·સૂચના દશમસ્કન્ધના જન્મપ્રકરણ (અ. ૧-૪)ના સુધિનીજીનું સર્વ સાહિત્ય ભગવચ્ચરણપ્રાપ્ત અમારા પરમમિત્ર શાસ્ત્રી મગ્નલાલ ગણપતિરામે છપાવ્યું હતું. અને તમસલપ્રકરણ (અંક ૨૬-૩૨ના સોધિનીજીનું કારિકાર્ય સિવાયનું સર્વ સાહિત્ય ભગવચરણપ્રાણ ભાઈ મૂલચંદ્ર તુલસીદાસ તેલીવાલાએ અને અમે છપાવ્યું હતું. તામસપ્રમાણ તામસપ્રમેય અને તામસસાધન એ ત્રણ પ્રકરણો (અ) પ-રપ)ના લેખ જના અને કારિકાથે તેમજ તામસલપ્રકરણ (અ) ર૬-૩૨) ને કારિકાથે બાકી રહ્યા હતા તે આજે પ્રભુકૃપાથી પ્રકટ થાય છે. પુસ્તક મળવાનું ઠેકાણું- ૧ પંડિત શ્રીમલાલાની સંસ્થા, કેથેલ સ્ટ્રીટ, મુંબઈ નં. ૨. ૨ મેટામંદિર, મુરત ૩ એમ, સી, કેરી, રાવપુરા, વડોદરા. ૪ શ્રીપુષ્ટિમાર્ગીય પુસ્તકાલય, મુ. નડીઆદ. Printed by. Fakirchand Magadlal Badami at the " Jaia Vijayanand " Printing Press, Kanpith Bazar, SURAT, ·आवश्यकनिवेदनम्। दशमस्कन्धपूर्वाधैं जन्मप्रकरण (अ० १-४) सुबोधिन्याः साहित्य लेखयोजना- कारिकार्यात्मकमसन्मित्रप्राप्तभगाचरणश्रीमनलालशास्त्रिमिमुद्रापितमस्ति । तामसफलप्रक- रण (अ० २६-३२) साहित्य लेखयोजनारूपमसन्मित्रभगनचरणप्राप्तश्रीमूलचन्द्रतेलीवाला इत्येतैर्मम साहाय्येन मुद्रापितमेचा अतोऽवशिष्टास्तामसममाणतामसप्रमेयतामससाधनप्रकरण (अ०५-२५) लेखयोजनाकारिकार्थास्तामसफलप्रकरण (अ०२६-३२) कारिकार्थधात्र मुद्रापयित्वा विद्वजनहस्तकमलेषु सहर्ष समर्प्यन्ते । अस्य ग्रन्थस्य शोधनकार्य सम्प्रदायसेवेत्यड्गीकृत्य मम सुहृद्भगवदीयमङ्गलदासेनास- दध्यक्षतयासद्दर्शितपथा च प्रसन्नमनसात्यन्तस्वस्थचित्ततया च कृतं परिणामोप्यतीव सुन्दरो, यन्न कापि विशेषाशुद्धिर्मुद्रणे दृश्यते । विवरणकर्तृणां परिचयोसन्मुद्रापितसेवाफलादिपोडशग्रन्थेषु जिज्ञासुमिष्टव्यः। असामिः श्रीवल्लभकृतलेखस्य त्रीग्यादर्शपुस्तकानि प्राप्तानि । एक पण्डितश्रीगट्टलाला- सङ्ग्रहस्थमशुद्धमसन्तोपप्रदम् । द्वितीय श्रीवैष्णवपरिपत्सङ्ग्रहस्यमसन्मित्रपरमवैष्णवधी- चाडीलालैर्दत्तं तदपि तादृशमेव । तृतीयं श्रीकङ्करपल्लीग्रन्थसङ्ग्रहस्थं गोखामिश्री १०८वज- भूपणलालानामाज्ञया सौजन्यशीलविद्वद्वर्यशाखिश्रीवालशास्त्रिमनुश्रीकण्ठमणिशास्त्रिमिः सौहार्दन प्रेपितम् । तदत्यन्तशुद्धं पूर्णसन्तोषपदं ग्रन्थ थीवल्लभानामेव । तच्च तैः स्वयमेव शोधितमित्यमा प्रतिभाति । श्रीलालूभट्टानां योजनाया द्वे आदर्शपुस्तके प्राप्ते। एकं श्रीवैष्णवपरिपत्सङ्ग्रहस्थं श्रीवाडीलालैर्द किश्चिदशुद्धं किन्तु श्रीफङ्करपल्लीस्वमूलपुस्तकगताशुद्धिरहितं कुत्रचित्स्थले वर्धित च । द्वितीय श्रीकङ्करपल्लीस्थतनहस्यम् । तदपि कुत्रचित्स्यलेऽशुद्धम् । श्रीनिर्भयरामभट्टकृतकारिकार्थस्यापि द्वे आदर्शपुस्तके प्रासे । एकं भगवञ्चरणप्राप्त- श्रीममलालशास्त्रिमिदत्तं, तदशुद्धम् । द्वितीयं श्रीकङ्करपल्लीसङ्ग्रहस्थं श्रीकण्ठमणिशानिमिः प्रेषितम् । एतदतीव शुद्धं ग्रन्थकारैः स्वयं निनहस्ताक्षरेण लिखितं शोधितं वर्धितं च । एपामादर्शयुक्तफदातृणाभुपकार चार कार संसरमि। एतेपामादर्शपुस्तकानां 'प्रेसकॉपी'करणकार्यमसदध्यक्षतपासन्मित्रभगवदीयमङ्गल- दासेन स्वमित्रसाहाय्नेन कृतं, 'प्रेसकॉपी' संशोधनकार्ये 'गुफ् संशोधनकार्ये च वैष्णवमोहन- लालजरीवाला इत्यनेन साहाय्यं दत्तम् । संशयस्थलशङ्कासमाधानं यदा यदाऽपेक्षितं तदा तदा साम्प्रदायिकवयोवृद्धज्ञानवृद्ध- शालिकल्याणजिद्भिः परमसौहार्दैन कृतमित्येतेपामुपकारभार सानन्दं वहामि । एवं वैष्णपानां साहाय्येन संसिद्धमिदं पुस्तकं श्रीकृष्णचन्द्रस्य चरणकमलयोः परम- हर्षण निवेद्यते। धैर्यलाल ब्रजदास सांकलीया. श्रीकृष्णार्पणमस्तु । . M- ·નિવેદન. દશમસ્કના તામસસાધનપ્રકરણ (અ) ૧૮-૨૫) ના ગુજરાતી ભાષાન્તરમાં લેખ અને ચિજનનું ભાષાન્તર પણ છે, પણ તે માત્ર વૈષ્ણવપરિપની જ પ્રતિ ઉપરથી કરેલું હતું. ત્યાર પછી શ્રીકાંકરોલપુસ્તક ભંડારમાંથી પ્રાચીન શુદ્ધ પ્રતિઓ મળવાથી મુખ્યત્વે તે પ્રતિઓને આધારે અમે અદી લેખ અને યોજના અત્યંત શુદ્ધ છપાવેલાં હોવાથી અહીં છાપેલાં લેખ અને જના પ્રમાણે તે ભાષાન્તર સુધારીને વાંચવું. લેખ ત્રણ પ્રત પરથી છાપે છે, (૧) વૈષ્ણવપરિપક્બી ભાઈ વાડીલાલ નગીનદાસ શાહ પાસેથી મળેલી, (૨) પંડિત ગલાલાની સંસ્થામાંથી મળેલી, (૩) કાંકરોલીપુસ્તકભંડારમાંથી શાસ્ત્રી કંદમણિએ મોકલેલી. પ્રથમની બન્ને પ્રત અગ્રદ અને અસતિષકારક હતી, પણ કાંકરોલીની પ્રત અત્યન્ત શુદ્ધ અને લેખકાર શ્રીવલ્લભની પોતાની જ છે, એમ તેમાં મળમાં કરેલા કેટલાક નવા પાછળના સુધારા પરથી સ્પષ્ટ જણાય છે. યોજના બે પ્રત પરથી આપી છે, (૧) વૈષ્ણવ પરિષદની, અને (૨) કાંકરોળીની. અને પ્રતામાં બહુ ફેર છે અને બન્ને અશુદ્ધ છે. બન્નેની બની તેટલી એક્વાગતા કરી અદી એજના ઇપી છે કારિકાથે બે પ્રત પરથી એ છે, (૧) વૈષ્ણવપરિયની, (૨) કાંકરોલીની. કાંકરોલીગ્રન્થભંગારની પ્રત કારિતાર્થના કર્તાની પિતાની અને પોતાના હસ્તાક્ષરથી લખેલી છે, એમ તેમાં મધમાં કરેલા ફેરફારથી સ્પષ્ટ જણાય છે. વેબgવરિષદની પ્રતમાં કંઈક ઉમેરા છે, તે પાછળથી કેઈક વાચકે ક્ય હેય, અથવા લેખકે પતે જ પાછળથી સુધારેલા પુસ્તક પરથી તે પ્રત લખાઈ હય, ગમે તેમ હે પણ કાંકરોલીથી પ્રત ન મળી હતી તે શુદ્ધ પુસ્તક વાચકોને આપી શકાત નહિ. માટે એ સર્વ પ્રતા આપનાર ભાઈવાડીલાલ, પંડિત ગલાલાની સરથા, અને ગે શ્રી ભૂષણલાલજી, તથા શાસ્ત્રી કમણિજીનો અમારા ઉપર બહુ જ ઉપકાર થયો છે. આ ત્રણે ગ્રાની પ્રેસકૅપી ભગવદીય ભાઈ મંગલદાસ અને એમના મિત્રોએ કરી છે, અને તે પ્રેસકોપી અસલ પ્રતા સાથે સરખાવી સુધારવાનું કામ અમારી સાથે ભાઈ મંગલદાસ તથા વૈષ્ણવ મોહનલાલ જરીવાળાએ કર્યું છે મુ સુધારવાનું કામ મુખ્યત્વે ભાઈ મંગલદાસે જ ઘણી જ કાળજીપૂર્વક કર્યું છે, ભાઈ જરીવાળાએ પણ ઘણીવાર તેમાં સાહાય કર્યું છે, અને અમને જણાવતાં ઘણા આનંદ થાય છે કે લગભગ ૬૦ પાનાને ગ્રન્થ એટલો બધે શુદ્ધ છપાયે છે કે વાચકને ભૂલ વચિત જ જરૂશે. આ ગ્રન્ય છપાવવાને સર્વ ખરચ ભરૂચના સદ્દગત વૈષ્ણવ શેઠ જેકીશનદાસ કરસનદાસ પથરાના ટ્રસ્ટફંડમાંથી તેના હાલના ટ્રસ્ટીઓ ભગવચ્ચરણપ્રાપ્ત શાસ્ત્રી મગ્નલાલ ગણપતિ રામના માતા પ્રોફેસર ગોવિન્દલાલ હરગોવિન્દ ભટ્ટ એમ. એ., તથા રા. ર. શેઠ જસવંતલાલ નરોત્તમદાસ અને ૨. રા.શેઠ મણિલાલ નરોત્તમસ એ ત્રણ સદ્ગોએ આપ્યો છે, તેમને અમે અનાકરણ પૂર્વક ઉપકાર માનીએ છીએ અહીં આપેલું ચિત્ર શેઠનત્તમદાસ કરસનદાસનું છે. તે શેઠ કીસનદાસના ભાઈ હતા અને શાસ્ત્રી મસલાલ સાથે શેક જેકસનઘસસ્ટડના મૂલ ફૂટી હતા, અને હાલના સ્ટીઓ શેઠ જસવંતલાલ અને શેઠ મણિલાલના પિતાશ્રી થાય છે. પત્રવ્યવહાર વગેરે કરી પ્રેસ શોધવાનું, કાગળે ખરીદ કરી મોકલવાનું, વગેરે કાર્ય ભાઈ ચુનીલાલે કર્યું છે. આ પ્રમાણે વૈષ્ણવોનાં સાદાયથી દશમસ્કંધના સુધિનીપરના સાહિત્યમાં જે ત્રુટિ હતી તે પ્રભુકૃપાથી અમે સંતોષકારક રીતે પૂર્ણ કરી શક્યા છીએ, અને અત્યન્ત કાળજીપૂર્વક કરેલી સેવાનું આ સુંદર દવ પરમ પ્રેમથી શ્રીકૃષ્ણના ચરકમલમાં અમે સમર્પણ કરીએ છીએ. કમાવાભાસાગરમાદર્શાવમહાભવ} ધીરજલાલ વ્રજદાસ સાંકલીયા.

·શેઠ નરોત્તમદાસ કરસનદાસ.
ભગવદીય કીશનદાસ કરસનદાસના ભાઈ
અને
જેકીશનદાસ ટ્રસ્ટકડના પ્રથમ ટ્રસ્ટી.
જન્મ, ૧૯૯ કાર્તિક શુકલ રે
અવસાન ૧૯ર આધાઢ શુકલ ૧૩.
Toncsis Printers Galan di Rombay

·रिति, दारुमयेषु मध्ये यत्रैव दारूपाने वह्निः स्थापितो भवति तदेव दारुमयं पात्रं स्वरूपतो निवर्तते अनिरूपमेव भवति, तथा यत्रैव तच्चे भगवत्सङ्गतिस्तदेव तत्वं स्वरूपतो निवर्तते भगवद्रूपमेव भवति, तेनालौकिकदेहसिद्ध्या सर्वात्मना रोधः सिद्धो भवतीत्यर्थः, लौकिकमित्यत्र प्रकरणय तामसत्वे हेतुराधचरणेनोक्तः, आदी तत्कथने हेतुरायेन द्वितीयतृतीयाभ्यां चोक्त इति टिप्पण्यनुसारेण नेयं, अन्यथाजानेति नन्दो- न्यधाज्ञानयुक्त एवोत्मवं कृतवानित्याकारिका श्रोतुः सङ्केत्यर्थः ॥ १-१५३ ।। *जन्मप्रकरणलेखयोजनाकारितार्या मामलालशाविभिमुशपिने जन्नप्रकरणे गन्धि, अत. नामसपकरणादारभ्यने । श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचायचरणकमलेभ्यो नमः । श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि श्रीवल्लभाना प., श्रीलालूभट्टानां योजना, श्रीनिर्भयरामभट्टानां कारिकार्यश्च । तत्र प्रथम तामसप्रकरणे प्रमाणप्रकरणम् । पञ्चमोध्यायः ॥ लेखः । व्यामोहस्य *पञ्चमेध्याये पूर्वप्रकरणार्यमुक्तविवक्षितयोः सङ्गतिबोधनायानुवदन्ति एवमिति, हेतुः प्रथमाध्याये, उद्यमो द्वितीये, उत्तरा रूपान्तरस्वीकरणं तृतीये, तत्र १०-५-० रूपान्तरज्ञानार्थ पूर्वरूपमपि निरूपितमिति चकारः, इदं त्रयं साक्षा- दगवता कृतमिति समासः, मायाद्वारा कृतं चतुर्थाध्याये निरूपित, तदाहुः राजसादीति, राजसो गुणः आदिमुख्यो येषां सत्त्वरजस्तममां तैर्गुणैर्युतं जन्मेत्यन्वयः, रजःकार्यत्वाद् रजःप्रधानगुणतया कथनेन तत्कार्य व्यामोहोध्यायार्थ उक्तः, चतुर्भिरध्या- याथैः सह विष्णोापकस्य जन्म एकदेशे प्राकट्यं प्रकरणार्थो निरूपित इत्यर्थः,लीलाया प्राकट्यहेतुकत्याद्धेततासङ्गत्या लीला निरूप्यते इत्याशयेनाहुः सप्तेति, लौकिकेविति लौकिकधर्मघष्टाविंशतितत्त्वेषु मध्ये यत्रैव तच्चे हरेवेशनं सङ्गतिर्भवति तदेव तत्व नयत एवं सर्वतत्वनिवृत्तावलौकिकदेहसिद्ध्या प्रपञ्चविस्मृतिपूर्विकासक्तिः सिद्धा भवतीत्यर्थः, माचिकप्रकरणे लौकिकधर्मपदेन कालावयवा ज्ञेयाः, दृष्टान्तो वह .

·२ श्रीदशमस्कन्धमुबोधिन्युपरि योजना। योपाधीशपुराणपुण्यनिचयग्रोद्भूतकल्पद्रुम त्वं मजीवन जागृहीतिवचनं श्रुत्वा जनन्या मुहुः । त्यक्तस्वमदशस्य गोपरमणीदृग्वृष्टितुष्टात्मना निद्रालस्ययुतस गोकुलपतेः पातां प्रशस्याक्षिणी ॥१॥ तामसप्रकरणारम्भ कारिकामु हेतृद्यमोत्तरारिति, हेतुमद्यम उत्तरानेच योजना। हेतृद्यमोत्तराङ्गानि तैः, उत्तराङ्गशब्देन रूपान्तरस्त्रीकरणकापट्ये ज्ञेये, १०-५-० तथा च हेतूद्यमस्वीकरणकापटयैः महितं विष्णोर्जन्म निरूपितमिति पूर्वेणान्वयः,राजसादिगुणैर्युतमिति राजसादिगुणयुतं हरेः कृत्यं सप्तसप्ततिभिर्नि- रुप्यते इति परेणान्वयः, एवं प्रकारत्रयस्य सप्तसप्तत्यध्यायाः, तत्र तामसराजससावि- कानां निरोधोपयोगि भगवत्कृत्यं बाललीलादिरूपं निरूप्यते, तेषां निरोध्यभक्तानां राजसा- दिगुणयुक्तत्वात् तन्निरोधोपयोगि कृष्णचरित्रमपि राजमादिगुणयुक्तमित्यर्थः, यद्यपीह तामसराजससाचिकानां क्रमेण निरोधात् तामसादिगुणेर्युतमितिवक्तव्यं तथापि कारिकायां क्रमविवक्षामकृत्वा गुणेषु रजोगुणस्य प्राथम्याद् राजमादिगुणैर्युतमित्युक्तं, भगवान खन धर्मश्चेति वन सरूपेण धर्मरेश्वर्यादिभिरेवं सप्तधेत्यर्थः, एकादशेन्द्रियैरिति निरोध्यभक्तानामेकादशेन्द्रियैः सहेत्यर्थः, भगवान् भक्तानां चक्षुरायेकादशेन्द्रियः सह यां यां लीलां करोति सा सा लीला तामसादिप्रकरणत्रये निरूप्यते, तत्राप्यैश्वर्यादिगुणैः स्व- स्वरूपेण च करोतीत्येकादशेन्द्रियैः सह क्रियमाणा एकादशविधलीला प्रत्येकं सप्तधेति सप्तसप्तत्यध्यायास्तामसादिप्रकरणत्रयस्य, इदं प्रकरणत्रयाध्यायानां सङ्ख्यातात्पर्य, इहेदं तचं, भगवान् निरोध्यभक्तचक्षुर्विपयीभ्य स्वानन्दं प्रयच्छन् क्रीडति सा चक्षुपा लीला, वेणुनादादिद्वारा ब्रजमुन्दरीविरचितगुणगानदशायां वा श्रोत्रविषयीभ्य स्वानन्दं ददद परमानन्दयुक्तो विहरति सा श्रोत्रेण लीला, एवं समयविशेपे भावविशेपेण त्वगिन्द्रियविषयो भूत्वा विलसति मा त्यगिन्द्रियेण लीला, एवं मर्वत्रेति भक्तानामेकादशेन्द्रियैर्लीला ज्ञेया, 'अक्षण्वतां फलमिदमिति ब्रजमुन्दरीवाफ्याद क्षण्वता'मिन्द्रियवतामितिविवरणाद्भगवता सह संलापो दर्शन मिलितस्य चे'तिवेणुगीताध्यायसुबोधिन्यां ता लीलाः स्फुटममिहिता, किन भक्तानां चक्षुपियीभूतश्चर्यधर्मप्राधान्येन लीलां करोति मा चक्षुर्लीला ऐश्वर्येण, यत्र भक्तचक्षुपियीभूय वीर्यप्राधान्येन कृना लीलां प्रदर्शयति सा चक्षुर्लीला वीर्येण, यशःप्रधानलीलां कुर्वन् स्वरूपं प्रदर्शयति मा चक्षुलीला यशसा, श्रीप्रधानलीलां कुर्या- णमात्मानं यत्र प्रदर्शयति मा चक्षुलीला श्रिया, ज्ञानप्रधानलीलायुक्तं स्वरूपं यत्र प्रदर्श- यति मा चक्षुलीला ज्ञानेन, वैराग्यप्रधानलीलायुतं स्वरूपं चक्षुर्विपयीकरोति मा चक्षु- लीला गग्येण, यत्र गर्वगुणगमानमात्रयुक्तंन धर्मिणा स्वेन कृता लीलां भक्तदृग्गोचरी- .

·+ [१०-५-०] लेखः, योजना, कारिकार्यय। करोति सा चक्षुर्लीला धर्मिणा, एवमेका चक्षुलीला सप्तविधा, एवं भक्तश्रोत्रादिभिरिन्द्रियै- रपि प्रत्येकं लीला सप्तविधेति एकादशेन्द्रियैः मह सप्तसप्ततिप्रकारा लीला, तत्सूचनाय तामसादिप्रकरणस्य सप्तमप्तत्यध्याया इतिभावः। पञ्चमेध्याय एवं चतुर्भिरितिका० ६१०१। एतत्कारिकोत्तराचं प्रकार दैविण्यन्ति व्याख्यातारः। भक्तदुःखात्मको भगवजन्म हेतुः प्रथमाध्यायाः, कारिकार्थः। मायाज्ञापनादिरूपो भगबदुद्यमो द्वितीयाध्यायः,एतद्वयं तृतीयाध्या- १०-५-० योक्तस जन्मनः पूर्वाङ्गम् , चतुर्थाध्यायोक्तं मायाकार्य कापथ्यं जन्मनः उत्तराङ्गम् , एवं हेतूद्यमोत्तराङ्गैः महितं विष्णोर्जन्म पूर्वप्रकरणे निरू- पितमित्यर्थः । राजसादिगुणैर्युतमित्यस्य का०, सप्तसप्ततिभिः कृत्यं हरेस्तत्र निरूप्यते का इत्युत्तरेणान्वयः । यद्यप्यत्र ताममप्रकरणस प्राथम्यान तामसादिगुणै- रितिवक्तव्यम् , तथापि रजःसचतगसां उत्पत्तिस्थितिप्रलयकारणत्वात् तत्क्रमाभिप्रायेण "राजसादिगुणे"रित्येवोक्तम् । भगवानित्यादि का० १३ एतेन तामसादिप्रकरणत्रया- ध्यायसङ्ग्यातात्पर्वमुक्तम् , भगवानेकादशेन्द्रियैः प्रत्येकं खेन धर्मिणा पनिर्धमैश्च कृत्यं लीलां चकार ततः कारणात् तावद्भिः सप्तमप्ततिमिरध्यायैरुच्यत इत्यर्थः । ताममादित्रिविधलीलाकरणे प्रयोजनमाहुः त्रिविधानीत्यादि का० २३ । तामसादि- प्रकरणत्रयस्य प्रत्येकमध्यायमझानात्पर्यमाहुः तत्त्वेति का०३३। अष्टाविंशतितत्त्वानां वक्ष्यमाणप्रकारेणातिक्रमे सति तामसभक्तनिरोध इति बोधयितुं तत्र तावन्तोध्यायाः, एवं राजसेपि, कालस्य एकविंशतिविधत्वात् शिष्टे अवशिष्टे साचिकप्रकरणे ताव- न्तोध्यायाः। कालस्य एकविंशतिसझयाकत्वे प्रमाणमाहुः द्वादशमासाः पंचर्तवस्त्रय इमे लोकाः असावादित्य इति । हेमन्तशिशिरयोरैक्यविवक्षया पञ्च ऋतय इत्यन्यत्र विस्तरसातत्त्वातिकमप्रकारमाहुःलौकिकेपु का०४ा लौकिकेपुधर्मपु देहेन्द्रियादि- रूपेषु तत्त्वेषु मध्ये यत्रैव हरिनिवेशनं तदेव पूर्वम्वरूपान्निवर्तते भगवद्रूपं भवति, तत्र दृष्टान्तः वद्वेर्दाममयं यथेति। ननु भगवतो जीवस्वभावान्यथाकरणसामध्ये मत्यपि भगवान्निर्गुणो भक्तानुरोधेन त्रिविधानि कर्माणि कुतः कृतवानित्याकालायामाहुः सभा- यस्येति का०५३। स्वभावान्यथाभावो जीवानांसकृतमाघनामाध्य एव भगतोप्यक्लिष्ट- कर्मत्वाद् भक्तस्वभावान्यथाफरणमयोग्यमतो यादृगलीलया यादृशभक्तनिरोधो भवति तत्र ताशी लीलां करोतीत्यर्थः, तदुक्तं टिप्पण्यां भक्तस्वभावानुमरणे भगवतः परमदया- लुत्वं भक्तिमार्गोत्कर्पश्च सिध्यतीति, साचिकं विहायादावेव तामसप्रकरणनिरूपणेस्य मालालशामिमि जन्मतामसप्रकाणयो "कारिता" पृधद मुद्रापिता मन्ति, अत कारिकाध लाभो। इमे बड़ा "कारिका." नामकप्रन्यस्याः, अत. स ग्रन्थ गौक्या म्वनिको अध्ययनसमये स्थापनीय । .

·. N श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि तामसत्वेनोक्तौ हेतुमाहुलौकिकं तामस इत्यादि का० ६३ । लोके बहिः प्रकटं यद् रूपं तदेव तामसभक्तानां मुख्यं नान्तरात्मादिरूपमित्यर्थः, तथा च तामसानां कर्माद्यासत्य- भावेन पहिःप्रकटे रूप एवाग्रहदाात् तामसत्वमुच्यते वस्तुतस्तु निर्गुणत्वमेव, कामान्ता च कृतिः स्फुटेति काम एव अन्तः फलं यस्याः सा कामान्ता तादृशी कृतिरित्यर्थः, किश्च कामोद्भूते कामेनाविर्भूते प्रभो प्रीतिः स्नेहः, सोपि तथा कामशास्त्रानुसारी न तु विध्यनुसारीत्यर्थः, तेन हेतुनातत् तामसप्रकरणमादौ निरूप्यते, प्रमाणादिप्रकरण- चतुष्टयप्रतिपाद्या लीला आहुर्याललीलेति का० ७१-९३। तेन पलदेवादिचरित्रमपि तदाविष्टपुरुषोत्तमचरित्रमेव ज्ञेयं, कृष्णे च सन्नतात्मान इति आसक्तात्मान इत्यर्थः, तथा च प्रपश्चविस्मृतिपूर्वकभगवदासक्तिरूपनिरोधजनकं भगवतश्चरित्रमित्यर्थः, बाल- लीलायाः सप्तमिरध्यायनिरूपणे प्रयोजनमाहुललीला सप्तविधेति का० १०६ । प्रमाण- प्रकरणस्थाध्यायसप्तकप्रतिपाद्यनिरोधाधिकारिण आहुमत्सवाविष्टेत्यादिना का० १.१४ अत्रोत्सवाविष्टचित्तादयः सप्तविधा अधिकारिणः प्रमाणप्रकरणीयप्रथमाध्यायमारभ्य सप्तस्वध्यायेषु प्रायशः क्रमेण सर्वथा वा क्रमेण प्रतिपाद्या इति व्याख्यातं बहुविस्तरेण टिप्पण्यां, स्त्रीखभावरता इत्यस्य प्रथमव्याख्याने प्रमाणप्रकरणीयपष्ठाध्यायोक्तनल- कवरमणिग्रीवकथाभिप्रायेण स्त्रियश्च स्वभावश्च राजसतामसादिस्तयो रता इत्यर्थः, द्वितीयव्याख्याने तु पश्चमाध्यायोक्तकथानुसारेण स्त्रीखभावो यशोदास्वभाव इति- स्फुटं, तत्रैव प्रथमाध्यायार्थमाहुर्जन्मोत्सव इति का० १३१ । प्रमाणप्रकरणीय- प्रथमेध्याय आदितः पञ्चमे जन्मोत्सवो निरूप्यते, ननु नन्दः स्वगृहे वसुदेवागमनं तत्र वपुत्रस्थापनं कन्यानयनं च जानाति न वा यदि जानाति चेत् तर्हि नन्दः स्वपुत्रत्वे सन्दिहान एव उत्सवं कृतवानितिकस्यचिच्छङ्का स्यात् तत्परिहारायाहुः आवश्यकमिति, आवश्यक कार्य कंसाय करदानात्मकं परित्यज्य तत् उत्सवलक्षणं कार्य कृतमिति- सूच्यते, उत्सवानन्तरं शीघ्रं करदानार्थगमनोक्त्या सूच्यत इतिभावः, तेन मथुरा- गमनेनैव अन्यथाज्ञानशङ्कापि निवार्यते, यदि वसुदेवपुत्रत्वं जानीयात् तदा मथुरायां न गच्छेदित्यर्थः, उपपत्यन्तरमाहुरुत्सवस्त्विति, स्वपुत्रत्वनिश्चयं विनोत्सवो न स्थादित्यर्थः, द्रव्यानयनं भगवदर्थमुत्तमवस्तूनामानयनं चान्यथा न स्यादित्यर्थः, यद्यपि मूले नन्दकर्तृकंद्रव्यानयनं नोक्तं तथापि 'नन्दः स्वपुत्रमादाये'त्यत्रो'दारधी' रिति विशेषणचितं तदितिज्ञेयं, ननु अध्यायान्ते ‘सन्त्युत्पाताच गोकुल' इत्यनेन नन्दस्य भय- वर्णन किमर्थमित्याकाङ्क्षायामाहुरासक्तीति का० १४३ । तस्य नन्दस्यान्तेध्यायान्ते ॥१४३॥ नन्दस्त्यात्मज इत्यस्यामासे ननु तृतीयाध्याये सर्वेषां सुषुप्तिर्यशोदायाः पुत्रलिङ्गा- ·लेग्वः। - [१०-५-२] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च। जानं चोक्तं तथा च तव्यवस्थामनुक्त्या जातकर्मादिकथनं कथमित्यत आहुः तत इति, मायाकृतं हि तत्, तथा च मायानिर्गमकथनेन १०-५-१ प्रयोघो जानं चोक्तमेवेतिभावः, व्याख्याने, ननु ब्रह्मणि प्राकट्यसै- वोत्पत्तित्वेन पुत्रत्याभावादत एव नन्दे पितृत्वाभावाच कथं जातकर्मादिकारणमित्या- शङ्ख्यात्मजे उत्पन्ने इतिषदद्वयेन सूचितमर्थमाहुः पितुः पुत्र इति, अब हि न नृसिंह- हंसादिवत् प्रकटः किन्तु आत्मजत्वेनोत्पन्नः पितुः पुत्रो जातः, नन्दे पितृत्वं स्वस्मिन् पुत्रत्वं च स्वीकृत्य प्रकट इत्यर्थः, तथा च भगवतैव तथाङ्गीकृतत्वाञ् जातकर्म कारया. मासेत्यर्थः, ननु तथापि यथा वसुदेवेन जातकर्माद्यकृत्वा स्तुतिरेव कृता तधात्रापि स्तुतिरेव भवेन् न तु जातकर्मणि प्रवृत्तिः, किञ्च भगवति लौकिके इयोत्पन्नधर्मासम्भवादलौकिकोयं पालक इतिज्ञाने वसुदेवानमनवृत्तान्तमम्भावनया स्वपुत्रत्वे शङ्कास्थादतोपि न जातकर्मणि प्रवृत्तिरित्याशझ्याहुः तुशब्द इति, पूर्वकथां वसुदेववत् स्तुतिकथां शङ्करं कीदृशोयं बाल इतिशडांच्यावर्तयतीत्यर्थः, तदाहेति तत् तुशब्दकृतमेव व्यावर्तनं हेतुपूर्वकमाहेत्यर्थः, 'एतद् वां दर्शितं रूपं प्राग्जन्ममरणाय मे' इतिवाफ्यात् पूर्ववृत्तान्तस्मरणार्थ वसुदेवगृहे ताशरूपेण प्रकट इति तत्र स्तुतिः कृता, अत्र तु आत्मजः शिशुरूप एव प्रकटः अतः पूर्वकथाव्यावृत्तिः, उत्पन्नः लौकिकस्यैव धर्मे लादिमिः महित एव प्रकटः, अतोऽलो- किकत्वशङ्काच्यावृत्तिरित्यर्थः, ननु तथाप्यात्मज उत्पन्ने इतिपदद्वयं न वक्तव्यमवय- वार्थासम्भवात् किन्तु 'पुत्रे प्रकटै' इत्यादि पाच्यमित्यत आहुः यस्येति, तथैवेति तेनैव प्रकारेणेत्यर्थः, अन्यथेति तत्प्रकारकानुवादाभावे इत्यर्थः, अत इति एवम्प्रकारिका नन्द- पुद्धिर्जाता अतो हैतोस्तत् तत्प्रकारानुवादकं आत्मजे उत्पन्ने इतिपदद्वयमाहेत्यन्वयः, तथा च पूर्व पदार्थ उक्तः अनेनायान्तरपदार्थः अक्षरार्थश्वोक्त इतिज्ञेयं, ननु तथापि वस्तु- तोक्यवार्थाभावान् नन्दबुद्धेर्द्वान्तत्त्वं स्यादित्याशयावयवार्थमपि माधयितुमाहुः वासुदेव इति, मथुरायां कार्यत आविर्भावपि खरूपतः सन्योत्पादनायात्रैवाविर्भूतः वसुदेवाद् देवक्यां व्यूहत्रयविशिष्टो भगवानिय नन्दायशोदायां जननावधि स्थित्वा प्रादुर्भूत इत्यर्थः, पुरुषोत्तमस्य तु सर्वात्मभाववद्भक्तहृदये एव निरावृतस्थितेरत्र मायातत्वेनैव स्थितिस्तो न सन्योत्पादकत्वं, जननक्षणे वासुदेवावृतः मन् प्रकटो दर्शनयोग्यतां सम्पादितवांस्तया सामान्यतो ज्ञानं 'जातं परमवुध्यते'ति जातं, तदुत्तरक्षणे विशेपदर्शनं सम्पयेत, तावन्माया जातेति सर्वेषां अबस्थानां व्यामोहाद् बजे कस्यापि न भगवदर्शनं, यमुदेवदेवक्योस्तु पूर्व- प्रादुर्भावसमये एव योग्यतासम्पत्तेर्नन्दगृहोत्पत्तिक्षणे एव तस्यापि दर्शनमितिभावः,जननाद पूर्वमपि यशोदायां वासुदेवातत्वेन सितौ देवक्या इव यशोदाया अप्पलौकिकी प्रभा , १ बाल ·. श्रीदशमस्कन्धमुबोधिन्युपरि स्यात् जननक्षणेपि मायावृतत्वे मथुरायामपि दर्शनं न सादत एवं विवेकः, वासुदेवस्यो- भयत्राविर्भावे प्रयोजनाभावान् नन्दगृह एवाविर्भाव इत्येवकारः, अयमर्थः कण्ठतोनुक्तोपि पूर्वापरविचारेण साध्यते इति सिद्धान्त इत्युक्तं, अन्यथेति वासुदेवाविर्भावाभावे पुरुषोत्तमस्य मायावृतत्वेनैव स्थितेः स्तन्यं केवलमायाजनितं स्यात् तच् च भगवान् न पियेत्, अत्रायं भावः, भगवतः स्तन्यपानं ह्यन्तःस्थितबालकपोपार्थमिति वक्ष्यते, तथा च केवलमायाजनितस्तन्यपाने ते व्यामुग्धा एव भवेयुः न तु लीलारसं प्राप्नुयुरतो माया- दोपनिवर्तकवासुदेवसम्बन्धोपि वाच्यः, केवलवासुदेवसम्बन्धेपि लीलारसं नानुभवेयुः किन्तु मुक्ता एव भवेयुः, अतः उभयसम्बन्धवोधाय केवलपदं, सिद्धयत्कारेणेति तृतीयाध्याये व्यूहत्रयविशिष्टस्यैव प्राकट्योक्तेः सर्वाशविशिष्टे स्वरूपे उत्पन्ने इतिपदं सिद्धवत् सर्व- प्राकट्यबोधकं न वदेदित्यर्थः, तथा च पुरुषोत्तमे मायावृतत्वादवयवार्थाभावेपि वासुदेव- स्य तथा स्थितत्वात् तस्याप्येतत्स्वरूपे एव स्थितत्वाद् वासुदेवमादायावयवार्थस्याप्युपपचे नन्दज्ञानं न भ्रान्तमितिभावः,"पुरुषोत्तमस्तु नन्दगृहे जात" इतिरूढार्थमादायोक्तं, आत्म- जपदयौगिकार्थज्ञानं पुरुषोत्तमे चुद्धिमानं वासुदेवे तु सत्यमेव, अन्तःकरणेति मदन्त:- करणमतथाभूते नाहादयुक्तं भवेदितिस्वान्तःकरणविश्वासेनापीत्यर्थः, पूर्व भगवनिष्ठेनो- त्पन्नत्वधर्मेण स्वपुत्रत्वनिश्चय उक्तः अधुना नन्दनिष्ठेनाह्रादधर्मेण स उच्यते इत्यपिशब्दः, यद्यपीति आत्मज उत्पन्ने इत्यनेन जातकर्मणि हेतुरुक्तः, आह्लादे तु ज्ञानस्य हेतुत्वात् ज्ञानबोधकं पुत्रोत्पत्तिं ज्ञात्वेत्यादिपदं वक्तव्यं, तथापि तथोक्ते सति ज्ञाने भ्रमत्वमपि शाक्येत तत् तु महतामन्तःकरणमतथाभूतं वस्तु न गृह्णातीति टिप्पण्युक्तदिशा नन्दे अस- म्भावितमत आहादहेतुत्वेनापीदमेव पदद्वयमुक्तमितिभावः, तथा चात्मजत्वेनोत्पन्नस्तयैव चोत्पत्या नन्दो जाताह्लादो जातोतः शङ्कारहितः सन् जातकर्म कारयामासेत्यन्वयः, प्राकृतोपीति ग्रामवासी न तु नागर इत्यर्थः, सम्पादितवानिति सर्वेभ्यो बोधितवा- नित्यर्थः ।। १॥ नन्दस्त्वात्मज इत्यस्य विवृतौ पितुः पुत्र इति नेह मत्सकूर्मवराहनृसिंहवदावि- र्भावः किन्तु नन्दपुत्रत्वेनाविर्भावः, तथा च श्रीनन्दस्य भगवत्पित योजना। त्वाञ् जातकर्मकरणं युक्तमत उक्तं पितुः पुत्र इत्यादि, १०-५-१ आत्मज उत्पन्न इत्यस्य विवृतो यस्य यथा प्रतीतिस्तथैवेत्यादि, ननु शुकस्य सर्वज्ञत्याद् भगवत्स्वरूपाभिज्ञत्वेन भगवतस्तु जन्मादिराहित्येनाजत्वात् तादृशे आत्मज- त्वकथनमयुक्तमित्याशङ्याहुः यस्य यथा प्रतीतिस्तथैव शुकेनानूद्यत इति, नन्दस्य भगवत्यात्मजत्वप्रतीतस्तद्बुद्धिमनुसृत्य चात्मजत्वकथनं न तु शुकबुद्धिस्तादृशी अतो न भग- वति जन्मादिधर्मवचमित्यर्थः, नन्वेवं नन्दबुद्धेन्तित्वात् तदनुवादे को वा गुण इत्या- , .

·. . [१०-५-२] लेखः, योजना, कारिकार्थच । शङ्कयाहुः भगवता तथैवेत्यादि, स्वस्थ पुत्रभावेन रमणार्थ श्रीनन्दहृदये तथा भगवता पानीतमतो भगवत्कृतत्वेन भगवल्लीलात्वाद् वर्णनमिति न दोपः, नन्वेवं पुत्रत्वयुद्धेखा. स्तवत्वापत्या तल्लीलानामप्यवास्तवत्वं सादित्याशझ्याहुः आत्मनः सकाशाज् जातः पुत्र एवायमितिनन्दस्य बुद्धिरिति, न हि पुत्रत्वबुद्धिर्मायिकी पुत्रभावेन भगवतः प्रादुर्भावात् , तथा मति पुत्रभावकृतलीलापि न मायिकी किन्त्वात्मजत्वबुद्धिर्मायिकी, आत्मशब्दस्य देहवाचकत्वेन नजातत्वमादाय तादृग्युद्धेः प्रवृत्तत्वान् , देहजातत्वं तु प्रभा- यसम्भावितं निपेकमम्भूतत्वाभावात् , अतस्तादृश्या आत्मजत्ययुद्धेन्तित्वमेवाङ्गीकार्य, नदेवाचार्यवयः स्फुटीकृतमात्मनः सकाशाज् जातः पुत्र एवायमिति नन्दस्य बुद्धिरिति, भ्रमात्मिकत्यर्थः, ननु पुत्रत्वेनाविर्भावे किं मानमिति चेत् तत्राहुः वासुदेवो. त्रैवाविर्भूत इतिसिद्धान्त इति,तत्रान्यथानुपपत्ति प्रमाणयन्ति अन्यथा केवलमाया- जनितमित्यादिना, प्रद्युम्नानिरुद्धमङ्कर्पणानां वसुदेवगृहे प्राकट्यस्योपपादितत्वाच् चतुर्थस्य वासुदेवव्यहस्य नन्दालये प्राकट्यं, यथा वसुदेवगृहे प्रद्युम्नव्यूहस्य पुत्रभावेन प्राकट्याद् गर्भ- मम्बन्धाद् भगवतो देवकीपुत्रत्वं वास्तवं एवं वासुदेवव्यूहस्य पुत्रभावेन यशोदागर्भसम्ब- न्धेन नन्दसदने प्राकट्यात् पुरुषोत्तमय यशोदापुत्रत्वं वास्तवमेव, पुरुषोत्तमस्तु वसुदेवगृहे नन्दगृहे बालौफिकरीत्या प्रादुर्भूतो न तु गर्भसम्बन्धमङ्गीकृत्येतिज्ञेयं, किञ्च यदि नन्दा- लये पृथक् प्रादुर्भायो नाङ्गीक्रियेत तदा श्रीनन्देन जातकर्मकारणार्थमाकारिता ब्राह्मणा मिथ्याभूते पुत्रभावे वैदिकमत्राणां कर्मणथ विनियोगं न कुर्युः, 'आहूय विप्रान् वेदज्ञा'- नितिवाक्यात् तेषां वेदज्ञातृत्वेन परमधार्मिकत्वाद् भ्रान्तिकल्पितपुत्रे वेदमार्गप्रचारणास- म्भवात् , अपि च 'यावती देवतास्ता सर्वा वेदविदि ब्राह्मणे वसन्ती'तिश्रुतेस्तेषां सर्व- देवतामयत्वेन सर्ववृतान्तामिजलाद् देवानां च सत्यप्रधानत्वेन मिथ्याभूतपुप्रभावे हरी जातकर्मकरणं न स्यात् , तेपु ब्राह्मणेषु भ्रान्तर्वक्तुमशक्यत्वात् , अतः परब्रह्मणि श्रीकृष्णे नन्दपुत्रत्वज्ञानं प्रमारूपमेवेति गतदोषः पन्था आर्याणाम् ॥१॥ वाचयित्वेत्यत्र पुत्रे यो विधिरिति आत्मजे स्वपुत्रे न तु दत्तकविक्रीतादौ यो विधिरित्यर्थः, गाभिकेति तथैव भगवत एव निर्दोपत्वात् तादृश- लेख पुत्रे एव सार्थकमित्यर्थः, ननु पूर्वमेव दोपसाभावात् तदभावसम्पादनं १०-५-२ किमर्थमित्याशङ्याहुः नैमित्तिको चे इति, अयमात्मसंस्कारपक्षो वै निधयेन नैमित्तिकः पुत्रजन्मनि निमित्ते जाते वै निश्चयेन कर्तव्य एव न तु दोपसचा- विचारस्ततिभावः, ननु तथापि वस्तुतस्तत्प्रयोजन न सिद्धमित्यत आहुः भगवचरित्र मिति, इदं दोपाभावसम्पादनं भगवत्सम्बन्धि चरित्रं भगवत्सेवैव भगवत्कृतानुमोदनरूप त्वात् यथान्ये पुप्पादिममर्पणाद्युपचागस्तथैदमपीत्यर्थः, इदं पूतनावमङ्गे टिप्पण्यां व्युत्पा - ·८ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि T ' . . दयिष्यते ॥२॥ धेनूनामित्यत्र द्रव्यक्रियाणामिति सुवर्णादयस्तत्परिधापनक्रियाच नोपक्षीणाः, एकस्यां गवि सम्पादिता क्रिया सर्वत्र गोधने व्याप्त्यर्थः, अन्यथा लेखः। तावतीनामलङ्करणे भूयान् कालो भवेदितिभावः,नास्यापीति गोधन- १०-५-३ स्थापीत्यर्थः ॥३॥ कालेनेत्यत्र तत्रेति पत्रिंशच्छतानां भागानां मध्ये एको भागः पत्रिंश- च्छततमो भाग इत्यर्थः, एवं द्रव्याण्यपीति द्रव्यमपि किञ्चिदंशे लेखः। अशुद्धं तावतो दानेवशिष्टं शुद्धं भवतीत्यर्थः, एतेपामिति संस्कारा १०-५-४ देहशोधका एव न त्वन्तःकरणान्तर्यामिणोरित्येवकारः, तयोस्तु शोधिके तपइज्ये इतिभावः, अन्तर्यामिणः शुद्धिमाहुः इज्येति, शुद्धिस्वरूपमाहुः सन्तु- प्यतीति "परमात्मा मे शुद्ध्यन्ता"मिति श्रुतावपीदमेव शुद्धिस्वरूपं ज्ञेयं, इदं च तृतीय- स्कन्धे पञ्चमाध्याय 'हदि स्थितो यच्छति भक्तिपूत' इत्यत्र विवृतम् ॥ ४॥ सौमङ्गल्येत्यस्याभासे माहात्म्यमुत्तवेति, महानात्मान्तःकरणं यस्य तादृशत्वं पूर्वोक्तं महामनस्त्वमित्यर्थः, तथा च 'धेनूना मितिश्लोकस्याभासे लेखः। उक्तोर्थोऽनेनोपसंहृत इति ज्ञेयं, व्याख्याने, सुमनलतेति सुष्ठु मङ्गलं १०-५-५ येपां तत्ता मङ्गलमित्यर्थः, तच् चेति मङ्गलजनकं वाक्यमित्यर्थः, तथा च मङ्गलप्रतिपादिका गिरो वाक्यानि येपामित्यर्थः, गायका अन्ये इति सूतादि- भ्योऽन्ये नतु तन्मध्यस्था एव केचनेत्यर्थः, तेषां वैविध्यमाहुः केवला नृत्यादिसहिता- श्वेति, आदिपदेन वीणायां केचन गायन्ति तेपि, गायकाश्चेति चकारस्यार्थमाहुः स्त्रियश्च वाद्यवादकाश्चेति, वाद्यानां मृदङ्गादीनां यादकास्तेपि जगुरित्यर्थः ॥५॥ महा:त्यस्याभासे गोपानामाहेति शोभामितिपूर्वाभासानुवृत्तिः, व्याख्याने, लेग्वः। परिधेयानीति अन्तरीयरूपाणि धौत्रवस्त्राणीत्यर्थः,कञ्चकोष्णीपयोः १०-५-८ पृथगुक्तरितिभावः ॥८॥ गोप्यश्चेत्यस्याभासे सङ्गता इति भगवति सद्गता भगवद्भोग्या इत्यर्थः, इदं सङ्ख्यातात्पर्यमुक्तं न तु प्रत्येकं श्लोकेषु तथाविभागः, व्याख्याने, लेग्यः। प्रथमश्लोके नन्दमुतत्वमुक्तमत्र यशोदासुतत्वमुक्तं तत्तात्पर्यमाहुः •१०-५-९ तासामिति, चतुर्विधेति 'पुष्टिमार्गे हरेर्दास्यं धर्मोर्थो हरिरेव च कामो हरेदिवि मोक्षः कृष्णम्य चेद् ध्रुव'मितिरूप इत्यर्थः, आकर्ण्यत्यत्राङ ईपदर्थ- त्वमभिप्रेत्याहुन तु निश्चयमिति, पूर्वेषां गृहायलङ्करणमुक्तमतासामात्मालङ्करणमुच्यते तत्तापर्यमाहुः तासां निवेदनीय इति, गृहादिकं तु त्याज्यमत आत्मैवेत्येवकार, ·क्तयो भ्रमरस्येवोक्तयः पङ्कजे भ्रमरोक्तयस्तत्स्थानीया मुखे वक्रोक्तय इत्यर्थः, टिप्पण्यां तादृक्पङ्कजत्वोक्येति सफिचल्कपङ्कजत्योक्त्येत्यर्थः, विकसिते एव किचल्क दर्शनं भवतीति किञ्जल्कमाहित्यकथनेन विकसितत्वं सूच्यते, तथा च विकसितपङ्कजस्य यथा गन्धादिचतुष्टयानुभावकत्वं न तु रमानुभावकत्वं तथात्रापि सूचितं भवतीत्याशयेनाडुः गन्ध इति, रसंखत एव ज्ञास्यतीति भ्रमरशब्देन शब्दानुभावकत्वं पङ्कजस्य ब्रेयं, चतुष्टयपदस्य रमविशेषणत्वे चतुर्विधमित्यर्थः, 'सुरतवर्धनं शोकनाशन मिति श्लोकोक्तं गन्धो रूपं तथा स्पर्श इत्यादि नवकुङ्कमकिजल्कमुग्वपङ्कजभूतय इत्यनेन गोपवधूपु गन्धरूपस्पर्गशन्दरमा भगवतो मोग्याः पत्र विषया सा- स्कृष्टा विद्यन्त इतिग्रचितं, तदेतद् कारिकया विवृष्यन्ति गन्धो रूपमित्यादिना, तर नवकुदुमपदन सुगन्ध उक्त, " । १०-५-९] लेखः, योजना, कारिकार्थच । ९ आत्मा स्वस्वरूपमित्यर्थः, एतदेहादीनामविकतत्वे विनिगमकमाहुः सशरीराणामिति, ब्रह्मानन्दानुभवो हि देहेन्द्रियादीनां विकृतत्वात् तन्नाशे सति जायते, अत्र तु सशरीराणामेव वक्तव्यः, अतो ज्ञायते एतासां शरीरेन्द्रियादीन्यविकृतान्यात्मरूपाण्येवेति, गोपानामप्य- लौकिकदेहसम्पादनानन्तरमेव ब्रह्मानन्दानुभवः, परं तेपामग्रे लीलया तत् सम्पादनीयमे- तासां तु सिद्धमेवास्तीतिविशेषः, एतन्श्लोकवाक्यार्थ आभासेनुक्त इत्युपसंहारव्याजेनानु. वदन्ति तावत् कृत्वेति ॥९॥ गोप्यश्चाकण्यत्यत्र सम्बद्धा इत्यादि सम्बद्धाः कुलदेहसम्यन्धयुक्ता इत्यर्थ योजना। इति श्रीमत्प्रभुचरणैर्व्याख्यातं, असम्बद्धाः कुलदेहसम्बन्धरहिता १०-५-९ ज्ञातीया इत्यर्थः, सङ्गताः परिचर्यादिकृतौ विनियुक्ताः असङ्गताः ममानकक्षापन्ना अनाश्रिता इत्यर्थः ॥९॥ नवेत्या देवतारूपा इति शरीरादीनामात्मत्वखोक्तत्वाद् देवतात्मकमविकृतं रूपं देहादिकं यासामित्यर्थः, किञ्जल्कमाहित्यकथनेन सूचितमर्थ गौण- वाक्यार्थत्वेनाहुः विकसितवदना जाता इति, पङ्कने किजल्क- १०-५-१० दर्शनं विकासे सत्येव भवतीतिभावः,अलौकिक इति लोकैरवेद्यो भग- वदेकषेद्य इत्यर्थः, तथा च विकसितवदना जाता इति स्फुटं विकासो वाच्यो भवति पर- न्त्यलौकिकत्वाद् वर्णयति ध्वनिनैव बोधयतीत्यर्थः, तत्सदृशावेति वक्ष्यमाणपक्षे मुखेषु किजल्कपदार्थ बोधयितुमाहुः आरक्तरेखायुक्ता इति, लोभस्थितरेखा एव किजल्का इतिभावः, तत्सदृशा वा किजल्का इति येष्वितिशेषः, तथा च नवकुङ्कुममदृशाः किञ्जल्का येष्विति बहुव्रीहिः, प्रथमपक्षे नयकुङ्कुमरस किञ्जल्का येष्विति व्यधिकरणपदो बहुव्रीहिः, तादृशैर्मुखपङ्कजै तिर्यासामिति पुनर्बहुव्रीहिः, गन्धो रूपमित्यत्र भ्रमरो- लेखः। " " चातुर्विध्यं ज्ञेयम् ॥ १०॥ योजना। १०-५-१० ·, श्रीदशमस्कन्धमुबोधिन्युपरि पदेन सौन्दर्ययुक्तं रूपं, मुग्यपङ्कजेत्यनेन मुस्पर्शमुशब्दमुरसाः सूचिताः, पङ्कजस्य मुस्पर्शत्वात् भ्रमरगुजितेन मुशब्दत्वान् मकरन्दवत्वेन सुरसन्वान् च, एवं भगवतो नासिकानयनादीनां भोग्याः पञ्च विपया एतासामेवाङ्गेषु विराजन्त इतितात्पर्य सिद्ध, तत्र मुगन्धसुरूपसुस्पर्शाः प्रत्यक्यवेप्वेतासां भगवद्रोग्याः, मुशब्दो द्वेधा, भापणात्मक किङ्किणीनूपुरादिरखात्मकथ रसो लोभात्मकाययवे स्थित इतिज्ञेयम् ॥१०॥ नवकुङ्कुमेत्यत्र मुखेपु.'किञ्जल्कपङ्कज'त्वोक्त्या व्यजितमर्थमाहुर्गन्ध इति का०१५१ । अन टिप्पण्युक्ते प्रथमव्याख्याने कटाक्षाच भ्रमरोक्तयथेति द्वन्द्वः, कारिकार्थः। 4. कटाक्षभ्रमरोक्तयोर्भावज्ञापकत्वसाम्येनैक्यविवक्षया चतुष्टयत्वमुक्तं, भ्रमरशब्देन पङ्कजस्य शब्दानुभावकत्वं ज्ञेयं, भ्रमरोक्तिस्थानीया मुखे यक्रोक्तयः, द्वितीयव्याख्याने तु कटाक्षयुक्ता वक्रोक्तय इति मध्यमपदलोपी समासः, तथा च ज्ञेयं गन्धादिचतुष्टयं ताभिओपितं ज्ञास्यति माधवः, रसं तु स्वत एव ज्ञास्यतीति योजना, चतुष्टयज्ञेयपदयो रसविशेषणत्यपक्षे 'मुरतवर्धन मिति श्लोकोक्त- प्रकारेण चतुर्विधं ज्ञेयं रसं स्वत एव ज्ञास्यतीत्यन्वयः, तथा च यथा विकसितपङ्कजस्य गन्धादिचतुष्टयानुभावकत्वमेव रसं तु मधुपः स्वयमेव भुतेनथानापीतिभावः।। का०१५३ स्वरूपमुक्त्वेति 'विकसितबदना' इत्युक्तगौणवाक्यार्थस्वानुवादोयं, गोप्यः सुमृष्टे- त्यत्र पूर्वश्लोके गमनं मुख्यत्वेनोक्तं,तेन द्वितीयश्लोके प्रवेशस्य मुख्यत्वे लेग्वः। वक्तव्येपि तस्य गौणत्वमुक्त्वा शोभाया मुख्यत्वमुक्तं, तत्तात्पर्यमाहुः १०-५-११ दूरादागत्येति, कुण्डलहारशोभा'इत्यस्य तेषां शोभा यामिस्तैः शोभा यासामितिविग्रहद्वयमप्यभिप्रेतमितिज्ञेयम् ।। ११ ॥ ता आशिप इत्यत्र भगवद्भावस्येति एतासां पुरुषोत्तमे भावो न तु वासुदेवव्यूहे, तथा च वासुदेवव्यूहमादायैवात्मजपदावयवार्थस्य समाहितत्वादेतासां लेखः। भगवान् पुत्रत्वं स्वसिन् नन्दे च पितृत्व स्वीकृत्य प्रकटो न तु, १०-५-१२ नन्दात्मनः सकाशाज् जात इतिभाव इत्यर्थः, तथा च भगवद्भावे. त्यस्य पुरुषोत्तमभावेत्यर्थः, नन्दस्य त्वात्मनः सकाशाज् जात इतिवुद्धिरतस्तद्भावो वासु देवपर्यवसायीतिभावः, अयमेवांशो 'न माता न पिता तस्से'त्यादिनोद्धवेन निवारणीय इति ज्ञेयं, स हीति पुरुषोत्तम इत्यर्थः, पुरुषोत्तमस्साजनत्वमेवोचितमिति हिशब्दः, भगवति. प्राप्त इति पुरुषोत्तमे इत्यर्थः, सर्यापेक्षेति पुरुषोत्तमप्राप्तौ लोकवेदापेक्षाभावस्य 'न विमेति कुतश्चन"एतं ह वाव न तपति किमहं साधु नाकरव'मिति श्रुतिसिद्धत्वादितिभावः ॥१२॥ "योगमायया स्वीकर" इत्यादर्शये अम्ति किन्नु कदापाठीतः प्राप्त प्राचीनादर्श अन्धकारः स्वतः योगमायेत्रिपद निकामिन मिति प्रतिभाति ।

·[१०-५-१३] लेखः, योजना, कारिकार्थय। अवाद्यन्त इत्यत्र दशविधानीति "मृदङ्गशसभेर्यश्च वीणापणक्गोमुखाः धुन्धु- निकघण्टाद्या नेदुर्दुन्दुभिभिस्तदे"ति प्रथमस्कन्धोक्तानि ज्ञेयानि लेग्वः। एतेपां स्वत एव वादनं न सम्भवतीत्याक्षेपलभ्यं विधिमाहुः वादका १०-५-१३ वादयामासुरिति, अनन्तः कालो वेति अथ सर्वगुणोपेत' इत्यत्रो- को लीलाकालो भगवद्रूप इति 'तमद्भुत'मितिश्लोके विवृतत्वात् तद्रूप इत्यर्थः, अन्यथेति लीलाकाले प्रादुर्भूते सेवकैस्तदनुरूपसेवाऽकरणे स कालस्तान् सेवकान् वादकान् दण्डयेदिति- टिप्पण्यनुसारेणार्थः ॥१३॥ लेखः। गोपा इत्यत्र लिम्पनमिति लिम्पतीति लिम्पः, अनुपम लिम्प- १०-५-१४ विन्देत्यादिना शप्रत्ययः, तत आचारविचन्ताद् भावे ल्युट् ॥१४॥ नन्दो महामना इत्यत्र श्लोकत्रयस्यार्थमाहुः विद्यावतामित्यादिपदत्रयेण, अनेनेति विद्यातारतम्येन दानकथनेनेत्यर्थः, दत्तवानिति सम्बन्ध इति लेखः। तेभ्य इति तच्छब्देन 'धेनूनां नियुते प्रादादिति श्लोकोक्ता विप्रा १०-५-१५ उच्यन्ते, तथा च तत्सहचारेण 'प्रादा'दितिपदोक्तं दानमप्यनुवर्त- नीयं तेन सम्बन्ध इत्यर्थः ॥१५॥ लेग्वः। तैस्तैरित्यत्र विष्णुबुद्ध्येति मूलार्थानुरोधाद् विष्णुः प्रीयतामिति- १०-५-१६ युद्ध्येत्यर्थः ॥१६॥ तेस्तैरित्यत्र विष्णोराराधनार्थायेत्यस व्याख्याने, ननु 'विष्णोराराधनार्थाये- त्युक्त्या 'स्वपुत्रस्य'तिभिन्नतया कथनं न युक्तं स्वपुत्रस्यैव विष्णुत्वाद् योजना। विष्णुशब्दस्य पुरुषोत्तमवाचकत्यादित्याशक्याहुः तस्य ज्ञानानु- रोधाद् भिन्नतया कथनमिति, तस्य श्रीनन्दस्वेत्यर्थः, ज्ञानानु- रोधात् पुत्रत्वज्ञानानुरोधादित्यर्थः, न हि नन्दस्य श्रीकृष्णे विष्णुबुद्धिः किन्तु पुत्रवुद्धिः अतो नन्दपुद्धिमादाय नन्दपुत्रविष्णोर्मेंद उक्तः ॥१६॥ तत आरभ्येत्यत्र टिप्पण्यां विष्ण्वाराधनस्यैवेति आराध्यतेनेनेतिकरणव्युत्पत्या लेखः। विष्ण्वाराधनार्थकबुद्ध्या कृतस्य दानादेरित्यर्थः, सुबोधिन्या, तस्या- १०-५-१८ पीति विष्णुबुद्धिकृतपूजनस्थापीत्यर्थः, सर्वा इति धनं पशवश्व पूर्वकाण्डप्रतिपादितं फलं ज्ञानमुत्तरकाण्डप्रतिपादितं,विप्याराधनयुद्ध्या कृतं कमैतत्समृद्धि- मप्ययान्तरफलं साधयतीतिभावः, भक्तानां वैकुण्ठपर्यन्तं गमनमिति भक्तानां तावत्माधनक्लेशमसहमान इहैवाधिभौतिके लोकसिद्धे जज एव वैकुण्ठं 'यत्र गायो १ तद् व्याख्यानमेवत्मिनेवादर्श प्राप्यते कदरपटीम्पप्राचीनादपि तन नास्ति तम्मान केनचिद् विदुषा पचालितितमिति प्रतिभाति । २ तात्पर्यन्तमिति आदर्शये प्राप्यते !

·श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि भृरिगृङ्गा अयास' इत्यादिश्रुतिप्रतिपाद्यमाधिदैविकं ब्रज नित्यसिद्धं समानीतवान् प्रक- टितयानित्यर्थः ॥१८॥ तत आरभ्येत्यत्र हरेनिवासात्मगुणैरित्यस्य व्याख्यान आत्मा देहः योजना। परमानन्दरूप इति "कृषिभूवाचकः शब्दो णश्च नियतिवाचकः तयोरक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयत" इतिश्रुतेः कृष्णः सदानन्दः १०-५-१८ परं ब्रह्मेतिनिर्विवाद, तत्र स्वरूपात्मक एव देहो न त्यात्मातिरिक्तः स्वरूपस्यानन्दरूपत्वाद्देहस्य परमानन्दरूपत्वमुक्तं,अत एव "सचिदानन्दविग्रह"मित्यादि- श्रुतिषु विग्रहस्य सच्चिदानन्दरूपतोक्ता 'मञ्चिदानन्दरूपाय कृष्णायाक्लिप्टकर्मण' इति गोपालतापनीयेपि तथैवोक्तं, 'आनन्दरूपममृतं यद् विभाती तिश्वेताश्वतरोपनिपत्स्वप्युक्तं, 'नन्दप्रजजनानन्दी सच्चिदानन्दविग्रह' इति ब्रह्माण्डपुराणे धरणीशेपसंवादे श्रीकृष्णाष्टोत्तर शतनामस्तोत्रे उक्तमतः श्रुतिपुराणसिद्धत्वात् सच्चिदानन्दविग्रहः श्रीकृष्ण इति ज्ञेयम् ॥१०॥ गोपानित्यस्यामासे अकृत्रिमोत्सवार्थमिति भगवत उत्सवलीलाया नित्यत्वाद् वैकुण्ठ एव सा तिष्ठति, अन्यत्राविर्भाविता कृत्रिमैव भवति, अतः लेग्वः। स्थानस्य वैकुण्ठत्वं निरुपितं, तेनोत्सवस्थाकृत्रिमत्वं ज्ञापितं भवति, १०-५-१९ तथा चाकृत्रिमोत्सवत्वार्थमित्यर्थः ॥१९|| लेग्यः। वसुदेव इत्यत्र मायाकृतस्येति तथा कंसमन्त्रणं मायाकार्यमिति १०-५-२० चतुर्थाध्याये कारिकायां निरूपितत्वाद् दैत्यकृता उत्पाता मायाकृता- स्तेपां 'मन्त्युत्पाताय गोकुले' इत्यनेन ज्ञापनमित्यर्थः ॥२०॥ वसुदेव उपश्रुत्येत्यस्य व्याख्याने मायाकृतस्य ज्ञापनमिति कंसं प्रति माययोक्तं योजना। 'जातः खलु तवान्तकृत् यत्र क्वचित् पूर्वशत्रुर्मा हिंसीः कृपणां वृधे'ति, १०-५-२० इह तव शङ्करन्यत्र जातो न तु मथुरायामित्युक्त्या अन्यत्रोपद्रवः कर्तव्य इति वोधितं,अत एव "कृपणां देवकी पृथा मा हिंसी"रित्युक्तं, क्या च ये ये दैत्याः कंसेन श्रीगोकुले प्रेपणीयास्ते सर्वे मायया बोधनात् प्रेपिता इति तदागमनादेर्मायाकृतत्वमेव तद् वसुदेवेन श्रीनन्दं प्रति जापितं 'सन्त्युत्पाताय गोकुल' इत्यनेन, ठन् शापनं मगवत्कार्य, यतः श्रीनन्दो यमुद्देवयचः श्रुत्वैव मावधानो भूत्वा भगवद्रधानपरोऽभूदत इदं भगवत्कार्य,तनिरूपणं भगवचरित्रनिरूपणमेवेत्यर्थः।२०। तं दृष्ट्रत्यत्र अत एवेनि मम्मिन् मगवचरित्रस्य सिद्धत्वादित्यर्थः, अत्यन्तप्रीत प्लेग्यः। इति नियनमपदेतिशयिनप्रीतेरनुपादादत्रापि प्रीत इति पदेनातिश: १०-५-२१ पिता प्रीतिरुक्तेनिमावः, आलिङ्गानन्यागं चेति यमुदेवाधिदैविकं रूपं नव निमित्यालिद्गित एव स्थित इतिभावः, तथा चान्यत् ·[१०-५-२१] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । १३ कृत्यं नमस्कारादिकं तु पुनरालिङ्गनत्यागं च प्रेमविह्वलत्वान् न कृतवानित्यर्थः।।२।। तं दृष्ट्वेत्यत्र "देहः प्राणमिनागत"मित्यस्य व्याख्याने, वसुदेवाधिदैविकं रूपं चेति वसुदेवाधिदैविकं रूपं नन्दे समागतमित्यर्थः, एतत्ममागमनस्य योजना। प्रयोजनं तु मथुरायां भगवतो गमनानन्तरं वसुदेवपुत्रत्वे ज्ञातेपि १०-५-२१ श्रीनन्दस्य भगवति स्यपुत्रभाषदाय अन्यथा वसुदेवगृहे पुत्रत्वेन भगवस्थितिजाने रुक्मिणी विवाहादिनाने स्वपुत्रत्वयुद्धिनिवृत्तौ पुत्रत्वस्नेहो निवर्तेत, तथा सति कृतो निरोधोप्यकृतो भवेत ,अतः श्रीनन्दे वसुदेवाधिदैविकखरूपस्य समागमनं कारित प्रभुणा, तथा मति यसुदेवपुत्रत्वज्ञानेपि म्यपुत्रत्वबुद्धिः स्थिरैव ॥२१॥ लेवः। पूजित इत्यत्र अन्यथेति नन्दकृतवसुदेवपूजाभावे इत्यर्थः,वसुदेवस्य १०-५-२२ देवगुह्यवत्कृत्येन गुरुस्थानीयत्वादितिभावः ॥२२|| पूजितः मुग्वमासीन इत्यस्य विवरणे अन्यथा देवगुह्यमित्यादि यदि नन्दो योजना। वसुदेचं सत्कारादिना न पूजयेत् तदा वसुदेवेनोपदिश्यमानं भगवत्स- १०-५-२२ म्बन्धिज्ञानं ब्रजराजे स्थैर्य न प्राप्नुयात् ज्ञानस्थैर्यस्य गुरुपूजासाध्यत्वात् वसुदेवस्य गुरुत्वात् , अतो गुरुपूजाया आवश्यकत्वात् पूजित इत्युक्तम् ।। २२ ॥ दिष्ट्या भ्रातरित्पत्र प्रजाशात इति इच्छाया अपीत्यग्रे वक्ष्यमाणत्या प्रजे- च्छात इत्यर्थः,आशाया इति "तमाशात्री"दित्यत्रोक्ता देवतारूपा लेग्वः। आशा एतस्मान् निवृत्ता तिरोहिता, अतो वैदिकः प्रयन आशायै १०-५-२३ चरुनिर्वापरूपो निवारितो देवतायास्तिरोहितत्वादित्यर्थः, अत्र पाठद्वयमप्यभिप्रेत्य प्रजाशायां निटचायामिति पाठानुसारेणेदमुक्तं, मजाशाया निवृत्त- स्येतिपाठे आशापदमिच्छावाचकमित्याशयेनाहुः इच्छाया अपीति, "किं प्रजया करिष्या- म" इतिशास्त्रपालोचनादितिभावः ॥२३॥ प्रजाशाया निवृत्तस्य प्रजा यत् समपद्यत इत्यस्य व्याख्याने, प्रजाशब्द अपत्यमात्रयाची, अतो नानृतमिति मायारूपकन्यात्मकप्रजाया योजना। जातत्वात् 'प्रजा यत् समपद्यतेति वचो नानृतमित्यर्थः, तं प्रति १०-५-२३ भगवत्यपीति श्रीनन्दं प्रति पुत्र श्रीकृष्णे रेतोजनितत्वाभावज्ञापनाय प्रवयस इतिपदेन वृद्धत्वादिकीर्तनमित्यर्थः, उभयं भगवदिच्छयेति भगवदाविर्भावो मायाजन्म चेत्युभयं भगवदिच्छ्यैव केवलया न तु स्त्रीपुरुपसंयोगादिकं कारणमस्ति उभयोर्मायाभगवतोः शुक्रजन्यत्वाभावात् , अनेन सामान्यतस्तस्य स्वरूपमप्युक्त- मिति तस्य श्रीव्रजराजसमीपे भगवतो ह्यजत्वादिरूपं स्वरूपमप्यक्तमित्यर्थः ॥२३॥ , ·१४ . श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि दिष्टोत्यस्याभासे खदर्शनं चेति पूर्वश्लोकाभासमादाय चकारः, प्रोत्साहयति दर्शनं चाभिनन्दतीत्यन्वाचयः, व्याख्याने, चक्रभ्रमात्मक इति लेग्वः। चक्राकारभ्रमात्मक इत्यर्थः, श्रमस्वरूपमाहुर्भमणे इति, अत एवेति १०-५-२४ भ्रमणादेवेत्यर्थः, चक्रस्वरूपमाहुः चक्रे इति, चक्र एवेति एता- दृशेन आवर्तनेनेत्यर्थः, अलौकिकः स्यादिति पुत्ररूपेण स्वस्यैवोत्पत्ति "रात्मा वै पुत्र- नामासी"ति श्रुतिगम्या न तु लौकिकामाणगम्या, तथा च लौकिकप्रमाणागम्यः स्पादित्यर्थः ॥२४॥ संवत्सरः प्रजापतिर्जात इति "संवत्सरो वै प्रजापति"रिति श्रुतेः संवत्सरस्य प्रजापतित्वं, तवं च पदार्थोत्पादकत्वं, एवं सति यदा संवत्सरे योजना। नाशो न जातस्तदा तेन संवत्सरेणैवायमुत्पादितः, अतः प्रजापति- १०-५-२४ रित्यर्थः, अन्यथा काल इत्यादि यदा संवत्सरो मारयेत् तदा न संवत्सरस्य प्रजापतित्वं किन्तु कालत्वं मृत्युरूपतेत्यर्थः, संवत्सरस मृत्युरूपताया अपि प्रमाणसिद्धत्वात् ॥२४॥ कचिदित्यस्याभासे देवगुह्ये इति द्वितीयाद्विवचनान्तमिदं, व्याख्याने, आधि- दैविकेति वैकुण्ठागमनवत् 'यत्र गावो भूरिशृङ्गा अयास' इत्यादि लेग्वः। श्रुत्युक्तनित्यलीलास्वपशूनामागमने इत्यर्थः, सामान्याभावेनेति १०-५-२६ रोगाणां सामान्यत एवाभावेनेत्यर्थः, शब्दत इति वृहत् ब्रह्मरूपं वनमितिव्युत्पत्तेः शब्दतो धर्मे तहन हेतुरुक्तः, 'अयं हि परमो धर्मो यद् योगेनात्म- दर्शन मितिस्मृतेः, तथा च तत्र गोचारणरूपो धर्मः सम्यक् सेत्स्यतीतिभावः ॥२६॥ योजना। कचित् पशव्यं निम्जमित्यय विवृतौ आधिदैविकपशुसद्भावे १०-५-२६ वेति 'गोप्यो गाव ऋचस्तस्य यष्टिका कमलासन' इतिकृष्णोपनिपत्सु या गावो निरूपितास्तेषां सद्भावे इत्यर्थः ॥२६॥ लेग्यः। भ्रातरित्यस्याभासे देशकुशलतामिति देशकुशलप्रश्नो भगवत्कुशल- १०-५-२७ तात्पर्यक इत्युक्तस्याद् देशेन कुशलं ययोस्तत्तां बालकयोः पृष्ट्वेत्यन्वयः, कुशलमिति बलस्पेति शेपः ॥२७॥ घुम इत्या ननु कामे मुहृदामुपयोगः स्पटः धर्मार्थयोः कोपयोग इत्यत आहुः चेननेति, चेतनो विषयः गर्वोपि गुहृत्पदयाच्यः, तथा च धर्मे देवः। तत्गाधका ऋतिगादयोथै चनरमाधकाः सेवकादयःमुहृद इत्याहुः १०-५-२८ पत्र फापीनि, न तेप्यित्यत्र ननु मयान् स्वगृहेऽनाकारणेपि उप. शैक्नीयं तायन् द्रव्यमय देयमित्यामशाः द्रन्पादिदानं त्यिति ॥२८॥ . " ·, [१०-५-२८] लेखः, योजना, कारिफार्थश्च । न तेषु ग्लिश्यमानेबित्यस विवृतौ यथात्मनः कंसस्य पुत्रमारकत्वान् नाकारणमिति आत्मनः नाकारणमित्यन्वयः, आत्मनो वसु- योजना। देवस्य ब्रजराजेन स्वगृहे पुत्रोत्सवसमय नाकारणमित्यर्थः, तत्र १०-५-२८ हेतुः कंसस्य पुत्रमारकत्वादिति, तत्रापि हेतुर्दैवकीपुत्रत्वमिति, नन्दपुत्र देवकीपुत्रत्वं सम्भाव्येतातो वसुदेवस्य नाकारमं, एवं सति यदा तामित्र- स्यापि नाकारणं तदा कृतोप्युत्सवस्तादृगानन्दं न जनयेदतः सुहृदां सानिध्ये सुहृदां क्लेशाभाव एव त्रिवर्गस्य पुरुषार्थत्वं नान्यथेति वसुदेवाशयः ॥२८॥ लेग्वः। अहो इत्यत्र एतत् लोकतारपर्यमाहुः लोकरीत्येति, अग्रिमश्लोक- १०-५-२९ तात्पर्यमाहुः परमार्थज्ञाने चेति ॥ २९ ॥ नूनं हीत्यत्र यथा भगवानिति भगवदीयानामिति शेषः । ब्रह्मपदेनोत्तरकाण्ड- प्रतिपाद्या ज्ञानशक्तिः कर्मपदेन पूर्वकाण्डप्रतिपाद्या क्रियाशक्तिः लेखः। भगवत्पदेन भागवतप्रतिपाद्यो ज्ञानक्रियाशक्तिमानितिविभेदः, १०-५-३० पक्षान्तरेप्विति ब्रह्मपक्षे भगवत्पक्षे कालपक्षे स्वभावपक्षे चेत्यर्थः, प्रकारान्तरेणेति उपालम्भे प्रार्थनायां वा तदनुरूपफलादाने शोकः सादित्यर्थः ॥३०॥ अध्यायार्थप्रकरणाओं कारिकया निरूपयन्तो नमस्सन्ति गोकुलोत्सवमिति, आध- विशेषणाभ्यां लक्ष्यलक्षणभेदेनोत्सव ऐश्वर्य चाध्यायार्थो निरूपिता, उत्सयो लक्षणमैश्वर्य लक्ष्यमितिनियन्धे निरपितम"न्यत्रापि गतः १०-५-२ कृष्ण" इत्यनेन, प्रकरणार्थमाहुः गोपेनि, तामसानांगोपगोपी- गवां ज्ञानतः कर्मतश्च हितं गुणनानकायं, भगवान् पुष्टिमार्गीयज्ञानवान् अतो गुणान् गापयतीत्यर्थः, एतेन उत्तरदलानुभयो निरूपिता, पूर्वदलानुभवमाहुः कर्मत इति, भगवत्क्रिययैव व्याप्ता यथोचितं भजनं कुर्वन्ति, तदुक्तं "गोप्यो लब्ध्वाच्युतं कान्तं"इति- लोकविवरणे "भगवक्रियाशक्त्यैव व्याप्ता न तु स्वक्रिया काचि"दिति । एवं दलद्वयानुभव उक्तः, इदं निरुपितं निबन्धे "ज्ञानं तु गुणगानं ही"ति कारिकाद्वयन, तथाच एवं हितं दलद्वयानुभावनेन निरोघर्यमम्पादकमित्यर्थः ॥३२॥ गोकुलोत्सवमीशानं गोपगोपीगवां हितम् । जानतः कर्मतश्चैय ताम- सानां नमाम्यहम् ॥इति, गोकुलोत्सवपदेनोत्मयोध्यापार्थत्वेन योजना। निरूपितः, ईशानपदेन प्रमाणप्रकरणप्रथमाध्याये क्रमप्राप्तं ऐधर्य निम्प्यन इतीवरत्वेन भगवान् निरपिनः, गोपगोपीगयां हित. मिति ताममानां गोपगोपीगयां जानतः कर्मतन हितं, इह वियोगावस्थायां यो भगरतोन्तासित्यनुमः गजानसन्देनोल्यो, तथा च सवियोगावस्यायामन्तःप्राटी. लेग्वः। .

·‘श्रीदशमस्कन्धमुबोधिन्युपरि भूय हितकारकमित्यों भवति, संयोगावस्थायां यो लीलया नानाविधविहारः स कर्म- शब्दनाभिधीयते, तथा च तादृशविहारण संयोगावस्थायां परमानन्ददानेन हितकर्तृत्वमेवे- नोक्तं, एवं वियोगसंयोगावस्थामेदेन दलद्वयानुभवानन्दमनुभावयित्वा सर्वदा व्रजस्थितान् परमानन्दयुक्तान् यः करोति तमहं नमामीतितामसप्रकरणस्याथों निरूपितः, वियोगा- वस्थाया वानरूपतोक्तिः संयोगावस्थायाः कर्मरूपत्वोक्तिः परोक्षवादेन ज्ञेया, यतो ज्ञान- मार्गे अन्तरेव भगवत्स्फूतिरेवं वियोगेपि तथेति ज्ञानरूपतोचिता, एवं कर्ममार्गे सर्वोपि बहिर्व्यापार एव मुख्य एवं संयोगपीति संयोगस्य कर्मत्वकथनमुचितं, अस्यां कारिकायां यन् सर्वदा गोकुलवासिनां हितकारकत्वमुक्तं तत् केन प्रकारणेतिप्रकारविशेषजिज्ञासापां श्रीमत्प्रभुकृतं श्रीगोकुलाष्टकमनुसन्धेयं, "श्रीमद्गोकुलसर्वस्वं श्रीमद्गोकुलमण्डन"मित्यादि- नाम्नामर्थस्तात्पर्य च सम्यक्तया भावनीयं, श्रीगोकुलाष्टके हि "श्रीमद्गोकुलसर्वख"मित्यादि नाममु कसिंचिन् नाम्नि संयोगावस्था कुप्रचिद् वियोगावस्या निरूपितैति गोकुलाष्टकमेत- कारिकाविवरणरूपमिति तदाश्रितैराकलनीयम् ॥३२॥ गोकुलोत्सर्वमिति का०१६३। तामसानां गोपगोपीगवांज्ञानतः कर्मतश्च हितं गोकुलोत्सवमीशानं नमामीति, एतेन अध्यायप्रकरणाधी कारिकार्थः। निरूपिती, गोकुलोत्सवमीशानमितिपदव्येन लक्ष्यलक्षणभेदन -१०-५-३२ उत्सव ऐश्वयं च अध्यायार्थो निरूपितः, लक्ष्यमैश्वयं लक्षणमुत्सवः,' प्रकरणार्थमाहु गॉपेति, ज्ञानं गुणगानकार्य, एतेन उत्तरदलानुभयो निरूपितः, कर्मन इत्यनेन सेवात्मककर्मरूपपूर्वदलानुभवो निरूपितः । का० १६३ ।। इति पञ्चमोध्यायः।

·[ १०-६-०] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । पष्ठोध्यायः। पष्ठाध्याये चरित्रमिति पूतनासुपयःपानं ततो बालरक्षा च चरित्रं पठे निरूप्यत लेखः। इत्यन्वयः, ननु तन्मारणे तदेहान्तर्गतवालानामपिमरणमेव सम्पद्येत १०-६-० स्त्रिया मृतौ तद्गर्भस्येवेति कथं वालानां रक्षेत्यत आहुः एकमिति । पाठेध्याये कारिकासु रक्षा बालकानां ततः कृतेति दुष्टायाः पूतनाया मारणेन वजस्यानां रक्षा जाता अन्यथा नन्दगृहागमनात् पूर्व यथा पूतनया योजना। पाला मारितास्तथा पुनरपि मारयेत् , आन्तरं शब्दजमिति अन्तः १०-६-० हृदये उद्भूतं आन्तरं वसुदेवोक्तिश्रवणानन्तरं श्रीनन्दस हृदये भयमुत्पनं तदान्तरं वसुदेवोक्तशब्दश्रवणजन्यत्वात् शब्दजमित्यर्थः । पष्ठाध्याये चरित्रमद्भुतं शास्त्र इति का० १७३ । पूतनाया असुभिः सहितस्य पयसः पानं रक्षा पूर्वभक्षितवालानां कृतार्थतान्येपां च रक्षेत्यर्थः, कारिकार्थः। एकमिति का० १८३। एकस्स कार्यस्य वह्वर्थसाधकत्वं टिप्पण्यां १०-६-० पञ्चमाध्याये कारिकाव्याख्याने स्फुटीकृतं, वीर्यमिति का० १९३। "मायेत्यसुरा" इति श्रुतेरसुराणां मायारूप एव भगवानुपास्य इति मायासम्पादितपूतना- रूपं मायारूपमिति तया करणभूतया कृत्वा भगवतैव कृतं दुःखमित्यर्थः, तस्मात् करणाद् दुःखाभावाय पूतनायाः मुक्तिदानं, ननु भक्तदुःखाभावाय पूतनामारणे पूर्वमपि भक्तदुःख- मनुपपन्नमित्याशमाहुनिरोधोक्तेन दूपणमिति, तादृशदुःखस्य भगवति चित्तवृत्ति- निरोधहेतुत्वेन पुरुषार्थरूपत्वाद् भक्तिमार्गे न पणमित्यर्थः, तथा चैवमन्वयः, अत्राध्याये भगवतो वीर्य पूतनामारणरूपं वर्ण्य, तत्र हेतुर्मायया भगवत्कृतं दुःग्वं, तस्मान् मुक्तिः पूतनायाः, निरोधोक्तनिरोधमाधकत्वात् तद् दुःखं न दूपणमिति, भयमिति का०२०३शब्दजमिति "सन्त्युत्पाताथ गोकुल" इति वसुदेववाक्यजन्यमित्यर्थः।।२०३॥ नन्द इत्यस्याभास इत्याहेति इति हेतोः सरणसूचकं शरणगमनमाहेत्यर्थः, (उत्पातागमार्थमित्यत्रार्थशब्दो निवृत्तियाची, मशकार्थे धूममिति- लेखः। वत् ,तथा चोत्पातनिष्ठो आगम आगत्यनुकूलो व्यापारस्तं निवर्तयि- १०-६-१ तुमित्यर्थः,विग्रहस्तूत्पातागमस्य शङ्कित इति पूर्व व्याख्यात एच)। उत्पातागमशङ्कित इत्यस्य व्याख्याने, एवं सन्देहकरणं भगवचरित्रमिति योजना। अत्र यमुदेवस्य परमाप्तत्वात् तेन च मन्त्युत्पाताय गोकुल' इत्यनेनो- १०-६-१ स्पातनिधयस्यैवोक्तन्वादुत्पाताः मया श्रीगोकुले भवन्तीत्येव नन्द- अत्र 'रक्षा चालकानामिनि पृतनारा स्थितानामागुरमम्बन्गाद क्षेत्यर्थ' इत्यपिरमेशस्मिनादों। २ दिवपालचिजान्नगतमधिमेस्मिनाइने । । १ ·लेग्वः। श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि मनसि ज्ञानमुचितं, तथाप्युत्पातो भवेन् न वेत्येवोभयकोट्यवगाहि संशयात्मकं ज्ञानं अजराजस्याभूत् तत् तु , भगवत्कृतमेवेतिभावः, अन्यथोत्पातनिश्चये भगवद्विपयकस्नेहस्य प्रायल्याञ् जीवनमेव न स्यात् , अतः संशय एव भगवतोत्पादितः, तदेतन मूले उक्तं उत्पातागमशकित इति, सन्देहकरणं भगवचरित्रमिति व्याख्यातं च ॥१॥ कंसेनेत्यत्र ईश्वरप्रेपिताया इति तस्या ईश्वरः कंसस्तेन प्रेपिताया इत्यर्थः, ननूक्तमिति संस्कृतनयनं पूतनापदनिरुक्या साधितं, अधिष्ठातृदेवा- १०-६-२ दीनां रक्षकत्वं यदुक्तं तद्रक्षाभावः कथं साधनीय इत्यर्थः ॥२॥ पूतना वालघातिनीत्यस्य व्याख्याने पूतनाशब्दनिरुक्तौ पूतानपि नयतीति पुरुपानप्युत नयतीति वेति व्युत्पत्तिद्वयमपीदं न व्याकरण- योजना। साध्यमपि तु निरुक्तिसाध्यमितिज्ञेयं, 'अप्यक्षरसाम्येन निर्ब्रयान् न संस्कारमाद्रियेते'ति निरुक्तानुशासनात् , अत एव 'भाति सर्वेषु भूतेषु रतिः सर्वत्र जन्तु वित्यादिभारतशब्दस्य निरुक्तिदृश्यते पुरि शेत इति पुरुष इत्यादि च ॥२॥ न यत्रेत्यत्र श्रवणादीनां नवानामप्युक्तौ रक्षोमानीतिपदं दास्यादिषु रक्षःसम्बन्ध- शङ्काभावादकथनीयं सादित्यत आहुः पविधानीति, दास्यादित्रये लेग्वः। रक्षासम्बन्धशङ्काभावादितिभावः, तथापि प्रयोजनं रक्षोमपदस्य खरूपयोधकत्ये न सिध्यतीत्यरुच्या व्यावर्तकत्वमाहुस्तत्रापीति, तन त्विति श्रवणादिरहितेषु रक्षककर्मसु स्वधर्मेपु वा यातुधान्यो भवन्त्येव, तैः कर्मभिर्न निवर्तन्त इत्यर्थः, थैर्गुणै राक्षसा एच हन्यन्ते तेषां श्रवणादीनीतिशेषः, अम्मिन् पक्षे श्रवणादिपदं त्रिविधवाचकमेव सम्भवतीतिज्ञेयं, तदीया वेति ते श्रवणादि- रहिता धर्मास्तदीया रक्षःसम्बन्धिनो भवन्त्यतो राक्षस्यः समागच्छन्तीतिभावः, असिन् पक्षे यातुधान्यो भवन्ति समागच्छन्तीत्यर्थः, उभयत्रापि हेतुमाहुः यस्येति, प्रथमपक्षे कर्मणः पूर्णत्वाभावान् न तनिवृत्तिः, द्वितीयपक्षे 'यदस्य कर्मणोत्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकर मितिश्रुतौ न्यूनकर्मणः पापत्वकथनेनासुरत्वसूचनाद् राक्षसीनामा- गमनमित्यर्थः, नन्यपूर्तिमात्रेणासुरत्वं कथं भवेदित्याशय मूले हिशब्देन सूचितां युक्ति विवृण्वन्ति रक्षांसीति, यातुधानसम्बन्धा इति यातुधानः सम्बन्धो यासां तादृश्य इत्यर्थः, मूले तत्रेतिपदस्सार्थमाहुर्यत्र कुत्रचिदिति सर्वत्रेति, तत्तत्स्वामि- निराकरणसमर्था इति तस्य कर्मण आसुरत्वात् स्वयं प्रबलास्तत्तन्मन्त्रस्वामिनां देवानां निराकरणे समर्धा भवन्तीत्यर्थः, रक्षोमानीतिपदस तात्पर्यमाहुः रक्षोमारकैरेवेति, कर्मणः पूर्णतया आमुरत्यासम्पादनेन वरूपसम्पादकत्वं चरित्रमात्रश्रयणादेर्न त्यागन्तुक- विघातकनिवर्तकत्वं, तादृशत्वं तु रक्षोपचरित्रश्रवणादेरेवेत्यर्थः, रक्षोन्नव्यतिरिक्तस्तेपा ·, " [१०-६-३] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । प्रतीकारो निवृत्तिन भवतीति दृष्टान्तेन साधयन्ति यथेति, तैलं दीपस्वरूपसम्पादकं न तु विघातकनिवर्तकं तथेत्यर्थः, ननु 'रक्षोहनोवलगहन' इत्यादिमत्रा अपि रक्षोना उक्ता- स्तान् विहाय श्रवणादिकमेव रक्षोनिवर्तकं कथमुच्यते इत्याशक्य तत्र स्खनिर्वाहे कुण्ठित- वारुचिं स्फुटीकुर्वन्ति मन्त्राणां त्विति, अपहताः पाप्मानो यैस्ताहशत्वं रक्षोनिवर्तक- त्वमित्यर्थः, सुष्ठु आ ममन्तादध्यायोध्ययनं शोभनं नियमैर्युतं आ सर्वतः पुनस्तत्र यथा शङ्का न जायते इत्युक्तप्रकारकमध्ययनं तेन पोपितानामित्यर्थः, तस्यैवेति स्वाध्यायस्यैवेत्यर्थः, तथा च मत्रा अपि रक्षोनिवर्तकास्तथापि स्खनिर्वाहकसापेक्षा इतिभावः, तत्र हेतुद्वयमाहुर्मर्यादायामिति,आधिदैविका गायत्र्यादिमत्रजपादयः,आध्यात्मिका न्यासादयः, आधिभौतिकाः : स्नानादयः, तथा च रक्षासम्बन्धादाधिभौतिकदेहादि- शुद्धयभावे मन्त्रस्वरूपमेव न सिद्धयेदितिभावः,इदं दोपद्वयं प्रकृते नास्तीत्याहुर्भगयांस्त्विति, आगन्तुकैरिति खाध्यायेन पोषितत्वादागन्तुकर्मत्रैः करणरागन्तुकानामेव रक्षसां निवारकत्वं, रक्षकस्य पुरुषस्येतिशेपः, एतदर्थमेवेति कैमुत्यसूचनार्थमेवेत्यर्थः, श्लोक- द्वयार्थमनुवदन्ति एकमिति, उपपत्तिकथनं " न पत्रे "ति श्लोकसार्थः, सूपपत्तिकं सुष्टु उपपत्तिर्यत्र तादृशमित्यर्थः ॥३॥ न यत्र अवणादीनीत्यस्य व्याख्याने, मन्त्राणां तु स्वाध्यायपोपितानामि- त्यारम्योत्तरमुत्तरं बलीय इत्यन्तं, ननु वेदमवरेव राक्षमादीनां योजना। निवृत्तौ सिद्धायां किं भगवच्छ्यणकीर्तनादिभिरित्याशङ्कयाहुःमत्राणां '१०-६-३ त्वित्यादि, नियमादिपूर्वकाध्ययनपोपितानां मत्राणामेव फलसाधक- त्वं, तादृशनियमादीनां दुष्करत्वेन मन्त्रैः कार्यासिद्धिं ज्ञात्वा भगवच्छ्रवणकीर्तनादयो दुष्टनिवारकत्वेन निरुपिताः, यतो भगवच्छ्यणकीर्तनादीनां नियमादिराहित्येपि फलसाधक- त्वेन स्वतत्रत्वं, अतोत्र त एवोक्ताः, वेदमत्राणां फलमायकत्वं तदा स्याद् यदा देश- कालादिसर्वसाधनसौष्ठवं भवेन , तस्य दुर्लभत्वाद् देशादिमाधनानपेक्षाः फलं सापयितं समर्थाः श्रवणादय एव पुरस्कृताः, वेदमत्राणां फलसाधकत्वे दौर्लभ्यमाहुः मर्यादाया- मिति, वेदमार्ग इत्यर्थः, आधिदैविकाध्यात्मिकाधिभौतिकेष्विति त्रिविधेषु माधने. वित्यर्थः,तत्र भौतिकं देहशोधकं स्नानादिरूपं, आध्यात्मिकं श्रद्धारूपं, आधिदैविक वैदिकमन्त्रात्मकं रक्षोनादिरूपं, एवं त्रिपु माधनेष्वाधिदैविकस वेदमत्रस्य फलदातृत्त्वं श्रद्वा- धीनं, न हि श्रद्धां विना पठिता मत्राः फलदा भवन्तीत्यत आध्यात्मिकस्य श्रद्धापमाधन- स्याधिदैविकमन्त्रात्मकमाधनापेक्षया बलीयस्त्वं, एवमाध्यात्मिकथद्वारूपसाधनस्स फलदत्तं स्नानादिशुद्ध्यधीनं, न हि स्नानादिरहितस्य श्रद्धामात्रेण फलं भवत्यत आधिभौतिकम् स्नानादेराध्यात्मिकश्रद्धारपमाधना बलिष्ठत्वं,अतः सुष्टूक्तमाधिदैविकाध्यात्मिकाधि- ·श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि भौतिकेत्तरोत्तरं यलीय इति, सापेक्षसामर्थ्याच चेति आधिदैविकस्य भौतिक- सापेक्षसामादित्यर्थः, देवता हि फलं प्रयच्छन्त्यो मौतिकद्वारैव प्रयच्छन्ति, यथा- धिदेवकी गङ्गा प्रवाहरूपभौतिकसम्बन्धेनैव शुद्ध्यादिरूपं फलं ददाति, अत आधिदैविकस्य भौतिकसापेक्षसामर्थ्यत्वं, तदधिष्ठातृदेवतेत्यादि आधिदैविकब्राह्मणाधिदैविकसुर- भ्यादिदेवताप्रेरणेन परस्मिन् आधिभौतिकवाह्मणे आधिभौतिक्यां गवि च फलजननसामर्थ्य यतो जायते, तत्प्रेरणेन भौतिका एव फलं प्रयच्छन्ति, अत आधिदैविकानामपि फलदाने भौतिकापेक्षास्तीति भौतिकानां चलवर्च, तथा च सिद्धमेतत् , भौतिकापेक्षा आधिदैविकानां, भौतिका देशकालादयो ह्यशुद्धयादिदोपवशाद् दुर्यला इति देशादिपद्कशुद्धिनिरपेक्षाः श्रवण- कीर्तनादय एव सर्वदा सर्वफलसाधका इति त एव राक्षसादिनिवारणार्थमुक्ता इतिभावः, तदेतदाहुः भगवांस्तु सर्वगत इति, तु शब्देन वेदो न सर्वगत इत्युक्तं, वेदस्य त्रैवर्णिकमात्र विषयत्वाद् देशादिशुद्धिसापेक्षत्वेन स्वनिर्वाहे कुण्ठितसामर्थ्यवत्वाच् च, भगवास्त्विति श्रवणकीर्तनसरणादिना सेव्यमानो भगवास्त्वित्यर्थः, सर्वगत इति भवणादेः सर्वाधिकारकत्वेन श्रवणादिविषयीभूतस्य भगवतः सर्वगतत्वं, तेन न श्रवणादेः कुत्रापि कुण्ठितशक्तितेतिभावः ॥३॥ सा खेचरीत्यत्र वैकुण्ठादेरिति बैकुण्ठेप्वादिर्मुख्यो व्यापिवैकुण्ठस्तस्पेत्यर्थः, नन्दे विद्यमाने इति नन्दे विशुद्धसच्चस्थापनस्योक्तत्वाद् गवां च लेग्वः। धर्महेतुत्वाद् रक्षोनिवर्तकत्वं, अत एव तद्दोपनिवारणाय गोमूत्रेण १०-६-४ स्नापनं नन्देन च वात्सप्रेण सूक्तेनाघ्राणं वक्ष्यति, नन्दो मथुरांगतो गावश्चरणार्थ गताः किन्तु स्थानमात्रमस्तीत्यर्थः, गवां कुलं यत्र तादृशं स्थानमिति विग्रहः। तांकेशेत्या मल्लिका वसन्तर्तावेव भवन्तीत्यधुना प्रापि तदसम्भवादाहुमल्लिकेति, मल्लिकापदं प्रावृद्कालीनपुष्पाणामुपलक्षकं ज्ञापकमित्यर्थः, तथा लेवः। च मल्लीसदृशी मल्लिका इवार्थे कप्रत्ययः मालत्यादिरित्यर्थः, सादृश्य- सम्पादकं धर्मद्वयमाहुः सौन्दर्य गन्धश्चेति, कुण्डलमण्डिता- ननामितिपाठमभिप्रेत्य कर्णभूपणमन्यमाहुः उपरिभागस्थं वेति ॥५॥ यालग्रह इत्यम्यामासे इत्याहेति इति हेतोर्यदृच्छया भगवदिच्छया दर्शनमाहे- टेम्बः। त्यर्थः, वालग्रह इति पुंस्त्वमजन्तस्य तथानुशासनात् , आनीत- १०-६-७ वानित्याहेति यदृच्छयेतिपदकथनाद् भगवत्कर्लकमानयनं विता- युक्तं, तल्पपदस्सामासे तत इति मगवतः सकाशादित्यर्थः, ज्ञानशक्तरिति ज्ञानशक्तः प्रकाशोऽलौकिकं तेज इत्यर्थः, तद् भवतीति अलौकिकं तेजो भवतीत्यर्थः ॥७॥ वियुध्येत्यस्यामासे स्वत इति, पूर्व धर्मरूपज्ञानस्य शक्तिरलौकिकं तेज उक्तमत ·" -- , [१०-६-८] लेखा, योजना, कारिकार्यश्च । एव तत्र ब्रह्मविदो दृष्टान्तार्थमुक्ताः, अब ज्ञानस्वरूपमुच्यत इति लेखः । विभेदः, तथा चबानरूपा या शक्तिस्तस्याः स्वतः स्वरूपत इत्यर्थः, १०-६-८ तिरोधानमाह अक्षिनिमीलनेनेतिशेपः, व्याख्याने, गुणा उद्भूता इति भगवन्मनसीतिशेपः, तेजसस्तिरोभावः पूर्वश्लोके दृष्टान्तेनोक्तः खरूपतस्तिरोभावार्थ भगवत्कृतो यत्नो निरूप्यते, तन्त्र हेतुमाहुर्जानमतिरोहितमेवेति,उत्तरार्घस्साभासमाहुरेवं सर्वाशेनेति,पूर्वमाभासः पूर्वार्धस्यैवोक्त इतिज्ञेयं,सहेतुकभगवद्हणं विशिष्टवाक्यार्थः ॥८॥ विवुद्धय तामित्यस्य विवृतौ ज्ञानशक्तेः स्वरूपमेतत् कीर्तितं न तुबोध उत्कर्षा- योजना। धमुक्त इति तस्याः पूतनापाः सर्वदुष्टप्रकारविशिष्टस्वरूपज्ञानं भगवतो १०-६-८ यदभूत् तन्न भगवतः प्रतिष्ठाजनक सर्वपदार्थविषयकापरोक्षज्ञान- वत्वात् , तर्हि किमर्थ शुकेनोक्तमित्याकाङ्क्षायामाहुः ज्ञानशक्तेः स्वरूपमित्यादि । "तां तीक्ष्णे"त्यस्वाभासे इत्याहेति, इतिशङ्कातो हेतोरग्निमं श्लोकमाहेत्यर्थः, व्याख्याने, प्रभा भगवत्कृतेति तदुपास्यमायारूपेण भगवता लेग्वः । कृतेत्यर्थः, सहजो भाव इति लौकिकः पुत्रत्वभाव इत्यर्थः, १०-६-९ अत्र तु भगवत्सम्पादितोऽलौकिक एव भावः, स च भगवदिच्छानु- रूप एव भवतीति भगवदिच्छया धर्पितत्वे तथा स्थितिरितिभावः ॥९॥ तस्मै स्तनमित्यत्र सम्भृतसर्वधर्मायेति सम्भृता पहिरप्रकटिताः सर्वे धर्मा येनेतित्रिपदत्वान् नानिच् , न बाधक इति स्तनपाने प्रवृत्ती न बाधक इत्यर्थः, ततः सर्वैव सामग्रीति आधिदैविकीतिशेषः । रोपसमन्वित इत्यस्य विवृतौ सर्वात्मकत्वान् नासङ्गत्वक्षतिरिति नन्व सङ्गो ह्ययं पुरुष' इति श्रुतेः कथं भगवतः समन्वय इत्याशङ्याहुः सर्वा- योजना। त्मकत्वादित्यादि, 'पुरुष एवेदं सर्व' मितिथुतेः सर्वस्य भगव- दभेदात् स्वरूप एव स्वसमन्वय इति नासङ्गत्वयाध इत्यर्थः ॥१०॥ तत्सते आधिदैविकीति लीलोपयोगिदेहेन्द्रियादिविशिष्टा भगवति प्रविष्टा मुक्ता, यदा पुनः कृष्णावतारो भविष्यति तदा सा पूतनापि पुनस्तथैवा- लेवा। विर्भविष्यति 'सम्पयाविर्भापः खेनशब्दा"दिविवच्चनन्यायादिति- भावः, आध्यात्मिक्या इति लौकिकेन्द्रियप्राणान्तःकरणरूपाया इत्यर्थः, लौकिकदेहरूपा आधिभौतिकी तस्याः पातोने वक्ष्यते, इहायमभिसन्धिः, लीला- पदार्थास्तदुपयोगिदेहेन्द्रियादिविशिष्टा नित्या भगवति तिष्ठन्ति, यदा भगवानवतरति तदा तेप्यवत्तरन्ति, खकार्यान्तै पुनर्भगवत्येव प्रविशन्तीति, येषां मुक्तिन!क्ता ते प्रकृती तिष्ठन्ति । लेग्वः।

·श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि सा मुश्च मुञ्चत्यत्र गतेपि प्राणे इति आधिदैविके इतिशेषः, प्राणस्य बागादिषु सामर्थ्य- जनकत्वं वृहदारण्यके छान्दोग्ये कौपीतक्यां च प्राणविद्यायां व्युत्पादितं, तत्राधिदैविक एव प्राणोज्ञेयः,'द्वया ह प्राजापत्या' इतिप्रसङ्गे तस्यैवापहतपाप्मत्वस्य वेधाद्यर्थभेदादितितार्तीया- धिकरणे निर्णीतत्वेन तदभाव एव शरीरस्य पापिष्ठत्वसम्भवात् , वायुरूपभौतिकमाणविद्यया "यद्यप्येनच्छुप्फाय स्थाणवे व्याज् जायेरन्नेयाम्मिन् छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानी"ति छान्दो- म्योक्तफलासम्भवाच, तथा चाधिदैविकमाणस्य भगवति प्रविष्टत्वाद् भापणादिकं कथं सम्भवतीत्याशयैतदुक्तं, निष्पीड्यमानेत्यत्र, सप्तम्यन्तः प्रथमान्तश्चेतिपाठद्वयमभिप्रेत्य व्याख्यानद्वयमुक्तं, चरणयोर्भुजयोश्च विवर्तनं विवृण्यन्ति इतस्ततःक्षिपन्तीति,आकर्प- णात्मकेति भगवठा तत्प्राण आकृष्टः, तत् भगवत्कृतमाकर्षणमात्मा स्वरूपभूता शक्ति- यस्य क्रियाया वायुशकित्वादितिभावः, तादृशे वायावन्तः प्रविष्ट सति एवं कृतवान्, आध्यात्मिको गुण इति शेपः, राजसकथने चरणौ भुजौ चेतिद्वयमुक्तं तचात्पर्यमाहुः, रजो मध्यस्थं भवत्यत उभयत्र साचिके तामसे च सङ्गतं भवतीतिहतोयमुक्त- मित्यर्थः, आध्यात्मिकपूतनाया मरणमुक्तमित्यग्रे वक्ष्यते, अतो मरणमेतच्डोके वाक्यार्थस्तं व्युत्पादयन्ति निर्गमनेति, मृङ् प्राणत्यागे इतिपाठान मरणं प्राणत्यागः, अत्र सरोदेति- पदेन निर्गच्छतः प्राणस्य घोप उच्यते, तथा च कार्यपुरःसरं मरणं प्राणत्याग एवोक्तः इतिमावः, तेनेति यदा तया स्वसिन् प्राण आकृष्टस्तदा भगवता स्वस्मिन्नाकृष्ट इति तेन महाघोपकथनेन ज्ञापितं, अन्यथा तादृशघोपो न स्यादितिभावः ॥११॥ तत्सङ्गे आधिदैविकी पूतनापीति 'मायेत्यसुरा' इति श्रुतेरसुरोपास्पेन मायारूपेण भगवता विनिर्मिता श्रीलक्ष्मीभ्रमोत्पादिकाधिदैविकीत्युच्यते, सा योजना। मगवदुत्पन्नत्वाद् भगवति तिरोहितेत्यर्थः, तया स्वस्मिन्नानीता १०-६-११ ये चालकानां जीवा इत्यारम्य "वयस्यै"रितिपदेन वक्ष्यन्त इति, अत्रेदं ब्रेयं, ये श्रीरामावतारे दण्डकारण्यवासिन ऋषयस्तेषां भगवत्रूपयौवनसौन्दर्य- वनात् स्त्रीरूपेण रिरंसाभूदतो गौडदेश कुमारिकारूपेणाजनिषत, तेपां ये पुम्मावास्ते बाल- करूपेण गोकुले उत्पन्नास्ते पूननया मक्षिताः पूतनाजीवमर्मस्थाने स्थापितास्ते पूतना- सुपयःपाने मगवता स्वस्मिन्नानीतास्तेषां पुम्भावरूपाणां योन्तरङ्गलीलासम्बन्धे प्रति- बन्धकीभूतो दोपः पुंस्वाख्यः म तु पूतनासम्बन्धेन नागितः मद्वद्यशोधितविपौषधसम्बन्ध महारोग इव, यत्र पुम्मावे स्वतन्त्रताप्रागल्भ्यादिरूपो गुणः स रमणोपयिकत्वाद् रक्षितः, एवं शुद्धान् तान् पुम्भावरूपान् जीवान् लौकिकविग्रहान् विधाय भक्तिरूपचरणालोडित- मृदक्षणेन ब्रजवरवधूमदनस्यचौर्यगृहीतदधिदुग्धादिरूपयोच्छिष्टमहाप्रमादमक्षणेन ताम- लीलाधिकार सम्पाद्य यवदानसमये कुमारिकामु तत्तत्पुम्भावरूपान् तासु तासु . योजयि- .

·[१०-६-१३] लेखः, योजना, कारिकार्थश्व । प्यति भगवान् , ततश्च गुप्तलीलोपयिकप्रागल्भ्यस्वातन्त्र्यादिगुणरूपपुम्भावयुक्ताः कुमा- रिका रासोमवे भगवता मह पुम्भावेनापि रस्यन्त इति श्रीकृष्णहार्दविदां श्रीमदाचार्य- श्रीविठ्ठलेश्वराणां निगूढ आशयो भाग्यवद्भियोध्यः, ननु पुम्भावस्य मनोधर्मत्वात् कथं चालकत्वं कथं वा विग्रहप्राप्तिरिति चेत् , शृणु, तृतीयस्कन्धे "क्रोधं दुर्विपहं जातं नियन्तु- मुपचक्रमे धिया निगृह्यमाणोपि भ्रुयोर्मध्यात् प्रजापतेः सद्योजायत तन्मन्युः कुमारो नील- लोहित" इत्यनेन मनोधर्मस क्रोधस्य कुमाररूपतोक्ता, एवमत्रापि ज्ञेयं, किञ्च "येऽहीयन्ता- ऽमुतः केशा अहयस्तेङ्ग जज्ञिर" इत्यनेन कमलासनकेशानामहिरूपजीवत्वं विग्रहयावं चोक्त- मेवमिहापि, “वेदा यथा मूर्तिधरास्त्रिपृष्ठ" इत्यत्र शब्दरूपाणां वेदानां विग्रवत्वं वर्णितं तद्वदिहापि, न च कमलासनस्य देवोत्तमत्वान् तद्धर्मस्य क्रोधस्य भवतु कुमारत्वमिह तु दण्डकारण्यवासिनामृपीणां पुम्भावस्य कथं वालकरूपेणावतरणं सम्भवति तेपामृषीणां लौकि- कत्वादितिवाच्यं, "गोप्यो गाव ऋचस्तस्य यष्टिका कमलामन" इति कृष्णोपनिपद्भ्यस्तामा गोडदेशोद्भवानां कुमारिकाणां वेदरूपत्वेनात्यलौकिकत्वात् ,यत्र भगवत्सेवकस्य कमलासन- मनोधर्मस्य क्रोधस्य कुमाररूपत्वं तत्र भगवद्भोग्यानां कुमारीणां मनोधर्मस्य पुम्भावस्य विग्रहबच्चे किमार्यमितिदिक, अत एव नवमस्कन्धे अम्बरीपप्रमङ्गे दुर्वामसा क्षिप्ताया जटाया अपि विग्रहवाचमलौकिकत्वात् , 'तामापतन्ती ज्वलतीमसिहस्तां पदा भुमिति- वाक्या, अतो घलौकिकप्रमेये हलौकिकी रीतिरेव श्रुतिपुराणेषु सर्वत्र दृश्यत इति न युक्तिविरोधो दोपसम्पादक इति ज्ञेयं, न च कमलासनमनोधर्मक्रोधस्य कुमारत्वनिरूपणं तु तस्स क्रोधस्याधिदैविकत्यात् युक्तमिह सु कथं विग्रहवचमितिवाच्य,एतत्पुम्भावस्याप्याधि- दैविकत्वात् , नि:खिन्नगात्रा क्षिपती मरोद हैत्यस्य व्याख्याने, तेनाकृष्ट एव प्राण इति तेन पूतनाकृतरोदनेन इति ज्ञापितमित्यन्वयः, किं ज्ञापितं, तदाहुः आकृष्ट एव प्राणो भगवताकृष्ट इति, तया स्वदेहे प्राणस्थापनार्थ बहुधा स्वप्राणाकर्षणं कृतं बहुधा स्वरलेन यतः कृतस्तथापि भगरता तत्प्राणाकर्यणे कृते पूतनाकृतयत्नवैयर्थ्य जातमिति- रोदनेन ज्ञापितमितिभावः ॥११॥ निशाचरीत्यस्याभासे पूतनाया इति आधिभौतिक्या इतिशेषः, सर्वजनीनं मरणं भूमी पात इत्यर्थः, उपसंहारे तथोक्तवात् , व्याख्याने, साङ्केति लेग्वः। नेत्रचरणभुजमहिते इत्यर्थः, अपं मोपि पूर्वानुवादोमूले आस्थिते. १०-६-१३ त्यन्तेनोक्तः, एतहास्यार्थस्तु पात उक्तः, मुकन्यादानादिक- मिति प्राणोलमस्तु स्तनहारव ज्ञात इतिभागः, सत्त्वपरित्यागेनेति मच्चे मति परित्यागः प्राणानामितिमपः. मचायथायां प्राणपरित्यागे मुक्तिर्भवति, "ऊर्ध्व गच्छन्ति मयस्था" गुदीपशिक-दतिपष्ट । .

·. श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि इतिवाक्यात् , प्रसारणमवयवानां यथास्थानां स्थितिः सत्त्वावस्था, “यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निवृतिः देहेऽभयं मनोऽसङ्गं तत् सत्वं विद्धि मत्पद"मितिवाक्यात् ॥१३॥ अविद्या पूतना नष्टेतिकारिका, तत्र पूतनाया अविद्यात्वं कृष्णोपनिपत्सूक्तं, तथा च श्रुतिः "लोभक्रोधादयो दैत्या" इति कृष्णावतारे ये दैत्या हतास्ते योजना। सर्वे लोभादिष्वन्यतररूपा इत्यर्थः, दैत्यपदेन पूतनापि ग्राह्या, दैत्यो- त्पन्नत्वात् , अत एव चकभगिनीत्वं, तत्र यसिन् दैत्ये यस्य दोपस्य सादृश्यमायाति स तद्दोपात्मक इतिनिर्णयः, तत्र पूतनाया अविद्यासादृश्यादविद्यारूपतोक्ता, अविद्यासादृश्यं श्रीमत्प्रभुचरणैटिप्पण्यां विवृतं, अतो ह्यविद्यारूपोक्तिः सूपपनैव,पतमानो पि तद्देह इत्यस्य विवृती, अलौकिकात्मनेपदप्रयोगेणेति पत्र गतौ इति धातोः परस्मैपदित्वात् पतमान इति प्रयोगो लोके न भवति, शानचः आत्मनेपदत्वात् , अतो. यमलौकिका प्रयोग इति तेन आत्मगामि फलमपेक्षितं, तदाहुः तद्देहदाह एव तानि काष्ठान्युपयोक्ष्यन्त इति ज्ञाप्यत इति ।। १४॥ निशाचरीत्थमित्यत्र साधारणस्थितिरिति का० २१३। तागुत्सवेन "तत आरभ्य कारिकार्थः। नन्दस्य"ति वाक्येन श्रीगोकुलस्योत्कर्पोक्त्या तत्रैव "सन्त्युत्पाताच १०-६-१४ गोकुल" इत्युत्पातोत्तया च गोकुलस्य लोकसाधारणी स्थिति- रिता, अविद्येति गोकुलस्थानामविद्यारूपा पूतना नष्टा, गन्धमात्रेति "कटधूमस्य सौरभ्य"मितिवक्ष्यमाणप्रकारेणेत्यर्थः,तेन भक्तेष्वपि सेवोपयोगिसंसारः स्थापित इतिभावः, अतः परमिति का० २२३। अतः परं पूतना नाशोत्तरं सेति निरोधरूपेत्यर्थः ॥२२॥ यालं चेत्यस्याभासे सकार्यमिति रूपस्य कार्य त्रासस्तत्सहितमित्यर्थः, उत्कृष्टः मिति भयरहितमित्यर्थः, व्याख्याने, चकारादित्यस्य पूतनां लेखः। चेत्यनेनान्वयः, संवीक्ष्य तत्रसुरिति पूर्वण सम्बन्धोग्रे व्यु: १०-६-१८ त्पाद्यस्तत्र संवीक्ष्येति गौणक्रिया ददृशुरित्यनेनात्र विकृतेतिज्ञेयं, तुशब्दार्थकत्वपक्षे चशब्दकथनस्य प्रयोजनमाहुःस्वसमानेति,स्वस्य समानो धर्मखास भगवति तद्व्यावृत्यर्थमित्यर्थः, दृष्ट्वेत्येव वेति तनसुरितिपर्यन्तं नान्वयः किन्तु संवीक्ष्येत्यनेनैवान्ययः, तथा च संवीक्ष्य तृणं समभ्येत्य जगृहुरित्यग्रिमेणान्वयः, तत्र हेतुमाहुस्नासस्येति, दृश्यमानविषयकखासो न सम्भवतीति, यथा तत्कलेवरदर्शने स्थविषयकनासस्तथा भगवदर्शनेपि भगवद्भिनविषयकः स्यान् न तु भगवद्विषयक इत्यर्थः, विवक्षितस्तु तत्रैव स्वविषयकोत्र तु भगवद्विषयक इत्याहुः कलेवरेति ॥१८॥ पालं च तस्येत्यस्य विकृती पूर्वणैव सम्बन्ध इति वालं च संवीक्ष्य तत्रसु- .

·, " +- लेखः। " . [१०-६-१७, १८] लेसः, योजना, कारिकार्थश्च । २५ योजना। रिति पूर्वेण सम्बन्ध इत्यर्थः, दृष्ट्वेत्येव वेति दृष्ट्वेति संवीक्ष्ये- १०-६-१७-१८ त्यस्य पर्याय उक्तो न तु दृष्ट्येतिपदं मलेस्ति न वाध्याहार्य किन्तु संवीक्ष्येतिपूर्व पदमस्ति तेनैवान्वयः,असिन् पक्षे तत्रसुरितिपदपर्यन्तं नान्वयः किन्तु बाल च तस्या उरसि संवीक्ष्य गोप्यो जगृहुरित्युत्तरक्रिययान्वयः ॥ १७-१८॥ यशोदारोहिणीभ्यां ता इत्यत्र पूर्ववाक्यस्थस्य गोप्य इतिपदस्य तच्छन्दं विनापि सान्निध्यादेवानुवृत्तिमम्भवात् पूर्वपरामर्थकत्वे ता इतिपदमप्रयो- १०-६-१९ जनकं सादतः प्रसिद्ध्यर्थकत्वमित्यभिप्रेत्य तां प्रसिद्धिं विवृण्वन्ति यशोदारोहिण्योरिति, एतयोरप्राधान्ये हेतुमाहुः स्त्रीप्रकृतिकत्वादिति, गोपसम्बन्धेन प्रसिद्धिबोधकं गोपीपदं विहाय प्रसिद्ध्यन्तरबोधतच्छब्दकथने हेतुमाहुर्गोपीनामिति, अत्र कर्मणि गोप्यो द्विविधाः, कुमारिकाः श्रुतिरूपाथ, तन कुमारिकाणामग्निकुमारत्वेन ऋपित्वान् न गोपसम्बन्धः, श्रुतिरूपाणामपि तथेत्याहुः गोपानामिति, एतेषां तत्तद- भिमानयुक्तदेवत्वमेव न तु वस्तुतः सम्बन्धः, अत एव "केमाः स्त्रिय" इत्यस्य द्वितीय- व्याख्याने पुत्रोत्पत्यादिकं तु सर्वभवनसमर्थादलौकिकप्रकाराद् भगवत एवेत्यादि वक्ष्यते, तत्रापीति श्रुतिरूपास्यपि काश्विदनन्यपूर्वास्तासांत्वाभिमानिकोपि सम्बन्धो नास्ति, अतः सर्वास्खपि वस्तुतो गोपसम्बन्धाभावान् मात्रिकरक्षाकर्मणि च यथार्थप्रसिद्धरेव वक्तव्यत्वाद् रक्षोपायभृतमत्रत्वेन थुतिरूपाणां तद्रष्तृत्वेनाग्निकुमाराणां प्रसिद्धि वक्तुं ता इतिपदमुक्तवा- नित्यर्थः, गोपीनां मध्ये कासुचिदग्निकुमारत्वेनपित्वादन्यासु च गोपानां तत्तदभिमानिदेव- स्वादित्यन्वयः, उपायेति उपायमत्रत्वेन द्रप्दृत्वेन चेत्यर्थः, अत्र टिप्पण्यां ननु पूर्व- मात्मभूपणकर्वीमिः प्रियतमे गोमूत्रसम्बन्धः कथं कारित इत्युक्तत्वाच्छृतिरूपा अपि सन्तीतिज्ञेयं, श्रुतिरूपाणां मध्ये मत्रभागे येषां येषां मत्राणां ये ये देनास्ते ते तामां तामामत्र पतयः, तत्र तत्तन्मत्रेषु तेषां तेपाममिमान एव, वस्तुतस्त्वखिलमत्राधिपतिर्भगवानेव, ब्राह्मणभागे देवाभावात् तद्रूपा अत्र केवलभगनदुपामका उक्ता इति ज्ञेयं, मात्रोः स्त्रीप्रकृति- कत्वेपि मातृत्वाद् रक्षाकर्मण्यप्राधान्यं नोचितमित्याशयेन पक्षान्तरमाहुर्यशोदेति इति वा सम्बन्ध इति, अपरयोनिवर्तके इति आध्यात्मिकाधिदैविरुदैत्यमम्बन्धयोरित्यर्थः। यशोदारोहिणीभ्यांता इत्यस्य विस्तौ गोपीनामग्निकुमारत्वेनेति गोपीनां मध्ये योजना। कासाश्चिदग्निकुमारत्वेनेत्यर्थः, गोपानां तत्तदभिमानिदेवता- १०-६-१९ त्वादिति श्रुतिरूपगोपिकानां ये पतित्वेन प्रसिद्धास्ते तु न पतयः किन्तु श्रुतिमन्त्ररूपा एता गोप्यस्तन्मत्राभिमानिटेवरूपा एते गोपाः, पतिस्तु भगवानेव, अत एव टिप्पण्या 'मन्यमानाः सपार्श्वस्था नितिगास्यात् खपार्श्वयामिमानमा यथा रासोत्सवममये गोपानां तथा सर्वदेवभोगायभिमानमात्रं न तु वस्तुनो गोपानां स्वपल्लीषु . , ·१६ श्रीदर्शमस्कन्धसुबोधिन्युपरि भोगस्तासां भगवदेकभोग्यत्वादितिसिद्धान्तितं सप्तदशाध्यायप्रसङ्गे, तर्हि पुत्राद्युत्पत्तिः : कथमिति चेत्, भगवत एवालौकिकप्रकारेणेतियोध्यं, तर्हि किमर्थं पतित्वेन स्वीकार इति 'चेत् , परकीयतारसपोपार्थमिति ज्ञेयं, तत्रापि केवल भगवदुपासकानामिति अनन्य- पूर्वाणामग्निकुमाराणामित्यर्थः,केचित् तु श्रुतिरूपास्वपि काश्चिदनन्यपूर्वाः सन्ति ताः केवल- भगवदुपासका इत्याहुः, तथा च सिद्धमेतत् , अनन्यपूर्वाणामृपिरूपाणां गोपसम्बन्ध- राहित्यं स्फुटमेव, श्रुतिरूपाणामन्यपूर्वात्वेप्यभिमानमात्रमिति न गोपसम्बन्धः, श्रुति- रूपास्वपि कासाश्चिदनन्यपूर्वात्वे मुतरां गोपसम्बन्धाभावः, एवं सर्वत्र गोपसम्बन्धाभाव- सूचनाथं "यशोदारोहिणीभ्यां ता" इतिश्लोके तच्छन्द उक्तः, अन्यथा न वदेत् , “गोप्य- स्तुण' मिति पूर्वपठितेन गोपीपदनाकासापूतः ॥१९॥ ..गोप्यः संस्पृप्टेत्यत्र न्यस्येतिपदं विवृण्वन्ति ततो बीजमन्त्रानेकादशेति, अग्रिम- लेखः। श्लोकोक्तान् नमोन्तान् स्वाङ्गेपु स्थापितवत्य इतिशेपः, आत्मनीति एव- १०-६-२१ मितिशेषः,अङ्गेषु वक्ष्यमाणेप्चिति एतत्पक्षे तेपामेकादशत्वाद् बीजमत्रा- नेकादशैत्युक्त एव प्रकारः, उक्तेवितिपक्षे पूर्वश्लोकोक्ताङ्गानां द्वादशत्वात् तत्रोक्तैरेव केशवादिद्वादशनामभिरित्यर्थः,पूर्वश्लोके भगवदङ्गेषु न्यास उक्तः,अत्र स्वाङ्गेप्वितिविभेदः। गोप्यःसंस्पृष्टसलिला इत्यस्य विवृतौ पूर्व कर्तृकर्मणोरसंस्कार इति गोपुच्छभ्रामणा- योजना। दिमिरित्यनेन पूर्व मौतिकी रक्षोक्ता, तत्र रक्षाकर्मणां रक्षाकर्म- १०-६-२१ रूपस्य भगवतोप्यसंस्कार इत्यर्थः, कर्मण एव मध्यम इति मध्यमे रक्षण गोमूत्रेण स्नापयित्वेत्यनेन रक्षाकर्मणो हरेः संस्कार इत्यर्थः, कर्तुरपि तृतीय इति अपिशब्दात् कर्मरूपस्य भगवतः संस्कारः, एवं तृतीये रक्षणे गोप्यः संस्पृष्ट- सलिला इत्युक्ते कर्तृकर्मणोर्गोपीभगवतोरुभयोरपि संस्कार इत्यर्थः ॥ २१ ॥ अव्यादज इत्यस्याभासे भङ्गयन्तरेणेति तत्तद् दैवतं तत्र तत्र तिष्ठत्वितिवक्तव्यं तथात्र लेग्वः। नोक्तमित्यर्थः, भझ्यन्तरस्यैव विवरणं देवतेति, वदन्नाहेति शुक: १०-६-२२ स्तत्कृतां रक्षां वदन्नाह अग्रिमवाक्यानीतिशेषः, एतेनावान्तरप्रकरणार्थ उक्तः, एतद्वाक्यार्थस्तु एतच्छोकोपसंहारे एवं पादादीत्यनेन सूचयिष्यते, अव्यादज इत्यत्र अणिमानित्यस्य दुज्ञेयत्वार्थकत्वेऽणिष्ट इतिस्यादित्याशङ्कयाहुर्नामान्यविकृता- नीति, अतो नातीवाग्रहः कर्तव्यः इति भावः, अनेनेति चरणरक्षाप्रार्थनायां प्रमेयबल- कथनेनेत्यर्थः, जान्योरपि चरणत्वमभिप्रेत्येदमुक्तं 'विक्रमो भूर्भुवः म्यश्च क्षेमस्य शरणस्य थेति द्वितीयस्कन्धवाक्याच् चरणस्य भक्तिरूपत्वमक्षरात्मकत्याज्ञानरूपत्वं,प्रजनना- त्मक इति प्रजननमात्मनि स्वरूप यस्येत्यर्थः, अग्निहोत्रं जुहोति, यदेवं किञ्च यजमानस्य खं तस्यैव तद्रेनः सिञ्चति प्रजनने' इतिश्रुतिसम्मतिसूचनाय हिशब्दः, वेदानामिति .

·- + सात् परसत्राविश्य स्थित उत्कृष्टम्तनियामक इत्यर्थः, तं परिचाययन्ति चतुर्मूर्तावुक्त, [१०-६-२२] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । २७ वेदप्रतिपाद्यस्य यज्ञाधिदैविकस्स च्युतिराहित्यकथनादुभयोनित्यतोक्तेत्यर्थः, उक्त इति रक्षकत्वेनेतिशेपः ॥२२॥ अव्यादजोशिमणिमांस्तवेत्यय विवृतौ सः अक्षरात्माजः भगवतः अद्घि अव्या. योजना। दित्यादि इह भगवदशिरक्षणमक्षरात्मकेन भगवता कर्तव्यमित्यत्रा- १०-६-२२ शिरयमाध्यात्मिकः स त्वाधिदैविक इत्यादिनोपपत्तिरुच्यते, व्यासचरणानाममिप्रेतैव, यतो 'जले रक्षतु वाराहः स्थले रक्षतु वामनः अटव्यां नारसिंहश्च सर्वतः पातु केशव' इत्यादिमिरुपपत्तिपूर्वकमेव रक्षाया उक्तत्वाज् जले वराहरूपस्य प्रवेशसाम- •त् , अत एवारण्ये नृसिंहस्य रक्षकत्वमुक्तं, अतो ज्ञायते तत्तनामभिस्तत्तद्रक्षा निरूप्यते, सोपपत्तिपूर्विकैवेति, अतः श्रीमदाचार्यैः सर्वत्रोपपत्तयो निरूपिताः, अनेन भक्तिमार्गो ज्ञानमार्गश्चेति अनेन अक्षरस्य भक्तिमार्गरूपाधिदैविकचरणारविन्दरूपत्वकथनेनेत्यर्थः, अक्षरस्य हि रूपद्वयेन स्थलद्वयरक्षोक्ता, तत्र अजत्वरूपेण चरणरक्षोक्ता, तेन भक्तिमार्ग उक्तः, चरणस्य भक्तिरूपत्वात् , अणिमत्पदेन दुर्जेयत्वकथनात् ज्ञानमार्ग उक्तः, ज्ञानमार्गे प्रमेयस्य दुर्जेयत्वकथना "कधिद् धीरःप्रत्यगात्मानमैक्ष"दित्यादिपु दुर्जेयत्वोक्तेः, स हि प्रजननात्मक इति यज्ञस्य प्रजननात्मकत्वं "यज्ञाद् भवति पर्जन्य" इति गीतायाक्येन्नाधु- त्पादकस्य पर्जन्यस्यापि यत उत्पादको यज्ञ उक्तोतो ज्ञेयं, उरुरपि प्रजननात्मकः "यदा हि नग्न उरुर्भवती"ति श्रुतौ उरोः प्रजनने प्रयोजकत्यान् , अच्युतः कटितटमव्यादित्युक्तं तत्रोपपत्तिमाहुः अच्युतो यज्ञस्यैवाधिदैविकं रूपं इति, यतो यज्ञरूपता अच्युतस्यातः पृथ्वीरूपायाः कटेः रक्षा युक्तैव, पृथिव्याः कर्मक्षेत्रत्वेनोपजीव्यत्वात् उपजीव्यरक्षा युक्तैव । चक्रयग्रत इत्यत्र अविद्याच्छेदक इति न जना अविद्या यसादिति व्युत्पत्तेरितिभावः, लेखः। शब्दो हि स इति चतुर्थस्कन्धे ध्रुवस्य शङ्कस्पर्शेन वाक्सञ्जीवन- १०-६-२३-३० तात्पर्यकथने निधन्धे 'अपां तत्त्वे स्वतृप्त्यर्थमासन्यो वर्तते हरे'रित्युक्तं तत्सम्मतिसूचनाय हिशब्दः, सोपीति गृहीतशटोपीत्यर्थः।।२३॥ इन्द्रियाणीत्यस्यामासे आध्यात्मिकांशेति इन्द्रियप्राणान्नःकरणसद्धात आध्यात्मिकः तदंशभूताः प्रत्येकमेते इत्यर्थः, प्राणादीनामिति अब प्राणपदेनेन्द्रियाणि तदादीनामित्यर्थः, इन्द्रियाणां प्राण- पदवाच्यत्वं "तथा प्राण” इतिसूत्रे श्रुतौ बहुशो व्युत्पादित, व्याख्याने, चित्तरक्षकश्चेति 'यदादुर्वासुदेवारूपं चित्तं तन् महदात्मक'मित्यस्य सम्मतिः सूचिता ॥२४॥ पृश्निगर्भस्त इत्यत्र स चास्मादिति स चतुर्पतायुक्तः मङ्कर्षणश्चकारात् पूर्वश्लोकोक्तो हलघरयास्माद चलदेवात् परः वासुदेवाविष्टमर्पणाविष्टशेषरूपो बल इति प्रथमाध्याये निरूपितमत- इति अन्तःकरणचतुष्टयमध्येऽहकारदेवतात्वेनोक्त इत्यर्थः, 'हलककुदि कृत्सुभगसुन्दरभुज ·श्रीदशमस्कन्धसुयोधिन्युपरि इतिपश्चमस्कन्धोक्तो हलधरो ज्ञेयः, एतयोस्तुत ऐक्यमेवेति भिन्नतया कथनारुच्या आत्मपदस्य परपदस्य चार्थान्तरमप्याहुः आत्मानं जीवरूपं चेति, समुच्चयोयं न तु विकल्प इति चकारः, प्रयोजकत्वादिति प्रयोजनं फलं शयने तत्सम्पादिका लक्ष्मीरि- त्यर्थः।।२५॥ वजन्तमित्यत्र क्रियावस्थायामाहेति रक्षणमितिशेपः, अत्र यज्ञभुकृतरक्षा- प्रार्थनात् तस्य च क्रियाप्रधानत्वादुपलक्षणविधया क्रियामात्रावस्थायां रक्षा प्रार्थितैतिभावः, तथा च विशेषतश्चतुष्टयमुत्तवा क्रियासामान्यावस्थायां यज्ञभुकृतरक्षणं तत्प्रार्थितं शुक आहेत्यर्थः ॥२६।। इति प्रणयवद्धाभिरित्यत्र निरोधरूपं चेति शक्तिमिः सहा- नुशयनरूपमित्यर्थः ॥३०॥ (तावदित्यस्याभासे ज्ञापनार्थमित्यस्थानन्तरं भगवता कृतमितिशेषः, चरित्रमित्यस्या- लेखः। नन्तरं वक्तुमितिशेपः,तथा चेदं कृत्वा इतिस्थापयित्वा इति ज्ञापनार्थ १०-६-३१ भगवता कृतमग्रिमं चरित्रं वक्तुं शुक आरभत इत्यन्वयः।)अज्ञानशेपं चेति 'गन्धमात्रावशेपिते'त्युक्तत्वादभिमन्त्रणादिना सम्यग्जातमभिमानशेष इत्येवं प्रकारेण स्थापयित्वेत्यर्थः, तावदित्यत्र रूपेति सौरभ्यज्ञानं विना मुक्तिज्ञानं न भवति, सौरभ्यं च भयाद् ग्रहीतुं न शक्यते, तत् तस्माद्धेतोर्दाहे सति देहदर्शनकृतभयाभावात् सौरभ्यं स्पष्टं भविष्यतीत्यर्थः, पूर्वोक्तति 'यशोदारोहिणीभ्यां ता' इत्यत्रोक्तानां मध्ये अन्यपूर्वाणामित्यर्थः, गमने “गोपान् गोकुलरक्षाया"मित्यत्र नन्दस्यैव प्राधान्यमुक्तमत्रा- गमने "नन्दादयो गोपा" इत्यनेन सर्वेषां प्राधान्यमुच्यते, तत्र हेतुमाहुः गोपिकेति, अत्र रक्षायां यशोदाया अपि गौणत्वमुक्त्वा गोपिकानामेव प्राधान्यमुक्तमतस्तत्सम्बन्धात् तत्पतीनामपि प्राधान्यमित्यर्थः, तत्रैवेति मयुरास्थिते वसुदेवनन्दयोस्तथा संवादसम्पादक भगवति भावनया स्थित्वेत्यर्थः, एतत्संवादस्य भगवचरित्रत्वं तत्रैव विवरणे स्फुटम् ॥३१॥ नूनमित्यस्याभासे बालक्रीडायामिति गोपानामासक्तिः प्रमेयप्रकरणे मध्यलीलायां वक्त- लेग्वः। व्येतिभावः,तदर्थमिति गोपानामामक्तिसिद्ध्यर्थ, आध्यात्मिकाऽविद्या- १०-६-३२-४४ निवर्तनरूपव्यापारान्तरं प्रमेयप्रकरणे वक्तव्यमित्यर्थः, प्रमाण- परतामाहेति तात्पर्य इतिशेपः, नूनमित्यत्र तदुदित इति कंसमन्त्रणानन्तरं जात उत्पातः कंसमन्त्रणोदित एवेत्यर्थः ॥३२॥ कलेवरमित्यत्र गन्धादीति मृतदेहस्य ज्वालने दौर्गन्ध्यं सात् , तद्व्यावृत्त्यर्थमित्यर्थः, तेषां युद्धिमनुसृत्यैवमुक्तम् ॥३३॥ दह्यमानस्येत्यत्र सोज्ज्वला इति उज्ज्वलवर्णसहिता इत्यर्थः, सर्वजनीनार्थमिति सर्वजनप्रसिद्धगन्धार्थ- मित्यर्थः ।। ३४ ।। य एतदित्यत्र आर्भकमिति पदच्छेदमभिप्रेत्याहुः बाल्यसम्ब: न्धीति, भावप्रधानादर्भकशब्दाच्छपिकोऽण , गति रतिमितिपाठढयमित्यभिप्रेत्य व्याख्यानं द्विधोक्तम् ।। ४४ ॥ इति पप्टोध्यायः। 1 दिवपालवितानगनमधिकमेकस्मितादर्श । . . - ·[१०-७-0] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । सप्तमोध्यायः । सप्तमेध्याये कारिकासु उत्क्षेपणमिति उत्क्षेपणं शकटस्यावक्षेपस्तृणावर्तस्य प्रसारणं लेग्वः। जृम्भालीलायां मुखस्खेत्यर्थः, सुप्तमिति विशेषतः पदार्थग्रहणाक्षम १०-७-० मुढं यशोदापाश्चित्तमोत्थानिकोत्सवप्रेरणेनोल्लास्य ततो लौकिकान् धर्मान् समागतगोपपूजनादीन् यशोदातस्त्याजयित्वा प्रपञ्चविस्मृति कारयित्वा ततो- ग्रिमप्रकरणे स्वासक्तिसिद्धये तथा कृतवानितिप्रकरणद्वयार्थः, खासत्त्यैवेति चरित्र- पक्षार्थस्तु टिप्पण्यामुक्त एव, दुःखपक्षेपि स्वासत्त्यैव सर्वगं दुःखं भवेत् , आसत्यभावे दुःखं न स्यादितिभावः, निःप्रपञ्च इति निर्गतः प्रपञ्चो यसात् तादृशो भावोत्र प्रमाण- प्रकरणे इत्यर्थः, आनुपङ्गिकमिति प्रपञ्चाभावसम्पादनमितिशेषः, तत्राये इति आये शकटप्रकरणे केवलं यशोदायाः, आनुपङ्गिकत्वेनाप्यन्येषां नेत्यर्थः । योजना। सप्तमाध्याये कारिकासूत्क्षेपणमवक्षेपः प्रसारणमिति उत्क्षेपः १०-७-० शकटस्सावक्षेपस्तृणावर्तस्य प्रसारणं जृम्भालीलायां मुखस्येति नेयम् ।। सप्तमाध्याये सङ्गतिं वक्तुं पूर्वाध्यायार्थमनुवदन्ति पूतनेति का० २३३ । भगवत्त्वाय कारिकार्थः। भगवत्वबोधनाय, तत इति का० २४३ । आदिपदेन तृणावर्तवधो १०-७-० जृम्भालीला चेति, उत्क्षेपणमिति का०२५३। उत्क्षेपणं शकटस्य, अवक्षेपस्तृणावर्तस्य, प्रसारणं जृम्भालीलायां मुखस्वेत्यर्थः, वैविध्यप्रयोजनमाहुः राजसानामिति, अन सङ्ग्रहपदार्थो राजसादिभक्तानां निरोध एव, तथा च सङ्ग्रह- निमित्तमीर्यत इति सम्बन्धः, अत्र क्रमो न विवक्षित इति प्रतिभाति निबन्धानुरोधात् , उक्तं हि दशमस्कन्धनिबन्धे "शकटं तामसं प्रोक्तं तृणावर्तस्तु राजसः लालनं पुत्रभावेन साचिकं मोहनं तथै"ति, तथा च शकटभङ्गादिभिस्त्रिभिश्चरित्रैः तामसराजससाचिकानां निरोधो ज्ञेयः,सुप्तमिति का० २६३ । मुप्तं विशेपासक्तिरहितं यशोदादीनां चित्तं उल्लास्य विशेपासच्यनुकूलं कृत्वा लौकिकात् त्याजयित्वा स्वासक्तिसिद्धये प्रीत्या भक्त- विषयकस्नेहेन कचित् तृणावर्तभङ्गादिलीलायां दुःग्वं कृतवान् , सर्वेषां दुःखोक्तेस्तात्पर्य- माहुर्यश इति का० २७१ । यशस्तदैव सिध्येद् यदि चरित्रं दुःखं वा सर्वगं स्यात् , दुःख- पक्षे दुःखनिवारके भगवति सर्वेपामासक्या गानसम्भवेन यशसिद्धिरित्यर्थः, आद्यपक्षे चरित्रस्य सर्वगत्वे हेतुमाहुः स्वासत्त्येति, मउँपां तदा गानसम्भवेन यशः सर्वगं भवेदि- त्यर्थः,एवं यशोदानन्दयोनिःप्रपञ्चो निर्गतः प्रपञ्चो यसान् तादृशो निरोधो निरुप्यत इत्यर्थः, आनुपनिकमिति का० २८३। यशोदानन्दव्यतिरिक्तानां सर्वेषां निःप्रपञ्च- सम्पादनमानुपङ्गिकं, तनाये शकटप्रकरणे यशोदाया एव निःप्रपञ्चो विधीयत इत्यर्थः।। १ कारिकाया लौकिकान इतिपाठः ग्राध, यत: आदर्शयपि स एव वर्तने । " ·. श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि कारयित्वेति एतदनन्तरं भगवता सम्पादितामितिशेपो ज्ञेयः, तथा च पूर्वाध्याये लेखः। आश्चात्पादनेन प्रपञ्चविस्मृति कारयित्वा भगवता सम्पा. १०-७-१ दिवां सासक्ति विशेषाकारेण वक्तुमाये प्रकरणे पुनर्यशोदाया निःप्रपञ्चो वितन्यते इतिपूर्वेणैवान्वयः । येन येनेत्यस्याभासे मतान्तरे इति तदापि ऋषीणां बहुधा विवादात् केपाञ्चिन्मते अविद्यानिवृत्तेरेव मोक्षत्वादितिभावः ॥१॥ योजना। सर्वं चरित्रं हितकृदित्यादि हितकृद्गुणकृत्स्नेहजनकानि चरित्राणि १०-७-१ क्रमेण येन येनावतारेणेत्यादित्रिभिः श्लोकः पृष्टानि ॥१॥ येन येनेत्यत्र, सर्वमिति का० २९३ । हितकृद्गुणकृत्स्नेहजनकानि चरित्राणि क्रमेण कारिकार्थः। "येन येनावतारेणे"त्यादित्रिभिः श्लोकैः पृष्टानि, अत्र हितशब्देन १०-७-१ कर्णरसजननादयश्चरित्र श्रवणफलात्मकाः साधारणा गुणा विवक्षिता, तादृशहितकृचरित्रं प्रथमश्लोकेन पृष्टं, गुणकृदिति गुणपदेन सर्वदोपनिवृत्तिपूर्वकसत्व- शुद्ध्यादयो गुणा ज्ञेयाः, तादृशगुणकृचरित्रं प्रथमश्लोकोक्तचरित्रादधिकं “यच्ण्वत" इति द्वितीयश्लोकेन पृष्टं, तत्रापि विशेषतो भक्तिजनकं शकटभङ्गलक्षणं चरित्रम "थान्यदपि कृष्णस्ये"तितृतीयश्लोकैन पृष्टं, तच्चरित्रं विशेपतो वक्तव्यमितिस्थितिमर्यादेत्यर्थः ॥१॥ यच्छृण्वत इत्यत्र ज्ञानात्मन इति "यशोदामयसम्भ्रान्तप्रेक्षणाक्षमभापते" त्यत्र लेखः। विवृतं ज्ञानमात्मनि स्वरूपे यस्येत्यर्थः ॥२॥ अथान्यदपीत्यत्र अथ- १०-७-२-४ शब्दस्यार्थद्वयमपीत्यभिप्रेत्यानन्तर्यमप्यर्थमाहुः आदावेवेति, पञ्चविध- चरित्रादादौ, न अन्तरं यत्र प्रश्नाव्यवधानेनेत्यर्थः ॥३॥ कदाचिदित्यत्र सङ्ख्यातात्पर्य- माहुः सर्वेन्द्रियाणामिति इन्द्रियाणि दश अन्तःकरणचतुष्टयमेवं चतुर्दशेत्यर्थः, अन्य- त्रोत्सति स्वपित्रादिगृहे उत्सवं न कृतयती सतीत्वादित्यर्थः ॥४॥ कदाचिदित्यस्याभासे कदाचिदिति चतुर्दशभिरिति सर्वेन्द्रियाणामन्तःकरणस्य योजना। च प्रीतिजनकमिति मनःसहितानीन्द्रियाण्येकादश बुद्धिचित्ताहङ्कारा १०-७-४ अन्तःकरणत्रयरूपा एवं चतुर्दश ॥४॥ नन्दस्येत्यत्र अत इति कार्यस्यावश्यकत्वाद्धेतोस्तत्करणार्थ, शयनं कारितवतीत्यन्वयः, लेग्वः। आदाविति वैदिकमत्रैमङ्गलस्नानं निष्क्रमणात् पूर्व प्रातरेव कृतं, १०-७-५ अधुना मत्रः प्रोक्षणमात्रं विधाय स्नानं लौकिकोत्सवपुरःसरममि- प्रेत्य सर्वोप्युत्सवप्रकार उक्त इति ज्ञेयं, आभरणानीति बाललीलायामावश्यकानि सर्वदा परिघेयानि नूपुरादीनीत्यर्थः, परमार्थसर्वदृष्टिरिति निद्रायास्तात्पर्य पूर्वमुक्तमत्र समुप सर्गस्वार्थ उच्यते, भगवन्मात्कृतपूजा न योग्येत्यपि दृष्टिर्न जाता, तथा च परमार्थविषयिणी सर्वा भगपदीयस्वरूपविपयिण्यपि दृष्टिस्तिरोहितेत्यर्थः ।।५।। .

·, " लेखः । 1१०-७-५] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । नन्दस्य पत्नी कृतमजनादिकमित्यस्य विद्युतौ आदौ स्त्रीणामाकारणं कृत्वेत्यारभ्य योजना। सर्वाभरणभूपितं विधायेत्यन्तं मूले कृतमजनादिकमित्यत्र १०-७-५ आदिशब्द उक्तस्तस्सेदं विवरणं ज्ञेयं,सञ्जातनिद्राक्षमित्यस्य व्याख्याने, अन्यथा आशिष इति यदि ज्ञानशक्तेः सङ्कोचो न स्यात् तर्हि भगवन्तं पूर्णब्रह्म ज्ञात्वा आशीर्वादं न कुर्युस्तथा मति बाललीलारसानुभवो न स्यादतः सञ्जातनिद्राक्षतया ज्ञानशक्तेः सङ्कोच इत्यर्थः, तद्धर्माभिनिवेश इति शकटे आसुरधर्माभिनिवेश इत्यर्थः, आसुरधर्मा- मिनिवेशे प्रमाणमाहुः साधारणधर्माणामित्यादि, यदि आसुरधर्माभिनिवेशस्तत्र न सात् तदा तेषां शकटधर्माणां चक्राक्षादीनां त्यागं भगवान् न कुर्यादतस्त्यागान्यथानुपप- त्यैव शकटधर्मेपु चक्राक्षादिवासुरधर्माभिनिवेशः कल्पनीय इत्यर्थः, एवं कृते त्वानुप- गिकं जातमिति न क्लिष्टमिति स्तनार्थित्वेन बाललीलया चरणोत्क्षेपे शकटभङ्गो जातो न तु तदुद्देशेन चरणोरक्षेपः, अतो भगवतः कर्म अकिष्टमेव, अनेन "कृष्णमक्लिष्टकारिण". मित्यादिवचांसि समर्थितानि ॥ ५॥ औत्थानिकौत्सुक्येत्पत्र मनखिनीति मत्वर्थीयोतिशायने इत्यभिप्रेत्याहुः अभिमान- वती चेति मनोवुद्धिश्चित्तमहङ्कार इतिक्रमान्मनसश्चतुर्थी अवस्था १०-७-६ अहङ्कार इत्याशयः । भूयिष्ठतामसस्थित्या ब्रजस्य तामसत्वमित्या- शयेनाहुः तामसभूपिष्ठे एवेति, नाममा भूयिष्ठा यत्रेति, केचनान्येपि सन्तीति भूयिष्ठ- पदं, तो पदधीमिति भगवन्मातृकृतपूजामित्यर्थः, शकटमात्रत्वे तथा न कुर्यादित्या- शयेन पक्षान्तरमाहुः तद्धर्माभीति, तद् व्युत्पादयन्ति साधारणेति, आसुरधर्माभिनि- वेशाभावे साधारणानां धर्माणां शकटनिष्ठचक्राक्षादीनां परित्यागं पृथैव भगवान् न कुर्यादित्यर्थः, पूर्व रोदनमिति शकटभङ्गात् पूर्वमित्यर्थः, अन्यथेति बहिर्मुखत्वाभावे मनसैच कथं न कुर्यात् , निरोधमिति शेषः, किमिति रोदनं कुर्यादित्यर्थः, मनमैव निरोधाकरणे हेत्वन्तरमप्याहुः अयं चेति, स्वस्य स्तनसम्बन्धरूपोर्थो यसात् तादृशोयं निरोधः,तथा च मनसैव निरोधकरणे स्तनपानं न सिद्ध्येदतस्तत्सिद्ध्यर्थ रोदनेन निरोधकरणं न मनसेत्यर्थः, स्वविनियोगेति स्वेपु स्वकीयेषु विनियोग इत्यर्थः, तेषामन्नार्थमिति तपा- मम्मसिद्धयर्थ भगवतः स्तनापेक्षा स्वस्य तु तदपेक्षाभावस्योक्तत्वात् पूर्वोक्तमेव प्रयोजनमिति स्तनमात्रार्थित्वमुक्तमितिभावः, ज्ञानं चोपदेष्टुमिति रमणोपयोगि ज्ञानं मम्पादयितु- मित्यर्थः, इदं समारोपणकालिकमेवेति पूर्वोक्तेन ममुञ्चपयोधनाय चकारोत्र, तादृशनान- युक्तानां तेषां तासु स्थापन तासामपि नाववज्ञानमम्पत्तिरन्यया तासामप्रौढान्वेन तावत्प्रकार- ज्ञानाभावात् पूर्णरसदानं न भवेत् , शुद्धानसम्बन्धे वादृशज्ञानाधिकारो भवति, अधिकार विना च तद शानं तेषां पुंस्त्वादनर्थपर्यवसायि खादितिभावः, सर्वथा निर्दुष्टमिति 4 , - ·३२ , . श्रीदयामस्कन्धसुबोधिन्युपरि मोक्षदाठ्वासुदेवन्यूहजनितत्वादितिभावः, अवतारेति अनवतारदशायां "सर्वतः पाणि- पादान्तत्वा"दितिभावः, अतिपुष्टा निरोधलीलास्थानामितिशेपः ॥ ६॥ अधाशयानस्येत्यत्र तद्गतानामिति अधिणा शकटस्यैव नाशो न तु कुप्यादिप्वप्यनि- लेखः। सम्बन्धः, तथा च शकटनाशादग्रे तेनैव तेपां नाश उत्तरार्धे वक्ष्यते १०-७-७ इत्यर्थः, विशेषेणेति मूले विना भिन्नमितिविग्रहः, अत्र विपदं -कालवाचकं, तथा च कालात्मको विशेषो भगवचेष्टारूपो धर्मस्तेन मिन्नमित्यर्थः ॥७॥ अधाशयानस्येत्यस्य विवृतौ तथावुद्धिः सम्पादितेति नान्यथाकरणमिति अयं योजना। नन्दनन्दन उत्थानासमर्थः शिशुत्वादित्याकारिका बुद्धिर्भगवतेव १०-७-७ सम्पादितातो नान्यथाकरणं भगवता उत्थाय न किञ्चित् क्रियत इत्यर्थः, अशिणा हतमितिसमास इति "त्रैमासिकस्य च पदा शकटोपवृत्त" इति द्वितीयस्कन्धे परमेष्ठिवाक्ये एकेन पदाघात उक्तः, अतोत्राप्यधिणा हतमित्येकवचना- न्तेन समासे कृते उभयत्राविरोधः सिद्धः, विभिन्नकुपरमित्यस्य विवृतौ तद् विशेपेण • कालात्मकेन भिन्नं भवत्येवेति विशब्दस्य कालवाचकत्वात् , "योयं कालस्तस्य तेव्यक्त- गन्धो चेष्टामाहु"रितिदेवकीवाक्याद् भगवचेष्टायाः कालात्मकत्वात् कालात्मिकया भगवञ्चरणचेष्टया भिन्नं भवतीत्यर्थः ॥७॥ दृष्ट्वेत्यत्र गोपिकानामिति एतासां तु लीलाज्ञानं भविष्यत्यत एव 'तोकायित्वा लेखः। रुदन्त्यन्ये तिप्रकारकानुकरणं करिष्यन्ति इति हेतोगोंपिकाव्यावृत्त्यर्थ १०-७-८ व्रजमात्रस्य स्त्रिय इत्याहेत्यर्थः ॥ ८॥ न तेश्रद्दधिरे इत्यस्य विवृतौ ज्ञानं तु जातमिति यद् पालकैरुक्तं "रुदतानेन पादेन योजना । क्षिप्तमेत"दिति श्रुत्वा शाब्दयोधे जाते तत्र भगवत्यसम्भावनाया बलिष्ठः १०-७-१० . त्यात् तदनङ्गीकारो जातः, अत्यन्तासत्यप्यर्थ इति बन्ध्यापुत्रः शशशृङ्गं गगनकुसुममित्यादौ शब्देन ज्ञानस्य सर्वानुभवसिद्धत्वाञ् ज्ञानमप्यत्राभूदित्यर्थः ॥ १० ॥ रुदन्तमित्यत्र तथा सतीति चतुष्टये कृते सतीत्यर्थः, तन्निवृत्यर्थमिति ग्रहकृतोपद्रव- लेग्वः। शकटसम्बन्ध्युत्पातयोनिवृत्त्यर्थमित्यर्थः, यशोदेतीति "यशोदाप्रमुखा" १०-७-११-१२ इत्यनेन लौकिकनजस्त्रीपु मुख्यत्वकथनात् तथेत्यर्थः ।।११।। पूर्ववदित्यत्र परिच्छदं वेति अत्र वाशब्द एवकारार्थो वाक्यालङ्कारे ॥१२|| पेऽसूयानृतेत्यत्र अनृतवर्जनकथने सत्यवचनं प्राप्तमेवेति सत्यशीलपदे सत्यपदार्थमन्य- लेग्वः। माहुः यद् भगवत इति,वाक्यसमये इति तथा चानृवादयः कादाचित्का १०-७-१३ भपन्वपि, सत्यवतत्वादिकं तु सार्वदिकमपेक्षितमित्यर्थः ॥१३॥ येऽसूयेत्यत्र पञ्चमे वक्ष्यतीति. निमित्ताभावे तु नैमित्तिकाभावश्चत . ......

·[१०-७-१३] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । ३३ योजना। तदा दम्भ इति ये हि शमदमादिज्ञापिका भजनादिज्ञापिका चेष्टां १०-७-१३ कश्चिद्धनादिदातारमवलोक्य कुर्वन्ति तदा तस्यां कियायां धनाशाया निमित्तत्त्वं, तथा च यदा धनादिनाप्तिरसम्भाविता तदान कुर्वन्तीति निमित्स्य धनाशाया अभावे नैमित्तिकस्य शमदमादिभजनादिज्ञापकचेष्टितस्याभावो भवति तचेष्टितं दम्भरूपं चोध्यमित्यर्थः, असूयाअनृते दम्भहिंसे ईर्ष्यामानाविति असूयानृतयोर्वाक्दोपत्वं असूयाया गुणेषु दोपारोपरूपत्वात् अनृतस्य मृपाभापणरूपत्वात् , दम्भहिंसयोः कायदोप- त्वं दम्भस्य खोत्कर्पख्यापकपरप्रतारणचेष्टारूपत्वात् हिंसायाः परमाणहरणचेष्टारूपत्वाद, ईयामानयोर्मानसदोपत्वं स्फुटमेव ॥ १३ ॥ लेखः। इतीत्यत्र मार्जयित्वेति अलङ्कृत्येति इदं द्वयं स्नानकथने अर्थासिद्ध १०-७-१४-१५ ब्राह्मणाग्नाविति तथा च पूर्वोक्तो वाक्यार्थो होम एव सिद्ध इतिभावः। एकदा रोहमित्यन्त्र टिप्पण्या, पूर्वाध्यायचरित्रस्य शास्त्रलोकयोद्धतत्वं तत्कारिकायां लेखः। निरूपितं तथात्रापीत्याशयेन शास्त्रेऽद्भुतत्त्वं निरूप्य लोकेद्भुतत्वमाहुः १०-७-२८ किञ्चेति, तत् तृणावर्तप्रसङ्गोक्तं सर्वेपामेकबालकविषयकसहजस्नेह- वाचं भगवत्कृतमेवेत्यर्थः, सुबोधिन्यां, पूतनाप्रसङ्गे शकटप्रसङ्गे च कार्यमेव तथा कृत- वान् न तु स्वधर्म ज्ञापितवान् ,अत्र तु स्वधर्मगुरुत्वज्ञापनपूर्वक लीलां कृतवांस्तत्तात्पर्यमाहुः लौकिकेनापीति, कृष्णैकतानता न भवतीतिशेषः, पूर्वमन्यचित्तता स्थिता, अत्र तु लालनाद् भगवत्परता जातेत्यर्थः, नूतनकृत्यानि गुरुत्वधर्मज्ञापनपूर्वकलीलेत्यर्थः, वर्षेणेति प्रपञ्चविस्मृतौ सत्यामपि वर्षस्यैकायुरूपत्वेनैककालत्वात् प्रपञ्चविस्मृतिशङ्का स्वादतो वर्पान्तरे द्वितीयायूरूपे तथा कृतमित्यर्थः, द्वितीयस्कन्धे 'आयुर्हरती'त्यत्र श्लोके उत्तमश्लोकवार्तानीतक्षणकायुपो हरणाभावकथनेनैकायुपि सिद्धस्य धर्मस्य तदायुःपर्यन्त- मनुवृत्तिः सूचितेति सम्मतिसूचनाय हिशब्दः, गुरुत्वज्ञापने हेत्वन्तरमप्याहुः देहबुद्धि- रिति, तत्र हेतुमाहुः सजातीयेति, यत इतिशेषः, भगवति निर्दोपवुद्धिः सामान्यतः खदोपनिवर्तिका परंसजातीया विशेपतो निवर्तयतीत्यर्थः, प्रकरणीयश्लोकसङ्ख्यातात्पर्य- माहुः अष्टादशेति, लघुत्व मादाय माने' इत्यत्र प्रतिपादितं, गुरुपदार्थमिति गुरुत्वा- भावे मथुरायां नयेदितिभावः, यावतोचैर्गमनं भवति तिर्यग्गन्तुं च न शक्नोति तावदेव गुरुत्वं प्रकटितवानितिज्ञेयं, लालनं विवृण्वन्ति कुन्तलानिति ॥ १८ ॥ एकदा रोहमारूदमित्याद्यष्टादशश्लोकमङ्ख्यातात्पयोंक्तौ भगवतो देहो नास्तीति योजना। ज्ञापयितुमिति "आनन्दरूपममृतं यद् विमाति" "सच्चिदानन्दविग्रह" १०-७-१८ "सच्चिदानन्दरूपाय कृष्णायाक्लिष्टकर्मणे" इत्याद्युपनिपद्भ्यां "आनन्द- भा० १०-७-३० १ २ ययपि सुबोधिन्या कुन्तलानीतिलभ्यते क्यापि लेखे एवमेवास्ति । - ·. श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि मूर्तिमजहादतिदीर्घताप" मित्यादिपुराणादा"नन्दमात्रकरपादमुखोदरादि"रित्यादितत्राच्च आनन्दविग्रहे सिद्धे प्राकृतदेहो नास्तीतिज्ञापयितुमित्यर्थः,प्राकृतस्यैव देहस्य देहपदवा- च्यत्वात् , दिह उपचय इतिधातुना उपचयरूपमावविकारस्योक्तत्त्वात् ब्रह्मणस्तु पड्भाववि- कारराहित्येन न देहवचं,गिरिकृटवदित्यस्य व्याख्याने, इयमप्यदितिरिति इयं यशोदा देवकीरूपत्वाददितिरूपेत्यर्थः, यदा वसुदेवः स्वाधिदैविकं वसुदेवं नन्दे स्थापितयांस्तदा द्याधिदैविकी देवकी श्रीयशोदायां समागतेतिभावः, आधिदैविकवसुदेवदेवक्योर्नन्दयशो- दयोः समागमनस्योपयोगस्तु भगवतो राजलीलायां वसुदेवनन्दनत्ये नन्दयशोदाभ्यां ज्ञातेपि वपुत्रभावदायस्थिती ज्ञेयः, वसुदेवपुत्रत्वे ज्ञातेपि वपुत्रत्वज्ञानं नन्दस्य न निवृत्त, खस्य वसुदेवत्वात् , एवं श्रीयशोदाया अपि भगवति देवकीपुत्रत्यज्ञानपि वपुत्रत्वयुद्धिर्न गता स्वस्थाः श्रीदेवकीरूपत्वात् ,अन्यथा परपुत्रत्वे ज्ञाते स्नेहो न तिष्ठेत ,तथा सति कृतोपि निरोधो व्यर्थः स्यात् , अतः श्रीनन्दे आधिदैविकवसुदेवस्थापनं श्रीयशोदायामाधिदैविक- देवकीस्थापनमिति ज्ञेयम् ॥१८॥ एकदा रोहमारूढमित्यत्र वाचिकमित्यादि का० ३०६ पूतनावधे रक्षा करणे वाङ्गियु- कारिकार्थः। तेति वाचनिको निरोधः उक्तः, शकटभङ्गे भगवदर्थः कायिको व्यापार १०-७-१८ उक्त इति कायिको निरोध उक्तः, तृणावर्तग्रसङ्गे भगवन्निमित्तकं दुःखं यक्ष्यते मानसमिति, मानसो निरोध उच्यते इत्यर्थः,प्रकरणान् निरोध एव विशेष्य इति नपुंसकलिङ्गमविवक्षितमति ज्ञेयं, निरोधकरणं वा विशेष्यं, अन्यथाज्ञानत इतिपदं टिप्पण्या प्रकारद्वयेन व्याख्यातं,तत्राद्यपक्षे अन्यथाज्ञानत इति नप्रश्लेपरहितमेकमेव पर्द,तद्यथा,ननु रक्षाविधानशान्त्यादेः कथं भगवल्लीलात्वमित्याशङ्कयाहुरन्यथेति, ल्यन्लोपे पञ्चमी, तथा च अन्यथाज्ञानं प्राप्य अन्यथाज्ञानविषयत्वं प्राप्येति यावत्, लीलार्थ तेपामन्यथाज्ञानं स्वसिन् प्राकृततुल्यत्वेन ज्ञानमुत्पाद्य स्वयमेव सर्वं करोतीत्यर्थः, अथ टिप्पण्युक्ते द्वितीयव्याख्यानेन्यथा अज्ञानत इतिपदच्छेदः, तथा च अन्यथा मानसनिरोधकथनामावे अज्ञाना तोर्नन्दयशोदादिः सर्व करोतीति ज्ञानं सर्वेषां भविष्यतीति तदभावाय मानसनिरोधकरणमुच्यत इत्यर्थः, एतदेवोक्तं टिप्पण्यां पद्वेत्यादिना, ननु शकटमङ्गचतुर्थे मासि, तृणावर्तवधस्तु द्वितीयवर्षे, “एकहायन आसीन" इतिवाक्यात् , तथा च तावत्पर्यन्तं तादृशी नूतनलीलां कुतो न कृतवानित्याशङ्याहुली- किकेनेति, का० ३१३॥ द्वितीयवर्षे नूतनलीलाकरणे हेतुमाहुणेति का० ३२३। गुरुत्व- ज्ञापने हेतुमाहुर्देहयुधिरिति, का० ३३३ । भगवति लौकिकदेहबत्तावुद्धिर्निवृत्ताचेत् तदा तत्पराणां भगवत्पराणां देहमति देहात्ममति निवर्तयेत् , यद्यपि भगवति सर्वच दोपामावयुद्धिः सर्वदोपनिवर्तिका तथापि सजातीया युद्धिर्विशेषतो निवर्तये- , ·" " लेखः। " [१०-७-१९] लेखः, योजना, कारिकार्थश्व । दित्यर्थः, यथा भगवति निःकामत्वबुद्धिः स्वस्य कामदोषनिवर्तिका तथा भगवति लौकिक- देहाभाबबुद्धिः स्वस्थ देहात्ममतिरूपसजातीयदोषस्य विशेषतो निवतिकेत्यर्थः, अत्रैवाने पूतनावधमित्यादि का० ४३-७४ । भूमौ निधायेत्यन अविवेकस्येति विवेके सति अकस्मादयं तथा गुरुर्जातः अतोयं भगवानेवेतिज्ञानेन स्वदेहविसरणमेव मवेन् न तु खदेहभङ्गशङ्कया १०-७-१९ भृमौ स्थापनमितिभावः, अग्रे इति जृम्भालीलायामित्यर्थः, मूले कर्म- खिति सामान्यत उक्तं, तस्य भगवत्परिचर्यार्थकत्वेन व्याख्यानेापत्तिमाहुः अन्यथेति, कार्यान्तरकृतौ जानातीच्छति यतत इति नियमात् तत्तद्विषयकं ज्ञानं शङ्कितं स्यात् , तथा च भगवदसम्बन्धिकार्यविषयकज्ञानक्षणे भगवत्सम्बन्धाभावात् तद्वियोगे सत्यधुना भगवत्त्वे ज्ञानस्य जातत्वात् स्थितिनं भवेदित्यर्थः ॥ १९ ॥ दैत्यो नाम्नेत्यत्र सत्त्वेति आयेन देवविरोधकथनात् सत्त्वविरोधित्वं,द्वितीयेन रज:- लेखः। कार्यस्य विश्वस्य तृणवदावर्तकथनाद् जोविरोधित्वं वतीयेन खधर्मनिष्ठत्व- १०-७-२० कथनात् तमोविरोधित्वं,चतुर्थेन समुदायविरोधित्वमित्यर्थः,चतुर्विध- पुरुषार्थेति सङ्ख्यातात्पर्यमुक्तं,चक्रवाते स्वरूपं यस्येति चक्रवाते स्वरूपं यस्य देहस्य तेन देहेनेत्यर्थः, अत एवेति आसीनस्स हरणकथनादित्यर्थः, तस्यैव पूर्वमपराध इतिभावः। योजना। दैत्यो नाना तृणावर्त इत्यस्य व्याख्याने, दैत्यतृणावर्तकंसभृत्य- १०-७-२० प्रचोदितेतिपदैवतुर्भिश्चतुर्विधपुमर्थवाधकतोकेतिमपातात्पर्ययुक्तम् ॥२॥ तस्य तृणावर्तस्येति तादृशभगवत्कृतं तृणावर्तस्य माहात्म्यमाहेत्यर्थः, सङ्ख्या- लेखः। तात्पर्यमाहुः अविद्यारूप इति तदुपासितमायारूपो भगवांस्तेषां गोकुल- १०-७-२१ स्थानामविद्यानिरूपको जात इति मायायाः कार्यमविद्यारूपं गोकुले प्रकटमितिभायः, प्रथमतोऽज्ञानमिति न ज्ञायतेऽनेनेतिकरणव्युत्पत्त्या दर्शनायोग्यते- त्यर्थः, देवतात्वादिति दृष्टेरितिशेपः,अन्यथा अमूर्तस्येन्द्रियस हरणं न सम्भवतीतिभावः। अविद्यारूपस्तेपामितीति अविद्यां खोपासमायां कार्यद्वारा रूपयति प्रकाशयती- योजना। त्यविद्यारूपः, तत्कार्याणि तु अयोग्यतादर्शने हीत्यादिकारिकामिः १०-७-२१ स्फुटीकृतानि, तत्र यशोदास्नेहगोपिकास्नेहयोरविद्याकार्यत्वकथने दोपः प्राप्तः स तु श्रीमत्प्रभुचरणैष्टिप्पण्यां परिहृतः ॥२१॥ गोकुलं सर्वमावृण्यनित्यादिश्लोकपश्चकप्रतिपाद्यानर्थानाहुरयोग्यतेति का० ३८-३। कारिकार्थः। "गोकुलं सर्वमाय"नितिश्लोकेन हरिदर्शने अयोग्यतोक्ता, "मुहूर्त- १०-७-२१ मभवद्गोष्ठ"मित्यनेन हरेरदर्शनमुक्तं, "नापश्यन् कथनात्मान"मित्यनेन " " " " ·. श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि सर्वपदार्थाज्ञानं, "इतिखरपवन" इत्यत्र भगवति यशोदायाः स्नेहा, "रुदितमनुनिश- म्ये" त्यत्र गोपिकानां स्नेहः, इमान्यविद्यायाः पञ्च पर्वाणि जेयानि, ननु यशोदादिस्नेहे- ऽविद्यापर्यत्वोक्तिरनुपपन्नेत्याशझ्याहुलौकिकादिति, प्राकृतयालके ताइक्समये लोकानां यथा शङ्का तथा भगवत्यपि आशङ्काऽत्ययुक्तेत्ययमंशो लौकिका, स अविद्यापर्वरूप उच्यते न तु स्नेहदुःखादिरपि, अलौकिकत्वात् , एतदेवाहुलौकिकादिति, लौकिकसजातीयत्वा- दुक्तमावस्याविद्यापर्वत्वमुच्यत इत्यर्थः ॥ ३८ ॥ मुहूर्तमित्या दृष्टान्तेति वाक्यार्थो भगवददर्शनमेव, पूर्वार्धं तु दृष्टान्तार्थमुक्त,रजस्तमो- लेखः । वृतत्वाद् गोकुलदर्शनं बहिःस्थितानां न जातं तथा मुतदर्शनं यशोदाया १०-७-२२-२७ न जातमिति विम्वप्रतिविम्यभावेन दृष्टान्तालङ्कारपूर्वकमाहेत्यर्थः, पहिर्मुखत्वाद् रजसा दृष्टिप्रतिरोधो जात इतिभावः ।।२२।। नापश्यदित्यत्र तदपगमार्थ- मिति एतयोः प्रेमातिशयेन भगवांस्तं मारयित्वा समायास्यति तदा सकार्यस्याज्ञानस्यापगमो भविष्यतीत्यर्थः ॥२३॥ इतीत्यत्र यस्य चक्रस्येति यस्य तृणावर्तस्य यत् चक्रं तस्येत्यर्थ- कथनं, विग्रहस्तु खरः पवनो यस्य तादृशं चक्रं यस्येति पुनर्बहुव्रीहिः ॥२४॥ तृणावर्त इत्यत्र अधुना शान्तरयत्वे हेतुमाहुः प्राप्ते इति ॥२६॥ तमश्मानमित्यत्र गुरुमत्तयेति 'वस्तुनो लघुकाठिन्यमृदुगुर्वोष्णशीतता'मित्यत्र द्वितीयस्कन्धदशमाध्याये लघ्वादिशब्दा धर्मवाचकत्वेन व्याख्याता अतोत्रापि गुरुशब्दो धर्मवाचकस्तथा च गुरुमत्ता गौरवमित्यर्थः, अतिशायने मतुवित्यभिप्रेत्य अशक्यं यद् गौरवं तेनेतिव्याख्यातं, अद्भुतत्वं विवृण्यन्ति विपरीता हीति इदमवतारकालिकं ज्ञेयम् ॥२७॥ यत्कृतवांस्तदाहेति अत्र सर्वत्र प्रायशो गौणवाक्यार्थ एवाभासेपूक्तः, गलग्रहणेत्यत्र लेखः। भगवता तस्य गलग्रहणे उपपत्ति विचारयन्ति देहेनेति, प्राणसहभूतेन १०-७-२८ देहेन कळ भगवांस्त्यक्तव्यः स्यात्, तथा तु भगवान् न त्यक्तो भवति, तत्र हेतुस्तत्मियत्वस्यैवेत्यारभ्य विद्यमाने इत्यन्तेन, प्रियत्वस्य भगवद्धर्मस्य तेन देहादी समारोपणात् तस्मिन् प्रियत्वधर्मे देहादौ विद्यमाने भगवांस्त्यक्तो न भवत्यतो गलं गृहातीत्यर्थः, भगवदसम्बद्धे देहे आरोपितं जीवनिष्ठं प्रियत्वं भवति भगवत्सम्बद्धे तु देहादावारोपितं भगवद्धर्मरूपमेच भवति तस्य महत्त्वादितिभावः ॥२८॥ गलग्रहणनिश्चेष्ट इत्यस्य विवृतौ तत्मियत्वस्यैव देहादी समारोपणादिति "अहमा- पोजना। स्मात्मनां धातः श्रेष्ठः सन् प्रेयसामपि अतो मयि रति कुयाद् देहादिर्यत्कृते .१०-७-२८ प्रिय" इति तृतीयस्कन्धे ब्रह्माणं प्रति भगवद्वाक्यात् जीवानां वस्तुतः प्रियो भगवानात्मत्वात् , तदज्ञानात् देहादापात्मयुद्धिं कृत्वा प्रियत्यमारोपितं, तदारोपितप्रिय- + ·[१०-७-२९] लेसः, योजना, कारिकार्थश्च त्याधिकरणदेहप्राणयोस्त्यागे वस्तुतः प्रियत्वाधिकरणरूपो भगवांस्त्यक्तो भवति, यदि वस्तुत आत्मरूपो भगवांस्त्यज्यते तर्हि आत्मत्वेन अभिमतौ देहप्राधापपि कुतो न त्याज्यावितिभावः ॥२८॥ तमन्तरिक्षादित्यत्र ब्रह्मपुत्रीवेति अहल्यावदित्यर्थः, स्थितिमात्रे दृष्टान्तो न तु लेखः। दैत्यनाशने, तस्यास्तथात्वाभावाद, नोचेदिति मारणाभावेऽदृश्यः संस्तत्रैव १०-७-२९ तिष्ठन् न तु बजाद् गच्छेदित्यर्थः ॥ २९ ॥ तमन्तरिक्षादित्यत्र ब्रह्मपुत्रीवेति अहल्यैवैत्यर्थः,"मुद्गलाद् ब्रह्म निर्वृत्तं गोत्रं मौद्गल्य- योजना। संज्ञित"मिति नवमस्कन्धवाक्याद् ब्रह्मत्वे सिद्धे ब्रह्मपुत्रीत्वमहल्यायाः, १०-७-२९ तथा च यथा अहल्या गिला स्थिता लोकैन ज्ञाता भगरता श्रीरामेणोद्धता तधेयमपि शिला भगवतोद्धृता, एतस्या अपि स्वरूपं किश्चिद् वाच्यं, न त्वियं केवला शिला किन्तु कश्चिदैवजीवः शापादिना यमलार्जुनदिह स्थितः प्राप्तशिलाभावो भगवता मोचितः, "अन्यैय काचित् मा सृष्टिर्विधातुर्व्यतिरेकिणी"ति वाराहवचनात् ।। २९ ॥ गोप्यश्चेत्यत्र तदाहेति तत् तस्मात् परमानन्दस्योचितत्वात् परमानन्दमाहेत्यर्थः ॥३१॥ अहो इत्यन्न विपरीतहेतुरिति रक्षसा नयनमक्षताव्याहता- १०-७-३१-३६ गमनस्स विपरीतो हेतुः सोपि सुदृढो निवृत्तिपर्यन्तं जात इत्यर्थः ॥३३ ।। दृष्लेत्यस्याभासे हेत्वन्तरमिति कंममत्रणरूपं हेतुं वसुदेववाक्यात् ज्ञातवान् इतिविशेपं वसुदेववाक्यविश्वामकथनेन शुक आहेत्यर्थः, व्याख्याने, ज्ञानक्रियेति टुनदि समृद्धाविति पाठान् नन्दपदस्य समृद्धिवाचकत्वं, तेनात्मलाभान् न परं विद्यते' इतिवाक्यात् ज्ञानसमन्वितत्वमुक्तं, गोपपदस्य गोरक्षारूपक्रियावाचकत्वात् , तेन क्रियासमन्वितत्वमुक्तमित्यर्थः ॥ ३५ ॥ एकदेत्यत्र परमसौभाग्यवतीति कोपना सैव भामिनी'त्युक्तत्या स्वाधीनपतिकेन्यर्थः, स्वत इति भामिनीत्वादके भगदारोपणा- घेत्यर्थः, प्रयतात्मत्वमिति जितेन्द्रियाया एव पतिरधीनो भरतीतिभाः, एतेन 'पत्रं पुष्प'मितिनाक्योक्तमर्यादा सिद्धतिभावः, फलरूपं स्वधर्मज्ञानमिति "भक्त्या मामनि- जानाती"तिपाक्याद् भगवद्धर्मज्ञानं भक्तेः फलमितिभावः ॥३६॥ एकदा कमादायेत्यस्सविस्तौ प्रयोजककर्तृव्यापारनिवृत्त्यर्थमिति स्तनपाने प्रयो- योजना। जकार्ती श्रीयशोदा तस्या आग्रहपूर्वकस्तनपानजनकव्यापारनिवृत्यर्थ- १०-७-३६ मिन्यर्थः, भक्तिप्रवणां कृन्वेति शुद्धपुष्टिभक्तिरूपमुसारविन्ददर्शनपरी कृत्वेत्यर्थः, अन्यथाग्रहेण चेत् स्तनपानं कारयेत् तदा बालानामुपद्रवो भवेदितिभातः ।। लेखः। , ·.३८ श्रीदशमस्कन्धमुबोधिन्युपरि एकदार्भकमादायेत्यस्याभासे श्लोकचतुष्टयस्य क्रमेण वाक्यार्थानाहुर्भक्तिर्ज्ञानमिति कारिकार्थः। का० ३९३ । “एकदार्भकमादाये"ति श्लोक भक्तिः, "पीतप्रायस जननी"त्यत्र ज्ञानं,"खं रोदसी"त्यत्र पूर्ण ज्ञानं, "सा वीक्ष्य विश्व"- मित्यत्र विस्मयः। पीतप्रायस्येत्यत्र मोहसहितमिति सितस्य मायारूपत्वादितिभावः,अग्निवायू इति लेखः । श्रुतौ 'इन्द्र आत्मनः शीतरूरावजनय'दित्युक्त्वाग्रे 'ताभ्यामेनमभ्यनयत् १०-७-३७ तस्माज् जञ्जभ्यमानादग्नीपोमो निराकामता'मिति वृत्रप्रसङ्गे निरूपित,'शीतं' जाड्यं 'रूर' स्तजनितो ज्वरात्मकस्ताप इतिवेदभाष्ये निरूपितं, तत्र 'शीत' वायुः, 'रूरो'निः, अंतो जृम्भा अग्निवायुजन्या,भगवद्धर्माणामलौकिकत्वादत्राग्निर्ज्ञानशक्तिरूपो वायुः क्रिया शक्तिरूप इतिभावः ॥३७॥ पीतप्रायस्येत्यत्र अग्निवाय ज्ञानक्रियारूपे इति जृम्भाया अग्निवायुजन्यत्वं योजना। तैत्तिरीयाणां द्वितीयाप्टके "इन्द्र आत्मनः शीतरूरावजनय"दित्यत्र पठितं, १०-७-३७ तत्र शीतरयोबिग्निरूपता वेदभाष्ये निरूपिता, तथा च भगवता ख. सम्बन्धिक्रियारूपो वायुः स्वसम्बन्धिज्ञानरूपोग्निर्यशोदायां योजितः, स्वस्य क्रियाशक्ति- ज्ञानशक्ती योजिते इत्यर्थः ॥३७॥ : खमित्यत्र पूर्व विश्वदर्शने ज्ञानक्रियायुक्तत्वं यशोदानिष्ठो हेतुरुक्तः, अत्र जगन्निष्ठमपि लेग्वः। हेतुमाहुः अग्निपोमात्मकत्वाचेति, इदं बृहदारण्यके 'सोमोन्नमनि- १०-७-३८ रत्नाद' इति स्फुटं, यद्यपि श्रुतौ पुत्रस्य जृम्भयाग्नीपोमयोर्निष्क्रमणमुक्त तथापि तत्सामर्थ्य तदाविष्टभगवत एव, अत एव तत्राग्नीपोमयोः स्वरूपत एव निर्गमनं, अत्र तु भगवतः पूर्णत्वात् तदात्मकविश्वस्य सर्वस्यैव निर्गमनमितिभावः ॥३८॥ सा वीक्ष्येत्यत्र गमनादीति भगवत्क्रियास्थापनाद् दर्शनार्थ तत्र तत्र द्वीपादिपु गमन- लेखः। मपि तदेजति तन्नैजती'तिप्रकारकमेव सम्पन्नमितिभावः, द्वयं सम्पा- १०-७-३९ दितमिति अग्नेः सोमस्य च निष्क्रमणमित्यर्थः, जृम्भया तन्निर्गमे श्रुति प्रमाणयन्ति तस्मादिति, सिद्धयत्कारेणेति वीक्ष्येति ल्ययन्तेनैवोपसंहार उक्तः ॥३९।। कारिकार्थः । अध्यायसमाप्तौ पूतनेत्यादि का० ४०१, ४१३ । . इति सप्तमोध्यायः ८1-9929 ·" अष्टमेध्याये येनैवेति का० ४२ अनाध्यायेगान्तरप्रकरणानि विभजन्ते नामानाति का० ४३ । 'गर्ग' इत्येकरिंशत्या नामप्रसरणं, 'कालेनाल्पनेत्यादि- दशभी रूपप्रकरण, 'एकद'त्येकादशमिर्जान, इत्थं विदितनुत्त्वाया' इत्यादिनिमिभक्तिः, नन्दः किमकरोद्ब्रह्म नित्यादिमप्तमिनन्दभाग्य, संस्कृतानीति पूर्वस्मादेतस्य चैलक्षण्ये हेतुमाहुरानन्दभावत इति, आनन्दस्पत्यादिन्यर्थः, पटवधि का० ४४३ । खेच्छया न त्वन्येच्छया कृता या लीलातद्विशिष्टं रुप शोषकमिति सम्बन्धः, यशोदाद्यधीनमेव गमनादिकमुक्त, अस्मिन् सचशोधकाध्याये स्वातन्व्येण रिङ्गणादि- लीलोक्ता, तथा च केलभगरत्ततलीलाविशिष्टमेन रूप शोधमिति भावः, गृहामिग्राय- मुद्घाटयन्ति अन्येच्छयेति का०४५। अन्येच्च्या कृतानीत्यनन्तर यानीतिशेषः, तथा चान्येच्या कृतानि यानि चरित्राणि ततस्तेभ्यश्चरित्रेभ्योत्राच्या रक्तानि चरित्रा [१०-८-01 लेखः, योजना, कारिकार्थश्च ३९ अष्टमोध्यायः। अष्टमेध्याये कारिकासु येनैवेति, येनैव चरित्रेण सत्त्वं शुक्ष्यति तच् चरित्रमष्टमे लेखः। उदीयते, तत्र हतुः सर्वस्येति, यसाढेतोस्तत् सत्यशोधनं सर्वस्य साधन- १०-८-० कलापस्य मूलमत इत्यर्थः, अन्येच्छयेति अन्येच्छया कृतानि यानि चरित्राणि ता दुःखमप्युच्यते, अन स्वाधीनचरित्रे भगात आनन्दरूपत्वात् ततोन्यथा प्रकारान्तरेण दुःखानुक्तिप्रकारेणोच्यते इतिशेपः, एवमन्वयः, आनन्दभाव इत्यखाग्रिम- कारिकायामन्वयः, अर्थस्तु टिप्पण्या स्फुटः, प्रत्यक्षतो दृष्टमिति शोधकमितिशेषः, माहात्म्यज्ञानपूर्वकमलौकिके स्नेहश्च तद्वत्, शोधक इत्यर्थः, हेतुश्चेति एतचतुष्टये महत्कृपा हेतुः, तथा च कृपा परम्परया शोधिका, तथाप्यव्यभिचारितत्वात् साप्युक्तेति- युक्तिबोधनाय चकारः, पूर्वस्मिन्निति चतुष्टयमध्ये पूर्वस्मिन् पदार्थे हृदये सिद्ध स्वत एव तत्सामर्थ्यादेवाग्रिम भवेत्, न तु साधनान्तरापेक्षा, नामश्राणे सिद्धे तत्मामा- देव रूपदर्शनं, तस्मिन् सिद्धे तादृश ज्ञान, तस्मिन् सिद्ध तादृशी भक्तिरिति, तत्रानेति 'पुरुषश्च कर्मार्थत्वादितिप्रतितत्रन्यारेन गुरुरप्यङ्गमितिभावः । अष्टमाध्यायार्थकथने कारिकासु नामान्यग्रे शोधकानीत्यादि पूर्वमन नामकरण- योजना । प्रमङ्गस्ततोग्रे "कालेन व्रजताल्पेने"त्यादिना रूपाणि निरपितानि, तेन १०-८-० भगवन्नाम्ना शुद्धहृदयस्य भगनद्रूपदर्शनात् शुद्धिः, रूपनिरूपणानन्तर मन- क्षणप्रसङ्गस्तेन भगतज्ज्ञान, तस्य ज्ञानस्य सचशोधकत्वं, तत "इत्थ विदिततचाया" इत्यादिना भक्तिनिरूपिता तस्याः शोधकत्व, ततो "नन्दः किमरोद् ब्रह्म"नितिने 'द्रोणो वमना प्रवर' इत्यादिना भाग्यं निरूपित, एव भगवन्नामरूपज्ञानभक्तिभाग्यानि सचशोधकानि सिद्धान्याध्यात्मिकपक्षे । कारिकार्थः। १०-८-० ·श्रीदशमस्कन्धसुयोधिन्युपरि ण्यन्यथेत्यन्चयः, तदेतद् व्याख्यातं टिप्पण्यां, भक्तानां भगवत्सम्बन्धेनैवानन्दो भगवा- स्त्वानन्दरूप एवेत्यसिन्नध्याये न दुःखकथनं, अन्याधीने चरित्रे कचिद् दुःखमप्युक्त- मिति, तस्माद् वैलक्षण्यमित्यर्थ इति, एवं नामादीनां पञ्चानां मध्ये नामरूपयोः सत्व- शोधकत्वमुपपाद्य ज्ञानभक्तिभाग्यानां सत्यशोधकत्वमाहुनिमिति का० ४६४ ! ज्ञानं प्रत्यक्षत एव शोधकं दृष्टं, एवं माहात्म्यज्ञानपूर्वकं यथा स्यात् तथा अलौकिके भगवति स्नेहश्च तद्रूच्छोधकः, महतां ब्रह्मादीनां भगवद्भक्तानां कृपा सचशुद्धौ हेतु, पूर्वस्मिन्निति का० ४७४ । पञ्चानां मध्ये पूर्वस्मिन् नामादिके हृदये सिद्धे सति अग्रिम रूपादिकं स्वत एव हृदये सिद्धं भवेदित्यर्थः, तनाङ्गेति रहसि नामकरणाद् दुःसङ्गवर्जनमङ्गत्वेन सूचितम् ॥ ४७१ ॥ निरोघे इति निरोधनिरूपकस्कन्धे नामकरणोत्सवं प्रयोजनद्वयसिद्धयर्थमाहेत्यन्वय: लेखः। ॥१॥ तमित्यत्र चतुर्भुजमिति एकादशस्कन्धे पूजाविधाने 'लसचतुर्भुजं शान्तं १०-८-१-२ ध्यायनर्चेत् समाहित' इत्यनेनातिथौ चतुर्भुजत्वेन ध्यानकथनादितिभावः । आन धोक्षजधियेत्यय विवृतौ चतुर्भुजं भगवन्तमिति अधोक्षजपदेनेन्द्रिया- योजना। तीतत्वकथनाद् द्विभुजस्य पुरुषोत्तमस्येन्द्रियग्राह्यत्वात् तत्र न सर्वेपामघो- १०-८-२ क्षजत्वबुद्धिरतचतुर्भुजरूपमेव अधोक्षजपदनोच्यत इति तथोक्तम् ॥२॥ . सूपविष्टमित्यत्र आतिथ्यपदस्य निरुक्तिमाहुः अतिथेहितमिति, ब्राह्मणादित्वाद लेखः। कर्मणि प्यञ् , अतिर्हितरूपं तत्सम्बन्धि कर्म भोजनान्तमित्यर्थः ॥शा १०-८-३-८ महद्विचलनमित्यत्र तेपां चेति मतभेदेन दुःखनिवृत्तिरानन्दा: वाप्तिश्च मोक्ष इतिद्वयमपि निःश्रेयसत्वेनोक्तम् ॥४॥ ज्योतिपामयनमित्यत्र प्रथमपक्षे ज्योतिपामयनं स्थानं यस्मात् , तथा च स्थानविषयकज्ञानं यस्मादिति पर्यवसन्नोर्थः, द्वितीयपक्षे, ज्योतिर्विपयकमयनं ज्ञानं यस्मादित्यर्थः ॥५॥ यदनामित्यस्थामासे यद्वेति पूर्वमसुराणां ज्ञानस्यायुक्ततामात्रमुक्तं, अत्र तु श्रुतौ “तत् नः कर्म असुराः पाप्मा च एते अनुविन्दन्ति प्रामुवन्ती"त्युक्तं विद्ल लाभे इत्यस्य रूपं, तथा चो? कृतं कर्म आसुरं भवतीत्यर्थः ॥७॥ देवक्या इत्यत्र कंसो मारयेदिति अपि हन्ते. त्यस्यैवार्थतः कथनमिदम् ॥८॥ अलक्षितोस्मिन् रहसीत्यत्र ज्ञापिनमिति का० ४८३ । गर्गेण 'यद्नामहमाचार्य कारिकार्थः। इत्यादिना ज्ञापितमपि हरेस्तत्त्वं देवकीमुतत्वादिलक्षणं स्नेहाधिक्यान १०-८-१० नन्दन न बुध्यत अनो निरोधाधिकारित्वान् निरोध एवं कर्तव्यः शास्त्रमिति निरोधाञ् ज्ञानस्य दुर्वलत्याज् ज्ञानमप्रयोजकमित्यर्थः ।।४८॥

·.
.
"
फलन्ती तिपूर्वसैषानुवृत्तिः,न फलन्तीत्यर्थः, वर्णात्मकत्वेनैवेति एवकारम्पार] नाम-
स्वरूपमाहुः पुरुषमित्यारभ्याग्वण्डान्येवेत्यन्तेन,ग्राहकदोपादिति इन्द्रियदोपादित्यर्थः,
सर्वपुरुषार्थानीति सर्वे पुरुषार्था येन तायानि नामानीत्यर्थः, आवृत्तमिति आरचं नन्
प्रमेयपलान् कदाचित् स्वाधिदैविकमाहितं भवत्येवेत्यर्थः, लौकिकम्यापीति नान इत्यर्थः,
[१०-८-११] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च ।
४१
एवं सम्मार्थिते इत्यत्र ज्ञातेपीति लोकेसिन् कर्मणि ज्ञातेपि, इदं कर्म लोके
लेखः। ज्ञातं भवेत् तदापीत्यर्थः, शीघं चेति अनेनापि विप्रपदार्थ एवोक्तः, विप्रा
१०-८-११-१४ हि पश्चिमबुद्धयः, शीघ्रमेव कार्य कुर्वन्ति न तु विचार्येत्यर्थः ॥११॥
अयं वै इत्यत्र तत्रैक इति भगवति शौरिरित्यादिप्रयोगो न तु दैवकेय इति,वले रोहिणेय
इतिप्रयोगो न तु गौरिरिति, क्वचित् तथापि प्रयोगो भगवदावेशे, देवकीसुतपदे तु समासे.
पदद्वयं भिन्नमतः सर्वथैक्यं न बोधयतीतिभावः, अयं वै निश्चयेनेति देवस्यां गर्भमात्र-
सम्भवेपि पुत्रो रोहिण्या एवातो हेतोः रौहिणेयः रोहिण्यामाविर्भूतस्य वासुदेवस्यावेश
इति च हेतो रोहिणेयः न तु दैवकेय इतिभावः, नामप्रकरणे स्वरूपमात्रकथनमप्रयोजन-
कमतो रोहिणेय इति पर्यवसितं नामोक्तम् ॥१२॥ यदूनामित्यत्र अनेनेति उतेति
कथनेन गर्भसङ्कर्षणरूपमर्थान्तरं मुख्यमस्तीति सूचितमित्यर्थः ॥ १३ ॥ चतुष्टयस्य
चेति भगवति बले च व्यूहचतुष्टयस्य यथायथं प्रवेश इत्यर्थः, बले चासुदेवसङ्कर्षणयो-
भगवति चतुर्णामितिविभागः, आसन्नित्यत्र युगमत्रास्तीति युगमितिव्युत्पत्या अर्शआव-
जन्तत्वेन कालवाचकत्वं युगपदस्य, एनं कृष्णत्वं नेति तथा मत्येतदवतारो रामोपि
कृष्णवर्णः स्यादितिभावः ॥१४॥
यहूनीत्यत्र अन्यथेति रूपाणां बहुत्वाभावे इत्यर्थः, क्रियायाश्चेति बहुत्यमिति-
लेखः। शेषः, गोवर्धनोद्धरणरूप इति गोवर्धनस्योद्धरणं येन तादृशं ताव-
१०-८-१६ प्रमाणकं रूपं यस्येति, अनेन रूपमुक्तं, अन्यथेति 'ते सुतस्येति कथना-
भावे रूपबहुत्वममतारवहुत्वेन जानीयादित्यर्थः, ननु भगवतो व्यापकत्वाद् रूपबहुत्
बाधितमित्याशक्य समाधानमाहुः वसुदेवस्येति, शुद्धसचं पृथकृत्य तत्र तत्र स्वयं तिष्ठतीति
घटमठाद्याकाशवद् बहुत्वमित्यर्थः, अंशावतारेषु सचं मत्स्यादिरूपं कृत्वा तद्व्यवहित एव
स्वयं तिष्ठति, अत्र त्यास्तरणमिव तिष्ठति न तु तद्व्यवहितो लीलां करोतीति विभेदः, अलो-
किकानामिति पूर्वोक्तयोर्विशेषणमिदं, एतादृशानां गुणानां कर्मणां च सम्बन्धीनि तद्योगात
प्रवृत्तानि नामानि अपिशब्दाद् रूपाणि चालौकिकान्येव भवन्तीत्यर्थः, विचार र
नीति नामकरणारम्भे आयश्लोकाभासे प्रयोजनद्वपकथनाद् भगवदासक्ति जनयन्ती-
त्यर्थः, अत इति यतो निरर्थकानि न फलन्त्यतः स्वरूपाज्ञाने केवलमुच्चारितानि न
अन्यथेति स्वातव्येण मोक्षदातृत्वे इत्यर्थः ॥१६॥

·४२ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि एप य इत्यत्र यो युष्मानिति लक्षीकृत्येत्यर्थः, आङपसर्गस्यार्थमाहुः किश्चेत्यादिना, लेग्वः। श्रेयोरूपस स्वरूपस्य धारणं पूर्वमेव प्राकट्यसमये सिद्धमित्याशयेनाहुः १०-८-१७ भूते लडिति, 'भूते चेति सूत्रादितिभावः, अनेनेति आङपसर्गेणेत्यर्थः, दोपाभावार्थमिति थेयोग्रहणप्रतिबन्धनिवृत्त्यर्थमित्यर्थः, इदं तु वसुदेवस्येति तथा च 'अपि हन्ता गताशङ्क' इत्यत्र वसुदेवमसांश्च हन्तेत्यर्थो ज्ञेयः, 'यदूनामहमाचार्य' इत्यस्य व्याख्याने द्रव्यविरोधो भवतीत्यत्रापि द्रव्यस्य विरोधस्तत्कृतेन्येपां हननमित्यर्थो ज्ञेयः१७ पुरानेनेत्यस्याभासे मोक्षोप्यस्माद् भविष्यतीति वक्तुं तदर्थमिन्द्रिय- योजना। जयमपि वक्तुमिति “जिग्युर्दस्यू"नित्यत्र दस्युपदेन इन्द्रियाणामुक्तत्वाद १०-७-१८ “यस्यामिमे पण नरदेव दस्यव" इति भवाटव्या निरूपणे उक्तत्वात् ॥१८॥ य एतस्मिन्नित्यत्र गुणकर्मणोर्मेंदमाहुः गुणास्त्विति, पटवदिति यथा पटस्तन्तु- लेखः। मेलनक्रमेण वर्धमान एको भवति तथा सन्द्रियैः प्रीतिमेलनक्रमेण १०-८-१९ वर्धमाना प्रीतिरेकैच भवतीत्यर्थः, ग्वण्डश इति सर्वेन्द्रियैरपि तत्रैव प्रीतिरित्यर्थः, प्रीतेर्गुणत्वं व्युत्पादयन्ति गुणास्त एवेति, परम्परयापीति प्रीति नाशयितुं न शक्नुवन्तीति प्रीतेः साक्षादनुभावः, प्रीत्याश्रयमपि नाभिभवन्तीति परम्परा- नुभावः, साक्षाद्गुणा इति भगवति स्थिता ऐश्वर्यादय इत्यर्थः ॥१९॥ तस्मादित्यत्र यस्मादयं कुमारो गुणैर्नारायणसमत्वान् महानुभावस्तसाद्धेतोः लेख: नन्देति नामसार्थकत्याय च हेतवे एनं पालयेत्यर्थो यस्मादित्यारभ्य १०-८-२० भाव इत्यन्तस्य, नरादिति नराज् जाता नारा जीवास्ते अप्यते ज्ञाप्यतेनेने- तिव्युत्पत्या अयनानि ज्ञापकानि यस्येत्यक्षरस्य नारायणत्वं, लौकिकसृष्टिपक्षे जीवानाम- क्षरात्मकत्वात् तज्ज्ञापकत्वं, द्वितीयेति द्वितीयो नारायणः पुरुपस्तस्येत्यर्थः, नरसम्बन्ध- योग्या नारास्तेपामयनं स्थानमिति पुरुषस्य नारायणत्वं,पुंस्त्वमार्प,स्वभावेति उपमाने जीव- स्वभावः सदोपत्वमित्यर्थः, तृतीयेति नारानयते प्रेरयतीत्यन्तर्यामिणो नारायणत्वं, यथा सर्वति यः व्यापिवैकुण्ठस्थो भगवान् यथा सर्वत्यादिधर्मविशिष्टाया लक्ष्या एतत्त्रय- फर्तास भगवांस्तथात्रापि करोतीतिशेपः, तत् त्रयं विवृण्वन्ति लक्ष्म्या जगजनकत्वमिति, इदमेव सर्व स्पष्टयितुं पुनरागुः यथा व्यापिवैकुण्ठस्थ इति, जगदुपादानभूताक्षरात्मक त्वेन लक्ष्म्याः स्वरूपतो जगजननीत्वं पूर्वमप्यस्ति तथापि "मम योनिर्महद् ब्रह्मे"तिप्रकारेण निमित्तकारणत्वेन जगजननं भगवत्सम्बन्धादेवेतिभावः, तथात्र भगवद्विपयकविचित्रभाव जननं पुरुषोत्तमात्मिकानामपि "आनन्दादयः प्रधानस्ये"तिन्यायेन परमानन्दः स्त्रीरत्न- भूतानामपि शोभा भगवत्सम्बन्धादेव, तद्वियोगे तु स्थाणुदृष्टान्तेन तादृशभावपरमा नन्दशोमानां तिरोभाव इतिभावः, एनेपां त्रयाणां नारायणत्वं तु तत्र तत्र वाक्यैरेव स्फुट- .

·- - [१०-८-२०] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । मिति स्टं ज्ञेयं, सूर्यवदेवेति सर्वेषां दुःखनिवृत्ति सुखदानं च कुर्वन्नित्यर्थः, यज्ञा आ- घिदेविका इति विष्णुरूपा इत्यर्थः, पड्गुणैरिति ऐश्वर्यवीर्यवैराग्यश्रीकीर्तिवानानीति क्रमो ज्ञेयः,अन्तर्यामिणोऽनशनकथनाद् वैराग्यं, चकारेणेति तथा च मूले 'श्रिया कीर्त्या- नुभावश्चेतिपाठो ज्ञेयः ॥२०॥ प्रथमस्कन्धे 'सत्यं शौच"मित्यादिनोक्तान् सत्यादीन् गुणान् , 'इमे चान्ये चेति 'च'कारेणोक्तान् ब्रह्मण्यत्वभक्तवत्सलत्वादीच गुणानित्यर्थः, तथा च चकारेण सह "सत्यं शौच"मित्यादिप्रथमस्कन्धोक्तगुणान् सङ्गृह्ये- त्यन्वयः, अनुभावपदेनैतेषां गुणानां सङ्ग्रहो यः ॥२०॥ श्रिया कीानुभावेनेत्यस्य विवृतौ ब्रह्माण्डमध्ये नारायणत्रयमिति प्रसिद्धमित्यर्थः, योजना। एवं सति यो वैकुण्ठे लक्ष्मीसहित इत्युक्तिरपि युज्यते, अन्यथा १०-८-२० वैकुण्ठस्य ब्रह्माण्डातीतत्वाद् ब्रह्माण्डमध्ये इति न वदेयुः, वैकुण्ठपदेनात्र च्यापिवैकुण्टो ग्राह्यः,"यथा व्यापिवैकुण्ठस्थो भगवान् लक्ष्म्या एतावत् करोती" त्यग्रे वक्ष्य- माणत्वात् , गोपायस्व समाहित इत्यस्याभासे गोपायखेत्युपदिशतीति एताव- न्माहात्म्ये चोधितेपि पर्यवसाने एतसिन् भगवति स्नेह एव मुख्यतया कार्य इतिवक्तुं गोपायखेत्यनेन रक्षामुपदिशतीत्यर्थः, अन्यथा एतादृग्माहात्म्यवतः कृष्णस्य रक्षां न वदेत् , तस्यैव सर्वरक्षकत्वात् , अतो माहात्म्यं ज्ञात्वा स्नेह एव मुख्यतया रक्षणीयः, एवं सति भगवत्सेवायामपि स्नेहोपचारा एव सर्वदा कर्तव्याः, अयं भगवानेतस्य शीतोष्णादि- सम्बन्धाभावात् तूलकञ्चकचन्दनाद्यर्पणं निष्प्रयोजनकमितियुद्धिर्न कर्तव्येति फलितम् ।२०। लेखः १०-८-२१ इत्यात्मानमित्यत्र गर्गकर्मणोरिति उपदेशनामकरणयोरित्यर्थः।। इत्यात्मानं समादिश्येत्यस्य विवृती आदेश आनेति आदेशशब्दादवश्यं योजना। मन्तव्यत्वे हेतुरुक्तः, अन्यथेति यदि गर्गोपदिष्टं यथावन् न मन्येत -१०-८-२१ तदा गर्गः ध्येदित्यर्थः ॥२१॥ कालेन व्रजतेत्यस्याभासे कालरूपेति काले आधिदैविके रूपं स्वरूपं यस्या इति लेखः। टिप्पण्यनुसारेणार्थः, अत्र टिप्पण्यां, नन्वेवं सतीति कालरूपेतिपदस्य १०-८-२२ कालस्वरूपेति प्रातीतिकार्थमादाय शङ्केयं, अधुना प्रकटित इति अस्मि- माधिभौतिके काले सम्बद्धो जात इत्यर्थः, अयमेवेति अधुनापदेनोक्त आधिभौतिककाल एवेत्यर्थः, पूर्वेति पूर्वसिद्धाया रिङ्गणलीलायाः कालसाधिदैविकस्सेत्यर्थः, सुयोधिन्यां, स्वतो व्रजतेति लीलाकालस्य भगवदात्मकत्वात् स्वत एव तत्तल्लीलाचिकीपा ज्ञात्वा ब्रजनं न तु सूर्यगत्येतिभावः, ननु रामस्य ज्येष्ठत्वात् कथं गत्यादिपु भगवत्साम्यमित्यत आहुः नामकरणेनेति, इदमेव विवृण्वन्ति उभयोरिति, ननु भक्तवाद् बलिरेय कुतो दैत्यान् 1- इत्यधिकमेकस्मिनाद”। २ भा. १-१६-२६। 3 भा० 1-1६-२९ । " -- ·श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि न निवारयतीत्यत आहुः बलिरिति, पतित्वेन तत्सम्बन्धेन किश्चिदासुरावेशान् न निवा- रयतीत्यर्थः, भक्तत्वाद् भगवता मर्दने कृते प्रतीकारमपि न करोतीति स्वत इत्युक्तम् २२॥ कालेन व्रजतेत्यादिदशश्लोकार्थनिरूपणे कारिका, गती गतिविशेपे चेत्यदि, योजना। "कालेन बजते" त्यनेन गतिनिरूपणं, "तावनी"त्यनेन गतिविशेषः, १०-८-२२ यशोदायांतथारूपमिति "तन्मातरौ निजसुती" इत्यनेनोक्तं, एवमुप- विष्टं त्रिधा, अन्याश्रितमिति "वत्सरितस्तत उभावनुकृष्यमाणा" वित्यनेन वत्साश्रित- त्वेन अन्याश्रितत्वं, स्वतश्चैव कथञ्चिदिति कथञ्चित् केनापि प्रकारेण स्वतः क्रीडा- रतमित्यर्थः, "शृङ्ग्यग्निदंष्ट्रयसिजलद्विजकण्टकभ्य" इत्यत्र स्वतः क्रीडाकर्टरूपकथनात्, सर्वथा तथेति सर्वथा क्रीडाकत्रित्यर्थः, "कालेनाल्पेन राजर्षे रामः कृष्णच गोबजे" इत्यत्र तथा निरूपणात् , एवमुत्थितं स्वरूपं विधाज्ञेयं, वालकैर्मुग्धलीलायेति"ततय भगवान् कृष्ण" इतिवाक्यात् , धाWधौर्त्यसमन्विते इति लीले इतिविशेष्यं, तथा च पालकैः सह मुग्धलीला धाय॑धौर्त्यसमन्विते द्वे लीले, एवं लीलात्रयं, लीलात्रये रूप त्रयं भवति, धाय॑धौर्त्यसमन्विते रूपे इति वा, एवं च बालकः सह मुग्धलीलाविशिष्टं धाळघौर्त्यसमन्वितं चेतिरूपत्रयं ज्ञेयं, एवं उपविष्टं विधा, उत्थितं च त्रिधा, मुग्धलीला- घार्थ्यघोर्त्यलीलासमन्वितं चेति नव रूपाणि, "कालेन बजताल्पेने" त्यस्य विवृतौ योगि- ध्येय इति राम इत्यर्थः, "रमन्ते योगिनोनन्ते नित्यानन्दे चिदात्मनि इति रामपदेनासौ परं ब्रह्मामिघीयत" इतिश्रुतेः, यद्यपीदं रामतापिन्यामुक्तत्वाद् दाशरथिमेव वक्तीति- वक्तुमुचितं तथापि परब्रह्मणो यत्रैव राम इति संज्ञा तत्रेयमेव व्युत्पत्तिरितिबोध्यं, प्रकृते बलरामे पुरुषोत्तमावेशात् सर्वे पुरुषोत्तमधर्मा अत्र वक्तुमुचिता इति निरवद्यमखिलं, ब्रह्मादिवन्द्यश्चेति मूले केशवपदमुक्तं तस्य च कश्च ईशश्च केशौ तयोर्व सुखं यसादिति- व्युत्पत्तेः, जानुभ्यां रिङ्गणं विष्णोर्दैत्यानां मर्दनाय हीति इह जानुगमनतात्पर्य- मिदं यदुक्तं तच्छुकनारदादीनां माहात्म्यज्ञानयुक्तमक्तानां स्फुरति, तदृष्ट्यैवमुक्तं, ते हि विचारयन्ति, प्राकृतवालवज् जानुभ्यां भगवान् गच्छति, तत्र प्राकृतवालस्त्वधिकसामर्थ्या- भावाञ् जानुभ्यां गच्छति न तथा हरिः, सर्वदा सर्वसामर्थ्ययुक्तत्वात् , न च विद्यमानेपि सामर्थे तथा करणं प्रदर्शनार्थमितिवाच्यं, तथा सत्येतल्टीलाया अस्वाभाविकत्वापत्तेः, एवं सति जानुम्यां गमनं दैत्यानां मर्दनार्थ करोतीति युक्तः पन्थाः, सेयं आध्यात्मिकपक्षे व्यवस्था नेया, आध्यात्मिकपक्षस्य ज्ञानप्रधानत्वेन वस्तुविचारस्यावश्यकत्वात् , दैत्यमर्दन यद्यपि सङ्कर्षणकार्य तथापि पुरुषोत्तमे सर्वेषां व्यूहानां विद्यमानत्वात् सापि लीला तो च्यते इति न दोपः, एवमेव पुरुषोत्तमे मस्तकादौ सत्यलोकत्वादिरूपताकथनं पुरुषरूपस तत्र सत्येतिबोध्यं, पुरुषोत्तमांशपुरुषशिरसः सत्यलोकरूपत्वात् , “सत्यं तु शीर्पाणि , - ·. " . [१०-८-२२] लेखः, योजना, कारिकार्यव। सहस्रशीण" इतिवाक्यात्, न हि साक्षात्पुरुषोत्तमस्य शिरः सत्यलोकरूपं भवितुमर्हति, केवलमानन्दरूपत्वात् , अतः पुरुषोत्तमांशपुरुषसत्तामादाय तथोच्यते इति सुयोधिन्यां सर्वत्र ज्ञेयं, प्रकृतेपि "द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्ते"रितिवाक्याम् जानुनोः सुतलरूपत्वाद तत्र च दैत्यानां स्थितेर्जानुसङ्घर्पणेन दैत्यमर्दनमुच्यते तदपि पुरुषरूपस्य भगवति सचान युक्तं, न तु साक्षात्पुरुषोत्तमस्य जानुनी सुतलरूपे आनन्दमयत्वादिति दिक्, आधिदैविक- पक्षे तु केवलं जानुम्यां गमनं भगवतो वालरूपत्वात् तादृशरूपलीलयोनित्यत्वात् खा- भाविकत्वेन बाललीलाधिकारिणां परमानन्ददानार्थमेवेत्याकलितव्यं, आधिदैविकपक्षस्य लीलाप्रधानत्वेनानन्दमयत्वात् ॥२२॥ "कालेन ब्रजते"त्पत्र गतौ गतिविशेषे चेत्यादि का० ४९३। 'कालेन कारिकार्थः। ब्रजते'त्यत्र गतिलीला,"ताबङ्गियुग्म"मित्यत्र गतिविशेषः, एवं भूमा- १०-८-२२ वुपविष्टं हरे रूपद्वगं, "तन्मातरौ निजसुता" वितिश्लोके यशोदाया- मुपविष्टं रूपमेकविधं, एवमुपविष्टं रूपं त्रिधा मतं, अन्याश्रितमिति का० ५०४। कथञ्चिदन्याश्रितं रूपं, स्वतः स्वातन्त्र्येण क्रियमाणलीलाविशिष्टं रूपं, सर्वथा सर्वाशेन स्वतः क्रियमाणलीलाविशिष्टमितियोजना टिप्पण्यनुसारिणी, तथा चैवं विवेका, "यङ्गने"ति श्लोके कथञ्चिदन्याश्रितं रूपं ज्ञेयं, यद्यप्याभासे स्वतः स्थितयोलीलामाहे- त्युक्तं तथापि वत्सपुच्छावलम्बनेन कथञ्चिदन्याश्रितत्वं बोध्यं, अत एव श्लोकव्याख्या- समाप्तौ "गोपुच्छधारणलीलेयं पराधीना निरूपिते"ति(कारिकया)व्याख्यातं,"शृङ्गयनी"त्यत्र खतः क्रियमाणलीलाविशिष्टं रूपं, अत्रापि मातृकईकनिषेधान् न सर्वाशेन स्वातन्त्र्यं,"काले- नाल्पेने त्यत्र सर्वथा स्वातन्त्र्यं, एवं विविधलीलया युक्तमुत्थितं विधा रूपं निरू- पितमित्यर्थः, साविकी राजसी च लीलां विभज्य तामसी लीलां विभजन्ते पालकैरिति का० ५११ । "ततस्तु भगवान कृष्ण" इत्यत्र यालकैः सह मुग्धलीला, तदने "कृष्णस्य गोप्यो रुचिर"मिति श्लोकोधिकः, "वत्सान् मुञ्चनि"ति "हस्ताग्रांद्य" इति च श्लोकद्वयोक्त- राजसतामसतामसतामसलीलाद्वयप्रसिद्धियोधकः, अत एवोक्तं “ततस्तु भगवान् कृष्ण" इति श्लोकव्याख्याने राजमतामसी ताममतामसी च स्वतो वक्तुमनुचितां मत्वान्यमुखेन निरूपयितुं मध्ये वाक्यान्तरं श्रीशुकेनोक्तं, अत्रेदं ज्ञेयं, अत्र रूपप्रकरणे साचिकसाचिका. दिभेदेन सगुणलीलाविशिष्टानि नवरूपाण्येकं च निर्गुणलीलाविशिष्टं रूपं, तत्र विमिः शोकः साविकरूपाणि, त्रिभिः राजसानि, "ततस्तु भगवान् कृष्ण" इत्यत्र वामस- सात्विकलीलाविशिष्टं रूपं, मध्ये "कृष्णस्य गोप्यो रुचिर"मित्यधिकः श्लोको वक्ष्यमाण- लीलाद्वयप्रसिद्धियोधकः, "वत्सान् मुञ्च"नित्यत्र क्रियाप्रकारविशेषरूपधार्थ्यसमन्वितं रूपं, "हस्ताग्राय" इत्यत्र ज्ञानप्रकारविशेषरूपधीय॑समन्वितं रूपं, तथा घ वामसलीलायां - ·श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि प्रसिद्धिबोधकेन श्लोकेन सह चत्वारः श्लोकाः “एवं धाान्युशति कुरुते” इति श्लोके सभयनयनश्रीमुखे"त्यनेनोक्तं निर्गुणावस्थवेद्यं रूपं, एवं रूपप्रकरणे एकादश श्लोकाः, कारिकायोजना तु यालकैः सह मुग्धलीलाद्या धाय॑धौर्यसमन्विते द्वेलीले रूपे वा, निर्गुणावस्थरूपं चेति "वत्सान् मुञ्च"नित्यादिना यशोदा प्रति तामिचरित्रे ज्ञापिते सति ततः परं तदनन्तरं ताभिः परिदृश्यमानं "सभयनयनश्रीमुखे"त्यनेनोक्तं रूपं निर्गुणावस्थवेद्यमित्यर्थः, सात्त्विकादीति का०५२३ । साचिकादिमेदोपलक्षितास्ते ते ये पुरुषास्तत्तद्धृदयगामिनि रूपे सति सा हृदयस्थितिस्तथा कृत्वा तांस्तान भा- वान् दूरीकृत्य अन्तिमे रूपे स्थिरा भवति,खरूपमात्रनिष्ठा भवतीत्यर्थः,यशोदार्थमिति का० ५३३ । अत्रैव जानुभ्यामिति का० ५४४ दैत्यपतित्वात् स्वतो न निवारयतीत्यर्थः । तावधीत्यत्र अलसेति अनियुग्ममनुकृप्येत्यनेनोक्तं, शनैः कर्पणमलसगतिः, लेग्वः। सरीसृपन्ताविति यलगन्तेनोक्तं दुतगमनं वलितगतिः 'नित्य १०-८-२३ कौटिल्ये गता वित्यनुशासनेन तद्गतौ कौटिल्यसूचनादितिभावः,इदं गतिद्वयं प्रथमतः पूर्वार्धे उक्तमित्यर्थः, अनेन भगवानिति चरित्रं गतिस्तस्य प्रतिपादकं वाक्यं शब्दः, भगवतः शब्दमात्रस्य सार्थकत्वाद् वाक्यत्वं, अत एव निःश्वासस्य वेदत्वं, व्यवधानेप्याभरणशब्देन गतिवान भवतीति तत्प्रतिपादकत्वं, उभयोरिति वक्तश्रोत्रोरि- त्यर्थः, आभरणानां वक्तृत्वं भगवतः श्रोतृत्वं, तेन हर्षः सम्माननं,तस्मिन् परावृत्येति स्थिते इतिशेषः,परावृत्य स्थिते तस्मिन् भगवता दृष्टे सतीत्यन्वयः, गन्तव्यमेवेति पक्षमाहुः तथा मतीति, आद्यपक्षमाहुः व्याघुट्येति, उभावुभयत्र वेतिपक्षे गमने भीतभावं साधयन्ति तदेति, यालकयोर्मातरि विशिष्टः परिचयो भवति सा त्वत्र नास्त्यत एकाकिनात्र न स्थातव्यमिति हेतोर्मयेन गमनं, परिचिते स्थलान्तरे इतिशेषः ।।२३।। तन्मातरावित्या नृत्यादिमावैः स्तोत्रं विकृतं, अनुभवद्भिरुक्तत्वान् नातीव शब्दार्था- लेग्यः। ग्रहोत्र कर्तव्यः, लोकतो घृणेति अत्र घृणा कुत्सितत्वेन ज्ञानमित्यर्थः, १०-८-२४ मगवत्सम्पन्चेपीति तथा च भगवदतिरिक्तपुरुषार्थानां स्फुर्तिरेव न जाना, मर्वत्र घृणैव जातेत्यर्थः, सुगन्धा भवन्तीति दोषस्य सत्तिरोभावरूपत्वादादितः मुगन्धा एवेत्यर्थः, विजातीयश्चेति तिरोहितसर्दशगन्धैर्दुष्टगन्धरित्यर्थः, अन्यथेति तिरोहितमदंशगन्धा दुष्टगन्धा मवन्तीत्यर्थः, मूलेच्छया सनिरोमायो विजातीयोपहत्या पतति पकारः, अल्पतेति दशनानामिविशेषः, अतः स्वत्वमावपूर्विकाया आसक्ति स्नबनकतोक्तेत्यर्थः,उमयोलौकिकमायसायकत्वं विपृण्वन्ति मोहकं त्यिति, अल्पेति तथा स्वत्यरूपोपाधावागक्ति जनयन्तीत्यर्थः,तथा चोमयोरन्पत्रासक्तिजनकत्वाल लौकिक मावगायकत्यमितिमारः, अत इति विशेष्यस्य मुखय तादृशविशेषणवचादित्यर्थः, मुखस्य " ·- ' १०-८-२५] लेखः, योजना, कारिकार्यश्च । ४७ भक्तिरूपत्वादलौकिकभावसायकत्वं विशेषणसोक्तरीत्या लौकिकभावसाधकत्वं ज्ञेयम्। ९) । यद्यङ्गनेत्यस्याभासे स्वतः स्थितयोरिति कथञ्चिदन्याश्रितत्वेपि स्थितिः स्वत एव "लेखः। न तूत्सङ्गे इत्यर्थः, व्याख्याने, राजसभावाइति उद्दीप्तरसभावा इत्यर्थः, १०-८-२५ सर्वथाङ्गप्राशस्त्यं तारुण्य एव भवतीत्याशयेनाहुः अङ्गनास्तु तरुण्य इति, प्रेक्षन्त्य उज्झितगृहाः हसन्त्य इतिपदत्रयार्थमाहुः कौतुकाविष्टा इतित्रयेण, कुमारपदे पञ्चवर्षत्त्वभ्रमन्युदासायाहुः द्विवार्पिक इति, सार्धद्वयवार्षिकस्य तु वृन्दावने गमनं वक्ष्यते, अतस्तथेतिभावः, कन्दर्पति कन्दर्पकोटेरिव यल् लावण्यं तेनाधिकसुन्दर इत्यर्थः, तद्गतेति कुत्सितत्यादिकमपि साजात्य एव भवतीति कन्दर्पगता अपि भाषा निरूपिताः, परन्तूत्कृष्टाः सौन्दर्यादयो न तु हरदग्धत्वादय इत्यर्थः, अयं भाव इति उत्थितत्वरूपो भावो यावन् न जातस्तावत् यशोदाद्यावृतत्वेन निरन्तरं अन्तरं व्यव- धानं तद्रहितदर्शनं इति एवं प्रकारेण न जातं यशोदाद्युत्सङ्गे एव दृष्टस्तथा च तद्- दर्शनीयलीलत्वमुत्थितलीलायामेव जातमित्यर्थः, अन्यत्रेति बनरहास्थलादिषु गमनं कार्यान्तरल्याजेन सख्यादिमाध्यस्थ्येन वा भवति, एतास्तु गवादिकार्ये एव नियुक्ताः, अतः कार्यान्तराभावादन्तरङ्गसख्याद्यभावाच वनरहःस्थलादिपु गमनयोग्यतारहिता इत्यर्थः, वत्सा इति गोपुत्रा मृदा अतो भगवद्गृहीता न तिष्ठन्तीत्यर्थः, इदं दृष्टान्तपूर्वक विशदयन्ति भगवानिति, कर्मणो मेपीहोमस्याङ्गं गर्भहोमस्तत्र देवतात्वं स्वस्य करोति सम्पादयतीत्यर्थः, तदवलम्बनं तस्य कर्मणोऽवलम्बनं तदङ्गत्त्वमित्यर्थः, प्रतितत्रन्यायेन देवताप्यङ्गमितिमायः, ते त्विति कर्मजडास्तु मूढा भगवान् लीलार्थमेव हीनभावमव-. लम्बते वस्तुतस्तु सर्वाधिपतिरित्याकारकज्ञानरहिताः प्राकृते वैकृते नित्ये काम्ये ,च कर्मणि भगवन्तं संयोजयन्ति, न तु स्वयं तत्सम्बद्धा भवन्ति, साक्षाद्भगवत्सेवां न कुर्वन्तीत्यर्थः, तत् स्पष्टयन्ति यथेति, मेष्यालभने कदाचित् तसां गर्भसम्मवे तस्य होम एवं क्रियते, अत्र चतुर्थ्याविप्योर्देवतात्वं, एवं दृष्टान्तमुच्या दान्तिकमाहुः एतेपि वत्सा इति, यथा कुर्वन्तीतिशेषः, भगवान् लीलार्थमेवं करोतीतिज्ञानरहिता भगवन्तं प्राकृतं मत्वा तत्सम्बद्धान तिष्ठन्त्यतोऽनुकर्षणं भवतीत्यर्थः, एवं कर्मभ्य इति स्वान्तः- करणमितिशेषः, गोप्या स्वान्तःकरणं कर्मभ्यः सकलेभ्यस्त्याजयित्वेत्यर्थः,त्रिविधानां ग्रहणार्थमिति सच्चरजस्तमोमेदेन त्रिविधानां ग्रहणार्थ प्रेक्षणगृहत्यागहासमेदेन प्रैविध्य- मुक्तमित्यर्थः ॥२५॥ शृङ्गीत्पत्र स्वत्वभावेति मातरी भगवति स्वत्वं जानीतो न तु स्वामित्वमिति लेग्वः। सर्वात्मभावविचारेण दोष इत्यर्थः, अलौकिकभावेनेति 'सूक्ष्मरूपेण १०-८-२६ विधाममुत्पाद्य प्रतियन्धके तेनैवापगने स्वेष्टरुपमाविष्करोति ही निकारियो . . . ..

·be " . श्रीदशमस्कन्धसुयोधिन्युपरि तेन लोकावेयेन भावेनेत्यर्थः, पूर्वश्लोके अङ्गनापदस्य कृदन्तत्वेनापि टिप्पण्यामर्थ उक्तः सोत्र स्वत्वभावेत्यनेनानूदितः, स्वामित्वभावनावत्यः अतो भगवदर्थमङ्गनयनं कुर्वन्तीति, तद्धितान्तत्वेनाङ्गप्राशस्त्यरूपोर्थः सुबोधिन्यामुक्तःसोत्र अलौकिकभावेनेत्यनेनानूदितः, तरुणीत्वात् तादृशभावेन वशीकृता भवन्तीत्यर्थः, 'उज्झितगृहा' इतिपदेन रसाविष्टा उक्तास्ता अनुवदन्ति विचाराभावादिति, उज्झितगृहाणां गृहविचाराभावाद् रसेनापि वशीकृता भवन्तीत्यर्थः, 'प्रेक्षन्त्यः' कौतुकाविष्टा उक्तास्ता अनुवदन्ति तारुण्यादिति, 'हसन्त्यः' कामाविष्टा उक्तास्ता अनुवदन्ति, अन्यार्थ चेति कामफलार्थमित्यर्थः, एकत्रा- न्येषामपि समुच्चय इतिसमुच्चयबोधकं पदं सर्वत्रोक्तं, शृङ्गयादिषु सप्तसङ्ख्यातात्पर्यमाहुः षड्गुणैः स्वेन चेति, इष्टस्येति इष्टस्येच्छाविषयस्य दुष्टसम्बन्धे सति शिष्टोवशिष्टः इच्छाश्रयः पुष्टि भोजनादिमिः स्वस्य पोपणं विमुञ्चति अन्यथा इष्टस्योत्तमसम्बन्धे. न मुञ्चति तदा त्वासक्तेस्तुल्यत्वाद् गृहकार्यमेव कुर्यादितिहेतोः हरिरनुचितदुःखजनक- कृतिरपि सत्यः सदूपत्येन दुष्टसम्बन्धान)पि क्रूरगतःप्रीतः सन्नभवदित्यर्थः, एतेन निरोधार्थ स्वरूपमर्यादामपि न मनुते इत्युक्तं, खड्गजले सहजे, अग्नेः कृत्रिमत्वायाहुः अग्निरिति, धूमे कृते गवादिषु मशका नायान्तीति धूमार्थं अग्निना पयः स्विन्नं भवतीति पयसः स्वेदार्थ वेत्यर्थः, कण्टकानां कृत्रिमलायाहुः कण्टकानीति, अत उमयोः कृत्रिमत्वमितिभावः, गृह्याणीत्यत्र सह क्रियेति शृङ्गादिमिः सह क्रिया जननीत्वात् ताभ्यां निषिध्यते इत्यर्थः ॥२६॥ इष्टस्य दुष्टसम्बन्धे इतिकारिका, इष्टस्य भगवतः दुष्टसम्बन्धे दुष्टाः शृङ्गमग्नि- योजना। दंप्रथादयस्तैः सह सम्पन्धे निकटस्थित्यादिरूपे जाते शिष्टः यशोदारोहि- १०-८-२६ ण्यादिः पुष्टिं स्वाधीनतां विमुञ्चति भगवदधीनो मवति, अन्यदा तु स्वाधीन एव व्यवहरन् भगवन्तं निजाधीनं करोति "कृष्णाधीना तु मर्यादा स्वाधीना पुष्टिरुन्यत" इति निबन्धोक्तलक्षणेन पुष्टिशब्दवाच्यं स्वाधीनत्वमुच्यते इतियोद्धष्पम् ॥२६॥ शृनयमीत्या इष्टस्येति का० ५५३ । इष्टस्य इच्छाविपयस्य स्नेहविषयस्य कारिकार्पः। शृगयादिदुष्टसम्यन्धे सति शिष्टः इप्टेच्छावतोर्मध्ये अवशिष्ट इच्छा- १०-८-२६ अपः पुदि भोजनादिमिः स्वस्य पोपणं विमुञ्चति त्यजति, अन्यथा इप्टस्य उत्तमसम्पन्धे न मुशति इति हेतोः हरिः प्रीतः सन् सत्यः सत्यरूपः भक्त- निरोधार्य गृहयादितरगतोऽभवदित्यवः, ऋगिण इति का० ५६३ । कासेनेत्यसामागे एवमिति भुमेरेतदर्घ रामकृष्णौ गतिविलासं पद्भ्यां कृत- टेगा। यन्तावितिहेतोः स्वतन्त्रतया मिन्नतया न त्वन्यावलम्बनेन स्थितस्य १०-८-२७ रामस रणस्य च आद लीलामिविशेषः, म्ले रामः कृष्णयेत्युक्तत्वादयापि .

·" - . , 1१०-८-२७] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । ४९ खतन्त्रतया स्थितस्यैकवचनं, कालेनाल्पेनेत्यत्र आमासोक्तं अस्था लीलाया भृक्लेश- निवृत्यर्थकत्वं व्युत्पादयन्ति गत्यात्मक इति, गतिरात्मनि यस्येति पूर्ववद् व्याख्यानं, अतो यथा क्रीडायां "विजहतु"रितिपदोक्ते विहारे करणतोक्का तथानापि "विचक्रमतु". रितिपदोक्ते गमनेपि करणतेत्यर्थः, कोमलत्वादिति. कोमलगत्याधारत्यादित्यर्थः, रिङ्गणादल्पकालानन्तरं या गतिः सा कोमलैः भवतीतिभावः, गतेः कोमलत्वं चरणकोमल- त्वेनैवेति तेन चरणयोः कोमलत्वं मूचितमित्याशयेनाहुः कोमलचरणेति, तथा च. संवादनन्यायेन भूक्लेशनिवृत्त्यर्थकत्वमस्या लीलायाः सूचितमितिभावः, रत्युत्पादनेति रमयतीति रामः, तथा स्वनिष्ठस्य रत्युपादनसामर्थ्यस्य तासु जननाय, अतः परं वा रमयन्तीत्यर्थः, रामः कृष्णश्च गोबजे इति सममिव्याहारादपि तथेत्याशयेनाहुः खुरापातेति ॥२७॥ रामः कृष्णश्च गोव्रजे इत्यस्य विवृतौ अन्तःस्थितरूपेणेति रामेणेत्यर्थः, योजना। 'रमन्ते योगिनोनन्त' इतिश्रुते रामस्य योगिध्येयत्वेन अन्तःस्थितरूपत्वात् , १०-८-२७ बहिः परमानन्दविपयरूपेण चेति कृष्णेनेत्यर्थः, 'कृपि वाचकः शब्दो णश्च मितिवाचक" इतिश्रुतेः कृष्णस्य परमानन्दरूपत्वात् , विषयस्यान्तर्नयने इति योगिध्येयत्वेन ध्यानविषयस्य अन्तर्हदि समानयनं रामस्येत्यर्थः, मनसो यहिरा- नयने चेति कृष्णस्तु परमानन्दरूपत्वात् परमसौन्दर्येण वशीकुर्वन् निजरूपं पश्यतां मनो बहिः स्वस्वरूपे आनयतीति हृदयम् ॥२७॥ ततस्त्वित्यत्र स्वांशैरिति स्वसदृशैर्वयसैरित्यर्थः, स्वान्तर्निविशते इति यूथप्रकारेण लेखः। लीलायां भगवयूथे निविशते इत्यर्थः, तासामेव तथात्वादिति पहिरागत्य १०-८-२८ द्रष्टुं शक्तत्वादित्यर्थः, जनन्याम्तु महत्वेन पहिरागमनासम्भव इत्याशयेना- हुः ज्ञानद्वारेति, सर्वथा गृहीतेति प्रपञ्चपरित्याजनार्थमित्यर्थः, रामस्य रक्षक- त्वेनेति भगवान बालैः सह भुजबन्धादिलीलां करोति, तदा तामां खसिन्नपि नथा भार- नया तोपो भवति, पश्चाद् रामोपि चालैः सह तथा करोति, तदा पूर्वसिद्ध एव सन्तोपो भूयः सरणाद् दृढो भवति, एवं रामस्य मुद्रक्षकत्वं, एवं मुजनने उपयोगमुक्या क्रीडा- यामुपयोगमाहुः राजलीलायां चेति, यास्त्विति प्राकृतो गमन कार्यानुन्मुखः स्व- भावो यासां ताः 'वत्सान् मुश्च नितिश्लोकोक्ताः, लौकिकेति लौकिके पत्यादिसेवा- विधायके वाक्ये परिनिष्ठिताः 'हस्ताग्राह्ये' इतिश्लोकोक्ताः, अत एव बालकतर्पणे पत्यर्थ मन्दलानादौ च प्रवृत्तिः, यत्रैव ता इति दधिदुग्धादिकार्ये उभयविधा अभ्यासक्ता इत्यर्थः, कृष्णस्येत्यत्र गोपभार्यात्वादिति, तासां तथा सभागदित्यर्थः ॥२८॥ मलयपपि पा ..

·५०. . श्रीदशमस्कन्धसुपोधिन्युपरि वत्सानित्यस्याभासे भगवत इति एतदर्थे कृता लीलां शृण्वन्त्याः सत्याः मोचु- लेखः। रिति पूर्वेणैवान्वयः, तावत्कृतेति तावद्भिर्वत्सविमोचनादिपद्धभैः कृतः १०-८-२९ खदोपो भगवत्यनीश्वरत्वादिबुद्धिः हासकृतभगवदभिनिवेशेन कृत्वा खरूपज्ञानात् तद्रहिता इत्यर्थः, वत्सविमोचनस्तेयभक्षणमर्कविभजनभाण्डमेदनकोपतोका- नुक्रोसाः क्रमेण पड्गुणा ज्ञेयाः, ईश्वरोहीति विरुद्धधर्माश्रयत्वादैश्वर्यविरुद्धोपि धर्मोस्ति न तु तावतानीश्वरत्वमिति स्वसिद्धान्तो द्वितीयपक्षे केचिदित्यस्वारस्पेन सूचितः, तादृश- कृतितारपर्यमाहुः सर्वमोक्षेति, अत्र 'वत्सा'निति वारद्वयं, तत्र क्षुधितान् वत्सान् सर्वे- त्यादिप्रयोजनार्थ मुञ्चति समयोल्लङ्घनं कृत्वा च वत्सान दुःखिता मा भव- नित्यति विमुञ्चतीति विभज्यान्वयः, अमानी मानद इति स्वयं मानरहितोन्यार्थ- मैश्वर्यविरुद्धस्यापि कार्यस्य कर्ता अन्येषां वत्सानां मानदो दुःखनिवारक इति वत्सविमो- चनस्सोक्तं तात्पर्यमनूदितं, तासां दुर्बुद्धिमनीश्वरत्वयुद्धिमित्यर्थः, यहिःस्थितानामिति गृहाद् वहिगोप्ठे स्थितानामित्यर्थः, तत्र वत्सानां क्षुत्कृतं मोचनेन नाशयति गोपीनां मोहकृतं हासेन नाशयतीति विभागः, हासस्य मोहकृतदुःखनाशकत्वं व्युत्पादयन्ति मोहोपीति, उभयविधानितिक्षुत्कृतमोहकृतदुःखयुक्तानित्यर्थः, स्तेययोगान् विवृण्वन्ति चौर्य इति, नयतीति पूर्णजलायां स्थाल्यां स्थितं नवनीतं नयतीत्यर्थः, कल्पितैरित्य- सार्थमाहुः इतोपीति, कुपितो भवतीति अनुभावेनैव तस्य कश्चनोपद्रवो भवतीत्यर्थः, अथ वेति यहिनिर्गतं त्यां कश्चिद् दैत्यादिर्मारयेत् प्राणवियुक्तं कुर्यात् , ताडयेद् वेति गृहस्थं प्रति वदति शापं ददातीत्यर्थः, अयमदृष्टप्रकारकत्वादलौकिकः क्रोधः, अन्तः- स्थिता पालका इति क्षुधिता इतिशेषः, ते त्वदपेक्षयापि क्षुधिता इत्यर्थः, तदीयेनेति गोपसम्बन्धिना तदालेनेत्यर्थः, अन्तरङ्गेषु भगवदीयेषु क्षुधितेषु भक्तसम्बन्धिनः पुरुषस्य भोजनमनुचितमिति मायः ॥ २९॥ हस्ताग्राश्य इत्यत्र अन्तर्निहितवयुन इत्यनेन रिक्तारिक्तज्ञानमुक्तं, तद्विदित्यनेन प्लेयः। तमिष्ठदध्यादिविशेषज्ञानमुक्तमितिविमेदः, इदं ज्ञानद्वयमपि यस्तुविषयक- १०-८-३० मेवेतिनेयं, अर्थतः प्रदीपभूतमिति अयमर्थशन्दो यस्तुवाची, तथा प वस्तुत इत्यर्थः, अर्धा एय चेतिपक्षे अर्थाः प्रदीपा यत्रेति पहुबीहिः, स्वाङ्गमेव वेति- परे अर्धार्थ प्रदीप इति तत्पुरुषः, तथा च प्रथमपक्षवदन्यत्रापि रचयतीतिशेषो ज्ञेयः पस्पेत्यनेन वसपार्यकथनं, मन्दरलानादाविति अम्पङ्गस्नानादावित्यर्थः, पर्यवसान- माइति निर्गुणावस्थावेयं मप्रतीक रूपमाहेत्यर्थः ॥३०॥ स्सामात्य इत्यस न्याख्याने, पञ्चविधं ज्ञानमिति चौर्यकालज्ञानं यस्तुझानं " . 4 , ·- - + [ १०-८-३०] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । योजना। अल्पासाध्यज्ञानं अत्यन्तासाध्यज्ञानं अन्धकारखापितपदार्थग्रहणसाधन- १०-८-३० ज्ञानं चेति पञ्चविधं, तत्र "काले गोप्यो मर्हि गृहकृत्येषु सुव्यग्रचित्ता" इत्यनेन कालज्ञानं, "अन्तर्निहितवयुन" इत्यनेन वस्तुज्ञानं, "छिद्रं ह्यन्त"रिति अल्पा- साध्यज्ञानं, "हस्ताग्राह्य" इत्यनेन अत्यन्तासाध्यज्ञानं ज्ञेयम् ॥३०॥ एवं धायानीत्यत्र पतिवदिति वस्तुग्रहणकाले पत्यादिवेशं स्वरूपे सम्पादयती- लेखः। त्यर्थः, देहवदिति देहादीनामिव कार्य प्रतीयते परं देहादिर्नास्तीत्यर्थः, एवं १०-८-३१ क्रियारूपानित्यादिपु गुणानितिशेपः, उभयोर्भयनयने इति भगवनय- नवं भयं प्रथमव्याख्याने, गोपिकानयनस्यं द्वितीये क्रियाविशेषणत्वेन व्याख्याने, उभयो- स्नुवादोयं, भगवान् मत्त इत्यादिकं यशोदायुद्ध्यनुवादकं, मत्त इति तसिलन्तम् ॥३१॥ व्याख्यातार्था प्रहसितमुखीन छुपालन्धुमैच्छदित्यस्य विवृतौ नामलीलया योजना। वसुदेवः कृतार्थ एव जात इति इह वसुदेवशब्देन नन्दो ग्राह्यः १०-८-३१ वसूनां देवो वसुदेव इति व्युत्पचेः, 'द्रोणो बमनां प्रवर" इति वाक्येन द्रोणस वसुश्रेष्ठत्वात् द्रोणामिन्नस्य श्रीनन्दस्य वसुदेवत्वात् ॥३१॥ अग्रिमप्रकरणामासमाहुः नामलीलयेति, शुद्धसत्वस्य स्थापितत्वात् नन्दोपि वसुदेवः, लेखः। अतो बसुदेवपदेन नन्दो यसुदेवश्व ज्ञेयः, इयं त्विति तुशब्देनान्यव्या- १०-८-३२ वर्तनं, तत्र व्यावर्त्यस्वरूपमनेनोक्तमिति ज्ञेयं, तथा च नन्दस्य गर्गवाक्यान् माहात्म्पज्ञानमस्तीतिभावः, न वदतीति "नाहं भक्षितवानम्वे"तिवाक्योक्तममोक्तृत्व- रूपं स्वधर्म न बदतीत्यर्थः, नापि प्रदर्शयतीति स्वान्तःस्थं जगद्रूपं स्वधर्ममितिशेपः, खविषयक इति खपदेन यशोदायाः स्वकीयत्वप्रकारकोध्यासः स्वस्मिन्नेव पर्यवस्पतीति- भावः, स्वसमानेति इयं हेतौ तृतीयेति टिप्पण्यनुसारेण ज्ञेयं, निवर्तिप्यते इति अन्त- र्भावितण्यर्थात् कर्मणि लद्, भगवता निवर्तिष्यते इत्यर्थः, एकदेत्यत्र भिन्नविषयक इति वत्समोचनादिरूप इत्यर्थः, अनेन भगवत्स्वरूपे दोपो न भवति, मृगक्षणेन तु स्वरूपे दोपो भवतीत्याहुः समानाश्रयविषयकमिति, आक्रीडमाना इत्याडपसर्गस्यार्थमाहुः समा- नभावेनेति, अत इति रसजननादेतोःसाम्ये स्फुरिते खात्मनीव भगवत्यपि दोपं दृष्ट- वन्तः, तत्र दृष्टान्तः, यथा विवेकिनां स्वस्मिन् दोपदर्शनं तथैतेषां वावद्विवेकामा- वात् सामान्यमात्रेण भगवत्यपि दोपदर्शनमित्यर्थः, रामाद्या इत्युक्तमिति राम आयो येषामित्यतद्गुणसंविधानबहुव्रीहिणा गमविजातीया निरुद्धत्वधर्मवन्त इत्युक्तमित्यर्थः, तर्हि समस कथं दोपदृष्टिरित्यत आहुः स हीति, वालानां मुख्यनिरोधाभावादेवम्युद्धिः, रामस्य तु स्नेहादिति, पुष्टानिति ज्ञात्वेति शेषः, स्वचरणसम्बन्धीति ददद्भगवान् जातस्तदा चालकैस्तथा करिपतमित्यर्थः, त्याच दददित्यस्याने जातस्तदेतिपदद्वयं शेषवं शेयम् ॥३२॥ , ·श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि एकदा क्रीडमानास्ते इत्यायेकादशश्लोकानां वाक्यार्थानाहु>प इत्यादि का०५७/- कारिकार्थः। ५९३॥"एकदा क्रीडमानास्ते" इतिश्लोके भगवति मृदक्षणात्मकदोप- १०-८-३२ दृष्टिः, "सा गृहीत्वे" त्यत्र दोपनिवृत्त्यर्थ यत्नः,"कसान् मृद"मिति यशो- दाया वाक्यं, "नाहं भक्षितवा"निति भगवद्वाक्यं तस्य यशोदावाक्यस्य नुत् अग्रा- माण्यसाधकमित्यर्थः,"यद्येवं तर्हि व्यादेही"त्यत्र तत्साधिका स्ववाक्यप्रामाण्यसाधिका मुखव्यादानरूपा विष्णोः कृतिः, “सा तत्र ददृशे विश्व"मित्यत्र ज्ञानं पूर्वनिवर्तकं पूर्वोत्पन्नस्य भगवति दोपदर्शनस्य निवर्तकं, "ज्योतिश्चक्र"मिति "एतद्विचित्र"मिति च द्वाभ्यां विषयाणां वर्णनं, "एतद्विचित्र"मित्यत्रैव भयमपि, "किं स्वप्न"इतिश्लोकपूर्वार्धे भयनिवृत्त्यर्थ पूर्वपक्षयुक्तयः, "अथो अमुष्यवे"त्युत्तरार्धे समाधानं "अथो यथाव"- दिति द्वाभ्यां शरणागतिः ॥५९ ।। सा गृहीत्वेत्यत्र लौकिकीति करे इत्येकवचनस्यार्थोय, द्वितीयस्यापि करस्य ग्रहणे लेग्वः। अलौकिक्या अपि ग्रहणाद् भगवान् वश्य एव स्यात् , अत एव दामोदर १०-८-३३-३४ लीलायां तथेतिभावः, तत् कार्य स्वयं करिष्यन्निति पिता मरणसमये स्वकार्याणि पुत्रे स्थापयेत् पुत्रश्च गृह्णीयादिति तन्मत्राश्च कोपितक्युपनिपदि स्फुटार, परमभाग्यवतीति यशो ददातीति व्युत्पत्या यशसो दानकथनेन तदग्रिमगुणस्य श्रीशब्दवाच्यपरमभाग्यस्य स्थितिः सूचितेतिभावः, अत एव ततोप्यग्रिमगुणे ज्ञानेप्यधिकार इत्याशयेनाहुः ज्ञानेपीति ॥३३॥ कस्मादित्यत्र ननु रामस्य भगवदावेशात् कथं तात्पर्या: ज्ञानमित्यत आहुः भगवद्व्यतिरिक्तानामिति, भगवतः सकाशाद् व्यतिरिक्तानां मिन्नतया स्थितानां यदान्यो भक्तिविरुद्धो धर्मः प्रवर्तते तदा तत्र हरिः स्वामी आविष्ठो न भवत्यतः सोन्यथा वदेत्, आवेशे सर्वत्रयमेव व्यवस्था, तथा च रामस्या- प्यधुना मिन्नतया स्थितस्य भक्तिविरुद्धस्वतप्रक्रीडारूपधर्मप्रवृत्या आवेशाभावः, अत- तात्पर्याजानात् 'कृष्णो मृदं भक्षितपा'निति रामोपि वदतीतिभावः ॥३४॥ कम्मान मृदमित्या भगवद्व्यतिरिक्तानामन्यधर्मः प्रवर्तते । यदातन्त्र फारिकार्थः। हरिः स्वामी नाविष्टः सोन्यथा वदेत् ॥ ननु रामस्य भगवदावेशात १०-८-३४ कयं मृद्राक्षणतात्पर्याज्ञानमित्यत आहुर्भगवद्व्यतिरिक्तानामिति,मग- यतः मकाशाद् व्यतिरिक्तानां मिनतया स्थितानां यदान्यो भक्तिविरूद्धो धर्मःप्रव. तते तदा तय हरिः स्वामी आविष्टो न भवत्यतः सोन्यथा वदेत् तथा रामस्याप्यः धुना मिन्नतया स्थितस्य मक्तिविरुद्धसतप्रक्रीडास्पधर्मप्रवृच्या आवेशामावः, अतस्तात्पर्या- माना "कृष्णो मृदं मक्षिवया" निति रामोपि यदतीतिमावः, यद्यपि इतरमालकवयू १ एपा 1ि प्रापितकारितामन्य नास्ति ।

·. - " [१०-८-३५] लेखा, योजना, कारिकार्थश्च । रामस्य-न केवलदोपष्टिः किंतु स्नेहादेव दोपदृष्टिस्तथापि खातन्त्र्येण क्रीडाहेतुकभगव- दावेशाभावात् खोदरस्थबालकेभ्यो मुद्दा तात्पर्याज्ञानं, तदुक्तं टिप्पण्या इयं क्रीडा न भगवदर्थ नापि भगवत्सङ्गे किन्तु स्वार्थमेवेति ।। नाहं भक्षितवानित्यत्र स्ववाक्यप्रामाण्यमपीति आधचरणार्थस्तु विषयपाधः, लेखः। इदं तु सम्बोधनेनाप्रतारणसूचनादुक्तं जातमित्यपिशब्दः, आभासोक्तं -१०-८-३५ वाक्यार्थमाहुविरोधीति, एतद्धेतपियवाध आधचरणेनोक्ता, समर्थन- मुत्तरार्धेनेति यं, अनशनादयो धर्मा विवृतास्तत्रैवं ज्ञेयं, भगवत्युभयविधा अपि धर्माः सन्ति परं सापेक्षाः, यथैकमिन्नेव पुरुपे मातरमपेक्ष्य पुत्रत्वं चोध्यते भार्यामपेक्ष्य तद्विरुद्ध पतित्वं योध्यते एवमन्यदपि तथा ज्ञानमार्गीयमपेक्ष्य भगवत्यनशनादयो धर्मा योध्यन्ते भक्तिमार्गीयमपेक्ष्य च भोक्तृत्वादय इति स्थितिः, अत्र च ज्ञानप्रकरणे "भयसम्भ्रान्त- प्रेक्षणाक्ष"मित्यनेन यशोदायां ज्ञानस्थापनस्योक्तत्वात् ज्ञानमार्गीया एव धर्मा भगवता बोधनीया भवन्तीत्याशयेन तथा विवृतमाचार्यः, अयमेवार्थो ज्ञानप्रकरणत्वादपि तथेत्यनेन टिप्पण्यामुक्तः, आधिदैविकेति अक्षरं केनचिदंशैन जगद्रूपं जातं, तदेव जगतो लपस्थानं तदाधिदैविकं रूपं, तस्य धर्मा ब्रह्मक्षत्रभोक्तृत्वादयस्तत्प्रतिपादकानीत्यर्थः, पुराणो जगद्व्यतिरिक्तः पुरुषोक्षरस्पस्तत्पराणीत्यर्थः, ज्ञानमार्गस्याक्षरपर्यवसायित्वात पुरुषोत्तमप्यक्षरधर्मा एव बोधनीया इत्याशयेन भगवत्येते धर्मा उच्यन्ते इति ज्ञेयं, भगवता "यदि सत्यगिर" इति विचाररीत्योक्तत्वाद् तद्रीत्यैव तदाभासमाहुः नन्वति, भक्षण- प्रयोजनमिति रसनेन्द्रियेण रसानुभवः प्रयोजनं, तथा च मुखे रसेन्द्रियस्थादर्शने तज- नितरसानुभवरूपप्रयोजनाभावज्ञानं मविष्यतीतिभावः,यद्यपीन्द्रियाणामतीन्द्रियत्वात् तद- भावोप्यतीन्द्रियस्तथाप्यने 'वैकारिकाणीन्द्रियाणी'त्यनेनेन्द्रियाणां दर्शनस्य वक्ष्यमाण- त्वादिन्द्रियाभावस्थापि दर्शनयोग्यतेति ज्ञेयं, यशोदया "कसा"दित्यनेन प्रयोजन .पृष्ट- मित्युत्तरमपि तथा वक्तव्यमितिमायः ॥३५॥ सर्वे मिथ्याभिशंसिन इत्यस्य विवृतौ एते बालकाः सरामा गोप्यश्च ये योजना। केचिन् मया यत्किञ्चिद् भक्षितं यदा कदापीत्याहस्ते सर्वे १०-८-३५ मिथ्याभिशंसिन इति अत्रेदं ज्ञेयं, इह सर्वशब्देन रामाद्या गोप- पालका एव गृहीतुं यद्यपि योग्यास्तथापि बालादिपदमनुवा सर्वपदं भगवतोक्तं वस्याय- माशयः श्रीमदाचार्यविधृत इति श्रीमत्प्रभुचरणैष्टिप्पण्यामुक्तं, तत् तथैव, न च भगाता बाललीलया मातुर्मयादसत्यमेवोक्तमिति वाच्यं, "सत्यं देवानामनृतं मनुष्याणा"मिति थुतेरसत्यभापणस्य मनुष्यासाधारणधर्मत्वात् , मनुष्यासाधारणधर्माणां मगवत्यमावात् , 1-1 इत्यधिकमेकस्मितादा। १ लीगयामिविपाट ·वैमनुः '५४ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि "मायामनुष्यस्य बदस्ख विद्वन्""गूढः कपटमानुपः" "मायामनुज ईश्वर" इत्यादिबहुमि- र्यचनैर्मनुष्यासाधारणधर्माणां वस्तुतो भगवति निषेधात् , अतो यथार्थमेव भगवान् ब्रूत इति मन्तव्यं, तथा च भगवता भक्षणनिपेधे सर्वपदमुक्तमिति तथा सुबोधिन्यां व्याख्यातं, तत्र परमाग्रहेण भोजनाभावः श्रीमदाचार्यः स्थाप्यते तस्यायमाशयः, "क्षुत् खलु प्यस्य भ्रातृव्य" इतिश्रुतेः क्षुधो मनुष्यासाधारणधर्मत्वान् मनुष्यासाधारणधर्माणां "माया- मनुष्यस्य बदस्ख विद्व"मित्यादिवाक्यैर्भगवत्यभावात् क्षुत्पिपासादीनां वक्तुमशक्यत्वात् क्षुत्पिपासाजन्यानां भोजनपानादीनां निषेधो युक्त एव, ननु भगवता चेन्न भुज्यते तर्हि कथं महाप्रसादत्वं तदन्नादेरिति चेत्, सत्यं, न ह्यत्र सुबोधिन्यां भक्षणाभावः प्रतिपाद्यते, किन्तु भगवता मक्षितस्य प्रतिपत्तिनिरूप्यते, यद् भगवता भुज्यते तदन्तःस्थितयालानां शायर्थ न तु स्वतृप्त्यर्थमिति, अतः क्षुद्वशाद् भगवता न भुज्यते, तथा चेत् स्वार्थ भवेत् । अन्तःस्थितषालानां तृप्त्यर्थ भुक्तमिति परार्थवैव, स्वार्थभोजनं तु क्षुञ्जन्यं तत् तु भगवति नास्ति, तत्कारणीभूतायाः क्षुधाया असम्भवात् , पूर्वोक्तश्रुत्या मनुष्यासाधारणधर्मत्वेनोक- स्वाद , अत एव सुबोधिन्यां आरण्यानां भक्षणंतु अन्तःस्थितभक्तानां शुद्धान्नस- म्यन्येन कृतार्थत्वायेत्युक्त्या भक्षणमङ्गीकृतमेय, किन्तु जीवैर्यथा भक्ष्यते तथा न मुझे भगवान् , जीवमोजनेक्षुत्कारणशरीरपोपणादिप्रयोजनं, भगवद्भोजने तु भगवदीयजननिरू पपिस्नेहः कारणं,भगवदन्तःस्थितमक्तवृप्तिकृतार्थत्वादिप्रयोजनमिति कारणप्रयोजनमेदाद, एनमेव श्रीगोवर्धनप्रसङ्गे "शैलोसीति ब्रुवन् भूरि वलिमादद् वृहद्वपु"रित्यस्य व्याख्याने 'तदादत्तं बलिं भुजे'इत्युच्या अग्रे एवं भूरि चलिमादत् पक्वान्नादिकं पहु मक्षितवा'नित्युक्त्वा भगवत्कर्टकं भक्षणमङ्गीकृतं, अग्रे 'पर्वतस्थान् सर्वानेव तर्पितवा'नित्युक्त्या भक्षणप्रयोजनं परवप्तिर्न तु स्वप्तिरिति भोजनप्रतिपत्तिनिरूपिता, अतोत्र स्फुटमेव भोजनं निरूपितमिति मुक्तशेपस्य भवत्येव महाप्रसादत्वं, एयमेव यज्ञपत्रीप्रसङ्गे "भगवानपि गोविन्दस्तेनैवानेन गोपकान् चतुर्विधेनाशयित्वा स्वयं च बुझजे प्रमु"रित्यस्य सुबोधिन्यां "चतुर्विधन सम्पूर्ण- रसात्मकेन गोपानाशयित्वा स्वयं च युमुजे" इत्युक्त्या मोजनमगीकृतं, भोजनप्रयोजनं तु एतलोकामासे "तस्यामन्तः समागतायां तां पालकांश्च मोजितयानित्याहे" त्यनेन मुक्त- यमपल्या अन्तःस्थितपालकानां च वृप्तिरुक्ता, अतः प्रयोजनमेवान्यदुच्यते भोजनं तु म्वीक्रियत एव, एवमेव "दध्योदनमुपानीतं शिलायां सलिलान्तिक सम्मोजनीयैर्युमुज". इत्यस्य मुपोधिन्यां "मजातीपैगापैः सङ्कर्षणेन चापितो बुभुजे" इत्युक्त्या भोजनं स्वीकृत- मेव, अत एव "केवलमायाजनितं स्तन्यं भगवान् न पिये"दित्यत्रापि पानमुक्तं, अतो भग मता सुन्यत इति निर्विवाद, प्रयोजनं तु अन्तःस्थितपालानां तृप्तिकतार्थत्वादिरूपं निरूपित, एतापता भगवान् न सके इवि नामिप्रेतं, अतो भवत्येव भगवत्प्रसादत्वं भगवन्झिटस, - ·- [१०-८-३५] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । अत एव "उच्छिष्टमोजिनो दामाः तब मायां जयेमहि" इत्यादिवचांसि सङ्गच्छन्ते यत् तु "यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च "अत्ता चराचरग्रहणात्""भुङ्क्ते विश्वभु"गित्यादि- वाक्यान्याधिदैविकरूपधर्मप्रतिपादकानि, अतः पुराणपुरुषपराणि न भव- न्तीति ये केचित् भगवन्तं भोक्तारं मन्यन्ते उपदिशन्ति च ते सर्वे मिथ्या- भिशंसिनः नैवेद्यं च तुष्टिदं भवति निवेदनमात्रेणेत्यन्तेन भक्षणाभावः प्रति- पादितस्तस्य तु प्रकारो मिन्न एव, न तु पुष्टिभक्तो भोजननिषेधपरः, तथा हि "यस ब्रह्म च क्षत्रं च" "अत्ता चराचरग्रहणा"दित्यादौ यो भोगः स तु ब्रह्मक्षत्रयोर्मुक्तिरूपः, "मुझे विश्वभुगव्यय" इत्यत्र तु व्यापकरूपेण विद्यमानो भगवान् जीवद्वारा स्वयं भुते इत्युच्यते 'ग्रीन् लोकान् व्याप्य भूतात्मे तिवाक्यात् , अत एवाधिदैविकरूपधर्मप्रतिपादका- नीत्युक्तं विवृतो, अत एतेषु श्रुतिपुराणादिवाक्येषु न पुरुषोत्तमभोजनमुच्यते न वा सुनो. धिन्यां पुरुषोत्तमभोजनाभावः प्रतिपाद्यते, किन्तु एतेपु वाक्येषु न पुरुषोत्तमभोजनव्यव- स्पेत्युच्यते, तथा च अन्यरेव वाक्यैर्व्यवस्थापनीयमिति हार्द सुबोधिन्याः, ततोग्रे आर- प्यानां भक्षणं तु इत्युक्त्वा भक्षणं सिद्धान्तितमेव, तत्र मानंतु "पत्रं पुप्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मन" इति भगवद्वाक्यमुपन्यस्तं अतः "पत्रं पुष्प"मितिवाक्यं च न विरुध्यत इति फकिकया, एवं सति "पत्रं पुष्प"मिति- वाक्ये "भल्या प्रयच्छती"त्यनेन "तदहं भक्युपहृत"मित्यनेन च भक्तेः साधनत्वेनोक्त- त्वाद् भच्या समर्पितं भगवान् पुरुषोत्तमो "लोकवत् तु लीलाकैवल्य"मितिन्यायाछोक- रीत्या मुळे, प्रयोजनं त्वन्तःसितभक्तकृतार्थता न तु स्ववृप्तिः, एवं सति भक्तो भोजनं सिद्धमेवेति महाप्रमादत्वमपि भगवदुरिष्टस्य निर्विवादमेय, अपि च, नन्वत्र किंयुक्तं भगवान् भक्षयति न वेतीति सन्दिय भक्षयत्येवेत्यारम्य भक्षणमेव सत्यमिति चेदित्यन्तेन पूर्वपक्षमुक्त्या भक्षणामारः सिद्धान्तीक्रियते तद् तु भगवत्स्वरूपधर्ममर्यादा वारश्येवेति प्रदर्यते, पुष्टिभक्तौ तु स्वरूपमर्यादामप्युटख्य भक्तानां प्रीत्यर्थ भोजनं करो- पेवेति सर्वप्रभागातीतः पुष्टिमक्तिमहिमति स्फुटीभवति, यदि मन पुरुषोत्तमो मोजनं कुर्यात् तदा पुष्टिमक्तो को या विशेषः सादतो न नापि पुरुषोत्तमो भुढे फिन्तु पुष्टि- भक्तावेर मुझे इति मगौरवं पुष्टिमक्तः, पथा 'आरमारामोप्परीरम'दित्यादिनात्माराम- स्वेन सर्वन रमणामा प्रतिपाय "अरीरम"दित्यनेन पुष्टिमक्तानां घोपमृगीयामुपरि परमरुपया रमणमुक्तं, नतम मिदं परमोत्कण, पदि मर्चव रमेत तदा बजनीमिः मह रमणे विशेपो न सादतम्तयोक्तिः, एवं अत्रापि मर्वत्र भवनामारे पुष्टिमतसमर्पितमवणे टिभक्तः परममाहात्म्य स्फुटतीत्याचार्यागामार्याणां चनागनुपमः, पृष्टिमक्तौ तु मात्र सरूपमर्यादामनिझम्प भगवान् मोडनि, अत एर रामकोटापां गजदृष्टान्तविपनो प्रमा , ·--- . .. श्रीदशमस्कन्धसुपोधिन्युपरि मर्यादाभङ्गः सुबोधिन्यां निरूपित इति दिक्, नन्वन्तःस्थितभक्तानां तु कृतार्थतायाः सिद्धत्वैपि पुनर्भगवदुच्छिष्टप्रसादग्रहणे का वा कृतार्थतेति चेत् , मुक्तिरूपपुरुषार्थसिद्धार्वपि नित्यलीलामध्यपातिभक्तैः सह नित्यलीलानुभवरूपकृतार्थता प्रसादग्रहणाद् भविष्यतीति सुधीमिराकलनीयम् ॥ ३५॥ । यद्येवमित्यत्र अन्यथेति निरोधार्थमागमनाभावे इत्यर्थः, लौकिकं लोकसाम्येन लेखः। ज्ञानं तस्य विषयः परिच्छिन्नं भगवत्स्वरूपं परमार्थज्ञानस्य विषयोऽपरि- १०-८-३६-४३ च्छिन्नं स्वरूपमतो भिन्नविषयत्वाल्लौकिके लोके प्रकटे परिच्छिन्नरूपे परमार्थभूतस्यापरिच्छिन्नरूपस्य प्रदर्शनमयुक्तं स्यादित्यर्थः, न तु प्रदर्शनार्थमिति, प्रदर्शनं त्वमानुपरूपस्यापि करोति, परं क्रीडाकरणार्थ मानुपत्वमित्यर्थः, लौकिक्यामिति लोकसदृशी क्रियाशक्तिः रिङ्गणादिलीला तस्यां कर्तव्यायामलौकिकक्रियाशक्तेस्तिरोभावो- प्रकटनमित्यर्थः, तथा च मूले क्रीडार्थ लौकिकक्रियाशक्यर्थ मनुजयालकस्तिरोहिता- लौकिकक्रिय इत्यर्थः ॥३६॥ सा तत्रेत्यस्याभासे सापीत्यादि 'पश्य मे मुख'मित्यनेन प्रेरणस्य 'भयसम्भ्रान्ते'त्यनेन ज्ञानशक्तिप्राप्तेश्वोक्तत्वात् सेतिपदेन तदुभयपरामर्श इतिभावः ॥३७॥ एतद्विचित्रमित्यत्र स्वमभ्रमेति खमरूपो भ्रमस्तद्युदासार्थमित्यर्थः, यत्र सीयते तत् स्थलं समे न दृश्यत इति भावः ॥ ३९ ॥ किं स्वम इत्यत्र देवस्य भगवतो मायेतिपक्षमाश्रित्याहुः भगवत्प्रयत्नेति, भगवत्कृतत्वेऽयं हेतुः, अतो हेतोरियं भगव- त्कृता मायोज्येत सापि न भवतीत्यन्वयः, तत्र दूपणमाहुः तथा सतीत्यादि, दर्शन- मेवेति प्रथमपक्षेषु पदार्था असन्त उक्ताः, असिन् पक्षे पदार्थाः सत्या एव, दर्शनमात्रांशे अम इत्येवकारः, यथा सुरमिचन्दनमित्यत्र सौरम्यांशे सरणं न तु चक्षुपा सौरम्यग्रहः तथापि कसचिद् न्तोनुव्यवसायो मवेत् सौरम्यमपि पश्यामीति तत्र सत्ययैव सौरभ्यस्य दर्शनमात्रांशे भ्रमस्तथातीन्द्रियाणां पदार्थानामिन्द्रियविषयत्वांशे भ्रम इत्यर्थः॥३९|| अयो अमुप्येत्या अस्मिन्नेव यालके इति आत्मयोगत्वाद् यं प्रदर्शयति स एव पश्यतीति यशोदयव दृश्यते नान्यैरितिपक्षोप्युपपन्न इतिभावः, मुक्तिश्चेति ज्ञानस्य जातत्वात् तन्मा गीया मुक्तिक्षमावः सादित्यर्थः॥४०॥ अथो यथावदित्यत्र यस्माद् भगवत इति यसा देतुभूतादित्यर्थः, तथा च मूले यत इति हेतौ पञ्चमी, प्रतीयमानमाहुः यत् सुदुर्विभाव्य मिति, यदाश्रयमित्ययार्थमाः किश्शेनि,येनेत्यस्सार्थमाहुः येन चेति ॥४१॥ अहमिति- शोकस्सान्ते सम्यदस्यैवेति मायामम्पद्धजीवनिरुपितं गतित्वं भगवति मा भूयादित्य' ॥४२॥अग्रिमप्रफरणार्थमाः मोहिनवानित्याहंति,अयं मोहो मध्यर्घ इतिभक्तिप्रकरणत्व मिति मारः, इस्थमित्या अन्ययेति विमुत्यामाचे इत्ययः, पूर्यघटस्य श्यामत्वदशा ततो बिदा रनत्यादिधमा उत्तरसां पाकदशायां न भयेयुरित्यर्थः ॥४३।। .

·. एतत्प्रकरणीयश्लोकानां त्रयाणां प्रत्येकवाक्यार्थानाहुः प्रक्षिप्तेति, प्रथमचन्न लेवः। द्वितीपचरणेनोत्तराधेन चेतिनेयं, मायामोहेति 'त्रय्या तिकन- १०-८-४४-४५ मायामोहे भगवतश्विकीर्पिते सति ज्ञानं नष्टमित्ययः, मद्यपत्र ननु पूर्व पदार्थानुभव उक्तः, नागोत्र स्मृतेरुच्यत इति पूर्वोतरविरोव न्यारा अनेनेति, स्मृतिनाशकयनेन स्मृतेरनुभयानन्तरभावित्त्वादनुमवनान टन इत्ययः, महंडव विवृष्यन्ति अन्ययेति, एतस्मैव विवरणमनुभवे इति, अनुमचे विद्यमाने सईद सम्भवतीति तत्प्रतियोगिको नागोपि न सम्भवतीनि, स्मृतिमेवेति एवञ्चरेडमग च्यावर्तितः ॥४ा प्रव्येत्यस्साभासे प्रमाणान्तरेणापीति चक्षुरादिनिरनुदान पूर्व- मुक्तोत्र शन्देन तदनुरोध उच्यते इत्यर्थः, प्रमाणर्हि संस्कारमुबोध्य रावत, अत्र तु संस्कार एव न जात इतिभाषः, व्याख्याने, द्विरूपत्वादिनि मजाक त्ययः, तथा य मूले उपनिपदतिरिक्तः मयोंपि मागवयीपदेनोनः इति ना. कृष्णोदारेत्यत्र लौकिकपुरुषार्थेम्यो भगवदीपपुरुषार्थानापुका माटमादन- १०-८-४७ प्रामाषरूपः,परमानन्दस्तु तनोप्यधिक मात्र प्रयममा लेग्यः । त्यादिना, लोके धर्मः कर्मरूपः, अर्थः पयादिरूपः, अन्या अर्थस्थानीयोर्मकरूपो मगवान् , कामम्मानीया लीलोपयोगिनः पुत्रसदपावलीया मजनानन्दानुभाः, मर्गादिरिति स्वर्ग आदियस्पेनि मोव इत्ययः, जित मित्यत्र व्युत्क्रमेण पाठः समाविरक्षा या, टिप्पण्या नवव्यायाम पाटन परमानन्दःमापनत्याधमा,अभकपदनार्यः,लीलापदन नारासदायाम- रूपाः नसा औदार्यकयनेन भजनानन्दो मोसरुप उत्तानमार मसाननंतर इति पानं कविपदेन सचिनं, निर्दुष्टनि मदोषौ मन्दायी कामदार वा काय द्रोण इत्व मापनेत्यादिना मममोसनामा उमा [१०-८-४३] लैसः, योजना, कारिकार्यश्च । "इत्यं विदिततत्वाया" इत्यत्र प्रक्षिप्ता जालवन् माया तया भान विना- कारिकार्थः। शितम्। प्रमाणानां यलं दग्ध्वा मोहयामास गोपिकाप! १०-८-१३ कारिकयैतत्प्रकरणीयश्लोकानां त्रयाणां वाक्यार्था उक्ताः, अभिनाजाय वन् मायेतिप्रथमचरणेन “इत्थं विदिततचाया" इतिश्लोकार्य उता, नया ना विनाशितमितिद्वितीयचरणेन "सद्यो नष्टस्मृतिर्गोपी"तिश्लोकार्य उक्तः, प्रति त्तरार्धेन "त्रय्या चोपनिपद्भिश्ये"तिश्लोकवाक्यार्थ उक्तः। महान रन मा अधिनवान शुको धानोगोचर इनिश्चित गायन्तीत्यय गन्देतिया मिनि पयायमाथित्य फाविपदा उनः, मत्ता इनि गानम Ir::Purna 1 ·श्रीदशमस्कन्धसुवोधिन्युपरि लेखः। द्वयेन प्रश्न उक्तः, अत एव तंत्र 'प्रश्नो द्वयेने'त्युक्तं,'द्रोण' इति 'जातयो'- १०-८-४८ रिति द्वयेन प्रार्थना, प्रथमे प्रार्थनामुवाचेत्युक्तं, द्वितीये प्रार्थनेति- मेदः, अत एव “जातयो"रित्यस्याभासे एवकारः, अग्रे दानं भक्तिरागमनं चैकैके- नेतिव्याख्यानानुसारेण श्लोकविभागो ज्ञेयः ॥४८॥ द्रोणो वसूनां प्रवर इत्यत्र प्रार्थनेति का० ५९३ । अत्र "नन्दः किमकरो"दि- कारिकार्थः । त्यादिपूर्वोक्तश्लोकद्वयेन सह सप्तश्लोकानामर्था उक्ताः, मूले प्रार्थनातः १०-८-४८ पूर्वोक्तोपि प्रश्नः कारिकायां क्रमसाविवक्षितत्वात् पश्चादुक्तः, तत्र "नन्दः किमकरोद् ब्रह्म"नित्यादिद्वयेन प्रश्न उक्तः, अत एव तत्र 'प्रश्नो द्वयेने'त्युक्तं, "द्रोण" इति "जातयो"रितिद्वयेन प्रार्थना, प्रथमे प्रार्थनामुवाचेत्युक्तं द्वितीये प्रार्थनेतिभेदः, अत. पप "जातयो"रित्यस्याभासे 'प्रार्थनामेवाहेत्येवकारः, अग्रे वरदानं भक्तिरागमन चैकैकेनेतिव्याख्यानानुसारेण श्लोकविभागो ज्ञेयः,"अस्त्वित्युक्त" इति वरदानं, 'ततो भक्तिभगवती'ति भक्तिः, 'कृष्णो ब्रह्मण आदेश मित्यनेन हरेर्बजे आगमनमित्यर्थः । ययाञ्जो दुर्गतिं तरेदित्यत्र अन्यकृतत्वादिति 'तेपामहं समुद्धर्ते'तिवाक्येन लेस्वः। भगवत्कृतत्वादित्यर्थः ॥४९॥ अस्त्वित्यस्याभासे पुनः साधनोप- १०-८-४९-५० देशयोरिति पूर्व द्रोणे सृष्टिसामर्थ्य साधितं तदुपदेशश्च कृतः, पुन- भक्तिः स्थापनीया तदुपदेशश्च कर्तव्यः, एवमुभयकरणेऽसमर्थ इत्यर्थः, ततः स्वे स्वर्ग: गयेति सृष्टिलक्षण"मादेशं करिष्यमाण" इति पूर्वमुक्तत्वादितिभावः ॥२०॥ जज्ञे नन्द इतिख्यात इत्यस्य विवृतौ भगवानानन्दः अयं नन्द इति योजना । फलग्रहणार्थ व्याप्तिं परित्यज्य शिष्टांशेन प्रसिद्ध इति “यो १०-८-५० नन्दः परमानन्द" इतिकृष्णोपनिपद्भ्यः आनन्दरूप एव श्रीनन्दो भगव- दूपस्तथा सत्यभेदे बाललीलारसानुभयो न स्यात् तदर्थ "ईपदर्थे क्रियायोगे मर्यादामिविधी चय" इतिशन्दशास्त्रात् च्यात्यर्थकस्स आहोर्थरूपां व्याप्ति परित्यज्य आशब्दं हित्वा नन्दशन्देन प्रसिद्धो मेदन पितृभावेन मुक्तितोप्यधिकरसरूपा चाललीला अनुभवतीति- भाषः, अतो यस्तुतः परमानन्दरूप एव भगवद्रूपः, द्रोणरूपत्वकथनं त्वेतस्य द्रोणांशः, स पमुरूपेणाविर्भूय पुनः स्यांशिनि नन्द प्रविष्ट इत्याशयेन यथा भगवदंशस्य नारायणस्य भगवति प्रवेश "ताविमौ वे भगवतो हरेरंशाविहागतो भारव्ययाय च भुवः कृष्णौ यदु- पुरुवहा"वित्यनेन कृष्णरूपता उच्यते तद्वत् , न हि नारायणरूपः कृष्णः किन्तु नारायणः कृष्णस्यांशो अंशिनि कृष्णे प्रविष्ट इनिकृष्णरूपतोच्यते, एवमत्रापि द्रोणो नन्दस्यांशो अंशिनि नन्द प्रविष्टोतो लोकाः श्रीनन्दं द्रोणावतारं वदन्ति, वस्तुतस्तु "यो नन्दः 11.6-4 गुनापिन्यान् । २. भीमद्भगवद्रीता 12-1 ·+ [१०-८-५१-५२] लेखः, योजना, कारिकॉर्थश्च । परमानन्द" इतिश्रुतेः श्रीनन्दस्य परमानन्दरूपत्वेन साक्षाद्भगवद्रूपत्वं, एवं सति जज्ञे, नन्द इतिख्यात इतिश्रीभागवतवाक्यस्य श्रुत्येकवाक्यताविचारेण नारायणवांशिनि कृष्णे प्रवेशात् कृष्णरूपतावत् द्रोणवापि खांशिनि नन्दे प्रवेशान् नन्दरूपतेतिवातव्यं, एवमेव श्रीयशोदाया धरा अंशरूपा स्वांशिन्यां श्रीयशोदायां प्रविष्टा धमेदेन व्यवहियते, "यशोदा सा धराभव"दिति तु नर्मदायाः सागरप्रवेशे नर्मदा सागरोभवदित्यादिवाक्यानि प्रवृत्तानि, नैतावता नर्मदामात्र सागरः किन्तु नर्मदाप्रवेशसानत्वान् नर्मदारूपोपि, एवं न धरामात्रं यशोदा किन्तु धराप्रवेशस्थानत्वाद् धरारूपापीतिज्ञेयं, खरूपं तु 'यशोदा मुक्ति; रूपिणीति कृष्णोपनिषत्सु निरूपितमेव, एवं सति श्रीनन्दयशोदयोर्नित्यत्वमेवेति नित्य; लीलाविचारः सम्यक् सिध्यतीति वैष्णवाः प्रसीदन्तु ॥२०॥ तत इत्यत्र भजनसहितेति देवत्वेन भजने सेवैव मुख्या पुत्रत्वेन भजने तु स्नेह एव मुख्यः सेवाया अविहितत्वेन गौणत्वादितिभावः।।५१॥ कृष्ण १०-८-५१-५२ इत्यत्र वासस्य प्रयोजनं प्रीतिजननं लीलाया मुख्य प्रयोजनं स्वरूपा- नन्दानुभावनम् ॥५२॥ (इति अष्टमोध्यायः। लेखः। , नवमोध्यायः। नवमाध्याये शास्त्रार्थत इति भगवतः शास्त्रप्रतिपाद्यत्वं ज्ञात्वा भगवतो मजनमित्यर्थः, लेग्वः। तथा च शाखार्धज्ञानपूर्विका भक्तिर्यथा येन प्रकारेण निश्चला भवति १०-९-० तदर्थ तत्प्रकारयोधनार्थ चरित्रमिदं प्राहेत्यर्थः, “यच्मृण्वत्तो हरौ भक्ति- र्भवती"तिशास्त्रार्थनानसहितभक्तेः साधनस्य पृष्टत्वाद् तथैवोचरं, किं शृण्वत इतिपृष्टे भक्तपस्यताबोधक चरित्रं शृण्वत इत्युत्तरं जातमित्यर्धः, स्वरूपं चेति पूर्व जगद्रूप- धर्मस्य दृष्टत्वादतः परं स्वरूपं भक्त्यर्थ कृपालुत्वं च ज्ञातव्यमतो हेतोः "कृपया- सीत् स्वपन्धन" इतिश्लोकोक्ता या दया तत्महितं ज्ञानं "नाहं तेभ्यो मनागपी"ति वाक्योक्तं भक्तमात्रविषयकमवाध्याये निरूप्यत इत्यर्थः, स्वरूपनापनं दयालन्यूनत्या कृपालुन्चज्ञापनं पन्धनेनेतितेयं, ज्ञानेति जानं पुष्टिमार्गीयभक्तमानविषयकं, तेन भग- चान् पशो भवति, भगवान् भक्तानेव जानात्यतस्तदशो भवतीति पर्ययमन्नोर्थः, वैराग्य- मन्पत्र रागामायो भक्तेष्वेव राग इति तेन भक्तविपयकरागेण यशो भवति, पुरुषोनमस्वरूप- मेव तादृशं यद् भक्ताधीनमिति खरूपेण हेतुना भगवान् यशो मस्तीस्पर्यः, साधीनो ·६० श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि भक्ताधीन इत्यर्थः, अध्यायत्रये वश्यतोक्तेस्तात्पर्यमिदं "गोपीमिः स्तोभित" इत्यादिना तृतीयेध्याये वश्यतोक्तेतिज्ञेयं, द्वादशाङ्गमिति दशविधा भक्तिः काण्डद्वयप्रतिपादितं च ज्ञानमेतद्वयमर्यादामतिक्रम्य खगुणैरेव वश्योऽभवदित्यर्थः, अत एव भक्तिज्ञाना- भावेपि कृपैव हेतुत्वेन वक्ष्यते, द्वादशाङ्गः पुरुषः, अस्य पुरुषोत्तमत्वात् तदतिक्रमः,भक्ति- हीति भगवत्प्राप्तिर्भक्या जायत इति दशभिः श्लोकैः प्राप्तिनिरूपणं, सात्र क्रियया जातेत्यतिपौरुषं सिद्धमितिभावः, काण्डद्वयेपि द्वादशाङ्गे समावेशार्थ इत्यर्थः,टिप्पण्यां निवारितापीत्यादिकारिकाव्याख्याने पूर्वमोहनमिति, आद्यश्लोकद्वयोक्तं "पूर्वाध्यायो- तमोहनस्यैव कार्य"मित्यावश्लोकाभासे कथितत्यादितिभावः, कारिकासु, तपसे निर्गत इति तस्यास्तपःसिद्ध्यर्थमित्यर्थः । नवमाध्यायार्थनिरूपणे अतो दयासुसम्मि_ज्ञानमिति "कृपयासीत् स्वपन्धने" "एवं योजना। सन्दर्शिता ह्यङ्ग हरिणा भक्तवश्यते"तिवाक्ये दयामिश्रं भगवत्स्वरूपज्ञानमुक्तं, १०-९-० ज्ञानवैराग्यरूपै_ति प्रसङ्गेन अध्यायत्रयसिद्धार्थमाहुः ज्ञानवैराग्य- रूपैीति, अस्मिन् नवमाध्याये ज्ञानं दशमाध्याये वैराग्यं धर्मी एकादशाध्याये इत्यर्थः, अयमर्थः,"स्वमातुः खिन्नगात्राया" इतिवाक्ये भगवतो यशोदायां स्वमातृत्वेन ज्ञानमुक्तं, तथा च पुष्टिमार्गे भगवान् सम्बन्धं सर्वत्र यथावन् मनुते, सम्बन्धेनैव सर्वेष्टसाधको भवति, अतःपुष्टिमार्गीयं यत् स्वसम्बन्धिज्ञानं तद्वान् मतो भगवान् , अतो भक्तवश्यो भवतीतिज्ञानेन वश्यता नवमाध्याये दामोदरलीलयोक्ता, "नायं सुखापो भगवान् देहिनां गोपिकासुतः ज्ञानिनां चात्मपोतानां यथा भक्तिमतामिहे" त्यनेन शुकैर्भत्येकलभ्यत्वोक्या यशोदापुत्रस्य भक्ततरविषयकं वैराग्यमुक्तं,तद्वैराग्यस्वरूपं नलकूबरोद्धारप्रसङ्गे भगवता प्रतिज्ञया निरूपित "देवपि प्रियतमो यदिमौ धनदात्मजौ तत् तथा साधयिष्यामि यद् गीतं तन्महात्मने"- त्यनेन, इह मक्तमात्रे रागयत्वात् वागवस्थया सहित एव स्वभक्तवाक्यसत्यकरणार्थ भग वास्तन्निकटे गत इति भक्तेवरविषयवैराग्यं नलकूबरमणिग्रीवोद्वारे दशमाध्याये निर्णीतं, अतो वैराग्येण वस्यो भवतीति सिद्धं, “गोपीमिः स्तोमितोऽनृत्यद् भगवान् घालवद कनिन् उद्गायति कचिन् मुग्धस्तद्वशो दारुयश्रयत्" इत्यत्र श्रीवालकृष्णो धर्मी निरूपितस्तस्स घ भक्तवत्यत्वं निरुपितं "तदशो दारुयप्रव"दित्यनेन, अत एव तादृशलीलाविशिष्टं मग वत्स्यरूपमतः म्वरूपेण भक्तवत्यो भवतीति ज्ञेयं, म्याधीनो भगवानिति स्वशब्दोगा- रमीयवाची, "सो भावावात्मनि सं त्रिवारमीये खोस्त्रियां धने" इत्यमरकोशातू, मकाधीनो मवेदित्ययों भवति, द्वादमागमतिक्रम्येति अत्र दामिः श्लोकै"जवेन विसं. सितमपन्धनच्युतप्रश्नानुगनिः परामृश"दित्यन्तर्भगवत्प्राप्तिरुक्ता, तत्तात्पर्य अग्रे पक्तप्यं, तामसादिमेदैः सगुपपा नवविधया गुणातीतत्वेनेकविधया मच्या भगवान्प्राप्यव तथा च ·" [१०-९-.] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । इति दशश्लोकानां सङ्ख्यातात्पर्य, ततो द्वाभ्यां "दानाऽतद्वीर्यकोविदे"त्यन्ताभ्यां, काण्ड- द्वयप्रतिपाद्यत्वे सङ्ख्यातात्पर्यमिति, अग्रे वक्ष्यमाणं, इह तु द्वादशश्लोकैर्भगवद्वन्धनोयम- पर्यन्तं गतिर्न तु बन्धनमिति विचार्य "एकद"त्यारभ्य “दानाऽतवीर्यकोविदे"त्यन्तानां द्वादशश्लोकानां सङ्ख्यातात्पर्यमुक्तं, द्वादशाङ्गमतिक्रम्येत्यनेन "द्वादशो वै पुरुष" इति- श्रुतेः पुरुषस्य द्वादशात्मकत्वात् तत्पर्यन्तं गतौ न भगवान् बद्धो भवति, तदतिक्रमस्तु पुष्टिभक्तौ सत्यां भवति, पुष्टिभक्तेः पुरुषोत्तमप्रापकत्वात् ,भक्तीतरसाधनानां पुरुषोत्तमांश- पुरुषमात्रपर्यवसानादिति द्वादशश्लोकसङ्ख्यासूचितोर्थः, द्वादशमिः श्लोकैर्घन्धनेच्छामात्रनिरू- पणेन बन्धाभावसूचनात् पभिइयो भवेद् गुणैरिति पुष्टिमार्गीयैरैश्वर्यादिभिः पद्मि- र्गुणैश्यो भवेदित्यर्थः, न चान्तर्न बहिर्यस्य"त्यारभ्य "कृपयासीत् स्वबन्धन" इत्यन्तानां पण्णां सङ्ख्यातात्पर्यमिदमुक्तं,"कृपयासीत् स्वबन्धन"इत्यत्र कृपापदाद पुष्टिमार्ग एव भगवान् वश्यो भवतीति भणितं श्रीशुकेन, पञ्चपर्वाम विद्यां हि लोकानामेवेति “एवं सन्दर्शिता ह्यङ्ग हरिणा भक्तवश्यते"त्यारभ्य पञ्चमिः श्लोकः साधनान्तरप्राप्यो भगवानित्याकारका- ज्ञानरूपा लोकानामविद्या नाशितेत्यर्थः, केवलपुष्टिभक्तिमात्रवश्यतानिरूपणात् अविद्यायाः पश्चपर्वरूपत्वात् तन्नाशः पञ्चश्लोकसयातात्पर्यलभ्यः, आसक्तिं चेत् खतः कुर्याज जीवः कृष्णे पलायते तदा दृढो निरोधः स्यादिति माचरणानामग्रे भगवत्पला- पनस्य तात्पर्यमाहुः आसक्तिमित्यादिना, जीवः स्वतः कृष्णे आसक्तिं कुर्यात् कृष्णश्चेत् पलायते तदा दृढो निरोधो नाम प्रपञ्चविस्मृतिपूर्विका भगवदासक्तिीवस्य भवतीत्यर्थः, युक्तं चैतत् , आसक्तिविषयस्य दूरदेशस्थितौ आसक्तियुद्धेरनुभवसिद्धत्वात् । नवमाध्याये शास्त्रार्थत इति का०६०३ । “यच्छृण्वत्तोपैत्यरतिवितृष्णे"तिश्लोके कारिकार्थः। यच्छृण्वतो हरौ भक्तिर्भवतीति शास्त्रार्थज्ञानसहितभक्तेः साधनस्य पृष्टत्वात् १०-९-० तथैवोत्तरं, किं शृण्वत इति पृष्टे भक्तवश्यतावोधकं चरित्रं शृण्वत इत्युत्तरं जातमित्यर्थः, तथा च तादृशमुलूखलबन्धनचरित्रं प्राहेत्यर्थः, स्वरूपं चेति का० ६१ । खरूपज्ञापनं द्वथॉलन्यूनतया कृपालुत्वज्ञापनं बन्धनेनेति ज्ञेयं, निरोध इति का ६२ । ननु सर्वज्ञस्य भगवतः प्रपञ्चविस्मृत्यमम्भवेन प्रपञ्चविस्मृतिपूर्वकभक्तविषयका- सक्तिर्न सम्भवतीति चेन् , मैवं, "मदन्यत् ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपी"ति वचनाद् भगवतोपि भक्तेतरविषयकज्ञानामावस्य प्रमाणसिद्धत्वात् , विरुद्धधर्माश्रयत्वान् न सर्वज्ञत्वविरोधोपि, तथा चासिन्नध्याये भक्तवश्यताबोधकवन्धनेन भगवतो भक्तमात्र विषयकं ज्ञानं दयामिश्रितं निरुपितं भवति, ज्ञानवैराग्येति का० ६३ ॥ ज्ञानं भक्तमान- विपयकमेतदध्यायोक्त, वैराग्यं दशमाध्यायोक्तं भक्तेष्वेव रागोन्यत्र रागामार इति, रूपमेकादशाध्यायोक्तं खयमेव धर्मी भगवान्, पुरुषोत्तमस्वरूपमेव तादृशं यद्भतापान ·क ६२ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि मिति, स्वाधीनो मक्तांधीन इत्यर्थः, अत्राध्याये जीवाधीना बन्धनलीला, द्वितीयेध्याये "देवपिम प्रियतम" इति वाक्या मक्तेप्वेव रागोन्यत्र वैराग्य, तेन भक्ताधीनत्वमेवोक्तं, तृतीयेध्याये "गोपीमिः स्तोमित" इत्यादिना भक्तवश्यतोक्तेति ज्ञेयं, अतिपौरुपमित्यादि का० ६४३,६५३ । एतत्कारिकाद्वयनतदध्यायान्तर्गत"न चान्त"रित्यादित्रयोविंशतिश्लो- कसङ्ख्यातात्पर्याणि विधा विभज्योक्तानि, अत्र हि "अन्वञ्चमाने"तिशमश्लोके यशो- दाया भगवत्प्राप्तिः, ततो द्वाभ्यां वशीकरणोद्यमः,"न चान्तर्न बहिर्यस्ये"त्यादिमिः पद्मि- वंशीकरणं, ततः पञ्चमिरविद्यावाधनं, तत्र द्वादशश्लोकानन्तरं पड्मिः श्लोकैवंशीकरणोक्ति- तात्पर्यमतिपौरूपमेतद्वीत्यनेनोक्तं, एतद् भगवद्वशीकरणं जीवानां पौरुपसाध्यं न मवति, तथा च द्वादशाङ्गपुरुपमर्यादामतिक्रम्य स्वकीयैरैश्वर्यादिमिः पड्भिर्गुणैरेव पुरुषोत्तमो घझ्यो भवेदिति सपातात्पर्यम् ॥६५॥ एकदेत्यत्र गृहदास्य इति चतुर्विधा अपीतिज्ञेयं, गृहदासीविति गृहकार्यकर्ती- लेखः। वितिनेयं, गताः सर्वा अपि,अवो यशोदैव ममन्थ, कासुचिदपि सती १०-९-१-३ मुख्याया मथनासम्भवादर्थापत्या सर्वासामेव गमनं प्राप्तं, तत्र कर्मान्तरे नियोगो गृहकार्यकर्तीणामेवेत्यर्थः ॥१|| दधिनिर्मथने काले इत्यस्य टिप्पण्यां वस्तुत- स्त्वितिपक्षे क्रियागतेरिति हेतौ पञ्चमी व्याख्याता, तत्र पक्षे क्रियायां शक्तिः सामध्यं तत्सियर्थमिन्द्रियेपु स्थिता ये नत्तदाधिदैविकास्तेपामपीन्द्रियमित्यर्थो शेयः, आधिदैविकस्येति जात्यपेक्षयैकवचनम् ॥२॥ क्षौमं वास इत्यस्याभासे गानस्येति पूर्वमगायतेत्यनेन गानस्य मुख्यतोक्ता अत्र निर्ममन्येत्यनेन गानस्य गौणत्वं सूचित- मितिभावः, श्रीममित्यत्र गतिरूपत्वमिति गतिनिरूपकत्वमस्याः कट्या इत्यर्थः, तटयो- मध्ये सूक्ष्मायाः कट्याश्चलनाल् लोकरीत्या सौन्दर्यकथनेन शरीरापेक्षाया आवश्यक- त्वमितिमावः, पुत्रस्नेहेत्यत्र तदभिमानिनी देवतेति कुचयुगाभिमानिनी तन्नियामिका तदावरिफैत्यर्थः, नत्ग्रन्थ्योः गघिल्यान् कम्पो जात इत्यर्थः, भीतेति भयं जाड्यं तद्युक्ता आद्रेत्यर्थः, सुभूरित्यस्यामासे तां दण्डितवन्ताविति देवताया ग्रन्थिः सम्यक्तया कुनो न रद्धा विदीर्णत्वे वा तामुत्तार्यान्या कृतो न परिहितेत्यर्थः, उत्तारणेन तदभावरूपो नागो ग्रन्धिपन्धनेन दुःखप्रापणं च मृत्युयमयोः कार्य दण्डपदार्थटिप्पण्यामुक्तः, क्लेश- हेनवो प्रजननानां धूमगमायणैव नष्टा दुःखिताब मवन्तीति भ्रुयोर्मृत्युयमरूपत्वं भ्रूमङ्ग- पूर्वकं दर्शने देवतायाः पूर्वोक्तं दण्डं कुर्यादिनि “सव्यापार ही"नि न्यायेन भ्रुयोर्दण्डकर्तृत्वं, पलानीस्ताविति -परान् किनियोमागोत्र भुजपदेनोन्यते हस्तपदेन मर्य इति दिमागः, कर्मधारये गुवर्णपणेथलनामम्मवान् काचकणानां च बहुत्वेन द्विवचना- नुपपत्तमाहिरुक्तः ॥३॥ .

·" [१०-९-१] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च ६३ एकदा गृहदासीवित्यत्र निवारितापीति का० ६६ । ननु मायाकार्याद् कारिकार्थः। भगवत्कार्य बलिष्ठमिति भगवत्कृते निवारणे सत्यपि कथं गृहकृत्ये प्रवृत्ति- १०-१-१ रित्याशझव तत्र हेतुमाहुः पुनर्मोहितेति, अत्र हि मोहनं द्विविघं "वैष्णवीं व्यतनोन् मायां पुत्रस्नेहमयीं विभु"रिति पूर्वाध्यायोक्तमेकं, अत्राध्याये "तमङ्कमारूद्ध- मपाययत् स्तनं स्नेहस्नुतं ससितमीक्षती मुख"मिति श्लोकोक्तमायारूपसितकृतं च द्वितीयं मोहनं, नत्र "गृहीत्वा दधिमन्थानं न्यपेधत् प्रीतिमावह"निति भगवत्कृतनिषेधेन पूर्व- मोहापगमेनावश्यकमपि कार्य त्यक्त्वा भगवत्परापि यशोदा "सस्मितमीक्षती मुख"मिति- वाक्यात् स्मितेन पुनर्भगवता मोहिता सती गृह्यकृत्ये प्रवृत्तेत्यर्थः, नन्वन्यासक्तिहेतुत्वेन निरोधविरोधि पूर्वमोहनमित्याशङ्काभावायादुर्गुणगान इति, भगवत्कृतत्वान् मोहस्य तत्कालोपि गुणगानार्थमेवाभूदित्यर्थः, मोहेसिन्नस्ति रूपद्वयं, विषयासक्तिजनकत्वं भग- वस्कृतत्वं च, तेन द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां दधिमथनरूपं संमारकार्य गुणगानं चोक्तमितिशेषः, ननु मोहस्य भगवत्कृतत्वे"न्यपेधत् प्रीतिमावह"निति भगवत्कृतो दधिमथननिषेधोनुपपन्न इत्याशक्य तन्निमित्तमाहुः ततः श्रमोभवदिति, ततः श्लोकद्वयानन्तरमेकेन "क्षौमं वास" इत्यनेन श्रमोभवदिति निरूप्यत इत्यर्थः, यत एवमतो भक्तक्लेशासहिष्णुत्वेन निषेधः कृत इत्याहुरत इति का० ६७ । “तां स्तन्यकाम आसाद्येति चतुर्थश्लोकोक्तो दधिमथन- निषेधः, ततो भक्तेः सारभृतं स्तन्य हरिः पपौ, पुत्रादिविपयकस्नेहेन मातरि स्तन्योत्पत्तेः स्तन्यस्य भक्तिसारत्वं, एतेन 'तमङ्कमारूढमपाययत् स्तन'मिति पञ्चमश्लोकपूर्वार्धार्थ उक्तः, उत्तरार्धार्थमाहुस्ततो रिक्तेति, भक्त्यात्मकस्तन्ये पीते सति रिका भक्तिशून्या सती पूर्व- बुद्ध्या संसारासच्या सङ्गता अन्यत् कार्य चकार उत्सिच्यमानपयोरक्षार्थ गमनं चकारे- त्यर्थः, एवमिति का० ६८ । अनेन'म जातकोप" इति पाठश्लोकार्थ उक्तः, धौर्त्यमिति का०६८। यथा लोकाः स्वसुतधौत्यं दृष्ट्वा प्रीता भवन्ति तद्वत् , तसात् लौकिकदृष्ट्या दर्शनाद् भगवन्तं न पश्यति, अनेन "विलोक्य भग्नं स्वसुतस्य कर्म तज् जहास तं चापि न तत्र पश्यती" त्यस्यार्थ उक्तः, "उलूखलाङ्ग्रेपरि व्यवस्थित"मितिश्लोकार्थमाहुर्जिज्ञा- सायामिति का० ६९३ । भगवान् कुत्रास्तीति जिज्ञासायां सत्यां ततो जिज्ञासाबलादेव भगवन्तं दृष्ट्वा प्राप्त्यर्थ ग्रहणार्थ यत्नं कृतवतीत्यर्थः, तदुक्तं “निरीक्ष्य पश्चात् सुनमा गमच्छनै रिति, तामात्तयष्टि"मिति लोकोक्तार्थमाहुर्विरुद्धास्तानिति का०६९ तान यष्टिग्रहणादियत्नान विरुद्धान ज्ञात्वा हरिस्तपसे यशोदाया अनुधायनयत्नात्मकतपः- सिद्ध्यर्थ निर्गतः, तपोन्तःकरणदोषापहं दुःखरूपं भगवत्प्रापकं चेत्यनुधावनयने तपस्य परोक्षायोपि विवक्षित इत्याशयेनाडुः परोक्षेति का० ७० ।परोक्षार्थमेवाहुरासक्तिमान मुक्तं, "अन्वञ्चमाने"ति दशमलोकार्थमाहुः पूर्ण इति का० ७० । अत्र दशानां श्लोकाना . " ·. . ६४ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि का०७१/जीवः स्वत आसक्ति कुर्यात् कृष्णश्चेत् पलायते तदा निरोधो दृढः स्थात् प्रियपदार्थस्थितेरासक्तिदाळजनकत्वप्रसिद्धरित्यर्थः, प्रकृते च यशोदाया भग- वत्पश्चाद्गमने सति भगवतः पलायनेन अयं निर्णयः परोक्षयादात् सिद्धः, कृष्णे पलायिते इति सप्तम्यन्तपाठे तु पलायितेपि कृष्णे जीवः स्वत आसक्तिं चेत् कुर्यात् तदा निरोधो दृढः स्यादित्यर्थः ॥७१ ॥ तां स्तन्यकाम इत्यत्र नैकट्यदर्शनाभ्यामिति आसायेति नैकटयं प्रीतिमा- लेखः। वह"नित्यनेन सूचितं दर्शनं ताम्यां, "अपाययत् स्तन"मित्यनेनोक्तस्य १०-९-४ क्रियारूपस्य 'ईक्षती मुख'मित्यनेनोक्तस्य ज्ञानरूपस्य च निरोधस्य सिद्धिरि- त्यर्थः, स्वस्यापीति मथनस्य वर्तमानत्वाद् भगवतः करणप्रतिवन्धरूपः प्रयासः, अपिना पूर्वार्थसमुचयः ॥४॥ कारिकार्थः। "तां स्तन्यकाम" इत्यत्र सर्वाङ्गमिति का०७२।"प्रीतिमावह"मिति- १०-९-४ पदसूचितोयमर्थः ॥७२॥ सस्मितमीक्षतीत्यस्य तात्पर्य इदानी स्थित्यर्थमिति भगवतेदं मोहनं निषेधेन लेखः। पूर्वाध्यायोक्तमोहनस्य सङ्कोचश्च इदानीमेतस्याः स्थित्यर्थमेव कृतः, १०-९-५-६ परन्तु मोहस्वरूपस्यैव दोपरूपत्वात् तथा न जातमित्याहुः दोपवशादिति, अत एव "निवारितापि संसारै” इति कारिकायामेतस्य मोहस्य गृहकृत्यप्रवृत्तिहेतुत्वमुक्तं, प्रयलप्रपश्चेति भगवता सम्पादितः स्वस्मिन् मोहोपि यस्याः प्रपश्चे एव पर्यवसनस्तादृशी. त्यर्थः, भगवदनुरोधमिति भगवन्तमनुरोधयति तादृशं स्तनदानमित्यर्थः। स जात- कोप इत्यत्र अकस्मादेवेति करणं विनवेत्यर्थः, सजातकोप इत्येवोक्तं न तु तेन जातकोप इति, अतो गमनस्य निमित्तत्यमानं न तु करणतेतिभावः, एतदेव स्थित एवेत्यनेन विघृतं, एतेन भगवद्धमत्वान् निस्यता सचिता, तद्गतमिति लोभस्यैव विशेषणं यशोदागतमित्यर्थः, नाशनं स्फोटपदार्थ उभयसाधारणो ज्ञेयः, तदा लोभ इति भगवनिष्ठो पालानाम] स्तन्यविपयक आधिदैविकः यशोदानिष्ठः पयोविषयक आध्यात्मिक इतिज्ञेयं, आध्या- स्मिकं चेति मारयितुमिति पूर्वेणान्वयः, टिप्पण्यां यशोदाया इति कर्मणि पष्ठी, मया तत् सम्पादनीयमेव किमयं विज्ञाप्यत इति विज्ञापननिवारणं ज्ञेयं, तथान्यां यशोदा मिति एतादृशदोपरहितां, “मविशेषणे ही"ति न्यायेन दोपाभायमित्यर्थः, सुनोपिन्यां, प्रगमुत्पादपितुमिति रजोगुणो मिन्नं त्रयमुत्पादयितुं प्रादुर्भुतो जात इत्यन्वयः रजोगुणस्योत्पत्तिहेतुत्वादित्यर्थः, यशोदानिष्ठा इति यनोदाविषयिण्य इत्यर्थः, आधि- देविकानामिति "इया ह प्राजापत्या" इत्यत्रोक्तप्रकारेणोत्पत्तिसिद्धानामित्यर्थः, भङ्गेपीति सतो जातेपीत्यर्थः, मद्रः ममागत इति "सविशेषणे ही"तिन्पायेन उद्धर्मो रोदनं .

·, [१०-६-७] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च ! तत्साधर्म्यात् क्रोधश्च सर्वनाशकः समागत इत्यर्थः, अन्यथेति क्रोधाभावे इत्यर्थः, नैमि- त्तिकं चेति निमित्तस्य नाशनमित्यर्थः, स्वस्यापीति गुणगानावस्थासम्पादितनवनीतस्य भोगः खस्खाप्युचित इतिभावः, अत्र बालकानां भिन्नत्वाद् भगवतोपि भक्षणमिति क्षेयं, बालकार्थमेवेति बालकेभ्यो दानार्थमेव स्वयमपि जघासेत्यर्थः ॥६॥ उत्तार्य गोपी सुशृतं पय इत्यत्र जहास तं चापि न तत्र पश्यतीत्यस्य योजना। व्याख्याने दैत्यानां निवारणात् जहास हास्यं कृतवती न तुक्रोधमिति, १०-९-७ दधिभाण्डस्फोटने वि दैत्याविष्टपदार्थनाशोभूदतो दैत्यानां निवारणात् भगवदुपरि वात्सल्यरम आविर्भूतः, अतो मत्पुत्र एनावत् कार्य कर्तुं समर्थोभूदित्यानन्देन हास्यं जातं न तु क्रोध इति, दैत्यानां निवारणं चेन् न स्यात् तदा तन्नैकट्याद् दैत्य- धर्मावेशे भगवदुपरि क्रोधः स्यात् , प्रकृते दैत्यनिवारणं भगवता कृतमित्यसत्सङ्गाभावान् न भगवदुपरि क्रोध इतिभावः ॥७॥ उलग्बलाडेरित्यसाभासमाहुः भगवांचेदित्यादिना, अनुपयुक्तमिति दैत्या- लेखः। विष्टत्वाद् भगवतोनुपयुक्तमित्यर्थः, तेपामिति मर्कटानां क्रूरत्वदोपनिय- १०-९-८ त्यर्थमित्यर्थः,यज्ञपुरुपदर्शने चित्तशुद्धिर्भवतीतिभावः, अग्ने भिरूपत्वा- दिति, ननु क्रूराणां यज्ञपुरुपदर्शने कथमधिकार इत्यत आहुः दोपाणामिति, ह्यं गोः सम्बन्धीति अव्ययानामाकृतिगणत्वाद् द्यमित्यव्ययं पूर्वकालवाचकं तत्सम्बन्धिनी गौः, यंगौः तस्याः मम्बन्धीति तस्सेदमित्यण , चौर्यस्वरूपमाहुः सर्वपतेरिति, इदं चौर्य पूर्वोक्तप्रयोजनाय कृतमित्यर्थः, तत्रेति दोपनिवारके भगवति दोपदृष्टावित्यर्थः, कालेन चाललीलाकालेनेति टिप्पण्यनुसृतोर्थः, बालभावस्वीकारादेव दोपदृष्टिरितिभावः, तथा च चौर्ये जाते सति के कालात् शङ्कितमीक्षणं ज्ञानं यस्येति मूलार्थः, विषयता पष्ठ्यर्थः, विनश्यदवस्थाशङ्कापदार्थो ज्ञेयः, ईक्षणस्य ज्ञानेन्द्रियत्वात् ज्ञानरूपत्वं, यद्यपि ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च तथापि बृहदारण्यके "चक्षुबै मत्य"मित्युक्त्वा चक्षुर्हि वै सत्यं तसाद् यदिदानी द्वौ विवदमानावेयातामहमद्राक्षमहमश्रीपमिति य एवं व्यादहमद्राक्षमिति तसा एव श्रद्दध्या- मे"त्यनेन (१० ५,१४, ४) चक्षुपो मुख्यत्वप्रतिपादनात् तस्यैव ज्ञानरूपत्वं मत्रोच्यते इतिज्ञेयं, विग्रहे ईक्षणे इति द्विवचनान्तमुक्तं परोक्षवादेन तदर्थकथने तु ज्ञानपरत्यादेक- वचनमेव युक्तमिति तथोक्तं, तथा भवतीति भगवानितिशेषः, चौर्येति चौर्यशङ्कायुक्ता- यामित्यर्थः, असिन् पक्षे चौर्यशङ्कामात्रं न तु वस्तुतश्चौर्य सर्वपतित्वादितिभावः, उभय- थापीति वस्तुतथौर्यपक्षे तात्पर्याज्ञानात् ज्ञाननाशः, चौर्यशङ्कापक्षे खरूपाज्ञानात् ज्ञान- नाशः इत्यर्थः ।।८। तामात्तेत्यत्र तद्दोपति तत्रैव स्थितौ तत्कृतो विरुद्धक्रियारूपो दोषः सात् , ताडनादि कुर्यादित्यर्थः, तस्या दोपेणेति कर्तरि पष्ठी, तत्कृतेन क्रियारूपदोपेण " " ·. . श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि पालकाः क्लिष्टा भविष्यन्ति, भगवत्स्वरूपे तु न भयमितिभावः ॥९॥ अन्वश्चमानेत्यत्र श्रोणीति द्वितीया द्विवचनान्तं ज्ञेयं, वस्तुतस्त्यिति आत्मजत्वस्य वासुदेवपर्यवसायित्वेन पञ्चमाध्याय व्यवस्थापितत्वादितिभावः, एतद्भावस्य पुरुषोत्तमपर्यवसायित्वे "भक्त्या त्व- नन्यये"तिवाक्यान् निरूपधिभावः स्यादेवस्याहुः जननीति, अत एव बजरत्नानां तथेति- भावः, भगवदर्थक्रिययेति क्रियात्रैपरीत्यं तु प्रतिकूलोपि भगवदर्थ श्रमः सार्थक इत्यनेन पूर्वमेव समाहितं, अन इति उत्सचिलयाविष्ठातृदेवानामपि यन्धविमोको भगवदर्थक्रियातो जायते तत एव हेतोरत्रापि केशमन्यः क्रियया विस्रंसितो जात इत्यर्थः,"स्वर्गे तपोह"मिति पाक्ये उत्पत्तिलयकर्तृणां बहुत्वमुक्तमतः केशानामपीति बहुवचनमुक्तं, ब्रह्मादीनामपि भक्तानामेव मोक्ष इति नियन्य व्यवस्थापितम् ॥१०॥ सोज्ज्वलेति उज्ज्वलादिशन्दा गुण- वाचका अपि, अत उज्ज्वलवर्णसहितेत्यर्थः,सोपाधिकमिति पुत्रत्वेन ज्ञान रूपप्रकरणोक्त- मित्यर्थः, निम्पाधिकमिति ज्ञानप्रकरणोक्तमित्यर्थः, व्याख्याने व्यामोहितवानिति भगवानितिशेपः, इदमपीति रोदनमित्यर्थः, नमित्यनेन परामृष्टं पूर्वोक्तं सितं प्रथम व्यामोहकमितिभावः, अञ्जन्मपिणीत्यत्र अञ्जन्ती मपी ययोरितिविग्रहः, अञ्जन्तीत्यत्र करणस कर्तृत्वविवक्षया शप्रत्ययः, अन एवेनि अक्ष्योारणसाधनीभूतरजोगुणयुक्त- त्वाद् दर्शने तस्सा अन्यथामावः सम्पर्धेतात एव हेतोरित्यर्थः, भक्तिर्वा भवेदिति धूलि- धूमरितश्रममुकूलितचरणारविन्ददर्शने स्नेहमरेणाङ्कमेवारोहयेदितिभावः, त्रिभिधमरिति पोक्तं मितमेवच्लोकोक्तं रोदनं मयं चेत्यर्थः, नानः परमुत्थास्यतीति पूर्व ज्ञान- प्रकरणे सर्वात्मभावाघिस्नेहो जनितस्ततो मोहिता सर्वात्मभावं न प्राप्स्यति किन्तु रूप- प्रकरणमम्पादितस्यविषयकाभ्यासरहिसपुत्रन्योपाधिकस्नेह एव पर्यवसिता मविष्यतीति- मावः, कापि स्नेहकटेति निरुपघिस्नेहांशः कोप्यग्रे न निरूपित इत्यर्थः, अग्रिमवाक्येषु निरुपविभाव उक्त इत्याराव ममाहितं अनिष्टेति, अनिष्टानां मारयिष्यामीत्यादि- क्यानामागरणानि कथनानीत्यर्थः ॥११॥ कृतागसं तं प्रमदन्तमित्यस विकृती नामत्यन्नं व्यामोहितवानिति भगवा योजना। निनिशेषः, भगवांस्तां आमक्तिन्युनतासम्पादनेन व्यामोहितवानित्ययः, १०-९-११ यथान उत्तरलीलाम्पिति श्रीयशोदानयनगोचरदेशतोतिरिक्तदेशसम्म धिन्यो या गोचारणादिलीलाम्नाम्वित्यर्थः, अन्यथेत्यादि यदि मोहं कृत्वामक्तिन्यूनतां न सम्पादयेत् तदा परमामक्तियमाद् भगवन् पनिकट एव स्थापयेत् , तथा सति भगवान् मजयगुन्दरीणां मनोरयपूग्णममया लीलां कथं कुर्यान् , अतो भगवान् समातुः सम्मि- मामनिन्यूनतां मम्पादिवरान, नदा मास्थित्या ग्रहारलीलामौकर्षमभूदितिभावः, तदन्दुक्तं अग्रिमका प्रतियन्धिकैच म्यादिनि ॥ ११ ॥ " . .

·A [१०-९-११] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च। कृतागसं तमित्यत्र, तचासुराणां मोहाय सतामपि च कुत्रचिदिति का० कारिकार्थः । तद् रोदनादिकमासुराणां मोहाय क्वचित् सतामपि मोहाय, तथा १०-९-११ च प्रथमस्कन्धे कुन्तीवाक्यं “सा मां विमोहयति भीरपि यद् विभेती"ति। त्यत्तवा यष्टिमित्यत्र अनेनेति पूर्वमात्तयष्टिकथनेनात्र यष्टित्यागकथनेन चानयन- लेग्वः। मपि लक्षितमेवेत्यर्थः, भगवद्धर्मानपीति भयादीनित्यर्थः, अनुपदोक्त- १०-९-१२ स्यैव विवरणमिदम् ॥१२॥ दानातवीर्यकोविदेत्यस्य विवृतो पूतनातृणावर्तादयो मारिताः कोस्या योजना। मारणे प्रयास इतीति इदमत्र हार्द, न ह्यत्र श्रीयशोदाया अपराधवशान् १०-९-१२ मारणयोग्यता निरूप्यते अपि तु भगवतो वीर्यस्वरूपमुच्यते पूतनातॄणा- वर्तादयो मारिता इति, कोस्या मारणे प्रयास इति तु वीर्यकोविदानां शुकादीनां ज्ञानं, इह तु "अतद्वीर्यकोविदे"त्युक्त्या एतादृग् ज्ञानं श्रीयशोदाया नाभूदित्युक्तं, वीर्यजाने तु भयं, स्यात् पूतनातृणावर्तादयो मारिता मामपि मारयेदिति, तथा सति बाललीलैव न सात् भयस्य प्रतिबन्धकत्वात् , अत एव तादृगैश्चर्यख्यापिका लीलां कृत्वापि माहात्म्यज्ञानं तिरोभावयति "वैष्णवीं व्यतनोन् मायां प्रजास्नेहमयीं विभु"रितिवाक्यात् , प्रकृतेप्य- तवीर्यकोविदैव प्रभुणा कृता न तु माहात्म्यज्ञानमुत्पादितं, तथा सति बन्धनमेव न कुर्यात् , 'पूतनावृणावर्तादयो मारिताः कोखा मारणे प्रयास'इति तु भयस्वरूपं विकृतं, यदि महिम- ज्ञान स्यात् तदा वीर्यज्ञानेन एतादृशं भयं सादिति, अतवीर्यकोविदात्योच्या तु भयं नाभूदित्युक्तं, तत् तु भगवतैव बाललीलाचिकीर्षुणा तथा कृतमिति अतद्वीर्यकोविदात्वं भूषणाय न तु दूपणायेतिज्ञेयं, अत्र प्रसङ्गे सुबोधिन्यां 'यथा पामरा अनिष्टागरणं कुर्वन्ती'- त्यादिकथनं मनोदुष्टे' त्यादिकथनं 'शुकोपि तां पयन्निवे'त्यादिकथनं आध्यात्मिकपण पुष्टिभक्तानां शिक्षार्थमिति ज्ञेयं, तत्र मूलं तु 'दानातवीर्यकोचिद'त्यादिशुकोक्ता निन्दा, यत्र श्रीयशोदायाः भगवत्यन्यथादृष्टौ एतादृशी निन्दा तत्रान्यस्य का वार्तेतिकैमुत्यद्योतनार्थ एतावान् व्याख्याविस्तारः, एतावता भगवति अन्यथादृष्टिर्न कार्या अपि तु महिमज्ञानेन स्नेहपूर्वक सेवैव कार्येत्युपदेशः फलितः, इदं त्ववधेयं, इह भगवत्खरूपमाहात्म्यविचारेण तदजानता माचरणानां निन्दा, स्वरूपज्ञानं तु मर्यादायां, श्रीयशोदायास्तु शुद्धपुष्टि- मार्गीयत्वात् भगवद्वन्धनं परमोत्कर्षाधायकं, अत एव "कृष्णाधीना तु मर्यादा साधीमा पुष्टिरुच्यते" इति तत्चदीपे पुष्टिभक्तिलक्षणमुक्तं, "यथा दामोदरलीलायां" इति व्या- ख्यातं च, वेणुगीताध्याये च "दामोदरावरसुधामपि गोपिकाना"मित्यस विकृती "भगवतो गोपिकाधीनत्वं सूचित"मित्यनेन च परमोत्कर्ष एवं प्रतिपादिवः, अत एवाग्ने शुकोपि "नमं विरंन्यो न भवो न श्रीरप्यङ्गसंश्रया" इत्यादिना श्रीयशोदायाः परममहिमान .

·.. श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि प्रदश्य पुष्टिभक्तिमार्गे प्रस्तोप्यति, तथा चाध्यात्मिकपक्षे निन्दामुक्त्वाधिदैविकपक्षे स्तुति- रेवेति शुकस्य तद्वाक्यव्याख्यातुर्भगवतः सुबोधिनीकारस्य निगृढ आशयो विद्वद्भिर्भावनीयः, आध्यात्मिकपक्षे यस्तुविचारो मर्यादया, आधिदैविकपक्षस्तु लीलाप्रधानो वस्त्वनुभव- साधकः पुष्टिमार्गेणेतिविवेकः ॥१२॥ न चान्तरित्यत्र न कस्मादपीति भगवतोन्तः कस्याप्यभावात् किञ्चिनिरूपिता- लेग्वः। न्तस्त्वयुक्तो भगवान् नेत्यर्थः, मूले अन्तरादिशब्दा भावप्रधाना ज्ञेयाः, ननु १०-९-१३ यथा गृहस्थितर्भित्त्यादिभिहमधं परिच्छिद्यते तथा भगवत्स्थितैर्हस्तपादादि- मिर्भगवत्परिच्छेदे तन्निरूपितमन्तस्त्वं सिद्धमेवेत्यत आहुः निरवयवत्वाचेति, हस्तादि- भावापन्नं स्वरूपमेव न त्ववयवावयविभावस्तत्रेत्यर्थः, आधारत्वे विति तुरप्यर्थे तदा- प्यन्तस्त्वं नास्तीत्यर्थः, नन्वाधेयनिरूपितमन्तस्त्वं आधारस्य जायत इत्याशक्य नायं नियम इत्याशयेनाकुः रूपादिष्विति, फले बीजनिरूपितान्तस्त्ववद् रूपनिरूपितमन्तस्त्वं नास्ति किन्त्वन्तहिप्ति रूपमस्ति, तन्निरूपितान्तस्त्वे बहीरूपाभावात् फलरूपः पदार्थोऽदृश्यः स्थादित्यर्थः, अनिरूप्यस्यति देशादिभिरितिशेषः, सर्वत्रेति पूर्वापरमावस्यैव विशेषतो व्ययहार्यत्वात् स एवोक्त इत्यर्थः, म्वरूपमपीति बहिष्ट्वादिकं भगवानेवेत्यर्थः, जगत्पदेन प्रमाणमप्युक्तमित्याहुः किञ्चेति, जायते गच्छति चेति, तथा च जायते इति जः बाहुल- कादनुपपदेपि ङः गच्छतीति गत् क्वियन्तं, जश्वासौ गचेतिविग्रहः, न गच्छेदिति लीनं न भवेदित्यर्थः, यदीति जगतः मत्ता न स्यादित्यर्थः, विवक्षितधर्मवत्त्यादिति अस्ति- मातीत्यादयो भगवद्धर्मा एव जगति प्रतीयन्त इतिभावः ॥१३॥ न चान्तर्न यहिरित्यस्य विवृतौ चकारादित्यादि चकारात् स शब्दोऽपि योजना। भगवति न प्रवर्तत इत्युक्तमित्यन्वयः, अन्तःशब्दव्यवहार्य १०-९-१३ आकाग इति अन्तम्त्ययहिष्ट्रव्यवहारस्याकाशाधीनत्वादन्तःशब्दव्यव- हार्यत्वमाकाशे, अतः म गब्दोपीति अन्तःशब्दोपीत्यर्थः, न घान्तर्न पहिरित्यने नान्तस्त्वनिषेधादन्तःशब्दव्यवहार्यत्वमाका, अतः स अन्तःशब्दोपि न भगवति प्रवर्तत इत्यर्थः, आधारत्वे स्वित्यादि "सेतुर्विधरण" इतिश्रुतेः मर्वाधारत्वं यद्यपि भगवतस्तथापि मगवति मर्वमम्तीनि वक्तुं युक्तं न तु भगवतः अन्तस्त्वमस्ति, तत्र दृष्टान्तः संपादिग्वित्यादि, घटादीनां रूपाधारत्येपि न घटान्तर्ति रूपं, तथा मत्यदृश्यः स्यादिति पम्य घटान्तर्यतित्वे चक्षुरप्रायन्यै नीरूपद्रव्यस्य चाक्षुपत्वं न सान् , नहि फलान्तर्वतीनि वीजानि फलग्रहणे घनायाणि भवन्ति, एवं घटान्तति रुपमपि चक्षुरपायं स्यात् , अत आधारत्वेपि अन्तर्वनित्वं न वक्तुं शक्यमतो भगवतो जगदाधारत्येपि न भगवदन्तर्जग- दिस्यर्थः, पूर्यापरं यहियान्तरित्यस विकृती पूर्वमाया मायान् न भवेदिति भगवतः .

·+ [१०-९-१४] लेखः, योजना, कारिकार्यश्च । पूर्वभावो यदि जगत् प्रति न स्यात् तदा भगवतः कारणत्याभावाज जगन् न भवेदित्यर्थः, परम्भावाभाव इति यदि भगवान् जगतः परो न स्यात् तदा जगत् न गच्छेद, कुत्र गच्छेदित्यर्थः, एवं सति जायते गच्छतीतिव्युत्पत्यभावे जगत्त्वमेव न सादिति हार्दम्॥१३॥ अधोक्षजमित्यत्र अतिप्राकृतेति विचाररहितेत्यर्थः, स्वाश्रयत्वेनेति पादयो. लेखा। राश्रयः अनिरूपत्वान् मुखस्य चाश्रय इति आघन्ताश्रयत्वात् तत्र बन्धन- १०-२-१४ मित्यर्थः ॥१४॥ तद्दामेत्यत्र पूर्वापरयोरिति दोपद्वयस्यैव प्रदर्शितत्वादन्तर्बहिर्भाव एव प्रतीतो न लेषः । तु पूर्यापरमात्र इतिभावः, केनापि धर्मेणेति मानुपत्वेन धर्मेण व्यापकत्वाद् १०-१-१५ मिनेनेतिज्ञापनाय द्वयॉलन्यूनतां सम्पाद्य पश्चाद् बन्धनं सम्पादितवान् , क्रोडीकृतस्य व्यापकाद् भेदे पूर्वमेव बन्धनं जातं स्यादितिभावः, टिप्पण्यां यथा जग. कर्तृत्वादेरिति ईश्वरस्य धर्मद्वयं जगत्कर्तृत्वादिकं कृपा च पुष्टिभक्तानां धर्मद्वयं भगव- नियामकत्वं दास्यं च, तथा च यथेश्वरस्य धर्मद्वयमध्ये जगत्कर्तृत्त्वादेर्न भक्तवश्यता- पादकत्वं किन्तु भगवत्पौरुषरूपत्वं तथा भक्तानामपि धर्मद्वयमध्ये एतद् भगवनियामकत्वं न भगवनियम्यतापादकं किन्त्वतिपौरुपरूपमित्यर्थः ॥१५॥ तद् दाम यध्यमानस्येत्यत्र रज्जुस्थूलतायामपि नोदरस्थौल्यमिति भगव- योजना। दुढरस तु न स्थौल्य, नन्वत्र कि प्रमाणं तबाहुः प्रतिविम्यादौ.तथोप- १०-९-१५ लब्धेरिति, श्रीयशोदासदने वर्तमानानि यानि दर्पणमणिस्तम्भादीनि तन भगवत्प्रतिविम्बोपलब्धावपि न भगवदुदरस्थौल्योपलब्धिरित्यर्थः ॥१५॥ सुबोधिन्या, एवमित्यत्र ततो रज्जूनामित्यादिना आसीदित्यन्तेन विस्मित- लेखः। पदार्थो विवृतः, विस्मिता गतगर्वेत्यर्थः ॥१७॥ समातुरित्यस्या- १०-१-१७-२२ भासे तादृशदुष्टेष्विति दोषारोपयुक्तेष्वितिनेय, सद्बुक्षेति सतां बुद्ध्या अयुक्तं सोपधिस्नेहवद् वश्यत्वमित्यर्थः, स्वमातुरित्यत्र कृष्णपदार्थकथने धर्म- रूपानन्दस्य विद्यमानत्वात् तदभावरूपदुःखाननुभवः आनन्दरूपत्वाच् च दुःखिताना- मसमक्षा, एतस्यैव विवरणं परदुःखमपीति, स्वस्थानन्दरूपत्वात् स्वसाक्षात्कारे दुःखमेन गग्यतीति स्वयं दुःखं न पश्यति मूर्यस्तम इवेत्यर्थः ॥१८॥ एवं सन्दर्शितेत्यत्र ननु भतया चेदिति भक्तवश्यतेतिपदे अक्षरार्थोयं भक्तत्वे सति वश्यः, भक्तत्वं भक्तिरेवेति भल्या पश्यत्वकथनेन तया धर्मधर्मिणामुपमर्द उक्त इतिभावः ॥ १९॥ नेमं विरंच्य इत्यत्र न तु केनचिदिति पूर्वमितिशेषः, खेदस्त्वित्यादि अन्तःकरणधर्मस्य खेदस्य गाने कथनेनान्तर्बहिः खेदः पूर्व निलपितः, तत्र बानदानेनान्तःखेदनिवृचिः, विदेहकैवल्य- दानेन देहाभावाद् बहिःखेदनिवृत्तिरितिद्वयं निरूपितम् ॥२०॥ नायं सुम्बाप इत्यत्र ·श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि ने तु भक्तानामिति कदाचिद् भक्ति विनापि सेवामात्रेण भक्ता भवन्ति तेषां न सुग्वाप इत्यर्थः ॥२१॥ कृष्णस्त्वित्यत्र पूर्वसम्बन्धमिति पूर्वासां सम्बन्धं गोपिकानां कासा- श्चिदपि गेहे गमनमित्यर्थः ॥२२॥ कृष्णस्तु गृहकृत्येष्वित्यत्र सखिशब्दवाच्यत्वादिति अर्जुनस्स सखित्वात् योजना। तद्वाचकार्जुनपदवाच्यौ यमलार्जुनावित्यर्थः, तथा च स्वभक्तसखा- १०-९-२२-२३ र्जुननामसरणेन तयोरुपरि महती भगवत्कृपा जातेतिभावः ॥२२॥ -नलोतिसुन्दरः सोपि कुजतुल्य इति यस्य नलकूपरस्य परमसुन्दरस्याग्ने नलोपि मन्दरत्वेन प्रसिद्धोपि कुजतुल्य इत्यर्थः ॥२३॥ इति नवमोध्यायः। 05215000 aa3929 दशमोध्यायः । दशमाघ्याये पूर्वानुवादे भक्तिरुक्तेति यच्ण्वतो भक्तिर्भवति तादृशं चरित्रमुक्त- लेग्यः । मित्यर्थः, कृष्णेति कृष्णसेवका नारदादयो दर्शनमात्रेण मोचका इति ०-० तद्वाक्यान् मोचने नैपु सकृपायोधनं तत्सख्ये हेतुरित्यर्थः, पड्गुण इति पद् गुणा यस्येत्यर्थः, तत्र हेतुः गुणानामिति, तत्रापि हेतुः स एव हीति, अहिकुण्डला- दिन्यापत्रयेपि भगवत एव गुणरूपन्यादित्यर्थः, वैराग्यमिति यत एतयोरविनाशि “पैराग्य शापान जातमित्यर्थः, वैराग्यदानेन नारदे वैराग्यसिद्धी "सेवकातादृशा यदी"ति न्यायेन भगवत्यपि सिद्धमितिमावः, अपूर्वत्वादिति शापेन मोक्षस्याथुतपूर्ववादित्यर्थः।। दशमाध्यायार्थनिरूपणकारिकासु वैराग्यं भगवद्धर्मः पटुण इति असिन्नध्याये योजना। वैराग्यं भगवद्धमों निरुप्यने मोपि भगवदैश्वर्यादिपगुणयानित्यर्थः, १०-१०-० तदनन् म्पष्टयन्ति गुणानां भगवत्यायेत्यनेन, वैराग्ये कारणद्वयमाहुः भगवद्वाक्यतो भवेदित्यारभ्य न निवर्तत केनचिदित्यन्तेन,भगवद्वाक्यत इति मरादिरूपादित्यर्थः,यद्वाक्यं फेनचिदपि विशेषतोन निवर्तत तद्वाक्याच् च वैराग्य मपेत् यथा नाग्दवाक्यान् शापरूपान् प्रकने तदनन् स्फुटयन्ति तादृशंशापरूपमित्यनेन । दशमाध्याय एवमिति का० ७३: । भक्तिमत्तेति यच् मृण्वतो भक्तिर्भवति मारिकाः। तादृशं चरित्रमुक्तमित्ययः, कृष्णसेयकमन्यम्य हेतुरिति "यट्टण्यतः" २०-१०-० कृष्णसेवकमन्व्यं भवनि तादृशं यमलार्जुनमगचरित्रमित्यर्थः,नलपरमणि- A ·७६० " 1 १०-१०-२ लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । ग्रीषयोमंगवदर्शने कृष्णसेवकनारदकृपाहेतुकत्वश्रवणाद कृष्णसेवकमख्यं भवेदितिभावः, वैराग्यमिति का०७४।। अत्र वैराग्यात्मको भगवद्धर्मः पङ्गुणः पड्गुणाः यस तादृशो निरूप्यते, अत्राध्याये "शापोद्यमस्तथा हेतु"रिति वक्ष्यमाणकारिकोक्तपडर्थनिरू- पणादितिभावः, तत्र हेतुर्गुणानां भगवत्त्वायेति, तत्रापि हेतुः स एव हीति, यतः कारणात् स भगवानेव गुणरूपेणाभवत् आविर्भूतः, अतो गुणानामपि भगवत्त्व- चोधनाय अबाध्याये पद्मिः प्रकरणैः पगुणो वैराग्यरूपो भगवद्धर्मों निरूप्यत इत्यर्थः, वैराग्यमित्यादि का० ७५, ७६ । अब नलकूवरमणिग्रीवयोरनिवर्त्यवैराग्य- जनकं शापरूपं नारदवाक्यं भगवद्वाक्यमेव ज्ञेयं, तथा च भगवतो नारदद्वारा वैराग्य- दातृत्वाद् भगवत्यपि वैराग्यगुणः सिद्ध इतिभावः, यद्वाक्यं केनचिदपि न निवर्तते नादृशं शापरूपं भक्तानामेव वाक्यं तद्वाक्यं भक्तद्वारा भगवद्वाक्यमेव, अतो मोक्षा- वधिःशाप इत्यर्थः, अत्र पट् प्रकरणानि विभजन्ते शापोधम इति, का० ७७,७८ एवं द्विचत्वारिंशच्छ्लोकः पद् प्रकरणानि, प्रथमश्लोक्न प्रश्नवेति त्रिचत्वारिंशत् , अपूर्व- त्वादिति का० ७९४ । शापेन मोक्षस्थापूर्वत्वाच् छोतुमिच्छा, तेन हेतुना "कथ्यतां भगवनेतत् तयोः शापस्य कारण"मिति परीक्षितः प्रश्नः, स्वस्य परीक्षितोपि तादृश- त्वेन ब्राह्मणशसत्वेन तद्वन् मोक्षाशयापि प्रश्न इत्यर्थः ॥७९॥ वारुणीमित्यस्याभासे सदुष्टेति दुष्टं दोपः भाव क्तः दोपसहितां क्रियामित्यर्थः लेग्नः । व्याख्याने सामीप्यसप्तमीति प्रक्रियायां सामीपिकमप्याधारमुक्त्या आधार- १०-१०-२ चतुर्षोक्तः, नयामास्ते इत्युदाहरणं चोक्तं, तत्पझे 'गङ्गायां घोप' इत्यत्रापि न लक्षणेति ज्ञेयम् ॥२॥ रुद्रस्यानुचरावित्यस्य विवृतौ पश्चादेव चलनस्योचितत्वादिति अनुचरपद- योजना । तात्पर्यमिदं, अनु पश्चाच् चरतीत्यनुचर इतिव्युत्पत्त्या रुद्रचलनानुचलन- १०-१०-२ मुचितं, तथा च "वेदः शिवः शिवो वेद" इतिश्रुतेः शिवस्य वेदरूपत्वान् तदनुचरैर्येदानुकूलमेव व्यवहर्तव्यं तथाकरणाभावादनुचितत्वं प्रदर्शितं, योगिनां भगः वचिन्तनस्थान इति “नारदाय प्रमोचन्त"मितिवाक्यात् ॥ २॥ रुद्रस्यानुचरौ भूत्वेत्यादीनां यण्णां श्लोकानां प्रत्येकमर्थानाहुरुन्मादश्चेत्यादि, का० कारिकार्थः। ८०, ८११ । नलकूपरमणिग्रीषयोरुन्मादप्नमादनिन्दिताचरणानि त्रिमिः १०-१०-२ श्लोकै क्रमेण निरूपितानि, महत्स्यपि नारदादिष्वपि तथाविधा सिद्धयर्थमिति पूर्वणान्वयः, चतुर्थश्लोकार्थमाहुमहतां दृशिरिति, महतां ना दृशिदर्शनं, कर्तरि पष्ठी नारदकर्तकं नलकूपरादिकर्मक दर्शनमित्यर्थः, तदुक्तं "अपश्यन, नारदो देवा" चिति,"तं दृष्ट्वा श्रीडिता देव्य" इति लोकार्थमाहुर्धाप्यं तयोर्न सामा . 1 -- ·.. . श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि का०८१, देवाङ्गनानां नारदे धाट्यं नेत्यर्थः, ततश्चोद्यम इति "तौ दृष्ट्" त्यनेनं शापोपक्रम इत्यर्थः ।।८१॥ यदृच्छयेत्यत्र. देवानामिति स्वारदस्य सम्माननं नमस्कारादिना, तदभावो देवानां :- लेखन, न सम्भवत्यतो मत्ताविति ज्ञातवानित्यर्थः ॥२॥ तं दृष्ट्रेत्यत्र कामोद्- १०-१०-५-७ बोधेनेति अनिष्टजननप्रकारकथनं,धान्येन धनमितिवदभेदे तृतीया ।।६।। तौ.दृष्ट्वेत्यत्र कर्माधिकारीति कर्मभिनिन्दितैरधिकारिणो जन्तोः फलं स्थावरता, तस, भावना उत्पादना कर्मणा फलोत्पत्तेः पूर्वमेवेत्यर्थः, ननु विधिसम्बन्धाभावे फलासम्भव इत्याशझ्याहुः महापुरुपेति महापुरुपदृष्ट्यैव फलमुद्रुद्धं नातो विध्यपेक्षेतिभावः ।।७।। न धन्य इत्यस्याभासे दोपस्येति श्रीमदस्येत्यर्थः, एतस्य तदुभयाजनकत्वं द्वादशाना- .. लेग्वः। .मित्यर्थः, तत्र बुद्धिभ्रंशद्वारा तदजनकत्वमेतच्छोकार्थः, दोपान्तरद्वारा १०-१०-८ तदजनकत्वमग्रिमाणामर्थ इतिविभागः, श्रीमदे एतदुभयाजनकत्वं शाप- हेतुतावच्छेदकमतः शापहेतु-दशमिरिति पूर्वोक्तेन न विरोधः, सद्बुद्धिरिति बुद्धिपदे- नान्तःकरणं बुद्धिः सती ज्ञानजनिका नोत्पद्यते इत्यर्थः, तदाहेति सत्याबुद्धेरनुत्पादनं भ्रंशपदेनाहेत्यर्थः, युद्धेः सतीत्वे चित्ताश्रितज्ञानजननात् तस्याश्चित्तत्वभवनात् ऊर्ध्वभावः, असतीत्वे तु तस्सा मनोरूपत्वभवनाद् भ्रंशः अधःपात एवेति भावः, बुद्धिभ्रंशहेतुरिति तथा च, मूले बुद्धि भ्रंशयतीति बुद्धिभ्रंश इतिविग्रहः, कर्मण्युपपदे अण् , सत्यायुद्धर्ज्ञान- जनकत्वे प्रमाणमाहुः "सत्वात् सञ्जायते" इति, तथा च सत्त्वकार्यस्य ज्ञानस्याभावा- दव्यभिचरितकारणस्य सत्चस्साभावोनुमेय इतिभावः, तस्येति चित्ताश्रितस्य ज्ञानस्य, त्रिविधं याधकं जनने प्रतिबन्धकमतो युद्धिभ्रंगकमित्यर्थः, गुणा इति ज्ञानस्य गुणा विषयाः, तथा च विरुद्धा निषिद्धा विपयाश्चित्ताश्रितज्ञानप्रतिबन्धका इत्यर्थः,विषयभोगे स्त्री मुख्यति मूले स्त्रीग्रहणं, आश्रयस्य चित्तस्य नाशकं द्यूतं, द्यूतेनान्तःकरणाशुख्या तस चित्तत्वं नश्यतीत्यर्थः, आश्रये चित्त यथार्थज्ञानविरोध्यन्यत् ज्ञानं जनयत्यासवः, मादे मत्यन्यदेय भासत इत्यर्थः, तथा च श्रीमदेन त्रिविधवाधकजननाद् बुद्धिः सती मानजनिका नोत्पद्यते, युद्धानजननरूपसतीत्वं न भवतीति चित्तत्वरूपोर्ध्वभावान् मनस्त्वरूपाधःपातलक्षणो भ्रंशो भवतीत्यर्थः, तथा च युद्ध्यभावान् न सन्मार्गसत्सङ्गाविति- भायः, मनोबुदिचितमितिक्रमः अहङ्कारखिप्वप्यनुस्यूतः, एवमन्तःकरणचतुष्टयं ज्ञेयं, दोपसंमर्गरूपादिनि भवति तथान्येन न भवतीनिशेषः, आभिजात्यादरित्यस्याभासमा अन्य इति, विद्यामद आन्तरो दोपः आभिजनो मदो पायदोपः तेष्वप्याधिक्येति तेपु प्रियपि मध्ये आधिक्यम्यापकः, स्त्रीणामितिशेषः ।।८।। " . .....।

·दुःखाभावे सावशेपे कर्मणि चा ताशजन्मनिवृत्तौ कर्मणां प्ररोहस्वभावत्वाञ् जन्मान्तरमेव इति तदुक्तमितिभावः, कर्मणा स्थावरत्वमात्रमुक्तमिति वने मालत्यादिवृक्षत्वमेव साइतः शापेन अजयक्षत्वं सम्पाय गवां छायाजननेन दुःखसहन नन्दामिनापकन्वेन चिरस्था- ..यित्वं च सम्पादितवांस्तेन भोगावशिष्टदोषांशग्रहणरूपोनुग्रहस्तेन वासुदेवमानिध्यमिति- भावः, वृक्षत्वे इति महावृक्षत्व इत्यर्थः, ननु कर्मणैवेति महावृक्षोपिझ्यावर एवेति कर्मणा. पीदं सम्भवतीति कर्मणैवेदमपि साधनीयं प्रसादेन किं, प्रसादो हि कमांसाध्यसाधको लेखः। [१०-१०-१९] लेखः, योजना, कारिकार्यश्च ७३ कारिकार्थः । न ह्यन्यो जुपतो जोप्यानित्यत्र विद्यामद इति का० ८४ । हन्यन्ते इत्यस्याभासे दोपान्तराण्याहेति अजितात्मपदस्थ सर्वपापकर्तृत्वेन व्या: चिख्यासितत्वादत्र बहुवचनं, खेष्टसाधनतेति इदमिष्टमिदमनिष्टमिति १०-१०-९-१९ विवेकवतां न तु मत्तानामित्यर्थः, अत इदमिति तथा च वस्तुतो नश्वरमपि शरीरमजरामृत्यु, एवं प्रकारेण देहं मन्यमानैरिति मूलेऽन्वयः॥९॥ देव- संज्ञितमित्यत्र प्रकृतेपि तदस्तीति अनुक्तमपि हिंसनं श्रीमदस्य हिंसाव्यभिचारादत्रा- प्यस्तीति ज्ञेयमित्यर्थः, अनेनेति यथा देहार्थकत्वाद् भूतद्रोहस्य तत्कर्तुः खार्थानानं तथा खीसेवाया अपि देहार्थकत्वात् तस्कर्तुरपि खार्थानानमिति इयादिपदाभावेपि विम्वप्रति- विम्वभावेन ज्ञापितमित्यर्थः ॥१०॥ देहः किमित्यत्र नित्यप्रलयपक्षमाश्रित्याहुः प्रत्यहं चेति, वैषयिकेति क्रेता बन्दीकर्ता वा तदेहं स्वकीयं मत्वा तद्विपयानन्नवखादीस्तसै ददातीत्यर्थः ॥११॥ आत्मौपम्येनेत्यत्र आत्मेति इदमर्थकथनं, विग्रहस्तु आत्मनः औपम्यं यत्रेति, तादृशेन ज्ञानेनेक्षत इत्यत्र प्रकारता तृतीयार्थः, घटत्वेन जानातीतिवद , औपम्यमिति स्वार्थे व्यञ् ॥१३॥ नित्यमित्यस्साभासमाहुः किञ्च मोक्षे इति, पूर्वश्लोके सात्यप्रकार उक्त इत्याशयेनाहुः यथा साड्ये इति, अहङ्काराभावः पूर्व श्लोके उक्त इतिशेषः, नित्यमित्यत्र तहेतुभूता तृष्णेति भोगहेतुभूता युभुक्षेत्यर्थः ॥१६॥ साधूना- मित्यत्र मूले विषमचित्तपदाभावेप्युपेक्ष्यैरितिपदेन तत्प्राप्तिरिति व्युत्पादयन्ति सम- चित्तानामिति समचित्तोपेक्ष्यत्वकथनेन विषमचित्तत्वमुक्तमित्यर्थः, धनस्तम्भैरितिपद- मेतत्त्रयकार्यत्वेनोक्तमित्याहुः अत इति ॥१८॥ तदहं मत्तयोरितिश्लोकस्वार्थमाहुः अतः श्रीमदेति, अतो दोपत्रयमिति खैणत्वमजितात्मत्वे हेतुः मत्तत्वं श्रीमदान्धस्त्र च तमसि मदे च हेतुः, अतो दोपत्रयमेव पर्यवसन्नमितिभावः ॥१९॥ यदिमावित्यत्र ज्ञाननाश इति "अत्यन्तनिन्दितै"रित्यत्र बहुवचनस्य त्रिले लेखः। पर्यवमानादत्र तमो मदः अजितेन्द्रियत्वं चेति दोपत्रयमुक्तं, तेषां मोगः १०-१०-२० क्रमेणोक्तः, इदं च कर्मफलं दुःवं शीघ्रमनिवृत्तिश्च शापफलं भवन न तु मोक्ष इत्यनुग्रहार्थ शापद्वयमुक्तवानितिभावः, इदं पञ्चकमपि वृक्षवं Hala १० ·क श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि वाच्य इत्यर्थः, स्वधर्मति उद्रिक्तसच्चस्य मदंशस्य धर्मः स्मृतिस्तदाविर्भाव इत्यर्थः, परेति एतेषां स्वीकारोवगणनेत्यर्थः, तथा च दोपाननुलक्षीकृत्य तानवगणय्य ग्रहणमिति यौगिकार्यः सम्पन्न इतिभावः, तदीयदोष इति कर्मणां प्ररोहखमावत्वाद् भोगे जातेपि यावानंशोवशिष्टस्तावानमामिर्गृहीतोऽवगणित इत्यर्थः ॥२०॥ "यदिमौ लोकपालस्ये"त्यादीनां त्रयाणां श्लोकानां प्रत्येकं वाक्यार्थानाहुरर्धन कारिकार्थः। दोपानुवाद इति का० ८५३ । अतोहतः स्थावरतामित्यत्र ज्ञान- १०-१०-२०-२१ नाश इति का०८६३। "तदहं मत्तयोर्माव्ये"तिश्लोके तमो मदः अजिते- न्द्रियत्वं चेतिदोपत्रयमुक्तं, तत्र तमःकार्य ज्ञाननाशः मदकार्य क्रियानाशः अजिते- न्द्रियत्वफलं भोगाभावः, एतत् वयं कर्मफलं, दुःखं शीघ्रं दुःखानिवृत्तिश्चेति द्वयं शापफलं "वातवर्षातपहिमा"दिसहनेन दुःखं महावृक्षत्वाद् बहुकालस्थित्या शीघ्रमनि- मृत्तिश्चेति वृक्षत्वे पञ्च दोपा भवन्तीत्यर्थः ॥८६॥ स एवमुक्त इत्यत्र तहोपेति हितार्थ शापदानेपि मनसि क्रोधो जातस्तत्परिहारा- लेखः। र्थमित्यर्थः, नारायणे क्रोधजयस्य "कामं दहन्ती"त्यनेन द्वितीयस्कन्धे १०-१०-२३ ब्रह्मणा व्युत्पादितत्वादितिभावः ॥२३॥ योजना। स एव मुक्त इत्यस्य विवृतौ शापदातुः प्रायश्चित्तमिति शापदातुः १०-१०-२३ नारदस्य प्रायश्चित्तं नारायणाश्रमगमनमित्यर्थः ॥ २३ ॥ देवर्षिर्म इत्यत्र भङ्गानन्तरस्तुत्या स्मृतिज्ञापिता भविष्यति अभङ्गे तु जन्मान्तर- लेखः। न्यायेन नलकूबरत्वं सान् न तु स्तुतिस्तदा स्मृतिर्जापिता न भवेदिति १०-१०-२५-२८ मावः, अतस्तावन्तमिति दोपांशमित्यर्थः, धनदांशे इति धनदत्वाद् धनमदोपि सम्भवति तदंशे इत्यर्थः, तत्रैवेति दोपांशं विहाय भक्त्यंश एवेत्यर्थः, शुष्का- विति म्यप्रवेशेन दोपनिवर्तनाव तपसेव शुष्कतां कृत्वेत्यर्थः, स्वाधिदैविकेति दार्वाधि- देविकोलूपलस्य भावस्तिर्यग्मयनं तेनेत्यर्थः, तद्विदीर्णमिति मूलं विदीर्ण विधायेत्यर्थः, नत इति मूलादित्यर्थः ॥ २५॥ इत्यन्तरेणेत्यत्र केवलमिति कृष्णत्वेनानन्दमयत्वाद् विमानमयाद पन्तरपि ययावित्यर्थः, मदानन्देति सच्चाद् दोपस आनन्दत्त्वाच् च दुःखस्य निचिरित्यर्थः ॥२६॥ यालेनेत्यत्र परमेति एतादृशोतिवेपो ययोः स्कन्धादीनां वर्तते इत्ययकथनं, विग्रहस्तु परमविक्रमिनयोरिवातिवेपो येषां तादृशाः कन्धप्रधालविटपा ययोरिति ॥२७॥ तत्राश्रिपेत्यत्र पूर्व स्फुरच्छन्दसावृत्तिरुक्ता ततः पक्षान्तरमाहुः प्रकाश माननि, साश्या फाप्सम्बन्धिन्या श्रिया स्फुरन्ती तावित्यर्थः, अम्मिन् परे कम इति पणनं प्रेयं, मममियेनि पूर्व ननपरत्वेप्यग्निमय तेजो न स्थितमतो भ्रम इत्यर्थः। .

·लेखः। . [१०-१०-२८] लेखः, योजना, कारिफार्थव ७५ स्तुतौ दशभिरित्यादि वृक्षाणां निरिन्द्रियत्वमते शापेन वृक्षत्वेन प्राणा इन्द्रियाणि नष्टा इति पुनः प्राणसम्पादन मिति सङ्ख्यातात्पर्य प्राणान् विघ्रति धारय- १०-१०-२८ न्तीतिप्राणभृतस्तादृशैः श्लोकैरित्यर्थः, आध्यात्मिक इति आध्यात्मिक- त्वै भौतिकत्वे वा सर्पसिन् गृह्यमाणे गृहोत, गङ्गानाने भौतिकाध्यात्मिकस्पर्शवत् , आधिदैविकग्रहणं तु भन्यधीनमतो नाध्यात्मिको न वा भौतिकः किन्त्वाधिदैविक- त्वेन सर्वरूप'स्त्वमेकः सर्वभूताना मिति श्लोकेनोक्तः, तेन ब्रह्मत्वेन सर्वत्र मानं फलिष्यति "वं महा"निति "गृह्यमाणैरितिश्लोकद्वयेनाध्यात्मिकाधिभौतिककर्तृत्वमुक्तं तेन मुक्तिः फलिष्यतीत्यर्थः, इदं फलद्वयं "सै तुभ्य"मिति “यस्यावतारा" इति च श्लोकद्वयेनोक्त- मितिज्ञेयं, वैराग्यनिर्णयमाहुरनेनैवेति, इदमेव सर्वत्वं ज्ञानं चेन् न जनयेत् तदा वैराग्यं कर्तव्यं ब्रह्मत्वेन ज्ञानाभावे सर्व त्यक्तव्यमित्यर्थः, एतदेव विघृण्वन्ति तदेत्यनेन, ननु षष्ठे श्लोके तु "ज्ञायन्त" इत्यनेन ज्ञानमेव निरूप्यतेतो भक्तिमाहतुरिति कथमुक्तमित्या- शङ्कयाहुक्तिसिद्ध्यै इति, तु पुनः पठे श्लोके यत् ज्ञानं निरूपितं तत् भक्तिसिद्ध्यै इत्यर्थः, सप्तमार्थमाहुरन्यथेति, अन्यथाभावो मानुपत्वं तच्छवाव्यावृत्यर्थमित्यर्थः,तद- युक्तमित्यारम्य नान्यथेत्यन्तैन दशमश्लोकार्थ उक्तः, भक्तिमतामित्यन्तेनाशङ्का, अंग्रे समाधानमाहुः भक्तिस्त्विति, तथा च इतीत्यस्थानन्तरं चेदितिशेपो ज्ञेयः, अयं निर्णयो "वाणी गुणानुकथने इतिश्लोकेन सम्पन्न इत्यर्थः, प्रसङ्गादेकादशस्याप्यर्थमाहुः गुणेति, प्रधानशब्दो भावल्युडन्तत्वपक्षे धर्मवाचकः, तथा च गुणरूपः प्रधानरूपश्च भावो गौणत्वं प्रधानत्वं तद् यस्य तच्चमित्यर्थः, तदेकत्र विरुध्यत इति गौणत्वं स्वीकृत्य लीलां कृत- वानितिभावः, इदं "दाना चोलूसले पद्ध" इत्यस्य विवरणे स्फुटम् ॥२८॥ कृष्ण कृष्ण इत्यस्याभासे अन्यथेति स्वरूपज्ञानामावे इत्यर्थः, व्याख्याने, लेखः। वीप्सातः पक्षान्तरमाहुः कृष्ण इत्यारम्य तथोक्तमित्यन्तेन, नामरूपे १०-१०-२९ इति मानुपत्वेन प्रदर्शितं रूपं तदुद्ध्या व्यवहार्यमाणं नाम चेत्यर्थः, तस्मिन् पक्षे इति पुरुषत्वमात्रपक्षविकृतो भवेदनः परत्वमुक्तमित्यर्थः, कार्यस्येति अन्यथात्वे अन्यनिमित्तकत्वे समवायिमात्रस्य मृदादेखि निमित्तापेक्षया गौणत्वं स्यादिति- शेपः, मूलस्थरूपपदस्याग्रे निरूपकत्वार्थोपि व्याख्येयस्तमादायेदमुक्तं, निरूपकं निमित्त- त्वेन ज्ञापकमित्यर्थः, अवयुत्येति सर्वमेव कदाचिद् व्यक्तं कदाचिदव्यक्तमिति प्रथमः पक्षः, किञ्चिद् व्यक्तं किञ्चिदव्यक्तमित्यवयुत्यानुवादः,अययुल्यामिश्रीकृत्यानुवाद इत्यर्थः। स्तुतिश्लोकार्थनिरूपणे द्वयं तस्मादिति यतः अयं भगवानाधिदैविकः अतः तस्मात् योजना। आधिदैविका द्वयं भौतिकाच्यात्मिकरूपं द्वयं जायत उत्पद्यते इत्यर्थः, १०-१०-२९ ज्ञानभक्ती फलिप्यत इति ब्रह्मत्वेन सर्वत्र ज्ञानं फलिष्यति माहा- " ·. श्रीदशमस्कन्धसुयोधिन्युपरि म्यज्ञानेन भक्तिः फलिष्यतीत्यर्थः ॥ २९ ॥ स्तुती 'कृष्ण कृष्ण महायोगि'नित्यादिदशश्लोकार्थान् विचारयन्ति दशभिरिति, का. कारिकार्थः। ८७१ प्राणशब्द इन्द्रियवाची वृक्षाणां निरिन्द्रियत्वमते शापेन वृक्षत्वे प्राणा १०-१०-२९ नष्टा इति पुनः प्राणसम्पादनार्थमिति सङ्ख्यातात्पर्य, प्राणान् बिग्रति धारय- न्तीति प्राणभृतस्तादृशैः श्लोकैरित्यर्थः,ज्ञानेति का०८७ अत्र स्तुतौ द्वयोरपि निर्णय उक्ता, नाननिर्णयेनैव वैराग्यनिर्णय इत्यग्रिमकारिकायां वक्ष्यन्ति "अनेनैव तु वैराग्य"मित्यादिना, मूलरूप इति का०८८३। मूलादिरूपाणि क्रमेण श्लोकत्रयप्रतिपाद्यानि, "कृष्ण कृष्णे". त्यायश्लोके मूलरूपः, जगद्रूपो देहेन्द्रियादिरूपः, मध्यरूपो महत्तत्वप्रकृत्यादिरूपा, "गृह्यमाणैस्त्वमग्राह्य" इति चतुर्थश्लोकार्थमाहुर्माहात्म्येति का०८९ । आध्यात्मिक इति का० ९०३ । यसात् कारणात् सर्वस्मिन् गृह्यमाणेपि पुरुषोत्तमो न गृह्यते ततो हैतोरयं पुरुषोत्तमः आध्यात्मिकरूपः आधिभौतिकरूपश्च न भवति, किन्तु दैविकत्वेन सर्वरूपः स्यात् , तस्मात् पुरुषोत्तमात् द्वयमाध्यात्मिकमाधिभौतिकंच जायते इत्यर्थः, "त्वमेकः सर्वभूताना"मिति द्वितीयश्लोके आधिदैविकत्वेन सर्वरूपत्वमुक्तं, “त्वं महा"निति "गृह्यमाणै"रिति श्लोकद्वयेन आध्यात्मिकाधिभौतिककर्तृत्वमुक्तं, अत इति का० ९१ ॥ "त्वमेक" इति श्लोकोक्तं सर्वरूपत्वं जीवानां ज्ञानं फलिष्यति, श्लोकद्वयोक्तमाध्यात्मिका• घिमौतिककर्तृत्वं च भक्ति फलिष्यतीत्यर्थः, अन इति का० ९१ अतः ज्ञानभक्तिफलना- देव"तस्मै तुम्य"मिति पञ्चमश्लोके ज्ञानं, “यस्यावतारा" इति पठश्लोके च भक्तिमाहतु रित्यर्थः, अध्यायार्थसङ्गतिं दर्शयन्तो वैराग्यनिर्णयमाहुरनेनैवेति का० ९२१ । अनेन माननिरूपणेनैव वैराग्यं निरुपितं भवतीत्यर्थः, तत्र प्रकारमाहुर्तानाजनकना यदीति, प्रात्वेन ज्ञानाभावे सर्व त्याज्यं, अन्यथा त्यागाभावे विनाशः स्यादित्यर्थः,भरिस- सिौ इति भक्तिसिद्ध्यै तु यज् ज्ञानं तत् पष्टे विनिरूपितं का० ९३: । यस्या- यतारा" इतिश्लोके इत्यर्थः, “म भवान मर्वलोकसे"ति सप्तमश्लोकार्थमाहुरन्यथेति का० ९३३॥ नमः परमकल्याणे" त्यष्टमश्लोकार्थमागुर्भगवन्तं नमस्कृत्येति, "अनुजानीही"ति नवमलोकार्यमामुर्गमनप्रार्थना कृतेति, ननु तयोर्मक्तत्वेन भगवन्तं परित्यज्य गम नाय प्रार्थनं कथमित्याशकापूर्वकं तत्परिहारमाहुस्नदयुतं भक्तिमतामित्यादिना, का? ९४१, ९५३ । नदयुक्तं भक्तिमतामित्याशङ्का, अग्रे भक्तिस्तु पहुणेत्यादिसमाधान, वया च तदयुरा भत्तिमतामितीत्यसानन्तरं चेदिनि शेपग्रन्थो ज्ञेयः, एतेन "वाणी गुणानुकथने” इति दशमश्लोकार्थ उक्तः, मक्तेः पडङ्गान्येतच्छ्लोकोक्तानि कीर्तनश्रवणा- दीनि, तपा च तारामक्तिकरणाप गमनमिनिमावः, ननु बजेपि मक्तः सह भक्ति- मम्मये किं. परोसमजनेनेत्यारावाहुर्गुणप्रधानेत्यादि, का० ९६, ९७४ । भगवान् . " ·.. लेखः। [१०-१०-३०] लेखः, योजना, कारिकाथश्च । गोकुले भक्तप्राधान्येन स्वगौणभावेन च लीलां करोति, इमौ तु तादृशलीलायामनधिका- रिणी, एकस्यामेव गोकुललीलायां व्रजस्यैः मह गुणभाव एताम्यां सह प्रधानभावश्च विरुध्यते, अतः कारणाद् गमनप्रार्थना कृतेति पूर्वेणान्वयः, ननु बन्धमोचनं ताम्यां कुतो न कृतमित्याशक्याहुरत्र भगवान लीलामिति अत्र गोकुले भगवान् खस्यैव रस- मोगार्थ गौणमावेन स्वयं लीलां कर्तुं समुद्यतस्तेषु वा रसाधिक्यसिद्ध्यर्थ तदधीनो जात इति निर्णयो नलकूबरमणिग्रीवयोर्नासीत्, किन पक्षद्वये स्वार्थलीलापक्षे परार्थ- पक्षे च ताभ्यां भगवत उलूखलबन्धनविमोचनं नैव शक्यमिति तादृशलीलायां स्वान- धिकारं मत्वा भक्तैः सह परोक्षमजनसिद्ध्यर्थ गतावितिभावः, इदं "दाना चोलूखले बद्ध"इत्यस्य विवरणे स्फुटम् ॥ ९७४ ॥ त्वमेक इत्यत्र स्वात्मपदेन जीवकथने देहा इति प्रथमावहुवचनान्तं ज्ञेयं, देह- स्वात्मेतिपाठेऽर्थमाहुः आधिभौतिकादीनामिति,देहदयेति देहपदेन १०-१०-३० स्थूलशरीरं इन्द्रियपदेन सूक्ष्मशरीरं तयोः स्वात्मनश्वेश्वर इत्यर्थः,साहित्य- मार्थिकं ज्ञेयं, अव्ययपदव्याख्याने अक्षरत्वेन हेतुना समवायित्वं साधितं, यद्यपि सर्व त्वेनापि हेतुना सम्भवति तथापि वाक्येन सर्वव्याप्त्यापि सर्वत्वमम्मवात् सर्वत्वं न सम बायित्वव्याप्यमतोक्षरत्वमेव हेतुः, वस्तुन इति समवेतस्य वस्तुनः स्वपरिच्छिन्नत्वधर्मेण समचायिपरिच्छेदयोधकत्वं नास्तीत्यर्थः, परिच्छेदकत्वं परिच्छेदयोधकत्वमित्यर्थः, अत इति भगवतः ममयायित्त्वे दोपाभावादित्यर्थः, टिप्पण्यां, परिच्छेदापात इति परिच्छेद- प्रत्यर्थः, घटादेः समवापिनो मृदादेरपि परिसिन्नत्वादितिभावः, सर्वभवनेति स्वस्यैव सामध्येन तथाविर्भावो न तु निमित्तान्तरापेक्षा, अतस्तादृशसामर्थ्यवति न मा शङ्केत्यर्थः, तत्कृतेति समवेतपरिउिन्नत्वकृतेत्यर्थः, सुबोधिन्यां निर्दिष्टमिति आधिभौतिकादीना- मीश्वरत्वेन पूर्वोक्तमित्यर्थः ॥३०॥ गृह्यमाणैरित्यत्र तद्पोपीति ते घटादयो रूपाणि धर्मा यस्य पटादिधर्मक इत्यर्थः, प्लेग्वः धर्माणामिति धर्मत्वाद् धर्मिमहमानं त्वदाश्रयत्वात् त्वद्रूपाश्रयसहमान- १०-१०-३२ मित्यर्थः, प्रकृतिरिति स्वरूपमित्यर्थः, यथा निर्मले जले तलभूमिः सम्यक् प्रतीयते न तु ममले तयेति जेयं, तत्र प्राकृत इति विकार मति प्रकृतिसिद्धः पदार्थ- स्तिरोभवतीत्यर्थः, एवमाश्रयसहभाननियमपि तद्ग्रहणेन गृहीतो न भवतीत्यत्र हेतुरुक्तः, धर्मिमहमाननियमपि तैः महमानं नैतिपक्षे तु कपनार्थ प्राकृतैरितिपदमित्या- सयेन तदामाममाहुः म्वप्रकागमेय हीति, मानस धर्मा विपयाः, यथा जतिपयः सह खेपां विषयाणां प्रकाशो येन तादृनं नानं मामते, विपयविषयकवानवानहमिति प्रतीति यत एवेत्यर्थः, ननु यया मूर्यादीनां पटादिप्रकाशकवान् न वैः सहमानं वयां . , " . .

·७८
श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि
भगवतोपि न भानमित्याशक्य दृष्टान्ते खप्रकाशमेवेत्युक्तं, सूर्यादयस्तु सर्वमेव प्रकाशयन्ति
न तु तमेव विषयमित्यर्थः, भगवानपीत्यपिशब्दस्य प्रकाशयनित्यनेनान्वयः, प्रकृति-
हीति यथा प्रकृतिः पुरुपाच्छादिका तथा प्राकृता भगवदाच्छादका इत्यर्थः, ननु तदा तै-
ज्ञानं कुतो नाच्छाद्यते इत्यत आहुः ज्ञानं त्विति पुरुपनिष्ठमतो धर्मेभ्यः पृथक् स्थितत्वान्
न-तैस्तदाच्छादनमित्यर्थः, हेतुं वदनिति भक्तिप्रवर्तनं हेतुज्ञेयः, भक्तिमार्गप्रवर्तक-
त्वमाहेति स्वरूपस्य ज्ञानायोग्यकरणेन भगवता भक्तिमार्ग एव प्रवर्तित इतिभावः ॥३२॥
तस्मै तुभ्यमित्यत्र केवलमिति नम इत्यनेनान्वेति, तत्पदस्य परोक्षवाचकत्वात्
तस्मै इत्यनेन दुर्जेयत्वमुक्तं, युप्मच्छन्दस्य प्रत्यक्षवाचकत्वात् तुभ्यः
१०-१०-३२-३५ मित्यनेन नानाविनोदयुक्तत्वमुक्तं, विनोदार्थमेवेच्छया व्यवहार्यो
जात इतिभावः ॥३३॥ यस्यावतारा इत्यत्र तेप्ववतारा इति तेषु मत्स्याद्याकारेषु
सम्वेषु पुरुषोत्तमस्यावतरणानीत्यर्थः, तथा च सच्चस्खैव प्रत्यक्षं, आविष्टपुरुषोत्तमज्ञानं
त्वानुमानिकमेवेत्यर्थः ॥३४॥ स भवानित्यत्र एकदेशभावमिति तथा च "तत्रांशेना-
वतीर्णस्ये" त्यत्रोक्तः अंशपदस्सार्थो ज्ञेयः ।।३५॥ वाणी गुणानुकथन इत्यत्र अवती-
र्णस्येति भक्तेष्वाविष्टस्येत्यर्थः ॥३८॥
यदूनां पतये नम इत्यस्य विवृतौ भगवान् खामी फलमिति यदा भगवान्
योजना। भक्तिमार्गरीत्या स्वामी भवति तदा फलरूपो भवतीत्यर्थः, तत्र
१०-१०-३६ दृष्टान्तः यथेति, “यदूनां निजनाथानां योगमायां समादिश"दिति-
लेग्वः।
वाक्यात् ॥३६॥
कारिकार्थः। नमः परमकल्याणेतिश्लोके यारत्रयनमःशब्दार्थमाहुः आदीति का
१०-१०-३६ ९८३ | कायवाङ्मनोभिरिति स्फुटं विवरणे ।। ९८ ॥
अनुजानीहीत्यस्य विवृतौ भूमन्नितिसम्योधनं स्वस्य तत्र स्थातुमयोग्यार्थ-
पोजना। मिति “यो वै भूमा वत्सुख"मित्यादिभूमविद्यासिद्धस्वरूपनिर्देशेन सर्वत
१०-१०-३७ आधिक्यरचनात् परमकाष्ठापन्नस्य परब्रह्मणोन्तरङ्गलीलास्याने स्थातुम-
योग्यत्वमित्यर्थः, अयोग्यार्थमिति भावप्रधानो निर्देशः, अयोग्यत्वार्थमिति फलति॥३७॥
वाणी गुणानुकथन इत्यत्र यागिति का० ९९ । वागादिकार्याण्याहुः कीर्तने
कारिकार्पः। इति का० १०० गुणानां सरणे रूपस्य दास्ये इत्यर्थः, अवतीर्णस्येति
१०-१०-३८ मक्तप्पाविष्टस्पेत्यर्थः, 'दृष्टिः सतां दर्शने'स्त्विति मूलानुरोधात् अव:
तीर्णस्यतिपदेन मतामप्ययतारतुल्यत्वं योषितम् ॥१००४॥
लेसः
सामं ममेत्यत्र स मापदातुरिति दुःखरूपः शापदातुरपकारः शाप:
१०-१०-४० समानाधिकरणो भवतीत्यर्षः, ज्ञानरूप इति वग्निरूपक इत्यर्थः ॥४०॥

·' ११०-१०-१०] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । ज्ञातं मम पुरैवैतदित्यत्र शापो ह्यपकारे भवतीति न हि भवद्भ्यां मुनिना योजना। शापो दत्तः किन्त्वनुग्रहः कृतः, तत्र हेतुः, शापोह्यपकारे भवतीति, १०-१०-४० यद्यपकारः सात् तदा शापत्वेन गण्येत, इह तूपकारः कृत इति न शापत्वमितिभावः, स शापदातुः समानाधिकरण इति शापदातुःशापदासम्बन्धी शापदात्रा कृत इतियावत् , शापदात्रा कृतोपकारः शापसमानाधिकरणो भवति यत्र शापस्तत्रैवापकारो भवतीत्यर्थः, प्रकृते तु शापाधिकरणयोर्यमलार्जुनयोरपकारादर्शनात् प्रत्युत भगवत्सम्बन्धलक्षणोपकारदर्शनान् न शापत्वमपि त्वनुग्रह एवेति हार्दम् ॥ ४० ॥ साधूनामित्यत्र अत एवेति कर्मणा तमसो निवर्तितत्वादेवेत्यर्थः, वस्खादीनां लेखः सृष्टिकर्तृत्वात् तद्भावो राजस इतिभावः, सनकादय इति ज्ञानेन १०-१०-४१-४३ रजसो नाशनाद सात्रिका भवन्तीत्यर्थः, "सत्चात् सञ्जायते ज्ञान" इतिवाक्यात् सनकादीनां सात्विकत्वं, मद्भावमिति भक्क्या सत्त्वस्यापि नाशनात् निर्गुण- भावं प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥४१॥ इत्युक्तो तमित्यत्र लीलाभावादिमिरिति बद्धोलूखल- सैव नमनादिति भावः, लीला दाम्ना बन्धनं, भावो मानुपभावः, आदिपदेन तत्का- लोचितसभयत्वादिकं तथा चेष्टया स्थितिश्च, कैरप्यमोहितावित्यर्थः ।।४।। इति दशमोध्यायः। " DE 0 Derase-9928929 एकादशोध्यायः । एकादशेध्याये सर्वभावेनेति सर्वेषां करणानां भगवद्विपयकत्वजनको निरोध इत्यर्थः, लेखः। निबन्थे तथा लक्षणात् , पुंसां चेति उक्त इतिपूर्वेणान्वयः, कृष्णभाव १०-११-० इति भगवत्ता कृत इतिशेषः, तेन त्याजयित्वेत्यस्य समानकर्तृत्वं, तथा च हि यतो निरोधः सर्वभावेन वर्णनीयस्ततो हेतोः सामान्यत उक्कोप्यशेषतः पूर्वावस्यां प्रपञ्चनिष्ठारूपांत्याजयित्वा भगवता कृतो नन्दस्य कृष्णे भाव आसक्तिस्पो विशेषत एकादशे निरूप्यत इतिश्लोकद्वयस्यैकान्वयः, सगुण इति गुणसहितो धर्मी निरूप्यत इत्यध्यायार्थ उक्तः, स्वार्थ त्विति परार्थाः पञ्च निरोधाः पूर्वमुक्ताः, "य- वतोपैत्यरति"रितिवाक्याच्छोतॄणामरत्यादिनिवृत्त्यर्थमेव ते निरोघा इति पगर्थत्वं, स्वार्थ कार्यो यो निरोधो लीलारूपः स भगवानेवातः सप्तधा उक्त इतिशेपः, तथात्वमिति कार्यस्य लीलारूपस्य भगवत्वं व्यवस्थापितमपि पुनः सङ्ख्यातात्पर्येण ज्ञाप्यने इत्यर्थः, सर्वस्वमिति यथा मार्गान्तरे आत्मनः सर्वस्वत्वात् तदर्थमन्यत्याग उक्तः "आन्माध सकतं त्यजे"दिति तथात्र भगवतः सर्वस्वत्वात् वदर्थ सानत्याग इत्यर्थः, वत्सेति दोपस्य ·1- श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि वत्समात्रसम्बन्धित्वात् तदाकृतित्वं, स च तावद्रूप एव न तु यक इव दैत्योपि कश्चिदत- स्तन्मारणमेव तनिवृतिरूपमित्यर्थः, तथा न दम्भस्य गोपालमात्रदोपत्वं, तथा सति तदा- कृतित्वं स्यात्, किन्तु सामान्यतो दोपरूपत्वमतः प्रसिद्धिवलाद् पकाकृतिः, स च यमुना- जलपानेनैतेभ्यो निर्गतः आकृतिसाम्याद् पके दैत्यो निविष्टोतस्तनिवारणेन गोपालदोषो झ्यावर्त्यत इतिविमेदः, अत इति हरीच्छात इत्यर्थः, तदर्थमेवेति सर्वभावेन निरोधार्थ- मेवेत्यर्थः । एकादशाध्यायविवरणारम्मे कारिक मोचनं मुग्धलीला चेत्यारभ्य सगुणो योजना। हरिरित्यन्तं "गोपा नन्दादय" इत्यारभ्य "विमुमोच हेत्यन्तं पड्मि- १०-११-० र्मोचनं, "गोपीमिः स्तोमित" इत्यारभ्य "बालचेष्टित"रित्यन्तं त्रिमि- मुग्धलीला, "गोपवृद्धा" इत्यारम्य "राममाधवयोपै"त्यन्तं पोडशभिः स्थानान्तर- परिग्रहः, "एवं बजौकसा"मित्यारभ्य "चेस्तुः प्राकृतौ यथे"त्यन्तं चतुर्भिः तत्र लीला अन्दावने लीला,"कदाचिद् यमुनातीर" इत्यारम्य "चारयन्तौ विचरतु"रित्यन्तं पड्मि- पत्सवघलीला, इह सार्धपञ्च श्लोका एव अन्यत्र उपलभ्यन्त तथापि "वत्सासुरं हतं श्रुत्वा बजे गोप्यश्च विसिता" इत्यर्घश्लोकैन पद् श्लोका भवन्ति, "स्वं स्वं वत्सकुल"मित्या- रम्य "ऐक्षन्त पितेक्षणा" इत्यन्तं नवमिर्यकवघलीला,"अहो यतास्य पालये"त्यारम्य "मर्कटोत्सवनादिमि"रित्यन्तं पञ्चभिर्ज्ञानलीला,एवं सप्त पदार्था असिन्नध्याये निरूपिता इति ऐश्वर्यादिषद्गुणयुक्तो धर्मात्राध्यायार्थ इति सङ्ख्यातात्पर्य, सर्वखं हरिरेवेतीति गोकुलस्यानां सर्वस्त्र हरिरेवास्ति यतोतः भगवदर्थ चिरकालस्थितिस्थानवृहद्वनत्यागो निरूप्यत इत्यर्थः, वृन्दावने स्थितावित्यादि वृन्दावनगमने भगवत्तोप एव प्रयोजनं न तु प्रयोजनान्तरं गोकुलस्यानामस्तीतिज्ञापनाय "पृन्दावनं गोवर्धनं यमुनापुलिनानि च मीक्ष्यासीदुत्तमा प्रीती राममाधवयोर्नृपे" त्यनेन लीलोपयोगिपदार्थ भगवत्मीतिरुक्ते- त्यर्थः, स्थानत्यागे हरीच्छैवेति गृहद्वनस्य त्यागे हरेपृन्दावनाधिकरणकरमणेच्छव कारणमित्यर्थः, न तु दुष्टतेति गृहदनस्य पूतनादिसमागमनजन्यदुष्टता गृहद्वनत्यागे न कारणमित्यर्थः, तत्र हेतुः अनापि यकवत्सौ विनाशिताविति, वृन्दापनेपि धक: बत्सयो शनादिदं चितं, दैत्यागमनं तूमयत्र दैत्यानां नाशोप्युमपत्र, अतो न पहइन दुष्ट न या पृन्दापनं दुष्टमिति, तर्हि वृहदनत्यागे को तरिति चेत हरीचेतिपूर्वमुक्तमेव । एकादशाप्पा निरोधः सर्वमायेनेत्यादि का० १०१६,१०२: । पूर्व सामान्यत कारिफार्षः। उक्तोपि नन्दस निरोधोसिमस्याये पूर्वावस्थां प्रपभासक्ति त्याजयित्वा १०-११-० विशेपतो निरुप्यत इत्यर्थः, एतदध्यायप्रतिपाद्यानर्धान् श्लोकमा १. भामिति र .

·, 1 १०-३१-०] लेखा, योजना, कारिकार्थश्च । निरूपणपूर्वकमाहुर्मोचनमित्यादि का० १०१, १०४३। "गोपा नन्दादय" इत्यारम्य "विमुमोच हे"त्यन्तैः पद्भिर्मोचनं,"गोपीमिः सोमित"इत्यारभ्य पालचेष्टितै" रित्य- तैत्रिभिर्मुग्धलीला, "गोपवृद्धा" इत्यारभ्य "राममाधवयोर्नृपे"त्यन्तैः पोडशभिः स्थानान्तरपरिग्रहः,"एवं ब्रजौकसा"मित्यारभ्य “चेरतुः प्राकृतौ य"त्यन्तैश्चतुर्भि- स्तत्र वृन्दावने लीलेत्यर्थः,"कदाचिद्यमुनातीर"इत्यारभ्य "चारयन्तौ विचरतु"रित्यन्तैः पभिर्वत्सवधलीला, इहलीलायां सार्धपञ्चश्लोका एव,अन्यत्र पुस्तकेप्पलभ्यन्ते तथापि "वत्सासुरं हतं श्रुत्वा बजे गोपाः सुविमिता" इत्येवंश्लोकार्घ श्रीभागवतपीयूपसमुद्रमथन- क्षमैप्सहार्दज्ञैः श्रीमदाचार्यवयः पूरितमिति पद् श्लोका भवन्त्येव,"खं खं वत्सकुल"मि- त्यारम्य"ऐक्षन्त वृपितेक्षणा"इत्यन्तैर्नवभिर्यकवघलीला, "अहो वतास्य वालपे" त्यारभ्य "मर्कटोत्प्लवनादिमि"रित्यन्तैः पञ्चभिर्ज्ञानलीला, यद्यपि नन्दादीनां भगवद्ज्ञानं त्रिमिः लोकैरेवोक्तं, तथापि द्वाभ्यामुपसंहार इति पञ्च, एवं सप्तपदार्था असिन्नध्याये निरूपिता इति ऐश्वर्यादिषड्गुणयुक्तो हरिर्धी अध्यायार्थ इति सङ्ख्या तात्पर्य, स्वार्थ स्विति का. १०४ापरार्थाः पञ्च निरोधाः पूर्वमुक्ताः "यच्यतोपैत्यरति"रिति वाक्याच् छोतृणामर- 'त्यादिनिवृत्त्यर्थमेव ते निरोधा इति परार्थत्वं, खार्थ कार्यो यो निरोधो लीलारूपः स भगवानेवातः । सप्तधा उक्त इतिशेपः, तथात्वमिति कार्यस्य लीलारूपस्य भगवच्चं व्यव- स्थापितमपि पुनः सङ्ख्यातात्पर्येण ज्ञाप्यत इत्यर्थः, स्थानत्यागे हेतुमाहुः सर्वस्वमिति का. १०५३ । वृन्दावन इत्यादि का० १०६४ | "वृन्दावनं गोवर्धनं यमुनापुलिनानि च वीक्ष्यासीदुत्तमा प्रीती राममाधवयोपे"त्यादिना लीलोपयोगिपदार्थेषु या प्रीतिरुक्ता सा पूर्वोक्तज्ञापनायेत्यर्थः, वत्सचारणेत्यादि का० १०७ । वत्सचारणदोपस्य निवृत्तिरूपं वत्सासुरमारणमित्यर्थः, अनीश्वरस्यैव कार्य वत्सचारणमितीश्वरस्य तत्क- रणमनुचितमितिदोपचुद्धिस्तन्मारणकथया निवार्यते, न ानीश्वर एवम्भूतं ज्ञातुमेवं हन्तुं वा शक्तो भवत्यतस्तन्निवृत्तिः, किञ्च वत्साश्च तच्चारणं च तयोः सम्बन्धिदोपपत्यप्यर्थः, चासानां पशुत्वेन कण्टकशर्कराक्षेत्रप्रवेशहेतुभूतभाव एव दोपः, कण्टकादौ चारजनितो. पराधश्चारणदोपः, म दोपस्तदाधिदैविकवत्सासुरमारणेन निवारित इति टिप्पण्यनुसारेणार्थः, दैत्यानां सामान्यतो दोपरूपत्वे प्रमाणं तु "लोभक्रोधादयो दैत्या" इति कृष्णोपनिषद्वाक्य, तत्तदैत्यानां तत्तदोपविशेषरूपत्वं तु कार्यसाम्या बोध्यं यथात्रैव, गोपालेति का० १० मकस दम्भात्मकत्वं कार्यसाम्यादवगन्तव्यं स्थानत्याग इत्यादि का० १०८ । गोकुले पूतनायुत्पातागमदर्शनेन तत्त्यागे स्थानदुष्टता न कारणं किन्तु हरीच्छैवेति बाप- पितुमत्रापि वृन्दावनेपि यकवत्सौ विनाशितावित्यर्थः, अत इत्यादि का० १०९, १० । अतो हरीच्छातः "अहो पतास बालखे" त्यादिश्लोकोक्तो गोपानां विमर्श, ·२ - "- . - , - . : ..श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि "रममाणाच नाविन्दन् भववेदना"मित्यत्रोक्त आनन्दश्च निरूपित इत्यर्थः तदर्थमेव नन्दादिनिरोधार्थमेव हरेलिभावः, सम्पन्ने विति नन्दादीनां निरोधरूपे फले सम्पमे सति ततस्तस्य पालभावस्य "कौमारं जहतुजे" इत्यादिना परित्यागो वर्ण्यत इत्यर्थः। भूम्यामित्यत्र पतनस्य कारणमिति निमित्तकारणं प्रयोजककर्तारमन्यमप्रत्यक्षी- लेखः। कृत्येत्यर्थः, लक्ष्यमिति लक्ष्यं पातनं, केनचित् पातितावित्यनुमानानन्तरं १०-११-२ तत्कनुमित्सा भवति, एते त्वेवमपि न ज्ञातवन्तः किन्तु स्वत एवं पतिता- वितिज्ञातवन्त इत्यर्थः, तत्र हेतुमाहुः ते हीति, एतादृशयोर्महतोः केनचित् पातनं न सम्भवत्यतः खत एव पात इत्यर्थः, अत इति पातनाज्ञानेन प्रयोजककनुमित्साभावाद् ध्यातिविशिष्टस्य हेतोरभावः अनिश्चय इत्यर्थः ॥२॥ नन्विति उलूखलमाकर्पतो भगवतः प्रत्यक्षसिद्धत्वात् तत्र कर्तृत्वं प्रत्यक्षेणैव गृह्यता, लेखः। सन्देहः को येनान्यगवेषणेत्यर्थः, तत्राहेति तस्यापि कर्तृत्वेनाज्ञानमाहेत्यर्थः, .१०-११-३ उलूखलमित्यत्र अविज्ञायेति पूर्वयैवानुवृत्तिः, एतादृशं बालकं च कर्तृत्वेन अविज्ञाय यभ्रमरित्यन्वयः, उलूखलेन सहेति दाना पद्धमिति पूर्वेणान्वयः, प्रत्यक्ष- सिद्धसापि तथा अस्वीकारे हेतुरुत्तरार्धेनोक्त इत्याशयेन तदाभासमाहुः भगवन्तमिति, उत्पातत्वेन दैत्यादिकृतत्वकथनाद् भगवतोन्यथासिद्धत्वकरणं, नन्वकारणकेति दृष्टका रणरहितेत्यर्थः, अयमिति पात इत्यर्थः, कार्येति काकुसरेण योज्यं, अत एवेति यत. स्तर्कविरुद्धं न मन्यतेऽत एवाग्रिमवाक्याच् च भ्रान्तो ज्ञेय इत्यन्वयः, तादृशज्ञानस्पति भ्रमात्मकस्सेत्यर्थः ॥३॥ उलूग्यलमित्यत्र भगवल्लक्षण इति भावे ल्युद् ज्ञेयः, भगवतो लक्षणं पूर्णत्वेन ज्ञानं लेग्वः। नेतिविग्रहः, भक्तवश्यत्वासाधारणधर्मज्ञापको भगवत्कर्मक इत्यर्थः, "मामेव १०-११-६ ये प्रपद्यन्त" इत्यत्र एवकारादन्यकर्मको भगवत्कनुकोपि मायाकरणको पन्धो नान्येन मोच्यः किमुत भगवत्कर्मक इत्यवधारणार्थमेवकारः ॥६॥ प्रहसददनो विमुमोच हेत्यय विवृतौ हेत्याश्चर्य स्ववन्धनं तेन मोचितमिति योजना। "कृपयासीत् स्वबन्धन" इति शुकवाक्ये स्वपदाद् भगवान् स्वस्वरूपात्मकेन- १०-११-६ अन्धनेन पद्ध इतिनिरूपित,ततथ स्वरूपात्मकयन्धनान् मोचनं आचर्यजनक मेवातो हेत्युक्तमित्यर्थः,वदेवाहुर्मगवलक्षणः इत्यारम्य इदमाश्चर्यमेवेत्यन्तेन,स्वपद प्रयोगादिति"दामा पद्धं समात्मज"मिति स्वपदप्रयोगात् स्वशन्दस्यात्मात्मीयोभयवाच- कन्वेन प्रकृते उमपोरप्पर्धयोरुपयोगान् सस्वरुपमात्मजमित्यर्थे सिद्ध नन्दस्य भगवदमेद- सिद्धी भगवता भगवतो मोचनं युक्तमेवेत्यर्थः, तदेवागुः भगवद्भावं प्राप्त इतियुक्तिर- पीति.नन्यामजपदं शुकन कयं भगवत्युक्तं आत्मजपदस्य पुत्रवाचकवे देहजन्यत्वस प्रवृधि- .

·, लेखः। [१०-११-७] लेखा, योजना, कारिकार्थश्व निमित्तत्वात् प्रकृते तदभावादित्याशझ्याहुः तेषामज्ञानं न तेषां बुद्धिदोषेणेत्यादि, तेषां नन्दादीनां हरौ यदात्मजत्वज्ञानजन्यं पुरुषोत्तमत्वाज्ञानं तत् तु न तेषां बुद्धि- दोषेण किन्तु लीलार्थ भगवतैव कार्यत इतिभगवल्लीलारूपत्वात् तेषां व्रजवासिनां बुद्धिमादायात्मजपदं शुकेनोक्तमतो न दोप इतिभावः ॥६॥ गोपीभिः स्तोभित इत्पत्र विद्योपजीविनामिति भगवदीपनृत्यगानविद्या उप- जीवन्ति तदाशया तद्भावनया वा जीवन्ति ते विद्योपजीविनस्तेषां सेवा १०-११-७ येन चरित्रेण भवेत् सिध्येत् तच् चकार, स्वखगृहं नीत्वेतिकथनात् तेपां तादृश एव समये सेवायसरात् ,अतस्तच्चरित्रं प्रथमश्लोकार्थ इत्यर्थात् ,येन सुखं भवेत् तच् चकार, अतस्तच् चरित्रं द्वितीयश्लोकार्थः, चकारादयमेव तृतीयस्याप्यर्थः, स्तोभा- क्षराणीति निरर्थकाक्षराणीत्यर्थः, यद्यपि छान्दोग्ये हाऊकारादयत्रयोदश स्तोमा उक्तास्तत्र लोकादिदृष्टिरुक्ता तथापि तद्दृष्ट्योपासनमात्रं न तु स शब्दार्थ इतिज्ञेयं, अलौकिकलङ्- प्रयोगेण नृत्येप्यलौकिकत्वं ज्ञाप्यते इत्याशयेनाहुः तत्रापीति, तदनुचितमिति अलौ- किफनृत्यस्य फलं स्वरूपानन्दः यथा रासे तावदधिकाररहितानां स्थाने तेन नृत्येन कि फलं सिध्यत्यतोनुचितमित्यर्थः, पद्गुणैश्वर्येति यदा गुणपुरस्कारेण लीलां चिकीर्षति तदा तादृशः, अन्यथा लौकिकप्रकारेण नृत्यं कर्तुं नाहत्यतो गुणखभावादेव तथेत्यर्थः, तहीति गुणपुरस्कारे तु विचार्यैव कार्य करोतीति सुतरामनधिकारिस्थाने तन् नाहतीत्यर्थः, वालभावमिति बालो ह्यविचार्य करोति, तद्भावस्थापि स्वीकारात् तावदंशे तथेतिभावाला गोपीभिः स्तोभित इत्यत्र विद्योपजीविनामित्यादि परोक्षवादेन ये केचन व्रज- योजना। भक्ता भगवनृत्यगीतादिरूपविद्योपजीविनस्तत्रासक्ता इतियावद, ते १०-११-७ विद्योपजीविनस्तेषां सेवा तत्कर्तृका सेवेत्यर्थः, सा सेवा येनोपायेन भवेत् तादृगुपायरूपां राजस्यादिलीलां चकारेत्यर्थः ॥७॥ गोपीभिः स्तोभितो नृत्यन्नित्यत्र विद्योपजीविनामित्यादि का० ११०।। भग- कारिकार्थः । वदीयनृत्यगानविद्यामुपजीपन्ति तदाशया तद्भावनया वा जीवन्ति ते १०-११-७ विद्योपजीविनस्तेषां सेवा येन चरित्रेण भवेत् तद् चरित्रं चकारेति प्रथमश्लोकार्थः, येन सुखं भवेत् तच चकारेतिद्वितीयश्लोकार्थः, चकारादयमेव तृतीय- ग्लोकार्थः, राजसीमिति श्लोकत्रयोक्तानां लीलानां क्रमेण राजसतामससाचिकत्वं विव- शामेदेन योध्यं, गानं राजसं पीठकादिघारणं तामसं अन्यत् साचिकम् ॥११०१।। दर्शयनित्यत्र मूले हर्षमुवाह सम्पादयामासेत्यर्थ इत्याशयेनाहुः हर्पयामासेति, लेखः। हर्ष सम्पादयामासेत्यर्थः, इदमेव विवृष्यन्ति व्रज इत्यारभ्योवाहेत्यन्तेन, १०-११-९-१० हर्षो भवतीति आश्लेपादिविषयको भावो हर्पत्तत्रासक्तिरितियापद, . .

·- - . . . श्रीदशमस्कन्धसुघोधिन्युपरि भवति, तथा इष्टरूपं चेष्टाश्च कटाक्षादिरूपाः करोतीतिशेषः, वहनाशक्ताविति विषय सम्पादनाशक्या तादृशहर्षसम्पादनाशक्तावित्यर्थः, हर्षमिति तं हर्पमुवाह सम्पादयामास. विषयसम्पादनेनेतिशेषः, आश्लेषादिना तत्प्रकारयुक्तस्वरूपविपयिणीमासक्ति सम्पादित- चानित्यर्थः, तदपीति आसक्तिसम्पादनमपि स्वरूपस्य विषयत्वसम्पादनेन न, किन्तु बाल- चेष्टितरूपव्यापारपुरस्कारात् करणत्वसम्पादनेनेत्यर्थः, बालचेष्टितैरिति व्यापारे तृतीये- तिज्ञेयं, चेष्टितानां व्यापारत्वात् यत्र चेष्टितानपेक्षा तत्र स्वरूपस्य हेतुत्वमानं न तु करणत्वं व्यापारवच्चाभावादितिभावः, फलपर्यवसायिन्य इति शृङ्गाररसानुभाविका इत्यर्थः, तत् कथमिति तत् तसात् फलपर्यवसानाभावे तजन्यजनकत्वाभावेन वालचेष्टितानां व्यापारत्वाभावात् तद्वत्वेन स्वरूपस्योक्ता तादृशह करणता कथं सम्भवतीत्यर्थः, यावतेति भगवत्त्वाद् बालचेष्टितानामपि फलपर्यवसायित्वमित्यर्थः, प्राकृतानामिति अनिवृत्ताध्या- त्मिकाविधानामित्यर्थः, अत्रेति सर्वसमक्ष इत्यर्थः, वैकुण्ठमिति अन्तरङ्गलीलायोग्य, रहःस्थलमित्यर्थः, वश्यताबोधनं प्रयोजनं ज्ञेयं, तद्वशस्तावत्प्रतीक्षया स्थातुमशक्त इति- भावः, कारिकासु निवारणमिति अद्येतिपदेन सुमुहूर्ताद्यपेक्षाभावज्ञापनेन कालापेक्षाया निवारणं नवमलोकार्थ इत्यर्थः, रतिस्तत्रेति सर्वेपामितिशेषा, हरेः परा रतिरन्तिम- ग्लोकार्थः॥९॥गोपवृद्धा इत्यत्र पूर्वमिति वृहद् ब्रह्मरूपं वनमतस्तत्र नोत्पात इत्यर्थः।।१०।। गोपवृद्धा इत्यारभ्य "राममाधवयोर्नृपे"त्यन्तं पोडशश्लोकानां सङ्ख्यातापर्यमाबुः योजनां। एवं कलाभिर्भगवान् पूर्णी वृन्दावने यभावित्यनेन, पोडशकला- १०-११-१० युक्तो भगवान् पूर्णः श्रीवृन्दावने वभौ, श्रीवृन्दावनचन्द्रनामा सर्वो- कर्पण शोमते इतिफलितम् ॥ १०॥ गोपवृद्धा इत्यादीनां षोडशश्लोकानां क्रमेण वाक्यार्थानाहुरुद्यम इत्यादि का० कारिकार्थः। १११ । आयेन गमनोद्यमः,"तत्रोपनन्दनामाहे"त्यत्र मुख्यमत्रा १०-११-१० सम्पत्तिः, मत्रस्य मुख्यमझं मत्री स चोपनन्दः, "उत्थातव्यमितो- सामि"रित्यनेन मन्त्रः, ततविभिहेतुः,"यावदौत्पातिकोरिष्ट इत्यनेन निर्धारितवासी परित्यागयेति निर्धारितपरित्यागः, “वनं पृन्दावनं नाम पशव्य"मित्यनेन स्थानान्तर गुणाः, "वत् तत्राधैव यास्याम" इति नवमश्लोकार्थमाहुः कृष्णाज्ञयेत्यादि का० ११२३ ॥ कृष्णानपेय पृन्दावनगमनमित्ययेतिपदेन मुमूहर्ताद्यपेक्षामावज्ञापकेन कालापेक्षाया निवा: रणमित्यर्थः, पनामिरिति "तच्छृत्वैकधिय" इत्यादिमिः पञ्चमिर्गमनं, ततः वृन्दावन सम्प्रविश्य"त्येकेन तत्र वामः, म च गमनं चैवेति चकारेण सचिव इति प्रतिमाति, "वृन्दापनं गोवर्धन"मिति पोडशश्लोकन तत्र वृन्दावने हरेः परारतिः, एवमिति का? १.१३ । एवं पोट्सकलामिः पू! भगवान् पृन्दावने पभाषिवि समभावात्पर्यम् । .

·.
.
१०.११.१.३.१६ द्वितीया, वियदित्यत्र तृतीयायालुक्॥२४॥ यन् नेत्यत्र प्राकृताना.
मिति मृदानामित्यर्थः ॥१५॥ भगवत इति एकवारमच्युतस्य भगवनो वारत्रयं
यावदोत्पातिकोरिष्ट इत्यत्र यालानां कर्मतेति "तावद् बालानुपादाये"त्युपा-
यनं पृन्दावनमित्यत्र स्त्रीमाधान्यादिति दैत्यानां वीरवाया मुस्यत्वात् तत्याने
ते नापान्तीत्यर्थः, नहिं शत्रुतीस्थानत्वाद् देवा एव उपद्रवंयुरिल्यामश्न
अरण्यपात्राइवि पृथुमम्पादितदोहे पशूनामरण्यं पात्रमुक्तं, गोपीगोपेन्यसामामे अति.
गति अन्तरङ्गलीलाशानामावेपि स्त्रीणां निःमझोरेन ययामुसं सिनिरनिगुप्त एव सम्म
[१०-११-११-१२] लेखः, योजना, कारिकार्थव ।
तत्रेत्यत्र असाधारणनिरोध इति नन्दगोपसुतमात्रविषयकः सर्वात्मभाव-
लेखः।
वतीष्वन्तरङ्गलीलाजनित इत्यर्थः, साधारण इति सर्वभक्तसाधारण
१०-११-११-१२ इत्यर्थः ।।११॥उत्थातव्यमित्यत्र विरोधे एवेति प्रामाण्यमादर.
पीपमित्यर्थः ॥ १२॥
प्रियकृद्रामकृष्णयोरित्यय विवृत्तौ प्राधान्यप्रतिपत्त्यर्थमित्यादि मत्रोपदेष्टुरुप-
योजना। नन्दस्य माधान्यप्रतिपत्त्यर्थं मुख्यत्वसिद्धयर्थमित्यर्थः, योरिति-
१०-११-११-१२ रामकृष्णयोरित्यर्थः, यद्यपि श्रीकृष्ण एव नन्दपुत्रस्तथापि युद्धाः स्व-
सम्बन्धिनं स्वसुहृत्सम्बन्धिनं च तुल्यतया गणयन्तीति वसुदेवपुत्रो रामो नन्दपुत्रः श्रीकृष्णश्च
साम्येन व्यवहियत इति रामकृष्णयोः प्रियकृदित्युक्तं, तथा च उपनन्दे प्राधान्यं वृद्धत्वं
सिद्धमित्यर्थः ॥१.१॥ गोकुलस्य हितैपिभिरित्यत्र अतो विरोध एव तयोरिति यत्र
साधने कृतेपि विरुद्धं फलमुत्पद्यते तत्रैव तयोः कालकर्मणोभिन्नं प्रामाण्यं कालेना-
न्यथाकृतं कर्मणान्यथाकृतमित्युद्घोपदर्शनात् , अत्र तु साधनानामेव मुख्यत्वमिति गोकु-
लस्य हितैषिभिः कालकर्मविचारमकृत्वा लौकिकन्यायेनैवोपायकरणे वृहदनात्यातव्य-
मिति पत्रदातुर्दिम् ॥१२॥
आयान्त्यत्र महोत्पाता इत्यत्र महोत्पातलक्षणमाहुरलौकिक इति का० ११४३
कारिकार्थः।
यत्र यसिन् महोत्पाते सति तन महोत्पाताधिकरणीभूतं स्थान
१०-११-१२
त्यागयोग्यं भवतीत्यर्थः॥११४॥
मुक्तः कथश्चिदित्यत्र अत एवेति उत्पातत्वेन प्रतीकारसहितत्वादेवेत्यर्थः।।१३
लेखः। चक्रवातेनेत्यत्र सरस्वतीतिपक्षे विपदमित्यत्र व्यत्ययेन प्रथमा
योजना। दानकर्मना बालानामित्यर्थः, यद्यपि सर्वपदार्थानामुपादानकर्मता तथापि
१०-११-१६ पालानां मुख्यत्वमिति तथा ॥१॥
प्लेग्यः।
१०-११-१७ देवानामप्यनुरोधमाः भगवतेति, यतः पशव्य इति देनत्यः
देवानामेवं वारचतुष्टपमित्यर्थः ॥ १६ ॥

·+- - . ८६ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि वतीत्येवमुक्तं, मत्रे चीरक्षाया मुख्यत्वेन गोपीनामभ्यर्हितत्वात् पूर्वनिपातः, अत इति पशव्यत्वात् तामसानां गोप्यादिसेव्यत्याद् राजसानां पुण्याद्यादियुक्तत्वात् सात्त्वि कानां हितकारीत्यर्थः ॥ १७ ॥ वनं वृन्दावनं नामेत्यत्र अरण्यपात्रा इति चतुर्थस्कन्धे पृथुकर्तृकपृथ्वीदोहप्रसके योजना। पशूनामरण्यपात्रता निरूपिता,विविधा भूमिरित्यादि तत्रातिगुप्ता निक- १०-११-१७ जादिरूपा गोपीनां सेव्या भगवता सह लीलानाममिलपितत्वात् अतिप्र- कटा गोपानां तृणादिगहरा गवां सेव्येति सर्वेषां व्रजस्थानां हितं वृन्दावनमित्यर्थः। गोप्य इत्यत्र वयासाधनेति भगवद्भोग्या वयआदय उक्ता इत्यर्थः, गोपीपदेन लेग्यः। घुयोगयोग्यत्वात् तारुण्यं निरूपितं, तस्यान्यभोग्यत्वमाशावाहुर्भगवत' १०-११-२२ एवेति, केवलं निरोधपरेति पूतनामारणादिलीलेत्यर्थः, एतासामेवेति यशोदारोहिण्योस्तु शकटो वक्ष्यते इत्येवकारः, एतासां तथाधिक्ये हेतुमाहुर्भगवांस्त्विति, एतासामेव हृदयेपु प्रतिष्ठितः स्थिरः सन् गच्छति, यशोदाकोडादिषु गच्छत्यागच्छति चन' तु स्थिर इति तुशब्दः, अत एतासामेव रथ उक्त इतिभावः ॥२२॥ गोप्यो रूढरथा इत्यस्याभासे भिन्नतयैव निर्गता इति शृङ्गाररसोपयोगिसम्पत्या योजना। निर्गता इत्यर्थः, अत एव न शकटारोहणं किन्तु स्थारोहणं, वयासा १०-११-२२ धनशोभाभोग्या उक्ता इति वयःसाधनशोभा भगवदेकमोग्या उक्ता इतित्रेयं, इह कुचकुङ्कुमकान्तय इतिपदत्रयेण क्रमेण वयःसाधनशोभा भगवदेक- भोग्या उक्ता इतिज्ञेयं, कृष्णपदेनेति "स्त्रीभायो गूढः पुष्टिमार्गे तत्वमिति कृष्णपदार्थ" इत्यग्रे वक्ष्यमाणत्वात् स्त्रीभावयुक्तो भगवान् कृष्णपदवाच्यः, स च रसाधिक्यवचा- दानन्दमय इति एतट्टीलाया अप्यानन्दमयत्वमितिमावः, निरोधपराया लीलायां तु माहा- म्यांगोप्यस्तीति तदपेक्षयेय लीलोत्कृष्त्यर्थः, भगवांस्तु तास्वेवेति चयःसाधनशोमानां कुचकुकुमकान्तय इतिपदेनोक्तत्वात् तत्सार्थक्याय भगवान् तासां निकटे एव तिष्ठतीति- शेयं, अन्यथा वयादीनामुक्तिर्व्यर्था स्यात् , पाल्यभावे हि सर्वेषां निर्दोपपुद्धिरिति न किश्चिद् पाधकम् ।। २२॥ तथा यशोदारोहिण्यावित्यस्य विकृतौ यशोदाक्रोटे स्थित इति बालकृष्णो योजना। हि पालम्यभावात् कदाचिद् यशोदामोडे कदाचिद् गोपिकानिकटे १०-११-२३ नद्रयेषु विष्टनि तत्रापि गोपिकानिकटेषिकं तिष्ठतीति चोध्यम् ।।२३।। पृन्दावनमित्या नन्दस्थानं चेति नन्दग्रामोपि गोवर्धनसमीप एवेत्यर्थः, तदा लेवः। वरमान्वादयोपि तत्रवेतिवयं, तत्तदधिष्ठातृदेवतेति व्यापि वैकुण्ठरूप- १०-12-२४ म्यम्पापिदैविकम्यानमहिता इत्यर्थः, येष्टनेति शकटा एव गृहरूंपा इत्यर्धा, - ·८७ लेखः। लेग्वः। [ १०-१५-२७-२९] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । गृहाणामिति अन्तरङ्गलीलार्थ नादृशनिकुभेपुशीतादिनिवारकमन्दिर निर्माणमित्यर्थः॥२४॥ अविदूर इत्यत्र अनापीति वृहदनेपि "गोपीमिः स्तोमिन" इत्यादिना त्रिविधा क्रीडोक्तत्पपिशब्दः, सुक्ष्मगोपालानामिति पालकानामित्यर्थः १०-११-२७-२९ ॥२७॥उभयोरिति वत्सगोपालयोरित्यर्थः, अतस्तयोरेव दोपनिवृत्ति- रुक्तेतिभावः ॥२८॥ अनुकृत्येत्यत्र जीवास्त्विति प्रमाणनिष्ठाः खरूपमात्रनिष्ठावेति- द्वैविध्यम् ।। २९॥ तं वत्सरूपिणमित्यत्र प्रदर्शितत्वादेवेति भगवद्भावनायाः सतीत्वात् सोपि खस्स दैत्यत्वं भावयामास, आविश्वकारेति मनसेवेति ज्ञेयं, अवाच्य- १०-११-२१ तामिति अदृश्यत्यमित्यर्थः, भगवत्कृत्येति भावनया मनस्येव दैत्यत्वं भावितवान् , कृत्या तु पहिरपि दैत्यत्वं प्रकटयेदित्यर्थः ॥ ३१ ॥ दर्शयन् पलदेवायेत्यय विकृती वाच्यतानिराकरणायेति मलदेशप यत्सासुर- योजना। निष्ठमासुरत्वं प्रदर्शितमित्यासुरत्वज्ञानान् न निन्दा भवेदिति हार्द, बल- १०-११-३१. देवाय प्रदर्शनं तु बलदेवस्य वेदरूपत्वात् तत्सम्मतिग्रहणार्थ, वत्सासुरस्य वत्सदोपपत्यं यदुक्तं तत् तु कृष्णोपनिषत्सु "लोभक्रोधादयो दैत्या" इत्यत्र श्रुतौ आदि- पदोपादानाद् भगवद्वध्यानां दैत्यानां दोपरूपत्वं यथासम्भवं प्राथमिति यत्सदोपरूपता निरूपिता वत्सासुरस्य ॥ ३ ॥ लेखः। देवाश्चेत्पत्र वत्सेविति "इया ह प्राजापत्या" इचिन्यायेनोभयविधत्वं १८-११-३४ स्थितमिदानीमामुरभावस्य निवर्तितत्वात् केवलदेवत्वं सम्पनमित्यर्थः।।३४॥ स्वं स्वं पत्सकुलं सर्य इत्पत्र नवानां लोकानां वाक्यार्थानाहूर्यमुना जलेत्यादि फारिकाः। का० ११५४ । प्रधमश्लोके जलपानं द्वितीये दैत्यदर्शनं, तदेवाहुरत १०-११-३६ इति का० ११६३, ११७ । भगवता सह सितानां गोपानां तोपो "मुक्तं पकासा"दितिश्लोकाः, गोकुलस्यानां तोपः "थुत्वा तद्विसिता गोपा” इति नरम- लोकार्थः, तोप इतिपदमुभयत्र सम्बध्यते, नमश्लोकमारातात्पर्य नव प्राणा हि शोधिता इति, गोकुलस्थानामिति च पदमुमयमान्वेति ॥११७॥ म पक इत्यत्र सेवेतीति अमुरोपासो मायारूपो मगवाननेन पकाकतिरुपास्थत लेपः। इत्यर्थः, 'लोमो दुःसपर्मदेपोद्भेदरूप' इतिनिरन्धे विकृतं, दुखं चानन्दा- १.:-11-२८ मामः, अतो लोभम्पामाप्रमामाया पलिष्टापाः प्रतियोगितिरोधायफवं युक्तमिविमारेनाडुः आनन्दो हीति ॥३८॥ त तालुमूलं प्रददन्नमित्यसाभासे सरपतीस्थान इति कछदेश इत्पर्यः, परमम्पसनद रमो मानिसमा clenre ·श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि योजना। कण्ठदेशस्य सरस्वतीस्थानत्वात् वेदानां प्रामाण्यार्थमिति पितरं जग- १०-११-४० द्गुरोरित्यस्य विवृतौ तत्रासम्भावनयेति "तत्त्वमसी"त्यत्र जीवस्य 'भगवदमेदः प्रतिपादितः, स च सर्वज्ञेन सहाल्पज्ञस्य न सम्भवतीत्यसम्भावनया लोको न मन्यते, तस्या असम्भावनायाः निवृत्त्यर्थ विरुद्धधर्माश्रयत्वं भगवता लोके प्रदर्शितं गोपालमूनुत्वजगद्गुरुपितृत्वप्रदर्शनेन, तदेतदाहुः तस्येति, "तत्वमसी"त्यत्र सर्वज्ञाल्प- ज्ञयोरमेदो निरूपितस्तस्यामेदस्येत्यर्थः, तदेतन्निदर्शनार्थं भगवता कृतमिति निदर्श- 'नार्थ भगवता एतत् कृतमित्यन्वयः, विरुद्धधर्माश्रयत्वबोधनार्थ गोपालमनुत्वजगद्गुरुपित- त्वरूपधर्मनिदर्शनं कृतमित्यर्थः, एवं सति सर्वज्ञाज्ञयोरभेदे गोपालसूनुत्वजगद्गुरुपितृत्त्व 'रूपधर्मस्य निदर्शनत्वमितियोध्यं, यथा गोपालसू नुत्वैपि जगद्गुरुपितृत्वं तथा जीवत्वेपि ब्रह्मत्वमिति निदर्शनं ज्ञेयम् ॥ ४०॥ तमापतन्तमित्यत्र दुःखदूरीकर्तेति दुःखधर्मस्य द्वेषस्योद्भेदाल लोमेन ग्रासेपि स्वयं लेग्वः। तन्मूलस्य दुःखस्यैव दूरीकर्तृत्वेन ततोपि समर्थः, प्रतियोगिनोऽभावाद् १०-११-४१. पलिष्ठत्वादित्यर्थः, ननु मारणे इति दम्भो निवर्तनीयः,यत्राकृतिसाम्याद् दम्मो निविष्टस्तस्य दैत्यस्सापि निवारणे इत्यर्थः, केचिदिति वरसैव विवरणं यकहन्तेति, पूर्व विधेयं पश्चादुद्देश्यमुक्तं, तत्पक्षे उदरपर्यन्तं प्रवेशः स्यात् , अत्र तु तालपर्यन्तमेव प्रवेश उक्तः, अतो न भागवतकल्पीयं तदित्यर्थः ।। ४१ ॥ पश्यत्सु पालेषु ददारेत्यस्य विवृतौ यालानामेव दोप इति "लोभक्रोधादयो योजना। दैत्या" इतिकृष्णोपनिपदयो ये ये कृष्णावतारे दैत्या हतास्ते सर्वे लोम- १०-११-४१. क्रोधादिरूपास्तत्र बकासुरो पालानां दम्मात्मकदोपरूप इतिज्ञेयम् ॥४१॥ मुक्तमित्यत्र दुर्निमित्तापगम इति दुष्टं प्रतिबन्धनिमित्तं प्रतिबन्धकं वदपगमे लेग्वः। इत्यर्थः, प्रतिबन्धं निवर्त्य स्वयमेव मुक्तत्वकथनेन साधनासाध्यत्वं प्रति- १०-११-४३ पन्धकाभावमात्रसाध्यत्वं च सूचितं, तादृशे दुर्लमत्वज्ञानेनात्यमीप्सितत्व- मनुभवसिद्ध, न ते रामादय इति तथा च तादृशमुपलभ्य रामादयो जाताः पूर्व । पथा प्राणं विनन्द्रियो गणस्तादृशास्ते इत्यन्वयः ॥ १३ ॥ श्रुत्वेत्या इयं पुद्धिरिति अमर्यादपुद्धिरित्यर्थः, तस्या आरोपितत्वे तमिवृत्ती लेग्यः। नेत्रयोस्तृप्तिः स्यादित्यर्थः ।।४४|| अहो इत्यत्र कृतपूर्वमिति पूर्व कृतं 20-12-४४-४५ कृतपूर्वमिति समासः॥४५॥ अथापीत्या अन्यथेति यत्र कुप्रचिदपि भयार्तरि प्रयनकरणेन नाशे इत्यर्थः, तस्मादिति यद्यपि न शक्नुवन्ति तथापि प्रयत्न भावान् नश्यन्तीतिपूर्वानुसन्धानेनान्वयः, अमिमवाघमपीति उत्तरार्धा विचाबता प्यारपानं, तति साधारणधर्मसरितो रयान्वो द्वितीयार्धाः अभिप्रायेति हननमामिः ·" " + १०-११-४७-४८] लेखः, योजना, कारिकार्यश्च । प्रायविषयः, आसादनं प्रयत्नस्तद्विरुद्धं फलं स्वनाश इत्यर्थः, दृष्टान्ताभिप्राय विघृण्वन्ति ते हीति ॥४६॥ अहो इत्यत्र असत्या न भवन्तीति फलाननिका न भवन्तीत्यर्थः, तत्र लेखः। हेतुरिति विधायकवाक्यत्वे हेतुर्मगवच्चमित्यर्थः, यत् तदिति पश्च- १०-११-४७-४८ म्यन्तमव्ययत्वेन व्याख्यातं, तत्र हेतुर्वेदवादिन इति, जैमिनीया इत्यर्थः, व्यासस्य तु "फलमत उपपत्ते"रित्यत्रोक्त एव सिद्धान्त इति ज्ञेयं, नन्दस प्रामा- णिकत्वात् साचिकज्ञानस्य वाक्यार्थत्वात् प्रकरणस प्रमाणत्वाच् च प्रमाणरीत्यैव व्याख्यानं, प्रमेयमार्गे भगवानेव सर्वसाधक इति यम् ॥४७॥ इतीत्यस्याभासे उप- संहरतीति इतिशब्देनोपसंहारोप्युक्त इति ज्ञेयं, व्याख्याने, जातब्रह्मात्मानुभवा इति "ततः संसारदुःखस्य निवृझियोधन"मितिप्रकारो जात इतिभावः, तदासक्तिश्चेति मूले रममाणा इत्यस्य रतियुक्ता इत्यर्थमभिप्रेत्येदमुक्तम् ॥४८॥ एवमित्यस्याभासे क्रोडीकृता इति भगवत्सङ्गताः कृता इत्यर्थः, तादृशं कौमारं लेखः। वयो दृष्ट्वा कौतुकेन तत्र सङ्गता इतिभावः, प्रयोजने इति कौमार- १०-११-४९ कर्तव्ये निरोधे इत्यर्थः, एवमित्यत्र विजातीयानामिति कालमात्र- सम्बन्धिलीलाकथने कौमारविजातीयानां पोगण्डादिलीलानामित्यर्थः, अरणेरिति कार्यस्य कारणनिवर्तकत्वं कथमित्याशक्य दृष्टान्तैन बोधनार्थमिदमुक्तं, कौमारं जहतुरिति बजे कौमारवयःस्थापनकथनेन भगवतः पोगण्डादिभावेपि तासां तादृग्ययस्कत्वमित्र सूक्ष्ममेव रूपं सर्वजनीनं, "परिधाय स्ववासांसी"ति वक्ष्यमाणप्रकारकरसाकरत्वानन्तरमपीति ज्ञेयं, मूलरूपलीला विवृण्वन्ति भगवानिति, परमानन्दो भूत्येति सृष्टधारम्भे सचिदंशी पृथक्कृत्येत्यर्थः, वृक्षादित्यादि स्थितिदेशो वृक्षः शाखास्ताः फलं तत्थो रसः, प्रतिपक्ष गत्वा तत्तच्छाखाफलं मुते, एकस्मिन् वृक्षे एकस्सामेव शाखायां स्थित्वा शाखान्तराययय- रसमपि मुझे, इदं द्वयं मर्कटोत्प्लवनं, एकस्यां शाखायां खित्वा तन्निष्टमेव फलं वत्त- दवयवमेदेन बहुविघं भुङ्क्ते तन् मण्डकसवनं ज्ञेयं, एकसिन्नेव पक्षे स्थित्वा तत्रत्यासु सर्व- शाखामत्प्लुत्योत्प्लुत्य तत् तत् फलं भुते इति वा, मण्डको हि दूरोस्टयनासमर्थ एकमिन्नेर देशे तत्तदंशभेदेनोप्लपति । एवंविहारैः कौमारैरित्यस्साभासे येन भक्तन काटेनेति कौमारलीलासाधन योजना। आधिदैविककालेनेत्ययः, प्रोडीकृता इति कौमारलीलामात्रासक्ता १०-११-४९ इत्यर्थः, तं कालमिति आधिदैविकं कौमारलीलाकालमित्ययः, सिद्ध प्रयोजने इति निरोधात्मकप्रयोजने सिद्ध इत्यर्थः, अत एव कृष्णरामकयां कुर्वाणानां १. कौमारतीयमाघासत माना निरोप पाउने । .

·. श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि भववेदनाज्ञानाभावः पूर्वश्लोके निरूपितः, त्यक्तवानिति स्थापितवानित्यर्थः, "स्वसैन्यं स यहिस्त्यक्त्वा जगाम गहनं वन"मित्यादौ पहिःस्थापनस्य त्यागपदार्थत्वात् , तथा च कौमारलीलातत्परिकरसहितं कालं स्थापितवानितिफलितं, कौमारस्य लीलायाः तत्परिकरस्य तदधिकरणस्य कालस्य च नित्यत्वात् , उपलब्ध्यनुपलब्धी तु आविर्भावतिरोभावसाध्ये इति योद्धव्यं, कौमाररित्यस्याभासे ननु विजातीयानां कथं कौमारनिवर्तकत्वं इति नन्वियं शच नोदेति सर्वत्र पार्थिवानां काष्ठपटादीनां तेजोरूपेणाग्निना नाशदर्शनात् विजातीयेषु नाशकत्वस्य दृष्टत्वात् , सत्यं, अन्यत्र विजातीयानां नाशकत्वेपि पलनिमेप- घटिकादिरूपे काले तत्परिच्छेद्ये वयसि च विजातीयस्य नाशकस्य अदृष्टत्वात् शङ्काया अवकाश इतिध्येयं, निलायनैरित्यस्य व्याख्याने, सर्वैरेव विहारैर्ब्रज एव कौमारं जहतुरिति इह प्रभोर्बजस्थितत्वेन ब्रजपदोपादानं विना व्रजस्य कौमारत्यागाधिकरणत्वे सिद्धपि ब्रजपदोपादानेन व्रज एव कौमारत्यागो न त्वन्यत्र इति ज्ञाप्यते, त्यागस्त्वत्र स्थापनं न तु स्वसत्तानिवृत्तिः, "खसैन्यं स बहिहित्वा जगाम गहनं वन"मित्यादौ हित्वेत्यनेन स्थापनमेवोच्यते, अतोत्रापि स्थापनं ग्राह्यं “कौमारं जहतु"रित्यनेन, तथा च बजे कौमारं स्थापितमिति फलति, कौमारशब्देन कुमारस्य भावः कुमार्याच भावो ग्राह्यः, तद्धितप्रत्ययेन उभयथापि कौमारशब्दसिद्धेः, एवं पुम्भावस्त्रीभावविशिष्टं उभयमपि कौमारं बजे स्थापित मित्याशयेनाचार्यचरणा आहुः अतो ब्रज एव कुमारो जातः कुमारी चेति, भगवान् ब्रज एव कुमारो जातः कुमारी च जात इत्यन्चयः, कुमाररूपेण कुमारीरूपेण च बजे प्रकट इत्यर्थः, "स आत्मानं द्वेषाऽपातयत् ततः पतिथ पत्नी चाभवता"मितिश्रुतेः भगवत एवोमयभावेनाविर्भावात् प्रभोः कुमारीरूपत्वमप्यविरुद्धं, तथा चाधिदैविककुमारी- स्पो भगवान् जात इति यावत्यो बजे कुमार्यस्ता सर्वा अपि कुमारीरूपस्य भगवत एव स्वरूपभूता इत्याहुः अतोने वक्तव्याः कुमार्यः कृष्णचेतस इतीति, "एवं मासत्रत पेरुः कुमार्यः कृष्णचैतम" इत्येकोनविंशाध्याये वक्तव्याः, कुमार्योप्याधिदैविककुमारी- रूपस्य भगवतः स्वरूपभूता इत्यर्थः, एवं सति कौमारशब्दस्य कुमारीभाववाचकत्वपक्षः 'निलायनः सेतुबन्धैः मर्कटोनावनादिमि रित्यनेन (कौमाररित्यस्साभासे ननु विजाती- यानां कथं कौमारनियर्तकत्वमिति नन्वियं शश्च नोदेति सर्वत्र पार्थिवानां काष्ठवस्त्रा दीनां तेजोस्पेण वधिना नाशदर्शनादिति चेत् न, अन्यत्र विजातीयानां नाशकत्वैपि मान्यकौमाराययम्यानां यसजातीयायस्थान्तरकनाशत्वेन शङ्कायाः सम्भवान् पदकुमारीमाय: पाचकत्यपक्षेनितापनः सेतुबन्धमटोलवनादिमिरित्यनेन)उक्तानां निलायनादिक्रीडाना कुमारीस्पेपि अवश्यवाच्यत्वेन नासां क्रीडानां तत्र योजने प्रकारमाहुः करिष्यन्ति च परिमारों एवं पर्व । , ·" [१०-११-४९j लेखः, योजना, कारिकार्यश्च । ९१ लीलां लतागृहादिषु लीना इत्यादिना, अयमर्थः, ताः कुमार्यः भगवता सह रमणे रसविशेपोत्सत्यर्थ वियोगे च तदात्मकतया कुछुपु निलीय क्रीडां करिष्यन्ति, अतो निलायनं वास्खपि सिद्ध, भगवद्वशीकरणप्रयत्ना इति रसमर्यादया भगवशीकरणार्थ भगवदनुकुलभूषणवसनचेष्टादिकं ता रचयन्तीदमेव सेतुबन्धन ज्ञेयं, गृहस्थमर्यादो- लाइनकर्त्यश्चेति, मर्कटोत्प्लवनमेतत् मर्कटयदुत्वनं लोकवेदोल्लङ्घन, तदपि प्रभुकते तामिः कृतमिति लीलात्रयं तावपि सिध्यति, एवं निलायनादिविहारैः सह बजे उभयविध- कुमारस्थापनोक्तस्तादग्विहारविशिष्टकुमाररूपेण खभोग्यकुमारीरूपेण च भगवान् बजे सर्वदा विजयतेतो नित्यत्वं लीलातत्परिकरविशिष्टस्वरूपस्येतिमञ्जुलमखिलं, निलायनक्रीडाया आशयं निरूपयन्ति स हि परमानन्द इत्यादिना, अनवतीर्ण मूलरूपं ब्रह्म मायाजयनि- कया यथा छन्नं भूत्वा अन्यस्य स्वविषयकं ज्ञानं रुणद्धि "न चक्षुपा गृह्यत" इतिश्रुतेः तथा अवतीर्ण मूलरूपं श्रीकृष्णाख्यं ब्रह्मापि निलीय तिष्ठतीति चक्षुरग्राह्यं भवति, सर्व- शाखाफलभोगार्थ एकस्यामप्यारूदः सर्वफलं भुङ्क्ते इति, अयं च मर्कटोत्सवमा दिकं यदुक्तं तस्सामिप्रापः, आदिशब्देन शाखान्तरस्थितिसामायिकशाखान्तरफलभोग उक्तः, मर्कटो यथा शाखापामेकस्यामारूढः अन्यासां वहीनां शारखानां फलं बलात्कारेण गृहीत्वा भुङ्क्ते तथा भगवानपीत्यर्थः, इह परोक्षवादेन शाखाशब्देन ब्रजवरनितम्विन्य उक्ताः, तथा च एकस्या घोपसीमन्तिन्या गृहादिषु स्थित्वा बहीभित्रजमृगम्भिः सह रमते इति सूचित, आदिशन्देन मण्डूकप्लुत्यादिकमपीति, अत्रापि परोक्षवादः, तथा च मण्डको यया मध्ये द्विपत्प्रदेशं त्यक्त्या कुत्रचिदुत्ववनं करोत्येवं प्रभुरपि कसाधिगृहे रमणं विधाय काभिन मध्ये त्यच्या कस्याविहे रमते इति भूचितं, तथा सति मध्ये या त्याच्या गतः सा अन्पसिन् दिवसे सण्डितामा प्रामोतीति रसे चमत्कारविशेषः सिध्यति, एता- पता मृङ्गाररममम्बन्धिनीरनेकविधा' लीलाः प्रभुः कुर्वन् शुद्धपुष्टिमक्तानां लोचनपुगलं शिशिरपतीति निरुपितं, ताममानां प्रमाणामकरणस्य समाप्तौ "रमो वैस" इति श्रुतिप्रमाण- सिद्ध रसात्मकं ब्रह्म श्रीशुकेन गृहतया वणित, तदेव शुकहार्दविदा भगरता सुबोधिनी- कारण परोक्षपादरीत्या प्रदर्शिनमिति रसिकपप्णया विदां कुर्वन्तु (आदिशन्दन मण्डक- प्लुलादिकमपीति, मण्डको पथा कुत्रचिन् स्थितः कनिन् प्रदेश त्या कुत्रचिन् प्रदेश प्तपति, एवं कृष्णोपि कसाथिद् गृहे स्थितः काश्चिद् बनपित्वा कयाचिद् रमने, वया च यसा वर्जन मा प्रातः खण्टिना मातीति मन्मभुतिः, एवं बहुधा रमणं गुन गुमरीत्या प्रदर्शिनमिनि रसिकवैष्णया विटांकान्त), ब्रामणोपि भवति क्षत्रियोपि भवतीति प्रामणसन्दी वामनारतारपरः "जटिलं. यामनं विनं मापामा हरि". एपरिमाना र पाते।

·श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि मित्यादिषु विप्रत्वोक्तः स वामनो यथा स्वरूपनिलायनं कृत्वा सूक्ष्मरूपं प्रदर्शयित्वा स्वकार्य बलिराजा साधयित्वा पश्चात् बृहद्रूपं प्रकटीचकार एवमिहापि गूढदुर्लभवजवधू- प्राप्त्यर्थ स्वस्वरूपनिलायनं विधाय रमणाभिलापं साधयित्वा पुनः पूर्वभावं सम्पादयतीति ब्राह्मणोपि भवतीत्यनेन 'निलायनै रित्यस्य हाद स्फुटीकृतं, क्षत्रियशब्देन थी- रामचन्द्रः, स यथा सेतुबन्धेनोपायेन जानकी प्राप्तवान् , तथेहापि रसशास्त्रोक्तचातुर्यरूप- सेतुबन्धेन ब्रजसुन्दरीः प्रामोतीति 'सेतुबन्धै रित्यस्वाशयः, किञ्च सेतुबन्धशब्देन नाना- प्रकारयुक्ता राजनीतिरुच्यते, श्रीरामो यथा राजनीत्यानेकराज्यसम्बन्धिफलानि बुभुजे तथा भगवानपि रसशास्त्रोक्तचातुर्यरूपनीत्या विविधगोपवधूटीविलासफलानि भुङ्क्ते इति- 'सेतुबन्धै' रित्यस्य तात्पर्य, इह ब्राह्मणोपि भवति क्षत्रियोपि भवतीत्यस्य आधि- दैविकपक्षसिद्धा रसिकभगवदीयमनोहरा निगूढा अर्थास्तु सुबोधिनीहार्दविदा भगवता श्री- विट्ठलेश्वरेण टिप्पण्यां स्फुटीकृता इति भाग्यवद्भिस्तत एवावधार्याः ॥ ४९ ॥ "जानीत परमं तत्व"मितिश्लोकेन वर्णितः । परब्रह्मस्वरूपः श्रीबालकृष्णो मुदेस्तु मे ॥१॥ इति एकादशोध्यायः " प्रक्षिप्ताध्यायाः१-३॥ . योजना। श्रीगोवर्धनधारी करोतु कुशलानि । अतः परमग्रेघासुरवधवत्सहरणब्रह्मस्तुति- निरूपकात्रयोध्यायाः केनचित् प्रक्षिप्ता सन्ति न तु वेदव्यासविरचिताः, अतः श्रीभागवत बहिर्भूता इति सुबोधिन्यां साधितं, अध्यायत्रयस्य प्रक्षिप्तत्वे प्रमाणानि यहून्येव टिप्पण्या: मुपन्यस्तानि, तानि पुनर्न लिरुपन्ते किन्वेतेध्यायाः प्रक्षिप्ता इतिश्रीधरखामिमिरप्युक्तं तदुपपायते, तथा हि "द्वात्रिंशत्रिशतं च यस विलसच्छाखा" इति गणना श्रीधयां कृता ततय द्वात्रिंशदधिकत्रिशतमध्यायाः श्रीभागवतपेत्येतदध्यायत्रयस्य प्रक्षिप्तत्वमेवाभिप्रेतं स्वामिनामपि, त्रयाणां शतानां समाहारखिशतं, पात्रायन्तस्य नेतिनिषेधान् न स्त्रीत्वं पात्रा- दिराकृतिगण इतितचयोधिन्यामुक्तं, द्वात्रिंशच त्रिशतं च द्वात्रिंशत्रिशतं सहयाया अल्पी- यसा इत्यनुशासनेन द्वात्रिंशशब्दस्य पूर्वनिपातः, केचित् तु द्वात्रिंशच प्रयश्च शतानि पेतिविगृह्य शतानि चेतियहुवचनेन शतत्रयमेव ग्राह्यं प्रसिद्धत्वादित्याहुः, तन्न, प्रसिद्धि- यशास्तत्रयलामे तु प्रसिद्धेरेव पचत्रिंशष्टामसिद्धौ सत्याकरणस्यैव वैयापाताद , सला करणं हि शिष्यपोप्राय, वा शिष्याणां शतत्रयसत्यानाने प्रसिद्धिपरतत्रत्वं चेत् तदा गणना सुधैव सात् , द्वात्रिंशय प्रयथ शतानि चेतिविग्रहे सत्याया अल्पीयसा इतिवाक्या विद्वा- प्रिंशसमितिरूपं स्यात्, अपरं च गणनाकृतिदि योधमौकर्याय, तत् तु द्वात्रिंशत्र .

·लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । ९३ त्रिशतं चैति विग्रहे भवति, द्वात्रिंशच त्रयश्च शतानि चेतिविग्रहे त्वत्यन्तं दौलम्यं चोध- स्पेत्येतादृशी क्लिष्टगणना श्रीधरैः कथं क्रियेत, तस्मात् द्वात्रिंशत् त्रिशतं चेत्येव विग्रहः, वतयैतेध्यायाः श्रीधरमतेपि प्रक्षिप्ता इतिदिक, माध्वस्त्वेतेध्यायाः श्रीभागवतपुस्तकेपि प्रायो न लिख्यन्त इत्यलं विस्तरेण । कारिकाः। प्रक्षिप्ताध्यायेपु प्रथमाध्याये प्रक्षिप्तत्वं समर्थयितुं मतान्तरमाहुः कथा- मात्रमित्यादि का० १९८५-। कचित् पद्मपुराणादौ प्रसिद्धां, एवं मतान्तरमनूद्य दृपयन्ति शब्दार्थेति ११९ । सङ्गतिविरोधस्तु सुबोधिन्यां टिप्पण्यां विशेषतः श्री- गोपेश्वरैश्च उपपादितः, विजयध्वजनाना माध्वेनापि स्वीकृतः श्रीभागवतविवरण एतद- ध्यायत्रयं न व्याख्यातं, एवं प्रक्षिप्तत्वे सत्यप्येतद्व्याख्याने प्रयोजनमाहुः लोकेति का० ११९ । तत्र प्रथमाध्यायार्थमाहुः तत्रेति का० १२०३ । स्वयुक्तित इति "पीनाहिमोगो- त्थित"मितिश्लोकोक्ताघासुरस्य मुक्ति" तद्विचित्र"मित्यादिश्लोकद्वयेन युक्त्या समर्थितेत्यर्थः द्वितीयाध्याये द्वितीय इति का० १२१३ । पालैः सह वत्सहरणम् । तृतीयेध्याये स्तुतिरिति का० १२२१ । स्नेहोपपत्तिरिति "ब्रह्मन् परोद्भवे कृष्ण इयान प्रेमा कथं भवे"दित्यादिना राजप्रश्ने "मर्वेपामपि भूतानां नृप स्वात्मैव बल्लम" इत्यु- त्तरेण भगवति बजस्थानां स्नेहोपपत्तिरित्यर्थः, "एतत् सुहृद्भिश्चरितं मुरारे"रित्यनेन श्रवणस्य फलं च । नौमीडय ते इत्यत्र लौकिके इति का० १२३ । ननु "गुञ्जावतंस- परिपिच्छलसन्मुसाये"त्यायुक्तप्रकारेण लौकिकव्यवहारविषय एव भगवान् किमर्थ प्राध्येते भुतिसिद्धमेव रूपं कुतो न प्रार्थ्यत इत्याशझ्याहुलौकिके इति, लौकिके लोकप्रसिद्ध प्राकृते गुजावतंसेत्यायुक्तप्रकारेण प्राकृतसदृशे भावे यस्य भावः स एव भक्तिमान,तं प्राकृतभावं हीनं विदित्वा योन्यथा वेद स अधम इत्यर्थः,किञ्च यद् गृहातीति का. १२४।। अयं भगवान् लोके यत् यादृशं रुपं गृह्णाति यधैव गोषयति येन प्रकारेणानु- भावयति तदेवास्माकं प्रमाणं, इहेति भक्तिमार्गे इत्यर्थः, नान्यदिति जगत्कर्तृत्वव्या- पकत्वादिविशिष्टं वेदप्रसिद्धं स्पं नाम्माकं फलत्वेन प्रार्थनीयमित्यर्थः, तत्र हेतुर्भिन्नाधि- कारत इति, मक्तमिन्नाधिकारत्यादित्यर्थः, तादृशे वेदप्रसिद्ध रूपे नानमार्गीयाणामेवा- धिकारो न तु भक्तानामित्यर्थः, एतदेवोक्तमेतद्व्यारयाने मुबोधिन्यां "नाम्मा म शन्दविषयं ब्रह्म किन्त्वेतदेव प्रत्यक्षतो दृश्यं, तदपि प्राकृतचक्षुषेय, तत्रापि सर्वाभरणभूषित, वगापि प्राकृतालधारमहितं, तप्राप्येतदवसापन"मिति । इति प्रक्षिप्ताध्यायाः १- इति तामसप्रकरणे प्रमाणप्रकरणम् ।। , गावपीभगतविपरणे इत्यादि पार: ।

·श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि अध तामसप्रकरणे प्रमेयप्रकरणम् । द्वादशोध्यायः। द्वादशेऽध्याये यशोदानन्दयोरिति प्रसङ्गात् सर्वेषामेव निरूपितस्तथाप्येतयोः सुष्ट लेग्वः। मुख्यतया निरूपित इत्यर्थः, आध्यात्मिकीमिति स्थूलदेहायध्यास- १०-१२-० रूपाधिभौतिकी लिङ्गदेहायच्यासरूपाध्यात्मिकी अलौकिकदेहायध्यास- रूपाधिदैविकी, इयं तु भगवत्सेवोपयोगित्वान् न निवर्तनीयेति भावः, उभयेपामिति निरोधार्थमितिशेषः, देहाध्यासो हीति धेनुकपदस्य देहाध्यासवाचकत्वं योगरूढ्यो- रभावपि कल्पनया टिप्पण्यां व्याख्यातं, परोक्षवादस्थले कल्पनाया अपि प्रवृत्तिनिमित्त्वं "कल्पनोपदेशाच् चे"ति सूत्रे व्यवस्थापितं, धेनुकमारणं देहाध्यासनिवारणं चैकपदवाच्य- त्वादैक्येनैव भगवता सम्पादितमितिभावः, ज्ञानपूर्व इति अत्र ज्ञानपदेन तर्वादिस्वरूप ज्ञानं दशरसानुमवश्चेति टिप्पण्यामुक्तं, यद्यपि वलभद्रं प्रति बोधयति तथापि प्रसङ्गादन्ये.' पामपि श्रवणमिति ज्ञेयं, ततश्चेदिति ल्यब्लोपे पञ्चमी, तं मरणं प्राप्य पुनर्जीविता इत्यर्थः। द्वादशाध्यायविवृतौ पञ्चधैवानुभावोत्रेति अविद्यायाः पञ्च पर्वाणि देहेन्द्रियप्राणा- योजना। न्तःकरणाध्यासाः स्वरूपविस्मृतिरूपश्चेति तन्निवारको भगवदनुभावोत्रं १०-१२-० निरूपित इत्यर्थः, दुष्टनिग्रहरूपवानिति देहायध्यासाःवरूपविस्मृति- संत्रकथेति पश्च पर्वाणि यानि निरूपितानि तान्यत्र धेनुकादयो दैत्या मूर्तिमन्तः "लोभ- क्रोधादयो दैत्या" इति कृष्णोपनिपद्भ्यः, तन्निग्रहरूपवान् भगवदनुभाव इत्यर्थः, आध्यात्मिकीमविद्यां वा इति एतानि पञ्च पर्वाणि निवर्तितानीत्यनेनाध्यात्मिकी अविद्यैव निवर्तिता, भौतिकी तु पूतना पूर्व नाशिता, आधिदैविकी तु लीलोपयोगिदेहा- द्यध्यासरूपा तादृग्लीलोपयोगिखरूपाज्ञानरूपा चेति सा न निवर्तनीयेतिभावः, ततः सर्वविनाशःस्यादिति विषरूपविषयसम्बन्धात् सर्वपारमार्थिकहानिः स्यादित्यर्थः । द्वादशघ्याये यशोदेति का० १२५ । प्रसङ्गात् सर्वेषामेव निरोधः पूर्वप्रकरणे निरू- कारिकार्यः। पितः, तथाप्येतयोः सुष्टु मुख्यतया निरूपित इत्यर्थः, अत्रासिन् १०-१२-० प्रकरणे सस्त्रीकाणां गोपालानां निरोधो मुख्यतयोच्यत इत्यर्थः, नन्वत्र प्रमेयप्रकरण एव मुख्यनिरोधसिद्धाबग्रिमप्रकरणवैयर्थ्यमित्याशङ्कयाहुर्मध्यम इति का १२६३ । यद्यपि वयस्यानां स्वामिनीनां च पूर्वप्रकरणोक्तनिरोधापेक्षयासिन् प्रकरण अधिको निरोघ उच्यते तथापि वक्ष्यमाणनिरोधमपेक्ष्य एतत्प्रकरणोक्तो निरोघो गोपा- लानां सामिनीनां च द्वयोरपि मध्यम एवेत्यर्थः, पनघेति का० १२६३ । धेनुककालिप- प्रथमदावामिप्रलम्पद्वितीयदायानिनिग्रहात्मकः पञ्चधा भगवदनुभावोत्र प्रकरणे निरू- प्यत इत्यर्थः, एते पञ्च देहेन्द्रियप्राणान्त:करणाघ्यासस्वरूपविस्मृतिरूपाः पश्चमिरन्यायै- .

·" " [१०-११-१] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । ९५. निरुप्यन्ते,तन्त्र प्रथमो दावाग्निः प्राणाध्यासरूपः, प्रलम्वः अन्तःकरणाध्यासः,द्वितीयदावा- निःस्वरूपविस्मरणात्मक इति तत्र तत्र स्फुटं,आध्यात्मिकीमित्यादि का० १२७ । लिङ्ग- शरीराद्यध्यासरूपामवियां दूरीकर्तुमविद्यापर्वरूपधेनुकादिवधकरणं, आधिभौतिक्यविद्या पूतनारूपा पूर्व नाशिता, आधिदैविकी तु लीलासाधकत्वान् न निवर्तनीयेतिभावः, तदर्थ धेनुकादिवधार्थ क्रमतः पञ्चाध्यायाः, उभयेपां वयसानां स्वामिनीनां च निरोधार्थ क्रमेण सप्तदशाष्टादशात्मकमध्यायद्वयमित्यर्थः, उभयेषां निरोधस्स पृथनिरूपणे निमित्त- माहुः स्नेहाधिक्येति का० १२८ । साधारणापेक्षया अधिकस्नेहज्ञापनार्थ पृथनिरूपण- मित्यर्थः, एतत्प्रकरणीयनिरोधस्य मध्यमत्वोक्तौ हेतुमाहुः स्नेहान्त इति, स्नेह एवान्तः फलं यस्य तादृशो निरोधो मध्यम इत्यर्थः, अत्र स्नेहपदेनासक्तिर्जेया स्नेहान्तनिरोधस्स प्रमाणप्रकरण एव सिद्धत्वात् , व्यसनसिद्धिश्च साधनप्रकरणे, तथा चोक्तं दशमस्कन्ध- निवन्धे "सर्वतस्त्वधिकः स्नेहः पूर्वत्र विनिरूपितः आसक्तिस्तुद्वितीये हि तृतीये व्यसनं मतं फलप्राप्तिचतुर्थे हि सिद्धो रोधश्चतुर्विध"इति,अध्यायार्धमाहुः प्रथममिति का० १२९॥ अत्र ज्ञानपदेन लीलासम्बन्धितर्वादिस्वरूपज्ञानं दशरसात्मकलीलानुभवश्चेति टिप्पण्या- मुक्तं, फलं चात्र विपाम्भापानेन परेतानाममृतवार्पिण्या ईक्षया पुनर्जीवनसम्पच्या ज्ञान- पूर्णालौकिकदेहप्राप्तिः, फलावधीति नपुंसकप्रयोगात् क्रियाविशेषणमिति टिप्पण्यां व्या- ख्यात, क्रियाविशेपणे द्वितीया क्लीपत्वं चेति वैयाकरणसिद्धान्ताद, कालीय इति का० १२९ । अत्र इतिशब्दमध्याहृत्य इत्याहुरिति व्याख्यातं टिप्पण्यां, तत्रायमाशयः, आहुरितिकतरिप्रयोगेण कालीयशन्दादनमिहिते कर्मणि द्वितीया स्यात् , इतिशब्दा- ध्याहारे तु आख्यातादिमिरिव निपातेनाप्यमिधाने प्रथमानुशासनान् न काप्यनुपपत्तिः, तथा च इन्द्रियाणीतिपदमपि प्रथमान्तमेव,इतीति निपातेनामिधानात् ,एतदेव हृदि कृत्वा तथा व्याख्यातं प्रभुमिः, तत इति का० १३०।। तत इन्द्रियेभ्यो विपयेभ्यश्च मर्व- विनाशःस्यादिति योधयितुमन्ते अध्यायान्त मरणाभिधा विपाम्मापानेन मरणोक्तिः, ततो मरणानन्तरमपि सर्वे जीवितायेत् तदा पुनः अलौफिकदेहान्तरस्थितिरित्यर्थः । ततश्च इत्यस्यामासे तत्रेति ज्ञानपूर्वधेनुकरचे निरूपणीये, तस्स वनलीलात्यात् लेग्यः। प्रथममिदं त्रयमाहेत्यर्पः, तच च त्रयं जानं निरूपयनाइ मचप्रधानय १०-१२-१ लीलेतिपक्ष्यमाणत्वाद् रसस्वरूपनानं निम्पयनित्यर्थः, वाशलीलायं वन- प्रवेशे हेतुमाहुर्यन एवेति, वनस तत्तद्रमस्वरूपनापकम्तम्भादिमाचिकमारहेतुत्वान् नत्रा तवानं भरतीत्यर्थः, मध्ये मार्गमेवं न मरनीति तयारर्तनाययकारः, वनख वाणाले हेतुमाहुः तत्रोद्वेगोन भवतीति, मध्येमागं वल्पमाणमत्कृतिमात्रमम्मवेप्यन्यदर्शन- सम्मारनपोगो मरतीति वैन न वारती लीला यया सम्मादिमाग भवन्ति,यने नारयो- - ·श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि द्वेगोन मवतीति वनस्वैव साचिकत्वमित्यर्थः, इदमेव 'सच्चप्रधानय लीले त्यनेन वक्ष्यते, तथा च विहर्तुकाम इतिपदस्य वनपदसममिच्याहाराव सत्त्वप्रधानलीलाकाम इत्यर्थ इतिभावः, तत्रेति तादृशवने क्रीडायां तस्या मनोजन्यत्वान् मनो निरूपणीयमतोग्रिम- श्लोकेन तदुक्तमित्यर्थः, ननु 'तन् निरीक्ष्य मनो दधे इतिकथनात् प्रवेशः प्राप्त एवेति मिन्नतयकेन प्रवेशः कथमुक्त इत्यत आहुः प्रवेशश्चेति, पूर्वाध्यायेपि वनलीलोक्ता तथा- 'प्यविद्रे ब्रजभुव' इतिवाक्याद् ग्रामसम्बन्धिन्येव, अत्र ततो मित्रप्रक्रमेण केवलवन- लीलाबोधनार्थ प्रवेशश्च वक्तव्य इत्यर्थः,मनो निरूपणीयमयं च वक्तव्य इत्यन्याचयः, दैत्येति दैत्यस्य मधोभूमौ मधुवने तत्पुत्र्या वृन्दाया वनमस्तीत्यर्थः, दोपाभाव इति पौगण्डलीलामक्तेषु पुरुषार्थान् स्थापितवानिति वक्ष्यते एवंवृन्दावने इतिचतुर्मिः, ते च चत्वार इति चतुर्वर्पात्मकत्वं तस्य, कौमारलीलाया भगवति दोपामावनिरूपणेन मक्तेषु दोपाभावो निरूपितस्ते च पञ्चेति पञ्चवर्षात्मकत्वं तस्येत्यर्थः, तदनन्तरमिति भगवति दोपामावेन भक्तेप्यपि दोपाभावसाधकलीलाकालानन्तरं पुरुषार्थसाधकलीला- कालमाश्रितावित्यर्थः, भगवति दोपाभावेन मक्तप्यपि दोपाभावः सिद्ध इति टिप्पण्या व्युत्पादितं "अन्यथा सख्यदानं न स्या"दित्यनेन, ततश्चेति चकारस्यार्थमाहुः तारुण्य- मिवेति, पशूनामिति असिन पक्षे पालनं पालः पशूनां पाले पालने सम्मती योग्या- वित्यर्थः, स्वयमेवेति पुण्यं साधितं तत्साधनं भवति इदं स्वयमेवेत्यतिशयः, स्वत इति पुण्यं फलदमिदं स्वयं फलरूपमिति चातिशयः ॥१॥ ततश्च पौगण्डयय इत्यस्यामासे भगवतो मध्यमलीलायामिति प्रेमासक्तिव्यस- योजना। नानि क्रमेण प्रमाणप्रमेयसाधनप्रकरणैत्रजजनानां सिघ्यन्तीति निबन्ध १०-१२-१ उक्तं, अतः प्रमेयप्रकरणे असिन् आसक्तिसाधकलीला मध्यमलीलेत्यर्थः, पशुपालने घेति असिन् पसे पालनं पालः पशूनां पालः पशुपालः तत्र सम्मतौ योग्या- वित्यर्थः, समं चेति अम्मिन् पक्षे समं तुल्यमित्यर्थः ॥१॥ विशेपाकारेणेति सामान्यतस्तु प्रथमश्लोकेप्युक्त एवेतिमावः, तन्माधव इत्यत्र लेखः। लक्ष्म्या सहेति माधवपदसममिव्याहाराद् विहर्तुकाम इत्यस्य लक्ष्म्या १०-१२-२ सह विहर्तुकाम इत्यर्थोऽग्रिमश्लोके 'रन्तु' मित्यस "सर्वामिरेव देवतामिः सह रन्तु"मित्यर्थ इतिविशेष इतिभावः, संवादार्थमिति वेणुनादस्य लीलास्वरूपनिरूपकत्वं वेणुपदव्युत्पत्त्या निरूपितं टिप्पण्युक्तकमुत्येन लीलायास्तदुभयविसारकत्वबोधनेन सर्वो- समवयोधनाय वेणुवादनमित्यर्थः, स्वरूपानन्देति मोक्षानन्दस्वर्गाद्यानन्दावित्यर्थः, गोस्तादृशत्वं साधयन्ति तद्वादने इति, यत इति शेपः, यतो वेणुवादने सति विपषिणो . सिदानीति पाटः।

·. . . [१०-१२-३] लेसा, योजना, कारिकाथश्च । भोगपरा मुक्ता निवृत्तिमार्गीयाः शक्रशर्वपुरोगाः समायान्ति, तद् विहार्यतद्विचारपरा एव भवन्तीत्यर्थः, प्रयोजनान्तरमाहुः आध्यात्मिका इति, आत्मानं जीवमधिकृत्य वर्तन्ते ते आध्यात्मिकाः,देवं भगवन्तमधिकृत्य वर्तन्ते ते आधिदैविकाः,उभयानुगुणकर्तारोपि स्वामिनीः समानीय भगवन्तं प्रतीक्षन्ते नादश्रवणे भगवानागत इतिज्ञानादुदुद्धा भवन्ति, तत आधिदैविका आगत्य स्वामिन्यागमनं भगवते सूचयन्ति इति तैय॒तो भवतीत्यर्थः, सौन्दर्य वेशः अमर्यादलीला इत्यादिरूपं यशस्तै निरन्तरं गीयते, सामर्थ्यार्थमिति प्रति- चन्धकागमनाभावार्थमित्यर्थः, बलात्मेति बलं प्रतिबन्धकनिरसनसामर्थ्यमात्मनि यस्खे- त्यर्थः, क्रियायामिति गोचारणलीलायामित्यर्थः, क्रियाशत्त्येति वनप्रवेशनेनेत्यर्थः, शुद्धानिति यथा वत्सासुरमारणेन वत्सानां कण्टकशर्कराक्षेत्रप्रवेशहेतुभूतं भावं निवर्तित- वानित्युक्तं,तथा वनप्रवेशनेन गवां तं भावं निवर्तितवान् ,तथा च शुद्धांतादृशभावरहिता- नित्यर्थः, वृन्दावनस्य निर्दुष्टतॄणादिमच्चमनुपदमेव वक्ष्यतेतस्तत्सम्बन्धाद् गवामपि निर्दुष्टत्वं भविष्यतीति भावेन पशव्यपदमुक्तमित्याहुः स्थानमपीति, विहारे हीति क्रिया अन्तरङ्गलीला पूर्णा स्तम्भादिभावावधिका विहारे हि सति भवतीत्यर्थो ज्ञेयः, रजो- विकासानामिति रजोरूप उद्दीपको विकासो येषामित्यर्थः, सत्त्वप्रधानैवेति, स्तम्भादि- पर्यन्ता रसस्वरुपज्ञानहेतुत्वात् साचिकी लीला, उद्बोधकोदुद्धरसस्य सत्कृतिरूपा लीला रसे लोभजननाद् राजसी, अमर्यादलीला प्रमादमोहनीचीं प्रतीतिप्रकारकाज्ञानसम्पादक- त्वात् तामसी, इयं त्यधुना बने गृह इव निर्भयतया स्थित्यभावान् न सम्भवतीति एव- कारेण व्यावय॑ते, रजोलीलेति रसोद्दीपकसामग्रीविशिष्टा लीलेत्यर्थः ॥२॥ तदित्यस्याभासे पश्चादिति तदागमनसूचनानन्तरमित्यर्थः, सर्वाभिरेवेति पूर्व लेखः। त्वेकत्रैव सङ्केतस्य कृतत्वात् तत्रैव रिरंसासीत् तदुक्तं लक्ष्म्येत्येकवचनेन सर्वा- १०-१२-३ गमनज्ञानानन्तरं तु सर्वत्रैव रिरंसा जातेत्यर्थः, देवताभिःक्रीडायोग्यामिः, अलौकिकीभिः लोकावेद्यतया स्थितामिरित्यर्थः, व्याख्याने, तत्र भूदोप इति नीरस- त्वमित्यर्थः, तथा सति तृणपुष्पफलाभावादेते त्रयो न तिष्ठेयुरित्यर्थः, दणादीनामपि निर्दष्टत्वात् तदात्मकवनस्य लीलोपयोगित्वमाहुः तृणेति, तत्सम्बन्धिनां वक्ष्यमाणस्व. रूपम घोपत्वेन तृणपुष्पफलानामप्यास्तरणकुसुमग्रथनफलभोगादिरूपलीलोपयोगित्वमेव, इदमेव निर्दुष्टत्वं, भगवतस्तचदाफासायामकालेप्याविर्भावात् , तदाकासामावे कालेप्यना- विर्भावाद, प्रियस्थितिज्ञापकत्वमिति तेषां निर्जन एव देशे यथेच्छं क्रीडया घोप- सम्भवेन तत्रैव ता इति ज्ञानजनकत्वमित्यर्थः, गुणपूर्णतापीति निर्दष्टगुणवद्वात- सेवितत्यमित्यर्थः, अन्तरिक्षदेवत्या इति वायवस्थेत्याह "वायुर्या अन्तरिक्षयाध्यक्षः .. देवत्या इतिसर्वादशॆषु। .

·, . . . , श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि अन्तरिक्षदेवत्याः खलु वै पशवः वायव एवैनान् परिददाती"तिश्रुतेः, तथा च गावो- न्तरिक्षदैवत्या अन्तरिक्षं च वायुदेवत्यमतो वायुर्गवाधिपतिरित्यर्थः, रुद्रदेवत्यपक्षेपि त्रिदेवतापक्षे रुद्रस्यापि वायुभेदत्वाद् गवाधिपतित्वं वायोः, तदैव लीलेति वायोर्दोष- राहित्ये गवाधिपतित्वादरण्यस्थान्तरङ्गनिकुलाधिपतित्वाच् चान्तरङ्गनिकुञ्जेषु ता न गमये- दितिभावः, (आगन्तुकेति औष्ण्यचण्डतानिकृष्टगन्धश्च वक्ष्यमाणगुणैरेव परिहृतो भव- तीतिभावः, जलं पुष्पाणि च विशेषणान्युक्तानीतिशेपः, तेनते गुणाः उक्ता इतिशेषः), अग्रे लयविक्षेपेति लयः शोपः विक्षेपः प्रवाहः तडागे नद्यां च तत्सम्भवात् सरः पदमित्यर्थः, सदादीति पयसि महन्मनःप्रख्यत्वकथनेन पयस्वति सरसि महत्प्रख्यत्व- मुक्तं जातमितिभावः, पयसो मनस्त्वं तत्सम्बन्धेन सरसो महत्त्वं च सादृश्येन कल्पनया, यथा ज्योतिपोल्पदोग्धृत्वादिसादृश्येनाजात्वं "ज्योतिरुपक्रमा"दितिसूत्रे व्युत्पादितं तथा- त्रापि ज्ञेयं, भागवतेपि वेदफलरूपत्वात् तथा व्याख्यानं कर्तव्यमितिभावः, पुष्प विशेषा वेति कुशेशयानां रात्रिविकासित्यादिदमुक्तं, गन्धोस्यास्तीति अस्तिविवक्षायां मत्वर्थीय इन् , तेनापीति आमासे मनो दधे इत्यत्र धातोर्धारणार्थमादाय वाक्यार्थ उपक्रान्तः, अत्र पोपणार्थमादाय प्रवृत्त इत्यनेनोपसंहृतः, आगमनज्ञानानन्तरं मनः कृतवान्, तादृशवायुसेवितवनदर्शने तूबुद्धभावः सन् प्रवृत्त एवेत्यर्थः, तथा च धाअर्थ- तावच्छेदकावच्छिन्नो वाक्यार्थ इत्युपक्रमोपसंहाराविरोध इत्याकलनीयम् , तथा च प्रवृत्त इत्यस्य मनः पोपितवानित्यर्थः, दर्शनेन प्रवृत्ती मनःपोपस्यावान्तरव्यापारत्वेपि फलरूप- प्रवृत्तिनान्तरीयत्वात् प्रवृत्तित्वेनोक्तः, व्यापारान्तरमाहुः भृङ्गादिष्विति, साम्यज्ञानं चावान्तरव्यापार इत्यर्थः॥३॥ तन्म घोपालीत्यस्यामासे तत्र स्थिताभिरिति वृन्दावनगोवर्धननिकटवर्ति- योजना। ग्रामस्थितामिरित्यर्थः, देवताभिरिति ब्रजवरनितम्धिनीभिरित्यर्थः, १०-१२-३ परोक्षवादेन "देवता" पदवाच्यत्वात् तासां, अन्तरिक्षदेवत्याः पशव इति 'वायुर्वा अन्तरिक्षस्याध्यक्षः अन्तरिक्षदैवत्याः खलु पशयो वायव एवैतान् परिदधाती- तिश्रुतेर्वायुरन्तरिक्षस्थाध्यक्षः, अन्तरिक्षं पशुदैवतमतो वायोरुभयाधिपतित्वं, भृङ्गादि- विति अलिभृङ्गद्विजादिष्वित्यर्थः, त्रयो गुणा इति मञ्जपदवाच्यास्त्रयो गुणास्तत्र निर्दुष्टत्वमेको गुणः भगवत्स्वरूपनादानुभवानन्दजत्वलक्षणो द्वितीयः स्वस्थितिदेशे भग- पत्स्थितिज्ञापकत्वरूपस्तृतीयः ॥३॥ 'रन्तुं मनो दध' इत्यनन्तरमे 'वृन्दावने' इत्येव वक्तुमुचितं तथापि मध्ये श्लोकपञ्चक- २, दधिकमेकस्मिनादर्श । ..

·, [१०-१२-४] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । लेखः। मुपोद्घातार्थमित्याहुः कदाचिदित्यारम्य योघयतीत्यन्तैन, प्राकृतेति १०-१२-४ प्राकृतैः पदार्थे रतिमित्यर्थः, प्राकृतसामय्या रतिं करोतीतिशायां लीलासामग्री भावनीया न भवेदिति विवरिष्यते, स्वरूपमिति दोपाभावो गुणाश्चेत्यर्थो विवरिष्यते, भूमेश्चेति चकारेण तच्छ्लोकोक्तास्तृणवीरुधादयो ज्ञेयाः, भूमिवृक्षयोर्वन- खरूपत्वमाहुः वनं हीति, तत्स्था इति अलयो मृगपक्षिणश्वेत्यर्थः, स्वरूपतोपीति 'यदि दुष्टं भवेदिति पूर्वेणान्वयः,अलीनां मृगपक्षिणां च दोपस्तत्सदोपः भूमेक्षाणां च दोषः स्वरूपदोपः, एवं चतुर्विघदोषे भावनया त्याज्यं स्वादियमविशेषात् सर्वैव च लीलासाम्यी भगवद्भावनायां भावनीया न भवेत् , तथा सति मुक्तिरेव सिध्येन् न तु निरोध इत्यवतार- प्रयोजनं विरुध्येतेत्येतन्यायेन सर्वस्या अपि निर्दोपत्वेनाप्राकृतत्वं निर्धारितं भविष्यतीति- भावेन भगवता रमणारम्मे दोपाभावो वक्तव्य इत्यर्थः, तर्हि गोपैरन्योन्यं वक्तव्यं किं भगवद्वलभद्रसंवादेनेत्याशयाहुस्तानिति, वलभद्र एव च युध्यत इत्यन्वयः, अत इति यतस्तयोरेव बोध इत्यर्थः, प्रत्यक्षत इति प्रतिवन्धकागमनाथ वलभद्रं ज्ञापयित्वैव लीलाकरणाव तन्मानसप्रत्यक्षविषयत्वेन लीलां कर्तुं बलभद्रयोधनमित्यर्थः,स तत्रेत्यस्था- भासमाहुः यदि वनस्था इति, इत्याहेति इति स तत्र तत्रे'तिश्लोकेन आहेत्यन्वयः, उपलक्षितानिति लक्ष दर्शनाङ्कनयोः तादृशश्रियाङ्कितान् तत्सहितानित्यर्थः, तथा च सहाथें तृतीयेतिबोध्य, बलभद्रे सिद्धं योधनप्रयोजनमाहुः आवेशित्वेनेति, चतुर्वृह- विशिष्टभगवदावेशवचेन हेतुनेत्यर्थः, तादृशावेशसिद्धयर्थ योधनमित्यर्थः, अन्यथेति एवम्बोधनाभावे सदोपत्वेन प्राकृतत्वं मत्वा तचिन्तनं न कुर्यात् तदा तदावेशो न भवे. दित्यर्थः, बलभद्रपरत्वेन निरूपणे हेतुरधुनैवावेशस्य शैघ्रयमित्यग्रे वदिष्यन्त्या "वेशिनः सर्वभावेने"त्यादिना, (अतस्तन्पराणीमानि वाक्यानि न त्वावेशाधिकरणशेपपराणीत्यर्थः) तथापि तदपेक्षया अवतारस्य मुख्यत्वात् तत्परत्वेनैव कथनमुचितमित्याहुः नन्विति ॥४॥ भगवानेव जानाति बुध्यते च बलभद्र एवेति "स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ योजना। त्वं पुरुषोत्तमे"तिवाक्याद् भगवत्स्वरूपं भगवानेव जानाति वृन्दावन १०-१२-४ च साक्षात्पुरुषोत्तमात्मकमेवेति, वत्रस्थतरुलतालिमृगपक्षिपश्चादिरूपं मग- यदितरो न जानात्यतः प्रभुरेप निरूपयति, बलभद्रस्य वेदात्मकत्वात् स एव बुध्यते, अनेन वृन्दावनखरूपं वेदेनापि स्वतो न युध्यते भगवदुपदेशेन ज्ञायते इति- सूचितमिति यत्र सर्वज्ञस्य वेदस्यापीय व्यवस्था तत्रान्यस्य कथं बोध इति कैमुत्यं दर्शितं, स्मयन्निवाहाग्रजमादिपुरप इत्यस्य विकृतौ अग्रे स एवाविर्भूत इति यद्यप्यादेशा वतारयोर्मध्येवंतारस मुख्यत्वात् तत्परत्वं वृक्षादीनां वक्तव्यं न तु येलदेवपरलं तथापि १. इत्यधिकमेकस्मिवादशे।

·१०० श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि ज्येष्ठभ्रातुरभ्यर्हितत्वस्य वेदे निरूपितत्वाद् धर्ममार्गसरणिमादाय ज्येष्ठनातुरुत्कर्षकथनार्थ तत्परत्वं वृक्षादीनां वर्णितमित्याहुः अग्रे स एवाविर्भूत इति, तहि योधनमिति ज्येष्ठभ्राने उपदेशस्थानुचितत्वादाशङ्का, समाधानं तु "आदिपुरुष" इत्यनेन पुरुषोत्तमत्त्व- मादाय पुरुषोत्तमस सर्वगुरुत्वात् ।।४।। अहो इत्यत्र अवान्तरभेददर्शन मिति दोपाभावार्थ सजातीयत्वात् सङ्कर्षण एव लेखः। नमस्य इति भगवर्दशावतारभेदज्ञानं वृक्षाणामित्यर्थः, प्रदर्शनेनेति 'अमी १०-१२-५ नमन्ती'तिप्रदर्शनेनेत्यर्थः, चेतनत्वमिति नमनाचेतनत्वं, 'असौ लोक इत्यादिप्वदम्शब्दस्य पारलौकिकपदार्थवाचकत्वेन अमीपदादाधिदैविकत्वं च सूचित- मित्यर्थः, देवकार्यसाधक इति यज्ञप्रतिबन्धकासुरनिवारणेन यज्ञसाधक इत्यर्थः, अत एवेति तमोपहत्यर्थं नमनकथनादित्यर्थः, नोक्त इति कृतस्तु चतुर्ग्रहविशिष्टपुरुषोत्तम- नमस्कारः, तन्मध्ये सङ्कर्पणमात्रनमस्कारोत्र भगवता उक्त इत्यर्थः, मूलभूतं चेति देह कारणीभूतं तमो यावद्देहं न गच्छतीत्यर्थः, शिष्टमिति रसानुभावनमित्यर्थः, तदर्थमिति रसानुभावनार्थमित्यर्थः,वृन्दावनेति मूले जन्मन आत्मीयत्वमुक्तं तदनेन साधितं,उत्पत्ति- मत आत्मीयत्वे उत्पत्तेहेतुत्वाञ् जन्मन आत्मीयत्वमुक्तं, तथा च वृन्दावनस्वरूपभूताना- मात्मीयत्वे किं वाच्यमितिभाव इत्यर्थः, वक्ष्यति चेति भगवदीयत्वमत्र सूचितं अग्रिम- वाक्याभ्यां वक्ष्यति चेत्यर्थः ।।५।। एतेलिन इत्यस्याभासे विज्ञापनमिति, भगवते स्वदोपाभावगुणविज्ञापनमित्यर्थः, लेखः। व्याख्याने, तामसाइति वृक्षवदेतेपामपि स्वरूपाज्ञानसम्भवादितिभावः, १०-१२-६-७ राजसा इति रसोद्दीपका इत्यर्थः, प्रार्थना विति स एव तमोपहति- रूपो दोपाभावो गुणश्व सेवारूपः सर्वत्रानुसन्धेयः, परन्त्वत्र यशसः स्वत एव दोपनिवा- रकत्वात् प्रार्थना नापेक्ष्यत इत्यर्थः, गानस्य सेवारूपगुणत्वं विवृण्वन्ति प्रभूणामिति, अग्रे वने वेति साविकभावहेतौ रहास्थले इत्यर्थः, अन्यथेति उच्चैःशब्दे सर्वेषां ज्ञान- सम्भवादितिभावः, अनुग्रह इति आत्मीयत्वं माननीयमित्यर्थः ॥६॥ नृत्यन्तीत्यत्र तासां शब्देन चेति हरिणीनां स्वरूपेण तासां शब्देन च महानानन्द इत्यर्थः ।।७।। कारिकार्थः। नृत्यन्त्यमीत्यत्र आगत इति का० १३१३, १३२१ । अत्र शिखिना .१०-१२-७ हरिणीनां कोकिलानां च क्रमेण तोपः प्रियार्थनिवेदनं स्तुतिश्योक्ता। धन्येत्यस्साभासे स्तोतीति स्तुतिरुत्कर्षाधायकगुणवर्णनं, तथा चोत्कर्षार्थ दोषा- लेवः। मावं गुणांश्च वर्णयतीत्यर्थः, व्याख्याने, धनं भगवांस्तत्सम्बन्धो यथाधि १०-१२-८ कारं सर्वन ज्ञेयः, ननु कथमस्येति आलिङ्गनस्यापि शब्दसूचितं दुर्लभत्वं कथमित्यर्थः, मीणिता इति धनयोग्यताकथने तत्सम्बन्धेन धनधर्मप्रीतिजननं सचिव- ·. . [१०-१२-९] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । १०१ मितिभावः, अन्यथेति अधुनावेशाभावे इत्यर्थः, अर्थादिति 'आवेशिनः सर्वभावेने त्या- दिनोक्तप्रयोजनाद्धेतोस्तत्सिद्ध्यर्थमित्यर्थः,बलभद्रषोधनं बलभद्रपरत्वेन वोधनमित्यर्थः, इत्याहेति इदं निरूप्य इदं कृत्वा क्रीडां कृतवानितिहेतोस्तदनन्तरं रमणमाहेत्यर्थः, तथा च व्याख्याने अध्याहारनिषेधेप्यार्थिकमानन्तर्यमितिभावः, एवंवृन्दावन इत्यत्र स्वत एव समागतेति आज्ञामनपेक्ष्येच्छामेव ज्ञात्वा सर्वास्त्राविष्टेत्यर्थः, अत इति श्रीमत्पद- सूचितलक्ष्म्यावेशाद्धेतोरालम्बनवाचकैस्तामिरित्यादिपदैरनुक्तमपि ताभिः सह रमणं सिद्ध- मेवेतिहेतोत्रयोपि निरूप्यन्ते इत्यन्वयः, अनुभावा इति गवां सरणे तासामागमनसम्भा- वनया रसे शङ्का भवतीतिशङ्कारूपव्यभिचारिभाषहेतुत्वाद् धर्मस्य व्यभिचारित्वं, तथा चैते त्रयो मनोदेशधर्मा इति ज्ञेयं, आलम्बनाकथने हेतुमाहुः लक्ष्मीरेवेति, अनाविष्टाः नालम्बनमित्येवकारः, सा तु श्रीमत्पदेन सूचितैवेतिभावः, तस्यापीति मयकेपि कृष्ण- पदेन सचं दोपाभाव आनन्दोगुण उक्त इत्यपिशब्दः,कृष्णपदसममिव्याहारान् मनस्यपि सचं सूचितमित्याशयेनाहुः निर्दुष्टमिति, उभयोरिति चारणरमणयोरित्यर्थः, रमण- मिति करोतीतिशेपः ॥९॥ एवंवृन्दावने इत्यस्य विवरणे दशधा रस इति शृङ्गारादिभत्त्यन्तै रसैर्दशधा योजना। रस इति स्वरूपानन्दो लोके लीलासृष्टी अनुभूयते इत्यर्थः, ब्रह्मा- १०-१२-९ नन्दापेक्षयेत्यादि ब्रह्मानन्दे हि एकरूपत्वेन सुखानुभवः भजनानन्दे दशधा रसानुभव इत्याधिक्यं, आलम्बनं तु लक्ष्म्येवेति लक्ष्म्येति तृतीया, लक्ष्म्या इव गोपिकामिः सह क्रीडां कुर्वाणो भगवानेवालम्बनविभावरूप इत्यर्थः, यमालम्ब्य रस उत्पद्यते स आलम्बनविभाव इति रसशास्त्रराद्धान्तात् अन्यत्र गमनशङ्काभावाच् चारयन्नेव रमणं सम्भवतीति इह “चारयन्नेवे" त्यन्तं मिन्ना फकिका, तथा च "चारयन्नेव रेमे" इति मूले विद्यमानेन रेमे इतिपदेनान्वयो योषितः, ततो रमणं सम्भवतीतिमिन्ना फकिका, यत एवं रमणं सम्भवति ततो रेमे इत्यर्थः, न ह्या गोचा- रणक्रियाव्यापृतस्य भगवतः आनन्दतिरोभायः किन्तु गोचारणं कुर्वत एव रमणसम्भवात् परमानन्दानुभव इतिहाद, अत एतत्सूचनार्थ सानुगपदं मूले अनुगा गावारयन्ति स्वयं तु रमत इतिभावः ॥९॥ कचिदित्यत्र निजभक्तैरिति वेवादिकं सङ्गे नयन्ति तादृशैरित्यर्थः, स लेग्वः। एवेति अर्थभोगवानेवेत्यर्थः, मक्तेष्वर्णोद्धायनमाहुः तेपामप्यर्थभोग १०-१२-१० इति ॥१०॥ कचिद् गायतीत्यसाभासे एवं धर्मोद्भावनेनेति 'रेमे सञ्चारयन्नद्रेरित्यनेन " + + ·1 . १०२ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि योजना। गोचारणाख्यक्रीडानिरूपणेन धर्मोद्भावनमुक्त्वेत्यर्थः, निबन्धे "मोक्षः १०-१२-१० कामश्चेतिसाक्षात्पुरुषार्थद्वयं मतं तत्साधकत्वं धर्मस्ये"ति व्यवस्थापित, प्रकृतेपि बजसीमन्तिनीमिः सह तृतीयपुरुषार्थरूपरमणस्य साधकं गोचारणमिति धर्मत्वं ज्ञेयं, साक्षात्पुरुषार्थत्वं शृङ्गाररमणस्य, तत्साधकत्वं गोचारणस्य, एवं ग्रजसुन्दरीविचारेपि धर्मत्वं तासामपि शृङ्गाररमणरूपपुरुषार्थ गोचारणलीलैव साधपति ॥१०॥ कामलीलामाहेति भगवत्कूजितबन्धखरूपज्ञाने भगवत्कामो भवतीतिभावः, लेखः। कचिचेत्यत्र रसार्थमिति कूजितोद्गतरसानुभवार्थमित्यर्थः, सम्बद्धति १०-१२-११ सहितस्पेत्यर्थः, अन्ये सर्वे इति जीवनिष्ठा आश्लेपादय(स्तत्स्वभावाज जायन्ते मुख्यो भोगस्तु रसनिर्गमनमेवातोनुकरणं तस्यैव)इत्यर्थः, अत एवेति कामस्य विलक्षणत्वादेवेत्यर्थः, शब्द इति शब्दस्य मनःपूर्वकत्वात् तजनकं मनःसम्बन्ध्येव किश्चिद् वाच्यमतो मानसैकशरणस्यैव कूजितं,तादृशं भगवत्कूजितजनकं भवतीत्यर्थ, "मानस"पदे श्लेपो ज्ञेयः, कूजितस्य भगवदीयत्वात् तजनककूजितवति रसारसयोर्भेदकत्व- मुक्तं, तथा च तदनुकरणेन भगवता स्वकूजितस्य यत्र यथोचितं तत्र तथा श्रवणमश्रवण- मन्यथाश्रवणं वा भवतीति रसारसभेदपूर्वकत्वं बोधितं स्वस्थ मानसैकशरणत्वं च, मानस- मेवैकं शरणं गृहं यस्य तचं, अन्तःकरणसम्बन्धित्यमित्यर्थः, उपलक्षणेन सर्वसैवेन्द्रिय- कार्यस्य रसारसभेदपूर्वकत्वं बोधितमितिभावः, अत एवेति भगवत्कूजितजनककूजित- वत्वादेवेत्यर्थः, सर्वेति जीवान्तरविलक्षणत्वमित्यर्थः, कलानामिति अव्यक्तमधुरशब्दानां हंसः प्रकाशक इत्यर्थः, हंसानां कूजितमितिबहुवचनैकवचनयोस्तात्पर्यमाहुः बहना मिति, बहुप्रतिपादितसैकस्य श्रवणे श्रोता तन्निष्णातो भवतीति भगवति कृजितनिष्णातत्वं सूचितमित्यर्थः, भगवास्त्विति हंसस्त्वेक एकविधं कूजितं करोति भगवांस्तु सर्वेषामेवेति तुशब्दः, (हासयन् क्वचिदित्यस्याभासमाहुरन्यथा मेघादीति क्रीडायामेतत् द्वय- मप्यस्तीति ज्ञापयितुमेवं नृत्यन्तममिनृत्यतीत्यर्थः, आयनृत्यपक्षे तु रस एवास्तीति तत्र रसेनेत्युक्तं,)तदाहेति रसपोपकोभयनिरूपणार्थमिदं नृत्यमिति शृङ्गारोद्योधकनृत्ययुक्तस्य हासविषयत्वकथनेन भावस्य पक्षिनिष्ठत्वकथनेन चाहेत्यर्थः ॥११॥ कचिच्चेत्यस्यामासे एवमर्थलीलामुक्त्वेति "क्वचिद् गायति गाय"स्विति पूर्व- योजना। श्लोकनेत्यर्थः, भगवत्कर्तृको गानादिसम्पत्तिभोगो भगवतीर्थलीला, १०-१२-११ तागर्थलीलामनुभवन् भगवानेवार्थरूपपुरुषार्थस्वरूपो भक्तानाम् ॥११॥ मेघगम्भीरयेत्यत्र मुक्तिश्चेति संसारान् मोचनमित्यर्थः, अत्रापि स्वस्य सहयोग- १. ३. इत्यधिकमेकस्मिनादौ । २. तादृशमिति भगवत्कूजितरूपशब्दजनकमित्यर्य इत्येकस्मिनादर्शे । " ·. + . [१०-१२-१३] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । १०३ लेखः। स्तुणादिविषयान् मोचनं च सम्पादनीयमितिभावः, तत्तद्धर्मेति श्रवण- १०-१२-१२ कीर्तनादिधर्मद्वारा सम्बन्धजनकानां श्रवणादीनामित्यर्थः, भगवत्कृता- नामिति "श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च सर्तव्यश्वेच्छताभय"मितिवाक्योक्तानां त्रयाणां भग. वत्कृतानामेव साधकत्वं, भक्ता एतत्साधनं भगवते विज्ञापयन्तीति श्रवणं, अयं मोचनीय इतिचिन्तनं मरणं, आतिवाहिकेभ्यस्तादृशानादानं च कीर्तनमित्यर्थः, यथा ते इति भक्ता इत्यर्थः, साक्षात्कारानन्तरं तु पादसेवनादिकमेव भवतीतिभावः,तथा चासाक्षात्कृत- स्य नाम गृहन्तीति पर्यवसितं, दूरगानेवेति असाक्षात्कृतानित्यर्थः, पशव इति पूर्यो- तरकाण्डसाधनाभावोनेन विवृतः पशुत्वेनायोग्यत्वाद् बुद्धिविरहाच, गोपाला गुरव इवेति गा भगवत्समीपमानयन्तीति भगवत्प्रापकत्वाद् गुरुत्वं, पूर्व तत इति दर्शनात् पूर्वमेव ततो वाणीत एव रसानुभवस्तथा च साधनदशायामेव फलानुभव इत्यर्थः, इद- मेवालौकिकत्वं, इमामेवेति अयं मां प्रापणीय इत्यातिवाहिकमानापयतीत्यर्थः, श्रवण- स्मरणे तु तस्यापि पूर्वाङ्गे इत्येवकारः, अत्र तु साक्षादेव मोक्षदानार्थ प्रकट इति नाति- वाहिकापेक्षेतिभावः, तदवान्तरेति कीर्तनस्यावान्तरसाधनानि रूपध्यानादीनीत्यर्थः,अन्न तत्तद्धर्मसम्बन्धजनकमपि साधनं नास्ति तथापि मुक्तिदाने हेतुमाहुः प्रथमत एवेति ॥१२॥ चकोरेत्यत्र चकोरमोगं दृष्टान्तेन साधयन्ति सूर्यकिरणा इवेति, आप्यमण्डल- लेखः। जलांशाश्चन्द्रकिरणास्तद्भोक्तारः सूर्यकिरणाः, अन्यथा किरणद्वारा जला- १०-१२-१३ ग्रहणे पर्जन्यो न वर्पे , "यामिरादित्य" इतिश्रुतेः, त्या चकोरा अपि, ननु तादृशकिरणदर्शनेनासदादेरिव नेत्रयोस्तापो निवर्तत इत्येव वान्यं, न तु भोक्तृत्व- मित्यत आहुरन्यथेति, भोगाभावे अन्तःशैत्याभावेनाङ्गारभक्षणजनिततापनिवृचिन सादि- त्यर्थः, तथैवेति चन्द्रकिरणवदित्यर्थः, स्वीमिर्भुज्यन्न इति गतसाराः क्रियन्त इत्यर्थः, स्त्रीमिः पुरुपा भुज्यन्ते पुरुषाथ दास्यमेनानुभवन्ति न तु रसमिति, ननु प्रतीयते भोक्त त्वमित्यत आहुस्तथैवेति, प्रतीतिस्तथैव वस्तुतस्तूक्तहेतोस्तथैव क्रियन्ते परन्तु गतविवेक- त्वाद् भोक्तृत्वं मन्यन्त इत्यर्थः, इदं "कामिनां दर्शयन् दैन्य"मित्यत्र विवरिप्यते, या च चन्द्रकिरणस्थानीयाः पुरुषाः चकोरसानीयाः स्त्रिय इति पर्यवसन्नं, मगवति वलक्षण्य माहुस्तद्वदपमिति, चन्द्रकिरणस्थानीयाः खियः स्वयं चकोरवत् उदोक्तति तय अनुरीतीत्यर्थः, यस्य यस स्थायिभानो यत्र यत्र प्रसिद्धः स स तत्तद्रसेनुक्रियते त चन्द्रविषयिणी रतियकोरे प्रसिद्धा, क्रोभे युद्धोत्माहः, अग्रेप्य, वचनुकरणे तत्तद्धर्म- स्मृत्या वस तत्तद्रमाखादे तत्तद्रमाविष्टा भक्ताः सेयितुं शक्षा मन्तीत्यर्थः, चयाके कहलायापिमा शोकमाहुः स हीति, करगाप्यतीत्याहुः चक्रति, चक्रपदणे प्राण ममिन् मारयिष्यतीतिगानेन मार्योपरि करमा चक्रवारस भवतीत्यर्थः, सञ्चसम्बन्धि " .

·१०४ श्रीदशमस्कन्धसुपोधिन्युपरि न्यवस्थेति शशादिसम्बन्धिनीत्यर्थः, अत्र परन्त्यितिशेपः, मौनेन स्थितिरूपा शशाद्यवस्था भये परमा काष्ठा भवति परन्तु वचनस्यातिसुन्दरत्वात् तदेव निरूपितमित्यर्थः॥१३॥ चकोरकौश्चेत्यस्य व्याख्याने, सर्वे पुरुपाः स्त्रीभिर्भुज्यन्त इति कामशास्त्रोक्त- योजना। लक्षणानां कसिन्नपि पुरुपेऽसम्भवात् पुरुपस्य भोक्तृत्वं भाक्त, वस्तुतः १०-१२-१३ कामिन्य एव भोकभ्यः, भगवति तु तच्छास्त्रोक्तलक्षणानां सर्वेषां सत्चाज् जागरूकं भोक्तृत्वमित्याहुः तद्वदयं भगवान् नेत्यारम्य वाग्व्यापारो निरूप्यत इत्यन्तेन, चकोरो हि परमरसिकोत्यन्तालौकिकप्रकारेण चन्द्रकिरणान् भुङ्क्ते तदेकरतश्थ, तद् भगवानपि द्रस्थितचन्द्रमुखीमुखचन्द्रिका भुते तन्मात्रासक्तश्च, अतिदुरापनायिका- मोगस्त्वतिचातुर्येण भवतीति वाक्चातुर्यचमत्कारमूचनाय चकोरवद् वक्तीति शृङ्गार- रसोनेन निरुपितः,फ्रौञ्चो वीर इति क्रौञ्चस्य युद्धाद्युत्साहवचात् उत्साहस वीररसस्थायिभात्र त्वाद् वीररसः क्रौञ्चवद् वाग्व्यापारेणोक्तः, चक्रवाकः करुणायामिति करुणारसो दुःखिते भवति, शोकस्थायिभावकत्वात् चक्रवाको जुत्यन्तं दुःखितः, चक्रवाकीवियोगव्याकुल:, अतस्तत्र करुणारसः स्फुट एवेति तदेतदाहुः, स हि वियुक्त इति, चक्रपदेन मारण- मभिप्रेतमितीति चक्रे जलचक्रे पतितः परमकष्टं प्राप्नोति चक्रपतितपुरुषमारणाय चक्रं बहुप्रकारेण यतते, एवं चक्रवाको विरहचक्रे पतितः परमपीडामनुभवति, तद्वद् वाग्व्या- पारकरणात् खसिन् ब्रजवामलोचनाविरहव्याकुलत्वं चक्रभ्रमणगतपुरुषवद् दुःखितत्वं भगवान् सूचयतीति युक्तः करुणारसः, अत एव गीतगोविन्दे उक्तं "प्रहरन् हरम्रान्त्या- नङ्ग सुधा किम धावसी"ति "सद्वृत्तः स्तनमण्डलः सखि कथं प्राणैर्मम क्रीडती"ति च, एवं करुणारसो विप्रलम्भशृङ्गारे स्पष्ट इति, शृङ्गाररससम्बन्धित्वाद् रसत्वं करुणारसस्स, यत्र तु करुणायाः शृङ्गारसम्बन्धो नास्ति तत्र करुणामात्रत्वं न तु रसत्वं, एवमेव हास्या- दीनामपि शृङ्गाररसमध्यपातित्वे रसत्वं न त्वन्यथा, शृङ्गार एव सर्वे रसा इति नाट्यशास्त्र सिद्धान्तात् , ननु वियोगेनैतादृशी व्याकुलतास्ति चकोरवद् दुःप्रापपदार्थभोगचातुर्य चास्ति तर्हि भगवान् किमिति वियोगमनुभवतीत्याकाङ्क्षायां भयस्य प्रतिबन्धकत्ववोधनाय भया- नकरसं निरूपयन् व्याघसिंहयोर्मीतबदनुरौति, भयानकरसोपि शृङ्गाररसेनुकूलः, अन्यथा निर्मीततया प्रवृत्तौ तु सर्वत्र प्रसिद्ध्यापत्या रसत्वमेव भज्येत, गुप्तो हि रसो रसत्वमा- पद्यत इतिराद्वान्तात् , अत एव शृङ्गाररससम्बन्धित्वाद् भयानकरसस्य रसत्वं अन्यथा तु भयमात्रत्वमिति ॥ १३॥ कचित् क्रीडापरिश्रान्तमित्यत्र बिगतश्रमेति युक्तमिति भावे क्तः, योग लेग्वः। इत्यर्थः, तथा च विगतं श्रमयुक्तं श्रमयोगो यसात् तादृशं करोतीत्यर्थः, १०-१२-१४ अङ्गान्तरं विहाय पादयोरेख संवाहे हेतुमाहुः पादे हीति, वीभत्सो ·, [१०-१२-१४] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । १०५ भवतीति द्रष्टुर्जुगुप्साजनको भवतीत्यर्थः, अग्ने अत एव विकलत्वादिति अधुना क्रियामात्रव्याप्तत्वेन खामित्वस्फूर्तिरूपजानकलारहितत्वादित्यर्थः, उपनियध्यत इति तेप्रत्पन्नो रसो भगवतानूयत इत्यर्थः ॥१४॥ कचित् क्रीडापरिश्रान्तमित्यस्खाभासे वीभत्सरसलीलामाहेति अयमपि शृङ्गार- योजना। रससम्बन्धं लब्ध्यैव रसतां प्राप्नोति अन्यथा तु बीभत्सत्वमेव न तु १०-१२-१४ रसत्वं, "स्युः भृङ्गारसंवलिता रसा हास्यादयो यदी"तिवाक्यात् । शृङ्गाररसे एतसाप्यपेक्षास्ति, अन्यथा उभयोः आलम्बनविभावयोः परस्परात्यन्ताकासा. वशवर्तित्वान् मानखण्डितादिभावा नोद्भवेयुः, बीभत्सरसस्तु जुगुप्सास्थायिभावकत्वान् मनसः परावृत्तिमात्रजन्मा स्वल्पाया अपि स्नेहन्यूनताया दर्शनाद् भ्रमात्मकज्ञानाद् या अयोग्यतादिदर्शनेन वा परमानन्दकासां निवारयन् मानखण्डितादिभावसम्पादको भवति, अत एव शृङ्गाररसं पोपयन् रमत्वमाप्नोति, अत एव "पापी स्नातुमितो गतासि न पुन- स्तस्साघमसान्तिक"मित्यादौ नायकैऽधमत्वोक्तियुज्यते, तिकासम्भोगवद्ज्ञानानायकतो मनसः परावृत्त्या बीभत्सरसोदयात् , श्रीगीतगोविन्दपि "याहि माधव याहि केशव मां वद कैतववाद"मित्यत्र “याही"त्युक्त्या चीभत्सरसोदयो दृश्यते, प्रकृते बलदेवपादसंवाहनं निरीक्ष्य किमयं भगवान् शृङ्गाररमणोद्योगं विहाय वृथाव्यापारं करोतीति सुदृशां मनसि पीभत्सरस उदेति, एतावदेव वीभत्सरसत्वं, यत्र तु कुत्सितपदार्थसत्तानिरूपणं तत्र वीभ- सरसो नास्तीतिज्ञेयं, रसखरूपाभावात् , रसत्त्वं ह्युतमजनोपादेयत्वं सुखजनकत्वं च, कुत्सितवस्तुनिरूपणे तूतमानां वमनाद्युत्पत्त्या दुःखजनकत्वेन मुखसंसर्गाभावान् न रसत्वं, अत एव नोपादेयत्वं अपि तु हेपत्वमेवेति तत्र रमतानिरूपणमानहमात्रं, अत एव श्रीम- दाचार्यभगवत्ययं रसो निरूपितः, एवं सति वीरकरुणाहास्यादिरसाः शृङ्गाररसस्यावयवास्तैः पुष्टः भृङ्गाररसो भवतीति “रमो ये स" इत्युपनिपत्सिद्धः भृगाररमात्मा श्रीवृन्दावनविधुः श्रीकृष्णो निरूपित इति भाग्यभाजो विभावयन्तु ।। १४ ॥ मृत्यतो गायत इत्यस्याभासे रौद्ररसमाहेति अयमपि शृङ्गाररमसम्बन्धी, योजना। प्रकृतेपि मल्लयुद्धदर्शनासक्तिं दृष्ट्वा वृथाकालक्षेपकर्तरि नन्दनन्दने शृङ्गार- १०-१२-१५ रससम्बन्धिकोषजन्मा रौद्र रम उदेति वधूनां, अत एव रमत्वं, अयं रौद्र- रमः क्रोधम्यायिभावको मानिनीनां विप्रलन्धानां च बहुधा पोमवीति ।।१५।। नृत्यतो गायतः फापीत्यत्र कायवाट्मनोभिरिति का० १३३ 1 नृत्यतो गायतो फारिकाः। वल्गत इनिपदत्रयेणोक्तं कापरामनोमिर्ययुद्धं युक्तं पीडारहित :१०-१२-१५ युध्यत इनिपदोक्तं पीडकं अत एव अयुक्तं युद्ध, एवं चतुर्विधापि महलीला हरिणा मुदा स्तपते ।

·"- " श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि कचित् पल्लवतल्पवित्यत्र शान्त इवेति निर्वेदः प्रयत्नशैथिल्यं तेन युक्त इवे- लेखः। त्यर्थः, यद्यप्यष्टावेव रसा मुख्यास्तथापि शृङ्गारव्यभिचारित्वेन निर्वेदस्य १०-१२-१६ स्वीकृतत्वात् तस्यैव च शान्तस्थायिभावत्वाच् छान्तरसोप्युक्तो जात इति इव भवतीत्युक्तं, मूले शृङ्गाराङ्गत्वेनायं रस उक्तस्तत्तात्पर्यमिदमुक्तमिति ज्ञेयं,प्रत्येकपर्य- बसायीति समुदाये निर्वेदावधिरमणासम्भवात् पूर्वोक्तरसवत् समुदाये पर्यवसन्नो न भव- तीत्यर्थः, निरूपयन् बहुवचनं तत् तस्मादाहेत्यन्वयः, भगवानिति अनेकरूपत्वे हेतुत्वार्थमुक्तं, अग्रे स्वरूपकथनार्थमुक्तमितिविभागः, तथा च भगवचादनेकरूपः सन् भगवांस्तत्र शयानो जात इत्यन्वयः, ननु तथापीति तल्पेषु स्थातव्यमेव शयनं किमर्थः मित्यर्थः, तानाश्रयत इति तेषु पदकमलं स्थापयतीत्यर्थः, कृतार्थीकर्तुमिति सरयुद्धा- नन्तरमपि तल्पे शयानो भवतु तदा वयं चरणसेवां कुर्म इति तासां मनोरथं पूरयितुमित्यर्थः, लोकानामेवेति श्रान्तत्वादतिकोमलतल्पे शेत इत्यन्तरङ्गगोपानां प्रतीतिभंगवांस्तु योगि- मनोरथपूरणार्थमेव शेते न तु श्रान्त इत्यर्थः, स्वधर्मख्यापकमिति स्वकारणजातीयैः खावयवैः सेवा स्वधर्मः मुखेनोपदेशेन सेवा ब्राह्मणधर्मः बाहुभ्यां रक्षया सेवा क्षत्रियधर्मः तथोरुभ्यां सेवैतेपां स्वधर्म इति तरख्यापकमित्यर्थः ॥१६॥ कचित् पल्लवतल्पेप्वित्यस्याभासे शान्तरसलीलामाहेति अयमपि शृङ्गाररस- योजना। सम्बन्धीति भवत्येतस्य रसत्वं शृङ्गाररससम्पन्धस्तु सुबोधिन्यां परोक्षवादे- १०-१२-१६ नोक्तः टिप्पण्या तु स्फुट एव, एवं नव रसाः शृङ्गाररससम्बन्धिनो भूत्वा रसतां लभन्ते, भक्तिरसस्तु शृङ्गाररसाङ्गभूतः कुत्रचित् स्वतत्रोपीति नासिन्नङ्गभावेनैव रस- स्वमित्याग्रहो विदुपां, 'शृङ्गार एव सर्वे रसा'इत्यत्र तु नवानामेवाङ्गत्वोक्तिः भक्तिरसस्य सत्राप्रसिद्धत्वात् ॥ १६ ॥ पादसंवाहनमित्यत्र अत्र दास्यमिति पूर्वश्लोकोक्तं चरणसंवाहनं योगिकृतत्वा- लेखः। दात्मनिवेदनरूपं, अत्रोक्तं गोपकृतत्वाद् योगिषु गतेपु गोपैः कृतं यत् १०-१२-१७ दास्यं तादृशदास्यरूपं न त्विदं द्वयमपि पादसेवनभक्तिरूपं, तथा सत्य- गान्तरमर्दनादिकं न प्राप्येत,अत एव लक्ष्मीकृतजानुसंलालने 'करपल्लवरोचिषेतिपदे तस्याः सभयत्वमेव व्याख्यातं, एवमुभयविधा इति हरिसेवयैव देहादीनां ब्रह्मभावं सम्पाद्य सायुज्यं प्राप्ता आसन्यस्य सेवया इन्द्रियाणां देवतात्वं सम्पाद्य हरिसेवया (ब्रह्मभावरूपं) सायुज्यं प्राप्ताश्वेत्यर्थः ।। १७ ।। प्रकृते तु “पादसंवाहनं च "रित्यनेनोक्तस्य पादसंवाहनरूपभजनस्य दर्शनाद १. भा० ३-२८-३१। २. इत्यधिकमेकस्मिन्नादशे ।

·" . . [१०-१२-१७] लेखः, योजना, कारिकार्थव। योजना। ब्रजरमणीनामपि भक्तिरस उदेति, अयं भगवान् न लौकिकनायक इत्य- १०-१२-१७ सामिरप्येतस्य भजनमेव कार्य भक्तिलभ्यत्वात् पुरुषोत्तमस्येति, एवमत्र भक्तिरसोपि मृङ्गाररसागभूत एव, मावचरणानां तु खतत्र एव पुत्रभावरूपो भक्तिरसः "ततो भक्तिर्भगवति पुत्रीभूते जनार्दन" इतिवाक्यात् ।। १७ ॥ अन्य इत्यस्याभासे तालीलामाहेति भक्तिरसलीलामित्यर्थः, अन्य इत्यत्र भक्तानां लेखः। त्विति भक्तानां भक्तिमार्गविरुद्धं चरित्रममनोहरमित्यर्थः, तथा च १०-१२-१८ यत्प्राकट्यं भगवतोनमीष्टं तदन्तरङ्गचरित्रं भगवतोऽमनोहरं, भक्ता- नाममनोहरं रोदनादिचरित्रं च न गीतमित्यर्थः, अनुरूपाणीत्यनेन चालभागाननुरूप- पूतनामारणादिचरित्रव्युदामो धेयः, भगवत्सान्निध्यादभीष्टगुणाचेति रूपलीलातो नामलीलातश्च नेमोद्गमः "स्नेहक्किन्नधियः शनै"रितिपदद्वयेनोक्त इत्यर्थः, गानस्य शनैष्ट्ये हेतुमाहुः आर्द्रवाससेति, इति दृष्टान्तेन क्लिनधीकृतगानस्यापि क्लेदाच् छनैष्वमित्यर्थः, सायुज्यमिति नित्यलीलास्थितिमित्यर्थः,कैः सहेति नित्यलीलास्थितावतेषां तु निवर्तनीय- देहायध्यासाभावाद् घेनुकवधादिलीला कैः सह स्यादित्यर्थः ॥१८॥ एवमित्यत्र तामसीति यत्र भगवानपि स्वस्वरूपं धर्माश्च विस्मृत्य रन्तुं प्रवृत्तस्ता- लेग्वः। दृशीत्यर्थः, ज्ञानस्येति तद्धर्मरूपस्येतिशेषः, तमो विरुणद्धि तादृगत्वात् ५०-१२-१९ तस्येत्यर्थः, ज्ञानलीलेति धर्मरूपं जानमित्यर्थः, टिप्पण्यां स्वकार्यति स्वस्य धर्मरूपज्ञानस्य कार्यतममो विरोधः कार्यप्रतिवन्धस्तदकरणमित्यर्थः,तेनेति प्रतिबन्धा- भावेन हेतुना तद्विपरीतस्य तममः कार्यमम्भव इत्यर्थः,सुबोधिन्यां,चरितानीति गवाहाना- दिचरितान्यलौकिकानि तेषु मोक्षदानरूपाणि, तथात्वज्ञानं मायया प्रतिवध्यते इति गोपात्म- जत्वादेव करोतीत्येव जानं भवतीत्यर्थः,चरितैरितिबहुवचनसार्थमाहुः पहनामेवेति।१९। एवं निगूढात्मगतिरित्यस्य व्यारपाने एताएव लीला यत्र कचिदिति एतासु योजना। दशविघलीलाखेर सर्वरङ्गारसम्बन्धिलीलानामन्त र इति हार्दम् ,रमा. १०-१२-१९ लालितपादपल्लव इत्यत्र समतया गतेति रमणे हि ममत्वमपक्षित, तुल्यतापां तु न भक्तिरमोतो रमणममये तुल्यतां कृत्वापि पुनर्भक्तिलामा, श्रीलक्ष्मी पादसंवाहनं करोति सेत्यर्थः ॥ १९॥ श्रीदामेत्यस्यामासे संस्कारार्थमिति नित्यलीलायोग्यतार्थमित्यर्थः, दोपनिरा. प्लेग्यः। फरणार्थमिति वनुनसत्वसिद्धार्पमित्यर्थः, श्रीदाम यम्येति सा १०-१२-२० यस तत्मन्दशादिद्वारा सेनामात्यर्थः ॥२०॥ श्रीदामा नामेत्यस विधृतो लक्ष्म्याः सम्यन्धी कश्चिद् तद्भातेवति इह लक्ष्मी- . , " ·लेखः। श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि योजना। पदेन मुख्यस्वामिनी श्रीवृषभानुनन्दिनी ग्राह्या, वैष्णवास्तां लक्ष्मी "परां -१०-१२-२० राधां प्रचक्षते” इतिब्रह्मवैवर्ते लक्ष्मीपदवाच्यतोक्तेः तस्याः श्रीदामा भ्राता भवत्येवेति स्फुटं ब्रह्मवैवर्तादौ प्रसिद्धिच, भ्रातेवेत्यत्र इवपदोपादानं तु श्रीखा- मिन्या भगवद्रूपत्वादयोनिजनुस्त्वख्यापनार्थ, सोपि गोपाल नन्दवंशोद्भव इति श्री. नन्दस्य सम्बन्धी यो वंशः यदुवंशः तत्रोद्भवो यस्पेत्यर्थः, पुराणे श्रीनन्दस्य श्रीवृपमानोश्व, यदुवंशोद्भवत्वकथनात् ॥ २०॥ तदाहुरिति तत् तस्मात् प्रार्थनार्थमाहुः प्रथमश्लोकेन वनस्वरूपमिति शेपः ॥२१॥ तस्मादित्यत्र हे कृष्णेति अमित्रहन्नित्येकवचनात् कृष्णे दुष्टनिवई- १०-१२-२१-३७ णत्वस्य पूर्वमुक्तत्वाच कृष्णेत्यनेनैव सम्बध्यते इतिभावः ॥२४॥ पुनरासाद्येत्यस्याभासे यलभद्रोपीति इतीत्यस्खाग्रे बलेनेति शेषः, इति हेतोलेनापराघः सोढ इत्यर्थः॥३१॥तांस्तानित्यत्र तृणराजस्विति समासान्तस्यानित्यत्वान् न टच ॥३७॥ , कृष्ण इत्यत्र तदिति कृष्णस्य व्रजागमनमागन्तुः कमलपत्राक्षत्वात् तापहारकमित्यर्थः, लेखः। दृष्ट्यैव सङ्केतसूचनाद् भाव्यर्थनिश्चयेन तापनिवृत्तिरितिभावः, अग्रिमश्लोके १०-१२-४१ तापान्तरस्य वक्ष्यमाणत्वादन विरहपदं, नन्विति अध्यात्ममन्तःकरणं तत्सम्बन्धिनि विरहकारणभूते मदमानादिरूपे इत्यर्थः, अनेनेति एतयोः पुण्यत्वकथनेने त्यर्थः, पुण्यं हि प्रायश्चित्तं तात्कालिकपापभोगनिवर्तकं न तु स्वरूपतो नाशकमिति निबन्धे निरूपितं तत्सूचनाय जलपूरदृष्टान्तः, पूरो हि वस्तु देशान्तरे प्रक्षिपति न तु स्वरूपतो नाशयति, तथात्रापि तात्कालिकमदमाननिवृत्तिः, कालान्तरे तु रसोद्रेका भविष्यत एवेति भावः, श्रवणे इति सतीतिशेषः, कथापूर इति सुघासंवलितकथापूर इत्यर्थः, शुद्ध इति पूर्वोक्तपापरहित इत्यर्थः, नन्वेवमपीति श्रवणकीर्तनाभ्यामाध्यात्मिकपापनिवृत्तावपि भगवत्यनित्यरतित्वादिदोपदर्शनलक्षणस्वाधिदैविकपापस्य विद्यमानत्वात् तन्निवर्तकोत्कर्षा- धायकगुणवर्णनरूपा कीर्तिः कथं प्राप्यते इत्यर्थः, अनुगा इति अन्तरङ्गा इत्यर्थः, अलौ- किकेनेति लोकावेद्येनेहेव भगवान् रतो यथापूर्वमेवेत्यादितवर्णनप्रकारेण भक्तस्तुत्या सुलभत्वमुक्त, लोकवेयेन प्रकारेण गोपस्तुत्या सुलभत्वमित्यर्थः ॥ ४१ ।। स्तूयमानोनुगैरित्यत्र अलौकिकेन लौकिकेनापि प्रकारेणेति रहस्सलीलाकथनं योजना। हि सर्वेषां लोकानां सन्निधौ न भवति किन्तु तादृशभक्तनिकटे रहस्येव १०-१२-४१ भवति, तस्य वक्तारोपि विरला अतस्तेषां लोकावेद्यत्यादलौकिकप्रकारे गैब तेम्यो लीलास्वरूपं लभ्यते, प्रकटलीलास्तु गोपैः सर्वसमक्षं गीयते, तल्लामोपि सर्व, प्रसिद्धलौकिकप्रकारेणैच भवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ तमित्यत्र न दृष्टेति नानुभूतेत्यर्थः, तत्तद्धर्मदर्शनेन तत्तत्स्थायिमावोनुभूतो मवतीति ·[१०-१२-४२] लेखः, योजना, कारिकार्थय। १०९ : लेखः। ज्ञेयं, अत्र धर्म इति पुरुषार्थपरत्वव्याख्याने इत्यर्थः, शृङ्गाररसपरत्वे १०-१२-४२ त्वनुभावत्वं वक्ष्यत इतिभावः, रजोदर्शनेन परम्परया तत्सम्पन्धिगोसम्ब- धिनी सर्वापि धर्मादि(विभावानुभाव)लीला नित्यत्वाद्धृद्यनुभूता भवति साक्षात्वर्थलीला- नुभूता भवतीत्यर्थः, एवं सर्वत्र ज्ञेयं, मोक्षस्थानीया इति टिप्पण्युक्तदिशा अलकेषु सर्वापि मोक्षलीला अन्यत्र त्वंशतो धर्मादिलीलेतिविशेषः,एकवाक्यतेति गोरजन्छुरितकुन्तलेत्यस्य छुरणक्रियावच्चाद् वाक्यत्वं, तथा चैकसिन्नवान्तरवाक्ये सम्बन्ध इत्यर्थः, कामरूपा इति कामनिरूपकास्तदुरोधका इत्यर्थः, रजोगुण इति रजसः कामदातृत्वस्य फलप्रकरणे"दिन- परिक्षये"इतिश्लोके वक्ष्यमाणत्वाद् रसोद्दीपका इत्यर्थः, अत्रानुभावा इति पूर्व व्यमि- चारित्वेनोक्ता अप्यत्रानुभावा इत्यर्थः, टिप्पण्युक्तदिशा परिरम्भादिरूपानुभावसम्पादनेन प्रियसारणेन च रसं पहिरन्तश्चानुभावयन्तीति यौगिकोर्थो ज्ञेयः, तेनेति उद्दीपनानुभाव- साहित्येनेत्यर्थः, शृङ्गारे चकोरदृष्टान्तस्योक्तत्वाच् चन्द्रे चकोर इव भवतीप्वहं रत इति- ज्ञापनेन भगवनिष्ठा भृङ्गारस्थायिरूपा रतिः कुन्तलदर्शनादिना भायोद्धोधनादेतामिस्नु- भूतासामपि तेन रतिर्जावेति पर्यवसन्नोर्थः, निरूपित इति भगवतैतासु स्थापित इत्यर्थः, यहस्येति अनेन समयविशेषे खकृतबहबन्धसरणेन भगवतो लीलान्तरोत्साह आश्चर्य चैताभिरनुभूतं भवतीत्यर्थः, एते त्रयो भगवनिष्ठा एतामिरनुभूताः, अग्रिमास्त्वेतास्वेव नाता इति जनयतीति तत्रोक्तं, वनसम्बन्धिपुष्पधारणेन वने रुचिज्ञापनाद् भगवान् पुन- वनं गच्छेदिति भयं, रसक्षमा असान् विहाय प्रकृष्टा सूना येषां तैरक्षमर्दिनं नीतवानिति हासः, एतादृशोसान् पूर्वोक्तपापवशात् त्यजतीति शोकः, त्यक्त्वा गत इति वयमेवं तप्ताः खयं च इसतीति क्रोधः, पूर्वार्धसमुदितधर्मदर्शनेन तत्रापि नयनसमर्थस्तदकृत्वा अनुनय- नार्थ किमित्येवं करोतीत्याकारिका जुगुप्सा, नाट्यावशिष्टेति नाट्येष्ववशिष्ट इत्यर्थो ज्ञेयः, वेणुनादेन शान्तिरूपो निवेदो जनितः प्रयत्नशैथिल्पलक्षणः, येनान्तरेव नादरसानुभवो भवति, एतदेवोक्तं "ब्रह्मामृत"मिति नादब्रह्मरसं इत्यर्थः, अनुगत्वेन रूपात्मकभगवत्सेवा- लक्षणो गानेन नामात्मकभगवत्सेवालक्षणश्च भक्तिरसो जनितः, बद्धवों वन्यप्रसनानि रुचिरेक्षणं चेति द्वन्द्वः, ततस्तैः सहितश्चारुहासो यस्येति बहुव्रीहिस्ततो 'गोरजश्छुरिते'त्यनेन कर्मधारयः, दिक्षितदृष्टय इति दिक्षा सञ्जाता आसामिति तद्धितान्तं ज्ञेयं, निष्ठातत्वे कर्मवाचकं दिक्षितपदं स्यात्, न हीत्यादि रसानुभवे विशेषा, दर्शने तु सर्वसाधारण्य- मेव, असाधारणं दर्शनमाहुः एकान्त इति, अभिपदार्थमाहुः तामिरेवेति, एक्कारेण व्यावर्त्यानाहुः अग्रे इति, तथा च न्यावा गवादय इत्यर्थः, गोपिकागमनेनापि वेष्टन- १ इत्यधिकमेकस्मिन्नादर्शे । एव च्यातिदर्शनेन साक्षावामरीनुमा परम्पाया वदवान्तरानुभव इति शेय- मित्येकस्मिनादों अधिकम् । 4 . , " ·. ११० श्रीदशमस्कन्धसुयोधिन्युपरि मेव निरूपितमिति भगवद्वर्णनलक्षण एव वाक्यार्थ आभासे उपक्रान्तोत्र वेष्टित इत्यर्थः इत्यनेनोपसंहृतः ॥४२॥ तं गोरज छुरितमित्यस्य विवृतौ वर्हस्य मयूरपिच्छस्य बन्धनं वीराद्भुतरसौ योजना। योधयतीति वीरा हि स्ववीरताख्यापकं लक्ष्मविशेपं विनति, भगवान १०-१२-४२ पीह भृङ्गाररससम्बन्धिखवीरताबोधनार्थ उद्बुद्धशृङ्गाररसस्य मयूरस्य चिद्रं यह धारयस्यतस्तद्दर्शने वीररसोनुभूयते, बर्हदर्शने मयूरस्थ लोकविलक्षणायाः काम- लीलायाः सरणे आश्चयं भवति, प्रकृते भगवानप्यप्राकृती लोकविलक्षणामेव कामलीला करोतीति तस्या अनुभवादद्भुतरसो बोभूयते, वनोद्भवानां प्रसूनानामिति बद्धबईता. दर्शनेनाविर्भूतयोर्वीराद्भुतरसयोः प्रावल्यादसदर्थ भगवानेतावत् करोत्यस्मदेकरत इति- ज्ञानादेतादृश्यातिरभूद् यया ब्रीडादिपरित्यागेन बलात्कारेणार्य ग्राह्यो यथासन्निकट एवं तिष्ठेत् इति त्वरिता बभूवुः,परं वन्यप्रसनदर्शने पुनरपि चने गमिष्यतीति भयमुत्पद्यते, ततथ लजापरित्यागो न कर्तव्य इतिमतिरुदेति, युक्तं चैतत् , यदि भयानकरसो नोत्पद्येत तदा लज्जात्यागे रसप्राकट्याद् गुप्तो हि रसो रसत्वमापद्यत इति रसमर्यादाया अभावात् रसत्व- मेव न स्यात् , अतो भयरसोपि शृङ्गाररसपोपक इति सिद्धं भयस्य रसत्वं, किञ्च वन्यप्रसन- दर्शने भगवति चातुर्याभावमवगच्छन्ति, एतादृशीः सौन्दर्यचातुर्यस्नेहादिवतीरमान् विहाय "चनं तु साचिको वास" इतिवाक्यात् कामलीलाप्रतिबन्धक बने पशुपालान् गृहीत्वा पशूनां पृष्ठभागे परिभ्रमतीति हास्यरसमुदयते, रुचिरेक्षणं करुणारसमिति वन्यप्रसन. दर्शनेन प्रकटीभूतयोर्भयानकहास्यरसयोः प्राबल्येनोत्पन्नाया उदासीनतायाः प्रशमनाय करुणारस उत्पादनीयः, स च रुचिरेक्षणदर्शनेन उत्पद्यते इत्याशयः, रुचिरेक्षणावलोक- नेन एतादृशे मध्यनिविष्टरसनिमग्नचञ्चरीकसरसिजसदृशे ईक्षणे एतावत्कालमसाभिः कुतो नानुभूते इतिशोकस्यायिभावकः करुणारस उद्भवति, तथा च येन केनापि प्रकारेण सर- सिरुहनयने सततमवलोकनीये इति पुनरमिलापसङ्घः परिस्फुरति, एवं शृङ्गाररसाङ्गता करुणारसस्स, एवं करुणारसे उत्पन्ने मानादिकं नोत्पत्स्यत इति तदुत्पत्यर्थ पुनर्मानादियोज- मुद्बोधयितुं क्रोध आवश्यक इति तं प्रकटयितुं चारुहासं करोति, ततश्च वयमेतादृशानु रागवत्यः एतावत्कालपर्यन्तमेतादृग् दुःखमनुवभूविम भगवांस्तु दुःखितानप्यवलोक्प हसतीति नायमसद्विपयकस्नेहवानतः क्रोधस्थायिभावको रौद्ररसः आविर्भवति, सोयमित्थं झाररसपोपक इति धोद्धव्यं, इत्थं कदाचिदुत्साहः कदाचिद् विसयः कदाचिद् भयं कदा- चिद्धास्य कदाचित् तापः कदाचित् क्रोध इति नानाविधपुरुषोत्तमभूपणावयवाद्यवलोकन- र्नानाप्रकारका मावाः समुज्जृम्भन्ते,एवं विविधभावोत्पच्या विलक्षणः कश्विदावादः शृङ्गार को गर्वरसानामगिभूते समयसति, परं क्रमेण भवति, क्रमेणावलोकनात् क्रमेण वत्ता .

·, [१०-१२-४३] 'लेखः, योजना, कारिकार्यश्च । तात्पर्यावधारणात् , यदा तु समूहावलम्बनवत् युगपदेव सर्वे धर्मा गोरजछुरितकुन्तलबद्ध- बर्हादयः परिस्फुरन्ति तदा वीभत्सरस उदेतीत्याहुः महतस्ताहशो विशिष्टो वेपो नाट्यावशिष्टरसं जनयतीति नाटये अवशिष्टं नाट्यावशिष्टं वीभत्सरसं जनयतीत्यर्थः, "चीभत्साद्धतसंज्ञौ चैत्यष्टौ नाटये रसाः स्मृता" इतिवाक्यादष्टौ रसा नाट्ये, तत्र शृङ्गारा- दिरौद्रान्ता रसा इह निरूपिता अतो वीभत्सरसोऽवशिष्टः, स तु “गोरज छुरितकुन्तलपद्ध- बाँ"दिसर्वधर्मविशिष्टवेशावलोकने सम्भवति, अयं तु भगवाननेकचरित्रचमत्कारयुक्तो- स्त्यतः कुत्र कुत्रास स्नेहः कुत्र कुत्रास्य रमणं किं किं न कामकापट्यं करोतीतिबुद्धौ जुगुप्सा- स्थायिभावको वीभत्सरस उदेति, सोयं मनसः परावर्तको रसः शान्तरसेन शमनीय इति शान्तमुत्पादयितुं वेणुनादं करोतीत्याहुः वेणुं कणन्तमिति, शान्तरस इति वश्च इश्च वयौ ब्रह्मानन्दविषयानन्दौ अणू यस्मादितिव्युत्पतिसिद्धो वेणुस्तत्वणने परमानन्दोत्पत्तौ घोपकामिनीनां भगवदितरविषयकनिर्वेदस्थापिभावकः शान्तरसो जायते तदा सर्वप्रयत्न- राहित्येग्रिमलीला न सम्भवतीति तदुत्पादनाय स्खस्स शृङ्गाररसोपयोगिकीर्तिश्रवणं कारः यित्वा भक्तिमुत्पादयतीत्याहुः अनुगैरनुगीता कीर्तिर्यस्येति, भक्तिरस इति अनुगा अन्तरङ्गगोपास्तैर्गीयमानां कामकीर्ति भगवतः श्रुत्वा अयं भगवान् सर्वोत्तमः सकलरसिक- शिरोमणिरित्येतसादानन्दानुभवः सर्वथा कर्तव्यो न मानादिकं कर्तव्यमित्यमिलापेण दास्यादिरूपो भक्तिरसा प्रकटीभवति, सोयं शृङ्गाररसानुसंसृष्ट इति ज्ञेयं, एवं सर्वरस- युक्तं भगवन्तमिति इदमत्र ज्ञेयं, अस्मिन् श्लोके ये दश रसा उक्तास्तेपु केचन भगवति जाताः शृङ्गारादयः, केचन भयादयो बजवामलोचनाखेव जाता इति कथं सर्वरसयुक्तत्वं भगवतीति चेत् , इत्थं, यथा यशोदानन्दने वन्यप्रसनाद्यासक्तिं दृष्ट्वा वजनारीणां भय- हास्यादिरस उत्पद्यते एवमेतावपि गुरुजनपरतत्रतादिज्ञानेन तादृक्चातुर्याभावज्ञानेन च भयं- हास्यादयो रसा भगवत्यपि प्रादुर्भवन्ति, अतिमाने च क्रोधश्च, कदाचिदत्याग्रहेण भगव- स्प्रार्थिताकरणे जुगुप्सास्थायिभावको रसोपि सम्भवति,रतिरम्भादिमदहरसितावलोकनमधुर- भापणादिसौष्ठवं व्रजवधूटीनामवलोक्य तदितरविषयकनिर्वेदस्थायिभावकः शान्तरसः प्रमा- यप्युदेति, मानापनोदनादौ भक्तिरसस्तु ब्रजसुन्दरे स्फुट एव, अत एव दशमस्कन्धे बहु- साधश्रुतदेवप्रसङ्गे उक्तं 'भगवान् भक्तभक्तिमा निति "अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतत्रं इव द्विजे"त्यादि भगवताप्युक्तं, अतः सर्वरसयुक्तो भगवान् गोवर्धनधर इति सर्वरसयुक्तं भगवन्तमित्युक्तियुक्तैव ॥४२॥ पीत्वेत्यस्खाभासे तत इति तत्कृतिकथनपूर्वकवजागमननिरूपणं वाक्यार्थ इत्यर्थः, लेखः। व्याख्याने, आदाविति पानं तापत्यागः सत्कृतिश्च तत्कृतिः, तत्रादा १०-१२-४३ वित्यर्थः, करुणेति करुणया वीचियुक्तादित्यर्थः, पेपीयमान इति , " ·. . ११२ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि यङ्लगन्तात् कर्मणि शानच्, तचेति तादृशं वस्त्वित्यर्थः, दोपत्रयेण बहुपानासम्भवस्तत्र दुग्धस्य मिष्टत्वेपि तृपाजनकत्वं न तु तापहारकत्वं, आदिपदाम्यां निम्बादेस्तापहारकत्वेपि तिक्तत्वेन वैरस्य जनकत्वं न तु मिष्टत्वमित्यर्थः, जलं तादृशमपि बहु पातुं न शक्यते तत्र हेतुमाहुर्यदीति, विकारजनकमित्यर्थः, नीहारचदिति हिमवदित्यर्थः, सर्वगुणेति मुकुन्दसम्बन्धाद्दोपाजनकत्वं मुखसम्बन्धात् तापहारकत्वं मुखस्य दर्शनमात्रेणैव तापहारक- त्वात् , सारपत्वान् मिष्टत्वं, एमिलिमिर्गुणैर्बहु पानं सम्भवतीत्यर्थः, भत्त्यात्मकमिति तापहारकमित्यर्थः, तत्रेति मुखे इत्यर्थः, मधु फ्रियत इति यथा कुसुमजलमानीय सारो निष्काश्यते तथेत्यर्थः, दृष्टान्ते स्थापनमुक्तमित्यत्र वोधनस्य स्थापनत्वमाहुः सर्वप्रकरणे- विति, सरघाभिः पुष्पेभ्यो रसः समानीयते रसनिष्ठो यः सारः यथा कुसुमजलान् निष्का- श्यते तन्मधुसारधं तथात्र सरघास्थानीयाः श्रुतयः रसस्थानीयो भगवान् सारघस्थानीय लावण्पमिति ज्ञेयं, रसस्त्विति लावण्यरूप इत्यर्थः, सरघामिः पुप्परसो भुज्यते रसनिष्ठो रसस्त्वन्यैरेव भुज्यते तथात्र गोपिकाभिरेव भुक्तः, तत्र हेतुः त एवेति, हि यत इत्यर्थः, रसो हि ज्ञात्वा भोक्तव्यः ज्ञानं तु भृङ्गत्वादेतचक्षुपामेव, तथा च रसज्ञचक्षुर्युक्त- त्वादेतामिरेव ज्ञात्वा रसो भुक्तः, भृङ्गनिष्ठं रसज्ञानमेव दृष्टान्तार्थः, अत एव जानन्तीत्युक्तं न तु भुञ्जत इति, अनेनेति श्रुतियोधितरसनिष्ठसारघपानकथनेन श्रुतिभिरादिपदेन ब्रह्मादि- मिथ, सह साजात्यमेकरससम्बन्धित्वं निरूपित, इयान् परं विशेषः, श्रुतीनां सरघादृष्टा- न्तेन रसभोग एतासां तु भोक्तृजनदृष्टान्तेन रसनिष्ठसारधभोग इति, अत एवापीत्युक्तं, अनुस्यापि चक्षुमिरेव रूपदर्शनसम्भवेनाक्षिपदं किमर्थमित्याशङ्याहुः गोपिकानामिति, ब्रह्मादीनां देवतात्वाच् चक्षुःसंयोगं विनैव योगजधर्मप्रत्यासत्या सर्वदर्शनं तथैतासामपि देवतात्वस्य वक्ष्यमाणत्वादुक्तत्वाच्च सम्भवतीत्यक्षिभृङ्गैरित्युक्तमित्यर्थः, अत इति लाव- ण्यामृतस्य गुणत्रययुक्तत्वेन बहुपानात् तस्मिन्नन्तः पूर्णे सति पूर्वश्लोकोक्तस्तापोनुपदोक्त- चतुर्दशधर्मविरहजो गच्छत्यान्तर इत्यर्थः,अन्यस्त्विति 'कृष्ण'इतिश्लोकोक्तो बाह्य इत्यर्थः, विविध इति धर्मिविरहरूपाधिभौतिकपापजनितः आध्यात्मिकपापजनितः आधिदैविक- पापजनितश्चेति, सन्निधान एवेति भगवता व्रजे एच कुतो न स्थीयते इत्यर्थः, तथा सति चतुर्दशापि धर्माः साक्षाद् दृष्टाः स्युरितिभावः, ब्रजस्य हीति ब्रजसम्बन्धित्वेनास्मदर्थमेन भगवान् प्रकट इति ज्ञानेन सर्वत्रैव यथेच्छं क्रीडितुमुचित इति विवेकराहित्याद् व्रजस्थिती खाधीनत्वेन लीला अन्यास्तामिर्याध्येरन् स्त्रीत्वेन पराधीनत्वात् ताखपि सा न सम्भवति, हीति बनसम्पन्धिनीनां तादृशविवेकराहित्य युक्तमेवेत्यर्थः, तत्राप्यतीति प्रतिबन्धकाना चनगमनादिना यथाकयश्चित् समाधानसम्मवेपि मध्यमलीलात्वात् अपायनुरोधेनैव सर्व फर्वव्यं न तु निःशङ्कतयेति त्रपारूपः स्वभावोप्यहि माघको भवति, निशि तु सर्वेषां शयान: " ·. . . [१०-१२-४३] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । त्वेन स्वीयप्रतिबन्धकानां स्वपार्थस्थत्वमाननेन च सर्व सम्पद्यत इतिभावः, लौकिक- भोजनादिरिति अग्रे मात्रा कर्तव्यं दुग्धानभोजनमित्यर्थः, भोजनमिति हेतुमण्णिजन्ता- द्भावे ल्युद, सन्ध्याभोगसामग्रीभोजनानन्तरं तु पयःपानं सार्थकमेवेतिभावः, पुनर्गोष्ठ इति गोष्ठे गत्वा गाःस्थापयित्वा गृहे गत्वा रात्रिकं स्वीकृत्य तं वेषमुत्तार्य तत्समयोचित- लघुवर्ष विधाय फेनभोगार्थ पुनगोष्ठे समागमनमित्यर्थः, लौकिकं चेति लावग्यपानोक्या तत्कृतः सत्कारोपि तत्सजातीय एव वाच्यः, अतो लौकिकभोजनादिकं पाकादिपैयग्यात् पूर्वोक्तेन वाध्यते, अतोपि न तथेत्यर्थः, विशिनष्टीति समधिगम्येति क्रियां विशि- नष्टीत्यर्थः, यादृशीति विभावानुभावरहिता मुख्यरसमात्रानुभवरूपेत्यर्थः, अलसादय इति चस्त्वर्थे, एते तु अनुदुद्धरसदशायामेव सम्भवन्ति, तत्र च रसोदोधाय विभावानु- भावा अपेक्षिताः, अतो व्यावर्त्यतेऽनेन विशेषणेन, मत्रीडेत्यादि तु तमस्यपि सम्भवति, पेटयेव त्रिवयवोधनसम्भवात् , तस्येति मुख्यरसस्येत्यर्थः, अधिभूतानिति शरीरभूता- नित्यः, सबीडेत्यत्र ब्रीडनं बीडः इयं ब्रीडा न निषेधिका किन्तूत्साहसंवर्धनेन रमार्थ प्रेरिका, बीड चोदने लझायां चेति धातुपाठात् , अतः स्त्रीत्वविशिष्टस्य रूढ्या लजामात्र- वाचकत्वेन स्त्रीत्वस्यावाविवक्षितत्वान् न टाविति प्रतिभाति,गवामिति तत्र गवां बन्धनार्थ- मन्येपामागमनावश्यकत्वेन तामिरेव वैप्टनासम्भवादित्यर्थः ॥४३॥ पीत्वा मुकुन्देत्यत्र जलं नीहारवत् पातुं न शक्यते इति यहु पातुं न शक्यत योजना। इत्यर्थः, तत्र दृष्टान्तः नीहारवत् इति, हिमं यथा बहु पातुं न शक्यते १०-१२-४३ तथा तापहारकमपि जलं बहु पातुं न शक्यते, विकारोत्सादकत्वात् मुकुन्द- मुखसारयं तु तापहारकत्वान् मिष्टत्वात् ठपादिदोपाजनकत्वात् परिणाममुखदत्वाच भूयो भूपः पातुं शक्यत इति भावः, ब्रह्मादयोत्र मयं श्रुतयश्च मर्वाः सरघास्थानीया इति सरया यथा पुष्पेभ्यो रसं ममानीय मधु करोति तथा ब्रह्मादिमिः श्रुतिमिश्च भगवा- नानन्दनिघिरत्र बजे समानीत इति मरधास्थानीयत्वं ब्रह्मादीनां श्रुतीनां चेत्यर्थः, तथापि सरया तु बहुभ्यः पुष्पेभ्यो रसं ममानीयकत्र मधु करोति भगवांस्त्वेक एवात्रानीत इति न दृष्टान्तस्वारस्यमतो दृष्टान्तस्वारस्यायाहुः तैः सर्वैरेवेत्यारभ्य योधित इत्यन्तेन, यथा सरपया बहुभ्यः पुष्पेभ्यो रसं आनीय मधु क्रियते तथा ब्रह्मादिमिरपि निखिल वेदेषु उक्तो यः परमानन्दो भगवान् स श्रीकृष्ण एवेति योधितं "वसुदेवगृहे साक्षाद्भगवान् पुरुषः परः” इत्यादिवाक्यैरित्यर्थः, श्रुतिभिरपि मर्वत्र प्रकरणेषु उक्तो यः परमात्मानन्द- निधिः स "रमो वै सः" "आनन्दमयमात्मानमुपसङ्गामति" "सच्चिदानन्दरूपाय कृष्णाया- लिटफर्मणे नमो वेदान्तवेद्याय गुरवे बुद्धिसाक्षिणे" "कृपिर्भूवाचकः शब्दः णश्च निति- वाचकः तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते" इत्यादिभिः श्रीकृष्ण एव परब्रह्मस्वरूप ·, श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि इति बोधितं, एवं सति सरघया यथा बहुपुष्पनिष्ठरसस्सैकीकरमेनका मधुकरणं तथा ब्रह्मादीनां श्रुतीनामपि सर्वत्रोक्तस्य परमानन्दत्वस्यैकत्र श्रीकृष्णे एकीकरणं, इह श्रीकृष्ण- रूपपरमानन्दसाजन्यत्वात् तद्बोधनमेव करणमिति ज्ञेयं, फलितमाहुः सर्वप्रकरणेष्वि- त्यादिना, अतोस्माभिरेतावत्कालं नानुभूत इति चिन्तयेति इदमनुशयानाया नायिकाया यल् लक्षणं रसशास्त्रे उक्तं तदत्र सिद्ध पश्चात्तापकरणात् , तत्सत्कृति सम- धिगम्येत्यत्र लौकिकं च बाध्यते लौकिकं भोजनादि तु बाध्यते इह न सम्भव तीत्यर्थः, ब्रजनागरीभिः शृङ्गाररससम्बन्धिसत्कारकरणस्यात्रोचितत्त्वात् ॥४३॥ । गताध्वानेत्यत्र नीवीमिति कच्छपटं पीतमित्यर्थः, ग्रन्थिमत्त्वेन मल्लकच्छसादृश्यं, लेखः । धौत्रपरिधाने गोदोहनादौ तन् मुक्तं भवेदिति भावः, मध्ये त्यिति एतत् १०-१२-४५ कार्य गोप्यत्वात् सर्वत्र सङ्केपेणैवोच्यते, अतः स्वमागीयसेवारीतिसिद्धं फेनभोगादिकं तत्र नासाभूपणोचारणादिकं च सर्वमेवास्तीति ज्ञेयं, पूर्वश्लोके जननीकृतत्व- मुक्तमग्रिमश्लोकपि तथा,मध्येसिन् श्लोके जननीकृतत्वानुक्त्या तैरेव तथा कृतावित्यर्थः ४५ गताध्वानश्रमौ तत्रेत्यत्र मजनान्युन्मर्दनादीनीति मञ्जनान्येव उन्मर्दनादी- योजना। नीत्यमेदे कर्मधारयो बोद्धव्यः, तदुपपादयन्ति उन्मर्दनमादिर्ये १०-१२-४५ मज्जनानामित्यनेन, बहुव्रीही कृते मज्जनान्येव उन्मर्दनादिरूपाणि, अन्यथा पूर्व मजनं पश्चादुमदनमित्युक्तिर्वाध्येत लोकविरुद्धत्वात् अरुचिसम्पादकत्वाच, पहुबीहौ कृते तु पूर्वमुन्मर्दनं पश्चात् मजनं सिध्यतीति युक्तमेव, लोके तथैव क्रियमाणत्वात् मुखदायकत्वाच, द्वन्द्वसमासमाश्रित्य पक्षान्तरेण व्याकुर्वते, छान्दसः परनिपात इति उन्मर्दनशब्दस्खेत्यर्थः, मजनं च उन्मर्दनं चेति द्वन्द्वे कृते अजायन्तमित्यनुशासनादुन्मर्दन- शब्दस्य पूर्वनिपातोपेक्षितः स छान्दसत्याद् बाधितः किन्तु परनिपात एव जात इत्यर्थः, अस्मिन् पक्षे मजनोन्मर्दनयोः पूर्वापरभावो नास्ति किन्तु यथोचितं मजनोन्मर्दने इति, उन्मर्दनमञ्जनयोः पूर्वापरभाव इत्यर्थः, मजनं वेति मजनशब्दस्य पूर्व कथितत्वात् पूर्व मजनमेव चाच्यमितिपक्षे तु चरणारविन्दमात्रमअनं मजनपदेन ग्राह्य,तच्चोन्मर्दनात् पूर्वमेव, चनादागतस्य कृष्णस्य चरणारविन्देषु रजःसम्बन्धोस्ति तस्य दूरीकरणस्य पूर्वमेवोचितत्वात्। ततः पादयोर्मजनानन्तरं सर्वत्रानन्दमयविग्रहे उन्मर्दनं,ततः स्नानं त्वर्थात प्राप्तमतो नोक्तं, आदिशब्देन वा ग्राह्यं, एवं सति बोधसौकर्याभावजन्मामरुचिं मत्वा पक्षान्तरेण व्याकुर्वते मजने या उन्मर्दनादिना इति, सप्तमीतत्पुरुषः, सप्तमी निमित्ते, मञ्जननिमित्तं यानि उन्मर्दनादीनीत्यों भवति, एवं सति सौकर्य शब्दसाधनेर्थवोधने चैति ज्ञातव्यं, रजो. निवृत्यर्थ आदी या मजनमिति आदौ मजनं सकलानन्दविग्रहस्य,तत उन्मर्दन,ततः पुनर्मअनं आदिशन्दन ग्राह्य, पूर्व चरणमात्रमजनमुक्तं, असिन् पक्षे सकलाङ्गस्य मजन ·1 मत्र 'प्रातीतिकोय श्रम इति' इत्यधिक आदर्शद्वये तथापि प्राचीनाद उन नास्ति । " पती तु रोहिणी, तया उपहृतं उभाभ्यां रामकृष्णाम्यां प्राशितं, यदि उपहरणे यगोदाया कवचना, तेन असमस्तपदेन पूर्वोक्तरीत्या रोहिणीमात्रग्रहणात् तयेकया समानीत टमाभ्यां 1१०-१२-४६] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । १५५ नारद्वयमिति विवेकः ॥४॥ रोहिण्या समानयने हेतुः प्रायश इति, बलभद्रेणैवेत्येवकारेणान्ये यालका व्या- लेग्वः। वर्तिताः, तथा सति तजनन्योप्यानयेयुः,व्यावृत्ती हेतुः असमासादिति, १०-१२-४६ समसनं समासः, आवेशेन सम्यक्तया स्थितिरित्यर्थः, अन्यैः सह तद- भावात् , अतो जननीमिरिति बहुवचनान्तेन न समासः,लीलार्थ कदाचिदन्यैरपि सह मम्भ- वतीति प्रायश इत्युक्तं, तर्हि यशोदया समानीतमिति कुतो नोच्यत इत्याशक्याहुः द्रव्य- मिति कोमलदुग्धान्नादिकमिति, सुभृतं दुग्धमन्नादिकं चेत्यर्थः, आदिपदेन शाकः सन्धि- ताम्रादि चेति, बजे हीति पूर्वनाडीचतुष्टयावधि न सुप्तव्यमिति धर्मस्तत्प्रधानता न किन्तु 'निशि शयानमतिश्रमेणे तिवाझ्याच् छीघ्रमेव शयनं, अतो दिवा सुखखापार्य व्याजेन वनगमनवद् रात्रौ महच् चरित्रं नापेक्षितं किन्तु माययैव तदज्ञानेन पार्श्वस्थत्वमान- नेन तसिद्धिः, अतः 'सुखं सुपुपतु रित्यत्रोक्तं न तु तदर्थमन्यत् किश्चिदुक्तमित्यर्थः।४६। जनन्योपहृतं प्राश्येत्यय विवरणे रोहिण्या समानीतमिति जननीशब्दो रोहिणी- योजना। वाचका, तसाद इह जननीपदेन रोहिण्येवायाति बलदेवनिरूपितजनन- १०-१२-४६ कारणत्वं तत्रैव, यतः बलदेवस्स गृहीतजन्मत्वात् , अत एव "अयं वै रोहिणीपुत्र" इत्यत्र रोहिणीपुत्रत्वनिश्वयार्थ वैपदं, व्याख्यातं च सुबोधिन्यां तथैव, अतो बलदेवे जननधर्मस्य विद्यमानत्वात् तत्कारणीभूता रोहिणी जननीपदवाच्या, यशोदा तु न जननीपदग्राह्या, भगवति जननधर्मयाभावेन तन्निरूपितजननीत्वस्य श्रीयशोदायाममावात् , अव एव "अयं वै रोहिणीपुत्र" इत्यस्य विकृतौ "यदि भगवान् कैनाप्यंशेन प्राकृतो भवेद याशोदेयः दैवकेय इति नाम भवेत्" इत्युक्तं, अतो न यशोदा जननीपदयाच्येति जननीपदेन रोहिण्येव ग्राह्येत्याशयेन रोहिण्या समानीतमित्युक्तं, प्रायशो भगवतो वलभद्रणव सह भोजनमसमासादिति जनन्योपहृतं पाठयेत्यत्र जनन्येत्यसमासादित्ययः, समासे हि जनन्या उपहृतं जनन्युपहृतं जननीभ्यां वा उपहृतं जनन्युपहृतं इति स्यात् , तथाच यशोदा रोहिग्योरुभयोरपि ग्रहणं स्यात् यद्यपि भगवति जननधर्माभावाद् यशोदायां जननी- त्वांशो नास्ति, ततथ जननीपदेन यशोदाया ग्रहणं न भवेत् । तथापि जननप्रसिद्धिमादाय जननीत्वसिद्धर्जननीभ्यामुपहृतं जनन्युपहृतं इतिममासे कृते यशोदाया अपि ग्रहणं खान,परन्तु जनन्योपहृतमिति पाठादसमासे एकया जनन्या उपहृतमित्ययों मवति, मा जननी अपि ग्रहणं स्यात् तदा यशोदया पृथक् भोजितो भगवानित्यर्थो भवेत् , प्रकृतं तु जनन्य- -- .

·- , ११६ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि प्राशितमित्युक्तं भवति, ततश्च भगवतो बलभद्रस्य चैकच भोजनमायातीति युक्तमुक्तं सहैव भोजनमिति,अतो न रात्रिकृत्यमुक्तमिति 'सुग्वं सुपुपतुरिति वाक्याच् छयनमात्र- मुक्तं, भगवतस्तथैव गोपानामपि कृत्यन्तरम्यानुक्तेः शयनमात्रमायाति ततश्च नास्ति धर्म- प्रधानतेत्यवगम्यते, यदिधर्मप्रधानता स्यात् तदा दिवसे कार्यव्यापृत्या धर्मकरणाभावेपि रात्रौ कथाश्रवणादिकं स्यात् , तदपि नास्तीति केवलं धर्मिप्रधाना एवेति सर्वसाधनरहिता -प्रमेयबलेनैव कृतार्था भविष्यन्तीति भावः,यद्यपि "वर्णकमेदेन गोपानामपि सोच्यते" इति- वक्ष्यमाणत्वाद् गोपानां रात्रौ भगवत्कथाश्रवणकीर्तनादिकमस्ति तथापि तत् केपाश्चिदन्त- 'रझानामेव गोपानां न तु सर्वेपामतः सर्वस्य व्रजस्य तु "अह्वयाप्तं निशि शयानमतिश्रम- 'णे"तिवाक्याद् दिवा व्यवहारकार्य रात्रौ शयनमिति न धर्मप्रधानता किन्तु सर्वसाधन- राहित्येन केवलं भगवत्यविहितस्नेहेन धर्मिमात्रपरतेत्येतेषां कृतार्थता भगवत्प्रमेययलेनैवेति सर्व सुस्थम् ॥ ४६॥ वैपपिकमिति 'विषयास्तद्विप'मित्युक्तत्वाद विपकार्यमरणनिवर्तकमित्यर्थः, एव- लेखः। मित्यत्र एवमित्यस्य विवरणं निरोधार्थमिति,तत्कार्यमिति तनुनवत्व- १०-१२-४७-५० सम्पादनमित्यर्थः, स्वसाध्यमेवेति सङ्कर्षणस्य प्रलयकर्तृत्वात् तस्मिन् विद्यमाने तद्विरुद्धं नूतनदेहोत्पादनं न भवेदित्यर्थः ।। ४७॥ अथेत्यस्याभासे इत्याहेति इति हेतोर्जलपानमाह, भगवता सह गमने तु तादृशं जलं न पिवेयुरित्यर्थः, अथेत्यने- नोक्तं मिन्नप्रक्रम विवृण्वन्ति क्वचिदित्यादिना ॥४८॥ विपाम्भ इत्यत्र पूर्वसन्ततिरिति देहाध्यासस्य निवृत्तत्वाद् देहान्तरं तु नोत्पत्स्यते परन्तु पूर्व जाता या स्थूलदेहरूपा लिङ्ग- शरीरस्य सन्ततिः सापीत्यर्थः, अलौकिकसुकृतेनेति ततः प्रतिफलितेन भगवत्कृतेनेत्यर्थः, वादृशानामेव साधकत्वं 'मेघगम्भीरया वाचे'त्यत्र व्युत्पादितम् ॥४९॥ वीक्ष्येत्यत्र सर्वे हि प्राणा इति जीव प्राणधारण इति धातोरिति भावः, आधिदैविका इति आसन्यरूंपा भगवदर्थकोद्गानकार इत्यर्थः, इदं 'वेधाद्यर्थमेदादित्यधिकरणे सम्यग् व्युत्पादितं, तेषु देहेष्विति नूतनलिङ्गकेप्वित्यर्थः ॥५०॥ त इत्यत्र अत इति सर्वस्मृतियुक्तत्वादित्यर्थः, एतस्य सुविस्मिता इत्यनेनान्वयः, लेखः। मध्ये खरूपकथनं, अत्र पञ्चम्युक्त्या जलान्तिकात् समुत्थाय अन्यत्र १०-१२-५१-५२ गत्वेत्येवमर्थ उक्तः, पतावानिति तनुनयत्वरूपो भाव इत्यर्थः, अत इति कार्यस दृष्टत्वात् कारणस्य चाजानात् कुत इदं जातमिति विसय इत्यर्थः, कारणाज्ञाने हेतमाहुः भगवद्भावस्येति, अलौकिकदेहाः सत्यज्ञानानन्दरूपा इति फलाध्याये निरूपित, भगवता भक्तिमार्गीयलीलासिद्ध्यर्थं तेषां तत्त्वं निवर्तितं हस्तपिहितमिव कृतमतोऽज्ञान- मित्यर्थः, अग्रिमश्लोके उत्प्रेक्षां वक्ष्यति तन् न याथार्थ्यज्ञानमिति भावः ॥५१॥ अन्वमं- .

·[१०-१३-०] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । ११७ सतेत्या 'अन्वममने'त्यसोत्प्रेक्षापरत्वेन व्याख्याने हेतुमाहुः भगवद्वैभवस्येति, भग- वचस निवृत्तत्वेन 'नूतनदेहान् निर्माये' त्यादिनोक्तस्य भगवैभवस्थाप्रत्यक्षत्वादनुग्रहेक्षण- हेतुकत्वानुमितिर्न सम्भवतीत्युत्प्रेक्षाया एवानुमितिलमुक्तं 'परोक्षज्ञानवैवानुमानसमिति ब्रह्मवाद' इत्युक्तत्वात् ॥२॥ 1 इति द्वादशाध्यायः ट त्रयोदशोध्यायः। त्रयोदशेध्याये ममुदाहृता इति 'शतायुः पुरुषः शतेन्द्रिय' इत्यत्रेन्द्रियत्वेन मृत्यत्र लेखः। उक्ता इत्यर्थः, त पवेति पूर्वा याये गोपमृत्युजनकविपपूर्णत्वेन तन्मृत्यु- १०-१३-० रूपेन्द्रियरूपत्व कालीयस्सोक्त, अब रोपेण विषमुजैः स्थापितवान्, अत एवाक्षिमिर्गरलोद्वमन, अतस्तेनैव हेतुना शिरमामिन्द्रियरूपत्व, देहस्यालौकिकत्वसम्पच्या तत्र प्रवेष्टुमशक्नुवन्ति सविषयेन्द्रियाणि मृत्युरूपत्वेन साजात्यात् कालीयशिरःसु स्थितानि महातस्य विपसम्बन्धे देहस पात इन्द्रियाणा विपद्वाग कालीये स्थितिरिति भावः, अत इति इन्द्रियरूपत्वादित्यर्थः, उपमर्दो दोपनिवृत्या नपत्यसम्पादन, हीति तनुनवत्वानन्तर- मिन्द्रियनवत्वमुचितमित्यर्थः, सन्तुष्ट इति एवं चेत् करोति तदा भक्तिमारीत्या तनुनवत्वरूपो निस्तारो भवेत् अन्यथा ज्ञानमार्गरीत्या न भवेत् सङ्घातराहित्यमेव स्मादित्यर्थः, तेपामिति इन्द्रियाणा विषयरूपो विस्तरः कामिन्यो विशेषतस्तास्वेव विष- यानुभवात् , इन्द्रियाणां हीति स्वेन्द्रियाणामित्यर्थः, तत इति स्वेन्द्रियाणा कार्या- प्रकटनरूपनिग्रहादित्यर्थः, अक्लिप्टेति अक्लिष्टकर्मत्वाल् लीलयैव स्वस्वरूप कालियाय ज्ञापयामासेत्यर्थः, कार्यमिति भगात्कार्य तन्निग्रह इत्यर्थः ।। त्रयोदशाध्यायार्थोक्तो कालियस्य शिरांसि हीति कृष्णोपनिपत्सु कृष्णावतारे योजना। ध्याना दोपरूपता निरूपिता तन्न्यायेन निगृह्याणामपि स्वरूप किञ्चिद् १०-१३-० विलक्षण पाध्यमतो धर्ममाम्याच् चरित्रसाम्याच यस्य यदोषरूपत्वं तदव- गम्यते, द्वादशाध्यायविवृतौ "कालीय इन्द्रियाण्याहु"रित्यस टिप्पण्या तदुपपत्ति- निरूपिता, अतस्तदुपमर्द इति विषयल्पविषपूर्णानामिन्द्रियाणामुपमर्द एवं कर्तव्यो।

·स्थात्, अतः .. . ११८ श्रीदशमस्कन्धसुवोधिन्युपरि स्वरूपतो नाशः, स्वरूपनाशे भजनं न स्यात् , उपमर्दाभावे संसारासक्तिः संसारासक्तिनिवारणाय कालियशिरसां उपमर्दः कृतः इति सारं,सन्तुष्ट इत्यारम्य नान्यथा भवेदित्यन्तं तेषु विषयासक्तेन्द्रियेषु स्वलीलां नृत्यादिरूपां चेत् करोति तदा इन्द्रियवतो निस्तारो भवति, भक्तिमार्गानुसारेणेति अनुजिघृक्षया स्नेहेनेत्यर्थः, अत एवं भगवता भक्तिमार्गरूपचरणारविन्दाभ्यां कालियशिरःसु नृत्यलीला कृतेति ज्ञेयं, तथा चायमाध्या- त्मिका पक्षः सिद्धः, यदा जीवस्य विषयासक्तेन्द्रिये भगवद्रमणं भवेत् तदा जीव: कृतार्थों भवेदिति । त्रयोदशेध्याये इन्द्रियाणीत्यादि का० १३४३ । समुदाहृता इति "शतायुः कारिकार्थः। पुरुष शतेन्द्रिय"इत्यत्र इन्द्रियत्वेन मृत्यव उक्ता इत्यर्थः,त एवेति ते इन्द्रिय- १०-१३-० रूपा मृत्यवः एव कालीयस्य विपपूर्णानि शिरांसि जेयानि, अत इत्यादि का० १३४३ । अत इन्द्रियरूपत्वादुपमर्द एव युक्तो न तु नाश इति भावः,शिरस्सु नृत्यायोजनमाहुः सन्तुष्ट इत्यादि का० १३५ । अन्यथेन्द्रियाणामलौकिकत्वं न स्थान किन्तु ज्ञानमार्गानुमारेण इन्द्रियादिसङ्घातराहित्यमेव स्यादित्यर्थः, तेपामित्यादि का. १३६३,१३७६ ।तेपामिन्द्रियाणां विषयरूपो विस्तारः कामिन्यो नागपल्यस्ताश्चेत् सर्वथा कृष्णस्य भवन्ति तत एवेन्द्रियाणि अञ्जसा हरेर्वशे भवन्ति, तदैव विपयोपि पूर्वसम्बन्धहानतः मर्योपयोगरहितः हरैर्भवति, तथा च इन्द्रियाणां विषयाणां च भगवदीयत्वसम्पादनमेव प्रकृतलीलाप्रयोजनमिति भावः, ननु कालीयस्य भक्तापराधित्वेन निग्रह उचितः, "तं नाग- भोगपरिवीतमदृष्टचेष्ट"मित्यादिनोक्तलीला त्वयुक्ता उत्पाताचानुपपन्नाः, वस्तुतः कालादि- भयरहिने भगवत्युत्पातहेत्वभावादित्याशय तत्तात्पर्यमाहुः परीक्षेत्यादिना का० १३८ । परीक्षेत्यनन्तरं निरूप्यत इति शेषः,तथा च कृतो निगेधः सम्पन्नो न वेति परीक्षवासिन्नध्याये निरूप्यत इत्यर्थः, तत्रोपपत्तिं वदन्त स्तं नागभोगे' त्यादिनोक्तभक्तपीडाजनकलीलातात्पर्य- माहुरिन्द्रियाणां हीति, हि यतो हेतोरिन्द्रियाणां निग्रहं परीक्षार्थ हरिः कुरुत इति मम्बन्धः, अत्रेन्द्रियपदं भगवदिन्द्रियपरं निग्रहपदं च भगवदिन्द्रियाणां स्त्रकार्याप्रकटनपरं, नया च भगवान् “तं नागभोगपरीवीतमदृष्टचेष्ट"मित्याद्युक्तमकारेण स्वेन्द्रियाणां खकार्या- प्रकटनरूपं निग्रहं यत् कृतवान् स निग्रहो भक्तानां पीडाजनकदण्डरूपो जात इति निग्रह- पदं, तथा च भगवतः खेन्द्रियकार्याप्रकटनं मृत्योरप्यधिकपीडाजनकनिग्रहरूपं भक्तानां पूणे निरोघे सत्येव भवेन् नान्यथेति पूर्णनिरोधपरीक्षार्थमेव तथात्मानं दर्शितवानित्यर्थः, उत्पातोत्पत्तिमाहुस्ततो देवः कालं प्रेरितवानिति, देवपदेनाधिदेवरूपः काल उच्यते, म च भगवद्पः स्वयमाध्यात्मिकाधिभौतिको प्रेरितवान् अत एव "त्रिविधा" इत्युक्तं मूले, बामनिरिति का० १३९। केपाश्चिद् भक्तानां परीक्षा कर्तव्या कृतपरीक्षाणां केषां- , - ·[१०-१३-२-६] लेखः, योजना, कारिकार्थश्व । १५९ चिद् भक्तानामासक्तिश्चापि कर्तव्या, किञ्च एतसिन् प्रमेयप्रकरणीये मध्यमे निरोधे भगवता प्रमेयबलेन महान् यत्नः कर्तव्य इति हेतोर्मुग्धभावं चकारेत्यर्थः, नन्वियं कथा प्रासङ्गिकी न तु निरोधसाधिकेत्याशझ्याहुः कथामानत्वेति का० १४०३ । एतत्कथायाः कथामात्रत्वाभावाय साधारणकथात्वाभावबोधनाय पुरा पूर्व सङ्केपेण "विलोक्य इपितां कृष्णा"मित्येकेन शुक आहेत्यर्थः, ततः "कथमन्तर्जलेऽगाध" इति विशेषमने सति शुको विस्तरेणाह, अतो ज्ञायते एतत्कथायां कश्चिदमिप्रायो वर्तत इति, अभिप्रायस्तु कालीयदमनेन भक्तानामिन्द्रियदोपनिवर्तनेन निरोधसाधकत्वमेवेति, अमिप्रायविशेषाभावे तु प्रश्नं विनैव प्रसङ्गवशात् स्वयमेव वदेदिति भावः, तथा च भगवन्मार्गीयसिद्धान्तो विशेष- प्रश्नं विना विस्तरेण न वक्तव्य इति सूचितं, तदुक्तं प्रथमस्कन्धनिवन्धे "ततो विशेषप्रश्न- श्वेद वाच्यं रीतिरियं मदे"ति, अक्लिप्टेति सदोपेन्द्रियरूपकालीयेन भगवदपराधकरणात् सदोपेन्द्रियाणां भगवदपराधकर्तृत्वमिति लीलयैव भगवान् ज्ञापयामास अन्यथा अक्लिष्ट- कर्मत्वं न स्यादित्यर्थः, अत्र प्रकरणानि विभजन्त उद्यमश्चेति, का० १४१ । उद्यमः कालीयदमनार्थो भगवदुद्यमः, अपराधः कालीयकर्डकः, परीक्षा भक्तानां स्नेहपरीक्षा, कार्य भगवत्कर्वकं कालीयनिग्रहरूपं, स्तुतिर्नागपत्नीनां, प्रसादो भगवतः, एवं पद प्रकरणानीत्यर्थः। हृपीकेशत्वादिति एतच्छिरसामिन्द्रियरूपत्वेन स्वस्य तदीशत्वादिति भावः ॥१॥ लेखः। ब्रह्मन्नित्यत्र बुद्धीति बुद्धेः स्वविषयत्वसम्पादनार्थमित्यर्थः, यतमान- १०-१३-१-६ स्येति इन्द्रियविषयतां प्राप्नुवत इत्यर्थः, गवामिन्द्रियाणां रक्षक इत्यर्थः, विषयविषयकत्वे इन्द्रियाणि नष्टानि स्युः ॥३॥ तमित्यस्याभासे पतादृश इति उद्यमहेतुः पूर्ववाक्ययोः शक्योर्थः, भगवत्सामर्थ्य तात्पर्यार्थः, अतितुङ्गादित्यत्र देवाधिदेवा- दन्यस्य विपदोपनियारणाशक्तरुक्तत्वाद् गरुडस तन्निवारकत्वं न सम्भवतीत्यरुच्या सिद्धान्त मन्यमाहुः विमुष्मतेतीति ॥६॥ लेखः। तमित्यत्र प्रेक्षणीयत्वेन ज्ञानयोग्यत्वात् "सच्चात् सञ्जायते ज्ञान"मितिवाक्यात् साचिकानामादरणीयः, सुकुमारत्वात् स्वरूपलोमेन 'रजसो लोम १०-१३-९-१३ एवे'तिवाक्याद् राजसानामादरणीयः, घनावदातत्वेन नीलधेतरूप इति वर्णतः साजात्यात् स्वदोपनिवृत्त्यर्थं तामसानामादरणीय इत्यर्थः, प्रमेयेति श्रीवत्स- स्याक्षरात्मकत्वात् पीताम्बरस्य च वेदरूपत्वात् प्रमेयत्वप्रमाणत्वे, नीतिशास्त्रविरोध इति एतादृशदुष्टजले निर्भयश्वेत् किश्चित् कारणं, तत्र विचार्य कर्तव्यं न तु सहसेति नीतिस्तद्वि- रोध इति ॥२॥ तमित्या आर्ता जाता इति प्रलये आत्मरमणेन नासाकं सेवा सेत्सतीति भाव, प्रियसखा इति प्रियाश्च ते सखायवेति कर्मधारयस्ततष्टच, ते हीत्यारभ्य तदारे- ·" + १२० श्रीदशमस्कन्धसुयोधिन्युपरि त्यन्तं कृष्णेर्पितात्मेत्यखाभासो ज्ञेयः, अत एव दुःग्वमिति अपराधकृतदुःखं भगवति सम्बदुमशक्तं सदेतदात्मनि सम्बद्धमित्यर्थः, भयेन चेति दुःखानुशोकयोस्तामसराजस- स्वान् मोहजनकत्वं, भयस्य तु साचिकत्वात् सहकारित्वमेवेति मिन्नतया कथनं, मूर्छिता इति नीत्युपसर्गस्वार्थः ॥१०॥ गाव इत्यत्र साचिकभावं विवृण्वन्ति ते सर्पादिभेदं न जानन्तीति,"रुदन्त्य" इत्यत्र रोदनस्य वक्तव्यत्वादि''त्यनुपपन्नमतः पक्षान्तरमाहुर्यथा वेति, तस्थिरे इत्यात्मनेपदानुपपल्या अवतस्थिर इत्युक्तं, तदा 'समवप्रविम्यः स्य' इत्या- त्मनेपदं, भागुरिमतेनाकारलोपः, सवर्णे वर्णलोपः, इइति इयार्थे वा ॥ ११॥ अथेत्यत्र दिवीति एत एव क्रमेणाधिदैविकाधिभौतिकाध्यात्मिकरूपा ज्ञेयाः, अत एव टिप्पण्यां तथैवोतं, शरीरे चेति चकारादात्मपदेनान्तरिक्षमपि गृह्यते, "सूर्य ते चक्ष"रित्यनुवाके "अन्तरिक्षमात्मे" त्यनेन पश्चात्मत्वं मध्यवर्तित्वसाम्येनोपलक्षणेनोक्तमिति तेनैव हेतुना सर्वात्मत्वमपि ॥१२॥ ते चेति चकारोन्याचये, गोपा इत्यस्य पूर्वव्याख्याने कर्मित्वमेव स्यान् न तु भक्तिमार्गीयत्वमित्यतः पक्षान्तरमाहुः कृतेति, सङ्गस्थेभ्यः सकाशादेतेषां भाव- चैलक्षण्यं विवृण्वन्ति कृष्ण इत्यादिना ॥ १३ ॥ आयालेत्यस्याभासे गोकुलं शून्यमित्याङ्गोथः ।।१५।। तेन्वेपमाणा इत्यस्याभासे लेखः। गमनस्य पूर्वश्लोके उक्तत्वादियं भावना पदव्यां पर्यवस्थति, दधा जुहोती'- १०-१३-१५-२७ तिवत् , तथा च भ्रमाभावहेतुपदव्येव वाक्यार्थः, अभिज्ञानमाहेति करणव्युत्पत्या अमिज्ञापकमित्यर्थः ॥१६॥ ते तत्रेत्यत्र पदवीविशेषणस्य भगवत्पदस्थापि पूर्व निरूपितत्वात् तत्राप्यनुपपन्ना तद्विशेषणे गोगोपसाहित्याभिज्ञापके तत्पदे पर्यवस्थति, दभेन्द्रियकामस्येतिवदतिपारायं, अतः स्वस्यापीति भूमिः पदैः कृतार्था स्वस्यापि तथे- त्यपिशब्दः॥१७॥ अन्तईद इत्यस्याभासे इति हेतोराह आतिमिति शेपः, उपसंहारे आते रेव वाक्यार्थत्वोक्तेः ॥१९॥ इत्यमित्यस्याभासे परीक्षामिति परित ईक्षा येनेति, परीक्षा- हेतुमित्यर्थः, असिन् श्लोके इदं सचितं, वाक्यार्थस्तृत्थानमेव, उपसंहारे तथैवोक्तत्वात् । प्याख्याने, जडत्वादिति गोकुलत्वेन हेतुना मूढत्वादनन्यत्वमेव भगवदागती साधनमुक्तं न तु धर्मादिकमन्यदित्यर्थः ।।२शा तत्पथ्यमानेत्यत्र उल्मुकयुक्तमिति यथा भ्राष्ट्रा- मिरुल्मुकयुक्तस्तथा सर्वतो जाज्वल्यमानं मुखं यस्येत्यर्थः, तथा च मूले अम्बरीपदृष्टान्त उभयत्राप्यन्वेतव्यः, उल्मुकयुक्तमुल्मुकं, अर्श आद्यच् ॥२४॥ तं जिह्वयेत्यत्र भगवत्परि- मरणं वाक्यार्थः, तद्भ्रमणं तु भगवति दृष्टान्तमुचितं भयाभावं दृढं कर्तुं, तथा च मूले सोपीत्यपिशन्दन न भगवत्समुच्चयः, किन्तु वाक्यार्थे भ्रमणस्थगौणत्वं बोधितं, एतत्यूच- नाय व्याख्याने स एवेत्येवकारः, यहुघेति अवसरप्रतीक्षाया उक्तत्वादिदमागतम् ।।२५।। ...त्यस्यापि इति प्राचीनादशे ।

·"
"
-
[१०-१३-२८-२९] लेखा, योजना, कारिकार्यश्च ।
१२१
तं नर्तुमित्यत्र पुष्पवृष्टिर्नुतिश्च भगवत एव कृता निर्विघ्नार्थ न तु ते नृत्याङ्गे, ततो भगवान
नृत्यं कृतवान् , अतस्तदङ्गत्वेन गीतवाद्यसम्पत्तिरेव वाक्यार्थः ॥२७॥
यद्यदित्यस्याभासे तदाहेति दमनमाह, श्लोकद्वयेनेति शेषः, अध्यायकारिकासु
लेखः।
लीलया दमनमुक्तमिति मर्दनादिकमपिदमनप्रकारविवग्णत्वेन व्याख्या-
१०.१३-२८-२९ यते, तथा च दमनप्रकारविवरणं प्रथमश्लोकार्थः, दमनं द्वितीयश्लोकार्थी,
सप्रकारं दमनं श्लोकद्वयमहावाक्यार्थः, तत्रैवमन्वयः, यद्यच्छिरो न नमते तत्तन
नमयन् दमयाम्बभूव, तत्र प्रकारः, अद्विपातैर्ममर्द, ततस्तस्य रुधिरं उल्वणं जातं
तद् पक्रान् नस्तो वमन् स परमकश्मलमाप, ततोक्षिभिर्गरलमुमतस्तस्य
शिरस्सु मध्ये यद्यत् समुन्नमति तत्तदनुनमयन् जातः, एवं दमयाम्बभूवेति,
'प्रहारो नामनं तस्य विवरणं ममति, यन् न नमते तस्य नामनं, ततोपि यत् समुन्नमति
तस्यानुनामनमिति विशेषः ॥२८॥ मर्दनस्य देहक्लेशजनकत्वादाधिभौतिकस्य "ममर्दे".
स्पनेन दण्ड उक्तः, "कश्मलमाप" त्यनेन मूर्छापा इन्द्रियसामर्थ्यनाशकत्वात् तद्दण्ड
आध्यात्मिकस्य, विपसोपास्यदेवत्वादनिमश्लोकेनाधिदैविकस्य दण्ड उक्तः, तस्या-
क्षिमिरित्पत्र ज्ञानप्रधानत्वादिति ताशे उपास्यदेवप्रतिबन्धकं नायातीत्यर्थः, विष-
स्साधिदैविकत्वेन तद्वमकशिरोनुनामनेपि विषस्य दण्डो न जात इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहु-
राधिदैविकेति, विपस्य सप्ततस्थित्या नद्रूपाण्येव कानिचि जातानीत्यर्थः, दमनं कारि-
सवानिति इन्द्रियाणि दाम्यन्ति स चरणः तानि दमयाम्बभूव, तेन भगवान् दमयार-
भूषेति णिजन्ताणिच् , तथा च तेन चरणेन प्रयोज्यकत्रेन्द्रियाणां दमनं कारितवानित्यर्थः,
तथा सति चरणकई दमनमायाति, अत्र तु भगवत्कर्डकमेवेन्द्रियाणां दमनरूपवत्त्वममि-
प्रेतमिति तानगौरवे प्रयोजनाभाव इति पक्षान्तरमाहुः स्वयमेवेति, असिन् पसे नृत्य.
स्पदा करणेन भगमानिन्द्रियाणि तच्छिरांसि तत्र यद्यन्न नमते तत्तद् दमयाम्य.
भवेत्यन्वयः, प्रथमपक्षे चरणस्य प्रयोज्यकर्तृत्यमितिविशेषः, आधिदैविकस्पेति विष-
भावापनस्य शिरस इत्यर्थः, उपास्यम्येति विपस्सेत्यर्थः, अस्वारस्यमिति तत्कृतः शोमा-
भाव इत्यर्थः, शिरमापि मणितेजमा रक्तोत्पलस्थितेन शोभैर जाता विपेणापि स्वतेजसा
नीलोत्पलपस्थितेन शोभैर जातेतिमाः, इयमेव पूजा जया, अयमपीति आधिदैविकोपि
प्राकृततुल्य इति प्रकृतिमार पुरुष नामिभवितुं मफ्नोत्यतस्ता शेभाजनक एव भवति,
पुरुपत्वेपि विपस नीलकण्ठे तखापि दर्शयामास म्बवीर्य'मित्यनेनाभिमवसोक्तवाद विरे-
शामिभया घेत पुरुषोनमे तदपि तथेत्यर्थः, श्लोकद्भयमहापाक्यार्थमुपसंहरन्ति एवमिति,
मपर्यन्तमिति प्रकारः, दण्टदमनमित्यर्थः, एवं मतीति प्रयाणामपि दण्टे जाते
सतीत्यर्थः ॥२९॥

·आधि- . १२२ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि तचित्रेत्यत्र आधिदैविके हीति आधिदैविकानि शिरांसि शेपरूपाणि अतस्तत्पूजा- लेखः। दर्शने शेपद्वारा नारायणस्मृतिः, हि यतस्तत्र स शेत इत्यर्थः, आधिदै- १०-१३-३०-३२ विकेनेति खमणितेनसा तत्कृतपूजासम्पादनमुपकारो ज्ञेयः, उपास्येनेति उपकृत इतिशेपः, मणिप्रभायाः पुष्पायितत्वदर्शनेन "करपल्लघरोचिःसंलालित"सरणं, विष- प्रभाया अपि पुष्पायितत्वेनायमेव नारायण इति ज्ञानमितिभावः, पुरुषत्वादाधिदैविक- पूज्यत्वं नारायणत्यादुपास्यपूज्यत्वं चराचरगुरुत्वात् स्वस्य दासत्वं पुराणत्वात् तस्य स्वामित्वमेवं ज्ञानं भज्युपयोगित्वेन निरुपितं, आद्यत्वेनेति पुराणत्वेनेत्यर्थः, दैविके हीत्यारभ्य ज्ञात्वेत्यन्तं ज्ञानविवरणं मनसा हीत्यारभ्य भवतीत्यन्तं भक्ति- विवरणमिति ज्ञेयं, अन्येनेति आधिदैविकन उपास्येन च प्रपन्नो जातः, न तु स्वतः, अतः परिकरेण स्तुत्या मोचनं, न तु खस्य शरणागतिमात्रेण, स्वतः प्रपत्तौ तु शरणागतिमात्रे- णैव मोचनं स्यादित्यर्थः ॥३०॥ कृष्णस्येत्यत्र स्वत इति देहत इत्यर्थः ॥३१॥ अग्ने मानवतीनामिति पातिव्रत्यामिमानेन शरीरे अभिमानवतीनामित्यर्थः, तथा च पत्नी- पदस्वार्थोयं, तादृशीनां खभावत एवं न सम्भवतीतिभावः, अग्रिमश्लोकाभासमाहुः भर्तृ- मोचनार्थमिति तीरस्थभूमौ चेति नमस्कारं कृत्वेत्यग्रिमेणैतस्यान्वयः, पक्षान्तरमाहुः अन्तरिति,एतादृशं भगवन्तं या,प्रणम्येतिशेपः,प्रणम्य भगवत्स्तोत्रं कृतवत्य इत्यन्वया, जले भूम्युद्गमस्सानुक्तत्वाद् द्वितीयः पक्षः, तीरेपि नन्दादिस्थित्या तथा न सम्भवतीति तृतीयः पक्षः, व्याख्यानान्ते स त्विति तुशब्दः मारणीय इत्यस्यानन्तरमन्वेति, मार- णीयस्तु न परं पापापराधनिवृत्तिर्न भविष्यतीत्यर्थः, पापापराधयोनिवारणमेव मोचन- मिति 'कृष्णस्यै त्यस्याभासेन न विरोधः ॥३२॥ कारिकासु द्विविधस्यापीति सर्पयोनिकारणीभूतस्य सहजस्य तमो अज्ञानं तद्रूपस्य लेग्यः। प्रत्यहं जायमानस्य चेत्यर्थः, दण्डानुमोदनेन सहजपापस्य निवृत्तिः १०-१३-३३ नमनेन तमोरूपस्य प्रार्थनया अपराधस्येति, त्रयाणां सङ्ख्यातात्पर्यमाङ भगवानिति "अवतारः खलनिग्रहाये"त्युक्तत्वाद् दण्डे हेतुः स्वरूपमेव, तच्च षड्गुणमिति दण्डानुमोदनं पद्भिरक्तं, तासु दशधेति प्रकट इति शेपः, दशलीलाविशिष्टस्तासां हृदये प्रकट इति नमनं दशभिः, प्रार्थनीयः पतिः, भगवति पतित्वं पञ्चधा, पञ्चानां पतिरिति- यावत्, "श्रियः पतिर्यज्ञपतिः प्रजापतिधियां पतिलोकपति"रिति, धराया अपि लोकत्व- ममिप्रेत्य पञ्चधैवोक्तः, अत एव सहकारिकायां "स्त्रीमिश्च याज्ञिकैलॊकैर्युद्धिमद्भिः स्थितैः फचित् असाधनैरपि येतेः प्रार्थनीयो हरिः पति"रिति पञ्चानामेव पतिरुक्तः, अतःप्रार्थना पञ्चभिः कृतेत्यर्थः, न्याय्यो हीति अस्य न्याय्यत्वसमर्थनाय दण्डत्रयं विवृण्वन्ति ईश्वरो हि इति, राजादिरित्यर्थः, रिपोरित्यत्र प्रथमपक्षे स्वसुतानामित्यध्याहारो भवतीति " .

·, , [१०-१३-३३] लेखा, योजना, कारिकार्थच । द्वितीया पक्षा, उभयत्रापि सम्बन्धमात्रप्रतीत्या विषयतापोधो न स्वारस्येन भवतीति तृतीयः -पक्ष उक्तः ॥३३॥ नागपत्नीस्तुतौ न्यायपो हि दण्ड इत्यत्र अध्यापविभागपूर्वकं स्तुतेवैविध्यमाहु- कारिकाः। दण्डानुमोदनमित्यादि का० १४२६,१४३ । दण्डानुमोदनं पद्भिरिति -१०-१३-३३ कारिकातः पूर्वोक्तं सर्पयोनिकारणीभूतं सहजं पापमेकं द्वितीयं च प्रत्यहं क्रियमाणमज्ञानरूपं तृतीयो भगवतिपयकोपराधः, एवं त्रयाणामपि नाशिका त्रिविधा- स्तुतिरिति सङ्ख्यातात्पर्य, भगवानिति "अवतारः खलनिग्रहाये"त्युक्तत्वाद् दण्डे हेतुः खरूपमेव, तम पद्गुणमिति दण्डानुमोदनं षड्भिरुक्तं, तासु दशधेति प्रकट इति शेषा, दशलीलाविशिष्टस्तासां हृदये प्रकट इति नमनं दशभिः, पञ्चधा पतिरिति तदुक्तं द्वितीयस्कन्धचतुर्थाध्याये,'प्रार्थनीयः पतिः', भगवति पतित्वं पञ्चधा, "श्रियः पतिर्यज्ञपतिः प्रजापतिधियां पतिलोकपति"रिति,धराया अपि लोकत्वमभिप्रेत्य पञ्चधैवोक्तः,अतः प्रार्थना पञ्चभिः कृतेत्यर्थः। अनुग्रह इत्यत्र खत्खित्यस्वार्थमाहुः दण्डो भगवानितीति, अतः क्लेशरूपो- लेखः। पीति दण्डस्य भगवचार क्लेशजनकोपि दण्डः कल्मपनाशका, यथा १०-१३-३४ क्लेशजनकमपि तपः "तपो मे हृदय"मितिवाक्येन भगवत्यात् करमप- नाशकं तथेति, ननु दण्डनलक्षणकर्मरूपस्थास्य कथं पापकर्मनाशकत्वं कर्मणः कर्मानाशक- त्यस्य निबन्धे व्यपस्थापितत्वाद, अत आहुर्दण्डोपीति, दण्डनलक्षणकर्मरूपोपीत्यर्थः, यागवदिति यथा यागः कर्मरूपोपि "तरति ब्रह्महत्या"मितिश्रुत्युक्तत्यान कर्मनाशका तपायमपि भगवचाद तयेत्यर्थः, उत्तरार्धस्वाभासमाहुः नन्विति, यया दीपेनान्धकार- निश्चावप्पन्धकारकारणीभूताया रात्रैविधमानत्वाद् दीपे निवृत्तेन्धकारस्तिष्टेदेव तथा प्रत्यह जायमानस्य पापस्य दण्डेन निवृत्तावपि तत्कारणीभूतस्य दन्दसूकत्वजनकपास विद्य- मानला दण्डे निवृत्ते पापं तिष्ठेदेवेति तादृशी निचिलभूतपापस्यामा प्रत्यायोजिके- स्पर्धः, अन्यथेति तादृशनिवृत्यैच मूलभूतपापनिवृत्तौ दण्डापेक्षया पूर्वदुःश्वस्याल्पत्वं जात्वा कामादिजनित दुनिवृत्यर्थ पापं न कुर्यात्, अतस्तथा शात्यापि मूलभूतपाप- वशात् पापं करोतीति भावः, यद् दन्दकत्वमिति यसाद कल्मपाद् दन्दशूकत्यं जातं वारसफल्मषापद इत्यर्थः, आदाविति पापस्थासद्योनिजनकत्वं पूर्वमुक्तमेव, तदा तद्द- मनेन सत्त्वं भवतीति च सिद्धमेव जातमित्यर्थः, जातमिति यसात् कल्मपादितिशेपः, तपपीति सर्पयोनिहेतुभूवफल्मपमपीत्यर्षः, अत्र महेतुकदण्डसानुग्नइत्यं वाक्पार्थ इत्युप- संहारा यं, आवर्य वारपार्योनिमलोके आमासेन निरूपितः ॥ ३४॥ तपः सुतसमित्यत्र एतत्तपोधर्मयोलोकोत्तरत्वं निरूपयितुं लोकसिद्ध ते निरुपपन्ति - .

·१२४ श्रीदशमस्कन्धसुपोधिन्युपरि लेखः। धर्मो द्विविध इत्यादिना, विद्यमानस्यैवेति न त्वविद्यमानफलसम्पादक १०-१३-३५ इत्येवकार, असत्सम्बन्धस्येति स्त्रीपुत्रादिभिः सम्बन्धस्येत्यर्थः, एक- स्त्यिति निवृत्तिलक्षणो धर्मः असत्सम्बन्धं निवर्ण विद्यमानमेवात्मरूपं फलं प्रयच्छति, प्रश्त्तिलक्षणस्तु दोपमनिवत्यैवाविद्यमानं स्वर्गादिकं प्रयच्छति, अत्र जातस्य भगवत्तोपरूप- फलस्सोभयविधत्वं निरूपयन्ति भगवांस्त्विति, तुशब्देन फलान्तरस्योभयविधत्वं निवा- रितं, आत्मत्वाद् विद्यमानफलरूपं ज्ञानं प्रसादो यस्य तादृशः, ईश्वरत्वादविद्यमान- फलरूपा भक्तिः प्रसादो यस्य तादृशः, तथा च तपोधर्मयोर्भगवत्तोपं जनयित्वैव तदु- भयजनकत्वात् तपोधर्माभ्यां तत्सम्बन्धः सम्भवति, तथापि लोकसिद्धतपसोमिमानरूप- दोपसहितत्वात् तन्न सम्भवति, अतो लोकोत्तरं किं तप इत्याचर्य, धर्मोपि योनिजीपख- भावकर्मणां विरुद्धत्वात् कथमस्य सम्पन्न इत्याश्चर्यमुपसंहारे वक्ष्यते, तत्राये पक्ष इति तपसा भगवत्परितोपपक्ष इत्यर्थः, न निवृत्तिरिति असरसम्बन्धस्वेत्यर्थः, स दोष इति तपसा दूरीकर्तुमशक्य इत्यर्थः, प्रत्युनेति तपसि जाते प्रवर्धतेपीत्यर्थः, देशेत्यादि सु इत्यस्याक्षरार्थोर्य, निर्दष्टं पद्गुणं जातमित्यर्थः, भवत्पदस्य भागवते भगवानर्थः, तदर्थः पहुण इति तादृशो भगवान् पङ्गुणेनैव तपसा तुष्यति, तपसः पङ्गुणत्वं द्वितीयस्कन्धे विकृतं, दोपान्तरेति विषयामिलापया चित्तवैयम्यस्यान्तरदोपस्येत्यर्थः, निरभिमान इति गत- देहामिमान इत्यर्थः, तेन शीतादिकालधर्मंश्चित्तवैयम्यं न भवति, अन्य मानदानेन च तस्कृतप्रतिबन्धाभावाद् चित्तवैयग्यं न भवति, पूर्वोक्तोहङ्कारस्तु अहं तपस्वी महानिलाका- रको ज्ञेयः, परकृत इति अहं ब्रामणः कथमन्यस्य सन्माननं करोमीत्याकारको बामण्यादि- धर्मकृत इत्यर्थः, धर्मोथवेत्यत्राथ वा इत्यव्ययद्वयं ज्ञेयं, एको दोप इति उपद्रवकारित्व- रूपो दोष इत्यर्थः, अयमेवेति नृत्यावधितोपाजनकत्वरूपः पूर्वमुक्तोपि मुख्योयमेवेत्येव- कारेण स व्यावय॑ते, तपसीति विषयसप्तमी, तपोविषयक इत्यर्थः, तत्रापीति द्रोहाभाव भयत्रापि, परन्तु कीर्तने लोकानुग्रहोपि सिध्येदितिभावः ॥३५॥ कस्येतिश्लोकत्रयेपि पूर्वोक्तादधिकमाश्चर्यमेव वाक्यार्थ इति आभासे किश्चेति लेखः । समुच्चय उक्तः, कस्येत्यत्र अनुभावपदार्थ विवृण्वन्ति भगवचरणा- १०-१३-३६ रविन्दरेणव इत्यारभ्य ज्ञायत इत्यन्तेन, अस्य चेति भगवदीयानां जायत एव अस्यापि जात इति चकारः, परमिति सम्बन्धो जातस्तेन तत्प्राप्तिश्च भविष्यति परमेवं व्यवस्थापक्षे असम्भावितमित्यर्थः, तेषामिति येषां रेणुसम्बन्धो जातः, त्रिविधेति अनिमश्लोके विकृतं साचिकादित्रैविध्यमत्रापि ज्ञेयं, त्रिविधधर्मसंस्कृतरेणुसम्बन्धे विधधर्मफलं न वाञ्छन्तीति द्वयोः सङ्गतिः, भूतानीति चरणस्थितानि रेग्वादीनीत्यर्थी, ·, , . . २"हेनुस्खसम्भवात् कस्मिधिन्महापुरानेन मौहार्द त तदनुमान स्मिन् सम्मन इपय" इति भाइये मस्ति [१०-१३-३७-३९] लेखः, योजना, कारिकार्यश्च । साधारणेति तदुपार्जितत्वं विशेषः पूर्वमुक्तः धर्ममात्रसंस्कृतानि रेवादीनि तादृशं देहं जनयन्तीतिपक्षे इत्यर्थः, तनापीति रेणुमिस्तादृशफलोपपत्तायपि रेणुसम्बन्धे हेतुर्वक्तव्य इत्यर्थः, धर्मे हेतुरुक्तः स त्वत्र तु न सम्भवतीत्याहुः स चेति, अलौकिकस्त्विति अनु- मावस्तु हेतुर्भवतीत्यर्थः, अनुभावस्थालौकिकत्वं व्युत्पादयन्ति स लोके इति, लोकासिद्ध- स्वादलौकिक इत्यर्थः, तत इति अनुभावस्य हेतुत्वमम्भवादित्यर्थः, प्रयोजनमिति फल- मित्यर्थः, समासमाहुरगीति, येनाधिकारो जातस्तादृशोनुभाव इत्यर्थः, अनधिकारिण्यधि- कारसम्पादनमाश्चर्यमित्यर्थः, एतत्समर्थनार्थ अधिकाराभावमुत्तरार्धाभासेनाहुः गुणातीता एवेति, हि यत इत्यर्थः, तस्याश्चेदिति मगुणानां निरूपणीयत्वात् ब्रह्मरुद्रावपि निरूपणी- याविति कैमुतिकन्यायेन तन्निरूपणमुक्तं, ब्रह्मानन्देति सा तु गुणातीतैवेतिभावः, स्त्री- रूपेति विष्णोः सञ्चाधिष्ठातुः स्त्रीत्यर्थः, त्रितयमिति सगुणमित्यर्थः, न तु चरणाविति भगवञ्चरणयोर्गुणातीतत्वादितिभावः, सगुणेषु कामकामेष्वेव सा तिष्ठति न तु गुणातीत- चरणाश्रितेषु भक्तेषु "तं भजन् निर्गुणो भवे"दित्यादिवाक्यैरितिभावः, ब्रह्मानन्दरूपा तु ध्यावृत्तव, दीर्घेति दीर्घकाल: आदरः नैरन्तयं च तेपामभाव इत्यर्थः, पचमिति असिन् लोके वाक्या?यं, आभासे तु श्लोकत्रयस्सोक्त इति ज्ञेयम् ॥३६॥ यत्पादरज इत्यत्र यदिति द्वितीयान्तं पादरजसो विशेषणं न तु समासः, अपतिः शरणागतिः ॥ ३७॥ संसारचक्र इत्यन्न यस्येति इच्छां कुर्वत १०-१३-३७-३९ इत्यनेन सहान्वयात् पट्यन्तमुक्तं, मूले तु द्वितीयान्तमेव ॥३८॥ एव- मिति चरणस्पर्धस्तत्तोषश्चाश्चर्यमिति पूर्वमुपक्रान्तः श्लोकत्रयार्थोत्रोपसंहृतः,कारिकासु बेदार्थ- हप इति वेदरूपोर्थरूपवेत्यर्थः, तन्त्रार्थ इति तत्रप्रतिपाद्य इत्यर्थः, गुणार्थ इति गुणानां रस्तुरूप इत्यर्थः, अवतारकृदिति “आयोवतारः पुरुषः परस्यै"तिवास्यात् तनावतरण- कदित्यर्थः, अन्तर्यामी चेति चकारेण "परावरगतिजश्च" तत्रैवोक्तः, कारिकाणामन्ते ननु दशश्लोकेषु नमनमेव वाक्यार्थ इति खरूपवर्णनं कुत्रोपयुज्यते इत्यत आहुः ज्ञात्वा हीति, खरूपं ज्ञात्वा स्तोत्रमुचितं, हि युक्तोयमर्थः,अन्यधा स्तुतेरारोपितत्वं भगवान् मन्येत, अतः खज्ञानं भगवते बोधयितुं स्वरूपवर्णनमित्यर्थः, वाचिकनमनेन मगरतो नमस्यत्वगुणस्यो- तत्वान् नमनस्यापि स्तुतित्वमितिभावः ॥ ३९॥ नमस्तुभ्यमित्यादिदशश्लोकार्यनिरूपककारिकामु मूलरूप इति 'नमस्तुभ्य'मितिश्लोके , अत्र "अतोन्यापि पेरेगामुभदोरितिन्पायेन पुरिमायिषु गौहार्दर तमाधुर्मणः प्रभो तस्मणाति ममतानि मादीनि" इत्यादिक पदादर्शयपि स्यने तत् केनचित् प्रतिमिनि भाति । , लेखः। , व पथ प्रक्षिा मिति प्रतिभाति ।

·- . १२६ श्रीदशमस्कन्धसुपोधिन्युपरि योजना। भगवत्पदोपादानात् परमात्मपदोपादानाच, वेदान्तवेद्य इति "ज्ञान- १०-१३-३९ विज्ञाननिधये” इतिश्लोके ब्रह्मपदानन्तशक्तिपदोपादानात् , जगद्रूपेति "कालाये"ति श्लोके विश्वायेतिपदोपादानात् , सातजीयरूप इति "भूतमात्रेन्द्रिये"ति- श्लोके भूतमात्रेन्द्रियेत्यादिपदोपादानात् , नानारूप इति "नमोनन्ताये"तिश्लोके अन- न्तायेतिपदोपादानात् , वेदार्थरूप इति "नमःप्रमाणमूलाये"तिश्लोके प्रमाणमूलादिपदो- पादानात् , तन्त्रार्थ इति "नमः कृष्णाये"तिश्लोके व्यूहसहितपुरुषोत्तमनिरूपणात् , तथा हि 'रामाय'त्यनेन सङ्कर्पण उक्तः, वसुदेवसुताये'त्यनेन वासुदेवः, प्रद्युम्नानिरुद्ध'पदाम्यां तावेव, 'कृष्ण'पदेन सच्चिदानन्दः पुरुषोत्तम उक्तः, गुणार्थ इति"नमो गुणे"तिश्लोके 'गुणप्रदीपायें- त्यादिपदोपादानात् ,अवतारकृदिति “अव्याकृते"तिश्लोके 'अव्याकृतविहाराय त्याद्युक्तेः, अन्तर्यामी चेति "परावरे"तिश्लोके 'परावरगतिज्ञाय'तिपदोपादानात् । तुभ्यं भगवते इत्यस्य विवृतौ आविर्भूतानाविर्भूत इति तुभ्यमिति युष्मच्छन्देन पुरोवर्तिनिर्देशात् पुरोवर्तित्वस्पार्विभूत एव सच्चात्, भगवत्पदं अनाविर्भूत इति, "ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यत" इतिवाक्याद् भगवत्पदं परमकाष्ठापन्नवस्तुवाचकं, परमकाष्ठापन्नं त्वा- विर्भूतानाविर्भूतत्वेन द्विविधं, तत्र तुभ्यमित्यनेनाविर्भूतस्योक्तस्याद् भगवत्पदेनानाविर्भूत उच्यत इत्यर्थः॥३९॥ नमस्तुभ्यमित्यादिदशश्लोकप्रतिपाद्यानि रूपाण्याहुर्दशरूपाणीत्यादि का कारिकार्थः। १४४ । “कालाये"तिश्लोके जगद्रूप उक्तः, यद्यप्येतदाभासे जगद्रूप- १०-१३-३९ तामुक्त्वा नमस्यन्तीत्युक्तं तथाप्युक्त्वेति न पूर्वानुवादः किन्तु 'कालायेति- श्लोक एव जगद्रूपताकथनपूर्वकं नमनमेव वाक्यार्थ इति, सङ्घातेति का० १४५३, १४६।। ज्ञानविज्ञाननिधय इत्यस्य विवृतौ ज्ञानमहत्त्वसामर्थ्यानीति "ज्ञानविज्ञाने"- योजना। त्यनेन ज्ञानं "ब्रह्म" पदेन महत्त्वं "अनन्तशक्ति"पदेन सामर्थ्य- १.०-१३-४० मित्यर्थः, बन्धदोपजडता इति "अगुण"पदेन बन्धाभावः, कार" पदेन दोपाभावः, "अप्राकृत पदेन जडत्वाभावः, एवं दोपत्रयाभावः पदत्रयेण निरूपितः ॥४०॥ कालायेत्यस्याभासे जगद्रूपतामिति एतत्कथनपूर्वकं नमस्कारो वाक्यार्थः, न त्वयं लेग्वः। पूर्वानुवादः, व्याख्याने, स्थानं हीति हि यतः स्थितिरेव स्थानं स्थीय- १०-१३-४१ तेसिन्निति च स्थानमेवं द्विविधं स्थानं पञ्चमस्कन्धे उक्तमित्यर्थः, शब्देति वेदोक्तकर्मप्रकारेण स्थितावित्यर्थः, अर्थानां शब्दप्रतिपाद्यानां पुरुषार्थानां मर्यादा जम्बू- दीपतीर्थादिस्यानमित्यर्थः, तदपीत्यपिशब्देनैतस्य प्रासङ्गिकत्वं सूचितं मुख्यतया वाक्या यस्त्वामासोक्त एवेतिभावः, मृत्युनेति कालस्य खस्थानस्थितिः प्रयोजनं तदर्थ मृत्यु "अवि- - ·" . [१०-१३-४१] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । १२७ खान्तनिवेश्य प्रलये तदन्तःस्थिताः प्रजाः सृष्ट्या बहिः कृतवान् भगवानित्यर्थः, मात्रा- स्मका इति इस्खादिमात्राणां मूलत्वादितिभावः ॥४॥ कालायेत्यस्य विवृतौ शब्दमर्यादायामिति वेदोक्तमर्यादायां कालस्य नियामकत्वं योजना। काले कर्मविधानादित्यर्थः, शब्दमर्यादायामिति वेदमर्यादायामित्यर्थः, १०-१३-४१ कालः सूर्यः इति "कालाये"त्यनेन सूर्य उच्यते कालभौतिकरूपत्वाद सूर्यस्पेत्यर्थः, तत्रोपपत्तिस्तु "सूर्यस्व कालात्मत्वं तृतीये प्रपञ्चित"मित्यनेन वक्ष्यत्यनुपदं, अत एव निबन्धे "सूर्यस्तस्याधिभौतिक"मित्युक्तं, अनेनार्थमर्यादेति अनेनेति "विश्वाये". त्यादिपदचतुष्टयोपादानेनेत्यर्थः, अर्थमर्यादापीति वेदात्मकालौकिकशब्देन 'प्रतिपाया .ये अर्थाः पुरुषार्था धर्मार्थकाममोक्षाख्यास्तेषां मर्यादापीत्यर्थः, पुरुषार्थान् प्रतिपादयन्ति .विश्वमेवार्थरूप इत्यारम्य तद्धेतुर्धर्म इत्यन्तेन तदुपद्रष्ट्रे इति "कश्चिद् धीरः प्रत्य- .गात्मानमैक्ष"दितिश्रुतेः उपद्रष्टुशब्दवाच्यस्य प्रत्यगात्मनो दर्शनं मोक्षः, मोक्षे च शुद्धा- द्वैतस्कृतौ मोक्षरूपत्वं उपद्रष्टुरुक्त, तत्कर्ता काम इति "सोकामयत बहु स्यां प्रजायेये"- 'तिश्रुतेः कामस्यैव जगत्कर्तृत्वामिधानात् ॥४१॥ इयमेव हि भगवतः पुष्टिर्यदमर्यादब्यवस्थया स्थितिरिति "गूढखात्मानु- योजना। भूतय" इत्यनेन भूताद्यात्मकसापि गूदखानुभवत्वमुक्तं, तच्च युक्तिविरुद्ध- १०-१३-४२ मित्यमर्यादत्त्वं प्रदर्शितं, मर्यादाविरोधो भगवत्कृतश्चेत् तदा पुष्टिकार्यवं तस्य, कश्चिञ् जीवमनुगृहीतुमेव मर्यादाविरोधो भगवता क्रियते, अतोमर्यादाविरुद्धभग- वत्कृत्या तत्कारणीभूता पुष्टिरनुमीयते, प्रकृते मर्यादाविरोधस्य "गृहस्वात्मानुभूतय" इत्यने- नोक्तत्वात् पुष्टिलीलानेनोक्तेत्यर्थः ॥४॥ नमोनन्तायेत्यस्याभासे एवमिति श्लोकचतुष्टयार्थस्यानुवादोयं, शब्दस्यापि प्रमेयत्वाद लेरवः। पञ्चमश्लोके तथोक्तमतःकारिकासूक्तं पञ्चानामपि प्रमेयरूपत्वं सिद्धमिति- १०-१३-४३-४६ भावः, व्याख्याने, तत्पापण्डेति स चासौ पापण्डश्य, सिद्धान्तरूपो यः पापण्डो बाह्यसिद्धान्त इत्यर्थः, सिद्धान्ताभासो मायागादादिः, यथाकथञ्चिद् वेदनिष्ठत्वाद ॥४३॥ नमःप्रमाणेत्यत्र आदरणीयत्वमिति द्वितीयस्कन्धोक्तप्रमाणलक्षणमनुसृत्या- पाधितत्वं नित्यत्वमित्यर्थः, प्रमाणं मूलं यस्येतिव्युत्पत्या भगवान् प्रतिपाद्यो यत्र ताशवं प्रमाणानां, प्रमाणेन मगरद्ज्ञानं भवतीतियावत् , प्रमाणस्य मूलमिति व्युत्पत्या भगवत्प्रति- पादितत्वं तेषां प्रमाणभूतो मूलभूतथेतिव्युत्पत्त्या मगवद्रूपत्वं तेपामितिविवेका, अन्यथा तदिति नित्यत्वरूपं प्रामाण्यमित्यर्थः, अमामाण्यं चेति सामान्यतः प्रमाजनकत्वं च न मादित्यर्थः, अनेनेति विशेषणद्वयेनेत्यर्थः, कर्मधारयपक्षमेवानुसृत्व मूलत्वेन शब्दवक्तृत्वं प्रमाणत्वेन शन्दरूपत्वं कविपदन तद्रमामिजवंच निरूपितम् ॥४४॥ नमः कृष्णायेल- " ·, १२८ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि साभासे वैदिकेति वेदप्रकारयुक्तामित्यर्थः, व्याख्याने, चकारादिति प्रद्युम्नोप्ययमेव न तु सङ्कर्षणवद् रूपान्तरमपीति चकारेण सूचितमित्यर्थः, शुद्धसत्त्वानामिति सात्वत्पद- सार्थद्वयमभिप्रेत्यात्र पदद्वयमुक्तं, भक्तेः फलं "भक्त्या माममिजानाती"तिवाक्योक्तं ज्ञान- मित्यर्थः ॥ ४५ ॥ नमो गुणेत्यत्र उपलक्ष्यते इति "गुणप्रकाशैरनुमीयते मवा"निति प्रकारेणोपलक्षणविघया ज्ञायते इत्यर्थः ॥४६॥ अन्याकृतेत्यत्र अव्याकृतो विहारो यस्येतिपक्षे विहारः पुरुषवतरणमित्यर्थी, लेखः। तस्यैव ब्रह्माण्डोत्पत्तिहेतुत्वात् तस्य व्याकृतत्वे ब्रह्माण्डोत्पत्तिकारणत्वं न '१०-१३-४७ सादितिभावः, अव्याकृतार्थमिति व्याकृतमिति भावे क्तः,तथा च स्वरूप- साव्याकृतत्वार्थमज्ञापनार्थमित्यर्थः, तस्येति प्रकृतिपुरुषरूपस्य विहारस्य स्वरूपस्य चेत्यर्थः, आधस्स व्याकृतत्वे तत्वोत्पत्तिर्न स्यात् द्वितीयस्य व्याकृतत्वे ब्रह्माण्डोत्पत्तिर्न स्यात् । तृतीयस्य व्याकृतत्वे देवतिर्यगाद्युत्पत्तिर्न सात् , किन्तु तेषां मोक्ष एव स्वादितिभावः, कार्यवैलक्षण्यस्यावश्यवाच्यत्वादिति सर्वत्र हेतुः, एवं व्याकृतोत्पत्तावव्याकृतत्वं हेतु- रुक्तः, जप्तौ तु हृषीकेशत्वं हेतुर्वक्ष्यते, अत्र त्वन्याकृतमेव स्वरूपं स्वेच्छया ज्ञापितवा- नित्याहुः प्रकृते इति, साक्षादिति ते इत्यस्सार्थोयं, ताहशीमिति नमनयोग्यामिन्द्रिय- प्रेरणावस्थामित्यर्थः, अस्त्विति प्रार्थनायां लोट् , तहीति ब्याकृतज्ञापनार्थ हृषीकेशत्वे सतीत्यर्थः, अव्याकृतस्पेन्द्रियैस्तत्पतिप्रेरितैपिनाभावे वस्तुसत्तैब न सिध्येदितिभावः, मननमेवेति एवकारेण भगवत्पतिकानीन्द्रियाणि व्याय॑न्ते, मुनयश्चेति चकारोर्थविशेष यत इत्यर्थे, तद्रूप इति भगवानेव मुनिरूपः सन्नात्मानं पश्यति, तेनाव्याकतत्वमपि न हीयते वस्तुसत्ता च साधितेतिभावः, एवमग्रिमविशेपणेपि खमानो यस्येत्यनेन मत्वर्थ एव विवृतः, तदेकमिति सर्वोत्पादकं सर्वज्ञापकं चाजयमक्षरं भगवत एव रूपं, पूर्वोक्तप्रकृ. स्यादेभिन्नत्वशङ्कापरिहारायेदमुक्तं, यत्रैवेति अक्षर एवेत्यर्थः, पुरुषोत्तमस्तु "भक्या माम- मिजानाती"तिवाक्याद् ज्ञायत एवेतिभावः ॥४७॥ परावरेत्यसामासे शास्त्रार्थरूप इति शाखप्रतिपायं रूपं यस्य, पूर्वमज्ञेयं रूपमुक्तं, लेखः। शास्त्रनेयमप्येकं रूपमस्ति तदनोच्यत इत्यर्थः, अक्षरस्य रूपद्वयमज्ञेयं ज्ञेयं १०-१३-४८-५६ चेति, एकदेशिमतमिदं न मैदादिति चेन् न प्रत्येकमतद्वचना'दिति, ध्याख्याने, शास्त्रेण हीति हि यतः शास्त्रेण यस रूपस ज्ञानमुत्पाद्यते तद्रूपं परावर- गतिनं सर्वप्रेरकं च भवति, शास्त्रं परावरगतित्रत्वप्रकारेणान्तर्यामित्वप्रकारेण च ज्ञानमुत्पा- दयतीत्यर्थः, एयमिति पहिःस्थितस्य भगवानं परावरमर्यादास्थापकत्वेन “मदया वाति वातोय"मित्यादिवाक्येभ्यः, अन्तःस्थितन्नानं सर्वप्रेरकत्वेन भवतीत्यर्थः, अत इति परिवहन विषयो यत इत्यर्थः,तेपामिति शास्त्राणामित्यर्थः, प्रमाणतेति हेतुत्वस्येति .

·. 12.०-१३-६०-६६] लेखा, योजना, कारिकार्थश्च । १२९ ॥४८॥ त्वं यस्येत्यत्र हेतुमाहेति ईहाभावात् कारणमन्यमाहेत्यर्थः ॥४२॥ तस्यै- वेत्यस्यामासे कार्यमाहेति शिक्षाकार्यमित्यर्थः, व्याख्याने, द्वितीयसर्गेति क्रीडार्थ जग- स्करणप्रकार इत्यर्थः,उपसंहारे उभयमपीति मद्रक्षा धर्मपरीप्सा चेत्यर्थः॥५०॥ अपराध इत्यत्र अत एवेति यतो भर्ना सोढव्यो भवति अत एव त्वं क्षन्तुं सोढुमर्हसीत्यर्थः, उपा- यान्तरमिति प्रजात्वं स्वनिष्ठं कारणमुक्तं, शान्तिरपि भवनिष्ठा कारणान्तरमस्तीत्यर्थः, कार्यस्येति निग्रहस्सेत्यर्थः ॥५॥ विधेहि त इत्यत्र आत्मनिवेदनेनेति आत्मनो । निवेदनं दुःखितत्वज्ञापनं तेनेत्यर्थः ।।५वयं ग्वला इत्यत्र तदिति खलत्वमित्यर्थः५६ इत्याकण्यत्यस्याभासे यत्कृतमिति प्रकारान्तरेण प्रमादः कृत इति सार्धचतुष्टय- लेखः। श्लोकवाक्यार्थ उक्तः, एतद्वाक्यार्थस्त्याज्ञानयकथनमुपसंहारे वक्ष्यते, १०-१३-६०.६६ व्याख्याने, वच एवेति अर्थस्य पूर्वमेव ज्ञातत्यान न वाक्यत्वमिति- भावः, स्वकृतत्वादिति तदपराधं विना तत्सदनामिभवस्य स्वत एव कृतत्वादित्यर्थः, पूर्वभावस्येति सृष्टिभावस्पेत्यर्थः, अन्यथेति अत्र स्थापनप्रकारादन्येन प्रकारेण समुन्द्रे स्थापयित्वा गरुडमयाभावमम्पादनेनेत्यर्थः ।।६० । य एतदित्यत्र ननु दीर्घमन्युपदता- स्पार्थत्वेन वैष्णवपीडाया उक्तत्वात् बत्समाधानार्थमत्र वैष्णवपीडाभाव एव वक्तव्यो न तु सरणमात्रेण सर्वेषां तद्भयाभाव इत्याशझ्याहुः वैष्णव इति, तत्र हेतु यः पुनरिति, तथा च कैमुतिकन्यायेन चैष्णवपीडाभाव एव समर्थितः, दीर्घमन्युपदे तात्पर्यार्थत्वेन वैष्णवपीडोक्तेत्यत्रापि वाक्यतात्पर्यार्थत्वेन तदभाव उक्त इतिभावः, परीक्षितस्तु न सर्पाद् भयं किन्तु ब्राह्मणाज् जातमितिभावः, प्रथमपक्ष मदनुशासनमित्यत्रामुशासनं निग्रह इत्यर्थः, आज्ञयैव पीडाभावो भविष्यतीति तावत्कथनमनतिप्रयोजनमित्याशयेन पक्षान्तरमाहुस्तुभ्यं त्वदर्थमिति ॥६१॥(योस्मिन्नित्यस्याभासे नन्विति वैष्णवेपि यत्र भगवान् प्रारब्धं भोजयितुमिच्छति तत्र तोगार्थ पीडा सम्भवत्यतः पापनिवृत्त्यर्थ वैष्णवेनाप्येतत् कर्तव्यं, "स्वपादमूलं भजत" इत्यत्र तू प्रमेयभक्तिमागीयम्य व्यबस्योने- तिभावः), योस्मिन्नित्यत्र अनेनेति पूर्वदिवसे तु तीर्थविधिनैव प्राप्तिरित्यनेन द्वितीयेपि दिवसे चिहितमितिभावः, तर्युपधातोपि द्वितीपदिने प्राप्यतेत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः काम्यं वेति ॥६२) जगन्नाथमित्यत्र सर्वस्वामित्वेपि प्रकृते न कोपि विशेष इत्यत आहुस्तनापीति, "स वै पतिः स्या"दितिलक्षणकं नाथत्वममिप्रेतमिति ज्ञेयम् ॥६६॥ इति त्रयोदशाध्यायः॥ . १. एक्त् कदापनीतः प्राते प्राचीनादरों नास्ति ।

·. १३० श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि चतुर्दशोध्यायः। चतुर्दशेध्याय कारिकायां प्रासङ्गिकमिति निर्दृत्यनन्तरमग्नेः संरक्षित इति प्रासनिक लेग्वः। मिहोच्यत इत्यर्थः, संरक्षणस्य प्रासङ्गिकत्वं विशदयन्ति इन्द्रियेति, १०-१४-० नान्यथेति एतल्लीलामाने सर्वेषां सौमर्यादीनां दोपान यान्ति इति च वक्तुं "अवात्सीद् गरुडाद् भीत" इत्यन्ता प्रासङ्गिकी कथोक्तत्यर्थः, दोषाष्टिप्पण्या विकृताः, तथा चाध्यायप्रतिपाद्य संरक्षणमेव, अन्यत् तु तदङ्गत्वेनोक्तम् । चतुर्दशाध्यायार्थकथने इन्द्रियमाणयोर्दीप इत्यादि कालीयदमनेन निरोध्यभक्ताना- योजना। मिन्द्रियदोपो नाशितः, एवं निशीथसमये समागतो दावाग्निर्भगवता १०-१४-० दूरीकृतः, स प्राणदोपात्मेति तस्य निवारणमावश्यकमेव, तस्य दवाग्ने- निरोध्यभक्तदोपरूपता तु "लोभक्रोधादयो दैत्या" इतिकृष्णोपनिषत्सु कृष्णावतारनाश्यानां सोभादिदोषात्मकत्योक्तेर्युक्ता, तत्र प्राणदोषरूपत्वं तु तरसदृशधर्ममादायेति चोध्यं, एत- स्थानेरपि दैत्यवं भक्तनाशार्थ प्रवृत्तः, न हि स्वाभाविकदैत्यत्वमावेशदैत्यत्वं या विना कोपि भक्तनाशार्थ प्रवर्ततेतस्तथा, अतः कालीयकथयेति सहार्थे तृतीया, कालीय. कथया सह दाहाभावो निरूप्यत इत्यर्थः । चतुर्दशाघ्याये भगवत इति का० १४७-१:४२ ।। अत्राध्याये भगवतो दर्शनान कारिकार्थः । निर्वृत आनन्दितो व्रजः पश्चादग्नः संरक्षितः, प्रासनिक सौभर्युपाख्यान- १०-१४-० मित्यर्थः, असिन्नध्याय कालीयकथया सह दावाग्निनिवृत्तिकथने हेतुमाहुः इन्द्रियप्राणयोर्दाप इत्यादि, इन्द्रियमाणयोर्मध्ये एकस्यापि सदोपवे द्वितीयस्य निर्दोष- स्वमप्रयोजकमिति तयोर्दोषः सहैव निवार्यः, अत इन्द्रियदोपात्मककालीयकथया सह प्राणदोषात्मकदावाग्निजनितदाहाभावो निरूप्यत इत्यर्थः, मासनिककथेत्यादि, प्रास विककथा तु हरेरद्भुतकर्मतां वक्तुमुक्ता मत्स्यरक्षाथं भक्तस गरुडस्यापराधे कृते भगवता कालीयस्तत्रानीतो येन सर्यमत्स्यनाशोभूदित्यद्भुतकर्मत्वं, अन्यथैतल्लीलामा भर्यदोपाः सर्वेषां सोमर्यादीनां यमुनायाश्च दोपा न यान्तीति ज्ञापनाय प्रासगिकी फयेत्यर्थः, सौभर्यादिदोपनिवृत्तिप्रकार उक्तष्टिप्पण्याम् । उपहापरित्यत्र उपहरन्तीनि यानिनिगेपः, यानुपहरन्ति ते पदार्था उपहारा, लेग्यः। कर्मणि पत्र, ममर्यन्त इति त्वयंकथनं, उपहारेषु साघर उपहार्या इति- १०-१४-२ विग्रहः, पानस्पत्य इति सम्पन्धाधे पत्यन्तत्याद् दित्यदित्येतियः ।।२।। उपहापः सर्पजनरित्या अमावास्यायां क्षमूले नागलोकेषु यद् भवेत्। .

·[१०-१४-२] लेखा, योजना, कारिकार्यश्च । कारिकार्थः। एकस्मिन् दिवसे तावत् एकत्र स्थापयन्तु हि ॥१॥ ततो हि १०-१४-२ गरुडस्तस्मिस्तद्वक्त्वा नैव पीडयेत् । इतिव्यवस्थया सामासि मासि वलिं ददुः ॥२॥ स्पटम् । करालजिहोच्छसितोप्रलोचन इत्यत्र उच्सितत्वान् मर्यादाभङ्ग इति योजना। उच्छसितयुक्तत्वाद् दर्शनशक्तर्मन्दत्वं सचितं, ज्ञानशक्तिमान्ये मर्यादा- १०-१४-६-७ भङ्गो युक्त इति गरुडयलिभोगरूपो मर्यादाभङ्गः कालीयेन कृत इत्यर्थः, विपरीतत्वमिति स्वमारकस्स गरुडस्य मारणार्थ प्रवृत्तिरित्यर्थः ॥६॥ पक्षेण सव्येने- त्यस्य विकृती ब्रह्मात्मकं भवतीति वेदात्मकमित्यर्थः, हिरण्यरूपत्वं भगवद्धर्म इति य "एपोन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुष" इतिश्रुतेः ॥७॥ लेखः।१०-१४-११. अत्र प्रविश्येत्यत्र तत्रापि दादन्यत्र स्वदेशेपीत्यर्थः॥३॥ अत्र प्रविश्य गरुड इत्यत्र तथा भवेदित्येक इति अन श्रीयमुनाइदे प्रविश्य योजना। गरुडः सद्यः प्राणैत्रियुज्यतेत्यन्वयेन हुदप्रवेशमात्रेण गरुडप्राणनाशो भवे- १०-१४-११. दित्येकः शापः, अत एव गरुडागम्यं तद्, 'तदगम्यं दुरासद'मिति- पाक्यात् , यदि गरुडो मत्स्थानत्र खादति तदा प्राणैर्वियुज्यतेति द्वितीयः शापः ॥११॥ कृष्णं हृदादित्यत्र दिव्यानि स्पष्टानीति 'दिव्यस्रग्गन्धवाससा'मितिवाक्यात् योजना। सग्गन्धवाससां दिव्यता स्पष्टैवेत्यर्थः ॥१३॥ यशोदा रोहिणी नन्द १०-१४-१३-२० इत्यत्र ततो नन्दः रोहिणीस्पर्शभयादिति ततः रोहिणीकृत- भगवदालिङ्गनायनन्तरं नन्दः कृतवान् , तत्र हेतुः रोहिणीस्पर्शभयादिति, रोहिण्या ज्येष्ठमालपत्नीत्वेन पूज्यात्वान् नमस्कारार्थ चरणस्पर्श उचितः,तदतिरिक्तसमये पूज्यस्पर्श- स्यानुचितत्वाद् भयं,अन्यथा रोहिण्यपेक्षया श्रीनन्दस भगवति प्रीत्यतिशयात् श्रीयशोदा- नन्तरं नन्दमेव वदेन् न तु रोहिण्यनन्तरमतस्तथेत्यर्थः ॥१५॥ तदाशु विपिनोद्भूत इत्यस्यामासे सर्वभक्षणार्थ स्थितो मृत्युश्चेति प्राणधर्मस्वरूपो क्षुद्दपोनिः सर्पमक्षणार्ध स्थितो मृत्युरित्यर्थः, क्षुद्रूपानम॒त्युरूपत्वं "क्षुत् खलु वै मनुष्यस्य प्राव्य" इतिश्रुतेः, "अशनया मृत्युरेवे"तिश्रुतौ स्फुटमेव मृत्युम्पत्वोक्तेय, तहसम्बन्धित्वं दूरीकरि- प्पग्निति तस्य भगवद्विपयकत्रजवासिस्नेहस्य देहसम्बन्धित्वं दूरीकरिष्यन्नित्यर्थः, दावा- नलपानेन मगवता स्वसिन् देहामावः प्रदर्शितः, न हि देहवानेवं वहिं पिपति, तथा च ब्रज- अनानां गोपदेहप्रयुक्तस्नेहोपि गतः किन्तु वस्तुतो भगवत आत्मत्वादात्मत्वज्ञानामावेपि प्रमेयरलेन निरुपाधिका स्नेह उत्सन्न इत्यर्थः ॥२०॥ इत्थं स्वजनेत्यत्र अन्नःकालीपेति "त प्रेक्षणीपसुमारे"त्यनेनोक्तप्रकारे भग- ·श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि .लेग्यः। बतोपहतपाप्मत्वादन्तःस्थिते जगति तद्दोषो जातः, तथा चान्तःखिते -१०-१४-२४ जगति कालीयसम्बन्धकृतो यो दोपस्तेन ये दुष्टाः पदार्थास्तेषां दाहेन सुवर्णस्पेव दोपनिवृत्यर्थमित्यर्थः ॥२४॥ योजना। इत्थं स्वजनेत्यस्य विवृतो मुम्बमप्यग्निरिति "अमिर्मुखं यस्य च १०-१४-२४ जातवेदा" इतिवाक्यात् ।।२४|| . इति चतुर्दशोध्यायः। , पञ्चदशोध्यायः। पञ्चदशेध्याये कारिकादौ उक्त इति अन्तःकरणदोपनिवृत्तिर्भगवदाविष्टेन भगवदीपेन लेग्नः। भवतीति नापयितुमत्रावेशिचरितं वाच्यं, ततो हेतोयलभद्रकृतः १०-१५-० प्रलम्यस्य वधः पञ्चदशेध्याये शुकनोक्त इत्यर्थः, सर्वथेति सर्वप्रकारेण बजे गतस्येत्यर्थः, यावन्तो वने स्थितास्तैः सर्वैः सहेतियावत् , दोषाणां नियतधर्मत्वाद सनिवृत्तौ कपाश्चिद् धर्मिणामपि निवृत्तिमाशयतदुक्तं वनगोष्टयोरिति, तदनन्तरमिति- शेषः, गोष्टलीला द्वितीयाध्यायान्ते "गाः मन्निव]" त्यनेन (१०-१६-१८) उक्तेति- नेय, दूयमप्येकदिनकृत्यमिति महबोक्तम् । पञ्चदशाध्यापार्थोक्तौ अन्तःकरणदोपश्च महानत्र निवर्त्यत इति असिन् योजना। अध्याये प्रलम्बनायो वर्णनीयः, म प्रलम्बो निरोध्यभक्तानामन्तःकरण- १०-१५-० दोपरुपः "लोमत्रोधादयो दैत्या" इति कृष्णोपनिषद्भ्यः, कृष्णावतारे नाश्यानां दैत्यानां दोपरूपत्वोक्तेः । पनदशाध्याये उक्त इत्यादि का० १५०६, १५१। आवेशीत्यादि अंशां- कारिकाः। शिनोरमेदादावेगिचरितमपि मूलचरितमेवेति तदपि वाच्यं वक्तुं १०-१५-० योग्य, अतो बलभद्रकृतः प्रलम्पयघोत्राध्याये उक्त इत्यर्थः, बजे गतम्येत्यादि, सर्ववेत्यस बजे गतस्यैनि पूर्वेणान्चयः, यावन्तो वनक्रीडायां स्थिताम्तैः सः मह न तु कमपि धने म्यापयिन्या प्रगत इत्यर्थः, तदनन्तरं वनगोष्टयोलीला, धन- लीलाप्रेयाध्याये,पुनर्गोष्टलीला तु पोटगाध्यायान्न "गाः मनिवत्ये" त्यनेनोक्तेति मेयं,व्यं- मेकदिनकृत्यमिति हेतोः कारिवायां महेयोनं, अन्तःकरणेत्यादि अब प्रलम्पयघलीलाया महानन्तःकरणटोपो निवर्नने, तथा च प्रलम्पम्यान्तःकरणदोपात्मकन्यं योधितम् ।

·1१०-१५-] लेखः, योजना, कारिकार्थव अथ कृष्ण इत्यत्रै अन्यथेति प्रत्यापत्तिकथनाभावेदोपाणामध्यासानां नियत- लेग्यः। धर्मत्वान् नित्यसहचरितधर्मत्वाद् धर्मी इन्द्रियप्राणादिरपि गच्छेत्। १०-१५-१. सम्भावनायो लिङ्, श्रोतुरितिशदास्पादित्यर्थः मत्यापचिकथने तु निर्दष्टे- न्द्रियमाणादियुक्ता एते इतिजाने भन् , लीलासाधकोध्यामस्तु न दोपरूप इतिभावः ।।२।। मत्यापत्तिरुक्तति दयाग्निपानानन्तरं "अघ कृष्णः परिवृतो जातिभिर्मुदितात्ममि"- योजना। रित्यनेन भगवता मह सर्वेषां जे समागमनमुक्तमित्यर्थः, तस प्रयो- १०-१५-१ जनमाहुः अन्यथेत्यादिना, कालीयदमनदापानिपानाम्पामिन्द्रियमाण- दीपनिराकृतिरुक्तेति तेषां दोपाणामभावे दोपयुक्तानां भक्तानामप्यभाष! स्वाद, इन्द्रिय- प्राणदोपाणां नियतधर्मरूपत्वात नियतधर्मास्तु धर्मिणं विहाय न तिष्ठन्तीति धर्मनाशे धर्मिनाशोपि सम्भाव्येत ततश्च गोकुलस्थानामिन्द्रियप्राणदोपनिराकृतौ कस्यचिद् धर्मिणो गोकुलवासिनोपि निवृत्तितित्याशङ्का स्थान बच्छवानिवृत्यर्थ गोकुलवासिनः सपि श्रीकृष्णेन सह ब्रज समागता इत्युक्तं शुकनेतिभावः ॥१॥ बजे विक्रीडतोरित्यस्साभासे पूर्वलीलापि निदाघकालीनेत्यधुना ग्रीष्मप्रवृत्तिः कथ. लेवः। मुख्यत इत्याशय वर्षान्तरसम्बन्धिग्रीष्मः किश्चिद्ज्ञापनार्थमुन्यत इत्याहुः १०-१५-२. अयं मॉपीति, स्कन्धारोहणादिनिमित्तभूतो वक्ष्यमाणस्तादृशः पूर्वोक्त- धावतारकालकृत इति ज्ञापयितुं ग्रीष्मोपद्रवस्यावतारकालिकत्वात् तद्वर्णनमित्यर्थः,अवतीर्णो हि भगवॉल्लीलासिद्धय प्राकृतं भावं स्थापयित्वा क्रमेण तं निवर्तयतीति निरूपणात् , तथा च भगवदिच्छयैव मानुषभावस्वीकारात् स्थितोयं दोप इतिभावः, एतेनैवंविधस्थलेवतार- लीलेतिज्ञेयमिति सूचितं, स्वसन्निधीति शुकज्ञापितो दोष एवं सूचयतीत्यन्वयः,इतिसूच- नार्थ कालकृतत्वं ज्ञापितमितियावत् , भगवत्स्थापितो दोपो भगवत्सन्निहितैरेव बलतुल्यै- गच्छतीति पलेन प्रलम्बमारणमितिभावः ॥२॥ सचेत्यस्याभासे आविर्भावमिति मानुपभावाच्छादनं त्यक्त्वा पहिराविर्भावमित्या, लेवः। तस्वीकारादेव ग्रीष्मप्रवृत्तेः, व्याख्याने, मीनादिग्विति मीनादिपु राशि- १०-११-३ पञ्चकेषु न तु मीने इत्यर्थः, ग्रीप्मादिष्विति ग्रीष्मो वृपस्तदादिपञ्चसु तापाधिक्यं मीनमेपयोस्तु समत्वमित्यर्थः, वृन्दावनगुणा इति सरसदेशसरित्सरःप्रभृतय इत्यर्थः, आधिभौसिकेत्यादि भौतिकस्य शरीरस्य तापाजनकत्वरूपमा, ग्रीष्मे छाया- यर्थ क्रीडास्थाने प्रतिवन्धकाऽऽगमनशङ्कया योन्तःकरणे सम्भावितस्तापस्तदजनकत्वरूप द्वितीय, प्रतिबन्धकनिरासके रामे विद्यमाने मतापो न भवतीत्यर्थः, विरहतापाजनकत्वरूप तृतीयं, ग्रीष्मे दिनानां महत्त्वाद् विशेषतः म सम्भाव्येत भगवति विद्यमाने स न भवतीत्यर्थः, पवाक्य इति भवेयरित्यर्थः, पूर्वोक्ता न भवेयुः एते च भवेयुरिति, साक्षादिति नत .

·" श्रीदशमस्कन्धसुपोधिन्युपरि प्रियव्रतादिष्विव धर्मद्वारेत्यर्थः ॥ ३॥ वसन्त इव लक्षित इत्यस्य विवृतौ ईश्वरस्थितावेव सर्वेति श्रीकृष्णस्य योजना | ईश्वरत्वात् तस्थिती ग्रीष्मेपि वसन्तगुणा ओयाताः, धीर्य सत्यन्यदीया १.०-१५-३ इत्यादि वीर्यवान् हि अन्यस्य वस्त्वपहृत्यान्यसै प्रयच्छति, प्रकृतेपि वसन्त गुणा ग्रीष्माय दचा वीर्यवता प्रभुणेति ग्रीष्मो वसन्ततुल्यो जात इत्यर्थः, यशसीति यत्र यशस्तत्र, यशस्विनि सर्वे गुणा आयान्तीति यशस्विनि श्रीकृष्णे विराजमाने ग्रीष्मर्ता- यपि वसन्तगुणानामागमनं युक्तमेव, श्रियां चेति यत्र श्रीस्तत्र सर्वे उत्तमा आयान्तीति साक्षाच्छीमति कृष्णे वसन्तगुणा आगच्छेयुरेव, ज्ञाने सर्वात्मकतायामिति "स सर्व- मभव"दितिश्रुत्या ज्ञाने सर्वात्मकता निरूपिता, प्रकृते ज्ञानवान् श्रीकृष्णः सर्वात्मकतया- विर्भूत इति ग्रीप्मस्यापि वसन्तत्वं, वैराग्ये चेति यो विरागी स उष्णमपि शीतं मनुते प्रकृते वैराग्यवान् कृष्णो ग्रीष्ममपि वसन्तमेव मनुते, यतो विरक्तस्य सर्वत्र तौल्यं, अतो श्रीकृष्णेन यदा ग्रीष्मो वसन्तत्वेन मतस्तदा वसन्तरूपेणैवाविर्भूतः, श्रीकृष्णस्य सत्य- सङ्कल्पत्वात् , एवं यत्रास्ते भगवान् साक्षादित्यत्रोक्तस्य भगवत्पदस्य सर्वे निरू- पिता इति ज्ञेयम् ॥३॥ यत्रेत्यत्र अनिष्टेति झिल्लिकशब्दस्येत्यर्थः, सुशब्दो निर्झरशब्द इत्यर्थः, उभयोस्तथाले लेग्व। हेतुः रसेति,जलरूपो रसः सर्वतो झिल्लिके गच्छति, अतो रसहारकस्य झिल्लिकस्स १०-१५-४ जलरूपरसदायको निर्झरः, अतस्तो शब्दौ तत्तत्सम्बन्धात् तथेत्यर्थः ।।४।। कारिकार्थः। यत्र निर्झरनिर्हादेत्यत्र राजस इति का० १०२४॥ यत्र 'निर्झर त्यादि- १०-१५-४ श्लोकायेण राजसः सात्त्विकस्तामसश्च वृन्दावनगुण उच्यत इत्यर्थः । अगाघेत्यस्यामास शिष्टान पीति श्लोकद्वयार्थः, वक्ष्यमाणा गुणा न वसन्तत्वे लेग्वः। हेतवः किन्तु रसोद्योपायोक्ता इति तेपां प्रासङ्गिकत्ववोधनायापि- १०-१५-६-२२. शन्दः ॥६॥ वनमित्यत्र मिथुनत्वं विवृण्वन्ति नादे हीति, परपुष्ट इति पोपकान पत्युः परेण जारेण पुष्टो भाव इत्यर्थः, श्रुतिपूरकपदेपि तादृशो भाव इत्यर्थः, तथा च श्रुतिपूरकभावनृत्यपरपुष्टदेहयुक्तालयो मृगपाहिकोकिला उक्ता इति ज्ञेयम् ॥७॥ पीडिप्यमाण इत्यत्र यलं चेति क्रियाशक्तिरित्यर्थः, पूर्वयदिति एकादशेध्याये "अवि- रे ब्रजभुव" इति श्लोकत्रयोक्तपदित्यर्थः, सेवार्थमिति गोपसाहित्यं तेषां संवासिद्ध्यर्थ, वेणुनादोर्याध, द्वादमाघ्यायथलीलायां गानस्य निम्मपितत्वात् ।।८|| प्रवालेत्यत्र ते सर्वे इति अनगुणसंविमानमादाय गोपा एव न तु भगवानित्यर्थः, भगवाटीला त्वनिमश्लोक यस्पन इति भावः ॥९॥ कृष्णयेत्यस्यामागे मगयत इति मानस्य प्रशंमायाश्च याग्वि- दाममिति पूर्वोक्तत्वेन यादनस्य च दहविलाममिति पूर्वोक्तत्वेन न ते वाक्यार्थभूत किन्तु " .

·" , [१०-१५-२३] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । कृष्णनृत्यमेव वाक्यार्थः, गानवादने तु तदङ्गत्वेन निरूपिते दमा जुहोतीतिव दितिभावः, व्याख्याने, शिक्षार्थमिति गोपान् शिक्षयितुमित्यर्थः, लोके इति भगवदीयेष्वित्यर्थः, भगवदीया अन्यत्रापि नृत्यं दृष्ट्वा भगवन्तमेव स्मरन्तीतिभावः, दलैः शृङ्गैरिति नृतीया द्वितीयार्थे व्यत्ययेनेत्याशयेनाहुः शृङ्गाणि चेति ॥१०॥गोपजातीत्यत्र देवपदेन नित्य- लीलास्था गोपा इत्याशयेनाहुर्भगवत्सेवका इति, तेप्वाविष्टा इति प्रतिछन्ना आ- विष्टा इत्यर्थः, तथापीति नित्यलीलास्यत्वेपीत्यर्थः ॥ ११॥ एवं तावित्यत्र अत्र प्रमाणमिति एतावल्लीलाज्ञानजनका लोका एवेत्यर्थः ॥१०॥ पशूनित्यस्साभासे क्रिया- मयानिति भगवन्तं विना केवलक्रीडाप्रचुरानित्यर्थः, संस्काररूपानिति केवलक्रीडा- स्मरणजनको यः संस्कारस्तद्रूपानित्यर्थः, तासु भगवत्प्रवेशे भगवता सह क्रिया भवन्ति संस्कारोपि भगवत्सहितानामेव भवतीतिभावः, (उपाख्यानमिति बाहुलकात् कर्मणि ल्युट, लीलाप्रकारमित्यर्थः, भगवत्कृतमितिशेषः, तथा च तान् निवर्त्य तां निवारयितुं भगवता कृतं लीलाप्रकारं वक्तुं शुक आरभत इत्यन्वयः), व्याख्याने, अन्ताकरण- मेवेति अन्तःकरणं सर्तरि सर्यमाणखरूपसमर्पकमित्यन्तःकरणे विषयतासम्बन्धेन मर्यमाणस्वरूपं वर्तते, अतस्तदभिमानिनस्तादृशं रूपमुचितं यसिन्नन्तःकरणे क्रीडानुभव- जनितसंस्कारोत्पत्तौ विषयतासम्बन्धेन गोपा एव न तु भगवांस्तद्रूपः प्रलम्यः, अतस्तस्य तादृशमेव रूपमितिभावः, साधनचिन्तनहेतुस्तथैवेति ॥ १७ ॥ तत्रोपाहयेत्यस्याभासे वधप्रकारमिति तादृशविहारोपदेशमित्यर्थः ॥१९॥ तत्र चरित्यत्र प्रतियोगिन इति खसङ्घट्टिनो योगिनः परसंघट्टिनः मतियोगिन इत्यर्थः, नापि निसर्गत इत्यनेन "वहन्तो बाह्यमानार्थ"तिपदार्थ उक्तः, वाक्यार्थस्तु "जग्मु"रित्यन्तेनोपसंहारे वक्ष्यते ॥२२॥ अनिमश्लोकान्ते ज्ञापयितुमिति गोपेप्पितिशेषः, एवं ज्ञाने केनापि कस्यचित पक्षो लेखः। न कर्तव्यस्तेन लीला सम्यक् सिध्यतीतिभावः, लक्ष्मीवनमालारूप- १०-१५-२३ त्वमिति लक्ष्म्या स्खसमर्पणीयवनमालाग्रथनाधिकारोमै दत्त इति सतत मद्भावनया तद्रूपत्वमेवास्य सम्पन्नं परं तत्स्वरूपगोपनाय लोकेभ्यस्तथा न प्रदर्शयति, भग चांस्तु जानातीति तद्व्याजेन तदाधिदैविकरूपं मालामुवाह,लोकानां त्वाधिभौतिकरूपप्रतीति- रितिभावः, तथा च श्रियो दाम श्रीदामा, पुंस्त्वं तु परोक्षवादाय लोकप्रतीतिमनुसृत्येति झेय, अत्र श्लोके वहनानुवादेन तत्प्रकारो वाक्यार्थः, अत एवास्याभासः पृथङ् नोक्तः, सप्रकारकं वहनं श्लोकद्वयार्थो ज्ञेयः ॥२३॥ योजना। रामसङ्घटिनो ये हीत्यय विवरणे कारिकापां धर्मप्रधानो भगवा- १०-१५-२३ निति अक्लिष्टकर्मत्वलक्षणः स्वधर्मः प्रधानं यस्यैत्यर्थः ॥२३॥ १ इत्यधिकमेकस्मिनादर्श । . .

·. श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि रामसङ्घटिनो यीत्यत्र अक्लिप्टेति का० १५३ । ननु परवहने स्वस्थ हीनतं कारिकार्थः। भवतीति भगवान् श्रीदामानं किमित्युवाहेत्यत आहुरक्लिष्टेत्यादि, केनापि १०-१५-२३ कस्यचित् पक्षपातो न कर्तव्य इति गोपेषु ज्ञापयितुमित्यर्थः । लेखः। अविषह्यमित्यत्र खकार्येति स्वस्य कार्यमुपद्रवस्तस्य फलं भगवदीपानां १०-१५-२५ फ्लेशस्तत्साधक इत्यर्थः ॥ २५ ॥ तमुवहनित्यत्र वपुरास्थितो जात इति वाक्यार्थः, भानस्य प्रकृते नोपयोग.. लेग्वः। इति मुख्यत्वाभावाद् वपुर्वर्णनाय तदङ्गत्वेनोक्तं, तथा च पदार्थत्वमेन १०-१५-२६ पर्यवसन्नमतोदैत्यरूपग्रहणमेव वाक्यार्थ आभासे हरणमनूयोक्तः, तडिद् शुमांश्च यस्येति विग्रहे तडिता सह धुमान् यस्येति बहुव्रीहिः ॥२६॥ तमुद्वहन्नित्यस्याभासे अहङ्कारदेवतायामपहनायां दोपो दृढ इति अहङ्कारस योजना। देवता सङ्कर्षणः अतो बलदेवहरणं, यावदहङ्कारस्तिष्ठति तावत् केवलं १०-१५-२६ प्रकृत्यधीनो न भवति पुरुषः, अहमेतादृशः कथमेवं कुर्यामितिबुद्ध्या दोपेभ्यो चैमुख्ययुद्धेरुदयात् , गते त्वहङ्कारे प्रकृतिपरवशो भवति, अहङ्काराभावस्तु अह- छारदेवतापहारे भवतीतिहेतोरहकारंदवतारूपस्य श्रीवलदेवस्य हरणमित्यर्थः ॥२६॥ निरीक्ष्येत्यत्र केवलकृत्यं त्रासरूपं वाक्यार्थः, भगवदाविष्टकृत्यमग्रिमश्लोके ॥२७॥ लेग्वः। स आहत इत्यत्र अन्तर्गतमपीति मस्तकविशरणेन याह्यदोषनिवृत्तिः,. १०.१५-२७-२९ अनेनान्तरस्येत्यर्थः, तेन मुक्तियोग्यता सूचितेतिभावः, अपस्मृन इत्यत्र अपस्मृतिशब्दादर्शायजित्यभिप्रेत्याहुः स्मृतिरहितोपीति, न कदाचिदपि उद्गतो. नापि प्रवृद्ध इति, कदाचिदसुरा आगत्य मृतसञ्जीवन्या जीवयेयुरिति तथा सम्भावना।२९। आशिप इत्यत्र ततो देवा इति अग्रिमश्लोकस्य 'देव' पदमत्रान्वेति, अत्र भूमिष्ठा लेग्वः। उक्ता अग्रे दिविष्ठा इति विभागः, देवभावमन्तःकरणदोपनिवर्तनेन शुद्ध- १०-१५-१. सच्चात्मकत्वं प्राप्ता इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ आशिपोभिगृणन्तवेत्यत्र उत्तमानां हीनानांउत्तमान्यभावौ वेति, उत्त.. - योजना। मानां वृद्धानां आशिपोमिगृणनमुत्तमभावः, हीनानां पालानां पूजा १०-१५-३१. करणानन्तरं स्तोत्राकरणं हीनभाव इत्यर्थः ।। ३१॥ लेग्यः । पाप इत्यत्र अन्ययेति साधुत्वाभावे इत्यर्थः, नदभिमानिनामपीति १०-१५-३२ अन्तःकरणामिमानिनामलौकिके प्रवृत्तिहेतुनामित्यर्थः ॥३२॥ योजना। पापे प्रलम्बे निहत इत्यत्र तैश्चानुमोदिन इतिगतदोपैगांपैरित्वर्या, १०-१५-३५. "साधु साचि"तियादिन इतिवास्यात् ॥३०॥ इति पत्रदशोध्यायः। . .

·" , |१०-१-] लेखा, योजना, कारिकार्थश्च । षोडशोध्यायः। पोडशेध्याये अज्ञानात्मेति भमयदज्ञानरूपो जीवस्य दोपोदवाग्निरित्यर्थः, तत्रा- लेखः। पत्तिं प्रमाणयन्ति सम्यगित्यारभ्य फलिष्यतीत्यन्तेन, तन्निवारणा- १०-१६-० नन्तरं “मेनिरे देवप्रवरा "वित्यनेन बानमुक्तमतोस्य तथात्वमिति युक्ति- सूचनाय हिशब्दः, स्त्रीणां चैवेति एतासामपि लीला "मार्गा बभूवु"रित्यादिना वक्ष्य- तीति चकारः, प्रीत्यासक्तिरूपं फलं त्वेतासामेवेत्येवकारः, यद्यपि तदध्यायकारिकायां गोपानामपि तत्फलमुक्तं तथापि सूचितत्वेन, एतामां तु स्फुटमेवोक्तमेतज्ज्ञापनायैव तत्कारिकायां 'स्फुटे'त्युक्तम् । पोडशाध्यायार्थोक्तो अज्ञानात्मा ह्यात्मदोषो दवाग्निरिति “लोभक्रोधादयो योजना। दैत्या" इति कृष्णोपनिषद्भ्यः कृष्णावतारे नाश्यानां दोपरूपत्वं, तत्रावि- १०-१६-० द्यायाः पञ्च पर्वाण्यपि नाश्यानि, तेषु देहाध्यासरूपो धेनुको नाशितः, इन्द्रियदोपो दूरीकृतः कालीयदमनेन, प्रथमदवानिः प्राणदोपरूपो नाशितः, अन्तःकरण- दोपः प्रलम्बो नाशितः, स्वरूपाज्ञानरूपो द्वितीयो दावाग्निस्तन्नाशोस्मिन्नध्याये उच्यते, एवं चतुर्धाध्यामः स्वरूपविस्मरणं चेति पश्चाप्यविद्यायाः पर्याणि मूर्तिमन्ति निवर्तितानि, ततो दासमुंदा लीलेति ततः पञ्चपर्वाविद्यानिवृत्यानन्तरं दासैः गतदोपत्वेन स्वरूप ज्ञात्वा सेवां कुर्वद्भिः सह लीला भवति, सा सप्तदशाध्याये निरूप्या, स्त्रीणां चैवेति वेणु- नादश्रवणेन मनसः प्रीतिं ब्रजस्त्रीणां कृतवान् , सालीला अष्टादशाध्याये निरूपयिष्यते। अध्यायार्थमाहुरज्ञानात्मेत्यादि का ० १९४१, स्वरूपाज्ञानात्मक इत्यर्थः, स्कन्धार्थ- कारिकार्थः। सङ्गतिमाहुनिरोध इत्यादि, एवं तनहोपात्मकतत्तदैत्यवधादेस्तत्तद्दोप- निवृत्चिद्वारा निरोधमाधकत्वेनाङ्गाङ्गिभावसङ्गत्या निरोधस्कन्धे निरूपणं नेयं, तत इत्यादि का० १५५, तनः आसक्तिरूपनिरोधाद् दासर्गोपैः सह स्वच्छन्दा लीला सप्तदशाध्यायोक्ता भविष्यति, स्त्रीणां चेति स्त्रीणां च अष्टादशाध्यायोक्ता भग- वदामक्तिः फलिष्यतीत्यर्थः। असदवस्थेति निश्चितस्त्रमत्ताकस्य देहादिभावस्थाभावाद् वास्तवस्वरूपस्य चाज्ञाना- लेवः। दित्यर्थः, यलिष्ठमिवेति चतुर्विधाभ्यासरूपान्यथाज्ञानस्य निवृत्तत्वादि- १०-१६-१ त्यर्थः, तथापि भगवान्निवर्तक इति डवेत्युक्त, उपाधैरिति अन्यधानानी- पाधिभूतस्य देहस्सामत्पदार्थे निवेशाद् देहो नाहमित्याकारका तत्सहातनिविष्टस्यात्मनोपि किशिदोपसम्बन्धो युक्त इत्यर्थः, सर्वोपाधीति चतुर्विधाध्यासरहितोपीत्यर्थः । अजा गायो महिप्यश्वेत्यत्र निरुपद्रव इति तादृशो देशः पूर्वोक्तचने वर्तते १०-१३-० .4 ·१३८. . श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि लेखः। इत्यर्थः, म्रियमाणा इति ग्रीष्मतापेनेतिशेषः, एतादृशा अन्यस्सा- १०-२६-२-३ दिपीकावनाद् भयहेतोः स्वस्थ रक्षा स्वयमेव कथं कुर्युः किन्तु छाया. भ्रमेण तत्र गच्छेयुरेव गोपाश्च रक्षका न सन्ति अतस्तत्र निविष्टा इत्यर्थः, स्वसम्बन्धा भाव इति स्वेपु गोपेषु सम्बन्धस्याभावः, स्वतो गोपेषु न सम्बद्धा इति क्रन्दन्त्य इत्यनेनोक्तं, अनिष्टस्य दावस्य सम्बन्धो दावतर्पिता इत्यनेनोक्त इत्यर्थः ।।२।। तेपश्यन्त इत्यस्सा- भासे स्मृतिमाहेति श्लोकद्वयेनेतिशेषः, अयं वाक्ययोस्तात्पर्यार्थः, एकसिन्नपि पर्वणि विद्यमाने पर्यान्तरमुद्गच्छेदिति सूचनाय पुनर्देहादिस्मरणमेव वाच्यं, अनुतापोऽज्ञानं गति- विचयनमनुगमनं च तत्कार्यत्वेनोक्तमितिभावः, व्याख्याने, स्मृति विशदयन्ति स्मरणा- नन्तरमिति सरणं विना अनुतापादिकं न सम्भवतीति तेन स्मरणं ज्ञापितमितिभावः ॥३॥ अन्तःकरणदोपे परिहियमाणे जीवस्य असदवस्था भवतीति अन्तःकरणा- योजना। ध्यासेन अहमिदमनुभवामि सरामीत्यायन्यथाज्ञानपरतत्रो जीवः सन्वेन १०-१६-१-३ भाति, अन्तःकरणदोपे परिहियमाणे अन्यथाज्ञानाभावादहवित्तौ आत्मा न सम्यक्तया भातीति ज्ञानाभाव एव बलिष्ठो भवति, तदेतत् “तेऽपश्यन्तः पशून् गोपा" इत्यस्य पश्चज्ञानसाध्यात्मिकपक्षेण तात्पर्यमुक्तं, यत् तु तेऽपश्यन्तः पशून् गोपा इत्यस्याभासे निवृत्तान्तःकरणदोषाणां स्मृतिमाहेत्युक्तं तत्तु "विचिन्वन्तो गयां गति"मित्यस्य हार्दार्थ उक्तः, देहानां त्रैविध्यमिवैति इह अजागोमहिपीणां राजस- साचिकतामसीनां देहतौल्यं निरूपितं तत्तु यत्र यस्याधिका प्रीतिस्तत्रैव देहदृष्टान्तः सुगमो भवति, अज्ञानां देहस्यैव परमप्रीतिविपयत्वात् ॥१-३॥ तत इत्यस्यामासे एतस्मिन्निति अत्र भगवता द्वयं सम्पादितं दैत्यवधोन्तःकरण- लेखः। दोपनिवृत्तिश्च, तवयापकारं विवृण्वन्ति उपासितेति, प्रलम्बेनेतिशेप, १.०-१६-७-८ लौकिक्य इति लौकिकप्रवृत्तिहेतव इत्यर्थः,अलौकिकप्रवृत्तिहेतूनां तु पूर्वा ध्यायेनुमोदनमेवोक्तमितिभावः, दवानलरूपा इति अज्ञानात्मकस्य दयानलस्य निरूपका उद्दीपका इत्यर्थः ॥७॥ तमापतन्तमित्यस्याभास इत्याहेति इतिहतोस्तेषां मयं तत्कृत प्रार्थनारम्भं चाहेत्यर्थः ॥८॥ फारिकार्थः। कृष्ण कृष्णेत्यादिश्लोकद्वयवाक्यार्थायाः प्रार्थनामुपपत्तिं च प्रमे १०-१६-९ गाह निराकृतापित्यधैन, निराकृती दावाग्निनिराकरणनिमित्तमित्यर्थः। नूनं त्वदूपान्धवाः कृष्णेत्यस्याभासे पुष्टिमार्गणापि स्वरक्षाया इति पुष्टि योजना मार्ग देहसम्बन्धस्यापि माधकत्वं "सम्बन्धाद् घृष्णयः स्नेहाद् युर्य १०-१३-१० भक्पा ययं विमो" इति मनमस्कन्धे नारदवाक्ये वृष्णीनां देहसम्बन्धेन, भगवरप्राप्तिकपनान् , प्रकृनैपि श्रीकृष्णम्य नन्दराजकुमारत्वाद् गोपानां देइसम्बन्धोस्तीति ·" + [१०-१६-११] लेखा, योजना, कारिकार्थश्व । पुष्टिमार्गेणापीत्युक्तं सुबोधिन्यां, मूले "त्वद्वान्धवा" इत्यनेन देहसम्बन्धस्व रक्षायां हेतुत्वोक्तेः पुष्टिमार्गोक्तिरितिहार्दम् ॥१०॥ वचो निशम्येत्यस्यामासे भगवांस्त्विति, उभौ प्रार्थितौ तत्र रामस्तूष्णीमास लेखः। भगवांस्तु कृतवानिति रामव्यावृत्त्यर्थ तुशब्दः, श्लोकद्वयस्य वाक्यायों, १०-१६-११ व्याख्याने, उभयविधानामिति रामसङ्घट्टिनां स्वसङ्घट्टिनां चेति प्रथम- पक्षे, स्वनाथानां गवां स्वपरायणानां गोपानामिति द्वितीयपक्षेर्थः, एतज्जातमिति स्वदोप- रूपदावाग्निदर्शनजभयमित्यर्थः, ज्ञानस पूर्वावस्था यत् स्वदोपस्फुरणमतो ज्ञानजनक शक्तिप्राकव्वादेवं जातमित्यर्थः, अज्ञाने विति तस्मिन् स्थापनीये तु दावामिप्रकटन हितमेव मानयेयुस्तत्र दृष्टान्तः यथेति, अमिं हितं मत्वा ते तत्र पतन्ति तथैतेपि पतेयुरेव न तु त्राणं प्रार्थयेयुरित्यर्थः, तथा च ज्ञानपूर्वावस्थासूचनाय दर्शयित्वा चक्षुर्निमीलनं कारितवानन्यथा पूर्वमेव दर्शनं न सम्पादयेदितिभावः, ईश्वरवाक्यत्वादिति आधचरण- स्वार्थोयं, विशिष्टवाक्यार्थस्तु पूर्वश्लोकाभास एवोक्तः सख्यसम्बन्धेनेति सख्याधि- करणयोः समानशीलत्वनियमात् स दोपो भगवत्यपि प्राप्तस्तस्यापहतपाप्मत्वात् तत्रा- मम्बद्धस्तदन्तःस्थितजगति पर्यवस्सति तद्दाहार्थमित्यर्थः, तेपामिति लौकिकानामन्तः- करणदेवानां खरूपाज्ञानरूपस्य चेत्यर्थः, एते संसारतापजनकत्वाल् लौकिकानिरूपाः भगवन्मुखमाधिदैविकाग्निरूपं अतस्तत्र गता एते दग्धा भवन्तीत्यर्थः, संस्कारोपीति औष्ण्यमपीत्यर्थः ॥११॥ तथा निमीलिताक्षेवित्यत्र सख्यसम्बन्धेन प्राप्तदोपदाहार्थमिति भगवता योजना। सह मख्ये साम्यस्फूर्तेर्हरिदासत्वलक्षणस्वस्वरूपविस्मरणरूपो दोपः प्राप्तस्तस्य १०-१६-१२ दोपस्य दाहार्थ दावाग्निपानं, दावाग्निर्हि निरोध्यभक्तानां स्वरूपविस्मरणरूपो दोषः, 'अज्ञानात्मा ह्यात्मदोपो दवामिस्तनिवारणमितिपूर्वमध्यापार्थकारिकासूक्तत्वात् , अतस्तस्य दोपस्य दाहार्थ पानं, मख्यस्य परमपुरुषार्थत्वेन लीलायां चिकीर्पितत्वाद् भगव- तोभिप्रेतत्त्वाच, तस्य दोपत्वं वक्तुमयोग्यत्वादरुचिं मत्वा पक्षान्तरेण व्याचक्षते,तेपामग्नि- रूपदोपाणां दाहार्थ वेति दवाग्निरूपा ये दोपा आत्मविसरणरूपा अविद्याकार्य- भूतास्तेषां दाहार्थमित्यर्थः, दावाग्निर्मूर्तिमानात्मदोपो प्रज्ञानात्मा 'लोभक्रोधादयोदैत्या इति कृष्णोपनिपद्भ्यः, "अज्ञानात्मा ह्यात्मदोपो दयाग्नि" रितिपूर्वमुक्तत्वाच् च, अतो दोप- सामिरूपस्य आधिदैविकाग्निरेव नाशक इत्याधिदैविकामिरूपे मुखे दाहः कर्तव्य इतिहतोः पानं, ते याधिदैविक एवेति ते सर्वेपामात्मदोपा अनिरूपत्यादाधिदैविकानावेव दग्धा भवन्तीत्यर्थः ॥१२॥ उन्मील्येति अन्तर्भाविवणिजोंयं नेत्राप्युन्मीलन्ति गोपा भगवांस्तैस्वान्युन्मील- .

·१४० श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि लेखः। यति, तथा चोन्मीलय्य भाण्डीरमापिता इत्यर्थः, यतो भगवानिति १०-१६-१३ पूर्व निमीलनोपदेशे हरिपदमुक्तं, विमर्शार्थ तत् सारयन्ति, दुःखाभावार्थ हिनिमीलनोपदेशः, तत्रैवोन्मीलने दग्धवनदर्शने दुःखं स्वादवेतिभावः॥१३॥ वीक्ष्य तं मेनिरेमरमित्यस्य विकृतौ अमरं मरणनिवर्तकमिति न मरो मरणं -योजना। यसात् स अमर इतिव्युत्पत्या यसाद्धेतोः अन्यस्य मरणं नास्तीति- १०.१६-१४-१६ फलितं, तदेतदुक्तं मरणनिवर्तकमिति, कालातीतं वा पुरुपोत्तम- मिति न मरो मरणं यस्येति "नवेशितुं प्रभुम्न ईश्वरो धाममानिना" मितियाक्याव पुरु- पोनमस्य कालातीतत्वमतस्तथेत्यर्थः ॥१४॥ क्षणं युगशतमिवेत्यस्य व्यारव्याने एक- क्षणे अनन्नवारमुत्पद्यन्ते म्रियन्ते चेति 'मृत्युरत्यन्तविस्मृति'रितिवाक्यात् सर्वथा विसरण मृत्युपदवाच्यं, पुनर्देहादिस्मृतिरुत्पत्तिः, तदेतासामत्युग्रयिरहबशाद् भूयो भूयो जायते इति तथोक्तं, एकसिन् क्षण अनन्तवारमुत्पत्तिमरण देहस्मृतितदभावरूपे भगव- द्विरहस्याचिन्त्यप्रभावाद् भवत इति ज्ञातव्यं, तथा चानेकोत्पत्यनेकमरणाधिकरणत्वाद् भगवद्विरदक्षणस युगशवत्वं युक्तमेवेतिभावः ॥१६॥ इति पोडशोध्यायः सप्तदशोध्यायः। सप्तदशेध्याये कारिकासु दोपापगमन इति दोपनियर्तकलीलाश्रवणेन श्रोतृणां लेखः। तत्तद्दोपापगमने इत्यर्थः, अग्रेपि ये भविष्यन्ति कीर्तनात् तेपि तादृशा' इति १०-१७-० वाक्यादितिमावः, माहात्म्येति लौकिकस्नेहव्यावृत्यर्थ तुशब्दः, कृष्णे दीति हि यतो निर्दोषानन्द तादृश एव स्नेहो युज्यने तादृशस्नयुक्तरेव च क्रीडा युज्यते, अवो इतोस्तचापि देवप्रथरत्वरूपमाहात्म्पज्ञानमपि निरुप्यत इत्यर्थः । मतदशाध्यापार्थोक्तौ प्राजापत्ये निरूप्यते इति "सप्तदशो वै प्रजापति"रिनि श्रुते योजना। प्रजापतिशन्दन सप्तदश महयोच्यते, तथा च मतदगाध्याये निरूप्यत १०-१७-० इत्यर्थः। समदयाध्याये फा० १५६३-१५८ । अध्यायार्थमाहुलीलेत्यादि मर्यतत्त्वमिति कारिफार्पः। लीलामप्यपातिनां मपामित्यर्थः, दोपापगमन इत्यादि दोपाणां १०-७-० देहायम्पासादीनामपगमे सत्येय सर्यनत्वस्य लीलामध्यपातिना सपा ·लेखः। , [१०-१७-२] लेसः, योजना, कारिकार्थश्च । १४१ तेचस्य बोधनं, तत्वे ज्ञाते सति सत्क्रीडा आनन्दरूपा क्रीडेत्यर्थः, मारणार्थमपि दैत्यामम्बन्धिनीत्वात् केवलानन्दरूपत्वमेव क्रीडायाः सत्त्वं, प्राजापत्ये इति सप्तदशे- ध्याये इत्यर्थः, 'मेनिरे देवप्रवरौ कृष्णरामौ ब्रजं गताविति माहात्म्यज्ञानप्रयोजनमाहुर्मा- हात्म्येत्यादि, निदोपानन्दरूप कृष्णे निर्दोष एव स्नेहो युज्यते युक्तो भवति, तचापीति माहात्म्यज्ञानमपीत्यर्थः। गोपवृद्धाश्चेत्यत्र देवानामपीति मध्य इतिशेपः, तेषामपि मध्ये ये प्रकृष्टा घरणीयाः ते के इत्यत आहुर्देवानामिति, प्रकृष्टा इति वरा इतिशेषः, एतदन्तेन १०-१७-२ तदेवानूद्य ते इन्द्रादय इत्युक्तं, इदमर्थकथनं ज्ञेयं, विग्रहस्तु देवेषु प्रवरा देवप्रवरास्तेषां सम्बन्धिवरौ देवप्रवरौ एकस्य परशब्दस्य छान्दसत्वात् पोदरादि- त्याद् वा लोपः॥२॥ मेनिरे देवप्रवरा बित्यस विवृतौ देवानां मध्ये प्रकृष्टा इन्द्रादयस्तेपामपि वरणीया- योजना। विति, देवप्रवरावित्यत्र प्रशब्दमात्रस्य प्रकृष्टवाचकत्वं, निरुक्तव्युत्पत्ती १०-१७-२ तथैव व्यवहारात् , “अप्यक्षरसाम्येन निर्च्यात् न संस्कारमाद्रिये"दित्यनु- शासनात् , अत एव "भाति सर्वेपु वेदेषु रतिः मर्वेषु जन्तुपु तरणं सर्वभूतानां तेन भारतमुच्यत" इति भारतनिरुक्ती एकाक्षरनिर्देशेन सकलशब्दार्थो बोध्यते, तथा च देवाना मध्ये ये प्रशब्देन प्रकृष्टा इन्द्रादयस्तेषां वरणीयौ कृष्णरामावित्यों भवति ॥२॥ तत इत्यत्र ननु प्रावृडागमनं प्रथमश्लोके उक्तं तथा च द्वाविंशतिश्लोकानां तथा- लेखः। भासोनुपपन्न इत्यत आहुः आदाविति, द्वाविंशतिश्लोकेम्वादावित्यर्थः, १०-१७-३ स्वयमिति धर्मिरूपेत्यर्थः, तथा च प्रथमश्लोके धर्मिरूपेणागमनमग्रिम- लोकेषु तु धर्मरूपेणेतिविभागेन द्वाविंशतिश्लोकैरागमनमेवोक्तमित्यर्थः, सर्वजीवेष्वे- वेति आत्मरतौ क्रीडा न सम्पद्यते अतः स्वरूपव्यावर्तनायैवकारः, हरिलीलायाः शास्त्रार्थ- त्वेन दुःखनिवारणार्थ क्रीडा, दुःखित्वं तु जीवधर्म इति तेष्वेव लीलेतियुक्तिबोधनार्थ हिशब्दः, मण्डूकादिपु विशेषतो लीलाया असम्भवात् पक्षान्तरमाहुः तदर्थ वेति, तदु- द्धारार्थमित्यर्थः, द्वाविंशतिश्लोकेषु सर्वत्र जीवोद्भवो नोक्त इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः सर्व- सत्वगुणोद्बोधावति, यथा सर्वेषामंशानां समागमनादत्र भगवतः पूर्णत्वं तथा या या अंशरूपा लीलास्तदुपयोगिनश्रांशरूपाः पदार्थास्तामां तेषां च तदधिष्ठानसत्त्वाविर्भावा- दस्सा लीलायाः पूर्णत्वमितिभावः, अंशावतारे मत्त्वस्य तत्तदाकारतया आवरकत्वेन स्थितिः, अवास्तरणनदधिष्ठानत्वमिति विभेदः, अत एव सर्वपदं, सर्वेषां ये सचगुणाः भगवल्लीला- धिष्ठानयोग्या अग्निमश्लोकोक्तव्योमादिषु तत्सम्पादकत्वं प्रावृष इति, तत्मत्त्वमधिष्ठान- १ सत्वाविभत्रिनाविभावात् इतिपाठ ।

·. १४० श्रीदशमस्कन्धसुपोधिन्युपरि लेखः। यति, तथा चोन्मीलय्य भाण्डीरमापिता इत्यर्थः, यतो भगवानिति १०-१६-१३ पूर्व निमीलनोपदेशे हरिपदमुक्तं, विमर्शार्थ तत् सारयन्ति, दुःखाभावार्थ हि निमीलनोपदेशः, तत्रैवोन्मीलने दग्धवनदर्शने दुःखं स्यादेवेतिभावः ॥१३॥ वीक्ष्य तं मेनिरेमरमित्यस्य विवृतौ अमरं मरणनिवर्तकमिति न मरो मरणं -योजना। यसात् स अमर इतिव्युत्पत्त्या यसाद्धेतोः अन्यस्य मरणं नास्तीति- १०.१६-१४-१६ फलितं, तदेतदुक्तं मरणनिवर्तकमिति, कालातीतं वा पुरुषोत्तम मिति न मरो मरणं यस्येति "नैवेशितुं प्रभुर्भून ईश्वरो धाममानिना" मितिवाक्यात् पुरु- पोत्तमस्य कालातीतत्वमतस्तथेत्यर्थः ।।१४॥ क्षणं युगशतमिवेत्यस्य व्यारव्याने एक क्षणे अनन्नवारमुत्पद्यन्ते म्रियन्ते चेति 'मृत्युरत्यन्तविस्मृति' रितिवाक्यात् सर्वथा विसरणं मृत्युपदयाच्य, पुनर्देहादिस्मृतिरुत्पत्तिः, तदेतासामत्युग्रविरहबशाद् भूयो भूयो जायते इति तथोक्तं, एकसिन् क्षण अनन्तवारमुत्पत्तिमरणे देहस्मृतितदभावरूपे भगव- द्विरहस्याचिन्त्यप्रमावाद् भवत इति ज्ञातव्यं, तथा चानेकोत्पत्यनेकमरणाधिकरणत्वाद् भगवद्विरहक्षणस्य युगशतत्वं युक्तमेवेतिभावः ॥१६॥ Pvt.L सप्तदशोध्यायः। सप्तदशेध्याये कारिकासु दोपापगमन इति दोपनियर्तकलीलाश्रवणेन श्रोतृणां लेखः। तत्तद्दोपापगमने इत्यर्थः, 'अग्रेपि ये भविष्यन्ति कीर्तनात् तेपि तादृशा' इति १०-१७-० वाफ्यादितिमाया, माहात्म्येति सौकिकस्नेहव्यावृत्यर्थ तुशब्दा, कृष्णे दीति हि यतो निर्दोपानन्द तादृश एवम्नहो युज्यते तादृशस्नेहयुक्तरेव च क्रीडा युज्यते, अतो हेतोस्तचापि देवप्रवरत्वरूपमाहात्म्पज्ञानमपि निरुप्यत इत्यर्थः । मप्तदशाध्यायार्थोक्तौ प्राजापत्य निरूप्यते इति "सप्तदशो वै प्रजापति"रिति श्रुते पोजना। प्रजापतिशब्दन मप्तदश सहयोच्यते, तथा च मप्तदशाध्याये निरूप्यतं १०-१७-० इत्यर्थः। सप्तदशाध्याये का० १५६४-१.८६ । अध्यायामाहुलीलेत्यादि मर्यनत्यमिति कारिकाः। लीलामध्यपातिनां मपामित्यर्थः, दोपापगमन इत्यादि दोपाणां १०-१७-० देहायप्पासादीनामपगमे सत्येव मर्यनत्यस्य लीलामध्यपातिनां सर्वेषा ·, अनास्तरणवदधिष्ठानत्वमिति विभेदः, अत एव सर्वपदं, सर्वेषां ये सच्चगुणाः मगवल्लीला- [१०-१७-२] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । तत्वस्य बोधनं, तत्वे जाते सति सत्क्रीडा आनन्दरूपा क्रीडेत्यर्थः, मारणार्थमपि दैत्यामम्बन्धिनीत्वात् केवलानन्दरूपत्वमेव क्रीडायाः सचं, प्राजापत्ये इति सप्तदशे- ध्याये इत्यर्थः, मेनिरे देवप्रवरी कृष्णरामौ ब्रजं गताविति माहात्म्यज्ञानप्रयोजनमाहुर्मा- हात्म्येत्यादि, निर्दोपानन्दरूपे कृष्णे निर्दोष एव स्नेहो युज्यते युक्तो भवति, तचापीति माहात्म्यज्ञानमपीत्यर्थः। गोपवृद्धाश्चेत्यत्र देवानामपीति मध्य इतिशेषः, तेषामपि मध्ये ये प्रकृष्टा परणीयाः लेख। ते के इत्यत आहुर्देवानामिति, प्रकृष्टा इति वरा इतिशेषः, एतदन्तेन १०-१७-२ तदेवानूद्य ते इन्द्रादय इत्युक्तं, इदमर्थकथनं नेयं, विग्रहस्तु देवेषु प्रवरा देवप्रवरास्तेषां सम्बन्धिवरौ देवप्रवरौ एकस्य वरशब्दस्य छान्दसत्वात् पृपोदरादि- त्वाद् वा लोपः॥२॥ मेनिरे देवप्रवरावित्यस्य विवृतौ देवानां मध्ये प्रकृष्टा इन्द्रादयस्तेपामपि वरणीया- योजना। विति, देवप्रवरावित्यत्र प्रशब्दमात्रस्य प्रकृष्टवाचकत्वं, निरुक्तव्युत्पत्ती • १०-१७-२ तथैव व्यवहारात् , "अप्यक्षरसाम्येन नियात् न संस्कारमाद्रिये"दित्यनु- शासनात्, अत एव "भाति सर्वेषु वेदेषु रतिः मर्येषु जन्तुषु तरणं सर्वभूतानां तेन भारतमुच्यत" इति भारतनिरुक्तौ एकाक्षरनिर्देशन सकलशब्दार्थो बोध्यते, तथा च देवानां मध्ये ये प्रशब्देन प्रकृष्टा इन्द्रादयस्तेषां वरणीयौ कृष्णरामावित्यर्थो भवति ॥ २॥ तत इत्यत्र ननु प्राडागमनं प्रथमश्लोके उक्तं तथा च द्वाविंशतिश्लोकानां तथा- लेखः। भासोनुपपन्न इत्यत आहुः आदाविति, द्वाविंशतिश्लोकेष्वादावित्यर्थः, १०-१७-३ स्वयमिति धर्मिरूपेत्यर्थः, तथा च प्रथमश्लोके धर्मिरूपेणागमनमग्रिम- लोकेषु तु धर्मरूपेणेतिविभागेन द्वाविंशतिश्लोकैरागमनमेवोक्तमित्यर्थः, सर्वजीवेष्वे- वेति आत्मरती क्रीडा न सम्पद्यते अतः स्वरूपव्यावर्तनायैवकारः, हरिलीलायाः शास्त्रार्थ- स्वेन दुःखनिवारणार्थ क्रीडा, दुःखित्वं तु जीवधर्म इति तेष्वेव लीलेतियुक्तिबोधनार्थ हिशब्दः, मण्डूकादिपु विशेषतो लीलाया असम्भवात् पक्षान्तरमाहुः तदर्थ वेति, तद्- द्धारार्थमित्यर्थः, द्वाविंशतिश्लोकेषु सर्वत्र जीवोद्भवो नोक्त इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः सर्व- सत्त्वगुणोद्बोधाहेति, यथा मषेपामंशानां समागमनादत्र भगवतः पूर्णवं तथा या या अंशरूपा लोलास्तदुपयोगिनश्वांशरूपाः पदार्थास्तामां तेषां च तदधिष्ठानसत्त्वात्रिर्माना दस्या लीलायाः पूर्णत्वमितिभावः, अंशावतारे मच्चस्य तत्तदाकारतया आवरकत्वेन स्थितिः, शिष्ठानयोग्या अग्रिमश्लोकोक्तव्योमादिषु तत्सम्पादकत्वं प्राप इति, तत्मचविणा- 1 रास्ताविभविनाविभावात् इतिपाठ । - ·१४२ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि स्वादिना धर्मों येषां भक्तानां ते साचिका इति ज्ञेयं, दिक्प्रकाशेन स्थलज्ञानाल लीलाविष- याणामागमनं भवति, गर्जितेन भयात् प्रतिबन्धकानां बजा बहिरनागमनं च भवति, एवं स्वरूपतः क्रीडोपयोगित्वं ज्ञेयं, अनेनेति पदत्रयेणेत्यर्थः, लीलापदार्थत्वेन मचिदान- न्दात्मकप्रावृपो निरूपणे तत्त्रयधर्मनिरूपणार्थ श्लोकान्तरं वक्तव्यं भवेदित्याशयाडुः पतान्येवेति, जीवेवानन्दाविर्भावात् तद्धर्मत्वं, विद्युतां सत्ताज्ञापकत्वात् तद्धर्मत्वं, गर्ज- नस्य चित्कार्यत्वात् तद्धर्मत्वं, अन्योन्यमन्योन्यधर्मत्वमपि वर्तत इति अपिशब्दः ॥३॥ एतेष्वेवेति एकविंशतिधर्मेष्वेव सर्वेषां भगवद्धर्माणां प्रतिष्ठेत्यर्थः, प्रकाशमानमिति - लेखः। सर्वपदार्थेप्पितिशेषः, प्रकाशते सर्वत्र परन्तु स्पष्ट दृष्टान्तेनैव भवतीत्यर्थः, १०-१७-४ ब्रह्मदृष्टान्तमिति भावप्रधानं, आकाशे ब्रह्मदृष्टान्तत्वमाहेत्यर्थः ।।४।। सान्द्रनीलाम्बुदैरित्यस्साभामे दिव्यानेकविंशतिधर्मानाहेति “एकविंशो वा योजना। इतः सर्गो लोक" एकविंशति देवलोका" इतिश्रुतेरेकविंशतिविधत्वं स्वर्ग- १०-१७- लोकस्य तत्समानश्लोकसङ्ख्यया भगवदीयस्वर्गवं व्रजस्थप्रावृपः सूज्यते, तथा च स्वर्गे यथा परमोत्कृष्टभोगाः सुकृतिनां तथा शुद्धपुष्टिभक्तानां राजस्थप्रावृपीति परमभोगाधिकरणत्वं निरूपितं. अस्पष्टज्योतिरित्यस्यामासे शरीरं ह्यन्तस्तेजोमय- मिति भगवतः आनन्दात्मकगरीरं अन्तस्तेजोमयं मायाजवनिकाच्छन्नत्वात् , अत एव पहिराच्छन्नतेजो भवति आकाशोप्यन्तस्तेजोमयो पहिराच्छन्नतेजस्को यदि भवेत् तदा प्रमशरीरतुल्यो भवेदित्यर्थः, न स्पष्टानि ज्योतीपि रूपादीनि यत्रेति तथा च भग- वद्रूपं यथा मायाजवनिकाच्छन्नत्वादस्पष्टतेजस्कं तथाकागोपि नीलाम्बुदैराच्छन्नत्वादस्पष्ट सूर्यादितेजस्को भवतीत्याकाशस तौल्यं युक्तमेव, भगवत्यपि लोकव्यामोहनं गोपिकालीलाप्रयोधनं चेतीति प्रबोधनं मत्वगुणकार्य गोपिकालीला रजोगुणकार्य लोकव्यामोहनं तमोगुणकार्य अयमों "ब्रह्मेव सगुणं वभा"वित्यत्र गुणशब्दस्य सचादि- गुणवाचकतामादायोक्तः ॥४॥ नहित्वन्न इत्यस्याभागे सूर्योपरीति सूर्य उपरिलोकच अनयोः सम्बन्धी लेवः। तदधःस्थिती योमध्यमोन्तरिक्षलोकम्तम्येत्यर्थः, अन्तरेणान्तरिक्षं तदुमय- १०-१७-६ मन्धिन'मिति वाक्यात , व्याख्याने, अत्र मध्यमलोकनिरूपणं माघपन्ति अन्नरिक्षेति, तत्र हेतुः वावधीना इति, अन्तरिक्षयाय्योरमेदादितिमाः, तथा च मेपानामन्तरिखदेवताकत्वात् प्राणनजीवनमोचकवरूपमेपवरूपनिरूपणनान्तरिक्षलोक- सम्पं निरुपितं जातमितिमावः, यलकार्यमिति पलसं कार्य म पर करोतीतिगेपा, न तु सत्का, पगिन्द्रापोत्येवकारः, तख्नेदा इनि अन्तरिक्ष मेदा इत्यर्थः ।।६।।

·-- [१०-१७-६] लेखा, योजना, कारिकार्थच । तडित्वन्त इत्यत्र इन्द्रो देवता वायुरात्मा मेघा भूतानीति त्रयाणामेक- योजना। रूपत्वमिति इन्द्रस्याधिदैविकत्वं वायोराध्यात्मिकत्वं मेघानामाधिभौति- १०-१७-६ कत्वमिति त्रयाणामभेद इत्यर्थः ॥६॥ निशामुखेप्नित्यत्र त्रिविधमिति अर्थशब्दफलभेदेन त्रिविधं हीनं वस्तु अन्तः लेवः। परिकीर्तितं त्रिभिः श्लोकैरितिशेषः, तस्य फलस्य बहिरङ्गमान्तरं चाई १०-१७-८ तथा च परिकीर्निनमित्यर्थः, श्लोकद्वयेनेतिपः, इति भेदतः पञ्चभिः सोकैर्धर्मप्रतिष्ठामाहेति पूर्वेणान्चयः, अन्यशेषत्वे इति अयन्वाधानादिन्यतिरेकेण केवलं दानसम्प्रदानत्वे इत्यर्थः ॥ ८॥ वसन्तव्यवस्थोक्ता भवतीति "न हि वेदाः कलौ युगे" इत्यनेन वेदाभाष- योजना । कथनादुपनयनान्याधानादीनामभाव उक्तः, अतो वसन्ते यत् कर्तव्यं तन १०-१७-८ नास्तीति धर्मरहिता वमन्तव्यवस्थोक्ता 'निशामुख' इतिश्लोफेन, ब्राह्मणा- नामन्यशेपत्वे इत्यारम्य भवतीत्यन्तं वेदाध्ययनं ग्रीष्मे तत्प्रयोजनं वसन्ते कता- धानस्य यागनिर्वाहः, इह त्वध्ययनं द्रव्यलाभार्थमुक्तमतो ग्नीष्मेपि धर्मराहित्यं "श्रुत्वा पर्जन्यनिनद"मितिश्लोकेनोक्तं, ततः कर्मफलं यद् वर्षाकार्यमित्यारम्प भवतीत्यन्तं 'आसन्नुत्पथवाहिन्य' इति श्लोके वर्पाकार्यमुत्पथवाहित्यमुक्त,अतो वर्षायामपि धर्मराहित्य, अल्पफलमित्यारभ्य भवतीत्यन्तं, "हरिता हरिभिः शप्पै"रित्यनेन अल्पफलमुक्तमिति शरद्यपि धर्मामावः,अल्पसन्तोपस्तदभावश्चेलवशिष्टस्य द्विरूपस्येति "क्षेत्राणि सस्स. सम्पद्भिरित्यनेन कर्युकाणामल्पसन्तोप उक्तः, अल्पेन सन्तोष अल्पसन्तोष इति तृतीयात- त्पुरुषः, मानिनामुपतापं च देवाधीनमजानता मित्यनेन सन्तोपाभावो निरूपिता,एकस्मिन्नेर लोके द्वयं निरूपित, यतो हेमन्तशिशिरयोरप्येकत्यं, अतस्तत्सूचनायकत्रोक्तिः, अत एव पञ्चसु प्रयाजेषु "वमन्तमृतूनां प्रीणामी त्यत्र भतुचतुष्टयं पृथगुवा "हेमन्तशिशिरातूना प्रीणामी त्यनेन हेमन्तशिशिस्योरैक्यमुक्तं, अत एच "द्वादश मासाः पश्चर्तय" इति श्रुती अतूनां पञ्चत्वोक्तियुज्यते, तत्राप्यस्पसन्तोपतदभावाम्यां हीनत्वोक्त्या धर्माभाव उक्तः, एवं पञ्चसु धर्माभावो निरूपितस्तस्य प्रयोजन त्वन्यत्र धर्माभावेपि इह बजे तु धर्मोस्त्येवेति "खद्योतप्रकाशातिरिक्तः पापण्डधर्मप्रकाशचन्द्रायप्रकाशातिरिक्तो वैदिकधर्माप्रकाशय ना- स्तीत्यर्थः" इत्यादिना टिप्पण्या श्रीमत्प्रभुचरणनिरूपितं, अत एव सुबोधिन्यां ऋतुवर्ण- नायां धर्मप्रतिष्ठामाहेत्युक्तं, "न हि वेदाः कलौ युगे" इत्यस्य व्याख्याने युगपदा- दनुलध्यत्वमिति, "गृहतोलुयुगं नन्"रित्यस्य सुबोधिन्यां "भगवान् जगतियुग- पदार्थ उक्तः, अतो युगस्य भगवद्रूपत्वादनुलध्यत्वमित्यर्थः।। ८॥ निशामुखेष्वित्यादिश्लोकप्रतिपायानर्थान् क्रमेणाहुः अर्थः शब्द. इत्यादिना ।

·- लेखः। . श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि कारिकार्थः। का० १५९-१६१३ । निशामुखे वितिश्लोके वेदप्रतिपाद्यवर्णाश्रमधर्म- १०-१७-८ रूपोर्थः,"श्रुत्वा पर्जन्यनिनद"मितिश्लोके शब्दात्मकमध्ययन, 'आस- सुत्पथवाहिन्य" इतिश्लोके उत्पथवाहित्त्वरूपं निषिद्धं फलं, एवमर्थशब्दफलभेदेन त्रिविधं वस्तु त्रिभिः श्लोकैर्निरूपित, निपिद्धफलप्राप्तौ वाया सम्पत्तिः तज्जो मदश्चाङ्गे, तत्र 'हरिता हरिमिः शष्पै रितिश्लोके वाह्यसम्पत्तेः स्वरूपमुक्तं, "क्षेत्राणी"तिश्लोके आन्तरमुक्तम् ।।८। जलस्थलौकस इत्यत्र प्रधानमिति तात्पर्यार्थ इत्यर्थः, गुणा इति सच्चादयः शक्या इत्यर्थः, निर्गुणेपि प्रतियोगित्वेन गुणा उक्ता एवेतिभावः, जीवा इत्यत्र १०-१७-१३ क्वचिद् दृष्टान्तनिरूपणं क्वचिद् दार्शन्तिकनिरूपणं तात्पर्यार्थत्वेन, सच तत्र तत्र स्फुटः, विद्यावानिति भगवद्गुणवान् भगवदीय इत्यर्थः, त्रिविधा इति चतु- विधाः सन्तत्रिविधाः, अतो द्वादशविधा इत्यर्थः, मासभोग्या इति मासन्यायेन धर्मि- प्राधान्येन भगवतो भोग्या इत्यर्थः ।। १३ ॥ जीवा नद्यः पर्वताश्चेत्यादि “जलस्थलोकस" इतिश्लोके जीवाः, "सरिद्भिः योजना। सङ्गत" इत्यत्र नद्यः, “गिरयो वर्षधाराभि"रित्यत्र पर्वताः, "मार्गा १०-१७-१३ बभूवुः सन्दिग्धा" इत्यत्र मार्गाः, "लोकबन्धु"प्वित्यत्र कामिन्यः "धनुर्वियती"त्यत्र विद्यावान्, "न रराजोडपश्छन्न" इत्यत्र चन्द्रमाः, “मेघागमो. रसवा दृष्टा" इत्यत्र वीं भक्ताश्चेति द्वयं, "पीत्वापः पादपा" इत्यत्र तापसाः, "सर- खशान्तरोधःखि"त्यत्र गृहिणः, जलोधैर्निरमिद्यन्ते" त्यत्र वैदिको मार्गः,"व्यमुञ्चग्नि"- त्यत्र राजानः, एवं द्वादशधा, जलस्थलौकस इत्यत्र सात्त्विकास्त्वित्यादि यथा हरिनिपेवयेतिदृष्टान्तार्थ भगवदीया उक्तास्ते सात्विकाः, भृचरा राजसा जलचरा- स्तामसा इति ज्ञेयम् ॥१३॥ : जलस्थलौकस इत्यादिद्वादशश्लोकप्रतिपाद्यानधिकारिण आहुजीवा इत्यादि का कारिकार्थः। १६२३-१६४३ । विद्यावानिति "धनुर्वियति माहेन्द्र"मितिश्लोके .१०-१७-१३ गुणवानितिपदोक्त इत्यर्थः, वहीं भक्ता वेति मेघागमोत्सवान् रना प्रत्यनन्दन् शिखण्डिनः गृहेषु तप्ता निर्विष्णा यथान्युनजनागम" इतिश्लोके पहिणो मा भरता या निरुपिता इत्यर्थः, दान्तिक मयूरा दृष्टान्ते भक्ता इनिमावः, त्रिविधा इति समुदायप्रयरूपा इत्यर्थः, चतुर्विधानां चतुर्विधानामेकः ममुदायः, तादृशत्रिविध- ममुदायम्पाः, अतोद्वादशविधा इत्यर्थः, तथा हि "जलस्थलोकस"इत्यादिषु चतुर्पु निर्गुण- राजसमाचिकतामममंदा उक्ताः, यद्यपि "जलस्थलोकम" इतिश्लोकविवरणे भूचरा जलचराय "राजमातामसाने"त्यादिनन्येन मगुणमेदा उत्तान्त व्याख्याताः, तत्र "हरि- निपेयपे"तिपदेन माचिकमंद उक्तस्तथापि “दरिनिपवयतिपदान् निर्गुणमेद एवासिन् .

·[१०-१७-१४-२०) लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । १४५ श्लोके विवक्षाभेदेन ज्ञातव्यः, अत एव "मार्गा वभूवुः सन्दिग्धा"इतिश्लोकव्याख्यानान्ते "एवं गुणातीतसगुणभेदेन चतुर्धा वर्षाकृता धर्मा"इत्युक्तं,अथ'लोकबन्धुपु मे"वित्यादि- द्वितीयचतुष्के राजससाचिकतामसनिर्गुणभेदाः, "पीत्वापः पादपाः पद्भि"रित्यादितृतीय- चतुष्के साचिकराजसतामसनिर्गुणभेदाः, एवं द्वादशभिर्मासैदशभोग्या इत्यर्थः । सरिद्भिरित्यत्र अभिमानं विवृण्वन्ति तरङ्गा इति, रजसा गर्यो जात इतिभावः, लेखः। चित्तेति चित्तवृत्तीनिरोधयतीति तजनको यमायष्टाङ्ग इत्यर्थः, स चेत् १०-१७-१४-२० कामेनेति चित्तरूपः पदार्थ इत्यर्थः ॥१४॥ गिरय इत्यत्र यत इति स्वरूपयोग्यता एतेनोक्ता, हेतुमिति व्यथाभावहेतुमधोक्षजचेतस्त्वं दृष्टान्तेन गिरिषु स्पष्टयतीत्यर्थः, यथान्ये भगवति स्थापितचित्तास्तथैतेपि तत्रैव सेवाभावनया स्थापितचित्ता इत्यर्थः, तदानन्देन चेति इतिभावनया तदानन्देन चेति समुच्चयार्थ- श्वकारः, अन्तःसारत्यादेव भगवति चित्तस्थित्या व्यथाभावः, समुद्रस्त्विति असारत्वान् नाधोक्षजचेतस्त्वमित्यर्थः।।१५।। एवमिति गुणातीतव्यवस्था तु "जले"तिश्लोकेनोक्तेति- क्षेयम् ॥१६॥लोकयन्धुग्वित्यत्र यत इति बजे एतासामेव कामिनीत्वं न तु व्रजस्त्रीणामिति- भावः, अत इति ब्रजस्थानां विद्युद्रूपकामिनीनामस्थिरत्वदृष्टान्तादित्यर्थः, गुणिधिति. पदस्साभासमाहुः युक्तश्चेति, गुणित्वादेवं न युक्तमिति ममाधानम् ॥ १७ ।। धनुरित्यत्र गुणिन्पपीति "वायुवि गोतम तत्स्त्र"मिति श्रुतेर्वायुरूपसूत्रवतीत्यर्थः, अविद्या दोषरूपा विद्या गुणरूपेति सूत्रमेव विद्येति ज्ञेयं, तस्य सम्बन्धादिति इन्द्राविष्टभगवदायुधावेशा- दित्यर्थः, फलितमित्यन्तेन वाक्यस्य तात्पर्यार्थ उक्तः, ननु मूले तु प्रकृतिसम्बन्धरहितस्या- गुणस्य शोभोक्ता न तु भगवद्गुणवतो भगवदीयस्य अतः कथमयं तात्पर्यार्थ इत्याशङ्कयाहु- र्जावास्त्वित्यारभ्य भासत इत्यन्तं, तदभावेपीति तादृशगुणाभावेपि भासते तत्र तादशगुणवतो भाने किं वाच्यमिति कैमुतिकन्यायेनार्य तात्पर्यार्थः सिद्ध इतिभावः, एत- दरुच्यैव पक्षान्तरमाहुरगुणत्वादिति, तथा च व्यक्त एवेति भावः, दृष्टान्तीकुर्वतेति दृष्टान्ततावच्छेदकीकुर्वतेत्यर्थः, सम्पत्तिरिति सम्भृतिरूपा प्राथडित्यर्थः, भगवदीय- मिति धनुरित्यर्थः, तथा च विद्यावत्पदैन दृष्टान्तं दार्टान्तिकं चेत्युभयमपि ग्राह्यं भवति Ren मेघागमेत्यस्खाभासे केवलमिति निर्गुणत्वाद् गुणसम्पन्धरहिता इत्यर्थः, परोक्ष- वाद शिखण्डिपदेन तद्दष्टान्तककामभावयुक्ताः स्वामिन्य उच्यन्ते, तथा च कारिकास्वपि वहींतिपदेनेता एवोच्यन्ते, भक्ता वेति पक्षे तु स्पष्टमेव, पतन्निरूपणमिति मेघागम- प्रतिनन्दननिरूपणमित्यर्थः,यदर्थमिति मेघागमस्य भगवदानन्ददायित्वबोधनार्थमित्यर्थः, तच टिप्पण्यां विधृतं तदाहेति, दृष्टान्तेन भगवदानन्ददायित्वमाहेत्यर्थः, इदमेवाने सुखदायिनीत्यनेनोपसंहृतं, जितेन्द्रियाः परमहंसानिदण्डिन इति पदप्रयेण "यदन- ·१४६ लेखः। " श्रीदशमस्कन्धसुपोधिन्युपरि चरित"तिश्लोकोक्तद्वन्द्वधर्मत्यागविहङ्गत्वमिक्षुचर्यारूपधर्मत्रयमुक्तं,एतादृशा भगवजना अच्युतजना इत्यर्थः, तापो निर्वेदश्च गृहस्थवहिणोः साधारणधर्मः, भगवदानन्ददायित्व- मच्युतजनमेषयोरिति ज्ञेयम् ॥ २० ॥ पीत्वाप इत्यत्र एतदपीति वृक्षाणां नानामूर्तित्वं यस्य दृष्टान्तस्य नानामूर्तित्व- लेखः। बोधनार्थं तदृष्टान्तमाहेत्यर्थः, तथा चात्र दृष्टान्त एव तात्पर्यार्थ इति १०-१७-२१ भावः, एवमग्रेपि ॥२१॥ योजना। पीत्वाप इत्यत्र खपादान् पान्तीति वेति स्वपादान् पान्ति रक्षन्तीति १०-१७-२१ पादपाः, स्वपादैः पिवन्तीतिविग्रहे पद्भिरितिव्यर्थ स्यात् ॥२१॥ .. सरःखित्यत्र अन्यगृहीवदत्र सारसा एव न त्वत्रत्या गृहिण इति अत्रत्य- गृहिवरूपनिरूपणमेव तात्पर्यार्थोत्र, सारसानां त्वयं गुण एवेति भावः, १०-१७-२०-२५ तदाहेति दृष्टान्तेनात्रत्यगृहिस्वरूपमाहेत्यर्थः, एवमग्रेपि ॥२२॥ एवं वनमित्यत्र स्खसम्पादितेति खसम्पादितैर्धेनुकवधादिनिर्निर्दष्टा ये जीवास्तैरित्यर्थः ॥२५॥ धेनवो मन्दगामिन्य इत्यस्याभासे प्रवेशो वीर्यशक्तिरेवेति "सबलः प्राविशद- योजना। धरि"रिति पूर्वश्लोकोक्तो वनप्रवेगो वीर्यशक्तिः, यतो वने वत्सा १०-१७-२६ सुरधेनुकादयोसुरा हताः प्रलम्बश्च हतो दावाग्निद्वयं निवारितं, सम्भावितभीतिक यने प्रवेशो वीर्यवत एव कार्यमतः प्रवेशो वीर्यशक्तिरित्युक्तं, वैराग्यशक्तिति "निशामुखेषु खद्योता" इत्यादिपु परोक्षवादरीत्या निरूपिता या रहस्य- लीलास्तत्रासक्तो भगवान् “गोगोपालै तो रन्तुं सवलः प्राविशद्धरि"रितिवाफ्यात् गोपालपलदेवसाहित्येन बहिरङ्गलीलां कतुं वनप्रवेशं कथं कुर्यात् , अतो वैराग्यशक्यैव कृतवान् , अतो रहस्सलीलासक्तोपि बैंगग्यशक्ति तत्राविर्भाव्य लीलान्तरं करोतीतिज्ञापनाय पैराग्यशक्तिवेत्युक्तं तत् सम्यगेव, एतदेव श्रीमत्प्रभुचरणष्टिप्पा गुप्ततयोक्तं विरक्तो हि गृहं हित्वा वनं प्रविगतीत्यादिना ॥२६॥ वनौकस इत्यत्र पतत्रिविधति वनराजिजलधारागुहायुक्तान् देशानित्यर्थः, आसन्नित्ययत्र गुहास्वप्यन्ययः, ददृशे इति तु मिन्नतयान्वैति, अन्या. १०-१७-२७ श्चेनि पुलिन्दादीनित्यर्थः ॥२७॥ दयोदनमित्यत्र भोजनक्रियायां गोपानां सहमात्र उक्तः, सङ्कपणेन सह सिति- मात्रमुले ततात्पर्य प्रथमप विशदं न जातमित्यरुच्या पक्षान्तरमा १०-१७-२९ रन्ये घेति, मिन्नतयेति मिन्नपात्र इत्यर्थः, मम्भोजनीयत्वस्य तायन्मा- प्रणय सिद्धरितिमाः, बलभद्रण सह तु फलाहारः पूर्वश्लोके उक्त एव, अतोत्र सहस्पिनिमारमुक्तमित्यर्थः ॥२९॥ ताशे लेबः। टेग्यः। , ·. [१०-१७-२९] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च। १४७ दध्योदनमित्यय विवृतौ गोपैगोपिकाभिर्यशोदया रोहिण्या वा तदानी- योजना। मुपनीतमिति णीज प्रापणे इत्यस्य धातोः प्रयोज्यकर्टच्यापाररूपनयनार्थ- १०-१७-२९ कत्यमादाय गोपैगोपिकाभिरित्युक्तं, प्रयोजककर्तव्यापाररूपप्रेपणा- रमकनयनार्थकत्वमादाय यशोदया रोहिण्या वेत्युक्तं, तथा च प्रयोजकका श्री- पशोदया रोहिण्या वा प्रेषितं प्रयोज्यकर्दभिर्गापैः प्रयोज्यकत्रीभिगोपिकाभिर्वा तत्र भग- ननिकटे प्रापितमेतावानर्थ उपानीतपदपेतियोद्धच्यम् ।।२९|| प्रापृशियमित्यस विवरणे आत्मनो यावत्यः शक्तय इति इह शक्तिपदेन योजना। परोक्षरीत्या बजस्त्रीरत्नान्येव ग्राह्याणि, "पुरुषः शक्तिभिर्यथेति शक्ति- १०-१७-३१ दृष्टान्तेन तासां भगवच्छक्तिरूपतायाः श्रीशुकैरुतत्वात् , अत एवाग्निमे- शादशाध्याये "अत्रापि पूर्ववदाधिदैविकीमिः शक्तिमिलर्लीला वक्तव्ये"ति वक्ष्यन्ति "पूर्ववत्" वर्तुषत् इत्यर्थः ॥३१॥ एवं निवसतोरित्यन्न वर्षाखिति "वर्षा ऋतूना"मित्यादिवाक्येभ्यो बहुत्वं प्रमाण- लेग्वः। सिद्धमितिभावः, उत्पत्तिर्मुख्येति विस्फर्जनस्य रजोरूपत्वं पूर्वमुक्तमतो १०-१७-३२ विस्फर्जनसोत्पतित्वं, सर्वसत्त्वेत्यनेन पूर्व भूमिरुक्तेति ज्ञेयं, अत एवेति उत्तमत्वादेवेत्यर्थः, उत्तमत्वाद् रतिकरणमता त्यानन्दप्रतिष्ठा,तदाशुद्धिसम्भावनयाशुद्धि- ोधनीयेत्यतः सङ्ख्या तात्पर्येण साबोधितेत्यर्थः, प्रवृत्तिरिति वक्तव्येतिशेषा, पोडशेति मनसः पोडशकलत्वात् तत्सहितस्पेत्यर्थः, कारिकान्ते एतावदिति भगवत्कृता सर्व- शोमेत्यर्थः, तत्र शरदः प्रयोजकत्वात् तत्कार्यस्त्वम् ॥ ३२ ॥ शरत् समभवद् व्यवॆत्यस्य व्याकृती अत एव अस्यां भगवान् रतिमिति योजना। साधनसिद्धनजसुन्दरीणां फलप्रकरणोक्तां फलरूपां रासक्रीडादिरूपा १०-१७-३२ रतिमित्यर्थः, सामान्यतो रतिस्त्वत्राप्यस्तीतिभावः ॥३२॥ शरदेत्या दृष्टान्ते नीरजस्वरूपमाहुः हृदयकमलेति, गुणातीतमिति चित्तरूप- लेखः। मित्यर्थः, तथा च यथा नीरजोत्पल्या हृदयकमलविकासेन चेतांसि प्रकृति १०-१७-३३ स्वरूपं चेतस्त्वं यान्तीत्यर्थः, अत्र शरदस्त थाहेतुत्वं नायातीत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुरथ ति, तथा च शनैः शुद्धिमात्रे दृष्टान्तः, तदाहेति तत्पक्षद्वयाद्धेतोराह, उत्तरार्धमितिशेपः, प्रथमपक्षमाश्रित्य जलान्तःकरणयोः शरस्कृतां शुद्धिमुपसंहरन्ति एव- मिति, द्वितीयपक्षमाश्रित्य कारिकासु जलानामित्येवोक्तम् ॥ ३३ ॥ जलानां सर्वभूतानामित्यादिकारिकासु जलादयो गोपिकान्ता दशोक्तास्ते "शरदा योजना। नीरजोत्पत्ये" त्यारभ्य "मुकुन्दो प्रजयोपिता"मित्यन्तानां दशानां १०-१७-३३ श्लोकानामा उक्ताः, चित्तस्यापि निवार्य चेति "खयशोमते त्य ·१४८ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि सार्थः, "सच्चयुक्तं यथा चित्त"मितिवाक्यात्, "अखण्डमण्डल" इत्यादिपु पट्सु श्लोकेषु ऐश्वर्यादयो गुणा वर्ण्यन्त इति पश्लोकसया तात्पर्यमुक्तम् ।।३।। शरदा नीरजोत्पत्त्येत्यस्याभासे जलानामित्यादि १६५३-१६८१ । जलाना कारिकार्थः। मित्यारभ्य गोपिकानामित्यन्तेन दशवाक्यानां प्रत्येकमर्था उक्ताः, १०-१७-३३ चित्तस्यापीत्यनेन 'सत्त्वयुक्तं यथा चित्त'मित्यस्यार्थ उक्तः, "अखण्ड- मण्डलो व्योम्नी" त्यादीनामग्रिमवाक्यानामर्थी भगशब्दार्था इति सर्वानशोभयदित्य- नेनोक्ताः, ऐश्वर्यादिगुणरूपत्वेनैव चन्द्रादयो निरूपिता इत्याहुश्चन्द्रमानवा इत्यादिना, तथा च कृष्णः पद्गुणैः सर्वानशोभयदितियोजना, ते के इत्याकाङ्क्षायां पड्गुणरूपा श्चन्द्रमानवादय उक्ताः, एवं सप्तदशश्लोकानामर्था उक्ताः। व्योम्नोब्दमित्यत्र स्पर्शार्थमिति कामार्थमित्यर्थः, कामोनिमलं, क्षुधः प्राणधर्म- लेखः। त्वात् क्षुद् वायुमलं, उभयार्थ भूतानां प्राणिनामन्योन्यं शबलता भवती- १०-१७-३४ त्यर्थः, इयं चेति चकारादाधिभौतिकी पूर्वार्धोक्तभूतशायल्पहरणं त्या- ध्यात्मिक्या एवेतिभावः, "स्थास्यामश्चतुरो मासा"निति प्रतिज्ञायापाढ्यामेव स्थितेः, प्रथम न्यासिनामेव धर्मविरोघं प्रापृट् सम्पादयतीति प्रथम तानेवाहुासिनामिति, आधि- दैविकषदिति तत्सदृशीयं न त्वियमाधिदैविकीति ज्ञेयं, शोकं दूरीकरोतीति केवलभाव- लभ्यरसदैव तन्निवर्तकत्वादिति प्रभूक्तमनुसन्धेयं, निविधेति सत्वरजस्तमोभेदेन त्रिवि- 'भानां जीवानां किर्मीरितत्वं दूरीकरोति, गुणातीतत्वं सम्पादयतीत्यर्थः, एतद् दूरीकरणस वाय्वनिमलनिवृत्तिरूपत्वं विशदयन्ति तस्येति, किर्मीरितत्ववेत्यर्थी, ब्रह्मवादे. भगवतः सकाशाद् विमुक्तो जीव आनन्दार्थ यतमान आसन्यमाश्रितः सत्चादिभावान् प्राप्य प्रपश्ये रममाणो जात इति निरूपित, साये कामानिना प्रकृतिमुपगृहमानस्तद्गुणानुः रक्तो जात इति निरुपितं, तथा च मतभेदेन किर्मीरितत्वं वाय्वस्योर्मलं तद्रीकर्तृत्व मक्तः, एक इति भक्तौ जातायामासन्य इन्द्रियाणां देवतात्वं सम्पाद्य जीवस्य सगुणत्वं दीकरोति, कामश्चान्तर्गृहगतानामिव प्राकृतत्वं ज्वालयति देहान्तरमिव सम्पादयतीत्यर्थः, भक्तिकवां भूमलनिवृत्ति विघृण्वन्ति भत्त्येति, तया भाविता चरणौ स्नेहाद्री भवत- स्तदा खसिन् स्थितं गङ्गाजलार्द्रतारूपं पळू स्वस्मात् दूरीकुरुतो भक्ते स्थापयत इत्यर्थः,' स्नेहस चिकणत्वाद् तेनाईयोर्जलार्द्रता न भवतीति लौकिको दृष्टान्तः, इदं च तदनन्तर- माविलाद् भक्तिकार्य, तावेव हीति अलौकिकदहमम्पादकरजमस्ता विद्यमानत्वाद तपोभूपत्वं युक्तमिनि हिसन्दा, अपां मलनिवृत्ति विपृण्वन्ति अपामिति, तीर्थरूपाणा- मपीत्यर्यः, प्रसिद्धमेवेति "मापको न्यासिनः शान्ता" इत्यादिवाक्येभ्य इतिशेषः, वर्षे चेति भूतानां मलं निवर्तयति, आश्रमिणामपि निवर्तयतीति नेष्वेव पदप्यान्तरसम- " . " ब्रह्म ·- 1१०-१७-३४] लेखा, योजना, कारिकार्थश्व । १४९ चयार्थश्चकारः, आश्रमिणां मध्ये व्योम्नो ब्रह्मचर्यस्याब्दं जलदानं द्रीकरोतीत्यर्थः, ब्रह्म- चयें व्योमवनिर्लेपतास्तीति व्योमत्वं, अलौकिकेति कथाप्रश्नेन वासुदेवं स्मारयतीत्यर्थः, पहदकादीनामिति बहदका आदयो येषां हंसनिष्क्रियाणामिति तद्गुणसंविज्ञानः, कुटीचरस तु परिभ्रमणं नास्तीति यहूदकादीनामित्युक्तं, यत्संस्कारार्थमिति मशकार्थे थम इतिवत् पापसंस्कारनिवृत्यर्थमुत्तरक्रिया, उत्तरकाण्डोक्तज्ञानसाधनानीत्यर्थः॥३४॥ व्योमोन्दमित्यस्य व्याख्यायां जीवानां किर्मीरितत्वं भक्तिरीकरोतीति योजना। किर्मीरितत्वं सत्वादिगुणवैशिष्ट्यं भक्तिनाशयति, "तं भजन् निर्गुणो १०-१७-३४ भवे"दितिवाक्यान् नैगुण्य सम्पादयतीत्यर्थः, तस्य प्रवर्तक इति तस्य भक्तस्य नैर्गुण्ये प्रवर्तक आसन्य इन्द्रियाणां देवतात्वं सम्पाद्य ब्रह्मभावयोग्यतामापाद- पति, अग्निर्वेति ज्ञानाग्निरित्यर्थः, एको दूरीकरोतीति आसन्यः दोपं द्रीकरोति अपरो ज्वालयतीति ज्ञानानिदोपं ज्वालयतीत्यर्थः, "भक्या माममिजानाती"तिवाक्याद् भक्योत्पन्नज्ञानं सकलदोपं ज्वालपतीति भक्तस्तत्र प्रयोजकता,अतो भक्तिरेय दोपं हरतीति- सिद्ध, भुवः पङ्कमपीति भुवः पकं दोपमपि भक्तिीकरोत्तीत्यर्थः, अयं भायः, यत्र श्रय- णादिरूपा भक्तिर्जायते भगवन्मन्दिरादौ तत्र सा भक्तिपिं प्राकृतभावमपहरति, "मनिकेत सु निर्गुण"मितियाफ्यात् , तदेतदुक्तं प्रसाददानादिति, तत्र भयधिकरणभूमौ सर्वेभ्यः प्रसादो भगवदनुग्रहः भगवता दीयते, अतः प्रमाददानात् भुवो दोष प्राकृतत्वं भक्तिईरती- स्पर्थः, जलार्द्रतां दुरीकुमत इति, अयमर्थः, भक्त्या चरणारविन्दयो वने हृदये जायमानेन चरणारविन्दविषयकस्नेहेनाद्री भगवचरणौ जलार्द्रतां शोकाथुजलसम्र- धिनामार्द्रता दूरीकुरुन इत्यर्थः, भक्तिश्च तद् दुरीकरोति अलौकिकजलदान- सामादिति, अयं ब्रह्मचर्ये गुरवे जलदानमस्ति, जलं यो न ददाति स ऋणी भवतीति सामान्यव्यवस्था, भक्तस्तु भगवत्सेवां कुर्वाणो जलदानमकुर्वनपि न ऋणी भवति, "देव- र्षिभूताप्तनृणां पितॄणां न किट्कगे नायगृणीच राजनितिवास्यात् ,अतो भक्तिस्तद् दूरी- करोति, ननु गुरवे चेज जलदानं न कुर्यात् तदा फले न्यूनता सादित्याशयाः अलो. फिकदानसामादिति, "सयं मद्रक्तियोगेन महतो लभतेअसे"तिवाक्याद् मक्ते. रलौकिकदानसामर्थ्यात् फलन्यूनता न भवतीति फलपूरणाञ् जलदानं हरति, अनेन "न्योनोन्द"मित्यत्र यदन्दं गरधरतीत्युक्तं तदन्दं नाम जलदानं भक्तिरपि हरतीत्युक्तं, एवं मनचर्ये अन्दहरणं गाईम्ध्ये भूतमापल्यं हरति यानप्रस्य भुवः पईं मन्यासे अपां मलं हरतीति आश्रमिणां चतुर्णामपि अन्दादिदोष यथाक्रम भक्तिईति, तथा च "योनोन्दै भूतसारस्य भुवः पङ्कमपी मलं गरज जदाराश्रमियां कृष्ण भक्तिर्ययाशुभ मितिमूले परत प्योसोन्दं भूतानां शापल्यं भुवः पर्छ अपां मलं यत्पन्चयः, कम्यो मक्ति अशुभ पापमपि " ·. श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि दूरीकरोतीत्यादिना पृथगन्वयः, अत एव सुबोधिन्यां किञ्च अशुभं पापमपि दूरी- फरोतीत्यादिना पृथग्व्याख्यातम् ॥३४|| सर्वस्वमित्यत्र शरत्कालेपीति मेघा अपीति योज्य, दृष्टान्ते तस्याः शरद लेग्वः। आध्यात्मिकत्वं मूचितमित्याशयेनोत्तरार्धाभासमाहुः कालवशादिति, १०-१७-३५ बुदेरिति शान्तयोरविमूढत्वमितिवाक्यादहकारस्वरूपग्रहणमित्यर्थः, श्लो- कान्ते शरनिष्ठाध्यात्मिकत्वस्य स्वरूपमाहुः भगवत्सहितयेति, भगवत आत्मत्वाद तमधिकृत्य वर्तमानाध्यात्मिकीत्यर्थः, देवपदस क्रीडाकर्तृवाचकत्वात् तमधिकृत्य वर्तमाना फलप्रकरणीयलीलाधिकरणभूताधिदैविकीति ज्ञेयम् ॥३५॥ सर्वस्वं जलदा हित्वेत्यस्य विवृतो चित्तस्य ईपणात्रयं दोप इत्यादि चित्तस्य योजना। दोपः ईपणात्रयं बुद्धेदर्दीपो घोरविमूढत्वं मनसो दोपो बहिर्विषयत्वं, १०-१७-३५ अहवारस्य सर्वाणि किल्यिपाणि तेषां निवृत्तिविशेषणचतुष्टयेनोक्ता, तत्र "त्यक्तेपणा" इत्यनेन चित्तदोपनिवृत्तिरुक्ता, "शान्ता" इत्यनेन बुद्धिदोपनियत्तिः, "मुनय" इत्यनेन मननशीलतया यदिविषयाग्रहणान् मनोदोपनिवृनिः, "मुक्तकिल्बिपा" इत्यनेना- इकारदोपनिवृत्तिः ॥३०॥ गिरयो मुमुचुरित्यत्र निरूपयतीति तज्ज्ञानं गिरिपु दृष्टान्तेन निरूपयतीत्यर्थः, लेग्वः। उभयरूपत्वमिति मोक्तृत्वममोक्तृत्वं च जानकृतं,यत्र भगवतो जलापेक्षा १०-१७-३६ तत्र मुश्चन्ति यत्र नापेक्षा तत्र न मुञ्चन्ति एवं ज्ञानं त्वाध्यात्मिकशरदैव भवतीनिभावः, बुद्धिः सर्वनि ज्ञानमित्यर्थः, पूर्वोक्तभूतशुद्ध्या ज्ञानं भवतीति तच्छुद्धि- द्वारा धुद्धिः शरत्कृतेत्यर्थः, शुद्धिरितिपाठे पूर्वोक्ता भूतशुद्धिरित्यर्थः ॥३६॥ गिरयो मुमुचुस्तोयमित्यत्र कारिका विद्यया सहितो विद्वान् प्रियेतैया- योजना। विचारयन् न त्वयुक्ताय तद् दद्या"दिति अयुक्ताय विद्यां न दद्यात् १०-१७-३६ किन्तु नियंतेव, अयुक्ताय विद्यादानापेक्षया मरणमेव वरमितिभावः ॥३६॥ पथा ज्ञानामृतं काले इत्यत्र विद्यया सहितो विद्वान् म्रियेतैयाविचारयन् फारिकार्थः। न त्वयुक्ताय तद् दद्यात् कथञ्चिदितिनिश्चयः असत्पात्राय विद्या १०-१७-३६ न दातव्येत्यर्थः। नयाविदनित्यत्र गता एवेति नष्टा एव भवेयुरितिशेषः, म्याभाविकमिति लोक- लेग्यः। सिद्धानुवादरूपमित्यर्थः, भरदुपयोग इति आध्यात्मिक्या इत्यर्थः, १०.१७-१७.३८ गास्त्रीयत्वति तात्पर्यरीत्या प्रत्यकुटुम्बिस्वम्पयोधनार्थमित्यर्थः, अत्र दृष्टान्तमधमा उलेचरा एव न तु तामा नरा अतिमाघः, नधा च शास्त्रीयत्वं प्रायोनलीनाष्टिस्वरूपपोषकन्यमित्यर्थः, मामान्योक्या पैराग्यमपि सिद्धं भवति ॥३७॥ - " ·" 1 १०-१७-३८] लेखा, योजना, कारिकार्थश्च । १५१ गाधवारीत्यत्र न पीड्यते इति पुरुष इतिशेपः ॥३०॥ गाधवारिचरा इत्यस्य व्याख्याने अन्तःकरणेन्द्रियशरीरविपयाः पुरुपस्य योजना। पोपकाः सुखदातार इति एतैरवस्यैः प्राणी दुःखी भवति, तत्र दरिद्र १०-१७-१८ इतिपदेन विपयाभाव उक्तः, कृपणपदेनान्तःकरणदोपः, कुटुम्बि- पदेन शरीरदोषः, अविजितेन्द्रियपदेनेन्द्रियदोपः, एवं चतुर्भिः दोपैः प्राणी तापं प्रामोति ।। ३८॥ शनैः शनैरित्यस्याभासे दोपत्रयमिति विचार्य ज्ञानदानमप्यतिसुजनस्य न भवतीति लेखः। सोपि दोप एवेत्यर्थः,अत्र तु गुण एवेत्याशयेनाहुः गुणसहितमिति, केव- १०-१७-३९ लानिति दृष्टान्तेपि दोपरहितानित्यर्थः, व्याख्याने, केचिदित्यारभ्याहु- रित्यन्तं इदं द्वयमहन्तेत्यर्थः, तत्र हेतुं वदन्त इदमेव विवृण्वन्ति अहङ्कार इति, यतः पदार्थान्तरं नास्त्यन इत्यर्थः, सायमते एव तथेतिभावः, केचित्पदव्यावर्त्य स्वमतमाहुः तति, अहङ्कारस्य पदार्थान्तरत्वाभावेनात्मत्वेन ज्ञानमेवाहकार इति वयं ब्रह्मवादिनो वदन्तीत्यर्थः, पूर्वोक्तः सम्बन्धोध्यासलक्षण इत्याहुः अध्यस्थत इति, एते उभये केचिं- पदेनोक्ता इतिनेयं, गौणपक्षेपीति साङ्ख्यमते एवाहङ्कारः पदार्थान्तरं तत्पक्षेपीत्यर्थः, करणपक्षे विति लीलासिद्धयर्थ ममता कर्तव्येतिपक्षे इत्यर्थः, वैदिके विति "आत्मा वै पुत्रनामासि" "स पतिः पत्नी चाभवता"मित्यादिश्रुतिभ्य इत्यर्थः ॥३९।। ममता पङ्कस्थानीयेति स्त्रीपुत्रादौ या ममता सा पङ्कस्थानीया शीघ्र निव- योजना। तितुं शक्येत्यर्थः, अहन्ता आमस्थानीयेति शरीरादौ या अहन्ता सा १०-१७-३९ आमस्थानीया चिरकालेन बहुभिरूपायैर्निवर्तितुं शक्येत्यर्थः, अत एवं स्त्रीपुत्रादौ स्नेहं वहवस्त्यजन्ति, देहादौ तु स्नेहः केनचिदेव त्यज्यते इति तथा, महतां ममतैवेति शास्त्राधुत्पन्नज्ञानानां तु देहादी नाहम्युद्धिः देहव्यतिरिक्तस्वात्मनो ज्ञानात् , किन्तु ममतेनेत्यर्थः, अन्येपामहन्तापीति ज्ञानरहितानां तु देहादायहम्युद्भिरपीत्यर्थः, अत एव धीरा इत्युक्तं न तु भक्ता इति, भक्तानां तु भगवत्समर्पितपदार्थेषु ममता रक्षणीयैवेति ममताकरणपक्षो भक्तानामित्यर्थः, धीराणां तु ममता त्याज्यैवेति न ममता- करणपक्षः किन्तु ममतात्यागपक्ष एवेतिभाषः, वैदिके त्वहन्तैव पुत्रे भार्यायां चेति, "आत्मा व पुत्रनामासी"तिश्रुतेः पुत्रेऽहन्ता "आत्मनो वा एस अ| यत् पत्नी"ति. श्रुत्या भार्यायामहन्ता वैदिक मार्गे इत्यर्थः ॥३९॥ निश्चलाम्बुरित्यत्र पृथिव्यामेवेति उक्तं पङ्कामतारूपं राजसतामसमुभयमपि लेखः। पृथिव्यामेव, अत्र तु चाञ्चल्यशब्दरूपं राजसतामममुच्यत इत्यर्थः, १०-१७-४० बीरुघोपि पृथिव्येवेत्येवकारः, तदुभयाभावमिति चाञ्चल्यशब्दा- - ·१५२ . श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि भावमित्यर्थः, उपरतागमोपीति मुनिपदेन चाञ्चल्याभाव उक्त इत्यपिशब्दः ॥ ४० ॥ लेखः। केदारेभ्य इत्यत्र तथापीति उचितत्वात् स्वाभाविकत्वं सम्भवति तथा- १०-१७-४१ प्यस्य व्रजस्थकर्षककृतग्रहणस्य भगवत्सम्बन्धिफलसाधकत्वं साधनीयं, अतो दृष्टान्त उक्त इतिशेषः, माकट्यं त्विति बहिर्दृष्टावन्तःप्राकट्यं निवर्तत इत्यर्थः ॥४१॥ केदारेभ्यस्त्वपो गृह्णन्नित्यत्र ऊर्ध्वन्द्रियैरिति का० १६९ । इन्द्रियाणि यदा कारिकार्थः। पहिनिःसरन्ति तदा ज्ञानसहितानि निःसरन्ति, तथा च ऊन्द्रियोंग- १०-१७-४१ शास्त्रानुसारेणानिरूद्धरिन्द्रियैर्ज्ञानस्वाधो विनाशनं भवति, सछिद्रघटाज् जलसेवेत्यर्थः,निरोपे पुजभावेनेत्यादि सतीन्द्रियनिरोघे ज्ञानस्य स्रवणाभावात् पुञ्जभावेन सञ्चयेन स्वकार्य साधयेदित्यर्थः । शरदकांशुजानित्यत्र नक्षत्रद्वारापीति कृष्णपक्षे चन्द्राभावात् तथा, उभयत्रा लेखः। पीति स्वतो नक्षत्रद्वारा च तापहरणे इत्यर्थः, तदा ता एवेति यद्यपि १०-१७-४२ मोक्षार्थ सर्वेषामेव तापं हरति तथापि चन्द्रोदयसामयिकलीलायां ता एव स्थिता अतो "वजयोपिता"मित्युक्तमित्यर्थः,अन्यदप्याहुः चन्द्रेति,ययं स्त्रियो रात्रौ वनं कथं यासाम इत्यनिमानो भगवस्थित्यज्ञानं कामलीलामिलापश्येति त्रयं देहामिमानस्तत्कृताध तापा अत्र विवक्षिता इतिशेषः, अतोपि "वजयोपिता"मित्युक्तमित्यर्थः, अन्यथेति पूर्वा- वस्थास्थितावित्यर्थः, नत्रेति कामेन वपतिभजने मरणाभावेपि तादृशे भगवति मोक्षो भजनानन्दरूपो न सादिति तदपि मरणतुल्यमेवेतिभावः, चकारोर्थविशेष स्यादितिशेषः, अत्राभासेपु वाच्यार्थ उक्तः, सहकारिकासु तात्पर्यार्थ उक्त इति ज्ञेयम् ।। ४२ ॥ देहाभिमानजं तापमित्यख विवृतौ स क्रमेण पुष्टिमार्गप्रवेशनात् इति,कमेणेति योजना। प्रेमोत्पत्तेः पूर्व प्रेमवतां सरणिमनुसरन तत्प्रकारेण भजन् क्रमेण शुद्ध 2.०-१७-४२ पुष्टिमक्तो प्रविशति, एवं शुद्धपुष्टौ प्रविष्टशुद्ध पुष्टेः "शुद्धाः प्रेम्णाति- दुर्लमा" इतिवाक्यात् प्रेमप्रधानत्वान् प्रेमवान् भवति, तथा सति प्रेम्णा देहादीनां भगवति विनियोगाद् भगवदीयत्वेन वदहे देहामिमानस्य विद्यमानत्वेपि न देहामिमानजस्तापो भवति, तदेवदुक्तं पुष्टिमार्गप्रवेशनात् हृत इति, तदा ता एव स्थिता इति भूता- नामुपोहरदित्युक्या मुकुन्दो ब्रजयोपितामित्युक्तं, तथा चैककालत्वं चन्द्रकृत- तापहरणस्य भगवत्कृततापहरणस्य चायाति, एवं सति तदा चन्द्रोदयसमये सायङ्काले सा गय ब्रजरमण्य एव भगवदर्शनार्थ भगवन्निकट स्थिता इति तासां तापदूरीकरणं निरुपितमित्यर्थः ॥ ४॥ ग्यमशोभतेत्या सर्व नभ इति नमोदिश्वारकाचन्द्रा निर्मलाइत्यर्थः, सवाहेति .

·" " लेखः। " [१०-१७-४३] लेखा, योजना, कारिकार्थश्च । शरत्कृतं तारकानमल्यमाहेत्यर्थः, आधिदैविकीति 'कृष्णे भक्तिर्यथे'- १०-१७-४३ त्यस्यामासे उक्तमाधिदैविकमादृश्यमत्राप्युक्तमिति जेयं, तथा चाघि- दैविकंवद् दोपनिवर्तिकत्यर्थः, याह्य आभ्यन्तरश्चेति दान्तिकदृष्टान्ताभ्यामितिशेषः, प्रथमत इति पूर्वार्ध इत्यर्थः, मनस इति चन्द्रस्य मनोधिष्ठातृत्वादितिभावः ॥४३॥ "ग्वमशोभत निर्मघ"मित्यत्र मासाष्टकमिति का० १७०१-। शरदि नभ- फारिकार्थः। आदीनां नैर्मल्ये हेतुमाहुर्मासाष्टकमित्यादिना, वार्षिकमासचतुष्टया- १०-१७-४३ तिरिक्तमामाष्टकपर्यन्तं तापः सूर्यमम्बन्धिभिस्तथा जलांशशोपणप्रकारेण कृतं रज एव तमो मेधैरपोच्यते दूरीक्रियते अतो हेतोः शरदि नभोदिक्तारका- चन्द्रा निर्मला इत्या, मूले नभःशब्देन दिशामपि ग्रहणं, चन्द्रो द्वितीयश्लोकोक्तः। लेग्वः। अग्वण्डमण्डल इत्यत्र यथा हृदय इति भगवत्पक्षे मूले व्योग्नि हृदया. १०-१७-४४ काशे उडगणैर्यदुभिरित्यर्थः ॥ ४४ ॥ आश्लिष्येत्यत्र समं शीतमिति पक्षद्वयभेदेनोभयत्रापि बहुव्रीहिरुक्तः, प्रथमपक्षे लेग्वः। द्वितीयविशेषणे बहुबीहिः,आयं विगेयं, द्वितीयपक्षे विपरीतमितिज्ञेय, १०-१७-४०-४६ सर्वगुणमपीति यद्यप्येतादृशस्तथापि जना एव तापं जहुर्न तु गोप्य इत्यर्थः, कृष्णाश्लेपोपीति कृष्णकृत आश्लेप इत्यर्थः, पूर्व भक्तकृत उक्तः, हरणेति आश्लेपे चित्तं स्वस्थाने एव तिष्ठेदिति हरणं नोक्तं स्यादित्यर्थः ॥४५||गाव इत्यत्र अभि- व्यञ्जकमिति ऋतुकालाभिव्यञ्जकरजोदर्शनं नैमित्तिकं पित्तायुद्रेकजं नारीणामेव न तत्र शरनियम इत्यर्थः ॥४६॥ आश्लिप्य समशीतोष्णमित्यस्य व्याख्याने आश्लेपोपि न कृत इति प्रसून- योजना। वनमारुतमाश्लिष्य जनास्तापं जहुरित्युक्त्या तापत्यागे मारुताश्लेष- १०-१७-४५ कारणमितिसिद्धं, अग्रे गोप्यो नेत्युक्तं गोपिकानां तापस्तिष्ठत्येव, अतो मायते तापत्यागे कारणीभूतवनमारुताश्लेपोपि ब्रजरत्नवमिन कृत इत्यर्थः,युक्तं चैतन् , भगवद्विरहव्याकुलानां मारुतालपे दुश्महखेदजननात् तद्धीत्या न कृत इत्यर्थः, अत एव विरहिणा केनचिद् गीतं “चन्दनं चन्द्रिकामोदो गन्धवाहश्च दक्षिणः सेयमग्निमयी सृष्टिः शीता किल परान् प्रती"ति, सामान्यनिषेधादित्यादि “गोप्यो ने"त्यनेन मामान्य- निषेधात् तापत्यागनिषेधयत् कृष्णाश्लेपनिपेघोप्यायात्ति,अत उक्तं कृष्णा लेपोप्यनेनैव निषिद्ध इति ॥४५॥ उदहष्यन् वारिजानीत्यस्य च्याख्यायां कुमुत्कुमुदं तु चन्द्रमसा विना काले. योजना। नेति इह कुमुदशब्दः प्रथमान्तः, विनेति विगन्दा कालवाची तृतीयान्तः, १०-१७-४७ तथा च कुमुदनाम कुमुदं तु कालरूपेण चन्द्रमसा उदहप्यदित्ययों भवति । २.

·" लेखा। श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि कुमुदं विना वेति असिन् पक्षे कुमुदशब्दो द्वितीयान्तः, तथा च पारिजानि उदहन्यन् कुमुदिना कुमुदविनेत्यर्थः, वारिजत्वेपि कुमुदस्य सूर्योदये हो नाभूत् ॥४७॥ बभौ भरित्यत्र हरेः कलाभ्यामित्यन्वयममिप्रेत्य पक्षान्तरमाहुः भारहरणेति तदा हरेः सङ्कर्षणवेत्यर्थः, असिन् पक्षे नितरामित्यस्वार्थमाहुः नितरा- १०-१७-४८ मिति, सत्सिदैवेति "पकसस्यात्ये" त्यनेन सत्कला सिद्धवस्खलिन् चिदानन्दसम्पच्या नितरां बभावित्यर्थः ॥१८|| पुरग्राम इत्यस विवृतौ सत्सिद्वैवेति कलाभ्या"मिति द्विवचनेन कलाद्वयनिर्देशात् योजना। कलाभ्यां चिदानन्दाभ्यां हरेः सम्बन्धिनी भूर्वभौ, तथा च सच्चि- १०-१७-४८ दानन्दरूपासु तिस्पु कलासु द्वयोः कलयोरधुना प्राकव्यं, सद्रूपा कला तु सिद्धैव सर्बदा विद्यमानत्वात् , सर्दशः सर्वदा स्फटोस्ति, चिदानन्दयोस्तिरोमावः, तावपि लीला कर्तुमुद्यतयोधरणसम्बन्धादधुना प्रकटीभूतावित्यों भवति, अत्र श्लोके हरे कलाभ्यां भूर्यभावित्युक्ते रामकृष्णयोः कलात्वमायाति, तच्च "कृष्णस्तु भगवान् स्वयं" "वसुदेवगृहे साक्षाद् भगवान् पुरुषः पर" इत्यादिवचःसहर्याधितमस्त्यतः केचिदत्रैव मूल- ग्रन्थं लापयन्ति कलाभ्यामित्यत्र कलाम्यामितिपदद्वयं कृत्वा कलेति प्रथमान्तं व्याख्याय आभ्यामितिकृतीयाद्विवचनं व्याचक्षते, तथा च आभ्यां रामकृष्णाभ्यां हरेः कला भू. र्यभावित्यों भवति, "श्रिया पुष्ट्या गिरा कान्त्या कीर्त्या तुष्ट्येलयोर्जये"तिदशमस्कन्धी- यानमगवदर्शनप्रसङ्गवाक्यादिलाशब्दवाच्याया भुवः शक्तिरूपत्वात् कलारूपत्वं, अतः कलारूपा भूः आभ्यां रामकृष्णाभ्यां वभाविति सम्यगेव ॥१८॥ यणिमुनीत्यत्र लौफिकोपकारीति उपकायें नृप पूर्वमुक्तौ वणिमुनी लौकिक चैदिकं चोपकार क्रमेण कुरुत इत्यर्थः, पुनः काल इति दैनंदिनाः प्रलपाः १०-१७-४९ प्रतिवमादिनं जायन्ते तादर्श प्रलये पुनः समागते इत्यर्थः, काल- प्राधान्पार्थमिति तत्तद्वस्तुसमावस्थापनपूर्वकं लीलाया रसशास्त्रसिद्धत्वाद् रसार्थमत्र तथा करणात् कालप्राधान्यस्थापनार्थमागतो भगवानतः कालो निरूप्यत उद्दीपकत्वेनेत्यर्थः, मलीटेति 'देहामिमान तापं मुकुन्दो अजयोपिता'मित्यादिना लीलापि सचितैवेतिमाव।। यणिमुनिनुपरलाना इत्यत्र उपकार्य पूर्यमुक्ताविति, उपकार्य इति सप्तमी, योजना। नृपविशेषणं, उपकायें नृपे वणिमुनी, लौकिकवैदिकोपकारफारौ १०-१७-४१. पूर्यमुक्तापित्यर्थः ।।१९। लेग्वः। इति सप्तदशोध्यायः।

·। लेखः। [१०-१८-०] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च। १५५ अष्टादशोध्यायः । अष्टादशेध्याये तद्गुणेप्विति भगवदासक्ता एव गुणासक्ता भवन्त्यतोत्र १०-१८-० गुणासक्या भगवदासक्ति पितेत्यर्थः । अष्टादशाध्याये कारिकासु तद्गुणेषु प्रसक्ता हीति, नन्वत्राष्टादशाध्याय योजना। गोपिकानामासक्तिनिरूप्यत इत्युक्तं तत् कथं सम्भवत्यासक्तेः स्फुटम- १०-१८-० कथनादित्याशक्य गुणासक्तिरुपकार्येण भगवदासक्तिरनुमीयत इत्याहुस्त- गुणेषु प्रसक्ता हि तदासक्ता भवन्ति हीति, हि यतस्तस्मिन् भगवति य आस- क्तात एव गुणासक्ता भवन्तीत्यतो गुणामक्या भगवदासक्तिप्यित इतिभावः, नन्यासकेरुद्योधस्तु कोकिलकूजनादिना भवति तव स्वयं भगवता किमर्थ कृत इत्याशक्य नात्रोद्योधनमात्रं भगवता कृतमपि तु सर्वापि सामग्री केवलं प्रभुणा कृतेत्यामच्युद्योघोपि हरिणा कृत इत्याहुरासक्तिः प्रेमपूर्ववेत्यारम्य न केनचिदित्यन्तेन,आसक्तेःपूर्वावस्था प्रेम,तदपि प्रभुणैव स्वसिन् ब्रजभक्तानां कृतं प्रमाणमकरणे,ततोसिन् प्रमेयमकरण आसक्तिः कृता, ततो वेणुकूजनेन तदुयोधोपि हरिणैव कृत इति युक्तमेव, यतोडीकारेणैव प्रमुः मवं साधयति, तथा च साधनानि स्वयमेव सम्पाद्य फलं प्रयच्छतीति पुष्टिमार्गे प्रभुप्राप्तौ प्रभुरेव साधनम् , "यमेवैप वृणुते तेन लम्य" इतिश्रुतेः, विद्यान्ते वर्ण्यत इति "विद्ययामृतमश्नुत" इतिश्रुतेर्विद्यां विना न भगवत्माप्तिस्ततोत्र प्रजजनेष्वपि सा निरूपणीयानो “यहाँपीडे" त्यन्तश्लोकपञ्चकमत्यया पञ्चपर्वा विद्या सिद्धेति ज्ञायते,एवं पञ्च- पर्यात्मकविद्यासिद्धौ गुणवर्णनलक्षणा भगवत्प्राप्तिरभूदितिभावः, विद्यायाः पञ्च पर्वाणि, "वैराग्यं मापयोगौ च तपो भक्तिथ केशव पञ्चपर्वेति विद्येयं यया विद्वान् हरि विगे"- दितिवाक्यात् इदं त्वयधेयम् , लीलास्थजीवानां विद्याप्पलौकिकी, सा पोपसुन्दरीणामपि सम्पन्ना, तथा हि मगपदतिरिक्तेपु रागाभावो वैराग्यम् , रसात्मकत्वेन पुरुषोत्तमनानं साह्यम् , चिसय भगवदेकपरत्वं योगः, भगवद्विरहे परमष्लेशानुमवस्तपः, मुच्यन्तपुम- फासारहिता भगवदासक्तिभक्तिरिति पञ्चपर्वा पुष्टिमार्गीयविद्या ब्रजसुन्दरीणां सिद्धा, तत्र पभममासक्तिरूपं पर्व, तदत्राध्यापार्यत्वेन निरूपित "मष्टादश गोपिकानामामक्ति- बीते स्फुटे" त्यनेन. कालाधिक इति “अक्षण्वता"मित्यादित्रयोदशसोनिरूप्यमाणो भगवान् कालातीत इति सूचयितुं कालस द्वादशात्मकत्वात् वदधिकत्रयोदशमल्यया काला- तीत मुच्यते, एवं सति कालातीतत्वे वत्र प्रयोदशश्लोकेषु निरूप्यमाणानां स्वरूपगुण- तीलादीनां नित्यत्वं सिद्धमेव, पुरुषोत्तम इति पुग्पस द्वादशाहत्त्वात् तदधिकत्रयोदग- सह्याप्रयोदशश्लोकेषु प्रतिपायस पुरुषोत्तमत्वं सूच्यत इतिमाः । 1 प्रतियोपि। " ·श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि अष्टादशाध्यायारम्मे सार्धचतस्रः कारिकाः अष्टादशेति का० १७१४-१७५३ । कारिकार्थः। वर्ण्यवर्णकभेदेनेति 'वर्ण्य वर्णनीयं रात्रिचरित्रं वर्णका वर्णनकारी १०-१८-० गोपाः, तत्र दिवाचरित्रं स्वामिन्यश्चेति भेद' इति विवृतं टिप्पण्यां, प्रवेश इति प्रथमश्लोकोक्तो धृन्दावनप्रवेशः द्वितीय श्लोकोक्तं वेणुकूजनं रूपयोधनं च तासामासत्त्युबोधनाय निरूपिते, नन्वत्राध्याये भगवद्गुणासक्तिरेव स्फुटा न तु भगव- दासक्तिरित्याशझ्याहुस्तद्गुणेवित्यादि, भगवद्गुणासक्तिलक्षणकार्येण भगवदासक्तिरन- मीयत इत्यर्थः, भगवद्विषयकप्रेमोद्योधकयोरलौकिकत्वं बोधयितुं भगवत्कृतत्वमाहुः प्रेमापि हरिणा कृतं उद्बोधकं च हरिणेति, फलितमाहुरासत्तया वर्णनमिति, आसक्तौ सत्यामपि यायद् भगवान स्वयं न ज्ञापयति तावत् स्वरूपगुणलीला न ज्ञातुं शक्यन्ते यतः तसा तोरेकेन श्लोकेन "पापीड"मित्यनेन गानोपक्रमान्ते विद्यारूपं सपरिकरं ब्रह्मस्वरूपज्ञानं स्फुटं यथा भवति तथा वर्ण्यते इत्यर्थः,यद्वा श्लोकपञ्चकानन्तरं गानारम्भोक्ति- व्यञ्जितमर्थमाहुर्विद्यान्त इति, विद्याया अन्त इत्यर्थः, सा हि पञ्चपर्वात्मिका, तथा च गानारम्भोक्तेः पूर्वश्लोकेषु विद्यासमानसङ्ख्योच्या तेपु श्लोकेषु विद्यात्वं लक्ष्यते, 'तथा च ब्रह्मविद्यातोप्याधिक्यं विद्याया अपि गुणवर्णनं फलमिति ज्ञाप्यत इत्याशय' इति विवृतं टिप्प ण्यां, तन्त्र प्रथमव्याख्यानपक्षे कारिकायोजना यस्माद्धेतोर्वर्णनं “तद् वर्णयितुमारब्धा" इति श्लोकारब्धं वर्णनमामत्तया केवलया न तु विद्यासहितया तस्माद्धेतीविद्या ब्रह्मस्वरूप- ज्ञान,अन्ते 'तद् वर्णयितुमारब्धा' इतिश्लोकोक्तगानोपक्रमान्ते वर्ण्यते "बर्दापीडे"त्येकेन लोकेन वर्ण्यत इति, द्वितीयव्याख्याने तु वर्णनं "अक्षण्वतां फल"मिदमितिश्लोकोक्तं यवर्णनं तद् यस्माद्धेतोरासक्तया क्रियमाणं फलरूपमेव न तु साधनरूपं तसाव्रतोर्विः धान्ते श्लोकपञ्चकात्मकविद्याया अन्ते वर्ण्यन इति, त्रयोदशश्लोकसares- लाधिक इत्यादिना,अत्र वर्ण्यमानो हरि- पुरुषाच उत्तमः पुरुषोचम उच्यते इति ५५ प्रयादशविधालीला उक्ताः। इत्यंशरदित्यत्र आधिदैविकेति यत्रागत्य देया मिलिताः स्वस्वकृतं १०-१८-१ कार्य नपनभ्रुवादिमिनिवेदितयन्तस्तावत्पर्यन्तमित्यर्थः ॥ १ ॥ योजना। इत्थं शरदित्य आधिदैविकपर्यन्तमिति आधिदैविकगब्दोत्र १०-१८-१ परोक्षवादरीत्या निाआदिप्रदेशवाचकः ||१|| फुसुमितेत्यत्र सरस इति यतः गृहारात्मा रमः स अतो मघोर्वमन्नस्साधिपति- लेवा। रित्यर्थः, फ्रियाज्ञानेनि मियामक्तिरूपा गोपाः अन्तरङ्गकार्याध तत्र १०-१८-२ तप फ्रियामक्तेः म्यापितत्यान् शानशक्तिरूपो पला प्रतिबन्धकनिश्पर्य तय लीलामानस्य म्यापितन्या ,अन्यत्र क्रियाशक्तिम्यापनेप्यन्तरङ्गलीलायां तयाधिकारा- लेखः। . , ·" . - [१०-१८-०] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । १५७ भागाज्ज्ञानमात्रस्थापन मितिभायः, सामय्यभावादिति नायकस्य सरसत्वाभावे रतिर्न सम्पद्यत इत्यर्थः, त्रिविधानिति मरित्सरोमहीधस्थानित्यर्थः, शृङ्गारार्थमिति शृगारो रतिः प्रेमेतियावत् तदुबोधनार्थमित्यर्थः,मधुपतिपदतात्पर्यार्थोयम् , 'यहाँपीडे'तिश्लोको- तयावद्गुणलीलाविशिष्टस्वरूपानुभावकं न भवतीति केवलपदमेरकारच, उद्बोधनमु- तवेति इत्याहेत्यनेनैतस्य ममानकर्तृत्वम् ,उबुद्धकामा इति कामोमिलापो रतिः प्रेमेति- यात् , प्रेमगोयुद्धं सदासक्तिपदवाच्यं भवति, तथा चोवुद्धकामा आसक्तिमत्य इत्यर्थः, एतेन कूजनेन वनस्थानां शृङ्गारोबोधनं मुग्यं रजस्थानाञ्च प्रामनिकं सम्पादि- तवानित्यर्थः, भगवदुद्वोधार्थमिति 'अन्तःप्रविष्टो भगवान्' इत्यत्रेच हृदिस्थितस्य वर्ण- नेन बहिरुद्योधनार्थमित्यर्थः ॥२॥ कुसुमितेत्यत्र कुसुमिता ये वनराजयस्ताभिरिति इह ये वनराजय इति- योजना। पुल्लिङ्गमुच्चा ताभिरिति स्त्रीलिङ्ग निर्देशाद् मनस्थितवृक्षादीनां स्त्रीभाववर्ष 10-10-. घनितम् , तेन चिद्रूपता युक्ता, मधुपतिरवगाह्येत्या मधुपतिर्गाश्चा- रयन्निति इह मधुशब्दो यादवजातिपरत्वेन कैश्विद् व्यारयातः, तथा सति तात्पर्य- शून्यत्वं स्यादतस्तात्पर्यविगेपलाभाय मधुपतिपदं प्रकारान्तरेण व्याचक्षने वसन्ताधि- पतिः सरसः शृगारात्मेति, क्रियाज्ञानशक्तिमहित इति “यः मन्नः मर्वशक्ति"- रितिश्रुतेः परब्रह्मणः क्रियाशक्तिज्ञानशक्तिमाहित्यं सर्वदापेक्षितम् , तदन क्रियाशक्तिरूपा गोपास्तोचारणादिक्रिया सम्पाद्यते, अत एव "प्रेमप्रवृद्धमुदित" इत्यस्य सुबोधिन्यां वक्ष्यते "गोपैर्गोचारण"मिति, बानशक्तिम्पो श्रीपलदेवम्तेन लीलामतिपन्धकीभूतानां दैत्यानां मायिकरत्माटिरूपान्डादिनानां यथार्थनानं तन्मारणं भक्त "रक्षा" च, तदैतन "प्रेमप्रवृद्धमुदित" इत्यस्य विवृतौ नापते “यलमद्रेण रमे"ति, फलमकरणेपि वक्ष्यते "यथा प्रमाणे रक्षाया च बलभद्रोपयोग" इति, एवं प्रतिमन्धनित्तौ भक्तः सद्द भगवान् सन्द फ्रीडनि, परमुभयशक्तिमाहित्यमपोजनं यम , देवनोद्योघनायेनि देवता गन्दनार मरित्मरोग्रमहीधनिस्टनिंन्यो प्रजमुन्दयों नेयाः ॥ तद् व्रजनिय इत्या स्मरोपीति स्मरस्य लीलोपयोगित्वेन देवत्यादित्यर्थः, प्लेया। मगेयो हन्वन्तरमायाहुम्हीपनि, मूले काश्चित्पदप्मचिन विभाग- १०-१८-३ माटुम्नन्मध्य इति पुनगिनि गीनपणानन्तामित्यर्थः, भगवत्ममिति महितानां बतानमेन, अन्यामा गीतश्रपपानन्नरमन्तःस्थित भगवत्सङ्गप्राप्तिरितिभा । तासामपीति मूरिंतानां ममुगयार्थमपिसन्दः ॥ ३ ॥ मद् ब्रजनिय इत्यस्यामाम भगवयोधार्थमिति यया भगवना वेशनादन नज- ·. १५८ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि योजना। स्त्रिय उद्बोधिता एवं व्रजस्त्रीमिरपि गुणगानेन भगवानुवोधनीयः, उभ- १०-१८-३ यत्र शब्दस्ययोबोधकत्वम् , उद्योधनं नामोद्योधकाभीष्टकार्यपरतया स्थापनम् , तद् व्रजस्त्रिय इत्यस्य विवरणे एवं स्मरोपीति यथा सर्वे देवा लीलोपयो. गिनो ब्रजसीमन्तिनीप्रभृतय उत्थिताः स्वस्वसेवासमयमवधार्य सावधाना जाता एवमाधि- दैविकः मरोपि लीलासामग्रीमध्यपातित्वादुत्थितो ब्रजभक्तानां मानापनोदनादि- कार्यार्थ तन्मनसामौत्कण्ठ्यादिसम्पादनेन खसेवासमये सावधानोभूदित्यर्थः, तन्मध्ये काश्चन स्मरेण मूर्छिता एवेति मूले काश्चिदितिपदद्वयोक्या वेणुनादश्रवणकर्मप्यपि श्रवणानन्तरमनुवर्णनं कामिश्विदेव कृतं न तु सर्वामिरिति ज्ञापितम् , वर्णनाकरणे कारण- माहुः स्मरेण मूञ्छिता एवेति, तत्र कासाश्चिन् मूर्छान जाता तत्र किं कारणमित्याहुः काश्वित् पुनः कृपया भगवत्सझं प्राप्येति, तथा च कृपाविशेप एव मूर्छाभावे भगव- सङ्गे च कारणमित्यर्थः, सङ्गोत्रान्तरो ज्ञेयः, तासामपि पुनः कामोदुबोध इति वर्ण- नार्थ कृतेन कृष्णचेष्टितमरणेन जातो यः कामोद्योधस्तसिन् मति वर्णनाशक्तिर्जातेत्यर्थः, पूर्व वेणुकूजनवेणुगीताम्यां मरोदयो जातः कृष्णचेष्टितस्मरणेन च विशेषतो जात इति शापयितुं पुनःपदं सुबोधिन्यामुक्तम् , अवर्णयन् वर्णितवत्य इति, "अक्षण्वता"मित्यादि- प्रयोदशमिः लोकरित्यर्थः,अत एवाक्षिण्वता"मित्यस्याभासेनुवर्णनमेवाहेत्युक्तम् ,इदमन्त्र बोध्यम् , "अन्ववर्णय"नित्यनेन ब्रजसुन्दरीकर्तृक "मक्षण्वता"मित्यादिप्रयोदशश्लोकोक्तं वर्णनमुक्तं श्रीगुकेन, ततः कथमवर्णयन्नितिप्रकारजिज्ञासायों "तद् वर्णयितुमारब्धा" इत्यनेनारम्मदशापां सरयेगकृतः प्रतिपन्ध उक्तस्ततो भगवता तासां गुणवर्णनशक्तिसम्पा. दनार्थ "नटवरे"तिपदद्वयवान्यं विप्रयोगसंयोगरमात्मकं धृतपर्दापीडत्वेनोबुद्धरसस्वरूपं कार्णिकारस्थापनेनोलितरसमावं पीताम्बरधारणेन गुप्ततया सम्पादितरसताकं वैजयन्ती- मालापनमालोमयवैशिष्ट्येन शृङ्गाररसोपयोगियाबद्रससम्बन्धिययोद्योतक सुधाज्ञापितस्वीय भोग्यत्ययचितं स्त्रीमा स्त्रीमावरचितभक्तपरतन्त्रताकं शुद्ध पुष्टिमार्गीयरसस्वरूपं वेणुपेण पोधितवान , तदा श्रोत्रद्वारा नादप्रवेश नादान्ततिगुधासम्बन्धात् पूर्वोक्तप्रकारकं स्वरूपं श्रोत्रीणां देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणजीवेषु पूर्णमाविरभूत , तदेतद् "पापीड"मितिश्लोक श्रीकन वर्णितम् , "वृन्दारण्य प्रापिग"दित्युच्या प्रजमुन्दरीणां हृदयपि प्रवेगकथना- देतामा हृदयस्य पृन्दावनरूपत्वाद् "पृन्दावनं ससि भुव"इत्यस्य सुपोधिन्यां तथा वक्ष्य माणस्याउ, एवं मुधासंचलितनादद्वारा म्यरूपस्य हृदयप्रया सुधाधिक्या गलनरूप- यर्णनमभूत् , गदेत"दिति येणुग्वं राज"नितिश्लोकन शुकेनोक्तम्, तथा च सिद्धमेतत् , मगगीभ्योन्यवर्णय"मित्यनेन उद्देशत उत्तस्य अनुवर्णनस्य प्रकारजिनामायां "तद् वर्ण.. . भानयनाटि.

·लेकिन " . [१०-१८-४] लेखा, योजना, कारिकार्थश्च । १५९ यितुमारब्धा" इत्यनेन वर्णनारम्मे प्रतिवन्धमुच्या "बर्दापीड"मित्यनेन प्रतिबन्धाभाव- पूर्वकं वर्णनशक्तिहेतुमुक्त्वे "तिवेणुरव" मित्यनेनानुवर्णनं समर्थितमिति सर्व सुस्थम् ।।३।। तद् वर्णयितुमित्यत्र स्वानुभूतमिति खामिलीलाखनुभूतमित्यर्थः, वेणुगीतश्चेति तामिीलाः कुर्वद् वेणी गीतं स्वरूपमित्यर्थः, कार्यत इत्यादि कार्य १०-२८-४ देवतानांशृङ्गारोबोधः, कारणं भगवतो भावोद्योधः,फलं तत्र तत्र लीला, स्वरूपं तत्तत्सङ्केतबोधनमितिज्ञेयम् , (स्वरूपानन्दस्थापनम् खरूपं विवृतावयवत्वादीति बेयम् ),स्मरणजातेनेति स्मरणपदेन व्यापारः, स्मरपदेन तजन्या स्मृतिरितिमेदः॥४॥ तद् वर्णयितुमारब्धा इत्यस्य विवरणे कार्यतः कारणतः स्वरूपतः फलत- योजना। श्चेति वेणुगीतस्य चतुर्धा वर्णनम् , तत्र यद्यपि वर्णनारम्भे प्रतिवन्धोभूद १०-१८-४ तथापि प्रतिबन्धनिवृत्तौ चतुर्धा वर्णनं जातमेव, तत्र वेणुगीतस्य कार्यतो निरूपणं "वृन्दावनं सखि भुव" इत्यादिश्लोकेषु, कारणतो निरूपण"मक्षण्वता" मिति- श्लोके, वेणुगीतकारणस्य भगवन्मुखस्वरूपस्य निरूपणा , खरूपतो निरूपणं "गोप्यः कियाचरदय"मितिश्लोके, फलतो निरूपणं "गागोपकै"रितिश्लोके, स्वरूपं नादेनु- भूयमान एवानुभूतं भवति न तु पृथगिति गानकर्तृणां दूरस्थत्वेन भगवद्वियुक्त- त्वान्नादद्वारैव स्वरूपानुभव इत्यर्थः ॥४॥ पॉपीडमित्यत्र पूर्वोत्तरेति पूर्व-श्लोकार्थे वर्णनाशक्तायुचर श्लोकार्थे वर्णने वा वृन्दा- रण्यप्रवेशस्य हेतुत्वं नास्त्यतो मध्येयं श्लोकोनन्वित इत्यर्थः, कर्मोक्तमिति 1०-१८-५ प्रवेशानन्तरं भगवता कृतं कर्म किञ्चिन्नोक्तमित्यर्थः, चुकूजेति पूर्वमुक्तं न तु जगावित्यतो 'वेणुगीतमाथुत्यैतिकथनमनुपपन्नमित्याशयावृत्तिः कृतेति नेयम् , 'तत्कू- जितमाथुत्ये'त्यनेन पूर्वोक्तजितानुवादः,तदनन्तरं 'वेणुगीतमाश्रुत्यै'त्यनेन द्वितीया गान- क्रियाक्षिप्यते, तथा च तत्पूजितमाधुत्य ततो वेणुगीतमाथुत्यत्यन्वयः, स्मरोदयमिति उमयोविशेषणम् , तत्पदयान्यजितस्य वेणुगीतस्य च पूर्वत्र स्मरोदयः प्रामनिको द्वितीय उद्देश्य इतिविभागः, जितगीतयोर्मेदं विवृण्वन्ति गीतं हीति, स्मरन्त्य इति कश्चित्काल- माविर्भूप तिरोहितोऽतः सरणमित्यर्थः, म्वरूपानुभव इति गन्द इतिगेपः, तदनन्तरं तस्य सरणमित्यर्थः, तन इति लीलाविशिष्टखरूपानुमवानन्तरमित्यर्थः, नदिनेति ताश वरूपं विनत्यर्थः, स्मरोदयमेवेति स्मरणसिक्ष्यर्थ शान्द एवानुमयः कारितो न खनु- भावने तात्पर्यमित्यया,सर्वात्मनेति मागेनत्ययः, सन्द्रियेति आन्तररमणे इन्द्रियादि- वेवाविर्मावो न तु देहे इतिभावः, पूर्व हयेवाविर्मार उक्तः अधुना इन्द्रियादिप्वपीतिविशेषः, पूर्ववत् केवलमिति पूर्वत्र श्रवणं स्वस्व नेन ददि सम्पानुभवः, अधुना त्वयंविशिष्टस 1 एलिमार एक बने । लेखः। " - . , ·" " " १६० श्रीदशमस्कन्धसुघोधिन्युपरि श्रवणं तेन श्रोत्रेन्द्रियेपि तदाविर्भावः,तथा च गीतं हि स्पष्टार्थकं इत्यत्र स्पष्टोर्थो यसादिति पञ्चमीबहुबीहिडेय,वर्णयितुमशक्यमिति इन्द्रियादिपु पूर्णाविर्भाव विनेतिशेपः, तथा- त्वज्ञापनायेति तादृशस्वरूपे वर्णनाशक्तरुचितत्वज्ञापनायेत्यर्थः, शुकस्य त्वेतल्लीलास्थत्वा- भावात् वर्णनंसम्भवत्येव, भावोद्दीपकत्वैति स्मरोदयपदसार्थोनेनानूदितः,मात्रपदेन 'यहाँपीडे'तिश्लोकोक्त इन्द्रियादिषु स्वरूपाविर्भावो व्यावर्तितः, कूजनपदेनान गीतमपि ज्ञेयम् , तस्यापि सरोदयत्योक्ता, स्मरवेगज इति सरकृतचिचचाञ्चल्यजनितचित्रविक्षेप इत्यर्थः, स्मरवेगे चेति स्मरकृतचित्तचाञ्चल्य इत्यर्थः, व्याख्याने अग्रिमेति मुखेषु भगवद्भोग्यसुधाभोगयोग्यतासिद्ध्यर्थमित्यर्थः, नादेनुभूयमान इति इदं 'विनद्वेणो रन्धान पूरय'नितिसममिव्याहारादेतस्य नादे पूरणमुक्तमिति ज्ञेयम्, तदानुभव एव न सरणमतः स्मरवेगाभाव इतिभावः, स्मरपदस्य कामवाचकत्वे तदापि तद्वेगः स्यादता सरणवाचकत्वं व्युत्पादितम् , न पृथगिति पृथगनुभवे बाह्यरमणमेव स्यादितिभावः,साक्षा- भोग इति न त्वंशावतारेष्विव सत्त्वव्यवधानेनेत्यर्थः, अत एव हिशब्दा, अन्यथेति योग्यतां विनय मोग इत्यर्थः, एतदगीकारेणेति गोपिकाङ्गीकारणेत्यर्थः, "विक्रीडितं अजवधूमि'रितिवाक्यादितिभावः, एवं सतीति स्मरणाभावे सतीत्यर्थः, पूर्वोक्तो नादः मरोदयोयमनुभावक इति निर्गलितो विभेदः, वाक्यार्थ इति अग्रे वर्णनीयो रूपलीला- सहितो वैणुरवोत्र वाक्यार्थ इत्यर्थः, वृन्दारण्यप्रवेशस्याद्यश्लोकेन प्राप्तत्वादन तदनुवादे- नायमेव वाक्यार्थ इतिभावः, प्रकारविशेपश्चेति वर्णितः स्यादितिशेषः, नादस्य रूप- क्रीडयोय याच्यवाचकमावसम्बन्धः, नादे वाच्यतासम्बन्धेनैतदुभयं वर्तत इत्यनयो. रन्योन्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धः, नादन सह रूपक्रीडयोरप्यनुभवकथनात् त्रयाणामपि सामानाधिकरण्यं च वेण्वाधारत्वमित्यर्थः, स्वरूपगुणलीला इति अग्रे वेणोः पोटा वर्णनीयत्वात् तेन गुणा उक्ता इति जयम् चतदिति भूपणा धारणमैतत्सूचनार्थ च धारण- मिनि ममुचयार्थश्वकारः, आभासे तथात्वज्ञापनायेन्युक्तमुपसंहरन्त्यतो युक्तैवेति,एता- शस्य सर्वागनानुभवाभावेनुभूपाया विद्यमानत्वावर्णनागक्तियुक्तवेत्यर्थः, विभ्रदित्यस्य यहिःप्रकटं कुर्वमित्यर्थः, प्राकव्यस्य विभ्रत्पदार्थत्वं विशदयन्ति यथेति, पात्रभरणेन कारणेन कार्य रमदानमनुमीयन तथान वपुःमाफय्येन कारणेन भक्तम्यो रमदानं कार्यमनुमीयते नया न रमदानकारणन्वधर्ममाम्येन प्राकटयं भरणपदार्थ इत्यर्थः, पात्रस्थानीयो धर्मिरूपो भगवान् , तन्स्यरसस्थानीयस्तामु स्थापनीयो धर्मरूपः (भायात्मकमगादूपः 'स्त्रीमावो गू' इनि वक्ष्यमाण:) आनन्दः, भरणस्थानीयं धर्मिस्पस्य वपुःप्राकट्यम् , दृष्टान्तं धारणस भरण. पदार्थत्वात् कमिन्नत्यं कर्मणा, दाष्ट्रान्तिक प्राकट्यस भरणपदार्थत्वात् तदात्मानं ख. यमारने तिबन् म्यापसव कर्मत्यं कर्तृत्वनि, पूर्व हृय पाकव्यं तेन वर्णनाशक्तिरुक्ता, " .

·. [१०-१८-५] लेखः, योजना, कारिकार्यश्च । अधुनेन्द्रियप्राणान्ताकरणजीवेषु प्राकट्यमिति विनत्पदेनोक्तमितिभावः,श्रोत्रे इति संयोगे प्रियावचनश्रवणेन विप्रयोगे तद्गुणश्रवणेन चोभयविधशृङ्गारानुभावके इत्यर्थः, तयोरिति राङ्गारानुभावके तद्बोधकस्थापनेन भगवतो रसोबोधात् पूर्व निरूपितः स्वरूपात्मको रस उच्छलितोवयव विकारादिरूपो भवतीत्यर्थः, तादृशस्त्विति आलम्बनरूप इत्यर्थः, कटाक्षाद्यनुभावरूपस्त्वगुप्तोपि तथेति तद्व्यावृत्यर्थ तुशब्दः, गुप्त एवेति प्रकटस्तु रसाभास- जनकत्वेन रसपोपको भवेदपि न तु रसत्वमापयेतेत्येवकारः, पीताम्बरं कटिस्थं ज्ञेयम् , उद्बुद्धे रस इति ज्ञाते इतिशेषः, तथाज्ञाने समयविशेषे तथा जातत्वादधुनापि रसत्य- साधकं वासोविगणय्य तमेवालम्बनं रसाभासं वर्णयेयुर्न तु श्लोकद्वयेन रसद्वयमित्यर्थः, माया हीति हिशब्देन सम्मतिः, धने मदजनकत्वस्य शास्त्रसिद्धत्वात् तत्सादृश्यकथनेन स्पेपि पीते मदजनकत्वं सूचितम् , तेन सम्यगवलोकनाभावः सूचित इत्यर्थः, आच्छसं रसमिति आलम्बनमित्यर्थः, उद्घाटयेयुरिति जानीयुरित्यर्थः, नादद्वारा पीताम्बरा- नुभवे भगवदिच्छया तादृशो मदः समजनि येन तदन्तःस्थितालम्पनादिविचारो न जात इति निर्गलितोर्थः, कीर्तिमयीमिति मूले मालापदेन वनमाला ज्ञेया, तथा च वैजयन्ती वनमालाञ्च विभ्रदित्यर्थः, वैजयन्त्याः कीर्तिरूपत्वं योगेन व्युत्पादयन्ति वै निश्चये- नेति, सप्तेति नादे गुणसहितस्वरूपस्थापनं मयातात्पर्येणापि ज्ञाप्यत इत्याशयः, मूले सुधपेत्येकवचने प्रसङ्गेनान्ययोरपि स्वरूपं निरूपणीयमतजैविध्यं विवृण्वन्ति सुधेति, हीव्यन्तीति देवास्तद्भोग्या सरिदादिपु स्थापिता मुख्यांशभूतेत्यर्थः, मुख्यलीलायां भग- बतो भोग्या भगवल्लोभतल्लोमस्थितेत्यर्थः, सर्वैरपि साक्षादभोग्या परम्परया नादमार्गेणैव भोग्येत्यर्थः, तत्रेति त्रैविध्ये इत्यर्थः, अधरो हि लोभात्मकत्वाद्यथायोग्यं विविच्य सर्वे- भ्यो ददाति, अतस्वैविध्यमित्यर्थः, ननु सर्वाभोग्याया अप्यधरे एव विद्यमानत्वात् लीलायां कुतो न तद्भोग इत्यत आहुः तस्या इति, वर्णनात् पूर्व तु अयोग्यतेव, तदनन्तरं तु सा पूर्व वर्णनायां मुखे समागतेति गमनागमने तस्याः प्राधान्यात मुखं तदुन्छिष्टं तच्छेपभूतं जातमतः साक्षात् तादृशेन मुखेन तस्या अनुभवो न भवतीत्यर्थः, नादद्वारानुभवस्तु परम्प- रयेतिभावः, (मुखद्वाराऽभोगे हेतुमाहुस्तस्या इति, उत्तरदलात्मकखरूपं श्रोत्रद्वारा हदि प्रविष्टं सदनुभूतं भवति, ततो वर्णने मुखद्वारा निर्गच्छतीति रसमदित्यर्थः, उच्छिष्टेनेति वतो निर्गमनादुछिएं मुखं तेनेत्यर्थः, अन्यमुखतो निर्गतस्य श्रवणेपि तन्मुखस्य परम्परया हेतुत्वम् , साक्षात्करणत्यन्तु खश्रोत्रयोरेवेति साक्षादित्युक्तम् , अत इति सोत्तरदलात्मिका श्रोनपेयैव, मुखद्वारा पाने पूर्वदलत्यमेव स्यादितिमानः, अत एव न सम्भवतीत्युक्त- मेवकारचात्रोक्तः), वेणौ स्थापने भगवतस्तात्पर्यमाहुः सा हीति, सर्वाभोग्या देवभोग्या । त्यधिकमेकस्मिनाई। - ·" श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि घेत्यर्थः, सर्वेपामिति भोग्यदेहेन्द्रियादीनां देवानाञ्चेत्यर्थः, आनन्दः एवेति द्रवीभूता सर्वाशसम्बन्धार्थ विरलाययया सर्वाशेन प्रकटा, आनन्दस्पैवेत्यर्थः, आनन्दसारेति आनन्दस्य भगवतोपि सारभूतेत्यर्थः, स्वत इति लोभस्थत्वात् स्वतो न कुत्रापि याति अतो भगवानेव योजितवानित्यर्थः, वेणुं वादयनित्येतावतैव चारितार्येपि मूले सुधा पूरणकर्तृत्वोक्तस्तापर्यमिदमिति ज्ञेयम् ,अमूर्तत्वादिति विरलावयवत्वादित्यर्थः, न हीति रन्ध्रस्तदन्तर्वी अवकाशस्तस्येप्सिततमत्वोच्या रन्ध्रद्वारा परम्परया वेणुस्पर्शसम्मवेपि साक्षात् तं न स्पृशतीत्यर्थः, स्वभोगयोग्यमिति स्वस्य भगवद्भोग्यसुधारूपं यत् स्वरूपं तत्कर्मकमोगयोग्यमित्यर्थः, यावचेति तत्रैव विशेषगोघनाय चकारा, निरोधः सिद्ध इति निबन्धे आसक्तेः प्रमेयप्रकरणसाध्यत्वोक्तेस्तद्रूपनिरोधसिद्धिः प्रकरणान्ते वक्तव्येत्याशयः, अत इति यतो यत्किश्चिदपि तद्रसप्रवेशं विना निरोधा- सिद्धिरत इत्यर्थः, देवानाहुगोपेप्वित्यादिना, एते त्रयो देवपदवाच्या इत्यर्थः,तत इति निरोधानन्तरं लीलाद्वयं पूर्वभावसम्पादनरूपं स्कन्धद्वयनोच्यते, फलं तु निरोध एवेति- मारः, अयमिति निरोधफलरूपो मुख्यो रसमोगः, एकोनविंशाध्यायोक्तवसनदानेन पूर्व ब्रह्मानन्दमावे जातेपि पुनः पञ्चविंशाध्यायोक्तब्रह्मानन्दमारे जाते तदनन्तरं शन्द- अझकृतपूर्वमावसम्पादनेनाघिदेवक्रीडायोग्ये पूर्वसिद्धप्रसादरूपशक्तिप्रवेशकृतस्त्रीत्वे पुन: सम्पन्ने सति सम्भवतीत्यर्थः, लक्ष्म्या इवेति लक्ष्मीहिं ब्रह्मानन्दरूपा सती नायिकारूपा, अत्रापि धर्मद्वयसम्पादनेन लक्ष्म्या साम्यसम्पादनाद्रसभोगेपि साम्यमिति- भावः, लक्ष्मीपदमत्र साक्षात्पुरुषोत्तमस्य स्वकीयारूपालम्बनपरं न खत्रत्यमुख्यापरं, टिप्पण्या तदंशानामित्यस 'महिप्यादीना'मितिव्याख्यानाद , एतासां पतित्वेन प्रार्थना तत्साम्यमेव वक्तव्यमिति तदाशयः, अत एव 'विवाहितान्यायेन रमणं भविष्यती'त्य- ग्रिमाध्याये यक्ष्यते, अत इति यतो लीलाद्वयं प्रत्यापत्तिरूपमतो निरोधो महत् वरूपात्मकं फलं यस तादृश इत्यर्थः, अतोत्रेति यतो निरोध एव महाफलस्तच फलं नीम्वेव सिद्धमतस्ता एव तामसप्रकरणान्ते तदन्तर्गतप्रमेयप्रकरणान्ते च निरूप्यन्त इत्यर्थः, अत इति यतो मगवत्कर्मकमोगरूपं स्त्रीणाम्माहात्म्यमत इत्यर्थः, न हीति पुरुषो मोन्यो न भवतीति तत्र भगवत्काईकमोगासम्भवादनुपदोक्तमर्यादया मगवत्कर्मकोपि मोगो न भवेदत एवामिकुमाराणामपि स्त्रीत्वमित्यर्थः, अन्योपभोग्य इति सीमोग्य- इत्यर्थः, इदं तृतीयस्कन्धनिपन्य विचारितम् , तत्सम्मतिसूचनाय हिशन्दा, स्वोपभोग्य पति पुरुपान्तरोपभोग्य इत्ययः, तोवं मुख्यरसभोगे मम्पन्ने ज्ञानोपदेशप्रयासः किमयं इत्याशयाः परमिति, अत एवेति यतोत्र सिप एव योग्याअत एवाधिदेवस मगयगः सम्बन्धिी प्रसादम्पा म्याधिदैविकरूपां यात्रियं प्रार्थयिष्यन्तीत्यर्थः, अत ·" . , [१०-१८-५] लेखा, योजना, कारिकार्थश्च । ति यतो मुख्यो रसो दित्सितोत इत्यर्थः, वृन्दारण्यप्रवेशेन खाच्छन्धं 'श्लिष्यति कामपी'- त्यादिप्रकारकं स्वस्य सम्पादितवानित्यर्थः, नन्विति जगति नायिकासु भक्तिर्भावोत्- चोघो न कारितोतः कथं तादृशी लीलेत्यर्थः, स्वपदेति तथाचिवदर्शनेन स्मृतपूर्वसम्भोगा उद्बुद्धभावा भविष्यन्तीति प्रत्यक्षेथः, परोक्षवादेन स्त्रिया अरण्यं वनं स्त्रीसद्यमित्यर्थः, स्त्रिया इति जात्यपेक्षयकवचनम् , तत्रावेशेन भगवत्कर्मकभोगकर्तृत्वरूपं स्वाछन्य भवतीतिभावः, पूर्व गोपवृन्दैः सह स्थितः पश्चात् तत्र प्राविशत्, खान्छन्यं मूले उप- सर्गस्यार्थ इति ज्ञेयम् , नन्विति जगतिस्त्रीसद्धे भक्तिर्भावोद्बोधो न कारित इति कथं कृतकार्यतेत्यर्थः, स्वपदेति खकर्तृकभोगे तासु विविधप्रकारेश्वरणस्थापनेन भावोद्योघं कारयित्वा स्वाच्छन्धं तत्कर्टकमोगरूपं सम्पादितवान् , चरणे नानाप्रकारचोधार्थ व्याख्याने खपदानामितिबहुवचनम् , तथा च 'गोपवृन्दैः सह स्थितः स नित्यन्तेन पूर्वस्थितिरुक्ता, पश्चात् खपदानां रमणं यत्र तादृशं तत्सद्धं कृत्वा तत्र प्रकर्पण स्वाच्छन्यसम्पिपादयिषया आविशत् खावेशेन तासु खान्छन्धं सम्पादितयानित्यर्थो ज्ञेयः, अत एव नायिकानां पुम्भावावेशे तथा भवतीति रसशास्त्रम् ,एतदाशयेनैव वृन्दारण्यप्रवेशस्य लीलावं पूर्वमुक्तम् , एवं पूर्णरसानुभवानन्तरं तामिर्गीतकीर्तिर्जात इति गानेन रसस्थैर्य निरूपितम् ,अवशिष्टेति वेणुनादेन प्रजस्थितासु सर्वामोग्यसुधानुभवरूपमोक्षस्थापनम् , गोपसाहित्येन तेपु दास्य- रूपधर्मस्थापनम् , वृन्दारण्यप्रवेशेन वनस्थितासु स्वाच्छन्द्यरूपकामस्थापनम् , स्वपद- रमणेन ताम्बुद्धभावरूपमक्तिस्थापनमवशिष्टोर्थः,गानरूपतत्स्थापनमपि तास्वैवेति वन- स्थितासु त्रयमुक्तम्, व्रजस्थितास्वेकम् , गोपेष्वेकम् , एवं विभागेन पुरुषार्थपञ्चकस्थापन क्षेयम् , असिन् श्लोके सर्वाभोग्यसुधापूरितत्वरूपवेणुरवस्वरूपनिरूपणं वाक्यार्थ इत्युपसंहारे बोधयन्ति स्त्रीभाव इति, स्त्रीणां हृदये नादद्वारा पूरितो भावः सुधारूपो गूढः सर्वा- मोग्यः पुष्टिमार्गेनुग्रहमार्गे तत्त्वमनारोपितं मुख्यं फलमितिरूपः कृष्णपदार्थः कृष्ण- खरूपं सर्वत्र किम्बहुना रमणेपि संवृत एव किन्तु कचिदेव स्थाने हृदयरूपे वेणुनादश्रवणे सति श्रोत्रद्वारा विकृतः प्रकट इत्यस्मिन् श्लोके निरूपितम्, सर्याभोग्यसुधारूपं मगव- स्वरूपं वेणुद्वारैव प्रकटमुक्तमित्यर्थः, अतो नादस्य मुख्यफलानुभावकत्वाद् रूपं वेणु- नादः क्रीडा चेति त्रयाणाम्मध्ये रूपं क्रीडा चेति सर्वमेवोपसर्जनीभूतं गौणामया- पेक्षया घेणुनाद एव मुख्य इतिहेतोखयानुभवेपि तद् द्वयं गौणं कृत्वा तं वेणुनादमेव मुख्यतया वर्णयितुमारेमिरे गोप्य इतिहेतोस्तद्वर्णनेनाभिरमणमाहेत्यर्थः ॥५॥ पाँपीडमित्यस्यामासे स्वयं वर्णयतीति शुको वर्णयतीत्यर्थः,तथात्वज्ञापनायेति - १ वानितिपरोक्षरीत्या क्षेयः इद्विपाठः।

·श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि योजना। गोपिकानां वर्णनाशक्तत्वज्ञापनायेत्यर्थः, यहॉपीडमित्यत्र वाक्यार्थी १०-१४-५ वर्णनीय इति गोपिकामिर्वर्णनीयो वेणुरयोत्र "वर्हापीडे"तिश्लोके वाक्यार्थो मुख्यत्वेन भवतीत्यर्थः, तथा सतीति वेणुरवस्य वाक्यार्यत्वे वेणुरवप्रतिपाद्य- खरूपस्य वेणुनादस्य क्रीडायाश्च प्रतिपाद्यत्वं स्यादित्यर्थः,खरूपेत्यादि "वपुर्विन"दित्यनेन खरूपं “रन्धान् वेणोः पूरय"नित्यनेन गुणः "वृन्दारण्य प्राविश"दित्यनेन च लीला उक्ता इति ब्लेय, नृत्यन्मयूरानुकरणं चेति मुकुटधारण शोभाधायकं उबुद्धपूर्णरसात्मकतारच- नाय नृत्यन्मयूरानुकरणं चेति चकारार्थः, केवलो नाट्य इति केवल इति उद्दीपनादि- सामग्रीरहितो विप्रलम्म इत्यर्थः, अमिनये तथैवोपलभ्यमानत्वात् , अभिनेतारो हि पुष्पादि- सामग्री हस्ताभिनयेनैव प्रदर्शयन्ति, न हि तत्र पुष्पाणि सन्त्यतो विप्रलम्भरसस्य सामग्री- राहित्यात् केवलत्वं, यद्यपि भगवद्विप्रलम्भस्खालौकिकत्यान्मनसा भाव्यमानापि सामग्री सत्यरूपैव तथापि सामग्या अनाविर्भावितत्वात् केवलत्वं, तथा चाविर्भूतसर्वसामग्रीविशिष्ट- स्वं संयोगरसत्वमनाविर्भूतसामग्यमिन्नरूपत्वं विप्रयोगरसत्वमितिविवेक,भगवतो वपु- रुभयविधमिति, अनेदं ज्ञेयं, लौकिके हि पुरुषाधिकरणको रसो न तु पुरुषो रसरूपा, भगवति त्वलौकिकत्वाद् "रसो वै स" इतिश्रुते रसरूपत्वं, अतो भगवद्वपुप एव संयोग- विप्रयोगात्मकत्वमुक्तं, युगपद्रसद्वयात्मकतायाः श्रुतिसिद्धत्वैपि युक्त्यगोचरत्वं यद्यपि प्राप्त तथापि वनस्थितभक्तैस्सह संयोगात् संयोगरसात्मकत्वं ब्रजस्थितभक्तैः सह वियोगाद् विप्र- योगरसात्मकत्वमिति युक्तिविरोधोन शङ्कनीयः, रसस्य भगवदमेदाद् भगवद्वपुपोपि भगव- दमेदाद्भगवतो वपुरुभयविधमित्युक्तं, नटवरवपूरूप इति नटव वरवद् वपुर्पस्पेत्युक्त पपुपा स्वरूपात् पार्थक्यमायातीति पार्थक्यनिराकरणाय वपूरूप इत्युक्तं, गोपिका वासो न गणपेयुरिति रसोयोधेनैवात्याभगवद्वाससः पीताम्बरस गणनामकृत्वावलोफनं कुर्युस्तधात्वे रसस्य प्राकट्याद् रसामासः स्यादतो गोपनार्थ पीताम्बरस्य मायारूपत्वं निरू- पितं, माया हि भगवत्साक्षात्कारे जवनिकेव तिष्ठति, मकतेपि रसाच्छादिका जातेतियच- नार्थ व्यामोहककनकतुल्यता निरूपिता, पीताम्परस्य भगवत्स्वरूपगोपनान्मायात्वं, निश्चयेन सर्वजयप्रकाशिकेति "साक्षान्मन्मथमन्मय" इतियाफ्यादाधिदैविकमन्मथ- जेवत्वं स्वरूपलायण्यस्य कमलादिजेतृत्वं नयनयोरेवं सर्वजयप्रकाशिका वैजयन्तीति ज्ञेयं, पे निश्चयेनेतिव्युत्पत्तिस्तु नरुक्ती ज्ञेया, तस्याः साक्षादनुभयो नोच्छिष्टेनेति मग परफर्तृकं मोग विना न सम्भवतीत्यर्थः, तथा च यदा फलप्रकरणे भक्तनिष्ठमुधां भगवान् मोक्ष्यते तदनन्तरं स्माधिक्ये मक्ताः साक्षादुरिष्टेन भगवत्सुधां मोक्ष्यन्त इतिहृदयं, अतः श्रोप्रपेयैपति प्रकने फलप्रकरणामावाद् अजन्त्रीणां भगवमिकटसित्यभावाद घेणदारया- भत्र गारसम्मधिगयामाणिकन्यः इत्यपि वे भगरीविराटः।.

·" . [१०-१४-५] लेखा, योजना, कारिकार्थश्च । घरसुघाप्राप्ति, सुधापा वेणुनादसम्बद्धत्वान्नादस्य श्रोत्रमात्रप्राह्यत्वात् तत्सम्बद्धसुधाया अपि भोत्रमात्रपेयत्वमितिभावः, तथा च संयोगावस्थायां साक्षात्पेयत्वेपि वियोगावस्थायां तु श्रोत्रपेयत्वमेवेतिविवेकः, किञ्च भगवद्भोग्याधिदैविकस्त्रीविग्रहप्राप्तानामेवैतस्याः सुधायाः साक्षाद्भोगोन्येषां सरित्सरोलतावृक्षमृगीगोपमेघादीनां तु तादृशविग्रहामायाद् वेणुनादद्वारा भोत्रेणैव पानमतः सर्वेषां श्रोत्रपेयैव, अतः सर्वपां साक्षात्पानाभावात् सुधायास्पैविध्य- निरूपणे यत् सर्वाभोग्यत्वं निरूपितं तत् ममर्थितं, आनन्द एव सा प्रकटेति साम्प्रतं वियोगावस्थायामित्यर्थः, इदमत्र ज्ञेयं, "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानाद" "तसाद् वा एतस्माद् विज्ञानमयादन्योन्तर आत्मानन्दमय" इत्याद्यनेकश्रुतिषु पुरुषोत्तमसानन्द- रूपत्वमानन्दमयत्वं चास्ति, तत्रायं विवेका, संयोगावस्थायां सर्वसामग्रीसाहित्यात् माम- ग्यावानन्दरूपत्वादानन्दमयत्वं भगवतः, वियोगावस्थायां सर्वसामय्या भगवदभेदेन स्थित- त्वादानन्दरूपत्वं, तथा च सम्प्रति व्रजस्थितगोपिकानां भगवद्वियुक्तत्वात् तद्वियोगात्मक- रसात्मको भगवानानन्दपदयाच्या, तत्रैव सा सुधा प्रकटेति, दूरस्थितत्वेन वेणुनादद्वारैव प्राप्या न तु साक्षादितिभावः, आनन्दसारभूतेति आनन्दरूपेषु भगवदवयवसम्बन्धि- भोग्यपदार्थेषु सारभृता, ननु भगवदवयवसम्वन्धिभोग्यपदार्थेषु सर्वस्यैव सारत्वात् तत्र सारासार विवेकस्य वक्तुमयोग्यत्वात् कथं मारत्वमित्याशङ्कय स्त्रोक्तं सारत्वं स्वयमेव व्याचक्षते सा न कश्चिदित्यादिना, अन्येषु भगवत्सम्बन्धिषु भोग्यपदार्थेषु साधनत्यं फलत्वं चास्ति, तथा हि यथा मगवद्धस्तो भक्ताहाने आनन्दसाधनं स्पर्शे तु फलरूपस्तथाधरसुधायाः साधनत्वं नास्ति किन्तु केवलं फलरूपत्वमेव, न ह्यधरसुधा कस्यापि साधनमस्ति, यद्यपि "मुखमपि स्वभोगयोग्यं करोती"त्युक्त्या साक्षाद्भोगयोग्यतायां साधनत्वमस्ति तथापि श्रोत्रपेयाया एव साधनत्वं, तत्रापि स्वप्राप्तावेव साधनत्वं न वितरत्र, साक्षादुन्छिष्टरीत्या मोग्यायास्तु केवलफलत्वं, इदमेव सारत्वं नाम, भगवतो भोग्यावस्थायामेव मोक्त्रीमि. लम्यमानत्वात् , वेणोरित्यसमासादिति असमासे ऐकपद्याभावात् पदानां पार्थक्यं, तेन पार्थक्यमेव सूच्यते तद्वाच्यानां, अतो वेणुमध्ये मा सुधा नेत्युक्तं, ततः कर्णद्वारे- त्यारम्य करोतीत्यन्तं सुधायाः शब्दसम्बद्धत्वाच्छन्दस्य श्रोत्रमात्रग्रामत्वात् कर्णद्वारा मवेशः, तथैव वर्णनसमये शब्दसम्बद्धाया एव मुखे समागमनं, तत्राप्याधिदैविकरूप इति लक्ष्मीसमानस्त्रीविग्रहप्राप्तावित्यर्थः, मुख्यो रसभोग इति उच्छिष्टरीत्या भोग इत्यर्थः, भगवद्भोगानन्तरमेवेति भगवत्कर्तृकभोगानन्तरमित्यर्थः, भगवान् भोग्य इति रसाधिक्यवशात् स्त्रीभावे जाते सुधाभोगात् तामिभॊग्यो भवतीत्यर्थः, आधिदैविकी स्त्रियमिति कात्यायनीमित्यर्थः, स्वच्छन्दतामिति भोग्यभक्तानां भोक्तृत्वमित्यर्थः, . १.रगिरीत्या पान इतिगारः।

·. श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि खच्छन्दतामाहेति गोपवृन्दसाहित्येन निर्भयत्वसम्पादनात् स्वछन्दता सम्पद्यत इत्यर्थः अत एवोक्तं "शक्तीनां निर्भयत्वायैते देवाः साक्षिण' इति, ननु जगति भक्तिर्न स्थापि- तेति कथं कृतकार्यता ? तबाह वपदरमणमिति, अत्र स्थलत्रये प्रवेशः,"वृन्दारण्यं प्राविश" दित्युक्त्या वृन्दावने वनस्थितभक्तगणे व्रजस्थितनजसुन्दरीमनसि च प्रवेशाव, तत्र वृन्दा- वनभूमे गवचरणसम्बन्धेनार्द्रत्वाचरणाहितत्वेन स्वपदरमणत्वं, वनस्थितभक्तगणस्य रमणसमये हृदये चरणस्थित्या तथात्वं, अजस्थितभक्तानां मनस्याविर्भावे चरणानामावि- भर्भावात् तथात्वं, धर्मस्थापनमाह गोपवृन्दैः सहेति वृन्दावनप्रवेशपक्षे गोचारणरूपो धर्मो गोपन्दसाहित्येन स्थापितः, वनस्थितभक्तगणप्रवेशपक्षे वनस्थितभक्तानां लला. जन्यगोपनादिधर्मो भगवतो गोपवृन्दसाहित्याद् भवति गोपवृन्दस्यान्तरङ्गत्वात् , "एते देवाः साक्षिण" इति पूर्वमुक्तत्वात् , अवशिष्टेत्यादि "वपदरमण" मित्यनेन भक्तरुक्त- स्वाद् गोपवृन्दै रित्यनेन धर्मस्पोक्तत्वादर्थकाममोक्षाणामवशिष्टत्वं, तच "गीतकीर्ति"- रितिपदेनोच्यते इत्याहुः गीतकीर्तिरितीति, मजस्थितसुन्दरीमिर्गीता कीर्तिर्यस्पेत्युक्ती गुणगानमेव वासामर्थरूपः पुरुषार्थः, यनस्थितस्त्रीभिर्गीता कीर्तिर्यस्येतिपक्षे आसक्तिमती- मिस्तादृशरसरूपस्य भगवतो गुणगानेऽनासक्तानामपि गुणश्रवणात् कामरूपः पुरुषार्थः सिध्यति, शुकादिमिर्गीता कीर्तिर्यस्येतिपक्षे तादृक्कीर्तिश्रवणादसदादीनां मोक्षः सिध्यति, एवं “गीतकीति"रित्यनेनार्थकाममोक्षस्थापनमुक्तम् ॥ ५॥ इतिवेणुरवमित्यत्र श्रयणस्य वर्णनस्य च वेणुरवमित्येव कर्मेत्याहुर्वेणुरवं वर्ण- लेखः। यितुमिति, एतस्यैव विवरणं वेणुरवमाकर्ण्य वर्णपितुमिति, तमेव १०-२८-६ श्रुत्वा तमेव वर्णयितुमारेभिरे इतिहेतोः श्रवणस्य वर्णनस्स चैकेनैव कर्मणा' सम्बन्ध इत्यर्थः, श्लोकद्वये श्रवणोक्तेस्तात्पर्यमाहुस्तत्रेति, उभयोविमेदं वक्तुमाहुरमुनेति, पूर्वश्लोकोक्तं तु केवलमितिमावः, अनेनापीति अर्थः स्वरूपं स्पष्टो नादात् पृथकृत्य भगवता ब्रजस्तासु नोक्कोन पोधित इति वनस्सासु स्वाउन्यसम्पादनाचन प्रशन्देन लोक ज्ञापितम्, अत्र राजनितिसम्मोधनेनापि तज् ज्ञापितम् , राजानो हि गुप्त- कार्यकर्तारो भवन्ति, श्रोतुस्तथासम्बोधनेन श्रवणविषयेपि स धर्मो बापित इत्यर्थः, तहीति स्पष्टम् , स्वरूपानुभवामाय इत्यधी, तत्रेति वेणुरवश्रवणे इत्यर्थः, कामोद्दीपने इति पूर्व व्याख्यानाद स्मरणरूपभावोद्दीपने इत्यर्थः, अन्तःपूर्णायामिति तथा च मुख्यरसानुभवाम पेष्टितसरणमितिमावः ॥६॥ इति घेणुरवमित्यस्यामासे स्त्रीभायो ग्रहः पुष्टिमार्ग तत्त्वमित्यादि भगवतः योजना। मीभायो लक्ष्मीसमानत्वं रसोदेके मोग्पत्यमितिपारत् स स्त्रीभाषा १.-१८-६ पुष्टिमार्ग सापं, मगरको भोग्यत्वेन भक्तापीनवाद भक्तानां भोरव- . .

·, . - - . 1१०-१८-७] लेखा, योजना, कारिकार्यश्च । १६७ तया खाधीनत्वात् ,"कृष्णाधीना तु मर्यादा खापीना पुष्टिरुच्यत" इति पञ्चमस्कन्धनिबन्धे पुष्टिमार्गलक्षणात्, इति कृष्णपदार्थ इति स्त्रीभावापनो मगवान् कृष्णपदयाज्य इत्यर्थः, चादृशभावापन्नस्य भगवतः परमानन्दरूपत्वात्, रसशास्ने तथोक्तत्वात् । "कृषि वाचकः शब्दो णश्च निर्धतिवाचकस्तयोरक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयत" इतिश्रुतौ परमानन्द रूपतया कृष्णपदनिर्वचनात , कचिद् विवृत इति वेणुनादस्य बहुवार जायमानत्येपि नैतादृशसुधासंवलितो जायतेतः कचिद् वेणुनादेवरसुधासंपलिते कृष्णपदार्थो विवृत इत्यर्थः, मधासंवलितत्वकथनात् सुधासार्थक्याय भगवतः स्त्रीभावोपेक्षितः, स एव कृष्णपदार्थः, सोस्मिन् वेणुनाद विवृतः, "अधरसुधया पूरय" नित्युक्तेः, स्त्रीभावा- भावे भगवदधरसुधाया वैफल्यं स्यादतोधरसुधासाहित्योक्तेः "स्त्रीभावो विवृत" इति क्षेयं, अतो वेणुनादसैव प्राधान्यान् "तमेव वर्णयितुमारेभिर इत्युक्तं, राजनितीति "राजर्पिसत्तमे" त्यादिपदान्यनुक्त्वा "राज"पदमात्रमुक्तं, राजपदं तु प्रजापालनादिस्वधर्म- निष्ठतावाचकं, तेन धर्मनिष्ठतामात्रस्यात्र सूचनाद् रसानभिज्ञत्वं सूचितं, तद्ब्रजस्त्रिय इत्यादेः सङ्गतिं प्रदर्शयन्ति पूर्व प्रथमश्रवणमात्रेणेत्यादिना,"तद्व्रजस्त्रिय आश्रुत्ये"त्य- नेन प्रथमश्रवणे वर्णनार्थमुद्योग उक्तः, तद् वर्णयितु"मित्यनेन मरवेगेन चित्तविक्षेपाद- शक्तिरुक्ता, ततो "वर्हापीड"मित्यनेन वर्णनशक्तिहेतुः सुधाप्रवेश उक्तः, तत "इतिवेणु- व" मित्यनेन परितः सुधागलनरूपं वर्णनमुक्तं, ब्रजस्त्रिय इति कार्यान्तराभावः सुचित इति, बजसम्बन्धित्वेनाङ्गीकृतत्वाद् गुणगानातिरिक्तकार्याभाव इत्यर्थः, तथा च सेवासमये सैव क्रियते, वियोगावस्थायां तु गुणगानमितिविवेकः ॥६॥ अग्रे त्रयोदशश्लोकार्थोक्तौ रसद्वयार्थमिति रसद्वयनिरूपणार्थ श्लोकद्वितयम् , एकसाच्छोकाद् वेणुपूरणं निरूपितम् , स्वच्छन्दलीलासिद्ध्यर्थ १०-१८-७ पादानां चरणारविन्दानां यद् गमनं रमणं तत्र हेतु मेः कीर्तिविस्तारो परश्लोकोक्तः, एवं चतुर्भिः पीठिका, सामान्यतः पदार्थत्रयनिरूपणं स्यात् , ततो विशे- पतो निरूपणम् , तत्र पड्भिर्वेणोदिनं निरूपित, स्वरूपलीलाव्यावृत्त्यर्थं तुशब्दा, ततो द्वाभ्यां भक्तिप्रतिष्ठारूपपादगमननिरूपणं, तत एकेन तत्र प्राप्तदोपसमाधानं, लीलायां प्रतिबन्धाभावेपि दूषणं तु स्यादिति तुशब्दा, खरूपस्य तु स्पष्टमननुभवस्य मुचितत्वान् न विशेषतो निरूपणमितिभावः, श्लोकाभासे स्वरूपत इति रसस्स खरूपं विभावादयस्तत्प्रकारेण रसात्मकमित्यर्थः,द्वितीये तु केवलरसात्मको वक्ष्यते, अग्रे कारिकासु इन्द्रियवतां फलमिति, भक्तिफलत्वेनाभिलपितमित्यर्थः, संलापादिकमेवेन्द्रियवतां तत्तदिन्द्रियप्रकारकरसानुभावकत्वेनेन्द्रियसाफल्यापादकत्वात् फलत्वेनामिलपितं न त मोधा,तत्र हेतुरन्ययेति,यतो निःप्रकारकरसानुभावकत्वेनेन्द्रियवैफल्यापादकस्तस्मादित्ययी, , लेखः। .

·(अतः स्पर्शादिना ज्ञान- . १८ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि भगवांथेत् सेवोपयोगिदेहमात्रमेव फलं ददाति तदेदं न भवति परन्त्वमिलपितमिदमेवेति- भावः, पुरुषोत्तमे प्रवेशरूपे मोसे इन्द्रियवैफल्यं दृष्टान्तेन विशदयन्ति यथेति, अन्धकारे स्थितिरिति चेद्भवेदितिशेपः,तदाक्ष्णोः फलं चाक्षुपंज्ञानं न भवेत् , जननेपि चक्षुबैफल्यमेव भवेत् ,तथेन्द्रियमाणान्तःकरणयुक्तानां मोक्षोपि चेद् भवेत् तदेन्द्रि- याणां फलं तत्तत्प्रकारकरसानुभवो न भवेदतः स्वरूपतोनुभवेपि संलापाद्यभावेनेन्द्रियवैफल्य- मेव भवेत् , अतः साधकानां सर्वात्मभावयतां याधकानां भगवदतिरिक्तसर्व विषयाणां त्यागे सति तन् मोक्षलक्षणं वस्तु फलत्वेनामिलपितं न भवेदित्यर्थः,तथा चेन्द्रियवैफल्या- पादकत्वेनोभयोरुपमानोपमेयभावः, कदाचिदन्धकारस्थितौ कदाचिद् भायोद्रेकेण देहाय- स्फा भगवद्रूपत्वरूपमोझे च वैफल्यं न भवतीति स्थितेनियतत्वमुक्तं मोक्षे सर्वथेति च, सायुज्यादिरिति सहयोगः पुरुषोत्तमे प्रवेशस्तदादिरित्यर्थः, उपनिषद्पा इति मोक्षस्य विचार्यत्वादुपनिपचमेवोक्तं,न ह्यनुभवेति श्रुत्युक्तं फलमुपनिषद्रूपाणामस्साक- मनुभवेन विरुद्ध विचारेपि कृतेमदनुभवे न पर्यवस्पति तादृशं न भवति, इदं त्वनुभवा- पर्यवसायि दृश्यते, अतो व्यवस्थोच्यत इतिभावः, श्रुतराप्तत्वादन्यथाकथनं न युक्तमिति विशन्दः, केवलानामिति 'बाङ् मनसि दर्शनाद्' इतिसूत्रचतुष्टयोक्तप्रकारेण सङ्घातलये सेवोपयोगिदेहो येम्यो भगवता न दत्तस्तेपामित्यर्थः, एतेषां मोक्षः पुरुषोत्तमे स्थितिरेव फलमित्येवकारः, प्राप्ततादृशदेहानां त्वनुग्रहतारतम्येन अयमपि भवतीति भावः, यैर्वा निपीतमिति अनादरामुख्यपक्षोन्य आक्षिप्तः सोयमुक्त इति ज्ञेयं, गोपिकानामेवेति, गोपिकानामेव तत्रापि कासाश्चित् तथाभाववतीनामिदं फलं भवति, एवकारेण गोपव्या पृत्तिः, चक्षुष्मत्पदपरमिति चक्षुष्मत्पदं पिपर्ति स्वार्थेन पूरयाति परं तेन सहे. कार्थमित्यर्थः, तेनास्येति सख्य इत्यन्तस्य वाक्यसेत्यर्थः, पशनन्विति अन्वित्युप- मर्गस्य सार्थकत्वाय पशुनित्यस्याप्यावृत्तिः, तथा च पशन गवादीननु पशनेतद्रसान- मिशान बहिरङ्गगोपान् वनं निवेशयतोरित्यर्थः, निवेशान्यथानुपपच्या वनपदार्थो- पिचिलम्यो न त्वध्याहारः, तथा च निवेशपदार्थाकासापूरणाय निवेशपदार्थान्तर्गत एव वनपदार्थ इति नेये, ये तु कालेन तुल्या इति मगवजन्मकालीना इत्यर्थः, पहि- रङ्गानामेतेपाय यनप्रयेशनहेतुर्निर्गुणेति, अन्तरङ्गलीलाधिकारामावे महस्थापने दोपारोप- मम्मयोतो धनप्रवेशनमेव युक्तमित्यर्थः, नदेति एककालाघारत्वे मतीत्यर्थः, वाशलीला काले ययस्यैप्वपि वनमागतेषु सन्सु इतियावत् , (ययस्यपदस्यार्थान्तरमाहुर्भगवन इति, नदाधारत्य इति नत प्राकटयं गोपलीलयोरेककालाधारत्वे निमित्तं,मामयेन इतना तामा सलामाले वनमागता इतिमायः),तथा च षयमा भगवत्प्राकटयन हेतनालीलया तत्पा १. इसरिस्मेऽस्मिार। " " ·1 १०-१८-७j लेखा, योजना, कारिकार्थश्चत लीलाकालाधारा इत्यर्थः, मुख्यवपस्यानां व्रतप्रसङ्गे वाच्यानां भगवता सह स्थितिनियमा- दत्र चैतेषां वननिवेशनसोक्तत्वादेवं व्याख्यानं, सप्तदशाध्यायारम्भे एत एवोक्ताः, भग- वजन्मकालीनास्तु प्रतप्रसगीया इतिज्ञेयम् , (तेभ्यो मिन्ना इत्याशयः पक्षायपि, नदेति वयस्यपदसैवं व्याख्याने सतीत्यर्थः, प्रथमपक्षमुपसंहरन्ति तैः सह चेति), तथा सतीति उसानभिज्ञत्वेन पशूनां पहिरङ्गानामपि गोपानां श्रमे सतीतस्ततः पर्यटनासामर्थ्य सति 'गता गावो दूरं प्रखरखुरचिहान्यपि वने न लक्ष्यन्ते हन्त द्रुततरमिहागच्छत तत' इति प्रकारेण भगवते निवेदने कृते सति श्रान्तगोपस्थाने वयस्यानां निवेशनार्थ वयस्थसहभाव इत्यर्थः, आविष्टस्येति रामाविष्टांशस्य मुखं पृथक् स्पष्टं न किन्त्वावेशाधिकरणसङ्कर्षण- सुखसंवलितमेवातो मुख्यप्रकटस्य भगवतः कृष्णस्यैव मुखमुभयरूपस्याविष्टस्य कृष्णस्य च उखमुक्तमितिशेषः, मुखख प्रधानत्वं प्रमाणसम्मतिमप्याहु न्यानीति, अन्यन्मुखमिति राममुखसंवलितं मुखमित्यर्थः, अवयवान्तरस्य दृश्यत्वेनोपस्थितिर्भवति, मुखस्स तु भोग्य- रसवत्वाइ भोग्यत्वेनैवोपस्थितिः, तत तु रामाविष्टमुखे केवलभगवदुपासकानां न सम्भव- तीत्यतोपि न पृथङ् निरूपितमितिभावः, मुखस्यैकत्वमिति आविष्टभगवन्मुखे एव यत्रैवं तत्र सापेक्षपाने किं वक्तव्यमितिभावः, ईश्वरत्वेनेति ब्रजराजत्वेनाराधनमनुरोधो या कर्तव्य इतिबुद्ध्येत्यर्थः, सर्वेषां दर्शनकर्तृणां साधारणपक्षत्वादेवमुक्तम् , वर्णिकास्तु नैव- विधा इति ज्ञेयम् , पूर्वपक्षमाहुर्नहीति, समाधानमाहुरावेशेति, अनावेशपक्षे इय- माशङ्का भवेदिति तद्व्यावृत्यर्थ तुशब्दः, लौकिकेति लौकिको भावः, पूर्वोक्ता बुद्धि- सरसापेक्षमित्यर्थः, वेणुमन्विति इदमर्थकथनम् ,विग्रहस्तु अनुगतो वेणुर्यस्येति ज्ञेयः, जुष्टं निपीतमित्येतयोर्भेदमाहुः सेवनं निदर्शनमिति, केवलं शब्दश्रवणमित्यर्थः, तत्र हेतुमाहुर्मनोहरत्वादिति, पाने हेतुमाहुः शिक्षार्थमिति, खस तादृशवेणुवाद्यशिक्षणार्थ मूले वेतिविकल्पेन पानमुक्तमित्यर्थः, विशेषणस्य वेणोः प्राधान्याच् छन्दकर्मकमेव क्रिया- यमुक्तम् , मूले वापदं कैश्विज् जुष्टं कैथिन्निपीतमितिविकल्पबोधनार्थ न त्वनादरमात्र- बोधनार्थम् , स तु खरादेवायातीत्यर्थः, अनुरक्तानामिति अनुरक्ता भक्तास्तेषां ये कटाक्षास्तेषां मोक्षो पत्र भगवन्मुखे इत्यर्थः ॥७॥ एवं सङ्गति विधाय " खसखीभ्योन्ववर्णय "नित्यत्रोक्तमनुवर्णनं श्रीगोपिकामि- योजना। "रक्षण्यता"मित्यादिभिः कृतमित्याहुरनुवर्णनमेवाहेति, अक्षण्वता- 2.0-१८-७ मित्यस्याभासे तत्र प्रथमं खरूपतो रसात्मकमिति संयोगरसात्मक- मित्यर्थः, अनेन "नटवरवपु"रित्यत्रोक्तो “वर पदार्थ उक्तः, "अक्षण्वता"मित्यादि "अक्षण्यतामधिपतिस्ताम्यां याति करोति चे"ति पुरअनोपाख्याने नारदवास्यादक्षण्व- स्पपिकमेस्मिनादर्थे। .

·१७. श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि स्पदमिन्द्रियवद्वाचकं तथा चेन्द्रियवतामिदमेव पुरुषोत्तमस्वरूपं फलमित्यन्वयः, फलतं विप्वन्ति भगवता सह संलाप इत्यादिमिः, अत्र सर्वेन्द्रियभोग्यत्वं निरूपितमिति फलत्वं खरूपस्य, तत्रालेपो याहुकार्य सेवन करकार्यमित्येकस्यैव दोरिन्द्रियस्य कार्यद्वयं झेयं, रोमोद्गमः पायुकार्य, "सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायन"मितिश्रुते रोमोद्गमस्पार्षि विसर्गत्वात् , अत एव प्रक्षिप्ताघ्यायसुबोधिन्यां "रोमाञ्चः खेदश्च दशमकार्य"मित्युक्त, द्वितीयपसे चक्षुप्मतामिदं स्वरूपमेव फलमित्यर्थः, सम्पूर्णखरूपस्यापि दृग्गोचरत्वाव, एवं पक्षद्वये स्वरूपमेव फलमित्युक्तं, रामकृष्णयोर्यक्त्रमिति रामकृष्णयोर्वक्त्रं यैर्वा निपीतं तेषामिदमेव फलं, वक्त्रमित्यर्थः, असिन् पक्षे मुखमात्रस्य फलत्वं ज्ञेयम् , तत्रापीश्वरत्वेनाराधनबुद्ध्या वस्खामिपुत्रत्वेनानुरोधबुद्ध्या वेतिपक्षद्वयं, कथम्भूत वस्त्रमित्यपेक्षायामनुवेणु, अनुवेणु नाम वेणुवादनपरं, एवं सति वेणुनादप्राधान्येन मुखावलोकनकर्तार उक्तास्तेपि द्विविधाः, मनोहरत्वाद् ग्रहीवार एके, अपरे तु भगवनुत्वं पयमपि वादयिष्याम इतिशिक्षार्थ वेणुनादं शृण्वन्तो मुखमवलोकयन्ति, एवं मुखमात्रार- लोकने आराधनघुझ्या अनुरोधयुद्ध्या इतिमेदद्वयं, वेणुनादस्य मनोहरतया शिक्षार्थ वा इति शब्दोपसर्जनं मुखावलोकनमित्येतद् द्यं, एवं चत्वारो मेदा मुखमात्रावलोकने, अनुरक्तकटाक्षमोक्षमिति कामसम्बन्धादपि मजनार्थ मुखावलोकनमिति पञ्च मेदा भगवन्मुखमात्रावलोकने ज्ञेयाः ॥७॥ अक्षण्यतामित्यत्र रसद्वयार्थमिति का० १७६१-१७७३ । रसोहि द्विविधः,धर्म- कारिकाः। सहितः केवलथ, धर्मसहितः सम्भोगे केवलो नाट्ये, तत्र 'अक्षण्वता'- १०-१८-७ मितिश्लोके धर्मसहितः 'चूतप्रवाले'त्यत्र केवलः, एवं रसदयनिरूपणार्थ सोकद्वयं, ततो "गोप्य" इत्येकेन येणुकूजनं,"पृन्दावनं सखिभुव" इतिश्लोकेन स्वच्छन्द ठीलासिद्धार्थ पादानां चरणारमिन्दानां यद्गमनं रमणं तत्र हेतुर्भूमेः कीर्तिविस्तारो निरू- पितः, एवं चतुर्भिः पीटिका ततः पद्भिः श्लोकैर्वेणीर्वादनं निरुपितं, द्वाभ्यामिति "पूर्णाः पुलिन्य" इति "हन्तायमद्रि"रिति च द्वाभ्यां श्लोकाम्यां परणमाहात्म्यप्रकटनं भक्तिस्थापनरूपं चरणस्य भक्तिमार्गरूपत्वादित्यर्थः, एवं तात्पर्यानुक्तौ पाधकमाहुरन्पति, भक्तिस्थापनातिरिक्ततात्पर्योक्ती दपणं स्यादित्ययः, पुरुषोत्तमस्स हीनायाः स्त्रियाः मम्म मोच्या हीननायफल्यमापयेत, श्रीपतः फन्दायुपयोगय हीनत्वापादका,अतो मक्तिस्थापन एप नापर्यमितिमावः, सयापि लोकरीत्या तस्य दपणत्वं भवत्येवंत्यत आहुपरीत्यात् ममाधानमिनि, प्रमेयमार्गः प्रमाणमार्गाद् विपरीतो बलिष्ठयति हेतोर्न दूपणमितिमावः, गयानातं "गा गोप"रितिशोरुवियरणे "विपरीतं हि भगवचरित्र"मित्यारभ्य "गति. मनामम्पन्दनं भवनि मुरूणां पपुलकः तपासायोग्यानामयोग्यत्त्वमयोग्याना पुलिन्दीनां ·लाया अनुभावत्वम्, धर्मिणः खरूपस्थाच्छादनं वबोधाय मायापि निरूप्यते, अतो नादनमप्यपेक्षितमिति मायापीत्यपिशन्दः, नन्वत्र शन्दतः सर्वे निर्दिष्टं वावता रसान- . [१०-२८-८] लेखा, योजना, कारिकार्यव। वथात्व"मिति, अत्रैवाग्रे भगवता सह संलाप इत्यादि सार्धचतस्रः,१७८३-१८२ । अत्र भगवतः सन्द्रियोपभोग्यत्वं निरूपितं, आश्लेषो पाहुकार्य सेवन करकार्यमित्येकस्यैव हस्सेन्द्रियस्य कार्यद्वयं ज्ञेयं, स्पर्शस्त्वगिन्द्रियकार्य स्फुटं, अधरामृतपानं रसनेन्द्रियकार्य, पूर्वोक्तः संलापस्तु वाकार्य, भोगो गुह्यकार्य, पुरुषाणां तु सेवोपयोगिपुत्राद्युत्पादनद्वारा तदुपयोगः, रोमोद्गमः पायुकार्य, इतरेन्द्रियोपयोगः स्पष्टः, तदुक्तं सुबोधिन्यां दशमस्कन्भे अक्षिप्ततृतीयाध्याये "एषां तु भाग्यमहिमाच्युत तावदास्ता"मितिश्लोकविवरणे रोमाञ्चः खेदश्च दशमकार्यमन्येषामुपयोगः स्पष्ट एवेति, दशमः पायुः, इदमेवेन्द्रियवतामित्यादि, इन्द्रिययतामिदमेव फलमन्यथा मोक्षोपिन फलमित्यर्थः, इन्द्रियवतामपि तादृशफलाभावे हेतुमाहुर्याधकानामिति, मुख्यफलप्राप्तौ याधकानां भगव्यतिरिक्तपदार्थानां परिः त्यागे सति साधकानां सर्वात्मभावात्मकसाधनवतां मोक्षलक्षणं फलं न भवेत् किन्तु पुरुषोत्तमदर्शनाद्यात्मकं मुख्यफलमेव भवेदित्यर्थः, तथा च मुख्यफलप्राप्तौ पाधकत्याग- विशिष्टसर्वात्मभावः साधनं, मुमुक्षूणां वाधकत्यागेपि सर्वात्मभावात्मकसाधनाभावान् न एख्यफलं किन्तु मोक्ष एवेति । चूतेत्यत्र कर्णयोरिति उपरिभाग इति शेयम् , तथा सति मुकुटे पद्धः लेखः। पीताम्बरखण्डः प्रवालेन नहस्तपकेन चानुपृक्तो भवति, परिधानीय- १०-१४-८ मुत्तरीयं च मालयानुपृक्तं भवति, परिधीयते धियत इतिव्युत्पश्या अयमपि परिधानम्, तैत्रिमिरपि विचित्रो येपो ययोरित्यर्थः, पीताम्बरादीति आदिपदेन रामस्य नीलाम्बराणि, कारिकासु गुणा इत्यादि अग्रे प्रयाणामित्य- नुवादस्य टिप्पण्यां विगाढभावपदस्य विगादो विलोडितः कटाक्षादिरूपो भावो- नुमाव इत्यर्थः, तथा च स्थायिभावन्यमिचारिभावानुभावा गुणाः क्रमेण प्रवालस्तवक- मालारूपाः, माया च परिधानरूपा, एते चत्मारोपि पदार्था वेषार्थमुपयुक्ता भवन्ति, सायिभावात्मकस्य स्वरूपस्यैवातालम्बनविभावत्वात् स्थायिमावो विभावश्चात्रैक एव क्षेयः, तथाच खरूपस्य धर्मिरूपस्यालम्बनविभावात्मकस वैचित्र्यं धर्मरूपस्थायिभावेन व्यभिचारि- मावानुभावाभ्याश्च भवतीत्यर्थः, गुणानां मायायाश्च तत्तद्रूपत्वं व्युत्पादयन्ति रसेति, आने शुख्यतया रसस प्रतिष्ठितत्यात् तत्प्रवालानां स्थायिभावत्वम् , रसपदं श्लिष्टार्थकं ज्ञेयम् , बर्दै रूपमात्रस्य प्रतिष्ठितत्वाद् रसव्यभिचाराव तत्स्तषकानों व्यमिचारिमावत्वम् , उत्पले सुगन्धस्य प्रतिष्ठितत्वात् तस (तत्सौरभाघ्राणजनितचुम्बनस्य) च रसानुभावकत्वात् तन्मा- माया परिधानरूपेत्यर्थः, वैचित्र्यसम्पादकास्तु गुणा एव, परं सम्यग्वैचिश्या पा ·१७१ थीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि भवः कथं भवेत् ? न हि "शर्करा मधुरे"तिवाक्येन माधुर्यानुभवो भवतीत्याशङ्कयाहुर्व- स्त्विति, वस्तुनो निर्देशमात्रेणापि रसो जायते, तत्र दृष्टान्तः श्रोतृणां काव्यवदिति, यथा काव्यस्य "रसवद् वाक्यं काव्य"मित्युक्तत्वेन रसवत्त्वात् तच्छ्रवणे सति तनिष्ठो रसा भोभिश्चर्वणयाखाद्यते तथैतद्वाक्यस्य परितः सुधागलनरूपं वर्णनमित्युक्तत्वेन रसववाद न्योन्यं तच्छ्वणे सति तन्निष्टो रसःश्रोत्रीमिरन्योन्यं चर्वणयाखाद्यतेतो यस्तुनिर्देशमात्रेणं रस इत्यर्थः, एवं क्रमेण पदार्थचतुष्टयस्य निरूपणे हेतुमाहू रसवदिति, रसवत्वेन फलस्य पोधनाय पल्लव उक्तः, पल्लवदर्शने फलस्स स्वरूपस्य रसत्वेन ज्ञानं भवति तेन कलिका- हेतुः प्राथमिकभावोदयो भवत्यतः प्राथमिकभावहेतुत्वात् प्रथमं पल्लवो मतः, द्वितीय माहुः शास्त्रेति, रसशास्त्रस्वार्थः फलं तस्य परितो रसवत्वेन ज्ञानाद् बोधात् तदनु जातस्य भावस्य कलिकाविलम्वेन पुष्पत्वद्वारा रसानुभवज्ञापिका भवेदतस्तदनन्तरं फलिकासदृशा यहस्तबका उक्ताः, तृतीयमाहुस्तत इति, तदनन्तरं तस्य कलिकारूप- मावस्य चकाराद् वेपस वैचित्र्यं भवेदतः पुष्पाणामुत्पलानां स्थानं माला तदनन्तरमिहो- च्यते, चतुर्थमाहुरहोरात्रमिति, सर्वदा वासना तदनुभवः स्यात् तदाऽगुप्तत्वाद् रसत्वमेव न स्यात् ततो हेतोस्तदनन्तरमाच्छादनं परिधानं स्मृतम् , पूर्व पुष्पाण्युक्तान्यतो वासना पदम्, नन्वेवंनिरूपणे धर्मसहितनिरूपणमेव जातमतः "केवलरसरूपमाहे" त्याभासेन विरोध इत्याशक्याहू रसोत्पत्यर्थमिति, एतावत् सर्वमेतासु रसस्वरूपाविर्भावार्थ निरुपितं न तु धर्मसहिताविर्भावार्थम् , नन्वेतावद् विनैव रसाविर्भावः कुतो नोक्त इत्यत आहु- रितिस्थितिरिति, "विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्ति"रितिवाक्यादियं रस- मर्यादा आविर्भावे इत्यग्रिमेणान्ययः, तासु रसाविर्भावक्रम एवमुक्तः, भगवत्येवंक्रमे प्रकारमाहू रसास्वादादिति, रसास्वादादनन्तरं नृत्यं तदनन्तरं शोभा भवेत् । एतदनन्तरं गुप्तो भगरान् रसत्वं प्रतिपद्यते, एवमुद्युद्धसागोपने रसाभासत्वं स्यादत एव क्रमेण तत्तत्सूचकपदार्थनिरूपणम् , वहस्तपकस्य नृत्यन्मयूरानुकरणत्वान् तत्सूचकत्वं नेयम् , एतादृशपरिधानकतवेपावतायतैव वैचित्र्यप्राप्तापि, विचित्रपदोक्तितापर्यमाहुः मति, तहिं साधनान्यपि न वक्तव्यानीत्यत आहुस्त्रयाणामिति, हासः प्रधानं रतिगाणी पेदासरसः, हासो गौणो रतिः प्रपानं चेच्छृङ्गारः, एवं नवस्वपि, एवम्प्रकारेण प्रय एक नवानामपि सापका भवन्ति, शोभाया धर्नान्तर्गतत्वेन तादृशशोमाविशिष्टधमिरसनिरूपणं यास्याः, सपोपकत्वं तु गीतवाद्ययोरेयेत्यायनोत्तरार्धामासस्तथोक्तः, सुलमत्व मिति गोपिकान्तरगोप्ठ्यां स्थितारसद्धदये नागदितिमावः, मध्येपदस्पाकाहापूरणा पाटुर्गीतपायपोरिति, गीतराययोर्मध्ये तत्समय इत्यर्थः, नटदृष्टान्तन यायमुक्त नृत्यमपि गचितम्, गापमानावितिपदेन गानयुक्तं नृत्यमपि यचितम् , एवं पदद्वयेन अत .

·युज्यन्ते, यतो रजोगुणेन विविधभावोत्पत्तिः, तमसा त्वेकर भगवदवयवे प्रीत्याधिक्येन मनसो लयः सत्वगुणेन सर्वेषां भगवदीयपदार्थानां रसोपयोगित्वेन ज्ञान, ननु प्रयालादीनां स्थापने किं प्रयोजनमित्याकाथायामिह स्वरूप रसरूपसुगन्धानां तादृशभक्तैकमोग्यानां- रसगोपनसूचनार्थ प्रवालवहस्तयकोत्पलाजमालापीताम्बरस्थापनमित्याह रसम्पस गन्धानामित्यादि, तत्रामस्य रसप्रधानत्वाद् लोभात्मकस्थरमस्य सूचनार्थमा पवार, पर्हस्तपकस्य सुन्दरत्वाद् रूपसौन्दर्यसूचनाय धारणं,उत्पलाजानां सुगन्धबाहुल्यादान- न्दमयविग्रहे सहजः सुगन्धः सूच्यते, रमस्य गोप्यत्वं पीताम्बरधारणेन ज्ञाप्यते, नन्वमि- नयकरणे आम्रपल्लवादिभी रसादिसूचने कथं रसानुमवस्तत्राहुर्यस्तुनिर्देशमाणेत्यादि, काव्यपदवाच्यस्य "रसवद्वाक्य"स्य श्रवणे श्रोतृणां रसानुभवो भवति, एवमाप्रपा पादिदर्शने तत्वचितरसस्याप्यनुभवो भवति, जस्थितसुन्दरीणां तु तादृशखरूपवर्णने पा- सरप्रवणात् तन्निष्ठरसानुभवो भवति, ननु प्रथममाम्रपल्लवधारणमुक्तं तत्र को हरिया। काज्ञायामाहू रसवत्फलयोधायेत्यादि, अग्रे रसवतः फलस्य स्वरूपानन्दमाग्मतमुवा- नुमवस योधनार्थ पल्लवधारणमित्यर्थः, शास्त्रार्थस्येति रसशास्त्रस्याप प्रयोजनमुबा- मोगस्तस्य पल्लवदर्शनेन भाव्यत्वेन परिज्ञानाद् भावस्य भगवद्विषपस्नेहस कालिकामक्ति रूपो भावो भवेदित्यर्थः, प्रेमानन्तरभावित्वादासक्तः, उचित चैतन् ,समावरणलीलया प्रेमात्मकमावस्योत्पादितत्वात् प्रमेयप्रकरणलीलयासक्तिरूपो मात्र उत्पादन इति, [१०-२८-८] लेखा, योजना, कारिकार्यव। पदार्थत्रयमुक्तमित्याशयेनाहुस्त्रयाणामिति, समानतेति यादृशेन निपुणेन गानं क्रियते तादशेनैव वायं तादृशेनैव नृत्यमेवनैपुण्येन समानता सैव सर्वोचमा न तु न्यूनाधिकता, अतः शोभाकथनेन साम्यं सूचितमितिभावः, नटवरपदस्य नृत्यं वाच्यार्थो वाद्यं सूचितार्थ इत्येव कुतो न भवेदित्यत आहुर्तृत्वस्य विति, गीतवाद्ये बहुकालं, नृत्यं तु रसोदेके कदाचिज जायते, अतोसामिाद्यमेव वाच्यार्थत्वेनोक्तम्, वरपदेन धर्मसहितरसनिरूपणा- शङ्काव्यावृत्यर्थमाहुरलौकिकेति,वर्हस्तबकधारणसूचितं तामसभावनृत्यम् ,तस्य तादृशसाम- यिकत्वात् , नटवरपदसूचितं राजमभावनृत्यम्, गानसूचितं साविकभावनृत्यम् , उप- विश्य गाने नृत्यं कथं सम्भवतीत्यत आहुर्हस्तेति,साचिकत्वे हेतुमाहुः श्रमरहितमितिाटा चूतप्रवालेत्यस्साभासे केवलं रसरूपमिति केवलपदेन विप्रलम्भगृङ्गारो ग्रायः, स "यापीडे"तिश्लोके "नट"पदेनोक्तः, इह चूतप्रवालयहयो: १०-१८-८ पीताम्बरेण सम्बन्धकथनं शिरोवद्धपीताम्बरखण्डामिप्रायेण, रसाभि- नयेवतारवदित्यादि, बलदेवे यः पुरुषोत्तमावेशस्तस्य रसरूपत्वेन रसामिनये स्कन्ध- बहुधारणादिना स्वामिनीरमणसमयामिनयकरणाद्यर्थ बलदेयोपयोगादित्यर्थः,गुणा माया घेत्यादि चूतप्रवालबहस्तषकोत्पलालमाला रजस्तमस्सच्चस्वरूपाः, ते च रसे उप. योजना।

·+ १७४ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि कायां हि रसरूपसुगन्धादयः सर्वे विद्यमाना अप्यव्यक्ता किश्चिद्व्यक्ताच, तथाऽऽसतो मावकार्यभूताः कटाक्षस्मितालापादयोप्यव्यक्ताः किश्चिद्व्यक्ता भवन्तीति कलिकासादृश्य- मासक्तः, अतस्तादृशासक्तिसूचनार्थ कलिकातुल्ययहस्तयकधारणमितिभावः, ततस्तस्ये- त्यादि तस्य भावस्य वैचित्र्यं व्यसनरूपतया फलितस्यालिङ्गनादिकार्यरूपेण विविध- विलासरूपत्वं भवेत् , तदेव पुप्पस्थानीय, पुष्पे हिरसरूपसुगन्धादयो व्यक्ता भवन्ति तथा व्यमनेपि स्फुटा भवन्तीतिभावः,तादृशव्यसनसूचनार्थमुत्पलाञ्जमालाधारणमितिभावः, अहोरात्रमिति, पुष्पे जाते वासना स्फुटा भवति तथा व्यसने जाते तत्कार्याणां दर्शना- श्लेपरहोमापणादीनां प्रत्यहं जायमानत्वाद् वासना लोके ज्ञानं स्यात्, तथा च प्रकट- त्वाद् रसाभास एव स्थान रसत्वमिति रसत्वसाधनार्थमाच्छादनमपेक्षितं, तदाच्छादनसूच नाय मायारूपपीताम्बरधारणं, तथा चेदं तात्पर्यमत्राकलनीयं, दर्शनाश्लेषादीनां गोपनार्थ चातुर्यविशेपरूपं कापट्यमपेक्षित, तदन मायाशब्दवाच्यं, तेनैव रसगोपनं भवतीति योऽयं, एवकरणे फलं भवतीत्याहू रसोत्पत्त्यर्थमित्यादि, एवं प्रक्रियया रसोत्पत्तिः स्यादतो निरूपणमितिभावः, आविर्भावे रसास्वादान्नृत्यमिति एवमभिनयकरणेमिनयकर्तभंग- तो रसास्वादान्नृत्यमभूदिति नट इत्यस्यार्थ उक्तः, शोभा ततो भवेदिति विरेजतु- रित्यस्यार्थ उक्तः, रसत्वं प्रतिपद्यत इति "गुप्तो हि रसो रसत्वमापयत" इतिरम- शास्त्रात्, अनेन "रसो वै स" इतिश्रुत्युक्ता रसरूपता समर्थिता ॥८॥ चूतप्रवालेत्यत्र गुणा माया च वेपार्थमित्याद्याः पद् का० १८३४-१८४४ । कारिकार्थः। गुणा माया चेति प्रवालः स्तवको मालाचेति त्रयं टिप्पण्युक्तप्रकारेण १०-१८-८ स्थायिभावव्यभिचारिमायविगाढभावात्मकगुणत्रयरूपं, पीताम्परं च मापारूपं, एवं चत्वारोपि वेपार्थमुपयुक्ता भवन्तीत्यर्थः, अत्र श्रीवल्लभगोखामिनः "अत्र टिप्पण्यां विगाढभावपदस्य कटाक्षादिरूपोनुभावोर्थः, स्थायिभावात्मकस्वरूपस्यैवात्र आल- म्ननविभावत्वात् स्थायिभावो विभावश्चात्र एक एव, तथा च स्वरूपस्य धर्मिरूपस्यालम्पन- विमावात्मकस्य वैचित्र्यं धर्मरूपस्थायिमावेन व्यमिचारिभावानुमावाभ्यां च भवतीत्यर्थः, गुणानां मापायाथ तत्तद्रूपत्वं व्युत्पादयन्ति रसरूपसुगन्धानामिति, आने मुख्यतया रसस्स प्रतिष्ठितत्वात् तत्प्रयालानां स्थायिमावत्वं, यह रूपमात्रस्य प्रतिष्ठितत्वाद् रसव्यमि- चारात् तत्स्तरकानां व्यमिचारिमारत्वं, उत्पले सुगन्धस्य प्रतिष्ठितत्वात् तस्य च रसानुः मावकत्वान् नन्मालापा अनुमावत्वं, धर्मिणः स्वरूपस्याच्छादनमोधाय मायापि निरूप्यते" इति रुपाचग्युः, ननु माक्षादनुभयामावे यस्तुनिर्देशमात्रेण कयं रसानुमय इत्याशकशाहु- स्त्यिनि, तप रष्टान्नः श्रोतृणां काव्यपदिति, एवं कमेण पदार्थचतुष्टयनिरूपणे हेतु- माह रसपत्फलपोधायेति, रमयुक्तफ्लयोपापं प्रथम पासव उक्तः, पवदर्शने फलस्स .

·, ( १०-१८-९] लेखा, योजना, कारिकार्यश्च । १७६ खरूपस्य रसवत्वेन ज्ञानं भवति, तेन कलिकाहेतुप्राथमिकभावोदयो भवति, अतः प्राथ- मिकभायहेतुत्वात् प्रथमं पल्लवो मतः, द्वितीयमाहुः शास्त्रेति, रसशास्त्रसार्थः फलं तस परिज्ञानात् भावस्य कलिका रसानुभवज्ञापिका भवेत् , अतः पल्लवानन्तरं कलिका- सदृशाः बर्हस्तबका उक्ताः, तृतीयमाहुस्ततस्तस्येति, तदनन्तरं तस्य कलिकारूपभावस्थ वैचित्र्यं भवेद् ,अतः पुष्पस्थानं पुष्पाणा मुत्पलादीनां स्थान माला तदनन्तरमिहोच्यते, चतुर्थमाहुरहोरात्रमिति, परिधानाभावे सर्वदा वासना तदनुभवः स्यात्, तदाऽगुप्तत्वाद् रसत्वमेव न स्यात् , ततो हेतोस्तदनन्तरमाच्छादनं परिधानं स्मृतं, एतायनिरूपणप्रयो- जनमाहू रसोत्पत्त्यर्थमिति इतिस्थितिरिति स्थितिमर्यादा,यद्यप्येतत्प्रणालिकां विनापि भगवान् रसोत्पादनसमर्थस्तथापि रसमर्यादास्थापनाय तथेतिभावः, नृत्यं शोभा ततो भवेदिति नटवरावितिपदोक्तं नृत्यं विरेजतुरितिपदोक्ता शोभा ॥८॥ गोप्य इत्यस्वाभासे तस्येति स्खहृदये सहजकामत्वेनापिर्भूतस्पेतिशेषः, वेणुनाद- लेखः। मिति सुधामपीत्यपिशब्दस "नादं भुत" इत्यपिवादमित्यर्थ वक्ष्यन्ति, १०-१८-९ तथा च सुधाया अपिशब्देन गौणत्वसूचनानादस्यैव मुख्यत्वेन तमि- रूपणमेव वाक्यार्थ इतिभावः, तथा चाधिदैविकतासम्पादकं सुधासहितमित्यर्थः, गोप्य इत्यत्र पूर्वरसेति कामरसस्वेत्यर्थः, अत्रेति आधिदैविकतासम्पादकसुधासाहित्ये इत्यर्थः, मर्वानुभवसाक्षिकत्वादितिभावः, तादृशकुशलाचरणे किमित्यनेनाश्चर्यकथने हेतुमाहुः पुरुपस्येति, गोपिकापदकथने लक्ष्म्याः सम्बन्धित्वं न स्यात् तस्यां गोपभार्यात्वा- पावादित्यत आहुबहुवचनेनेति, अनेन बहुवचनेन सापि सम्बन्धित्वेन सूचिता, तत्र हेतुः समुदायस्पेति, समुदाये रूपं स्वरूपं यस्याः, आवेशेनेतिभावः, नन्वेमपि गौणत्वं स्यादित्यत आहुस्तदंशाश्चेति, चस्त्वर्थे, तर्दशा एतास्तु तयैव हेतुभूतया सुधासम्पन्धे समागतास्तद्योग्या जाताः, अतस्तस्यास्तु कैमुत्येन मुख्य एव सम्बन्धः सूचित इतिभावः, सत्रापीति स्थावरत्वेपि वेणुर्नीरसो न त्वाम्रादिवत् सरस इत्यर्थः, आधिदैविकस्पेति अधरसम्पद्धस्येत्यर्थः, आधिदैविक्य इति अघरसम्बन्धिन्य इत्यर्थः, मर्वेषां मनोनिग्रहपर्यवसायित्वस्योक्तत्वाद् धर्मस्य च चित्तशोधकत्वादित्यर्थः, माधन- विचारे एवमेव, अनुग्रहविचारस्तु मिन्न इति वैदिक इत्युक्तम् , वयं जाता इति तादृशो धर्मः मम्भवेदितिशेषः, तत्रापीति असाखपीत्यर्थः, विरोधाभावं विवृण्वन्ति नत इति, धर्मादित्यर्थः, पुल्लिङ्गनिर्देशश्चेति स्थावरत्वात् स्त्रीत्वाभावो बाधक उक्तः पुंस्त्वं च पाधकमिति चकारः, प्रसिद्धिश्चेति अधरसुधाभोगो रहस्यैवानुभवसिद्धोतः प्रसिद्धिरपि भोगे पाधिकेत्यर्थः, रसविवक्षायामिति रसभोगविवक्षायामित्यर्थः, याधकत्वेनति रसभोगकथनेच्या रसनेन्द्रियामावज्ञानेन बाधिता भवतीत्यर्थः, तथा च वापस विष- सर्वमिति साधनानां " ·. १७६ भीदशमस्कन्धसुपोधिन्युपरि मानत्वात् साधनेन रसभोगो वक्तुमशक्य इतिभावः, सम्भवेदपीति अनधिकारिण इति- शेषः, तत्र दृष्टान्तो व्यभिचारे इति, रसः स्त्रीनिष्ठः, तत्राधिकारी पतिः, स खतोपि भूते, अनधिकारी परकीयस्तु तया दत्तमेव प्राप्नोति न तु स्वतः, तथात्राप्यनधिकारी वेणुः पुष्टिपलेनापि भगवद्दत्तमेव प्राप्नुयात् , स्वतोभोजनं त्वाश्चर्यमेव, तथा च रसस व्यभिचारेनधिकारिणि गमने स्त्रीपु सिद्धो योन्तः फलं रसरूपं तद्वत् सम्भवेदपि पर भगवांश्चेद् दद्यात् , स्वतस्त्वाश्चर्यमेवेत्यर्थः, ननु पानं कथं निर्धारितं तत्राहुरधरेति, किन्चेति हुदिनीतरुकृतपानान्यथानुपपत्त्यापि पानं मन्यामहे इत्यर्थः, उभयत्रेति इदिनीनां तरूणां च पानकथने साधकं हेतुमाहेत्यर्थः, अन्यथा तेप्विति कमलानां हेत्वन्तरानन्द- गेमाश्चत्वे तेषु कमलेषु प्रकटेषु सत्सु तस्या उद्गमो न स्यात् , तेषां रसोद्दीपकत्वात् तेपद- नेषु लक्ष्मीरायातीतिभायः, विचारान्त इदं वेणुवादनमिति ननु तत् तु सर्वांभोग्य- सुधाया रन्धेपु पूरणरूपमिदं तु देवभोग्यसुधाया वेणुकृतभोगरूपमतः कथं तदित्यत आहुर्यत इति, अन्यदाप्युभयरूपं वेणुवादनं जायते, अत इदं यमप्युभयरूपमितिभावः, नन्न स्वामिनीनामधिकारसम्पत्त्यर्थ सर्वामोग्यसुधापूरणं, अत्र वेणुदेवभोग्यांश मुझे इति- विवेका,तेनेति उभयरूपत्वेन हेतुनेत्यर्थः,अत्रेति स्वामिनीष्वित्यर्थः,अत्रापि' गोपिकाना'- मितिपदादुभयरूपत्वं ज्ञापितं तथा चोभयमुभयरूपमितिभावः ॥९॥ गोप्यः किमाचरदित्यत्र येन धर्मेणेत्यादि योसामिधर्मः कृतः स एव वेणुना योजना। कृत इति ज्ञायते सुधारूपैकफललाभादित्यर्थः, तर्हि कः सन्देह इति चेद १०-१८-९ वबाहुः परं तत्रापीत्यादि, असत्कृते साधने विरोधो नास्ति, आधि- दैविकसीरूपप्राप्तेः, वेणौ तु विरोधोस्ति तादृशविग्रहाप्राप्तेरित्याहुस्ततोस्माखित्यादिना, स च जगति सर्वोत्तम इति सर्वेषु जलसम्बन्धिषु कमलपदार्थ उत्तम इत्यर्थः ॥९॥ वृन्दायनमित्यत्र 'बर्दापीडे तिश्लोके वृन्दावनप्रवेशस्य प्रथमश्लोकोक्तस्यैवानुवादाद लेग्वः। विशेषणधर्माणामेव प्राधान्यन स्वपदरमणमितिवृन्दावनविशेषणव्याख्यान १०-१८-१० रूपत्वादस्य तात्पर्यावरणस्वरूपनिरूपणमेव वक्तुमुचित इत्याशयेनामास- तथोक्तः, तनिरूपणमुपपादयन्ति देवानामित्यादिना, पुरुषोत्तमस्येति लोकवेदप्रसिद्ध- स्वेत्यर्थः, (आध्यात्मिकाविति इन्द्रियरूपावित्यर्थः, विराजो गतिर्न दृश्यते, आधि- देविको 'भूर्लोकः कल्पितः पद्या मित्यत्र 'पद्व्या मितिपदेनोक्तावित्यर्थः),तयोरपीति आधिदैविकयोः पुरुषचरणयोरपीत्यर्थः, वृतस्तगं पुरुपोचमचरणयोरितिमावः,'द्रश्याम गांपा च तयानुकम्पिता' मितिबदमानिया पदस्थापनेपि शुद्धभूमावेव पदस्थापनमुचित मित्याशयेन वृन्दावनस्सातयात्यमा मायपीति, एवं सर्वथाऽयोग्यपि देवकीसुत- १ Nि स्मिार। .

·" " . [ १०-१८-१०] लेखा, योजना, कारिकार्यश्च । १७७ पदाम्बुजलब्धलक्ष्मीत्यनेन लक्ष्मीलामहेतुपदाम्पुजधारणोक्या निःसाधनफलात्मत्वेन लोकवेदातीतत्वमेतचरणयोर्जापितं भवति, भगवत इति एतैर्लक्ष्मीलाभोल्या लोकवेदाती- तस्येत्यर्थः ननु तत्र लीलोपयोगिस्थानमद्भावात् पदधारणमुचितमतः स्वस्य कथममिलाप इत्या- 'शाय स्वस्यापि तत्तुल्यत्वमाहुः स्वस्यापीति, अन्तःप्रवाहा इति सरखत्यादिनदीनामिव बहिरप्रकटः प्रवाहो यामां रसस्य पूरो यासु तादृश्यो नद्य इत्यर्थः, भगवद्रसस्थान्तर्विद्य- मानत्वादितिमावः, केचिदिति स्वमतं तु निर्गुणत्वैपि तद्रसस्वभावात् कदाचिदख्या सम्भ- वत्येवेतिभावः, व्यापिवैकुण्ठे इति अप्रकटितं स्थानं व्यापिवैकुण्ठं भूमौ मकटं वृन्दावन- मितिमेदः,केवलमिति न तु पदाम्बुजेनासाकमिव तस्य रसानुभव इत्यर्थः, ननु वृन्दावने भगवान् नित्यं तिष्ठत्यतो मगवता लब्धलक्ष्मीत्येव वक्तुमुचितं भवतीत्यत आहुर्भगवत इति, निलं स्थिति प्रकटस्थितिमित्यर्थः, तिष्ठन्नपि प्रकटो न तिष्ठति, पदचिह्नानि तु नित्यान्येव प्रकटान्येव स्थास्यन्तीति तुशब्दः,आधिदैविके तादृशलीलाधारे स्थास्यन्ति,प्राकय्ये तत्र हेतुमाहुर्वृन्दावनं कई, स्वभूमेः सार्द्रताकरणेन सचिव प्रदर्शयिष्यति चेति, आधार- स्थापि वृन्दावनस्य 'स्वव्यापारे ही तिन्यायेन कर्तृत्वम् , ननु भगवन्तमेव कुतो न प्रदर्शयति तबाहुर्भगवास्त्विति,स्वतत्रत्वान्न तत्र सामर्थ्यम् ,ननु स्वतत्रत्वेपि मक्तवश्यत्वाद् भक्दैव प्रदर्शनीय इत्यत आहुर्भक्तरिति, तया तु सर्वत्रैव भविष्यति वृन्दावने को विशेषः ? चिञ्चदर्शनं त्वाधुनिकानामपि जायत इति न भक्तिसापेक्षमितिभाव', (लक्ष्माणीति तथा च मूले पदस्थितं पदम्बुजं चिदमुपलक्षणेन ध्वजादीन्यपि तैलब्धलक्ष्मीत्यर्थो ज्ञेयः) पादत्वमेव सम्पन्नमिति ध्वजादिविशिष्टत्वमेव पादत्वमितिभावः, युक्तश्चेति भूम्यो- पकृतस्तामुपकरोतीति युक्तं, प्रतिष्ठाया निमित्वं पूर्वमुक्तं, इदमपि निमित्तमिति चकारः, अस्मिन् पक्षे मूले यद् यसाद् भूमेः मकाशादित्यर्थः, मत्तानां मयूराणां नृत्यं यत्र तादृशं वृन्दावन गोविन्दवेणुमनु जातमिति भक्तिप्राप्तिरुक्ता, नन्यिदं तु मपूराणामतो पृन्दावनस्य भक्तिज्ञानप्राप्तिराभासे कथमुक्तेत्यत आहुर्मयूरा इति, सततस्थित्यामाधारण- धर्मवापनमावापन्नाः, अतो वृन्दावनस्यैव खासाधारणधर्मे भक्तिमात्या प्रशंसोक्तेत्यर्थः, मेध्येत्यायेकं समस्तं पदम् ,तादृशं नृत्यमितिमममिन्याहाराव कर्म,तृष्णीम्भावेति तूष्णी- म्भावः कार्यलक्षणं यस्य तादृशं भगवल्लीलावानमित्यर्थः, एक इति मयूर इत्यर्थः, जात्य- पेधपैकवचनम् , अन्ये सर्व इति नानाजातीया इत्यर्थः, तूष्णीम्भावेन दोपाभाव उक्ता, मानुस्थित्या अन्यद् द्वयमुक्तम् ॥ १०॥ रूपवर्णनमिति वेणोरितिशेषः, वेणुं खरूपतो वर्णयित्वा धर्मतो वर्णयन्तीत्यर्थः, १. स्वधिकमेकस्मिप्रादर्श । N ·'लेखः। " १७८ श्रीदशमस्कन्धसुपोधिन्युपार वपुर्युक्तत्वं वेणोः स्वरूपमिति "वर्हापी."तिश्लोके 'नादेनुभूयमान १०-१८-११ एवानुभूतं भवति न तु पृथगि'त्यादिना निरूपितमेव, तथा च रसद्वय- निरूपणं चरणनिरूपणमपि वेणुखरूपवर्णनमेवेतिभावः, पोति ऐश्वर्यादियोधनहेतुत्वप्रका- रेणेत्यर्थः, धन्यास्त्यित्यत्र वीर्यमिति 'देवेप्वि'त्यारम्यैवं मूळ जाता तेन कारणेन ततो देवस्त्रीभ्यो हेतुभ्यो महद् वीर्य बोषितं जातमितिशेपः, वारणादिति ल्यन्लोपे पञ्चमी, प्रत्यक्षे तृणादौ या आसक्तिस्ततो धारणं सम्पायेत्यर्थः, योजयेदिति पीयूपरूप ग्वधर्म योजयेद् भगवानितिशेषः, नान्यथेति मर्यादामार्गीयमत्रोपयुक्तं न भवतीत्यर्थः, पीयूष- योजनं गोवेव न तु शावेष्विति, यशोबोधकन्वकथनेत्र गाव एवोक्ताः, अन्य इति साचिका इत्यर्थः, इह स्थितमिति निरूप्येष्वित्यर्थः, निरूपकाणां स्वरूपमाहुस्तद्रताश्चेति उपलक्षणेन तत्तन्निरूपकास्तथा तथेतिभावः,तामसराजससाचिकनिर्गुणाः प्रथमपर्याये,राजस- साच्चिकतामसनिर्गुणाः द्वितीये,एवमेव तीयेपि क्रमः,लोकेस्मिन्निति भक्तलक्षणे इत्यर्थी, 'यो यच्छ्रद्धः स एव स' इतिवाक्यसम्मत्या हिशब्दः, भगवदीया अपीति घर्मिसम्ब- न्यात सामान्यतः श्रीप्राप्तावपि पूर्वोक्तन्यायेन परमां प्रामुवन्तीत्यर्थः, नन्वेवं पक्षिणां श्रीग्राप्त्या मगवद्गुणयोधनं कथं सम्पन्नमित्यत आहुः श्रियो हीति, सेवकै तसिद्ध्या स्वामिनि कैमुत्येनेय सिद्धतिभावः, अयं न्यायसिप्वपि ज्ञेया, हरेश्चरणयोरिति अत्रै विभागः, सर्वानासक्तिः सामान्यवैराग्यम् , सैव त्यागविशिष्टा वैराग्ये उत्कर्षः, तत्रापि हरिचरणरतिर्मक्तिमागीयं वैराग्यम् , सेव सर्ववनिवेदनविशिष्टा तद्वैराग्ये उत्कर्षः, तत्रापि हरेः शीवादिनिवारणरूपा सेवा पुष्टिमार्गीयं वैराग्यम् , सेव भक्तिविशिष्टा तद्वराग्ये उत्कर्ष इति, तथा चैवमन्वयः, हरेश्चरणयोः प्रीतिः स्वसर्यस्वनिवेदन विशिष्टा सती वैराग्य भक्तिमार्गोये उत्कर्षः, पूर्वोक्तसामान्यवैराग्यतदुत्कर्षावष्यत्र सम्पन्नावित्यपिशब्दचकारी, पुष्टिमार्गीयमाहुर्यदि हरेरपि हरियेन् तादृशत्वं च भक्त्या भवेत् सा सेवकोचिता सेवा पुष्टिमार्गीयमुल्कृष्टं वैराग्यमित्यर्थः, अप्रापि पूर्वोक्तवैराग्यतदुत्कर्षसमुद्ययार्थ चकार दयम् ,एवं पण्णां वातपर्यार्थी उक्ताः, आमासेपु तुवाच्यार्या वक्ष्यन्त इतिविमागः, तत्रेति हरिण्यादिनित्यर्थः, तुगब्देन सव्यावतंने हेतुमाहुनिं हीति, जानातीच्छतियतने इति- क्रमादेवं युक्तमिति हिन्दः, आकण्यतित्यपा आकर्णनरूपतानस्य पूजाविषयविषय- फस्स गौणत्वमुक्तम् , पूजापदनोत्कटा फ्रियोक्ता, प्रणयावलोकैरित्यनेन प्पुक्तानि, व्यापारण व्यापारयानाक्षिप्तः, अबलोकनस घ्यापारत्यान् , करणत्वं तु नेत्राणा- मेतिविमागः, म्यावलोकनरचितत्वपसे सस्य भगवन्तानमुक्तम्, मगयता प्रतिपूजित. मात्मनि दधुरिनि भगवदयलोकनरचितत्वपके भगवतो हरिणीनानमुक्तम्, एतेन व्यापारोपि मानरूप एयोक्तः, एपममासु नास्त्यतः म्यव्यावृत्तिः (म्यागामेवोत्तमत्वमिनि- मानमयदल्या.

·. . . [१०-१८-११] लेखः, योजना, कारिकार्यश्च। १७९ पक्षव्यावृत्तिः),तदेवोत्तममिति तदुत्तममेवेत्यर्थः, पूर्वपक्षमिति सुधाभागित्वाद् गोपिका- नामेवोत्तमत्वमितिपक्षमित्यर्थः, हरिणानामिति कृष्णसारसाहित्योक्तेरत्र पुंयोगे डीए नतु जातिलक्षणमितिभावः, सर्वत्रेति गोनिरूपणान्तं केवलाम्पोन्या अन्यपूर्वा वर्णयन्ति, अवस्तासामेव प्रकरणात् सहकृष्णसारा इत्यनेन हरिणसहिताः स्त्रिय उक्ता न तु केवला इतिभावः, निरीक्ष्येति अर्थत आकर्णनमेवानेन विवृतं न तु पदान्तराध्याहारः, अग्रे निपे- धात् , ब्रह्मवाक्यादिति “अस्त्वित्युक्त" इतिश्लोकोक्तादित्यर्थः, उद्धारमकरणादिति "प्रकरणं देशकाला"विति निबन्धे लक्षणमुक्तम् , तथा चोद्धारकालादित्यर्थः, अनेनेति पेशे वैचित्र्यकथनान्नृत्यसामायिकत्वसूचनेनेत्यर्थः, एवमिति नन्दनन्दनपदेन स्वरूपत- स्तदुक्तम् , वेशखीकारकथनेन साधनत उक्तम् , समीप इति उप समीप आत्त इत्यनेन हरिणीनां समीपे वेशस्वीकारो हरिणीपु स्वरूपानन्दस प्रवेशनार्थः, वेशसमये निरावृतस्व- रूपदर्शनेन तथा भवति, वेशानन्तरदर्शने त्याच्छादकादिविशिष्टत्वाद् धर्मसहितानन्दानु- भवो भवेत् , अत एवात्यनुगृहीतवैव समक्ष भगवतः शृङ्गारादिकं कर्तव्यमितिमार्गमर्यादा, आकर्पतिवनिरीक्ष्येत्येव कुतो नोक्तम् । तस्यापि द्विधा व्याख्यानमम्भवादित्यत आहुः पशुष्टिरिति, सर्वरसेति सर्वे रसा असाधारणा यत्र, सर्वरससाधारणेतिपाठे सर्वे रसाः साधारणा यत्र न त्वेकः कश्चिन्मुख्य इत्यर्थः, अनेनेति भयस्वभावानामपि भगवन्निकटगमनेनेत्यर्थः, अर्थत आकर्णनरूपस्य निरीक्षणस्य गमने एव सम्भवान्निकटे गत्वेत्युक्तम् , निरोधोपीति "शानं ही"त्यादिना खव्यावर्तने हेतुः पूर्वमुक्तः अत्रापि हेतु- रुच्यते इत्यपिशब्दः, बहुवचनेन सापल्याभाव उक्तः, भगवति पूजामिति स्वकृतावलोकैः प्रियामप्रणयावलोकमारणेन भगवतस्तोपणमत्र पूजा,ततः(तासु तथाभावजनक)तादृम्भावेन मगवत्कृतमवलोकनं प्रतिपूजनं ज्ञेयं, कृतिरिति असिन् पक्षे प्रतिपूजितरूपा कृतिरा- दुक्तेत्यर्थः, तोपणस्य धारणं स्थिरता, तथा सति प्रतिपूजिवं भवत्येवेतिभावः, तुशन्दकृत- पूर्वपक्षव्यावर्तनमुपसंहारेपि योधयन्त्येतावदेवेति, सुधाभोगादिकं त्वधिकम् , आवश्यक- मेतावदेवेत्येवकारः, अत एतस्मिन् पक्षे एतासां धन्यत्वमितिभावः ॥ ११ ॥ धन्यास्त्वित्यादिश्लोकार्थविवृतौ "हरियोप्सरसो गाव” इत्यादिफारिकाः, तत्रेश्वरः पूज्यत इति अनीश्वरेषु प्रविष्ट ईश्वरत्यसूचकसामग्रीमनाविर्भावयमपि १०-१८-११ यदा मूः पूज्यते तदा निरुपाधिकमैश्वर्य सिध्यति, युक्तं चैतत् , ऐश्वर्यसामग्रीमाहित्ये त्वनीश्वरोपि पूज्यो भवेत् , सामप्पभावे पूजा तु स्वाभाविकैश्वर्य एवं भवति, किश्च सामग्रीराहित्येपि बुधः पूजयेदपिखरूपज्ञानाव, मूढकृतपूजा तु परमैश्वर्यमेव बोधयति, इदमैश्चर्य भगरनिष्ठं भगवत्येव योभ्यते, वीर्ययशसी अपि तथा,वीयं देवेष्वि त्यादि अप्सरसो हि देवताः, भगांश्च मनुष्यवद् प्रतीयमानोतो भगवति कामस्तासा- . " योजना। .

·- १८० भीदशमस्कन्धसुनोधिन्युपरि मसम्माविता, न हि देवाङ्गनावाञ्छितो रसो मनुष्ये भवति, नापि तासामर्थे मगवता- स्वस्थालौकिका प्रभावः प्रदर्शितः, किन्तु वनितोत्सवचारुबेपवेणुक्कणिताम्यामेव साधारण स्त्रीणामिव तासां मोहोभूत्, अत इदं भगवद्भीर्यमिति वीर्य देवेष्वित्यादिना वीर्य निरूपित, श्रियो हि परमा काप्टेत्यादि यदि सेवकाः परमं भोगं कुर्युस्तदा स्वामिनः एव परमं सौभाग्यं स्फुटीभवतीति लोके प्रसिद्धं, पक्षिणो भगवत्कृतं वेणुनादं भृण्वन्ति तत्रापि भगवान् नीचैः स्थितो वेणुं वादयति, ते तु द्रुममुजानारुह्योपरि स्थिता नादामन मनुमवन्तीति श्रियो भोगः पक्षिणां सिद्धः, ("यदा खलु वै पुरुषः श्रियमश्नुते धीणासै चाद्यत" इतिश्रुतौ वीणापदं मधुरनादानां वेण्यादीनामुपलधकमतो वेणुनादश्रवणे थियो भोगः पक्षिणां सिद्धः), इह भगवन्निष्ठा श्रीः पक्षिषु समागता भगवच्छ्यिः कार्यभूता, तथा च कार्यभूतया श्रिया कारणीभूता भगवच्छीर्योध्यते, तथा ज्ञानमपि नदीषु समागतं फारणभूतं भगवज्ज्ञानं सूचयति, एवं वैराग्यमपि भगवद्धर्मो मेघे कार्यरूपेण समागता स्वकारणभूतं भगवदधिकरणकं वैराग्य पोषयति, उत्कर्षश्चापि वैराग्य हरेरपि हरि- पदि भत्तया च तादृशत्वं च सा सेवा सेवकोचितेति हरेः सर्वदुःखहर्तरपि यदि हरिः स्याद् दुःखहर्ता सात् तदा तस्मिन् वैराग्योत्कर्ष इति ज्ञेयं, यतो हरिदुःखहरणं पैराग्यकार्य, मोक्षान्तफलेषु रागाभावे प्रभुसुखकाकालायामेव ताउम्भावोदयात् , स भावः फथं सादित्याकाङ्क्षायामाहुर्भक्त्या चेत्यादि, भक्त्या स्नेहेन तादृशत्वं भगवदुःख- हईत्वमायः स्यादित्यर्थः, एवं वैराग्यखरूपं स्नेहेन तसिद्धिं च निरूप्योपदिशन्ति सा सेवेत्यादि, सा मेधकर्तृका सेवा भगवदुःखहरणरूपा सेवकस पुष्टिस्थसोचिता नाम कर्तव्येत्यर्थः, यथा मेपेन स्नेहवशात् प्रेरणमन्तरेणैवातपनियारणरूपा सेवा भगवतः छता तथा शास्त्रप्रेरणं विनय देशकालानुरूपा भगवत्सौख्यसम्पादिका सेवा पुष्टिमार्गीयैः कर्तव्या, सेयं सख्यमक्तिरूपा, "सख्पुर्यघात् स्ववपुपाम्मुद आतपत्र" मित्यत्र "सखि"पदाद , एतद्यया तथा मया सेवाकौमुद्यां प्रथमप्रकरणे निरूपितमिति ततोवधेयं, धन्यास्त्वित्यस विवरणे ज्ञानं हि प्रियाविशेषणीभूतमित्यादि ननु हरिगीनां भगवत्स्वरूपज्ञानामावाद् भगवदयलोकनात्मकपूजामात्रेण कथं धन्यत्वं भविष्य तीत्याशझर पूर्वपक्षं घ्पावर्तयन्ति धन्यास्त्यिति तुशम्देन, इह हरिणीनां धन्यत्वकथनाद ससापन्यत्ययचनेन न घानमा घन्पत्वसाधकं किन्तु भगवतिपयकपूजनक्रिया धन्यत्व: साधिका, मानसाहित्ये सा सुतरां धन्यत्यसाधिकंत्याइर्शानं हीत्यादिना, ज्ञात्वा तदनुरूप पेन् करोति वदा मानस सार्थक्पमतो मानस क्रियाविशेषणीभूतत्वं, क्रिपास्यपि भगवः त्पूजास्मिके क्रियोत्करेत्याहुः फियोत्कर्षः पूजायामिति, "तद कर्म हरितोपं यत्" पनि चतुर्यस्कन्धराश्यान, सा पूनास्पा क्रिया हरिणीमिः कृतेति वासां धन्पत्यं, वत्रापि .

·" . " 1१०-१८-११] लेखा, योजना, कारिकार्यश्च । १८५ मानेन्द्रियाधारत्वेन ज्ञानप्रचुरैनैवात्मकद्रव्यैः कृतेति सुतरां धन्यत्वमित्याः सापि चेदि- त्यादिना, ज्ञानमयैरिति ज्ञानप्रचुरै नखरूपैर्निवेद्यद्रव्यरित्यर्थः, अयमर्थः, निवेद्य- पदार्थानां स्वरूपं भगवत्प्रियत्वं देशकालानुगुणत्वं च ज्ञात्वा समप्यते तदा ते पदार्था ज्ञानमया उच्यन्ते, तह हरिणीमिः खनेत्राणां सौन्दर्य भगवत्प्रियानेत्रसारकत्वेन प्रभु प्रियत्वं च बुद्धा नेāभगवान् पूजित इति युक्तं धन्यत्वं, भगवज्ञानमित्यादि यादृश- देशकालवैशिष्ट्याद् यादृशवस्त्वपेक्षा भगवतोस्ति तादृग्देशकालानुरूपसेवनं मया विधेयमिति सम्मति देशकालानुरोधादिदमपेक्षितं भगवत इतिज्ञानं भगवज्ञानमित्यर्थः,मदीयपदायें- ग्वेतस्य वस्तुनः सम्यक्त्वा भगवद्विनियोगयोग्यतेतिज्ञानं खज्ञानमित्यर्थः,एवमुभपज्ञानस्य पूजाङ्गत्वं,हरिणीमिस्तथैव कृतं यतो भगवते शृङ्गाररसात्मकाय स्वनेत्रसौन्दर्य प्रदर्शनेन प्रियत्वं मम्पादितं, एवं पुष्टिजीवैर्यथोचितं प्रियत्वं सम्पाद्यमितिशिक्षा ह्येतस्य ग्रन्थस्य हार्द, भगवज्ञानमपीत्यन्वयः, तस्य भगवत्पूजारूपक्रियोत्कर्षस्य भगव- ज्ज्ञानमप्यङ्गमित्यर्थः, तदभावे इति तस्याः पूजाया अभावे इत्यर्थः, सर्वमिति ज्ञानादिक- मित्यर्थः,अङ्गीभूतायाः पूजाया अभावे अङ्गानां ज्ञानादीनां वैयर्थ्यमितिभावः, समीपे स्त्री- कार इति, "उपात्तविचित्रवेष"मित्यत्रोपशब्देन सामीप्यकथनाद्वरिणीसमीपे प्रभुणा घेपो धृतः,तथा च पधारणसमये भगवदवयवानां हरिणीग्विपयत्वाद् मावविशेपोत्पत्तिर्मगीगण- साभूत ,तेन भावेन तादृशरससम्बन्धिनी भगवत्प्राप्तिर्मवित्रीतिभावः, ब्रह्मानन्दस्येत्यादि भगवदवयवावलोकनजन्यभाववलेन पूर्व ब्रह्मानन्दप्रवेशो हरिणीषु तत आधिदैविकस्त्री- विग्रहप्राप्तिस्ततः स्वरूपानन्दस्य हरिणीषु प्रवेशार्थ हरिणीनां निकटे भगवता वेषधारणं कृतमिति फलितं,तथा चा"यं पुनर्ब्रह्मानन्दे जाते तत्राप्याधिदैविकरूपे सम्पन्ने" इतिपूर्वफक्कि- कानिरूपितफलप्राप्तिर्भविष्यतीत्युक्तं भवति, फकिकास्मारकं ब्रह्मानन्दपदमिति ज्ञेयम् ।। घन्यास्तु मूढमतय इत्यादिश्लोकपटकोक्तान् हरिण्यादीनाहुर्हरिण्य इति का० १८९॥ कारिकार्थः। पट्सु श्लोफेव्यैश्चर्यादिनिरूपणमुपपादयितुमैश्वर्यादिलक्षणान्याहुरीश्वर १०-१८-११ इति, का० २००१-१९६३ । ईश्वरः पूज्यत इति मूर्हरिण्यादि- मिरपि पूजनादैश्वर्य, वीर्य देवेष्वित्यादि "कृष्णं निरीक्ष्ये"तिश्लोके मनुष्यत्वेन प्रतीय- मानस्यापि भगवतो देवाङ्गनास्वपि पुरुषाणां सानिध्येपि कामेन मूर्छाजननान् महद्वीर्य, पशो यदीति "गावचे"तिश्लोके विमृदानां गवां प्रत्यक्षे तृणादौ या आसक्तिस्ततो वारणं कृत्वा पीयूपरूपं स्वधर्म यदि योजयेत् भगवान् तदा यशो भवति नान्यथेत्यर्थः, "अक्षण्वता"मित्यारभ्य "हन्तायमद्रि" रित्यन्तद्वादशश्लोकोक्तेषु सगुणनिर्गुणमेदानास्ता मसा राजसाश्चेति, अन्ये इति साचिका इत्यर्थः, गुणातीतान् विवेचयन्ति वृन्दावन- मित्यादि, अक्षण्वता"मित्यादिश्लोकत्रये क्रमेण तामसराजससाचिकाः, "वृन्दावनं सला ·૨૮૨ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि तिश्लोके गुणातीतं वृन्दावनं निरुप्यते, ततो "धन्या स्त्वित्यादिपु त्रिपु हरिण्यादयः सगुणाः, "प्रायो वताम्वे"तिश्लोके पक्षिरुपा मुनयो गुणातीताः, ततो “नद्यस्तदे"त्यादिषु त्रिषु सगुणाः, "हन्तायमद्रितरित्यत्र गुणातीतो गोवर्धनः, एतदेवामिप्रेत्योक्तं वृन्दावन मित्यादि, वृन्दावनं पक्षिरूपा मुनयः गोवर्धनश्चेति त्रयं गुणातीतं, एवं वर्णनीयभेदानुवा वर्णनकीणामपि तद्वदेव सगुणनिर्गुणमेदानाहुस्तद्रताश्चापीत्यादिना, अस्मिन् लीला सृष्टिरूपे लोके तद्रतास्तेषु वृन्दावनादिषु गुणातीतेषु रतास्तवर्णनकोपि गुणातीता भवन्ति, उपलक्षणमेतत् , तेन तत्तनिरूपकास्तथाविधा इति भावः, एवमैश्वर्यादिस्वरूप- मुक्त्वा “प्रायो पताम्बे"तिश्लोकोक्तश्रीलक्षणमाहुः श्रियो हि परमा काष्ठेति, यथा भगवान् “यदा खलु वै पुरुषः श्रियमश्नुते वीणासै वाद्यत" इतिश्रुत्युक्तश्रीलक्षणवीणादि- शब्दं शृणोति तथा भगवत्सेवकाः पक्ष्यादयोपि वेणुनादं शृण्वन्तीति भगवति श्रियः परमा काष्ठा निरूपिता, ज्ञानोत्कर्प इति सर्वदा वेगवतीनां नदीनां वेगभङ्गेन स्वभावविजय- लक्षणं ज्ञानं सेवकेषु निरूपित, तथा च सेवकानामपि तादृशत्वे भगवति ज्ञानोत्कर्षः कैमृतिकन्यायसिद्धः, वैराग्य निरूपयन्ति हरेश्चरणयोरिति स्वसर्वस्खनिवेदनसहिता इरि- चरणप्रीतिवैराग्यं, अन्यत्र वैराग्ये सत्येव हरौ प्रीतिसम्भवात् , तत्रापि वैराग्ये उत्कर्पस्तदा स्थाद् यदि हरेः सर्वदुःखहर्तुरपि हरिभवेत् सेवको बनायुपचारैः सेवया हरेरपि शीतो- प्णादिनिवारणेन दुःखहर्ता भवेदित्यर्थः, 'भगवतः श्रमो नास्तीति केचित् ,अस्तीतिसिद्धान्तः, तदुपपादितं सुबोधिन्या दशमस्कन्धे युगलगीताध्याये, श्रमवच् छीताद्यपि ज्ञेयं, किन "अनश्नन्नन्योमिचाकशीती"तिथुत्या भगवतो मर्यादामार्गे भोजनावभावपि पुष्टिमार्गे मोजनादिकमस्त्येवेत्युपपादितमष्टमाध्यायटिप्पण्यां, पृतनामोक्षाध्यायटिप्पण्यांच, भग- यति स्नेइहतुककार्याणां स्वामिनीकर्तृकरधाप्रभृतीनां भ्रमहेतुकत्वशङ्कापरिहारेण सर्वमुप- पादितमिति सुटूक्तं हरेरपि हरिर्यदीति, तथा च "दृष्ट्वातपे अजपशू"नितिश्लोके मेघस खसर्वखजलपर्पणेन स्वयपुपा छायाविधानेन च सेवाकरणात् वैराग्यं सिद्धं, एवं सेवके पैराग्यसिद्धौ भगवति किंवक्तव्यमितिभावः, एवं श्लोकपदकतात्पर्यार्थनिरूपणेनश्चर्यादिषद्- धर्मोपपादनाद् भगवचं समर्थितम् ।।११॥ कृष्णमित्यत्र आनन्दसाधने इति आमुष्मिकहिकफले इत्यर्थः, दिव्यदृष्ट्येति लेखः। मानुषमावाहित्येनेत्यर्थः, अन्यथा वक्ष्यमाणावस्था न सादितिभावः, .-१८-१९ विशेष इति उद्धारविषयमजातीयत्वं हरिणीभ्यो विशेपः,अप्सरःस्थितिषः तदाटुरिति नत् नमादेतासु तत्मजातीयत्वबोधनार्थ चास्येशनिमित्तभूतोत्सवयतीनां पनिनावमाहुरित्ययः,तथा घायमयान्तरपदसामामो मेयः, केवलमिति यंत्र वेमे कृने मनि केवलं यनितानामयोगयो मयत्यनायो वेश इत्यायनं न तु विग्रहः, यनिनोत्मयाप . - ·. -- + 1 १०-१८-१२] लेखा, योजना, कारिकार्थश्च । वनिताभूषणार्थ चारुवेशो यस्येतिविग्रहः, उत्सवस्य भूपणहेतुत्वावुत्सवपदेन भूपणमुक्त- मितिभावः, कृताभरणेति, अत्र कृतपदं नूतनवाचकम् , भगवतो वेशान्तरखीकारे स्वय- मपि नूतनाभरणानि परिहितानीत्यर्थः, यथावेशेति, भगवतः पीताम्बरपरिधाने स्वयं • नीलाम्बरपरिधानमिति वेशानतिक्रमेण शृङ्गारादिपु मध्ये यं रसं भगवान् प्रकटयति तदन- तिक्रमेण चेत्यर्थः, अस्मिन्नुत्सवे इति असिन् वेशे कृते सतीत्यर्थः, सर्वोप्युपाय इति दिव्यदृष्ट्या दर्शनं प्रेम ज्ञानादिरन्तर्भगवदनुभवश्वेति, अनुभावकमिति उद्दीपनेन रसानुभावकम् , कणितगीतयोः श्रवणमविलम्वेन शीघ्रमेव ततो विमानाद् भगवति प्रस्था- पमित्यर्थः, कणितपदसावृत्तिमभिग्नत्य क्वणितश्चेति चकारः, तथा च तदक्कणितं कणित- घेणुविचित्रगीतश्चेतिसमासः,गीतस्य शृङ्गारोद्योधकत्वेपि सर्वरसार्थत्वमुपपादयन्ति शृङ्गार एवेति, अन्यस्येति शृङ्गाराङ्गत्वभावापन्नस्येत्यर्थः, यथेति उपकरणानि चकाराद् भूपणानि सुवर्णस आ समन्ताद् भरणं येषु तादृशानि न तु मध्यावकाशे लाक्षायुक्तानि कुर्वन्ति तथा सुवर्णमयोपकरणवच्छृङ्गाराङ्गभूता एव रसा इत्यर्थः, नापीति एतादृशीपु सारस्तत्कृतविवेका- पहारश्च न भवति तथापि प्रमेयबलात् तथा जातमित्यर्थः, तृतीयचरणीयविशेषणत्रय- तात्पर्यमाहुर्भूमाविति, मृत्वा भूमाववतारे इत्यर्थः, देवीनां मरणासम्भवादितिभावः, पद्भ्यामिति, अन्यभयाद् विमानं त्यक्त्वा गुप्ततया पद्भ्यामित्यर्थः, विमानगतीनां भूस्पर्शसम्मयादितिभावः, स्वत इति उपायचातुर्येण विमानमेव तत्र नीत्वेत्यर्थः,विवेका- पहारादितिभावः, अग्रे विवरणादेवमों ज्ञेयः, असावधानता मोहपदार्थो ज्ञेयः, देव- महिता अपीति 'देवानां मरणं नास्तीति प्रथमाध्याये 'गिरं समाधा'वितिश्लोके 'अमरा इतिसम्बोधनेनोक्तमिति व्याख्यातम् , अत एकेन रूपेण योगिन इवात्राप्यवतीर्णाः, पूर्व रूपं तु तत्र तिष्ठत्येवेतिभावः, तथा च देवपदेन तत्र स्थिता ज्ञेयाः, द्वितीयगीते "सह- सिदै"रिति वक्ष्यते तन्न्यायेनाप्रापि देवसाहित्यमुक्तम्, केवलानामिति स्त्रियो विहाय खयमेवावतीर्णानामित्यर्थः,देवलोकस्याः सर्वा एव स्त्रियोप्सरस इत्याशयेनामासे अप्सरसा- मित्युक्तम् , खपत्यन्वेषणार्थमिति स्वपत्युस्त्रावतीर्ण यद् रूपं तदन्वेषणार्थमित्यर्थः, भगवदर्थमागमनं तु भयान् न सम्भवत्यतः प्रायेणैवमित्यर्थः, निर्भयतया भगवदर्शनार्थ- मागमनं विन्द्राभिषेकानन्तरं वक्ष्यते अत एव द्वितीयगीते तथेतिभावः ॥१२॥ कृष्णं निरीक्ष्येत्यत्र वनं यौवनं इताः प्राप्ताः प्राप्तवत्य इति इह वनिता- शब्दान्तर्गतवनशब्देन विपिनं यौवनं च ग्राह्यं, तत्र विपिनपक्षे वनं १०-१८-१२ विपिनमिताः प्राप्ताः पुरुषा वनिताः, भगवदर्थ सकलत्यागं विधाय केवलं वनं प्रविष्टा भगवदीयास्तेपामुत्सवार्थ चारुर्येपो भगवता धृतः, तथा च कोट कन्दर्पलावण्याधिकसुन्दरं तादृशवेपधारिणं श्रीकृष्णमवलोक्य जातस्त्रीभावाः पुरुषोचम . . ८ " . योजना।

·१८४ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि मां प्राप्स्यन्तीत्यभिप्रायकं वेपधारणं भगवता कृतमिति विभावनीय, यौवनपक्षे वनं यौवन- मिताः प्राप्तवत्यो मृगीडशस्तासामुत्सवार्य भावोद्दीपनार्थ वेषधारणं, वनिताना पुंसा यनितानां मुन्दरीणां च सूचनार्थ प्राप्ताः प्राप्तवत्य इति वारद्वयमुल्लेखः सुबोधिन्यां, अन्यथा "प्राप्ता" इत्युक्ते "प्राप्तवत्य" इत्युक्तिया सात् , धातूपसर्गप्रत्ययार्थानामैक्यात्। यद्यपि "प्राप्ता" इत्युक्त्याप्युभयग्रहणं सम्भवति तथापि प्रकरणवशात् स्त्रीणामेव ग्रहणं साल तूभयोरत उमयग्रहणार्थ प्राप्ताः प्राप्तवत्य इत्युक्तं, तथा च प्राप्ता इत्युच्या वनिता। पुरुषा गृहीताः प्राप्तवत्य इत्यनेन वनिताः स्त्रिय उक्ता इति ज्ञेयं, एवं सति पुंसां भावो- पादनाधं स्त्रीणां च भावोद्दीपनार्थ वेषधारणमिति प्रयोजनद्वयं फलितं, न हि तन्त्र प्रविष्ट इति इदं वनिताशब्दान्तर्गतवनशब्दस्य विपिनवाचकत्यमादाय पुरुषपक्षे ज्ञेयं, वने प्रविष्टः सर्वत्यागवान् नावर्तन इत्यर्थः, वनशन्दन कथं यौवनग्रहणमित्याकालायामाहु- विनमित्यत्रापि 'यु' मिश्रणार्थे वनमिति, "यौवन" शब्द यावितिसप्तमी निमित्ताः युशब्दो मिश्रणार्थक उकारान्तः, तस सप्तम्यां यो इतिरूपं भानौ विष्णावितिवत् , मिश्रणं नायकेन सह विवक्षितं, एवं यौ मिश्रणार्थ वनं यौवनमित्यर्थो भवति, यौवनमेव हि नायकैन सह नायिका सङ्गमयति, तथा च यौवनत्वस्यापि वनत्वव्याप्यत्वाद् वनविशेषो यौवनमतो वनशन्देन यौवनग्रहणं सुवचं, यौवनस्य घनत्वं तु शृङ्गाररसोपयोगिसामग्रीमच- धर्मसाम्पेन चेयं, यौवनशब्दस्यतादृशी व्युत्पत्तिस्तु निरुक्तपद्धत्या ज्ञेया, "अप्यक्षरवर्ण- माम्येन नि यान्न संस्कारमाद्रियेत" त्यनुशासनात् , यथावेपरसमिति भगवत्कृतवेपं मग यदमिप्रेतरसं चानतिक्रम्येत्यर्थः, अयमत्रामिप्रायः, भगवता वनितानामत्युत्सवार्थे यथा पेपः कृतस्तथा वनिवामिरपि मगवदुत्सवायें मगवदमिप्रेतवसनभूपणादिकं धियते, भगवद- मिप्रायस्तु भगवद्धृतपीताम्बरादिद्युतिजनकनीलबसनरक्तकञ्चक्यादिधारणे, तथैवैतामिः कतमिनि येषानतिक्रमो ज्ञेयः, एवं प्रमुचिकीर्पितशृङ्गारादिरसेप्यानुगुण्याद् रसानतिक्रमः।। गाय इत्यत्र तथा जाता इति, अमिलपिताप्राया मुमुहुरित्यर्थः, उत्तमाधमः योरिति, साचिकवादुत्तमानां तामसत्त्वादधमानां देवस्त्रीणां गवां च १०-१८-१३ ययोचितं मायुज्यलक्षणस्य मध्यमस्य सेवाफलस्वामिलाप इत्यर्थः, सायुज्यसरूपं सेवाफलविनेरवधार्यम् , देवत्रीणामागमनस्याशस्यत्वान् मोह उक्तः, गर्वा मोहे हेतुमाहुरमम्मावितत्यादिति, सामिलपितमायुज्यम्पेतिशेषः, ता हीति गायोन्य- नवेणुनादप्यामक्ताः कर्णोत्तम्मनं कुर्वन्तीनिमा परिहर्नु कर्णोचम्मनहेतुयेशनादस्य कणकतत्वमाहुरित्यर्थः, पशूनां नावदिशेपनानामावः प्रसिद्ध इति हिमन्दः, एतेन इप्पाननाद एर फर्णोत्तम्मनं कुर्वन्ति नान्यनाद इनि मचितम् , ज्याकान्नरेति सरपमेश सम्पमित्यर्थः, एतमाद विशेष पढ़ पीयूपपदस्वार्थमाहुः सदानन्यो " लेग्वः।

·{१०-१४-५३] . लेखः, योजना, कारिकार्थश्च। वाच्य इति, अन्यगीतस्य खवक्तृवाचकत्वनियमाभावेपि भगवतोधिकस्य कस्यचिदभावात् भगवत्कृतं गीतं सदानन्दवाचकमेव भवति, अतः सदानन्दकृतगीतस्य सदानन्द एव वाच्यः, अयमसिन्नादे विशेषा, अन्यकृतनादस्तु सरिगमादिरूपः स्वरमात्ररूप इतिभावः, तस्मान्नादनिष्ठरसानुभवार्थमत्रैव नाद कर्णोत्तम्भनं नान्यनादे इत्यर्थः, ननु भगवद्गीतस्य सर्वस्यैव सदानन्दवाचकत्वात् पूर्व श्लोकोक्तदेवस्त्रीणां कथं न रमानुभव इत्यत आहुर्मुख- मित्यादि, तत्र सामग्री गुप्तैव स्थापितात्र प्रकटितेति पदत्रयेण सचितमित्यर्थः, "द्वया ह प्राजापत्या" इत्यत्राधिदैविकसहितेन्द्रियस्य कल्याणत्वकथनेन तादृशशब्दस्यैव प्रमितिजनक- त्वाद् देवता वागिन्द्रियं च शब्दनिष्ठरसप्राप्तौ मामग्री, इतरविस्मृतौ निःप्रत्यूहं रसानुभवो भवतीति सापि मामग्रीति ज्ञेयम् , शाब्दबोधे शब्दः करणमतस्तत्सम्बन्धिनो धर्माः साम- ग्रीतिभावः, टिप्पण्यां वागधिपतित्वाद्युक्तरित्यादिपदान् विष्वपि कैमुत्यमुक्तम् , तथा च यत्राधिदैविकस करणत्वं वानिर्गमनपविपयस्पेन्द्रियत्वमितरविस्मारकश्च द्वारम्, तादृश- शब्दाद् रसानुभवे किंवाच्यमितिकमुत्येन रसपानं सूचितं भवति,भगवति देवतानां गोलकत्वं विषयाणां चेन्द्रियत्वमिति द्वितीयस्कन्धे व्यवस्थापितम् , अतो मुग्यपदं देवतावाचक निर्गमपदं चेन्द्रिययाचकमितिभावः, एवं मामग्रीतो विशेषमुक्त्या स्वरूपतोप्याहुर्गीतमिति, पूर्वोक्तं गीतं विचित्रं सर्वरसार्थमित्युक्तम् , इदं तु पीयूपत्वकथनात् पड्गुणा आत्मनि यस्य तादृशं भगवद्रूपमित्यर्थः,अधरपीयूपस्य पगुणत्वमग्रे व्युत्पाद्यम् , अत इति सामग्या अपे- क्षितत्वात् तां वक्तुं मुखेत्यादिपदत्रयमुक्तमित्यर्थः, अन्यथेति पदत्रयस्य सामग्रीप्रकटन- तात्पर्यकत्वाभावे इत्यर्थः, ननु तथाप्युत्तम्भनं किमर्थमित्यत आहुरितरेति,अतियालका इति किश्चित्प्रौदा वत्सास्तु गोष्ठ एव तिष्ठन्तीति तेषां तादृशत्वममम्मावितमित्यतिपदम् , घोपे वेति सायं गवां घोपे समागमनानन्तरं वा यत्सानामेवम्भावः, तदा प्रौढयत्मानामपि तथा सम्भवतीत्यतिपदं न देयमितिभावः, स्तनादिति गृहीतमितिशेषः, तथा च स्तनगृहीत पयाकवलं स्तनपयाकवलं मध्यमपदलोपी समासः, सुतं तद् वैपामितिविग्रहः, मातॄणां स्तनाद् गृहीतं पयःकवलं येषां मुखात् स्रुतं बहिर्निर्गतं भवतीत्यर्थः, साये हेतुर्न नस्यति, यत इति शेपः, ग्रहणे इव नादश्रवणे गिलनक्रियाया निवृत्तत्वात् तस्य पयसो नान्तः प्रवेगो यतोतः माय इत्यर्थः, सन्दिग्धमिति, ग्रहणगिलनयोर्मध्ये कालस्य दुर्लक्ष्यत्वादितिभावः, प्रमाणमाहुरिति स्मपदस प्रसिद्धयर्थकत्वात् प्रसिद्धिहेतुभूतं प्रत्यक्ष प्रमाणं स्मपर्दैन पचितमित्यर्थः, तस्थुर्गाव इति मोहो गनामेय, पयामारश्च शावानामेन, क्रियानिति- स्तूभयेपामपीत्यर्थः, तथात्वे इति क्रियानिश्चौ, यात्मनि गोविन्दस्पर्शो हेतुरित्ययः, स्पृशन्य इतिखीलिङ्गप्रपोगेपि वत्सानामपि क्रियानिवृत्युक्या तद्धतः किश्चिम मममिव्याहारात प्राप्त एव, गयां तु पूर्वापोतरमपानत्यान् सर्वया तयेतिभावः, तुल्यतीत . . " ·N १८६ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि हीनजातीयानां ब्रह्माविर्भावे तुल्यतास्फूर्त्या स्पर्शः सम्भवतीत्यर्थः, दोपाभावार्थमिति हीननिष्ठत्वेन भावाभासत्वाभावार्थमित्यर्थः, तेषामेवेति गवादीनामित्यर्थः,इन्द्रः परमैश्वर्य प्राप्तः, पुष्टिमार्गीय, तत्र मर्यादातिक्रमो भवतीतिभावः ॥१३॥ गावश्च कृष्णेत्यय विवृतौ उत्तमाधमयोर्मध्यमामिलापो निरूप्यत इति योजना। उत्तमशब्देनात्र हरिण्यः, नेत्रदर्शनेन घोषसीमन्तिनीनेत्रसारकत्वेन १०-१८-१३ भगवत्मियतया धन्यत्वोक्तेः, अधमपदेन गावः, शृङ्गाररसानुपयुक्त- त्यात् , अत एवोक्तमसम्भावितत्वान्मोह इति, मध्यमामिलाप इति हरिणीनां भग- पद्दर्शनमात्रामिलापः,गबामन्तर्दशनस्पर्शमात्रामिलापः,अप्सरसां पूर्वप्रकारेण रमणामिलापः सर्वोत्तम इति तदपेक्षया मृगीणां गवां चाभिलापो मध्यम इतिभावः,मुखं वागधिपति- रिति भगवन्मुखमग्निरित्यर्थः,अग्नेन्देिवतात्वाद् ,भगन्मुखस्साग्निरूपत्वाद् वागधिपतित्वं, तादृशमुखपदोक्त्या तापजनकत्वं सूचितं, तेन भगवन्मुखवेणुगीतपीयूपं पिरतोपि तत्पीयूपस्खातिरसालत्वेन तद्विषयकपरमाा बहु पानं सम्भवतीतिप्रयोजनं सिद्धम् ॥१.३॥ प्राय इत्यस्याभासे श्रवणमिति नादनिष्ठरसानुभवः शक्तितात्पर्य निर्धार इत्यर्थः, अत एवानुवादे 'सर्व तत्वं ज्ञातवन्त' इति वक्ष्यते, सङ्गेति मृगीणामिव १०-२८-१४ कृष्णसारसङ्गाद् गवामिव कृपया स्वत एव ज्ञानसामग्रीप्रकटनेन ज्ञान- सम्पादनाद् वा तथा भवतीतिभावः, सम्भावनेति मुनित्वनिरूपणपूर्वकमित्यर्थः, व्या- ख्याने, भगवदाविर्भावादिति सर्वात्मकस्य भगवतो माता सर्वेषामेव मातेत्येता अप्यम्बे- त्युक्तवत्य इत्यर्थः, एतद्विपयकपतित्वस्य वक्ष्यमाणत्वादेवव्याख्यानमसमञ्जसमिति केचि- दित्युक्तम्, स्वयं तु गृहकन्यकापक्षे तत्वेनाम्बेतिव्यवहारो भिन्नपक्षेपि "दयार्थ तथे"- त्युक्तमेव, मुनिन्वं श्रोतॄन् प्रति स्वयमुपपादयन्ति अत इति, वक्त्रीणां कुमारिकात्वेन ऋषि- त्यादित्यर्थः, ते हीति ये विहगास्त इत्यर्थः, मूले ये इतिपदस्थ ये विहगास्त मुनयोऽत एवं शृण्वन्तीति पूर्वत्रान्वयो ज्ञेयः, उत्तरत्रान्वये श्रवणं मुनित्वे हेतुः स्यान्न तु मुनित्वं श्रवणे तथा चामासो विरुध्येत, अति अन नादे मुधारूपो भगवानाविर्भविष्यतीत्यर्थः, एवेति मुनित्वादेव पूर्वोक्तं ज्ञात्वयं शृण्वन्तीत्यन्वयः, कृष्णार्थमेवेति येषां क्षणः कृष्णार्थ- मेव भगवद्भावनयैव यातीत्यर्थः, यावदित्यादि द्वमभुजानारुह्य पूर्व कृष्णेक्षणास्ततस्ता- या एन पृण्यन्ति, ततो मीलितदशः शृण्वन्ति, कृष्णेक्षणत्वे मीलितहतवं न सम्भवती- स्यविमागेन घ्पाख्यानम्, तत्रैय स्थिता इति मीलितहश इतिशेषः, रसान्तरमिति नादः म्यनिष्टस्यरूपदिशामव्यक्तत्वानोत्पादयिष्यतीत्यर्थः, तथा गत्पृष्टीय गमनं स्यादिनि- माः, रमान्तरेण घेति पूर्वानुभूनेन कृष्णक्षणरमेनोहीय गमनं नादस्स मधुरन्याम मविपतीत्यर्थः, येणोः फलत्वं व्युत्पादयन्नि मत इति, गीतं पेनि मधुरमेयोत्पयन इनि लेखः। अत ·" :- . [१०-१८-१४] लेखः, योजना, कारिकार्य। पूर्वेणान्वयः, गीतनिष्ठं माधुर्यमाहुर्भगवदुक्तेति, गीतस विशेष्यत्वपक्षे उदितमुदयं प्राप्त-: मित्यर्थः, द्वितीये उदित कथितमित्यर्थः, मुखमुद्रणे हेत्वन्तरमपि स्वयमाहुः कोलाहल- बेति, स्यादितिशेपः ॥१४॥ प्रायोयताम्य विदगा इत्यस्य विकृतौ तदा तदुदितमितिविशेष्यमिति प्रथम.. योजना। पक्षे तु द्रुमभुजानारुस कलवेणुगीतं गुण्यन्तीत्यर्थः, कथम्भूतं कल- १०-१८-२४ गीतम् ? तदुदितं तेन भगवतोदितं योधिलं, एवं "कलवेणुगीत"- मितिविगम्यं, अस्मिन् पो तु द्वमभुजानारुप तदुदितं शृण्वन्तीत्यन्वयः, कयम्भूतं तदुदितं कलवेणुगीतमिति, विपरीतो विशेष्यविशेपणभाव इत्यर्थः ।। १४ ॥ नद्यस्तदेत्यत्र तदुपधार्यत्येतावत आवृत्तिरित्याशयेनाहुनिश्चित्येति, श्रुत्वेति स्टेग्वः। अत्रत्यकामस्वरूपमाहुर्मनोभवोत्र विवेक इति, विवेकमहितोत्र मनोभयो १०-१८-१० न तु देवस्त्रीणामिव नुन्नमारत्वजनका, तथा सति तागामिव नदीनामपि मगवत्यनागमनं स्यादितिभापः, विवेक इति “अर्म आद्य"जन्तम् , वियेकमहित इत्यर्थः, नदीनामपि देवतात्वादिति स्वीकृतमानुपमावस्य तामामपि मानुपरवेनासतारं विना भोग्प- त्वामावादित्यर्थः, अप्परसामपि देवीत्वादेवानागमनमुक्तमित्यपिशब्दः नदीगताम- विद्यामिति मगरदनुपयोगिदेहसम्बन्धमित्यर्थः ॥१५॥ नधस्तदैत्यस्यामासे भगवद्वेणुनादेन नद्यादिपु जातमाहेति नचादिपित्य- योजना। प्रादिपदेन सरोवराहदा गृपन्ते, यद्यपि मूले नदीपदमात्रमस्ति तपापि १०-१८-१० ग्रने नयन्तरस्याप्रकटन्यान् केवलं श्रीयमुनापा एर विगजमानत्वान् नप इतिबहुवचनेन सरोवरादीनां ग्रहणमिति प्रापयितुं नचादिपित्युक्तम् ।। १५ ।। देखः । १०-१८-7६ इष्टत्या सर्पशक्तीति शानक्रियाक्तिमदित इत्यर्थः ॥१६॥ पूर्णा इत्यत्र साक्षादिति अलौकिकदेहक्रमेण फलप्रपस सेरालोक्तस सम्पचित सेपः। रजमव भवतीति ता एव पूर्णाः, पन्दारनस देवीमुतपदाम्बुजन्यं पूर्व प्युपा. १०-१८-१७ दितम्, एतामा मतनं तम स्थितिरता सापाइजामन्यात पूर्णा जानाः, पूर्णताम्यरूपं श्लोकान्ते निरूपपिप्पन्ति, पतामा सागपनेन फलमिदिग्नः माधनानुरूपमेव मनं न नापन्त्यग्रिमाप्याये "यातायला" इतिश्लोक, उम्गापेत्यसागलरपदपार्षमाः मयति, रागोनुराग इत्ययः, पतासम्पादाम्पत्यामारा दपिताय न्यापन्निरम- पानवेनेनि, नगा येनि साम्यामातारापमा निर्माप मादये निममिन्यः, अपति पनि तम्या प्रमादन्लेन दणं तानिः समना मन्टितम्, नहा दाया पिताना निजामतीनो म्नने मटितेनेतिमनार, नाति नागनानिमनात परिमी मगरपामाररिन्द गमागतमित्यर्थः, एतमेर पवमाथित्य गणेपुरूपियामिति .

·. १८८ श्रीदशमस्कन्धसुयोधिन्युपरि वक्ष्यते, आद्यपक्षेषु लक्ष्म्या शक्तिमिर्वा खस्तनस्थितं पुलिन्दीभ्यो दत्तं तामिः स्वस्तने 'तुणेन रूषित मिति तृणरूपितपदस्पार्थः, एतस्यैव पदस्यार्थान्तरमाहुरथवेति, असिन् पक्षे भग- बता दयिताया लक्ष्म्याः शक्तीनां वा स्तनेषु मण्डितेनेत्यर्थः, 'कुङ्कुमेन कुचान् लिम्पन्त्य इतिवक्तव्येपि क्वचिदप्यवयवेपु तल्लिम्पनमाधित्यागहेतुरिति कुचानामीप्सिततमत्वाभावाद कुचेष्वित्युक्तम् , आननकुचेषु स्वात्मानं लिम्पन्त्य इत्यर्थः, लक्ष्मीप्रवेशादिति लक्ष्म्या- वेशादित्यर्थः, एतस्य कुङ्कमस्य लक्ष्म्यसाधारणधर्मत्वात् तद्धारणे लक्ष्यावेशादयोगोलक- न्यायेन लक्ष्मीत्वमेव सम्पन्न मितिभावः, अत इति रजसा योग्यतासिद्धौ कुङ्कुमधारणेन लक्ष्म्पावेशे जाते सत्युपभोगेन त्यक्ताधित्वादित्यर्थः, असाकं त्वाघिरस्तीतिभावः, अली- किफीति अग्रिमश्लोके तथासूचनादुत्थापनभोगसामायिकीयं कथेति तत्समये तादृशकुङ्कुम- प्राप्तिस्ततो लक्ष्म्यागमने सत्येतामिः सह रमणमित्येतद्रमणकथा लक्ष्म्याप्यज्ञातेत्यर्थः, भगवान् श्रुत इति तावत्पर्यन्तं लक्ष्मीसख्यः पुलिन्दीमिः सह भगवत्कथां कथयन्तीति- भावः, कामस्याधिजनकत्वं व्युत्पादयन्ति कामो हीति, पीडानिरूपकस्तजनक इत्यर्थः॥१७॥ पूर्णाः पुलिन्द्य इत्यस्य विवरणे तद्वारा लक्ष्मीप्रवेशात् ता अप्युपभुक्ता योजना। इति, इह पुलिन्दीमिः सह रमणं भगवतः "जहुस्तदाधि"मितिवाक्येना- १०-१८-१७ घित्यागोक्तेः, अन्यथा श्रीसम्पन्धिकुङ्कुमस्याननकुचेषु सम्पर्के कामाधि- सम्भय एव स्थान तु पीडानिवृत्तिः, अत आघित्यागकथनान्यथानुपपत्त्या रमणं तामिः सह बोध्यं, रमणलेय कामाधिनिवर्तकत्वात् , ननु गोपिकानामपि भगवद्विपयककामवत्वेन धन्यत्वात् कथं पुलिन्द्य एव पूर्णत्वेन स्तूयन्त इत्याशङ्कायां न कामस्य धन्यताहेतुत्वं, संयोगं विना कामस्य दुःखदत्वान् नासाकं धन्यत्वमिति तासामाशयः, तं स्फुटयन्ति फामस्तु वस्तुतो मनःपीडारूप इति, वियोगावस्थायां भगवद्विषयकः कामः प्रचुर- पीडामेव जनयतीति केवलं दुःखानुमवान् न धन्यत्वं, न हि क्षुत् सुखहेतुरपि तु क्षुधि सत्यामन्नमोगः सुखकरस्तद्वदितिभावः ||१७|| हन्तेत्यत्र भगवद्भक्तसङ्गादिति पर्वतप्रेरणया कन्दमूलसमानयने कुङ्कुमप्राप्तिर्जातेति- लेखः। भावः, तथा भवेदिति त्यक्तापित्वं भवेदित्यर्थः, अधापीति दासो हि १०-१८-१८ मानं तनोतीति यावता दासत्वं सिध्यति न तु तद्वर्यत्वमित्येवं व्याख्यानं, व्रजस्य सर्वसमृद्धिमत्वेप्ययं गुणातीतत्वानिधनस्तादृशस्य पानीयकन्दादिकं स्वार्थ सम्राह्यमेव भवति तयापि प्रयच्छतीत्यर्थः, एवमपि धर्मिष्ठत्वं सिध्यति न दासत्वमित्याशङ्ग्यायविशे- पणमहितेन तत् सिध्यतीत्याहुः सन्तोप इति, अन्ते पर्वतप्रेरणयेति गोवर्धने काम- रूपित्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् केनचिद्रूपेण प्रेरयतीतिमावः ॥ १८ ॥ पानीयमुपपमकन्दरकन्दम्लैरित्यय व्याख्याने तत्राप्ययान्तरमेवा यहव .

·अत इति पुलकस युनावादित्यर्थः, अन्ले नचेनि दोहनममये यलपदामृतवेणुगीतामानान् रसजिएता प्रभोजनिति प्रभुमनोधर्मशानमतिचित्रमित्यपः,एवं मतीति नाट्यमनोधर्मद्राने १८० [१०-१८-१८] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । योजना। इति बहुवचन मिति कन्दमुलेप्ववान्तरभेदानां बाहुल्यात् तेषां सर्वेषा- १०-१८-१८ मेव भगवते निवेदनात् तेषां मनहार्थ, कन्दमूलपदयोः कन्दानि च मूलानि चेतिबहुवचनेन विग्रहः कार्य इतिभावः, तथा च नात्र समस्तपदगत"कन्दमूलै"रिति- बहुवचनामिप्राय उक्तः किन्तु लौकिकविग्रहे कन्दमूलपदयोर्यहुवचनान्तत्वेन विवक्षि- तार्थसिद्धिरिति बोधितं, तथा च नानाप्रकारककन्दमूलानां समर्पणं हरिदासवर्येण क्रियत इति सिद्धम् ॥ १८॥ . . गा गोपकैरित्यस्याभासे तस्मिन् कथं कृपेति असन्निष्ठरसं परित्यज्य तमिष्ठ- लेग्वः। कन्दादिभोग इत्ययः, व्याख्याने विपरीतं हीति प्रमेयमर्यादानाशक- १०-१८-१९ मित्यर्थः, नयतोः सतोरेवं स्वत एव भवतीत्युक्तरर्थमाहुः साक्षा- दित्यादि, तथा च यत्र गोवर्धने पुलिन्दीपु च साक्षात्कृतिस्तत्र वैपरीत्ये किं वक्तव्यमिति कैमुत्यपुरःसरं दृष्टान्तो जेयः, हेतुत्रयमिति कारणत्रयमित्यर्थः, गवां वने नयनं ज्ञान- जननद्वारा परम्परया हेतुः पुलके, वेणुखनः साक्षाद्धेतुः, वेणुनिष्ठानि कलपदानि पक्षान्तरे भगवचरणानि च गतिमतामस्पन्दने हेतुरितिविभागः, चरणति अस्मिन् पक्षे कलपद- "मर्श आद्यज"न्तं कलसिञ्जितनपुरवचात् पटानां कलत्वं विवरिष्यन्ति अत इति, बने गां नपनादित्यर्थः,वनानां निर्दष्टत्त्वे हेतुमाहुर्गवामिति,गोगोपमम्बन्धेन तन्निष्टशुदिधमाँ वनेषु गच्छतस्तदा निर्दुष्टानि भवन्तीत्यर्थः, ततो वेणुभुक्तशेषभोगाद पुलको भवति पुष्प- मधुधाराम्पः,वेणुनिष्ठकलपदानां श्रवणाथं गतिमतामस्पन्दनं सर्वानुभवसिद्धमिति तदनुक्त्वा भगवचरणानां हेतुत्वं साधयन्ति ये पुनरिति, अत एवेति चलनाभावाद्वेतोः, नन्सिस्यर्थ- मित्यर्थः, नामवस्थामिति कलचरणारस्थामित्यर्थः, गाः नयतोर्वेणुम्वनस्तरूणां पुलकः नियोंगपागकृतलक्षणयोः कलपदैर्गतिमतामस्पन्दनं, इदं तनुभृत्सु विचित्रं भवतीत्यन्वयः, वेणुनिष्टफलपदपक्षे वेणुम्बनैरित्यस्यानिविंगपणेन विशेष्य- लामो वा यः, सर्व एवेति गोपिकाढय इत्यर्थः, यधीन इति रामकृष्णौ यभीतनदा तपोः प्रयाम इतिलक्षणामययुक्ताः अस्पन्दनपूर्वकं सं समर्पयन्तीतिगेपः, तरुण विशेषमाहुः स्थावराणां त्विति, जगमानामम्पन्दनेन प्रतिबन्धामाप्रमानं, रमप्राय्यं तु मगमदुयमेना माति म्यावराणां तु भगवति वनं गर्ने प्रभुप्रयाममयान् म्यत एव भगवधर्म विनव मधुधारा भरन्तीत्यर्थः, द्वितीयच्याग्याने तत्यं युक्तमिति पुलस्यवमित्ययः, सम्पनिप्टेन महिमा महग्वेन निर्योगपागादिनर रूपमानमित्यर्थः, मर्यमिति नियोंग- पाशादिकमपीत्यर्थः, नियोंगेत्यस्सार्यमाहुम्तप्रापीति, रूपानेपि रमानयः सकाशाद् " ·श्रीदशमस्कन्धसुपोधिन्युपरि सतीत्यर्थः, तृतीयव्याख्याने परित इति पदानां कादाचित् दर्शनमितिहेतोस्तेषां सिञ्जिता- नामव्यक्तता भगवदीयत्वनिश्चयाभाव इत्यर्थः,श्लोकव्याख्यानान्ते अत इति "पर्दापीडे"ति- *लोकस्यैव त्रयोदशश्लोकविवरणकथनेन तादृशस्य भगवतो वृन्दारण्यप्रवेशकधनादित्यर्थः। इति अष्टादशोध्यायः इति तामसप्रकरणे प्रमेयप्रकरणम् । लेखः। अथ तामसप्रकरणे साधनप्रकरणम् । एकोनविंशोध्यायः। एकोनविंशाध्याये अत इति एतदनन्तरमित्यर्थः, अन्न तामसप्रकरणे इत्यर्थः, फलपर्यन्त इति फलं वैकुण्ठे नयनलक्षणमात्मसमर्पणं तत् पर्यन्ते १०-१९-० यस्येत्यर्थः, अनापीति साधनमार्गीयेषु विद्यापञ्चकं निरूपितमत्रापि लीलास्थभक्तेष्वपि निरूप्यत इतिपूर्वेणान्वयः, तस्मिन् जाते सति व्यसनान्तनिरोध- सिझा भगवत्कर्तकमिन्द्रदर्शनं भक्तककवरुणदर्शनं च सुरेक्षणं वर्ण्यत इतिसम्बन्ध, एतेनैतन्निरोधपर्यन्तमन्यत् कार्य किमपि न कृतवान् किन्तु तदनन्तरमिन्द्रविषयिणी दृष्टिं कृतवानित्यस्यां लीलायामतिमरो ज्ञापितो भवति, तथा चास्य सुरेक्षणे प्रतिवन्धाभावत्वेन हेतुता भगवल्लोकदिदृक्षाजनकत्वाद् वरुणदर्शनस्य तत्र स्वरूपयोग्यतासम्पादकत्वेन हेतु- तेतिज्ञेयं, इहैव वरुणदर्शनाध्याय एवेत्यर्थः, चकाराच् छन्दब्रह्मात्मकत्वं च, एतद्विद्यायाः पञ्चत्वे हेतुमाहुः ज्ञानमिति, एतद्विद्यायां सत्यां टिप्पण्युक्तपञ्चविधो निर्णयस्तदुत्तरं तथा कृतिश्च भवतीतिस्थितिमर्यादा विद्यायाः पञ्चत्वे हेतुरित्यर्थः, अविद्येति अविद्याकार्य- सम्पन्धोत्र नास्तीतिहेतोरितिज्ञापनार्थ विद्यानिरूपणानन्तरं सुरेक्षणं विनिरूप्यत इत्यर्थः, तुल्यत्वाच् चेति चकाराद् धर्मान्तरैस्तुल्यत्वमपि, अन्तःस्थानामिति, अन्त- रङ्गालीलास्थानामित्यर्थः, यथा तथेति लोकानुसारेणेत्यर्थः ।। साधनप्रकरणारम्मे प्रकरणार्थनिरूपणकारिकामु उत्तमः फलपर्यन्त इति प्रमाण- योजना । प्रकरणे प्रेमात्मको निरोध उक्तः स प्रथमः, प्रमेये आमच्यात्मका स १०-१९-० मध्यमा, साधनप्रकरणे व्यसनात्मकः स उत्तमः, अव्यवहितसाधनरूप- ·, - [१०-१९-०] लेखः, योजना, कारिकार्यश्च । १९१ त्वाद् , "यदा स्याद् व्यसनं कृष्णे कृतार्थः सात् तदैव ही"तिशास्त्राव, अतो व्यसना- त्मकत्वादुत्तमो निरोधोत्र माधनप्रकरणे निरूप्यत इत्यर्थः, फलपर्यन्त इति ब्रह्मा- नन्दानुभवात्मकावान्तरफलपर्यन्त इत्यर्थः, विद्यापञ्चकमत्रापीति विद्यापञ्चक वरूपं टिप्पण्यामुक्तं श्रीमत्लभुचरणैः, तस्मिन् जाते सुरेक्षणमित्यस्याप्ययष्टिप्पण्या- मुक्का, ज्ञानं कर्म च विद्यायामिति पश्चप्रकारकं टिप्पण्युक्तं ज्ञानं ततस्तदनुकूलं कर्म चेति, कर्मणोपि पञ्चविधत्वं,तथा हि कात्यायनीव्रतार्चनादि कर्म भगवत्कामनया परम्परया मगवत्सेवनरूपमेव कृतमित्येकं कर्म, गोपैः क्षुत्पीडितैर्भगवानेच भुयान्त्यर्थ प्रार्थितः अत- सादृक् प्रार्थनरूपं द्वितीयं कर्म, श्रीनन्दादिमिः परम्पराप्राप्त इन्द्रयागस्त्यक्तो गोवर्धन- यागः कृत इति तृतीय कर्म, वासववृष्टिव्याकुलैजजनैर्हरिरेव सेवित इति शरणगमनाख्यं कर्म चतुर्य, माहात्म्यज्ञानपूर्वकस्नेहयुक्तं कर्म पञ्चमं श्रीनन्दवाक्येभ्यो गतसन्देहंगोपे कृत, स्त्रीपुंसोरिति कुमारिकातत्पुम्भावरूपवयसयोरित्यर्थः, तुल्यत्वादिति रहस्य- लीलानुभवो हि कुमारिकाणां तत्पुम्भावमहितानामेव फलप्रकरणे भाव्यतः फलानुभवस्य तुल्यत्वात् साधनेपि सहभावेन निरूपणं "वयस्यैरागतस्तत्रे" त्यादावित्यर्थः, लोका- नुसारिणी वियेत्यादि विभेदत इत्यन्तं गोपिकानां कर्मात्मिका विद्या कात्या- यनीबतरूपा निरूप्यते गोपानांज्ञानात्मिका विद्या "अहो एषां वर जन्मे"त्यादि- वाक्यभगवदुपदिष्टा निरूप्यते इत्यर्थः, एवं गोपिकागोपमेदेन फर्मात्मिका सानात्मिका विद्या च निरूपिता, तदेतत् स्फुटमाहुरेकोनविंशे भोग्यानां कुमारीणां व्रतं यथा अन्तःस्थानां कुमाराणां तथा ज्ञानमिहोच्यत इति, अन्तःस्थानां निरोध्यभक्ता- नामिन्द्रियेषु तदधिष्ठातृरूपेणान्तास्थितानां कृष्णस्तोकादीनामित्यर्थः । एकोनविंशाध्यायारम्भे सार्थपञ्च अत इत्याटि १९७३-२०२४१ उत्तम कारिकार्यः। इति प्रमाणप्रकरणोक्तो निरोधः प्रेमात्मकः प्रथमः, प्रमेयप्रकरणोक्त १-१९-० आसक्तिरूपो मध्यमः, एतस्मिन् माघनप्रकरणे उच्यमानो व्यमनामको निरोघ उत्तम इत्यर्थः, फलपर्यन्त इति पञ्चविशाध्यायोक्तमदानन्दानुभवात्मकफल- पर्यन्त इत्यर्थः, विद्यापश्चामत्रापीति माधनमार्गे यथा वैराग्यमाझ्ययोगतपोमक्तिरूप विधापनकं तयार लीलाम्यमक्तेष्वपि विद्यापभकमित्यर्थः, विद्यापमस्वरूपं च अध्याय- पणकतान्पर्यायंभूतं टिप्पण्यामुक्तं फट, नयथा "माझाटसम्भवपि परम्परपापि मगानेव मप्यो देहेन्द्रियादिकं च तदर्थमा विनियोक्तव्यं न सार्थमपीति निर्णयरपंति, एतेन नदष्पापोनं कात्यायनीद्वारा भगवद्धजनं वृक्षरष्टान्नेन गोपेषु परापतापदगध विश्वः, भय विनाध्यापतात्पर्पममित्य द्वितीयां विधामाहु"देहनिहार्य प्राणादिधर्मनिवार्य मपि म्वनः गुम्मवेपि ममुरेव प्रार्थनीयो न सन्योपि, मसुय लोके नाठोक्किं मोनि " - ·तृतीय श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि भगवद्भावे चानुग्रह एव नियामको न तु साधनमपि शास्त्रीयमिति निर्णयरूपा द्वितीय"ति, एतेन गोपैः क्षुधानिवृत्यर्थ भगवानेव प्रार्थितः भगवांश्च लोकरीत्या याचनमेवोपदिष्टवान् न तु अलौकिकोपायेन ज्ञानादिना क्षुधां निवर्तितवान् , निसाधनाखपि विप्रपत्नी भगवदनुग्रहो न तु ससाधनेष्वपि पुरुपेविति विंशाध्यायोक्तोों व्याख्यातः, विद्यामाहुरितरभजन न कार्य पारम्पर्यागतमपि धर्म भगवदिच्छायां सत्यां विसृजेदिति- रूपा तृतीये"ति, अनेन पारम्पर्यागतमपीन्द्रयागं नन्दादयस्त्यक्तवन्त इति एकविंशाध्याय- तात्पर्यमादायोक्तं,चतुर्थविद्यामाहुः "सर्वावस्थासु हरिरेव सेव्यो भगवांश्चाक्लिष्टकर्मा रक्षत्येव खानितितुरीया,"श्र ,"श्रीगोवर्धनधारणेन भगवान् रक्षितवानिति द्वाविंशाध्याये स्फुटमेव,पश्चम- विद्यामाहु'माहात्म्यज्ञानपूर्वकः परमस्नेहो भक्ते वाधिक्यज्ञानं चेति पञ्चमी"ति, गर्गो तानुवादरूपैनन्दवाक्यैर्माहात्म्यज्ञानपूर्वकः स्नेहः,"मुदिता नन्दमानचु"रित्युक्तं भक्तेष्वा- धिक्यज्ञानं चेति त्रयोविंशाध्यायार्थमभिप्रेत्योक्तमिति अध्यायपञ्चकोक्तविद्यापञ्चकं विवृतं टिप्पण्या, तस्मिन् जाते सुरेक्षणमिति तस्मिन् विद्यापश्चके सम्पन्ने सत्येव सुरेक्षणं भगवत्कर्टकमिन्द्रदर्शनं, भक्तेषु विद्यापञ्चकसम्पादनस्यावश्यकत्वात् तावत्पर्यन्तमिन्द्रा- दिविषयिणीं दृष्टिं न कृतवान् किन्तु विद्यापञ्चके सम्पन्ने पश्चादेव कृतवान् किञ्च तस्मिन जाते सुरेक्षणमित्यस्य श्रीनन्दकर्तृकं वरुणदर्शन मिति चार्थः, विद्यापञ्चके सम्पने सति भगवदुत्कर्पज्ञानहेतुभूतवरुणदर्शनं कारितवान् , इहैव गमनं चापीति इह वरुणदर्शना- ध्याय एव गोपानां वैकुण्ठगमनं वर्ण्यते, एतद्विद्यायाः पक्षचे हेतुमाहुः ज्ञानं कर्मच विद्यायां पश्चात्मकमिति स्थितिरिति, पञ्चाग्निविद्यादौ अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिषु च ज्ञानकर्मणोः पश्चात्मकत्वं प्रसिद्धमिति प्रमाणमर्यादामाश्रित्य अत्रापि ज्ञानकर्मयोः पत्रः विधत्वोक्तिरित्यर्थः, भक्तेषु विद्यानिरूपणप्रयोजनमाहुरविद्याकार्येति, अविद्या च तत्कार्य च तयोः सम्बन्धो लीलास्थभक्तेपु नास्तीतिभावः, असिन्नध्याये स्त्रीणां पुरुषाणां च सह- भावेन निरूपणे हेतुमाहुः स्त्रीपुंसोरिति, स्त्रीणां कुमारीणां पुंसां वृन्दावनतरुप्रशंसा- प्रसङ्गे वक्ष्यमाणानां गोपानां च सहभावेन निरूपणे हेतुस्तुल्यत्वादिति, अविद्या- सम्बन्धाभास निरोधस्य वा तुल्यत्वादित्यर्थः लोकानुसारिणी वियति लोकानुसारेणात्र कर्म निरूप्यते न तु भगवच्छास्त्रानुसारेण, भगवदर्थ भगवानेव सेव्य इति हि भगवछाने पर्यादा, लोके हि प्रियप्रायथं तदीया दतिका प्रार्थ्यते, तथानापि कात्यायनी प्रार्थ्यते, अवाध्याये अवान्तरप्रकरणविभागमाहुरेकोनविंश इति, अत्राध्याये कर्मप्रकरणं ज्ञान- प्रकरणं चेति हे प्रकरणे, तत्राये कुमारीणां व्रतं द्वितीये अन्लास्थानामन्तरगतीला. मध्यपातिनां कृष्णस्वोकादीनां गोपानां ज्ञानं वृक्षप्रशंसाप्रसझे उच्यते इत्यर्थः, यद्यपि मावादमम्मवेपि परम्परयापि भगवानेव सेव्य इतिनानं कुमारीणामपि तथापि तद् व्रता- ·[१०-१९-२] . लेग्वः। . ८ " लेखा, योजना, कारिकार्थव । मक्कानमेव न तु प्रधानमिति तत् कर्मप्रकरणमेव,गोपानां तु वृक्षप्रशंसाप्रसङ्गे ज्ञानोपदेश एवोक्तो न तु परोपकारात्मकं गोपकर्तृकं कर्मोक्तमिति ज्ञानप्रकरणमेव तदित्यवघेयं, अत्र कर्मप्रकरणे कर्तृदेशद्रव्यमन्त्रकालात्मकानि पञ्च कर्मानान्युक्तानि,ज्ञानप्रकरणे च पञ्च पाणि भक्तिधर्मार्थकाममोक्षात्मकानि पञ्चभिः श्लोकरक्तानि, तर "हे कृष्ण स्तोफे"तिश्लोक मक्तिरूपं महत्पर्योक्तं, चतुर्भिः श्लोकैर्धर्मादिमोक्षान्तानि चत्वारीतिस्पष्टं सुबोधिन्यामिति । अन्यथैवेति विवाहेनैवेत्यर्थः, अत्र टिप्पण्या विवाहस्य संस्कारत्वं कर्तर्यणमभि- प्रेत्योक्तं धर्मस्य संम्भारत्तं भावे यजमभिप्रेत्योक्तमिति चोध्यं, तामां १०-१९-१ त्यागोगमिति अत्र किश्चेति शेषमभिप्रेत्य टिप्पण्यां किश्चेत्युक्तं, तथा धान्यपूर्वाणामन्यधैव कृतसंस्कारत्वात् त्यागमात्रस्याङ्गत्वेन संस्कारानपेक्षणाच् चा- न्यामां संस्कारो निरुप्यत इत्यर्थः, तत्संस्कार इति भगवत्सम्बन्धप्रयोजकः संस्कार इत्यर्थः, अत्र संस्कारमात्रनिरूपण सम्पन्धस्तृभयोरपि सहैव यक्ष्यत इत्येवकारः, टिप्पण्या- मनुदिनमिति अनुदिनमेधमानो यः प्रेमा तेनार्दा यत् प्रियेक्षणं तेन यदुक्षणं वेन भरूढः प्रयुद्धो योनमस्तस्य यो रसपूरस्तन्मत्तत्वेनेत्यर्थः, अत्र तत्पदनानगवृक्षो यः, सुबोधिन्यामाधिदैविकीति आधिदैविकप्रतिबन्धनाशिफेत्यर्थः, इदं मन्त्रव्यारयान स्फुटं वक्ष्यते, ताममीति तामसानां भगरत्यापिकत्यर्थः, दुर्गति अत एव राजसभकरणे ततो भगवत्प्राप्तिः, पक्षान्तरमाहुणा इति,ये इतिशेषः, येऽत्र सात्त्विका ब्राह्मणाः छमारिकास्तेषां ब्राह्मणानामित्यन्वयः, विषयतापव्यर्थः, ब्राह्मणविषयकप्रमादनिपि- त्यर्थः, अत्र व्रतममङ्गात् सात्विकत्वमुक्तं,गुणातीत इति अस्यापि स्त्रीभवतीत्यनेनान्वयः, अ टिप्पण्या स्त्रीत्वेत्यायुक्तं तत्रातिः स्त्रीत्वं देहः नीतिविमेदः,तथा च देहं विना केवला- कनस्तादृशभानरूपमगातच केवलस्य बाह्यपूजा न सम्भवत्यतः स्त्री भवति प्रतिमाया- पाविर्मतीत्यर्थः, उभयविधापि मा तदर्थ सेव्यत इत्यर्थः ॥२॥ हेमन्ते प्रथमे मामीत्यस्य विकृतौ कात्यायन्याधिदैविकी ताममीशक्तिढुंगा पोजना। पानीच राजमी ग्राणाःमाविका तेषां प्रसादम्पाशक्ति 16-12-1 स्त्री भवतीति तेषां पूर्वजन्मनि श्रीरामावतारं स्थिनानाममिछमाराणा- सुपरि यो मगात्ममादस्तद्रूपा कात्यायनी शक्तिरित्यर्थः, अत एवाधिदैविकीपुतं, नच कात्यायन्याः गिमपत्नीलन शिवशक्तिवेन मसिद्धत्वाद् भगरक्तित्वस्य पुत्राप्य- मियान् ने भगायक्तिरिति याच्य, भौतिक्याः शिवशक्तिप्पादिरिफ्याः भगा. शक्तिचा "पिं लक्ष्मीमोपलामम्बिकां गा"मिन्युपनिपन्मु एनस्सा भगारतिय निर्धारान् , औपलामुपलम् पापागस मम्पन्धिी पार्वतीमित्यर्थः, "गममण्डले पानी मगरता शिवाप दस"नि तरंगत स्पृटमभिधानाच् प "पराम्य निर्विनिर्धर थपर्ने" ·१९४ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि इतिश्रुतेः शक्तीनां बहुत्वात् तत्तत्कार्थितत्तच्छक्तीनामुपयोग इति तामसानां बजस्थानां भग वत्प्राप्तौ कात्यायनी तामसी भगवच्छक्तिहेतुरिति ज्ञेयम् , “यदुद्दिश्य प्रतमिदं चेरुरायाचन सती"रितियाक्यात् , राजसानां भगवत्प्राप्तौ दुर्गा पार्वती च राजसी भगवच्यक्तिः कारण, "नमसे त्वामम्बिकेभीक्ष्ण"मिति श्रीरुक्मिणीप्रार्थनावाक्ये "भूयात् पति, भगवान् कृष्ण"इत्युक्तेः, स्यमन्तकमणिप्रसङ्गे "उपतस्थुमहामायां दुर्गा कृष्णोपलब्धय"इतिवाक्याच च, कात्यायनीदुर्गापार्वतीशब्दवाच्यास्तिस्रोपि शक्तयो भगवदीयाः परस्परमिन्ना धर्म- विशेपमेदाद मियन्त, तथा च कात्यायनीदुर्गापार्वतीमिस्तामसराजसभक्तानां भगवत्प्राप्ति- रिति युक्तव भक्तिमार्गीया पद्धतिः, एतेन कात्यायनी नाम शिवशक्तिः स्वतत्रा देवता स्वसेवनसन्तुष्टा सेवकेभ्यः श्रीकृष्णमपि ददातीति वदन्तः प्रत्युक्ताः, श्रीकृष्णप्राप्तये कुमा- रिकामिरन्यदेवताश्रयणं कृतमिति बदन्तोपि निरस्ताः,कात्यायन्यादीनां पूर्वोक्तोपनिपनि ब्रह्मवैवर्तपुराणवाक्यैश्च भगवच्छक्तित्वनिश्चयादिति दिव, भगवानेव वा गुणातीत इति भगवच्छक्तिः कात्यायनीति पक्षे तामसीत्वं कात्यायन्या उक्तं, पक्षान्तरमाहुर्भगवानेव वेति,आधिदैविकस्त्रीविग्रहरूपो भगवानेव कात्यायनीत्यर्थः,तस्स रहस्सलीलोपयिकस्त्रीविग्रह- रूपस्य भगवतः स्वरूपमाहुर्गुणातीत इति, अत एव साच्चिकराजसतामसगुणातीतानां प्रजसुन्दरीणां लीलोपयिकविग्रहोनया साध्यते ॥१॥ आप्लुत्येत्यत्र सफलेति कालिन्या इतिशेषः, सा सफलतपःसम्बन्धिनी सफलं तपोस्या अस्ति सफलतपस्विनीत्यर्थः, अम्भोपि खस्नातस्य तपः १०-१९-२-३ स्नानादिरूपं सफलं करोतीति सफलतपःसम्बन्धीत्यर्थः ॥२॥ गन्धै- रित्यत्र अहिंस्रैरिति बाहुलकात् कर्मण्यौणादिको रक् ॥३॥ गन्धैरित्यत्रोचायचैश्योपहारैरित्यस्य विकृताचायचानि सर्वाण्येवानेकरूपा- योजना। ण्युपहारा नैवेद्यद्रव्याणीति, अत एव हेमन्तौ अनेकनैवैद्यद्रव्याणि २०-१९-३ भगवते समर्प्यन्ते असत्सम्प्रदाये भगवानेव चा गुणातीत इतिपक्षे कात्यायन्या भगवद्रूपत्वात् ।।३।। कात्यायनीत्यस्यामासे एवं कर्बिति निमिः श्लोकस्वयं निरूपित, अनेन मन्त्र लेविः। उच्यते अग्रिमेण कालो वक्तव्यः, एवं पञ्चमिः ग्लोकः पञ्चात्मकं कर्म १०-१९-४ निरुपितमिति ज्ञेयं, व्याख्याने, साक्षात्कृतेति मध्यमपुरुषप्रयोगादिति भावः, परिज्ञानेति त्वत्स्वरूपमसामियत इतिस्त्रपरिज्ञानस्य सम्यग् योधनमित्यर्थः, तत्रेति मगवत्प्राप्ती, अदृष्टं भगवदाच्छादनादिरूपाधिदैविकविसामग्रीहेतुत्वादाधिदैविक प्रतियन्धक, तथा चायं भगवत्कृत इति तन्नाशने नान्यः समर्थः, किन्त्वियमेव, यतो भगवता लीलाप्रतिबन्धनिवारणसामर्थ्यमसै दत्तमितिमाघः, अनामष्टं न कर्मजन्यं किन्तु लेखः। " -

·पनिमारः, उपेनि नन्दगोपमुनमुद्दिश्य पतिविधीयने. तया चोग्यवाचक नन्द-
गोपमुनपदं पतित्यविधानम्म तत्प्रार्थनस वा पोध पतिपदं, नपोर्मप्य इत्यर्थः,
दानं न तु म्यमापनरलनेत्यभिमानामाय इत्यर्थः, अभीभरीनि अधिक घामाचीवरी
त्यपः, अत पनि पसोपान का परगमन इत्यर्थः, गाम्पस्मारपना मयतु
पारम्पानान्नग्म् ॥४ामीत्यत्र यन पनि अम्मी गाग्न्यिपः, नपतन्मप्रजापि
नमारत प्राः अगं रिपनि, अनेन मनपूजात प्रत्यगामिपान न मातीन्युनमंत्र,
कायागनी मन्त्रोपमनपा माक्षागृति पनि में इसमें नम ति.
१९५
[१०-१९-४]
-
,
कात्या-
लेखा, योजना, कारिकार्यश्च ।
मगवदीयतत्तद्वयवाच्छादका योगमायांशा इतिनेयं, नन्विति भगवदिच्छया चेत् स्यात्
तदा प्रबलत्वात् कथं निवर्तत इत्यर्थः, महाभाग्ये अर्थापत्ति प्रमाणयन्ति अल्पेत्यारम्य
न प्राप्नुयादित्यन्तेन, भाग्यकार्यमुपक्रान्तमाहुस्त्वयेति, अत इत्यस पूर्वेणान्वयः, तव
महामाग्यं हेतुत्रयेण निश्चितं यत इतिशेपः, अतो हेतोस्त्वया प्रार्थित एवं करिष्यती-
त्यर्थः, एवं प्रतिबन्धनिवारण प्रार्थितं, अनेनै फलदानमपि प्रार्थितमित्याहुः आभिमानि-
कसम्बन्धेनेति, भाग्यसाधनहेतुना यशोदायां जन्मनेत्यर्थः, अयं भाग्यकार्यत्वेनोक्तः,
अोपकारकमगिनीत्वकारणत्वेनोच्यत इति पुनःपदं, दासीनां प्रभुपल्या मातृत्वव्यवहार-
तत्पुत्र्यां ज्येष्ठ भगिनीत्वव्यवहारो लोकसिद्धः, अत्रापि 'प्रायो पताम्बे'त्यनेन यशोदायां
मात्त्तव्यवहार उक्त इति तत्पुज्यामपिज्येष्ठभगिनीत्वव्यवहारः सिद्ध इतिमावः, नन्वा-
धिदैविकं कधमिति केन प्रकारेणेत्यर्थः, अन्तरङ्गत्वाद् भगवन्तं प्रार्थयित्वेत्युत्तरं,
यन्या गुणत्रयमिति 'अधीश्वरि महायोगिनि महाभागे' इतिपदनयेणश्चर्यवीर्ययशांस्युक्ता-
नीत्यर्थः, सर्वप्रकारेणेति भगाधर्मवत्वेनापीत्यर्थः, वक्तव्योपीति आनां विना वधा-
कर्तुमशक्यत्यादितिमाः, प्रतिबन्धनिवर्तनं विशदयन्ति स हीति. अयमर्थ इति रमण-
सोयों नित्यो न तु काहाचिक इति पतिपदेन प्राप्यत इत्यर्थः, पत्या मह रमणं सर्वदा
भगति जारेण कदाचिदितिभाषः, प्रत्यगाशीरिति ऋचत्रिविधाः प्रत्यक्षकृताः परोक्ष-
हता आध्यात्मिक्यथ, ताः क्रमात् मध्यमपुरुषप्रथमपुरुषोत्तमपुरुषप्रयोगयुक्ता इति निरुक्त
निरुपितं, त्या चायं मत्रः प्रत्यक्षकृतप इत्यर्थः, अवयं भावित्येनेति प्रकारता तृती-
पाथः, स्थितिजाने एवं प्रकारकमगान्मम्बन्धमानमप्यामा भविष्यत्यतिनिर्धार इत्यर्या,
अन्पासिद्धमिति भवत्वितिशेपः, प्रयोजन रमणमावेशरमणप्रकारेण सिद्धं भाति
त्यर्थः, अंगायनारेणेति यामनादिनेत्यर्थः, तत्रैवेति अदिनिरोहिणीव्यापर्वमेयकारः,
नयाविने, पले तु पुस्पोनमस्यावेशः, तथा च पलदेवेन रमणं मा भरत्पिति तदा
.
गोपपदप्याम्पानान्तरे तेनेनि गोपमुतम्प पनि सम्पप्रार्थनेनेत्यर्थः, सम्यति प्रार्थना
त्रियोक्तानि मनागभूतं पराननं फॉनमित्ययः ॥५॥

·. . " १९६ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि योजना। ; युष्मच्छन्दप्रयोगाद्देवतासाक्षात्कारो ज्ञायते, भगिनी भवसि ज्येष्ठेति १०-१२-४ यशोदायामुत्पन्नत्वादामिमानिकसम्बन्धेन भगवतो भगिनी भवसी. त्यर्थः, 'अदृश्यतानुजा विष्णोः सायुधाष्टमहाभुजे'तिवाक्यात् , ज्येष्टेति गुणैः कृत्वा ज्येष्ठा सर्वतो महती भवसीत्यर्थः ॥४॥ एवमित्यत्र एवमिदं चेमस्ततः कृष्णचेतसः सत्योऽग्रिमं कृतवत्य इत्यन्वयः, भद्रः लेखः। कालीमित्यत्र भगवत्सम्बन्धेति भगवत्सम्बन्धो लक्षणं यस्स, ११,१९-५३ यस्मिन् काले भगवत्सम्बन्धो भवत्येव तादृशः काल इत्यर्थः, निमित्त- मिति पतित्वे इतिशेषः, तत्र हेतुः कादाचित्कत्वादिति, लक्ष्मीवत् सदा दाम्पत्येन स्थाप नेच्छाभावादित्यर्थः, अत इति पतित्वस्य कालनिमित्तकत्वादित्यर्थः, प्रार्थयन्तीति पति मे कुर्वित्यत्र पतित्वसाधको व्यापारोऽन्यनिष्ठो भवति, अत्र तादृशो व्यापारोपि भगवन्निष्ठ एवेतिभावः, फलवाचकत्वादिति पूर्वमन्त्रस्य 'पतिं मे कुविति पतित्वफलस्य देवतां प्रति प्रार्थनात् पूजाशेपत्वं, अस्य तु स्वयमेव पति यादिति फलस्वरूपमात्रवाचकत्वान् न. पूजाशेपत्वमित्यर्थः, तथा च फलवाचकः फलस्वरूपवाचक इत्यर्थी, मन्त्रवदिति तथा च तच्चोदकेषु मत्राख्येतिलक्षणादेतस्य मत्रत्वमेव नास्तीतिभावः, अन्तःकरणधर्मत्वा- दिति प्रार्थनाया इतिशेपः, अन्तरेव तथात्वभवनेऽयं हेतुः ॥५३।। एवं मासमित्यत्र भूयान् नन्दसुतः पतिरित्यस्य विवरणे फलवाचकत्वादिति योजना। नन्दसुतः स्वयमेव पतिर्भूयादित्यर्थादस्य मत्रस्य फलवाचकत्वं पति- १.०-१९-५३ भवनस्य फलत्वात् , पूजायामशेपत्वादिति 'भूयान् नन्दसुतः पति- रितिवाक्ये देवतां प्रति प्रार्थना नास्ति किन्तु 'नन्दसुतः पतिर्भूया दित्याशया भद्रकाली समानचुरतः पूजाशेपत्वं नास्तीत्यर्थः, मन्त्रवदिति कात्यायनीमत्रबदस्य मन्त्रस्य पूजाङ्ग त्वाभावायेत्यर्थः, स्वरूपेणैव कीर्तनमिति पतिर्भूयादिति पतिस्वरूपेणैव भगवतः कीर्तनं न तु भगवत्पतित्वकरणप्रार्थना देवतां प्रतीत्यर्थः, इतिशब्दप्रयोगे गौणता स्यादिति “भूयान् नन्दसुतः पति"रित्यस्याग्रे इत्युचायेंतिजावेत्यादिनेतिशब्दप्रयोग कुर्युस्तदा मत्रद्वारा देवतां प्रति प्रार्थनाद् देवताप्रसादादेव भगवल्लामे स्वकीयस्नेहात्मकभक्ते. गणिता सादित्यर्थः, तदेवाग्रे स्फुटीकुर्वन्ति प्रार्थनयेत्यारभ्य पतिर्जान इत्यन्तेन ॥५॥ उपसीत्यत्र अरुणोदयादिति अरुणत्वेन प्रतीयमानः सूर्यस्तदुदपान् न तु पद- लेखः। पञ्चाशनाडिकारूपादित्यर्थः, पूर्वत्र स्नानं प्रातःसन्ध्यायामुक्तं, 'अत्र ततः १०-१९-६३ पूर्वमितिविभागः, (अरुणोदयादिति अरुणोदयात् पूर्वमेव उत्थाय गानं. तत उपसि जाते मानार्थ गमन मितिविभागः),गोत्रः कृत्वेति प्रयोधनमितिशेपः,तथात्व १. कात्यायनी । २. एकस्मिनादरों एव वर्तते । . .

·मौनत्यागो गुण एव, वस्त्रपरित्यागस्तु भक्तिजन्यं मदं सूचयन गुणो भवति 'परस्परं नायकरीत्या पुनर्मोगार्थमित्यर्थः, दृष्टिद्वारेति 'तास्तथावनता दृष्ट्रे त्यत्रोक्ता या मान- भगवानित्यत्र ययस्यैरागत इत्यस्य विवृतावेते यालका इत्यारम्य तगोगार्थ, - " न [१०-१९-७३] लेखः, योजना, कारिकाश्च मिति भगवत्पतिकात्वमित्यर्थः, अत इति एतदनन्तरं प्रातरित्यर्थः, मूले एवं जगुस्तत अन्वहं लातुं यान्त्योजाता इत्यन्वयममिप्रेत्याहुर्गायन्त्य एवेति, गानं मुख्यमिति कालापरिच्छिन्नमित्यर्थः,लानगमने गौणे इति कालपरिच्छिन्ने इत्यर्थः,अनेनेति अन्वह- मितिपदेनेत्यर्थः,अन्यथा पूर्ववन् मामव्रतमिति वदेदितिभावः,अन्योन्यं कलहा सापत्न्य- रूपा, भगवता सह कलहो मानादिरूपः, कलिकालजनितश्चित्ताशुद्ध्या भगवत्येताव- कष्टेपि नागत इति क्रौर्यादिदोषारोपरूपः, नात्रेति अन्वहमित्यस्य यान्त्य इत्यनेनैवा- न्वयाद् गमनेऽपरिच्छिन्नः कालो न किन्तु दिनैः परिच्छिन्न एवेत्यर्थः, अत इति गमनस्यैव परिच्छिन्नत्वाद् , वक्ष्यमाणास्तु सर्वदैव जाता इत्यर्थः, अत एवाभासे गमनमेव परिच्छिन्नत्वेन विधेयत्वाद् वाक्यार्थ उक्तः, असाभाव इति सङ्घः समूहो भगवता महस्थितिरितियावत् , न सहो येन तादृशो भगवता सह कलहस्तदभाव इत्यर्थः ॥६३॥ लेखः। नद्यामित्यत्र मत्ता इति वखत्यागो मत्तानामेव भवतीतिभावः. आभासे: १०-१९-७ यान्तरप्रकरणार्थउक्तः, याक्यार्थमाहुः लान इत्यारभ्य गुणा इत्यन्तेन । नद्यां कदाचिदागत्येत्यत्र भक्तौ तु गुणा इति तत्र मौनपरित्यागो भगव- योजना। कीर्तनार्थ कर्तव्य एव, 'शृण्वन् गृणन् संसरयंश्च चिन्तयन् नामानि १०-१९-७३ रूपाणि च मङ्गलानि ते क्रियासु यस्त्वच्चरणारविन्दयोराविष्टचित्तो भवाय कल्पत' इतिदशमस्कन्धे गर्भस्तुतिवाक्या क्रियामात्रे भगवत्कीर्तनस्यावश्यकत्वमतो त्वद्गुणवादसीधुपीयूषनिर्यापितदेहधर्मा' इतिवाक्यात् परमभक्तो देहधर्मा निवर्तन्ते, प्रकृतेपि देहधर्मनिवृत्तिर्मदेन सचिता, मदश्च वस्रत्यागेन सूचितः, अतो भक्तिजन्यमदाद् वस्त्रत्यागो गुण एव, विजहरितिपदेनोक्ता क्रीडापि गुणः, "तुष्यन्ति च रमन्ति चे"ति भव्युत्कर्षे क्रीडाकथनात् , देहविस्मरणं च गुणः, 'नन्मनम्कास्तदालापास्तद्विचेष्टास्तदात्मिकाः तद्गुणानेव गायन्त्यो नात्मागाराणि सम्मम रितिवाक्याद , एवं चत्वारोपि भक्तौ गुणा कर्मणीति हेमन्तनियमादिरूपे इत्यर्थः, तस्मिन्नपि विद्यमाने एतचतुष्टयसम्पत्ती तु केवलकर्ममार्गीयत्वेन सर्वथा दोपत्यादुपेक्षामेव कुर्यादितिभावः, म्वयमिति १०-१९-८५ पूर्व भाव्यमानः समागतोधुना स्त्रयमित्यर्थः, भगवानित्यत्र आनन्द स्तत्रेति रमादीनामन्नादिष्विवोपस्थविषयसानन्दस्य स्त्रीपु मतिष्ठेत्यर्थः, भगववाद ममा. गतः कृष्णत्वाच् चेतिमूलवामनया किञ्चेत्युक्तं, पुनरिति नायिकारीत्या भोगे सिदेपि विषयिणी दृष्टिस्तद्द्वारेत्यर्थः ।।८।। . " लेवः।

·१९८ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि योजना। चेत्यन्तमेतासामाधिदैविकरूपा इति एतासां पुम्भावरूपा इत्यर्थः, १०-१९-८ अत्रोपपत्तिस्तु मया प्रमाणप्रकरणसुबोधिनीयोजनायां दंतया निरूपितास्ति अनधिष्ठिता इत्यादि एताः कुमारिका एतत्तत्पुम्भावरूपैरनधिष्ठिता विपरीतरसक्रीडायाँ यः स्वच्छन्दभोगस्तद्योग्यान भवन्तीति तद्रसानुभवार्थमेतास्वेते पुम्भावरूपाःस्थापिता इत्यर्थः ॥८॥ अन्तरास्थितमिति प्रतिबन्धनिवृत्तः प्रार्थितत्वात् कन्यावरयोर्विचाहे जवनिका द्री- लेखः। क्रियते इतिविवृतत्वाच् च तदर्थ वस्त्राणि हतयानिति ज्ञापयितुमेवमाभास १०-१९-९३ उक्तः, तासां वासांसीत्यत्र किश्चेति नीपारोहणेन निष्कामताशङ्कामाव उक्तः, प्रहसन्पकामयोजनेन च तदमार इतिसमुच्चयः, वलकार्यार्थमेवेति तासु स्था. पनेन पुंस्त्वप्रकारकरसानुभवार्थमित्यर्थः, अत एवेति दृष्टिद्वारा स्थापनेन यथोचितभोगा- नुकूलां ज्ञानशक्ति पालेषु दास्यतीत्यर्थः ॥९॥ तासां वासांस्युपादायेत्यस्य विवृतौ स्वान्तःस्थितेत्यारभ्य अन्यत्र स्थापित योजना। मित्यादेरर्थटिप्पण्यां अपश्चितोस्ति, उपपत्तिश्च नितरां इं कामं पिवतीति १०-१९-९३ नीप इति, इकारस्य कामवीजत्वं मन्त्रशास्त्रे सिद्धं, तथा च इं कामं पिवति कामभोगं करोतीतियावत्, बलकार्यार्थमेव तत्र नीता इति पुम्भावरमणरूपपल- कार्यार्थ नत्र वस्त्रग्रहणस्थले नीता इत्यर्थः, अग्मिन्नध्याये मुबोधिनीफक्किका बन्यो गूढार्था मन्ति ता यद्यपि व्याख्येयास्तथापि श्रीमत्प्रभुचरणविस्तरेण टिप्पण्यां व्याख्याता इति ततोवधेयम् ॥२६॥ अत्रागस्येत्यत्र काममयत्वादिति "सोमाय वास" इत्यत्र 'क इदं कसा ददात् कामः कामाये'तिश्रुतेरित्यर्थः, आधिदैविकमिति स्वरूपमित्यर्थः, १०-१९-१०३ अत्र वस्त्रेष्वित्यर्थः, निरिन्द्रिया इति इन्द्रियं सामथ्यं तद्रहिता असमर्था इत्यर्थः, बहुव्रीहावपीति असमर्थानां मोगासम्भवाद् बलसम्पादनमपि मदर्थ- मेवेति स्वार्थमेवैतद्वयदानं पप्ठ्यन्तपहुव्रीहायपि सिद्धं न बलं याम्यो यनिमित्तकं पलं मम नाम्त्यहं भवदीनोऽतो ददामीत्यर्थः, एवं निमित्ततायां बहुग्रीहौ निमित्तताबोधनार्थक चतुर्थ्यन्तबहुव्रीहावपि तथव सिद्धमित्यर्थः,मायया चेति परिहासकथनं चकारार्थः॥१०॥ अनागत्यायला इत्यस्य विवृतौ यहुबीहावपि निमित्ततायामिति निमित्ततायां योजना। पहुीहावपीत्यन्वयः, निमित्ततासापकं बहुव्रीही न चलं याम्य इति- १०-११-१०३ विग्रहे यनिमित्त मयि बलं नास्ति, सर्वेम्यो मम चलं, भवतीभ्यस्तु मयि पलं नास्ति, "अहं भक्तपराधीन" इत्यारभ्य "यो कुर्वन्ति मां भक्य"निवाक्याइ "पया भक्तिमतामिहे"त्यादियाक्याच् च भवदधीनोई न भवतीपु मदलमितिभावः, लेग्वः।

·. " लेखः। १०-१९-११३-२ लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । .१९९ अन्यथेत्यादि यदि कामं वस्त्रं कः न दद्यां तदा अबलात्वमेव तिष्ठेन् न वलं, तथा सति मदीयकामं विना मया सह रमणे योग्यताया अभावाद् रमन्यूनतैव तिष्ठेत् , तथात्वे रस- मर्यादाभङ्गः स्यादित्यर्थः,अथवा ये मद्भक्तास्तादृशं मदानन्दानुभवायोग्यास्तेषु योग्यता- मपि सम्पाद्यानन्दानुभवं चेन न कारयेयं तदा 'ये यथा मां प्रपद्यन्त' इतिवाक्योक्तमक्ति- मार्गमर्यादाभगः स्यादित्यर्थः, वासोपि मयि स्थितमित्यादीनामर्थटिप्पण्या स्फुट एव, बालकानां माययति "हसद्भिः प्रहसन् वाले"रितिवाक्याद् बालकानां हास्यरूपया मायया व्याप्ताः, असाकं परिहासो भगवता यालैश्च क्रियते इतिज्ञानाद् भगवद्वाक्ये प्रामा- ग्यबुद्धिर्न भविष्यतीत्याशक्य सत्यं वाणीत्युक्तं भगवतेतिभावः ।।१०।। नमयोदितेत्यत्र मया वेति मत्कर्तृकं जगन् नानृतं किन्तु सत्यमेवेत्यर्थः॥११॥ तस्येत्यत्र अनेनेति वेलितत्वकथनेनेत्यर्थः,तथा च विचाराभावाद; १०१२-११३.१२३ वेलितत्वज्ञानं, हेत्वन्तरमप्याहुः किश्चेति, अन्योन्येति अन्योन्य सम्बन्धसंवेदनाभावस्तसात् तस्याः सम्बन्धस्तया तस्याः सम्बन्धस्तया न ज्ञायत इत्यर्थः, कौतुकमिति स्वस्या एवान्तःसम्बन्धो नान्यासामिति मत्वेत्यर्थः ।।१२।। एवं त्रुवति गोविन्द इत्यत्र साक्षिभिश्च व्यामोहिता इति एतासां पुम्भावरूपा एते वाला एतासु सर्वापेक्षारहिता भगवत्येतासां स्वाच्छन्द्यसम्पादनेन १०-१९-१३३ भगवत्कार्यसाधका अतः साक्षिशब्देन व्यवहियन्ते, तैः साक्षिरूप- चालैहास्यं कृत्वा व्यामोहिता भगवान् बालाश्रासान् हसन्तीति ज्ञात्वा यथार्थवानरहिता श्यामसुन्दरेत्यत्र तीति उक्तकरण इत्यर्थः, दास्योपीति मत्सम्बन्धिनामपीति- लेखः। शेषः, इदं तु न करिष्यामो वासांसि देहीत्युत्तरं,एवं सत्युक्तकारित्वं नाया- १०-१९-१५३ तीत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः दासीत्वसिद्ध्यर्थ चेति,वनपरिधाने द्वयमपि सेत्स्सतीतिभावः, दासीत्वं धर्मविशेषः, दासस्य कर्म दासं कर्मणि यक् उक्तकारित्यमित्यर्थः।। श्यामसुन्दरेत्यस्य विवृतौ दासीत्वसिद्ध्यर्थ वेति भोग्यदासीत्वसिद्ध्यर्थ वासांसि योजना। देहि वस्त्रभूपणादियुक्तानामेव भोगौचित्यात् , इदं च महतोनुग्रहण इत्याशयः, तमुद्घाटयन्ति दास्यसिद्ध्यर्थ वेत्यनेन, परिचर्याकरणार्थ वा वस्राणि देयानि, १०-१९-१५ कार्य, एतापाननुग्रहश्चेदधुना न क्रियते तदा सामान्यानुग्रहः कर्तव्य न हि परिचारिका वखरहिताः शोभन्तेतो वस्त्रदान कार्यमित्याशयोस्मिन् पक्षे ॥१५॥ तत इत्यत्र परीक्षार्थमिति परित ईक्षा विचारस्तदर्थ, प्रमेयं निरूप्पमिति अतो हेतोर्जातिः स्वरूपं तथाच्छायेत्यनेन वर्णितमित्यर्थः, ननु तथापि ख- १०-१९-१७१ भागाधीनत्वविचारः प्रकारान्तरेण वक्तव्यो न तु समापामेवं वक्तव्य- योजना। जाता इत्यर्थः ।। १३३ ।। लेखः। .

·लेखः। श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि 'मित्यत आहुः अकथन इति, "सर्वामेदादन्यत्रेमे" इतिन्यायेन लीलास्था भगवद्रूपास्तेषु लौकिकत्वमानने सङ्कोचैन सभायां तदकथनं स्यात् तथा सति ब्रह्मणो लौकिकत्वमानने शाकल्यस्येव शुकस्यापि भवेदित्यर्थः ॥ १७ ॥ ततो जलाशयात् सर्वा इत्ययं विवृतावकथने शुकस्येति, यदि लौकिकभाव योजना। तासु मत्वा रहस्यवर्णनं शुको न कुर्यात् तथा सति शुकस मूर्धा तथा १०-१९-१७१ भवेत् , शुकस्तु तासां साक्षात्पुरुषोत्तमात्मकत्वं ज्ञात्वा पुरुषोत्तमस्य सर्वाङ्गवर्णने दोपाभाववदेतासामपि गूढाङ्गवर्णनं कृतवानतो न दोपः, वस्तुत एताः साक्षात् श्रीकृष्णस्वरूपाः 'न स्त्रियो व्रजसुन्दर्यः पुत्र ताः श्रुतयः किले'ति भृगुं प्रति ब्रह्मवाक्य- मनुसन्धाय श्रीशुकेन रहस्यवर्णनं कृतं, अन्यथा मूर्भोन्यथाभावः स्यात् 'मूर्धा ते विपति- ध्यती'तिश्रुतेः ॥ १७ ॥ भगवानाहता इत्यत्र अन्यार्थमिति बालदृष्ट्यर्थ सङ्ग्रहज्ञानात् स्वभावाधीनत्वेन सर्वत्र ज्ञानदृष्टिव्यायभावादीपदोपयुक्ता इत्यर्थः, ततः पुनरिति पूर्व १०-१९-१८३ पश्यन्नपि तथाच्छादनं दृष्ट्वा रोपेणापश्यन्निव जातस्ततः शोभनमध्य दृष्ट्वा प्रसन्नः पुनः पश्यन् जात इत्यर्थः ।।१८।। भगवानाहता इत्यस्य विवृतौ आ सर्वतः अहता न केनाप्यंशेन दुष्टा इति योजना। आ सर्वत इति इह अभिविधावाकारः, स च ङित् आङ् इत्यर्थः, १०-१९-१८३ 'ईपदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः एतमातं ङितं विद्या वाक्य स्मरणयोरङि दितिमहाभाष्योक्तेरभिविधावाकारस्य हित्वं, तथा च ठित्वान् 'निपात एकाजना' इतिसूत्रस्य प्राप्यभावान् न प्रगृह्यसञ्ज्ञा, ततश्च आ अहता इतिदीर्घः सुखेन भवतीति ज्ञेयं, अभिविधौ सन्धिराप इति 'मर्यादामिविधौ च यः एतमातं ङितं विद्या'दितिवाक्यात् ,अमिविधावाकारस ङित्त्वान् 'निपात एकाजनाङ्'इतिसूत्रप्राप्तिनिषेधात् सन्धिः स च सन्धिरापः, ऋषिणा महाभाष्यकारेणामिविधावाकारस्य डित्वोक्तेः,प्रगृह्य- सज्ञानिषेधादृपिप्रणीतत्वादाप इत्यर्थः, ज्ञानदृष्टिः सर्वत्र न व्याप्तेति एतदर्थष्टिप्पण्यां स्फुट एव, तदावरणानि वैष्णवानि कृत्वा पश्चात् तासां निदानं श्रुत्वेत्यादेरर्थ- टिप्पण्यां विस्तरेणोक्तः ॥१८॥ यूयमित्यत्र तत्रापीति योजनेपि मज्ज्ञानशक्तिसहिता कर्तव्या, मूर्धपर्यन्तं योजने तथा भवतीतिभावः। एपैवेति क्रियाशक्तिरेव प्रकृष्ट ओघा प्रवाहस्त- १०-११-१९, द्रूपा प्रावाहिकी शक्तिरितियावत् , तद्विद इति कर्मणां पहुंफलत्वस्य शास्त्रसिद्धत्वादितिमावः, ज्ञानशक्तिर्माकफलेति तद्यावर्तनायैवकारः, सा चे ज्ञानेन प्पासा भयति तदा मोक्षरूपं मुख्यं फलं सिद्धं भवति 'शानिनस्तदमिव्यक्ती निर्मोध: .. लेव। .

·.. " लेखः, योजना, कारिफार्थश्च । क्रमाद् भवेदितिसिद्धान्तात् , अत्रापि प्रावाहिकाभिमानरक्षिका क्रियाशक्तिमज्ज्ञानशत्पा व्यांसा चेद् भवति तदा प्रावाहिकत्वत्यागेनानन्यत्वसिद्ध्या फलं भगवत्सम्बन्धलक्षणं सिद्धं भवति, कर्मसाद्गुण्यमपि भवतीत्याहुः कृतार्थोपीति, कृतः साधितः अर्थों व्रतरूपो येन वाश इत्यर्थः, सामान्यविवक्षया पुंस्त्वम् ॥१९॥ यूयं विवस्त्रा इत्यस्य विवृत्तौ या क्रियाशक्तिरभिमानरक्षार्थ स्थापितेति करयोः क्रियाशक्तिरूपत्वाद् यौ करौ लज्जारक्षार्थ स्थापितो तो १०-१९-१९३ नमस्कारकरणे मूर्ति स्थापनेन विनियुज्यापराधनिवृत्तिः कर्तव्येति- मात्रः, तत्रापि ज्ञानसहितेति मज्ज्ञानसहितेत्यर्थः, मूर्तीि हस्तयोजने मज्ज्ञानविषयता भवतीतिमावा, क्रियामूलस्यापीति हस्तयोर्मूर्ति स्थापने क्रियामलस्य दोर्मूलस्थापि मगबज्ञानशक्तिव्याप्तत्वं भवतीत्यर्थः, एवं सति सम्यगिरीक्षणाद् भावविशेपो भगव- त्याविर्भवतीतिभावः, एपैवेति एषा लजारक्षार्थ स्थापिता पाणिरूपा क्रियाशक्तिः प्रौघ. रूपा प्रकृष्ट ओघः प्रवाहस्तद्रूपा भगवदनभिप्रेतकरणात् प्रवाहसम्बन्धिनी संसारमेव जनयेदिति हार्द, सा चेज् ज्ञानेन व्याप्तेति मा क्रियाशक्तिः, इयं भगात्सेवायामेव योजनीयेत्याकारकज्ञानेन युक्ता भवति तदा प्रयाहगति परित्यज्य भगवत्सम्बन्धादलौकिकी भवन्ती पुष्टिमार्गफलं साधयतीत्यर्थः ॥१०॥ अभिप्रायमपीति वाक्यश्रवणमपिशब्दार्थः, उक्तादप्यधिकमिति उक्तकरणं किभित् सङ्कोचेनापि भवति तथा सति मर्वथा दर्शनं न स्यादतस्तथा दिदृक्षा १०-१९-२० जात्वा तत्पर्तिकामा निःशङ्कतया तथा कृनवत्य इत्यर्थः, साष्टान- सतम्यन्तमव्ययमितिभावः, पक्षान्तरमाहुस्तम्य वेति, असिन् पक्षे तत्पदस्याग्रिमपदेन साह प्रणामपक्षे तदेवाधिकं ज्ञेयं, इत्यच्युतेनेत्यस्य व्याख्याने,तादृशेर्थे इति तथा च तत्पदं इन्दा, फले जाते इति भगति समागत इत्यर्थः, एतस तादृशं नेमुरित्यनेनान्वयः, व्पति विरुद्धार्थः फलं यतः पतित्वलक्षणे फले प्रतिबन्धिमत्यर्थः, तादृशामिति तार फलमम्पादफमित्यर्थः,कर्मछिद्रस्येति क्रीडया कर्मण्यन्तरायस जातत्यादित्ययः॥२०॥ तास्तपेत्यय तथा ज्ञाने इति मदमिप्रायं ज्ञात्वा मत्पूर्तिकामा एवं कृतपत्य इत्या- १०.१९.२१३-२२ जातः, अतस्तथा प्रादादित्यर्थः,फमण इत्यय प्रतिमापने मन्यीय- मभिप्रेत्याहुः परमेति, दुःपाहाणसानन्दंपतिगेमाररूपयाा परमत्वन मर्वयानन्दादि- मर्माचार्यमाहुरानन्दाविर्भापनेति,नामिपिरा त सनिग्ययः, ततो प्रसन्तानामिति आविर्भूतानन्दानामित्यर्थः, एवंपियनोभावे प्रनमारमात्रमम्पादनन मुस्पातन् मम्पा- अयन तनसोपादेवीमामा रमणमपि मरिष्यति, अतो मनोयोग्पवयवादि. (१०-१९-१९३ ] योजना। लेग्यः। देवकीसुतत्वान् तुष्टो लेग्य। वे , . न्तरभावशाने इत्यर्थः, भगवचादेवं माया ·२०३ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि सामग्रीसम्पादकैवंविधवखदानेन ब्रह्मभावं सम्पादितवानित्यर्थः ॥२१॥ हदमित्यस्वाभासे पूर्ववासनयेति 'भवत्यो यदि मे दास' इतिवाक्य श्रवणात पूर्व तासामनेकविधत्वं भाव- रुक्तं तद्वासनयेत्यर्थः,व्याख्याने,वस्त्राण्यपहृतानीति परीक्षार्थ क्रीडनवत्कृतियोधक- वाक्योच्यनन्तरमपि नमस्कार विना न दत्तानीत्यर्थः, अत एवैतद्विशेषणस्य तन्निवृत्ते- रनन्योपायत्वमित्यर्थ उक्तः ॥२२॥ लेवः। परिधायेत्या अकुरे उत्पन्ने इति सरस्य द्वितीयदशायां जातायामित्यर्थः, .१०-१९-२३: । अग्रे सङ्कल्पादिदशासु क्रियानिवृत्यभिप्रायेणाहुः क्रियेति ।।२।। गृहीतचित्ता इत्यस्य विवृत्तौ सम्बन्धिनः कर्तुश्चापेक्षितत्वादिति कस्य चित्रं योजना। गृहीतमिति सम्बन्धिजिज्ञासायां गृहीतं चित्तं यासामितिविग्रहेण १०-१९-२३, सम्बन्धिन्यो गोपकुमार्यो निरूपिताः, केन चित्तं गृहीतमिति कईजिज्ञा सायां गृहीतं चित्तं याभिरितिविग्रहेण चित्तग्रहणको गोपकुमारिका उक्ता इत्यर्थः, एयमुभयोश्चित्तग्रहणे उभयोः परस्परहेतुतेतिभावः,तस्मिन् लजायितेक्षणा इत्यस्य विकृती भगवति लज्जयार्पितानि वेति अस्मिन् पक्षे 'लजार्पितेक्षणा'इतिपाठो ज्ञेयः,शरीरान्तः करणेन्द्रियवृत्तय उक्ता इति 'परिधाय स्ववासांसी'त्यनेन शरीरवृत्ति'हीतचित्ता' इत्यनेन अन्तःकरणवृत्तिः 'लज्जायितेक्षणा' इत्यनेनेन्द्रियवृत्तिरुक्ता ।।२३।। तासामित्यत्र तत्रेति उत्पत्युपपत्तिभ्यां ज्ञाने जाते इत्यर्थः,लोकविरोधेनेति स्त्रीणां पुरुपान्तरसख्ये लोकविरोधो भवति न तु चरणस्पर्श इत्यर्थः,एतत्का- १०-१९-२४३-२६३ मनया ज्ञानार्थत्वाभावो ज्ञेयः, सम्बोधनमाहेति स्वरूपस्य सम्यम् पोधनं येन, तासां स्वरूपयोधकमवला इतिपदं भगवद्वाक्यात प्रथमत आहेत्यर्थः॥२४॥ सङ्कल्प इत्यत्र तदैव ज्ञानमिति प्रबुद्धाया एवार्चने देवतायाः पूजकसङ्कल्पज्ञानं भवती त्यर्थः, परमर्चनमिति अर्चनस भावनासिद्धत्वात् साक्षात्स्पर्शाभावेन स सङ्कल्पोऽसत्यः खरूपतो मवेद् देवताज्ञां विनापि कृतेर्चने सति स सङ्कल्पोतिफलदोपि न भवति फलतोप्या सत्यो भवेत् ,द्वयं पूर्यत इति सङ्कल्पस्य स्वरूपतः फलतश्च सत्यत्वमसौ सत्य इतिपदाम्या मुच्यत इत्यर्थः, तत्रेति श्लोकोत्तरार्धे इत्यर्थः, पूर्वमुक्तं प्रतीकमुत्तरार्धस्य ज्ञेयं, सङ्कल्पस्य फलदत्वं विवृण्वन्ति स सङ्कल्प इत्यारम्येतिभाव इत्यन्तेन, स त्ववस्त्विति स तु सझल्पो भावनासिद्धत्वाद् वस्तुसमुदायो रूपे यस्य तादृशो न भवति अतः स्वरूपतोऽसत्या परं वधुना स्वरूपतः सत्यः सन् फलज्ञापको जात इत्यर्थः, तद्ज्ञापितमिति फलजननः मित्यर्थः, असाविति अर्हतीत्यन्तस प्रतीकमिदं न तु पदमावस्य, कार्याधीनत्वादिति फलस्पतिशेषः,फलं कार्याधीन,कार्य चगोपिकाधीनमतः फलस्यापि गोपिकाधीनत्वं सम्पन्न मित्यर्थः ॥२५॥ नन्विति भगवति निवेदितः सनावोऽनिवेदिमिः सङ्गं प्राप्यानिवेदितो. लेखः।

·इत्यादिष्टा भगवतेत्यत्र साधिकैस्तत्त्वैरिति साधरटाविंशतिमिः
"
.
.
1 १०-१९-२७]
लेखा, योजना, कारिकार्थश्च ।
२०३
अविष्यतीत्यर्थः,न मयीत्यत्र अयमिति भगति बुद्ध्याचावेश इत्यर्थः, अत इति बुद्ध्या-
सस्य संस्कारत्वादित्यर्थः, जातेत्यत्र तथाऽसंस्कृता न भवतीतिशेपो ज्ञेयः, अकार्यत्व-
मिति न कार्य कामान्तरं यस्मात् तादृशत्वमित्यर्थः, धनस्यावस्थाविशेषो धानं तपेदमित्य
धनावस्थायां यवा यवोत्पादका नतु भ्रष्टत्वेन धानावस्थायां, तस्यामवस्थायां धनसम्ब-
धिनी यवा न तु धनरूपा इत्याहुः सामान्येन अत इति,सुतरामिति कदाचित् कामान्तर-
जननेपि मत्सम्बन्धिनमेव जनयिष्यति न तु पूर्वसिद्धमित्यर्थः ॥२६॥
याताबला इत्यत्र क्षपारमणयोरत्यन्तसंयोगस्यार्थमाहुः रमणेति, अत्र करणे ल्युट्
इतिहेतोः सन्देहो न स्थित इत्यर्थः, अक्षरार्थोयमितिजेयं, नित्य-
१०-१९-२७ सम्बन्धः सर्वदा सम्बन्धोन्तर्गृहगतानामिन, तथा सति तामा-
मिवामामपि द्वितीयरसानुभयो नस्यादित्यरुच्याहुः अहोरात्रेति, कदाचिदहि कदाचिद्
रात्रावेवं प्रत्यहमित्यर्थः ॥२७॥
याताधला इत्यस्य विवृतौ तथापि संस्कारार्थ कर्षणवत् क्रिययाव्याप्रियत
योजना। इतीत्यादि यद्यपि भौमा एवान्यत्र नीयन्ते भूमिस्तु नान्यत्र
१०-१९-०७३ नीयते तथापि भूमिः कर्षणादिक्रियया व्याप्रियते तथा वयमपि
मजनोपयोग्यतासम्पादनेन संस्कार्या इत्यर्थः, मपेमारस्यथ क्षपा इत्यस्य विवृतौ इमाः
परिदृश्यमानाःक्षपामय्येव विद्यमाना इति,अत्रेदं जेयं, इयं वस्त्रहरणलीला हेमन्तों
दिवा जाता तत्र इमाः क्षपा इत्युक्तिः कथं सगच्छेत, रात्रौ चेद् रात्रिसाजात्याच् छर-
कालसम्बन्धिन्यो रात्रयो गृोरन् , शरदि मतौ चेद् दिवा कथनेपि शरत्सम्बन्धिनीनां
रात्रीणां ग्रहणं स्यात् ,प्रकृते तु हेमन्तर्तुर्दिनं चेतीमाःक्षपामया सहरंस्यथेत्युक्तिविरुद्धा,
शरत्कालसम्बन्धिरात्रिपु रमणस्य जायमानत्वाद् , भगवानपिता रात्रीः शरदोत्फलमल्लिका'
पतिवाक्यात् , एवं सती'माः क्षपा' इति कथं भगरतोक्तमित्याशझ्याहुरिमाः परिदृश्य-
मानाः क्षपा मय्येव विद्यमाना इति, इमाः क्षपा अलौकिक्यो भगवद्रमणैकाधि-
शानभूता रमणसहिता नित्याः प्रापचिकरात्रिभ्यो मिन्ना अलौकिकी या शरत् तत्सम्य-
धिन्यः अतो हेमन्ततो दिवापि ता रात्रयः प्रदर्शिता'मयेमा रंस्यथ क्षपा' इत्योद-
अन्दप्रयोगाद , 'इदमस्तु सनिकृष्टं ममीपतरपति चैतदोरुपं अदसस्तु विप्रकृष्टं तदति-
लेखः। इत्यादिष्टा इत्यत्र यावत्कामयाजातवाहयकामयं कथमित्यत आहुः
१०-१९-२८३ यद्यपीति, मनोरयश्चेति पतित्वं चमाप्त सिद्धा इतिवचनादित्यः
१०-१९-२८६ सोफैरित्यर्थः तासामर्षभसिरिति अङ्गमङ्गामावादर्घत्त्वमिति मा-
लेवः।
पोजना।
परोक्ष विजानीया दितिवाक्यादिदंशब्दस्य सन्निकृष्टवाचकत्वात् ॥२७॥

·योजना। . . श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि पता टिप्पणीकारेणोक्तम् ॥२८॥ लेखः। अथेत्यस्खाभासे प्रथमपर्वरूपामिति 'विद्यापञ्चकमनापी त्यत्र टिप्पण्या- १०.१९-२९-३ मुक्तं यत् प्रथमं पर्व तद्रूपामित्यर्थः ।।२९।। अथ गोपैः परिवृत इत्यस्यामासे विद्या प्रथमपर्वरूपामिति वैराग्यं साङ्ख्ययोगौ च तपो भक्तिश्च केशव पञ्चपर्वेतिविद्येयं यया विद्वान् हरि विशे दिति- १०.१९-२९३-३०६ वाक्ये वैराग्यं प्रथममुक्तमतः प्रथमपर्वरूपामित्यस्य वैराग्यरूपा. मित्यर्थो ज्ञेयः, वैराग्ये जाते परोपकारार्थता फलिष्यति ॥२९३।। निदाघार्कातप इत्यत्र व्रजजातापेक्षया वनजाता एवेत्यस्यार्थटिप्पण्यां पक्षद्वयेन स्फुटमुक्तः ॥३०॥ हे' कृष्णेत्यस्याभासे इन्द्रियाधिष्ठातृरूपा इति इन्द्रियाधिष्ठातारो रूपेषु वेषा- लेखः। मित्यर्थः, व्याख्याने,पाकज्ञापकत्वादिति अश्रुआदयः पायुकार्य तैरन्तः १०-१९-३१३ खेदपाको जायते तेजसाप्योदनादिपाको जायते इतिभावः ।। ३१ ।। हे कृष्ण स्तोकेत्यस्याभासे अत्रैकादश मुख्याधिकारिणो गोपा इति कृष्ण योजना। सञकगोपादयो वरूथपान्ता एकादशेत्यर्थः, इन्द्रियाधिष्ठातृरूपा १०-१९-३१३ इति निरोध्यभक्तानामेकादशेन्द्रियाणामधिष्ठातृरूपा इत्यर्थः, भूमा- चुत्तारितं सर्व वैकुण्ठ'मिति कृष्णोपनिषत्सु कृष्णावतारपरिकरस्य वैकुण्ठस्थत्वोक्तरेते सखायो वैकुण्ठवासिनो ब्रजस्थनिरोध्यभक्तानामेकादशेन्द्रियाधिष्ठातारो भगवता सहैवावतीर्णा इति- मोध्य, ब्रजस्थानामलौकिकत्वेन मपश्चातीतत्वात् तदिन्द्रियाधिष्ठातृता प्रपञ्चातीतवैकुण्ठस- परिकरभूतानामेवोचितेति ॥ ३१ ॥ पश्यतेत्यत्र प्रथमं पति वृक्षेषु चतुष्टयमध्ये प्रथममित्यर्थः, वातवर्षे त्यत्र पूर्वा आन्तरो धर्मो निरूपित इत्यान्तरमेव जीवनं निरूपित, अत्र वाह्यो १०-१९-३२३ धर्मो निरूप्यत इति जीवनमपि बाह्यं निरूपणीयमिति तमाहुः जीव- नेन हीति, वृद्धिर्याचं जीवनमितिभाषः, न मन्यते इत्यत्र तदेतिशेपः,वृद्धिं तेषां वातादि- सहनेन तद्वारणं न मन्यते तदा तावतैय कार्यमिच्छति तदा तथैव भवतीतिशेषः, तथेति यदीत्यस्यानन्तरं "भवेत्" "तदे"तिपदद्वयं शेषः, यावदन्नदानादिकं परो मन्यते तावच चेद् भवेत् तदा परार्थ एव भवेदित्यर्थः, केवलश्चेदिति स्वार्थ एव चेदित्यर्थी, निर्हेतुश्चेदित्यादिना अधर्मपि त्रैविध्यं विवृतम् ।।३२३ ।। पराधैकान्तजीवनानित्यत्र अन्ते धर्म इत्यादेस्थष्टिप्पण्यां स्फुटः, वातवक्त्यत्र योजना। सा घृद्धिः परेच्छयैव यदि च परो वृद्धि न मन्यते तावतैव १०-१९-३२६ दारुणा कार्यमिच्छतीति सा वृक्षाणां वृद्धिः परेच्छयैव परस्य 1-1 इत्यधिकमेकस्मिनादा। लेखः। . ७ ·मितिमानेन तदस्तुपु खीपत्वबोधस्स हत्वादनः पानकर्मवाचकजलस्यैकरवपि तहाचक- . लेग्नः। लेग्वः। [१०-१९-३३१] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । रथकारादेरिच्छया भवति, तदेव स्पष्टयन्ति यदीत्यादिना, परः काष्ठाद्याकाङ्क्षी वृद्धि न मन्यते नेच्छति किन्तु सूक्ष्मवैव वृक्षस छेदनमिच्छति तदा वृद्धिर्न भवत्यतो वृक्षवृद्धिा परेच्छयैवेत्यर्थः, उभयार्थश्चेदिति खार्थत्वपरार्थत्वोभयविशिष्टदित्यर्थः, निहेतु- 'बेदिति एतस्याटिप्पण्यां स्फुटा, आद्यश्चतुर्णामिति चतुर्णा मध्ये इति टिप्पण्या, चतुर्णा वातवर्षातपहिमानां मध्ये आद्योपातः वर्षातपहिमानां सहकारी अतो वर्षापि बातेन सहकृता पीडयति,एवं ग्रीष्मे आतपः शीतकाले हिमं चेति वातस्य सहकारित्वम्।।३२॥ अहो इत्यत्र तयेनेति नत् सफलजीवनत्वं येन सर्योपजीवनेन भवतीत्यर्थः,सर्व- नाम्नेति महासज्ञाकरणे अन्वर्थत्वाशयस्वीकारादितिभावः, ग्रहीतु. १०-१९-३३३ मिति स्खमाधम्र्येणेतिशेषः ॥३३॥ योजना। विमुग्वा यान्ति नार्थिन इत्यत्र अग्रेपि वीनां मुग्व इत्यादेष्टिप्पण्यां १०-१९-३३३ स्फुटोर्थः ॥३३॥ पत्रेत्या शीतवदिति छाया तापशीतवृष्टिनिवारिका भवति,गृहे तु त्रयमपि जायते तत्र शीतस्थानीयं भयं वृष्टिस्थानीयानि व्यसनानि ।। ३४ ॥ एताव- १०.१९-३४-३५ दित्यत्र सामान्यतो देहिनां मध्ये विशेपतो देहिपु गृहीतदेहेप्रित्यर्थः, विशेष विवृण्वन्ति देहग्रहणमिति, स्वस्थान्येषां पुत्रादीनां च देहग्रहणं येषां भगव- दिच्छयैव न तु खक्रियया स्वप्रारब्धेन तादृशेषु देहिविशेषेष्वैतावत्साफल्यमित्यर्थः, तत इति भगवदिच्छया देहग्रहणात् सिद्धपि वाने जन्ममाफल्यं वक्ष्यमाणधर्मेणैय भव- तीत्यर्थः, ॥३५॥ इति प्रवालेत्यत्र पञ्चाङ्गानामिति प्रवालस्तयकफलपुष्पदलाना- १०-११-३६६ मित्यर्थः ।।३६ ॥ तत्र गाः पाययित्वाप इत्यस्य विवरणे आपः स्त्रीप्रकृतिका इत्यादि तत्र हरिधना आहुर्यमुनायां वृक्षवत् परार्थतामात्रधर्मवचं निरूपित, गवां १०-१०-३७॥ तत्सम्पन्धेनापि तादृशनानमुदप्यति तच चानुचितं, तामां सामिनी- सजातीयमाववत्वात् , एतच् च 'गावश्च कृष्णमुपैतिश्लोके तादृशमामग्री विशेष प्रकटनेन प्रमुणा स्वपलेन तथाभावसम्पादनं स्पष्टममिहिन, वदमम्य प्रमुयोग्यत्यान् , न हि वद्विजा- वीयभावानां मम्बन्धिरसंप्रभु 'गन्धो रूप'मितिजन्मोत्सवाप्यापीपकारिकायां स्वामि- नीव भगवद्भोग्यविषयपश्नकरूपत्वनिम्पपाद, अत एव 'रमो नयनीतस्य'त्युक्तमा- चापः, परार्थताजानं तु सामिनीविजातीपमाययचामेप, नामां त्वस्मदधमेव प्रसप्रामय्य- - योजना। लेग्वः। 1. पगानमितिपाः ·" २०६ श्रीदशमस्कन्धसुवोधिन्युपरि पदद्वयतात्पर्यमाचार्या निरूपयन्ति स्त्रीप्रकृतिका इति, यमुनाजले दैविध्यमस्ति स्वामिनी- सहितक्रीडासम्बन्धित्वेन तद्भाजनकत्वं,अत एवेयं तय कथाधिक'त्युक्तं तत्स्तुतावाचायः, दोपमात्रनिवर्तनेन सादृश्यात् स्वरूपेण भगवद्भावजनकत्वं, अत एवोक्तं 'सरपितुः श्रियं विभ्रती मिति, विवृतं च तथैव प्रभुचरणैः, अतोया आपः स्त्रीप्रकृतिकाः स्त्रीस्वभावाः खप्रवेशेन स्त्रीखभावसम्पादिकास्तास्तत्सजातीयभावा गाः पायितवान् यथा तासां स एवं खीयत्वामिमानरूपो भावः स्थिरीभवति, गोपेभ्यस्तु जलमा कामरूपत्वाद् भगवद्भाव- जनकं नपुंसकत्वाद् भगवद्विषयकदोपारोपमूलभूतपुम्भावरूपदुःखभावविजयसाधक पायि. तवानिति नात्र प्रमुविवृतौ चोधाभावेन चित्तमन्यथयितव्यं सद्भिरितिसङ्केप" इति ॥३७६ ॥ तत्र गाः पाययित्वाप इत्यस्य विवृतावापः स्त्रीप्रकृतिका इति स्त्रीणां प्रकृति- योजना। मिस्ताः स्त्रीप्रकृतिका इति बहुबीहिय॑धिकरणपदः सीशन्देन १०-११-३४३ वजसुन्दर्यो ग्राह्याः, प्रकृतिपदं स्वभाववाचकं, तथा च बजरत्नरूपगोप: नितम्विन्यस्तासां प्रकृतिर्भगवद्विपयकपरमस्नेहजन्यो भावविशेषस्तत्सम्पादिका याः श्री- यमुनाया आपस्तास्तु गाः पायितवान् , तत्यानेन गवां भावविशेषो भगवति जातो, य- कछीयमुनायां नपुंसकप्रकृतिकं जलं तद्गोपान् पायितवान् तत्पानेन गोपानां भगवदन्तरङ्ग- लीलावलोकनादौ पुम्भावरूपो दोपो न भवेत् , अयं विवेकस्तत्र गाः पाययित्वाप इत्यत्र स्त्रीलिङ्गेन मूच्यते, कार्म स्वादु पपुर्जल मिति नपुंसकलिङ्गेन सूच्यते, अन्यथैकस्यैव जलस्य गवां गोपानां च पाने पाययित्वापः पपुर्जलमितिपर्यायपदद्वयं न ब्रूयात्।।३७ ।। गोपा इतीति 'विशेषतश्चेदाज्ञा स्यादितिसिद्धान्तो दैहिकमिन्नकार्य १०-१९-३८ इतिविवेकामावो गोपत्वादित्यर्थः ॥ ३० ॥ लेग्वः। इतिएकोनविंशोध्यायः।

·खियेति सर्व मगवदीयमितिमानमुपदिएं, तया च पारतन्य तयंतरदितिवारपाद् भगवद. अपमानावेनेति पूर्पस समारस नाम उत्तरस्य चानुत्पादासादित्यर्थः ॥२॥ राम राम महायित्या रामपदनिरको 'रमन्ने योगिनानन्त' इनिथुतिरुपन्यम्ना, २०७ [ १०-२०-०] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । विंशोध्यायः। लेखः। विशेध्याये कारिकायां कर्मेति विप्रतत्पन्योमर्यादापुष्टिमेदेन द्विविधे १०-२०-० कर्मज्ञाने उक्तवानित्यर्थः । विंशत्यध्यायार्थोक्तो कर्मज्ञाने वैदिके त्विति 'इत्युक्ता यज्ञपल्यस्ता यज्ञवाट योजना । पुनर्गताः ते चानमययः खामिः स्त्रीमिः सत्रमपारयन्नितिवाक्योक्तं १.०-२०-० वैदिकं कर्म, 'देशः कालः पृथग् द्रव्यं मत्रतत्रविजोमयः देवता यज- मानश्च ऋतुर्धर्मश्च यन्मय' इतिवाक्योक्तं वैदिकं ज्ञानं विंशत्यध्याये उक्तवानित्यर्थः, साक्षाद् भगवतोक्तं हीति इदं स्फुटं टिप्पण्यां, स्त्रियाभाव इति एतत्तु बहुप्रकारेण स्फुटीकृतं टिप्पण्या। + . विंशाध्यायारम्भे कर्मज्ञाने इति का० २०३-२०४३ । कर्मज्ञाने इति विप्र- कारिकार्थः। तत्पन्योमर्यादापुष्टि मेदेन द्विविधे कर्मज्ञाने उक्तवानित्यर्थः, ननु "नन्बद्धा १०-२०-० मयि कुर्वन्ती"त्यादि भगवद्वाक्यं श्रुत्वापि कथं पल्यो गृहान् गता इत्यत आहुः साक्षाङ्गगवतोक्तं हीति, यथा यथावत् तात्पर्यवानपूर्वक पूर्वमेव न भासते इत्यर्थः, गोपद्वारा ब्राह्मणेभ्यो यदुक्तं तत् परम्परोक्तं तदपि उत्तमाधिकारहीनानां पूर्व न भासते इत्यर्थः, ननु पत्नीनां भगवद्विपयकार्त्यतिशयं दृष्ट्वा देहत्यागसम्भावनायामपि कथं प्रतिबन्धकरणमुपपद्यते इत्यत आहुः स्त्रियाभावस्तथापर इति, परः सर्वासां पत्नीनां भावेभ्य उत्कृष्टः स्त्रिया उत्तमनायिकाया भावो यथा पूर्व न भासत इत्यर्थः, वस्तुन एव तधात्वादितिभावः, एतम टिप्पण्या प्रकारचतुष्टयेन व्याख्यातम् । राम रामेत्यसाभासे कृतार्था भवन्तीति कृतः साधितः सर्व पराध कुर्यादिति लेग्वः। भगवदुपदिष्टोों यस्तादृशा भवन्तीत्यर्थः, व्याख्याने, अयं हीति प्रथम १०-२०-१ चरणीयपदत्रयस्यार्थत्रयमुक्तं, अधमरामपदैन योगिरमणस्थानत्वाइ जाना- स्मक उक्तः, द्वितीयेन सङ्कर्षणत्वाच् चुतिरूपः,महावीर्यत्यनेनावश्युक्तः महामामय- खावेशकार्यवान, सदानन्देति प्रावल्यत्वेन दुष्टत्वात् सत्तिरोभागो दुःखसरूपत्वादा- नन्दतिरोभावः, अभावः प्रतियोगिनव नाइयो भवतीति एवकारः, असाः दुएत्वे प्रमाणत्वेन भुतिरुक्ता, एपेत्या स्त्रीत्वमक्षरार्थस्तदामाममाः नीनियारणे इति,विषया भीनत्वलक्षणसीत्वं माने प्रकारतया पर्तते, तथा प मानस विपयाकारन्यात् खीत्यया, .

·. २०८ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि योजना। यद्यपीयं श्रुतिः रामतापनीये वर्तते इति रघुवरविषयकास्ति न बलराम- १०-२०-१ विषयका तथापी'ति रामपदेनासौ परं ब्रह्माभिधीयत इतिपरब्रह्मवाचकत्व- मस्याः श्रुतेदृश्यते, प्रकृते बलरामे पूर्णपुरुषोत्तमावेशात् पुरुषोत्तमत्वमेवास्तीत्यस्याः श्रुते. चलदेवेप्युपन्यासोयुक्त एवेत्याकलितव्यं, वलरामे पुरुषोत्तमावेशे किं प्रमाणमिति चेच्छ्यता भगवता बलदेवं प्रति वृन्दावनस्य वृक्षपश्वादिस्वरूपं निरूपयता 'गोप्योन्तरेण भुजयोरपि यत्स्पृहा श्री रितिभगवदेकभोग्यायाः श्रीलक्ष्म्याः स्पृहानिरूपणं मानं भगवदेकभोग्यानां श्रीगोपिकानां भुजान्तःसम्बन्धनिरूपणं च मानमितिबोद्धव्यं, अतो यथात्मनि रति रित्यादि आत्मनि स्वसिन् रामस्वरूपे यथासाकं रतिर्भवति तथा कर्तव्यं, यतस्त्वयि रामे रतियोगिनामेव भवत्यतो वयमपि योगयुक्ताः कर्तव्याः, योगे हि क्षुत्पिपासापारतन्त्र्यं. निवर्तिप्यत इतिभावः ॥१॥ राम राम महावीर्यत्यत्र रमन्ते योगिनो यस्मिन् चिदानन्दे परात्मनि कारिकार्थः। इति रामपदेनासौ परंब्रह्माभिधीयते यद्यपीयं श्रुती रामतापनीस्था १०-२०-१. दाशरथिविपया तथापि बलदेवेपि पुरुषोत्तमावेशेन परब्रह्मत्वादुदाहृता, पश्चमस्कन्धनिबन्धे 'रामः कदाचित् पुरुषोत्तम' इत्यादिना दाशरथेरपि पुरुषोत्तमत्वं निणीत, नवमस्कन्धेपि "अथवा रघुनाथो हि पुरुषोत्तम उच्यत" इति ।।१।। इत्तीत्या ज्ञानाद्युपायेन शान्तेविज्ञापितत्वात् तदननुरूपं सामर्थ्याननुरूपं च याचनो- पदेशनमिति तत्र विशेषणयोहेतुत्वं न सम्भवतीति अपिशब्दार्थपरतया १०-२०-२-३ व्याचक्षते विज्ञापितोपीति, विज्ञापनसामर्थ्ययोरननुरूपमपि याचनो पदेशनं देवकीसुतत्वाद् भक्तायाः प्रसादार्थ कृतयानित्यर्थः ॥२॥ प्रयातेत्यत्र अतस्ते सर्वोत्तमा इति, स्वर्गकामनायामपि तस्य भगवदानन्दांशत्वेन कर्मणो विकृतत्वाभावा- दित्यर्थः ॥३॥ संसारस्यानपश्चाभावेनेति ज्ञानोपदेशेन संसारे निवर्तनीये अग्रपश्चाद्भावेन योजना। संसारगमनं भविष्यति न तु युगपदितिक्रमेण संसारधर्मा निवर्तनीया १०-२०-२-३ इतीच्छया ज्ञानोपदेशं न कृतवानपि तु पुरुषभिक्षामुपदिष्टवानित्याहु- भगवास्त्वित्यारम्य उत्तवानित्यन्तेन,ततः सम्प्रदायोच्छेदश्चेति सत्सङ्गाभावे भक्ति- मार्गसम्प्रदायोच्छेदो भवेदित्यर्थः, 'सत्सङ्गेन विनोद्ध'त्येकादशंस्कन्धे उद्धवं प्रति भगव द्वाक्या, ननु मिक्षार्थगमने गोपानां दीनता भविष्यतीत्याशक्याहुरभिमानाभावाद दीनता तु नास्त्येयेति, समानसाग्रे याचने दीनता भवति अमिमानस विद्यमानत्वात्। एतेषां दीक्षितानां पूज्यत्वात् पूज्ये चामिमानस्सामावाद् दीनता नास्तीत्यर्थः, ननु वस्तुतो दीनताया अभावेऽपि लोके तथा प्रसिद्ध्या दीनता सादित्याशङ्याहुर्भगवत्कृपयानापि .. . लेखः। .

·स्पृशतीति इदमम ज्ञेयं, भ्रमो देधा मोपाथिको निम्पाधिक्य, तत्र घटम्प चहुपा ग्रहणे ममरिकोपाधि पुरस्कृत्य माया भगवतः निम्नत्र घटे मिध्याभूत %3 1 है लेवः। , लेग्वः। लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । २०९ लोके इति, भक्ताया विप्रभार्याया इत्यस्य विवरणे ज्ञानं हि ब्रह्मात्मकमित्यारभ्यं कार्यक्षम भवतीत्यन्तं एतस्याष्टिप्पण्यां स्फुटः ॥२-३॥ लेखः। १०-२०-७ गाश्चारयन्तावित्यत्र अत इति क्षुधाज्ञानादित्यर्थः ॥७॥ 'गाश्चारयन्ता वित्यत्र ब्रह्मपरमानन्दाविति ब्रह्मेति रामपदस्वार्थः, 'रमन्ते योगिनोनन्त' इति श्रुतेः, परमानन्द इति अच्युनपदस्पार्थः, अच्युत- १०-२०-७ पदेन कृष्णाभिधानात् ,कृष्णस्य परमानन्दत्वं 'कृषिभूवाचक'इतिश्रुतेः ॥७॥ दीक्षाया इत्यत्र पशुसंस्थाया अन्यत्रेति भोक्तव्यमितिशेषः, अश्रवणमिति ग्राह्यत्वेनाश्रवणमित्यर्थः ॥८॥ इति ते इत्यत्र दत्तचित्ता इति श्रवणेपि १०२०-८-२. चित्ते ग्राह्यत्वेन न गृहीतवन्त इत्यर्थः ॥१॥ नद्ब्रह्मेत्यत्र अन्यथाज्ञानासम्भवे हेतुमाहुः समानेति, समानः साधिकरणवर्ती खसमानाधिकरणो धर्म इत्यर्थः, रजतत्वं स्वसमानाधिकरणधर्मस्य चाक- १०-२०-११ चिक्यस्य शुक्तौ सत्त्वात् तबारोपयोग्यमतो बुद्ध्या रजतत्यारोपेण शुक्ते- स्तत्प्रकारकज्ञानविषयत्वं, मनुष्यत्वं तु खसमानाधिकरणधर्मम्य भगवत्यभावान् न तत्रा- रोपयोग्यमतो बुद्ध्या मनुष्यत्वारोपामम्भवेन भगवतो मनुष्यत्वप्रकारकज्ञान विषयत्या- मावात् तदसम्भव इत्यर्थः, अन्यथाज्ञानकथनादन्यथाख्यातिपक्षेणैव व्याख्यातं, ममान- धर्मामावे हेतुमाहुः स्वप्रकाशत्वादिति, स्वप्रकाशत्वाद्धेनोपियो ब्रह्मरूपः मया सर्व तदेतिशेषः, असम्भवे सतीत्यर्थः. विषयं स्पृशति विषयोत्पत्तिकधर्मान न विचारय. चीत्यर्थः, तहिचारे हि समानासमानधर्मविचारो भवतीतिभागः, मध्य प्रवेति मध्य- धर्मानेव विचारयतीत्यर्थः, भम्यादयः प्रतीयन्त इतिशेपः, भूम्योत्पत्तिकधर्मविचारोन' जायत इत्यर्थः, स्थिरत्वस्य भूम्योत्पनिकत्वमाहुः विपयेति,विपये चैदावतः सादित्ययः, अन्यस्यापि अभ्रमतोपीत्यर्थः, तस्यापीति भ्रमतोपीत्यर्थः, मनुष्या एवेति जीवं देह- रूपं मन्यमाना इत्यर्थः,मयं कृतवन्त इति जी देहरूपं मानितवन्त इत्यर्थः,अत इति खधर्मस्यैव मानितस्य मर्त्यत्तस्य विचारका न तु भगाद्धर्मस्य स्वप्रकाशत्वस्य, अतो भगवति मनुष्यदृप्या तद्वाक्यं न मेनिरे इत्यर्थः, भगवच्यानमिति वेदादिकं दृष्ट्वापि तनात्या- मानान् मात्मत्वमित्यर्थः, मो मर्त्यत्वेन मानित आत्मा पामितिविग्रहः ॥११॥ प्रकारेण शुद्धः,न तत्र केनापि प्रकारेण मनुष्यत्वममानधर्मः सम्भवतीतिभावः, कथमिति मनुप्यदृष्ट्या दुःमज्ञा मात्मानोन मेनिरेइत्यत्र नात्र तेषां बुद्धिविपर्य १०-२०-११ मोपाधिको भ्रमो घटादौ ग्रहः पीनः रिता कवीत्यादी, तब पविष्टानस १०-२०-७] योजना। योजना। - " ·- " , श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि भ्रमणमुत्पादयति, तन् मायिकं भ्रमणं सत्यो घटश्चेत्युभयं चक्षुपा गृह्यते, तदुक्तं "ऋतेर्थ यत् प्रतीयेत" इत्यस्य सुबोधिन्यां "विषयता मायाजन्या विपयो भगवा"निति विषये घटे भ्रमणरूपो धर्मो विषयताशब्दवाच्यः, तदुक्तं तत्रैव सुबोधिन्यां "विपये विषयता काचित् स्वीकर्तव्ये"ति, सा विषयता भ्रमणरूपा मायाजन्या, विषयो घटो भगवानिति- फकिकार्थः, तत्रायं घट इतिज्ञान विषयजन्यं, भ्राम्यतीतिज्ञान विषयताजनितं, तत्र चक्षुरिन्द्रियं विषयं विषयतां च स्पृशति, ततो घटो भ्राम्यतीतिप्रत्ययः, तत्र ये बालास्तेषा मनस्यसाकं भ्रमरिकोपाधियशान् मायाकल्पितं भ्रमणं प्रतीयते न स्वतो भ्रमणमस्तीति- ज्ञानाभावः, तेषां बुद्धेस्तमोगुणाभिभूतत्वाद् वस्तुतोयं घटो भ्राम्यतीतिमतीतिरुत्पद्यते, भागवतसिद्धान्ते ज्ञानमात्रं प्रति बुद्धेः कारणत्वाद् युद्धिदोपेण तथाप्रतीतिः, तथा च तमो- गुणाभिभूता बुद्धिर्घटं भ्राम्यन्तमेव निर्धारयति, तथा सति तेपां बुद्धिः शुद्ध घटं न गृह्णाति किन्तु स्वकल्पितं भ्राम्यन्तमेव घटं गृह्णाति, चक्षुरिन्द्रियं तु शुद्धमेय घटं मायिकभ्रमण- सहितं स्पृशति तत्सामान्यज्ञानं मनइन्द्रियजन्यं, तत्र घटो भ्राम्यतीति अन्यथाप्रतीतिः, मनःसहितेनेन्द्रियेण घटो भ्राम्यतीतिप्रतीत्यनन्तरं तमोगुणविशिष्टा चुद्धिर्षालानां प्राम्य- न्तमेव घटं निथिनोति, म घटो बुद्धिकल्पितो बुद्धावेव तिष्ठति न तु बहिः, बहिस्तु शुद्ध एव घटो मायोत्पादितभ्रमणयुक्तोस्ति, स चक्षुपा गृह्यते न तु बुद्ध्या, अतो न चक्षुषा गृहीतस मिथ्यात्वं किन्तु युद्धिकल्पितस्यैव मिथ्यात्वं, एवं सतीन्द्रियाणां शुद्धघटसम्बन्धेपि तमोगुणामिभूताया बालबुद्धेर्न शुद्धघटसम्बन्धः, तदेतदुक्तं न यत्र तेषां घुद्धिविपर्य स्पृशतीत्यारम्य स्वाधिकारादारोप्यत इत्यन्तेन,तेपामज्ञानां बुद्धिर्विपयं न स्पृशति इन्द्रियाणि तु विषयं स्पृशन्ति मन इन्द्रियेण संयुक्तं विषयं गृह्णदपि न संशयं भ्रमात्मकं निश्चयात्मकं वा ज्ञानमुत्पादयितुं शक्नोति अपि तु सामान्यज्ञानमुत्पादयति, विशेषज्ञानं तु पुद्धिरुत्पादयति 'संशयोथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिरेव च स्वाप इत्युच्यते बुद्धेर्लक्षणं पृत्तितः पृथ गिति तृतीयस्कन्धे कपिलवाक्ये संशयादिज्ञानानां बुद्धिवृत्तित्वकथनात् तत्र सत्त्वगुणसहिता बुद्धिनिश्चयात्मकं ज्ञानं जनयति, रजःसहिता संशयात्मकं, तमःसहिता भ्रमात्मकमितिविवेकः, निरुपाधिके भ्रमे शुक्ताविदंरजतमित्यादौ तु न रजतं मायाजनितं किन्तु तमोगुणयुक्तयुद्धिकल्पितं,तद् रजतं युद्ध्यैव गृह्यते अन्तरेव तिष्ठति न चक्षुपा गृह्यते मनःसंयुक्तचक्षुर्गृह्यमाणायां शुक्तौ सत्यां रजतसंस्कारप्रापल्यात् तमोगुणयुक्ता बुद्धी रजत निर्माति, तद् बौद्धं रजतं युझ्या गृह्यते, तदुक्तं घेदस्तुता'चन्तरा त्वयि विभाति मृपैकरस' इत्यस्स सुबोधिन्यां 'रजतं तु तदनन्तरं युद्ध्या जन्यते विषयीक्रियते चेति, अत इन्द्रियेण शुक्तिरेव गृह्यते, युझ्या रजतं विषयीक्रियते, अत इन्द्रियेण संयुक्तायाः शुक्तेः सकाशा दन्यस्य रजतस्य ख्यातिः अन्यख्यातिरितिसिद्धान्तः, सोपाधिकनमे शसः पीत इत्यादी ७ ·ब्राह्मणा यत् ओमिति नोचुस्तत्तु मत्ये तथैव ब्राह्मणानामभिप्रायात्, निवृत्तेः सिद्धत्वादिति, असरो मति सत्यनिचिः सिद्धा, यत्र असत्यं वत्र सत्यापल- . लेखः, योजना, कारिकार्थश्च। न विषयधर्माणां भ्रमहेतुत्वमपि तु काचकामलादिरूपोपाधिना भ्रमहेतुत्वमित्याहुर्विषय- धर्माणां हेतुत्व इत्यादि,रजतभ्रमवदन्यस्यापि स्यादिति यथा रजतभ्रमो विषयनिष्ठ- चाकचक्यधर्ममादायोत्पद्यते न तथा शवः पीत इत्यादी विषयधर्मेण भ्रमः, तथा सति यथैकस्पोत्पन्नो रजतधर्मोपरस्याप्युत्पद्यते,न तथैकस्योत्पन्नः शङ्ख पीतिमभ्रमोऽपरस्य कामल- दोषरहितस्याप्युत्पयते, विपये पीतत्वाभावात् , तदेतदाहुः रजतभ्रमवदन्यस्यापि स्या- दिति, किञ्च यस्य शङ्खः पीत इतिभानं जातं तस्यापि कामलोपाधिनिवृत्तौ न जायते, यदि विषयधर्माणां हेतुत्वं स्यात् तदा विषयधर्माणां सर्वेषां तुल्यत्वात् कालान्तरेपि कामलादिनिवृत्तावपि स्यादित्याहस्तस्यापि कालान्तरे स्यादिति, स निरुपाधिकभ्रमो- धिष्ठानज्ञाननाश्यः, सोपाधिकभ्रमः पीतः शङ्ख इत्यादिरूपस्त्यधिष्ठानस्य पीतरूपाभायवत्त्व- शाने सत्यपि जायमानत्वान् नाधिष्ठानज्ञाननाश्यः किन्तूपाधिनाशनाश्य इतिविभेदः,प्रकृते मगवदिच्छया प्रदर्शितानामवास्तवमनुष्यधर्माणां भक्तिराहित्येन युद्धिदोपाद् भगवति प्रतीय- मानत्वाद् भगवति मनुष्यबुद्धिः, तथा चायं सोपाधिकभ्रम इतिज्ञेयं, यदा भगवदिच्छया भगवद्भक्तिराहित्यरूपोपाधिनाशस्तदा अयं भ्रमो निवर्तिष्यते इतियोध्यं, भ्रमस्वरूपस्य विशेप- विचारस्तु मया प्रमेयरलार्णवे ख्यातिविवेके स्फुटीकृत इति विशेपजिज्ञासायां ततोवगन्तव्यः। न ते यदोमित्या निषेधाभावे निराशत्वं कथमित्याशङ्ख्याहुर्नेतीति, असत्याभि- निवेशे वस्तुयाथात्म्यज्ञानाभावे नेतिवदेयुः, सा सत्यनिवृत्तिस्त्ववचनेपि १०-२०-१२ सिद्धव, तादृशज्ञाने अवचनं कथं सादिति, अतो नेतिवचनामावपि तेपाम- शानं निश्चित्य निराशा जाता इत्यर्थः, परन्तपेति इदं राज्ञः सम्योधनं, निरोधलीलारम्भ खसिन्नागतं खाधिदैविकशुकं भगवन्तं पति कोपनिषेधार्थ, उक्तमितिशेपः, त्वं परन्तप- त्वान् मदाविष्टं भगवन्तं पश्यसि, अतः प्रत्यक्षत एव तत्र कोपाभावं पश्येतिभावः, राज्ञः शुकाविष्टभगवदर्शनं स्फुटं कुत्रापि नोक्तमित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः राजो वेति, माग्याभावादेवं कृतवन्तः, अतो मूढेषु न कोप उचित इतिभावः ॥१२॥ न ते यदोमिति प्रोचुरित्यय विवृतौ नेत्यसत्ये सत्यनिवृत्तेः सिद्धत्वादिति १०-२०-१२ यत् नेति नोचुस्तद् तुअमत्ये यततेपामदानेमिप्रायस्ततो नेत्येय कथनस्य कोपनिषेधार्थमितिशेषः तद् व्युत्पादयन्ति महदिति,तब तादृशं भाग्यं वर्तते तेषां नास्तीति- युक्तत्वं, तथापि नेति नोचुरतो निषेधकरणामावस्य ज्ञापको यो नकारास असत्ये इत्यधा, 'निपेघस्य ब्रामणामिप्रेतत्वाद, तथा च नेतीतिनिपेघस्य निषेधयोधको नेत्यसत्य इतिभावः, एवं निषेधनिपेयो ब्राह्मणानां हृदये अमत्यामिनिवेशं योषयति, तथा सति सिद्धमाकुः सत्य- 1१०-२०-१२] योजना। लेग्वः। - ·श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि म्बिना सत्यैव निवृत्तिः न तु तत्र स्थितिः, अतो गोपा निराशाः प्रत्यागता इत्यर्थः, परन्नपेतिसम्बोधनं खाधिदैविकशकं प्रति कोपनिषेधार्थमागतमिति दशम- स्कन्धीयलीलानिरूपणाय शुके भगवानाविष्टः "वैयासकिः सभगवानथ विष्णुरांत"मिति- वाक्या, भगवता सह वर्तमानः “सभगवा"नितिविवरणात् , तथा च शुके आविष्टो भगवानाधिदैविक शुक उच्यते, आधिदैविकं शुकं भगवन्तं प्रति परन्तपेतिसम्बो- धनमित्यर्थः, शुकेन परन्तपेतिसम्बोधनं स्वाविष्टं भगवन्तं प्रत्युक्तं, तत्र प्रयोजनमाहुः कोपनिषेधार्थमागतमिति, "गोपा निराशा आगता" इति शुकमुखात् श्रुत्वा शुकाविष्टो भगवान् क्रोधं कुर्यात् तस्य क्रोधस्य निषेधार्थमित्यर्थः, परं क्रोधात्मकं शत्रु तापयतीति परन्तपः, तस्मात् परन्तपत्वात् क्रोधो न कर्तव्य इतिहाद, ननु स्वाविष्टं भगवन्तं प्रति सेवकः शुकः क्रोधो न विधेय इति कथमुपदिशेदित्याशझ्याहुः आगतमिति,शुकस्य तत्सा मयिकलीलाभावनापारवश्यादागतं निःसृतं न तु शुकेन विचार्योक्तमित्यर्थः, राज्ञो वेति राज्ञः परीक्षितो वा परन्तपेतिमम्बोधनमित्यर्थः, प्रयोजनं तु कोपनिषेधार्थमागतमिति पूर्वोक्तमेव, राजा हि परमवैष्णवो गोपा निराशाः प्रत्यागता इतिश्रुत्वा क्रोधं कुर्यात् , त निषेधति शुकः, यतस्त्वं परं गg क्रोधरूपं तापयसीति परन्तपोसि अतो ब्राह्मणानामनपि क्रोधो न कर्तव्यः ब्रह्मण्यदेवत्वात् श्रीकृष्णस्य तत्सेवकत्वात् तवेतिभावः ।।१२।। मां ज्ञापयतेत्यत्र निर्दुष्टत्वेति पत्युः स्त्री पत्नीतिपुंयोगेन पतिव्रतात्यज्ञापनायेत्यर्थ, ताः महाते इति निर्धारणे सप्तमी, सातमध्ये बुद्ध्या अन्तःकरणेन १०.२०.१४-१७ मयि तिष्ठन्ति, शेपेण देहेन्द्रियमाणैस्तत्र तिष्ठन्तीत्यर्थः ॥१४॥ नमो व इत्यत्र वैदिकार्थेति यज्ञे यजमानपत्न्यः पत्न्य एयोच्यन्त इतिज्ञाने पत्नीपदमात्रमेव वदे परित्यर्थः ॥१६|| गाश्चारयन्नित्यत्र अन्यान्नमिति भगवत्मम्पन्धरहितमित्यर्थः,ग्नीभिः दत्तमपीति मम्भावनायामपिशब्दः, मम्मावितदानविपयीभूतमपीत्यर्थः, दोपकीर्तन मिति भगवतो चुमुक्षाकथनमित्यर्थः ॥१७॥ गाथारयन्नित्यत्र दोपकीर्तनं त्वज्ञानादिति "चुभुक्षितस्य तस्यान्न"मित्यनेन योजना। भगवति युभुक्षितत्वदोषकयनं तु अज्ञानात् , "मायामनुप्यस्य वदस्य १०-20-१७ विद्वन्" "गूढः कपटमानुप" इत्यादिवाक्यैर्मनुप्यासाधारणधर्माणां भग वति मायया प्रतीतिर्न तु वस्तुनो भगवति मनुष्यधर्माः मन्त्यतः "तुन खलु यै मनुष्यस प्रान्थ्य" इतिश्रुनेः क्षुधो मनुष्यासाधारणधर्मत्वान न भगरति युधितत्वमित्याकारक नागार्थसामानादित्यधः ॥१७॥ अत्याच्युतमित्या मनोरथस्त्यिति अम्मामिनय गत्वैवमेयं कर्तव्यमितिम नोरपस्तु लेग्वः । .

·"
लेखः।
"१०-२०-२१ देकक्रीडापयिकत्वान् तद्वनविनाशकस्य विनाशं कथंन कुर्यादित्यर्थः,
यमभागाभावश्चेति यमस्य कालरूपत्वात् कालस्य सर्वभक्षकत्वादेतदुपवनमपि कदा.
चिदन्यथा कुर्यात् तत्र यमुनासम्बन्धान न करोत्येव भगिनीसम्बन्धेन तद्रक्षाकरणस्यै-
अन्योपसर्जनत्वादिति दर्शनस्यामिसरणागत्वादित्यर्थः, तथा क्रियते इति
स्वरूपं तद्दर्शनविषयीभूतं क्रियत इत्यर्थः, श्याममित्यत्र रजोरूप इति
१०-२०-२२ रसोद्दीपिका सामग्री रजःपदेनोच्यते इति टिप्पण्या पूर्वहतं,तथा च रसो-
[१०-२०-१८]
योजना।
लेग्वः।
लेखः, योजना, कारिकार्थश्च ।
लेखा। पूर्व चिन्तितस्य स्वगमनस्य शेषभूतः, समागतस्तु भगवानतो मनोरथं
..-२०-१८ विस्मृत्य ससम्भ्रमा एव जाता इत्यर्थः ।।१.८॥
श्रुत्वाच्युतमुपायान्तमित्यत्र पूर्वं तु तास्तत्रागता इति ता यज्ञपत्न्यः पूर्व
योजना। खमनोरथेन तत्र भगवत्समीपे आगता इत्यर्थः, मनोरथस्तु पूर्व-
१०-२०-१८ शेष इति रमणमनोरथः पूर्व विचारितस्य भगवन्निकटगमनस्य शेषभृतः,
भगवन्निकटे यदा गमनं स्यात् तदा रमणमनोरथः सिध्येत् , भगवांस्त्वत्र आयात्यतः परं
कथं मनोमिलापः सेत्स्यतीतिससम्भ्रमा जाता इतिहार्दम् ॥१८॥
चतुर्विधमित्यत्र धर्मा वेति मधुरत्वादय इत्यर्थः,साधारणमिति सर्वासां साधारणं
न तु पृथक्कृतमित्यर्थः, समुदायेति अभिमरणपदस्य समुदायार्थेनेत्यर्थः
१०-२०-९॥१९॥ निपिद्धयमाना इत्यस्यान्ते यजमानस्त्यिति सर्वेषां यजमानत्वे-
प्यातिदेशिकं तत् , मुख्योत्र यजमानपदेनोच्यत इतिज्ञेयम् ।।२०।।
योजना। भगवत्युत्तमश्लोक इत्यस्य विवृतौ पञ्चममेव पुरुषार्थमिति खतत्र-
१०-२०-२० भक्तिरूपं पुष्टिमार्गभजनाख्यं पुरुषार्थमित्यर्थः ॥२०॥
यमुनेत्यस्याभासे एतासां सर्वात्मभावामावात् पूर्वोक्तमभिसरणमेव मुख्यं, दर्शनं
तु तत्प्रकारत्वेन गौणमित्यभिप्रेत्य प्रकार एव वाक्यार्थ उक्तः, व्याख्याने,
१०-२०-२१. ऋरेति तनुनवत्वोपलक्षणेन प्रतिबन्धकमात्रनिवर्तिकेत्यर्थः, अतस्तदुपवने
मतिबन्धका नायास्यन्तीतिभावः, तात्पर्यान्तरमाहुः धमेति, तदोपपरिहारार्थमेव यमुनोत्पा-
दनात् सामान्यतोपि भगिन्यां न भातुर्भागः, अतस्तत्र गतानां भगवत्सम्बन्ध एव भवति
न तु पुनः संसारे समागत्या यमसम्पन्ध इतिभावः, उभयपरित्यागे इति भगवदप्राप्त्या
बुख्या यत्र स्थितास्तत्परित्यागः, गृहत्यागाच्छेपेण यत्र स्थितास्तत्परित्यागः, अमाप्तावपि
ताहगवस्थित्या प्राप्तिनिश्चयान् न शोक इतिभावः ॥२१॥
यमुनोपवन इत्यस्य विकृतौ यमुनापदतात्पर्यमाहुः यमुना क्रूरेति,भगवत्सम्बन्धे
यावन्ति प्रतिबन्धकानि तेषां विनाशिकेत्यर्थः,तथा च खोपयनस्य भगवं
.
लेवः।
.
वोचितत्वादिति यमुनापदतात्पर्यम् ॥१॥

·.. २१४ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि दीपको न तु रसरूप इत्येवकारः, गौरस शृङ्गारोद्दीपकत्वात् शृङ्गारस्य च श्यामत्वादिति- भावः, तैजसश्चेति श्रुतौ तेजसो लोहितत्वादितिभावः, केवल मिति रसपक्षे उद्दीपकरहितं गुप्तरसरहितं च अन्यस्य रसजनकं न भवतीत्यर्थः,केवलमिति "बहें"त्यनेन नटवेपकथनात् केवलो रस उक्तः, पूर्वविशेषणत्रयेणेतरसम्बन्धविशिष्टशृङ्गाररसात्मकत्वकथनाद् धर्मस- हित उक्तः, सामग्रीरूपामिति तादृशलीलां दृष्ट्वा रस उद्बुद्धो भवतीति रसोद्बोधे लीला- सामग्री, स्वातन्त्र्ये इति रसस स्वातन्त्र्ये प्राधान्ये सति गुप्तो रक्षितो रसो भवतीत्यर्थः, उत्पलानामिति कमलस्य ब्रह्माण्डात्मकत्वेन रूपमर्यादाहेतुत्वादितिभावः ॥२२॥ श्यामं हिरण्यपरिधिमित्यस्य विवृतौ वर्णः शृङ्गाररसात्मक इति शृङ्गारस्य योजना। श्यामरूपत्वात् , गौरो रजोरूप इति हिरण्यपरिधिमित्यनेनोक्तानां १०-२०-२२ सुवर्णमेखलायाभरणानां गौरत्वात् तत्स्वरूपमाहुः गौरो रजोरूप एच स्यात् तेजसश्चेति, वनमालियर्हेत्यनेनोक्तायाः वनमालायाः स्वरूपमाहुः शुक्लो जल- प्रकृतिकः अव्यक्तरस इति, सुवर्णमेखलादिरूपतैजसैः वनमालारूपजलप्रकृतिकैः सहि.. तस्य श्यामवर्णस्य स्वरूपमाहुः अन्नमेव हि सर्वरसात्मकं भोग्यं चेति, "यदग्ने रोहित रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत् कृष्णं तदनये"तिश्रुतावन्नस्य श्यामतोक्ता, अन्नशब्देन पृथिव्युच्यने, प्रकृते झ्यामं हिरण्यपरिधिमित्यनेन स्वरूपस्य श्यामत्वोक्तेरनरूपतोक्ता, अन्नगब्देन पृथिवी, पृथिव्यां च सर्वे रमाः सर्वेषां भोग्यत्वं च, अतोत्रापि श्यामत्वकथनात् सर्वरसात्मकत्वं मर्वभोग्यत्त्वं च सिद्धं, तत्र स्वरूपस्य शृङ्गाररसात्मकत्वात् तद्भाववतीनामेष भोग्यमितिगूढागयो योध्या, अनेन परिधिसहितः सहस्रमूर्तिः श्यामश्चन्द्रो निरू- पित इति,अनेनेति श्यामं हिरण्यपरिधिमिति विशेषणविशिष्टश्यामस्वरूपकथनेनेत्यर्थः,परि. धिसहित इति परिधिरूपमुवर्णमेखलामुकुटकण्ठाभरणपीताम्बरकङ्कणागदादिसहित इत्यर्थः, सहस्रमूर्तिः श्यामश्चन्द्र इति परिधिपदात् सूर्याचन्द्रमसोईयोः प्राप्तावपि श्यामवर्ण- त्वेन मृदाररमरूपताया उक्तत्वात् ,भृङ्गाररसे च चन्द्रस्यैव योग्यत्वाचन्द्रत्वमेवेति तथोक्तं, सहसमर्तित्वं तु सुवर्णमेखलादीनां स्वरूप विचारेणोक्तं द्वितीयस्कन्धमुपोधिन्यां ये वराहा. दपोवनाराम्ते गर्ने भगवनः प्रादेशमात्रत्यादिधर्माणामवताररूपा इत्युपपादितं, तत्र मेखलापा पामनायनारत्वं, पीताम्बरस पृथ्ववतारत्वं, एवं मर्येषां आमरणानामवतारेप्पमिनिवेशः, तया च मेग्यलादयो वामनादिमूर्तयस्तामिः महिनः श्रीकृष्णचन्द्र इति फलितं, नत्र"अब- तारा घमाया हरेः मचनिधद्विजा" इतिम्तयाक्यादयनागणामनन्तन्वं, अनन्तावताराणा मामरणादिनित्वं, एवं सहयमूनिमादित्य, फेवलं रसं धर्ममहितमपीति पतिपदेन नाट्यानुमारियपरुधनान् केवलम्म उक्तः,"केवलो नाट्ये प्रसिद्ध" इनिवेणुगीताप्यापसुपो- भा. 1-1-1.

·- लेवः । . लेखः, योजना, कारिकार्थ। विन्यां निर्धारितत्वात् , केवलशब्देन विमयोगशृङ्गाररसो नेयः, श्याम हिरण्यपरिधि वनमालीत्येभिर्विशेषणैर्धर्मसहितो रस उक्तः, धर्मसहितस्तु मंयोगटाररमो योध्या, "धर्ममहितः सम्भोगे” इति वेणुगीतमुबोधिन्यामुक्तत्वाद् , ज्ञानप्रिययोरित्यारम्प विरोधः परिहृतो भवतीत्यन्तग्रन्यस्याटिप्पण्यां स्फुटः, कर्णयोरुत्पले ये अलका इत्यादि नालस्थानापन्नौ कणों तत्र ये उत्पले तत्र अलका भ्रमरस्थानीया इत्यर्थः ॥२॥ प्राय:श्रुतेत्यत्र अलौकिका इति भगाद्विरहजा इत्यर्थः, ननूपशान्ता एवेति परिरम्भस्य मेदयटितत्वाव प्रियपरिरम्मे तद्विरहजतापगान्तिवदवापि सा- १०-२०-२३ दित्यर्थः, अत्रैतत्परिरम्ममिमतीनां प्राज्ञप्राप्तिदृष्टान्तः,तथा च मेदाघटित- परिरम्भान् तापनाश इतिभारः,प्रियतमत्वेनैवेति तथा च कामभाव एव न तु भक्तिसाधन- मितिशेषः, मनोनिमज्जनं ज्ञानं कामभावनचात् तमोरूपत्वं युक्तमिति हिशब्दः, अत एवामिमतिदृष्टान्त इतिभायः, मादरावलोकनं मुखविषयकत्वाद् भक्तिः, तत्र हाससम्ब- न्याद् रजोरूपत्वं, सुचिरं परिरम्भः सङ्गः, तस्य शान्तिरूपत्वात् सत्वरूपत्वं, अन्यथेति बानमक्तिमहैरित्यर्थः, एतेनैतन्छोकार्थ उपसंहृतः, महावाक्यार्थमाहुः नेत्रेति, तथा च "ददृशुः स्त्रिय" इत्यत्रोक्तसामिसाराङ्गदर्शनस्य भगवचरित्रत्वकथनायेदं श्लोकद्वयमिति- भावः, नरेन्द्रेति ध्याने नरस विशेषतोधिकारात् तच्छ्रेष्ठस्य च मोहाभावादित्यर्थः ॥२३॥ मायाश्रुतेत्यस्य व्याख्याने ज्ञानं हि तमोरूपमिति यज्ञपत्नीनां भगवज्ञान त्वज्ञानेन शुद्धभाव इत्यर्थः, इदानीमपीति भक्तिनिष्ठायामपीत्यर्थः, ज्ञानं हीति एतासा- योजना। तमोरूपं भगवति कामित्वेन बोधात् , रजोरूपा भक्तिरिति एतामां १०-२०-२३ भक्तिः रजोरूपा राजसीत्यर्थः, सत्त्वरूपः सङ्ग इति सुचिरं परि- खागतं वो महाभागा इत्यादिश्लोकचतुष्टयवाक्यार्थानाहुः पूर्वानुवाद इति वा० कारिकार्थः। २०५४। एकेन पूर्वानुवादः, द्वाभ्यामुपपत्तिः, "तद्यात माल्या १०-२०-२५ यजन"मित्येकेन गन्तव्यबोधनं, अतो विप्रपत्नीनां मर्यादा नन्वदे॒त्यस्य टिप्पण्या एवं सतीति भक्तिमार्गे भगवति स्नेहान् तदुपहिले प्रान्मनि स्नेहः तेनान्यरागाभावः सम्भवति, मुमुक्षोस्तु भगवति नद्रामानन् १०-२०-०६ तदुपहिते आत्मनि कथं स्नेहः सेत्स्यति, तथा च वगम्यमपि कथं सेत्स्सतीत्याशक्य दृष्टान्तमाहुः यथेति, यथा विपयिणामात्मनो अडानन तत्र म्नेहामावपि तदुपहिते देहादौ स्नेह तथा मुमुक्षूणां भगवति स्नेहामावेपि तदुपहिले प्रात्मनि स्तंहनन विषयाणामात्मनाशकत्वात् तत्र वैराग्यं विषयिणां देहोपयातक द्वेषवदित्ययः, 11०-२०-२३] प्रवेशो चोधितः। लेखः। रभ्येत्यनेनोक्तः परिरम्भरूपः सङ्गः सत्वरूपः साविक इत्यर्थः ॥२३॥ नया चार- ·. . . .. . श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि हितज्ञानमेव स्नेहे हेतुस्तथापि मूलास्पर्शात् तद् वैराग्यं रदं न भवतीत्याशयेन सुबोधिन्यां तथोक्तमत एव भरतस्य पुनर्विषयासक्तिरितिभावः, सुबोधिन्यां, भर्तादाविति आत्मा : दृष्टान्त इतिशेषः, ज्ञानार्थमिति दृष्टान्तेनालौकिकज्ञानार्थमित्यर्थः, अत एव "न वा अरे' पत्युः कामायें"त्यादिना पत्यादिदृष्टान्तेनात्मा बोधित इति लोके हीति हिशब्दः ॥२६॥ नन्वद्धा मयीत्यत्र मयीत्यनेनात्मतेति "अहमात्मात्मनां धातःप्रेष्ठः सन् प्रेयसा-- योजना। मपि अतो मयि रतिं कुर्याद् देहादिर्यत्कृते प्रिय" इति तृतीयस्कन्धे १०-२०-२६ ब्रह्माणं प्रति भगवद्वाक्यात् , यावन् न भगवति प्रेमेत्यादीनामर्थ- टिप्पण्यां स्फुटः ॥२६॥ अपरश्चेति परो नियामकः न परो नियम्य इत्यर्थः, अन्यस्त्वेतादृशः,अतोऽप्रियो लेग्वः। भवतीत्यर्थः ॥२७॥ मैवं विभोईतीत्यत्र आदाविति प्रकारत्रये आदी १०.२०-२७-३० स्वरूपतः क्रूरत्वे इत्यर्थः, फलत आहुः नापीयमिति,विरुद्धविधानात फलतः क्रूरत्वमित्यर्थः, अत इति अवतीर्णे सत्युचितत्वादित्यर्थः, अन्यदा फलरूपा. नन्दाभावेऽयं हेतुः, उचित एवेति फलानुभावकत्वादितिभावः, अर्थतः क्रूरत्वमाहुः- किञ्च दयेति, दयाभावयोधकत्वादित्यर्थः, दयाभावं विवृण्वन्ति संसारेति, तद्रूप इति '. पतिरूप इत्यर्थः, अन्यथेति गोपिकादिरूपा असानन्येभ्यः प्रदर्शयेत्यर्थः,मूलपदार्थमाहुः प्रेमेति, प्रेमप्राप्ता इत्यर्थः, रजः रजोधारितवत्य इत्यर्थः, छाया छायामाश्रित्य तदनुगा इत्यर्थः,यमुक्तं मूलप्राप्ति प्रकारान्तरेण व्याकुर्वन्ति चित्ते इति,चरणावलम्यिनि चित्ते स्थितिस्तनिष्ठतेत्यर्थः,अध इति चरणाधोभागे स्थिति स्वामिनो निद्रासमय इत्यादिना विवरिष्यन्ति,पादयोः समर्पितमिति चरणाभरणस्थले पुष्पाभरणवत् वद्धमित्यर्थः, मुक्तेषु केशेषु तुलसिदाम स्थापनं न सम्भवतीत्याशयेन केशपदस्वार्थमाहुः केशसम्पन्धिभि- रिति, न तत्र स्थितिरिति तदा तुलसिदामप्रेपणे कुत्रेतिभावः ॥२१॥ गृह्णन्तीत्यत्र सर्यघ्र पर्यटनमिति कुर्वन्त्यो भवामेतिशेषः ।।३।। पोजना! गृह्णन्ति नो न पतय इत्यत्र गमनमेव विधेहीति भगवद्गमने १०-२०-३० मामिरपि तत्रैव भगवत्सङ्गे गन्तव्यमितिमायः ॥३०॥ लेग्यः। १०-२०-३१पतय इत्यत्र त्यागेति नास्त्येवेत्ययोगव्यवच्छेदक एवकारः॥३१॥ पतयो नाभ्यसूयेरनिति त्यागाग्रहणसम्भावनैव नास्तीति भवतीनां पतयो. योजना। म्पमपामपि न करिष्यन्तीत्युक्ती त्यागस्य अग्रहणस्य च सम्मायनेय १०-२०-३१. नाम्तीत्यर्थः, त्यागय अग्रहणं न त्यागाग्रहणे त्यागाग्रहणयोः गम्भावना. स्पागाग्रहणसम्मायनंतिममामः,त्यागो नाम पुनरम्पीकारः अग्रहणं नात्कालिकोऽपीकारा, परंपर्योपाधिरहिना इत्यममार्यष्टिप्पप्पामुक्तः ॥३१॥ . " ·लिङ्गिताया न भवितुमर्हति, यावद् देहस्तायत् पत्या सह कर्मसम्बन्ध आवश्यकः, कर्मणि लिहित इत्तीति, यज्ञात्मककर्मण असिद्धत्वात् तस्कृतप्रतिवन्धाभावं निरूप्य कालफर्मम्य. - १०-२०-३४ आत्मनः अधिकारार्थ एतत्परिग्रह इति, भगवदीयानां देहपरिग्रह शक्यते अतो देहपरिग्रह इत्यर्थः, उपकारस्त्वेतावानेवेति जीवे देहकृत उपकारस्तु अतो न भोगो वक्तव्यः, तत्र विलक्षणो दृष्टान्तः, गोपिकानामित्र, फलप्रकरणे वक्ष्यमाणा- । यथा भगवद्विरहजन्यदुःखानुभवेन पापक्षयो भगवदालिङ्गन- जन्यपरमसुखानुभवेन पुण्यक्षयो निरूपितस्तथैतस्या न निरूपित इत्यर्थः, देवतारूपायाः पत्न्या इत्यादि "यज्ञो वै यजमान" इतिश्रुतेराधिदैविक्रयजस्याधिष्ठानं यजमानस्तथाधि- दैविफयज्ञपन्या अधिष्ठान यजमानपत्नी, अतो देवतारूपाया आधिदैविकयतपन्या अधिष्ठानं यजमानपत्नीदेहस्तस्मात् कालकर्मखभाषा निवृत्ता इत्यपः, तत्र हेतु गवाना- [१०-२०-३२] योजना। भगवत्सेवारूपा, , लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । २१७ लेखः १०-२०-३२ न प्रीतय इत्यत्र बापितत्वादिति भगवत्यङ्गाङ्गिभावाभावादित्यर्थः। नप्रीतयेनुरागायेत्या अयोरिति न वक्तव्यमिति यज्ञपत्नीनामङ्गयरवेपि भगवतो- योजना। झ्वत्वाभावात् सिद्धान्ते भगवदङ्गस्य भगवदभेदाङ्गीकारात् “केवलानु. १०-२०-३२ भवानन्दस्वरूपः सर्वधुद्धि"गितिवसुदेवस्तुतौ उक्तत्वात् ॥३२॥ लैग्व। सत्रमपारयन्नित्यत्र एकस्याः मरणापि सत्रे यजमानस्यापि मरणे तत्पतिनिधिः १०.२०-३३ षष्ठस्य तृतीये व्यवस्थापित इति प्रतिनिधिस्थापनेन सत्रपूरणमितिभावः ॥३ तत्रैकेत्यत्र स्थानान्तरमिति देहान्तरमित्यर्थः, देवतारूपाया इति दिवुधातोः क्रीडार्थत्वादन्तर्भगवदालिङ्गिताया इत्यर्थः, भगवानपीति अन्तर्यामि- १०-२०-३४ रूपोपि निवृत्त इतिगेपः, अतः कृष्णे मुक्तिः सिद्धेतिभावः ॥३४॥ तत्रैका विधृतेत्यत्र अपकारित्वात् त्याग इति देहस्य पतिनिरोध्यत्वेन भगवत्सम्बन्धे प्रतिवन्धकत्वादपकारित्वमवगत्य त्यागः कृत इत्यर्थः, आत्मनो जीवस्य भगवत्सेवाधिकारार्थ, न हि देहरहितेन केबलजीवेन हरिसेवा कर्तु स उपकारः शरीरेण चेत् सिध्येत् तदा देहः ममीचीनो यदि न सिध्येत् तदा तु देहः सर्वदोपनिधिः परमापकारकतेंति, तदेवाहुः एतावानेवैति, स चान्यथैव सिद्ध इति अन्येन प्रकारेण मानसिकालिङ्गनेनैव सिद्धः "हृदोपगूह्य विजहौ" इतिवाक्यात् , तदेवाहुः भगवानेवोपगूढ इति, स्थानान्तरमिति भगवन्निकटस्थानेतरस्थानं भगवदा- हते पुनर्बन्धसम्भावना, अतो देहत्याग एव श्रेष्ठ इति तं कृतवतीत्यर्थः, यज्ञ इदानीं समारुढ इत्यारभ्य वक्तव्य इत्यन्तं, यज्ञे जायमाने मध्ये भगवतौढनयाचनाद् यजमानै दत्ते यज्ञपत्नीभिः मया सामग्री विधाय भगवन्निकटगमनाय प्रस्थिते भा निरुद्धका देहं जहौ, अतो यज्ञात्मककर्मणोऽसिद्धत्वादसिद्धस्य नियामकत्वाभावान् न कर्माधीनता, लेवः। . . नामन्तहगतगोपिकानां ·लेखः। " . २१८ श्रीदशमस्कन्धंसुबोधिन्युपरि मावानां निवृत्तिमुक्त्वा भक्तिमागीयत्वादन्तर्यामिणि लयासम्भवादन्तर्यामी भगवनिपि निवृत्त इत्याहुः भगवानपीति, निवृत्तस्तिरोभूत इतियावत् ,अतः सा परमभक्का पुरुषोत्तम मुक्तिं मालेतिसिद्धम् ॥३४॥ भगवानपीत्यत्र धर्मति प्राप्तज्ञानानां मिक्षयव निर्वाह इतिधर्मरक्षार्थमित्यथी, भक्तीति भक्तायाः प्रसादार्थमित्यर्थः, स्ववाक्येति आज्ञया क्षुनिवारणे १०-२०-३५ प्रेषणवाक्यमयथार्थ स्पादित्यर्थः ॥३५॥ रमयन् रूपवाक्कृतरित्यस्य विकृतौ सच्चिदानन्दानयो निरूपिता इति योजना। त्रयः पदार्थाः रूपवाक्कृतरूपाः सचिदानन्दा इत्यर्थः, योपि प्रत्येक १०-२०-३६ सचिदानन्दरूपा न तु रूपादिवेकैकमितिज्ञेयम् ॥३६।। अथेत्यत्र प्रयोधनमिति वाक्यः प्रयोधनरूपाकृतिरित्यर्थः, कारिकासु तस्य चेति लेखः। विगर्हणस्वेत्यर्थः, तथात्वे इति वैमुख्ये इत्यर्थः, स्वभक्तरिति खस्य १०-२०-३७ विप्राणां भक्तोंधनमुद्धोधो भगवतो याचने हेतुरित्यर्थः,तथात्वेति तर्खे भगवतो याचनाहत्वं साधनमित्यर्थः, कर्मति द्वाभ्यां श्लोकाम्यां देशादिमिः कर्मस्वरूप भगवत्स्वरूपं चेति रूपद्वयोत्तया स्वकृतकर्मणो वैयर्थ्यवोधनं, मूढा न विद्मह इत्यनेन ज्ञानरूपफलाजनकत्वबोधनमित्यर्थः, तर्हि भक्तिरपि कथं सिद्धेत्याशक्य स्वयमेव समादधते स्त्रीसम्बन्धादिति, भक्तिजनकत्वेन कृतार्थता भक्तसम्बन्धान् न तु केवलकर्मणस्त- स्फलमित्यर्थः, ततो द्वाभ्यां नमस्कारैः प्रार्थनामिश्व अपराधक्षमापनं, तत एकेनाना- गमनं, एवं चतुर्दशप्रकारापि मतिर्भक्त्यैव भवेत्, अत आमासे भक्तिरवान्तरप्रक- रणार्थ उक्त इतिभावः, यद् विश्वेश्वरयोरित्यत्र तथोत्तवापीति याचनवाक्यमुक्त्यापि भक्तकृपया हेतुभूतया पुनः प्रेपणेन भक्तायाः प्रसादार्थ प्रथमत आज्ञाभङ्गः कारिता, द्वितीयवारं पत्नीपु प्रेपणे त्वाजा सिद्धैवेतिभावः, यलिवाफ्यादिति तथा च बलियाच- नानन्तरं मगवतो याचनमनुचितमत इयमाव न तु याचनमितिभावः, एतस टिप्पण्या नददातीति विध्युल्लहनं चेति 'प्रवास न ददाती तिवाक्योष्टइन, न ददाति न पचत' इति अन्नादानविध्युष्टद्दनं च कारितयानित्यर्थः, द्वितीयविध्युप्लवनस्य समाधानमाहुः ब्रामणानामिति, अन्नदानविधि व्यवस्थया स्थापयन्ति अयमित्यारम्पति भाव इत्य. न्लेन, प्रथमस्य ममाधानमर्धापत्या निरूपयन्ति किश्चाग्रे इति, यदि विध्युष्टानं स्वाद तदा भक्तिरूपं फलं नोत्पतेत्यर्थः, द्वितीयस्यापीदं समाधान सम्भवतीति किन्नेति ममुचपः, प्राप्तनानानां मिक्षाटनमेव मुख्यमिति मिक्षारूपाया विहितापायानाया अयुक्त स्वान् नदायो अदानमम्पादनेन भगवता सम्पादनीयो लौफिक्यास्त्वयुक्तत्वामावाद् तदाने विप्रेरेप कृत इत्याहः भगवतेति, व्या प मियांशो मगरता पापितो लौकिकांश वि. " " " ·बेपर्थ्यमुक्तं "अपि मूढा न विद्महे" इत्यनेनेत्यर्थः, स्त्रीसम्बन्धात्कृतार्थतेति "अहो वयं धन्यतमा येपो नस्तादृशीः खिय" इतिश्लोके स्त्रीसम्बन्धात् कृतार्थतोक्ततिशेय, क्षमापनं नमस्कारैरिति "नमस्तुभ्यं भगवते" इतिश्लोके नमस्कारैः क्षमापनमुक्तं, प्रार्थनाभिरिति प्रार्थनाभिः क्षमापनमित्यन्वयः, "स वैप माद्यः पुरुष" इतिश्लोके प्रार्थनामिश्च क्षमापनमित्यर्थः, अनागमनमिच्छात इति यद्यपि भगवदर्शनार्थमिच्छास्ति व्याप्यनागमनं कंमभयादिति "इति स्वायमनुस्मृत्ये"तिश्लोकेनोक्तमित्ययी, भत्तयवेत्थं अमापनादिरूपा मतिर्भत्तयैव भवेद् यतः पूर्वमप्येते ब्राह्मणा मक्ताः स्थिता अतः मतिरिति पश्चात्तापं कृत्वा भगवद्वैमुख्यनिन्दादिरूपा मगवतखवीसङ्गसमाजनापराध- रवादृशी सद्धिर्जावेत्यर्थः, यदिश्वेश्वरयोरित्यस्य विश्तो वस्तुतो भगवतैवेत्यारम्प [१०-२०-३७] न जातमित्यर्थः॥३७॥ . लेखः, योजना, कारिकार्थश्च। २१९ रितिमावः, सुबोधिन्यां न वेति मर्यादामाीयत्वेन खस्स ग्रहणे अयुक्तं तेषां सम्बन्धि बेहादिकं खोपयुक्तं न कृतं किन्तु व्याधुव्य प्रेपिता एव, अतोपि न वाध्यते विध्युल्लङ्घन अथानुस्मृत्येत्यादीनामर्थनिरूपकासु कारिकासु पश्चात्तापो विगहीं चेत्यादि योजना । "अथानुस्मृत्ये"तिश्लोके पश्चात्तापः, "दृष्ट्वा स्त्रीणा"मित्यसिन् विगर्हा, १९-२०-३७ तस्य विगर्हणस हेतु "ग्जिन्म न" इत्यसिन्, तथात्वे भगवद्वैमुख्ये मापा हेतुरिति "नूनं भगवत" इत्यस्मिन् उक्तं, "अहो पश्यत नारीणा"मित्यनेन तासा- अत्कर्षो मक्या वोधित इति, खस भक्त्यभावात् हीनत्वं कर्मभिरित्युक्तं, "नामां द्विजाति- संस्कार" इत्यादिना संस्काराणां व्यतिरेकव्यभिचारदर्शनात् संस्काराणां भक्तिं प्रति न कारणतेति तदेवाहुः संस्काराणामहेतुत्वमिति, भक्तिं प्रत्यहेतुत्यमित्यर्थः, “अथापि इत्तमश्लोके इत्यनेन भक्तेः साधनं अन्यत् संस्कारादितरदित्यर्थः, तदाहुः भक्तरन्यच्च साधनमिति, संस्कारादिभ्योन्यत् भगवदनुग्रहरूपमित्यर्थः, मूले संस्का- पादिमवामप्यस्माकं न भक्तिरित्युक्त्यान्वयव्यभिचारो दर्शितः,अतोन्नयन्यतिरेकोभयव्यमि- चारदर्शनान्न संस्कारादीनां भक्तिकारणत्वमिति सिद्धं,खभक्तेर्योधनं हेतुरिति स्वभक्ते- गोधनं भगवत्कर्तृकयाचने हेतुरित्यर्थः, यजमानानां भगवद्विपया या भक्तिस्तस्था उद्बोधनमेव याञाप्रयोजनमितिभाषः, अन्यथा नोपपद्यत इति यदि भक्तरुद्बोधनं ने कर्तव्यं स्यात् तदा भगवान् न याचेत, तदुक्तं "अन्यथा पूर्णकामसे"तिश्लोकेन, नधात्वसाधनं तस्येति तस्य भगवत्कर्तुकयाचनानर्हत्वस साधनं उपपादनं "हित्या- न्यान् भजते यं श्री"रितिश्लोकेनेत्यर्थः, कर्मवैयर्थ्ययोधनमिति द्वाभ्यां कर्मवैयर्थ्य- गोधनमित्यन्वयः, रूपदयोक्त्यैवेति “देशः कालः पृथग् द्रव्य"मित्यनेन कर्मस्वरूपं, "स एप भगवान् साक्षादि"त्यनेन भगवत्स्वरूपमुक्तं, एवं रूपढ़योत्त्या स्वकृतकर्मणो . .

·२२० श्रीदशमस्कन्धसुयोचिन्युपरि न विरुद्धानि भवन्तीत्यन्तग्रन्थस्वार्थटिप्पण्यां स्फुटः ॥३७॥ अथानुस्मृत्य विप्रास्ते इत्यादीनामध्यायसमाप्तिपर्यन्तानां चतुर्दशानां श्लोकानां कारिकार्थः। बाक्यार्थानाहुः पश्चात्ताप इत्यादिभिश्चतुर्मिः का. २०६३-२०९।। १०-२०-३७ पश्चात्ताप इत्यादि "अथानुस्मृत्य विप्रास्ते' इत्येकेन पश्चात्तापः,'दृष्ट्या स्त्रीणां भगवती"त्यनेन स्वनिन्दा, घिर जन्मे'त्यनेन तस्य विगर्हणस हेतुः, "नूनं भगवतो माये" त्यनेन तथात्वे वैमुख्ये मायामोहरूपो हेतुः,स्त्रहीनत्वं च कर्मभिरिति खशब्दो विप्रपरः, तथा च भगवद्वैमुख्येन कर्मणामाधिदैविकत्वासम्पत्या कर्मरहितत्वमेव विप्राणा- मित्यर्थः,एतदपि "नूनं भगवतो माये" त्यस्मिन्नेव श्लोके बोधितं, तदुक्तमेतच्छोकव्याख्याने सुबोधिन्यां "द्विजा इतिसम्योधनमस्य यज्ञस्याधिदैविकचैमुख्येन असम्पन्नत्वा"दिति, "अहो पश्यत नारीणा"मितिश्लोकस्तु प्रक्षिप्तः, मुबोधिन्यां व्याख्यानाभावात् , संस्काराणाम: हेतुत्वमिति "नासां द्विनातिसंस्कार" इति"तथापि धुत्तमश्लोक" इतिश्लोकद्वयेन संस्काराणां भक्तिहेतुत्वं नास्ति, किन्तु भक्तेः संस्कारेम्योन्यदनुग्रह एव साधनमित्युक्तं, स्वभक्ते- योधनमिति "ननु खार्थविमूहाना"मितिश्लोक स्वभक्तेविप्राणां भक्तयाँधनमुद्बोधन भगवतो याचने हेतुरित्युक्तं, "अन्यथा पूर्णकामस्ये"तिश्लोकार्थमाहुरन्यथेति, अन्यथा विप्राणां प्रयोधस्य याचनफलत्वाभावे याचनं नोपपद्यत इत्यर्थः, “हित्वान्यान् भजते यं श्री"रितिश्लोकार्थमाहुः तथात्वसाधनं तस्येति, तस्य भगवतो याचनानर्हत्व- साधनमित्यर्थः, कर्मवैयर्थ्यमिति "देशः कालः पृथग् द्रव्य"मितिश्लोकेन कर्मखरूपमुक्तं, "स एप भगवान् साक्षा"दित्यनेन भगवत्स्वरूपमुक्तमित्येवं द्वाभ्यां श्लोकाम्यां रूप- द्वयोक्या स्वकृतकर्मणो वैयर्थ्ययोधनमित्यर्थः, तर्हि भक्तिरपि कथं सिद्धत्याशक्याहुः स्त्री सम्बन्धात् कृतार्थतेति, एतच्च "अहो वयं धन्यतमा" इतिश्लोकार्थकयनं ज्ञेयं, यर्य: प्ययं श्लोको विगीतस्तथापि सुयोधिन्यां व्याख्यात इति तदर्थोपि कारिकायां सहीता, सहस्रनामादौ प्रक्षिप्ताध्यायासमवत् , तथा च मक्तसगादेव भक्तिर्न तु स्वकृतकर्मणेति कर्मणो ययय॑मेवेतिभावः, क्षमापनमित्यादि "नमस्तुभ्यं भगवत" इतिश्लोकन नमः स्कारः क्षमापनं, "म वैप आयः पुरुष" इत्यनेन प्रार्थनाभिः क्षमापनमित्यर्थः, अनागमनमिच्छात इति इच्छात इति ल्यन्लोप पत्रम्य तसिल् सप्तम्यर्थे वा, तथा च भगवदर्शनच्छां प्राप्य वा इन्छायो सत्यामप्यपराधक्षमापनार्थ विप्राणां बजे अनागमनं कंगमपादेवेत्यर्थः, तदुक्त"मिति बाधमनुस्मृत्य"निश्लोफन, समयप्रकारश्च व्याख्यातः मुपोधिन्या,एननोकरियरणे एव ब्रामणानामिनि का० २१०४ाइदं टिप्पण्या पक्षद्वयेन प्यारल्यानं तया हिनात्मणानामिनि अयं मप्रलक्षणो धर्मों अनसमर्पणेन न पाप्यते अन. दानसायम्पकत्वादिनिमारः,किनाग्रे विप्राणां मगवतिपयकम्नेहान्मकफलदर्शनादपि साथ- ·ज्ञातव्यं, अतोत्र श्लोके गहँव वाक्यार्थः, अग्रिमश्लोके ग हेतुवाक्यार्थी १०-२०-३८ न तु गर्हाविवरणं, तत्र तथैव व्याख्यास्यते, व्याख्याने, पुष्टीति खदोपपरिज्ञानं भगवदनुग्रहाद् भवेदित्यर्थः, अयोगव्यवच्छेदक एवकारः, पडूगुणैश्वर्य इति पड्गुणेष्वैश्वयं यस्येत्यर्थः, 'परिज्ञानमिति करणव्युत्पत्या परिज्ञापकं धर्ममित्यया, बाधकमिति स्वस्यैव कृतार्थताभिमाने वाधकमित्यर्थः,क्रियापीति अश्रुपातादिरूपेत्यर्थः।। हवा स्त्रीणामित्यस्य सुबोधिन्यां धर्मोपसर्जनेन धयेव जात इति ऐअर्यादि. योजना। धर्मान् गौणीकृत्य तेपामस्फुरणं कृत्वायज्ञपत्नीनां हृदये धम्यंत्र "आनन्दो १०-२०-३८ ब्रह्मेति व्यजाना" दितिधुतेरानन्दरूप एव स्फुरितः, कोटिकन्दपविक- लावण्य एव तासां हृदये स्फुरित इतिभावः, स्त्रीणां तत्र भक्तिरिति केवलयर्मिणि साक्षान्मदनमोहनस्वरूपे श्रीकृष्णचन्द्रे कामभावेन स्त्रीणां भक्तिरित्ययः ॥६॥ १०-२०-३९ इत्यस्याभासे तति यज्ञपराणामपि भगवद्वेमुग्थ्य इत्यर्थः ॥१९॥ लेग्वः । बीजाभावादिति मचीजस्य भगवत्साम्मुख्यस्थामावादित्यर्थः अधोक्षजे २२१ [१०-२०-३८] लेखा, योजना, कारिकार्यश्च । नबैगुण्यं न वक्तुं शक्यमित्याहुः स्नेहाचापीति, "अधानुस्मृत्य विप्रास्तै” इत्यादिना भगवति स्नेहदर्शनादपि धर्मपाधो न जात इति ज्ञायत इत्यर्थः, अत्र "न पुमान् मामुपज्य भूयो याचितुमर्हती"तिबलियाक्यसत्यत्वार्थ भगवतैय आज्ञाभङ्गः कारित इत्युक्तं सुयोधिन्यां, एतट्टिप्पण्यां च, ननु याजाभङ्गश्चेत् भगवत्कर्तृक एव तदा याजाभङ्गस विनापराधत्वेन कथनं कथमित्याशङ्कयाहुर्भिक्षारूपेणेति, भगवता विहितैव याजा बाध्यत इत्यर्थः, बलिवाक्यसत्यत्वाय ब्राह्मणांस्तथा प्रेरयित्वा भगवतैवाज्ञामङ्गः कारितो यद्यपि तथापि मिक्षारूपेण अदानेपि लोकरीत्या गोपेभ्यो दानमुचितमेवेति लोकरीत्याप्यदानाल्लौकिकी याजा विगैरेव बाध्यत इति युक्तमपराधत्वेन कथनं याजाभङ्गस्येतिभावः, ननु सर्वापि जीवकृतिभगवत्प्रेरणाधीनैवेति को विशेष इति चेत् , सत्यं, भगवत्प्रेरणं हि द्विविधं, एक जीवादृष्टानुरूपं अपरं स्वातन्येण विशेषेच्छयेति, प्रकृते भिक्षारूपेण याजाभङ्गो भगवता खतन्त्रप्रेरणया कारित इति तस्मिन्नशे न विप्रापराधः, लौकिकयाजामङ्गस्तुस्वादृष्टानुरूप- प्रेरणया भगवता कारित इति विभेदः, अथ टिप्पण्युक्तद्वितीयव्याख्यानानुसारेण व्या- ख्यायते,ननु भक्तवाक्परिपालकत्वाद्भगवतः कथं बलिवाग्विरुद्धं स्त्रीषु याचनं कृतवानित्यत आहुः- ब्राह्मणानामिति, याजा हि चतुर्विधा वर्णाश्रमधर्मरूपा स्नेहप्रयुक्ता लौकिकी न्यप्रयुक्ता चेति, तत्र बलिवाक्येन वर्णाश्रमधर्मरूपा स्नेहप्रयुक्ता च या याञा सा न आध्यते, कन्यादिविषयिणी लौकिकी याञापि न याध्यते,किन्तु दैन्यप्रयुक्तैव सा वाध्यत इत्यर्थः, प्रकृते च न दैन्यप्रयुक्ता सा "प्रसीदन्निदमब्रवीदितिवाक्यादितिभाषः ॥३७॥ दृष्ट्वेत्यस्याभासे गहीं कुर्वन्तीति वयं दुष्टा इत्यादिरूपा गहरे ग्रन्थाद् पहिरेवेति . . . लेग्वः।

·लेखः। २२२ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि योजना। विमुखा ये त्वधोक्षज इत्यस्य विवृतो ज्ञानेप्यात्मसाक्षात्कार १०-२०-३९ इत्यारम्य ते सर्वे पूर्वपक्षा इत्यस्वार्थटिप्पण्यां स्फुटः ॥३१॥ नूनमित्यत्र अतो ये इति मायया मूलज्ञानाच्छादनाद्धेतोः प्राकृता लौकिक- ज्ञाना इत्यर्थः, अन्यथा भगवानिति प्राकृत्यां बुद्धौ प्राकृतत्वानाच्छादते १०.२०-४०-४२ इत्यर्थः, ज्ञानेनेति प्राकृतज्ञानेनेत्यर्थः ॥४०॥ अथापीत्यत्र अष्टा चत्वारिंशदिति अधुना अपरसंस्काराभावेप्युचमदेहान्यथानुपपच्या पूर्वजन्मनि सिद्धा एवेत्यर्थः, चर्पण्य इति “यज्ञपत्न्यस्तथापरे" इतिवाक्येन ताशलीलाविषयत्वादेता अपि वक्ष्यमाणशक्तिमत्य इत्यर्थः ॥४२॥ कैवल्याद्याशिपां पतेरित्यस्य विवरणे ततो भगवति प्रवेशो भक्तिति योजना। कैवल्पप्रायनन्तरं स्वरूपेण शुद्धजीवरूपेण भजन, ततस्तिरोहितस्य स्वकी- १०-२०-४.४ यानन्दस्याविर्भावः, ततः पक्षद्वयं मर्यादाभक्तानां भगवति प्रवेशा, पुष्टिमार्गीयाणां तु फलरूपा भक्तिरित्याहुः भगवति प्रवेशो भक्तिर्वेति, इदं त्ववधेय, धर्मादयः कैवल्यान्ताः पुरुषार्था इति सर्वत्र प्रसिद्धि,श्रीमद्भागवते तु "कैवल्याचाशिषा पते"रितिवाक्यात् कैवल्यं प्रथमकक्षा, तत्स्वरूपं सुबोधिन्यां कैवल्यं केवलता सात निवृत्येत्यारम्य कामाश्चेत्यन्तेन विघृतं, अत एव कैवल्यं ज्ञानादेव श्रुतौ निरूपितं "ज्ञानादेव हि कैवल्य"मिति, नैतायता भक्तः काचित क्षतिः, समातनिवृत्या केवलस्थिति- स्वरूपं कैवल्यं ज्ञानादेव भवति, अध्यासनिवर्तकत्वात् ज्ञानस्य, न हि कैवल्पमा परम- पुरुषार्थः, कैवल्यस्य प्रथमकक्षात्मकत्वात् "कैवल्याधाशिपां पते"रितिवाक्यात् , परम- पुरुषार्थस्तु पुरुषोत्तमनित्यलीलाधामप्रवेशः, स च पुरुषोत्तमानुग्रहजन्यपुष्टि भक्तपैकलभ्यः, ."मत्प्रसादात् परां शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वत" मितिभगवद्गीतासूक्तत्वात् , "एको वशी सर्वगः कृष्ण ईध्य एकोपि सन् बहुधा यो विभाति तं पीठगं ये तु भजन्ति नित्यं तेषा सिद्धिः शाश्वती नेतरेपा"मित्यापर्वणिके गोपालतापनीयोपनिषद्भ्यश्च,"पीठगं" सिंहासन समित्यर्थः, "भजन्ती" त्यनेन सेवा उक्ता भन् सेवायामितिघात्वर्थात् , गीतामु"सानं प्राप्स्यसि शाश्वत"मित्यत्र शाश्वतपदाद गोपालतापिन्या "सिद्धिः शाश्वती"त्युक्त्या नित्य- लीलाधामप्रवेशो मक्तानां फलत्वेन निरूपितः, शाश्वतशब्दस्य नित्यशब्दपर्यायत्वात् ॥४४॥ स एप भगयानित्यस्य विकृतौ साक्षादयं यज्ञ आधिदैविकविष्णुरिति योजना! अपमर्थः, यदि या एकामाकं परमेश्वर इतियुद्धिस्तदाप्ययं श्रीकृष्ण १०-२०-१७ आराधनीयः,आधिदैविकपतरूपन्या आधिदैविकपनस्य विष्णुरूपत्वात् । "पणो ये विष्णु रितिधुनेः, ननु भाक्षणेभ्य एव भोजनार्थमनं देयं नान्येभ्य इति कथं गोपेम्पो देयमित्यागशापामाहुः ग्रामणभोजनसङ्कल्पपीति, मामणभोजनसङ्कल्प .

·योजना तयानान्युत्पद्यन्ते तैर्वयं जीवाम इतिहेतोरिन्द्रोसामिर्यष्टध्य इतिज्ञानेनेन्द्र- यित्वा गोवर्धनयागः कृतस्तत्र गोवर्धनस्य भगवद्रूपत्वाद् भगवद्यागस्य सर्ववेदविहितत्वाद् वैदिकत्वमतो गोवर्धनयागं कारितवानित्यर्थः, अत एव श्रीनन्दन भगवन्तं प्रत्युत्तरदाने खकृतेन्द्रयागस्य हैतुकत्वमेवाभाणि "पर्जन्यो भगवानिन्द्र" इत्यादिना, भगवतापि श्री- नन्दकृतेन्द्रयागस्य वेदमूलकत्वाभावात् केवलयुक्तिसिद्धत्वात् तभिवारणे "कर्मणा जापते जन्तु"रित्यादिना युक्ती प्रदर्य श्रीगोवर्धनयागकरणेपि "वयं बनौकसस्तात नित्यं शैल- निवासिन" इत्यनेन युक्तय एवं प्रदर्शिताः, तदेतदाहुः कृत्वा तद्वैदिकं थके युक्तपैवेति निरूप्यते इति, यथा प्रयोधिता इत्यादि यज्ञपत्नीनामनुग्रहात् तदारो योषिता नंनुग्रहानाहुः स्त्रीणां वस्त्राणीति, स्त्रीणांकुमारिकाणां वस्त्राणि जगृहे वनग्रहणद्वारा एवं इन्द्रमानमझेन सर्वे देवाः शिक्षिता इत्यर्थः,एकोनविंशविगैकविंशाध्यायलीलया सिद्धा. वा अहीकृतवान् ,विमाणां यजमानानां नियःजगृहे तद्वारा ब्राह्मणानगीचकार,देवानों नित्यादि जीवविशेषणानीमानि तामसान् जीयान् कुमारिकापान राजसान् ब्रामणान् हवीपि गोवर्धनस्यरूपेण जगृहे हविर्महणद्वारा देवाननुजप्राहेत्यर्थः, तामसान् राजसा- 12०-२०-४९] लेखा, योजना, कारिकार्यश्च । "एको विष्णुर्महद्भूतं पृथग्भूतान्यनेकशःत्रील्लोकान् व्याप्य भूतात्मा भुले विश्वभुगव्यय" रतिपद्यते, तत्रापि विष्णुशब्द एतस्य श्रीकृष्णस्यैव वाचकोतः श्रीकृष्णार्थ गोपेभ्यो देय- यन्मायामोहितधिय इत्यस्य विवरणे शुद्धे वा वैदिके कर्मणीति निष्कामतयां योजना। क्रियमाणेप्निहोत्रादिसोमान्ते नित्यकर्मणीत्यर्थः, तस्य पञ्चविधस्य नित्य- १०-२०-४९ कर्मणो भगवत्प्रापकत्वात् ,एनच तचदीपे सर्वनिर्णयप्रकरणे जागरूकम् ॥ मैवेतिहार्दम् ॥४७॥ FATOPATION इति विंशोध्यायः। एकविंशोध्यायः । एकविंशाध्यायार्थोक्तौ हैतुकस्य कर्मणो विनिवारणमिति इन्द्रो वृष्टिं करोति १०-२१-० यागस्य कृतत्वाद् विधिस्पर्शाभावाद्यैतुकत्वं एतस्यैन्द्रयागस्य, तं निवार- ·२२४ -श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि सात्त्विकान् देवांनित्यर्थः, एवमध्यायत्रयसिद्धं प्रमेयमुक्तं, ब्राह्मणानां राजसत्वं कर्मठत्वाद 'कर्मश्रद्धा तु राजसी"तिभगवद्वाक्यात् ।। एकविंश इत्यादि का० २११४-२१४ । एकविंशाध्याय हैतुकस्य “पर्जन्यो कारिकार्थः । भगवानिन्द्र" इत्याद्युक्तमकारेण नन्दादियुक्तिसिद्धस कर्मण इन्द्रयागस १०-२१-० विनिवारणं कृत्वा भगवान् युक्त्यैव "वयं गोवृत्तयोनिश"मित्यांद्युक्त- प्रकारेण तत् कर्म गोसवात्मकं वैदिकं चक्रे इति निरूप्यते इत्यर्थः, गोसवस्य वेदाप्रसि- द्धत्वेपि भगवदुक्तत्वेन वैदिकत्वं ज्ञेयं, यथा प्रयोधिता इत्यादि स्पष्टं, शिक्षाधिक्य प्रदर्शयन्ति स्त्रीणां वस्त्राणीत्यादि, वस्त्रहरणात पत्नीहरणस्याधिक्यं ततो हविहरणस्पति, तदेवाहुर्येष्विति,देवानां प्रतिष्ठाया हविरधीनत्वात् ,तामसानित्यादि तामस्थः कुमारिकाः पुंस्त्वमविवक्षितं, राजसा विप्राः सात्त्विका देवाः। लेखः। एकविंशेध्याये न हि गोप्यं हीत्यत्र अतो हिद्वयमिति मूलोक्तं हिशब्द- १०-२१-४ द्वयमित्यर्थः ॥४॥ अस्तस्त्रपरेत्यत्र द्वयी गतिरिति बुद्धेरितिशेषः, त्रिविधगताविति तथा सति लेखः। संशयरूपत्वान् मनस्त्वं भवेत् , युद्धेश्चित्तत्वे स्थितिः, बुद्धिमात्रत्वे किञ्चि- २०-२१-५ कालेन नाशः, मनस्त्वे तु तदेव नाश इतियुद्धिरतिनष्टा भवेदित्यर्थः, सगुणापीति चिचत्वे निर्गुणत्वं गतिद्वये निश्चयात्मकत्याच चित्तत्वं भवेदपि, तृतीयगतौ तुमनस्त्वाच् चित्तत्वसम्मावनापि नास्तीति सगुणा भवेत् , नाशसमुच्चयार्थमपिशब्दः ।।।। लेखः । १०-२१-८ पर्जन्य इत्यस्याभासे यादृशज्ञानेनेति यत्प्रकारकज्ञानेनेत्यर्थः।। पर्जन्यो भगवानिन्द्र इत्यत्र हैतुकमिति का० २०५४। भौतिकेन्द्रायेति कारिकार्थः। आधिदैविकेन्द्रस्य भगववाहुरूपत्वादयमिन्द्र आधिभौतिक इत्यर्थः • १०-२१-८ ८॥ लेयः। विचो निशम्येत्या दृष्टे धर्म इति इदमग्रिमाध्यायकारिकायां स्फुटीक- १०-२१-१२ रिप्यते ॥१२॥ पचो निशम्पत्यस व्याख्याने भौतिक इन्द्र इति वेदनाविहित युक्तिकल्पिते योजना। कर्मणि वेदोक्तकर्मणेज्यमान आधिदैविक इन्द्रो बलिं न गृहाति, श्रद्धया १०-२१-१२ क्रिपमाणत्वाद् ग्रहणमप्यावश्यकमतो भौतिकरूपेण भक्षयतीति तथोक्तं, किस घेदसापि वेदत्वं मगरद्वाफ्यादतः श्रीनन्दं प्रति गोयर्धनयागकरणार्य यानि वाक्यानि हरिणोक्तानि तानि वेदरूपाप्येच भगवद्गीतावत् , तथा मति तदुक्तत्वादनस्टयागस्य. पेदिकन्यम् ॥१॥ • लेग्यः । १०-२१-१३ कर्मणेत्या उत्पन्ना इनि बक्तव्यत्वेन भगवन्मनसी विशेषः ।। , .

·युष्मभ्यमिति चतुर्थी ज्ञेयेत्यर्थः ॥२७॥ अनांस्यनडुयुक्तानीत्यस्य विवरणे अनडर, मित्यत्र तत्पर्वतस्याधिदैविक रुपं इतिपक्षं व्यावर्तयति तुशब्द इति पर्वतस्याधि- दैविकं रूपमिदं न भवत्यपि तु श्रीगोवर्धनस्थायिशुद्धपुष्टिपुरुषोत्तमस्वरूपमिदमित्यर्थः।.. अत्र गोवर्धनस्थायिपुरुषोचमस्वरूपेण सह नन्दराजकुमाररूपपुरुषोत्तमस्य सहैव भोजनं, , तथा च एकं नन्दराजकुमारात्मकं रूपं गोपान प्रति गोवर्धनस्थायिख.. रूपपूजां शिक्षयन् वयं गोवर्धन पूजयति, तसिन् शिक्षकस्वरूपे नन्दस्य पुत्रभावदाट्यान्. मत्पुत्रस्यायं देवः कल्याणं करोस्वितिबुद्ध्या श्रीनन्दः स्वयं गोवर्धन पूजयन् खबाठकन, प्रियो भगवान् गोवर्धन पूजयति, नन्दराजकुमारस्य गोवर्धनस्थस्वरूपस्य च सहमोजनान् श्रीकृष्णेन पूजां कारयति, अत एनां लीलामेनं भावं च समाश्रित्यास्सन्मार्गे श्रीनवनीत- गोकुलस्थगोवर्धनस्वखरूपयोः एकत्र भोजनलीलां प्रदर्शयितुं भगवदाज्ञां प्राप्य थीविठे- चौ श्रीनवनीतप्रियादिस्वरूपाः श्रीगोकुलतः समानीय श्रीगोवर्धनघरेण महानहीन्सव- पृथग्दर्शनमुक्तं "तस्मै नमो न सह .. समये सह स्थापिताः सहैव भुञ्जवे, श्रीमद्भागवतरीत्या गोकलखगोवर्धनपुरूषोचम- चक्रेत्मनात्मने" इति,अतोनैकं स्पं नन्दराजनिकटे तिष्ठन् गोवर्धनस्थस्वस्वरूपं नमस्करोति, तथा च ब्रजसानां सर्वे मावाः श्रीकृष्ण एव स्थिताः, पर नन्दराजमारत्वेन, श्रीकृष्ण देवभावो न स्थित इति देवभावेनान्यस्य भजनं करिष्यन्ति, तथा मति निरोधो न सत्य- 1१०-२१-२२] लेखः। लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । २२५ सत्त्वं रजस्तम इत्यत्र जीवसृष्टिरिति जीवस्य देहयोगवियोगी सुखादि- १०-२१-२२ प्राप्तिश्वेत्यर्थः ॥२२॥ रजसा चोदिता मेघा इत्यस्य विकृतौ यथा राजानः कौतुकिन इति यथा योजना। रजोगणेन विक्षिप्ता राजानः कौतुकिनो द्रव्यं प्रयच्छन्ति एवं रजोगुणेन १०-२१-२३-३५ विक्षिप्ता मेघा अम्बूनि वर्षन्ति ॥२२॥ तस्माद् गवामित्यस्याभासे अद्रिगोवर्धनः खयमेव देवतेति देवता नाम विष्णुरित्यर्थः,नन्दग्रामवरसानुपर्वतौ शिव- नामरूपी गोवर्धनो विष्णुरूप इति पुराण उक्तत्वात् ॥२५॥ हृयन्ताममय इत्यत्र अलौ: किको देवानामर्थे होम इति लौकिकशब्दः स्मृतिपुराणोक्तवाचकः,अतो घलौकिकशन्देन वेदोक्तो गृह्यते, तथा च वेदोक्तहोमः कार्य इति फलति, देयं वो घेनुदक्षिणा इत्यस्य विवृतौ वो युष्माभिरिति वो युप्माभिरित्यत्र तृतीयायां व इति वैदिकप्रक्रियया साध्यं, ब्राह्मणान् प्रति वो युष्मभ्यमितीति नन्दादीन् प्रति यदा भगवत उपदेश- तदा तु वो युष्माभिरित्येवं ज्ञेयं, यदा पुनः पुरोहितादीन् ब्राह्मणान् प्रत्युक्तिस्तदा वो श्वेति आमोत्यनेनान्वयः, तथा सति द्वितीयान्तमेव कर्म युक्तमिति अनडुहश्चेत्युक्तं, जनांसि अलङ्कतानि अनडुहश्च अलङ्कतानिति फलितम् ॥३४॥ कृष्णस्त्वन्यतमं रूप रुपद्वयस्यैकत्वात् , खरूपयोः सहभोजनाद , रूपद्वयस्यात एव ·लेखः। २२६ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि त्यतो देवमावस्यापि स्वसिन स्थापनार्थ श्रीगोवर्धनस्थायिस्वरूपस्य पूजनं कारितवान् , तेषां हृदि माहात्म्यज्ञानजननार्थ खयमपि पूजितवान् ,अनया लीलया वजस्थानां देवो गोवर्धन- स्थायी भगवान् पुरुषोत्तम इति सिद्धं, अत एव गोवर्धनस्थायी श्रीगोवर्धननाथोस- सिद्धान्ते पुष्टिमार्गे देव इति तत्र देवत्वव्यवहारो देवमन्दिवत् तत्र ध्वजस्थापनादीति पुष्टिसैविभावनीयम् ॥३॥ अहो पश्यत इत्यत्र आनन्दमयस्येति तथात्वात् भगवच्चादित्यर्थः, "आनन्दाद् ध्येवे" त्यादिश्रुनेरानन्दमयः सर्ववीजं सच भगवद्रूप इति सर्वैरपि नाममि- १०-२१-३६ भगवान् व्यपदेष्टव्यः, एतदपीति आनन्दे वीजे सति तस्य सर्वतः सूक्ष्म- स्वाद तत्कार्यस्य कामरूपत्वं सङ्गच्छत इत्यर्थः,नमस्कारवदिति यथात्मनात्मने नमनं तथा खेनैव स्वस्थानुग्रह इत्यर्थः ॥३६॥ अहो पश्यतेत्या ननु भगवता स्वस्वरूपस "असौ शैल" इति शैलत्वं कथमुक्त- योजना। मित्याकाङ्क्षायामाहुः असौशैला सर्वात्मकत्वादिति असौ भगवान् १०-२१-३०-३८ शैलः, तन हेतुः सर्वात्मकत्वादिति, "ऐतदात्म्यमिदं सर्व" "पुरुप एवंदसौ" 'स सर्व भवतीत्यादिश्रुतेः,तदेयोपपादयन्ति आनन्दमयस्य धीजस्य तथा- त्वादिति,एनमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामती"तिश्रुतेरस्थानन्दमयत्वं,आनन्दमयस्य वीजवं कारणत्वात् , , कारणत्वं "तसावा एतस्मादात्मनः आकाशः सम्भूत"इत्यादिश्रुतेः,"आन. न्दायेव खल्वि मानि भूतानि जायन्त" इत्यत्र आनन्दमयस्य कारणत्वोक्त/जत्वं यं, वीजस्य समयायिकारणत्वात् कार्यस तदात्मकत्वं,अतः कारणरूपी भगवान् शैलरूप इति शैलत्वकथन युक्तमेव, रूपी नोऽनुग्रहं व्यधात् इत्यत्र नमस्कारवत् ममर्थनीयेति यथा स्वेन खस गैलरूपिणे नमस्कारः कृतस्तेषां व्रजवासिनां तसिन् स्वरूप माहात्म्यज्ञानजननार्थ नोनुग्रहं व्यधादिति अनुग्राह्याणां मध्ये न इतिपदेन स्वस्थापि निवेश उक्त इत्यर्थः ॥३॥ इत्यद्रिगोद्विजेत्यत्र वासुदेवेनवेत्यादरयटिप्पण्यां स्फुटः ॥३८॥ इतिएकविंशोध्यायः। . द्वाविंशोध्यायः। द्वाविंशाध्याये हेतुमाग्त्रमित्यादि का ० २१०-११११। हेतुशास्त्रमित्यादि फारिकार्थः। तज्ज्ञापयति निश्रितमिति एतच टिप्पण्यां च्याख्यान, तयथा, दृष्टार्थ. १०-१२-० फलक मर्माधिष्टाना यंत्यागे मति दृष्टानिष्टजननद्वारा स्वानुमा शापय. 1. सरप गेविठ..

·जातमिति तदागमनस्य सन्धिरूपत्वमेव जातमिति मन्धित्यमुक्तं, मन्धिशब्दः कलहनिरा- तथा च क्रोधोद्यमयोः श्लोकद्वयं, तत इन्द्रवाक्यनिरूपकाश्चत्वारः "अहो श्रीमदे"- स्यारभ्य "पशून् नयत संक्षय"मित्यन्ताः श्लोकाः, एवं पद् श्लोकाः, तदनन्तरमहं पैरारत"मिति सन्धिश्लोकः, तदनु “एवं मघवताना" इति पीडानिरूपणश्लोकः, "विद्योतमाना" इतिहेतुनिरूपका, “स्थूणास्थूले"तिफल निरूपः, एवं टम, तदुक्तं पीडाहेतुफलान्युक्त्वेति, न चै मति "पीडाहेतुफलान्युच्या मन्धिमाहे"त्युक्तिविरुद्धा सन्धिनिरूपणस्य पीडादिनिरूपणा पूर्वमुपलम्यमानत्यादितिवाच्यं, "अहं चैरायतं नाग. [१०-२२-१] N योजना। लेखा, योजना, कारिकार्थश्च । २२७ तीत्यर्थः, दृष्टोर्थः भूतेभ्योजीवनदानं, तत्फलकं कर्म इन्द्रयागः, दृष्टानिष्टं गोष्ठजिघांसयां दृष्टिकरणं, उभयोहतुकल्वार्थमिति ब्रजराजकृतेन्द्रयागभगवदुक्तगवादियागयोहतुकत्व जापनार्थमित्यर्थः, "तच्छेपेणोपजीवन्तीतिवाक्यादिन्द्रयागस यथा ब्रजराजयुक्तिसिद्धत्त्वं तथा गवादियागस्य "वयं गोवृत्तयोनिश" "नित्यं शैलनिवासिन" इत्यादिवचनेन भगव- घुक्तिसिद्धत्वमिति उभयोर्हेतुकत्वं, एवं भगवता कृतमिति वृष्टिरूपं दृष्टमेवानिष्टं लोकमतीत्या दृष्टेनैव श्रीगोवर्धनेन वृष्टिवारणं चेत्यर्थः, वस्तुतस्तु"गोपाये खात्मयोगेने"ति- पदात् स्वात्मयोगेनैव रक्षणमितिभावः। लेग्यः। इन्द्र इत्यत्र वाक्यानि चतुर्भिरिति पञ्चम श्लोकस्तु चतुर्णामेवोपोचलक १०-२२-१ इतिभावः ॥२॥ द्वाविंशाध्यायविवरणे इन्द्रस्तदात्मनः पूजामित्यादिदशश्लोकार्थनिरूपणे क्रोधोद्यमौ च वाक्यानि चतुर्भिः सर्वनाशनात् पीडाहेतुफलान्युत्तवां 2.0-२२-१ सन्धिमाहेतरेण हीति कारिका, तत्र 'इन्द्रस्तदे'तिश्लोके क्रोधः,'गणं सावर्तकं नामे'तिश्लोके उद्यमः, ततो वाक्यानि चतुर्भिः, तत्रैप क्रमः, "अहो श्रीमद- माहात्म्प"मित्येकं, "यथा?"रिति द्वितीय, "वाचालं वालिश"मिति तृतीयं, "एषां त्रिपावलिप्ताना"मिति चतुर्थ, एवं चत्वारि वाफ्यानि, ततो मध्ये "अहं चैरावतं नाग". मितिश्लोकः मेघानां व्रजागमनस्य पश्चाद् गृजनाशार्थ मघवदागमनं हि तदर्थ, अत इन्द्रस्य मननाशार्थमागमनं सन्धौ परिणतत्वात् सन्धिशब्देन व्यवहियते, "अहो श्रीमदमाहात्म्प". मित्यादिचतुर्णा वाक्यानां “इत्थं मययताज्ञप्ता इत्यारभ्य "नादृश्यत नतोन्नत"मित्यन्तानां त्रयाणां वाक्यानां सन्धौ पठितत्याद सन्धिशब्देन व्यवहियते, "अहं चैरावत" इत्यनेन खागमनमिन्द्रेण पठितं, अत इन्द्रककव नागमनस्य सन्धित्वं, अथ वा यद्यपि शक्रेण वजनाशार्थ ब्रज आगमिष्यामीत्युक्तं तथापीन्द्रकर्तृकबजागमनं तु भगवचरणस्पर्शा रककृतिवाचकः, तत "इत्थं मघयताज्ञप्ता" इत्यनेन पीटोक्ता, ततो “विद्योतमाना इत्यनेन पीडायां हेतुरुक्तः, ततो "जलौघे"रित्यनेन दृष्टेः फलमुक्तं, एवं दश श्लोकाः, .

·૨૨૮ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि मित्यनेन निरूपिताद सन्धिपदार्थात् पूर्व पीडां कुरुत विद्योतनादि कुरुत स्थूणास्थूलावर्ष- घारामिर्गादि कुरुत जलौघेर्मु प्लाव्यमानां कुरुतेतीन्द्रेण मेघान् प्रत्याज्ञापनात ,एवं पीडा हेतुफलान्युत्त्या "अहं वैरावतं नाग"मित्यनेन सन्धिमुक्तवान् इन्द्र इत्यर्थः, युक्तं चैवत्, इन्द्रोक्तिं विना मेघाः कथं कुर्युः, अतः 'पीडाहेतुफलान्युक्या सन्धिमाहेति यदुक्तं तन् सम्यगेव, इन्द्रः पीडाहेतुफलान्युक्त्वा "अहं चैरावतं नागमारुह्यानुव्रजे ब्रज"मित्यनेन सन्धिमाहेतिकारिकार्थः फलितः, यद्यपि पीडाहेतुफलानि शक्रोक्तो मृले नोपलम्यन्ते तथापि "इत्थं मघवताज्ञप्ता मेघा" इत्यादिशुकोक्तश्लोकत्रये मेषककपीडाहेतुफलानामुप- लभ्यमानत्वात् पीडाहेतुफलानि बजे मेधैः कृतानि, तानि चेन्द्राज्ञां विनानुपपन्नानीतीन्द्र- वाक्यानि पीडाहेतुफलबोधकान्याक्षिपन्ति, तथा चेन्द्रः पीडाहेतुफलानि मेघान् प्रत्याज्ञप्त- वानिति ज्ञायते, अतः इन्द्रः पीडाहेतुफलान्युक्त्वा सन्धिमाहेतिकारिकार्थों युक्त एक, "इत्यं मघवताज्ञप्ता" इत्यत्र पीडा स्पष्टैच "पीडयामासुरोजसे"तिवाक्यात् , पीडा कथं मवेदित्याकासायां "विद्योतमाना विद्युद्भि"रित्यनेन विद्युत्स्तनयित्नुतीव्रमरुसलशर्करा धृष्टयः पीडायां हेतबो निरूपिताः, अतोसिन् श्लोके हेतुनिरूपणं, "स्थूणास्थूला वर्षधारा". इत्यनेन ब्रजभूमेर्जलप्तावनरूपं मलयदृष्टिफलमुक्तं, अतोसिन् श्लोके फलनिरूपणं, एवं पीडाहेतुफलानि मेयकृतानि श्रीशुकेनोक्तानि त्रिमिः, एतानि पूर्वमिन्द्रेण मेघान् प्रत्या- मारूपेणोक्तानीति सर्व सुस्थम् ॥२॥ इन्द्रस्तदात्मनः पूजामित्यादिदशश्लोकीमतिपाद्यानर्थानाहुः प्रोधोद्यमौ इति का० कारिकाः। २२० । दाम्यां क्रमेण क्रोधोद्यमी,चतुभिरिन्द्रवाक्यनिरूपणे हेतुमाहुः १.०-२२-१. सर्वनाशनादिति, सर्वपुरुषार्थनाशनादित्यर्थः, पुरुषार्थानां चतु:सहा कत्वादितिमावः, पीडेत्यादि "इत्थं मपवतानप्ता"इत्यनेन पीडा, "विद्योतमाना"इति सोफेन पीडाहेतुः,"स्पूणास्थूले" त्यनेन वृष्टिरूपं फलं, "अहं चैरावतं नाग"मितिश्लोकेन सन्धिरूपमिन्द्रागमनं, यद्यपि "नन्दगोष्ठजिघांसये"तिवाक्पा विग्रहार्थमेव इन्द्रेण सा- गमनमुक्तं तथापि "गोलोकादाजन् कृष्ण मुरमिः शक्रएव "त्युक्तमकारेण सम्पर्धमेव इन्द्रागमनं जातमिति सन्धिमाहेतरेण हीत्युक्तं, अत्र यद्यपि मन्धिश्लोकात् पूर्व पीडा- हेतुफलानि इन्द्रेण स्फुट नोक्तानि तथा च कारिकायां 'पीडाहेतुफलान्पुचचेति याप्रत्य- पान्तप्रयोगानुपपचिस्तथापि "पशून् नयत संक्षय"मितिवचनाव "इत्थं मपपतागा" इति- पदाय पीडादेतुफलानामपीन्द्रानसत्वं यं, अत्तो नानुपपतिः । अहो श्रीमदेत्या तस्य परिग्रह एवेति मर्त्यवाक्पस्य परिग्रह इत्यर्थः ॥३॥ पाचालमित्या अप घेतिपदे वाचालमित्यादिपदपकस्सायों पल्य- १०-२२-३-18 माणीत्येव या. पता महान्तमपि मर्त्यत्वेन अनीपरत्यादिमका- . " ऐखः।

·दानमप्याक्षिप्तमेवेति ज्ञेय, स्वात्मयोग एवेति स्वात्मनः स्वरूपस्य योग एतेषु स्थापन- मित्यर्थः, समाहारपक्षे मूलस्थस्वपदस्यैव विवरणमिदं, अव्यापारस्य करणतासम्मवाद, स्वं इति मद्भुक्तानप्रभावरूपमामर्थ्येन स्तनिवादिप्रतिघातरहिता इत्यर्थः, इतीति एवं खाक योगेन रक्षेत्यर्थः ॥१८॥ इत्युत्तवैकेनेत्यत्र पूर्व व्यवस्थापित इति “एषोवजानने मां नित्यत्र "गवां शर्मणे"एतन्नमस्कारकथनेनेत्यर्थः, अन्यथेति अचलत्वसम्पादना प्रवृत्तौ चलनं स्यादेव, अचलत्वसम्पादने स्वचलत्वाविरोधेन या सेवा "पानीयध्यवस- कन्दरकन्दमूल"प्रकटनरूपा तामेव करिष्यतीत्यर्थः, भगवता अचलत्वं सम्पायेवोत्थापना तस्मान् मच्छरणं गोष्ठमित्यत्र शरणागतसंरक्षेत्यादि का० २२१२-२२२४। कारिकाः। स्फुट, अत्रैव प्रथममित्यादि का० २२३४-२२५४ । एत विस्तरेण १०.२२-१८.१९ व्याख्यातं टिप्पण्यां, अक्षरार्थस्तु स्फुट एव, अन्पयेत्यादि अन्यथा खात्मनो योगः स्थापनमित्यर्थः, व्यापारवतः करणत्वमते एतादृशमयोगेषु लक्षणेत्याध- [१०-२२-१८-१९] " लेखः, योजना, कारिकार्यश्च । २२९ देगोपावित्येत्यर्थः, अलं पूर्णमिति अल्धातोः पचायजन्तम् ।।५।। स्थूणेत्यत्र मुञ्चन्तीति खात्मानमितिशेपः, मेधैर्भूमिशैथिल्ये प्रतिधारं गतॊ जायत इत्यर्थः॥१०॥ शिलावर्षे त्य- स्थामासे किमिन्द्र इति इन्द्रमारणमेघनिवारणवृष्टिस्तम्भान्यत्रनयनानां विमर्शस्तित्र प्रतिविधि"मितिश्लोके, अवशिष्टयोर्द्वयो"स्तसान मच्छरण"मितिश्लोके वक्ष्यत इतिविभागः ॥१४॥ तत्र प्रतिविधिमित्यत्र प्रतिविधिपदेन गोवर्धनोद्धरणरूपप्रतिविधिकथने हेतुमाहुः प्रतिकृत्येति, भावप्रधानमिदं, प्रतीकारत्वेन गोवर्धनोद्धरणस्यैव भगवता कृप्तत्वादित्यर्थः ।। तस्मान् मच्छरणमित्यस्याभासे अलौकिकं सामर्थ्यमिति "ब्राह्मण जैमिनिरुप- न्यासादिम्य" इतिमते इव जीवानां देहादिकं विनैव लीलाकरणसामर्थ्य- १०.२२-१८-१९ मित्यर्थः, एतस्य समाधानं मत्परिग्रहमित्यनेन भविष्यति बृहस्पति- द्वारेत्यस्य समाधानं खात्मयोगेनेत्यनेन,एवम्भकारेण न तु प्रकारान्तरेणेत्यर्थः,व्याख्याने, नापि भक्तिरिति ज्ञानोपदेशकथनेन "ज्ञानयोगश्चे"त्यादिवाक्यैस्तयोरैकार्थ्याद् भक्ति- लेखः। न्यत्र विस्तरः, स्वरूपस्थापनेन रक्षणं व्युत्पादयन्ति यथेति, वायोनिरोधे प्राणायामैरन्त स्थापने इन्द्रियाणां वारयधीनत्वादिन्द्रियाण्युपद्रवरहितानि चहिर्गमनरहिवान्यन्तनिष्ठान भवन्ति तथा मत्स्वरूपसैतदन्तःस्थापने एतेषां मदधीनत्वादेतेन्तर्निष्ठा भविष्यन्तीत्यर्थः, आत्मानं स्थापयिष्यामि तदा एते उपद्रवरहिता अन्तर्निष्ठा भविष्यन्तीतिशेषः, - न चलत्वमितिभावः ॥१९॥ ५मा.१०.२२-161 २. भा.१५-२२-1..

·" लेखः। . २३० श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि विशेषाङ्गीकारामाचे इन्द्रार्थमुद्दिष्टं भगवान् कथं गृहीयात् , अतः केवलात्मसात्करणे. नाग्ने स्वरूपानन्ददानार्थमेव यागोपदेश इत्याहुः अतो यागोपदेशश्चेत्यादिना, किश्चैव- मनन्यभक्तिमार्गः सिध्यति अक्लिष्टकर्मत्वं च स्यादित्याहुः भक्तिमार्ग इति ।।१८॥ क्षुत्तृव्यथामित्यस्मात् पूर्व प्रतीक्षार्थमिति सप्तमु मध्ये एकोपि चेदुपेक्षेत तदा सर्वथोपद्रवं करिष्यामीति सप्तानां प्रतीक्षार्थमित्यर्थः, तदुपरीति अतः १०-२२-२२ परं रक्षकामानान् नष्टा एव भविष्यन्तीत्युपद्रवकर्तारमेव मारयेदित्यर्थः, अत्राविचार्योपद्रवकर्ता इन्द्र इति ज्ञेयम् ॥२२॥ क्षुत्तड्व्यथामित्या सप्तदिवसधारणस्य तात्पर्यनिरूपणे ततो वृष्टिः सप्तरात्रं योजना | जाता भगवतो गुणानां च प्रतीक्षार्थमिति, अत्रायमभिप्राय:, १२०-२२-२२ शक्तिमान् हि शक्तिभिः सर्व करोति यथानेकशस्त्रवान् यथासौकर्यमे- कैकेन शस्त्रेण मारकान् परिहत्य दीनान् रक्षति एवमैश्वर्यादिपगुणवान् भगवान् प्रत्यह- मेकैकेन गुपोन पृष्ट्यादिकृतदुःखं परिहत्य श्रीगोकुलं रक्षितवान् , एवं पट्स दिनेषु पद- मिर्गुणैः रक्षा, सर्वगुणवैशिष्ट्येन यद् रक्षणं तद् धर्मिरूपेण रक्षणमेवं सप्त प्रकारा रक्षणे,तत्र प्रथमदिवसे ऐश्वर्येण रक्षणे जायमाने एकसिन् दिने रक्षित्वा द्वितीये तृतीये चतुर्थे वा श्रीकृष्णो प्रजस्योपेक्षां करिष्यति तदा वजनागो भवितेत्याशयात् प्रलयकी वृष्टिं शक्रः सम्पादितवान, सेयं भगवतो गुणानां च प्रतीक्षा नाम, ततोष्टमदिवसे कुतो वृष्टि - भूदित्याशक्य तदाशयं विवृण्वन्ति तदुपरि सहनमित्यादिना, तदुपरीति गुणगुणि- कृतरक्षानादरेण सप्तदिचसोपरीत्यर्थः, अयमाशयः, गुणपट्टकृतरक्षामविचार्य सप्तमदिवसे वृष्टिः कारिता, एवं यदि धर्मिरूपेण कृतां रक्षामविगणय्याष्टमदिवसे वर्षे तदा धर्मिणो. नादरे भगवानिन्द्रं मारयेत् , तदुक्तं यद्यपि तद् भवेन नियेतेवेन्द्रो मेघाश्चेत्यनेन, एवं सति इन्द्रानुजिघृक्षया न तारशी बुद्धि हरिरुत्पादितवान् , अपि तु सदुद्धि शकाय दत्तवान् , यया सप्तमी रक्षामवलोक्य वासयो पृष्टि चारितवान् , तदने वक्ष्यन्ति 'सप्तम. दिवसस्य रात्रिगेपे वारण मिति, अतएवेत्यारम्य एवं व्यवस्था सर्वत्रेत्यन्तं विचार्यति विचार्योपद्रवकर्ता त्वनेन भगवद्भक्तेनायमपराधः कृत एतस्मै दण्डो देयो न वेनिमन्दिम भगवता येस्स रक्षाधं यत्नः कृतस्तसै दण्टो न देय इति निधिनोति ततो न दण्डयति, एवं सप्तरात्रं प्रतीक्षणं भगवतोगुणानां च,अत्र विचार्योपद्रवकर्ता देयादियो यस्य भगव- 'स्कृतमक्तरक्षाया भक्तोपेक्षापामसानमस्ति न तु यः कश्चिन माधारण इति जयं, तथा प मितरायमध्ये यदा कदाचिद्रक्षोपाये भगवता कृने भगवद्रक्षितस्य नागाभावमयगत्य विचार• इशलम्तु भक्तान नापकरोति, ननु पदा कमिद् भत्तानुपद्रावयेत् तदा मगवान पालयेदतः Karni x पदयं मगरता रचित उपेक्षियो वेति चेत्, न, उपद्रवगम्मायन . . - ·प्रपनचिम्मरणपूर्षिकर याच्या स्कन्धार्यनिरोधस्य तादृशत्या , अटो निखिलप्रपञ्चविसरणे ईनृडादिविम्मरणमर्धादायावमिति स एव त्यागपदार्थः, अन्नभोजनेन वैति मगरकृते- नामकूटान्न भोजनेन वेत्यर्थः, भगवद्भुक्तस्स मष्तिजनकन्वेन ब्रजवासिनां मर्वेषां तृप्ति- तेतिक्षुतृव्यथासुखापेक्षात्यागः युक्त एवेतिमारः, अतएर प्रथमस्कन्धे "गाकानशिष्ट. मुपभुज्य यतमिलो ताममंत मलिले सिनिमानसाद" इतिाक्पाद् भगवत्कृतमोजनस्य मगणदुर्वामस्तृप्तिजनकन्वमुपलभ्यने, सप्ताङ्गानि माणिनो भवन्नीति प्राणिन इति पष्ठी,माणिनो जीरख हिताचरणेमप्ताङ्गानि भरन्तीत्यर्थः,मप्ताद्गानि गणपन्ति देवर्षि- पितर इत्यादिना,म्पपमपि स्वनामध्यन म्यदिनमाचरतीत्यात्मोनः, आन्मीयः पुनादिः) ऐहिकाम्यहमम्पन्धिभिन्नः परचितोपकारः, पारलौकिको यागादिधर्मः,एनः मप्तमि- पदा प्रजामिनो न रविताना प्रजयामिना नंतषु कदाचिदपि पीतिमम्मा, किन्तु - - [१०-२२-२३] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । यापि भक्तरक्षार्थ उपायकरणात् , "प्राग्दिष्टं भक्तरक्षाया"मिति नवमस्कन्धे शुकवाक्यात् उपद्रवशवयव अम्बरीपभूपभक्तरक्षार्थ चक्रसापनस्य सिद्धत्वाइ ,भगमत्कृततादृग्रक्षावबोधो देवाढीनामलौकिकप्रकारेण जायत एव, अत एव चेतसा भगवत्सरणमनेन कृतमनेन न कृतमिति ज्ञानं यमदूतानामुत्पद्यते,अन्यथा भगवत्मर्तृन् कथं न नयन्ति,कथं वा भगवत्सरण. रहितान् नयन्ति, तदुक्तं "जिह्वा न यक्ति भगवद्गुणनामधेयं चेतश्च न सरति तचरणा रविन्दं कृष्णाय नो नमति यच्छिर एकदापि तानानयघमसतोकृतविष्णुकृत्या"निति पष्ठ- स्कन्धे यमेन, तथा च देवादीनां अलौकिकप्रकारेण भगवत्कृतरक्षोपेक्षोभयज्ञानं मन्तव्यं, एवं सति विचार्योपद्रवकर्ता तु मप्तरात्रं प्रतीक्षत इति यदुक्तं तत्र विचार्योपद्रवकर्ता तु देवादि- देयः, अलौकिकद्रष्टत्वात् , अविचार्योपद्रवकर्ता त्विति यथेन्द्रस्तथेत्यर्थः, स्पष्टमेतत् , इह विचार्योपद्रवकरणे सप्तरात्रप्रतीक्षोक्ता, अविचार्योपद्रवकरणे सप्तरात्रपर्यन्तं करणमिति यदुक्तं तत्र न मप्तरात्रपर्यन्तमेव प्रतीक्षा सप्तरात्रपर्यन्तमेयोपद्रवकरणमिति नियमोस्ति, अपि तु सप्तरात्रपर्यन्तं प्रतीक्षा सप्तरात्रपर्यन्तमुपद्रवश्वेतिपरमावधिरुक्त इति ज्ञेयम् ॥२२॥ क्षुत्तृडित्या हित्वेत्यस्यैव विवरणं सोवेति न तु पदान्तराध्याहारः अग्रे १०-२२-२३ तथान्वयकथनात् ।।२।। क्षुत्तृव्यथांसुखापेक्षां हित्येत्या व्यथायास्त्यागासम्ममात् पदान्तरेण सम्बन्धः योजना। कर्तव्य इत्याहुः क्षुत्तृभ्यां जायमानां व्यथां सोद्देति, सोढत्य- १०-०२-२: ध्याहार्य,अस्मिन् पक्षे सोद्वेतिपदाध्याहारदोपशङ्कया प्रकारान्तरेण व्याचक्षते, अब हित्वेत्यनेनैव सम्यध्यते धुत्तृव्यथामितीति, तथा चक्षुत्तृव्यधां हित्व त्यन्वयं विधाय व्यथाया अपि त्यागो वाच्यः, व्यथात्यागः कथं सम्भवतीत्याकासाया- माहुः दर्शनेन अन्नभोजनेन वेति, वीक्ष्यमाण इतिपदादासक्तिनिरुपिता, सार लेखः।

·श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि खरक्षके श्रीगोवर्धनघर एव प्रीतिर्घजस्थानां समुद्भुतेति शेयं, सप्ताहं नाचलत् पदा- दित्यस्य व्याख्याने गतिः पादस्य सहजेति स निर्दिष्ट इति यथाब्रजवासिमिः सहजः शुत्तुरूपो घर्मो भगवदर्थ त्यक्तस्तथा प्रभुणापि स्वाभाविकचलनरूपश्चरणधर्मस्त्यक्तः “ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यह"मितिवाक्यादितिभावः ॥२३॥ निर्यातत्यत्र तेपामिति तेषां गोपानां विचारसामर्थ्याभावात् स्वयमेवोक्तमित्यर्थः, जिज्ञासापदेन विचारः ॥२६॥ दिवीत्यत्र अप्सरसश्चेति "रूपमिति १०-२२-२६-३१ गन्धर्वा गन्ध इत्यप्सरस"इतिश्रुतौ साहचर्याद् गन्धर्वपदेनाप्सरसोप्युक्ता इतिभावः ॥३१॥ इति द्वाविंशोध्यायः। लेखः। - त्रयोविंशोध्यायः । त्रयोविंशाध्यायार्थोक्तौ अज्ञानमिति एतस्याटिप्पण्यां स्फुटः, समत्वायेत्यस्यापि, योजना विरोधात् प्राकृतत्वेनेति खेषु प्राकृतत्वेन प्राकृतैरसामिरेतस्य १०-२३-० श्रीकृष्णस्य कथं सम्पन्धः स्यात् , गोपैर्भगवता सह दैहिक सम्बन्धः स्त्यज्यते पुरा पूर्वपक्षे इत्यर्थः, एतावता श्रीनन्दं प्रति गोपकृतप्रश्नसाशय उक्तः, सोर्य पूर्वपक्षरूपः, श्रीनन्ददत्तोत्तराशयमाहुः जातस्तादृश एवात्रेति, अस्वार्थटिप्पण्यां स्फुटः, अमाकृतोपि वस्तुखमावात् मत्पुत्र इति अप्राकृतत्वं मत्पुत्रत्वं द्वयमपि वास्तवमिति श्रीनन्द- 'दचोत्तराशयः, सोयं सर्वोपनिषदां सिद्धान्तः ।। त्रयोविंशाध्याये अज्ञानमित्यादि २२६-२२९ । निरुद्धानामज्ञानादि कारिकार्थः। कृष्णगं कृष्णविषयकं निवार्यते इत्यर्थः, प्रयोजनमाहुः समत्वायेति, १०-२३-० गोवर्धनोद्धरणेन कृतो यो निरोधः स तु सर्वेषां समान इति समत्वज्ञाप- नायेत्यर्थः, पूर्वपक्षश्वेत्यादि "ततो नो जायते शङ्का व्रजनाथ तवात्मजे" इत्यन्तेन प्रन्येन पूर्वपक्षः,"श्रूयतां मे वचो गोपा" इत्यादिना सिद्धान्तः, "मुदिता नन्दमान : कृष्णं विगतविसया" इत्यावर्यामायः फलं,इह भगवत्यप्राकृतत्वं पुत्रत्वरूपः सम्पन्ध- बेतिद्वयं स्थाप्यं, प्राकृतत्वेनेति असामु गोपेपु प्राकृतत्वेन भगवत्सम्पन्यो विरुद्ध रति हेतोः सम्यन्यस्त्यज्यते न मन्यते इति पुरा पूर्वपक्ष इत्यर्थः, सिद्धान्तमाहुः जात- स्ताहश एवेति, तादृश एव अप्राकृत एवं प्रकट इतिहेतोर्न सन्देह इति पर सिद्धान्त- स्तपोन्पते इत्यर्थः, तथा च गोपानां प्राकतत्वेनाप्राकृतेन भगवता सह सम्पन्धः कर्ष सम्मयतीति संगये मगपत्यप्राकृतत्वसम्बन्धित्वयोर्विरोधाभावान मन्देह इति सम्मन्धा सिदः, एतदुपपादयन्ति माहात्म्यदर्शनं हेतुरित्यादिना, परे सिद्धान्ते गर्गवाक्यानि शरत्यर्पः, तज्ज्ञानमिति मगवत्सरूपमानं फलमित्यर्थः ।

·१२०-२३-१०] लेखः। . लेखः, योजना, कारिकार्यश्च । त्रयोविंशे हत्वेत्यत्र यहव इति एतद्वधस्य बलदेवकृतस्य भगवत्कृतत्वकथने एतेपा- लेखः। मावेशाज्ञानानन्यायान्तरमाहुः प्रधानेनेति, सैनिककृतं राजकृतमेवेतिभावः, १०-२३-१० तत्सदृशा वयो अनेन मारिता इति प्राधान्ये हेतुः ॥१०॥ दमित्वा विमदं हृदादित्यस्य विवृतौ हृदं प्राप्येति हदादिति ल्यन्लोपे पञ्चमी. योजना । तिभावः ॥१०॥ श्रूयतां मे वच इत्यत्र पूर्वपक्षसिद्धान्तयोय॑त्यास १०-२३.१२-१५ इति अस्यार्थष्टिप्पण्यां स्फुटः ॥१०॥ वर्णास्त्रय इत्यत्र वर्णशब्दस्य जातिविशेषपक्षे आहुः राम इति,परशुरामरघुनाथवलरामा बामणक्षत्रियवैश्याः,बलो भगरदावेशाद् "ब्रजेशसुत"इति व्युत्पादितं पूर्व, १०-०३-१६ "इदानीं" त्वद्गृहे "कृष्णतां गतः,' दास्यमार्ग प्रकटितवानितिभावः।।१६।। शुक्लो रक्तस्तथा पीत इत्यस्य विवृतौ रामो रामो रामो वेति "वर्णास्त्रयः योजना। किलासास"नित्यत्र वर्णशब्दो ब्राह्मणादिवर्णवाचक इत्याश्रित्येदमुक्तं, १०-२३-१६ तथा च रामः परशुरामः ब्राह्मणो रामो दाशरथिः क्षत्रियो रामो बलरामो वैश्यः, बलदेवे श्रीकृष्णावेशात् , श्रीकृष्णस्य नन्दपुत्रत्वान् नन्दस्य वैश्यत्वाद , न तु कृष्ण इति "यत् कृष्णं तदन्नस्यै"तिश्रुत्या पृथिव्याः कृष्णरूपत्वमुक्तं तत्पार्थिव कृष्णरूपं श्रीकृष्णे नास्तीत्यर्थः, तर्हि कथं श्यामत्वं प्रतीयत इत्याकाङ्क्षायामाहुः मध्यंदिने सवितरि मण्डलस्थकृष्णत्ववदिति, सवितरि तेजोमये प्रतीयमानं श्यामत्वं यथा न, पार्थिनं तदमपि न पार्थिवं किन्तु वस्तुस्खभानात् प्रतीयत इत्यर्थः, न चौपाधिकमिति- चाच्यं, "यदादित्यस्य नीलं भा" इति छान्दोग्य आदित्यस्येतिपप्ठ्या सूर्यसम्बन्धित्व- कथनादुपाघिसम्बन्धाकथनाच्च।।१६।। प्रागयं वसुदेवस्येत्या वसुरूपो देवः वसुदेवा लक्ष्मीः तस्याः पतिरिति तथा च वसुदेवस्थाय वासुदेवः, तस्वेदमित्यण् ॥१७॥ पहनीत्या रूपनाम्नोरिति बहुत्वे इतिशेषः, प्रमाणमाहेति ब्रह्मविदां जानमे- तत्प्रमाजनकमित्यर्थः, बाधाभावमाहेति अन्येपा जनत्वात् तद्ज्ञानेन १०-२३-१८ बाघो न शङ्कनीय इत्यर्थः ।।दा विष्णुपक्षानिवासुरा इत्या ननु विष्णुपक्षानिवेतिदृष्टान्तोनुचितः, एतबैच योजना। विष्णुत्वान् न ।कस्यैव दृष्टान्तदान्तिकभाव इत्याशझ्याहुः लौकिकी १०-२३-२१.२३ कधेयमिति दृष्टान्त इति, इयं गर्गेणोक्ता लौकिकानां बुद्धिमाश्रि- त्योक्तति लौकिकी, अतो दृष्टान्तोक्तौ न दोप इत्यर्थः ॥२॥ मन्ये नारायणत्यांश- मित्या अधिकं अग्रे वक्ष्यतीति अश्लिष्टकारिण'मित्यनेन विशेषणेन नमत्वं पक्ष्यतीत्यर्थः। देवे इत्या सीदत्पालपशुखि इति गोप्टमित्यस विशेषणं, बजे इति १०-२३-२५ त्वर्धकथनम् ॥२५॥ ॥ इति प्रयोविंशोध्यायः॥ . लेखः। लेग्वः ।

·श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि चतुर्विंशोध्यायः । चतुर्विशे गोरक्षेतिसार्धन सुरभिस्तुतिश्लोकत्रयाः क्रमेणोक्तः, तदेयमिति गोरक्षाया लेखः। भगवल्लीलात्वे प्रमाणभूता सुरमिनपत्तिर्न जायते न सादित्यर्थः, अत १०-२४-० इति प्रपत्तेः प्रमाणत्वादित्यर्थः । चतुर्विंशाध्यायार्थोक्तो कामधेन्वादिभिः कृत इति अभिषेकविशेषणमेतत् , योजना। गोरक्षा चेद्धरिकृतेत्यारम्य जायत इत्यन्तस्यार्थटिप्पण्यां स्फुटः, १०-२४-० अतो हेतृक्तिरप्येपेत्यस्सार्थः सत्फलेत्यस्यार्थष्टिप्पण्यां स्फुटः ।। चतुर्विंशाध्याये चतुर्विंश इत्यादि का० २३०४-०३४ । चतुर्विंशाध्याये काम- कारिकार्थः। धेन्वादिभिः कृतोभिषेकः, इन्द्रकृता स्तुतिः, भगवत्कृतेन्द्रस्य शिक्षा १०-२४-० च निरूप्यत इत्यर्थः, गोरक्षेत्यादि गोरक्षेतिसार्द्धन सुरभिस्तुति- ग्लोकत्रयार्थः क्रमेणोक्तः, तदेय मिति लीलापदं भावप्रधानं, भगवल्लीलाप्रमाणमिति- समस्तं पदं, तथा चेयमुच्यमाना लीला भगवल्लीलात्वे प्रमाणं न स्यादित्यर्थः, अतो हेतूक्तिरपीति अत इन्द्रयागभङ्गगोसपकरणगवादिपालनानां गोरक्षाया आधिदैविक- गामित्वादिनिरूपणेन केवललीलात्वज्ञापनादेव "भवता लोकनाथेने" त्यादिना सुरमिकृत- मगवदमिक रक्षकत्यादिहेतूक्तिरप्येपा लीलारूपैवेत्यर्थः, अन्यथा हेतुवादसिद्धेन्द्रयागाद् विशेपो न स्यात्,अत एव कृष्णेमिपिक्त एतानी त्यादिना सत्फला वर्ण्यत इत्याहुः सत्फलेति। विविक्त इत्यस्यामासे तत्रेत्यारम्यत्याहेतिश्लोकद्वयेनेतिशेपः, समागमनं तु पूर्वानु. लेग्यः । वादः, मार्थनाङ्गं नमस्कारो "विविक्त" इत्यस्यार्थः, प्रार्थनाकरणं "दृरे"-. १०.२४-२-३ त्यस्यार्थः, तथा च साङ्गप्रार्थनाकरण श्लोकद्वयार्थः ।।२।। दृष्टेत्यस्यामासे आरेभे इति इत्याहेतिशेपः, व्याख्याने, एतादृशस्य कृष्णसेन्द्र इत्यन्वयमभिप्रेत्याहुः भगवदधिकारीति ॥३॥ विशुद्धसत्वमित्यत्र ननु शुद्धसचं धाम ववतारे अतो मूलरूप क्रोधाभावः केन लेग्यः । साध्य इत्यागश्याहुः परमार्थतस्त्विति, सत्त्वेनापि असम्पृक्तमिति १०-२४-४ तरतमभावापनेनेतिपः,तपोमयमित्यत्र सामीप्यस्य मेदसहिष्णुत्वादात्म- मामीप्यं न सम्भवतीति पक्षान्तरमाहुः निरोधनेति,सन्द्रियनिरोयनेत्यर्थः, तेन सुषुप्ति निषेधा, तथा च परमात्ममामीप्यमुक्त, परमात्मा तु "वाजो द्वायजा"वितिवारपान म एवेत्यभानसामीप्यनिषेधः, गुप्ता परमात्मनि लय एव न तु तत्मामीप्यमितिमावः, अत इति भौटागनशान्ते लापा अग्रासत्यादित्ययः, गं तु यौगिकीतिय, लोकानामिति "गचं न पधारिदं निज"मित्यादौ सरधितस्याउ पूर्वोनसायानि प्राचनमापपराणीतिः, .

·सेपि सत्वस्यावान्तरमेदा न तु सचोकर्परूपाः किन्तु परमशान्तिरेव सचोत्कर्परूपा अतो पस्स शान्तिर्नास्ति तस्य ज्ञानादयोपि विक्षेपरूपाः, अत इन्द्रस्य साचिकत्वेन 'सत्वात् सञ्जायते ज्ञान मितिवाक्याज जायमानं विक्षेपरूपं ज्ञानं शान्त्यभावान् न कार्यक्षम भवती- स्याहुः अन्यथेति, इन्द्रो भगवत्स्वरूपं योधयति कचिद् भगवन्तं त्यजति अन्यथा वृष्या- पुपद्रवं न कुर्याद, कचिद् भगवन्तं मजति अन्यथा "विशुद्धसत्वं तव घामे"त्यादिना सोनं न कुर्याद , अत इन्द्रका बोधनं भगवत्पागो मजनं च विक्षेपरूपमेव, अस्थिरत्वाद, [१०-२४-४] , लेखः, योजना, कारिकार्यव। व्यवस्थया न बाघ इतिभावः, आधिदैविक एवेति गुण इतिशेषः, सतीति सचितोः सत्व- रजसी तिष्ठतः अतस्तत्तद्धर्मावित्यर्थः, तमस आनन्दधर्मत्वं सन्दिग्धमिति व्युत्पादनपूर्वक- माहुः आनन्द इति, तमसि सति तेन सर्वविस्मृतौ सत्यामानन्दोनुभूयते, तत्वरूपस्य विगलितवेद्यान्तरत्वात् , इतिहेतोस्तम आनन्दधर्म इतिशेषः, भगवास्त्विति गुणावताराणां त्रयाणां नैवं सामर्थ्य मिति तुशन्दः, आधारत्वेनेति देहत्वेनेत्यर्थः, अप्राकृता गुणा- खयाणां खरूपं, प्राकृता गुणास्त्रयाणां गुणा इतिविभागः, आधारत्वेनैवेति आवेशि- देहत्वेन न तु भेदेनेत्येवकारः, विष्णोः सच्चात्मकत्वेन गुणत्वमेव न तु सगुणत्वमित्यत आहुः तदवतारा इति, गृहीतसचदेहा अवतारा मत्स्यादयोशावतरणे भगवान् कृष्णव, एते वा गृह्यतामित्यन्वयः, नन्वत्र तु तथा नास्तीत्यत आहुः अत इन्द्र इति, इन्द्रबुद्धिमनु- सत्येदमुक्तं, तदाश्रित्य स्थितेति रजस्तमश्चाश्रित्य स्थितेत्यर्थः, अत्र प्रमाणमिति माया- मयत्वे इत्यर्थः, अन्यथेति मायाप्राचुर्याभावेन केवलब्रह्मत्वे इत्यर्थः, अन मायाशब्देन प्रकृतिः, तस्मादिति दृश्यत्वाद्धेतोरयं प्राकृतो पन्धकखभावोपि प्रपञ्चस्ते ज्ञानस्यानुवभा- तीत्यनुबन्धस्तादृशरूपो न विद्यते त्वद्ज्ञानं स्वविषयकं कर्तुं न शक्नोति प्राकृतवत् तव क्रोधादिकं न भवतीत्यर्थः, न हि त्वद्ज्ञानं प्राकृतवद् वैषम्यरीत्या तद्विषयकं भवति,वत्र हेतुमाहुरन्येषामपीति ॥४॥ इन्द्रस्तुतिश्लोकसङ्ग्यातात्पर्योक्तौ दशभिः प्राणन्लोकैरित्यस्याटिप्पण्यां स्फुटः, योजना। क्रियाशक्तिप्रधान इत्यस्य याह्यश्चायमित्यस्य तथाविध इत्यस्य १०-२४-४ चाटिप्पण्या स्फुटः, पुरुषार्थप्रसिद्ध्यर्थमित्यस्य पद्गुणं स्तोतीत्यस्य चार्यष्टिप्पण्या स्फुटः, पुरुषार्थानां धर्मादीनां प्रकर्षण सिद्ध्यर्थं ऐश्वर्यादिषड्गुणयुक्त भगवन्तं स्तोतीत्यर्थः,तथा च पुरुषार्थसिद्धिसूचनार्थ चत्वारःलोकाः,पगुणसिद्धिसूचनार्थ पदम्लोकाः,एवंदशश्लोका भवन्तीति नेयम् ,विशुद्धसत्त्वमित्यत्र ज्ञानादय इत्यारम्प मजेतेत्यन्तं ननु परमशान्तरेव सच्चोत्कर्पत्वमुक्तं तन् न युक्तं ज्ञानादीनामेव सचोत्कर्ष रूपत्वस्योचितत्वादित्याशझ्याहुः ज्ञानादयस्त्वित्यादि, ज्ञानादय इति आदिशन्देन " ·. २२६ श्रीदशमस्कन्धसुचोधिन्युपरि तदेतदादुः अन्यथा कथं योधयेत् कथं वा त्यजेत् कथं वा भजेदिति, अतः शान्त्य- भावाद् विज्ञानादिकं विक्षेपरूपं अस्थिरमेव, अत एव पुनः पारिजातप्रसङ्गे शक्रस मोहो मविष्यतीति योध्यं, तपोमयमित्यस्य विवरणे न तु शान्तिमात्रे निरोधेनेति इन्द्रिय- निरोधेन शान्तिमात्रे सति अयं पुरुपः शान्त इति न शास्त्रामिग्रायः किन्तु 'शम् उपशम' इतिधातुपाठात् उप समीपे आत्मनः समीपे अवस्थितौ सत्यां अयं शान्त इति शास्त्रव्य- बहारः, आत्मसमीपेवस्थितिस्तु ज्ञानेन भवति, अतस्तपोमयमितिविशेषणेन अज्ञानशान्ति- विर्तिता, अज्ञानसमीपे वेति शम् उपशमे इत्यत्र सामीप्यमानं न ग्राह्यं किन्त्वात्म- सामीप्यमतो नाज्ञानसामीप्यं शान्तिशब्दवान्यमित्यर्थः, न चात्र मानाभावः,"तपोमय"- मितिविशेषणस्य मानत्वात् , “यस्य ज्ञानमयं तपः" इतिश्रुतेस्तपसो ज्ञानरूपत्वात् , तथा घ लोक शान्तिशब्देन शान्तिमात्रग्रहणेपि प्रकृते ज्ञानशान्तिरेव ग्राह्येति भावः, यदा प्रमादिषु इतरापेक्षेति ब्रह्मणः सत्यापेक्षा यदा तदा विष्णुं भजते तमोपेक्षा यदा तदा शिवं भजते, एवं विष्णुशिवायपि, अत एव 'शिवस्य हृदयं विष्णुर्विष्णोश्च हृदयं शिव' इत्यादिवाक्यानि पुराणेषु दृश्यन्ते, सेयं गुणावतारयोर्विष्णुशिवयोः परस्परं भजनव्यवस्था, पुरुषोत्तमः श्रीकृष्णस्तु गुणावताराणां ब्रह्मविष्णुशिवानां त्रयाणामध्यवतारीति परब्रह्मरूप परमकाष्ठापन्न एव, तदेतदाहुः भगवांस्तु कदाचिदित्यादि, प्रकृते तु केवलोपीति निरावरणपरब्रह्मपूर्णपुरुषोत्तमत्वेन आधाररूपशुद्धसच्चरहितोपीत्यर्थः, नन्वत्र विशुद्धसत्त्व- साहित्यं कुतो नाङ्गीक्रियत इति चेत् तत्राङः अन्यथा “प्रागयं वसुदेवस्य चिन जात" इति न वदेत् इति, “वसुदेवस्य कचिज् जात" इत्युच्या वचिञ् जातः कचिन् नेति सिध्यति, यदि सर्वदैव शुद्धसाहित्यं स्यात् तदा "कचि"दिति न वदेत् , यमुदेव- शन्दस्य विशुद्धसत्यवाचित्वात् "विशुद्धसचं वसुदेवशन्दित"मितिवाक्याव, ननु वसुदेव- शन्दोत्र शूरपुत्रवसुदेवयाचको न विशुद्धमचवाचकस्तथा च वसुदेवस्स फचिदेव पुत्रो जात इति लापनं युक्तमिति चेन् न, वसुदेवस्याधिदैविकविशुद्धसत्चात्मकत्वेन तत्र च सर्वदेवा- विर्माबाङ्गीकारे क्वचिदितिपदस पैषात् , अतोत्र "विशुद्धमचं वसुदेयग्रब्दित"मितिक पास्यसिद्ध विशुद्धसचमेव वमुदेवगन्दन ग्राघ, क्या च कदाचिद् विशुद्धसच्चे आविर्भयति; पदा तु पूर्णावतारस्तदा विशुद्धमच्चे नाविभवतीत्ययों भवति, एवं च प्रकृते पूर्णावतार स्वान् न सच्चे आविर्भावस्तथापीन्द्रसोक्तिस्तु प्रमादितिहार्द, भगवान् फचिदिति यदा कृष्णावतारो न पूर्णस्तदा मश्वव्यवधानान् मचाधारलाद् या मगुणपदेन कृष्णो प्राय इत्यर्थः, अन्यथा कृष्णयद् पभावित्येवेति "नोर मगुणं यमौ" इत्यत्र "मगुण विशुदमाचसहितं "" विष्णुरुपं यथा तथा "वमा" वित्यों विष्णन गुपंत उदा "कृष्णय पभो" इत्येव वदन् 'मगुण'पदं न यदेव अराः 'मगुण पदा ग्राधा अन्यथा यदि ·१०-२४-५ फलाभायोपरत्र लौकिकसाधनाभाव इतीति एकत्र लौकिके फलाभावः, क्रोधेजातेपि दण्डरूपं फलं कर्तुं न शक्यते दण्डकरणेप्सोरसमर्थत्वादित्यर्थः, अपरत्र भगवति लौकिकरय दण्डसाधनस्य क्रोधस्साभावः, क्रोधं विनैव अनुग्रहेण दण्डदानादित्यर्थः, ननु यसै भगरता दण्डो दीयते तस्य मम्पत्त्यादिनाशो मरणं वा जायते #मादौ तथादृष्टत्वात् , अवः फलेन साधनेनुमीयमानेनिष्टफलस्य क्रोध एव साधनमित्या- [१०-२४-४] लेखः, योजना, कारिकार्यश्च । वेष्णुर्गुणावतारो गृह्यतां तदयतारा इति, प्राकृतमेवैतत् सर्वमिति एतत् परिदृश्यमानं प्रकृतिसम्बन्धयुक्तं न तु प्रकृतिसमवायिकारणकं, अत एव प्राकृतैरिन्द्रियैदृश्यते, तथा च दृश्यस्य प्रपञ्चस प्रकृतिसम्बन्धित्वेन द्रष्टुरिन्द्रियाणामपि प्रकृतिसम्बन्धमत्वाद् यक्षबलि- न्यायः, न तु परिदृश्यमानस्य मायिकत्वमितिसारं, यत्र लीलाप्रपञ्चे प्रकृतिसम्बन्धो नास्ति तत्र इन्द्रियग्राह्यतापि नास्तीत्याहुः अप्राकृतं तु न दृश्यत इतीति, प्राकृतैश्चक्षुभिर्न रयत इत्यर्थः, प्राकृतमेवैतत् सर्वमितिसुयोधिन्यां प्राकृतशब्दः शैपिकेण अण्प्रत्ययेन सिद्धः, उपनिषदा ज्ञायते, औपनिषदः पुरुषः चक्षुपा गृह्यते चाक्षुपं रूपमितिवद् प्रकृत्या सम्बध्यत इतिप्राकृतमितिबोध्यम् ।।४॥ विशुद्धसत्त्वमित्यस्याभासे क्रियाशक्तीति का० २३५३ । ननु गोवर्धने धृते शैले" कारिकार्थः। इतिवास्यात् क्रियाशक्याविर्भावं कृत्वा यथायमिन्द्रो बोधितस्तथा पूर्वमेव १०-०४-४ ज्ञानशक्तिमेवाविर्भाव्य कुतो न बोधितः तदाप्रभुमाहात्म्यज्ञानान् नापराधं कर्यादित्यत आहुः क्रियाशक्तिप्रधानोयमिति,इन्द्रादीनां बाहुरूपत्वादितिभावः, बाह्य- वायमिति हैतुककर्मसम्बन्धित्वेन बेदबाह्य इत्यर्थः, दशमिः श्लोकैः स्तुतौ तात्पर्यमाहुः -पुरुपार्थसिद्धयर्थ षड्गुणं स्तोतीति भगवदपराधेन चतुर्विधपुरुषार्थानां भगवदत्त- गुणानां च तिरोधानं ज्ञात्वा तसिद्ध्यर्थ तावत्सङ्ख्याकैः श्लोकैः स्तोतीत्यर्थः, पुरुषार्थ- सिद्ध्यर्थ चत्वारः, ऐश्वर्यादिगुणसिद्ध्यर्थं च षट् ।।४।। कुतो न्वित्यत्र ग्रहणेति मायेति ग्रहणं हेतुर्येपां मायाहेतुउँपामितिसमासो ज्ञेयः, फलाभाव इति दण्डफलं धर्मरक्षा तदभाव इत्यर्थः,लौकिकेति दण्डे लौकिक १०-२४-५ साधनं कोपस्तदभाव इत्यर्थः, राजदण्डादिनापि धर्मरक्षा जायते तदर्थमाहुः फलमिति, परं न नियतमितिभावः, अन्यथेति कदाचिदपि फलाभावे प्रवृचिन स्थादित्यर्थः, यदीति यागभङ्गो धर्मरक्षार्थ गोवर्धनोद्धरणं खलनिग्रहार्थमित्यर्थः, एवमिति यागभङ्ग मित्यर्थः, पूर्वेति यागखामित्वनाश इत्यर्थः, अधिकेति गोवर्धनोद्धरणेन मानभङ्ग इत्यर्थः; एकस्त्विति पूर्व इत्यर्थः ।। फुतो नु तद्धेतव इत्यत्र अनुग्रहादपि निग्रह इतीति "क्रोधोपि देवस्य वरेणं योजना। तुल्य"इत्यादिवाक्यात् , लौकिकभगवतोरेतावान् विशेषः एकत्र - लेखः।

·+ . लेग्यः । . २३८ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि शङ्कयाहुः फलं भ्रमप्रतिपन्नमिति, सम्पत्त्यादिनाशो मरणं वा दण्डस न फलं किन्वये दास्यमानं मुक्तिरूपमेव फलं फलत्वेन बोद्धव्यं, अतो मरणादिकं प्रमेण फलत्वेन प्रतिपमं जातमित्यर्थः, ननु यदि मुक्तिफलं दित्सितं तदा भक्तम्य इव कुतो न दीयते भारयित्वा कुतो दीयत इत्याग्रक्ष्याङः अन्यथा प्रवृत्तिर्न स्यादिति, यदि निपिद्धकर्मकठम्योपि मक्तेम्य इव मुक्ति दद्यान मारणादि न कुर्यात् तदा सन्मार्गे प्रवृत्तिरेव न स्यात्, आर्याणां दुप्कृतीनां तुल्यत्वादित्यर्थः, यदि भगवानेवं न कुर्यादित्यादि भक्तानामिव सुखेनैव मुक्तिं दद्याद दुप्कृतीनां मम्प शं मारणं या न कुर्यात् तदानिष्टफलाशङ्काभावात् सर्वे निपिद्धकर्माणि कुर्युस्तदा पापण्डप्रवृत्या धर्मनाशः सादित्यर्थः, स च सर्वेपां श्रेयोरूप इति स च धर्मः सर्वपां श्रेयोरूप इत्यर्थः, इह "स चे"त्यनेन धर्मनाशशब्दान्तर्गतो धर्मः परामृश्यते "पटोलपत्रं पित्तनं नाडी तस्य कफापहे त्यत्र 'तस्यै त्यनेन पटोलवत् ॥५॥ तवाचतारोयमित्यत्र कालभेदेनेति एक एव पुरुषः पूर्व दुष्टः पथाच चरणा- नुवर्ती चैत् स्यादित्यर्थः ॥२॥ नमो भगवत इत्यत्र अनेनैवेति १०-२४-९-१० भगवत्पदेनेत्यर्थः,'पुरुषाय' 'महात्मने' इतिपदद्वयेन सर्गविसर्गयुक्तत्वं, इदं पूर्व नागपत्नीस्तुतौ विकृतमिति नात्र वित्रियत इतिमावः, द्वितीयं व्युत्पादयन्ति महानिति, महत्तचरूपत्वेन चतुर्मुखत्वाद् विसर्गतेतिमात्रः ॥१०॥ नमो भगवते तुभ्यमित्यस्यामासे भगवदीयत्वाय वेति क्षमापनार्थ नमस्यतीति योजना । पूर्वमुक्तं, पक्षान्तरेण नमनप्रयोजनमाहुः भगवदीयत्वाय वेति, मगव- १०-२१-१० दीयत्वसिद्धये नमस्पतीत्यर्थः, नम्रत्त्वेनव भगवदीपन्यसिद्धिः, दैन्यबोध- फत्वान नमनस्य, अनेनैव पविया लीला निरूपितेति अनेन भगवत इतिचतुर्थ्य- न्तेन, पद्विधा लीला निरूपिता भगवत्पदेनैश्वर्यादिपद्गुणामिधानादित्यर्थः, कास्ताः पविधा इत्याकासायामाहुः स्थानादिनिरोधान्ता इति. कार्यकारणरूपायेति "पुरुष"शब्देन कार्य पुरुषगरीरमुच्यते तच्च महत्तचादीनां कार्य अतो महत्तचादि- कार्यरूपाय विराइविग्रहायेत्यर्थो भवति, अनेन सर्गलीला उका, अशरीरस्य विष्णोः पुरुष- शरीरस्वीकारः मर्ग इति टिप्पण्यां लक्षणस्सोक्तत्या . "महात्मने" इत्यनेन कारणरूप. महत्तत्त्वादि गृह्यते तद्रूपायेत्यर्थः, अनेन विसर्गलीलोक्ता महत्तत्त्वस्य चतुर्मुखरूपत्वात् चतु- मुखस्स विसर्गरूपत्वान् पुरुषाद् ब्रह्मादीनामुत्पत्तिः विसर्ग इतिलक्षणाङ्गीकारात् , पुरुपाय महात्मने इतिपदद्वयस्यार्थान्तरमाद्दुः अलबहिर्या सर्यमापकायेति,पुरि होते इति पुरुष इति व्युत्पत्या पुम्पस्यान्तरत्वादन्तःसर्वसाधकत्वं, 'महात्मने' इत्यनेन पहिःमर्यसाधकत्वं, महांथामी आत्मेत्या व्यापकत्वेन बहिरपि सन्चात् , एवं पदद्वयेन सर्गविसर्गलीले उक्ते, 'मगर रपदन पहित्येवमटलीला उक्ताः, यामुदेवाय त्यनेन मुक्तिलीलोच्यत इत्याहुः वासु- ·२०० रूपत्वात् , 'मर्वबीजाये त्यनेनानन्दरूपतोक्ता आनन्दस्य मधीजत्वात् , "आनन्दाद.. ध्येव खस्लिमानि भूतानि जायन्त" इतिश्रुतेः, 'मर्वभूतात्मने' इत्यनेन चिद्रूपतोक्ता, तदेतत् सङ्ग्रहन्ति कारिकया सचिदानन्दरूपायेत्यारम्य फलसाधनपिण इत्यन्तया। "स्वछन्दोपात्तदेहाये"त्यत्र सच्चिदानन्देति का० ०३६। सर्वमे" इनिपटेन' १०-२४-११ भक्तेच्छापूरकायेति "स्वच्छन्दोपात्तदेहाये" त्यस्सार्थः, शुदमान. कारिकार्थः। सद्रूपता, "सर्वबीजाये" त्यानन्दरूपता, "सर्वभूतात्मन" इतिचिद्रूपना, खरूपायेति मूलस्थद्वितीयपादार्थः स्पष्ट एव, फलसाधनरूपिणे इति आनन्दः फलं, मयेदं भगवन्नित्यत्र न पूर्व कदापि भवता मुक्तमिति हस्तेन मुत्तमितानि श्रीनन्देन युक्त्यवेन्द्रयागस्य कृतत्वाद् वेदविहितत्वामाबाद प्रजगत्र- १०-२४-१२ कृतेन्द्रयागे भगवता न भुक्तं, अतो हस्तरूपेणेन्द्रेणापि न सुनं, अमि- भेव अन्नकूटोत्सवै भगवतोक्तत्वेन वेदविहितत्वाद् भगवता भुक्तं मोननं तु हमकार्य, यज्ञ अविहत एवेति यद्यपि भगवतेन्द्रयागमङ्गः कृतस्तथापि नसावेशितात यावा भावेन तद्विधाते यजस्याविहतत्वमेवेत्यर्थः, तर्हि "वेष्टितं विहत यति व्यसनामिनि घेत् तबाहुः अभिमानादन्यवाहीकृतमिति इन्द्रस्य युक्तिवान्यनति मग यागन्त्रा मिमानात् ताशयागविधाते अन्यथाहीकृतं पन्ननाशनमामि यदिधातो. योजना। योजना। लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । देवायेति मोक्षदातेति, 'कृष्णाये'त्यनेन आश्रयलीलोक्तेत्याहुः सदानन्दरूपत्वादा. अयश्चेति,भक्तिरेकैव स्वतन्त्रेति पृथङ् नमस्कार इति "नमो भगवते" इतिपूर्वमुक्तेन "नमः"शब्देन निहिपि पुनः सात्वतां पतये नम इति यदुक्तं तेन भक्तेः दशविध लीलावत् उद्धारकरणे स्वातन्यं योधितं, यद्यपि भगवत्पदेन निरोधान्ताः पडू लीला उक्ता- स्तन्मध्ये ईशानुकथाशब्दवाच्यभक्तिरप्यागता तथापि सर्वलीलातुल्यत्वपरिहारपूर्व स्वात- न्यसूचनाय पुनर्भक्तिर्वर्णिता,प्रथमस्कन्धे तृतीयाध्याये सर्वेष्ववतारेषु कृष्णावतारमप्युच्या अंशित्वेन पूर्णत्वसूचनार्थ "कृष्णस्तु भगवान् स्वय"मिति पृथनिर्देशः कृतस्तद्वद्वापीत्यर्थः। स्वच्छन्दोपात्तदेहायेत्यत्र ते हि यथा भावयन्ति तथारूपं करोति नव देवेत्यादिग्रन्थस्वार्थष्टिप्पण्यां स्फुटमुक्तः, अनेन सद्रूपना आनन्द- १०-२४-११ रूपताप्युक्तेति 'सर्वस्पै' इत्यनेन सद्रूपतोक्ता, मद्रूपेणांशेन मा पिन साधनं, एतादृशाय नम इत्युक्तं भवति॥१॥ मुक्तमिन्युपत्र, अनो अतो हस्तरूपेण मया इन्द्रेण मुक्तं, तथा चास्मिन्नेव यागे मया किरितिभाः॥२॥ नात् तथा.इविराटः।

·लेखः। " . २४०. श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि एवमित्यत्र उपक्रम इति शुकेनोक्त इतिशेषः, अग्रिमत्रयं भगवानुक्तवा- १०-२४-१४ नित्यन्वयः ॥१४॥ एवं सङ्कीर्तित इत्यादीनां चतुर्णा श्लोकानामर्थमाहुः उपक्रमः कृतं चैवेतिकारिकया, योजना। "एवं सङ्घीर्तित" इत्यनेन प्रसादोपक्रमः,"मया तेकारिमघव"न्नित्यनेन १०-२४-१४ कृतं भगवत्कृतं मखभङ्गादिरूपं निरूपितं, "मामैश्वर्यश्रीमदान्ध" इत्यनेन तथाकृती मखभङ्गकृतौ हेतुरुक्तः,"गम्यतां शक्र भद्रं व" इत्यनेन प्रसाद इति चोद्धव्यम् । एवं सङ्कीर्तितः कृष्ण इत्यादिश्लोकचतुष्टयार्थानाहुः उपक्रम इत्यादि, का० कारिकार्थः। २३७ । “एवं सङ्कीर्तित" इत्यनेन स्तोत्रोपक्रमः, "मया तेकारि मघव". १०-२४-१४ नितिश्लोकेन भगवता कृतं इन्द्रयागभङ्गात्मकं कार्यमुक्तं, "मामैश्वर्य- श्रीमदान्धो य" इत्यनेन वितधाकृती इन्द्रयागभङ्गकरणे एश्वर्यश्रीमदरूपो हेतुरुक्तः, "गम्यतां शक्र भद्रं ते"इत्यनेन भृत्याय इन्द्राय भगवता स्वप्रसाद उक्तः ॥१४॥ लेखः । गम्यतामित्यत्र भक्तिर्वेति भक्तनिष्ठा भक्तिस्तदपकारिणस्तनाशयेदित्यर्थः।।१७! १०-२४-१७ योजना। गम्यतां शक्रेत्यत्र भक्तिर्वा तन् नाशयेत् इति गोपानां भगवद्भक्तिः सा भक्तापकारिण इन्द्रस्य ऐश्वर्यादि नाशयेदित्यर्थः ॥१७॥ गोपरूपिणमित्यत्र पालकानां पाल्योपसर्जनत्वे दृष्टान्तमाहुः लोकवदिति, सप्तम्यर्थे पतिः, यथा लोके पालकाः पाल्यानुगास्तथा लीलायामपीत्यर्थः, एताव- १०-२४-१८ दिति उपसर्जनीभूतं पालकत्वमित्यर्थः, ऐश्वर्यमिति स्वामित्वमित्यर्थः।।१८॥ योजना। १०-२४-१८ अथाह सुरभिरित्यस्य विवृतौ मनस्विनीपदतात्पर्यमाहुः मक्रियमाणमभिपेकमित्यारभ्य निर्यन्धयुक्तेत्यनेन ॥१८॥ कृष्ण कृष्णेत्यस्याभासे इति विज्ञापयितुमिति इतिहेतोविज्ञापयितुमित्यर्थः, लेखः। व्याख्याने प्रमाणोत्कर्ष इति विश्वाधारस्य श्रुतिप्रतिपाद्यत्वादितिमावः, १०-२४-१९ न विन्द्रेणेति लोकनाथेनेतिशेपः, भवत्पदं लोकनाथविशेषणं, भवता लोकनाथेन न विन्द्रेण लोकनायेनेत्यर्थः, लोकनाथपदस भवत्पदविशेषणत्वेन व्याख्या- नमपि सम्भवतीत्याहुः किञ्चेति, यतो भवानेव लोकनाथो न विन्द्रादिस्तो भवतैव सनाथा इति हेतुगर्भ विशेषणं ज्ञेयम् ॥१९॥ कृष्ण कृष्ण महायोगिनित्यस्य विवृतौ अनेन प्रमेयोत्कर्प इति 'विश्वात्म'पदेन योजना। प्रमेयोत्कर्ष उक्त इत्यर्थः,पूर्वेणैवेत्यादि 'महायोगिनित्यनेन साधनो. १०-२४-१९ कपः साधनेषु योगस मुख्यत्वात् , विश्वस्यापि सम्भव इत्यादि 'विश्वप्तम्भवे'त्यनेन ममाणोत्कर्षः, विश्वमध्ये वेदस्यापि सत्चाद् विश्वोत्पादकत्वेनैव वेदोत्पादकत्वेन प्रमाणोत्कर्ष इत्यर्थः,फलोत्कर्पमित्यादि "भवता लोकनायेन वयं सनाथा" लेखः।

·भयस्य निवृत्त्वात् सन्ननृतरित्यर्थः, कृष्णमाहित्यं विवृण्वन्ति कृष्णरमणोत्सुक्य इति, तथा च मनसि कृष्णसाहित्यं स्थितमेवेत्यर्थः, तथा च मुदैत्यस्यावृत्तिरमितेति तं तुष्टुपुरित्यस्य विवरणे आधिदैविकेपि अर्धेन्द्राणि जुहोतीति नोपपद्यत योजना। इति आधिदैविकैपि इन्द्रे अर्धेन्द्राणीति नोपपद्यते, अर्धेन्द्राणि जुहोतीत्यत्र अन्ये पहवो देवा: अर्घमध्ये एक इन्द्र इति, सोयं विमागाधिक्यज उत्कों भगवन्तं श्रीकृष्णं इन्द्रमवगत्य श्रुत्या कृतस्तत्रवधुतितात्पर्यात् न तु इन्द्रं(अवगत्य), तदाहः इन्द्र स्वे नार्घतेति, इन्द्रत्वे इति सप्तमी, इन्द्रस्य इन्द्रत्वे मागस अर्घता नास्तीत्यर्थः, अर्को मागो नास्तीति फलितं, तया च इन्द्रस्य इन्द्रले अर्धन्द्राणि जुहोतीति न सङ्गच्छत इत्ययः, भगवत्वेन तु सर्वत्यमिति यदि मगनानेवेन्द्रो जातस्तदा तु सर्वमेवोपपमं अर्धन्दतं पूर्णेन्द्रत्वं च, सर्वरूपत्वा सर्वसामर्थ्यपुक्तवाद विरुद्धमधर्माश्रयत्वाच ॥२२॥ पक्षविनाम्पायप्रथमझारिकायां मोचपितति इमन्तं, मकुण्टे नेप्यनानि लेखः। अधुनापिम्पापिष्ठ एव लीला, "रमाक्रीटम"दिति मवानयापि १०-२५-- मगरटो मानुषमारवीकार म्पापियसापि प्रानमारबीआरस, अघुना २४१ 1१०-२४-२०] लेखा, योजना, कारिकार्यश्च । इत्यनेन फलोत्कर्ष उक्तः ॥१९॥ त्वं नः परमकं दैवमित्यत्र अतो गोविप्रदेवानां हविर्मन्त्रहविर्भुजामिति- कारिकार्यः। कारिकार्घ,"भवाय भव गोविप्रदेवानां ये च साघव" इतिमूले गवां हवि- १०-२४-२० (नीत्वात् विप्राणां मत्राघारत्वात् देवानां हविर्भोक्तृत्वात् तेषामेव कुशलप्रार्थना कृतेतिभावः।।२०।। इन्द्रं न इत्यस्यामासे किश्चेति स्वभावत इन्द्रोसीति पूर्वमुक्तं, अभिषेकेणापि तथा सम्पादयिष्याम इतिसमुचयः, पुष्करं तीर्थविशेषः, करिहस्तोपि, तथा च १०-२४-२१-२५ श्लेषेण तीर्थजलत्वमित्यर्थः, करपदतात्पर्यमाहुः तत्सम्बन्धेपीति, अन्यान् विहायैरावतकथने हेतुमाहुः अन्यस्येति ॥२१॥ इन्द्र इत्यत्र यथेष्टमिति "सुरमीन्द्रो देवेन्द्र" इत्याद्यग्रे वक्ष्यमाणं यथा यस्पेष्टं तथा स प्रेरितवानित्यर्थः, अदित्य- तिरिक्तानां देवमातृत्वाभावादरुच्या पक्षान्तरमाहुः श्रद्धादिभिरिति, तथा च शुभादयो धर्मपुत्रत्वेन सवपरिणामत्वाद् देवा इत्यर्थः ॥२३॥ मुदान्विता इत्यत्र 'मुदे'त्यस्यानन्द- वाचकत्वेन कृष्णपरत्वमभिप्रेत्याहुः ता इति, तथा च पूर्वमपि कृष्णेन सह स्थिताः, अनोधुना लेखः। ज्ञायते, सनन्तुरित्यत्र समित्यस्यार्थद्वयमाहुः भावेति, यथेति ॥२४॥ १०-२४-२५ इन्द्रस सर्वदेवतापेशयाधिको मागो निरूपितः, इविषः अर्धमागे मध्य इति चतुर्मियोध्यायः। पञ्चविंशोध्यायः।

·.. , २४२ श्रीदशमस्कन्धसुपोधिन्युपरि अर्जुनस मानुपभावरहितं स्वरूपमियतेषां प्राकृतभावरहितं चैकुण्ठं प्रदर्शयिष्यतीत्यर्थः, देवा इति दृष्टा इतिवचनविपरिणामेन पूर्वेणान्वयः,पर्यवसायीति अंशत्वे एव पर्यवसन्न भवेत् न तु पुरुषोत्तमत्वे इत्यर्थः ।। पञ्चविंशाध्यापार्थोक्तौ नेष्यतीत्युच्यते फलमिति वैकुण्ठे गोपान् नेष्यतीति योजना। फलमवान्तरफलमित्यर्थः, पर्यवसायीति स्तुतीन्द्रकृताभिषेकदेवदर्श- १०-२५-० नादिना श्रीकृष्णो देवोत्तम इति ज्ञाते सति परं पौरुपं द्रष्टव्यं अन्यथा इन्द्रदमनादिमात्रं पौरुपं श्रीकृष्योस्तीति ज्ञाते तावन्मात्रत्वे ज्ञानस्य पर्यवसानं स्यादित्यर्थः, अतः श्रीनन्दस्य निग्रहो वाच्यः, तथा सति वरुणलोके वरुणवैभवं दृष्ट्वा भूमौ तादृग्वैभवस्य कदाप्यदृष्टत्वात् तादृग्वैभववतो वरुणस्य भगवति प्रपतिं दृष्ट्वा अयं भगवान् सर्वश्रेष्ठ इति- ज्ञानमभूदित्यर्थः, तेन सेचक इति यतो वरुणेन श्रीनन्देपहृते श्रीनन्दस्य वरुणवैभव- दर्शनेन भगवत्परमवैभवदिक्षाभूत , ततो भगवान् वैकुष्ठं प्रदर्शितवाद , एतावानुपकारो बरुणकृतनिग्रहेण जात इति भक्तोपकारकरणं वरुणस्येति,तेन हेतुना नन्दनिग्रहरूपेण वरूणस्य सेवकत्वमित्यर्थः, ननु श्रीनन्दस्य परमभक्तस केशप्राप्तिः कथमित्याशङ्कयाहुः कालाधु- पासकश्चेदित्यारभ्य क्लेशमवामोतीत्यन्तेन, भगवत्सेवकः श्रीनन्दो द्वादशीरूपकाल- विशेषोपासको जातस्ततो दुःखमन्वभूदित्यर्थः ॥ पञ्चविंशेध्याये पञ्चविंशे त्वित्यादि का० २३८१-२४२ । पञ्चविंशे स्वित्यादि अत्रा- कारिकार्थः । ध्याये वैकुण्ठनयनात्मकमवान्तरफलमुच्यत इत्यर्थः,अभिषेक इत्यादि देवा १०-२५०० इन्द्रादया,स्तोनं तत्कृतं,आदिपदेन भगवत्कृतेन्द्रशिक्षा,एवमिन्द्रदमनादिना देवोत्तमत्ये ज्ञाते सति वरुणैश्वर्यतदास्यनन्दानयनलक्षणं परं पौरुपं पुरुषोत्तमत्वेन जानजनक द्रष्टव्यं,अन्यथा नन्दविज्ञानमिति यदि वरुणकृतस्तुत्यादिकं नन्देन दृष्टं न सात् तदा नन्दविज्ञानं तदेव नारायणांशत्वपर्यवसायि पर्यवसानशीलं स्यान् न तु पुरुषोत्तमत्वपर्यवसायीत्यर्थः,अत इति मन्ये नारायणस्यांश"मितिवाक्योक्तं नारायणांश- त्वेन ज्ञानं हि भक्तिमार्गविरुद्धमतः कारणात् तन्निग्रहो नन्दनिग्रहो वाच्यः, वरुणस्तेन सेवक इति भगवानुभयं कारितवान् निरवधिमाहात्म्यज्ञानं भक्तिमार्गविरुद्धनारायणांशत्व- शानहेतुकनिग्रहं च, तेन वरुणं सेवकत्वेन मनुते इत्यर्थः, कालाद्युपासक इत्यादि भगव. त्सेवकचेद् द्वादश्यादिकालसाधनपरो भवेत् तदा नन्दवत् क्लेशमवाप्नोति कृष्णादेव घ मुच्यते, तत इति ततो मोचनान् माहात्म्यज्ञानं ततश्चिन्तनमात्रेण मनोरथ- मात्रेण स्वपदं वैकुण्ठं नयेदित्यर्थः ।। एकादश्यामित्यस्याभासे अनर्थसम्बन्धमिति नन्द अनर्थ सम्बनाति २०-२५-१ तादृशं जलप्रवेशमाहेत्यर्थः ॥२॥ कारिकार्थः । एकादश्यां निराहार इत्यत्र मुहर्तार्धायशिष्टायामिति का० २४३।। लेग्यः ।

·" . 1१०-२५-11 लेख, योजना, कारिकार्य। 1०-२५-१ २४४६ । इति । एतच्च स्मृत्यन्तरे द्वादशीव्रतप्रकरणस्यवचनं स्पष्टार्थकम् ॥ तदन्तिकमित्यत्र निरोधलीलामिति अनुशयनलीलामित्यर्थः, साधनेति याग- लेखः। दशायामित्यर्थः, फलेति वृष्टिदशायामित्यर्थः, अत्र साधनदशायाममवेशने १०-२५-२ हेतुमाहुः आवश्यकेति, पूर्व तु प्रयोजनाभावान् न प्रवेशः, पश्चात् त कर्म निवृत्तमेव, अतो वरुणहरणरूपफलदशायामेव प्रवेश इत्यर्थः, लीलाया अन्ते इति वरुणनिग्रहलीलान्ते इत्यर्थः ॥२॥ तदन्तिकं गत इत्यत्र ननु ब्रजपतेरानयनाथ भगवता वरुणसमीपे गतं तन् न योजना। कर्तव्यं वरुणस्य सेवकत्वात् सेवकगृहे स्वामिगमनस्यानुचितत्वादित्या- १०-२५-३. शक्याहुः भगवान् निरोधलीलामेतदर्थ कृतवान् यत् सर्यकर्मसु स्वयं प्रविष्ट इति, एतदर्थ नन्दादीनां प्रयोजनसिद्ध्यर्थ निरोधलीलां प्रपञ्चविस्मृति- पूर्वकस्वासक्तिसम्पादकलीला भक्तानामर्थे खसेवकवरुणगृहगमनलीला स्वयं कृतवान् ययों वरुणगृहगमनलीलया श्रीनन्दादीनामेतादृशं ज्ञानमभूद् यदयं श्रीकृष्णोमदर्थे वायोग्यमपि कार्य श्रमबहुलं करोति, ततश्च तादृशज्ञानात् श्रीकृष्ण एव तेपी परमासक्तिरभूदितिभावः, नन्वेतेषां निरोधसिद्ध्यर्थ वरुणगृहे गतमिति कुतो ज्ञायते इत्याकाडायामाहुः यत् सर्व- कर्मसु स्वयं प्रविष्टस्तानि कर्माणि स्वकर्माणि कृत्वा तेभ्यस्तान मोचयतीति, पर्दै यसाद्धेतोः सर्वकर्मसु कुमारिकाकर्तृकवतकर्मयजमानकृतयागकर्मश्रीवजेन्द्रकतेन्द्र- योगकर्मसु स्वयं प्रविष्टस्तत्र तत्र तदीयपदार्थानां खसिन् विनियोग कारितवानती निरोध्यानां भक्तानां कर्मसु स्वयं पूज्यत्वेन प्रविष्ट इत्यर्थः, तथा चान्यत्र विनियुक्तान खकीयान् कर्तु एतावताग्रहेण स्वयं पूज्यो भवत्यतो ज्ञायते प्रकृतेपि वरुणगृहगमनं निरोध्यानां निरोघसिद्ध्यर्थमेवेति, तानि कर्माणि स्थकर्माणि कृत्वेति अन्यार्थ क्रिय- माणानि कर्माणि भगवत्कर्माणि कृत्वेत्यर्थः, तद् यथा कुमारिकाप्रसङ्गे कात्यायनीपूजने कात्यायनीखरूपेण स्वयं प्रविष्टः खपूजां कारितवान् , तदुक्तं "भगवानेव वा गुणातीत" इति तत्रत्यसुयोधिन्यां, यजमानयज्ञप्रसङ्गे यजमानपत्नीद्वारा तदीयपदार्थानां स्वस्मिन् विनियोगकारितवान् ,इन्द्रमखमङ्गप्रसङ्गे श्रीगोवर्धनस्यरूपेण सर्वसामग्रीस्वीकारं कृतवान्, पतः सर्वकर्मसु स्वयं प्रविष्टः, अतः प्रकृतेपि श्रीनन्दानयनाथ स्वयं गत इति ज्ञेयं, तेभ्य- स्तान् मोचयतीति तेभ्यः अन्योद्देश्यककर्मम्यस्तान मक्तान् मोचयतीत्यर्थः,अन्यथा यदि स्वकीयकरणरूपं प्रयोजनं न स्यात् तदा अन्योद्देश्पककर्मसु विममेव कुर्यान् न तु पुज्यत्वेन खप्रवेशं, तदाहुः अन्यथा एवं न कुर्यादिति, अर्थस्तु एवं खप्रवेशेन कर्मम्यो मोचनं न कुर्यादित्यर्थः, विभमाप्रकरणे तु कालान्तरे पुनरपि कुर्युः, अन्यदेवस्साने स्वप्रवेशे देव भगवत्कर्म सर्वदा कुर्युर्पयान्नकूटोत्सवमितिमावः, तत्साधनवशायां फल- भायों च यक्तव्यमिति तत् कर्मम्यो मोचनं साधनदशायां.फलपशायां ·" लेखः। श्रीदशमस्कन्धसुपोधिन्युपरि श्रीनन्दस्य वक्तव्यं मुख्यद्वारा सर्वेषां चोधसम्भवादित्यर्थः, साधनदशायां द्वादशीव्रते वरुणकृतोपद्रवं निवर्त्य तत्कर्मतो भन्दस्य मोचनं फलपकरणे अम्बिकावनगमनप्रसङ्गे सुदर्शन- सर्पतो नन्दं मोचयित्वा अन्यदेवतोद्देश्यककर्मभ्यो मोचितवान् , एतादृशसुदर्शनसर्पजन्य- दुःखस्यानुभूतत्वात् तत्प्रभृति देवतान्तरभजनं न कृतं भगवता मोचितत्वाद् भगवतोष- बनकमेव कर्म कृतमितिभावः, ननु शक्रयागभङ्ग इव प्रकृतेपि पूज्यत्वेन खयमेव कुतो न प्रविष्टस्तत्राहुः आवश्यकफले इत्यारम्य सम्भवतीत्यन्तं, द्वादशीघ्रतलक्षणं कालप्रधान कर्म पूर्वमेव जातं, ततो निवृत्तं कर्मेति कर्मणि न भगवतः प्रवेशः सम्भवतीत्यर्थः, एवं सति भगवत्प्रवेशामावादसात् कालप्रधानकर्मणो निवृत्तिन भविष्यत्यतः कर्मतो निवर्तयितुं तत्कर्मणि वरुणकृते उपद्रवे श्रीनन्दं मोचयितुं स्वयं गतस्तथा च कर्मण्यनादरो भविष्यति दुःखानुभवस्य जातत्वात् , भगवत्यादरो भविष्यति दुःखमोचकत्वात् ततश्च भगवत्तोपजनक भक्तिमार्गसरणिसिद्धं कमैव करिष्यन्तीत्यन्यकर्मभ्यो मोचनमेवम्प्रकारेण सिद्धमितिभावमा प्राप्तं वीक्ष्येत्यत्र दैत्या न हता इति अत्रागमने प्रपन्ना एव भवेयुरित्यर्थः, १०-२५-४ अन्यथेति तत्र गमनामावे तद्देशस्य शुद्ध्यभावादितिभावः ॥४॥ प्राप्त वीक्ष्य हृषीकेशमित्यत्र हपीकेशपदतात्पर्यमाहुः इन्द्रियाधिपतिरयं योजना। यदि न पूजयेत् तल्लोकभोगः पश्चात् तस्य न स्यादिति भोगमात्रस्य १०-२५-४ चेन्द्रियसाध्यत्वादिन्द्रियाणां च हृषीकेशनियम्यत्वात् हृषीकेशपूजनामावे इपीकाणां भोगो न स्यादितिहार्द, यद्यत्रैव तां गृहीयाद् दैत्या न हता भवेयुरिति अनच वज एव स्थित्वा सपर्या श्रियं गृह्णीयात् तदा दैत्यानामत्रागमने पूजादर्शने सत्सङ्गेन अपचिरेवोदियात् ततश्च न हता भवेयुरितिभावः, अन्यथा भिन्नसत्ताक इति यदि वरुणपूजां न गृह्णीयात् तदा वरुणदेशे भगवत्सम्बन्धाभावजन्याशुद्धया तत्रोत्पन्नाः पदार्था भगवद्भक्तानां चरुणादीनां शुद्धिहेतवो न भवन्तीत्यर्थः,तत्रमानुपा आकृत्येति अङ्गी- कता इतिशेषः, मानुपा आकृत्या स्वरूपसौन्दर्येणाङ्गीकृता इतिभावः, देवोभिषेकेणेति देव इन्द्रः अभिपेकेण हेतुना इन्द्रकर्टकेन भगवता अङ्गीकृतः, देवपदेन इन्द्रं गृहीत्वा, मुख्यत्वात् सर्वे देवा गृहीता इति योध्य, दैत्येश्वरपूजामिति दैत्येश्वरस्य वरुणस पूजा गृहीतवान् पूजाग्रहणेन सोप्यङ्गीकृतः, तदङ्गीकृत्यैव ये भक्ता दैत्येषु ते सर्व एष, एवं मानुपदेवदैत्या ये भक्तास्ते सर्वे निरुद्धा इति चोधितं,महत्या पूजयित्वाहेत्यस्यामासे अने जायमानभोगमपि मध्ये निवेइयेति सर्वेषां स्वकीयपदार्थानां शुद्ध्यर्थ पूजा, यतः पूजया सर्व भगवदुरिष्टं विधाय उच्छिष्टेन भोगः कर्तव्य इति मार्गमर्यादा, एवं सति जनियमाणभोगान् पदार्थान् पूर्व समये सर्वेभगवदीपैर्मुज्यन्ते, वरुणेन तु जायमानमोगा अपि पदार्यास्तद्रोग निवार्य भगवते समर्प्यन्ते भगवच्छिष्टाः पुनर्मोक्ष्यन्ते इत्याशयेन, सदेतदारा मूले महत्पेत्यनेन, किन्तु वापनिफीमपीति वाचनिकीमपि पूजा स्तुतिरूपा .

·१०.२५-६-७ तदेतदाहुः तुभ्यमिति साक्षात्कृतायेत्यारम्य स्मार्तायेत्यन्तेन,साक्षा-
लीलापामेव नन्दे पितृत्व तव पितेत्यनेनोक्तं केवलब्रह्मधर्माङ्गीकारे तु मगवतो जन्म-
राहित्यान् न पितृत्व ब्रजपतौ सम्भवति, लीलायां पिठत्वेनामीकारात् तस्य भगवदगीकृत-
योजना। नन्दस्त्वतीन्द्रियं दृष्ट्वेत्यस्याभासे यथैकं वचनमित्यादेरयटिप्पण्यां
०४५
1१०-२५-५]
.
लेखः, योजना, कारिकार्थव।
तवानित्यर्थः, तदुक्तं मूले महत्या पूजयित्वाहेत्यनेन, मानसिकी पूजा कुतो नोक्तेत्या-
काङ्गायां मानसिक्याः पूजाया वाचनिक्यां पूजायामन्तर्भावमाहुः मनः पूर्वरूपं वागुत्तर-
रूपमिति मानसिकं तत्रैव प्रवेक्ष्यतीत्यनेन, वाचः उत्तररूपत्वादुत्तररूपस्य पूर्वरूपं
बिनाऽसम्भबादुत्तररूपेण वाचनिकेन तत्पूर्वरूपं मानसिक आक्षिप्यत इति वाचनिकेन
पूजनेन मानसिक उक्तमेव, तदेतदाहुः मानसिकं तत्रैव मवेक्ष्यतीति, मानसिक
पूजनं तत्रैव वाचनिके पूजने एव प्रवेक्ष्यतीत्यर्थः, प्रकारान्तरेण मानसिकीपूजामाहुः
किश्वेत्यारम्य मानसिकी पूजेत्यन्तेन, तथा च तदर्शनमहोत्सव इत्यनेनोक्तो
महोत्सवो मानसिकी पूजेत्यर्थः ।।४।।
त्वत्पादभाज इत्यत्र लोके चरणसमागतागच्छन्तीति चरणस्य गतिमत्त्वाच चरणे
योजना। ये समागताः पादुकादयो गतिमन्तो भवन्तीत्यर्थः,अतो यथैतद्विपरीतं
१०-२५-- एवं फलमपीति भगवचरणे समागतस्य तु परिभ्रमणशीलस्यापि सर्वगति-
राहिल्यं भवतीति विपरीतत्व,एवं फलमपि विपरीतं यद्गतिरहितस्याध्यपारप्राप्तिरिति॥५॥
लेखः । नमस्तुभ्यमित्यत्र प्रधानत्वेनेति प्रकृतित्वेनेत्यर्थः, निमित्तत्वेनेति
१०-२५-६ कर्तृत्वेनेत्यर्थः ।।६।।
नमस्तुभ्यं भगवत इत्यत्र चतुष्टयमाहेति श्रुतिस्मृतिपुराणानुभवानां चतुष्टय-
योजना। मित्यर्थः, तुभ्यं भगवते ब्रमणे परमात्मने इतिविशेषणचतुष्टयेन,
स्कृताय अनुभवसिद्धायेत्यर्थः, वैष्णवसिद्धान्तसिद्धायेति पुराणसिद्धायेत्यर्थः,ब्रह्मण
इति श्रौतायेति श्रुतिसिद्धायेत्यर्थः, स्मार्तायेति स्मृतिसिद्धायेत्यर्थः, प्रधानत्वेन वेति
प्रकृतित्वेनेत्यर्थः, पापण्डेष्विति मायावादादिमार्गेष्वित्यर्थः, निमित्तत्वेनापीति कर्ट-
त्वेनेत्यर्थः, मायावादिमते मायाया एव कर्तृत्ववीकारात् ॥६॥ आनीतोयं तव पिते.
त्यत्र वेपमानः पुरतो वर्तत इत्यस्याष्टिप्पण्या स्फुटः, आनीतोयं तव पितेत्यय
विवरणे तव पितेतिवचनादपराधः सोढ इति वरुणेन लीलाया एव मुख्यत्वं स्वीकृत,
.
पितत्त्वस्यैव वरुणेनोक्तत्वात् सन्तुष्टो भगवानतोपराधः सोढ इतिहार्दम्
नन्दस्वित्यातल्लोके स्थितस्य पूर्व दर्शने लौकिकमन्निकणैव दर्शनं भवेत् तथा पाती-
लेखा न्द्रिपत्वं न स्यादतो भगवदागमनानन्तर मगरदृप्य्या दर्शनमित्याशयेना:
१०-२५-५ नीतोपीति ॥२॥
१०-२५-९ स्फुटः ॥२॥

·. २४६ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि ते त्वौत्सुक्येत्यस्यामासे प्रार्थितवन्त इति मनसीतिशेषः, अपीति सम्भावनों- लेखः। तेस्तात्पर्यमाहुरथ यदीति ॥१०॥जनो वै इत्यत्र "ते तु ब्रह्महूद"मित्या १०-२५-१०-१२ टिप्पण्यां द्वितीयव्याख्याने साधारणरीतिमाकट्यमुक्तमत एवं कथनम्।१२। इति पञ्चविंशाध्यायव्याख्या। इति सश्चिन्त्येत्यत्र उभयोरन्यतरनाशमाशझ्येति मर्यादारक्षकत्वमहाकार- योजना। णिकत्वयोरन्यतरस्य नाशमाशयेत्यर्थः, यदि साधनराहित्येपि १०-२५-१३-१४ फलं सात् तदा मर्यादारक्षकत्वं भज्येत यदि साधनाभावे फलं ने. दद्यात् तदा महाकारुणिकत्वं भज्येतेतिशङ्का ॥१३॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं यद् ब्रह्मेत्यस्य विवृतौ यद् वैकुण्ठाख्यं सर्ववेदान्तप्रत्ययं यद् ब्रह्मैवेति "अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्त- माहुः परमां गतिं यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद् धाम परमं ममे"ति भगवद्गीतासु अक्षर- ब्रह्मणः धामत्वोक्तेः, "तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणं विष्णोर्धाम परं साक्षात् पुरुपर्स महात्मन" इत्यत्राप्यक्षरब्रह्मणः धामत्योक्तेः, "ब्रह्मानन्दमयो लोको म्यापिवैकुण्ठसञ्जक" इतिवृहद्वामनपुराणे वैकुण्ठस्य ब्रह्मानन्दमयत्वोक्तेश्च ॥१४॥ ते तु ब्रह्महदं नीता इत्यस्याभासे गोकुलस्य सर्वस्य विलय एवाभूदित्यस्या- योजना। थटिप्पण्यां स्फुटः, पुनः प्रत्यापत्यर्थमित्यस्याप्यर्थः स्फुटः, ते तु १०-२५-१५ ब्रह्महदमित्यस्य विवृतौ तदात्मकांशस्य लोकस्येत्यस्यार्थः,काष्ठाग्नि- वंदित्यस्यार्थः, तेषां पुनः काष्ठता अर्धज्वलितानामपि सम्पादनीयेत्यस्यार्थः, अन्यथाग्रे लीलेत्यस्याः, तच वेदात्मकब्राह्मणीत्यस्सार्थः,तद्धि तस्य जलात्मक- मित्यस्सार्थः, अत एव शब्दब्रामणः जलरूपतेत्यस्यार्थस्तत्कार्यमिदमेतस्यार्थः, अग्रे वेत्यस्वार्थः, उत्तमाधिकारिणो हि ते शब्दात्मका एवेत्यस्याः, मुश्चाय- मित्यादरथा, अन्यथा प्रमाणगृहीना एतस्सार्यष्टिप्पण्यां स्फुटः, दहशुष्मणो लोकमित्यस्य विवृतौ तदानयना इत्यस्वार्थटिप्पण्यांस्फुटः, सुबोधिन्यां शब्दब्रह्मणो जलरूपतोक्ता सा तु युक्तंच, जलस्स गन्दात्मकतायाः स्फुटममिधानाद, तथा चोक्तं पमपुराणे प्रयागमाहात्म्ये श्रीयमुनायास्त्रिंशन्नामात्मकस्तोत्रे "पी रसमयी सौरी ब्रह्माविया' सुधारहे"ति, अनेन श्रीयमुनाजलस्स वेदत्रयीरूपतोक्तेति जलमब्दब्रह्मणोरमेदो ज्ञातव्यः॥ इतिथीमद्गोवर्धनघरधीयामाचार्यवरश्रीविद्वलेचरचरणानुचरसेवकन लालूमट्टोपनामदीक्षित- पालकाणेन विरचिता दशमस्कन्धपश्चविंशाध्यायसुपोधिनीयोजना सम्पूर्णा। कारिकार्यः।१०-२५-१५ तेतु ब्रह्मानीताइत्यत्र प्रामानन्दादिति फा०२४५।। फटार्यकम् ।। इतिपाविंशाध्यायकारिकाल्याख्या ।। इति पञ्चविंशोभ्यायः ।। इति ताममप्रकरणे माधनप्रकरणम् । - ·[१०-२६-०] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । अथ श्रीतामसफलप्रकरणकारिकार्थः। १०-२६-० पड्विंशाध्याये ब्रह्मानन्दादिति का० २४६३-२५४। ब्रह्मानन्दात् समुद्धृत्येत्यादि "ते तु ब्रह्महदं नीता मग्नाः कृष्णेन चोद्धृता" इतिप्रकारेण ब्रह्मानन्दात् समुद्धृत्य भजनानन्दयोजने कर्तव्ये सति या लीला युज्यते योग्या भवति सा (लीला) तुर्ये फलप्रकरणे निरूप्यते, लौकिकस्त्रीप्विति रसात्मको मजनानन्दो हि रसशास्त्ररीत्या लौकिकस्त्रीषु परकीयासु संसिद्धः कुमारीणामपि भगवता सह विवाहाभावात् तन्न्याय एव, तद्वारा तत्कथाश्रवणेन तद्भावोदये पुरुषेपि स रसो भवेन् नान्यथेत्यर्थः, ब्रह्मानन्दानुभवोक्तर्मुख्यप्रयोजनं ब्रह्मानन्दभजनानन्दयो- स्तारतम्यज्ञापनं पूर्वाघ्यायसमाप्तिकारिकायामुक्तं,गौणप्रयोजनमाहुः खानन्दानुभवार्थ- मिति, पुरुषोत्तमानन्दानुभवार्थ लक्ष्मीतुल्यतारूपा योग्यतापि स्वामिनीपु निरूपितेत्यर्थः, लक्ष्मीतुल्यतायां हि भगवद्रमणमितिमर्यादा, सा च ब्रह्मानन्दरूपा, तथा च पूर्वा- ध्याये ब्रह्मभावोज्या लक्ष्मीरूपत्वमुक्त जातमित्युक्तमर्यादापि सम्पन्नेतिमावः, अथवा द्वादशाध्याये "गोप्योन्तरेण भुजयोरपि यत्स्पृहाश्री"रितिवाक्ये अजस्त्रीष्वेव खानन्दा- नुभवार्थ योग्यता निरूपितेत्यर्थः, तथा च तत्रैव एतदधिकारवत्त्वात् तत्रैव भजना- नन्ददानमितिभावः, यद्वा "हेमन्ते प्रथमै मासी"त्यत्र कात्यायनीप्रवेशरूपा प्रभुसम्बन्ध- योग्यता निरूपितेत्यर्थः,एवं टिप्पण्यनुसारेण त्रिधा व्याख्यानं, तद्वारा पुरूषाणां बेति, कात्यायनीप्रवेशद्वारा तासामनुग्रहद्वारेति वार्थः, स्त्रिय एव हि तं पातुं शक्ता इति तं पुरुषरूपं भगवन्तमित्यर्थः, तत्त्रीकठेकपानानन्तरं पुमान् भगवान् तासु त रसं पातुं शक्त इत्यर्थः, रसाधिक्ये पुम्भावादितिमावः, यतस्ता एव रसयोग्यास्तपाने शक्ताच, अतोन कदाचित रमणे व्यवधानं करोतीत्याहुः अतो हि भगवानिति, आन्तरं विति ससीचन्द मिथो गुणानुवादे लीलासहितप्रियतमप्राकव्येन अन्तर्ये भावविशेपा उत्पद्यन्ते न ते मगमेपीत्यस्य परत्वं,ततः शब्दात्मिका लीलेति युगलगीताध्यायोक्त- गुणगानलक्षणशब्दात्मिकेत्यर्थः, निर्दुष्टेति रूपलीलायां मानादिजनितेन प्रभो दोपारोपेण सदोपत्वं, नामलीलायां तु प्रभो दोपारोपात्मकदोपाभावेन निर्दुष्टत्वमित्यर्थः, शम्दा- त्मिकापि लीला प्रवृचिनिवृत्तिमेदेन द्विरूपा, तत्र पूर्वा पष्ठाध्याय उत्तरा सप्तमाध्याये, वत्र पूर्वयाः सदोपत्वादनापि पूर्वाध्याये वेदात्मकशेपरूपत्वेन बलदेवस्य वत्साहित्येन कृतायां लोलायां शड्सचूडोक्या सदोपत्वं, तद्वधोक्यात्र सापि निर्दुष्टेति ज्ञाप्यत इत्यर्थः, रूपस्य पनात्मकत्वात् तन्निरूपणं तावद्भिरध्यायः कृतमित्याः ततो रूपमपञ्चस्वेत्यादि, पश्चात्मक रूपे येनांशेन या लीला कृता तांता लीलां क्रमेणाहुः आत्मनेत्यादिसापेन, फरणस्य सः फलाकरणसुसोधिन्या सइ बर्तने योजना य गृपमुदिता प्राप्यने तस्माद तो मन नि - .

·३४८
श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि
अत्र पञ्चस्वध्यायेषु एकैकसिन्नध्याये एकैका लीला, अथ वा प्रत्यध्यायोक्तलीलायामपि
पञ्चविधत्वं ज्ञेयं, अत्र सैन्धवघनवत् एकरसे भगवद्रूपे कथं पञ्चविधत्वमित्याशङ्कय टिप्पण्यां
यथेन्द्रियादिरूपत्वमित्यादिसार्थपञ्चकारिकाभिरुपपादितं, रूपं प्रतिष्ठितमिति हरि-
प्रियाखितिशेषः, पूर्णः स्वरूपानन्दो दत्त इत्यर्थः, जीवानानन्दयत् स्वयमिति,
एतावत् खतो भगवता कृतं न तु साधनबलेनेत्यर्थः, तर्हि नादेनाकारणं "प्रतियात ब्रज
नेह स्पेय"मित्यादिना गमनबोधनादिकं चानुपपन्नमित्याशका तत्रोपपत्तिं वदन्तो भगवान्
लीला कुर्वन् शास्त्रमर्यादामपि प्रदर्शयतीत्याशयेनाहुः ते चेत् समर्पितात्मान इतिसार्थेन,
सर्वात्मभाववन्तश्चेद् भक्ता भवन्ति तदैवायं रसः प्राप्यो नान्यथेत्यर्थः, सर्वात्मभावोपि
भगवत्कृत एव भवति नान्यथेतिज्ञापनाय तदुपायरूपरिरंसाचन्द्रोदयगाननिषेधवचनान्यु-
कानीत्याहुःतत्रोपायश्च रूप्यत इति, तन समर्पितात्मत्वे इत्यर्थः, मानतिरोधानाम्पा-
मन्यापि सा मर्यादा ज्ञाप्यत इत्याहुः आत्मा यावत् प्रपन्नोभूदिति, भवतीति वक्तव्ये
अभूदितिप्रयोगे लडथै लुङ् छान्दसः,आत्मा यावत्पर्यन्तं प्रपन्नो भवति तावदेव हरी
रमते पहिः प्रकटो भवति अन्यदा तु बाह्यतस्तिरोधत्ते, कुत इत्याकालायामाहुः सोन्ता-
करणसम्यन्धीति, स हरिरन्तःकरणसम्बन्धी, अतोन्तःप्रपत्यभावे बायतस्तिरोधानं
युक्तमितिमावः, एतच्च टिप्पण्यां चतुर्धा व्याख्यातम् , ता वार्यमाणाः पतिभि-
रित्यत्र एकवाक्यत्ववोधनाय याज्ञवल्क्यस्मृतिमाहुः "रक्षेत् कन्यां पिता विना
पतिः पुत्रस्तु वार्धके अभावे ज्ञातयस्तेषां न स्वातन्त्र्यं कचित् स्त्रिया" इति,
अस्याः,कन्यामविवाहितां पिता रक्षेत्,विन्नां विवाहितां पतिः,वार्धके पुत्रा, तेषां
पुत्रादीनामभावे ज्ञातयो रक्षेयुः।
१०-२६-१५ कामं क्रोधं भयं स्नेहमित्यत्र जीवे इति का० २५५४,२५६१।
एतेन तन्मयतां यान्तीत्यत्रोपपत्तिरुक्ता, यतो भावनातो जीवादिषु हरिराविटो भवेत् ,
यथा ज्ञाने सति पूर्वप्रपञ्चलयो भवति तथा यतो भावनातोपीत्यर्थः ॥१५॥
१०-२६-१८ स्वागतं वो महाभागा इत्यत्र तम इति का० २५७३ । तमो-
रजःसच्चानां मेदा यत्र तादृश्यः खियो निरुप्यन्ते, स्वान्तपर्यवसानत इति तमसः फलं
लयः, रजसः फलं भावविशेषोत्पादनं, सच्चस्य फलं तस्य भावस्य पालनं, तथा च स्वस्थ
तमादेरन्तः फलं तत्र गुणानां पर्यवसानात् वथा निरूप्पन्त इत्यर्थः, तासु सगुण-
निर्गुणमेदेन दाविधासु स्त्रीपु विषये भगवद्वाक्यान्यपि "खागतं यो महामागा" इत्यादीनि
यथायथं पयोचितानीत्यर्थः ॥१८॥
१०-२६-३१. मैवं विभोहतीत्यस्यामासे वाक्यानामिति का० २५८३।
वाक्यानां भगवद्वाक्यानांपाधवाक्यानि तासां याश्यानि तावन्ति भगवद्वाक्यसम-
साझाकानि दश, "व्यक्तं मया"नितिप्रार्थनापाक्पं चाधिक, ते कादशविघातास पाचो
वपन्तीत्यर्थः ॥११॥

·२४९
.
[१०-२६-४२] लेसः, योजना, कारिकार्थश्च ।
१०-२६-४२ इति विक्लवितंतासामित्यत्र पड्मिः श्लोकै रमणनिरूपणे सत्या-
तात्पर्यमाहुः पद्गुणैश्वर्यभावेनेत्यादि का० २५९४-२६२३ । पद्गुणैश्वर्यभावेनैकार्थेन
पदमिः श्लोके रमणनिरूपणे तात्पर्यमुक्तं,स्वरूपेणापीति स्वरूपेणापि रेम इत्यर्थः, अन्त्येन
विप्रलम्भोक्या द्विविधोपि शृङ्गारो निरूपित इति सम्पूर्णेन स्वरूपेण रेमे इतिभावः,
वाक्यार्थानाहुः सामान्येत्यादि, अत्र वाक्यार्थविभागो दुर्योधोपि प्राचां व्याख्यानुसारेण
यथाकथञ्चिदुच्यते, आयेन सामान्यरमणं,ततो विशेपरमणमित्याहुर्विशेपे मेलनं पुरेति,
विशेषरमणनिमित्तं पूर्व मेलनं ताभिः मह समागमः, तदुक्तं "तामिः समेतामि".
रितिश्लोकेन, ततापश्चाद् द्वितीयेन श्लोकेनो "पगीयमान उद्गाय"नित्यनेन याद्येन
खरूपाद् याह्यप्रकारेण गतिविलासादिना रमणं, ततःपरं “नद्याः पुलिनमाविश्ये"ति-
हतीयेन श्लोकेनान्तरं स्वरूपनिष्ठं वन्धादिप्रकारेण रमणमित्यर्थः, ततो नानाविलासेन
जातकेलिविमेदत इति अजातसरकेलिजातसरकेलिविमेदेन द्विविधा विलासा इति
द्वाम्यां तदुक्तिरित्युक्तं टिप्पण्या, अयं टिप्पणीलेखो व्याख्यातः श्रीवल्लभगोस्वामिमिः,
"नद्याः पुलिनमाविश्ये''तिश्लोकेन आन्तररमणनिरूपण अजातस्मरकेलिविलासा उक्ताः,
"याहुमसारे"तिश्लोकेन जातसरकेलिविलासा इति, अत एव सुबोधिन्यां 'नद्याः पुलिन-
माविश्य'तिश्लोकव्याख्यानान्ते 'एवं तासां सर्वभावेन जातस्सरकेलित्वं सम्पादित'मित्युक्तं,
तथा च "इति विक्लवित"मित्यायेन सामान्यरमणं तवत्रिमिर्विशेपरमणं,तत्राधेन समागमः,
द्वितीयेन वायरमणं, तृतीयेन आन्तररमणं, तत्रैव अजातस्मरकेलिविलासः एवं चत्वार,
"बाहुप्रसारे"त्यनेन जातलरकेलिविलासः, षष्ठश्लोकार्यमाहुः विप्रलम्भस्य सिद्ध्यर्थ-
मिति,सप्तमार्घमाहुः तिरोभावस्ततश्चापीति, तिरोभावे हेतुमाहुः नायं लौकिककामुक
इति, अवाग्रे क्रिया सर्वापीति का० २६३१-२६६४ । भगवतो भक्तानां चालौकिकत्वं
लौकिककामाभावं चाहुःक्रिया सर्वापीति, मगवल्लीलायां झिया सर्वापि सैच लौकिक
सदृश्येवास्ति परन्तु भगवति लौकिकः कामो न विद्यते इत्यर्थः, एवं भगवति लौकिक-
कामाभावमुच्या तामामपि लौकिककामामावमुपपादयन्ति तामां कामस्येति,अलौकिक-
फामेन तासां कामस्य पूर्तिरितिहेतोस्ता अपि नया लौकिककामरहिता इत्यर्थः,
जिातीयेन विजातीयस पूरणामम्मवान् , तासु लौकिककामवच्चे पाधकमाहुः कामेन
परितः काम इति, प्राकृतैन कामेनेत्यर्थः, अप्रत्यमक्तेषु संमारामावात् प्राकृतकामा-
मावो निःसन्दिग्ध इति ज्ञापनापोक्तं न संशय इति, अतो न कापीति मोक्षफला
मर्यादा, कामे सति न मोषः, कामाभाव एव मोक्ष इतिलक्षणापि न भग्नेतिसम्पन्धः,
अतः कामस्य नोद्योघ इति भगवभरित्रस निष्कामत्वादेतवणे लौकिककाव्यवन्
न लौफिककामोदबोध इत्यर्थः, ततःकारणाद "काम दोगमाधपहिनोत्यचिरेण धीर"
रविशुकवचनं स्फुटं छटार्यरमित्यर्थः ॥४॥

·२५० श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि १०-२७-० सप्तविंशाध्याये स्वानन्देति का०२६७४-२७०३ । पूर्वाध्यायो- तान्तर्धानतात्पर्यमाहुः स्वानन्दस्थापनार्थायेत्यादिसान, भगवता , कामलीला स्वानन्दस्थापनार्थाय कृता, तत्र पाह्यो पाएमकारेण जनितः स आनन्दो यथान्तः पुष्टः सन् देहन्द्रियादिपु निविशेत् तदर्थ लीलया सहितो भगवान् तास्वविशत् प्रविष्टवान् , चत्वारोत्र निरूप्या इति 'चतुर्थार्थों गुणगान मितिवितं टिप्पण्यां, उक्तार्थत्रयनिरूपणे प्रकारविशेपमाहुः उद्देशत इत्यादि, आद्यैसिभिः श्लोकैस्त्रयाणामुद्देशः कृतः, आसक्तेलक्षणमन्वेषणं हरेः क्रिया भगवतो लीला, सा च "कस्साश्चित् पूतनायन्त्या" इत्यादिना लक्षणतो निरूपिता, गर्वाभावलक्षणं च "अनयाराधितो नून"मित्यनेनोक्तं मपत्नीभाग्यामिनन्दनं, अन्वेपणफलं च "व्यचक्षत वनोद्देशे पदानि परमात्मन" इत्यत्रोक्तं पददर्शनं, लीलावेशफलं च प्रियाधीनत्वदर्शनेपि प्रिये दोपारोपाभावपूर्वको "रेमे तया चात्मरत" इत्यादिनोक्तो भावः, गर्वाभावफलमितरविस्मृतिपूर्वकं तत्प्राप्त्यर्थैकमयत्नः, च "ततोविशन् वनं चन्द्रज्योत्ला यावद् विभाव्यते" इत्यादिनोक्तः, गुणगानं तु विशेष- तोनिमाध्याये उक्तं, अत्राध्यायेपि "पुनः पुलिनमाविश्ये" त्यनेन सामान्यत उक्तमिति कारिकायां चकारेण सूचितं, एवं आसक्तिहरिलीलागर्वाभावगुणगानात्मकाश्चत्वारो अत्र तिरोधानलीलायां निरूप्या इत्युक्तं, लीलान्वेपणतत्परा इति लीलायामन्वेपणे च तत्परा इत्यर्थः, "रसमन्तर्गतं चनु"रिति पहिस्तिरोधानादित्यर्थः । "गायन्त्य उच्चै"रित्यत्र शब्द इति का० २७१-२७३४। एतदर्थष्टिप्पण्यां विस्तरेणोक्तः, तत एवात्र सङ्गृह्यते, ननु प्रभोरानन्दरूपत्वेन तद्भावेषु सत्सु सदानन्द एवोचितो न तु वक्ष्यमाणदुःखावस्थेत्याशङ्काभावाय तस्या अवस्थायाः खरूपमाहुः शब्दो हि धूमवदिति, एवं सति खरूपस्य रसात्मकत्वेन अत्रत्या मावाः सर्वे रसात्मका एवेति मन्तव्यं, भक्तानां भगवद्गुणगानात्मकः शब्दो हि अगरुप्रभृति- धूमवत् विनिर्गच्छन् सन् विराजते, तारतम्यं प्रतिक्षणं वैचित्र्यं च गच्छति, अन वापकत्वेन विरहोग्निरेव, अग्निर्यथाईन्धनसंयुक्तः सन् तनिष्ठमनि प्रकटीकुर्वन् आर्द्रत्वेन प्रतिबन्धादनिप्रकटनेऽसमर्थो घूममेव जनयति तयात्रापि पहिःसंवदने सति सर्वथा तिरो. धानतिरिति बहिःसंवेदनमेव आर्द्रत्वस्थानीयं, तसिन् सति विरहागिरपि गानरूपं धूममेव जनयति, एवं सत्यस्याने मो गानरूपः शन्द एव, एवं सत्यर्धज्वलिवदारुतुल्यता सिध्यति, अन्यथा एकदैव पूर्णतत्प्राकट्ये क्षणमात्रेण सर्व मससात् कुर्यादेव, यथा धूमः पूर्वमेफरूप एव भवति ततोनेकविधस्तथा गानमापि उत्तरोत्तरं विचित्रमावजननाद् विचित्रं मवतीत्युक्तं विराजत इति, अतोत्रति यतो हेतोभगवान् रसात्मकस्तदात्मका एव च मारा अतो हेतोरसण्डातभानादिदं स्वामिनीनां ज्ञानमुत्तममित्यर्थः,एतदेव स्फुटपन्ति पर्मिधर्माणामिति, एने भावाः स्थायिमावस व्यमिवारिमाचा इति धर्मिणःश्रीकृष्णस .

·एकैविधा विवक्षिता इति नव लीला इत्युक्तं, अथवा सर्वासां तुल्यत्वमेवेत्याशयेन पक्षा- तेत्यर्थः, तथा च भगवद्भाववत्याः पूतनादिभाववतीनां च तुल्यत्वमेवेत्यर्थः, पक्षान्तर- माहुर्भगवद्भावापनायाः सकाशाद पूतनोलूखलादिभावापन्ना उत्कृष्टा इतिज्ञापनाय सर्वत्र दोष इति का० २७७१। दोपदर्शन इति निमित्तसप्तमी, तथा च तस्यास्त्यागादिकं तासां खदोपस्फूर्तिनिमित्तं विज्ञेयमित्यर्थः, तस्यास्तादृगवस्थादर्शनेन तामां स्वदोपस्फूर्ति- बच्चेप्येतासां वदा मानोभून् नैकस्सां भगवता नीवायां तत्राप्यधुना मानोभूव वत्र को हेतुरित्याशझ्याहुः स्वगत्ययुक्तकरणादिति, अत्र टिप्पण्यां नायिकानां हि प्रकृतिः सदा मानिनीत्वं, प्रकृते च इयवधि नायकाधीनत्वमेवाङ्गीकृतमिति स्वस्सा नायिकाप्रकृतेर्या- गती रीतिस्तस्थामयुक्तकरणान् नायकाधीनत्वेन स्थितेर्नायिकाप्रवृचिनिनिहेतुत्वेनाधि- चरन्ति, अत्यात्यैव सर्वत्र भगवद्बुद्धिरतो भगवचरणारविन्दसम्बन्धस्य प्रकण सिद्ध्यर्थे. • रिण इवाधिकारिणो ये प्रकृत्यादय आदिपदात् प्रोता मावास्ते पूर्वभावान् कोमलान् [१०-२७-१५] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च। २५१ दधर्माणां "गतिसिते"तिश्लोकोक्तविहारादीनां च जीवतद्धर्मापेक्षया उत्कृष्टत्वात् "असा- वह"मिति स्वामिनीज्ञानमुत्तममित्यर्थः, अघ वा यथा प्रियवद् विहारादिस्तथैवेद गानमपीत्याहुः यथा भगवत इत्यादि, कृत्रिमत्वादित्यादि "विचिक्युरुन्मत्तकवः"- दिल्यत्रोक्तं विचयनं हि बहिःसंवेदने सति भवति, तत्र हेतुमाहुः कृत्रिमत्वादिति, तत्र हेतुर्विचित्रभाववतीनां मिलनं, तदाहुः मिलिताश्च स्वतोन्यत इति, यतो हेतोर्मिलिता- ततो हेतोः खतोन्यतच विशेषविज्ञानात विरोभावस्फूर्तिरितियोजना, अब "यद्वे"- त्यादिना पक्षान्तरमुक्तं टिप्पण्याम् ||४|| १०-२७-१५ इत्युन्मत्तवचो गोप्य इत्यत्र भत्त्येतिका० २७४३-२७६।। भक्त्यातिमत्ता इत्यादि याः भक्क्यातिमत्तास्तास्तद्भावं "कृष्णोहं पश्यत गति"मिति- प्रकारेण भगवद्भावं प्राप्ताः, ईपन्मत्तास्तु "कस्याश्चित् पूतनायन्त्या" इत्यादिप्रकारेण पूतनादिमावं प्राप्ताः, तदुक्तं टिप्पण्यां "भगवन्मात्रज्ञानमतिमत्तत्वं तत्सम्वन्धिनामपि ज्ञानमीषन्मत्तत्व"मिति, लीलासम्बन्धिनां येषां ये भावास्तदात्मकतायां ते द्वेपादिभावा अपि खत एव मवन्तीतिज्ञापनायाहुः रोपत इति, भावेषु वैजात्यज्ञापनायोक्तं सत्त्वादि- गुणभावेनेति, यधप्पत्र लीला बहुविधास्तथापि नवसु श्लोकेषु एकैकसिन् श्लोके उक्ता न्तरमाहुः अतोन न्यूनभावोत्रेति,हि यसाद्धेतोः शकटादिभिराविष्टा अतो ने न्यून- . हरिबुद्ध्या वेति,कथञ्चिदपि चरणारविन्दस्पर्शेच्छया पूतनोलूखलादिभाव इत्यर्थः, मयि चेचरणं न स्थापयति तदा पूतनोलूखलादिवुद्ध्यापि स्थापयत्त्वितिभावेन तवदा- पूतनादिभाव इत्यर्थः ॥१५॥ १०-२७-३६ यां गोपीमनयत् कृष्ण इत्यादिसार्धत्रयश्लोकवाक्यार्थानाहुः रभूदसोपेणैव वयं त्यक्ता इति, अप्रैय श्लोके स्वयमिति का० २७८ । ननु समानरस- ·२५० श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि १०-२७-० सप्तविंशाध्याये स्वानन्देति का० २६७-२७०४। पूर्वाध्यायो- क्तान्तर्धानतात्पर्यमाहुः खानन्दस्थापनार्थायेत्यादिसार्थेन, भगवता , कामलीला खानन्दस्थापनार्थाय कृता, तत्र याद्यो बाह्यप्रकारेण जनितः स आनन्दो यथान्तः पुष्टः सन् देहेन्द्रियादिषु निविशेत् तदर्थ लीलया सहितो भगवान् तास्त्रविशत् प्रविष्टवान् , चत्वारोत्र निरूप्यार्था इति 'चतुर्थोडं गुणगान मितिविघृतं टिप्पण्या, उक्तार्थत्रयनिरूपणे प्रकारविशेपमाहुः उद्देशत इत्यादि, आद्यैत्रिभिः श्लोकैखयाणामुद्देशः कृतः, आसक्तेलक्षणमन्वेषणं हरेः क्रिया भगवतो लीला, सा च "कस्साश्चित् पूतनायन्त्या" इत्यादिना लक्षणतो निरूपिता, गर्घाभावलक्षणं च "अनयाराधितो नून"मित्यनेनोक्तं सपत्नीभाग्यामिनन्दनं, अन्वेपणफलं च "व्यचक्षत वनोद्देशे पदानि परमात्मन"इत्यत्रोक्तं पददर्शनं, लीलावेशफलं च प्रियाधीनत्वदर्शनेपि प्रिये दोपारोपाभावपूर्वको "रमे तया चात्मरत" इत्यादिनोको भावः, गर्वाभावफलमितरविस्मृतिपूर्वकं तत्प्राप्त्यर्थंकप्रयत्ना, च "ततोविशन् वनं चन्द्रज्योत्स्ना यावद् विभाव्यते" इत्यादिनोक्तः, गुणगानं तु विशेष- तोनिमाध्याये उक्तं, अत्राध्यायेपि "पुनः पुलिनमाविश्ये" त्यनेन सामान्यत उक्तमिति कारिकापां चकारेण सूचितं, एवं आसक्तिहरिलीलागर्वाभावगुणगानात्मकाश्चत्वारो अन तिरोधानलीलायां निरूप्या इत्युक्तं, लीलान्वेपणतत्परा इति लीलायामन्वेपणे च तत्परा इत्यर्थः, "रसमन्तर्गतं चक्रु"रिति पहिस्तिरोधानादित्यर्थः । १०-२७-४ "गायन्त्य उच्चै"रित्यत्र शब्द इति का० २७१३-२७३ । एतदर्थष्टिप्पण्या विस्तरेणोक्तः, तत एवात्र सङ्गृह्यते, ननु प्रभोरानन्दरूपत्वेन तद्भावेषु सत्सु सदानन्द एवोचितो न तु वक्ष्यमाणदुःखावस्थेत्याशङ्काभावाय तस्सा अवस्थायाः खरूपमाहुः शब्दो हि धूमवदिति, एवं सति खरूपस्य रसात्मकत्वेन अत्रत्या भावाः सर्वे रसात्मका एवेति मन्तव्यं, भक्तानां भगवद्गुणगानात्मकः शब्दो हि अगरुप्रभृति- धूमवत् विनिर्गच्छन् सन् विराजते, तारतम्यं प्रतिक्षणं वैचित्र्यं च गच्छति, अत्र तापकत्वेन विरहोमिरेव, अग्निर्यथान्धनसंयुक्तः सन् तनिष्ठमग्नि प्रकटीकुर्वन् आर्द्रत्वेन प्रतिबन्धादग्निप्रकटनेऽसमर्थो धूममेव जनयति तथात्रापि वहिःसंवेदने सति सर्वथा तिरो. धानस्कृतिरिति पहिःसंवेदनमेव आर्द्रत्वस्थानीयं, तसिन् सति विरहानिरपि गानरूपं धूममेव जनपति, एवं सत्यस्यामेधूमो गानरूपः शन्द एव, एवं सत्यर्धज्वलितदारुतुल्यता सिध्यति, अन्यथा एकदैव पूर्णतत्प्राकट्ये क्षणमात्रेण सर्व मस्ससात् कुर्यादेव, पथा धूमः पूर्वमेफरूप एव भवति ततोनेकविधस्तथा गानमपि उत्तरोत्तरं विचित्रभावजननाद् विचित्रं मपतीत्युक्तं विराजत इति, अतोत्रेति यतो हेतोभगवान् रसात्मकस्तदात्मका एव च भाया अतो हेतोरसण्डाद्वैतमानादिदं स्वामिनीनां ज्ञानमुत्तममित्यर्थः,एतदेव स्फुटपन्ति धर्मिधर्माणामिति, एते मावाः स्थायिभावस्य व्यमिवारिमावा इति धर्मिणः श्रीकणस ·प्रकारेण भगवद्भाव प्राप्ताः, ईपन्मत्तास्तु "कस्याश्चित् पूतनायन्त्या" इत्यादिप्रकारेण गुणभावेनेति, यद्यप्यत्र लीला बहुविधास्तथापि नवसु श्लोकेषु एकैकसिन् श्लोके उक्ता एकेकविधा विवक्षिता इति नव लीला इत्युक्तं, अथवा सर्वासां तुल्यत्वमेवेत्याशयेन पक्षा- न्तरमाहुः अतोन न्यूनभावोत्रेति,हि यसाढेतोः शकटादिभिराविष्टा अतो न न्यून- तेत्यर्थः, तथा च भगवद्भाववत्याः पूतनादिभाववतीनां च तुल्यत्वमेवेत्यर्थः, पक्षान्तर- माहुर्मगवद्भावापनायाः सकाशात् पूतनोलुखलादिभावापन्ना उत्कृष्टा इतिज्ञापनाय सर्वत्र मयि चरणं न स्थापयति तदा पूतनोलुखलादियुद्ध्यापि स्थापयत्त्वितिमावेन तद्वदा- हरिबुद्ध्या वेति,कथञ्चिदपि चरणारविन्दस्पर्शेच्छया पूतनोलूखलादिभाव इत्यर्थः, चरन्ति, अत्यात्यैव सर्वत्र भगवदुद्धिरतो भगवचरणारविन्दसम्बन्धस्य प्रकर्पण सिद्ध्यर्थ, दोष इति का० २७७। दोपदर्शन इति निमित्तसप्तमी, तथा च तस्यास्त्यागादिकं १०-२७-३५ यां गोपीमनयत् कृष्ण इत्यादिमात्रियश्लोकवाक्यार्थानाः वाचेप्येतासां तदा मानोभून नैकस्यां भगवता नीतायां तबाप्पधुना मानोभृत् तत्र को हेतुरित्याशझ्याहुः स्वगत्ययुक्तकरणादिति, अत्र टिप्पण्यां नायिकानां हि प्रकृतिः सदा मानिनीत्वं, प्रकृते च इयदवपि नापकाधीनत्वमेवाङ्गीकृतमिति खसा नायिकायकतेर्या- गती रीतिस्तस्सामयुक्तकरणान नायकाधीनत्वेन सितेर्नायिकाप्रवृत्तिनिवृचिहेतुत्वेनाधि- कारिण इवाधिकारिणो ये प्रत्यादय आदिपदा प्रौदा मावाम्ने पूर्वभावान् कोमलान् २५१ [१०-२७-१५] , लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । धर्माणां "गतिसिते"तिश्लोकोक्तविहारादीनां च जीवतद्धर्मापेक्षया उत्कृष्टत्वात् “असा- वह"मिति स्वामिनीज्ञानमुत्तममित्यर्थः, अथ वा यथा प्रियवद् विहारादिस्तथैवेदं गानमपीत्याहुः यथा भगवत इत्यादि, कृत्रिमत्वादित्यादि "विचिक्युरुन्मत्तकय"- दित्यत्रोक्तं विचयनं हि बहिःसंवेदने सति भवति, तत्र हेतुमाहुः कृत्रिमत्वादिति, तत्र हेतुर्विचित्रभाववतीनां मिलनं, तदाहुः मिलिताश्व खतोन्यत इति, यतो हेतोर्मिलिता- लतो हेतोः खतोन्यतश्च विशेषविज्ञानात् तिरोभावस्फूर्तिरितियोजना, अत्र "यद्वे"- त्यादिना पक्षान्तरमुक्तं टिप्पण्याम् ॥४॥ १०-२७-१५ इत्युन्मत्तवचो गोप्य इत्यत्र भत्त्येति का० २७४३-२७६ । भत्त्यातिमत्ता इत्यादि याः भक्यातिमत्तास्तास्तद्भायं "कृष्णोहं पश्यत गति"मिति- पूतनादिमावं प्राप्ताः, तदुक्तं टिप्पण्यां "भगवन्मात्रज्ञानमतिमत्तत्वं तत्सम्बन्धिनामपि ज्ञानमीषन्मत्तत्व"मिति, लीलासम्बन्धिनां येषां ये भावास्तदात्मकतायां ते द्वेपादिमावा अपि स्वत एव भवन्तीतिज्ञापनायाहुः रोषत इति, भावेषु वैजात्यज्ञापनायोक्तं सत्त्वादि- पूतनादिभाव इत्यर्थः ॥१५॥ भदसोपणे वयं त्यक्ता इति, अत्रैप श्लोके स्वयमिति का० २७८६ । ननु समानत- ·. २५२ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि नाशयामासरित्यर्थः, तथा च पूर्व भावानां कोमलत्वान् मानाभावेपि पश्चान् नायिका- खभाववशात् कोमलमावरूपपुद्धिनाशे सापि नायिका अन्येवाभवत् मानवती जावेत्यर्थः, एवं चायं मानो नायिकाया प्रकृतिसिद्ध एव न तु दोषात्मक इति भावः,स्वयं त्वयुक्त फरणादितिपाठे स्वपदं स्वामिनीपरं, शेपं पूर्ववत् ॥३५॥ , अध्यायसमाप्तौ श्रीकृष्ण इति का० २७९५, २८० । श्रीकृष्णगोपिकास्तत्र द्विविधा नवधा गुणैरिति अन्यपूर्वानन्यपूर्वामेदेन द्विविधाः पुनः प्रत्येक राजस्यादि- मेदेन नवधेत्येवमष्टादशविधाः,उपलक्षणविधया एकोनविंशतितमा अपि ज्ञेयाः, पक्षान्तर- माहुः समुदायेन भिन्ना वेति, समुदायभेदेन भिन्नप्रकारा इत्यर्थः, पक्षद्वयमप्यग्रिमा ध्यायकारिकासु स्वयमेव वदिष्यन्ति, खसन्देहात् तु मिलिता इति कस्या वा भाग्यात् स्नेहेन कृपया वा आगच्छेदितिसन्देहान् मिलिता जाता इत्यर्थः, तदुक्तं "पुनः पुलिनमाग- त्ये"तिश्लोकविवरणे सुबोधिन्याम् ।। १०-२८-० अष्टाविंशाध्याये अप्टाविंशे हरेनमिति का० २८१ - २९०३ । अथ संक्षेपतो विभज्यन्ते द्विविधा गोप्यः, तत्रान्यपूर्वा दशविधा, अनन्यपूर्वा नवविधाः, तथा हि "जयति त" इति साच्चिकराजसी१,"शरदुदाशय" सात्त्विकतामसीर, "विपजलाप्ययात्" साचिकसात्त्विकी ३, "न खलु गोपिकानन्दनो" निर्गुणा ४, "दिन- परिक्षये" इतिद्वादशे श्लोके राजसतामसी १२, "प्रणतकामदं" राजसराजसी १३, “सुरत- पर्धन" राजससात्त्विकी १५,"अटति यत्" सत्यमिश्रतामप्ती १५,पतिसुतान्वये"त्यत्र तामस- तामसी १६, “रहसि संविदं" रजोमिश्रतामसी १७, अथ कुमारिकाः, "विरचिताभयं" सात्विकसाचिकी ५, "ब्रजजनार्तिहन्" सात्त्विकतामसी६, "प्रणतदेहिनो" साविक- राजसी ७,"मधुरया गिरे त्यत्र निर्गुणा ८,"तव कथामृत" राजससाविकी ९, "प्रहसितं" राजवामसी १०, "चलसि यद् व्रजात्" राजसराजसी ११, "ब्रजवनौकसा" सन्च- मिश्रतामसी १८, “यत्ते सुजात" रजोमिश्रतामसी १९, खभावादपराधत इति विप्रयोगावस्थायाः स्वभावादेव गानं चक्रुः, पक्षान्तरमाहुः अपराधत इति,स्वस्सिन्माधि- क्यज्ञानलक्षणोपराधः, कृता मानलक्षणावज्ञा यामिस्तादृश्यः स्तोत्रं चक्कुरित्यर्थः, राजसी तामसीत्यादि "जयति तेधिकं जन्मना बज"इतिश्लोके साचिकराजसी,"शरदुदाशय" इत्यत्र साचिकतामसी, "विषजलाप्पया"दित्यत्र साचिकसात्विकी, "न खलु गोपिका- नन्दन" इत्यत्र निर्गुणा, एवं चतुर्विधा गोप्यः पतिमत्योन्यपूर्वा निरूपिताः, तद्- नन्तरं समविघा गोप्यः कुमारिकाः, ततः पद्विधाः पुनः सपूर्वाः, तत्र "दिनपरिक्षये" इतिद्वादशे श्लोके राजसतामसी, "प्रणवकामद"मित्यत्र राजसराजसी, "सुरतवर्धन". मित्यत्र राजससाचिकी, "अटति यद् भवानही"त्यत्र देवनिन्दकाः साचिकतामस्या, "पविस्वान्वये"त्यत्र भगवन्निन्दकास्तामसवामस्सा, "दसि संविद"मित्यत्र स्वनिन्दका . - , , ।

·मुखेन चोपकार: कर्नव्य इति ता गोप्योजगुरित्ययः मधुरवाणीप्रार्थनप्रयोजनमाः पूर्वोपमित्यादि पारद्भगवान् मधुरवाण्या मापणं न करोति तावत्पर्यन्तं पूर्वोक्तं सर्पमपि. [१०-२८-२] । लेखः, योजना, कारिकार्थश्च। २५३ राजसतामस्य इत्याभासोक्तः क्रमः, कारिकोक्तक्रमानुमारेण तु देवनिन्दका राजसतामस्या, आत्मनिन्दकाः सात्विकतामस्य इत्यायाति, तथा चोक्तं कारिकायां राजसी तामसी चैव सात्विकीतिविभेदत इति, तथा चात्र कारिकोक्तक्रमस्साविवक्षितत्वेन तात्पर्या- न्तरेण वा कारिकोक्ताभासोक्तपक्षयोर्व्यवस्था ज्ञेया, एवं द्वादशादिसप्तदशान्तश्लोकोक्ताः पइविधा आद्याश्वततश्चेति दशविधा अन्यपूर्वाः, अथ कुमारिकाः,"विरचिताभय"मित्यत्र "साचिकसाविकी"त्युक्तमाभासे, कारिकायां तु "गुणातीता" इत्युक्तं, "गुणातीता" इत्यादिपदचतुष्टयं "द्वितीयावहुवचनान्तमाहे"त्यनेन सम्बद्ध्यते, "ब्रजजनातिह"नित्यत्र सात्विकतामसी, "प्रणतदेहिना"मित्यत्र साविकराजसी, "मधुरया गिरे"तिश्लोके निर्गु- णेतिप्रतिभाति, पूर्वोक्तैत्रिभिः श्लोकैः सगुणानामुक्तत्वाद', "तव कथामृत"मित्यत्र राजस- सानिकी, "प्रहसित"मित्यत्र राजसतामसी, “चलसि यद् प्रजा"दित्यत्र राजसंराजसी, अथ "व्रजवनौकसा"मित्यष्टादशे श्लोके मचमिश्रतामसी, “यत्ते सुजाते"तिश्लोके रजोमिश्रतामसी, एवं पञ्चमादिसप्तश्लोकोक्ताः अन्तिमश्लोकद्वयोक्ताश्चेति नवविधाः कुमा- रिकाः, तमसा तामसी तत्रेति तत्र कुमारिकासु तामसतामसी नास्तीत्यर्थः, तथा चान्यपूर्वा दशविधाः नवविधाः कुमारिकाचेति एकोनविंशतिभेदाः,अयंकारिकोक्तः प्रथम- पक्षः, गूढामिसन्धिना पक्षान्तरमाः अथ वेति, अब टिप्पण्या प्रार्थनाथ ता आद्याश्चेति- विग्रहः, तथा च प्रथमद्वितीयतृतीयपञ्चमपष्ठसप्तमाष्टमश्लोकः कृताः, अन्ते प्रयोदश- चतुर्दशाभ्यां च कृता याः प्रार्थनास्ताः कुमारिकाभिः कृताः, अन्ये प्रौढामिरुक्ताः श्लोकाः, नवमादयश्चत्वारः पञ्चदशादयः पञ्च चैत्यर्थः, चतुर्यस्तु गुणातीतभावापन्नाः, कोमल- भावा इतियावत् , "अतस्तथा श्लोकसये"तिविघृतं टिप्पण्यां, "न खलु गोपिकानन्दन" इति चतुर्थश्लोकोक्तास्तु कुमारिकासू प्रौढासु च समाः एतच्योकवकन्यः कुमारिकान्य- पूर्वोमयविधा अपीत्यर्थः, अस्मिन् द्वितीयपझे साचिक्यादिविमागो दुरूहः, अत एवोक्त टिप्पण्यां 'गूहामिमन्धिना पक्षान्तरमाहुरिति । १०२८-२ शरदुदाशय इत्यत्र अन्तःस्थिन इति का० २९१६ । पूर्णो नैव भवेदिति गानरूपेण वाग्निर्गमामावे पाह्यांगे पूर्णा रसो न भवेदितिहेनोर्गानरूपेण वाग्निर्गम इत्ययः १०-२८-८ मधुरया गिरेत्यत्र हस्तेनेति का० २९२३,२९३विरचिता- मय"मित्यादिश्लोकत्रयोक्तभगवत्कृतोपकारानुवादपूर्वकमेतच्योकोक्तमुपकारमाहुः स्तन पेत्यादि, "विरचितामप"मितिश्लोक "गिरमि घेहि नः श्रीकग्रह"मिति हस्तेनोपकार, "जजनातिह"भितिश्लोक "मज समे भवकिरी"रितिम्यरूपेणोपकारः, "प्रणदेहिना"- मितिसोके "पदाम्पु कृणु कुपै"मिति पदाउपकारः, अम्मिन् “मधुरया गिर"तिलोके .

·२५४ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि सरसतां न याति, तूष्णीं रमणे रसो न भवतीतिरसमर्यादासूचनाय स्थितिरित्युक्तम् । १०-२८-१७ रहसि संविदमित्यत्र वाक्यं हास्यमुरश्चैव कामानन्दा- धिकारिण इति का०२९४ । “संवित" वाक्यं तत् कामोद्बोधक,हास्यमानन्दोद्बोधक "श्रीधामे"तिविशेषणेन उरसा लीलाधिकारिण उच्यन्ते, अत्र कामपदमानन्दपदं च तत्त- दुइझोधकपरं शेपम् ॥१७॥ १०-२९-० एकोनत्रिंशाध्याये एकोनत्रिंशक इति का० २९५६-२९७४। "मिथो भजन्ती"त्यादिना निर्णयकथने हेतुमाहुः सन्तुष्ट इति । १०-३०-० निशेध्याये त्रिंशत्तम इत्यादि का० २९८१-३०२३। एतच् च टिप्पण्यां विस्तरे व्याख्यातमपि संक्षेपतो लिख्यते, लीलां चक्र इति लोके प्रकटा- मितिशेषः, तथा सति हरिः प्रीतः सन् कामकृतामपि लीलां लोके प्रकटां चक्रे इति हतोगोंप्यापि लीला त्रिंशत्तमेध्याये ईर्यत इतिवाक्यार्थः, लीलोक्तिमतावे फलश्रुतिरस- गतेत्याशक्य तत्तात्पर्यमाहुः अस्याः सर्वोपकारायेति, वैराग्यार्थिनां भक्तानां च सर्वेपा- मुपकाराय अस्सा लीलाया: 'विक्रीडितं ब्रजवधूमि'रित्यादिना फलश्रुतिरुदीर्यते, लोके कामकथा तदुबोधिका दृष्टेति तच्छङ्कया वैराग्यार्थी कदाचिन् न शृणुयात् तथा भत्त्य- र्थ्यपि मातॄणां रहस्यवार्ता न शृणुयादिति सर्वेषां निःशङ्कश्रवणप्रवृत्तिसिद्धये फलश्रुतिरित्यर्थः, अन्ते प्रश्नोत्तरयोस्तात्पर्यमाहुः लौकिक्यपीति, यदा कस्यचिद् दृष्टिलौकिकी भगवति दोपारोपात्मिका भवति तदापि सिद्धान्त ईयंते प्रश्नोत्तराभ्यां निर्णय उच्यते इत्यर्थः, मगवतो रसात्मकत्वेन स्वरूपात्मककामरसभोक्तरि भगवति दोपारोपवान् वस्तुतस्तूपेक्ष्य एव तथापि प्रभुः सर्वोद्धारक इति तादृशस्याप्यलौकिकी बुद्धिर्यथा भवति तथावक्तव्यमिति- प्रश्नतात्पर्य, स च प्रश्नः "संस्थापनाय धर्मस्ये" त्यादिना राज्ञा कृतः, शुकस्तु 'तुष्पत दुर्जन' इतिन्यायेन तन्मतमेवानुसृत्य "तेजीयसां न दोपाये"त्यादिना उत्तरं कृतवान् । अग्रे"गोपीनां तत्पतीनां चे"त्यादिना यदुत्तरं तत्तु वस्तुस्थितिमनुसृत्येतिभावः,नृत्यबन्धादे- रुपयोगमाहुः रसात्मक इति, अतः शास्त्रं प्रवृत्तं हीति अतो रसात्मककामस्य गूढत्वाद तज्ञापनार्थ भरतोतं वात्स्यायनोक्तं च शास्त्रं प्रवृत्तं, धर्मार्थकाममोक्षशास्त्रेषु तृतीयं कामशास्त्रं, अतोत्र भगवांश्चक्रे इति कामस्य गूढत्वात् तदुद्दोधार्थ स्वयं नृत्य चक्रे स्वामिनीमिःकारितवांच, बन्धोपयोगमाहुः सझेविति,जलानिलयोरुपयोगमाहुः जलं वायुश्च सामग्रीति, रमणं जलस्थलमेदेन द्विविधं,तत्राये जलं सामग्री द्वितीयेऽनिला, तयोः सामग्रीत्वे हेतुः स्वामिनीमगवतोः श्रमः, शीतत्वं जलानिलनिष्ठो हेतुस्त्र सामग्रीत्व- भवने, तथा च जलं वायुश्च रमणे श्रमशीतत्वाम्यां सामग्री जायते इतियोजना, गीतादितिमावप्रधानो निर्देशः, "मोम्भस्यल"मितिश्लोकोक्ता जलक्रीडा, "ततश्व उष्णोपवन" इति स्थलक्रीडा, एतष्ठीलाया भूमौ प्राकट्यकरणे प्रयोजनमाहुः अत्रैव लोके ·चैक युग्मं भवति,तेनाधिमासेपि यत् करोति तदपि स्वामिनीमिर्गीयत इतिज्ञाप्यत इत्याशये- नाहुः आद्यन्ते चापरं युग्ममिति,आदिवान्तवाद्यन्तौ तस्मिन्नाद्यन्त इतिविग्रहः, समा- 1१०-३०-१७] लेखः, योजना, कारिकार्थश्च । २५५ इति, मकटमिति क्रियाविशेषणं, तथा चामिन् लोके आधिदैविक रूपं जीवानां प्रकटं यथा भवति तथा भुङ्क्ते इत्यर्थः, एतल्लीलाश्रवणे जीपानामाधिदैविकं रूपं प्रकटीभवतीति तथा, उत्तममिति क्षराक्षराभ्यामुत्तमं पुरुषोत्तमस्वरूपात्मकमित्यर्थः । १०-३०-१७ एवं शशाङ्कांशुविराजितेत्यत्र शास्त्राणां विषयस्तावद् यावन् मन्दरसा नराः। रतिचके प्रवृत्ते तु नैव शास्त्रं न च क्रम इति, एतद् वास्यं वात्स्यायनीयसप्ताधिकरण्या साम्प्रयोगिकाख्ये द्वितीयाधिकरणे द्वितीयाध्याय- समाप्तिस्थ, आरम्भतस्तु सप्तमाध्यायस्थम् ॥१७॥ १०-३१-० एकत्रिंशाध्याय एवमित्यादि का० ३०३३-३०६३। एवं रूपमपश्वस्येत्यादि एवं पञ्चभिरध्याय रूपप्रपञ्चस्य पञ्चधा 'आत्मना प्रथमा लीले'त्या- दिप्रकारेण रसवर्णनं निरूप्य नामलीलातो गानात्मकशब्दलीलातो यो रसस्तदर्थमन्य- मजननिवृत्तिपूर्वकमिदं प्रकरणमुच्यते इत्यर्थः, एवमुद्धृतभक्ता इति इन्द्रभजननिवृत्ति- पूर्वकमुद्धता इत्यर्थः, अत एव नन्दस्याम्पिकायन्यदेवताभननहेतुका क्लेशो हरिणैव मोचनं च, पूर्ववदिति इन्द्रयागनिवृत्तिवदत्रापि अन्यभावाद् देवतान्तरभजनाव निवृत्तानां भक्तानां प्रमाणानन्दसिद्धये वेदात्मकप्रमाणरूपबलदेवसहितो रमणं चक्रे, ततो मर्यादामिश्रणात् प्राप्तं शङ्खचूडात्मकं दोपं सर्वथा नाशयामासेत्येकत्रिंश उच्यते इत्यर्थः, अत्र टिप्पण्या मर्यादापुष्टिभेदेन नामलीलाया द्विविधत्वान् मर्यादामिश्रपुष्टिमार्गीयाः पूर्वा- ध्याये कथ्यन्ते शुद्धपुष्टिमार्गीया द्वितीये,मर्यादामार्गस्य सदोपत्वज्ञापनाय शङ्खचूडप्रसङ्ग इति। १०-३२-० द्वात्रिंशाध्याये द्वात्रिंश इत्यादि का० ३०७३-३१०।। गोपिकानामन्तःकरणे खानन्दं पूरयामासेति अत्राध्याये ईर्यते,गुणगानेनेतिशेषः, खानन्द- पूरणमेव विवृण्वन्ति अन्तःप्रविष्ट इति,गुणगानेन मुखादुद्धृत्य गुणानुवादश्रवणेन पुनः कर्णयोः कर्णद्वारा सम्पक् यदा निवेश्यते नदेत्यर्थः, अत्र युग्मश्लोकैर्गाने हेतुमाहुः शब्दार्थयोर्मुख्यतात्रेति,अबाध्याय नादात्मकस्य शब्दस्य तत्प्रतिपाद्यभगवत्स्वरूपा- मकसार्थस्य च मुख्यतेतिज्ञापनाय युग्माः श्लोका इत्यर्थः,पूर्व वेणुगीते नादमात्रानुभवः, अत्रोभयोरनुभव इतिद्वाभ्यां कथनं, सङ्ख्या तात्पर्यमाहुः सर्वेषु चैव मासेविति, अ गुणगाने हि वर्षे वर्षे यावती लीलां प्रभुः करोति वावती सर्वा लीला क्रमेण स्वामिनी- मिगीता, न त्वेतदध्याये यावत्युक्ता तावन्मात्रेतिज्ञापनाय पूर्णवर्षस्य द्वादशमासात्मकत्वान् माससमानसङ्ख्याका युग्माः श्लोका उच्यन्त इत्याहुः अतोन मासयुग्मा हीति, मास समानसङ्ख्याका युग्मा मासयुग्मा इति मध्यमपदलोपीसमासः,किशोपक्रमोपसंहाराभ्या .

·२५६ श्रीदशमस्कन्धसुबोधिन्युपरि हारोत्र,तत्र प्रतिपाद्यं रूपमाहुः प्रक्रम इति,आद्यश्लोके गानोपक्रमः,अन्त्यश्लोके "तच्चि तासन्मनस्का" इतिफलं, त्रयोदश भवन्ति तदिति अत्र तदित्यव्ययं तस्मादित्यर्थे १०-३२-२ वामयाहुकृतेत्यस्यामासे सर्वोत्तमेत्यादि का० ३११३-३१७ सर्वोत्तमेति वेणुनादपुरःसरा हरेीला युगलश्लोकानां मध्ये सर्वत्र प्रथमेपु श्लोके निरूप्यते,कीदृशी लीलेत्याकाङ्क्षायामाहुर्याच्येर्थे हेतुरिति, युगलद्वितीय श्लोकेषु वाच्यं योर्थः व्योमयानवनितामूर्छादिरूपस्तत्र हेतुभूतेत्यर्थः,पादपा लताचैकश्लोकोक्ता एकविध शेयाः, देवस्यादयो देवगन्धर्वान्ता दशविधा वेणुवादरसज्ञा दशयुगलनिरूपिता उक्ताः अन्त्ययुग्मद्वये तु भगवानेव उक्त इत्याहुर्द्विधा च भगवान हरिरिति, श्लोकद्वयोत्त इत्यर्थः, एते द्वादशविधा वेणुवादने रसज्ञा उत्तरेषु युग्मद्वितीयश्लोकेषु निरूप्यन् इत्यर्थः, अन्त्ययुगलद्वयतात्पर्योक्ती जानाति भगवानेव जानात्येव हरि स्त्रयमिति यतो भगवानेवैतद्रसं जानात्यतः कारणादन्ते "उत्सवं श्रमरुचे"तिश्लोके "यदुपतिद्विरद राजविहार" इतिश्लोके च वारद्वयं भगवानेयोक्तः, अत्र जानाति भगवाने जानात्येव हरिः स्वयमिति वारद्वयोक्तिर्भगवतः श्लोकद्वयोक्तत्वबोधनाय, तत्र भगव स्वतापहारकत्वयोधनाय भगवत्पदहरिपदे,ततः पुंस्स्विति त्रिविधेष्वितिशेपः,पादपपक्ष मेयेष्वित्यर्थः, लतानां तरुमध्यपातित्वेन पुंस्वव गणना कृता, त्रयोपि त्रिविधाः प्रोक्त इति त्रयाणां त्रयाणां त्रयस्त्रयो भेदास्त्रिधा राजससाचिकतामसा इत्यर्थः, देवख्यादयस्वयं राजसाः, पादपलतादयः साचिकाः, ब्रह्मगोपीमृगीभेदास्तामसा इति विवेचितं सुपोधिन्यां प्रकीर्णा इति उपदेवगणादय इत्यर्थः, अनुभावमाहुः सर्व एवेति, अत्र श्रीवल्लभगोखा मिना, पूर्व दशाप्येते नादरसानमिज्ञाः पथान् नादश्रवणमात्रेण वस्तुनो यत् सामर्य मूर्छाधुत्पादनं तत्संयुतास्तदाधारा जाताः, अयमनुभाव इत्यर्थः, अत्र हेत्वन्तरामाधान नादानुमाव एवायमिति हिशब्दः, पूर्व द्वादशैते रसज्ञा इत्युक्तं, तत्र दश पूर्व रसानमिना स्ततो नादानुभावेन किश्चिद्रसन्ना जाताः, द्विविधो भगवांस्तु सर्वथा रसज्ञ इतिविमेदः। इति श्रीतामसप्रकरणीयकारिकाव्याख्या। समाप्तोयं ग्रन्थः। शोधपत्रम् । शुद्धम् पत्रे শুধু २९ चिपया: २५ चित यदम्बुज़ अङ्गीभू० २५ वदिति मगवत्का० तत्तु १७७ १७ ९ २७ हेतू० | २०३