·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·Bombay S. s.
The Department of Public instruction, Bombay.
(NYAYAKOSA)
OR
DICTIONART OF THE TECHNICAL TERHIS
OF THE
NYAYA PHILOSOPHY &c.,
BY
MAHÂMAHOPADHYAYA
BHİMÂCHÂRYA JHALAKİKAR,
SENIOR SHASTREE, ELPHINSTONE COLLEGE.
Second Edition.-500 Copies.
Registered for copyright under lorernment of India's Act XXV of 1807.
GOVERNMENT CENTRAL BOOK DEPÔT.
1893,
(All rights reserrel.)
Price 12 Rupees.
Bombay Suasknit Series No. XLIX.

·UGAL
LIBRARY
Bombny:
PRINTED AT JAVAJI DADAJI'S "Nirnaya-SACAR" P'RESS.

·न्यायकोशः
है सकलशास्त्रोपकारकन्यायादिशास्त्रीयपदार्थप्रकाशकः)
एल्फिन्स्टनमहापाठशालायां न्यायदर्शनाद्यनेकदर्शनाध्यापकेन
कोटदेशीयझळकीग्रामनिवासिश्रीमद्रामभहात्मजेन
महामहोपाध्याय-भीमाचार्येण
विरचितः
राजानुशासनेन
मुम्बईनगर्या जावजी दादाजी इत्येतेषां निर्णयसागरयन्त्रालये
मुद्रितः ।
आत्तिद्वितीया ।
राजतन्यस्य स्वामित्वं, सप्तषष्टयुत्तराष्टादशशतस्य (१८६७) )
पञ्चविंशं खनियममनुसृत्य संगृहीतम् ।
शकान्दाः (१८१५) पश्चदशाधिकान्यष्टादश शतानि ।
अपि च
सिस्ताम्दाः (१८९३) त्रिनवत्यधिकान्यष्टादश शतानि ।
मौल्यं द्वादशरूपकाणि ।

·121.4303
1 59 m.a
2nd, ad
Si no, 72681
4900

·PREFACE TO THE SECOND EDITION. . on. The present edition of my Nyayakosha may almost be describ- Add as an entirely new work. The first edition, which was publish- And in 1874, consisted of 267 pages only. The present work, though its contents have been put in as econoinical and abridged form as possible, exteuds to over 1000 pages. The work of preparing this colition has occupied ine insautly for the last ciglıt years. The time may seem to some antics long. But I have during that long period given, on an suverage, nine hours daily to the task of improving my Nyáyakosha; I will ask friendly critics to consider how responsible a task to prepare a work like the present, and to remeinber how fructive old age is to continuous labour. My book, as it is now presented to scholars, contains about times as many technical words as were explained in the first I have inserted all the peculiar words I have met with he course of my reading since 1874, which I carefully noted n in accordance with the proverb संग्रहः खलु कर्तव्यः कदाचिरफi. My earnest hope is that the notes and explanations I bare given here of words not explained in the ordinary koshas will knopte witness that my toil has been both great and fruitful; and that any book will be of service to those who wish to make a peal study of the six systems of the philosophy of my country. I have made a careful and life-long study of all books on aud Vais'eshika to which I have hail access. I regret that o not been furtunate enough to obtain access to all the inks on those two systems that are known to exist. But, as it is, my book will show that it is based on careful study of the Herkes of the masters of old days, and that it was worth doing if Bowledge of the systems of these masters is not to perish out er to land. It is not so complete as it might have been, if I hoe not been left so mucli'to the collectiou a poor man like myself ·( 2 ) was able to make: but my labours will bear fruit if realers of iny work are cncouraged to make additious from their own reading to it. The knowledge of Sanskrit is, comparatively speaking, lying out in India before the advance of English. A work written, as this is, wholly in Sanskrit is not so much respected and cared for as if the explanations had been put in English. Even our own countrynien do not appreciate works written in Sanskrit until praise of them comes out of the West. I hope my book will seemn praiseworthy to foreign scholars like Professul's Briller, Max Müller, Weber and kichorn, *but still more do I hope that my labours will prove of service to those, if they be only a few, whether Hindu or European, who are fellow students with me of these old philosophics. This I shall look on as the fruit of my labours. Those who find this book inseful in their study of the old philosophies of India should know that they are under nader apo oboligation to K. M. (hattiell, E-4., Director of Publie lustruction, who has shown his appreciation of the Niyakosha by conferring on it this re-birth. I am greatly indebted to him for the opportunity he lias given me of taking such place among the teacliers of Nyáya as the learned world, iftor perusal of this book, may think tit tu accord to inc. My thanks ille due ilu to iny friend Dr. Peterson, who was good enough to recommend tu Mr. Chatfield the publication of this accond edition. Bombay, Elphinstuur Mahamahupuhyiya, College, July 1871. BUS.' HÁRYA JHALAKÍKAR. I take this opportunity of thankme l'uofus Weboren willen, for luy reviej of my first Exlition in the Literarisches ('ondallall, sherein l. “We have in this book it concise explanations, build on the charf work of the Nyaya au laisembikin yleind, 2011 jnet Miromowry is by full notat jullend references, of all the technical terms of those twyfelomy in alphabetical order... It is a work of the latest merilu industry, slenanding, 11 Minust have Arine, the compleet mastery of at literat 111 of more than opimary extent and illiculty, which is morenver, in milliy tilset, only reasible as yet il ruam tipits, and the greatest Jouluent in welcruz ami arranging the material. Welly tundus ' Chuuks tu the author for the purus lic has spicut prin it.

·( 3 ) PR FACE TO THE FIRST EDITION. CONSIDERAL attention has of lato been directed to the Literature and Philosophy of the Ancient Hindus, and many efforts have been made to promote and facilitate their study. A number of Sanskrit poems, and works on grammar and on some of the other branches of ancient Hindu Science and Philosophy, Innse bren published by learned scholars, but little or no help seems to have been attorded to tho student of the Vyáyas'âstra or Hindu Logic. The study of that S'âstra, besides its own intriusic uses both from a scientific and practical point of view, has the further menit of sharpening the mind of the student, and of accustoming it to close and accurate thinking; and the author is of opinion that, in this respect at any rate, the study of the Nyávas'astra deserves encouragement and assistance. To afford the latter', so far its was in his power, the author has composed this Nyiya Lexicon, under instructions from Dr. G. Bühler, formeny Professor of Oriental Languages in the Elphinstone College and at present Educational Inspector, Northern Division, and from Dr. F. Kielhorn, Superintendent of Sanskrit Studies in the Decca ('ollege. This Lexicon, it is believed, contains all the technical terms of Hindu Logic (Vyaya) occurring in the Aphorisms of Gautama, the Gavállari, and other logical works enumrratel in the annexed list. All these terms have been arranged in alphabetical order, and their meanings havo been explained in a style as simple as the nature of the subject purpoittel, and also, it is hoped, with conciseness and perspicuity. l some cases illustrations have been adiel, mostly from the works, above alludei tu, but when those works did not furnish any, new ones have been framed. It is scarcely necessary to say, that the technical terms of the Nyilya Philosophy are employes throughout our whole philosophical literature. Those who have any knowledge of the great works of our wcestors on the philosophy of grammar or even of tho treatises on the Vedanta and other systems, nee not be told to what extent this is the case. And therefore it is necessary even for those who may devote their attention to any other of our philosophical systems than the! Ngânya fully to grasp the meaning of ·4) the Naiyâyika phraseology. Tlie author's aim, therefore, in the preparation of this Lexicon has been to assist the student not only of the Nyâya Philosophy but of all our ancient philosophical systems. The preparation of the Lexicon has been a work of great labour. The annexed list of the treatises consultoi shows the extent of ground which it has becu necessary to go over. And the further labour of selecting in ligesting the material has not been very light. The author, therefore, can harilly hope that his work is free from impertictions and errors. For these lie craves the indulgence of the readler. But he ventures to hope that the Lexicon will nevertheless be of some listen to those for whose assistance it has been prepared, and if he should succeed, in any degree', in helping on the study of our ancient Philosoplay, he will item his labours amply rewarleri. BILÎMÂCHÅRYA JHALAKÎKAR, Sanskrit Teacher, Elphiustone College. Rombuy, December 1974.

·द्वितीयावृत्तीची प्रस्तावना. १ ही जी न्यायकोशाची द्वितीयावृत्ति छापली आहे तीस द्वितीया- ति न समजतां प्रथमावृत्तिच ह्मणणे विशेष शोभेल. कारण, इ- सन १८७४ साली जेव्हां पहिल्याने न्यायकोश छापण्यांत आला तेव्हा त्याची पृष्ठे सारी २६७ झाली होती. ह्या द्वितीयावृत्तीच्या वेळी होईल तितकी काटकसर करून मोठ्याच संक्षेपाने हा ग्रन्थ छापला असतांनाही ह्याची पृष्ठे एक हजारावर झाली आहेत. त्यावरून आतांचें न्यायकोशाचे स्वरूप पूर्वीपेक्षा फार भिन्न आहे असे वाचकांच्या सहज लक्षात येईल. २ ही द्वितीयावृत्ति छापण्याचे काम,-ह्मणजे नवीन शब्दांचा समा- वेश करणे, नवीन मूळप्रत तयार करून देणे, लिखित प्रत शोधणे, व प्रूफशीटें तपासणे वगैरे; ह्या कामास इसवी सन १८८६-८७ साला- मध्ये सुरुवात झाली. तें आज सुमारे ७८ वर्षे एकसारखें चालले आहे. आता हे काम फार वर्षे चालले आहे ह्मणून ते फार सुस्तपणाने चालले आहे असे कोणास वाटेल. परंतु माझे इतर व्यवसाय संभाळून हा ग्रन्थ तडीस नेण्याकरितांच मी आज सात आठ वर्षे दररोज नऊ नऊ तास काम करीत आलो आहे. न्यायकोशासारखा ग्रन्थ करणे हे काम किती जोखिमाचे आहे व वार्धक्य हे अव्याहत परिश्रम करण्याला कसे प्रतिबन्धक होते यांचा विचार केला असता हा ग्रन्थ सात आठ वर्षांत पुरा झाला मणजे लवकरच पुरा झाला असे कोणालाही वा- टण्यासारखे आहे. ३ इसवी सन १८७४ सालीं न्यायकोशाची प्रथमावृत्ति निघाली तेव्हापासून निरनिराळी शास्त्रीय पुस्तके वाचतांना जे जे शास्त्रीय पा- रिभाषिक शब्द मजला आढळले त्या त्या शब्दांचा "संग्रहः खलु क- तव्यः कदाचित्फलदायकः" या न्यायाने काळजीपूर्वक संग्रह करून ठेवून ·२ प्रस्तावना. . - ते सर्व शब्द या कोशाचे प्रस्तुत आवृत्तींत गोंविल्यामुळे पहिल्या आ- वृत्तींतील न्यायकोशामध्ये जितक्या पारिभाषिक शब्दांचा समावेश झाला होता त्यापेक्षां चौपट जास्त पारिभाषिक शब्दांचा ह्या आवृत्तीर- समावेश झाला आहे. ह्यांतील निरनिराळ्या शब्दांवर घेतलेली टिप्पणे- निर्णय, सिद्धान्त, वगैरे पाहून विद्वान् व शास्त्रमर्मज्ञ वाचकांस माझे म- नोविचार व बुद्धिपरिश्रम यांची अप्रमेयता व अचंबा वाटेल इतकेंच नाही तर शास्त्रीय ग्रन्थ वाचणारांस व त्याचा अभ्यास करणान्यांस प्रा स्तुत कोश फारच उपयोगी होईल असे त्यांना वाटल्यावांचून राहणार नाही. संस्कृत शब्दांचे जे कोश आज काल झाले आहेत ते सर्व फक्ता काव्य पढण्याच्या उपयोगी आहेत, शास्त्र पढण्याचे उपयोगी नाहीत. ह्मणून शास्त्रीय व लोकोपयुक्त असे शब्द शोधून घेऊन मी हा जो न्या. यकोश रचला आहे तो न्याय, वैशेषिक, पूर्वमीमांसा, उत्तरमीमांसा सांख्य, व पातअल ह्या सहाही शास्त्रांचे अध्ययन करणाऱ्यांस फार उप योगी होईल अशी माझी पूर्ण उमेद आहे. ४ न्याय-वैशेपिक शास्त्रांवर असंख्य ग्रंथ आहेत, ते सर्व ग्रंथ माझ्या सारख्या असहाय मनुष्याला मिळणे हे अवघड आहे. शिवाय जे ग्रंथ मिळणे शक्य होते ते ग्रंथ सुद्धा यत्न केला असतांनाही दुर्दैवाने मला मिळाले नाहीत, यामुळे व प्रस्तुत कोश रचण्याचे कामी दुसऱ्या को- णाही विद्वानाची मजला मदत नसल्यामुळे सर्व शास्त्रीय ग्रंथ गोळा क- रून व त्यातील शब्द काढून ते या न्यायकोशामध्ये घालावयास मजला सवड मिळाली नाही ह्याचे फार वाईट वाटते. ह्या संबंधाने आधु- निक विद्वानाविषयीं एक विशेष खेदकारक गोष्ट मजला येथे सांगणे भाग पडते, ती अशी की, ते लोक, प्राचीन विद्वान् लोकांस धर्म- भोळेपणामुळे, लोभामुळे व मनाच्या कोत्या समजुतीने आपले जुने ग्रंथ प्रसिद्धीस आणीत नाहीत ह्मणून नांवें ठेवितात व उपहास करितात. तरी । नवीन विद्वानांमध्येही असाच उणेपणा दिसून येतो. असो. आता हा ग्रंथ सर्वथा परिपूर्ण आहे असे माझे मुंळींच ह्मणणे नाही. कारण, - . * NA - ·प्रस्तावना. त्याला सर्व गोष्टींनी परिपूर्णता असणे हे एका असहाय व्यक्तीला अशक्य आहे. व त्यांत मानसिक श्रम करण्याची कितीही उमेद असली तरी पुस्तकरूपी व इतरबाह्य मदतीशिवाय ती जितकी फलद्रूप व्हावी तितकी होणार नाही. तथापि हा ग्रंथ वाचून वाचकांना जर उत्साह वाटला व माझ्यापेक्षा जास्त मेहनत घेऊन ह्या ग्रंथांत भर घालण्याचे जर त्यांच्या अंगांत स्फुरण आले तर माझे श्रमाचें कांही तरी चीज झाले असें ह्मणण्यास हरकत नाही. ५ हल्लीं जिकडे तिकडे इंग्रेजी भाषेचा प्रसार फार झाल्यामुळे संस्कृत भाषाही ह्या भरतखंडामध्ये सुद्धा लुप्तप्राय झाली आहे. ह्मणून इंग्रजी भाषेमध्ये केलेल्या ग्रंथाचे जसें चीज होते तमें संस्कृत भाषेमध्ये के- लेल्या ग्रंथाचे होत नाही. जर प्रस्तुत ग्रंथ इंग्रजीमध्ये भाषांतररूपाने झिाला असता तर त्यास किती महत्त्व आले असते याची वाचकांनीच कल्पना करावी. भरतखंडामध्ये प्रसिद्ध केलेल्या संस्कृत ग्रंथाच्या [ एतद्देशीय आंग्लविद्याविशारद, प्रतिष्ठाकाम, विद्वन्मन्य, आधु- निक विद्वानांस ] योग्यतेची व उपयुक्ततेची थोरवी पश्चिम दिशेकडून फडकत आल्याशिवाय दिसत नाही. करितां बलीन येथील प्रसिद्ध सं- स्कृतज्ञ प्रोफेसर वेवर आणि इतर संस्कृतज्ञ पाश्चात्य विद्वान् ह्यांनी माझ्या न्यायकोशाची प्रथमावृत्ति वाचतांना "प्रोफेसर गोल्ड स्टक्कर यांचे स्मरण करून न्यायकोशाचे महत्त्व वर्णन केल्यावरूनच व्यग्रचित्ताने न्यायकोशाची स्तुति व संग्रह करणाऱ्या एतद्देशीय आधुनिक विद्वानांवर न्यायकोशाच्या प्रस्तुत आवृत्तीच्या उपयुक्ततेच्या संबंधाने अवलंबन धरून न राहता, प्रोफेसर जी० बुलेर आणि मॅक्स मुल्लर, कीलहान आणि वेबर इत्यादि परराष्ट्रीय विद्वान् लोकांना. तरी या कोशाचा उपयोग होईल असे समजून मी आपल्या मनाची तृप्ति करून घेईन. आणि हजारों शा- स्वाध्ययन करणाऱ्या मद्देशबांधवांपैकी एखाद्या खऱ्या मार्मिक ज्ञात्यास तरी हा कोश उपयोगी झाल्यास मी आपणास कृतकार्य मानून माझ्या श्रमाचे फल मजला मिळाले असे समजेन.

·प्रस्तावना.
४
Iron
६ मेहरबान के० एम्० चाट्फील्ड साहेब, मुंबई इलाख्यांतील
विद्याखात्याचे डिरेक्टर यांनी न्यायकोशाचे महत्त्व व उपयुक्तता जाणून
त्यास पुनर्जन्म देवविला आणि संस्कृत भाषेच्या उत्कर्षास व शास्त्रांचे
सुलभ रीतीने अध्ययन करण्यास ते साधनीभूत झाले यामुळे त्यांचे सर्व
संस्कृतजिज्ञासु लोकांवर फार उपकार झाले आहेत व माझी न्यायविद्या
सफल झाली. त्याजबद्दल मी साहेब मजकुरांचा फार फार आभारी आहे.
शके १८१५
आषाढमास.
न्यायकोशकर्ता.

·प्रस्तावना. लोकेस्मिंस्तावत्सकलप्रेक्षावन्तः प्रवृत्तिप्रयोजनमन्विष्य प्रवर्तन्ते । प्रयो- जनं हि मुख्यगौणभेदेनैहिकामुष्मिकभेदेन च द्विविधम् । तत्रैहिकं प्रयो- जनं च दुःखसंभिन्नत्वादल्पत्वादसारत्वाच्च नात्यादरणीयम् । आमुष्मिकं मुख्यप्रयोजनं तु निःश्रेयसशब्दवाच्यं दुःखासंभिन्नत्वादनल्पत्वात्सारत्वाच्च सर्वैरापामरमत्यादरणीयमेव । तच्च न किल द्रव्यादिना लभ्यम्, अपि तु तत्त्वज्ञानेनैव । तच्च खलु तत्त्वज्ञानं 'आत्मा शरीरादिपदार्थेभ्यो भिन्नः' इत्याकारकत्वाच्छरीरादिपदार्थज्ञानं विना नोत्पद्यते । शरीरादिपदार्थज्ञानं चाशेषपदार्थप्रतिपादकन्यायशास्त्रेणैव साध्यम्; अत एव न्यायशास्त्रस्यात्म- विद्यात्वेन संशयादिभेदानुविधायित्वेन च 'आन्वीक्षिकी' इति संज्ञा । अतो न्यायशास्त्रमावश्यकारम्भम् । एवं वैशेषिकशास्त्रस्यापि, सतामैहिका- सुष्मिकसकलपदार्थानां व्यावृत्ति-व्यवहारप्रयोजनकलक्षणस्वरूपादिप्रदर्शक- त्वात् ,तर्कशास्त्रत्वेन सकलपदार्थानां प्रमाणतो व्यवस्थापकत्वाचाव- श्यारम्भणीयता च सिद्धयति । यद्यपि व्याकरणमीमांसादीनि बहूनि दर्श- नानि ज्ञानप्रयोजनकानि सन्ति । तथापि तानि शब्दस्वरूपनिष्पत्ति-कर्मप्र- तिपत्त्यादिमात्रपराणि, इति नाशेषपदार्थान्याथातथ्येन व्युत्पादयितुंक्षमन्ते। किं च-न्यायवैशेषिकशास्त्रयोः सकलपदार्थविवेचनयुक्तिशास्त्रत्वा- तदध्ययनतस्तत्रत्यात्यन्तदुर्लभविविधविचित्रसुतर्कप्रकाशकयुक्तिपरिसंशी- लनसंस्कृतबुद्धिसौक्ष्म्यद्वारकनिखिलपदार्थतत्त्वविज्ञानादनायासेनैव सर्वशा- स्त्रमर्माणि शक्यावगमानि भवन्ति, इति न्यायवैशेषिकशास्त्रयोः सर्वशास्त्रो- 'पकारकत्वादप्यत्यवश्यारम्भणीयता सिद्धा। प्रकृते च खलु-कुशलमतयो यतमाना विद्वांसो, व्याकरणादिशास्त्रेषु काव्यादिषु च सर्वेषामश्रमेण मनसः प्रवेशाय तत्तत्सारान्स्वमेधया समुद्धृत्य तत्र तत्र समासव्याससहितान्विविधान्सुगमनिबन्धानकोशांश्च रचयांचक्रुः। परंतु, अभियुक्तैः "काणादं पाणिनीयं च सर्वशास्त्रोपकारकम्" इति ·२ प्रस्तावना. सर्वशास्त्रोपकारकत्वेनोक्तयोर्मध्ये प्रथमोद्दिष्टे तर्कशास्त्रे ( न्यायेऽपि) सुख- प्रवेशसाधनभूतो निबन्धोऽद्यावधि न केनापि विदुपा विहितः । अतः मुम्बापुरीस्थायामेल्फिन्स्टन्कालेजाभिधायां महापाठशालायां न्यायाद्यनेक दर्शनाद्यध्यापनेऽधिकृतेन कर्णाटदेशीयेन झळकीग्रामनिवासिना श्री । मद्रामभट्टपादपुत्रेण सरस्वत्यम्बागर्भजेन, आभूपालप्रदत्त महामहो पाध्याय'पदाङ्कितेन भट्ट-भीमाचार्येण मयाऽतिगहनतरपदार्थरत्नपुञ्जप रिपूर्णतर्कमञ्जूषोद्धाटनकुञ्चिकाभूतोऽयं न्यायकोशाभिधो ग्रन्थो व्यरचि अत्र च बहुविधशास्त्रीयग्रन्थव्युत्पादने समुपयुज्यमानाः प्रायेण सर्व न्यायवै . शेषिकशास्त्रीयाः पारिभाषिकाः, व्यवहारे समुपयुज्यमाना व्यावहारिकाश्च शब्दा गोतमकणादसूत्र-तत्त्वचिन्तामणि-गदाधरीप्रभृतिग्रन्थेभ्य उद्धृ- त्याकारादिवर्णक्रमेण विन्यस्ताः । तेपामर्थश्च संगृह्य सुगमरीत्या परिष्कृत्य च प्रदर्शितः। तत्र लक्षणान्युदाहरणानि चोदाहृतानि । तत्र च यानि लक्षणो- दाहरणानि गोतमसूत्रादिग्रन्थेषपलब्धानि, तानि तत्रत्यान्यवेह संगृही- तानि । यदीयानि च लक्षणोदाहरणानि तत्र नापलब्धानि, तदीयानि शास्त्रानुरोधीनि नूतनानि तानि यथामति स्वयं विरच्यहादाहृतानि । सर्वशास्त्रोपकारकयोर्तुगमतमयोन्यायवैशेषिकशास्त्रयोः मुग्वेन मनःप्र- वेशसाधनमेनं कोशं विधाय, परमकारुणिकम्य रमाब्रह्माद्यभिवन्दितपादार- विन्दस्य श्रीमदिन्दिरारमणस्य चरणयोर्विकम्वरप्रमूनाभलितयाऽहमर्पये । अत्र च, शास्त्रदौर्गम्याग्दोपाद्वा.अत्किचिदसममममापतेत्तदा 'तत्संशोध्य ! परिपूरयन्तु निर्मत्सरा दयालबो विद्वांसः' इति प्रार्थयेऽहम् । महामहोपाध्यायो भट्ट-भीमाचार्यः ·उपोद्घातः (२) मानकृतस्य ) व्याख्यानं द्रव्यप्रकाशविवृतिं गुणप्रकाशविवृति (विषमप- दटिप्पनी) दीधितिनामानं, D पदार्थतत्त्वनिरूपणं नाम (पदार्थखण्ड- नम् ), E आख्यातवादं ( आख्यातविवेकम् ) च ग्रन्थं चकार, इति । (१६) मथुरानाथतर्कवागीश-भट्टाचार्यश्च रामतर्कालंकारात्मजः, व- देशीयो, रघुनाथतार्किकशिरोमणेः शिष्यः, आत्मतत्त्वविवेक-तत्त्वचि- न्तामणि-प्रभृतिमूलग्रन्थानां रघुनाथाख्यस्वगुरुकृतानां च सर्वेषां ग्रन्थानां व्याख्यानम् (गुणप्रकाशविवृतिरहस्यादि) कृतवान् , इति । (१७) रघुदेवन्यायालंकारः (कणादापरनामा) मथुरानाथस्य शिष्यो वङ्गदेशीयः । स च दीधितेरवयवग्रन्थस्य च व्याख्या रघुनाथशि- रोमणिकृतपदार्थतत्त्वनिरूपणस्य टीका (पदार्थतत्त्वविवेचनटीकाम् ), ईश्वरवादम्, आकाजावाद, भाषारत्नं च कृतवान्, इति । (१८) म० म० शंकरमिश्रश्व रघुदेवशिष्यो भवनाथात्मजः A कणादरहस्यनामानं, Bवैशेषिकसूत्रोपस्कार, C न्यायलीलावतीदीधिता- ख्यानं न्यायलीलावतीकण्ठाभरणं, Dबौद्धाधिकारस्य (आत्मतत्त्वविवेकस्य) व्याख्यानं कल्पलतानामानं च ग्रन्थं रचयामास, इति । ( १९) प्रगल्भश्च खण्डनोद्धाराख्यग्रन्थमकरोत्, इति । (२०) भवानन्दनामा महामहोपाध्याय-न्यायपञ्चानन-न्यायसिद्धान्त- तर्कवागीश-भट्टाचार्यश्च A तत्त्वचिन्तामणेाख्यानं, B दीधिता- ख्यानं, C शब्दार्थमञ्जरी, D कारकवादं च कृतवान्, इति । ( २१) म० म० न्यायवाचस्पति-जगदीशतर्कालंकारभट्टाचार्यश्च भ- वानन्दशिष्यः,A प्रशस्तपादकृतभाष्यस्य व्याख्यानरूपं भाष्यसूक्तिनामानम्, B शब्दशक्तिप्रकाशिकाम् , C तर्कामृतम् , D दीधितेष्टीका रहस्यनाम्नी च चकार, इति । १ स च प्रन्यो, भाष्याभिप्रायवोधको वार्तिकलक्षणाकान्तः, इति ज्ञेयम् २ 'रघुनाथतार्किकशिरोमणिना दीधितिप्रन्ये पूर्वपक्षीयव्याप्तिवादे प्रगल्भकृतग्रन्थ उदाहृतः' इति कश्चन प्रगल्भो दीधितिकारात्पूर्वकालिक एव आसीत्' इति विज्ञायते । ३ अस्सैकं पुस्तक (शाके १९३६) वर्षे लिखितं वाराणस्यामुपलभ्यते ।

·८ , उपोद्घातः (२) (R) म०म० गदाधरामिश्री भट्टाचार्यचक्रवती च जगदीशस्य, र- नकोशकृतो हरिरामतर्कालंकारभट्टाचार्यस्य च शिष्यः, A तत्त्वचिन्ताम- णिव्याख्यानदीधितेष्टीका संगतिनाम्नी लक्षसंख्यकाम् , B बौद्धाधिकार- व्याख्याम् , C बौद्धाधिकारदीधितेश्चव्याख्यां गदाधरीम् , D द्विपञ्चाश- संख्यकान् ( ५२) वादार्थाश्च चकार, इति । (२३) [१५ ] अथ-भगीरथठक्कुरो मेघठक्कुरापरनामा मैथिलः पक्षधरमिश्राणां शिष्यः, जयदेवपण्डितकवेर्विशाब्दे जातः । भगीरथठक्कुरस्य महादेवाख्यः थेघठक्कुरापरनामा सोदर आसीत् । भगीरथठक्कुरो वर्धमानो- पाध्यायकृतानां प्रकाशग्रन्थानाम् ( किरणावलीप्रकाशादीनाम् ) व्याख्या- नरूपान् द्रव्यप्रकाशिका-गुणप्रकाशिकादिनाम्नो ग्रन्थान् ( कुसुमाअलि- प्रकाशप्रकाशिका-न्यायलीलावतीप्रकाशप्रकाशिकादीन् ) चकार, इति । (२४ ) रुचिंदत्तः ( भाक्तुनामा ) पक्षधरमिश्राणां शिष्यः, . तत्त्व- चिन्तामणेाख्यानरूपं प्रकाशनामानं, B कुसुमाञ्जलिप्रकाशस्य वर्धमान- कृतस्य व्याख्यानरूपं मकरन्दनामानं च ग्रन्थं चकार, इति । (२५) अर्थ-केशवमिश्रश्च न्यायसूत्रानुसारिणं तर्कभापानामानं ग्रन्थं विरचितवान्, इति । ( २६ ) अथ-वरदराजश्च न्यायसूत्रानुसारिणं ताकिंकरक्षानामानं श्लोक-( १६१ )-निबद्धं ग्रन्थं विरचितवान्, इति । (२७) अथ—पद्मनाभमिश्रस्तु बलभद्रमिश्रात्मजो विजयश्रीगर्भजो (विश्वनाथगोवर्धनमिश्रबन्धुः ? ) A तत्त्वचिन्तामणेाख्यानरूपं चि. न्तामणिपरीक्षानामानं, B राद्धान्तमुक्ताहारं ( अस्य व्याख्यानं कणाद- रहस्यम् !), C किरणावल्या द्वितीयं व्याख्यानं किरणावलीभास्करनामानं च ग्रन्थं चकार, इति । ( २८ ) अथ-म० म० जानकीनाथो भट्टाचार्यचूडामणिाय- सिद्धान्तमञ्जरीनामानं ग्रन्थं चकार, इति । १ केचित्तु,-रुचिदत्त-प्रगल्भ-रघुनाथानां द्वित्वेन विभिन्नत्वममन्यन्त ।

·उपोद्धातः (२) ( २९ ) रामभद्रो जानकीनाथभट्टाचार्यचूडामणेः पुत्रः, न्यायसूत्र- टीका न्यायरहस्यनामानं ग्रन्थं चकार, इति । (३०) अथ-विश्वनाथ-न्यायपञ्चाननश्च विद्यानिवासभट्टाचार्या- मजो वङ्गदेशीयः । अयं च A भाषापरिच्छेदनामानं, B तट्टीका न्याय- सिद्धान्तमुक्तावलीनामानं ग्रन्थं, C न्यायसूत्रवृत्तिं च चकार, इति । ( ३१ ) रुद्रभट्टाचार्यो विश्वनाथन्यायपञ्चाननसहोदरः, A गुणप्रकाश- विवृतेर्भावप्रकाशिकाम् , B रौद्रीनाम्नी दीधितेर्व्याख्यां च कृतवान् । अनेन मथुरानाथतर्कवागीशवत् बहवो ग्रन्था व्याख्याताः, इति । (३२) अथ–अन्नंभट्टश्च कर्णाटकदेशीयः (तैलङ्गदेशीयो वा ? )। स च, काश्योमधीत्य A प्रशस्तपादकृत-वैशेषिकसूत्रभाष्यस्थग्रन्थान् संक्षे- पतो गृहीत्वा तर्कसंग्रहनामानं ग्रन्थं, B तर्कसंग्रहस्य टीकारूपं, तत्त्वचि. न्तामणेः, रघुनाथतार्किकशिरोमणिकृतदीधितिग्रन्थाच्च सारमुद्धृः तर्कदीपिकानामानं च ग्रन्थं रचयामास, इति संक्षेपः । ५ प्रन्थः अथ ग्रन्थोत्पत्तिनामा तृतीय उपोद्घातः ( न्यायवैशेषिकग्रन्थानामुत्पत्तिसंख्यानम् ) (१) कर्ता १ (१) न्यायसूत्रम्-गोतमर्षिः । २ (२) न्यायसूत्रस्य भाष्यम्-वात्स्यायनः । ३ (३) न्यायवार्तिकम्-उद्योतकराचार्यः । . ४ (४) न्यायवार्तिकतात्पर्यम्-वाचस्पतिमिश्रः । ५ (५) न्यायवार्तिकतात्पर्यपरिशुद्धिः-उदयनाचार्यः । ६ (६) न्यायसूत्रवृत्तिः--विश्वनाथपञ्चाननः । १ रामेश्वरभट्टाचार्यात्मजो रुद्रमहाचायस्त्वन्य एव । तेन च, 'रौद्री' इत्याख्या सिद्धान्तमुक्तावल्या व्याख्या कृता । २ अवामप्रशंसाकिंवदन्ती-"काशीगमनमात्रेण नानभद्रायते द्विजः" इति ३ ·११० उपोशातः () ७ (७) न्यायसूत्रटीका (न्यायरहस्यम् )-रामभद्रः । ८ (१) षोडशपदार्थी-गणेशदासः । ९ (२) टिप्पनम्-वासुदेवसार्वभौमभट्टाचार्यः । १० (३) पदार्थतत्त्वनिरूपणम् (पदार्थखण्डनम् )-रघुनाथभट्टा- चार्यतार्किकशिरोमणिः। ११ (४) पदार्थतत्त्वनिरूपणटीका (पदार्थतत्त्वविवेचनटीका)-र. घुदेवन्यायालंकारः १२ (५) (१) तार्किकरक्षा-वरदराजः । १३ (१)(१) तर्कभाषा-केशवमिश्रः । (२) १) वैशेषिकसूत्रम्-महर्षिः कणादः । १५ (२)(१) भाष्यम्-प्रशस्तपादाचार्यः । ६ (३) (२) भाष्यम्-चन्द्रकान्ततर्कालंकारः (शके १८००) १७ (४) भारद्वाजवृत्तिः (वैशेषिकसूत्रव्याख्या)-गङ्गाधरकवि- रखकविराजः। १८ (५)(१) न्यायकन्दली-(प्रशस्तभाष्यस्य टीका)-श्रीध- ४ राचार्यः । २९ (६) (२) किरणावली (प्रशस्तभाष्यस्य टीका )-उदयना- चार्यः । (७)(३) व्योमवती (प्रशस्तभाष्यस्य टीका)—व्योमशिवा- चार्यः । २१ (८) (४) लीलावती (प्रशस्तभाष्यस्य टीका)-श्रीवत्साचार्यः। १२ (९) (५) भाष्यसूक्तिः (प्रशस्तपादकृतभाष्यस्य व्याख्यानम्)- जगदीशभट्टाचार्यः । (१०) (६) भिक्षुवार्तिकम् (१) (प्रशस्तभाष्यस्य व्याख्यानम् सि. (१))-कर्ता नोपलभ्यते, 'पञ्चशिखाचार्यः कर्ता' इति केचिदाहुः, 'विज्ञानभिक्षुः कर्ताः इत्यन्ये आहुः ।

·विद्यारद्धिप्रसा1 इह किलानादिसिद्धाव्याहतपरिवर्तनशालिनि कालचक्रे । मयं नानाविधसहृदयनृपतिप्रदत्तहस्तावलम्बतयोत्तरोत्तरमधिका सनेन परिपूर्ण वृद्धिसुखमनुभूय पुनस्तादृशसहृदयवसुधाधिपति। कचिदप्यालम्बनमपश्यन्ती कतिचिहिनानि निरुत्साहतया केवल प्राणा विद्याविलासिनी यावत्पतत्प्रकर्षदशामनुभवन्ती र मुखी कालं यापयति, तावन्निरुपधिकरुणाशालिचक्रवर्त्याल तकरावलम्बना किंचिदुन्नमय्य वदनमितस्ततो दृशं संचारयन्ती शिता अनेकविधा अधिजिगांसुसुमत्यन्तेवासिनिवहालंकृताः पाठ दर्श । तत्र चानेकविधश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणव्याकरणन्यायतर्कमी हित्यशिल्पाचनेकविधशास्त्राध्ययनाध्यापनपरिपाटीपालोचनयाऽव विनमात्मोदयं निर्वर्ण्य ताखेवानवरतं क्रीडासुखमनुबभूव । ततश्च दुरवगाहनानाविधनिबन्धाम्बुधिविलोडनं न पदपदार्थपरिज्ञानर साधनमन्तरा संपद्यतेत्यनुविचिन्त्य तत्संपादनायोहापोहकुशलम प्रैरिरत् । तया प्रेरिताश्च ते यतमानाः सन्तोऽखिलशब्द-शब्दार्थ साधनीभूतव्याकरणन्यायादिशास्त्रेषु सुखप्रवेशाय समासव्यासस विधानिबन्धानकोशांश्च रचयांचक्रुः, इति । विद्याव्यसनतत्पर महामहोपाध्यायोभट्ट-भीमार

·No text on this page.

·अथ ग्रन्थकदुद्देशो नाम प्रथम उपोद्धातः। प्राचीनार्वाचीनन्याय-तर्कग्रन्थालोडनाकलनाभ्यां प्रसिद्धताहशन- न्यकृतामित्थं पूर्वापरीभावक्रमं प्रतीमः;-(.१) पूर्व महर्षिोतम । आसीत्; (२) ततो महर्षिः कणादः; (३) ततो महर्षिर्वात्स्यायनः; (४) ततः प्रशस्तपादाचार्यः; (५) तत उद्योतकराचार्यः; (६) ततो- वाचस्पतिमिश्रः; (७) ततः शिवादित्यमिश्रः (व्योमशिवाचार्यः); (८) तत उदयनाचार्यः; (९) ततः श्रीधराचार्यः; (१०) ततो वल्ल- भाचार्यः, (११) ततो गङ्गेशोपाध्यायः; (१२) ततो वर्धमानोपाध्यायः; (१३) ततो वासुदेवभट्टाचार्यसार्वभौमः, (१४) जयदेवमिश्रश्च (पक्षधरमिश्रः); (१५) ततो रघुनाथतार्किकशिरोमणिः; (१६) ततो मधुरानाथतर्कवागीशः, (१७) ततः कणादापरनामा रघुदेवः; (१८) ततः शंकरमिश्रः; (१९) ततः प्रगल्भः; (२०) ततो भ- वानन्दः; (२१) ततो जगदीशः; (२२) ततो गदाधरचक्रवर्ती । (२३) भगीरथठकुरः; (२४) ततो रुचिदत्तः (भक्तुनामा ); (२५) ततः केशवमिश्रः; ( २६ ) ततो वरदराजः; (२७) ततः पद्मनाई (२८) ततो जानकीनाथः; (२९) ततो रामभद्रः । (३०) विश्व नाथन्यायपश्चाननः; (३१)ततो रुद्रभट्टाचार्यः। ( ३२ ) अन्नभट्ट इत्यलं विस्तरेण। 'अथ ग्रन्थकञ्चरितं नाम द्वितीय उपोदातः। इदानीं ग्रन्थकाराणां क्रमेण जन्मस्थितिकालचरितं निरूप्यते, तत्र (१) महर्षिर्गोतम आत्रेयः ; स च न्यायदर्शनस्य कर्ता । यदर्शनस्य त्वध्यायपञ्चकम् ; प्रत्यध्यायमाहिकद्वयम् ; पञ्चाध्याय्य भत्र प्रसातः षड्दर्शनानां सूत्राणां क्रमः सर्वप्रन्थाकलनात्कथ्यते,-'पूर्व यणीयं ब्रह्ममीमांसादर्शनं सवभूष, ततो जैमिनीयं धर्ममीमांसादर्शनम् , ततो गौत दर्शनम् , ततः काणाई वैशेषिकदर्शनम् , ततः कापिलं सांख्यदर्शनम् , सत योगदर्शनम्' इति मे वये प्रतीस। सि ·उपोडावा.(२) जां संस्था व समत्रिशदधिकशतानि (१३७), इति । एनं मह गोतम गौतमनामानं केचन मन्यन्ते । अन्ये तु,-'नैयायिकः, अ- दिः, अक्षचरणः, प्रशस्तपादः, प्रशस्तचरण' इति महोतमस्यैव मभिदाः सन्ति, इति मन्यन्ते, इति । (२) महर्षिः कर्णादः कश्यपगोत्रमः, 'उलूकः' इति 'औलुक्यः' , चाख्यायते । मिथिलादेशे तस्य निवासस्थानम् । योगाचारविभूत्या केचितु,-Aषणा सूत्रकाराणां समानकालिकत्वमेव' इत्याहुः । चन्द्रकान्ततर्कालका. -B सांख्यदर्शनाविष्कर्तुः, कपिलस्सैव (नास्तिककपिलस ) दर्शनकारेषु प्राचीन सम्; भारिपतजलेस्तत्परजत्वम् ; भात्रेयस काशकमेव ततोऽबरजत्वम् ; का. वचरणपाराशर्यजैमिनीनां ततोऽप्यर्वाचीनत्वम् ,' इत्याह । तदुभयकथनमतीवाविचार- । बनु, 'वेदान्तसूत्रादी "एतेन योगः प्रत्युक्तः" इत्यादिना योगमतबनदर्शनाद सूत्रानन्तरमेव वेदान्तसूत्रम् ; उपनिषदादीप सांख्यकपिलमतप्रतिपादनाच सात्य- मन्तरमेवोपनिषदायुत्पत्तिच' इति चेन । न पुपनिषदात प्रसिद्धाः कपिलवादरायण- न्वादय भाधुनिकषट्सूत्रकारो भवितुमर्हन्ति । "एतेन योगः प्रत्युक्तः" इत्यादिसू. तु, अनादिसिद्धयोगसांख्यवौद्धचार्वाकादिमतखण्डनपराज्येष; नत्वाचीनसांख्ययोगा- व-पौरचार्वाकादिप्रणीतप्रन्थ-मण्डनपराणि, इति । एतच 'सांस्य' 'योग' 'दर्शन' दितत्तच्छन्दव्याख्यानेषु संक्षेपतः प्रदर्शितमेवेत्यत्रैव विरम्यते । जय च, कणभक्षणेन तपश्चरणादुम्छेन वर्तनाच 'कणादः' इति प्रसिद्धपति । १ अरवियम्-तपस्विने कणावमुनये स्वयमीश्वर उलूकरूपधारी प्रत्यक्षीभ्य पदा- उपादिदेश । तदनु स महर्षिलोंकानुकम्पया वैशेषिकसूत्राणि चकार । तेन तदनस लक्यदर्शनम्' इति नामान्तरम् । भत्र केचिद्वदन्ति-'सोऽयं मुनिर्महाभारते भीष्मस्तवराजे उलकनाम्न उनेसान्महामा. इपि पूर्वकालिका । किंच-"नवयं षट्पदार्थवादिनी वैशेषिकादिक्त" इति सांस्य- दप्यतिप्राचीनः । एवम्-"महदीर्घवद्वा स्वपरिमण्डलाभ्याम्" इति प्रमसूत्रपा- या वेदान्तदर्शनादप्येतदर्शन (वैशेषिकदर्शनम् ) प्राचीनम् । 'शब्दानामुत्पत्तिवि. त्वम् इति कामद-न्यायदर्शनसिद्धान्तः स च "कमके तत्र दनाद' इत्यादि यमन, लिस्तमतात्पूर्व (५८०) वर्षेऽभूत् । शाक्यमुनर्जन्मतः पूर्व वा- गयनलेखनम् । तत्र किष्किन्धाकाने (१८,३०,३१, ११) मनुवचनोवृति- 1-110). मनुस्मतेस्तत्पूर्वकारिकत्वं गम्यते, मनुसंहिता विस्त- (९) भक्ताम्यामभक्त् । न्यायवैशेषिकाविषयवानन्तरं मनुसंहिता- ·पोवार) महेश्वरनियोगप्रसादावधिगम्य वैशेषिकदर्शनं प्रणिताय । वरियत चाध्यायदशकम्, प्रत्ययायमाहिकद्वयम् । वैशेषिकदर्शनख चामि। सप्तत्यधिकानि त्रीणि शतानि ( ३७०), इति । ।',३) वात्स्यायनः परमर्षिायसूत्राणां भाष्यमकरोत्, इति । (४) प्रशस्तपादाचार्यश्च वैशेषिकसूत्राणां भाष्यमकरोत् । मस सूरुमृत्य महता यत्नेन जैमिनिना खण्डितः, इति मीमांसातोऽपि प्राचीनत्वम् । रावणेनापि भाष्यमय दशनसोपरि रचितमिति रलप्रभादौ दर्शितम्, इति लापुरीस्थरावणादपि प्राची- नत्वम् । किच-वैशेषिक दर्शनेऽनुमानस्य संक्षप्तो वर्णनात् , हेत्वाभासस त्रैविध्यकथना- चेति, पूर्व कणादेन पूर्वोक्तविषयस रीतिः समुद्भाविता:ततोऽनन्तरमक्षपादेन विस्तारितास- म्यनिषदा च; समानतः वैशेषिके प्रतित सिद्धान्तसिद्ध नैयायिकस्य मनस इन्द्रियत्वम् इति वैशेषिकदर्शनस्य न्यायदर्शनादपि प्राचीनत्वमप्यवगम्यते, इति । तदेकषां वित्प्रकल्पनं चादूरदर्शित्वेन 'कहां रामराज, कहाँ पोतराज' इति प्राकृतन्यायस- माकलितम् इत्यतो वयं सकलसूत्रशालतात्पर्याकलनादित्वं प्रतीमः-महाभारतप्रतिपादित उल्कापिरस्मादुलूकनाम्नः कणादाद्विम एव । महदीर्घवद्वा' इत्यादिनमसूत्राणां तु, अनाति सिद्धवैशेषिकमतखण्डनपरत्वमेव न सर्वाचीनकणादषिप्रणीतसूधार्थखण्डनपरत्वम् । ए अमिनिमीमांसादर्शनसापि तात्पर्यमुनेयम् । रावणस्तु कश्चनार्वाचीनबामण एवम श्रीरामदूध यमायणप्रतिपाय: पौलस्त्यः, इति । न केवलं हेत्वाभासत्रैविध्यरूपसंक्षेपकपनेनैव न्यायदर्शनात्प्राचीनत्वं कणाददर्शनस संभवति । यतो विपरीतमपि वक्तुं शक्यता वा हि-'न्यायदर्शने हेत्वाभासानां पयत्वं प्रथमतः प्रतिपादितम् तदनंतरं कणादेन पावर रित्यज्य हेत्वाभासस्य युक्त्या संक्षेपतो वा त्रैविध्यं प्रतिपादितम्' इत्यपि वक्तुं शक्यते, तस्मात् 'प्रमसूत्रम्, जैमिनिमीमांसासूत्रम्, न्यायसूत्रम्, वैशेषिकसूत्रम्, सांख्यसः योगसूत्रम्,' इत्येवं क्रमेण सूत्राणि संबभूवुः, इति ममाभिमतिः । दर्शनान्तरकारेरनजीकृतस "विशेष पदार्थसाङ्गीकाराइस वैशेषिकतया पर इति केचिदन्ति । वस्तुतस्तु-"द्वित्वे च पाजोत्पत्तौ विभागे व विभागजेय स्वालिता दुबिस्तं वै वैशेषिकं विदुः" इति । २ भाष्यलक्षणं च-"सूत्रों वर्ण्यते येन पदैः सूत्रानुसारिभिः । स्वपमानिस भाष्य भाष्यविदो विदुः" इति । ३ केचित, बोधायनसूत्रे प्रवराध्याये आशिरसगणान्तःपातिशारहतगणे 'प्रशस्तः' इत्येनममम्पन्न । मन्ये तु,-'प्रवसलन्थे भाहिरसमये गौतमकों 'प्रशस्तः इति प्रशस्तनामानमेने मेलिरे। ४ भन-शेषिकसूपाणी मारहाणात्तिर्महापराविरलकविराजकताऽस्ति भूभन्ये तु. भारद्वाजनालोपोतकराचार्येणेयं तिः कता, इत्याहुः। -- ·. उपोडाता) (प्रशस्तपादाचार्यस्य ), 'प्रशस्तदेवः, प्रशस्तचरणः' इति नामान्तरे । गो- तम-वात्स्यायनयोरिव समानतत्रत्वेन कणादप्रशस्तपादयोरपि परमर्षित्वम्, कपिल-पञ्चशिखाचार्ययोरिवाचार्यत्वं च उदयनाचार्य-कन्दलीकार-शंक- रमिश्रादयः खीचक्रुः, इति । (५) उद्योतकराचार्यों न्यायसूत्राणां वार्तिकमकरोत् । अयं च, इ. तो वर्षाणां द्वादशशत्याः ( १२०० ) पूर्वमासीत् । 'अयं च भारद्वाजगो- प्रजः' इति केचिदाहुः; तत्र मया संदिह्यते, 'अयं च इतो द्वादशशत्याः 'पूर्व कदाऽऽसीत्' इति मया न ज्ञायते च, इति । (६) वाचस्पतिमिश्रश्च न्यायवार्तिकग्रन्थस्य व्याख्यानं A न्यायवार्ति- कतात्पर्यम्, B न्यायकणिकाम्, C पैरिशिष्टव्याख्यानं चाकरोत् , इति । (७) शिवादित्यमिश्रश्च 'न्यायाचार्यः' इति स्तूयते । अयं च 'व्योम- शिवाचार्यः' इति केचिद्वदन्ति । शिवादित्यमिश्रस्तु 'सप्तपदार्थी'नामानं त्यमकरोत्, इति । ८) उदयनाचार्यश्च विक्रमीय (८४५) वर्षादुत्तरं (१०४८) वर्षापूर्व अन्येतु,-'उद्योतकराचार्यस्यैव 'भारद्वाज' इति नाम, तेन कृता वृत्ति रखाजवृत्तिः' तमन्यन्ते । वार्तिकलक्षणं च,-"उक्तानुक्तद्विरुक्तानां चिन्ता यत्र प्रवर्तते । तं अन्य यातिक भोतिकमा मनीषिणः" इति । (पराशरपुरा० अ० १०) 'अयं वाचस्पतिमिश्रः, तत्त्वचिन्तामणिप्रकाशकृतो वाचस्पति मिश्राइन्य एव' पति पण्डिता आहुः । अयं वाचस्पतिमिश्रः 'शंकरभारतीकृतशरीरकमीमांसास्थमाष्यस याख्यव्याख्याकार एव' इति पहयो मन्यन्ते । अन्ये तु.-'अयं वाचस्पतिस्तु माम- राइन्य एव, भामतीकारश्चान्यः कश्चन वेदान्तशास्त्रज्ञ भासीत्' इत्याहुः । 'इदं परिशिष्टं तु उदयनाचार्यकृतम्' इति केचिद्वदन्ति । अन्ये तु,- परिशिष्ट कलिकापरिशिष्टमेव' इत्यमन्यन्त । व्योमशिवाचार्यस्तु प्रशस्तपादकृतभाष्यस्य टीकारूप 'व्योमवती' नामानं अन्य N उदयनाचार्येण सह जनानां विवादः समजलि, भवशिष्टनास्तिकानो मूलोचोदयो- कृतः' इति जैनप्रन्याकलमादवमभ्यते । दवनाचार्यः श्रीहर्षपितुः श्रीहरिस समामकालिकः । श्रीहर्षस्तु (शके १)वर्षे पति नैषधटीकयाऽवगम्यते । केषित, बदनान्येन च श्रीहर्षात्पूर्व एवादियन ·उपोरा (२) मिथिलादेशे न्यवसत् । केचित्तु,-'अभिनवोदयनाचार्यों दक्षिणदेशे वा. देशे वा जातः', इत्याहुः । उदयनाचार्यों न्यायाचार्यत्वेन प्रसिद्धः, A न्या- यवार्तिकतात्पर्यस्य टीकारूपं न्यायवार्तिकतात्पर्यपरिशुद्धिनामानं ग्रन्थम् , B न्यायपरिशिष्टम् , C प्रशस्तपादकृतभाष्यस्य व्याख्यानरूपं किरणावली- नामानं ग्रन्थम् , D आत्मतत्त्वविवेकम्, (बौद्धाधिकारम् ), E न्याय- कुसुमाञ्जलिं च कृतवान् , इति । (९) श्रीधराचार्यश्च विक्रमाब्दे ( १०४८ ) तथा (शके ९१३) वर्षे, प्रशस्तपादाचार्यकृतभाष्यस्य व्याख्यानरूपं न्यायकन्दलीनामानं ग्रन्थ कृतवान् , इति । श्रीधराचार्यस्य पिता बलदेवः, माता तु अव्वोका। नि- वासस्तु, गौडदेशापरपर्यायवङ्देशान्तर्गते गङ्गायाः पश्चिमे तटे 'राढ' देशे भूरिश्रेष्ठिक इति प्रसिद्धे भूरिसृष्टिग्रामे 'राढापुरी' इत्यसिन् । (१०) महामहोपाध्यायो वल्लभाचार्यश्च न्यायलीलावतीनामा कृतवान् , इति। (१२) गङ्गेशोपाध्यायश्च, इतः सप्तशत्याः पूर्व (शके १ दशशतके वङ्गदेशे आसीत् । केचित्तु,-(शके १०३० त्पूर्वमासीत्' इत्यङ्गीचक्रुः । गङ्गेशोपाध्यायस्तु सकलन्य सारमुद्धृत्य 'तत्त्वचिन्तामणि' नामानं नव्यपरिष्कारपरि विरचितवान् , इति। ( १२ ) वर्धमानोपाध्यायश्च गङ्गेशोपाध्यायपुत्रः, मि इत्यवगम्यते' इत्याहुः । यस्तु रलावल्यादौ श्रीहर्षो वत्सराज उदयनब एक, इति । अन्ये तु,-'श्रीहर्षात्पूर्व एव वाचस्पतिमिश्रः' इति शंक अतो बाचस्पतिमिभात्पूर्वमेवोदयनाचार्य आसीत्' इत्याहुः । परंतु,- तरकालिक एवोदयनाचार्यः, इति तात्पर्यपरिशुद्धिप्रन्येनात्मतत्त्वटि पाहुः। अत्रेदमनुमापकम्-लक्ष्मणसेननामा नृपतिर्वदेशेषभूवयर माभासीद, तस्य राज्ञः प्रवृत्तिः (शालि• शके १.३०) 'ततोऽपि पूर्व गोशोपाध्याय आसीत्' इति निधीयते। २ 'गणरत्नमहोदधिकारी गोविन्दसूरिशिष्यो वर्षमानस्तु जै पाध्यायादन्यः, इतिज्ञेयम् । गणरत्नमहोदधिविक्रमशकवर्षे विरचितः, इति ।

·1 उपोवाता(२) मिथिलादेशे न्यवसत् । केचित्तु,-'अभिनवोदयनाचार्यों दक्षिणदेशे का. देशे वा जातः', इत्याहुः । उदयनाचार्यों न्यायाचार्यत्वेन प्रसिद्धः, A न्या. यवार्तिकतात्पर्यस्य टीकारूपं न्यायवार्तिकतात्पर्यपरिशुद्धिनामानं अन्यम् , B न्यायपरिशिष्टम् , C प्रशस्तपादकृतभाष्यस्य व्याख्यानरूपं किरणावली. नामानं ग्रन्थम्, D आत्मतत्त्वविवेकम्, (बौद्धाधिकारम् ), E न्याय- कुसुमाञ्जलिं च कृतवान् , इति । (९) श्रीधराचार्यश्च विक्रमाब्दे ( १०४८ ) तथा (शके ९१३) वर्षे, प्रशस्तपादाचार्यकृतभाष्यस्य व्याख्यानरूपं न्यायकन्दलीनामानं ग्रन्थ कृतवान्, इति । श्रीधराचार्यस्य पिता बलदेवः, माता तु अव्वोका । नि- वासस्तु, गौडदेशापरपर्यायवङ्गदेशान्तर्गते गङ्गायाः पश्चिमे तटे 'राढ' देशे भूरिश्रेष्ठिक इति प्रसिद्धे भूरिसृष्टिग्रामे 'राढापुरी' इत्यस्मिन् । (१०) महामहोपाध्यायो वल्लभाचार्यश्च न्यायलीलावतीनामानं कृतवान्, इति। (१२) गणेशोपाध्यायश्च, इतः सप्तशत्याः पूर्व (शके १ दशशतके वङ्गदेशे आसीत् । केचित्तु,-(शके १०३० त्पूर्वमासीत्' इत्यङ्गीचक्रुः । गङ्गेशोपाध्यायस्तु सकलन्य सारमुद्धृत्य ' तत्त्वचिन्तामणि' नामानं नव्यपरिष्कारपरि विरचितवान् , इति। (१२) वर्धमानोपाध्यायश्च गङ्गेशोपाध्यायपुत्रः, मि इत्यवगम्यते' इत्याहुः । यस्तु रलावल्यादी श्रीहषों वत्सराज उदयनब) एव, इति । अन्ये तु,-'श्रीहर्षात्पूर्व एव वाचस्पतिमित्रः' इति शंका अतो नाचस्पतिमिश्रात्पूर्वमेवोदयनाचार्य आसीत्' इत्याहुः । परंतु,- तरकालिक एवोदयनाचार्यः, इति तात्पर्यपरिशुद्धिप्रन्येनात्मतत्त्वनि १ अत्रेदमनुमापकम्-लक्ष्मणसेननामा भूपतिर्वादेशे पव; यर म आसीत् , तस्य राज्ञः प्रवृत्तिः (शालि• शके १.३०) 'ततोऽपि पूर्व गोंशोपाध्याय आसीत्' इति निधीयते । २ 'गणरत्नमहोदधिकारी गोविन्दसूरिशिष्यो वर्षमानस्तु और पाध्यायादन्यः, इति झयम् । गणरलमहोदधिविक्रमशकवर्षे विरचितः, इति । प्राहुः।

·उपोबारा (२) ११ २४ (६)() किरणावलीप्रकाशः(किस्मावल्या व्याख्या)-वर्ध- मानोपाध्यायः। २५ (२) किरणावलीटिप्पनम् रघुनाथतार्किकशिरोमणिः । २६ , (१) (१) द्रव्यप्रकाशिका (किरणावलीप्रकाशस्य व्या- ख्यानम्) भगीरथठक्कुरः । २७ (२) गुणदीधितिः ( गुणप्रकाशविवृतिर्वा )-रघु- नाथतार्किकशिरोमणिः । (३) गुणप्रकाशविवृतिरहस्यम् (गुणदीधितिमाथुरी बा)-मथुरानाथतर्कवागीशभट्टाचार्यः । २९ गुणप्रकाशविवृतिभावप्रकाशिका, गुणप्रकाशविवृ- तिपरीक्षा वा (गुणप्रकाशविवृतेर्व्याख्यानम् )-रुद्रभट्टा- " .२८ ." चार्यः । ३२ (२) (४) गुणप्रकाशविवृतेर्व्याख्यानम्-रामकृष्णः । (५) गुणप्रकाशविवृतेर्व्याख्यानम्-जयरामभट्टाचार्यः । किरणावलीभास्करः(किरणावल्या द्वितीयं व्याख्यानम्)- पद्मनाभामिश्रः (बलभद्र मिश्रात्मजः )। पलिका (न्यायकन्दल्याष्टीका)-राजशेखरसूरिः । सि(रा)द्धान्तमुक्ताहारः कणादरहस्यम् ३५ ३६ लक्षणमाला -शिवादित्यमिश्रः । सप्तपदार्थी सप्तपदार्थ्याष्टीकाः कश्यन्ते- ३७ (१) पदार्थचन्द्रिका-शेषानन्तः । पदार्थचन्द्रिकायाष्टीका-नरसिंहः । १९ (२.) मितभाषिणीमध्वसरखती (कृष्णातीरनिवासी)। ४० (३) टीका-जितवर्धनसूरिः (संवत् १४७१) ·१२ उपोद्रातः (३) ४१ (४) लघुटीका-सिद्धचन्द्रगणिः ४२ (२) निष्कण्टका-मल्लिनाथः (८) । बौद्धाधिकारः (बौद्धधिक्कारः, आत्मतत्त्वविवेको वा )- उदयनाचार्यः । बौद्धाधिकारव्याख्याः कथ्यन्ते-- ४४ (१) दीधिति:--रघुनाथतार्किकशिरोमणिः । ४५ (२) कल्पलता---शंकरमिश्रः ( भवनाथात्मजः )। ४६ (३) गदाधरी ( गादाधरी वा)-गदाधरभट्टाचार्यचक्रवतीं । ४७ (४) व्याख्या-नारायणः । ४८ बौद्धाधिकारदीधितेर्व्याख्या गदाधरभट्टाचार्यचक्रवतीं। ४९ B न्यायकुसुमाञ्जलि:---उदयनाचार्यः । न्यायकुसुमाअलेप्टीकाः कथ्यन्ते- ५० (१) प्रकाशः-वर्धमानोपाध्यायः । ५१ (२) व्याख्या–परमहंसपरिव्राजकाचार्यः श्रीनारायणतीर्थः । ५२ (३) व्याख्या-म. म. त्रिलोचनः । ५३ (४) व्याख्या-म. म. गुणानन्दः । ५४ (५) व्याख्या-हरिदासभट्टाचार्यः । ५५ (१) मकरन्दः (प्रकाशस्य व्याख्या )-रुचिदत्तः । (१०) न्यायलीलावती-म. म. वल्लभाचार्यः । ५७ (१) न्यायलीलावतीप्रकाशः–वर्धमानोपाध्यायः । ५८ (२) न्यायलीलावतीदीधितिः (विभूतिः)-रघुनाथताकिंक- शिरोमणिः । ५९ (३) न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम्-म. म. शंकरमिश्रः । ६० न्यायलीलावतीप्रकाशविधेकः-म. म. मथुरानाथतर्क- वागीशभट्टाचार्यः ५६

·उपोद्रातः (३)
(११)
६१ तत्त्वचिन्तामणिः–गङ्गेशोपाध्यायः ।
तत्त्वचिन्तामणेष्टीकाः कथ्यन्ते-
६२ (१) व्याख्या-वासुदेवसार्वभौमभट्टाचार्यः ।
६३ (२) आलोकः-पक्षधरमिश्रः ।
६४ (३) दीधितिः-रघुनाथभट्टाचार्यतार्किकशिरोमणिः ।
६५ (४) प्रकाशः-रुचिदत्तः ( पक्षधरमिश्रशिष्यः )।
६६ (५) रहस्यम्-मथुरानाथतर्कवागीशः (रामतर्कालंकारात्मजः)
६७ (६) आलोकः-जयरामभट्टाचार्यः ।
६८ (७) हनुमदीया-हनुमान् ।
६९ (८) जागदीशी जगदीशभट्टाचार्यः ।
७० (९) व्याख्या-महेश्वरः ।
७१ (१०) व्याख्या-रघुदेवभट्टाचार्यः ।
७२ (११) रश्मिचक्रम्-म. म. गोकुलनाथमैथिलः ।
७३ (१२) मणिसारः-गोपीनाथः ।
७४ (१३) चिन्तामणिपरीक्षा-पद्मनाभः (बलभद्रात्मजः)।
७५ (१४) व्याख्या-भवानन्दः ।
७६ (१५) दर्पणम् -रामानुजदीक्षितः ।
७७ (१६) तर्कचूडामणिः-धर्मराजाध्वरी।
(११)
(६३) (२) आलोकस्य टीकाः कथ्यन्ते-
७८ (१) मथुरानाथी-मथुरानाथतर्कवागीशभट्टाचार्यः ।
७९ (२) गदाधारी-गदाधरभट्टाचार्यचक्रवर्ती ।
८० (३) आलोकरहस्यम्-न्यायकुमुदिनीपतिर्गोपीनाथः ।
८१ ( ४ ) आलोकविवेकः-गुणानन्दविद्यावागीशभट्टाचार्यः ।
८२ (५) आलोकरहस्यम्-म. म. रघुपतिः ।

·उपोद्वातः (३) - (१५) तत्त्वचिन्तामणिव्याख्यानस्य दीधितेष्टीकाः कथ्यन्ते- ८३ (१) मथुरानाथी-मथुरानाथतर्कवागीशः । ८४ (२) भवानन्दी-म. म. भवानन्दो न्यायपञ्चाननन्यायसिद्धान्त- तर्कवागीशभट्टाचार्यः । ८५ (३) जागदीशी-न्यायवाचस्पतिर्जगदीशतर्कालंकारभट्टाचार्यः ८६ (४) गदाधरी ( संगतिनाम्नी )-गदाधरभट्टाचार्यचक्रवतीं । ८७ (५) दीधितिव्याख्या-न्यायवाचस्पतिभट्टाचार्यः (१) ( विद्या- निवाससूनुः )। ८८ (६) व्याख्या-जयरामन्यपञ्चाननतर्कालंकारभट्टाचार्यः । ८९ (७) व्याख्या-काशीनाथः । ९० (८) रौद्री–रुद्रभट्टाचार्यः । ९१ (९) व्याख्या-महेशः । ९२ (१०) विद्योतम्-म. म. गोकुलनाथः । ९३ (११) प्रवेशः–विश्वेश्वरपण्डितः पर्वतीयः । ९४ (८४) (२) सर्वोपकारिणी, प्रवेशो वा (भवानन्दीव्याख्या)- महादेवो मुकुन्दपण्डितात्मजः पुण्यस्तम्बकरः ( पुणतां- बेकर) (१५) ९५ (८६) (४) (१) संगतिविवृतिः (गदाधरीव्याख्या)-म. म. कृष्णंभट्ट आर्डे (काशीस्थः) (२) न्यायरब्रम् ( गदाधरीटिप्पणम् )-पर्वतेत्यु- पनामको रघुनाथशास्त्री पुण्यग्रामस्थरामानुजमतानुयायि- राघवाचार्याणां शिष्यः । तर्कामृतस्य टीकाः कथ्यन्ते- ·उपोद्वातः (३) १५ ईशिव्या, दिनकरपुत्र्याः पुत्रः) ९७ (१) चषकः -गङ्गाराम जडी (नारायणपुत्रः, नीलकण्ठ- ९८ (२) तर्कामृततरंगिणी-मुकुन्दः । ९९ (३) तर्कामृतदर्पणम्- (२५) तर्कभाषाटीकाः कथ्यन्ते-- १०० ( १ ) तर्कभाषाटीका-गोवर्धनमिश्रः (केशवमिश्रशिष्यः, बल. भद्र-विजयश्री-पुत्रः, पद्मनाभ-विश्वनाथ-बन्धुः ) १०१ (२) टीका-माधवभट्टः । १०२ (३) प्रकाशिका--चिन्नुभट्टः सहजसर्वज्ञपुत्रः (स च विजय- नगरे हरिहरराज्यसमये आसीत् ) १०३ ( ४ ) प्रकाशिका (भावार्थदीपिका )-म. म. गौरीकान्तभ- ट्टाचार्यः । १०४ (५) प्रकाशिका---म. म. कौण्डिन्यदीक्षितः । १०५ (६) प्रकाशिका-म. म. बलभद्रः (त्रिपाठी विष्णुदास- तनुजः) १०६ (७) तर्कभाषाभावः–रोंबिलवेंकटबुद्धः (धः)। १०७ (८) तर्कभाषाव्याख्या-मुरारिः (गङ्गाधरपुत्रः)। १०८ (९) तर्कभाषावृत्तिः-सिद्धचन्द्रगणिः (भानुचन्द्रगणिशिष्यः, जैनः) १०९ (१०) युक्तिमुक्तावली-नागेशभट्टः (१)। ११० (११) तर्कभाषाव्याख्या-माधवाचार्यः । (२६). तार्किकरक्षायाष्टीकाः कथ्यन्ते- १११ (१) सारसंग्रहः-- ११२ (२) निष्कण्टका-मलिनाथः । ११३ (३) न्यायकौमुदी-विनायकभट्टः । - ·उपोद्रातः (३) ११४ तार्किकरक्षाव्याख्याव्याख्यानम्-हरिहरः । (२८) न्यायसिद्धान्तमचर्याष्टीकाः कथ्यन्ते- ११५ (१) तर्कप्रकाशः ( शितिकण्ठी)-श्रीकण्ठदीक्षितः (विश्व- नाथात्मजः)। ११६ (२) व्याख्या-श्रीकृष्णन्यायवागीशभट्टाचार्यः । ११७ (३) न्यायरत्नावली ११८ (४) न्यायमञ्जरीप्रकाशः-भास्करः ( लौगाक्षीत्युपनामकः, मु. दलात्मजः) ११९ (५) न्यायसिद्धान्तमञ्जरीसारः-यादवः ( नृसिंहात्मजः )। (३०) न्यायसिद्धान्तमुक्तावल्याष्टीके कथ्येते- १२० (१) रौद्री–रुद्रभट्टाचार्यः (रामेश्वरपुत्रः ) (महादेवभट्टः। १२१ (२) प्रकाशः- १२२ प्रकाशस्य व्याख्या ( रामरुद्री ) रामरुद्रभट्टाचार्यः । - दिनकरभट्टः एतदुभाभ्यां निर्मितः । तर्कसंग्रहस्य टीकाः कथ्यन्ते- १२३ (१) न्यायबोधिनी-शुक्लरत्ननाथः । १२४ (२) दीपिका-अन्नंभट्टः । १२५ (३) व्याख्या-मुरारिः । १२६ ( ४ ) सिद्धान्तचन्द्रोदयः-श्रीकृष्णधूर्जटिदीक्षितः । १२७ (५) न्यायबोधिनी-गोवर्धनः । १२८ (६) टीका-क्षमाकल्याणः । १२९ (७) न्यायार्थलघुबोधिनी–गोवर्धनरंगाचार्यः । १३० (८) टीका-गौरीकान्तः । १३१ (९) पदकृत्यम्-चन्द्रजसिंहः ।

·उपोद्धातः (३)(४) २ (१०) निरुक्तिः-जगन्नाथशास्त्री । १३३ (११) निरुक्तिः ( वाक्यार्थः )—पट्टाभिरामः । १३४ (१२) चन्द्रिका-मुकुन्दः । मेरुशास्त्री, गोडबोले। अयं मम १३५ (१३) वाक्यवृत्तिः (उपनयासः) (न्यायकोशकारस्य )न्यायगुरोः पितृव्यः। १३६ (१४) तरंगिणी-विन्ध्येश्वरीप्रसादः । १३७ (१५) तर्कचन्द्रिका-वैद्यनाथ-गाडगीळ, इति । अथ प्रकीर्णकं नाम चतुर्थ उपोद्घातः। १३८ (१) अनुमानलक्षणम् -लक्ष्मीदासः । १३९ (२) अनुमितिमानसम्-हरिरामतर्कालंकारः (गदाधरभट्टा- चार्यगुरुः )। १४० (३) आकाङ्क्षावादः-रघुदेवभट्टाचार्यः । १४१ ( ४ ) आख्यातवादः ( आख्यातविवेकः )-रघुनाथतार्किक- शिरोमणिः १४२ (५) ईश्वरवादः-रघुदेवभट्टाचार्यः । १४३ (६ ) एवकारवादार्थ:-हरिरामभट्टाचार्यः । १४४ (७) कारकवादः-जयरामभट्टाचार्यः । १४५ (८) कारकवादः - भवानन्दः । १४६ (९) क्रोडपत्राणि-शंकरमिश्रः, न्यायकोशकर्ता च । १४७ (१०) गुणरहस्यम् ---- १४८ (११) गुणरहस्यप्रकाशः-. १४९ (१२) चित्ररूपवादार्थ:- विद्यानिवाससूनुायवाचस्पतिभ- १५० (१३) जगन्नाथदीक्षितीवम्-जगन्नाथदीक्षितः । १५१ (१४) जातिमाला- हाचार्यः । .

·१८ -- . उपोद्धातः (४) विश्वेश्वरपण्डितः पर्वतीयलक्ष्मी, १५२ (१५) तर्ककुतूहलम्- (इसवी १८ शतकम् )। १५३ (१६) तर्कचन्द्रिका-विश्वेश्वराश्रमः । १५४ (१७) तर्कपरिभाषा- १५५ (१८) तर्कप्रदीपः--कोण्डभट्टः । १५६ (१९) नर्थवादटीका-जयरामः । १५७ (२०) न्यायकलिका–जयन्तः । १५८ (२१) न्यायकौस्तुभः-महादेव-पुणतांबेकरः । १५९ (२२) न्यायपारिजातः-यल्लभट्टः । १६० (२३) न्यायमअरी जयन्तभट्टः-- १६१ (२४) न्यायसारः- १६२ (२५) न्यायसारविचारः-राघवभट्टः ( म. म. शारङ्गमुतः )। १६३ (२६) न्यायसिद्धान्ततत्त्वम्-गोकुलनाथः । १६४ (२७) न्यायसिद्धान्तमाला-जयरामभट्टाचार्यः । १६५ (२८) पदार्थदीपिका-कोण्डभट्टः (रंगोजीभट्टपुत्रः)। १६६ (२९) पदार्थमालाप्रकाशः-लौगाक्षिभास्करः । १६७ (३०) पदार्थविवेकः- १६८ (३१) पदार्थविवेकटीका-गोपीनाथ-मौनी । १६९ (३२) परामर्शविचारः- म. म. हरिरामतर्कालंकारभट्टाचार्यः । १७० (३३) प्रकाशतावादार्थः १७१ (३४) प्रतियोगिज्ञानकारणताविचारः-रघुदेवभट्टाचार्यः । १७२ (३५) बालबोधः-म. म. गोविन्दपडितः । १७३ (३६) बाधबुद्धिवादार्थः.. १७४ (३७) भावदीपिका-श्रीकृष्णन्यायवागीशभट्टाचार्यः । १७५ (३८) भापारत्नम् कणादापरनामा रघुदेवः । १७६ (३९) मितभापिणी- १७७ (४०) मुक्तिवादः-गदाधरः । - . .

·उपोद्घातः (४) १९ १७८ (४१) रत्नकोशवादः ।म. म. न्या. पञ्चा. हरिरामतर्कालंकार- ( रत्नकोशविचारः भट्टाचार्यः (गदाधरभट्टाचार्यगुरुः )। १७९ (४२) लाघवगौरवरहस्यम्-गोकुलनाथः । १८० (४३) वाक्यार्थभेदवादः-आपदेवसूनुः । १८१ (४४) विधिनिरूपणम्-रुद्रभट्टाचार्यः । १८२ (४५) विधिवादः—गदाधरभट्टाचार्यः । १८३ (४६) विशिष्टवैशिष्ट्यवादार्थ:-हरिरामभट्टाचार्यः । १८४ (४७) विषयतावादार्थ:- १८५ (४८) व्युत्पत्तिवादः गदाधरभट्टाचार्यचक्रवर्ती। १८६ (४९) शक्तिवादः मौनिकुलोत्पन्नः ) १८८ (५१) शब्दार्थमञ्जरी-भवानन्दः १८९ (५२) समासवादः- म. म. न्या. पञ्चा. वासुदेवभट्टाचार्य- १९० (५३) सिद्धान्तदीपप्रभा ( शशधरीयस्य व्याख्या )। न्यायकोशकर्ता. सार्वभौमः । * एषमन्येऽपि न्यायवैशेषिकशास्त्रीया: केचन नाममात्रप्रसिद्धाः, केचन संग्रहादौ वर्त- माना वहयो प्रन्थाः सन्ति । तथाऽपि विस्तम्भयात्तेषां नामानि न संनिवेशितानि, इत्येते- रेवालम्, इति शम् ॥ .

·( १ ) येभ्यो ग्रन्थेभ्यः शब्दान् गृहीत्वाऽयं न्यायकोशो व्यरचि, ग्रन्थसंख्या. ग्रन्थप्रतीक: (ग्रन्थ- चिहम् ). एनचिहानामर्थः (ग्रन्थनाम). विषय:- (न्याय.गोतममतानुसारी, (वैशे.)कणादमतानुसारी, (मिश्रम्) उभयमतमिश्र वा. १ ( अथर्व, भा०) २ (आपस्त. .) ३ (ए० वा.) ४ (ऐतरेय०) ५ ( काव्यप्र०) ६ (का० व्या०) अथर्वभाष्यम् (प्रस्तावना) आपस्तम्बमहर्षेर्धर्मसूत्रम् एक्कारवादार्थः ऐतरेयोपनिषत् काव्यप्रकाशः कारकव्याख्यानम् (कारकवादः) वेदार्थः धर्मः मिश्रम्. ऋग्वेदोपनिषत् काव्यम् मिश्रम् (कि.) ८(कु.) किरणावलिः न्यायकुसुमाञ्जलिः (वैशे०) (न्याय. ) ९ (कु. व्या.) न्यायकुसुमाञ्जलेाख्यानम् (न्याय) १० ( कु० व्या० ता०) कुसुमाञ्जलेाख्यानस्य तात्पर्यविवरणम् (मिश्रम् ) ११ (कृष्णं.) गदाधरीव्याख्यानम् कृष्णभट्टी (मिश्रम्) १२ (गण) गणरत्नमहोदधिः व्याकरणम् १३ '(ग०) गदाधरी (मिश्रम् ) १४ (ग. यु.) गदाधरीव्युत्पत्तिवादः ( मिश्रम् ) १५ (ग० शक्ति.) गदाधरीशक्तिवादः (मिश्रम् ) १६ (गीता, भा०) भगवद्गीताया भाष्यम् वेदान्तम् १७ (गौ०) न्यायदर्शनम् (न्याय.) १८ (गौ० वृ०) गोतमसूत्रवृत्तिः (न्याय०) १९ (चि.) तत्त्वचिन्तामणिः (मिश्रम्) २. (चि० प्र०) तत्वचिन्तामणे: प्रकाशः (मिश्रम्) है इत्यादिरूयः २१ (छान्दो०) २२ (जग.) २३ (जैमि.) छान्दोग्योपनिषत् जगदीशी जैमिनिसूत्रम् सामवेदः (मिश्रम्) पूर्वमीमांसा ·(२) तेषां ग्रन्थानां नामादीनि ग्रन्थप्रतीकेभ्यो ज्ञेयानि । अन्यकर्ता, अङ्कनलेखनादि- लिखितं,अ- पत्राणाम् , काक:-शकः, ङ्कितं वा पृष्टानां वा संख्या. संवत् , अथवा पुस्तकम् इसवी. अङ्कनस्थानम्. पुस्तक. स्थानम्. सायणाचार्यः . ० आपस्तम्बः ए.कालेज अङ्कितम् अङ्कितम् अङ्कितम् अङ्कितम् अङ्कितम् लिखितम् . मुंबई इसवी १८६० मुंबई धारवाड इसवी १८९३ मुंबई संवत् १९२३ बनारस १३ ५३ १९८ स्त्रीया मम्मटमहः जयरामभट्टाचार्यः १२ एलफिन्. कालेज . ए. कालेज ए. कालेज ए.कालेज ए. कालेज . उदयनाचार्य: लिखितम् उदयनाचार्यः अङ्कितम् इसवी १८६४ कलकत्ता किंवा(४८) हरिदासभट्टाचार्यः अङ्गितम् इसवी १८६४ | कलकत्ता किंवा(४८) महेशचन्द्रन्यायरत्नः अङ्कितम् इसवी १८६४ कलकत्ता कृष्णंभट्टः (आर्डे) अङ्कितम् संवत् १९३४ बनारस वर्धमानः लिखितम् गदाधरभट्टाचार्यचक्रवर्ती लिखितम् इसवी १८५८ गदाधरभट्टाचार्यचक्रवर्ती अङ्कितम् संवत् १९४२ बनारस गदाधरभट्टाचार्य: अङ्गितम् १४८ इसवी १८८६ बनारस (मीमध्वाचार्यः अङ्कितम् इसवी १८८७ मुंबई गीतमः अङ्गितम् इसवी १८६५ कलकत्ता विश्वनाथपश्चाननः अङ्कितम् | २६४ इसवी १८२८ कलकत्ता शिशोपाध्यायः अङ्कितम् २२६ इसवी १८७२ कलकत्ता चिदत्तः (भाकु (ज) शास्त्री) लिखितम् । ११४ संवत् १६४९ ए. कालेज |स्वीया . . १४८ ए. कालेज ए. कालेज इसवी १८९३ मुंबई. एल्फि. । कालेज स्वीया जिनसीवाले ए. कालेज अङ्कितम् लिखितम् अङ्गितम् मादीनाभट्टाचार्यः बहामाचार्य: १२६९ संवत् १९२५ कलकत्ता ·(वैशे० ) नय (३) येभ्यो ग्रन्थेभ्यः शब्दान् गृहीत्वाऽय न्यायकोशो व्यरचि ग्रन्थसंख्या. अन्यप्रतीकः (ग्रन्थ- चिहम्) एतचिहानामर्थः (अन्यनाम). विषयः- (न्याय.)गोतममतानुसारी, (वैशे.)कणादमतानुसारी, (मिश्रम् ) उभयमतमिश्र वा. २४ (त. कौ०) २५ (त. दी.) २६ (त० प्र०) तर्ककौमुदी तकदीपिका तर्कप्रकाशः (शितिकण्ठी) (वैशे०) (मिश्रम् ) (मिश्रम् ) । २७ :(त० भा०) २८ (त.व.) २९ (त० वा.) ३. (तत्त्वप्र. ३. (तत्त्वसं.) तर्कभाषा तत्त्वावलिः तर्कसंग्रहवाक्यार्थः तत्त्वप्रकाशिका तत्त्वसंख्यानम् (न्याय०) (वैशे) (मिश्रम् ) वेदान्तः वेदान्तः ) - ३२ (त० सं०) ३३ (ता.) ३४ (ता. २०) तर्कसंग्रहः तर्कामृतम् तार्किकरक्षा (मिश्रम् ) (वैशे०) (मिश्रम् !) (न्याय.) ३५ (तैत्तिरी) ३६ (दि.) ३७ (दीधि० २) तैत्तिरीयोपनिषत् दिनकरी दीधितिः, अनुमानखण्डः वेदान्तः (मिश्रम् ) (मिश्रम् ) ३८ (नील.) नीलकण्ठी ( मिश्रम् ) ३९ (न्या. क.) न्यायकन्दली (प्रशस्तपादभाष्यटीका) (०) ४० (न्या० वि० टी०) न्यायविन्दुटीका बौद्धन्यायमतम् ४१ (न्या. बो. .) न्यायबोधिनी (मिश्रम् ) ४२ (न्या० म०) न्यायसिद्धान्तमारी (मिश्रम्) ४३ (न्या. २०) ४४ (न्या. ली.) न्यायरलम् ( गदाधरी टिप्पणम् ) न्यायलीलावती ( मित्रम् ) .

·( ४ ) ग्रन्थानां नामादीनि नामादीनि ग्रन्थप्रतीकेभ्यो ज्ञेयानि । अङ्कनलेखनादि- नि अन्यकर्ता. लिखितं,अ. पत्राणाम्, तिं वा पृष्ठानां वा काल:-शकः, अङ्कनस्थानम्. पुस्तक. स्थानम्. संवत्, अथवा इसवी. पुस्तकम. संख्या. लौगाक्षि-भास्करः अनंभः श्रीकण्टः (शितिकण्ठः) स्वीया अङ्कितम् अतितम् लिखितम् इसवी १८८६ मुंबई इसी १८७५ बनारस ५० . महा. चिम . शके १७९५ आपटे ए.कालेज स्वीया स्वीयः स्वीया स्वीयम स्वीयः ए. कालेज डे. कालेज 0 श्लो. १६१ केशवमिश्रः लिखितम् | ५२ संवत् १७०४ चन्द्रकान्ततर्कालंकारः अङ्कितम् २७८ संवत् १९२६ कलकत्ता पहाभिरामः अद्वितम् २२ पुणा जयतीर्थार्यः अद्वितम् ३८१ शके १८०५ मुंबई बिमध्वाचार्यः अङ्कितम् पृ० १ इसवी १८५३ मुंबई श्लो. ११ अनमः अद्वितम् शके १८०५ मुंबई अगदीशभट्टाचार्यः लिखितम् १२ संवत् १८०६ रदराजः लिखितम् पत्र१० पुणा कृष्णयजुर्वेदः अड़ितम् १३ इसवी १८९३ मुंबई (पहादेवभाः अङ्गितम् २३. संवत् १९२३ बनारस रगुनाथमाचार्यतार्किकशिरो- अद्वितम् । २२६ इसवी १८७२ कलकत्ता मणिः लकण्ठमः अहितम् इसवी १८७५ वनारस श्रीधरः अतिम् भोत्तराचार्यः अङ्कितम् इसवी १८९० मुंबई वर्धनः अङ्कितम् । २५ शके १७९४ पुणा नकीनाथभट्टाचार्यचूडा. लिखितम् शके १७३५ मणिः गुनाथशास्त्री, पर्वते अतितम् । ३३२ शके १७७१ पुणा महामहोपाध्याय-वल्लभाचार्यः लिखितम् ।, ६८ . स्वीया स्वीया ६१ स्वीयम् डे. कालेज ·(" पेभ्यो प्रन्येभ्यः शब्दान गृहीत्वायम्यापकोशोश ग्रन्थसंस्था. ग्रन्थप्रतीकः (ग्रन्थ- चिहम्). एतचिहानामर्थः (मन्थनाम), विषय (न्याय.)गोतर, (৫)জগার (मिश्रम्) उम ४५ (न्या. वा.) न्यायवातिकम् (गौतमसूत्रटिप्पणम् ) न्याय.) न्या.सि.दी.) न्यायसिसान्तदीपः (न्याय.) .४० ( पत्र• कूट.) वेदान्तः पथदशी-कूटस्थ. ४८ (प.च.) ४९ (प.मा.) ५. (पाणि) ५१ (पात• सू०) ५२ (प्र.च.) ५३ (प्रथमा० वि०) ५४ (प्र.प.) ५५ (प्र.प्र.) ५६/(प्रशस्त.) पदार्थचन्द्रिका (सप्तपदार्षीटीका) | पदार्थमाला पाणिनीयाटाध्यायी पातजलयोगदर्शनम् प्रमाणपनिका बेदेशवी साहिता प्रथमान्तार्थमुस्यविशेष्यकोपविचारः प्रमाणपतिः प्रमाणादिपदार्थप्रकाशिका कणादसूत्रमाष्यम् (वैशे.) (वैशे.) व्याकरणम् योगमतम् वेदान्तः (मिश्रम्) वेदान्तः (न्याय.) (शे.) ५. (यह.) ५० (ब्रह्मसू.) बृहदारण्यकोपनिषत् क्लयजु:-बामणम् वेदान्तः बमसूत्रम् वेदान्तः ५९ (मवा.) ६. (भाग०) ६१(भार.). ६२ (मा०प०) भवानन्दी (दीषितिव्याख्या) श्रीमद्भागवतम् महाभारतम् भाषापरिच्छेदः (मिश्रम् ) शान-भक्ति-वैराग्यम् वेदाविषयः (मिश्रम् ) ६३ (माल.) ६४ (मध्व. भा.) मालवादः ब्रह्मसूत्राणां मध्वभाष्यम् (मित्रम्) वेदान्तः ६५ (मनु.) मनुस्मृतिः धर्मशाला ·(१) प्रन्थानां नामादीनि ग्रन्थप्रतीकेभ्यो श्रेयानि । लिखितं,अ- पत्राणाम्, काल:-शकः, सन्यकता अङ्कनलेखनादि- दिन वा | पृष्ठानां वा संवत्, अथवा अङ्कनस्थानम्. पुस्तकम् . संख्या. इसवी. पुस्तक- स्थानम्. मुंबई . . . . अङ्गितम् इसवी १८८२ कलकत्ता लिखितम् १ शके १७८२ विनाचार्य-कूटस्थदीपविया- अङ्कितम् रण्यः वानन्तः लिखितम् जिनसीवाले यरामभधाचार्यः लिखितम् | १०९ स्वीया राणिनिः भङ्कितम् | ६२ इसवी १८३९ बोन,यूरोपखण्ड ए० कालेज तजलिः अङ्कितम् १०८ शके १८०९ मुंबई स्वीयम् वाचार्यः लिखितम् | ५५ स्वीया विलशर्मा अतितम् । धारवाड यतीर्थार्यः लिखितम् | ५६ स्वीया गाक्षि-मास्करः लिखितम् | २५ स्वीया स्तपादाचार्यः अतितम् संवत् १९४५ लाहौर किंच स्वीयम् किंच ६७ किंच १९४६ मुंबई अतितम् इसवी १८९३ मुंबई स्वीया यवतीसुतो व्यासः अहितम् | सूत्राणि शके १८०५ मुंबई स्वीयम् ५६४ मानन्दमधाचार्यः लिखितम् जिनसीवाले अवतीसुतव्यासः अङ्कितम् मुंबई स्वीयम् अवतीसुतव्यासः अङ्कितम् मुंबई घनाथपश्चाननमधाचार्यः भक्तिम लो. १६९संवत् १९३९ बनारस पृ. ४६ सतर्कवागीशः लिखितम् वाचार्यः (भाननन्ती- अद्वितम् ३८१ शके १८०५ मुंबई स्वीयम् . . ए.कालेज खीया क्रिसंहिता अतितम् अ०१२ शके १७४८ मुर्म को.२६०४ अङ्कितम ·(न्याय.गोतममतानुसाररानुसार (वैशे )कणादमतानुसार तमिः (७) येभ्यो ग्रन्थेभ्यः शब्दान् गृहीत्वाऽयं न्यायकोशो व्यरचि, विषय:- प्रत्यप्रतीक: (मन्य. एतचिहानामर्थः (अन्यनाम). , चिहम्). (मिश्रम्) उभयमतमिश्र वा. ग्रन्थसंख्या. ६६(म.प्र.) ६७ (मिता०) ६८ (मीमा० को०) ६९ (मु०) ७० (मू० म०) ७१ (याश०) न्यायसिद्धान्तमारीप्रकाशः (मिश्रम्) मिताक्षरा ( याज्ञवल्क्यस्मृतिव्याख्या) धर्मशास्त्रम् मीमांसार्थसंग्रहकौमुदी मीमांसा न्याय सिद्धान्तमुक्तावली (मिश्रम् ) मूलमथुरानाथी (तत्त्वचिन्तामणिव्याख्या)/(मिश्रम् ) याज्ञवल्क्यस्मृतिः धर्मशास्त्रम् ) ७२ (राम) ५३ (ल. म.) ७४ (ल० व.) ७५ ( लौ० भा०) ७६ (वाक्य) ७७ (वाक्यार्थ) ७८ (वाच. ७९ (वात्स्या०) ८. (वादावलिः) ८१ (वीरमित्रो) ८२ ( वेदा०प०) ८३ (वेदा. सा.) ८४ (वै०) ८५ (वै. उ.) ८६ (वै० वि०) ८७ (वै. सा.) रामरुद्री (मिश्रम् ) लघुमजूषा व्याकरणम् लक्षणावलिः (मिश्रम् ) मीमांसार्थसंग्रहः मीमांसा वाक्यवृत्तिः (मिश्रम् ) संग्रहवाक्यार्थः (संग्रहार्थविवेचनी) (मिश्रम् ) वाचस्पत्यम् कोशः गोतमसूत्रभाष्यम् (न्याय.) वादावलिः वीरमित्रोदयः व्यवहारशालाम् वेदान्तपरिभाषा वेदान्तः वेदान्तसारः (टीकाद्वयसमेतः) वेदान्तः वैशेषिकदर्शनम् (वैशे.) वैशेषिकोषस्कारः ( कणादसूत्रव्याख्या )/(वैशे.) कणादसूत्रविवृत्तिः (वैशे०) वैयाकरणभूषणसारः (महोजीकृतकारिका- व्याकरणम् णांव्याख्या) वैयाकरणभूषणसारदर्पणः ध्याकरणम् ८८ (दै. सा.द.)

·*(८) विषां ग्रन्थानां नामादीनि ग्रन्थप्रतीकेभ्यो ज्ञेयानि । । अन्यकर्ता, लिखितं, अ- पत्राणाम, ङ्कितं वा पृष्ठानां वा अडूनलेखनादि- काल:-शकः, संवत्, अथवा इसवी. पुस्तक- अङ्कनस्थानमू. स्थानम्. पुस्तकम्. संख्या. ए. कालेज स्वीया स्वीया स्वीया स्वीया स्वीया स्वीया . ए. कालेज लौगाक्षिभास्करः लिखितम् ७३ संवत् १५४७ विज्ञानेश्वरः अङ्कितम् शके १७८५ मुंबई पमेश्वरः (शिवयोगभिक्षुः) अङ्गितम् ૬૬ संवत् १९३० बनारस श्वनाथपश्चाननमहाचार्यः अङ्कितम् २३७ संवत् १९२३ बनारस सुरानाथतर्कवागीशभट्टाचार्यः अङ्कितम् ७६८ इसवी १८८४ कलकत्ता शवल्क्यः अङ्कितम् अ० ३ शके १७८५ मुंबई श्लो.१०१४ रुद्रमः अङ्कितम् संवत् १९२३ बनारस गेशभः अद्वितम् बनारस (दयालुशास्त्री अङ्कितम् संवत् १९३५ लवपुरी लौगाक्षिभास्करः अङ्कितम् संवत् १९३९ बनारस मेरुशास्त्री, गोडबोले अद्वितम् २४ शके १७९५ पुणा पहाभिरामः अङ्कितम् शके १७९५ पुणा तारानाथतर्कवाचस्पतिः अङ्गितम् ५४४२ इसवी १८८४ कलकत्ता पक्षिलस्वामी अङ्गितम् २९७ इसवी १८६५ कलकत्ता जयतीर्थमुनिः लिखितम् सीत्रमित्रः अङ्गितम् ७२४ इसवी १८७५ कलकत्ता मराजाध्वरीन्द्रः लिखितम् ११३ इसवी १८७३ नन्दः अदितम् संवत् १९४२ कलकत्ता अङ्गितम् ४७६ इसवी १८६१ कलकत्ता करमिश्रः अतितम् ४७६ इसवी १८६१ कलकत्ता লাবর্ধমান अङ्गितम् इसवी १८६१ कलकत्ता अङ्गितम् २१२ संवत् १९२३ बनारस स्वीया स्वीयः स्त्रीया स्वीया एक कालेज २२ ए.कालेज . स्त्रीया स्वीयः स्वीया ए. कालेज ए. कालेज ए. कालेज ए• कालेज अद्वितम् २१3 अ-संवत् १९२३ बनारस थवा ४६०/अथवा १९४२ ए०कालेज .

·(९) येभ्यो ग्रन्थेभ्यः शब्दान् गृहीत्वाऽयं न्यायकोशोव्यरचि पन्धसंख्या, ग्रन्थप्रतीकः (मन्ध- चिहम्) एतचिहानामर्थः (अन्यनाम.) विषयः- (न्याय.)गोतममतानुसारी, (वैशे.)कणादमतानुसारी, Kमिश्रम्) उभयमतमिश्र वा. ८९ (श० प्र०) ९. (शाब० भा०) ९१ (शारी० भा०) ५२ (सर्व.) ९३ ( सा० म.) S४(सा० सं०) शब्दशक्तिप्रकाशिका (मिश्रम् ) | शावरभाष्यम् (जैमिनीसूत्रभाष्यम् ) मीमांसा शारीरकमीमांसा (ब्रह्मसूत्रभाष्यम् ) वेदान्तः | सर्वदर्शनसंग्रहः सर्वेषां मतानि सारमअरी (मिश्रम् ) सारसंग्रहः (तार्किकरक्षाया व्याख्या) (न्याय० ) ९५ (सांख्य का०) सांख्यकारिका (श्लो०७२) टीकाद्वययुता सांख्यमतम् ९६ ( सौख्य कौ०) सांख्यतत्त्वकौमुदी सांख्यमतम् ९७ (सांख्य. मा०) सांख्यप्रवचनभाष्यम् सांख्यमतम् 5. (सांख्यसू०) सांख्यसूत्रम् सांख्यमतम् ९९ (सि० च०) सिद्धान्तचन्द्रोदयः (मिश्रम् ) १०. (स्व०) * स्वयम् स्वयंकृतम् * एवमन्येऽपि भहि-नैषध-शिशुपालवध-कुमार-रघुवंश-इत्यादयः काव्यग्रन्थाः, मन्थान्तरेणूदाहता उपलब्धास्तत्रया काश्चन ग्रन्थपतय उपयुक्ता अत्र कोशे संगृहीताः; तथाऽपि 'मन्यपृष्ठाधिक्यभयाना.

·(१०) देषां ग्रन्थानां नामादीनि ग्रन्थप्रतीकेभ्यो ज्ञेयानि । ग्रन्थकर्ता. लिखितं,अ. पत्राणाम्, द्वितं वा | पृष्ठानां वा अङ्कनलेखनादि- काल:-शकः, संवत्, अथवा अङ्कनस्थानम्. इसवी. पुस्तक- स्थानम्. पुस्तकम्. संख्या. स्वीया . जगदीशभाचार्यः अङ्कितम् १८८ इसवी १८७२ कलकत्ता शंवरमुनिः अङ्कितम् १२६९ संवत् १९२५ कलकत्ता शंकरभारती (शंकराचार्यः) अङ्कितम् | बनारस सायणाचार्यः अङ्कितम् १८० इसवी १८५८ कलकत्ता जयकृष्णतर्कालकारः शके १८०९ बनारस लिखितम् ए. कालेज ए. कालेज ए. कालेज अङ्कितम् . स्वीया तनुसुखरा- म-पाठी स्वी ईश्वरकृष्णः वाचस्पतिमिश्रः विज्ञानभिक्षुः अहितम् ५८ (४०) इसवी १८८३ बनारस अहितम् इसवी १८७३ बनारस अङ्कितम् इसवी १८५६ कलकत्ता एकालेज . टाउनहाल, मुंबई ( . पिल: कृष्णधूर्जटिदीक्षितः ध्यायकोशकर्ता भीमाचार्यः अङ्कितम् अद्वितम् संवत् १९४२ बनारस स्वीयः . . . मानाविधा प्रन्याः, महाभारतादीतिहासग्रन्थाः, मास्यादीनि पुराणानि, आत्रेयादिस्मृतिग्रन्थाच ये ये त्रानुक्रमणिकायां तन्नामानि संनिवेश्चितानि' इति क्षन्तव्यमेतबिज्ञामुभिः ।

·No text on this page.

·३ चिह्नविवेकः। १ व्याख्यायमानशब्दस्य पुरतो वर्तमानः ( ) एतचिह्नान्तर्गतः श- ब्दो व्यापकधर्मविशिष्टस्य बोधकः, इति बोध्यम् । २ प्रमाणत्वेन गृहीतानां, येभ्यो ग्रन्थेभ्यः शब्दानुनृत्यायं न्यायकोशो व्यरचि तेषां च, ग्रन्थानां प्रतीका अपि ( ) एतचिह्नान्तः समुपन्यस्ताः, इति बोध्यम् । यत्र समानार्थे लक्षण-परिष्काराणामनेकत्वम्, तत्रैकैकस्यादौ [ ] एतचिह्नान्तर्गतः ककारादिवर्णः परिष्कारभेदबोधनाय समुपन्यस्तः, इति बोध्यम् । ४ यत्र त्वर्थानामनेकत्वं सर्वथा विभिन्नत्वं च तत्रैकैकस्यादौ १, २, इत्याद्यकोऽर्थभेदबोधनाय समुपन्यस्तः, इति बोध्यम् । ५ यत्र चार्थानां यत्किचिद्भिन्नत्वे लक्षणपरिष्काराणामनेकत्वम्, तत्रै- कैकस्यादौ [ ] एतचिह्रान्तः १, २, इत्याद्यको यत्किंचिदर्थभेदबोध- नाय स्थापितः, इति बोध्यम् । ६ क्वचित्तु विभिन्नसंख्याबोधनाय लक्षणोदाहरणादीनां भेदबोधनाय च ( ) एतचिहान्तः १, २, इत्यादयोऽप्यङ्काः संस्थापिताः, इतिबोध्यम्। ७ क्वचिच्च A, B, इत्यादयो वर्णा अपि विभिन्नसंख्याबोधनाय स्था- पिताः, इति बोध्यम् । ८. यस्य शब्दस्योपरि १, २, इत्याद्यङ्काः, *, +, इत्यादिचिहं वा समुपन्यस्तं, तस्याधस्तात्प्रायस्तत्पृष्ठे तादृशाङ्क-चिह्न-योतितं टिप्पनम्, इति बोध्यम् । ९ ययोर्ग्रन्थयोर्मध्ये................एतादृशं बिन्दुसमूहरूपं चिह्न भवेत्, तचिहं तयोर्मध्ये विद्यमानस्य ग्रन्थस्य परित्यागसूचनाय समुपन्यस्तम्, इति बोध्यम् । १० यत्र च एतानि षट् चिहानि, क्रमेण खल्पविरामं, अर्धविरामं, पूर्णविरामं, अन्तस्थनियम, अन्तस्थग्रन्थ, व. क्ष्यमाणविषयं च द्योतयन्ति, इति बोध्यम् । .

·No text on this page.

·न्यायकोशः। श्रीपाण्डुरङ्गो विजयते ॥ नत्वा श्रीविठ्ठलं देवं गुरूंश्च पितरौ तथा । भीमा- चार्यो वितनुते न्यायकोशं कृते विदाम् ॥ १ ॥ न्यायसूत्रादितः शब्दानुद्द- त्यायं सुनिर्मितः । प्राङिस्तु कविभिर्यस्मान्नोपदर्शित ईदृशः ॥ २ ॥ अतः संमानयन्त्वेनं न्यायकोशं दयालवः । निर्मत्सराश्च विद्वांसो बालकस्येव चे- ष्टितम् ॥ ३॥ अ. अ अकर्मकः-(धातुः) [क] व्यापारसमानाधिकरणफलवाचकः । (ल०म०) यथा वृक्षात्पर्ण पंततीत्यादौ ‘पत् ' धातुरकर्मकः । (स्वयम् ) [ख] व्यापारल्यधिकरणफलवाचकत्वाभाववान् । [ग] व्याकरणशास्त्रीयकर्मसंज्ञकार्थानन्वय्यर्थक इति शाब्दिका वदन्ति। (ल. 'म० धा० ५) [] फलावच्छिन्नव्यापारवाचको धातुरकर्मक इत्यपि कश्चिद्वक्ति । (ल० व०) अकस्माव-हेतुशून्यः कालः। (गण०) यथा 'अकस्मादयमागतः इत्यादौ । (ख०) , म्यापाराधिकरणेतरावृत्ति यस्फलं तद्वाचक इत्यर्थः । तेन गम्यादी, फलस्य (द्विष्ठत्वैन) व्यापाराधिकरणकर्दनिष्टस्वेऽपि नातिम्याप्तिः । (बै० सा० द० ८.) २ अत्र, अधोदेशसंयोगानुकूलण्यापारस्य 'पत्' धात्वर्थवेनाधोदेशसंयोगरूपं फलं तदनूक. लम्पापारपेतायमेकस्मिन् पणे तिष्ठतीति फलम्यापारयोः सामानाधिकरण्यं संगच्छत इस- वधेयम् । भवामिनाव पूर्वोक्तसामानाभिरण्यात्मकमेवेति भाति ।

·२ न्यायकोशः। . अकारणगुणोत्पनगुणत्वम्-कारणगुणोत्पनोवृत्तिर्गुणत्वसाक्षावयाप्या च या जातिस्तादृशजातिमत्त्वम् । (दि० गु०) तादृशजातिस्तु बुद्धित्व, , सुखत्व, शब्दत्वादिः । (स्व०) अक्षपाद:-न्यायसूत्रकर्ता गौतमर्षिः । स हि प्रमाणप्रमेयादिषोडशपदार्थ- वादी, पदार्थतत्त्वज्ञानानिःश्रेयसं ( मोक्षं ) मन्यते । (ख०) अक्षरम्-१ परं ब्रह्मेति मायावादिन आहुः । २ मोक्ष इत्यपीति वेदान्तिनः । ३ लक्ष्मीरपीति माध्वाः । ४ भगवदंशभूतो भगवद्रूपो धामविशेष इति वल्लभीयाः। ५ अकारादिवर्णमिति काव्यज्ञाः । ६ वर्णस्मारकरेखात्म- कलिपिसंनिवेश इति लेखकाः । ( स्व०) अखण्डोपाधिः-( उपाधिः ) अनिर्वचनीयो धर्मः । स च तृप्तसप्तपदार्था- तिरिक्त एव । (सि. च०) (ल० व० ) यथा, अनुयोगितात्वप्रतियो- गितात्वविषयतात्वादिः । (स्व०) १ अकारणगुणोत्पन्न गुणास्तु बुयाद्यष्टकं, भावना, शम्दधेति । एते च विभुविशेषगुणा इ. त्यप्युस्यन्ते । (प० मा० ) (भा० ५० गु०) २ कारणगुणोत्पन्नत्वं चात्र स्वाश्रयसमवायिसमवेतगुणअन्यत्वम् । तद्यथा-सं पटस्य रूप, त- दाश्रयः परः, तस्य समवायी तन्तुः, तत्र समवेतो गुणस्तन्तो रूप, तेन मन्यते इति प. टस्य रूपं कारणगुणोत्पन्नं भवतीति बोध्यम् । ३ गुणत्वसाक्षाद्वयाप्यस्वं च संस्कारवान्यगुणस्वव्याप्याभ्याप्यत्वे। सति गुणस्वम्याप्यत्वम् । (दि. गु.) ४ अत्र श्रूयते 'गौतमो हि स्वमतदूषकस्य भ्यासस्य मुखदर्शनं चक्षुषा न कर्तव्यमिति प्रति- हाय पचात् म्यासेन प्रसादितः पादे नेत्रं प्रकाश्य तं दृष्टवान्' इति पौराणिकी कथा । अत्रान्यदुच्यते--अक्षपादप्रणीते व काणादे सांख्ययोगयोः । याज्य: श्रुतिविरोऽयः इति पद्मपुराणम् () (वाच०) ५ अत्रायं नियमो बोध्या-बासखण्डोपाध्यतिरिकानामेव धर्माणां निरंचनाईलम् । इति । * परममहत्त्वस्वादिकमादायातिन्याप्तिवारणाय साक्षादिति पदम् । (दि. गु.) + अन्नयस्तु-संस्कारवान्यो यो गुणस्वम्याप्यस्तस्याम्याप्यस्वं तस्मिनिति । भर संस्कार. स्वान्येति विशेषणाभावे तु, भावनात्वस्य गुणवसाचा इशाप्यावाभावेन भावनाया असंमः स्यादतस्ताविशेषणम् ।

·न्यायकोशः। । अघटकत्वम्-स्वाविषयकप्रतीतिवृत्तितत्तन्निरूपितविषयिताकत्वम् । (ग. कूटा०) [ख] तद्विषयत्वाव्यापकविषयतावत्त्वम् । यथा वन्यभावनिष्ठविषय- त्वाव्यापकं घटनिष्ठं विषयत्वं तद्वत्त्वस्य घटे सत्त्वेन घटस्य वन्यभावाघट- कत्वम् । ( वन्हेस्तु तद्धटकत्वम् ) । (ख. अगम्-१ प्रयोजकम्, उपकारकं वा (स्व० ) यथा व्याप्तिरनुमित्यङ्गमित्यादौ । (सर्व० चार्वा०) २ यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादिप्रत्ययेऽङ्गमिति शाब्दिकाः । ३ मुख्यफलार्जनकत्वे सति मुख्यफलजनकव्यापारजनकमङ्गमिति मीमांस- काः। ४ लग्नमिति मौहूर्तिकाः । ५ शरीरावयवोऽङ्गमिति काव्यज्ञा वदन्ति । (ख०) अङ्गविधिः-(विधिः) गुणविधिः । यथा दो होमं जुहोतीत्यादि । अजहत्वार्था-( लक्षणा) [क ] लक्ष्यतावच्छेदकरूपेण लक्ष्यशक्योभयबो- धिका । यथा काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्र काकपदस्य दध्युपघातके लक्षणा । (न्या० बो०) [ख] यत्र वाच्यस्याप्यन्वयस्तत्राजहती लक्षणा । यथा छैत्रिणो गच्छ- न्तीत्यादौ । (त० दी० ४) १ भत्र च कार्यकालवृत्तित्वेनैव कारणस्वस्य मीमांसकैः स्वीकृतत्वात्प्रयाजादिहोमस्यापूर्व प्रत्ये- वजनकत्वेन मुख्यफलस्वर्ग प्रखजनकत्वमुपपद्यत इति । २ अप अमिहोत्रं जुहोतीत्यनेन बोधिते होमे दषिरूपो गुणो विधीयत इति बोध्यम् । ३ अत्र व्युत्पत्तिः 'न महति पदानि स्वार्थ यस्यां सा अजहत्स्वार्था' इति द्रष्टव्या । (३० सा.) ४ अत्र काकपदेन, दयुपघातकत्वात्मकलक्ष्यतावच्छेदकरूपेण काकस्तदितरमा रादयक्ष यो- ध्यन्ते । तत्र वध्युपपातकेभ्यो दधिरक्षणे तात्पर्यात् । ५ प्रतिपाद्यसंबन्ध एव लक्षणेअभिप्रायेणेदमुदाहरणम् । तेन, प्रनिनिसस्य मतुषर्थकेन्प्रत्यया. न्ततया पदसमूहरूपत्वेन* वाक्यत्वात् तच्छक्याप्रसिद्ध्या शक्यसंपन्धरूपलक्षणाया अभावे- पि नैतदुदाहरणासंगतिः । तथा चात्रैकसार्थवाहित्वेन रूपेण ज्यच्छत्रिषु गमनकर्तृत्वा- मयः ॥ (नील.) * नैयायिकमते पाशत्व निर्वाहेमाश्यशक्तिस्तमाक्षणाचन सीक्रियत इति तापर्यम् ।

·. [ग] शक्यलक्ष्योभयवृत्तिना शक्यवृत्तिनैव वा रूपेणानुभावकत्वादन- हत्स्वार्था । यथा द्रव्यत्वादिना नीलघटत्वादिना च घटपदस्य लक्षणा (श प्र०) वैयाकरणास्तु, शक्यार्थापरित्यागेनेतरार्थलक्षणेत्याहुः । (क०म०) अजहल्लक्षणा-अजहत्स्वार्थावदस्यार्थीनुसंधेयः । अज्ञानम्-१ ज्ञानाभावः । (स्व०) २ अविद्या । तत्रोक्तम्-अनादि भाव- रूपं यद्विज्ञानेन विलीयते । तदज्ञानमिति प्राज्ञा लक्षणं संप्रचक्षत इति मायावादिवेदान्तिनो वदन्ति । ( सर्व० रामा० ) अज्ञानम्-(निग्रहस्थानम् ) [क ] अविज्ञातम् । (गौ० ५।६०) वि- झातार्थस्य परिषदा प्रतिवादिना त्रिरभिहितस्य यदविज्ञानं तदज्ञानं नि- ग्रहस्थानमिति । अयं खल्वविज्ञाय कस्य प्रतिषेधं ब्रूयादिति । (वात्स्या० ५।२।१८) [ख] परिषदा विज्ञातस्य, वादिना त्रिरभिहितस्याप्यविज्ञानम् । इदं च किं वदसि, बुध्यत एव नेत्याद्याविष्करणेन ज्ञातुं शक्यत इति । (गौ० वृ० ५।६०) अत्र, अविज्ञानमित्यस्यार्थस्तु वाक्यार्थस्याबोध इति। (नील.) अणुत्वम्-परिमाणविशेषः । स च परमाणौ द्वघणुके च तिष्ठति । (ख०) अतद्गुणसंविज्ञान:-(बहुव्रीहिसमासः ) [क] नवीनोक्तलक्षणाक्रान्ततह- णसंविज्ञानबहुव्रीहेभिन्नो बहुव्रीहिः । यथा घटस्वरूपः पदार्थ इत्यादौ । [ख] यो बहुव्रीहिः स्वार्थस्यान्वयिनि स्वार्थघटकस्याप्यर्थस्यान्वयबोध- १ शक्यार्थीपरित्याग शक्यायस्य येन केनापि रूपेण लक्ष्यार्यान्वयिनानायित्वम् । तेन . त्रिणो यान्ति, कुन्तान् प्रवेशय, काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यादौ न दोषः । माश्यादि- साधारणरूपेण छज्यादेः, कुम्तवद्विशेषणतया कुन्तानां, पप्युपपातकतया काकादेव क. क्ष्यान्वियिक्रियाविशेषणत्वात् । (ल. म.) १ अत्राझाने भावस्वसाधक प्रमाणमनुमानम् । तच विवादास्पद प्रमाणहान समागमावण्यति- रिकस्वविषयावरणस्खनित्य स्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वकमप्रकाशितार्थप्रकाशकस्वादन्धकारे प्रथ- । मोत्पन्नप्रदीपप्रमावदिति । (सर्व० रामा०) १ तदर्थथ, स्पीयविग्रहस्य यद्विशेष्यं ततोऽन्यगत् तहिशेष्यकबोधजनक इति । (w.k०) ४ मन घटस्य सरूपं यस्मादिति निमहे, विग्रह या तोऽम्मदेव समयसमामिल अपटसंपम्पिपेनानेन पहुनीहिणा पोष्यत इति । (श••५९) ·न्यायकोशा। मेऽसमर्थः सः इति प्राचीना आहुः । यथा दृष्टसागरमानय, चित्रगुमान- येत्यादौ च । (श० प्र०) अतिदेश:-[क] एकत्र श्रुतस्यान्यत्र संबन्धः । यथा स्तोकं पचति, मूदु पचतीत्यादौ स्तोकमृद्वादौ क्रियाविशेषणानां कर्मत्वमित्याद्यनुशासनेन क- मत्वातिदेशः । (ग०व्यु० १) यथा वा व्याकरणे स्थानिवदिति सूत्रेण सुद्धयुपास्य इत्यादिप्रयोगघटकयकारादावीकारादिवृत्त्यच्वातिदेशः।(स्व०) [ख] इतरधर्मस्येतरस्मिन्प्रयोगायादेशः । (वाच० ) अतिप्रसङ्ग:-१ अतिव्याप्तिः । २ प्रकृतादन्यत्र प्रसअनम् । (स्व. अतिव्याप्ति:-(लक्षणदोषः ) १ [क] अलक्ष्यवृत्तित्वम् । यथा गोः शृ- ङ्गित्वस्य लक्षणत्वेऽतिव्याप्तिः । (त० दी० १) (ल. व०) [ख] लक्ष्यतावच्छेदकसमानाधिकरणत्वे सति लक्ष्यतावच्छेदकावच्छिन्न- प्रतियोगिताकभेदसामानाधिकरण्यम् । (न्या० बो० १) यथा मनु- ध्यो ब्राह्मण इति लक्षणस्य शूद्रेऽतिव्याप्तिः । (त० को०) २ योप्य- स्वासिद्धिः। विपक्षमात्राद्वयावृत्त्यभावात्सोपाधिकत्वाच्च । यथा गोर्लक्ष- णस्य पशुत्वस्य (महिण्यौदावतिव्याप्तिः) । गोत्वे हि सानादिमत्त्वं प्रयोजकम्, न पशुत्वम् । (त० भा० ) १ मत्र रएसागरमानय, चित्रगुमानयेसादौ च गुणीभूतसमुद्रगवादीनामानयनेऽन्वयासंभ- बेनातहुणसंविज्ञानोऽयं बहुव्रीहिरिति । २ तदुक्तम् । १ अन्यत्रैव प्रणीतायाः कृत्स्नाया धर्मसंहतेः । अन्यत्र कार्यत: प्रापिरतिदेशः स उच्यते ॥ २ प्रकताकर्मणो यस्मात्तत्समानेषु कर्मसु । धर्मप्रवेशो येन स्यादतिदेशः स उ. ध्यते ॥यथा मीमांसायां, प्रकृतिवद्वि कतिः कर्तव्येसादिः । स चातिदेशः पञ्चविधः शास्त्रा- विदेशः, कार्यातिदेशः, निमित्तातिदेशः, म्यपदेशातिदेशः, रूपातिदेशवेति । उदाहरणं चान्यत्र ठम्यम् । (पाच.) ३ भत्र मनुष्यत्वं हि, लक्ष्यतावच्छेदकब्राह्मणस्वाश्रये ब्राह्मणस्वाश्रयभिने च शूद्रादावपि वर्तत इलतियाप्त भवतीति तापर्यम् । ४ इदं च लक्षणस्य (व्यतिरेकिहेतोः)म्यावर्तकस्वाभिप्रायेण। विस्तरस्तु 'लक्षणम्' इसम द्रष्टव्यः । ५ साधारणामेकान्तिकाममपि संभवति । * मद मोध्या, मतिभूतदर्शकार्यादेरण कार्याणि मयाबादीनि विकृती पवादियागेऽतिदि- स्यम्त इति।

·६ न्यायकोशः। अतिसामान्यम्-यत् विवक्षितमर्थमानोति चात्येति च तत् । यथा ब्राह्मणत्वं विद्याचरणसंपदं कचिदामोति कचिदत्येति । (वात्स्या० १।२।१४) अतीतकालः-१ कालात्ययापदिष्टवदस्यार्थोऽनुसंधेयः । (गौ ०१० ११४९) २ भूतकालवदस्यार्थोऽनुसंधेयः । ( स्व० ) अतीन्द्रियगुणत्वम्-[क]लौकिकसाक्षात्कारविषयगुणत्वन्यूनवृत्तिसंस्कारत्वा- न्यधर्मसमवाय्यन्यगुणत्वम् । (दि० गु०) [ख] लौकिकप्रत्यक्षाविषयगुणत्वसाक्षाद्वयाप्यजातिमत्त्वम् । (प० मा०) (ल० व०) सा च जातिगुरुत्वत्वं, अदृष्टत्वमित्यादिः । (ख०) अतीन्द्रियत्वम्-इन्द्रियजन्यलौकिकप्रत्यक्षाविषयत्वम् । यथा कालस्याती- न्द्रियत्वम् । (स्व०) असन्तीभावः-( अभावः ) [क] यद्वस्तु यत्र न कदापि भविष्यति न १ इदं च व्यावर्तकत्वेन विवक्षितं चेत्सव्यभिचार एवान्तर्भवतीति योध्यम् । यथा अयं वि- द्याचारसंपनो ब्राह्मणत्वादिति । २ अत्रातीतस्वं च-१ चरमकृतिध्वंसः । (न्या. म. ४) २ [क] वर्तमानध्वंस: । (ग. म्यु. ल.) [ख] वर्तमानकालवृनिध्वंसप्रतियोगित्वम् । (वास्य० ) यथा दुदिनमतीत- मित्यादौ दुर्दिनस्यातीतत्वम् । ३ अतीन्द्रियगुणाच गुरुत्वम्, अदृष्टं (धर्माधर्मों) भावना स्थितिस्थापकषेति । (भा०प०गु०) ४ अत्र साक्षायाप्यत्वं च, संस्कारवान्या या गुणत्वग्याप्या नातिस्तदम्याप्यत्वे सति गुणर. त्तित्वम् । (. मा.) ५ अत्र [क] असन्तः अन्तोऽवधिमतिकान्तो नियोऽभाव इति म्युम्पनि: । अत एवाय- मासन्तिकौकालिक इसभिधीयते । (३० उ० ९११९) असौ कालिकस्तस्मादुक आयन्तिकस्तथा । (त०५० २७२) [ख] • अन्तं स्वप्रतियोगिनिछाऽभावप्रतियोगि- विमतिकान्तोऽसन्तः,स चासावभावश्च' इति विग्रहः । तस्य भावोऽसन्ताभावस्थम् । स्वप्रति- योगिनिष्ठस्वसहशाभावप्रतियोगिवग्यभिचार्यभावत्वमिति यावत् । तपथा-घटासन्ताभाषस्य स्वप्रतियोगिनिष्ठासन्ताभावप्रतियोगित्वाभाववति घनिधर्म सस्वात्तस्वं तमाक्षतम् । पटा- न्योन्याभावस्य तु स्वप्रतियोगिनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगित्वम्यापकस्मात्तचापतिः । (वे. सा. ६० ३३४) भत्रेदं बोध्यम्-ध्वंसपागभावकालेऽपि तदधिकरणेऽसन्ताभावो वत इति नवीन नैयायिकानां मतम् । समागभावयोरसन्ताभावेन सह विरोधेन स म त ति प्राचीना परन्ति । (ग० च०१) (मुक्ता. १) ·न्यायकोशः। च कदाचिद्भूतं तस्य वस्तुनस्तत्रात्यन्ताभावो मन्तव्यः । (वै०उ०९।१।९) यथा वायौ रूपं नास्तीति प्रतीतिसाक्षिकोऽभावः । (वै० वि० ९।१।९) [ख] त्रैकालिकसंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽभावः । (त० सं० ) [ग] त्रैकालिकः संसर्गाभावः । (त० को ० ) [घ ] नास्तीत्यनुभवसिद्धो नित्यः संसर्गाभावः । (न्या ०म० १) (मु०१) [3] प्रतियोग्याश्रयोऽभावः । (सर्व० औलु०) यथा भूतले घटो ना- स्तीति प्रतीतिसाक्षिको भूतलानुयोगिको घटप्रतियोगिकोऽभावः । (प्र. प्र०)(त० को०) केचित्तु (वैशेषिकाः) यत्र भूतले पूर्व घटादिकं स्थितम- थापसारितं पुनरानीतं च तत्रोत्पादविनाशशाली सामयिकनामा चतुर्थः संसर्गाभाव एव प्रतीयते नात्यन्ताभाव इत्याहुः । (वै० वि० ९।१।५) केवलाधिकरणादेव नास्तीति व्यवहारोपपत्तावभावो न पदार्थान्तरमिति प्राभाकरा आहुः । (दि. १) (त० दी० ) अत्यन्ताभावो द्विविधः। एकपर्याप्तधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकः । अनेकपर्याप्तधर्मावच्छिन्नप्रतियो- गिताकः । आद्यो धर्मो घटत्वादिः । द्वितीय उभयत्वादिः, अयमेव व्या- सज्यवृत्तिरित्युच्यते । (सि० च० ४ ) अद:-[क] परोक्षबुद्धिविषयः । (दि. ४) (ग० श० ) यथा, असौ हरिश्चन्द्रो राजेत्यादावदश्शब्दार्थः । (ख०) [ख] विप्रकृष्टपरोक्षव्यक्तिरिति केचित् । (दि. ४) १ अयं च वैशेषिकमतानुसारेण । एतन्मते गेहे घंटो नास्तीत्यादिप्रतीतिसाक्षिकाभावस्तु सा- मयिकाभाव (गेहे संसर्गप्रतिषेधः वै० ९।१११०) एव । नैयायिकास्तु सामयिकाभावोऽस- न्ताभावानातिरिच्यत इति माहुः । २ त्रैकास्किारमिह निमत्वम् । (नील) तवाभावस्य विशेषणम् । ३ बादाम्मातिरिक्तसंसर्ग इत्यर्थः । तेन नान्योन्याभावेऽतिव्याप्तिः । - ·न्यायकोमा। अरष्टेम्-(गुणः ) [क] धर्माधर्मशब्दवदस्यार्थीनुसंधेयः । (भा०प०) [ख] पुण्यपापात्मकं भोग्यम् । तद्रदृष्टमपूर्वमिति मीमांसको आहुः । प्रारब्धकर्मेति वेदान्तिनः । अदृष्टमिति वैशेषिकाः । धर्माधर्माविति नैया- यिकाः । पुण्यपापे इति पौराणिकाः । अदृष्टार्थकः-(प्रमाणशब्दः) [क] यस्यामुत्रार्थः प्रतीयते सोऽदृष्टार्थः । ( वात्स्या०१।१।८) [ख ] शब्दतदुपजीविप्रमाणमात्रगम्यार्थकः । (गौ० वृ० १११८) स च स्वर्गापूर्वादीनामस्तित्वादिप्रतिपादकः शब्दः । (स्व० ) अद्यतन:-(काल: ) [क] अतीतरानेरन्त्ययामेनागामिन्या रात्रेः पूर्वया- मेन च सहितः कालः । (स्व०) [ख] अतीताया रात्रेः पश्चार्धेनागामिन्याः पूर्वार्धेन च सहितो दिवस इति शान्दिका वदन्ति । (ल० म०) अद्रव्यद्रव्यत्वम्-असमवेतद्रव्यत्वम् ।(ग०दशा०)यथा,आकाशादेर्निरवयव- द्रव्यस्य (कुत्रापि समवायेनावर्तमानस्य ) अद्रव्यद्रव्यत्वम् । (स्व०) अधः-(दिक्) [ क ] गुरुत्वासमवायिकारणकक्रियाजन्यसंयोगाश्रेयो दिक् । (वै. ० उ० २।२।१०) १ अदो बासनया बन्यते, भोगप्रायविनमानादिना नक्ष्यतीति विज्ञेयम् । भासदावे प्रमाण चानुमानम् । तब [क] चैत्रस्य शरीरादिकं चैनस्य विशेषगुणवन्य कार्य सति चै. त्रस्य भोगदेतुस्वाक्षेत्रप्रयत्नजन्यकुसुमपर्यादिवदिति । (सि.च०४) [ख] विमता भोग- व्यक्तयो हेनुसापेक्षाः कादाचिकत्वात् घटवदित्यादि । भागमस्तु-पौरुष संपल्या काले फलति पार्थिव ।। त्रयमेतन्मनुष्यस्य पिण्डितं स्यात्कलाबहमियादि। २ गुरुतमेवा असमवायिकारण यस्यास्तया क्रियया मन्यो यः संयोगस्तदाश्रय इति निमः। * तदुक्तम्-सापेक्षवादनादित्वाद्वैचियाद्विवनितः । प्रस्थारमनियमाबुलेरस्ति हेतुरकौकिकः, इति ॥ चिरध्वस्त फलायाकं न कर्मातिशयं पिनेति च । (कु.) + पतनामकक्रिया प्रति गुहावं न कारणम्, कि पुषिषीगताकतातोर पसा- निका: पाबासहणा बदन्ति । तचिन्सम् ।

·[ [ख] पतनजन्यसंयोगाश्रयः । (०वि० २RI)पया पर्णमधः पततीत्यादौ । (स्व०) अ:-(गुणः) [क] शरीरादिजनकात्मविशेषगुणः । (त०भा०गु० ३६) [ख] नरकदुःखादिदुःखानां साधनम् । (मु०) [ग] निषिद्धकर्मजन्यः । (त० सं० ४) घ] दुःखासाधारणं कारणम् । (प्र०प्र० )विशेषस्तु 'अदृष्टम् '. त्यत्र द्रष्टव्यः। अधिकम्-(निग्रहस्थानम्) [क ] हेतूदाहरणाधिकम् । (गौ०५।११) एकेन कृतत्वादन्यतरस्यानर्थक्यमिति तदेतनियमाभ्युपगमे वेदितव्यमिति। (वात्स्या० ५।२।१३) [ख] कृतकर्तव्यापुनरुक्ताभिधानम् । (गौ० वृ० ५।९६) [ग] अधिकहेत्वादिकथनम्। यथा शब्दोऽनित्यः शब्दत्वाच्छ्रावणत्वाचे- त्यादि । (नील) (दि० १) अधिकरणत्वम्-१ (कारकम्) यद्धातूपस्थाप्ययादृशार्थे विग्रहस्थया सप्तम्या यः स्वार्थोऽनुभाव्यते तदेव तद्धातूपस्थाप्यतादृशक्रियायामधिकरणत्वं नाम कारकम् । यथा ग्रामे गन्तेत्यादौ । (श० प्र० ८९) तच्चाधिकरणत्वं [क] अधिकरणमिति प्रतीतिसाक्षिकः स्वरूपसंबन्धविशेषः । यथा घट- बतलमित्यादौ भूतले घटाधिकरणता । १ भय बीवमात्रसमवेतो, भोगप्रायविचादिनाश्यति विशेयम् । (१० को०) अधर्मस्तु नप्रसधः, किस्सनुमानगम्यः । तथानुमानं 'देवदत्तस्य शरीरादिकं देवदत्तस्य विशेष- गुणवान्य, कार्यये सति देवदत्तस्य भोगहेतुत्वात् देवदत्तप्रयत्नबन्यवस्तुवत्' इति हेयम् । (6.भा.यु.३६) ३ निमिडकर्म पानामिसाधनखेन वेदपोधित कर्म । (वाक्य.) तब मुरापानादि । ३ अनुपादख मतकर्तभ्यः साभिमायस्वात् । प्रतिक्षाधिक्यं च पुनरुक्तम् । 'धूमादामेकात्, मानवपत् बलरपद सादिक । बिमा समयमा पार्वादिभमादुक्तमपिकम् । 'बधा मानव, मामसात् इति । नाषिक, कि पुनरुक्तम् । (गौ०१० ५५६) सावपती मामहिमधिकरणलं तमिरूपितमाया या सामन्याऽनुभान्यत इति तदेव बापस्याप्यतारबक्रियाकामणिकरणकारकम् । (प..८९) ·न्यायकोशः। [ख] विषयताविशेष इति केचिद्वदन्ति । [ग] यथार्थविशिष्टधीविशेष्यत्वमित्यपरो वक्ति । [घ ] कर्तृद्वारा कर्मद्वारा वा क्रियाश्रयत्वमिति शाब्दिका वदन्ति । २ षिषय, संशय, पूर्वपक्ष, उत्तर, सिद्धान्त, एतत्पञ्चाङ्गबोधकवाक्यसमु- दायरूपन्यायत्वमधिकरणत्वमिति मीमांसका वेदान्तिनश्चाहुः । अधिकरणसिद्धान्तः- (सिद्धान्तः ) [क] यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सोऽधिकरणसिद्धान्तः । (गौ० १।१।३०) यस्यार्थस्य सिद्धावन्येऽर्था अ- नुषज्यन्ते, न तैर्विना सोऽर्थः सिध्यति तेऽर्था यदधिष्ठानाः सोऽधिकरण- सिद्धान्तः । यथा देहेन्द्रियव्यतिरिक्तो ज्ञाता, दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थ- ग्रहणादिति । अत्रानुषङ्गिणोऽर्था इन्द्रियनानात्वं, नियतविपयाणीन्द्रि- याणि स्वविषयग्रहणलिङ्गानि ज्ञातुर्ज्ञानसाधनानि, गन्धादिगुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं गुणाधिकरणं, नियतविषयाश्चेतना इति पूर्वार्थसिद्धावेतेऽर्थाः सिध्य- न्ति । न तैर्विना सोऽर्थः संभवतीति । (वात्स्या० १।१।३०) [ख] यस्यार्थस्य सिद्धौ जायमानायामेवान्यस्य प्रकरणस्य प्रस्तुतस्य । १ एतन्मतेऽधिकरणं च, [क] कादिव्यवहितक्रियाधारः । [ग्य ] अधिकरणत्वशानिमन् । सा शक्तिः कर्तृकर्मद्वारा क्रियाश्रयनिष्टा । अधिकरणं त्रिधा । औषधिकम् , वैषयिकम्, अभिम्यापकं चेति । तदुक्तं हरिणा । उपश्लेषस्य चाभेदरितलाकाशकादिषु । उपकारास्तु भिद्यन्ते संयोगिसमवायिनाम् । अविनाशो गुरुत्वस्य प्रतियन्धे स्वतन्त्रता । दिग्विशेषाद- वच्छेद इसाद्या भेदहेतव इति । औपश्शेषिकवैषयिका भिव्यापकेषु त्रिवपि उपभेषोऽस्त्येव । उपकारः संबन्धः । तदानु त्रिवेन व्यवहारः । कटे आस्ते इत्यादी संयोगिन्याधारे कति- पयावयवम्यात्यैव संपन्धः । निलेण्वित्यादी समवायिनि समसावयवस्यात्या सः । खेश- कुनय इत्यत्राकाशस्य तास्विकावयवाभावेन कल्पितदेशस्वात् वैषयिकम् । कल्पितदेशापेक्ष- या चात्राप्युक्तान्यतर उपशेषः । केचित्त, औपश्चपिकमित्यस्य 'उप समापे शेष: संपन्धस्तम्क- तम् ' इत्यर्थः । एवं च यत्किचिदन्यवावच्छेदेनाधारस्याधेयेन म्याप्तिरप्युपशेषः । यथा कटे आस्ते, गुरौ वसति इति । एवमेव गलेकदेशे तरन्तीषु गोषु, फुकदेवास्थिते गर्ग- कुले 'गङ्गायां गाव:, कूपे गर्गकुलम्' इत्यादी बोध्यम् । वैषयिकं तु, ममाप्तिपूर्वकप्राप्तिरूपसं- योगसमवायतदिनबन्धेन यदधिकरणं तत् । यथा वे शकुनयः, मोक्षेऽस्ति इसा- दि । मभिम्यापकं तु, यत्र सर्वावयवावच्छेदेन ग्याप्तिस्तत् । यथा तिकेषु तैलं, दधि सर्षि- रिति । अभिव्यापकमेव मुख्यमधिकरणमित्याहुः । (२०म०११) ·न्यायकोशः। सिद्धिर्भवति सः । यथा तद्यणुकादिकं पक्षीकृत्योपादानगोचरज्ञानचि. कीर्षाकृतिमज्जन्यत्वे साध्यमाने सर्वज्ञत्वमीशस्य । (गौ०७०।१।१।३०) यथा वा क्षित्यादिकर्तृसिद्धौ कर्तुः सार्वइयम् । (त० भा० ४३) अधिकवृत्तित्वम्-तदपेक्षयाऽधिकदेशकालान्यतरवृत्तित्वम् । यथा पृथिवी- त्वमपेक्ष्य द्रव्यत्वस्याधिकदेशवृत्तित्वम् । योऽधिकदेशवृत्तिधर्मः स एव व्यापकधर्मो भवति । (ख०) अधिकारः-१ स्वामित्वं, यथेष्टक्रयविक्रयादिकर्तृत्वसंपादकखामित्वं वा । यथा सर्वे स्युरधिकारिण इत्यादावधिकार इति धर्मशास्त्रज्ञाः । २ [क] यद्ध- मविशिष्टेन कृतस्य कर्मणः फलजनकत्वं सः । (मू० म० १) [ख ] येत् प्रवर्तमानपुरुपनिष्ठतया ज्ञायमानं सत्प्रवृत्तिहेतुः सः । [ग] येत् विधिवाक्येषु पुरुषविशेषणत्वेन श्रूयते सोऽधिकार इति मीमां- सकाः । ३ स्वसूत्रे लक्ष्यसंस्कारकवाक्यार्थशून्यत्वे सति विधिसूत्रैकवाक्य- तापन्नत्वमिति शाब्दिका वदन्ति । ४ आरम्भः । यथा, अर्थ शब्दानु- शासनमित्यादावथशब्दार्थोऽधिकार इति शाब्दिका आहुः । अधिगमः-१ ज्ञानम् । २ प्राप्तिः । ३ स्वीकारः। (वाच०) ४ नि- ध्यादेः प्राप्तिरिति व्यवहारज्ञाः । ५ व्याख्यानादिरूपपरोपदेशजनितं जि- नोक्तसम्यग्दर्शनहेतुनिमित्यार्हता आहुः । ( सर्व० आहे.) अधिश्रयणम्-विक्लित्तिहेतुभूतश्चल्लयुपस्थापनरूपो व्यापारः । यथा तण्डुलं पचतीत्यादौ पाकानुकूलोऽवान्तरव्यापारः । (ख०) अधिष्ठाता-१ अध्यक्षः । २ नियंता । ३ अधिदेवः । यथा आत्मेन्द्रिया- घधिष्ठातत्यादौ ॥ (ख०) अधिष्ठानम्-१ आश्रयः । यथा प्राणसंचारादेः प्राणवहनाड्यादिः । (दि. २३१) २ आरोपविशेष्यः । यथा शुक्ती रजतस्याधिष्ठानम् । (ख) . १ यथा अथातो ब्रह्मनिज्ञासेत्यादौ शमदमादिसंपरसारासार विवेकादिरधिकारः। २ यथा स्वर्गकामो पोतेस्यादौ स्वर्गकामनादिकमधिकारो भवति । ३ भन शब्दशाबमधिकृतं भवतोपों बोध्यते ।

·अपीमत्वम्-१ [क] प्रयोज्यत्वापरपर्यायः खरूपसंबन्धविशेषः । यथा दण्डाधीनो घट इत्यादावधीनत्वम् । (स्व०) [ख] एतत्समयसंबन्धो दण्डाधीन इत्यादिप्रतीतिसाक्षिकः स्वरूपसंबन्ध- विशेष इति केचित् । (मू० म० १) २ तन्निर्वाह्यनिश्चयकार्यकारि- ताप्रयोजकरूपवत्त्वम् । (ग० बाध०) अध्यक्षम्- १ प्रत्यक्षम् । यथा, उपादानस्य चाध्यक्षं प्रवृत्तौ जनकं भवेत् (भा० ५० १५२) इत्यादौ । २ प्रत्यक्षविषयः । यथा, अध्यक्षो विशे- पगुणयोगत इत्यादौ । ( भा० ५० १) (मु०) (दि. १) अध्ययनम्-[क ] उच्चारणोत्तरकालिको नियमपूर्वको ग्रन्थस्वीकारानु- कूलो व्यापारः । यथा उपाध्यायादधीते इत्यादौ धात्वर्थः । (ल०म०) [ख] पठनम् । तच्च, गुरुमुखोच्चारणानुसार्युच्चारणम् । [ग] साक्षरग्रहणमिति मीमांसकाः ॥ यथा साङ्गो वेदोऽध्येतव्यो ज्ञेयश्चेत्यादौ । [५] अक्षरमात्रपाठोऽध्ययनमिति वेदाक्षरपठनकर्तारो इदानींतना वै. दिकंमन्या मन्यन्ते । अध्यवसायः-१ 'इदमेवमेव' इति विषयपरिच्छेदो निश्चयः । २ उपात्तवि- षयाणामिन्द्रियाणां वृत्तौ सत्यां बुद्धेः रजस्तमोऽभिभवे सति यः सत्वसमुद्रेकः सोऽयमध्यवसाय इति वृत्तिरिति च सांख्या आहुः । स चाध्यवसाय आ- त्मधर्म इति नैयायिकाः । बुद्धिधर्मः (बुद्धेापारः) इति साक्ष्यादयः । (सां० को०) अध्यात्मम्-आत्मसंबन्धि । यथा, इत्यध्यात्ममित्यादौ । अध्याया- १ अध्ययनम् । यथा, स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यादौ । १३. भवविशेषरूपेण सरीनवभार्थः । १ मत्र, वारणाश्रयोऽपादानम् । उपाध्यायानिःसान्त मन्धमधीते सः । (MRA) पा, मामानं रेई इनियादिको प्रम वाऽपिति पतिः ।

·म्यायकोशा दशास्त्रादिग्रन्थस्य एकार्थविषयसमाप्तियोतको विश्रान्तिस्थानमंशवि- शेषः । यथा श्रीभागवतस्य पञ्चमोऽध्याय इत्यादौ । अध्यासः- १ अयथार्थज्ञानम् (ख०)। २ स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभास इति शंकरभारती वक्ति । यथा शुक्तौ 'इदं रजतं' इति ज्ञानम् । शारीर०) अध्याहारः- १ अश्रुतपदानामनुसंधानम् । (दि० ४) यथा घटमानयेत्युक्ते त्वमिति पदस्याध्याहारः । अध्याहारो द्विविधः । शब्दाध्याहारः । अर्था. ध्याहारः । (स्व०)२ तर्कः । ३ अपूर्वोत्प्रेक्षणामित्याप केचित् । (वाच०) अध्येषणा-(लिङ्कुर्थः, विधिः) [क] या श्रोतरि पूजा संमानव्यञ्जिका सा । (कु० ५) [ख] अध्येषणीये प्रयोक्तुरनुग्रहद्योतिका इच्छा । (वै० सा० द०) [ग] इच्छाविशेषः । यथा पाकं कुर्यामित्यादावुत्तमपुरुषार्थः । (दि०गु०) [घ] सत्कारपूर्वकमाचार्यादेः प्रेरणमिति केचित् । (वै० सा० द०) अनतिरिक्तत्वम्-स्वान्यूनवृत्ति (यत्) तत्कत्वम् । (दीधि० २) यथाऽभि- धेयत्वानतिरिक्तत्वं प्रमेयत्वस्येति । (स्व०) अनतिरिक्तविषयकत्वम्-[क] प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्टयविषयता- विलक्षणविषयताशून्यत्वम् । (दीधि० २) यथा पर्वते धूमेन वह्निसा- धने 'पर्वतो वहिमानिति' प्रतिज्ञावाक्यजन्यशाब्दबोधस्य 'पर्वतो वह्निमान्' इत्यनुमित्यन्यूनानतिरिक्तविषयकत्वम् । (स्व०) समोसमू-सगों वर्गः परिच्छेदोखाताध्यायाङ्कसंग्रहाः ॥ उच्छासः परिवर्तच पटलः काण्ड- मेव च ॥ स्थान प्रकरणं चैव पालासाहिकानि च ॥ पुराणादौ परिच्छेदा अनेके परि- कीर्तिताः, इति ॥ १. स चाकातिपदानुसंधानम् । अत्रेद पोध्यम्-नैयायिकैः शम्दाध्याहार एव स्पीक्रियते मस्वाध्याहारः। मीमांसकरूपर्याध्याहारः स्वीमियते, इति । बममतिरिक्तविषयक दीधितिमन्यस्थपतिशालक्षणशरीर एव नान्यत्रेति शेयम् । * साध्यतापचोदकसंवम्भावसिाध्यतावच्छेदकापरिछन्नप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदका- परिभाषिताशालिनिषयस्यापछिमानिवर्ससंशयनिवर्तकताबच्छेदकविषयताशून्यस्वमि- प्रयः।(ग. ब. ३) ५ मान्यूनविषयको पक्षे सामजिवावगाहित्यम् । (दीपि. १) ·न्यायकोशः। [ख] प्रकृतहेतुकप्रकृतसाध्यसिद्धयौपयिकव्यात्यविषयकत्वमिति केचित् । (दीधि० २) अनतिरिक्तवृत्तित्वम्-(अवच्छेदकत्वम्) १ [क ] खव्यापकं (यत् ) त- स्कत्वम् । यथा 'हृदो वन्यभाववान्' इति निश्चर्यविषयितायाः 'हृदो वह्नि- मान्' इत्यनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वम् । (ग० सामा० ) [ख] तच्छ्न्यावृत्तित्वमिति केचित् । २[क] तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववदसंबद्धस्वविशिष्टसामान्यकत्वम् । [ख] स्वविशिष्टसंबन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतत्कत्वम् । [ग] स्वविशिष्टसंबन्धिनिष्टाभावप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छेद्यत्वम् । (दीधि० २) यथा पर्वतो वह्निमान धूमादित्यादौ वह्नित्वात्मकस्य साध्य- तावच्छेदकस्य हेतु-(धूम ) समानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदक- त्वमित्यादौ । (ग० च० २) अनद्यतनत्वम्-[क] प्रकृतशब्दप्रयोगाधिकरणदिनावृत्तित्वम् । यथा त. ण्डुलमपचदित्यादौ लड्डुर्थः । (ग० व्यु० ल० ) [ख] अद्यतनभिन्नः कालोऽनद्यतन इति शाब्दिका बदन्ति । (ल०म०) अनध्यवसाय:-१ विपर्ययः । यथा 'इदं किंचित् ' इति ज्ञानम् । (सि० च० ४) २ यस्तु ज्ञानविशेषः स्यादसाधारणधर्मजः । जिज्ञासाजनकः सोऽनध्यवसाय इहोच्यते । भवति हि नित्यानित्यव्यावृत्तं शब्दत्वं शब्दे उपलभमानस्य 'शब्दः किं नित्यः, आहोस्विदनित्यः ' इति जिज्ञासा । (त०व० २१८) १ यद्रूपावछिनविशेषितप्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविशिष्टपकृतपक्षतावच्छेदकाधिन- विषयकनिषयत्वं प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावछिन्नसाध्य कानुमितिमनकतानतिरिक्तवृत्ति भ. वेत् तद्रूपावच्छिन्नाविषयकवमिति पर्यवसितोऽर्थः । (ग० अब २) २ भत्र स्वं विषयिता, तस्याः न्यापिका प्रतिबन्धकता, तत्कय सस्मिनिति बोध्यम् । ३ इमानि त्रीणि सिद्धान्तसिडण्यापिशरीरे '' इसत्र यानि । . अयं विशेषादर्शनेन अन्यत इति विज्ञेयम् । (मि.च. ४) ५ भयं च वैशेषिकमतेऽविद्याप्रमेदः । (त००). .

·न्यायकोशः। १५ अननुभाषणम्-(निग्रहस्थानम् ) [क] विज्ञातस्य परिषदा त्रिरभिहित- स्याप्यप्रत्युच्चारणम् । (गौ० ५। ५९) (नील) विज्ञातस्य वाक्या- र्थस्य परिषदा प्रतिवादिना त्रिरभिहितस्य यदप्रत्युच्चारणं (अननुवादः) तदननुभाषणं नाम निग्रहस्थानमिति । अप्रत्युच्चारयन्किमाश्रयं परपक्षप्र- तिषेधं ब्रूयात् ? । (वात्स्या० ५।२।१७) [ख] त्रिरभिधानेऽपि यत्रानुभाषणविरोधी व्यापारस्तत्राननुभाषणं नाम निग्रहस्थानम् । तदिदं चतुर्धा । एकदेशानुवादात्, विपरीतानुवादात्, केवलदूषणोक्त्या, स्तम्भेन वेति ।सर्वनामपदेनानुवादात्पञ्चममित्याचार्याः । (गौ० वृ० ५। ५९) अनपदेशः हेत्वाभासवदस्यार्थोऽनुसंधेयः । (त० व० ) अनभ्यासदशापत्रज्ञानम्- १ विशेषदर्शनाजन्यं ज्ञानम् । यथा 'स्थाणुर्वा पुरुषो वा' इति संशयः । (सि० च०४) २ प्राथमिकं ज्ञानम् । यथा 'इदं जलज्ञानं प्रमा समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात्' इत्यत्र प्राथमिकं जलज्ञानम् । (त० कौ० ४) अनवसरग्रहणम्-(निग्रहस्थानम् ) १ अकाल एवोद्भावनम् । यथा त्यक्ष्य- सि चेत्प्रतिज्ञाहानिः, विशेषयसि चेद्धत्वन्तरमिति । २ अवसरमतीत्य कथनम् । यथा उच्यमानग्राह्यस्यापशब्दादेः परिसमाप्तौ, एवमनुक्तग्राह्या- ज्ञानाद्यननुभाषणावसरेऽनुद्भाव्यबोधाविष्करणानुभाषणप्रवृत्ते वादिनि त- दुद्भावनमित्यादिकमूह्यम् । ( गौ० वृ० ५। ६५ ) अनवस्था- १ कृप्तवस्तुसजातीयवस्तुपरंपराकल्पनस्य विरामाभावः । यथा जातो जात्यन्तरं, तत्रापि जात्यन्तरं, इत्येवं तत्र तत्र जात्यन्तरखीकारेऽन- वस्था । (ख०) २ प्राचां संकेत इति केचित् । १ अत्रेदं पोध्यम् । 'स्थाणुस्वग्याप्यवककोटरादिमानयमिति' 'पुरुषावच्याप्यकरादिमानय- मिति' या विशेषदर्शने सति स्थाणुस्वस्य पुरुषत्वस्य वा निश्चय एव भवति, न तु सं- शय इति । २ इदं निग्रहस्थानं च गौतमोक्तनिप्रहस्थानस्य निरनुयोज्यानुयोगस्य प्रभेद इति वृत्तिका- रेणाङ्गीकृतमिति विज्ञेयम् ।

·अनवस्थितिः-अनवस्थावदस्यार्थोऽनुसंधेयः । (स्व.) अनोकाम्-जनितान्वयबोधत्वेन निराकारम् । (कु. ३) यथा 'घटी घटः' इति वाक्यमनाकाई भवति । (स्व.) अनागतत्वम्-भविष्यत्ववदस्यार्थोऽनुसंधेयः । अनादित्वम्-१ उत्पत्तिशून्यत्वम् । ( वाक्य० ) यथा प्रागभावस्यानादि- त्वम् । (स्व०) २ सजातीयप्रयोगपूर्वकत्वम् । यथा शब्दस्यानादित्वमिति शान्दिका वदन्ति । (चि० ४) अनायतिः-गत्यन्तराभावः । यथा अनायत्या जीवनादृष्टमेवोद्बोधकं कल्यत इत्यादौ । (स्व०) अनारभ्याधीतः,-(मन्त्रः) यस्य मन्त्रस्य कर्मविशेषे विनियोगो नोक्तः सः । अनित्यत्वम्-[क] प्रतियोगितासंबन्धेन ध्वंसवेत्त्वम् । ( मू० म० ) [ख] प्रागभावप्रतियोगित्वध्वंसप्रतियोगित्वान्यतरवत्त्वम् । (वाक्य० १) (त० प्र० १) यथा ध्वंसप्रागभावयोः, घटपटादेश्वानित्यत्वम् । (स्व०) अनिससमः-(जातिः) [क] साधर्म्यात्तुल्यधर्मोपपत्तेः सर्वानित्यत्वप्रस- गादनित्यसमः । (गौ० ५।३२) अनित्येन घटेन साधादनित्यः शब्द इति ब्रुक्तोऽस्ति घटेनानियेन सर्वभावानां साधर्म्यमिति, सर्वस्यानित्य- १ इदं च शाम्दबोधविषटकं भवतीति विझेयम् । २ मत्र प्रथमपटशन मोषित एवार्थो द्वितीयषटशन योध्यते । तारथमोपने भाका- हाविरहेण तद्वाभ्यं निराकामिति ज्ञेयम् । ३ भत्र च, सिकान्ते प्रवृत्ति प्रतीष्टसाधनावहानस्य कारणस्वस्वीकारामारशकारणाभावेन पास- कानां स्तनपान पस्यनुपपत्त्या जन्मान्तरानुभूतेष्टसाधनत्वस्मरणकल्पने सम्मान्तरानुभूता- नामन्येषामपि पदार्थानां स्मरणापत्तिः, तद्वारणाय मनायत्या जीवनारमेवोडोषक ल्प्यत इत्यवधेयम् । ४ तस्य च मन्त्रस्य ब्रह्मयज्ञ एव विनियोग इति मीमांसायां सिकान्तितम् । तदुतम्-सा- मान्यन तु विनियोगो यद्यपि ब्रमयज्ञविशेष, इति । १० मा• माधः । ५ सप्रतियोगित्वमिसर्थः। (तादी.) यस्य सः संभवति तस्वमिति जितम् । कारणं च प्रागभावानजीकारपतस्प नियनपोऽपि वसंगति कोषम् । ६ प्रतिकूलतकदेशनामासोऽयमिति मेयम् । (गौ• BOAR) ·न्यायकोश १७ स्वमनिष्टं संपद्यते । सोऽयमनित्यत्वेन प्रत्यवस्थानादनित्यसम इति । (वात्स्या० ५।१।३२) [ख] व्याप्तिमपुरस्कृत्य यत्किचिदृष्टान्तसाधर्येण सर्वस्य साध्यवत्त्वापा- दनम् । यथा, यदि दृष्टान्तघटसाधर्म्यात्कृतकत्वात्तेन सह तुल्यधर्मतो- पपद्यत इत्यतः शब्देऽनित्यत्वं साध्यते तदा सर्वस्यैवानित्यत्वं स्यात्, सत्त्वा- दिलंपसाधर्म्यसंभवात् । (गौ० वृ० १।३२) [ग] अनित्यदृष्टान्तसाधर्म्यात्सर्वानित्यत्वप्रसङ्गोद्भावनम् । यथा यद्यनि- पेन घटेन सादृश्याच्छब्दोऽनित्य इत्युच्यते तदा येन केनचिद्धर्मेण सर्व- स्यैव तत्सदृशत्वात्सर्वस्यानित्यत्वप्रसङ्ग इति । (नील० ४५) अनित्यसमासः-(समासः ) स्वान्तर्गतनामसु विभक्तिमात्रप्रक्षेपेण यल्लभ्य- स्यार्थस्य बोधः सः । यथा राजपुरुषः, पूर्वकायादिः । अत्र तल्लभ्यार्थस्य 'राज्ञः पुरुषः, पूर्व कायस्य' इत्यादिवाक्यादपि प्रतीतेः । (श० प्र० ४०) अनिष्टमसङ्गः-अनभिमतार्थापादनम् । यथा पर्वते धूमेन वह्निसाधने वादि- नाऽप्रेयोजकशङ्कायां कृतायां 'पर्वते यदि वह्निर्न स्यात्तर्हि धूमोऽपि न : स्यात्, धूमो वह्निजन्यो न स्याद्वा' इत्यापादनम् । (स्व०) अकरणम्-सदृशक्रियादिकरणम् । तच्च गुणक्रियावयवादिभिः सदृशीक- रणम् । यथा 'चटचट' इत्यनुकरणम् । (वाच०) अनुकल्पः-१ गौणकल्पः । यथा,भार्याः कार्याः सजातीयाः सर्वेषां श्रेयस्यः स्युरिति मुख्यः कल्पः । ततोऽनुकल्पस्तु चतस्रो ब्राह्मणस्येत्यादिः । (पैठी- नसिस्मृतिः) । २ प्रतिनिधिः । यथा यवाद्यभावे गोधूमाः, मध्वाधभावे गुडादयः। (वाच.) भत्राप्रयोगशाला च पक्षे हेतुरस्तु साध्य मास्तु' इति पर्यवसिता । अनानिष्टमय सिद्धम्याप्तिकयोधर्मयोाप्यागीकारेणानिष्टम्यापकप्रसजनं तर्कः । (त. भा० ४३) भनेद शेयम् । अनुकरणव च शम्दमानतात्पर्यकोचारण विषयकत्वम् । यथा, इतिशन्द- समभिन्याहारे 'गौरिसाह इसादौ । (क.म.) *पदाविपर्यासनापतिमा मनोधकं न भवतीत्यर्थः । (ल. म.) ३ 4900 ·न्यायकोशः। ) अनुकूलत्वम्-१ प्रयोजकत्वम् । यथा फलानुकूलव्यापार इत्यादौ । (स्व०) २ इच्छाविषयत्वम् । यथा निरुपाध्यनुकूलवेद्यं सुखमित्यादौ । (प. च०) अनुकूलवेदनीयम्- [क] इष्टसाधनताज्ञानानधीनेच्छाविषयः । [ख] इतरेच्छानधीनेच्छाविषयः । (न्या ०बो० ४) यथा सुखम् । (ख०) :-लक्षणम । यथा कारणान्तरानुक्तृप्तिवैधाच्चेत्यादौ । (वै. २। १। २२) अनुगमः-अनुगतप्रवृत्तिनिमित्तम् । (ग० अव० ) यथा सर्वेषां घटानाम- नुगमो घटत्वम् । (ख०) अनुग्रहः- [क ] अभीष्टसंपादनेच्छारूपः प्रसादः । [ख] अनिष्टनिवारणपूर्वकेष्टसाधनेच्छारूपाऽभ्युपपत्तिः । यथा निग्रहा- नुग्रहे शक्तः प्रभुरित्यभिधीयत इत्यादौ । ( वाच० ) अनुना- (लिङ्कर्थो विधिः) [क] या निवारणाभावव्यञ्जिका पूजा इच्छा वा सा । (कु० व्या० ५) [ख] निषेधाभावव्यक्षिकेच्छा । (वै० सा० द.) [ग] कर्तुरिष्टत्वे सति वक्रनुमतत्वम् । यथा पनी पचत्वित्यादौ लोड- र्थोऽनुज्ञा । (श० प्र० १४५) अनुत्पत्तिसंमः-( जातिः ) (क) प्रागुत्पत्तेः कारणाभावादनुत्पत्तिसमः । (गी०५।१२) अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद्धटवदित्युक्ते अपर आह् प्रागुत्पत्तेरनुत्पन्ने शब्दे प्रयत्नानन्तरीयकत्वमनित्यत्वकारणं नास्ति तदभावान्नित्यत्वं प्राप्तं नित्यस्य चोत्पत्तिर्नास्ति । अनुत्पत्त्या प्रत्यवस्था- नमनुत्पत्तिसमः । (वात्स्या० ५।१।१२) यथा वा घटो न नित्यो जन्यै- कत्वादित्यादौ कश्चिदाह, यदि जन्यैकत्वमनित्यत्वे प्रमाणं तदा घटे एकत्वो- त्पत्तेः पूर्व तदभावान्नित्यत्वम् । नित्यश्चेत्तनुत्पन्न एवेति । (नील० ४४) , अत्रेदं योध्यम् । सम्यानन्तरमिष्टफलान्तरस्याभावेन सुखेच्छा (यागेरणवन ) नेहसाधनत्य- प्रकारकशामेनोपयते, अपितु सुखस्वप्रकारकज्ञानेनवोल्पयते इति । (न्या. मो. ४) १ भसिकगादिदेशनाभामोऽयमिति बोध्यम् । ( गौ १० ५।१२) ·न्यायकोशः। (गौ० [ख] साधनाङ्गपक्षहेतुदृष्टान्तानामुत्पत्तेः प्राग्घेत्वभाव इति अनुत्पत्त्या प्र- त्यवस्थानम् । यथा घटो रूपवान्गन्धात्पटवदित्युक्ते घटोत्पत्तेर्गन्धोत्प- तेश्च पूर्व हेत्वभावादसिद्धिः । पटे च गन्धोत्पत्तेः पूर्व हेत्वभावेन दृष्टा- न्तासिद्धिः । एवमाद्यक्षणे रूपाभावाद्वाधश्च । अनुत्पत्या प्रत्यवस्थानस्य तत्रापि सत्त्वात् । उत्पत्तेः पूर्वं हेत्वाद्यभावेन प्रत्यवस्थानस्यैव लक्षणत्वात् । • वृ० १११२) अनुपकारसमः-( जातिः ) कार्यकारणभावस्योपकारनियतत्वेऽनवस्था । (गौ० ३० ५।३७) अनुपधा-श्रद्धामनःप्रसादादयः । एते धर्मजनकाः । (त० ५० १३२ ) अनुपपत्तिः-उपपत्त्यभावः । यथा पीनत्वान्यथाऽनुपपत्तिरित्यादौ । (ख०) अनुपलब्धिः-उपलब्ध्यभावः । ( राम ० ) अत्र केचिदेवमाहुः, अनुपल- ब्धिः प्रमाणान्तरमभावप्रत्यक्षे कारणं चेति । अत्र नैयायिकाः, तर्कितप्र- तियोगिसत्त्वविरोध्यनुपलब्धिसहकृतेनेन्द्रियेणैवाभावज्ञानोपत्तावनुपलब्धेः प्रमाणान्तरत्वासंभव इत्याहुः । (त०दी०१८) (नील० १८) । अनुपल- ब्धिर्द्विविधा । अज्ञाता, ज्ञाता च । तत्राज्ञातानुपलब्धिस्थले इन्द्रियेणैवा- १ असिङदेशनाभासोऽयम् ( गौ० वृ० ५।३७) इयं जाति: सूत्रानुक्ता वृत्तिकारेण वृत्तावु- च्यते, कार्यसम इत्यनेनोपलक्ष्यते चेति बोध्यम् । २ अभावाख्यमपि प्रमाणान्तरमस्ति, अभावग्रहणायाङ्गीकर्तव्यम् । तथाहि । घटाहानुपलब्ध्या घटायभावो गृह्यते । अनुपलब्धिक्षोपलब्धेरभावः, इत्यभावप्रमाणेन घटाद्यभावो गृयत इति भवेदान्तिनां मतमेतत् । (त. भा० २०) ३ तदर्यब-ताकता आपादिता प्रतियोगिनो घटादेः सत्त्वस्य सत्त्वप्रसक्तविरोधिनी या उपल- धिस्तत्प्रतियोगिकोऽभावोऽनुपलब्धिस्तत्सहकृतेनेति । ( नील. १८) ४ तथा हि । षटोपलब्धौ पटाभावामहात् प्रतियोग्यनुपलब्धिरभावप्रसक्षे इन्द्रियस्यैव सहका- रिणी न तु प्रमाणान्तरम्, इन्द्रियेणैवाभावप्रत्यक्षोपपत्तेः । अन्यथा (अभावप्रत्यक्षस्येन्द्रिय- अन्यत्वाऽनङ्गीकारे) इह घटो नास्ति' इति निर्णयानन्तरं 'इह घटाभावं साक्षात्करोमि' इति (साक्षात्कारविषयक) प्रतीसनुपपत्तेः। त० को०१७-१८) तथा च अनुपलब्धिसहकृते- न्द्रियमानत्वात् 'भनुपलभिमायः' इत्युपचर्यते (गौ० ५० ५।३०) ·२० न्यावकोशः भावग्रहः । तावत्पर्यन्तमिन्द्रियव्यापारस्य विद्यमानत्वात्, अनुपलब्धिस्तु सहकारिमात्रम् । ज्ञातानुपलब्धिस्थले त्वनुमानम्, इति नानुपलग्धिर्माना- न्तरम् । (त०व० ९९) अनुपलब्धिसैम:-(जातिः) [क] तदनुपलब्धेरनुपलम्भादभावसिद्धी तद्विपरीतोपपत्तेरनुपलब्धिसमः । (गौ० ५।२९) तेषामावरणादीनामनु- पलब्धि!पलभ्यते । अनुपलम्भानास्तीत्यभावोऽस्याः सिध्यति । अभाव- सिद्धौ हेत्वभावात्तद्विपरीतमस्तित्वमावरणादीनामवधार्यते । तद्विपरीतोप- पत्तेर्यत्प्रतिज्ञातं न प्रागुच्चारणाद्विद्यमानस्य शब्दस्यानुपलब्धिरित्येतन सि- ध्यति।सोऽयं हेतुरावरणाद्यनुपलब्धेरित्यावरणादिषु चावरणायनुपलब्धौ च समयानुपलब्ध्या प्रत्यवस्थितोऽनुपलब्धिसमो भवति। (वात्स्या ०५।१।२९) [ख] अनुपलब्धेरप्यनुपलब्धिस्तस्या अप्यनुपलब्धिरित्येवंरूपेण प्रत्यवस्था- नमनुपलग्धिसमः । नैयायिकैस्तावच्छब्दानित्यत्वमेव साध्यते, यदि शब्दो नित्यः स्यादुधारणात्प्राक् कुतो नोपलभ्यते, न हि घटायावरणकुड्यादि. वत् शम्दस्यावरणमस्ति तदनुपलब्धेरिति । तत्रैवं जातिवादी प्रत्यवतिष्ठते यद्यावरणानुपलब्धेरावरणाभावः सिध्यति तदा आवरणानुपलब्धेरप्यनुपल- म्भादावरणानुपलब्धेरप्यभावः सिध्येत् । तथा चावरणानुपलब्धिप्रमाणक आवरणाभावो न स्यात्, अपि त्वावरणोपपत्तिरेव स्यादिति शम्दनित्यत्वे नोक्तं बाधकं युक्तम् ।........ (गौ०१० ५।२९) [ग] वादिनाऽनुपलब्धिवशात्कस्यचित्पदार्थस्यानङ्गीकारेऽनुपलब्धिवशा- देव वाभिमतस्यापि यत्किंचित्पदार्थस्याभावसाधनम् । यथा जलादेवि- धमानस्याप्यावरणवशादनुपलब्धिः, तद्वत् उच्चारणात्पूर्व शम्दस्य विद्यमा- नस्याप्यावरणवशादनुपलन्धिः । इत्येतन्मतं वादिना दूष्यते यथावरण- वशाग्छन्दो नोपलभ्यते तदा.जलाद्यावरणमिव शब्दाचावरणमप्युपलभ्ये. तेति । तत्रोत्तरम् । यदि भवद्भिरनुपलब्धिकारणवशाच्छन्दो नोपलभ्य- , यत्र अज्ञाताऽनुपलग्भिः कारण तपसक्षम् । (कु. न्या. ३३९) २ हातानुपलग्धिजन्याऽभावज्ञानस्याऽनुमानलम् । (कु. न्या. १९) ३ प्रतिकूलतर्कदेशनाऽऽभासोऽयमिति ज्ञेयम् । (गौर ०५।२९) ·न्यायकोश . ते तदाऽनुपलब्धेरप्यनुपलब्ध्याऽभावे सिद्धे तदभावादावावरणाभावोऽसि- द्धावावरणसिद्धिरिति । (नील० ४४-४५). अनुपसंहारित्वम्-( हेतुदोषः) [क] विशिष्टसाध्यसाधनग्रहाविरोधिनी ज्ञानस्य विषयतया व्यतिरेकव्याप्तिग्रहविरोधितावच्छेदकल्पवस्वम् । ता- दृशं रूपं च, साध्यादिनिष्ठमत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वादिकम् । (दीधि २०४) (नील० २५) यथा, इदं वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादौ वाच्यत्वा- दिनिष्ठमत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वादिकमनुपसंहारित्वम् । (ख०) [ख] अवृत्तिसाध्यहेत्वन्यतरत्वम्, अवृत्तिसाध्यकत्वं वा । यथा, आकाश- वान्धूमादिश इत्यादौ । (न्या० म० २।२०) [ग] केवलान्वयिधर्मावच्छिन्नसाध्यसंदेहविषयवृत्तित्वम् । [घ] साध्यवत्तानिश्चयसामान्यविरोधिसंशयविषयवृत्तित्वमिति कश्चिदाह । (दीधि० २।२०२) [6] केवलान्वयिधर्मव्यापकीभूतं यत्स्वप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतसाध्यव- तानिश्चयविशेष्यतासमानाधिकरणसाध्यसंशयविषयत्वं तद्वद्वृत्तित्वम्।(ग०) १ यतकप्रकृतसाध्यसिौपयिकश्याप्तिमहानुकूलोपसंहाराभावस्तत्त्वमित्यर्थः । (दीधि० २) २ साध्यसाधनयोरमसि रसिद्धिभेदस्य वारणायाऽविरोधिन इत्यन्तम् । (दीधि० २।२०३) ३ यस्य साध्यादरसन्ताभावोऽप्रसिखस्तनिष्ठमप्रतियोगित्वमित्यर्थः । (स्व०) इदं क्षणो. दाहरणादिकं च नम्यमतानुसारेणेति बोध्यम् । (नौल० २५) ४ अत्रेदमाकृतम् । इदं वाच्यं शेयस्वादित्यादौ शेयस्वे वाच्यत्वासन्ताभावव्यापकीभूताभावमति- योगिस्वरूपम्यतिरेकम्याप्तिझाने (भ्रमात्मके) असन्ताभावांशे वाच्यत्वप्रतियोगिकस्वस्य भासने तुल्यवित्तिवेद्यतया पाच्यवांशेऽसन्ताभावप्रतियोगिस्वमपि भासते। तथा च बाध्यस्वांशे- ऽसन्तांभारगतियोगित्वविषयक म्यतिरेकम्याप्तिमहं प्रति वाच्यत्वांशेऽस्यन्ताभावाप्रतियोगित्व- रूपानुपसंहारित्वनिषयस्य तदभाववत्ताज्ञानमुद्रया विरोधित्वानक्षणसमन्वय इति । ५ वस्तुतस्तु, केवलान्ययिधर्मावच्छिन्नपक्षकत्वमनुपसंहारिवम् । पक्षः संदिग्धसाध्यवान् । उदाहरणे च सर्वमनिस प्रमेयत्वादिसादि । न च सर्वमभिधेयं प्रमेयत्वादित्यत्राम्याप्तिः । विशेषादनदशायां तस्यापि लक्ष्यस्वात् । अतएप तस्याऽनित्यदोषत्वम् । व्यतिरेकच्याप्ति- महमतिबन्धवास्य दूषकताबीसमिति तत्तम् । (म०प्र० २६) एतदादीनि लक्षणानि प्राचीनमताभिप्रेतानीति यम् । भर केरकानायी धर्मः सर्वत्वमिति बोध्यम् । एवमन्यत्रापि प्रमेयवाभिधेयत्वादिक केरला- भवी धर्म इति शेयम् ।

·न्यायकोशः। [च] किंचिद्विशेष्यकनिश्चयाविषयसाध्यकत्वे सति किंचिद्विशेष्यकनि- श्चयाविषयसाध्याभावकत्वमिति प्राञ्चो वदन्ति । (नील० २५) अनुपसंहारी-( हेत्वाभासः ) [क] व्याप्तिग्रहानुकूलैकधर्म्युपसंहाराभावो यत्र स हेत्वभिमतैः। स चान्वयेन व्यतिरेकेण वा सर्वस्य पक्षत्वे दृष्टान्ता- भावात्। यथा घटोऽनित्यो घटाकाशोभयवृत्तिद्वित्वाश्रयत्वादित्यादौ हेतुः । (चि० २।९०) [ख] केवलान्वयिधर्मावच्छिन्नपक्षको हेतुः । (चि० २।९० ) (भा० प० ७५) (गौ० वृ० १।४५) [ग] वस्तुमात्रपक्षको हेतुः । (त०कौ० १४)यथा सर्व नित्यं प्रमेयत्वा- दित्यादि । (गौ ०७० ११४५ ) (त० को १४ ) [घ ] अन्वयव्यतिरेकदृष्टान्तरहितो हेतुः । यथा सर्वमनित्यं प्रमेयत्वादि- ति । (त० सं० ) [6] केवलान्वयिधर्मसाध्यको हेतुः । स च अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसा- १ अयमनेकान्तिकप्रभेद इति विज्ञेयम् । अनुपसंहारिणो लक्षणं तु पूर्वोक्तानुपसंहारित्वमेव । २ तहेतुकतत्साध्यकसायसिसौयिकश्यामिमहानुकुलोपसंहाराभावस्तस्यानुपसंहारिवमित्य- थों लभ्यते । (दीधि० २।२००-२०१) ३ अत्र साध्यसाधनसाहचर्या ज्ञानानस्य विरुद्धत्याज्ञानदशायामनुपसंहारिम्वेनेटस्वात् ।(चि०९०) ४ अत्र ‘पक्ष' इत्यस्य "साध्यनिक्षयविरोधिन: ' साध्यवान वा' इसादेः संदेहस्य विषय:" इयर्थः । (दीधि० २।२०१) सर्वमभिधेयं प्रमेयत्वादिति सद्धेतौ न केवलान्वयी पक्षता- वच्छेदको वा, निश्चितसाभ्यवद्वृत्तिम्बात् । विप्रतिपत्त्या साध्यानिमयदशायां पक्षल्वे तानु- पसंहायेव । म्यतिरेकिसाध्य के साध्याभाववदृनिवाशानदशायामिदं दूपणम्, तदवगमेऽपि साधारणसंकर एव । (चि० २१९०) ५ इदं लक्षणचतुष्टयं प्राचीनमताभिप्रायेण । अत्र च साश्यसंदेहास्पानियहो न भवती- साशयः । (गौ० वृ० ११४५) ६ अत्र, सर्वस्यैव पक्षत्वात् दृष्टान्तो नास्तीति प्रमेयत्वं हेतुरनुपसंहारी । एतम्झानं च न्याप्तिमहे प्रतिबन्धकम् । तथा हि [क] सर्वस्य पक्षन्वे म्या तिमाहकसहचारदर्शनस्थलाभावेन सह. चारनिबयाभावे सति म्यानरनिषयादिति । (त. को०) [ख] हेतावनुपसंहारिव. झानवशायां हेतुसाध्ययोः सामानाधिकरण्यनिषयासमवेन, पक्षान्त वेन च साध्यसंशय. सस्पेन, म्याप्तिसंशयसंभवात् । (नोल० २।२७) वनवीनमतम् । तस्य चासन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यकम्मरूपस्य भानावतिरेकन्याप्ति- महप्रतिबन्धो दूषकतायीमम् । अत्र विस्तररवनुपसंहासिये प्रदर्शित एव ।

·न्यायकोशः। २२ ध्यकादिः । (मु० १६८) यथा घटोऽभिधयः पठत्वादित्यादौ पटत्वं हे. तुरनुपसंहारी । (ख० अनुबन्धः-१ इच्छापूर्वकदोषविशेषाभ्यासः । यथा, अनुबन्धादिकं दृष्ट्वा सर्व कार्य यथाक्रमम्, इत्यादौ । २ विषयप्रयोजनाऽधिकारिसंबन्धा एत- चतुष्टयमिति वेदान्तिनः। ३ वातपित्तादिदोषाणामप्राधान्यमिति भिषजः । ४ प्रकृतिप्रत्ययागमादेशानां विकरणागमगुणवृद्धयादिकार्यविशेषार्थमनुब- न्धनीयः परिनिष्पन्नपदकालेषु अश्रूयमाणतया नश्वरः इत्संज्ञतया कृतलोपो वर्णः इति शाब्दिकाः । ५ फलसाधनं पुनःपुनरनुष्ठानाभ्यास इति धर्मशा- स्त्रविदः । ६ बन्ध इति कोशकाराः । ७आरम्भ इति केचिदाहुः ।(वाच०) अनुभव:-(बुद्धिः ) १ [क] स्मृतिभिन्नं ज्ञानम् । (त० सं०) (त. भा० २) ( न्या० म० १।२ ) (त० को ० ६ ) यथा अयं घटः' इति चाक्षुषप्रत्यक्षमनुभवः । (ख० [ख] 'अनुभवामि' इत्यनुगतप्रतीतिसिद्धानुभवत्वजातिमान् । (न्या. म०१।२) (त०को ०६) स द्विविधः। यथार्थः, अयथार्थः । आद्यः, तद्वति तत्प्रकारकानुभवः । स एव प्रमेत्युच्यते । द्वितीयः, तदभाववति तत्प्रका- रकानुभवः । सोऽप्रमेत्युच्यते । यथार्थश्चतुर्विधः । प्रत्यक्षम्, अनुमितिः, उपमितिः, शाब्दबोधः । यथार्थानुभवकरणमपि चतुर्विधम् । प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, उपमानम्, शब्दः, इति (त० सं० ) (भा० ५० १३) वैशेषिकमतेऽनुभवो द्विविधः । प्रमा, अप्रमा चेति । तत्राप्रमा द्विविधः । भ्रमः, संशयश्चेति । (त० कौ० ६) २ विषयानुरूपो बुद्धिवृत्तिरनुभव इति पातञ्जलसांख्याः केचिद्वेदान्तिनश्चाहुः । ) . १ एवमेवायथार्थानुभवोऽपि चतुर्विध इति, तस्करणमपि चतुर्विधमिति च विज्ञेयम् । २ विषयानुरूपम्वं च चितरनेः 'वृत्तिसारूप्यमितरत्र' इति पातञ्जलमूत्रेऽभिहितम् । तथा हि। पया पयः प्रणाल्या क्षेत्रादिकं प्राप्य चतुरस्राद्याकारेण परिणमते, एवमेवेन्द्रियादि- प्रणाल्याऽन्तःकरणं पहिनिःसृत्य विषयाकारेण परिणमते। तादृशपरिणामरूपपत्या च विष- यगतमज्ञान निवारयतीति अन्तःकरणस्य विषयानुरूपभवनादनुभवत्वम् । स्मृतौ त विषयसं- निकर्षाभावात् न विषयाकारताप्राप्तिरिति तहिन्ने ज्ञाने एवास्य प्रयोगोपापिता,इति (पाच०) ·न्यायको अनुभावा-१ अनुभववदस्यार्थोऽनुसंधेयः। २ कोषदण्डादिजातो राज्ञा तेजोविशेष इति नीतिशास्त्रज्ञाः । ३ रसव्यञ्जको भ्रूभङ्गादिरित्यालंका- रिकाः । ४ सामर्थ्यमिति केचिदाहुः । (वाच०) अनुभूति:-अनुभववदस्यार्थोऽनुसंधेयः । (भा०प०५२) अनुभूतिः प्रत्यक्षा- स्मिकैवेति चार्वाका आहुः । अनुमितिरपीति काणादसौगतौ । उपमिति- रपीति केचिनैयायिकैकदेशिनः।अर्थापत्तिरपीति प्राभाकराः । अनुपलब्धि- रपीति भट्ठवेदान्तिनः । संभवरूपा, ऐतिह्यरूपा चापीति पौराणिकाः । (दि. १३) (सि०च० २०) चेष्टाऽपीति तान्त्रिकाः । (सि०च० २०) अनुमतिः- १ अनुज्ञा । यथा, अनुमत्या व्यपेयादित्यादौ । २ कलाहीन- चन्द्रवती शुक्लचतुर्दशीयुक्ता पूर्णिमातिथिरिति याज्ञिका आहुः । ( वाच०) अनुमानम्-(प्रमाणम्) १ अनुमितिकरणम् । (गौ० वृ०) (त०सं०) अनु- मितिकरणं द्विविधम् । तत्र प्रथमं व्याप्तिज्ञानम् । (गौ० वृ० १।१।५) यथा पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादौ 'धूमो वहिव्याप्यः' इति व्याप्ति:- नमनुमितिकरणं भवति । (त०को ० १०) द्वितीयं तु लिङ्गपरामर्शः । यथा । । १ तत्रोकम्-भावं मनोगतं साक्षात्स्वगतं ध्यायन्ति ये । तेऽनुभावा इति स्याताः, इति । गुळ कारणः स्वैः स्वैहि व प्रकाशयन् । लोके य: कार्यरूपः सोऽनुभायः काम्प- नारयोः, इति च । (बाच०) २ अत्र, मितेन लिोनार्थस्य पक्षान्मानमनुमानमिति म्युत्पत्तिः । (वाल्या. ११)म- नुमानस्य दे भने । म्यामिः, पक्षधर्मता चेति । तत्र म्यान्या साध्यसामान्यसितिः । हेतोः पक्षमतावलात साध्यस्य पक्षधर्मवविशेषः सिध्यति । पक्षधर्मेण धूममत्वेनाभिरपि पसंत- संवद्ध एवानुमीयते । (त. भा. १४) ३ भाष्यकारा अपि 'अनुमानं च [0] लिलिङ्गनोः सवपदर्शनम्'। (माया. 191५) [स] प्रमशेणामसक्षस्य संवत्रस्य प्रतिपनिः, इसाहुः । (मास्या• २।२।२) ४ तब, साचारमसक्षेण मन्यते (गौ....11५) एतस्य करणस्थानिधन , मापा- रसरसाधारणकारण करणमिति प्राचीनमतानुसारेण । मस्मिन् मतेऽशामितिकरणार 'जमकतयाऽनुमितियाबिनकर सबनुमितियावनियमकम् (प. म.) मायापारस्कृतीक्षिणापरामयः । (..) ५ मा , कमयोगम्पपछि कारण करणमिति नपीनमलमुतारेवल परमलामियान- मिति कोयम् । .

·न्यायकोशः। 'वहिल्याप्यधूमवानयम् ' इति ज्ञानमनुमितेः करणं भवति । (चि० २) (त० भा० ) (त० सं० ) अनुमानं द्विविधम् । खार्थम्, पेरार्थम् । आयं खानुमितिहेतुः । द्वितीयं परानुमितिहेर्तुः । (त० सं० ) प्रका- रान्तरेणानुमानं त्रिविधम् । पूर्ववत्, शेषवत् , सामान्यतो दृष्टम् । एवं केवलान्वयि, केवलव्यतिरेकि, अन्वयव्यतिरेकि इत्यपि त्रिविधमनुमानम- नेनैव विभागेन बोध्यम् । (गौ० १।१।५) वीतमवीतमिति भेदेन द्विवि- धमनुमानमिति सांख्याः । मीमांसकास्तु, अन्वयव्यतिरेक्याख्यमेकमेवानु- मानमस्ति । केवलान्वयि, केवलव्यतिरेकि वाऽनुमानं नास्तीत्याहुः । (म०प्र० १८) अनुमानस्य द्वे अङ्गे । व्याप्तिः, पक्षधर्मता चेति । (म० प्र० २।२३) २ लिङ्गम् । (चि० २) । , अत्र व्युत्पत्तिः 'स्वस्यैवार्थः प्रयोजनं ( अनुमितिः ) यस्मानत् स्वार्थम् ' इति द्रष्टम्या । २ अत्र व्युत्पत्तिः 'परस्य प्रतिवादिनो मध्यस्थस्य वा अर्थोऽनुमित्यात्मक प्रयोजन संशय- निवृत्तिवा यस्मात्तत् परार्थम् ' इति द्रष्टव्या । ३ तथा हि । यत्र स्वयमेव भूयोदर्शनेन 'यत्र धूमस्तत्रापिरिति' महानसादौ म्याप्तिं गृही- स्वा पर्वतसमीपं गतस्तद्भते चाग्नौ संदिहानः पर्वते धूमं पश्यन् 'यत्र धूमस्तत्राग्निः' इति ग्याप्ति स्मरति । तदनन्तरं 'बहिन्याप्यमवान्पर्वतः' इति ज्ञानमुत्पद्यते । अयं लिपरामर्श इत्युच्यते । तस्मात् 'पर्वतो वहिमान्' इति ज्ञानम् अनुमितिरुपद्यते । तदेतत्स्वार्थाऽनुमा- नम् । (त. सं.) • तथा हि । यत्तु स्वयमेव धूमादग्निमनुमाय परप्रतिपत्त्यर्थे पञ्चाक्यवोपेतं वाक्यं प्रयुझे तस्प. रानुमानम् । (त० सं०) भत्र ग्युत्पत्ति: 'पूर्व कारणं तद्वत्' इति । तदर्यस्तु [क] कारणलिङ्गकम् । यथा मेघो- अतिविशेषेण अध्यनुमानम् । (गौ० ५० १।१५) [ख] यत्र कारणेन कार्यमनुमी- यते । यथा मेषोनसा 'भविष्यति वृष्टिः' इति । (वात्स्या० ११११५) ६ भत्र पनिः शेषः कार्य तत् ' इति । तदर्थस्त [क] कार्यलिङ्गकम् । यथा नदी- खुल्या राष्टयनुमानम् । (गौ० ० ११॥५) [ख] या कार्येण कारणमनुमीयते । पूर्वो- एकविपरीतमुदकं नद्याः पूर्णस्वं शीघ्रत्वं च दृष्ट्वा स्रोतसोऽनुमीयते भूता वृष्टिः' इति । (बाया. 191५) ७ कार्यकारणमिमलिकमित्यर्थः । यथा पृथिवीस्पेन न्यस्वानुमानम् । (गौ० २०१।११५) यथा वा इच्छादिभिरामानुमानम् । इच्छादयो गुणाः, गुणाध द्रव्यसंस्थानाः, तथदेषां स्थान स मामेति । (वाल्या १५) । 4 .

·न्यायकाशा अनुमितिः-( अनुभवः ) [क] व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताझानेजन्य ज्ञानम् । (चि० २) [ख] परामर्शजन्यं ज्ञानम् । (त० सं०) [ग] लिङ्गज्ञानजन्यं लिङ्गिज्ञानम् । (त० को०) [घ ] व्याप्तिज्ञानकरणकं ज्ञानम् (मु०) यथा पर्वते धूमेन वह्निसाधने, पर्वते धूमज्ञानानन्तरं 'पर्वतो वह्निमान्' इति ज्ञानम् । (त० को०) (त० सं०) अनुमितिद्वैधौ । पक्षतावच्छेदकसाध्ययोः सामानाधिकरण्यमात्रावगाहिनी, तयोरखच्छेद्यावच्छेदकभावावगाहिनी च । (ग० पक्ष०) प्रकारान्तरेणा- नुमितिद्विविधा । लाघवज्ञानसहकृताऽनुमितिः, इतरबाधग्रहसहकृताऽनु- मितिश्चेति । (ख) अनुयोगिता-१ स्वरूपसंबन्धविशेषः । यथा भूतले घटसत्तादशायां भूतल- निष्ठा भूतलस्वरूपा संयोगसंबन्धस्यानुयोगिता । (स्व० ) २ अभावत्वा- त्मिका । (ग० सि०) यथा 'घटो नास्ति' इति प्रतीतिविषयेऽभावे घटनिष्ठप्रतियोगितानिरूपिताऽनुयोगिता । (स्व०) अनुवाद:-( अर्थवादः ) [क] विधिविहितस्यानुवचनम् । (गौ० २।६४) १ लक्षणं च [क] अनुमितिस्वमेव । तब 'अनुमिनोमि' इत्यनुभवसिनो जातिविशेषः । [स] अन्यशदधीमन्यत्वम्यभिचारिणी या अन्यज्ञानअन्यत्वाम्यभिचारिणी च जाति: (मनुमिति- स्वम् ) तदनुभवायम् । (न्या०म०२।१४) (त०प्र०) पदप्रयोजनादिकं तु तत एक अयम् । १ अग म्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानेन* अन्यमिति विग्रहः । तदर्थव व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्म- विविषयता शालिनिअयस्वावच्छिन्न कारणतानिरूपितकार्यस्वे सति ज्ञानम् । (बास्य.) ग्याप्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपिता या हेतुनिष्ठा प्रकारता तनिरूपिता या पक्षतावरकापछि- भविशेभ्यता तच्छालिझानमन्य हानमिति निर्गलितोऽर्थः । (दि. २११८) ३ भत्रेदमवधेयम् । पर्वतो हिमान्' इत्याद्यनुमिती यदा वहिपर्वतस्वयोः सामानाधिकरण्यमा विवक्षितं तदा साऽनुमितिः सामानाधिकरण्यमात्रावगाहिनी । यदा तु तयोम्योप्यन्यापक भावो विवक्षितस्तदाऽवच्छेगावच्छेदकमावावगाहिनी भवतीति । ४ इयमपि सपबन्धविशेष एवेति फेचिनेयायिका बदन्ति । भलण्डोपापिरिखान्ये पदन्ति । ५ मापस्यानु पथात् कथन सप्रयोजनमनुवाद इति सामान्यलक्षणम् । (गी... १६५) * तारशहानं च परामर्शशमन्यायानावसरे निकपयिष्यामः । मद मोचमू-भागक्षण- संनिकर्षसत्वेऽपि, तस्य दुर्वसत्वेन परामर्शमन्त पर्वते भानुमितिरेप, प्रबक्ष- मिति । (म०प्र० ४३) 1 .

·म्यायकोषः। २७ विध्यनुवचनं चानुवादो विहितानुवचनं च। पूर्वः शब्दानुवादोऽपरोऽर्था- नुवादः । ....किमर्थ पुनर्विहितमनूद्यते । अधिकारार्थम् । विहितमधि- कृत्य स्तुतिर्बोध्यते निन्दावा,विधिशेषो वाऽभिधीयते। विहितानन्तरार्थोऽपि चानुवादो भवति ।........लोकेपि चानुवादः । पचतु पचतु भवानित्य- भ्यासः । क्षिप्रं पच्यतामिति वा, अङ्ग ! पच्यतामित्यध्येषणार्थम् । पच्य- तामेवेति वाऽवधारणार्थम् । ( वात्स्या० २।१।६४) [ख] प्रमाणान्तरेणावधृतस्यार्थस्य प्रतिपादकः । यथा, अग्निर्हिमस्य भेष- जमित्यादिः । (सि० च० ३३ ) (म० प्र० ६४ ) अन्यरीत्याऽनुवाद- स्त्रिविधः । भूतार्थानुवादः, स्तुत्यर्थानुवादः, गुणानुवादश्चेति । आद्यो यथा, सदेव सौम्य इदमग्र आसीदित्यादिः; वज्रहस्तः पुरंदर इत्यादिश्च । द्वि- तीयः, वायु क्षेपिष्ठेत्यादिः । तृतीयः, अग्निहोत्रं जुहोतीति वाक्येन प्राप्त- स्याग्निहोत्रहोमस्य ‘दना जुहोति' इत्यादि वाक्यमनुवादः । (वाच०) अनुवादकत्वम्-गृहीतग्राह्यनुभवमात्रजनकत्वम् । (कु० व्या० ३) अनुवाघता-प्रमाणान्तरसिद्धस्य किंचिद्धर्मविधानार्थं पुनरुपन्यास्यता । यथा पर्वतो वह्निमानित्यादौ पर्वतरूपोद्देश्यस्य सिद्धत्वेऽपि वह्निमत्त्वरूपधर्मवि- धानार्थमुपन्यासः । ( वाच०) अनुत्तत्वम्-१ सामानाधिकरण्यम् । (ग० सव्य०) यथा धूमानुवृत्तो वद्भिरित्यादौ वह्नौ धूमानुवृत्तत्वम् । २ धारातः प्राप्तत्वम् । यथा विज्ञान- वादिनौद्धमते विज्ञानसंतानस्यानुवृत्तत्वम् । (स्व० ) १ भेषजं विरोधीत्यर्थः । अत्र, हिमविरोधित्वस्यानो प्रयक्षावगतत्वादेतद्वाक्यस्यानुवादकस्व- मिति बोध्यम् । (लौ० भा०) २ अयं च विधिसमभिम्याहाराभावेऽप्यनुवादोऽस्तीति वृत्तावुच्यते । (गौ० ६० २०६५). 1 बारशहोमे दधिकरणकस्बमात्र गुणो विधीयत इति बोध्यम् । *स्वसमानाधिकरणस्वाम्यवहितपूर्ववर्तिस्वसमानाकारनिषयविषयविषयकतद्विशेष्यकतत्म- कारकानुममात्रबनकत्वमिति यावत् । (कु. न्या०३) * अप सपदममुभवादिपरम् । (१०) - ·म्यायोगा। अनुत्तिर-दवीयस्थानान्तरस्थितस्य (पदस्य ) सर्वत्रानुसंधानम् । (दि। १८८) तच्च,व्याकरणादौ पूर्वसूत्रस्थपदस्योत्तरसूत्रे आकासापूरणार्थमनुसं- धानम् । यथा 'इको यणचि' इत्यतोऽचीति सप्तम्यन्तपदस्य 'आगुणः' इत्यादावनुवृत्तिः । अनुवृत्तिस्त्रिधा । सिंहावलोकितवत्, मण्डूकप्लुतिवत्, गङ्गास्रोतोवत्, इति (दि. ४।१८८) अनुव्यवसाय:-व्यवसायगोचरं प्रत्यक्षम् । (म०प्र०६९) यथा घटज्ञानान- न्तरं 'घटमहं जानामि' इति मानसं ज्ञानम् । (स्व०)२ ज्ञातताऽवभासकं ब्रह्मचैतन्यमिति मायावादिनः । (पञ्च० कूट०) अनुशासनम्-१ गमकम् । यथा अथ शब्दानुशासनमित्यादौ । (स्व० ) २ यथार्थज्ञापनम् । यथा, ऋणे देये प्रतिज्ञाते पञ्चकं शतमर्हति । अपन्हुते तद्विगुणं तन्मनोरनुशासनमित्यादौ । ३ दण्डनम् । यथा, एष स्तेनानु- शासी राजेत्यादौ । (विक्रमोर्वशी.) ४ देशनया प्रवर्तना । यथा पुत्र धर्ममनुशास्तीत्यादौ धात्वर्थः । (श० प्र० ९९) अनुपाः-१ अविनाभावः । यथा सुखं दुःखानुषङ्गाहुःखमेवेत्यादौ । (त. भा० ४१) २ नेदीयस्थानान्तरस्थितस्य (पदस्य) कचिदनुसंधानम् । (दि० ४।१८८) यथा पञ्चावयववाक्येषु उपनयवाक्यस्थस्य 'अयम्' इति पदस्य 'तस्माद्वह्निमान्' इति निगमनवाक्येऽनुषङ्गः। (ख०) ३ [क] प्रसङ्गः । स चान्योद्देशेन प्रवृत्तस्य तन्नान्तरीयकविधयाऽन्यसिद्धिः । यथा, क्षयं केचिदुपात्तस्य दुरितस्य प्रचक्षते । अनुत्पत्ति तथा चान्ये प्रत्यवायस्य मन्वते । नित्यक्रियां तथा चान्ये धनुषाफलां श्रुतिमित्यादौ । (वाच०) [ख] अन्यार्थ प्रवृत्तस्य नान्तरीयकफलजनकत्वमित्यपि केचिद्वदन्ति । तव, [+] सापकम् । [] शलम् । २ मा, पुनिहस्य देवनया प्रपतनस्यानुकूलण्यापारमानिसर्थः । तथाविधो ग्वापर: 'संध्या विहि, समिधमाहि' इमाशुपदेशरूपः । (३० प्र०५७) ३ सा च यथा, विप्रथमायधिवेन तनान्तरीयकविषया अवगोरणदण्डनिपावममाथिस. सिरिः। ४ मास्तरीयकवं च तासत्तानियतसनाकलम् ।

·न्यायकोशा। अनेकद्रव्यत्वम्-[क] अनेकद्रव्याश्रिताश्रितत्वम् । ख ] अवयवबहुत्वाधीनमहत्त्वाश्रयत्वम् । ( वै० उ० ४११६६) [ग] अनेकसमवेतसमवेतत्वम् । (वै० वि० ४।१।६) [घ ] पारिमाण्डल्याभावविशिष्टद्रव्यत्वम् । (सि० च० २०) [6] अणुभिन्नद्रव्यत्वम् । (दि. ११९४ ) यथा प्रत्यक्षे महत्त्वं का- रणम्, अनेकद्रव्यत्वमन्यथासिद्धम् ( मुक्ता० १।५४ ) इत्यादौ त्र्यणुका- दिघटपर्यन्तानामनेकद्रव्यत्वम् । (ख०) अनेकत्वम्-१ एकत्वभिन्नसंख्याविशिष्टत्वम् । (दि० गु० १९२) यथा, अ- नेके ब्राह्मणाः सन्तीत्यादी ब्राह्मणानामनेकत्वम् । २ अपेक्षाबुद्धिविशेषवि- षयत्वम् । यथा, अस्मिन् द्रव्येऽनेके गुणाः सन्तीत्यादावनेकत्वम् । (ख०) अनेकाश्रितगुणत्वम्-[क] एकत्वमिन्नसंख्याविशिष्टधर्मिवृत्तिगुणत्वम् । [ख] खाश्रयप्रतियोगिकान्योन्याभावसमानाधिकरणगुणत्वमिति केचिद्व- दन्ति । (दि० गु० १९२) [ग] एकत्वानवच्छिन्नवृत्तिकगुणत्वमित्यपि कश्चित् । ( ल०व० ३६) अनैकान्तिकः-( हेत्वाभासः ) [क] एकमात्रव्याप्तिग्राहकसहचारस्यैका- १ अत्र 'अनेक द्रव्यमाश्रयो यस्य तदनेकद्रव्य, तस्य भावः' इति विग्रहः । (२० उ० ४११।६) २ स्वसमवेतसमवेतस्वसंधेन नानाद्रम्यवत्वमित्यर्थः । (राम० १) तद्यथा, स्वशब्देन परमा- गयो गृपम्ते, तत्समवेतं घणुकम्, तत्समवेतत्वं त्र्यणुके वर्तत इति अनेन संबन्धेन परमाण्यात्मकनानाद्रम्यवत्त्वं त्र्यणुकेऽस्तीति भ्यणुकादीनामनेकद्रव्यत्वं विज्ञेयम् । ३ अनेकाश्रितगुणाथ संयोगो, विभागो, द्वित्वादिका: संख्या, द्विप्रथक्वादयः । (भा०प०गु०) ४ 'घर: पटेन संयुक्तः' इति व्यवहारासंयोगस्य द्विष्टत्वं प्रतीयते । तथा च स्वं संयोगस्त- पाश्रयो घटस्तस्मतियोगिको योऽन्योन्याभावः (षटभेदः) तम्समानाधिकरणब (तदाश्रयः पठस्तवृत्तित्व) संयोगे वर्तत इति संयोगादीनाममेकाश्रितत्वं (भनेकवृत्तित्वम्) संभवतीति बोध्यम् । (कि. टी.) ५ मत्र म्युत्पत्तिः, एकस्य साध्यस्य तदभावस्य वा योऽन्तः सहचारोऽम्यभिचरितसहचार एकान्तः, तस्येत्यैकान्तिकः । (गौ.पू.१४५) अनैकान्तिकः सम्यभिचारशब्देन म्यव- हियते, वैशेषिकमते तु संदिग्ध इन्युच्यते च इति बोध्यम् । अनेकान्तिकलक्षणं च [क] साधारणायन्यतमत्वम् । (मु.) (वास्य.) [ख] सम्यभिचारशस्मकदोष वस्वम् । शिष्ट सर्वसम्यभिचारलक्षणन्याख्यानावसरे संपादयिष्यते ।

·न्यायकोशः। न्तिकस्तदन्योऽनैकान्तिकः । (गौ०१०१।४५) निदर्शनम् [क] नित्यः शब्दोऽस्पर्शत्वात्....नित्यत्वमप्येकोऽन्तः । अनित्यत्वमप्येकोऽन्तः । एक- स्मिन्नन्ते विद्यत इत्यैकान्तिकः । विपर्ययादनैकान्तिकः । उभयान्त- व्यापकत्वादिति । (वात्स्या० १।२।४६) [ख] यस्माद्विषाणी तस्माद्गौरिति चानकान्तिकस्योदाहरणम्। ( वै० ३।१।१७) [ग] यथा वा धूमवान्व- हरित्यत्र वह्निरनैकान्तिकः । (त० सं० ) [ख] साध्यसंदेहजनकपक्षधर्मताज्ञानविषयः । वै० वि० ३।१।१५) (त०व०) [ग] साध्यसंशये हेतुः । स द्विविधः । साधारणः, असाधारणः । (त० भा० ४८) प्रकारान्तरेणानैकान्तिकस्त्रिविधः, साधारणः, अ- साधारणः, अनुपसंहारी । (गौ० वृ० ११४५) (भा० प० ७३) (त० सं०) अनैकान्तिकत्वम्-सव्यभिचारत्ववदस्यार्थोऽनुसंधेयः । अन्त:- १ संबन्धः । यथा 'ते विभक्त्यन्ताः पदम्' इत्यत्र । (गौ० वृ० २।१२३) २ ध्वंसः । यथा सादिरनन्तः प्रध्वंस इत्यादावन्तः । (त० सं०.) ३ पदस्य चरमावयव इति शाब्दिकाः । ४ निर्णय इति वेदान्तिनो वदन्ति । ५ स्वरूपम् । ६ स्वभावः । ७ सीमा । । निकटम् । ९ मनोहरम्, इति काव्यज्ञाः । अन्तःकरणम्-१ मनोवदस्यार्थोऽनुसंधेयः । (प० मा०) २ ज्ञानसुखा- १ तत्रोच्यते । पक्षे सहचरत्वाद्वा साध्यताहितस्वयोः । सामान्याद्वा विशेषावा संशयो भवति विधा । ४९ । तदर्थव-साध्यतदभावयोः पक्ष एव हेतुसाहचर्यदर्शनात संशयो भवति, पया सर्वमनिसं प्रमेयस्वादिसादौ (अयममुपसंहारी)। सामान्यधर्मदर्शनादपि संशयो भवति, या घटः क्षितिस्ववान् द्रग्यस्वादियादौ । भ्यावं । क्षितिमपति घटादौ तदभावनात बलादौ च बर्वत इति साधारणधर्मदर्शनादेवात्र संशय इति । (भयं साधरणानेकान्तिक:) विशेषधर्मदर्शनादपि संशयो भवति, यथा शब्दोऽनिमः शम्दस्वादित्यादी (भयमसाधा- रणो हेत:)। (त०१० २१३४९) (०२० ३।१।१५) २ इदं क्षणद्वयं च प्राचीनमतानुसारेणोक्तमिति हेयम् । नगीनमतानुसारेण लक्षणं व सन्य. मिचारत्ययम्दण्याख्यानावसरे संपादयिष्यते ।

·न्यायकोशः। दिसाधनमाभ्यन्तरं मनोबुद्धिचित्तादिपदाभिलप्यमानमिन्द्रियमिति माया- वादिनः आहुः । (वाच०) अन्तरम्-१ मनः । २ अवकाशः । ३ अवधिः । ४ परिधानांशुकम् । १ अन्तर्धानम् । ६ भेदः । ७ परस्परवैलक्षण्यरूपविशेषः । ८ ताद- र्थ्यम् । ९ छिद्रम् । १० आत्मीयम् । ११ विनाऽर्थः । १२ बहिरर्थः । १३ व्यवधानम् । १४ मध्यम् । १५ सदृशम्। १६ आसन्नं च । (वाच०) अन्तर्धानम्-स्वनिष्ठो योऽन्यकर्तृकदर्शनविषयताविरहस्तदुद्देश्यको व्यापारः। यथोपाध्यायादन्तर्धत्ते छात्र इत्यादौ धात्वर्थः । (ग० व्यु० ५) अन्तिकत्वम्-दैशिकमपरत्वम् । (मु० ९३) यथा, दूरान्तिकादिधीहे- तुरेका नित्या दिगुच्यते इत्यादौ । (भा० प० ४७ ) तद्धि प्रयागस्य जनस्थानमपेक्ष्य वाराणस्यन्तिकत्वम् । ( स्व० ) अन्त्यः-१ अवसाने वर्तमानः । यथा विशेषैः । (मु० ११३७ ) २ पूर्वस्मि- न्सति यस्मात्परो नास्ति सोऽन्त्य इति शाब्दिका वदन्ति । अन्त्यावयवित्वम्- [क] द्रव्यानारम्भकद्रव्यत्वम् । (दि० १७१) [ख] द्रव्यानारम्भकत्वे सति कार्यद्रव्यत्वम् । (त० को० ३) १ तन्मते अन्त:करणं चतुर्विधम् । तदुक्तम्-मनोबुद्धिरहंकारवित्तं करणमान्तरम् । संशयो निधयो गर्व: स्मरण विषया इमे,इत्युक्तकार्यभेदात् । अन्यत्र व्यक्तमुक्तम्-यदा तु संकल्पवि. कल्पकृत्यं तदा भवेत्तन्मन इत्यभिख्यम् । स्यहुद्धिसंझं च यदा तु वेत्ति सुनिश्चितं संशय- रूपहीनम् । भनुसंधानरूपं तचित्तं च परिकीर्तितम् । अहंकृत्यात्मवृत्त्या तु तदहंकारता गतम्, इति । (बाच.) २ अत्र, पक्षम्यर्थः कर्तृत्वनिरूपकत्वम् । तस्य अन्तर्षिघटकदर्शनेऽन्वयः । एवं च उपाध्या- यकर्दकदर्शनविषयतायाः यः स्वनिष्ठोऽभावस्तदुद्देश्यकव्यापारकर्ता छात्र इसन्वयबोधः । (ग० म्यु. ५) छात्रो हि 'मामुपाध्यायो न पश्यतु ' इतीच्छया दर्शनाभावप्रयो- मक म्यापार करोतीति फलितार्थः । ३ इदमत्राकृतम् । परमाण्यादिनिसपदार्थम्यावर्तकत्वेन परमाण्वादौ विशेषाख्यः पदार्थः सि- बान्ते स्वीकृतोऽस्ति, तथा च तनद्विशेषण्यावृत्त्यर्थमपि विशेषान्तरस्वीकारेऽअनवस्था स्यात् । भतः परमायादितितत्तविशेष: स्वस्य स्वयमेव ग्यावर्तकः, तदपेक्षया विशेषा. न्तरं नास्तीति विशेषोऽन्यो भवतीति ।

·१२ न्यायकोशः। .) ग] अवयवजन्यत्वे सत्यवयव्यजनकत्वम् । (सि० च०६) यथा घटोदेरन्यावयवित्वम् । (स्व०) अन्यतमम्- [क ] तत्तदवृत्तिशून्यम् । (ग० कूट०) [ख] भेदकूटावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदैवत् । यथा घटो घटपटस्त- म्भान्यतमो भवति । (स्व०) [ग] बहूनां मध्ये निर्धारितमेकं वस्तु इति शाब्दिका वदन्ति । अन्यतरत्-[क] भेदद्वयावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवत् । यथा घटो घट- पटान्यतरो भवति । (स्व० [ख] द्वयोर्मध्ये निर्धारितमेकं वस्तु इति शाब्दिका वदन्ति । अन्यत्त्वम्-१ भेदः । यथा, उत्थितं सदृशेऽन्यच्च. कबन्धेभ्यो न किंचने- त्यादौ । यथा वा घटः पटादन्य इत्यादौ । एवमितरत्त्वं भिन्नत्वमित्यादि बोध्यम् । (स्व०)२ सादृश्यम् । यथा 'नान्वये सति सर्वस्वं यच्चान्यस्मै प्रतिश्रुतम्' इत्यादौ । ( वाच०) अन्यथा- १ अभावः । यथा, अन्यथानुपपत्तिरित्यादौ । (ख०) २ अ- न्यप्रकारः । यथा 'यदभावि न तद्भावि भावि चेन्न तदन्यथा' इत्यादी (वाच०) अन्यथाख्याति:-१ (ख्यातिः) अयथार्थानुभवः । (नील० ३७) (सि० १ इदमत्राकूतम् । परमाण्वादिकपालपर्यन्ता अवयवा द्रष्यान्तरमारभन्ते, घटस्तु न किंचिह- प्यान्तरमुत्पादयितुं क्षमत इति घटस्यान्यावयवित्वमिति । २ तत्तदिनभिन्न इति स्पष्टार्थः । इत्थं च घटपटस्तम्भतवेदवान् यः (पाषाणः) तदो घटे वर्तत इति विज्ञेयम् । ३ अत्रेदं बोध्यम् । अन्यथाख्यातिभ्रमः । स च यस्य यद्धर्मवत्त्वेन ज्ञानमुचितं तस्य तविनधर्मग ज्ञानम् । यथा ' हृदो वहिमान्' इति ज्ञानम् । * तब विशिष्टमेकं ज्ञानम्, प्रवर्तकत्वादिति नैयायिका: । मीमांसकादयस्तु, तत्र ज्ञान- यम् । वहिज्ञानम् , हदज्ञानं च । असंसर्गाग्रहबशाच तयोः विशिष्टज्ञानकार्यकारिता । सति च हदे वहेरसंसर्गज्ञाने तत्र न प्रवृत्तिरियतोऽसंसाग्रह एव तत्पवर्तकः । अपर- सिस्तु तदभावे इत्याहुः । केचिद्वेवान्तिनस्तु, धर्मिणोऽसनिकर्षस्थले नान्यथाल्यादिः, किंतु अलौकिकपदार्थान्तरोत्पत्त्या तस्य लौकिक प्रसवं.नायते । यथा, इदं रक्तमिति ज्ञानमियाहुः। (वाच०) .

·न्यायकोशः। च० १९) २ भ्रमात्मकज्ञानीयप्रकारता । यथा 'इदं रजतम्' इति ज्ञाने रजतत्वस्य तादृशप्रकारता । (ख० ) तत्र, रजतत्वप्रकारकत्वावच्छे- देन शुक्तिविशेष्यकत्वमन्यथाख्यातिरिति केचित् (?) । (मू० म०१) वाचस्पतिमिश्रास्तु शुक्तौ 'इदं रजतम्' इति ज्ञाने प्रसिद्धशुक्तिरजतत्वयो- रलीक एव समवायो भासत इत्यसत्ख्यातिमङ्गीचक्रुः । (सि०च० १९) अन्यथाऽनुपर्पत्तिः-स्वाभावप्रयोज्यासंभवः । यथा पीनो देवदत्तो दिवा न भुत इत्यादौ रात्रिभोजनानङ्गीकारे रात्रिभोजनाभावप्रयोज्यपीनत्वासं- भवात्मिका पीनत्वान्यथानुपपत्तिः । अत्र 'दिवाऽभोक्तुर्देवदत्तस्य पीनत्वं रात्रिभोजनं विनाऽनुपपन्नम् ( असंभवि) इति ज्ञानात् दिवाभोजनाकर्त- वृत्तिपीनत्वेन रात्रिभोजनं केल्प्यते । तथा च भोजनस्य (साध्यस्य) पीनत्व- व्यापकतया व्यापकाभावस्य च व्याप्याभावव्याप्यतया साध्याभाव-(रात्रि- भोजनाभाव) व्यापकीभूताभाव-(दिवाभोजनाकर्तवृत्तिपीनत्वाभाव )प्रति- योगित्वरूपव्यतिरेकव्याप्तिज्ञानात् 'देवदत्तो रात्रिभोजी' इत्यनुमितिरूपा- | ऽर्थापत्तिरुदोति । (वाच०) अन्यथासिद्धः-अवश्यकृप्तनियतपूर्ववर्तिन एव कार्यसंभवे तत्सहभूतः । यथा अवश्यक्लृप्तनियतपूर्ववर्तिभिर्दण्डादिभिरेव घटरूपकार्यसंभवे तत्सह- भूतं दण्डत्वं घटं प्रति अन्यथासिद्धम् । (सि०च० २०) (प्र० प्र०) अन्यथासिद्धस्त्रिविधः । तत्र प्रथमः, येन सहैवै यस्य यं प्रति पूर्ववृत्तित्व- मवगम्यते तेन तं प्रति सोऽन्यथासिद्धः । यथा तन्तुना, तन्तुरूपं तन्तुत्वं च पटं प्रति अन्यथासिद्धम् । यथा वा घटं प्रति दण्डेन, दण्डरूपं दण्डत्वं चान्यथासिद्धम् । दण्डेन सहैव दण्डरूपस्य दण्डत्वस्य वा घटं प्रति पूर्व- १ इयं चार्थापत्तिप्रमाणमनुमान एवान्तर्भवतीति विज्ञेयम् । २ अत्रानुमानं च 'देवदत्तो रात्रिभोजी दिवाऽभुझानवे सति पीनत्वात् ' इति बोध्यम् । ३ अत्र, सहितत्वमेकज्ञानविषयत्वमिति बोध्यम् । किं च, येनेत्यस्य ‘स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेक- शालिना' इति, यस्येत्यस्य तु 'स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकशून्यस्य' इति च विशेषणं बो- ध्यम् । तेन, नाऽतथाभूतेन तन्तुस्वेन तन्तोरन्यथासिद्धिः । न वा, तन्तुसंयोगस्य तन्तुना सहान्यथासिद्धिः इति । परे तु इतरान्वयभ्यतिरेकप्रयुक्तान्वयव्यतिरेकशालि यत्तदन्यथा- सिमित्याहुः । (नील० १६) ।

·न्यायकोशः । भावग्रहात् । द्वितीयः, अन्यं प्रति पूर्ववृत्तित्वे ज्ञात एव यस्य यं प्रति पूर्ववृत्तित्वमवगम्यते तं प्रति सोऽन्यथासिद्धः । यथा शब्दं प्रति पूर्ववृत्तित्वे ज्ञात एव घटं प्रत्याकाशस्य पूर्ववृत्तित्वप्रहात् घटं प्रत्याकाशोऽन्यथासिद्धः । एवं कुलालपिताऽपि पुत्रकृतघटं प्रत्यन्यथासिद्धः । तृतीयः, अन्यत्र क्लृप्त- नियतपूर्ववृत्तिनैव कार्यसंभवे तत्सहभूतोऽन्यथासिद्धः । यथा पाकजस्थले गन्धं प्रति रूपप्रागभावः । यथावा घटविशेष प्रति दैवादागतो सभः । (त. कौ० ७) (त० दी० १६ ) प्रकारान्तरेणान्यथासिद्धं पञ्च- विधम् । तत्र प्रथममन्यथासिद्धमाह । यत्कार्य प्रति कारणस्य पूर्ववृत्तित्वं येन रूपेण गृह्यते तत्कार्य प्रति तद्रूपमन्यथासिद्धम् । यथा घटं प्रति दण्डत्वम् । द्वितीयमन्यथासिद्धमाह । यस्य स्वातन्त्र्येणान्वयव्यतिरेको न स्तः, किं तु स्वकारणमादायान्वयव्यतिरेको गृह्यते तदन्यथासिद्धम् । यथा घटं प्रति दण्डैरूपम् । तृतीयमन्यथासिद्धमाह । अन्यं प्रति पूर्व- वृत्तित्वं गृहीत्वैव यस्य यत्कार्य प्रति पूर्ववृत्तित्वं गृह्यते तस्य तत्कार्य प्र- त्यन्यथासिद्धत्वम् । यथा घटादिकं प्रत्याकाशस्य । चतुर्थमन्यथासिद्ध- माह । यत्कार्यजनकं प्रति पूर्ववृत्तित्वं गृहीत्वैव यस्य यत्कार्य प्रति पूर्व- वृत्तित्वं गृह्यते तस्य तत्कार्य प्रत्यन्यथासिद्धत्वम् । यथा घटं प्रति १ आकाशस्य स्याकाशत्वेन घटं प्रति पूर्ववृत्तित्वं ग्राह्यम् । आकाशस्वं च शब्दसमवायि- कारणस्वम् , तश्च शब्दनियतपूर्ववृत्तिस्वघटितमिति भावः । ( त० कौ०७) २ कुलालं ( पुत्रं ) प्रति पूर्ववृत्तित्वे ज्ञाते एव घटं प्रति कुलालपितः पूर्ववृत्तिवमहात् , घट प्रति कुलालपिताऽन्यथासिक इति भावः । (त० को० ७) 3 अपाकजस्थले गन्धं प्रति वृप्तनियतपूर्ववर्तिना गन्धप्रागभावेनैव पाकजस्थलेऽपि गन्धात्मक- कार्यसंभवे रूपप्रागभावोऽन्यथासिक इसर्थः । (नील० १६) ४ तथा हि-पटविशेषादन्यत्र घटान्तरे कृप्तनियतपूर्ववृत्तिदण्डचक्रादेरेव घटविशेषस्यापि संभवे दण्डचक्रादिसहभूतो देवादागतो रासभोऽन्यथासिमः । (त. कौ० ७) ५ भत्र घटं प्रति दण्डस्य कारणत्वं दण्डत्वेनैव गृयत इति दण्डवमन्यथासिमिति बोध्यम्। ६ अत्र, दण्डरूपस्य वातन्त्र्येणान्वयव्यतिरेको ( दण्डरूपसत्त्वे घटसत्त्वम् , दण्डरूपाभावे घटाभाव इति ) न स्त:, किंतु दण्डरूपस्य कारणं दण्डमादायैवान्वयन्यतिरेको (बण्डसश्वे घटसत्त्वम्, दण्डाभावे घटाभाव इति ) प्रोते इंति घट प्रति दण्डरूपमन्यथासिमिति बोध्यम् ।

·न्यायकोश २५ कुलालपितुः। पञ्चममन्यथासिद्धमाह । अवश्यमेतनियतपूर्ववृत्तिन एव का- र्यसंभवे तद्भिनमन्यथासिद्धम् । यथा घटादिकं प्रति रासभादीति । (भा० प० श्लो० १९-२२) (मु० ११९४) अन्यथासिद्धस्त्रिविध इति मणिका- रमतम् । नवीनास्तु, 'लघुनियतपूर्ववर्तिन एव कार्यसंभवे तद्भिन्नमन्यथा- सिद्धम्' इत्यनुगतैकलक्षणेनेकविधमेवान्यथासिद्धम् । एवं च त्रिधा पञ्च- धेति प्रकारौ शिष्यबुद्धिवेशद्यार्थम्, इत्याहुः । ( नील०१६-१७) अन्य सिद्धिः-पूर्वोक्तेष्वन्यथासिद्धेषु वर्तमानस्तत्तद्धर्मविशेषः । (ख० ) अन्योन्यम्-क्रियाव्यतिहारविषयत्वम् । व्यतिहारश्च विनिमयः, परस्परक- रणमिति यावत् । (ल० म०) यथा 'अन्योन्यं पुष्करैरामृशन्त' इति माघः । (सि० कौ० त०) अन्योन्याभाव:-( अभावः ) [क] नित्यत्वे सत्यसन्ताभावभिन्नत्वे स. त्यभावः (ग० सि०) १ परेत, अत्र अवश्यवृतत्वं लघुनियतपूर्ववर्तिस्वै* षोध्यम् । तेन, पाकजगन्धोत्पत्ति प्रति अवश्यकृतपूर्ववर्तिनः पाकजरूपप्रागभावस्य कारणवनिरासः, गन्धप्रागभावस्थाऽन्यथासि- द्धत्वनिरांसश्चेसाहुः । (दि. ११५४) २ पञ्चस्वन्यथासिद्धेषु पञ्चममावश्यकम् । अन्येषां चतुर्णी (दण्डत्व दण्डरूप आकाश कुलालपितृणाम् ) अनेन पश्चमान्यथासिद्धेनैव संग्रहादिति बोध्यम् । (भा०प० . २२) (मु० ५४) (दि.) (राम०१॥५४) ३ अत्र लघुत्वं च त्रिविधम् । शरीरकृतम्, उपस्थितिकृतम्, संवन्धकृतं चेति । तत्र प्रथमम्, मसक्षं प्रसनेकद्रव्यत्वापेक्षया महत्त्वस्य कारणत्वे लघुत्वमस्ति । द्वितीयम्, गन्धं प्रति रूपमागभावापेक्षया गन्धप्रागभावस्य कारणत्वे लघुत्वम् । गन्धस्य प्रतियोगिन उपस्थि- तत्वेन शीघ्रं तदुपस्थितेः । तृतीयम्, घटं प्रति दण्डत्वदण्डरूपाद्यपेक्षया दण्डादेः कारणले लघुत्वम् । स्वाश्रयदण्डसंयोगादिरूपपरंपराया गुरुत्वात् । (नील० १७) ४ इयं च कारणस्वसंपादिका न भवति, अपि तु कारणत्वविघटिका भवतीति शेयम् । ५ अत्र व्युत्पत्ति:-[क] 'अन्योन्यस्मिन् तादास्येनाभावोऽभवनम् ' इति। (वै. सा. ६० ३३४) [ख] 'अन्योन्यस्मिन् अन्योन्यस्याभावः' इति । स च (अन्योऽन्याभावः) भेदः । भेदो हि घटे पटस्य, पटे घटस्य च सदाऽस्तीति निसः । प्रतियोगिसमानाधि- करणवायमभावो भवति, 'घटो न भूतलम्' इति प्रतीया घटाधिकरणेऽपि भूतले घट- * अत्र लघुस्वकारस्तूतरस्मिन्नेव-पजिण्याख्याने व्यक्तीभवितत्सत्रैव विरम्यते ।

·२ न्यायकोशः। [ख] अत्यन्ताभावव्यतिरिक्तत्वे सत्यनवधिरभावः । (सर्व०औलु ० १११) [ग] अधिकरणे प्रतियोगितावच्छेदकारोपहेतुकनिषेधधीविषयः । (प. च०) स च [क] तादात्म्याभावः । यथा असन्नश्वो गवात्मना । अ- घटः पट इति । (प० च०) (वै० उ० ९।१।४) यथा वा घटः पटात्मा न भवतीति । ( सर्व० औलु० ११२) [ख] तादात्म्यसं- बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽभावः । (त० सं०) (ग० सि०) (त० को ०२१) [ग] 'इदमिदं न भवति, इदमेतद्भिन्नम्' इति प्रती- तिसाक्षिकोऽभावः । ( न्या० म० १।११) यथा 'घटः पटो न भ- वति' इति प्रतीतिसाक्षिको भेदः । (ग० सि० ) (प्र० प्र०) अन्यो- न्याभावो वस्तुस्वरूप एव, न तु पृथगिति मध्वाचार्यानुयायिन आहुः । - भेदस्य विद्यमानत्वात् । अन्योन्याभावग्रहेऽधिकरणयोग्यतामात्रं तन्त्रम् । (वै०उ० ९। १।४ ) (९।११८) यथा, पिशाचभेदाधिकरणे स्तम्भे योग्यतायाः सत्त्वेन 'स्तम्भः पिशाचो न' इति मह ( चाक्षुषग्रह: ) उपपद्यते । (मु० १११२७) नव्यास्तु, ध्वंस- प्रागभावयोरिवान्योन्याभावस्यापि प्रतियोगितावच्छेदकसंवन्धे मानाभावः । असन्ताभावस्य तु प्रतियोगितावच्छेदकसंवन्धः स्वीक्रियते, · संयोगेन समवायेन वा घटो नास्ति' इति प्रतीतेः । इत्थं चान्योन्याभावत्वमखण्डोपाधिरित्याहुः । (म० प्र० १२) (ल. ब०) (ग. सि. २०५५) १ अत्र तादात्म्यं च प्रतियोगितावच्छेदकधर्मः । (प० च०) स च धर्म: 'अघटः पटः इत्यादी घटत्वादिरेवेति बोध्यम् । २ घटः पटो न भवतीत्यादितो 'घटात्मा पटो न भवति' इत्यों बोध्यते । एवं च घटता- दाम्यस्याभावः, घटतादात्म्येनावच्छिन्ना या घटनिष्ठा प्रतियोगिता तन्निरूपको भेदो वा पटे वर्तते इसवधेयम् । * अत्रेदमवधेयम्-न हि कंचिदभावं प्रति येन केनाऽपि संबन्धेन प्रतियोगिनो विरो- धिता,.........किंतु प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धेनैव प्रतियोगी अभावस्य विरोधी । तथा च अन्योन्याभावस्य प्रतियोगिताऽवच्छेदक: संपन्धस्तादाम्याख्य एवं (अत एवायमभाव: 'तादात्म्यसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकः' इत्युच्यते) तेन संबन्धेन च घटस्य स्वस्मिन्नेव सत्त्वेन भूतलादावसत्वात्तत्र घटान्योन्याभावो वर्तत इति । (वै०वि० ९।१।४) ·न्यायकोशः। अन्योन्याश्रयः-तर्कविशेषः । (सर्व० अक्ष० ११३) स च स्वापेक्षा- पेक्षितत्वनिमित्तकोऽनिष्टप्रसङ्गः । अपेक्षा च ज्ञप्तौ, उत्पत्ती, स्थितौ च ग्राह्या । तत्र ज्ञप्तौ यथा, घटोऽयं यद्येतद्घटज्ञानजन्यज्ञानविषयः स्यात् तदैतद्धटभिन्नः स्यादिति । तत्र स्वज्ञानस्य स्वज्ञानजन्यत्वेनानिष्टं प्रसज्येत स्वापेक्षापेक्षितज्ञानत्वात् स्वापेक्षितघटज्ञानविषयस्य तज्जनकज्ञानविषयातें- दरूपमनिष्टं च सज्येत । अतो घटस्य घटभेदप्रसङ्गोऽनिष्टः । उत्पत्तौ यथा, घटोऽयं यद्येतद्धट-(जन्य?)जन्यः स्यात् तदैतद्धटभिन्नः स्यादित्यादि । एतद्धटस्योत्पत्तौ एतद्धट-(जन्य?)सापेक्षत्वे कारणस्य कार्याद्भेदनियततया एतद्धटस्य एतद्धटभेदरूपोऽनिष्टः प्रसङ्गः । स्थितौ यथा, घटोऽयं यद्येतद्धट-(वृत्तिः)वृत्तिः स्यात्तदा तथात्वेनोपलभ्येत । न च तथोपलभ्यते । तथात्वे च घटस्य घटवृत्तित्वापत्तिरनिष्टा प्रसज्येतेति । एतेषु ज्ञप्तिविषय- तयैव प्रायशोऽनिष्टप्रसङ्गः, सर्वत्र तन्मूलकमेव खग्रहसापेक्षग्रह-( सापे- क्षग्रह ?)कत्वमन्योन्याश्रयत्वं तत्र तत्र व्यवतियते । अत एव, परस्पर• ज्ञानसापेक्षज्ञानाश्रयोऽन्योन्याश्रय इति स्मार्तेरुक्तम् । ( वाच०) अन्वयः-१ साध्यम् । यथा, अन्वयेन व्यतिरेकेण च व्याप्तिमदन्वयव्यति- रेकि, इत्यादौ । (त० सं०) २ अन्वयव्याप्तिः । ( वाक्य०) यथा 'यत्र यत्र धूमस्तत्राग्निः' इति साहचर्यनियमः । (त० सं० ) यथा वा हेतु- व्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यम् । (न्या० बो० १५) ३ कोटिद्वयसह- चरितत्वज्ञानम् । (ग० सत्प्र० २१) यथा धूमवान्वङ्गेरित्यादौ 'अयं धूम- धूमाभावसमानाधिकरणवह्निमान् ' इति (भ्रमात्मकं ) ज्ञानम् । (ख०) ४ [क] कारणाऽधिकरणे कार्यस्य सत्त्वम् । (राम० ५२) यथा यत्सत्त्वे (कारणसत्त्वे) यत्सत्त्वम् (कार्यसत्त्वम् ), इत्यन्वयः । (ख०) [ख] कार्यकारणयोः साध्यसाधनयोर्वा साहचर्यम् । (सि० च० २। १ अत्र, अन्योन्यपदस्य तज्ज्ञाने, तदुत्पत्तौ, तस्थितौ च लक्षणा। तदाश्रयोऽन्योन्याश्रय इति त्रितयसाधारणो विग्रहः । एवं चान्योन्यसंवन्धिनो ज्ञानोत्पत्तिस्थिवेतदन्यतमस्याऽऽश्रय इत्यर्थः । ( वाच०) २ इदं ज्ञानं च साधारणधर्मवत्ताज्ञानविधा संशये प्रयोजकमिति, प्राचीनमते साधारणानैका- न्तिकलक्षणे ऽपयुज्यते इति च विज्ञेयम् । (चि० सत्म० २।१०) ·न्यायकोशः। २६) तत्र कार्यकारणयोः साहचर्य च खखव्याप्येतरयावत्कारणसत्त्वे य- त्सत्त्वेऽवश्यं यत्सत्त्वमिति । (त० प्र०) साध्यसाधनयोर्यथा, 'पर्वतो वह्नि- मान्धूमात्' इत्यादौ धूमवन्योः साहचर्यम् ' यत्र धूमस्तत्राग्निः' इति । [ग] केचित्तु, कार्ये कारणस्यानुसरणम् । [घ] कार्यसत्तापादकखसत्ताकस्य कारणस्य कार्ये स्थितिः । [ङ ] खसत्तानियतसत्तावत्कार्यसंबन्ध इत्याहुः । ५ हेत्वभाववति कार्या- न्वयज्ञानम् । ( मू० म० १) ६ शाब्दबोधीयसंसर्गताख्यविषयतावान् । यथा 'घटमानय' इति वाक्यजन्यशाब्दबोधे घटानयनादीनां पदार्थानां परस्परं संबन्धः । (स्व०) ७ वृत्तिः, ( आनुकूल्यम्, ९ संततिरिति का- व्यज्ञा वदन्ति । (वाच०) अन्वर्यदृष्टान्त:-( दृष्टान्तः ) [क ] निश्चितसाध्यवान् । ( वाक्य० २) [ख] पक्षे हेतुप्रत्यक्षानन्तरं यदन्तर्भावेण साध्यनिरूपितव्याप्तिः स्मर्यते सः । यथा पर्वते धूमेन वह्निसाधने महानसोऽन्वयदृष्टान्तः । (ख०) अन्वयव्यतिरेकि- (लिङ्गम् ) [क ] गृहीतान्वयव्यतिरेकिसाध्यकम् । (दीधि० २।१५६) १ यथा चकादिघटितसामग्रीसमवहितदण्डादिसत्त्वे घटसत्त्वमिति । २ व्यभिचारज्ञानमिति यावत् इति नभ्या आहुः । (मू० म०१) ३ अयं चान्वयो द्विविधः । भेदान्वयः, अभेदान्त्रयः । आद्यो 'राज्ञः पुरुषः' इत्यादौ राजपदार्थ- पुरुषपदार्थयोः । द्वितीयो 'नीलो घटः' इत्यादौ नीलपदार्थघटपदार्थयोः (ग० यु०का० १) ४ सपक्षवदस्यार्थोऽनुसंधेय इति मम भाति । ५ अन्वयव्यतिरेकि त पश्चरूपोपपन्नं भवति । पश्चरूपाणि च पक्षधभवन , सपक्षे सत्वम् , विपक्षाचावृत्तिः, अबाधितविषयत्वम्, असम्पत्तिपक्षत्वा चेति । (सि० च० २।२६) (त०कौ० २।१२) एतानि पञ्च रूपाणि च वहिसाध्यकधूमादावन्वयव्यतिरेकिण्येव विद्यन्ते। केवलान्वयिनि विपक्षाद्वयावृत्तिर्नास्ति, विपक्षापसिद्धेः । केवलण्यतिरेकिणि तु सपक्षसत्त्वं नास्ति, सपक्षाप्रसिद्धः । (त. कौ० १२) * अत्र व्युत्पत्तिः 'अबाधितो विषयः साध्यं यस्येसबाधितविषयस्तस्य भावोऽवाधितविषयत्वम् इति । अनाबाधितविषयावं च प्रमाणान्तरेणाप्रमितसाध्याभावकत्व बोध्यम् । (त०को०१२) (सि. च० २।२६) + असत्प्रतिपक्षत्वं च साध्याभावसाधकहेन्वन्तर शून्यस्त्वं बोध्यम् । (त० को. १२) (सि. च० २।२७) ·न्यायकोश। ३९ [ख] सत्सपक्षविपक्षो हेतुः । यथा वह्निमान् धूमादित्यादौ । (मु०२१९) [ग] अन्वयेन व्यतिरेकेण च व्याप्तिमत् । (त० सं०) [घ] यत्रान्वयव्याप्तिर्व्यतिरेकव्याप्तिश्च विद्यते तत् । यथा वह्निमान्धूमा- दित्यादौ निरुक्तपञ्चरूपोपपन्नो धूमः । (प्र० प्र०) (त० कौ० १२) अन्वयव्यतिरेकी-(अवयवः ) [क] प्रतीतान्वयव्यतिरेकव्याप्तिकहेतुबो- धको हेत्ववयवः । ( गौ० वृ० १।३४ ) [ख] अन्वयव्यतिरेकोदाहरणाकाङ्क्षाप्रयोजकहेतुत्वप्रतिपादकविभक्तिम- न्यायावयवः। [ग] पक्षसपक्षसतो विपक्षासतो हेतुवचनम् । (चि० अव० २।७९) यथा पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यत्र 'धूमात्' इति पदम् । (ख०) अन्वयव्यभिचार:-( व्यभिचारः ) कारणसमवधानाव्यवहितोत्तरक्षणाव- च्छेदेन कारणतावच्छेदकावच्छिन्नयत्किचिद्वयत्यधिकरणयावद्वयक्तिषु का- र्याभाववेत्त्वम् । (ख०) यथा समाप्ति प्रति मङ्गलस्य कारणत्वे वक्तव्ये का- दम्बर्यादावाशङ्कितोऽन्वयव्यभिचारः । (त० दी० १) अन्वयव्याप्ति:-( व्याप्तिः ) [ क ] प्रकृतहेतुनिष्ठा प्रकृतसाध्यनिरूपिता व्याप्तिः (ग० सामा० २३) १ अत्र सपक्षस्य महानसादेः, विपक्षस्य जलदादेश्च सत्त्वात् , इति । (मु० २१९) २ अन्वयसहचारमहराघव्याप्तिमत्त्वे सति व्यतिरेकसहचारप्रहयाद्यव्याप्तिमदिसर्थः । (नोल. २।२३) ३ भत्र पर्वत: पक्षः, तस्य वन्हिगत्त्वं साध्यम्, 'धूमात्' इति हेतुः । तस्मिन (हेतौ) 'यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वन्हियथा महानसादौ' इत्यन्वयव्याप्तिः, 'यत्र यत्र* वयभावस्तत्र तत्र धूमा- भावः यथा नलदादौ' इति व्यतिरेकण्याप्तिधास्तीति ज्ञेयम् । (त. कौ० १२) । अयं त्वन्वयव्यतिरेकितुल्यावयवश्वेति ज्ञेयम् । (गौ० १।३४) ५ कारणसत्त्वे कार्याभाव इति संक्षिप्तार्थः । ६ अन्वयनिरूपिता व्याप्तिरित्यर्थः । (ग० सामा०) अन्वयव्याप्ताक्यं नियम: 'अन्वये साधनं म्याप्यं साध्य म्यापकमिष्यते' इति द्रष्टव्यः । * अत्रेद मोध्यम्- अन्वये साधनं व्याप्यं साध्यं व्यापकमिष्यते । साध्याभायोऽन्यथा व्याप्यो व्यापकः साधनात्ययः, इति । (त. को० १२) (सि० च० २।२६) . ।

·न्यायकोशः। ख] हेतुसाध्ययोर्व्याप्तिः । (त० दी० २।२३ ) यथा 'यत्र धूमस्त- त्राग्निः' इति साहचर्यनियमः । (त० सं० ) सा चात्यन्ताभावान्योन्या- भावभेदेन भिन्ना, अव्यभिचरितसामानाधिकरण्यव्यापकसामानाधिकर- ण्यरूपा । (ग० सामा० २३) अन्वयिहेतुः- ( अवयवः) [क] उदाहरणसार्धात्साध्यसाधनं हेतुः । (गौ० १।१।३४ ) उदाहरणेन सामान्यात्साध्यस्य धर्मस्य साधनं प्रज्ञा- पनं हेतुः । साध्ये प्रतिसंधाय धर्ममुदाहरणे च प्रतिसंधाय तस्य साधन- तावचनं हेतुः । उत्पत्तिधर्मकत्वादिति, उत्पत्तिधर्मकमनित्यं दृष्टमिति । (वात्स्या० १३१॥३४) [ख ] ज्ञातान्वयव्याप्तिकहेतुबोधको हेत्ववयवः । (गौ० वृ० १।३४ ) यथा पर्वतो वह्निमान्धूमान्महानसवदित्यादौ 'धूमात्' इति शब्दः । (ख०) अन्वय्युर्दाहरणम्-( उदाहरणम् ) [ क ] साध्यसाधात्तद्धर्मभावी दृ- ष्टान्तः । ( गौ० १११।३६ ) साध्येन साधर्म्य समानधर्मता साध्यसा- धात्कारणात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त इति।....स चोदाहरणमिष्यते। तत्र यदु- त्पद्यते तदुत्पत्तिधर्मकं तच्च भूत्वा न भवत्यात्मानं जहाति निरुध्यत इत्य- १ धूमव्यापकवह्निसामानाधिकरण्यमित्यर्थः । (न्या. बो० २।१४) २ तद्वेद तत्स्वरूप तलक्षणप्रपश्चश्च व्याप्तिशब्दव्याख्यानावसरे सविस्तरं संपादयिष्यते इत्यत्रव विरम्यते । ३ साध्यवदन्यावृत्तित्व हेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यादिरूपेयर्थः । (न्या. बो० २११४) ४ तमक्षणं चान्वयिहेतुत्वमेव । तच्च [क] अनुमितिकारणीभूतपरामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञान- कारण साध्याविषयकशान्दधीजनक प्रतीतान्वयसाध्यसाधनवाचक हेतुविभक्तिमच्छन्द- त्वम् । [ख] अन्वयव्याप्त्यभिधायकावयवाभिधानप्रयोजकज्ञानजनक हेतुत्वप्रतिपादकविभ- क्तिमन्यायावयवत्वम् । (चि० २१७९) ५ उदाहरणसाधर्म्यमुदाहरणबोध्यान्वयव्याप्तिः, ततोऽन्वयी हेतु तव्यः । गौ०० १।३४) ६ तलक्षणं चान्वय्युदाहरणस्वमेव । तच्च [क] साध्यसाधनसंबन्धबोधजनकन्वम् । (चि० अव २।८०) [ख] अन्वयव्याप्तियोधकत्वम् । (दीधि० २।१७७) तच्च, एतयोयो धूमबा- न्ससोऽग्निमानिति शब्दवृत्त्यवयवविभाजकोपाधिसत्वम् । (न्या०म० २।२३-२४) • अर्थप्रयोजनादिकं च ‘हेतु'शब्दव्याख्यानावसरे संपादयिष्यते । .

·न्यायकोश ४१ नित्यम्। एवम् उत्पत्तिधर्मकत्वं साधनम्, अनित्यत्वं साध्यम् । सोऽयमेकस्मिन् द्वयोधर्मयोः साध्यसाधनभावः साधायवस्थित उपलभ्यते । तं दृष्टान्ते उपलभमानः शन्देऽप्यनुमिनोति । शब्दोऽप्युत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः स्था- ल्यादिवदित्युदाहियते । तेन धर्मयोः साध्यसाधनभाव इत्युदाहरणम् । (वात्स्या० १११।३१) [ख] साधनवत्ताप्रयुक्तसाध्यवत्तानुभावकोऽवयवः, साध्यसाधनव्याप्यु- पदर्शकोदाहरणमिति यावत् । (गौ० वृ० १॥३५) [ग] प्रकृतहेतुमति प्रकृतहेतुव्यापकत्वविशिष्टसाध्यबोधकवाक्यम् । (नील० २२) यथा पर्वतो वह्विमान्धूमान्महानसवदित्यादौ 'यो यो धू- मवान्स स वहिमान ' इति वाक्यम् । (त० सं० २) अन्वय्युपनया-[क] उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारः साध्यस्योपनयः । (गौ० १।१।३८ ) उदाहरणापेक्ष उदाहरणतन्त्रः । साध्यसाधर्म्ययुक्त उदाहरणे स्थाल्यादि द्रव्यमुत्पत्तिधर्मकमनित्यं दृष्टम् । तथा शब्द उत्प- त्तिधर्मक इति साध्यस्य शब्दस्योत्पत्तिधर्मकत्वमुपसंहियते । (वात्स्या. १११।३८) [ख] तथेति साध्यस्योपसंहारः । यथा पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यत्र 'वह्नि- व्याप्यधूमवानयम्' इति वा 'तथा चायम्' इति वोपन्यासः (गौ० वृ० ११३७) अन्ववसर्ग:-कामचारानुज्ञानम् । यथा अपि सिञ्च, आप स्तुहीत्यादौ 'य- थेष्टं कुर्याः' इत्याद्यर्थोऽपिना द्योत्यते, न तु कुत्राप्यनुज्ञया प्रतिरोधः क्रियत इति (वाच. अन्वाख्यानम्-तात्पर्यावधारणार्थ प्रतिपादनम् । यथा वस्त्वन्वाख्यानं, क्रियान्वाख्यानमित्यादौ । ( वा० च." १ ताक्षणं चान्क्य्युपनयत्वमेव । तच साध्यव्याप्यविशिष्टपक्षषोधकावयत्वम् । (चि० भव०) २ उपसलियतेऽनेनेति चोपसंहारो वेदितम्यः । (वात्स्या. १1१130) ३ 'यथेष्टं फियताम् 'इसवरूपाऽनुज्ञेयर्थः ।

·न्यायकोशः। ) ) अन्वाचय:-(द्वन्द्वसमासः) उद्देश्यसिद्धयाऽनुद्देश्यसिद्धयर्थोपदेशः । यथा • मिक्षा गच्छ, यदि गां पश्येस्तां चीनयेत्यादौ । ( वाच.) अन्वादेश:-[क] पूर्वोपात्तस्य किंचित्कार्यान्तरं विधातुं पुनरुपदेशः । यथा 'अनेन व्याकरणमधीतम्, न्यायमेनं पाठय ' इति न्यायपाठनार्थ पुनरुपदेशः । (सि० को०) (वाच० [ख] कथितकथनम् । (वाच०) अन्विताभिधानवादः-शक्तिज्ञानाविषयस्य शाब्दबोधाविषयत्वनियम इति वादः । (कृष्ण० शक्ति अन्वीक्षा-प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षितस्यान्वीक्षणम् । यथा आन्वीक्षिकी न्याय- विद्येत्यादावन्वीक्षा । (वात्स्या० १॥१॥१) अपकर्षः-१ विद्यमानधर्मापचयः । तथा च साध्यसाधनान्यतरस्याभावप्र- सञ्जनम् । यथा अपकर्षसमो जातिरित्यादौ (गौ० वृ० ५।४) २ गुरु- निष्ठजातिविशेषः । यथा टीकाकृन्मते 'अयमस्मादपकृष्टः' इत्यादिप्रती- तिसंभवेन 'महत्त्वत्वं चापकर्षानाश्रयपरिमाणत्वम्' इत्यत्रापकर्षः । (राम० १।१८) ३ उचितधर्मापेक्षातो हीनता । यथा, उत्कर्ष चापकर्ष च मनु- ध्येष्विह जन्मतः, इत्यादौ । (मनु० १०।४२) ४ खकर्तव्यकालात् पूर्वकाले करणम् । यथा, मरणोत्तरं मृताहे मासि मासि कर्तव्यानां भृताहनिमि- त्तकमासिकादीनां द्वादशाहेषु एकाहेषु च कर्तव्यत्वोक्तेः सर्वापकर्ष इति १ अत्र भिक्षायामेवोद्देशः, नतु गवानयने । तसिद्धयुत्तरं गवानयनमनुदिष्टमपि साध्यतया निर्दिष्टम् । इति । (वाच०) २ भहमते च 'इतरोंन्वितघटो घटपदशक्यः' इत्येतादृशमेव शक्तिज्ञानं शाब्दबोधप्रयोजकम् । एवं च शाब्दबोधे पदार्थसंसर्गस्यापि पदशक्यत्वमङ्गीकुर्वन्ति । (ग० शक्ति०५) एनमेत- न्मते वाक्येपि शक्तिं स्वीकुर्वन्ति इति विज्ञेयम् । इदं च प्राभाकरमतम्, न तु भहमतमिति बहवो ग्रन्थकारा वदन्ति । ३ आकर्षणमित्यर्थः । ४ तदुक्तम्-मुख्यं श्राझं मासि मासि अपर्याप्तावत प्रति । द्वादशाहेन वा कुर्यादेकाहे द्वादशाथ वा, इति (स्मृतिः) ·न्यायकोशः। ) धर्मज्ञाः । ५ परसूत्रपदानामन्वयार्थ पूर्वसूत्रे आकर्षणमिति शाब्दिका वदन्ति । (वाच० अपकर्षसमः-(जातिः) [क] साध्ये धर्माभावं दृष्टान्तात्प्रसञ्जयतोऽपकर्ष- समः । लोष्टः खलु क्रियावानविभुर्दृष्टः, काममात्मापि क्रियावानविभुरस्तु । विपर्यये वा विशेषो वक्तव्य इति । (वात्स्या० १।१।४) [ख] पक्षदृष्टान्तान्यतरस्मिन्व्याप्तिमपुरस्कृत्य सहचरितधर्माभावेन हेतु- साध्यान्यतराभावप्रसञ्जनम् । यथा शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्यत्र यद्यनि- त्यत्वसहचरितघटधर्मात्कृतकत्वादनित्यः शब्दस्तदा कृतकत्वानित्यत्वसह- चरितघटधर्मरूपवत्त्वव्यावृत्त्या शब्दे कृतकत्वस्यानित्यत्वस्य च व्यावृत्तिः स्यात् । आयेऽसिद्धिदेशना । द्वितीये बाधदेशना । एवं शब्दे कृतकत्व- सहचरितश्रावणत्वस्य संयोगादावनित्यत्वकृतकत्वसहचरितगुणत्वस्य चं व्यावृत्त्या घटेऽनित्यत्वं कृतकत्वं च व्यावर्तेत इति दृष्टान्ते साध्यसाधन- विकल्पदेशनाऽऽभासाऽपीयम् । (गौ० वृ०.५१४) [ग] परोक्तदृष्टान्तसाधर्म्यण पक्षे पराभिमतधर्मान्तरस्याभावसाधनम् । यथा शब्दोऽनित्यः कृतकत्वाद्धटवदित्यादौ यदि कृतकत्वेन शब्दो घटवद- नित्यः स्यात्तर्हि तेनैव शब्दो घटवदश्रावणोऽपि स्यादिति । (नील० ४३) अपक्षेपणम्-(कर्म) अधोदेशसंयोगहेतुः कर्म । (त० सं०) (त०कौ० २०) अपगमः-स्पन्दः । (ग० हेतु०) यथा वृक्षादपैतीत्यादौ धात्वर्थः । (ख०) अपचिकीर्षा-(द्रोहः ) अहितेच्छा । (ग० व्यु० ४) अपदेश:- १ कथनम् । (गौ० वृ० ३३९४) यथा 'नोत्पत्तिकारणान- पदेशात्' इत्यादौ । (गौ० ३।९४ )२ हेतुः । ( वै० उ० २॥१॥३) यथा 'सोऽनपदेशः' इत्यादौ । (वै० ३।१।३) अपरबम्-(गुणः) अपरव्यवहारेऽसाधारणं कारणम् । (त० सं० ) (त० को० ६) यथा अयं कनिष्ठः, अयं समीप इत्यादौ कनिष्ठसमी- १ तलक्षणं च अधोदेशसंयोगजनकक्रियानुकूल क्रियान्वम् (१)। (ल• • ३०) २ अपरण्यवहारमनकतावच्छेदकतादृशप्रकारताश्रयत्वं लक्षणमिसर्थः । (वाक्य.

·म्यायकोमा। पयोरपरत्वम् । (वाक्य० ) सडिविधम् । दिकृतम्, कालकतम् । समी- पस्थे दिकृतमपरत्वम् । कनिष्ठे कालकृतमपरत्वम् । (त० सं० ) पर्या- यान्तरेणाप्यपरत्वप्रपञ्चः कथ्यते । तद्यथा, यो यदपेक्षया संनिहितस्तत्र तदवधिकमपरत्वं दिकृतम् । अत्र दिपिण्डसंयोगोऽसमवायिकारणम्, संनिहितत्वज्ञानं निमित्तम्, तन्नाशश्व तन्नाशनिमित्तम् । दिकृतमपरत्वं मू- तद्रव्यमात्रवृत्ति भवति । यो यदपेक्षया कनिष्ठस्तत्र तदवधिकमपरत्वं काककृतम् । अत्र कालपिण्ड- संयोगोऽसमवायिकारणम्, कनिष्ठत्वज्ञानं निनिमित्तम्, तन्नाशश्च तनाश- निमित्तम् । कालकृतमपरत्वं तु जन्यद्रव्यमात्रवृत्ति भवति (त. कौ० ६) (सि. च० १११८) अपरत्वम्-अल्पदेशवृत्तित्वम् । (मु० १।३४) यथा घटत्वजातेद्रव्यत्वपृ- थिवीत्वे अपेक्ष्याल्पदेशवृत्तित्वम् । (ख०) अपवर्ग:-१ अस्याओं निःश्रेयसवदनुसंधेयः । २ फलप्राप्तिः । यथा अप- वर्ग तृतीत्येत्यादौ । अपवाद:- १ बाधनसाधनं वस्तुमात्रम् । २ विशेषशास्त्रम् । यथा, मा हिंस्यात्सर्वाभूतानीत्युत्सर्गस्य 'वायव्यश्वेतमालभेत' इति शास्त्रमपवादः । ३ मिथ्याभूतपदार्थनिवारणार्थमुपदेशविशेष इति मायावादिन आहुः । । अत्र दिवृतत्वं च [क] शायमानदिग्जन्यत्वम् । (वाक्य०) [ख ] अल्पतरमूर्तसंयोगदि- शिष्टशरीरज्ञानादपरत्वमुत्पद्यत इति । (सि.च०१1८) यथा 'शळकीमामात्सोलापुरा- पेक्षया भीमानदी स्वसमवायिसंयुक्तसंयोगेनाल्पतरदेशसंयोगवती' इति ज्ञानेन दैशिकमपर- स्वमुत्पद्यते । अधिकं तु (वै० उ० ॥२।२१) तत्र द्रष्टव्यम् । १ अत्र कालकृतत्वं च [क] स्वसममाथिसंयुक्तसंयोगसंबन्धेन रविक्रियाप्रकारककालविषयक- झानअन्यत्वम् । (वाक्य०) [ख] भल्पतरदिवाकरक्रियाविशिष्टशरीरहानाहा अपरम्बोल- तिरिति । (जि. च०११८) '* 'इदमस्मासनिकृष्टम्' इसपेक्षाबु या बन्यते। (दि.१) अवलोकनीयाऽत्र दिवशम्दम्यख्या। + 'भयमस्मादल्पतरकारसंग इसपेक्षाबुचा जन्यते । (दि.१) अवलोकनीयात्र काम शव्याख्या ·म्यायको ४ मिथ्यावाद इति सांख्याः । ५ निन्दा, निरासनं वेति काव्यज्ञाः । (वाच.) अपशब्द:-शक्तिवैकल्यप्रमादादिना साधुशब्दस्यान्यथोच्चारणसाध्योऽपभ्रं- शशब्दः । यथा, म्लेच्छो हवा नाम यदपशब्दः । ( श्रुतिः) अपसिद्धान्तः-(निग्रहस्थानम्) [क] सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात्कथाप्रस- मः। (गौ० ५।६६ ) कस्यचिदर्थस्य तथाभावं प्रतिज्ञाय प्रतिज्ञातार्थ. विपर्ययादनियमात्कयां प्रसञ्जयतोऽपसिद्धान्तो वेदितव्यः । यथा न सदात्मानं जहाति, न सतो विनाशो, नासदात्मानं लभते, नासदुत्पद्यत इति सिद्धान्तमभ्युपेत्य खपक्षं व्यवस्थापयति-एकप्रकृतीदं व्यक्तम् विका- राणामन्वयदर्शनात्, मृदन्वितानां शरावादीनां दृष्टमेकप्रकृतित्वम् । तथा चायं व्यक्तभेदः सुखदुःखमोहान्वितो दृश्यते । तस्मात्समन्वयदर्शनात्सु- खादिभिरेकप्रकृतीदं शरीरमिति । एवमुक्तवाननुयुज्यते । एवं प्रत्यवस्थितो यदि सतश्चात्महानम्, असतश्चात्मलाभमभ्युपैति तदस्याप- सिद्धान्तो निग्रहस्थानं भवति । अथ नाभ्युपैति पक्षोऽस्य न सिध्यति । (वात्स्या० ५।२।२४) [ख] कथायां स्वीकृतसिद्धान्तप्रच्यवः । तथा च सांख्यमतेन अहं व- दिष्यामीत्यभ्युपेत्यारब्धायां कथायामाविर्भावस्याविर्भावाभ्युपगमेऽनवस्थेति दूषणोद्धारायाविर्भावस्यासत उत्पत्तिं यद्यभ्युपैति तदाऽपसिद्धान्तः। (गौ० वृ० ५।६१) (दि. १) [ग] एकसिद्धान्तमतमाश्रित्य कथाप्रवृत्तौ तद्विरुद्धसिद्धान्तमतमालम्ब्यो- तरदानम् । (नील० ४६) सौगतास्त्वपसिद्धान्तं दूषणं न मन्यन्ते (गौ० वृ० १६६) अपहवा-[क] अबाधितपरोक्तविपरीतबोधनाय तदुपपादकाभावप्रति- तदुक्त हरिणा-त एव शक्तिवैकल्यप्रमादालसतादिभिः । अन्यथोबारिताः शन्दा अपशम्दा इतीरिताः, इति । १ सिमाम्तादपध्वंसोऽपसिद्धान्त इत्यर्थः । (त. भा०५१) ·न्यायकोशः। ) पादनेच्छा । यथा कलिङ्गेषु दृष्टोसि, नाहं कलिङ्गा गामेत्यादावत्यन्ताप- हवः । (ग० व्यु० ल०) [ख] सत्त्वेन ज्ञातस्यापि वस्तुनोऽसत्त्वेन कथनम् । स द्विविधः । शब्द- तोऽर्थतश्चेति । तत्र 'मिथ्यैव तत्' इति शब्दतः । अर्थतस्तु 'नाभिजाना- म्यहम्, तत्र तदा न मम स्थितिः' इति (वाच० अपादानत्वम्-( कारकम् ) यद्धातूपस्थाप्ययादृशार्थे विग्रहवाक्यस्थपञ्चम्या यः खार्थोऽनुभावयितुं शक्यः स तद्धातूपस्थाप्यतादृशक्रियायामपादानत्व- मुच्यते । यथा वृक्षात्पैतित इत्यादौ वृक्षादेरपादानत्वम् । (श० प्र० ७९) तच्च १ [क] क्रियानाश्रयत्वे सति तज्जन्यविभागोंश्रयत्वम् । (ग० अव०) [ख] खनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूतक्रियाजन्यविभागाश्रयत्वम् । (ग० व्यु० १।२१) १ अत्र च कलिङ्गाधिकरणकदर्शनादेरुपपादकं कलिङ्गगमनादिकम्, तेन विना तदसंभवात् । असन्तापहवः स्वरूपसन्नेव (न तु ज्ञातः ) लिटसाधुतानियामकः । (गा० न्यु. ल.) २ अपगमाय आदीयतेऽवधित्वेनेति व्युत्पत्तिः (वाच०) अपादानशब्दस्तु तत्तत्कर्मानधिकर- णवे सति तत्तत्कर्मजन्यविभागाश्रये शक्त इसवधेयम् । (श० प्र०७९) ३ अस्माद्वाक्यात् 'वृक्षा*वधिकविभागानुकूलपतनकर्ता' इत्यन्वयबुद्धौ धातूपस्थाप्यपतने प- श्वम्युपस्थाप्यो विभागः स्वानुकूलत्वसंपन्धेन प्रकार इति स (विभागः) एव तत्रापादान- स्वमिति विज्ञयम् । (श० प्र०७१) ४ परसमवेतक्रियाजन्यविभागाश्रयत्वमित्यर्थः । यथा भूभृतो गङ्गाऽवतरतीयादी भूभृतो गङ्गा- समवेतक्रियाजन्यविभागाश्रयस्वादपादानत्वम् । गङ्गायामतिम्याप्तिवारणाय परसमवेतेति क्रियायां विशेषणम् । (म०प्र० ६) वृक्षात्पर्ण पततीसादौ तु पर्णक्रियया वक्षपर्णयोविभागो जायते । तत्रक्रिया पर्णमात्रनिष्ठा, विभागस्तूभयनिष्ठेति वृक्षस्य कियाऽनाश्रयत्व विभागाश्र- यत्वं च संगच्छत इत्सवधेयम् । ५ अत्र स्व विभागाश्रयो वक्षः, तनिष्टः 'क्रियावतो (पर्णात् ) भेदः, तत्यतियोगि क्रियावत, तनिष्ठाया: प्रतियोगिताया अवच्छेदिका किया, तनन्यविभागाश्रयत्व रक्षस्येति । अत्र कि- यायां स्खनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वविशेषणेन पर्णादेःस्वनिष्ठवक्षादिविभागपतनापादा- नवनिरास इति शेयम् । (ग० म्यु० ५।२१) * अभावविस्वं च स्वरूपसंबन्धप्रभेदः, पदार्थान्तरं वेसन्यदेतत् । .

·न्यायकोशः [ग] परकीयक्रियाजन्यविभागाश्रयत्वम् । (का० व्या० ९) यथा वृक्षा- त्पर्ण पततीत्यादौ वृक्षादेरपादानता ।२ कचित् अवधित्वम् । यथा वृक्षा- द्विभजते इत्यादौ वृक्षादेरपादानता । (गा० व्यु० ५।२१) शाब्दिक- मते अपादानं च [क] ध्रुवमैपायेऽपादानम् । पाणिनिसूत्रे १।४।२४) [ख] विश्लेषाश्रयत्वे सति विश्लेषजनकधात्वर्थतत्तक्रियाऽनाश्रयः। (वै०सा०) [ग] अवधिभावोपगमव्यापारम् (ल० म०) आपादानं त्रिविधम् । निर्दिष्टविषयम्, उपात्तविषयम्, अपेक्षितक्रियं चेति । तत्राद्यम्, यत्र साक्षात् (मुख्यवृत्त्या)धातुना गतिः(विभागजनकक्रिया)नि- दिश्यते तन्निर्दिष्टविषयम् । यथाऽश्वात्पतति । द्वितीयम्, यत्र धात्वन्त- रार्थाङ्गं खार्थ धातुराह तदुपात्तविषयम् । यथा बलहकाँद्विद्योतते विद्यु- . १ अत्र पश्चम्या विभागजनकत्वम्, अन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकन्वं चार्थः । विभागे, अ- न्योन्याभावे च वृक्षोऽन्वेति । (का० न्या० ९) तथा च वृक्षनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदक तनिष्ठविभागजनकं च यत् पतनं तदाश्रयः पर्णमित्याकारको बोधः । (ग० न्यु० ५।२१) २ अत्र वृक्षाद्यवधिकत्वविशिष्टविभागनिरूपितमेवाश्रयत्वमाख्यातेन बोध्यते । अतो 'वृक्षः स्वस्माद्विजते' इति न प्रयोगः। (ग०व्यु०५।२१) विशेषस्तु 'पञ्चमी' शब्दण्याख्याने म्यक्तीभविष्यति । ३ अपाये विभागे ध्रुवं निश्चलम्, प्रकृतपश्चम्यर्थविभागमनकत्वान्वयिक्रियाशून्यमियर्थः । (का. म्या०९) तत्रोक्तं हरिणा-अपाये यदुदासीनं चलं वा यदिवाऽचलम् । ध्रुवमेवाऽतदावेशान- दपादानमुच्यते । पततो ध्रुव एवाश्वो यस्मादश्वात्पतत्यसौ । तस्याप्यश्वस्य पतने कुब्यादि ध्रुवमुच्यते । उभावप्यध्रुवौ मेषौ यद्यप्युभयकर्मजे । विभागे प्रविभक्ते तु किये तत्र व्यवस्थिते। मेषान्तरक्रियापेक्षमवधित्वं पृथक् पृथक् । मेषयो: स्वक्रियापेक्षं कर्तृत्वं च पृथक् पृथक्, इति। ४ समभिव्याहतधातुनोपात्तो लक्षितो गतिरूपो विषयो यत्रेतिव्युपनिः। (वै० सा० द. १९२) स्वविषयक्रियाघटितश्रूयमाणक्रियान्तरमित्यर्थः । ५ अत्र — निःसृत्य' इसध्याहार्यम् । तथा च निःसरणारे विद्योतने युतिः (द्युत्धातुः ) वर्तते । (वै० सा०) एवं च बलाहकाद्विद्योतते विद्युत् इत्यादिवाक्यात् 'बलाहकावधिकनि:- सरणोत्तरकालिकं विद्युत्कर्तृकं विद्योतनम्' इति बोधः । (वै० सा० द० १९२) (ल. म. १०८) * द्युतिश्च लक्षणया निःसरणपूर्वकविद्योतनबोधक इति यावत् । (३० सा० द० १९२ ) ·४८ न्यायकोश दित्यादौ । तृतीयम्, अपेक्षिता क्रिया यत्र तदपेक्षितक्रियम् । यथा कुतो भवान् ! पाटलिपुत्रादित्यादौ । अन्ये (नैयायिकाः ) वित्थं व्या- चक्षते-यत्र विभागस्तज्जनकक्रिया चोभयं धातुनाऽभिधीयते तत् आ- द्यम् । यत्र विभागोऽध्याहृतधातुनाऽभिधीयते तत् द्वितीयम् । यत्र तूमय- मध्याहृतधात्वभिधेयम् तत् तृतीयम्, इति । (वै०सा०द० १९२।१९३) अपान:-(वायुः ) [क] गुदादीनामध उन्नयनादपानः । (दि.११८५) [ख] मलादेरधो नयनादपानः । (सि० च० ११८) अपार्यकम्- (निग्रहस्थानम् ) [क] पौर्वापर्यायोगादप्रतिसंबद्धार्थम् । (गौ० १।१३) यत्रानेकस्य पदस्य वाक्यस्य वा पौर्वापर्येणान्वययोगो नास्तीत्यसंबन्धार्थत्वं गृह्यते तत्समुदायोऽर्थस्यापायादंपार्थकम् । यथा दश दाडिमानि षडपूपाः कुण्डमजाजिनं पललपिण्डः, अथ रोरुकमेतत्कुमार्याः पाय्यम्, तस्याः पिता अप्रतिशीन इति । (वात्स्या० ५।२।१०) [ख] अभिमतवाक्यार्थबोधानुकूलाकाङ्क्षादिशून्यबोधजनकपदम् । उदा- हरणं तु अयोग्याऽनासन्नाऽनाकाङ्क्षवाक्यम् । ( गौ० वृ० ५। ५३) (दि. १) [ग] परस्परानन्वितार्थकपदसमूहः । यथा शब्दो घटः पटो नित्यमनित्यं च प्रमेयत्वात्, इत्यादि । (नील० पत्रे० ४५) [घ ] यादृशशाब्दबोधत्वावच्छेदेनाहार्यत्वं तादृशबुद्धयर्थं प्रयुक्तः पदस- मूहः । (श० प्र०) अपि-(अव्ययम् ) १ संभावना । २ संदेहः । ३ निन्दा । ४ प्रश्नः । ५ समुच्चयः । ६ अल्पपदार्थः । ७ कामचारानुज्ञा । ८ अवधारणम् । ९ पुनरर्थः । (वाच०) अपूर्वम्-क] यागस्य (कर्मणः)काचिदुत्तरावस्था फलेकनाश्या । (ल०म०) [ख] यागादिजन्यः खर्गादिजनकः कश्चन गुणविशेषः । तं गुणविशे- १ अनुपाचधात्वर्थक्रियासाकाहमित्यर्थः । (वै० सा० ६० १९२) २ भत्रागमनमर्थम् 'आगतः' इति पदं वाऽध्याहसान्वयः कार्यः (३० सा.१० १९१) ·न्यायकोशा। षमपूर्वमिति मीमांसका वदन्ति । प्रारब्धकर्मेति वेदान्तिनः । धर्माधर्मा- विति नैयायिकाः । अदृष्टमिति वैशेषिकाः । पुण्यपापे इति पौराणिका- श्चेति । अपूर्व दर्शपूर्णमासयोर्द्विविधम् । परमापूर्वम्, कलिकापूर्वम् । (दि० गु० २३५) प्रकारान्तरेणाप्यपूर्व मीमांसकमते त्रिविधम् । प्रधा- नापूर्वम्, अङ्गापूर्वम्, कलिकापूर्व चेति । तत्र दर्शपूर्णमासाद्यपूर्व प्रधाना- पूर्वम्, तदेव परमापूर्वम् । प्रयाजाद्यङ्गजन्यापूर्व अङ्गापूर्वम् । तदवान्तरक्रि- याकूटजन्यमपूर्व कलिकापूर्वम्, तच्च व्रीहिप्रोक्षणाभ्युक्षणादिजन्यं द्रव्यनि- ष्ठमिति मीमांसकाः । तज्जन्यसंस्कारविशेष एव कलिकापूर्वतया व्यवहियते स चात्मनिष्ठ इति नैयायिकाः । कलिकापूर्वं च परमापूर्व जनयित्वा न- श्यति, अङ्गापूर्वैस्तु परमापूर्वे विशेष आधीयते इति भेदः । तथा चाङ्गापूर्व- सहितं परमापूर्व विशिष्टफलं जनयति, तद्विहीनं तु खल्पं फलम् । अत्रेदमवधेयम्-परमापूर्व च नित्यकर्मणि पण्डापूर्वत्वेन मीमांसकैर्व्यवह्रियते, संध्यावन्दनस्य किञ्चित्फलाजनकत्वात् । नैयायिकास्तु, अर्थवादोपस्थापित- ब्रह्मलोकादिप्राप्तिरूपफलजननान्न तत्रापूर्वस्य फलाजनकत्वेन पण्डत्वमि- त्याहुः । ( वाच० ) विस्तरस्तु चिन्तामणिशब्दखण्डे, कुसुमाञ्जलिप्रथम- स्तबके चावलोकनीयः। अपूर्वविधिः-(विधिः ) [क] अप्राप्तप्रापको विधिः । स च यागादी- नामिष्टसाधनत्वस्य कृतिसाध्यत्वस्य वा बोधको लिङादिशब्दः । यथा वर्ग- कामो यजेतेत्यादौ । (सि० च० ३३) (वाच० [ख] प्रमाणान्तरेणाप्राप्तप्रापको लिङादिपदवेदनीयः शब्दविशेषः । यथा खर्गकामो यजेतेति लिडादियुक्तं वाक्यम् । अपूविधिश्चतुर्विधः । क- ) १ अप्राप्तमापकत्वं च प्राथमिकप्रवृत्तिजनकप्रतीतिनकत्वम्, प्रमाणान्तरजन्यप्रतीय विषयकि- षयकप्रतीतिजनकत्वं वा । २ इदं यमनं तु केनाऽपि प्रमाणान्तरेण न बोधितम् । (सि० च० ३३) अत्रेदं योध्यम्-लिखा यागादाविष्टसाधनस्व बोध्यत इति नैयायिकाः, कार्यत्वेनापूर्व बोध्यत इति मामाकरा मन्यन्ते । (वाच.)

·न्यायकोशः। मविधिः, गुणविधिः, विनियोगविधिः, प्रयोगविधिश्चेति।तत्राग्निहोत्रं जुहो- तीत्यादौ यागरूपे कर्मणि इष्टसाधनतायाः, कृतिसाध्यतायाः, भावनाया वा मतभेदेन बोधनात् कर्मविधित्वम् । द्रव्यदेवतादिविधायकविधिर्गुणविधिः । यथा दना जुहोतीत्यादिवाक्यम् । प्राप्तस्याग्निहोत्रस्यानुवादेनाप्राप्तगुणरूपद्रव्यादेः(दध्यादेः)विधानात् । विनियोजनाद्विनियोगविधिः । यथा, ऐन्द्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते इत्यादि। अत्र ऐन्द्या ऋचः गार्हपत्योपस्थाने विनियोजनात् विनियोगविधिः । "एवं कृत्वा एवं कुर्यात्' इत्यादिप्रयोगज्ञापको विधिः प्रयोगविधिः । यथा अधीत्य स्नायादित्यादि, उपसद्भिश्चरित्वा मासमेकमग्निहोत्रं जुहोतीत्यादि च । अयं च विशिष्टविधिरिति भेदः (वाच०) अपेक्षा-१ आकाङ्क्षा, सा च शाब्दबोधप्रयोजनिका । २ असामर्थ्यम् । अस्या- मपेक्षायां च प्रायशो वृत्तिर्नेष्यते । यथा प्रवीरं पुत्रकाम्यति, ऋद्धस्य राज- मातङ्ग इत्यादौ प्रत्ययसमासौ न स्तः। ३ प्रयोजकत्वम् । तच्च ज्ञाने, स्थितौ, उत्पत्तौ वा इतरस्यानुरोधित्वम् । ज्ञानादिकार्ये च यस्य यत्पदार्था- न्तरज्ञानाद्यनुरोधस्तस्य तदपेक्षा । अत एव तर्कग्रन्थे जगदीशेन "खा- पेक्षापादकः प्रसङ्ग आत्माश्रयः । अपेक्षा च ज्ञप्ती, उत्पत्ती, स्थितौ च ग्राह्या" इत्याद्युक्तम् । अधिकं तु अन्योन्याश्रयशब्दव्याख्याने द्रष्टव्यम् । ४ अपेक्षाबुद्धिवदस्यार्थोऽनुसंधेयः । ५ अनुरोधः । यथा सत्यामपि तपःसिद्धौ नियमापेक्षया मुनिरित्यादौ, इति धर्मज्ञाः । ६ स्पृहा । यथा, समुपोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेदित्यादौ ( मनुः ६ । ४१) इति काव्यज्ञाः। १ तत्रोक्तम्- सापेक्षे प्रलयो न स्यात् समासो वा कथंचन । सापेक्षं तद्विजानीयादसमस्त- विशेषणम्, इति ।

·न्यायकोशः। अपेक्षाबुद्धिः-(बुद्धिः ) [क] नानैकत्वसमूहालम्बनरूपा बुद्धिः । (वै० उ ०४३११११) [ख] अनेकैकत्वबुद्धिः । (भा०प०गु०श्लो० ११०) सा च 'अयमेकः, अयमेकः' इत्याकारिका बुद्धिः। (मु० गु० २०४ ) यथा सेनावनों- दिबुद्धिः (त० व०) अपोहः-१अतद्वयावृत्तिः । यथा विज्ञानवादिबौद्धमते नीलत्वादिर्धर्मोऽनील- व्यावृत्तिरूपः । (दि. १) २ अपरतर्कनिरासाय कृतो विपरीततर्कः । ३ त्याग इति काव्यज्ञा वदन्ति । (वाच. १ अपेक्षाबुद्धिः क्षणत्रयावस्थायिनी इति सिद्धान्तः । तल्लक्षणं च विनाशकविनाशप्रतियोगिवु- द्धिन्वम् । (सर्व० औलु. ) द्वित्वादिकं त्वपेक्षाबुद्धिजन्यम् । (वै० उ० ४।१।११) अपेक्षाबुद्धेरिच्छादिजनकत्वं नास्तीत्यवश्यं मन्तव्यम् । अन्यथा तेनैव तस्या नाशात् क्षण- त्रयावस्थायित्वमेव न स्यातू इति केचित् । ( भवा० २९० ) विस्तरस्तु (वै०३० ७।२८) तत्र द्रष्टव्यः। २ अनेकानि च तान्येकत्वानि तेषां बुद्धिरिति विग्रहः । ३ अत्र अश्वादिसमूह: सेना, वृक्षसमूहो वनम् । तथा च · सेना, वनम्' इत्यादिबुद्धिविशेष- विषयत्वं सेनास्ववनवादि । (म०प्र० ४१४६) ४ तन्मतेऽयं धर्मोऽपारमार्थिक एवेति, सर्वस्यापि विज्ञानरूपत्वं क्षणिकत्वं चेति च ज्ञेयम् । ५ यथा, शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं भारणा तथा । उहोऽपोहोऽर्थविज्ञानं नत्त्वज्ञानं च धीगुणाः, इति हेमचन्द्रोक्तो बुद्धिगुणभेदः । यथा वा स्वयमूहापोहासमर्थ इत्यादौ च । (वाच० ) * अत्रेदं बोध्यम् - द्वित्वादिकं परार्धान्तमपेक्षात्मकबुद्धया जन्यते, तन्नाशेन तु नश्यति च । अपेक्षाबुद्धेदिलादेवोत्पत्तिनाशादिपाश्चस्तु द्विस्वशब्दव्याख्यानावसरे म्यक्तीभविष्यति । अत्रेदं विचार्यते-या पि द्वित्वादिसमवायः प्रत्येक घटादावस्ति, तथापि 'एको द्वौ'इति ज्ञाना- भावात् 'एको न द्वौ' इति ज्ञानाञ्च द्वित्वादीनां पर्याप्तिस्वरूपः कश्चिन्संबन्धोऽनेकाश्रयोऽङ्गी- कियते । पर्याप्तिसंबन्धेन च प्रत्येकं घटादौ न द्वित्वादि । तादृशसंबन्धश्चापेक्षावुद्धिसापेक्षः । तेन तस्सत्त्वे तथाज्ञानम्, तदसत्त्वे न तथाज्ञानम् । इति ( वाच०) वस्तुतस्तु, द्वित्वादिकं तु न संख्या, किंवपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वमेव । तच्चापेक्षायुद्धयधीनमिति न कोपि दोष इति तु वयम् ।

·न्यायकोशः अप्रतिपत्तिः-[क] आरम्भविषये नारम्भः । परेण स्थापितं वा न प्र- तिषेधति । प्रतिषेधं वा नोद्धरति । (वात्स्या० १।२।६०) [ख] प्रकृताज्ञानम् । (गौ० वृ० ११९९) अप्रतिभा-(निग्रहस्थानम् ) [क] उत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा । (गौ० ५।२।१९) परपक्षप्रतिषेध उत्तरम् । तद्यदा न प्रतिपद्यते तदा नि- गृहीतो भवति । (वात्स्या० ५।२।१९) [ख] उत्तराहे परोक्तं बुध्वापि यत्रोत्तरसमये उत्तरं न प्रतिपद्यते तत्रा- प्रतिभा (गौ० वृ० ५।६१) (दि० १) [ग] उत्तरापरिस्फूर्तिः । (त० भा० ५१) घ] उत्तराई परोक्तं बुध्वाप्युत्तरस्यास्फूर्तिवशात्तूष्णीम्भावः । (नील ४५-४६) अप्रधानकर्मत्वम्-( कर्मत्वम् ) परंपरया धात्वर्थतावच्छेदकफलशालि- त्वम् । (ग० व्यु० २) (श० प्र० ९६ ) यथा गी दोग्धि पय इत्यादौ गवादेरप्रधानकर्मत्वम् (ग० व्यु० २) अप्रधानखम्-१ गौणत्ववदस्यार्थोऽनुसंधेयः । २ कर्मणोऽप्रधानत्वं च अप्रधानक्रियाफलाश्रयत्वम् । ३ प्राधान्यं हि विधेर्यत्र प्रतिषेधेऽप्रधान- तेति भाट्टाः । (वाच० ) १ इयं चाननुभाषणाज्ञानादिनिग्रहस्थानप्रयोज्या । (वात्स्या० १।२।६१) १ अत्र विभागावच्छिन्नक्षरणानुकुलो व्यापारी दुधास्वर्थः । तथा च धास्वर्थव्यापारांशे सा- क्षाविशेषणस्य (साक्षादास्वर्थतावच्छेदकस्य ) क्षरणस्याश्रयः पय एव, गौस्तु तादृशक्षर- . णांशे विशेषणीभूतस्य (परंपरया धात्वर्थतावच्छेदकस्य ) विभागस्याश्रय इति गोरप्रधान- कर्मव बोध्यम् । (ग• न्यु० २) 'शब्दशक्तिप्रकाशकारास्तु, मोचनानुकूलण्यापारो दुहे- रर्थः । मोचनं च बहिःक्षरणानुकूला क्रिया । तादृशक्रियायाः साक्षाशास्वर्थतावच्छेदकी- भूताया आश्रयो गौरिति गो: प्रधानकर्मत्वम् । पयसस्तु, परंपरया धास्वर्थतावच्छेदकीभूत- बहिःक्षणात्मकफलाश्रयत्वेन गौणकर्मन्त्रमिस्यङ्गोचकुः । (श० प्र०५८) अत एव पयःप्र- भृतेणिकर्मस्वसंपत्तये 'भकथितं च' (पा० १।४।५१) इति सूत्रान्तरम् । (श०म० ६६) ·न्यायकोश:1 ५३ अप्रमा-(बुद्धिः) [क] तच्छ्न्ये तन्मतिः (भा०प० गु० श्लो०१२८ ) [ख] प्रमाणाभासजन्योऽयथार्थानुभवः । (त० कौ० ६) [ग] यत्र यन्नास्ति तत्र तस्य ज्ञानम् । घ] तदभाववति तत्प्रकारकानुभवः । (चि० १।१०) यथा पुरोवर्तिन्येव अरजते शुक्त्यादौ ' इदं रजतम्' इति रजतारोपः । (त० भा० ४०) सा त्रिविधा । संशयः, विपर्ययः, तर्कः । (त०सं० ) (त० भा०४०) प्रकारान्तरेणाप्रमा द्वेधा । भ्रमः, संशयश्च । तत्र भ्रमो विपर्ययतर्कावित्यु- च्यते, तौ तु निश्चयरूपौ । (त०कौ० ६) (भा० प० श्लो० १२८- १२९) (मु०गु० २०९) अप्राप्तकालम्-(निग्रहस्थानम् ) [क] अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकाल- म् । (गौ० ५।५४) प्रतिज्ञादीनामवयवानां यथालक्षणमर्थवशात्क्रमः । तत्रावयवविपर्यासेन वचनमप्राप्तकालमसंबन्धार्थकालं निग्रहस्थानमिति । (वात्स्या० ५।२।११) [ख] समयबन्धविषयीभूतकथाक्रमविपरीतक्रमेणाभिधानम् । (गौ० वृ०१।५४) (दि. १।२२) [ग] अवयवानां व्युत्क्रमेण कथनम् । यथा शब्दत्वात् शब्दोऽनित्य इत्यादि । (नील० ४५) अप्राप्तिसम:- ( जातिः) [क] साध्यमप्राप्य वा हेतोरप्राप्त्याऽसाधक- . १ इयं च दोषामन्यते । दोषास्तु पित्तमण्ड्कवसाञ्जनादयो नानाविधाः । तथा हि । क- चिस्पित्तभ्रमे पित्तं दोषः, क्वचि चन्द्रादे: स्वल्पपरिमाणभ्रमे दूरत्वं दोपः, कचिच्च वैशो- रगभ्रमे मण्डूकवसाअनमिसेवरूपा दोषा अननुगता एव भ्रान्तिजनका इति । (भा. प. धो. १३२ (मु० गु० २११) अधिक भ्रमशब्दव्याख्यानावसरे संपादयिष्यते । २ तत्रार्य क्रम:-वादिना साधनमुक्त्वा सामान्यतो हेस्वाभासा उद्धरणीया इत्येकः पादः। प्रति- वादिनब तत्रोपालम्भो द्वितीय: पादः । प्रतिवादिनः स्वपक्षसाधनम्, तत्र हेत्वाभासोद्धरण चेति तृतीयः पादः । जयपराजयव्यवस्था चतुर्थः पादः। एवं प्रतिज्ञाहेत्वादीनां क्रमः । तत्र सभाक्षोभण्यामोहादिना व्ययस्ताभिधानमप्राप्तकालमिति । ( गौ० ० ५।५४ ) ·५४ न्यायकोशः। त्वाचाप्राप्तिसमः । (गौ० १।१।७) हेतुः प्राप्य वा साध्यं साधयेद- प्राप्य वा । अप्राप्य साधकं न भवति । नाप्राप्तः प्रदीपः प्रकाशयतीति । अप्राप्त्या प्रत्यवस्थानमप्राप्तिसमः । (वात्स्या० ५।१७)(नील० ४४) [ख] अप्राप्त्याऽसाधकत्वादनिष्टापादनम् । (गौ० वृ० ५।७) यथा, आत्मा सक्रियः क्रियाहेतुगुणवत्त्वादित्यादौ क्रियाहेतुगुणवत्त्वेनैव कि- मिति क्रियावत्त्वं साध्यते, किमिति क्रियावत्त्वेन तादृशगुणवत्त्वं न?। उभ- योरविशेषात् इति दोपादप्राप्तस्य हेतोः साध्यसाधकत्वं वाच्यम् । तथा चा- प्राप्तत्वाविशेषात्सर्वः सर्व साधयेदिति । अयमेव हेतुः साध्याभावं किमिति न साधयेत् ? इत्यत्र विनिगमकाभावादिति । (नील० ४४) अफलतम्-मुख्यफलाजनकत्वम् । (मू० म० १) यथा खर्गोद्देशेन कृतस्य चैत्यवन्दनादेरफलत्वम् । (ख०) अभावः-१( पदार्थः ) असमवायत्वे सैत्यसमवायः । (सर्व० औलु० १११) १ यदि चाप्राप्त लिङ्ग साध्यबुद्धिं जनयति, साध्याभावबुद्धिमेव किं तेन न जनयेत् । अप्राप्त- स्वाविशेषात्, इति । अयं चामाप्तिसमः प्रतिकूलतर्कदेशनाभास इति बोध्यम् । (गौ० वृ० ५।७) २ भावभिन्न:* पदार्थ इत्यर्थः । अत्राभावलक्षणं च वक्ष्यमाणमभावस्वमेवेति बोध्यम् । अभाव- विषये केचन नियमा: संभवन्ति । तत्र प्रथम:-अवच्छेदकभेदोऽभावभेदनियामक इति । द्वितीय:- विशेषाभावकूटानां सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं स्त्रीक्रियत इति । (दीधि० २) तृतीय:-अभावप्रत्यक्षं प्रति योग्यानुपलब्धि: कारणम् । तथाहि- यद्यत्र घट: स्यात्तर्युपलभ्येत' इति तर्कितया घटसत्त्वस्य प्रसक्त्या आपादिताया घटविषयकोपलब्धेरमावो घटाभावप्रत्यक्षे इन्द्रियस्य । सहकारी इति । चतुर्थ:-एकप्रतियोगिकयोरप्यसन्ताभावान्यो- न्याभावयोः प्रतियोगितावच्छेदकधर्मप्रतियोगितावच्छेद कसंसर्गभेदात् बहुत्वम् । तत्र प्रति- योगितावच्छेदकसंसर्गभेदादत्यन्ताभावबहुत्वम्, प्रतियोगितावच्छेदकधर्मभेदादन्योन्याभावब- हुन्वम् इति योजना । तदेव दर्शयामः केवलदेवदत्ताभावादण्डविशिष्टदेवदत्ताभावो- • अत्र भाववं च [क ] द्रव्यादिषट्रान्यतमत्वम् । [ख] समवाय एकार्यसमवाय एतदन्य- तरसंबन्धेन सत्तावत्त्वम् (ल. व. २-३) t. भवास्तु, अभावो नेन्द्रियमायः, कृतसंनिकर्षाणामभावात् । किं तु अनुपलब्धिरूपप्रमाणगम्य ·५५ न्यायकोशः। अभावश्चतुर्विधः । प्रागभावः, प्रध्वंसः, अत्यन्ताभावः, अन्योन्याभा- वश्चेति (त० सं०) . अतिरिक्तः, एकसत्वेऽपि 'द्वौ न स्त:' इति प्रतीसा द्विस्वावच्छिन्नाभावः, संयोगेन घटवति (भूतले ) समवायसंबन्धेन घटाभावः, तत्तद्धटाभावाद्धटत्वानच्छिन्नप्रतियोगिताकसामान्या- भाववातिरिक्तः। एवमन्योन्याभावभेदोऽपि बोध्यः । एवं यत्र विशेषणभावः, विशेष्याभा- धः, उभयाभावो ना तत्र विशिष्टाभावोऽधिको ज्ञेयः । अत्यन्ताभावाभावः, सपागभावः, गागभावध्वंसश्च नातिरिक्तः । अपि तु प्रतियोगिस्वरूप ए- वेति प्राचः । नत्र्यास्तु तत्रासन्ताभावाभावोऽतिरिक्त एव । तृतीयाभावश्च प्रथमाभावरूप इति नानवस्थेति प्राहुः । अन्योन्याभावाभावस्तु स्वप्रतियोगिभेदप्रतियोगितावच्छेदक- रूप इति बोध्यम् । सौन्दडोपाध्यायः ‘घटत्वेन पटो नास्ति' इति प्रतीसा व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव स्वी. करोति । इतरे नैयायिकास्तु तं न स्वीकुर्वन्ति, किं तु पूर्वोक्तप्रतीतौ ('घटत्वेन पटो नास्ति' इति प्रतीतौ) पटवृत्तिघटत्वाभावमेव विषयं केवलान्वयिनं मन्यन्ते । केवलाधिकरणादेव ( यरिमन्भूतलात्मकेऽधिकरणे घटो नास्तीयादिप्रत्ययस्तस्मात् ) ' नास्ति' इति व्यवहारोपपत्तावभावो न पदार्थान्तरम्, किं त्वधिकरणात्मक एवेति प्राभाकरा आहुः। ( त० दी०) (मु०) (सि० च०)(न्या० म०) ३ समवायभिन्नत्वे सति समवागशून्य इत्यर्थः । १ अत्रेदं बोध्यम्-प्रागभावस्योत्तरावधिकत्वम् । प्रध्वंसस्य पूर्वावधिकत्वम् । अन्योन्याभावस्य प्रतियोगसमानाधिकरणत्वम् । असन्ताभावस्य तु त्रितयवैधर्म्यमतश्चतुर्थोऽयमभावः । (वै० उ० ९।११५) असन्ताभावोऽन्योन्याभावश्च प्रसेकं द्विविधः । एकमात्रपर्याप्तव- त्तिकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकः, व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकश्च । तत्राद्यो यथा घटत्वावच्छिन्नाभावः । द्वितीयः, एकपटवति द्वित्वावच्छिन्नाभावः । (न्या० म. १११२) अन्येऽपि केचिदत्यन्ताभावभेदाः प्रदश्यन्ते । सामान्याभावश्च, स्वान्यूनानतिरिक्तवृत्तित्व खनि- ष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्वोभयसंबन्धेन सामान्यधर्मविशिष्टप्रतियोगिताकाभावः । विशे- पाभावश्च, उक्तोभयसंबन्धेन विशेषधर्मविशिष्टप्रतियोगिताकाभावः । व्यधिकरणधर्माव- . .. * घटत्वादेः प्रसेकमपि पर्याप्तत्वात् । एकापि · अयं घट: ' इति घटत्वप्रतीतेः । (म०प्र०१३) + घटवति घटपटी न स्त:' एकघटवति न घटो,'घटो न घटपटौ''एको न द्वौ' इति प्रतीतिभ्यः एकघटवति द्वित्वावच्छिन्नोभयासन्ताभावस्य, एकस्मिन्नुभयान्योन्याभावस्य च सत्त्वात् । (न्या० म० १।१२) (म. प्र. १३) ·न्यायकोशः। प्रकारान्तरेणाभावो द्विधा । संसर्गाभावः, अन्योन्याभावः । आ- द्यस्त्रिविधः । प्रागभावः, प्रध्वंसः, अत्यन्ताभावः । इति । (भा० ५० श्लो० १२) (त० को ०२१) द्वितीयत्वेकविध एवेति । (मु० ११४१) २ [क] व्याप्तिसापेक्षोऽनुमानम् । तच्च विरोध्यभावज्ञानाधीनं विरोध्यन्त- रकल्पनम् । यथा नकुलाभोवज्ञाने नकुलविरोधिनो व्यालस्य कल्पनम् । [ख] कारणा वादिना कार्याभावादिज्ञानम् । (गो०३०२।६९-७०) अभावलम्-[क ] 'इदमिह नास्ति, इदमिदं न भवति' इत्यादिप्रतीतिनिया- मको भावाभावसाधारणः स्वरूपसंबन्धविशेषः । (दीधि० २) [ख] प्रतियोगिज्ञानाधीनज्ञानविषयत्वम् । (सि० च० ४) (ल०व० ४) [ग] द्रव्यादिषट्रान्योन्याभाववत्त्वम् (मु० १ । ४१) [घ ] भावभिन्नत्वम् । (वाक्य. १) (सि० च० १ । ४) [ङ ] समवाय एकार्थसमवाय (सामानाधिकरण्य) एतदन्यतरसंबन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकसत्ताऽभाव इति नव्याः । (दि. ११४१) [च] भावव्यावृत्तोऽखण्डोपाधिः, अनुयोगिताविशेषो वा इति संप्र- दायः । (मू० म०. १) (सि० च० ४) (दि. ११४१) । च्छिन्नाभावश्व, स्वाश्रयावृत्तित्व स्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्वोभयसंबन्धेन किंचिदमवि- शिष्टमतियोगिताकाभावः । विशेषरूपेण सामान्याभावश्च, स्वसामानाधिकरण्य स्वाधिकर- णवृत्त्यभावप्रतियोगियोभयसंबन्धेन प्रतियोगित्वविशिष्टधर्मावच्छिन्नमतियोगिताकाभावः । सामान्यरूपेण विशेषाभावश्च, स्वसामानाधिकरण्य स्वाधिकरणवृत्त्यभावाप्रतियोगिस्वोभय- संबन्धेन प्रतियोगित्वविशिष्टधीवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः । (ल०व०३८-३९) १त्र संसर्गाभावत्वं च [क] तादारयेतरसंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वमिति संप्रदा- यः।[ख] भेदेतरामावस्वमिति नभ्या: । (प० मा० .) २ अत्रायमाशयः-'न चतुष्टमैतिधार्थापत्तिसंभवाभावमामाण्यात् ' (गौ० ५।६९) इत्य- प्राभावस्य प्रमाणान्तरत्व केचिदाशशङ्किरे । तम । अभावनिष्ठव्याप्तेरनुमानाङ्गत्वे विरोधा- भावात् । तेनाभावस्यानुमानान्तर्गतत्वमेव, न तुं प्रमाणान्तरस्वमिति । (गौ०३०२।६९-७०) .

·अभिघात:-(संयोगः) यः संयोगः शब्दनिमित्तकारणं भवति, यजनितं कर्म संयोगिनोः परस्परविभागहेतुश्च भवति स संयोगविशेषोऽभिघातः । (वै० उ० ५।२।१ ) यथा कुठाराद्यभिघातः । (वै० वि० ५।२१) अभिचार:- मारणम् । शत्रुवध इत्यर्थः । यथा श्येनेनाभिचरन्यजे- तेत्यादावभिचारः । अभिधा-१ संकेतवदस्यार्थोऽनुसंधेयः । (दि. १)२ संकेतग्राह्योऽधिकः पदार्थ इति मीमांसका आहुः । (न्या० म० ४।३) तत्र, फलजनक- व्यापाररूपा शब्दनिष्ठा भावनेति भट्टाः । १ अत्र विप्रतिपद्यन्ते । हिंसा च, मरणोद्देश्यकोऽदृष्टाद्वारकमरणानुकूलव्यापारः । तेन इयेनस्य न हिंसास्वम्, अदृष्टद्वारकरस्वात् । एवं च श्येनेनाभिचन् यजेतेत्यादौ बलवदनिष्ठाननुबन्धि- त्वविशिष्टेष्टसाधनस्वादेविशिष्टस्य विध्यर्थत्वेऽपि तादृशविध्यर्थान्वयबोधो* भवत्येव इति पाश्चो नैयायिका आहुः। नव्यास्तु, श्येनस्याभिचारतया पापजनकत्वस्मरणात् मरणोद्देश्यक मरणमयोजकन्यापारमात्रं हिंसेति निर्वचनीयम्, न त्वदृष्टाद्वारकन्वविशेषणेनापि घटितम् । तेन च श्येनस्य हिंसाम्बमस्येव । तथाच विधिप्रत्ययस्य बलवदनिष्ठाननुवन्धित्वविशिष्टे- एसाधनत्वविशिष्टकृतिसाध्यत्वे एका शक्तिरयुक्ता । किंतु बलवदनिष्ठाननुवन्धित्वम्, इष्टसा- धनस्वम्, कृतिसाध्यस्वं चैतत्रिषु पृथक् शक्तित्रयं स्वीकृत्य क्वचित् कस्यचित् , कचित् क- स्यचिदर्थस्य बोध इत्यङ्गीकरणीयम् । एवं च श्येनेनेसाबै बलवदनिष्ठाननुबन्धिस्वस्य (अविवक्षितस्वात्) बोधो न भवत्येवेत्साहुः । केचित्तु, श्येनो हि न हिंसा, किंतु इयेनस्य फलं हिंसा । सा च साक्षान्मरणानुकूलव्यापारः । स च ( व्यापारः ) श्येनजन्यः खगा- घातादिरूपः, स एवाभिचारपदार्थ: ।। तस्य पापजनकत्वम् । एवं च श्येनेनाभिचरन् यजेतेसादौ श्येनस्य हिंसास्वाभावेन बलवदनिष्ठाननुबन्धित्वमपि विधिप्रत्ययेन बोध्यत इत्याहुः । (दि०) (राम० २२९) . * अत्रायमभिप्राय:-प्रथम श्येनः, ततो वधः, ततोऽपूर्वम्, ततो मरणमिति स्थितिः । तथाच इयेनो न सरूपतो निषिः, किंतु फलत इति बलवदनिष्टाननुबन्धित्वमप्यक्षतम् । तथापि वधाच नरक इति न तत्रास्तिकामां प्रवृत्तिरिति । (न्या. म. ४।२७) (म.प्र.६.) + अत्रेदमाकूतम्-प्रथमं इयेनः, ततस्तज्जन्यमपूर्वम्, ततः खनाघातादिरूपा हिंसा, पदव्य- वहितोचरमेव मरणमिति । अत्र इयेनस्य वैधत्वापापाजनकत्वेऽपि अग्रिमपापं प्रतिसंधाय सन्तोन प्रवर्तन्त इति । (दि. २२) ·१८ न्यायकोशः। अभिधेयत्वम्-क] भगवदिच्छारूपशब्दशक्तिविषयत्वम् । ( न्या. मं० २।१९) [ख] शब्दशक्तिविषयत्वम् । (त० प्र० २) (दि. १) [ग] शब्दशक्यत्वम् । (दीधि० २) यथा घटपटादेः सर्वस्याभिधे- यत्वम् । (ख) अभिनयः-साक्षादिवाकारादिप्रदर्शिका हस्तादिक्रिया । यथा हस्तचेष्टा- दिना बदरघटाद्याकारेण अल्पस्तनी, स्थूलस्तनी'इति प्रदर्शनम् । ( का- व्य० टी०२) अभिमायः-इच्छावदस्यार्थोऽनुसंधेयः । (दि० गु०) अभिभवः-१ [क] बलवत्सजातीयसंबन्धः । यथा सुवर्णरूपस्याभिभवः । (वै० उ० २।१।७) (दि. १२)(प ० मा०) [ख] बलवत्सजातीयग्रहणकृतमग्रहणम् । यथा सुवर्णगतरूपवृत्तिशुक्लत्व- भास्वरत्वयोरभिभवः । सुवर्णगतरूपस्याप्यभिभव इत्येके । ( वै० उ० ४ १९) २ पराजयप्राप्तिरभिभव इति काव्यज्ञा वदन्ति । अभिमानः-१ ( दोषः ) अपकारिण्यकिंचित्करस्यात्मनि द्वेषः । (गौ० वृ०४।३) २ भ्रम इत्यस्मद्गुरुचरणाः ( भिकुशास्त्रिणः ) प्राहुः । अभिलाष:-विषयतासंबन्धावच्छिन्नप्रीत्यनुकूल: प्रीतिव्यधिकरणो व्यापारः । यथा हरिभक्तिमभिलषतीत्यादावभिलषतेरर्थः (ल० म० १०२) अभिविधिः-१ अभिव्याप्तिवदस्यार्थोऽनुसंधेयः । (श० प्र० ११७ ) २ व्यापकत्वम् । यथा आसकलाब्रह्मेत्यादावाद्योत्योऽभिविधिरूपः सं- बन्धः पञ्चम्यर्थः । 'सकलव्यापकं ब्रह्म'इति बोधः । अभिविधिविविधः । कालिकः, दैशिकश्च । तत्राद्यो यथा, कार्तिक्याश्चैत्रं यावच्छीतमित्यादौ । । १ तच सर्वत्रैव वर्तते, सर्वस्यैव भगवविच्णविषयत्त्वात् । वस्तुपदशक्यत्वात् । (न्या. म. २।१९) १ तदुक्तम्-भूसंसर्गवशाच्चान्यरूपं नैव प्रकाशते इति । (३० उ० २११७) ·न्यायकोशः। . अत्र चैत्रपदं तदन्त्यकालपरम् । एवंच कार्तिकीप्रभृतिचैत्रान्तकालव्या. पकं शीतमिति बोधः। द्वितीयं यथा, काशीतः पाटलिपुत्रं यावदृष्टो देव इत्यादौ । अत्र काशीप्रभृ- तिपाटलिपुत्रान्तदेशव्यापकत्वं वृष्टौ प्रतीयते। अनयोः (दैशिककालिकयो- रभिविध्योः) तात्पर्यवशात्कदाचिद्वयापकत्वं तद्भिन्नकालावृत्तित्वविशिष्टं तद्भिन्नदेशावृत्तित्वविशिष्टं च प्रतीयत इति बोध्यम् । (ल० म० ११३) अभिव्याप्तिः-१ अभिविधिः । स च तदारम्भकयावदवयवावच्छेदेन त- संयुक्तत्वम् । यथा, गृहं यावद्धनं तवेत्यत्र यावदित्यस्यार्थः । २ तदृत्त्य- धिकरणता-(मासवृत्त्यधिकरणता) वच्छेदकीभूतयावत्त्वपर्याप्त्यधिकरणका- लवृत्तित्वम्, तथाविधयत्किंचिद्यावत्त्वव्यापकं वा । यथा मासं सुप्यते इ- त्यादौ मासादेरभिव्याप्तिर्द्वितीयार्थः। ३ तद्वृत्त्यधिकरणता-(क्रोशगम्य- देशवृत्त्यधिकरणता ) वच्छेदकीभूतयावत्त्वपर्यात्यधिकरणदेशवृत्तित्वम्, त- थाविधयत्किचिद्यावत्त्वव्यापकं वा। यथा क्रोशं गम्यते इत्यादौ क्रोशादेर- भिव्याप्तिद्धितीयार्थः (श० प्र० ११७-११८) अभिहितान्वयवादः-शाब्दबोधाविषयस्य शक्तिज्ञानाविषयत्वनियम इति १ अत्र 'गृहाभिव्याप्तं स्वद्धनम्'इसाकारो बोधः । (श० प्र० ११७) २ अत्र 'कालाध्वनोरसन्तसंयोगे' (पा० सू० २।३।५) इसनेन द्वितीया । 'मासाभिव्याप्तः स्वापः' इति बोधः । (श० प्र० ११७) ३ अत्र 'कोशाभिव्याप्तगतेः कर्मत्वम् इति बोधः । (श० प्र० ११७) ४ अत्र ' अभिहितानां पदोपस्थितानामर्थानामन्वयः संसर्गः संसर्गमर्यादया वाक्यार्थबोधे विषयो भवति इति वादः कथनम् इति व्युत्पत्तिः । भट्टताकिकाणां मतमेतत् । तन्मते प्रत्येकं तत्तदर्थेषु गृहीतशक्तिकान्येव पदान्याकालादिसहकतया तत्तत्पदवृत्त्यैव (शक्त्या लक्षणया वा) परस्परान्वितं विशिष्टमेकमर्थबोधयन्ति, इति । अयमेव वाक्यार्थयोध इति, शाम्दबोध इति चोच्यते । (स्व.) किंच, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेसादी तमययः प्रकृयर्थोपरक्तां भावनामभिधत्त इति सिद्ध व्युत्पत्तिमभ्युपगच्छता भट्टाचार्याणां सिद्धान्त इति विज्ञेयम् । (सर्व. जैमि० १३४) * विशिष्टार्थनोधनेऽतिरिकाया वाक्यशक्तेरपेक्षा नास्तीति भावः ।

·वादः । (ख०) यथा, तात्पर्यार्थोऽपि केषुचित् (काव्यप्र० उ०२) इत्यादौ । अभीष्टलम्-स्वकर्तव्यताप्रयोजकेच्छाविषयत्वम् । (मू० म०१) यथा सु- खस्याभीष्टत्वम् । (स्व०) अभेदः-तादात्म्यम् । तच्च खवृत्त्यसाधारणधर्मः । यथा 'नीलो घटः' इत्या- दौ घटे तन्नीलत्वरूपं तादात्म्यम् । (ग. व्यु० १) अभ्यर्थना-अधीष्टवदस्यार्थोऽनुसंधेयः । (वै० सा० द० १३१) अधीष्ट- शब्दस्तु 'लिङ्' शब्दव्याख्यानावसरे व्याख्यास्यते । अभ्यास:-१ [क] पुनःपुनः संशीलनम् । (सर्व० रामा० १९) [ख] पौनःपुन्यम् । यथा समाधिविशेषाभ्यासादित्यादौ विषयान्तरा- नभिष्वङ्गस्याभ्यासः । (गौ० वृ० ४११०३) १ अत्रासाधारण्यं चैकमात्रवृत्तित्वम् । तब * स्वसामानाधिकरण्य स्वप्रतियोगिवत्तिस्वोभयसं- बन्धेन भेदविशिष्टं यत्तदन्यत्त्वम् (ग० व्यु० १) • अत्रायमाशयः-स्वपदेन यदा एतद्वरभेदो गृह्यते तदा स्वस्य प्रतियोगी एतद्वट एव भवति, तत्र एतन्नीलत्वात्मक तादात्म्यं वर्तत इति स्वप्रतियोगित्तिस्वसत्वेऽपि स्वसामानाधिक- रण्यं (स्वमेतबटभेदः, स्वस्याधिकरणं नन्वेतद्धो भवति किं तु घटान्तरं पटादिकमेव वा भवति, तत्र पूर्वोक्तं तादात्म्यं न वर्तत इति हेतोः) नास्तीति तादृशोभयसंवन्धेन तादृशभेदर विशिष्टं न भवतीति तदन्यत्वं संपद्यते । यदा तु स्वपदेन घटसामान्यभेद: (घटत्वावच्छिमप्रतियोगिताकभेदः) पयादिभेदश्रुतयोमध्ये पटादिभेदो गृह्यते तदा सं पटादिभेदः, स्वस्याधिकरणमेतद्वटो भवति, तत्र एतब्यक्तिवृत्ति- नीलस्वात्मकं तादास्यं वर्तत इति स्वसामानाधिकरण्यसत्वेऽपि स्वप्रतियोगिवृत्ति (स्व- प्रतियोगिपटे तादृशतादाम्यं न वर्तत इति हेतोः) नास्तीति तादशोभयसंपन्धेन तारश- भेदविशिष्टं न भवतीति तदन्यत्वं संपद्यते । यदा घटसामान्यमेदो गृयते तदा स्वप्रतियोगी एतटोऽपि भवतीति तत्र तादाम्यसत्त्वेन स्वप- तियोगिवृत्तित्वसंभवेऽपि स्वसामानाधिकरण्यं (खं घटसामान्यभेदः, स्वस्याधिकरणं पटा- दिकमेव (न त्वेतखटोऽपि) नत्र तादात्म्यं न वर्तत इति हेतोः) नास्तीति भेदविशिष्टान्यत्वं र संपद्यते । घटसामान्यभेदस्य प्रतियोगि यदा घटान्तर (पतबारभिन्नो घटः) गृपते तदा तत्र तादृशतादात्म्य नास्तीति स्वप्रतियोगिवृत्तित्व स्वसामानाधिकरण्यं चैतदुभयं नास्तीति ताह शभेदविशिष्टान्यस्त्र सुतरां संपद्यत इति सूक्ष्मदापुति वैशयनैतत् ।

·, [ग] संस्कारबाहुल्यम् । [घ ] दृढतरसंस्कार इति केचित् । (गौ० वृ० ३।११३) [6] एकप्रकाराऽसकृदुक्तिरभ्यास इति मध्वाचार्यानुयायिनो वेदान्तिनः। २ विहितयोर्द्वयोः पूर्वोऽभ्यास इति शाब्दिका वदन्ति । अभ्यासदशा-१ विशेषदर्शनाधिकरणकालः । २ प्राथमिकज्ञानसमानाका- रज्ञानान्तराधिकरणकालः । यथा द्वितीयादिजलज्ञानकालः । (स्व० अभ्युपगमः-१ निश्चयविशेषः । (मू० म० १) २ खीकारः । (स्व० ) यथा, अस्तु द्रव्यं शब्दः, इति । (वात्स्या० १।१।३१) यथा वा, सूत्रकृताऽभ्युपगतमित्यादावभ्युपगमः । (गौ० वृ० १।१।३१) अभ्युपगमसिद्धान्तः-(सिद्धान्तः) [क] अपरीक्षिताभ्युपगमात्तद्विशेष- परीक्षणमभ्युपगमसिद्धान्तः । ( गौ० १।३१) यत्र किंचिदर्थजातमभ्युप- गम्यते अस्तु द्रव्यं शब्दः, स तु नियोऽथानित्य इति द्रव्यस्य सतो नित्यताऽनित्यता वा तद्विशेषः परीक्ष्यते । सोऽभ्युपगमसिद्धान्तः स्वबु- द्धयतिशयचिख्यापयिषया परबुद्धयवज्ञानाच्च प्रवर्तत इति । (वात्स्या० १।१।३१) [ख] साक्षादसूत्रिताभ्युपगमः । यथा मनस इन्द्रियत्वमिति । (गौ० वृ० १।३१) [ग] तन्त्रान्तरसिद्धः स्वयमभ्युपगतः । यथा वैशेषिकाभ्युपगतस्य मन- सीन्द्रियत्वस्य नैयायिकेनाभ्युपगम इति । (प्र० प्र०) अमर्ष:-( दोषः ) कृतापराधेऽसमर्थस्य द्वेषः (गौ० वृ० ४।३) अमूर्तगुणलेम्-क] मूर्तगुणवृत्तिः संस्कारत्वान्या गुणत्वव्याप्या च या जोतिस्तच्छून्यगुणत्वम् । १ अमूर्त गुणाश्च बुद्धिः, सुखम् , दुःखम्, इच्ण, द्वेषः, प्रयत्नः, धर्मः, अधर्मः, भावना, शब्दवेति दश सन्ति । (भा०प० गु० १९२) १ मत्र तारशी जाती रूपरसस्वादिभवति, तच्छ्न्यन्यै चुम्यादौ वर्तत इति लक्षणसमन्वयः ।

·६२ न्यायकोशः। [ख] मूर्तत्वाभावव्याप्यतावच्छेदिका परिमाणावृत्तिश्च या जातिस्तद्व- त्वम् । (दि० गु० १९२) [ग] मूर्तावृत्तिः संख्यादिपञ्चकभिन्नो यो गुणस्तत्त्वम् । (ल० व०३६) अयथार्थबुद्धि:-( बुद्धिः) [क] अर्थव्यभिचार्यप्रमाणजन्यं ज्ञानम् । (त. भा०) [ख] प्रमाणाभासजन्यं ज्ञानम् । (त० को ० ६ ) [ग] तच्छ्न्ये तन्मतिः । ( भा० प० गु० श्लो० १२८) घ] यत्र यन्नास्ति तत्र तस्य ज्ञानम् । [ङ] तदभाववति तत्प्रकारकं ज्ञानमै । (चि० १।१० ) यथा शुक्तौ 'इदं रजतम्' इति ज्ञॉनम् (स्व०) अयथार्थज्ञानमेवाप्रसिद्धम्, पुरोवर्तिज्ञान- रजतत्वस्मरणाभ्यामेव रजतानयने प्रवृत्त्युपपत्तेरिति मीमांसका वदन्ति । (सि० च० १३१९) अयथार्थानुभव:-अप्रमावदस्यार्थोऽनुसंधेयः । (मु० ) ( सि० च० ) अयुतसिद्धम्-ययोर्द्वयोर्मध्ये एकमविनश्यदेपराश्रितमेवावतिष्ठते तावयुत- सिद्धौ । तौ च पञ्चविधौ । यथा अवयवावयविनी, गुणगुणिनी, क्रिया- १ यत्र यत्र बुझ्यादयोऽमूर्तगुणास्तत्र तत्र मूर्तस्वाभाव इति नियमेन बुद्धिस्वसुखस्वादिजातिर्मू- तेवाभावस्य व्याप्यतावच्छेदिका भवतीति बोध्यम् । २ अत्रायथार्थत्वं च [क] तदभाववति तत्प्रकारकस्वम् । [ख] *प्रकारष्यधिकरणविषयता- कस्वम् । (चि०१) ३ एतानि पूर्वोक्तानि पञ्च लक्षणानि स्मृतिसाधारणान्यपि भवन्ति, इति बोध्यम् । ४ शुक्तौ 'इदं रजतम्' इति ज्ञाने प्रसिद्मशुक्तिरजतत्वयोरलीक एव समवायो भासत इत्यसत्स्या- तिं वाचस्पतिमिश्रा अङ्गीचक्रुः । (सि० च० १११९) ५ नाशपर्यन्तमित्यर्थः । ( वाक्य०) ' ६ भत्रेद बोध्यम्-न हि घटाअवयवी कपालाद्यवयवासंबन्धः सन् तिष्ठति। (३० कि० ॥२॥ १३) अतः, अवयम्यादयो हि भविनश्यन्तो अवयवाद्याश्रिता एवावतिष्ठन्ते । अवयवादिना- शानन्तरं विनश्यन्तस्तु क्षणमात्र निराश्रिता एवावतिष्ठन्त इति । (त. कौ०२०) * स्वम्यधिकरणप्रकारावच्छिन्ना या या विषयता तत्तनिरूपकत्वमित्यर्थः । (ग. सामा०) - ·न्यायकोशः क्रियावन्तौ, जातिव्यक्ती, विशेषनित्यद्रव्ये चेति । (त० सं० ) (त. कौ० २०) (त. भा० पृ० ३) अर्जनम्-स्वत्वजनकव्यापारः । यथा याजनाध्यापनप्रतिग्रहैर्द्विजो धनमर्जये- दिति श्रुतौ धात्वर्थः । (श० प्र० ८५) अर्थः-१ अर्थ इति द्रव्यगुणकर्मसु । (वै ०८।२।३) एतस्य व्याख्या-[क] एतेषां द्रव्यगुणकर्मणामर्थ्यमानत्वं तेन तेन विधिनोक्तम् । तेन तेषु त्रिषु वैशेषिकाणामर्थ इति परिभाषा । अर्थपदेन त्रयाणामुपस्थितेः । तदुक्तं प्र- शस्तदेवाचार्यैः, 'त्रयाणामर्थशब्दाभिधेयत्वं च' इति (वै० उ० ८।२।३) [ख] अर्थ इति शब्दो द्रव्यगुणकर्मसु वर्तते, स च तत्र पारिभाषिकः । गौतमीये तु 'रूपरसगन्धस्पर्शाः पृथिव्यादिगुणास्तदर्थाः' इति.. इति........ अतः पञ्चेन्द्रियग्राह्येषु पञ्चसु गुणेष्वपि अर्थशब्दस्य परिभाषान्तरं समानत- न्त्रसिद्धम् । (वै० वि० ८।२।३) २ [क] यत्परः शब्दः सः । (चि०) यथा षट् पदार्थाः । ते च द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसम- वायाः । (त० भा० २७ ) (वै० १।१।४) [ख ] वृत्त्या पदप्रतिपाद्यः । (ग०शक्ति० ) यथा घटशब्दस्यार्थः कम्बु- ग्रीवादिमान् । (स्व० ) ३ प्रकारः ( वाक्य० ) यथा अर्थाबौधो योग्य- तेल्यादावर्थः प्रकारः । ४ निवृत्तिः । यथा, अनुमानं परार्थमित्यादौ । (चि० अव० २।७६) ५ यदाकाङ्कया यत्प्रवर्तते स (फलम्) तस्यार्थः । (मू० म० १) ६ विधिजन्यबोधविषयः (धर्मः) अर्थ इति मीमां- सका आहुः । ७ धनमर्थ इति लौकिकजना वदन्ति । १ अयं च शब्दार्थ इत्युच्यते । (चि० ४ ) (ग० शक्ति०) अयमों नेयायिकमते द्वि- विधः । वाच्यः, लक्ष्य इति । म्यङ्गयोऽपि तृतीयोऽर्थ इसालंकारिका आहुः । (काव्य० २) २ प्रमाणादयोऽ-( गौतमसूत्रपठिताः ) प्यत्रैवान्तर्भवन्ति, तथापि प्रयोजनक्शादेन निरूपि- ताः, इति बोध्यम् (त. भा० २७) ३ अन, अलेन सिञ्चतीसादी जलकरणकत्वरूपप्रकारस्य सेचनक्रियायामयाध इति षोध्यम् । ४ अत्र, परस्य मध्यस्थस्यार्थः संशयस्य निवृत्तिर्यस्मादिति न्युत्पत्त्याऽनुमानस्य संशयनित- तिफलकावरूप परार्थत्वं युज्यत इति बोध्यम् ।

·. अर्थनिश्चयप्रसङ्गः-तत्कार्यनिष्कम्पप्रवृत्यादिप्रसङ्गः । (ग० बाध०) अर्थपुनरुक्तम्- (निग्रहस्थानम् ) १ अर्थस्य पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्य- त्रानुवादात् । (गौ० ५।२।१४ ) समानार्थकभिन्नानुपूर्वीकशब्दस्य निष्प्रयोजनं पुनरभिधानम् । यथा घटः कलश इति । (गौ० वृ० ५। ५७) यथा वा, अनित्यः शब्दो निरोधधर्मको ध्वान इति । (वात्स्या० ५।२।१४) २ [क] अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनम् । .(गौ० ५।५८) निदर्शनम् । उत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यमित्युक्त्वा अर्थादा- पन्नस्य योऽभिधायकः शब्दस्तेन स्वशब्देन ब्रूयादनुत्पत्तिधर्मकं नित्यमिति । तच्च पुनरुक्तं वेदितव्यम् । अर्थसंप्रत्ययार्थे शब्दप्रयोगे प्रतीतः सोऽर्थोऽर्था- पत्त्येति । (वात्स्या० १।२।१६) [ख] यस्मिन्नुक्ते यस्यार्थस्यौत्सर्गिकी प्रतिपत्तिर्भवति तस्य तेन रूपेण पुनरभिधानम् । यथा वह्निरुष्णे इति, उष्णो वैह्निरिति । एवं बहिरस्ति 'गेहे नास्ति' इति विध्याक्षिप्तोक्तिः। जीवन् गेहे नास्ति 'बहिरस्ति' इति निषेधाक्षिप्तोक्तिः । (गौ० वृ० ११५८) अर्थोंद:-(शब्दः) [क] विधिभिन्नः शब्दः । (न्या० म० ४।३०) १ एतस्य प्रमादादिना संभवः । (गौ० वृ० ५।५७) २ पूर्वपदाक्षिप्तोक्तिरियम् । (गौ० वृ० ५।५८) ३ उत्तरपदाक्षिप्तोक्तिरियम् । (गौ० वृ० ५।५८) ४ अर्थस्य प्रयोजनस्य वादनम् । विध्यर्थप्रशंसापरं वचनमित्यर्थः । अर्थवादो हि स्तुत्यादि- द्वारा विध्यर्थ शीघ्रं प्रवृत्तये प्रशंसति । (गौ० ० २।६३) निषिद्धार्थ शीघ्र निवृत्तये निन्दति च । स चार्य (अर्थवादः) कोके वेदे च समामः । (त. कौ० ४.१७) तत्र लौकिकः, ओदनकामस्खलाडुलं पचेत, तृप्तिकामस्तण्डुलौदन भुजीतेत्यादौ विध्यर्थस्य तण्डु- लपाककरणस्य, तण्डुलौदनभोजनरूपस्य च स्तावक 'तण्डुलपाक ऋषिभिः पूर्व स्वर्गाद्यर्थ कृतः, मोदनममृतम्' इत्यादि वाक्यम् । एवं कफबरपीडितो दुग्धं न पिवेदित्यादिनिषेध. विधिस्थोऽपि दुग्धपानस्य निन्दक 'पशुभिर्भक्षितेनापभ्यतृणादिना दुग्धं जन्यते, तब वि. रूपमियादिकं वाक्यम् । वैदिकोदाहरणानि स्वनैव मदशितान्येवेति तप्रदर्शनमुपेक्षितम् । .

·न्यायकोश। , [ख] विधिनिषेधभिन्नः शब्दः । यथा आदित्यो यूपः, अग्मिहिमस्य भे- जम्, वज्रहस्तः पुरंदरे इत्यादि । (त० कौ० ४। पृ० १७) [ग] प्राशस्त्यनिन्दाऽन्यतरपरं वाक्यम् । (लौ ० भा० ) यथा वायु क्षेपिष्टा देवतेत्यादिः । सोऽरोदीदित्यादि । अर्थवादश्चर्तुर्विधः । स्तुतिः, निन्दा, परकृतिः, पुराकल्पः । (गौ० २।६४) प्रकारान्तरेण स त्रिविधः। गुणवादः, अनुवादः, भूतार्थवादश्चेति । (न्या०म० ४। पृ० ३०) मीमां- सकास्तु विधिशेषः, निषेधशेषश्चेत्यर्थवादं द्वैविध्येन विभेजिरे । (लौ ०भा०) अर्थान्तरम्- ( निग्रहस्थानम् ) [क] प्रकृतादर्थादसंबद्धार्थमर्थान्तरम् । (गौ०१।१०) यथोक्तलक्षणे पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहे हेतुतः साध्यसिद्धौ प्रकृ- तायां ब्रूयात् । नित्यः शब्दः, अस्पर्शत्वादिति हेतुः । हेतुर्नाम हिनोते- र्धातोस्तुनि प्रत्यये कृदन्तपदम् । पदं च नामाख्यातोपसर्गनिपाताः । अभिधेयस्य क्रियान्तरयोगाद्विशिष्यमाणरूपः शब्दो नाम, क्रियाकारक- समुदायः । कारकसंख्याविशिष्टक्रियाकालयोगाभिधाय्याख्यातम् । धात्व- र्थमात्रं च कालाभिधानविशिष्टम् । प्रयोगेष्वर्थादभिद्यमानरूपा निपाताः । उत्सृज्यमानक्रियाऽवद्योतका उपसर्गाः । इत्येवमादि, तदर्थान्तरं वेदि- तव्यम् । (वात्स्या० ५।२।७) (नील० पृ० ४५) द १ गुणवादोदाहरणमिदमिति शेयम् । (लौ० भा.) २ अनुवादोदाहरणमिदमिति ज्ञेयम् । (लौ० भा०) ३ भूतार्थवादोदाहरणमिदमिति ज्ञेयम् । (ली. भा० ) ४ अत्र च 'वायव्यस्थेतमालभेत भूतिकामो, वायुर्वे क्षेपिष्ठा देवता, घायुमेव स्वेन भागधेये- नोपधावति, स एवैनं भूतिं गमयति' । (कृष्णयजुःसंहिता २।११) इत्यादौ वायु क्षेपिष्ठे- साद्यर्थवादो हि षायव्यश्वेतमालभेतेयादिविधिविहितं श्वेतपश्वालम्भनं 'श्वेतपशुकरणको यागः प्रशस्त:' इति प्रशंसतीति विज्ञेयम् । ५ सोऽरोदीघदरोदीलछद्रस्य रुद्रत्वम् । (कृष्णयजुः० १।५।१) इति वाक्यं तु 'कताविम्यो रमतं न देयम् इति निषिद्धं रजतदक्षिणादाने निन्दतीति बोध्यम् । ६ तदुम्मू-विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवैधारिते। भूतार्थवादस्तखानादर्थवादस्त्रिधा मतः, इति । (न्या. म० ४।१०३१) ·न्यायकोशः। [ख] प्रकृतोपयुक्तमर्थमुपेक्ष्यासंबद्धार्थाभिधानम्, प्रकृतानाकाङ्किताभिधा- नमिति फलितार्थः । यथा शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्युक्त्वा शब्दो गुणः स चाकाशस्येत्यादि । (गौ० वृ०१।६० ) (त० भा० पृ० ५१) (दि. १। पृ० २२) अापत्तिः-( अनुमानम् ) [क] वाक्यार्थसंप्रत्ययेनामभिहितस्यार्थस्य प्रत्यनीकभावाद्ग्रहणमर्थापत्तिरनुमानमेव । (वात्स्या ० २।२।२) [ख] अनुपपद्यमानेनार्थेनोपपादककल्पनम् । यथा वृष्टया मेघज्ञानम् । (गौ० वृ० २।६९) यथा वा, पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते इति प्रत्ययान्तरं दिवसाऽभोजिनः पीनत्वं रात्रिभोजनमन्तरेणानुपपन्नमिति . १ अर्थापत्तिश्च नैयायिकानां सांख्यानां च मते व्यतिरेकग्याप्तिज्ञानम्, तदधीनानुमिति- बो, आपादकज्ञानाधीना आपाद्यनिश्चयरूपाऽनुभूतिर्वा भवतीति म प्रमाणान्तरम् । मीमांसकमते तु ' कल्पयामि, अर्थापयामि' इति विलक्षणानुभवात्सा अनुमितिभिन्नैवा- पतिर्भवति, अनुपपत्तिज्ञानात्मकं तत्करणं वा भवतीति अर्थापत्तिः प्रमाणान्तरं मन्यन्ते मीमांसकाः (प्राभाकाराः) । तेषामयमाशयः-[क] 'अर्थस्य रात्रिभोजिस्वरूपा- थस्य (शब्दादनुक्तस्यापि ) आपत्तिः कल्पना' इति विग्रहेण प्रमापरत्वमर्थांपत्ति- पदस्य । अनुमितिभिन्नप्रमितिरिति यावत् । 'अर्थस्य रात्रिभोजनादेरापत्तिः कल्पना यस्याः' इति विग्रहेण च पीनस्वाद्यनुपपत्तिज्ञानात्मककरणपरत्वम् । एवं च उपपायज्ञानेनो- पपादककल्पनम् । तत्रोपपाद्यज्ञानं करणम् । उपपादकज्ञानं फलम्। येन विना यत् अनुपपन्नं तत् तत्रोपपाद्यम् । यस्याभावे यस्यानुपपत्तिस्तत् तत्रोपपादकम् । पीनत्वमुपपाद्यम् , रा- त्रिभोजनमुपपादकम् । इत्थं च रात्रिभोजनादिविषयकामितिरूपकल्पनात्मके फले, तत्करणे च पीनत्वाद्यनुपपत्तिज्ञानरूपे अर्धापत्तिशब्दो वर्तते । (चि०२। पृ० ६३-७५) (म०प्र० पृ०६५) ( वाच० ) [ख] पीनो देवदत्तो दिवा न भुज इत्यत्र 'यद्विना यदनुपपनं तत् तदुपपादकम् ' इति रात्रिभोजनमुपपादकम्, पीनत्वमुपपाद्यम् । उपपादकज्ञानं फळम्, उपपाद्यज्ञानं करणम् । फलकरणयोरापत्तिशब्दो वर्तते । फले (अर्थस्यापतिः कल्पना। इति व्युत्पत्तिः । करणे तु ' अर्थरुपापत्तिः कल्पना यस्याः' इति व्युत्पत्तिष्टम्येति । (त०दी०) (नील० पृ. ३४) २ अत्र, उपपादककल्पनं हि विना व्याप्तिज्ञानं न संभवति । वृष्टिरवादावपि मेघनन्यत्वग्या- तिरस्त्येवेति बोध्यम् । (गौ० वृ० २०७०). • अर्थापत्तिपदं च केवलम्यतिरेकिण एव ( हेतोः) नामान्तरम् । (म्या० म० ४।३० ३२) ·न्यायकोशः। तत्कल्पयति । तत्रानुपपत्तिज्ञानमर्थापत्तिर्भवति । (न्या ० म०४। पृ० ३२) यथा वा, पीनो देवदत्तो दिवा न भुत इति दृष्टे श्रुते वा दिवाऽभुञ्जानस्य पीनत्वं रात्रिभोजनं विनाऽनुपपन्नमित्यनुपपत्तिज्ञानमर्थापत्तिः, ततो देवदत्तो रात्रौ भुत इत्यनुभवो भवति । (सि०च० पृ० ३३) (त०कौ०पृ० १७) [ग] यत्राभिधीयमानेऽर्थे योऽन्योऽर्थः प्रसज्यते सोऽर्थापत्तिः । यथा मेघेष्वसत्सु वृष्टिर्न भवतीति, किमत्र प्रसज्यते । सत्सु भवतीति । (वा- स्या० २।२।१) अत्र विप्रतिपत्तिः-अर्थापत्ति प्रमाणान्तरं मन्यन्ते केचन मीमांसकाः (प्राभाकराः) । अर्थापत्तिरनुमानान्तर्गतैव, न तु प्रमाणान्तरमिति नैयायिका वैशेषिकाश्च प्राहुः । अर्थापत्तिर्द्विविधा [क] दृष्टार्थापत्तिः, श्रुतार्था- १ मीमांसकानामयमाशयः-[क ] पोनो देवदत्तो दिवा न भुते इति दृष्टे श्रुते वा रात्रिभोजनं कल्प्यते । दिवाऽभुभानवे सति पीनत्वं रात्रिभोजनमन्तरेण नोपपद्यते । अत: पीनवा- न्यथाऽनुपपत्तिप्रसूताऽर्थापत्तिरेव रात्रिभोजने प्रमाणम् प्रत्यक्षादिभ्यो भिन्नम्, रात्रिभोज- नस्य प्रत्यक्षाद्यविषयत्वात् । (त. भा० पृ. १९) [ख ] यत्र देवदत्तस्य शतवर्षजी- विस्वं ज्योतिःशास्त्रादवगतम्, जीविनो गृहासत्वं च प्रत्यक्षादवगतम्, तत्र शतवर्षनीविनो गृहासत्त्वं बहिःसत्त्वं विनाऽनुपपन्नमिति पहिःसत्त्वं कल्प्यते इति । तदप्यनुमानेन गतार्थत्वाम्नेष्यते (नैयायिकैः) । तथाहि-[क] यत्र जीवित्वस्य बहि:- सत्त्वगृहसत्त्वान्यतरम्याप्यत्वं गृहीतम् तत्रान्यतरसिद्धौ जायमानायां गृहसत्त्ववाधावहि:- सत्त्वमनुमितौ भासत इति । [ख] पीनो देवदत्तो दिवा न भुते इत्यादी पीनत्वस्य रात्रिभोजनम्याप्यत्वावगमावोजनसिद्धौ दिवाभोजनबाधे रात्रिभोजनं सिध्यति इति । (मु० गु० पृ०२२०) २ अनुमानं तु केवलव्यतिरेक्यनुमानम् ( व्यतिरेकण्याप्तिज्ञानम् )। तद्यथा-'देवदत्तो रात्रौ भुते दिवाऽभुआनवे सति *पीनत्वात् यन्नैवं तन्नैवम् ( यस्तु रात्रौ न भुङ्क्ते स दिवाऽभुआनत्वे सति पीनो न भवति) यथा दिवा रात्रौ चाभोजी' इति । (न्या० म० पू० ३२) (भा. प०चो. १४५) (त. कौ०२०प० १७) (चि०। पृ०६३-७५) (त०दी० पृ०३४) * अत्र, दिवामात्रभोजिनि पीने व्यभिचारवारणाय हेती सत्यन्तं दलम् । अहोरात्राभोजिन्य- पीने व्यभिचारवारणाय 'पीनत्वात्' इति विशेष्यदलम् । अत्र पीनवपदं योगरोगा- धजन्यपीनत्वपरम् । तेन भोजनशून्ये बोगिनि रोगिणि च पीने न व्यभिचारः, इति योध्यम् । (नील० पृ० ३४).

·६८ न्यायकोशः। पत्तिश्च । तत्र, दिवा न भुत इत्यर्थे दृष्टे (प्रत्यक्षतो ज्ञाते) दृष्टार्थापत्तिः । दिवा न भुत इति शब्दादवगते श्रुतार्थापत्तिः । (नील० पृ० ३४ ) [ख] अर्थापत्तिद्विविधा दृष्टार्थापत्तिः, श्रुतार्थापत्तिश्च । तत्र दृष्टार्थाप- त्तिस्तावत्-जीविनो देवदत्तस्य गृहासत्त्वमुपलभ्य बहिःसत्त्वं कल्पयति, गृहेऽसतो बहिरप्यसत्त्वे जीवित्वस्यानुपपत्तेः । इयं च दृष्टार्थापत्तिरनुमान- मेव । भवति हि जीविनो गृहासत्त्वं बहिःसत्त्वेन सहचरितम् स्वशरीर एव च सुकरो व्याप्तिग्रहः । अत्रायं प्रयोगः-'देवदत्तो बहिर्विद्यते जीवित्वे सति गृहेऽसत्त्वात् ' इति । श्रुतार्थापत्तिस्तु-[क] पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते इत्यत्र दिवाऽभुञ्जा- नस्य रात्रावप्यभोजने पीनत्वमेवानुपपन्नमिति रात्रिभोजनं कल्पयति । श्रु- तार्थापत्तिरप्यनुमितानुमानम्, पीनो देवदत्त इत्यादिवाक्येन पीनत्वमनुमाय तेनैव लिङ्गेन रात्रिभोजनानुमानात् । अयमत्र प्रयोगः-'देवदत्तो रात्री भुङ्क्ते दिवाऽभोजित्वे सति पीनत्वात् ' इति (त० व० पृ० ९८-९९) [ख] श्रूयमाणशब्दस्यान्वबोधकत्वं योग्यताघटकोपस्थापकेन शब्देन विनाऽनुपपद्यमानं तं कल्पयित्वा यत्रान्वयबोधं जनयति तत् श्रुतार्था- पत्तिः । द्वारमित्यादौ 'पिधेहि' इति शब्दकल्पनं श्रुतार्थापत्तिरेव । श- ब्दश्च यद्यपि श्रूयमाणो बाधितस्तथाप्यभिप्रायस्थः कल्प्यते । (चि० सपृ० ७५) अर्थापत्तिसमः-( जातिः ) [क] अर्थापत्तितः प्रतिपक्षसिद्धरापत्ति- समः । ( गौ० १।२१) अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद्धटवदि- ति स्थापिते पक्षेऽर्थापत्त्या प्रतिपक्षं साधयतोऽर्थापत्तिसमः। यदि प्रयत्नान- न्तरीयकत्वादनित्यसाधादनित्यः शब्द इति, अर्थादापद्यते 'नित्यसाध- `नित्यः' इति, अस्ति त्वस्थ नित्येन साधर्म्यमस्पर्शत्वमिति । (वात्स्या ५।१।२१) [ख] अर्थापत्त्याभासेन प्रतिपक्षसाधनाय प्रत्यवस्थानम् । अयमाशयः- १ सर्वदोषदेशनामासचायम् इति विज्ञेयमू (गौ० वृ० ५।२१) ·न्यायकोशः। अर्थापत्तिर्युक्तेनानुक्तमाक्षिपति । यथा, शब्दोऽनित्य इत्युक्तेऽर्थादापद्यते- ऽन्यन्नित्यम् । तथाच दृष्टान्तासिद्धिर्विरोधश्च । कृतकत्वादनित्य इत्युक्ते- ऽर्थादापनम् अन्यस्माद्धेतो धः सत्प्रतिपक्षो वा । अनुमानादनित्य इत्युक्ते प्रत्यक्षान्नित्य इति च बाधः । (गौ० वृ० ५।२१) [P] अर्थापत्तिपुरस्कारेण साध्याभावोद्भावनम् । यथा शब्दोऽनित्यः कार्यत्वादित्यादौ शब्दस्यानित्यसाधादनित्यत्वं यदि तदाऽर्थापत्त्या सिद्धं नित्यसाधान्नित्यत्वमपि । एकतरावधारणे नियामकाभावादिति। (नील० पृ० ४४) अलम्-१ समर्थम् । यथा सुखायोलं, समर्थ, योग्य, वा भोजनमित्यादौ । २ वैफल्यम् । यथा अलमनेनेत्यादौ (श० प्र० पृ० १२६ ) अलंकारः-१ शब्दार्थभूषणमनुप्रासोपमादिः। स च बहुविधः । २ हारादि भूषणमलंकार इति काव्यज्ञा वदन्ति । अलीकतम्-१ ज्ञानाविषयत्वम् । यथा शशशृङ्गादेरलीकत्वम् (ख० )२ अन्यव्यावृत्तिः । यथा नास्तिकमते 'अयं घटः' इति ज्ञाने विषयीभूतस्य घटात्वादेरलीकत्वम् । (म०प्र० १।पृ० ९) १ अत्र, अलमादिपदार्थकदेशे सामध्ये सुखादिनिरूपितत्वं चतुर्ध्या योध्यते (श० म. १२६) २ अत्रालंकारत्वं च, रसादिभिन्नं यद्वयङ्गय तद्विन्नत्वे सति शब्दार्थान्यतरनिष्ठा या विष- यतासंबन्धावच्छिन्ना चमत्कृतिजनकतावच्छेदकता तदवच्छेदकत्वम्, इति । अत्र, अनुप्रा- सादिविशिष्ट शब्दज्ञानात्, उपमा दिविशिष्टार्थज्ञानाच्च चमत्कृतिआयत इति लक्षणसम- न्वयो बोध्यः (अलंकारचन्द्रिकायाम् ) ३ तदुक्तम्- 'शब्दार्थयोरस्थिरा ये धर्माः शोभातिशायिनः । रसादीनुपकुर्वन्तोऽलकारा. स्तेऽङ्गदादिवत्' इति। ४ अश्र, वेदान्तिनस्तु शशशृङ्गकर्मरोमादीनि तुच्छशब्देन व्यवहरन्तीति योध्यम् । ५ अयं भाव:--अघटण्यावृत्तिरेव घटे घटत्वम्, न तु भावरूपम् । अभावस्तु तुच्छ एवेति नास्तिकैरभ्युपगम्यते, इति । (म०प्र०१।०९) अत्र नैयायिकाः, नास्तिकमते शशशृङ्गाथलीकमसत्ख्यासा सिध्यति । सा चासख्याति:; ज्ञानविषयत्वस्यास्तित्वव्याप्यतया असाख्यातिविषयत्वस्य संनिकृष्टभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वासिद्धेः अनुपपन्नेसाहुः । (म.प्र.पू. १७) K .

·७० न्यायकोशः। अलौकिकलम्-१ [क] लोकावंगतेष्टसाधनताश्रयान्यस्वम् । यथा 'न- मस्कारादिकं ( मङ्गलम् ) वेदबोधितसमाप्तिसाधनताकम, समाप्युद्देश्यका- लौकिकाविगीतशिष्टाचारविषयत्वात् दर्शादिवत् ' (मू० म०मङ्ग०१॥ पृ० १६) इत्यादावाचारस्य मङ्गलस्य वाऽलौकिकत्वम् । [ख] उपाध्यायास्तु, लोकावगतबलवदनिष्टाननुबन्धित्वविशिष्टेष्टसाध- नताश्रयान्यत्वम् इत्याहुः। (मू० म० मङ्ग० १।पृ० १७) [ग]रागतोऽप्राप्तत्वमित्यस्मद्गुरुचरणाः प्राहुः । २ वेदबोधितेष्टसाधनता- कत्वमिति मीमांसकाः । (मू० म० १) अलौकिकप्रत्यक्षम्-(प्रत्यक्षम् ) अलौकिकसैनिकर्षजन्यं प्रत्यक्षम् । यथा धूमत्वज्ञानानन्तरं सामान्यलक्षणप्रत्यासत्या जायमानं ' सर्वे धूमा धूमत्व- वन्तः' इति धूमत्वाश्रयसकलधूमविषयकं प्रत्यक्षम् । (मु०११पृ०१२७) अवक्षेपणम्-( कर्म ) अपक्षेपणवदस्यार्थोऽनुसंधेयः । अवगाहनम्-[क] विषयिता । यथा, 'घटवद्भूतलम् ' इति ज्ञानं घटाद्यव- गाहीत्यादाववगाहनं विषयिता भवति । (ख०) [ख] विषयीकरणमित्यपि केचिद्वदन्ति । अवच्छिन्नत्वम्-१ व्यापकत्वम् । (मू० म० १ ) यथा ह्रदे वह्निमत्ताबु- द्विनिरूपितप्रतिबन्धकतायां 'हृदो न वह्निमान्' इति निश्चयीयविषयिता- या अवच्छिन्नत्वम् । (ग० सामा० )२ सामानाधिकरण्यम् । यथा 'व- हिव्याप्यधूमवान्पर्वतः ' इति परामर्शनिरूपितयो—मनिष्ठविषयतयोरेंवच्छे- १ अन लोकशब्दार्थश्च वेद-तदुपजीविप्रमाणातिरिक्तप्रमाणम् (मू० म० मङ्गल. १।१६) २ अत्र संनिकर्षेऽलौकिकत्वं च [क] सामान्यलक्षण-ज्ञानलक्षण-योगन-एतदन्यतमत्वम् । [ख] विषयताविशेषो वा। ३ अवच्छिन्नस्वावच्छेदकत्वयोः (स्वरूपसंपन्धरूपयोः) तुल्यवित्तिवेद्यत्वेन साकाकुवेन च परस्परं निरूप्यनिरूपकभावो बोध्यः, तथा चावच्छेदकतानिरूपकताकत्वमेवावच्छिन्नस्व- मिन्युक्त्यैव निर्वाहेऽवच्छिन्नत्यनिरुक्तिः शिष्यबुद्धिवेशद्यायेति सबै समञ्जसम् । ४ अत्रेदं बोध्यम्- मध्यवृत्तिविषयतयोभेदपक्षे, · पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितधूम- निष्ठप्रकारवस्य व्याप्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितधूमत्वावच्छिन्नविशेष्यस्वस्य च परस्परमवच्छे. द्यावच्छेदकभावः सामानाधिकरण्यात्मकः स्वीकृत इति ।

·न्यायकोशः। ७१ धावच्छेदकभावः । ३ खरूपसंबन्धविशेषः । यथा 'अग्रे वृक्षः कपिसं- योगी, न मूले' इत्यादौ कपिसंयोगस्यानावच्छिन्नत्वम् । (ख०) ४ [क] 'इदमेतद्विशिष्टे एतत्प्रकारकम्' इति प्रतीतिसाक्षिकः खरूपसंबन्धविशेषः । ( स च संसर्गमर्यादया प्रविष्टः ) । यथा तद्विशिष्टविशेष्यकत्वावच्छिन्नतत्प्रकारकत्वं प्रामाण्यम् (मू०म० प्रा० १ पृ० २३६) इत्यादौ सत्यरजते 'इदं रजतम्' इति ज्ञाननिष्ठयोरिदंत्वव- द्विशेष्यकत्वरजतत्वप्रकारकत्वयोरवच्छेद्यौवच्छेदकभावः । [ख]'इदमेतद्विशेष्यकत्वांशे एतत्प्रकारकम्' इति प्रतीतिसाक्षिकः स्वरूप- संबन्धविशेषः । यथा तद्वद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नतत्प्रकारताशाल्यनुभवस्तत्प्र- मेत्यादौ । (मू० म० प्र० सि० पृ० ४०३) ५ विशिष्टत्वम् । यथा, घटत्वावच्छिन्नो घट इत्यादौ घटस्य घटत्वावच्छिन्नत्वम् ६ साहि- त्यम् । यथा, शरीरावच्छिन्ने आत्मनि भोगो जायत इत्यादी आत्मनः शरीरावच्छिन्नत्वम् । ७ [ क ] अनुकूलत्वम्, प्रयोजकत्वं वा । यथा, फ- लावच्छिन्नव्यापारो धात्वर्थ इत्यादौ व्यापारस्य फलावच्छिन्नत्वम् । (ख०) [ख] संबन्ध इति शाब्दिका वदन्ति । (वै० सा० द०) ८ इयत्ता- करणम् । यथा द्रोणावच्छिन्नो व्रीहिरित्यादौ । ९ सीमाकरणम् । यथा गृहावच्छिन्न आकाशः, कर्णशष्कुल्यवच्छिन्न आकाश इत्यादौ । एवमन्तः- करणावच्छिन्नं चैतन्यं जीव इति मायावादिमतेऽपि ज्ञेयम् । (वाच० १ तच्च किंचिनिष्ठावच्छेदकता निरूपकताकत्वम्,* कचिच-सामानाधिकरण्यम्, व्यावसत्वम्, नियम्य च समुदितं म्यस्तं वा यथायथं यथाम्यवहार योज्यम् । अत्रोदाहरणं तु घटस्वाव- छिन्नकार्यतानिरूपितकाणतेत्यादी घटनिष्ठकार्यताया घटत्वावच्छिन्नत्वम्, घटो नास्तीसादौ घटाभावीयप्रतियोगिताया घटत्वावच्छिन्नकत्वम्, इसादि यथासंभवमघम् । कचिच विषयतारूपम् । यथा, यदूपावच्छिन्नविषयतेसादौ 'वयभाववान् हृदः' इति ज्ञानीयहद- निष्ठविषयताया वड्यभावविशिष्टहदत्वावच्छिन्नत्वम्, इत्यादि स्वयं कल्पनीयमिति विस्तर- भयादव विरम्यते। २ वृक्षसंवन्ध्यमभागवृत्तित्वमिसर्थः । ३ भत्रायं नियम:-ययोर्विषयितयोनिरूप्यनिरूपकभावस्तयोरवच्छेद्यावच्छेदकभाव इति । * एतदादि सर्वमवच्छेद्यस्वरूपमेवेति नैयायिकसिद्धान्तः । A ·न्यायकोना। अवच्छेदः-१ प्रतियोगि। यथा, अवच्छेदग्रहध्रौव्यादध्रौव्ये सिद्धसाधनादि- त्यादौ (कु०३।श्लो०२२।टी०)२ व्याप्तिः । यथापक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धावित्यादौ साध्यनिरूपिता पक्षतावच्छेदकनिष्ठा व्याप्तिः । ३ इयत्ताकरणम् । यथा, अग्रावच्छेदेन कपिसंयोगः, मूलावच्छेदेन कपिसंयो- गाभाव इत्यादौ । ४ अवधारणम् । यथा शब्दार्थानामवच्छेदे (शब्दा- र्थस्यानवच्छेदे) विशेषस्मृतिहेतव इत्यादौ । ५ इयत्ताकरणसौधनम् । यथा, अग्रे वृक्षः कापिसंयोगी न मूले इत्यादौ संयोगादेरव्याप्यवृत्तित्वनिया- मको वृक्षकावयवो मूलाग्रादिप्रदेशः । ( वाच०) यथा वा, इदानीं चत्वरे गौर्नास्तीत्यादावेतत्कालोऽप्यवच्छेदो भवति । अवच्छेदकत्वम्-१ खरूपसंबन्धविशेषः । स च कचित्-[क] प्रतियो- ग्यशप्रकारीभूतधर्मत्वम् । यथा प्रमेयधूमाभावप्रतियोगिताया अवच्छेदकत्वं धूमत्वे । कचित्- [ख] अनतिरिक्तवृत्तित्वम् । तच्च द्विविधम् । तत्राद्यम्, तच्छ्न्यावृत्तित्वे सति तदधिकरणवृत्त्यभावाप्रतियोगित्वम् । यथा घटाभावप्रतियोगिताया अवच्छेदकत्वं घटत्वे । द्वितीयं तु व्याव॑र्तकत्व-सामानाधिकरण्य-ख- १ अत्र म्यापकम्वमप्यवच्छेदशब्दस्यार्थः संभवति । तथा च 'पक्षतावच्छेदकव्यापकत्वविशि- एसाध्यसिद्धौ' इति वोधः । २ अत्राथै अवच्छिद्यतेऽनेनेति करणे घञ् । तेनावच्छेदकशब्दार्थः संपन्न इति शेयम् । ३ समानाधिकरणयोरेव धर्भयोरवच्छेद्यावच्छेदकभाव इति सामान्यनियमो बाहुल्येन प्रवर्तत इसेतसुधीभिविन्यम् । ४ अत्रायं नियम:- संभवति लघौ गुरौ तदभावात् ' इति । तेन गुरुभूते प्रमेयस्ववि- शिष्टधूमत्वेऽवच्छेदकस्वमनाइय शुद्धधूमत्व एवावच्छेदकन्वं स्वीकृतमिति शेयम् । ५ अत्रायं नियम:- अन्यूनानतिरिक्तवृत्तिधर्मस्यैवावच्छेदकत्वम् ' इति । तेन अतिप्रसक्ते म्यवादी घटाभावीयप्रतियोगिताया अवच्छेदकत्वनिरासः । अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपमवच्छेदकत्वं च यद्यपि न स्वरूपसंबन्धरूपावच्छेदकत्वेऽन्तर्भवेत्तथाप्यु- दाहरणानुरोधेन तत् अन्तनिवेशितम् । वस्तुतस्तु, तत्तनिष्ठमवच्छेदकवं च तत्तद्वित्तिवे- यमेवेति नैवानुगमय्य निर्वक्तुं शक्यमिति तु क्यम् । ६ अत्र च, इतरभेदानुमितिननकज्ञानविषयत्वात्मकण्यावर्तकतायामवच्छेदकस्तु परंपरासंग. न्धो पोध्यः।

·न्यायको निष्ठावच्छेद्यताकत्व-एतत्रितयसंबन्धेन यत्किंचिद्धर्मविशिष्टत्वम् । यथा घटकारणताया अवच्छेदकत्वं दण्डत्वे । कचित्- [ग] तदधिकरणस्य तन्निष्ठधविच्छेदकत्वम् । यथा मूले वृक्षे न क- पिसंयोगः, शाखायामित्यादौ वृक्षाधिकरणस्य मूलस्यै वृक्षनिष्ठकपिसंयो- गाभावावच्छेकत्वम्, वृक्षाधिकरणस्य शाखादेवृक्षनिष्ठकपिसंयोगावच्छे- दकत्वं च । (ल०व० पृ० २२) यथा वा, इह पर्वते नितम्बे हुताशनः, न शिखरे इत्यत्र नितम्बैरूपदेशस्य हुताशनावच्छेदकत्वम्, शिखरस्य तु हुताशनाभावावच्छेदकत्वं च । यथा वा, इदानीं चत्वरे गौर्नास्तीत्यादावे- तत्कालेऽपि गवाभावस्यावच्छेदकत्वम् । २ अवच्छेदकत्वाख्यो विषयता- त्मकः स्वरूपसंबन्धविशेषः । यथा पर्वते वह्निसाधने पर्वतत्वस्य 'पर्वतो वह्निमान्' इत्यनुमित्यात्मकज्ञानीयवह्निनिष्ठविधेयतानिरूपितोद्देश्यतावच्छे- दकत्वम् । ३ स्वाश्रयजन्यत्वम्, खाश्रयविशेषणत्वं वा । यथा धात्वर्थ- तावच्छेदकफलशालित्वं कर्मत्वमित्यादौ फले धात्वर्थताया अवच्छेदकत्वम् । (स्व०) शाब्दिकास्तु, फलावच्छिन्नव्यापार इत्यादौ 'फलसंबन्धिव्यापारः' इति बोधोदयात् संबन्ध एवात्रावच्छेदकत्वमित्याहुः । ( वै०साद ००), ४ व्यापकत्वम् । यथा, पर्वतत्वावच्छेदेन वह्नौ साध्ये पर्वतो वहिमानि- १. अत्रावच्छेदकत्वं च स्वाश्रयसंवन्धिस्वम् । स्वं अवच्छेद्यत्वेनाभिमतः कपिसंयोगाभावादिः । २ देशकालयोरवच्छेदकत्वं तु स्वरूपसंवन्धरूपमेवेति नियमोऽत्र ज्ञेयः । ३ अत्रायं विशेष:-संयोगेन द्रग्यस्याम्याप्यवृत्तित्वमिति मते एतस्यावच्छेदकत्वम् इति । ४ अत्रेद बोध्यम् । देशे वृत्तौ कालस्यावच्छेदकत्वम्, ‘काले वृत्तौ देशस्यावच्छेदकत्वम्' इति नियमेन गवाभावावच्छेदकत्वं कदाचिद्देशस्य, कदाचित्तु कालस्यापि संभवति इति । किंचात्र अवच्छेद्याधिकरणसंबन्धिनोऽवच्छेद्याधिकरणस्यैवावच्छेदकत्वम्' इति निय- मोऽप्यनीकर्तव्यः । तेन प्रलयस्य गवावच्छेदकत्वापत्त्यसंभवः । (ग. च०) स्वलक्षण.) ५.भास्वर्थता । अत्रेद बोध्यम् । न्यायनये ग्राम गच्छतीसादी संयोगावच्छिन्नम्यापारा- मकविशिष्टस्य धास्वर्थत्वात्स्वाश्रयन्यापारजन्यत्वात्मकं तादृशव्यापारविशेषणवात्मकं चाय. चोरकत्वं संयोगात्मकफलस्य संगच्छत इति ।

·न्यायकाशा त्यादौ पर्वतत्वब्यापकवह्निप्रतियोगिकसंयोगत्वस्य अवगाहमानं संस- र्गतावच्छेदकत्वम् । (ल० व० पृ० २२) ५ व्याप्यत्वम् । यथा, यद्रूपाव- च्छिन्नविषयतानिरूपितविषयिता अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदिका तद्रूपा- वच्छिन्नत्वमिति हेत्वाभाससामान्यलक्षणे ' ह्रदो न वह्निमान् ' इति नि- श्चयीयविषयितायां 'हृदो वह्निमान् ' इत्यनुमितिनिष्ठप्रतिबध्यतानिरूपि- तप्रतिबन्धकताया अवच्छेदकत्वम् । ६ तदधिकरणावृत्तित्वेन ज्ञायमा- नत्वम् । (वै० उ०९।१।८ ) यथा घटत्वेन पटो नास्तीत्यादौ घटत्वे पटनिष्ठप्रतियोगिताया अवच्छेदकत्वम् ( स्व०) ७ विशेषणत्वम् । यथा वक्तृज्ञानावच्छेदकतयेत्यादौ । (कु० ३॥ श्लो० १४॥ व्या०ता०पृ० ३४) ८ नियामकत्वमेवावच्छेदकत्वमिति केचिद्वदन्ति । (वाच०) सामान्यतोऽवच्छेद्यावच्छेदकभावो द्विविधः । खरूपसंबन्धरूपः, व्याप्यव्या- पंकभावश्च । तत्राद्यो यथा, इदानीं चत्वरे गौर्नास्तीत्यौदावेतत्कालगवाभा- वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावः। (स्व०) यथा वा मूलावच्छिन्नो वृक्षः कपिसंयो- गीत्यादौ मूलादिसंयोगाद्यौरवच्छेद्यावच्छेदकभावः । द्वितीयो यथा- । १ अत्र, पर्वतत्वव्यापकवहिपतियोगिकसंयोगस्याप्रसिद्ध्या तादृशसंयोगवे संसर्गताया अव- च्छेदकाव न भासते, अपितु केवलसंयोगे एव पर्वतत्वम्यापकत्वं संसर्गताऽवच्छेदकत्वेन (अवच्छेदककोटिप्रविष्टानामप्यवच्छेदकम्वमिति पक्षे) भासते इति तु वयम् । २ स्वव्यापकतस्कत्वमित्यर्थः । (ग० सामा०प० ९) कचिच, स्वव्यापकतत्कान्यत्व-तस्सामा- नाधिकरण्य-एतदुभयाभाववत्त्वम् । तेन व्यधिकरणधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्व संगच्छते (ग० च० द्वितीयस्वलक्षण० प०१७) ३ यद्यप्येतस्यार्थान्तराभिप्रायेणोच्चारितस्यात्र ग्रहणं नोपस्कारसंदर्भमनुसरति तथाप्यत्रार्थेऽपि नियोकुं युज्यत इति मयाऽयं शब्दोऽत्र गृहीत इति बोध्यम् । ज्ञायमानत्वमित्यत्र ज्ञान- पदं प्रमापरम् । तेन घटस्वादेः समानाधिकरणधर्मस्य घटाद्यभावीयप्रतियोगितावच्छेदकस्व- निरासः। ४ अत्र 'तृतीयान्तोल्लेख्यस्यावच्छेदकन्नम्' इति नियममनुसृत्य केवलान्वयी व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नाभावः सौन्दडोपाध्यायेन स्वीकृतः । गोशोपाध्यायादयो नैयायिकास्तु नेम भ्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावं स्वीचकुरिति विशेयम् । ५ अत्र 'एतकालावच्छेदेन (एतत्काले ) गवाभावः' इति शाब्दबोधो भवतीति बोध्यम् । ८ ·न्यायकोशः। पृथिवी रूपवतीत्यादौ रूपपृथिवीत्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावः । (ग. पक्ष० पृ० २०) अवच्छेद्यत्वम्-अवच्छिन्नत्ववदस्यार्थोऽनुसंधेयः । अवच्छेद्यावच्छेदकभावावाहिनी-( अनुमितिः ) [क ] पक्षतावच्छे- दकाक्रान्तयावद्वयक्तिविषयका मितिरिति प्राञ्चो नैयायिका वदन्ति । [ख] पक्षतावच्छेदकव्यापकत्वविशिष्टसाध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्ना साध्यतावच्छेदकावच्छिन्ना या विधेयता तच्छालिनी अनुमितिरिति नवी- ननैयायिकाः प्राहुः । यथा पर्वतत्वावच्छेदेन वह्नौ साध्ये 'पर्वतो वैह्निमान' इत्यनुमितिः । (ग० पक्ष० पृ० २०) अवधानम्-चित्तस्य विलक्षणः संबन्धविशेषः । तद्विविधम् । अनुपेक्षणी- यत्वम्, विषयान्तरसंचारराहित्यं च । (त० प्र० २) यथा शिष्याव- धानाय चिकीर्षितं प्रतिजानीते इत्यादौ । (म०प्र० १ । प० ३) अवधारणम्-तदभावाप्रकारकं तत्प्रकारकं ज्ञानम् । (गौ० वृ० १।४ ० ) १ अत्र 'पृथिवीस्वव्यापक रूपम् ' इति शाब्दो योधो भवतीति बोध्यम् । २ अत्रेदमवधेयम् । यत्र देशकालयो: पक्षतावच्छेदकता । यथा मूलावच्छिन्नो वृक्षः कपिसं- योगीयादौ, उत्पत्तिकालावच्छिन्नो घटो गन्धवानियादौ च तत्र स्वरूपसंपन्धरूपावच्छेद्या- वच्छेदकभावावगाहिन्येवानुमितिर्भवति । यत्र तु देशकालभिन्नानां पक्षतावच्छेदकता । यथा पर्वतो वह्निमानियादौ, पृथिवी रूपवतीसादौ च तत्र व्याप्यव्यापकभावरूपावच्छे- द्यावच्छेदकभावावगाहिन्यनुमितिर्भवतीति । (ग० पक्ष० पृ. २०) ३ इयं च, देशकालभिन्नानां यत्र पक्षतावच्छेदकता तादृशस्थलीयेति शेयम् । एवमुत्तरत्रापि । नवीनमते पक्षतावच्छेदकण्यापकत्वं साध्ये साध्यसंवन्धे वा संसर्गतया संसर्गतावच्छे. दकतया च यथाक्रमं भासते। अतः, अवच्छेदकावच्छेदेनानुमितेने ‘पर्वतत्वाद्यवच्छिन्नव- हिमान् पर्वतः' इत्याकारकता इति बोध्यम् । (ग. पक्ष० पृ. २०) ५ भत्रावधारणत्वं च [१] निधयनिष्ठो विषयताविशेषः । (मू० म०१) [२] अवधा- रणवं न निर्णयत्वम्, किंतु उस्कटनिश्चयत्वम् । औत्कव्यं च विषयताविशेष इति मिश्राः।। (ग० सपपृ०१७-१८) * अयं भावः-तन्मते व्याप्यदर्शनाधीनज्ञानानन्तरमेव 'अवधारयामि' इसनुव्यवसायोदयेन व्याप्यदर्शनात्मकविशेषदर्शनजन्ये एव प्रत्यक्षे अनुमियात्मके च ज्ञानेऽवधारणावं स्वीकि- यते, न तु निश्चयसामान्ये, इति । .

·स्वावकोशः। - यथा घटे 'अयं घटः इति' घटत्वाप्रकारकं घटत्वप्रकारकं ज्ञानम् (निर्णयः ) अर्थस्यावधारणम् । (ख०) अवधिवम्-१ [क] संबन्धविशेषः । यथा वृक्षाद्विभजत इत्यादौ द्रव्यनि- ष्ठमवधित्वं पञ्चम्यर्थः । (दीधि० २ । अव० पृ० १७५) [ख] खरूपसंबन्धविशेषः । यथा वृक्षाद्विभजत इत्यादी वृक्षादेरवाधित्वा- स्मकमपादानत्वम् । (ग० व्यु० ५) २ सीमांत्वम् । ( वाच०) अवधिमत्त्वम्-संबन्धविशेषः । यथा वृक्षाद्विभजते इत्यादौ धात्वर्थविभागेऽ- वधिमत्त्वं पञ्चम्यर्थः, वृक्षात्पर्ण पततीत्यादौ च विभागेऽवधिमत्त्वं संबन्धः । ०२। अव० । पृ० १७५) (ग० व्यु०५) अवयव:-(द्रव्यावयवः) द्रव्यस्य समवायिकारणम् । (त० दी० पृ० ४०) यथा अवयवावयविनोः संबन्धः समवाय इत्यादौ कपालं घट- स्यावयवः, तन्तुश्च पटस्यावयवः । (ख०) स चावयवः परमाणूनारभ्य कपालपर्यन्तं, तन्तुपर्यन्तं चानेकधा । अवयवः- (न्यायावयवः ) [क] साधनीयस्यार्थस्य यावति शब्दसमूहे सिद्धिः परिसमाप्यते तस्य पञ्चावयवाः प्रतिज्ञादयः समूहमपेक्ष्यावयवा उ- च्यन्ते । तेषु प्रमाणसमवाय आगमः प्रतिज्ञा, हेतुरनुमानम्, उदाहरणं प्रत्यक्षम्, उपनयनमुपमानम्, सर्वेषामेकार्थसमवाये सामर्थ्यप्रदर्शनं निग- मनमिति । सोऽयं परमो न्याय इति । (वात्स्या० १।१।१) (दीधि १ तच स्वाभिधेयापेक्षया विभागाश्रयत्वम् । सीमा च त्रिविधा । कालकृता, देशकृता, बुद्धि- कृता च । तत्र प्रथमा–मासापूर्व घट इत्यादौ । द्वितीया-नया वनमित्यादौ । ( वनस्य नद्यपेक्षविमागाश्रयस्वात्तथास्वम् ) तृतीया तु-माथुराः पाटलिपुत्रेभ्य आध्यतरा इत्यादौ । (वाच.) २ अत्र विभागः, अधिकरणताप्रयोजकत्वं च पञ्चम्यर्थः । विभागेऽवधिमत्वसंबन्धेन प्रकस. न्वयः । तद्विशिष्टविभागस्य निरूपितत्वषिशेषसंवन्धेनाधिकरणतायामन्वयः। तस्याय पतनक्रियायामन्वन्वयः (ग ००५) ३ तलक्षणं च वक्ष्यमाणमवयवत्वमेव । .

·न्यायकोशा। . [ख] अर्थसाधकंभावात्तु, प्रतिज्ञादयः साधकवाक्यस्य भागा एकदेशा अवयवा इति । (वात्स्या० १३१॥३२) [ग] परार्थानुमानवाक्यैकदेशः । (सर्व. अक्ष० पृ० ११३) ते चावयवाः पञ्च । प्रतिज्ञा, हेतुः, उदाहरणम्, उपनयः, निगमनं चेति । (गौ० १।१।३२) (त०भा०प०४३) (त०सं०) (सर्व० अक्ष०) प्रतिज्ञाहेतूदाहरणानि त्रयोऽवयवा इति मीमांसको आहुः।(म०प्र०२।पृ०३३) हेतूदाहरणोपनयनानि एते, त्रयोऽवयवा इति केचित् मन्यन्ते । (वाच०) उदाहरणोपनयो द्वाववयवाविति बौद्धा आहुः । (म०प्र० २।५०३३) जिज्ञासा, संशयः, शक्यप्राप्तिः, प्रयोजनं, संशयव्युदासश्चेति ऐते प्र- तिज्ञादिसहिता दशावयवा इत्यतिप्राचीननैयायिका आहुः । (म० प्र० २। प०३३ ) (चि० प्र०प० ५२)। (गौ० वृ० १।३२) (वात्स्या० १।१।३२) अवयवप्रयोगे विशेषो ज्ञेयः-केवलव्यतिरेकिण्यनुमाने प्रतिज्ञाहेतू तुल्यावे- १ उक्तं च-अवयवाः पश्च, प्रतिज्ञादिभेदात्, इति (न्या० म० २॥ पृ. २४) एते प्रति- शादयः पश्च अनुमानस्यावयवा इव अवयवाः, न तु समवायिकारणम् । शब्दस्याकाशसम- बेतत्वात् । (त. भा. पृ० ४३) २ केचित्तु (मीमांसका:) उदाहरणान्तात्रय एवावयवा इत्याहुः । तन्न । तृतीयलिङ्गपरामर्शस्य ज्याप्तपक्षधर्मतावगाहिनोऽनयवान्तरादलाभात् । तदनभ्युपगमेऽपि पक्षधर्मताया अलामात् । न च हेतुवचनादेव तदवगमः । तस्य 'को हेतुः' इत्याकाङ्कायां प्रवृत्तस्वेन हेतुस्वरूपोस्थाप- कस्यातत्परत्वात् । (चि. २ । पृ. ८१) ३ जिज्ञासादीनामर्थश्च तात्पर्यटीकायाम्-प्रयोजनं हानोपादानोपेक्षायुद्धयः, तत्प्रवर्तिका जि. शासा, तस्तनकः संशयः, प्रमाणानां जननसामर्थ्य शक्यप्राप्तिः, संशयव्युदासस्तकः, इति । (गौ० वृ० ११३२) (वात्स्या० १।१।३२ ) तत्र विप्रतिपत्निजिज्ञासेति कचित् । मअ- रीप्रकाशकारास्तु, पदवाक्यप्रमाणानां ज्ञानजननप्रयोजकत्वं शक्यप्राप्तिः, कथायां यदुद्देश्य तत्प्रयोजनमियाहुः । (म०प्र० २। प० ३३) ४ एते जिज्ञासादयः पन न न्यायावयवाः, अवयवलक्षणाभावात् (न्यायाघटकत्वाच) किंतु न्यायांगतयोपयुज्यन्ते । (चि०२ । पृ०८३ ) (गौ० ३०१।३२ ) ( वात्स्या०१।१।३१) ५ अन्वयव्यतिरेक्यनुमाने केवलान्वय्यनुमाने च थाहशाकारी प्रतिज्ञाहेतू भवतस्तादृशाकारावे- " वेसर्थः।

·न्यायकोशः। व, उदाहरणोपनयनिगमनानि तु भिद्यन्ते । यथा, जीवशरीरं सात्मकं प्राणादिमत्त्वादित्यत्र 'यत् सात्मकं न भवति तत् प्राणादिमन्न भवति यथा घटः' इत्युदाहरणम्, 'नचेदं जीवशरीरं प्राणादिमन्न भवति' इत्युपनयः, 'तस्मान्न तथा' इति निगमनम्, इति । (त० को० २ । पृ० १३) अवयवतम्-(न्यायावयवत्वम् ) [क] प्रतिज्ञाद्यन्यतमत्वम् । (गौ० वृ० १॥३२) (न्या० म० २।प० २४) (न्या० बो० पृ० १५) (म० प्र० २ । प० ३३) [ख] अनुमितिचरमकारणलिङ्गपरामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानजनकशाब्द- ज्ञानजनकवाक्यत्वम् । (चि० अव० पृ० ७६ ) [ग] न्यायान्तर्गतत्वे सति प्रतिज्ञाद्यन्यतमत्वम् । [घ ] प्रतिज्ञाद्यघंटकत्वे सत्युभयघटकभागद्वयाघटितत्वम् । (दीधि० २। ३ १ प्रतिज्ञाद्यन्यतमत्वं प्रतिज्ञादिभेदपञ्चकाभाववत्त्वमित्यर्थः । प्रतिज्ञायां हेत्वादिभेदचतुष्टय- सत्त्वेऽपि स्वभेदाभावादपश्चकाभाववत्त्वं संपद्यते । एवं हेतावपीति लक्षणसमन्वयः । (म० प्र० २। पृ० ३३) २ तदर्थश्च-अनुमितेश्वरमं कारणं यः परामर्शः, तस्य प्रयोजक शाब्दज्ञानम् (न्यायात्मकप्रति- शादिपञ्चवाक्यजन्य तावदर्थविषयकं विशिष्टवैशिष्टचावगाहिज्ञानम्, समूहालम्वनात्मकं पा), तस्य जनकं शाब्दज्ञानम् (पसेकावयवनन्यज्ञानम्), तस्य जनकं वाक्यम्, तत्त्वम्, इति । न्यायान्तर्गतस्वं च [क] स्वाविषयकप्रतीयविषयन्यायकत्वम् । [ख] न्यायत्वाश्रयत्वं वा । [ग] प्रतिज्ञोत्तरहेस्वादिघटितवाक्यपञ्चकानुपूर्वीविशेषावच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छे- दकत्वम् । [५] तादृशानुपूर्वाविशेषप्रकारकनिषयत्वसमनियतकारणतावच्छेदकविषय- ताकत्वम् । (ग० अव०) ४ प्रतिज्ञाद्यन्यतमत्वं च, प्रतिज्ञास्वाद्यवच्छिन्नानुयोगिताकभेदप्रतियोगितावच्छेदकं यद्यत्तद- वच्छिनप्रतियोगिताकभेदानुयोगितावच्छेदको यः, प्रतिज्ञादिभेदपश्चकानुयोगितावच्छेदक यद्यद्रूपं तवच्छिन्नानुयोगिताकभेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूतो धर्मस्तद्वत्त्वम्। (ग• भव०) ५ प्रतिज्ञाद्यघटकलं च मिलितभेदपश्चकानुयोगितावच्छेदकभिन्नधर्मवत्त्वम् । (ग० अव०) ६ उभयं च प्रतिज्ञाहेतू, हेतूदाहरणे, उदाहरणोपनयौ, उपनयनिगमने इति विशिष्य वक्त- ज्यम् । (दौधि० पृ. १६६) ·न्यायकोशः ७९ पृ० ११६) यथा पर्वतस्य पक्षत्वे वह्नेः साध्यत्वे धूमस्य हेतुत्वे 'पर्वतो वह्निमान्' इति प्रतिज्ञावाक्यस्य, 'धूमात्' इति हेतुवाक्यस्य चावयवत्वम् । एवमुदाहरणादेरप्यवयवत्वं ज्ञेयम् । (स्व०) [6] प्रतिज्ञादिप्रतिपाद्यतत्तद्विशिष्टार्थविषयकज्ञानपञ्चकान्यतमज्ञानज- नकवाक्यत्वमित्यपि केचित् । (दीधि० अव० पृ० १६६) अवयवि-जन्यद्रव्यम् । (त० दी०प० ४०) यथा घटपटादि । (स्व०) अवरोध:- गतिप्रतिरोधहेत्वावरणम् । यथा गामवरुणद्धि व्रजमित्यत्रावरु- धेरर्थः । (श० प्र० पृ० ९९) अवर्ण्यसमः- (जातिः) [क] स्थापनीयो वर्ण्यः, विपर्ययादवर्यः, ता- वेतौ साध्यदृष्टान्तधर्मी विपर्यस्यतो वावर्ण्यसमौ भवतः । (वात्स्या० ५।११४) [ख] पक्षेऽसंदिग्धसाध्यकत्वापादनम् । दृष्टान्ते हेतोर्यादृशत्वं तादृशो हेतुरेव गमक इत्यभिमानेन एवमापादनम् । दृष्टान्ते यो हेतुः सिद्धसा- ध्यकवृत्तिः स चेन्न पक्षे तदा गमकहेत्वभावात्स्वरूपासिद्धिः स्यादतस्ता- दृशो हेतुरवश्यं पक्षत्वाभिमते स्वीकार्यः । तथाच संदिग्धसाध्यकत्वलक्ष- णपक्षत्वाभावादाश्रयासिद्धिः । ( गौ० वृ० १।४ ) [ग] साध्यहेत्वोर्धमेयोरपि पक्षे तुल्यतया साधनम् । यथा आत्मा सक्रियः क्रियाहेतुगुणवत्त्वाल्लोष्टवदित्यादौ लोष्टादिगतनोदनादिरूपक्रिया- हेतुगुणवत्त्वमात्मन्यसिद्धम् । तथा च तुल्यतया यथाऽसिद्धेन क्रियाहेतु. गुणेनात्मनि क्रियावत्त्वं साध्यते तथा तादृशेन क्रियावत्त्वेन तजनकगुण- वत्त्वमपि किमिति न साध्यते?, नियामकाभावादिति । (नील० पृ०४३) १ अत्र, गोगतिप्रतिरोधस्यानुकूलं यद्रजस्यावरणं तस्कृतिमानिसन्वयः । (श० ५० पृ०९९) २ अत्रावर्ण्यत्वेन समोऽवर्ण्यसम इति व्युत्पत्तिः । असिद्धिदेशनाभासोऽयम् । (गौ० ३०५।४) ३ अवयंस्वं संदिग्धसाध्यकत्वाभाव: । ( गौ० वृ० ५।४) ४ तुल्यतासाधनमिति पाठान्तरमू। (नील० पृ. ४३) ·८० न्या . अवश्यम्-१ अप्राप्त्यभावः (ख०) यथा एतेष्वावश्यकस्त्वसावित्यादौ । (भा० ५० श्लो० २२) २ अशक्यनिवारणम् । ३ निश्चय इत्यपि केचित् । (वाच०) अवश्यकृतखम्- लघूपस्थितिकत्वम् । यथा पाकजस्थले गन्धं प्रति जनकत्वे गन्धप्रागभावस्य (गन्धं प्रति रूपप्रागभावस्य जनकत्वमपेक्ष्य) अवश्य- तृप्तत्वम् । (ख०) अवसर:-(संगतिः) [क] प्रतिबन्धकीभूतशिष्यजिज्ञासानिवृत्त्या अन- न्तरवक्तव्यत्वम् । यथा प्रत्यक्षनिरूपणान्तरं तत्कार्यत्वेनानुमानोपमान- योरुभयोनिरूपणप्राप्तौ बहुवादिसंमतत्वेन प्रथममनुमान एव जिज्ञासोदये- नानुमाननिरूपणेन प्रतिबन्धकजिज्ञासानिवृत्ताववसरसंगत्योपमाननिरूप- णम् । (राम० ३ । पृ० १७०) [ख] प्रतिबन्धकीभूतशिष्यजिज्ञासानिवृत्तिकालावच्छिन्नावश्यवक्तव्य- त्वम् । (वै०सा० द.) [ग] प्रतिबन्धकीभूतशिष्यजिज्ञासानिवृत्तौ सत्यामवश्यवक्तव्यत्वम् । यथाऽनुमाननिरूपणानन्तरं तादृशजिज्ञासानिवृत्ताववश्यवक्तव्यत्वज्ञानात् 'किं वक्तव्यम्' इति श्रोतुर्जिज्ञासानन्तरमुपमाननिरूपणम्, इति । [घ] जिज्ञासितार्थसिद्धत्वमिति केचित् । ( भवा०) अवस्था-कालकृतः परिणामः । सा चावस्था 'जायते, अस्ति, वर्धते, विप- रिणमते, अपक्षीयते, नश्यति' इति भावविकारः षड्विध इति यास्को वक्ति । अविद्यास्मितरागद्वेषाभिनिवेशभेदेन पञ्चविधेति योगिनः । अना- गतावस्थाऽभिव्यक्त्यवस्थातिसेहितावस्थेति त्रिविधेति सांख्याः । जाग्रत्ख- मसुषुप्तिरूपा त्रिविधा, मोक्षावस्था चेति चतुर्विधेति वेदान्तिनः । कौमार- पौगण्डकैशोरयौवनबाल्यतारुण्यवृद्धत्ववर्षीयस्त्वभेदेनाष्टविधेति पौराणिकाः। बाल्यकौमारयौवनवृद्धत्वभेदेन चतुर्विधेति भिषजः । अभिलाषश्चिन्तास्मृ- तिगुणकथनोद्वेगसंलापश्च । उन्मादोऽथव्याधिर्जडतास्मृतिरिति दश का- मदशा इति भेदेन दशविधेत्यालंकारिका आहुः । (वाच०) ·न्यायकोशः। । अवाची-(दिक् ) दक्षिणावदस्यार्थोऽनुसंधेयः । अवान्तरमलयः-(प्रलयः) खण्डप्रलयवदस्यार्थोऽनुसंधेयः । (त० दी० १॥ प० १०) अविज्ञातार्थम्-(निग्रहस्थानम् ) [ क ] परिषत्प्रतिवादिभ्यां त्रिरभिहित- मप्यविज्ञातमविज्ञातार्थम् । (गौ० ५।५२) यद्वाक्यं परिषदा प्रतिवादिना च त्रिरभिहितमापि न विज्ञायते श्लिष्टशब्दमप्रतीतप्रयोगमतिद्रु- तोच्चारितमित्येवमादिना कारणेन । तदविज्ञातमविज्ञातार्थमसामर्थ्यसंवरणाय प्रयुक्तमिति निग्रहस्थानमिति । ( वात्स्या ० १।२।९) [ख] अवहिताविकलव्युत्पन्नपरिषत्प्रतिवादिबोधानुकूलोपस्थित्यजनक- वाचकवाक्यप्रयोगः । ( गौ० वृ० ५।५२) (दि० ११पृ० २२) [ग] परिषत्प्रतिवाद्यबोधप्रयोजकपदप्रयोगः। तच्च क्लिष्टान्वयमप्रसिद्धार्थक त्वरितोच्चारितमित्यादिरूपम् । (नील० पृ० ४५) अविद्या-ज्ञानाभावः । अत्र मतभेदेन बहुप्रकाराः सन्ति, विस्तरभयानोच्यन्ते। अविवेकः-१विवेकाभावः । २ अन्योन्यतादात्म्यारोपरूपं मिथ्याज्ञानमिति सांख्याः। . १ एतस्य त्रेधा संभवः । असाधारणतन्त्रमात्रप्रसिद्धम्, अतिप्रसक्तयोगमनपेक्षितरुटिकम्, निष्टं चेति । तत्राद्यं यथा-पञ्च स्कन्धादयो वौद्धानाम् । तत्र रूपादयः पञ्चेन्द्रियाणि च रूपस्कन्धः, सविकल्पक संज्ञास्कन्धः, रागद्वेषाभिनिवेशा: संस्कारस्कन्धः, सुखदुःखे वे- दनास्कन्धः, निर्विकल्पकं ज्ञानस्कन्ध इति । द्वितीयं यथा-कश्यपतनयाधृतिहेतुरयं (भूधरोऽयम्) त्रिनयनसमाननामधेयवान् ( अग्निमान् ) तत्केनुमत्त्वात् (तस्य अग्नेः केतु- धूमस्तद्वत्त्वात् ) इत्यादीतिः । तृतीयं यथा-वेतो भावति (वा इतो धावति) इसादि । एवम् अतिद्रुतोचारितादिकमपीति । (गौ० ०५। ५२) २ अत्र च 'पराज्ञानापादनेन मम जयो भविष्यति' इति भ्रमादुक्तिसंभवः । (गौ०३०५।५३) * घर धरित्री धरणिः क्षोणियाँ काश्यपी क्षितिरिति कोशात् कश्यपतनया भूरिति भावः । + पर्वतो वहिमान् धूमवत्वादिति यावत् ।

·न्यायकोशः। विशेषसमः-(जातिः) [क] एकधर्मोपपत्तेरविशेषे सर्वाविशेषप्रसङ्गा- त्सद्भावोपपत्तेरविशेषसमः । (गौ० १।२३) एको धर्मः प्रयत्नानन्तरी- यकत्वं शब्दघटयोरुपपद्यत इत्यविशेषे उभयोरनित्यत्वे सर्वस्याविशेषः प्रसज्यते । कथम् । सद्भावोपपत्तेः । एको धर्मः सद्भावः सर्वस्योपपद्यते। सद्भावोपपत्तेः सर्वाविशेषप्रसङ्गात्प्रत्यवस्थानमविशेषसमः । (वात्स्या० ५।१।२३) [ख] सन्मात्रवृत्तिधर्मेणाविशेषापादनम् । (गौ० वृ० १।२३) [ग] सर्वाविशेषप्रसङ्गोद्भावनम् । यथा शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्यादौ यदि कृतकत्वादिनाऽनित्यघटादिसाधर्म्यण शब्दस्यानित्यत्वं तदा प्रमे- यत्वादिरूपेण तत्साधर्येण सर्वस्यैवानित्यत्वं स्यात् । मदुक्तसाधर्म्यण तसिध्यति, न तु त्वदुक्तेनेत्यत्र विनिगमकाभावादिति । (नील०पृ०४४) अव्ययम्-[क] संकेतसंबन्धेन अव्ययपदवत् । यथा स्वराद्यव्ययम् । (स्व० ) तत्र कानिचिदव्ययानि सार्थमुदाह्रियन्ते-लक्षणवीप्सेत्थंभावे- ध्वभिर्भागे परिप्रती । अनुरेषु सहार्थे च हीने उपश्च कथ्यते । १ । समया, निकषा चाव्ययं सामीप्यार्थकम् । तेन तद्योगे, समया ग्राम- मित्यादौ 'ग्रामस्य समीपम्' इत्यन्वये प्रामावधिकत्वं तत्प्रतियोगि- कत्वं वा द्वितीयया बोध्यते । विद्यामृतेऽन्तरेणान्तरा विना वा नरः शोच्य इत्यादौ ऋतेप्रभृत्यव्ययानामत्यन्ताभावस्तद्वैशिष्टयं वाऽर्थ इति 'विद्यात्यन्ता- भाववान् नरः शोच्य इत्यन्वये' अत्यन्ताभावेऽन्वितं प्रतियोगित्वम् । गग- नमृते द्रव्यं न शब्दवदित्यादौ तूक्ताव्ययानां भेदोऽप्यर्थः । तेन 'गगन- भिन्नद्रव्यं न शब्दवत्' इत्याक्रारकस्तत्र बोधः । हा पुत्रमित्यत्र हाऽव्य- यस्यार्थे कष्टे द्वितीयान्तेन पुत्रसमवेतत्वं बोध्यते । धिक् पुत्रमित्यत्र धिगर्थगर्दायां पुत्रविषयित्वम् । उपर्युपरि गृहं पताकेत्यत्र द्विरुक्तस्योपरि- निपातस्य संनिकृष्टोद्धभागार्थकत्वेन 'गृहस्य संनिकृष्टो भागे पताका' १ अत्र, अविशेषेण समोऽविशेषसम इति व्युत्पत्तिः । (स्व०) प्रतिकूलतर्कदेशनाभासोऽयमिति बोध्यम् । (गौ० ७.५.२३) ·न्यायकोशः। [ इत्यर्थः। अधोधो मेघमम्भः, अध्यधि शिखरं घन इत्यत्राप्युक्तदिशैवान्वयः । नदी यावन्मम पुरं गृहं यावद्धनं तवेत्यत्र यावदित्यव्ययस्य मर्यादा, अभि- विधिश्च क्रमेणार्थः । तेन ' नदीपर्यन्तं मत्पुरम्', 'गृहाभिव्याप्तं त्वद्धनम्' इत्याकारस्तत्र बोधः । (श० प्र० पृ० ११६-११७) इत्यादि तत्त- द्वन्थाज्ज्ञेयम्, विस्तरभयानोच्यत इति । [ख] सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यत्न व्येति तदव्ययम्, इति शाब्दिका आहुः । अव्ययीभावः-( समासः ) [क] यः समासः खोत्तरपदोपस्थाप्येन यद- र्थेनान्वितस्य यदर्थस्य बोधकाव्ययपूर्वभागकः स तद्विशिष्टस्य तदर्थस्य बो- धनेऽव्ययीभावः स्त्रीपुंलिङ्गविवर्जितः । यथा गृहे निर्मक्षिकम, उप- कुम्भमित्यादावव्ययीभावः । (श० प्र० पृ० १२) [ख] अमादेशं विना श्रूयमाणषष्ठी खार्थे यत्समासार्थस्यान्वयबोधं प्रत्य- १ द्विरुपयधोऽधीनां सामीप्यवाचितायां तद्योगे द्वितीयानुशिष्टेः । (श० प्र० पृ० ११७) २ विविध रूपं मामोतीत्यर्थः । ३ अर्धशरीरमिसादौ (तत्पुरुषे) उत्तरपदार्थान्वितस्वार्थबोधकमप्यर्धपदं नाव्ययमिति न तत्रा. तिप्रसङ्गः। (श० प्र० पृ. ५२) ४ निर्मक्षिका भूमिः, निर्मनुष्यो देश इत्यादौ तु मक्षिकादेरभाववन्तं योधयन्नपि निर्मक्षिका- दिकस्तत्पुरुषो। न तादृशार्थे स्त्रीपुंलिङ्गकार्यविधुर इति तत्र न प्रसङ्गः । (श० प्र० पृ० ५२) ५ अत्र हि [क] मक्षिकाया अभावः, कुम्भादेव सामीप्यादिमक्षिकादिपदप्राग्वतिना निरा- द्यव्ययेनानुभाष्यते । (श० प्र० पृ०५२)[ख] उत्तरपदलक्षणया 'कुम्भसंवन्धि सामी- प्यम्', 'मक्षिकाप्रतियोगिकोऽभावः' इति बोधात् नियमतः पूर्वपदार्थविशेष्यकबोधननक- त्वसत्वेन लक्षणसमन्वयः । म० प्र० ४ । पृ० ४३) ६ तदर्थश्च-धूयमाणैव षष्ठी स्वार्थे समासान्तरार्थस्यान्वयबोधनेऽसमर्था, न तु लुप्माऽपि । (श० प्र० पृ०५३) • अत्र प्रमाणम्-उभसर्वतसोः कार्या पिगुपर्यादिषु त्रिषु । द्वितीयाऽऽनेडितान्तेषु ततोऽन्य- त्रापि दृश्यते, इति । + अत्र मक्षिकाभ्यो निष्कान्ता मिर्मक्षिकेति तत्पुरुषो ज्ञेयः ।

·न्यायकोशः। समर्था स एव वाऽव्ययीभावः । यथा कृतयोरक्षपरि व्यर्थत्वम्, स्निग्ध- स्योपगैङ्गं पावित्र्यम्, अनुगैङ्गेन संचारः, उपेंगङ्गेषु पूतत्वम्, उपकु- म्भौदानीतमित्यादावव्ययीभावः । (श० प्र० पृ० ५३ ) [ग] नियमतः पूर्वपदार्थविशेष्यकबोधजनकसमासः । म०प्र० ४ । पृ० ४३) अव्यवहितपूर्ववम्- [क] तदुत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगित्वम् । (दीधि० पक्ष० पृ० १२९) [ख] तत्प्रागभावाधिकरणकालप्रागभावानधिकरणत्वे सति तत्प्रागभाव- . . १ अत्र स्वव्ययीभावार्थस्य लुपापि षष्ठी स्वार्थेऽन्वययोधने समर्था । 'कृतयोरेकाक्ष-अन्यथापा- तनयोनिष्फलस्वम्' इत्यन्वये लुप्तषष्ठचैव पातनस्य संबन्धप्रसायनात् । (श० प्र० प्र० ५३) २ अत्र 'स्निग्धस्य गङ्गासमीपस्य पवित्रत्वम्' इत्याद्यन्वये समीपादेः संबन्धः श्रुतयाप्यमादेश- वशादेव षष्ठयाऽनुभाव्यते इति न तत्र उपगङ्गाद्यव्ययीभावेऽव्याप्तिः । (श० प्र० पृ०५३) ३ अत्र (अनुगङ्गेन संचार:, उपगङ्गेषु पूतस्वम्, उपकुम्भादानीतमियादौ) अमादेशं विनापि श्रूयमाणाभिस्तृतीयासप्तम्यादिसुम्भिरण्ययोभावार्थस्य करणवाधिकरणत्वादिकं बोध्यत इति षष्ठीपर्यन्तानुसरणमिति बोध्यम् (श० प्र० पृ० ५३) ४ अत्र ( अनुगङ्गेन संचारः, उपगङ्गेषु पूतत्वमित्यादौ ) “ तृतीयासप्तम्योबहुलम्" (पाणि २।४।८४) इति सूत्रेण तृतीयासपम्योर्वाहुल्येनामादेशविधानात्, प्रकृतेऽव्ययीभावत्वसत्वे. ऽप्यमादेशाभाव इति बोध्यम् । ५ अत्राव्ययीभावत्वसम्वेऽपि " नाव्ययीभावादतोमूत्वपश्चम्या:" (पाणि०२।४।८३) इसमा- देशविधायकसूत्रे 'अपञ्चम्या:' इत्युक्तेरमादेशाभाव इति बोध्यम् । ६ अत्र, अर्धपिप्पल्यादितत्पुरुषवारणाय 'नियमतः' इत्युक्तम् । तथा च तत्पुरुषे नियमत: पूर्व- पदार्थविशेष्यकबोधजनकवाभावान्नातिव्याप्तिः, राजपुरुष इत्यादौ तथावोधाभावात् । (म. प्र. ४ । पृ० ४३) ७ अत्र तत्पदेन क्षणद्वयावस्थायि ज्ञानादिकं माह्यम् । विग्रहस्तु-तस्य (ज्ञानादेः) उत्पत्तेः क्षणे उत्पत्तिर्यस्य स तदुत्पत्तिक्षणोत्पप्तिकः, सचासौ ध्वंसश्च, तस्य प्रतियोगि, तस्य भावः, इति । ज्ञानाद्युत्पत्तिक्षणे यस्य ध्वंस उत्पद्यते तत्त्वमिति विग्रहार्थः । ८ इदै लक्षणं प्रागभावानभ्युपगन्तृनयेऽपि संगच्छते इति विज्ञेयम् । (ग० पक्ष० पृ० ४४) ९ अत्र सत्यन्तदलेन अव्यवधानम्, विशेष्यदलेन तु पूर्वस्वं घोध्यत इति विज्ञेयम् । इदगष्यवहितपूर्वस्वं च प्रागभावाङ्गीकर्तृपक्षे एव संगच्छते हस्यवधेयम् ।

·न्यायकोशः ८५ वत्त्वम् । (ग० पक्ष०प०४१) यथा विशेषणज्ञानस्य विशिष्टज्ञानाव्यव- हितपूर्वत्वम् । यथा वा परामर्शस्यानुमित्यव्यवहितपूर्वत्वम् । (ख० ) अव्यवहितोत्तरतम्-खाधिकरणक्षणवंसाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणत्व- सामान्याभाववत्त्वे संति खाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणत्वमै । (ग० पक्ष. पृ०४२) यथा विशिष्टज्ञानस्य विशेषणज्ञानाव्यवहितोत्तरत्वम् । यथा वा अनुमितेः परामर्शाव्यवहितोत्तरत्वम् । (ख०) अव्यापकविषयिताशून्यत्रम्-यद्रूपावच्छिन्ननिरूपितविषयितात्वं विशिष्ट- विषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्ननिरूपि- तविषयिताशून्यम् । यथा हृदो वह्निमानित्यादौ वन्ह्यभाववद्धदरूपबाध- विषयकस्य 'हृदो न वह्निमान्' इति निश्चयस्य अव्यापकीभूतजातित्वाद्य- वच्छिन्ननिरूपितविषयिताशून्यत्वम् । (ग० सामा० २ लक्षणे ) अव्याप्ति:-( लक्षणदोषः ) १ [क] लक्ष्यतावच्छेदकसमानाधिकरणात्य- न्ताभावप्रतियोगित्वम् । (न्या० बो०१। प० ३) . १ अत्र सत्सन्तेन दलेन अव्यवधानम्, विशेष्यदलेन तूत्तरत्वं गम्यते इति ज्ञेयम् । २ इदं विशिष्टलक्षणं च ज्ञानाद्युत्पत्तिद्वितीयक्षणसाधारणम् । (ग० पक्ष. पू. ४२) तृतीय- क्षणसाधारणं तु ज्ञानादेस्तृतीयक्षणे विनाशेन, स्वध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसानधिकरणले सति स्वाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणत्वरूपं शानाद्यव्यवहितोत्तरत्वम् । (दिपि० २ । पृ. १२७) ३ इदं च निश्चयस्य विशेषणं गदाधर्या हेत्वाभाससामान्यनिरुक्ती द्वितीयलक्षणे धुपयुज्यते । उपयोगस्त, हृदो वह्निमान् धूमादित्यादौ जातित्वेन ह्रदत्वाद्यवगाहिनो 'जातिमान् ववभाव- वान्' इति निश्चयस्य प्रतिबन्धकत्ववारणरूप इति बोध्यम् । ४ स्वभिन्नत्व-स्वनिरूपितसंसर्गतान्यविषयतानिरूपितत्व-एतदुभयसंवन्धेन यद्रूपावच्छिन्न- विषयताविशिष्टयपावच्छिन्नविषयतानिरूपितविषयितास्वं तादृशविशिष्टविषयकत्वसमा- नाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्नविषयताविशिष्टतद्रूपावच्छिन्नविषयता- निरूपितविषयिताशून्यस्वं निष्कृष्टार्थ इत्यस्मगुरुचरणाः प्राहुः । अधिकं तु कोडपत्रादितो शेयम् । ५ अत्र, गोः कपिलावं लक्षणमित्युक्तौ गौलक्ष्या भवति, लक्ष्यतावच्छेदकं गोस्वम्, तस्य समानाधिकरणः (गोत्वस्याधिकरणे अजगवि वर्तमानः) कपिलवस्यायन्ताभावः, तस्य प्रतियोगि कपिलत्वं भवति, तस्य (प्रतियोगिनः) भावः कपिलवे वर्तत इनि द्राव्यम् ।

·न्यायकोशः। [ख] लक्ष्यैकदेशावृत्तित्वम् । यथा गोः कपिलत्वस्य ( लक्षणत्वाङ्गीकारे शुक्लगवि कपिलवस्याभावेन ) अव्याप्तिः। (त० दी० ११पृ० ४) [ग] लक्ष्यैकदेशे लक्षणस्यावर्तनम् । यथा 'शिखासूत्रवान् ब्राह्मणः' ' इत्यस्य लक्षणस्य संन्यासिन्यव्याप्तिः । (त० को पृ० २१ ) २ भा. गासिद्धत्वम् । यथा गोर्लक्षणस्य शबलत्वस्य भागासिद्धिः। (त०भा० पृ० ५०) (नील० १। पृ० ४) अव्याप्यवृत्तिगुणेलम्-अव्याप्यवृत्तिवृत्तिर्गुणत्वव्याप्या च या जातिस्तादृश- जातिमत्त्वम् । (दि० गु०पृ०१९४) तादृशी जातिस्तु बुद्धित्व-शब्दत्वा- दिः। (ख०) अव्याप्यवृत्तिलम्-खोत्यन्ताभावसमानाधिकरणत्वम् । (त० दी० १। पृ० १३) (मू० म०) (ग० ) यथा वृक्षे कपिसंयोगतदत्यन्ताभार्वयो- रव्याप्यवृत्तित्वम् । यथा वा संयोगेन द्रव्यस्याव्याप्यवृत्तित्वमते,पर्वते वह्नित- दभावयोरव्याप्यवृत्तित्वम् । (ख) १ लक्षणतावच्छेदकत्वाभिमतसंवन्धेन किंचिलक्ष्यावृत्तिस्वमित्यर्थः । (नील. १।प०४) २ संन्यासिनः शिखासूत्रवत्त्वाभावादिति भावः । (त० को० पृ. २१) ३ इदं च लक्षणस्य व्यावर्तकस्वाभिप्रायेण। विस्तरस्तु लक्षणशन्दव्याख्यानावसरे संपादयिष्यते। ४ अभ्याप्यवृत्तिगुणाश्च बुझ्चादयोऽष्टौ, शब्दः, भावना, संयोगः, विभागश्चेति । एते गुणा प्रादेशिकगुणा इत्यपि व्यवह्रियन्त इति विज्ञेयम् । (भा० प० गु० श्लो. १००) ५ स्वस्यासन्ताभावेन सहैकाधिकरणे वर्तमानवमित्यर्थः । (स्व०) स्वप्रतियोगित- स्वसामानाधिकरण्य-एतदुभयसंबन्धेनाभाववत्त्वमिति निष्कर्षः । (नील० १ । पृ०१३) ६ अत्रायमाशय:- 'अमे वृक्षः कपिसंयोगी न मूले' इति प्रतीत्या एकस्मिन्नप्यधिकरणे (वृक्षे) कपिसंयोगकपिसंयोगाभावयोरममूलात्मकप्रदेशविशेषावच्छेदेन विद्यमानत्वात- योरव्याप्यवृत्तित्वं संगच्छत इति । * तदर्थव-स्वशब्देन कपिसंयोगाभावो गृपते, स्वस्य प्रतियोगी कपिसंयोगस्तत्त्वं कपिसंयोगे वर्तते । तथा-स्वसामानाधिकरण्यमपि (स्वस्य कपिसंयोगाभावस्य सामानाधिकरण्यमेकाधि- करणे वर्तमानत्वमपि) वर्तत इति एतादृशोभयसंवन्धेन कपिसंयोगाभाववत्त्वं कपिसंयोगे वर्तत इति कपिसंयोगोऽव्याप्यवृत्तिर्भवति । एवं कपिसंयोगाभावेऽप्यव्याप्यवृत्तित्वं स्वयमूपम् । , ·न्यायकोशः। अशिष्टः-यो यदा वेदनिषिद्धकर्ता स तदा अशिष्टः । यथा बौद्धपाषण्डा- दिरशिष्टः । चि० १० १०८-१०९) अस्-(धातुः) [क] कालसंबन्धविशेषः । यथा चैत्रोऽस्तीत्यादौ धा- त्वर्थः । (स्व०) [ख] शाब्दिकास्तु, खधारणानुकूलो व्यापारः अस्धात्वर्थ इत्याहुः । ० सा० धा० पृ०९०) असंप्रज्ञातः- १ यथार्थज्ञानाऽविषयः । (स्व० ) २ ज्ञेयज्ञानज्ञातृभेदशून्यो निर्विकल्पकरूपः समाधिरिति योगशास्त्रविद आहुः । ( वाच०) असंबन्धः-१ असमवेतृत्वम् । यथा समवायेऽभावे चासंबन्धः । (नील. १। पृ० ६) २ परस्परावच्छेद्यावच्छेदकभावापन्नविषयितानिरूप- कत्वशून्यत्वम् । (ग० अव० ) यथा 'सुन्दरः पुरुषो दण्डी' इति १ यदाह वाक्यपदीये-आत्मानमान्मना* विश्रदस्तीति व्यपदिश्यते । अन्तर्भावाच्च तेनासो कर्मणा न सकर्मकः, इति । २ तदर्थः-[क] प्रतियोगित्व-अनुयोगिन्ध-एतदन्यतरसंबन्धेन समवायाभाव:+ (मील. १।१०६) (दि०१॥ पृ३६) [ख] प्रतियोगिस्व-अनुयोगिस्व-अन्यतरसंबन्धावच्छि. नावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगिताकभेदः, इति । (ल. व. पू. ३) ३ अयं चैकवाक्यत्वविघटको गुणानां च परार्थस्वादसंबन्धः समत्वात्स्यात् ' इति जैमिनिसू- त्र-(न० ब०)घटकासंबन्धपदस्यार्थ इति विज्ञेयम् । .. * अत्रायमाशय:-आत्मा द्विविधः । शरीरात्मा, अन्तरात्मा चेति । अन्तरात्मा अन्त:करणाव- च्छिन्नारमा । शरीरात्मा शरीरावच्छिन्नात्मा। तत्रान्तरात्मा तत्कर्म करोति, येन शरीरात्मा सुखदुःखे अनुभवतीति हेतोः, जानाति इच्छतीसादौ शानेच्छाद्यनुकूलम्यापारस्य धात्वर्थ- स्वेऽपि फलण्यापारयोर्वैयधिकरण्येन सकर्मकस्वमुपपद्यत इति (वै० सा० द. धा०प०९१) * अयमाशय:-यस्मिन् किंचिदपि वस्तु समवायेन संबन्धेन ने वर्तते. यब कस्मिंश्चिदपि वस्तुनि समवायेन संबन्धेन न वर्तते तमायमसंबन्धः । यथा समवाये, अभावे च न कि- चिस्तु समवायेन वर्तते, सोऽपि (समवायोऽभावक्ष) न कस्मिंश्चिदपि वस्तुनि समवायेन संबन्धेन वर्तत इति समवाये, अमावे चांऽयमसंबन्धोऽस्ति । सच (असंबन्धः) समवायत्वस्य, अभावस्वस्य च जातित्वे बाधक इति न्यायसिद्धान्तः ।

·८८ न्यायकोशः। वाक्यशाब्दजन्यबोधे पुरुषांशे दण्डसौन्दर्ययोर्विशेषणतया युगपदानस्वी- कारेऽसंबन्धः । (स्व०) असंभवः-( लक्षणदोषः )१ [क] लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकीभूतो योऽभा- वस्तत्प्रतियोगित्वम् । ( न्या० बो० १ । पृ० ३) [ख] लक्ष्यमात्रावृत्तित्वम् । यथा गोरेकशफल्वरूपलक्षणस्यासंभवः । (त० दी० १॥ पृ. ४) [ग] लक्ष्ये कापि लक्षणस्यावर्तनम् । यथा शुण्डदण्डवान् ब्राह्मण इति लक्षणस्यासंभवः । (त० कौ० पृ०२१) २ खरूपासिद्धिः । यथा गोरे- कशफत्वस्य लक्षणवे स्वरूपासिद्धयात्मको हेत्वाभासः । (त० भा० पृ०५०) असंसर्गाग्रहः-१ बाधग्रहः प्रतिबन्धकग्रहो वाऽसंसर्गः, तस्याभावः । यथा प्राभाकरमते कार्यतावाचकलिङ्कादिपदासमभिव्याहारस्थले व्यवहा- रस्त्वसंसर्गाग्रहादेवेत्यत्र (म०प्र० ४)। २ भेदाज्ञानम् । यथा सांख्यमते बुद्धिपुरुषयोरसंसर्गाग्रहात्कर्तृत्वाद्यभिमान इत्यत्र । (दि. १। आत्म० प० १०५)३ केचित्तु, असंसर्गस्य परस्परसंबन्धाभावस्याग्रहोऽबोधः । यथा मीमांसकमते इदं रजतमित्यादौ 'इदम्' इति 'रजतम्' इति च ज्ञानद्व- यस्यापि प्रवृत्तिजनकताप्रयोजकत्वेन परस्परसंबन्धाभावस्याबोध इत्याहुः । (वाच०) १ वस्तुतस्त्वेतादृशवाक्यस्वरसास्सौन्दर्यस्य विशेष्यतावच्छेदकत्वेन, दण्डस्य विशेषणत्वेन भा- नाङ्गोकारे तु नायमसंबन्धदोषः । अपि तु पुरुषः मुन्दरो दण्डीयादावेव तादृशदोष इति ज्ञेयम् । २ यत्र यत्र लक्ष्यतावच्छेदकं (गोस्वम्) तत्र तत्रैकशफत्वस्याभाव इति व्याप्तः एकशफवाभावो लक्ष्यतावच्छेदकस्य व्यापको भवतीति तस्मतियोगिस्वमेकशफल्वे वर्तत इति बोध्यम् । ३ संबन्धविशेषावच्छिन्नलक्ष्यवृत्तित्वसामान्याभाव इत्यर्थः । ( नील० १। पृ०४) ४ कस्यापि ब्राह्मणस्य शुण्डदण्डाभावादसंभव इति भावः । (त. कौ० पृ० २१) ५ इदं च लक्षणस्य ग्यावर्तकस्वाभिप्रायेणेति विज्ञेयम् । (नील० १। पृ. ४ ) तथाहि- रितरेभ्यो भिद्यते एकशफवादिसत्रैकशफल्वात्मकहेतोः स्वरूपासिलिः । एतत्मपन्नस्तु लक्षणशब्दण्याख्यानावसरे संपादयिष्यते ।

·न्यायकोशः असत्-१ सत्तावद्भिन्नः । यथा प्राचीननैयायिकमते सामान्यादि चतुष्टयम- सत् । २ तत्कालीनस्वजनकाभावप्रतियोगि । यथा घटपटादिकार्य स्वस्वोत्पत्तेः प्रागसत् । (वै० उ० ९।१११) ३ यत् कालसामा- न्यासंबन्धि तत् । यथा शशशृङ्गकूर्मरोमादि, इति मध्वाचार्यानुयायिनो वेदान्तिनः। (स्व०) ४ नामरूपाभ्यामव्याकृतं कारणात्मना स्थित सूक्ष्मरूपमव्यक्तमिति मायावादिनः । ५ अर्थक्रियाऽकारी (अकि- चित्करः) अभावादिरिति बौद्धा आहुः । ( वाच०) असदर्थविषयकसम्-विशेष्यावृत्तिप्रकारकत्वम् । यथा शुक्तौ इदं रजतम्' इति ज्ञानस्य(विशेष्यभूतशुक्तौ रजतत्वस्यावृत्तित्वेन) असदर्थविषयकत्वम्।(स्व०) असद्धेतुः-( हेतुः ) हेत्वाभासवदस्यार्थोऽनुसंधेयः । असमर्थविशेषणः-( स्वरूपासिद्धः ) यद्धेतुघटकं यत् विशेषणं साध्यसाध- नेऽप्रयोजकं भवति तद्विशेषणविशिष्टः स हेतुः । (स्व०) यथा शब्दो नित्यो गुणत्वे सत्यकारणत्वादिति । (त० भा० पृ०४६ ) असमर्थविशेष्यः-( स्वरूपासिद्धः ) यद्धेतुघटकं यत् विशेष्यं साध्यसाधने- ऽप्रयोजकं भवति तद्विशेष्यघटितः स हेतुः । ( स्व० ) यथा शब्दो नि- योऽकारणत्वे सति गुणत्वादिति । (त० भा० पृ० ४६-४७) असमवायिगुणवम्-ज्ञानाद्यतिरिक्तभावकार्यासमवायिकारणगुणत्वम् । (ल. व.पृ०३७) १ अत्र च गुणस्वविशिष्टमकारणत्वं हेतुः, तत्र विशेषणं गुणस्य तु न साध्यसाधने प्रयोजक भवति, विशेष्याकारणत्वस्यैव नित्यत्वसाधनसामर्थ्यात् । (त. भा० पृ० ४६) २ अत्र चाकारणत्वविशिष्ट गुणत्वं हेतुः, तत्र विशेष्यं गुणत्रं तु न प्रकृतसाध्यसाधने प्रयो. जकम्, विशेषणमात्रस्यैव (अकारणस्वस्य ) नित्यत्वसाधने समर्थत्वात् । (त०भा००४७) ३ भसमवायिकारणगुणाध रूपम्, रसः, गन्धः, पर्शः, एकत्वम्, परिमाणम्, एकपृथक्त्वम्, खेहः, शब्दः, स्थितिस्थापकश्चेति । (भा०प० गु० श्लो०८८ ) (मु.) (दि० गु० पृ. १९४) ४ आत्मविशेषगुणानां कुत्राप्यसमवायिकारणत्वं नास्तीति नियमेन तेषामसमवायिकारणत्व- वारणाय ज्ञानायतिरिक्तेति गुणविशेषणम् । (मुक्ता० ११ १० ५०-५१) १२ ·न्यायकोशः। भसमवायिकारणम्-( कारणम् ) [क ] समवायिकारणे प्रत्यासन्नं कार- णम् । (प्र० प्र०) (भा०प० श्लो० १८) (त० कौ० १०८) [ख] कार्येण कारणेन वा सहैकस्मिन्नर्थे समवेतत्वे सति कारणं य- तत् । यथा तन्तुसंयोगः पटस्यासमवायिकारणम्, तन्तुपं च पटनत- रूपस्यासमवायिकारणम् । (त० सं० ) एवं च असमवायिकारणता द्विविधा । कार्यैकार्थसमवायात, कारणैकार्थसमवायात् । तत्र प्रथौ १ तलक्षणं च [क]समवायसंबन्धावच्छिन्न कार्यतानिरूपिता या समवाय-स्वसमवायिसमवेत- त्व-एतदन्यतरसंवन्धावच्छिन्ना कारणता तदाश्रयत्वम् । (न्या. बो०१। पृ०१०) (वाक्य. १। पृ०११)(दि.१) (वै० उ० १०।२।३ ) (वै० वि० ५।२।२४) [ख ] समवाय- स्वसमवायिसमवेतस्व-एतदन्यतरसंवन्धेन समवायिकारणवृत्तिकारणत्वम् (ल. व. पृ०४) अत्रेदमवधेयम्-असमवायिनः कार्यसहभावेन हेतुबमियनुभवः । (प० मा०) (दि०) २ कार्येकार्थ-* कारणैकार्थ-स्तदन्यतरप्रसासत्या कारणं ज्ञानादिभिन्न यत् तत् असमवायिका- रणम्, इति पर्यवसितोऽर्थः । (मु० १। पृ० ५१) ३ अत्र तन्तुसंयोगस्य पटसमवायिकारणेषु तन्तुषु प्रसासन्नन्वात् कारणत्वाच तन्तुसंयोगः पटस्यासमवायिकारणभिति शेवम् (त० को १।०८) ४ अत्र, [क] तन्तुरूपस्य परंपरया पटादौ प्रयासन्नत्वात् । (प्र० प्र०) [ख] तन्तु- रूपस्य पटरूपादिसमनायिकारणे पटे स्वाश्रयसमवेतत्वेन प्रसासन्नत्वात् कारणस्वाब लक्षणसमन्वयो बोध्यः (त. कौ० १।४०८) ५ अत्रेदं बोध्यम् -असमवायिकारणता च गुणकर्ममात्रवृनिर्भवति । (भा०प० शो• २३) गुणकर्मातिरिक्ते न वर्तत इति भावः । तेन ज्ञानादीनामसमवायिकारणत्वविरहेऽपि नोक्तिविरोधः। ६ इयं च असमवायिकारणता 'लघ्वी' इति संज्ञां लभते । लघुपतिपत्तिकत्वात् । (वै० उ० २।१।२२) * कार्यकापसासत्तिरत्र [क] समवायसंबन्धन कार्यसामानाधिकरण्यम् । (सि. च. १।०२१) [ख] समवायसंबन्धः । (दि.१।०५१) कारणेकार्थप्रसासत्तिधात्र [क] स्वसमवायिसमवायसंबन्धेन कार्यसामानाधिकरण्यम् । (सि. च० १।०२१) [ख] स्वसमवायिसमवेतत्वसंपन्धः । (दि. ११०५१) + भत्रार्य सिद्धान्त: 'आत्मविशेषगुणानां (ज्ञानादीनाम्) कुत्राप्यसमवायिकारणत्वं नास्ति' इति, (दि. ११५० ५१) (मु०१० ५०५१) (राम०१।०५०) तेन अस- मवायिकारणम्वनिरासाय ज्ञानादीनां पर्युदासः ।

·न्यायकोशः। २ यथा आत्ममनःसंयोगस्य ज्ञानादिकं प्रति, तन्तुसंयोगस्य तु पटं प्रति कारणता । द्वितीया यथा तन्तुरूपाणां पटरूपं प्रति कारणता । (वै० ० उ० २।१।२२) (१।२।२४ ) (त० भा० पृ० ४) असारिणः-( हेत्वाभासः) [क] सपक्षविपक्षव्यावृत्तो हेतुः । (गौ० वृ० ११४५) (भा० प० २।श्लो० ७४ ) (त० सं०) (चि. पृ०८७) [ख] सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वे सति पक्षवृत्तिः । यथा शब्दो नित्यः श- ब्दत्वादिति । १ तत्र, कार्येण पटेन सह, कारणस्य तन्तुसंयोगस्य एकस्मिन् तन्तौ प्रसासत्तिरस्ति, इति लक्षणसमन्वयो बोध्यः। (मु० १।पृ०५०) २ इयं च असमवायिकारणता 'महती'इति संज्ञां लभते । गुरुप्रतिपत्तिकत्वात् । (वै० उ० २।१।२२) ३ तथाहि स्वगतरूपादिकं प्रति समवायिकारणं पटः, तेन सह तन्तुरूपस्यैकस्मिन्तन्तौ प्रसासत्तिरस्ति इत्यसमवायिकारणता संगच्छते । (मु० १।१०५०) ४ स चानैकान्तिकप्रभेद इति ज्ञेयम् । लक्षणं तु वक्ष्यमाणमसाधारणस्वमेव । ५ अत्र, सपक्षो निश्चितसाध्यवान् । विपक्षो निश्चितसाध्याभाववान् । पक्षः संदिग्धसाध्य- वान् इयर्थो बोध्यः । (गौ० वृ० ११४५) ६ इदं लक्षणद्वयं च (क-ख-इत्यत्र विद्यमानम् ) प्राचीनमतानुसारेणेति विज्ञेयम् । तन्मते पक्षवृत्तिवे सति साध्यन्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वमेवासाधारण्यम् । विरोधस्तु ( हेवा- भासदोषः ) साध्यासमानाधिकरण्यरूपोऽन्वयम्याप्तिग्रहविरोधीति । (दीधि०२। पृ०१९७) ७ अत्र शब्दत्वं हि सपक्षागनादेः, विपक्षाच्च घटादेावृत्तम्, पक्षे शब्दे च वर्तत इत्यसाधा. रणम् (चि० २।पृ० ८८) । अत्र (प्राचीनमते) असाधारणवज्ञानं हि साक्षादनुमितिप्रति- बन्धकम् । तथाहि-शब्दत्वं हि नान्धयो हेतुः, दृष्टान्ताभावात् । किंतु व्यतिरेकी। तथाच, यो ( हेतः ) यद्धर्मवतो व्यावृत्त: स स्वाश्रये तद्धर्मभावं साधयति । यथा धूमो वन्यभाववतो मलहदादेावृत्तः स्वाश्रये पर्वतादौ वन्यभावाभावं (वन्हिम् ) साधयति । तथा, शब्दस्वं निसत्ववतो गगनादेः सपक्षाघ्यावृत्तमिति स्वाश्रये शम्दे नित्यस्वाभाव ( अनित्यत्वम् ) सा- * इदं च साक्षादनुमितिविरोधि । ( दीधि० २॥ पृ०१९७) तद्विरोधित्वं च असाधारणस्व. शब्दव्याख्यानावसरे प्रदर्शयिष्यते ।

·९२ न्यायकोशः। [ग] साध्यासमानाधिकरणो हेतुः । यथा शब्दो नित्यः शब्दत्वादि- त्यादौ नित्यत्वासमानाधिकरणं शब्दत्वमसाधारणो हेतुः । (मु० २। पृ० १५९) (गौ० वृ० १।४५) असाधारणकारणलम्-[क ] कार्यत्वानवच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारण- ताश्रयत्वम् । (त० प्र०) (वाक्य० १। पृ० १०) [ख] कार्यत्वातिरिक्तधर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताशालित्वम् । यथा घटत्वावच्छिन्नं प्रति दण्डस्यासाधारणकारणत्वम् । (न्या० बो० १॥ पृ० ८) [ग] साधारणकारणभिन्नकारणत्वम् । (म० प्र० १। पृ० ५) असाधारणैखम्-१ ( हेतुदोषः) [क] सर्वसपक्षव्यावृत्तत्वम् । (चि० २। सव्य० पृ० ८९) (मु० २। पृ० १५९) धयेत् । एवं नियस्वाभाववतो घटादेविपक्षात् व्यावृत्तमिति स्वाश्रये शब्दे नित्यत्वाभावा- भाव (नित्यत्वम् ) अपि साधयेत् । परंतु, नचैकत्र शब्दे नियत्वानियत्वयोः संभवः, त- योर्विरोधात् । तस्माच्छब्दत्वेऽसाधारणत्वज्ञाने सति न साध्यानुमितिरिति । (त० कौ० २। पृ० १३-१४)(चि० २। पृ० ८८ ) (दीधि० २। पृ० १९६-१९७) १ इदं लक्षणं च नवीनमतानुसारेणोक्तम् ( प्राचीनमते स्वयं हेतुविरुद्ध एवेति मन्तव्यम् )। नवीनमतेऽसाधारण्यं साध्यासामानाधिकरण्यम् । एतस्य साध्यसहचारग्रहप्रतिबन्धेन व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धो दूषकताबीजम् । ( गौ० वृ० १।४५) २ अत्रेदं बोध्यम्-' कार्यमात्रं प्रति कारणं कालादि' इत्येव व्यवहाराकालादीनां साधारण- कारणत्वम् । ' दण्डादिकं कार्यमा प्रति कारणम्' इति न व्यवहारः, अपि तु 'घटा- दिकं प्रति कारणं दण्डादि' इसेव व्यवहाराद्दण्डादीनां, कार्यवातिरिक्तो यो धर्मः (घटस्वा- दिः) तदवच्छिन्ना या घटनिष्ठा कार्यता तन्निरूपितकारणतावत्त्वादसाधारणकारणत्वमिति । ३ तच्चासाधारणानकान्तिकहेत्वाभासनिष्ठो दोष इति विज्ञेयम् । ४ प्राचीनमते सपक्षो निश्चितसाध्यवान् ,, तव्यावृत्तवं तदवृत्तित्वमिति विज्ञेयम् । अत्रायं प्राचीनमताभिप्राय:-शब्दो नित्यः शब्दत्वादिसादौ यदा पक्षे साध्यनिधयस्तदा नासा- धारण्यम् , तत्र (निश्चितसाध्यवति पक्षे ) हेतोनिश्चयात्, इति । इदमत्राकृतम्-पक्षे साध्यसंदेहदशायामेवासाधारणस्य हेत्वाभासता, न तु निश्चयदशायाम् । तदा पक्षस्यैव सपक्षत्वेन निक्षितसाध्यवघ्यावृत्तस्त्राभावात् इसनिसदोषत्वं तस्येति । (दि. २२ पृ. १५९) (दिधि० २१ पृ० १९५) नवीनमते तु सपक्षः साध्यवान्, तयावृत्त .

·न्यायकोशः। [ख] ज्ञाननिष्ठप्रकृतसाध्यविरोध्युन्नायकतानतिरिक्तवृत्तिः प्रकृतपक्षताव- च्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारता- निरूपितयादृशविशिष्टविषयता तादृशविशिष्टवत्प्रकृतहेतुत्वम्।(ग० असा०) तच्च प्रकतहेतुनिष्ठं सौध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वम् । (ग० सामा०) ७ तद्वृत्तित्वग्रहविरोधित्वम् । विशिष्टसाध्यसाधनमहाविरोधिनो ज्ञानस्य विषयतया तदुभयसामानाधिकरण्यपहविरोधितावच्छेदकं रूपमिति निष्कर्षः । (दीधि० २॥ पृ० १९७) नवीनानामयमाशय:- सद्धेतावपि पक्षे साध्यसंदेहदशायामसा- धारण्यस्य, प्रकृतपरामर्शकालिकविरुद्धपरामर्शदशायां सत्प्रतिपक्षस्य च स्वीकारे बाधनमद शायां वाधस्याप्यङ्गीकारापत्तिः । न हि वैषम्ये युक्तिं पश्यामः । एवं चात्र सपक्षपदं केवलसाध्यवत्परम् (न तु निश्चयगर्भम् )। शब्दो नियः शब्दबादित्यादि. साध्यवदवृत्तिहेतोरेव लक्ष्यतेति न कोपि दोष इति । (नील० २। पृ० २५) नवीनाः पुनरेवं वर्णयन्ति-सामग्रीद्वयविरोधेन हेल्वभावस्य साध्याभावव्यापकतामहविरोधो- ऽसाधारणस्य दूषकताबीजम् । तथाहि-वृत्तिमता हेतुना कचिदपि वर्तितश्यम् । तत्र चावश्यं साध्यतदभावयोरन्यतरेण भवितव्यम् । न च तत्र हेत्वभावः संभवति । अतोऽव- श्यमन्यतराव्यापकावं तस्य । एवंविधविरोधध्रौव्ये साध्येन तदभावेन च हेल्वभावस्य सहचा- रज्ञानं नैकतरनिरूपितामपि ग्यापकतां ग्राहयति, मिथो विरोधात विरोधिपरामर्शद्वय- मिव साध्यतदभाव । एवं च वृत्तिमत्त्वविशेषितं हेतोर्यावद्विपक्षम्यावृत्तवम्, वृत्तिमत्य- तियोगित्वविशेषितं वा हेस्वभावस्य यावत्सपक्षविपक्षवृत्तित्वमसाधारण्यमिति योजयन्ति । (दीधि० २॥ पृ० १९७-१९८). अत्रे बोध्यम्-सर्वसपक्षव्यावृत्तवं च मणिकृतां विरुद्धत्वम्, मणिकृतां यदसाधारणस्वं तदेव दीधितिकृन्मते विरुद्धत्वम्, इति अवधारणार्थ पुन:पुनरनूद्यते । १ एतज्ज्ञानं चानुमितेः साक्षात्यतिबन्धकम् , व्यतिरेकसत्मतिपक्षरूपस्यात् । तथाहि-शब्दस्वं हि नान्वयो हेतुः, कचिदपि निये शब्दत्वस्यादृष्टेः, किंतु व्यतिरेकि । तथा च नियत्रा- भावव्यापको ( म्यापकस्बेन ज्ञात:) य: शब्दत्वाभावस्त प्रतियोगितया साध्यं साधयेत्। तथा नित्यत्वब्यापकीभूताभावप्रतियोगितया साध्याभावमपि साधयेत् । न च द्वयोविरुद्धयोरेक- अनिर्णयः, किंतु परस्परप्रतिबन्धात् द्वयोरेवानिर्णय इति ध्येयम् । (न्या० म० २। पृ० २०)(दीधि० २१ पृ. १९७) २ इदं च मणिकृन्मताभिप्रायेण । दीधितिकृन्मते स्वयं विरोध एव । मणिकृन्मते विरोधस्तु साध्यासामानाधिकरण्यमेवेति सूक्ष्मतरमेतदिति पुनःपुनरनद्यते । (स्व.) (दीधि. . १९७) अयमाशय:- [क] साध्यतदभावानुमिसनुगुणव्यतिरेकच्यामिद्वयसहिनपक्षधर्मताज्ञानवि.

·न्यायकोशः (दीधि० २। पृ० १९७) इदमेव (साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगितम्) सपक्षव्यावृत्तत्वं गायन्ति । यथा शब्दो नित्यः शब्दत्वादित्यादौ शब्दत्वस्य (नित्यत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिनः) असाधारणत्वम् । (न्या० म० २। पृ० २०)२ असाधारणकारणत्ववदर्थो द्रष्टव्यः । असाधारणधर्मः-लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतो धर्मः । यथा गोर्लक्षणं हि सास्नादिमत्त्वम्, स एवासाधारणधर्म इत्युच्यते । (त०दी० ११ पृ० ४) स द्विविधः । व्यावर्तकः,अव्यावर्तकश्च । आद्यो गोः सास्नादिमत्त्वम् । द्वितीयः सप्तपदार्थानामभिधेयत्वम् । (सि० च० ११ पृ० ५) असाधारण्यम्-असाधारणत्ववदस्यार्थोऽनुसंधेयः । (ख०) असाधुखम्-महाजनपरिगृहीतव्याकरण-स्मृतिनिषिद्धत्वम् । (चि० ४ ) यथा, अचीक्रमतेत्यादिप्रयोगस्य वर्णस्तेयादेश्च यथाक्रममसाधुत्वम्। (ख०) असामर्थ्यम्-वृत्त्यर्घटकपदार्थान्वितखॉर्थबोधकत्वे सति वृत्तिजन्यबोधीयप्र- १ अत्र धर्मेऽसाधारणत्वं च [क] तदितरावृत्तिवे सति सकलतद्वृत्तित्वम् (त० म०१) [ख] लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वम् । (त०दी०पृ. ४) लक्ष्यतावच्छेदकग्यापकस्त्रे सति लक्ष्यतावच्छेदकव्याप्यत्वमित्यर्थः । (नोल० १२१०४) भवति हि सानादिमत्त्व लक्ष्यताव- च्छेदकोभूतगोत्वस्य व्यापको व्याप्यञ्च, इति । २ अयमाशय:-सप्तपदार्थातिरिक्तपदार्थाप्रसिद्ध्या तवदासंभवेनाऽभिधेयत्वस्य व्यावर्तकत्वं न संभवतीति । ३ इदमेव 'सापेक्षत्वम् ' ' अपेक्षा ' वेस्युच्यते, समासायसाधुत्वे प्रयोजकं च भवतीति योध्यम् । निशब्देनात्र वैयाकरणसमताः कृतद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्ताः पञ्च वृत्तयो गृपन्ते । ५ अत्र स्वार्थश्च स्वीयवृत्तिग्रहे ( शक्तिबहे ) विशेष्यः इति विवक्षणीयः । अत एव शरैः शातितपत्रः, चैत्रस्य दासभार्येस्रादौ न समस्यमानस्य शातित-दासपदादेः सापेक्षता, प. दार्थकदेशशातन-दासस्वादावेव शरकरणकत्व-चैत्रनिरूपितावादीनामन्वयात् । (ग• म्यु. का.११ पत्रे १४) षयबादित्यर्थः । शब्दे मिलस्वतदभावोभयम्यापकीभताभावप्रतियोगिशब्दस्ववत्ताज्ञानस्य निसवतदभावानुमिसनुकलवात् । व्यापकनिवृत्तौ तबचाप्यनिवृत्तेरावश्यकत्वादिति भावः । (म०प्र०२। पृ. २६) [ख] एतज्ज्ञानं च साध्याभावनिरूपितभ्यतिरेकन्यानिशानरूपतया साध्यवत्ताबुछो तदभावव्याप्यवत्ताज्ञानमुद्रया साक्षात्प्रतिवन्धकं भवति, इति ।

·न्यायकोश ९५ कारताश्रयखार्थबोधकत्वम् । यथा ऋद्धस्य राजेमातङ्ग इत्यादौ राजपदस्य (ऋद्धपदार्थस्य राजपदार्थेनान्वये विवक्षिते ) असामर्थ्यम् । (ग० व्यु. का० ११ पृ० १४) सिद्धः-( हेत्वाभासः ) [क] यत्र व्याप्तिः पक्षधर्मत्वं वा नास्ति सो- ऽसिद्धः । (वै० वि० ३।१।१५) [ख ] व्याप्ति-पक्षधर्मताऽन्यतररहितो हेतुः । (प्र०प्र०) यथा घटो द्रव्यं श्रावणत्वादित्यादौ श्रावणत्वादिहेतुरसिद्धः । (ख० ) असिद्धस्त्रिविधः । आश्रयासिद्धः, खरूपासिद्धः, व्याप्यत्वासिद्धश्चोत । (त० सं० ) (त. कौ० २। पृ० १४ ) (प्र० प्र०) (भा० प० श्लो० ७६) अँसिद्धिः-( हेतुदोषः ) [क] परामर्शप्रतिबन्धकज्ञानविषयो धर्मः । (त. कौ० २। पृ० १४) [ख] व्यभिचाराद्यन्य-परामर्शप्रतिबन्धकतावच्छेदकधर्मवत्त्वम् । (न्या० म० २। पृ० २१) [ग] साधारण्यासाधारण्यानुपसंहारित्वभिन्नं ज्ञानस्य विषयतया परा. १ सद्धो राजमातङ्ग इत्यादौ मातङ्गपदस्य सापेक्षववारणाय विशेष्यदलम् । तथाच, सदस्य राजमातङ्ग इत्यादौ वृत्तिः (राजमातङ्ग इति समासवृत्तिः) तदघटकं पदं (अनस्येति पदम्) तदर्थान्वित: स्वार्थः (राजपदार्थः.) तद्बोधकल्वे सति, वृतिजन्यो बोधः ('राझो माताः' इति बोध:) तादृशबोधे प्रकारताश्रयः (विशेषणम्, राजा) तद्बोधकन्वं राजपदेऽस्ति, इति लक्षणसमन्वयः । २ अत्र अद्धपदार्थस्य राजपदार्थेऽन्वयो न भवति, सामर्थ्याभावात् । तत्तदर्थविशेष्यकान्वययोधं प्रति तत्तसामय॑स्य प्रयोजकत्वात् । · समर्थः पदविधिः' (पा. सू० २१11) इति सूत्रभ्याख्यानावसरे तथैवोक्तत्वादिति । एवं च राजमातङ्ग इति समासोऽसाधुरेव, राम- पदस्य समासाघटकपदसापेक्षत्वादिति । ३ अयं साध्यसम इत्युच्यते । (वात्स्या० १।२।४९ ) ( गौ० वृ० १६४८) (गौ०५०५।४) लक्षणं तु वक्ष्यमाणासिद्धिमत्त्वमेव । ४ अत्रेदं बोध्यम्-यत्र योऽसिनिस्तत्र तयाप्योप्यसिडिरेव, इति । (वै० वि० ३११११५) . .

·न्यायकोषाः। मर्शविरोधितावच्छेदकं रूपैमसिद्धिः । (दीधि० २। पृ० २१५-२१६) सा चासिद्धिः [ १ ] आश्रयोसिद्ध्यायन्यतमा । (मु० २। पृ० १६१) ( गौ० वृ० ११४८ ) (चि० २। पृ. १०२) यथा काञ्चनमयदः काञ्चनमयवह्निमान्काञ्चनमयधूमादित्यादौ काञ्चनमयत्वाभाववद्भदादिः । (ख०) [२] उदयनाचार्यास्तु, पक्षधर्मताज्ञानाभावः, व्याप्तस्य पक्ष- धर्मतया प्रमितिः सिद्धिस्तदभावो वाऽसिद्धिरित्याहुः । (ग० बाध०) अ- सिद्धिस्त्रिविधा । आश्रयासिद्धिः, खरूपासिद्धिः, व्याप्यत्वासिद्धिश्चेति । (चि० २। पृ० १०२ ) (गौ० वृ० १।४८) (वै०वि० ३।१।१५) (न्या० म० २। पृ० २१) असूया-१ [क ] गुणिनि दोषाविष्करणम् । यथा शत्रवेऽसूयतीत्यादौ धात्वर्थः । (ग० व्यु० का० ४) [ख] शाब्दिकास्तु, शौचाचारादिगुणविषये दम्भादिकृतत्वरूपदोषारोपा- १ यद्वा [क] साधारण्याद्यनिरूपितया ज्ञानस्य विषयतया परामर्शविरोधितावच्छेदकरूप- मसिद्धिः (दीधि० २। पृ० २१७) [ख] विशिष्टपक्षविशिष्टसाध्यविशिष्टसाधनविष- यतापहि वेन यत्साधारण्यादिविषयत्वं तच्छ्न्यज्ञानस्य विषयतया परामर्शविरोधिताव- च्छेदकरूपम् । [ग] केचित्तु, विशिष्टपक्षविशिष्टसाधनवैशिष्टयविशिष्ट साध्यमहाविरो- धित्वे सति ययाप्तिग्रहविरोधिज्ञानं तदन्यज्ञानस्य विषयतया परामर्शविरोधितावच्छेदक- रूपमित्याहुः । [घ] विशिष्टपक्षविशिष्टसाधनवैशिष्ट्यविशिष्टसाध्यमहविरोधिज्ञान- भिन्नवृत्ति ययाप्तिमहविरोधितावच्छेदकं यच्च विशिष्टपक्षशानत्वस्य विशिष्टसाध्यज्ञानत्वस्य विशिष्टसाधनज्ञानत्वस्य चाव्यापकं व्याप्तिग्रहविरोधितावच्छेदकं तदुभयशून्यस्य, तादृश- महविरोधिज्ञानभिन्नवृत्तिवे सति तादृशामन्यापकं ययाप्तिग्रहविरोधितावच्छेदकं तच्छु- न्यस्य वा ज्ञानस्य विषयतया परामर्शविरोधितावच्छेदकं रूपम्, । इत्यादि ( दीधि० २) २ आश्रयासिद्धिः, स्वरूपासिद्धिः, याप्यवासिद्धिश्चैतासामन्यतमेसर्थः । (स्व०)अत्र परामर्श- विषयाभावत्वेनानुगतेन त्रयाणामसिद्धत्वेन संग्रहो महर्षिणा कृत इति न विभागविरोधः, हे- वाभासाधिक्यं वा । अत एव, ये व्याप्तिविरह-पक्षधर्मताविरहरूपास्तेऽसिद्धिभेदमध्यम- ध्यासते, तदन्ये च यथायथं व्यभिचारादय इति सिद्धान्तप्रवादोऽपि । (चि० रापृ०.१०२) ३ इयं च कोपमूलिका । (ल० म० पृ० १०३) ४ भत्र विषयताविशेष एव चतुभ्यर्थः । (ग. गु. का. ४) 0 ·म्यापकोगा। नुकूलश्चित्तवृत्तिविशेषः । यथा हरयेऽसूयतीत्यादौ, इत्याहुः । (ल. • म० पृ० १०३) २ [क] परगुणादौ द्वेषः । (गौ० वृ० ४।३) [ख] गुणद्वेषः । यथा पुत्रायासूर्यतीत्यत्र धात्वर्थः । (श०प्र०४० ८७) अस्तिखम्-[क] कालसंबन्धित्वम् । (दि. १) (प० मा० ) यथा घ- टोऽस्तीत्यादौ घटादेरस्तित्वम् । (ख०) [ख] ' अस्' शब्दवदस्यार्थोऽनुसंधेयः । (स्व०) अस्मद्-' अहम् ' शब्दवदस्यार्थोऽनुसंधेयः । अहंकार:-१अहमित्यभिमानः । स च शरीरादिविषयको मिथ्याज्ञानमु- च्यते । (गौ० वृ० ४।६८) २ अभिमानाश्रयोऽन्तःकरणमहंकार इति मायावादिनः। ३ महत्तत्त्वजन्यः पञ्चतन्मात्रादीनां कारणं तत्त्वविशे- षोऽहंकार इति सांख्यौः । अहः-१संपूर्णादित्यमण्डलदर्शनयोग्यः कालः । (वै ० उ०) यथा अहो अहोभिर्महिमा हिमागमे इत्यादौ । (नैषध०) २ क्वचित्, दिनरा- त्रिसमुदितः कालः । यथा मासैदशभिर्वर्ष दिव्यं तदहरुच्यते । (सू० सि०) यथा वा, विप्रः शुध्येदशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः, इत्यादौ । (मनु० ५।८३) अहम्-कं ] तत्कालीनखार्तेन्त्र्योच्चारयितृचैत्रत्वादिविशिष्टः । (दि. ४ पृ० १७८-१७९) १ अत्र 'पुत्रस्य गुणं द्वेष्टि ' इसाकारको बोधः । ( श० प्र० पृ. ८७) २ तब दोषनिमित्तानां शरीरादीनां तत्त्वस्य अनामित्वस्य ज्ञानानिवर्तते । आत्मत्वेन हि शरीरादौ मुधन् रञ्जनीयेषु रब्यति, कोपनीयेषु कुप्यति । ( गौ० वृ० ४।६४ ) ३ तन्मते वैकारिक-तामस-भेदेन द्विविधोऽमहकार इति बोध्यम् । बादरायणाचार्यास्तु, वैका- रिक-तैनस-तामस-भेदेन त्रिविधोऽहंकार इति प्राहुः । ४ मत्र, स्वातन्त्र्योतया च 'वाच्यस्त्वया मदचनारस राजा' इत्यादौ न मस्पदाकोधः । (दि. ४० १७९) मत्र स्वतन्त्रोचारणं च, वाक्यान्तरस्थक्रियाकर्मतया स्वघटितकाम्याथ- प्रजायनेच्छानधीनस्वोच्चारणम् । (ग) शक्ति० पृ० २७ ) १३ ·न्यायकोशः [ख] खोच्चारणकर्तृतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नः । यथा, अहं गच्छामीत्या- दावस्मदर्थः । (ग० शक्ति पृ० २६-२७) अहेतुसमः-(जातिः) [क] त्रैकाल्यासिद्धेहेतोरहेतुसैमः । (गौ० ५। १८ ) हेतुः साधनम् । तत् साध्यात्पूर्वम्, पश्चात्, सह वा भवेत् ? । यदि पूर्व साधनम्, असति साध्ये कस्य साधनम् । अथ पश्चात्, असति सा- धने कस्येदं साध्यम् । अथ युगपत्साध्यसाधने, द्वयोर्विद्यमानयोः किं कस्य साधनं किं कस्य साध्यमिति हेतुना न विशिष्यते । अहेतुना सा- धात्प्रत्यवस्थानमहेतुसमः । ( वात्स्या० ५।१।१८) (नील०पृ० ४४) [ख] कालसंबन्धखण्डनेनाहेतुतया प्रत्यवस्थानम् । अयमर्थः-दण्डा- दिकं घटादेर्न पूर्ववर्तितया कारणम्, तदानीं घटादेरभावात् कस्य का- रणं स्यात् । अत एव न घटाद्युत्तरकालवर्तितयाऽपि । न वा समानकाल- वर्तितया, तुल्यकालवर्तिनोः सव्येतरविषाणयोरिवाविनिगमनापत्तेः । कार- णमात्रखण्डनेन ज्ञप्तिहेतोरपि खण्डनान्न तदसंग्रहः । (गौ०३० १३१८) [ग] कालत्रयेपि हेतुत्वासंभवेनाहेतुत्वकथनम् । ( नील० पृ० ४४) आ. आकर्षणम्- गतिहेतुविकर्षणम् । यथा शाखा ग्राममाकर्षतीत्यत्र धात्वर्थः । (श० प्र० पृ० ९९) आकस्मिकम्- यत्किचित्कारणानियम्यम् । (दि० १॥ पृ० ६३) यथा अ- कस्मादेव भवति कार्य न किंचिदपेक्षमिति तदेतन्मतमित्यादौ। (गौ००१) आकाों-[क] अभिधानापर्यवसोनम् । (चि०) १ प्रतिकूलतर्कदेशनाऽऽभासोऽयम् इति बोध्यम् । (गौ० वृ० ५।१८) २ हेतुसमेति पाठे तु कालत्रयेपि हेतुत्वस्यासंभवकथनं हेतुसमेत्यर्थः । (नील. पृ. ४४) ३ अत्र 'ग्रामकर्मकं यच्छाखागमनं तदनुकूलविकर्षणवान् ' इति बोधः । विकर्षणं नम्रोक- रणम् । (श० प्र० पृ० ९९) ४ इयं च ज्ञाता सती शाब्दबोधे शब्दस्य सहकारिणी। अत एव गौरवः पुरुषो हस्तीत्यादी नान्वयबोधः, आकाहाविरहात् । (त० कोट ४॥ पृ० १५) (त० सं०) ५ तदर्थस्तु, यस्य येन विना स्वार्थान्वयाननुभावकत्वम्, तस्य तदपर्यवसानम्, इति । (चि०) .

·न्यायकोशः। [ख] खरूपयोग्यत्वे सत्यजनितान्वयबोधजनकत्वम् । (तर्का ० ४।पृ०१०) [ग] यत्पदं यत्पदेन सह यादृशानुभवजनकं भवेत्, तत्पदस्य तत्पदसम- भिव्याहारस्तादृशान्वयबोधे आकाङ्क्षा । भवति हि, नामपदम् उत्तरवर्ति- विभक्तिपदेनैव सहान्वयबोधकम्, अतस्तत्समभिव्याहारस्तादृशान्वयबोधे आकासा । (न्या० म० ४।पृ०२१) [घ ] पदस्य पदान्तरव्यतिरेकप्रयुक्तान्वयाननु वकत्वम् । (त० सं० ४) (कु०) (मु०४।पृ.१८८) [3] यस्य पदस्य येन पदेन विनाऽन्वयबोधजनकत्वं नास्ति, तस्य पदस्य तेन पदेन समभिव्याहार आकाङ्क्षा । (त० को० २।०१६ ) (प्र० प्र०) यथा (१) घटमा येत्यादौ क्रियापदकारकपदयोराकाङ्क्षा । वस्तुतस्तु (२) प्रत्यये प्रकृत्युत्तरत्वमेवाकाङ्क्षा । (मु० ४।पृ० १८८ ) यथा वा वैयाकरणमते विभक्तिधात्वाख्यातक्रियाकारकपदानां परस्परं विना परस्परस्य न खार्थान्वयानुभावकत्वम् । ( वाच०) - - . १ तेन 'घट:-कर्मस्वम्-आनयनम्-कृतिः' इत्यत्र नान्वयबोधः, स्वरूपायोग्यत्वात् । २ तेन "अयमेति पुत्रो राज्ञः पुरुषोऽपसार्यतम्” इत्यत्र ‘राज्ञः पुरुषः' इति नान्वययोध:, पुत्रेण जनितान्वयबोधकस्वात् । (तर्का० ४। पृ० १०) ३ अत एव “घटः, कर्मत्वम्, आनयनम् , कृतिः' इति वाक्यात् “ घटमानय " इतिवत् न 'घटकर्मकानयनानुकूलकृतिमान्' इति बोधः । आकाङ्गाविरहात (न्या०म०४।०२१) ४ तदर्थश्च [क] अव्यवहितोत्तरत्वादिसंबंधेन यत्पदे यत्पदप्रकारकज्ञानव्यतिरेकायुक्तो हि यादृशशाब्दबोधाभावस्तादृशशाब्दबोधे तत्पदे तत्पदवत्त्वमाकासा । * (म्या० बोर ४ । पृ०२०)[ख] यत्पदस्य यत्पदाभावप्रयुक्तमन्वयबोधाजनकत्वं तत्पदसमभिव्याहततस्पद- स्वम् । (नील० ४ । पृ०३२) (मु०) ५ अत्र कारकपदस्य क्रियापदेन विना 'घटकर्मकमानयनम्' इत्यन्वयबोधजनकस्वाभावा- कारकपदस्य क्रियापदेन सहाकाला । एवं क्रियापदस्य कारकपदेनापि सह वोध्या। (प्र० प्र०) (त. कौ० पृ० १६-१७) * वद्यथा, 'घटम्' इत्यादिस्थले 'अव्यवहितोत्तरवादिसंबन्धेन अम्पदं घटपदवत्' इत्या- कारकस्य अम्पदविशेष्यकपटपदप्रकारकमानस्य सत्त्वे 'घटीयं कर्मत्वम् ' इति बोधो जायते । 'अम् घट' इति विपरीतोचारणे तु तादृशज्ञानाभावात्तादृशशाम्दबोधो न मा- यते, अतस्ताहशाकाहाज्ञानं शाग्दबोधे कारणम् । (न्या. बो० ४।१०२०) . .

·न्यायकोशः। [च] प्रकृतान्वयबोधसमानाकारखान्यान्वयबोधविरहः । (न्या. म० ४।०२२) [छ ] पदार्थसंसर्गावगमप्रागभावः । (कु०३) [ज] समभिव्याहृतपदस्मारितपदार्थजिज्ञासा । यथा घटमित्युक्ते ' आ- नय पश्य' इति, आनयेत्युक्ते 'घटं पटं वा' इति जिज्ञासादयः । (कु० टी०१३) [२] एकपदार्थज्ञाने तदर्थान्वययोग्यार्थस्य यज्ज्ञानं तद्विषयेच्छेति शा- ब्दिका वदन्ति । [ब ] पदार्थाना परस्परजिज्ञासांविषयत्वयोग्यत्वमाकाङ्केति मायावादिनः। (वेदा० ५० ) । आकाङ्क्षा द्विविधा । उत्थाप्याकाङ्क्षा । उत्थिता- काङ्क्षा चेति । (ख) आकारः-१ विषयता, निरूप्यनिरूपकभावापन्नतत्तद्विषयता वा । यथा 'अयं घटः' इत्याकारकं ज्ञानमित्यादौ तादृशविषयता । (वाक्यार्थ० २।०२०)२ अभेदः (तादात्म्यम्) यथा, इत्याकारकं ज्ञानमित्यादौ । (वाक्यार्थ ०) यथा वा 'तथा चायम्' इत्याकार उपनय इत्यादौ (दीधि ० पृ० १७०) ३ अभिनयः । उदाहरणं तु पूर्वोक्तमेव ( इत्याकार उपनय इति ) ४ अवयवसंस्थानविशेष इति काव्यज्ञा वदन्ति । ५ सांख्यास्तु, अभेदस्थानीयः पदार्थविशेषः, विषयिताविशेषो वा । यथा यत्संबद्धं सत् तदाकारोल्लेखि विज्ञानं तत्प्रत्यक्षमित्यादौ, इत्याहुः । (सां० सू०) ६ वर्णविशेष आकार इति शाब्दिकाः । आकारकखम्-विषयिताविशेषः । यथा 'घटपदात् घटत्वविशिष्टो बोद्धव्यः' इत्याकारकत्वविशिष्टेच्छेत्यादौं। (म० प्र०४।०३७) . १ अतो 'घटमानयति' इति पदं एकदाऽन्वयबोधे भनिते नान्वयबोधाम्तरं बनयति, स्वनम्याम्बयबोधवैधुर्यविरहात्। इत: सर्वे स्वरूपसन्तः शाब्दयोधे हेतवः न तु ज्ञाता इति शेयम् । (न्या०म०४।१०२२) ·. न्यायको आकांशम् (द्रव्यम् ) [क] संयोगाजन्यजन्यविशेषगुणसमानाधिकरण- विशेषाधिकरणम् । ( सर्व० औलू० पृ.१०६ ) [ख] शब्दसमवायिकारणम् । १ लक्षणं चाकाशस्वमेव। तब शन्दसमवायिकारणत्वम् । (त०कौ०१।५०७)(मु०१।०५२) आकाशसत्त्वे प्रमाणमनुमानम् । तच्च [क] शब्द: पृथिव्यायष्टद्रध्यातिरिक्तद्रव्याश्रितः, अष्टद्रव्यानाश्रितत्ने सति समवायिकारणवत्त्वाद्यन्नैवं तन्नैवं यथा रूपमिति । (सि०च० ११ पृ०९) [ख] यद्यप्याकाशोऽतीन्द्रियस्तथापि विलक्षणशम्दात्मककार्यान्यथानुपपत्या स व स्वीकरणीयः । प्र० प्र०) [ग] 'शब्दो गुणः चक्षुर्महणायोग्यवहिरिन्द्रियमा. प्रजातिमत्त्वात्स्पर्शवत् ' 'शब्दो द्रव्यसमवेतो गुणत्वासंयोगवत्' इत्यनुमानेन शब्दस्य द्रव्यसमवेतवे सिद्धे पृथिव्याद्यष्टसु द्रव्येषु शब्दाधिकरणत्वस्य बाधात् शब्दाधिकरणं नवमं द्रव्यं गगननामकं सिध्यति । (मु० १। पृ० ८६-८७ ) (वै० सू० २।१।२७) (वै० उ० २११।२७) [घ] शाब्दिकास्तु, 'इदं नक्षत्रचक्रमत्र तिष्ठति,' 'अत्रैतदभा- वः' इति निर्दिष्टवस्तुविषये पृथिव्यादेराधारत्वासंभवेन तदाधारस्यैवाकाशसंज्ञकन्वम्, इस्त्रा. हुः । (ल० म०) [ड.] सांख्यास्तु, निष्क्रमणादिकं कर्म आकाशानुमापकम्, इति आहुः । (वै० सू० २।१।२०) (त० व. पृ० १२८) अत्रेदं बोध्यम्-[क] प्रदेशवव्यसंयोगात् 'अयमाकाशस्य प्रदेशः' इति व्यवहारो भवति, इति। (त. व० पृ० १२८) [ख] कारणद्रश्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधानात् । (गो. २।२।१८) २ तदन्वयक्ष-संयोगानन्यो यो जन्यविशेषगुणः (विभागजः शब्दः ) तत्समानाधिकरणो विशेषः (पदार्थप्रभेदः) तदधिकरणत्वमाकाशेऽस्तीति । अत्र, जन्यविशेषगुणः (पाकज- रूपादिः) तत्समानाधिकरणविशेषाधिकरणे पार्थिवपरमाणावतिव्याप्तिवारणाय संयो- गाजन्येति, परमात्मन्यतिव्याप्तिवारणाय जन्येति च विशेषगुणविशेषणम्, इति बोध्यम् । * अत्र 'द्रग्याश्रितस्वात्' इसपि हेवन्तरं ज्ञेयम् । (दि. ११०८६) तत्रोक्तं हरिणा-आधारशक्तिः प्रथमा सर्वसंयोगिनामयम् । इदमत्रेति भावामामभा. वानां च कल्प्यते ॥१॥ व्यपदेशस्तमाकाशनिमित्तं तु प्रचक्षते । कालाकिया विभज्यन्ते आकाशास्सर्वमूर्तयः ॥२॥ एतावानेव भेदोऽयमभेदोपनिबन्धनः, इति । (वाक्यप० + निष्क्रमणप्रवेशनाद्युत्क्षेपणधर्मवस्वादाकाशसिद्धिरिति सांख्यादयो मन्यन्ते । एतदभि- पायेण सुश्रुते उक्तम्-अन्तरिक्षास्तु, शब्दः शब्देन्द्रियं सर्वच्छिद्रसमूहो विविक्तता चेति । वेदान्तिनोऽपि, शब्दः श्रोनेन्द्रियं चापि छिद्राणि च विविक्तता । वियतो दर्शिता एते गुणा गुणविचारिभिः, इसाहुः (वाच०) ·। न्यायोगा। [ग] शब्दगुणकम् । तच्चैकं विभु नित्यं च । तच्च लाघवादेकम्, सर्वत्र कार्योपलम्भाद्विभु, विभुत्वाच्च नित्यम् । तथापि कर्णशष्कुल्यव- च्छिन्नं सत् शब्दप्राहकश्रोत्रेन्द्रियात्मकम् । (त० को० ११पृ०३) ( भा० ५० श्लो० ४५-४६ (वै० सू० २।१।२८-३०) आकाशे, षड्गुणास्तिष्ठन्ति । संख्या, परममहत्परिमाणम्, एकपृथत्कम्, संयोगः, विभागः, शब्दश्चेति । ( वै० सू० २।१।३१) । ( भा० प० श्लो ० ३३ ) (त० भा०पृ०३०) ( त० कौ०पृ०३ ) (त० सं० ) आकुञ्चनम्-( कर्म ) [क] शरीरसंनिकृष्टसंयोगहेतुः कर्म । (त०सं० ) (त० को० पृ०२०) [ख] सत्यारम्भकसंयोगेऽप्यन्यसंयोगकारणम् । अङ्गकौटिल्यजनकं क- र्माकुञ्चनमुच्यते । (त० व० पृ०२४१ ) आकृतिः-[क] आकृतिर्जातिलिङ्गाया । (गौ० २।२।७०) यया जातिर्जातिलिङ्गानि च प्रख्यायन्ते तामाकृति विद्यात् । सा च नाना सत्त्वानां तदवयवानां च नियताद्वबहादिति । नियतावयवव्यूहाः खलु सत्त्वावयवा जातिलिङ्गं शिरसा पादेन गामनुमिन्वन्ति । नियते च स- त्त्वावयवानां व्यूहे सति गोत्वं प्रख्यायत इति । ( वात्स्या० २।२।७०) [ख] अवयवसंस्थानविशेषः । यथा घटस्य कम्बुग्रीवादिराकृतिः । (गौ० • वृ० २।१२४) (दि ०४।पृ० १७८) [ग] रूपक्रियादिविशिष्टमवयवसंस्थानं जातिलिङ्गमेवाकृतिरिति शा- ब्दिका वदन्ति । आकृतिरेव शक्यार्थ इति केचित् (पतञ्जलिप्रभृतयः) मन्यन्ते । (गौ० २।२।६५) (वाच० १ अन विभुत्वं च [क] परममहापरिमाणयोगः । (वै० उ०७।१।२२) (मु० १।३० १५) [ख] सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगिस्वम् । इदमेव सर्वगतत्वमित्युच्यते । (मु० १ । ५० ५७) २ लक्षणं च स्वसंनिकृष्टदेशसंयोगजनकक्रियानुकूलक्रियास्वम् । (ल० ब० पृ. ३०) ३ वक्रतासंपादकं कर्मेसर्थः । (त. दी० पू० ३९) ४ तदर्थव-जातिलिङ्गमियाख्या । यस्या मातेगोस्वादेहि सास्वादिसंस्थानविशेषो लिङ्गम् । तस्य परंपरया द्रष्यवृत्तित्वम् । (गौ.२० २११३३).(वाच.) . ) ·न्यायकोषा। आक्षेपः-१ अर्थापैत्तिः । (न्या० म० ४।०६) (नील० पृ०२८ ) २ समानवित्तिवेद्यत्वमाक्षेप इति गुरवः (न्या० म० ४।०६) ३ आक्षेपश्चानुमानमर्थापत्तिर्वेति भट्टाः । (ग० शक्ति०) आख्या-संज्ञात्मकं नाम । यथा, पश्चादुमाख्या सुमुखी जगामेत्यादौ । (कुमा०) आख्यातम्-१ [क ] कृतिराख्यातार्थः । यथा चैत्रस्तण्डुलं पचतीत्यादौ तिबर्थः। [ख] क्रियाजनकव्यापारमात्रमिति भट्टमीमांसकाः । (म०प्र०) [ग] उत्पादना, सा चोत्पादकतेति रनकोशकृत् । (चि०४) [घ ] ५ कर्ता कर्म चाऽऽख्यातार्थ इति शाब्दिका वदन्ति । (म० प्रे० पृ० ५५) २ वर्तमानादिकालः । (म०प्र० पृ० ५५) ३ एक- त्वादिसंख्या । (चि० ४) आगमः-१ वेद-शास्त्र-मन्त्रादिः । यथा आगमः खल्वपि ब्राह्मणेन निष्का- १ अत्र बहूनां विप्रतिपत्तिरदाहियते-गवादिपदानां गोत्व एव शक्तिः, व्यक्तिलाभस्वाक्षेपादि- ति मीमांसकाः । तत्र, गोत्वं हि स्वाश्रयं विनानुपपन्नमिति तमाक्षिपतीति भट्टाः (न्या. म० ४।०६ )( मु. ४।०१७०) (त० दी० ४।०२८) ग• शक्ति०१०४१) मा. तिवाचकपदाउजातियोधः शान्दः, व्यक्तिबोधरौपादानिक एवेति श्रीकरमतम् । व्यक्त. रपि बोधः शब्दादेव, न स्वाक्षेपादितः । व्यक्ति शाब्दबोधे शक्तिविरहो नानुपपत्ति प्रयो- जयति, लक्षणात एव तदुपपत्तिरिति मण्डनाचार्यमतम् । (ग. शक्ति पृ०४६) २ अनुमितिरिसर्थः । (म०प्र० ४।१०३९) ३ आख्यातत्वं दशलकारसाधारणम् । (लौ०भा०) “तिङ्"प्रययानाम् ' आख्यातम् ' इति संज्ञा । अतोऽत्राख्यातपदेन तिप् , तस्, शि, इत्यादयोऽष्टादश प्रत्यया वैयाकरणसमता गृयन्ते । अत एवाख्यातलक्षणादिप्रपश्चस्तु ति' प्रत्ययव्याख्यानावसरे एव वक्ष्यत इति स तस्मादेव ज्ञातम्यः । ४ सर्वत्र आख्याताथों भावनेति मीमांसकाः । मणिकृतस्तु (गोशोपाध्यायाः), बानातीत्यादी यस्नो नाख्यातस्यार्थः, किं तु कालसंख्ये उभे एवेत्साहुः (न्या. म. ४ । पृ०१९) हरिणा तूक्तम्-म्यापारो भावना सैबोत्पादना सेव च क्रिया, इति । ५ तत्रोक्तम्-सिद्धं सिद्धैः प्रमाणैस्तु हितं वात्र परत्र वा । आगमः शास्त्रमाप्तानामाता- स्तत्त्वार्थवेदिनः, इति । • भत्रीपादानिक च उपादानमत्रार्यापतिस्तत्प्रयोज्यत्वम्, जातिकारणत्वं वा । (ग.शक्तिः पु. ४६) . ,