्यपूर्वो वाऽतिथिस्तानिति, कृपणा-दरिद्रास्तान् वणीमका-बन्दिनायाः, तानपि श्रमणादीन् बहून् 'उद्दिश्प' प्रगणय्योदिशति, तद्यथा-विवाः श्रमणाः पश्चपाः वामगा इत्यादिना प्रकारेण श्रमणादीन् परिसङ्ख्यातानुद्दिश्य, तथा प्राण्यादीन् समारभ्य यदशनादि संस्कृतं तदासेवितमनासेवितं वाऽप्रासुकमनेपणीयमाधाकर्म, एवं मन्यमानो लामे सति न प्रतिगृह्णीयादिति ।। विशोषिकोटिमधिकृत्याह- (मूल) से भिक्खू वा भिक्खुणी वा० जाव पविढे समाणे से जं पुण जाणिज्जा-असणं वा ४ बहवे समणा माहणा अतिहिकिवणवणीमए समुदिस्स जाव चेपइ तं तहप्पगारं असगं वा ४ अपुरिसंतरकडं वा अय- हिया नीहडं अगत्तद्वियं अपरिभुत्तं अगासेवियं अकासुयं अणेसणिजं जाव नो पडिग्गाहिना । अह पुण एवं जाणिजा पुरिसंतरकर्ड पहिया नीहडं अत्तद्वियं परिभुत्तं आसेवियं फासुयं एसणिज जाव पडिग्गा- हिजा ॥ (सू० २३१) स मिथुर्यत्पुनरशनादि जानीयात् , किंभूतमिति दर्शयति-यहून् श्रमणनात्मणातिथिकृपणवणीमकान् ममुद्दिश्य श्रमणाद्यर्थमिति- यावत् , प्राणादींथ समारभ्य यावदाहृत्य कश्चिद् गृहस्सो ददाति, तत्तथाप्रकारमशनायपुरुषान्तरकृतमवहिनिर्गतमनात्मीकृतमपm_-IMina..

·आचा
Aur RC
२ श्रुत०
१चूला
१पिण्डै०
१ उद्देशः
२०
रिभुक्तमनासेवितमप्रासुकमनेषणीयं मन्यमानो लाभे सति न प्रतिगृहीयात् , इयं च "जातिया मिक्ख"त्ति ॥ एतद्वयत्ययेन ग्राह्य-
माह-अथशब्दः पूपेिक्षी पुनःशब्दो विशेषणार्थः, अथ स भिक्षुः पुनरे जानीयात् , तद्यथा-'पुरुपान्तरकृतम्' अन्यायं कृतं
पहिर्निर्गतमात्मीकृतं परिभुक्तमासेवितं प्रासुकमेपणीयं च ज्ञात्या, लाभे सति प्रतिगृहीयात् , इदमुक्त भाति-अविशोधिकोटिर्यथा
तथा न कल्पते, पिशोधिकोदिस्तु पुरुपान्तरकृतारमीयकृतादिरिशिष्टा कल्पत इति ॥ विशुद्धिकोटिमधिकृत्याह-
(मूल) से मिक्सू वा भिक्खुणी चा गाहावइकुलं पिंडवायपडियाए पविसिउकामे से जाई पुण कुलाई
जाणिला-इमेसु खलु कुले तु निइए पिंडे दि जइ अग्गपिंडे दिज्जइ निया भाए दिज्जइ अबढभाए दिज्जद,
तहप्पगाराई कुलाई निइयाइं निइउमाणाई नो भत्ता वा पाणाए वा पविसिज वा निस्वमिन्ज वा ॥ एयं
ग्वलु तस्स भिक्खुस्स भिक्खुणीए वा सामग्गिय जसबढेहिं समिए सहिए सया जए (सू० २३२) त्तिवेमि ।।
पिण्डैपणाध्ययन आद्योद्देशकः ॥२ श्रु, १ चू. १ अ. १ उ.॥
स मिझुर्यापद्नुहपतिकुल प्रवेष्टुकामः से तच्छब्दार्थे म च वाक्योपन्यामार्थी, यानि पुनरेवभूतानि कुलानि जानीयात् , तद्यथा-
| इमेषु कुलेषु 'खलु' वाक्यलाङ्कारे 'नित्य प्रतिदिनं 'पिण्डः' पोपो दीयते, तथा अग्रपिण्डः-शाल्योदनादेः प्रथममुद्धृत्य मिक्षार्थ
व्यवस्थाप्यते सोऽग्रपिण्डो,नित्यं भागः-अर्धपोपो दीयते, तथा नित्यमुपार्द्धमागः-पोपचतुर्थभागः, तथाप्रकाराणि कुलानि 'नित्यानि'
नित्यदानयुक्तानि, नित्यदानादेव 'निइउमाणाइन्ति नित्यम् 'उमाणति प्रवेशः स्वपक्षारपक्षयोर्येषु तानि तथा, इदमुक्तं भाति-
१ यावन्यो भिक्षा
LI
२७
॥२९६॥

·FLUSMITM आचा० २ श्रुत १ चूला पिडप- णाध्य. १-२ उद्देशः ARTIEATREATINAATARA नित्यलाभाचेपु स्वपक्षा-संयतवर्गः परपक्षा-अपरमिक्षाचरवर्गः सर्यों मिक्षाथ प्रविशेन , तानि च बहुम्यो दातव्यमिति तथाभूतमेव | पाकं कुर्युः, तत्र च पृट्टायपधः, अल्पे च पाके तदन्तरायः कृतः स्यादित्यतस्तानि नो भक्तार्थ पानार्थ वा प्रविशेनिष्कामेद्वेति ।। सर्वोपसंहारार्थमाह-एतदिति यदादेरारभ्योक्तं, खलुदाब्दो वाक्यालङ्कारार्थः, एतत्तस्य मिक्षोः 'सामग्र्यं' समग्रता यदुद्गमोत्पादन ग्रहणपणासंयोजनाप्रमाणेङ्गालधूमकारणैः सुपरिशुद्धस पिण्डस्योपादानं क्रियते तज्ज्ञानाचारसामग्यं दर्शनचारित्रतपोवीर्याचारसंप- बता चेति, अथवैतत्सामग्यं सत्रेणैव दर्शयति-यत् 'सर्वार्थ' सरसविरसादिभिराहारगतैः यदिवा रूपरसगन्धस्पर्शगतैः सम्यगितः समितः, संयत इत्यर्थः, पञ्चभिर्वा समितिभिः समितः, शुभेतरेषु रागद्वेषविरहित इतियावत् , एवंभृतश्च सह हितेन वर्तत इति सहितः, सहितो या ज्ञानदर्शनचारित्रैः, एवंभृतश्च सदा 'यतेत' संयमयुक्तो भवेदित्युपदेशः, प्रवीमीति जम्बूनामानं सुधर्मस्वामीद- माह-भगवतः सकाशाच्छ्रुत्वाऽहं ब्रवीमि, न तु खेच्छयेति । शेषं पूर्ववदिति ॥ पिण्डैपणाध्ययनस्य प्रथमोदेशका समाप्त। , ८ प्र.आ. ३२६ 6.parentand Cummiummit Ji Affai hinTIEMETALLATNA HIROINDI उक्त प्रथमोद्देशकः, साम्प्रतं द्वितीय आरभ्यते, अस चायममिसम्पन्धा-इहानन्तरोद्देशके पिण्डः प्रतिपादितः तदिहापि तद्गता- | मेव विशुद्धकोटिमधिकृत्याह- (मूल) से भिक्खू वा भिक्षुणी वा गाहावइकुलं पिंडवायपडियाए अणुपविढे समाणे से जं पुण जाणिजा- असणं वा ४ अहमिपोसहिएसु वा अद्धमासिएसु वा मासिएसु वा दोमासिएसु वा तेमासिएसु वा चाउ- म्मासिएंसु वा पंचमासिएसु वा छम्मासिएसु वा उऊमु वा उउसंधीसु वा उउपरियझेसु वायवे समणमा FalliATIENDS . TIDAI ·आचा० १ पिंडप- २ श्रुत १चूला णाध्य २ उद्देशः हणअतिहिकिवणवणीमगे एगाओ उक्खाओ परिएसिजमाणे पेहाए दोहिं उक्खाहिं परिएसिजमाणे पेहाए तिहिं उक्खाहिं परिणसिजमाणे पेहाए कुंभीमुहाओ वा कलोवाइओ वा संनिहिसंनिचयाओ वा परिएसिज- माणे पेहाए तहप्पगारं असणं वा ४ अपुरिसंतरकडं जाव अणासेवियं अफासुयं जाव नो पडिग्गाहिजा ॥ अह पुण एवं जाणिजा पुरिसंतरकडं जाव आसेवियं फासुयं पडिग्गाहिज्जा ॥(सू. २३३) स भावभिक्षुर्यत्पुनरशनादिकमाहारमेवंभूतं जानीयात् , तद्यथा-अष्टम्यां पौपधः-उपवासादिकोऽष्टमीपौपधः स विद्यते येषां तेऽष्टमीपोपधिका-उत्सवाः तथा मासिकादयश्च ऋतुसन्धिः-ऋतोः पर्यवसानम् ऋतुपरिवर्तः-ऋत्वन्तरम् , इत्यादिपु प्रकरणेषु बहून् श्रमणब्राह्मणातिथिकृपणवणीमगान् एकमापिठरकाद् गृहीत्वा कूरादिकं परिएसिञ्जमाणे'त्ति तद्दीयमानाहारेण भोज्यमानान् 'प्रेक्ष्य' दृष्ट्वा, एवं द्विकादिकादपि पिठरकाद् गृहीत्वेत्यायोजनीयमिति, पिठरक एव सङ्कटमुखः कुम्भीः 'कलोवाइओ बत्ति पिच्छी- पिटकं वा तस्माद्वैकमादिति, सन्निधेः-गोरसादेः संनिचयस्तसाद्वेति, ['तओ एवं विहं जावंतियं पिंडं समणादणं परिएसिञ्जमाणं पेहाए'ति,] एवंभूत पिण्डं दीयमानं दृष्ट्वा अपुरुपान्तरकृतादिविशेषणमप्रासुकमनेषणीयमिति मन्यमानो लामे सति न प्रतिगृही- यादिति । एतदेव सविशेषणं ग्राह्यमाह-अथ पुनः स भिक्षुरेवंभूतं जानीयात्तत्तो गृहीयादिति सम्बन्धः, तद्यथा-पुरुपान्तरकृत- मित्यादि ।। साम्प्रतं येषु कुलेषु मिक्षार्थ प्रवेष्टव्यं तान्यधिकृत्याह- (मूलं) से भिक्खू वा २ जाव समाणे से जाई पुण कुलाई जाणिजा, तंजहा-उग्गकुलाणि वा भोगकुलाणि वा राइन्नकुलाणि वा खत्तियकुलागि वा इक्वागकुलाणि वा हरिवंसकुलाणि या एसियकुलाणि वा वेसि- . DHARMOIRMIREOPATHRAMANA AR ॥२९७॥ २७ ·आचा० २ श्रुत १ चूला पिडैप- णाध्य० ২ ভয় यकुलाणि वा गंडागकुलाणि वा कोहागकुलाणि वा गामरक्खकुलाणि वा युकासकुलाणि वा अन्नयरसुवा तहप्पगारेसु कुलेसु अदुगुछिएसु अगरहिएसु असणं वा ४ फासुयं जाच पडिग्गाहिजा ।। (सू० २३४) स भिक्षुर्भिक्षार्थ प्रवेष्टुकामो यानि पुनरेवंभूतानि कुलानि जानीयानेषु प्रविशेदिति सम्बन्धः, तयथा-उग्रा-आरक्षिकाः, भोगा- राज्ञः पूज्यस्थानीयाः, राजन्या:-ससिस्थानीयाः, क्षत्रिया-राष्ट्रकूटादयः, इक्ष्वाकरः-अपभस्वामिवंशिकाः, हरिवंशाः-हरिवंशजा: अरिष्टनेमिवंशस्थानीयाः, 'एसित्ति गोष्ठाः, वैश्या-वणिजः, गण्डको-नापितः, यो हि ग्राम उद्घोपयति, कोडागाः-काष्ठत- क्षका यईकिन इत्यर्थः, घोषाशालियाः-तन्तुवायाः, कियन्तो वा वक्ष्यन्ते इत्युपसंहरति-अन्यतरेपु या तथाप्रकारेवजुगुप्सितेपु कुलेषु, नानादेशविनेयमुखप्रतिपत्यर्थ पर्यायान्तरेण दर्शयति-अगढेष, यदिया जुगुप्सितानि चर्मकारकुलादीनि गर्याणि-दासा- दिकुलानि तद्विपर्ययभूतेषु कुलेषु, लभ्यमानमाहारादिकं प्रामुकमेपणीयमिति मन्यमानो गृनीयादिति ॥ तथा- (मूल) से भिक्षु वा २ जाय समाणे से जंपुण जाणिज्जा-असणं वा ४समवाएसु वा पिंडनिपरेसुवा इंदमहेसु बंधमहेसु वा एवं कदमहे सु वा मुगुंदमहेसुबाभूयमहे सुवाजस्वमहे सु वा नागमहेसु वा धूभमहेसु वा चेइ- यमहेसु या मक्खमहेसु वा गिरिमहेसु वा दरिमहेसु धा अगडमहेसु वा तलागमहेसु वा दहमहेसु वा नइ- महेसु वा सरमहेसु वा सागरमहेसु वा आगरमहेसु वा अन्नयरेसु वा तहप्पगारेसु विख्वस्वेस महामहेस वहमाणेसु यह समणमाहणअतिहिकिवणवणीमगे एगाओ उग्वाओ परिसिजमाणे पहाए दोहिं जाव संनिहिसंनिचयाओ वा परिणसिजमाणे पेहाए तहप्पगारं असणं वा ४ अपुरिसंतकडं जाव नो पडिग्गाहिजा॥ ३२७ १० ·आचा० श्रुत १पिंडैप- माध्य० १चूला २ उद्देशः अह पुण एवं जाणिज्जा दिन्नं जं तेसिं दायव्वं, अह तत्थ भुंजमाणे पेहाए गाहावइभारियं वा गाहावइभ- गिणिं वा गाहावइपुत्तं वा धूयं वा सुण्हं वा धाई वा दासं वा दासि वा कम्मकरं वा कम्मकरिं वा से पुवा- मेव आलोइज्जा-आउसित्ति या भगिणित्ति वा दाहिसि मे इत्तो अन्नयरं भोयणजायं,से सेवं वयंतस्स परो असणं वा ४ आहटु दलइज्जा तहप्पगारं असणं वा ४ सयं वा पुण जाइजा परो वा से दिज्जा फासुयं जाव पडिग्गाहिजा ।। (सू० २३५) समिक्षुर्यत्पुनरेवंभूतमाहारादिकं जानीयात् तदपुरुपान्तरकृतादिविशेषणमासुकमनेपणीयमिति मन्यमानो नो गृह्णीयादिति (सम्बन्धः, तत्र समवायो-मेलकः शङ्खच्छेदश्रेण्यादेः पिण्डनिकर:-पितृपिण्डो मृतकभक्तमित्यर्थः, इन्द्रोत्सवः-प्रतीतः. स्कन्धः- स्वामिकार्तिकेयस्तस्य महिमा-पूजा विशिष्टे काले क्रियते, रुद्रादयः प्रतीताः नवरं मुकुन्दो-पलदेवः, तदेवभूतेषु नानाप्रकारेषु (उत्सवेषु) सत्सु तेषु च यदि यः कश्चिमणब्राह्मणातिथिकृपणवणीमगादिरापतति तसे सर्वसै दीयत इति मन्यमानोऽपुरुपान्तर- कृतादिविशेषणविशिष्टमाहारादिकं न गृह्णीयात् , अथापि मर्वसै न दीयते तथाऽपि जनाकीर्णमिति मन्यमान एवंभूते ससडिविशेपे न प्रविशेदिति ।। एतदेव सविशेषणं ग्राह्यमाह-अथ पुनरेवंभूतमाहारादिकं जानीयात् , तद्यथा-दत्तं यत्तेभ्यः श्रमणादिभ्यो दात- व्यम् , 'अर्थ' अनन्तरं तत्र स्वत एव तान् गृहस्थान् भुजानान् 'प्रेक्ष्य' दृष्ट्वाऽऽहारार्थी तत्र यायात् , तान् गृहस्थान् स्वनामग्राह- माह, तद्यथा-गृहपतिमार्यादिकं भुञ्जानं पूर्वमेव 'आलोफयेत्' पश्येत् प्रभुं प्रभुसंदिष्टं या व्या, तद्यथा-आयुष्मति भगिनि ! इत्यादि, दास्यसि मह्यमन्यतरदोजनजातमिति, एवं वदने साधव परो -गृहस्थ आहृत्याशनादिकं दद्यात् , तत्र च जनसङ्कुलत्वात्मति . ॥२९८॥ २८ ·आचा० पिण्डै- पणाध्य २ उद्देशः २ श्रुत १ चूला . | वाऽन्यसिन् कारणे स्वत एव साधुर्यायेत्, अयाचितो वा गृहस्थो दद्यात् , तत्प्रासुकमेपणीयमिति मन्यमानो गृह्णीयादिति ॥अन्य ग्रामचिन्तामधिकृत्याह- (मूल) से भिक्खू वा २ परं अद्भजोयणमेराए संखडि नचा संग्वडिपडियाए नो अभिसंधारिजा गमणाए। से भिक्खू चा २ पाईगं संखडि नच्चा पडीणं गच्छे अणादायमाणे, पडीणं संखडि नचा पाईणं गच्छे अणा- ढायमाणे, दाहिणं संखडिं नचा उदीणं गच्छे अणादायमाणे, उईणं संखडि नचा दाहिणं गच्छे अणादायमाणे, जत्थेव सा संखडि सिया, तंजहा-गामंसि वा नगरंमि वा खेडंसि वा कबडंसि वा मडंयंसि वा पट्टणंसि वा आगरंसि या दोणमुहंसि वा नेगमंसि वा आसमंसि वा संनिवेसंसि वा जाव रायहाणिसि वा संखडिं संखडिपडियाए नो अभिसंधारिजा गमणाए, केवली बूया-आयाणमेयं, संखडि संखडिपडियाए अभिधारे- माणे आहाकम्तियं वा उद्देसियं वा मीसजाय वा कीयगडं वा पामिचं वा अच्छिजं वा अणिसिटुं वा अभि- हई वा आह दिज्जमाण भुंजिजा, अस्संजए भिक्खुपडियाए खुड्डियदुवारियाओ महल्लियदुवारियाओ कुजा, महल्लियदुवारियाओ खुड्डियदुवारियाओ कुजा, समाओ सिजाओ विसमाओ कुजा, विसमाओ सिजाओ समाओ कुजा, पवायाओ सिनाओ निवायाओ कुजा, निवायाओ सिजाओ पवायाओ कुन्जा, अंतो वा यहि | वा उवस्सयस्स हरियाणि छिंदिय छिदिय दालिय दालिय संथारगं संथारिजा, एस विलुंगयामो सिजाए, तम्हा से संजए नियंठे तहप्पगारं पुरेसंग्वडिं वा पच्छासंग्वडिं वा संग्यडिं संग्खडिपडियाए नो अभिसंधारिजा , प्र.आ. ३२८ HIND THEMICIAL १० Trmanamural MATHLETILADuth athi

·२ श्रुत
१पिण्डै-
पणाध्य
२उद्देशः
,
"
चागमणाए, एयं खलु तस्स भिक्खुस्स जाव सया जए(सू० २३६) त्तिवेमि ।। पिण्डैपणाध्ययने द्वितीयः १-१-२
स भिक्षुः परं प्रकणार्द्धयोजमात्रे क्षेत्रे संखण्ड्यन्ते-विराध्यन्ते प्राणिनो यत्र सा सङ्गडिस्तां ज्ञात्वा तत्प्रतिज्ञया 'नामिसंधा-
स्येत्' न पर्यालोचयेत् तत्र गमनमिति, न तत्र गच्छेदितियावत् ॥ यदि पुनामेषु परिपाट्या पूर्वप्रवृत्तं गमनं तत्र च सङ्खडि परि-
ज्ञाय यद्विधेयं तदयितुमाह-स भिक्षुर्यदि 'प्राचीनां' पूर्वसां दिशि संखडि जानीपात् ततः 'प्रतीचीनम्' अपरदिग्भागं गच्छेत् ,
अथ प्रतीचीनां जानीयात् ततः प्राचीनं गच्छेत् , एवमुत्तरत्रापि व्यत्ययो योजनीयः, कथं गच्छेत् ?--'अनाद्रियमाणः' सङ्घडिम-
नादरयमित्यर्थः, एतदुक्तं भवति-पत्रैवासौ सङ्घडिः स्यात् तत्र न गन्तव्यमि ते, क्व चासौ स्यादिति दर्शयति, तद्यथा-ग्रामे वा
प्राचुर्येण ग्रामधर्मोपेतत्वात् , करादिगम्यो वा ग्रामः, नामिन् करोऽस्तीति नकर, धूलिपाकारोपेतं खेट, कट-कुनगरं, सर्वतोऽर्द्ध-
योजना परेण स्थितग्राम मडम्ब, पत्तनं यस्य जलस्थलपथपोरन्यतरेण पर्याहारप्रवेशः, आकर:-ताम्रादेरुत्पत्तिस्थानं, द्रोणमुखं-यस्य
जलस्थलपथावुभावपि, निगमा-चणि नस्तेषां स्थानं नैगमम् , आश्रमं-यनीयस्थानं, रामधानी-यत्र राजा स्वयं तिष्ठति, मनिवेशो-
यत्र प्रभूतानां भाण्डानां प्रवेश इति, तौतेषु स्थानेषु सङ्घडिं ज्ञात्वा सङ्घडिप्रतिज्ञया न गमनम् अभिसंधारयेत् , न पर्यालोचयेत् ,
किमिति ?, यतः केवली व्या 'आदानमेत' कर्मोपादानमेतदिति, पाठान्तरं वा 'आययणमेय'ति आयतनं-स्थानमेतदोपाणां
यत्मङ्गुडीगमनमिति, कथं दोपाणामायतनमिति दर्शयति-'संखडि संखडिपडियाए'त्ति, या या सङ्कडिस्तां ताम् 'अभिसन्धारयतः'
तत्प्रतिज्ञया गच्छतः साधोरवश्यमेतेपांमध्येऽन्यतमो दोपः सात् , तयथा-आधाकर्म वा औदेशिकं वा मिश्रजातं वा क्रीतकृतं वा
उद्यतकं वा आच्छेद्यं वा अनिसृष्टम(ष्टं वा) याहृतमि (तं वेति,) एतेषां दोषागामन्यतमदोपदुष्टं भुञ्जीत, स हि प्रकरणकर्तवममि-
.
ANIMARATDISHITAITHAPA
॥२९९॥

·आचा० २ श्रुत १ चूला पणाध्य १२उदेशः संधारयेत्-यथाऽयं यतिर्मत्प्रकरणमुद्दिश्येहायातः तदस्य मया येन केनचित्प्रकारेण दयामत्याभसन्धायाधाकमााद विदा यदिवा यो हि लोलुपतया ससडिप्रतिज्ञया गच्छेत् स तत एवाधाकर्माद्यपि भुञ्जीतेति ॥ किञ्च-सङ्घडिनिमित्तमागच्छतः साधून- द्दिश्य गृहस एवंभूता वसतीः कुर्यादित्याह-'असंयत' गृहस्था, स च श्रावकः प्रकृतिभद्रको वा स्यात् , तत्रासौ साधुप्रतिज्ञया क्षुद्रद्वाराः-सङ्कटद्वाराः सत्यस्ता महाद्वाराः कुर्यात् , व्यत्ययं चा कार्यापेक्षया कुर्यात् , तथा समाः शय्या-बसतयो(ती)विपमाः सागारिकापातभयात् कुर्यात् , साधुसमाधानार्थ वा व्यत्ययं कुर्यात् , तथा प्रयाताः शय्याः शीतभयानियाताः कुर्यात् , ग्रीष्मकाला- पेक्षया या व्यत्ययं विदध्यादिति, तथाऽन्तः-मध्ये उपाश्रयस्य बहिर्वा हरितानि छिया छिच्चा विदार्य विदार्य उपाश्रयं संस्कुर्यात, संस्तारकं वा संस्तारयेत् , गृहस्थश्चानेनाभिसन्धानेन संस्कुर्याद्-यथैपः साधुः शय्यायाः संस्कारे विधातव्ये 'चिलुंगयामो'त्ति निम्रन्थः अकिञ्चन इत्यतः स गृहस्थः कारणे संयतो वा स्वयमेव संस्कारयेदिति, उपसंहरति-तस्मात् 'तथाप्रकाराम्' अनेकदोपदुष्टां ससडि विज्ञाय सा पुरःसङ्कडिः पश्चात्सङ्घडियं भवेत् , जातनामकरणविवाहादिका पुरःसङ्खडि तथा मृतकसङ्खडिः पश्चात्सहडि रिति, यदिवा पुर:-अग्रवः सङ्घडिर्भविष्यति अतोऽनागतमेव यायात् , वसति वा गृहस्थः संस्कुर्यात् , वृत्ता वा सङ्घडिरतोऽत्र तच्छेपो- पभोगाय साधवः समागच्छेयुरिति, सर्वथा सो सङ्घडि सङ्घडिप्रतिज्ञया 'नोऽमिसंधारयेत्' न पर्यालोचयेद्गमनक्रियामिति, एवं तस्य मिक्षोः सामग्य-सम्पूर्णता भिक्षुमावस्य यत्सर्वथा सङ्घडिवर्जनमिति । प्रथमस्याध्ययनस्य द्वितीयः उद्देशका समाप्तः ।। प्र.आ. ३२९

·সাদা
"
२ श्रुत०
१पूला
पिण्डे-
१५
पणाध्य
३ उद्देशः
उक्तो द्वितीयः, साम्प्रतं तृतीय आरम्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तरोदेशके दोपसंभवात् सङ्घडिगमनं निपिद्ध, प्रकारा-
न्तरेणापि तद्गतानेर दोपानाह-
(मूलं) से एगइओ अन्नयरं संखडिं आसित्ता पिबित्ता छड्डिज्जा वा वमिज्जा, भुत्ते वा से नो सम्मं परिण-
मिना, अन्नयरे घा से दुक्खे रोगायके समुपजिजा, केवली बूया आयाणमेयं ।। (सू० २३७) इह खलु भिक्षु
गाहावईहिं वा गाहावईणीहिं वा परिवायएहि वा परिवाईयाहिं वा एगजं सद्धिं सुंडं पाउं भो वइ मिस्सं
हुरत्या वा उवस्मयं पडिलेहेमाणो नो लभिजा तमेव उवस्तयं संमिस्सीभावमावजिजा, अन्नमणे वा से मत्ते
विपरियासियभूए, इथिविग्गहे वा किलीवे वा तं भिक्खु उवसंकमित्तु बूया-आउसंतो समणा ! अहे आरा:
मंसि वा अहे उबस्सपंसि चा राओ वा वियाले वा गामधम्मनियंतियं कह रहस्सियं मेहुणधम्मपरियार-
पाए आउद्दामो, तं चेवेगइओ सातिजिजा-अकरणिजं चेयं संखाए एए आयाणा (आयतणाणि)संति संवि-
जमाणा पञ्चवाया भवंति, तम्हा से संजए नियंठे तहप्पगारं पुरेसंखडि वा पच्छासंवड़िवासंखडि संखडि-
पडियाए नो अभिसंधारिजा गमणाए । सू० (२३८)
स भिक्षुः 'एकदा' कदाचिद् एकचरो वा 'अन्यतरां' काश्चित्पुरम्सङ्खडिं पश्चात्सङ्घडि वा 'सङ्घडि मिति सङ्घडिभक्तम् 'आखाद्य'
| भुक्त्वा तथा पीत्वा शिखरिणीदुग्धादि, तचातिलोलुपतया रसगृद्ध्याऽऽहारितं सत् 'छटेज वा छदि विदध्यात् , कदाचिच्चापरि-
२०
॥३०॥

·. आचा० . २ श्रुत० १ चूला - प्र. आ ३३० चूयात् , यथा 'एतत् सङ्घडीभक्तम् 'आदान' कर्मोपादानं वर्तत इति । यथैतदादानं भवति तथा दर्शयति-'इहेति सङ्गडिस्थाने-पिण्डै- सिन् वा भवे अमी अपायाः, आमुमिकास्तु दुर्गतिगमनादयः, खलुशब्दो वाक्यालद्वारे, भिक्षणशीलो मिक्षुः स गृहपतिमिस्तद्भा पणाध्य. भिर्वा परित्राजकैः परिवाजिकाभिर्वा सार्द्धमेकद्यम्-एकवाक्यतया संप्रधार्य 'भो' इत्यामन्त्रणे, एतानामन्त्र्य चैतद्दर्शयति-सास- १३ उद्देशः संखडि- डिगतस्य लोलुपतयासने संभाव्यत इति, अतस्तैर्व्यतिमिश्र 'सोंड ति सीधुमन्यद्वा प्रमन्नादिकं 'पातुं' पीत्वा ततः 'हुरसत्था या वहिवा वर्जन निर्गत्योपाश्रयं याचेत, यदा च प्रत्युपेक्षमाणो विवक्षितमुपाश्रयं न लभेत ततस्तमेवोपाश्रयं यत्रासौ महडिस्तवान्यन वा गृहस्थ- परित्राजिकादिनिर्मिश्रीभावमापयेत, तर चासावन्यमना मत्तो गृहस्सादिको विपर्यासीभूत आत्मानं न सरति, स वा मिथुरात्मानं न सरेत्, अग्मरणाचैवं चिन्तयेद्-यथाऽहं गृहस्थ एप, यदिवा-स्त्रीविग्रहे शरीरे 'विपर्यासीभूतः' अध्युपपन्नः 'क्लीने वा' नपुंसके वा, सा च स्त्री नपुंसको वा, तं भिक्षुम् 'उपसद्क्रम्य' आसनीभूय यात्, तद्यथा-आयुष्मन् ! श्रमण सया सहकान्तमहं प्रार्थ- यामि, तद्यथा-आरामे वोपाश्रये वा, कालतश्च रात्रौ वा विकाले वा, तं भिक्षु ग्रामधः-विपयोपभोगगतैयापारैर्निपत्रितं कृत्वा, तद्यथा-मम त्यया विप्रियं न विधेयं, प्रत्यहमहमनुसर्पणीयेति, एसमादिभिर्नियम्य ग्रामामने वा कुनचिद्रहसि मिथुन-दाम्पत्य १० तर भर मैथुनम्-अब्रह्मेति तस्य धर्माः-तद्गता व्यापारास्तेषां परियारणा-आसेपना तया 'आउट्टामोति प्रा महे, इदमुक्तं भवति- साधुमुद्दिश्य रहसि मैथुनग्रार्थनां काचित्कुर्यात् , तां चैकः कश्चिदेकाकी वा 'साइ अति अम्युपगच्छेत् , अकरणीयमेतद् , एवं 'सवाय' ज्ञात्वा सहडिगमनं न कुर्याद् , यस्मादेतानि 'आयतनानि कम्मोपादानफारणानि सन्ति' भान्ति 'संघीयमानानि' प्रतिक्षणाप्रपचीयमानानि, इदमुक्तं भवति-अन्यान्यपि कर्मोपादानकारणानि भवेयुः, यत एपमादिकाः प्रत्यपाया भान्ति तसादसौ . Sumantumureena காயர்படி -ாய பா ·आचा० १ श्रुत चूला संयतो निर्ग्रन्थस्तथाप्रकारां सङ्घडिं पुरःसङ्घडि पश्चात्सङ्घडि वा सङ्घडि ज्ञात्वा सङ्कडिप्रतिज्ञया 'नाभिसंधारयेद् गमनाय' गन्तुं न पर्यालोचयेदित्यर्थः । तथा- (मूल)से मिक्खू वा २ अन्नयरिं संखडिं सुच्चा निसम्म संपहावइ उस्सुयभूएण अप्पाणेणं, धुवा संखडी, नो संचाएइ तत्थ इयरेहिं कुलेहिं सामुदाणियं एसियं वेसियं पिंडवायं पडिग्गाहित्ता आहारं आहारित्तए,माइ- हाणं संफासे, नो एवं करिजा ।। से तत्थ कालेण अणुपविसित्ता तत्थियरेयरेहिं कुलेहिं सामुदाणियं एसियं वेसियं पिंडवायं पडिगाहित्ता आहारं आहारिना ॥ (सू० २३९) Moti HIMDIHAHURARIA १५ शपिण्डै- पणाध्य. ३ उद्देशः संखडि- वर्जन २० ·आचान २ श्रुत १चूला . प्र.आ. ३३१ पिण्डादिरहितं पिण्डपातं प्रतिगृह्याहारमाहारयेदिति ॥ पुनरपि सङ्घडिविशेषमधिकृत्याह- पिण्डै- (मूलं) से भिक्खू वा २ से जं पुण जाणिजा गाम वा जाव रायहाणिं वा इमंसि खलु गामंसि वा जाव पणाध्य. रायहाणिसि वा संखडी सिया तंपि य गाम वा जाव रायहाणि चा संखडि संखडिपडियाए नो अभिसंधा- ३ उद्देशः संखड़ि- रिजा गमणा ॥ केवली बूया आयाणमेयं, आइन्ना अवमा णं संघडि अणुपविस्समाणस्स-पाएण वा पाए वर्जन | अमतपुब्वे भवइ, हत्थेण वा हत्थे संचालिपपुव्वे भवेइ, पाएण वा पाए आवडियपुब्वे भवइ, सीसेण वा सीसे ५ संघट्टियपुग्वे भवइ, कारण वा काग संखोभियपुव्वे भवइ, दंडेण वा अट्ठीण वा मुट्ठीण वा लेलुणा वा कया- लेण वा अभिहयपुग्वे वा भवइ, सीओदएण वा उस्सित्तपुव्वे भवइ, रयसा या परिघासियपुब्वे भवइ, अणेसणिज्जे वा परिभुत्तपुब्वे भयइ, अन्नेसिं या दिजमाणे पडिग्गाहियपुव्वे भवड, तम्हा से संजए नियंठे तहप्पगारं आइन्नावमा णं संखडि संखडिपडियाए नो अभिसंधारिजा गमणाए ॥ (सू० २४०) स भिक्षुर्यदि पुनरेवंभूतं ग्रामादिकं जानीयात् , तद्यथा-ग्रामे ना नगरे वा यावद्राजधान्यां वा सङ्घडिर्भविष्यति, ताच चरकाद १० योऽपरे वा मिक्षाचराः स्युरतस्तदपि नामादिकं सहडिप्रतिज्ञया 'नाभिसन्धारयेद्गमनाय' न तत्र गमनं कुर्यादित्यर्थः ॥ तद्गतांश्च दोपान् खणैवाह-केवली यूयाद् यथैतदादानं-कर्मोपादानं वर्चत इति,(कथमिति) दर्शयति-सा च सङ्घडिः आकीर्णा वा भवेत्-चर--- - कादिभिः सङ्खला 'अामा'हीना शतस्योपस्कृते पञ्चशत उपस्थानादिति, तां चाकीर्णामनमा वाऽनुप्रविशतोऽमी दोपाः, तद्यथा-पादे- नापरस्य पाद आक्रान्तो भवेत् । हस्तेन वा हस्तः संचालितो भवेत् , 'पात्रेण वा' भाजनेन वा 'पात्रं' भाजनमापतितपूर्व भवेत् , ,

·NE
--
२ श्रुत
१चूला
१५
१पिण्डै-
पणाध्य.
३ उद्देशः
संखडि-
वर्जन
"
N
S
२०
आचा० शिरमा वा शिरः सङ्घट्टितं भवेत् , कायेनापरस्य-चरकादेः कायः सक्षोभितपूर्वो भवेदिति, स च चरकादिरारुषितः कलहं कुर्यात् ,
कुपितेन च तेन दण्डेनास्था वा मुष्टिना वा लोप्ठेन वा कपालेन वा साधुरमिहतपूर्वो भवेत् , तथा शीतोदकेन वा कश्चिन् सिञ्चेत्,
| रजमा वा परिघापती भवेत् । एते तानत्सङ्कीर्णदोपाः, अनमदोपावामी-अनेपणीयपरिभोगो भवेत् , स्तोकस्य संस्कृतत्वात्प्रभूत-
| लाचार्थिनां, प्रकरणकारसायमाशयः साद्-यथा मत्प्रकरणमुद्दिश्यैते समायातास्तत एतेभ्यो मया यथाकथञ्चिद्देयमित्यमिमन्धि-
नाऽऽधाकर्माद्यपि कुर्याद् , अतोऽनेपणीयपरिभोगः स्यादिति, कदाचिद्वा दात्राऽन्यसै दातुमभिवान्छितं, तच्चान्यस्मै दीयमानमन्त-
राले साधुहीयात् , तसादेतान् दोपानमिसंप्रधार्य संयतो निर्ग्रन्थस्तथाप्रकारामाकीर्णामामा वा सङ्घडिं विज्ञाय सङ्खडिप्रतिज्ञया
नाभिसंधारयेद् गमनायेति । साम्प्रतं सामान्येन पिण्डशङ्कामधिकृत्याह-
(मूलं) से भिक्खू वा २ जाव समाणे से जं पुण जाणिजा असणं या ४ एसणिज्जे सिया अणेसणिज्जे सिया
वितिगिंछसमावन्नेण अप्पाणेण अममाहडा लेसाए तहप्पगार असणं वा ४ लाभे संते नो पडिगाहिजा ॥सू.२४१
स भिक्षुर्गृहपतिकुलं प्रविष्टः सन् यत्पुनगहारजातमेपणीयमप्ये शङ्केत, तद्यथा-विचिकित्मा जुगुप्सा वाऽनेपणीयाशङ्का तया
समापन्नः-शङ्कागृहीत आत्मा यस्य स तथा तेन शङ्कायमापन्नेनात्मना 'असमाहडाए' अशुद्रुया लेश्यया-उद्गमादिदोपदुष्टमित्येवं-
चित्तविप्लुत्याऽशुद्धा लेश्या-अन्तःकरणरूपोपजायते तया सत्या 'तथाप्रकारम्' अनेपणीयं शङ्कादोपदुष्टमाहारादिकं सति लाभे"ज
संके तं समाजे" इति इति वचनान्न प्रतिगृह्णीयादिति ॥ साम्पतं गच्छनिर्गतानधिकृत्य सूत्रमाह-
२७.
१ य शइत त समापयत
॥३०२॥

·आचा० २ श्रुत० १चूला प्र.आ. ३३२ १ पिण्डे- पणाध्य. १३ उदेशः सोपकर- णगमन - (मूलं) से भिक्षू गाहावइकुलं पविसिउकामे सब्बं भंडगमायाए गाहावइकुल पिंडवायपडियाए पविसिम वा नियमिज वा॥ से भिक्खू वा यहिया विहारभूमि चा० निश्वममाणे वा पविसमाणे वा सव्वं भंडगमा. याए बहिया विहारभूमि या० निरखमिज वा पविसिज या ॥ से भिक्खू का गामाणुगामं दूइजमाणे सर्व भंडगमायाए गामाणुगामं दूइजिज ।। (सू० २४२) स भिक्षुर्गच्छनिर्गतो जिनकल्पिकादिर्ग्रहपतिफुलं प्रवेष्टुकामः 'सर्व' निरवशेष 'भण्डक' धर्मोंपकरणम् 'आदाय गृहीत्वा' गृहप- तिकुलं पिण्डपातप्रतिज्ञयां प्रविशेद्वा ततो निष्कामेद्वा, तस्य चोपकरगमनेकधेति, नद्यथा-"दुग तिग चउक पंचग नव दस एका- रसेव वारसहे" त्यादि, नत्र जिनकल्पिको द्विविधः-छिद्रपाणिरच्छिद्रपाणिव, तत्राच्छिद्रपाणेः शक्त्यनुरूपाभिग्रहविशेषाद् द्विविध- मुपकरणं, तद्यथा-रजोहरणं मुखवत्रिका च, कस्यचिवक्त्राणार्थ क्षोमपटपरिग्रहात्रिविधम् , अपरस्योदकविन्दुपरितापादिरक्षणार्थ- मौर्णिकपटपरिग्रहाचतुर्दा, तथाऽसहिष्णुतरस्य द्वितीयक्षौमपटपरिग्रहात्पश्चधेति, छिद्रपाणेस्तु जिनकल्पिकस सप्तविधपात्रनिर्योग- समन्वितस्य रजोहरणमुखवखिकादिग्रहणक्रमेण यथायोगं नवविधो दशविध एकादशविधो द्वादशविधथोपधिर्भवति, पात्रनिर्योगश्च- | "पत्तं १ यत्ताधो २ पायट्ठवणं ३ च पायकेसरिया ४ । पडलाई ५ रयत्ताणं ६ च गोच्छओ ७ पायनिजोगो ॥११॥ अन्यत्रापि गच्छता सर्वमुपकरणं गृहीत्वा गन्तव्यमित्याह-स भिक्षुर्दामादेहिर्विहारभूमि-स्वाध्यायभूमि या तथा विचारभूमि' विष्ठोत्सर्गभूमि (सर्वमुपकरणमादाय प्रविशेनिष्कामेवा, एतद्वितीय, एवं ग्रामान्तरेऽपि तृतीयं सूत्रम् ॥ साम्प्रतं गमनाभावे निमित्तमाह-' १ पात्र पारसन्धः पारस्थापन च पापोशरिका । पटलानि रजसागर गोच्छतः पानियोगः ॥1॥ Mulilah MIURITHILI

·অন্যা
MINI MM Aline
१ पिण्डै-
श्रुत
पणाध्य.
३ उद्देश:
वादाव-
गमनं
२०
(मूल) से भिक्खू० अह पुण एवं जाणिजा-तिव्यदेसियं वासं घासेमाणं पेहाय तिव्वदेसियं महियं संनिच-
यमाणं पेहाए महवाएण वा रयं समुद्वयं पेहाए तिरिच्छसंपाइमावा तसा पाणासंथडा संनिचयमाणा पेहाए
से एवं नचा नो सव्वं भंडगमायाए गाहावदकुलं पिंडयायपडियाए पविसिन वा निक्खमिज वा पहिया
विहारभूमि वा पियारभूमि वा निक्खमिज वा पविसिज वा गामाणुगामं दूजिजा ॥ (सू० २४३)
म भिक्षुरथ पुनरेवं विजानीयात् , तद्यथा-तीयं-बृहद्वारोपेतं देशिकं-वृहत्क्षेत्रत्र्यापि तीनं च तदेशिकं चेति समासः, बृहद्वारं
महति क्षेत्रे वर्गन्तं प्रेक्ष्य, तथा तीनदेशिकां-महति देशेऽन्धकारोपेतां 'महिकां या धूमिकां संनिपतन्तीं 'प्रेक्ष्य' उपलभ्य, तथा
महापातेन वा समुद्भूतं रजः प्रेक्ष्य तिरथीनं वा संनिपततो-गच्छतः 'प्राणिनः' पतगादीन् 'संस्कृ(स्त)तान्' घनान् प्रेक्ष्य स भिक्षु-
| रेवं ज्ञात्वा गृहपतिकुलादौ सूत्रत्रयोद्दिष्टं सर्वमादाय न गच्छेनापि निष्कामेद्वेति, इदमुक्तं भवति-सामाचार्येवैपा यथा गच्छता साधुना
गच्छनिर्गतेन तदन्तर्गतेन वा उपयोगो दातव्यः, तत्र यदि वर्षमहिकादिक जानीयाचतो जिनकल्पिको न गच्छत्येव, यतस्तस्य शक्ति-
रेपा यया पण्मासं यावत्पुरीपोत्सर्गनिरे(रो), चिदध्यात् , इतरस्तु सति कारणे यदि गच्छे न सर्वमुपकरणं गृहीत्वा गच्छेदिति तात्प-
र्थिः।। अधाताज्जुगुप्सितेषु दोपदर्शनात्प्रवेशप्रतिषेध उक्तः, साम्प्रतमजुगुप्सितेयपि केचिद्दोपदर्शनात्प्रवेशप्रतिषेध दर्शयितुमाह-
(मूल) से भिक्खू या २ से जाई पुण कुलाई जाणिजा, तंजहा-खत्तियाण वा राईण वा कुराईण चा रायपे.
सियाण या रायसट्ठियाण वा अंतो वा बाहिं वा गच्छताण वा संनिविट्ठाण वा निमंतेमाणाण वा अनिमं-
तेणाण वा असणं वा ४ लाभे संते नो पडिगाहिजा ॥ (सू.० २४४)१-१-३ पिण्डैपणायां तृतीय उद्देशकः ।।
॥३०॥

·. पिण्डै- पणाध्य. १४ उद्देशः मांसा- | हेणादि- निषेधः प्र.आ. आषास निक्षुर्यानि पुनरेनंभूतानि कुलानि जानीयात्, तद्यथा-क्षनिया:-चक्रानिासुदेववलदेवप्रभृतयस्तेषां कुलानि राजानः-क्षत्रिये- २ श्रुत योऽन्ये, कुराजानः-प्रत्यन्तराजानः, राजप्रेष्याः-दण्डपाशिकप्रभृतयः, राजवंशे स्थिता-राज्ञो मातुलभागिनेयादयः, एतेषां कुलेषु | संपातभयान प्रवेष्टव्यं, तेषां च गृहान्तर्बहिर्वा स्थितानां 'गच्छता' पथि वहां 'संनिविष्टानाम्' आगासितानां निमत्रयतामनिम- प्रयतां पाऽशनादि सति लाभे न गृह्णीयादिति ॥ प्रथमस्याध्ययनस्य तृतीय उद्देशकः समाः ॥१-१-३॥ ३३३ उक्तस्तृतीयोदेशकः, साम्प्रतं चतुर्थ आरभ्यते, अस्स चायममिसम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशके सहडिगतो विधिरभिहितस्तदहापि तच्छेपविधेः प्रतिपादनार्थमाह- (मूल) से भिक्खू वा जाव समाणे से जं पुण जाणेजा मंसाइयं वा मच्छाइयं मंसखलं वा मच्छखलं वा आहेणं वा पहेणं वा हिंगोलं वा संमेलं वा हीरमाणं पेहाए अंतरा से मग्गा बहुपाणा बहुवीया पहुहरिया बहुओसा पहुउत्तिंगपणगदगमद्दीमकडासंताणया यहवे तत्थ समणमाहणअतिहिकिवणवणीमगा उवागया उवागमि- संति (उवागच्छंति) तत्थाइन्ना वित्ती नो पन्नस्स निक्खमणपवेसाए नो पन्नस्स वायणपुच्छणपरियणाणुप्पे- हधम्माणुओगचिंताए, से एवं नचा तहप्पगारं पुरेसंखडि वा पच्छासंग्वाडं या संग्यडिं संखडिपडियाए नो अभिसंधारिज गमणाए ॥ से भिक्खू वा० से जं पुण जाणिजा मंसाइयं वा मच्छाइयं वा जाव हीरमाणं वा पेहाण अंतरा से मग्गा अप्पा पाणा जाव संताणगा नो जत्य बहवे समण जाव उवागमिस्संति अप्पाउन्ना १० ·, . आचा २ श्रुत १५ पणाध्य. ३ उद्देशः वर्षादाव- गमनं . २० वित्ती पन्नस्स निकग्यमणपसाए पन्नस्स वायणपुच्छणपरियट्टणाणुप्पेहधम्माणुओगचिंताए, सेवं नचा तह- पगारं पुरेसंस्खडिं वा० अभिसंधारिज गमणाए । (सू० २४५) स भिक्षुः क्वचिद्रामादौ मिक्षार्थ प्रविष्टः सन् यद्येवंभूतां सङ्घडि जानीयात् तत्प्रतिज्ञया नाभिसंधारयेद् गमनायेत्यन्ते क्रिया, यादग्भूतां च सहडिं न गन्तव्यं तां दर्शयति-मांसमादौ प्रधानं यस्यां सा मांसादिका तामिति, इदमुक्तं भवति-मांसनिवृत्ति | कर्तुकामाः पूर्णायां चा निवृत्ती मांसप्रचुरां सङ्घडि कुर्युः, तत्र कश्चित्स्वजनादिस्तदनुरूपमेव किश्चिन्नयेत् , तच नीयमानं दृष्ट्वा न तत्र गन्तव्यं, तत्र दोपान् वक्ष्यतीति, तथा मत्स्या आदौ प्रधानं यस्यां सा तथा, एवं मांसखलमिति, यत्र सङ्खडिनिमित्त मांसं छिया छित्त्वा शोप्यते शुष्कं वा पुञ्जीकतमास्ते तत्तथा, क्रिया पूर्ववत् , एवं मत्स्यखलमपीति, तथा 'आहेणं'ति यद्विवाहोत्तरकालं |वधूप्रवेशे वरगृहे भोजनं क्रियते, 'पहेणं'ति वध्वा नीयमानाया यत्पितगृहभोजनमिति, हिंगोलंति मृतकभक्तं यक्षादियात्राभोजनं चा, 'संमेलं'ति परिजनसन्मानभक्तं गोष्ठीभक्तं वा, तदेवंभूता ससडिं ज्ञात्वा तत्र च केनचित्स्वजनादिना तन्निमित्तमेव किञ्चिद् "हियमाणं' नीयमानं प्रेक्ष्य तत्र मिक्षार्थ न गच्छेद् , यतस्तत्र गच्छतो गतस्य च दोपाः संभवन्ति, तांश्च दर्शयति-गच्छतस्तावद- न्तरा-अन्तराले 'तस्य' मिक्षोः 'मार्गाः पन्यानो बहवः प्राणा:-प्राणिनः-पतङ्गादयो येषु ते तथा, बहुवीजा यहुहरिता वह्वव. श्याया बहूदका बहूत्तिङ्गपनकोदकमृत्तिकामर्कटसन्तानकाः, प्राप्तस्य च तत्र सङ्खडिस्थाने बहवः श्रमणब्राह्मगातिथिकृपणवणीमगा उपागता उपागमिष्यन्ति तथोपागच्छन्ति च, तत्राकीर्णा चरकादिमिः धृत्तिः' वर्तनम् अतोन तत्र पाज्ञस्य निष्क्रमणप्रवेशाय वृत्तिः | कल्पते, नापि प्राज्ञस्य वाचनाच्छनापरिवर्तनाउनुभेक्षाधर्मानुयोगचिन्ताय वृत्तिः कल्पते, न तंत्र जनाकीगें गीतवादित्रमम्भवात् ३०४॥ २७ ·१ पिण्डे- आचा २ श्रुत० पणाध्या ४ उद्देशः संखडि- प्रकरणं आ. ३३४ स्वाध्यायादिक्रियाः प्रवर्तन्त इति भावः, स मिथुरेसं गच्छगतापेक्षया बहुदोषां तथाप्रकारां मांमप्रधानादिकां पुरम्महडि पचास- हाडि वा ज्ञात्वा तत्प्रतिज्ञया नाभिसन्धारयेद्गमनायेति ॥ माम्प्रतमपसादमाह-समिक्षुरमानक्षीणो ग्लानोत्थितस्तपश्चरणकर्पितो याऽचमौदर्य वा प्रेक्ष्य दुर्लभद्रव्यार्थी पास यदि पुनरेजानीयात-मांसादिकामित्यादि पूर्वपदालापका यादन्तरा-अन्तराले 'से' तस्य मिक्षोर्गच्छतो मार्गा अल्पप्राणा अल्पवीजा अल्पहरिता इत्यादि व्यत्ययेन पूर्वसदालापकः, तदेवमल्पदोषां महडिं ज्ञात्वा मांसा- दिदोषपरिहरणसमर्थः सति कारणे तत्पतिज्ञयाऽभिसंधारयेद्गमनायेति ।। पिण्डाधिकारेऽनुपर्तमाने मिक्षागोचरविशेपमधिकृत्याह- (मूलं) से भिक्खू वा २ जाव पविसिउकामे से जं पुण जाणिजा खोरिणियाओ गावीओ खोरिअमागीओ पेहाए असणं वा ४ उपसंम्बडिजमाणं पेहाए पुरा अप्पजूहिए सेवं नचा नो गाहावइकुलं पिंडवायपडियाएं |निस्यमिज या पविसिज वा ॥से तमादाय एगंतमवकमिजा अणावायमसंलोए चिडिजा, अह पुण एवं जाणिजा- खीरिणियाओ गावीओ खीरियाओ पहाए असणं वा ४ उवश्वडियं पहाग पुराए जूहिए सेवं नया तओ संज- यामेव गाहा निस्वमिञ चा ॥ (सू० २४६) स भिक्षुर्गृहपतियुलं प्रवेष्टु कामः सन्नथ पुनरेवं विज्ञानीयाद् , यथा क्षीरिण्यो गावोज दुबन्ते, ताथ दुबमानाः प्रेक्ष्य तथा- शनादिकं चतुर्विधमप्याहारमुपसंस्क्रियमाणं प्रेक्ष्य तथा 'अप्पजूहिए'ति सिद्वेऽप्योदनादिके 'पुरा' पूर्वमन्येपामदत्ते सति प्रवर्त- मानाधिकरणापेक्षी पूर्वन च प्रक्रतिभद्रकादिः कविधति दृष्ट्वा श्रद्धावान् बहुतरं दुग्धं ददामीति वत्सकपीडां कुर्यात, जसेयु दुख- माना गावस्ता संपमात्मविराधना, अपकौदने च पाफार्थ वरयाऽधिकं यत्रं कुर्यात् ततः संयमविराधनेति, तदेवं ज्ञात्वा स .

·Arunar गाचा २ श्रुत १चुला inNITIANIMil. १५ मिक्षुर्गृहपतिकुलं पिण्डपातप्रतिज्ञया न प्रविशेनापि निष्कामेदिति ।। यच कुर्यात्चद्दर्शयितुमाह-'सः' भिक्षुः 'तम्' अर्थ गोदोहनादि- १पिण्डै- कम् 'आदाय' गृहीत्वाऽवगम्येत्यर्थः, तत एकान्तमपक्रोमेद् , अपक्रम्य च गृहस्थानामनापातेऽसंलोके च तिष्ठेन् , तत्र तिष्ठनथ पुन- पणाध्य. रेवं जानीयाद् यथा क्षीरिण्यो गावो दुग्धा इत्यादि पूर्वव्यत्ययेनालापका नेया यावन्निष्क्रामेत्प्रविशेद्वेति ।। पिण्डाधिकार एवेदमाह- ४ उद्देशः (मूलं) भिक्खागा नामेगे एवमाहंसु-समाणा वा वसमाणा वा गामाणुगामं दूइजमाणे खुड्डाए खलु अयं संखडि- गामे संनिरुद्धाए नो महालग से हंता भयंतारो बाहिरगाणि गामाणि भिक्खायरियाए वयह, संति नत्थेगइ प्रकरणं | यस्स भिक्खुस्स पुरेसंधुया या पच्छासंथुया वा परिवसंति, तंजहा गाहावई वा गाहावइणीओ वा गाहावइ २० पुत्ता वा गाहावइधूयाओ वा गाहावईसुण्हाओ वा धाइओ वा दासा वा दासीओ वा कम्मकरा वा कम्मक- |रीओ या, तहप्पगाराई कुलाई पुरेसंथुयाणि वा पच्छासंथुयाणि वा पुयामेव भिक्वायरियाए अणुपविसिस्सामि, अविय इत्य लभिस्सामि पिंडं वा लोयं वा खीरं वा दहिं वा नवणीयं वा घयं वा गुलं वा तिल्लं वा महुँ चा मजं वा मंसं वा सक्कुलिचा फाणियं चा पूयं वा सिहिरिणि वा, तं पुवामेव भुच्चा पिच्चा पडिग्गहं च संलिहिय संमजिय तओ पच्छा भिक्यहिं सद्धिं गाहा० पविसिस्सामि वा निक्वमिस्सामि वा, माइट्ठाणं संफासे, तं नो एवं करिजा ।। से तत्थ भिक्खूहिं सदि कालेग अगुपरिसिता तस्थियरेयरेहिं कुलेहिं सामुदाणिय एसियं वेसियं पिंडवायं पडिगाहित्ता आहार आहारिआ, एयं खलु तस्स भिक्खुस्स वा भिक्खुणीए चा सामग्गिय० ॥३०॥ (सु० २४७) ॥ १-१-४॥ पिण्डैपणायां चतुर्थ उद्देशकः ।। प.आ. Jamund .

·NEL आचा० २ श्रुत० १. चूला . " पिण्डै- पणाध्य. [४ उद्देशः संखडि- प्रकरणं - . भिक्षणशीला भिक्षुका नामैके साधः कैवनैमुक्तवन्तः, किम्भूतास्ते इत्याह-'समानाः' इति जङ्घायलपरिक्षीगतवैकमिन्नेव क्षेत्रे तिष्ठन्तः, तथा 'बसमाना' मासकल्पविहारिणः, त एवंभूताः प्राघूर्णकान् समायातान् ग्रामानुग्राम दूयमानान्-गच्छत एवमूचुः- | यथा क्षुल्लकोऽयं ग्रामोऽल्पगृहमिक्षादो घा, तथा संनिरुद्धः-भूतकादिना, नो महानिति पुनर्वाचनमादरख्यापनार्थम् , अतिशयेन क्षुल्लक इत्यर्थः, ततो हन्त ! इत्यामत्रणं, यूयं भवन्तः-पूज्या पहिमेपु भिक्षाचर्यार्थ बजतेत्येवं यात्, यदिशा तत्रैकस्य वास्त- व्यम्य भिक्षोः 'पुर संस्तुताः भ्रातृव्यादयः पश्चात्संस्तुताः' श्वशुरकुलसंबद्धाः परिवसन्ति, तान् स्वनामग्राहमाह, तद्यथा-गृहप- तिर्वेत्यादि सुगम यावत्तथाप्रकाराणि कुलानि पुरःपश्चात्संस्तुतानि पूर्वमेव मिक्षाकालादहमेतेपु भिक्षार्थ प्रवेक्ष्यामि, अपि चैतेषु खज- नादिकुलेष्वभिप्रेतं लाभ लप्स्से, तदेव दर्शयति-पिण्ड' शाल्योदनादि लोयम्' इतीन्द्रियानुकूलं रसायुपेतमुच्यते, तथा क्षीर वेत्यादि सुगम यावसिहरिणीं वेति, नवरं मद्यमांसे छेदसूत्राभिप्रायेण व्याख्येये, अथवा कश्चिदतिप्रमादावष्टब्धोऽत्यन्तगृभुतया मधुमद्यमांसान्यप्याश्रयेदतस्तदुपादानं, 'फाणिय'ति उदकेन द्रवीकृतो गुडः कथितोऽक्कथितो वा, शिखरिणी-मार्जिता, तल्लब्धं पूर्व- मेव भुक्त्वा पेयं च पीत्वा पतगृहं संलिप-निरवयवं कृत्वा संमृज्य च-वस्त्रादिनाऽऽर्द्रतामपनीय तनः पश्चादुपागते भिक्षाकालेऽ- विकृतवदनः प्राघूर्णकभिक्षुभिः सार्द्ध गृहपतिकुलं पिण्डरातप्रतिज्ञया प्रवेक्ष्यामि निष्कमिष्यामि चेत्यभिमन्धिना मातृस्थान संस्पृ. शेदसावित्यतः प्रतिपिध्यते-नैवं कुर्यादिति ॥ कथं च कुर्यादित्याह-'सः' भिक्षुः 'तत्र' ग्रामादौ प्राघूर्णकभिक्षुभिः साई 'कालेन' मिक्षावसरेण प्राप्लेन गृहपतिकुलमनुप्रविश्य तत्र 'इतरेतरेभ्यः' उच्चावचेभ्यः कुलेभ्यः 'सामुदानिक' भिक्षापिण्डम् 'एपणीयम्' उद्गमादिदोषरहितं 'वैपिकं' केवलवेपावाप्त धात्रीदूतीनिमित्तादिपिण्डदोपरहितं 'पिण्डपातं, मैक्षं प्रतिगृह्य प्राघूर्णकादिमिः सह ग्रासै- १० ·LA २ श्रुत १ गूला १ पिण्डै- पणाध्य. ५ उद्देशः गवादि- वर्जन २० म. आ. ३३७ प्रक्रमो-मार्गस्तम्मिन्नन्यस्मिन् सति संयत एव तेन 'पराक्रमेत' गच्छेत् , नैवर्जुना गच्छेत् , किमिति ?, यतः केवली' सर्वज्ञो याद्- 'आदानं' कर्मादानमेतत् , संयमात्मविराधनातः, तामेव दर्शयति-'स' भिक्षुः 'तत्र' तस्मिन् वपादियुक्ते मार्गे 'पराक्रममाणः' गच्छन् विषमत्वान्मार्गस कदाचित् 'प्रचलेत्' कम्पेत् प्रस्खलेद्वा तथा प्रपतेद्वा, स तत्र प्रस्खलन प्रपतन वा पण्णां कायानामन्य- तमं विराधयेत् , तथा नत्र 'से' तस काय उच्चारेण वा प्रस्रवणेन चा श्लेष्मणा वा सिद्धानकेन वा चान्तेन वा पित्तेन वा पूतेन वा शुक्रेण या शोणितेन या उपलिप्तः स्यादित्यत एवंभूतेन पथा न गन्तव्यम् , अथ मार्गान्तरामावाचेनैव गतः प्रस्खलितः सन् कर्दमाधुपलिप्तकायो नैवं कुर्यादिति दर्शयति-स यतिस्तथाप्रकारम्-अशुचिकर्दमाधुलिप्त कायमनन्तर्हितया-अव्यवहितया पृथिव्या तथा 'सस्निग्धया' आर्द्रया एवं सरजस्कया वा, तथा 'चित्तवत्या सचित्तया शिलया, तथा चित्तवता 'लेलुना' पृथिवीशकलेन वा, एवं कोला-घुणास्तदावासभूते दारुणि जीवप्रतिष्ठिते साण्डे सप्राणिनि यावत् ससन्तानके 'नो' नैव सकृदामृज्यात् नापि पुनः पुनः प्रमृज्यात् , कर्दमादि शोधयेदित्यर्थः, तथा तत्रस्य एव 'न संलिहेजा' न संलिखेत् , न विलिखेत् नोद्वर्ननादिनोद्वलेत् , नापि तदे- वेपच्छुकमुद्वर्तयेत्, नापि तत्रस एव सकृदातापयेत् , पुनः पुनर्वा प्रतापयेत् , यत्कुर्यात्तदाह-स भिक्षुः 'पूर्वमेव तदनन्तरमेवा- त्परजस्क तृणादि याचेत, तेन चैकान्तम्थण्डिले सितः सन् गात्रं 'प्रमृज्यान' शोधयेत् , शेष सुगममिति ॥ किञ्च- (मूलं) से भिक्षू वा० से जं पुण जाणिजा गोणं विधालं पडिपहे पहाए महिसं वियालं पडिपहे पहाए, एवं मणुस्सं आसं हरिय सीहं वग्धं विगं दीवियं अच्छं तरच्छं परिसरं सियालं विरालं सुणयं कोलसुणयं कोकंतियं चित्ताचिल्लंडयं विपालं पडिपहे पेहाए सइ परक्कमे संजयामेव परक्कमेजा, नो उज्जुयं गच्छिजा । . ॥३०७॥ २८ ·१ पिण्डै- आचा० पणाध्य. २धुत १ चूला ५ उद्देशः गवादि- वर्जन . से भिक्खू पा० समाणे अंतरा से उचाओ वा ग्यागुंए वा कंटए वा घसी वा भिलुगा वा विसमे वा विजले वा परियावजिजा, सइ परक्कमे संजयामेव० नो उज्जुयं गच्छिज्जा ॥ (सू० २५०) स भिक्षुर्भिक्षार्थ प्रविष्टः सन पथ्युपयोगं कुर्यात् , तत्र च यदि पुनरेवं जानीयाद् यथाञ्च किश्चिद्गनादिकमास्त इति तन्मार्ग रुन्धानं 'गो' वलीवर्द 'व्यालं हसं दुष्टमित्यर्थः, पन्थानं प्रति प्रतिपथस्तस्मिन् स्थितं प्रत्युपेक्ष्य, शेपं मुगमं, यावत्सति पराक्रमे- मार्गान्तरे काजुना पथाऽऽत्मविराधनासम्भवान गच्छेन , नवरं 'विगंति वृकं 'द्वीपिनं चित्रकम् 'अच्छति ऋक्ष 'परिसरन्ति सरभं 'कोलगुणयं महामकरं 'कोकंतियन्ति शृगालाकृतिर्लोमटको रात्री को को इत्येवं रास्टीति, 'चित्ताचिल्लडय'ति आरण्यो जीववि- दोपस्तमिति ॥ तथा-स भिक्षुर्भिक्षार्थ प्रविष्टः सन मार्गोपयोगं दद्यात् , तत्रान्तराले यद्येतत्पर्यापयेत-सात्, तद्यथा-'अवपातः' गर्तः स्थाणुर्या कण्टको वा घसी नाम-सलादधस्तादवतरणं 'भिलुग'नि स्फुटितकृष्णभूराजिः विपमं-निम्नोन्नतं विजलं-कर्दमः, तत्रात्मसंयमविराधनासम्भवात् 'पराक्रमे मार्गान्तरे सति ऋजुना पथा न गच्छेदिति । तथा- (मूल) से भिक्खू वा० गाहावइकुलस्स दुवारयाई कंटगबुंदियाए परिपिहियं पेहाए तेसिं पुवामेव उग्गहं अणणुनविय अपडिलेहिय अप्पमज्जिय नो अवंगुणिज वा पविसिज वा निक्खमिज चा, तेसिं पुवामेव उग्गहं अणुनविय पडिलेहिय पडिलेहिय पमज्जिय पमन्जिय तओ संजयामेव अचंगुणिज वा पविसेज वा नियमेन वा ।। (सू०२५१) स भिक्षुर्भिक्षार्थ प्रविष्टः सन् गृहपतिकुलस्य 'दुवारवाह'ति द्वारभागस्तं कण्टकशाखया 'पिहित' स्थगित प्रेक्ष्य येषां तद्नुहं तेपा- - HAMARITHILDRE THEAT MARATHE INDIA ATTA ·- प ना० २ थुन १जूला WHITE MANOTHING काmarimmunMIR १ पिण्डै- पणाध्य. ५ उद्देशः कपाट- विधिः प्र. आ. ३३८ मरग्रहं पूमर 'अननुवाप्य' अयाचित्वा, तथा अप्रत्युपेक्ष्य चक्षुपाऽप्रमृज्य च रजोहरणादिना 'नोऽचंगुणेज'त्ति नैवोद्घाटयेद्, उद्घाटय च न प्रविशेनापि निष्फ्रामेत् , दोपदर्शनात् , तथाहि-गृहपतिः प्रद्वेपं गच्छेत् , नष्टे च वस्तुनि साधुविपया शङ्कोत्पद्येत, [उद्घाटद्वारे चान्यन् पश्वादि प्रविगेदित्य च संयमात्मविराधनेति । सति कारणेऽपवादमाह-स भिक्षुयेषां तदहं तेपां सम्बन्धिन- माग्रहम् 'अनुमाप्य' याचित्वा प्रत्युपेक्ष्य प्रमृज्य च गृहोद्घाटनादि कुर्यादिति, एतदुक्तं भवति-स्वतो द्वारमुद्घाट्य न प्रवेष्टव्य- मेर, यदि गुनानानार्यादिप्रायोग्यं तत्र लम्यते घेद्यो वा तत्रास्ते दुर्लभं वा द्रव्यं तव भविष्यति अवमौदर्ये वा सति एभिः-कार- जरुपस्थितैः व्यगितद्वारि व्पपस्थितः सन् शब्दं कुर्यात् , स्वयं वा यथाविध्युद्घाट्य प्रवेष्टव्यमिति ॥ तत्र प्रविष्टस्य विधि दर्शयितुमाह- (मूल) मे भिक्खू वा २ मे जं पुण जाणिज्जा समणं या माहणं या गामपिंडोलगं वा पुचपचिट्ठ पेट्टाए नो तेसि संलोग सपडिदुवारे चिद्विना, से तमायाय एगतमयकमिजा २ अणावायमसंलोए चिद्विजा,से से परो. अणायायमसंलोप चिठमाणस्स असणं वा ४ आहट्ट दलइजा, से य एवं वइजा-आउसंतो.समणा ! इमे भे असणे या ४ सव्यजगाए निसढे तं मुंजह वा णं परिभाएह वा णं,तं गइओपडिगाहित्ता तुसिणीओ उवे: हिज्जा, अवियाई पयं मममेव सिया, माइट्ठाणं संफासे, नो एवं करिजा, से तमायाए तय गछिज्जा २ से इणामेव आलोइजा-आउसंतो समणा! इमे भे असणे वा४सम्पजगाए निसिढे तं भुजहवा थंजाव परिभा- पट वा णं, सेगमेयं वयंत परो वइजा-आउसंतो समणा! तुम चेव णं परिभाएहि, से तत्थ परिभाएमाणे नो अपणो पद्धं २ डायं २ उसदं २ रसि.यं २ मणुनं २ निद्धं २ लुकावं.२, से तत्य अमुच्छिा अगिद्धे अग- |सामान्य भक्तं , ||॥३८॥ ...

·Jumtamatunmamtatermelor- आचा० २ श्रुत० १चूला । (ना)ढिए अणज्झोववन्ने यहुसममेय परिभाइजा, से णं परिभाएमाणं परो वइ जा-आउसता समणा ! माण तुमं परिभाएहि सव्वे वेगइआ ठिया उ भुक्वामो वा पाहामो वा, से तत्थ भुंजमाणे नो अप्पणा ग्वद्धं वापणाध्य. जाव लकावं, से तत्थ अमुच्छिए ४ यार्सममेव भुंजिना वा पाइजा वा ।। (सू २५२) ५ उद्देशः स भिक्षुर्गामादौ भिक्षार्थ प्रविष्टो यदि पुनरे विजानीयाद् यथात्र गृहे श्रमणादिः कश्चित्प्रविष्टः,तं च पूर्वप्रविष्टं प्रेक्ष्य दातृ- साधार- णभक्तं प्रतिग्राहकासमाधानान्तरायभयान तदालोके तिष्ठेत् , नापि तन्निर्गमद्वार प्रति, दातृप्रतिग्राहकासमाधानान्तरायभयात्, किन्तु स मिथुस्तं श्रमणादिकं भिक्षार्थमुपस्थितम् 'आदाय' अवगम्पैकान्तमपनामेत्, अपक्रम्य चान्येषां चानापाते-विजनेसंलोके च संति- छेत् , ता च तिष्ठतः स गृहस्यः 'से' तस्य भिक्षोश्चतुर्विधमप्याहारमाहृत्य दद्यात , प्रयचैतद् ब्रूयाद्-यथा यूयं बहवो भिक्षार्थमुप- स्थिताः अहं च व्याकुलत्वान्नाहारं विभाजयितुमलं अतो हे आयुष्मन्तः! श्रमणाः । अपमाहारश्रतुर्विधोऽपि में युष्मभ्यं सर्व- जनार्थ मया निसृष्टो-दत्तस्तत्साम्प्रतं स्वरुच्या तमाहारमेका वा भुग्धं परिभजधं वा-विभज्य वा गृहीतेत्यर्थः; तवंविध आहार उत्मर्गतो न ग्राह्यः, दुर्मिक्षे वाऽध्याननिर्गतादौ वा द्वितीयपदे कारणे सति गृह्णीयाद्, गृहीत्वा च नैवं कुर्याद् , यथा तमाः हारं गृहीत्या तूष्णीको गच्छन्नेसमुत्प्रेक्षेत-यथा पमैवायमेकस्य दत्तः, अपि चायमल्पत्वान्ममैवैकस्य स्याद् , एवं च मातृस्थान संस्पृशेद्, अनो नै कृर्पादिनि, यथा च फुर्पानथा च दर्शयति-स भिक्षुस्तमाहारं गृहीत्वा तत्र श्रमणाद्यन्तिके गच्छेत् , गत्या च सः 'पूर्व- मेर' आटापेर नेपामाहारम् 'आलोकयेन्' दर्शयेत् , इदं च ब्रूयाद्-यथा भो आयुष्मन्तः श्रमणादयः । अयमशनादिक आहारो १. युप्माकं मर्मजनार्थमविभक्त एव गृहस्थेन निसृष्टो-दत्ता,तथ्यमेकत्र भुङ्ग्य विभजध्वं वा,'से' अथैनं साधुमेवं त्रवाणं कश्चिच्छ्रम- न ·१पिण्डै- २ श्रुत १चूला MARATHITADITIONAL Fiftin RITARA पणाध्य. ५ उद्देशः श्रमणा- दिप्रवेशे- २० विधिः प्र.आ. ३३९ णादिरेव ब्रूयाद्-यथा भो आयुष्मन् श्रमण ! त्वमेवासाकं परिभाजय, नैवं तावत्कुर्यात् , अथ सति कारणे कुर्यात् तदाऽनेन विधिनेति दर्शयति-स मिक्षुर्विभाजयनात्मनः 'ख₹ २' प्रचुर २ 'डाग'ति शाकम् 'ऊस'ति उच्छ्रितं वर्णादिगुणोपेतं, शेष सुगम यावक्षमिति न गृहीयादिति । अपि च-'सः' भिक्षुः 'तत्र' आहारेऽछितोऽगृद्धोऽनाटतोऽनध्युपपन्न इति, एतान्यादरख्याप- नार्थमेकार्थिकान्युपात्तानि,कथश्चिद्भेदाद्वा व्याख्यातव्यानीति,'बहुसम'मिति(न)सर्वमत्र समं किश्चिरिसक्थादिना यद्यधिकं भवेदिति, तदेवं प्रभूतसमं परिभाजयेत् , तं च साधुं परिभाजयन्तं कश्चिदेवं ब्रूयाद्, यथा-आयुष्मन् ! श्रमण ! मा त्वं परिभाजय, किन्तु मर्व एव चैका व्यवस्थिता वयं भोक्ष्यामहे पास्यामो वा, तत्र परतीकि सार्द्ध न भोक्तव्यं, स्वयूथ्यैश्च पार्थस्थादिभिः सह, सम्भो- गिक सहौपालोचनां दमा भुजानानामयं विधिः, तद्यथा-नो आत्मन इत्यादि, सुगममिति ॥ इहानन्तरमने बहिरालोकरयानं निषिद्धं, साम्प्रतं तत्प्रवेशप्रतिषेधार्थमाह- (मूल) से भिक्खू वा० से जं पुण जाणि जा सनणं वा माहणं वा गामपिंडोलग वा अतिहिं वा पुवपविट्ठ पेहाए नो ते उयाइवाम्म पविसिज वा ओभासिज वा, से तमायाय एगंतमवक्कमिजा २ अणावायमसंलोए चिद्विजा, अह पुणेवं जाणिजा-पडिसेहिए वा दिने वा, तओ तमि नियत्तिए संजयामेव पविसिज वा ओभा- सिज वा एयं० सामग्गियं० (सू० २५३) ॥२-१-१-५॥ पिण्डैपणायां पश्चम उद्देशकः॥ स भिक्षुर्भिक्षार्थ ग्रामादौ प्रविष्टः सन् यदा पुनरेवं विजानीयात् , तद्यथा-अत्र गृहपतिकुले श्रमणादिकः प्रविष्टः, तं च पूर्व- प्रविष्ट श्रमणादिकं प्रेक्ष्य ततो न तान् श्रमणादीन् पूर्यप्रविष्टानतिक्रम्य प्रविशेत् , नापि तत्थ एव 'अपभाषेत' दातारं याचेत् , अपि - atmi . ॥३०९॥ ૨૮ ·१ पिण्डे- आचा० पणाध्य. २ श्रुत १ चूला च-स तम् आदाय' अवगम्पैकान्तमपक्रामेद् अनापातासंलोके च तिठेत् तावद्यावच्छ्रमणादिके प्रतिपिद्धे पिण्डे चा तसै दत्ते, ततस्तस्मिन् 'निवृत्ते' गृहानिर्गते सति ततः संयत एवं प्रविशेदवभाषेत वेति, एवं च तस्य भिक्षोः 'सामन्य' सम्पूर्णो भिक्षुभाव इति ।। प्रथमस्य पञ्चमोदेशकः समाप्तः॥ ६ उद्देशः वक मार्गः पञ्चमोदेशकान्तरं पठः समारभ्यते, अस्स चायमभिसम्बन्धः-महाननारोदेशक श्रमगाधन्तरायभयाद्गृहप्रवेश निपिद्ध, तदिहाप्यपरप्राण्यन्तरायप्रतिषेधार्थमाह- (मूलं) से भिक्खू वा० से जं पुण जाणिजा-रसेसिगो बहवे पाणा घासेसणाए संथडे संनियइए पेहाए, तंजहा-कुकुडजाइयं वा सूयरजाइयं वा अग्गपिंडंसि वा वायसा संथडासंनिवहया पेहाए सह परकमे संजया० नो उज्जुयं गच्छिजा । (सू० २५४) स भिक्षुर्भिक्षार्थ प्रविष्टः सन् यदि पुनरेवं विजानीयात् , तद्यथा-बहवः 'प्राणा:' प्राणिनः रयते-आखाद्यत इति रसस्तमेष्टुं शीलमेपां ते रसैपिणः, रसान्वेपिण इत्यर्थः, ते तदर्थिनः सन्तः पथाद् ग्रासार्थ क्वचिद्रथ्यादौ संनिपतितास्तांचाहारार्थ संस्कृ(स्त्र)- तान्-धनान् संनिपतितान प्रेक्ष्य ततस्तदभिमुखं न गच्छेदिति सम्बन्धः तांश्च प्राणिनः स्वनामग्राहमाह-कुकुटजातिकं वेत्यनेन च पक्षिजातिरुद्दिष्टा, सफरजातिकमित्यनेन च चतुष्पदजानिरिति, "अग्रपिण्डे वा' काकपिण्ड्यां का बहिः क्षिप्तायां वायसाः संनिप. तिता भवेयुः, तांश्च दृष्ट्वाऽग्रतः, ततः सति पराक्रमे-अन्यसिन मार्गान्तरे 'संयतः सम्यगुपयुक्तः संयतामत्रणं वा ऋजुस्तदभिमुखं १० . TANTRAUNDHUN .

·चा १ पिण्डै- २ श्रुत १ चूला पणाध्य. ६ उद्देशः वर्चआ- लोका- दिवर्जन २० प्र.आ. ३४० न गच्छेद् , यतस्तत्र गच्छतोऽन्तरायं भवति, तेषां चान्यत्र संनिपतितानां घोपि. स्यादिति }} साम्प्रतं गृहपतिकुलं प्रविष्टस्य साधोविधिमाह- (मूल) से भिक्खू वा २ जाव नो गाहावइकुलस्स वा दुवारसाहं अवलंबिय २ चिद्विजा, नो गा० दगच्छ- हुणमत्तए चिहिज्जा, नो गा. चंदणिउथए चिहिज्जा, नो गा० सिणाणस्स वा वच्चस्स वा संलोए सपडिदुवारे चिद्विजा, नो. आलोयं वा धिग्गलं वा संधि वा दगभवणं वा बाहाओ पगिज्झिय २ अंगुलियाए वा उद्दि- सिय २ उण्णमिय २ अवनमिय २ निज्झाइजा, नो गाहावई अंगुलियाए उद्दिसिय २ जाइजा, नो गा० अंगु- लिए चालिय २ जाइजा, नो गा० अं० तजिय २ जाइजा, नो गा० अं० उक्खुलंपिय [उक्खलुंदिय] २ जाइला, नो गाहावई वंदिय २ जाइजा, नो वयणं फरुसं वइजा ॥ (सू०२५५) स भिक्षुर्भिक्षार्थ गृहपतिकुलं प्रविष्टः सन्नैतत्कुर्यात् , तद्यथा-नो गृहपतिकुलस्य द्वारशाखाम् 'अवलम्ब्यावलम्ब्य' पौनःपुन्थेन भृशं वाऽवलम्ब्य तिष्ठेद् , यतः सा जीर्णत्वात्पतेद् दुष्प्रतिष्ठितत्वाद्वा चलेत् ततश्च संयमात्मविराधनेति, तथा 'उदकप्रतिष्ठापनमा- के' उपकरणधावनोदकप्रक्षेपस्थाने प्रवचनजुगुप्साभयान तिष्ठेत् , तथा 'चंदणिउदय'त्ति आचमनोदकप्रवाहभूमौ न तिष्ठेद् , दोपः पूर्वोक्त एव, तथा स्नानवर्चःसंलोके तत्प्रतिद्वारं वा तिष्ठेन् , एतदुक्तं भवति-यत्र स्थितैः माना:किये कुर्वन् गृहस्थः समवलोक्यते तत्र न तिष्ठेदिति, दोपश्चात्र दर्शनाशङ्कया निःशङ्कतक्रियाया अभावेन निरोधप्रद्वेषसम्भव इति, तथा नैव गृहपतिकुलस्य 'आलो- कम्' आलोकस्थानं-गवाक्षादिकं, 'थिग्गलं'ति प्रदेशपतितसंस्कृतं, तथा 'संघिन्ति चौरखातं मित्तिमन्धि वा, तथा 'उदकभवनम्' . | SULTANJus at WARJI HTHHATO TEAM ॥३१॥ - ·ITUTIL •आचा० २ श्रुत १ चूला . HTTHATMILAIN ENTRI SINHLIHAmium growinguisir उदकगृहं, सर्वाण्यप्येतानि भुजां 'प्रगृह्य प्रगम' पौनःपुन्येन प्रसार्य तथाङ्गुल्योद्दिश्य तथा कायमवनम्योत्रम्य चननिध्यापयेत् पिण्डे- न प्रलोकयेत नाप्यन्यसै प्रदर्शयेत, सर्वत्र द्विवचनमादरख्यापनार्थ, तत्र हि हुतनष्टादौ-शकोत्पद्यत इति ।। अपिच-स भिक्षुर्गृह पणाध्य. | पतिकुलं प्रविष्टः सन्नैव गृहपतिमङ्गुल्याऽत्यर्थमुद्दिश्य तथा चालयित्वा तथा 'तर्जयित्वा' भयमुपदर्य तथा कण्डूयन- कृत्या तथा ५ उद्देशः पुरक- गृहपति पन्दित्वा' वाग्भिः स्तुत्वा प्रशस्त नो याचेत, अदत्ते च नैव तं गृहपति परुपं वदेत, तद्यथा-यक्षस्त्वं परगृहं रक्षसि, आदि- कुतस्ते दानं ?, बार भद्रिका भवतो, न पुनरनुष्ठानम् , अपिच-"अक्षरद्वयमेतद्धि, नास्ति नास्ति यदुच्यते । तदिदं देहि देहीति, विपरीतं भविष्यति ॥१॥" अन्यच्च- निषेधः (मूल) अह तत्थ कंचि भुंजमाणं पेहाए गाहावई वा० जाव कम्मकरिं वा से पुवामेव आलोइजा-आउसोत्ति-१५ वा भइणित्ति वा दाहिसि मे इत्तो अन्नयरं भोयणजायं?, से सेवं वयंतस्स परो हत्यं वा मत्तंचा. दधि वा भायणं वा सीओदगवियडेण वा उसिणोदगवियडेण वा उच्छो लिज्ज वा पहोइज्ज वा, से पुवामेव आलो- इआ-आउसोत्ति वा भइणित्ति वा! मा एयं तुम हत्यं वा० ४ सीओदगवियडेण वा २ उच्छोलेहि वा २, अभि- खसि मे दाउं एवमेव दलयाहि, से सेवं वर्यतस्स परो हत्थं वा ४ सीओ उसि० उच्छोलित्ता पहोइत्ता आ९ दलइशा, तहप्पगारेणं पुरेकम्मएणं हत्थेण वा ४ असणं वा ४ अफासुपं जाव नो पडिगाहिजा । अह पुण एवं जाणिज्जा नो पुरेकम्मएणं उदउल्लेणं तहप्पगारेणं वा उदउल्लेण(ससिणि ण)वा हत्थेण वा ४ असणं चा ४ अफासुयं जाव नो पडिगाहिजा । अह पुणेवंजाणिजा-नो उदउल्लेणससिणिद्वेण सेसं.तं चेव एवं-सस- १६ PALAM ·आचा० , २ श्रुत° १चूला प्र. आ. ३४१ उल्ले, ससिणिद्ध महिया असे । हरियाले हिंगुलए, मणोसिला अंजणे लोणे ॥१॥ गेरुय वन्निय सेढिय सोर- १ पिण्डै- द्विय पिट्ठ कुक्कुस उक्कुट्ठसंसद्वेण । अह पुणेवं जाणिजा नो असंसठे संसहे, तहप्पगारेण संसद्वेण हत्थेण वा ४ पणाध्य. असणं वा ४ फासुयं जाव पडिगाहिजा ॥ (सू० २५६) ६ उद्देशः अथ भिक्षुस्तत्र गृहपतिकुले प्रविष्टः सन् कञ्चन गृहपत्यादिकं भुञ्जानं प्रेक्ष्य स भिक्षुः पूर्वमेवालोचयेद्-यथाऽयं गृहपतिस्तद्भार्या वा यावत्कर्मकरी वा भुते, पर्यालोच्य च सनामग्राहं याचेत, तद्यथा-'आउसोति वेति, अमुक इति गृहपते ! भगिनि ! इति घा आदि- इत्याद्यामञ्य दाखसि मेऽसादाहारजातादन्यतरद्भोजनजातमित्येवं याचेत, तच न वर्तते कर्तुं, कारणे वा सत्येवं वदेव-अथ 'से' २० तस्य भिक्षोरेवं वदतो याचमानस परो गृहस्था कदाचिद्धस्तं मात्रं दवी भाजनं वा 'शीतोदकविकटेन' अप्कायेन 'उप्णोदकविक- निधः टेन' उष्णोदकेनात्रिदण्डोद्वत्तेन पश्चाद्वा सानीभूतेन 'उच्छोलेझ'त्ति सकृदुदकेन प्रक्षालनं कुर्यात् , 'पहोएजत्ति प्रकर्पेण वा हस्ता- देवनं कुर्यात् , स मिाईस्तादिकं पूर्वमेव प्रक्षाल्यमानमालोचयेद्, दत्तावधानो भवेदित्यर्थः, तच प्रक्षाल्पमानमालोच्यामुक इत्ये सनामग्राहं निवारयेद्, यथा-मै कृयास्त्वमिति, यदि पुनरसौ गृहस्थो हस्सादिकं सचित्तोदकेन प्रक्षाल्य दद्यात्तदनासु- मिति ज्ञात्वा न प्रतिगृतीयादिति । किञ्च-अयासौ भिक्षुदृहपतिकुल प्रविष्टः सन् यदि पुनरेवं विनानीयात्, तद्यथा-'नो' नैव साधुमिक्षादानार्थ पुरः-अग्रतः कृतं प्रक्षालनादिकं कर्म-क्रिया यस्य हस्तादेः स तया तेनोदकेनाणेति-गलद्विन्दुनैति, एतदुक्तं भपति-साधुभिक्षादानार्थ नैर हस्तादिकं प्रक्षालितं, किन्तु तथाप्रकारः एव स्वतः कुतोऽप्यनुष्ठानादुदका हस्तस्तेन, एवं मानादिना ॥३१॥ ऽपि गलद्विन्दुना दीयमानं चतुर्विधमप्याहारमप्रासुरुमनेपणीयमिति मत्वा नो गृह्णीयादिति ॥ अथ पुनरेवं विजानीयात् , तद्यथा- . , २८ ·आचा० २ श्रुत०] १.चूला एस कारणे एसुवएसे जं तहप्पगारं असणं वा ४ अगणिनिक्वित्तं अफा सुयं नो० पडिक एवं सामग्गियं ।। (सू० २५९) पिडैपणायां पष्ठ उद्देशकः २-१-१-६॥ स मिाहपतिकुलं प्रविष्टश्चतुर्विधर्मप्याहारममावुपरि निक्षिप्तं तथाप्रकार ज्यालासंबद्ध लामें सति न भतिगृह्णीयात् । अत्रैव दोप- माह-केवली पात् 'आदानं' कर्मादानमेतदिति, तथाहि 'असंयतः' गृहस्थो भिक्षुमतिज्ञया तवायुपरिव्यवस्थितमाहारम् 'उस्सि- चन्' आक्षिपन् 'निःसिश्चन्' दत्तोद्वरित प्रक्षिपन् , तथा 'आमर्जयन्' सकृद्धस्तादिना शोधयन् , तथा प्रकर्षेण मार्जयन्-शोधयन्, तथाऽवतारयन् , तथा 'अपवर्तयन्' तिरश्चीनं कुर्वनामिजीवान् हिंसादिति । 'अध' अनन्तरं 'भिक्षूणां' साधूनां पूर्वोपदिष्टा एपा प्रतिज्ञा एप हेतुः तत्कारणमयमुपदेशः यत्तथामकारमनिसंबद्धमशनाद्यनिनिक्षिप्तममासुकमनेरणीयमिति ज्ञात्वा लामे सति न प्रति- गृह्णीयाद, एतत्खलु भिक्षोः 'सामय्यं समग्रो भिक्षुभाव इति ।। प्रथमाध्ययनस्य पष्ठ उद्देशकः समाप्तः॥२-१-१-६।। पिण्डे- पणाध्य. ७ उद्देशः | मालाप- हृत. . मिक्षा- निषेधा AWAREAMANARTHA ning பாபாவமோப்பு पष्ठोद्देशकानन्तरं सप्तमः समारभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशके संयमविराधनाभिहिता, इह तु संयमात्मदा- विराधना तया च विराधनया प्रवचनकुत्सेत्येतदत्र प्रतिपाद्यत इति- (मूलं) से भिक्खू चा २ से ज० असणं वा खंधंसि वा थंभंसि वा मंचंसि वा मालंसि वा पासायंसि वा हम्मियतलंसि वा अन्नयरंसि चा तहप्पगारंसि अंतलिबजायंसि उपनिक्खिते सिया तहप्पगारं मालोहडं | असणं वा ४ अफासुयं नो०, केवली चूया-आयाणमेयं, अस्संजए भिक्खुपडियाए पीढं वा फलगंवा निस्सेर्णि allurilal HTTARTAINMENT ·२ श्रुत १चूला मानलव- आचा०लपलमति अर्द्धपक्कशाल्यादिकणादिकमित्येवमादिकम् 'असंयतः' गृहस्थः 'मिक्षुप्रतिज्ञया' भिक्षुमुद्दिश्य चित्तमत्यां शिलायां तथा सजाया सहरिताया साण्डायां यारमर्कटसन्तानोपेतायाम् 'अकुट्टिपुः' कुट्टितवन्तः तथा कुट्टन्ति कुट्टिप्यन्ति चा, एकवचनाधि- १ पिण्डे- कारंऽपि छान्दसत्सातिव्यत्ययेन बहुवचन द्रष्टव्यं, पूर्वत्र वा जातावेकवचनं, तच्च पृथुकादिकं सचित्तमचित्तं वा चिचमत्यां पणाध्य, ६ उद्देशः शिलाया कुदृयित्वा 'उप्फणिसुत्ति सा प्रथं वाताय दत्तवन्तो ददति दास्यन्ति या, तदेवं तथाप्रकारं पृधुकादि ज्ञात्वा लामे सति ३४२ भिद्य- नो प्रतिगृह्णीयादिति । किञ्च- (मूलं) से भिक्खू चा २ जाव समाणे से जं. बिलं वा लोणं उभियं वा लोणं अस्संजए जाव ससंताणाए २० [भिदिसु ३ मचिंसु चा ३ विलं वा लोणं उम्भियं वा लोणं अफासुयं० नो पडिगाहिजा ॥ (सू० २५८) णादि- स मिक्षुर्यदि पुनरेव विजानीयात् , तद्यथा-विलमिति खनिविशेषोत्पन्नं लपणम् , अस चोपलक्षणार्थत्वात्सैन्धनसौपर्चलादिकमपि निषेधः द्रष्टव्यं, तथोद्भिअमिति समुद्रोपरुण्ठे क्षारोदकमम्पर्काद् यदुद्भिद्यते लपणम् , अस्याप्युपलक्षणार्थत्वात्क्षारोदकसेकायद्भवति रुमका- दिकं तदपि ग्रार्य, तदेवंभूतं लपणं पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टाया शिलायामभैत्सुः-कणिकाकार कुर्युः, तथा साधर्थमे भिन्दन्ति भेत्स्यन्ति पा, तथा लक्ष्यातराचं 'रुचिंसु बचि पिष्टवन्तः पिपन्ति पेक्ष्यन्ति चा, तदपि लपणमेवप्रकार ज्ञात्वा नो(प्रतिगृह्णीयात | अपि च- | (मूलं) से भिक्खू वा० से ० असणं वा ४ अगिणिणिविवत्तं तरप्पगारं असणं वा ४ अफासुयं नो, केवली व्या-आयाणमेप, अस्तंजए भिखुपडियाए उस्तिवमागे या निस्सिवमाणे वा आमजमाणे चा पमञ्जमाणे वा ओयारेमाणे या उन्यत्तमाणे वा अगणिजीवे हिंसिजा, अह भिक्खूणं पुव्वोवइट्वा एस पइन्ना एस हेज ॥३१२॥ २८ . " ·आचा० MALA TARICHHINAIMIMIn २ श्रुत एस कारणे एसुवएसे जं तहप्पगारं असणं वा ४ अगणिनिक्खित्तं अफासुयं नो०- पडिक एवं सामग्गियं ।। (सू० २५९) पिडैपणायां पष्ठ उद्देशकः २-१-१-६॥ स मिक्षुदृहपतिकुलं प्रविष्टचतुर्विधर्मप्याहारममावुपरि निक्षिप्तं तथाप्रकारं ज्वालासंबद्धं लामें सति न प्रतिगृह्णीयात् । अत्रैच दोप- माह-केवली ब्रूयात् 'आदान' कर्मादानमेतदिति, तथाहि 'असंयतः' गृहस्थो भिक्षुमतिज्ञया तवायुपरिव्यवस्थितमाहारम् 'उत्सि- चन्' आक्षिपन् 'निःसिञ्चन्' दत्तोद्वरित प्रक्षिपन् , तथा 'आमर्जयन्' सकद्वस्तादिना शोधयन् , तथा प्रकर्षेण मार्जन-शोधपन्, तथाऽवतारयन् , तथा 'अपवर्तयन्' तिरश्चीनं कुर्वनाग्निजीवान् हिस्यादिति । 'अथ' अनन्तरं 'भिक्षूणां' साधूनां पूर्वोपदिष्टा एपा प्रतिज्ञा एप हेतुः तत्कारणमयमुपदेशः यचथासकारममिसंबद्धमशनाथमिनिक्षिप्तममासुकमनेरणीपमिति ज्ञात्वा लामे सति न प्रति- गृह्णीयात् , एतत्खलु भिक्षोः 'सामग्र्यं' समग्रो भिक्षुभाव इति ।। प्रथमाध्ययनस्य पष्ठ उद्देशकः समासः॥२-१-१-६॥ १ पिण्डै- पणाध्य. ७ उद्देश: मालाप- हत. १.चूला . मिक्षा- निषेध " IONALHITIJinnr IIT-Jumr wire Info FDMRTILISTEILLY पष्ठोद्देशकानन्तरं सप्तमः समारभ्यते, अस्स चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशके संयमविराधनाऽभिहिता, इह तु संयमात्मदा- विराधना तया च विराधनया प्रवचनकुत्सेत्येतदन्त्र प्रतिपाद्यत इति- (मूल) से भिक्खू चा २ से ज० असणं वा खंधंसि वा थंभंसि वा मंचंसि वा मालंसि वा पासायंसि पा हम्मियतलंसि वा अन्नयरंसि वा तहप्पगारंसि अंतलिस्खजायंसि उपनिक्विते सिया तहप्पगारं मालोहडं असणं या ४ अफासुयं नो०, केवली चूया-आयाणमेयं, अस्तंजए भिक्खुपडियाए पीढं वा फलगंवा निस्सेणि HIHINEndin .

·आचा १ पिण्डै- २ श्रुत १धूला प्र.आ. पणाध्य. ७ उद्देश: मालाप- हृत- मिक्षा- या उदूहलं या आहट्ट उस्सविय दुरूहिज्जा, से तत्थ दुरूहमाणे पयलिज वा पवडिजवा, से तत्थ पयलमाणे वा २ इत्थं वा पायं वा याहुं वा ऊरं वा उदरं वासीसंवा अन्नयरंधा कायंसि इंदियजालं लूसिज्ज वा पाणाणि या ४ अभिहणिज वा वित्तासिज चा लेसिज वा संघसिज्ज वा संघहिज वा परियाविज चा किलामिज वा ठाणाओ ठाणं संकामिज था, तं तहप्पगारं मालोहडं असणं वा ४ लामे संते नो पडिगाहिज्जा, से भिक्खू या २ जाय समाणे से ज० असणं वा ४ कुट्टियाओ वा कोलेनाउ वा अस्संजए भिक्खुपडियाए उक्कुजिय अवउजिय ओहरिय आहट्ट दलइज्जा, तहप्पगारं असणं वा ४ लाभे संते नी पडिगाहिजा।। (सू० २६०) स भिक्षुर्भिक्षार्थ पविष्टः सन् यदि पुनरेवं चतुर्विधमप्याहारं जानीयात् , तद्यथा-'स्कन्धे' अर्द्धप्राकारे 'स्तम्भे या शैलदारुमयादौ, तथा मञ्चके या माले वा मासाद या हर्पतले वा अन्यतरमिन् वा तथामकारेऽन्तरिक्षजातेस आहारः 'उपनिक्षिप्त व्यवस्था- पितो भवेत् , तं च तथामकारमाहारं मालाहृतमिति मत्वा लामे सति न प्रतिगृहीयात् , फेवली चूयाद् यत आदानमेतदिति, तद्यथा- | असंयतो भिक्षुमतिज्ञया साधुदानाचं पीठकं या फलकं वा निश्रेणि वा उदुखलं घाऽऽहत्य-ऊर्च व्यवस्थाप्यारोहेत् , स तत्रारोहन पचलेद्वा प्रपतेद्वा, प्रपतन् या हस्तादिकमन्यतरद्वा काये इन्द्रियजातं 'लूमेज'त्ति विराधपेद , वथा प्राणिनो भूतानि जीवान सचान- भिहन्यादित्रासयता लेपयेद्वा-संश्लेपं या कुर्यात् तथा संघर्ष या कुर्यात् तथा समई या कुर्यान , एतच कुस्तान् परितापयेता फ्लाम- यद्वा सानारस्थानं सद्भामयेद्वा, तदेतत् ज्ञात्वा यदाहारजातं तथाप्रकारं मालाहृतं तल्लाभे सति नो प्रतिगृह्णीयादिति ॥ स भिक्षुर्यदि पुनरेवभूतमाहार जानीयात् , तयथा-'कोष्ठिकातः' मृन्मयकुशूलसंस्थानायाः तथा 'कोलेजाओ'ति अधोवृत्तखाताकाराद् असंयतः निषेधः :RATHIMITTERTILITHUNJIRitensis: TULTIMAT ३१३॥ २७ ·U1 TITARIES आचा० २ श्रुत० १ चूला IMIRIT MARITALIAnurasaina १पिण्डे- पणाध्य. उद्देशः मृल्लि- सादि- निषेधः " , 'भिक्षुप्रतिज्ञया साधुमुद्दिश्य कोष्ठिकातः उक्कुजिय-उर्द्धकायमुन्नम्य ततः कुब्जीभ्य, कोलेजाओ 'अबउअिति अधोऽवनम्य, तथा 'ओहरिय'त्ति तिस्थीनो भूत्वाऽऽहारमाहृत्य दद्यात् , तच्च भिक्षुस्तथाप्रकारमधोमालाहृतमितिकृत्वा लाभे सति न प्रतिगृह्णीया- दिति ॥ अधुना पृथिवीकायमधिकृत्याह- (मूलं) से भिक्षू वा० से ० असणं वा० ४ महियाउलित्तं तहप्पगारं असणं वा ४ लाभे सं०, केवली०, अस्संजए भि० महिओलित्तं असणं चा० उभिदमाणं पुढवीकार्य समारंभिजा, पुणरवि उल्लिंपमाणे पच्छा- कम्म करिज्जा, अह भिक्खूणं पुब्यो० ज तहप्पगारं मट्टिओलितं असणं चा० अफासुयं० । से भिक्खू० ज० असणं वा० ४ आउकायपइट्टियं चेव, एवं अगणिकायपइद्वियं लाभे केवली०, अस्संज: भि० अगणि उस्स- क्किय निस्सक्किय ओहरिय आहटु दलइज्जा अह भिक्षूणं० जाव नो पडि० ॥(सू० २६१) (मूलं) से भिक्खू वा २ से ज० असणं वा ४ अचुसिणं अस्संजए भि० सुप्पेण वा विहुयणेण वा तालियंटेण वा पत्तेण वा साहाए वा साहाभंगेण वा पिहुणेण वा पिहुणहत्थेण या चेलेण वा चेलकण्णेण वा हत्थेण वा मुहेण वा फुमिज या वीइज्ज वा, से पुव्यामेव आलोइजा-आउसोत्ति चा भइणित्ति वा! एतं तुमं असणं या अचुसिणं सुप्पेण वा जाव फुमाहि या वीयाहि वा, अभिकखसि मे दाउं एमेव दलयाहि, से सेवं वयंतस्स परो सुप्पेण वा जाव वीइत्ता आहट्ट दलइज्जा तहप्पगारं असणं चा ४ अफासुयं वा नो पडि० ॥(सू० २६२)। स भिक्षुर्गृहपतिकुलं प्रविष्टः सन् यदि पुनरेवं जानीयात् , तद्यथा-पिठरकादौ मृत्तिकयाऽवलिप्तमाहारं 'तथाप्रकार मित्यवलिप्तं ·२ श्रुत १ पूला . " २० ना० नचित्परिज्ञाय पधारकर्मभयाचतुर्भिधमध्याहारं लाभे सति न प्रतिगृह्णीयात् , किमिति ?, यतः केवली यात्कर्मादानमेतदिति, १५ वदेव दर्शयति- 'असंयतः' गृहस्थो मिनुप्रतिज्ञया मृत्तिकोपलिप्तमशनादिकम्-अशनादिभाजनं तचोद्भिन्दन् पृथिवीकार्य समारभेत, १ पिण्ड- स एर केरल्याह, तथा तेजोवायुपनस्पतित्रमझायं समारभेत, दत्ते सत्युत्तरकालं पुनरपि शेपरक्षार्थ तद्भाजनमवलिम्पन् पश्चात्कर्म पणाध्य. ७ उद्देशः प्र, आ.कुर्यात् , अथ मिणां ोपदिष्टा एपा प्रतिज्ञा एप हेतुरेतत्कारणमयमुपदेशः यत्तथाप्रकारं मृत्तिकोपलिप्तमशनादिजातं लाभे सति नो ३४४ प्रतिगृतीयादिति । स मिाहपतिकुलं पविष्टः सन् यदि पुनरेवंभूतमशनादि जानीयात् , तद्यथा-'सचित्तपृथिवीकायप्रतिष्ठितं' पृथ्वी- सादि- | कायोपरिव्यवस्थितमाहार विज्ञाय पृथिवीकायसवट्टनादिभयाल्लामे सत्यप्रासुकमनेपणीयं च ज्ञात्वा न प्रतिगृह्णीयादिति ।। एवमका- यग्रतिष्ठितममिकायप्रतिष्ठितं लाभे सति न प्रतिगृह्णीयाद् , यतः केवली ज़्यादादानमेतदिति । तदेव दर्शयति-असंयतो भिक्षुप्रतिज्ञ निषेधः यामिकायमुल्मुकादिना 'ओमकिय'त्ति प्रचाल्य (निपिव्य), तथा 'ओहरियत्ति अनिकायोपरि व्यवस्थितं पिठरकादिकमाहारभा- जनमपत्त्य तत आहृत्य-गृहीत्वाऽऽहारं दद्यात् , तत्र भिक्षूगां पूर्वोपदिष्टा एपा प्रतिज्ञा यदेतत्तथाभृतमाहारं नो प्रतिगृह्णीयादिति ॥ "दपतिकुलं प्रविष्टः सन् यदि पुनरेवं जानीयाद् यथाऽत्युष्णमोदनादिकमसंयतो भिक्षुप्रतिज्ञया शीतीकरणार्थ सूर्पण वा मयपिच्छकतव्पजननेत्यर्थः, तथा शाखया शाखामङ्गेन, पल्लवेनेत्यर्थः, तथा बर्वेण वा यहकलापेन वा, तथा वस्त्रेण मा हस्तन वा तथाप्रकारेणान्येन वा केनचित् 'फुमेजावे'ति मुखपायुना शीतीकुर्याद्, वस्त्रादिभिर्वा वीजयेत् , स भिक्षुः लोकयेद्' दत्तोपयोगो भवेत् , तथाकुर्माणं च दृष्ट्वैतद्वदेत् , तद्यथा-अमुक! इति वा भगिनि ! इति वा इत्यामन्य मैवं हसि मे दातुं तत एवंस्थितमेव ददख, अथ पुनः स परो-गृहस्थ से तस्य मिक्षोरेवं पदतोऽपि सूर्पण वा यावर ॥३१॥ -.--.... " " ·पिण्डै- आचा० पणाध्य. - २ शुत ७ उद्देशः | वनस्प. तित्रस- | मतिष्ठ- निषेधः Rm sirmoleummernatima मुखेन या वीजयित्वाऽऽहत्य तथाप्रकारमशनादिकं दद्यात् , स च साधुरनेपणीयमिति मत्वा न परिगृहीयादिति ॥ पिण्डाधिकार | एचपणादोपमधिकत्याह- (मूलं) से भिक्खू चा० २ से ज० असणं चा० वणस्सइकायपइद्वियं तहप्पगारं असणं वा ४ घण० लाभे संते नो पहिला एवं तसकाएवि॥ (सू०२६३) स मिाहपतिकुलं प्रविष्टः सन् यत्पुनरेवं जानीयाद्-वनसतिकायप्रतिष्ठित, तं चतुर्भिधमप्याहार न गृहोयादिति ।। एवं त्रस- कायसूत्रमपि नेयमिति । अत्र च वनस्पतिकायप्रतिष्ठितमित्यादिना निक्षिप्ताख्य एपणादोपोऽभिहितः, एवमन्येऽप्येपणादोपा यथा- सम्भवं पवेवायोज्याः। ते चामी-"संकिय १ मक्खिय २ निविखन ३ पिहिय ४ साहरिय ५ दायगु ६ म्मीसे ७ । अपरि- णय ८ लित ९ छविय १० एसणदोसा दस हवंति ॥१॥" तत्र शक्तिमाधाकर्मादिना १, प्रक्षितमुदकादिना २, निक्षिप्त पृथि- चीकायादौ ३, पिहितं पीजपूरकादिना ४, 'साहरियति मात्रकादेस्तुपाघदेयमन्यर सचित्तपृथिव्यादौ संहत्य तेन मात्रकादिना यद्ददाति तत्संहृतमित्युच्यते ५, 'दायग'त्ति दाता बालवृद्धाद्ययोग्यः ६, उन्मिग्रं-सचित्तमियम् ७, अपरिणतमिति यदेयं न सम्य- गचित्तीभूतं, दादग्राहकयो न सम्यम्भावोपेत ८, लिप्तं वसादिना ९, 'छडियंति परिशाटवदि १० त्येपगादोपाः ।। साम्प्रतं पानकाधिकारमुद्दिश्यमाह- (मूलं) से भिक्खू वा २ से जं पुण पाणगजायं जाणिज्जा, तंजहा-उस्लेइमं १ वा संसेइमं २ वा चाउलोदर्ग १ शक्ति प्रक्षिा मिक्षित पिदित राहा दायरदोषदुष्ट उनिमभम् । गरिमन रित उदित एपगादोपा दश भनि | URUITMENT It saman ·- १ चूला १५ १ पिण्ड- पणाध्य ७ उद्देशः मृल्लि- | सादि- २० निषेधः आचा किनचित्परिनाय पश्चात्कर्मभयाचतुर्विधमप्याहारं लाभे सति न प्रतिगृहीयात् , किमिति !, यतः केवली व्याकर्मादानमेतदिति, २ थुतदेव दर्शयति--'असंयतः' गृहस्सो भिक्षुपतिज्ञया मृत्तिकोपलिप्तमशनादिकम्-अशनादिभाजनं तचोद्भिन्दन् पृथिवीकापं समारभेत, स एव केवल्पाह, तथा तेजोगायुग्नस्पतिनसकार्य समारभेत, दत्ते सत्युत्तरकालं पुनरपि शेषरक्षाथं तद्भाजनमवलिम्पन् पश्चात्कर्म प्र. आ. कुर्याद, अथ भिक्षणां पूर्वोपदिष्टा एपा प्रतिज्ञा एप हेतुरेतत्कारणमयमुपदेशः यत्तथाप्रकारं मृत्तिकोपलिप्तमशनादिजातं लाभे सति नो ३४४ प्रतिगृह्णीयादिति । स मिाहपतिकुलं भविष्टः सन् यदि पुनरेवंभृतमशनादि जानीयात् , तयथा-'सचित्तपृथिवीकायप्रतिष्ठित' पृथ्वी- कायोपरिव्यवस्थितमाहारं विज्ञाय पृथिवीकायसङ्घटनादिभयाल्लामे सत्यप्रासुकमनेपणीयं च ज्ञात्वा न प्रतिगृह्णीयादिति ।। एवमप्का- | यप्रविष्ठितममिकायप्रतिष्ठित लाभे सति न प्रतिगृह्णीयाद् , यतः केवली चूयादादानमेतदिति । तदेव दर्शयति-असंयतो भिक्षुप्रतिज्ञ. याऽमिकायमुरमुकादिना 'ओसकिय'ति प्रमाल्य (निपिच्य), तथा 'ओहरिय'ति अनिकायोपरि व्यवस्थित पिठरकादिकमाहारभा- जनमपवृत्त्य तत आहृत्य-गृहीत्वाऽऽहारं दद्यात् , तत्र मिर्गां पूर्वोपदिष्टा एपा प्रतिज्ञा यदेततथाभृतमाहारं नो प्रतिगृह्णीयादिति ॥ स भिक्षुर्गृहपतिकुलं प्रविष्टः सन् यदि पुनरेवं जानीयाद् यथाऽत्युष्णमोदनादिकमसंयतो भिक्षुप्रतिज्ञया शीतीकरणार्थ सूर्पण वा वोजनेन वा, मयूरपिच्छ कृतव्यजनेनेत्यर्थः, तथा शाखया शाखामङ्गेन, पल्लवेनेत्ययः, तथा बहेण वा यहकलापेन वा, तथा वस्त्रेण वस्त्रकणेन या हस्तेन वा तपाप्रकारेणान्येन या केनचित् 'फुमेजावे'ति मुखवायुना शीतीकुर्याद् , वस्त्रादिमिर्वा वीजयेत् , स भिक्षुः पूर्वमेव 'आलोकयेद्' दत्तोपयोगो भवेत् , तथाकुर्माणं च दृष्दैतद्वदत् , तद्यथा-अमुफ ! इति या भगिनि ! इति वा इत्यामन्व्य मैवं कृथाः, यद्यमिकाइसि मे दातुं तत एवंस्थितमेव ददस्ख, अथ पुनः स परो-गृहस्थः 'से' तस्य भिक्षोरेवं वदतोऽपि सूपेण वा याव. --BAR.HANALA Tohan ॥३१॥ २८ ·आचा० २ धुत १चूला पिण्डै- पणाध्य. ७ उद्देशः वनस्प- तित्रस- पति- निषेधः न्मुखेन वा वीजयित्वाऽऽहत्य तथाप्रकारमशनादिकं दद्यात् , स च साधुरनेषणीयमिति मत्वा न परिगृहीयादिति । पिण्डाधिकार एवैपणादोपमधिकृत्याह- (मूलं) से भिक्खू वा०२ से ज० असणं वा० यणस्सइकायपइट्ठियं तहप्पगारं असणं या ४ वण० लाभे संते नो पडि० । एवं तसकाएवि ॥ (सू० २६३) स मिाहपतिकुलं प्रविष्टः सन् यत्पुनरेवं जानीयाद्-वनस्पतिकायप्रतिष्ठितं, तं चतुम्धिमप्याहारं न गृहोयादिति ।। एवं त्रस- कायसूत्रमपि नेयमिति । अत्र च वनस्पतिकायप्रतिष्ठितमित्यादिना निक्षिप्ताख्य एपणादोपोऽभिहितः, एवमन्येऽप्येपणादोपा यथा- सम्भवं सूत्रेष्वेवायोज्याः। ते चामी-"संकिय १ मक्खिय २ निविखन ३ पिहिय ४ साहरिय ५ दायगु ६ म्मीसे ७ । अपरि- णय लित्त ९ छड्डिय १० एसणदोसा दस हवंति ॥श" तत्र शङ्कितमाधाकर्मादिना १, प्रक्षितमुदकादिना २, निक्षिप्तं पृथि- चीकापादौ ३, पिहितं चीजपूरकादिना ४, 'साहरिय'ति मात्रकादेस्तुपाद्यदेयमन्पत्र सचित्तपृथिव्पादौ संहृत्य तेन मात्रकादिना यद्ददाति तत्संहवमित्युच्यते ५, 'दायग'त्ति दाता बालवृद्धाद्ययोग्यः ६, उन्मिश्र-सचित्तमिश्रम् ७, अपरिणतमिति यद्देयं न सम्य- गचित्तीभूतं, दाग्राहकयोर्वा न सम्यग्भावोपेतं ८, लिप्तं वसादिना ९, 'छड्डिय'ति परिशाटबदि १० त्येपगादोपाः ॥ साम्प्रतं पानकाधिकारमुद्दिश्यमाह- (मूलं) से भिक्खू वा २ से जं पुण पाणगजायं जाणिजा, तंजहा-उस्सेइमं १ वा संसेइमं २ वा चाउलोदगं १ शशित प्रक्षित निक्षिप्त पिहित सहन दायकदोषदुष्ट उम्मिश्रम् । परिणत लित छर्दित एषणादोपा दश भवनि ॥१॥ प्र.आ. Jiwan Jinnlinly in Lantai

·आचा०
२ थुत
१पूला
१ पिण्डै-
१५
पणाध्य.
७ उद्देशः
पानक-
| विधिः
वा ३ अन्नयरं या तहप्पगारं पाणगजायं अहुणाधोयं अणविलं अञ्चुक्ततं अपरिणयं अविद्धत्यं अफासुयं जाव |
नो पडिगाहिन्ना । अह पुण एवं जाणिन्ना चिराधोयं अविलं चुक्तं परिणयं विद्धत्थं फासुयं पडिगाहिला। से
भिक्खू पा० से जं पुण पाणगजायं जाणिना, तंजहा-तिलोदगं वा ४ तुसोदगं वा ५ जवोदगं वा ६ आयाम
वा ७ सोपीरं ८ सुद्धवियह वा ९ अन्नयरं वा तहप्पगारं वा पाणगजायं पुव्यामेव आलोइजा-आउसोत्ति या
भइणित्ति या दाहिसि मे इत्तो अन्नयरं पाणगजायं?, से सेयं वयंतस्स परो वइजा-आउसंतो समणा! तुमं
वेयं पाणगजायं पडिग्गहेण चा उस्सिचिया णं उयत्तिया णं गिण्हाहि, तहप्पगारं पाणगजायं सयं वा
गिहिजा परोया से दिना, फासुयं लाभे संते पडिगाहिना ।। (सू० २६४ )
स मिाहपतिकुलं पानकार्थ प्रविष्टः सन् यत्पुनरेवं जानीयात् , तद्यथा-'उस्सेइमं वेति पिष्टोत्खेदनार्थमुदकं १ 'संसेइमं घेति |
तिलधावनोदक, यदिवाऽरणिकादिसंखिनधावनोदकं २, तत्र प्रथमद्वितीयोदके प्रासुके एव, तृतीयचतुर्थे तु मिथे, कालान्तरेण
परिणते भवतः, 'चाउलोदय'ति तन्दुलधावनोदकम् ३, अत्र च त्रयोऽनादेशाः, तयथा-बुद्दविगमो वा १ भाजनलग्नविन्दुशोषो
या २ तन्दुलपाको पा ३, आदेशस्त्वयम्-उदकखच्छीभावः, तदेवमाधुदकम् 'अनाम्लं' खवादादचलितम् अव्युत्क्रान्तमपरिण-
तमविध्वस्तमप्रासुकं यावन्न प्रतिगृह्णीयादिति ॥ एतद्विपरीतं तु ग्राह्यमित्याह-'अहे त्यादि, सुगमम् ! पुनः पानकाधिकार एव विशे-
पार्थमाह-स भिक्षुर्गृहपतिकुलं प्रविष्टो यत्पुनः पानकजातमेवं जानीयात् , तद्यथा-'तिलोदकं तिलः केनचित्प्रकारेण प्रासुकीकत-
मुदकम् ४, एवं तर्पयर्या ५-६, तथा 'आचाम्लम्' अवश्यानं ७, 'सौवीरम्' आरनालं ८'शुद्धविकट' प्रासुकमुदकम् ९ अन्यद्वा
२०
.
.
RUITMERamail athi
॥३१५॥

·१ पिण्डै- आचा० + २ श्रुत १ चूला पणाध्य.. ७उद्देशः पानका विधिः तथाप्रकारं द्राक्षापानकादि 'पानकजातं' पानीयसामान्य पूर्वमेव 'अवलोकयेत्' पश्येत् , तच दृष्ट्वा तं गृहस्थम् अमुक ! इति या भगिनि ! इति वेत्यामन्त्र्यैवं घूयाद्-यथा दास्यसि मे किश्चित्पानकजातं ?, स परस्तं भिक्षुमेवं वदन्तमेवं ब्रूयाद्-यथा आयुष्मन्! श्रमण ! त्वमेवेदं पानकजातं खकीयेन पतद्ग्रहेण टोप्परिकया कटाहके नवोत्सिझ्यापवृत्य वा पानकभाण्डकं गृहाण, स एवमभ्य- नुज्ञातः स्वयं गृह्णीयात् परो वा तसै दद्यात् , तदेवं लामे सति प्रतिगृह्णीयादिति ॥ किश्च-- (मूल) से भिक्खू वा० से जं पुण पाणगं जाणिज्जा-अपांतरहियाए पुढवीए जाव संताणए उद्धट्ट २ निक्खित्ते सिया, असंजए भिक्खुपडियाए उदउल्लेण वा ससिणिद्वेण पा सकसाएण वा मत्तेण वा सीओदगेण वासंभो- (जो)इत्ता आहट्ट दलइज्जा, तहप्पगारं पाणगजायं अफासुयं०, एयं खलु सामग्गियं० (सू० २६५) पिडैपणायां सप्तमः २-१-१-७॥ स भिक्षुर्यदि पुनरेवं जानीयात् तत्पानकं सचित्तेष्वव्यवहितेषु पृथिवीकायादिपु तथा मर्कटकादिसन्तानके वाऽन्यतो भाजनादु- दृत्त्योदृत्य 'निक्षिप्त' व्यवस्थापितं खात् , यदिवा स एव 'असंयतः' गृहस्थः 'भिक्षुप्रतिज्ञया' भिक्षुमुद्दिश्य 'उदकाइँण' गलद्विन्दुना 'सस्निग्धेन' अगलदुदकविन्दुना 'सकपायेण' सचित्तपृथिव्याद्यवयवगुण्ठितेन 'मात्रेण भाजनेन शीतोदकेन वा संभो(जो)एत्ता-मिश्र- यित्वाऽऽहत्य दद्यात् , तथाप्रकार पानकजातमप्रासुकमनेपणीयमिति मत्वा न परिगृह्णीयात् , एतत्तस्य भिक्षोभिक्षुण्या वा 'सामग्य' समग्रो भिक्षुभाव इति ॥ प्रथमस्य पिण्डैपणाध्ययनस्य सप्तम उद्देशकः समाप्तः ॥ २-१-१-७॥ . १० प्र.आ. -

·.
आपा०
-
२ धुन
१ पूला
१ पिण्डै-
१५
पणाध्य.
८ उद्देशः
पानक-
विधिः
उनः मप्तमोदेशकः, माम्प्रतमष्टमः ममारम्पते, अस्प चायमभिसम्बन्धः-दहानन्तरोदेशके पानकविचारः कृतः, इहापि तद्गत-
मय विशेषमधिकृत्याह-
(मृलं) से भिक्खू या २ से जं पुण पाणगजायं जाणिज्जा, तंजहा-अंयपाणगं वा १० अंयाडगपाणगं पा ११
कविट्टपाण० १२ माउलिंगपा० १३ मुदियापा० १४ दालिमपा० १५ ग्वज्जूरपा० १६ नालियेरपा० १७ फरी-
रपा० १८ कोलपा० १९ आमलपा० २० चिंचापा० २१ अन्नयरं या तहप्पगारं पाणगजातं सअद्वियं सकणुर्य
मर्यायगं अस्संजए भिक्खुपडियाए छव्येण वा इसेण वा यालगेण आवीलियाण परिधीलियाण परिसावियाण
आहट्ट दलहजा सहप्पगारं पाणगजायं अफा० लाभे संते नो पडिगाहिज्जा ॥(सू० २६६ )
म मिाहपतिकूलं प्रविष्टः सन् यत्पुनरेवंभूतं पानकजातं जानीयात् , तद्यथा-'अंबगपाणगं वे'त्यादि सुगम, नवरं 'मुद्दिया'
द्राक्षा कोलानि-पदराणि, एतेषु च पान द्राक्षाचदराम्पिलिकादिकतिचित्पानकानि तत्क्षणमेव संमद्य क्रियन्ते अपराणि त्वाना-
बाडकादिपानकानि विवादिदिनमन्धानेन विधीयन्त इत्येवंभृतं पानकजातं तथाप्रकारमन्यदपि 'सास्थि' सहास्थिना-कुलकेन
यद्वर्तन, तथा मह कणुकेन त्वगायायवेन यदत्तने, तथा बीजेन सह यद्वर्तते, अस्थिवीजयोथामलकादौ प्रतीतो विशेषः, तदेवं-
भूतं पानफजातम् 'असंयतः' गृहम्यो भिक्षुमुद्दिश्य-माधर्थ द्राक्षादिकमामयं पुनवंशलग्निप्पादितच्छब्यकेन या, तथा दूसं-वस्त्रं
वा, नथा 'पालगंणीति गवादियालधिवालनिष्पमचालनकेन सुपरिकागृहकन इत्यादिनोपकरणेनास्थ्याद्यपनयनाथ सकदापीड्य पुन:
पुनः परिपीट्य, तथा परिसाय्प-निर्गाल्याहत्य च साधुसमीपं दयादिति, एवंप्रकार पानकबातमद्गमदोपदुष्टं सत्यपि लामे न प्रतिः
.
॥३१६॥

·आचा० THA CHHA उत्पाद- नादोपाः AARTINDI २ श्रुत १चूला गृहीयात् , ते चामी उद्गमदोपा:-"आहाफम्मु १ देसिअ २ पूतीकम्मे ३ अ मीसजाए अ ४ ।ठवणा ५पाहुडियाए ६पाओअर- ७कीय ८ पामिचे ९ ॥१॥ परियट्टिए १० अमिहडे ११ उन्मिन्ने १२ मालोहडे १३ इअ | अच्छेले १४ अनिसट्टे १५अज्झोअरएं १६ अ सोलसमे ॥२॥" साध्वर्थ यत्सचित्तमचित्तीक्रियते अचित्तं वा यत्पच्यते तदाधाकर्म १ । तथाऽऽत्मार्थ यत्पूर्वसिद्धमेव लड्डुक- चूर्णकादि साधुमुद्दिश्य पुनरपि [संत] गुडादिना संस्क्रियते तदुद्देशिकं सामान्येन, विशेषतो विशेषसूत्रादनगन्तव्यमिति २ । यदा; धाकर्माद्यवयवसम्मियं तत्पूतीकर्म ३ । संयतासंयताद्यर्थमादेरारम्याहारपरिपाको मिश्रम् ४ । साध्वर्थ क्षीरादिस्थापन स्थापना मण्यते ५। प्रकरणस्य साध्वर्थमुत्सर्पणमनसर्पर्ण वा प्राभृतिका ६। साधूनुद्दिश्य गवाक्षादिप्रकाशकरणं पहिया प्रकाशे आहारस्थ व्यवस्थापन प्रादुष्करणम् ७ । द्रव्यादिविनिमयेन स्वीकृतं क्रीतम् ८ । साध्वथं यदन्यस्मादुच्छिन्नकं गृह्यते तत्पामिति ९ । यच्छा- ल्योदनादि कोद्रवादिना प्रातिवेशिकगृहे परिवर्त्य ददाति तत्परिवर्तितम् १०१ यगृहादेः साधुवसतिमानीय ददाति तदाहृतम् ११॥ गोमयाद्युपलिसं भाजनमुद्भिद्य ददाति तदुद्भिन्नम् १२ । मालाद्यवस्थितं निश्रेण्यादिनाऽवतार्य ददाति तन्मालाहृतम् १३ 1. भृत्या- देशच्छिद्य यद्दीयते तदाच्छेद्यम् १४ । सामान्य श्रेणीभक्तकायेकस ददातोऽनिसृष्टम् १५ । स्वार्थमधिश्रयणादौ कृते पश्चात्तन्दुला- दिप्रक्षेपादध्ययपूरकः १६ । तदेवमन्यतमेनापि दोपेण दुष्टं न प्रतिगृहीयादिति ।। पुनरपि भक्तपान विशेषमधिकृत्याह-- (मूल) से भिक्खू वा० २ आगंतारेसु वा आरामागारेसु वा गाहावईगिहेसु वा परियावसहेसु वा अन्नगंधाणि वा पाणगंधाणि वा सुरभिगंधाणि था आघाय २ से तत्थ आसायपडियाए मुच्छिए गिद्धे गढिए अज्झोववन्ने अहो गंधो २ (न) गंधमाघाइजा (सू० २६७) प्र.आ. ३४७ INDIHI MHL Dimming in urmil TIC Tarta ·चा २भुत १पूला गन्ध- गार्थ्य- शालु- कादि- निषेधः २० H 'आगंतारम बत्ति पचनादहिहपु, पु धागत्यागत्य पथिकादयस्तिष्ठन्तीति, तथाऽऽरामगृहेषु वा गृहपतिगृहेषु वा 'पर्यावसथेषु' इति भिक्षुकादिमटेषु या, इत्येवमादिपनपानगन्यान् सुरमीनाघ्रायाघ्राय स भिक्षुस्तेष्वासादनमतिज्ञया मूर्छितो गृद्धो ग्रथितोऽध्यु- | पपनः सन्नदो ! गन्ध इत्येवमादरखान् न गन्धं जिदिति ।। पुनरप्याहारमधिकृत्याह- (मूल) से भिक्ग्यू पा २ से जं० सालयं चा विरालियं वा सासवनालियं वा अन्नयरं वा तहप्पगारं आमगं असत्यपरिणयं अफासु० । से भिक्खू वा० से जं पुण पिप्पलिं वा पिप्पलिचुण्णं वा मिरियं वा मिरियचुण्णं या सिंगरं या सिंगवेरघुण्णं वा अन्नयरं घा तहप्पगारं आमगं वा असत्यप० । से भिक्खू वा० से जं पुण पलंयजायं जाणिना, तंजहा-अंपपलंयं या अंबाडगपलंयं वा तालप० सिज्झिरिप० सुरहि सल्लरप० अन्नयरं या तहप्पगारं पलंयजायं आमगं असत्यप०से भिक्खू २ से जं पुण पवालजायं जाणिज्जा, संजहा-आसोहप- यालं या निग्गोहप० पिलखुप निपूरप० सल्लहप० अन्नयरं या तहप्पगारं पवालजायं आमगं असत्थपरि- जयं। से भि० से जंपुण सरहुयजायं जाणिज्जा, तंजहा-सरड्डयं या कविद्वसर० दाडिमसर० बिल्लस० अन्नयरं पा तहप्पगारं सरडयजायं आमं असत्यपरिणय से भिक्खू चा० से जं पु० तंजहा-उपरमंधुं वा नग्गोहमं० | पिलुखुमं० आसोत्थमं० अन्नयरं वा तहप्पगारं मंथुजायं आमयं दुरवं साणुवीयं अफासुयं०॥ (सू० २६८)। मुगमं, 'सालकम् इति कन्दको जलजः, 'पिरालिय' इति कन्द एव स्थलजः, 'मासयणालिअन्ति सर्पपकन्दल्य इति ।। किञ्च- पिप्पलीमरिचे प्रतीत 'शृङ्गबरम्' आर्द्रकं तथाप्रकारमामलकादि आमम्-अस्रोपहतं न प्रतिगृहीयादिति ।। 'पलये' त्यादि सुगम, MONSPIRINE ॥३१७॥ २८ ·- आमप- त्रादि- निषेधः २ श्रुत १ चूला आचा० नवर पलम्मजातमिति फलसामान्यं झिझिरी-यल्ली पलाशः सुरामः-शतयुरिति ॥ 'पवाले'त्यादि गतार्थ, नवरम् 'आसट्टे'त्ति | अश्वत्थः 'पिलुंखुति पिप्परी णिपूरो-नन्दीक्षः । पुनरपि फलविशेपमधिकृत्याह-'सरडु'इत्यादि सुगम, नवरं 'सरहुआ' वेति | अवद्धास्थिफलं, तदेव विशिष्यते कपित्यादिभिरिति । 'उंचरेत्यादि स्पष्एं, नयर 'मंथु'न्ति चूर्णः 'दुरुषंति ईपत्पिष्टं 'साणुवीय'न्ति अविध्वस्तयोनिवीजमिति ॥ (मूल) से भिक्खू वा० से जं पुण. आमडागं या पूइपिन्नागं चामडं घामजंघा खोलंचा पुराणगं चा इत्य पाणा अणुप्पसूयाई जायाई संयुलाई अचुक्ताई अपरिणया इत्थ पाणा अविद्धत्था नो पडिगाहिज्जा (सू० २६९)। स मिथुर्यत्पुनरेवं जानीयात् , तयथा-'आमडागं वेति आमपत्रम्' अरणिकतदुन्लीयकादि तचापकमपक्कं घा, 'पुतिपिन्नागान्ति कुथितखलं मधुमये प्रतीते 'सर्पिः' घृतं 'खोलं' मयाधःकर्दमः, एतानि पुराणानिन ग्राह्याणि, यत एतेषु प्राणिनोऽनुप्रसूता-जाता: संवृद्धा अव्युत्क्रान्ता अपरिणताः-अविवस्ताः, नानादेशजविनेयानुग्रहार्थमेकाथिकान्येवैतानि, किश्चिद्भेदाद्वा भेदः ॥ (मूल) से भिक्खू वा० से जं० उच्छुमेरगं या अंककरेलुगं वा कसेरुगं वा सिंघाडगं वा पूइआलुग या अन्न- यरं वा । से भिक्खू वा० से जं उप्पलं वा उप्पलनालं वा भिसं वा भिसमुणालं वा पुक्खलं वा पुक्खलविभंगं प्र.आ. वा अन्नयरं वा तहप्पगारं० ॥ (सू० २७०)। ३४ा उच्छुमेरगति अपनीतत्त्वगिक्षुगण्डिका 'अककरेलु या' इत्येवमादीन् वनस्पतिविशेषान् जलजान् अन्यद्वा तधामकारमामम्- अशस्त्रोपहतं नो प्रतिगृह्णीयादिति । स भिक्षुर्यत्पुनरेवं जानीयात्, तयथा-'उत्पलं' नीलोत्पलादि नालं-तस्यैवाधारः,'मिस' पद्म- -: १० ·आपा २ धुन १मूला IN HINima Ruillion : अग्र- | बीजादि- निषेधः २० कन्दमूलं 'निरामुलाणं' परकन्दोपरिवर्तिनी लता 'पोक्खलं' पद्मकेसरं 'पोक्खलविभंग' पद्मकन्दः अन्यद्वा तथाप्रकारमामम्-अश- खोपडतं न प्रतिगृतीयादिति ॥ (मूल) से भिक्खू वा० २ से जं पु० अग्गवीयाणि वा मूलबीयाणि वा खंबीयाणि वा पोरबी० वा अग्गजा- पाणि या मूलजा वा वंधजावा पोरजा० वा नन्नत्य तकलिमत्थए ण वा तकलिसीसे ण वा नालियेरमत्थए ण या वनिमत्थए ण चा तालम० अन्नयरं वा तहला से भिक्खू चार से जं० उच्छु वा काणगंचा अंगारियं वा या संमिस्सं विगदमियं वित(त्त)ग्गर्ग या कंदलीऊसुगं अन्नयरं वा तहप्पगा। से भिक्खू वा० से जं० लसुणं या लसुणपत्तं वा ल० नालं या लसुणकंदं वा ल० चोयगं वा अन्नयरं चासे भिक्य वा से जं० अंच्छियं वा कुंभिपर्फ तिंदुगं या वेलुगं वा कासवनालियं वा अप्नयरं वा तहप्पगारं आमं असत्थप० । से भिक्खू वा० से जं फणं या फणकुंडगं या फणपूयलियं वा चाउलं वा चाउलपिढे वा तिलं वा तिलपि वा तिलपप्पडगं वा अन्नयरं या तहप्पगारं आमं असत्थप लाभे संते नो प०, एवं खलु.तस्स भिक्खुस्स सामग्गियं ।।(सू०२७१) २-१-१-८॥ पिण्टेपणायामष्टम उद्देशकः॥ स मिथुर्यत्पुनरेवं जानीयात् , तद्यथा-'अग्रवीजानि' जपाकुसुमादीनि 'मूलबीजानि' जात्यादीनि 'स्कन्धबीजानि' सलक्यादीनि 'पशीशानिइत्यादीनि,तथा अग्रवीजजातानि वीजजातानि स्कन्धजातानि पर्वजातानीति,णन्नत्य'ति नान्यसादग्रादेरानीयान्यत्र प्ररो- हितानि किन्तु तनवानादौ जातानि, तथा 'तफलिमत्थए ण या तकाली-फन्दली 'ण' इति वाक्यालझारे तन्मस्तकं तन्मध्यवर्ती गर्भः, - 'પારા .२८.

·१ पिण्डै आचा० पणाध्य.. + २ श्रुत १ चूला ८ उद्देश: फलादि- विधिः तथा 'कन्दलीशीप' कन्दलीस्तबका, एवं नालिकेरादेरपि द्रष्टव्यमिति, अथवा कन्दल्यादिमस्तकेन सदृशमन्यद्यच्छिन्नानन्तरमेव ध्वंसमुपयाति तत्तथाप्रकारमन्यदामम्-अशस्त्रपरिणतं न प्रतिगृह्नीयादिति । स मिक्षुर्यत्पुनरेवं जानीयात् , तद्यथा-इझुं वा 'काण. गति व्याधिविशेपासच्छिद्र, तथा 'अंगारकित' विवर्णीभूतं, तथा 'सम्मिथ स्फुटितत्वक् 'विगमिय'ति कैः शृगालाईपद्ध- |क्षितं, न ह्येतायता रन्धायुपद्रवेण तत्प्रासुकं भवतीति सूत्रोपन्यासः, तथा वेत्राग्नं 'कंदलीऊसुर्य'ति कन्दलीमध्यं, तथाऽन्यदप्येवं- प्रकारमामम्-अशस्रोपहतं न प्रतिगृह्णीयादिति ।। एवं लशुनमूत्रमपि सुगम, नवरं 'चोअगति कोशिकाकारा लशुनस्य पाहत्वक, सा च यावत्सा तावत्सचिचेति ।। 'अच्छिय'ति वृक्षविशेपफलं 'तंदुयं ति टेम्वरूयं 'चलुय'ति विल्वं 'कासवनालिय'ति श्रीपर्णी-- फलं, कुम्भीपकशब्दः प्रत्येकममिसंबध्यते, एतदुक्तं भवति-यदच्छिकफलादि ग दावप्राप्तपाककालमेव बलात्पाकमानीयते तदा: मम्-अपरिणतं न प्रतिगृह्णीयादिति ॥ 'कणम्' इति शाल्यादेः कणिकास्तत्र कदाचिन्नामिः संभवेत् 'कणिककुण्ड' कणिकामिर्मिश्राः कुकुसाः कणपूपलिजति कणिकामिर्मिश्राः पूपलिकाः कणपूपलिकाः, अत्रापि मन्दपक्कादौ नाभिः संभाव्यते, शेपं सुगमं याय: तस्य मिक्षोः 'सामग्य' सम्पूर्णो भिक्षुभाव इति ॥ प्रथमस्याध्ययनस्याप्टमोद्देशकः समाप्तः॥ प्र.आ. उक्तोऽटमोद्देशकः, साम्प्रतं नवम आरम्यते, अस्स चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तरमनेषणीयपिण्डपरिहार उक्तः, इहापि प्रका- | रान्तरेण स एवाभिधीयते-- (मूल) इह खलु पाईणं वा ४ संतेगइया सडा भवंति, गाहावई वा जाव कम्मकरी चा, तेसिं च णं एवं वुत्तanti-itin in

·१ पिण्ड-
आरा०
१५
१ ला
पणाध्य.
९ उद्देशः
आहारा-
दोश्राद्ध
भावना
.
पुव्यं भवइ-जे इमे भवंति समणा भगवंता सीलवंतो गुणवंतो संजया संघुडा बंभयारी उपरया मेहुणाओ
धम्माओ, नो स्खलु गासिं कप्पइ आहाकम्मिए असणे वा ४ भुत्तए वा पायए वा, से जं पुण इमं अम्हं अप्पणो
अट्ठाए निट्ठियं तं असणं ४ सव्वमेयं समणाणं निसिरामो, अवियाई वयं पच्छा अप्पणो अटाए असणं वा
४ चेइस्सामो, पयप्पगारं निग्घोसं सुचा निसम्म तहप्पगारं असणं या ४ अफासुयं०॥ (सू. २७२)
'दहति वाक्योपन्यासे प्रज्ञापकक्षेत्रे या, खलुशब्दो वाक्यालबारे, प्रज्ञापकाद्यपेक्षया प्राच्यादौ दिशि सन्ति-विद्यन्ते पुरुषाः तेषु
च कंचन श्रद्धालयो भवेयुः, ते च बायकाः प्रकृतिभद्रका वा, ते चामी-गृहपतिर्यावत्कर्मकरी वेति, तेषां चेदमुक्तपूर्व भवेत्-‘णम्'
इति वाक्यालझारे, ये इमे 'श्रमणाः' साधवो भगवन्तः 'शीलवन्तः' अष्टादशशीलाङ्गसहस्रधारिणः 'प्रतवन्तः' रात्रिभोजनविर-
| मणपठपश्चमहायवधारिणः 'गुणवन्तः' पिण्डीविशुझाद्युत्तरगुणोपेताः 'संयताः' इन्द्रियनोइन्द्रियसंयमवन्तः 'संवृताः पिहिता-
| अबद्धाराः 'ब्रह्मचारिणः' नाविधवा मुप्तिगुप्ताः 'उपरता मैथुनाद्धर्मात्' अष्टादशविकल्पब्रह्मोपेत्ता(संयता):, एतेपां च न कल्पते
आधार्मिकमशनादि भोक्तुं पातुं वा, अतो यदात्मार्थमसाकं निष्ठितं-सिद्धमशनादि ४ तत्सर्व मेतेभ्यः श्रमणेभ्यः 'णिसिरामोत्ति
| प्रयच्छामः, अपिच-वं पवादात्मामशनाद्यन्यत् 'चेतयियामः' सङ्कल्पयिष्यामो नितयियाम इतियावत् , तदेवं साधुरेनं
'निघोपं ध्वनि स्वत एव श्रुत्वा अन्यतो या कुतचित् निशम्य ज्ञात्वातथाप्रकारमशनादि पश्चात्कर्मभयादप्रासुफमित्य नेपणीय मत्वा
लामे मति न प्रतिगृहीयादिति ॥ फिश्च-
(मूल से भिक्खू वा० यसमाणे वा गामाणुगाम वा दूइजमाणे से जं० गाम चा जाव रायहाणि चा इमंसि
.
.
॥३१९॥

·5 G , १पिण्ड- आचाखलु गामंसि चा रायहाणिसि चा संतेगइयस्स भिक्खुस्स पुरेसंथुया वा पच्छासंथुया था परिवसंति,तंजहा- पणाध्य. २ श्रुत गाहावई चा जाच कम्म० तहप्पगाराई कुलाइंनो पुव्यामेव भत्ताए वा निक्खमिज वा पविसेज वा२, केवली ९ उद्देशः १ चूला चूया-आयाणमेय, पुरा पेहाए तस्स परो अडाए असणं या ४ उचारिज वा उवक्खडिज वा, अह भिक्खूणं पूर्वसंस्तु- पुव्योवइटा ४ जं नो तहप्पगाराइं कुलाई पुव्वामेव भत्ताए वा पाणाए वा पविसिज वा निक्खमिज वा २, तादि- से तमायाय एगंतमवकमिन्ना २ अणावायमसंलोए चिहिना, से तत्थ कालेणं अगुपविसिजार तत्थियरेयरेहि ५ कुलेहिं सामुदाणियं एसिय वेसियं पिंडवाय एसित्ता आहार आहारिजा, सिया से परो कालेण अणुपधि- वर्जन हस्स आहाकम्मियं असणं वा उवकरिज वा उवक्खडिज वातंचेगइओ तुसिणीओ उवेहेजा, आहडमेव पचा- इक्खिस्सामि, माइहाणं संफासे, नो एवं करिज्जा, से पुवामेव आलोइज्जा-आउसोत्ति वा भइणित्ति वा! नो खलु मे कप्पइ आहाकम्मियं असण वा ४ भुत्तए वा पायए वा, माउवरेहि, माउवक्खडेहि, से सेवं वयंतस्स परो आहाकम्मिय असणं वा ४ उपक्खडायित्ता आहदु दलइज्जा तहप्पगारं असणं वा० अफासुयं०॥ (सू० २७३) स मिथुर्यत्पुनरेव जानीयात् , तद्यथा-ग्रामं वा याद्राजधानी वा, अस्मिथ ग्रामादौ 'सन्ति' विद्यन्ते कस्यचिद्भिक्षोः 'पूर्व- ३५० सस्तुताः' पितृव्यादयः 'पश्चात्सस्तुता या श्वशुरादयः, ते च तन बद्धगृहाः प्रबन्धन प्रतिवसन्ति, ते चामी-गृहपतिर्मा यावत्कर्म- करी वा, तथाप्रकाराणि च कुलानि भक्तपानाद्यर्थ न प्रविशेत नापि निष्क्रामेत् , स्वमनीपिकापरिहारार्थमाह-केली ब्रूयात्कर्मो- पादानमेतत् , किमिति ?, यतः पूर्वमेवैतत् 'प्रत्युपेक्षेत' पर्यालोचयेत् , तथा 'तस्य' मिक्षोः कृते 'पर' गृहस्सोऽशनाद्यर्थम् 'उप १० प्र, आ ·१ पिण्डै- १चूला 'आचा० स्कुर्यात्' दौकयदुपकरणजातम् , 'उचक्खडेजति तदशनादि पचंद्वेति, 'अथ अनन्तरं मिर्गां पूर्वोपदिष्टमेतत्प्रतिज्ञादि, यथा-नो २ श्रुत० तथाप्रकाराणि खजनसम्बन्धीनि कुलानि पूर्वमेव-मिक्षाकालादारत एव भक्ताद्यर्थं प्रविशेद्वा निष्क्रामेद्वेति । यद्विधेयं तदर्शयति- 'से तमादायेति 'म:' 'साधुः 'एतत्' स्वजनकुलम् 'आदाय' ज्ञात्वा कैनचित्वजनेनाज्ञात एवैकान्तमपक्रामेद् , अपक्रम्य च खज- पणाध्य. ९ उद्देशः नायनापातेऽनालोके च तिष्ठेन, स च तत्र खजनसम्बद्धग्रामादौ 'कालेन' मिक्षाऽवसरेणानुप्रविशेत् , अनुप्रविश्य च 'इतरेतरेभ्यः | उत्पाद- | कुलेम्यः' खजनरहितेभ्यः 'एसियति एपणीयम्-उदमादिदोषरहितं 'वेसियंति वेपमात्रादवाप्तमुत्पादनादिदोपरहितं 'पिण्डपात' नादोपाः मिक्षाम् ‘एपित्या' अन्धिप्य एवंभूतं ग्रासपणादोपरहितमाहारमाहारयेदिति । ते चामी उत्पादनादोपाः, तद्यथा--"धाई १ दुइ २. निमित्त ३ आजीव ४ वणीमग ५ तिगिच्छा ६ य । कोहे ७ माणे ८ माया ९ लोभे १० य हयन्ति दस एए ॥१॥ पुन्धिपच्छासं- घर ११ विजा १२ मत १३ अ चुण्ण १४ जोगे १५ य । उप्पायणाय दोसा सोलसमे मूलकम्मे य १६ ।।२।।" तवाशनाद्यर्थ. दातुरपत्योपकारे वर्चत इति धात्रीपिण्डः १, तथा कार्यसबट्टनाय दौत्यं विधत्ते इति दतीपिण्डः २, निमित्तम्-अङ्गुष्ठप्रश्नादि विदवाप्तो निमित्तपिण्डः ३, वथा जात्याचाजीवनादवाप्त आजीविकापिण्डः ४, दातुर्यसिन् भक्तिस्तत्प्रशंसयाऽवाप्तो वणीमगपिण्डः ५, यक्ष्मेतरचिकित्सयाज्याप्तश्चिकित्सापिण्डः ६, एवं क्रोधमानमायालोभैरवाप्तः क्रोधादिपिण्डः १०, मिक्षादानात्पूर्व पश्चाद्वादातुः 'कर्णायते भवानित्यवं संस्तपादचाप्तः पूर्वपश्चात्संस्तवपिण्डः ११, विद्ययाऽवाप्तो विद्यापिण्डः १२, तथैव मन्त्रजापावाप्तो मत्रपिण्डः १३, वशीकरणावर्थ द्रव्यचूर्णादचाप्तश्रृर्णपिण्डः १४, योगाद्-अञ्जनादेखाप्तो योगपिण्डः१५, यदनुष्ठानाद्गर्भशातनादेर्मूलमवाप्यते ॥३२०॥ चद्विधानादचाप्तो मूलपिण्डः १६, तदेवमेते साधुसमुत्थाः पोडशोत्पादनादोपाः । ग्रासपणादोपाथामी-"संजोअणा १ पमाणे २२८ lo FMO ·आचा० २ श्रुत० १चूला। १पिण्डै- पणाध्य. ९उद्देशः मांसादि- याचना- . त्यागः प्र.आ. ३५१ इंगाले ३ धूम ४ कारणे ५ चेव ।" तबाहारलोलुपतया दधिगुडादेः संयोजनां विदधतः संयोजनादोपः १, द्वात्रिंशत्कवलप्रमा- पातिरिक्तमाहारयतः प्रमाणदोपः २, तथाऽऽहाररागाद्गार्याद् भुञ्जानस्य चारित्राङ्गारत्वापादनादङ्गारदोषः ३, तथाऽन्तप्रान्तादा- वाहारद्वेपाचारित्रस्यामिधूमनाइनदोपः ४, वेदनादिकारणमन्तरेण भुञ्जानस्य कारणदोपः ५, इत्येवं वेपमात्रावाप्तं ग्रासपणादिदोप- रहितः सन्नाहारमाहारयेदिति । अथ कदाचिदेव स्यात् । सः परः' गृहस्थः कालेनानुप्रविष्टस्यापि मिक्षोराधाकर्मिकमशनादि विद- ध्यात्, तच कश्चित्साधुस्तूष्णींभावनोत्प्रेक्षेत, किमर्थम् ?, आहृतमेव प्रत्याख्यास्यामीति, एवं च मातृस्थानं संस्पृशेत् , न चैवं कुर्यात् , यथा च कुर्यात्तदर्शयति-स पूर्वमेव 'आलोकयेत्' दचोपयोगो भवेत् , दृष्ट्वा चाहारं संस्क्रियमाणमेवं बद्-यथा अमुक ! इति वा न खलु मम कल्पत आधाकर्मिक आहारो भोक्तुं वा पातुं वाऽतस्तदर्थ यत्रो न विधेयः, अथैवं वदतोऽपि पर आधाकर्मादि कुर्यात ततो लाभे सति न प्रतिगृह्नीयादिति ।। (मूल) से भिक्खू वा० से जं० मंसं वा मच्छं वा भन्जिजमाणं पेहाए तिल्लपूयं वा आएसाए उवक्खडिजमाणं पेहाए नो खद्धं २ उवसंकमित्त ओभासिज्जा, नन्नत्थ गिलाणणीसाए ॥ (सू० २७४) स पुनः साधुर्यदि पुनरेवं जानीयात् , तद्यथा-मांसं वा मत्सं वा 'भज्यमान'मिति पच्यमानं तैलप्रधानं वाऽपूपं, तच्च किमर्थ क्रियते इति दर्शयति-यसिन्नायाते कर्मण्यादिश्यते परिजनः स आदेश:-माघूर्णकस्तदर्थ संस्क्रियमाणमाहारं प्रेक्ष्य लोलुपतया 'नो' नैव 'खद्धं ति शीघ्रं २, द्विर्वचनमादरख्यापनार्थसुपसंक्रम्यावभाषेत-याचेत, अन्यत्र ग्लानादिकार्यादिति ॥ (मूलं) से भिक्खू चा० अन्नयरं भोयणजायं पडिगाहित्ता सुभि सुभि भुचा दुन्गि २ परिवेइ, माइट्ठाणं IMMINILINON- HWARIPALI

·माचा०
२ श्रुत
१ पूला
१५
१ पिण्डे-
पणाध्य.
९ उद्देशः
मातस्था-
नत्यागः
२०
"
.
संफास, नो एवं करिना । सुभि वा दुभि वा सव्वं मुंजिना, नो किंचिवि परिदृविजा (सू० २७५ )
स मिथुरन्यतरद् भोजनजातं परिगृह्य सुरभि सुरमि भक्षयेत् दुर्गन्धं २ परित्यजेत् , चीप्सायां द्विवचनं, मातृस्थानं चैवं संस्पृ-
शेत् , तच न कुर्यात् , यथा च कुर्यात् तदर्शयति-सुरभि वा दुर्गन्धं वा सर्व भुञ्जीत, न परित्यजेदिति ।।
(मूलं) से भिक्खू वा २ अन्नयरं पाणगजायं पडिगाहित्ता पुप्फ २ आविइत्ता कसायं २ परिहवेइ, माइहाणं
|संफासे, नो एवं करिना, पुप्फ पुप्फेइ वा कसायं कसाइया सव्वमेयं भुंजिजा,नो किंचिवि परि०॥ (सू० २७६)
एवं पानकसूत्रमपि, नवरं वर्णगन्धोपेतं पुष्पं तद्विपरीतं कपायं, चीप्सायां द्विर्वचनं, दोपश्चानन्तरसूत्रयोराहारगार्यात् 'सत्रार्थ-
हानिः कर्मवन्धथेति ॥
( मूलं) से भिक्खू चा० बहुपरियावन्नं भोयणजायं पडिगाहित्ता बहवे साहम्मिया तत्थ वसंति संभोइया
| समणुम्ना अपरिहारिया अदूरगया, तेसिं अणालोइय अणामंतिय परिद्ववेइ,माइहाणं संफासे, नो एवं करेजा,
से तमायाए तत्थ गच्छिन्ना २ से पुश्यामेव आलोइजा-आउसंतो समणा! इमे मे असणे चा पाणे या ४
पहुपरियावन्ने तं भुंजह णं, से सेयं चयंत परो वइजा-आउसंतो समणा !आहारमेयं असणं वा ४ जावइयं २
सरइ तायइयं २ भुक्खामो वा पाहामोवा,सब्चमेयं परिसडइ सब्वमेयं भुक्खामोघा पाहामोचा।। (सू० २७७)
स भिक्षुर्ववशनादि पर्यापन-लब्धं परिगृह्य बहुभिर्वा प्रकारराचार्यग्लानप्राघूर्णकाद्यर्थ दुर्लभद्रव्यादिमिः पर्यापनमाहारजातं
परिगृह्य तद्दुत्वाद्भोक्तुमसमर्थः, तत्र च साधर्मिकाः सम्भोगिकाः समनोज्ञा अपरिहारिकाः, एकार्थाचालापकाः, इत्येतेषु सत्सद्-
॥३२॥

·आचा २श्रुत १ घूला पिण्ड- पणाध्य. ९ उद्देशः निःमत- विचार रगतेपु घा वाननापृच्छय प्रमादितया 'परिष्ठापयेत्' परित्यजेद, ए च मातृसानं संस्पृशन, नवं कुर्यात् , यच कुर्यात्नहर्शयति- समिक्षुस्तदधिकमाहारजात परिगृह्य तत्समीपं गच्छेद्, गत्ला च पूर्वमेव आलोकयेत्' दर्शयेत् , एवं च चूयाद्-आयुष्मन् ! श्रमण ! ममतदशनादि यह पर्यापन्नं नाहं भोक्तुमलमतो यूयं किञ्चिद् भुङ्गधं, तस्य च वदतः स परो ब्रूयाद्-यावन्मानं भोक्तुं शकुम स्तान्मा भोल्यामहे पास्यामो वा, 'परिसटति' उपयुज्यते तत्स भोक्ष्यामहे पाखाम इति ॥ (मूल) से भिरपू वा २ से ज० असणं वा ४ परं समुद्दिस्स यहिया नीहई जं परेहि असमणुन्नायं अणिसिट्ठ अफा. जाव नो पडिगारिजा, जं परेहि समणुण्णाय सम्मं णिसिटुं फासुयं जाव पडिगाहिजा, एवं खल्ल तस्स भिरखुस्स भिक्षुणीए वा सामग्गिय (सू० २७८) ॥२-१-१-९॥ पिडैपणायां नवम उद्देशकः । स पुनर्यदेवभूतमाहारजातं जानीयात् , तद्यथा-'पर' चारभटादिकमुद्दिश्य गृहानिष्कान्तं यच्च परैर्यदि भवान् कसंचिद्ददाति | ददायित्येवं समनुज्ञातं नेतुर्दातुर्वा स्वामित्वेनानिसृष्टं या तद् बहुदोपदुष्टत्यादपासुकमनेपणीयमिति मत्वा न प्रतिगृह्णीयात् , तद्वि- परीतं तु प्रतिगृह्णीयादिति, एतत्तस मिक्षोः सामग्र्यमिति ।। प्रथमाध्ययनस्य नवमोद्देशकः परिसमाप्तः ।। प्र.आ. ३५२ , उक्तो नवमोऽधुना दशम आरभ्यते, अस्स चायममिसम्बन्धः-इहानन्तर पिण्डग्रहणविधिः प्रतिपादितः, इह तु साधार- णादिपिण्डायाप्ती वसतौ गतेन साधुना यद्विधेय तद्दर्शयितुमाह--- (मूल) से पगइओ साहारणं वा पिंढवार्य पडिगाहित्ता ते साहम्मिए अणापुच्चित्ता जस्स जस्स इच्छइ तस्स ·. ma २ श्रुत १ पिण्डै- १चूला + १५ संफासे, नो एव करिना । सुभि वा दुन्भि वा सव्वं भुंजिजा, नो किंचिवि परिहविज्ञा (सू० २७५) स भिक्षुरन्यतरद् भोजनजातं परिगृह्य सुरभि सुरभि भक्षयेत् दुर्गन्ध २ परित्यजेत् , चीप्साया द्विर्वचनं, मातृस्थान चैवं संस्Y-पणाध्य. शेत् , तच न कुर्यात् , यथा च कुर्यात् तदर्शयति-सुरभि वा दुर्गन्धं वा सर्व भुञ्जीत, न परित्यजेदिति ।। ९ उद्देशः - (मूलं) से भिक्खू चा २ अन्नयर पाणगजायं पडिगाहित्ता पुप्फ २ आविइत्ता कसायं २ परिद्ववेइ, माइहाणं मातृस्था- संफासे, नो एवं करिज्जा, पुप्फ पुप्फेइ वा कसायं कसाइ वा सब्वमेयं भुजिजा, नो किंचिवि परि॥ (सु. २७६) नत्यागः एवं पानकसूत्रमपि, नवर वर्णगन्धोपेत पुष्पं तद्विपरीतं कपायं, वीप्साया द्विर्वचनं, दोपश्चानन्तरसूत्रयोराहारगार्यात् सूत्रार्थ- हानिः कर्मवन्धश्चेति ॥ ( मूलं ) से भिक्खू वा० बहुपरियावन्नं भोयणजायं पडिगाहित्ता बहवे साहम्मिया तत्थ वसंति संभोइया समणुन्ना अपरिहारिया अदूरगया, तेसिं अणालोइय अणामंतिय परिडवेइ,माइवाणं संफासे, नो एवं करेजा, से तमायाए तत्थ गच्छिन्ना २ से पुवामेव आलोइज्जा-आउसंतो समणा! इमे मे असणे वा पाणे वा ४ पहुपरियावन्ने तं भुंजह णं, से सेवं वयंत परो वइजा-आउसंतो समणा ! आहारमेयं असणं वा ४ जावइयं २|| सरइ तावइयं २ भुक्खामो घा पाहामो वा, सव्वमेयं परिसडइ सव्वमेयं भुस्खामो वा पाहामो वा।। (सू०२७७) स भिक्षुर्बह्वशनादि पर्यापन्न-लब्धं परिगृह्य बहुभिर्या प्रकारैराचार्यग्लानप्राघूर्णकाद्यर्थं दुर्लभद्रव्यादिभिः पर्यापनमाहारजातं ॥३२॥ परिगृह्य तदहुत्वाद्भोक्तुमसमर्थः, तत्र च साधर्मिकाः सम्भोगिकाः समनोज्ञा अपरिहारिकाः, एकार्थाश्वालापकाः, इत्येतेषु सत्स्वद्- ·आचा २श्रुत १ चूला JUIRTHDAMRITAMARHI Devatanjaraनात १.पिण्ड- पणाध्य. ९ उद्देशः निःसृत- विचारः रगतेपु या ताननापृच्छय प्रमादितया 'परिष्टापयेत्' परित्यजेत् , एवं च मातृस्थान संस्पृशेत् , नैवं कुर्यात् , यच्च कुर्यात्तदर्शयति- स भिक्षुस्तदधिकमाहारजातं परिगृह्य तत्समीपं गच्छेद् , गत्वा च पूर्वमेव 'आलोकयेत्' दर्शयेत् , एवं च ब्रूयाद्-आयुष्मन् श्रमण ! ममैतदशमादि बहु पर्यापन्नं नाहं भोक्तुमलमतो यूयं किश्चिद् मुङ्गध्वं, तस्य चैवं वदतः स परो ब्रूयाद्-यावन्मानं भोक्तुं शक्नुम- स्तावन्मानं भोक्ष्यामहे पास्थामो या, 'परिशटति' उपयुज्यते तत्सर्व भोक्ष्यामहे पासाम इति ॥ (मूल) से भिक्खू वा २ से ज० असणं वा ४ परं समुद्दिस्स पहिया नीहडं जं परेहिं असमणुनायं अणिसिद्ध अफा जाव नो पडिगाहिज्जा, जं परेहिं समणुण्णायं सम्मं णिसिटुं फासुयं जाच पडिगाहिजा, एवं खलु तस्स भिखुस्स भिक्खुणीए या सामग्गियं (सू० २७८ ) ॥ २-१-१-९॥ पिदैपणायां नवम उद्देशकः । स पुनर्यदेवंभूतमाहारजातं जानीयात् , तद्यथा-परं' चारभटादिकमुद्दिश्य गृहान्निष्कान्तं यच्च परैर्यदि भवान् कमैचिद्ददाति ददात्वित्येवं समनुज्ञातं नेतुर्दातुर्या स्वामित्वेनानिसृष्टं या तद् बहुदोपदुष्टत्वादप्रासुकमनेपणीयमिति मत्वा न प्रतिगृह्णीयात् , तद्वि- परीतं तु प्रतिगृह्णीयादिति, एतत्तस्य भिक्षोः सामग्यमिति ॥ प्रथमाध्ययनस्य नवमोद्देशकः परिसमाप्तः।। , प्र.आ. ३५२ उक्तो नवमोऽधुना दशम आरभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः-इहानन्तरं पिण्डग्रहणविधिः प्रतिपादितः, इह तु साधार- | णादिपिण्डावाप्ती वसतौ गतेन साधुना यद्विधेयं तदर्शयितुमाह-- (मूल) से एगइओ साहारणं वा पिंटवायं पडिगादित्ता ते साहम्मिए अणापुच्छित्ता जस्स जस्स इच्छइ तस्स ·आचा० १ पिण्डै- २ श्रुत० १चूला MOHITalnirnational Insi |पणाध्य. १०उद्द० | आचा- र्यादि- दानं तस्स खद्धं खद्धं दलइ, माइट्ठाणं संफासे, नो एवं करिजा । से तमायाय तत्थ गच्छिजार एवं वइजा-आउ- संतो समणा ! संति मम पुरेसंथुया वा पच्छा तंजहा-आयरिए वा १ उवज्झाए वा २ पवित्ती वा ३ थेरे या ४ गणी वा ५ गणहरे वा ६ गणावच्छेइए वा अवियाई एएसिं खद्धं खद्धं दाहामि,सेणेवं वयंतं परो वइजा- काम खलु आउसो! अहापज्जतं निसिराहि, जावइयं २ परो बदइ तावइयं निसिरिजा, सव्वमेवं परोवयइ सब्वमेयं निसिरिजा ।। (सू० २७९) 'सः भिक्षुः 'एकतरः कश्चित् 'साधारणं' बहूनां सामान्येन दत्त, वाशब्दः पूर्वोत्तरापेक्षया पक्षान्तरद्योतकः, पिण्डपातं परिगृह्य | तान् साधर्मिकाननापृच्छय यसै यसै रोचते तस्मै तसै खमनीपिकया 'खलु खर्द्धति प्रभूतं प्रभृतं प्रयच्छति, एवं च मातृस्थान | संस्पृशेत् तस्मान्नैवं कुर्यादिति ॥ असाधारणपिण्डावातावपि यद्विधेयं तदर्शयति-'स' भिक्षुः 'तम्' एपणीयं केवलवेपावाप्त पिण्ड- मादाय 'तत्र' आचार्यायन्तिकै गच्छेत् , गत्वा चैवं वदेद्, यथा-आयुष्मन् ! श्रमण ! 'सन्ति' विद्यन्ते मम 'पुरःसंस्तुताः' यद- न्तिके प्रयजितस्तत्सम्बन्धिनः 'पश्चात्संस्तुतावा' यदन्तिकेऽधीतं श्रुतं वा तत्सम्बन्धिनो वा अन्यत्रावासिताः, तांश्च खनामग्राहमाह, तद्यथा-'आचार्यः' अनुयोगधरः १ 'उपाध्यायः' अध्यापकः २ प्रवृत्तिः यथायोग यावृत्यादौ साधूनां प्रवर्तकः ३, संपमादौ सीदतां साधूनां स्थिरीकरणास्थविरः ४, गच्छाधिपो गणी ५, यस्त्वाचार्यदेशीयो गुर्वादेशात् माधुगणं गृहीत्वां पृथग्विहरति स गणधरः ६, गणावच्छेदकस्तु गच्छकार्यचिन्तकः ७, 'अवियाईति इत्येवमादीनुद्दिश्यतद्वदेद्-यथाऽहमेतेभ्यो युष्मदनुज्ञया 'खद्धं | खद्धति प्रभूतं प्रभूतं दास्यामि, तदेवं विज्ञप्तः सन् 'परः आचार्यादिर्यावन्मात्रमनुजानीते तावन्मानमेव 'निसृजेत् दद्यात् सर्वानुज्ञया . TRAIL MITRAionayak | A DILIAN InunHATIT II ॥३२२॥ २७ ·आचा० २ श्रुत १ चूला दर्शन- ग्रहणे. मार स्थान प्र.आ. बहुज्झि- तनिषेधः सर्व वा दद्यादिति । किन- (मूलं) से एगइओ मणुम्नं भोयणजायं पडिगाहित्ता पंतेण भोयणेण पलिच्छाएइ, मा मेयं दाइयं संतं दहणं | सयमायए आयरिए वा जाव गणावच्छेइए वा, नो खलु मे कस्सइ किंचि दायव्वं सिया,माइहाणं संफासे, नो एवं करिज्जा । से तमायाए तत्थ गच्छिन्ना २ पुव्यामेव उत्ताणए हत्थे पडिग्गहं कहु इमं खलं इमं खलुत्ति आलोइज्जा, नो किंचिवि णिगृहिजा । से एगइओ अन्नयरं भोयणजायं पडिगाहित्ता भयं २ भुचा विवप्नं विरसमाहरइ, माइ०, नो एवं० ॥(सू० २८०) सुगम, यावन्नवं कुर्यात् , यच्च कुर्यात्तदर्शयति-'स' भिक्षुः 'त' पिण्डमादाय 'तत्र' आचार्यायन्तिके गच्छेद्, गत्वा च सर्व अथाऽवस्थितमेव दर्शयेत् , न किश्चित् 'अवगृहयेत्' प्रच्छादयेदिति ॥ साम्प्रतमटतो मातृस्थानप्रतिपेधमाह-'सः' मिक्षुः 'एकतर | कश्चित् 'अन्यतरत्' वर्णाद्युपेतं भोजनजातं परिगृह्याटन्नैव रसगृभुतया भद्रकं २ भुक्त्वा यद् 'विवर्णम्' अन्तप्रान्तादिकं तत्प्रतिश्रये 'समाहरति आनयति, एवं च मातृस्थानं संस्पृशेत , न चैवं कुर्यादिति ॥ किश्च- (मूल) से भिक्खू वा० से जं० अंतरुच्छियं चा उच्छुगंडियं वा उच्छुचोयगं चा उच्छुमेरगं वा उच्छुसालगं या उच्छुडालगं या सियलिं या सिंबलियालगं या अस्सि खलु पडिग्गद्दियंसि अप्पे भोयणजाए बहुउंझियध- म्मिए तहप्पगारं अंतरुच्छुयं चा० अफा० ॥ से भिक्खू वा २ से जं० पहुअद्वियंवा मंसं वा मच्छं वा पहुकंटयं अस्सि खलु० तहप्पगारं यहुअट्ठियं चा मंसं० लाभे संते। से भिक्खू पा सिया णं परो बहुअट्ठिएणं मंसेण . - ·चा० २ श्रुन १पूला १५ दर्शन- ग्रहणे मात- स्थानं बहुज्झि- पा पहुकंटगण मन्छेण या उपनिमंतिजा-आउसंतो समणा ! अभिकंखसि बहुअद्वियं मंसं बहुकंटअं मच्छं वा पडिगाहित्तए १, एयप्पगारं निग्धोसं सुचा निसम्म से पुवामेव आलोइजा-आउसोत्ति वा २ नो खल मे कप्पइ पहु० पडिगा०, अभिकंस्खसि मे दाउं जावइयं तावइयं पुग्गलं दलयाहि, मा य अहियाई, से सेवं वयं- तस्स परो अभिहट्ट अंतो पडिग्गहगंसि पहु० परिभाइत्ता निहट्ट दलइज्जा, तहप्पगारं पडिग्गहं परहत्थंसि वा परपासि या अफा नो० । से आच पडिगाहिए सिया तं नोहित्ति वइजा, नो अणिहित्ता वइज्जा, सेतमा- याय पगंतमवझमिन्ना २ अहे आरामंसि वा अहे उवस्सयंसि वा अप्पंडे जाव संताणए मंसगं मच्छगं भुचा अद्वियाई कंटग गहाय से तमायाय एगंतमवक्कमिजा २ अहे झामथंडिलंसि वा जाच पमजिय पमजिय पर- विना ॥ (सू० २८१) म भिक्षुर्यत्पुनरवंभूतमाहारजातं जानीयात् , तद्यथा-'अंतरुच्छुअं बत्ति इक्षुपर्वमध्यम् 'इक्षुगंडिय'ति सपर्वेक्षुशकलं 'चोयगो' पीलिते च्छोदिका 'मेरु' त्यग्नं 'सालगति दीर्घशाखा ‘डालगति शाखैकदेशः 'सिंघलिन्ति मुद्गादीनां विध्यस्ता फलि: 'सिंघ- लिधालगति पालयादिफलीनां साली फलीनां चा पाकः, अत्र चर्वभूते परिगृहीतेऽप्यन्तरिक्ष्यादिकेऽल्पमशनीयं बहुपरित्यजन- धर्ममिति मत्वा न प्रतिगृह्णीयादिति । एवं मांसस्त्रमपि नेयम् , अस्स चोपादानं फचिल्लूताद्युपशमनार्थ सद्वैद्योपदेशतो याह्यप- रिभोगेन पेदादिना जानायुपकारकत्वात्फलबदृष्ट, भुजिश्चात्र बहिःपरिभोगा), नाभ्यवहारार्थे, पदातिभोगवदिति, एवं गृहस्सामन्त्र- पादिविधिपुद्गलमत्रमपि सुगममिति, तदेवमादिना छेदसूत्राभित्रायेण ग्रहणे सत्यपि कण्टकादिप्रतिष्ठापनविधिरपि मुगम इति ।। HINE MUTIL windusshimultan unsultuता तनिषेधः AmauR ॥३२३॥ २८ ·लवण- . विधिः . २ श्रुत १ चूला प्र.आ. आचा० (मूल) से भिक्खू० सिया से परो अभिहट्ट अंतो पडिग्गहे बिलं वा लोणं उम्भियं वा लोणं परिभाइत्ता नीहटु दलइजा, तहप्पगारं पडिग्गहं परहत्थंसि वा २ अफासुयं नो पडि०, से आहच पडिगाहिए सिया तंच नाइ- दूरगए जाणिज्जा, से तमायाए तत्थ गच्छिजा २ पुब्वामेव आलोइजा-आउसोत्ति वा २ इमं किं ते जाणया दिन्नं उयाहु अजाणया ?, से य भणिजा-नो खलु मे जाणया दिन्नं, कामं खलु आउसोइयाणि निसिरामि, ३५४ तं भुंजह वा णं परिभाएह वा णं, तं परेहि समणुन्नायं समणुसहूँ तओ संजयामेव भुंजिज्ज वा पीइजा वा, जं च नो संचाएइ भोत्तए वा पायर वा साहम्मिया तत्थ वसंति संभोइया समणुन्ना अपरिहारिया अदूरगया, तेसिं अणुप्पयायव्वं सिया, नो जत्थ साहम्मिया जहेव पहुपरियावन्नं कीरइ तहेच कायव्वं सिया, एवं खलु०॥ (सू० २८२) पिण्डैपणायां दशम उद्देशकः।। स मिक्षुर्ग्रहादौ प्रविष्टः, तस्य च स्यात्-कदाचित् 'परः' गृहस्थः 'अभिहड्डु अतो' इति अन्तः प्रविश्य पतगृहे-काष्ठच्छब्बकादौ ग्लानायर्थ खण्डादियाचने सति 'पिडं वा लवण खनिविशेपोत्पन्नम् 'उद्भिजं वा' लपणाकराद्युत्पन्न परिभाएत'त्ति दातव्यं विभज्य, दातव्यद्रव्यात्कञ्चिदंशं गृहीत्वेत्यर्थः, ततो निःसृत्य दद्यात् , तथाप्रकार परहस्तादिमतमेव प्रतिपेधयेत् , तच 'आहचेति सहसा प्रतिगृहीतं भवेत् , तं च दातारमदूरगतं ज्ञात्वा स भिक्षुस्तल्लपणादिकमादाय तत्समीपं गच्छेद् , गत्ला च पूर्वमेव तल्लपणादिकम् 'आलोकयेत्' दर्शयेद् , एतच्च ब्रूयाद्-अमुक ! इति वा भगिनि ! इति वा, एतच लवणादिकं कि त्वया जानता दत्तमुताजानता ?, एवमुक्तः सन् पर एवं वदेद्-यथा पूर्व मयाजानता दत्तं, साम्प्रतं तु यदि भवतोऽनेन प्रयोजनं ततो दत्तम् , एतत्परिभोगं FO १० ·আম্মা " २ शुन] १चला | कुरुध्वं, तदेवं परः समनुनातं समनुसृष्टं सत्प्रासुकं कारणवशादप्रामुकं वा भुञ्जीत पिवद्वा, यच्च न शक्नोति भोक्तुं पातुं वा तत्सा- धर्मिकादिभ्यो दद्यात् , तदमावे बहुपर्यापन्नविधि प्राक्तनं विदध्यात्, एतत्तस्य मिसोः सामग्यमिति ॥ प्रथमस्य दशम उद्देशकः समाप्तः ॥२-१-१-१० ।। १ पिण्डै- पणाध्य. ११उद्दे० ग्लान- दान उक्तो दशमः, अघुनकादशः समारभ्यते, अस्स चायममिमम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशके लब्धस पिण्डस विधिरुक्तः, तदिहापि विशेषतः स एवोच्यत- (मूलं) भिकावागा नामेगे एवमाइंसु-समाणे वा वसमाणे वा गामाणुगामं वा दूइज्जमाणे मणुन्नं भोयणजायं लभित्ता से भिक्खू गिलाई, से इंदह णं तस्साहरह, से य भिक्खू नो भुंजिना तुमं चेव णं भुजिजासि, से पगइओ भोक्ग्यामित्तिकट्ठ पलिउंचिय २ आलोइज्जा, तंजहा–दमे पिंडे इमे लोग इमे तित्ते इमे कड्डयए इमे फसाए इमे अंबिले इमे महुरे, नो बलु इत्तो किंचि गिलाणस्स सयइत्ति माइहाणं संफासे, नो एवं करिजा,. तहाटियं आलोइला जहाठियं गिलाणस्स सयइत्ति, तं०-तित्तयं तित्तएत्ति वा कडयं कहति कसायं कसायं अंयिलं अंबिलं महुरं महुरं०॥(सू०२८३) मिक्षामटन्ति मिक्षाटाः, मिक्षणशीला साधय इत्यर्थः, नामशब्दः सम्भावनायां, वक्ष्यमाणमेपां संभाव्यते, 'एके' केचन एव- माहः-साधुसमीपमागत्य वक्ष्यमाणमुक्तयन्तः, ते च साधवः 'समाना था' साम्भोगिका भवेयुः, वाशब्दादमाम्मोगिका बा, तेऽपि ३२४॥ २७ ·आचा० ग्लान- विधिः प्र.आ. च 'वसन्त शस्तव्या अन्यतो या ग्रामादेः समागता भवेयुः, तेषु च कश्चित्साधुः ग्लायति' ग्लानिमनुभवति, तत्कृते तान् सम्भो- २ श्रुतगिकादीस्ते भिक्षाटा मनोज्ञभोजनलामे सत्येवमाहुरिति सम्बन्धः, 'से' इति एतन्मनोज्ञमाहारजातं 'हन्दह' गृहीत यूयं 'णम्' इति १ चूला वाक्यालकारे 'तस्य' ग्लानस्य 'आहत' नयत, तसे प्रयच्छत इत्यर्थः. ग्लानश्चेन मुळे ग्राहक एवाभिधीयते-त्वमेव सुक्ष्वेति, स च भिक्षुर्भिक्षोहस्ताद् ग्लानार्थ गृहीत्वाऽऽहार तत्राध्युपपन्नः सन्नेक एवाह भोक्ष्य इतिकृत्वा तस्स ग्लानस्य 'पलिउंचिअ पलिउं- चिय'त्ति मनोज्ञ गोपित्वा गोपित्वा वातादिरोगमुद्दिश्य तथा तस्य 'आलोकयेत्'-दर्शयति यथाऽपथ्योऽयं पिण्ड इति बुद्धिरुत्पद्यते, तद्यथा-अग्रतो ढौकयित्वा वदति-अयं पिण्डो भवदर्थ साधुना दत्तः, किन्त्वयं 'लोएति रूक्षः, तथा तिक्तः कटुः कपायोऽम्लो मधुरो वेत्यादिदोपदुष्टत्वान्नातः किश्चिद् ग्लानस्य स्वदतीति, उपकारे न वर्तत इत्यर्थः, एवं च मातृस्थान- संस्पृशेत् , न चैतत्कु- दिति । यथा च कुर्यात्तद्दर्शयति-तथाऽवस्थितमेव ग्लानस्यालोकयेयथाऽवस्थितमिति, एतदुक्तं भवति-मातृस्थानपरित्यागेन यथा- वस्थितमेव त्यादिति, शेष सुगमम् । तथा- (मूल) भिक्खागा नामेगे एवमाहंसु-समाणे वा वसमाणे या गामाणुगामं दृदनमाणे वा मणुनं भोयणजायं लभित्ता से य भिक्खू गिलाइ से हंदह णं तस्स आहरह, से य भिक्खू नो भुंजिना आहारिजा, से णं नो खलु मे अंतराए आहरिस्सामि, इचेयाई आयतणाई उचाइकम्म || (सू०२८४) 'भिक्षादा' साधयो मनोज्ञमाहारं लब्ध्वा समनोज्ञांस्तांश्च वास्तव्यान् प्राघूर्णकान् वा ग्लानमुद्दिश्यैवमूचुः-एतन्मनोज्ञमाहारजातं गृहीत यूयं ग्लानाय नयत, स चेन भुत ततोऽसदन्तिकमेव ग्लानाद्यर्थम् ‘आहरेत्' आनयेत्, स चैवमुक्तः सन्नवं वदेद्-यथा- Emaingmaraline wini punilao ·श्रुत १चूला पिण्ड- पान- पणाः ऽन्तरायमन्तरेणाहरिप्यामीति प्रतिज्ञयाऽऽहारमादाय ग्लानान्तिकं गत्वा प्राक्तनान् भक्तादिलक्षादिदोपानुद्घाट्य ग्लानायादत्वा स्वत एव लौल्याद्भुक्त्या ततस्तस्य साधोनिवेदयति, यथा मम शूलं चैयावृत्त्यकालापर्याप्त्यादिकमन्तरायिकमभूदत्तोऽहं तद् ग्लानभक्तं गृहीत्वा नायात इत्यादि मासिंस्थानं संस्पृशेत् , एतदेव दर्शयति-इत्येतानि-पूर्वोक्तान्यायतनानि-कर्मोपादानस्थानानि 'उपाति- कम्य' सम्यक् परिहत्य मातृस्थानपरिहारेण ग्लानाय वा दद्यादातृसाधुसमीपं वाऽऽहरेदिति ॥ पिण्डाधिकार एव सप्तपिण्डैपणा अधिकृत्य सूत्रमाह- (मूल) अह भिक्खू जाणिज्जा सत्त पिंडेसणाओ सत्त पाणेसणाओ, तत्थ खलु इमा पढमा पिंडेसणा- असंसट्टे हत्थे असंसढे मत्ते, तहप्पगारेण असंसट्टेण हत्थेण वा मत्तेण वा असगं वा ४ सयं वा णं जाइजा परो वा से दिजा फासुयं पडिगाहिज्जा, पढमा पिंडेसणा १ ॥ अहायरा दुचा पिंडेसणा-संसटे हत्थे संसद्धे - It IIIMilim NiminimuHILMHIRidiu wiJinniili NH . | MAI II Initional Invalinmuhamaul In InHI ENIMILIMITA TIRTI ॥३२५॥ २८ ·आचार HinmenilgiHRMinum HITHILITHU HRI JANG २ श्रुत १ चूला पिण्ड- पान- पणाः प्र.आ. ३५६ तइया पिंडेसणा ३ || अहाररा चउत्था पिंडेसणा-से भिक्खू वा० से जं० पिहुयं वा जाच चाउलपलंयं वा अस्सि खलु पडिग्गहियंसि अप्पे पच्छाकम्मे,अप्पे पज्जवजाए, तहप्पगारं पिहुयं वा जाव चाउलपलंचं या सयं वा णं० जाय पडि०, चउत्था पिंडेसणा ४ ॥ अहावरा पंचमा पिंडेसणा-से भिक्खू वा २ उग्गहियमेव भोयणजायं जाणिज्जा, तंजहा-सरावंसि वा डिडिमंसि वा कोसगंसि वा, अह पुणेवं जाणिजा बहुपरियावन्ने पाणीसु दगलेवे, तहप्पगारं असणं वा ४ सयं जाव पडिगाहि०, पंचमा पिंडेसणा ५॥ अहावरा छद्दा पिंडे- सणा-से भिक्खू वा २ पग्गहियमेव भोयणजायं जाणिज्जा, जं च सयट्ठाए पग्गहियं, जं च परहाए पग्गहियं, तं पायपरियावन्नं तं पाणिपरियावन्नं फासुयं पडि०, छहा पिंडसणा ६॥ अहावरा सत्तमा पिंडेसणा-से भिक्खू वा० बहुउज्झियधम्मियं भोयणजायं जाणिज्जा, जं चऽन्ने यहवे दुपयचउप्पयसमणमाहणअतिहिकि- वणवणीमगा नावखंति, तहप्पगारं उज्झियधम्मियं भोयणजायं सयं वा णं जाइला परोया से दिजाजाव पडि०, सत्तमा पिंडेसणा ७॥ इच्चेयाओ सत्त पिंडेसणाओ, अहावराओ सत्त पाणेसणाओ, तत्थ खल्लु इमा पढमा पाणेसणा-असंखट्टे हत्थे असंसट्टे मत्ते, तं चेव भाणियब्वं, नवरं चउत्थाए नाणत्तं, से भिक्खू वा० से जं० पुण पाणगजायं जाणिजा, तंजहा-तिलोदगं वा ६, अरिंस खलु पडिग्गहियंसि अप्पे पच्छाकम्मे तहेव पडिगाहिजा (सू० २८५) अथशब्दोऽधिकारान्तरे, किमधिकुरुते ?, सप्त पिण्डेपणाः पानपणाचेति, 'अथ' अनन्तरं मिक्षुर्जानीयात् , का:-सप्त पिण्डैपणाः १० . TOTLINE T- ·आचा० "DHODin IDHILA २ श्रुत० १ चूला , पिण्ड- पान- पणाः अन्तरायमन्तरेणाहरिष्यामीति प्रतिज्ञयाऽऽहारमादाय म्लानान्तिकं गत्वा प्राक्तनान् भक्तादिरूक्षादिदोपानुद्घाट्य ग्लानायादत्त्वा | खत एव लोल्याद्भुक्त्वा ततस्तस्य साधोर्निवेदयति, यथा मम शूलं वैयावृत्त्यकालापर्याप्यादिकमन्तरायिकमभूदतोऽहं तद् ग्लानभक्तं | गृहीत्वा नायात इत्यादि मासि]स्थानं संस्पृशेत् , एतदेव दर्शयति-इत्येतानि-पूर्वोक्तान्यायतनानि-कर्मोपादानस्थानानि 'उपाति- क्रम्य' सम्यक् परिहत्य मातृस्थानपरिहारेण ग्लानाय वा दद्यादानुसाधुसमीपं वाऽऽहरेदिति ॥ पिण्डाधिकार एव सप्तपिण्डैपणा | अधिकृत्य सूत्रमाह--- (मूल) अह भिक्खू जाणिज्जा सत्त पिंडेसणाओ सत पाणेसणाओ, तत्थ खलु इमा पढमा पिंडेसणा- असंसट्टे हत्थे असंसद्धे मत्ते, तहप्पगारेण असंसट्टेण हत्थेण वा मत्तेण वा असणं वा ४ सयं वा णं जाइना परो वा से दिजा फासुयं पडिगाहिज्जा, पढमा पिंडेसणा १॥ अहावरा दुच्चा पिंडेसणा-संसहे हत्थे. संसद्धे मत्ते, तहेव दुचा पिंडेसणा २ ॥ अहावरा तचा पिंडेसणा-इह खलु पाईणं वा ४ संतेगइया सड्ढा भवंति- गाहावई या जाच कम्मकरी वा, तेसिं च णं अन्नयरेसु विरूवरूवेमु भायणजाएसु उवनिक्खित्तपुब्वे सिया, तंजहा-धालंसि वा पिढरंसि या सरगंसि वा वरगंसि वा, अह पुणेवं जाणिजा-असंसहे हत्थे संसट्टे मत्ते, संसट्टे वा हत्ये असंसट्टे मते, से य पडिग्गहधारी सिया पाणिपडिग्गहिए वा, से पुण्यामेव०-आउसोत्ति वा! २ एएण तुमं असंसद्धेण हत्थेण संसद्वेण मत्तेणं संसद्वेण चा हत्येण असंसद्वेण मत्तेण अस्सि पडिग्गहगंसि वा पाणिसि वा निहट्ट उचित्त दलयाहि तहप्पगारं भोयणजायं सयं वा णं जाना २ फासुर्य० पडिगाहिजा, , ॥३२५॥ २८ ·आचार २ श्रुत १ चूला पिण्ड- पान- पणाः तइया पिंडेसणा ३॥ अहावरा चउत्था पिंडेसणा-से भिक्खू वा० से जं० पिहुयं वा जाव चाउलपलंयं वा अस्सि खलु पडिग्गहियंसि अप्पे पच्छाकम्मे, अप्पे पजवजाए, तहप्पगारं पिहुयं वा जाव चाउलपलंयं या सयं चा ० जाव पडि०, चउत्था पिंडेसणा ४ ॥ अहायरा पंचमा पिंडेसणा-से भिक्खू वा २ उग्गहियमेव भोपणजाय जाणिज्जा, तंजहा-सरावंसि वा डिडिमंसि वा कोसगंसि चा, अह पुणेवं जाणिजा बहुपरियावन्ने पाणीसु दगलेवे, तहप्पगारं असणं वा ४ सयं जाय पडिगाहि०, पंचमा पिंडेसणा ५॥ अहावरा छट्ठा पिंडे- सणा-से भिक्खू वा २ पग्गहियमेव भोयणजायं जाणिजा, जं च सयहाए पग्गहियं, जंच परहाए पग्गहियं, तं पायपरियावन्नं तं पाणिपरियाचन्नं फासुयं पडि०, छटा पिंटेसणा ६॥ अहावरा सत्तमा पिंडेसणा-से भिक्खू या. यहुउज्झियधम्मियं भोयणजायं जाणिजा, जं चऽन्ने यहवे दुपयचउप्पयसमणमाहणअतिहिकि- वणवणीमगा नाचकंखंति, तहप्पगारं उज्झियधम्मियं भोयणजायं सयं वा णं जाइजा परोया से दिनाजाय पहि०, सत्तमा पिंटेसणा ७॥ इचेयाओ सत्त पिंडेसणाओ, अहावराओ सत्त पाणेसगाओ, तत्थ खलु इमा पदमा पाणेसणा-असंसट्टे हत्थे असंस? नत्ते, तं चैव माणियब्वं, नवरं चउत्थाए नाणत्तं, से भिक्खू चा० से जं पुण पाणगजायं जाणिज्जा, तंजहा-तिलोदगं वा ६, अस्सि खलु पडिग्गहियंसि अप्पे पच्छाकम्मे तहेव पडिगाहिन्ना (सू० २८५) अथशब्दोऽधिकारान्तरे, किमधिकुरुने ?, सप्त पिण्डपणाः पानपणाचेति,'अथ' अनन्तरं मिक्षुर्जानीयात् , का?-मप्त पिण्दपणा: Animal AIDEHRADITATURT SINHAINMain प्र.आ. . , . --Mar- ·पाचा २ श्रुत १चूला AMIRMIRA . पिण्ड- पान- पणा: पानेषणाच, ताश्चेमाः, तद्यथा-"असंसट्ठा-१ संसट्टा • उद्धडा ३ अप्पलेवा ४ उग्गहिआ ५ पग्गहिया ६ उज्झियधम्मे"ति, अत्र च द्वये साधबो-गच्छान्तर्गता गच्छविनिर्गताच, तत्र गच्छान्तर्गनानां सप्तानामपि ग्रहणमनुज्ञातं, गच्छनिर्गतानां पुनराद्ययोर्द्वयोर- ग्रहः पञ्चस्खभिग्रह इति, तत्रायां ताबद्दर्शयति-तत्र' तासु मध्ये 'खलु' इत्यलझार, इमा प्रथमा पिण्डेपणा, तद्यथा-असंसृष्टो हस्तो. संसृष्टं च मात्र, द्रव्यं पुनः साचशेपं वा सान्निवशेपं चा, तत्र निखशेपे पश्चात्कर्मदोपस्तथाऽपि गच्छस्य पालाद्याकुलत्वाचनिषेधो नास्ति, अत एव सूत्रे तचिन्ता न कृता, शेपं सुगमम् ॥ तथाऽपरा द्वितीया पिण्डैपणा, तद्यथा-संसृष्टो हस्तः संसृष्टं मात्रमित्यादि सुगमम् ।। अथापरा तृतीया पिण्डपणा, तद्यथा-इह खलु प्रज्ञापकापेक्षया प्राच्यादिषु दिक्षु सन्ति केचित् श्रद्धालवः, ते चामी गृहपत्यादयः कर्मकरीपर्यन्ताः, तेषां च गृहेष्वन्यतरेषु नानाप्रकारेषु भाजनेषु पूर्वमुत्क्षिप्तमशनादि स्यात् , माजनानि च स्थाला- दीनि सुयोध्यानि नवरं 'सरगम्' इति शरिकाभिः कृतं सूदि 'परग' वंशनिष्पन्न छब्यकादि 'वरगं' मण्यादि महार्घमूल्यं, शेष सुगमं यावत्परिगृह्णीयादिति, अत्र च संसृष्टासंसृष्टमावशेपद्रव्यरष्टौ भङ्गाः, तेषु चाष्टमो भङ्गः संसृष्टो हस्तः संसृष्टं मात्रं सावशेष द्रव्यमित्येप गच्छनिर्गतानामपि कल्पते, शेपास्तु भङ्गा गच्छान्तर्गतानां सूत्रार्थहान्यादिकं कारणमाश्रित्य कल्पन्त इति ॥ अपरा चतुर्थी पिण्डैपणाऽल्पलेपा नाम, सा यत्पुनरेवमल्पलेपं जानीयात् , तद्यथा-'पृथुकम्' इति भुनशाल्यायपगततुपं यावत् 'तन्दुलप- लम्ब' इति भुग्नशाल्यादितन्दुलानिति, अत्र च पृथुकादिके गृहीतेऽप्यल्पं पश्चात्कर्मादि, तथाऽल्पं पर्यायजातमल्पं तुपादि त्यज- |नीयमित्येवंप्रकारमल्पलेपम् अन्यदपि वल्लचनकादि यावत्परिगृहोयादिति ॥ अथापरा पञ्चमी पिण्डैपणाऽवगृहीता नाम, तद्यथा-| स भिक्षुर्यावदुपहृतमेव भोक्तुकामस भाजनस्थितमेव भोजनजातं ढौकितं जानीयात् , तत्पुनर्भाजनं दर्शयति, तद्यथा-'शरावं' ThisuTIMIN ITIHATE DES ITIHASHTRIHIUmain ॥३२६॥ २८ ·आचा० पिण्डपान नेपणाः २ थुत० १,चूला CHHA Namdaniliu. प्रतीतं 'डिण्डिम' केश (कांस्य) भाजनं 'कोशक' प्रतीतं, तेन च दात्रा कदाचित् पूर्वमेवोदकन हस्तो मात्र वा-धौतं स्यात् , तथा च निषिद्धं ग्रहणम् , अथ पुनरेवं जानीयादहुपर्यापन्नः-परिणतः पाण्यादिपूदकलेपः, तत एवं ज्ञात्वा यावद् गृह्णीयादिति ॥ अथा- परा पष्ठी पिण्डैपणा प्रगृहीता नाम-खार्थ परार्थं वा पिठरकादेरुद्धृत्य चट्टकादिनोक्षिप्ता परेण च न गृहीता प्रबजिताय वा दापिता सा प्रकर्षेण गृहीता प्रगृहीता तां तथाभूतां प्राभृतिका 'पात्रपर्यापन्नां वा' पात्रस्थितां 'पाणिपर्यापन्नां वा हस्तस्थितां वा यावत्प्र- तिगृह्णीयादिति ।। अथापरा सप्तमी पिण्डैपणा उज्झितधर्मिका नाम, सा च सुगमा । आसु च सप्तखपि पिण्डैपणासु संसृष्टाद्यष्टम- झका भणनीयाः, नवरं चतुयां नानात्वमिति, तस्सा अलेपत्वात्संसृष्टाद्यभाव इति ।। एवं पानपणा अपि नेया भङ्गकाश्चायोज्याः,, नवरं चतुर्थ्या नानात्वं, खच्छत्याच तस्या अल्पलेपत्यं, ततश्च संसृष्टावभाव इति, आसां चैपणानां यथोत्तरं विशुद्धितारतम्यादेप एव क्रमो न्याय इति ॥ साम्प्रतमेता प्रतिपद्यमानेन पूर्वप्रतिपनेन वा यद्विधेयं तद्दर्शयितुमाह- (मूलं) इचेयासि सत्तण्हं पिंडेसणाणं सत्तण्डं पाणेसणाणं.अन्नपरं पडिमं पडिवजमाणे नो एवं वहजा- मिच्छापडिवन्ना खलु एए भयंतारो, अहमेगे सम्म पडिवन्ने,जेएए भपंतारो एयाओ पडिमाओ पडिवजित्ता णं विहरंति जो य अहमंसि एवं पडिम पडिवजित्ताणं विहामि सब्वेऽपि ते उ जिणाणाए उवडिया अनुन्न- समाहीए, एवं च णं विहरंति, एयं खलु तस्स भिक्खुस्स भिक्खुणीए वा सामग्गियं ।। (सू०२८६)२-१-१-११ पिण्डेपणायामेकादश उद्देशकः ।। पिण्डेपणाध्ययनं समाप्तं ।। इत्येतासां सप्तानां पिण्डैपणानां पानपणानां वाऽन्यतरां प्रतिमा प्रतिपद्यमानो नैतद्वदेत् , तद्यथा-'मिथ्याप्रतिपन्नाः' न सम्यक् HTHANIWILLIED HISTMAITHILAINTAIN SAIRATHA MAINALISATISATISTIALA प्र.आ. ३५७ " , ·+ आचा० १५ उत्कर्ष- | वर्जन २ श्रुत० १ चूला पिण्डपणाघभिग्रहवन्तो भगवन्तः-साधवः, अहमेवैकः सम्यक्प्रतिपन्नो, यतो मया विशुद्ध पिण्डपणामिग्रहः कृत एमिश्च न, इत्येवं (गच्छवासिना गच्छनिर्गतेन वा समदृष्ट्या द्रष्टव्याः,नापि गच्छान्तर्गतेनोत्तरोत्तरपिण्डपणामिग्रहयता पूर्वपूर्वतरपिण्डैपणाभिग्रह वन्तो दृष्या इति,यच्च विधयं तद्दर्शयति य एते भगवन्तः-साधव एताः 'प्रतिमा' पिण्डपणाद्यमिग्रहविशेपान् 'प्रतिपद्य' गृहीत्वा ग्रामा- नुग्राम विहरन्ति' यथायोगं पर्यटन्ति, यां चाहं प्रतिमा प्रतिपद्य विहरामि, सर्वेऽप्येते जिनाज्ञायां जिनाज्ञया वा 'समुत्थिताः' अभ्यु- द्यतविहारिणः संवृत्ताः, ते चान्योऽन्यसमाधिना यो यस्य गच्छान्तर्गतादेः समाधिरभिहितः, तद्यथा-सप्तापि गच्छवासिना, तनिर्गता- नां तु द्वयोरग्रहः पञ्चस्वभिग्रहः इत्यनेन 'विहरन्ति' यतन्त इति, तथाविहारिणय सर्वेऽपि ते जिनाज्ञां नातिलचन्ते, तथा चोक्तम्- | "जोऽचि दुवत्थतिवत्थो बहुवत्थ अचेलओ व संथरहान हु ते हीलंति परं सब्वेऽवि अते जिणाणाए ॥२॥"एतत्तस्य मिक्षोभिक्षुण्या वा 'सामय्यं सम्पूर्णो भिक्षुभायो यदात्मोत्कर्षवर्जनमिति २-१-१-११॥द्वितीयश्रृतस्कन्धे प्रथमाध्ययनटीका परिसमाप्ता ।। - २० aniliunny Him LUTILITIE ALL JI MAINTAINITAL IMAL MATLATIPATHAMALAMHITA IAL - Jiun uTILITIE animal Talu ॥३२७॥ १ योऽपि द्विवस्त्रस्त्रिवसो बहुवन्नोऽचेलको वा सस्तरति ! नैव ते हीलन्ति परान् सर्वेऽपि च ते जिनाज्ञायाम् ||१|| ·आचा अथ द्वितीयं शय्यपणाख्यमध्ययनम् २ थुत निक्षेपाः १चूला उक्तंमधममध्ययनं,साम्प्रतं द्वितीयमारभ्यते,अस चायमभिसम्बन्धः-महानन्तराध्ययने धर्माधारशरीरपरिपालनार्थमा दावेच पिण्डग्रहणविधिरुक्तः, स च गृहीतः समवश्यमल्पसागारिक प्रतिश्रये भोक्तव्य इत्यतस्तद्गतगुणदोपनिरूपणार्थ द्वितीयम- ध्ययनम् , अनेन च सम्पन्धनायातस्पास्याध्ययनस्य चत्वार्यनुयोगद्वाराणि न्यावर्णनीयानि, तत्र नामनिष्पन्ने निक्षेपे शय्यपणेति, तस्या निक्षेपविधानाय पिण्डैपणानियुक्तिर्यत्रया संभवति तां तत्रातिदिश्य प्रथमगाथया अपरासां च नियुक्तीना यथायोग संभव द्वितीयगाधया आविर्भाव्य निक्षेपं च तृतीयगाथया शय्यापटनिक्षेप प्राप्ते नामस्थापने अनाहत्य नियुक्तिकदाह- पिण्डेसणाए जा णिज्जुत्ति सा चेव होइ सेज्जाए। वत्थेसण पाएसण उग्गहपडिमाए सञ्चेव ।।२९८॥ सव्वा वयणविसोही णिज्जत्ती जा वक्कसुद्धीए । सचेव गिरवसेसा भासजाएवि णायच्या ॥२९९॥ सेना इरिया तह उग्गहे य तिण्डंपि छक्कणिक्खेयो। पिंडे भासा वत्थे पाए य चउकणिक्खेवो ॥३०॥ दवे खित्ते काले भाव सिना य जा तहिं पगयं । केरिसिया सिना खलु संजयजोगत्ति नायव्वा ||३०१।। द्रव्यशय्या क्षेत्रशय्या कालशय्या भानशय्या, अत्र च या द्रव्यशय्यातस्यां प्रकृतं, तामेव च दर्शयति-कीडशी सा द्रव्यशम्या? संयत्तानां योग्य त्या ज्ञातव्या भविष्यति ॥ द्रव्यशल्यान्याचिख्यासयाऽऽह- HER ANDARITERALLATIJimmakJAR June Paulkarni masier मानाDOETTRImalin का। HUMILITLINJIRI | ·आचा० २ श्रुत १५ शय्या. निक्षेपाः " १चूला " तिविहा य दवसिन्ना सचित्ताऽचित्त मीसगा चेव । खित्तंमि जंमि खित्ते काले जा जंमि कालंमि ॥३०२॥ त्रिविधा द्रव्यशय्या भवति, तद्यथा-सचित्ता अचित्ता मिश्रा घेति, तत्र सचित्ता पृथिवीकायादौ, अचित्ता तत्रय प्रासुके, मिश्राऽपि तत्रैवाईपरिणते, अथवा सचित्तामुत्तरगाथया खत एव नियुक्तिकद् भावयिष्यति । क्षेत्रमिति तु क्षेत्रशय्या, सा च यंत्र ग्रामादिक क्षेत्रे क्रियते, कालशय्या तु या यसिन्नृतुपद्धादिक काले क्रियते । तत्र सचित्तद्रव्यशय्योदाहरणार्थमाह-:; उक्कलफलिंग गोअम वग्गुमई चेच होइ नायव्या । एवं तु उदाहरणं नापब्वं दयसिज्जाए ॥३०॥ अस्या भावार्थः कथानकादवसेयः,तचेदम्-एकस्यामटव्यां द्वौ भ्रातरावुत्कलकलिङ्गामिधानी विषमप्रदेशे पल्लिं निवेश्य चौर्यण वत्ते, तयोश्च भगिनी वल्गुमती नाम, तत्र कदाचिद् गौतमामिधानो नैमित्तिकः समायातः, ताम्यां च प्रतिपन्नः, तया च वल्गुमत्योक्तं-यथा नायं भद्रकः, अत्र वसन् यदा तदाऽयममा पल्लिविनाशाय भविष्यत्यतो निर्धाय्यते, ततस्ताभ्यां तद्वचना- निर्झटितः, स तस्यां प्रद्वेपमापन्नः प्रतिज्ञामग्रहीद्, यथा-नाहं गौतमो भवामि यदि वल्गुमत्युदरं विदार्य तत्र न स्वपिमीति, अन्ये तु भणन्ति-संघ यल्गुमती अपत्यानां लघुत्वात्पल्लिस्वामिनी,उत्कलकलिङ्गो नैमित्तिको, सा तयोर्भक्या गौतम पूर्वनैमिनिकं निर्कीटितवती, अतस्तत्प्रद्वपात्प्रतिज्ञामादाय सर्पपान् वपनिर्गतः, सर्पपाच वर्षाकालेन जाताः, ततस्तदनुसारेणान्यं राजानं प्रवे- श्य सा पल्ली समस्ता लुण्टिता दग्धा च, गौतमेनापि वल्गुमत्या उदरं पारपित्या सावशेपजीवितदेहाया उपरि सुप्तमिति एपा वा सचिचा द्रव्यशय्येति ॥ भावशय्याप्रतिपादनार्थमाह- दुविहा य भावसिज्जा कायगए छब्बिहे य भावंमि । भावे जो जत्थ जया सुहदुहगन्माइसिजासु ॥३०॥ . -- .in ॥३२८॥ २८ ·পাৰা २थुत° १चूला द्व विध-प्रकारावस्याः सा द्विविधा, तयथा-कायविषया पड़ावविपया च, तत्र यो जीपः 'यत्र' आंदयिकादौ माघे 'यदा धांधि. कार: यसिन् काले वर्चते सा तस्य पहावरूपा भायशय्या, शयनं शय्या स्थितिरितिकृत्वा, तथा रूपादिकायगतो गर्मत्वेन सितो यो जीवस्तस्य स्यादिकाय एच भावशय्या, यतः रूपादिकाये मुसिते दुःखित सुप्त उस्थित्ते या तारगवस्थ एव तदन्तर्वती जीनो भवति, अतः फायविषया भाषशय्या द्वितीयेति । अध्ययनार्थाधिकारः सर्वोऽपि शय्याविषयः, उद्देशार्थाधिकारप्रतिपादनाय नियुक्तिकदाह- सम्येवि य सिजविसोहिकारगा तहवि अत्थि उ विसेसो । उसे उसे घुच्छामि समासओ किंचि ॥३०५। 'सर्वेऽपि प्रयोऽप्युद्देशका यद्यपि शय्याविशुद्धिकारकास्तथाऽपि प्रत्येकमस्ति विशेषस्तमहं लेशतो वक्ष्य इति ।। एतदेवाह- उम्गमदोसा पढमिल्लयंमि संसत्तपचवाया य ११ वीयंमि सोअवाई यहुविहसिनाविवेगो २ य ॥३०६॥ तहा जयंतछलणा सज्झायस्सऽणुवरोहि जइयव्यं । समपिसमाईपसु य समणेणं निजरहाग ३ ॥३०७॥ वत्र प्रथमोद्देशक घसतेरुद्गमदोषाः-आधाफर्मादयस्तथा गृहस्थादिसंसक्तप्रत्यपायाश्च चिन्त्यन्त १, तथा द्वितीयोद्देशक शौचवादि- दोपा पहप्रकारः शय्याविवेकय-त्यागश्च प्रतिपाद्यत इत्ययमर्थाधिकारः २ ।। तृतीयोदेशक यतमानस्य-उद्गमादिदोपपरिहारिणः साधोर्या छलना स्यात्तत्परिहार यतिवव्यं, नधा स्वाध्यायानुपरोधिनि समविपमादौ प्रतिश्रये साधुनानिर्जरार्थिना स्थातव्यमित्यप- मर्धाधिकार ३॥ गतो नियुक्यनुगमः, अधुना पत्रानुगमे सूत्रमुचारयितव्यं, तवेदम्- (मूल) स भिक्खू पा० अभिकलिमा उपस्सयं पसित्तए अणुपविसित्तागामं या जाय रायहाणिं या, से जं पुण उयस्सयं जाणिवा सजाय ससंनाणयं नहप्पगारे उपस्मए नो ठाणं या सिनं या निसीहियं वा घडजा। .

·चा० ५.थुत० १५ सांडा- धुपाथ- यत्यागः १.चूला २० MITRAMHANDEHIMIRMIRALAMHEMER mmom.mmm से भिक्खू वा से जं पुण उपस्सयं जाणिना अप्पंडं जाव अप्पसंताणयं तहप्पगारे उवस्सए पडिलेहित्ता पमजित्ता तओ संजयामेव ठाणं वा ३ चेइजा ||से जं पुण उवस्सयंजाणिज्जा अस्सि पडियाए एगं साहम्मियं समुद्दिस्स पाणाई ४ समारम्भ समुद्दिस्स कीयं पामिचं अच्छिजं अणिसट्ठ अभिहडं आहट्ट चेहए, तहप्पगारे उवस्सए पुरिसंतरकडे वा जाव अणासेविए था नो ठाणं वा३ चेइजा एवं बहवे साहम्मिया एगंसाहम्मिणिं यहवे साहम्मिणीओ॥ से भिक्खू वा० से जं पुण उ० यहवे समणवणीमए पगणिय २ समुद्दिस्स तं चेष भाणियब्वं । से भिक्खू चा० से जं० बहवे समण समुद्दिस्स पाणाई ४ जाव चेएति, तहप्पगारे उवस्सए अपुरिसंतरकडे जाव अणासेविए नो ठाणं वा ३ चेइज्जा ३,अह पुणे जाणिज्जा पुरिसंतरकडे जाव सेविए पडि- लेहित्ता २ तओ संजयामेव चेइजा ।। से भिक्खू वा० से जं पुण अस्संजए भिक्खुपडियाए कडिए वा उक्कंविए वा छन्ने वा लित्ते वा घटे या मट्टे वा संमट्टे वा संपधूमिए वा तहप्पगारे उवस्सए अपुरिसंतरकडे जाव अणा- | सेविए नो ठाणं वा सेजं वा निसीहिं वा चेइज्जा, अह पुण एवं जाणिज्जा पुरिसंतरकडे जाव आसेविए पडि- लेहित्ता २ तओ चेइज्जा ॥ (सू० २८७) स भिक्षुः 'उपाश्रयं' वसतिमेपितुं यद्यमिकाङ्केत्ततो ग्रामादिकमनुप्रविशेद , तत्र च प्रविश्य साधुयोग्य प्रतिश्रयमन्वेपयेत्, तत्र च यदि साण्डादिकमुपाश्रयं जानीयात्ततस्तत्र स्थानादिकं न विदध्यादिति दर्शयति-सुगम, नवरं 'स्थान' कायोत्सर्गः 'शय्या' | संस्तारकः 'निपीधिका' खाध्यायभूमिः णो चेइज्जति नो चेतयेत्-नो कुर्यादित्यर्थः ॥ एतद्विपरीते तु प्रत्युपेक्ष्य स्थानादीनि कुर्या- Ramai RINTIMATERIERTIUTTADAIRTELATIHAR Email-In-LITHHTHHATTERJHI II IIMSIEigurcom ॥३२९॥ २८ ·आचा २ श्रुत सांडा- द्युपाश्र- यत्यागः . दिति ।। साम्प्रतं प्रतिश्रयगतानुद्गमादिदोषान् विभणिपुराह-'स' भावभिक्षुर्यत्पुनरेवंभूतं प्रतिश्रयं जानीयात् , तद्यथा-'अस्सिप- |डियाए नि एतत्प्रतिज्ञया एतान् साधून् प्रतिज्ञाय-उद्दिश्य प्राण्युपमर्दैन साधुप्रतिश्रयं कश्चिच्छ्राद्धः कुर्यादिति । एतदेव दर्शयति- एकं साधर्मिक 'साधुम्' अर्हत्प्रणीतधर्मानुष्ठायिनं सम्यगुद्दिश्य-प्रतिज्ञाय माणिनः 'समारभ्य' प्रतिश्रयार्थमुपमर्च प्रतिश्रयं कुर्यात तथा तमेव साधुं सम्यगुद्दिश्य 'क्रीत' मूल्येनावाप्तं, तथा 'पामिचंति अन्यसादुच्छिन्नं गृहीतम् 'आच्छेद्य मिति भृत्यादेवलादाच्छिद्य गृहीतम् 'अनिसृष्टं स्वामिनाऽनुत्सङ्कलितम् 'अभ्याहृत निष्पन्नमेवान्यतः समानीतम् , एवंभूतं प्रतिश्रयम् 'आहृत्य' उपत्य 'चेए- इत्ति साधवे ददाति, तथाप्रकारे चोपाश्रये पुरुषान्तरकृतादौ स्थानादि न विदध्यादिति, एवं बहुवचनसूत्रमपि नेयम् ॥ तथा साध्वी- | सूत्रमप्येकवचनबहुवचनाभ्यां नेयमिति ॥ किञ्च-सूत्रद्वयं पिण्डपणानुसारेण नेयं, सुगमं च ॥ तथा-स भिक्षुर्यत्पुनरेवंभूतं जानी- यात् , तद्यथा-भिक्षुप्रतिज्ञया 'असंयतः' गृहस्थः प्रतिश्रयं कुर्यात् , स चैवंभूतः स्यात् , तद्यथा-'कटकिता' काष्ठादिभिः कुड्यादौ | संस्कृतः 'उकंबिओ'त्ति वंशादिकम्बाभिरवबद्धः 'छन्ने च'त्ति दर्भादिभिश्छादितः लिप्तः गोयमादिना घृष्टः सुधादिखरपिण्डेन मृष्टः स एच लेवनिकादिना समीकृतः 'संसृष्ट' भूमिकादिना संस्कृतः 'संप्रधूपितः' दुर्गन्धापनयनार्थ धूपादिना धूपितः, तदेवंभूते प्रतिश्रयेऽपुरुपान्तरखीकृते यावदनासेवित स्थानादि न कुर्यात् , पुरुषान्तरकृतासेवितादौ मत्युपेक्ष्य स्थानादि कुर्यादिति ।। (मूल) से भिक्खू था० से जं पुण उचस्सयं जा० अस्संजय भिक्खुपडियाए खुड्डियाओ दुवारियाओ महल्लि- याओ कुजा, जहा पिंडेसणाए जाव संथारगं संथारिजा पहिया वा निन्नक्खु तहप्पगारे उवस्सए अपु० नो गणं० ३ अह पुणेवं० पुरिसंतरकडे आसेविए पडिलेहिता २ तओ संजयामेव जाव चेड़जा ।।से भिक्खू चा० - HILA TAMriti HTMATI LIHENang ·आचा० २ श्रुत १ घूला कृितमहः- द्वारवस- तित्यागः - से ज० अस्संजए भिक्खुपडियाए उदगप्पसूयाणि कंदाणि वा मूलाणि वा पत्ताणि या पुप्फाणि वा फलाणि वा बीयाणि वा हरियाणि वा टाणाओ ठाणं साहरइ बहिया वा निण्णक्खू त० अपु० नो ठाणं वा चेइज्जा, अह पुण० पुरिसंतरकडं चेइज्जा ।। से भिक्खू वा से ज० अस्संज० मि० पीढं वा फलगं वा निस्सेणि वा उदूखलं वा ठाणाओ ठाणं साहरइ पहिया या नीण्णक्खू तहप्पगारे उ० अपु० नो ठाणं वा चेइज्जा, अह पुण पुरिसं० चेइज्जा ।। (सू० २८८) स भिक्षुयं पुनरेवंभूतं मतिश्रयं जानीयात् , तद्यथा-'असंयतः' गृहस्थः साधुप्रतिज्ञया लघुद्वारं प्रतिश्रयं महाद्वारं विदध्यात्। | तत्रभृते पुरुषान्तरास्वीकृतादौ स्थानादि न विदध्यात्, पुरुपान्तरखीकृतासेवितादौ तु विदध्यादिति, अत्र सूत्रद्वयेऽप्युत्तरगुणा | अभिहिताः, एतद्दोषदुष्टाऽपि पुरुषान्तरस्वीकृतादिका कल्पते, मूलगुणदुष्टा तु पुरुपान्तरस्वीकृताऽपि न कल्पते, ते चामी मूलगुण- दोपाः-"पट्टी वंसो दो धारणाउ चत्तारि मूलवेलीओ" एतैः पृष्ठवंशादिभिः साधुप्रतिज्ञया या वसतिः क्रियते सा मूलगुणदुष्टा॥ स भिक्षुर्य पुनरेवम्भूतं प्रतिश्रयं जानीयात् , तद्यथा-गृहस्थः साधुप्रतिज्ञया उदकप्रसूतानि कन्दादीनि स्थानान्तर सङ्कामयति बहिर्वा | 'निण्णक्खुत्ति निस्सारयति तथाभूते प्रतिश्रये पुरुषान्तराखीकृते स्थानादि न कुर्यात् , पुरुषान्तरस्वीकृते तु कुर्यादिति ॥ एवमचि- चनिःसारणसूत्रमपि नेयम्, अत्र च त्रसादिविराधना स्यादिति भावः ।। किञ्च- (मूलं) से भिक्खू वा० से जं० तंजहा-खधंसि वा मंचंसि वा मालंसि वा पासा० हम्मि० अन्नयालि वा 1 पृष्ठिवंशो द्वे पारणे चतस्रो भूलवेत्य., .. . Diuretaring THAT THI, ॥३३० ·HIMJHANI र ग्य- पणाध्या । उदशा पादि- निषेधा . तहप्पगारंसि अंतलिस्खजायंसि, नन्नत्य आगाढाणागाढेहिं फारणेहिं ठाणं वा नो चेइना ॥से आहब चेहए आचा० सिया नो तत्व सीओदगवियडेण वा २ इत्याणि वा पायाणि या अच्छीणि वा यंताणिवा मुहं वा उच्छोलिन २ श्रुत १ च्ला वा पहोइन चा, नो तत्थ जप्तदं पकरेजा, तजहा-उचारं वा पा० खे० सिं० पंतं वा पित्तं वा पूयं पा सोणियं वा अन्नयरं वा सरीरावयवं वा, केवली बूया आयाणमेयं, से तत्थ असदं पगरेमाणे पयलिज पा २, से तत्थ पयलमाणे वा पवडमाणे वा हत्यं वा जाव सीसं घा अन्नगरं या कार्यसि इंदियगालं लूसिज था पाणि अभिहणिज चा जाव घयरोविज चा, अथ भिक्खूणं पुग्योयइधा ४ जं तहप्पगारं उयस्सा अंतलिफापजापनो ठाणंसि चा ३ चेइज्जा ॥ (सू० २८९) से मिक्षुर्य पुनरेवंभूतमुपाश्रयं जानीयात् , तयथा-स्कन्धः-एकम्य स्तम्भस्योपर्याश्रयः, मनमालो-प्रतीती, प्रासादो-द्वितीय- भूमिका, हर्पतलं-भूमिगृहम् , अन्यस्मिन् वा तथाप्रकारे प्रतिश्रये स्थानादि न विदध्यादन्यत्र तथाविधप्रयोजनादिति, स चवं. भूतः प्रतिश्रयस्तथाविधप्रयोजने सति ययाहत्य-उपेत्य गृहीतः स्यात्तदानीं यत्ता विधेयं तदर्शयति न तत्र शीतोदकादिना हस्ता- द्विधारनं विदध्यान् , तया न च तत्र व्यवस्थितः 'उत्सृष्टम्' उत्सर्जनं-त्यागगुचारादेः कुर्यात् , केरली घूयारकर्मोपादानमेतदात्म- संयनविग्रानानः, एनय दर्शयति स तत्र त्यागं कुर्वन् पतेद्वा पतधान्पतरं शरीरावयवमिन्द्रियं पा विनाशयेत् , तथा प्राणिन- थामिदन्याद्यावीपिताट 'व्यपरोपयन' प्रच्याश्यदिति, अथ मिणां पूर्वोपदिष्टमेतत्प्रतिज्ञादिकं यथाभूतेऽन्तरिक्षजाते प्रतिश्रये ग्यानादिन नियमिनि ॥ अपि च- ·चा २ श्रुत० १ चूला (मूल) से भिक्खू वा० से जं० सइत्थियं सखुड्डु सपसुभत्तपाणं तहप्पगारे सागारिए उवस्सए नो ठाणं या १५ ३ इना। आयाणमेयं भिक्खुस्स गाहावइकुलेग सद्धि संवसमाणस्स अलसगे वा विसूइया वा छड्डी वा २ शय्यै- पणा० उन्वाहिन्ना अन्नयरे वा से दुक्खे रोगायके समुप्पजिजा, अस्संजए कलुणवडियाए तं भिक्खुस्स गायं तिल्लेण वा घएण चा नवणीएण वा वसाए वा अन्भंगिज वा मक्खिन वा सिणाणेण वा कक्केण वा लुद्धेण वा वपणेण १ उद्देशः ससी- वा चुण्णेण वा पउमेण वा आघंसिज्ज वा पघंसिज वा उन्बलिज वा उध्वहिज वा सीओदगवियडेण वा कादि उसिणोदगवियडेण वा उच्छोलिज्ज वा पक्खालिज वा सिणाविज वा सिंचिज वा दारुणा वा दारुपरिमाणं २० कट्ट अगणिकार्य उज्नालिज्ज वा पज्जालिन धा उजालित्ता २ कार्य आयाविजाचा प० अह भिक्खूणं पुब्वोवाहा निपेषः जं तहप्पगारे सागारिए उवस्सए नो ठाणं वा ३ चेइज्जा ॥ (सू० २९०) स भिक्षुर्य पुनरेवंभूतमुपाश्रयं जानीयात् तद्यथा-यत्र स्त्रियं तिष्ठन्तीं जानीयात् , तथा 'सखुडु'न्ति सबालं, यदिवा सह क्षुद्रैर- वबद्धः-सिंहश्चमार्जारादिभिर्यो वर्चते, तथा पशवश्च भक्तपाने च, यदिवा पशूनां भक्तपाने तधुक्तं, तथाप्रकारे सागारिके गृहस्था- | कुलप्रतिश्रये स्थानादि न कुर्याद्, यतस्तत्रामी दोपाः, तद्यथा-आदानं-कर्मोपादानमेतद् मिक्षोर्गृहपतिकुटुम्बेन सह संबसतो, यत- स्तत्र भोजनादिक्रिया निःशङ्का न संभवति, व्याधिविशेषो या कश्चित्संभवेदिति दर्शयति-'अलसगे'त्ति हस्तपादादिस्तम्भः श्वयधुर्वा, | विशूचिकाछर्दी प्रतीते, एते व्याघयस्तं साधुमुद्राधेरन् , अन्यतरद्वा दुःखं 'रोग' ज्वरादिः 'आतङ्क: सद्यः प्राणहारी शूलादिस्तत्र ॥३३१॥ समुत्पद्येत, तं च तथाभूतं रोगातङ्कपीडितं दृष्ट्वाऽसंयतः कारुण्येन भच्या वा तद्भिक्षुगात्रं तैलादिनाऽभ्यज्या तधेपन्प्रक्षयेद्वा २८ . IPLNN nil in India प्र. आ. ३६२ ·आचा० : . २ श्रुत १ चूला . २ शय्य- पणा० १ उद्देशः उच्चा- वच- JHENDI NewMMS TA HINDI ARTIK RIMINA HITS निषेधः , पुनथ स्नान-सुगन्धिद्रव्यसमुदयः, कल्का-कपायद्रव्यक्काथः, लाधं-पतीत, वर्णका-कम्पिल्लकादिः, चू! यवादीनां पद्मक-अंती- तम्, इत्यादिना द्रव्येण ईपद पुनः पुनर्वा घर्पयेत् , घृष्ट्वा चाभ्यङ्गापनयनार्थमुद्वर्त्तयेत् , ततश्च शीतोदकेन वा उष्णोदकेन वा 'उच्छो- लेजति ईपदुच्छोलनं विदध्यात् प्रक्षालयेत् , पुनः पुनः स्नानं वा-सोत्तमाङ्गं कुर्यात्सिश्चेद्वेति, तथा दारुणा वा दारूणां परिणाम कृत्वा-संघर्ष कृत्वाऽग्निमुज्ज्यालयेमज्यालयेद्वा, तथा च कृत्वा साधुकायम् आतापयेत् सकृत् प्रतापयेत्पुनः पुनः । अथ साधूनां पूर्वोपदिष्टमेतत्मतिज्ञादिकं यत् तथाभृते ससागारिके प्रतिश्रये स्थानादिकं न कुर्यादिति ।। (मूल) आयाणमेयं भिक्खुस्स सागारिए उवस्सए संवसमाणस्स इह खलु गाहावई वा जाच कम्मकरी या अन्नमन्नं अक्कोसंति वा पचंति वा रंभंति वा उहर्षिति या, अह भिक्खूगं उचावयं मणं नियंछिजा, एए खलु अन्नमन्नं अक्कोसंतु वा मा वा अक्कोसंतु जाव मा वा उद्दचितु, अह भिक्खूणं पुब्यो० जं तहप्पगारे सा० नो ठाणं वा चेइज्जा ॥ (सू१२९१) कर्मोपादानतमेद्भिक्षोः ससागारिके प्रतिश्रये वसतो, यतस्तत्र बहवः प्रत्यपायाः संभवन्ति, तानेव दर्शयति-'इह' इत्थंभूते प्रतिश्रय गृहपत्यादयः परस्परत आक्रोशादिकाः क्रियाः कुर्युः, तथा च कुर्वतो दृष्ट्वा स साधुः कदाचिदुचावचं मनः कुर्यात् , तत्रोचं नाम मैवं कुर्वन्तु, अवचं नाम कुर्वन्त्यिति, शेपं सुगममिति ।। (मूल) आयाणमेयं भिक्खुस्स गाहावई हिं सद्धिं संवसमाणस्स, इह खलु गाहावई अप्पणो सयद्वाए अग- णिकायं उन्जालिन वा पन्नालिज वा विज्झविज वा, अह भिक्खू उच्चावयं मणं नियंछिज्जा, एए खल अग- MOHimpus IIL1_idih Jinni ity SILL TOHIT HIM HIDILITICul - " ·० २ थुन १ मूला १ शग्य- पणाध्य । उद्देश णिकायं उ० वा २ मा या उ. पनालितु चा मा वा प०, विसवितु वा मा वा वि०, अह मिक्खूणं पु० जंतरपगारे उ० नो ठाणं वा ३ चेइना ॥ (सू० २९२) एतदपि गृहपत्यानिमिः सामग्निसमारम्भ क्रियमाणे मिझोरुचापचमनःसम्भवप्रतिपादकं सूत्रं सुगमम् ।। अपिच- (मूलं ) आयाणमेयं भिखुस्स गाहावईहिं सद्धिं संवसमाणस्स इह खलु गाहावइस्स कुंडले वा गुणे वा मणी या मुत्तिए या हिरणेसु वा सुपणेसु या कडगाणि वा तुडियाणि चा तिसराणि वा पालंघाणि वा हारे घा अद्वहार या पगावली चा कणगावली चा मुतावली वा रयणावली वा तरुणीयं वा कुमारिं अलंकियवि- भूसिपं पहाग, अह भिक्पू उच्चाय० परिसिया चा सा नो चा परिसिया इय वा णं बूया इय चाणं मणं साइना, अह भिरसूर्ण पु० ४ जं तहप्पगारे उवस्सए नो० ठा० ॥ सू० २९३) गृहस्थः सह संवसतो भिक्षोरेते च वक्ष्यमाणा दोषाः, तद्यथा-अलवारजातं दृष्ट्वा कन्यकां वाऽलङ्कता समुपलभ्य ईटशी तारशी पा शेोभनाऽशोभना या मदार्यामहशी या तथाऽलङ्कारो वा शोभनोऽशोभन इत्यादिका वाचं चूयात् , तथोचारचं शोभनाशोभा नादौ मनः दुर्यादिति समुदायार्थः, तर गुणो-रसना हिरण्य-दीनारादिद्रव्यजातं श्रुटितानि-मृणालिकाः पालम्ब:-आप्रदीपन आमरणविशेषः, शेपं सुगमम् ।। किश्च- (मूल) आयाणमेयं भिखुस्स गाहायईहिं सद्धिं संवमाणस्स, इह ग्यलु गाहावइपीओ चा गाहाचइधूयाओ या गा० सुणाओ या गा० धाईओ या गा० दासीओ या गा० अम्मकरीओ वा तासिं च णं एवं वृत्तपुब्वं अलंका- तादौ २० उच्चा- वचनि० m ॥३३२॥ २८ E ·, आचा० । Mutat maithunk in २ श्रुत mehu DDHA LAMPIREDITALLATION AChut. 6 MINER No.inindia २ शम्प- पणा० १-२३० मैथुन- धर्मः भवइ-जे इमे भवंति समणा भगवंतो जाच उचरया मेहुणाओं धम्माओ, नो ग्बल पासिं कप्पई मेहुणध- म्म परियारणाए आउट्टित्तए, जा य खलु एएहिं सद्धिं मेहुणधम्म परियारणाए आउद्याविजा पुत्तं खलु सा ओलभिजाओयसि तेयसि वचस्सि जसंसिं संपराइयं आलोयणदरसणिज्नं,एयप्पगारं निग्धोसं सुच्चा निसंम्म तासिं.च णं अन्नयरी सड्डी तं तवस्सि भिक्खू मेहुणधम्मपडियारणाए आउद्याविना, अह भिक्खूणं पु० जं तहप्पगारे सा० उ० नो ठा०३ चेला एयं खलु तस्स० ॥ (सू० २१४) पढमा सिन्ना सम्मत्ता २-१-२-१॥ पूर्वोक्ते गृहे वसतो मिक्षोरमी दोपाः, तद्यथा-गृहपतिभार्यादय एवमालोचयेयुः-यथैते श्रमणा मैथुनादुपरताः, तदेवमेतेभ्यो यदि पुत्रो भवेत्ततोऽसौ 'ओजस्वी' बलवान् 'तेजस्वी' दीप्तिमान् 'वर्चस्वी' रूपवान् 'यशस्वी' कीर्तिमान् , इत्येवं संप्रधार्य तासां च मध्ये एवंभूतं शब्द काचित्पुत्रश्रद्धालुः श्रुत्वा तं साधु मैथुनधर्म(स्य) 'पडियारणाए'चि आसेवनार्थम् 'आउट्टावेज'त्ति अभिमुखं कुर्यात, अत एतद्दोपभयात्साधूनां पूर्वोपदिष्टमेतत्प्रतिज्ञादिकं यत्राथाभूते प्रतिश्रये स्थानादि न कार्यमिति, एततस्य मिक्षोभिक्षुण्या या 'सामग्र्यं' सम्पूर्णो मिनभाय इति ॥ द्वितीयाध्ययनस्य प्रथमोद्देशकः समाप्तः ॥२-१-२-१।। शौचं FinPIRATIONAL • उक्तः प्रथमोदेशकः, अधुना द्वितीयः समारभ्यते, अस्स चायममिसम्बन्धः-इहानन्तरोदेशके सागारिकप्रतिबद्धवसतिदोपाः प्रतिपादिताः, इहापि तथाविधवसतिदोपविशेपप्रतिपादनायाह- (मूल) गाहावई नामंगे सुइसमायारा भवंति, से मिक्खू य असिणाणए मोयसमायारे से तग्गंधे पडिकूले HIMIRHITAL AIIM ·...... .... आचा २ श्रुत १चूला णिकायं उ० वा २ मा वा उ० पजालिंतु वा मा वा प०, विशक्तुि वा मा वा वि०, अह भिक्खूणं पु० जं तहप्पगारे उ० नो ठाणं वा ३ चेइजा ॥ (सू० २९२) एतदपि गृहपत्यादिमिः स्वार्थमग्निसमारम्भ क्रियमाणो भिक्षोरुचापचमनःसम्भवप्रतिपादकं सूत्रं सुगमम् ।। अपिच- (मूलं) आयाणमेय मिस्खुस्स गाहावईहिं सद्धिं संवसमाणस्स इह खलु गाहावइस्स कुंडले चा गुणे या मणी वा मुत्तिए वा हिरण्णेसु वा सुण्णेसु वा कड़गाणि वा तुडियाणि वा तिसराणि वा पालंयाणि वा हारे वा अदहारे वा एगावली वा कणगावली वा मुत्तावली वा रयणावली वा तरुणीयं वा कुमारि अलंकियवि- भूसियं पेहाए, अह भिखू उच्चाव० परिसिया वा सा नो वा परिसिया इय वा णं चूया इय वा णं मणं साइना, अह भिक्खूणं पु० ४ जं तहप्पगारे उवस्सए नो० ठा० ॥ सू० २९३) गृहस्थैः सह संवसतो भिक्षोरेते च वक्ष्यमाणा दोपाः, तद्यथा-अलङ्कारजातं दृष्ट्वा कन्यकां वाऽलङ्कृतां समुपलभ्य ईदृशी तादृशी का शोभनाऽशोभना वा मद्भार्यासदृशी वा तथाऽलङ्कारो वा शोभनोऽशोभन इत्यादिका चाचं ब्रूयात् , तथोचारचं शोभनाशोभ- नादौ मनः कुर्यादिति समुदायार्थः, ता गुणो-रसना हिरण्य-दीनारादिद्रव्यजातं त्रुटितानि-मृणालिकाः पालम्बः-आप्रदीपन आभरणविशेषः, शेपं सुगमम् ॥ किश्च~ (मूल) आयाणमेयं भिक्खुस्स गाहावईहिं सन्द्रि संवमाणस्स, इह खलु गाहावइणीओ वा गाहावइधूयाओ वा गा० सुण्हाओ या गा० धाईओ वा गा. दासीओ चा गा० अम्मकरीओ वा तासिं च णं एवं वृत्तपुब्वं १ शाय- पणाध्य ५ उद्देश: अलंका. तादौ २० उच्चा- वचनि० , ॥३३२॥ २८ ·आचा० २ श्रुत १गूला hai Lun AII २ शयै- पणा० -२० मथुन- भवइ-जे इमे भवंति समणा भगवंतो जाव उवरया मेहुणाओ धम्माओ, नो ग्यल एएसि कप्पड़ मेहुणध- म्म परियारणाए आउद्वित्तए, जा य खलु एएहिं सद्धि मेहुणधम्म परियारणाए आउट्टाविज्ञा पुत्तं स्खलु सा ओलभिजाओयसि तेयरिस पचस्सि जसंसिं संपराइयं आलोयणदरसणिज्ज,एयप्पगारं निग्योसं सुचा निसम्म तासिं.चणं अभयरी सद्दी तं तवस्सि भिक्खू मेहुणधम्मपडियारणाए आउद्याविजा, अह भिक्खूणं पु० जं तह पगारे सा० उ० नो ठा० ३ चेइना एयं खलु तस्स० ॥ (सू० २१४) पढमा सिन्जा सम्मत्ता २-१-२-१॥ पूर्वोक्ते गृहे वसतो भिक्षोरमी दोपाः, तद्यथा-गृहपतिभार्यादय एवमालोचयेयुः-यथते श्रमणा मैथुनादुपरताः, तदेवमेतेभ्यो यदि पुत्रो भवेचतोऽसौ 'भोजस्वी' बलवान् 'तेजस्वी' दीप्तिमान् 'वर्चस्वी' रूपान् 'यशस्वी' कीर्चिमान् , इत्येचं संप्रधार्य तामां च मध्ये एवंभूतं शन्दं काचित्पुत्रश्रद्धालुः श्रुत्वा तं साधु मैथुनधर्म(स) 'पडियारणाए'ति आसेवनार्थम् 'आउट्टावेजति अभिमुखं कुर्यात, अत एतदोपभयात्साधूनां पूर्वोपदिएमेतत्प्रविज्ञादिकं यथाभूते प्रतिश्रये स्थानादि न कार्यमिति, एततस्य मिक्षोभिक्षुण्या वा सामग्यं सम्पूर्णो भिक्षुभाष इति ॥ द्वितीयाध्ययनस्य मधमोदेशकः समाप्तः॥२-१-२-१॥ शौचं . १० . । उक्तः प्रथमोदेशकः, अधुना द्वितीयः समारम्पते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तरोदेशके सागारिकप्रतिवद्धवसतिदोपाः प्रतिपादिताः, इहापि तथाविधवसतिदोपविशेषप्रतिपादनायाह-- (मूल) गाहावई नामेगे सुइसमायारा भवंति, से भिक्खू य असिणाणए मोयसमायारे से तगंधे पडिकूले HIV IN V Wip TAIT Prina ·२ शय्य- चा २ थुत १ चूला पणाध्य. २ उद्देशः भोजनं दारुभेदः " पडिलोम यावि भवइ , ज पुब्वं कम्मं तं पच्छा कम्मं जं पच्छा कम्मं तं पुरे कम्म, तं भिक्खुपडियाएं वद्यमाणा करिना वा नो करिना था, अह भिक्खूणं पु० जं तहप्पगारे उ० नो ठाणं० ।। (सू० २९५) 'एक' केचन गृहपतयः शुचिः समाचारो येषां ते तथा,ते च भागवतादिभक्ता भवन्ति भोगिनो वा-चन्दनागुरुकुङ्कुमकर्पूरादिसेविनः, मिक्षुश्चास्मानतया तथा कार्यवशात् 'मोया'त्ति कायिका तत्समाचरणात्स भिक्षुस्तद्गन्धो भवति, तथा च दुर्गन्धः, एवंभृतश्च तेपां गृहस्थानां 'प्रतिकूल' नानुकूलोऽनभिमतः, तथा 'प्रतिलोम तद्गन्धाद्विपरीतगन्धो भवति, एकाथिको वैतावतिशयानमिगतत्व. | ख्यापनार्थावुपात्ताविति, तथा ते गृहस्थाः माधुप्रतिज्ञया यत्तत्र भोजनखाध्यायभूमौ स्नानादिकं पूर्व कृतवन्तस्तत्तेपामुपरोधात्पश्चा- कुर्वन्ति यद्वा पश्चात्कृतवन्तस्तत्पूर्व कुर्वन्ति, एवमवसर्पणोत्सर्पणक्रियया साधूनामधिकरणसम्भवः, यदिवा ते गृहस्थाः साधूपरो- त्प्राप्तकालमपि भोजनादिकं न कुर्युः, ततश्चान्तरायमन पीडादिदोपसम्भवः, अथवा त एव साधवो गृहस्थोपरोधाद्यपूर्व कर्म-प्रत्यु- पेक्षणादिकं तत्पश्चात्कुर्युर्विपरीतं वा कालातिक्रमेण कुर्युर्न कुर्युर्या, अथ भिक्षणां पूर्वोपदिष्टमेतत्प्रतिज्ञानादिकं यत्तथाविधे प्रतिश्रये | स्थानादिकं न कार्यमिति ॥ किश्च- (मूल) आयाणमेयं भिक्खुस्स गाहावईहिं सद्धिं सं०, इह खलु गाहावइस्स अप्पणो सयट्ठाए विरूवरूवे मोयणजाए उवक्खडिए सिया, अह पच्छा भिक्खुपडियाए असणं वा ४ उवक्व डिज वा उवकरिज वा, तं च मिक्खू अमिकंखिन्ना भुत्तए वा पायए वा वियट्टित्तए वा, अह मिजं नो तह० ॥ (सू. २९६) आयाणमेयं भिक्खुस्स गाहावइणा सद्धिं संव० इह खलु गाहावइस्स अप्पणो सयट्ठाए विरूवरूवाई दारुयाई भिन्नपुब्वाई UPTAJI InITIMATE NAMED IM ॥३३३॥ २७ ·२ शय्य- आचा० २ श्रुत० . पणाध्य. २ उद्देश: स्तन- विधिः भवंति, अह पच्छा भिक्खुपडियाए विरूवरूवाई दारुयाई भिदिज वा किणिज चा पामिचेज वा दारुणा वा दारुपरिणामं कटु अगणिकायं उ० प०, तत्थ भिक्खू अभिकंखिजा आयावित्तए वा पयावित्तए वा वियट्टित्तए घा, अह भिक्खू० जनो तहप्पगारे ॥ (सू० २९७) कर्मोपादानमेतशिशोर्यगृहस्थावपद्धे प्रतिश्रये स्थानमिति, तद्यथा-'गाहावइस्स अपणो ति, तृतीयार्थे पष्ठी, गृहपतिनाआत्मना स्वार्थ 'विरूपरूपः' नानाप्रकार आहारः संस्कृतः स्यात् , 'अथ' अनन्तरं पश्चात्साधूनुद्दिश्याशनादिपाकं वा कुर्यात् , तदुपकरणादि वा ढोकयेत् , तं च तथाभूतमाहारं सार्मोक्तुं पातुं वाऽमिकाक्षेत् , 'विअद्वित्तए वत्ति तत्रैवाहारगृद्ध्या विवर्तितुम्-आसितुमाका- इक्षेत , शेपं पूर्ववदिति ॥ एवं काष्ठामिप्रज्वालनमूत्रमपि नेयमिति ।। फिश्च- (मूल) से भिक्खू घा० उच्चारपासवणेण उचाहिजमाणे राओ वा वियाले वा गाहावई कुलस्स दुवारवाहं अवं- गुणिज्जा, तेणे य तस्संधिचारी अणुपविसिज्जा, तस्स भिक्खुस्स नो कम्पइ एवं वइत्तए-अयं तेणो पविसह या नो या पविसइ उवल्लियइ वा नो वा आवयइ वा नो वा० क्यइ वा नो वा० तेण हडं अन्नेण हडं तस्स हडं अन्नस्स हडं अयं तेणे अयं उपचरए अयं हंता अयं इत्थमकासी तंतवस्सि भिक्खं अतेणं तेणंति संकइ, अह भिक्खूणं पु० जाव नो ठा० ॥ (सू० २९८) स भिक्षुस्तत्र गृहस्थसंसक्ते प्रतिश्रये वसन्नुच्चारादिना वाध्यमानो विकालादौ प्रतिश्रयद्वारभागं समुद्घाटयेत् , तत्र च 'स्तेन::' चौरः 'तत्सन्धिचारी' छिद्रान्वैपी अनुप्रविशेष , तं च दृष्ट्वा तस्य भिक्षोनवं वक्तुं कल्पते-यथाऽयं चौरः प्रविशति न बेति, तथो- Citywwwcums MuWAMI nind alll

·२ ०
१ चूला
HALI HAmiHRIDHINI
पलीयते न घेति, तथाऽयमतिपतति न वेति, तथा वदति वा न वदति वा, तेनामुकेनापहृतम् अन्येन वा, तस्यापहृतमन्यस्य 'बा,
अयं स सेनस्तदुपचारको चा, अयं गृहीतायुधोऽयं हन्ता अयमत्राकार्षीदित्यादि न वदनीय, एवं तस्य चौरस व्यापतिः स्यात् , २ शय्यै-
पणा
स वा प्रद्विष्टस्तं साधु व्यापादयेदित्यादिदोषाः, अभणने च तमेव तपस्विनं भिक्षुमस्तेनं स्तेनमित्याशङ्केतेति, शेपं पूर्ववदिति ।। पुन-
२ उद्देश:
रपि वसतिदोपाभिधित्सयाऽऽह-
तृणादि-
(मूलं) से मिक्खू चा से जं० तणपुंजेसु या पलालपुंजेसु वा सअंडे जाव ससंताणए तहप्पगारे उ० नो ठाणं विधि:
वा० ॥३॥ से भिक्खू वा० से जं तणपुं० पलाल० अप्पंडे जाव चेइज्जा ॥ (सू० २९९)
सुगमम् , एतद्विपरीतसत्रमपि सुगम, नवरमल्पशब्दोऽभाववाची ॥ साम्पतं वसतिपरित्यागमुद्देशकार्थाधिकारनिर्दिष्टमधिकृत्याह-
(मूल) से आगंतारेसु आरामागारेसु चा गाहाचइकुलेसु वा परियावसहेसु वा अभिक्खणं साहम्मिएहिं ओव.
यमाणेहिं नो उवइज्जा ॥ (सू० ३००)
यत्र ग्रामादेहिरागत्यागत्य पथिकादयस्तिष्ठन्ति तान्यागन्तागाराणि, तथाऽऽराममध्यगृहाण्यारामागाराणि, पर्यावसथा-मठा',
इत्यादिपु प्रतिश्रयेपु 'अभीक्ष्णम्' अनवरतं 'साधर्मिक' अपरसाधुभिः 'अवपतद्भिः आगच्छद्भिर्मासादिविहारिमिश्छदितेषु 'नाव-
पतेन' नागच्छेत-तेपु मासकल्पादि न कुर्यादिति ॥ साम्पतं कालातिक्रान्तवसतिदोपमाह-
(मूल) से आगंतारेसु वा ४ जे भयंतारो उड्डयद्धियं वा चासाचासियं वा कप्पं उचाइणित्तातत्थेव भुजोसंयं-
संति, अयमाउसो ! कालाइक्कंतकिरियावि भवति १॥ (सू० ३०१)
॥३३४॥

·आचा० २ श्रुत १ चूला शरयैप- (णाध्य.२ उद्देशः २ कालाति- कांतादि. प्र.आ. ३६५ दोपाः तेष्वागन्तागारादिपु ये भगवन्तः 'ऋतुबद्धम्' इति शीतोष्णकालयोर्मासकल्पम् 'उपनीय' अतिवाद्य वर्पासु वा चतुरो मासान- तिवाह्य तत्रैच पुनः कारणमन्तरेणासते, अयमायुष्मन् ! कालातिक्रमदोपः संभवति, तथा च रुयादिप्रतिबन्ध स्नेहादुद्गमादिदोप- सम्भवो वेत्यतस्तथा स्थानं न कल्पत इति १॥ इदानीमुपस्थानदोपमभिधित्सुराह- (मूल) से आगंतारेसु वा ४ जे भयंतारो उड० वासा० कप्पं उवाइणावित्ता तं दुगुणा दु(ति)गुणेण वा अप- रिहरित्ता तत्थेव भुजो अयमाउसो! उचट्ठाणकि० २॥ (सू. ३०२) ये 'भगवन्त' साधव आगन्तागारादिपु ऋतुबद्धं वो वाऽतिवाखान्यत्र माममेकं स्थित्वा 'द्विगुणत्रिगुणादिना' मास(मादिकल्पेन अपरिहत्य-द्विवर्मासळवधानमकृत्वा पुनस्तत्रैव वसन्ति, अयमेवंभूतः मतिश्रय उपस्थानक्रियादोपदुष्टो भवत्यतस्तत्रावस्थातुं न कल्पत इति २॥ इदानीमभिकान्तवसतिमतिपादनायाह- (मूल) इह खलु पाईणं वा ४ संतेगइया सड्डा भचंति, तंजहा-गाहावई चा जाव कम्मकरीओ वा, तेसिं च णं आयारगोयरे नो सुनिसंते भवइ, तं सद्दहमाणेहिं पत्तियमाणेहिं रोयमाणेहिं पहवे समणमाहणअति- हिकिवणवणीमए समुद्दिस्स तत्थ २ अगारीहिं अगाराई चेइयाई भवंति, तंजहा-आएसणाणि चा आयत- णाणि या देवकुलाणि वा सहाओ चा पवाणि वा पणियगिहाणि वा पणियसालाओ वा जाणगिहाणि घा जाण- सालाओ वा सुहाकम्मंताणि वा दम्भकम्मंताणि वा पद्धक वक्कयक० इंगालकम्म० कट्ठक० सुसाणक० सुण्णागारगिरिकंदरसंतिसेलोवद्याणकामंताणि या भवणगिहाणि वा, जे भयंतारो तहप्पगाराई आएसंणाणि HiVisuanidise hidi.immIIIIIIIIIEILA HIMAINALITA anning REDICIRMIT Main AMINATI dunilun - WITH THunil TIME in IITORI ·चा० २ थुत० १ चूला चा जाव गिहाणि वा तेहिं ओवयमाणेहिं ओवयंति अयमाउसो! अभिकतकिरिया यावि भवइ.३॥(सू.३०३) १५ २ शय्यै- इह मज्ञापकाद्यपेक्षया प्राच्यादिपु दिक्षु श्रावकाः प्रकृतिभद्रका वा गृहपत्यादयो भवेयुः, तेषां च साध्वाचारगोचरः 'यो सुणिसंतो पणाध्य. भवईत्ति न सुष्ठु निशान्त:-श्रुतोऽवगतो भवति, साधूनामेवंभूतः प्रतिश्रयः कल्पते, नैवंभूतः, इत्येवं न ज्ञातं भवतीत्यर्थः, प्रतिश्र- २ उद्देशः यदानफलं च स्वर्गादिकं तैः कुतश्चिदवगतं, तच्छ्रद्दधानः प्रतीयमान रोचयद्भिरित्येकार्था एते किश्चिद्भेदाद्वा भेदः, तदेवंभूतैः 'अगा-कालाति- रिभिः' गृहस्थैर्यहून श्रमणादीन् उद्दिश्य तत्र-आरामादौ यानशालादीनि खार्थ कुर्वद्भिःश्रमणाद्यवकाशार्थ 'चेइयाई महान्ति कृतानि क्रांतादि- भवन्ति, तानि चागाराणि खनामग्राहं दर्शयति, तद्यथा-'आदेशनानि' लोहकारादिशालाः 'आयतनानि'- देवकुलपार्थापवरकाः 'देवकुलानि' प्रतीतानि 'समाः' चातुर्वैद्यादिशालाः 'प्रपा' उदकदानस्थानानि 'पण्यगृहाणि वा' पण्यापणाः 'पण्यशाला. घशाला: दोपाः 'यानगृहाणि' रथादीनि यत्र यानानि तिष्ठन्ति 'यानशाला' यत्र यानानि निप्पायन्ते 'सुधाकर्मान्तानि' यत्र सुधापरिकर्म क्रियते, एवं दर्भवर्धवल्कजाङ्गारकाष्टकर्म काठ]गृहाणि द्रष्टव्यानि, 'श्मशानगृह' प्रतीतं (शून्यागारं-विविक्तगृह) शान्तिकर्मगृह-यत्र शान्ति- कर्म क्रियते गिरिगृह-पर्वतोपरि गृहं कन्दरं-गिरिगुहा संस्कृता शैलोपस्थापनं-पापाणमण्डपः, तदेवंभूतानि गृहाणि तैयारकबाम- णादिमिरमिक्रान्तानि पूर्व पश्चाद् 'भगवन्तः' साधवः 'अवपतन्ति' अवतरन्ति, इयमायुष्मन् ! विनेयामन्त्रणम् , अभिक्रान्तक्रिया वसतिर्भवति, अल्पदोपा चेयम् ३॥ (मूल) इह खलु पाईणं वा जाव रोयमाणेहिं बहवे समणमाहणअतिहिकिवणवणिमए समुद्दिस्स तत्थ तत्थ ॥३३५।। अगारीहिं अगाराई चेइयाई भवंति, तं०-आएसणाणि वा जाव भवणगिहाणि वा, जे भयंतारो तहप्प० २८ ·२ शय्य- आचा० पणाध्य. २ श्रुत १चूला २ उद्देश: कालाति- क्रांतादि- दोपाः आएसणाणि जाव गिहाणि वा तेहिं अणोवयमाणेहिं ओवयंति अयमाउसो! अणभिकतकिरिया यावि भवद ॥ (सू. ३०४) सुगम, नवरं चरकादिमिरनवसैवितपूर्वा अनभिक्रान्तक्रिया वसतिर्भवति, इयं चानभिक्रान्तत्वादेवाकल्पनीयेति ४॥ साम्प्रतं वाभिधानां वसतिमाह- (मूल) इह खलु पाईणं वा ४ जाव कम्मकरीओ चा, तेसिं च णं एवं वृत्तपुव्वं भवइ-जे इमे भवंति समणा भगवंतो जाय उवरया मेहुणाओ धम्माओ, नो खलु एएसि भयंताराणं कम्पइ आहाकम्मिए उवस्सए वत्थए, से जाणिमाणि अम्हं अप्पणो सयहाए घेइयाई भवंति, सं०-आएसणाणि वाजाय गिहाणि घा, सब्वाणि ताणि समणाणं निसिरामो, अवियाई वयं पच्छा अप्पणो सयहाए चेइस्सामो, तं० आएसणाणि या जाव०, एय- प्पगारं निग्धोसं सुच्चा निसम्म जे भयंतारो तहप्प० आएसणाणि वा जाव गिहाणि चा उवागच्छंति इयरा- इयरहिं पाहुडेहिं वदंति, अयमाउसो! वजकिरियावि भवइ ५॥ (सु. ३०५) इह खाल्चत्यादि प्रायः सुगम, समुदायार्थस्त्वयम्-गृहस्थैः साधाचाराभिज्ञैर्यान्यात्मार्थ गृहाणि निर्तितानि तानि साधुभ्यो दहाम्लाय वन्यानि कुर्वन्ति, ते च साधवस्तेवितरेतरेपूच्चावचेपु 'पाहुडेहिति प्रदत्तेषु गृहेषु यदि वर्तन्ते ततो वयक्रियाभि- ६.क.पनवति, सा च न कल्पत इति ५ ॥ इदानीं महावाभिधानां वसतिमधिकृत्याह- (मूत्र इह बन्नु पाईणं वा ४ संतेगा सट्टा भवंति, तेसिं च णं आयारगोयरे जाव तं रोयमाणेहिं बहवे १० THI.Mindi Jinni ·आचा० २ श्रुत १ चूला IMUT PITOM IIITiminal समणमाहण जाच धणीमगे पगणिय २ समुद्दिस्स तत्थ २ अगारीहिं अगाराई चेइयाई भवंति, त-आए- | सणाणि था जाव गिहाणि वा, जे भयंतारो तहप्पगाराई आएसणाणि वा जाव गिहाणि चा उचागच्छति शय्यैप- णाध्य.२ इयराइयरेहिं पाहुडेहिं०, अयमाउसो! महावजकिरियावि भवइ ६॥ (सू. ३०६) उद्देशः २ इहेत्यादि प्रायः सुगममेव, नवरं श्रमणाद्यर्थं निष्पादितायां यावन्तिकवसतौ स्थानादि कुर्वतो महावामियाना वसत्तिर्भवति, कालाति- अतः अकल्प्या चेयं विशुद्धकोटिश्चेति ६ ।। इदानीं सावधाभिधानामधिकृत्याह- क्रांतादि- (मूलं) इह खलु पाईप वा ४ संतेगइया जाव तं सद्दहमाणेहिं तं पत्तियमाणेहिं तं रोयमाणेहिं यहवे समण- माहणअतिहिकिवणवणीमगे पगणिय २ समुहिस्स तत्थ २ अगाराइं चेहयाई भवंति तं०-आएसणांणि चा जांच दोपाः भवणगिहाणि वा, जे भयंतारो तहप्पगाराणि आएसणाणि वा जाय भवणगिहाणि वा उवागच्छंति इयराइयरेहि पाहुडेहिं, अयमाउसो! सावजकिरिया यावि भवइ ७ ॥ (सू. ३०७) इहेत्यादि प्रायः सुगम, नवरं पश्चविधश्रमणाधर्थमेवैपा कल्पिता, ते चामी श्रमणाः-"निग्गंथ १ सक २ तावस ३ गेरुअ ४ आजीव ५ पंचहा समणा ।" इति, अस्यां च स्थानादि कुर्वतः सावधक्रियाऽभिधाना वसतिर्भवति, अकल्पनीया चेयं विशुद्धको- टिश्चेति ७ ॥ महासावद्याभिधानामधिकृत्याह- (मूलं) इह खलु पाईणं वा ४ जाव तं रोयमाणेहिं एगं समणजायं समुद्दिस्स तत्थ २ अगारीहिं चेहयाई भवन्ति, १ निर्ग्रन्या शास्या वापसा गैरिका आजीविकाः पञ्चधा श्रमणा. ॥३३६॥ ThiliHITRimal shiliTITLE ·२ श्रुत १.चूला ANTHAL Tulsina TAHIRATULSIDHUN मा शय्यैप- माध्य.२. उद्देशः २ कालाति- कांतादि- दोपाः आचा० तं०-आएसणाणि जाव गिहाणि वा महया पुढ विकायसमारंभेणं जाव महया तसकायसमारंभेणं महया विरून वस्वेहिं पावकम्मकिचेहि, तंजहा-छायणओ लेवणओं संथारदुवारपिणओसीओदए वा परद्ववियपुवं भवई अगणिकाए वा उज्जालियपुव्वे भवइ, जे भयंतारो तह आएसणाणि वा० उवागच्छंति इयर(इयरेहिं पाहुडेहि प्र.आ. ३६७ दुपक्खं ते कम्म सेवंति, अयमाउसो! महासावजकिरिया यावि भवइ ।। (सू० ३०८) इह कश्चिद्गृहपत्यादिरेकं साधर्मिकमुद्दिश्य पृथिवीकायादिसंरम्भसमारम्भैरन्यतरेण वा महता तथा 'विरूपरूपः नानारूपैः पाप- कर्मकृत्यः-अनुष्ठानः, तद्यथा-छादनतो लेपनतस्तथा संस्तारकार्थ द्वारढकनाथं च, इत्यादीनि प्रयोजनान्युद्दिश्य शीतोदकं त्यक्त- पूर्व भवेत् अनिर्वा प्रज्वालितपूर्वो भवेत् , तदस्यां वसतौ स्थानादि कुर्वन्तस्ते द्विपक्षं कर्मासेवन्ते, तद्यथा-प्रवज्याम् आधार्मिक- वसत्यासेवनाद्गृहस्थत्वं च राग द्वेषं च ईर्यापथं साम्परायिकं च, इत्यादिदोषान्महासावधक्रियाऽभिधाना वसतिर्भवतीति ८॥ इदा- नीमल्पक्रियाऽभिधानामधिकृत्याह- (मूल) इह जल पाईणं वा० रोयमाणेहिं अप्पणो सयहाए तत्थ २ अगारीहिं जाव उजालियपुब्वे भवइ, जे भयंतारो तहप्प० आएसणाणि वा० उवागच्छंति इयरायरेहिं पाहुडेहिं एगपक्वं ते कम्मं सेवंति,अयमाउसों। अप्पसावजकिरिया यावि भवह ९ ॥ एवं खलु तस्स० ॥ (सू०३०९)॥२-१-२-२॥शय्यैपणायां द्वितीयोद्देशकः।। सुगम, नवरमल्पशब्दोऽभाववाचीति ९ । एतत्तस्य मिक्षोः 'सामग्य' संपूणों भिक्षुभाव इति ॥ "कालाइकंतु १ चट्ठाण २ अमिकता १ फालातिमान्ला उपस्थाना अभिकान्ता चैवान भिक्रान्ता च | वर्मा च महावा सावद्या महासावद्या अल्पश्यिा च ॥१॥ १० nidir millenni LATHALINITIHAADHD ·आचा० शय्यैप- २ श्रुत १ चूला ३ चेव अणमिकता ४ य। वजा य ५ महावजा ६ सावज ७ मह ८ऽप्पकिरिआ९य॥१॥"एताथ नव वसतयो यथाक्रमं नवमिर- नन्तरसूत्रैः प्रतिपादिताः, आसु चाभिक्रान्ताल्पक्रिये योग्ये, शेपास्त्वयोग्या इति ॥ द्वितीयाध्ययनस्य द्वितीयः ॥२-१-२-२॥ PimentNTIL A காமப்பா Pain B , " णाध्य. ३ उद्देशः सम्य- ग्व्या- कृति:- २० उक्तो द्वितीयोद्देशकः, अधुना तृतीयः समारभ्यते, अस्स चायमभिसंवन्धः, इहानन्तरसूत्रेऽल्पक्रिया शुद्धा वसतिरमि- | हिता, इहाप्यादिसूत्रेण तद्विपरीतां दर्शयितुमाह- (मूलं) से य नो सुलभे फासुए उंछे अहेसणिज्जे नो य खलु सुद्धे इमेहिं पाहुडेहिं, तंजहा-छायणओ लेवणओ संधारदुवारपिहणओ पिंडवाएसणाओ, से य भिक्खू चरियारए ठाणरए निसीहियारए सिज्जासंथारपिंडवाएस- णारए, संति भिक्खुणो एवमक्खाइणो उज्जुया नियागपडिवन्ना अमायं कुब्वमाणा वियाहिया, संतेगइया पाह- डिया उक्खित्तपुब्बा भवइ, एवं निक्खित्तपुब्वा भवइ, परिभाइयपुब्वा भवइ, परिभुत्तपुव्वा भवइ, परिट्ठवि- यपुवा भवइ, एवं वियागरेमाणे समियाए वियागरेइ ?, हंता भवइ ।। (सू० ३१०) अत्र च कदाचित्कश्चित्साधुर्वसत्यन्वेषणार्थ भिक्षार्थ वा गृहपतिकुलं प्रविष्टः सन् केनचिच्छ्रद्धालुनैवमभिधीयते, तद्यथा-प्रचुरा- नपानोऽयं ग्रामोऽतोऽत्र भवतां वसतिममिगृह्य स्थातुं युक्तमित्येवममिहितः सन्नेवमाचक्षीत-न केवलं पिण्डपातः प्रासुको दुर्लभ- स्तदवाप्तावपि यत्रासौ भुज्यते स च प्रासुकः-आधाकर्मादिरहितः प्रतिश्रयो दुर्लभः, 'उंछ' इति छादनाद्युत्तरदोपरहितः, एतदेव दर्शयति-'अहेसणिजे'त्ति यथाऽसौ मूलोत्तरगुणदोपरहितत्वेनैपणीयो भवति तथाभूतो दुर्लभ इति, ते चामी मूलोत्तरगुणाः- ALII IIS INI INTAINEERESTMIA HAI ॥३३७॥ ૨૮ ·आचा० २ श्रुतं० १चूला "पट्टी बंसो दो धारणाओ चत्वारि मूलवेलीओ । मूलगुणेहिं विसुद्धा एसा आहागडा वसही ॥१॥सगगडणोकंपण छायण लेवण दुवारभूमीओ। परिकम्मविप्पमुक्का एसा मूलुत्तरगुणेसु ॥२॥ दूमिअधूमिअवासिअउजोवियपलिकडा अ वत्ताय । सित्ता सम्मट्ठापि अविसोहिकोडीगया वसही ॥२॥" अत्र च प्रायशः सर्वत्र सम्भवित्वादुत्तरगुणानां तानेव दर्शयति, न चासौ शुद्धा भवत्यमीभिः कर्मोपादानकर्मभिः, तद्यथा-छादनतः दर्भादिना, लेपनतः गोमयादिना संस्तारकम्-अपवर्चकमाश्रित्य, तथा द्वारमाश्रित्य बृह- लघुत्वापादानतः, तथा द्वारस्थगनं-कपाटमाश्रित्य, तथा पिण्डैपणामाश्रित्य, तथाहि-कसिंश्चित्प्रतिश्रये प्रतिवसतः साधून शय्या- तरः तथा पिण्डेनोपनिमत्रयेत् , तद्हे निपिद्धाचरणं अग्रहे तत्वद्वेषादिसम्भव इत्यादिभिरुत्तरगुणैः शुद्धः प्रतिश्रयो दुरापः, शुद्धे च प्रतिश्रये साधुना स्थानादि विधेयं, यत उक्तम्-मूलुत्तरगुणसुद्धं थीपसुपंडगविवजियं वसहि । सेवेज सव्वकालं विवाए हुंति दोसा उ॥१॥" मूलोत्तरगुणशुद्धावाप्तावपि खाध्यायादिभूमीसमन्वितो विविक्तो दुराप इति दर्शयति-'से' इत्यादि, तत्र च भिक्षयः चर्यारताः-निरोधासहिष्णुत्वाचनमणशीलाः, तथा 'स्थानरताः' कायोत्सर्गकारिणः 'निपीधिकारताः' स्वाध्यायध्यायिनः शय्या- सर्वाङ्गिकी संस्तारकः-अर्द्धतृतीयहस्तप्रमाणः, यदिवा शयनं शय्या तदर्थ संस्तारकः शय्यासंस्तारकस्तत्र केचिद्रता:-ग्लानादिभावात् , तथा लब्धे पिण्डपाते ग्रासैपणारताः, तदेवं 'सन्ति' भवन्ति केचन मिक्षवः 'एवमाख्यायिनः' यथाऽवस्थितवसतिगुणदोपाख्यायिनः शय्यप- पाध्य. ३ उद्देश: सम्य- रव्या- ५ कृतिः alam AN HANUMH MAIN IN THE IN OTHNAI HIOI TADI TITIVAHOTTERS " " १० WINI १ पृष्ठिवंशो हे पारणे चतखो मूलवल्य । मूलगुणविशुद्धा एषा यथाता वसतिः ॥ ५ क्शकक्टनो कम्पनच्छादनलेपन द्वारभूमे । परिकर्मविप्रमुत्ता एषा मूलोत्तरगुणः ॥ धलिता धूपिता वासिता उद्योतिता कृतपलिका च व्यक्ता च । सिता समृष्टाऽपि च विशोविकोटोगता वसति ॥३॥२ मूलोसगुणशुद्ध खोपशुपण्डकविवर्जितां घसतिम् । सेवेत सदाकाल विपर्यये तु भान्ति दोपा ।।१॥

·आचा० , २ श्रुत "namelytr WINI ALHAD AL णाध्य. १ चूला ऋजयो नियागः-संयमो मोक्षो वा तं प्रतिपन्नाः, तथा अमायाविनः, एवं विशिष्टाः साधवः । 'व्याख्याता प्रतिपादिताः, तदेवं शस्यप- वसतिगुणदोपानाख्याय गतेषु तेषु तैश्च श्रावकरेवंभूतपणीयवसत्यभावे साध्वर्थमादेरारभ्य वसतिः कृता पूर्यकता वा छादनादिना संस्कृता भवेत् , पुनश्च तेष्वन्येषु वा साधुपु समागतेषु 'सन्ति' विद्यन्ते तथाभूताः केचन गृहस्थाः य एवंभूतां छलनां विदध्युः, ३ उद्देशः | तद्यथा-प्राभृतिकेच प्राभृतिका-दानार्थ कल्पिता वसतिरिह गृह्यते, सा च तैर्गृहस्यैः 'उत्क्षिप्तपूर्वा' तेपामादौ दर्शिता यथाऽस्यां वसत १५ यूयमिति, तथा 'निक्षिप्तपूर्वा' पूर्वमेव अस्माभिरात्मकृते निष्पादिता, तथा 'परिभाइयपुर'त्ति पूर्वमेवासामिरियं भ्रातृव्यादेः परि चरका- कल्पितेत्येवंभूता भवेत् , तथाऽन्यैरपीयं परिभुक्तपूर्वा, तथा पूर्वमेवासाभिरियं परित्यक्तेति, यदि च भगवतां नोपयुज्यते ततो दिमिथे | वयमेनामपनेष्यामः, इत्येवमादिका छलना पुनः सम्यग् पिज्ञाय परिहर्त्तव्येति, ननु किमेवं छलनासम्भवेऽपि यथाऽवस्थितवसति विधिः गुणदोपादिकं गृहस्पेन पृष्टः साधुर्व्याकुर्वन् कथयन् सम्यगेव व्याकरोति ?, यदिववं व्याकुर्वन् सम्यग् व्याकर्ता भयति ?, आचार्य आह-हन्त इति शिष्यामन्त्रणे सम्यगेव व्याकर्ता भवतीति ।। तथाविधकार्यवशाचरककार्पटिकादिमिः सह संवासे विधिमाह- (मूलं) से भिक्खू वा० जं पुण उवस्सयं जाणिजा खुड्डियाओ खुड्डदुवारियाओ निययाओ संनिरुद्धाओ भवन्ति, तहप्पगा. उवस्सए राओ धा वियाले वा निक्खममाणे वा प० पुरा हत्थेण वा पच्छापारण वातओ संजयामेव निक्खमिज वा २, केवली बूया-आयाणमेयं, जे तत्थ समणाण या माहणाण वा छत्तए वा मत्तए वा दंडए वा लट्टिया घा मिसिया चा नालिया वा चेलं चा चिलिमिली चा चम्मकोसए वा दुबद्ध दुन्निक्खित्ते | अणिकंपे चलाचले, भिक्खू य राओ चा वियाले वा निक्खममाणे चा २ पयलिज्जवा २,से तत्थ प्रयलमाणे वा० ॥३३८॥ maramilitan CRIPTUR ALS ! HOOL . आ. ३६९ MinuTMAJIRRIES BIHARI AAILY ·CAMITHAITHE आचा० २ थुत० १चूला २ शश्य- पणाध्य. ३ उद्देशः सचर- | कादिः हत्य चालूसिव था पाणाणि वा ४ जाव चवरोविज या, अह भिक्खूणं पुव्योवइट्ट जं तह० उपस्सप पुरा हत्थेण निक्ख० वा पच्छा पाएणं तओ संजयामेव नि० पविसिज या॥ (सू. ३११) स भिक्षुर्य पुनरेवंभूतं. प्रतिश्रयं जानीयात् , तद्यथा-'क्षुद्रिकाः लव्यः तथा क्षुद्रद्वाराः 'नीचाः' उच्चस्त्वरहिताः . संनिरुद्धा'. गृहस्साकुला वसतयो भवन्ति, ताथैयं भवन्ति-तसां साधुवसतौ शय्यातरेणान्येपामपि कतिपयदिवसस्थायिनां चरकादीनामवकाशो दचो भवेत् , तेषां चा पूर्वस्थितानां पश्चात्साधूनामुपाश्रयो दचो भवेत् , तत्र कार्यवशाद्वसता राज्यादौ निर्गच्छता प्रविशता या यथा चरकाधुपकरणोपघातो न भवति तदवयवोपघातो वा तथा पुरो हस्तकरणादिकया गमनागमनादिक्रियया यतितव्यं, शेपं कण्ठ्यं, नवरं 'चिलिमिलि यमनिका 'चर्मकोशः' पाणिनं खल्लकादिः । इदानी वसतियाजाविधिमधिकत्याह- (मूल) से आगंतारेसु वा अणुवीय उपस्सयं जाइजा, जे तत्थ ईसरे जे तत्थ समहिहाण ते उवस्सयं अणुन्न- विजा-कामं स्खलु आउसो! अहालंदं अहापरिन्नायं यसिस्सामो जाव आउसंतो! जाव आउसंतस्स उवस्सए जाव साहम्मियाई ततो उवस्सयं गिहिस्सामो, तेण परं विहरिस्सामो ॥ (सू० ३१२) समिक्षुरागन्तागारादीनि गृहाणि पूर्वोक्तानि तेषु प्रविश्यानुविचिन्त्य च-किंभूतोऽयं प्रतिथयः १ कथानेश्वरः? इत्येवं पर्यालो- च्य च प्रतिथयं याचत, यस्तत्र 'ईश्वरः' गृहखामी यो वा तत्र 'समधिष्ठाता' प्रभुनियुक्तस्तानुपाश्रयमनुज्ञापयेत् , तद्यथा-'काम' तवेच्छया आयुष्मन् ! त्वया यथापरिज्ञातं प्रतिथयं कालतो भूभागतच तथैवाधिवत्स्यामः, एवमुक्तः स कदाचिद् गृहस्थ एवं चूयाद्- यथा फियत्कालं भवतामत्रावस्थानमिति , एवं गृहस्थेन पृष्टः साधुः-वसतिप्रत्युप्रेक्षक एतद् घूयाद्-यथा कारणमन्तरेण मातुबद्धे अनुज्ञा- विधिव, शय्यात- रनामा ·आचा २ श्रुत १चूला तह ७० नो ठा० ।। (सू. ३१५) यसोपाश्रयस्स गृहस्थगृहमध्येन पन्यास्तत्र पहपायसम्भवाचत्र न स्थातव्यमिति ।। तथा- (मूलं) से भिक्खू घा० से ०, इह खलु गाहावई पा० कम्मकरीओ वा अन्नमन्नं अक्कोसंति वा जाव उद्दवंति वा नो पनस्स०, सेवं नचा तहप्पगारे उ० नो टा० ॥ (सू. ३१६) से भिक्खू वा० से जं पुण० इह खल गाहा. वई चा कम्मकरीओ वा अन्नमानस्स गायं तिल्लेण वा नव० घ० वसाए वा अन्भंगेति वा मक्खेति वा नो पण्ण- स्स जाव तहप्प० उव० नो ठा० (सू. ३१७) से भिक्खू वा० से जं पुण०-इह खलु गाहावई वा जाव कम्म- करीओ अन्नमन्नस्स गायं सिणाणेण वा क. लु० धु०प० आघंसंति वा पसंति वा उचलंति वा उब्वदिति वा नो पण्णस्स० (सू. ३१८) से भिक्खू० से जं पुण उपस्सयं जाणिजा, इह खलु गाहावती वा जाव कम्म- करी वा अण्णमण्णस्स गायं सीओदग० उसिणो० उच्छो० पहोयंति सिंचति सिणायंति वा नो पन्नस्स जाय नो ठाणं ॥ (सू. ३१९) मुगम, नवरं यत्र प्रातियेशिकाः प्रत्यहं कलहायमानास्तिष्ठन्ति तत्र खाध्यायायुपरोधान स्पेयमिति ॥ एवं तैलायभ्यङ्गकल्कायु- द्वनोदकप्रक्षालनमत्रमपि नेयमिति । किञ्च- (मूलं) से भिक्खू वा० से जं. इह खलु गाहाबई चा जाव कम्मकरीओ घा निगिणा ठिया निगिणा उल्लीणा मेहुणधम्म विनविति रहस्सियं वा मंतं मंतंति नो पन्नस्स जाव नो ठाणं चा ३ चेइज्जा।। (सू. ३२०) २ शय्य- पणाध्य. उद्देशः सचर- कादिः ५ | अनुज्ञा- विधिश्व शय्या- तरनामा amilciuretiumma ·- To यत्र प्रातिवैशिकस्त्रियः 'णिगिणाउ'त्ति 'मुक्तपरिधाना आसते, तथा 'उपलीना प्रच्छन्ना मैथुनधर्मविषयं किश्चिद्रहसं रात्रिसम्भोगं २ थुत परस्परं कथयन्ति, अपरं या रहस्समकार्यसंबद्धं मत्रं मत्रयंते, तथाभूते प्रतिश्रये न स्थानादि विधेयं, यतस्तत्र स्वाध्यायक्षितिचि. १ चूला विप्लुत्यादयो दोपाः समुपजायन्त इति । अपि च- (T से भिक्खू वा से जं पुण उ० आइन्नसंलिक्खं नो पन्नस्स० ॥ (सू. ३२१) नवरं तत्रायं दोपः-चित्रमित्तिदर्शनात्स्वाध्यायक्षितिः, तथाविधचित्रस्थख्यादिदर्शनात्पूर्वक्रीडिताक्रीडितसरणकौतुका- इति ।। साम्प्रतं फलद्दकादिसंस्तारकमधिकृत्याह- ILS_MILalitla millia jili | सानिका- दिवसति | निषेधः .

·आचा० - २ श्रुत १चूला २ सय्य- पंणाध्य. ३ उद्देश: संस्तारक प्रतिमाः चदन्धनादिपलिमन्धदोप: ४, पञ्चमसूत्रे सल्पाण्डं यावदल्पसन्तानकलघुप्रातिहारिकावबद्धत्वात्सर्वदोपविप्रमुत्तत्वात्संस्तारको ग्राम इति सूत्रपश्चकसमुदायार्थः ५।। साम्प्रतं संस्तारकमुद्दिश्याभिग्रहविशेपानाह- (मूलं) इचेयाई आयतणाई उवाइक्कम्म-अह भिक्खू जाणिवा इमाई चाहिं पडिमाहिं संधारग एसित्तए, तत्थ खलु इमा पढमा पडिमा-से भिक्खू वा २ उद्दिसिय २ संधारगं जाइना, तंजहा-इयाडं या कढिणं वा जंतुयं वा परगं वा मोरगं वा तणगं वा सोरग वा कुसं वा कुचगं वा पिप्पलगं या पलालगं वा, से पुष्यामेव आलोइजा-आउसोत्ति चा भ० दाहिसि मे इत्तो अन्नयरं संधारगं? तह. संधारगं सयं चाणं जाइना परो घा देजा फासुयं एसणिनं जाव पडि०, पढमा पडिमा ।। (सू. ३२३ ) अहावरा दुचा पडिमा से भिक्खू वा पेहाए संधारगं जाइजा, तंजहा-गाहावई वा कम्मकरिं वा से पुण्यामेय आलोहजा-आउ०! 'भइ०॥ दाहिसि मे ? जाव पडिगाहिना, दुचा पडिमा २॥ अहावरा तचा पडिमा-से भिक्खू घा० जस्सुवस्सए संव- सिना जे तत्थ अहासमन्नागए, तंजहा-इकडे इ वा जाव पलाले इवा तस्स लाभे संवसिजा तस्सलामे उकुड्डए वा नेसजिए वा विहरिजा, तचा पडिमा ३॥ (सू. ३२४) अहावरा चउत्था पडिमा-से भिक्खू चा अहासंघडमेव संधारगं जाइजा, तंजहा-पुढविसिल चा कट्टसिलं चा अहासंथडमेच, तस्स लाभे संते संव- सिजा, तस्स अलाभे उक्कडुए वा २ विहरिजा, चउत्था पडिमा ४॥ (सू. ३२५) इचेयाणं चउण्हं पडिमार्ण अन्नयरं पडिम पडिवजमाणे तं चेव जाव अन्नोऽनसमाहीए एवं च णं विहरंति ॥ (सू. ३२६) से भिक्खू वा० - - ·२ श्रुत . सानिका- दिवसति | निषेधः आचा० यत्र प्रातिवेशिकत्रियः "णिगिणाउ'ति'मुक्तपरिधाना आसते, तथा 'उपलीना प्रच्छन्ना मैथुनधर्मविपर्य किश्चिद्रहसं रात्रिसम्भोगं परस्परं कथयन्ति, अपरं वा रहस्यमकार्यसंबद्ध मन्त्र मन्त्रयंते, तथाभूते प्रतिथये न स्थानादि विधेय, यतस्तत्र स्वाध्यायक्षितिचिः १ चूला विप्लुत्यादयो दोपाः समुपजायन्त इति । अपि च-- (मूल) से भिक्खू चा से जं पुण उ. आइन्नसंलिक्खं नो पन्नस्स० ॥ (सू. ३२१) कण्ठ्यं, नवरं तत्रायं दोपः-चित्रभित्तिदर्शनात्स्वाध्यायक्षितिः, तथाविधचित्रस्यरुयादिदर्शनात्पूर्वक्रीडिताक्रीडितसरणकौतुका- दिसम्भव इति ।। साम्प्रतं फलहकादिसंस्तारकमधिकृत्याह- (मूल) से भिक्खू वा अभिकंखिज्जा संधारगं एसित्तए, से जं. संथारगं जाणेजा' सअंडं जाव 'ससंताणयं, तहप्पगारं संधारं लाभे संते नो पडि० १॥ से भिक्खू चा से जं. अप्पंडं जाव संताणगरुयं तहप्पगारं' नो प० २॥ से भिक्खू वा अस्पंडं लहुयं अपाडिहारियं तह नो प० ३॥ से भिक्खू वा० अप्पंडं जाव अप्पसं-- ताणगं लहुअं पाडिहारियं नो अहाबद्ध तहप्पगारं लाभे संते नो पडिगाहिजा ४ ॥ से भिक्खू वा २ से जं पुण. संधारगं जाणिज्जा अप्पंडं जाव संताणगं लहुअंपाडिहारिअं अहाबद्धं, तहप्पगारं संथारगं लाभे संते पडि- ३७१ गाहिज्जा ५॥ (सू. ३२२) स भिक्षुर्यदि फलहकादिसंस्तारकमेपितुमभिकासयेत् , तच्चैवभूतं जानीयात् , तद्यथा-प्रथममत्र साण्डादित्वात्संयमविराधनादोपः १, द्वितीयसूत्रे गुरुत्वादुत्क्षेपणादावात्मविराधनादिदोपः २, तृतीयात्रेऽप्रतिहारकत्वात्तत्परित्यागादिदोपः ३, चतुर्थसूत्रे त्वबद्धत्वा- JimmuLLINDHI IN HINDI Minimalinian am NOTEL IIMSHAURAH | प्र.आ. - Hum AmILAL HTTE Viratiliwni LI TRAIMIRMATHAMAnita ॥३४०॥ २८ ·आचा० २ भुत १ चूला २.याग्य- (पणाध्य. ३ उद्देशः संस्तारक प्रतिमा ६ चदन्धनादिपलिमन्यदोपः ४, पञ्चम वल्पाण्डं यावदल्पसन्तानकलघुनातिहारिकायपद्धत्वात्सर्वदोपचिप्रमुक्तत्वात्संस्तारको ग्राह्य इति सूत्रपञ्चकसमुदायार्थः ५॥ साम्प्रतं सस्तारकमुद्दिश्याभिग्रहविशेषानाह- (मूल) इचेयाई आयतणाई उवाइकम्म-अर भिरसू जाणिजा इमाई चउहि पडिमाहि संधारगं एसित्तए, तत्थ खलु इमा पढमा पडिमा-से मिक्सू वा २ उद्दिसिय २ संधारगं जाइजा, तंजहा-इछाडं वा कढिणं वा जंतुयं या परगं या मोरगं या सणगं वा सोरगं चा फुसं चा कुचगं वा पिप्पलगं वा पलालगं वा, से पुवामेव आलोइजा-आउसोत्ति वा भ० दाहिसि मे इत्तो अन्नयरं संधारगं ? तह संधारगं सयं चाणं जाइला परो वा देजा फासुयं एसणिनं जाव पडि०, पढमा पडिमा ॥ (सू. ३२३) अहावरा दुचा पडिमा-से भिक्खू वा० पेहाए संधारगं जाइजा, तंजा-गाहावई वा कम्मरि वा से पुवामेव आलोइजा-आउ०! भह ! दाहिसि मे? जाव पडिगाहिना, दुचा पडिमा २॥ अहायरा तचा पडिमा-से भिक्खू घा० जस्सुवस्सए संव- सिना जे तत्य अहासमन्नागए, तंजहा-इकडे इ वा जाव पलाले इ वा तस्स लाभे संवसिजा तस्सऽलामे उक्कुटुए वा नेसलिए वा विहरिना, तच्चा पडिमा ३॥ (तू. ३२४) अहावरा चउत्था पडिमा--से भिक्खू वा अहासंथडमेव संधारगं जाइला, तंजहा-पुढविसिलं वा कट्ठसिलं वा अहासंघडमेव, तस्स लाभे संते संव- सिज्जा, तस्स अलाभे उक्कडए वा २ विहरिना, चउत्था पडिमा ४॥ (सू. ३२५) इचेयाणं चउण्हं पडिमाणं अन्नयर पडिम पडिवजमाणे तं चेव जाव अन्नोऽन्नसमाहीए एवं च णं विहरंति ॥ (सु. ३०६) से भिक्खू वा० FE , PuTHO ·10 धुन० AL INSTITUTI-IIIMa र शय्यै- पणाध्य. ३ उद्देशः संस्तारक प्रतिमा २० अभिकसिना संधारगं पचप्पिणित्तप, सेजं पुण संधारगंजाणिजा सअंडं जाव ससंताणयं तहप्प० संथारगं नो पचप्पिणिना ! (सू. ३२७) से भिक्खू अभिकंखिना सं० से जं० अप्पंडं० तहप्पगारं० संथारंग पडिलेहिय २ प०२ आयावियर विहुणिय २ तओ संजयामेव पचप्पिणिज्जा ॥ (सू. ३२८) 'इत्येतानि' पूर्वोत्तानि 'आयतनादीनि' दोपरहितस्थानानि यसतिगतानि संस्तारकगतानि च 'उपातिक्रम्य' परिहत्य वक्ष्यमाणांश्च दोपान् परिहत्य संस्तारको ग्राह्य इति दर्शयति-'अथ' आनन्तये स भावभिक्षुर्जानीयात् 'आमिः' करणभूताभिश्चतसृभिः प्रतिमाभिः' | अभिग्रहविशेषभूताभिः संस्तारकमन्वेष्टुं, ताश्येमाः-उद्दिष्ट १ प्रेक्ष्य २ तस्यैव ३ यथासंस्तृत ४ रूपाः, तत्रोद्दिष्टा फलहकादीनाम- न्यतमद्हीप्यामि नेतरदिति प्रथमा १, यदेव प्रागुद्दिष्टं तदेव द्रक्ष्यामि ततो ग्रहीप्यामि नान्यदिति द्वितीया प्रतिमा २, तदपि पदि वस्खय शय्यातरस्य गृहं भवति ततो ग्रहीप्यामि नान्यत आनीय तत्र शयिष्य इति तृतीया ३ तदपि फलहकादिकं यदि यथा- संस्तृतमेवास्ते ततो गृहीप्यामि नान्यथेति चतुर्थी प्रतिमा ४। आसु च प्रतिमास्वाद्ययोः प्रतिमयोर्गच्छनिर्गतानामग्रहः, उत्तरयोर- न्यतरस्यामभिग्रहः, गच्छान्तर्गतानां तु चतस्रोऽपि कल्पन्त इति, एताच यथाक्रम सूत्रैर्दर्शयति-तत्र खल्विमा प्रथमा प्रतिमा, तद्य- धा-उदिश्योदिश्येपाडादीनामन्यतमहीप्यामीत्येवं यस्याभिग्रहः सोऽपरलाभेऽपि न प्रतिगृह्णीयादिति, शेपं कण्ठ्यं, नवरं 'कठिन' वंशकटादि 'जन्तुकं तृणविशेपोत्पनं 'परकं येन तृणविशेषेण पुष्पाणि अध्यन्ते 'मोरगति मयूरपिच्छनिष्पन्नं 'कुचगं'ति येन कूर्चकाः क्रियन्ते, एते चवंभूताः संस्तारका अनूपदेश सार्दादिभूभ्यन्तरणार्थमनुज्ञाता इति ।। अवापि पूर्ववत्सर्व भणनीयं, यदि परं तमिफडादिकं संस्तारकं दृष्ट्वा याचते, नादृष्टमिति । एवं तृतीयाऽपिनेया, इयांस्तु विशेषः-- प्र. आ. ३७२ I TITALI ॥३४१॥ २८ ·in- २ शय्यै- आचा० पणाध्या, २ श्रुत १चूला ३ उद्देश सस्तारक प्रतिमाः गच्छान्तर्गतो निर्गतो वा यदि वसतिदातैव संस्तारकं प्रयच्छति ततो गृहाति, तदभावे उत्कटुको वा निषण्णो वा पद्मासनादिना सर्वरानमास्त इति । एतदपि सुगम, कालमसामयं विशेष:-यदि शिलादिसंस्तारकं यथासंस्तृतं शयनयोग्यं लभ्यते ततः शेते, नान्यथेति ॥ किश्च-आसा चतसृणा प्रतिमानामन्यतरा प्रतिपद्यमानोऽन्यमपरप्रतिमाप्रतिपन्नं साधु न हीलयेद् , यसात्ते सर्वेऽपि जिनाज्ञामाश्रित्य समाधिना वर्तन्त इति ॥ साम्प्रतं प्रातिहारिकसंस्तारकप्रत्यर्पणे विधिमाह-स भिक्षुः प्रातिहारकं संस्तारकं यदि प्रत्यर्पयितुममिकादेयंभूतं जानीयात् तद्यथा-गृहकोकिलकावण्डकसंबद्धमप्रत्युपेक्षणयोग्यं ततो न प्रत्यर्पयेदिति ॥ किश्च- मुगमम् । साम्प्रतं वसतौ वसता विधिमधिकृत्याह- (मूल) से भिक्खू वा० समाणे चा घसमाणे या गामाणुगाम दृइजमाणे वा पुव्यामेव पन्नस्स उचारपासवण- भूमि पडिलेहिना, केवली धूया-आयाणमेयं, अपडिलेहियाए उच्चारपासवणभूमीए, से भिक्खू वा० राओ वा वियाले वा उचारपासवणं परिहवेमाणे पयलिज्ज वा २, से तत्थ पयलमाणे चार हत्थं वा पायं वा जाव लूसेज व पाणाणि या ४ ववरोविजा, अह भिक्खू ण पु० ज पुवामेव पन्नस्स उ० भूमि पडिलेहिजा।। (सू. ३२९) मुगम, नार साधूना सामाचार्यपा, यदुत-विकाले प्रश्रवणादिभूभयः प्रत्युपेक्षणीया इति ॥ साम्प्रतं संस्तारकभूमिमधिकृत्याह- (मूल) से मिक्सू या २ अभिकंखिज्जा सिजासंधारगभूमि पडिलेहित्तए, नन्नत्थ आयरिएण वा उ० जाव गणा- चच्छेगण या बालेण वा बुट्टेण वा सेहेण वा गिलाणेण वा आएसेण चा अंतेण वा मज्झेण वा समेण वा विस- मंण या पयाण्ण या निवाएण वा, तओ संजयामेव पडिलेहिय २ पमजिय • तओ संजयामेव पहुफासुयं tr ·आचा २ शय्यै- पणाध्य. ३ उद्देशः (उच्चार- भूमिः | सिज्जासंधारगं संधरिजा ॥ (सू. ३३०)' २ धुत स मिथुराचार्योपाध्यायादिमिः स्वीकृतां भूमि मुक्त्याऽन्यां स्वसंस्तरणाय प्रत्युपेक्षेत, शेषं सुगम, नवरमादेशः-प्राघूर्णक इति, १ पूला वयान्तेन वेत्यादीनां पदानां तृतीया सप्तम्यर्थ इति ॥ इदानीं शयनविधिमधिकृत्याह- प्र.आ. ३७३ (मूल) से भिक्खु या. यहु० संरित्ता अभिकंखिज्जा पहुफासुए सिज्जासंथारए दुरुहित्तए॥ से भिक्खू० बहु० दुरूहमाणे पुव्यामेव ससीसोवरिय कार्य पाए प पमन्जिय २ तओ संजयामेव बहु० दुरूहित्ता तओ संजया- मेव यहु० सहना । (स. ३३१) से इत्यादि स्पष्टम् । इदानीं सुप्तविधिमधिकृत्याह- (मूल) से भिक्खू या. यह सयमाणे नो अन्नमन्नस्स हत्थेण हत्थं पाएण पायं कारण कार्य आसाइजा, से अणासायमाणे तओ संजयामेय पहु० सइजा ।। से भिक्खू वा० उस्सासमाणे वा नीसासमाणे वा कासमाणे चा ठीयमाणे वा जंभायमाणे वा उड्डोए वा वायनिसग्ग वा करेमाणे पुवामेव आसयंवा पोसयं वा पाणिणा परिपेहित्ता तओ संजयामेव ऊससिज्जा या जाव वायनिसग्गं या करेजा ॥ (सू. ३३२) निगदसिद्धम् , इयमत्र भावना-स्वपद्भिहस्तमात्रव्यवहितसंस्तारकैः स्वतव्यमिति ॥ एवं सुप्तस्य निःश्वसितादिविधिसत्रमुत्तानार्थ, | नवरम् 'आसयं चति आसं 'पोसयं या' इत्यधिष्ठानमिति । साम्प्रतं सामान्येन शम्यामङ्गीकृत्याह- (मूलं) से भिक्खू वा० समा वेगया सिज्जा भविना विसमा वैगया सि० पवायावे निवाया वे० ससरक्खा शयन- विधिः --- ॥३४॥ ,२८..

·आचा० २ श्रुत० १चूला वे० अप्पससरक्खा वे० सदसमसगा गया अप्पदंसमंसगा० सपरिसाडा वे०'अपरिसाडा सउवंसग्गा वे निरुवसग्गा वे० तहप्पगाराहि सिजाहिं संविजमाणाहिं पग्गहियतराग विहारं विहरिजा, नोकिंचिवि गिला- इन्जा, एवं खलु जं सव्वद्वेहिं सहिए सया जएत्ति बेमि (सू० ३३३) ॥२-१-२-२॥ सुखोनेय, यावत्तथाप्रकारासु वसतिपु विद्यमानासुप्रगृहीततर'मिति यैव काचिद्विपमसमादिका वसतिः संपन्ना तामेव समचि- | चोऽधिवसेव-न तत्र व्यलीकादिकं कुर्यात् , एतत्तस्य मिक्षोः सामग्र्यं यत्सर्वार्थः सहितः सदा यततेति ॥ द्वितीयमध्ययन | शय्याख्यं समाप्तम् ॥२-१-२-२॥ IMWiJ NIRAL HARIHARIRTALE ३ ई- ध्य. १ उद्देशः ईर्यानि क्षेपाः -- Invi Hinmensoun Diliyanimy TIRTHDHINoimINDunmyhomidine muline und उक्तं द्वितीयमध्ययनं, साम्प्रतं तृतीयमारभ्यते, अस्स चायमभिसम्बन्धः-इहाद्येऽध्ययने धर्मशरीरसरिपालनार्थ पिण्डः प्रतिपादितः, स चावश्यमैहिकामुष्मिकापायरक्षणार्थ वसतौ भोक्तव्य इति द्वितीयेऽध्ययने वसतिः प्रतिपादिता, साम्प्रतं | तयोरन्वेपणार्थ गमनं विधेयं, तच्च यदा यथा विधेयं यथा च न विधेयमित्येतत्प्रतिपाद्यम् , इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्याध्ययनस चत्वार्य योगद्वाराणि भवन्ति, तत्र निक्षेपनियुक्त्यनुगमे नामनिक्षेपणार्थ नियुक्तिकृदाह- नामं १ ठवणाइरिया २ दन्वे ३ खित्ते ४ य काल ५ भावे ६ य। एसोखलु इरियाए निक्खेवो छब्धिहो होइ ॥३०८॥ कण्ठ्यं । नामस्थापने क्षुण्णत्वादनादृत्य द्रव्येर्याप्रतिपादनार्थमाह- दब्वइरियाओ तिविहा सचित्ताचित्तमीसगा चेव। खित्तमि जंमि खित्ते काले कालो जहिं होई ॥३०९॥ IIMilan AMITIVAT-ALIA - ·"आचा० २ श्रुत १पूला प्र.आ. ३७५ ३ ई- १५ ध्यक १ उद्देशः ईर्यानि- क्षेपाः , तब द्रव्यर्या सचित्ताचित्तमित्रभेदात्रिविधा, ईरणमीर्या गमनमित्यर्थः, तत्र सचित्तस्य-वायुपुरुषादेव्यस्य यद्गमनं सा सचित्त- द्रव्येर्या, एवं परमायादिद्न्यस्य गमनमचित्तद्रव्येर्या, तथा मिश्रद्रव्यर्या स्थादिगमन मिति, क्षेत्रे यस्मिन् क्षेत्रे गमनं क्रियते ईर्या या वर्ण्यते, एवं कालेाऽपि द्रष्टव्येति ।। भावेर्याप्रतिपादनायाह- भावरिया उ दुविहा चरणरिया चेव संजमरिया य! समणस्स कहं गमणं निहोसं होइ परिसुद्धं ? ॥३१०॥ भावविपये द्विधा-चरणेर्या संयमेर्या च, तत्र संयमेर्या सप्तदशविधसंयमानुष्ठानं, यदिवाऽसख्येयेषु संयमस्थानेप्चेकस्मात्सं- | यमस्यानादपर संयमस्थानं गतः संयमेर्या भवति, चरणेर्या तु 'अभ्र बभ्र मन चर गत्यर्थाः' चरतेर्भावे ल्युट् चरणं तद्रूपैर्या परणा, चरणं गतिर्गमनमित्यर्थः, तच श्रमणस्य 'कथं' केन प्रकारेण भावरूपं गमनं निर्दोष भवति ? इति । आह- आलंपणे य काले मग्गे जयणाइ चेच परिसुद्धं । भंगेहिं सोलसविहं जं परिसुद्धं पसत्थं तु ॥३११॥ 'आलम्पन' प्रवचनसद्धगच्छाचार्यादिप्रयोजनं 'काल' साधूनां विहरणयोग्योऽवसरः 'मार्गः' जनैः पद्मा क्षुण्णः पन्थाः 'यतना' उपयुक्तस्स युगमात्रदृष्टित्वं, तदेवमालम्बनकालमार्गयतनापरेकैकपदव्यभिचाराद् ये भङ्गास्तैः पोडशविधं गमनं भवति ॥ तस्य |च यत्परिशुद्धं तदेव प्रशस्तं भवतीति दर्शयितुमाह- घउकारणपरिसुद्धं अहयापि (हु) होज कारणलाए। आलंबणजयणाए काले मग्गे य जइयव्यं ॥३१२॥ चतुर्भिः कारणः साधोगमनं परिशुद्धं भवति, तद्यथा-आलम्बने दिवा मार्गेण यतनया गच्छत इति, अथवाऽकालेऽपि ग्लाना- पालम्पनेन यतनया गच्छतः शुद्धमेव गमनं भवति, एवंभूते च मार्ग साधुना यतितव्यमिति ॥ उक्तो नामनिप्पनो निक्षेपः, साम्प्र- २० in 1 ilin in Asliliyuum AURATI Hunthan niyamlin anemiamIA INHdmin n musalim IEHDIMIT - ॥३४३॥ २७ ·uraman आचा १ चूला ध्य० 2 उद्देशः वर्षाव- स्थान ५ हेतु: तमुद्देशार्थाधिकारमधिकृत्याह- सव्वेवि ईरियचिसोहिकारगा तहवि अस्थि उ विसेसो । उसे उसे धुच्छामि जहफाम किंचि ॥३१३।। 'सर्वेऽपि प्रयोऽपि यद्यपीर्याविशुद्धिकारकास्तथापि प्रत्युद्देशकमस्ति विशेषः, तं च यथाक्रम किश्चिद्वक्ष्याम इति ॥ यथाप्रतिज्ञातमाह- पढमे उवागमण निग्गमो य अद्वाण नावजयणा य । बिहए आरूढछलणं जंघासंतार पुच्छा य॥३१४॥ तइयंमि अदायणया अप्पडियंधी य होइ उवहिमि। बजेयध्वं च सपा संसारियरायगिहगमणं ॥३१॥ प्रथमोदेशके वर्षाकालादायुपागमनं-स्थान तथा निर्गमश्च शरत्कालादौ यथा भवति तदन प्रतिपाद्यमध्वनि यतना चेति, द्विती- योद्देशके नावादावारूढस्य छलन-प्रक्षेपणं व्यावयेते, जहासन्तारे च पानीये यतना, तथा नानाप्रकारे च प्रश्ने साधुना यद्विधे- यमेतच प्रतिपायमिति ॥ तृतीयोदेशके यदि कश्चिदुदकादीनि पृच्छति, तस्स जानताऽप्यदर्शनता विधेयेत्ययमधिकारः, तथोपधाव- प्रतिबन्धो विधेयः, तदरणे च खजनराजगृहगमनं च वर्जनीयं, न च तेपामाख्येयमिति ॥ साम्प्रतं सूत्रानुगमेऽस्पलितादिगुणोपेतं सूत्रमुचारणीयं, तवेदम्- (मूल) अन्भुवगए स्खलु पासापासे अभिपवुट्टे पहये पाणा अभिसंभूया यहवे पीया अहुणाभिन्ना अंतरा से मग्गा पहुपाणा पहुचीया जाब ससंताणगा अणभिकता पंथा नो विनाया मग्गा सेवं नचा नो गामाणुगामं इजिजा, तओ संजयामेव वासायासं उवल्लिइना ।। (सू० ३३४) आभिमुख्येनोपगतासु वासु अभिप्रधृष्टे च पयोमुचि, अन्न वर्षाकालवृष्टिभ्यां चत्वारो भङ्गाः, तत्र साधूनां सामाचार्यवेपा, यदुत- EMAuTILITPUTERNDIA म.आ. ३७५ ·आचा० २ श्रुत - १ चूला - निर्व्याघातेनाप्राप्त एवापाढचतुर्मासके तृणफलकडगलकमसमात्रकादिपरिग्रहः, किमिति ?, यतो जातायां वृष्टौ बहवः 'प्राणिनः इन्द्रगोपकवीयावकगर्दभकादयः 'अमिसंभूताः' प्रादुर्भूताः, तथा यहूनि 'बीजानि' अभिनवाङ्कुरितानि, अन्तराले च मार्गास्तस्य- | साधोर्गच्छतो बहुप्राणिनो बहुवीजा यावत्ससन्तानका अनभिक्रान्ताश्च पन्धानः, अत एव तृणाकुलत्वान्न विज्ञाताः मार्गाः, सं- साधुरेवं ज्ञात्वा न ग्रामाद्वामान्तरं यायात् , ततः संयत एवं वासु यथाऽवसरप्राप्तायां वसतायुपलीयेत- वकालं कुर्यादिति ।। एतदपवादार्थमाह- (मूल) से भिक्खू चा० से जं. गाम वा जाव रायहाणि वा इमंसि खलु गामंसि वा जावराय० नो महई विहा. रभूमी नो महई विपारभूमी नो सुलभे पीढफलगसिज्जासंथारगे नो सुलभे फासुए उंछे अहेसणिजे जत्थ बहवे समण० धीमगा उचागया उवागमिस्संति य अच्चाइन्ना वित्ती नो पन्नस्स निग्वमणे जाव चिंताए, सेवं नचा तहप्पगारं गाम वा नगरं वा जाव रायहाणि वा नो वासावास उवल्लिइजा | से भि० से जं० गाम वां जाव राय० इमंसि ग्वलु गामसि वा जाव महई विहारभूमी महई वियार० सुलभे जत्थ पीढ ४ सुलभे फा० नो जत्ध बहवे समण० उवागमिस्संति वा अप्पाइन्ना वित्ती जाव रायहाणिं वा तओ संजयामेव वासावास उवलिइज्जा ।। (सू० ३३५) स भिक्षुर्यत्पुनरेवं राजधान्यादिकं जानीयात् , तद्यथा--अस्मिन् ग्रामे यावद्-राजधान्यां ना न विद्यते महती 'विहारभूमिः' स्वाध्यायभूमिः, तथा 'विचारभूमिः' वहिर्गमनभूमिः, तथा नैवात्र सुलभानि पीठफलहकशथ्यासंस्तारकादीनि, तथा न सुलभः ३ ई- ध्य० 2. उद्देश: विहार- भूम्यादे- २० लघुता- लघुते Towata-Marau ॥३४४॥ - In thRITI ~ ·आचा० ३ ईया ध्य० २ श्रुत १चूला १ उहे. मार्गशी- पातिक- मेविहारः प्रासुकः पिण्डपातः, 'उंछे'त्ति एपणीयः, एतदेव दर्शयति-'अहेसणि 'त्ति यथाऽसायुद्गरमादिदोषरहित एपणीयो भवति तथा- भूतो दुर्लभ इति, यत्र च ग्रामनगरादौ बहवः श्रमणब्राह्मणकपणवणीमगादय उपागता अपरे चोपागमिष्यन्ति, एवं च तत्रात्या- कीर्णा वृत्तिः, वर्त्त-वृत्तिः, सा च मिक्षाटनस्वाध्यायध्यानवहिर्गमनकार्येषु जनसङ्खलत्वादाकीर्णा भवति, ततश्च न प्राज्ञस्य तत्र निष्क्रमणप्रवेशौ यावचिन्तनादिकाः क्रिया निरुपद्रवाः संभवन्ति, स साधुरेवं ज्ञात्वा न तत्र वर्षाकालं विदध्यादिति ॥ एवं च व्यत्ययसूत्रमपि व्यत्ययेन नेयमिति ॥ साम्प्रतं गतेऽपि वर्षाकाले यदा यथा च गन्तव्यं तदधिकृत्याह- (मूल) अह पुणेवं जाणिज्जा-चत्तारि मासा वासावासाणं वीइता हेमंताण य पंचदसरायकप्पे परिवुसिए, अंतरा से मांगे बहुपाणा जाय ससंताणगा नो जत्थ बहवे जाव उवागमिस्तंति, सेवं 'नच्चा नो गामाणुगाम दूइजिन्ना॥ अह पुणेवं जाणिजा चत्तारि मासा० कप्पे परिसिए, अंतरा से मग्गे अप्पंडा जाव असंताणगा. यहवे जत्थ समण उवागमिस्संति, सेवं नचा तओ संजयामेव० दूइजिज्ज ।। (सू. ३३६ ) अथैवं जानीयाद् यथा चत्वारोऽपि मासाः प्रावृट्कालसम्बन्धिनोऽतिक्रान्ताः, कार्तिकचातुर्मासिकमतिक्रान्तमित्यर्थः, तत्रोत्सगतो | यदि न घृष्टिस्ततः प्रतिपद्येवान्यत्र गत्वा पारणकं विधेयम् , अथ पृष्टिस्ततो हेमन्तस्य पञ्चसु दशसु वा दिनेषु 'पर्युपितेपु' गतेपु गमनं विधेयं, तत्रापि यद्यन्तराले पन्थानः साण्डा यावत्ससन्तानका भवेयुन च तत्र बहवः श्रमणब्राह्मणादयः 'सभागताः समा- गमिष्यन्ति वा ततः समस्तमेव मार्गशिरः यावत्तत्रैव स्पेयं, तत ऊर्दू यथा तथाऽस्तु नस्थेयमिति ।। एवमेतद्विपर्ययसूत्रमप्युक्तार्थम् ।। | इदानी मार्गयतनामधिकृत्याह- प्र.आ. Imrail Id- IMAR ·आचा० २ धुन .चूला (मूलं) से भिक्खू वा० गामाणुगायं दूइजमाणे पेहमाणे दठूण तसे पाणे उद्बठ्ठ पादं रीइज्जा साहट्ट पायं ३ईया- रीयेचा वितिरिच्छं वा कट्ट पायं रीइज्जा, सइ परक्कमे संजयामेव परिकमिजा, नो उज्जुयं गच्छिज्जा, तओ संज- ध्य० | यामेव गामाणुगाम दुइजिजा ।। से भिक्खू वा० गामा० दूइज्जमाणे अंतरा से पाणाणि वा वी० हरि उदए वा १ उद्दे० महिआ या अविद्वत्थे० सइ परक्कमे जाव नो उज्जुयंगच्छिज्जा, तओ संजया० गामा दूइजिज्जा ॥ (सू.३३७) नसरक्षा स भिक्षुर्यावद् ग्रामान्तरं गच्छन् 'पुरतः' अग्रतः 'युगमात्रं चतुर्हस्तप्रमाणं शकटो िसंस्थितं भूभाग पश्यन् गच्छेत् , तत्र च पधि दृष्ट्या 'प्रसान् प्राणिनः' पतगादीन् 'उद्धटु'त्ति पादमुद्धृत्याग्रतलेन पादप्रातप्रदेशं वाऽतिक्रम्य गच्छेत् , एवं संहृत्य-शरीरा- भिमुसमाक्षिप्य पादं विवक्षितपादपातप्रदेशादारत एव विन्यस्य उत्क्षिप्य वाऽग्रभागं पाष्णिकया गच्छेत् , तथा तिरश्चीनं वा पादं कृत्या गच्छन् , अयं चान्यमार्गाभावे विधिः, सति त्वन्यसिन् पराक्रमे-गमनमार्गे संयतः संस्तेनैव 'पराक्रमेत्' गच्छेत् , न ऋजु- नत्येवं ग्रामान्तरं गच्छन् , सर्वोपसंहारोऽयमिति ।। से इत्यादि, उत्तानार्थम् ।। अपि च- (मूलं) भिक्खू वा० गामा० दूइजमाणे अंतरा से विरूवरूवाणि पचंतिगाणि दस्सुगांययाणि मिलक्खूणि अणायरियाणि दुस्सन्नप्पाणि दुप्पन्नवणिजाणि अकालपडियोहीणि अकालपरिभोईणि सइ लाढे विहाराए संथ- रमाणेहिं जाणयएहिं नो विहारयडियाए पवजिजा गमणाए, केवली चूया आयाणमेयं, तेणं याला अयं तेणे अयं उपचरए अयं ततो आगपत्तिकट्ठ तं भिक्खू अक्कोसिज्ज वा जाव उद्दविज वा वत्थं प० के० पाय० अच्छि-॥४५॥ दिज या भिदिन या अवहरिज वा परिद्वविज वा, अह भिक्खूणं पु० जं तहप्पगाराई विरू० पचंतियाणि २८ ·आचा० २ श्रुत १ चूला SHORTINHAIR INTHALIPE INDI ३ ई- ध्यक १ उद्दे० स्थाना- दिवर्जन दस्सुगा जाप विहारयत्तियार नो पजिन वा गमणाए, तओ संजया गा० १०॥ (सू. ३३८) स भिक्षुामान्तरं गच्छन् यत्पुनरेवं जानीयात् , तद्यथा-'अन्तरा' नामान्तराले 'विरूपरूपाणि' नानाप्रकाराणि प्रात्यन्तिकानि | दस्यूनां चौराणामायतनानि-स्थानानि 'मिलक्णिति वर्षरशवरपुलिन्द्रादिम्लेच्छन्नधानानि 'अनार्याणि' अर्द्धपदिशजनपदबाह्यानि 'दुःसज्ञाप्यानि' दुःखेनार्यसञ्ज्ञां ज्ञाप्यन्ते, तथा 'दुष्प्रज्ञाप्यानि' दुःखेन धर्मसञोपदेशेनानार्यसङ्कल्पान्निवय॑न्ते 'अकालप्रति- बोधीनि' न तेषां कश्चिदपर्यटनकालोऽस्ति, अर्द्धरावादावपि मृगयादौ गमनसम्भवात् , तथाऽकालभोजीन्यपीति, सत्यन्यस्मिन् ग्रामादिक विहारे विद्यमानेषु चान्येप्चार्यजनपदेषु न-तेषु म्लेच्छस्थानेषु विहरिप्यामीति गमनं न प्रतिपद्येत, किमिति १, यतः केवली व्याकर्मोपादानमेतत् , संयमात्मविराधनातः, तत्रात्मविराधने संयमविराधनाऽपि संभवतीत्यात्मविराधनां दर्शयति-'ते' म्लेच्छाः 'णम्' इति वाक्यालङ्कारे एवमूचुः, तद्यथा-अयं स्तेना, अयमुपचरकः-चरोऽयं तसादसच्छत्रुग्रामादागत इतिकृत्वा वाचा- |ssक्रोशयेयुः, तथा दण्डेन ताडयेयुः यावजीविताद्वयपरोपयेयुः, तथा वस्त्रादि 'आच्छिन्युः' अपहरेयुः, ततस्तं साधु निर्धटयेयु- रिति । अथ साधूनां पूर्वोपदिष्टमेतत्प्रतिज्ञानादिकं यत्तथाभूतैपु म्लेच्छस्थानेषु गमनाथं न प्रतिपद्यते, ततस्तानि परिहरन् संयत एव ग्रामान्तरं गच्छेदिति । तथा- (मूल) से भिक्खू दूइजमाणे अंतरा से अरायाणि या गणरायाणि वा जुवरायाणि वा दोरजाणिवा चेरजाणि या विरुद्धरजाणि वा सइ लादे विहाराए संथ० जण नो विहारवाडियाए०, केवली बूया-आयाणमेयं, तेणं याला तं चेव जाव गमणाए तओ सं० गा० दू० ।। (सू. ३३९) . १० ३७७ ·आचा० २ धुन ३ई- ध्य० १ उद्दे० नौगम नविधिः २० . कसं, नमाम् 'अराजानि' यत्र राजा मृतः 'युवराजानि' यत्र नाधापि, राज्याभिपेको भवतीति । किञ्च- (मृलं) से भिक्खू या गा० दुइज्जमाणे अंतरा से विहं सिया, से जं पुण विहं जाणिज्जा एगाहेण वा दुवाहेण. या तिआहेण वा चउआहेण वा पंचाहेण वा पाउणिन वा नो पाउणिज्ज तहप्पगारं विहं अणेगाहगमणिजं सह लाटे जाय गमणाए, केवली धूया-आयाणमेयं, अंतरा से वासे सिया पाणेसु वा पणएसु वा वीएसु वा हरि० उद० महियाए या अविद्धत्याए, अह भिक्खू जंतह० अणेगाह जाव नो पव०, तओ सं० गा० दू०॥(सू.३४०) स भिक्षामान्तरं गच्छन् यत्पुनरेवं जानीयान् 'अन्तरा' ग्राभान्तराले मम गच्छतः 'विह'ति अनेकाहगमनीयः पन्थाः 'यात्' भवेत् , तमेवंभूतमध्यानं ज्ञात्या सत्यन्यसिन् विहारस्थाने न तत्र गमनाय मतिं विदध्यादिति, शेपं सुगमम् ॥ साम्प्रतं नौगमन विधिमधिकृत्याह- (मूलं) से भि० गामा० दुइजिन्ना० अंतरा से नाचासंतारिमे उदए सिया, से जं पुण नावं जाणिज्जा असंजए अ भिक्खुपडियाए किणिज या पामियेन वा नावाए या नावं परिणाम कट्ट धलाओ वा नावं जलंसि ओगा- हिजा जलाओ या नावं धलंसि उक्तसिजा पुषणं वा नाचं उस्सिचिजा सन्न वा नाव उप्पीलाविजा तहप्पगारं नावं उगामिणि या अहेगा• तिरियगामि० परं जोयणमेराग अद्धजोयणमेराए अप्पतरेवा भुजतरे धानो दाहिना गमणाए । से भिक्खू वा. पुण्यामेव तिरिच्छसंपाइम नावं जाणिज्जा, जाणित्ता से तमायांग एगंत- मवकामिना २ भण्डगं पडिलेहिजा २ एगो भोयणभंडगं करिजा २ ससीसोयरियं कार्य-पाए पमजिजा ॥३४॥ २८ ·आचा० २ श्रुत १ चूला ३ ई- ध्य नौगम- नविधिः २ सागारं भत्तं पचक्खाइना, एगं पायं जले किचा एगं पायं थले किचा तओ सं० नावं दूरूहिजा ।। (सू.३४१) स भिक्षुामान्तराले यदि नौसतार्यमुदकं जानीयात् , नावं चैवंभूतां विजानीयात् , तद्यथा-'असंयतः' गृहस्थो भिक्षुप्रतिज्ञया ना कीणीयात् , अन्यसादुच्छिन्ना या गृह्णीयात् , परिवर्चना या कुर्यात् , एवं स्थलाद्यानयनादिक्रियोपेतां नावं ज्ञात्वा नारुहे- दिति, शेपं सुगमम् ॥ इदानी कारणजाते नावारोहणविधिमाह-सुगमम् । तथा- (मूल) से भिक्खू घा० नावं दुरूहमाणे नो नावाओ पुरओ दुरूहिजा नो नावाओ मग्गओ दुरूहिजा नो नावाओ मज्झओ दुरूहिजा नो याहाओ पगिज्झिय २ अंगुलियाए उद्दिसिय २ओणमिय २ उन्नमिय र निज्झा- इजा । से णं परो नावागओ नावागयं वइजा-आउसंतो! समणा एयं ता तुमं नावं उक्कसाहिज्जा वा बुक्कसाहि वा खिवाहि वा रज्जूयाए वा गहाय आकसाहि, नो से तं परिन्नं परिजाणिज्जा, तुसिणीओ उवेहिजा । से णं परो नावागओ नावाग० वइ०-आउसं० नो संचाएसि तुमं नावं उकसित्तएवा ३ रज्जूयाए वा गहाय आक- सित्तए था, आहर एयं नावाए रज्जूयं सयं चेव णं वयं नावं उक्कसिमसामो वा जाव रज्जूए वा गहाय आक- सिस्सामो, नो से तं प० तुसि । से णं प० आउसं० एअंता तुमं नावं आलित्तेण वा पीढएण वा वंसेण वा यलएण वा अवलुएण या वाहेहि, नो से तं प० तुसि० । से णं परो० एयं ता तुम नावाए उदयं हत्थेण वा पाएण वा मत्तेण वा पडिग्गहेण चा नावाउस्सिचणेण वा उस्सिचाहि, नो से तं०।से णं परो० समणा! एय तुमं नायाए उत्तिगं हत्थेण चा पाएण वा बाहुणा वा अरुणा वा उदरेण वा मीसेण वा कारण वा उस्सिच- M ·TC धुत १ घूला पण या लेण या महियाए या कुसपत्तएण वा कविंदएण वा पिहेहि, नो से तं० ॥ से भिक्खू वा २ नावाए उत्तिगण उदयं आसधमाणं पहाए उवरुवरि नार्य कन्जवावेमाणिं पेहाए नो परं उवसंकमित्तु एवं बूया- आउसंतो! गाहावई एयं ते नावाए उदयं उत्तिंगेण आसवइ उवरूवरि नावाचा कजलाचेइ, पयप्पगारं मणं या यायं या नो पुरओ कट्ट विहरिज्जा, अप्पुस्सुए अपहिल्लेसे एगंतगएण अपाणं विउसेजा समाहीए, तओ. सं०, नावासंतारिमे य उदए आहारियं रीइज्जा, एयं खलु सया जइज्जासित्तिमि ॥ इरियाए पढमो उद्देसो (सू. ३४२)२-१-३-१॥ ३ ई- ध्य० १ उद्देशः नौगम- नविधिः २० Thali!" MOT ॥३४७॥ २७ ·३ ईर्या- ध्य० १ उद्दे० नौगम- नविधिः HI आचाएयाणि तुमं विरूवख्वाणि सत्थजायाणि धारेहि, एयं ता तुम दारगं वा पजे हि, नो से तं० (सू. ३४३) २ श्रुत सः 'परः' गृहस्थादिर्नावि व्यवस्थितस्तत्स्थमेव साधुमेवं व्यात् , तद्यथा-आयुष्मन् ! श्रमण! एतन्मदीयं तापच्छाकादि गृहाण, १ चूला तथैतानि 'शस्त्रजातानि' आयुधविशेपान् धारय, तथा दारकाचुदकं पायय, इत्येता 'परिज्ञा' प्रार्थना परस्य नभृणुयादिति । तद- करणे च परः प्रद्विष्टः सन् यदि नामः प्रक्षिपेत्तर यत्कर्त्तव्यं तदाह- (मूलं) से णं परो नावागए नावागयं वएजा-आउसंतो! एस णं समणे नावाए भंडभारिए भवइ, से गं थाहाए गहाय नाचाओ उदगंसि पक्विविजा, एयप्पगारं निग्योसं सुच्चा निसम्म से य चीवरधारी सिया खिप्पामेव चीवराणि उव्वेढिज वा निवेढिज वा उप्फेसं वा करिजा, अह० अभिकंतकूरकम्मा खलु बाला याहाहि गहाय ना० पक्खिविजा से पुच्चामेव वइजा-आउसंतो! गाहावई मा मेत्तो बाहा गहाय नावाओ उदगंसि पक्खिवर, सयं चेय णं अहं नावाओ उदगंसि ओगाहिस्सामि, से णेयं ययंत परो सहसा यलसा पाहाहिं ग० पक्विविजा तं नो सुमणे सिया, नो दुम्मणे सिया, नो उच्चावयं मगं नियंछिजा, नो तेसिं यालाणं घायए वहाए समुट्ठिजा, अप्पुस्तुए जाव समाहीए तओ सं० उदगंसि पविजा (सू. ३४४) स परः 'णम्' इति वाक्यालङ्कारे नौगतस्तत्वं साधुमुद्दिश्यापरमेवं ब्रूयात् , तद्यथा-आयुष्मन् ! अयमा श्रमणो भाण्डवनिश्चेष्ट- त्वाद् गुरुः भाण्डेन वोपकरणेन गुरुः, तदनं च बाहुग्राहं नाव उदके प्रक्षिपत यूयमित्येवंप्रकार शब्दं श्रुत्वा तथाऽन्यतो वा कुत- श्चित् 'निशम्य' अवगम्य 'स' साधुर्गच्छगतो निर्गतो चा तेन च चीयरधारिणतद्विधेयं-क्षिप्रमेव चीपराण्यसाराणि गुरुत्वान्नि- १० 2e

·आपाल
-
१पूला
.
ध्य०
१ उद्देशः
नौगम-
नविधिः
गेण वा चेलेण वा मट्टियाए वा कुसपत्तएण वा कुविंदएण वा पिहेहि, नो से तं० ॥ से भिक्खू वा २ नावाए
उत्तिगेण उदयं आसयमाणं पहाए उवम्बरिं नावं कजवावेमाणिं पेहाए नो परं उपसंकमित्तु एवं बूया-
आउसंतो! गाहायई एयं ते नायाए उदयं उत्तिगेण आसवइ उवरुवार नावा वा कजलावेद, एयप्पगारं मणं
वा पायं या नो पुरओ कट्ट विहरिना, अप्पुस्सुए अवहिल्लेसे एगंतगएण अप्पाणं विउसेजा समाहीए, तओ०
सं०, नायासंतारिमे य उदए आहारियं रीइजा, एयं खलु सया जइज्जासित्तिवेमि ।। इरियाए पढमो उद्देसो
(सू. ३४२)२-१-३-१॥
स्पष्टं, नवरं नो नायोऽग्रभागमारहेन निर्यामकोपद्रवसम्भवात् , नाबारोहिणां वा पुरतो नारोहेत्, प्रवर्तनाधिकरणसम्भवात् , तत्र-
स्वथ नौव्यापार नापरेण चोदितः कुर्यात् , नाप्यन्यं कारयेदिति। 'उत्तिर्ग'ति रन्ध्र 'कालावेमाणं'ति प्लाव्यमानम् 'अप्पुस्सुए'त्ति
अविमनस्कः शरीरोपकरणादी मृर्छामकुर्वन् तसिंबोदके नावं गच्छन् 'आहारियमिति यथाऽऽयं भवति तथा गच्छेद्, विशिष्टा-
ध्यवसायो यायादित्यर्थः, एतत्स्स मिक्षोः सामय्यमिति ॥ तृतीयस्याध्ययनस्य प्रथमोद्देशकः समाप्तः २-१-३-१॥
उक्तःप्रथमोद्देशकोऽधुना द्वितीयः समारभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः-इहानन्तरोद्देशक नावि व्यवस्थितस्स विधिरमि-
हितस्तदिहापि स एवाभिधीयते, इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्सोद्देशकस्यादिसूत्रम्-
(मूल) से णं परो णावा० आउसंतो! समणा० एयं ता तुमं छत्तगं वा जाव चम्मछेयणगं वा गिण्हाहि,
"
.
N
HICHUAIL- Amar
antinunciaNDIL
॥३४७॥

·आचा० २ श्रुत० १ चूला ३ ईयो ध्या १ उद्दे० नौगम- नविधिः ५ एयाणि तुमं विस्वरुवाणि सत्थजायाणि धारेहि, एयं ता तुमं दारगं वा पजेहि, नो से तं० (सू. ३४३) सः 'पर' गृहस्थादिर्नावि व्यवस्थितस्तत्स्यमेव साधुमेवं ब्रूयात्, तद्यथा-आयुष्मन् ! श्रमण ! एतन्मदीयं तावच्छत्रकादि गृहाण, तथैतानि 'शस्त्रजातानि' आयुधविशेपान् धारय, तथा दारकाधुदकं पायय, इत्येता 'परिज्ञा' प्रार्थना परस्य न शृणुयादिति ॥ तद- करणे च परः प्रद्विष्टः सन् यदि नारः प्रक्षिपेत्तत्र यत्कर्त्तव्य तदाह- (मूल) से णं परो नावागए नायागयं घएजा-आउसंतो! एस णं समणे नावाए भंडभारिए भवइ, से णं वाहाए गहाय नावाओ उदगंसि पक्खिविजा, एयप्पगार निग्धोसं सुच्चा निसम्म से य चीवरधारी सिया खिप्पामेव चीवराणि उब्वेढिज वा निवेढिज वा उप्फेसं वा करिजा, अह० अभिकंतकूरकम्मा खलु वाला याहाहि गहाय ना० पक्खिविना से पुञ्यामेव वइजा-आउसंतो! गाहावई मा मेत्तो बाहा गहाय नावाओ उदगंसि पक्खिवह, सयं चेव णं अहं नावाओ उदगंसि ओगाहिस्सामि, से णेवं वयंतं परो सहसा बलसा वाहाहिं ग. पक्विविजा त नो सुमणे सिया, नो दुम्मणे सिया, नो उच्चावयं मगं नियंछिना, नो तेसिं यालाणं घायरा वहाए समुहिन्जा, अप्पुस्सुए जाव समाहीए तओ सं० उदगंसि पविजा (सू. ३४४) स परः ‘णम्' इति वाक्यालङ्कारे नौगतस्तत्थ साधुमुद्दिश्यापरमेव ब्रूयात् , तद्यथा-आयुष्मन् ! अयमर श्रमणो भाण्डवनिश्चेष्ट त्वाद् गुरुः भाण्डेन बोपारणेन गुरुः, तदनं च बाहुनाह नार उदके प्रक्षिपत यूयमित्येवप्रकार शब्दं श्रुत्वा तथाऽन्यतो वा कुत- चित् 'निशम्य' अगम्य 'सः' माधुर्गच्छगतो निर्गतो वा तेन च चीयरधारिणतद्विधेय-क्षिप्रमेव चीनराण्यसाराणि गुरुत्वान्निर्मा- M ·- आचा० . २ श्रुत १जूला |३ ईया- ध्य० २ उद्दे० उदके- प्लकः २० - हितमशक्यानि च 'उद्दष्टयत्' पृथक् कुर्यात् , तद्विपरीतानि तु 'निर्वेष्टयेत्' सुबद्धानि कुर्यात् , तथा 'उप्फेस वा कुञ्जति शिरोवे- एनं या कुर्याद् चेन संवृतोपकरणो निर्याकुलत्वात्सुखेनैव जलं तरति, तांश्च धर्मदेशनयाऽनुकूलयेत् , अथ पुनरेवं जानीयादित्यादि | कष्टयमिति ।। साम्प्रतमुदकं सुबमानस्य विधिमाह- (मूलं) से भिक्खू वा० उदगंसि पवमाणे नो हत्येण हत्थं पाएण पायं कारण कार्य आसाइजा,से अणासा- यणाए अणासायमाणे तओ सं० उदगंसि पविना ॥ से भिक्खू चा० उदगंसि पवमाणे नो उम्मुग्गनिमुग्गियं करिना, मामेयं उदगं कांग्रेस पा अच्छीसु वा नहंसि वा मुहंसि वा परियावजिज्जा, तओ० संजयामेव उद- गंसि पविजा ।। से भिक्खू वा उदगंसि पवमाणे दुयलियं पाउणिज्जा, खिप्पामेव उवहिं विगिंचिज वा विसो- हिन्न या, नो घेव णं साइजिज्जा, अह पु० पारए सिया उदगाओ तीरं पाउणित्तए, तओ संजयामेव उदउल्लेण या ससिणद्वेण या काण उदगतीर चिट्ठिजा ।। से भिक्खू वा० उदउल्लं या २ कार्य नो आमजिजा वा णो पम- जिजा या संलिहिज्जा यानिलिहिज्जा बाउब्यलिज्जाघाउयहिज्जा याआयाविज वा पया०, अह पु० विगओदओ में काए छिन्नसिणेहे काप तहप्पगारं कार्य आमजिज पापयारिज ग, तओसं० गामा० दूइजिजा।। (सू.३४५) स भिक्षुरुदके लवमानो हस्तादिकं हस्तादिना 'नासादयेत्' न संस्पृशेद , अप्कायादिसंरक्षणार्थमिति भावः, ततस्तथा कुर्वन् संयत एवोदकं युवेदिति । तथा च भिक्षुरुदके प्लवमानो मजनोन्मझने नो विदध्यादिति (शेर्प) सुगममिति ॥फिच-समिक्षुरुदके प्लव- मानः 'दौर्बल्यं' श्रमं प्रामुपात् , ततः क्षिप्रमेवोपधिं त्यजेत् , तद्देशं वा विशोधयेत्-त्यजेदिति, नवोपधावासत्तो भवेत् । अथ पुनरेयं ३४८॥ Maan. ----- २८.

·PAL Julm Mulning आचा० २ श्रुत १चूला ३ ईयां ध्य হয়। दकतीरे जंघातार्ये TILIATTA च विधिः mauni SILLPUrm unti hui TRALIAME जानीयात् 'पारए सिति समर्थोऽहमसि सोपधिरेयोदकपारगमनाय ततस्तसादुदकादुत्तीर्णः सन् संयत एवोदकाण गलद्विन्दुना कायेन सस्निग्धेन पोदकतीरे तिष्ठेव, तत्र चेर्यापथिकां च प्रतिक्रामेत् ॥ न चैतत्कुर्यादित्याह-स्पष्टं, नवरमत्रेयं सामाचारी-यदु- दका वखं तत्स्वत एव यावनिष्प्रगलं भवति तावदुदकतीर एव स्थेयम् , अथ चौरादिभयाद्गमनं स्यात्ततः प्रलम्बमानं कायेना: स्पृशता नेयमिति । तथा- (मूल) से भिक्खू चा० गामाणुगामं दूइजमाणे नो परेहिं सद्धिं परिजविय २ गामा दुइ०, तओ० सं० गामा दइ० ॥ (सू० ३४६) कण्ठ्यं, नवरं 'परिजवियर'त्ति परैः सार्द्ध भृशमुल्लापं कुर्वन्न गच्छेदिति ॥ इदानीं जवासंतरणविधिमाह- (मूलं) से भिखू वा. गामा० दू० अंतरा से जंघासंतारिमे-उदगे सिया, से पुवामेव ससीसोवरियं कार्य पाए ये पमजिजा २ एगं पायं जले किच्चा एगे पाय थले किचा तओसं० उदगंसि आहारियंरीगजा ॥ से भि० आहारियं रीयमाणे नो हत्थेण हत्थं जाव अणासायमाणे तओसंजयामेव जंघासंतारिमे उदए अहारियं रीएजा॥ से भिक्खू वा० जंघासंतारिमे उदए अहारियं रीयमाणेनोसायावडियाए नो परिदाहपडियाए महइमहालयसि उदयसि कार्य विउसिजा, तओ संजयामेव जंघासंतारिमे उदए अहारियं एज्जा, अह पुण एवं जाणिजा- पारण सिया उदगाओ तीरं पाउणित्तए तओ संजयामेव उदउल्लेण वा २ काएण दगतीरए चिट्ठिज्जा || से मिल उदग्दं या कार्य ससि० कायं नो आमन्निन या नो, अह पु० विगओदए मे काए छिन्नसिणेहे तहप्पगारं •आ.

·आचा २ धुत १पूला ३ ईया ध्य० - कायं आमजिन्न या० पयाविन था, तओ सं० गामा दूइ०॥ (सू० ३४७) 'तस्य' मिधोमान्तरं गच्छतो यदा अन्तराले जानुदमादिकमुदकं सातत ऊर्द्धकायं मुखवत्रिकया अधःकायं च रजोहरणेन प्रमृज्योदकं प्रविशत् , प्रविष्टश्च पादमेकं जले कृत्वाऽपरमुरिक्षपन् गच्छेत् , न जलमालोडपत्ता गन्तव्यमित्यर्थः,'अहारियंरीएजत्ति २ उद्देशः यथा मजु भवति तथा गच्छेत् , नार्दविन्दं विकारं वा कुर्वन् गच्छेदिति ।। स भिक्षुर्यथाऽऽयमेव गच्छन् महत्युदके महाश्रये वक्षः दकतीरे स्पलादिप्रमाणे जतातरणीये नदीहदादौ पूर्वविधिनैव कायं प्रवेशयेत् , प्रविष्टश्च यधुपकरणं निर्वाहयितुमसमर्थस्ततः सर्वमसारं या जंघातायें परित्यजेत् , अधय जानीयाच्छक्तोऽहं पारगमनाय ततस्तथाभूत एव गच्छेत् , उत्तीर्णश्च कायोत्सर्गादि पूर्ववत्कुर्यादिति ॥ आमर्ज- २० नप्रमार्जनादिर पूर्ववन्नेयमिति ।। साम्प्रतमुदकोत्तीर्णस्य गमनविधिमाह- च विधिः (मूलं) से भिक्खू वा गामा० दृइनमाणे नो मट्टियागएहिं पारहिं हरियाणि छिदिय २ विकुजिय २ विफा- | लिय २ उम्मग्गेण हरियवहाए गच्छिजा, जमेयं पाएहि मट्टियं खिप्पामेव हरियाणि अपहरंतु,माइहाणं संफासे, नो एवं फरिजा, से पुन्यामेय अप्पहरियं मागं पडिलेहिजा, तओ० सं० गामा० ॥ से भिक्खू वा २ गामाणु- गाम दृष्टज्नमाणे अंतरा से वप्पाणि या फ० पा० तो० अ० अग्गलपासगाणि चा गडाओ या दरीओ वा सह | परममं संजपामेय परिकमिजा, नो उज्जु, फेवली,से तत्थ परक्कममाणे पयलिज्ज चा २,से तत्थ पयलमाणे पा २ रुपम्याणि या गुच्छाणि या गुम्माणि या लयाओ चा याहीओ या तणाणि वा गहणाणि चा हरियाणि ॥३४॥ या अवलंपिय २ उत्तरिजा, जे तत्थ पाडिपहिया उवागच्छति ते पाणी जाइजा २, तओ सं० अवलंथिय २ TimurnaARITA DILAIMER Pranami-RDHATTAR PRITTEN HEALERTAINEELAMMELATUR ALLuitelliAIIATEL २८ ·आचा २ श्रुत० १चूला LATEMETARPALMAL ३ ईर्या- ध्य० २ उद्देशः दकतीरे जंघातार्ये wani च विधिः उत्सरिज्जा, तओ स० गामा० दू०॥से भिक्खू वा गा० दृइज्जमाणे अंतरा से जवसाणि या सगडाणि वा रहाणि या सचमाणि वा परयकाणि पा से णं वा विरूवरूवं संनिरुद्धं पहाए सह परफमे सं०, नो उ०, से णं परो सेणागओ पहजा-आउसंतो! एस णं समणे सेणाए अभिनिवारियं करेइ, से णं पाहाए गहाय आगसह, से णं परो पाहाहिं गराय आगसिज्जा, तं नो सुमणे सिया जाच समाहीए, तओ सं० गामा० दू०॥(सू०३४८) स भिक्षुरुदकादुत्तीर्णः सन् कर्दमाविलपादः सन्(नो)हरितानि भृशं छिचा तथा विकुब्जानि कृत्वा एवं भृशं पाटयित्वोन्मार्गेण हरितवधाय गच्छेद-पथैना पादमृचिका हरितान्यपनयेयुरित्येवं मातृस्थानं संस्पृशेत् , न चैतत्कुर्याच्छेपं सुगममिति ॥ स मिक्षा- मान्तराले यदि पप्रादिकं पश्येततः सत्यन्यस्मिन् समे तेन अजुना पथा न गच्छेद् , यतस्तत्र गर्तादौ निपतन् सचित्तं वृक्षादि- कमवलम्बेत, तघायुक्तम् , अथ कारणिकस्तेनैव गच्छेत् , कथञ्चित्पतितश्च गच्छगतो वल्ल्यादिकमप्यवलम्ब्य प्रातिपथिकं हस्तं वा याचित्या सयत एव गच्छेदिति ॥ किश्च-स भिक्षुर्यदि सामान्तराले 'यवस' गोधूमादिधान्यं शकटस्कन्धाचारनिवेशादिकं वा भवेत् | तत्र बसपायसम्भवात्तन्मध्येन सत्यपरसिन् पराक्रमे न गच्छेत् , शेपं सुगममिति ॥ तथा- (मूल) से भिक्खू चा गामा दूइज्जमाणे अंतरासे पाडिवहिया उवागच्छिज्जा, तेणं पाडिवहिया एवं चइज्जा-आउ० समणा ! केपइए एस गामे बाजाय रायहाणी वा केवईया इत्य आसा हत्थी गामपिंडोलगा मणुस्सा परिवसंति? से पहुभत्ते पहुउदए बहुजणे बहुजवसे से अप्पभत्ते अप्पुदए अप्पजणे अप्पजवसे?, एयप्पगाराणि पसि- णाणि पुच्छिज्जा, एयप्प० पुट्ठो वा अपुट्ठो वा नो वागरिजा, एवं खल. जं सव्वद्धेहि०॥ (सू०३४९)२-१-३-२ - , प्र.आ. } ·श्रुत० १ चूला - 'स' तस्स भिक्षोरपान्तराले गच्छतः 'प्रातिपथिकाः' संमुखाः पथिका भवेयुः, ते चैवं घदेयुर्यथाऽऽयुप्मन् ! श्रमण ! किम्भूतोऽयं १५ ग्रामः ? इत्यादि पृष्टो न तेपामाचक्षीत, नापि तान् पृच्छेदिति पिण्डार्थः, एतत्तस्य भिक्षोः सामग्र्यमिति ।। तृतीयस्याध्ययनस्य ३ ई- ध्य० द्वितीय उद्देशकः ॥२-१-३-२ २ उद्देशः उक्तो द्वितीयोद्देशकः, साम्प्रतं तृतीयः समारभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः-इहानन्तरं गमनविधिः प्रतिपादितः, इहापि प्रातिपा- थिक- स एव प्रतिपाद्यते, इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्योद्देशकस्यादिसूत्रम्- विधिः (मूलं) से भिक्खू चा गामा० दुइजमाणे अंतरा से चप्पाणि चा जाव दरीओ चा जाव कूडागाराणि वा पासा- २० याणि बा नूमगिहाणि वा रुक्खगिहाणि वा पचयगि० रुक्खं वा चेइयकडं धूभं चा चेइयकर्ड आएसणाणि । उद्देश: वा जाव भवणगिहाणि चा नो चाहाओ पगिझिय २ अंगुलिआए उद्दिसिय २ ओणमियर उन्नमियर निज्झा-1 वनादि- इज्जा, तओ० सं० गामा० ॥ से भिक्खू वा० गामा० दू० माणे अंतरा से कच्छाणि वा दवियाणि चा नूमाणि मर्ण-' |चा वलयाणि था गहणाणि वा गहणविदुग्गाणि वणाणि चा वणवि० पव्वयाणि चा पव्वयवि० अगडाणि निषेधः वा तलागाणि वा दहाणि वा नईओ वा वाओ वा पुक्खरिणीओ वादीहियाओ वा गुंजालियाओ चा सराणि वा सरपंतियाणि वा सरसरपंतियाणि वा नो बाहाओ पगिज्झिय २ जाच निज्झाइज्जा, केवली, जे तत्थ ॥३५॥ मिगा वा पसू या पंखी वा सरीसिवा वा.सीहा वा जलचरा वा थलचरा वा खहचरा वा सत्ता ते उत्तसिज्ज वा HRILLu HTT . MAITHILITY ·३ईयो आचा० २ श्रुत १चूला ध्य- प्रातिप- थिक- विधिः ३ उद्देश: वित्तसिन वा पाडं या सरणं चा कंखिजा, चारित्ति मे अयं समणे, अह भिक्खू णं पु० जं नो याहाओ पगि: झिय २ निज्झाइना, तओ संजयामेव आयरिउवज्झाहिं सद्धिं गामाणुगाम इनिजा।। (सू० ३५०) स भिक्षु माद्रामान्तरं गच्छन् यद्यन्तराले एतत्पश्येत् , तद्यथा-परिखाः प्राकारान् ‘कूटागारान् पर्वतोपरि गृहाणि 'नूमगृहाणि' भूमीगृहाणि, वृक्षप्रधानानि तदुपरि वा गृहाणि वृक्षगृहाणि, पर्वतगृहाणि पर्वतगुहाः, 'रुक्खं वा चैइअकडंति वृक्षस्पाधो व्यन्त- रादिस्थलकं 'स्तूपं वा व्यन्तरादिकृतं, तदेवमादिकं साधुना भृशं याडं 'प्रगृह्य परिक्षप्य तथाऽलीः प्रसार्य तथा कापमवनम्यो- मम्य या न दर्शनीय नाप्यवलोकनीयं, दोपाचात्र दग्धपितादी साधुराशयेताजितेन्द्रियो वा संभाव्येत उत्स्यः पक्षिगणो वा संत्रासं गच्छन् , एतद्दोपभयात्संयत एव 'येत्' गच्छेदिति । तथा-स भिक्षुामान्तरं गच्छेत् , तस्प च गछतो यद्येतानि भवेयुः, तपथा-'कच्छा' नघासन्ननिम्नप्रदेशा मूलकचालकादिवाटिका या 'दविपाणित्ति अटव्यां घासार्थ राजकुलावरुद्धभूमपः 'निम्नानि' गर्नादीनि 'वलयानि' नद्यादिवेष्टितभूमिभागाः 'गहन' निर्जलप्रदेशोऽरण्यक्षेनं या 'गुजालिका' दीर्घा गम्भीराः कुटिलाः लक्षणा: जलाशया: 'सरपतयः प्रतीताः 'सर:सरःपलया परस्परसंलग्नानि बहूनि सरांसीति, एवमादीनि साहादिना न प्रदर्शयेद् अय- लोकयेद्वा, पतः केवली चूयात्कर्मोपादानमेतत् , किमिति १, पतो ये वत्स्याः पक्षिमृगसरीसृपादयस्ले वासं गच्छेयुः, सदाचासितानां या साधुविषयाऽऽशका समुत्पर्यत, अथ साधूनां पूर्वोपदिष्टमेतत्प्रतिज्ञादिकं यत्तधा न कुर्यात् , आचार्योपाध्यायादिमिश्च गीवा: सह विहरेदिति ॥ साम्प्रतमाचार्यादिना सह गच्छतः साधोविधिमाह- (मूल) भिक्खू वा २ आयरिउपज्झा गामा० नो आयरियउवज्शायास हत्थेण वा हत्थं जाय अणासायमाणे पप्रादि- मर्ण- निरोधः १० प्र.आ. ३८२ ·१ SE . चितओ संजयामेव आयरिउ० सद्धिं जाव दुईजिज्जा ॥ से भिक्खूवा आय० सद्धिं दूइज्जमाणे अंतरा से पाडि- २ श्रुत ३ ई. वहिया उवागच्छिन्ना, ते णं पा० एवं वइन्जा-आउसंतो! समणा ! के तुम्भे ? कओ वा एह ? कहिं वा गच्छि- चूला हिह , जे तत्य आयरिए या उवज्झाए वा से भासिज वा वियागरिज वा, आयरिउवज्झायस्स भासमाणस्स ३ उद्देशः वा वियागरेमाणस्स वा नो अतरा भासं करिना, तओ० सं० अहाराइणिए वा० दूइजिन्ना ।। से भिक्खू वा प्राकारा- अहाराइणियं गामा० १० नो राइणियस्स हत्येण हत्थं जाव अणासायमाणे तओ सं० अहाराइणियं गामा. धदर्शनं दू० ॥ से भिक्खू वा २ अहाराइणि गामाणुगामं दृइन्जमाणे अतरा से पाडिवहिया उवागच्छिन्ना, ते णं पाडि- पहिया एवं वइबा-आउसंतो! समणा! के तुम्भे?, जे तत्थ सवराइणिए से भासिल वा वागरिज वा, आचा- राइणियस्स भासमाणस्स या वियागरेमाणस्स वा नो अंतरा भासं भासिज्जा, तओ संजयामेव अहाराइणि- र्यादि याए गामाणुगामं दूइजिज्जा (सू० ३५१) गमने स भिक्षुराचार्यादिभिः सह गच्छंस्तावन्मागाया भूमौ स्थितो गच्छेद् यथा हस्तादिसस्पर्शो न भवतीति । तथा-स भिक्षुराचार्या विधिः दिभिः साद्धं गच्छन् प्रातिपथिकेन पृष्टः सन् आचार्यादीनतिक्रम्य नोत्तर दद्यात् , नाप्याचार्यादौजल्पत्यन्तरभापा कुर्यात् , गच्छंश्च ० सयत एच युगमारया दृष्ट्या यथारत्नाधिकं गच्छेदिति तात्पर्यार्थः । एवमुत्तरसूत्रद्वयमप्याचार्योपा यायैरिवापरेणापि रनाधिकन | साधुना सह गच्छता हस्तादिसचट्टोऽन्तरभाषा च वर्जनीयेति द्रष्टव्यमिति । किञ्च- ॥३५॥ (मूलं) से भिक्खू वा० दूइज्जमाणे अतरा से पाडिवहिया उवागच्छिज्जा, ते णं पा० एवं वइज्जा-आउ० स०! मि: सह- ·२ थुत० १चूला ध्य ३ उद्देशः प्राकारा- यदर्शनं आचा- र्यादि आचा० । अवियाई इत्तो पडिवहे पासह, तं०--मणुस्सं वा गोणं या महिसं या पसुं वा पक्खि या सिरीसिवं या जलयर वा से आइक्खह दंसेह, तं नो आइक्विज्जा नो दंसिज्जा, नो तस्स तं परिनं परिजाणिज्जा, तुसिणीए उवेहिज्जा, जाणं या नो जाणंति वइन्जा, तओ सं० गामा० दू० ॥ से भिक्खू या. गा० दू० अंतरा से पाडि• उवा०, ते णं पा० एवं चहज्जा-आउ० स०! अवियाई इत्तो पडिवहे पासह उदगपसूयाणि कंदाणि या मूलाणि या तया पत्ता पुप्फा फला पीया हरिया उवगं वा संनिहियं अगणिं वा संनिखित्तं से आइक्खह जाव दूइजिज्जा ।।से भिक्खू पा. गामा दूइज्जमाणे अंतरा से पाडि० उवा०, ते णं पाडि० एवं आउ० स० अवियाई इत्तो पडि- वहे पासह जवसाणि वा जाव से णं वा विख्यरूवं संनिविटं से आइक्खह जाव दूइजिज्जा ।। से भिक्खू घा० गामा० दूइज्जमाणे अंतरा पा० जाच आउ० स० केवइए इत्तो गामे वा जाव रायहाणि वा से आइक्खह जाव दूइबिजा ।। से भिक्खू पा २ गामाणुगामं दूइजेजा, अंतरा से पाडिपहिया आउसंतो समणा! केवइए इत्तो गामस्स नगरस्स वा जाव रायहाणीए वा मग्गे से आइपखह, तहेब जाव दूइजिन्ना ॥ (सू . ३५२) 'से' तस्य भिक्षोर्गच्छतः प्रातिपथिकः कश्चित्संमुखीन एतद् ब्रूयात् , तद्यथा-आयुष्मन् ! श्रमण ! अपिच किं भवता पथ्याग- च्छता कश्चिन्मनुप्यादिरुपलब्धः १, तं चैवं पृच्छन्तं तूष्णीभावेनोपेक्षेत, यदिया जाननपि नाहं जानामीत्येवं वददिति ॥ अपि च- स भिक्षु'मान्तरं गच्छन् केनचित्संमुखीनेन प्रातिपथिकेन पृष्टः सन् उदकप्रस्तं कन्दमूलादि नैवाचक्षीत, जाननपि नैव जाना- मीति वा घूयादिति । एवं यवसासनादिसवमपि नेयमिति ॥ तथा कियरे ग्रामादिप्रश्नसूत्रमपि नेयमिति । एवं कियान् पन्था? भिः सह- गमने विधिः १० ---... UPT ·आचा० २ श्रुत० १चूला स! आहर एवं वत्धं या ४ देहि निपिखवाहि, तं नो दिजा निक्विविजा, नो वंदिय २ जाइज्जा, नो अंजलिं ३- कट्ठ जाइजा, नो कलुणवडियाए जाइजा, धम्मियाए जाइज्जा, तुसिणीयभावेण वा उवेहिन्ना, ते णं आमो- ध्य० सगा सयं करणिज्जतिकट्ठ अक्कोसंति या जाव उद्दविंति या पत्थं वा ४ अच्छिादिज या जाच परिविज चा, तं३ उद्देश: नो गामसंसारियं कुज्जा, नो रायसंसारियं कुजा, नो परं उचसंकमित्तु चूया-आउसंतो! गाहावई एए खल प्रातिपा- थिक- आमोसगा उवगरणवडियाए सयं करणितिकट्ट अकोसंति धा जाव परिहवंति वा, एयप्पगारंमणंचा वायं वा नो पुरओ कट्ट विहरिजा, अप्पुस्सुए जाव समाहीए तओ संजयामेव गामा० दुइ० ॥ एवं खलु सया जइ० विधिः (सू. ३५४)-त्तिवेमि ।। समाप्तमीर्याख्यं तृतीयमध्ययनम् ॥ २-१३--३॥ स भिक्षुामान्तरे गच्छन् यदि सेनैरुपकरणं याच्येत तचेपां न समर्पयेत् , बलादृह्नतां भूमौ निक्षिपेत्, न च चौरगृहीतमुप- करणं बन्दित्वा दीनं वा चदित्या पुनर्याचेत, अपि तु धर्मकथनपूर्वकं गच्छान्तर्गतो याचेत तूष्णीभावेन चोपेक्षेत, ते पुनः स्तेनाः खकरणीयमितिकृत्वैतत्कुर्युः, तद्यथा-आक्रोशन्ति वाचा ताडयन्ति दण्डेन यावजीविताच्याजयन्ति, वस्त्रादिकं वाऽऽछिन्युविचत्रेय 'प्रतिष्ठापयेयुः त्यजेयुः, तच तेपामेवं चेष्टितं न ग्रामे 'संसारणीय कथनीय, नापि राजकुलादौ, नापि परं-गृहस्थमुपसंक्रम्य चौर- चेष्टितं कथयेत , नाप्येवंप्रकारं मनो पाचं या सङ्कल्प्यान्यन गच्छेदिति, एवचस मिक्षोः सामग्यामिति ॥तृतीयमध्ययनं समाप्तम् ।। . ०. प्र.आ. ३८४ im. INLA ALATA HREAMERIES Hum ·. चा० २ श्रुत १चूला ३ ई- ध्य० ३ उद्देशः प्रातिपा- थिका | विधिः इत्येतदपीति । किञ्च- (मूल) से भिक्खू० गा. दू० अंतरा से गोणं वियालं पडिवहे पेहाए जाच चित्तचिल्लडं वियालं प० पेहाए नो तेसिं भीओ उम्मग्गेणं गच्छिन्ना नो मग्गाओ उम्मग्गं संकमिजा नो गहणं या वणं वा दुग्गं वा अणु- पविसिज्जा नो रुक्वंसि दुरुहिज्जा नो महइमहालयंसि उदयंसि कार्य विउसिज्जा नो वाई चा सरणं वा सेणं वा सत्यं था कंखिज्जा अप्पुस्सुए जाच समाहीए तओ संजयामेव गामाणुगामं दृइजिज्जा ॥से भिक्खू गामा- | गुगाम दुइजमाणे अंतरा से विहं सिया, से जं पुण विहं जाणिज्जा इमंसि वस्तु विहंसि पहवे आमोसगा | उचगरणपडियाए संपिडिया गच्छिजा, नो तेसि भीओ उम्मग्गेण गछिजा जाव समाहीए तओ संजया- मेव गामाणुगामं दृइन्जेज्जा ।। (सू. ३५३) स मिक्षुामान्तरं गच्छन् यधन्तराले 'गां' यूपभं 'ध्यालं' दर्पित प्रतिपथै पश्येत् , तथा सिंह व्याघ्र यावचित्रकं तदपत्यं वा व्यालं रं दृष्ट्वा च तमयान्नवोन्मार्गेण गच्छेत्, न च गहनादिकमनुप्रविशेत् , नापि पक्षादिकमारोहेत्, न चोदकं प्रविशेत् , नापि शरणममिकाक्षेत्, अपि त्यल्पोत्सुकोऽविमनस्का संयत एवं गच्छेत् , एतच्च गच्छनिर्गतविधेयं, गच्छान्तर्गतास्तु व्यालादिकं परि- हरत्यपीति ॥ किञ्च-'से' तस्य मिक्षोामान्तराले गच्छतः 'विह'ति अटवीप्रायो दीर्घोऽध्वा भवेत् , तत्र च 'आमोपका: सेनाः 'उपकरणप्रतिज्ञया' उपकरणार्थिनः समागच्छेयुः, न तन्नयादुन्मार्गगमनादि कुर्यादिति ।। (मूल) से भिक्खू वा० गा० दू० अंतरा से आमोसगा संपिंडिया गच्छिज्जा, ते णं आ० एवं वइन्जा-आउ. ॥३५२॥ POW THEMININE ·PRADEITIES आचा . २ श्रुत १चूला ३ई. ध्य ३ उद्देशः प्रातिपा- थिक- सo! आहर एवं वत्थं वा ४ देहि निक्विवाहि, तं नो दिजा निक्खिविजा, नो चंदिय २ जाइजा, नो अंजलिं कटु जाइजा, नो कलुणपडियाए जाइन्ना, धम्मियाए जाइज्जा, तुसिणीयभावेण चा उर्वहिन्ना, ते णं आमो- सगा सयं करणिजंतिकट्ट अक्कोसंति या जाव उद्दविंति या पत्थं वा ४ अछिदिज चा जाव परिहविज या, तं नो गामसंसारियं कुजा, नो रायसंसारियं कुज्जा, नो परं उचसंकमित्त बूया-आउसंतो! गाहावई एए खल आमोसगा उवगरणवडियाए सयं करणितिकट्ट अक्कोसंति वा जाच परिहचंति वा, एयप्पगारंमणं वाचायं पा नो पुरओ कट्ट विहरिजा, अप्पुस्सुए जाव समाहीए तओ संजयामेव गामा० दूइ० ॥ एवं खलु. सया जइ० (सू. ३५४)-त्तिवेमि ॥ समाप्तमीर्याख्यं तृतीयमध्ययनम् ॥२-१३-३॥ स भिक्षुर्गामान्तरे गच्छन् यदि तैनरुपकरणं याच्येत तत्तेपां न समर्पयेत् , बलाद्गृह्नतां भूमौ निक्षिपेत् , न च चौरगृहीतमुप- करणं वन्दित्वा दीनं या यदित्वा पुनचित, आपि तु धर्मकथनपूर्वकं गच्छान्तर्गतो याचेत तूष्णीमावेन वोपेक्षेत, ते पुनः स्तेनाः खकरणीयमितिकृत्वैतत्कुर्युः, तद्यथा-आक्रोशन्ति वाचा ताडयन्ति दण्डेन यावीविताच्याजयन्ति, वस्त्रादिकं वाऽऽच्छिन्युवित्तत्रैव 'प्रतिष्ठापयेयुः त्यजेयुः, तच तेपामेवं चेष्टितं न ग्रामे 'संसारणीय कथनीय, नापि राजकुलादौ, नायि परं-गृहस्थमुपसंगम्य चौर- चेष्टितं कथयेत , नाप्येवंप्रकारं मनो वाचं वा सङ्कल्प्यान्यत्र गच्छेदिति, एततस मिक्षोः सामव्यमिति तृतीयमध्ययनं समासम् ॥ विधिः प्र.आ. HOLIYEmita ·आचा० २ श्रुत० १चूला ध्य० . THEORTHENTINUm १५ ४ भाषा- अथ चतुर्थं भापाजातमध्ययनम्। १ उद्देशः उक्तं तृतीयमध्ययनं, साम्प्रतं चतुर्थमारभ्यते, अस्स चायममिसम्बन्धः-इहानन्तराध्ययने पिण्डविशुद्ध्यर्थ गमनवि- जात- घिरुक्तः, तत्र च गतेन पथि वा यादग्भूतं वाच्यं न वाच्यं वा, अनेन च सम्बन्धेनायातस्स भापाजाताध्ययनस्य चत्वार्यनुयो- निक्षेपाः गद्वाराणि भवन्ति, तत्र निक्षेपनियुक्त्यनुगमे भापाजातशब्दयोनिक्षेपार्थ नियुक्तिकृदाह- जह यकं तह भासा जाए छक्कं च होइ नायव्यं । उप्पत्तीए १ तह पनपं २ तरे ३ जायगहणे ४ य॥३१३॥ पथा घाफ्यशुद्यध्ययने वाक्यस्य निक्षेपः कृतस्तथा भाषाया अपि कर्त्तव्यः, जातशब्दस्य तु पट्ट निक्षेपोऽयं ज्ञातव्यो-नाम १. स्थापना २ द्रव्य ३ क्षेत्र ४ काल ५ भाव ६ रूपः, तत्र नामस्थापने क्षुण्णे, द्रव्यजातं तु आगमतो नोआगमतः, व्यतिरिक्तं निर्गु- क्तिकारो गाथापश्चार्द्धन दर्शयति-तच्चतुर्विधम् , उत्पत्तिजातं १ पर्यवजातम् २ अन्तरजातं ३ ग्रहणजातं ४, तनोत्पत्तिजातं नाम यानि द्रव्याणि भाषावर्गणान्तःपातीनि काययोगगृहीतानि वाग्योगेन निसृष्टानि भापात्वेनोत्पद्यन्ते तदुत्पत्तिजातं, यद्न्यं भापात्वे- नोत्पन्नमित्यर्थः १, पर्यवजातं तैरेव यानिसृष्टभापाद्रव्यर्यानि विश्रेणिस्थानि भाषावर्गणान्तर्गतानि निसृष्टद्रव्यपराघातेन भाषापर्याय- त्वेनोत्पद्यन्ते तानि द्रव्याणि पर्यवजातमित्युच्यन्ते २, यानि त्वन्तराले समश्रेण्यामेव निसृष्टद्रव्यमिश्रितानि भापापरिणाम भजन्ते तान्यन्तरजातमित्युच्यन्ते ३, यानि पुनर्रव्याणि समश्रेणिविश्रेणिस्थानि भापात्वेन परिणतानि कर्णशष्कुलीविवरप्रापिष्टानि गृह्यन्ते ॥३५३।। तानि चानन्तप्रदेशिकानि द्रव्यतः क्षेत्रतोऽसङ्ख्येयप्रदेशावगाहानि कालत एकद्विव्यादियावदसङ्ख्येयसमयस्थितिकानि भावतो Indira Jii Vikr Visil MARATHomtamIIHIRA २४ ·F आचा० २ श्रुत १चूला ४ भापा- ध्य० १ उद्देशः जात- निक्षेपाः BF . वर्णगन्धरसस्पर्शवन्ति तानि चैवंभूतानि ग्रहणजातमित्युच्यन्ते ४ । उक्तं द्रव्यजातं, क्षेत्रादिजातं तु स्पष्टत्वानियुक्तिकारेण नोक्तं, तवंभृत-यमिन् क्षेत्र भापाजातं व्यावर्ण्यते यावन्मानं या क्षेत्रं स्पृशति तत्क्षेत्रजातम् , एवं कालजातमपि, भावजातं तु तान्ये- वोत्पत्तिपर्यवान्तरग्रहणद्रव्याणि श्रोतरि यदा शब्दोऽयमिति बुद्धिमुत्पादयन्तीति । इह त्वधिकारो द्रव्यभाषाजातेन, द्रव्यस्य प्राधा- न्यविवक्षया, द्रव्यस्स तु विशिष्टावस्था भाव इतिकृत्वा भावभाषाजातेनाप्यधिकार इति ॥ उद्देशार्थाधिकारार्थमाह- सब्वेवि य धयणविसोहिकारगा तहवि अस्थि उ विसेसो।वयणविभत्ती पढमे उप्पत्ती वजणाधीए ॥३१७॥ यद्यपि द्वावप्युद्देशको वचनविशुद्धिकारको तथाऽप्यस्ति विशेषः, स चाय-प्रथमोद्देशके चचनस्य विभक्तिः बचनविभक्तिः-एक- वचनादिपोडशविधाचनविभागः, तथैवंभूतं भाषणीयं नैवंभूतमिति व्यावर्ण्यते, द्वितीयोद्देशके तूत्पत्तिः-क्रोधायुत्पत्तिर्यथान भवति तथा भापितव्यम् । साम्प्रतं सूत्रानुगमेऽस्पलितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चारणीयं, तचेदम्- (मूल) से भिक्खू वा २ इमाई वयायाराई सुचा निसम्म इमाई अणागाराई अणारियपुजाई जाणिज्जा-जे कोहा वा वायं विउंजंति जे माणा वा० जे मायाए वा. जे लोभा वा वायं विउंजंति जाणओवा फरुसं वयंति अजाणओ वा फ० सव्वं चेयं सावज वजिज्जा विवेगमायाए, धुवं चेयं जाणिजा अधुवं चेयं जाणिजा असणं या लभिय नो लभिय भुंजिय नो भुंजिय अदुवा आगओ अदुवा नो आगओ अदुवा एइ अदुवा नो एइ अदुवा एहिइ अदुवा नो एहिइ इत्थवि आगए इत्थवि नो आगए इत्थवि एइ इत्थवि नो एति इत्थवि एहिति इत्थवि नो एहिति ॥ अणुवीइ निहाभासी समियाए संजए भासं भासिज्जा, तंजा-एगवयणं १ दुवयणं २ बहुव० ३इत्थि १० प्र.आ. OD ·४भापा- ध्य १ उद्देशः पोडश- रचनानि आचा- पुरि० ५ नपुंसगवयणं ६ अज्झत्थव० ७ उवणीयवयणं ८ अवणीयवयणं ९ उवणीयअवणीयव० १० अव- २ श्रुत पीयउवणीयव० ११ तीयच० १२ पडुप्पन्नव० १३ अणागयव० १४ पचक्खवयणं १५ परुस्खव० १६, से एग- १चूला वयणं वहस्सामीति एगवयणं यइजा जाव परुक्खवयणं वइस्सामीति परुस्ववयणं वइना, इत्थी वेस पुरिसो वेस नपुसगं वेस ण्यं वा चेयं अन्नं वा चेयं अणुवीइ णिहाभासी समियाए संजए भासं भासिज्जा, इचेयाई आययणाई उवातिकम्म || अर भिक्खू जाणिज्जा चत्तारि भासजायाई, तंजहा-सच्चमेगं पढम भासजायं १ पीयं मोसं २ तईयं सच्चामोसं ३ जं नेव सचं नेव मोसं नेव सच्चामोसं असञ्चामोसं नाम तं चउत्थं भासजायं ४॥ से वेमि जे अईया जे य पड्डुप्पन्ना जे अणागया अरहता भगवंतो सब्वे ते एयाणि चेव चत्तारि भास- जायाई भासिंसु वा भासंति वा भासिस्संति वा पन्नविंसु वा ३, सव्वाइं च णं एयाई अचित्ताणिवण्णमंताणि गंधमंताणि रसमंताणि फासमंताणि चओवचइयाई विप्परिणामधम्माई भवंतीति अक्खायाई॥ (सू. ३५५) स भावभिक्षुः 'इमान्' इत्यन्तःकरणनिप्पन्नान , इदमः प्रत्यक्षासन्ननाचित्वात्समनन्तर वक्ष्यमाणान् वाच्याचारा चागाचारा: वाग्व्यापारास्तान् श्रुत्वा, तथा 'निशम्य ज्ञात्वा भापासमित्या भाषा भाषेतेत्युत्तरेण सम्बन्ध इति । तर यादग्भूता मापा न भापि- तव्येति तचापदर्शयति-'इमान्' वक्ष्यमाणान् 'अनाचारान्' साधूनामभाषणयोग्यान पूर्वसाधुमिरनाचीर्णपूर्वान् साधुर्जानीयात् , तद्यथा-ये केचन क्रोधाद्वा वाचं 'विउजन्ति' विविधं व्यापारयन्ति-भापन्ते, यथा चौरस्त्वं दासस्त्वमित्यादि, तथा मानेन भाषन्ते. यथोत्तमजातिरह हीनस्त्वमित्यादि, तथा मायया यथा ग्लानोऽहमपरसन्देशकं वा सावद्यकं केनचिदुपायेन कथयित्वा मिथ्यादुष्कृतं 4. fa/३५॥

·आचार MPARAMulture | online-htra २ श्रुव० ध्य... १चूला - ५ करोति सहसा ममैतदायातमिति, तथा लोभेनाहगनेनोक्तेनातः किचिल्लप्स्य इति, तथा कस्यचिद्दोषं जानानास्तद्दोपोद्घटनेन परु ४मापा. वदन्ति अजानाना वा, सर्व चैतत्क्रोधादिवचनं सहावयेन-पापेन गमेण वा वर्तत इति सावधं तद्वर्जयेत् विवेकमादाय, विवेकिना भूत्वा सावयं वचनं वर्जनीयमित्यर्थः, तथा केनचित्साई साधुना जल्पता नैव सायधारणं वचो वक्तव्यं यथा 'धुवमेतत् निश्चित उद्देशः वृष्ट्यादिकं भविष्यतीत्येवं जानीयाद्, अधुर्व वा जानीयादिति । तथा कश्चित्साधु भिक्षार्थ प्रविष्टं ज्ञातिकुलं वा गतं चिरयन्तमु-पोडश- वचनानि द्दिश्यापरे साधव एवं प्रवीरन् यथा-भुमहे वयं, स तवाशनादिकं लब्ध्वव समागमिष्यति, यदिचा धियते तदर्थ किञ्चित् नेवासी तस्माग्लन्धलाभः समागमिष्यति, एवं तत्रैव भुयाऽभुक्त्या वा समागमिष्यतीति सावधारणं न वक्तव्यम् , अथ भूतां सावधा- रणां वाचं न याद् यथाऽऽगतः कश्चिद्राजादिः नो या समागतः, तथाऽऽगच्छति न वा समागच्छति, एवं समागमिष्यति न वेति, एवमत्र पत्तनमठादावपि भूतादिकालत्रय योज्यं, यमर्थ सम्यग् न जानीयात्तदेवमेवैतदिति न व्यादिति भावार्थः, सामान्येन सर्व- अगः साधोरयमुपदेशो, यथा-'अनुविचिन्त्य' विचार्य सम्यग्निश्चित्यातिशयेन श्रुतोपदेशेन वा प्रयोजने सति 'निष्ठाभापी' साय- धारणभापी सन् 'समित्या' भापासमित्या 'समतया वा' रागद्वेपाकरणलक्षणया पोडशवचनविधिज्ञो भाषा भाषेत । यादृग्भूता च भापा मापितव्या तां पोडशवचनविधिगतां दर्शयति-'तद्यधे'त्युपप्रदर्शनार्थः, एकवचनं वृक्षः १, द्विवचनं वृक्षौ २, बहुवचनं वृक्षा इति ३, स्वीवचनं वीणा कन्या इत्यादि ४, पुंवचनं घटः पट इत्यादि ५. नपुंसकवचनं पीठं देवकुलमित्यादि ६, अध्यात्मव- चनम् , आत्मन्यधि अध्यात्म-हृदयगतं तत्परिहारेणान्यद्भणिप्यतस्तदेव सहसा पतितम् ७, 'उपनीतवचनं' प्रशंसावचनं यथा रूपवती स्त्री ८ तद्विपर्ययेणापनीतवचनं यधेयं रूपहीनेति ९, 'उपनीतापनीतवचन' कश्चिद् गुणः प्रशस्यः कचिनिन्यो, यथा- - १ , प्र.आ. ३८६ - THULOD NICHH GAURILALITAL MIRE ·आचा - २ थुन लगा பக ப PAN AIMUNIN MINI MANTRIE १५ ४भाषा- ध्य० १ उद्देश: पोडश- वचनानि २० रूपपीयं सी फिन्त्यसदृचेति १०, अपनीतोपनीतवचनम्, अरूपवती स्त्री किन्तु सदृत्तेति ११, 'अतीतवचनं कृतवान् १२ वर्षमानपचन करोति १३ 'अनागतपचनं करिष्यति १४ 'प्रत्यक्षवचनम्' एप देवदतः १५, परोक्षवचनं स देवदत्तः १६, इत्येतानि पोटश वचनानि, अमीपांस मिथुरेकार्थविवक्षायामेकवचनमेव ब्रूयाद् यावत्परोक्षवचनविवक्षायां परोक्षवचनमेव ब्रूया- दिति । तपा रूपादिक दृष्टे सति रुयेथपा पुरुषो वा नपुंसकं वा, एवमेवैतदन्यद्वैतत् , एवम् 'अनुविचिन्त्य' निश्चित्य निष्ठाभाषी सन् समित्या समतया संयत एव भाषा भाषेत, तथा 'इत्येतानि' पूर्वोक्तानि भापागतानि वक्ष्यमाणानि वा 'आयतनानि दोपस्था- नानि 'उपातिक्रम्य' अतिलक्ष्य भाषा भाषेत । अथ स भिक्षुर्जानीयात् 'चत्वारि भाषाजातानि' चतस्रो भाषाः, तद्यथा-सत्यमेकं प्रथमं भापाजावं पधार्थम्-अवितधं, तद्यथा गौगौरवाचोऽध एवेति १, एतद्विपरीता तु मृपा द्वितीया, यथा गौरवोऽवो गौरिति २, एतीया भाषा सत्यामृपेति, यत्र किश्चित्सत्यं किश्चिन्मृति, यथाऽश्वेन यान्तं देवदत्तमुष्ट्रेण यातीत्यभिदधाति ३, चतुर्थी तु मापा योच्यमाना न सत्या नापि मृपा नापि सत्यामृपा आमत्रणाज्ञापनादिका सानासत्याऽमृति ४॥ स्वमनीपिकापरिहारार्थमाह- मोऽहं यदेतद्रवीमि तत्संबरेव तीर्धकृद्भिरतीतानागतवर्तमान पितं भाष्यते च, अपि चैतानि-सर्वाण्यप्येतानि भापाद्रव्याण्यचि- पानि च वर्णगन्धरमपर्शयन्ति चयोपचयिकानि विविधपरिणामवाणि भवन्तीति, एवमाख्यातं तीर्थकद्भिरिति, अत्र च वर्णा- दिमचारिफरणेन शब्दस मूर्त्तत्वमावेदितं, न समूर्तसाकाशार्वर्णादयः संभवन्ति, तथा चयोपचयधर्माणीत्यनेन तु शब्दस्यानि- त्यत्वमावि, विचित्रपरिणामत्ताउन्दद्रव्याणामिति ॥ साम्प्रतं शब्दस कृतकत्वाविष्करणायाह- (मूल) से भिक्खू वा० से जं पुण जाणिना पुदिव भासा अभासा भासिनमाणी भासा भासा भासासम- CHAIN पार IN HIBILIHARI ||३५५॥ २८ ·आचा० २ श्रुत० १चूला ४ भापा- ध्य० १ उद्देशः पोडश- वचनानि , यवीइकंता च णं भासिया भासा अभासा ॥ से भिक्खू घा० से जं पुण जाणिज्जा जा य भासा सचा १ जा य भासा मोसा २ जा य भासा सचामोसा २ जा य भासा असच्चाऽमोसा ४, तहप्पगारंभासं सावजं सकि- रियं कक्कसं कडुयं निटरं फरुसं अण्हयरिं छेयणकरिं भेयणकरि परियावणकरि भूओवघाइयं अभिकख नो भासिज्जा ॥ से भिक्खू पा भिक्खुणी या से जं पुण जाणिजा, जा य भासा सचा सुहुमा जाय भासा अस- चामोसा तहप्पगारं भासं असावजं जाव अभूओवघाइयं अभिकंख भासं भासिज्जा ॥ (सू. ३५६) स भिक्षुरेवंभूतं शब्द जानीयात् , तद्यथा-भापाद्रव्यवर्गणानां वाग्योगनिस्सरणात् 'पूर्व' प्रागभापा, 'भाष्यमाणव' वाग्योगेन निसृज्यमानव भाषा, भाषाद्रव्याणि भापा भवति, तदनेन ताल्लोष्ठादिव्यापारेण प्रागसतः शब्दस्य निष्पादनात्स्फुटमेव कृतकत्व- मावेदित, मृत्पिण्डे दण्डचक्रादिनेव घटस्पेति, सा चोचरितप्रध्वंसित्याच्छन्दानां भापणोत्तरकालमप्यभापैव, यथा कपालावस्थायां घटोऽघट इति, तदनेन प्रागभावप्रध्वंसाभावी शब्दस्यावेदिताविति ॥ इदानींचतसृणां भाषाणामभापणीयामाह-स भिक्षुर्या पुनरेवं जानीयात् , तद्यथा-सत्यां १ मृपां २ सत्यामृपाम् ३ असत्यामृपां ४, तत्र मृपा सत्यामृपा च साधूनां तावन्न वाच्या, सत्यापि या कर्कशादिगुणोपेता सा न वाच्या, तां च दर्शयति-सहावयेन वर्तत इति सावद्या सत्यामपि न भांपेत, तथा सह क्रियया-अन- थंदण्डप्रवृत्तिलक्षणया वर्तत इति सक्रिया तामिति, तथा 'कर्कशां' चर्विताक्षरां, तथा 'कटुका' चित्तोद्वेगकारिणी, तथा 'निष्ठुरां' हकाप्रधानां, 'परुपां' मर्मोद्घाटनपराम् 'अण्हयकरिन्ति कर्माश्रयकरीम् , एवं छेदनभेदनकरी यावदपद्रावणकरीमित्येवमादिकां 'भूतोपघातिनी' प्राण्युपतापकारिणीम् 'अभिकाश्य' मनसा पर्यालोच्य सत्यामपि न भापतेति ।। भापणीयां वाह-स भिक्षुयाँ पुन- प्र.आ. १० . IFE INTED ताम्बा iiiumi-LIPALI ·५ आपा० २ थुत १पूला ४ भाषा- NI Unishidim ThildlinHITIHITHALI Purn STITE HUELLIJIT SITENain १५ रूपवतीयं स्त्री किन्त्यसदृत्तेति १०, अपनीतोपनीववचनम्, अरूपवती स्त्री किन्तु सद्वृत्तेति ११, 'अतीतवचनं कृतवान् १२ 'वर्चमानवचन करोति १३ 'अनागतवचनं करिष्यति १४ 'प्रत्यक्षवचनम्' एप देवदत्तः १५, परोक्षवचनं स देवदत्तः १६, ध्य० इत्येवानि पोडश वचनानि, अमीपांस मिथुरेकार्थविवक्षायामेकवचनमेव ब्रूयाद् यावत्परोक्षवचनविवक्षायां परोधवचनमेव ब्रूया- १ उद्देशः दिति । तथा रुयादिकं दृष्टे सति रुयेथपा पुरुषो वा नपुंसकं चा, एवमेवैतदन्यद्वैतत् , एवम् ‘अनुविचिन्त्य' निश्चित्य निष्ठाभापी पोडश- सन् समित्या समतया संपत एव भाषां भापेत, तथा 'इत्येतानि' पूर्वोक्तानि भाषागतानि वक्ष्यमाणानि वा 'आयतनानि दोपस्था वचनानि नानि 'उपातिकम्प' अतिलय भाषां भाषेत । अथ स भिक्षुर्जानीयात् 'चत्वारि भापाजातानि' चतस्रो भापाः, तद्यथा-सत्यमेक २० प्रथम भापाजातं यथार्थम्-अवितथं, तयधा गौरिवाचोऽश्व एवेति १, एतद्विपरीता तु मृपा द्वितीया, यथा गौरवोऽश्वो गौरिति २, तृतीया भाषा सत्यामृपति, यत्र किश्चित्सत्यं किश्चिन्मृति, यथाऽश्वेन यान्तं देवदत्तमुष्ट्रेण यातीत्यभिदधाति ३, चतुर्थी तु भाषा योच्यमाना न सत्या नापि मृपा नापि सत्यामृपा आमत्रणाज्ञापनादिका साऽवासत्याऽमृति ४॥स्वमनीपिकापरिहारार्थमाह- सोऽहं यदेतद्रवीमि तत्सर्वच तीर्थकद्भिरतीतानागतवर्तमान पितं भाष्यते च, अपि चतानि सर्वाण्यप्येतानि भापाद्रव्याण्यचि. पानि च वर्णगन्धरसस्पर्शवन्ति चयोपचयिकानि विविधपरिणामधाणि भवन्तीति, एवमाख्यातं तीर्थकृद्धिरिति, अत्र च वर्णा- दिमचाविष्फरणेन शब्दस्य मूर्तत्वमावेदितं, न ह्यमूर्तस्याकाशादेर्वर्णादयः संभवन्ति, तथा चयोपचयधर्माणीत्यनेन तु शब्दसानि- त्यत्वमाविष्कृतं, विचित्रपरिणामत्वाच्छन्दद्रव्याणामिति ॥ साम्प्रतं शब्दस कृतकत्वाविष्करणायाह- ॥३५५|| (मूल) से भिक्खू वा० से जं पुण जाणिना पुन्धि भासा अभासा भासिन्जमाणी भासा भासा भासासम २८ " Triannai - HATE ·आचा० २ श्रुत १ चूला ४भाषा- ध्य० १ उद्देशः अभाष- णीया ५ भाषा: JAN प्र.आ. ३८८ तथा 'वसुले ति पल: 'कुपक्षः' कुत्सितान्ययः घटदाम इति वा श्वेति वा स्तेन इति वा चारिक इति वा मायीति वा मृपावादीति चा, इत्येतानि-अनन्तरोक्तानि त्वमसि तव जनकौ या-मातापितरावेतानीति, एवंप्रकारां भाषां यावन्न भापतेति ॥ एतद्विपर्ययेण च भापितव्यमाह-स भिक्षुः पुमांसमामत्रयन्नामत्रितं याऽशृण्वन्तमेवं घूयाद् यथाऽमुक इति वा आयुष्मन्निति वा आयुष्मन्त इति या तथा श्रावक धर्मप्रिय इति, एवमादिकां भापां भापेतेति ॥ एवं नियमधिकृत्य सूत्रद्वयमपि प्रतिषेधविधिभ्यां नेयमिति ।। | पुनरप्यभापणीयामाह- (मूलं) से भि० नो एवं वइना-नभोदेवित्ति वा गजदेवित्ति वा विज्जुदेवित्ति वा पट्टदे० नियुट्ठदेवित्ति वा | पड़उ वा वासं मा चा पडउ निष्फजउ वा सस्सं मा वा नि० विभाउ वारयणी मा वा विभाउ उदेउ वा सूरिए |मा वा उदेउ सो वा राया जयउ वा मा जयउ, नो एयप्पगारं भासं भासिज्जा ॥ पन्नवं से भिक्खू वा २ अंत- | लिखेत्ति या गुज्झाणुचरिएत्ति वा संमुच्छिए वा निवइए वा पओ वइज्जा बुट्टयलाहगेत्ति वा, एयं खलु तस्स भिक्खुस्स भिक्खुणीए वा सामग्गियं जं सव्वद्वेहिं समिए सहिए सया जइज्जासित्तिमि २-१-४-१॥ भाषा- ध्ययनस्य प्रथमः उद्देशकः ।। (सू० ३५८) स भिक्षुरेवंभृतामसंयतभाषां न वदेव , तद्यथा-नभोदेव इति वा गर्जति देव इति वा तथा विद्युद्देवः प्रवृष्टो देवः निवृष्टो देवः, एवं पततु वर्षा मा या, निष्पद्यतां शस्त्रं मेति वा, विभातु रजनी मा वा, उदेतु सूर्यो मा चा, जयत्वसौ राजा मा वेति, एवंप्रकारां देवादिकां भाषां न भात ॥ कारणजाते तु प्रज्ञावान् संयतभापयाऽन्तरिक्षमित्यादिकया भाषेत, एतत्तस्य मिक्षोः सामग्र्यमिति ॥ Here we HINDI WORTER TRAINIRam ·आगा० १५ ४भापा- घ्य० (खं जानीयात् , तद्यथा-या च भाषा सत्या 'मूक्ष्मति कुशाग्रीयया युद्ध्या पर्यालोच्यमाना मृषाऽपि सत्या भवति, यथा सत्यपि २ थुत मृगदर्शन लन्धकादरपलाप इति, उक्तञ्च-"अलिशं न भासिअव्वं अस्थि हु सचंपि जं न वत्तव्यं । मचंपि होइ अलिअंजं पर- १ चूला पीटाकरं वयणं ॥१॥" या चासत्यामृपा-आमत्रण्याज्ञापनादिका तां तथाप्रकारांभापामसावद्यामक्रियां यावदभूतोपघातिनी मनसा | पूर्वम् 'अभिकाइय' पर्यालोच्य सर्वदा साधु षां भापेतेति ॥ किश्च- (मूल) से भिक्ग्य चा० पुमं आमंतमाणे आमंतिए वा अपडिसुणेमाणं नो एवं वइन्जा-होलित्ति वा गोलित्ति वायसुलेत्ति या कुपक्षेत्ति वा पढदासित्ति या साणेत्ति चा तेणित्ति चाचारिएत्ति वा माईत्ति वा मुसावाइत्ति चा, पयाई तुम ते जणगा या, एअप्पगारं भासं सावज सकिरियं जाव भूओवघाइयं अभिकंख नो भासिजा ॥से भिक्खू या. पुमं आमंतेमाणे आमंतिए या अप्पडिसुणेमाणे एवं वज्जा-अमुगे इ वा आउसंतारो वा सायगेत्ति चा धम्मिएत्ति वा धम्मपिएत्ति वा, एयप्पगारंभासं असावजंजाब अभिकंख भासिजा ।।से भिक्षु पा २ इत्धि आमंतेमाणे आमंतिए य अप्पडिसुणेमाणीं एवं धइजा-आउसोत्ति था भइणित्ति या भोईति घा भगवईति वा साविगेति या उयासिएत्ति या धम्मिएत्ति वा धम्मप्पिएत्ति वा, एयप्पगारं भासं असावज जाय अभिकंग्य भासिज्जा ।। (सू. ३५७) स मिक्षुः पुमांसमानत्रयम्नामप्रितं वाऽभृण्वन्तं नवं भापेत, तद्यथा-होल इति वा गोल इति वा, एतौ च देशान्तरेऽवज्ञासंरचको, , अली भाषितम्ग भोर सत्यमपि पन्न वसम्यम् । राममपि भवत्यलीक या परपीडावर पचाम् १ उद्देशः अभाप- णीया २० भापा: R५६॥

·चा “२ धुतल चतुर्थस्य प्रधमोद्देशकः समाप्तः २-१-४-१॥ १पूला उक्तःमधमोदशका, साम्प्रतं द्वितीय आरभ्यते, अस्स चायममिसम्बन्धः-इहानन्तरोदेशके वाच्यावाच्यविशेपोनि- हितः, तदिहापि स एव शेषभूतोऽभिधीयते, इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्योद्देशकस्यादिसूत्रम्- (मूल) से भिक्खू या २ जहा वेगइयाई रूवाई पासिज्जा तहावि ताई नो एवं यइला, तंजहा-गंडी गंडीति वा फुट्ठी फुट्ठीति पा जाय महुमेहुणीति वा हत्यच्छिन्नं हत्वच्छिन्नेत्तिधा एवं पायछिन्नत्तिया नक्कछिपणेइ चा कण्ण- हिना या उट्ठछिन्नति या, जे यावन्ने तहप्पगारा एयप्पगाराहिं भासाहि वुइया २ कुप्पंति माणवा ते यावि तहप्पगाराहिं भासाहिं अभिकख नो भासिना ॥ से भिक्खू वा० जहा वेगइयाई रुवाई पासिज्जा तहावि | ताई एवं पइज्जा-तंजहा-ओयंसी ओयंसित्ति वा तेयसी तेयसीति वा जसंसी जसंसीइ चा वचंसी वचसीह या अभिरूयंसी २ पडिरूवंसी २ पासाइयं २ दरिसणिजं दरिसणीयत्ति वा, जे यावन्ने तहप्पगारा तहप्पगा. राहिं भासाहिं घुइया २ नो फुप्पंति माणवा ते यावि तहप्पगारा एयप्पगाराहिं भासाहिं अभिकंख भासिना ॥ से भिक्खू या. जहा येगइयाई रूवाई पासिज्जा, तंजहा-चप्पाणि वा जाव गिहाणि चा, तहावि ताई नो एवं यहवा, तंजहा-सुमडे इ चा सुटुकडे इ या साहुकडे इ या कालाणे इपा, करणिज्ने इ वा, एयप्पगारंभासं सावजं जाय नो भासिन्ना ॥ से भिक्खू या. जहा वेगइयाई रुवाई पासिन्ना,तंजहा-यप्पाणि वा जाय गिहाणि ४ भापा- । ध्य. २ उद्देशः क्रोधा- | दिहेतु- कभापा- '२० त्यागः Jiunymsunmple -imave TarTTER ॥३५७|| २७ ·४भापा- घ्य० २ उद्देशः १चूला HD क्रोधा- दिहेतु- कभापा- त्यागः आचावा तहावि ताई एवं वइजा, तंजहा-आरंभकडे इ वा सावजकडे इचा पयत्तकडे इ वा पासाइयं पासाइए वा २ श्रुतदरिसणीयं दरसणीयंति वा अभिस्वं अभिरुवंति वा पडिरूवं पडिरूवंति वा एयप्पगारं भासं असावज जाव भासिज्जा ।। (सू० ३५९) स भिक्षुर्यद्यपि 'एगइयाइ'न्ति कानिचिट्ठपाणि गण्डीपदकुष्ठ्यादीनि पश्येत् तथाप्येतानि खनामग्राह तद्विशेषणविशिष्टानि नोचा- | रयेदिति, वधयेत्युदाहरणोपप्रदर्शनार्थः, 'गण्डी' गण्डमस्यास्तीति गण्डी यदिवोच्छूनगुल्फपादः स गण्डीत्येवं न व्याहर्त्तव्यः, तथा कुष्ठ्यपि न कुष्ठीति व्याहर्त्तव्यः, एवमपरव्याधिविशिष्टो न व्याहर्त्तव्यो यावन्मधुमेहीति मधुवर्णमूनानारतप्रश्रागीति, अत्र च धूताध्ययने व्याधिविशेषाः प्रतिपादितास्तदपेक्षया सूत्रे यावदित्युक्तम् , एव छिन्नहस्तपादनासिकाकर्णोष्ठादयः, तथाऽन्ये च तथा- प्रकाराः काणकुण्टादयः, तद्विशेषणविशिष्यामिर्याग्भिरुक्ता उक्ताः कुप्यन्ति मानपास्तास्तथाप्रकाराभिर्वाग्भिरभिकाङ्क्षय नो भापतेति । | यथा च भाषेत तथाऽऽह-स भिक्षुर्यद्यपि गण्डीपदादिव्याधिग्रस्त पश्येत्तथाऽपि तस्य यः कचिद्विशिलो गुण ओजस्तेज इत्यादिक- | स्तमुद्दिश्य सति कारणे वदेदिति, केशववत्कृष्णश्वशुक्लदन्तगुणोदूघाटनवद् गुणग्राही भवेदित्यर्थ । तथा स मिक्षुर्यद्यप्ये तानि रूपाणि पश्येत्तद्यथा-वप्रा.' प्राकारा यावद्हाणि, तथाऽप्येतानि नैन वदेत् , तद्यथा-सुकृतमेतत् सुष्ठु कृतमेतत् साधु-शोभन कल्याणमेवर , कर्त्तव्यमेवैतदेवविध भवद्विधानामिति, एवप्रकारामन्यामपि भाषामधिकरणानुमोदनात् नो भापतेति ॥ पुनर्भापणी- यामाह-स मिथुर्वप्रादिक दृष्ट्वाऽपि तदुद्देशेन न किश्चिद् ब्रूयात् , प्रयोजने सत्येव सयतभापया व्या , तयथा महारम्भकृतमेतत् सावद्यकृतमेतत् तथा प्रयत्नकृतमेतत् , एव प्रसादनीयदर्शनादिका भाषामसावद्या भाषेतेति ॥ प्र. आ a १० ·पा. २ थुत १५ ४भापा- ध्य० २ उद्देशः क्रोधा- दिहेतु- कभापा- चतुर्थस्य प्रथमोइशफः समाप्तः २-२-४-१॥ उत्तः प्रथमोइशफा, साम्मतं द्वितीय आरभ्यते, अस्स चायममिसम्बन्धः-इहानन्तरोदेशके याच्यावाच्यविशेपोऽमि- हितः, तदिहापि स एव शेपभूतोऽभिधीयते, इत्यनेन सम्बन्धेनापातस्यास्योद्देशकस्यादिस्त्रम्- (मूल) से भिक्खू पा २ जहा पेगइयाई रूवाई पासिज्जा तहावि ताई नो एवं धइजा, तंजहा-गंडी गंडीति वा फुट्ठी फुट्ठीति या जाव महुमेहुणीति वा हत्यच्छिन्नं हत्यच्छिन्नेत्तिवा एवं पायछिन्नेत्ति वा नक्कछिण्णेइ वा कण्ण- छिमेइ पा उछिन्नति बा, जे यावन्ने तहप्पगारा एयप्पगाराहिं भासाहिं वुइया २ कुप्पंति माणवा ते यावि नहप्पगाराहिं भासाहिं अभिकंख नो भासिज्जा ॥ से भिक्खू वा. जहा वेगइयाई रूवाई पासिना तहावि ताई एवं घाइजा-तंजहा-ओयंसी ओयंसित्ति वा तेयंसी तेयसीति चा जसंसी जसंसीइ वा वचंसी वचंसीइ या अभिरूपंसी २ पडिरूवंसी २ पासाइयं २ दरिसणिज्नं दरिसणीयत्ति वा,जे यावन्ने तहप्पगारा तहप्पगा. राहिं भासाहिं घुइया २ नोकुप्पति माणचा तेयावि तहप्पगारा एयप्पगाराहिं भासाहिं अभिकंख भासिज्जा॥ से भिक्खू पा० जहा वेगइयाई स्वाइं पासिना, तंजहा-वप्पाणि चा जाच गिहाणि वा, तहावि ताई नो एवं यइजा, तंजहा-सुक्कडे इ या सुटुकडे इ चा साहुकडे इ वा कल्लाणे इचा, फरणिज्जे इ वा, एयप्पगारंभासं सावजं जाव नो भासिजा॥से भिक्खू चा जहा वेगइयाई स्वाई पासिज्जा, तंजहा-चप्पाणि या जाय गिहाणि त्यागः <lai phim ॥३५७॥ २७ ·भापा. घ्य. २ थुत १चूला| २ उद्देश: क्रोधा- दिहेतु- कमापा- त्यागः आचाoया तहावि ताई एवं चइजा, तंजहा-आरंभकडे इया सावजकडे इ वा पयत्तकडे इ चा पासाइयं पासाइए वा दरिसणीयं दरसणीयंति वा अभिरुवं अभिरूचंति वा पडिरूवं पडिरूचंति वा एयप्पगारं भासं असावज्ज | जाव भासिज्जा ।। (सू० ३५९) स मिक्षुर्यद्यपि 'एगइयाइ'न्ति फानिचिद्रपाणि गण्डीपदकुष्ठ्यादीनि पश्येत् तथाप्येतानि स्वनामग्राहं तद्विशेषणविशिष्टानि नोचा- रयेदिति, तद्यथेत्युदाहरणोपप्रदर्शनार्थः, 'गण्डी' गण्डमस्यास्तीति गण्डी यदिचोच्छूनगुल्फपादः स गण्डीत्येवं न व्याहव्यः, तथा कुष्ठ्यपि न कुष्ठीति व्याहर्तव्यः, एवमपरव्याधिविशिष्टो न व्याहर्त्तव्यो यावन्मधुमेहीति मधुवर्णमूत्रानवरतप्रभावीति, अत्र च धूताध्ययने व्याधिविशेपाः प्रतिपादितास्तदपेक्षया सूत्रे यावदित्युक्तम् , एवं छिन्नहस्तपादनासिकाकर्णोष्ठादयः, तथाऽन्ये च तथा- प्रकाराः काणकुण्टादयः, तद्विशेषणविशिष्टाभिर्वाग्भिरुक्ता उक्ताः कुप्यन्ति मानवास्तांस्तथाप्रकाराभिर्वाग्भिरभिकाङ्क्षय नो भापेतेति । प्र. आ. यथा च भाषेत तथाऽऽह-स मिक्षुर्यद्यपि गण्डीपदादिव्याधिग्रस्तं पश्येत्तथाऽपि तस्य यः कश्चिद्विशिष्टो गुण ओजस्तेज इत्यादिक- स्तमुद्दिश्य सति कारणे घदेदिति, केशववत्कृष्णश्वशुक्लदन्तगुणोद्घाटनवद् गुणग्राही भवेदित्यर्थ ॥ तथा स भिक्षुर्यद्यप्ये- सानि रूपाणि पश्येत्तयथा-'वप्राः' प्राकारा यावहाणि, तथाऽप्येतानि नैवं वदेव , वद्यथा-सुकृतमेतत् सुष्टु कृतमेतत् साधु-शोभनं कल्याणमेतत् , कर्त्तव्यमेवैतदेवंविधं भवद्विधानामिति, एवंप्रकारामन्यामपि भापामधिकरणानुमोदनात् नो भापतेति ॥ पुनर्भापणी- यामाह-स भिक्षुर्वप्रादिकं दृष्ट्वाऽपि तदुद्देशेन न किश्चिद् भूयात् , प्रयोजने सत्येवं संयतभापया घूया , तद्यथा-महारम्भकृतमेतत् सावधकृतमेतत् तथा प्रयतकृतमेतत् , एवं प्रसादनीयदर्शनादिकां भापामसावद्या भाषेतेति ।। DAANARTHA ·आचा० २ धुत १चूला, १५ (४ भापा- ध्य. २ उद्देशः सावध- भापा. २० वर्जन (मूलं) से भिक्खू वा २ असणं वा० उवक्खडियं तहाविहं नो एवं घइज्जा,तं०-सुकडेत्ति या सुटुकडे इ वा साहु- | कटे हया कल्लाणे इ वा करणिजे इ वा, एयप्पगारं भासं सावजं जाच नो भासिज्जा ।। से भिक्खू चा २ असणं या उपक्वडियं पेहाय एवं चइन्ना, तं०-आरंभकडेत्ति वा सावजकडेत्ति चा पयत्तकडे इ वा भयं भनि वा असदं उसटे इ वा रसियं २ मणुनं २ एयप्पगारंभासं असावजं जाव भासिजा ।। (सू. ३६०) एयमशनादिगतप्रतिषधस्यद्वयमपि नेयमिति, नवरम् 'ऊसढ'न्ति उच्छूितं वर्णगन्धाधुपेतमिति ॥ पुनरभापणीयामाह, किञ्च- (मूलं) से भिक्खू वा भिस्खुणी या मणुस्सं वा गोणं वा महिसं वा मिगं वा पसुं वा पक्खि वा सरीसिबंधा जलचरं या सेत्तं परिवूढकार्य पेहाए नो एवं चइज्जा-थूले इ वा पमेहले इ या बढे इ वा वझे इ वा पाइमे इ वा, एपप्पगारं भासं सावनं जाय नो मासिज्जा ।। से भिक्खू वा भिक्खुणी चा मणुस्सं वा जाव जलयरं वा सेत्तं परिघूढकायं पेहाए एवं यहचा-परिवूढकाएत्ति या उवचियकाएत्ति वा थिरसंघयणेत्ति वा चियमंससोणिएत्ति घा पहुपडिपुग्नईदिएत्ति या, एयप्पगारं भासं असावज जाव भासिज्जा ॥ से भिक्खू या २ विरूवरूवाओ गाओ पेहाए नो एवं यहजा, तंजहा-गाओ दुज्ज्ञाओत्ति वा दम्मेत्ति वा गोरहत्ति घा चाहिमत्ति वा रहजो- ग्गत्ति घा, एयप्पगारं भासं सायन्नं जाव नो भासिज्जा ॥ से भि० विरुवरुवाओ गाओ पेहाए एवं घइज्जा, तंजहा-जुवंगवित्ति वा घेणुत्ति या रसयइत्ति या हस्से पचा महल्ले इ वा महब्वए इ चा संवहणित्ति चा, एअ. पगारं भासं असावज्जं जाव अभिकंग्व भासिज्जा ॥ से भिक्खू पा० तहेव गंतुमुज्जाणाई पव्ययाई वणाणि HimIJREMINIMINAR Intum PURANGANA પરવટા २८ ·आचा० ४.भापा- ध्या २ श्रुत AmunitVIMLAITHILE HRSITAMARITHMANDIR २ उद्देश वृक्षादौ- भापा- | विधिः प्र.आ. HILI TEJA ANILJiwaDILEp Dilling | vikinnn nitesh ADMILMMENiruimilitantini या रुक्खा महल्ले पेहाए नो एवं वइन्जा, तं०-पासायजोग्गाति चा तोरणजोग्गाइ वा गिहजोग्गाइ वा फलि- हजो अग्गलजो मायाजो उदग० दोणजो० पीढचंगवेरनंगलकुलियजंतलट्ठीनाभिगंडीआसणजो० सयण- जाणउवस्सयजोग्गाई वा, एयप्पगारं० नो भासिन्जर ॥ से भिक्खू वा० तहेव गंतु एवं वइजा, तंजहा-जाइ- मंता इ वा दीहवद्या इ चा महालया इ वा पयायसाला इ वा विडिमसाला ई वा पासाइया इ वा जाव पडि- स्वाति वा एयप्पगारं भासं असावजं जाव भासिज्जा ॥ से भिक्खू० बहुसंभूया वणफला अंबा पेहाए एवं वइज्जा; तं०-असंथडा इ. चा घहुनिवहिमफला इ वा बहुसंभूया इथा भूयरुवित्ति वा, एयप्पगारं भा० असा०॥ से पहुसंभूया ओसही पेहाए तहावि ताओ न एवं वइज्जा, तंजहा-पक्का इ वा नीलिया इ वा छवीइया इ घा लाइमा इचा भजिमा इचा बहुखजा इ चा, एयप्पगा. नो भासिजा ॥से बहु० पेहाए तहावि एवं वइना, तं-रूढ़ा वा बहुसंभूया इ वा थिरा इ वा ऊसढा इ वा गम्भिया इ वा पसूया इ वा ससारा इ वा, एय- पगारं भासं असावजं जाव भासि० ।। (सू. ३६१) स भिक्षुर्गवादिकं 'परिवृद्धकार्य' पुष्टकार्य प्रेक्ष्य नैतद्वदेत् , तद्यथा-स्थूलोऽयं प्रमेदुरोऽयं तथा वृत्तस्तथा वध्यो वहनयोग्यो वा, एवं पचनयोग्यो देवतादेः पातनयोग्यो वेति, एवमादिकामन्यामप्येवंप्रकारां सावद्या 'भापां नो भापतेति ॥ भापणविधिमाह-स भिक्षुर्गवादिकं परिवृद्धकार्य प्रेक्ष्यैवं वदेत् , तद्यथा-परिपद्धकायोऽयमित्यादि सुगममिति ॥ तथा-स मिक्षुः 'विरूपरूपा' नाना- प्रकारा गाः समीक्ष्य नैतद्वदेव , तद्यथा-दोहनयोग्या एता गावो दोहनकालो या वर्तते, नथा 'दम्यः' दमनयोग्योऽयं 'गोरहका' . IIIII HaunuHIC ·आचा २ थुत . DI १ चूला ध्य - कल्होटकः, एवं वाहनयोग्यो रथयोग्यो वेति, एवंप्रकारां सावद्या भाषां भापतेति ॥ सति कारणे विधिमाह-स भिक्षुर्नानाप्रकारा ४ भापा- गाः प्रेक्ष्य प्रयोजने सत्येवं ब्रूयात् , तद्यथा-'जुवंगवे'त्ति युवाऽयं गौः धेनुरिति वा रसवतीति वा, (इस्वः महान् महाव्ययो वा) एवं संवहन इति, एवंप्रकारामसावयां मापां भापतेति ॥ किञ्च-स भिशुरुयानादिकं गत्वा महतो वृक्षान् प्रेक्ष्य नैवं वदेव , तद्यथा- २ उद्देशः प्रासादादियोग्या अमी वृक्षा इति, एवमादिकां सावद्यां भापां नो भापतेति ।। यत्तु वदेत्तदाह-समिक्षुस्तथैवोद्यानादिकं गत्वैवं वृक्षादौ- | चदेव , तद्यथा-'जातिमन्तः' सुजातय इति, एवमादिकां भापामसावद्यां संयत एव भापतेति ॥ किश्च-स भिक्षुर्वहुसंभूतानि वृक्ष -२० फलानि प्रेक्ष्य नवं वदेव , तद्यथा-एतानि फफानि 'पक्कानि' पाकप्राप्तानि, तथा 'पाकखाद्यानि' बद्धास्थीनि गर्ताप्रक्षेपकोद्रवपला भाषा- लादिना विपच्य भक्षणयोग्यानीति, तथा 'वेलोचितानि पाकातिशयतो ग्रहणकालोचितानि, अतः परं कालं न विपहन्तीत्यर्थः, विधि: 'टालानि' अनवबद्धास्थीनि, कोमलास्थीनीति यदुक्तं भवति, तथा 'द्वैधिकानि' इति पेशीसम्पादनेन द्वैधीभावकरणयोग्यानि वेति, एवमादिको भाषा फलगतां सावद्यां नो भाषेत ।। यदभिधानीयं तदाह-त भिक्षुबहुसम्भूतफलानाम्रान् प्रेक्ष्यैवं वदेत् , तद्यथा- 'असमर्थाः' अतिभारेण न शक्नुवन्ति फलानि धारनितुमित्यर्थः, एतेन पक्वार्थ उक्तः, तथा 'बहुनिवर्तितफला बहूनि निर्वर्णितानि फलानि येषु ते तथा, एतेन पाकखायार्थ उक्तः, तथा 'बहुसम्भृताः' वहनि संभूतानि पाकातिशयतो ग्रहणकालोचितानि फलानि |येषु ते तथा, अनेन चेलोचितार्थ उक्तः, तथा 'भृतरूपाः इति वा भूतानि रूपाण्यनववद्धास्थीनि कोमलफलरूपाणि येषु ते तथा, अनेन टालापर्थ उपलक्षितः, एवंभूता एते आम्राः, आम्रग्रहणं प्रधानोपलक्षणम् , एवंभूतामनवां भापां भापेतेति ।। किञ्च-स ॥३५९॥ भिक्षु सम्भूता ओषधी:क्ष्य तथाऽप्येता नैतद्वदेव , तद्यथा-पक्का नीला आर्द्राः छविमत्यः 'लाइमा' लाजायोग्या रोपणयोग्या " !!! #JINNI MUTIL २८ ·आचा २ श्रुत १ चूला IN HINDISTRAMITRIBain HALIrasilim mi-firn mmi-sines! ४भापा- ध्य० २ उद्देश: शब्दा- दिविधिः प्र.आ. ३९१ वा, तथा 'भजिमाओपति पचनयोग्या भजनयोग्या वा 'बहुखा' बहुभक्ष्याः पृथुककरणयोग्यावेति, एवंप्रकारां सावद्यां भाषा नो भाषेत ॥ यथा च भाषेत तदाह-स भिक्षुर्पहुसंभूता ओपधीः प्रेक्ष्यैतद् ब्रूयात् , तद्यथा-रूढा इत्यादिकामसावद्या भाषां भापेत ॥ किन्च- (मूलं) से भिक्खू वा० तहप्पगाराइं सहाई सुणिजा तहावि एयाइं नो एवं वइजा, तंजहा-सुसत्ति चा दुसदेत्ति वा, एयप्पगारं भासं सावजं नो भासिज्जा ॥ से भि० तहावि ताई एवं वइज्जा, तंजहा-सुसई सुस- दित्ति चा दुसई दुसद्दित्ति था, एयप्पगारं असायजं जाय भासिज्जा, एवं रूवाई किण्हेत्ति घा ५ गंधाई सुर- भिगंधत्ति वा २ रसाई तित्ताणि वा ५ फासाई कक्खडाणि वा ८॥ (सू. ३६२) स मिथुर्यद्यप्येतान् शब्दान् भृणुयात् तथाऽपि नैवं वदेत् , तद्यथा-शोभनः शब्दोऽशोभनो वा माङ्गलिकोऽमाङ्गलिको वा, इत्ययं न व्याहव्यः ॥ विपरीतं त्याह-यथाऽवस्थितशब्दप्रज्ञापनाविपये एतद्वदेव , तद्यथा-'सुसति शोभनशब्दं शोभनमेव ब्रूयाद्, अशोभनं त्वशोभनमिति ॥ एवं रूपादिसूत्रमपि नेयम् ॥ फिश्च- (मूल) से भिक्खू वा० चंता कोहं च माणं च मायं च लोभं च अणुधीइ निट्ठाभासी निसम्मभासी अतुरियभासी विवेगभासी समियाए संजए भासं भासिन्जा ५॥ एवं खल्लु० सया जइ० (सू . ३६३) त्तिवेमि ॥२-१-४-२ ॥ भापाऽध्ययनं चतुर्थम् ॥२-१-४ ॥ स भिक्षुः क्रोधादिकं बान्त्वैवंभूतो भवेत् , तद्यथा-अनुविचिन्त्य निष्ठाभापी निशम्यभापी अत्वरितभापी विवेकभापी भापास- मित्युपेतो भाषा भाषेत, एतत्स्य भिक्षोः सामय्यमिति ।। चतुर्थमध्ययनं भापाजाताख्यं २-१-४-२ समाप्तमिति ॥ HARJTILHILNA HTTuud ItMINIK १० Jumdimania " AGDO010 ·10 ५वस्त्रा ध्या १ चूला , 5- १ उद्देशः | उद्देशा- धि- कार अथ वस्त्रैपणाऽध्ययनम् । चतुर्धाध्ययनानन्तरं पञ्चममारभ्यते, अस चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तराध्ययने भापासमितिः प्रतिपादिता, तदनन्तर- मेपणासमितिर्भवतीति सा वनगता प्रतिपाद्यते, इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्याध्ययनस्य चत्वार्यनुयोगद्वाराणि उपक्रमादीनि भवन्ति, तत्रोपक्रमान्तर्गतोऽध्ययनार्थाधिकारो वस्त्रेपणा प्रतिपाद्येति, उद्देशार्थाधिकारदर्शनार्थं तु नियुक्तिकार आह- पढमे गणं बीए धरणं पगयं तु दव्यवस्थेणं । एमेव होइ पायं भावे पायं तु गुणधारी ॥ ३१५॥ प्रथमे उद्देशके वस्त्रग्रहणविधिः प्रतिपादितः द्वितीये तु धरणविधिरिति ॥ नामनिप्पने तु निक्षेपे यक्षपणेति, तर वस्त्रस्य नामा- दिश्चतुविधो निक्षेपः, तनापि नामस्थापने क्षुण्यो, द्रव्यवस्त्रं विधा, तद्यथा-एकेन्द्रियनिष्पन्न कार्यासिकादि, विकलेन्द्रियनिष्पन्नं चीनां शुकादि, पञ्चेन्द्रियनिष्पन्न कम्बलरत्नादि, भाववस्त्रं त्वष्टादशशीलासहस्राणीति, इह तु द्रव्यवस्त्रेणाधिकारः, तदाह नियुक्तिकारस- | 'पगयं तु दन्ववत्धेणं'ति । वस्त्रस्येव पानसापि निक्षेप इति मन्यमानोऽत्रैव पात्रस्यापि निक्षेपातिदेश नियुक्तिकारो गाथापचा- माह-'एवमेव' इति, वस्त्वत्पात्रस्थापि चतुर्विधो निक्षेपः, तत्र द्रव्यपारमेकेन्द्रियादिनिष्पन्नं, भारपानं साधुरेव गुणधारीति । साम्प्रतं |सतानुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुचारणीयं, तच्चेदम्- (मूल) से भि० अभिकंखिजा वत्थं एसित्तए, से जं पुण वत्थं जाणिज्जा, संजहा-जंगियं वा भंगियं वा साणियं घा पोत्तर वा बोमियं या तृलाडं घा, तहप्पगारं वत्थं वा जे निग्गंथे तम्णे जुगवं पलवं अप्पायंके थिरस- JR - ३९२ ॥३६०॥ २६ ·आचा० From THANIRHARMA २ श्रुत ५ वस्त्रा- ध्य १ उद्देशः उद्देशा. र्थाधि- कार० घयणे से एगं वत्थं धारिजानो वीयं, जानिग्गंधी साचतारिसंघाडीओधारिजा, एगं दुहत्यवित्यारं दो तिहत्थ- वित्थाराओ एगचउहत्यवित्थारं,तहप्पगारेहिं वत्थेहि असंधिजमाणेहिं,अह पच्छाएगमेगंसंसिविजा (.३६४) समिक्षुरमिकाझेदसमन्वेष्टुं तत्र यत्पुनरेवंभूतं वस्त्रं जानीयात् , तद्यथा-'जंगिय'ति जगमोष्ट्रायूनिष्पन्न, तथा 'भंगिय'ति नानामगिकविकलेन्द्रियलालानिष्पन्नं, तथा 'साणय'ति सणवल्कलनिष्पन्नं 'पोत्तगति ताड्यादिपत्रसङ्घातनिष्पन्न 'खोमिय'ति कार्पा- सिकं 'तूलकडं'ति अर्कादितूलनिष्पन्नम् , एवं तथाप्रकारमन्यदपि वखं धारयेदित्युत्तरेण सम्बन्धः । येन साधुना यावन्ति धारणी- यानि तद्दर्शयति-तत्र यस्तरुणो निर्ग्रन्थः साधुर्योपने वर्त्तते 'बलवान्' समर्थः 'अल्पातङ्क: अरोगी 'स्थिरसंहननः' दृढकायो दृढ- धृतिथ, स एवंभूतः साधुरेकं 'वस्त्रं' प्रावरणं त्वत्राणार्थ धारयेत्, नो द्वितीयमिति, यदपरमाचार्यादिकृते विभर्ति तस्य स्वयं परि- भोग न कुरुते, यः पुनर्बालो दुर्घलो वृद्धो वा यावदल्पसंहननः स यथासमाधि द्वयादिकमपि धारयेदिति, जिनकल्पिकस्तु यथा- प्रतिज्ञमेव धारयेत्, न तप्रापवादोऽस्ति । या पुनर्निर्ग्रन्थी सा चतस्रः संघाटिका धारयेत् , तद्यथा-एकां द्विहस्तपरिमाणां यां प्रतिभये तिष्ठन्ती प्रावृणोति, द्वे विहस्तपरिमाणे, तत्रैकामुज्ज्वलां मिक्षाकाले प्रावृणोति, अपरां यहि मिगमनावसर इति, तथाऽपरां चतु- हस्तविस्तरां समवसरणादौ सर्वशरीरप्रच्छादिकां प्राणोति, तस्साथ यथाकृताया अलाभे अथ पश्चादेकमेकेन सार्द्ध सीव्येदिति ॥ किश्च- (मूल) से भि० परं अद्धजोयणमेराए वत्थपडिया० नो अभिसंधारिज गमणाए ॥ (सू. ३६५) समिक्षुर्वस्त्रार्थमर्द्धयोजनात्परतो गमनाय मनो न विदध्यादिति ।। (मूल) से भि० से जं अस्सिपडियाए एगं साहम्मियं समुहिस्स पाणाइं जहा पिंडेसणाए भाणियव्वं ॥ एवं . " hansi ·ब २ श्रुत ar चा १५ पहवे साहम्मिया एग साहम्मिणिं यहवे साहम्मिणीओ यहवे समणमाहण० तहेव पुरिसंतरकडाजहा पिंढे- वस्त्रसं- (सणाए॥ (सू. ३६६) ख्यात- सूत्रद्वयमाधाकर्मिकोद्देशेन पिण्डपणावनेयमिति || साम्प्रतमुत्तरगुणानधिकृत्याह- दाधाक- (मूलं) से भि० से जं. असंजए भिक्खुपडियाए कीयं वा धोयं चा रत्तं वा घट्ट वा मटुं वा संपधूमियं वा मादिम- तहप्पगार वत्थं अपुरिसंतरकडं जाव नो०, अह पु पुरिसं० जाच पडिगाहिजा ॥ (सू. ३६७) हाधनत- 'साधुपतिज्ञया' साधुमुद्दिश्य गृहस्थेन क्रीतधौतादिकं वस्त्रमपुरुपान्तरकृतं न प्रतिगृह्णीयात्, पुरुषान्तरस्वीकृतं तु गृहीयादिति २० पिण्डार्थः । अपि च- च्यागः (मूलं) से भिक्खू वा २ से जाई पुण वत्थाई जाणिना विरूवरूवाई महद्धणमुल्लाई, तं०-आईणगाणि वा सहिणाणि चा सहिणकल्लाणाणि वा आयाणि चा कायाणि चा खोमियाणि वा दुगुल्लाणि चा पट्टाणि वा मल- याणि वा पनुनाणि वा अंसुयाणि वा ची गंतुयाणि वा देसरागाणि वा अमिलाणि वा गजफलाणि वा फालि- याणि चा कोयवाणि धा कंबलगाणि चा पावरागिचा, अन्नयराणि वा तह. वत्थाई महद्धणमुल्लाई लाभे संते प्र.आ. नो पडिगाहिजा ॥ से मि० आइण्णपाउरणाणि वत्थागि जाणिजा, तं०-उहाणि वा पेसाणिवा पेसलाणि वा | किण्हमिगाईणगाणि वा नीलमिगाईणगाणि वा गोरमि० कणगाणि वा कणगकताणि या कणगपाणि वा ॥३६॥ कणगखइयाणि या कणगफुसियाणि वा बग्घाणि वा विवग्याणि वा [विगाणि वा ] आभरणाणि चा आभ २८ E ·ma nirm आचा० २ श्रुत umrand +mau १चूला वस्त्रसं- ख्यात. दाधाक- मादिम- हाधनत- ५ त्यागः " रणविचित्ताणि वा, अन्नयराणि तद० आईणपाउरगाणि यत्याणि लाभे संते नो० ॥ (सू. ३६८) स भिक्षुर्यानि पुनर्महाधनमूल्यानि जानीयात् , तद्यथा-'आजिनानि' मूपकादिचर्मनिष्पन्नानि श्लक्ष्णानि-सूक्ष्माणि च तानि वर्ण- छन्यादिभिश्व कल्याणानि-शोभनानि वा सूक्ष्मकल्याणानि, 'आयाणि ति कचिद्देशविशेपेज्जाः सूक्ष्मरोमबत्यो भवन्ति तत्पक्ष्म- निष्पन्नानि आजकानि भवन्ति, तथा कचिदेशे इन्द्रनीलवर्णः कर्पासो भवति तेन निष्पन्नानि कायकानि, 'क्षौमिक' सामान्यका- पासिकं 'दुकूल' गौडविपयविशिष्टकार्पासिकं, पट्टसूत्रनिष्पन्नानि पट्टानि 'मलयानि' मलयजत्रोत्पन्नानि 'पनुन्नति वल्कलतन्तुनि- पन्नम् अंशुरुचीनांशुकादीनि नानादेशेषु प्रसिद्धाभिधानानि, तानि च महापमूल्यानीतिकृत्वा ऐहिकामुष्मिकापायभयालाभे सति न प्रतिगृह्णीयादिति ।। स भिक्षुर्यानि पुनरेवंभूतानि अजिननिष्पन्नानि 'प्रावरणीयानि वस्त्राणि जानीयात् , तद्यथा-'उद्दाणि वत्ति उद्रा:-सिन्धुविषये मत्स्यास्तत्समचर्मनिष्पन्नानि उद्राणि 'पेसाणि'त्ति सिन्धुविषय एव सूक्ष्मचर्माणः पशवस्तचर्मनिष्पन्नानीति 'पेस- लाणि'त्ति तचर्मसूक्ष्मपक्ष्मनिष्पन्नानि कृष्णनीलगौरमृगाजिनानि प्रतीतानि 'कनकानि च' यानि कनकरसच्छुरितानि, तथा कनकस्येव कान्तिपेपा तानि कनककान्तीनि, तथा कृतकनकरसपट्टानि कनकपट्टानि एवं 'कनकखचितानि' कनकरसस्तयकाश्चितानि कनक- स्पृष्टानि तथा व्याघ्रचर्माणि एवं 'वग्याणि तिच्याघ्रचर्मविचित्रितानि 'आभरणानि आभरणप्रधानानि 'आभरणविचित्राणि' गिरि- बिडकादिविभूपितानि अन्यानि चा तथाप्रकारान्पजिनप्रावरणानि लाभे सति न प्रतिगृह्णीयादिति ॥ साम्प्रतं वस्त्रग्रहणाभिग्रह- विशेपमधिकृत्याह- (मूल) इचेइयाई आयतणाई उवाइकम्म अह भिक्खू जाणिजा चउहिं पडिमाहिं वत्थं एसित्तए, तत्थ खलु ० ·आचा० २ श्रुत० . १चूला इमा पढमा पडिमा, से भि० २ उद्देसिय वत्थं जाइजा, तं०-जंगियं वा जाव तूलकडं वा, तह० वत्थं सयं वा णं जाइजा, परो० फासुयं० पडि०, पढमा १। अहावरा दुच्चा पडिमा-प्से भि० पेहाए वत्थं जाइजा गाहावई महाधन- वा० कम्मकरी चा, से पुवामेय आलोइजा-आउसोत्ति वा २ दाहिसि मे इत्तो अन्नयरं वत्थं ?, तहप्प० वत्थं वन- त्यागः सयं वा० परो० फासुयं पस लाभे० पडि०, दुचा पडिमा २। अहावरा तचा पडिमा-से भिक्खू वा० से जं तत्मति- पुण० तं अंतरिजं वा तहप्पगारं वत्थं सयं० पडि०, तचा पडिमा ३। अहावरा चउत्था पडिमा-से० उझिय- माश्व धम्मियं यत्थं जाइजा जं चऽन्ने यहवे समण वणीमगानावकखंति तहप्प० उज्झिय० वत्थं सयं० परो० फासुयं जाव प०, चउत्था पडिमा ४॥ इचेयाणं चउण्हं पडिमाणं जहा पिंडेसणाए। सिया णं एताए एसणाए एस- माणं परो वइजा-आउसंतो समणा! इजाहि तुम मासेण वा दसराएण वा पंचराएण वा सुते सुततरे वा, तो त वयं अन्नयरं वत्थं दाहामो, पयप्पगारं निग्योसं सुच्चा नि० से पुब्यामेव आलोइजा-[आउ० स० पुचामेव आलोइज्जा-आउसोत्ति वा ! २ नो खलु मे कप्पइ एयप्पगारं संगारं पडि सुणित्तए, अभिकंग्वसि मे दाउंइया- णिमेच दलयाहि, से णेवं वयंतं परो वइजा-आउ० स०! अणुगच्छाहि तो ते वयं अन्नं वत्थं दाहामो, से पुवा- मेय आलोइजा-आउसोत्ति ! चा २ नो खलु मे कप्पइ संगारवयणे पडिसुणिप्तप, से सेवं चयंत परोणेया पइन्जा-आउसोत्ति वा भइणित्ति चा! आहरेयं वत्यं समणस्स दाहामो, अवियाइं वयं पच्छावि अप्पणो सय- हाए पाणाई.४ समारंभ समुद्दिस्स जाव चेइस्सामो, एयप्पगारं निग्योसं सुचा नियम्म तह पगारं वत्थं अफा- ॥३६२॥ २८ If Writer-INTERt.me- प्र.आ. ३९४ maintainirule IITitnaNET ·आचा० २ श्रुत १चूला महाधन- वस्त्र- त्यागः तत्मति- माश्च , . सुअंजाव नो पडिगाहिजा ।। सिआ णं परो नेता वइजा-आउसोत्ति ! वार आहर एयं वत्थं सिणाणेण वा ४ आघंसित्ता वा प० समणस्स णं दाहामो, एयप्पगारं निग्धोसं सुचा नि० से पुवामेव० आउ० भ० मा एयं तुमं वत्यं सिणाणेण वा जाव पधंसाहि चा, अभि० एमेच दलयाहि, से सेवं वयंतस्स परो सिणाणेण वा पघं- सित्ता दलइजा, तहप्प० वत्थं अफा० नो प० ॥ से णं परो नेता वइला-भo! आहर एयं वत्थं सीओदग- वियडेण वा २ उच्छोलेता वा पहोलेता चा समणस्स णं दाहामो०, एय० निग्धोसं तहेव नवरं मा एपं तुम वत्थं सीओदग उसि० उच्छोलेहि वा पहोलेहि वा, अभिकखसि, सेसं तहेव जाव नो पडिगाहिज्जा । सेणं परो ने० आ० भ० आहरेयं वत्थं कंदाणिवा जाव हरियाणि वा विसोहित्ता समणस्सणं दाहामो, एप. निग्योसं तहेव, नवरं मा एयाणि तुम कंदाणि चा जाव विसोहेहि, नो खलु मे कप्पइ एयप्पगारे वत्थे पडिग्गाहित्तए, से सेवं वयंतस्स परो जाव विसोहित्ता दलइज्जा, तहप्प० वत्थं अफासु नो प०॥सिया से परो नेता वत्थं निसिरिजा, से पुव्वा० आ० भ०! तुमं चैव णं संतियं वत्थं अंतोअंतेणं पडिलेहिजिस्सामि, केवली वूया आ०, वत्थंतेण पद्धे सिया कुंडले वा गुणे वा हिरण्णे वा सुवण्णे वा मणी वा जाव रयणावली वा पाणे वावीए वा हरिए वा, अह भिक्खू णं पु० जं पुवामेव वत्थं अंतोअंतेण पडिलेहिजा ॥ (सू. ३६९) 'इत्येतानि' पूर्वोक्तानि वक्ष्यमाणानि वाऽऽयतनान्यतिक्रम्याथ भिक्षुश्चतसृभिः 'प्रतिमामिः' वक्ष्यमाणैरभिग्रहविशेषैर्वस्त्रमन्वेष्टुं जानीयात् , तद्यथा-'उद्दिष्टं प्राक् सङ्कल्पितं यत्रं याचिष्ये, प्रथमा प्रतिमा १, तथा 'प्रेक्षितं' दृष्टं सद् वस्त्रं याचिष्ये, नापरमिति PAHALIVirgo ARUITM HUERINitant ·आचा २ थुत द्वितीया २, तथा अन्तरपरिभोगेन उत्तरीयपरिभोगेन चा शय्यातरेण परिभुक्तप्रायं वयं ग्रहीयामीति तृतीया ३, तथा तदेवो १५ ५ बखै- सृष्टयार्मिक वस्खं ग्रहीप्यामीति चतुर्थी प्रतिमेति ४ सूत्रचतुष्टयसमुदायार्थः। आसां चतसृणां प्रतिमानां शेपो विधिः पिण्डेपणा- पणाध्य. पन्नेय इति ॥ किञ्च-'खान' कदाचित् 'गम्' इति वाक्यालङ्कारे 'एतया' अनन्तरोक्तया वस्लेषणया वस्त्रमन्वेपयन्तं साधु परो वदे, १ उद्देश: यधा-आयुप्मन् ! श्रमण ! त्वं मासादौ गते समागच्छेः ततोऽहं वखादिकं दास्यामि, इत्येवं तस्य न शृणुयात् , शेपं सुगम यावदि- वस्त्रप्रति- दानीमच ददखेति, एवं वदन्तं साधु परो ब्रूयाद्, यथा-अनुगच्छ तावत्पुनः स्तोकवेलायां समागताय दास्यामि, इत्येतदपि न मादि प्रतिशृणुयाद्, पदचेदानीमेव ददखेति, तदेवं पुनरपि बदन्तं साधु 'परी' गृहस्थो नेताऽपरं भगिन्यादिकमाहूय वदे यथाऽऽनयै -२० तद् वस्त्रं येन श्रमणाय दीयते, वयं पुनरात्मार्थ भृतोपमर्दैनापरं करिष्याम इति, एतत्प्रकारं वस्त्रं पश्चात्कर्मभयाल्लाभे सति न प्रतिगृह्मीयादिति ।। तथा-सात्पर एवं वदेद, यथा-लानादिना सुगन्धिद्रव्येणाघर्पणादिकां क्रियां कृत्वा दास्यामि, तदेतन्निशम्य | प्रतिपेधं विदध्यात्, अथ प्रतिपिद्धोऽप्येवं कुर्यात् ततो न प्रतिगृह्णीयादिति ।। एवमुदकादिना धावनादिसूत्रमपि ॥ स परो वदे- चाचितः सन् यधा कन्दादीनि यस्रादपनीय दास्यामीति, अत्रापि पूर्ववनिषेधादिकश्चर्च इति ॥ किश्च-सात्परो याचितः सन् कदा- चिद्वसं 'निसजेन्' दद्यात् , तं च ददमानमेवं ज्याद् , यथा-त्वदीयमेवाहं वस्त्रमन्तोपान्तेन प्रत्युपक्षिष्ये, नैवाप्रत्युपेक्षितं गृह्णीयाद् , यतः केवली व्याकोपादानमैतत् , किमिति ?, यतस्तत्र किश्चित्कुण्डलादिकमाभरणजातं बद्धं भवेत् , सचित्तं वा किंचिद् भवेद् , अतः साधूनां पूर्वोपदिष्टमेतत्प्रतिज्ञादिकं यत्रं प्रत्युपेक्ष्य गृह्णीयादिति ।। किश्च- ॥३६॥ (मूल) से भि० से जं० सअंडं० ससंताणं तहप्प० वत्यं अफा० नोपासे भि० से जं अप्पंडं जाव अप्पसंताणगं " ३९४ * ·AMI Imtianoli आचा० २थुत० ५ वस्त्र पणाध्य. १ उद्देश: वस्खपति- मादि १चूला ५ अनलं अधिरं अधुवं अधारणिज्जं रोइज्जतं न रुचइ तह अफा० नो प०॥से भि० से जं० अपंडं जाव अप्पसंता- णगं अलं थिवं धुवं धारणिनं रोइज्जत तह० वत्थं फासु० पडि० ॥ से भि० नो नवए मे वत्थेत्तिकटु नो बहुदे- सिएण सिणाणेण वा जाय पसिना ॥ से भि० नो नवए मे पत्थेत्तिक? नो पहुदे० सीओदगवियरेण वा २ जाव पहोइज्जा ॥ से भिक्खू या २ दुभिगंधे मे वत्यित्तिक? नो पहुसिणाणेण तहेव पहुसीओ० उस्सि० आलावओ॥ (सू. ३७०) स मिक्षुर्यत्पुनः साण्डादिकं वस्त्रं जानीयात् तन्न प्रतिगृह्णीयादिति ॥ स भिक्षुर्यत्पुनरेवंभूतं यत्रं जानीयात् , तद्यथा-अल्पाण्डं यावदल्पसन्तानकं किन्तु 'अनलम्' अभीष्टकार्यासमर्थ हीनादित्वात् , तथा अस्थिरं' जीर्णम् 'अध्रुवं स्वल्पकालानुज्ञापनाद , तथा 'अधारणीयम्' अप्रशस्तप्रदेशसखनादिकलङ्काङ्कित्वात् , तथा चोक्तम्-‘चत्तारि देविया भागा, दो य भागा य माणुसा । आसुरा (य दुवे भागा, मझे वत्थस्स रक्खसो ॥१॥ देविएसुत्तमो लाभो, माणुसेसु अ मज्झिमो । आसुरेमु अ गेलनं, मरणं जाण रक्खसे ॥२॥" स्थापना चेपम् ।। किञ्च-"लक्षणहीणो उचही उपहणई नाणदंसणचरित" इत्यादि, तदेवंभूतमप्रायोग्य 'रोच्यमान' प्रशस्यमानं दीयमानमपि वा दात्रा न रोचते, साधने न कल्पत इत्यर्थः। एतेषां चानलादीनां चतुर्णा पदानां पोडश भङ्गा भवन्ति, तत्रायाः पञ्चदशाशुद्धाः, शुद्धस्त्वेकः पोडशस्तमधिकृत्य सूत्रमाह-स भिक्षुर्यत्पुनरेवंभूतं वस्त्रं चतुप्पदविशुद्धं जानीयात्तय लाभे १ चलारो देविका भागा द्वौ च भागौ च मानुजी । आसुरी च द्वौ च भागी मध्ये पत्रस्य राक्षसी ॥१॥ दैनिकेतमो लाभो मानुष्ययोच मध्यम' । आसुर• पोश्च ग्लानप मरण जानीहि राक्षसे ॥२॥२ लक्षणहीन उपधिरुपद्धान्ति शानदर्शनचारिमाणि, -UNIALITMA tadawonा ·आचा २ श्रुत १.चूला | सति गृनीयादिति पिण्डाः। किञ्च-स भिक्षुः 'नवम्' अभिनवं यत्रं मम नास्तीतिकृत्वा ततः 'बहुर्दश्येन' ईपहुना 'नानादि- ५ वझे- फेन' मुगन्धिद्रव्येणाधृष्य प्रघृप्य वा नो शोभनत्वमापादयेदिति ॥ तथा-स भिक्षुः 'नवम्' अभिनवं वस्त्रं मम नास्तीतिकृत्वा तत. पणाध्य, स्तस्यय 'नो' नव शीतोदकन, बहुशो न धावनादि कुर्यादिति ।। अपि च-स भिक्षुर्यद्यपि मलोपचितत्वाहुर्गन्धि वस्त्रं स्यात् तथाऽपि १५ तदपनयनाथं मुगन्धिद्रव्योदकादिना नो धावनादि कुर्याद् गच्छनिर्गतः, तदन्तर्गतस्तु यतनया प्रासुकोदकादिना लोकोपघातसं -2 उद्देशः | सक्तिमया मलापनयमार्थ कुर्यादपीति ॥ धौतस्य प्रतापनविधिमधिकृत्याह- (सांडादि- (मूल) से भिक्खू वा० अभिकंखिज वत्थं आयावित्तए था प०, तहप्पगारं वत्थं नो अणंतरहियाए जाव पुढ- वस्त्र- पीए संताणए आयाविज चा प० ॥ से भि० वत्थं आ० ५० त० यत्थं थूणसि वा गिहेलगंसि उसुयालंसि वा त्यागः वखाता- | फामजलंसि या अन्नयरे तहप्पगारे अंतलिक्खजाए दुव्बद्धे दुन्निक्खित्ते अणिकंपे चलाचले नोआ नो प०॥ से भिक्खू चा० अभि० आयावित्तए चा तह० वत्थं कुडियंसि चा मितसि वा सिलसिघालेलुसि चा अन्नयरे पनवि- वा तह अंतलि० जाव नो आयाविज पा प० ॥ से भि० वत्थं आया० प० तह० वत्थं खंसि वा म० मा० धिश्च पासा० ह० अन्नयरे वा तह अंतलि० जाय नो आयाविन वा० प०॥ से तमायाए एगंतमवक्कमिजार अहे झामधंडिलंसि या जाव अन्नयरंसिघातहप्पगारंसि थंडिलंसि पडिलेहिय २ पमजिय २ तओ सं० वत्थं आया- विजया पया, एयं ग्वल्लु सयाजइजासि (सू. ३७१)त्तिवेमि॥२-२-५-२॥वत्थेसणस्स पढमो उद्देसो समत्तो। स मिथुरव्ययहितायां भूमी पलं नातापयेदिति ।। किश्च-स भिक्षुर्यद्यमिकाइयेद्वसमानापयितुं ततः स्थूगादौ चलाचले स्थूणा- ॥३६४॥ २६ प्र. आ.

·IITRINTI आचा० १थुत० दिवस्त्रपतनभयानातापयेत् , तत्र गिहेलुका-उम्बरः 'उसयालं' उद्खलं 'कामजलं' स्नानपीठमिति ॥ स भिक्षुभित्तिशिलादौ पतना- दिभयाद्वस्त्रं नातापयेदिति ।। स भिक्षुः स्कन्धमश्चकपासादादावन्तरिक्षजाते वस्त्रं पतनादिभयादेव नातापयेदिति ॥ यथा चाताप- येत्तथा चाह-स भिक्षुस्तद्वस्त्रमादाय स्थाण्डिलादि प्रत्युप्रेक्ष्य चक्षुषा प्रमृज्य च रजोहरणादिना तत आतापनादिकं कुर्यादिति, एत- तस मिक्षोः सामय्यमिति ॥ पश्चमस्य वस्त्राध्ययनस्य प्रथमोद्देशकः समाप्तः ।। २-१-५-२ ।। FilmiRI HITHAMA चूला ५ वस्त्र- पणाध्य. १.उद्देश: मांडादि- वस्त्र- त्यागः -- , वस्त्राता. पनवि- विश्व AruPILIMilan Thail Indeinr ksh PRAMINAINDIrmindi उक्तः प्रथमोद्देशकः, साम्प्रतं द्वितीयः समारभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः-इहान्तरोद्देशके वस्त्रग्रहणविधिरमिहित- स्तदनन्तरं धरणविधिरभिधीयते, इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यासोद्देशकस्यादिसूत्रम्- (मूल) से भिक्खू वा० अहेसणिजाई वत्थाई जाइजा,अहापरिग्गहियाई वत्थाई धारिजा, नो घोइन्जानो रएजा नो धोयरत्ताई वधाई धारिजा, अपलिउंचमाणो गामंतरेसु० ओमचेलिए, एयं खलु वत्थधारिस्स सामग्गियं ॥ से भि० गाहावइकुलं पविसिउकामे सव्वं चीवरमायाए गाहावइकुलं निक्खमिज वा पविसिज वा, एवं पहिया विहारभूमि या वियारभूमि या गामाणुगामं वा दूइन्जिजा, अह पु० तिव्यदेसियं वा वासं वासमाणं पेहाए जहा पिंडेसणाए नवरं सव्वं चीवरमायाए ॥ (सू. ३७२) स भिक्षुः 'यथैपणीयानि अपरिकर्माणि चत्राणि याचेत, यथापरिगृहीतानि च धारयेत् , न तत्र किश्चित्कुर्यादिति दर्शयति, तद्यथा-न तद्वस्त्रं गृहीतं सत् प्रक्षालयेत् नापि रञ्जयेत् , तथा नापि याकुशिकतया धौतरक्तानि धारयेत् , तथाभूतानि न गृहीयादि- . -- |-NATA ·आचा ५ वस्ने- Imahimail - २ श्रुत० १चूला पणाध्य. २ उद्देशः वर- धारणं - . | काहं यावत्पश्चाहं चोपित्वाऽऽगतः, तस्य चैका कित्वात्स्वपती वस्त्रमुपहतं, तञ्च तथाविधं वस्त्रं तस्य समर्पयतोऽपि वस्त्रस्वामी न गृही- यात् , नापि गृहीत्वाऽन्यसै दद्यात् , नाप्युच्छिन्नं दद्याद् , यथा गृहाणेदं त्वं पुनः कतिभिरहोमिर्ममान्यद्दद्यात् , नापि तदैव वस्त्रेण (परिवर्तयेत् , न चापरं साधुमुपसंक्रम्यैतद्वदेव , तद्यथा-आयुप्मन् ! श्रमण ! अभिकाङ्क्षस' इच्छपेयंभूतं वस्त्रं धारयितुं परिभोक्तुं चेति ?, यदि पुनरेकाकी कश्चिद्गच्छेत्तस्य तदुपहत वस्त्रं समर्पयेत् , न स्थिर-दृढं सत् 'परिच्छिन्द्य परिच्छिन्द्य' खण्डशः २ कृत्वा 'परिठापयेत्' त्यजेत् , तथाप्रकारं वस्त्रं 'ससंधियन्ति उपहत स्वतो वस्त्रखामी 'नास्वादयेत्' न परिभुञ्जीत, अपि तु तस्यैवोपहन्तुः समर्पयेत् , अन्यस्मै वैकाकिनो गन्तुः समर्पयेदिति । एवं बहुवचनेनापि नेयमिति ॥ किञ्च-'स' भिक्षुः 'एकः कश्चिदेवं साध्या- चारमवगम्य ततोऽहमपि नातिहारिकं वस्त्रं मुहर्तादिकालमुद्दिश्य याचित्वाऽन्यत्रैकाहादिना चासेनोपहनिम्यामि, ततस्तद्वसं ममेव भविष्यतीत्येवं मातृस्थानं संस्पृशेत् , न चैतत्कुर्यादिति ॥ तथा- (मूल) से भि० नो यण्णमंताई वत्थाई विवण्णाई करिजा, विवण्णाई न वण्णमंताई करिजा, अन्नं वा वत्थं लभिस्सामित्तिकट्ट नो अन्नमन्नास दिज्जा, नो पामिचं कुजा, नो वत्थेण वत्थपरिणाम फुजा, नो परं उपसंक- मित्तु एवं वदेजा-आउसो० सममिकखसि मे वत्थं धारित्तए वा परिहरित्तए था, धिरं चासंतं नो पलिच्छि- दिय २ परिष्वविजा, जहा मेयं वत्धं पावगं परो मन्नइ, परं च णं अदत्तहारी पडिपहे पेहाए तस्स पत्थरस नियाणाय नो तेसि भीओ उम्मग्गेणं गच्छिज्जा जाव अप्पुस्सुए, तओ संजयामेव गामाणुगामं दूइ जिजा ।। से भिक्खू पा० गामाणुगामं दूइज्जमाणे अंतरा से विहं सिया, से जं पुण विहं जाणिज्जा-इमंसि खलु विहंसि प्रातिहा- रिक. निपेधः १० ALAimminennarunni NandaramaAIL.

·HalILIA २ श्रुत० १चूला ५ वले. १५ पणाध्य. २ उद्देश: वस्त्र धारणं प्रातिहा- चित्यर्थः, तथाभूताधौतारक्तवस्त्रधारी च ग्रामान्तर गच्छन् 'अपलिउंचमाणे ति अगोपयन् सुखेनैव गच्छेद् , यतोऽसौ-'अवमचेलिक' असारवस्त्रधारी, इत्येतत्तस्य मिझोर्वस्त्रधारिणः 'सामर्य' सम्पूर्णो भिक्षुभावः यदेवंभूतवस्त्रधारणमिति, एतच सूत्रं जिनकल्पिकोड़े- शेन द्रष्टव्यं, वखधारित्वविशेपणाद् गच्छान्तर्गतेऽपि चाविरुद्धमिति । किञ्च-से इत्यादि पिण्डैपणापन्नेयं, नवरं तत्र तु सर्व चीव- रमादायेति विशेषः । इदानी प्रातिहारिकोपहतवस्त्रविधिमधिकृत्याह--- (मूल) से एगइओ मुहुत्तगं २ पाडिहारियं बन्थं जाहज्जा जाव एगाहेण वा दु० ति० चउ० पंचाहेण वा विप्प- वसिय २ उवागच्छिजा, नो नह वत्थं अप्पणो गिपिहजा, नो अन्नमन्नस्स दिज्जा, नो पामिचं कुन्ना, नोवत्थेण वस्थपरिणाम करिजा, नो परं उपसंक्रमित्ता एवं वइजा-आउ० समणा! अभिकंखसि वत्थं धारितए वा परि- हरित्तए चा?, घिरं वा संतं नो पलिच्छिदय २ परिद्वविजा, तहप्पगारं वत्थं ससंधियं धत्थं तस्स घेव निसि- रिज्जा, नो णं साइजिन्ना ॥ से एगइओ एयप्पगारं निग्योसं सुच्चा नि.जे भयंतारो तहप्पगाराणि वत्थाणि ससंधियाणि मुहुत्तगं २ जाव एगाहेण वा० ५ विप्पवसिय २ उवागच्छंति, तह० वत्थाणि नो अप्पणा गिण्हंति, नो अनमन्नस्स दलयंति, तं चेव जाय नो साइज्जति, बहुवयणेण भाणियव्वं, से हंता अहमवि मुहुत्तगं पाडि- ३९७ हारियं धत्थं जाइत्ता जाव एगाहेण वा ५ विप्पवसिय २ उवागच्छिस्सामि, अवियाई एयं ममेव सिया, माइ- हाणं संफासे नो एवं करिजा ॥ (सू. ३७३) स कश्चित्साधुरपरं साधु मुहूर्नादिकालोद्देशेन प्रातिहारिकं वस्त्रं याचेत, याचित्वा चैकाक्येव ग्राभान्तरादौ गतः, तत्र चासावे- रिक- निषेधः JiITIHDVINETRINITIKHMIN INinthi Villk Us : பைர் Plumninaitimittial प्र.आ. ॥३६५॥ HTTETime ·आचा ५ वस्- पणाध्य. २ उद्देशः २ थुत १चूला धारणं काहं यावत्पश्चाई योपित्वाऽऽगतः, तस्स चैकाकित्वात्स्वपतो वस्त्रमुपहतं, तच्च तथाविध वस्त्रं तस्य समर्पयतोऽपि वनस्वामी न गृही- याद, नापि गृहीत्वाऽन्यसै दद्यात् , नाप्युच्छिन्नं दद्याद् , यथा गृहाणेदं त्वं पुनः कतिभिरहोमिर्ममान्यद्दद्यात्, नापि तदैव वस्त्रेण परिवर्तयेत् , न चापरं साधुमुपसंक्रम्यैतद्वदेत् , तद्यथा-आयुष्मन् ! श्रमण ! अभिकाङ्क्षसि' इच्छस्पेवंभूतं वस्त्रं धारयितुं परिभोक्तुं चेति ?, यदि पुनरेकाकी कविद्छेत्तस्य तदुपहतं यत्रं समर्पयेत् , न स्थिरं-दृढं सत् 'परिच्छिन्द्य परिच्छिन्य' खण्डशः २ कृत्वा 'परिष्ठापयेत्' त्यजेत् , तथाप्रकारं वस्त्रं 'ससंधियन्ति उपहतं स्वतो वस्त्रस्वामी 'नास्वादयेत्' न परिभुञ्जीत, अपि तु तस्योपहन्तुः समर्पयेत् , अन्यसै वैकाकिनो गन्तुः समर्पयेदिति । एवं बहुवचनेनापि नेयमिति । किञ्च-'स' मिक्षुः 'एक: कश्चिदेवं साध्या- चारमवगम्य ततोऽहमपि प्रातिहारिकं वस्त्रं मुहूर्त्तादिकालमुद्दिश्य याचित्वाऽन्यत्रैकाहादिना वासेनोपहनिष्यामि, ततस्तद्वस्त्रं ममैव भविष्यतीत्येवं मास्थानं संस्पृशेत् , न चैतत्कुर्यादिति ॥ तथा- (मूल) से भि० नो यण्णमंताई वत्थाई विवपणाई करिजा, विवण्णाई न वण्णमंताई करिजा, अन्नं वा वत्थं लभिस्सामित्तिकट्ट नो अन्नमनस्स दिला, नो पामिचं कुला, नो पत्थेण वत्थपरिणामं कुजा, नो परं उपसंक- मित्तु एवं वदेजा-आउसोo! समभिकखसि मे वत्थं धारित्तए वा परिहरित्तए का ?, धिरं वासंतं नो पलिच्छि- दिय २ परिविजा, जहा मेयं वत्थं पावगं परो मन्नइ, परं च णं अदत्तहारी पडिपहे पेहाए नस्स वत्थस्स नियाणाय नो तेसि भीओ उम्मग्गेणं गच्छिजा जाप अप्पुस्सुए, तओ संजयामेव गामाणुगामं दूइजिजा। से भिक्खू चा० गामाणुगाम दुइजमाणे अंतरा से विहं सिया, से जं पुण विहं जाणिज्जा-इमंसिखल विहंसि प्रातिहा. रिक निषेधः FIHARIA ·आचा० २ श्रुत १चूला पहवे आमोसगा चत्यपडियाए संपिडिया गच्छेजा, णो तेसिं भीओ उम्मग्गेणं गच्छेजा जाव गामा० दूइ. नेजा ।। से मि० दृइजमाणे अंतरा से आमोसगा पडियागच्छेज्जा, ते णं आमोसगा एवं वदेना--आउसं० ! आहरेयं यत्धं देहि णिरिखवाहि जहा रियाए णाणतं वस्थपडियाए, एयं ग्वलु० जइजासि (सू. ३७४)त्तिवेमि पत्थेसणा समत्ता ॥ २-१-५-२॥ स मिक्षुर्वर्णयन्ति वस्त्राणि चौरादिभयानो विगतवर्णानि कुर्यात् , उत्सर्गतस्तादृशानि न ग्राह्याण्येव, गृहीतानां वा परिकर्म न विधेयमिति वात्पर्याः, तथा विवर्णानि न शोभनवर्णानि कुर्यादित्यादि सुगममिति ।। नवरं 'विहति अटवीप्रायः पन्थाः। तथा तस्प मिक्षोः पथि यदि 'आमोपका:' चौरा वनग्रहणप्रतिज्ञया सभागच्छेयुरित्यादि पूर्वोक्तं यावदेतत्तस्य मिक्षोः सामग्र्यमिति ॥ पञ्चममध्ययनं समाप्तम् ॥२-१-५-२.॥ careerana ५ चौ. पणाध्य. २ उद्देश: वर्णपरा- वर्तादिः म. आ. MAHESHA PATANIHI HDain Juhi-MIT NAHANI ·अथ पात्रैपणाख्यं पष्ठमध्ययनम् । आचा० २ श्रुत १चूला 1 ६ पात्र- पणाध्य. १ उद्देशः पात्राणां संख्या विशेप- निषेधच . पश्चमाध्ययनानन्तरं पष्ठमारभ्यते, अस्य चायमभिमम्बन्धः-इह प्रथमेऽध्ययने पिण्ड विधिरुक्तः, स च सतावागमोक्तन विधिना भोक्तव्य इति द्वितीये वसतिविधिरभिहितः, तदन्वेपणार्थ च तृतीये ईर्यासमितिः प्रतिपादिता, पिण्डाद्यर्थं प्रवृत्तेन कथं भापितव्यमिति चतुर्थे भापासमितिरुक्ता, स च पटलकैविना न ग्राह्य इति तदर्थ पञ्चमै वस्नैपणा प्रतिपादिता, तदधुना पात्रेणापि विना पिण्डो न ग्राह्य इत्यनेन सम्बन्धन पात्रपणाऽध्ययनमायातम् , अस्य च चत्वार्यनुयोगद्वाराणि भवन्ति, तत्र नामनिप्पन्ने निक्षेपे पात्रेपणाऽध्ययनम् , अस्य च निक्षेपोऽर्थाधिकारश्चानन्तराध्ययन एव लाघवार्थ नियुक्तिकृताऽमिहितः, साम्प्रतं सूत्रानुगमेऽस्खलि. तादिगुणोपेतं सत्रमुच्चारणीयं, तचेदम्- (मूलं) से भिक्खू वा अभिकंखिजा पायं एसित्तए, से जं पुण पादं जाणिज्जा, तंजहा-अलाउयपायं वा दारु- पायं वा मटियापायं वा, तहप्पगारं पायं जे निग्गंथे तरुणे जाव घिरसंघयणे से एगं पायं धारिजानो विइयं॥ से मि० परं अद्धजोयणमेराए पायपडियाए नो अभिसंधारिजा गमणाए । से भि० से जं. अस्सि पडियाए पगं साहम्मियं समुहिस्स पाणाई ४ जहा पिंडेसणाए चत्तारि आलावगा, पंचमे पहवे समण पगणिय २ तहेब ।। से भिक्खू वा० अस्संजए भिक्खुपडियाए बहवे समणमाहणे० वत्थेसणाऽऽलावओ॥से भिक्खू वा० से जाई पुण पायाई जागिजा विरूवरूवाई महद्धणमुल्लाई, तं०-अयपायाणि वा तउपायापपाया० सीस- REPARE ·आचा० पात्रा २धुत० १ घूला गपा० हिरण्णपा० सुपण्णपा० रीरिअपाया० हारपुडपा० मणिकायकंसपाया० संखसिंगपा० दंतपा० चेलपा० सेलपा० चम्मपा० अन्नयराई वा तह विरुवरुवाई महद्धणमुल्लाई पायाई अफासुयाई नो० ॥ से भि० से जाई पुण पाया० विरूव० महद्धणधंधणाई, तं०-अयबंधणाणि वा जाव चम्मपंधणाणि वा, अन्नयराई तहप्प० महदणपंधणाई अफा० नो प० ॥इचेयाई आयतणाई उवाइक्कम्म अह भिक्खू जाणिज्जा चाहिं पडिमाहिं पायं एसित्तए, तत्थ खल्लु इमा पढमा पडिमा-से भिक्खू० उद्दिसिय २ पायं जाएजा, तंजहा-अलाउयपायं वा ३ १० पायं सयं या णं जाइला जाव पडि पढमा पडिमा १।अहावरा० से० पेहाए पायं जाइजा, १५ (१ उद्देशः पात्र- प्रतिमाः . तह तं०-गाहा- ·मा उरः आचा० २थुत० १.चूला प्र. आ. Wing with mobilni ६ पाना- ध्य. १ उद्देशः पान- प्रतिमाः , ते वयं आउसो० सपाणं सभोयणं पडिग्गहं दाहामो, तुच्छए पडिग्गहे दिने समणस्स नो सुटु साहु भवइ, से पुवामेव आलोइजा-आउ० भइ० ! नो खलु मे कप्पइ आहाकम्मिए असणे वा ४ भुत्तए वा०, करेहि मा उयक्खडेहि, अभिकखसि मे दाउं एमेव दलयाहि, से सेवं वयंतस्स परो असणं चा ४ उचकरिता उवक्खडित्ता सपाणं सभोयणं पडिग्गहगं दलइजा तह० पडिग्गहगं अफासुयं जाव नो पडिगाहिज्जा सिया से परो उपणित्ता पडिग्गहगं निसिरिजा, से पुव्यामे० आउ० भ० ! तुमं चेच णं संतियं पडिग्गहगं अंतोअंतेणं पडिलेहिस्सामि, केवली० आयाण अंतो पडिग्गहगंसि पाणाणि वा पीया० हरि०, अह भिक्खू. णं पु० ज पुवामेव पडिग्गहगं अंतोतेणं पडि सअंडाई सब्वे आलाचगा भाणियव्या जहा चत्येसणाए, नाणत्तं तिल्लेण वा घय नव० बसाए वा सिणाणादि जाव अन्नयरंसि या तहप्पगा. डिलसि पडिलेहिय २ पम० २ तओ० संज० आमजिजा, एवं खलु सया जपज्जासित्तिवेमि ॥ (सू. ३७२) २-१-६-१ स भिक्षुरभिकाझेच पात्रमन्वेष्टुं, तत्पुनरेवं जानीयात् , तद्यथा-अलायुकादिकं तत्र च यः स्थिरसंहननाद्युपेतः स एकमेव पात्रं विभृयात् , न च द्वितीयं, स च जिनकल्पिकादिः, इतरस्तु मात्रकसद्वितीयं पात्रं धारयेत् , तत्र सङ्घाटके सत्येकसिन् भक्तं द्वितीये पात्रे पानकं, मात्र त्याचार्यादिप्रायोग्यकृतेऽशुद्धस्स वेति ॥ 'से भिक्खू' इत्यादीनि सूत्राणि सुगमानि यावन्महाघमूल्यानि पात्राणि लामे सत्यप्रासुकानि न प्रतिगृह्णीयादिति, नवरं 'हारपुडपाय'त्ति लोहपात्रमिति ॥ एवमयोवन्धनादिसूत्रमपि सुगम । तथा प्रति- |माचतुष्टपसूत्राण्यपि वस्खैपणापन्नेयानीति, नवरं तृतीयप्रतिमायां 'संगइयं ति दातुः स्वाङ्गिकं-परिभुक्तप्राय 'वजयंतियंति द्वित्रेषु HEATURTHI MHARE . , ·আঘা " २ श्रुत० ..चूला पारेषु पर्यायेणोपभुज्यमानं पात्रं याचेत । एतया' अनन्तरोक्तया पात्रपणया पात्रमन्यिपन्तं साधु प्रेक्ष्य परो चूयाद् भगिन्यादिकं १५ यथा-तलादिनाऽम्पज्य साधर्व ददत्यादि सुगममिति ॥ तथा-स नेता तं साधुमेवं ब्रूयाद् , यथा-रिक्तं पात्रं दातुं न वर्त्तत- ६ यात्रै इति मुहर्तकं तिष्ठ त्वं यावदशनादिकं कृत्वा पात्रकं भृत्या ददामीत्येवं कुर्वन्तं निषेधयेत् , निपिद्धोऽपि यदि कुर्यात्ततः पात्रं नपणाभ्य. गृतीयादिति ॥ यथा दीयमानं गृहीयात्तथाऽऽह-तेन दात्रा दीयमानं पात्रमन्तोपान्तेन प्रत्युपेक्षतेत्यादि वस्त्रवन्नेयमिति, एतत्तस्य प्रणा निक्षोः मामध्यमिति ।। पष्टस्याध्ययनस्य प्रथमोद्देशकः परिसमाप्तः ॥२-१-६-१॥ मार्जनं उद्देशकामिसम्बन्धोऽयम्-इहानन्तरसत्रे पात्रनिरीक्षणममिहितमिदापि तच्छेपमभिधीयते इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्योद्देशकस्ये २० | दमादिस्त्रम्- (मूल) से भिक्खू वा २ गाहावइकुलं पिंड० पविढे समाणे पुवामेव पेहाए पडिग्गहगं अवहट्ट पाणे पम- जिप रयं तओ सं० गाहावइ० पिंड निक्ख० प० केवली०, आउ०! अंतो पडिग्गहगंसि पाणे वा बीए वा हरि० परियावज्जिज्जा, अह भिक्खूणं पु० जं पुब्बामेव पेहाए पडिग्गहं अवहट्ट पाणे पमज्जिय रयं तओ सं: गाहावइ० नियमिज वा २॥ (सू , ३७६) स भिक्षुहपतिरलं पिण्डपातप्रविज्ञया प्रविशन् पूर्वमेव भृशं प्रत्युप्रेक्ष्य पतदहं, तत्र च यदि प्राणिनः पश्येत्ततस्तान् 'आहृत्य'. निष्कृत्य, त्यक्त्वेत्यर्थः, तथा प्रमृज्य च रजस्ततः संयत एव गृहपतिकुलं प्रविशेद्वा निष्कामेद्वा इत्येपोऽपि पात्रविधिरेव, यतोऽवापि. ॥३६८ ·६ पात्र- आचा २ श्रुत १चूला - पूर्व पात्रं सम्यक् प्रत्युपेक्ष्य प्रमृज्य च पिण्डो ग्राह्य इति पात्रगतैय चिन्नति, किमिति पात्रं प्रत्युपेक्ष्य पिण्डो ग्राह्य इति ?, अप्र- त्युपेक्षिते तु कर्मबन्धो भवतीत्याह-केवली ब्रूयाद् यथा कर्मोपादानमेतत् , यथा च कमोंगादानं तथा दर्शयति-'अन्तः' मध्ये पत [पणाध्य. दूहकस्य प्राणिनी-द्वीन्द्रियादयः तथा वीजानि रजो वा 'पर्यापोरन्' भवेयुः, तथाभूते च पाने पिण्डं गृह्णतः कर्मोपादानं भवती-IMR उद्देशः त्यर्थः, साधूनां पूर्वोपदिष्टमेतत्प्रतिज्ञादिकं यत्पूर्वमेव पात्रप्रत्युपेक्षणं कृत्वा तद्गतप्राणिनो रजश्वापनीय गृहपतिकुले प्रवेशो निष्क्रमणं शीतोद- के विधिः वा कार्यमिति । किञ्च- (मूल) से भि० जाव समाणे सिया से परो आटु अंतो पडिग्गहगंसि सीओदगं परिभाइत्ता नीहट्ट दल- इजा, तहप्प० पडिग्गहगं परहत्थंसि वा परपायसि वा अफासुयं जाव नो प०, से य आहच्च पडिग्गहिए सिया खिप्पामेव उदगंसि साहरिजा,से पडिग्गहमायाए पाणं परिदृविजा. ससिणिद्वार वा भूमीए नियमिना ।। से० उदउल्लं वा ससिणिद्धं वा पडिग्गहं नो आमजिजा वा २ अह पु० विगओदए मे पडिग्गहए छिन्नसिणेहे तह पडिग्गहं तओ० सं० आमजिज्ज वा जाव पयाविज वा ॥ से भि० गाहा० पविसि उकामे पडिग्गहमा- पाए गाहा पिंड० पविसिज्ज वा नि०, एवं पहिया वियारभूमी विहारभूमी वा गामा० दृइजिज्जा, तिब्वदे- सियाए जहा बिइयाए वत्थेसणाए नवरं इत्थ पडिग्गहे, एयं खलु तस्स० जंसबढेहिं सहिए सया जएग्जासिः (सू. ३७७) त्तिवेमि ॥ पाएसणा सम्मत्ता ॥२-१-६-२॥ समिक्षुर्गृहपतिकुलं पिण्डपातप्रतिज्ञया प्रविष्टः सन् पानकं याचेत, तस्य च स्यान्-कदाचित् म परो-गृहस्थोऽनाभोगेन प्रत्यनी- JiME HISTEIN HIVipull PITAMILNITIATIRTILIP 1 IN HET ·६ पात्र- १मूला - आचा०० कतया तथाऽऽनुकम्पया विमर्पतया वा गृहान्त:-मध्य एवापरसिन् पतद्ह-स्वकीये भाजने आहत्य शीतोदकं परिभाज्य विभा- २ थुन गीकृत्य 'णीति निःसार्य दद्यात् , स-साधुस्तथाप्रकार शीतोदकं परहस्तगर्त परपात्रगत वाऽप्रासुकमिति मत्वा न प्रतिगृह्णीयात् , पणाध्य. तद् यधाञ्कामेन विमनस्कन वा प्रविगृहीतं स्यात् ततः क्षिप्रमेव तस्यैव दातुरुदकभाजने प्रक्षिपेत् , अनिच्छतः कूपादौ समानजाती- २ उद्देश: योदके प्रतिष्ठापनविधिना प्रतिष्ठापनं कुर्यात् , तदभावेऽन्यत्र वा छायागर्तादौ प्रक्षिपेत् , सति चान्यसिन भाजने तत् सभाजनमेव शीतोद- निरुपरोधिनि स्थान मुभेदिति ॥ तधा-स भिक्षुरुदकादिः पतद्हस्यामर्जनादि न कुर्यादीपच्छुष्कस्य तु कुर्यादिति पिण्डार्थः ॥ के विधिः प्र.आ. किश-स निशुः कचिद् गृहपतिकुलादी गच्छन् सपतगृह एव गच्छेदित्यादि सुगमं यावदेतत्तस्य भिक्षोः सामय्यमिति ॥ पष्ठ- २० ४०१ मध्ययनं समाप्तम् ।। २-१-६॥ अथ सप्तममवग्रहप्रतिमाख्यमध्ययनम्। C0b0-. उत्तं पष्ठमध्ययन अधुना साममारभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-पिण्डशम्यावस्त्रपाबादयोऽवग्रहमाश्रित्य भवन्तीत्य- तोऽमावर कतिविधो भवतीत्यनेन सम्बन्धनायातस्यास्याध्ययनस्य चत्वार्यनुयोगद्वाराणि भवन्ति, तत्रोपक्रमान्तर्गतोऽर्थाधिका- रोऽये-यधा साधुना विशुद्धोऽवग्रहो प्राय इति, नामनिप्पन्न तु निक्षेपेञ्चनप्रतिमेति नाम, तवारग्रहस्य नामस्थापने क्षुण्णत्वाद- नात्य द्रव्यादिचतुर्विध निक्षेपं दर्शयितुकामो नियुक्तिकार आह~ Jinning ॥३६९॥ -- ·आचा० २श्रुत १चूला HISTigitmentilliAILY jath.inmusabalik ७ अव- ग्रहाध्य. १ उद्देश अवग्रह- निक्षेपार " " -- दव्ये खित्ते काले भावेऽवि य उग्गहोचउद्घाउ देविद १ रायउग्गहरे गिहवइ ३ सागरिय ४ साहम्मी ।।३१६।। द्रव्यावग्रहः क्षेत्रावग्रहः कालावग्रहो भावावग्रहवेत्येवं चतुर्विघोऽवग्रहः, यदिवा सामान्येन पश्चविधोऽवग्रहः, तद्यथा-देवेन्द्रस्य लोकमध्यवर्तिरुषकदक्षिणार्द्धमवग्रहः १, राजश्चक्रवर्यादेर्भरतादिक्षेत्र २, गृहपतेः-ग्राममहत्तरादेमिपाटकादिकमवग्रहः ३, तथा मागारिकस्स-शय्यातरस्य घनशालादिकं ४, साधर्मिका:-साधवो ये मासकल्पेन तत्रावस्थितास्तेषां वसत्यादिरवग्रहः सपादं योजनमिति ५, तदेवं पञ्चविधोऽवग्रहः, वसत्यादिपरिग्रहं च कुर्वता सर्वेऽप्यते यथाऽवसरमनुज्ञाप्या इति ।। साम्प्रतं द्रव्याद्यवन- प्रतिपादनायाह- दव्युग्गहो उ तिथिहो संचित्ताचित्तमीसओ चैव। खित्तुग्गहोवि तिथिहो दुविहो कालग्गहो होइ ॥३२०॥ द्रव्यायवग्रहस्त्रिविधः, शिष्यादेः सचित्तो रजोहरणादरचित्तः शिष्यरजोहरणादेमिश्रः, क्षेत्रावग्रहोऽपि सचित्तादिस्त्रिविध एव, यदिवा ग्रामनगरारण्यभेदादिति, कालावग्रहस्तु ऋतुबद्धवर्षाकालभेदाद्विधेति ॥ भावावग्रहप्रतिपादनार्थमाह- मइग्गहो य गहणुग्गहो य भावुग्गहो दुहा होइ। इंदिय नोइंदिय अस्थबंजणे उग्गहो दसहा ||३२१।। भावोवग्रहो द्वेधा, तद्यथा-मत्यवग्नहो ग्रहणावग्रहश्य, तत्र मत्यवग्रहो द्विधा-अर्थावग्रहो व्यञ्जनावग्रहश्व, तनावग्रह इन्द्रियनो- इन्द्रियभेदात् पोढा, व्यञ्जनावग्रहस्तु चक्षुरिन्द्रियमनोवर्जश्चतुर्धा, स एप सोऽपि मतिभावावग्रहो दशधेति ॥ ग्रहणायग्रहार्थमाह- गहणुग्गहम्मि अपरिग्गहस्स समणस्स गहणपरिणामो। कह पाडिहारियाऽपाडिहारिए होइ? जइयव्यं ॥३२२॥ अपरिग्रहस्य साघोर्यदा पिण्डवसतिवस्त्रपात्रग्रहणपरिणामो भवति तदा स ग्रहणमावावग्रहो भवति, तसिंच सति 'कथं' केन " १० | Anil In ILIHEREILLin All in RTHI ·. १५ ७अव- ग्रहाध्य. १ उद्देशः अदत्त त्यागः २० आचा प्रकारेण मम शुद्धं चमत्यादिकं प्रातिहारिकममातिहारिकं वा भवेदित्यवं यतितव्यमिति, प्रागुक्तश्च देवेन्द्राद्यवग्रहः पञ्चविधोऽप्य: २थुत सिन् ग्रहणायग्रहे द्रव्य इति ॥ गती नामनिप्पनो निक्षेपः, साम्प्रतं सूत्रानुगमे सूत्रमुच्चारणीय, तचेदम्- १ गूला (मूलं) समणे भविस्सामि अणगारे अकिंचणे अपुत्ते अपसू परदत्तभोई पावं कम्मं नो करिस्सामित्ति समु- आप सव्यं भंते ! अदिन्नादाणं पचग्वामि, से अणुपविसित्ता गाम वा जाव रायहाणि वा नेव सयं अदिन्नं गिहिजा नेवऽग्नेहिं अदिन्नं गिहाविना अदिन्नं गिण्हंतेवि अन्ने न समणुजाणिजा, जेहिवि सद्धिं संपव्वइए तसिपि जाई छत्तगं वा जाय चम्मछेयणगं चा तेसिं पुन्बामेव उग्गहं अणणुण्णविय अपडिलेहिय २ अपम- प्र.आ.जिय २ नो उग्गिणिहजा या परिगिपिहज वा, तेसि पुव्यामेव उग्गहं जाइजा अणुन्नविय पडिलेहिय पमजिय ४०२ | तओसं० उग्गिणिहज वा प० ।। (सू. ३७८) श्राम्यतीति श्रमणः-तपस्वी यतोऽहमत एवंभूतो भविष्यामीति दर्शयति-'अनगारः' अगा-वृक्षास्तनिष्पन्नमगारं तन्न विद्यत इत्य- नगारः, त्यक्तागृहपाश इत्यर्थः, तथा 'अकिञ्चनः' न विद्यते किमप्यस्येत्यकिञ्चनो, निष्परिग्रह इत्यर्थः, तथा 'अपुत्रः स्वजनान्धु रहितो, निर्मम इत्यर्थः, एवम् 'अपशुः' द्विपदचतुष्पदादिरहितः, यत एवमतः परदत्तभोजी सन् पापं कर्म न करिष्यामीत्येवं समुत्थायतत्प्रतितो भवामीति दर्शयति-यथा सर्व भदन्त ! अदचादानं प्रत्याख्यामि, दन्तशोधनमात्रमपि परकीयमदत्तं न गृहा- मीत्यर्थः, तदनेन विशेषणकदम्पकनापरपां शाक्यमरजस्कादीनां सम्यक्त्रमणत्वं निराकृतं भवति, स चैर्वभूतोऽकिश्वनःश्रमणो- ऽनुप्रविश्य ग्रामं वा याबद्राजधानी या नर स्वयमदत्तं गृहीयात् नवापरेण ग्राहयेत् नाप्यपरं गृहन्तं रामनुजानीयात् , यर्या साधुभिः . 1 ॥३७० im.

·७ अंव- ग्रहाध्य. १ उद्देशः अदत्त- त्यागः | सह सम्यक् प्रवजितः तिष्ठति वा तेपामपि सम्बन्ध्युपकरणमननुज्ञाप्य न गृहीयादिति दर्शयति, तद्यथा-छत्रकमिति 'छद अपवा- आचा० २ थुत० | रणे' छादयतीति छवं-चर्पाकल्पादि, यदिवा कारणिकः कचित्युद्धणदेशादावतिवृष्टिसम्भवाच्छनकमपि गृह्णीयाद् , यावच्चर्मच्छेदनक- १ चूला मप्यननुज्ञाप्याप्रत्युपेक्ष्य च न अवगृह्णीयान् सकृत् प्रगृह्णीयाद् अनेकशः । तेषां च सम्बन्धि यथा गृह्णीयात्तथा दर्शयति-पूर्वमेय वाननुज्ञाप्य प्रत्युपेक्ष्य चक्षुपा प्रमृज्य रजोहरणादिना सकृदनेकशो चा गृहीयादिति ॥ किश्च- ' (मूल) से भि० आगंतारेसु चा ४ अणुवीइ उग्गहं जाइजा, जे तत्व ईसरे जे तत्थ समहिहा ते उग्गह-अणु- नविजा-काम खलु आउसो! अहालंदं अहापरिन्नाय घसामो जाव आउसो जाव आउसंतस्स उग्गहे जाव साहम्मिया एइ तावं उग्गह उग्गिहिस्सामो, तेण परं विहरिस्सामो॥से किं पुण तत्थोग्गहंसि एयोग्गहियंसि जे तत्थ साहम्मिया संभोइया समणुन्ना उवागच्छिज्जा जे तेण सयमेसित्तए असणे वा ४ तेण ते साहम्मिया ३ उपनिमंतिजा, नो चेव णं परवडियाए ओगिज्झिय २ उवनि० ॥ (सू. ३७९) स भिक्षुरागन्तागारादौ प्रविश्यानुविचिन्त्य च-पर्यालोच्य यतिविहारयोग्य क्षेत्रं ततोऽवग्रह-वमत्यादिकं याचेत, यश्च याच्यस्तं दर्शयति-यस्ता 'ईश्वरः गृहस्वामी तथा यस्तत्र 'समधिष्ठाता' गृहपतिना निक्षिप्तभरः कृतस्तानवग्रह-क्षेत्रावग्रहम् 'अनुज्ञापयेत्' याचेत, कथमिति दर्शयति-'काम मिति तवेच्छया 'खलु' इति वाक्यालङ्कारे आयुष्मन् ! गृहपते ! 'अहालंद मिति यावन्मानं कालं भवाननुजानीते 'अहापरिनाय'ति यावन्मानं क्षेत्रमनुजानीपे, तावन्मान कालं तावन्मानं च क्षेत्रमाथित्य वयं वसाम इतियावत्, इहायुष्मन् ! यावन्मानं कालमिहायुप्मतोऽवग्रहो यावन्तश्च साधर्मिका:-साधवः समागमिष्यन्ति एतावन्मात्रमवग्रहिध्यामस्तत ऊर्ध्व ·१ चूला आचा विहरिप्याम इति । अवगृहीते चावग्रहे सत्युत्तरकालविधिमाह-तदेवमवगृहीतेऽवग्रहे स साधुः किं पुनः कुर्यादिति दर्शयति-ये २ श्रुत ७अव- तत्र केचन प्राघूर्णकाः 'साधर्मिकाः' साधवः 'साम्भोगिकाः' एकसामाचारीप्रविष्टाः 'समनोनाः उद्युक्तविहारिणः 'उपागच्छेयुः' ग्रहाध्य. अतिथयो भवेयुः, ते चैर्वभूता ये तेनैव साधुना परलोकार्थिना स्वयमेपितव्याः, ते च स्वयमेयागता भवेयुः, तांश्चाशनादिना स्वय- १ उद्देश: माहतेन स साधुरुपनिमत्रयेद् , यथा-गृह्णीत यूयमेतन्मयाऽऽनीतमशनादिकं क्रियतां ममानुग्रहमित्येवमुपनिमत्रयेत् , न चैव 'परव सांभो- डियाए'त्ति, परानीतं यदशनादि तद् भृशम् 'अवगृह्य' आश्रित्य नोपनिमत्रयेत् , किं तर्हि ?, स्वयमेवानीतेन निमन्त्रयेदिति ॥ तथा गिकेतर- प्र. आ. (मूल) से आगंतारेसु वा ४ जाव से किं पुण तत्योग्गहंसि एवोग्गहियंसि जे तत्थसाहम्मिा अन्नसंभोइआ ४०३ समणुन्ना उवागच्छिन्ना जे तेण सयमेसित्तए पीढे वा फलए वा सिज्जा वा संधारए वा तेण ते साहम्मिए अन्न- निमंत्रणं संभोइए समणुन्ने उवनिमंतिजा, नोचेवणं परवडियाए ओगिज्झिय २ उवनिमंतिजा ॥ से आगंतारेसुवा ४ जाव से किं पुण तत्थुग्गहंसि एयोग्गहियंसि जे तत्थ गाहावईण वा गाहा० पुत्ताण वा सूई वा पिप्पलए चा कण्ण- सोहणए वा नहच्छेयणए वा तं अपणो एगस्स अट्ठाए पाडिहारियं जाइत्ता नो अन्नमन्नस्स दिज वा अणुप- इज वा, यंकरणिज्जतिकट्ट, से तमायाए तत्थ गच्छिन्जा २ पुयामेव उत्ताणए हत्थे कट्ट भूमीए वा ठवित्ता इमं खलु २ त्ति आलोइजा, नो चेव णं सयं पाणिणा परपाणिसि पञ्चप्पिणिजा ॥ (सू. ३८०) पूर्वसूत्रवत्सर्च, नवरमसाम्भोगिकान् पीठफलकादिनोपनिमत्रयेद् , यतस्तेषां तदेव पीठिकादिसंभोग्य, नाशनादीति ॥किञ्च-तमि-॥३७१।। अवग्रहे गृहीत यस्तत्र गृहपत्यादिको भवेत् तस्य सम्बन्धि सूच्यादिकं यदि कार्यार्थमेकमात्मानमुद्दिश्य गृह्णीयात् तदपरेपां साधूनां FHI II SAMIR THATM COP HOH २८ ·आचार + २ श्रुत 0 ७अव. ग्रहाध्य. सांभो- गिकेतर- निमंत्रण " न समर्पयेत् , कृतकार्यश्च प्रतीपं गृहस्वस्ववानेन सूत्रोकेन विधिना समर्पयेदिति ॥ अपिच- (मूलं) से भि० से जं० उग्गरं जाणिजा अणंतरहियाए पुढवीए जाव संताणए तह० उग्गहं नो गिहिना वा २॥ से मि० से जं पुण उग्गहं थूणसि वा ४ तह अंतलिक्खजाए दुबद्धे जाव नो उग्गिहिजा वा २॥ से भि० से जं. कुलियसि वा ४ जाव नो उग्गिहिज वा २ ॥ से भि० खंधंसि वा ४ अन्नयरे वा तह० जाव नो उग्गहं उग्गिहिन वा २॥ से भि० से जं. पुण० ससांगारियं० सखुपसुभत्तपाणं नो पन्नस्स निक्खम- णपवेसे जाव धम्माणुओगचिंताए, सेवं नच्चा तह० उवस्सए ससागारिए० नो उवग्गहं उग्गिहिज्जा वा २॥ से भि० से जं० गाहावइकुलस्स मझमज्झेणं गंतुं पंथे पडिबद्धं वा नो पन्नस्स जाव सेवं नगासे भि० से जं० इह खलु गाहावई चा जाच कम्मकरीओ वा अन्नमन्नं अक्कोसंति वा तहेव तिल्लादि सिणाणादि सीओदगवि- यहादि निगियाइ वा जहा सिजाए आलावगा नवरं उग्गहवत्तव्चया। से भि० से जं. आइन्नसलिक्खे नो पन्नस्स. उग्गिहिज्ज वा २, एयं खलुगा (सू. ३८२) उग्गहपडिमाए पढमो उद्देसो ॥२-१-७-१॥ यत्पुनः सचित्तपृथिवीसम्बन्धमवग्रहं जानीयात्तन गृहीयादिति ।। तथा-अन्तरिक्षजातमध्यवग्रहं न गृह्णीयादित्यादि शय्यावनेयं यावदुद्देशकसमाप्तिः, नवरमवग्रहामिलाप इति ॥ सप्तमस्य प्रथमोद्देशकः समाप्तः ॥२-१-७-१ ॥ १० , UNNINidrally -INTER - HTR उक्त प्रथमोदेशकः, अधुना द्वितीयः समारभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः-पूर्वोद्देशकैवग्रहः प्रतिपादितस्तदिहापि तच्छे- - ·1 ७अप- १५ ग्रहाध्य. चा० पप्रतिपादनायोद्देशकः, तस चादिसूत्रम्- २ श्रुत० (मूलं) से आगंतारेसु वा ४ अणुवीइ उग्गहं जाइज्जा, जे तत्थ ईसरे० ते उग्गहं अणुन्नविजा-कामं खलु १ चूला आउसो ! अहालंद अहापरिन्नायं वसामो जाव आउसो! जाव आउसंतस्स उग्गहे जाव साहम्मिआए ताव उग्गएं उग्गिहिस्सामो, तेण पर वि०, से किं पुण तत्थ उग्गहंसि एवोग्गहियंसिजे तत्थ समणाणचामाह. छत्तए वा जाव चम्मछेदणए वा तं नो अंतोहितो बाहिं नीणिजा पहियाओ वा नो अंतो पविसिना, सुत्तं वा Tr ..नो पडियोहिन्जा, नो तेसि किंचिवि अप्पत्तियं परिणीयं करिजा ॥ (सू. ३८२) स भिक्षुरागन्तागारादारपरब्राह्मणाद्युपभोगसामान्ये कारणिकः सन्नीश्वरादिकं पूर्वप्रक्रमेणावग्रहं याचेत, तसिचावगृहीतेऽवग्रहे मायत्तत्र श्रमणब्राह्मणादीनां छयाधुपफरणजातं भवेत्तनगाभ्यन्तरतो बहिनिष्कामयेत् नापि ततोऽभ्यन्तर प्रवेशयेत् नापि ब्राह्मणा- दिकं सुप्तं प्रतिबोधयेत् , न च तेपाम् 'अप्पत्तिय'ति मनसः पीडां कुर्याद, तथा 'प्रत्पनीकता' प्रतिकूलता न विदध्यादिति ।। (मूलं) से भि० अभिकंखिजा अंबवणं उवागच्छित्तए जे तत्व ईसरे २ ते उग्गरं अणुजाणाविजा-काम खलु जाच विहरिस्सामो, से किं पुण० एबोग्गहियंसि अह भिक्खू इच्छिना अंबं भुत्तए वा, से जं पुण अंबंजाणिज्जा सअंडं ससंताणं तह० अंबं अफानो प०॥ से भि० से जं. अप्पंड अप्पसंताणगं अतिरिच्छच्छिन्नं अन्यो- च्छिन्नं अफासुयं जाव नो पडिगाहिजा ॥ से भि० से ० अप्पंडं वा जाव संताणगं तिरिच्छच्छिन्नं बुचिछनं फा० पडि०॥ से भि० अंयभित्तगं वा अंगपेसियं चा अंबचोयगं चा अंबसालगं वा अंबडालगं या भुत्तए वा पायए सचित्त- यसादि. परागृत्ति- २० वर्जन ॥३७२॥ २७ ·आचा० ७ अव. ग्रहाध्य २ उद्देशः सचित्त- वस्त्रादि- वा, से ज० अंबभित्तगं वा ५ सअंडं अफा० नो पडि०||से भिक्खू वार से जं० अंबंवा अंबभित्तगंवा अप्पंडं० २ श्रुत अतिरिच्छच्छिन्नं २ अफा० नो प०॥ से जं. अंबडालगं या अप्पंड ५ तिरिच्छच्छिन्नं पुच्छिन्नं फासुयं पडि०॥ १चूला से मि० अभिकंखिजा उच्छुचणं उवागच्छित्तए, जे तत्थ ईसरे जाव उग्गहंसि०॥ अहमिक्खू इच्छिजा उच्छु भुत्तए वा पा०, से जं० उच्छं जाणिजा सअंडं जाव नोप, अतिरिच्छच्छिन्नं तहेव, तिरिच्छच्छिन्नेऽवि तहेव ।। से भि० अभिकंखि० अंतरच्छुयं वा उच्छुगंडियं वा उच्छुचोयगं वा उच्छुसा० उच्छुष्टा० भुत्तए वा पाय०, जं पु० अंतरुच्छुयं वा जाव डालगं वा सअंडं० नो प०॥ से भि से ० अंतरुच्छुयं वा अप्पंडं चा० जाब पडि, अतिरिच्छिन्नं तहेव ॥ से भि० लहसणवणं उवागच्छित्तए,तहेव तिन्निवि आलावगा, नवरं ल्हसुणं॥ से मि० लहसुणं वा ल्हसुणकंदं वा ल्ह० चोयगं वा ल्हसुणनालग वा भुत्ता वा २ से जं० लसुणं वा जाव लसुणयीयं वा सअंडं जाव नो प०, एवं अतिरिच्छच्छिन्नेवि तिरिन्छच्छिन्ने जाव प०॥(सू. ३८३) स भिक्षुः कदाचिदानवनेऽवग्रहमीश्वरादिकं याचेत, तत्रस्थश्च सति कारणे आनं मोक्तुमिच्छेत् , तवानं साण्डं ससन्तानकपमा- सुकमिति च मत्वा न प्रतिगृह्णीयादिति ॥ किञ्च-स मिक्षुर्यत्पुनराम्रमल्पाण्डमल्पसन्तानकं वा जानीयात् किन्तु 'अतिरथीनच्छिन्नं' तिरश्चीनमपाटितं तथा 'अव्यवच्छिन्नम्' अखण्डितं यावदप्रासुकं न प्रतिगृह्नीयादिति । तथा-स भिक्षुरल्पाण्डमल्पसन्तानकं तिर- चीनच्छिन्नं तथा व्यच्छिन्नं यावत्प्रासुकं कारणे सति गृह्णीयादिति ॥ एवमानावयवसम्बन्धि सूत्रत्रयमपि नेयमिति, नवरम्-'अब- मित्तय'ति आम्रार्द्धम् 'अंबपेसी' आनफाली 'अंबचोयगति आमच्छली सालगं-रसं 'डालगं'ति आम्रतक्ष्णखण्डानीति ॥ एषमि- परावृत्ति- वर्जन . HAL IN ·- आचा० पप्रतिपादनायोदेशका, तस्य चादिसूत्रम्- २ श्रुत (मूल) से आगंतारेसु वा ४ अणुवीइ उग्गहं जाइज्जा, जे तत्थ ईसरे० ते उग्गहं अणुन्नविजा-कामं खलु १ चूला आउसो ! अहालंद अहापरिन्नायं वसामो जाव आउसो! जाव आउसंतस्स उग्गहे जाव साहम्मिआए ताव - उग्गरं उग्गिनिस्सामो, तेण पर वि०, से कि पुण तत्थ उग्गहंसि एवोग्गहियंसि जे तत्य समणाण वा माह छत्तए चा जाव चम्मछेदणए चा तं नो अंतोहितो चाहिं नीणिज्जा बहियाओ वा नो अंतो पविसिज्जा, सुत्तं वा नो पडियोहिज्जा, नो तेसिं किंचिवि अप्पत्तियं पडिणीयं करिजा ।। (सू. ३८२२) स भिक्षुरागन्तागारादापपरब्राह्मणाद्युपभोगसामान्य कारणिकः सन्नीश्वगदिकं पूर्वप्रक्रमेणावग्रहं याचेत, तसिवावगृहीतेऽअग्रहे | यत्तर श्रमणब्राह्मणादीना छत्राशुपकरणजातं भवेत्तन्नैमाभ्यन्तरतो बहिनिष्कामयेत् नापि ततोऽभ्यन्तर प्रवेशयेत् नापि ब्राह्मणा- दिकं सुप्त प्रतियोधयेत्, न च तेषाम् 'अप्पत्तियति मनसः पीडा कुर्यात् , तथा 'प्रत्यनीकता' प्रतिकूलतां न विदध्यादिति ॥ (मूल) से भि० अभिकखिजा अंबवर्ण उवागच्छित्तए जे तत्थ ईसरे २ ते उग्गहं अणुजाणाविजा-काम खलु जाव विरिस्सामो, से किं पुण० एवोग्गहियंसि अह भिक्खू इच्छिज्जा अंबं भुत्तए वा, से जं पुण अंबंजाणिज्जा सअंड ससंताणं तर अब अफा० नो प०॥ से मि० से ० अप्पंड अप्पसंताणगं अतिरिच्छच्छिन्नं अन्यो- च्छिन्नं अफासुयं जाव नो पडिगाहिज्जा ॥ से भि० से ० अप्पंड वाजाय संताणगं तिरिच्छच्छिन्नं वुचिउन्नं फा० पडिला से भि० अयभित्तगं वा अंबपेसियं वा अंबचोयगं वा अंवसालगं वा अंबडालगं या भुत्तए वा पायए ७अव. १५ ग्रहाध्य. १-२उ. सचित्त- वस्त्रादि. परावृत्ति २० वर्जन प्र.आ. ॥३७२॥ २७ ·आचा० २ श्रुत २चूला ७अव- ग्रहाध्य. २ उद्देशः आम्रादि- विचारः . प्रतिमाः Anusa स भिक्षुरागन्तागारादावयग्रहे गृहीते ये तत्र गृहपत्यादयस्तेषां सम्बन्धीन्यायतनानि पूर्वप्रतिपादितान्यतिक्रम्य॑तानि च वक्ष्य- माणानि कर्मोपादानानि परिहत्यावग्रहमयग्रहीतुं जानीयात, अथ भिक्षुः सप्तभिः प्रतिमाभिरभिग्रहविशेषैरवग्रहं गृह्णीयात् , तत्रेयं प्रथमा प्रतिमा, तद्यथा-स मिथुरागन्तागारादौ पूर्वमेव विचिन्त्यांभूतः प्रतिश्रयो मया ग्राह्यो, नान्यथाभूत इति प्रथमा । तथा- |ऽन्यस्य च मिक्षोरेयंभूतोऽमिग्रहो भवति, तद्यथा-अहं च खल्वन्येपा साधूनां कृतेऽनग्रहं 'ग्रहीष्यामि' याचिष्ये, अन्येषां वावग्रहे गृहीते सति 'उपालयिष्ये' वत्स्यामीति द्वितीया। प्रथमा प्रतिमा सामान्येन, इयं तु गच्छान्तर्गतानां साधूनां साम्भोगिकानाम- साभोगिकानां चोयुक्तविहारिणा, यतस्तेऽन्योऽन्यार्थ याचन्त इति । तृतीया त्वियम्-अन्यार्थमवग्रहं याचिष्ये, अन्यावगृहीते तु न स्थास्यामीति, एपा स्वाहालन्दिफाना, यतस्त सूत्रार्थविशेषमाचार्यादभिकासन्त आचार्यार्थ याचन्ते । चतुर्थी पुनरहमन्येषां कृते- ऽनग्रहं न याचिष्य अन्यायगृहीते च वत्सामीति, इयं तु गच्छ एवाभ्युद्यतविहारिणां जिनकल्पाद्यर्थ परिकर्म कुर्वताम् । अथापरा पञ्चमी-अहमात्मकृतेऽवग्रहमवग्रहीप्यामि न चापरेपा द्विनिचतुप्पश्चानामिति, इय तु जिनकल्पिकस्य । अथापरा पष्ठी-यदीयम- वग्रहं ग्रहीप्यामि तदीयमेवोक्डादिसंस्तारकं ग्रहीष्यामि, इतरथोत्कुटुको वा निषण्णः उपविष्टो या रजनी गमिष्यामीत्येपा जिन- बल्पिादेरिति । अथापरा सप्तमी-एन पूोक्ता, नपर यथासस्तृतमे शिलादिकं ग्रहीप्यामि नेतरदिति, शेपमात्मोकर्पनर्जनादि पिण्डपणावनेयमिति ॥ किञ्च- (मूल) सुयं मे आउसंतेणं भगवया एवमक्खायं-इह खलु थेरेहि भगवंतेहि पंचविहे उग्गहे पन्नत्त, तं०- देविंदउग्गहे १ रायउग्गहे २ गाहापइउग्गहे ३ सागारियउग्गहे ४ साहम्मियउग्ग०५, एवं खलु तस्स भिक्खुस्स - १० प्र.आ. ४०६ ·आचा० २ श्रुत - २चूला ७अव- ग्रहाध्य. २ उद्देशः आम्रादि- विचार- २० प्रतिमाः प्र.आ. ४०५ भुसूत्रप्रयमप्यानसूत्रवन्नेयमिति, नवरम् 'अंतरुच्छुय'ति पर्वमध्यमिति ॥ एवं लशुनमत्रत्रयमपि नेयमिति, आग्रादिसूत्राणामव- कामो निशीथपोडशोद्देशकादवगन्तव्य इति । साम्प्रतमवमहाभिग्रहविशेपानधिकृत्याह- (मूल) से भि० आगंतारेसु वा ४ जायोग्गहियंसि जे तत्थ गाहावईण वा गाहा पुत्ताण वा इच्चेयाई आया- तणाई उवाइकम्म अह भिक्खू जाणिज्जा, इमाहिं सत्तहिं पडिमाहिं उग्गहं उग्गिण्हित्तए, तत्थ खलु इमा पढमा पडिमा-से आगंतारेसु वा ४ अणुवाइ उग्गहं जाइजा जाव विहरिस्सामो पढमा पडिमा १।अहावरा जस्स णं भिक्खुस्स एवं भवइ-अहं च खलु अन्नेसि भिक्खूणं अहाए उग्गहं उग्गिहिस्सामि, अण्णेसि भिक्खूणं उग्गहे उग्गहिए उवल्लिसामि, दुचा पडिमा २। अहावरा० जस्सणं भि० अहं च० नोउग्गिहिस्सामि अन्नेसि च उग्गहे उग्गहिए नो उवल्लिस्सामि, तचा पडिमा ३ | अहावरा जस्स णं भि० अहं च. उग्गिपिहस्सामि, | अन्नसिं च उग्गहे उग्गहिए उचल्लिस्सामि, चउत्था पडिमाण अहावरा० जस्स णं अहं च खलु अप्पणो अढाए उग्गहं च उ०, नो दुण्डं नो तिण्हं नो चउण्हं नो पंचण्हं०, पंचमा पडिमा ६। अहावरा० से भि० जस्स एष उग्गहे उवल्लिइन्ना जे तत्थ अहासमन्नागए इक्कडे वा जाव पलाले तस्स लाभे संवसिज्जा, तस्स अलाभे उघुडओ वा नेसजिओ वा विहरिजा, छहा पडिमा ६ । अहावरा स० जे भि० अहासंथडमेव उग्गहं जाइजा, तंजहा-पुढविसिलं या कट्ठसिलं वा अहासंथडमेव तस्स लाभे संते०, तस्स अलाभे उ० ने विह रिजा, सत्तमा पडिमा ७। इचयासिं सत्ताह पडिमाणे अन्नयरं जहा पिंडेसणाए। (सू. ३८४) Minuintimelinmuyisuny பப் || || 14/ namaina ॥३७३|| २८ .

·२ श्रुत ७अन- ग्रहाध्य. २ उद्देशः आम्रादि- विचार: ५ प्रतिमाः स भिक्षुरागन्तागारादायवग्रहे गृहीते ये तब गृहपत्यादयस्तेषां सम्बन्धीन्यायतनानि पूर्वप्रतिपादितान्यतिक्रम्यैतानि च वक्ष्य- आचा माणानि कर्मोपादानानि परिहत्यावग्रहमवग्रहीत जानीयात् , अथ मिक्षुः सप्तमिः प्रतिमाभिरभिग्रहविशेपैरवग्रहं गृह्णीयात् , तत्रेयं २ चूला प्रथमा प्रतिमा, सद्यथा-स मिथुरागन्तागारादौ पूर्वमेव विचिन्त्यवंभूतः प्रतिश्रयो मया ग्राह्यो, नान्यथाभूत इति प्रथमा । तथा- |ऽन्यस्य च मिझोरेयंभूतोऽभिग्रहो भवति, तद्यथा-अहं च खल्वन्येषां साधूनां कृतेऽवग्रहं 'ग्रहीप्यामि' याचिये, अन्येषां वाऽवग्रहे गृहीते सति 'उपालयिष्ये' वत्स्यामीति द्वितीया । प्रथमा प्रतिमा सामान्येन, इयं तु गच्छान्तर्गतानां साधूनां साम्भोगिकानाम- सांभोगिकानां चोयुक्तविहारिणां, यतस्तेऽन्योऽन्यार्थ याचन्त इति । तृतीया त्वियम्-अन्यार्थमवग्रहं याचिष्ये, अन्यायगृहीते तु न | स्थास्यामीति, एपा त्वाहालन्दिकानां, यतस्ते सूत्रार्थविशेपमाचार्यादमिकासन्त आचार्यार्थ याचन्ते । चतुर्थी पुनरहमन्येषां कृते- ऽवग्रहं न याचिष्ये अन्यायगृहीते च यत्स्वामीति, इयं तु गच्छ एवाभ्युद्यनविहारिणां जिनकल्पाद्यर्थ परिकर्म कुर्वताम् । अथापरा | पञ्चमी-अहमात्मकृतेऽवग्रहमवग्रहीप्यामि न चापरेषां द्वित्रिचतुष्पश्चानामिति, इयं तु जिनकल्पिकस्य | अथापरा पष्ठी-यदीयम- वग्रहं ग्रहीष्यामि तदीयमेयोकडादिसंस्तारकं नहीप्यामि, इतरथोत्कुटुको या निपण्णः उपविष्टो वा रजनी गमिष्यामीत्येपा जिन- कल्पिकादेरिति । अथापरा सप्तमी-एपब पूर्वोक्ता, नवरं यथासंस्तृतमेव शिलादिकं ग्रहीष्यामि नेतरदिति, शेपमात्मोकर्पवर्जनादि पिण्डपणावन्नेयमिति ।। किञ्च- प्र.आ. (मूल) सुर्य मे आउसंतेणं भगवया एवमक्खाय-इह खलु धेरेहिं भगवंतेहिं पंचविहे उग्गहे पन्नत, तं०- ४०६ देविंदउग्गहे १ रायउग्गहे २ गाहायइउग्गहे ३ सागारियङग्गहे ४ साहम्मियउग्ग० ५, एवं खलु तस्स भिक्खुस्स , A MATMAHARAM ·+ NCHNIAN HTTA - INR आचा० २श्रुत० २चूला सप्तिका। स्थाना दिनि. क्षेपः नेनाधिकारः, तदाह नियुक्तिकार:-ऊर्द्धस्थाने 'प्रकृतं' प्रस्ताव इति, द्वितीयमध्ययनं निशीथिका, तस्साच पदको निक्षेपः, तंच. स्वस्थान एव करिष्यामीति । साम्प्रतं सूत्रमुचारणीयं, तचेदम्- :: (मूल) से भिक्खू वा० अभिकखेजा ठाणं ठाइत्तए, से अणुपविलिजा गाम या जाच रायहाणि चा, से जं पुण ठाणं जाणिज्जा-सअंहं जाय मकडासंताणयं तं तह० टाणं अफासुयं अणेस० लाभे संते नो प०, एवं सिजागमेण नेयव्यं जाव उदयपसूयाइंति ॥ इचेयाई आयतणाई उवादकम्म २ अह भिक्खू इच्छिज्जा चडहिं| पडिमाहिं. ठाणं ठाइत्तए, तत्थिमा पढमा पडिमा-अचित्तं ग्चलु उपसजिला अवलंविज्ञा कारण विप्परिकम्माइ मो.सवियारं ठाणं ठाइस्सामि ।दुचा पडिमा-अचित्तं खलु उसनेजा अवलंविजा नो कारण विप्परिकम्माई नो सवियारं ठाणं टाइस्सामि दुचा पडिमा। अहावरा तवा पडिमा---अचित्तं खलु उवसज्जे जा अवलंविजा नो कारण विपरिकम्माइ नो सवियारं ठाणं ठाइस्सामित्ति तथा पडिमा । अहावरा चउत्था पडिमा-अचित्तं खलु उपसजेजा नो अवलंबिजा काएण नो परकम्माई नो सवियारं ठाणं ठाइस्सामित्ति वोसट्टकाए वोसह- केसमंसुलोमनहे संनिरुद्धं वा ठाणं ठाइस्लामित्ति चउत्था पडिमा। इञ्चेयासिं चउपहं पडिमाणं जाच पम्गहि- यतरायं विहरिजा, नो किंचिति वइजा, एवं ग्यलु तस्स जाय तस्स० जाव जइजासित्तिबेमि (सू. ३८६) ठाणासत्तिक्कयं सम्मतं ॥२-२-८॥ • 'स' पूर्वोक्तो भिक्षुर्यदा स्थानममिकाझेत् स्थातुं तदा सोऽनुप्रविशेगामादिकम् , अनुप्रविश्य च स्थानमूर्दुस्थानायर्थमन्वेषयेत् , DAISHIAHINAMITHAIMAHITIONALS Nagluniitment ·आचा० २ धुंत० २चूला सिकरखुणीए या सामग्गियं ॥ (सू . ३८५) उग्गहपडिमा सम्मत्ता । अध्ययनं समाप्तं सप्तमम् ॥२-१-७-२॥ धुनं मयाऽऽयुप्मता भगवतवमाख्यातम्-इह खलु स्थविरभगवद्भिः पञ्चविधोऽवग्रहो व्याख्यातः, तद्यथा-देवेन्द्रावग्रह इत्यादि मुखोज्नेयं यापदुद्देशकममाप्तिरिति । अवग्रहप्रतिमाख्यं सप्तममध्ययनं समाप्त, तत्समाप्नो प्रथमाऽऽचाराङ्गचूला समाप्ता॥२-१-७॥ -mprderer सप्तसप्तिकारख्या द्वितीया चला। सतिका स्थाना- दिनि- क्षेपः उक्तं सप्तममध्ययनं, तदुक्तौ च प्रथमचूलाऽभिहिता, इदानी द्वितीया समारभ्यते, अस्याश्चायमभिसम्बन्धः-इहा- नन्तरचूटायां वसत्यवग्रहः प्रतिपादितः, तत्र च कीदृशे थाने कायोत्सर्गस्वाध्यायोचारप्रश्रवणादि विधेयमित्येतत्प्रतिपादनाय द्वितीयचूडा, सा च सप्ताध्ययनात्मिकेति नियुक्तिकृदयितुमाह-- सत्तिफगाणि इफस्सरगाणि पुव्व भणिय तहिं ठाणं । उहाणे पगयं निसीहियाए तहिं छक्कं ॥३२३॥ 'सप्तककान्येकसराणी ति सप्ताध्ययनान्युद्देशकरहितानि भवन्तीत्यर्थः, तत्रापि 'पूर्व प्रथम स्थानाख्यमध्ययनममिहितमित्यत- सधाख्यायते इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्याध्ययनस्य चत्वार्यनुयोगद्वाराणि भवन्ति, तत्रोपक्रमान्तर्गतोऽर्थाधिकारोऽयम्-किंभूतं साधुना स्थानमाश्रयितन्पमिति, नामनिप्पन्ने तु निक्षेपे स्थानमिति नाम, तस्य च नामादिचतुर्धा निक्षेपः, तत्रेह द्रव्यमाश्रित्योर्ध्वस्था- HTMainmARATI ॥३७४॥ २५ - ·Line आचा १सप्तः सप्तिका स्थाना- दिनि- क्षेपः २चूला नेनाधिकारः, तदाह नियुक्तिकारः-उ.दुस्थाने 'प्रकृतं' प्रस्ताव इति, द्वितीयमध्ययनं निशीथिका, तस्याश्च पदको निक्षेपः, तं च स्वस्थान एव करिष्यामीति । साम्प्रतं सूत्रमुच्चारणीयं, तचेदम्- ' (मूलं) से भिक्खू वा० अभिकंज्जा ठाणं ठाइत्तग, से अणुपविसिजा गाम वा जाव रायहाणि चा, से जं पुण ठाणं जाणिज्जा-सअंडं जाव मकडासंताणयं तं तह टाणं अफासुयं अणेस० लाभे संते नो प०, एवं सिजागमेण नेयव्यं जाव उदयपसूयाइंति ॥ इचयाई आयतणाई उवाइकम्म २ अह भिक्खू इच्छिना चाहिं पडिमाहिं ठाणं ठाइत्तए, तत्थिमा पढमा पडिमा-अचितंग्वलु उवसजिजा अवलंबिना कारण विप्परिकमाइ नो सवियारं ठाणं ठाइस्सामि । दुचा पडिमा-अचित्तं खलु उपसज्जेजा अवलंबिजा नो कारण विप्परिकम्माई। नो सवियारं ठाणं ठाइस्सामि दुचा पडिमा। अहावरा तचा पडिमा-अचित्तं ग्बलु उपसजेजा अवलंविजा नो कारण विपरिकम्माइ नो सवियारं टाणं ठाइस्लामित्ति तथा पडिमा । अहावरा चउत्था पडिमा-अचित्तं खट उपसलेजा नो अवलंबिना कारण नो परकम्माई नो सवियारं ठाणं ठाइस्सामित्ति चोसट्टकाए चोसह- केसमंसुलोमनहे संनिरुद्धं वा ठाणं हाइस्सामित्ति चउत्था पडिमा! इचयासिं चउण्हं पडिमाणंजाय पग्गहि- यतरायं विहरिना, नो किंचिवि चइना, एयं ग्वलु तस्स जाब तस्स० जाच जइज्जासित्तिवेमि (सू. ३८६.) ठाणासत्तिकायं सम्मत्तं ॥२-२-८॥ • 'स' पूर्वोक्तो भिक्षुर्पदा स्थानममिका र स्थातुं तदा सोऽनुप्रविशेद्रामादिकम् , अनुप्रविश्य च स्थानमूर्द्धस्थानाद्यर्थमन्वेषयेत्,

·५
आधा
२ धुत
२चूला
TRI FINJINNINE
THE ARTAMIL Iyomarwritunedium
८ स्था-
नाध्य-
यनं
प्र.आ.
| सतिका
तच साण्डं यावत्ससन्तानकमत्रासुकमिति लाभे सति न प्रतिगृह्णीयादिति, इत्येवमन्यान्यपि सूत्राणि शय्याबद्रष्टव्यानि यावदुद-
कप्रसृतानि कन्दादीनि यदि भवेयुस्तत्तथाभूतं स्थानं न गृह्णीयादिति ।। साम्प्रतं प्रतिमोद्देशेनाह-'इत्येतानि' पूर्वोक्तानि वक्ष्यमा-
गानि या 'आयतनानि' कर्मोपादानानि 'उपातिक्रम्य २' अतिलध्याथ मिक्षुः स्थान स्थातुमिच्छेत् 'चतुसृभिः प्रतिमाभिः' अभि-
ग्रहविशेषः करणभूतः, ताश्च यथाक्रममाह, तत्रेयं प्रथमा-कस्यचिद्भिधोरेवंभूतोऽभिग्रहो भवति, यथाऽहमचित्तं स्थानमुपाश्रययि-
प्यामि, तथा किश्चिदचित्तं युड्यादिकमवलम्बयिष्ये कायेन, तथा 'विपरिक्रमिष्यामि परिस्पन्दं करिष्यामि, हस्तपादाद्याकुञ्चनादि
करिष्यामीत्यर्थः, तथा तत्रैव सविचारं स्तोकपादादिविहरणरूपं स्थानं स्थास्यामि' समाश्रयिष्यामि, प्रथमा प्रतिमा । द्वितीयायां स्वालं-
बनाकुश्चनप्रमारणादिक्रियामवलम्बनं च करिष्ये, न पादविहरणमिति । तृतीयायां त्वाकुचनप्रसारणमेव नावलम्बनपादविहरणे इति ।
चतुभ्यां पुनस्वयमपि न विधत्ते, स चभूतो भवति-व्युत्सृष्टः त्यक्तः परिमितं कालं कापो येन स तथा, तथा व्युत्सृष्टं केशश्म-
| थुलोमनखं येन स तथा, एवंभूतश्च सम्पनिरुद्धं स्थानं स्थास्यामीत्येवं प्रतिज्ञाय कायोत्सर्गव्यवस्थितो मेरुवन्निष्प्रकम्पस्तिष्ठेत् , यद्यपि
कचित्कशायुत्पाटयेत्तथाऽपि स्थानान चलेदिति, आसां चान्यतमा प्रतिमा प्रतिपय नापरमप्रतिपन्नप्रतिम साधुमपवदेत् नात्मोत्कर्ष
कुर्यात् न किञ्चिदेवंजातीयं वदेदिति ।। प्रथमः सप्तककः समाप्तः ॥ २-२-८॥
Natural ing sido
IANTRA
प्रधमानन्तरं द्वितीयः सप्तकका, सम्बन्धश्चास्य-दहानन्तराध्ययने स्थानं प्रतिपादितं, तच किंभूतं खाध्याययोग्यं , तसां च
स्वाध्यायभूमौ यद्विधेयं यच्च न विधेयमित्यनेन सम्बन्धेन निपीधिकाऽध्ययनमायातम्, अस्य च चत्वार्यनुयोगद्वाराणि भवन्ति,
,
॥३७५॥

·८ स्था- - आचा० २ श्रुत नाध्य- येन २चूला १ सप्त सप्तिका तत्र नामनिष्पने निक्षेपे निपीथिकैति नाम, अस्य च नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्रकालभाः पविधो निक्षेपः, नामस्थापने पूर्ववत्, द्रव्य- निपीथं नोआगमतो शरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं यद्रव्यं प्रच्छन्नं, क्षेत्रनिपीथं तु ब्रह्मलोकरिष्ठविमानपार्श्ववर्तिन्यः कृष्णराजयो यसिन वा क्षेत्रे तयाख्यायते, कालनिपीथं कृष्णरजन्यो यत्र या काले निपीथं व्याख्यात इति, भावनिपीथं नोआगमत इदमेवाध्ययनम् , आगमैकदेशत्वात् , गतो नामनिष्पभो निक्षेपः, साम्प्रसं सूत्रानुगमे सूत्रामुच्चारणीयं, तच्चेदम्- (मूलं) से भिक्खू वा २ अभिक० निसीहियं फासुयं गमणाए, से पुण निसीहियं जाणिवा-सअंडं तह० अफा० नो चेइस्सामि ॥ से मिक्खू० अभिकंखेजा निसीहियं गमणाए, से पुण नि० अप्पपाणं अप्पचीयं जाव संता- णयं तह निसीहियं फासुयं चेइस्सामि, एवं सिज्जागमेणं नेयव्वं जाव उदयप्पसूयाई ।। जे तत्थ दुवग्गा तिवग्गा चउपग्गा पंचवग्गा या अभिसंधारिति निसीहियं गमणाए ते नो अन्नमन्नस्स कायं आलिंगिज वा चुंबिज वा दंतेहिं या नहहिं वा अच्छिदिज चा पुच्छि०, एयं खलु जंसवढेहिं सहिए समिए सया जएज्जा, सेयमिण मन्निनासित्तिमि ।। (सू. ३८७) निसीहियासत्तिकयं ॥२-२-९॥ स भावमिक्षुर्यदि वसतेरुपहताया अप्यत्र निपीधिकां-स्वाध्यायभूमिं गन्तुमभिकाह्येत् , तां च यदि साण्डां यावत्ससन्तानको जानीयात्ततोऽपासुकत्वान्न परिगृहीयादिति ॥ किश्च-स भिक्षुरल्पाण्डादिकां गृह्णीयादिति ।। एवमन्यान्यपि सूत्राणिशय्यावन्नेयानि यावद् यत्रोदकप्रसूतानि कन्दादीनि स्युस्तां न गृह्णीयादिति ।। तत्र गतानां विधिमधिकृत्याह-ये तत्र साधयो नेपेधिकाभूमौ द्विवाद्या १ निशीथनिशेधयोः प्राहते एकेन निमीदशब्दन घान्यत्वात एर निक्षेपवर्णन, तथा च निपीधिका निशीविकेन्युभयमपि समतमभिधानयो । - ·। , ९निशी- १५ थिका- ध्ययन ३सप्त; सप्तिका . गच्युम्त नान्योऽन्यस्य 'कार्य' शरीरमालिङ्गयेयुः-परस्परं गात्रसंस्पर्श न कुयुरित्यर्थः, नापि 'विविधम्' अनेकप्रकारं यथा मोहो- २थुत० दयो भवति तथा विलिङ्गेयुरिति, तथा कन्दर्पप्रधानानसंयोगादिकाः क्रिया न कुर्युरिति, एतत्तस्य भिक्षोः सामग्र्यं यदसौ 'सर्वार्थः' २ चूला अशेषप्रयोजनरामुष्मिकः 'सहितः' समन्वितः तथा समितः पञ्चमिः समितिभिः 'सदा' यावदायुस्तावत्संयमानुष्ठाने यतेत, एतदेव च श्रेय इत्येवं मन्यतेति बपीमीति पूर्ववत् ॥ निपीधिकाऽध्ययनं द्वितीयमादितो नवमं समाप्तमिति ।। २-२-२॥ ४०८ माम्मतं तृतीयः सप्तककः समारभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः-इहानन्तरे निपीधिका प्रतिपादिता, तत्र च कथम्भूतायां भूमावृचारादि विधेयमिति, अस च नामनिप्पन्ने निक्षेपे उच्चारपश्रवण इति नाम, तदस्य निरुत्पर्थ नियुक्तिकृदाह- उचयइ सरीराओ उचारो पसवइत्ति पासवणं । तं कह आयरमाणस्स होइ सोही न अइयारो॥३२॥ शरीरादुत्-प्राबल्येन च्यवते-अपयाति चरतीति वा उचारः-विष्ठा, तथा प्रकर्षेण श्रवतीति प्रश्रवणम्-एकिका, तय कथमा- चरतः साधोः शुद्धिर्भवति नातिचार इति १॥ उत्तरगाधया दर्शयितुमाह- मुणिणा छकायदयाचरेण सुत्तभणियंमि ओगासे । उच्चारविउस्सग्गो काययो अप्पमत्तणं ॥३२५।। 'साधुना' पर्जीवकायरक्षणोद्युक्तेन वक्ष्यमाणसूत्रोक्त स्थण्डिले उचारप्रवण विधेये अप्रमत्तेनेति ॥ नियुक्त्यनुगमानन्तरं सूत्रा- नुगमे सूत्र, तवेदम्- (मूल) से मि० उचारपासवणकिरियाए उच्चाहिजमाणे सयस्स पायपुंछणस्म असईए तओ पच्छा साहम्मियं ०० . . |॥३७६||. २६ ·आचा० २ श्रुत ९निशी- थिका- ध्ययन MATLATITHILIOHRAHAMILY Immon maANEPATTHerita २चूला। ३सप्त- सप्तिका जाइजा ।। से भि० से जं पु० डिल्लं जाणिज्जासअंडं तह० थंडिल्लसिनो उच्चारपासवणं चोसिरिजा ।। से भि. जं पुण धं. अप्पाणं जाव संताणयं तह धं० उच्चा वोसिरिजा ॥ से भि० से जं० अस्सिपडियाए एगं साह मिमयं समुंदिस वा अस्सिं० ववे साहम्मिया स० अस्सि प० एगं साहम्मिणि स० अस्सिप बहवे साह- मिमणीओ स० अस्सि बहवे समण पगणिय २ समु० पाणाई ४ जाव उद्दसियं चेएइ, तह० थंडिलं पुरिसं- तरकई जाव पहिया नीहर्ड वा अनी अन्नयरंसि वा तहप्पगारंसि थे० उच्चारं नो वोसि॥ से जं. यहवे समणमा० कि० घ० अतिही समुहिस्स पाणाई भूयाई जीवाई सत्ताई जाव उद्देसिय चेएइ, तहः थंडिलं पुरि- संतरगडं जाच बहिया अनीहडं अन्नयरंसि वा तहः थंडिल्लंसि नो उच्चारपासवण०, अह पुण एवं जाणिज्जा- अपुरिसंतरगड़ जीव पहिया नीहडं अन्नयरंसि वा तहप्पगारं० थं० उच्चार योसि०॥ से जं. अस्सिपडि- पाए कयं वा कारियं वा पामिचियं वा छन्नं वा घट्ट वा मट्ठ पा लित्तं वा संमट्ठ वा संपधूयं वा अन्नयरंसि चा तह थंडि० नो उ०॥ से भिः से जं पुण थं० जाणेना, इह ग्वलु गाहावई वा गाहा० पुत्ता वा कंदाणि या जाब हरियाणि वा अंतराओ वा वाहिनीहरंतिपहियाओवाअंतो साहरंति अन्नयरंसिवातह० ० नो उचा०॥ से भि० से जे पुण. जाणेजा-खधंसि वा पीढंसि वा मंचंसि वा मालंसि वा असि वा पासायसि वा अन्नयरंसि चा० धं० नो उ०॥ से भि० से जं पुण० अर्णतरहियाए पुढचीए ससिणि द्वाए पु० ससरक्खाए पु० मट्टियाए मक- डाप चिंत्तमंताप सिलाए चित्तमंताए लेलुयाए कोलावासंसि वा दारुयंसि वा जीवपइट्टियंसि वा जाव मक्कडासं- HLHIOIRTICHILI १० Hel untuna

·आचा०
२युत
१थूला
१५
उच्चार-
प्रश्रवण-
| सप्तका
प्र.आ.
ताणयंसि अन्न यं० नो उ० ॥ (तू . ३८८)
समिक्षुः कदाचिदुचारप्रश्रवणकर्त्तव्यतयोद-प्राबल्येन वाध्यमानः खकीयपादपुञ्छनसमाध्यादाबुच्चारादिकं कुर्यात् , खकीयस्य
त्वमावेऽन्य 'साधर्मिक' साधू याचेत पूर्वप्रत्युपेक्षितं पादपुञ्छनझममाध्यादिकमिति, तदनेनैतत्प्रतिपादितं भवति-वेगधारणं न
कर्तव्यमिति ॥ अपिच-स मिक्षुरुच्चारप्रश्रवणाशङ्कायां पूर्वमेव स्थण्डिलं गच्छेत् , तसिंश्च साण्डादिकेऽप्रासुकत्वादुच्चारादि न कुर्या-
दिति ।। किन-अल्पाण्डादिके तु प्रासुके कार्यमिति ।। तथा स भिक्षुर्यत्पुनरेवंभूतं स्थण्डिलं जानीयात् , तद्यथा-एकं वहन् वा
| सार्मिकान् समुद्दिश्य तत्प्रतिज्ञया कदाचित्कश्चित्स्थण्डिलं कुर्यात् तथा श्रवणादीन् प्रगणय्य वा कुर्यात् , तचैवंभूतं पुरुषान्तरस्थी-
कृतमस्वीकृतं या मूलगुणदुष्टमुद्देशिकं स्थण्डिलमाश्रित्योचारादि न कुर्यादिति ।। अपिच-स भिक्षुः साधुमुद्दिश्य क्रीवादावुत्तरगुणा-
शुद्धे स्पण्डिले उच्चारादि न कुर्यादिति ॥ किश्च-स भिक्षुर्गृहपत्यादिना कन्दादिके स्थण्डिलानिष्काश्यमान तत्र वा निक्षिप्यमाणे
नोचारादि कुर्यादिति । किञ्च-स भिक्षुः स्कन्धादौ स्थण्डिले नोचारादि कुर्यादिति ॥ किश्च-स भिक्षुर्यत्पुनरेवंभूतं स्थण्डिलं जानी-
यात् , तद्यथा-अनन्तरितायां सचिचायां पृथिव्यां तत्रोच्चारादि न कुर्यात् , शेपं सुगम, नवरं 'कोलावासति घुगावासम् ।। अपि च-
(मूलं) से भि० से जं० जाणे०-इह खलु गाहावई वा गाहावइपुता वा कंदाणि वा जाव बीयाणि वा परि-
साडिसु या परिसाडिति वा परिसाडिस्संति वा अन्न तह० नो उ०॥ से भि० से जं. इह खलुगाहावई वा
गा० पुत्ता वा सालीणि वा वीहीणि वा मुगाणि या मासाणि वा कुलस्वाणि वा जवाणि वा जवजवाणि वा
| पहरिसु वा परिंति वा पहरिस्संति वा अन्नयरंसि वा तह धंडि० नो उ० ॥ से मि० २ ० आमोयाणि वा
MPUTEJunil
॥३७७॥

·आचा २ श्रुत १चूला उचार- प्रश्रमण- सप्तक: घासाणि वा भिलपाणि वा विज्जलयाणि वा वाणुयाणिवा कडयाणि वा पगडाणि वा दरीणि चा पडुग्गाणि वा समाणि वा विसमाणि वा अन्नयरंसि तह नो उ०॥ से भिक्खू० से जं. पुण थंडिल्लं जाणिजा माणुसरंधणाणि वामहिसकरणाणि था वसहक अस्सक० कुकुडक० मक्कडक हयक० लावयक चयक तित्तिरक० कवोयक० कबिजलकरणाणि या अन्नयरंसि वा तह० नो उ०॥से जं जाणे० वेहाणसहाणेसुवा गिद्धपहठा० चातरुपडण- हाणेसु वा मेरुपडणठा० विसभक्खणयठा० अगणिपडणवा० अन्नयरंसि वा तह० नो उ०॥से भि० से जं. आरामाणि चा उजाणाणि पावणाणि वा वणसंडाणि वा देवकुलाणि वा सभाणिवा पवाणि वा अन्न तह. नो उ०॥ से भिक्खू० से जं पुण जा० अद्यालयाणि वा चरियाणि वा दाराणि या गोपुराणि चा अन्नयरंसि वा | तह. धं० नो उ०॥ से भि० से जं० जाणे. तिगाणि चा चउक्काणि वाचचराणि वाचउम्मुहाणि या अन्नयरसि चा तह नो उ०॥ से भि० से जं. जाणे. इंगालदाहेसु खारदाहेसु चा मडयदाहेसु वा मडयथूभियासु वा वा मडयचेइासु वा अन्नयरंसि चा तह थं० नो उ०॥ से जं जाणे० नइयायतणेसुवा पंकाययणेसुया ओघा- ययणेसु वा सेयणवरंसि वा अन्नयरंसि या तह० थं० नो उ०॥ से भि० से जं जाणे नवियासु वा मटियग्वा- णिआसु नवियासु गोप्पहेलियासु वा गवाणीसु वा खाणीसु वा अन्नयरसि वा तह० ५० नो उ०॥से जंजा० डागवसि या सागव० मूलग० हत्थंकरवचंसि या अन्नयरंसि वा तह० नो ३० वो०॥ से भि० से जं असण- वर्णसि पा सणव० धायइव० केयइवणंसि वा अंघव० असोगव० नागव० पुलागव० चुल्लागव० अन्नयरेसु तर १० ·आचा० भुत २ पूला १५ उच्चार- प्रश्रवण- प्र.आ. सप्तकः २० पत्तीवेगसु या पुष्फोवास वा फलोवेपसु वा बीओवेएसु वा हरिओवेएसु वा नो उ० वो०॥ (सू:३८९) म भिक्षुर्य पुनरेवंभूतं स्पण्डिलं जानीयात् , तद्यथा-पत्र गृहपत्यादयः कन्दवीजादिपरिक्षेपणादिक्रियाः कालत्रयवर्तिनीः कुर्युस्त- पहियामुमिकापापभयादुगारादि न कुर्यादिति । तथा-यन च गृहपत्यादयः शाल्यादीन्युप्तवन्तो चपन्ति चप्स्यन्ति वा तत्राप्यु. पारादि न विदध्यादिति ।। किश-स भिक्षुर्यत् पुनरेवंभूतं स्थण्डिलं जानीयात् , तद्यथा-'आमोकानि' कचवरपुजाः 'घामा वृहत्यो भूमिराजयः 'मिलगाणि' श्लक्ष्णभूमिराजयः 'विअलं' पिच्छलं 'स्थाणुः' प्रतीतः 'कडवाणि' इक्षुयोनलकादिदण्डकाः 'प्रगर्ता:' | महागर्नाः 'दरी' प्रतीता 'प्रदुर्गाणि' कुट्यप्राकारादीनि, एतानि च समानि वा विपमाणि वा भवेयुस्तदेतेष्वात्मसंयमविराधनास- मायानोपारादि फुदिति ॥ फिश्च-स भिक्षुर्यत्पुनसंभूतं स्थण्डिलं जानीयात् , तद्यथा-'मानुपरन्धनानि' चुल्ल्यादीनि तथा महिप्यादीनुद्दिश्य यत्र फिश्चिक्रियते ते या यत्र स्थाप्यन्ते तत्र लोकविरुद्धप्रवचनोपघातादिभयानोचारादि कुर्यादिति ॥ तथा- म भिक्षुः 'वहानमसानानि' मानु रोल्लम्बनमानानि 'गृठसानानि' यत्र मुमूर्पयो गृध्रादिभक्षणार्थ रुधिरादिदिग्धदेहा निपत्या- | मते 'तरुपतनस्थानानि' यत्र मुमूर्पण एवानशनेन तरुणत्पतितास्तिष्ठन्ति तरुभ्यो वा यत्र पतन्ति, एवं मेरुपतनस्थानान्यपि, मेरुख- पर्वतोऽमिपीयत इति, एवं विपक्षणानिप्रवेशस्थानादिषु नोधारादि कुर्यादिति ।। अपिव-आरामदेवकुलादौ नोच्चारादि विदध्या- दिति ।। तपा-प्रोकारमम्बन्धिपट्टालादो नोचारादि कुर्यादिति ।। किञ्च-त्रिकचतुष्कचत्वरादौ च नोचारादि व्युत्सृजेदिति । किञ्च- स मिथुरद्वारदाइस्थानश्मशानादौ नोच्चारादि विदध्यादिति ॥ अपिच-'नद्यायतनानि' यत्र तीर्थस्थानेषु लोकाः पुण्यार्थ सानादि कुन्ति- 'पायतनानि यत्र पदिलप्रदेश लोका धर्मार्थ लोटनादिक्रियां कुर्वन्ति 'ओपायतनानि यानि प्रचाहत एव पूज्यस्थानानि ॥३७॥ २८ ·आचा० १०उच्चा- रसमकः २ श्रुत २चूला तडागजलप्रवेशौघमार्गो वा 'सेचनपथे वा' नीकादौ नोचारादि विधेयमिति ।। तथा-स भिक्षुरभिनयासु मृत्सु खनिपु, तथा नवासु गोनहेल्यासु 'गवादनीपु' सामान्येन वा गवादनीपु खनीपु वा नोचारादि विदध्यादिति ।। किश्च-'डाग'ति डालप्रधान शाकं, पत्र- प्रधानं तु शाकमेव, तद्वति स्थाने, तथा मूलकादिवति च नोचारादि कुर्यादिति ॥ तथा-अशनो-बीयकस्तद्वनादौ च नोच्चारादि कुर्यादिति, तथा पत्रपुष्पफलाद्युपतेष्यिति ।। कथं चोचारादि कुर्यादिति दर्शयति-- (मूलं) से भि० सयपाययं वा परपाययं चा गहाय से तमायाप एगंतमवक्कमे अणायायंसि असंलोयंसि | अप्पपाणंसि जाव मक्कडासंताणयंसि अहारामंसि वा उवस्सयंसि तओ संजयामेव उचारपासवणं वोसिरिजा, से तमायाए एगंतमयकमे अणायाहंसि जाच संताणयसि अहारामंसि वा मामधंडिहंसि चा अन्नयरंसि वा तह थंडिल्लंसि अचित्तंसि तओ संजयामेव उच्चारपासवणं वोसिरिजा, एयं ग्वलु तस्स० सया जइजामि- (सू . ३९०) त्तिवेमि ।। उच्चारपासवणसत्तिक्कओ सम्मत्तो॥२-२-३-१० ।। स भिक्षुः स्वकीयं परकीयं वा 'पानकं' समाधिस्थानं गृहीत्वा स्थण्डिलं वाऽनापातमसंलोकं गत्वोचारं प्रस्रवणं वा 'कुर्यात्' प्रतिष्ठापयेदिति, शेपमध्ययनसमाप्तिं यावत्पूर्ववदिति ॥ तृतीयं सप्तकैकाध्ययनमादितो दशमं समाप्तम् ॥२-२-३-१०॥ in-HRI RAMPIRATIOHIMIR INDIA तृतीयानन्तरं चतुर्थः सप्तककः समारभ्यते, अस्स चायममिसम्बन्ध:-इहाये स्थानं द्वितीये खाध्यायभूमिस्तृतीये उचा- रादिविधिः प्रतिपादितः, तेषु च वर्चमानो ययनुकूलप्रतिकूलशब्दान् शृणुयाचेष्वरक्तद्विष्टेन भाव्यम् , इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्य " ·- आचा municCHINE VImmuTETTE 0 २भुत २ पूला ० नामनिष्पन्न निक्षेप शब्दसप्तकक इति नाम, अस्य च नामस्थापन अनादृत्य द्रव्यनिक्षेपं दर्शयितुं नियुक्तिकृद्दाथापचाईनाह- १५ [दव्यं संठाणाई भावो वन्न कसिणं सभावो य] दग्धं सहपरिणयं भावो उ गुणा य कित्ती य ॥३२३।। द्रव्यं नोआगमतो व्यतिरिक्त शब्दत्वेन यानि भाषाद्रव्याणि परिणतानि तानीह गृह्यन्ते, भावशब्दस्त्वागमतः शब्दे उपयुक्तः, शब्द- नोआगमतस्तु गुणा-अहिंसादिलक्षणा यतोऽसौ हिंसाऽनृतादिविरतिलक्षणगुणैः श्लाध्यते, कीर्तिश्च यथा भगवत एव चतुस्त्रिंशदति सप्तक: शयायुपतस्य सातिशयरूपसंपत्समन्धितस्यैत्य निति लोके ख्यातिरिति ।। नियुक्त्यनुगमादनन्तरं सूत्रानुगमे सूत्रं, तच्चेदम्- (मूल) से भि० मुइंगसदाणि या नंदीस झल्लरीस. अन्नयराणि वा तहः विरूवरूवाई सदाई वितताई कन्न- सोयणपडियाए नो अभिसंधारिजा गमणाए । से भि० अहावेगइयाई सहाई सुणेइ, तं०-वीणासदाणि वा विपं- चीस पिप्पी (पद्धी)सगम तृणयसद्दा० वीणियस. तुंवचीणियसद्दाणि वा ढंकुणसद्दाई अन्नयराई तह विरू- परूवाइं० सदाई वितताई कपणसोयपडियाए नो अभिसंधारिजा गमणाए । से भि० अहावेगइयाई सद्दाई सुणेइ, तं०-तालसहाणि या कंसतालसदाणि वा लत्तियसदा० गोधियस किरिकिरियास० अन्नयरा० तह. विरूव० सहाणि कपण गमणाए । से मि० अहावेग० त०-संखसद्दाणि चा वेणु० बसस० ग्यरमुहिस० परि- पिरियास० अन्नय तह विस्व० सद्दाइं झुसिराई कन्नः ॥ (सू. ३९१) 'स' पूर्वाधिकृतो मिक्षुर्यदि विततततघनशुपिररूपांश्चतुर्विधानातीयशब्दान् शृणुयात् , ततस्तच्छ्यणप्रतिज्ञया 'नामिसन्धारयेद्गम -३७९।। नाय' न तदाकर्णनाय गमनं कुर्यादित्यर्थः, तत्र विततं-मृदङ्गानन्दीझल्लर्यादि, तत-वीणाविपश्चीबद्धीमकादितत्रीवाद्य, वीणादीनां NaD...

·आचा २ थुत २घूला सप्तका च मदतनीसङ्ख्यातोऽयसेयः, घनं तु-दस्ततालफंसालादि प्रतीनमेव नवरं लतिका-कंशिका गोहिका-भाण्डानां कक्षाहस्तगता- तोयविशेषः 'किरिकिरिया' तेषामेव यंशादिकम्बिकातोय, शुपिरं तु शयेण्यादीनि प्रतीतान्येव, नवरं सरमुही-तीहाडिका 'परि- पिरिय'ति कोलियकपुटावनद्धा वंशादिनलिका, इत्येप सूबचतुष्टयसमुदायार्थः ॥ किश्च- (मूलं) से भि० अहावेग तं० यप्पाणि वा फलिहाणि वा जाव सराणि या सागराणि या सरसरपंतियाणि चा अन्न तह विरुव० सहाई कण्ण०॥ से मि० अहावे. तं०-कच्छाणि चा गूमाणि या गहणाणि चा चणाणि चा वणवुग्गाणि पव्ययाणि वा पच्चयदुग्गाणि या अन्नः। अहा० त०-गामाणि चा नगराणि धा निगमाणि वा रायहाणाणि या आसमपट्टणसंनिवेसाणि चा अन्न० तह नो अभि० से भि० अहावे. आरामाणि या उजाणाणि वा वणसंडाणि घा देवकुलाणि वा सभाणि चा पयाणि या अन्नय तहाः सद्दाई नो अभि०|| से मि. अहाये० अट्टाणि या अद्यालयाणि या परियाणि या दाराणि या गोपुराणि वा अन्न तह सद्दाई नो अभि०॥ से भि० अहावे तंजहा-तियाणि वा घउक्काणि वा चञ्चराणि वा चउम्मुहाणि वा अन्न तह सद्दाई नो अभि०॥ से भि० अहावे तंजहा-महिसफरणहाणाणि वा वसभक० अस्सक० हत्यिक जाव कपिंजल- करणहा० अन्न तह नो अभि०॥ से मि० अहावे तंज-महिसजुराणि वा जाव कविंजलजु० अन्न तह. नो अभि०॥ से मि० अहावे तं०-जूहियठाणाणि चा हयजू० गयजू० अन्न तह नो अभि०॥ (सू . ३९२) स मिथुरथ कदाचिदेकतरान् कांचित् शब्दान् शृणुयात् , तद्यथा-'पप्पाणि चेति वप्रः-केदारस्तदादिर्या, तद्वर्णकाः शब्दावमा , ·११. २ श्रुत० २ पूला २० आचा० एवोक्ताः, यप्रादिपु वा श्रव्यगेयादयो ये शब्दास्तच्छ्यणप्रतिज्ञया चप्रादीन गच्छेदित्येवं सर्वत्रायोज्यम् । अपि च-यावत् महिप- युद्धानीति पडपि सूत्राणि सुबोध्यानि ॥ किच-स भिक्षुथमिति-द्वन्द्वं वधूवरादिकं तत्स्थानं वेदिकादि, तत्र श्रव्यगेयादिशब्दश्र- घणप्रतिजया न गच्छेत् , यधूपवर्णनं वा यत्र क्रियते तत्र न गच्छेदिति, एवं हयगजपूधादिस्थानानि द्रष्टव्यानीति ॥ तथा- (मूल) से भि० जाच सुणेड, तंजहा-अक्खाइयठाणाणि वा माणुम्माणियहाणाणि महताऽऽहयनद्दगीयवाइ- यतंतीतलतालतुडियपटुप्पवाइयहाणाणि चा अन्न तह सद्दाइं नो अभिसं०॥से भि० जाव सुणेइ, तं०- कलराणि वा डिंबाणि वा उमराणि वा दोरजाणिवा वेर० विरुद्धर० अन्न तह० सद्दाई नोगा से भिजात्र सुणेइ खुहियं दारियं परिभुत्तमंडियं अलंकियं निवुज्झमाणिं पेहाए एगं वा पुरिसं वहाए नीणिजमाणं पेहाए- अन्नयराणि या नह० नो अभि०॥ से भि० अन्नयराई विख्य० महासवाइं एवं जाणेज्जा तंजहा-बहुसगडागि घा यहुराणि वा यहमिलम्बूणि वा बहुपचंताणि वा अन्न तह. विरूव० महासवाई कन्नसोयपडियाए नो अभिसंधारिजा गमणाए । से भि० अन्नयराई विरूव० महुस्सवाई एवं जाणिज्जा, तंजहा-इत्थीणि वा पुरिसाणि वा धेराणि या टहराणि चा मज्झिमाणि या आभरणविसियाणि वा गायंताणि वा वायंताणि नचंताणि वा हसं- ताणि रमताणि या मोहंताणि वा विपुलं असणं पाणं ग्वाइमं साइमं परिभुजंताणि वा परिभायंताणि चा विच्छाडि- यमाणाणि या विगोवयमाणाणि वा अन्नय तह विस्व० महु० कन्नसोय० ॥ से भि० नो इहलोइएहि सद्देहि नो परलोइएहिं स० नो सुपहिं स० नो अमुपहिं स० नो दिहिं सहि नो अदिटेहिं स० नो कतेहिं सद्देहि A १३८०॥ २८ ·आचा १२ रूप २ श्रुत २ चूला कादीनि 'काष्ठकर्माणि' रथादीनि 'पुस्तकर्माणि लेप्यकर्माणि 'चित्रकर्माणि' प्रतीतानि 'मणिकर्माणि विचित्रमणिनिष्पादितम्वस्ति- कादीनि, तथा 'दन्तकर्माणि' दन्तपुत्तकालिकादीनि, तथा पत्रच्छेद्यकर्माणि, इत्येवमादीनि विरूपरूपाणि चक्षुर्दर्शनप्रतिगया नामि- सन्धारयेद्गमनाय, एतानि द्रष्टुं गमने मनोऽपि न विदध्यादित्यर्थः । एवं शन्दसप्तककसूत्राणि चतुर्विधातोघरहितानि मर्माण्यपी- हायोज्यानि, केवलं रूपप्रतिज्ञयेत्येवममिलापो योज्यः, दीपाश्चात्र प्राग्यत्समायोज्या इति ॥ पञ्चमं सप्तककाध्ययनमादितो द्वादशं समाप्तमिति ॥२-२-५-१२ ।। , -- HIMIHIR AICHIRAMOHAHTO. HD. THI_I" ""THANINATIONAL अथ पष्ठं परक्रियाभिधं सप्तैककमध्ययनम् । साम्प्रतं पश्चमानन्तरं पष्ठः सप्तकका समारम्यने, अस्स चायमभिगम्पन्धः- अनन्तरं रागद्वेपोत्पत्तिनिमित्तप्रतिषेधोऽभिहितः, तदिहापि स एवान्येन प्रकारेणाभिधीयते इत्यनेन मम्मन्पनायातस्यास्य नाम- | निष्पन्ने निक्षेपे परक्रियेत्यादानपदेन नाम. तत्र परशब्दस्य पड्डिधं निक्षेपं दर्शयितुं नियुक्तिकारो गाधा माह- छवं परइक्विकं त १ दन्न २ माएस ३ कम ४ बहु ५ पहाणे । पर्ट 'पर' इति परशब्द विपये नामादिः पडिधो निक्षेपः, तत्र नामस्थापने क्षुण्णे, द्रव्यादिपरमेकै पडिधं भरतीति दर्शयति, तद्यथा-तत्परम् १ अन्यपरम् २ आदेशपरं ३ क्रमपरं ४ बहुपरं ५ प्रधानपर ६ मिति, तत्र द्रव्यपरं नापत्तद्रूपनयर वर्तमानं परम्-अन्यत्तत्परं यथा परमाणोः परः परमाणुः १, अन्यपरं त्वन्यरूपतया परम्-अन्यद् , यथा एकाणुफान् द्वषणुकत्र्यणुकादि, एवं द्वथणुकादेकाणुकन्यणुकादि २, 'आदेशपरम्' आदिश्यते-आज्ञाप्यत इत्यादेशः-यः कस्यांचित्क्रियायां नियोज्यने कर्मकगदिःम

·आचा०
२ श्रुत°
२चूला
HTTER TIRTHDAINITIVin
१२रूप-
सप्तका
,
-
.
अथ पञ्चमं रूपसप्तककमध्ययनम् । चतुर्थसप्तककान्तरं पञ्चमं समारभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः-इहानन्तरं श्रवणे-
न्द्रियमाश्रित्य रागद्वेपोत्पत्तिनिषिद्धा तदिहापि चक्षुरिन्द्रियमाश्रित्य निषिध्यते, इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्याध्ययनस नामनिष्पन्ने |
निक्षेपे रूपसप्लैकक इति नाम, तत्र रूपस्य चतुर्धा निक्षेपः, नामस्थापने अनादृत्य द्रव्यभावनिक्षेपार्थ नियुक्तिकृद् गाथाऽर्द्धमाह-
दव्वं संठाणाई भावो वन्न कसिणं सभायो य । [दवं सहपरिणयं भायो उ गुणा य कित्ती य] ॥३२७॥
तत्र द्रव्यं नोआगमतो व्यतिरिक्तं पञ्च संस्थानानि परिमण्डलादीनि, भावरूपं द्विधा-वर्णतः स्वभावतच, तत्र वर्णतः कृत्लाः
पश्चापि वर्णाः, स्वभावरूपं त्वन्तर्गतक्रोधादिवशाद् भ्रूभङ्गललाटनयनारोपणनिष्ठुरवागादिकम् , एतद्विपरीतं प्रमन्नस्येति, उक्तश-
"रुद्वस्स खरा दिट्ठी उप्पलधवला पसन्नचित्तस्म । दुहियस्स ओमिलायइ गंतुमणस्सुस्सुआ होइ ॥१॥" सूत्रानुगमे सूत्रं, तच्चेदम्-
(मूलं) से भि० अहावेगझ्याई रूवाई पासइ, तं० गंथिमाणि वा वेढिमाणि वा पूरिमाणि वा संघाइमाणि
वा कट्टकम्माणि वा पोत्थकम्माणि वा चित्तक मणिकम्माणि वा दंतक पत्तच्छिन्नकम्माणि वा विविहाणि वा
वेढिमाई अन्नयराइं० विरू० चक्खुदंसणपडियाए नो अभिसंधारिज गमणाए, एवं नायव्वं जहा सद्दपडिमा
सव्वा वाइत्तवज्जा रूवपडिमावि ॥ (सू. ३९४) पञ्चमं सत्तिक्कयं ॥ --२-५॥
स भावमिक्षुः क्वचित पर्यटन्नथैकानि-कानिचिन्नानाविधानि रूपाणि पश्यति, तद्यथा-'ग्रथितानि' ग्रधितपुष्पादिनिर्वचितखस्तिका-
दीनि 'वेष्टिमानि' वस्त्रादिनिर्तितपुत्तलिकादीनि 'पूरिमाणिति यान्यन्तः पूरणेन पुरुपाद्याकृतीनि भवन्ति 'संघातिमानि' चोल-
१ रुष्टय खग धि उत्पलधवला प्ररामचित्तस्य । दु गितस्याम्पाने गन्तुमनग उसुका भवति ॥1॥
AARTimenefits"
२७
॥३८॥

·आचा २ श्रुत २ चूला " कादीनि 'काष्ठकर्माणि' रथादीनि 'पुस्तकर्माणि' लेप्यकर्माणि 'चित्रकर्माणि' प्रतीतानि 'मणिकर्माणि विनिग्रमणिनिष्पादिनम्नम्ति- कादीनि, तथा 'दन्तकर्माणि' दन्तपुत्तकालिकादीनि, तथा पत्रच्छेचकर्माणि, इत्येवमादीनि पिम्परूपाणि नार्दर्शनानिमाया नानि-M सन्धारयेद्गमनाय, एतानि द्रष्टुं गमने मनोऽपि न विदध्यादित्यर्थः । एवं शन्दमप्तककसूत्राणि चतुर्विधानोपरहिनानि गाण्यपी. हायोज्यानि, केवलं रूपप्रतिज्ञयेत्येवममिलापो योज्यः, दोपाधात्र प्राग्वत्समायोज्या इति ॥ पञ्चमं सप्रूमाध्ययनमादिनी द्वादशं समाप्तमिति ॥२-२-५-१२ ।। . -- अथ पष्टं परक्रियाभिधं सप्तककमध्ययनम् । साम्प्रतं पश्चमानन्तरं पाठः मतैककः समारम्यते, अस्य नायमभिगम्पन्धः- अनन्तरं रागद्वेपोत्पचिनिमितप्रतिपेधोऽमिहिनः, तदिहापि म एवान्वेन प्रकारेणानिधीयते इत्यनेन सम्बन्धनायानम्यास्य नाम- निष्पन्ने निक्षेपे परक्रियेत्यादानपदेन नाम. तत्र परशब्दस्य पहिधं निक्षेपं दर्शयितुं नियुक्तिकारो गाथा माह- छक परइक्किक त १ दन्न २ माएस ३ कम ४ यहु ५ पहाणे । पर्टी 'पर' इति परशब्द विपये नामादिः परिधो निक्षेपः, तन नामस्थापने क्षुण्णे, द्रव्यादिपरमेक पदिधं भातीनि दापनि, | तद्यथा-तत्परम् १ अन्यपरम् २ आदेशपरं ३ क्रमपरं ४ बहुपरं ५ प्रधानपर ६ मिति, नत्र द्रव्यपरं नायतपनयर वर्गमानं परम्-अन्यत्तत्परं यथा परमाणोः परः परमाणुः१, अन्यपरं त्वन्यरूपतया परम्-अन्यद् , यथा एकाणुका द्वषणुकञ्यणुकादि, पां द्वथणुकादेकाणुकन्यणुकादि २, 'आदेशपरम्' आदिश्यते-आज्ञाप्यत इत्यादेशः यः कस्यांनिस्कियायां नियोज्यने कर्मगदिःग

·आचा०
२ श्रुत
२चूला
१२ रूप-
२०
.
अथ पशमं रूपसप्तककमध्ययनम् । चतुर्थसप्तककान्तरं पञ्चमं समारभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः-इहानन्तरं श्रवणे-
न्द्रियमाश्रित्य रागद्वेपोत्पत्तिनिपिद्धा तदिहापि चक्षुरिन्द्रियमाश्रित्य निषिध्यते, इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्वाध्ययनस्य नामनिष्पन्ने
निक्षेपे रूपसप्तकक इति नाम, तत्र रूपस्य चतुर्धा निक्षेपः, नामस्थापने अनादृत्य द्रव्यभावनिक्षेपार्थ नियुक्तिक गाथाऽर्द्धमाह-
दवं संठाणाई भावो वन कसिणं सभायो यदिवं सहपरिणयं भायो उ गुणा य कित्ती य] ॥३२७||
तत्र द्रव्यं नोआगमतो व्यतिरिक्तं पञ्च संस्थानानि परिमण्डलादीनि, भावरूपं द्विधा-वर्णतः स्वभावतत्र, तत्र वर्णतः करताः
पश्चापि वर्णाः, स्वभावरूपं त्वन्तर्गतक्रोधादिवशाद् भ्रूभङ्गललाटनयनारोपणनिष्ठुरवागादिकम् , एतद्विपरीतं प्रमन्नस्येति, उक्तव-
"रुद्वस्स खरा दिट्ठी उप्पलधवला पसन्नचित्तस्म । दुहियस्स ओमिलायइ गंतुमणस्सुस्सुआ होइ ॥१॥" सूत्रानुगमे सूत्रं, तचेदम्-
(मूलं) से मि० अहावेगइयाई रूवाई पासइ, तं० गंथिमाणि वा वेढिमाणि चा पूरिमाणि वा संघाइमाणि
या कठकम्माणि वा पोत्थकम्माणि चा चित्तक मणिकम्माणि या दंतक० पत्तच्छिनकम्माणि वा विविहाणि वा
वेढिमाई अन्नयराइं० विरू० चक्खुदसणपडियाए नो अभिसंधारिज गमणाए, एवं नायब्वं जहा सहपडिमा
सव्या वाइत्तवज्जा रूवपडिमावि ॥ (सू. ३९४) पञ्चमं सत्तिकयं ॥२-२-५॥
स भावमिक्षुः कचित् पर्यटन्नथैकानि-कानिचिन्नानाविधानि रूपाणि पश्यति, तद्यथा-'ग्रथितानि ग्रथितपुष्पादिनिर्वर्तितस्वस्तिका-
दीनि 'वेटिमानि' वखादिनिर्वन्तिपुत्नलिकादीनि 'पूरिमाणिनि यान्यन्तः पूरणेन पुरुपाद्याकृतीनि भवन्ति 'संघातिमानि' चोल-
१ स्टम सग धिः उत्सलवाला प्रगनितस्य । दुनिताको गन्तुंगनग उ.मुना मेति ॥1॥
-teantlemami Intim.
Pain wllpam antamin
२७
॥३८॥

·आचा० गुप्द- २ श्रुत २ चूला। मतरः Nimmiviruti-HaramUHSHOHTOTTPHimal HIMIRRIDIHATIA ITNERAitihilaun. मनिजा नो गिझिजा, एयं बलु० जाव जपजासि(सू.३९३)त्तिवेमि ॥ सदसत्तिकओसम्मत्तो।।२-२-४-११।। स भिक्षुः 'आख्यायिकास्थानानि' कथानकस्थानानि, तथा मानोन्मानन्धानानि' मान-ग्रन्थकादिः उन्मानं-नारानादि, यदिया मानोन्मानमित्यश्चादीनां वेगादिपरीक्षा तत्स्थानानि तद्वर्णनम्थानानि वा, तथा महान्ति च तानि आहतनृत्यगीतपादिवतत्रीनलना- | लघुटितप्रत्युत्पन्नानि च तेषां स्थानानि-सभास्तवर्णनानि वा श्रवणप्रतिवया नामिमन्धारयेद्गमनायेति ॥ फिल-फलहादिवर्णन तत्स्थानं या श्रवणप्रतिज्ञया न गच्छेदिति ।। अपिच-म मिक्षः क्षुल्लिका 'दारिका' डिफारिका मण्डिनालाना बहुपरियूनां 'णिा- ज्झमाणिति अश्वादिना नीयमानां, तथैकं पुरुष वधाय नीयमानं पाहमत्र फिश्चिच्छोप्यामीति श्रषणार्थ तत्र न गडेदिनि ।। स भिक्षुर्यान्येवं जानीयात्-महान्त्येतान्याश्रयस्थानानि-पापोपादानन्थानानि वर्तन्ते, तद्यथा-बहुभकटानि बहुरथानि बहुम्लैन्यानि बहुप्रात्यन्तिकानि, इत्येवंप्रकाराणि स्थानानि श्रवणप्रतिज्ञया नाभिमन्धारयेद् गन्तुमिति । किन-मनिशुमहोत्सास्थानानि यान्यां- भूतानि जानीयात् , तद्यथा-स्त्रीपुरुपस्थविरवालमध्यवयांस्खेतानि भूपितानि गायनादिकाः क्रिया यत्र कुर्वन्ति तानि स्थानानि श्रा- णेच्छया न गच्छेदिति ॥ इदानीं सर्वोपसंहारार्थमाह-मः 'मिक्षु' ऐहिकामुष्मिकापायमीरुः 'नो' नैव 'ऐहलोकिक' मनुप्यादिनः पारापतादिकृतरहिकामुष्मिकैर्वा शब्दैः, तथा श्रुतैरश्रुतर्या, तथा साक्षादपलब्धरनुपलब्धर्वाः 'न मङ्गं कुर्यात्' न रागं गन्छेन्न गाद्ध्यं प्रतिपद्येत न तेषु मुह्येत नाध्युपपन्नो भवेत् , एतत्तस्स मिक्षोः सामग्र्य, शेषं पूर्ववत् , इह चौपायं दोष:-अजितन्द्रिगन्य स्वाध्यायादिहानी, रागद्वेषसम्भव इति, एवमन्येऽपि दोषा ऐहिकामुमिकापायभूताः स्वधिया ममालोज्या इति ।। पतुर्भमतकका ध्ययनमादित एकादशं समाप्तम् ।।२-२-४-११।। १० ·आचा २ श्रुत १३ पठं सप्लेक रादाया- मर्ज- नादि- ५ | निषेधः नीहरिज वा विसोहिज वा नो तं० २। से सिया परो पायाओ पूर्व वा सोपियं वा नीहरिज वा विसो० नो त० २। से सिया परो कार्य आमज्जेज वा पमजिज्ज वा नो तं सापए नोत नियमे से सिया परो कायं लोट्टेणं | वा] संवाहिज वा पलिमहिज्ज चा नो तं०२। से सियापरो कार्य तिलेण वा घ० वसा० मक्खिज्जा वा अन्भ- गिज वा नो तं० २।से सिया परो कार्य लुद्धण वा ४ उल्लोढिज या उब्बलिज्ज वा नो तं० २। से सिया परो. कायं सीओ० उसिणो० उच्छोलिन वा प० नो तं० २। से सिया परो कार्य अन्नयरेण विलेवणजाएण आलिं- पिज वा २ नो तं० २ । से० कायं अन्नयरेण धूवणजाएण धूविज वा प० नो तं २। से० कार्यसि धणं आम- जिन वा २ नो तं० २। से० वर्ण संवाहिज चा पलि० नो तं० से० वर्ण तिल्लेण वाघ.२ मक्खिन वा अन्भं० नो तं०२। से० घणं लद्धेण चा ४ उल्होढिज वा उन्चलेज चा नो तं० से सिया परो कार्यसि वणं सीओ उ० उच्छोलिन वा प० नो तं० २। से० सि वणं वा गंडं या अरई वा पुलइयं वा भगंदलं या अन्नयरेणं सत्थ- जाएणं अच्छिदिज चा विच्छिदिन था नो तं० २। से सिया परो अन्न जाएण अञ्छिदित्ता वा विच्छिदित्ता वा पूर्व वा सोणियं वा नीहरिज वा वि० नो तं० २ से० कार्यसि गंडं वा अरई वा पुलइयं वा भगंदलं वा आम- बिज वा २ नो तं० २। से० गंडं वा ४ संवाहिन्न वा पलि० वो तं० २। से० कार्य० गंडं वा ४ तिल्लेण वा ३. मक्खिन वा २ नो तं० २। से० गंड ४ लुद्धण वा ४ उल्लोबिन वा उ० नो तं०२।से० गंडं वा ४ सीओदग २ उच्छोलिज या प० नो तं०२।से०.गंडं वा ४ अन्नयरेणं सत्यजाएणं अच्छिदिन वा वि० अन्न सत्य० अन्छि- 0 mein RuInHennituitm ·आचा श्रुत २चूला १३ पष्ठं सप्तक पादाया- मर्ज- नादि- २० निषेधः दित्ता या २ पूयं वा २ सोणियं वा नीहरु विसोनो तं सायए २१ से सिया परो कार्यसि सेयं वा जल्लं वा नीहरिज वा वि० नो तं० २। से सिया परो अच्छिमलं चा कण्णमलं वा दंतमलं वा नहम नीहरिज चा २ नो तं० २। से सिया परो दीहाई वालाई दीहाई वा रोमाई दीहाई भमुहाई दीहाई कक्खरोमाई दीहाई वत्थि- रोमाई कपिपज वा संठविज वा नो तं० २। से सिया परो सीसाओ लिक्खं वा जूयं वा नीहरिज वा विनो २०६। से लिया परो अंकसि वा पलियंकसि वा तुयसावित्ता पायाई आमजिज वा पम०, एवं हिडिमो गमो पायाइ भाणियब्यो । से सिया परो अंकंसि वा २ तुयशावित्ता हारं वा अद्भहारं वा उरत्थं वा गेवेयं वा मउडं था पालंयं वा सुवन्नसुत्तं वा आविहिन वा पि गहिज वा नो तं० २। से० परो आरामंसि चा उज्जाणंसि वा नीहरित्ता वा पविसित्ता वा पायाई आमजिज वा प० नोतं साएइ ॥एवं नेयव्या अन्नमन्नकिरियावि॥ (सू.३९५) पर:-आत्मनो व्यतिरिक्तोऽन्यस्तस्य क्रिया-चेष्टा कायच्यापाररूपा तां परक्रियाम् 'आध्यात्मिकीम्' आत्मनि क्रियमाणां, पुनरपि विशिनष्टि-'सांश्लेषिकी कर्मसंश्लेषजननीं 'नो' नैव 'आखादयेत्' अभिलपेत् , मनसा न तदमिलापं कुर्यादित्यर्थः, तथा न तो | परक्रियां 'नियमयेत्' कारयेद्वाचा, नापि कायनेति । तां न परक्रियां विशेषतो दर्शयति-'स' तस्य साधोनिष्प्रतिकर्मशरीरस्य सः | 'परः' अन्यो धर्मश्रद्धया पादौ रजोऽवगुण्ठितौ आमृज्यात् कर्पटादिना, चाशब्दस्तूनरपक्षापेक्षः, तन्नास्वादयेनापि नियमयेदिति, एवं स साधुस्तं परं पादौ संबाधयन्तं मर्दयन्तं वास्पर्शयन्तं रजयन्तं, तथा तैलादिना म्रक्षयन्तमञ्जयन्तं या, तथा लोध्रादिना उद्ध- तनादि कुर्वन्तं, तथा शीतोदकादिना उच्छोलनादि कुर्वाणं, तथाऽन्यतरेण सुगन्धिद्रव्येणालिम्पन्तं, तथा विशिष्टधूपेन धूपयन्तं, HHHOR THOUR . ॥३८॥ " , ·ITILAT १३ पष्ट सप्तकर्क पादाद्या- मर्ज- नादि- निषेधः तथा पादात्कण्टकादिकमुद्धरन्तम् , एवं शोणितादिकं निस्सारयन्तं 'नाखादयेत्' मनमा नाभिलपेत् नापि नियमयेत्-कारयेद्वाचा आचा० २ श्रुतकायेनेति ॥ शेषाणि कायव्रणगतादीनि आरामप्रवेशनिक्रमगप्रमार्जनमत्रं यावदुत्तानार्थानि ।। एवममुमेवार्थमुत्तरसप्तकेऽपि तुल्यत्वा- २ चूला सङ्केन्परुचिः सूत्रकारोऽतिदिशति-'एवम्' इति याः पूर्वोक्ताः रजःप्रमार्जनादिकास्ताः 'अन्योऽन्य' परस्परतः साधुना कृतप्रतिक्रि- यया न विधेया इत्येवं नेतन्योऽन्योन्यक्रियासप्तकक इति । किन- (मूलं) से सिया परो सुद्धणं असुद्धेणं वा वइबलेण वा तेइच्छं आउट्टे से० असुद्धेणं वइयलेणं तेइच्छं आउद्दे० से सिया परो गिलाणस्स सचित्ताणि चा कंदाणि वा मूलाणि वा तयाणि वा हरियाणि वा खणित्तु वा कडित्तु वा कहावित्त चा तेइच्छं आउट्टाविज नो तं सा० २ कडवेयणा पाणभूयजीवसत्ता वेयणं वेइंति, एयं खलु समिए सया जए सेयमिण मन्निनासि (सू. ३९६) त्तिवेमि ।। छट्टओ सत्तिकओ ॥२-२-६ ।। 'से' तस्य साधोः स परः शुद्धनाशुद्धेन वा 'वाग्वलेन' मन्त्रादिसामयेन चिकित्सा व्याध्युपशमम् 'आउट्टे'त्ति कर्तुम मिलपेत् । तथा स परो ग्लानस्य साधोश्चिकित्सार्थ सचित्तानि कन्दमूलादीनि 'खनित्वा' समाकृष्य स्वतोऽन्येन चा खानयित्वा चिकित्सा कर्तुमभिलपेत् तच 'नास्वादयेत्' नाभिलपेन्मनसा, एतच्च भावयेत्-इह पूर्वकृतकर्मफलेश्वरा जीवाः कर्मविपाककृतकटुकवेदनाः कृत्वा परेषां शारीरमानसा वेदनाः स्वतः प्राणिभूतजीवसत्चास्तत्कर्मविपाकजां वेदनामनुभवन्तीति, उक्तच-"पुनरपि सहनीयो दुःख- पाकस्तवायं, न खलु भवति नाशः कर्मणां सञ्चितानाम् । इति सहगणयित्वा यद्यदायाति सम्यका सदसदिति विवेकोऽन्यत्र भूयः कुतस्ते ॥१॥" शेषमुक्तार्थ यावदध्ययनपरिसमाप्तिरिति ।। पष्ठमादितस्त्रयोदशंसप्तककाध्ययनं समाप्तम्।।२-१-६-१३॥ HTToin ·आचा २ श्रुत பாரதியார் २ चूला १५ १३ पठं सप्तकर्क पादाद्या- मर्ज- नादि- २० निषेधः दित्ता या २ पूर्व वा २ सोणियं वा नीह० विसो नो तं सायए २। से सिया परो कार्यसि सेयं वा जल्लं वा नीहरिज वा वि० नो तं० २। से सिया परो अच्छिमलं या कपणमलं वा दंतमलं चा नहम नीहरिज या २ नो तं० २। से सिया परो दीहाई वालाई दीहाई वा रोमाई दीहाई भमुहाई दीहाई कक्खरोमाई दीहाई वत्थि- रोमाई कप्पिज वा संठविज वा नो तं० २। से सिया परो सीसाओ लिक्खं वा जूयं वा नीहरिज वा वि० नो तं० २। से सिया परो अंकसि वा पलियंकसि वा तुयहावित्ता पायाई आमजिज वा पम०, एवं हिडिमोगमो पायाइ भाणियब्वो। से सिया परो अंकंसि चा २ तुयहावित्ता हारं वा अद्धहारं वा उरत्थंवा गेवेयं वा मउड वा पालंय वा सुवन्नसुत्तं वा आविहिज वा पिगहिन वा नो तं० २। से० परो आरामंसि वा उजाणंसि वा नीहरित्ता वा पविसित्ता वा पायाई आमनिज वा प० नो तं साएइ ॥ एवं नेयव्वा अन्नमन्नकिरियावि ।। (सू.३९५) परः-आत्मनो व्यतिरिक्तोऽन्यस्तस्य क्रिया-चेष्टा कायव्यापाररूपा तां परक्रियाम् 'आध्यात्मिकीम्' आत्मनि क्रियमाणां, पुनरपि विशिनटि-'सांश्लेषिकी' कर्मसंश्लेपजननीं 'नो' नैव 'आस्वादयेत' अभिलपेत् , मनसा न तदमिलापं कुर्यादित्यर्थः, तथा न तां परक्रियां 'नियमयेत्' कारयेद्वाचा, नापि कायेनेति । तां न परक्रियां विशेषतो दर्शयति-से तस्य साधोर्निष्प्रतिकर्मशरीरस सः 'पर' अन्यो धर्मश्रद्धया पादौ रजोऽवगुण्ठितो आमृज्यात् कर्पटादिना, वाशब्दस्तूत्तरपक्षापेक्षः, तन्नास्वादयेनापि नियमयेदिति, एवं स साधुस्तं परं पादौ संबाधयन्तं मर्दयन्तं वा स्पर्शयन्तं रजयन्तं, तथा तैलादिना म्रक्षयन्तमञ्जयन्तं वा, तथा लोध्रादिना उद्ध- नादि कुर्वन्तं, तथा शीतोदकादिना उच्छोलनादि कुर्वाणं, तथाऽन्यतरेण सुगन्धिद्रव्येणालिम्पन्तं, तथा विशिष्टधूपेन धूपयन्तं, PM ॥३८३॥ ANTARRIAMA HAR " ·आचा २ श्रुत० REETane १३ पाठ सप्तक पादाद्या- मर्ज- २ चूला नादि- निषेधः तथा पादाकण्टकादिकमुद्धरन्तम् , एवं शोणितादिकं निस्सारयन्तं 'नास्वादयेत्' मनमा नाभिलपेत् नापि नियमयेन-कारयेद्वाचा कायेनेति ॥ शेपाणि कायणगतादीनि आरामप्रवेशनिक्रमणप्रमार्जनसूत्रं यावदुत्तानार्थानि ।। एवममुमेवार्थमुत्तरसप्तकेऽपि तुल्यत्वा- रसकेपरुचिः सूत्रकारोऽतिदिशति-'एवम्' इति याः पूर्वोक्ताः रजःप्रमार्जनादिकास्ताः 'अन्योऽन्य' परस्परतः साधुना कृतप्रतिक्रि- यया न विधेया इत्येवं नेतव्योऽन्योऽन्यक्रियासप्तैकक इति ।। किश्च- (मूल) से सिया परो सुद्धणं असुद्धणं वा यइबलेण वा तेइच्छं आउट्टे से० असुद्धणं वइयलेणं तेइच्छं आउद्दे० से सिया परो गिलाणस्स सचित्ताणि वा कंदाणि वा मूलाणि वा तयाणिवा हरियाणि वा खणित्त या कङ्कित्तु वा कहावित्त वा तेइच्छं आउट्टाविज नो तं सा०२ कडवेयणा पाणभूयजीवसत्ता वेयणं वेइंति, एयं खलु समिए सया जए सेयमिण मन्निनासि (सू. ३९६) त्तिमि ॥ छहओ सत्तिकओ ॥२-२-६ ॥ 'से' तस्य साधोः स परः शुद्धनाशुद्धेन वा 'वाग्यलेन' मन्त्रादिसामध्येंन चिकित्सां' व्याध्युपशमम् 'आउद्दे'चि कर्तुमभिलपेत् । तथा स परो ग्लानस्य साधोचिकित्सार्थ सचित्तानि कन्दमूलादीनि 'खनित्या' समाकृष्य खतोऽन्येन वा खानयित्वा चिकित्सा कर्तुमभिलपेत् तच 'नाखादयेत्' नाभिलपेन्मनसा, एतच्च भावयेत्-इह पूर्वकृतकर्मफलेश्वरा जीवाः कर्मविपाककृतकटुकवेदनाः कृत्वा परेषां शारीरमानसा वेदनाः स्वतः प्राणिभूतजीवसचास्तत्कर्मविपाकजां वेदनामनुभवन्तीति, उक्तच-"पुनरपि सहनीयो दुःख- पाकस्तवायं, न खलु भवति नाशः कर्मणां सश्चितानाम् । इति सहगणयित्वा यद्यदायाति सम्यक सदसदिति विवेकोऽन्यत्र भूयः कुतस्ते १ ॥१॥" शेपमुक्तार्थ यावदध्ययनपरिसमाप्तिरिति ॥ षष्ठमादितस्त्रयोदशं सप्तककाध्ययनं समाप्तम् ॥२-१-६-१३॥ १० Maithun TAMARHI 11 ·१३-१४ २चूला अथ.सप्तममन्योऽन्यक्रियाभिधमध्ययनम् । पठानन्तरं सप्तमः, अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तराध्ययने सामान्येन पर- [क्रिया निषिद्धा, इह तु गच्छनिर्गतोद्देशेनान्योऽन्यक्रिया निपिध्यत, इत्यनेन सम्बन्धनायातस्यास्याध्ययनस्य नामनिष्पन्ने निक्षेप अन्योऽन्यक्रियेति नाम, तत्रान्यस निक्षेपार्थं नियुक्तिकृद् गाथापश्चार्द्धमाह- अन्ने छकं तं पुण तदनमाएसओ चेव ॥ ३२५ ॥ अन्यस्य नामादिपडिधो निक्षेपः, तत्र नामस्थापने क्षुण्णे, द्रव्यान्यविधा-तदन्यद् अन्यान्यद् आदेशान्यश्चेति, द्रग्यपरवनेय- मिति ।। अत्र परक्रियायामन्योऽन्यक्रियायां च गच्छान्तर्गतैर्यतना कर्तव्येति, गच्छनिर्गतानां त्वेतया न प्रयोजनमिति दर्शयितुं नियुक्तिकदाह- जयमाणस्स परोज करेइ जयणा नत्थ अहिगारो। निप्पडिकम्मस्स उ अनमनकरणं अजुत्तं तु ॥३९॥ ॥सत्तिकाणं निज्जुत्ती सम्मत्ता॥ जयमाणस्सेत्यादि पातनिकयैव भावितार्था । साम्प्रतं सूत्रं, तच्चेदम्- (मूल) से भिक्खू वा २ अन्नमन्त्रकिरियं अज्झस्थियं संसेइयं नो त सायए २॥ से अन्नमनं पाए आमजिज वा० नो तं०, सेसं तं चेक, एयं खलु जइजासि (सू. ३१७) त्तिवेमि । सप्तमम् ॥ २-२-७।। अन्योऽन्यस्य-परस्परस क्रियां-पादादिप्रमार्जनादिकां सां पूर्वोक्ता क्रियाव्यतिहारविशेषितामाध्यात्मिकी सांश्लेषिकी नास्वा- Indainymn ITEmotiane ":" Imlila InHOTIFIEM THAT ITI Inuli पष्ट सप्त- मसप्तक- के पादा घामजे- नादि- २० निषेधः . Mom THATIDA ॥३८४॥ २६ ·आचा० AsanAMASHAMATA वनाध्य 'ज्ञान- भावना दयेदित्यादि पूर्ववनेयं यावदध्ययनसमाप्तिरिति ॥ सप्तममादितचतुर्दशं सप्तककाध्यनं समाप्त, द्वितीयाच समाप्ता चूलिका ॥ २-२-७-१० ॥ अथ भावनाख्या तृतीया चूलिका। उक्ता द्वितीया चूला, तदनन्तरं तृतीया समारभ्यते, असाधायममिसम्बन्धः-इहादितः प्रभृति येन श्रीवर्द्धमानखा- मिनेदमर्थतोऽभिहितं तस्योपकारित्वात्तद्वत्तव्यता प्रतिपादयितुं तथा पश्चमहायतोपेतेन साधुना पिण्डशय्यादिकं ग्रासमतस्तेपो महा- यतानां परिपालनार्थ भावनाः प्रतिपाया इत्यनेन सम्बन्धेनायातेयं चूडेति, अस्यायस्वार्यनयोगद्वाराणि भवन्ति, तोपक्रमान्तर्ग: सोऽयमर्थाधिकारः, तद्यथा-अप्रशस्तभावनापरित्यागेन प्रशस्ता भावना भावयितव्या इति नामनिष्पन्ने निक्षेपे भावनेति नाम, तस्साच नामादि चतुर्विधो निक्षेपः, तत्र नामस्थापने क्षुण्णत्वादनादृत्य द्रव्यादिनिक्षेपार्थ नियुक्तिकृदाह- दव्वं गंधगतिलाइएसु सीउपहविसहणाईसु । भायंमि होइ दुविहा पसत्य तह अप्पसत्था प १३३०॥ तत्र 'द्रव्य'मिति द्रव्यभावना नोआगमतो व्यतिरिक्ता गन्धाङ्ग:-ज्ञातिकुसुमादिमिव्यक्तिलादिपु द्रव्येषु या वासना सा द्रव्य- भावनेति, तथा शीतेन भावितः शीतसहिष्णुरुष्णेन वा उष्णसहिष्णुर्भवतीति, आदिग्रहणाद्वयायामक्षुण्णदेहो पायामसहिष्णुरि- त्यादि, अन्येनापि द्रव्येण द्रव्यस्य या भावना सा द्रव्यभावनेति भावे तु-भावविषया प्रशस्ताप्रशस्तभेदेन द्विरूपा भाषनेति ।। तत्रा- प्रशस्ता भावभावनामधिकृत्याह- - TAITRINirahuminati-NITE Finastasia Aa Rais AATHA DIA LIMIRAL ·आचा० २ श्रुत ३ चूला ३ पाणिवहमुसाचाए अदत्तमेहुणपरिग्गहे चेव । कोहे माणे माया लोभे य हवंति अपसत्था ॥ ३३१ ॥ १५ प्राणिवधायकार्येषु प्रथमं प्रवर्त्तमानः साशका प्रवर्तते, पश्चात्पौनःपुन्यकरणतया निशकः प्रवर्तते, तदुक्तम्-"करोत्यादौ तावत्स १५ भा- घृणहृदयः किश्चिदशुम, द्वितीयं सापेक्षो विमृशति च कार्य च कुरुते । तृतीयं निशको विगतघृणमन्यत्प्रकुरुते, ततः पापाभ्या- वनाध्य. सात्सततमशुमेपु परमते ॥१॥ ॥प्रशस्तां भावनामाह- दर्शन- सणनाणचरित्त तववेरग्गे य होइ उ पसत्था । जा य जहा ता य तहा लक्खण चुच्छं सलक्खणओ॥३३२॥ भावना दर्शनज्ञानचारित्रतपोवैराग्यादिपु या यथा च प्रशस्ता भावना भवति तो प्रत्येक लक्षणतो वक्ष्य इति । दर्शनभावनार्थमाह-- तित्थगराण भंगवओ पवयणपावय णिअइसइड्ढीणं । अभिगमणनमणदरिसणकित्तणसंपूअणाधुणणा ||३३३।। तीर्थकृतां भगवतां प्रवचनस्य-द्वादशाङ्गस्य गणिपिटकस्य, तथा प्रावचनिनाम्-आचार्यादीनां युगप्रधानानां तथाऽतिशयिनाम- द्विमता-फैवलिमनःपर्यायावधिमचतुर्दशपूर्वविदां तथाऽऽमपौपध्यादिप्राप्तऋद्धीनां यदभिगमनं गत्वाच दर्शनं तथागुणोत्कीर्तनं संपू- जनं गन्धादिना स्तोत्र स्तवनमित्यादिका दर्शनभावना,अनया हि दर्शनभावनयाऽनवरतं भाव्यमानयादर्शनशुद्धिर्भवतीति ।। किब- जम्माभिसेयनिक्वमणचरणनाणुप्पया य निव्वाणे। दियलोअभवणमंदरनंदीसरभोमनगरेसुं ॥३३४॥ अट्ठावयमुजिते गयग्गपयए य धम्मचक्के य । पासरहाक्त्तनगं चमरुप्पायं च चंदामि ॥३३॥ तीर्थकृतां जन्मभूमिपु तथा निष्क्रमणचरणज्ञानोत्पत्तिनिर्वाणभूमिपु तथा देवलोकभवनेषु मन्दरेपु तथा नन्दीश्वरद्वीपादो भौमे ॥३८५।। च-पातालभवनेषु यानि शाश्वतानि चैत्यानि तानि चन्देऽहमिति द्वितीयगाथायामन्ते क्रियेति, एवमष्टापदे, तथा श्रीमदुजयन्तगिरी २७ ·आचा० २ श्रुत २ चूला -HumanART TERAI MERO SIM PARINE THAPromitin १५ भा. चनाध्य. दर्शन- भावना गजानपदे दशार्णफूटवानि तथा तक्षशिलायां धर्मचक्रे तथा अदिच्छवायां पार्श्वनाथस्य धरणेन्द्रमहिमास्थाने, एवं रथावर्चे पर्यते रस्वामिना यन्त्र पादपोपगमनं कृतं यत्र च श्रीमद्वर्द्धमानमाश्रित्य चमरेन्द्रेणोत्पतनं कृतम्, एतेषु च स्थानेषु यथासम्भवमभिग- मनवन्दनपूजनोत्कीर्चनादिकाः क्रियाः कुर्वतो दर्शनशुद्धिर्भवतीति ॥ किच- गणियं निमित्त जुत्ती संदिट्ठी अवितहं इमं नाणं । इय एगंतमुवगया गुणपचइया इमे अत्था ॥ ३३६ ॥. गुणमाइप्प इसिनामकित्तणं सुरनरिंदपूया य । पोराणचेश्याणि य इय एसा दसणे होइ ।। ३३७ ॥ प्रवचनविदाममी गुणप्रत्ययिका अर्था भवन्ति, तद्यथा-गणितविपये-पीजगणितादौ परं पारमुपगतोऽयं, तथाऽपाङ्गस्य निमि- नस्य पारगोऽयं, तथा दृष्टिपातोक्ता नानाविधा युक्ती:-द्रव्यसंयोगान् हेतून् वा वेत्ति, तथा सम्यग्-अविपरीता दृष्टि:-दर्शनमस्य, विदशैरपि चालयितुमशक्या, तथाऽवितथमस्सेदं ज्ञानं, यथैवायमाह तत्तथैवेत्येवं प्रावचनिकस्याचार्यादेः प्रशंसां कुर्वतो दर्शनयि- शुद्धिर्भवतीति, एवमन्यदपि गुणमाहात्म्यमाचादिवर्णयतः तथा पूर्वगहीणां च नामोत्कीर्तनं कुर्वतः तेषामेव च सुरनरेन्द्रपूजा- दिकं कथयतः तथा चिरन्तनचैत्यानि पूजयतः इत्येवमादिकां क्रियां कुर्वतस्तद्वासनावासितस्य दर्शनविशुद्धिर्भवतीत्येपा प्रशस्ता दर्श- नविपया भावनेति ॥ ज्ञानभावनामधिकृत्याह- तत्तं जीवाजीचा नायव्वा जाणणा इहं दिट्ठा। इह कजकरणकारगसिद्धी दह बंधमुग्यो य ॥ ३३८ ॥ पद्धो य पंधहेऊ पंधण यंधप्फलं सुकहियं तु । संसारपचंचोऽवि य इहयं कहिओ जिणवरेहिं ॥ ३३९ ॥ नाणं भविस्सई एवमाइया चायणाइयाओ य । सज्झाए आउत्तो गुमकुलवासो य श्य नाणे ॥ ३४०॥ Hal. PATI IN AurNCEBha Mahim.

·आचा० २ श्रुत १५ भा. वनाध्य. ज्ञान- भावना " तत्र ज्ञानस्य भावना ज्ञानभावना-एयंभूतं मौनीन्द्रं ज्ञान-प्रवचनं यथाज्यस्थिताशेपपदार्थाविर्भावकमित्यरूपेति, अनयाच प्रधा- नमोक्षाएं सम्यक्त्वमाधिगमिकमाविर्भवति, यतस्तत्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनं, तवं च जीवाजीवादयो नव पदार्थाः, ते च तत्वज्ञा- नार्थिना सम्पर ज्ञातव्याः, तत्परिज्ञानमिहेव-आर्हते प्रवचने दृष्टम्-उपलब्धमिति, तथैहेब-आर्हते प्रयचने कार्य-परमार्थरूपं | मोक्षाख्यं तथा करणं-क्रियासिद्धौ प्रकृष्टोपकारकं सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि कारकः-साधुः सम्यग्दर्शनाद्यनुष्ठाता क्रियासिद्धिय- इहैव मोक्षावाप्तिलक्षणा, तामेव दर्शयतिबन्धः-कर्मवन्धनं तस्सामोक्षा-कर्मविचटनलक्षणः असावपीहैव, नान्यत्र शाक्यादिक प्रवचने भवति, इत्येवं ज्ञानं भावयतो ज्ञानभावना भवतीति ॥ तथा 'पद्धः' अष्टप्रकारकर्मपुद्गलः प्रतिप्रदेशमवष्टब्धो जीवः, तथा | 'अन्धहेतवः' मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगाः तथा बन्धनम्-अष्टप्रकारकर्मवर्गणारूपं तत्फलं-चतुर्गतिसंसारपर्यटनसातासाता- उनुभवनरूपमिति, एतत्सर्वमत्रैव सुकथितम् , अन्यद्वा यत्किश्चित्सुभाषितं तदिहैव प्रवचनेऽभिहितमिति ज्ञानभावना, तथा विचि- संसारप्रपश्चोऽत्रैष जिनेन्द्रः कथित इति ॥ तथा ज्ञानं मम विशिष्टतरं भविष्यतीति ज्ञानभावना विधेया, ज्ञानमभ्यसनीयमित्यर्थः, आदिग्रहणादेकाग्रचित्ततादयो गुणा भवन्तीति, तथैतदपि ज्ञाने भावनीयं, यथा-"जं अभाणी कम्मखवेइ" इत्यादि, तथैमिय कारणनिमभ्यसनीयं, तद्यथा-ज्ञानसङ्ग्रहार्थ निर्जरार्थम् अन्यव्यचित्य स्वाध्यायार्थमित्यादि, तथा ज्ञानभावनया नित्यं गुरु- कुलवासो भवति, तथा चोक्तम्-"पाणस्स होइ भागी थिरयरओ दंसणे चरित या पन्ना आवकहाए गुरुकुलवासं न मुञ्चन्ति ॥१॥", १ ज्ञानस्य भवत्याभागी स्थिरतो ज्ञाने दर्शनेचारित्रे च । धन्या यावत्कथा गुरुकुलवास न मुचति ॥ १॥ • एको मे शाधत भात्मा ज्ञानदर्शनसंयुतः । शेषा में बाह्या भावाः सर्वे सयोगलक्षणाः॥।॥ [१३८६॥

·आचा० २ श्रुत० ३ चूला M..- .-rateway - AREILERKHERITAMRITTARATHrala वनाध्य. • पने चरित्र- तपोभा- प्र.आ. ४१९ चना: इत्यादिका ज्ञानविषया भावना भवतीति ॥ चारित्रभावनामधिकृत्याह- साहुमहिंसाधम्मो सयमदत्तविरई य यंभं च । साहु परिग्गहविरई साहु तयो पारसंगो य ।। ३४१ ।। वेरग्गमप्पमाओ एगत्ता (ग्गे) भावणा य परिसंग। इय चरणमणुगयाओ भणिया दत्तो तवो वुच्छं ॥३४२।। साधु-शोभनोऽहिंसादिलक्षणो धर्म इति प्रथमवतभावना, तथा सत्यमसिन्नेवाहते साधु-शोभनं नान्यग्रेति द्वितीयव्रतस्य, तथाऽ- दनविरतिश्चात्रैव साध्वीति तृतीयस्य, एवं ब्राह्मचर्यमप्यत्रैव नवगुप्तिगुप्तं धार्यत इति, तथा परिग्रहविरतिश्चेव साध्वीति, एवं द्वाद- शाझं तप इहैव शोभनं, नान्यत्रेति ।। तथा चराग्यभावना सांसारिकसुखजुगुप्सारूपा, एवमप्रमादभावना मद्यादिप्रमादानां कर्मय- न्धोपादानरूपाणामनासेवनरूपा, तथैकाग्रभावना-एको मे सामओ अप्पा, णाणदंगणसंजुभो । सेसा मे चाहिरा भाषा, सम्वे संजो- गलपखणा ॥ १॥" इत्यादिका भावनाः (इति प्रकृष्टमृपित्वाचं) 'चरणमुपगताः' चरणमाश्रिताः, इत ऊर्ध्व तपोभावनां वक्ष्ये' अभिधास्य इति ॥ किह में हविजऽवंझो दिवसो? किं या पह तयं काउं?। को इह दवे जोगो खित्ते काले समयमाघे ॥३४३॥ 'क' केन निर्विकृत्यादिना तपसा मम दिवसोऽवन्ध्यो भवेत् ?, कतरद्वा तपोऽहं विधार्नु 'प्रभुः शक्तः, तच कतरनपः कसिन् द्रव्यादौ मम निर्वहति १ इति भावनीयं, नत्र द्रव्ये उत्मगती पल्लचणकादिके क्षेत्रे स्निग्धरूक्षादौ काले शीतोष्णादौ भावेग्लानो- हमेवंभूतं तपः कर्तुमलम् , इत्येवं द्रव्यादिकं-पर्यालोच्य यथाशक्ति तपो विधेयं "शक्तितस्त्यागतपसी" (तचार्थे अ० ६ सू० एको मे शाश्वत आ.मा शानदर्शनसयुत । शेषा में राधा मारा संच मयोगलक्षणा. (६१1 .१०. Sharmawai mmsmamta 14-11aERTAINEERUTITAN el-time EMANELEn

·२३ भा.
आचा
२.श्रुत
३.चला
वनाध्य-
यने
संयम-
वैराग्य-
भावना
२०
२३) इति ॥ किञ्च-
उच्छाहपालणाए इति (एच) तवे संजमे य संघयणे । बेरम्गेऽणिचाई होइ चरित्ते इहं पगयं ॥३४४॥
तथाऽनशनादिक तपस्यनिगृहितबलबीर्येणोत्साहः कर्त्तव्यः, गृहीतस्य च प्रतिपालनं कर्त्तव्यमिति, उक्तञ्च-"तित्थयरो चउनाणी
सुरमहिओ सिमिअव्ययधुवम्मि । अणिमूहिअबलविरिओ सव्वत्थामेसु उअमइ ॥१॥किं पुण अवसेसेहिं दुक्खक्खयकारणासुवि-
हिएहि । होइ न उजमिअव्वं सपञ्चयामि माणुस्से ! ॥२॥" इत्येवं तपसि भावना विधेया। एवं 'संयमें इन्द्रियनोइन्द्रियनि-
ग्रहरूपे, तथा 'संहनने' वर्षभादिके तपोनिहिनसमर्थे भावना विधेयेति, वैराग्यभावना त्वनित्यत्वादिभावनारूपा, तदुक्तम्-
भावयितव्यमनित्यत्व १ मशरणत्वं २ तथकता ३ ऽन्यत्वे ४ । अशुचित्वं ५ संसारः ६ कर्माश्रव ७ संवर ८ विधिश्च ॥१॥निर्ज-
रण-९ लोकविस्तर १० धर्मखाख्याततत्त्वचिन्ताच ११। बोधेः सुदुर्लभत्वं च १० भावना द्वादश विशुद्धाः ।।२।।" इत्यादिका अने-
कप्रकारा भावना भवन्तीति, इह पुनश्चारित्रे प्रकृतं चारित्रभावनयेहाधिकार इति ॥ नियुक्त्यनुगमानन्तरं सूत्रमुच्चारणीय, तच्चेदम्-
(मूलं) तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे पंचहत्युत्तरे यावि हुत्या, तंजहा-हत्थुत्तराहिं चुए
चइत्ता गम्भं पकते हत्थुत्तराहिं गम्भाओ गम्भं साहरिए हत्युत्तराहिं जाए हत्थुत्तराहिं मुंडे भवित्ता अगा-
राओ अणगारियं पब्बइए हत्युत्तराहिं कसिणे पडिपुन्ने अव्वाघाए निरावरणे अणते अणुत्तरे केबलवरनाण-
१ तीर्थकरश्चतुज्ञांनी सुरमहितो ध्रुवे मेधितव्यं ! अनिगहितबलवीर्यः सर्वस्थानोयच्छति ॥१॥ किं पुनरवशेषर्दु खक्षयकारणात् सुविहित । भवति नोद्यमितव्य
सप्रयपाय मानु ये
॥३८७॥

·आचा० २थुत० ३ चूला २३ भा. वनाध्य- यने गर्भसं- क्रमः प्र.आ. ४२० दसणे समुप्पन्ने, साइणा भगवं परिनिचुए। (सू. ३९८) (मूल) समणे भगवं महावीरे इमाए ओसप्पिणीए सुसमसुसमाए समाए वीइकताए सुसमाए समाए वीइ- ताए सुसमदुस्समाए समाए पीइताए दूसमसुसमाए यहुविइताए पन्नहसरीए वासेहिं मासेहि य अद्ध- नवमेहि सेसेहिं जे से गिम्हाणं चउत्थे मासे अहमे पक्खे आसाढसुद्धे तस्स णं आसाढसुद्धस्स छडीपक्खेणं हल्धुत्तराहिं नक्खत्तेणं जोगमुवागएणं महाविजयसिद्धत्वपुप्फुत्तरवरपुंडरीपदिसासोवत्थियवद्धमाणाओ महा- विमाणाओ चीसं सागरोवमाई आउयं पालइत्ता आउक्खएणं ठिइक्वाणं भवक्रवएणं धुए चइत्ता इह खल्लु जबुद्दीये णं दीये भारहे चासे दाहिणभरहे दाहिणमाहणकुंडपुरसंनिवसंमि उसभदत्तस्स माणस्स कोटा- लसगोत्तस्स देवाणंदाए माहणीय जालंधरस्स गुत्ताए सीहुन्भवभूएणं अप्पाणेणं फुच्छिसि गम्भं वयंते, समणे भगवं महावीरे तिन्नाणोवगए यावि हुत्था, चइस्सामित्ति जाणइ चुएमित्ति जाणइ चयमाणे न याणेद, सुहुमे णं से काले पत्नत्ते, तओ णं समणे भगवं महावीरे हियाणुकंपएणं देवेणं जीयमेयंतिकट्ठ जे से वासाणं तचे मासे पंचमे पक्खे आसोययहुले तस्स णं आसोयपहुलस्स तेरसीपक्खेणं हत्थुत्तराहि नक्खत्तण जोगमुवा- गएणं घासीहिं राइदिएहिं यहफ्तेहिं तेसीइमस्स राइंदियस्स परियाए वहमाणे दाहिपामाहणकुंडपुरसंनिवे- साओ उत्तरखत्तियकुंडपुरसंनिवेसंसि नायाणं खत्तियाणं सिद्धत्वस्स खत्तियस्स कासवगुत्तस्स तिसलाए खत्ति- याणीए यासिहसगुत्ताए असुभाणं पुग्गलाणं अवहारं फरित्ता सुभाणं पुग्गलाणं पक्खेवं करित्ता कुच्छिसि 31001 . १० TARANAai.

·आचा० २ थुत० ३ चूला Jun-01-Autwuni THORITMAITHILIMMITM गन्भं साहरइ, जेवि य से तिसलाए वत्तियाणीए कुच्छिसि गम्भे तंपि य दाहिणमाहणकुंडपुरसंनिवेसंसि उस० को देवा० जालंधरायणगुत्ताए कुच्छिसि गम्भं साहरइ, समणे भगवं महावीरे तिन्नाणोवगए यावि होत्था २३ भा- विनाध्य- साहरिजिस्सामित्ति जाणइ साहरिजमाणे न याणइ साहरिएमित्ति जाणइ समणाउसो!। तेणं कालेणं तेणं यने, समाणं तिसलाए ग्वत्तियाणीए अहऽन्नया कयाई नवण्हं मासाणं बहुप्रडिपुन्नाणं अट्ठमाणराइंदियाणं वीइ श्रीमहा- ताणं जे से गिम्हाणं पढमे भासे दुचे पक्खे चित्तसुद्धे तस्स णं चित्तसुद्धस्स तेरसीपक्खेणं हत्थु० जोग वीरजन्म समणं भगवं महावीरं अरोग्गा अरोग्गं पसूया। जपणं राई तिसला स्व० समणं० महावीरं अरोया अरोयं पतूया तणं राई भवणवइवाणमंतरजोइसियविमाणवासिदेवहिं देवीहि य ओवयंतेहिं उप्पयंतेहि य एगे महं, दिव्चे देवुजोए देवसन्निवाए देवकहमहए उम्पिजल भूए यावि हुत्या । जपणं रयणि तिसला ख० समणं पसूया तण्णं रयणि बहवे देवा य देवीओ य एगं महं अमयवासं च १ गंधवासं च २ चुन्नवासं च ३ पुष्फवा० ४ हिर- प्रयास चं. ५ रयणवासंच ६ वासिंसु, जण्णं रयणि तिसला ख० समणं पसूया तण्णंरणिं भवणवइवाण- मंतरजोइसिपषिमाणवासिणो देवा य देवीओ य समणरस भगवओ महावीरस्स सूइकम्माई तित्थयराभि- सेयं च करिसु, जओ णं पभिइ भगवं महावीरे तिसलाए ख कृच्छिसि गन्भं आगए तओ णं पभिइ तं कुलं विपुलेणं हिरन्नेणं सुवनेणं धणेणं धन्नेणं माणिक्कणं मुत्तिएणं संखसिलप्पवालेणं अईव २ परिवइ, तओ णं समणस भगवओ महावीरस्स अम्मापियरो पयंम जाणित्ता निव्वत्तदसाहंसि चुकंतसि सुइभूयंसि विपुलंद જરૂ૮૮ Pharma ·। आचा० २ श्रुत Hrithali BHALUE २३भाव- नाध्यय- ने श्रीवी- रजन्म तत्कुटुम्ब च " उपकार मन्ति असणपाणखाइमसाइमं उवक्खडाविति २ त्ता मित्तनाइसयणसंबंधिवग्गं उर्वनिमंतति मित्त उवनिमंतित्ता पढे समणमाहणकिवणवणीमगाहिं भिच्छंडगपंडरगाईण विच्छइंति विग्गोविंति विस्साणिति दायारेसुदाणं पजभाइंति विच्छडित्ता विग्गो विस्साणित्ता दाया० पजभाइत्ता मित्तनाइ० भुंजाविति मित्त० भुंजावित्ता मित्त घग्गेण इममेयारूवं नामधिज्नं कारविंति-जओ णं पभिइ इमे कुमारे ति० ख० कुच्छिसि गब्भे आहए तओ णं पंभिइ इमं कुलं विपुलेणं हिरन्नेणं० संखसिलप्पवालेणं अतीव २ परिवडइ, ता होउ णं कुमारे बद्ध- माणे, तओ णं समणे भगवं महावीरे पंचधाइपरिडे, सं०-खीरधाईए १ मजणधाईए, २ मंडणधाईए ३ खेला- विणधाइए ४ अंकधा० ५, अंकाओ अंकंसाहरिजमाणे रम्मे मणिकुटिमतले गिरिकंदरसमल्लीणेविव चंपयपायवे अहाणुपुब्बीए संवडइ, तओ णं समणे भगवं० विनायपरिणय (मित्ते) विणियत्तबालभावे अप्पुस्सुयाई उरा- लाई माणुस्सगाई पंचलक्खणाई कामभोगाइं सद्दफरिसरसरूवगंधाइं परियारेमाणे एवं चणं विहरइ । (सू .३९९) समणे भगवं महावीरे कासवगुत्ते, तस्स णं इमे तिन्नि नामधिना एवमाहिज्बंति, तंजहा-अम्मापिउसंति वद्धमाणे १ सहसंमइए समणे २ भीमं भयभेरवं उरालं अचलयं परीसहसहत्तिकट्ठ देवेहिं से नाम कयं समणे भगवं महावीरे ३, समणस्स णं भगवओ महावीरस्स पिया कासवगुत्तेणं, तस्स णं तिन्नि नाम०,नं०-सिद्धत्थें इवा सिजंसे इ वा जसंसे इ था, समणस्स णं० अम्मा वासिहस्सगुत्ता, तीसे णं तिन्नि ना, तं०-तिसला इ वा विदेहदिना इ वा पियकारिणी इ वा, समणस्स णं भ० पित्तिअए सुपासे कासवगुत्ते णं, समण जिट्टे भाया १० IMitra IIN HINDI | ARUNAITA Minim - ·आचा :- Hima २ श्रुत PID HCHIMNilim Huitna Militault नंदिवद्धणे कासवगुत्तणं, समणस्स णं जेट्ठा भइणी सुदंसंणा कासवगुत्तेणं, समणस्सणं भग० भजा जसोया १५ कोडिन्नागुत्तेणं, समणस्स णं० धूया कासवगोत्तेणं, तीसे णं दो नामधिन्ना एवमा०-अणुजा इ वा पियदसणा २३भाव- ३ चूला या, समणस्स णं भ० नत्तूई कोसियागुत्तणं, तीसे दो नाम तं-सेसबई इ वा जसवई इ वा, (सू. नाध्यय- ने श्रीवी- ४००) समणस्स पं० ३ अम्मापियरो पासायचिज्जा समणोवासगा यावि हुत्था, ते णं बहई वासाइं समणो- रजन्म वासगपरियागं पालइत्ता छण्हं जीवनिकायाणं सारकखणनिमित्तं आलोइत्ता निंदित्ता गरिहित्ता पडिक्कमित्ता तन्कुटुम्ब अहारिहं उत्तरगुणपायच्छित्ताई पडिवजित्ता कुससंथारगं दुरूहित्ता भत्तं पञ्चवखायंति २ अपच्छिमाए मार- २० गंतियाए संलेहणाए झुसियसरीरा कालमासे कालं किच्चा तं सरीरं विप्पजहिता अचुए कप्पे देवत्ताए उववन्ना, तओ णं आउक्खएणं भव० ठि० चुए चइत्ता महाविदेहे वाले चरमेणं उस्सासेणं सिज्झिस्संति बुज्झि- स्संति मुधिस्संति परिनिब्वाइस्संति सब्बदुक्खाणमंतं करिस्संति (सू. ४०१)। तेणं कालेणं २ समणे भ० नाए नायपुत्ते नायकुलनिव्वत्ते विदेहे विदेहदिन्ने विदेहजच्चे विदेहसूमाले तीसं वासाई विदेहंसित्तिकटु अगारमज्झे घसित्ता अम्मापिऊहिं कालगएहिं देवलोगमणुपत्तेहिं समत्तपइन्ने चिचा हिरन्नं चिचा सुवन्नं चिच्चा बलं चिच्चा वाहणं चिचा धणकणगरयणसंतसारसायइज विच्छ ड्डित्ता विग्गोवित्ता विस्साणित्ता दायारेसु दाणं दाइत्ता परि- भाइत्ता संवच्छरं दलइत्ता जे से हेमंताणं पढमे मासे पढमे पक्खे मग्गसिरबहुलस्स दसमीपणं हत्थुत्तरा० ॥३८॥ जोग. अभिनिक्खमणाभिप्पाए यावि हुत्था-संवच्छरेण होहिइ अभिनिश्वमणं तु जिणवरिंदस्स तो अत्थ- ·आचा २३भाव- नाध्यय- ने श्रीधी- २ श्रुत ३ चूला wazarudatta FDITI IRAL तत्कुटुम्ब संपयाणं पवत्तई पुब्बसूराओ ॥११२॥ एगा हिरनकोडी अहेच अणूणगा सयसहस्सा। सूरोदयमाईयं दिनद जा पायरासुत्ति ॥११॥ तिन्नेव य कोडिसया अवासीइंच हुंति कोडीओ। असिइं च सयसहस्सा एवं संव- च्छरे दिन्नं ११४॥ वेसमणकुंडधारी देवा लोगंतिया महिड्डीया । योहिंति य तित्थयरं पन्नरससुं कम्मभूमीसु ॥११५॥ यंभंमि य कप्पंमी योद्धव्या कण्हराइणो मज्झे । लोगंतिया विमाणा असु वत्था असंखिजा ॥११६॥ एए देवनिकाया भगवं योहिंति जिणयरं वीरं । सव्यजगजीवहियं अरिहं ! तित्थं पयत्तेहि ॥ ११७ ॥ तओणं समणस्स भ म० अभिनिक्खमणाभिप्पायं जाणित्ता भवणवइया जो विमाणवासिणो देवा य देवीओ य |सएहिं २ स्वेहिं सएहिं २ नेवत्थेंहिं सए० २ चिंधेहिं सव्विड्डीए सव्वजुईए सव्वयलसमुदएणं सयाई २ जाण- विमाणाई दुरूहंति संया दुरूहित्ता अहाबायराई पुग्गलाई परिसाडंति २ अहासुहमाई पुग्गलाई परियाईति २ उई उप्पयति उट्ट उप्पइत्ता ताए उक्किद्वाए सिग्याए चवलापतुरियाए दिवाए देवगईए अहे णं ओवयमाणा २ तिरिएणं असंखिजाई दीवसमुद्दाई वीइक्कममाणा २ जेणेव जंबुद्दीवे दीवे तेणेव उपागच्छति २ जेणेव उत्त- रखत्तियकुंडपुरसंनिवेसे तेणेव उवागच्छंति, उत्तरखत्तियकुंडपुरसंनिवेसस्स उत्तरपुरच्छिमे दिसीभाए तेणेष झत्ति वेगेण ओवइया, तओ णं सके देविंदे देवराया सणियं २ जाणविमाणं पवेति सणियं २ जाणविमा- णाओ पचोरुहइ२ सणियं २ एगंतमवक्कमइ एगतमवक्कमित्तामहया वेउब्बिएणं समुग्घाएणं समोहणइ २ एर्ग महं नाणामणिकणगरयणभत्तिचित्तं सुभं चारकतत्वं देवच्छंदयं विउब्बइ, तस्म णं देवच्छंदयस्स बहुम- १० - ·आचा २ श्रुत ३चूला] १५ २३भाव- नाध्यय- ने श्रीवी- रदीक्षा २० MirmireonliMail_Jimmelan TalwargiarCTIWACHARSHEIRE ज्झदेसभाए एगं महं सपायपीदं नाणामणिकणयरयणभत्तिचित्तं सुभं चारुकतरुवं सीहासणं विउबइ,२ जेणेव समणे भगवं महावीरे तेणेव उवागच्छद २ समणं भगवं महावीरं तिक्खुत्तो आयाहिणं पयाहिणं करेइ २ समणं भगवं महावीरं बंदइ नमंसह समणं भगवं महावीरं गहाय जेणेव देवच्छंदए तेणेव उवागच्छह मणियं २ पुरत्याभिमुहं सीहासणे निसीयावेइ सणियं - निसीयाचित्ता सयपागसहस्सपागेहिं तिल्लेहि अन्भं- गेइ गंधकासाईएहिं उल्लोलेइ २ सुद्धोदएण मनाचेइ ९जस णं मुल्लं सयसहस्सेणं तिपडोलतित्तिएणं साहि- पणं सीतेण गोसीसरत्तचंदणेणं अणुलिंपइ २ ईसिं निस्सासवायवोझं घरनयरपट्टणुग्गयं कुसलनरपसंसिय अस्सलालापेलचं छेयारियकणगवइयंतकम्म हंसलक्षणं पट्टजुयलं नियंसावेइ २ हारं अद्धहारं उरत्थं नेवत्थं एगावलि पालंपसुत्तं पटमउडरयणमालाउ आविंधावेइ आविधावित्ता गंथिमवेढिमपूरिमसंघाइमेणं मल्लेणं कप्परक्वमिव समलंकरेइ २ ता दुचपि महया वेउब्वियमुग्घाएणं समोहणइ २ एर्ग महं चंदप्पहं सिवियं सहस्सवाहणियं विउञ्चति, तंजहा-ईहामिगउसभतुरगनरमकरविहगवानर लग)कुंजररुरुसरभंचमरसल - सीहयणलयभत्तिचित्तलयविजाहरमिहुणजुयलजंतजोगजुत्तं अधीसहस्समालिणीयं सुनिरूवियं मिसिमिसिंत- रूपगसहस्सकलियं ईसि भिसमाणं मिम्भिसमाणं चक्खुल्लोयणलेस मुत्ताहलमुत्ताजालंतरोवियं तवणीयपव- रलंबूसगपलंयंतमुत्तदाम हारहारभूसणसमोणय अहियपिच्छणिज पउमलयभत्तिचित्तं असोगवणभत्तिचित्तं कुंदलयभत्तिचित्तं नाणालयभत्ति विरइयं सुभं चारुकतरुवं नाणामणिपंचवन्नघंटापडायपडिमंडियग्गसिहरं me ILAIMI JIPHILMuniya - it iTI AIIAN PHIPAL Mit Nirty RIDAI PATIL ॥३९॥ २८ ·२३ भा. बनाध्य. यने श्रीवीर- ५ जिन- दीक्षा पासाईयं दरिसणिज्नं सुरूवं-सीया उवणीया जिणवरस्स जरमरणविप्पमुक्कस्स। ओसत्तमल्लदामा जलथलय- आचा० २ श्रुत दिव्यकुसुमेहिं ॥११८॥ सिवियाइ मजझयारे दिव्यं चररयणस्वचिंचइयं । सीहासणं महरियं सपायपीढं जिण- ३ चूला सरस्स ।।११९ ॥ आलश्यमालमउडो मासुरचुदी चराभरणधारी । खोमियवत्वानियत्थो जस्स य मुहं सयस- हस्सं ॥ १२० ॥ छट्टैण उ भत्तणं अज्झवसाणेण सुंदरेण जिणो। लेसाहिं विसुज्झतो आरुहई उत्तमं सीयं ||१२|| सीहासणे निविट्ठो सकीसाणा य दोहि पासेहिं । वीयंति चामराहिं मणिरयणविचित्तदंडाहि ॥१२॥ पुब्धि उक्खित्ता माणुसेहिं साहट्ट रोमकृवेहिं । पच्छा बहंति देवा सुरअसुरगरुलनागिंदा ॥१२॥ पुरओ सुरा बहती असुरा पुण दाहिणंमि पासंमि । अघरे यहंति गमला नागा पुण उत्तरे पासे ।। १०४॥ वणसंडं व कुसुमिय पउमसरो वा जहा संरयकाले । सोहह कुसुमभरेणं इय गगणयलं सुरगणेहिं ॥१२॥ सिद्धत्यवणं प्र. आ. जहा कणयारवर्ण व चंपयवणं वा । सोहइ कु० ॥ १२६ ।। वरपटहभरिझल्लारसंखसयसहस्सिएहिं तृरेहिं । ४२३ गयणयले धरणियले तृरनिनाओ परमरम्मो ॥१२७ ।। ततविततं घणमुसिरं आउन चउब्धि पहुविहीयं । याईति तत्थ देवा वहहिं आनदृगसहिं ॥१८॥ तेणं कालेणं तेणं समएणं जे से हेमंताणं पढमे मासे पदमे पक्खे मग्गसिरपहुले तस्स णं मग्गसिरपहुलस्स दसमीपरखेणं सुव्यएणं दिवसेणं विजएणं मुहुत्तेणं हत्धु. त्तरानक्रयतणं जोगोयगाणं पाईणगामिणीप छायाए बिइयाए पोरिसीग छट्टणं भत्तेणं अपाणपणं एगसाडग- मायाए चंदप्पभाए सिवियाए सहस्साहिणियाए सदेवमणुयासुराए परिसाए समणिन्जमाणे उत्तरग्वत्तियकुंड. १० Hathemama ·वाचा २ थुत ३ चूला २३ भा. वनाध्य- यने श्रीवीर- जिन- दीक्षा पुरसंनिवेसस्स मसंमज्झेणं निगच्छह २ जेणेच नायसंडे उज्जाणे तेणेव उवाच्छइईसिरणिप्पमाणं अच्छो- प्पेणं भूमिभाएणं सणियं २ चंदप्पमं सिबियं सहस्सवाहिणि ठवेइ २ सणियं २ चंदप्पभाओ सीयाओ सह- स्सवाहिणीओ पचोयरइ २ सणियं २ पुरत्याभिमुहे सीहासणे निसीयइ आभरणालंकारं ओमुअइ, तओ णं वेसमणे देवे जन्नुब्वायपडिओ भगवओ महावीरस्स हंसलक्खेणं पडेणं आभरणालंकारं पडिच्छइ, तओ णं समणे भगवं महावीरे दाहिणेणं दाहिणं वामेणं वामं पंचमुद्वियं लोयं करेइ, तओ णं सोदेविंदे देवराया सम- णस्स भगवओ महावीरस्स जन्नवारंपडिए वइरामएणं थालेण केसाई पडिच्छइ २ अणुजाणेसि भंतेत्तिकट्ट खीरोयसागरं साहरइ, तओ णं समणे जाव लोयं करित्ता सिद्धाणं नमुकारं करेइ २ सव्वं मे अकरणिनं पाव- कम्मंतिकट्ट सामाइयं चरित्तं पडिवजह २ देवपरिसं च मणुयपरिसं च आलिक्वचित्तभूयमिव ठवेइ-दिव्यो मणुस्सघोसो तुरियनिनाओ य सक्कवयणेणं । खिप्पामेव नीलुको जाहे पडिवज चरित्तं ॥१२९॥ पडिव जित्तु चरितं अहोनिसं सब्धपाणभूयहिये । साहट्ट लोमपुलया सब्वे देवा निसामिति ॥१३० ॥ तओ णं समणस्स भगवओ महावीरस्स सामाइयं खओवसमियं चरित्तं पडिवनस्स मणपजवनाणे नामं नाणे समुप्पन्ने अड्डाइ- जेहिं दीवहिं दोहि य समुद्दहिं सन्नीण पंचिंदियाण पज्जत्ताणं वियत्तमणसाणं मणोगयाई भावाई जाणेइ । तओ णं समणे भगवं महावीरे पञ्चहए समाणे मित्तनाई सयणसंबंधिवग्ग पडिविसज्जेइ, २ इमं एयारूवं अभिग्गई अणिगिण्हइ-चारस चासाई घोसहकाए चियत्तदेहे जे केइ उवसग्गा समुप्पजंति, तंजहा-दिश्वाचा Hinmunita imaAINIK ॥३९॥ २८ ·आचा० २ श्रुत० ३चुला २३ भा- वनाध्य- यने श्रीवीर- सकेरलं E माणुस्सा वा तरिच्छिया वा, ते सव्वे उवसग्गे समुप्पन्ने समाणे सम्म सहिस्सामि खमिस्सामि अहिआसइ- स्सामि, तओ णं स. भ. महावीरे इमं एयारूवं अभिग्गहं अभिगिण्हित्ता वोसिहचत्तदेहे दिवसे मुहत्तसेसे कुम्मारगाम समणुपत्ते, तओ णं स० भ० म० चोसिट्टचत्तदेहे अणुत्तरेणं आलएणं अणुत्तरेणं विहारेणं एवं संजमेणं पग्गहेणं संवरेणं तवेणं पंभचेरवासेणं खंतीए मुत्तीए समिई गुत्तीए तुट्टीए ठाणेणं कंमेणं सचरिय- फलनिव्याणमुत्तिमग्गेणं अप्पाणं भावमाणे विहरइ, एवं या विहरमाणस्स जे केह उवसग्गा समुप्पजंति- दिव्या या माणुस्सा या तिरिच्छिया चा, ते सव्वे उवसग्गे समुप्पन्ने समाणे अणाउले अन्वहिए अद्दीणमा- णसे तिविरमणवयणकायगुत्ते सम्म सहइ खमह तितिक्खइ अहियासेइ, तओ णं समणस्स भगवओ महा- धीरस्स पाणं विरारेणं विररमाणस्स पारस घासा वीइक्ता तेरसमस्स य चासस्स परियारा बद्दमाणस्स जे से गिम्हाणं दुचे मासे चउत्थे पक्खे वइसारसुद्धे तस्स णं वेसाहसुद्धस्स दसमीपखणं सुव्वाणं दिवसेणं विजणं मुहत्तणं रत्युत्तराहिं नक्खत्तेणं जोगोयगएणं पाईणगामिणी छाया वियत्ताए पोरिसीए जंभियगा- मस्स नगरस्स पहिया नईए उज्जुवालिया उत्तरकृले सामागस्स गाहावइस्स कहकरणंसि उजाणूअहोसि- रस्स झाणकोहोचगयरस घेयारत्तस्स चेदयस्स उत्तरपुरच्छिमे दिसीमागे सालस्वस्स अदरसामंते उघुद्ध- यस्स गोदोहियाए आयावणा आयावेमाणस्स छट्ठणं भत्तेणं अपाणण्णं सुक्कज्झाणंतरिया चट्टमाणस्स नि- व्याणे फसिणे पडिपुग्ने अव्याहए निरावरणे अणंते अणुत्तरे केवलपरनाणदंसणे समुप्पन्न, से भगवं अर Homit-in-raile ·आचा० २ श्रुत० ३ पूला १५ (२३ भा- बनाध्य- यने श्रीवीर- धर्मकथा २० जिणे केवली सव्वन्नू सव्वभावदारसी सदेवमणुयासुरस्स लोगस्स पजाए जाणइ, तं०-आगई गई ठिई चयणं उघवायं भुत्तं पीयं कडं पडिसेवियं आविकम्म ररोकम्म लवियं कहियं मणोमाणसियं सब्बलोए सब्वजीवाणं सव्वभावाई जाणमाणे एवं च णं विहरह, जण्णं दिवसं समणस्स भगवओ महावीरस्स निव्वाणे कसिणे जाच समुप्पन्ने तणं दिवसं भवणवइवाणमंतरजोइसियदेवेहि य देवीहि य उवयंतेहिं जाव उपिजलगभूए | यायि हुत्या, तओ णं समणे भगवं महावीरे उप्पन्नवरनाणदंसधरे अप्पाणं च लोगं च अभिसमिक्ख पुवं देवाणं धम्ममाइयरखइ, ततो पच्छा मणुस्साणं, तओणं समणे भगवं महावीरे उप्पन्ननाणदंसणधरे गोयमाईणं | समाणणं पंच महब्बयाई सभावणाई छज्जीवनिकाया आतिक्षति भासइ परूवेइ.तं-पुढाविकाए जाव तसकाए पहम भंते ! मरव्ययं पचरसामि सव्वं पाणाइवायं से सुहुमं वा पायरं वा तसं वाथावरं वा नेव सयं पाणा- इवायं करिना ३ जायजीवाए तिविहं तिविहेणं मणसा वयसा कायसा तस्स भंते ! पडिकमामि निंदामि गरि- रामि अप्पाणं वोसिरामि, तस्सिमाओ पंच भावणाओ भवंति, तत्थिमा पढमा भावणा- 'तणं कालेणमित्यादि 'तेन कालेन' इति दुप्पमसुपमादिना 'तेन समयेन' इति चिनक्षितेन विशिष्टेन कालेन सतोत्पत्यादिकम- भृदिति सम्पन्धः, तत्र 'पंचहत्थुपरे यावि हुत्था' इत्येवमादिना 'आरोग्गं पसूय'त्ति इत्येवमन्तेन ग्रन्धेन भगवतः श्रीपर्द्धमान- स्वामिनो विमानच्ययनं नाक्षणीगर्भाधानं ततः शनादेशानिशलागर्भसंहरणमुत्पत्तिश्चामिहिता, 'तत्थ पंचहत्धुत्तरे होत्थति हस्त उत्तरो यामामुत्तरफाल्गुनीनां ता हस्तोत्तराः, ताच पञ्चसु स्थानेषु-गर्भाधानसंदरणजन्मदीयाज्ञानोत्पत्तिरूपेषु संवृत्ता अत: WINDORE ॥३९२॥ २८ " ·- आचा० २ श्रुत ३चूला IMAnimatram HAM HATTIHARMA वनाध्य- यने महाव्रत- भावनाः - पञ्चहस्तोत्तरी भगयानभूदिति, 'चवमाणे ण जाणाइनि आन्तर्मुहतिकात्वाच्छद्मस्थोपयोगस्य च्यवनकालख च सूक्ष्मत्वादिति, तथा 'जष्णं रयणी अरोया अरोय पसूयन्ती'त्येवमादिना 'उप्पन्ननाणदंसणधरे गोयमाईणं समणाणं निग्गंथाणं पञ्च महन्वयाई सभाप- णाई एजीवनिकायाई आइक्खई त्येवमन्तेन ग्रन्धेन भगवत्तो चीरवर्द्धमानस्वामिनो जातकर्माभिषेकसंवर्द्धनदीक्षाकेवलज्ञानोत्पत्तयो- ऽभिहिताः, प्रकटाथं च सर्वमपि सूत्रं, साम्प्रतमुत्पन्नज्ञानेन भगवता पञ्चानां महानतानां प्राणातिपातविरमणादीनां प्रत्येकं याः पञ्च पञ्च भावनाः प्ररूपितास्ता व्याख्यायन्ते, तत्र प्रथममहावतभावनाः पञ्च, तत्र प्रथमां तावदाह- (मूल) हरियासमिए से निग्गंथे नो अणइरियासमिएत्ति, केवली चूया, अणइरियासमिए से निग्गंथे पाणाई भूयाई जीचाई सत्ताई अभिहणिज वा पत्तिज वा परियाविज्ज चा लेसिज पा उद्दविज घा, इरियासमिए से निग्गंथे नोअणइरियासमिइत्ति पढमा भाषणा१ । अहाचरा दुचा भावणा-मणं परियाणइ से निग्गंथे,जे यमणे पाए सावने सकिरिए अण्हयकरे छेयकरे भेयकरे अहिगरणिए पाउसिए पारियाविए पाणाइवाइए भूओव घाइए, तहप्पगारं मणं नो पधारिजा गमणाए, मणं परिजाणइ से निग्गंथे, जे य मणे अपावएत्ति दुचा भा- चणा २ । अहावरा तचा भावणा-वइं परिजाणइ से निग्गंथे, जा य वई पाविया सावजा सकिरिया जाव भूगोयघाइया तहप्पगारंवइंनो उचारिज्जा,जे वइं परिजाणइ से निग्गंधे,जा यवई अपावियत्ति तचा भावणा। अहावरा चउत्था भावणा-आयाणभंडमत्तनिक्खेवणासमिए से निग्गंथे, नो अणायाणभंडमत्तनिक्खेवणास- मिए, केवली चूया०, आयाणभंडमत्तनिक्खेवणाअसमिए से निग्गंथे पाणाई भूयाई जीवाइं सत्ताई अभिह- १० - ·आचा० ३ पूला १५ २३ भा- चनाध्य. यने श्रीवीर- धर्मकथा २० जिणे फेवली सचन्न सवभावदारसी संदेवमणुपासुरस्स लोगस्स पजाए जाणइ, तं०-आगई गई ठिई चयणं २ भुती उपायं भुत्तं पीयं कंड पडिसेवियं आविकम्मं रहोकम्म लवियं कहियं मणोमाणसियं सव्वलोए सव्वजीवाणं सव्यभापाई जाणमाणे एवं च णं विहरह, जपणं दिवसं समणस्स भगवओ महावीरस्स निव्वाणे कसिणे जाव समुप्पचे तण्णं दिवसं भवणवइवाणमंतरजोइसियदेवेहि य देवीहि य उवयंतेहिं जाप उम्पिजलगन्भूए यापि हुत्या, तओ णं समणे भगवं महावीरे उप्पन्नवरनाणदंसधरे अपाणं च लोगं च अभिसमिक्ख पुवं मदेवाणं धम्ममाइक्खइ, ततो पच्छा मणुस्साणं, तओणं समंणे भगवं महावीरे उप्पन्ननाणदसणधरे गोयमाईणं समाणणं पंच महन्यपाई सभावणाई छन्नीवनिकाया आतिक्खति भासइ परवेइ.तं०-पुढाविकाए जाव तसकाएं | पढम भंते ! महव्ययं पचक्खामि सञ्चं पाणाइवायं से सहुमं या पायरं वा तसं वां थावरं वा नेव संयं पाणा- इयायं करिना ३ जावजीवाए तिविहं तिविहेणं मणसा वयसा कायसा तस्स भंते ! पडिक्कमामि निंदामि गरि- हामि अप्पाणं वोसिरामि, तस्सिमाओ पंच भाषणाओ भवंति, तत्थिमा पढमा भावणा- 'तणं कालेण'मित्यादि 'तेन कालेन' इति दुप्पमसुपमादिना 'तेन समयेन' इति विवक्षितेन विशिष्टेन कालेनं सतोत्पत्यादिकम- |भूदिति सम्पन्धः, तत्र 'पंचहत्थुनरे यावि हुत्था' इत्येवमादिना 'आरोग्गं पसूय'त्ति इत्येवमन्तेन नन्धेन भगवतः श्रीवर्द्धमान- स्वामिनो विमानच्यवन बामणीगर्भाधानं ततः शक्रादेशाप्रिशलागर्भसंहरणमुत्पत्तिश्चामिहिता, 'तत्थ पंचहत्त्युत्तरे होत्थति हस्त उत्तगे यामामुत्तरफाल्गुनीनां ता हस्तोतराः, ताथ पश्चसु स्थानेपु-गर्भाधानसंहरणजन्मदीक्षाज्ञानोत्पत्तिरूपेषु संवृत्ता अत: ॥३९२।। २८ ·आचा० २३ भा. ३चूला वनाध्य- यने महानत- भावना: - - " पञ्चहस्तोत्तरो भगवानभूदिति, 'चवमाणे ण जाणाइति आन्तमतिकात्वाच्छास्योपयोगस्य च्यवनकालख चं सक्षमत्यादिति, तथा 'जष्णं रयणी अरोया अरोयं पश्यन्तीत्येवमादिना 'उप्पन्ननाणदंसणधरे गोयमाईणं समणाणं निग्गंथाणं पञ्च महव्वयाई सभाव- गाई उजीवनिकायाई आइक्खई'त्येवमन्तेन ग्रन्थेन भगवतो धीरवर्द्धमानवामिनो जातकर्माभिषेकसंवर्द्धनदीक्षाकेवलज्ञानोत्पत्तयो- ऽभिहिताः, प्रकटाथं च सर्वमपि सूत्रं, साम्प्रतमुत्पन्नज्ञानेन भगवता पञ्चानां महानतानां प्राणातिपातविरमणादीनां प्रत्येकं याः पञ्च पञ्च भावनाः प्ररूपितास्ता व्याख्यायन्ते, तन प्रथममहातभावनाः पञ्च, तत्र प्रथमां तावदाह- (मूल) इरियासमिए से निग्गंथे नो अणइरियासमिएत्ति, केवली चूया, अणइरियासमिए से निग्गंथे पाणाई भूयाई जीवाई सत्ताई अभिहणिज्ज वा पत्तिज वा परियाविज वा लेसिज्ज घा उद्दविज चा, इरियासमिए से | निग्गंथे नो अणइरियासमिइत्ति पढमा भावणा १। अहावरा दुचा भावणा-मणं परियाणइ से निग्गंथे,जे यमणे पाधए सावने सकिरिए अण्हयकरे छेयकरे भेयकरे अहिंगरणिए पाउसिए पारियाविए पाणाइवाइए भूओव' घाइए, तहप्पगारं मणं नो पधारिना गमणाए, मणं परिजाणइ से निग्गंथे, जे य मणे अपावएत्ति दुचाभा- वणा २ । अहावरा तचा भावणा-वई परिजाणइ से निग्गंथे, जाय चई पाविया सावजा सकिरिया जाव भूओवघाइया तहप्पगारंवई नो उच्चारिजा,जे वई परिजाणइ से निग्गंथे,जा यवई अपावियत्ति तचा भाषणा। अहावरा चउत्था भावणा-आयाणभंडमत्तनिक्खेवणासमिए से निग्गंथे, नो अणायाणभंडमत्तनिक्खेवणास- मिए, केवली चूया०, आयाणभंडमत्तनिक्खेवणाअसमिए से निग्गंथे पाणाई भूयाई जीवाई सत्ताई अभिह- ·आचा - २ भुत णिज्जा वाजाय उद्दविन्न वा, तम्हा आयाणमंडमत्तनिक्खेवणासमिए से निग्गंधे, नो आयाणभंडनिक्खेव- णाअसमित्ति चउत्था भावणा ४ । अहायरा पंचमा भावणा-आलोइयपाणभोयणभोई से निग्गंथे, नो अणा- ३ चूला लोइयपाणभोयणभोई, केवली वूया०, अणालोइयपाणभोयणभोई से निग्गंथे पाणाणि वा ४ अभिहणिज वा जाय उद्दविज चा, तम्हा आलोइयपाणभोयणभोई से निग्गंथे नो अणालोईयपाणभोयणभोईत्ति पंचमा भावणा ५ । एयावता महब्बए सम्म कारण फासिए पालिए तीरिए किट्टिए अवहिए आणाए आराहिए यावि भवइ, पहमे भंते ! महच्या पाणाइचायाओ वेरमणं ॥ अहावरं दुचं महव्वयं पञ्चकग्वामि, सव्यं मुसावार्य बइदोसं, से कोदा वा लोहा या भया वा हासा वा नेव सयं मुसं भणिजा नेवन्नेणं मुसं भासाविना अन्नंपि मुसं भासंतं न समणुमन्निना तिविहं तिविहेणं मणसा वयसा कायसा, तस्स भंते ! पडिकमामि जाच चोसि- रामि, तस्सिमाओ पंच भावणाओ भवंति, तत्थिमा पढमा भावणा-अणुवीइभासीसे निग्गंथे, नो अणणुवी- इभासी, केयली यूया. अणणुवीइभासी से निग्गंथे समावनिज मोसं चयणाए, अणुवीइभासी से निग्गथे नो अणणुवीइभासित्ति पढमा भावणा १ अहावरा दुचा भावणा-कोहं परियाणइ से निग्गंथे, न य कोहणे सिया, केवली घूया, कोहप्पत्ते कोहत्तं समावइन्जा मोसं वयणाए, कोहं परियाणइ से निग्गंथे, न य कोहणे सियत्ति दुचा भावणा २ अहावरा तचा भावणा-लोभं परियाणइ से निग्गंथे,नो अलोभणए सिया, केवली या लोभपत्ते लोभी समावइजा गोसं वयणाए, लोभं परियाणइ से निग्गंथे, नो य लोभणए सियत्ति तचा २३ भा- वनाध्य. यने महाव्रत- २० भावनाः प्र.आ. ४२६ . - -------- mathement- ॥३९॥ २८ ·आचा० २ श्रुत ३ चूला २३ भा- नाध्य- यने महाव्रत- भावनाः भावणा ३ अहावरा चउत्था भावणा-भयं परिजाणइ से निग्गंथे, नो भयभीरुए सिपा, केवली बूया,भयपत्ते भीरू समावइना मोसं धयणाए, भयं परिजाणइ से निग्गंथे, नो भयभीरुए सिया, चउत्था भावणा ४ अहा- वरा पंचमा भावणा-हासं परियाणइ से निग्धंथे, नो य हासणए सिया, केव० हासपत्ते हासी समावइज्जा मोसं वयणाए, हासे परियाणइ से निग्गंथे नो हासणए सियत्ति पंचमी भावणा ५। एतावता दोचे महन्वए सम्मं कारण फासिए जाय आणाए आराहिए यावि भवइ, दुचे भंते ! महन्वए०॥ अहाचरं तचं भंते! महब्वयं पचकग्वामि सव्वं अदिन्नादाणं, से गामे वा नगरे वा रन्ने वा अप्पं वा बहुं वा अणुं वा धूलं वा चित्तमंतं वा अचित्तमंत या नेव संयं अदिन्नं गिहिजा नेवन्नहिं अदिन्नं गिण्हाविजा अदिन्नं अन्नपि गिण्हतं न समणुजा- णिजा जावजीवाए जाव वोसिरामि, तस्सिमाओ पंच भावणाओ भवंति, तत्थिमा पढमा भावणा-अणुवीइ मिउग्गरं जाई से निग्गंथे, नो अणणुवीइमिउग्गहं जाई से निग्गंथे, केवली बूया०, अणणुवीइ मिउग्गहं जाई निग्गंथे अदिन्नं गिपरहेजा, अणुवीइ मिउग्गहं जाई से निग्गंथे, नो अणणुवीइ मिउग्गहं जाइत्ति पदमा भा- वणा १ अहावरा दुचा भावणा-अणुनविय पाणभोयणभोई से निग्गंथे, नो अणणुनविअ पाणभोयणभोई, केलली चूया, अगणुन्नविय पाणभोयणभोई से निग्गंथे अदिन्नं अॅजिजा, तम्हा अणुन्नविय पाणभोयणभोई से निगथे, नो अणणुनविय पाणभोयणभोईत्ति दुचा भावणा २ अहावरा तथा भावणा-निग्गंथेणं उग्गहंसि उग्गहियसि एतावताव उग्गहणसीलए सिया, केवली व्या०,निग्गंधेणं उग्गहंसि अणुग्गहियंसि एतावताय अणु- - . - ki muTIMATIJURI ·आचा. २ थुत ३ पूठा १५ गहणसी अदिनं ओगिरिजा, निग्गंधे णं उग्गहंटरगहियसि एतावताव उग्गहणसीलएत्ति तचा भावणा३ २३ भा- अहावरा घउत्था भावणा-निग्गंधेणं उग्गहियंसि अमिरवणं उग्गहणसीलए सिया, केवली घूया-निग्गं- सानाध्य- घणं उग्गहंसि उ अभिवणं अणुग्गरणसीले अदिन्नं गिरिजा, निग्गंधे उग्गहसि उग्गहियंसि अभिक्रवर्ण यने - उग्गहणसीलपत्ति घउत्था भावणा ४ अहावरा पंचमा भावणा-अणुवीइ मिउग्गहजाई से निग्गंथे साह- महावत- स्मिासु, नो अणणुवीई मिउग्गहजाई, केवली यूया०, अणणुवीइ मिउग्गहजाई से निग्गंधे साहम्मिएसुअदिन्नं उगिरिना, अणुवीइमिउग्गहजाई से निग्गंधेसारम्मिएस, नो अणणुवीइमिउग्गहजाती, इइ पंचमा भावणा भावनाः पताययाव तये महल्यए सम्म० जाव आणाए आराहिए यावि भवइ, तचं भंते ! महव्वयं०॥ अहावरं चउत्थं प्र.आ. महव्ययं पयकग्वाभि सव्वं मेहुणं, से दिव्यं वा माणुस्सं या तिरिक्खजोणियं चा नेव सयं मेहुणं गच्छेजा तं ४२७ घयं अदिनादाणवत्तव्यया भाणियच्या जाय बोसिरामि,तस्सिमाओ पंच भावणाओ भवंति,तथिमा पढमा भावणा-नो निग्गंधे अभिवणं २ इत्थीणं कहं कहित सिया, केवली यूया०,निग्गंधे गं अभिक्षणं इत्थीणं करं फहेमाणे संतिभेया संतिविभंगा संतिकेचलीपन्नताओ धम्माओ भंसिज्जा, नो निग्गधे णं अभिक्रवणं २ इवीणं कहं कहित्तए सियत्ति पढमा भावणा १ अहावरा दुया भावणा-नो निग्गंथे इत्थीणं मणोहराई. इंदियाई आलोइत्तए निझाइत्ता सिया, केवली च्या०, निग्गय णं इत्धीणं मणोहराई इंदियाई आलोएमाणे ॥३९४॥ निझापमाणे संतिभेया संतिविभंगा जाय धम्माओ भंसिज्जा, नो निग्गथे इत्थीणं मणोहराई २ इंदियाई .

·आचा० २ श्रुत० ३ चूला २३ भा. नाध्य- यने महाव्रत- भावनाः आलोइत्तए निज्झाइत्तए सियत्ति दुचा भावणा २, अहावरा तचा भावणा-नो निग्गंथे इत्थीणं पुल्वरयाई पुन्यकीलियाई सरमाणे,संतिभेया जाव भंसिज्जा, नो निग्गंथे इत्थीणं पुवरयाई पुब्वकीलियाई सरित्तए सियत्ति तचा भावणा ३, अहावरा चउत्था भावणा-नाइमत्तपाणभोयणभोई से निगंथे न पणीयरसभोयणभोई से | निग्गंधे, केवली धूया,अइमत्तपाणभोयणभोई संतिभेया जाय भंसिज्जा, नाइमत्तपाणभोयणभोई से निग्गंथे, नो पणीयरसोयणभोइत्ति, चउत्था भावणा ४, अहावरा पंचमा भावणा-नो निग्गंथे इत्थीपसुपंडपसंसत्ताई सयणासणाई सेवित्तए सिया, केवली ध्या०, निग्गंथे णं इत्थीपसुपंडगसंसत्ताई सयणासणाई सेवेमाणे संति- भया जावं भंसिजा, नो निग्गंधे इत्थीपसुपंडगसंसत्ताई सयणासणाई सेवित्तए सियत्ति पंचमा भावणा ५, | एतावयाव चउत्थे महव्वए सम्मं कारण फासिए जाव आराहिए यावि भवड, चउत्थं भंते !महव्वयं०॥ अहावरं पंचमं भंते ! महस्वयं संव्वं परिग्गहं पचक्खामि, से अप्पं या यहं वा अणुं वा धूलं वा चित्तमंतमचित्तमंतं या नेव सयं परिग्गरं गिरिजा नेवन्नहिं परिग्गहं गिपहाविना अन्नपि परग्गहं गिण्हतं न समणुजाणिज्जाजाच योसिरामि, तरिसमाओ पंच भावणा भवंति, तत्थिमा पढमा भावणा-सोयओणं जीवे मणुन्नामणुनाई सद्दाई सुणेइ मणुन्नामणुन्नेहिं सद्देहिं नो सजिजा नो रजिज्जा नो गिज्झेज्जा नो मुज्झि(च्छे)ना नो अज्झोववन्जिना नो विणिघायमायजे जा, केवली च्या-निग्गंधे णं मणुन्नामणुन्नेहिं सद्देहिं सनमाणे रजमाणे जाव विणिघाय- मावजमाणे संतिभेया संतिविभंगा संतिकेवलिपन्नत्ताओ धम्माओ भंसिज्जा, न सका न सोउं सहा, सोतवि: .

·आचार
२थुत
१५
२३ भा-
धनाध्य-
यने-
महाव्रत-
भावनाः
२०
सपमागया। रागदोसा उजे तत्थ, ते भिक्खू परिवजह ॥१३॥ सोयओ जीवे मणुनामणुनाई सद्दाई सुणेइ
पदमा भावणा १, अहावरा दुचा भावणा-चक्खूओ जीवो मणुन्नामणुन्नेहिं स्वेहिं सज्जमाणे जाव विणिघा-
३पूला
यमावजमाणे संतिभैया जाव भंसिजा-नो सक्का रूवमद्दई, चक्खुविसयमागयं । रागदोसा उ जे तत्थ, ते
४२७ । भिक्खू परियजए ॥१३२|| चक्खूओ जीवो मणुना २ ख्वाइं पासइ, दुचा भावणा, अहावरा तच्चा भावणा-
३५ घाणओ जीवे मणुन्नामणुनाई गंधाई अग्यायइ, मणुन्नामणुन्नेहिं गंधेहिं नो रजिज्जा जाव नो विणिघायमाव-
जिजा, केपली प्या-मणुनामणुन्नेहिं गंधेहिं सज्जमाणे जाव विणिघायमावजमाणे संतिभेया जाव भंसिजा-
न सक्का गंधमग्घाउ, नासाविसयभागयं । रागदोसा उजे तत्थ, ते भिक्खू परिवजए ॥१३घाणओ जीवो
मणुनामणुनाई गंधाई अग्घायइत्ति तचा भावणा ३, अहावरा चउत्था भावणा-जिन्भाओ जीवो मणुन्नामणु-
माई रसाइं अस्साएइ, मन्नामणुनहिं रसेहिं नो सजिज्जा विणिघायमावजिजा, केवली घूया-निग्गंधे णं मणु-
धामणुहि रसेहिं सजमाणे जाव विणिधायमावजमाणे तंतिभेया जाव भंसिजा-नसक्का वसमस्साउं, जीहा-
विसयमागयं । रागदोसा उजे तत्थ, ते भिक्खू परिवजए ॥१३४ ॥ जीहाओ जीवो मणुन्नामणुन्नाई रसाई
अस्साएइत्ति पउत्था भावणा ४, अहावरा पंचमा भावणा-फासओ जीवो मणुन्नामणुनाई फासाई पडिसेवेइ,
मणुनामणुहिं फासहिं नो सजिजा जाय नो विणिघायमावजिज्जा, केवली घूया-निग्गंथे णं मणुनामणुन्नेहिं
फासेहिं सज्जमाणे जाच विणियायमावजमाणे संतिभेया संतिविभंगा संतिकेवलिपनत्ताओ धम्माओ भंसि
AlinaOHITrumii
M.NIHIDARATI
॥३९५॥

·आचा " २ श्रुत ३चूला २३ भा- बनाध्य- यने- महावत- भावनाः जा-न सक्का फासमवेएड, फासविसयमागयं । रागद्दोसा० ॥१३५ ॥ फासओ जीयो मणुनामणुनाई फासाई पडिसंवेएति, पंचमा भावणा५। एतावता च पंचमे महब्बते सम्म अवढिए आणाए आराहिए यावि भवइ, पंचम भंते.! महब्वयं । इचएहिं पंचमहध्यएहिं पणधीसाहि य भावणाहिं संपन्ने अणगारे अहासुयं अहाकप्पं अहामग्गं सम्मं कारण फासित्ता पालित्ता तीरित्ता किहित्ता आणाए आराहित्ता यावि भवइ ।। (सू. ४०२) भावनाध्ययनम् ।।२-६॥ 'इरियासमिए' इत्यादि, ईरणं-गमनीय तस्यां समितो-दत्तावधानः पुरतो युगमानभूभागन्यस्तदृष्टिगामीत्यर्थः, न स्वस- मितो भवेत् , किमिति ?, यतः वे वली ब्रूयात् कर्मोपादानमेतद् , गमनक्रियायामसमितो हि प्राणिनः 'अमिहन्यात्' पादेन ताडयेत्, तथा 'वयेत्' अन्यत्र पातयेत् , तथा 'परितापयेत्' पीडामुत्पादयेत् , 'अपद्रापयेता' जीविताद्वधपरोपर्यदित्यत ईर्यासमितेन भवि- तव्यमिति प्रथमा भावना, द्वितीयभावनायां तु मनसा दुष्प्रणिहितेन न भाव्यं, तद्दर्शयति-यन्मनः 'पापकं सावधं सक्रियम् 'अ- पहयकर'ति कर्माश्रयकारि, तथा छेदनमेदनकर अधिकरणकर कलहकर प्रकृष्टदोपं प्रदोपिक तथा प्राणिनां परितापकारीत्यादि न विधेयमिति, अधापरा तृतीया भावना-दुष्प्रसक्ता या वाक् प्राणिनामपकारिणी सा नाभिधातव्येति तात्पर्यार्थः, तथा चतुर्थी भावना-आदानभाण्डमात्रनिक्षेपणासमितिः तत्र च निन्थेन साधुना समितेन भवितव्यमिति, तथाऽपरा पञ्चमी भावना--'आ. लोकित प्रत्युपेक्षितमशनादि भोक्तव्यं, तदकरणे दोपसम्भवादिति, इत्येवं पञ्चभिर्भावनामिः प्रथम व्रतं स्पर्शित पालितं तीर्ण कीर्तितमयस्थितमाज्ञयाऽऽराषितं भवतीति । द्वितीयवतभावनामाह, तत्र प्रथमेयम्-अनुविचिन्त्यमापिणा भवितव्य, तदकरणे + Kamitra SHI HIRIRAL

·आधा
२ श्रुत०
४ चूला
(२४ वि.
.
ध्ययनं
दोपसम्भवात् , द्वितीयभावनायां तु क्रोधः सदा परित्याज्यो, यतः क्रोधान्धो मिथ्याऽपि भापत इति, तृतीयभावनायां तु
लोभजयः कर्तव्यः, तस्यापि मृपावादहेतुत्वादिति हृदयम् , चतुथ्यां पुनर्भयं त्याज्यं, पूर्वोक्तादेव हेतोरिति, पञ्चमभावनायां तु
हासमिति, एवं पश्चमि वनाभिर्याबदाज्ञयाऽऽराधितं भवतीति। तृतीयव्रते प्रथमभावनैपा-अनुविचिन्त्य शुद्धोऽवग्रहो याचनीय
इति, द्वितीयभावना त्वाचार्यादीननुज्ञाप्य भोजनादिकं विधेयम् , तृतीया त्वेषा-अवग्रहं गृह्णता निग्रन्थेन साधुना परिमित एवा-
वग्रहो ग्राह्य इति, चतुर्थभावनायां तु 'अभीदणम्' अनवरतमवग्रहपरिमाणं विधेयमिति, पञ्चम्यां त्वनुविचिन्त्य मितभवग्रहं साध-
मिकसम्बन्धिनं गृह्णीयात् , इत्येवमाज्ञया तृतीयव्रतमाराधितं भवतीति । चतुर्थवते प्रथमेयम्-स्त्रीणां सम्बन्धिनी कथां न कुर्यात् ,
दिनीयायां तु तदिन्द्रियाणि मनोहारीणि नालोकयेत् , तृतीयायां तु पूर्वक्रीडितादि न सरेत , चतुर्ध्या नातिमात्रभोजनपानासेवी
| स्यात् , पञ्चम्यां तु स्त्रीपशुपण्डकविरहितशय्याऽवस्थानमिति । पञ्चमवतभावना पुनरेपा-श्रोत्रमाश्रित्य मनोज्ञान् शब्दान् श्रुत्वा न
तत्र गादयं विदध्यादिति, एवं द्वितीयतृतीयचतूर्थपश्चमभावनासु यथाक्रम रूपरसगन्धस्पशेषु गार्य न कार्यमिति, शेपं सुगर्म
याघध्ययनं समाप्तमिति ॥ भावनाख्यं पञ्चदशमध्ययनं । तृतीया चूडा समाप्तेति ॥ २-३-१५।
प्र. आ.
૪૨૮
उक्तं तृतीयचूडात्मक भावनाख्यमध्ययनं, साम्प्रतं चतुर्थचूडारूपं विमुत्तयध्ययनमारभ्यते, अस्स चायममि-
सम्बन्धः-इहानन्तरं महावतभावनाः प्रतिपादिताः, तदिहाप्यनित्यभावना प्रतिपाद्यते, इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्याध्ययनस्य च-
त्वार्यनुयोगद्वाराणि भवन्ति, तत्रोपक्रमान्तर्गतमर्थाधिकार दर्शयितुं नियुक्तिकदाह-
Thanuncultuamil
ISTRATHI
"
॥३९६॥

·- २४ वि- आचा० २श्रुत० मुख्य ध्ययने आवासा. ४चूला - धिकारः अणिचे पव्वए रुप्पे भुयगस्स तहा (या) महासमुद्दे य । एए खलु अहिगारा अज्झयणंमी विमुत्तीए ॥३४५॥ अस्थाध्ययनस्यानित्यत्वाधिकारः तथा पर्यताधिकारः पुना रूप्याधिकारः तथा भुजगत्वगधिकार एवं समुद्राधिकारश्च, इत्येते पञ्चाधिकाराः तांश्च यथायोग सूत्र एव भणियाम् इति ॥ नामनिष्पन्ने तु निक्षेपे विमुक्तिरिति नाम, अस्य च नामादिनिक्षेपः उत्तराध्ययनान्तःपातिविमोक्षाध्ययनादित्यतिदेष्टुं निर्युक्तिकार आह- जो चेच रोइ मुक्खो सा उ विमुत्ति पगयं तु भावेणं । देसविमुक्का साह सव्वविमुक्का भवे सिद्धा ॥३४३। य एव मोक्षः सैव विमुक्तिः, अस्साच मोक्षरनिक्षेप इत्यर्थः, प्रकृतम्-अधिकारो भावविमुक्त्येति, भानविमुक्तिस्तु देशसभेदाद् द्वेधा, तत्र देशतः साधूना भवस्यकैलिपर्यन्तानां, सर्वविमुक्तास्तु सिद्धा इति, अष्टविधकर्मविचटनादिति ॥ सूत्रानुगमे सूत्रमुच्चार- यितव्यं, तचेदम्- अणिचमावासमुर्विति जंतुणो, पलोयए सुचमिणं अणुत्तरं । विउसिरे विन्नु अगारवंधणं, अभीरु आरंभपरिग्गहं चए ॥१३६।। आरमन्त्यसिमित्यासो-मनुप्यादिभवस्तच्छरीर या तमनित्यमुप-सामीप्येन यान्ति-गच्छन्ति जन्तरः-पाणिन इति, चतसृपपि गतिषु यत्र यत्रोत्पद्यन्ते तत्र तत्रानित्यभानमुपगच्छन्तीत्यर्थः, एतच मौनीन्द्रं प्रवचनमनुत्तर श्रुत्वा 'प्रलोकयेत्' पर्यालोचयेद्, यथैव प्राचनेऽनित्यत्वादिकममिहितं तथैव लक्ष्यते-दृश्यते इत्यर्थः, एतच श्रुत्वा प्रलोक्य च विद्वान् 'व्युत्सृजेत्' परित्यजेत् 'अगा- रवन्धन' गृहपाशं पुरानधनधान्यादिरूपं, किम्भूतः सन् ? इत्याह-'अमीरुः सप्तप्रकारभयरहितः परोपहोपसर्गाप्रधृष्पश्च 'भारम्भ - TALU RANI Rasiness : Dashwanta , ·आचा० २धुत ४ घूला २४विमु- स्यध्य- यने पर्वता- (धिकारः २० सारयमनुष्ठानं परिग्रहं च सवासाभ्यन्तरं त्यजेदिति ॥१॥ साम्प्रतं पर्वताधिकारे- तहागयं भिक्खुमणंतसंजयं, अणेलिसं विन्नु चरंतमेसणं । तुदंति वापाहिं अभिद्दवं नरा, सरेहिं संगामगयं च कुंजरं ॥१३७) । तथाभूतं साधुम्-अनित्यत्वादिवासनोपेतं व्युत्सृष्टगृहबन्धनं त्यक्तारम्भपरिग्रहं, तथाऽनन्तेष्वेकेन्द्रियादिपु सम्यग् यतः संयत- स्तम् 'अनीशम्' अनन्यसदृशं विद्वांस जिनागमगृहीतसारम् ‘एपणायां चरन्त' परिशुद्धाहारादिना वर्तमान, तमित्थंभूतं मिर्धा 'नराः' मिथ्यादृष्टयः पापोपहनात्मानः 'वाग्भिः' असभ्यालापैः 'तुदन्ति' व्यथन्ते, पीडामुत्पादयन्तीत्यर्थः, तथा लोटप्रहारादि- मिरमिद्रयन्ति च, कथमिति दृष्टान्तमाह-शरैः सदग्रामगतं कुञ्जरमिव ॥२॥ अपिच- तहप्पगारेहिं जणेहिं हीलिए, ससदफासा फरसा उईरिया। तितिक्खए नाणि अदुवचेयसा, गिरिव्य चारण न संपवेयए ॥१३८॥ 'बधामकार' अनार्यप्रॉपर्जनः 'हीलिता कदर्थितः, कथं १, यतस्तैः परुपा:-तीनाः सशब्दा-साक्रोशा स्पर्शा:-शीतोष्णादिका दुःखोत्पादका उत्-पापल्यनेरिता-जनिताः, कता इत्यर्थः, नांच स मुनिरेव हीलितोऽपि 'तितिक्षते' सम्यक् सहते, यतोऽसौ 'ज्ञानी' पूर्वतकर्मण एवायं विपाकानुभव इत्येवं मन्यमानः 'अदुष्टचेता: अकलुपान्तःकरणः सन् , 'न तैः 'संप्रवेपते' न कम्पते गिरिरिव वातेनेति ।।३।। अधुना रूप्यदृष्टान्तमधिकृत्याह- उचेहमाणे कृसलेहिं संवसे, अकंतदुक्खी तसथावरा दुही । ४२९ , - HTTA ParenelinAnim ॥३९७॥ २८ ·आचा० २.श्रुत si-III ONLIEDural ४ चूला २४विमु- स्थध्य- यने पर्वता- धिकारः अलूसए सव्वसहे महामुणी, तहा हि से सुस्तमणे समाहिए ॥१३९॥ 'उपेक्षमाणः' परीपहोपसर्गान सहमानः इष्टानिष्टविषयेषु चोपेक्षमाणो-माध्यस्थ्यमव सम्बमानः 'कुशल' गीताथैः सह संवसेदिति, कथम् ?, अकान्तम्-अनभिप्रेतं दुःखम्-असातावेदनीयं तद्विद्यते येषां प्रसस्थावराणां तान दु:खिनखसस्थावरान् 'अल्लूपयन्' अप- रितापयन् पिहिताश्रवद्वारः, पृथ्वीवत् 'सर्वसहा परीपहोपसर्गसहिष्णुः ‘महामुनिः सम्यग्जगत्रयस्वभाववेत्ता, तथा ह्यसौ सुश्रमण इति समाख्यातः॥४॥ किन्च- विज नए धम्मपयं अणुत्तरं, विणीयतण्हस्स मुणिस्स झायओ। समाहियस्सऽग्गिसिहा व तेयसा, तवो य पन्ना य जसो य वइ ॥१४०॥ 'विद्वान्' कालज्ञः 'नतः' प्रणतः प्रहः, किं तत् ?-'धर्मपदं' क्षान्त्यादिकं, किंभूतम् ?–'अणुत्तरं' प्रधानमित्यर्थः, तस्य चैवंभूतस्य मुनेविंगतवृष्णय ध्यायतो धर्मध्यानं 'समाहितस्य' उपयुक्तस्याग्निशिखावतेजसा ज्वलतस्तपः प्रज्ञा यशश्च वर्द्धत इति ।।५।। तथा- दिसोदिसंऽणंतजिणेण ताइणा, महव्वया खेमपया पवेइया । महागुरू निस्सयरा उईरिया, तमेव तेउत्तिदिसं पगासगा ॥१४॥ 'दिशोदिशामिति सर्वास्वप्येकेन्द्रियादिषु भावदिक्षु 'क्षेमपदानि' रक्षणखानानि (महाव्रतानि-हिंसादिविरत्यादीनि) 'प्रवेदितानि' प्ररूपितानि, अनन्तश्चासौ ज्ञानात्मतया नित्यतया वा जिनश्च-रागद्वेषजयनादनन्तजिनस्तेन, किंभूतानि व्रतानि ?-महागुरूणि' कापुरुपैर्दुहत्वात् 'निःखकराणि स्वं-कर्म अनादिसम्बन्धात् तदपनयनसमर्थानि निःस्वकराणि 'उदीरितानि' आविष्कृतानि तेजस , HINICHIKeranditA IN THINAITHU Imrne

·२धुत
१५
२४ वि-
मुस्थ-
ध्ययने
रूप्या-
धिकार
२०
आपाव तमोऽपनपनापिदिशं प्रकाशकानि, यधा तेजस्तमोऽपनीयोधिस्तिर्यक् प्रकाशते एवं तान्यपि कर्मतमोऽपनयनहेतुत्वात्रिदिशं
प्रकाशकानीति ॥६॥ मूलगुणानन्तरमुत्रगुणानिधित्सयाऽऽह-
सिएहि भिक्यू असिए परिचए, असजमित्वीसु धइज्ज पूयणं ।
अणिस्सिजो लोगमिणं तहा परं, न मिजई कामगुणेहिं पंडिए ॥१४२॥
सिताः पद्धाः कर्मणा गृहपाशेन रागद्वेषादिनिवन्धनेन वेति गृहस्था अन्यतीधिका या तैः 'असितः अवद्धा-तैः साद्ध सङ्गम-
पुर्वन् मिक्षुः 'परियजेत्' संयमानुष्ठायी भवेत् , तथा स्त्रीषु 'असजन्' सगमकुर्वन् पूजनं त्यजेत्-न सत्कारामिलापी भवेत् , तथा
| 'अनिधितः' असंबद्धः 'इहलोके असिन् जन्मनि तथा परलोके' स्वर्गादाविति, एवंभूतश्च 'कामगुणैः' मनोज्ञशब्दादिमिः 'न मीयत्ते'
न तोल्पते न स्वीक्रियत इतियारत् 'पण्डितः' कविपाककामगुणदर्शीति ॥७॥
तहा विमुक्कस्स परिचारिणो, घिईमओ दुक्खखमस्स भिक्खुणो ।
विसुज्झई जंसि मलं पुरेकर, समीरियं रुपमलं व जोइणा ॥१४३।।
'तथा' तेन प्रकारेण मूलोत्तरगुणधारित्वेन विद्युक्तो-निःसङ्गस्तस्य, तथा परिज्ञानं परिज्ञा-सदसद्विवेकस्तया चरितुं शीलमस्येति
परिशाचारी-शानपूर्व क्रियाकारी तस, तथा धृतिः-समाधानं संयमे यस्य स धृतिमांस्तस्य, दुःसम्-असातावेदनीयोदयस्तदुदीर्ण
सम्पर धमते-सहते, न वैलान्यमुपयाति नापि तदुपशमार्थ द्योपधादि मृगयते, तदेवंभूतस मिक्षोः पूर्वोपाचं कर्म "विशुष्यति'
अपगच्छति,(किमिव फेनेत्याह)?-'समीरितं प्रेरित रूप्यमलमिव 'ज्योतिपा' अभिनेति ॥८साम्प्रतं शुजहत्वगधिकारमधिकत्याह-
,
॥३९८॥

·आचा० २ श्रुत० Imripa Sama ameritamMIma २४विमु. त्यध्य- यने धिकारः - से हु परिनासमयंमि वई, निराससे उवरय मेहुणा घरे। भुयंगमे जुमतयं जहा चए, विमुबई से दुहसिन्ज माहणे ॥१४॥ 'स' एवंभूतो भिक्षु लोत्तरगुणधारी पिण्डैपणाध्ययनार्थकरणोद्युक्तः परिज्ञासमये वर्तते, तथा 'निराशंसः ऐहिकामुष्मिकाशंसा- रहितः, तथा मैथुनादुपरतः, अख चोपलक्षणत्वादपरमहाव्रतधारी च, तदेवंभूतो मिक्षुर्यथा सर्पः कचुकं मुक्त्वा निर्मलीभवति एवं मुनिरपि 'दुःखशय्यात नरकादिभवाद्विमुच्यत इति ॥९॥ समुद्राधिकारमधिकृत्याह- जमाहु ओहं सलिलं अपारयं, महासमुइं व भुयाहि दुत्तरं। अहे य णं परिजाणाहि पंडिए, से हु मुणी अंतकडेत्ति वुच्चई ॥१४५॥ 'य' संसारं समुद्रमिव भुजाम्यां दुस्तरमाहुस्तीर्थकतो गणधरादयो या, किम्भूतम् ?-ओघरूपं, तत्र द्रव्यौघः संलिलप्रवेशो भावीय आस्रवद्वाराणि, तथा मिथ्यात्याद्यपारसलिलम् , इत्यनेनास्य दुस्तरत्वे कारणमुक्तम् , अथैनं संसारसमुद्रमेवं ज्ञपरिज्ञया सम्यग् जानीहि प्रत्याख्यानपरिज्ञया तु परिहर 'पण्डितः' सदसद्विवेकज्ञः, स च मुनिरेवंभूतः कर्मणोऽन्तकृदुच्यते ॥१०॥ अपिच- इमंमि लोए परए य दोसुवि, न विजई यंधण जस्स किंचिवि। से हु निरालंधणमप्पइट्ठिए, कलंकलीभावपहं | विमुच्चइ ॥१४७|| त्तिवेमि ॥ विमुत्ती सम्मत्ता ॥२-४॥ आचारागसूत्रं समाप्तं || ग्रन्थागं २५५४ ॥ असिन लोक परन व द्वयोरपि लोकयोन यस्य बन्धनं सः किश्चनास्ति 'निरालम्बनः ऐहिकामुमिकासंसारहितः 'अप्रतिष्ठितः' न क्वचित्प्रतिबद्धोऽशरीरी वा स एवंभूतः 'कलंकलीभावात्' संसारगर्भादिपर्यटनाद्विमुच्यते ॥ प्रवीमोति पूर्ववत् ॥ उक्तोऽनुगमः, " HTMLMOHAMITHA Hrmahi HTANI iHitan Hit HAIILMilin tri Janut : A + well uid ·आचा० १५ २ भुत ४ पूला साम्प्रतं नयाः, ते च ज्ञानक्रियानययोरसतरन्ति, तत्र ज्ञानमयः प्राह-यथा ज्ञानमवहिकामुष्मिकार्थानाप्तये, तदुक्तम्-"णायम्मि गिव्हिाचे अगिहिमि चेव अस्थंमि । जइअव्यमेव इइ जो उमएमो सो णो नाम ॥११॥" यतितव्यमिति ज्ञाने यतो विधेय इति य उपदेशः स नयो नामेति-स ज्ञानमयो नामेत्यर्थः । क्रियानयस्त्विदमाह-"क्रियैर फलदा पुंमा, न ज्ञानं फलदं मतम् । यतः स्वीभत्यभोगज्ञो, न ज्ञानात्सुसितो भवेत् ॥१॥" तथा-"शास्त्राण्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खा, यस्तु क्रियानान् पुरुषः स विद्वान् । सचिन्त्यतामौपधमातुर हि, कि ज्ञानमात्रेण करोत्यरोगम् ॥१॥" तथा-णायमित्यादि, ज्ञातयोरपि ग्राह्यग्राहकयोरर्थयोस्तथाऽपि यतितव्यमेवेति क्रियेवाभ्यसनीयेति, इति यो नयः स क्रियानयो नामेति, एवं प्रत्येकमभिसन्धाय परमार्थोऽयं निरूप्यते-'ज्ञान- क्रियाम्यां मोक्ष' इति, तथा चागमः-"सव्वेसिपि नयाणं बहुविहवत्तव्ययं निसामित्ता । तं सवनयविसुद्धं जं चरणगुणडिओ साहू ॥१॥" चरणं-क्रिया गुणो ज्ञानं तद्वान् साधुर्मोक्षसाधनायालमिति तात्पर्यार्थः ॥ आचार तेनापनीयाशुभराशिनुराधारमार्गमवणोऽस्तु लोक ॥१॥ २० - नस्स य उपरि भणीहामि ॥३४७॥ पंधे नव य अज्झयणा ॥३४॥ ति अज्झयणा ||३४९॥ ॥३९९॥ २८ ·आचा० २ श्रुत० ४चूला पाहपणे महसदो परिमाणे चेव होइ नायब्चो। पाहपणे परिमाणे य छविहो होइ निक्खेवो ॥३५०॥ दम्वे खेत्ते काले भावंमि य होति या पहाणा उ। तेसि महासदो ग्वल पाहण्णेणं तु निष्फनो ।। ३५१ ।। दव्वे खेत्ते काले भावंमि य जे भवे महंता उ। तेसु महासबो खलु पमाणओ होंति निष्फन्नो ॥३५२ ।। दवे खेत्ते काले भावपरिण्णा य होइ चोदव्या । जाणणणओववेकखणणओ य दुविहा पुणेकेका ॥२५३ ॥ भावपरिण्णा दुविहा मूलगुणे चेव उत्तरगुणे य। मूलगुणे पंचविहा दुविहा पुण उत्तरगुणेसु ॥ ३५४ ॥ पाहपणेण उ पगयं परिणाए य तहय दुविहाए। परिणाणेसु पहाणे महापरिण्णा तओ होइ ।। ३५५ ।। देवीणं मणुईणं तिरिक्खजोणीगयाण इत्थीणं । तिविहेण परिचाओ महापरिपणाए निज्जुत्ती ॥३५६ ॥ अविकृता नियुक्तिरेपा महापरिज्ञायाः, अविवृता इत्यत्रोपन्यस्ताः। ॥ इत्याचार्यश्रीशीलाकविरचितायामाचारटीकायां द्वितीयश्रुतस्कन्धः समाप्तः, समाप्तं चाचारागमिति ॥ ॥ ग्रन्थानम् १२००० ॥ इति श्रीमदाचारागविवरणं श्रीशीलाङ्काचार्षीयं समाप्तम् । Imakanmmmissimmm HINGAAR ·१५ आचा० २ श्रुत ४ धूला IIIII | MU 291 (III Mulli III tall २० साम्प्रतं नयाः, ते च ज्ञानक्रियानययोरवतरन्ति, तत्र ज्ञाननयः प्राह-यथा ज्ञानमेवहिकामुष्मिकार्थाचाप्तधे, तदुक्तम्-"णायम्मि गिहिभन्ने अगिहिअव्बंमि व अस्थंमि । जइभव्यमेव इइ जो उपएसो सो णो नाम ॥१॥" यतितव्यमिति ज्ञाने यत्नो विधेय इति य उपदेशः स नयो नामेति-स ज्ञाननयो नामेत्यर्थः । क्रियानयस्त्विदमाह-"क्रियैव फलदा पुंमां, न ज्ञानं फलदं मतम् । यतः स्त्रीमध्यभोगज्ञो, न ज्ञानात्सुखितो भवेत् ॥१॥" तथा "शास्त्राण्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खा, यस्तु क्रियावान् पुरुषः स विद्वान् । संचिन्त्यतामौपधमातरं हि, किं ज्ञानमात्रेण करोत्यरोगम् ॥१॥" तथा-णायमित्यादि, ज्ञातयोरपि ग्राह्यग्राहकयोरर्थयोस्तथापि यतितव्यमेवेति क्रियैवाभ्यसनीयेति, इति यो नयः स क्रियानयो नामेति, एवं प्रत्येकममिसन्धाय परमार्थोऽयं निरूप्यते-'ज्ञान- | क्रियाभ्यां मोक्ष' इति, तथा चागमः-"सब्वेसिपि नयाणं बहुविहवत्व्वयं निसामित्ता । तं सवनयविसुद्धं जं चरणगुणढिओ साहू | ॥१॥" चरणं-क्रिया गुणो-ज्ञानं तद्वान् साधुर्मोक्षसाधनायालमिति तात्पर्यार्थः ।। आचारटीकाकारणे यदास,पुण्यं मया मोक्षगमैकहेतुः तेनापनीयाशुभराशिमुबैराधारमार्गमवणोऽस्तु लोक ॥१॥ अन्त्ये नियुक्तिगाथा:- आयारस्स भगवओ चउत्धचूलाइ एस निजुत्ती। पंचम चूलनिसीहं तस्स य उपरि भणीहामि ॥३४७॥ सत्तहिं छहि घउचउहि य पंचहि अहहचउहि नायव्वा । उद्देसएहिं पढमे सुपखंधे नव य अज्झयणा ॥३०॥ इकारस तिति दोदो दोदो उद्देसएहिं नायव्या । सत्तयअट्टयनवमा इक्कसरा हुंति अज्झयणा ॥३४९॥ ॥इतिश्रीआचाराङ्गनियुक्तिः॥ Nironi lil THIRHI ॥३९९।।

·आचा० २ श्रुत ४चूला पाहण्णे महसदो परिमाणे चेव होई नायव्यो। पाहपणे परिमाणे य छव्विहो होइ निक्खेवो ॥३५०॥ दव्वे खेत्ते काले भावंमि य होति या पहाणा उ। तेसि महासदो ग्बल पाहण्णेणं तु निप्फन्नो ।। ३५१ ॥ दब्वे खेत्ते काले भावंमि य जे भवे महंता उ। तेसु महासद्दो खलु पमाणओ होति निष्फन्नो ॥३५२ ॥ दब्वे खेत्ते काले भावपरिपणा य होइ योद्धव्वा । जाणणणओववेक्खणणओ य दुविहा पुणेक्का || २५३ ॥ भावपरिण्णा दुविहा मूलगुणे चेव उत्तरगुणे य। मूलगुणे पंचविहा दुविहा पुण उत्तरगुणेसु ।। ३५४ ।। पाहण्णेण उ पगयं परिणाए य तय दुविहाए। परिणाणेसु पहाणे महापरिण्णा तओ होइ ।। ३५५ ।। देवीणं मणुईणं तिरिक्खजोणीगयाण इत्थीणं । तिविहेण परिचाओ महापरिण्णाए निज्जुत्ती ॥३५६ ॥ अविवृता नियुक्तिरेपा महापरिज्ञायाः, अविवृता इत्यत्रोपन्यस्ताः। . ॥ इत्याचार्यश्रीशीलाकविरचित्तायामाचारटीकायां द्वितीयश्रुतस्कन्धः समाप्तः, समाप्तं चाचाराङ्गामिति ॥ ॥ ग्रन्थानम् १२०००। इति श्रीमदाचाराङ्गविवरणं श्रीशीलाझाचार्यायं ममाप्तम् ।

·२ श्रुत ४ चूला आचा० साम्प्रतं नयाः, ते च ज्ञानक्रियानययोरवतरन्ति, तत्र ज्ञाननयः प्राह-पथा ज्ञानमेवैहिकामुष्मिकार्थावाप्तये, तदुक्तम्-"गायम्मि गिव्हिअव्वे अगिहिअब्बंमि व अत्थंमि । जइअव्यमेव इइ जो उपएसो सो णो नाम ॥१॥" यतितव्यमिति ज्ञाने यत्नो विधेय इति य उपदेशः स नयो नामेति स ज्ञाननयो नामेत्यर्थः । क्रियानयस्त्विदमाह-"क्रियैव फलदा घुमां, न ज्ञान फलदं मतम् । यतः स्त्रीभक्ष्यभोगज्ञो, न ज्ञानासुखितो भवेत् ॥१॥" तथा-"शास्त्राण्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खा, यस्तु क्रियावान् पुरुषः स विद्वान् । संचिन्त्यतामौपधमातरं हि, किं ज्ञानमात्रेण करोत्यरोगम् १ ॥१॥" तथा गायमित्यादि, ज्ञातयोरपि ग्राह्यग्राहकयोरयोस्तथापि यतितव्यमेवेति क्रिपैयाभ्यसनीयेति, इति यो नयः स क्रियानयो नामेति, एवं प्रत्येकमभिसन्धाय परमार्थोऽयं निरूप्यते-'ज्ञान-11 "SHOLOHD TU TIMIM WILL HAM PERMIRATRImp MINMARATHI ·... ... जेनानन्दपुस्तकालये विक्रेयपुस्तकानि मिपष्टीयदेशनासंग्रहः ०-८-० नंदिआदिअकारादि विषयानुक्रम१-८-० ललितविस्तरा ०-१०.० दश्वकालिफर्णिः ... ४-०-० विचाररत्नाकरः २-४-० तत्वतरंगिणी उत्तराध्ययनचूर्णिः ३-८-० चंदारुवृत्तिः १-४-० बृहदसिद्धप्रभाव्याकरणं २-८-० परिणाममाला (लेजर) ०-१२-० पयरणसंदोहो ०-१२-० आचारांगसूत्रवृत्तिः (लेजर) ७-०-० ३५०, १५०,१२५ स्तवनानि ०-८-० अहिंसाष्टकः सर्वज्ञसिद्धि ऐन्द्रस्तुति०-८-० भगवतीजी दानशेखरमूरिटीका यंत्र प्रवचनसारोद्धारः (संपूर्ण:)... ६-०-० अनुयोगचूर्णिारिभद्रीयत्तिश्च १-१२-० पंचाशकादिशास्वाष्टकं. ३-०-० नंदीचूर्णिारिमद्रीयवृत्तिः गाथाश्व१-४०० पुष्पमाला (उपदेशमाला) मलधा. रीयहेमचंद्रकृत पंचाशकादिदशअकारादिक्रमः ३-०-० नवपदप्रकरणहत्तिः तत्त्वार्थहारिभद्रीयटीका ज्योतिःकरंडकटीका. ३-०-० भारसा सूत्र (सचित्र) १२-०-० श्राद्धविधि (हिन्दी) पुस्तकाकारे१-८-० पंचवस्तुः स्वोपज्ञटीकायुक्तः २-४-० अपिभाषितानि जिनस्तुति देशना(हिन्दी) ०-६-० द्रव्यलोकप्रकाशः १-८-० प्रवज्याविधानकुलकादि ०-३-० क्षेत्रलोकप्रकाश मध्यमसिद्धप्रभा(व्याकरण), ०-८-० २-०-० प्रत्याख्यान विशेषणवती वीशवीशी युक्तिप्रमोधः स्वोपज्ञः... १-८-० वस्ववर्णसिद्धिः दशपयमा छायायुक्त... ...१-८-० विशेपावश्यकगाथानुक्रमादि ०-३-० प्राप्तिस्थानं जैनानन्द पुस्तकालय गोपीपुरा, सुरत. पालीटाणा, शा.कुंवरजी दामजी. "" ...... ...... " ... RE-me ANumerom I-_uitm VARAN In malkinaarLIL. .