Uttarpara Jaykrishna Public Library, Hooghly
Pingalchhandam-sutram
Front matter
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
परीक्षापाठ्यम्-
पिङ्गलच्छन्दः-सूत्रम
[श्रीमत्पिङ्गलाचार्यविचितच्छन्दःशास्त्रम् ]
[महामहोपाध्याय-श्रोहलायुधमक्कतमृतमञ्जीवनीवृत्त्या
नानाविध-टिप्पन्या वङ्गानुमादेन हिन्दोभाषानुवादेन च
समलङ्गतम् ]
मिडान्तबदनाायनामकेन
श्रोसौतानाथ काव्यायिभट्टाचार्य्यगा
सम्पादितम्
श्रीगोविन्दचन्द्र-काव्यतीर्थ-पुराणशास्त्रिणा
संशोधितम्।
१
AKA
CHATRADE
(ोधन)
AYA
CALCUTTE
CALC
Published by
Janakinath Kabyatirtha & Brothers
Chhatra-Pustakalaya.
Nivetlitur Linne Bngbusar,
Criculter
1931.
[ All rights reserved ]
मूल्य साईकरूप्यकम्-११
पुस्तक मिलनेका ठिकाना- -- छात्र-पुस्तकालय निवेदिता लेन बागबाजार कलकत्ता आवृत्तिः सप्तमी कलकत्ता- ७ नं० गौर मोहन मुखार्जिष्ट्रीटस्थित- "रुद्रप्रिण्टि-यन्त्रे" श्रीकृषीकेश घोषण मुद्रितम् ।
। पातनिका अपौरुषेयवेद एव न्याय-स्म ति सांख्य-वेदान्त-मीमांसादिसर्व- शास्त्रप्रणेटवृन्दानां व्यास-गौतम-कणाद-कपिलादीनाम् उपजीव्य- विषयत्वेन प्रतिभाति । वेदार्थज्ञानमन्तरेण का कथा धम्मादिशास्त्रानां, ब्राह्मणानां नित्यकर्त्तव्यसन्ध्यादिष्वपि न सम्यग्बोधो जायते । छन्दोज्ञानमन्तरेण न कदाचित् वेदार्थज्ञानं सम्भवति इत्यत्र विभिन्न- धर्ममार्गावलम्विनां परस्परं विवदमानानामपि मुनीनामैकमत्यम्, यत: विविधच्छन्दोनिबद्धपद्यकदम्बकैरलङ्गतास्तावद् वेदाः । छन्दः- शास्त्रानभिजस्य वेदाध्ययने दोषश्रुतिरपि राजते। तथाच श्रुतिः- “यो ह वा अविदितायच्छन्दोदैवतव्राह्मणन मन्त्रेण याजयति वाध्यापयति वा स्थाणु बच्छति गत्तं वा पद्यति प्र वा मोयते पापो- यान् भवति" (आ ब्रा २१) अपिच दृश्यते पाणिनीयशिक्षायाम्- "आर्ष छन्दश्च दैवत्य विनियोगः पुनः पुनः । वेदितव्यं प्रयत्नेन ब्राह्म- णन विशेषतः ॥” “मन्त्रो होन: स्वरतो वर्णतो वा, मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह। स वाग्वज्जो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽप- राधात् ॥” चतुर्दशसु विद्यासु छन्दःशास्त्र चैका विशिष्टा विद्या । उक्तञ्च विष्णुपुराण-"अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । धर्मशास्त्र पुराणञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥" वेदस्य षडङ्गानि यथा-“शिक्षा कल्पो :व्याकरणं निरुक्त छन्द इत्यपि। ज्योतिषा- मयनचव षडङ्गो वेद इष्यते ॥” यथा पद्भ्यां विना मनुजस्य, तथा छन्दोऽन्तरेण वेदस्य अबस्था दुरवस्थेव जायते। तथाच पाणिनीय- शिक्षायाम्-“छन्दः पादौ तु वेदस्य” इति । इदमेव वाङ्मयं छन्दःशास्त्र छन्दोग्रन्थप्रणटभिर्मुनिभिः साङ्केतिकैर्देवात्मकवर्णसमुहै- विनिम्मितम् । उदीरितञ्च श्रीमता गङ्गादासेन-"म्यरस्तजनगैान्त- ( २ ) रेभिर्दशभिरक्षरैः। समस्त वाङ्मयं व्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना ॥" एतेषु वर्णेषु मकाराद्यष्टगणानां देवैः सह साम्यमपि दृश्यते । तथाच- भो भूमिः श्रियमातनोति य जलं वृद्धि र चाग्निर्मृति सो वायुः परदेशदूरगमनं त व्योम शून्य फलम् । ज: सूर्यो रुजमाददाति विपुलं मैन्दर्यशो निम्मलं नो नाकश्च सुखप्रदः फलमिदं प्राहुर्गणानां बुधाः ॥ तत्र गणसंख्या-नाम-रूप-देवताफल ज्ञापक यन्त्रम् यथा- -- गणमाम। रूपम् । दवता। फन्नम् । मिवादि फलम् । १-मगण: sss मही नमो: मिवम् शुभम् नगण: वर्ग: मित्रस शुभम् ए-भगपा: 5।। शशी यशः टामः शुभम् ४ -यगया: | 55 जनम प्रायः टाम: शुभम ५-जग ।5। उदासः अशुभम् रगण: SIS अग्निः दाहः शाव: अशुभम् . सगण: ।। वायु: विदेशः शवः अशुभम् ८--तगाः 55। नमः शुन्यम् उदासः अशुभम् अस्य छन्दःशास्त्रस्य पिङ्गलाचार्य स्तावत् प्रथमः प्रणता। स हि पिङ्गलाचार्य: कुत्रचित् पिङ्गलनाम्ना, कुत्रचित् पिङ्गलमुनिरिति नानापि प्रसिद्धः। अपिच पतञ्जलेर्नामान्तर पिङ्गलाचार्य इत्यपि जनश्रुतिविहज्जनमानसपथ कदाचित् पथिकायते। दृश्यते खलु तत्कतप्राकृतच्छन्दोग्रन्थस्य मङ्गलाचरणश्लोके पिङ्गलनाग इति नाम, तथाच --"जो विविहमत्त साअरपार पत्तो विविमलमइहेलम् । पढमभाषतरम्भो नाओ सो पिङ्गालो जबइ।' अत्र अस्य वार्तिक- टीकाकारचन्द्रशेखरः “यो विविधवर्णमात्रामस्तारात् सागर प्राप्य ।
अथ अध ( ३ ) गरुडमवञ्चयदतुलः म हि नाग: पिङ्गालो जयति ॥" अत्र पढमशब्दोपादानात् छन्दःशास्त्रस्य प्रथमप्रणता पिङ्गलनाग एवेति लभ्यते । तत्र सुधीपरम्परागतां कामपि आख्यायिका- मनुस्मरन्ति केचित्। यथा-एकदा फगिपति: पिङ्गलनाग: पृथिवी. लोकदर्शनलालमः मन् पातालभवनात् थिवों समुपागमत् । भूलोकस्य पर्वतारामकन्दरकानननगरादिक' परिभ्रम्य लब्धशान्तिः पुनः पातालतलं गचन, वैनतेयं नामान्तकमन्तकमिव अग्रतः समवलोक्य परित्यज्य च जीवनाश भयेन कम्पितकलेवरः “हा हतोऽस्मि” इति मनमि विचिन्ता ब्याकुलो वभूव । नागं दृष्ट्वा त भदायितं मुखव्यादान कत्वा ममागतम् गरुड विनीतभावेन पिङ्गलनागः कथधामामः --"मो पक्षिराज ! मयि तदुदरम्थे मश मा मह वेदस्य विगिष्टाङ्ग छन्दःशास्त्र चिराय विलुप्तं भविष्यति । अतः प्रशमतो मदुभाषिः छन्दःशास्त्र श्रुत्वा पश्चात् मां व्यापादय, इयमेव मे प्रार्थनेति।” कुतूहलाक्रान्ती गरुडोऽपि तत् श्रोतुमभिलषति स्म । अथ पिङ्गालनागो विशेष- भावेन कन्दःशास्त्रवर्णनप्रमङ्गन चतुःसंयकयकारस्य प्रस्तारवोध- काङ्क्षसङ्केत सूमो संस्थाप्य क्रमशः मागरतीरे समुपस्थितः । गरुडोऽपि छन्दःशास्त्र शुल्ला प्रप्तारबोधकार पतञ्च दृष्ट्वा विमुग्धः सञ्जातः । पिङ्गल नागश्च समुद्र पाय चनभिबकारभुजङ्गप्रयात- मिति विहसबुवा सामुदिकेण पन्ना इनाया नैव पातालं प्रविवेश । अनेन पिङ्गलनागेन वैदिकाल किक हान्द लां यानि सूत्राणि विरचितानि तेषामर्थ ज्ञानाय भि पशिवहविधव्याख्यान निरमायि। तेषां महामहोपालाम---योलायुधमट्टप्रणीता मृत- सञ्जीवनीनाम्नी वृत्ति प्रसिद्धा, जर्मन समाद्रियते च । धनञ्जय- भट्टात्मजोऽय हलायुधभट्टः श्रोरनारायणवासम्म तः । अयमेव भट्टनारायणः वङ्गाधिपादिश रेणानो त ब्राह्मणेषु अन्यतमः । अस्मात् ( ४ ) भट्टनारायणात् हादशपुरुषोऽय हलायुधः । एष हलायुधः वङ्गाधिपते- लक्ष्मणसेनस्य सभापण्डित आसीत्। वङ्गाधिपतियौवने सभा- पण्डितपदं प्रौढे मन्त्रिपदं वाईके धर्माधिकरणिकपदं ती दत्तवान् । सोऽय लक्ष्मणसेन: वृष्टीयहादशशताब्दीप्रारम्भे विललास इति प्रश्न- तत्वविदः अनुमिमते। अतो हलायुधोऽपि सृष्टीयहादशशताब्दी- प्रारम्भकालिकः पण्डितराजः । अयं खलु गोष्यतिप्रतिमः पण्डितसर्ववं, ब्राह्मणसर्चस्व, शिवसर्वख, मत्सासूक्ततन्त्र, कविरहसामित्यादि- बहुग्रन्थान् प्रणिनाय। अस्मिन् छन्दःशास्त्र अष्टौ अध्यायाः सन्ति । तत्र प्रथमाध्याये पारिभाषिकसंज्ञा। हितीयाध्याये गायत्वादि- च्छन्दसां अक्षरस ख्या। टतीयाध्याये गायत्त्वयादिनानाविधवैदिक- छन्दसां लक्षणानि पदव्यवस्थादिश्च। चतुर्थाध्याये आय वैतालीय- छन्दसामुक्तिः । पञ्चमाध्याये विषमाईसमवृत्तकथनम् । षष्ठाध्याये यतिनियमः, षडक्षरपादमारभा हादशाक्षरपादपर्यंन्तानां छन्दसां गणविन्यासवैलक्षण्येन क्रमशो विभिवलक्षणकथनञ्च। सप्तमाध्याये वयोदशाक्षरपादमारभा षड्विंशत्यक्षरपादपर्यन्तानां छन्दसां क्रमशो विभिवलक्षणानुकोर्त्तनम् । अष्टमाध्याये गाथाप्रस्तारादिनिरूपणम् । इदमेव पिङ्गलिच्छन्दःसूत्र नानाविधासु परीक्षासु पाठ्यरूपेण निर्वाचितम् । अत एवासा प्रकाशविषये ममाय प्रयासः । ग्रन्यस्यास्य वेदोक्तोदाहरणादीनां मगतये सामवेदसंहिता- ऋग्वेद-संहिता-यजुर्वेद-संहिता मन्त्रब्राह्मणेतरेय ब्राह्मणप्रभृतिग्रन्था- स्तथा विद्यार्थिवृन्दानां सुखबोधनाय प्रस्तारादिविवृतिविषये प्राकृत- पिङ्गलप्रस्तारादिरत्नाकर-वृत्तरत्नाकर-वाणीभूषणप्रभृतिच्छन्दःशास्त्र- निचयाश्च समालोचिताः । अपि चासा पाठसंगतये एसियाटिक- सोसाइटि-प्रकाशित पुस्तक, वाराणसेय-वेचारामसार्च भौमप्रकाशित पुस्तक मुम्वयोमुद्रित पुस्तक हस्तलिखितपुस्तकमेकञ्च सरय ( ५ ) पुस्तकमिदं विशुद्धीकत्तुं प्रयते स्म। प्राप्तो मया महानुपकारः काशीस्थ-राजकीय-संस्कृतविद्या-मन्दिराध्यापक-पण्डितवर्य वेचाराम- सार्वभौमवतटिप्पनीतः; अतस्तत्र कृतज्ञतापाशबद्दोऽहम् । अनेन पिङ्गलच्छन्दःसूत्रेण यदि विद्यार्थिवृन्दानामुपकारलेशोऽपि जायते तदेव मे परिश्रमः सफलीभविष्यतीति मन्ये । परन्तु मादृशाल्पज्ञान- जनसुलभेन मतिदोषेण जनितानि स्खलितानि सुविमृश्य प्रबोधयन्तु विबुधवरा येन कृतज्ञतापुरःसरं यतेय पुनरावृत्ती निर्दोषताये, क्षन्तारख हंस-क्षीरन्यायावलम्बिनः पाठका दूषणवाचंयमा सूरयः सोसकाक्षर- योजकदोषेण मदीयदृष्टिदोषेण चोपनता अशुद्धोरिति निश्चिन्वन् विरमामि निरर्थकाहिस्तरादिति कलयति- - पाश्रव- - १८३५ शकाव्दीय- रासपूर्णिमायाम् । सम्पादकः । हितोयसंस्करण-विज्ञप्ति:-मुद्रितेष्वपि बहुषु पिङ्गलच्छन्दः- सूत्रेषु, मत्प्रकाशितपुस्तक एव अनुग्राहकाणां ग्राहकाणामाग्रहातिशयं दृष्ट्वा नितरां सफलकामः सवृत्तोऽस्मि । अस्मिन् खलु संस्करण टिप्पन्यथा वहुशः परिवर्दिताः, अवलम्वित संशोधनविषये महान् यत्न इति दिक् । प्राव- १८३६ शकाब्दीय-दूर्बाष्टम्याम् । प्रकाशकस्य ।
हतीवर्सस्करगविनप्तिः- अद्य निरवदामहिम्नो महेश्वरमा नित्यमकपणलपाकटाक्षपक्षपातेन निरवग्रहमनुग्रहपरिशाहिणाञ्च ग्राहकाणामाग्रहातिशयपरिलम्भेन हितीतसंस्करणमध्यप पिङ्गल छन्दःसूजमा निरसा सब्बदक्षमपि प्रति- पक्षपक्ष सुधीगोवाममनिष्ठां प्रतिष्ठाप्य निःशेषतामुपागच्छदिति भूयो भूयो नितरामनुरागवद्भः सहृदयग्राहकैरनुरुद्धो भूयोऽपि टतोयसंस्करण- मसा सम्पादा तेभा उपहार कल्पयामः । मस्करणे चास्मिन् सुतरां शिक्षार्थिनां केषाञ्चिदुपकाराय मनिवेशितो नामास्माभिरमा समग्रसा हिन्दीभाषानुवादः, विषये चास्मिन् सुमहटुपकत मे पञ्चनदवास्तव्य न श्रीशशिभूषणशास्त्रिणा, अतः सतलोऽहमस्य सुदिव्यप्रतिभाविकाशमा । संशोधनविषये च भूयानारचितो यत्रव्यतिकरः, येन यथाशक्ति विशुद्ध- तामानीतमेवेदं सुधौगोष्टयाम् आत्मप्रतिष्ठामधिकतरामुपार्जयितुं शन यात्। १८३७ शकाब्दीय- पाव- प्रकाशकस्य। दोलपूर्णिमायाम् । १८४० शकाग्दोय-वैशाखपूर्णिमायां चतुर्थ सस्करण सवृत्तम् । मूल्य मुद्रणोपकरणानां दुर्भून्यतया चतुराणकं बदितम् । सप्तमसंस्करणम् अस्मिन् वार किमपि वक्तव्यं नास्तीति वक्तव्यं प्रकाशकानामिति । । १३३८ बङ्गाब्दीय दीपान्वितायाम् । } उत्सर्गपत्रम विविधग्रन्थनिबन्धनपटुतर-सिद्धान्तपारोण- परमपूजनीयाशेषशास्त्राध्यापक- खर्गीय-गुरुनाथकाव्यतीर्थ-विद्यानिधि- भट्टाचार्य्यवयाय- - शिष्येभ्योऽनय॑विद्यानिधिचयमददात् सर्वविद्यानिधियों मान्येभ्यो मानरत्नं सुमधुरवचनो भक्तिरत्नं गुरुभ्यः । दीनेभ्यो दानरत्नं सविनय इह यः प्रेमरत्नं प्रियेभ्यो विद्यार्थिभ्योऽप्यनकं निजकतममलं ग्रन्यरत्नं पृथिव्याम् ॥ यः शास्त्रामविकाशने दिनकरः स्नेहे कुमुबान्धवो ज्ञाने देवगुरुर्बुधः परिषदि प्रज्ञाप्रदाने कविः । केतुर्वादिनि वञ्चके शनिररौ राहुः प्रिये मङ्गल इत्थं योऽत्र नवग्रहस्य तुलनां त्वाऽवसद् भूतले ॥ कल्पद्रुमामृतफलं कविमुख्यलभ्य- माखाद्य यः सदसि राजति निर्जराणाम् । किं देयमस्ति सलिलाञ्जलिना विनाऽस्मै भक्त्यम्बुपिङ्गलतिलैः स मया प्रदत्तः ॥ श्रीचरणाश्रित- श्रीसीतानाथशम्मणा।
No text on this page.
पकारादिवर्णक्रमेण छन्दःसूत्राणां सूची। ३ ८ पृः पक्षरपङक्तिः पक्षका पनिः सविता सीमी अतिशायिनी सी भी जगी १०३ पवानुक्तं गाथा पवायुङन ५३ पव लौकिकम पनु गायत्र: २३ पन्य नोपगीतिः अन्य पञ्चमः पन्धव रातमाहन्याभ्यां १५९ पपरवकं नौ रनो अपराजिता नौ सी १५१ अपवाहको मनी नी १६५ पयुक् चारुहासिनी अयुक्तौयनोदीच्य पृः पाख्यानिकी तो जगी ११८ ६३ पनिवेश्यकाश्यप पावट भाच यदाम .. १३पादितः सन्दिग्ध १ पादी चेत् प्रत्यापोड़ः १०८ . १५ पायं चतुष्पाहतुभिः बान्तावुपजातयः १३॥ २३ | पाचईसमा गीति: २९ पापातलिका भूगी ग. २० चाभ्यां युगपत्प्रवृत्तकम् .५ ३५ पासरी पञ्चदय पास्तारपड क्तिः परतः २१ २८ र ४ ४० ४० ४ ३२ | इन्द्रवंशा तो जरी १४१ ४. इन्द्रवज्रा तीज गो ग १३७ ३८ स्यादिपूरण: २ ५ ३१ ३० १७४ पर बसुगण पायऱ्या मौतिः। पवितसं ननौ भनी अललित नजी भूजी १६१ परीवसब रति पसम्बाधा मती नसी १५१ . २१ / उत्क्रमेयोदगौतिः उदगतामकत: मनी स्लो १५ उर्षिकी सैतवस्य १५१ । उपचिव सीसी न. ११५ २५ ( २ ) अः सूः ५ पृः उपरिष्टाज्जयोतिरन्तन उपरिष्टादशहत्यन्त २१ उपस्थितप्रचुपितं ११२ उपस्थिता नजीज गी १५३ उपेन्द्र बच्चा जती ज गौ ग् १५४ उभयोमहाचपला उरोबहती य कम्य २. उणिग गायत्री जागतय २५ ज 'ऊमाधि मे कैन अः सूः पृ: ५४ कुड्मलदन्ती भती ३१ कुमारललिता जसौ १२८ २८ | कुसुमविचित्रा न्यौ न्यौ १४४ ३ १५ | कुसुमिनलतावल्लिता १५८ केतुमती सजी सगी ११० ६ १७ कोचपदा म्भौ सभी नौ १६३ कचित्रिपादृषिभिः २२ २१ . ४ AY ३ . कचिन्न वकाशवार: २९ ३ ५९ खना महत्यायनीति ११ ग गन्तादि सबो मावा ४२ ऋचा विः ऋषभगजविनमितं भगे १५५ ए १५ । गत मौम्या ५२ गायत्री गायत्त्राा वमवः ३ ३ एकदिविचतुष्याटुनपादं १२ एकस्मिन् पञ्चके छन्दः ३७ एकेन विष्ट ब् ज्योतिष्मती ३४ एक शेष १०७ ५५ गावन्त पीड़: ५० गीत्यार्या नः ३ ८४ ४८ १२ । ग्टन र एभि: पादाकुलकम् ८२ ४ ४ क ४ ३३ ४० गौ गन्तमध्यादिलंघ गौपच्छन्दसकम् १४ गौरी नौ सौ ग ६ । गौरी नौ रौ ककम्मध्ये चैदन्यः २५ ३ १५० ५ १७० ५ ग्लिति वृत्तम कदास म. कनकप्रभा स्जौ स्नो ११० कागुहार कान्तीपीड़ा भमो समौ १४६ ४ ३ ग्लिति समानी ग्लो ६ किं वद भू ५ कुटिलगतिनं तो कुटिला मुभी नयी गौ १०२ चञ्चलाक्षिका नौ रौ १४५ चनाशतमुततिः 1 १ ( ३ ) पृ: अः सूः ४ १८ १११ ५ चतुरखतुरवीत चतुरयतुरः प्राजापत्याया: चतुष्वषट्की वयस चतुष्पादृषिभिः चन्द्र वर्मा नौ नौ म् चपन्ना हितीय चपला युयो न चिवपदा भी गौ १४२ ६ पृ: अः सूः २ तावद तद्गुणित २ ११ । तिखलिस: सनामा २३ ३ ५७तीयं हिपाजागत २२ । हतीयम्य सौरभ ११ तोटक सः ५८ २४ विपात् कचिजागताभ्याच ५ विपाचट भः ঘিঃখিগুন विभिर्जागतः ८.४ ५२ विष गगीषु पादः विष्ट भी रुद्राः १० २ वौंम्त्रीनृचाम् ३ २४ २४ ३ ५ ४ --- चिवा मवम चलिक कोनविपद २२ ३ ट २६५ १४१ ४ २८ दाह को नीर: ३ ४१ । देवतादितथ २१ ३ ४१ देव्य कम् ११ २ अगती जगती षड़,भिः जगत्या भादित्या: সঘনসুলনৰ अलधरमाला ममी जलोद्धतगति जधादासुरी ४ १५३ ६ ३४ दोधकं भी भगीर द्रुतमध्या भी भूगो द्रुतविलम्वितं न्भी भी हादशाच वानवासिका चाभ्यां विराट स्वराजी ४३ ३ १४४ ६ हावप्यल्पधः ४५ ततं नी भी ततोऽप्य के जवान ८ १० १० १७८ ८ तथा जगती तनुमध्या त्यो तन्वी भती नसौ सान्यभिसख्यामेभ्यः सानाधिगंगुष्ट व बहती १८४ दिः शून्य ३ ५१ हिकी ग्ली १७२ । २ द्वितीयं द्वितीयमतीतः ११२ २९ हितीयचतुर्थयो रश १८५ र २८ १५ २ १४ । बिहानं तदन्तानाम् १८० ८ २ ( ४ ) २ तीसावां बड्ड त हो नबको षट कर धौ श्री स्त्रीम धृत्यष्टिकरीजगत्य: धादिपरः १ न ४ " न प्रथमात् मनी २२ नवमालिनी नजी १ ४ ४ पृ: अः मूः पृ: प्रः सूः १२ पुरसायोतिः प्रथमेन २३ ३ १२ | पुरस्साइडती पुरः ३ १ पुष्पिताया नी रयी १२० ५ ४१ ५ पूर्व मुखपूर्वा ५९ ५ २५ ८ १ ११ पूर्व चेयुजी मत: पृथक पृथक् पूर्वत ५ पृथग ग्ला मिश्राः २८१ १४८ ६ पृथ्वी जमीन सी यलो ग १५८ . प्रकृत्या चोपसर्ग १७५ १७ ' प्रतिपादं चतुडा ५ २० २८ ' प्रतिम्लोमगुण हि द्य १८२ १८ । प्रत्यापोडी गावादीच १.८ ५३ १७ प्रथमावृष्टि प्रथमस्य विपर्यास ५ २७ प्रमिताक्षरा स्त्री मी प्रस्तारपङक्तिः परतः ३२ ३ ४१ ११ प्रारणकलिता ३ १८ प्रहरिणी मनी नगै ग १४२ २ १७ प्राग यजषामाषा २ ५ १४ प्राजापत्याष्टी २ ५ नाराच नौ गैग न्यसारिणी हितीयः नली चेन पदं हितोयादि नली वा ३ १४ ४ " प ३ . २ ४ २ १ RIY 6 पा निर्जागती पञ्चमेन पूर्व: पणवी मनी जगी पथा पचभिर्गायत्रः पथ्यापूर्ववेतृतीयः पच्या युजो न पदपङ क्ति: पञ्च परयुक्नोपचिवा पर पूर्णम परोधिक परतः पाद: पादचतुर्भागः पादखानुष्ठव कम् पटौ नी जी वसुसमुद्राः पुरउधिक पुरतः वृहतोजागत २८ ३ २६ १८५ भद्रकं भरौनी भद्र विराट नजी र गौ भुजगशिशुभता ५ १४२ ३१ भुजङ्गप्रयातं यः २५ ३ २० भुजाविन भितं मी १४५ ( ५ ) पुः प्रः सूः पृ: अः सः । १३८ ६ २३ लः पूर्व ज्योतिः ५ ल.समुद्रा गया: ८५ ४ भमरविलासिता मभी भरी नतो च ५० 1 म १८२ २४ १५४ ललना भती ३ ललितं नौ सौ ११२ ५ लो सः १ १३ १६२ व २५ बंशपवपतितं १५ २ ५३ / मणिगुगनिकरी मत्तमयूरं म्तो यसो मत्ताकौड़ा मौ तनी नौ मत्ता म्भी सगी मध्येऽन्य च मध्ये ज्योतिर्मधामन मन्दाक्रान्ता मभी नती मयूरसारिणौ रजो माणवकाक्रीडितक माल नवको चत् मालिनी नौ मयों य मिश्री च १४१ १५७ ६ १३२ ६ १२८ ६ वंशस्था न तो जरी वरतनुनंजो जरी वरयुक्ती मरी वरसुन्दरी भजी वरा माय : वईमानं नौ न्सी वसन्ततिलका १२ ३ २ १ २९ १८० २१ २५२ य बसवस्तिका: १८२ २३ ५ १ १२ बसुधा म् बखिन्ट्रियसमुद्रा वातोौ सभी नगी १७४ ६ य चतुर्यात् यजुषां षट यतिविच्छेदः यथाहत्तसमाप्निवा यवमती रत्नौ युगपरान्तिका ४ ५ १२३ वान्यत् वाहिनी तभी म्याषि १२० ५ ४२ ७७ ४१ वितानमन्बन् १२९ विदान्माला मी गौ विपरीता प्रतिष्ठा रथोडता रनौ रली ग २३८ २३ ५ विपरीता यवमध्या राथानम् रुक्मवती भमो सगी रुचिरा जो सजी ग १३२ । १२ विपरीता वाराही २. विपरीताख्यानिकी १८५ २९ विपरीतकीयम् पे शूधम् ( ६ ) पृ: अः सू: पृ: अः सू बिपरीतीच ३ ३८ ३ ५२ षट के ककुम्मती षट चामिश्रायुजि ४ ४ १८ २१ षष्ठमल १६ षही ज. १७५ ४ विपुलान्या विपुलायुग्लः सप्तमः विबुधप्रिया उस्लो विराजो दियः विस्मिता यमी विलासिनी जरी जगोग विश्लोकः पञ्चमारमी ३ ५ 24 ८ १८ | संस्तारपङक्तिर्बहिः सती बहती ताण्डिन: १४० २७ . ४ ४४ सप्तम: प्रथमादि A ५४ ४ १ ५ ४ विषम विस्तारपनिरन्तः ३ ४२ ५ OC वेगवती सौ वैतालीयं दिःखरा वैराजो गायत्री च वैयदेवी भी याविन्द्रिय वृत्तम वृत्ता नौ सगी ग. १ ५ १४७ ४२ ५. २२ ३ १० १३८ २५ १२ १५२ समं तावत कन्यः क्रत सममईसमं विषम मर्वतः सैतव- साग येन न समा सा ते कन सा पादनित साना दि: सिंहावता काश्यप- सितसारङ्गपिशङ्ग सुवदना मो भनी मैकैग स्कन्धोयीवी कोर कैः खग्धरा भ रौ भनी स्रग्विणीरः जादयः खरा पचायाईम खागता र नी भ गौ ग. ४२ १५८ १५९ १८३ २५ १५.७ २० ३ २२ . ८५ ४ २५ १२१ ५ २४५ : द शशिवदना नौ शालविक्रीड़ित शालिनी मती तगौ ग शिखरिणीय मौ नसौ शिखा विपर्यस्सा. शिखकोनविशदेक शुद्धविराक्षम शुद्धविराक, मसौज गौ शेषः प्रचित इति शेष परीण युङन शैलशिखा भरी नभो खेनी रजीर जोग स्वराः षड़. ५ ४२ १३१ ६ १० ७ १२१ ६ ४ १०२ १४० ५ हंसकतं मनीगी ६ २६ हरिणा ता सौ सली हरिणी न सौ मरीस ली १५५ ५ ११ | हलमुखी रगौ सली ष षट् सप्तकयो २२ र षटक सप्तकाष्टक:
No text on this page.
a
चिर' सारखत योगमाधाय हृदयान्तरे।।
समृडा मिडिमालेभे
गुरुनाथ:
सुधोरसों ।।
Nandan Press, Calcutta.
पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम हलायुधवृत्तिसहितम् प्रथमोऽध्यायः नमस्तुङ्गशिरश्चुम्बिचन्द्रचामरचारवे । त्रैलोक्यनगरारम्भमूलस्तम्भाय सम्भवे ॥ (क) श्रीमपिङ्गलनागोक्तच्छन्दःशास्त्रमहोदधौ। वृत्तानि मौक्तिकानीव कानिचिहिचिनोम्यहम् ॥ १ ॥ वेदानां प्रथमाङ्गस्य कवीनां नयनस्य च । पिङ्गलाचार्यसूत्रस्य मया वृत्तिविधास्यते ॥२॥ क्षीराब्धेरमृतं यहदुद्धृतं देवदानवैः । छन्दोऽब्धः पिङ्गलाचार्यश्छन्दोऽमृतं तथोद्धृतम् ॥ ३ ॥ मयरसतजभनलगसम्मितं भ्रमति वाङ्मयं जगति यस्य । स जयति पिङ्गालनागः शिवप्रसादाविशद्धमतिः ॥ ४॥ . (क) सकलशास्त्रनिचातबुद्धिसवभवान् हलायुधो हत्तिकारः सहतिनिधिपरिसमाति- कामो ग्रन्थादी शिव' प्रणमति-नम इति । तुजम् अत्यन्नस, कदाचिदपि न प्रीभूत सव्वेषा नमस्थत्वादित्यर्थः। एवंविध' यत् बिरः तत् चुषितुम् चमतरसायबोधेन सर्वात्ममा लगिन शोलमस्य वाहनचन्द्र एव चामरसेन चारवे मनोज्ञाय । बैलोक्य विभुवनमेव मग पत्तन तस्य चार चादी, निर्माण इति वा, मूलसम्भाय मूलसम्भखरूपाय बीजरूपाय चादिकारवाय इत्यर्थः, नमः नमस्कारोऽस्तु॥
२ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् विगुरु विधि मकारं लघादिसमन्वितं यकाराख्यम् । लघुमध्यमञ्च रेफ सकारमन्ते गुरु निबहम् ॥ ५ ॥ लघून्य हि सकारं जकारमुभयोलघु विजानीयात् । पादिगुरुञ्च भकार नकारमिह पैङ्गले निलघुम् ॥ (ख) दीर्घ संयोगपर तथा सुतं व्यञ्जनान्तमुष्मान्तम् । सानुस्खारञ्च गुरु क्वचिदवसानेऽपि लघुन्त्यम् ॥७॥ (ग) आदिमध्यावसानेषु य-र-ता यान्ति लाघवम् । भ-ज-सा गौरवं यान्ति म-नौ तु गुरुलाघवम् ॥८॥ विविरामं दशवर्णं षण्मात्रमुवाच पिङ्गलः सूत्रम् । छन्दोवर्गपदार्थप्रत्ययहतोश्च शास्त्रादौ ॥ ८ ॥ (घ) यह हि वर्णिकानां साङ्गवेदाध्ययनमाम्नायते (ङ)। अर्थाव- (ख) जिले पिङ्गलमुनिकतछन्दःशास्त्रे । “मस्त्रिगुरुस्त्रिलघुश्शनकारी भादिगुरुः पुन- रादिलघुर्यः। जी गुरुमध्यगतो रलमध्यः सोऽन्मगुरुः कथितोऽनलघुस्सः ।" "गुरुरको गकारस्त लकारी लरककः ।" इति गङ्गादासः । (ग) दौमिति । संयोगः संयुक्तवर्षा: परो यस्मात् तं संयोगप, संयुक्तवत् पूर्वस्थितमित्यर्थः, अतः घोगपदेन संयुकवर्गों ज्ञातव्यः। व्यञ्जनान्तमित्यनेनैवोमान्तस्यापि चरितार्थत्वात् अवोध. शब्देन विसज्जनौयस्य तदुत्पनिहामूलीयोपध्मानीययोरपि गहणम्। यथोक्तं पाणिनीयशिक्षा- प्रकरणे-"तभावन निहत्सिव शषसा रेफ एव च। जिह्वामूलभुपमा च गतिरष्टविधीषणः ॥" इत्यव उपशब्दो विसर्गपरः । (घ) प्रथमसूत्र (धीश्रीस्वीम्) सरतेन प्रतिपादयति-विविराममित्यादि । यी विरामा: विशेदाः यवेति विविरामम् । दश वर्णा ध ईश् र ईस् त स वरई म् इत्येवंरूपा यव तदिति । षयावषट मावा यव तदिति । (ङ) दहति । 'उपनीतन्तमध्यापयोत' इति तस्वैवर्णिकानामेव सावेदाध्ययम बार- व्यम् । 'उपनीय गुरुः शिष्य' महाव्यातिपूर्वकम् । वेदमध्यापयेदून' बोचाचारांम मिक्ष- येत् ॥” इति स्मृतेश्च स्वाध्याय यस्य कस्यचिदुपनीतस्यैवाधिकारः, उपनीतत्वच ब्राह्मणाचविय- वैश्यानां वैवर्णिकानामेव । तथाच-'वसन्ते ब्राह्मणमुपनयेत्, गौम राजन्य, शरदि वैयमिति कमलाकरसतिः ।
प्रथमोऽध्यायः बोधपर्यन्तचाध्ययनविधिः। (च) वेदाङ्गच छन्दः। ततस्तदध्ययनं विधिबोधितत्वादनुष्ठेयम् । अथ अनुष्टुभा यजति, बहत्या गायति, गायनया स्तोतीत्येवमादिश्रवणादायातमनुष्टुभादिज्ञानम् । किष छन्दसामपरिज्ञानात् प्रतात प्रत्यवायः श्रूयते। यथा-"यो ह वा अविदितायच्छन्दोदैवतविनियोगेन (छ) ब्राह्मणन मन्त्रण याजयति वाऽध्यापयति वा स स्थाणु वच्छति गत्तं वा पद्यते प्रमीयते वा पापीयान् भवति यातयामान्यस्य छन्दांसि भवन्ति" (ज) इति । तस्माच्छन्दःपरिज्ञानं कर्तव्यम् । तदर्थमिदं शास्त्रमारभ्यते । लधुनोपायेन शास्त्रावबोधसिद्धार्थ संज्ञाः परिभाषते सूत्रकारः ॥ धौश्रीस्त्री म् ॥ १ ॥ धोत्रीस्त्री इत्यनेन गुरुवयं संशित्वेनोपलक्षयति, मकारच मंञात्वेन । ततचायमर्थः-सर्वगुरोस्त्रिकस्य 'म'संज्ञा परिभाष्यते । ध्यादीनामुपादानप्रयोजनमुपरिष्टाद वक्ष्यामः । मप्रदेशा:-"विध माला मौ गौ" इत्येवमादयः ॥ ১ অনু। প্রত্যেক চুদঃশাস্ত্রপ্রণেতাই সঙ্কেত দ্বারা ছন্দের লক্ষণ প্রকটিত করিয়া থাকেন। পিঙ্গলসূত্রেও সেই নিয়মের ব্যতিক্রম ঘটে নাই। ইহাতে ম, स, खम, ७, अ, उ, न, , पर न पई ममी काकत शनी मग कामाविषयक (च) तथाच निरुतवचन-'यदधीतमविजात निगदेव शब्दाते-इत्यादि । - () पापय इति। “ऋषयोऽनागतातीतवर्तमानार्थवेदिनः। अत: सनोते: किपि च ऋषिशब्दो निरुच्यते ॥” तस्यायम् आयः । देवात्तलान्तात् स्वार्थे अण, 'देवत' पुनपुसकम्' इति निकवचनम् । (ज) स्थाणुमिति-स्थाणे वृक्षादियोनिम्, ऋच्छति प्राप्रोति। गत नरके। प्रमीयते वा कदाचिदपि वेदोक्तमायुन लभते। यातेति । यातेति । यातः प्राप्तः याम: फलोत्पत्तिविषये चौदा- सौध यसानि। पथवा 'यातयामो जीवभुक्तभिते' इति निघण्टुवचनात् यातयामशब्दों जीव- भुक्तसिते चानादी वर्मत इति ।
৪ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् স্বা যু। ২। य वरा सा इत्यनेनादिलघोस्त्रिकस्य 'य-संज्ञा परिभाष्यते । সমাসয়ান য” মায়ে। রূ বা ৷ ই ৷ का गुहा इत्यनेन मध्यलघोस्त्रिकस्य 'र'-संज्ञा परिभाष्यते । সীমা:—“ৰিী :” দুম্ভ যায়। সঙ্কেত সুব্যক্ত করা হইয়াছে। এই দশটী অক্ষরই যাবতীয় ছন্দঃশিক্ষার মূল। তিন তিনটী অক্ষর একত্র ধরিয়াই ছন্দঃ ঠিক করিতে হয়। ইহাকে ‘গণ বলে। ছন্দঃশাস্ত্রে পূর্বোক্ত ম হইতে ত পর্যন্ত মােট আটটী গণ। গ ও ল দ্বারা কেবল এক একটীর পরিচয় হয়, তিন অক্ষরের নহে। পর পর তিনটা অক্ষর গুরু হইলে তাহা কি সংজ্ঞায় অভিহিত হইবে—এই উদ্দেশ্যে গ্রন্থকার বলিতেছেন -ক্রমে তিনটী অক্ষর শুরু হইলে তাহার ‘ম’ সংজ্ঞা জানিবে। অর্থাৎ যে স্থলে ‘ম’ দেখিবে, সেই স্থলেই ক্রমে তিনটী বর্ণ গুরু বুঝিতে হইবে এই সূত্রে ‘ধী’ শ্রী’ ‘স্বী’, এই তিনটীই শুরু হইয়াছে। প্রথম সূত্র হইতে অষ্টম সূত্ৰ পৰ্য্যন্ত প্রত্যেক সূত্রেরই প্রথম তিন তিনটা অক্ষর স্ব স্ব গুরুত্ব ও লঘুত্ব-অনুসারে তিন তিনটী গুরুলঘু বর্ণের জ্ঞাপক। অন্যত্রও এইরূপ ব্যবস্থা। ধী প্রভৃতি দ্বারা কেন নির্দেশ করা হইল,-তাহ পরে (১৫ সূত্রে) বলা হইবে। “বিদ্যুন্মালা মে গৌ” ইত্যাদি সূত্র ‘ম’ সংজ্ঞার প্রয়ােজন-স্থল। এই গ্রন্থে গুরু বর্ণের চিহ্ন (৪) এবং লঘু বর্ণের চিহ্ন (!) এইরূপ প্রদত্ত হইবে। ২ অনু। যে তিনটা বর্ণের আদি বর্ণ লঘু, সেই তিনটা বর্ণের নাম ‘য। অর্থাৎ যে তিন অক্ষরের প্রথম অক্ষরটা মাত্র লঘু এবং মধ্যের ও শেষের অক্ষর গুরু, তাহার য’ সংজ্ঞা বলিয়া জানিবে। ‘ভুজঙ্গপ্রয়াতং যঃ ইত্যাদি সূত্র এই সংলার প্রয়ােজন-স্থল। ৩ অনু। যে তিনটী বর্ণের মধ্য বর্ণ টী মাত্র লঘু (আদি ও অন্তের অক্ষর গুরু) সেই তিনটা বর্ণকে ‘র’ বলে। অশ্বিণী রং ইত্যাদি সূত্র প্রয়ােজন-স্থল।
प्रथमोऽध्यायः ५ वसुधा स् ॥ ४॥ वसुधा इत्यनेनान्तगुरोस्त्रिकस्य .'स'-संज्ञा परिभाचते। प्रदेशाः-"तोटकं सः” इत्येवमादयः ॥ सा ते क त् ॥ ५॥ सा ते क इत्यनेमान्तलघोस्त्रिकस्य 'त'-मंत्रा परिभाषते । तप्रदेशाः-"तनुमध्या त्यौ" इत्येवमादयः ॥ कदा स ज॥ ६ ॥ कदा स इत्यनेन मध्वगुरोस्त्रिकस्य 'ज-संज्ञा परिभाषते जप्रदेशाः- "कुमारललिता जसो ग्” इत्येवमादयः ॥ किं वद भ् ॥ ७॥ किं वद इत्यनेनादिगुरोस्त्रिकस्य 'भ-संज्ञा परिभाष्यते । भप्रदेशाः-"चित्रपदा भौ गौं” इत्येवमादयः ॥ न हस न् ॥८॥ न हस इत्यनेन सर्चलघोस्त्रिकस्य 'न'--संज्ञा परिभाष्यते । नप्रदेश:-"दण्डको नौ रः” इत्येवमादयः ॥ (क)॥ ৪ অনু। অন্তগুরু (অর্থাৎ আদি ও মধ্যবর্ণ লঘু, মাত্র শেষ অক্ষরটী গুরু) जिन वनरक 'म' वान । “जाकर मः" रेणानि च 'म' मकान थालिन-शन । ৫ অনু। অন্তলঘু (অর্থাৎ আদি ও মধ্যবর্ণ টী গুরু, কেবল শেষ বর্ণ টী লঘু) তিনটী বর্ণকে “ত” বলে। “তনুমধ্যা তো’ইত্যাদি সূত্র ‘ত’ সংজ্ঞার প্রয়ােজনস্থল ৬ অনু। মধ্যগুরু (অর্থাৎ আদি ও অন্তবর্ণ লঘু, মধ্যবর্ণ টী গুরু) তিনটা বর্ণকে “জ” বলে। “কুমারললিতা জ সৌ গইত্যাদি সুত্রজ’সংজ্ঞার প্রয়ােজনস্থল। ৭ অনু। আদি বর্ণ গুরু, মধ্য ও অন্ত বর্ণ দুইটা লঘু, এইরূপ তিনটী বর্ণের " म९७) श्न। "जिवनमा जे लो" रेणानि एव 'क' मा छान वाचनछन । । बर। काम जिनौ नघू वर्गव "न" मछ। इन्न । "कानो" ইত্যাদি সূত্র ‘ন’ সংজ্ঞার প্রয়ােজন। (क) विशेषमा गविषये चन्द्रशेखरः-पृथिबीनलनिखिपवना द्युमणीन्दुपनगान् कमतः ।
पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् ए ल ॥६॥ स्ट इत्यनेनोपलक्षितस्य स्वस्य 'ल'-संज्ञा परिभाष्यते। लशब्द लघुवाचकः । तेन इस्वमक्षरं 'लघु-संजु भवतीत्यर्थः सम्पद्यते। लप्रदेशा:-"ल: समुद्रा गणः" इत्येवमादयः । गन्त ॥ १० ॥ । । ग्रग्रहणमनुवर्तते । एशब्दोपलक्षितस्य खस्य पादान्ते वर्तमानस्य गुरुसंज्ञाऽतिदिश्यते। ग् इति प्रथमाक्षरप्रतीकेन गुरुशब्दस्य ग्रहणम् । मनु समानीगोत्यार्यादीनां पादान्त वर्तमानस्य खस्य गुरुत्वं न दृश्यते। नैष दोषः । सर्वत्र पादान्त वर्तमानस्य स्वस्य गुरुत्व- मुत्सर्गसिद्धम्। तच्च लकारश्रुत्याऽपवादेन बाध्यते । यथा-'ग्लिति समानो', 'गोत्या- ल' इत्यादी सामान्यस्य विशेषण बाधः कस्य न सम्मतः ? तस्मात् कुचोद्यमेतत्। केचिदिदं सूत्र व्यवस्थितविभाषया व्याचक्षते, 'प्रमाण्या'दीनामन्त गुरुत्वमेव 'समान्यादीनामन्त लघुत्व. मेव, तस्मादियं व्यावस्था प्रमाणम् । शेषाणमिच्छया गुरुत्वं लघुत्वच्चेति ৯ অনু। গৃ এই বর্ণ গ্রহণ দ্বারা একটীমাত্র লঘু বর্ণের পরিচায়ক হইয়াছে। একটা লঘুবর্ণকে “ল” বলে, পূর্বেই বলিয়াছি, গ এবং ল তিনটী বর্ণের পরিচায়ক নহে। গুরুরেকো গকারস্তু লকারে লঘুরেকক' ইত্যাদি। ল শব্দের অর্থ লঘু, সুতরাং এই সূত্র দ্বারাই হ্রস্বর্ণের লঘুসংজ্ঞা কথিত হইল। লিঃ সমূদ্রা গণঃ ইত্যাদি সূত্র ‘ল’ সংজ্ঞার প্রয়ােজন-স্থল। इत्यष्टौ गणदेवान् पिङ्गलकथितान् विजानीयात् ॥ मगणविन्नधू मिते भृत्यौ भयगणौ स्मृती। उदासीनी जतगणावरो रसगणो मतौ। यगणऋद्धिकाय्य सगण: सुखसम्पदो धत्ते। रगणी ददाति मरणं मगणो देशाहिवामयति ॥ तगण: शून्य तनुते जगणो जमादधात्य व। भगणी मङ्गलदायो मगणः सकलं फल दिशति । ग्रन्थस्यादौ कविन्ग बोद्धव्यः सबथा यत्नात पन्धवापि । दुष्टा रसतमा यस्माद धनादौनो विनाशका.। काव्यस्यादौ न दातव्या इति च्छन्दोविदो जगुः ॥ यदा दैववशादाद्यो गणो दृष्टफलो भवेन् । तदा तदोषशान्त्यर्थ शोध्यः स्यादपरो गणः ॥ प्रतिप्रसवमाह भामहः-देवतावाचकाः शब्दः ये च भद्रादिवाचका। ते सव्व नैव निन्द्याः स्थर्लिपितो गणतोऽपि वा ॥
प्रथमोऽध्यायः ७ तदनुपपत्रम् ; विकल्पस्याप्रस्तुतत्वात् कस्य व्यवस्थे ति न विप्रः ॥ ननु केनापुक्त-“वा पादान्त ग्वक” इति गुरुत्वम्, मत्यमुक्तम्, दुरुता हि तत् । “वान्ते ग्वक्र इति प्रोक्तं यैस्तु खेतपटादिभिः (१)। उत्सर्ग- स्थापवादेन वाधस्तै वधारित"-इत्युक्तः । इच्छया गुरुत्वं लघुत्वञ्च नोपपद्यते। कस्येच्छया ? किं शास्त्रकारस्य कवेवी ? न ताव- दाद्यः पक्षः, सूत्रेष्वदर्शनात्। नापि द्वितीयः, कवेरपीच्छायां व्यवस्थाभावात्। को जानाति कस्य कोशोच्छति ॥ अन्ये त्वाः- ननु पादान्ते वर्तमानस्य इखस्य पाणिनिना गुरुसंज्ञा न कता। तेनोक्त'-"म योग गुरुः दीर्घश्च” (११४ ११-१२) इति । नायं संयोगादिन च दीर्घः । तस्माद् ‘गन्ते' इति सूत्रमयुक्तम् । अत्रोच्यते- पाणिनिना स्वशास्त्रप्रयोजनार्थं गुरुसंज्ञा कता, 'गुरोश्च हलः' (२३ १०३) इत्यकारप्रत्ययो यथा स्यात् कुण्डा हुण्ड त्यादौ ; ईहाञ्चक जहाचक्रे इत्येवमादिषु “इजादेव गुरुमतोऽनृच्छः” इति ( २१॥३६ सूत्रणाम्पत्ययश्च। पादान्ते वर्तमानस्य लघोगुरुत्वातिदेशे पाणिनेः प्रयोजनमेव नास्ति। किञ्च, अनुस्वारादिपूर्वस्य वर्णस्य बलं सम्प- दित्यादौ स्थितस्य गुरुसंज्ञा पाणिनिना न कता, किमेतावतान्यैरपि न कर्तव्या ? तस्मात् सूतमिदं 'गन्त' इति। गप्रदेशा:--"गावन्त पापोड" इत्येवमादयः ॥ ১০ অনু। এই সূত্র দ্বারা পদের অন্তস্থিত লঘুবর্ণের “গ” অর্থাৎ গুরু সংজ্ঞা অতিদিষ্ট হইল। গাবন্ত আপীড়” ইত্যাদি সূত্র “গ” সংজ্ঞার প্রয়ােজনস্থল। .. (१) वेतपटादिभिः जनादिभिः। प्रादिशब्देन वृत्तरत्नाकरादीनां ग्रहणम् । दृश्यते हि वृत्तरत्नाकरे-'सानुखारो विसर्गान्तो दौ! युक्तपरश्च यः । वा पादान्ते त्वसौ ग्वको ज्योऽन्यो माविको लघु:।' अतबोधेऽपि- 'विश्यमक्षरं गुरु पादान्त स्थ विकल्पेन' इति । अव सार्ब भीमानामयमाशयः-पादान्ते लधखरस्य क्वचिद गुरुत्व क्वचिलघुत्व दृश्यते । तथाच-'जग- निवासी वसुदेवसमनि' इत्यव पादाम्ने कारस्य गुरुत्व, तेन 'वंशस्था ज. ती श्रौ' इति सूवात वंशस्थहत्तत्व सिद्ध, ग्लिति समानोत्यव लघुत्वम् चतो व्यवस्थितविभाषा युक्त ति-वृत्तिकारस्यैव समाधान न रुचिकर, यत उत्सर्गापवादन्याये वाभिमतसिद्धौ व्यवस्थितविकल्पकल्पन' दुरुक्ता- मेवेति । . .
पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् ध्र इति धादिपरः ॥ ११ ॥ व्यन्जनसंयोगस्योपलक्षणार्थम्। ध्र आदियेषां ते धादयः । श्रादिपदेन विसर्जनौयानुखारजितामूलीयोपभानीयानां ग्रहणम् । धादयः परे यस्मात् स धादिपरः। ततश्चायं सूत्रार्थ:- व्यञ्जनसंयोगात् पूर्वस्य खस्यानुखारविसर्जनीयजिज्ञामूलीयोपभा- नौयेभ्यश्च गुरुसंज्ञातिदिश्यते । (२) हे ॥ १२॥ ग इत्यनुवर्तते। है इति हिमानोपलक्षणार्थम् । ततचायं सूत्रार्थ:-हिमावस्य दीर्घस्य 'ग'-संज्ञा क्रियते ॥ ली सः ॥ १३ ॥ स इति गकारस्य परामर्शः, स गकारो हिमानो हौ लघू जत्वा गणयितव्यः ॥ ग्लौ ॥ १४॥ अधिकारोऽयमाशास्त्रपरिसमाप्त:। यत्र विशेषान्तरं न श्रूयते तत्र ग्लावित्युपतिष्ठते। 'गायत्रया वसवः' (२३) इत्येवमादिवत् मुतेनेह व्यवहारो नास्ति ॥ ১১ অনু। সংযুক্ত ব্যঞ্জনবর্ণের পূর্ববর্ণ ও অনুস্বার, বিসর্গ, জিহ্বামূলীয়, উপস্থানীয় বর্ণের পূর্ব লঘু বর্ণের গুরুসংজ্ঞা অতিদিষ্ট হইল। ১২ অনু। দ্বিমাত্র দীর্ঘ বর্ণের “গ” অর্থাৎ গুরুসংজ্ঞাবিধান হইল । ১৩ অনু। সেই দ্বিমাত্র গুরুবর্ণকে দুইটা লঘুরূপে গণনা করিতে হইবে। ১৪ অনু। বিশেষ বিধি পরিত্যাগ করিয়া গ্রন্থপরিসমাপ্তি পর্যন্ত “গ্লৌ” এই বর্ণ টা অধিকৃত হইবে, যেমন “আসুরী পঞ্চদশ” ২৪া এই সূত্রে বৃত্তিকার লিখিয়াছেন—“তানি চ অক্ষরাণি গ্লৌ ইত্যধিকারবশাৎ গুরূণি লঘুনি চ—” ऐशामि। (२) पब चन्द्रशेखरः-रफहकारव्यञ्जनसंयोगपूर्वन्ता संस्थितस्य भवेत्। वैकल्पिक लघुवं वर्णस्योदाहरन्ति विद्वांसः ।
प्रथमोऽध्यायः। - पष्टी वसव इति ॥ १५ ॥ अत्र शास्त्र वसव इत्युच्यमाने अष्टसंख्योपलक्षिता गुरुलघु- खरूपा वर्णा रह्यन्त। लौकिकप्रसिद्यापलक्षणार्थमिदं सूत्रम्। तेन चतुर्णा समुद्राः पञ्चानामिन्द्रियाणि इत्येवमादयः संज्ञाविशेषा लौकिकेभ्यः प्रत्येतव्याः । इतिकारोऽध्यायसमाप्तिसूचकः । इह ध्यादीनामुपादानप्रयोजनं वर्ण्यते। अध्ययनाहीभवति । यस्य धीस्तस्य श्रीः, वुद्धिपूर्वकत्वाद्विभूतेः। यस्य श्रीस्तस्य स्त्री, अर्थमूलकत्वादगार्हस्थास्य। 'वरा सा' इत्यनेन सर्वेषां स्त्रीसाधनो- पायानां बुद्धरुपायस्य माहात्मा दर्शयति । तथाचोक्तम्- “अहीङ्ग लपरीणाहजिह्वाग्रायासभोरवः । सर्वाङ्गीणपरित्न शमबुधाः कम्म कुर्वते ॥" तवाह शिष्यः-'का गुहा ? गुहाशब्दः स्थानवाचकः । 'का गुहा यत्रासौ तिष्ठति। उपाध्यायो ब्रूते-'वसुधा' पृथिव्यां लभ्यते धोर्नाव विषादः कर्त्तव्यः । पुनरप्याह शिष्यः-'सा ते क' ? 'सा'धोस्त्वयोपदिष्टा पृथिव्यां 'क' स्थितेन लभ्यते। गुरुराह-रहे।' पुनराह शिष्यः 'कदा सः ? स एहस्थः पुरुषः' 'कदा' कस्मिन् काले तां धियं प्रानोति। अत्रोत्तरं-'धादिपरः ।' धारणार्थावबोधपरोऽसौ यदा स्यात्तदा धियं लभते। भूयोऽपि प्रश्न:-'किं वद।' 'किं कुर्च बसौ तां धियं लभते तद् ‘वद'। तत्रोत्तरम्-'न हसन्।' हासादि- चापल्यमकुर्वाणस्तां धियं लभत इत्यर्थः । इति भट्टहलायुधक्तायां छन्दोवृत्ती प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ ১৫। এই ছন্দঃশাস্ত্রে বসু শব্দে গুরু লঘু আটটী বর্ণকে বুঝাইবে। লােক, প্রসিদ্ধ অন্য শব্দ গ্রহণের উপলক্ষণ এই সূত্রটী । অর্থাৎ যেমন বহু শব্দে ৮ বুঝা- ইবে তদ্রুপ সমুদ্র শব্দে ৪ ইন্দ্রিয় শব্দে ৫ ইত্যাদি। যে যে অর্থে যে যে শব্দ লােক প্রসিদ্ধ আছে, এই ছন্দঃশাস্ত্রেও সেই সেই অর্থে সেই সেই শব্দের প্রয়ােজন रोक। २.-मि हितीयोऽध्यायः । गा. उ० प० त्रि. ज. आर्षी० | २४ १ २८ ३२ | ३६ | ४० ४४ ४८ २| दैवी १ ३ | आसु० | १५ | १४ १३ १२ ११ १०८ २४ २८ ३२ ४प्राजा. १२ । १६ । २० ५ याजु ६ ८ १० ११ । १२ 20 १८ । १८ २० २२ २४ साम्नी | १२ आर्ची | १८ | २१ ८ ब्राझी | ३६ ४२ २४ २७ ५४ छन्दः ॥ १ ॥ (क) अधिकारोऽयमाशास्त्रपरिसमाप्तः । इत जई यद्वक्ष्याम छन्द- स्तत्रोपतिष्ठते। छन्दःशब्देनाक्षरसंख्यावच्छन्दोऽत्राभिधीयते ॥ गायत्रौ ॥ २ ॥ (ख) अधिकारोऽयमाहादशसूत्रपरिसमाप्तः। “तान्युणिक्" इत्यादि सूखात् प्राग् यदुच्यते छन्दस्तद्गायत्रीसंज वेदितव्यम् । ১। ইহার পর শাস্ত্রপরিসমাপ্তিপৰ্যন্ত “ছন্দঃ” ইহা অধিকৃত হইবে। এই ছন্দশকে অক্ষরসংখ্যা কথিত হইল। ২। এই সূত্র হইতে দ্বাদশ সূত্র পর্যন্ত গায়ত্রী” ছন্দঃ অধিকার যাইবে। অর্থাৎ “তাঞ্চি” এই সূত্রের পূর্ব পর্যন্ত বক্ষ্যমাণ ছন্দের গায়ত্রী সংজ্ঞা হইবে । (a) छन्द सवरण छदयति वर्णान् तथाच-नैवत-छन्दांसि छदनात । (ख) गायब्रेव वायते पालयति च सा गायती । या वे खलु गायति प्रथा ससार मालिश्यत, द्वितीयोऽध्यायः । । देव्य कम् ॥ २॥ एकाक्षरं छन्दो देवो गायत्रोति संज्ञायते । तवायं प्रदर्शनोपायः ।- चतुरङ्गक्रीड़ायामिव चतुःषष्टिकोष्ठान् लिखित्वा (प्रथमपङ तो आर्षी नाम लिखित्वा हितोयादिकोष्ठेषु अङ्गानामुपरि गायनादि- संतच्छन्दसां नामानि विन्यसेत् ] तत्र हितोयायां पङ तो प्रथमे कोठे देवीशब्द विन्यसेत् संज्ञाज्ञापनार्थम्, हितोये एकसंख्या विन्यसेत् ॥ पासुगै पञ्चदश ॥ ४ ॥ आसुरी गायत्रो पञ्चदशाक्षरा। तानि चाक्षराणि "ग्लौं” (१।१४) इत्यधिकारात् गुरूणि लघूनि च यथासम्भव द्रष्टव्यानि । तत्र हतो- यायां पड़ तौ प्रथमे कोठे आसुरीशब्द व्यवस्थाप्य हितीये पञ्चदशः संख्याङ्क विन्यसेत् ॥ प्राजापत्याऽष्टौ ॥ ५॥ प्रजापत्या गायत्री अष्टाक्षरा भवति । क्वचि देऽष्टा- ৩। একাক্ষর ছন্দকে দৈবী গায়ত্রী’ বলে। গায়ত্রী উষ্ণিক প্রভৃতি সাত প্রকার ছন্দের প্রত্যেকটীই আর্ষী, দৈবী, আসুরী, প্রাজাপত্যা, যাজুষী, সাম্নী, আর্দী ও ব্রাহ্মী ভেদে ৮ প্রকার। কোন্টী কত অক্ষরে কোন্ প্রকারের অন্তর্গত হইবে, তাহা ভালরূপে বুঝাইবার জন্য (১০ পৃঃ) মণ্ডলটী দেওয়া হইয়াছে। উহা আঁকিবার প্রণালী যথা -চতুরঙ্গ ক্রীড়ার ন্যায় আট পঙক্তিতে ৬৪ চৌষট্টিটা কোষ্ঠ দ্বারা একটী মণ্ডল আঁকিবে। পরে তাহার প্রথম পঙক্তির প্রথম কোষ্ঠে আষী এই নাম লিখিবে। দ্বিতীয়াদি ঘরে উপরিভাগের ক্রমানুসারে গায়ত্রী, উষ্ণি, অনুষ্টুপ, বৃহতী, পঙক্তি, ত্রিষ্টুপ ও জগতী ছন্দের নাম লিখিবে। পরে দ্বিতীয় পঙক্তির প্রথম ঘরে “দৈবী” শব্দটী লিখিয়া সংজ্ঞা বুঝাইবার জন্য দ্বিতীয় ঘরে ১ অঙ্ক বসাইবে। 8| नामाकन शमन नाग 'आरती' जागबौ। भृटवाक मानत यौन পংক্তির প্রথম ঘরে “আসুরী” এই নাম লিখিয়া দ্বিতীয় ঘরে ১৫ অঙ্ক বসাইবে। तच्छितये मामेव भजध्वमिति स्वय' शब्दयति च। सथाकुर्वाणं दुःखात्मकात् ससारात वायते पालयति च सा गायवी नामेति । अतएव स्मातनिर्वचनं-“गातार वायते यम्मान गायवी तेन सी माता" इति ।
१२ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् । क्षरं छन्दस्तत्प्राजापत्या गायत्रीति ज्ञेयम्। तत्र चतुर्थी पडतो प्रथमे कोठे प्राजापत्याशब्द व्यवस्थाप्य हितीये अष्टसंख्याङ्क लिखेत् ॥ यजुषां षट् ॥ ६ ॥ यजुषां गायत्री षडक्षरा भवति। यत्र कचिद्देदे षडक्षरं छन्दस्तयाजुषी गायत्रीति संज्ञायते। तत्र पञ्चम्यां पङ तौ प्रथम कोठे याजुषोशब्द व्यवस्थाप्य द्वितीये षट्मंख्या लिखेत् ॥ सानां हिः ॥ ७॥ पडित्यनुवर्तते। हिरिति क्रियाभ्यात्तिदर्शनात् करोतिरध्या- हियते। हादशाक्षरेत्यभ्यावृत्ता क्रियते : तेन हिलता हिगुणिता षट्सख्या साम्नां गायत्रो भवति । यत्र कचिद्देदे हादशाक्षरं छन्दः, तत् साम्नां गायत्रीति संज्ञायते । तत्र षष्ठयां पतौ प्रथमे कोठे सामथब्द लिखित्वा द्वितीये हादशसंख्याङ्क लिखेत् ॥ ऋचां विः ॥८॥ पडित्यनुवर्तते। अत्रापि पूर्ववत् क्रियाभ्यावृत्तिः, तेन विगुणिता ৫। আট অক্ষর ছন্দকে “প্রাজাপত্যা গায়ত্রী বলে। সেই মণ্ডলের চতুর্থ পঙক্তির প্রথম ঘরে “প্রাজাপত্যা” এই নাম লিখিয়া দ্বিতীয় কোষ্ঠে ৮ অঙ্ক माशेव । ৬। বেদোক্ত ষড়ক্ষর ছন্দকে “যাজুষী” গায়ত্রী বলে। সেই মণ্ডলের পঞ্চম পঙক্তির প্রথম ঘরে “যাজুষী” এই নাম বসাইয়া দ্বিতীয় ঘরে ৬ অঙ্ক निशिटव । বেদোক্ত দ্বাদশাক্ষর ছন্দের নাম ‘সাম্নী’ গায়ত্রী। সেই মণ্ডলের যষ্ঠ পঙক্তির প্রথম ঘরে “সাম্নী এই নাম লিখিয়া দ্বিতীয় ঘরে ১২ অঙ্ক বসাইবে । ৮। বেদোক্ত অষ্টাদশাক্ষর ছন্দকে আর্দী’ গায়ত্রী বলে। সেই মণ্ডলের द्वितीयोऽध्यायः १३ षट्संख्या ऋचां गायत्री मवति । यत्र कचि देऽष्टादशाक्षरं छन्द- स्तहचां गायत्रोति संज्ञायते। तत्र सप्तम्यां पडतो प्रथमे कोठे ऋक्शब्द व्यवस्थाप्य हितोयेऽष्टादशसंख्या लिखेत् ॥ हो दो सानां वर्द्धत ॥ ६ ॥ गायत्रीत्यनुवर्तते। माम्नां पङ तो गायची हौ दो संख्याको यहोवा पूर्वात् पूर्वात् वईत, यावदष्टमं कोष्ठं प्राप्रोति। तब सान्नां पङती हतीयादिषु कोठेषु टतीयादिषु कोठेषु क्रमेण वर्धितान्यक्षराण्यान विन्यसेत् ॥ बौंस्त्रीनचाम् ॥ १० ॥ गायत्रीत्यनुवर्त्तते। ऋचां गायत्री त्रीस्त्रोन् संख्यावान् ग्रहीत्वा पूर्वववईत। अत्रापि ऋचाँ पङ तौ टतीयादिषु कोष्ठेषु क्रमेण वृहमङ्क स्थापयेत् ॥ সপ্তম পঙক্তির প্রথম ঘরে “আ” এই নাম লিখিয়া দ্বিতীয় ঘরে ১৮ অঙ্ক বসাইবে । ৯। ষষ্ঠ পঙক্তিতে সাম্নী গায়ত্রীর অঙ্ক দুই দুই সংখ্যা দ্বারা পরিবর্ধিত হইয়া যথাক্রমে তৃতীয় ঘর হইতে অষ্টম ঘর পর্যন্ত বসিবে। অর্থাৎ দ্বিতীয় ঘরে যে সাম্নী গায়ত্রীর অঙ্ক ১২ আছে, তাহা দুই দ্বারা বর্ধিত হইয়া তৃতীয় ঘরে ১৪ চতুর্থ ঘরে ১৬, পঞ্চম ঘরে ১৮, ষষ্ঠ ঘরে ২০, সপ্তম ঘরে ২২ ও অষ্টম ঘরে ২৪ হইবে। ১০। সপ্তম পঙক্তিতে আর্দী গায়ত্রী তিন তিন সংখ্যা দ্বারা পরিবর্ধিত হইয়া তৃতীয় ঘর হইতে অষ্টম ঘর পর্যন্ত যথাক্রমে বসিবে। অর্থাৎ দ্বিতীয় ঘরে যে আর্দী গায়ত্রীর ১৮ সংখ্যা আছে, উহা তিন দ্বারা পরিবর্ধিত হইয়া তৃতীয় ঘরে ২১, চতুর্থ ঘরে ২৪, পঞ্চম ঘরে ২৭, ষষ্ঠ ঘরে ৩০, সপ্তম ঘরে ৩৩ ও অষ্টম ঘরে ৩৬ বসিবে।
{৪ বিড়লাম। মৃ: মম। यत्र নুনু: সান্তাহা: ?? प्राजापत्यायाः पङ तो गायत्रो चतुरचतुरः संख्याशान् रहोत्वा वईत। अत्रापि द्वितीयादिषु कोष्ठेषु विन्यासः पूर्ववदेव ॥ এক মর্ম। ২। गायत्रां मंख्याधिनाता सा एकैकं संख्याङ्क राहीत्वा वईत। दैवी याजुषी च शेषशब्द नोच्यते, মাথা বিয়ামিনা। নন বৈী মুনীয়াকিন্তু জীষ্ট বন্ধ मझ गृहीत्वा वडेत तथैव याजुषो ॥ অঘ্রান্তী।। एकैकमित्यनुवर्तते। आसुरी गायत्री एकैकमक्षरं त्यजेत् । उत्तरेषु कोष्ठेषु वृद्धौ प्राप्तायां हासो विधीयते। तेऽङ्गाः क्रमेण থা: । ১২। ১১। চতুর্থ পঙক্তিতে প্রাজাপত্যা গায়ত্রী চার চার সংখ্যা দ্বারা পরি- বৰ্ধিত হইয়া তৃতীয় ঘর হইতে অষ্টম ঘর পর্যন্ত যথাক্রমে বসিবে। অর্থাৎ চতুর্থ পঙক্তির দ্বিতীয় ঘরে প্রাজাপত্যা গায়ত্রীর সংখ্যা আছে ৮, সুতরাং ৪ দ্বারা পরিবর্ধিত হইয়া তৃতীয় ঘরে বসিবে ১২, চতুর্থ ঘরে ১৬, পঞ্চম ঘরে ২০, যই ঘরে ২৪, সপ্তম ঘরে ২৮ ও অষ্টম ঘরে বসিবে ৩২। যে সকল গায়ত্রী সম্বন্ধে বিশেষ কোন বিধান নাই, তাহার [ অর্থাৎ দৈবী ও যাজুষী ] এক এক সংখ্যা দ্বারা পরিবর্ধিত হইয়া তৃতীয় ঘর হইতে অষ্টম ঘর পর্যন্ত বসিবে—অর্থাৎ দ্বিতীয় পঙক্তির দ্বিতীয় ঘরে দৈবী গায়ত্রীর সংখ্যা আছে ১, সুতরাং তৃতীয় ঘরে বসিবে ২, চতুর্থ ঘরে ৩, পঞ্চম ঘরে ৪, ষষ্ঠ ঘরে ৫ সপ্তম ঘরে ৬ ও অষ্টম ঘরে বসিবে ৭, এবং পঞ্চম পঙক্তিতে দ্বিতীয় ঘরে যাজুষী গায়ত্রীর সংখ্যা আছে ৬, সুতরাং তৃতীয় ঘরে ৭, চতুর্থ ঘরে , পঞ্চম ঘরে ৯, যষ্ঠ ঘরে ১০, সপ্তম ঘরে ১১ ও অষ্টম ঘরে বসিবে ১২। ১৩। তৃতীয় পঙক্তিতে আসুরী গায়ত্রী এক এক সংখ্যা পরিত্যাগপূর্বক • हितीयोऽध्यायः । १५ तान्युष्चिगनुष्टुवबहतीपङ क्तिविष्ट वजगत्यः ॥ १४ ॥ तानि छन्दांसि गायत्रयाः गायत्रयाः परस्तात् उष्णिगनुष्टुवबहतीपङ क्ति- विष्टुवजगत्याख्यानि क्रमेण भवन्ति ॥ तिस्त्रस्तिस्रः सनाम्ना एकैका ब्राह्माः ॥ १५ ॥ यजुषां पङ तिमारभ्य तिस्रो याजुषो, साम्नी आर्ची चेति गायत्रयो मिलिता एका षट्त्रिंशदक्षरा ब्राह्मी गायत्री भवति । सनाना इत्येकसंज्ञा इत्यर्थः । तिस्रस्तिस्र इति वीपया परषा- मुष्णिगादीनामिह ग्रहणम् । तथा एकैकेति वीप्सया ताश्च ब्रायो भवन्तोति विधीयते। ब्राह्मा इति गायत्रवादीनां जगतीपर्यन्तानां विशेषणम् । एवं याजुषो, सानो आर्ची चोषिणक् मिलिता एका हिचत्वारिंशदक्षरा ब्राह्मो उष्णिग भवति। एवं तिस्रोऽनुष्टुभः सङ्गताः सत्योऽष्टचत्वारिंशदक्षरा एका ब्राह्मानुष्टुव भवति । ता एव तिस्रो वृहत्यः सङ्गताः सत्यश्चतुःपञ्चाशदक्षरा एका ब्राहो वृहती তৃতীয় পঙক্তির দ্বিতীয় ঘর হইতে অষ্টম ঘর পর্যন্ত যথাক্রমে বসিবে । অর্থাৎ তৃতীয় পঙক্তির দ্বিতীয় ঘরে আসুলী গায়ত্রীর সংখ্যা আছে ১৫, সুতরাং এক বাদ দিয়া তৃতীয় ঘরে বসিবে ১৪, চতুর্থ ঘরে ১৩, পঞ্চম ঘরে ১২, ষষ্ঠ ঘরে ১১, সপ্তম ঘরে ১০ ও অষ্টম ঘরে না। ১৪। গায়ত্রী ছন্দের পরে অর্থাৎ দ্বিতীয় ঘর হইতে যথাক্রমে উষ্ণি, অ- ষ্টুপ, বৃহতী, পঙক্তি, ত্রিষ্টুপ, ও জগতী ছন্দ হইবে। অর্থাৎ দ্বিতীয়াদি ঘরের অন্ধানুসারে যথাক্রমে গায়ত্রীর ন্যায় উষ্ণি প্রভৃতি প্রকারভেদ বুঝিতে হইবে। ১৫। যাজুষী, সামী, আর্দী, গায়ত্রী একত্রিত হইয়া ৩৬ অক্ষরে এক ব্রাহ্মী গায়ত্রী হইবে; এবং যাজুষী, সামী, আর্চী ও উষ্ণি একত্রিত হইয়া ৪২ অক্ষয়ে এক ব্রাহ্মী উষ্ণি এবং যাজুষী, সামী, ও আর্চী অনুষ্ঠুভ, একত্রিত হইয়া ৪৮ অক্ষরে এক ব্রাহ্মী অনুষ্ঠুভ, এবং যাজুষী, সাম্নী ও আর্চী বৃহতী একত্রিত হইয়া ৫৪ অক্ষরে এক ব্রাহ্মী বৃহতী এবং যাজুখী, সাম্নী ও আর্জী পঙক্তি একত্রিত হইয়া ;
१६ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् । भवति। ता एव तिस्रः पङतायः सङ्गताः षष्टाक्षरा एका ब्राही पङ तिर्भवति। ता एव तिस्रस्त्रिष्टुभः सङ्गताः षट षष्टाक्षरा एका वाली बिष्टुव भवति । ता एव तिस्रो जगत्यः सङ्गताः हिसप्तत्यक्षरा एका ब्राह्मी जगतो भवति। अत्राष्टम्यां पङती प्रथमे कोष्ठे ब्रामोशब्दं व्यवस्थाप्य हितोयादिषु कोष्ठेषु क्रमेण षट विंशदाय कान् विन्यसेत् ॥ प्रागयजुषामाय इति ॥ १६ ॥ तिम्रस्तिस्र इत्यनुवर्तते। यजुषां पङत : प्राक् प्राजापत्या आसुरी दैबोति यास्तिस्रो गायनास्ताः सङ्गताः सत्यश्चतुर्विंशत्यक्षरा एका पार्षी गायत्रो भवति । ता एव तिस्त्र उष्णिहः सङ्गता अष्टा- विंशत्यक्षरा एका आर्षो उष्णिग भवति । ता एव तिस्रोऽनुष्टुभः सङ्गताः हात्रिंशदक्षरा एका आर्षी अनुष्टुव ता एव तिस्रो वृहत्यः सङ्गताः षट्त्रिंशदक्षरा एका आर्षी वृहतो भवति । ৬০ অক্ষরে এক ব্রাহ্মী পঙন্তি এবং যাজুষা, সামী, আর্চী ও ত্রিষ্ঠুভ, একত্রিত হইয়া ৬৬ অক্ষরে এক ব্রাহ্মী ত্রিষ্ঠুভ, এবং যাজুষী সাম্নী আৰ্চী জগতী একত্রিত হইয়া ৭২ অক্ষরে এক ব্রাহ্মী জগতী হইবে। সেই মণ্ডলের অষ্টম পঙক্তিতে প্রথম ঘরে “ব্রাহ্মী” এই নাম লিখিয়া দ্বিতীয় ঘরে ৩৬, তৃতীয় ঘরে ৪২, চতুর্থ ঘরে ৪৮, পঞ্চম ঘরে ৫৪, ষষ্ঠ ঘরে ৬০, সপ্তম ঘরে ৬৬ ও অষ্টম ঘরে ৭২ অঙ্ক স্থাপন করিতে হইবে। ১৬। প্রাজাপত্যা, আসুরী ও দৈবী উষ্ণিক একত্রিত হইয়া ২৪ অক্ষরে এক আর্ষী গায়ত্রী হইবে; এবং প্রাজাপত্যা, আসুরী, দৈবী ও উষ্ণিক একত্রিত হইয়া ২৮ অক্ষরে এক আষী উষ্ণি এবং প্রাজাপত্যা, আসুরী ও দৈবী অনুষ্ঠুভ, একত্রিত হইয়া ৩২ অক্ষরে এক আর্ষী অনুষ্ঠুভ, এবং প্রাজাপত্যা আসুরী দৈবী ও বৃহতী একত্রিত হইয়া ৩৬ অক্ষরে এক আর্ষী বৃহতী, এবং প্রাজাপত্যা আসুরী দৈবী ও পঙক্তি একত্রিত হইয়া ৪০ অক্ষরে এক আষী পঙক্তি এবং প্রাজাপত্যা দৈবী ও ত্রিষ্টুপ্ একত্রিত হইয়া ৪৪ অক্ষরে এক আৰী ত্রিষ্টপ, এবং প্রাজাপত্যা भवति । ता एव हितीयोऽध्यायः १७ विसः पङ तयः सङ्ग-ताश्चत्वारिंशदक्षरा एका आर्षों पङ तिर्भवति । ता एव तिस्रस्त्रिष्टुभः सङ्गताश्चतुश्चत्वारिंशदक्षरा एका आर्षी विष्ट व् भवति। ता एव तिस्रो जगत्यः सङ्गता अष्टचत्वारिंशदक्षरा एका पार्षी जगती भवति। तत्र प्रथमायां पङ तौ प्रथमे कोठे आर्षांशब्द व्यवस्थाप्य हितीयादिषु कोष्ठेषु क्रमेण चतुर्विंशत्याद्यान् विन्यसेत् । प्रथमपङ तहितीयादिकोष्ठेष्वज्ञानामुपरि गायत्वादीनि नामानि लिखेत् । अयं स्पष्टतरः प्रदर्शनोपायः * ॥ इति भट्टहलायुधज्ञतायां छन्दोवृत्ती द्वितीयोऽध्यायः ॥ ३ অসুরী ও দৈবী জগতী একত্রিত হইয়া ৪৮ অক্ষরে এক আষী জগতী হইবে। সেই মণ্ডলের প্রথম পংক্তিতে প্রথম কোষ্ঠে “আষী” এই নাম লিখিয়া, দ্বিতীয় কোষ্ঠে ২৪, তৃতীয় কোষ্ঠে ২৮, চতুর্থ কোষ্ঠে ৩২, পঞ্চম কোষ্ঠে ৩৬, ষষ্ঠ কোষ্ঠে ৪০, সপ্তম কোছে ৪৪, অষ্টম কোষ্ঠে ৩৮ অঙ্ক বসাইতে হইবে। এই সমস্ত সূত্রাঙ্ক সঙ্কলনে যে মণ্ডলটি হইবে, সেই মণ্ডলটি উপরে দেখান হইয়াছে, ঐ মণ্ডলটিই গায়ত্রী প্রভৃতি ছন্দের প্রকারভেদ বুঝিবার একমাত্র প্রকৃষ্ট উপায়। * गाय चाादिसप्तच्छन्दसाम् पाविष्टसंज्ञाभिः षट्पञ्चाशङ्खदाः । तेषामुदाहरणानि हत्ति- कता न दर्शितानि । प्रचलितवेदशाखास तेषां का मान प्राप्त दुर्घटत्वात यथाप्राप्त कानि- चित् प्रदश्यन्तं । तवार्थ स्तत्तत्प्रकरणे दर्शयितव्याः। देवी गायत्री-ौं। देवी उणिक- भूवः । देवी हहती-भूर्भुवः स्वः। आसुरी गायची-पापी ज्योतीरसोऽमृतं ब्रह्मभूभवः- खरोम्। प्रजापत्या गायत्री-निनोंतिज्योतिरग्निः । सानो गायत्री-अनियोति: सूर्य- ज्योतिः प्रजापति?निः। साम्री त्रिष्टुप, ऋग्वेद-महीराधी विश्वजन्य दधाना भारहाणाम् साञ्जयो अभ्ययष्ट। ऋक्संहितायाम् अन्या साम्नी गायत्री-पुरतमं पुरूणां स्तोतृषां बिवाचि । भार्थी गायत्री अनुक्रमणिकाभाष्यता ।-अगायौ पबीवान् सजूदेवेन त्वष्ट्रा सोमं पिब । प्रांची विष्टुप सामवेद-अग्नि नरो दौधितिभिररण्या हस्तचातं जनयत प्रशस्त दूरदृशं ग्रहपतिमथ- व्यम्। ब्राझो विष्ट प मन्वब्राह्मणस्य प्रथमप्रपाठके । -परैतु मृत्युरमतं म भागात वैवसतो नो अभयं कणोतु। परं मृत्योऽनु परे हि पन्या यव नोऽन्य इसरो देवयानात् । चक्षुमंते एखते ते ब्रवीमि मा न: प्रजा रौरोषो मोत बीरान् खाहा । पवेदमवधेयम्-पिङ्गलाचार्यकतगायत्रादि- लक्षणय पदिकमन्त्रा न लत्या भवन्ति, प्रवातान्य षिभिस्तत्तच्छन्दोभितारले वत्यमाण-निच द- ७-भि A १५ पिालच्छन्दःसूत्रम् गायची १ २ " ३ भूरिक खराट विराट निचत् ४ याजुषी ५ " भूरिक, (१), प्राजापत्या निवृत् (२) " भूरिक खराट, (१) सान्त्री विराट (२) निवृत् ११ साम्रो १२ . १३ भूरिक (१) आसुरी विराट, (२) खराट, (१) आसुरी निचत् (२) १४ १५ आसुरी . भूरिक (१) आर्ची विराट, (२) खराट् (१) आर्थी निवृत् (२) १७ " भूरिविराट-खराड रूपः समाधेयाः । यथा स्वरित्यस्यैकारत्वेऽपि नामुष्टुप छन्दसा सह विरोधः। एवञ्च वेदेषु ये मन्त्राः सन्ति तेषां कात्यायनादिभिरनुक्रमणिकाकारमन्वादिभिय बानिन्दासि विहितानि तेषामेव स्थितेर्गतिचिन्तनीयति न्यायात यथाशास्वत्वप्रतिपादनार्थमेव भगवता पिङ्गलाचायाणदं इन्दःशास्त्र प्रपौतम, न तु तेषां वाधकार्थम् । तथा कारादि- कमेव गायनादिसप्तचन्दसा शास्त्रविहितत्व प्रदात। उचिगादीनामप्यनया रीत्याऽक्षर- 'खोपनीया। एवज्ञाथर्ववेदीतामन्त्र वपि दासमाधानमनया रौत्या वैदितव्यम् ।
हितोयोऽध्यायः
१८
पदरा
गायचो
पार्टी
१८
१८
"
भूरिक
खराट
२०
पादनिवृत्
पार्षी
विराट
निचत्
२३
२४
पार्षी
२५
"
भूरिक
खराट
विराट
निवृत्
ब्राह्मो
३५
"
भूरिक
खराट
तृतीयोऽध्यायः पादः ॥ १ ॥ अधिकारोऽयम् आ अध्यायपरिसमाप्तः । यदित जईमनु- क्रमिष्थामस्तत् पादः' इत्यधिकतं वेदितव्यम्। वक्ष्यति च--'गायत्त्रया वसवः' (२३) इति ॥ इयादिपूरणः ॥ २॥ पाद इत्यनुवर्त्तते। इयादिः पूरणो यस्य स इयादिपूरणः । पादिशब्देन उवादयो ग्राह्यन्ते (क )। तत्रायमर्थ:--यत्र गायत्यादि- छन्दसि पादस्याक्षरसंख्या न पूर्यते, तत्र इयादिभिः पूरयितव्या । यथा-'तत् सवितुर्वरेणियम्' 'दिवं गच्छ सुवापते' इत्यादयः ॥ गायत्ताा वसवः ॥३॥ पाद इत्यनुवर्तते। परिभाषयम् । गायत्वाः पादो वसवोऽ- ১। এই অধ্যায়ের পরিসমাপ্তি পর্যন্ত “পাদ” এইটি অধিকৃত হইবে ২। গায়ত্রী প্রভৃতি ছন্দের পাদে যে স্থলে অক্ষরসংখ্যা কম হইবে, সেই স্থলে ইব উব, প্রভৃতি দ্বারা পূরণ করিতে হইবে। যেমন “তৎসবিতুর্বরেণ্য” এই গায়ত্রীপাদে ৮ অক্ষরস্থলে ৭ হওয়ায় তৎসবিতুৰ্বরেণিয়” এইরূপ পুরণ করিতে হইয়াছে। ইত্যাদি। অক্ষর । (क) उवादय इत्यादिशब्देन यास योगसवर्णदीर्घ गुणदिव्य हा गृहान्न । तथाच कात्यायनः ।- "पादपूरणार्थन्तु क्षेप्रस'योगेकाक्षरीभावान् व्य हेत"। भाष्यम्-"क्षेपस' योगी यकारशकारस'योगः, यण संयोग इत्यन्ये । कुत एतत् यण हिचित्र' भवतीति मः, मध्य बत्यादावेकमावामईमाधो करोतीति । 'एकः पूर्वपरयोः' इत्यधिकारसम्पनसन्धिरकाक्षरीभावः, तबारे पक्षी एकाक्षरीक्रियत इति । यणव्य हो यथा-"स्वामिन्द्र वचिनि"त्यादी वचरिबिन्तादि, मुखव्य ही यथा-'उपरन्द्र सुपर्वणीम्' इत्यादि। वृद्धिव्य ही यथा-'ब्रह्मा-एतु सदनान' इत्यादि। यण, रवि पदैन यबरला रात।
तृतीयोऽध्यायः २१ टाक्षराणि भवन्ति। यत्र गायत्चयाः पादोऽभिधास्यते, तवाटारो ग्राघः॥ वगत्या आदित्याः ॥४॥ पाद इत्यनुवर्तते। परिभाषयम्। जगत्याः पादो हादशाक्षराणि भंवन्ति। यत्र कचिज्जागतः पादस्तत्र हादशाक्षरो ग्राह्यते। विराजो दिशः ॥५॥ यत्र क्वचिद्दराजः पाद इतुच्यते तत्र दशाक्षरः प्रत्ये तव्यः ॥ त्रिष्टु भो रुद्राः ॥६॥ वैष्टुभः पाद इतात सर्व कादशाक्षरो रह्यते। अस्मिन्नेवाध्याये परिभाषा एताश्चतस्त्रः ॥ एकदिविचतुष्याटुक्तपादम् ॥७॥ एभिश्चतुर्भिलक्षणैरुतः पादो यस्य तदुक्तपादम्। यस्य च्छन्दसो यादृशः पादः परिभाषितस्तच्छन्दस्तेनैव पादेन क्वचिदेकपात् क्वचिद्- हिपात्, कचित्रिपात्, कचिच्चतुष्पाद भवति। (क) गायची विपदेव चतुर्भिरष्टाक्षरः पादैरनुष्ठुबेव स्यात् ॥ যে যে স্থলে গায়ত্রীর পাদ কথিত হইবে, সেই সেই স্থলে অষ্টাক্ষর গ্রহণ করিতে হইবে। ৪। যে স্থলে জগতীর পদ কথিত হইবে, সেই স্থলে দ্বাদশাক্ষর গ্রহণ করিতে হইবে । ৫। যে স্থলে বৈরাজপদ কথিত হইবে, সেই স্থলে দশাক্ষর গ্রহণ করিতে হইবে। যে স্থলে ত্রিষ্টভের পাদ কথিত হইবে, সেই স্থলে একাদশাক্ষর বুঝিতে হইবে। এই অধ্যায়ে ৩-৬ পর্যন্ত এই চারিটী পরিভাষাসূত্র। ৭। পূর্বোক্ত পাদানুযায়ী ছন্দঃ-কোন স্থলে এক পাদ, কোন স্থলে দুই পাদ, কোন স্থলে তিন পাদ ও কোন স্থলে চারি পাদ হইবে। গায়ত্ৰীচ্ছন্দ ত্রিপাদ ভিন্ন হইবে না, কারণ অষ্টাক্ষর চারি পাদে অনুষ্টুপ ছন্দ হয়। (क) दिकमावविषयकमिदम, लौकिकै तु पादचतुर्भाग इति विशेषो वत्यते २२ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् आद्य चतुष्पादृतुभिः ॥ ऋतुशब्दन लक्षणया षडक्षरः पादोऽभिधीयते। तैः पादचतु- ध्याद गायत्रं छन्दो भवति। एवं चतुर्विशत्यक्षराणि सम्पद्यन्ते । तत्रोदाहरणम्-ऋग्वेदे,- इन्द्रः शचीपति (१) बलेन वीलितः। (२) दुश्चावनो वृषा (३ लमत्सु मामहिः ॥ (४) क्वचितिपादृषिभिः ॥ ६॥ कचि दे मप्ताक्षरोपलक्षितैः पादै स्त्रिभिर्गायचो व भवति। एव- भकविंशत्यक्षराणि जायन्ते । तत्रोदाहरणम्-ऋग्वं दे,- युवाकु हि शचीनां (१) युवाकु सुमतीनाम् । (३) भूयाम वाजदावनाम् ॥ (३) सा पादनिचत् ॥ १० ॥ सैव गायत्रो। पादनिदिति संज्ञां लभते। प्रयोक्तुरदृष्टाभुदय- सम्बन्धज्ञापनार्थमियं संज्ञा वेदस्यानादित्वामहत्त्वेऽपि न दुष्ट ति ॥ षट्कसप्तकयोर्मध्ये ऽष्टावतिपादनिचुत् ॥ ११ ॥ 'विपात्' इत्यनुवर्तते। प्रथमः पादः षडक्षरः, द्वितीयोऽष्टाक्षरः, वतीयः सप्ताक्षरः, एवं विभिः पादैर्या गायत्री मा अतिपादनिचदिति- संज्ञां लभते। तत्रोदाहरणं सामवेदे- प्रेष्ठं वो अतिथिं । (१) स्तुषे मित्रमिव प्रियम् । (२) अग्ने रथं न वेद्यम् (३)॥ ৮। ষড়ক্ষর চারিপাদে ২৪ অক্ষরে আর্ষী গায়ত্রী ছন্দ হয়। প্রত্যেক সূত্রের উদাহরণই বৃত্তিতে দ্রষ্টব্য। । (कान वान मागत छिनमारम-२ अकाता गायबौछन्न त । ১০। সেই সপ্তাক্ষর ত্রিপাদ গায়ত্রীকে ‘পাদনিচ্যুত,” বলে। কৰ্ত্তার শুভদৃষ্ট জানাইবার জন্যই এই সংজ্ঞা করা হইয়াছে। ১১। যে গায়ত্রীচ্ছদের প্রথম পাদে ছয় অক্ষর দ্বিতীয় পদে অষ্টাক্ষর ও তৃতীয়পাদে সপ্তাক্ষর হয়, সেই ত্রিপাদ গায়ত্রীকে “অতিপাদনিচৎ” বলে। थापाका.
हतोयोऽध्यायः २३ ही नवको षटकश्च नागौ ॥ १२ ॥ हौ नवाक्षरी पादौ, हतीयः षडक्षरः, एवं विभिः पादैर्नागी नाम गायत्री भवति ॥ तत्रोदाहरणम् ऋग्वेदे-अग्ने तमदवाख न स्तोमैः (१) । क्रतं न भद्र हृदि स्पृशम् (२) । ऋग्रामात ओहैः (३) विपरौता वाराहो ॥ १३ ॥ इयमेव नागी गायत्री विपरीता यदा भवति, तदा वाराहो नाम भवति। प्रथमः पादः षडक्षरः, हितोयटतीयौ नवाक्षरौ। तत्रो- दाहरणं सामवेदे-अग्न मृडमहाम् (१)। असि यइमादेव युञ्जन (२)। इयेथ वहिरासदम् ॥ (३) षट्कसप्तकाष्टकैर्वईमाना ॥ १४ ॥ षडक्षरः प्रथमः पादः, सप्ताक्षरो द्वितीयः, अष्टाक्षरस्तुतीयः एवं विभिः पादैव ईमाना नाम गायत्ची भवति ॥ यथा सामवेदे-त्वमग्न यज्ञानां (१)। होता विश्वेषां हितः (२)। देवेभिर्मानुषे जने ॥ (३) विपरीता प्रतिष्ठा ॥ १५ ॥ ॥ सैव वईमाना गायत्ती यदा विपरीता स्यात्तदा प्रतिष्ठां नाम गायत्री भवति ॥ अष्टाक्षरः प्रथमः पादः, द्वितीयः सप्ताक्षरः, तृतीयः षडक्षरः। यथा ऋग्वदे- যে গায়ত্রীছন্দের প্রথম দুই পাদে নয় অক্ষর ও তৃতীয় পদে ছয় बकन, मरे बिलान बिबौरक "नाजी" तान । যে গায়ত্রীছন্দের প্রথম পাদে ছয় অক্ষর এবং দ্বিতীয় ও তৃতীয় পদে নয় অক্ষর, সেই গায়ত্রীকে “বারাহী” বলে। ১৪। যে ছন্দের প্রথম পাদে ছয় অক্ষর, ছিতীয় পদে সাত অক্ষর তৃতীয় পদে আট অক্ষর, সেই ছন্দকে “বর্ধমানা গায়ত্রী” বলে। ७।
२४ पिङ्गलिच्छन्दःसूत्रम् प्रापः पृणीत भेषजं (१)। वरूथं तन्वं मम (२)। ज्योक् च सूर्य दृशे (३)॥ ॥ तृतीयं हिपाज्जागतगायचाभ्याम् ॥ १६ ॥ तृतीयशब्द नैतदध्यायस्थसूत्रपाठक्रमापेक्षया विराजमाह। तथा- चोक्तम्,-'विराजो दिशः (२५) इति। यदा हादशाक्षरोऽष्टाक्षर पादः स्यात्, ततस्ताभ्यां हिपाद विराड नाम गायत्री भवति । यथा नृभियेमानो हर्यतो विचक्षणो (१) राजादेवः समुद्रियः (२)॥ पात्रष्टु भैः ॥ १७ ॥ एकादशाक्षरैः पादैस्त्रिपादविराड् नाम गायत्री भवति। तृतीय- मित्यनुवर्तनीयम्। यथा मन्वब्राह्मणे पूर्णहोम यशसे जुहोमि यो (१) स्मै जुहोति वरमस्म ददाति (२)। वरं वृण यशसा भामि लोके (३) इति ॥ ऋग्वेदे च-दुहीयन्मिनधितये युवाकु (१) । राये च नो मिमीतं वाजवत्यै (२)। इषे च नो निमीत धेनुमत्यै (३) ॥ इति गायत्चाधिकारः। (क) । যে ছন্দের প্রথমে আট অক্ষর দ্বিতীয় পদে সাত অক্ষর ও তৃতীয় পদে ছয় অক্ষর, সেই ছন্দকে “প্রতিষ্ঠা গায়ত্রী” বলে। ১৬। জগতীচ্ছন্দের একপাদ (দ্বাদশাক্ষর) এবং গায়ত্ৰীচ্ছন্দের এক পাদ (অষ্টাক্ষর) দ্বারা ‘দ্বিপাদ বিরাট’ নামক গায়ত্রীচ্ছদ হয়। ১৭। ত্রিপৃছনের তিন পাদকে (অর্থাৎ একাদশাক্ষর তিন পদকে) "बिना विवाद कांग्रबौ छन बान । ( এই স্থানে গায়ত্রী অধিকার সমাপ্ত হইল )। (क) गातार वायते इति गायत्रोति निरुप्यते। कात्ययनोतो विशेषो यथा-प्रथमं छन्द त्रिपदा गायत्रो (१) पञ्चकाचत्वारः (१) षट्कर्षक: (१) चतुर्थचतुचो वा पदपङक्ति: (७) षट् तृतीयोऽध्यायः २५ उणिग्गायत्वो जागतश्च ॥ १८ ॥ यत्र गायत्वावष्टाक्षरी पादौ जागतच हादशाक्षरः; एवं विभिः पादैरुष्णिङ नाम छन्दो भवति । अत्र च क्रमो न विवक्षितः, पादसंख्यामात्र विधीयते ॥ ककुम्मध्ये चेदन्त्यः ॥ १६ ॥ गायत्त्रयोः पादयोर्मध्ये जागतश्चेत् पादो भवति, तदा सा उष्णिक 'ककुप' संज्ञां लभते । यथा ऋग्वेदे-"सुदेवः समहासति (१) सुवीरो नरो मरुतः स मर्त्यः (२) । यं बायध्येऽस्यासते" (३) * पुर उष्णिक परतः ॥ २० ॥ पुरतश्चेज्जागतः पादः स्यात्, गायत्रो च परतः, तदा 'पुर उष्णिक नाम भवति। यथा ऋग्वेदे-“अपस्वन्तरमृतमप्सु भेषज-(१) मपासुत प्रशस्तये (२)। देवा भवत वाजिनः” (३) । छ। যে ছন্দের দুই পাদ অষ্টাক্ষর এবং একপাদ দ্বাদশাক্ষর, সেই ত্রিপাদ छन्माक "किक' तान। এ স্থলে অষ্টাক্ষর এবং দ্বাদশাক্ষর পদের অগ্র পশ্চাৎ কোনও ক্রনের বিবক্ষা নাই কেবল পদসংখ্যা বিধান মাত্র। যে ছন্দের প্রথম ও অন্ত্য পাদ অষ্টাক্ষর এবং মধ্যপাদ দ্বাদশাক্ষর, এরূপ উষ্ণিকের ‘ককুভ,' সংজ্ঞা হয় । •। যে ছন্দের প্রথম পাদ দ্বাদশাক্ষর এবং শেষ দুই পাদ অষ্টাক্ষর, সেই ছন্দকে “পুর উষ্ণিক” ছন্দ বলে। सप्त कादश उचिगर्भा। ५। वयः सप्तकाः पादनिवृत् । ६। मध्यमः षट्को दतिनिचत । ७। दशकद यवमध्या। यस्यास्तु षट्सप्तकाष्टकाः सा वईमाना। । विपरीता प्रतिष्ठ।। १०। हो षट्को सप्तकच कसौधसो। ११। इत्येकादशविधा गायत्री। तब विप्रकाराः पादपरतायः परतिच्छन्दसि सूचकारण निवेशिताः । * मत्तीय इतीयशब्देन 'अस्य पासत' इति दीर्घव्यूहाञ्च पादपूरणम्। 8-भि पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् परोणिक परत: ॥२१॥ जागतः पादः परतश्चेद् भवति, पूर्ती च गायचो, तदा 'परोणिक नाम भवति। "उष्णिग्गायत्री जागतच' (२०१८) इत्यनेन गतार्थ- मेतत् विशेषसंज्ञाविधानार्थ पुनरुच्यते। प्रथमसूत्रे उणिग्ग्रहण- मधिकारार्थम् । यथा ऋग्वेदे-"अग्ने वाजस्य गोमत (१) ईशानः सहसो यहो (२)। अस्य धेहि जातवेदो यहि महि श्रवः” (३) ॥ चतुष्पादृषिभिः ॥ २२ ॥ सप्ताक्षरैश्चतुर्भिः पादैरुणिगें व भवति। यथा ऋग्वेदे-"नटं व ऽनोदतीनां (१) नदं वो युवतीनाम् (२)। पतिं वो अनानां (३) धनूनामिषुध्यसि” (४)॥ इतुाष्णिगधिकारः ॥ (क) अनुष्ट ब् गायत्तः ॥ २३ ॥ चतुष्यादित्यनुवर्तते। गायत्ररष्टाक्षरैः पादैश्चतुष्पाच्छन्दः 'अनु- टु संज्ञ भवति । यथा यजुर्वेद- -"सहस्रशीर्षा पुरुषः (१)। सहस्राक्षः सहस्रपात् (२)। स भूमि सर्वतः स्मृत्वा (३)। अत्य- तिष्ठदशाङ्गुलम् ॥” (४) যে ছন্দের শেষপদ দ্বাদশাক্ষর এবং প্রথম দুইপাদ অষ্টাক্ষর, সেই ছন্দকে “পয়ােষ্ণি” বলে। २२। माकन काविनामक “छिक"छन् वान। ( উষ্ণি অধিকার সমাপ্ত)। ২৩। অষ্টাক্ষর চতুষ্পদ ছন্দের “অনুষ্ট ভ” সংজ্ঞা হয়। २०। (क) कात्यायनीता यथा-द्वितीयमुणिक विपदा। पाद्यो हादशश्चत् पुर उपिक। १। मध्यमशेत ककुप् । २ । वैष्ट भगागतचतुष्वाण्यङ्गुशिराः । ३ । एकादशिम: पर: षट्क- सानुमध्या । । । गद्यः पञ्चकस्त्रयोऽष्टका इत्यनुष्ट ब गर्भाः। ५। मध्यमत पिपीलिकामध्या । है। चतुःसप्तक उणिव । इति सप्त उणिहः। अव चतुह द्वारभादूई बिखत इत्यपिगिति निरुताम् ।
तृतीयोऽध्यायः विपात् कचिज्जागताभ्याच ॥ २४ ॥ अनुष्टुबित्यनुवर्तते। चकाराद गायत्रग्रहणञ्च। गायत्रेणकेन पादेन ततो हाभ्यां जागताम्यां कचित् विपादनुष्टुब् भवति ॥ मध्ये ऽन्त्ये च ॥ २५ ॥ जागतयोः पादयोम्बध्ये अन्त्य च यदा गायत्तः पादो भवति, तदाप्यनुष्टुबेव स्यात्। मध्ययक्षे उदाहरणम् ऋग्वेदे-“पर॑षु प्रधन्व वाजसातये (१) परित्राणि सक्षणिः (२)। विषस्तरध्या ऋणया न ईयसे ।" (३) अन्त्यपने उदाहरणं तत्रैव-"मा कस्मै धातमभ्य- मित्रिण नो (१) मा कुत्रा नो गृहेभ्यो धेनवो गुः (२) स्तनाभूजो- शिखीः (३) ॥" इत्यनुष्टुबधिकारः। (क) ২৪। অষ্টাক্ষর একপাদ এবং দ্বাদশাক্ষর দুইপাদ, এই তিন পাদেও স্থল- बिटलाय "अष्टक' शेशा थाटक । ২৫। যে ছন্দের প্রথম এবং শেষ পাদ দ্বাদশাক্ষর এবং মধ্যপাদ অষ্টাক্ষর, অথবা প্রথম দুইপাদ দ্বাদশাক্ষর ও শেষপাদ অষ্টাক্ষর, সেইরূপ দ্বিবিধ ছন্দকেও "अ) उ." वनिशा शाटक। (क) कात्यायनीता यथा-तीयमनुष्ट । चत्वारोऽष्टकाः । पञ्च पञ्चकाः षट क को महापदपङक्तिः । २ । जागतावष्ट कम कतिः । ३। मध्ये वैदष्टकः पिपीलिका- मध्या। ४। नवकयोर्मध्ये जागतः कविराट । ५। नववेराजस्त्रयोदर्शनष्टकपी। दशकास्त्रयो विराट । ७। एकादशको वा। ८। इत्यष्टावनष्ठ मः । पनु बनुष्टोमनान, 'गायत्रीमिव विपदां सतौं चतुर्थन पादनानुष्ट भ' इति निरुक्तम् ॥
२८ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् भवति, बहती जागतस्वयश्च गायत्ता: २६ ॥ यदा एको जागतः पादः, नयश्व गायत्राः तदा 'बहती' नाम छन्दो भवति ॥ (क) पथ्या पूर्वश्चेत्तृतीयः ॥ २७ ॥ 'बहतो'त्यनुवर्तते। पूर्वः पादो जागतो यदि टतीयो भवति, अन्ये च गायचाः, तदासौ ब्रहती 'पथ्या' नाम भवति। यथा सामवेदे -"माचिदन्यहि सत (१) सखायो मारिषण्यत (२)। इन्द्रमित् स्तोता सषम स चासु ते (३) मुहुरुक्था च शंसत” (४)॥ न्य सारिणी हितोयः ॥ २८ ॥ पूर्वश्वेदित्यनुवर्तते। पूर्वश्वेज्जागत: तः पादो द्वितीयो शेषाश्च गायचा: तदा 'न्यङ्कसारिणी' नानी बहतो भवति। यथा ऋग्वेदे-“मत्सावायिते महः (१) पात्रस्य व हरिवो मत्सरोमदः (२)। वृषा ते वृष्णाइन्दु -(३) जिसहस्रमातमः (४)॥" स्कन्धोग्रोवौ क्रौष्ट कः ॥ २६ ॥ इयमेव न्य सारिणी क्रौष्ट केराचार्यस्य मतेन 'स्कन्धोग्रीवी' नाम छन्दो भवति। आचार्यग्रहणं पूजार्थम् ॥ ২৬। যে ছন্দের একপদ দ্বাদশাক্ষর এবং তিন পাদ অষ্টাক্ষর, সেই छन्ताक 'दृश्ली' वान। २१। य झन्सन जोन भान बानगशित ५१९ का डिन नाम काटाकत, সেইরূপ বৃহতীর ‘পথ্যা’ সংজ্ঞা হয়। যে ছন্দের দ্বিতীয় পাদ দ্বাদশাক্ষর এবং অন্য তিন পাদ অষ্টাক্ষর, (मई छकाटक "नामानिनी” नामक दृश्को बटन । ২৯। আচাৰ্য ক্রেষ্ট কি এই ক্ষুসারিণী বৃহতীকেই স্কন্ধোগ্ৰীবী’ নামক ছন বলিয়াছেন। २४ । ( क ) जागलगायवशब्दाभ्यामतः सर्वत्र हादशाक्षराष्टाक्षरयोग हणं बोध्यम् ।
वृतीयोऽध्यायः उरोबृहतो यास्कस्य ॥ ३० ॥ इयमेव न्यकुसारिणी यास्कस्याचार्य्यस्य मतेन 'उरोबहतो' नाम भवति ॥ उपरिष्टाबृहत्यन्ते ॥ ३१ ॥ यदा जागतः पादोऽन्त भवति, शेषाच गायत्वाः, तदा 'उपरि- ष्टावहतो' नाम भवति । यथा सामवेदे-“अग्ने जरितर्विश्पति (१) स्तपानो देवरक्षसः (२)। अपोषिवान् ग्रहपते (३) महो असि- दिवस्पायुर्दुरोणयुः (४)॥ पुरस्ताबृहती पुरः ॥ ३२ ॥ म एव जागत: पाद: पूर्व श्चेद् भवति शेषाश्च गायचाः, तदा 'पुरस्तावहती' नाम भवति । यथा ऋग्वे दे-“महोयस्पतिः शस्त्र- सोऽअसाम्या (१) महो तृष्णस्य तूतुजि: (२)। भर्ता वचस्य धृष्णोः (३) पिता पुत्वमिव प्रियम्” ( ४ ) ॥ 'बहतीजागत: त्रयश्च गायचाः' (३२२३) इत्यनेनैव गतार्थत्वात् संज्ञाविशेषप्रदर्शनार्थ मिदं पुनरुच्यते ॥ क्वचिन्नवकाश्चत्वारः ॥ ३३ ॥ क्वचि दे नवाक्षराश्चत्वारः पादा दृश्यन्त, सापि ब्रहत्येव । यथा ৩০। যাস্ক আচাৰ্য্য এই ন্যক্কুসারিণীকেই “উরাে বৃহতী” বলিয়াছেন। ৩১। যে ছন্দের শেষপাদ দাদশাক্ষর এবং অন্য তিনপাদ অষ্টাক্ষর, সেই छन्नाक 'ब्रिटीए दृश्ठी" बटन । যে ছন্দের প্রথম পাদ দ্বাদশাক্ষর এবং শেষ তিন পাদ অষ্টাক্ষর, তাহাকে “পুরস্তাৎ বৃহতী” বলে। বেদে স্থলবিশেষে নবাক্ষরবিশিষ্ট চারি পাদও থাকে। ঐরূপ স্থলেও বৃহতী ছন্দই হয়। ७७।
३० पिङ्गालच्छन्दःसूत्रम् ऋग्वेदे-तं त्वा वयं पितो वचोभिः (१) गावो न हव्या सुषू- दिमः (२)। देवेभ्यस्त्वा सधमाद- (३) मस्मभ्यं त्वा सधमादम् (४)" (क) वैरानी गायत्तौ च ॥ ३४ ॥ यत्र वैराजौ पादौ पूर्वी दशाक्षरौ भवतः ततो गायत्री, सापि 'बहतो' । यथा सामवेदे-“अग्ने विवस्खदुषसश्चित्र (१) राधो अमर्त्य आदाशुषे (२)। जातवेदा वहत्व-(३) मद्यादेवा उषर्बुधः (४) ॥” (ख) विमिर्जागतैर्महाबृहतौ ॥ ३५ विभिर्जागतेः पादैश्छन्दो 'महाबहती' नाम भवति । यथा ऋग्वेदे "अजीजनोऽमृतमत्त्येष्वां (१) ऋतस्य धम्मेवमृतस्य चारुणः । (२) सदा सरो वाजमच्छास निष्वदत् ॥" ३ (ग) सतोबृहतौ तागिडनः ॥ ३६ ॥ इयमेव महाबहती ताण्डिन आचार्यस्य मतेन सतोबहती नाम भवति । इति बृहत्यधिकारः॥ ৩৪। প্রথম দুইপাদ দশাক্ষর এবং পরের দুইপাদ অষ্টাক্ষর হইলে তাহাকেও "दृश्छौ” बटन। ৩৫। দ্বাদশাক্ষর তিনপাদকে “মহাবৃহতী” ছন্দ বলে। ৩৬। তাণ্ডী নামক মুনি এই বৃহতীকেই “সততাবৃহতী” বলিয়াছেন। (क) 'हविया' 'देवेभिय' इति पूरणात् पादपूरणम् । (ख) 'पमर्तिय' 'वहतुव' इति पूरणात् पादपूरणम् । (ग) निचत्वादेकाक्षरन्यूनत्वं व्य हत्वाच्च पादपूरणम ।
तृतीयोऽध्यायः ३१ पङ तिर्जागती गायची ॥ ३० ॥ यदा हो पादौ जागतौ भवतः तथा गायत्रौ च, तदा 'पति'र्नाम छन्दो भवति ॥ पूर्वी चेदयुजी सत:पङ क्तिः ॥ ३८ ॥ यत्र पूर्वोद्दिष्टौ पादावयुजौ भवतः, प्रथमटतीयो पादौ जागता- वित्यर्थः, हितोयचतुर्थों च गायची तच्छन्दः 'सतःपङ्क्तिर्नाम भवति । यथा ऋग्वेदे-"यं त्वा देवासोमनवेदधुरिह (१) यजिष्ट हव्यवाहन (२)। य कण्वो मेध्यातिथिर्धनस्मृतं (३) य वृषायमुपस्तुतः” (४) । विपरीती च ॥ ३६॥ यदा तावेव पादौ विपरीतौ भवतः, तदापि 'सतःपङ्क्तिरेव । अयमर्थः----प्रथमटतीयौ पादौ गायत्री, हितोयचतुर्थों च जागतो, तदापि 'सतःपङ्क्ति'रेव भवति । यथा ऋग्वदे--“य ऋष्यः श्रावयत् सखा (१) विखेत् स वेद जनिमा पुरुष्टुतः (२) । तं विखे मानुषा युगे (३) इन्द्र हरन्त तविषं यतः सूचः” (४)॥ आस्तारपङ तिः परतः ॥ ४०॥ यदा जागतौ पादौ परौ भवतः गायत्रौ च पूवौं, तदा 'आस्तार- पति'र्नाम। यथा ऋग्वे दे -“भद्रं नो अपि वातय (२) सनी दक्षत क्रतुम् (२)। अधा ते सख्यं अन्धसो विवो मदे ( ३) रणन् गावो न यवसे विवक्षसे (४)॥" ৩৭। যে ছন্দের দুইপাদ দ্বাদশাক্ষর এবং দুইপাদ অষ্টাক্ষর, সেই ছন্দকে 'कि' वान। ৩৮। প্রথম ও তৃতীয়পাদ দ্বাদশাক্ষর এবং দ্বিতীয় ও চতুর্থ পাদ অষ্টাগর, এইরূপ ছন্দ কে “সতঃপংক্তি” বলে। যে ছন্দের প্রথম ও তৃতীয় পাদ অষ্টাক্ষর এবং দ্বিতীয় ও চতুর্থ পাদ দ্বাদশাক্ষর, সেই ছন্দকেও “সতঃপংক্তি” বলে। যে ছন্দের প্রথম দুইপাদ অষ্টাক্ষর এবং শেষ দুই পাদ দ্বাদশাক্ষর সেই ছন্দকে “আস্তারপঙক্তি” বলে। । 8.1 पिजलच्छन्दःसूत्रम् प्रस्तारपड तिः पुरतः ॥ ४१ ॥ यदा जागती पादौ पूर्वो भवतः, गायत्रौ च परतः, तदा 'प्रस्तार- पङ्क्तिर्नाम। 'पतिर्जागतौ गायत्रौ च' (२०३७) इत्यनेन गतार्थ- मिदं, संज्ञाविशेषज्ञापनार्थं पुनरुच्यते । यथा मन्त्रब्राह्मणे-“काम वेदते मदो नामासि (२) समानया अमुंः सुरा ते अभवत् (२)। परमत्र जन्मा अम्ने (३) तपसा निर्मितोऽसि ( ४ ) ॥” (क) विस्तारपङ तिरन्तः ॥ ४२ ॥ यदा जागती पादौ मध्ये भवतः आद्यन्तयोश्च गायचो, तदा 'विस्तारपङ्क्ति'र्नाम। यथा ऋग्वेदे-“अग्ने तव अवो वयो (२) महिभाजन्त अञ्चयो विभावसो (२)। बहदानी शवसा वाज- मुक्थ्यम् (३) दधासि दाशुषे कवे ( ४ ) ॥" संस्तारपङ तिर्बहिः ॥ ४३ ॥ यदा तावेव जागती पादौ बहिर्भवतः, मध्ये च गायत्तौ, तदा 'संस्तारपङ्क्ति' नाम च्छन्दः । यथा ऋग्वेदे-“पितुभूतो न तन्तुमित् सुदानवः (१) प्रति दमो यजामसि (२)। उषा अप वसुस्तम (३) संवर्तयति वर्तनि मुजातता (४)॥" যে ছন্দের প্রথম দুইপাদ দ্বাদশাক্ষর ও পরের দুইপাদ অষ্টাক্ষর, সেই ছন্দকে প্রস্তারপঙক্তি” বলে। যে ছন্দের প্রথম ও চতুর্থ পাদ অষ্টাক্ষর এবং দ্বিতীয় ও তৃতীয় পাদ দ্বাদশাক্ষর, সেই ছন্দকে “বিস্তারপঙক্তি” বলে । ৪৩। যে ছন্দের প্রথম ও চতুর্থ পাদ দ্বাদশাক্ষর, এবং দ্বিতীয় ও তৃতীয় পাদ অষ্টাক্ষর, সেই ছন্দকে “সংস্তারপঙক্তি” বলে। 851 8२। (क) 'नामा असि' 'निर्मितः पसि' इति सन्धिबाहात् पादपूर्तिः, कात्यायनाचायणेदं बन्दी गायत्रीच्छन्दोमध्ये परिगणितं, सायणाचाय्य पातु 'विपदा बातम् ।
टतीयोऽध्यायः my । पक्षरपडक्तिः पञ्चकाश्चत्वारः ॥ ४४ ॥ पञ्चाक्षरैश्चतुर्भिः पादै-रक्षरपङक्ति'र्नाम च्छन्दः। ननु चत्वारिंश- दक्षरा पङ्क्तिच्छन्दः, तत् कथ पञ्चकाश्चत्वार इत्य च्यते ? अनोत्तरम् "हावयल्पशः” (३।४५) इत्यस्मात् सिंहावलोकितन्यायेनाल्पग्रहण- मनुवर्तते, तेन पतरल्पत्वं विशेषात् प्रतिपादितं भवति। यथा ऋग्वेदे-"प्रशक्रतु (१) देवी मनीषा (२)। अस्मत्सुतष्टौ (३) रथो न वाजी (8)" हावप्यल्पशः ॥ ४५ ॥ पञ्चग्रहणमनुवर्तते। पञ्चाक्षराभ्यां पादाभ्या-'मल्पशःपति'र्नाम च्छन्दो भवति, कचिदेव वेदे, न सर्वत्र ॥ पदपतिः पञ्च ॥ ४६ ॥ पञ्चका इत्यनुवर्तते। यदा पञ्चाक्षराः पञ्च पादा भवन्ति, तदा 'पदपङ क्ति' म च्छन्दः । यथा ऋग्वेदे-“तं न पूतं (१) तनूररपाः (२) शुचि हिरण्यम् (३) तत्ते रुक्मो न (४) रोचत वधावः” (५)(क) ॥ चतुष्कषट्को त्रयश्च ॥ ४७ ॥ चकारः पञ्चका इत्यनुकर्षणार्थः। यदा प्रथमचतुरक्षरः पादः, हितीयः षडक्षरः, ततस्त्रयः पञ्चाक्षराः तदा पञ्चपदा 'पदपङ क्तिरेव । পঞ্চাক্ষর চারিপাদ ছন্দকে ‘অক্ষরপঙক্তি’ বলে । ৪৫। প্রতিপাদে পাঁচ পাঁচ অক্ষর, এইরূপ দুই পাদে “অল্পশঃপঙক্তি” নামক বেদের কোন কোন স্থলে এই ছন্দের ব্যবহার দেখা যায় । 80। किन भाजपाटन अमलि" इस इन। যে ছন্দের প্রথমপাদে চারি অক্ষর, দ্বিতীয়ে ছয় অক্ষর ও পরের তিন পাদে পাঁচ পাঁচ অক্ষর, সেই ছন্দও পঞ্চপদ “পদপঙক্তি” বলিয়া কথিত হয়। 88 । ছন্দ হয়। 891 (क) भूरिंग रूपत्वादकाक्षराधिक्यम् । 4-भि ३४ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् यथा ऋग्वेदे-“प्रधाद्यग्ने (१) क्रतोभद्रस्य (२) दक्षस्य साधोः (३) रथोर्कतस्य (४) वहतो वभूथ” (५) ॥ पथा पञ्चभिर्गायचः ॥ ४८ ॥ पञ्चभिरष्टाचरैः पादैः पय्या' नाम पड तिर्भवति। यथा ऋग्वेदे - अक्षवमीमदन्तहि (१) अवप्रिया अधूषत (२) अस्तोषत खभानवो (३) विप्रानविष्टयामतो (४) योजान्विन्द्र ते हरी” (५) । जगतो षड मिः ॥ ४६॥ गायचैरित्यनुवर्तते । गायत्व : षड भिः पादै जगतो'नाम पङ ति- छन्दो भवति । यथा मन्त्रब्राह्मणे-“येन स्त्रियमकणत (१) येनापा- मृषतं सुराम् (२) येनाक्षामभ्यषिञ्चतं (३) येनेमां पृथिवौं महौं (8) यहां तदखिना यश-(५) स्तन मामभिषिञ्चतम् (६) ॥" इति पङ त्यधिकारः ॥ एकेन विष्टबज्योतिघ्नती ॥ ५० ॥ विष्टुभः प्रस्तुतत्वात् प्रत्यासत्तेश्च तस्या एव सम्बन्धः । एकन वैष्टुमेन पादेनाधिकाराच्चतुर्भिर्गायत्रः पञ्चपात् विष्टुब्ज्योतिष्मती' नाम छन्दो भवति। वैष्टुभेन सह पञ्चभिर्गायत्त्र रित्युक्त चत्वार एव गायत्ताः पादा लभ्यन्त । यथा उपाध्यायेन सह पञ्च शिष्या भागता इत्युक्तो उपाध्यायपञ्चमाः प्रतोयन्त । ৪৮। প্রতিপাদে আট অক্ষর, এরূপ পাঁচপাদে ‘পথ্যা' নামক পঙক্তি का न। ৪৯। অষ্টাক্ষর ছয়পাদে জগতী’ নামক পঙক্তি ছন্দ হয় । ৫০। এগার অক্ষর একপাদ ও আট অক্ষর চারিপাদ, এইরূপ পাঁচপালে “জ্যোতিষ্মতী” ত্রিষ্টপছন্দ হয় ।
तृतीयोऽध्यायः ३५ तथा जगतौ ॥ ५१ ॥ एकेन जागतेन पादेन, चतुर्भिर्गायत्रः, पञ्चपाज्जगती 'ज्योतिषती नाम छन्दो भवति॥ पुरस्ताब्जयोति: प्रथमेन ॥ ५२ ॥ प्रथमेन वैष्टुभेन पादेन शेषैश्च गायत्त्र : पाट : ‘पुरस्तानोतिनाम विष्टुब् भवति । यथा ऋग्वेदे -“तमुष्ट होन्द्र यो ह सत्वा यः शूरो (१) मघवा यो रथेष्ठाः (२)। प्रतोचश्चिद्योऽधीयान् (३) वृषण्वान् ववषः (४) चित्तमसो विहन्ता (५)॥” पूर्वेणैव गतार्थत्वाद् विशेषसंज्ञा. ज्ञापनार्थमिदम् । तथा 'जगतो त्यनुवर्तनीयम् । तेनादान जागतेन पादेन चतुर्भिश्च गायत्र : पाद: 'पुरस्ताज्जयोतिमतो' नाम जगती भवति। यथा ऋग्वेदे-“अबोध्यग्निज्म उदेति सूर्यो व्यूषा-(१) चन्द्रा मह्या वो अर्चिषा (२)। आयुक्षातामखिनाया (३) तवे रथ प्रासावीदेवः (8) सविता जगत् पृथक् (५) ॥" मध्ये ज्योतिः मध्यमेन ॥ ५३ ॥ यदा मध्यमस्वष्टभः पादो भवति, उभयतश्च हौ दो गायत्री, तदा 'मध्येज्योति' म विष्ट ब् भवति। मध्येज्योतिरित्यलुक्समासः । यथा मन्त्रब्राण-इमन्तमुपस्थं (१) मधुना संसृजामि (२) प्राजा- पते, खमेतद्वितीयम् (३) तेन पुंसोऽभिभवासि (४) सर्वान् कामान् ৫১। বার অক্ষর একপাদ ও আট অক্ষর চারিপাদ, এইরূপ পাঁচ পাদে জ্যোতিষ্মতী’ জগতীচ্ছদ হইয়া থাকে। ৫২। যে ছন্দের প্রথম পাদে একাদশাক্ষর ও শেষ চারিপাদে অষ্টাক্ষর, তাহাকে “পুরাজ্জ্যোতি” নামক ত্রিষ্টুপ কহে এবং যাহার প্রথমপাদে বার অক্ষর ও শেষ চারিপাদে আট অক্ষর, তাহাকে “পুরস্তাজ্জ্যোতি” নামক জগতী छन्न तान। ৫৩। যাহার পূর্ব দুইপাদ ও পর দুইপাদ অষ্টাক্ষর এবং মধ্যের পাদ এগার पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् वशिन्यसि राशी (५) (क) ॥” तथा 'जगतो त्यनुवर्तनीयम् । तेन यदा मध्यमो जागतः पादः, उभयतश्च हो ही गायत्री, तदा 'मध्ये ज्योति'- र्नाम जगतो भवति। यथा ऋग्वेदे--वृहनिरग्न अञ्चिभिः (१) शुक्रण देव शोचिषा (२)। भरहाजे समिधानो यविष्ठा (३) रेवनः शुक्र दीदिहि (४) दुधमत्पावक दौदिहि (५) ॥” (ख) उपरिष्टाब्जयोतिरन्त न ॥ ५४ ॥ यदा चत्वारो गायचाः पादा भवन्ति, अन्ते च त्रैष्टमः, तदा 'उपरिष्टाज्योति' नाम विष्ट ब् भवति। यथा मन्वब्राह्मण-"अग्नि क्रव्यादमकण्वन् ( १ ) गुहानास्त्रीणामुपस्थम् (२) ऋषयः पुराणा: (३) तेन आज्यमलव (४) बेशुद्ध त्वयि त्वद्दधातु (५) ॥” (ग) तथा जगती- त्यनुवर्तनीयम्। तेनान्तन जागतेन पादेन शेषैश्चतुभिंगायचे "रुपरिष्टाज्जयोति" म जगतो भवति। यथा ऋग्वदे-“नवानां भवतोनां (१) विषस्य रोपुषीणम् (२)। सर्वासामग्रभन्नामा (३) पर अस्य योजन (8) हरिष्टा मधु त्वा मधुला चकार ॥" इति विष्टब्जगत्यधिकारः ॥ (घ) অক্ষর তাহাকে “মধ্যেজ্যোতি”নামক ত্রিষ্টুব ছন্দ বলে এবং যাহার পূর্ব দুইপাদ ও পরের দুইপাদ আট অক্ষর এবং মধ্যপাদ বার অক্ষর, তাহাকে ‘মধ্যেজ্যোতি নামক জগতী বলে। যাহার পূর্ব চারিপাদে আট অক্ষর ও পরপাদে এগার অক্ষর, তাহাকে ‘উপরিষ্টাজ্জ্যোতি’ ত্রিষ্ট বলে এবং যাহার পূৰ্ব্ব চারিপদে আট অক্ষর ও পরপাদে বার অক্ষর তাহাকে “উপরিষ্টাজ্জ্যোতি” নামক জগতী কহে। (क) घव च चतुर्थपादस्याक्षराधिक्य न पञ्चमपादस्वाक्षरनानत्व परिहतं, वैदिकमन्त्र एष वरीतिः प्रायशो दृश्यते। (ख) पवापि पञ्चमपादस्याक्षराधिक्य न प्रथमहितीयपादयोनानव परिहते। (ग) विराड रूपत्वात् तृतीयपादस्य षष्ठाक्षरत्वेऽपि न विरोधः पकणवमिति पूरणात पाद- पूरणं, तुवयितुबद्दधात्विति पादपूरणच । (घ) कात्यायनोक्ता यथा-षष्ठं विटुप वैष्ट भपदा । १। ही तु मागतो यस्याः सा जागते जगती वैष्ट में विष्ट प । २। वैराजो जागती चाभिसारिणौ। ३। नवको राजा तोयोऽध्यायः ३ एकस्मिन् पञ्चके छन्दः शङ्कमतौ ।। ५५ ॥ यदैकः पञ्चाक्षरः पादो भवति, वयश्च षडक्षराः, तदा 'शामती नाम गायत्ची भवति । छन्दोग्रहणे प्रकते पुनश्छन्दोग्रहणं छन्दो- मात्रप्रतिपत्त्यर्थम् । तेन सर्वेषु छन्दःसु पञ्चाक्षरैकपादलक्षिता 'शा- मतो' भवति । (क) उणिहो यथा सामवेदे-"उतासो देवदिति (१) करुष्यतां नाम उग्रः (२)। उरुस्यन्त भवतो (३) वृद्धशवशः (8) ॥" अनुष्ट भो यथा ऋग्वे दे-"पितुन स्तोषम् (१) महो धम्माणं तविषीम् (२) । यस्य बितो व्योजसा (३) वृत विपर्वमईयत् (४) ॥" इयरथा ह्यनन्तरसम्प्रत्यय: स्यात् ॥ ৫৫। পাঁচ অক্ষর একপদ ও ছয় অক্ষর তিনপাদে “শঙ্কুমতী” নামক गलौजन्म कश। शुभ ८ छ अनिकानमा १२ पाव शुननाव छा:- শব্দের গ্রহণ সামান্য ছন্দের গহণার্থ; সুতরাং সকল ছন্দের যথে ত্রিপাদ পাঁচ অক্ষর এক পাদের সহিত মিলিত হইলে ‘শঙ্কুমতী’ নামক সেই সেই ছন্দ कशन। । . स्वभष्ट। ४। हो वैराजो नवकस्ट भश विराट स्थाना। । एकादशिनस्त्रयोऽष्टकाय विराड रूपा। । हादशिनस्त्रयोऽष्टकाश ज्योतिष्मती । ७। यतोऽष्ट कसतो ज्योति: चत्वारोऽ. एका जागत माहहती। ८। मध्य चेदयवमध्या। ।। पाद्यौ दशकावष्टकास्त्रयः । पङ तय नरा विराट पूर्वा वा। १०। इति दशविधास्त्रिष्ट भः ॥ सप्तम जगती जागतपदा । १। अष्टिनस्त्रय: तौ च हो महासताबहती। २। अष्टको सप्तकः षट को दशको नवकप घडष्टका महापड क्रिः । इति विविधा जगत्यः । (क) 'अनादेश पादायत्वार' इति परिभाषया चत्वार एकादशिन: पादा इत्यर्थः । 'जागतसूक स्थिता अगती, विष्ट पसूक्ने स्थिता विष्ट प । 'नाव क्रमादर' इति तङ्गाष्यकारतत्तदुदाहरणान्यपि सब दर्शितानि । पिङ्गलोकाविलक्षणमिदं छन्दः, अवापि कमो न विवक्षितः । इदमेव च्छन्दः पिङ्गालाचायण जगतीज्योतिमतीसंजकत्वेनीपादाय पुरस्ताज्जयोतिमतीत्वादिना विविधमुक्तम् । कात्यायनेन तु चतुश्चत्वारिंशदक्षरत्वाविष्ट.प.च्छन्दोमध्ये परिगणितम् । एतेषामुदाहरणनि पाश्च लायनशाखायां सन्ति, बाहुल्यभयात् मोह तानि. विष्ट भि विशेषमाह कात्यायन:-'बहुना भपि पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् षक ककुम्म []-तौ ॥ ५६ ॥ एकस्मिन् षडक्षरे पादे, अन्येषु यथालक्षणमुपात्तषु च्छन्दोमात्रेषु ककुमती नाम [ गायचो ] भवति ॥ (क) विपादणिष्ठमध्या पिपौलिकमध्या ॥ ५७॥ यदाद्यन्तौ पादौ बहक्षरी, मध्यमोऽल्पतराक्षरः, तदा अणिष्ठ- मध्या सती 'पिपीलिकमध्या' नाम भवति अयमर्थः आद्यन्ती पादावष्टाक्षरी, मध्यमस्वाक्षरः, एवं त्रिपाद्गायत्रो पिपीलिकमध्ये त्यर्थः एवं चतुरक्षरे पञ्चाक्षरेऽपि मध्यमे पादे मध्यमे पादे 'पिपीलिकमध्या' । ৫৬। ছয় অক্ষর এক পাদের সহিত মিলিত হইলে পূর্বের সমস্ত ছন্দেরই "ककूनौ" भएको । ৫৭। যাহার আদি ও অদ্ভুপাদ বহু অক্ষরবিশিষ্ট এবং মধ্য পাদ অল্পাক্ষরবিশিষ্ট, এরূপ গাত্রীকে “পিপীলিকমধ্যা” কহে অর্থাৎ যার প্রথম ও শেষপাদ অষ্টাক্ষর এবং যাহার মধ্যপাদ তিন অক্ষর, এইরূপ তিনপাদ-বিশিষ্ট विष्ट म एवे'ति। अस्यार्थ:-विष्ट भयत्वारिंशदक्षरत्वे प्राप्त मति बहुभिरक्षकनापि हीनापि विराड्पादिविष्ट बधिकारोक्ता विष्ट भ एव साः ; एतेन पञ्चभिश्चतुर्भिस्त्रिभिर्ध्वाधरौनाऽपि चस्त्रिष्टुपसूक्तस्थाविष्ट भ एव, नतु तासां नित्पङ नित्वं भूरिकप क्तित्वच । षणां पदानाम् पटाक्षरत्वाभावेऽपि समुदायेन षडष्टकत्वान संज्ञा कता। इदमुपलक्षणम्। धन्यवापि पनया रौल्या पादाक्षरमियमो भविष्यति, विकृत वचत्वं स्तोमतीति विष्ट, इति निकतम् । जगतीगततमं छन्दो जलचरगतिर्वा जलापमानोऽमजदिति ब्राह्मणमिति निरुतम् । (क) अनुष्ट भो यथा-"स पूयॊ महोना (१) वेनः क्रतुभिरानजे (२) यस्य हारा मनुः पिता (३) देवेषु धिय पानजे" । (४) (सामवेद)॥ ब्रहत्या यथा-“इन्द्र याहिमतस (१) चिवेण देवरोधमा (२) मयोन: प्राप्त प्रदरं (३) सपौतिभिरासोभेभिक स्थिरम् (४)॥" (भवदेवः )॥ पङ नया यथा-"सदव सुवीर्य (१) ततक्षति पदावचम् (२)। देवाना य रचना (8) यजमान यक्षति ॥" (४) (भवदेवः ) ॥ विष्ट भी यथा-"इमन्तमुपस्थ (१) मधुना समजामि (२)। प्राजापतेर्मखमेतद्वितीयम्। (.) तेन पुसोऽभिभवासि (४) सर्वान् कामान् वशिन्यसि राजी ( ५)॥" . .
तृतीयोऽध्यायः २८ सिध्यति। यत् किञ्चिचिपाच्छन्दो लघुमध्यमपाद, तत् सबै पिपी- लिकमध्यमुच्यते ॥ (क) विपरौता यवमध्या ॥ ५८ ॥ आद्यन्तौ पादौ लघुक्षरौ, मध्यमश बक्षरः, सा गायत्री ‘यव- मध्या' नाम भवति। एवमुष्णिगादिष्वपि योज्यम् ॥ (ख) ऊनाधिकनैकेन निद्भरिजौ ॥ • ५६ ॥ चतुर्विशत्यक्षरा गायत्री एकनाक्षरेण न्यूनेन, मा 'निदिति विशेषसंज्ञां लभते। एकेनाधिकेन भूरिगिति। एवमुणगादिष्वपि द्रष्टव्यम् ॥ (ग) গায়ত্রীর “পিপীলিকমধ্যা” এবং অন্যান্য সমস্ত তিনপাদবিশিষ্ট ছন্দেরও মধ্যপাদ অল্পাক্ষর হইলেই পিপীলিকমধ্যা সংজ্ঞা হইবে। ৫৮। যাহার প্রথম ও অন্তপাদে অল্প অক্ষর এবং মধ্যপদে বহু অক্ষর, তাহাকে “বমধ্যা” এবং উষ্ণি প্রভৃতি ছন্দেরও মধ্যপাদ বহু অক্ষরবিশিষ্ট হইলে তাহার “ববমধ্যা” সংজ্ঞা হইবে। ২৪ অক্ষর গায়ত্ৰীতে ২৩ অক্ষর হইলে “নিচ্ৎ" ও ২৫ অক্ষর হইলে “ভূরি” এইরূপ সংজ্ঞা হয়। উষ্ণি প্রভৃতি ছন্দেও এই প্রকার বুঝিতে হইবে। ( क ) तबोदाहरणम् गायत्रया यथा-"नृभिय्यमानो हर्यतो ( १ ) विचक्षणो (२) राजा देव: समुद्रियः (३)॥" ऋग्वदे। उणिहो यथा-"हरी यस्य सुयुजा विव्रता (१) वेरवन्ता नु शेपा ( २ ) । उभा रजो न केशिना पतिईन (३) ॥" ऋग्वदे। अनुष्ट भो यथा- "पर्यषु प्र धन्व वाजसातये (१) परि व्याणि सक्षणिः (२)। दिषस्तरध्या ऋणया न ईयसे (३) । ऋग्वेद। वहत्या यथा। -वोभोवोरमध्यसीमदेषुगाय (१) गिरे सहा विचैतम् (२) इन्द्र नामशून्य शाकिन बची यथा (३)" भवदेवः (ख) तबोदाहरणं गायत्रया यथा-"समुन्नेयो वसूना (१) यो रायामानेताय डायाम् (२)। सोमो यः मुक्षिमीनाम् (३)" भवर्दवः। उशिहो-"सुदेवः स महासति (१) सुवीरो नरो मरुत: समय : (१)। यं वायध्ये स्थाम ते (३)॥" ऋग्वेद • चर्तयति सन्दीपयति ऋग्गतभावानिति च त छन्दः, निकृष्टमेकाचरण हीन निच दिति । भरणात् भूरिज इति उच्यते ॥ एकाक्षरेण भरणात् चतुर्विंशत्यात्मकगायचाादी भूरिगिति संज्ञा ॥१ (ग) निचद्गायत्रया यथा-'अग्निमिन्धानो मनसा (१) पिय सचेतमत्व: (१)।
पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् हाभ्यां विराट् खराजी॥ ६ ॥ अनाधिकग्रहणमनुवर्तते। हाभ्यामक्षराभ्यां न्यूनाधिकाभ्यां गायत्री यथाक्रमं विराट् स्वराट् संजिका भवति। एवमुणगादिष्वपि द्रष्टव्यम् ॥ (क) ৬০। দুই অক্ষর কম ও দুই অক্ষর বেশী হইলে যথাক্রমে গায়ত্রীচ্ছদের বিরাটু ও স্বরাষ্ট্ৰ সংজ্ঞা হয় । अग्निमिन्धे विवखभिः (१) ।" (सामवेद)। निच दुणिही यथा- "इषेत्वोन त्वा वायवस्थः (१) देवो वः सविता प्रापयतु (२)। श्रेष्ठतमाय कर्मणे (३)॥' ( यजुर्वे दे )। निच दनुष्टुभो यथा-वेषसे धूम ऋण्वति (१) दिविषच्छूक पाततः (२)। शूरो नहि द्यूतात्वम् ( ३ ) कृपा पावक रोचन: (४)" ( भवदेवः )। निच वाहत्या यथा-'बधेहि दन षु नो (१) बलमिन्दानकुतसूनः (२) वल तोकाय तनयाय (३) जीवसे त्वं हि वलदा पसि (४)॥" (ऋग्वेद)। निच तपङ क्या यथा--"अप्रे तव पवो क्यो (१) महिधाजन्ते पर्चयो विभावसो (२)। वृहहानो शवसा वाजमुक प्य (३) दधासि दाराशे को।" (४) ऋग्वे दे। निच विष्ट भो यथा-वृदन्त एक परउन एक (१) तीयेन ज्योतिषा स'विशख (१)। सवेशनस्सन्ये चार धेहि (९) प्रियो देवानां परमे जनिवे (४) ॥" (सामवेदै)। निच जगत्या यथा-"शतकतमर्णव शाकिन नर(१) गिरी म इन्द्रमुपयन्ति विश्वतः (२) वाजसनि पूभिंद तूर्णिमप्तरम् ( ३ ) धामसाचमभिसाच खर्षिदम् ( ४ ) ॥" (ऋग्वे दै)। भूरिगनुष्टु भो यथा-"ता म पावह जातवेदो (१) लक्ष्मीमनपगामिनीम् (२) यस्यां हिरण्य विन्देयम् (३) गामश्च पुरुषानहम् (४)" (भवदेव:)। भूरिक विष्ट भो यथा-“य तुभ्यो दूतमिव वाचमिष्य (१) उपस्तीरेश्तरी धेनुमीड़े (२)। ये बातज नस्तरणिभिरेवैः (१) परियो सयो पसो बुभुषु ( ४ ) ॥" ( भवर्दवः )। भूरिगजगत्या यथा- "इयो न विद्याम् पयुजिरियं धुरि (१) तं वहानि प्रतरणिमवश्वम् (२)। नास्य वैश्मि विमुचनाहत पुन: (३) विहान पयः पुरः एत अजुनेषति (४) ( भवदेवः )। (क) विराड गायत्रया यथा-"अभीसून: सखिनामविता जरिवणाम् (१)। सा भवास्यूतये (२)" (सामवेद)। विराडुणिहो यथा-"द्रुतं गायत्र न कवनस्याह (१) चिहिचिरे भाविनावाम् (२) पाक्षी अभस्पतीद (३) ।" (भवदेवः)। विराडनुष्ट भो यथा--यदि बौरो अनुषा (१) बघिमिन्धान- हतीयोऽध्यायः ४१ पादितः सन्दिग्धे ॥ ६१ ॥ यदा षड्विंशत्यक्षरं छन्दो भवति, तदा किं प्रतिपत्तव्य, किं गायत्ती खराट्, उत उष्णिविराडिति ? एव सन्दिग्ध छन्दसि आदिभूतात् पादाविर्णयः कर्त्तव्यः। यदि प्रथमः पादो गायत्त्यास्तदा गायत्तेावासौ। तथोणिहस्तदोष्णिगिति। एवं सर्वत्र ॥ देवतादितश्च ॥ ६२ ॥ इदमपरं निर्णयनिमित्तमुच्यते। सन्दिग्ध छन्दसि, देवतादेव निर्णयः कर्त्तव्यः । 'आदि' ग्रहण स्वरादिपरिग्रहार्थम् । कस्य छन्दसः का देवतेति निर्णयः कर्त्तव्यः यथा इत्यपेक्षायामिदमुच्यते ॥ ৬১। ছাব্বিশ অক্ষর ছন্দের দুই অক্ষর বেশী ধরিলে স্বরাষ্ট্র গায়লীছন্দ হইতে পারে এবং দুই অক্ষর কম করিয়া ধরিলে বিরাট উষ্ণি ছন্দও হইতে পারে ; সুতরাং ঐরূপ স্থলে কোন ছন্দ হইবে, এই আশঙ্কায় আদি পাদ দ্বারা ছলোনির্ণয় করিতে হইবে। যদি গায়ত্রীর প্রথমপাদ হয় তবে গায়ত্রী, উষ্ণিকের প্রথম পাদ হইলে উষ্ণি হইবে, অন্যান্য সন্দেহস্থলে এই প্রকারে সন্দেহের নিরাস করিতে হইবে। मताः (२) अजुह्वद्धव्यमानुषक् (३) ॥ ( सामवेद )। विराड बहत्या यथा-"अग्ने विवस्व- दृषस (१) चिव अमरः (२)। आदाशुषे जातवेदा वहत्व (३) मद्यादेवा उपर्वधः (४)॥" विराट विष्टुभो यथा मन्त्रब्राह्मणे-"परिधत्त धत्त वासमैना (१) शतायुषी कृणुत दीर्घमायुः (२) शतं च जीव शरदः सुवर्चा वसूनि चाय विसृजामि जौवम् (२)॥' विराड. जगत्या यथा-"यूयमस्मभ्य' धिषणाभ्यस्परि (२) विहांसो विश्वा नाणि भोजना (३)। युमन्त वाज वषशुम्ममुत्तम् (२) मानो रयिमुभवशुक्षतावयः (४) ॥” (ऋग्वं दै)। खराड्गायत्रया यथा-"विद्वांसाविदुरः पर, (१) दविदानित्यापरी अचेता (२)। नुचिन्न मत्ता पक्रौ (३)॥" (ऋग्वे दे) खराडनुष्टुभो यथा-"लवणाभसि जातोऽसि (१) उद्योऽमि हृदयं तव (२)। लवणस्य पृथिवी माता (३) लवणस्य वरुण: पिता (४) ॥" ( भवदैव:)। स्वराड्न हत्या यथा-वितर्तयन्ते मघवन् । “विपरितोर्यो बिपोजनानाम् (२)। उपक्रमख पुकरुपमा (३) भर वाज नेदिष्ठभूतये (४) ॥'' (ऋग्वेदै)। खराट विष्टुभो यथा--"इन्द्रासोमा परि वा भूतु विश्वतः (१) इयं मतिः कल्याख व वाजिना (२)। यो वा होवां परिहिणोमि मेघ (३) । येन प्रमाणि नृपतीव जिगतम् ॥” ७-भि ४२ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् अग्निः सविता सोमो बृहस्पतिर्मित्रावरुणाविन्द्रो विश्वेदेवा देवताः ॥ ६३॥ गायत्त्यादीनां जगतीपर्यन्तानां यथाक्रममग्न्यादयो देवता वेदि- तव्याः। तत्र सन्दिग्धे छन्दसि, यद्याग्नेय तदा गायत्ता, यदा सावित्र तदोष्णिक्। एवं सर्वत्र। वैदिकेष्वेव च्छन्दःसु निचुरिजौ, तथा विराट्खराजौ च दृश्येते, न लौकिकेषु। अतो लौकिकपक्षे सन्देहा- भावाविर्णयनिमित्तभूता देवतादयो नेथन्ते । स्वराः षड्जादयः ॥ ६४ ॥ षड्जर्षभगान्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिषादाः खराः गायत्त्यादिषु क्रमेण द्रष्टव्याः ॥ सितसारङ्गपिशङ्गकृष्णनौललोहितगौरा वर्णाः ॥ ६५ ॥ गायत्त्यादिषु क्रमेण वर्णाः निर्णयनिमित्तमभिधीयन्ते । ৬২। দেবতাদি দ্বারাও সন্দিগ্ধ স্থলের ছন্দোনির্ণয় করিতে হয়। আদিশব্দ স্বরাদির পরিগ্রাহক। ৬৩। দেবতা দ্বারা ছন্দোনির্ণয় করিতে হইলে কোন্ ছন্দের কোন্ দেবতা তাহা জানা আবশ্যক, অতএব দেবতানির্ণয়ের জন্যই এই সূত্র করা হইল। গায়ত্রী হইতে জগতী পৰ্য্যন্ত পূর্বোক্ত সাত প্রকার ছন্দের ক্রমান্বয়ে সূত্রোল্লিখিত অগ্নি প্রভৃতি সাতটি দেবতা বুঝিতে হইবে, কাজেই সন্দেহস্থলে যে দেবতার নির্দেশ থাকিবে, তদনুসারেই ছন্দের নির্ণয় করা হইবে। অগ্নি দেবতা নির্দেশ থাকিলে গায়ত্রী, সবিতা দেবতা নির্দেশ থাকিলে উষ্ণি ইত্যাদি। বেদোক্ত ছন্দেই বিরাট স্বরাট প্রভৃতি সংজ্ঞাভেদ হয়, লৌকিক ছন্দে তাহা হয় না, সুতরাং লৌকিক ছন্দে সন্দেহের সম্ভাবনা না থাকায় সন্দেহবারণাৰ্থ দেবতাদি নির্দেশেরও কোন আবশ্যকতা নাই । গায়ত্রী হইতে আরম্ভ করিয়া জগতী পৰ্যন্ত সাত প্রকার ছন্দের স্বরও যথাক্রমে ষড়জ, ঋষভ, গান্ধার, মধ্যম, পঞ্চম, ধৈবত ও নিষাদভেদে সাত প্রকার। ७8 ।
४३ तृतीयोऽध्यायः अग्निवेश्य [ अग्निवेश्म ] काश्यपगौतमाङ्गिरसभार्गव- कौशिकवाशिष्ठानि गोत्राणोति ॥ ६६ ॥ गायत्त्यादीनां क्रमेणैतानि गोत्राणि भवन्तीति वाक्यशेषः। पत्र रोचनाभाः कृतयः, श्यामान्यतिच्छन्दांसि, इत्येवमादिकमवधीयते च्छान्दसाः। तत्रोपपद्यते। तीनामतिच्छन्दसाञ्च निवृद्भरिजो- विराट्स्वराजोश्च प्रवेशाभावात् कश्चिवास्ति संशयः, यस्य निर्णयनिमित्त वर्णोपन्यासः क्रियते, तदपि ऋषिदेवतास्वरवर्णानां ज्ञानानिःश्रेयस- मिच्छन्ति च्छान्दसाः ॥ (क) इति भट्टहलायुधकतायां छन्दोवृत्ती टतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ ৬৫। গায়ত্রী প্রভৃতি সপ্তবিধ ছন্দের যথাক্রমে সিত সারঙ্গ প্রভৃতি সূত্রোপাত সপ্তবিধ বর্ণ অভিহিত হইল। ৬৬। গায়ত্রী প্রভৃতি সপ্তবিধ ছন্দের গােত্র যথাক্রমে অগ্নিবে, কাপ, গৌতম, অঙ্গিরস, ভার্গব, কৌশিক ও বাশিষ্ঠভেদে সাত প্রকার। যে সমস্ত ছন্দের পূর্বোক্তরূপে সন্দেহের আশঙ্কা নাই, সেই সেই স্থলে দেবতাদিনির্ণয়ের সংশয়নিরাসরূপে আবশ্যকতা না থাকিলেও ছন্দের দেবতাদিজ্ঞানদ্বারা শুভদৃষ্ট হয়, ইহাই দেবতানির্ণয়ে ছন্দঃশাস্ত্র-প্রণেতার অভিপ্রায়। তৃতীয় অধ্যায় সমাপ্ত। ৩ (क) नन भगवता पिङ्गलाचाव्येण कृतो योऽयं देवतादिनियमः, स कि विधिनियमो- ऽनुवादार्थों वा ? नाद्यस्तताई दानुक्रमणिकाका:म्म तिकारश मंहिताग्थमन्त्राणं कर्मकाण्डीय. मन्त्राणच देवतादोनां विहितत्वेनापूर्खत्वाभावात्। किञ्च 'गायत्रयाः सविता जातवेदस' इति बिष्ट भोऽग्रिदेवता इत्यादिना विरोधात् सप्तव्याहतोनामपि छन्दमां देवतानां चानेन सह महाविरोधापातात् । यथाह संवत:-"व्याहतोनाच सव्वषामाषचव प्रजापतिः । गायचा चिगनुष्ट बहती पङ्क्तिरेव च ॥ "तिष्ट प् च जगतो चैव च्छन्दांस्येतानि सप्त थे। अनिर्वायुस्तथा- सूर्यो वृहस्पतिरापतिः। इन्द्रच विश्वेदेवाच देवताः समुदाहताः ॥" नापि द्वितीयोऽनन्त- व्यभिचारात् । नापि तृतीयो निष्फलत्वाविरोधापाताच। अव दमवधेयम्-येषां मन्त्राण, छन्दोदेवतादीनि नोक्तानि, अपि तु विराट्खराडादिलक्षवाइयललितत्वेन 'गायचापिग भ्याम्', 'उषिगनुष्ट व भ्याम्' इत्यादि संशयो भवेत, तवाद्यपादन क्वचिद्देवतादिभ्यश्च विरोधः परिहरणीयः .
अथवा चतुर्थोऽध्यायः । चतुःशतमुत्कृतिः ॥ १ ॥ (क) चतुरधिकं शतं चतुःशतम्, मध्यमपदलोपो समासः । चत्वारि च शतञ्च चतुःशतम्, इन्हसमासः । कम्मंधारयपक्षस्तु नेयते। तत्र चतुःशतानीति प्राप्नोति। (ख) यत्र चतुःशतमक्षराणां संख्या भवति, तदुत्कतिर्नाम च्छन्दः। यथा यजुर्वेदे-"होता यक्ष- ১। একশত চারি অক্ষরে “উৎকৃতি” নামক ছন্দ হইবে जगत्या: इत्यभिप्रायेण भगवता पिङ्गन्नाचायगा 'श्रादितः सन्दिग्ध' (३६१) इत्यादि मन मवाणि विहि. तानि इति । एतेषामुदाहरणामि बहना वैदशारखानामनुपगम्यत्वाह निभानि । यत्त, “शुक्क मुझं विजानीयानोच लोहितमेव च । श्यामं तु म्वरित विद्यादग्निरुक्षस्य देवता ॥ नीचे सोम विजानीयात् खरिते मविता भवेत् । उदात्त ब्राह्मणा विद्यानीच क्षत्रियमेव च ॥ वैश्य तु खरित विद्यादान तु भारहान (?) नीच' गोतममित्याह गाग्यं तु खरितं विदुः ॥ विद्याददातां गायत्री नीच वैट भमेव च । जागतं वरितं विद्यादेवमेव नियोगतः । गान्धर्ववेद ये प्रोताः सप्त षड्जादयः खराः । त एव वेद विजयास्त्रय उच्चादयः खराः ॥ उसौ निषा द गान्धारी नीचाहषभवती । शेषाम्त स्वरिने जया: षड्जमध्यमधैवताः ॥” इति याजवन्कीय- शिक्षोक्तः, विष्ट भो लोहितो वर्ग:, सोमी देवता, ऋषभधैवती खरी गोतम ऋषिः । श्यामो वर्ण: सविता देवता, षडजमध्यमपञ्चमाः खरा: गाय॑ ऋषिरित्यादिभिः पिङ्गलोकना- नक्य, तदपि शाखाभेदन परिहरणीयम् । ननु शिक्षाशास्त्र निषादादिसप्तखराणामुदानादिस्वर- वयान्तर्गतत्व नाभिहितत्वात् खराणान्तु गायत्रोतिष्ट व जगतोनामनुगतत्वन कथमणिगमुष्ट व : हहतीपङ कोनां वरवर्णादीनां सम्भवः ! उच्यते-उणिगादीनां चतुर्णामपि गायत्यादिवयार्ण पादोपजोव्यत्व न खरवर्णादयः सम्भवन्ति। विशेषस्तु नारदीयशिक्षायामनुसन्धयः । (क) किञ्च पथ छन्दांसि गायच गणिगनुष्ट व बहतीपड निविष्ट व जगतीशयति-शकरी- पच्चत्यष्टिकृत्यतिधतिकतिप्रत्याक्कतिविक्कतिसंवन्यभिनयतकत्यश्चतुर्विशत्यक्षरादोनि चतुरचरा- णोति माध्यन्दिनशाखोपक्रमणिकासूवमपि न सङ्गचते। (ख) उत्कत्यादि कतिपय॑न्तानामुदाहरणानि वृत्तिकता न दर्शितानि, अवस्लान्य पकमणिका. प्रदर्शितानि अन्यत्रापि च सुप्रसिद्धानि हत्तिमध्ये मया सनिवेशितानि । अव अक्षराधिक्यमपि . .
चतुर्थोऽध्यायः ४५ दखिनो च्छागस्य (१) हविष आत्तामद्यमध्य (२) तो मेद उहुत (३) पुरा हेषोभ्यः (8) पुरापौरुषेय्याग्टभो (५) घस्ताबनं घासे अजाणां (६) यवसप्रथमानां (७) सुमत्क्षराणां शतमिन्द्रियाणाम् (८) अग्नि- वात्तानां पीवोपवसनानां (C) पार्खतः श्रोणित: शितामतः (१०) उत्सादतोऽङ्गादङ्गादवत्तानां (११) करत एवाखिना जुषेतां (१२) हविरेवाश्विना जुषेताम् (१३ ) ॥" चतुरश्चतुरस्त्यजेदुत्कृतेः ॥ २ ॥ चतुःशताक्षराच्छन्दसः क्रमेण चतुरश्चतुरः संख्याविशेषांस्त्यजेत् । एतदुक्तं भवति-उत्कृतेरारभ्य चतुर्भिश्चतुर्भिरक्षरैन्यूनानि छन्दां- स्यन्यानि स्थापयेत् अष्टचत्वारिंशदक्षर यावत् ॥ तान्यमिसंव्याप्रेभ्यः कृतिः ॥ ३ ॥ तान्युत्कृतरनन्तराणि च्छन्दांसि, अभि सम् वि आङ, प्र इत्येतेभ्यः पराणि 'कति' संज्ञानि भवन्ति। तत्र शताक्षरं छन्दोऽभि- कतिः। यजुवेंदे-"देवो अग्निः विष्टिक्लत् (१) देवान्यायक्षद्- यथायथं (२) होताराविन्द्रमश्विना ( ३ ) वाचा वाचँ सरखती (४) मग्नि सोमँ खिष्टिकत् (५) विष्ट इन्द्रः सुत्रामा (६) सविता वरुणो- भिष-(७) गिष्टो देवा वनस्पतिः (८) खिष्टा देवा आज्यपाखिष्टो (2) अग्निरग्निना होता होत्रे खिष्टिकद् (१०) यशो न देधदिन्द्रियम् (११) अजमपचिति स्वधां वसुवने (१२) ॥” पम्मवत्यक्षरं संस्कृतिः ২। উৎকৃতির চার চার অক্ষর বাদ দিয়া আটচল্লিশ অক্ষর পর্যন্ত বক্ষ্যমাণ ছনঃসকল কথিত হইবে। ৩। কৃতি শব্দের পূর্বে অভি, সম্, বি, আঙ, ও প্র যােগ করিয়া উৎকৃতির পরবর্তী পাঁচটি ছন্দের নাম হইবে। অর্থাৎ একশত অক্ষর ছন্দের নাম অভিকৃতি न दुष्ट चतुःशतशब्दस्य वयोदशगायत्रीपादानामष्टाक्षरनानाधिक्यमपि सम्भवति,तच्च प्रागुदाह तम् । उतकत्यादिकतिपर्यन्तेषु छन्दःसु पादनियमो न केनापि मुनिना कृतो दृष्टः, अनुक्रमणिका - भाष्यकारलिखिता नियमाः कुवचिदृश्यन्त ।
४६ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् यथा यजुर्वेद-"देवोअग्निः खिष्टिक्षत् (१) सुद्रविणामवाकविः (२) सत्यमबायजी (३) होताहोतुहोतुरायजी (४) यानग्रे यान् देवानयद्या (५) अपि प्रेय॑ते हो। (६) अमत्सासता समनुषाम् (७) हात्रादेव गमाँ (८) दिवि देवेषु यज्ञषु रये (८) संखिष्टिाचाग्रे होताभू (१०) वसुवने वसुधे यस्य (११) नमो वाके ब्रीहिवौषट, (१२) ॥ हानवत्य- क्षरं विकतिः यथा-इमे सोमाः सुरामाणां (१) च्छागैर्न मेषैऋ षिभिः (२) स्तुता यास्येनतान भिः (३) लाजैर्महं स्वसोः अभूमः (8) आसरेण परिष्कृता (५) शुक्लाः पयखन्तोऽमृताः (६) प्रस्थिताः सोममधुश्रुतः (७) तामखिना सरस्वती (८) इन्द्रः सूत्रामा वृत्रहा (८) जुषन्तां सोमे मधु (१०) पिवन्तु मदन्तु वियन्तु सोमम् (११) ॥ अष्टाशोत्यक्षरमा- यथा-"भगा अनुप्रयुक्ता (१) मिन्द्रो यातु पुरोगवः (२) यस्याः स्वदोहविर्धान (३) पूयो यास्यनुमोयते ( ४ ) ब्राह्मणा यस्या- मर्पयति ( ५ ) ऋभिः साम्ना यजुविदः ( ६ ) युध्यन्ते यस्यात्विजम् (७) सोममिन्द्राय पातये (८) शबोभूतिक्षिणायां सुशेषां '८) यज्ञ ददातु सुमनस्यमाना (१०) ॥" (क) चतुरशोत्यक्षर प्रकृतिः । यथा-"सूर्यश्च मामन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युक्ततेभ्य: पापेभ्यो रक्षन्तां यद्रात्या पापमकार्ष मनसा वाचा हस्ताभ्यां पदभ्यामुदरेण शिश्ना रात्रिस्तदवलुम्पतु यत् किञ्चिद्दरितं मयि इदमह माममृतयौनौ सूर्य ज्योतिषि जुहोमि ॥” ( ख ছিয়ানব্বই অক্ষর ছন্দের নাম সঙ্কুতি, ৯২ অক্ষর ছন্দের নাম বিকৃতি ৮৮ অক্ষর ছন্দের নাম আকৃতি ও ৮৪ অক্ষর ছন্দের নাম প্রকৃতি হইবে। कृतिः। ) (क) पवाटी गायत्राः पादा ही जागती, पवापि पूदव्यूहा रसाहा न्यूनता परिहर्तव्या। (ख) प्रात:सन्धधाचमने "यद्रावना पापमका गविस्तदवलुम्पतु” इत्यादि ग्रन्थस्थपाठो दाक्षिणात्यप्रदेशस्थानां वेदविदा सम्मतः। अस्मद्देशोयाः पुन: “यदङ्गा पापमकार्ष पहलदव- लुम्पतु "इत्यादि पाठ समीचीनतया मन्यने । पनयोः कतरः समोचीनतया प्रतिभाति तत प्रजापतिरेव जानाति ।
चतुर्थाऽध्यायः प्रकृत्या चोपसर्गवर्जितः ॥ ४ ॥ उपसर्गेण वर्जितः कतिशब्दः प्रकत्या स्वरूपेणेवावतिष्ठते । तेनैतदुक्त भवति, अशोत्यक्षरं छन्दः कति म भवति। यथा यजुर्वेद -सुपर्णोऽसि गरुत्मां सविवृत्ते शिरो गायत्त चक्षूहद्रथन्तरे पक्षी स्तोम आत्मा च्छन्दांसि अङ्गानि अषि नाम सामते। तनूर्वाम- देव्यं यज्ञो यज्ञियं पुच्छ धिणियां सफाः सुपर्णोऽसि गरुत्मान् दिवं गच्छ स्वः पत ॥ धृत्यष्टिशकरोजगत्यः ॥ ५ ॥ कृतेरधस्ताद तिरष्टिः शक्करो जगतोत्येते शब्दाः क्रमेण व्यवस्थाप- नोयाः ॥ पृथक् पृथक् पूर्वत एतान्येवैषाम् ॥ ६ ॥ एषां धृत्यादीनां पूर्वतः पृथक्पृथगतान्ये व शब्दरूपाणि विन्यसेत् । पृथक् पृथग ग्रहण प्रत्येकं पूर्व त्वज्ञापनार्थम्। अन्यथा हि समुदाय- पूर्व त्वमेषां स्यात्। तेनायमर्थ:-तिशब्दात् पूर्व तिशब्दः, अष्टिशब्दात् पूर्व मष्टिशब्दः, शक्करीशब्दात् पूर्व शक्करीशब्दः, जगतो. शब्दात् पूर्व जगतोशब्द. स्थापनोयः ॥ द्वितीयं द्वितीयमतितः ॥ ७॥ अत्र हितोयं हितोयं शब्दरूपमतिशब्दात् परतः प्रयोक्तव्यम् । एवं ৪। উপসর্গরহিত শুদ্ধ কৃতি শব্দ স্বরূপেই অবস্থিত হইবে। অর্থাৎ দ্বিতীয় সূত্র দ্বারা পূর্বোক্ত ৮৪ হইতে ৪ বাদ দেওয়ায় ৮০ অক্ষর ছন্দের নাম झेन कृति। ৫। কৃতির পরে ধৃতি, অষ্টি, শঙ্করী ও জগতীশ ক্রমে কথিত হইবে ৬। পূর্বোক্ত বৃতি প্রভৃতি শব্দের পূর্বে পৃথক পৃথক্ ধৃতি প্রভৃতি শব্দই দিতে হইবে। যেমন ধৃতি শব্দের পূৰ্ব্বে ধৃতি শব্দ, অষ্টি শব্দের পূর্বে অষ্টি শব্দ, শরী শব্দের পূর্বে শক্করী শব্দ ও জগতী শব্দের পূৰ্ব্বে জগতী শব্দ দেওয়া बावशक।
४८ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् सत्युत्तरेषां छन्दसामेताः संज्ञाः क्रमेण भवन्ति। तत्र षट्सप्तत्यक्षरं छन्दों ऽतितिः। यथा ऋग्वेदे “सहिश!नमारतंतुविष्वणि (१) रप्रस्वतीषू- बरा खिष्टनि (२) रातैनाखिष्टनि: (३) आदव्यान्याददि (8) यंजस्य केतुरहणा (५) अधस्मास्य हर्षतोहषीवतो (६) विश्वे जुषन्त पन्यां (७) नरः शुभेन पन्थाम् (८)” हासप्तत्यक्षरं धतिः । यथा ऋग्वेदे-“अवम्म इन्द्र दाहि श्रुधिनः (१) शुशोच हि द्यौः क्षानभीषांअद्रिवो (२)धणाव भौषां अद्रिवः (३) शुभिन्तमोहिशुभिभि (४) बंधेरुग्रे मिरीयसे (५) अपूरुषन्नो अप्रतीतशूरसत्त्वभि (६) स्विसप्तः शूरसत्त्वभिः (७) ॥” अष्ट- षष्टाक्षरमत्यष्टिः । यथा ऋग्वेदे-“अदर्शि गातुरुरवे वरीयसी (१) पन्था ऋतस्य समयंस्त रश्मिभिः (२) चक्षुभर्गस्य रश्मिभिः (३) द्युक्षं मित्रस्य सादन (8) मर्यमणो वरूणस्य च (५) अथादधाते वृहदुक्थं वयः (६) उपस्तुत्य ब्रहहयः (७) ॥” चतुःषष्टाक्षरमष्टिः। यथा ऋग्वेदे- "त्रिकद्रूकेषु महिषो यवाशिरंतुविशुष्म (१) स्तूपत्सोममपिबहिष्णुना सुतं यथावशत्। (२) सई ममाद महि कम्म-कर्त्तवे महामुरु (३) सैनं सश्चद्देवो देवं (४) सत्यमिन्द्र सत्यइन्दुः (५) ॥” षष्टाक्षरमति यथा ऋग्वेदे-“साकं जातः क्रतुना साकमोजसा बिव- क्षिथ (१) साकं वृद्धोवोयें: सासहिर्मुधोविचर्षणिः (२)। दाताराध- स्तुवते काम्य वसुसे (३) नं सश्चद्देवो देवं (४) सत्यमिन्द्र सत्य इन्दुः (५) ॥” षट्पञ्चाशदक्षरा शक्करो। यथा ऋग्वेदे-"प्रौष्वस्मै पुरोरथं (१) इन्द्राय शूषमर्चत (२) अभीकेचिदुलोकवत् (३) सङ्ग समत्सु वृत्रहा (४) अस्माकं बोधिचोदिता (५) नभन्तामन्य- केषाम् (६) ज्याका अधिधन्वसु (७) ॥” हिपञ्चाशदक्षरमतिजगतो- ৭। দ্বিতীয় ধৃতি প্রভৃতি শব্দ অর্থাৎ ষষ্ঠ সূত্রদ্বারা কথিত পূৰ্ব্বে ধৃতি প্রভৃতি শব্দ অতি শব্দের পরে প্রয়ােগ করা হইবে। এই প্রকারে দ্বিতীয়, পঞ্চম, ষষ্ঠ ও সপ্তম সূত্র দ্বারা ক্রমিক সংজ্ঞা নির্দিষ্ট হইল। "बजिडि" १२ बरुन शमन नाग “लि" - वात झामन नांश "अगाष्टि". शक्करी। যথা-৭৬ অক্ষর ছন্দের নাম चतुर्थोऽध्यायः ४८ मेव। व्यथा मन्वब्राह्मणे-"मा ते ग्रहेषु निशि घोष उत्था-(१) दन्यत्र तद्रुदत्यः संविशन्तु (२)। मा त्वम् रुदत्युर आ वधिष्टा (३) जीवपत्नी पतिलोके विराज (४) पश्यन्ती प्रजां सुमनस्यमानाम् (५) ॥” अष्ट- चत्वारिंशदक्षरं जगती। यथा सामवेदे-"इमं स्तोममहते जात- वेदसे (१) रथमिव समहे मा मनीषया (२)। भद्रा हि नः प्रमतिरस्य संसदि (३) अग्न सख्ये मारिषा मावयं तव (४) ॥" अव लौकिकम् ॥८॥ अधिकारोऽयमाशास्त्रपरिसमाप्तेः। पूर्वेषां छन्दसां वैदिकत्व- इतः प्रभृत्यार्यादीनां चूलिकापर्यन्तानां लौकिकत्वमेव । समान्यादीनामुत्ततिपय॑न्तानां वैदिकत्व लौकिकत्वञ्च । अत्र वैदिक च्छन्दसां प्रस्तावे प्रसङ्गात् वेदवदनादिमुनिपारम्प-गतं स्मृतिपुराणे- तिहासादिषु दृश्यमानमार्यादिदण्डकपर्यन्त लौकिकं छन्दोजात मधिक्रियते, तन्मूलत्वात् काव्यस्य । काव्यञ्च कीर्तिरूपत्वादानन्द- हेतुत्वाञ्च पुरुषार्थः॥ पावैष्ट माच्च यदार्षम् ॥ ६ ॥ आङभिविधौ। त्रिष्टुबेव नष्ट भम्, स्वार्थ तद्धितः । अयमर्थ:- गायत्वादिविष्ट,प्पर्यन्त यदा कन्दोजातं वैदिके व्याख्यातम्, ( क ) लौकिके च तत्तथैव द्रष्टव्यम् । किं तदार्षम् ? चतुर्विशत्यक्षरा ৬৪ অক্ষর ছন্দের নাম ‘অষ্টি”, ৬• অক্ষর ছন্দের নাম “অতিশরী” ৫৬ অক্ষর ছন্দের নাম “শরী’ ৫২ অক্ষর ছন্দের নাম “অতিজগতী” ও ৪৮ অক্ষর कानन नांग "जी"। ৮। শাস্ত্র শেষপর্যন্ত এই সূত্রটি অধিকার করা হইবে। অর্থাৎ এই সূত্র দ্বারা বক্ষ্যমাণ আৰ্য্যা প্রভৃতি ছন্দের লৌকিকত্ব বিহিত হইল এবং এই বিধান দ্বারা পূর্বোক্ত গায়লী প্রভৃতি ছন্দের বৈদিকত্ব জানা যাইবে। ৯। গায়ত্রী হইতে আরম্ভ করিয়া ত্রিষ্টুপ, পৰ্য্যন্ত যে সমস্ত আৰ্য্যা ছন্দ কথিত হইয়াছে, (যেমন ২৪ অক্ষর গায়ত্ৰী, ২৮ অক্ষর উষ্ণিক, ৩২ অক্ষর অনু- (क) जयतीति मव पश्चायतव्यमन भावेष्ट भादितात, पृथगपादानप्रयोजनन्तु 'तोटकं स' इत्यादिषु वोडव्यम्। १-नि ५. पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् गायची। अष्टाविंशत्यक्षरा उणिक् । द्वात्रिंशदक्षरा अनुष्टुप् । विशदक्षरा वृहती। चत्वारिंशदक्षरा पङ क्तिः । चतुश्चत्वारिंश- दक्षरा विष्ट प्। चः समुच्चये ॥ पादश्चतुर्भागः ॥१०॥ चतुर्भागश्चतुर्विंशत्यक्षराया गायचाश्चतुर्थो भाग: ‘पाद संज्ञां लभते। गायचयाः षडक्षरः पादः। एवमुणगादिष्वपि द्रष्टव्यम्। समवृत्त- विषयमेतत् ॥ (ख) यथावृत्तसमाप्तिर्वा ॥११॥ यस्य वृत्तस्य यादृशैः पादैन्यूँनाक्षरैरधिकाक्षा समाप्ति श्यते, तस्य तादृशा एव पादा ग्रहीतव्याः । वाशब्दो व्यवस्थितविभाषा। तेनोहतादिषु विषमवृत्तेषु चतुर्भागातिक्रमेणापि पादव्यवस्थादर्शनात् ॥ प्रादौ तावरणच्छन्दो मानाच्छन्दस्ततः परम् । तृतीयमक्षरच्छन्दश्छन्दस्त्र धा तु लौकिकम् ॥ आर्यादुधद्गीतिपर्यन्तं गणच्छन्दः समीरितम् । वैताल्यादि चूलिकान्त मात्राच्छन्दः प्रकीर्तितम् । समान्यादुद्यत्ततिं यावदक्षरच्छन्द एव च ॥ तत्रादौ तावदा-लक्षणसिद्धार्थ गणसंज्ञां करोति- ভ, ৩৬ অক্ষর বৃহতী, ৪০ অক্ষর পঙক্তি, ৪৪ অক্ষর ত্রিষ্ঠুভ, বেদের ন্যায় লৌকিক ছন্দে তাহাদের ব্যবহার হইবে । ১০। প্রত্যেক ছন্দেরই চারিভাগের এক ভাগকে পাদ বলে। যেমন—চব্বিশ অক্ষর গায়ত্রীর ছয় অক্ষরে এক পাদ ইত্যাদি। এই সূত্রটি সমবৃত্তবিষয়ক । ১১। নূনাধিক যত অক্ষর পাদ দ্বারা যে ছনের সমাপ্তি হয়, তত অক্ষরে সেই ছনের পাদ ধরিতে হইবে। উদগদি বিষমবৃত্তে চারিভাগের একভাগে পাদের ব্যবস্থা না হইয়া নির্দিষ্ট অক্ষর দ্বারাই পাদের ব্যবস্থা করিতে হইবে। --- । । (ख) 'गायचा वसव' इति यदुना सहेदिकमावविषयं, तेन लौकिकच्छन्दसा विस- पट पदत्व' निषिद्ध', विषमहत्तऽपि लौकिकोक्ती विषमो भविष्यति नतु वैदिकोती, किन्तु तवापि चतुष्पदत्वमक्षतमेव।
चतुर्थोऽध्यायः ५१ कात्वा लः समुद्रा गगाः ॥ १२ ।। ल इत्येकमात्रिकस्याक्षरस्य ग्रहणम्। समुद्रा इति चतुःसंख्योप- लक्षणार्थम्। चतुर्णा लकाराणां 'गणः' इत्येषा संज्ञा विधीयते । नौ गन्तमध्यादिलश्च ।। १३ ।। पनन गणस्य विन्यासभेदं दर्शयति। स हि गण: कदाचिद् गुरु- हयेन ( ss ) भवति कदाचिदन्तेनैकेन गुरुणा, ( Is) कदाचिन्मध्य- मन, (११) कदाचिदाद्य न, (su) कदाचिच्चतुभिलघुभिः (un)। षष्ठस्य भेटस्याभावाद् (१) विस्पष्टार्थमिदं सूत्रम्। अन्तमध्यादिरिति प्रथम इन्दसमास पश्चाइकारण बहुब्रीहिः। इन्दात् परो यः श्रूयते, लभतेऽसो प्रत्येकमभिसम्बन्धम्। हो गकारी ( ss) चत्वारो लघवो (m) भवन्ति, स एको (s) गणः । गकारोऽन्त यस्य स गन्तो द्वितीयो (us) गणः । गकारो मध्ये यस्य स गमध्यस्तृतीयो ( Is1) गणः । गकार आदी यस्य स गादिश्चतुर्थो (sn) गणः । नकारलकारी मिलितौ चत्वारो लघवो भवन्ति, स पञ्चमो (1) गणः । एवं गणेषु सिद्धेषु इदानीमा लक्षणं करोति- खरा अईचाऱ्याम् ॥ १४ ॥ गणग्रहणमनुवर्तते। खरा इति सप्तानां संज्ञा। यत्र प्रस्तार ১২। চারিটি লঘুবর্ণের “গণ” সংজ্ঞা হয়। আৰ্যা লক্ষণসিদ্ধিই গণসংজ্ঞার भावजिन। ১৩। সেই গণ কোন স্থলে দুইটি গুরুবর্ণ (ss) দ্বারা, কোন কোন স্থলে দুইটি লঘুবর্ণ (a) ও অন্তে একটি গুরুবর্ণ (5) দ্বারা,কোন কোন স্থলে মধ্যবর্তী একটি গুরুবর্ণ ও দুইটি লঘুবর্ণ (।।) দ্বারা, কোন স্থলে আদি একটা গুরুবর্ণ ७ शेखि नतूवर्ग (5 ॥) बान्ना ५२९ (कान घटन हानिजि नजूतन ( ।। ।। ) पाना- (१) हिगुरुकस्य (5) गणस्यास्य मावाप्रस्तारनियमेन प्रस्तारे क्रियमाणे मचंगुर्खादि. मर्चलघन्ताः पञ्चैव भेदा मवन्ति । ते च भेटा हिगुरुकाद गणदेव क्रमश: ss. Is, Isi, sh, ॥॥, एते पञ्च गणा जायन्ते। मूलऽप्येते प्रस्तारक्रमेण पर्व व निष्पादिताः। पतोऽव षष्ठ- भेदस्याभाव इति भावः ॥
২ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् गणाः सप्त भवन्ति, अईच्च गणस्य, तदाऱ्याई निष्पद्यते । हितीय- मप्य तादृशमेव । समप्रविभागेऽई शब्दः । यद्यवमई शब्दस्य 'पई नपुंसक'मित्यनेनैकदेशिसमासे सति पूर्वनिपात: प्राप्रोति, यथा- पढिकम्, अईपलम्, अईखारोति। नैष दोषः। सत्यपि सम- प्रविभागवचनत्वे सम्बन्धमावस्यात्र विवक्षितत्वात् ( क ) समप्रविभाग- वचनस्याईशब्दस्यैकदेशिसमासव्यभिचारदर्शनाच्च ( ख ) । यथा-तुला- हैन गां क्रोणाति। पणाईक्रोतताम्बूलचर्वणाद् गर्विताननाः । अनभ्यासाद् गलल्लाला यान्त्ये ते वारयात्रिकाः ॥ तथानासमप्रविभागत्वेऽप्यईशब्दस्य कदेशिसमासदर्शनाच्च । यथा- अईचन्द्र दधमधिं पातु वः पार्वतीपतिः । कालकूटविषं हन्तु मंग्टहोतमिवामृतम् ॥ अन्यच्च- तुल्यार्थं तुल्यसामर्थ्य मम्मेझं व्यवसायिनम् । पईराज्यहरं भृत्य यो न हन्यात् स हन्यते ॥ प्रवाईस्य लक्षण कुर्वाण एवं ज्ञापयत्याचार्यों यदायायामवान्तर- বিন্যস্ত হইবে। (এরূপ বিন্যাস-প্রভেদের কারণ নির্দেশের জন্য প্রথম অধ্যায়ের ত্রয়ােদশ সূত্র দেখ ) ইহার অতিরিক্ত কোনও বিন্যাসভেদের সম্ভাবনা না থাকায় স্পষ্টার্থই কহিতে হইল। যে ছন্দে সাতটী গণ ও গণের অর্ধ থাকে, সেই ছন্দ আৰ্যাৰ্দ্ধরূপে 81 । (क) यव समासस्यापि समप्रविभागद्योतकत्व तब तु एकदेशिसमासः, यथा पढिक- मिन्यादयः । पार्याईमित्यादी सम्बन्धमाव विवक्षितम्, पा-या अर्डम् पार्याईमिति षष्ठी- समास प्रति भावः । यथोक्त दुर्गण-'पिप्पल्यईमिति षष्ठीसमासोऽपि दृश्यते।' एवञ्च ' नपुसक'मिति पाणिनीयमूव' न व्यापकम् । यथाह विलोचन:-अथान्तरणताचन षष्ठी- समासोऽपि स्वादिष्यत एवे"ति ॥ (ख) व्याप्ति दर्शयति-यथेति। दर्गमिहोऽपि-शराई चूल्लिकाईमिति, असमप्रवि- भागऽपि नहीदम जरतीत्याह ॥
चतुर्थाऽध्यायः पादव्यवस्था नास्ति। तेन 'होपादन्यस्मादित्यादी गणत्रयस्यान्त गुरुत्वं न स्यात् । (२) होपादन्यस्मादपि, मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् । आनीय झटिति घटयति, विधिरभिमतमभिमुखोभूतः (१) ॥ पचायुङ न ज ॥ १५ ॥ अत्र आर्याच्छन्दसि, अयुग्गणः, प्रथमस्ततोयः पञ्चमः सप्तमच, न जगणो (Is1) मध्ये गुरुर्न कर्तव्यः । शेषास्तु कामतोऽन भवन्ति ॥ षष्ठो ज॥ १६ ॥ प्रवाऱ्याच्छन्दसि षष्ठो जगणो मध्यगुरुरेव (Isi) भवति । यथा- २. 55 ।।5।5।। ।।।5 मा जयति जगत्या- देवी दिवमुत्पतिष्णुरतिरुचिरा। १ २ ३४ ५ ५ ६ s।।। ISS S ६ । SSIIIIIISSIIS SI SIS या दृश्यत गगनतले कंसवधोत्पातविधुदिव ॥ न्लो वा ॥ १७॥ षष्ठ इत्यनुवर्तते। आयायाः षष्ठो गण: () सर्बलघुर्बा भवति । পরিগণিত হয়। পিঙ্গলাচাৰ্য আৰ্যাদ্ধের লক্ষণদ্বারা জানাইয়াছেন যে, আৰ্য্যাতে অবান্তরপাদের ব্যবস্থা নাই। ১৫। আৰ্য্যাচ্ছন্দের প্রথম, তৃতীয়, পঞ্চম ও সপ্তমগণ মধ্যগুরু (।।) श्व ना। ১৬। আৰ্যাচ্ছন্দের ষষ্ঠগণ মধ্যগুরুই (।।) হইবে। ( २ ) अन्यस्मादपि, घटयति, इनाभयन इखेकारस्य सति पादान्तवे 'गम्ने' (१।१०) इति गुरुत्व भवेदिति भावः ।
५४ पिङ्गालच्छन्दःसूत्रम् ४ ५ ... . SS ISI SS SSS 5 ।।।। रूपान्तरण देवौं तामेव स्तौमि सपदि किल महिषः । १ २ ४ ५ ७ ग SSSIT SI SIII I SISS S पाद स्पर्थसुखादिव मौलितनयनोऽभवद्यस्याः ॥ मलौ चेत् पदं द्वितीयादि ॥ १८ ॥ षष्ठो गण: (m) सर्बलघुश्चेद् भवति, तदा द्वितीयाक्षरादारभ्य पर्ट प्रवर्त्तते। पूर्वमेवोदाहरणम् ॥ मप्तमः प्रथमादि ॥ १६ ॥ षष्ठे गणे मध्यगुरौ (Isi) मर्वलधी () वा जाते सप्तमो गण: (1) सर्वलघुश्चेद् भवति, तदा प्रथमाक्षरादारभ्य पदं प्रवर्त्तते ॥ (२) तत्रोदाहरणम्- ३ ४ ५ ६ ॥ १ २ SSS।।55555।।।।।। ब्रह्म क्षत्रकु लीनः प्रलोनसामन्तचक्रनुतचरणः । ১৭। কোন স্থলে আৰ্য্যাচ্ছন্দের ষষ্ঠগণ সৰ্ব্বলঘুও (৯) হইবে। ১৮। ষষ্ঠগণ সৰ্বলঘু হইলে দ্বিতীয় অক্ষরাবধি পদ প্রবর্তিত হইবে। ১৯। ষষ্ঠগণ মধ্যগুরু কিংবা সৰ্বলঘু হইয়া সপ্তমগণ সৰ্বলঘু হইলে প্রথম অক্ষরাবধি পদ প্রবর্তিত হইবে । (३) सप्तमगणस्य प्रथमाक्षरादारभ्य मुवन्तादिपद प्रवर्तते नतु तव प्रथमाक्षरं गणविभागार्थ पूर्वमारुष्यत इति स्पष्टार्थः । यथास्य उदाहरणे 'तचक' इति षष्ठगणस्य मध्यगुरोक्दाहरणा- परभ्यः परभूतानां सप्तगणस्योदाहरणभूतानां 'नुतचर' दांत चतुर्णमक्षराणं प्रथमात् 'नु' इत्यक्षरात् सुवन्तादिपदप्रकृत्तिर्जाता। नतु तदक्षर गणविभागनिष्पत्यर्थ पूर्वमानष्टम् । षष्ठ- मध्यगुरुगणात परतः सप्तमसर्वलघुगणयुक्तार्योदाहरणं-ब्रह्मक्षति। षष्ठसर्वलघुगणात परतः चतुर्थाऽध्यायः ५५ २ ३ ४ -- ।।।।।।SS SSI SIIS सकलसु कतैक पुनः श्रीमान् मुञ्ज चिरञ्जय ति ॥ १ २ ग ।।।।।SIS SSS।।।।। ।।। जयति भुवनैक वीरः सोरा युधतुलि तविपुलबलविभवः । २ ३ ४ ७ ग ।।।।।।।।।। 5।। SS IS SS अनवर तवित्त वितरण निर्जित चम्या धिपो मु खः । अन्त्य पञ्चमः ॥ २० ॥ अन्ते भवमन्त्यम् दिगादित्वाद् यत्। अन्ये हितीयेऽड़े पञ्चमचेद- गणः () सर्वलघुर्भवति, तदा प्रथमादि पदं प्रवर्तते। तत्रोदा- १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ग 5।।5।।5।।5।। SIIS म जयति वाक्पति राजः सकला र्थिमनोरथैक कल्पतरः । २ ३ ४ SSISI ।।55 ।।।।।5।। प्रत्यर्थि भूत पार्थिव लक्ष्मी हठहर णदुर्ललि तः (४) ॥ ২০। দ্বিতীয়াদ্ধে পঞ্চমগণ হইলে সৰ্বলঘু (W) হইবে, প্রথম অক্ষর হইতে পদ প্রবন্তিত হইবে। सप्तमसर्वलघुगणयुत्तार्योदाहरणं-जयतीति। अनयोर्गणप्रभेददर्शनम् उक्तश्लोकाचारमनको- परिखतं वर्तते। तत्तु पूर्व वद व्याख्य यम्॥ ( ४ ) अस्या उत्तरदले हठहर इति पञ्चमस्य मलघुगणस्य प्रथमादक्षरात् हकारादारम्ब पदोत्पत्ति:. नतु चतुर्थगणावयवोभूतादक्षगत्। अतः प्रथमादिपदप्रतिमतीयमाया ।
पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् षष्ठश्च ल॥ २१॥ अन्त्ये इत्यनुवर्तते। अन्त्ये हितीयेऽई मध्यगुरौ ( 11 ) सर्व लघी (m) वा षष्ठे गणे प्राप्त तदपवादो लकारो विधीयते। पूर्वमेवोदा- विषु गणेषु पादः पथ्यादा च ।। २२ ॥ चकारोऽन्त्य इत्यनुकर्षनार्थः। यस्या आयाया अन्तेऽई आद्य च विषु गणेषु पादः समाप्यते, मा आर्या पथ्या' नाम भवति । । तद्यथा- ३ ४ ५ SS SS SS S IS S SS S ३ ४ SS 5।। ।5। पथ्या शी व्या यामी स्त्रीषु जि तात्मा नरो न रोगी स्यात् । २ . 55555 यदि वच सा मन सा वा द्रुयति नित्यं न भूते भ्यः ॥ पादग्रहणं यत्युपलक्षणार्थम्। विपुलाऽन्या ।। २३ ॥ यस्था आयाया अन्तेऽई आद्य वोभयोर्खा त्रिषु गणेषु पादो न वित्राम्यति, सा आर्या 'विपुला' नाम। मामान्य न विधानमेतत् । सा चायन्तोमयपूर्वकत्वात्तिधा भवति। तत्रादिविपुला- २५ । विछौशाटकंत्र मर्छा नसू (1) शेत । ७.७११ खाता भक्षा- গুরু ও সৰ্বলঘু প্রাপ্তিসত্বে এই অপবাদ কথিত হইল। ২২। যাহার প্রথম ও শেষার্ধে তিনগণে পাদ সমাপ্ত হইবে, সেই আৰ্য্যাকে "resi" का।
चतुर्याऽध्यायः १ SSSSSSSSS।।।।।SS निग्धव्हायालावयलेपिनी किञ्चिदवनत-वीणा १ २ ३ ४ ५ SSSSSSSSS मुखविपुला सौभाग्य लभते स्त्रोत्याह माण्डव्यः ॥ (१) अन्त्यविपुला- १ . २ ३ ६ SSI SIISS LISSI SISSS चित्तं हरन्ति हरिणोदीर्घदृशः कामिनां कलालापैः । १ २ my ४ ५ ग SSSSS।।।।।।।।।।।। नौवीविमोचनव्याजकथितजघना जघनविपुला ॥ (२) उभयविपुला- ३ ४ ५ १ aur SSITIILISIS IS SI SISI IS या स्त्री कुचकलसनितम्बमण्डले जायते महाविपुला। (१) पब मुखे पाद्यदले 'विग्ध 'या' 'लाव' इति गणवयमुखाय लावण्यशब्दपयन पादो विधाम्यति, पत पय मुखविपुला नाम पार्यो । उतालक्षणा मुखप्राशस्यवती रमबीच मुखविपुला कष्यते। (२) असा नवने (अन्य ) चरबदरी 'निवी' 'विमोच' 'नव्या' इति गवयात पर चतुर्थगवायचर जकार पादो विश्राम्यति, पत यं जघनविपुला नाम पार्यो । -विन ५८ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् १ २ ३ ४ ५ ग SSIS।।।5 ISIS।।।।। गम्भीरनाभिरतिदीर्घलोचना भवति सा सुभगा ॥ (३) पत्रोचते-पथ्याविपुलालक्षणयोः सहानबस्थालक्षणविरोधस्तेन मित्रो भावो नास्ति। य एवांशो विपुलयाभिस्पृष्टस्तेनैव पथ्यावं मष्टं भवति उभयाश्रयत्वात्। पथ्यालक्षणस्य विपुलायास्तवांशेनापि प्रवेशो दुर्लभः । ततश्च पथ्यालक्षणैकांशवैकल्येऽपि तदन्यमावविषय- त्वात् विपुला भवत्येव । पथ्याचपलयोच विरोधाभावाबाध्यवाधकभावो नास्ति । तवायं ग्रहः- एकैव भवति पथ्या विपुलास्तिस्रस्ततश्चतस्रस्ताः चपलाभदैस्त्रिभिरपि भिन्ना इति षोड़शायाः सुरः । गौतिचतुष्टयमित्य प्रत्येक षोड़शप्रकारं स्यात् ॥ साकल्य नाUणामशीतिरेव विकल्याः सुरः । तेषामनुत्तोदाहरणन्यूद्यानि ॥ (क) चपला हितौयचतुर्थी ग मध्ये जी ॥ २४ ॥ अधिकारोऽयम्। द्वितीयचतुर्थो गणो मध्यगुरू (151) भवतः, प्रथमचान्यगुरुः ( Is), ढतीयो हिगुरुः, (ss), पञ्चमवादिगुरुः ২৩। যে আৰ্যার প্রথমার্ধে বা শেষার্ধে বা উভয়ার্ধে তিন গণে পাদসমাপ্তি না হয় সেই আৰ্য্যাকে “বিপুল” বলে। সেই বিপুলা আন্তোভয়াৰ্থপূৰ্ব্বকত্ব, নিবন্ধন অদিবিপুলা, অন্ত্যবিপুলা ও উভয়বিপুলাভেদে তিন উদাহরণ বৃত্তিতে দেখিতে পাইবে। शंद। (३) पस्था उभयोईनयोगणवयान्न 'या स्त्री' 'कुचकल' 'सनित' रत्थन 'गम्भी' 'रमामि' 'रतिदी' इत्यवच पदी विश्राम्यति, पत इय' महाविपुला नाम पाया। कुषादिखचपयुत्ता नारौ च महाविपुला उच्यते ॥
५८ चतुर्थाऽध्यायः ( sm) शेष यथाप्राप्तम् । एवं गकारयोर्मध्ये हितोयचतुर्थों जकारी भवतः, सा पाऱ्या 'चपला' नाम। उदाहरणमग्रतः । पूर्वे मुखपूर्बा ॥ २५ ॥ पूर्वाई चपलालक्षणं चेद् भवति, तदा सा पा- 'मुखचपला' नाम ॥ पथ्यापूर्वकं मुखचपलोदाहरणम्- ४५ २ ६ ISISI SSISISS ISI SIIS प्रतिदारुणा दिजिह्वा परस्य रन्धानुसारिणी कुटिला । २ ३ ४ ५ ६ ग १ SS ।।।।SSSS SS IIIIIS दूरात् परिहरणीया नारी नागोव मुखचपला ॥ पादिविपुलापूर्वक मुखचपलोदाहरणम्- ५ ६ ७ ग १ २ ३४ SSI SISS I SISSI SISSS यस्याच लोचने पिङ्गले ध्रुवौ सङ्गते मुखं दीर्घम् । १ २ ३ ४ ५ ६ ७ग ।।5।।SSSSS ।।। ।।।।। विपुलोबताश्च दन्ताः कान्ताऽसो भवति मुखचपला ॥ २४ । ए बार-झटकत वित्र ७ 5 शौ जवानव पक्षाव शेगा मक्षा (I51 ) श्न, मरे आरिक "ना" बटन। पर यक्षिका श्व । ২৫। পূর্বভাগে চপলালক্ষণ থাকিলে সেই আৰ্য্যাকে “মুখচপলা” বলে।
पिलच्छन्दःसूत्रम् उभयविपुलापूर्वक मुखचपलोदाहरणम्- १ २ ४ ५ ग ISIS ISS ISISS ISISs विपुलाभिजातवंशोवापि रूपातिरेकरम्यापि । १ २ ४ ५ ६ ७ग SSISISSIS।।।।। ।।। । निःसार्यते यहादल्लभापि यदि भवति मुखचपला ॥ जघनपूर्वेतरत्र ॥ २६ ॥ हितोयेऽई चपलालक्षणच अवति, सा आया 'जघनचपला' नाम ॥ तब पण्यापूर्वक जघनचपलोदाहरणम्- २ ३ ४ ६ SS SIISS SI TIISISIS SI यत्पादस्य कनिष्ठा न सशति महीमनामिका वापि। २ ३ ४ ५ १ S SISIS SI SISS II llis - सर्वधूतभोग्या भवेदवश्य जघनचपला ॥ पन्यविपुलापूर्वकं जघनचपलोदाहरणम्- ३. २ ६ ७ ग SS SS SS IS. SS IS IS SS यस्याः पादाङ्गष्ठं व्यतीत्य याति प्रदेशिनी दीर्घा । ২৬। দ্বিতীয়ার্ধে চপলা লক্ষণ থাকিলে, সেই আৰ্য্যাকে “জঘনচপলা” বলে।
चतुर्थाऽध्यायः १ २ ३४ ५ SISSISIS ।।।।।S विपुले कुले प्रसूतापि सा ध्रुवं जघनचपला स्यात् ॥ महाविपुलापूर्वकं जघनचपलोदाहरणम्- २ १ ।।।।।।।।।।।SSSS मकरध्वजसनि दृश्यते स्फुट तिलकलाब्छन यस्याः । १ २ ३ ४ ५ ६ TISISISSISISILILISS विपुलान्वयाभिजातापि जायते जघनचपलासौ। उभयोमहाचपला ॥ २७ ॥ यस्या उभयोरईयोश्चपलालक्षणं भवति, सा आO 'महाचपला' माम ॥ तत्र पथ्यापूर्व के महाचपलोदाहरणम् - ५ २ ।।5।। SS ISIS SIS ISSS हृदयं हरन्ति नार्यो मुनरपि भूकटाक्षविक्षेपैः । १ ४ ५ ७ ग ss | ISSSSSI5।। दोर्मूलनाभिदेणं निदर्शयन्तो महाचपलाः । विपुलापूर्वकं महाचपलोदाहरणम्- १ २ ३ ४ ५ IISISI SS I SISSI SISSS चिके कपोलदेशेऽपि कूपिका दृश्यते मिते यस्याः १२ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् ४ ५ ७ ग 11 SISISSI SISSI SIIS विपुलान्वयप्रसूतापि-जायते सा महाचपला ॥ पाद्यईसमा गौतिः ॥ २८ ॥ पायनान सममन्त्यमई यस्याः सा आधईसमा, अन्त्यपदलोपी समासः । एतदुक्त भवति-हितीयेप्य. षष्ठो गणो जकारो (11) नली वा (॥॥) कर्तव्यः ॥ तत्र पथ्यागीतादाहरणम्- १ २ ३ ४ ७ ग IISS SIISSIIIISI SI SSS मधुर वीणारणितं पञ्चमसुभगश्च कोकिलालापः । २ ३ ४ ५ ७ ग Sss।।5।।5।।।।।।। गीतिः पौरवधूनामधुना कुसुमायुधं प्रबोधयति ॥ प्रादिविपुलागीतादाहरणम्- २ ३ ४ ५ ७ ग ।।।।5।।5।।SS ।। ।।SS इयमपरा विपुला गीतिरुच्यते सर्व लोकहितहतोः । १ २ ३ ४ ५ II SISISSIS IIISISI S SS यदनिष्टमात्मनस्तत् परेषु भवतापि मा कचित् कारि॥ ২৭। যে ছন্দের উভয়ার্কে চপলালক্ষণ লক্ষিত হয়, সেই আৰ্য্যাকে "शभना" वान।
चतुर्थाऽध्यायः पथ्यामहाचपलागीत्युदाहरणम्- '२ ३ ४ ५ १ SSISI SSIS ISSISITISS कामचकास्ति गीतिगीदृशां सोधुपानचपलानाम् ॥ १ २ ३ ६ ७ ग IISI SISS ISISSIIIIIISS सुरतच्च मुक्तालज्न निरर्गलोल्लापमणितरमणीयम् ॥ महाविपुलामहाचपलागीतुादाहरणम्- १. २ ६ ७ ग SSI SIS SIS IS SIIIIIIIIS. पञ्चेषु-वल्लभः पञ्चमध्वनिस्तत्र भवति यदि विपुलः । १ २ ३ ४ ५ ६ ।।5।। SSIS IS SI SI S SS चपलं करोति कामाकुल मन: कामिनामसौ गीतिः पन्त्ये नोपगौतिः ॥ २६ ॥ अन्य नाइँन सममाघमई यस्याः, सा आया 'उपगीति म ।- तत्र पथ्योपगीतादाहरणम्- २ ३ ५ ६ ७ ग ४ SSS I ISIISSSS ।5।। गान्धर्व मकरध्वजदेवस्यास्त्र जगविजयि । २ ३ ४ ५ ६ ७ ग نے ।। ।।। ।।। ।।SSSSSS इति समवेक्ष्य मुमुक्षुभिरुपगोतिस्त्वज्यते देशः ॥ ২৮। যে ছন্দের শেষার্ধ প্রথমার্ধের তুল্য অর্থাৎ যাহার দ্বিতীয়ার্ধেও ষষ্ঠগণ মধ্যগুরু বা সৰ্বলঘু, সেই আৰ্য্যাকে “গীতি” বলে।
पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम्
महाविपुलोपगीतादाहरणम्-
१
५
६ ७ ग
IIS ISISS ITIIS III SSS
विपुलोपगीतिझकारमुखरित भ्रमरमालानाम् ।
१
SIISIISSISI TI SI SSS
रेवतकोपवने वस्तुमस्तु सततं मम प्रीतिः ॥
पल्यामहाचपलोपगीतादाहरणम्-
४
५
।।5।।5।। 55 ।।।
विषयामिषाभिलाषः करोति चित्तं सदा चपलम् ।
१ २ ३ ४ ५ ६ ७ ग
SSI SISS ISIS SI S SS
वैराग्यभावनानां तथोपगोत्या भवेत् खस्त्रम् ॥
महाविपुलामहाचपलोपगीतादाहरणम्-
१ २ ३ ४ ५ ६ ७ ग
-
।। ISISSIS SIS SS
विपुलोपगीति सन्त्यज्यतामिदं स्थानकं भिक्षो।
१ २ ३ ४ ५ ६ ७ ग
।।5।।551 SISSISSS
विषयाभिलाषदोषेण वाध्यते चवलं चेतः ॥
২৯। যে ছন্দের প্রথমার্ধ শেষার্ধের তুল্য অর্থাৎ যাহার প্রথমার্ধেও বগণ
पक-नच् नई बारिक "उगीडि" वान ।
चतुर्थाऽध्यायः १ उत्क्रमेणोह्रौतिः ॥ ३० ॥ पूर्वोत्तात् क्रमाविपरीतक्रमः उत्क्रमः । अयमर्थः, प्राधमई मन्त्य भवत्यन्त्यमईमादी, सा 'उहीतिर्नामा•। तत्र पथ्योगीता- दाहरणम्- SIISSIISIISSSIS IIS व्याध इवोहीतिरवैः प्रथमं तावन्मनो हरसि । ar ४ ५ SIILISSI ISS SSI SISSS दुर्नयकर विश्राम्यसि पश्चात् प्राणषु विप्रियः शल्य : ॥ महाविपुलोहीतादाहरणम्- ७ग SSISISSISI ।।।।।। एषा तवापरोहीतिरत्र विपुला परिभ्रमति । १ २ SSISIS ।।।।। SI IISS तहसभापि यत् कीर्तिरखिलदिक्पाल-पार्खमुप-याति पथ्यामहाचपलोहीतादाहरणम्- ४ ५ १ $SI SIS SI SISSISS उहीतिरत्र नित्यं प्रवर्तते कामचपलानाम् । -शि पिङ्गालच्छन्दःसूत्रम् १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ग SSI SISSI SISSI SIS SS तस्मान्मुने विमुञ्च प्रदेशमतं समतमताभिः ॥ महाविपुलामहाचपलोदगीतादाहरणम्- २ ३ ४ ५ ६ ७ ग १ ।।।।5।।SSI।।5 विपुला पयोधर-योणिमण्डले चक्षुषोश्चपला। २ १ ७ ग SS IS IS SIS IS SIS ।5।। उहीतिशालिनी कामिनी च सा वर्णिनां मनो हरति ॥ पद्धे वसुगण पाऱ्यांगीतिः ॥ ३१ ॥ अष्ट गणाः प्रथमऽई यस्या भवन्ति सा 'आर्थ्यागीति' माऱ्या अष्टमोऽपि गणश्चतुर्माविको भवतीत्यर्थः। विशेषाभावात् द्वितीय- मयई तादृशमेव (क)। अनापि षष्ठो गणो हिविकल्प एव लकारः । अ इति वर्तमाने पुनरईग्रहणाद् गणग्रहणाञ्च इयमपि पथ्यादि- लक्षणपूर्बिका आर्यागीतिः। पथ्यायागीतुरदाहरणम्- ৩০। আৰ্যাছলের প্রথমার্ধ যাহার শেষার্ধ ও শেষার্ধ যাহার প্রথমার্ধ, शिक "उलीडि" बटन । (क) तदुक्त इतरनाकर-'पायापूवाई' यदि गुरुर्षकमाधिकन निधन युक्तम्। इत सदनिखिल भवति यदीयमुदितैयमा-गीतिः ॥ एतेन पू दावि गमावा, उत्तरा एकोन- विशन्नावा पार्सागोती भवन्तीति मन्यमाना सल्लमादयोऽपि निराकृताः । “मधुकरविटपान- मिता" इत्यादि माधे पायागीतादाहरणविरोधाश।
चतुर्थोऽध्यायः
१
२ ३ ४
५
IIIIIIIISSSS SSI SISS!
अजमजरममरमेकं प्रत्यक् चैतन्यमौखरं ब्रह्म परम् ।
२ ३
८
SS S SIISIIS S SISI SS SS
आत्मानं भावयती भवमुक्तिः स्थादितीयमाऱ्यांगीतिः ॥
महाविपुला-गीतादाहरणम्-
१
२
ur
.
।।5।5।।।5।।5।।।।।।।।।।।
विपुलाभिलाष-मृगटषिणका ध्रुवं हन्ति हरिणमिव हत-हृदयम् ।
२ ३
४
८
I ISIS II ISI SI S SIS ।।।।।SS
विपुलाममोक्ष-मुखकाझिभिस्ततस्त्य-ज्यते विषयरस-सङ्गः ।
पथ्याजधनचपला-गीतादाहरणम्-
१
SSI SISSIIS SSIIIIIISIIS
वाताहतोनि-माला-चपलं संप्रेक्ष्य विषय-सुखमल्पतरम् ।
२ ३ ४ ५
SS ISISSISIS S IS ISSIS
मुन्ना समस्त सङ्गंतपोवनान्याश्रयन्ति तेनामविदः ।
पिलच्छन्दःसूत्रम् महाविपुलामहाचपला-गीतादाहरणम्- २ ४ Y ।। ISISSI5 155 ।।।।।।।।।। चपलानि चक्षुरादीनि चित्तहारी च हन्त हतविषयगणः । १ २ ३ ४ ५ ६ ८ .... SSI SISS SISS ISIS IIIIIIIISSS एकान्तचोलिनां योगिनामतो भवति परमसुखसंप्राप्तिः ॥ इत्यायाधिकारः । बैतालीयं विखरा अयुक्पाद युग्वसवोऽन्त लाः ॥३२॥ '' इत्यनुवर्तते। अयमर्थ :-यवायुजि पादे प्रथमे हतीये च हि:स्वराचतुई शसंख्यका लकारा भवन्ति, युक्पादे हितोये चतुर्थे च हिर्वसवः षोड़श लकाराः, ततालीय' नाम छन्दः। तेषां मध्ये इयोरपि पादयोरन्ते रेफलकारगकाराः कर्तव्याः। आधे पादे षट लकाराः पश्चादवशिष्यन्ते। द्वितीये चाष्टौ। एवं वैतालीयाई सिध्यति । द्वितीयमपि वैतालीयं तादृशमव। तत्रोदाहरणम्- S SIIS ISI S S SS 11 SIS IS पुत् ची ण शरीर सच या व्य ती भूत शिरोऽस्थि प न राः । ৩১। যে ছন্দের প্রথমার্ধ ও শেষার্ধ আট আট গণ দ্বারা নিবদ্ধ, তাহাকে "बाचागीडि" का।
चतुर्थाऽध्यायः र ग SSI ISIS SS SSII SISIS केशः परस्त वा र यो वै ता ली य त नं वि तन्व ते ॥ पपि च-तव तन्वि ! कटाक्षवीक्षितः प्रसरनिः श्रवणान्तगोचरैः । विशिखैरिव तीक्षाकोटिभिः प्रहतः प्राणिति दुष्करं नरः । अपि च-शवशोणितपश्चचितं पुरुषान्त्रग्रथितो मूह जम् । वपुरातपतिदीपितं वैतालीयमिदं विलोक्यताम् । वैतालियमिति वेतालशब्दात् कशाखादेराकतिगणत्वात् शण्- प्रत्ययश्चातुरर्थिकः । अत्र पादग्रहणमिद ज्ञापयति, यदा-दीनां पादश्चतुर्भाग इति व्यवस्था नास्ति ॥ गौपच्छन्दसकम् ॥ ३३ ॥ तस्मिन् वैतालीये छन्दस्यन्ते गकारश्चेदधिको भवति, तदोप- छन्दसक" नाम। तत्रोदाहरणम्- लग S SI ISI si SS वा क्यं मधु रैः प्र ता य पूर्व ৩২। যে ছন্দের ১ম ও ৩য় পাদে ১৪শ লকার, এবং ২য় ও ৪র্থ পাদে ঘােড়শ লকার হয় এবং প্রত্যেক পাদের অন্তভাগ রগণ (sis একটি লঘুবর্ণ ও একটি গুরুবর্ণ ) দ্বারা নিবদ্ধ হয়, সেই ছন্দকে “বৈতালীয়* কহে।
पिङ्गालच्छन्दःसूत्रम् S S S SSII SIS यः पया द भि सन्द धा तिमि वम् ल ग ग S SII SI SISS तंदुष्ट मति विशिष्ट गो ध्या- SSS । 5 मौ पच्छ न्द स क व द न्ति वा धम् ॥ अपि च-परमम्मनिरीक्षणानुरक्त स्वयमत्यन्तनिगूढचित्तत्तिम् । अमवस्थितमर्थ लुब्धमारादौपच्छन्दसकं जहीहि मित्रम् ॥ उपच्छन्दःशब्दादरीहणादिपाठात् चातुरथि को वुज्प्रत्ययः ॥ आपातलिका भगौ ग ॥ ३४ ॥ रेफलकारगकाराणामपवादः । 'हिःखरा अयुक्पादे युग्वसवोऽन्ते' इत्यनुवर्तते। पूर्व लक्षणयोरन्त भकारो गकारौ च भवतः, तद् वैतालोय मापातलिका' नाम। तत्रोदाहरणम्- भ ग ग S S TISSI पिल के शो क पि 5 क्षी ला S S S SIIS 1 1 S वा चा टा वि क टोबत द न्ती। ৩৩। বৈতালীয় নামক ছন্দের প্রত্যেক পদের শেষে একটি গুরুবর্ণ অধিক হইলে তাহাকে “ঔপচ্ছন্দসক” বলে। ৩৪। পূর্বোক্ত বৈতালীয় ছন্দের রগণ স্থানে ভগণ (৪) ও রগণের পরবর্তী লঘুবর্ণ স্থানে গুরুবর্ণ সন্নিবিষ্ট হইলে তাহাকে “আপাতলিকা” বলে।
चतुर्थाऽध्यायः ७१ भ ग ग ... S S S SIIS II आपात लि का पुन रे षा ।।। ।। S S नृप ति कुलेऽपि न भा ग्य मु पै ति ॥ आपातलिका अस्थिरत्यर्थः ॥ शेष परेण युङ न साकम् ॥ ३५ ॥ अत्र वैतालीयाधिकार येषां लकाराणां नियम उक्तस्तव्यतिरितो यो लकारवर्ग: स शेषः, तस्मिबियमः क्रियते,-युगलकारः परेण साकं न मिश्रीकर्तव्यः, हितोयस्तृतीयेन, चतुर्थः पञ्चमेन, युक्पादे षष्ठश्च सप्तमेन। एवं वदता शेषाणां मिश्रीभावोऽप्यनुज्ञातः। अत्रोदाहरणं पूर्वोत्तमिव । षट चामिश्रा युजि ॥ ३६ ॥ अत्र द्वितीयचतुर्थ योः पादयोः षड़ लकारा अमित्रा न कर्तव्याः, पृथक् पृथक् न प्रयोक्तव्या इत्यर्थः । प्रथमतीययोश्च पादयोः स्वरुचिः। तत्रोदाहरणं वैतालीये तावत्- ल ग ।। । । । । S समर थिर सि सधत विष ৩৫। পূর্বোক্ত বৈতালীয় অধিকারে রগণাদি দ্বারা পদের অন্তস্থিত আটটি লকারে বিন্যাস নিয়মিত হইয়াছে, তাহার অবশিষ্ট লকারই শেষশকে বুঝিতে হইবে; সুতরাং সেই শেষ, ১ম ও ৩য় পাদের ছয় লকার এবং ২য় ও ৪র্থ পাদের আট লকার সম্বন্ধে এইরূপ নিয়ম করা যাইতেছে যে, লকার পরের সহিত অর্থাৎ
पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम्
।। ।।5।।5।।
नव निशि ता युध टि र अतः ।
र
लग
।।।।।। 155
कु व ल य द ल दीर्घ च तुषां
II S S 11 SISIS
प्रम दा नां न क टा क्ष वी क्षि तम् ॥
औपच्छन्दसके-
.
S
।।। ।। । । ।
पर यु व ति षु पुत्र भा व मा
S
दौ
~-
SS S । । ।
कत्वा प्रार्थ य ते पुनः पति
त्वम्।
ग
।।।।।।।।SS
इदम पर मि होय ते विशेषा
S S S ISIS IS S
दौपच्छन्द स क ख ल स्य तु तम् ॥
দ্বিতীয় লকার তৃতীয়ের সহিত, চতুর্থ লকার পঞ্চমের সহিত ও ষষ্ঠ লকার
সপ্তমের সহিত মিশ্রিত হইবে না। এই নিয়ম দ্বারা অন্য লকারের মিত্রীভাবও
অনুজ্ঞাত হইল।
चतुर्थोऽधायः पापातलिकायाम- म ग ग ।।।। ।।।। ss अभि र म य ति किबर क ण्ठो ।।।।।।। SS हंसग तिः अव णा य त नेता। भ ग ग । । । । । । । ।55 बिश द क म ल को मल गावी। । ।। । । । ।।55 यु व ति रि यह द यं त रु णा नाम् । पञ्चमेन पूर्वः साकं प्राच्यत्तिः ॥ ३७॥ इदानों विशेषलक्षणमाह। शेषे परेण युङ् न साकमित्यनेन पञ्चमचतुर्थयोरकोभावो निषिद्धः सोऽनेन विधीयते। युजोत्यनुवर्तते । यदा युक्पादे पञ्चमेन लकारण पूर्वः सङ्गच्छते, तदा 'प्रायत्तिर्नाम वैतालोयं भवति। शेषं यथाप्राप्तम् । तत्रोदाहरणम्- र लग ।। ।। SIS वि पु लार्थ सु वा च का क्षराः ৩৬। এই বৈতালীয় অধিকারে দ্বিতীয় ও চতুর্থপাদে ছয়টি লকার অমিশ্রিত অর্থাৎ একক্রমে পৃথক পৃথক প্রযুক্ত হইবে না। ইহা জারা প্রথম ও তৃতীয়পাদে পৃথক্ পৃথক্ প্রযুক্ত হইতে বাধা নাই। .-नि पिङ्गमच्छन्दःसूत्रम् SI SII ISI SIS क स्य ना म न ह र न्ति मा न सम् र ल ग ।।5।।5।। र सभा व विशेष पेश लाः । । । । । । प्राच्य वृत्ति कवि का व्य सम्म दः ।। भयकहतीयेनोदीच्यत्तिः ॥ ३८ ॥ 'पूर्वः साक'मित्यनुवर्तते। आयुक्पादे तृतीयेन लकारेण यदि पूर्वः संगच्छते, तदा तत् 'उदोच्यवृत्ति'र्नाम वैतालोयम्। शेषं यथा- प्राप्तमेव ॥ तत्रोदाहरणम् र ।।।।।। 55 अ वा च क म न जिं ताक्षरं ।।।।।।। श्रुति दु टंय ति कष्ट म क्रमम् । ৩৭। দ্বিতীয় ও চতুর্থ পাদে পঞ্চম লকারের সহিত চতুর্থ লকার মিলিত হইলে, তাহাকে “প্রাচ্য বৃত্তি” বৈতালীয় ছন্দ বলে। এই সূত্রটী আটত্রিশ উন চল্লিশ ও পঁয়ত্রিশ সূত্রের অপবাদরূপে কথিত হইল।
चतुर्थोऽध्यायः ७५ ल ग ।।।।।।।।। प्रसाद र हित ञ्च ने थ ते र II S S II SI SIS कवि मिः का व्य मुदी यत्ति भिः ॥ प्राभ्यां युगपत् प्रवृत्तकम् ॥ ३६॥ प्राभ्यां पूर्वोत्तलक्षणाभ्यां युगपत् प्रवृत्ताभ्यां 'प्रवृत्तक" नाम वैतालोयम्। युपादे पञ्चमेन पूर्वः सङ्गच्छते, अयुक्पादे हतीयेन द्वितीय इत्यर्थः॥ तत्रोदाहरणम्- । ।।।।। इदं भरत वंश भूभृ तां र 55 ।। ।। IS शू य तां श्रुति म नो र सा य नम् । ৩৮। ১ম এবং ৩য় পাদে যদি ৩য় লকারের সহিত ২য় লকার মিলিত অর্থাৎ একটা গুরুবর্ণ দ্বারা নিবদ্ধ হয়, তাহা হইলে তাহাকে"উদীচ্যবৃত্তি”বৈতালীয় বলে।
पिङ्गलचन्दसूवम् र ल ग ।।।।।। S पवित्र मधिकं शुभो द यं s। । । । । । व्या स व क क थि तं प्रवृत्त कम् ॥ पयुक् चारुहासिनी ॥ ४ ॥ यस्य सव्वं पादा अयुगलक्षणयुक्तास्ततालीयं 'चारहासिनो' नाम। कि तलक्षणम् ? चतुई मात्रत्व तोयेन पूर्वस्य योग: ॥ तत्रोदाहरणम्- र । ।।।।5।। म नाकप्रसत दन्त दी धि तिः । । । । । । सा रोल सि त ग ह महला। र ग । । । । । कटाक्ष ललिता तु का मिनी ৩৯। প্রদর্শিত প্ৰাচ্যাবৃত্তি ও উদীচ্যবৃত্তি এই দুয়ের লক্ষণান্বিত ছন্দকে ""क देवानीन वान।
चतुर्थोऽधायः र ल । । । । S म नो हर ति चाक हा सिनो। युगपरान्तिका ॥४१॥ युगलक्षणयुक्त चतुर्भिः पादः 'अपरान्तिका' नाम वैतालीयम् । किं तमक्षयम् ? घोडयमानत्वं पञ्चकेन पूर्वस्य योगः, षसां मात्रा (मित्राणां ) प्रयोगश्च ॥ तत्रोदाहरणम्- ग IS IS स्थिर विलास न त मौ ति का व लो ग ।SS ।।S कमल को मलाही मागेक्षणा सग ।। हर ति क स्य ह द यं न का मिनः ।।। ।।।। सुरत के लि कुथ लाऽ प रा न्ति का इति वैतालीयाधिकारः। ৪০। যে ছন্দের সকল পাদই অযুলক্ষণান্বিত অর্থাৎ প্রতিপাদে মােট চৌদ্দ লকার এবং ২য় লকার ৩য়ের সহিত মিলিত, তাহাকে “চারুহাসিনী” বলে।
पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् गन्ता हिर्वसवो मावासमकं ल नवमः ॥४२॥ वैतालीयमित्यादिसूत्रात् सप्तम्यन्तपादग्रहणमनुवर्तते। 'ल' इति च महानधिकारः। तेनायमर्थ:-यत्र पादे गन्ताः सन्तः षोडश लकारा भवन्ति, तन्मात्रासमक" नाम च्छन्दः। अन्त छाभ्यामको गुरुः कर्तव्यः, नवमच लकार (।) एव। 'हिबसव' इति हिगुणिता वसवो लकाराः, षोडश इत्यर्थः। शेषे परेण युङ न साक'मित्य- नुवर्तनीयम् ॥ तत्रोदाहरणम्- ग SS ।। S ।।SSS अश्म श्रु मु खो वि र ले दन्त ग SS SS । । SS गम्भी राक्षी मित ना सा ग्रः । ग SSI ISI SSS नियां स ह नुः स्फु टि तै: के शै ग । S SIIS II SS S यात्रा स म क ल भ ते दुः दुः खम् ॥ 'गन्त' इत्यनेनैवान्त्यस्य गुरुत्वे सिद्ध पुनर्गन्तग्रहणमातिदेशिक- दुरुत्वनिहत्त्यर्थम् । तेनाव दो लकारौ (1) भला हिमाविको गुरुः (s) क्रियत इति वाक्यशेषः ॥ যে ছন্দের সকল পাদ মুকুলক্ষণান্বিত (অর্থাৎ প্রতিপাদে মােট ষোল । লকার এবং পঞ্চমের সহিত চতুর্থ মিলিত) তাহাকে “অপরান্তিকা” নামক বৈতালীয় বলে। 80 .
चतुर्थाऽध्यायः ७८ द्वादशश्च वानवासिका ॥४३॥ यस्य मात्रासमकस्य पादे हादशो लकारः () वरूपेणावतिष्ठते, चकाराबवमच, तन्मात्रासमकं 'वानवासिका' नाम ॥ तत्रोदाहरणम्- ल ल ग SIIS S IS S मन्मथ चा प ध्वनि र म णो यः ल ग S ।।।।।। S सु र त म होत् स व प ट ह नि ना दः । ल ग II S S s SS व न वा स स्त्री ख नि त विशेषः ग ।।S क स्य न चित्तं र म यति सः ॥ विश्नोकः पञ्चमाष्टमौ ॥ ४४ ॥ हादशग्रहणं नवमग्रहणञ्च निवृत्तम् । यत्र चतुर्यु पादेषु पञ्चमा- ष्टमी लकारौ (1) तिष्ठतः, शेष यथाप्राप्तम्, तन्मात्रासमकं 'विश्लोकों नाम ॥ तत्रोदाहरणम्- ल SSI Trissss मा त र्गुण र हित विश्लोक যে ছন্দের প্রতিপাদের শেষে একটা গুরুবর্ণ থাকিয়া মােট যােলটি শকার থাকে এবং নবম লকার মিলিত না হয় তাকে “মাত্রাসমক” বলে। ৪৩। যে মাত্রাসমক ছন্দের প্রতিপাদে দ্বাদশ লকার ও নবম লকার স্বরূপতঃই বর্তমান থাকে, অর্থাৎ কোনও গুরুবর্ণ-সঙ্গত না হয়, তাহাকে "दानवामिका" नामक गांजामगर नाम । 8२।
८० पिालछन्दःस्वम् स ग ।।।।। । । । SS दुनै य क र ण क द थि त लो कम् । ग SS।।।।।।55 जा त म हित कुले ऽप्य वि नो त ल ग ss। ।।।।। SS मित्रपरि हर साधु विगी तम् ॥ चिवा नवम ॥ ४५ ॥ यस्य नवमो लकार (1) एवावतिष्ठते, चकारात् पक्षमाष्टमौ च, सम्मावासमक' 'चिता' नाम ॥ तवोदाहरणम्- ।।।।।।।।।555 यदि वा छ सि पर पद मा रोदु ल ग SS ।। । । S मैत्रौं परिहर सह व नि ता भिः ल ल ग ।।।। ।।।SSS मुघ ति मु नि र पिविषया सा- ৪৪। যে মাত্রাসমক ছন্দের প্রতিপাদে পঞ্চম এবং অষ্টম লকার ) স্বরূপতাই বর্তমান থাকে, তাহাকে “বিশ্লোক” নামক মাত্রাসমক ছন্দ বলে।
বমূখীসা A ल ल ल ग SS ।।।।। .SSS च्चि वा भ व ति हिम न सो वृत्तिः ॥ नवम इत्यनुवर्तमाने पुनर्नवमग्रहणमुपचित्राप्रतिप्रसवार्थम् ॥ परयुक्तो नोपचिना ॥ ४६ ॥ 'परयुक्त ने दशमेन सहेकीभूतेन नवमन, 'उपचित्रा' नाम भवति । पूर्व लघुनियमेन लक्षणं प्रोक्तम्। इदं तु गुरुनियमेनोचते। तत्रो- दाहरणम्- ग ग SSS ।। ।।55 य च्चि तं गुरु सक्त मुदा S SIIS S वि द्या भ्या सम हा व्य स न च । ग ग S S SI ISI ISS पृथ्वी त स्य गु गो रु प चित्रा ग ग । । । ।। IS S च न्द्र म रो चि नि भै में व ती यम् ॥ ৪৫। যে ছন্দের নবম, পঞ্চম ও অষ্টম লকার স্বরূপে পান থাকে, তাহাকে "किया" नांगक गावामगक नान । 8.५ | যে ছন্দের নবম বর্ণ দশম বর্ণের সহিত একীভূত অর্থাৎ একটি গুরুবর্ণ দ্বারা ব্যবস্থিত হয়, তাকে “উপচিত্র।” বলে। ১১-পি ८२ पिङ्गालच्छन्दःसूत्रम् एभिः पादाकुलकम् ॥ ४७ ॥ (क) एषां पञ्चानां मध्ये यैः कैश्चिदपि चतुर्भिः पादैर्मात्रासमकं 'पादाकुलकं'नाम । तत्र मात्रासमकविश्लोकवानवासिकोपचित्राणां पाटेरुदाहरणम्- ग । । SS अलि वा चा लि त वि क सि त चू ते SS।।।।5।।SS का ले म द न स मा ग म दू ते । ल ल ग SS ।।SS स्मृ त्वा का न्तां प रि ह त सा र्थः ग S S SIIS SI पा दा कुल कंधा व ति पा न्यः ॥ तथा विश्लोकोपचित्रामात्रासमकोपचित्राणां पादैः ‘पादाकुलकम् । सत्रोदाहरणम्- ग ।।5।।SS पुस्को कि ल क त शो भ न गी ते ग ग SI II ISSI ISS दक्षिण प व न प्रेरित थी ते । ग S s। । S S मधु स म येऽस्मिन् क त विश्नो कः (*) पस्य संज्ञान्तरमबलधतिरिति इनरवाकरे। यथा-विगुणितवमुलघरचलतिरिति चतुर्थाऽध्यायः ८३ ग ग ss ।।5।। ss पा दा कु ल कं तृ त्यति लोकः ॥ मावासमकस्यै केन पादेन, हाभ्यामुपचित्रायाः, विश्लोकस्य केन 'प्रादाकुलकम्। तत्रोदाहरणम्- ग S S S SIIS SS चित्तमा ग्य त्य न व स्था नं ग ग S SIIS SIIS S पा दा कुल क श्लो क स मा नम् । ग S S S SI ISS का यः का य ति शा यति शक्ति- ग ।।। ।।।।।SSSS स्त द पि न म म पर लो के भक्तिः ॥ यथा पादाकुलकनाम्नः श्लोकस्य पादेवस्थिरता तथेत्यर्थः । उपचित्रापादेनैकेन, वानवामिकापादेन, पुनरुपचित्रापादाभ्यां 'पादाकुलकम्। तत्रोदाहरणम्- ग ग ।।।।।।।।।SS परिहत सर्व परिग्रह लो कः ग ।। ।।। ।।।।।SS प्रति दिन व हि त गुरु त.र शो कः ।
८४ पिङ्गालच्छन्दःसूत्रम् ग ग SI ISI I SIIS S दुः ख वि व ईि त लो च न वा रिः ग SS । । SS। 155 पा दा कुल कं या ति त वा गिः ॥ गौत्याऱ्या लः ॥ ४८॥ यत्र पादे हिवसवः षोड़श लकारा भवन्ति, सा 'गोत्याऱ्या नाम जातिः। 'ल इत्यनुवर्तमाने पुनर्लग्रहण दिमात्रिकनिवृत्त्वर्थम् ॥ तत्रोदाहरणम- म द क ल ख ग कु ल क ल र व मुख रिणि विक मि त स र सिज परि म ल सुरभि णि । गिरिवर परिसर स र सि म ह ति ख लु र ति र ति श य मिह म म ह दि विलसति ॥ सर्वलघुच्छन्दसि गोत्यायाशब्दस्य प्रवेशयितुमशक्यत्वात्तवाम नोताम् ॥ ৪৭। পূর্বোক্ত পাঁচ প্রকার ছন্দের মধ্যে যে কোন চারিপদ-বিশিষ্ট ছন্দকে "लामाकुनक" तान। ৪৮। যে ছন্দের প্রতি পদে ষােলটী লঘুবর্ণ থাকে, তাহাকে “গীতাৰ্য্যা” নামক জাতি কহে। পূৰ্ব হইতে ল অধিকার আসিয়া সিদ্ধ থাকিতেও পুনর্বার ল গ্রহণ করিয়া জানাইতেছেন যে, পূৰ্ব্ব পূৰ্ব্ব স্থানে যেরূপ একটি গুরুবর্ণ দ্বারা দুইটি লকার বিন্যস্ত করা হইয়াছে, এস্থলে সেরূপ হইবে না।
का चतुर्थोऽध्यायः शिवा विपर्यस्ता ॥ ४६॥ सैव गोत्याऱ्या विपर्यस्तार्दा यदा भवति, तदा 'शिखा' इत्याख्या लभते। अयमर्थ:-यवाई मर्चलघु भवति, अईञ्च सर्वगुद्धिति । एवं तस्या एव विन्यामभेदेन संज्ञायमाह- लः पूर्वश्चज्जााति: ॥ ५० ॥ पूर्वश्वेद भागः मर्च लघुविंशल्लकारो भवति, उत्तरश्च सर्व गुन: षोड़शगकार-स्तदा 'ज्योति' म शिखा भवति ॥ तत्रोदाहरणम्- - यदि सु ग्व म नु प म म प र म भिलप सि । । परि हर यु व ति षु र ति म ति श य मि ह S SS SS S SS आत्म ज्यो ति यो गा भ्या माद् S SS S S S SS दृष्ट्वा दुःख च्छे दं कु ाः ॥ ৪৯। সেই গীতাৰ্য্যা সদি বিপর্যস্ত হয়, অর্থাৎ পূৰ্ব অর্ধ ভাগ বত্রিশটি লঘুবর্ণ দ্বারা নিবদ্ধ এবং অপর অর্ধ-ভাগ মেলটি গুরুবর্ণ দ্বারা নিবন্ধ হয়, তবে शिक्षक "निशा" तान्न । ৫। শিখার মধ্যে আবার বিশেষ এই যে, তাহার পূর্ব ভাগ বত্রিশটি লঘুবর্ণ দ্বারা নিবদ্ধ হইয়া যদি শেষ ভাগ মােলটি গুরুবর্ণ দ্বারা নিবদ্ধ হয়, তবে তাহাকে “জ্যোতি” নামক শিখা বলে । क) पम्यानाकीड़े ति संज्ञान्न बजानाकरी ।
४६ पिङ्गालच्छन्दःसूत्रम् गयेत् सौम्या ॥ ५१ ॥ तस्या एव शिखायाः पूर्वाई भागः सर्व गुरुः षोड़शगकारश्चेद- भवति, उत्तरश्च हाशिमकारो भवति, तदा 'सौम्या' नाम शिखा भवति। तत्रोदाहरणम्- SS SS SS S SSSS SS S SS सौम्यां दृष्टि देहि नेहाद-देहेऽस्माकं मानं मुक्त्वा । शशधरमुखि मुखमपनय मम हृदि मनसिजरुजमपहर लघुतरमिह ॥ चूलिकैकोनविंशदेकत्रिंशदन्ते ग ॥ ५२ ॥ अईग्रहणमनुवर्तते। यत्र प्रथमेऽर्द्ध एकोनविंशल्लकारा भवन्ति, हितीये चाइँ एकत्रिंशत्, तयोश्चान्ते हो लकारावुन्मूल्य प्रत्येकमेको गुरुः क्रियते, तत् 'चूलिका' नाम च्छन्दः । अन्त गिति विशेषोपादान- मामादन्येषां लघुत्वमुक्त' भवति ; तनाद्ये सप्तविंशतिर्लघवोऽन्ते गुरुरेको भवति। हितोयेऽप्येकोनत्रिशल्लघवोऽन्ते गुरुरकः । तत्रो- दाहरणम्-- .. ग ।।5 रतिकरमलयमरुति शुभशशमभिहतहिममहसि मधुसमये ग ।। प्रवससि पथिक विरहित कथमिह तु परिहतयुवतिरतिचपलतया॥ अन्यैः (क) पुनरन्यथैवेदं सूत्रमधीयते, 'चूलिकाई मेकोनत्रिंश- दन्त गिति । तेषामुभयोश्चाप्यई योरकोनत्रिंशन्मात्रा गुर्वन्ता भवन्ति ॥ तत्रोदाहरणम् ।- ৫১। যাহার পূৰ্বভাগ মােড়শ গুরুবর্ণে নিবদ্ধ হইয়া শেষভাগ বত্রিশটি লঘুবর্ণে নিবদ্ধ হয়, তাহার নাম ‘সৌম্যা” শিখা। (क) अन्यत्तरत्नाकरादिभि-'रतिकचिरे'ति संज्ञान्तरचक चतुर्थोऽध्यायः ग ।।।।।। घनपरिमलमिलदलिकुलमुखरितनिखिलकमलमलयपवने । ग ।। ।।।। जनयतिमनसिशशिमुखिमुदमतिशयमिहमममधुरयमधुना ॥ अईग्रहणादत्र पादव्यवस्था नास्ति ॥ इदानीं गणमानाच्छन्दमां गुरुलघुसंख्यापरिज्ञानार्थमिदमाह- मा ग येन न समा लां ग्ल इति ॥ ५३ ॥ सा गुरुसंख्या वेदितव्या, येन यावद्भिरक्षरैः ला लघूनां छन्दो- मात्राणां। समाः समसंख्याकाः, गुरुलवृक्षराणि ग्लो न स्युरपि तु न्यूनसंख्या एव। ग्ल इत्यक्षराण्यभिधीयन्ते, तेषां गुरुलघुरूपत्वात् । अयमभिप्रायः,-आर्यादिषु शास्त्र यावत्यो मात्रा उपदिष्टास्ताव- न्त्यक्षराणि यथासंख्य न पूर्वन्त, सा तत्र गुरुसंख्या वेदितव्या, अव. शिष्टा लघुसंख्या। तत्रायमुपयोगः-यदा कदाचित् पृच्छति, चत्वा- रिंशदक्षरायामायायां कति गुरवः सम्पद्यन्ते, कति वा लघव इति ? तदा सप्तपञ्चाशमानोपदिष्टायामाख्यां मात्रामख्यायां चत्वारिंश- दक्षरसंख्यामपनयेत्, तत्र ये अवशिष्यन्ते तान् गुरूनुपदिशेत् । ৫২। যাহার প্রথমভাগে সাতাইশটি লঘুবর্ণ ও শেষে একটি গুরুবর্ণ সমুদয়ে উনত্রিশ লকার, এবং শেষভাগে উনত্রিশটি লঘুবর্ণ ও অন্তে একটি গুরুবর্ণ সমুদয়ে একত্রিশ লকার তাহার নাম “চুলিকা”। কোন কোন ছন্দঃশাস্ত্রকার এই সূত্রটির “চুলিকাৰ্দ্ধযেকোনত্রিংশদন্তে গ” এই প্রকার পাঠ সঙ্গত বলিয়া থাকেন, তঁাহাদের মতে চুলিকার প্রত্যেক অর্ধেই উনত্রিশটি লঘুবর্ণ ও অন্তে গুরুবর্ণ এই সমষ্টিতে একত্রিশটী লকার থাকা আবশ্যক।
पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् ते च सप्तदशैव। शेषांस्तु त्रयोविंशतिलघुरूपानुपदिशेत् (क)। तद् यथा- । । S S S 11 S S S S 1 S III S II IISSS स्त न युग म शुस्वा तं स मो प त र वर्ति ह द य शो का ग्नेः । १२ ३ ४ ५ ६ ७ ८८१० १११२१३१४१५१६१७१८१८२०२१ S । II SI S SS च र ति वि मुक्ता हा रं ब्रत मि व भ व तो रि पु स्त्री णाम् ॥* २२२३२४२५२६२७२८२८३०३१३२३३३४३५३६३७३८३८ ४० इति भट्टहलायुधकतायां छन्दोवृत्तौ चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ এখন গণমাত্রা দ্বারা গ্রথিত ছন্দঃসমূহের গুরু লঘু সংখ্যা জানাইবার জন্য বলা হইতেছে।-আর্য্যা প্রতি ছন্দের মধ্যে হাতে নির্দিষ্ট মাত্রার সংখ্যা হইতে অক্ষরসংখ্যা কম হইবে, তাহাকে গুরু সংখ্যা ও তদ্ভিন্ন অন্যকে লঘু সংখ্যা বলিয়া জানিবে । একটি গুরুবর্ণের দ্বিমাত্ৰানিবন্ধন গুরুবর্ণে সমাবেশ থাকিলেই মাত্রার সংখ্যা হইতে অক্ষরসংখ্যা কম হয় ; সুতরাং কেবল নথুবর্ণের সমাবেশ থাকিলেই লঘু সংখ্যা হইবে । (91 .. मावत . (क) अस्याभिप्रायः स्पष्ट मुच्यने-अस्यामाया कति गुरवी नघवश्व भवन्तीति पृष्ट प्रथम तामाय्यां लिखित्वा तस्याः मासां मावाणां गणगं कृत्वा तन्मानामयापिगड पवादी कुवचित् स्थापनौयम । पनम्तम्या एवाक्षरागिा गणयित्वा तदक्षर मंग्यापिग मावामव्याया अधः स्थापनीयम् । ततो मावामंग्यातोऽक्षरमग्यामपनयेत्। तत्र येऽङ्गा अवशिष्यन्ते तावन संख्याकात वाव्यां गरबो भवन्ति । पुनरक्षर मंग्यात एतदवशिष्ट गुरुसंख्यामपनवेत्। तत्र येऽशा अवशिष्यन्तं तावत्स ग्व्याकास्तत लघवी भवन्ति, एतत्प्रक्रियया पायावतालीयादिगण भावाच्छन्दसा गुरुलघुपरिज्ञान जायते ॥ * पस्याम् पायायर्या मप्तपञ्चाशमावायत्वारिंशदक्षराणि च मन्ति, तब मात्रासंख्यातोऽक्षर. सख्यायां विगतायो सप्तदशाकोऽवशिष्यते, अतोऽस्यां मप्तदश गुरवः मन्तीति जायते, पुनरक्षर. संख्यातः सप्तदशात्मकगकम ख्यायामपनीतायां वयोविंशत्यकोऽवशिष्यने, अतोऽस्या बयोविंशति- लघवः सन्तौति मिशीय ने, एवं सर्चव गणमावाच्छन्दःसु गुरुत्लवपरिज्ञान' कर्तव्यम् । उक्ताओं जातोऽपि प्रदाते। यथा,- हा-: ५०, मावासव्यात्मकः । हाय्यांड: ४०, पनरम ख्यात्मकः । हारकाः ४०, अक्षरस ख्यात्मकः । हारकाडा: १७, गुरुस ख्यात्मकः । लब्धाङ्क: १०, गुमम ख्यात्मकः । लब्धाङ्ग: २३, लघम ख्यात्मकः । - पञ्चमोऽध्यायः । वृत्तम् ॥२॥ अधिकारोऽयमाशास्त्रपरिसमाप्तः। यदित अईमनुक्रमिष्यमाण- न्तह,त्तं वेदितव्यम् । तेन प्राक्तनं लौकिक छन्दोजातं 'जाति'रित्यु- च्यते। इत उत्तरञ्च 'वृत्तम् । तथाचोताम्--‘पद्य चतुष्पदं तच्च वृत्तं जातिरिति विधा'। गायत्रवादी च्छन्दसि वर्तते इति 'वृत्तम्'। तच्च स्थिरगुरुलधृक्षरविन्यासमिथते। पादेन संयोगात् ‘पद्यम्'। यथा आर्यादिछन्दःस्वपि पादव्यवस्था नास्तीति पादी संयुत्तो, वृतं पुनः पृथग्भवत इत्यर्थः, पादेन संयोगाभावात् । तथाचोक्तम् -'एक देशस्थिता जातित गुरुलघुस्थित'मिति ॥ सममईसमं विषमञ्च ॥२॥ समसर्बावयवत्वात् 'समम् । यस्य चत्वारः पादा एकलक्षण- युक्तास्तत् 'समं वृत्तम् । शेषञ्च संज्ञानुरूपमेव। तत्राई समे यस्य तत् ‘अईसमम्'। सर्बावयवेभ्योऽर्द्धाभ्याञ्च विगत सम यस्य त'विष मम् । एवं त्रिप्रकारमपि वृत्तजातमुक्ताम् ॥ ১। “বৃত্ত” শাস্ত্র সমাপ্তি পর্যন্ত এইটি অধিকার যাইবে। অর্থাৎ ইহার পর শাস্ত্র সমাপ্তি পর্যন্ত যে সমস্ত ছন্দ বলা হইবে, সেই সমস্তই বৃত্তচ্ছ। ছন্দ জাতি ও বৃত্তভেদে দুই প্রকার। এই অধিকার সূত্রদ্বারা ইহার পরবর্তী ছন সকলেরই বৃত্তরূপে নির্দেশ থাকায় পূর্বোক্ত লৌকিক ছনঃসকলকেই জাতি বলিয়া বুঝিবে। ১। বৃত্তচ্ছন তিন প্রকার-সম, অৰ্দ্ধসম ও বিষম। যাহার প্রত্যেক পাদ সমান অর্থাৎ একই কাক্ষণে লক্ষিত তাহাকে সম ; যাহার অর্থভাগ সমান ও এক লক্ষণে লক্ষিত, তাহাকে অর্ধসম এবং যাহার সকল পাদই ভিন্ন ভিন্ন २-भि पिङ्गलच्छन्दःस्वम् समं तावत्कृत्वकृतमर्च समम् ॥३॥ सममिति समहत्तसंख्योच्यते। तयैव गुणितं तावत्त्वाकत- मुच्यते। एतदुक्तं भवति,--समवृत्तसंख्यागुणिते समवृत्तसंख्यायाः पिण्ड या संख्या निष्पद्यते, तावत्संख्यमईसमं वेदितव्यम् । गायत्वे च्छन्दसि समहत्तसंख्या चतुःषष्टिरष्टमाध्यायसिद्धा (क)। तस्यां चतुःषष्टिसंख्यागुणितायामईसमवृत्तसंख्या सम्पद्यते-चत्वारि सह- षमवतिश्च वृत्तानि। अङ्गतोऽपि यथा-६४४६४ = ४०८६ ॥ (ख) तत्र स्राणि, লক্ষণাক্রান্ত, তাহাকে বিষণ বলে। .-এর অর্থ ধরিয়াই এইরূপ বুঝিতে कशत। সূত্রস্থ “সম” শব্দের অর্থ লক্ষ দ্বারা সমবৃত্ত সংখ্যা। "जात. কত্বঃকৃতং” শব্দের অর্থ তাহা দ্বারা গুণিত, সুতরাং সূত্ৰাৰ্থ হইল—সমবৃত্ত সংখ্যা দ্বারা সমবৃত্ত সংখ্যাকে গুণা করিলে যে সংখ্যা গুণফল হইবে, তাহা দ্বারা অর্ধসমবৃত্ত সংখ্যা বুঝিবে। অষ্টমাধ্যায়ে যেমন গায়ত্রীর সমবৃত্ত সংখ্যা নির্দিষ্ট হইয়াছে—চৌষটি, এই ৬৪কে ৬৪ দ্বারা গুণ করিলে গুণফল হইবে ৪০৯৬; সুতরাং য়লী অদ্ধসমবৃত্ত সংখ্যা হইল চার হাজার ছিয়ানব্বই। ( क ) ग्रन्थस्यास्याष्टमाध्याये १९ ऊनविंशतिमूव ट्रष्टव्यम् । (ख) चतुर्विशत्यक्षरात्मकस्य गायत्रीच्छन्दसश्चतुष्पादयस्थायां पादाक्षराणि घड़े व भवन्नि, तेषां वर्णप्रस्तारनियमन प्रस्तारै क्रियमाणे सर्वगुर्वादिसर्वलघुन्तायतुःषष्टिरव भंदा जायना । लेषां मध्यात् क्रमवातक्रमप्रकारण किञ्चिदपि भेदहयमादायाईसमवत्त कर्तव्ये चतु:- षष्टिसंख्यायामतःषष्टिवारमात्तिः कता भवति। एव क्रियमाणे चतुःषष्टिसंख्ययैवैषा गुणिता भवति। तथा मति कत्यई समवत्तानि जातानीति तत्-संख्यापरिज्ञानार्थं तद्गुणनप्रकार एष प्रदर्श्यते। यथा- ६४, गुण्या। ६४, गुणकाङ्गः, तव, २५६ चतुर्भिश्चतुःषष्टयां गुणितायां जाताङ्गः । ३८४, पुन: षष्टिभिस्तस्य गुणितायर्या जाता। ४.९६ सालनया जातामः।
पञ्चमोऽध्यायः ८१ विषमञ्च ॥४॥ अईसमं तावत्कृत्वाकतं 'विषम' भवति। एतदुक्त भवति- अईसमवृत्तसंख्या (४०८६) अईसमवृत्तसंख्ययैव गुणिता विषम- वृत्तसंख्या सम्पद्यते। एका कोटि: सप्तषष्टिलक्षाणि, सप्तसप्ततिसह- स्राणि, हे शत षोड़शोत्तरे। अङ्गतोऽपि यथा -१,६७,७७,२१६ । समसमाईसमोपचितं अईसमं विषमञ्च यथाक्रमं समोपचित समाईसमाभ्यां चोपचितं वेदितव्यम् ॥१॥ राशनम् ॥५॥ तहिषममईसम वा वृत्त राशूानं कर्त्तव्यम् । मूलराशि: समु- दायादपनेतव्यः । तथाच एका कोटिः, सप्तषष्टिलक्षाणि, त्रिसप्तति- * पुन: षमवतात्तरचतु:महसूसंख्य कानामर्द्ध समबत्तभेदानां मध्यातिभिन्नलक्षणभंदचतुष्टयं भदाय वा पूर्वपूर्वकभेदत्यागक्रमणादाय विषभत्ते क्रियमार्ग उकसंख्यायाम्नावहारमावत्तिः क्रता भवति, एवं क्रियमाणे उक्तसंग्न्ययैव सा गुणिता भवति, तथा मति कति विषमजनमैदा जायन्त इति तत्संख्याबोधार्थगुणनप्रकारोऽयं प्रदय ते, यथा- ४०२६ गुण्याहः । ४०१६ गुणकाङ्गः । २४५७६ षड़ भिगणिताङ्गः । ३६८६४० नवतिभिगुणिताङ्गः । १६३७४ चतुर्भिणिताः । १,६७, ७७, २१ मङ्गन्न नया जातान:। + एतद्गुणिताङसमुदायाद गुण्याइसमुदायोऽपनेतव्य इत्यर्थः । तत्प्रकगं बया- १, ६७ ९०, २१६ एतस्माद गुणिताङ समुदायात् । ४०२६ एतद्गुणर इसमदायेऽपगते । १,६७, ७३, १२० एतेऽङ्का अभियन। एते पद्धसमहत्तसंख्याविगताः शुद्धविषमवृत्तसंख्याज्ञापका भवन्ति । पुनः ४०९५ एतस्मादगुणिताइसमुदायात् ।.
८२ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् सहस्राणि, विंशत्य त्तरं शतं शुद्धविषमवृत्तसंख्या । अतोऽपि १,६७,७३,१२० । चत्वारि सहस्राणि, द्वाविंशति शुद्धाईसमसंख्या । अतोऽपि ४०३२। उभयशेषोऽयं राशूपनमिति ॥ ग्लिति समानौ ॥६॥ गकार (s)लकारा (१)भ्यां यद् वृत्तं समाप्यते तत् ‘समानों' नाम । 'पादस्यानुष्टुब वक्त्रमित्यतः सूत्रात् (५८) सिंहावलोकितन्यायेनानु- ष्टुब्ग्रहणमनुवर्तते। तेनाष्टाक्षरः पादो यावद्भिर्गकारलकारैः पूर्यते, तावतामेव ग्रहणम्। तत्रोदाहरणम्- SISISISI 5 II ।। वामवोऽपि विक्रमण यत्समानतां न याति । SISISIS ।।5। केन तुल्यता क्रियेत ॥ तस्य ववमेश्वरस्य ৪। অর্ধসমবৃত্তসংখ্যা দ্বারা অদ্ধসমবৃত্তসংখ্যাকে গুণ করিলে যে সংখ্যা গুণফল হয়, তাহা দ্বারা বিষম বৃত্তসংখ্যা নির্ধারিত হয় । যেমন পূর্বকথিত ৪০৯৬ অর্ধসমবৃত্তসংখ্যাকে ৪০৯৬ দ্বারা গুণ করিলে ওগুণফল সংখ্যা হয়— , ७१,११, २०७। सूता मगल-मशा| श्शेन । ৫। সেই বিষম ও অর্ধসমবৃত্ত-সংখ্যা হইতে স্বীয় স্বীয় মূলরাশিসংখ্যা ত্যাগ করিতে হইবে। অর্থাৎ উক্ত বিষমবৃত্ত সংখ্যা হইতে তাহার মূলরাশি অর্ধসমবৃত্ত-সংখ্যা ৪৯৬ ত্যাগ করিলে শুদ্ধ বিষমবৃত্তসংখ্যা হইবে ১, ৬৭,৭৩,১২,। এবং প্রদর্শিত অর্ধসমবৃত্তসংখ্যা হইতে তাহার মূলরাশি সমবৃত্ত সংখ্যা ৬৪ ত্যাগ করিলে সমবৃত্ত সংখ্যা হয় ৪০৩২। ६४ एतद्गुण्याइसमुदायेऽपगते । ४०६२ एतेऽक्षा पशिष्यन्ते । एते हि समवत्तम व्याविगता: हाईममत्तम व्याबोधका भवन्ति पञ्चमोऽध्यायः ८३ अपिच- ।। SISIS 150 औं नमो जनाईनाय पापसहमोचनाय ॥ SSSS SSIS150 दुष्टदैत्यमईनाय पुण्डरीकलोचनाय ॥ लिाति प्रमाणौ ॥७॥ लकार (1) गकारा(s)भ्यां यद् वृत्त समाप्यते तत् 'प्रमाणों' नाम 'नाराच मित्यपरे । तत्रोदाहरणम्- ISISISIS ISISISIS मरोजयोनिरम्बर रसातले तथाचुातः । ISISISIS ।।5।। तव प्रमाणमोक्षित तमो न तो वभूवतुः ॥ वितानमन्यत् ॥८॥ प्राभ्यां समानी-प्रमाणीभ्यामन्यदष्टाक्षरपादं छन्दो 'वितान' नाम । तत्रोदाहरणम्- SS IISS SSIISSII तृष्णां त्यज धम्म भज पाप हदयं मा कुरु। ৬। আট অক্ষর এক পাদ-এই ছনের পূর্বে পূৰ্বে অর্থাৎ প্রথম, তৃতীয়, পঞ্চম ও সপ্তম অক্ষর গুরু এবং পর পর অক্ষর অর্থাৎ দ্বিতীয়, চতুর্থ, যষ্ঠ ও অষ্টম অক্ষর লঘু হইলে “সমানী” বলে। সিংহাবলোকিত ন্যায়ানুসারে নবম সূত্র হইতে অনুষ্ঠুভ, অধিকার করিয়া কেবল অষ্টাক্ষর পদ ধরা হইল। ৭। অটি অক্ষর পাদ ছন্দের পূর্ব পূৰ্ব্ব অক্ষর অর্থাৎ প্রথম, তৃতীয়, পঞ্চম ও সপ্তম অক্ষর হ্রস্ব এবং পর পর অক্ষর অর্থাৎ দ্বিতীয়, চতুর্থ, ষষ্ঠ ও অষ্টম অক্ষর দীর্ঘ হইলে তাহাকে প্রমাণী” নামক ছন্দ বলে। কোন কোন ছন্দঃশাস্ত্রকার रेशात "ना" नालन ।
८४ पिङ्गालच्छन्दःसूत्रम् SSIISSII इष्टा यदि लक्ष्मीस्तव हितीय- SSIISSII शिष्टाननिश संश्रय ॥ IISSI ISS IISSIISS हृदयं यस्य विशाल गगनाभोगसमानम् । IISSIISS IISS I ISS लभतेऽमौ मणिचित्रं नृपतिर्मूर्डिवितानम् । अन्यच्च- . SSISISIS कङ्कालमालभारिण SSISISIS मंसारबन्धौचन SSIS।।5 कन्दर्पदर्पहारिणम् । SSIS ISIS वन्दामहे त्रिलोचनम् । अपि च- SS ISI SIS SSISISIS तस्याः सारामि सुन्दर चन्द्रोपमानमाननम् । SSSSS SSISISIS कन्दर्पचापभर-भूविश्वमोपयोभितम् । अपि च- 55 ।।55 SIISIISS अन्यदती हि वितान खेतपटेन यदुक्तम् । SIISI ISS SIISIISS चित्रपदापि च भी गौ तेन गतार्थमिवैतत् ॥ किञ्च वितानमन्यदिति ब्रुवन् सूत्रकारो वितानस्यानकप्रकारतां दर्शयति। अन्यथा 'वितानं भी गौं' इत्येव विदध्यात् ॥ ৮। সমানী ও প্রমাণ ভিন্ন আট অক্ষরপাদ ছন্দকে “বতান” বলে ।
पञ्चमोऽध्यायः ८५ पादस्यानुष्ट ब वक्ताम् ॥६॥ पादस्यत्ययमधिकार आसप्तमाध्यायपरिसमाप्त: । अनुष्टुवववमिति च प्राक्पदचतुरूदिधिक्षतं (५।२०) वेदितव्यम् । न प्रथमात् सनी ॥१॥ प्रतिषेधार्थ सूत्रमिदम्। तत्र वनजाती पादस्य प्रथमावर्णादूई सगण (।।5) नगणो (।।।) न कर्तव्यो । द्वितीयचतुर्थयो रच ॥११॥ हितोयचतुर्थयोश्च पादयोः प्रथमादूई रेफोऽपि (sis ) न कर्तव्य इत्युपदेशः ॥ वान्यत् ॥१२॥ सगणनगणाभ्यामन्यत् मगणादिविकषटकमध्ये मगणादिनिकषट्कमये यत् किञ्चित् विकान्तरं वा कर्त्तव्यम् ॥ य चतुर्थात् ॥१३॥ 'य' इति लुप्तविभक्तिको निर्देशः । पादस्य चतुर्थादक्षरादू यकार: ( Iss) प्रयोक्तव्यः । सर्वेषामुदाहरणम्- ৯। এই সূত্রটিকে অধিকারসূত্র বলিয়া জানিবে। সপ্তম অধ্যায় সমাপ্তি পৰ্য্যন্ত “পাদ” এবং এই অধ্যায়ের বিশ সূত্রের পূর্ব পর্যন্ত “অনুষ্ঠুভ, বক্ত” অধিকৃত হইবে। ১০। এইটি নিযেধ সূত্র। এই বক্ত জা; এতে পাদের প্রথম বর্ণের উঙ্গে मन (5) नाम (।।। ) म शोव न।। দ্বিতীয় এবং চতুর্থ পাদে প্রথম বর্ণের উর্জে রগণ (s।s) দেওয়া शेत ना। ১২। সগণ ও নগণ ভিন্ন “ম' আদিতে আছে,-এমন ছয়টি ত্রিকগণের মধ্যে যে কোন একটি ত্রিকগণ দেওয়া আবশ্যক।
पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् लय यग य ग IISSISSS नवधाराम्बुसंसिक्तं HISSISSS वसुधागन्धिनिखासम् । गज य ग ल य ग SIS IISSS IS SIISSS मही कामयते वक्त्रम् ॥ तथा- - किञ्चिदुबतघोणाग्र ग भ य ल म य ग SS ।।।550 ISSS ISS S नीलोत्पलवनेष्वद्य चरन्त्यश्चारुसंरावाः । ग य ग लम य ग SSSSSSS ISS SISSS प्रनृत्यन्तीव कादम्बाः ॥ तथा- - रामाः कोषेयसंवीताः य ग गभ यग SSIS ISSS S SII ISSS दुर्भाषितेऽपि सौभाग्य प्रायः प्रकुरुते प्रोतिः । र यल ग यग Ss SISSI SSSSSSS मातर्मनो हरम्य व दौलालित्योक्तिभिर्वालाः ॥ ১৩। পাদ-চতুর্থ অক্ষরের উদ্ধেযগণ (। ss) থাকা আবশ্যক।
पञ्चमोऽध्यायः पथ्या युजो न ॥ १४ ॥ चतुर्थादिति वर्तते। यत्र वक्ते युजः पादस्य चतुर्थादक्षरादूई जकारः (1) प्रयुज्यते, तहतं 'पथ्या' नाम । 'य' स्थापवादः । यथा- गत य ल ग म SS SIISSI SSSS ।। ।। नित्य नीतिनिषसस्य राजो राष्ट्र न सीदति । य ग गम जग ।। SSI SSS SSS 5।। नहि पथ्याशिनः काये जायन्त व्याधिवेदना: ॥ विपरीतकीयम् ॥ १५ ॥ उक्तलक्षणविपरीतलक्षण एकीयमते 'पथ्या' भवति । यथा- जग ग य ग SISS ISIS S SS S SSS भर्तुराज्ञानुवर्तिनी या स्त्री स्यात् मा स्थिरा लक्ष्मोः । ग य ज ग ल य य ग SISS ISIS IISSISS S खप्रभुत्वाभिमानिनी विपरीता परित्याज्या ॥ ১৪। যে বক্তের যুপাদে অর্থাৎ দ্বিতীয় ও চতুর্থপাদে চতুর্থ বর্ণের উর্জে जा (ISI) थाकिटव, उशिरक नशा वान। पटेडि २७ बन्न बालान । ১৫। উক্ত লক্ষণের বিপরীত (অর্থাৎ যাহার প্রথম ও তৃতীয় পদে চতুর্থ বর্ণের উন্ধে জগণ (।।) বিন্যস্ত থাকে, সেই বক্তকেও কোন মতে ‘পথ্যা বলে। ১৩-পি पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् चपलायुजी न् ॥ १६ ॥ प्रयुक्पादस्य यदा चतुर्थादक्षरादूई नकारो भवति, युक्पादे य एवावतिष्ठते, तदा 'चपला' नाम सानुष्ट वक्त्रम्। तत्रोदाहरणम्- गय न ग ग य य ग SISSITIS SISSISSS क्षीयमाणाग्रदशना वननिमांसनासाग्रा । ग य गल य य ग SIS5।।।।।SSI SS S कन्यका वाक्यचपला लभते धूर्तसौभाग्यम् ॥ विपुला युग्ल: सप्तमः ॥ १० ॥ अधिकारोऽयम् । य-चतुर्थादित्यनेन सर्वत्र यकार (Iss) प्राप्त यदायुक्पादे सप्तमो वर्णे लघुर्भवति, तदा 'विपुला नाम । ननु पथ्यालक्षणन्तर्भूतत्वात् पुनरुक्तमेतत् ? नैवम्, विपुलावर्गस्य दानी- मारभ्यमाणत्वात्तदिनानुपपत्तेः। (२,४) युक्पादे सप्तमेन लघुनाs- वश्यमेव भवितव्यम् । प्रथमटतीययोश्चैतावता यकारस्यापवादः । तथाच वक्ष्यति-'सर्वतः सैतवस्येत्यादिना। पथ्यायान्तु यकार (Iss) एवावतिष्ठते। ১৬। যে ছন্দে অকৃপাদে অর্থাৎ প্রথম ও তৃতীয় পদে চতুর্থ বর্ণের উর্ধে নগণ (।।।) এবং সুপাদে অর্থাৎ দ্বিতীয় ও চতুর্থপাদে চতুর্থ বর্ণের উদ্ধে शान शाकिरव, अनिल परटेड, वल एक “ना” काश् । ১৭। এইটি অধিকারসূত্র। যে ছন্দের দ্বিতীয় ও চতুর্থপাদে সমস্ত অক্ষর লঘু হইবে, তাহাকে “বিপুলা” কহে। উনবিংশ সুত্রের সঙ্গে একযােগে বিপুলার লক্ষণ নিষ্পন্ন হইবে। পথ্যাতে প্রথম ও তৃতীয় পদে চতুর্থ বর্ণের উর্দ্ধে যগণের প্রয়ােজন, বিপুলাতে যগণের পরিবর্তে ভগণ, রগণ বা নগণের আবশ্যকতা, ইহাই था| 8 विभूनान बालम | पञ्चमोऽध्यायः सर्वतः सैतवस्य ॥ १८ ॥ सैतवस्थाचार्य्यस्य मतेन युक् (२,४) पादे अयुक् (१, ३) पादे च, सप्तमो लकार (1) एव कर्तव्यः । तत्रोदाहरणम्- गज ग भ जग S SILISIS SISIISI S सैतवेन पथार्णवं तीर्णो दशरथात्मजः । ग भ जग ल म ज ग SSILISIS ISSSISIS रक्षाक्षयकरौं पुनः प्रतिज्ञां खेन बाहुना ॥ भरौ न्तौ च ॥ १६ ॥ सर्वतः सैतवस्य ति निवृत्तम्। 'चपलायुजो न्' इत्यस्मादयुग ग्रहणमनुवर्तते। “विपुला युग्ल: सप्तमः” इति सर्वमनुवर्तते । अयुक् ( १, ३) पादे यदा चतुर्थादक्षरात् परतो यकारं वाधित्वा भकाररेफनकारतकारा विकल्प न भवन्ति, तदासौ 'विपुला' नाम । तत्र भकारीण विपुलोदाहरणम्- भग लम ज ग ISIS SIIS ISS S ISIS इयं सखे चन्द्रमुखी स्मितज्योत्स्रा च मानिनी। भ ग गज SSISSIIS 515 155 इन्दीवराक्षी हृदयं दन्दहीति तथापि मे॥ ১৮। সৈতব আচার্য্য বলেন-যুকপাদে অনুপাদে সকল স্থানেই সপ্তম বর্ণ লঘু হইবে ।
१०० पिङ्गलबन्दास्त्रम् 'अयुज' इति जातिपक्षे इयोरपि पादयोग्रहणम्। व्यतिपक्ष पुनरकस्य । एकपक्ष पुनः प्रथमस्य तृतीयस्य वा। तृतीयस्य वा। तथाच महा- कवीनां प्रयोगाः- र भग ग य 15ISSISSISSISIS वटे वटे वैश्रवणश्चत्वरे शिवः । ग य य ग ग भ जग SISSISS S 55 ।। ISIS पर्वत पर्वते रामः सर्वत्र मधुसूदनः ॥ ग य ग ग य SSLUIS SS SISSISIS देव: स जयति श्रीमान् दण्डधारी महीपतिः । ग ज SSISSIIS SISI SII शाखते पथि तिष्ठति ॥ यस्य प्रसादामुवनं भ ग लत जग ISIS SIIS IS SIIS IS उपस्थितं प्राञ्जलिना विनीतेन गरुत्मता। गर भ ग ग त ज ग SSIS SIISSSS LISIS नारायणं स्तौमि सदा भक्तानां भयनाशनम् ॥ इत्यादि- .
पञ्चमोऽध्यायः १०१ इदानी रेफ-(sis) विपुलोदाहरणम् जातिपक्षे- गर ल भ ज ग SS ISSISS लक्ष्मीपतिं लोकनाथ ।। ।।।55 रथाङ्गधरमोखरम् । गर र ग ल य SSISSISS यज्ञेखर शाङ्गपाणि व्यक्तिपक्ष प्रथमे पादे- LISS ISIS प्रणमामि त्रयौं तनुम् ॥ . लर र गम जग ISIS SISS SSS S ISIS महाकवि कालिदास वन्दे वाग्देवतां गुरुम् । गम य ल ग ज जग S SSS SSI SIS ISIS यज्ज्ञाने विश्वमाभाति दर्पणे प्रतिविम्बवत् ॥ वृतोये पादे- ग य य ग ग तज ग SI SS IS SS SS 5 ISIS कामिनीभिः सह प्रीतिः कस्मै नाम न रोचते । र ल गज जग :- ।।SSSS SIS IIS IS यदि न स्याहारिवीचि चञ्चल हतजीवितम् ॥
१०२ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् इदानीं नकार-(m) विपुलोदाहरणम्- गर न ग ग य ग S SIS IIls SISSI SIS यस्या विभाति विपुला मन्मथस्थानपिण्डिका। ग य न ग ग त ज ग S S ISIS 55।।।। या चतुःषष्टिचतुरा तथैव भारविः सा स्त्री स्थाबृपवल्लभा ॥ न ग ल त ज ग 15 ।। ।। । SS I ISIS युयुत्स नेव कवच किमामुक्तमिदं त्वया। न ग ग ज ज ग ।।।।।5 SIS ।।।5 तपखिनो हि वसते केवलाजिनवल्कले ॥ व्यतिपक्षे कालिदासः- लम ज ग 15551 ।। SSS SISIS अनाकष्टस्य विषय-विधानां पारदृश्वनः । ग ज य ग ज ग SISIISSS SS SIIS IS तस्य धर्मरतरासीद-बहत्वं जरसा विना ।। तथाच- पञ्चमोऽध्यायः य ग ग त ज ग IISIISSS SS । ।। तव मन्त्रकतो मन्त्र- रात् संशमितारिभिः । न ग ग ज ग SSS SITIS SIS ।।5 प्रत्यादिश्यन्त इव मे दृष्टलक्ष्यभिदः शराः ॥ इदानों तकार (551) विपुलोदाहरणम् जातिपक्षे- ग म त ग ल भ । SSSSSSIS वन्द देव सोमेखर ।5।।।55 जटामुकुटमण्डितम् । ग भ त ग लभ ज ग SSIISSIS ।5।।।5 खट्वाङ्गधर चन्द्रमः-शिखामणिविभूषितम् ॥ व्यक्तिपक्ष- गर त ग ग ज SSISS SIS वन्द कवि श्रीभारवि SISIISIS लोकसन्तमसच्छिदम् । लम य ग त ज ग ISSSSSS SSSIISIS दिवा दीपा इवाभान्ति यस्याग्रे कवयोऽपरे ।
१०४ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् तथान्येषामपि प्रयोगो जातिपचे- ग य ग ग ज ग SI SIISSS लोकवत् प्रतिपत्तव्यो ग भ त SISSISIS लौकिकोऽर्थः परीक्षकैः। य S SIIS SIS ।।SSSS लोकव्यवहार प्रति मदृशौ बालपण्डितौ॥ इदानों चकाराकष्टं मकार-( sss ) विपुलोदाहरणम् जातिपक्ष- ग र म ग ग ग य SSISS SS S सर्वातिरिक्त लावण्यं SIS SISIS बिभ्रती चारुविभ्रमा। ग र म ग ग म ज ग SSSSSSS स्त्रीलोकसृष्टिस्त्वन्यैव व्यक्तिपक्षे श्रीकालिदासः- SS SSI SIS नि:सामान्यस्य वेधसः ॥ म ग ल य ज ग ISISSSSS TISSIS IS मनोऽभिरामा शृण्वन्ती रथनेमिखनोन्मुखैः । ग य य ग ल भ ग SISSISSS षड़ जसंवादिनीः केका ISSS ।। ।। विधाभिवाः शिखण्डिभिः ॥
पञ्चमोऽध्यायः १.५ लर म ग गत जग ISISS SSS अथ प्रदोषे दोषतः SSS IIS IS संवेशाय विशाम्पतिम् ग भ य ग ल य ज ग IIS SI SIS SSIIISSS सूनुः सुन् तवाक् स्रष्टु हतोयपाद- विसस|जितश्रियम् ॥ - य ग ग भ ज ग ISISIS SS अदूरवर्त्तिनों सिद्धि SS ।।।SIS राजन् विगणयात्मनः । म ग ग ISISSSSS उपस्थितयं कल्याणी 5 ।। ।। नाम्नि कीर्तित एव यत् ॥ ग म य ग ग म ग SS.SS ISS S SSSSISIS साध्वस्त्यागोऽपि वैदेयाः पताः प्राग्वंशवासिनः । म ग ग य ·ISI SSSSS अनन्यजानः सैवासीत् 8-भि SISSISIS सैव जाया हिरण्मयो॥
पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् सकारणा (us) पि कचिदिपुला दृश्यते । यथा,- य ग त ।15।।SIS ।।।।SSS जिते तु लभते लक्ष्मी मृते चापि वराङ्गनाः। लय स ग ग त ज ग IISSIIS S S S SI ISIS क्षणविध्वं सिनि काये का चिन्ता मरण रणे सहीच विपुलाप्रकारा दृश्यन्ते। तथा चान्यैरुतम्- न ग ल य ग SSI ISI SSI SIS कचित् काले प्रसरता कचिदापत्य वित्रता ॥ ल र भग ल म ज ग ISIS SIIS ISS SI SIS शुनेव सारङ्गकुलं त्वया भिन्न विषां कुलम् ॥ इत्यादयो विपुलाविकल्पाः सङ्कीर्णाश्चानुकोटिश: काव्येषु दृश्यन्ते । सर्वासां विपुलानां चतुर्थों वर्णः प्रायेण गुरुर्भवतीत्याम्नायः ॥ प्रतिपादं चतुईया पदचतुरूईम् ॥ २० ॥ चतुर्णामक्षराणां वृधिचतुर्व दिः। अनुष्टुभः पादादूई प्रतिपादं चतुरघरमा यद वृत्त निष्पद्यते तत् 'पदचतुरूई नाम ॥ যে ছন্দের যুকপাদে সপ্তমবর্ণ লঘু এবং অযুকূপাদে চতুর্থ অক্ষরের উন্ধে ষগণকে বাধা করিয়া ভগণ, রগণ, নগণ বা তগণ থাকিবে, সেই ছন্দকে "विभूना" दनिका छानित ।
पञ्चमोऽध्यायः तत्रोदाहरणम्- १२ ३ ४ ५ ६ ७८ १२ ३ ४ ५ ६ ७८८१० ११ १२ तस्याः कटाक्षविक्षपैः ; कम्पिततनुकुटिल रति दीर्ध: । १२३४५६७८८१० ११ १२ १३ १४ १५ १६ तक्षक दष्ट वेन्द्रिय-शून्यः क्ष त चैतन्यः, १२३४५६७८८१० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० पद चतु कई न च ल ति पुरु षः प त ति स ह सै व । अत्र गुरुलघुविभागो नेष्यते ॥ गावन्त पौड़ः ॥२१॥ गकारौ (ss) हावन्ते चेद्भवतचतुर्णामपि पादाना, तत् पदचतुलाई 'पापोड़ संज्ञकं भवति अन्त गुरुहयग्रहणादन शेषाणां लघुत्वमभ्य- नुज्ञातं सूत्रकारणेति मन्यामहे। तत्रोदाहरणम् - ।।।।।।।।।।।।।।।।55 कुसुमितसहकार हतहिममहिमशुचिशशा। ।।।।।।।।।।55 विकसितकमलसरसि मधुसमयेऽस्मिन्, । ।।।।SS प्रवससि पथिक-हतक ! यदि भवति तव विपत्तिः ॥ ১০। অনুষ্টভের পাদ হইতে প্রত্যেক পাদে চা’র চা’র অক্ষর বাড়িলে অর্থাৎ প্রথম পাদে আট অক্ষর, দ্বিতীয় পদে বার অক্ষর, তৃতীয় পদে যােব অক্ষর ও চতুর্থ পাদে বিশ অক্ষর হইলে যে ছন্দ হয়, তাহাকে “পদচতুর্ক” বলে। এই ছন্দে অক্ষরের দীর্ঘ বিষয়ে কোনও নিয়ম নাই। ২১। পূর্বোক্ত পদচতুরূৰ্দের প্রতি পাদের অন্ত দুইটি অক্ষর যদি দীর্ঘ হয়, তবে তাহাকে “আপীড়” বলে। শেষ দুই বর্ণের দীর্ঘত্ববিধান দ্বারা অন্য বর্ণগুলি হ্রস্ব থাকিবে, ইহা সূত্রকারের অভিপ্রেত বলিয়া জানিবে।
१०८ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् पादौ चेत् प्रत्यापीड़ः ॥ २२ ॥ गकारी (ss) हावादी चेद्वतचतुर्णामपि पादानां, तदा तत् पद- चतुरूई 'प्रत्यापीईसंच भवति । अवापि पूर्ववच्छषाणां लघुत्वमेव । तत्रोदाहरणम्- ss।।।।।।।।।।।।।। चित्तममरमयति, कान्त वनमिदमु पगिरिनदि । ss।।।।।।।।।।।।।। कूजन्मधुकरकलरव शतजनति, 5 ।।।।।।।।। पुस्कोकिलमुखरित-सुरभिकुसुमचिततरुतति ॥ प्रत्यापोड़ो गावादी च ॥ २३॥ चकारोऽन्त इति समुच्चयार्थः । तस्य व पदचतुरूई स्यान्ते आदौ च यदि गकारौ (ss) भवतस्तदा 'प्रत्यापीड़' एव भवति । तत्रोदाहरणम्- SSILIISS 55 ।।।।।।।।55 कान्तावदनसरोज, हृद्य धनसुरभिमधुरसाव्यम् । SS ।।।।।SS पातु रहसि सततमभिलषति मनो मे, ss।।।।।।।।।।।।।।।।55 किचिमुकुलित नयनमविरतमणितरमणीयम् ॥ तदेवं हिप्रकारः प्रत्यापोड़ो भवति ॥ ২২। পূর্বোক্ত পদচতুরূদ্ধের প্রতিপাদের আদি দুইটি অক্ষর দীর্ঘ হইলে তাহাকে “প্রত্যাশীড় জানিবে। এস্থলেও অন্যান্য গুলি পূৰ্ব্ববৎ লঘু থাকাই সুত্রকারের অভিপ্রেত। ২৩। পূর্বোক্ত পদচতুরূৰ্দের প্রতিপাদের প্রথম দুই অক্ষর এবং শেষ দুই অক্ষর গুরু হইলে তাহাকে “প্রত্যাপীড়” বলে, কাজেই ‘প্রত্যাপীড়’ ছন্দ দুই প্রকার হইল ।
पञ्चमोऽध्यायः १०८ प्रथमस्य विपर्यास मनरौलवल्यमृतधाराः ॥ २४ ॥ पापीड़ग्रहणं निवृत्तम्। तेनैव सम लवृक्षराभ्यनुज्ञानञ्च । तदेव पदचतुरूई प्रथमस्य पादस्य विपर्यासे 'मजरोलवल्यमृतधारा भिधानं भवति। प्रथमस्य पादस्य हितोयेन विपासे मञ्जरी। प्रथमस्य हतोयेन विपर्यासे लवलो। प्रथमस्य चतुर्थेन विपर्यासेऽमृतधारा। सत्र मञ्जयुंदाहरणम्- १२ ३ ४ ५ ६ ७८८१० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० ज न य ति म ह तौं प्रो तिं ह द ये, का मि नां चू त म न री। १२ ३ ४ ५ ६ ७८८१० ११ १२ १३ १४ १५ १६ मि ल द लि च क च च प रि चु म्बि त के शरा, १२ ३ ४ ५ ६ ७८८१० ११ १२१३१४१५१६१७१८१८२० कोमल म ल य वा त परि नर्ति त त रु शिख र स्थि ता॥ लबल्य दाहरणम्- १२ ३ ४ ५ ६ ७८८१० ११ १२१३१४१५१६ वि र ह विधुर हम काना क पो लो पमं, १२३४५६७८८१० ११ १२ परिणति धरं पीत पाण्ड छवि १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ लवली फ लं नि दा घे, १ २ ३ ४ ५ ६ ७८८१० १११२१३१४१५१६१७१८१८२० भव ति जग ति हिम क र भो त ल म ति स्वा दूष्ण हर म्। अमृतधारोदाहरणम्- १२ ३ ४ ५ ६ ७८८१०१११२१३१४१५१६१७१८१८२० परिवाञ्छसि कर्ण र सा य न स त त म मृत धारा भि- १२३४५६७८८१०१११२ ये दिदि वा पर मा नन्द र सम् । २१३ ११० पिङ्गलछन्दःसूत्रम् १२३४५६७८८१०१११२१३१४१५१६ चेतः शृणु ध र णो धर वा णो म म त म यों १२३४५६७८ तत् का व्य गुण भूषणम् ॥ कैचिदापीड़ादिष्वपि पादविपर्यासे सति मञ्जयादिनामानोच्छन्ति । इति पदचतुरूवाधिकारः ॥ उद्गतामेकत: सजी स्लो नसो नगो, भनी जलौ ग मजौ ग् ॥ २ ॥ 'पाद-'इति प्रकतमनुवर्तते। यत्र प्रथमे पादे सकारजकार- सकारलकारैशाक्षराणि भवन्ति, हितीये पादे नकारसकारजकार- गकारर्दशैव, तृतीये पादे भकारनकारजकारलकारगकारकादर्शव, चतुर्थे पादे सकारजकारसकारजकारगकारस्त्रयोदर्शव, तद् वृत्त- 'मुगतानाम। तत्रोदाहरणम्- स स न स ग IISISITIS ।।SISIS मगलोचना शशिमुखी च रुचिरदशना नितम्बिनी। ২৪। যদি দ্বিতীয়াদি পাদের সহিত প্রথম পাদের বিপৰ্যাস হয়, তবে পদ- চতুরূদ্ধ যথাসঙ্খ্য “মঞ্জরী” “লবলী” ও “অমৃতধারা” নামে কথিত হয়। অর্থাৎ আদি পাদের স্থানে দ্বিতীয়পাদ ও দ্বিতীয় পদের স্থানে আদি পাদ হইলে “মঞ্জরী”, আদি পাদের স্থানে তৃতীয়পাদ ও তৃতীয় ধাদের স্থানে আদি পাদ হইলে “লবলী”, এবং আদিপাদের স্থানে চতুর্থপাদ ও চতুর্থপাদের স্থানে আদিপাদ হইলে “অমৃতধারা” নাম হইবে। কোন কোন ছনঃশাস্ত্রকার আপীড়াদি ছন্দেরও এই প্রকার পাদবিপর্যয়ে মঞ্জরী প্রভৃতি সংজ্ঞা স্বীকার করিয়া থাকেন। (এই স্থানে পদচতুরূৰ্ধাধিকার সমাপ্ত হইল)।
पञ्चमोऽध्यायः १११ भ जल ग स स 5।।।।।।5। ISI ISI Sills ISIS हंसललित गमना ललना, परिणीयते यदि भवेत् कुलोहता ॥ यत्र सूत्रे गकारो (s) लकारो (1) वा श्रूयते, तत्र तेनैव वृत्तस्य पादः परिसमाप्यते । 'उगता मिति कम्मविभक्तिश्रवणात् पठेदित्यध्याहार्यम् । 'एकत' इति प्रथम पाद हितीयेन सहाविलम्बन पठेदित्यर्थः । 'उप- स्थितप्रचुपितं (२८) पृथगाद्य' मित्यतः सिंहावलोकितन्यायेनाद्य- ग्रहणमनुवर्तनीयम्। तेनाद्यमेव पोदमेकतः पठेत्। एकत इति ल्यब्लोपे पञ्चमी॥ तृतीयस्य सौरभकं ! भगौ ॥ २६ ॥ 'तीय स्येति ग्रहणात्तस्या उद्भताया एवान्य त्रयः पादा धन्ते । तृतीयपादे तु विशेषः। तृतीये पाद रेफनकारभकारगकारर्दशा- क्षराणि भवन्ति, तत् 'सौरभकं,' नाम। तत्रोदाहरणम् -- । स स ।।।5।।।। ।।।।।। IS विनिवारितोऽपि नयनेन, तदपि किमिहागतो भवान् । 3B ২৫। যে ছন্দের প্রথম পাদে যথাসংখ্যে সগণ, জগণ, সগণ ও একটা হ্রস্ববর্ণ দ্বারা মােট ১০ অক্ষর ; দ্বিতীয় পদে নগণ, সগণ জগণ ও একটি দীর্ঘবর্ণ দ্বারা মােট ১• অক্ষর ; তৃতীয়পাদে ভগণ, নগণ, জগণ, লগণ ও একটি দীর্ঘবর্ণ দ্বারা মােট ১১ অক্ষর ; এবং চতুর্থপাদে সগণ, জগণ, সগণ, জগণ ও একটি গুরুবর্ণ দ্বারা মােট ১৩ অক্ষর ; সেই বৃত্তকে “উদগতা” বলে। ইহা দ্বারা এইরূপ জানিবে যে, এই ছন্দের আদি পাদ দ্বিতীয় পদের সহিত একতঃ অর্থাৎ অবি- লম্বে পড়িতে হইবে ।
११२ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् र न भ ग स ज ग SISI।5।।5।।SIS।।।51515 एतदेव तव सौरभकं, यदुदीरितार्थमपि नावबुध्यसे । ललितं नौ सौ ॥ २७॥ तस्था एव उहतायास्तृतीयपादस्थाने यदा नौ सौ भवतस्तदा 'ललित' नाम वृत्तम्। तत्रोदाहरणम्- स ल ज ग ।।5।।।। ।।।।।5ISIS सततं प्रियं वदमन-ममलहृदयं गुणोत्तरम् । ।।।।।।।।।।।।।।।।।SIS सुललितमतिकमनीयतनु पुरुषं त्यजन्ति न तु जातु योषितः । उपस्थितप्रचुपितं पृथगाद्य मसौ जभी गौ सनी जगै गनौ स नौ न ज्यौ ॥ २८ यत्र प्रथमे पादे मकारसकारजकारभकारा गकारौ च भवतः, যে ছন্দের তৃতীয়পাদে যথাক্রমে রগণ, নগণ, ভগণ ও একটি দীর্ঘ বর্ণ দ্বারা মােট ১০ অক্ষর এবং অন্য তিন পাদ-পূর্বোক্ত উদগত ছন্দের লক্ষণসমন্বিত, शाक "मोद्रक" कार । ২৭। যে ছন্দের তৃতীয় পদে যথাসংখ্যে দুইটি নগণ ও দুইটি সগণ দ্বারা মােট দ্বাদশ অক্ষর ও অন্য তিন পাদ পূর্বোক্ত উদগতালক্ষণসমন্বিত, তাহাকে ললিত” নামক ছন্দ বলে।
पञ्चमोऽध्यायः हितीये पादे सकारतकारजकाररेफा गकारख, ढतीये पादे नकारी सकारच, चतुर्थे पादे वयो नकारा जकारयकारौ च, 'तदुपस्थितप्रचु. पित" नाम वृत्तं भवति । तत्रोदाहरणम्- म स भगग स SS SIIS IS I SIISSIISITIIS IS ISS रामा कामकरेणुका मृगायतनत्रा, हृदय हरति पयोधरावनना। न न स न य । ।।।।।।।। ।। ।।SS इयमतिशयसुभगा, वहुविध-निधुवनकुशला ललिताङ्गी॥ 'पृथगाद्यमिति उहतामकतः पठेदित्यनुवृत्तिशङ्कानिरासार्थम् । पत्र तृतीयपादव्यवस्था सकारस्य विभज्य पाठलिङ्गात् । वईमानं नौ स नौ न्सौ ॥ २६ ॥ 'तीय'स्य त्यनुवर्तते। तस्मिनुपस्थितप्रचुपिते तृतीयस्य पादस्थ स्थान यदा नकारौ सकारनकारौ पुनर्नकारसकारौ च भवतस्तदा 'वईमान' नाम भवति । तत्रोदाहरणम्- । भ ग ग म न SSSIISISISIISSIIS III ISI SISS विम्बोष्ठो कठिनोवतस्तनावनताङ्गी, हरिणोशिशुनयना नितम्बगुबी। ২৮। যাহার প্রথম পাদে যথাক্রমে মগণ, সগণ, জগণ, ভগণ ও দুইটি গুরু- বর্ণ দ্বারা মােট ১৪ অক্ষর, দ্বিতীয় পদে সগণ, নগণ, জগণ, রগণ ও একটি গুরু- বর্ণ দ্বারা মোট ১৩ অক্ষর, তৃতীয় পদে দুইটি নগণ ও সগণ দ্বারা মােট ৯ অক্ষর এবং চতুর্থ পদে তিনটি নগণ জগণ ও সগণ যারা মােট ১৫ অক্ষর, -नि ११४ पिकलच्छन्दःसूत्रम् म ।।5।। जनयति मम मनसि मुद मदिराक्षी॥ न स स ।।5 ॥ ।।। मदकलकरिगमना परिणत-शशिवदना ॥ शुकविरादृषभ तज्ः ॥ ३० ॥ तसिवेव उपस्थितप्रचुपिते यदा तृतीयस्य पादस्य स्थाने तकार- जकाररफा भवन्ति, तदा 'शुद्धविराडषभं नाम वृत्तं भवति । तत्रोदाहरणम्- न ज र ग म भ गग स SS SIIS IS I SIIS S ।।।।।।5 ISISS कन्धेयं कनकोज्वला मनोहर दीप्तिः, शशिनिम्मेलवदना विशालनेत्रा। त र S SI ISIS IS ।।।।।।।।।।।।55 पौनोनितम्बशालिनी मुखयति हृदयमतिशयं तरुणानाम् ॥ তাহাকে “উপস্থিতপ্ৰচুপিত” নামক বৃত্ত বলে। এইসূত্রে “পৃথগাদ্যং” এই অংশ দ্বারা উগতাছন্দের “একতঃ” অধিকার নিবৃত্ত হইল, অর্থাৎ এই ছন্দে উ- গতার ন্যায় প্রথম পাদ দ্বিতীয় পদের সহিত অবিলম্বে পড়িতে হইবে না। ২৯। যাহার তৃতীয় পদে যথাক্রমে দুইটী নগণ, একটী সগণ, নগণদ্বয় ও একটী সগণ দ্বারা মােট ১৮ অক্ষর এবং অন্য তিন পাদ “উপস্থিতপ্রচুপিত” ছনের লক্ষণাক্রান্ত, তাহাকে “বর্ধমান” নামক বৃত্ত বলে।
पञ्चमोऽध्यायः उपस्थितप्रचुपितादीनामस्मिन् प्रवेशयितुं न शक्यन्त संत्राः, इति मोताः ॥ पः ॥ ३१॥ पूर्वमुच्चावचानि च्छन्दांसुप्रतानि, इदानी नियमेनोच्यन्ते । 'ई' इत्यधिकारोऽयमध्यायपरिसमाप्तेः। यदित अर्द्धमनुक्रमिधामः, मई एव तद् वेदितव्यम् ॥ उपचित्रकं सौ सलौ ग भी भगौ ग् ॥ ३२ ॥ यस्य प्रथमे पादे सकारास्त्रयो लकारगकारौ च क्रमेण हितोये भकारास्त्रयो गकारौ च भवतस्तदुपचित्रक' नाम वृत्तम् । अईशब्दस्य समप्रविभागवचनत्वाद्वितीयमप्यई तादृशमेव । तत्रोदाहरणम्- स म स लगभ भ भगग IISIISI ISIS SI ISI ISI ISS उपचित्रकमत्र विराजते, चूतवनं कुसुमैविकसद्धिः । परपुष्टबिघुष्टमनोहरं, मन्मथकेलि निकेतनमेतत् ॥ যাহার তৃতীয় পদে যথাক্রমে তগণ, জগণ ও রগণ দ্বারা মােট ৯ অক্ষর এবং অন্য তিন পাদ “উপস্থিত প্রচুপিত” ছন্দের লক্ষণাক্রান্ত, তাহাকে "कविना पड" नांगक वृक्ष वान। ৩১। এইটী অধিকার সূত্র। এই অধ্যায় সমাপ্তিপৰ্য্যন্ত ‘অর্ধে” এই সূত্রটী অধিকৃত হইবে, অর্থাৎ অতঃপর অধ্যায়সমাপ্তি পর্যন্ত যে সকল সুত্র করা হইবে, সে সমস্তই অদ্ধের লক্ষণ হইবে। ৩২। যাহার প্রথম পাদে যথাক্রমে তিনটী সগণ, একটী লঘুবর্ণ ও একটা গুরুবর্ণ দ্বারা মােট ১১ অক্ষর, দ্বিতীয়পাদে তিনটি জগণ ও দুইটি গুরুবর্ণ দ্বারা মােট ১১ অক্ষর, এবং (সমপ্রবিভাগচী অর্ধ শব্দ দ্বারা) দ্বিতীয়ার্ধও এইরূপ অর্থাৎ তৃতীয় পাদ প্রথম পাদের ও চতুর্থ পাদ দ্বিতীয় পাদের লক্ষণাক্রান্ত, তাহাকে “উপচিত্রক” নামক বৃত্ত বলে।
॥ ११६ पिालच्छन्दःसूत्रम् द्रुतमध्या भी भगो ग नजो ज्यौ ॥ ३३ ॥ यस्य प्रथमे पादे बयो भकारा गकारौ च द्वितीये नकारजकारी जकारयकारौ च, तद्रुतमध्या' नाम वृत्तम्। अत्रापि प्रथमद्वितीया- विव कृतीयचतुर्थों पादौ। तत्रोदाहरणम्- गग य ।।।।।। S SILIISI ISI IS S यद्यपि शीघ्रगतिम॒दुगामी बहुधनवानपि दुःखमुपैति । नातिपयत्वरिता न च मृद्दी, नृपतिगति: कथिता द्रुतमध्या । वेगवतो सौ स्गो भी भगौ म् ॥ ३४ ॥ यस्य प्रथम पादे वयः सकारा गकारश्नकः, द्वितीये भकारास्त्रयो गकारौ च भवत तद् 'वेगवती' नाम वृत्तम्। तत्रोदाहरणम्- स ग भ भ भग ग SS 55555 ।। ।।5।। तव मुजनराधिप सेना, वेगवतौं सहते समरेषु । प्रलयोम्मिमिवाभिमुखों तां कः सकलक्षितिभूविवहषु ॥ ৩৩। যাহার প্রথম পাদে যথাক্রমে তিনটী ভগণ ও দুইটী গুরুবর্ণ দ্বারা মােট ১১ অক্ষর, দ্বিতীয় পদে নগণ, দুইটা জগণ ও রগণ দ্বারা মােট ১২ অক্ষর, এবং পূর্ববৎ তৃতীয় পাদ প্রথম পাদের ও চতুর্থপাদ দ্বিতীয় পদের লক্ষণাক্রান্ত, তাহাকে “তমধ্যা” নামক বৃত্ত বলে। ৩৪। যে ছন্দের প্রথম পাদে তিনটী সগণ ও একটা দীর্ঘবর্ণ, দ্বিতীয় পাদে তিনটা ভগণ ও দুইটা দীর্ঘবর্ণ থাকে এবং পূর্বের ন্যায় তৃতীয় পাদ প্রথম পাদের ও চতুর্থ পাদ দ্বিতীয় পাদের লক্ষণসমন্বিত হয়, তাহাকে “বেগবতী" নামক ছন্দ বলে।
पञ्चमोऽध्यायः ११० मद्रविराट् त्नौ ! मसौ गौ ग् ॥ ३५ ॥ यस्य प्रथमे पादे तकारजकारौ रेफगकारौ च, हितीये मकार- सकारजकारा गकारौ च, तद् ‘भद्रविराद' नाम वृत्तम्। तत्रोदा- म. जग ग SS SIISISISS SSI ISIS IS S यत्पादतले चकास्ति चक्र, हस्ते वा कुलिश सरोरुहं वा। राजा जगदेकचक्रवर्ती, स्याच्छ भद्रविराट् समच तेऽसौ ॥ अस्यौपच्छन्दसकान्तःपातित्वेऽपि विशेषसंज्ञार्थमईसमाधिकार पाठः ॥ केतुमतौ सौ स गौ भरी न्गी ग ॥ ३६ ॥ यस्य प्रथमे पादे सकारजकारौ सकारगकारौ च हितीये भकार- रेफनकारा गकारौ च, तत् केतुमती' नाम वृत्तम्। तत्रोदाहरणम्- स स ग भर नगग ।।।5।।। SS SIISISITISS इतभूरिभूमिपतिचिहां, युद्धसहस्रलब्धजवलक्ष्मीम् । सहते न कोऽपि वसूधायां केतुमतों नरेन्द्र तव सेनाम् । যে ছন্দের প্রথমপাদে যথাক্রমে তগণ, জগণ, রগণ ও একটা দীর্ঘবর্ণ, দ্বিতীয়পাদে মগণ, সগণ, জগণ ও দুইটা দীর্ঘবর্ণ থাকে এবং পূর্বের ন্যায় তৃতীয় পাদ প্রথম পাদের ও চতুর্থপাদ দিতীয় পাদের লক্ষণসমন্বিত হয়, তাহাকে “ভদ্রবিরাট” নামক ছন্দ বলে । ৩৬। যে ছন্দের প্রথমপাদে যথাসংখ্যে সগণ, জগণ, সগণ ও একটা দীর্থ- বর্ণ দ্বিতীয়পাদে ভগণ, রগণ, নগণ ও দুইটা দীর্ঘবর্ণ থাকে এবং পূর্বের ন্যায় তৃতীয় পাদ প্রথমপাদেয় ও চতুর্থ পাদ দ্বিতীয় পাদের লক্ষণান্বিত হয়, তাহাকে "(कमी" नामक छन्न बान ।
पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् पाख्यानिको तो जगौ ग् जती जगौ ग् ॥ १७ ॥ यस्य प्रथमे पादे तकारी जकारो गकारौ च, हितोये जकार- सकारी जकारो गकारौ च, 'तदाख्यानिकों नाम वृत्तम्। तत्रोदा- त ज ग ग जगग SSISSIISISS ISIS SIISISS भृतावलीमङ्गलगीतनाद जनस्य चित्ते मुदमादधाति । पाख्यानिकी च स्मरजन्मपाश-महोत्सवस्थाश्रवणे कणन्ती । पाख्यानिकी वार्ताहारिकोच्यते ॥ विपरोताख्यानिको जती जती ग, तो जगौ ग् ॥ ३८ ॥ यस्य प्रथम पादे जकारतकारी जकारो गकारौ च, द्वितीये तकारी जकारो गकारी च, 'तविपरीताख्यानिकों नाम वृत्तम् ॥ त ज ग ग जगग ISISSITSISS SSISSIIS IS S प्रलं तवालीकवचोभिरभिः स्वार्थे प्रिये साधय कार्यमन्यत् । कथं कथावर्णनकौतुकं स्यादाख्यानिकी चेदिपरीतत्तिः ॥ एतयोच वक्ष्यमाणोपजात्यन्तर्गतत्वेऽपि विशेषसंज्ञार्थ मईसमाधि- कार पाठः। ৩৭। যে ছন্দের প্রথম পাদে যথাক্রমে দুইটা তগণ জগণ ও দুইটা দীর্ঘবর্ণ ; দ্বিতীয় পদে জগণ, তিগণ, জগণ দুইটি দীর্ঘবর্ণ থাকে এবং তৃতীয় পাদ প্রথম পাদের ও চতুর্থ পাদ দ্বিতীয় পাদের লক্ষণান্বিত হয়, তাহাকে "बांधानिकी नामक छन्न वदन ।
११८ पञ्चमोऽध्यायः हरिणलता सौ सलो ग नमो भौ ॥ ३८ ॥ यस्य प्रथम पादे सकारास्त्रयो लकारगकारौ च, द्वितीये नकार- भकारो भकाररफौ च ; तहतं 'हरिणमुता' नाम । तत्रोदाहरणम् - स स लग भ भर ।।5।।5।।5।। ।। ।।।5।। IS तव मुन्न नराधिप विहिषां, भयविवर्जितकेतुलघीयसाम् । रणभूमिपरानखवर्मनां, भवति शीघ्रगतिहरिणमुता ॥ अपरवक्ता नौ लौ ग न्जी जगै ॥ ४० ॥ यस्य प्रथमे पादे नकारौ रेफलकारगकाराब, हितोये नकारजकारो जकाररफो च, तद वृत्त-मपरवक्त” नाम। तत्रोदाहरणम्- र लग र ।।।।।।।SS ।।।।।।।SIS सक्कदपि कपणेन चक्षुषा नरवर पश्यति यस्य वाननम् । न पुनरपरवक्कमीक्षते, स हि सुखितोऽर्थिजनस्तथाविध ॥ अस्य वैतालीयान्तर्गतत्वेऽपि विशेषसंज्ञार्थमिहोपन्यासः ॥ ७। যে ছন্দের প্রথম পাদে ক্রমশঃ জগণ, তগণ, জগণ ও দুইটা দীর্ঘবর্ণ, দ্বিতীয় পদে দুইটা তগণ, জগণ ও দুইটা দীর্ঘবর্ণ থাকে এবং তৃতীয় পাদ প্রথম পাদের ও চতুর্থপাদ দ্বিতীয় পদের লক্ষণান্বিত হয়, তাহাকে “বিপরীতা- খ্যানিকী” বলে। এই দুইটা ছন্দ বক্ষ্যমাণ উপজাতির অন্তর্গত হইলেও বিশেষ সংজ্ঞার নিমিত্ত অর্ধসমাধিকারেই পাঠ করা ছন্দোবিণের অভিপ্রেত। যে ছন্দের প্রথম পাদে ক্রমশঃ তিনটী সগণ একটী হ্রস্ববর্ণ ও একটা গুরুবর্ণ, দ্বিতীয়পাদে একটা নগণ, দুইটী ভগণ ও একটা রগণ থাকে এবং তৃতীয় পাদ প্রথম পাদের ও চতুর্থ পাদ দ্বিতীয় পাদের সমান লক্ষণান্বিত হয়, তাহাকে "एनिगभूछा तृतु दान।
१२. पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् पुष्पिताया न् र्यो न्त्री जी ग् ॥ ४१ ॥ यस्य प्रथमे पादे नकारों रेफयकारौ च, हितीये नकारजकारौ जकाररफौ गकारच, तद वृत्त 'पुष्पिताग्रा' नाम । तत्रोदाहरणम्- न र य ज र ग ।।।।।।।S ISS ।।।।5।। ISISS समसितदशना मृगायताक्षी, स्मितसुभगा प्रियवादिनी विदग्धा । पपहरति नृणां मनांसि रामा, भरकुलानि लतेव पुष्पिताना ॥ इयमप्यौपच्छन्दसकान्तर्गता विशेषसंज्ञानापनार्थमनोच्यते । यवमती र्जी जर्जी जरौ जरौ ग् ॥ ४२ ॥ यस्य प्रथमे पादे रेफजकारौ भूयोऽपि रेफजकारौ भवतः, हितीये जकाररफो पुनर्जकाररफो गकारच, तद् वृत्तं 'यबमती' नाम। पत्र सम्प्रदायात् पादव्यवस्था। तबोदाहरणम्- र SSIS5I551 ISIS IS ISI SISS पद्मकन्तु कोमले करे विभाति प्रशस्तमत्स्यलाञ्छनं पदे च यस्याः । सा यवान्विता भवेधनाधिका च समस्तबन्धुपूजिता प्रिया च पत्युः ॥ यवान्विता यवमतीत्यर्थः ॥ 8.। যে ছন্দের প্রথম পাদে ক্রমশঃ নগণদ্বয়, রগণ, একটী স্বর্ণ ও একটা দীর্ঘবর্ণ, দ্বিতীয় পদে নগণ, দুইটি জগণ ও একটা রগণ থাকে এবং তৃতীয়পাদ প্রথম পাদের ও চতুর্থ পাদ দ্বিতীয় পদের সমলৰুণান্বিত হয়, তাহাকে “অপবক্ত” নামক ছন্দ বলে। এই ছন্দ বৈতালীয়ের মধ্যে পঠিত হইলেও বিশেষ সংজ্ঞার জন্য এই প্রকরণে পাঠ করা হইল। ৪১। যে ছন্দের প্রথম পাদে ক্রমশঃ নগণদ্বয়, রগণ ও জগণ, দ্বিতীয়পাদে মগণ, দুইটা জগণ, ১টা রগণ ও একটি দীর্ঘবর্ণ থাকে এবং তৃতীয়পাদ প্রথমপাদের पञ्चमोऽध्यायः १२१ । शिखैकोनविंशदन्त ग् ॥ ४३ ॥ यस्य प्रथमे पादे एकोनत्रिंशदक्षराणि भवन्ति, हितीये चैक- त्रिंशत्, योरपि पादयोरन्त प्रत्येक गुरुः ; तद वृत्तं 'शिखा' नाम । 'इत्यधिकाराद्वितीयमप्यई तादृशमेव । 'अन्तग' इति नियमार्थ- मतत्। अन्त एव गुरुर्नान्यत्र । तेनायुक् पादे (१,३) अष्टा- विंशतिलघवोऽन्त गुरुरेकः । युक्पादे (२,४) त्रिशलघवोऽन्त गुरुश्चकः। तत्रोदाहरणम्- अभिमतवकुलकुसुमधनपरिमलमिलदलिमुखरितहरिति मधौ, सहचरमलयपवनरयतरलितसरसिजरजसि शयतरणिवितते । विकसितविविधकुसुमसुलभसुरभिशरमदननिहतसकलजने, ज्वलयति मम हृदयमविरतमिह सुतनु तव विरहदहनविषमशिखा । खना महत्ययुजौति ॥ ४४ ॥ इयमेव शिखा पूर्वोक्त महति बक्षरे पादे अयुजि (१,३) सति पारिशेष्यादितरमिच युजि (२,४) सति 'खञ्जा' नाम च्छन्दो চতুর্থপাদ ২য় পাদের সনলক্ষণান্বিত, তাহাকে “পুষ্পিতা” বলে। উক্ত ছন্দ ঔপচ্ছন্দসিকে’র অন্তর্গত হইলেও বিশেষ সংজ্ঞাজ্ঞাপনার্থ এই প্রকরণে পাঠ कद्रा रशेन । ৪২। যে ছন্দের প্রথম পাদে ক্রমশঃ রগণ, জগণ, পুনৰ্ব্বারও রগণ এবং জগণ ; ২য় পাদে জগণ, রগণ, পুনৰ্ব্বার জগণ ও একটা দীর্ঘবর্ণ থাকে এবং তৃতীয় পাদ প্রথম পাদের ও ৪র্থ পাদ ২য় পাদের সমলক্ষণান্বিত, তাহাকে “যমতী” নামক ছন্দ বলে। ৪৩। যে ছন্দের প্রথমপাদে পূৰ্ব অষ্টাবিংশতি অক্ষর লঘু, ও শেষ একটি গুরু, মােট ২৯ বর্ণ ; ২য় পাদে ত্রিশটি লঘুবর্ণ ও শেষটী গুরু, মােট ৩১ বর্ণ ; অধিকন্তু তৃতীয় পাদ প্রথম পাদের ও চতুর্থপাদ ২য় পাদের সমলক্ষণান্বিত, शाक "निया" नामक दृल दान । ७-भि १२२ पिडलच्छन्दःसूत्रम् भवति। अयमर्थः,-एकत्रिंशदक्षरो विषमः पादः कर्तव्यः, एको. नविशदक्षरच समः पादः। शेष यथाप्राप्तमेव । यथा- अपगतधनविशददशदिशि हुतजनदृशि परिणतकणकपिलकलमे, प्रविकसितसमकुसुमभरपरिमलसुरभितमरुति शरदि समये । शचिशिमहसि विकृतसरसिरहि मुदितमधुलिहि विमलितधरणितले किमपरमिह कमलमुखि सुखमनुभवति मम हृदयकमलमधुना ॥ अईसमवृत्ताधिकारी निवृत्तः । इति महहलायुधकतायां छन्दोवृत्तौ पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ ৪৪। যে ছন্দের প্রথম ও তৃতীয়পাদে শিখাছন্দোক্ত একত্রিংশৎ বর্ণ এবং দ্বিতীয় ও চতুর্থ পাদে ঐ ছন্দোক্ত ঊনত্রিংশৎ বর্ণ থাকে ,তাহাকে “খঞ্জা” নামক छक तान। ( অসম বৃত্তাধিকার সমাপ্ত) षष्ठोऽध्यायः यतिविच्छेदः ॥ १॥ विच्छिद्यते विभज्यते पदपाठोऽस्मिबिति विच्छेदो विधामस्थानम्, स च यतिरिताच्यते । नन्वत्र शास्त्र ‘यति'शब्दन व्यवहारादर्शनाविर- र्थक संजाकरणम् ? नैष दोषः। 'यति' रिति अनादि- (भागमादिषु) राचार्यपारम्पयागता संज्ञेयं तनुमध्यादिवत्। तस्याः शिष्यव्युत्- पत्त्यर्थमर्थकथनं 'यतिविच्छेद' इति । अस्ति च लोके शास्त्रान्तरेषु च यतिसंज्ञाव्यवहारः । अपि च 'यति' रित्यधिकार पासप्तमाध्यायपरि समाप्तेः समुद्रेन्द्रियरसादिनिर्देशेषूपतिष्ठते। समुद्रादिशब्दाः साकाई- त्वाद् यतिरित्यनेनैव सम्बध्यन्ते । यतिशब्दस्याधिकरणव्युत्पत्त्या समुद्राद्यवच्छिवष्वक्षरेषु यतिः कर्तव्या इत्यर्थः सिध्यति। अवैषा यत्युपदेशोपनिषद्भवति। “यतिः सर्वत्र पादान्त लोकाई तु विशेषतः । समुद्रादिपदान्त च व्यक्ताव्यतविभक्तिक । कचित्तु पदमध्येऽपि समुद्रादौ यतिभवेत् । यदि पूर्वापरौ भागौ न स्यातामकवर्णको। पूर्वान्तवत् स्वरसन्धी कचिदेव परादिवत् । द्रष्टव्यो यतिचिन्तायां यणादेश: परादिवत् ॥ नित्यं प्राक्पदसम्बन्धाश्चादयः प्राक्पदान्तवत् । परेण नित्यसम्बन्धाः प्रादयश्च परादिवत् ॥" “यतिः सर्वत्र पादान्त” इत्यस्योदाहरणम्-'विशुवधानदेहाय इत्यादि।
१२४ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् प्रत्युदाहरणच यथा- 'नमस्ता महादेवाय अशाखाईधारिण।' इत्येवमादि। "नोकात विशेषतः” इत्यत्र सन्धिकार्याभावात् स्पष्टविभक्तिक- खच विशेषः * । तत्रोदाहरणम् - "नमस्यामि सदोद्भूतमिन्धनोकतमन्मथम् । ईखराख्य पर ज्योतिरज्ञानतिमिरापहम् ॥' अब ईखराख्यमित्यस्य पूर्वमकारेण सह संयोगो न कर्तव्यः । समासे प्रतादाहरणम् - सुरासुरशिरोरत्नस्फुरत्किरणमञ्जरी। पिञ्जरोकतपादानन्द वन्दामहे शिवम् ।' "समुद्रादिपदान्ते च व्यक्ताव्यक्तविभक्तिके।" तत्र श्रूयमाण- विभत्यन्त व्यताविभक्तिकम्। समासान्तर्भूतविभक्तान्तमव्यक्तविभक्ति- कम्। तत्रोदाहरणम्- 'यक्षचक्र जनकतमयानानपुण्योदकेषु' इत्यादि। "व्यताव्यताविभक्तिके” इति 'यतिः सर्वत्र पादान्त' इत्यनेनापि सम्बध्यते। तत्रोदाहरणम- 'वयोक्ततजगत्कालं कण्ठे कालं नमाम्यहम् । महाकालं कलाशेषशशिलेखाशिखामणिम् ॥' अपि च- 'नमस्तुङ्गशिरश्चुम्बि, चन्द्रचामरचारवे। त्रैलोक्यनगरारम्भ- मूलस्तम्भाय शम्भवे ॥' "कचित्त, पदमध्येऽपि समुद्रादौ यतिर्भवेत् । यदि पूर्वापरौ भागौ न स्यातामेकवर्णको ॥” तबोदाहरणम्- * पविभक्तिकावन्तु समासलुप्त विभक्ति कभिन्नत्वं सति विहितविभनयन्तत्व, तेन 'इलाया- कम्य, पति मुम्लीपेऽपि स्पष्टविभक्तिकत्वमचतमेव ।
षष्ठोऽध्यायः १२५ 'पर्याप्त सप्तचामी-करकटकट लिष्टशीततरांशी इत्यादि। तथा 'बूजत्कोयष्टिकोला-हलमुखरभुवः प्रान्तकान्तारदेशाः। इत्यादि। तथा-'हासो हस्ताग्रसंवा, हनमपि तुलिता, द्रोन्द्र- सारदिपोऽसौ।' इत्यादि। तथा-'वैरिचानां तथोच्चा,-रितरुचिर- ऋचाचाननानाचतुर्णाम्' इत्यादि। तथा –'खड्गे पानीयमाशा- दयति च महिषं पक्षपाती पृथक्कः । इत्यादि। समुद्रादाविति किम् ? पदमध्ये यतिः पादान्त मा भूत्। तद्यथा-प्रण- मत भवबन्धल शनाथाय नारा-यणचरणसरोजद्दन्दमानन्दहेतुम् ।' इत्यादि। पूर्वोत्तरभागयोरेकाक्षरत्वे तु (पदमध्ये) यतिर्दुथति *। यथा- 'एतस्या ग,-गड़तलममलं गाहते चन्द्रकक्ष'मित्यादि । “एतस्या रा, जति सुमुखमिदं पूर्णचन्द्रप्रकाश” मित्यादि । तथा "सुरासुर- शिगेनिस, टचरणारविन्दः शिवः" इत्यादि। "पूर्वान्तवत् स्वरसन्धी कचिदेव परादिवत्।" अस्यार्थ:- योऽयं पूर्वपरयोरेकादेशः खरसन्धौ विधीयते स कचित् पूर्व- स्थान्तवद्भवति, क्वचित् परस्यादिवत्। तथाच पाणिनेः स्मरणम्- 'अन्तादिवचेति (पा०६।११८५) । तत्र पूर्वान्तवडावे उदाहरणम्- 'स्थादस्थानोपगतयमुनासङ्गमेवाभिरामा' । 'जभारातीभकुम्भी- द्भवमिव दधतः' इत्यादि। तथा- दिक्कालाधनवच्छिना,-नन्तचिमात्रमूर्तये। खानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे ॥' इत्यादि। परादिवद्भावे उदाहरणम्-- 'स्कन्धं विन्ध्याद्रिबुद्धा निकषति महिष-स्थाहितोऽसूनहार्षीत् ।' इत्यादि। * पूर्वति। यतः पूर्वापरयो गयोरिति मतम्या हिवचनान्त पदम, एकम् पक्षर' यव तस्य भाष: एकाक्षरत्व तस्मिन् सतीत्यर्थः । अय भावः- चतुरक्षराद्यात्मकयतिविभागे कस्यचिन पदस्यैकमवर निवेश्य परथिन् यतिपर-शेषवयनिवेशे यतिभाको भवदित्यर्थः ।
१२९ पिकलच्छन्दःसूत्रम् 'शूले शूलन्तु गाढं प्रहर हरहषी-केशियोऽपि वक्रश्चक्र- पाकारि किं ते-इत्यादि। तत्र हि स्वरस्य परादिवद्भावे व्यञ्जनमपि ततत्वात्तदादिवद्- भवति। "यदि पूर्वापरौ भागौ न स्यातामेकवर्णको” इत्यन्तादि- वज्ञावविधावपि सम्बध्यते। तेन, 'अस्या वनानमवजितं पूर्णेन्दुशोभ विभाती त्येवंविधा यतिनं भवति ॥ 'यणादेशः परादिवदित्यस्योदाहरणम्- 'विततघनतुषारक्षोदशवांशु-पूर्वा-खविरलपदमालां श्यामलामुल्लि- खन्त इत्यादि। “नित्यं प्राक्पदसम्बन्धाश्चादयः प्राक्पदान्तवत् ।” तेभ्यः पूर्वा यतिन कर्तव्येत्यर्थः। तत्रोदाहरणम् 'खाटु स्वच्छ सलिलमपि च, प्रीतये कस्य न स्या' दित्यादि। नित्यं प्राक्पदसम्बन्धा इति किम् ? अन्येषां * पूर्वपदान्तवनावो मा भूत्। तद्यथा- 'मन्दायन्ते न खलु सुहदा,-मभ्य पेतार्थकत्या' इत्यादि। यथा- 'इत्यौत्सुक्या, दपरिगणयन् गुधकस्तं ययाचे' इत्यादि। "परेण नित्यसम्बन्धाः प्रादयश्च परादिवत्।” तेभ्यः परा यतिन भवतीत्यर्थः । तत्रोदाहरणम्- 'दुःखं मे प्र-क्षिपति हृदयं दुःसहस्त्वहियोग' इत्यादि। परेण नित्यसम्बन्धा इति किम् ? कम्मप्रवचनीयेभ्यः पराऽपि यतिर्यथा स्यादिति। तत्रोदाहरणम्- 'प्रियं प्रति स्फुरत्पादे मन्दायन्त नखल्विति । श्रेयांसि बहुविनानि भवन्ति महतामपि ॥' इत्यादि । - * पयेषां नित्यप्राकसम्बन्धभिन्नानामित्यर्थः ।
षष्ठोऽध्यायः १२७ प्रयन्तु चादीनां प्रादीनाञ्चकाक्षराणामनेकाक्षराणां वा पादान्ते यतावन्तादिवाव इष्यते, न वनेकाक्षराणां पदमध्ये यतौ। तत्र हि पदमध्येऽपि चामौकरादिष्विव यतेरभ्यनुज्ञातत्वात्। तत्र चादीनामुदाहरणम्- 'प्रत्यादेशादपि च मधुनो विस्मृतम्भूविलास'मित्यादि ॥ प्रादीनामुदाहरणम्- 'दुरारूढप्रमोदं हसितमिव परि-स्पष्टमाशासखीभिरित्यादि । न पर्यन्तोऽस्ति वृत्तानां प्रस्तारगणनाविधौ। पूर्वाचार्यकृतं चिह्न वृत्तं किञ्चिदिहोच्यते ॥ * तत्र गायत्वेच्छन्दसि वृत्तम्- तनुमध्या त्यो ॥३॥ यस्य पादे तकारयकारी, तत् 'तनुमध्या' नाम वृत्तम् ॥ यथा- त य S SIIS S SSIISS धन्या विषु नोचा, कन्या तनुमध्या श्रोणीस्तनगुर्वी, भूयात् पतिभोग्या ॥ अत्र पादान्त विशेषेण विश्रामः कर्तव्यः इत्याम्नायः । उष्णिहि- ১। ছন্দোগ্রন্থে ছন্দোনিবদ্ধ শ্লোকসমূহের পাদাদিবিভাজকের (অর্থাৎ বিশ্রামস্থলজ্ঞাপকের নাম বতি। বৃত্তি দ্রষ্টব্য। ২। যে ( গায়ত্রীছন্দের) প্রত্যেকপাদে তগণ ও যগণ থাকে, তাহাকে তনুমধ্যা’ নামক ছন্দঃ বলে । प्रस्तारगणना तु पटमाध्यायान्तं प्रपञ्चयिष्यते । श्रीमता पिङ्गलाचायण गायत्रया- युतकतिपयतच्छन्दानुसारीणि वृत्तानि दण्डकजातयश्च प्रदर्शिताः न तूकथादिसुप्रतिष्ठापर्य- सानि पञ्च छन्दांसि। तानि च छन्दांसि प्राकृतपिङ्गल छन्दः कौस्तुभच्छन्दोमञ्जरीप्रभतित: पवगन्तव्यानि। अन्यगौरवभयात् सविशेषप्रयोजनाभावाच विरता वयं तनिवेशनात् ॥ + षडक्षरचतुष्पादार्थगायचीच्छन्दसः प्रसार क्रियमाणे चतुःषष्टिभेदा जायन्त तव वयोदयी भेदः तनुमध्ये मि नाम्ना प्रसिद्धः । एवमन्यत्र ।। * पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् कुमारललिता जसौ ग॥ ३॥ यस्य पादे जकारसकारौ गकारच, तहत्तं 'कुमारललिता' नाम । विभिचतुर्भिश्च यत्युपदेशं वर्णयन्ति। तत्रोदाहरणम्- ।। । । । । ।।55 यदीयरतिभूमौ विभाति तिलकाङ्कः । कुमारललिताऽसौ कुलात् पतति नारी ॥ अत्र केचिद् छाभ्यां पञ्चभिश्च यतिमिच्छन्ति । तत्रोदाहरणम्- इदं वदनपद्मप्रिये तव विभाति । इह व्रजति मुग्ध मनोभ्रमरतां मे ॥ अनुष्टुभि- माणवकाक्रोडितकं भतौ लगी ॥ ४ ॥ यस्य पादे भकारतकारी लकारगकारौ च, त-'माणवकाक्रीडितक' नाम वृत्तम्। तत्रोदाहरणम्- भ त लग त लग SIISSIIS S ।।5।।5 माणवकाक्रीडितक, यः कुरुते वृद्ध-वयाः । हास्यमसौ याति जने, भिक्षुरिव स्त्रीचपलः ॥ प्रत्ल चतुर्भिचतुर्भिच यतिरित्याबायः ॥ ৩। যে ( উষ্ণি ছন্দের) প্রত্যেক পাদে জগণ, সগণ ও গকার থাকে, शिक 'कूमाडिमनि' छमः बटन । যে অনুষ্ঠুভছন্দের প্রত্যেক পাদে ভগণ, তগণ, লকার ও গকার থাকে, তাহাকে ‘মাণকাক্ৰীড়িতক’ ছন্দ বলে।
पठोऽध्यायः १२८ चित्रपदा भी गौ॥५॥ यस्ख पादे मकारौ गकारौ च भवतस्त चिवपदा' नाम छत्तम । यथा- गग भभ गग SIISIISS SI! SI ISS यस मुखे प्रियवाणी, चेतसि सजनता च। चिवपदापि च लमी,-स्तं पुरुष न जहाति ॥ प्रत्र पादान् यतिः॥ विद्वान्माला मो गौ ॥ ६ ॥ यस्य पादे मकारी गकारौ च, ताहिदामाला' नाम हत्तम् । यथा- म गग म म गग S SS SS SS SS SS SS SS S विद्यामाला-लोलान् भोगान्, मुना मुतौ यत्न कुर्यात् । ध्यानोत्पनि:सामान्य, सौख्य भोत यद्याकाई । अब चतुर्भिच चतुर्भिश्च यतिरित्यान्नायः । हहत्याम्।-. हंसरुतं मनी गौ ॥ ७ ॥ ৫। যে অনুষ্ঠুভ, ছন্দের প্রত্যেক পাদে দুইটী ভগণ ও দুইটা গকার থাকে, তাহাকে চিত্রপদা নামক বৃত্ত বলে। ৬। যে অনুষ্ঠুভ, ছন্দের প্রত্যেক পদে দুইটা মগণ ও দুইটা গকার থাকে, তাহাকে বিদ্যুন্মালা’ নামক বৃত্ত বলে। सबमिद पुतवान्तर मासि। १-नि पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् यस्य पादे मगणनगणो गकारौ च भवतस्तद वृत्त 'हसरतं' नाम ॥ , नगग म न ग ग SSSIIISS SSS ILISS अभ्यागामिणशिलक्ष्मी-मजोरमणिततुल्यम् । तौर राजति नदीनां, रम्य हंसरुतमेतत् ॥ भुजगशिशुभ[स]ता नौ म् ॥८ यस्य पादे नकारौ मकारश्च भवति, तहत 'भुजगशिशुभृता' नाम। तत्रोदाहरणम्- न नम म ।।।।।।SSS Il SS S इयमधिकतरं रम्या, विकचकुवलय-श्यामा। रमयति हृदयं यूनां भुजगशिशुभृता नारी ॥ चक्रगतिरित्यर्थः, शिशशब्दस्य सार्थकत्वात् अन्यैरपुरतम् ।- "अभ्यस्यता नु तरणोगतिवकभावा, नुभूलिताः फणिशिशोर्भवतापराधाः ॥” इति । अत्र सप्तभिभ्यिाञ्च यतिरित्याम्नायः । हलमुखौ नौ स ॥ ६॥ यस्य पादे रेफनकारसकारा भवन्ति, तहत 'हलमुखों' नाम । तखोदाहरणम्- ৭। যে শ্লোকের প্রতিপাদে মগণ ও নগণ এবং দুইটি দীর্ঘ বর্ণ থাকে, তাকে ‘হংসত’ ছন্দ বলে। ৮। যে শ্লোকের প্রতিপাদে নগগদ্বয় ও মগণ থাকে, তাহাকে ‘ভুজগশিশু- ভূতাচ্ছন্দ বলে। এই ছন্দে সাত অক্ষর ও দুই অক্ষরে যতি থাকিবে।
षष्ठोऽध्यायः र स र न स ।। ।। SIS ।।।।।। SIS ।।। गण्डयो,-रतिशय-कशं, यन्मुख; प्रकट-दशनम् । पायतं कलहनिरतं तां स्त्रियं त्यज हलमुखोम् ॥ अत्र विभिः षड़ भिश्च यतिरित्याम्नायः ॥ पती- शुद्धविगड़ ममौ जगौ ॥ १० ॥ यस्य पादे मकारसकारजकारगकारा भवन्ति, तद वृत्तं 'शुद्धविराद' नाम। तत्रोदाहरणम्- म स स जग जग SSSIISISISSSSI ISIS IS विख तिष्ठति कुक्षिकोटरे, बो यस्य सरखती सदा। अस्मपितामहो गुरु-ब्रह्मा शुद्धविराट् पुनातु नः ॥ पत्र पादान्त यतिः ॥ पणवो मनी यगौ ॥ ११ ॥ यस्थ पादे मकारनकारयकारगकारा भवन्ति, तद् वृष 'पणवों नाम । तत्रोदाहरणम्- যে শ্লোকের প্রতিপাদে রগণ নগণ এবং সগণ থাকে, তাহাকে ‘হল- মুখী’ নামক ছন্দ বলে। এই ছন্দে তিন ও ছয় অক্ষরে যতি থাকিবে। ১। যে শ্লোকের প্রতিপাদে মগণ, সগণ, জগণ ও একটি দীর্ঘবর্ণ থাকে, তাহাকে শুদ্ধবিরাট ছন্দ বলে। এই ছন্দে পাদান্তে যতি হইবে।
१३२ पिङ्गलच्छन्दावन न य गम य ग SSSIlIl SS S SS S IIIISSS मीमांसारस-ममृतं पीत्वा शास्त्रोति: पटु-रितरा भाति । एवं संसदि विदुषां मध्ये जल्यामो जय-पणवन्धत्वात् । पत्र पञ्चभिः पञ्चभिर्यतिरित्यानायः ॥ रुक्मवती भमौ स गौ ॥ १२ ॥ यस्ख पादे भकारमकारसकारगकारा भवन्ति, तद् वृत्त 'रुकावती' नाम । तत्रोदाहरणम्- म सग भ म सग SIISS SIISS SIISS SIISS पादतले पद्मोदरगौर, राजति यस्या जहंगरखा। सा भवति स्त्रीलक्षणयुत्ता, रावती सौभाग्यवती च ॥ मत पादान्त यतिः॥ मयूरसारियौ र्जी गौ ॥ १३ ॥ यस्थ पादे रेफजकारौ रेफगकारौ च, तद् वृत्त 'मयूरसारिणी नाम । तत्रोदाहरणम्- ১১। যে শ্লোকের প্রতিপাদে মগণ, নগণ, যগণ ও একটা দীর্ঘবর্ণ থাকে, তাহাকে পণব’ ছন্দ বলে। এই ছন্দে প্রতি পাঁচ অক্ষরে যতি হইবে। ১২। যে শ্লোকের প্রতিপাদে ভগণ, মগণ, সগণ ও একটি দীর্ঘবর্ণ থাকে, তাহাকে কাবতী’ নামক ছল বলে। এই ছন্দে পাদান্তে যতি হইবে।
षष्ठोऽध्यायः १३३ र र ग र SISISISI S SSI SISI SIS: या वनान्तराण्युपैति रन्तु', या भुज भोग मुक्तचित्ता। या द्रुतं प्रयाति सवतां सा, तां मयूरसारिणी विजयात् ॥ पत्त पादान्ते यतिः ॥ मत्ता म्मी सगौ ॥ १४ ॥ यस्य पादे मकारभकारसकारगकारास्तद वृत्त 'मत्ता' नाम । तत्रोदाहरणम्- भ सग भ SSSSILIISSSSSS ।।।।55 खैरोलापः, अति पुटपे ,-गीतकोड़ा-सुरतविशेषः। वासागार कतसुरतानां मत्ता नारी रमयति चेतः ॥ अत्र चतुर्भिः षड़ भिश्च यतिरित्याबायः ॥ उपस्थिता त्जी जगौ ॥ १५॥ यस्य पादतकारजकारी जकारगकारोच, तद् वृत्त 'उपखिता' नाम। तवोदाहरणम्- ১৩। যে শ্লোকের প্রতিপাদে রগণ, জগণ, বগণ ও একটা দীর্ঘবর্ণ থাকে, তাহাকে ময়ুরসারিণী’ ছন্দ বলে। এই ছন্দে পাদান্তে ৰতি হইবে । ১৪। যে শ্লোকের প্রতিপাদ মগণ, ভগণ, সগণ ও একটি দীর্ঘবর্ণ দ্বারা রচিত, তাহাকে ‘মা’ নামক ছন্দ বলে। এই ছন্দে চারি অক্ষর ও ছয় অক্ষরে বতি হইবে।
पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् त - SSIISIIS IS SS NISI ISIS एषा जगदेकमनोहरा, कन्या कनकोज्वलदीधितिः । लक्ष्मी-रिव दानवसूदन, पुण्य -नरनाथमुपस्थिता ॥ अत्र हाभ्यामष्टाभिश्च यतिरित्याम्नायः ॥ विष्टुभि- इन्द्रवचा तो गौ ग ॥ १६ ॥ यस्य पादे तकारौ जकारगकारौ गकारच, तद् वृत्तमिन्द्रववा' नाम। तत्रोदाहरणम्- गग ज ग ग त त ज त SSISSIISISSSSISSIIS । 55 ये दुष्टदैत्या इह भूमिलोके, हेष व्यधुर्गोंदि-जदेव सङ्घ । तानिन्द्रवज्ञादपि दारुणाङ्गान् व्याजीवयद् यः सततं नमस्ते । अपि च- गोब्राह्मणस्त्रीव्रतिभिर्बिरुड', मोहात् करोत्यल्पमति पो यः । तस्यन्द्रिवव्वाभिहतस्य पातः क्षोणीधरस्यैव भवत्यवश्यम् ॥ अव पादान्त यतिः ॥ उपेन्द्रवजा जती जगौ ग् ॥ १७ ॥ यस्य पादे जकारतकारजकारा गकारौ च, तद् वृत्तमुपेन्द्रवजा नाम । ततोदाहरणम्- যে শ্লোকের প্রতিপাদ তগণ, দুইটা জগণ ও একটী দীর্ঘবর্ণ দ্বারা রচিত, তাহাকে ‘উপস্থিতা’ ছন্দ বলে। এই ছন্দে দুই ও আট অক্ষরে যতি शेव। ১৬। যে শ্লোকের প্রতিপাদ তগণদ্বয়, জগণ ও দুইটী দীর্ঘবর্ণ দ্বারা গ্রথিত, তাহাকে ইবা’ বলে। এই ছন্দে পাদান্তে যতি-নিয়ম।
षष्ठोऽध्यायः १३५ ज त ज ग ग ज ज ग ग ट ISIS SI ISIS SSI55।। SI S S भववखाः कुन्ददलथियो ये, नमन्ति लक्ष्मीस्तनलेखनऽपि । उपेन्द्रववाधिककर्कशत्व, कथं गतास्त रिपुदारणायाम् ॥ पत्र पादान्त यतिः॥ पाद्यन्तावुपजातयः ॥ १८॥ आद्यन्ताविति अनन्तरोताविन्द्रवोपेन्द्रवज्जयोः पादावाह । तौ यदा विकल्पेन यथेष्टं भवतस्तदोपजातयः. प्रस्तारवशाचतुर्दश- प्रकारा जायन्ते ॥ (क) ১৭। যে শ্লোকের প্রতিপাদ জগণ, তগণ জগণ ও দুইটা দীর্ঘবর্ণ দ্বারা গ্রথিত, তাহাকে উপেন্দ্ৰবা বলে। এই ছন্দেও পাদান্তে যতি-নিয়ম। . (ण) वृत्ती प्रस्तारवशादित्यव प्रतारवचनादिति पाठान्तरम् । अथ प्रस्तारनियमः कथ्यते । इकारण इन्द्र वनापादः, उकारण उपेन्द्रवजापादः । तथा च गकारस्थानीयन इकारण, तथा लकारस्थानीयेन उकारण चतुरक्षरप्रस्तारवत् प्रस्तार क्रियमाणे षोडश भेदा एव जायन्ते । तव चतुरिकारात्मक: प्रथमो भेदः शुद्धेन्द्रबजाख्यः । षोडशचतुरुकारात्मको भेदः शुद्धीपेन्द्र- बजाख्यः। शेषाः मध्यस्था: चतुहशभेदाः उपजातयो भवन्ति । वृत्तरवाकरटोकायामपि एतदेव विवरणमुपन्धसम् । अथ धामा सुख बोधार्थ गकारलकारस्थानौयाभ्याम् कारो- काराभ्याम् उपजाति-प्रस्तारो लिख्यते, यथा- (१) इद (इन्द्रबजा) (E) इरउ ( वालानाम्नी) (२) उदर ( कौर्तिनानी) (१०) उइइड (पाट्रनानी) (३) उपद ( वाणीनाची) (११) इउप३ (भद्रानाखौ) (४) सउदर (मालानावी) (१२) उउउ (प्रमामाम्बी) (५) इरडा (शालानाबी) (१३) इउउ (रामानाचौ) (६) डाउ (हसीनावी) (१४) साउउ ( ऋद्धिनाचौ) (७) सर (मायानाची) (१५) उउस (बुद्धिनाबी) (८) उउउर (मायानाम्बी) (१६) उउउ ( उपेन्द्रबचा) पिालच्छन्दःसूत्रम् तवोदाहरणम्- त त ज ग ग त जग ग SSISSI ISISS SSIS।।515 तत्रोपजातिर्विविधा विदग्धः संयोज्यते तु व्यवहारकाले। (इ.) त ज ग ग त जगग ISISSI ISISS ISIS SIISISS अतः प्रयत्नः प्रथम विधयो नृपण रत्नपरीक्षणया ॥ (७०) एवमन्यानुउपजातादाहरणानि कुमारसम्भवादिकावाषु द्रष्टव्यानि। समहत्तप्रस्तावे प्रसङ्गादुपजातीनामुपन्यासो लाघवार्थः । केचिदिद सूत्र न्यायोपलक्षणपरं व्याचक्षते। तेन वंशस्थ न्द्रवंशापादयोरपि सारादुपजातयो भवन्ति। तथा शालिनीवातो पादयोरन्येषामपि खल्पमैदानां प्रयोगानुसारेण उपजातयो द्रष्टव्याः ॥ ১৮। যে শ্লোকের কোন পাদ ইন্দ্ৰবঞ্জা-লক্ষণ দ্বারা কোন পাদ উপেন্দ্ৰবা- লক্ষণ দ্বারা লক্ষিত হয়, তাহাকে ‘উপজাতি বলে। এইরূপ বংশবিলের সহিত ইন্দ্রবংশার এবং শালিনীর সহিত বাতােৰ্মীর মিলনেও উপজাতি ছন্দ হইয়া থাকে। উপজাতি নানাবিধ। ইন্দ্রবার সহিত উপেন্দ্রবার মিলনে যে উপজাতি হয়, তাহার ভেদ প্রস্তারানুসারে চতুর্দশ প্রকার। प्रयमतावत शुईन्द्रवचाख्यः षोड़शस्त शुद्धीपेन्द्रवजाख्यः। हितीयत पारश्च पदमपर्यन मध्यस्थचतुईशाना यथाक्रमं नामानि कष्यन्ते-"कोतिर्वाणी तथा माला शाला सौ तव च। माया जाया तथा वाला पार्दा भद्रा ततः परम् ॥ प्रेमा रामा तथा कतिः बुद्धिव विचषण: उतान्येतानि नामानि विशे यानि यथाक्रमम् ।" एवं बंप्यास्थविलेन्द्रवंशाणदाभ्यां तमा मालिनीबातोर्योपादाभ्यास प्रत्ये के चतुई प्रकारा उपनातयो भवति। पूर्वोक्तानी तथा एतासामुदाहरणानि हत्तिलता न दर्शितामि।
षष्ठोऽध्यायः १३७, दोधकं भी भगौ ग् ॥ १६ ॥ यस्य पादे भकारास्त्रयो गकारौ च भवतस्तह तं 'दोधक' नाम । तत्रोदाहरणम- भ भ ग ग भभ भगग SIISIISIISS 5।।।।।।SS दोधकमर्थविरोधकमुग्र, स्त्रीचपल युधि कातरचित्तम् । खार्थपर मतिहीनममात्य, मुञ्चति यो नृपतिः स सुखी स्यात् ॥ पत्र पादान्ते यतिः । दोग्धीति दोधकः। केनापुरपायेन राजानं दोन्धि ॥ शालिनी मतो त्गौ ग् समुद्रऋषयः ॥ २० ॥ यस्य पादे मकारतकारी तकारगकारी गकारश्च भवति, तद् इत्तं 'शालिनी' नाम। चतुर्भिः सप्तभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्- त गग तग ग SSS S SISSISS SSS S SISSISS शस्त्रश्यामा स्निग्धमुग्धायताक्षी, पौनश्रोणि,-दक्षिणावर्तनाभिः मध्ये क्षामा पोवरोरुस्तनी या श्लाघ्या भर्तुः शालिनी कामिनी सा॥ बातोर्मी ममी त्गौ ग् ॥ २१ ॥ यस्य पादे मकारभकारतकारा गकारौ च तद् वृत्त 'वातीची माम। चतुर्भिः सप्तभिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- যে শ্লোকের প্রতিপাদ তিনটি ভগণ ও দুইটি দীর্ঘবর্ণ দ্বারা গ্রথিত, তাহাকে ‘দোধক বলে। এ ছন্দে পাদান্তে যতির নিয়ম। २० । যে শ্লোকের প্রতিপাদ মগণ, তগণদ্বয় ও দুইটি দীর্ঘবর্ণ আর গ্রথিত, তাহাকে ‘শালিনী’ বলে। এই ছন্দে চারি ও সাত অক্ষরে যতি। -भि १३८ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् म भ त गग भ त गग S S S S IISS SS SS SS SS SS यात्युत्सेकं सपदि प्राप्य किञ्चित् स्याहा यस्या-चपला चित्तवृत्तिः । या दीर्घाङ्गो स्फुटशब्दादृहासा त्याज्या सा स्त्री द्रुतवातोर्मिमाला ॥ वातो ति "स्त्रियां कदिकारादतिनः” इति डीप् ॥ भ्रमविलमिता म्भो नलौ ग ॥ २२ ॥ यस्य पादे मकारभकारनकारलकारगकारास्तद् वृत्तं 'भ्रमरविल- सिता' नाम। चतुर्भिः सप्तभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्- भ ल ग भ न लग S S S S IIIIIIS S S S S III ।।5 किं ते वक्तं चलदलकचितं, किं वा पद्म, समरविलसितम् । इत्येवं में जनयति मनसि भ्रान्ति कान्ते परिसरसरसि ॥ रथोड़ता नौ रौ ग् ॥ २३ ॥ यस्य पाद रेफनकारी रेफलकारी गकारच, तवृत्तं 'रथोड़ता' नाम। तत्रोदाहरणम्- ২১। যে শ্লোকের প্রতিপাদ নগণ, ভগণ, তগণ ও দুইটি দীর্ঘবর্ণ দ্বারা গ্রথিত, তাহাকে বাতােৰ্ম্মী’ বলে। এই ছন্দে চারি ও সাত অক্ষরে যতি। যে শ্লোকের প্রতিপাদ মগণ, ভগণ, নগণ একটি লঘুবর্ণ ও একটি গুরুবর্ণ দ্বারা গ্রথিত, তাহাকে ভ্রমরবিলসিতা বলে। এই ছলৈ চারি ও সাত অক্ষরে যতি। २२ ।
षष्ठोऽध्यायः १३८ र लग र र लग s।।।। SISILIS ISIS या करोति विविधैर्बिटः समं सङ्गति परग्रहे रता च या। म्लानयतुभयतोऽपि वान्धवान् मार्गधूलिरिव सा रथोडता ॥ अत्र पादान्ते यतिः ॥ खागता ग्नौ भगौ म् ॥ २४ ॥ यस्य पादे रेफनकारभकारा गकारौ च, तद् वृत्त 'स्वागता' नाम । तत्रोदाहरणम्- न भ र न र गग भ गग SISTIISIISS SI SIIISI ISS आहवं प्रविशतो यदि राहुः पृष्ठतश्चरति वायु-समेतः । प्राणवृत्तिरपि यस्य शरीरे खागता भवति तस्य जयश्रीः ॥ अत्र पादान्ते यतिः ॥ वृन्ता नौ स् गौ ग ॥ २५ ॥ यस्य पादे नकारौ सकारगकारी, गकारच, तद् वृत्त 'वृन्ता' नाम । अत्र मण्डूकप्लुतिन्यायेन समुद्रऋषय इत्यनुवर्तते । तेन चतुर्भिः सप्तभिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- ২৩। যে শ্লোকের প্রতিপাদ রগণ, নগণ, রগণ, একটি লঘুবর্ণ ও একটি গুরু- বর্ণ দ্বারা গ্রথিত, তাহাকে রথােতা বলে। এই ছন্দে পাদান্তে গতি । যে শ্লোকের প্রতিপাদ রগণ, নগণ, ভগণ ও দুইটি দীর্ঘবর্ণ দ্বারা গ্রথিত তাহাকে স্বাগতা বলে। এই ছন্দে পাদান্তে যতিনিয়ম। २8 ।
१४० पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् गग स गग IIllIIIISSS ।। ।।SSS हिजगुरु-परिभवकारी यो नरपति-रतिधनलुब्धामा । भ्रवमिह निपतति पापोऽसौ फलमिव पवनहतं वृन्तात् ॥ श्येनी रजो लोग् ॥ २६ ॥ यस्य पादे रेफजकारौ रेफलकारौ गकारच, तद् इस 'श्येमी नाम। तत्रोदाहरणम्- र र लग र लग SISISISISI SSI SISISISIS क्रूरदृष्टिरायताग्रनासिका चञ्चला कठोरतीक्ष्णनादिनी। युद्धकाशिणी सदामिषप्रिया, श्येनिकेव सा विगहिताङ्गना ॥ पत्र पादान्ते यतिः ॥ विलासिनौ ज रौ ज गौ ग् ॥ २७ ॥ यस्य पादे जकाररफो जकारगकारी गकारश्च भवति, तद् वृत्त 'विलासिनी' नाम। तत्रोदाहरणम्- ज गग ज गग र ISIS IS ISIS SISISISI SISS विलासिनी विलोकितः स कामी, दधाति कामसत्त्वचेष्टितं या । যে শ্লোকের প্রতিপাদ নগণদ্বয়, সগণ ও দুইটি গুরুবর্ণ দ্বারা গ্রথিত, তাহাকে ‘বৃত্তা’ ছন্দ বলে। এই ছন্দে মণ্ডু কঞ্জুতিন্যায়ানুসারে চারি ও সাত অক্ষরে যতি । যে শ্লোকের প্রতিপাদ রগণ, জগণ, রগণ, একটি লঘুবর্ণ ও একটি রুবর্ণ দ্বারা গ্রথিত, তাহাকে শ্যেনী’ ছন্দ বলে। এই ছন্দে পাদান্তে যতিনিয়ম।
षष्ठोऽध्यायः १४१ करोति चञ्चलाधिदृष्टिपातः, यतात्मनच योगिनोऽपि मत्तान् ॥ जगतौ ॥ २८॥ अधिकारोऽयमध्यायपरिसमाप्तेः । यदित जईमनुक्रमिधामस्त- जगतीत्येवं वेदितव्यम् । वक्ष्यति च, 'तोटकं सं' (६३२) इति, सज्जगतीपादस्य लक्षण भवति ॥ वंशस्था जतो जरौ ॥ २६ ॥ यस्य पादे जकारतकारी जकाररफी च भवतस्तद वृत्त 'बंशस्या' नाम। तत्रोदाहरणम्- र र ISISSITSISISISI SSIISISIS विशुद्धवंशस्थमुदारचेष्टितं गुणप्रिय मित्रमुपात्तसज्जनम् । विपत्तिमग्नस्य करावलम्बनं करोति यः प्राणपरिक्रयेण सः ॥ अत्र पादान्त यतिः ॥ इन्द्रवंशा तौ जौ ॥ ३० ॥ २१। CR CATCकन बनिनि जाप, ताप, जाप ७ शेठि जवनवाजा बाशिक, তাহাকে 'বিলাসিনী’ ছন্দ বলে। এই ছন্দে যতিনিয়ম নাই। ২৮। ষষ্ঠাধ্যায়ের সমাপ্তিপৰ্য্যন্ত জগতী-সংজ্ঞার অধিকার যাইবে। এই জগতীসংজ্ঞা হইতে অধ্যায়সমাপ্তিপৰ্যন্ত সমস্ত ছনের লক্ষণই জগতীসংজ্ঞার অন্তর্গত। সুতরাং ভবিষ্যতে যে “তোটকং সঃ” এইরূপ তােটক লক্ষণ বলিব, তাহাও জগতীপাদের অক্ষরসংখ্যাবােধক হইবে। তােটকলক্ষণের তাৎপর্য তােটক লক্ষণের অনুবাদে প্রদর্শিত হইবে। ২৯। যে ছন্দে জগণ, গণ, জগণ ও রগণ থাকে, তাহাকে বংশস্থা নামক , दल दान।
:१४२ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् यस्य पादे तकारी जकाररफो च, तद् वृत्तमिन्द्रवंशा' नाम । तवोदाहरणम्- ज र त त र SSISSI ISI SIS SSIS SI ISI SIS कुर्वीत यो देवगुरुदिजन्मना-मुर्वोपतिः पालनमर्थलिप्सया । तमन्द्रवंशेऽपि ग्रहीतजन्मनः संजायते श्रीः प्रतिकूलवर्तिनी ॥ पत्र पादान्ते यतिः ॥ द्रुतविलम्बितं नमी भरौ ॥ ३३ ॥ यस्य पादे नकारभकारौ भकाररफी च भवतस्तद् वृत्त “द्रुतविल- म्बित' नाम । तत्रोदाहरणम्- भ भ भ र IIISIISIISISITI SI ISI ISIS द्रुतगतिः पुरुषो धनभाजनं भवति मन्दगतिश्च सुखोचितः । द्रुतविलम्बितखेलगतिनृपः सकलराज्यमुखं प्रियमश्नुते ॥ पत्र पादान्त यतिः॥ तोटकं स ॥ ३२॥ जगतोत्यधिकार यावद्भिः सकारैर्जगतीपादः पूर्यते, तावन्त एव पाद यत्र सकारा भवन्ति, तदत 'तोटकं नाम। तत्रोदाहरणम्- ৩০। যাহার প্রতিচরণে দুইটি তগণ, জগণ, ও রগণ থাকে, তাহাকে “ইন্দ্রবংশা” নামক বৃত্ত বলে। এই ছন্দেও পাদান্তে যতি হইবে। ৩১। যাহার প্রতিচরণে নগণ, ভগণদ্বয় ও রগণ থাকে, তাহাকে “ত- বিলম্বিত” নামক বৃত্ত বলে। এ ছন্দেও পাদান্তে যতিনিয়ম।
षष्ठोऽध्यायः १४२ स स ।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।5 अमुना यमुनाजलकेलिकता सहसा तरसा परिरभ्य धता। हरिणा हरिणाकुलनेत्रवती न ययौ नवयौवनभारवती। अन्यञ्च- त्यज तोटकमर्थनियोगकरं प्रमदाधिकतं व्यसनोपहतम् । उपधाभिरशुद्धमति सचिवं नरनायक भोरुकमायुधिकम् ॥ अत्र पादान्त यतिः ॥ पुटो नौ म्यौ वसुसमुद्राः ॥ ३३ ॥ यस्य पादे नकारौ मकारयकारी च भवतस्तद् वृत्त 'पुटों' नाम । अष्टभिश्चतुर्भिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्- य य न म ISS SI SSIIll IIS'S SISS न विचलति कथञ्चिवरायमार्गाद् वसुनि शिथिलमुष्टिः पार्थिवो यः । प्रमतपुट इवासौ पुण्यकर्मा भवति जगति सेव्यः सर्वलोकः । जलोचतगति सौ जसौ रसर्तवः ॥ ३४ ॥ यस्य पादे जकारसकारी पुनस्तावेव भवतस्तद् वृत्तं 'जलोहत- गतिर्नाम। षडभिः षड भिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- ৩২। জগতী-অধিকার অনুসারে যতক্ষণ পর্যন্ত দ্বাদশাক্ষর পূর্ণ না হয়, ততক্ষণ সগণ ব্যবহার করিবে—অর্থাৎ যাহার প্রতিপাদে চারিটি সগণ হয়, তাহাকে “তােটক” বলে। ইহারও পাদান্তে যতিনিয়ম। ৩৩। যাহার প্রতিপাদে নগণদ্বয়, মগণ ও যগণ থাকে, তাহাকে ‘পুট নামক বৃত্ত বলে। এই ছন্দে আট ও চার অক্ষরে যতি হইবে।
२४४ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् स ज स स ।।।।।।।।।। SILISISITIS भनति समरे वहनपि रिपून् हरिः प्रभुरसौ भुजोर्जितवलः । जलोद्धतगति-यर्थ व मकर-स्तरङ्गानिकर करण परितः ॥ कुसुमविचित्रा न्यौ न्यौ ॥ ३५ ॥ यस्य पादे नकारयकारी पुनरपि तावेव भवतस्तद् वृत्तं 'कुसुम- विचित्रा' नाम। षड भिः षड भिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- न य य य य ILIISS III ISSIT TISSITIISS विगलितहारा सकुसुममाला सचरणलाक्षा वलयसुलक्षा। विरचितवेशं सुरतविशेष कथयति शय्या कुसुमविचित्रा ॥ ततं नी मी ॥ ३६ ॥ यस्य पादे नकारौ मकाररेफौ च, तद् वृत्त 'तत" नाम । तबोदाहरणम्- न र र न म न ।।।।। ISSSSS ।।।।।।55555 कुरु करणमियं गाढोत्कण्ठिका यदुतनयचकोरीकामाधिका। विरहदहनसङ्गादङ्गः कशा पिबतु तव मुखेन्दोविम्ब दृशा ॥ ৩৪। যাহার প্রতিপাদে জগণ, সগণ, পুনৰ্বার জগণ, ও সগণ থাকে তাহাকে “জলােতগতি” নামক বৃত্ত বলে। এই ছন্দে প্রতি ছয় অক্ষরে ষতি হইবে। ৩৫। যাহার প্রতিপাদে নগণ, যগণ, নগণ, ও যগণ থাকে, তাহাকে “কুসুম- বিচিত্রা” নামক ছন্দ বলে। এই ছলে প্রতি ছয় অক্ষরে যতি হইবে।
पंष्ठोऽध्यायः चञ्चलाक्षिका नौ रौ ॥ ३७॥ यस्य पादे नकारौ रेफौ च, तद् वृत्तं 'चञ्चलाधिका' नाम । तत्रोदाहरणम्- न र र र र न IISISSIS TULIISIS SIS अतिसुरभिरभाजि पुष्पश्रियामतनु तरतयेवसन्तानकः । तरुणपरभृतः खनं रागिणा मतनुत रतये वसन्तानकः ॥ भुजङ्गप्रयातं याः ॥ ३८॥ यस्य पादे चत्वारो यकारास्तद् वृत्त 'भुजङ्गप्रयातं' नाम। ततो- दाहरणम्। य य य य य य य ISSISSISSISSISSISSISS ISS पुरः साधुवाति मिथ्या विनीतः परोक्षे करोत्यर्थनाथ हतायः । भुजङ्गप्रयातोपमं यस्य चित्त त्यजेत्तादृशं दुचरित्र कुमित्रम् ॥ अत्र पादान्त यतिः ॥ स्रग्विणी गः ॥ ३६ ॥ यस्य पादे चत्वारो रेफास्तद् वृत्तं 'स्रग्विणी' नाम। तत्रोदा. ৩৬। যাহার প্রতিপাদে নগণদ্বয়, মগণ ও রগণ থাকে, তাহাকে “ত” নামক বৃত্ত বলে। এই ছন্দে যতিনিয়ম নাই। ७१। योशन थलिनाटन शेखि नानशेखि जान थारक, शिक्षक "ना- ক্ষিকা” নামক বৃত্ত বলে। এই ছনেও যতিনিয়ম নাই। ৩৮। যাহার প্রতিপাদে চারিটি যগণ থাকে, তাহাকে ভুজঙ্গপ্রয়াত” নামক বৃত বলে। এই ছন্দে পাদান্তে যতিনিয়ম। ১৯-পি पिङ्गालच्छन्दसूत्रम् र र र . SISSISSISSIS SIS SISSISSIS यो रणे युध्यते निर्भरं निर्भय-स्त्यागिता यस्य सर्ववदानावधिः । तं नरं वीर्यलझीर्यशःस्रग्विणी नूनमभ्येति सत्कीर्तिशलांशका ॥ प्रत्र पादान्त यतिः॥ प्रमिताक्षरा मजौ सौ ॥ ४०॥ यस्य पादे सकारजकारौ सकारौ च भवतस्तद् वृत्तं 'प्रमिताक्षरा' माम। तत्रोदाहरणम्- स स स स II SISILI SIIS IISIS Ill SIIS परिणवाक्यरचनातिशयं परिषिञ्चतो श्रवणयोरमृतम् । प्रमिताक्षरापि विपुलार्थवती, भारती हरति मे हृदयम् ॥ अब पादान्त यतिः ॥ कान्तोत्पौड़ा भूमौ स्मौ ॥ ४१ ॥ यस्य पादे भकारमकारौ सकारमकारौ च भवतस्तद वृत्त 'कान्तोत्पीडा' नाम। सत्रोदाहरणम्- म स म स $I ISS SIIS S SS SIISSSIISSSS कामगराप्ता खलु कान्तोत्पीडा माप्तवतो दुःखैः परिमुच्यन्ती या । सा लभते चेत् कामुकयोग गाढे दुःखविमुक्ता स्यात् परमानन्दाप्ता । पल पादान्त यतिः ॥ ৩৯। যাহার প্রতিপাদে চারিটি অগণ থাকে তাহার নাম “শ্রণিী” বৃত্ত। ৪। যাহার প্রতিপাদে সগণ, জগণ ও পুনর্বার দুইটি সগণ হয়, তাহাকে প্রমিতাক্ষরা” নামক বৃত্ত বলে। ইহার পাদান্তে যতিনিয়ম।
षष्ठोऽध्यायः वैश्वदेवौ मौ याविन्द्रियक्षयः ॥ ४२ ॥ यस्य पादे मकारौ यकारौ च भवतस्तद् वृत्त 'वैषदेवी' नाम । पञ्चसु सप्तसु च यतिः। तत्रोदाहरणम्- म म य य SS SS SS IS SISS धन्यः पुण्यामा जायते कोऽपि वंश य य SSSSSS ISS ISS तादृक् पुत्रोऽसौ येन गोत्र पवित्रम् । गोविप्रजाति-स्वामिकायें प्रवृत्तः शुहः थाहादौ वैखदेवी भवेद् यः ॥ वाहिनी त्मौ म्याषिकामशराः ॥ ४३ ॥ यस्य पादे तकारमकारौ मकारयकारी च भवतस्तद वृत्तं वाहिनी नाम। सप्तभिः पञ्चभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम् - त म य SS SS SS SS SS यो वाहिनी क्रव्यादा तव्यईमात्रात् যে ছন্দের প্রতিপাদে ভুগণ, মগণ, সগণ ও মগণ থাকে, তাহাকে “কান্তোৎপীড়া” নামক বৃত্ত বলে। ইহার পাদান্তে যতিনিয়ম। ৪২। যাহার প্রতিপাদে দুইটি মগণ ও দুইটি যগণ থাকে, তাহাকে “বৈশ্বদেবী” নামক বৃত্ত বলে। এই ছন্দে পাঁচ ও সাত অক্ষরে যতি হইবে।
१४८ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् त म य SSI SS SS SS SS हन्तु हि शक्तोऽनन्त: सोऽप्यद्य मूर्धाम् । प्राप्तः किमेतचित्र पौलस्त्यशक्त्या जातं न शक्यन्वश्चारित्रामेषाम् ॥* नवमालिनी नजौ भयाविति ॥ ४४ ॥ यस्य पादे नकारजकारभकारयकारा भवन्ति, तदत्तं 'नव- मालिनी' नाम । -तत्रोदाहरणम्- य य भ LIISISITISSITII SISI TISS धवलयशोऽशकेन परिवीता सकलजनानुराग-घुसणाला । दृढगुणवडकीर्ति-कुसुमोघे,-स्तव नवमालिनीव नृपलक्ष्मीः । पत्र वसुसमुहैयतिरित्यानायः ॥ इति भहलायुधलतायां छन्दोवृत्तौ षष्ठोऽध्यायः ॥६ ৪৩। যাহার প্রতিপাদে তগণ, মগণ, নগণ ও যগণ থাকে, তাহাকে “वारिनी" नामक वृख दान । ৪৪। যাহার প্রতিপাদে নগণ, জগণ, ভগণ ও যগণ থাকে, তাহাকে "वनमानिनी नांगक वृख दान । হলায়ুধকৃত ছন্দোবৃত্তির ষষ্ঠাধ্যায় সমাপ্ত ৬ • नेदमदाहरणं कुबापि प्राचीन पुलकेषु दृश्यते, पखाभिस्त पन्यतः संमयाब मनिषेशित मिति।
सप्तमोऽध्यायः। * इदानीमतिजगतीशक्कय॑तिशकर्त्यष्टिरत्यष्टिधृतिरतिकृतिश्चेति सप्त छन्दांसि एकैकपादाक्षरया क्रमेणोदाहियन्ते । तत्रातिजगत्याम्- प्रहर्षिणी मनी जरी ग त्रिकदशकौ ॥ १ ॥ यस्य पादे मकारनकारजकाररेफगकारा भवन्ति, तद् वृत्त 'प्रहर्षिणी' नाम। विभिर्दशभिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- । म न SSS III ISI SIS SSSS ITII SI SISS उत्तुङ्ग-स्तनकलसहयोव्रताङ्गो लोलाक्षी विपुलनितम्बशालिनी च । विम्बोष्ठौ नरवरमुष्टिमयमध्या मा नारी भवति मनःप्रहर्षिणीति ॥ रुचिरा जभी सजी ग चतुर्नवको ॥ २ ॥ यस्य पादे जकारभकारो सकारजकारौ गकारच, तद् वृत्त 'रुचिरा' नाम। चतुर्भिर्नवभिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- • এখন এক এক অক্ষর বৃদ্ধি দ্বারা অতিজগতী, শরী, অতিশঙ্করী, অষ্টি, অত্যষ্টি, ধূতি ও অতিধৃতি এই সাতটি ছন্দঃ ক্রমে উদাহৃত হইতেছে। ১। যে ছন্দের প্রতিপাদে মগণ, নগণ, জগণ, রগণ ও একটি গুরু থাকে, তাহাকে ‘প্রহর্ষিণী’ বলে। এই ছন্দে তিন ও দশ অক্ষরে যতি হইবে। ২। যাহার প্রতিপাদে জগণ, ভগণ, সগণ ও একটি গুরু থাকে, তাহাকে ‘রুচিরা বলে। এই ছন্দে চারি ও নয় অক্ষরে যতি হইবে।
पिङ्गालच्छन्दःसूत्रम् ज स ।5।।।।।।।।।। ISIS IIIISISIS मृगत्वचा रचिरतराम्बरक्रियः, कपालभृत् कपिलजटाग्रपल्लवः । ललाटा-दहनणोलतस्मरः पुनातु वः शिशुशशिशेखरः शिवः मत्तमयरं मृतौ यसौ ग समुद्रनवको॥ ३॥ यस्य पादे सकारतकारी यकारसकारी गकारच, तद् वृत्त 'मत्त- मयूर नाम ; पूव यतिः। तत्रोदाहरणम्- म त य स ग म त स ग SSSS SI ISSIISS SSS S SIISSIISS प्यूढोरस्क: सिंहसमानानतमध्यः पोनस्कन्धो मांसलहस्तायतवाहुः । कम्बुग्रीवः स्निग्धशरीरस्तनुलोमा भुक्त राज्य मत्तमयूराक्षतिनेवः ॥ गौरी नौ नसी ग ॥ ४ ॥ यस्य पादे नकारत्रयं सकारो गकारच, तद् वृत्तं 'गौरी' नाम । तत्रोदाहरणम्- स ग ।।।SS ।।।।।।।।।।।। सकलभुवनजगणनतपादा निजपदभजनशमितविषादा । विजितसरसिरहनयनपना भवतु सकलमिह जगति गौरी ॥ शक्काम- ৩। যাহার প্রতিপাদে মগণ, তগণ, যগণ, সগণ ও একটি গুরু থাকে, তাহাকে “মময়ূর” নামক বৃত্ত বলে। এই ছন্দে চারি ও নয় অক্ষরে যতি হইবে। যাহার প্রতিপাদে তিনটি নগণ, সগণ ও একটি গুরু থাকে, তাহাকে "गोटी नागक वृरु नान।
सप्तमोऽध्यायः पसम्बाधा मतौ नसौ गाविन्द्रियनवको ॥५॥ यस्य पादे मकारतकारौ नकारसकारौ गकारौ च भवतस्तद् वृत्त- 'मसम्बाधा' नाम। पञ्चभिनवभिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- गग S S S S S IIIIIIS SS भत्ता दुर्गाणि द्रुमवनमखिलं छित्त्वा हत्वा तत्सैन्य करितुरगबलं हत्वा । येनासम्बाधा स्थितिरजनि विपक्षाणां सर्बोर्वीनाथः स जयति नृपतिर्मुञ्जः ॥ अपराजिता नौ ग्मी लगौ खरऋषयः ॥ ६ ॥ यस्य पादे नकारौ रेफसकारलकारगकाराच, तद् वृत्तमपराजिता' नाम । सप्तभिः सप्तभिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- र ल ग र स ल ग ।।।।।।।।।।।।।।। IS III III SISI ISIS फणिपतिवलयं जटामुकुटोज्ज्वलं मनसिजमथनं त्रिशूलविभूषितम् । स्मरसि यदि सखे शिव शशिशेखरं भवति तव तनुः पररपराजिता ॥ प्रहरणकलिता नौ भनौ लगौ च ॥ ७ ॥ यस्य पादे नकारो भकारनकारलकारगकाराच, तद् वृत्तं 'प्रहरण- कलिता' नाम। चकारात् पूर्वोक्तव यतिः। तत्रोदाहरणम्- ৫। যাহার প্রতিপাদে মগণ, তগণ, নগণ সগণ ও দুইটি গুরু থাকে, তাহাকে "आमा" नामक वृक्ष वान। ৬। যাহার প্রতিপাদে নগণদ্বয় রগণ, সগণ, একটা লঘু ও একটি গুরু থাকে তাহাকে “অপরাজিতা” নামক ছন বলে। এই ছন্দে সাত সাত অক্ষরে যতি।
१५२ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रेम न न ।।।।।।।।।।।। सुरमुनिमनुजे रुपचितचरणां रिपुभयचकित-त्रिभुवनशरणाम् । प्रणमत महिषासुरवधकुपितां, प्रहरणकलिता पशुपतिदयिताम् ॥ वसन्ततिलका त्मौ जो गौ ॥८॥ यस्य पादे तकारभकारी जकारौ गकारौ च, तद वृत्त 'वसन्त- तिलक' नाम। तत्रोदाहरणम्- त भ जग ग SSI SIII SI ISISS उहर्षिणी जनदृशां स्तनभारगुरू नीलोत्पलद्युतिमलिम्न चलोचना च । सिंहोवतत्रिकतटी कुटिलालकान्ता कान्ता वसन्ततिलका नृपवल्लभाऽसौ ॥ प्रत्र पादान्ते यतिः॥ सिंहोन्नता काश्यपस्य ॥६॥ इयमेव वसन्ततिलका काश्यपस्य आचार्यस्य मतेन 'सिंहोबता' नाम भवति। पूर्व मेवोदाहरणम्- ৭। যাহার প্রতিপাদে দুইটি নগণ, ভগণ, একটি লঘু ও একটি গুরু থাকে, তাহাকে “প্রহরণকলিতা” নামক বৃত্ত বলে। এই ছন্দেও সাত সাত অক্ষরে যতি। ৮। যাহার প্রতিপাদে তগণ, ভগণ জগণদ্বয় ও দুইটি গুরু থাকে, তাহাকে "वमग्निक नाशक तृल वान ।
सप्तमोऽध्यायः १५३ उद्धर्षिणी सैतवस्य ॥ १०॥ इयमेव वसन्ततिलका सैतवस्य प्राचार्यस्य मते 'उहर्षिणों नाम ॥ पूर्वमेवोदाहरणम् ॥ प्रतिशकाम्- चन्द्रावत नौ नौ स् ॥ ११ ॥ यस्य पादे नकारश्चत्वारः सकारच, तद् वृत्तं 'चन्द्रावती नाम ॥ तत्रोदाहरणम्- न न ।। । पटुजवपवन-चलितजललहरी- तरलितविहग-निचयरवमुखरम् । विकसितकमल-सुरभिरुचिसलिल विचरति पथिक-मनसि शरदि सरः ॥ अत्र खरवसुभिश्च यतिरित्यानायः ॥ माल नवको चेत् ॥ १२॥ मैव चन्द्रावत 'माला' नाम भवति, यदा षष्ठे नवमे च वर्ण यतिः ॥ तत्रोदाहरणम्- नवविकसित कुवलयदलनयने निशमय नव-जलधरमिह गगने । ৯। এই “বসন্ততিলকা” ছন্দঃ কাশ্যপ আচার্যের মতে “সিংহােতা” নামে কথিত হয়। ১০। সৈতবাচাৰ্য্য এই বসন্ততিলকাকে “উদ্ধৰ্ষিণী” বলিয়া থাকেন । ১১। যাহার প্রতিপাদে চারিটি নগণ ও একটি সগণ আছে, তাহাকে "बाबा" दान। २.--भि १५४ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् अपनय रुष-मुपसर मम सचिवं यदि रतिसुख-मभिलषसि वहुविधम् ॥ मणिगुणनिकरो वख षयः ॥ १३ ॥ सैव चन्द्रावती 'मणिगुणनिकरों' नाम भवति, यदा अष्टभिः सप्तभिश्च यतिः ॥ तत्रोदाहरणम्- कथमपि निपतित-मतिमहति पदे नरमनुसरति न फलमनुपचितम् । अपि वरयुवतिषु कुचतटनिहितः स्पृशति न वपुरिह मणिगुणनिकरः ॥ मालिनी नौ म्यौ य् ॥ १४ ॥ यस्य पादे-नकारी मकारयकारी यकारच, तद् वृत्तं 'मालिनी नाम। पूर्वैव यतिः ॥ तत्रोदाहरणम्- न य य ।।।SSSSSS अतिविपुलललाट पीवरोरःकपाट सुघटितदशनोष्ठ व्याघ्रतुल्यप्रकोष्ठम् । पुरुषमशनिलेखा-लक्षणं वीरलक्ष्मी- रतिसुरभियशोभि-र्मालिनी-वाभ्य पैति ॥ अष्टौ- ১২। এই “চন্দ্রাবৰ্ত্তা” ছন্দের ষষ্ঠ ও নবম অক্ষরে যতি হইলে, ইহাকেই "घाना" दान। যখন এই চন্দ্রাবত্তার” আট ১৪ সাত অক্ষরে যতি হয়, তখন ইহার নাম “মণিগুণনিকর হইবে। ১৪। যাহার প্রতিপাদে দুইটি নগণ, একটি মগণ ও যগণদ্বয় হইবে, शाक “मानिनी" दान ।
सप्तमोऽध्यायः १५५ ऋषमगजविलसितं भगै नौ नगी वरनवको ॥ १५ ॥ यस्य पादे भकाररफा नकारास्त्रयो गकारच, तद् वृत्तं 'ऋषभगज- विलसितं' नाम। सप्तभिनवभिश्च यतिः ॥ तत्रोदाहरणम्- र ग ।।।।।।।।। 5।।SIST आयतवाहुदण्ड-मुपचितपृथुहृदयं पौनकटिप्रदेश-मृषभगजविलसितम् । वीरमुदारसत्व-मतिशयगुणरसिकं श्रीरतिचञ्चलापि न परिहरति पुरुषम् ॥ अत्यष्टी- हरिणो नसौ मरौ मलौ एतुसमुद्रक्षयः ॥ १६ ॥ यस्य पादे नकारसकारमकारोफाः सकारलकारगकाराश्च, तद् वृत्तं 'हरिणी' नाम। षड़ भिश्चतुर्भिः सप्तभिश्च यतिः ॥ तत्रोदाहरणम्- . स ग ।।।।S SSS0 । । । कुवलयदल-श्यामा पीनो-व्रतम्तनशालिनी चकितहरिणी-नेत्रच्छाया मलिम्बु चलोचना । मनसिजधनु-ानिर्घोषै--रिव श्रुतिपेशलै- मनसि ललना लीलालापैः करोति ममोत्सवम् ॥ एतदृषभविलसितमित्यपरे । ১৫। যাহার প্রতিপাদে ভগণ, রগণ, তিনটি নগণ ও গকার হইবে, তাহাকে ‘ঋষভগজবিলসিত” নামক ছন্দ বলে। এই ছন্দে সাত ও নয় অক্ষরে যতি হইবে।
१५० पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् पृथ्वो जसो जसो यलो ग वसुनवको ॥ १७ ॥ यस्य पादे जकारसकारी पुनस्तो यकारलकारगकाराच, तद् वृत्त 'पृथ्वों नाम । अष्टभिर्नवभिश्च यतिः ॥ तत्रोदाहरणम्- स य ल ग । । ISIS ।।।SSSS हताः समिति शत्रव-स्त्रिभुवने प्रकीर्णं यशः सतब गुणिनां गृह निरवधिमहानुत्सवः । त्वया कृतपरिग्रहे क्षितिपवीर सिंहासने नितान्तनिरवग्रहा फलवती च पृथ्वो कता ॥ वंशपवपतितं भरौ न्भौ न्लौ ग् दिएषयः ॥ १८ ॥ यस्य पादे भकारीफनकारभकारनकारलकारगकारा भवन्ति तद वृत्त 'वंशपत्रपतित” नाम। दशभिः सप्तभिश्च यतिः ॥ तत्री- र भ नलग 5।।।।।।।।।।। ।। प्रद्य कुरुष्व की सुवृत यदि पर-दिवसे मित्र विधयमस्ति भवतः किमु चिरयसि तत् । जीवितमल्पकालकलना-लघुतरतरल नश्यति वंशपत्रपतित हिमसलिलमिव ॥ ১৬। যাহার প্রতিপাদে নগণ, সগণ, মগণ, রগণ, সগণ, লকার ও গকার थाकिटव, शिक्षक 'रवि' बटन। छ्न, माजि ७ माउ खाकात गठि शेत । ১৭। যাহার প্রতিপাদে জগণ, সগণ, জগণ, সগণ, যগণ, লকার ও গকার থাকে, তাহাকে “পৃথ্বী” ছন্দ বলে। আট ও নয় অক্ষরে যতি হইবে।
सप्तमोऽध्यायः १५७ मन्दाक्रान्ता म्भौ न्तौ त्गौ ग् समुद्रतुंखराः ॥१६॥ यस्य पादे मकारभकारनकारास्तकारौ गकारौ च, तद् वृत्त 'मन्दाक्रान्ता' नाम । चतुषु षट्स सप्तसु च यतिः ॥ तत्रोदाहरणम्- भ त त गग is SS SSIIlIIS ISSISS प्रत्यादिष्टं समरशिरसः कां दिशं प्राप नष्टं त्वं नि:शेषं कुरु रिपुवलं मार्गमासाद्य सद्यः । किं नाौषोः परिणतधियां नीतियोग्योपदेशं मन्दाक्रान्ता भवति फलिनी वारिलक्ष्मीः क्षयाय ॥ शिखरिणी यमौ न्सौ भलो रतुरुद्राः ॥ २० ॥ यस्य पादे यकारमकारनकारसकारभकारलकारगकारा भवन्ति, तद् वृत्तं 'शिखरिगी' नाम । षट्खेकादशसु च यतिः ॥ तत्रोदाहरणम- य म भ ल ग I SSS SSILIIS SITIS यशःशेषोभूते जगति नरनाथे गुणनिधी प्रवृत्ते वैराग्य विषयरसनिष्क्रान्तमनसाम् । যাহার প্রতিপাদে ভগণ, রগণ, নগণ, ভগ, নগণ, লকার ও গকার থাকে, তাহাকে “বংশপত্রপতিত” নামক ছন্দ বলে। দশ ও সাত অক্ষরে बठि शेव। ১৯। যাহার প্রতিপাদে মগণ, ভগ, নগণ, তগণদয় এবং গারদ্বয় থাকে, তাহাকে “মন্দাক্রান্তা” বলে। এই ছন্দে চার, ছয় ও সাত অক্ষরে यजि सरिक ।
पिङ्गालच्छन्दःसूत्रम् इदानीमस्माकं घनतरलतां निर्भरवतों तपस्तप्तुं चेतो भवति गिरिमालां शिखरिणीम् ॥ छत्याम्- कुसुमितलतावेल्लिता मती नयी याविन्द्रियर्तुंखराः ॥ २१ ॥ यस्य पादे मकारतकारनकारा यकारास्त्रयश्व, तद् वृत्त 'कुसुमित- लतावेलिता' नाम । पञ्चसु षट्स सप्तसु च यति: ॥ तत्रोदाहरणम्- म य य य SS SS S IIlllS SIS SISS धन्यानामताः कुसुमितलता-वेलितोत्फुल्लवृक्षाः सोत्कण्ठं कूजत्-परभृतकला-लापकोलाहलिन्यः । मध्वादौ माद्यन्-मधुकरकलो-द्गीतझङ्काररम्या ग्रामान्तस्रोतः-परिसरभुवः प्रीतिमुत्पादयन्ति ॥ प्रतिकृती- शार्दूलविक्रीडितं मसौ जसौ तौ-गादित्यक्षयः ॥२२॥ यस्य पादे मकारसकारी जकारसकारौ तकारौ गकारख भवन्ति, तद् वृत्त 'शार्दूलविक्रीड़ित' नाम । हादशभिः सप्तभिश्च यतिः ॥ तत्रोदाहरणम्- २०। गांशन बनिनादन शाक, साप, नाक, मान, डी, नकात जकात থাকে, তাহাকে শিখরিণী” নামক বৃত্ত বলে। এই বৃত্তে ছয় ও একাদশ অক্ষরে যতি হইবে। ২১। যাহার প্রতিপাদে মগণ, তগণ, নগণ ও তিনটি যগণ থাকিবে, তাহাকে “কুসুমিতলবেল্লিতা” নামক ছন্দ বলে। এই ছন্দে পাঁচ, ছয় ও সাত অক্ষরে যতি হইবে।
सप्तमोऽध्यायः स त त ग SS SIISISILISS SIS SIS कम्बुग्रीवमुदग्रवाहुशिखरं रक्तान्तदीर्धक्षणं शालप्रांशुशरीरमायतभुजं विस्तीर्णवक्षःस्थलम् । कोलस्कन्धमनुद्धतं परिजने गम्भीरसत्यखरं राज्ययोः समुपैति वीरपुरुषं शार्दूलविक्रीड़ितम् ॥ इदानों कृतिः प्रकतिराकतिबिततिः संस्कृतिरतिकतिरजतिश्चेति सप्त तयः क्रमेणैकाक्षरवृधोदायिन्त । तत्र लती- सुवदना मगै भनौ यमौ ल गाषिखरतवः ॥ २३ ॥ यस्य पादे मकाररफभकारनकारयकारभकारलकारगकारा भवन्ति, तद् वृत्तं 'सुवदना'नाम । सप्तसु सप्तसु षट्स च यतिः ॥ तत्रोदाहरणम्- भ य भल ग S SSS ISS ।।।।।। 55 ।।। या पौनोदगाढतुङ्ग-स्तनजघनघना--भोगालसगति- यस्याः कर्णावतंसोत्पलरुचिजयिनी दीर्घ च नयने । यामा सोमन्तिनीनां तिलकमिव मुखे या च त्रिभुवन सम्प्राप्ता साम्प्रतं मे नयनपथमसौ दैवात् सुवदना ॥ ২২। যাহার প্রতিপাদে মগণ, সগণ, জগণ, সগণ, দুইটি তগণ ও গকার থাকে, তাহাকে “শার্জ লবিক্ৰীড়িত” নামক ছন্দ বলে। এই ছন্দে চার ও সাত অক্ষরে যতি হইবে। २७। योशन थकिनारम नत्रवान, नाग.या, जाग, नकाब গকার থাকে, তাহাকে “সুবদনা” নামক ছন্দ বলে। এই ছন্দে সাত সাত অক্ষরে ও ছয় অক্ষরে যতি হইবে।
पिङ्गालच्छन्दःसूत्रम् म्लितिसत्तम् ॥ २४ ॥ यस्य पादे गकारलकाराः क्रमेण भवन्ति, तद् वृत्तं 'वृत्तं' नाम । कतिप्रकारेण यावद्भिरेव विशत्यक्षराणि पूर्यन्त तावतां ग्लां ग्रहणम् ॥ तत्रोदाहरणम्- गल ग ल ग ल ग ल ग ल ग ल ग ल ग ल गलगल । । । । S 1 S IS IS IS IS जन्तु मात्र दुः ख का रि क में निम्मि तंभ व त्य नर्थ हे तु ते न स ब मा म तु ल्य मोक्ष मा ण उत्त मं सुखं लभ स्व। वि हि बुद्वि पू क म मोप देश वा क्य मे त दा द रे ण, वृत्त मे त दुत्त मं म हा कु ल प्र सूत ज म मां हि ता य ॥ अत्र पादान्ते यतिः ॥ प्रकती- स्नग्धरा मरौ भनी यो य त्रिःसप्तकाः ॥ २५ ॥ यस्य पादे मकारफभकारनकारास्त्रयश्च यकारा भवन्ति, तद् वृत्त 'स्रग्धरा' नाम । सप्तसु सप्तसु च यतिः ॥ तत्रोदाहरणम्- म र भ य य SSSSSS ।।। VIIS SI S SISS रेखाभूःशुभदन्त-दुातिहसितशर-चन्द्रिकाचारमूर्ति- माद्यमातङ्गलीला-गतिरतिविपुला-भोगतुङ्गस्तनीया। रमास्तम्भोपमोरू-रलिमलिनधन-स्निग्धधमिलहस्ता, विम्बोष्ठी रक्तकण्ठी दिशतु रतिसुखं स्रग्धरा सुन्दरीयम् ॥ पालती- ২৪। যাহার প্রতিপাদে যথাসংখ্যে গকার লকার দ্বারা বিংশতি অক্ষর शेव, शिरक "वृद्ध" वान ।
सप्तमोऽध्यायः १६१ भद्रकं भरौ नौ नौ नगी दिगादित्याः ॥ २६ ॥ यस्य पादे भकाररेफौ, नकाररेफो, पुनर्न काररेफौ, नकार- गकारो च भवतस्तद् वृत्तं 'भद्रक'. नाम। दशभिर्दादशभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्- भ र न ग 511,, ।।।,515,।।।। ।।।,5 भद्रकगीतिभिः सकदपि स्तुवन्ति भव ये भवन्तमभवं भक्तिभरावनम्रशिरसः प्रणम्य तव पादयोः मुक्कतिनः । ते परमेश्वरस्य पदवी-मवाप्य सुखमान वन्ति विपुलं मर्त्य भुवं स्पृशन्ति न पुन-मनोहरसुराङ्गणापरिहताः ॥ विकतौ- अवललित' न्जी भजी भजौ भलो ग् रुद्रादित्याः ॥ २०॥ यस्य पादे नकारजकारौ भकारजकारौ पुनर्भकारजकारौ भकार- लकारौ गकारश्च तद् वृनं 'अखललित' नाम। एकादशभिहादशभिव यतिः। तत्रोदाहरणम्- २८ । शशित बलियन बाताप, डा, ना ७ निजि वा शारक, তাহাকে “সুগধরা” নামক বৃত্ত বলে। এই ছন্দে সাত সাত অক্ষরে যতি श्य। ২৬। যাহার প্রতিপাদে ভগণ, রগণ, নগণ, রগণ, নগণ, রাণ, নগণ ও গকার থাকে, তাহাকে “ভদ্রক” নামক বৃত্ত বলে। এই ছন্দে দশ ও দ্বাদশ অক্ষরে যতি হইবে। २१ । यशिन बसिनारम न, जा, जा, का, , अाब, का লকার ও গকার থাকে, তাহাকে “অশ্বলিত” নামক ছন্দ বলে। একাদশ ও দ্বাদশ অক্ষরে যতি হইবে । ২১-পি এই ছন্দে १६२ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् न ज भ भ भ लग ।।।,151,5।।।15।।, ISI,511,IS पवनविधूतवीचिचपलं विलोकयति जीवितं तनुभृतां वपुरपि हीयमानमनिश जरावनितया वशीकतमिदम् । सपदि निपीडनव्यतिकरं यमादिव नराधिपावरपशुः परवनितामवेक्ष्य कुरुते तथापि हतबुद्धिरश्वललितम् ॥ मत्ताक्रौदा मौ त्नी नौ न्लौ ग वसुपञ्चदशकौ ॥२८॥ यस्य पादे मगणी तकारो नकारचतुष्कं लकारगकारौ च, तद् वृत्तं 'मत्ताक्रीडा' नाम। अष्टभिः पञ्चदशभिव यतिः । तत्रोदाहरणम्- न न लग म न ssssssss 1,।।।।।।।।।।।।।।।। हृद्य मद्य पीत्वा नारी स्खलितगतिरतिशयरसिकदृदया मत्ताक्रीडालोलैरङ्ग मदमखिलविटजनमनसि कुरुते । वौतकोडाश्लोलालापैः श्रवणसुखसुभगसुललितवचना नृत्यैर्गीतै विक्षपैः कलमणितविविधविहगकुलस्तैः ॥ संस्कृती तन्वो भतौ न्सौ भो न्याविन्द्रियस्वरमासाः ॥ २६ ॥ यस्य पादे भकारतकारनकारसकारा भकारी नकारयकारी च, तद वृत्त 'तन्वी' नाम। पञ्चसु सप्तसु हादशसु च यतिः । ২৮। যাহার প্রতিপাদে মগণদ্বয়, তগণ, চারিটি নগণ, লকার ও গকার থাকে, তাহাকে ‘গাক্রীড়া” নামক বৃত্ত বলে। এই ছনে আট ও পঞ্চদশ অক্ষরে গতি হইবে सप्तमोऽध्यायः १६३ तत्रोदाहरणम्-- भ त न म भ भ न य 511,551,।।।।।,551,51,।।।।।। चन्द्रमुखी सुन्दरवनजघना कुन्दसमानशिखरदशना या निष्कलवीणा-श्रुतिसुखवचना त्रस्तकुरङ्गतरलनयनान्ता । निम्म खपीनो---बतकुचकलमा मत्तगजेन्द्रललितगतिभाषा निर्भरलीला निधुवनविधये मुञ्ज नरेन्द्र भवतु तव तन्वो ॥ अभिलती--- क्रौञ्चपदा भमौ मभी नौ नौ भृतेन्द्रियवस्तृषयः ॥३०॥ यस्य पादे भकारमकारसकारभकारा नकाराश्चत्वारो गकारख भवति, तद् वृत्तं 'क्रौञ्चपदा' नाम । पञ्चभिः पञ्चभिरष्टभिः सप्तभिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्-- भ स भ न न ग 5 ।।,555,।।I ।।।।।।।।।।।।।।,5 या कपिलाक्षी पिङ्गलकेशी कलिरुचिरनुदिन-मनुनयकठिना दीर्घतराभिः स्थूलशिराभिः परिवृतवपुरति-शयकुटिलगतिः । आयतजङ्घा निम्नकपोला लघुतरकुचयुग-परिचितहृदया सा परिहा- क्रौञ्चपदा स्त्री ध्र वमिह निरवधि सुखमभिलषता ॥ ২৯। যাহার প্রতিপাদে ভগণ, তগণ, নগণ, সগণ, দুইটী ভগণ, নগণ ও যগণ থাকিবে, তাহাকে “তন্বী” নামক বৃত্ত বলে। ইহার প্রতিপাদে পাঁচ সাত नियमात बलि शैल।
१६४ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् उत्कती भुजङ्गविजृम्भितं मौ त्नौ नौ रौ लगी वसुरुद्रऋषयः ॥ ३१॥ यस्य पादे मकारी तकारनकारी नकारी रेफसकारौ लकार- गकारौ च, तद् वृत्त 'भुजङ्गविजम्भितम्' नाम। अष्टभिरेकादशभिः सप्तभिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- सल ग ssssssss 1,।।।।।।।।।।।।।, IS ये सबहानेकानोक-नरतुरगकरिपरिवृतैः समं तव शत्रवो युद्धत्रदालुब्धात्मान-स्त्वदभिमुखमपगतभियः पतन्ति तायुधाः । ते त्वां दृष्ट्या संग्रामाग्रे नृपतिवर रुपणमनमश्चन्लन्ति दिगन्तरं किं वा सोढुं शक्यन्ते कैर्बहुभिरपि मविषविषमं भुजङ्ग- विजृम्भितम् ॥ पत्र कात्यायनेनाप्य क्तम्- ध्यानकाग्रमा दीना दृष्टिः कमलमुखि लुलितमलकं करे स्थितमाननं चिन्तामता शून्या बुद्धि -हिरदगतिपतितरसना तनुस्तनुतां गता। पाण्डच्छायं क्षामं वक्त्र मदजननि रहसि सरसां करोषि न संकथां को नामायं रग्यो व्याधि-स्तव कथय सुतनु किमिदं न खल्वसि नातुरा॥ ৩। যাহার প্রতিপাদে ভগণ, মগণ, সগণ ভগণ, চারিটি নগণ 'ও একটি গুরু থাকে, তাহাকে “ক্রৌঞ্চপদা” নামক ছন্দ বলে। এই ছন্দে পাঁচ পাঁচ অক্ষরে যতি হইবে। ৩১। যাহার প্রতিপাদে দুইটি মগণ, তগণ, তিনটি নগণ, রগণ সগণ, একটি লঘু ७ একটি গুরু থাকে, তাহাকে “ভূজঙ্গবিজম্ভিত” বলে। এই ছন্দে আট, এগার ও সাত অক্ষরে যতি হইবে।
सप्तमोऽध्यायः अपवाहका मनौ नौ नौ न्सी गौ नवर्तु- रसन्द्रियाणि ॥ ३२ ॥ यस्य पादे मकारः षसकाराः सकारो गकारौ च, तद् वृत्तं 'अप वाहको' नाम । नवसु, षट्सु षट्स पञ्चसु च यतिः । तत्रोदाहरणम्- . - न सग ग SSS, III,।।। ।।।।।। ।।।।।।।।S,SS श्रीकण्ठ त्रिपुरदहन-ममृतकिरण-शकलललित-शिरसं रुद्रं भूतेशं हतमुनिमख-मखिलभुवन-नमितचरण-युगमीशानम् । मर्च वृषभगमन-महिपतिकत-वलयरुचिर-करमाराध्यं तं वन्द भवभयभिद-मभिमतफल-वितरणगुरु-मुमया युताम् ॥ इति कृतयः समाप्ताः ॥ इदानों दण्डकजातयः कथ्यन्त- दण्डकी नौ ग: ॥ ३३ ॥ यत्र पादे दो नकारौ रेफाश्च सप्त भवन्ति, 'दण्डको' नाम सः । उत्कः षड्विंशत्यक्षरायाः समनन्तरं दण्डकस्य पाठात् सप्त विशत्यक्षरमेव युक्तम् । सर्वेषां छन्दसामकैकाक्षरया प्रवृत्तेः । इत कई पुनरेकैक- रिफ] वृया प्रस्तारः । दण्डको नौ र इति यवणात्। तत्रोदाहरणम्- न र र र र र ।।। SIS,SIS, I,SIS,S IS,SI,SIS इह हि भवति दण्डकारण्यदेशे स्थिति: पुण्यभाजां मुनौनां मनोहारिणी ৩২। যাহার প্রতিপাদে মগণ, ছয়টি নগণ, সগণ ও দুইটী গুরু থাকে, তাহাকে ‘অপবাহক’ ছন্দ বলে। এই ছন্দে নয়, ছয়, ছয় ও পাঁচ অক্ষরে पछि शेव।
पिङ्गालच्छन्दःसूत्रम् त्रिदशविजयिवीयदृप्यदृशग्रीवलक्ष्मीविरामिण रामिण संसेविते । जनकयजनभूमिसम्भू तसोमन्तिनोसोमसौतापदस्पर्शपूताश्रमे भुवननमितपादपद्माभिधानाम्बिकातीर्थयात्रागतानेकसिहाकुले ॥ अत्र पादान्त यतिः ॥ प्रथमश्चण्डष्टिप्रपातः ॥ ३४ ॥ यः सप्तविंशत्यक्षरपादः प्रथमो दण्डकः स 'चण्डष्टिप्रपातों' नाम । पूर्वमेवोदाहरणम् ॥ अनात्र रातमाण्डव्याभ्याम् ॥ ३५ ॥ रातमाण्डव्याभ्यामृषिभवामन्यवास्याभिधानमेतदेव, ताभयां पुन- रन्य व मंज्ञा कृतास्य वृत्तस्य । रातमाण्डव्यग्रहणं पूजार्थम् । शेषः प्रचित इति ॥ ३६ ॥ लभते। इतश्चण्डष्टिप्रपातादूई दण्डकप्रस्तारः 'प्रचित' इति संज्ञां पूर्वमेकैकाक्षरक्रमेण छन्दसां वृद्विरुक्ता, इदानीन्तु रेफोपलक्षिताक्षरत्रयेण वृद्धिः। तत्रोदाहरणम्-- এখন দণ্ডকজাতি বলা হইতেছে। যার প্রতিপাদে দুইটি নগণ ও সাতটী রগণ হইবে, তাহাকে “দক” নামক বৃত্ত বলে। সকল ছন্দেরই এক এক অক্ষর বৃদ্ধি দ্বারা প্রবৃত্তি হেতু ষড়বিংশতি অক্ষর উৎকৃতির পর দপ্তকের প্রস্তাবশতঃ ইহাতে সপ্তবিংশতি অক্ষর হইবে। দণ্ডকো নৌ রঃ এই বিধান- সামর্থ্যে ইহার পর এক এক অক্ষর বৃদ্ধি দ্বারা “প্ৰস্তার কথিত হইবে । ৩৪। সাতাইশ অক্ষরবিশিষ্ট যে প্রথম দণ্ডক, काशपक "तृष्टि- बना" तान। ৩৫। রাত এবং মাণ্ডব্য ঋষি অন্য বৃত্তস্থানে এই নামের (চণ্ডবৃষ্টিপ্রপাতের) উল্লেখ করিয়াছেন এবং এই বৃত্তস্থলে নামান্তর ব্যবহার করিয়াছেন।
सप्तमोऽध्यायः
र
र
र
र
।।।।।1,SIS,SIS,SIS,SIS,SI,SI,SI 5,505
प्रथमकथितदण्डकश्चण्डष्टिप्रपाताभिधानोमुनेःपिङ्गलाचार्य नाम्नो मतः
प्रचित इति ततः परं दण्डकानामियं जातिरेकैकरेफाभिवृया
यथेष्टं भवेत् ।
स्वरुचिरचितसंजया तहिशेषैरशेषैः पुनः काव्यमन्येऽपि
कुर्वन्तु वागोखराः
भवति यदि समानसंखयाक्षरैयत्र पादव्यवस्था ततो दण्डकः
पूज्यतेऽसौ जनैः ॥
अत्र पादान्ते यतिः ॥
इति दण्डकाः ममाप्ताः ॥ ७
इति श्रीभट्टहलायुधकतायां छन्दोवृत्तौ सप्तमोऽध्यायः ॥ ७
৩৬। এই চণ্ডবৃষ্টি প্রপাত উজ্জ হইতে “দণ্ডক প্রস্তারে”র “প্ৰচিত” নাম
হইবে। পূৰ্ব্বে ছন্দঃসমূহের এক এক অক্ষর বৃদ্ধির কথা বলা হইয়াছে, এখন
রেফোপলক্ষিত অক্ষর তিনটি দ্বারা ইহার বৃদ্ধি কথিত হইতেছে।
সপ্তম অধ্যায় সমাপ্ত ॥ ৭
अष्टमोऽध्यायः अवानुक्त गाथा ॥ १ ॥ अत्र शास्त्र नामोद्देशेन यत्रोक्त छन्दः प्रयोगे च दृश्यते, तत् 'गाथे ति मन्तव्यम् । (क) तत्र विष्ट भि- कुड्मलदन्तो भतौ नगी गिन्द्रियरसाः ॥२॥ यस्य पादे भगणतगणी नगणो गकारौ च भवतस्तद् वृत्तं 'कुड्मल- दन्नी' नाम गाथा। पञ्चभिः, षड भिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- भ त न गग नगग ।। 55 ।।। ।,5551,SS।।।।,SS कुड्मलदन्ती विकटनितम्बा किवरकण्ठी लघुतरमध्या। विम्बफलोठो मृगशिशुनेत्रा मित्र भवन्तं सुखयतु कान्ता ॥ जगत्या- ১। এই ছন্দঃশাস্ত্রে যে ছন্দের নাম উল্লেখ করা হয় নাই, অথচ প্রয়ােগ দেখা यांश, शिक्षक गाथा' वनिना छानिाव । ২। যাহার প্রতিপাদে ভগণ, তগণ, নগণ, গুরুদ্বয় এবং পাঁচ ও ছয় অক্ষরে यटि शोरक, लाशन नाम 'कूट मनमाडौ' । (क) नन्ववानुक्रमिथनेन केषां छन्दसा ग्रहणं, सर्वाण्य व छन्दांसि छन्दःशास्त्र उक्तानि ? उच्यते-यद्यपि छन्दःशास्त्र साण्ये व छन्दांस्युक्तानि, तथापि प्रसारसंख्यया याहितया नामनिर्देशन नोक्तानि, प्रस्तारसखाया सजानिबे शस्त युगमन्वन्तरादिष्वपि न निष्पदाते, पतः प्राचीनमुनिपरम्परासिद्धानि सामान्यादीनि हतानि पक्षमषसप्तमाध्यायेषु दर्शितानि ।
अष्टमोऽध्यायः १६८ वरतनुन् जो जरौ षड़सा ॥ ३ ॥ यस्य पादे नगणजगणी जगणरगणौ च, तद् वृत्तं 'वरतनुर्नाम षड भिः षड् भिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- गाथा। ज र र कुक्क टाः ॥ ।।।।।।।5।। ।। ।। ।।SSIS अयि विजहीहि दृढोपगृहनं त्यज नवसङ्गमभीरुवल्लभम् । अरुणकरोद्गम एष वर्तते वरतनु संप्रवदन्ति जलधरमाला म्भौ समौ समुद्रवसवः ॥ ४ ॥ यस्य पादे मगण-भगणौ सगण-मगणौ च भवतस्तवृत्तं 'जलधर- माला' नाम गाथा। चतुर्भिरष्टाभिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- म भ म SS SS I I IISS SS धत्ते शोभा कुवलयदान: श्यामा शैलोत्सने जलधरमाला लोना । विदुघल्ले खा कनकलतालङ्कारा क्रीड़ासुप्ता युवतिरिवाझं पताः ॥ ৩। যাহার প্রতিপাদে নগণ, জগণিদয় ও রগণ এবং পাদান্তে যতি থাকে, সেই বৃত্তের নাম ‘বরতনু। ৪। যাহার প্রতিপাদে মগণ, ভগণ, সগণ ও মগণ থাকে এবং চারি ও আট অক্ষরে যতি হয়, সেই বৃত্তের নাম ‘জলধরমালা। अवशिष्टानि तु प्रस्तारसंख्यया वनुमशक्यत्वात् गाथेति सामान्यत उक्तानि । अवापि कविभिः प्रयुताना केषाञ्चिद वृत्तानां वरतन्वित्या दिशशिवदनान्ताः संज्ञाः खयमेव कृताः, प्रागुक्तानि न पूर्वाचार्यप्रसिद्धानीति विशेषः । येषान्तु केनापि ग्रन्थकारण मंजा न कृताः, तानि गाथा- संघकानि बीध्यानीति ॥ २२-भि १७. पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् गौरी नौ रौ ॥ ५ ॥ यस्य पादे नगणौ रगौ च भवतस्तद् वृत्त 'गौरी' नाम गाथा। पादान्ते यतिः । तत्रोदाहरणम् - र न र र II SISSIS II III ISI SSIS प्रणमति चरणारविन्दहयं त्रिभुवननमितस्य गौरीपतेः । सकदपि मनसैव यः सेवितः प्रवितरति यथेष्टमष्टौ गुणान् ॥ इयमेव गौरी दण्डकात् पूर्व मकैकरेफया नामान्तराणि लभते ॥ ललना भतौ नमाविन्द्रियर्षयः ॥ ६ ॥ यस्य पादे भगणतगणौ नगणसगणौ च भवतस्तद् वृत्तं 'ललना'- नानी गाथा। पञ्चभिः सप्तभिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- स भ न SIISSIIIIIISSIISSIIIIIIS या कुचगुर्वी मृगशिशुनयना पीननितम्बा मदकरिगमना । किवरकण्ठी सुरुचिरदशना सा तव सौख्य वितरतु ललना ॥ प्रतिजगत्याम्- कनकप्रभा मजो मजो ग ॥७॥ यस्य पादे सगणजगणी पुनः सगणजगणी गकारश्च, तद् वृत्तं 'कनकप्रभा' नाम गाथा। पादान्ते यतिः । ৫। যাহার প্রতিপাদে নগণদ্বয় ও রগণদ্বয় এবং পাদান্তে যতি থাকে, তাহাকে ‘গৌরী’ নামক বৃত্ত বলে। যাহার প্রতিপাদে ভগণ, তগণ, নগণ, সগণ এবং পাঁচ ও সাত অক্ষরে पछि थारक, ठाशाक 'ननना' नामक तल दान।
अष्टमोऽध्यायः १७१ तत्रोदाहरणम्- ज स ज ग IISISILISISIS कनकप्रभा पृथुनितम्बशालिनी विपुलस्तनी हरिणशावकेक्षण। इयमङ्गन्ना नयनयोः पथि स्थिता कुरुते न कस्य मदनातुरं मनः ॥ कुटिलगतिनौ तौ ग् खरर्तव: ॥ ८ ॥ यस्य पादे नगणी तगणी गकारश्च भवति, तद् वृत्त 'कुटिलगति' नाम गाथा। मप्तभिः षड भिथ यतिः । तत्रोदाहरणम् - त त ग ।।।।।।।SISSIS अधरकिसलये कान्तदन्तक्षते हरिणशिशुशां नृत्यति च युगम् । ध्र वमिदमुचितं यहिपत्तौ सता- मतिकुटिलमतेः स्यान्महानुत्मवः ॥ शक्काम्- वरसुन्दरी भजो मनौ गौ ॥ ६ ॥ यस्य पादे भगणजगणसगणनगणा गकारौ च भवतस्तद् वृत्त 'वरसुन्दरी' नाम गाथा। पादान्ते यतिः । ৭। যাহার প্রতিপাদে সগণ, জগণ, পুনৰ্ব্বার সগণ, জাণ ও একটি গুরু থাকে এবং পাদান্তে যতি হয়, তাহাকে কনক প্রভা” বলে। ৮। যাহার প্রতিপাদে নগণদ্বয়, তগণদ্বয় এবং একটি গুরু এবং সাত ७ इन अकात गठि गायक, शिरक 'कृग्लिाडि' नान ।
१७२ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् तत्रोदाहरणम्- भ ज न ग ग SIISTISITISS खादुशिशिरोज्ज्वलसुगन्धिजलपूर्ण वीचिचयचञ्चलविचित्रशतपत्रम् । हंसकलकूजितमनोहरतटान्त पश्य वरसुन्दरि सरोवरमुदारम् ॥ कुटिला म्भौ नयो गौ वेदरससमुद्राः ॥ १० ॥ यस्य पादे मगणभगणनगणयगणा गकारौ च भवतस्तद् वृत्त 'कुटिला' नाम गाथा। चतुर्भिः षड भिश्चतुर्भिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्- भ न य गग : SSSSIIIIIISSSS अध्वस्थानां जनयति सुख-मुच्चैः कूजन् दातूाहोऽयं पथि निचुलिनि तोयोपान्त । कर्णाटस्त्री-रतिकुहरित-तुल्यच्छ दै- र्नादैः कण्ठ-स्खलनकुटिल मन्दावत्तः ॥ अष्टौ-- शैलशिखा भगै न्भौ भगौ भूतरसेन्द्रियाः ॥११॥ ৯। যাহার প্রতিপাদে ভগণ, জগণ, সগণ, নগণ এবং দুইটি গুরু থাকে ও পাদান্তে যতি হয়, তাহাকে ‘বরসুন্দরী’ বলে। ১০। যাহার প্রতিপাদে মগণ, ভগণ, নগণ, যগণ ও দুইটি গুরু এবং চার, ছয় ও চার অক্ষরে যতি থাকে, তাহাকে ‘কুটিলা বলে । ॥
अष्टमोऽध्यायः १७३ यस्य पादे भगणरगणी नगणभगणौ भगणो गकारच भवति, तद् वृत्तं 'शैलशिखा' नाम गाथा। पञ्चभिः षड भिः पञ्चभिश्च यतिः । केचित् पादान्ते यतिं पठन्ति। तत्रोदाहरणम्- भ भग 5।।।।।।।।।।।।।। शैलशिखानिकुञ्जशयितस्य हरेः श्रवण जीर्णणं करेण निदधाति कपिश्चपलः । द्रवधापवादपरिहारविनीतमते- स्तस्य न तावतैव लघुता विपयूथ भिदः ॥ वरयुवती भगै यनी न्गौ ॥ १२ ॥ यस्य पादे भगणरगणो यगणनगणी नगणो गकारच भवति, तद्- वृत्तं 'वरयुवतो' नाम गाथा। पादान्त यतिः । तत्रोदाहरणम्- भ र य नग ।। ।। ।।।।।।। कुञ्जर-कुम्भपीठपोनो-बतकुचयुगला पाबणशबरोशगर्बापहमुखकमला। पीतनितम्बविम्बसंवाहनशिथिलगति- मुंञ्जनराधिराज भूयात्तव वरयुवतिः ॥ अत्यष्टौ- पतिशायिनी सौ जभी जगी ग दिकखराः ॥ १३ ॥ ১১। যাহার প্রতিপাদে ভগণ, রগণ, নগণ, ভগণদয় ও একটি গুরু থাকে এবং ৫ম, ১১শ ও ১৬শ অক্ষরে ষতি হয়, তাকে শৈলশিখা বলে । ১২। যাহার প্রতিপাদে ভগণ, রগণ, যগণ, নগণদ্বয় ও একটি গুরু থাকে এবং পাদান্তে যতি হয়, তাহাকে ‘বরবতী' নামক গাগা' বলে ।
१७४ पिङ्गालच्छन्दःसूत्रम् यस्य पादे सगणौ जगभगणी जगणो गकारौ च भवतस्तद वृत्तम् 'अतिशायिनौ' नाम गाथा । दशभिः मप्तभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्- स भ जग ग ।।5।।5।। ।।।।SS इति धौतपुरन्धिमत्सरान् सरसि मज्जनेन श्रियमाप्तवतोऽतिशायिनीयपमलाङ्गभामः । अवलोक्य तदैव यादवानपरवारिराश: शिशिरेतररोचिषाप्यपां ततिषु मङ तुमोषे ॥ पवितथं न्जी भजी जलो ग् ॥ १४ ॥ यस्य पादे नगणजगणो भगणजगणी जगणलकारी गकारश्च भवति, तद् वृत्त 'अवितथं' नाम गाथा। पादान्ते यतिः। तत्रोदा- भ ।।।।।।।।।। ISIS श्रुतिपरिपूतवनमतिसुन्दरवाग्विभवं तमखिलजैमिनीयमतसागरपारगतम् । अवितथवृत्तविप्रजनपूजितपादयुगं पितरमहं नमामि वहुरूपमुदारमतिम् ॥ वखिन्द्रियममुद्राश्चेत् कोकिलकम् ॥ १५ ॥ ১৩। যাহার প্রতিপাদ সগণদ্বয়, উগাণ, ভগণ, জগণ ও গুরুবর্ণদ্বয় দ্বারা बशिख, शाक 'अजिमानिनी' नटना। परे छत ) ० १ १ अकरत राखिनियम । যাহার প্রতিপাদে নগণ, জগণ, ভগণ, জগণদ্বয়, একটা লঘু ও একটি গুরু থাকে এবং পাদান্তে যতি হয়, তাহাকে ‘অতিথ’ নামক গাথা বলে।
अष्टमोऽध्यायः १७५ यस्य पादे पूर्वोक्ता गणा भवन्ति अष्टाभिः पञ्चभिचतुर्भिच यतिर्भवति, तद् वृत्त 'कोकिलकं' नाम गाथा। तत्रोदाहरणम्- ज जल ग ।।।।।।।।।।।।।। नवसहकारपुष्प-मधुनिष्कलकण्ठतया मधुरतरखरेण परिकूजति कोकिलकः । प्रथमककारबिद्ध-वचनैर्धनलुब्धमते- स्तव गमनस्य भङ्गमिव सम्प्रति कत्र्तमनाः ॥ धृती- विबुधप्रिया रमौ जौ मगै वदिश: ॥ १६ ॥ यस्य पादे रगणसगणो जगणी भगणरगणो च भवतस्तद् वृत्त 'विबुधप्रिया' नाम गाथा। अष्टाभिर्द शभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्- र स भ SIS IIS IS IISISI ISI S कुन्दकुड्मलकोमल-द्युतिदन्तपङ क्तिविराजिता हमगद्गदवादिनी वनिता भवेहिबुधप्रिया । पौनतुङ्ग पयोधर-हयभारमन्थरगामिनी मेनकान्तिविनिर्जितश्रवणावतंसितकैरवा ॥ नागचकं नौ गै रौ ॥ १९ ॥ यस्य पादे नगणो रगणाश्चत्वारो भवन्ति, तद् वृत्त 'नाराचक नाम ১৫। যাহার প্রতিপাদে পূর্বোক্ত গণসকল (১৪ সূত্রের) এবং আট, এয়ােদশ ও সতের অক্ষরে যতি থাকে, সেই গাথাকে ‘কোকিলক’ বলে । ১৬। যাহার প্রতিপাদে রগণ, সগণ, জগণিদ্বয়, ভগণ ও রগণ থাকে এবং আট ও আঠার অক্ষরে যতি হয়, তাহাকে ‘বিবুপ্রিয়া বলিয়া জানিবে ।
पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् गाथा। दशभिरष्टाभिश्च यतिः। केचित् पादान्त केवल यति- मिच्छन्ति । तत्रोदाहरणम् - UTISISSISSISS 15 रघुपतिरपि जातवेदोविशुद्धां प्रग्या प्रियां प्रियसुहृदि विभीषण संक्रमय्य श्रियं वैरिणः । रविसुतसहितेन तेनानुयातः स मौमित्रिणा भुजविजितविमानरत्नाधिरूढः प्रतस्थे पुरोम् ॥ विस्मिता यमौ न्सी रोग रस खगः ॥ १८ ॥ यस्य पादे यगणमगणौ नगणमगणी रगणी गकारश्च भवति, तद्- वृत्त 'विस्मिता' नाम गाथा। षड् भिः षडभिः सप्तभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम् - य म न र ग I SSS SS IIIIISSISSISS । पिया जुष्टं दिव्य : सपटहरवै रन्वितं पुष्पवर्षे- वपुष्टश्चैद्यस्य क्षणमृषिगणे: स्तूयमानं निरीय । प्रकाशेनाकाशे दिनकरकरान् विक्षिपदविस्मिताक्ष- नरेन्द्र रौपेन्द्र वपुरथ विशद्दाम वोक्षाम्बभूवे ॥ कृती- शशिवदना नजो भजौ ज जगै रुद्रदिशः ॥ १६ ॥ ১৭। যাহার প্রতিপাদে নগণদ্বয়, রগণচতুষ্টয় এবং ১০ম ও ১৮শ অক্ষরে पछि श्न, शाक 'नानाधक' वरन । ১৮। যাহার প্রতিপাদে যগণ, মগণ, নগণ, সগণ, রগণদ্বয় ও দুইটি গুরু থাকে, ছয়, বার এবং উনিশ অক্ষরে যতি হয়, তাহার নাম ‘বিস্মিতা।
अष्टमोऽध्यायः यस्य पाद नगणजगणौ भगणो जगणास्त्रयो रगणच भवति, तद्- वृत्त 'शशिवदना' नाम गाथा। एकादभिर्दशभिच यतिः । पञ्चका- वलीति केचित्। तत्रोदाहरणम्- ज र ।।।।।।।।।।।।।SISIS तुरगशताकुलस्य परितः परमेकतुरङ्गजन्मनः प्रमथितभूभृतः प्रतिपथं मथितस्य भृशं महीभृता। परिचलतो बलानुजबलस्य पुरः सततं तत्रिय- चिरविगतश्रियो जलनिधेश्च तदाभवदन्तरं महत् ॥ एवमादीनि वृत्तानि कोटिशः प्रस्तारेषु महाकविप्रयोगेषु च दृश्यन्ते । विशेषसंज्ञाभावात्तानि शास्त्रकारिण नामनिशं तत्वा नोक्तानि, तानि गाथा शब्देन कथ्यन्ते । इदानों प्रस्तारादीन् प्रत्ययानुपक्रमते । तत्र गायत्रगादिप्रस्तार- सिद्धार्थमेकाक्षरप्रस्तारपूर्वकं यक्षरप्रस्तारं सूत्रहयेनाह* ।- যাহার প্রতিপাদে নগণ, জগণ, ভগণ, জগণত্রয় ও রগণ এবং একাদশ ও দশম অক্ষরে যতি থাকে, তাহার নাম ‘শশিবদনা। কেহ কেহ উহার নাম शरकावनौ' ननिय शौरकन । * प्रतारो भेदरचना, आदिशब्देन नष्टादीनां परिग्रहः, छन्दमां भेदादिप्रत्यायकत्वान प्रत्ययाः। तथाच प्रम्तापक्रम वृत्तरनाकर भट्टकेदार:- "प्रतारी नष्टमद्दिष्ट मेकाटिनगक्रिया । मंग्यानमध्वयोगय षड़ने प्रत्ययाः स्मृताः ॥" प्रथमं हारथीकमाह-प्रतार इत्यादि। हागण मूनि-(१) प्रसारः, (२) नरम, (१) उद्दिष्टम, (४) एकह्यादिन्नगकिया, (५) मंख्यानम्, () पञ्चयोगः। एते प्रतारादिरूपाः षट् प्रत्ययाः कथिनाः । २७-नि .
१७ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् हिको ग्लो ॥ २० ॥ उपरियाद गकारं लिखित्वाधस्तालकारं विन्यसे दित्येकाक्षरप्रस्तारः । तस्य विकत्वाद हौ ग्लौ हिको स्थापयेत्। हे पाहत्ती प्रमाणमनयोरिति हिको। “संख्याया अतिशदन्तायाः क"विति कन्प्रत्ययः । ततश्व "पाद सर्वगुरावाद्यानन्यस्य गुरोरधः । यथोपरि तथा शेष भूयः कुदिमु विधिम ॥" प्रसारमाह-पादे मगराविति। मर्वगुगै पार्ट आद्यात् गुगेरध: लघु न्यस्य यथा उपरि तथा शेष कुर्यात्। भूयोभूयः अमु विधि कुर्यात् । "ऊने दद्याद गुरुनेव यावन सर्बलघुभवेत् । प्रस्तारोऽयं समाख्यातम्छन्दोविच्छित्तिवेदिभिः ॥' जन इति। जने पञ्चाने गुरुन् एव दद्यात्, तावत यावत् सर्व लघुर्भवेत् । प्रस्तार्थते पति प्रसारः, वर्धानां विसार: न्यासः समाख्यात: कथितः। कः? छन्दोविच्छित्तिवेदिभिः पवितरिति शेषः। पथ प्रसारस्थापनप्रक्रमः कथ्यते । यथाच प्रथमतः उव थासंज्ञान्तर्गतम्य एकाक्षरस्य श्रीचन्दस: प्रस्तार: विद्यार्थिनां सुखबोधार्थ “लघु न्यस्य गुरोरध:" तथा "उने दद्याद गुरुनेव" इत्यादिनियमानमारण प्रदर्श्यते :- गगगल। (१) ग ग ग ग। ( समवत्तम् ) । (२) ल ग ग ग। ( १ ) न ग ग न । (१) ग ल गग। (११) ग ल ग ल । ( अईममहत्तम) (४) ल ल ग ग। (१२) ल ल ग ल । (५) ग ग ल ग । (१३) ग ग ल ल (८) ल ग ल ग। (बईममहत्तम) (१४) ल ग ल ल । (७) ग ल ल ग। (१५) ग ल ल ल । (८) ल ल ल ग । (११) ल ल ल ल । ( समहत्तम् ) एकाक्षरकन्दसि समहत्तसंख्या २ समगुणिताईसमहत्तसंख्या ४। पईसमगुणित- विषमहत्तसंख्या १६। पतः पाक्षिकरीत्या ४--२ = शुद्धाईसमवनसंख्या । १६-४ = १२ प्रविषमसंख्या । १ समहत्तसंख्या। बाक्षरादिवये वीडव्यम् ।
अष्टमोऽध्यायः १७८ गकारं ततोऽधस्तानकारं लिखित्वा विस्पष्टार्थमधस्तियंग्रेखां दद्यात, अधस्ताञ्च पूर्ववद गकारलकारौ स्थापयेत्। अत्र किं कर्तव्यमित्याह ।- ২০। গ্রন্থকার “দিকৌ গ্লৌ” ইত্যাদি সূত্ৰচতুষ্টয় দ্বারা প্রস্তাব নিরূপণ করিতেছেন। প্রথমতঃ একাক্ষর ছন্দের প্রস্তার-প্রণালী প্রদর্শিত হইতেছে, যথা—একাক্ষর প্রস্তারে উপরিভাগে গকার এবং নিম্নভাগে লকার স্থাপন করিতে হয় । দ্বাক্ষর প্রস্থারবিষয়ে প্রণতঃ এই গকার ও তাহার নিম্নে লকার লিখিয়া, একটি রেখা প্রদান করিতে হয় ; পরে ঐ রেখার নিম্নে প্রথমে গকার লিখিয়া, তাহার নিম্নে লকার লিখিবে। তাহার পর যাহা করিতে হইবে, “মিশ্রো চ” (২১ ) সুত্রের অর্থে তাহা প্রদর্শিত হইবে २५६ ममवत्तसग्या समगुणिताईसमम या पसमगणितविषमस व्या हानरच्छन्दसि २५६ वानरच्छन्दसि ४.८० चतुरचरच्छन्दसि ११ पञ्चाक्षरछन्दम ३२ १०२४ १०४८५७६ घड़नरच्छन्दसि ४०१६ १६७००२१६ मनाचरादिष्वम्येव वीडन्यम् । पूर्वोक्त काक्षरच्छन्दःकथितनियमवन प्रानिकहरणनियमानुसारेण समहत्तमा समात्त- शुद्धविषमनत्तमख्या प्रदर्श्यते- समवृत्तमंखा गद्धाईसमसंख्या शुद्धविषमसखा हाचरच्छन्दसि वाक्षाच्छन्दसि .३२ चतुरचरकन्दमि ६५२८० पञ्चाक्षरकन्टमि १९२ २०४५५५२ षड़ताच्छन्दमि २६७७११२० एवं समाचगदिष वेदितव्यम् । पव पाकिसङ्केतो यथा-समवृत्तसंख्या ४ समवत्तमख्या = ईममहतमख्या। पईममहत्तम ग्या+पममनसख्या = विषमवत्तमख्या। ततः पईसमहत्तम व्या- ४ १८० पिङ्गालच्छन्दःसूत्रम् मिश्री च ॥ २१ ॥ अनेन द्वितीयाक्षरप्रस्तारं दर्शयति। चकारः पूर्वप्रस्तारसमुच्च- यार्थः । हिको ग्लो स्थापयित्वा अनन्तरं द्वितीयाक्षरस्थानेषु मित्रौ ग्लो विन्यसेत्। गकारो गकारण संमिष्टो मित्र उच्यते, लकराव नका- रेण। मित्राविति गकारलकाराभ्यां प्रत्येकमभिसम्बध्यते, 'इन्दात् परो यः श्रूयते' इति न्यायात्। ततश्च प्रथमायामावृत्तौ गकारी मित्रो स्थापयेत्, हितीयायां लकाराविति। ततो मध्ये रेखामपनयेत्। एवं चतुःप्रकारो हाक्षरप्रस्तारो भवति। तद् यथा-गौ, लगौ, ग्लौ, साविति। इदानी हाक्षरप्रस्तारपूर्वकमेकैकाक्षरवडया वाक्षरादिप्रस्तारं दयितुमाइ- समहत्तसंख्या - शुझाईसमवृत्तसंख्या। विषम नसख्या-अईसमवृत्तमख्या- शुहविषम- संख्या। एतत् तु एकाक्षरछन्दमि ममाईममविषमादिम व्यानिकपणे दृष्टव्यम् । पिलाये न "हिकी नाविस" चतुर्भि: मूत: मवकारः प्रताराग्यं प्रदयमाह । एतेषा सवाणामर्थ उदाहरणे विषदीक्रियते :- एकाक्षरप्रस्तारः । ग। एकाक्षरप्रसार विभागेन उपर्य परि संस्थाप्य तयोरन्तर रेखां दद्यात् । ततः प्रथमभागे रितीयाचरस्थान गका हितीयभागे हितोयाक्षरस्थान लकारं दद्यात् । ततः गुणमप्रथानुसारण प्रगुण रेखाम् अपनयेत् । एतेन चतुःप्रकारो हाक्षरप्रस्तारो भवति, यथा- गग। प्रथमभागः लग। (1)+ग] (स) H रितीयभाग: +ल गल। ४। लल. उत्तनियमन ाक्षरप्रसारं विधा सस्थाप्य पष्ट प्रकारस्वाक्षरप्रसारः, तथा प्रचारप्रसारं रिया स्थापयित्वा षोड्शप्रकारचतुरचरप्रतारः, तथा चतुरक्षरप्रस्तारं विधा स्थापयित्वा दाविशन- प्रकारः पचाक्षरपसारः, तथा पञ्चाक्षरप्रसारं विधा संस्थाप्य चतुःषष्टि प्रकारः षडक्षरप्रसारो सम्बते। एवं समातरादिप्रताराः याः।
अष्टमोऽध्यायः १८१ দৃথল মিঃ। ২২। हाक्षरप्रस्तारस्य पूर्वन्यायेन हिकं रेखाविभक्त स्थापयित्वा हतीया- क्षरखानेषु प्रथमावृत्तौ गकारा मित्रा दातव्याः, द्वितीयाहत्तो लकारा मियाः, ततो मध्ये रेखामपनयेत् । एवं त्रिकप्रस्तारः सिध्यति । पृथ. गिति विजातीयसंसर्गमाह। तेन प्रथमायामात्तौ न लकारप्रवेशः, हितीयायां न गकारस्य। एवं त्रिकप्रस्तारं दिः स्थापयित्वा पृथक ग्ला मित्रा दातव्याः। इति चतुरक्षरप्रस्तारः। एव तत्पूर्वकः पञ्चाक्षरप्रस्तारस्तथैव तत्पूर्व कः षडक्षरो गायत्रीसमवृत्तप्रस्तारः । उणिगादीनामप्य कैकाक्षरया एवमेव न्यायः । तत्रदं सूत्र वाक्ष रात् प्रभृति पुनः पुनरावर्तनीयं यावदभिमतः प्रस्तारः ॥ ২১। পূর্বসূত্ৰকথিত নিয়মানুসারে গ ও ল দুই ভাগে স্থাপিত হইলে প্রথম ভাগের দ্বিতীয়াক্ষর-স্থানে গ এবং দ্বিতীয় ভাগের দ্বিতীয়ার স্থানে ল স্থাপন করিতে হইবে। তদনন্তর প্রথম ভাগের দ্বিতীয়াক্ষরস্থানস্থ গকারের সহিত প্রথম ভাগ মিশ্রিত করিলে গ গ ও ল গ এই দুই প্রকার হইবে এবং দ্বিতীয় ভাগের দ্বিতীয়াক্ষরস্থানস্থ লকারের সহিত দ্বিতীয় ভাগ মিশ্রিত করিলে গ ল ও ল ল এই দুই প্রকার হইবে। সুতরাং ধ্যক্ষর প্রস্তার চারি প্রকার হইবে। যথা—গ গ, ল গ, গ ল ল ল। (এই সকল বিষয় টিপ্পনীতে ৩ ৪ বিশেষভাবে প্রদর্শিত হইয়াছে)। ২২। পূর্ববৎ দ্বক্ষর প্রস্তার দুইভাগে স্থাপনপূর্বক প্রথম ভাগের তৃতীয়াক্ষর স্থানে গকার প্রদান করিয়া, তাহার সহিত প্রথম ভাগ মিশ্রিত করিবে; এবং দ্বিতীয় ভাগের তৃতীয়াক্ষর-স্থানে লকার প্রদান করিয়া তাহার সহিত দ্বিতীয়ভাগ মিশ্রিত করিবে। এইরূপে আট প্রকার ক্ষর প্রস্তার সিদ্ধ হইয়া থাকে। প্রস্তাবষয়ে প্রথম ভাগের বেস্থিত গকার দ্বিতীয় ভাগের মধ্যে প্রবেশ করিবে না এবং দ্বিতীয় ভাগের শেষস্থিত লকারও প্রথমভাগের মধ্যে প্রবেশ করিবে না—এইরূপ এ্যক্ষর প্রস্তার দুই ভাগে স্থাপনপূর্বক, প্রথম ভাগের চতুর্থ অক্ষরস্থানে গকার এবং দ্বিতীয় ভাগের চতুর্থ অক্ষরস্থানে १८२ বিল্লাহু বৰৰৱিন্ধা: ॥ হই । एवं पूर्वोतो ताक्षरप्रस्तारे प्रष्टौ त्रिका जायन्त, ते च मकारा- दयः शास्त्रादौ कथिता एव। प्रदर्शनार्थञ्चैतत् । तेन षोड़श चतुष्का हात्रिंशत् पञ्चका भवन्ति। एवं चतुःषष्टिर्गायत्रीसमवृत्तानि सर्व गुर्वादिसर्चलघुन्तानि भवन्ति। हिगुणोत्तरमुष्णिगादीनामकैका- অধি। বিদ্যালিক নুন', সৰ বাৰিনি: লঞ্জ। ২৪। यदैवं विजिज्ञासत गायत्रयां समवृत्त षष्ठं कीदृशमिति ? तदा तमेव षट्संख्याविशेषमईयेत्, तस्बिर्टोलते लघुरेको लक्षात, ते भूमौ विन्यमेत् । इदानीमवशिष्टा त्रिसंख्या विषमत्वादयितुं न মান। तत्र किं कर्त्तव्यमित्याह- লকার স্থাপন করিয়া মিশ্রিত করিলে ষোল প্রকার চতুরক্ষর প্রস্তার হইবে । এইরূপে চতুরক্ষর প্রস্তার দুই ভাগে স্থাপন করিলে ৩২ প্রকার পঞ্চাক্ষর প্রস্তার হইবে। পঞ্চাক্ষর প্রস্তার দুইভাগে স্থাপন করিলে ৬৪ প্রকার সড়ক্ষর প্রস্তাব হইবে। একাক্ষর প্রস্তার হইতে ষড়ঙ্গর পর্যন্ত সে প্রস্তার-সংখ্যা প্রদত্ত হইল, ইহা সমবৃত্ত প্রস্তারসংখ্যা। সপ্তাক্ষরাদি সম্বন্ধে প্রস্তাবনিয়ম এইরূপই জানিবে । ২৬। পূর্বোক্ত ত্রাক্ষর প্রস্তারে আটটা “ত্রিকা” (মকারাদিগণ ) হইয়া থাকে। এই সকল “গণ” গ্রন্থারম্ভে “ধী স্ত্রী” ইত্যাদি আটটী সূত্রের দ্বারা সুত্রকার বিবৃত করিয়াছেন । এইরূপে চতুরক্ষর প্রস্তাবে সৰ্বগুৰ্বাদি সৰ্বলঘৃন্ত ১৬টি চতুফা, এবং পঞ্চাক্ষর প্রস্তারে ৩২টা পঞ্চকা, এবং ষড়ক্ষর প্রস্তারে চতুঃষষ্টি সমবৃত্তসংখ্যা হইবে । এক এক অক্ষর বৃদ্ধির সহিত প্রস্তার সংখ্যা দ্বিগুণরূপে বর্ধিত হইয়া থাকে, এইরূপ সপ্তাক্ষর ছন্দের প্রস্তারানুসারে ১২৮ সমবৃত্তসংখ্যা হইবে। পূর্বোক্ত প্রস্তাবনিয়মানুসারে প্রস্তারসংখ্যান হয় বলিয়া এই সূত্র স্পষ্টার্থ। ২৪। গায়ত্ৰীচ্ছদের সমবৃত্তান্তৰ্গত ষষ্ঠ ভেদ কীদৃশ? এইরূপ প্রশ্নের উত্তর লিখিত হইতেছে। প্রথমত, ঐ ষষ্ঠ ভেদসংখ্যা ৬কে ২ দ্বারা ভাগ করিবে, अष्टमोऽध्यायः १५३ सैक ग् ॥ २५ ॥ पई इत्यनुवर्तते। विषमसंख्यायामकमधिकं निक्षिप्य ततो- येत्, तब को गकारो लभ्यते, तं पूर्व लब्धालकारात् पर स्थापयेत् । ततो हिसंख्यावशिष्यते, पुनस्तामईयेत्, ततश्चैकलकारं दद्यात् । ततश्चैकसंख्यावशिष्यते. तत्र तावत् 'मैके गि'ति लक्षणमावर्तनीय यावद् वृत्ताक्षराणि षट् पूर्यन्ते। एवं गायचा समवृत्तषष्ठं सिद्धम् । एवं संख्यान्तरेऽपि योज्यम्। उद्दिष्टवत्तस्य संख्यापरिज्ञानार्थमाह- प्रतिलोमगु[ग]णं हिाद्यम् ॥ २६ ॥ यस्य वृत्तस्य संख्यां जिज्ञासेत तद् भूमी प्रस्तारयेत् । ततस्तस्यान्ते यो लकारः सजातोयापेक्षया तमादौ कत्वा प्रातिलोम्यन हिरावर्स- येत। तत्र निराश्रयाया [निराकाराया] आवृत्तेरसम्भवात् प्रथमातिक्रमे कारणाभावादकसंख्या लभ्यते । सतश्चैकसंख्याइमन्त्यलकारस्याध- स्तात् स्थापयित्वा विगुणयेत्, ततस्तस्मादपनीय तत् पूर्व स्य वर्णस्या- धस्ताविधाय पुनहिगुणयेत्। पुनस्तदपि तत्पूर्व स्य, एवं यावद- পরে ১ দ্বারা অন্ধীকৃত হইলে লকার স্থাপন করিবে। এখন দেখিতেছি—অবশিষ্ট সংখ্যা যাহা রহিল, তাহা ৩ অর্থাৎ বিষম সংখ্যা ;-২ দ্বারা ভাজ্য নহে। সুতরাং কি কৰ্তব্য? ২৫ সূত্রে তাহাই প্রকাশ করা হইতেছে। ২৫। বিষম সংখ্যাতে এক যোগ করিয়া, তাহাকে দুই ভাগ করিবে; পরে পূর্ব সুত্রে লব্ধ লকারের পর গকার স্থাপন করিবে। তার পর অবশিষ্ট ২ সংখ্যাকে দুই ভাগ করিয়া লকার স্থাপন করিবে। এখন অবশিষ্ট ১ সংখ্যার সহিত ১ যােগ করিয়া তাহাকে দুই ভাগে বিভক্ত করিয়া, গকার স্থাপন করিবে। এইরূপে যতক্ষণ পর্যন্ত সড়ক্ষর পূর্ণ না হয়, ততক্ষণ অবশিষ্ট বিষম সংখ্যা ১এর সহিত ১ যােগ করিয়া তাহাকে দুই ভাগে বিভক্ত করিয়া, গকার স্থাপন করিবে। সুতরাং যক্ষরচ্ছন্দের যষ্ঠভেদ ল গ ল ” “গ গ গ” হইবে। অন্যত্রও এইরূপ জানিবে ।
= (8 पिडलच्छन्दःसूत्रम् वृत्ताक्षराणि प्रातिलोम्येन समाप्यन्त । तत्र याः संख्या निष्पधन्ते तावतिथं 'तत्त'मिति । तत्र विशेषमाह ননী সান্ । ২৩। पूर्वोत्तो कर्मणि क्रियमाणे यदि सा संख्या गकारस्थानमापवते तदा तां द्विगुणयित्वा ततः संख्यासमुदायादेकं त्यजत्, ततः पूर्वोतं জন্ম স্থান। নন: অবিলদ মিমি। মা विना वृत्तसंख्यापरिज्ञानमाह- : ৬। যে বৃত্তের সংখ্যা জিজ্ঞাসা করিবে, সেই বৃত্তের গণ স্থাপন করিতে হইবে। যথা—সড়ক্ষর গালীচ্ছদের “তনুমধ্যা” নামক বৃত্ত কত সংখ্যক ভেদের অন্তর্গত -এইরূপ প্রশ্নে প্রথমতঃ “তনুমধ্যা তৌ” সূত্রানুসারে তগণ যগণ পাওয়া যায়--গণাক্ত লক্ষণ যথা - ای য S SIIS S গ গ ল ল গ গ ৭ ৪ ২ ১ এখন তৃতীয় স্থানস্থিত লকারকে অপেক্ষা করিয়া চতুর্থ স্থানস্থিত লকার অন্ত্য- লকার, এই অন্ত্য লকারের নিম্নে ১ স্থাপন করিবে, পরে ঐ সংখ্যাকে দ্বিগুণ করিয়া প্রতিলােমক্রমে তৎপূর্ব লকারের নিম্নে স্থাপন করিবে, পরে ঐ ২ সংখ্যাকে দ্বিগুণ করিয়া তৎপূর্বে গকারের নিম্নে স্থাপন করিবে, পরে ঐ ৪ সংখ্যাকে দ্বিগুণ করিয়া তাহা হইতে “একং জহাৎ” সূত্রানুসারে ১ বাদ দিয়া তৎপূৰ্ব গকারের নিম্নে ও স্থাপন করিবে, পরে সমুদয় সংখ্যা অর্থাৎ ১+২+৪ F৭ যােগ করিয়া যে ১৪ সংখ্যা হইবে, তাহা হইতেও “একং জহৎ” সূত্রানুসারে ১ বাদ দিতে হইবে; সুতরাং গ গ ল ল গ গ পাওয়া গেল। ইহাই ১৩ সংখ্যক ভেদ হইবে। এইরূপ সর্বত্র। ২৭। এই সূত্রের ভাবার্থ পূর্বসূত্রে বলা হইয়াছে, তথাপি বিদ্যার্থি- বৃন্দের সুখবােধহেতু স্পষ্টরূপ বলা হইতেছে। পূর্বসূত্রানুসারে অন্ত্য- অনীঘায়: १८५ ৱি । ২৪। अपनीते इत्यध्याहारः। यदा जिज्ञासेत षडक्षरे च्छन्दसि कति वृत्तानि भवन्तीति ? तदा तां छन्दोऽक्षरसंख्यां भूमौ स्थापयित्वा ततोऽईमपनयेत्। तस्मिवपनोते हो लभ्यते। ततस्तां सिंख्या भूमी গুঘ সান্। নন: মাযীলায় মনি। নাম- यितुमशक्यत्वात् किं कर्तव्यमित्याह- জ মুম্ ॥ ২৪। विषमसंख्यातो रूपमपनयेत्, तस्मिनपनीते शून्यं लभ्यते। तत् দুশলা দ্বিয়া অন্ , ননী দ্বিয়া মমিন, ततोऽऽपनीते पुनहि मंख्या लभ्यते, तां शून्याधस्तात् स्थापयेत्, ततो रूपे शून्यं लभ्यत, तद्विसंख्याया अधस्तात् स्थापयेत् । ततः किं कर्तव्य मित्याह- সকারের অধঃস্থান হইতে শেষ গকারের অধঃস্থান পর্যন্ত প্রতিবােমক্রমে ১ আদি সংখ্যা দ্বিগুণ করিয়া স্থাপন করিবে। পরে সমস্ত সংখ্যা যােগ দিয়া তাহা হইতে ১ বাদ দিলেই বৃত্তসংখ্যা পাওয়া যাইবে। ২২৯। সড়ক্ষর ছন্দে সমবৃত্তসংখ্যা কত হইবে ? এইরূপ প্রশ্নের উত্তর ২৮২৯/৩০।.। সূত্র দ্বারা গ্রন্থকার সমাধান করিতেছেন। সড়ক্ষরছনের অঙ্কসংখ্যা ৬, ঐ ওকে দুই ভাগে বিভক্ত করিয়া, রির্পে” এই সূত্রানুসারে প্রথমার্ধস্থানে ২ সংখ্যা ধরিয়া লইবে। ঐ ২ সংখ্যাকে পৃথক ভাবে রাখিবে। অপর যে অর্ধ ছিল, তাহার অঙ্গসংখ্যা ৩, উঃ বিষনসংখ্যা; সুতরাং ভাগযােগ্য এখন ঐ ৩ সংখ্যা-সম্বন্ধে কি করিতে হইবে–১৯ সূত্র দারা তাহারই ব্যবস্থা হইতেছে। বিষম সংখ্যা হইতে রূপ অর্থাৎ এক অপনয়ন করিবে, অর্থাৎ বিয়ােগ করিবে। এক বিয়ােগ করিলেই "রূপে শূন্য” সূত্রানুসারে শূন্য ধরিয়া লইতে হইবে। এই শৃঙ্গকে পূর্ণ এলব্ধ ২ সংখ্যার নিম্নে স্থাপন করিবে। যে বিষম সংখ্যা ৩ হইতে “রূপে শূন্য” সূত্রানুসারে ১ বাদ দিয়া শূন্য ধরা হইয়াছিল,-সেই তিন সংখ্যার ২ অবশিষ্ট আছে। এই ২ সংখ্যাকে দুই ভাগে বিভক্ত করিয়া প্রথম ভাগের মস্থানে “দ্বিরদ্ধে” সূত্রানুসারে ২ লাভ হইল। ২৪-পি १८६ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् हिः शून्ये ॥ ३० ॥ शून्यस्थाने हिरावृत्ति कुर्यात्। तत्र निराकाराया आवृत्त- रसम्भवात् प्रथमातिक्रमे कारणभावादेकसंख्या लभ्यते, तां शून्यस्थानं स्थापयित्वा द्विगुणयेत्। ततो हौ भवतः । तस्योपरिष्टादईस्थानं दिसंख्याम्, तदपनीय तस्य स्थाने तं दिसंख्या स्थापयेत् ॥ अन- न्तरमिदं कर्तव्यमित्याह तावदई तद्गुणितम् ॥ ३१॥ यदईस्थान स्थित मंख्याजात तत्तावद् गुणित कुर्य्यात्। एतदुक्त भवति,-खसंख्ययैव गुणयितव्यमिति। ततो दो हाभ्यां गुणिती चत्वारो भवन्ति। तेषामुपरिष्टाच्छ्न्यस्थानं, तत्र तानारोपयेत् । अनन्तर हिः शून्य इति हिगुणिता अष्टौ भवन्ति, तानयईस्थाने निधाय तावद् गुणितान् कुर्य्यात्। ततोऽष्टावष्टाभिर्गुणिताश्चतुःषष्टि- भवन्ति गायत्तीसमवृत्तानि । अनेनैव न्यायेनाष्टाविंशत्यधिकशत- मुष्णिहः। षट्पञ्चाशदधिके हे शते अनुष्टुभः । द्वादशोत्तराणि पञ्च- शतानि वृहत्याः । चतुर्विशत्यधिकं सहस्र पङक्तः । अष्टचत्वारिंशद- धिक है सहस्रं त्रिष्टुभः । षणवत्यधिकानि चत्वारि सहस्राणि अगत्याः । एवमतिच्छन्दसां गायत्वयादिकत्यादोनाञ्च द्रष्टव्यम् ॥ এই দুইকে ২ সংখ্যার নিম্নে যে শূন্য স্থাপন করা হইয়াছিল,—সেই শূন্যের নিয়ে স্থাপন করিতে হইবে। এখন অবশিষ্ট আছে ১ এই ১ বিষম সংখ্যা; সুতরাং “রূপে শূন্য” সূত্রানুসারে ১ বাদ দেওয়ায় শূন্যলাভ লইল। এই শূন্য সর্বনিমে স্থাপন করিতে হইবে অতঃপর যাহা কর্তব্য, ৩০ ও ৩১ সূত্রের অনুবাদে তাহা প্রদর্শিত হইতেছে। ৩০/৩১। শূন্যের গুণ হয় না বলিয়া তাহার স্থানে ল ধরিয়া লইতে হইবে। সৰ্ব্বাধস্থিত শূন্যস্থানে ১ मथा। शमन कब्रिया,-"विः भूपय" এই সূত্রানুসারে তাহাকে ২ দ্বারা গুণ করিবে, অর্থাৎ ১x২=২। এই ২ সংখাকে তদ্রূস্থানে স্থাপন করিয়া—“তাবদদ্ধে তদগুণিতং” এই সূত্রানু- । ।
अष्टमोऽध्यायः ২৩ हिरानं तदन्तानाम् ॥ ३२ ॥ गायत्यादिवृत्तसंख्याजातं हिगुणोकत्य हाभ्यामून कुर्यात, तत् तदन्तानां परिमाणं भवति, यस्य छन्दसः संख्या द्विगुणिता तत्पर्य- न्तानां पूर्वेषामकाक्षरप्रभृतीनां वृत्तसंख्या भवतीत्यर्थः । সারে ২ সংখ্যা দ্বারা গুণ করিবে, অর্থাৎ ২:২১=৪। এই ৪, সংখ্যাকে তদুপরিস্থ শূন্যস্থানে স্থাপন করিয়া “দিঃ শূন্যে” এই সূত্রানুসারে পুনৰ্ব্বার ২ দ্বারা গুণ করিবে, অর্থাৎ ৪x২ =৮। এই ৮ সংখ্যাকে তৎপরিস্থিত অর্ধস্থানে স্থাপন করিয়া ৮ সংখ্যা দ্বারা গুণ করিবে, অর্থাৎ ৮২৮=৬৪। এইরূপে উষ্ণি- ছন্দের ১২৮, অনুষ্টভের ১৫৬. রতীর ৫১২, পঙক্তির ১২০৪, ত্রিষ্টুভের ১০৪৮, জগতীর ৪৯৮ সমবৃত্ত সংখ্যা হইবে। অন্যত্রও এইরূপে নির্ণয় করিতে হইবে। এই স্থাপন প্রকার অর্থের সহিত মিলাইবে ২৮ ও ২৯ সূত্রের স্থাপন~~ ৩০ ও ৩১ সূত্রের স্থাপন প্রকার। প্রকার। অৰ্দ্ধস্থান ৮২৮ # ৬ ৪x২৮ শূন্যস্থান: অর্ধস্থান অর্দস্থান- শূন্যস্থান- অর্ধস্থান- শূন্যস্থান- ২, ২২e : শূন্যস্থান ০ ১X২=২ ৩২। একাক্ষরাদি যড়র পৰ্যন্থ সমবৃত্ত সংখ্যার মােগফল কত? এই প্রশ্নের উত্তর- গায়ত্রাদি সমবৃত্তসংখ্যাঙ্গাত অঙ্ককে দ্বিগুণ করিয়া তাহা হইতে ২ বাদ দিতে হইবে। এইরূপেই প্রশ্নের উত্তর হইয়া থাকে। সে ছন্দের সংখ্যা দ্বিগুণ করিয়া তাহা হইতে ২ বাদ দিবে, এবাক্ষর হইতে আরম্ভ করিয়া সেই ছন্দ পৰ্য্যন্ত তত সংখ্যা হইবে । যথা ষড়ক্ষর বৃন্তসংখ্যা ৬৪ ২২°১১৮-২= ১২৬ একাক্ষর হইতে সড়ক্ষর পর্যন্ত সমবৃত্ত-সংখ্যা এইরূপ সর্বত্র।
१८८ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् परेण पूर्णम् ॥ ३३ ॥ तदेतच्छन्दोवृत्तसंख्याजातं, हिगुणितं पूर्णमेव स्थापयितव्यं न हानम्। परे च्छन्दसि जिज्ञासिते तत् संख्याजातं हिगुणितं परस्य छन्दसो वृत्तानां संख्या भवति। तद् यथा-चतुःषष्टिायचीसम. वृत्तानां संख्या हिगुणिता सती परस्या उष्णिहः समवृत्तसंख्याष्टाविंश- त्यधिकशतं भवति ॥ पर पूर्णमिति ॥ ३४ ॥ अनेन एकदादिलघुक्रियासिद्धार्थ यावदभिमतं प्रथमप्रस्तारवत् मरुप्रस्तारं दर्शयति। उपरिष्टादेकं चतुरस्रकोष्ठं लिखित्वा तस्या- ऽधस्तादुभयतोऽई निष्क्रान्तं कोष्ठकहयं लिखेत्, तस्याप्यधस्ताचयं, तस्याप्यधस्ताच्चतुष्टयमेवं यावदभिमतं स्थानमिति मेरुप्रस्तारः । वर्गममः । एकाक्षरस्य प्रस्तार: १ १ ४ हादरस्य २ १ " बावरस्य ३ ३ " चतुरक्षरस्य १ " ४ । our ४ पञ्चाक्षरस्य, ३२ १ १० ७४ षडक्षरस्य १ १५ २० १ १२८ | २५ ६१ ७ | २१ २५ ३५ २१ ७११ अष्टाक्षरस्य . ८ | २८ ५६ सतावरस्य १ २५६ २८ ५६ ७० ५६ २८ १ ৩৩। উষ্ণি ছন্দের সমবৃত্তসংখ্যা কত ? এইরূপ প্রশ্নের উত্তর।-তৎ- পূর্ববর্তী ষড়ক্ষর গায়লীছদের সমবৃত সংখ্যাকে ২ দ্বারা গুণ করিতে হইবে।
अष्टमोऽध्यायः १८८ । तस्य प्रथमे कोठे एकसंख्यां व्यवस्थाप्य लक्षणमिदं प्रवर्तयेत्। तत्र हिकोष्ठायां पतावुभयोः कोष्ठयोरेकैकम दयात्। तत- स्तृतीयायां पड्तौ पर्यन्तकोष्ठयोरेकैकमई दद्यात् । মণH- कोठे तूपरिकोष्ठयाकमेकीकृत्य पूर्ण निवेशयेदिति पूर्णशब्दार्थः । चतुर्थी पङ तावपि पर्यन्तकोष्ठयोरेकैकम स्थापयेत्। मध्यम- कोष्ठयोस्तु परकोष्ठहया मिकोकृत्य पूर्ण विसंख्यारूपं स्थापयेत् । उत्तरवाप्य वमव न्यासः । নর দ্বিীষ্টায় কানায় সদা। ন ক নল गुरु एकं सर्व लघु वृत्तं भवति। टतीयायां पङ तो हाक्षरस्य प्रस्तारः। तत्रैकं सर्वगुरु ई एकलघुनी एकं सर्व लधिति कोष्ठ क्रमण वृत्तानि भवन्ति । चतुर्थयां पडाको वाक्षरस्य प्रस्तारः । तत्र के এই স্থলে পূৰ্ব্ববৎ বাদ দিতে হইবে না। যথা—গায়ত্ৰীচ্ছন্দের সমবৃত্ত সংখ্যা ৬৪। এই ৬৪কে ২ দ্বারা গুণ করিলে ১২৮ উষ্ণিকছদের সমবুসংখ্যা হইবে। এরূপ সর্বত্র। ৩৪। সম্প্রতি সূত্রকার -“একদাদিলঘুক্রিয়াসিদ্ধার্থ” প্রথম প্রস্তাবৎ “মেরুপ্রস্তার” প্রদর্শন করিতেছেন। সর্বোপরি চতুর কোষ্ঠ লিখিয়া তাহার নিয়ে উভয় পাশ্নে অর্ধনিষ্ক্রান্ত কোষ্ঠদয় লিখিবে। তাহার নিয়ে তিনটি প্রকোষ্ঠ, তাহার নিম্নে চারিটি প্রকোষ্ঠ, এইরূপে ইচ্ছানুরূপ মেরু প্রস্তারের জন্য প্রকোষ্ঠ রচনা করিবে। প্রথম প্রকোষ্ঠে ১ সংখ্যা স্থাপন করিবে। দ্বিতীয় পঙক্তির প্রকোষ্ঠদ্বয়ে দুইটি ১ সংখ্যা স্থাপন করিবে। তৃতীয় পঙক্তির প্রকোষ্ঠে এবং প্রান্তস্থিত কোষ্ঠদয়ে দুইটি এক সংখ্যা স্থাপন করিয়া মধ্যম প্রকোষ্ঠে দ্বিতীয় কোষ্ঠদ্বয়ের অঙ্ক যােগ করিয়া বসাইবে। চতুর্থ পঙক্তির প্রকোষ্ঠচতুষ্টয়ের প্রান্তস্থিত কোষ্ঠদ্বয়ে দুইটি ১ সংখ্যা স্থাপন করিবে। মধ্যম প্রকোষ্ঠদয়ে উপরিস্থ প্রকোষ্ঠদ্বয়ের অঙ্ক যোগ করিয়া বসাইবে। উত্তরত্রও এইরূপ অঙ্কবিদ্যাস করিবে। মবিন্যাস প্রণালী বর্ণমেরুস্থাপন-প্রণালীতে দেখিতে পাইবে। বর্ণমেরুর দ্বিতীয় পঙক্তিতে একাক্ষর প্রস্তাব প্রদর্শিত হইয়াছে। একটি সরু, এবং একটি সলঘু হইবে। তৃতীয় পঙক্তিতে দক্ষর প্রস্তার পশিত হইয়াছে। একটি সর্পগুক, একটি সৰ্ব্বল, এবং দুইটি দ্বিলঘু १८. पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् सर्वगुरु बौणि एक्लघूनि बोनि हिलघूनि एक सब लघु। तथा पञ्चमादिपङ तावपि सर्वगु दिसलघुतमेकादि लघु द्रष्टव्य- मिति। षष्ठप्रत्ययोऽध्वपरिच्छित्तिरित्य के । साऽल्पत्वात् पुरुषेच्छानु- विधायित्वेनानियतत्वाच, नोक्ता: । एवं प्रत्ययसमासः समाप्तः । पिङ्गलाचार्यरचित छन्दःशास्त्र हलायुधः । मृतसञ्जीवनों नाम वृत्ति निम्तिवानिमाम् ॥ इति श्रीमहलायुधक्षतायां छन्दोवृत्ती मृतसञ्जीवनीनाम्या- मष्टमोऽध्यायः समाप्तः ॥ ८ समाप्तवायं ग्रन्यः । भी तत्सत् । বিশিষ্ট হইবে। চতুর্থ পঙক্তিতে এ্যক্ষর প্রস্তাব প্রদর্শিত হইয়াছে। একটি সফগুরু, একটি সৰ্ব্বলঘু, তিনটি একলঘু ও তিনটি দিলঘু হইবে। এইরূপ পঞ্চ- মাদি পঙক্তিতে সৰ্ব্ব গুরু সৰ্বলঘ, একদ্ব্যাদিলঘু পূর্বোক্ত প্রস্তানুসারে দেখিয়া সইবে। প্রস্তান্তৰ্গত ষষ্ঠপ্রত্যয়ের নান অধ্বযােগ। অপ্রয়ােজনীয়তা বিধায় সূত্র: কার কিংবা বৃত্তিকার কেহই এতৎসম্বন্ধে কিছুই প্রদর্শন করেন নাই। * तथाच भाकेदारः-संख्य व हिगुणकोना सहिरव्या प्रकीर्तितः । वृत्तम्याकलिको व्याप्तिमधः कुर्यादयाालीम् ॥ इत्यध्वलक्षणम् । + सूबकारण परित्यकमपि मावाणा प्रतारादिक परमोपयोगितथा संग्रह प्रदश्यते- - प्रथमावाप्रसारः। तब प्रथमपाको स्याद गुरुपादस्त पूर्ववत् । हितोयपाको प्रथमादधो लेख्यो लघुगंगः । यथोपरि तथा शेषो मूलस्थाने लघव्यसेन। तृतीयादिषु पड निष्वयंवमेव गुरोरधः ॥ म न्यस्यावशिष्टन्तु पूर्ववन परिकीर्तितम् ॥ ने मावावयं देयं कमिनादौ गुरुयोः । कलयोः स्यात्तथा पूर्व लघुइयो भवेत्ततः ॥ चतुर्थपानावय पञ्चम्यान्तु गुरोरधः ।
प्रष्टमोऽध्यायः लघुश्यं लिखेत् पूर्व शिष्टम्स परिवहवेत् ॥ एवं सर्वत्र विन्यः कलाप्रसार उत्तमः । तेन हिगुरुपादस्य पञ्च मेदा भवन्त्यमौ । सान्तमध्यादिगुरुवातुलघुगणा: समताः ॥ पथ मावानष्टम। संख्याप्य ह पृथाङ, मावाम्बव चाहान् समालिखेत् । एकहातीयाजानाद्यमावावये क्रमात ॥ ततः पूव्वंयोन्मियानन्त पृष्टालोपनम् । पूर्वपूश्वतरोऽस्यपि लोप: सम्भवतो भवेत् ॥ यस्य यस्य भवेलोपम्लदधी गुरुता भवेत् । परमावावयेऽन्यन्तमावानष्ट वदत् सधीः ॥ यथा चतुकलपस्तारै हितोय: कोहग भवेदिति प्रश्नं चतस्रः कला: पृथक स्थाप्यास्तास प्रथमायामेकोऽजो देयो हितीयायां हाकः । एकार हाकावेकी हैन्य बातम्बातृतीयायां घडवाडावकीकृन्य जातः पञ्चाङ्कयताम् । १ २ ५. (। । । । ) पृष्टाङ्गमन्तिमकलोपर्यो लोपयेत्, तवावशिष्टे पूर्वपूर्वा यथा- सम्भव' लोपयेत् । यम्याङस्य लोपस्तदधस्तनमाना परमावया सहितः गुरुमायाति। प्रकृतदितीय- मैदप्रश्ने अन्तिमपञ्चमाझे पृष्ट' हा विलोप्यावशिष्ट' बाङ्गो पूर्व वा विलोपयेत् । एवम तृतीयचतुर्थकलोपर्यश्यान्नु नत्वात् तदधम भावयोगमत्व सम्भवतीन्यन्तगुरु: (15) वितीयो भंद: पथ मावोद्दिष्टम् । उद्दिष्ट नष्टवनस्यान्मात्राणां स्थापन पृथक् । उद्दिष्टालमस्ता लिखित्वोपरि विन्धमत् ॥ कलयोरावयारेकाडावत्य कलास च। पूर्वपूर्वडयोभिधानसामय गुरुपरि । पा प्रथममावाया अपरस्याम्वधी गुगः ॥ पस'करार्थमझानामकी कृत्य गुरूई गात। पकानप्रणयेदनये शिष्टन्तहिष्टमुच्यते । चतुकलाप्रस्तारे पादिगुरू: कथिन् म्यानेऽसीति प्रन्यासः (१२७५)। पव गुरु- शिरस्थ एकारोऽन्तिमकलोपरिम्य पारेऽपनेयः तथा मति तवावशिष्टाचत्वार इति चतुर्थमादि. गुरु-(5।। ) स्याम प्रकट' भवति । एवं मनचयम् ॥
१८२ पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम पथ मावामेकः । एकाधिककोष्ठानों के है पङको समे काय । नासामन्तिमकोष्ठव कार पूर्वमागे तु एकाङमयुक्पान : समपा के पूर्वयुग्मा दद्यादादिमकोष्ठे यावत् पङक्तिप्रवृत्तिः स्यात, पाद्यान तदीयः शौर्षायामभागस्थ : उपरिस्थितेन कोष्ठ विषमायां प्रेरयत, पडतो ममपखको कोष्ठानां पूरणमाद्यासमपहाय। उपरिस्थाले सदुपरिसंस्थ मिस्थितरडीभावामकरयं प्रोत: पूर्वोतफलभागिति। पर्वककलस्य भेदाभावान्मेकर्नास्ति हिकलमारभ्य मेरुः कार्यः । सब हिकलविकलयोईिकोष्ठात्मको मेमः, प्रथमो हिकलममतम्य विषमकोष्ठत्वादाद्यन्तयोरकै काई हितीयस्य समकोष्ठत्वात् अन्तिमकोठे एका प्रथमको? शिर:स्थितकोछायाकमेकीलत्य तेन हाईन पूरणम्, एवं सर्वत्र विषमेषु एकविपक्षसप्तादिषु पाद्यन्तयोरेकाई समेषु हिचतुः- पडष्टादिषु पन्तकोष्ठे एका शिष्टेषु शिरःस्थितकोटहयामेकीकृत्य तेन पूरणम् । अथ चक्रम् । ३ ४ समाप्तम्।
पिङ्गलच्छन्दः-सूत्र भाषाटीका प्रथम अध्याय . १। प्रत्येक छन्दःशास्त्रबनानेवाले पण्डित लोग ही सङ्कतसे ही छन्दोंका लक्षण प्रकट किया करते हैं। पिङ्गलसूत्र में भी यह नियम नहीं पलटा गया है। इसमें म, य, र, स, त, ज, भ, न, ग, और ल, इन दश अक्षरोंसे समस्त छन्दोंका संकेत दिखलाया गया है। ये दश अक्षर ही समस्त छन्दःशिक्षाकी जड़ है। तीन तीन अक्षर एकत्र रखकर ही छन्दः ठीक करने पड़ते हैं। इनको गण कहते हैं। छन्दः शास्त्रमें पूर्वोक्त मसे त तक कुल आठ गण हैं। ग और ल द्वारा केवल एक एकका परिचय होता है, तीन अक्षरोंका नहीं। लगातार तीन अक्षर गुरु होनेसे वे क्या संज्ञा कहयति हैं- इसी उद्देश्यले ग्रन्थकार कहते हैं कि क्रमसे तीन अक्षर गुरु होनेपर उनकी “म” संज्ञा जानो। अर्थात् जहांपर म देखोगे वहांपर तोन अक्षर गुरु वर्ण जानने होंगे। इस सूत्रमें 'धी' 'श्री' "श्री" तोनो अक्षर गुरु हुए। प्रथम सूत्र में अष्टम सूत्र पय॑न्त प्रत्येक सूत्रके ही प्रथम तीन तीन अक्षर ख व गुरुत्व और लघुत्व अनुसारसे तीन तीन गुरु और लघुवर्णके शापक हैं। अन्यत्र भी इसी प्रकार जानना चाहिये। धी प्रभृति द्वारा क्यों निर्देश किया गया सो आगे (१५वे सूत्र में ) बताया जायगा। “विद्यु- न्माला मौ गौ” इत्यादि सूत्र में 'म' संज्ञाका प्रयोजन होता है। २-भि .
१६४
पिङ्गलच्छन्दःसूत्र
इस प्रन्थमें गुरुवर्णका चिह्न (s) एवं लघुवर्णका चिह्न ।।) इस प्रकार
दिया जायगा।
२। जिस तीन वर्णोके आदिवर्ण लघु है, उन तीन वर्षों के
नाम 'य'। अर्थात् जिस तीन अक्षरोंका प्रथम अक्षर मात्र लघु, मध्य
और अन्तका अक्षर गुरु हो, उसकी 'य' संज्ञा जानना चाहिये।
'भुजङ्गप्रयातं यः' इत्यादि जगह पर 'य' 'ज्ञाका' प्रयोजन
होता है।
३। जिस तीन वर्णांका मध्य वर्ण ही लघु ( आदि और अन्तका
अक्षर गुरु ) उन तीन वर्णोका “र” कहते है। “स्रग्विणी र."
इत्यादि स्थलमें प्रयोजन पड़ता है।
४। अन्तगुरु ( अर्थात् आदि और मध्यवर्ण लघु, केवल शेष
अक्षर गुरु ) तीन वर्णोंको 'स' कहते है। "तोटकं सः” इत्यादि
"स" संज्ञाके प्रयोजन स्थल है।
५। अन्तलघु ( अर्थात् आदि और मध्य वण गुरु केवल शेष
वर्ण लघु ) तीन वर्णोंको त" कहते हैं। "तनुमध्या त्यौ” इत्यादि
सूत्रस्थलोमें “त” संशाके प्रयोजन स्थल है।
६। मध्यगुरु (अर्थात् आदि अन्त वर्ण लघु मध्यवर्ण गुरु) तीन
वोंको “ज” कहते है। “कुमारललिता जसौ ग" इत्यादि स्थानों में
"ज" संज्ञाका प्रयोजन है।
७। आदि गुरु, मध्य और अन्त वर्ण लघु, इस प्रकारो तीन
वर्णोको "म" कहते है। “चित्रपदा भौ गौ” इत्यादि सूत्र 'भ'
संज्ञाके प्रयोजनस्थल है।
८। क्रमशः तीन लघुवर्णोंको "न" कहते है। “दण्डको नौ
र" इत्यादि सूत्र 'न' संज्ञाके प्रयोजनस्थल हैं।
। गृ यह वर्ण ग्रहण करनेसे केवल एक ही लघुवर्णका
परिचायक हुआ है। एक लघुवर्णको 'ल' कहते है। यह तो
प्रथम अध्याय पहिले ही कहा गया है, ग और ल तीन वाँका जनानेवाला नहीं है। “गुरुरेको गकारस्तु लकारो लघुरेककः” इत्यादि । ल शब्दका अर्थ है, अतः इस सूत्रसे ही ह्रस्ववर्णको लघु संज्ञा की गयी। "लः समुद्रा गणः” इत्यादि सूत्र 'ल' संज्ञाके प्रयोजनस्थल हैं। १०। इस सूत्रसे पदके अन्तस्थित लघुवर्णको 'ग' गुरु संज्ञा अतिदिष्ट हुई, “गावन्त आपीढ़” इत्यादि सूत्रमें 'ग' संज्ञाका प्रयो. जन है। ११। संयुक्त घ्यञ्जन वर्णके पूर्ववर्ण और अनुस्वार, विसर्ग, जिह्वामूलीय, ( कवर्ग ) उपध्मानीय बर्णके लघु पूर्व वर्णकी गुरु संज्ञा अतिदिष्ट हुई। १२। द्विमात्र गुरुवर्णको “ज” अर्थात् गुरु संज्ञा विधान हुई। १३। इन द्विमान गुरु वर्णोंकी दो लघुवर्णों की तरह गणना होगा। १४ । विशेष विधि परित्याग करके प्रन्थ परिसमाप्तिपर्यन्त "ग्लो" इस वर्णका अधिकार होगा जैसे “आसुरी पञ्चदश", २२४ इस सूत्रमें वृत्तिकारने लिखा है। “तानि च अक्षराणि ग्लो इत्यधिकार- वशाद्गुरूणि लघुनि च” इत्यादि । १५। इस छन्दः शास्त्रमें वसु शब्दसे गुरु लघु आठ वर्णीको समझना चाहिये। लोकप्रसिद्ध अन्य शब्द लेनेका उपलक्षणमात्र यही सूत्र है। अर्थात् जैसे वसु शब्दसे ८ समझना चाहिये और समुद्र शब्दसे ४, इन्द्रिय शब्दसे ५ इत्यादि जिस जिस अर्थो मैं जो जो शब्द संसारमें प्रसिद्ध हैं इस छन्दः शास्त्रमें भी उस उस हो अर्थमें उन उन शब्दोंका प्रयोग होगा। .
द्वितीय अध्याय . १। इसके आगे यह शास्त्रपरिसमाप्तिपर्यन्त "छन्दः” यह अधि- कृत होगा। इस छन्दःशब्दसे अक्षरसंख्या कही गयी। २। इस सूत्रसे द्वादश सूत्र तक “गायत्री” छन्दका अधिकार होगा, अर्थात् “तान्युष्णिक” इस सूत्रके पहिले सूबतक वक्ष्यमाण छन्दकी गायत्री संज्ञा होगी। ३। एकाक्षर छन्दको दैवी गायत्री कहते हैं। गायत्री उष्णिक प्रभृति सात प्रकार छन्दोंके प्रत्येकको आषीं, दैवी, आसुरी, प्राजा. पत्य, याजुयो, मानी, आचों और ब्राह्मोभेदसे ८ प्रकार। कौन किस प्रकार कितने अक्षरों में अन्तर्गत होगी मो अच्छीतरह समझानके लिये ( १० पृ० ) मण्डल दिया गया हैं। उसके वनानेकी रीति यह हैं यथा-चतुरङ्ग (सतरञ्च ) क्रीड़ाके तरह आठ पंक्तिमें ६४ चौपट कोष्ठ द्वारा एक मण्डल बनाओ। फिर उसकी प्रथम पंक्तिके प्रथम कोष्ठमें आपी यह नाम लिखो। द्वितीयादि घरोंके उपरिभागमें क्रमानुसारसे गायत्री, उष्णिक, अनुष्टुप, वृहती, पंक्ति, त्रिष्टुप, जगती छन्दका नाम लिखी। फिर द्वितीय पंक्तिमें प्रथम घरसे “दैवी" शब्द लिखकर संज्ञा समझानेके लिये द्वितीय घरमें १ अङ्क वैठाओ। ४। पञ्चदशाक्षर छन्दका नाम आसुरी गायत्री। पूर्वोक्त मण्डलके तृतीय पंक्तिके पहिले घरमें “आसुरी" यह नाम लिखकर द्वितीय घरमें १५ अक्षर वैठाओ। आठ अक्षरके छन्दका नाम प्राजापत्या गायत्री कहते है। पूर्वोक्त मण्डलकी चतुर्थ पंक्तिके प्रथम घरमें “प्राजापत्या" यह नाम लिखकर द्वितीय घरमें ८ अङ्क वैठाओ।
द्वितीय अध्याय १६७ लिखो। ६। वेदोक्त षडक्षर छन्दोको याजुषी गायत्री कहते हैं। उस मण्डलको पञ्चम पंक्तिके घरमें “याजषी” यह नाम बैठाकर द्वितीय घरमें ६ अङ्क लिखो। ७। वेदोक्त द्वादशाक्षर छन्दका नाम सानो गायत्री हैं। उस मण्डलकी षष्ठ पंक्तिके प्रथम घरमें “सानी” यह नाम लिखकर द्वितीय घरमें १२ का अङ्क ८। वेदोक्त अपादशाक्षर छन्दको आश्ची कहते है। उस मण्डलकी सप्तम पंक्तिके प्रथम घरमें “आची” यह नाम लिखकर द्वितीय घरमें १८का अङ्क बैठाओ। ।। षष्ट पंक्तिमे साम्नी गायत्रीको दो दो अङ्क दो दो संख्यासे बड़ता हुआ क्रमसे तृतीय घरसे अष्टम घर पप्य॑न्त बैठागी। अर्थात् द्वितीय घरमें जो सानो गायत्रीका अङ्क १२ है, यह दो को संख्यासे वड़ता हुआ तृतीय घरसे १४, चतुर्थ में १६, पञ्चममें १८, षष्ठमें २०, सप्तममें २२, अष्टममें २४ का अङ्क होगा। १०। सप्तम पंक्तिसे आची गायत्री तीन तीन संख्यासे वड़ती हुई तृतीय घरसे अष्टम घरतक यथाक्रमसे बैठेगी, अर्थात् द्वितीय घरमें जो आञ्चों गायत्री को १८ संख्या है। वह तिन तिनसे बड़ती हुई तृतीय घरमें बैठेगी २०, चतुर्थ में २४, पञ्चममें २७, षष्ठमें ३० सप्तममें ३३ और अष्टममें ३६ । ११ । चतुर्थ पंक्तिसे प्राजापत्या गायत्री चार चार कि संख्यासे बड़ती हुई तृतीय घरसे अष्टम घरतक यथाक्रमसे बैठेगी। अर्थात् चतुर्थ पंक्तिके द्वितीय घरमें प्राजापत्या गायत्री कि संख्या हैं ८, अतएव ४ से बढ़ती हुई तृतीय धरमे वैठेगी १२, चतुर्थमे १६, पञ्चममें २०. षष्ठमें २४, सप्तममें २८, और अष्टममें बैठेगी ३२ । १२। जिन सब गायत्रीयोंके लिये कोई विशेष विधान नहीं वें ( अर्थात् दैवी, याजुपी) एक एक को संख्यासे बड़ती पिङ्गलच्छन्दःसूत्र हुई तृतीय घरसे अष्टम घरतक बैठेगी। अर्थात् द्वितीय पंक्तिके द्वितीय घरमें जो दैवी गायत्री की संख्या हैं १, वह तीसरे घरमे होगी २, चतुर्थमें ३, पञ्चममें ४, षष्टमें ५, सप्तममें ६, अष्टममें ७ होगी। इस प्रकार पश्चम पंक्तिके द्वितीय घरमें याजुषी गायत्री की संख्या है ६, वह वड़ती हुई तृतीय घरमें १, चतुर्थ में ८, पांचवेमें है, षष्ठमें १०, सप्तममें ११, और अष्टममें १२ की संख्या पूरी होगी। १३। तृतीय पंक्तिमें आसुरी गायत्री एक एक को संख्या छोड़ती हुई तृतीय पंक्तिके द्वितीय घरमें अष्टम घरतक यथाक्रमसे बैठेगी। अर्थात् तृतीय पंक्तिके द्वितीय घरमें आसुरी गायत्री को संख्या हैं १५, यहांसे १ छोड़कर तृतीय घरमें बैठेगी १४, चतुर्थ में १३, पञ्चममें १२, षष्टमें ११, सप्तममें १०, और अष्टम घरमें है। १४। गायत्री छन्दके अगाड़ी अर्थात् द्वितीय घरसे यथाक्रमसे उष्णिक अनुष्टुप्, वृहती पंक्ति, त्रिष्टुप् और गायत्री छन्द होंगे। अर्थात् द्वितीयादि घरके अङ्कानुसार यथाक्रमसे गायत्रीकि तरह उष्णिक, आदि कोभि प्रकार भेद समझना होगा। १५। याजुषी, साम्नी, और आश्ची गायत्री एकत्रित होकर ३३ अक्षरोंमें २ ब्राह्मी गायत्री होगी। इस प्रकार याजुषी, सानो, आञ्ची, और उष्णिक एकत्रित होकर ४२ अक्षरमें ब्राह्मी उष्णिक एवं याजुषी, सानो, आर्ची, अनुष्टुभ् एकत्रित होकर ४६ अक्षरमें एक ब्राह्मी अनुष्टुभ् एवं याजुषी, सान्नी. आर्ची और बृहती एकत्रित होकर ५४ अक्षरों में एक ब्राह्मी बृहती एवं याजुषी, सानी, आश्ची और पंक्ति एकत्रित होकर ६० अक्षरोंमें एक ब्राह्मी पंक्ति एवं याजुषी, सानी, आञ्ची और विष्टुभ् एकत्रित होकर ६६ अक्षरमें एक ब्राह्मी बिष्टुभ् होगा, एवं याजुषी, साम्नी, आश्ची, जगती एकत्रित होकर ७२ अक्षरों में एक ब्राह्मी जगती होगी। उस मंडलके अष्टम पंक्तिके प्रथम घरमें "ब्राह्मी" यह नाम लिखकर द्वितीय द्वितीय अध्याय . घरमें ३६, तृतीयमें ४२, चतुर्थमें ४८, पञ्चममें ५४, षष्ठमें ६०, सप्तममें ६६, और अष्टममें ७२का अङ्क स्थापन करना होगा। १६ । प्राजापत्या, आसुरी और दैवी गायत्री एकत्रित होकर २४ अक्षरों में एक आश्चीं गायत्री होगी। एवं प्राजापत्या, आसुरी, दैवी और उष्णिक एकत्रित होकर २८ अक्षरों में एक आर्षी उष्णिक एवं प्राजापत्या, आसुरी, दैवी और अनुष्टुभ् एकत्रित होकर ३२ अक्षरों में एक आषीं अनुष्टुभ् होगा एवं प्राजापत्या, आसुरी, दैवी और वृहती एकत्रित होकर २६ अक्षरों में एक आर्षी वृहती ; प्राजा- पत्या, आसुरी, दैवी और पंक्ति एकत्रित होकर ४० अक्षरों में एक आषी पंक्ति एवं प्राजापत्या, दैवी और त्रिष्टुप् एकत्रित होकर ४४ अक्षरों में एक आर्क बिष्टुप् एवं प्राजापत्या आसुरी और दैवी जगती एकत्रित होकर ४८ अक्षोरों में एक आषर्षी जगती होगी। उस मंडलकी प्रथम पंक्तिके प्रथम कोष्ठमें "आषीं" यह नाम लिखकर, द्वितीय कोष्ठमें २४, तृतीयमें २८, चतुर्थ में ३२, पञ्चममें ३६, पष्टमें ४० सप्तममें ४४ और अष्टममें ४८का अङ्क स्थापन करना होगा। इन सब सूत्राङ्क- सङ्कलनमें यो मंडल होगी वह मंडल पिछाडि ( १० पृः ) दीखा दिया हैं। यह मंडल ही केवल गायत्री प्रभृति छन्दोंके प्रकार भेद समझनेके लिये उत्तम उपाय है।
तृतीय अध्याय
१॥
इस अध्यायकी समाप्तिपर्यन्त “पाद” यह ही अधिकृत
होगा।
२। गायत्री प्रभृति छन्दोंके पादमें जहांपर अक्षर की संख्या
कम होगी, यहांपर. इय् उव् प्रभृतिसे पूरण करना होगा। जैसे
("तत् सवितुर्वरेण्यम्” इस गायत्री छन्दके पादमें ८ अक्षरकी जगह
७ अक्षर होनेसे “तत् सवितुर्वरेणियम्” इस प्रकार पूरण करना
होगा। इत्यादि ।)
३। जहां जहांपर गायत्रीका पाद प्रथित होगा वहां वहां पर ही
अष्टाक्षर ग्रहण करने होंगे।
४। जहांपर जगतीका पाद प्रथित होगा वहांपर द्वादशाक्षर
ग्रहण करने होंगे।
५। जहांपर वैराज पाद कथित होगा वहांपर दशाक्षर ग्रहण
करने होंगे।
६। जहांपर त्रिष्टुपका पाद कथित होगा, वहांपर एकादशाक्षर
समझने होंगे। इस अध्यायमें ३-६ तकमें परिभाषासूत्र ।
७। पूर्वोक्त पादानुयायी छन्दः कहीं पर एक पाद, कहीं दो
पाद, कहीं तिनपाद, कहीं चारपाद होगा। गायत्रीछन्दः विपाद भिन्न
नहीं होगा। कारण यह है कि अष्टाक्षर चार पादमें अनुष्टुप्छन्दः
होता है।
८। पड़क्षर चारपादमें २४ अक्षरों में आषी गायत्री छन्द होता
है। प्रत्येक सूत्रका उदाहरण वृत्तिमें देखो।
है। किसी वेदमें सप्ताक्षर त्रिपादसे २१ अक्षरोंमें भी गायत्री
छन्दः होता है।
तृतीय अध्याय २०१ १०। उस सप्ताक्षर त्रिपाद गायत्तीको “पादनिवृत्” कहते हैं। प्रयोगकर्ताके शुभादृष्ट जानानेके लिये ही यह संख्या कही हैं। ११। जिस गायत्त्री छन्दके प्रथम पादमें ६ अक्षर, दुसरेमें ८ अक्षर और तीसरेमें सात अक्षर होते है, उस त्रिपाद गायत्त्रीको "अतिपादनिवृत्” कहते हैं। १२। जिस गायत्त्री छन्दके प्रथम दो पादोंमें | अक्षर और तृतीय पादमें ६ अक्षर, उस त्रिपाद गायत्त्रोको “नागी" कहते हैं। १३। जिस गायत्त्रीके प्रथम पादमें ६ अक्षर, द्वितीय और तृतीय पादमें अक्षर है, उस गायत्त्रीको “वाराही” कहते है । १४। जिस छन्दके प्रथम पादमें ६ अक्षर, द्वितीय पादमें सात अक्षर, और तृतीय पादमें आठ अक्षर, उस छन्दको “वर्द्धमाना गायत्त्री" कहते हैं। १५। जिस छन्दके प्रथम पादमें आठ अक्षर, द्वितीय पादमें सात, तृतीय पादमें छह अक्षर है, उस छन्दको “प्रतिष्ठा गायत्ती" कहते हैं। १६। जगती छन्दका एकपाद (द्वादशाक्षर ) एवं गायत्ती छन्दका एक पाद (अष्टाक्षर)से "द्विपाविराट” नामक गायत्त्री छन्द होता हैं। १७। त्रिष्टुप् छन्दके तिन पादमें ( अर्थात् एकादशाक्षर तिन- पादको) “त्रिपाद् विराट् गायत्त्री” छन्द कहते हैं। ( यहांपर ही गायत्तीका अधिकार समाप्त हुआ) . १८। जिस छन्दके दो पाद अष्टाक्षर और एक पाद द्वादशा- भरका हो, उस त्रिपाद छन्दको ही “उष्णिक” कहते हैं। उस जगह अष्टाक्षर एवं द्वादशाक्षर पादके आगे पिछे किसी क्रमविवक्षा नहीं हैं। केबल पादसंख्यामात्रका ही विधान हैं। ২৬-পি .
२०२ पिङ्गलच्छन्दःसूत्र १६। जिस छन्दका प्रथम और अन्त्यपाद अष्टाक्षर एवं मध्यपाद बादशाक्षर हो, ऐसे उष्णिक्की “ककुभ्” संज्ञा होती है। २०। जिस छन्दका प्रथम पाद द्वादशाक्षर एवं शेष दो पाद अष्टाक्षर, उस छन्दको “पुर उष्णिक" कहते हैं। २१। जिस छन्दका शेषपाद द्वादशाक्षर एवं प्रथम दो पाद अष्टाक्षर, उस छन्दको “परोष्णिक” कहते हैं। २२। सप्ताक्षर चार पादको भी उष्णिक छन्द कहते हैं। ( उष्णिकका अधिकार समान ) २३। अष्टाक्षर चतुष्पाद की “अनुष्टुप्” संज्ञा होते हैं। २४। अष्टाक्षरका एकपाद एवं द्वादशाक्षरके दो पाद --ऐसी तीनपादसे भी कभी 'अनुष्टुप्' होते हैं २५। जिस छन्दका प्रथम एबशेष पाद द्वादशाक्षर, एबमध्य- पाद अष्टाक्षर, अथवा प्रथम दो पाद ही द्वादशाक्षर एवं शेषपाद अष्टा- क्षर, इस द्विविध छन्दको भी “अनुष्टुप” ही कहते हैं। ( अनुष्टुभका अधिकार समाप्त ) २६। जिस छन्दका एक पाद द्वादशाक्षर एवं तीनपाद अष्टाक्षर उस छन्दको “वृहती” कहते हैं। २७। जिस छन्दका तृतीय पाद द्वादशाक्षर, एवं श्म, श्य, और ४थ पाद अष्टाक्षर, उस वृहती छन्दका “पथ्या" संज्ञा होती हैं। २८। जिस छन्दका द्वितीय पाद द्वादशाक्षर एवं अन्य तीन पाद अष्टाक्षर, उस छन्दको “न्यसारिणी वृहती” कहते हैं। २६ । क्रोष्टुकि आचार्य इस “न्यसारिणी वृहती”को ही "स्कन्धोनीबी" नामक छन्द कहा हैं। ३०॥ यास्क आचार्य इस न्यसारिणी को ही "उरोबृहती" कहा है।
तृतीय अध्याय २०३ ३१ । जिस छन्दका शेषपाद द्वादशाक्षर एवं अन्त्य तीन पाद अष्टाक्षर, उन् छन्दको “उपरिष्टात् बृहती” कहते हैं। ३२। जिस छन्दका प्रथम पाद द्वादशाक्षर एवं शेष तीन पाद अष्टाक्षर, उसको "पुरस्ताद् वृहती” कहता हैं। ३३। वेदमें किसी किसी जगह चारपादमें हि , अक्षर होते हैं। ऐसि जगह भी "वृहती” छन्द होता हैं। ३४। प्रथम दो पाद दशाक्षर एवं शेष दो पाद अष्टाक्षर होनेसे भी उसको "वृहती” कहते है। ३५। द्वादशाक्षर तीनपादको "महावृहती" छन्द कहते हैं। २६। नाण्डो नामके मुनि इस बृहतीको ही "सतोवृहती" कहते हैं। ( वृहती अधिकार समाप्त) ३७। जिस छन्दका दो पाद द्वादशाक्षर एवं दो पाद अष्टाक्षर, उस छन्दको "पंक्ति” कहते हैं। ३८ । प्रथम और तृतीयपाद द्वादशाक्षर, एवं द्वितीय और चतुर्थ पाद अष्टाक्षर, इस प्रकारके छन्दको "सतःपंक्ति” कहते हैं। ३६। जिस छन्दका प्रथम और तृतीयपाद अष्टाक्षर एवं द्वितीय और चतुर्थ पाद द्वादशाक्षर, उस छन्दका भी "सत:पंक्ति” कहते हैं। ४०। जिस छन्दके प्रथम दो पाद अष्टाक्षर एवं शेष दो पाद द्वादशाक्षर, उस छन्दको “आस्तार पंक्ति” कहते हैं। ४१। जिस छन्दके प्रथम दो पाद द्वादशाक्षर और शेष दो पाद अष्टाक्षर, उसको "प्रस्तारपंक्ति" छन्द कहते हैं। ४२। जिस छन्दका प्रथम और चतुर्भपाद अष्टाक्षर एवं द्वितीय और तृतीय पाद द्वादशाक्षर, उस छन्दको विस्तारपंक्ति' कहते हैं। ४३। जिस छन्दका प्रथम और चतुर्थपाद द्वादशाक्षर एवं द्वितीय और तृतीय पाद अष्टाक्षर, उसको "संस्तारपंक्ति" कहते हैं।
२०४ पिङ्गलच्छन्दःसूत्र ४४। पञ्चाक्षर चारपादके छन्दको "अक्षर-पंक्ति' कहते हैं। ४५। प्रतिपादमें पांच पांच अक्षर हो, इस प्रकारके दो पादोंमें ( अल्पश:पंक्ति ) नामक छन्द होता हैं। वेदमें किसी किसी स्थानमें इस छन्दका यवहार देखा जाता हैं। ४६। पञ्चाक्षर पांच पादमें “पदपंक्ति” छन्द होता हैं। ४७। जिस छन्दके प्रथम पादमें चार अक्षर, द्वितीयमें छः अक्षर, शेष तीन पादमें पांच पांच अक्षर हो, उस छन्दको भी “पांच पद पदपंक्ति" कहते हैं। ४८ । प्रतिपादमें आठ अक्षर हो, ऐसे पाँच पादमें “पथ्या" नामक "पंक्ति" होती हैं। अष्टाक्षर छह पादमें "जगती" नामक ( पंक्ति) छन्द होता हैं। ५०। ग्यारहवां अक्षरका एक पाद और आट अक्षरका चारपाद ऐसे पांच पादमें "ज्योतिष्मती" लिष्टुप् छन्द होता हैं। ५१ । बारहां अक्षरका एकपाद और आठ अक्षरके चारपाद, ऐसे पांचपादमें “ज्योतिष्मती जगती" छन्द होता हैं। ५२। जिस छन्दके प्रथम पादमें एकादशाक्षर, और शेष पादमें अष्टाक्षर उसको "पुरस्तात् ज्योति” नामक “त्रिष्टुप" कहते हैं, एवं उसके प्रथमपाद बारहां अक्षर और शेष चार पादमें आठ अक्षर हो तो उसको “पुरस्तात् ज्योति" नामक “जगतो" कहते हैं। ५३। जिसके पूर्वके दो पाद और शेषके दो पाद अष्टाक्षर एवं मध्यपादके एग्यारहां अक्षर हो उसको "मध्यज्योति” नामक "त्रिष्टुप् छन्द कहते हैं। एवं जिसके पूर्वके दो पाद और परके पाद अष्टाक्षर, एवं मध्य पादके वारह अक्षर, उसको “मध्येज्योति" नामक “जगती" कहते हैं। ५४। जिसके पूर्वके चारपादमें आठ अश्र, और पर पाद .
तृतीय अध्याय २०५ ग्यारहवां अक्षर, उसको “उपरिष्ठात् ज्योति” नामक बिष्टुप कहते है। एवं जिसके पूर्वके चार-पाद आठ अक्षर, और शेषपाद वार- हवां अक्षर हो, उसको “उपरिष्टाज्योति" नामक “जगती" कहते हैं। ५५। पांच अक्षरके एकपाद और छः अक्षरके तीनपादमें "शङ्कमती” नामक “गायत्री” छन्द होता हैं। पहिलेसे छन्दः शब्दका अधिकार रहनेसे भी फिर छन्दः शब्दका ग्रहण सामान्य छन्दके प्रहणके लिये हैं। अतएव सब छन्दोंके यथोक्त त्रिपाद, पांच अक्षरके एक पादके साथ मिलित होनेसे “शङ्कमती” नामक सो सो छन्द होता हैं। ५६। छः अक्षर एक पादके माथ मिलित होनेसे पूर्व के सब छन्दोंकि “ककुम्मती” संज्ञा होती हैं। ५७। जिसके आदि और अन्त्यपाद बहुत अक्षरविशिष्ट, और मध्यपाद अल्पाक्षरविशिष्ट, इस प्रकार गायत्रोको “पिपीलिकामध्या" कहते हैं। अर्थात् जिसके प्रथम और शेषपाद अष्टाक्षर और मध्यपाद तीन अक्षरका हो, इस प्रकार त्रिपाद गायत्त्रीको “पिपीलिकामध्या" नाम हैं एवं अन्योन्य समस्त तीनपादविशिष्ट छन्दका भी मध्यपाद अल्पाक्षर होनेसे ही “पिपीलिकामध्या" संज्ञा होगी। ५८ । जिसके प्रथम और अन्त्यपादमें अल्पाक्षर एवं मध्यपादमें बहु अक्षर हो, उसको “यवमध्या" कहते हैं. एवं उष्णिक प्रभृति छन्दका भी मध्यपाद बहु अक्षरयुक्त होनेसे उसको “यवमध्या" संज्ञा होगी। ५६ । चौविस अक्षरकी गायत्रीमें तेइस अक्षर होनेसे "निवृत्” और पंचिस होनेसे भूरिक ' संज्ञा होती हैं। उष्णिक प्रभृति छन्दोमें भी इसी प्रकार समझना होगा। ६०। दो अक्षर कम दो अक्षर जास्ति होनेसे यथाक्रमसे गायत्री छन्दकी 'विराट' और "खराट' संज्ञा होती हैं। ६१। छब्बिस अक्षरके छन्दमें दो अक्षर जास्ति होनेसे 'खराट' २०६ पिङ्गलबन्दासूत्र छन्द हो सकता हैं, एवं दो अक्षर कम करनेसे “विराट् उष्णिक छन्द भी हो सकता है। अतएव ऐसी जगह पर कौन छन्द होगा इस आशङ्कामें आदि पादसे छन्द निर्णय करना होगा, और यदि गायत्त्रीका प्रथम पाद हो तो गायत्त्री, उष्णिक का प्रथम पाद हो तो उष्णिक होगा, अन्योन्य सन्देहस्थलोंमें भी इसी प्रकार सन्देह भञ्जन करना होगा। ६२। देवतादिसे भी संदिग्ध स्थलोंका सन्देह भञ्जन करना पड़ता हैं। आदि शब्दसे खरादि लिये जाते है। ६३। देवता द्वारा छन्द निर्णय करने पर किस छन्दका कौन देवता हैं, सो अवश्य जानना चाहिये। अतण्व देवता निर्णय करनेके लिये यह मूत्र किया हैं। गायत्त्रीसे लेकर जगती पर्यन्त पूर्वोक्त सात प्रकार छन्दोंका क्रमसे सूत्रोल्लिखित अग्नि प्रभृति सात देवता समझने होगे। अतएव सन्देह स्थलोंमें जिस देवताका निर्देश रहेगा उसके अनुसार छन्दका निर्णय करना होगा। अग्नि देवताका निर्देश करनेसे गायत्री, सविता देवताका निर्देश रहनेसे उष्णिक इत्यादि। वेदोक्त छन्दको विराट स्वराट संज्ञा ही भेद होता हैं, लौकिक छन्दका ऐसा नहीं होता हैं। यहांपर लौकिक छन्द की सम्भावना न रहनेसे सन्देह निवारणार्थ देवतादि निर्देशकी कुछ आवश्यकता नहीं है। ६४। गायत्त्रीसे आरम्भ करके जगती पय॑न्त सात प्रकार छन्दका स्वर भी यथाक्रमसे पड़ ज. ऋषभ, गान्धार, मध्यम. पञ्चम. धैवत और निषाद भेदेसे सात प्रकारोंका हैं। ६५। गायत्त्री प्रभृति सात छन्दोंका यथाक्रमसे सित, सारङ्ग प्रभृति सूत्रोपात्त सात प्रकारोंके वर्ण अभिहित हुये। ६६। गायत्री प्रभृति सात प्रकारोंके छन्दोंका गोत्र यथाक्रमसे अग्निवेश्य. काश्यय, गौतम, आङ्गिरस, भार्गव, कौशिक और तृतीय अध्याय २०७ बशिष्ठ भेदसे सात प्रकार हैं। जिन सब छन्र्दोकि पूर्वोक्त प्रकार सन्देहकी आशङ्का नहीं उन उन स्थलोंमें देवतादि निर्णयकी संशय .--निरासरूप आवश्यकता न रहनेसे भी छन्दके देवतादि ज्ञान द्वारा शुभादृष्ट होता हैं। यह ही देवतादि निर्णय करनेका छन्दःशास्त्र- प्रणेताका अभिप्राय हैं। (तृतीय अध्याय समाप्त) चतुर्थ अध्याय १ । एकसौ (१०४)चार अक्षरोमें “उत्कृति” नामक छन्द होता है। २। उत्कृतिके चार चार अक्षर छोड़कर अढ़तालिस अक्षरों तक वक्ष्यमाण सव छन्द कहे जायगा। ३। कृति शब्दके पूर्व में अभि, सम, वि, आङ् और योग करनेसे उत्कृतिके परवत्ती पांच शब्दोंका नाम होगा। अर्थात् एकसौ अक्षरोंके छन्दका अभिकृति, छियानब्बे अक्षरोंके नाम सङ्गति, १२ अक्षरोंके छन्दका नाम विकृति. ८८ अक्षरोंके छन्दका नाम आकृति और ८४ अक्षरोंके छन्दका नाम प्रकृति होगा। ४। उपसर्गरहित केवल कृति शब्द स्वरूपमें ही अवस्थित होगा। अर्थात् द्वितीय सूत्रसे पूर्वोक्त ८४से ४ कम करनेसे ८० अक्षरोंको छन्दका नाम कृति होगा। ५। कृतिके नाम पर धृति, अष्टी, शक्करी, और जगती छन्दका नाम कहे जायेगा। ६। पूर्वोक्त धृति प्रभृति शब्दके पहिले पृथक पृथक धृति प्रभृति शब्द ही देने होगा। जैसे धृति शब्दके पूर्वमें धृति शब्द, अष्टि में पिङ्गलच्छन्दःसूत्र शब्दके पूर्व में अष्टिशब्द, शक्करी शब्दके पूर्व में शक्करी शब्द, जगती शव्दके पूर्व में जगती शब्द देना चाहिये। ७। द्वितीय धृति प्रभृति शब्द, ( अर्थात् षष्ठ सूत्रद्वारा ) पूर्व कहे हुये-धृति प्रभृति शब्द अति शब्दके पर प्रयोग करने होगे। इस प्रकारसे द्वितीय, पञ्चम, षष्ट. और सप्तम सूत्रद्वारा क्रमिक संज्ञा निर्दिष्ट हुइ। ७६ अक्षरके छन्दका नाम “अतिधृति”. ७२ अक्षरके छन्दका नाम "धृति”, १८ अक्षरके छन्दका नाम “अत्यष्टि”. १४ अक्षरके छन्दका नाम “अष्टि". ६० अक्षरके छन्दका नाम "अतिशकरी", ५६ अक्षरके छन्दका नाम "शकरी". ५२ अक्षरके छन्दका नाम "अतिजगती" और ४८ अक्षरके छन्दका नाम "जगती"। ८। शास्त्रके शेष पर्य्यन्त इस सूत्रका अधिकार होगा। अर्थात् इस सूत्रसे वक्ष्यमाण आर्या प्रभृति छन्दका लौकिकत्व विहित हुआ, एवं इस विधानसे पूर्वोक्त गायत्री प्रभृति छन्दोंका वैदिकत्व जानना चाहिये। है। गायत्त्रीसे आरम्भकर त्रिष्टुप् पर्यन्त ये सव आर्या छन्द कहे गये है-( जैसे २४ अक्षर गायत्त्री, २८ अक्षर उष्णिक, ३२ अक्षर अनुष्टुप्, ३६ अक्षर वृहती, ४० अक्षर पंक्ति. ४४ अक्षर त्रिष्टुा ) वेदके न्याय लौकिक छन्दोंमें इनका व्यवहार होगा। १०। प्रत्येक छन्दके ही चारभागके एक भागकी पाद कहते हैं। जैसे-चौविश अक्षर गायत्रीका छः अक्षरों में एकपाद। इत्यादि यह सूत्र समवृत्तविषयक। ११। न्य नाधिक जितने अक्षरके पादसे जिस छन्दकी-समाप्ति होती है, उतने अक्षरों में उसका छन्दका पाद लेना होगा। उद्गतादि विषमवृत्तमें चारभागके एकभागमें पादको व्यवस्था न होकर निर्दिष्ट अक्षरोंसे ही पाद कि व्यवस्था होगी।
चतुर्थ अध्याय २०६ १२। चार लघु वर्णके "गण" संज्ञा होती हैं। आOलक्षण- सिद्धि ही गणसंज्ञाका प्रयोजन । १३। बह गण किसी जगहमें दो गुरु वर्णसे, किसी (११) किसी जगह दो लघु बणे (1) से, और अन्त्य एक गुरु वर्ण (15) से, किसी किसी जगह मध्यवत्तीं एक गुरु बर्ण और दो लघु वर्ण (11) से, किसी जगह आदि एक गुरु वर्ण और दो लघु वर्ण (5।।) से, एवं कहींपर चार लघु वर्ण ( ।।।।) से विन्यस्त होगा। इस प्रकार विन्यास प्रभेदके कारण निर्देशके लिये प्रथम अध्याय त्रयोदश सूत्र देखो। इसके किसी विन्यासका भी सम्भव न रहनेसे स्पष्टार्थहि करना पडा। १४। जिस छन्दमें सात गण और गणका अर्द्ध रहे, वह छन्द आद्धि रूपसे परिगणित होगा। इस जगह समग्र विभागमें कुछ अर्द्ध शब्दका प्रयोग रहनेसे द्वितीयाद्धं भी इसप्रकार समझना होगा। पिङ्गलाचार्य आर्या के लक्षणसे जनाते हैं कि आUमें अवान्तर पादकी ब्यबस्था नहीं हैं। १४। आ-छन्दके प्रथम, तृतीय, पञ्चम और सप्तमगण मध्यगुरु (15) नहीं होंगे। १६। आर्याछन्दका षष्ठगण मध्यगुरु (।5।) ही होगा। १७। कहीं पर आर्याछन्दका षष्ठ गण सब लघु (॥॥) भी . होगा। १८। षष्टगण शुद्ध होनेसे द्वितीय अक्षरावधि पद प्रवर्तित होगा। १६। षष्ठगण मध्यगुरु किंवा सर्व लघु होकर सप्तमगण सर्व लघु होनेपर प्रथम अक्षरावधि पद प्रवर्तित होगा। २०। द्वितीयार्द्ध में पञ्चमगण होनेसे सर्वलघु (॥॥) होगा। प्रथम अक्षरसे पद प्रवर्तित होगा। २१। द्वितीयाद्ध का पष्ठगण लघु (।) होगा। १६ और २१-भि पिङ्गलच्छन्दःसूत्र १७ सूत्रसे मध्यगण और सर्वलघुकी प्राप्ति रहने पर यह अपवाद कथित हुया। । २२। जिसके प्रथम और शेषाद्ध में तिन गणोंमें पाद समाप्त होगा, उस बााके “पथ्या" कहते है। २३। जिस आर्य्याको प्रथमाद्ध में शेषाद्ध में वा उभयाद्ध में तिन गणोंसे पाद समाप्ति न हो. उस आर्याको “विपुला" कहते हैं । विपुला आद्यन्तोभयाद्ध पूर्वक रहनेसे (१) आदिविपुला, (२) अन्त्य- विपुला और (३) उभयविपुला भेदसे तिन प्रकार हैं। उदाहरण वृत्तिमें देखो। २४। जिस आर्याछन्दका द्वितीय और चतुर्थगण दो गुरुवर्णके (लघु वर्णके ) मध्यवत्ती होकर मध्यगुरु (151) होता है, उस आर्य्याको “चपला" कहते हैं। वह अधिकार सूत्र हैं। २५ । पूर्व भागमें चपला लक्षण रहनेसे, उस आर्य्याको "मुखचपला" कहते हैं। २६ । द्वितीयाद्ध में चपलाका लक्षण रहनेसे, उस आर्य्याको "जघनचपला" कहते हैं। २७। जिस छन्दका उभयाद्ध में चपलालक्षण लक्षित होता हैं, उस आOकी "महाचपला" कहते हैं। २८ । जिस छन्दका शेषाद्ध प्रथमार्च के तुरथ अर्थात् जिसके द्वितीयाद्ध में भी षष्ठ गण मध्यगुरु वा सर्व गुरु हो, उस आर्य्याको "गीति" कहते है। ३६। आUछन्दका प्रथमाद्ध, जिसका शेषाद्ध और शेषाद्ध जिसका प्रथमार्द्ध हो, उसको "उद्गीति” कहते हैं। ३०। जिस छन्दका प्रथमाद्ध शेषाद्ध के तुल्य अर्थात् जिसके प्रथमार्द्ध में षष्ठगण एकलघु हो, उस आर्य्याको “उपगीति” कहते है।
चतुर्थ अध्याय २११ ३१। जिस छन्दका प्रथमाद्ध और शेषाद्ध आठ आठ गणद्वारा निबद्ध हो, उसको “आर्यागीति” कहते हैं। ३२। जिस छन्दके प्रथम और तृतीय पादमें चतुर्दश लकार, एवं द्वितीय और चतुर्थ पादमें षोड़श लकार होता हैं. एवं प्रत्येक पादको अन्त्य भाग ग्गण (515) एक लघुवर्ण और एक गुरुवर्ण द्वारा निबद्ध होता हैं, उस छन्दको “वैतालीय” कहते हैं। ३३ । वैतालीयनामक “छन्दके प्रत्येक पादशेषमें एक गुरुवर्ण अधिक होनेसे उसको “औपच्छन्दसक" कहते हैं। ३४। पूर्वोक्त वैतालीय छन्दके रगणके स्थानमे भगण (5।।) और रगणके परवत्ती लघुवर्णके स्थानमें गुरुवर्ण रहनेसे उसको "आपातलिका" कहते है। ३५। पूर्वोक्त वैतालीय अधिकारमें रगणादि द्वारा पादके अन्तस्थित आठ लकारोंका विन्यास नियमित हुया हैं। उसके अवशिष्ट लकार हि शेषशब्दमें समझते होंगे। अतएव वही शेष, प्रथम और तृतीय पादके छह लकार एवं द्वितीय और चतुर्थ पादके आठ लकारोंके सम्बन्धमें ऐसा नियम कहा है कि लकार दूसरे कि साथ अर्थात् द्वितीय लकार तृतीयके साथ, चतुर्थ लकार पञ्चमके साथ और ६ष्ठ लकार सप्तमके साथ नहीं मिले। इस नियमसे अवशिष्ट लकारोंका मिलित भाव भी अनुज्ञात होगा। ३६। इस वैतालीय अधिकारमें द्वितीय और चतुर्थ पादमें छह लकार अमिश्रित अर्थात् एक एक करके पृथक् पृथक नहीं प्रयुक्त होंगे। इससे प्रथम और तृतीय पादमें पृथक प्रयुक्त होनेमें कोई बाधा नहीं है। ३७। द्वितीय एवं चतुर्थ पादमें पञ्चम लकारके साथ चतुर्थ लकार मिलित होनेसे, उसको “प्राच्यवृत्ति” वैतालीय छन्द कहते है। वह सूत्र ६८, ३६ और ३५के सूत्रके अपवादरूपसे कहा गया है
२६ । प्रदर्शित
२१२
पिङ्गलच्छन्दःसूत्र
३८ । प्रथम एवं तृतीय पादमें यदि तृतीयके साथ द्वितीय
लकार मिलित, अर्थात् एक गुरु वर्णसे निबद्ध हो, तब उनको
"उदीच्यवृत्ति” नामक वैतालीय छन्द कहते है।
प्राच्यवृत्ति एवं उदीच्यवृत्ति इन दोनोंके
लक्षणयुक्त छन्दको “प्रवृत्तक” वैतालीय कहते हैं।
४०। जिस छन्दमें सव पाद ही अयुक्लक्षणान्वित अर्थात्
प्रत्येक पाद कुल १४ लकार, एवं द्वितीय लकार तृतीयके
साथ मिलित हो, उसको “चारुहासिनी" कहते हैं।
४१। जिस छन्दके सब पाद युक्लक्षणान्वित अर्थात्
प्रतिपादमें कुल सोलह लकार एवं पञ्चमके साथ चतुर्थ मिलित
हो, उसको "अपरान्तिका" नामक वैतालीय कहते हैं।
४२। जिस छन्दके प्रतिपादमें शेष एक गुरुवर्ण रहकर
कुल सोलह लकार रहें एवं नवम लकार मिलित नहीं, उसको
"मात्रासमक” कहते हैं।
४३। जिस मात्रासमक छन्दके प्रतिपादमें द्वादश लकार
और नवम लकार स्वरूपसे ही वर्तमान रहें, अर्थात् कोई भी
गुरुवर्ण सङ्गत न हो, उसको “वानवासिका" नामक मात्रासमक
कहते हैं।
४४। जिस मात्रासमक छन्दके प्रतिपादमें पञ्चम और अष्टम
लकार स्वरूपसे ही बर्तमान रहे, उसको “विश्लोक” नामक
मावासमक छन्द कहते हैं।
४५। जिस छन्दका नवम पञ्चम और अष्टम लकार स्वरूपमें
वर्तमान रहे, उसको "चित्रा” नामक मात्रासमक कहते हैं।
४६। जिस छन्दके नवम वर्ण दशमवर्णकी साथ एकीभूत
हो अर्थात् एक गुरु वर्णसे व्यवस्थित हो, उसको “उपचित्रा"
कहते हैं।
.
चतुर्थ अध्याय २१३ ४७। पूर्वोक्त पांच प्रकार छन्दोके बीचमें जिस जिस चारपाद छन्दोकी “पादाकुलक" कहते है। ४८। जिस छन्दके प्रतिपाद सोलह लघु वर्ण रहे, उसके "गीत्यार्या” नामक जाति कहते है। पहिलेसे ही ल अधिकार आकर सिद्धि होने भी दुसरिवार ल ग्रहण करके जानते है कि- पहिलेके स्थानों में जैसे एक गुरु वर्णसे दो लकार विन्यस्त किया हैं यहां पर उस प्रकार नहीं होगा। ४। वही गीत्यार्या यदि विपर्यस्त हो, अर्थात् एक अर्द्धभाग वत्तिस लघुवर्णों निबद्ध होकर एक अर्द्धभाग सोलह गुरुवर्णसे निबद्ध हो, तव उसको “शिखा” कहते है। ५०। शिखाके वीचमें विशेष यह है कि, जिसका पूर्वभाग बत्तिस लघुवर्णोंसे निवद्ध होकर शेष भाग सोलह गुरुवर्णोंसे निबद्ध हो, उसका “ज्योतिः” नामक शिखा कहते है। ५१। जिस पूर्वभाग सोलह गुरुवर्णो से निबद्ध होकर शेषभाग वत्तिस लघु वर्णोंसे निबद्ध हो, उसको नाम “सौम्या" शिखा कहते है। ५२। जिसके प्रथम भागमें सत्ताईस लघु वर्ण और शेषमें एक गुरु वर्ण सबसहित उनत्तिस लकार, एवं शेष भागमें उनत्तिस लघु वर्ण और अन्तमें एक गुरु वर्ण सब मिलकर एकत्तिस लकार, उसका नाम “चूलिका”। कोई कोई छन्दः शास्त्रकार इस सूत्रका “चूलिका- ई मेकोनत्रिशदन्तेग्”, इस प्रकार पाठ सङ्गत मानते है, और उसके मत्में चलिकाके प्रत्येक अर्द्ध भागमें ही उनत्तिस लघु वर्ण और अन्तमें गुरुवर्ण सब मिलकर एकत्तिप्त लकार रहना चाहिये। ५३। अब गण-मात्रासे प्रथित सब छन्दोंके गुरु लघु संख्या जनानेके लिये कहा जाता हैं। आर्या प्रभृति छन्दोंके वीचमें जिस निर्दिष्ट मात्रामें संख्यासे अक्षरसंख्या कम होगी, उसको गुरुसंख्या और तद्भिन्न अन्यका लघु संख्या समझना। एकगुरु वर्णको .
पिङ्गलच्छन्दःसूत्र द्विमाला रहनेसे गुरुवर्णमें समावेश रहनेसे ही मात्राको संख्यासे अक्षरको संख्या कम होती है। अतएव केवल लघुवर्णका समावेश रहनेसे ही लघुसंख्या होगी। चतुर्थ अध्याय समान । ४ पञ्चम अध्याय १। “वृत्त” शास्त्रसमाप्तिपर्यन्त यह अधिकार जावेगा। अर्थात् इससे लेकर शास्त्रसमाप्तिपर्यन्त जो सब छन्द होंगे वे सब ही वृत्तछन्दो होगा छन्द जाति और वृत्तभेदसे दो प्रकारका है। इस अधिकार सूत्रसे परवत्ती सव छन्दो ही वृत्तरूपसे निर्दिए रहनेसे पूर्वोक्त सव लौकिक छन्दही जाति समझने चाहिये। २। वृत्त छन्द तिन प्रकार है-सम, अद्ध सम, और विषम । जिसका प्रत्येक पाद समान अर्थात् एक ही लक्षणसे लक्षित, उसको सम, जिसका अर्द्धभाग समान एक लक्षणसे लक्षित उसको अर्द्धसम, एवं जिसके सब पाद ही भिन्न भिन्न लक्षणाक्रान्त उसको विषम कहते है। नामको अर्श लेकर ही इस प्रकार समझना होगा। . ३। सूत्रस्थ “सम" शब्दका अर्थ लक्षणसे सम, वृत्तकी संख्या "तावत् कृत्वः कृतं" का अर्थ उसके द्वारा गुणित। अतएव सूत्रार्थ हुया-समवृत्तकी संख्यासे समबृत्तकी संख्याको गुण करनेसे, जो संख्याका गुणफल होगा, उसीसे अर्द्धसम वृत्तकी संख्या समझना। जैसे अष्टमाध्यायमें गायत्री सम वृत्तकी संख्यानिर्दिष्ट हुई है-६४, इस ६४को ६४से गुण करनेसे गुणफल होगा ४०६६, अतएव गायत्त्री अर्द्ध सम वृत्तकी संख्या हुई चार हजार छियानव ।
पश्चम अध्याय २१५ ४। अद्ध समवृत्तकी संख्यासे अद्ध सम वृत्तकी संख्याको गुण करनेसे जो संख्याका गुण फल होता है, उससे विषम वृत्तकी संख्या निर्धारित होती है। जैसे पूब कथित ४०६६ द्वारा गुण करनेसे गुणफलसंख्या होती हैं-१, ६७, ७७, २१६ । अतः विषम वृत्तकी वेसंख्या हुई। ५। उस विषम और अद्ध समवृत्तकी संख्यासे स्वीय स्वीय मूलराशिसंख्या त्याग करानी होगी। अर्थात् उक्त विषम वृत्तकी संख्यासे उस मूलराशि अद्ध समवृत्तकी संख्या ४०६६ त्याग करनेसे शुद्ध विषम वृत्तकी संख्या होगी- विषम वृत्तकी संख्या होगी-२, ६७, ७३, ११० एवं प्रदर्शित अद्ध सम वृत्तकी संख्यासे उसकी मूलराशि समवृत्त की संख्या ६४ त्याग करनेसे समवृत्तकी संख्या होती है ४०३२ । ६। आठ अक्षरका एक पाद। इस प्रकार छन्दोके पूर्व पूर्य अक्षर अर्थात् प्रथम तृतीय पञ्चम और सप्तम अक्षर गुरु एवं पर पर अक्षर अर्थात् द्वितीय, चतुर्थ, षष्ठ और अष्टम अक्षर लघु होनेसे उसको “समानी" कहते है। सिंहावलोकिन्यायानुसार नवम सूत्रसे अनुष्टुभ् अधिकार करके केवल अष्टाक्षर पाद धरा है। ७। अष्टाक्षर पाद छन्दके पूर्व पूर्व अक्षर अर्थात् प्रथम तृतीय, पश्चम और समम अक्षर हस्व एवं पर पर अक्षर अर्थात् द्वितीय, चतुर्थ, षष्ठ, और अष्टम अक्षर दीर्घ होनेसे उसको “समानी", नामक छन्द कहते है। कोई कोई छन्द शास्त्रकार इसको "नाराच" कहते है। ८। समानी और प्रमाणी भिन्न अष्टाक्षर पाद छन्दको “वितान" कहते हैं। है। इस सूत्रको अधिकार सूत्र जानना। सप्तम अध्यायकी समाप्तिपर्य्यन्त “पादस्य” एवं इस अध्यायके विश सूत्रके पूर्व पर्यन्त "अनुष्टुभवक्त" अधिकृत होगा।
। २१६ पिङ्गलच्छन्दःसूत्र १०। यह निषेध सूत्र। इस वक्त जातिमें पादके प्रथम वर्णके ऊर्द्ध में सगण (115) और नगण (।।। ) नहि देना होगा। ११ । द्वितीय एवं चतुर्थ पादमें प्रथम वर्णके ऊर्द्ध में रगण (55) नहि देना होगा। १२। सगण नगण भिन्न 'म' आदिमें हैं-ऐसे ६ष्ठो त्रिकगणोंके वीचमें जो कोई एक विकगण देना आवश्यक है। १३। पादके चतुर्थ अक्षरके अर्द्ध में यगण (155) रहना आवश्यक है। १४। जिस वक्तके युक्पादमें अर्थात् द्वितीय और चतुर्थ पादमें चतुर्थवर्णका ऊद्धं में जगण (15।) रहेगा, उसको “पश्या” कहते है। यह १३ सूत्रका अपवाद है। १५। उक्तलक्षणके विपरीत ( अर्थात् जिसके प्रथम और तृतीय पादमें छतुर्थ वर्णके ऊर्द्ध में जगण (151) बिन्यस्त रहे, उस वक्तको भी किसीके मतमें 'पथ्या' कहते है। १६। जिस छन्दके अयुक्त पादमें अर्थात् प्रथम और तृतीय पादमें चतुर्थ वर्णके ऊर्द्ध में न (।।।) एवं युक् पादमें अर्थात् द्वितीय और चतुर्थ पादमें चतुर्थ वर्णके ऊर्द्धमें यगण रहेगा, ऐसे अनुष्टुभ् वक्तको “वपला” कहते है। १७। यह अधिकार सूत्र है। जिन छन्दके द्वितीय और चतुथ पादमें सप्तम अक्षर लघु होगा, उसको “विपुला” कहते है। उन्निस सूोके साथ एक योगसे विपुलाका लक्षण निष्पन्न होगा। पथ्यामें प्रथम और तृतीय पादमें चतुर्थ वर्णके ऊर्द्ध में यगणकी आवश्यक । बिपुलामे यगणके वदलमें भगण रगण वा नगण की आवश्यकता ; यह हि पथ्या और विपुलका भेद । १८ । सैतवआचाय्य कहते है- -युक्पाद और सवस्थानमें सप्तम वर्ण १६ । जिस छन्दके युक्पादमें सप्तम वर्ण लघु एवं अयुकपादमें । अयुक् पादमें लघु होगा।
पश्चम अध्याय २१७ चतुर्थ अक्षरके उर्द्ध में यगणको बाधा देकर भगण, रगण वा तगण रहेगा उस छन्दको “विपुला” कहते है। २०। अनुष्टु भको पादसे प्रत्येक पादमें चार चार अक्षर वढनेसे अर्थात् प्रथम पादमें आठ अक्षर, द्वितीय पादमें वारह अक्षर, तृतीय पादमें पोलह अक्षर और चतुर्थ पादमें विश अक्षर होनेसे जो छन्द होता, उसको “पदचतुरूर्द्ध” कहते है। इस छन्दमें अक्षरोंको हवदीर्घ कोई नियम नहि है। २१। पूर्वोक्त पदचतुरूई के प्रतिपादके अन्तके दो दो अक्षर यदि दीर्घ हो तव उसको “आपीड" कहते है। शेष दो वर्णोंका दीर्घत्व बिधान होनेसे और सव वर्ण हस्व होंगे, यह सूत्रकार अभिप्राय जानना। २२। पूर्वोक्त पदचतुरूद्ध के प्रतिपादके आदिमें दोवणे दीर्घ होनेसे उसको “प्रत्यापीड” कहते है। यहां पर भी पूर्ववत् सव वर्ण ह्रस्व रहेगा सूत्रकारका वैसा अभिप्राय जानना। २३। पूर्वोक्त पदचतुरूद्ध के प्रतिपादके प्रथम दो अक्षर एवं शेष दो अक्षर गुरु होनेसे उसको भी “प्रत्यापीड” कहते है। अतएव प्रत्यापीड छन्द दो प्रकार हुआ। २४। यदि द्वितीयादि पादके सहित प्रथम पादका विपर्यास हो तव पदचतुरूद्ध यथाक्रमसे "मारी" "लवली” और “अमृतधारा" भागसे कथित होता है। अर्थात् आदि पादके स्थानमें द्वितीय पाद और द्वितीय पादके स्थानमें आदि पाद होनेसे "मञ्जरी” आदि पादके स्थानमें तृतीय पाद और तृतीय पादके स्थानमें आदि पाद होनेसे "लवली", एवं आदिपादके स्थानमें चतुथ पाद और चतुर्थ पादके स्थानमें आदि पाद होनेसे “अमृतधारा" नाम होगा। कोई कोई छन्दःशास्त्रकार आपीडादि छन्दीके इस प्रकार पादविपासेसेभी -शि पिङ्गलच्छन्दःसूत्र मारी प्रभृति संज्ञा करते है। यहाँ हि पर पदचतुरू‘धिकार समाप्त हो गया है। २५। जिस छन्दके प्रथम पादमें यथाक्रमसे सगण, जगण, सगण, और एक ह्रख वाँसे कुल १० अक्षर, द्वितीय पादमें नगण, सगण, जगण और दीर्घवर्णोसे कुल १० अक्षर, तृतीय पादमें भगण, नगण, यगण, लकार और एक गुरु बर्णोसे कुल ११ अक्षर, ऐवं चतुर्थ पादमें सगण, जगण, एकटो गुरुवर्णसे कुल १३ अक्षर हो उस वृत्तकी "उद्गता" कहते है। इससे इस प्रकार जानना चाहिये इस छन्दका आदि पाद द्वितीयपादके सहित एकतः अर्थात् विना विलम्बसे पढना होगा। २६ । जिस छन्दके तृतीय पादमें यथाक्रमसे रगण, नगण, भगण और एक दीर्घ वर्णसे कुल १० अक्षर एवं अन्य तिन पाद पूर्वोक्त उद्ता छन्दके लक्षणयुक्त होती उसको “सौरभक” कहते है। २७। जिस छन्दके तृतीय पादमें यथासंख्यासे दो नगण और दो सगण द्वारा कुल द्वादश अक्षर और अन्य तिन पाद पूर्वोक्त उद्- गतालक्षणयुक्त हो, उसको “ललित” नामक छन्द कहते हैं। २८। जिसके प्रथम पादमें यथाक्रमसे मगण, सगण, जगण, भगण और दो गुरुवर्णोसे कुल १४ चौद अक्षर, द्वितीय पादमें सगण, नगण, जगण, रगण और गुरुवर्ण से कुल १३ अक्षर, तृतीय पादमें दो नगण और सगणसे कुल ६ अक्षर एवं चतुर्थ पादमें तिन नगण, जगण और यगणद्वयसे १५ अक्षर होता है उसको "उपस्थित- प्रचुपित” नामक वृत्त कहते हैं। इस सूत्रमें “पृथगाद्य” इस अंशसे उद्गता छन्दका “एकतः" अधिकार निवृत्त हुया अर्थात् इस छन्दमें उदगताकी तरह प्रथम पाद द्वितीय पादकि साथ एकत्र नहि पडना होगा। २६ । जिसके तृतीय पादमें यथाक्रमसे दो नगण, एक सगण,नगण, .
पञ्चम अध्याय २१६ और सगनसे कुल १८ अक्षर एवं अन्य तिन पाद प्रदर्शित “उपस्थित- प्रचुपित” छन्दके लक्षणाक्रान्त हो उसका "वद्धमान” नामक वृत्त कहते है। ३०। जिसके तृतीय पादमें यथाक्रमसे तगण, जगण और रगणसे कुल ६ अक्षर एवं अन्य तिन पाद यथोक्त “उपस्थितप्रचुपित" छन्दके लक्षणाक्रान्त हो उसको “शुद्धविराड ऋषभ” नामक वृत्त कहते हैं ३१। यह अधिकार सूत्र है। इस अध्यायकी समाप्तिपर्यन्त “अर्द्ध" यह सूत्र अधिकृत होगा अर्थात् अतःपर अध्यायसमाप्ति- पर्यन्त यो सब मूत्र करेंगे सवहि अर्द्ध के लक्षण होंगे। ३२। जिसके प्रथम पादमें यथाक्रमसे तिन सगण एक लघुवर्ण और एक गुरुवर्णसे कुल ११ अक्षर द्वितीय पादमें तिन भगण और दो गुरुवर्ण द्वारा १० अक्षर एवं ( समप्रविभागवाची अद्ध शब्द द्वारा ) द्वितीयाद्ध और इस प्रकार अर्थात् तृतीय पाद प्रथम पादके और चतुर्थ पाद द्वितीय पादके लक्षणयुक्त हो उसको “उपचित्रक" नामक वृत्त कहते है। ३३। जिसके प्रथम पादमें यथाक्रमसे तिन भगण और दो गुरु- वर्ण द्वारा कुल ११ अक्षर, द्वितीय पादमें नगण, दो जगण और रगण द्वारा कुल १२ अक्षर, एवं पूर्ववत् तृतीयप्रथमपादके और चतुर्थ पाद द्वितीयके लक्षणयुक्त हो उसको “द्रुतमध्या” नामक वृत्त कहते हैं। ३४। जिस छन्दके प्रथम पादमें यथाक्रमसे तिन सगण और एक दीर्घवर्ण, द्वितीय पादमें तिन भगण और दो दीर्घवर्ण रहे एवं पूर्ववत् तृतीय पाद प्रथम पादके और चतुर्थपाद द्वितीय पादके लक्षणयुक्त हो उसको “वेगवती” नामक वृत्त कहते है। ३४। जिस छन्दके प्रथम पादमें यथाक्रमसे तगण, जगण, रगण, और एक दीर्घवर्ण, द्वितीय पादमें मगण, सगण, जगण और दो २२० . पिङ्गल व्छन्दःसूत्र दीर्घवर्ण रहे, एवं पूर्ववत् तृतीय पाद प्रथम पादके एवं चतुर्थापाद द्वितीय पादके लक्षणयुक्त होनेसे उसको “भद्रविराट" नामक छन्द कहते हैं। ३६। जिस छन्दके प्रथम पादमें यथाक्रमसे सगण, जगण, सगण और एक दीर्घवर्ण, द्वितीय पादमें भगण, रगण, नगण और दो दीर्घवर्ण रहे, एवं पूर्ववत् तृतीयपाद प्रथमपादके और चतुर्थपाद द्वितीयके लक्षणयुक्त हो उसको “केतुमती” नामक छन्द कहते हैं। ३७। जिस छन्दके प्रथम पादमें यथाक्रमसे दो तगण, जगण, और दो दीर्घवर्ण, द्वितीय पादमें जगण, तगण, जगण और दो दीर्घवर्ण रहे, एवं तृतीय पाद प्रथम पादके और चतुर्थ पाद द्वितीय पादके लक्षणान्वित हो, उसको “आख्यानिकी” नामक छन्द कहते है। ६८। जिस छन्दके प्रथम पादमें क्रमसे जगण, तगण , जगण, दो दीर्घवर्ण ; द्वितीय पादमें दो तगण, दो जगण, और दी दीर्घवर्ण रहे, और तृतीय पाद प्रथम पादके और. चतुर्थ पाद द्वितीय पादके लक्षणान्वित होता है, उसको “विपरीताख्यानिकी” कहते है। यह दो छन्द वक्ष्यमाण उपजातिके अन्तर्गत होनेसे भी विशेष संज्ञाके निमित्त अर्द्ध समाधिकारमें हो पढना चाहिये यह छन्दोंके विद्वानोंका अभिप्राय है। ३६। जिस छन्दके प्रथम पादमें क्रमसे तिन सगण, एक ह्रस्व वर्ण, और एक गुरुवर्ण ; द्वितीय पादमें नगण, दो भगण और रगण रहे एवं तृतीय पाद प्रथमके और चतुर्थ पाद द्वितीय पादके समान लक्षणान्वित होता है, उसको नाम “हरिणल ता" वृत्त है। ४०। जिस छन्दके प्रथम पादमें क्रमसे दो नगण, रगण, एक हख और एक दीर्घवर्ण, द्वितीय पादमें नगण, दो जगण और रगण रहे एवं तृतीय पाद प्रथम पादके और चतुर्थ पाद द्वितीय पादके समान लक्षणान्वित हो, उसकी. “अपरवक्त” नामक छन्द कहते
षष्ठ अध्याय
२२१
.
है। यह छन्द वैतालीयके बीच में पढनेसे भी विशेष संज्ञाके लिये
इस प्रकरणमें पढ़ा है।
४१। जिस छन्दके प्रथम पादमें क्रमसे दो नगण, रगण, और
यगण ; द्वितीय पादमें नगण, दो जगण, रगण और एक दीर्घवर्ण
रहे एवं तृतीय पाद प्रथम पादके और चतुर्श पाद द्वितीयपादके
समान लक्षणान्वित हो, उसकी “पुष्पिताप्रा” कहते है। यह छन्द
"औपछन्दसिक” के बीचमें पठित होनेसे भी विशेष संज्ञा जनानेके
लिये इस प्रकरणमें पठित हुआ है।
४२। जिस छन्दके प्रथम पादमें क्रमसे रगण, जगण फिर भी
रगण और जगण; रितीय पादमें जगण, रगण, फिर भी जगण,
रगण और एक दीर्घवर्ण रहे एवं तृतीय पाद प्रथम पादके और
चतुर्थ पाद द्वितीय पादके समानलक्षणान्वित हो, उसको “यवमती"
नामक छन्द कहते है।
४३। जिस छन्दके प्रथम पादमें पहिले अष्टाविंशति अक्षर
और शेषके एक गुरु कुल २६ वर्ण, २य पादमें ३० लघु वर्ण
और शेष गुरु वर्ण, कुल ३१ वर्ण हो और ३य पाद प्रथम पादके ४
पाद श्य पादके समान लक्षणान्वित हो, उसको "शिखा” नामक वृत्त
कहते है।
४४। जिस छन्दके प्रथम और तृतीय पादमें शिखाछन्दोक्त
३१ वर्ण, एवं द्वितीय और चतुर्थपादके शिखा छन्दमें कहेहुवे २६ वर्ण
हो, उसको “खञ्जा” नामक छन्द कहते है।
षष्ठ अध्याय
१। छन्दशास्त्रमें छन्दसे निबद्ध श्लोकोंके पादादि विभागका
( अर्थात् यहां पर विश्राम होता है उस स्थलके झापकका) नाम
यति है। वृत्ति देखो।
२२२
पिङ्गलच्छन्दःसूत्र
२। जिसके (गायत्रीछन्दके) प्रत्येकपादमे तगण और यगण
रहे, उसको “तनुमध्या” नामक छन्द कहते है।
३। जिसके ( उष्णिक्छन्दके) प्रत्येक पादमें जगण, सगण और
गकार रहे, उसको "कुमारललिता” छन्द कहते है।
४। जिस अनुष्ट भछन्दके प्रत्येक पादमें भगण, तगण, लकार
और गकार रहे, उसको “माणवकाक्रीडितक” छन्द कहते हैं।
५। जिस अनुष्ठ भूछन्दके प्रत्येक पादमें दो भगण और दो
गकार रहे, उसको “चित्रपदा" नाम वृत्त कहते हैं।
६। जिस अनुष्टुभ्छन्दके प्रत्येक पादमें दी भगण और दो गकार
रहे, उसको "विद्युन्माला” नामक वृत्त कहते हैं।
७। जिम श्लोकके प्रतिपादमें मगण और नगण एवंदो दीर्घ
वर्ण रहे, उसको "हंसरुत” छन्द कहते है।
८। जिस छन्दके प्रतिपादमें दो नगण और मगण रहे, उसको
"भुजगशिशुभृता” छन्द कहते है। इस छन्दमें सात और दो अक्षरों
पर यति रहेगी।
है। जिस श्लोकके प्रतिपादमे रगण, नगण, और सगण रहे,
उसको “हलमुखी” नामक छन्द कहते है। इस छन्दमें तीन और
छय अक्षरोंमे यति रहेगी।
१०। जिस श्लोकके प्रतिपादमें मगण, सगण, जगण और एक
दीर्घवर्ण रहे, उसको “शुद्धविराट” छन्द कहते है। इस छन्दका
पादान्तमें यति होगी।
११। जिस श्लोकके प्रतिपादमें मगण, नगण, यगण और एक
दीर्घवर्ण रहे उसको "पणव" छन्द कहते है। इस छन्दमें पांच पांच
अक्षरोंमे यति होगी।
१२। जिस श्लोकके प्रतिपादमें भगण, मगण, सगण और
षष्ठ अध्याय २२३ एक दीर्घवर्ण रहे, उसको “रुक्मवती” नामक छन्द कहते हैं। इस छन्दमें पादान्तमें यदि होगी। १३। जिस श्लोकके प्रतिपादमें रगण, जगण, रगण और एक दीर्घवर्ण रहे, उसको "मयूरसारिणी” छन्द कहते हैं। इस छन्दमें पादान्तमें यति होगी। १४। जिस श्लोकको प्रतिपादमें मगण, भगण, सगण और एक दीर्घवर्णसे रचित हो उसको “मत्ता” नामक छन्द कहते है। इस छन्दमें चार अक्षर और छह अक्षरों में यति होगी। १५। जिस छन्दको प्रतिपादमें तगण, दो जगण और एक दीर्घ वर्णसे रचित हो, उसको “उपस्थिता" छन्द कहते है। इस छन्दमें दो और आठ अक्षरोंमें यति होगी। १६। जिस श्लोकका प्रतिपाद दो तगण, एक जगण और दो दीर्घ वर्णोंसे रचित हो, उसको “इन्द्रवज्रा” कहते है। इस छन्दोमें पादान्तमें यति होगी। १७। जिस श्लोकका प्रतिपाद जगण, तगण, जगण और दीर्घ- वोंसे रचित हो, उसको “उपेन्द्रवज्रा” कहते है। इस छन्दमें भी पादान्तमें यति का नियम है १८ । जिस श्लोकका कोई पाद इन्द्रवज्राकि लक्षणसे, कोई पाद उपेन्द्रवज्राकि लक्षणसे रचित हो, उसको “उपजाति” कहते हैं। इस प्रकार वंशस्थबिलके साथ इन्द्रवंशाका लक्षण और शालिनीकी साथ वातोम्मीको लक्षण मिलनेसे भी “उपजाति' छन्द होता है। उपजाति नानाप्रकार की है। इन्द्रवज्रासे उपेन्द्रवज्राके मिलनेसे जो जाति होती है उसके भेदप्रस्तावानु- सारसे चोदह प्रकारके हैं। १६। जिस श्लोकका प्रतिपाद तीन भगण और दो दीर्घ .
२२४ पिङ्गलच्छन्दःसूत्र वोंसे रचित हो, उसको "दोधक" कहते है। इसमें पादान्तमें यतिका नियम है। २०। जिस श्लोकका प्रतिपाद भगण दो तगण और दो दीर्घ वर्णसे रचित हो, उसको "शालिनी” कहते हैं। इस छन्द चार और सात अक्षरोंमें यति होती हैं। २१। जिस श्लोकका प्रतिपाद मगण, भगण, तगण और दो दीर्घ वर्णोसे रचित हो, उसको “वातोम्मी" कहते हैं। इस छन्दमें चार और सात अक्षरोंमें यति होती हैं २२। जिस श्लोकका प्रतिपाद मगण, भगण, नगण एक लघुवर्ण और एक दीर्घवर्णसे रचित हो उसको "भ्रमरविलसिता" कहते है। इसमें चार और सात अक्षरोंमें यति होती हैं। २३। जिस श्लोकका प्रतिपाद रगण, नगण, रगण, एक लघु वर्ण, एक गुरुवर्णसे रचित हो, उसको “रथोद्धता" कहते हैं। इस छन्दमें पादान्तमें यति होगी। २४। जिस श्लोकका प्रतिपाद रगण, नगण, भगण, और दो दीर्घवर्णसे रचित हो, उसको "स्वागता" कहते हैं। इस छन्दमें पादान्तमें यति होगी। २५। जिस श्लोकका प्रतिपाद दो नगण, एक सगण और दो गुरुवर्णसे रचित हो, उसके “बृन्ता” छन्द कहते हैं। इस छन्द मण्डकप्लुति न्यायानुसार चार और सात अक्षरों में यति होगी। २६। जिस श्लोकका प्रतिपाद रगण, जगण, रगण एक लघु वर्ण और एक गुरुवर्णसे रचित हो उसको “श्येनी" छन्द कहते । इस छन्दको पादान्तमें यति होगी। २७। जिस श्लोकका प्रतिपाद जगण, रगण, जगण, और दो गुरुवर्णसे रचित हो उसको “विलासिनी" छन्द कहते हैं। इस छन्दमें यतिको नियम नहीं। . . ..
षष्ठ अध्याय
२२५
२८ । षष्ठाध्यायकी समाप्तिपय्यन्त जगती संज्ञाका अधिकार
होगा । इस जगती संज्ञासे अध्यायकी समाप्तिपय्यन्त समस्त छन्दोंके
लक्षण हो जगती संज्ञाके अन्तर्गत होंगे। इस लिये आगारी जो
'तोटकं स' इस प्रकार जो तोटकका लक्षण कहेंगे, वह भी जगतीके
.पादके अक्षरोंकी संज्ञाकी बोधक होगा। तोटक लक्षणका तात्पर्य
तोटकके लक्षणके अनुवादमें दिखाया जायगा।
२६ । जिस छन्दमें जगण, तगण, जगण और रगण रहे, उसको
"वंशस्था” नामक छन्द कहते है।
३०। जिसके प्रतिपादमें दो तगण, एक जगण और रगण रहे,
उसको “इन्द्रवंशा” नामक वृत्त कहते है। इस छन्दमें पादान्तमें
यति होगी।
३१ । जिसके प्रतिपादमें नगण, भगण और रगण रहे,
उसको “द्रुतविलम्बित” नामक छन्द कहते है। पादान्तमें
यति होगी।
२२। जगती अधिकारके अनुसार जबतक द्वादश अक्षर पूर्ण
म हो, तबतक सगणका व्यवहार करना चाहिये-अर्थात् जिसके
प्रतिपादमें चार सगण रहे उसको "तोटक” कहते हैं। पादान्तमें
यतिका नियम।
३३। जिसके प्रतिपादमें दो नगण, एक मगण और यगण हो,
उसको 'पुट' नामक वृत्त कहते हैं। इसमें आठ और चार अक्षरों में
यति होगी।
३४। जिसके प्रतिपादमें जगण, सगण, फिर भी जगण और
सगण रहे, उसको 'जलोद्धतगति' नामक वृत्त करते है। इसमें प्रति
छह अक्षरों में यति होगी।
३५। जिसके प्रतिपादमें नगण, यगण,
फिर नगण
और यगण
২৯-পি
. २२६ पिङ्गलच्छन्दःसूत्र रहे उसको कुसुमविचित्रा' छन्द कहते हैं। इसमें प्रति छह अक्षरों में यति होगी। ३६। जिसके प्रतिपादमें दो नगण, एक मगण और रगण रहे, उसको 'तत' नामक वृत्त कहते है। इसमें यतिका नियम नहीं है। ३७। जिसके प्रतिपादमें दो नगण और दो रगण रहे, उसको "चञ्चलाक्षिका” कहते है। इसमें भी यतिका नियम नहीं है। ३८॥ जिसके प्रतिपादमें चार यगण रहे, उसको 'भुजङ्ग-प्रयात' कहते हैं। इसमें पादान्तमें यतिका नियम है। ३६। जिसके प्रतिपादमें चार रगण रहे, उसको “स्त्रग्विणी" वृत्त कहते है। ४०। जिसके प्रतिपादमें सगण, जगण फिर भी दो सगण हो, उसको “प्रमिताक्षरा" नामक छन्द कहते है। इसका पादान्तमें यतिका नियम है। ४१। जिस छन्दके प्रतिपादमें भगण, मगण, सगण और मगण रहे, उसको 'कान्तोत्पीड़ा' नामक छन्द कहते है। पादान्तमें यति - होगी। ४२। जिसके प्रतिपादमें दी मगण और दो यगण होंगे, उसको "वैश्वदेवी" नामक छन्द कहते है। इसमे पांच और सात अक्ष- रोंमें यति होगी। ४३। जिसके प्रतिपादमें तगण, मगण, नगण, और यगण रहें उसको “वाहिनी” नामक वृत्त कहते हैं। ४४। जिसके प्रतिपादमें नगण, जगण, भगण और यगण रहें उसको 'नवमालिनी' नामक वृत्त कहते है। षष्ठ अध्याय समाप्त।६
सप्तम अध्याय
-
* अब एक एक अक्षरोकी वृद्धिसे अतिजगती, शक्करी, अतिशक्करी,
अत्यष्टि, धृति और अतिधृति-इस सात छन्दोंकी क्रम क्रमसे
कहे जाते है।
१। जिसके प्रतिपादमें मगण, नगण, जगण, रगण और एक
गुरुवर्ण रहे, उसको “प्रहर्पिणी” कहते है। इसमे तीन और दश
अक्षरोंमें यति होगी।
२। जिसके प्रतिपादमें जगण, भगण, सगण, जगण और एक
गुरुवर्ण रहे, उसको 'रूचिरा' कहते है। इसमे चार और नवो
अक्षरोंमे यति होगी।
३। जिसके प्रतिपादमें मगण, नगण, यगण, सगण और एक
गुरुवर्ण रहे, उसको “मत्तमयूर” नामक छन्द कहते है। इसमें भी
चार और नवो रक्षरोंमे यति होगी।
४। जिस छन्दका प्रतिपादमें तीन नगण एवं एक सगण और
एक गुरुवर्ण रहे, उसको “गौरी” नामक वृत्त कहते है।
५। जिसका प्रतिपादमें मगण, तगण, नगण, मगण और दो
गुरु रहा है, उसके “असम्बाधा" नामक वृत्त कहते है।
६। जिसका प्रतिपादमें दो नगण, एक रगण, सगण, एक लघु
और एक गुरु रहा है, उसके “अपराजिता" नामक छन्द कहते है।
इस छन्दका सात सात अक्षरमें यति है।
७। जिसका प्रतिपादमें दो नगण, एक भगण, एक नगण एक
लघु ओर एक गुरु रहा है, उसको “प्रहरणकलिता” नाम वृत्त
कहते है। इस छन्दका भी सात अक्षरोंमे यति है।
"
२२८ पिङ्गलच्छन्दःसूत्र ८। जिसका प्रतिपादमें तगण, भगण, दो जगण और दो गुरु है, उसका “वसन्ततिलका" नामक वृत्त कहते हैं। है। इस “वसन्ततिलका" छन्दः काश्यप आचार्यका मतसे "सिंहोन्नता" कहा जाता है। १०। सैतवाचायं इस वसन्ततिलकाको “उद्धर्षिणी” नामसे ११। जिसके प्रतिपादमें चार नगण और एक सगण रहे, उसको 'चन्द्रावर्ता' कहते है। १२। इस चन्द्राबर्ता छन्दके पष्ठ और नवमाक्षरमे यति होनेसे इसहीको 'माला' कहते है। १३। जब इस ही “चन्द्रावर्ता” छन्दके आठ और सात अक्षरोंमे यति होगी, तब इसका नाम “मणिगुणनिकर” होगा। १४। जिसके प्रतिपादमें दो नगण, एक भगण और दो यगण होंगे, उसको “मालिनी” छन्द कहते है। १५। जिसके प्रतिपादमे भगण, रगण, तीन नगण और एक गकार होगा, उसको “ऋषभगजविलसित” नामक छन्द कहते है। इससे सात और नौ अक्षरों में यति होगी। १६। जिसके प्रतिपादमें नगण, सगण, मगण, रगण, सगण, एक लकार और गकार रहे, उसको 'हरिणी' कहते है। छह, चार और सात अक्षरों में यति होगी। १८। जिसके प्रतिपादमें जगण, सगण, जगण, सगण, यगण, लकार और गकार रहे, उसको 'पृथ्वी' छन्द कहते है। आठ और नौ अक्षरों में यति होगी। १८। जिसके प्रतिपादमें भगण, रगण, नगण, भगण, नगण, लकार और गकार रहे, उसको 'वंशपत्रपतित' नामक छन्द कहते । दश और सात अक्षरोंमें यति होगी। - , है
सप्तम अध्याय
२२६
-
१६। जिसके प्रतिपादमें मगण, भगण, नगण, तगणद्वय और
दो गगण रहे, उसको 'मन्दाक्रान्ता' कहते हैं। इस छन्दमें चार छह
और सात अक्षरों में यति होगी।
२०। जिसके प्रतिपादमें यगण, मगण, नगण, सगण, भगण,
लकार और गकार रहे, उसको "शिखरिणी” नामक वृत्त कहते है।
इसमे छह और ग्यारह अक्षरोंमे यति होगी।
२१। जिसके प्रतिपादमें मगण, तगण, नगण और तीन यगण
रहे, उसको “कुसुमितलतावेल्लिता” छन्द कहते हैं, इस छन्दमें पांच
छह सात अक्षरों में यति होगी।
२२। जिसके प्रतिपादमें मगण, सगण, जगण, और सगण, दो
तगण और एक गकार रहें, उसको “शालविक्रीड़ित” छन्द कहते
हैं। इस छन्दमें चार और सात अक्षरोंमें यति होगी।
२३। जिसके प्रतिपादमें मगण, रगण, भगण, नगण, यगण,
भगण लकार और गकार रहे, उसको “सुवदना” नाम छन्द कहते
हैं। इस छन्दमें सात और छह अक्षरोंमें यति होती है।
२४। जिसके प्रतिपादमें यथासंख्य गकार और लकारसे वीश
अक्षर पूर्ण होंगे, उसको “वृत्त” नामक वृत्त कहते हैं।
२५। जिसके प्रतिपादमें भगण, रगण, भगण, नगण, और तीन
यगण रहें, उसको 'स्रग्धरा' नामक वृत्त कहते है। इस छन्दमें सात
सात अक्षरोंमें यति होगी।
२६। जिसके प्रतिपादमें भगण, रगण, नगण, रगण, नगण, और
गकार रहे उसको “भद्रक” नामक वृत्त कहते है। इस छन्दमें दश
और वारहां अक्षरोंमें यति होगी।
२७। जिसके प्रतिपादमें नगण, जगण, भगण, जगण, भगण,
जगण, भगण, लकार और गकार रहे, उसको "अश्वललित” नामक
छन्द कहते है। इस छन्दमें ११ और १२ अक्षरोंमें यति होगी।
. २३० पिङ्गलच्छन्दःसूत्र २८। जिसके प्रतिपादमें दो मगण, तगण, चार नगण एक लकार और गकार रहे, उसको “मत्ताक्रीड़ा” नामक वृत्त कहते है। इस छन्दमें ८ और १५ अक्षरों में यति होती हैं। २६। जिसके प्रतिपादमें भगण, तगण, नगण, सगण, दो भगण, एक नगण और यगण रहेंगे, उसको 'तन्वी' वृत्त कहते हैं। इसके प्रतिपादमें पांच सात और वारहा अक्षरों में यति होती है। २०। जिसके प्रतिपादमें भगण, मगण, सगण, भगण, चार नगण और एक गुरु रहे, उसको “क्रौञ्चपदा” नामक छन्द कहते है। इस छन्दमें पांच, पांच आट और सात अक्षरों में यति होगी। ३१। जिसके प्रतिपादमें दो भगण, तगण, तीन नगण, रगण, सगण एक लघु और एक दीर्घ रहे, उसको “भुजङ्गविजृम्भित” कहते हैं। इसमें ८।११ और ७ अक्षरोंमें यति होगी। ३२। जिसके प्रतिपादमें मगण, छह नगण, एक सगण और दो गुरू रहे, उसको “अपवाहक छन्द कहते है। इस छन्दमें छह, नौ, छह और पांच अक्षरों में यति होगी। ३३। अव दण्डक जाति कहते है। जिसको प्रतिपादमें दो नगण और सात रगण रहे, उसको 'दण्डक' नामक वृत्त कहते हैं। छन्दोंके ही एक एक अक्षरकी वृद्धिसे प्रवृत्तिके कारण छावीश अक्षर उत्कृतिके पिछे दण्डके प्रस्तावसे इसमें सत्ताइस अक्षर होगे। “दण्डको नौ ः” इस विधानसे आगाडि एक एक अक्षर को वृद्धिसे 'प्रस्तार' कथित होगा। ३४। सत्ताइस अक्षर विशिष्ट जो प्रथम 'दण्डक' उसको 'चण्ड- वृष्टिप्रपात' कहते हैं। ३४। रात और माण्डव्य ऋषियोंने अन्य वृत्त स्थानमें इस नामका “चण्डवृष्टिप्रपात” उल्लेख किया है। एवं इस वृत्तका अन्य नाम व्यवहार - सव किया है।
अष्टम अध्याय २३१ ३६। इस चण्डदृष्टिप्रपातसे ऊर्द्ध दण्डकप्रस्तारका "प्रचित" नाम होगा, पहिले सब छन्दोकी एक एक अक्षरकी वृद्धिकी बात कहि है। अव रेफयुत तीन अक्षरोंसे इसकी वृद्धि कहते हैं । सप्तम अध्याय समाप्त । ७ अपम अध्याय -- १। इस छन्दःशास्त्रमें जिसका नाम उल्लेख नहीं किया है, परन्तु उसका प्रयोग देखा जाता है. उसको 'गाथा' नाम समझना चाहिये। २। जिसके प्रतिपादमें भगण, तगण, नगण, और दो गुरुवर्ण हो, एवं पांच और छह अक्षरों में यति हो, उसका नाम “कुड्मल- दन्ती” है। ३। जिसके प्रतिपादमें नगण, दो जगण और रगण हो, उसको 'वरततु' कहते है। इसका छह अक्षरोंमें यति होगी। ४। जिसके प्रतिपादमें मगण, भगण, सगण और मगण रहे, आठ अक्षरोंमें यति हों, उसकी 'जलधरमाला' कहते है। ५। जिसके प्रतिपादमें दो नगण, और दो रगण एवं पादान्तमें यति रहे, उसको 'गौरी' वृत्त कहते हैं। ६। जिसके प्रतिपादमें भगण, तगण, नगण, सगण तथा पांच भौर सात अक्षरों में यति हो, उसको 'ललना' वृत्त कहते है। चार और . - २३२ पिङ्गलच्छन्दःसूत्र ७। जिसके प्रतिपादमें सगण, जगण, सगण, जगण और एक गुरु रहे, एवं पादान्तमें यति हो, उसको 'कनकप्रभा' कहते है। ८। जिसके प्रतिपादमें दो नगण, दो तगण एवं एक गुरु हो, तथा सात और छह अक्षरोंमे यति हो, उसको “कुटिलगति" कहते है। है। जिसके प्रतिपादमें भगण, जगण, सगण, नगण, एवं दो गुरु रहें, एवं पादान्तमें यति हो, उसको 'वरसुन्दरी' कहते है। १०। जिसके प्रतिपादमें मगण, भगण, नगण, यगण और दो गुरु रहें एवं चार दश और चतुर्दशाक्षरमें यति हो, उसको 'कुटिला' कहते है। ११। जिसके प्रतिपादमें भगण, रगण, नगण, दो भगण और एक गुरु रहे, एवं ५म ११श और १६श अक्षरोंमें यति हो, उसको 'शेलशिखा' कहते हैं। १२। जिसके प्रतिपादमें भगण, रगण, यगण, दो नगण, और एक गुरु रहे, एवं पादान्तमें यति हो, उसको “वरयुवती” नामक गाथा कहते हैं। १३। जिसके प्रतिपादमें दो सगण, एक जगण, भगण, जगण, और दो गुरुवण रहे, उसको “अतिशायिनी” कहते हैं। इसमें १० और ७ अक्षरों में यति होगी। १४। जिसकी प्रतिपादमें नगण, जगण, भगण, दो जगण एक लघु और एक दीर्घ रहे, एवं पादान्तमें यति हो, उसको "अवितथ" नामक गाथा कहते हैं। १५। जिसके प्रतिपादमें पूर्वोक्त १४ सूत्रके वगण एवं आठ अक्षर, त्रयोदश अक्षर, एवं सप्तदश अक्षरोंमें यति हो, उसका नाम "कोकिलक” गाथा कहते हैं। १६ । जिसके प्रतिपादमें रगण, सगण, दा जगण, एक भगण और .
अष्टम अध्याय २३३ रगण रहे एवं ८ और १० अक्षरों में यति हो उसको नाम “विबुध- प्रिया" कहते है। १७। जिसके प्रतिपादमें दो नगण चार रगण एवं एक मगण और १०श अक्षरोमें यति हो उसको 'नाराचक' कहते है। १८। जिसके प्रतिपादमें यगण, मगण, नगण, सगण, और दो रगण एवं एक गुरु रहे, ६ और १२श एवं १६ अक्षरों में यति हो उसको नाम 'विस्मिता' है। १६। जिसके प्रतिपादमें नगण, जगण, भगण, तीन जगण, और एक रगण, पादान्तमें यति हो उसको नाम “शशिवदना"। कोई कोई इसका नाम “पञ्चकावली” कहते है। २०। ग्रन्थकार “द्विको ग्लौ” इत्यादि सूत्रसे प्रस्तार निरूपण करते है। पहिले एकाक्षर प्रस्तार प्रणाली दिखाते है। यथा एकाक्षर प्रस्तारके उपरिभागमें गकार और निम्नभागमें लकार स्थापन करना चाहिये। द्वाक्षरप्रस्तार विषयमें पहिले यह गकार और उसके नीचे लकार लिखकर एक रेखा देना चाहिये, फिर इस रेखाका नोचे पहिले गकार लिखकर, उसके नीचे लकार लिखो। फिर जो कुछ करना होगा 'मिश्रौ च' (२१ ) इस सूत्रके अर्थ में कहा जायेगा। २१ । पूर्व सूत्रमें कहे हुये नियमके अनुसार ग और ल दो भागमें रखनेसे प्रथम भागके द्वितीय अक्षरके स्थानमें ग एवं द्वितीय भागके द्वितीय अक्षरके स्थानमें ल रखना होगा। तदन्तर प्रथम भागके द्वितीयाक्षरके स्थानमें स्थित गकारके साथ प्रथम भाग मिश्रित करनेसे और ग ग और लग-इस दो प्रकारसे होगा। एवं द्वितीयभागके द्वितीयाक्षरके स्थानमें स्थित लकार की साथ द्वितीय भाग मिश्रित करनेसे ल ग और ल ल-इस दो प्रकारसे होगा। ७.-भि . २३४ पिङ्गलच्छन्दःसूत्र अतएव द्वाक्षर प्रस्तार चार प्रकारका होगा। यथा-ग ग, लग, ग ल, ल ल यह विषय टिप्पनीमें अच्छी तरह दिखया गया है। २२। पूर्ववत् द्वाक्षर प्रस्तार दो भागोंमें रखकर प्रथम भागके तृतीयाक्षरके स्थानमें गकार देकर उसकी साथ प्रथम भाग मिश्रित करो, एवं द्वितीय भागके तृतीय स्थानमें लकार देकर उसकी साथ द्वितीय भाग मिश्रित करो। इस प्रकारसे आठ प्रकारका प्रस्तार सिद्ध होता है। प्रस्तारके विषयमें प्रथम भागके शेषमें स्थित गकार द्वितीयभागके मध्यमें प्रवेश नहि करना चाहिये, एवं द्वितीयभागका शेषस्थित लकारभि पथम भागके बीच में नहि देना चाहिये। इस प्रकार बाक्षर प्रस्तार दो भागमें स्थापन करके प्रथम भागके चतुर्थ अक्षरके स्थानमें गकार, एवं द्वितीय भागके चतुर्थ अक्षरके स्थानमें लकार स्थापन करके मिश्रित करनेसे बोलह प्रकारका चतुरक्षर प्रस्तार होगा। इस प्रस्तारसे चतुरक्षर प्रस्तार दो भागमें स्थापन करनेसे ३२ प्रकारका पश्चाक्षर प्रस्तार प्रस्तार होगा। पञ्चाक्षर प्रस्तार दो भागमें स्थापन करनेसे ६४ प्रकारका षडक्षर प्रस्तार होगा। एकाक्षरसे लेकर षडक्षर पय्यन्त जो प्रस्तार-संख्या दिखाइ है, वह समवृत्त-प्रस्तार-संख्या। सप्ताक्षरादिके सम्बन्धमें भी इस हो प्रकार प्रस्तारका नियम जानना चाहिये। २३। पूर्वोक्त ताक्षर प्रस्तारमें आठ “त्रिका" (मकारादिगण) होती है। इन सब गणोंको सूत्रकार प्रन्थारम्भमें "धी, श्री, स्त्री, म्" इत्यादि सूत्रोंसे दिखाया है। इस प्रकार चतुरक्षर प्रस्तारमें सर्व गुर्खादिसर्व लघुन्त १६ चतुष्का, एवं पञ्चाक्षर प्रस्तारमें ३२ पञ्चका, एवं षडक्षरके प्रस्तारमें ३४ समवृत्त संख्या होगी। एक एक अक्षरकी वृद्धि के साथ प्रस्तारसंख्या द्विगुण रूपसे बद्धित होती है। इस प्रकार सप्ताक्षरछन्दके प्रस्तारानुसार अष्टम अध्याय २३५ २२८ समवृत्त संख्या होगी, पूर्वोक्त प्रस्तारके नियमानुसार प्रस्तार संख्याका ज्ञान होता है, इस लिये यह सूत्र स्पष्टार्थ है। २४। गायत्रो छन्दका समवृत्तान्तर्गत षष्ठ भेद कैसा है, इस प्रकारके प्रश्नका उत्तर लिखते है। प्रथमतः इस षष्ठ भेदसंख्या ६को २से भाग करो। फिर दोसे अर्द्ध कृत होने पर लकार स्थापन करो। अव देखते है -अवशिष्ट संख्या जो रहि है, वह ३ अर्थात् विषम-संख्या, २ द्वारा भाग नहि करि जायगी। अतएव क्या करना चाहिये ? २५के सूत्रमें वहि स्पष्टरूपके कहते है। २५। विषम संख्यामें एक योग करके, उसको दो भाग करो; फिर पूर्व सूत्र में लब्ध लकारके आगे लकार स्थापन करो। फिर अवशिष्ट दो संख्याको दो भाग करके लकार स्थापन करो। अव अवशिष्ट १ संख्याके साथ योग करके उसको दो भागमें विभक्त करके गकार स्थापन करो, इस प्रकार यवतक षडक्षर पूर्ण नहीं तवतक अवशिष्ट विषम संख्याके साथ १ योग देकर उसको दो भागमें विभक्त करके गकार स्थापन करो। अतएव षडक्षर छन्दका षष्ठ भेद “ल ग ल ग ग ग" इस प्रकारका होगा। अन्यत्र भि ही नियम जानना। २६। जिस वृत्तकी संख्या जानना हो उस वृत्तके गणस्थापन करने होंगे। जैसे षडक्षर गायत्त्री छन्दका "तनुमध्या” नामक वृत्त कितनी संख्याके अन्तर्गत है ? इस प्रकारके प्रश्नमें प्रथमतः "तनुमध्यात्यौ” इस सूत्रानुसारसे तगण और यगण मिलता है। गणयुक्त लक्षण यथा- SS । 55 लग ग गगल ७४२१ १ पिङ्गलच्छन्दःसूत्र अव तृतीय स्थानस्थित लकारको छोडकर चतुर्थ स्थानस्थित लकार अन्त्य लकार, इस अन्त्य लकारके नीचे १ स्थापन करो। फिर इस संख्याको द्विगुण करके प्रतिलोम क्रमसे तत्पूर्व लकारके नीचे स्थापन करो। फिर इस २ संख्याको द्विगुण करके तत्पूर्व गकारके निम्नमें स्थापन करो। फिर इस संख्याको द्विगुण करके उससे "एक जह्यात्” सूत्रानुसार १ वाद देकर तत्पूर्व गकारके निम्नमें ७ स्थापन करो, है फिर सव संख्या अर्थात् १+२+४+७का योग करके जो १४ संख्या होगी-उससे भी “एकं जह्यात्" सूत्रानुसार १ वाद देना होगा। अतएब ग ग ल ल ग ग वह १३ संख्याका भेद होगा। इस प्रकार सर्वत्र जानना । . २७। इस सूत्रमें भावार्थं पूर्व सूत्र में कहा हैं, तथापि विद्या- थियोंके सुखबोधके लिये स्पष्ट करके कहते है। पूर्व सूत्रानुसार अन्त्य लकारके अधःस्थानसे शेष गकार अधःस्थान पय्यन्त प्रति- लोम क्रमसे १ आदि संख्या द्विगुण करके स्थापन करो। फिर सव संख्याका योग देकर उससे १ वाद देनेसे हि बृत्तसंख्या मिल जायेगी। इस प्रकार प्रश्नका २८-२६ । षडक्षर छन्दमें समवृत्त संख्या कितनी होगी? उत्तर प्रन्थकार २८-२६, २०-२१, सूत्रोंसे समाधान करते है। षडक्षर छन्दकी अङ्कसंख्या ६, इस ६ को दो भागसे विभक्त करके "द्विरद्धे” इस सूत्रानुसार प्रथमार्द्ध स्थानमें २ संख्या धर लो। इस २ संख्याको अलग करके रखो। अपर जो अद्ध संख्या हो, उसकी अङ्कसंख्या, ३, ३, यह विषम संख्या, अतएव भाग योग्य नहीं है। अव इस संख्याके सम्बन्धमें क्या करना होगा ? २६-सूत्रसे उसकी ही व्यवस्था होगी। विषम संख्यासे ऐरूप अर्थात् एक अपनयन करना अर्थात् एक वियोग करना । .
अष्टम अध्याय २३७ एक वियोग करनेसे ही “रूपे शून्य" सूत्रानुसार शून्य धर लेनी होगी। इस शून्यको पूर्व सूत्र लब्ध २ संख्याके निम्नमें स्थापन करो। जो विषम संख्या ३से-“रूपे शून्यं” सूत्रानुसार एक वाद देकर शून्य घरी थी-उस ३ संख्याके २ अवशिष्ट है। इस२ संख्याको दी भागमें विभक्त कर प्रथम भागके म स्थानमें “द्विर?” सूत्रानुसारसे २ लाभ हुये। इस दो को २ संख्याके निम्नमें जो शून्य स्थापन कर थी-उस शून्यके निम्नमें स्थापन करा होगा। अव अवशिष्ट है १, यह १ विषम संख्या अतएव “रूपे शून्य" सूत्रानुसार १ बाद देनेसे शून्य लाभ हुई। इस शून्यको सवके नीचे स्थापन करना होगा। इससे आगे जो कर्त्तव्य हैं, सो ३०-३१-सूत्रमें प्रदर्शित होगा। ३०-३१ । शून्यका गुण नहीं होता है, इस शास्त्रे उसके स्थानमें १ घर लेना होगा। सर्वाधःस्थित शून्यके स्थानमें १ संख्या स्थापन करके “द्विः शून्ये” इस सूत्रानुसार उसको २से गुण करो, १४२-२। इस २ संख्याको उसके उपरमें स्थापन करके- "तावदद्धं तद्गुणित” इस सूत्रानुसार २ संख्यासे गुण करो, अर्थात् २x२=४। इस संख्याको तटुपरिस्थित शून्यस्थानमें स्थापन करके, "द्विशून्ये" इस सूत्रानुसार फिर से गुण करो अर्थात् ४४२ =८। इस ८ संख्याको तदुपरिस्थित अद्धंस्थानमें स्थापन करके ८ संख्यासे गुण करो ८४८६४। इस प्रकार उष्णिक छन्दकी १२८, अनुष्टु भको २५६ ; वृहतोको ५१२, पंक्तिकी १२०४, त्रिष्टुभ की २०४८, जगतीकी ४०६६, समवृन संख्या होगी। अन्यत्र भी इस प्रकार निर्णय करना होगा।
अर्द्ध स्थान -२ अर्द्धस्थान २ , २३८ पिङ्गलच्छन्दःसूत्र इस स्थापन प्रकारको अर्थको साथ मिलाओ। २८।२६ सूत्रका स्थापन प्रकार ३०३१ सूत्रका स्थापन प्रकार अद्ध स्थान २,८+८=६४ शन्यस्थान शन्यस्थान ०,४+२८ अद्ध स्थान -२,२+२-४ शून्यस्थान शन्यस्थान ०, १+२%२ एकाक्षरादि षडक्षर पय॑न्त समवृत्त संख्याका योगफल कितना हैं ? इस प्रश्नका उत्तर—यह है, गायत्यादि समवृत्तसंख्यासे उत्पन्न अङ्कको द्विगुण करके, उससे दो बाद देना। इस प्रकार हो प्रश्नका उत्तर होता है। जिस छन्दकी संख्या द्विगुण करके उससे दो बाद देना एकाक्षरसे आरम्भ करके उस ही छन्द पर्यन्त उतनी संख्या होगी। जैसे षडक्षर वृत्तकी संख्या ६४४२= १२८-२= १२६, पर्यन्त समवृत्त संख्या । इस प्रकार सर्वत्र जानना। ३३। उष्णिक छन्दकी समवृत्त संख्या कितनी है ? इस प्रश्नका उत्तर । तत्पूर्व वत्ती षडक्षर गायत्री छन्दकी समवृत्त संख्या २से गुण करना होगा। यहांपर पूर्ववत् और दो बाद नहि होंगे। यथा गायत्त्री छन्दकी समवृत्त संख्या ६४। इस ६४को २से गुण करनेसे १२८ उष्णिक, छन्दको समवृत्त संख्या होगी। इस प्रकार सर्वत्र जानना। ३४। सम्प्रति सूत्रकार-“एकवादिलघुक्रिया” सिद्धार्थ प्रथम प्रस्तारकीतरह "मेरुप्रस्तार" दिखाते हैं। सर्वोपरि चतुरस्र कोष्ठ लिखकर उसके नीचे दोनों तरफ अर्द्ध निष्क्रान्त दो कोष्ठ लिखो। उसके नीचे तीन प्रकोष्ठ, उसके नीचे चार प्रकोष्ठ, प्रकार इच्छानुरूप मेरुप्रस्तारके लिये प्रकोष्ठ करो। प्रथम प्रकोष्ठमें १ संख्या स्थापन करो, द्वितीय पंक्तिके प्रकोष्ठद्वारमें दो १ संख्या स्थापन करो । तृतीय पंक्तिके प्रकोष्ठ में से षडक्षर रचना .
अष्टम अध्याय २३६ स्थापन देखो। अब प्रान्तस्थित दीनों कोष्ठोमें दो १ संख्या स्थापन करके मध्य प्रकोष्ठमें द्वितीय कोष्ठ द्वयका अङ्क योग करके बैठाओ। चतुर्थ पंक्तिके चारो प्रकोष्ठोंके प्रान्तस्थित कोष्ठद्वयमें दो १ संख्या स्थापन करो। मध्य प्रकोष्ठमें उपरिस्थ प्रकोष्ठ द्वयका अङ्क योग करके बैठाओ। उत्तरत्र भी इस प्रकार ही एकाक्षर अङ्कविन्यास करना। अङ्कविन्यासकी प्रणाली वर्णमेरु प्रणालीमें वर्णमेरुकी द्वितीय पंक्तिमें एकाक्षर प्रस्तार दिखाया हैं। एक सर्व गुरु एवं एक सर्व लघु होगा। तृतीय पंक्तिमें द्वाक्षर प्रस्तार दिखाया है। एक सर्व गुरु एवं एक सर्व लघु एवं दो द्विलघु विशिष्ट होंगे। चतुर्थपंक्तिमें बाक्षर प्रस्तार दिखाया एक सव्व गुरु एक सर्व लघु और तीन द्विलघु होंगे। इस प्रकार पञ्चमादि पंक्तिमें सव्व गुरु सर्व लम्वन्त एक ग्रादि लघु पूर्वोक्त प्रस्तारके अनुसार देखकर लेना। प्रस्तारान्तर्गत षष्ठ प्रत्ययका नाम अध्वयोग। इस यह निष्प्रयोजन है, इसके वास्ते सूत्रकार किम्बा वृत्तिकार कोई इनमेंसे किसीने भी इसके सम्वन्धमें कुछ भी नहीं दिखाय है। अष्टम अध्याय समाप्त।८
शिशुपालवधम् ।
,
(राजसंस्करणम्)
मल्लिनाथकृतटीकासमालोचनाप्रभृतिसमेतम्। समालोचनायां
कविपरिचयः, कविसमयनिर्णयः, काव्यवस्तु, अनुरूपश्लोकाश्चेति
बहवो नूतनविषयाः सन्निवेशिताः, अस्य मुद्रणोपकरणान्यपि सर्वथा
समुत्कृष्टानि, शिशुपालवधस्य सळतः प्रकृष्टमीदृशं संस्करणं प्रथमत
इदमेव वहिर्गतमिति सहृदयानामनुभव एवान प्रमाणं भवतु।
मूल्यं रूप्यकचतुष्टयम् ४)।
मालविकाग्निमित्रम् ।
विद्यानिधिमहोदयस्य अपरमपि पुस्तकद्वयं प्रकाशितम् ।
सुप्रसिद्धविजयाटीकान्वयसरलवङ्गभाषानुवादविस्तृतसमालोचना-
प्रभृतिसमेतम् काव्यमध्यपरीक्षापाठ्यम्। विजया टीका सब्बथा एव
टीकान्तरं विजित्य नाम्नः सार्थकतामाश्रयत्, सुवर्णद्रवरञ्जितस्य
संस्करणस्य मूल्यं सार्द्ध करूप्यकम् ।
दशकुमारचरितम् ।
काष्यद्वितीयपरीक्षापाठ्यम्, अतिविस्तृतगभीरार्थपूर्णजयाटीका-
लङ्गतम्, सव्वमेवांशमधिकृत्य कृतेन वङ्गभाषानुवादेन हिन्दी-
भाषानुवादेन विस्तृतसमालोचनाप्रभृतिभिश्च समेतम् ।
राजसंस्करणस्य मूल्यं साद्धकरूप्यकम् १॥।
छात्रपुस्तकालय,
निवेदिता लेन, बागबाजार, कलकत्ता।
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.