·तत्त्वचिन्तामयो न तयारभाव इति सहानवस्थाननियमस्य विरोध- स्यानुभवसिद्धत्वादिति चेत्। न। सहानवस्थान- नियमो न परस्परविरहरूपतया विशेषण-विशेष्या- भावस्य प्रत्येक विशिष्टाभावतया तत्प्रत्येकाभावा- भावस्य विशिष्टत्वापत्तेः(१) तथाच विशेषण-विशेष्ययाः प्रत्येक विशिष्टत्वापत्तिः तदभावस्य तत्त्वात्। न चाभया- भावाभाव उभयं विशिष्टम् । एवं प्रभावद्दयं विशिष्टा- भावो न तु प्रत्येकाभावरूप इति प्रत्येकाभावात् विशिष्टाभावव्यवहारो न स्यात् । नापि परस्परविरह- व्याप्यत्वं तदाक्षेपकत्वं वा, विशेपण-विशेष्याभावस्य विशिष्टाभावत्वेन तदव्याप्यत्वात्तदनाक्षेपकत्वाच्च, अभेदे तयारभावात् । एतेनान्यदपि विशिष्टव्यवहारविरा- - भ्युपगमादिति। एवञ्च विशेषणावच्छिन्नध्वंसे ध्वसे भावोन्मज्जना- पत्तिः सामान्यत एवाभावाभावस्य भाववादित्यपि वदन्ति । विशिष्टविरोधित्वं विशिष्टाभावरूपत्वं वा, तदनुमापकत्वं वा, तद- भावव्यापकाभावप्रतियोगित्व वा, यदिकल्पवयं तत्सर्वमपि विशिष्टा- भावेनासुगमयितव्यम् । अथाननुगमे शब्दाननुगमस्य व्यर्थत्वात् तथाचानुगते बस्मिन् किमनेन, अननुगते. तु, कथमिदमप्यनुगत- मिति दोषं स्फुटतयोपेक्ष्य दोपान्तरमाह, 'महानवस्थानेत्यादि। (१) तत्प्रत्येकामावाभावस्य प्रत्येकं विशिष्टत्वापत्तेरिति क. ।

·ईश्वरानुमान। धित्वादिनानुगतत्वमपास्तम् । केनाप्यनुगतेन रूपेण विशेषण-विशेष्याभावस्य विशिष्टाभावत्वे प्रत्येका- भावाभावस्य विशेषण-विशेष्यान्यतरमात्रस्य विशिष्ट- त्वापत्तेः तदभावाभावस्य तत्त्वादियुक्तत्वात, तस्मा- दिशेपण-विशेष्याभावो विशेषणवच्छिन्नविशेष्याभावा न विशिष्टाभाव इति । अत्राच्यते, विशेषण-विशेष्ययोः सम्बन्धादिशिष्टव्यवहार इति तयोः सम्बन्धाभावा- 'सम्बन्धाभावादिति । ननु सम्बन्धाभावोऽपि नाविशिष्टोविशिष्टाभाव- इति विशेषण-विष्योभयप्रतियोगिकसम्बन्धाभावोवाच्या मोऽपि विशिष्टाभाव इति क्वचिदिशेषण-विशेष्यप्रतियोगिवयोर्विशेषयोर- भावात् कचिदिगेय्यसम्बन्धाभावादित्यनुगमेन मोऽपि सम्बन्धामावा वाच्य इति तवाये विकल्प्रेनाननुगततदमाभव इति। किञ्च किम- नुगतविभिटाभावेन दाहलक्षणानुगतकार्यस्यान्यथैवोपपत्तेः तथादि विशिष्टाभावोऽपि दाधनिष्टोदाइहेतर्वाच्या व्यधिकरणस्यातिप्रमको, सदरमुत्तेजकामावविशिष्टमणौ दायसम्बन्धाभाव एव विशिया- भावात्मानुगतो दाइहेतरस्त किमनुगतेन विशिष्टाभावेन । किन मनिबन्धकाभावो यदि दाहहेतमादानुगमाय विशिष्टाभावो निर्वाच: स एव तु न कारणं प्रमाणभावात्प्रतिबन्धककालौनकार्य प्रत्युत्तेजक- रूपविशेषमामय्यन्तरकल्पनेनैव सर्वसामञ्जस्येन नद्धेतत्वग्राहकान्वया- देरन्ययापि मिद्धालात् इति, अत्र ब्रूमः, प्रतियोगितावच्छेदकावच्छि- ·तत्त्वचिन्तामणी विशिष्टाभावव्यवहारः घट-तदभावव्यवहाराविव घट- सत्त्वासत्त्वाभ्यां न हि तयारसम्बन्धे विशिष्टव्यव- हारः, न वा तदभावे सति न विशिष्टाभावव्यवहारः। यस्य यत्र यः सम्बन्धः स एव तत्र तस्य वैशिष्ट्यं, स च सम्बन्धाभावो विशेषणाभावात् विशेष्याभावा- दुभयाभावात् सर्वचाविशिष्ट एकः तेयां व्यापको- ऽनुगतविशिष्टाभावव्यवहारादिकारणम् इह दण्डी- पुरुषो नास्तीत्यच तथा दर्शनात् । अतएव दण्डमाच- सद्भावे दण्ड-पुरुपसद्भावे उभयाभावे च कैवल्य-पुरु- नप्रतियोगिकोऽभावोनुभूयते यथा घटाभावः । न च प्रतियोगिनि विशेषणं प्रतौतमत एवं विशिष्टाभावत्वं, अभावमात्रस्यैव विशिष्टा- भावतापत्तेः प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिज्ञानं विना- ऽभावाज्ञानात् । न च विशेषण-विशेष्ययोरप्यभावप्रतियोगित्वप्रतीतो विशिष्टाभावः घटाभावे तु नैवमिति वाच्यम् । तर्हि सम्बन्धाभाव- इत्यमङ्गत्यापत्तेः तस्याभावप्रतियोगित्वेनाप्रतीतेः तस्मात्प्रतियोगिता- वच्छेदकावच्छिन्नाभावस्यैवाभावस्य प्रमित्या यत्र प्रतियोगितावच्छे- दकं विशेषणं तदवच्छिन्नविशय्याभावः, यस्तु विशेषण- विशेग्योभय- सम्बन्धत्वावच्छिन्नाभावः स विशिष्टाभाव इति दण्ड-पुरुषोभयप्रति- (१) यथा घटसम्बन्धेन घटवान् इति घटाभावसम्बन्धेन घटामाववानिति च व्यवहार तथा विशेयण विशेष्ययाः सम्बन्धेन विशिश्वान् इति तयाः सम्पन्धामावेग विशियाभाववानिति च व्यवहार इति भावः ।

·ईश्वरानुमान। RAI पयो सम्बन्धाभावः सर्वचास्तीत्यनुगतः केवलपुरुपा- भावव्यवहारः, एवञ्च प्रतिबन्धकोत्तेजकाभावयाः सम्ब- न्धाभावो दाहकारणम् स च प्रतिबन्धकाभावे प्रति- वन्धकोत्तेजकसद्भावे उभयाभावे चास्ति सर्वच प्रति- बन्धकोत्तेजकाभावयोः सम्बन्धो नास्तीति प्रतीते। नन्वेयं यच प्रतिबन्धकोत्तेजकाभावी तचापि दाहः स्यात् अधिकरणाभावयोरतिरिक्तसम्बन्धाभावादिति चेत् । न। तदभावेऽपि स्वरूपसम्बन्धस्याभावात् सर्वत्र स्वरूप- सम्बन्धादेवाधिकरणाभावयोवैशिष्ट्यप्रतीतेः । तथापि प्रतिबन्धकोत्तेजकाभावावेव स्वरूपसम्बन्धस्तयारभा- योगिकसम्वन्धत्वमेकं प्रतियोगितावच्छेदकं तदवच्छिन्नाभाव एक- एवेति काननुगमः । न वैवं विशेषणावच्छिन्नविग्यविरहे मति सङ्गतिरिति वाच्य। तत्र विशेय्यस्य विद्यमानतया नदभावामम्भवात् । न च सम्बन्धाभावेऽप्येष दोषः, तस्य तदाऽसत्त्वात् । नचोत्तेजकाभाव- मणिसम्बन्धवावच्छिन्नाभावस्य तदुभयाभावतयाऽननुगमः, सम्बन्धत्वस्य मिलितत्तित्वेन सम्बन्धलावच्छिन्नामावस्यानुगतलात् । न चैवं वि- षणावच्छिन्नमण्यभावः, मणेः सत्त्वात् सम्बन्धस्य तदाऽभावात् केवलस्य सम्वन्धत्वाभावात् समय-देशावच्छिनखरूपस्य सम्बन्धत्वात् । न प मणेरप्यभाव एव, क्षणभङ्गापत्तेतत्वात् । न च सम्बन्धाभावेऽपि तत्तादवस्थ, चणवत् तत्प्रतियोगिकसम्बन्धस्य क्षणक्षयितया चणिक- ·५०२ तत्त्वचिन्तामयो वश्व प्रतिवन्धकाभाव उत्तेजकञ्च दाहकारणं, तथाचा- भयाभावे उत्तेजकासत्त्वे परं दाहः स्यात्, उत्तेजकवति प्रतिबन्धके दाहो न स्यादिति चेत् । न । अधिकरणा- भावावेव स्वरूपसम्बन्धः तयोर्घटवद्भूतलचत्वरीयतद- भावयोरपि स्वरूपसत्त्वे घटवति घटाभावव्यवहारा- वेन सम्प्रतिपत्तेः। यत्तु विशिष्टे दाहसंयोगाभाव एव हेतरित्य- न्यथामियुपवर्णनं, तन्न, न हि दाहाद्यन्यथानुपपत्त्या तत्कल्पनं येना. न्यथा सिद्धिः, अपि तु प्रतियोगितावच्छेकभेदेनाभावभेदस्य प्रामा- णिकत्वेन । न च तृप्तेऽपि तस्मिन्न हेतुत्वं उनान्यथासिद्धेरिति वाच्यम् । दाह्यसंयोगाभावस्य व्यधिकरणतया दाइसमानाधिकरणस्य दाह्य- निष्टोक्तविशिष्टाभावस्य जनकत्वेन तस्यैवान्यथामिद्धेः । यच्च उत्तेजक- रूपा विशेषसामय्येव हेतरस्तु इति विशिष्टाभावान्यथामिद्धिरिति, तदपि न, प्रतिबन्धकाभावहेतुत्वमग्टहौला उत्तेजक हेतुत्वस्यापि ग्रहा- सम्भवेनोपजीव्यविरोधात्, तथा हि प्रतिवन्धके सति कार्य्यदर्शन- ममति च दर्शनमन्तरेणोत्तेजकान्वयाद्यनुविधानासम्भवः सामान्य- सामग्रीत एव कार्यसम्भवात् तद्दर्शनेन तु तदभावहेतुत्वनिश्चये सत्यपि प्रतिबन्धके सति उत्तेजकसमवधानान्जायमानो दाहोऽव- छेदकान्तरं कन्पयति न तु कारणान्तरमुपजीव्यविरोधात् । न च प्रतिबन्धकाभावत्वावच्छेदेन हेतुत्वग्रहादवच्छेदकान्तरकल्पनेऽपि उप- जौव्यविरोधः तस्यात्यागादधिकस्य च तत्प्रवेशात् । वस्तुतोऽवच्छेदक- खधौनीपजीच्या अवच्छेदकमन्तरेणापि प्रतिबन्धकाभावहेतुत्वग्रह- ·ईघरानुमान। यत्तेः, किन्तूपश्चिएखभावत्वं, तच्च सम्बन्धान्तरं विना विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वम् । न च घटवतल-चत्व- रोयतभावयोर्विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वमस्ति, घट- वति कदापि घटाभावप्रत्ययानुदयात्, तदिदापि प्रतिवन्धकोजकाभावयोविशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वं स्वरूपसम्बन्धः, अन्यथोत्तेजकवति प्रतिबन्धके चत्वरी- योत्तेजकाभावविशिष्टप्रत्ययापत्तेः, ताहशस्वरूपसम्ब- न्धाभावश्च प्रतिबन्धकाभावे प्रतिबन्धकोत्तेजकसद्भावे उभयाभावे चाविशिष्ट एव । समावात् प्राथमिकत्वस्यैव दैववशसम्पन्नत्वात् । किञ्च उत्तेजकमनन- गतमिति न दाहहेतुः विशियाभावहेतुले दाननुगतानामपि तेषां यावन्तोऽभावाः तावदिभिष्टमष्यभावस्थानुगतस्य सम्भवेन स एव दाह- इतर्न तु विशेषमामयन्तरकन्यनमिति सपः । 'तक्षेति, 'सम्बन्धान्तरमित्यादिकं सम्बन्धत्वमिति, नदवच्छिन्ना- भाव इति भावः। मनु सम्बन्धमत्त्वेऽपि विशेषण-विशेष्यप्रतियोगिकसम्बन्धत्वावच्छि- नात्यन्ताभावः कारणमुच्यते प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न सम- नाभावस्य विरोधो मान्येन, तेन सम्बन्धत्वावच्छिन्नमत्वेऽपि नोमा- त्यन्नाभावो विरुध्यते तदरं लाघवाद्विशेषणावच्छिन्नविशेग्यात्यना- भाव एव हेतुरस्तु उक्तयुक्त्या तहदेव प्रामाणिकत्वेन लघुतया च जन- ·१०४ तत्वचिन्तामणौ यद्दा अदण्डपुरुपस्याभावे दण्डी पुरुषो न प्रतियो- गौ तस्यादण्डत्वाभावात् किन्तु तदन्यः, तस्याभावा दण्डिसद्भावेऽपि दण्डमाचसत्त्वे उभयासत्त्वे चाविशिष्ट- इति तस्मात् केवलपुरुषाभावव्यवहाराऽनुगतः। तदुक्तं . न हि दण्डिनि सत्यदण्डानामन्येषां नाभावः, किन्तु दण्डाभावस्यैवेति युक्तं, अन्यथा तवान्येपामिति पदस्य व्यर्थतापत्तेः, तथा केवलप्रतिवन्धकाभावे उत्तेजकसह- शतः प्रतिबन्धको न प्रतियोगी तस्य केवलत्वाभायात् किन्तु तदन्यः, तदन्यस्य च केवलप्रतिबन्धकस्याभावे कत्वसम्भवात्, एवञ्चोत्तेजकाभावावच्छिन्नमण्यत्यन्ताभावः कारणं न तु ध्वंम इति न चणिकत्वाशङ्का । न चात्यन्ताभावस्य सदातनत्वेन प्रागपि कार्यापत्तिः, नित्यत्वेन घटाभाववद्देश-समयविशेषाव- छिन्नसम्बन्धमत्त्वस्थाकर एव स्फुटत्वादिति पूर्वाखरमादामसितमेव निर्दोषतया सिद्धान्तयति, 'यदेति, 'दण्डौ पुरुष इति दण्ड-पुरु- धलं न प्रतियोगितावच्छेदकमित्यर्थः, एवमयेऽपि, 'किन्तु नदन्यः' तदभाववानित्यर्थः, तथाच तदभाववत्त्वं प्रतियोगितावच्छेदकमिति भावः । यथाश्रुते तु तस्यैव समयभेदेनादण्डतयोक्ताभावप्रतियोगि- लेन तदन्यत्वाभावात् भेदाभेदानभ्युपगमादिति दोषः, 'अदण्डाना- मन्येषां' दण्डाभाववत्त्वावच्छिन्नानामित्यर्थः, 'अन्यथेति यदि विशेष- पाभाव एव न विशेषणवच्छिन्नविशेष्याभावः तदा, अन्येषामितौति (१) तदन्यः प्रतियोगीति ख.।

·স্থানান। १०५ उत्तजकसहितप्रतिबन्धकसत्त्वे उत्तेजकमाचसत्वे उभ- यासत्त्वे वा विशिष्ट एवेति नाननुगमः । उत्तेजकापनये च केवलप्रतिबन्धकोऽस्तीति न तदभाव इति दाहो न भवतीति। ननु न प्रतिबन्धकाभावः कारणम् एकदण्डान्वये घटोत्पत्तिवत्प्रतिबन्धकसत्वेऽपि प्रतिबन्ध- कान्तराभावेऽपि कार्यानुदयात्, न हि यावत्कारण- तावच्छेदकावच्छिन्नं ताक्दन्वये कार्यमिति चेत् । न । प्रतिबन्धकाभावत्वेन न कारणत्वमन्योऽन्याश्रयात किन्तु मण्याद्यभावत्वेनेत्युक्तत्वात, तत्वेऽपि वा घटे दण्ड- सलिलादिवत्यतिबन्धकाभावकूटस्य दाहहेतुत्वात् । यदा प्रतिवन्धकत्वावच्छिन्न प्रतियोगिक एवाभावः कारणम् स च यावदिशेयाभावनियत इति न प्रति- बन्धकसत्त्वेऽपरप्रतिबन्धकाभावेऽपि कार्योदयः प्रति- विशेष्यवादकपदानुपादानापत्तिरित्यर्थ. 1 'उत्तेजकापनय इति, पुन- रत्तेजकप्रयोगे उत्तेजकाभावावच्छिन्नसन्मण्यभावोऽस्त्येवोकयुकोरिति स्मर्त्तव्यं । नमु कार्यानुत्पादनियतत्वं प्रतिबन्धकलमिति नान्योन्या- ऽययवमित्यत आह, 'तत्त्वेऽपि वेति । नवमन्योन्याश्याभावे तसामान्याभाव एव लाघवाद्धेतुन त यावत्चदभावा इत्याचेस्तदेव सिद्धान्तयति, 'यद्वेति । वस्तुतस्तु व्यवस्थितविकल्पोऽयं यत्रोत्तेजक- (१) तदन्यप्रतिवन्धकामावेऽसीति खः । 14 ·सत्त्वचिन्तामगो बन्धकस्य च संसर्गाभाा हेतुः तेन तत्सत्त्वे तदन्यो- ऽन्याभावेऽपि न कार्यम्। अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां व्याप्ति- कारणत्वयाग्रहे संसर्गाभावस्य त्वयापि हेतुत्वाङ्गी- कारात् अन्यथा सामग्रीव्यापकयोः सत्त्वे तदन्योऽन्या- मस्ति तरोत्तेजकाभावावच्छिन्नतदत्यन्ताभावस्य मामान्याभावत्व- सम्भवात् तत्सामान्याभावो हेतुर्यत्र तन्नाम्ति यथानुमित्यादौ बाधादिः तत्र तत्सम्बन्धाभावमावस्य हेततया प्रागभाव-प्रध्वंसा- दिमाधारणचित्रात्मकमामान्याभावामम्भवात् यावदिशेषाभावकृटस्य कारणत्वं तदभिप्रायका सम्बन्धाभावत्वेन प्रतिबन्धकाभावस्य हेतु- तया प्रागभावादिरपि तस्य हेतुरित्यादिग्रन्यः, अन्यथोत्तेजकाभाव- विशिष्टप्रतिवन्धकाभावस्यात्यन्ताभावतया तरीयतया वा उभय- थापि न प्रागभाव-प्रध्वंसयोईतत्वमिति विरोधापातात् । 'प्रतिवन्ध- कस्य चेति, यद्यपि उत्तेजकाभावावच्छिन्नाभावस्यात्यन्ताभावात्मक- नया तदन्योन्याभावमादायातिप्रमङ्गणवेव नास्ति प्रभावकूटहेतु- तापक्षेऽप्यन्योन्याभावमादायातिप्रसङ्ग एव न यावदभावाधौनकार्य- स्यैकस्मादनुत्पत्तेरिति, तथापि यावदभावहेतता हि न यावता- मभावानां हेतुता एकत्र प्रागभावादिसर्वाभावासम्भवात्, तथाच यावता मण्यभावादीनां सम्बन्धाभावकृटकारणत्वा निर्वचनेऽन्योन्या- भावमादायातिप्रमङ्गः स्यादेवेति तदभिप्रेत्येतदुतम् । ननु भवेदप्येवं यद्यन्योन्याभावव्यावृत्तं सम्बन्धाभावरूपं वस्तु भवेदित्यत आह, 'अन्यथेति, अन्यथानुपपत्त्या वयापि तस्याभ्युपेय- वादिति भावः।

·ईश्वरानुमान। भावे कार्यव्याप्याभावापत्तौ कार्य-कारणव्याप्य-व्याप- काभावे व्याघातात्। किञ्च तवापि प्रतिबन्धकाभावे शक्तिरस्तीति तत्सत्त्वे तदन्योऽन्याभावमादाय शक्ति- सत्त्वग्रसङ्गः । न च स दुर्वचा, न वा प्रागभावादित्वे- नाननुगम-व्यभिचारी, प्रतियोग्यधिकरणयोः संसर्ग- मारोय्य यो निषेधः स संसर्गाभावः । भूतलं घट- संसगी नेत्यच भूतले घटसंसर्गस्य संसर्गो नाराप्यते किन्तु तादाम्यम् । वयन्तु ब्रूमः यत्र प्रतियोगिनमधि- ननु व्याप्ति-कारणतयोईण नान्योन्याभावमादायातिप्रमङ्गो येनोभयाभ्युपगमः स्यात् तथा हि सामय्यमावे कार्याभाव इति कालगडं वाच्यम् तथाच यतिरेकवेनैव सामान्यतोऽन्वयादिग्रहः सम्भवत्येव यदा सामयन्योन्याभावस्तदा कार्यान्योन्याभावस्य सत्त्वात व्याप्तौ त यत्र वयभावः तत्र धूमाभाव इति संवर्गाभावपशेऽपि व्याप्तिधरौरप्रविष्टसंसर्गविशेषावच्छिन्नत्वस्यापि प्रसङ्गवारणायावश्य- वाच्यत्वे तत एव निर्वाहेऽन्योन्याभावश्यावृत्तसंसर्गाभावाभ्युपगमस्य निवौं- जवाखरमावश्याभ्युपगन्तव्यत्वे वीजान्तरमाह, “किञ्चेति । जल्प- कथामाथित्योक्तमधुना वादकथामाश्रित्याह, 'न च म इति, 'प्रति- योगौति या मतियोग्यधिकरणप्रतियोगिकसंसर्गविषयतया यस्या- रोयत्वं तादृशारोपपूर्वकनिषेधावगमविषयत्वमित्यर्थः, यथाश्रुते तु प्रतियोगिन्यधिकरणसंसर्गमारोप्येत्यर्थः । ननु तादाम्यमपि संसर्ग- एवेत्यन्योन्याभावाच्याप्तिरित्यखरसादाह, 'वयनिषति, 'प्रतियोगिन- ·१०० तत्त्वचिन्तामणौ करणे समारोप्य निषेधावगमः स संसाभावः, यत्र चाधिकरणे प्रतियोगितावच्छेदकमारोप्य निषेधाव- गमः सोऽन्योन्याभावः। भूतलं न घट इत्यत्र भूतलस्य घटत्वावगमात् घटत्वमेव च घटतादाम्यम् । मिति प्रतियोगिन्यधिकरणसंसर्गमित्यर्थः, अन्यथा भूतले घटो- नेत्यव भूतलस्य विशेषणतया घटस्य व तत्र विशेष्यतया अनारो- प्यत्वेनामम्भवापातात् । 'यत्र चेति, प्रतियोगितावच्छेदकस्यारोपः प्रकारतया द्रष्टव्यः न त सम्बन्धतया सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिक- सम्बन्धाभावेऽतिव्याप्तेः। न चासम्भवो घटो न पट इत्यादौ पटा- भेदात्मनः पटवस्य सम्बन्धतयाऽरोप्यत्वान त प्रकारतयेति वाच्यम् । तादात्म्यारोपेऽपि पटवादेरेव प्रकारत्वान्न त पटादेरिष्टतावच्छेद- काप्रकारतया अन्यादृशज्ञानस्थाप्रवनकवान याने विशेषो यदेकर पटवादिसमवायेन प्रकारोऽपरच स्वाश्रयतादाम्येनेति । यदा प्रति- योगितावच्छेदकत्वं यद्यवच्छित्तिधौजनकत्वं तदा संसर्गाभावे गतं, यदा तत्प्रतियोगिमात्रवृत्तित्वं तदा सम्बन्धाभावेऽप्रतिसङ्गेन यथाश्रुत- मेवादरणीयं । अत्र वदन्ति तादृशारोपजन्यत्वमभावप्रतीतौ ग्राह्य- मनुगतधर्मावच्छेदेन तच्च तादृश विषयानुगमेनेति संमर्गाभावविषय- बादि तद्दाच्यम तथाच प्रतीतेविषयानुगमे किमनेन अननुगमे प्रतीतेरिदमपि दुई। किञ्च तत्पूर्वकत्वं तत्कारणकत्वं तत्र च नियमप्रविष्टयोरत्यन्ताभावान्योन्याभावयोरन्यतरस्य पूर्वत्वप्रविष्टप्राग- भावस्य च स्वरूपे विचार्यमाणे संसर्गान्योन्याभावयोरन्यतरमतौत्य- ·ईश्वरानुमामं! आरोपस्य हेतुत्वे किं मानमिति चेत्, मा भूत्ताव- दन्यत्, नेदमिह नेदमिदंइत्यवाधितविलक्षणव्यवहार- रव तब मानमिति । ननु प्रतिबन्धकात्यन्ताभावो न हेतुः तस्मिन् सत्यपि कार्याभावात् । न हि करादौ पेक्षायामुक्तलक्षणस्य कथं नान्योन्याश्रयत्वं अतीन्द्रयाभावाच्याप्तिय तवारोपपूर्वक प्रतीत्यभावात् । यत्तु प्रारोपपूर्वकमित्यबारोपस्थाभाव- गर्भलेनान्योन्याश्रय इति, नन्न, प्रतियोगिमज्ञानत्वेनैव जनकतया आरोपत्वस्याविवक्षणात् । न चाभावभ्रमविषयातिव्याप्तिः, तबाप्यनु- भावनाभाववत्वभ्रमः किन्वभावशून्येऽभावभ्रम इत्यभावमामान्यलक्षण- स्थातिव्याप्यभावात् आरोपस्याथभाववादिति । अत्र भूमः । प्रति- योग्यारोपपूर्वकनिषेधधौविषयतावच्छेदकत्वं संसर्गाभावत्वं, एवमये- ऽपौत्येतदुभयलक्षणं, स्वरूपन्तु यदिषयतावच्छेदकं संमभाववादि तस्वाभावाभावलमखाभावाभावत्वञ्ज तेन नोजासर्वपूर्वावकाशः । अस्ति च घटस्थ थोऽभावस्तदभावो घटो घटान्योन्याभावस्थाभावी घटसमिति । न च घटस्य योऽन्याभावस्तदभावो न घटाभाव इति स्वसंसर्गाभावाभावोलवणार्थ इति पुनरन्योन्याश्रय इति, स्वाभावा- भावत्वमित्यत्र वस्तुतो यद्यपि संमर्गाभाव एव पर्यवसितः तथापि संसर्गाभावत्वेन तब न प्रविष्टः अभावत्वेनेव स्वसंसर्गाभाव उपस्थित- इति न काचिदनुपपत्तिः, अन्योन्याभावस्थ स्वप्रतियोगिकाभाव- माचाभावत्वादिति सर्व सुस्यं । 'मा भूत्तावदिति, तथाप्यन्यदसौति उच्यते, तचारोप्याभावे तत्तदभावबुद्धिवेजात्यानुपपत्तिरारोप्यसम्ब- ·वाचचिन्तामणो मण्यत्यन्ताभावः तत्संयोगात्यन्ताभावो वा, मणे स्वा- वयवत्तित्वात्। संयोगस्य चाव्याप्यत्तित्वात्। अतएव न तत्प्रागभाव-प्रध्वंसी हेतू तयाः करादौ अत्तर) गुण-कादेश्च प्रतिवध्यत्वानापत्तेः तस्य जन्यधीना-' श्रयत्वेन तब तयारभावात् । न चान्यः संसर्गा- न्यावच्छेदमन्तरेभावभेदाभावसम्भवादित्यादि, 'नेदमिहेति, यदि नारोपः इतस्तदा भूतले घटसम्बन्धान्योन्याभावसत्त्वे कदाचिन्नेदमिद कदाचिन्नेदमिति प्रतीतो वैलक्षण्यानुपपत्तेरित्यर्थः, अनुपलम्मादीनां कारणानां तौल्येन कार्यावैकस्मिकतापत्तेः कारणवैचित्र्यस्य कल्प- नौयत्वेन पारिशय्यादारोपहेतुतायामश्रान्तेरिति भावः । यथाश्रुते फलीभूतप्रत्ययस्य वैलवयोपन्यासेनोक्रारोपकारणतायां प्रतीति- विधया मानमित्यसङ्गतोपन्यामापतेरित्यवधेयं । 'गुणेति, गुणादेः (१) खावयवत्तित्वात् करावयवावच्छिन्ननित्वात्, तथाच किचिदव- यवावच्छेदेन करादौ मणे सत्त्वदायामपि किञ्चिरवयवावच्छेदेन मण्यत्यन्ताभावसत्वात् दाहापत्तिरिति भावः। (२) ध्वंस-प्रागभावयोः प्रतियोगिसमवायिदेशरत्तित्वनियमेन मण्यादि- प्रागमाव-ध्वंसयान करादितिलमिति । (३) पत्र जन्यत्वं नित्यान्यत्वं न तु प्रागभावप्रतियोगित, नियत्व प्रागमावाप्रतियोगित्वे सवि ध्वंसाप्रतियोगित्वं, तेन जन्यधर्ममदेन प्रागभावस्यापि संग्रह इति । (e) ध्वंस-प्रागमावयोरमावादित्यर्थः ।

·ईश्वरानुमान। भावोऽस्तीति चेत् ।न। संसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिकस्या- भावविशेपस्य सति प्रतिवन्धकेभावात् । स च समय- विशेपावच्छेदेन संसर्गितया अत्यन्ताभाव एव तथैवा- न्वय-व्यतिरेकावधारणात्। अथैवं प्रध्वंस-प्रागभावस्थले समयविशेपावच्छिन्नात्वन्ताभावेनैवोपपत्तौ न तयाः सिद्धि) अत्यन्ताभावो शव्याप्यत्तिः तस्य चैकत्र प्रतिवध्यत्वं तदा यदि प्रतियन्धकाभावाभावौ तब, न चाभावस्तति भावः । 'प्रभावविशेषस्येति तत्सम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिकस्य प्रति- योगिविरुद्धस्य चेत्यर्थः, तथाच संयोगावचिन्नप्रतियोगिकतन्मण्य- त्यन्ताभावो व्याप्यत्तिसंयोगात्यन्ताभावश्च हेतुरिति नोनदोष इति भावः । नन्वत्यन्ताभावस्य नित्यतया न कदाचित्कार्योत्पत्तिरित्यत- श्राह, सति नित्यत्वेऽपि तदधिकरणसभावना तस्य कादा- चिकीत्यर्थः। नन्वत्यन्ताभावस्य प्रतियोगिमादेश्य) अवच्छेदक विनानुपपत्रमित्यत्यन्ताभावावच्छेदकतयैव तौ सिद्येतामित्यत आह, 'अत्यन्तति, प्रागभावादित्यवच्छेदककाल एव तदवच्छेदकोऽस्तु कि (१) न तयोः सिजिरिति तयोः ध्वंस-प्रागभावयोः न सिद्धिरित्यर्थी, तथाच ध्वंस-प्रागभावोल्लेखिनी प्रतीति वास्तविकोयो ध्वंसाधिकरण- कालः तदवच्छिनात्यन्ताभावं वास्तविको यः पागभावाधिकरणकालः तदवच्छिन्द्वात्यन्ताभाववावगाहने न वतिरिक्तध्वंस-प्रागभावाविति भावः। (२) प्रतियोगिसमानदेशलमित्यर्थः ।

·१९२ तवचिन्तामणी भावाभावे कचिद्देशोऽवच्छेदकः कचित्काल इति) चेत् । न । तर विद्यमानताविरोधित्वेनैव कपाले न घट इतिप्रतीतिवैलक्ष्मण्यात् (९) न त्वेवं भूतले घटा- भावप्रतीतिः। अन्ये तुभविष्यति घटा नष्ट इति विलक्षणप्रतीत्यो- रत्यन्ताभावेनैकेन समर्थयितुमशक्यत्वात् अन्यएवायं संसर्गाभावइत्यप्याहुः। एतेन विशेपणाभाव-विशेष्याभाव-तदुभयाभाव- घटितं सामग्रौत्रयमेवास्तु दाहे च जातित्रयकल्पन- ताभ्यामन्तर्गताभ्यामिति भावः । 'अपौत्यखरसे तौजमुनान्यथा- मिद्धिरेवेति । विगौतत्वेनेति यद्यप्यनिषिद्धत्वं श्रुत्यनुमापक (१) तथाच कालत्तितायां देशस्यावच्छेदकत्वं, देशवृत्तितायां कालस्या- वच्छेदकत्वमिति भावः। (२) ध्वंस-प्रागभावावगाप्रितीत्यो घटनियविद्यमानताविरोधित्वेन एक- स्मिन् देशे घटामावसत्त्वेऽपि देशान्तरे घटस्य विद्यमानत्वसम्मवात् व्यत्यन्ताभावावगाहिप्रतीतेः घटनिष्ठविद्यमानत्वाविरोधित्वेन मियो- वैलक्षण्यमिति भावः। (३) भूतले घटामावप्रतीतिः न घटनिष्ठविद्यमानताविरोधिनीत्यर्थः । (e) विषयवैलक्षण्यस्य प्रतौविलक्षण्यनियामकतया ध्वंस-प्रागभावाव- गाहिपतीत्यो व्यत्यन्तामावविधयकत्वे वैलक्षण्यासम्भव इति भावः ।

·ईश्वरानमान। मिति प्रत्युक्तम्। अनुगतहेतुसत्त्वात् दाइजात्यस्य. योग्यानुपलम्भवाधितत्वाच्च व्यक्तियोग्यतयैव जाति- योग्यत्वेन योग्ये अयोग्यजात्यभावात् । ननु प्रहरं मा दहेत्यादी सावधिमन्त्रपाठे मन्त्र विना दाहः स्यात् । न च सङ्कल्पविपयकालविशेष एव तच प्रति- वन्धकः, सकल्पना समयस्य स्वतोऽविशेषात्। न च उद्देश्यत्वमेव तत्र विशेषः, तस्य विनाशात् । न चोद्देश्यध्वंसोऽपि हेतुः, नस्य यामादूर्ध्वमपि सत्त्वात् । न च मन्त्र पाठजनितमष्टमेव तब प्रतिबन्धकम् तत्कालदाहाम्राप्तिकफलनाश्यत्वेन नाग्रे दाहप्रति- वन्ध इति वाच्यम्। प्रतिबन्धकमन्त्रपाठस्यानिपि- इत्वेनाविहितत्वेन चादृष्टाजनकत्वात् तदाचारस्य विगीतत्वेन श्रूत्याद्यननुमापकत्वादिति मैवम् । उद्दे- श्वत्वज्ञानाहितसंस्कारविषयकालस्य प्रतिवन्धकत्वात् । तादृमाविगौतवाभावो यद्यस्ति तदा श्रुतिनिषिद्धवादधर्मजनक- मेव तदभावेऽविगीतवं श्रुत्यनमापकमेवेत्युभयथापीदमुक्तं, तथापि शिष्टापत्तिविषयत्वं विगीतसमभिप्रेत्य तदुक्तं । वस्तुतस्तु अलौकि- कलात् तदनुमानमिदं तु लौकिकमेव मत्यादिवदित्यवधेयं । (३) व्यक्तियोग्यदेव जातियोग्यत्वे मानमिति ख.1 15 ·तावचिन्तामखौ ननु प्रतिबन्धमकुर्वतामप्रतिबन्धकत्वेन शक्तिमनपकुर्वता मन्त्रादीनां न प्रतिवन्धकत्वं अतः शक्तिसिद्धिः। न च कार्यानुत्पाद एव प्रतिवन्धः तज्जनकत्वमेव प्रतिबन्धक- त्वमिति वाच्यम्। कार्यानुत्पादो हि न तत्पागभावा न वा तदुत्तरकालसम्बन्धः तस्य मन्त्राद्यजन्यत्वादिति चेत।न। मन्त्रादीनामप्रतिबन्धकत्वात् तत्प्रयोतारस्तु प्रतिबन्धकाः ते च किञ्चित्करा एव मन्त्रादौ च कार्ये कारणोपचारात् स्वार्थिककन्प्रत्ययादा तथा व्यापदेशः, प्रतिबन्धश्च सामग्रौविरहः, मन्त्राद्यभावघटितसामग्री- विरहश्च मन्त्रादिरेव तदभावाभावस्य तत्त्वात् । नव्यास्तु न प्रतिबन्धकाभावः कारणं न वा शक्तिः किन्तु तत्तत्कालीनदाइविशेष प्रति तत्तत्कालप्रतिबन्धे- तरवः कारणत्वमिति प्रतिबन्धकाभावः कारणताव- 'मन्त्राद्यजन्यत्वादिति, यद्यपि योगवत्क्षेमस्यापि कृतिशाध्यत्वं वक्ष्यतीति मन्त्रादिजन्यत्वमस्त्येव कार्यानुत्पादस्य तथापि मन्त्राद्य- जन्यवादित्यस्य मन्त्राद्यकरणकत्वादित्यर्थः, भवति ह्यनुत्पादस्य मन्त्रादिजन्यत्वेऽपि गन्धादीनां तत्कारणता अनुत्पादपूर्वममयास- लात् प्रागभावं विना तदभावात् प्रतिकन्धकत्वस्य च प्रतिबन्धजन- कत्वार्थकत्वादिति ध्येयं । मिश्रमतमुपन्यस्थति, 'नव्यास्विति ।

·ईश्वरानुमा ।- च्छेदको न तु कारणम् दण्डत्ववत्, आकाशादौ त्वेक- व्यक्तिकेन यथा कारणत्वं क्वचित्प्रतिवन्धेऽप्यन्यच शब्दो- त्पत्तेः किन्तु भेर्यादेः तथा कारणत्वमिति तत्प्रतिबन्धे- न शब्दोत्पत्तिरित्याहुः। तन्न, वहि-प्रतिबन्धकाभाव: योरन्वय-व्यतिरेकतौल्येनोभयस्यापि कारणत्वात् न त्वेकमेवावच्छेदकं विनिगमकाभावात् । किञ्च यस्मिन् 7 'भेर्यादे रिति अतहणमंविज्ञानवबौहिणा भाकामसंयोगादि- रभिमतोऽन्यथा तयैव भेर्यान्यदा तब तदान्यच वा शब्दानुत्पाद- नापत्तेः । इदश समाधिसाम्यादुक्तं, यदा प्रतिबन्धकामाव एव हेतुतावच्छेदकत्वेनोच्यते तदा मकलमविकलमेवात्यन्ताभावस्था- व्याप्यत्तित्वादिति । नन्वन्वय-व्यतिरेकतौल्येन चेदुभयजनकत्वं दण्डदृढ़त्तयोरुभयोरपि जनकतापत्तिः । अथ तत्र चक्रादिसमवधानं दण्डस्य साक्षासम्बन्धा- दिति दण्डमाचजनकतायां विनिगमकमस्तीति वैषम्यमुच्यते तदे. तद्दति-प्रतिबन्धकाभावयोरपि तुल्यं । न च प्रतिबन्धकामावस्य वहिविरहकरादावपि सत्त्वात् भाक्षात्ममवधानमन्त्येवेति वाच्यम् । अधिकरणविशेषनियतप्रतिबन्धकविशेषस्य कारणान्तरे अभाव- सत्वेऽपि प्रतिबन्धेनाधिकरणविशेषविशेषितप्रतिबन्धकाभावकारणवस्य श्रयम्यवाच्यतया तादृशस्यास्य समवधानं परम्परासम्बन्धेनैवेत्यवश्या- भ्युपगमात् तथाच दृढ़त्ववदिदमवच्छेदकं अस्वित्यहचेराह, 'किशेति, 'यस्मिन्निति, कार्यजनक इति शेषः, तेन फलोपधानवत्यां यस्यां ·तत्वचिन्तामणो सत्यपि यदभावात्का भावः तस्य कारणत्वमायाति न तु तदवच्छेदकत्वम्। न हि कार्यायोगव्यवच्छेदः कारणत्वं, किन्तु नियतपूर्वसत्त्वम्। तच्च सहकारि- विरहप्रयुक्तका भावेऽप्यक्षतम्। अन्यथा चक्रसहित- दण्डत्वेन कारणत्वे सहकार्युच्छेदः । यस्य यद्धर्ममव- गम्यैव नियतपूर्वसत्त्वमवगम्यते तस्य तदवच्छेदक दण्डत्वमिव । सहकारी तु न तथा। ननु मा भूदा- व्यको सत्यामपि यदभावात्कार्याभावः न तदवच्छेदकमित्यर्थः, श्रतोदाहोपहितवहावेव प्रतिबन्धकमत्त्वासत्त्वयोः सम्भवेनावच्छेदकत्वं दण्डदृढ़त्वमात्चासत्त्वेनेकषेति घटोपहितदण्डदृढ़वाभाव एवं नेति दृढ़त्वेनैवावधानुविधानमिति तदवच्छेदकमेवेति भावः। उक्त एव नियमे विपक्षबाधकमाह, 'न हौति, तथातिकार्यार्थिनः कारणे- प्रत्त्यापातादिति भावः। 'किन्विति इतरसत्त्वे कार्याभावनियम- स्तदवच्छेदकमित्यर्थः, यथाश्रुते तु दृढ़दण्डवस्थानवच्छेदकत्वापाते याप्तिरूपनियमग्रहे दृढत्वस्य व्यर्थत्वादिति भावः। 'अन्यथेति कार्यायोगेत्यादैः कारणत्व इत्यर्थः, इष्टापत्तावप्रवृत्त्यापत्तिस्तवेति स्मर्तव्यं । नन्वेवं दण्डत्वमपि सहकार्यवास्तु नावच्छेदकमित्यत श्राह, 'यस्येति यदि दण्डवारहे दण्डहेडलाइनदर जशा प्रक्षेत्रापि न चैवं, किन्तु तदादायात्यवश्यं तदवच्छेदकमित्यर्थः । न चैवं दृढ़त्वं भावच्छेदकं स्यादिति वाच्यम् । चक्रधमिद्वारा झनुविधानं दण्ड- ·ईश्वरानुमान। पत्तिः शक्ती मानमनुमानन्तु स्यात् तथा हि स्थिरो- ऽवयवी जनकदशाविशिष्टो वह्निरजनकदशाव्यात्त- भावभूतधर्मवान् जनकत्वात् कुण्ठकुठारात्तीक्ष्ण- कुठारवत् दायासंयुक्तवः दाह्यसंयुक्तवहिवच प्रति- वन्धकसत्त्वे संयोगादेरजनकदशावर्तित्वेन तदतिरिक्ता- तौन्द्रियभावभूतधर्मसिद्धिः। यद्यपि शतर्भाव हेतु- जन्यत्वेन नाजनकदशाव्यातत्वं तथाप्युद्भवविशिष्टा- यास्तथात्वम्। यद्दा धर्मेऽतीन्द्रियत्वं विशेषणम् । न च दृष्टान्तासिद्धिः, तुल्याधारत्वेऽपि लोहविशेषघटित- स्थति तादृपदण्डस्यैव नियतपूर्ववर्त्तिताग्रह इति तदवच्छेदकमतएव न वैपरीत्यं विवक्षितविवेकेन चक्रभ्रमिजनकत्वस्यैव दाद्यतया घटकलस्याजनकलात् । न चैवमन्यं प्रतीति न्यायेन दण्डस्यान्यथा- सिद्धितापत्तिः, अन्यमुदामौनमित्यर्थस्य वक्ष्यमाणवादिति दिक् । 'स्थिरोऽवयवौति मण्यादिममवधानमाचाधीनाजनकत्वाच्यवहितकाले भयाद्यसमवहितो वहिरित्यर्थः, नादृभविशेषणस्थैर्यस्य प्रत्यवगम्य- वार्थमेव खिरोऽवयवौत्युक्तं, अवयवी योग्य इति यावत्, अन्यथा वडिलस्य परमाणववृत्त्या अवयवौति व्यर्थं स्यादिति भावः । ननु यावज्जनकदशायात्तत्वं न मण्याद्यभावादिनियतकिञ्चिद्या- हत्तत्वं संयोगल्यापौत्यखरसादाह, 'यदेनि, न चैवं भावभूतपदं व्यर्थ, प्रभावस्यानुपलब्धिगम्यत्वेन भट्टनये तस्याप्यतीन्द्रियतया तदुपादानान् (२) यजनकदशायावर्तकमावभूवधर्मवानिति ख.।

·तत्त्वचिन्तामणो कुठारे विलक्षणच्छिदाकार्यवलादतीन्द्रियतीक्ष्णत्व- सिद्धेः। अथवा तथाभूत एव वह्निः कार्यानुकूला- तीन्द्रियादिष्ठधर्मसमवायौ जनकत्वात् आत्मवत्, अतीन्द्रियत्वञ्च यद्यपि न साक्षात्काराविषयत्वं अनित्य- साक्षात्काराविपयत्वं योगजधमाद्यजन्यसाक्षात्कारावि- पयत्वं वा, परखं वा प्रत्यसिद्धेः संयोगादिपञ्चक- जन्यज्ञानाविपयत्वमै न्द्रियकाणामपि, तथापि संयोगा- धन्यतरप्रत्यासत्तिजन्यसाक्षात्काराविषयत्वमुभयवादि- गुरुनयेऽपि दुरदृष्टाभावादेरतीन्द्रियस्य वारणायोपादानमिति भावः । 'कार्यति कार्यानुकूलताद्र्यसिद्धये, अतएव कार्यपदं स्वकार्यपरमत एव च हेतौ जनकलमपि तजनकत्वमन्यथा व्यभिचारापातादिति, अतएव चाग्रेऽर्थान्तरणका दाहे कार्य-तद- भावात्, अदिष्टपदमदृष्टबदात्मसंयोगेनातीन्द्रियपरमुष्णस्पर्शऽर्थान्तर- वारणय समवायपदमप्युक्तक्रमेण मण्याद्यभावधारणायेति भावः । ननु हेवादिरन्यतरामिद्धेऽपि प्रसाथाङ्गकवान तु साध्यमपि तथा तत्प्रतिवन्धनार्थमेवोनप्रयासेन अन्यस्यापि तत्साधकस्याप्रसिद्ध- साधकतया प्रकृततुल्यत्लादित्युभयसिद्धमतौन्द्रियवं निर्वमशक्यं अन्यतरासिया केषाञ्चिदर्थ दूषयति, 'परखमिति, व्युत्क्रमेण सङ्गम- नौयन्तेनाद्ययं न स्वम्प्रति भेषं न परम्प्रतीत्यर्थः, तथापीति, यद्यपि संयोगादिजन्यज्ञानपञ्चकविषयकत्वमनुगतमस्त्येव तथापि कूटापेक्ष- यैकाभावस्य लघुलात् नगर्भमेव माध्यमुक्तं । 'उभयेति, यद्यष्येवमुभय- ·ईश्वरानुमान सिंद्धम्, अन्यतरत्वञ्च तदन्यान्यत्वम् । न चावा- मतमुक्तं उभयेति यद्यप्येवमुभयमतामिद्धावन्यतरमिद्धव्यर्थविशेषणता तथापि साध्ये व्यर्थविशेषणतार्थान्तरं हेतव्यर्थविशेषणताधिकबलमिति प्राचीनमतेन प्रयोगात् । वस्तुतस्तु माध्ये व्यर्थविशेषणता न दोषः हेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य गुरु- ध्यप्यवच्छेदके सुग्रहत्वादधिकरणगौरवस्यादोषत्वात् लघाविव गुरु- एमप्यधिकरणे मत्यां सामय्यामभावग्रहादन्यथा तथाभूतावच्छेदकला- भावेऽग्टहीते विशेषणे तथाभूतावच्छेदकत्वग्रहे व्यभिचारिखापत्तेः हेनौ तु नीलधूमयादि नाधिकरणकोटौ किन्तु अवच्छेदककोटा- विति व्यर्थविशेषणता भवत्येव । न च वीजसाम्यादुभयमपि दोष- दूत्यनेन विरोधः, अन्योन्याभावगर्भव्यातेरेव गमकतेति मताव- एम्भेन तदभिधानात् तत्र हि साध्यवतोऽन्योन्याभावप्रतियोगितया माध्यस्यावच्छेदककोटिप्रवेशादुभयगर्भेव याप्तिरनमितिहेतरित्युक्त- मेवेत्यन्यच प्रलयानुमानादौ सत्यनं सर्वमिति । नन्वन्यतरत्वं प्रत्येक- मावनिछमित्यत थाह, 'अन्यतरत्नमिति, नदन्यान्यलञ्च भयोगत्वा- धछिन्नजनकत्वानाश्रयत्वं, यथाश्रुते संयुकसमवायादौ ममवाय- गर्भया योग-समयायान्यान्येन पाहणं विरुध्येत कि पूर्व- वदुभयमतमाधारण्यानुपपत्तिरात्ममनोयोगस्य योगिप्रत्यज्ञादावपि जनकलात् संयोगवादि च विषयविशेषसंयोगत्वादि वयं अन्यथा- समनःसंयोगस्यापि संयोगत्वेन जनकतयोतविरोधापत्तिः । मच विषयपर्यन्तविशेषणे संयोगवस्य विशेषत्वपर्यन्त विवक्षा न युक्रेति र ·तत्त्वचिन्तामयो तौन्द्रियत्वं, तस्यासिद्धेः। न च वही स्थितिस्थापके नार्थान्तरं, तत्र तदभावात् क्रियाया वेगेनादृष्टवदात्म- संयोगेन वोत्पत्ते न चात्मत्वं नित्यत्वं वोपाधिः । स्पर्शक- त्वादिमति घणुके साथ्याव्यापकत्वात् । यहा पिण्डी- भूतो पहिः दाहानुकूलादिष्ठातौन्द्रियभावभूतधर्मवान् दाहजनकत्वादात्मवत्, न चात्मत्वमुपाधिः, अदृष्टत्वस्य वाच्यम् । मनोगोचरयोगिप्रत्यक्षस्य संयोगजन्यतया मनमोऽतौन्द्रिय- खानुपपत्तेरिति भावः । तस्येति उकसाक्षात्काराविषयवस्थेत्यर्थः, तस्थाधिकरणरूपतया संयोगादिमत्यामत्येव ग्रहादिति भावः। यदा 'तथेत्यनन्तरमतिरिक्तस्येति शेषः, तथाच पूर्ववदेव संयोगादिग्राह्य- बमिति भावः। केचिदभावातीन्द्रियत्वमित्यनन्तरं दोष इति पदमध्याहरन्ति, तेनाभावातौन्द्रियत्वेऽपि न कापि क्षतिरित्यर्थः, 'तस्थासिद्धेः श्रतो- न्द्रियवलक्षणसिद्धेः, अपि तु प्रशते अतीन्द्रियपदेनेदं विवचितं तेनाभावातीन्द्रियदारममवायपदं माये उपात्तं अन्यथा स्वमतेन भट्टनये भावातीन्द्रियत्वेऽपि न्यायनये तस्यातयात्वेन नवारकसमवाय- पदगर्भमाध्यमन्यतरासिद्धं स्थादिति वदन्ति । मनु यदि कार्यमामान्यगर्भ साध्यं तदा स्थितिस्थापनार्थान्तरा- मा दाहलक्षणविशेषकार्यगर्भ तच्छङ्कापि नेति तथैवानुमानमाह, 'यति अदृश्वस्य धर्मलादेरित्यर्थः, न धाद्दिष्टपदेनैव तद्वारित- ·ईश्वरानुमान। दाहानुकूलत्वेनादृष्टे साध्याव्यापकत्वात् । अथवा कर- वहिसंयोगः कार्यानुकूलातौन्द्रियधर्मसमवायौ जन- कत्वादात्मवत् झणुकवञ्च । न चात्मत्वं द्रव्यत्वं वोपाधिः, झएकैकत्व-स्पर्शादौ साध्याव्यापकत्वात् । यद्दा प्रति- बन्धकदशायां प्रत्यक्षसकलदाह हेतुसमवहितो दाहा- जनको वह्निः जनकदशावृत्तिका-नुकूलभावभूतधर्म- शून्योऽजनकत्वात् कुण्ठकुठारवत्। यहा तथाभूता वहिर्दाहजनकदशात्तिदादानुकूलभावभूतधर्मशून्यः मिति वाच्यम् । अद्दिष्टपट्याव्यामज्यत्तिखात्मकत्वान्। न चादृष्ट- वाभावेन कार्यवाभावाभावान्न तदनुकूलमिति वाच्यम् । अदृष्टस्य तयाप्यतया स्वस्वव्याप्येतरसमवधाने कार्याभावव्यापकाभावप्रतियो- गिवललएका भावप्रयोजकाभावमतियोगिवरूपानुकूलत्ववस्वमत्वा- दिति भावः । 'कार्यानुकूलेनि खकार्यानुकूलेत्यर्थः । 'न चात्मत्व- मिति, दाहजनकवरूपपक्षधर्मत्वावच्छिन्नमाध्यव्यापकमिनि शेषः । शुद्धसाध्यव्यापकमाइ, 'द्रव्यसमिनि, 'अणुकेति । न च नविष्ठस्यैक- बादेरनुकूलस्तीन्द्रियत्वाभावात् तत्र माध्यमेव नास्ति कथमेत- दिति वाच्यम् । धर्माशस्थाविवक्षितत्वेन तत्समवायिलस्य च तषि- स्यसमवायाश्रयत्लात्मकतया समवायियणुकमादायैव तच माध्यस- सादिति भावः। नम्वनुकूलत्वं पद्यवच्छेदकालं तदा दृष्टान्तासिद्धिरथ जनकत्वं नदा मकौ नयाभ्युपगमेऽपसिद्धान्त इत्युभयसाधारणं तदाड, 16 ·१२२ तत्त्वचिन्तामणो दाहाजनकत्वात् दायासंयुक्तवह्निवत् । अनुकूलत्वच कार्याभावप्रयोजकाभावप्रतियोगित्वं कारण-तेदवच्छे- दकसाधारणं, हददण्डत्वेन कारणत्वे दृढ़त्वाभावादपि कार्य-भावदर्शनादिति। उच्यते। साध्यं विनापि उभयसिद्धप्रतिबन्धकाभावादेव जनकत्वादिहेतुसम्भ- वात् विपक्षबाधकाभावेनानुमानानामप्रयोजकत्वम् । यदिच सहचारदर्शन-व्यभिचारादर्शनोपाध्यनुपलभ- माबादेव व्याप्तिग्रहः तदा शक्तिसिड्यनन्तरं तेनैव हेतुना साध्ये शत्यतिरिक्तत्वप्रक्षेपेण शत्यतिरिक्त- दाहानुकूलातीन्द्रियधर्म सिद्धिः। एवं तत्तदतिरिक्त- प्रक्षेपात्तेनैव हेतुनानन्ततादृशधर्मसिद्धिप्रसङ्गः द्विती- यादितादृशधर्मसिद्धिं विनापि प्रथमानुमितशतयैव जनकत्वाद्युपपत्तेन तादृशानन्तधर्मसिद्धिरिति चेत, हन्तवं शक्तिं विनापि तदर्थसिद्धेः किं शक्त्या। यद्धि ईश्वरानन्त्यवत् न शक्त्यानन्त्यमित्युक्तम्, तदवोधात् कार्यमावे हि कर्तृत्वेन कारणत्वं न त्वीश्वरत्वेन 'अनुकूस्तत्वञ्चेति यथाचैतत् तथोकं । नन्वनुकृतितकी न प्रयोजकः मतिकृस्तताभावस्तु प्रयोजक एव तथाचानन्ततादृशस्वीकार एवं प्रतिकूल इति प्रवाहोमास्तु गतिस्तु सिध्यत्येवेत्यरुदोषान्तरमार, ·ईश्वरानमार्ग। विकर्तृकत्वादिना वा गौरवात्, घटे त्वार्थः समाजः । एवमजनकदशाव्यारतत्वेनैव प्रयाजकत्वं, न तु भावभू- नत्वेनेति गौरवात् । अपि च भावकार्यमावस्य सम- वायिकारणजन्यत्वेन शतरपि तथात्वात् शत्यनुकूला शक्तिरपरा समवायिकारणे मन्तव्या । एवं सापि सम- वाधिकारणजन्येति तदनुकूलशक्तिस्वीकारे शक्यन- वस्था। किन्न प्रथमानुमानेऽजनकत्वं न स्वरूपायोग्य- 'अपि चेति, यद्यपि निमित्तकारणे गतिरस्येवेत्यनवस्था नथाप्ये- काधिकरणकालानाराभक्तिरूपानिष्टप्रसञ्जनाय समवायिकारणप- यन्तगवेषणं । यद्यपि प्रामाणिकतयेवमनवस्योद्धत शक्यत एव तथा- प्यवच्छेदकीभूतभातावुत्पन्नायां कार्याशक्तिस्त्पद्यत एवेति प्राक् माक्तिमत्त्वे शत्युत्तरगतिमिद्धिरिति मूलभूतप्रथमानुत्पत्ती नैकापि स्याव वा महजापि स्यादिति मन्तव्यं । एतच कार्यशकिपचे, यदिच नित्येव शकिस्तदा प्रतिबन्धकवरपि दाहापत्तिः । न चोद्भूता मा सदा नेति वाच्यम् । उद्भूतत्वमपि नित्यं यदि तदेव शक्तिस्थलेऽभिषिच्यतां किमन्तर्गडुना नित्यायेति ध्येयम्। ननु भावमाकार्यस्य गमवायिकारणजन्यत्वं न परोमन्यते समवायस्य भावकार्य्यस्यापि तथाभावादित्युक्तयुक्तः खमाध्यादिकल्लेनातष्पनाह, 'किञ्चति, यद्यपि दितीयले मानसाधारणमिदं दूषणं तथाप्यजन- कत्वगर्भ-नदगर्भाभ्यां कोटिद्वयं विभज्य प्रथमानुमानपदं प्रथमकोव्य- ·१२४ तत्त्वचिन्तामणी त्वम् वह्नौ कुठारे च तदभावात्, किन्तु कार्यानुप- धानम्, तथाच तदनुपधानदशायामपि वह्नौ शक्तिः कुठारे तैक्षणामिति बाधो दृष्टान्तासिद्धिश्च लौहविशेषा- णामेव सातिशयाच्छदाजनकत्वमिति नातीन्द्रिय- तैक्षणासिद्धिः। अग्रिमचतुर्पु बहिरिन्द्रियाप्रत्यक्षत्व- मुपाधिः तुल्ययोगक्षेमत्वेऽपि सन्दिग्धोपाधित्वेन दूषक- नुमानपरत्वेनोभयपरं द्रष्टव्यं । यहा वाधात् तत्र स्फुट एव दोषः किमन्येनेति तद्पहारेणेदं प्रथमपदं। यद्यपि चोद्भूतत्वविभिष्टा- भक्तिरजनकदशाव्यारत्तेरिति पूर्वपः कण्टकोद्धारः स्फुट एवास्ति तथापि नित्यानित्यकल्पेन पूर्वीक्रेनौद्भूतले मानाभाव इत्यवष्टम्भेन इदमुक्रमिति भावः । अतीन्द्रियगर्भ साध्ये वाधोद्धारं प्रागुकं दूषयति, 'लौहेति । ननु जातिविशेषोऽपि स्फुट इति कार्य- विशेषव्यङ्ग्यतया कार्यविशेषोनेयत्वात् भक्केरकस्य एव स इति विनिगमकाभावः यतस्तदोषमुपेक्ष्य तदनुमानमयिम, प्रथमाग्रिम- चतुम्के दोषान्तरमाइ, 'अग्रिमेति, अब प्रथमदये परमे कार्य- पदं साध्यस्यं यदि वझिकार्यपरं तदा स्थितिस्थापकवति पार्थिवे साध्यासत्त्वेन माधव्यापकलमस्तीत्यनेनापार्थिवपरधर्मावच्छिन्नमाध्य- ध्यापकलाभिसन्धानेन वा चतुर्वित्युनं, अन्यथा माखादौ यथाश्रुते माथ्याव्यापकत्वस्य तच चिवापत्तेरित्यवधेयम् । ननु प्रयोजकत्वेनैव तुम्अयोगमत्वमन्यथा तर्कसत्त्वे चोपाधिसन्देहानवकामादित्यप्रयो- जकत्वस्य प्राकान्दतोऽप्युझावनेनार्थाचितपुनरुकमिति नदित्यनुष्यन् ·ईश्वरानुमान। १२५ ७ त्वात्। अपि च जनकत्वस्य केवलान्वयित्वेन व्यतिरेका. प्रसिद्या नान्वय-व्यतिरेकीनचजनकत्वाभावस्य शक्ता- वेव प्रसिद्धिः, अन्योन्याश्रयात् । न च गुरुवचनपर- म्यरात एव वाक्यार्थतया तसिद्धिः, त्वन्नये सिद्धार्थस्या- प्रमाणत्वात् । न च पराईसह्यायां साध्यजनकत्व-व्यति- रेकयो प्रसिद्धिः, अप्रत्यक्षायाः शब्दैकवेद्यायाः तस्याः प्रत्यक्षेण साध्य-हेतुव्यतिरेकयाग्रहीतुमशक्यत्वात्। एतेन दोषान्तरमाइ, 'अपि चेति, 'अप्रत्यवाया इति। न चाप्रत्यक्षतया प्रत्यक्षतोऽन्वयादिर्मा ग्टह्मतां मानान्तरेणैव गृह्यतामिति वाच्यम् । मानान्तर हिन शब्दः सिद्धार्थानुमानमपि शनियाहकानुमानस्य जनकवाभाव एव पर्यवसानात्। न हि जनकलाभावमन्तरेण का- यानुकूलातीन्द्रियाभावानुमान, जनकत्वसत्ये तस्यावश्यकत्वात् । न च तदनुमानं साध्य-साधनाभावव्याप्तियहमन्तरेण । म च सन इस्तदुभय- व्यतिरेकप्रसिद्धि विना, तदुभयाभावश्च साध्य-माधन एवेति माध्य- साधनव्याप्तिप्रहे तदभावव्याप्तिधौः तस्यां च सत्यां तदुभयव्याप्तिधी- रन्योन्याश्रय इति भावः। एतेन जनकत्वाभाव आकाशपरिमाणदौ प्रसिद्ध इति थन केनायुझं तदपि प्रत्युक्तम् । न हि नदिरहः कापि प्रत्यक्षे, तस्य स्वप्रत्यक्षाजनकलनियमादित्यनौन्द्रिय एवं वायः तत्रैवमेवान्योन्याश्रयसत्त्वादिति । “एतेन पण्डेति, नं १ पराईमड्या- पण्डापूर्वयोः स्वत्वध्वंसजनकलादेव नाजनकलमिति वाच्यम्। नन्मते ध्वंसस्याधिकरणादिरूपतया तेषां तन्नन्यवादिति भावः ।

·तत्वचिन्तामो पण्डापूर्वेऽपि तसिद्धिरपास्ता । स्यादेतत् तणारणि- मणीनां वह्नौ कारणत्वादेकशक्तिमत्त्वमुपेयम् एकजा- तौयकार्ये एकजातीयकारणत्वनियमात् । वह्मवान्तर- जातीये तेषां प्रत्येकं कारणत्वमिति चेत् । न । वहिजातीयस्याकस्मिकतापत्तेः कारणगतैकरूपमपहाय कार्यगतबहुतररूपकल्पने गौरवात् । तृणारणि- मणिप्रभववहिषु अवान्तरजातेरनुपलम्भबाधितत्वाच । यच च तत्तदिन्धनप्रयोज्यं प्रदीप-दारुदहनादौ वैजा- त्यमनुभूयते तच कारणेष्वेकशक्तिमत्त्वप्रपि नास्ति । ननु मा भूत् केवलाम्वयितयोक्तानुशासनं शक्तिसाधनं किन्तु हादिस्यलेऽवच्छेदकत्वेन शनिमियनन्तरं वहिनिष्ठदाहादिकारण- तावच्छेदको धर्मः शक्तिः कारणतावच्छेदकत्वात् एणनिष्ठतादृश- धर्मवदित्यनुमानात् शतिः मिोदित्यभिसन्धिना हणादिशक्ति माधयति, 'स्यादेतदिति । ननु दणादिनिष्ठेका शक्तिस्तदा यदि सा नित्या अनित्यत्वे गौरववैपरीत्यं नित्यता च न सम्भवत्येव प्रागुतवदिस्यखरसादाह, 'हणेति, तथाच प्रतिव्यक्तिमनिस्वीकारेऽपि न दोषः प्रामाणिकलागौरवस्येति भावः । मनु कार्यवैजात्यमेकत्र कारणभेदेन क्लृप्तमित्यत श्राइ, 'प्रदीपेति, समानुपलधिवाध एव नास्तौति भावः । ननु ·ईश्वरानुमान। किञ्च गोमय-वृश्चिकप्रभवश्चिकादिषु वैजात्यकल्पने तत्प्रभवरथिकेपि वैजात्यं कल्पामेवं तत्प्रभव-तत्प्र- भवेधपीति वैनात्यानन्त्यं विजातीयकारणानां विजा- तौयकार्यजनकत्वनियमात् । न च तयानैकोश्चिकः, बुद्धिव्यपदेशयारविशेषात् । यदि विजातीयेधेककार्य- शक्तिसमवायान्न कार्य विशेषात्कारणविशेयः तदभावा- त्तभावः काप्यनुमीयेत, तदभावेऽपि तज्जातीय- शक्तिमतोऽन्यस्मादपि तदुत्पत्तिसम्भवादिति चेत्, वह्नि- वृश्चिकादावेवमेतत्। निरूपितनियतवह्मादिकारणक- धूमादौ कुता न तदनुमानम्। अन्यथा कार्यवैजाये- ऽपि तणस्य वहि विशेष इव वह्नित्वेन धूमविशेष एवं कारणत्वं न तु धूममाचे । तणादिमभवत्वग्रहानन्तरं वह्मवान्तरजातेमंहवद्दह्नि-तदन्यजन्यत्वज्ञानानन्तरं धू- मावान्तरजातिग्रहो भविष्यतीत्यप्याशोत। बाधक विना धूमत्वेन यह्निकार्यतेति चेत्, तर्हि बाधक विना धूमं प्रति वह्नित्वेन कारणतेत्यपि तुल्यम् । यत्तु णत्वेन कारणत्वग्रहस्योपजीव्यत्वात्तद्रक्षार्थ वहौ जातिविशेष एव कल्यात इति, तन्न, वहित्वेन कार्य्यत्वग्रहात्तद्धार्थ वृणादौ शक्तिकल्पनाचित्यात् । कारणव्यहोव जातिः कार्य इत्यरुपान्तरमाह, 'किवेति ।

·१२८ सत्वचिन्तामयो यथा चान्वय-व्यतिरेकाभ्यां तृण-फुत्कारयोः परस्पर- सहकारित्वं तथैव तच्छतयोरपि परस्परसहकारित्वेन वह्यनुकूलत्वं तथैव कार्य्यदर्शनात् । एवं तृणारणि- मणि-फूत्कार-निर्मन्धन-तरणिकिरणानां वह्यनुकूल- शक्तिमत्त्वेन कारणत्वेऽपि फूत्कारेण तणाव निर्मन्यने- नारणेरेव प्रतिफलिततरणिकिरणैर्मणेरेवाग्मुरत्पत्तिन तु मणि-फूत्कारादिभ्यः, मणि-फूत्कारशक्त्योः परस्पर- सहकारित्वविरहात्। - यत्तु तण-फूत्कारादिस्तीमत्रये विशिष्टे शक्तिरिति, तन्न, तृणत्वेन गृहीतकारणताभङ्गप्रसङ्गादिति उच्यते, तणारणि-मणि-फूत्कारादिव्यक्तीनामानन्येन प्रतिव्य- 'तथैव तच्छत्योरपौति । नन्वेककार्यकारणतावच्छेदकावच्छिन्नानां परस्परसम्बलनं कार्यजनने तन्वं तथाच पहिलावच्छिन्नं प्रति कार्य्यजनकतावच्छेदिका या भकिस्तदवच्छिन्नसम्बलनं दण- हण-फूत्कार- हमारण्येव परिणमति नैवं सकारिनियमः स हि फलविरोधेन निर्वहति म च कार्यतावच्छेदकभेद इति महकारिनियमादेव कार्यवेणारयं । नन्वेकशक्रिमत्त्वं जनकस्येति, मेवं, णादीनां वहि- लावच्छिन्नं प्रत्येकशक्तिमत्त्वेन फूत्कारादौनां जन्यवहिवाधव- छिर्ष प्रति जनकत्वेनैव मक्रिसिद्धि-सहकारिनियमयोईयोरप्यु- पपत्तेरिति भावः। एकदेमिमतं निरस्थति, 'यविति, 'प्रतिव्यक्तीति। ननु नित्यता- ·ईश्वरानुमान। तिभावहेतुजनितानन्तशक्तिस्वीकारे गौरवम् तावद- नन्तव्यक्तिजन्यानन्तवहिव्यक्तिषु जातिकल्पने लाघव- मिति तदेव कल्पाते। न च जाता योग्यानुपलब्धि- वाधः, गोमय-वृश्चिक प्रभववृश्चिकयोरोपन्नौलत्व कपि- लत्वव्यङ्ग्यवैजात्यस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात्। तणजन्यनाना- वहिव्यक्तिषु तणजन्यत्वज्ञानानन्तरं मणिजन्यव्या- वृत्तानुगतबुद्धिरस्ति जातिविषया। तृणजन्यत्वेनापा- धिना सेति चेत् । न । वाधकं विनानुगतबुडेस्तद्यय- जातिविषयत्वनियमात् । पचे ने गौरवमिदमिति नित्यैव सास्त । न च प्रतिबन्धेऽपि हाहाहापत्याऽनित्यत्वं वाचमिति वाच्यम् । रणकारणतामुप- जीय प्रतिबन्धकल्पनेत्युपजीव्यप्रथमतृप्तनित्यको मत्यामपि प्रति- वन्धे फलादर्शनेन तगतोद्भुनबादिकल्पनात् । न धुत्तरकालीनोप- जीवकानित्यधर्मान्तरकल्पनयैवान्यथामिद्धिरुपजीव्यां मथमक्लुप्तां श- निमपवदतीति । मैवम्। शक्तिद्युपजीच्या प्रतिबन्धककल्पने न त तनित्यत्वमपि, तत्कल्पनां विनापि प्रतिबन्धादिकल्पनादिति भावः । 'जातीति, न च कारण एवैका जातिः कल्प्यतामिति वाच्यम् । मिलावादिना मकरमसङ्गात् इति भावः। उक्तयुझ्या प्रमाणान्तरबलादेवातिरिक्तजातिसिद्धौ तदवच्छेदकत्वकल्पनात् तद्- वृत्तौ च मणिजन्यव्याहत्तफूत्कारजन्यत्वलक्षणानुगतबुद्धिरित्यर्थः, 'बाधकमिति, फूत्कारस्य पहिलावछिन्नं प्रत्येक जनकत्वे प्रागुत- 17 ·वत्त्वचिन्तामणौ न च गोमय-वृश्चिकप्रभवश्चिकपरम्परायामनन- गतजात्यापत्तिः, गोमयजन्यश्चिकप्रभवश्चिकेषु वृश्चि- कमभवत्वजातेः सत्त्वात् । वह्निमात्रे च दाहस्पर्शवान- वयवस्तत्संयोगः सेवनादिश्च कारणाणि । न च तणा- दिकं विनापि तदुत्पत्तिप्रसङ्गः, विशेषसामग्रीमादा- युक्त्या मणिसमवधानेऽपि कार्यापत्तिः एजन्यत्वेन जनकत्वे गौरव- मेवेति फूत्कारजन्यताग्राहकमेव लाघवमहकतमवान्तरजाति कल्प- यति मैव फूत्कारजन्यतावच्छेदिका एजन्यतावच्छेदकत्वेन वृतानु- गतधीकारणं न वृतोपाधेरुक्तलाघवेन जातेरावश्यकतया उपाधे स्तत्प्रतीतावतन्त्रवादिति भावः। एतेनेदमपि निरस्त कार्य्यताव- छेदकाननुगमस्यादोषतया तत्तदहिलमेवावच्छेदकमस्तु किमनु- गमेनोपाधिना जात्या वेति लाघववलादेव बाधकाभावेन काला- न्तरजातिसत्त्वाच्च । अतएव तत्तद्र्व्यध्वंमादौ कार्यऽनुगतममवा- प्यादिनाशजन्ये तत्तयक्तित्वमेवावच्छेदकमिति सिद्धान्तस्तत्रावान्तर- जातिर्भवति । तदयं मंचितविभागो यत्र जातिः प्रमिता यत्र वा लाघवेन कल्यमानायां बाधकामावस्तत्रीभयत्रावान्तरजातिरवच्छे- दिका अन्यचाननुगतो धर्म इत्यवधेयं। 'गोमयजन्येति, कार्यवेजा- त्येन विजातीयकारणकन्पनं न तु कारणवैजात्येन विजातीयकार्य- कापसमिति भावः। न हि किमाथामिक, मागुनं तदु- द्धरति, 'वहिमात्र इति, वणरूपादौ प्रसिद्धं तदभावश्च मणिजन्ये सयह इति तदवच्छेदेन मणिजन्यत्वं ग्राह्यमिति हेवन्तरमाह, ·ईश्वरानुमान। यैव सामान्यसामग्रमा जनकत्वात् । ननु तृणारणि- मणीनां वह्नौ कारणत्वग्रहे शक्ति-वैजात्ययोरन्यतर- कल्पनं तद्ग्रहश्च नान्वय-व्यतिरेकाभ्यां व्यभिचारात्। अथारणि-मण्यभाववति स्तोमविशेषेणं विना वहि- व्यतिरेकः तृणान्वये वहिरित्यन्वय-व्यतिरेकाभ्यां तवैव स्तोमे तदितरसकलहेतुसमवधान) तृणान्वयेऽवश्य वझिरिति नियतान्वयेन रासभादिव्यारत्तेन तणा- दिकारणताग्रह इति चेत् । न। तृणं विनापि वह्नि- रिति ज्ञाने सति वहिनियतपर्ववर्तित्वस्य कारणत्वस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् तृणाजन्ये वह्नौ मणेः कारणत्व- ग्रह इति चेत् । न । व्यभिचारेण वह्नौ तणजन्यत्वाग्रहे तदजन्यत्वस्याप्यग्रहात् वह्निमावस्यैव तदजन्यत्वाच्च । न च मण्यजन्यत्वेन तृणजन्यत्वग्रहः, अन्योऽन्याश्र- यात् । यत्तु यत्र कारणताग्राहकं नास्ति तत्र व्यभि- 'वहौति, व्यभिचारेण तणाजन्यत्वं ग्राह्यमिति वशित्वावच्छिन्न प्रत्येव मषिजन्यत्वग्रहो वाच्यः स च न सन्भवति व्यभिचारादेवेति भावः । ननु बणस्य विशेष प्रति न व्यभिचार इति विशेषमाशां तनिषेधति, 'न चेति । - (१) तदितर हेतुसकलरामवधान रति ख।

·१३२ तत्त्वचिन्तामणौ चारस्तद्रहपरिपन्धीति । तन्न । अबाधितनियतपूर्व- वर्तित्वाभावग्रहे तद्ग्रहस्थासम्भवात् अभावप्रमायां भावज्ञानानुदयादिति उच्यते। उक्तग्राहकैर्वह्निनिष्ठ- कार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकरूपवत्त्वं तृणस्य त- णनिष्टकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदेकरूपवत्वं वहे- वो अकार्याकारणव्यात्तं रूपं परिच्छिद्यते न तु तृणत्वेन कारणत्वं वह्नित्वेन कार्यत्वं वा, तचोभयथापि सम्भवति वह्नित्वेन कार्यतया तदनुकूलशक्तियोगित्वेन च तणादीनां कारणतया वहित्वावान्तरजाति- 'उनेति, अन्यय-व्यतिरेको द्वौ नियतान्वयश्चैकदति त्रित्वाद्- बहुवचननिर्देशः । 'अकार्याकारणेति कार्य-कारणभाव-इत्यर्थः । न च उक्तव्यभिचारज्ञाने जाते कथमव्यभिचाररूपनियमगर्भ- हेतुतायह इति वाच्यम् । समानप्रकारकविरोधिज्ञानस्यैव प्र- तिवन्धकतया णत्वावच्छिन्नस्य वहिजन्यत्वावच्छिन्नहेतुतामायाति वहिवाश्रये बणवायव्यभिचाराग्रहणात् हणं वजिनकमिति तदायययोईत-हेतुमद्भावग्रहस्तु स्थादेव गङ्गास्नानं विना अश्वमे- धात्वर्ग इति जानतः “स्वर्गजनक गङ्गास्नानमिति श्रुतिवाक्य- जन्य ज्ञानवतः, अत एवाह न हणवेन हेतुत्वं वहिवेन कार्यत्वं (१) तदनुकूल शक्तिमत्त्वेनेति ख।

·१३४ तत्त्वचिन्तामणे किमायातं तृणादिकारणत्वे। द्वितीये तणस्य नारणि- मण्यभावाभावत्वं तदुभयत्वापत्तेः । एतेनाभावत्रये न कायं तदभावे कार्यमित्यन्वय-व्यतिरेकाभ्यां तृणादि- प्रत्येकस्य कारणत्वग्रह इति परास्तम् । स्यादेतत्,मा भूत्स हजशक्तिराधेयशक्तिस्तु स्यात्, तथाहि ब्रीहीन् प्रोक्षतीत्यत्र कालान्तरका-नुकूलाऽतीन्द्रियाऽतिशयः प्रोक्षणजन्योऽस्तीत्युभयवादिसिद्धम् । स बौहिसम- वेता न वेति संशये व्रीहिनिष्ठ एव वाच्यः कथ- मन्यथा प्रोक्षितानामेव तेषां कालान्तरेवघातादौ योगिताक इत्यर्थः, 'नारणौति सकलमाधारणैकानुगतधर्माभावात् प्रत्येकपर्यवसाने स एव दोषः इत्यर्थः, पूर्वमन्वयव्यतिरेकावच्छेदक- धर्मणैव तेनैकत्वमित्युक्तं इदानीन्तनरूपेणान्वयाद्यनुविधानं कार- एतादृशत्वादिनेति विशेष इति भावः। वस्तुतस्लेवमनुगतधर्मेण जनकल्वे फूल्कारेण हादेरेवेत्यादिनहकारिनियमानुपपत्तिः प्रज- न्यजातीयखरूपयोग्यतावच्छेदकसमवधानेनैव फलोत्पत्तिः । न च हणजन्यवहौ फूत्कारो जनक इति वाच्यम् । गौरवेण जातो सम्भवन्यामुपाधेरनवच्छेदकत्वात् । तस्मात् फलविरोधमन्तरेण सह- कारिनियमानुपपत्तिः स एव णादौनामन्योन्यविजातीयं जनकल- माधिपति तच जनकवैजात्यमिति नेच्छानुगतं हेतुतावच्छेदकं । अत एव हृणाद्यन्यान्यत्वेनाप्यनुगतेन जनकत्वमपास्तमिति सझेपः । उभयमिद्धतामेव व्यवस्थापयति, 'कथमिति,तदेवामिद्धमित्यागते, ·ईश्वरानुमान। २३५ विनियोगः, न च मन्त्रादिसहकृतत्वमेव नीहिपु विशेषः, तेषां चिरध्वस्तत्वात् । ननु कथं प्रोक्षित- स्यैवावधातादावन्वयः “बौहौनवहन्तौति श्रुतेस्तन्मा- चान्वयेऽप्युपपत्तेः । अथ “बौहिभिर्यजेत" "बौहान प्रोक्षति" "बौहीनवहन्ति" "पुरोडाशैर्यतेत्वष यथा पुरोडा प्रत्यपेक्षायामवहतनीहौणमवयवा- नुत्तिदारान्वयः प्रोक्षणे च यागार्थमुपात्तत्रौहिणां तथावधाते बौद्याकाहायां प्रोक्षितानामेवान्वयः बा- धकं विना शब्दानां सन्निहितविशेपपरत्वनियमात, व्यक्तिवचनानां सन्निहितविशेषपरत्वमिति न्यायात्, अन्यथा प्रकरणादिसन्निहितत्यागे तदन्यसन्निधिक- ल्पने गौरवमिति चेत्। न । तीकस्य द्वयं यत्र प्रोक्षणं तवावधातो न तु प्रोक्षणविशिष्टे यत्र रूपं तत्र रस इतिवत्, तथाच प्रोक्षणस्य शब्देन काला- 'नन्विति, ननु मोचिता इत्यत्र मोक्षणध्वंसस्य प्रतीतः किं प्रोक्षण- ध्वंसजनकतायां तात्पर्यमथवा पूर्ववर्त्तिता पोचणस्येति सन्देहे विनि- गमकमनुमानमाह, 'प्रोक्षणस्येति । न च ध्वंभइततावादिनस्तदर्थमुपा- दीयमानलममिद्धमिति वाच्यम् । तदर्थमुपादीयमानलेन विधीय- मानत्वस्य विवचितखात् उपादानपदस्य विधिवचनत्वात् तथाच तत्कथन्तामरत्तविधिप्रतिपाद्यत्वादिति पर्यवसितं। अस्ति च "बौहि- भिर्यजेतेति श्रुत्यनन्तरं कथमेतदित्याकाड़ायामवहन्तीतितत्कथ- ·सत्त्वचिन्तामणी तरकार्यजनकत्वावोधनात् कथं तन्निर्वाहार्थमति- शयकल्पनम् । “प्रोक्षिता बौहयोऽवधाताय कल्पन्ते" इति वाक्यशेयायोक्षणविशिष्टस्यावघाते कारणताबोध- इति चेत्, अस्तु तावदेवं, तथापि प्रोक्षिता इत्यत्र भूते क्तानुशासनादतीतप्रोक्षणे बौहाववघातान्वयः, तथाचावधाते प्रोक्षणध्वंसः कारणं न तु प्रोक्षणमि- ति। मैवम् । प्रोक्षणमवघातजनकम् प्रमाणतस्तद- र्थमुपादीयमानत्वात् अवधाते ब्रीहिवत्। न चासि- डि, अप्रोक्षितेऽवघाताभावादवश्यमवघातार्थ प्रोक्ष- णोपादानात् । न च व्यापारं विना तथा सम्भवति । न च प्रोक्षणध्वंस एव व्यापारः, प्रतियोगिनोऽहेतु- त्वापातात् । अन्यथा यागादावपि तथा स्यात् । फलस्य च नियतसमयोत्पत्तिकत्वमपूर्ववत् स्वभावा- देव भविष्यति । न च प्रोक्षणेपलक्षिता बोहयस्तथा, न्तायां मोक्षणविधिप्रवृत्तिस्तथाहौदमेव विनिगमकं वाक्यमेषस्य पूर्वभावबोधन इति भावः । वस्तुतस्त प्रोचतौतिविधिना मोक्षण- हेतुताप्रतीतेः वाक्यशेषादपि नद्धेतत्वं प्रतीयते न ध्वंसस्येति न हेलमिद्धिरिति भावः । प्रतियोगिन इति, यथा चैतत्तथा वक्ष्यते। (१) यागादेरपौति ख.

·ईश्वरानुमान! निरन्वयध्वस्तत्वेनोपलक्षणस्याहेतुत्वात, कुरुणा धेचमि- त्यव तु कुरुन्तानस्येतरव्यावृत्तक्षेत्रव्यवहारजनकत्वं न तु कुरोःअन्यथा यागोपलक्षित यज्वैव स्वर्ग फलि- प्यति किमपूर्वेण । न च देवदत्ताधशरीरं देवदत्तवि- शेषगुणजन्यम् जन्यत्वे सति तद्भोगसाधनत्वात् तन्नि- मितश्रग्वदिति तसिद्धिः, जन्मान्तरीयैरदृष्टजनकत्वा- भिमतर्जानेच्छा-प्रयत्नैः सिहसाधनात्, तस्मात्प्रोक्षणा- दया भावभूतमतिशयं जनयन्त एव कालान्तरभावि- कार्यजनका प्रमाणतस्तदर्थमुपादीयमानत्वात् याग- चिकित्सावत्, स चातिशयो लाघवात् फलसमानांधि- करण इति ब्रौहिनिष्ठ एव तेन तत्समवहितत्वं ब्रौहे। साक्षात्सम्बन्धात् पुरुपनिष्ठत्वे च ब्रौहिणा साक्षात्सम्ब- 'प्राधेति प्रायेणायवहितकालवृत्तीत्यर्थः, 'भोगेति। यद्यपि ज्ञानज- नकत्वस्यैव सामय व्यर्थविशेषणता तथापि कश्चित्सुखौ कश्चिदुःखो- त्यादिवैचिव्यानुपपत्तिरदृष्टं विनेति तर्कसूचनाय विशेषणोपादानं, निमित्तेत्युपलतणं तद्भोगमाधनेत्यपि विशेषणं द्रष्टव्यं, अन्यथा साधनवैकल्यापत्तेरिति । भावभूतमिति, अधातिशयग्राहकमेवोन- युक्त्यवयम्भन भावभूते पर्यवस्थति। यदा तथैव साध्य कर्त्तव्यं यथाच न साध्ये व्यर्थविशेषणता तथोकमधस्तादिति। 'फलेनि फलोपपादकस्य फलसामानाधिकरलौचित्यादित्यर्थः। ननु लाघवं न विनिगमकं ·१३८ तत्त्वचिन्तामयी न्धाभावात् परम्परासम्बन्धे गौरवात् न साक्षाबीहि समहितत्वं स्यात् । किञ्च यो यगतफलार्थितया क्रियते स बाधकं विना तहतमेव तदनुकूलमतिशयं जन- यति यथा याग-चिकित्से । अथ प्रोक्षणं पुरुपसम- वेतातिशयजनकं कालान्तरभाविकार्यजनकत्वे सति विहितत्वात् यागवत् अन्यथा विधिविरोधादिति चेत् । न । कृषि-चिकित्सादिना व्यभिचारात् अप्रया- जकत्वाच तेन विनापि विधिसम्भवात् । स च प्रति- व्रीहि नानैव । न चैवमेकत्रीहिना फलानुदयस्ता- वसंस्काराणामभावादिति वाच्यम्। संस्कारत्वेन प्रयो- जकत्वे किञ्चित्समवधानेऽपि दण्डादिवत्कार्यसम्भवात् । अस्तु वा सकलबीहिनिष्ठ एक एव । न चैकत्रीहि- नाशे तन्नाशापत्तिः, किच्चिदाश्रयनाशस्य वृक्षादाविव उभयपक्षसत्त्वात् यथा फलसामानाधिकरण्ये शकौ लाघवं तथैकवे- नापूर्व इत्यखरमादाह, 'किञ्चेति, प्रोक्षणं बौदिसमवेतातिशयजनक नविष्ठफलान्विततया क्रियमाणवादित्यवष्टम्भन भनिसाधकस्य वल- वत्त्वादिति भावः । उमानुमाने सत्प्रतिपदं शकते, 'अथेति, 'यभि- चारादिति तथाचासत्प्रतिपक्तिमुतानुमानमेव विनिगमकमित्यर्थः, मामानाधिकरण्यलाघवागादरे विनिगमनार्थापन्यतानुमानमेवाप्र- योजकमिति लाघवमेव विनिगमकं वाच्यं तचकवपने मामानाधि- ·ईश्वरानुमान। १६६ काऱ्यांनाशकत्वादिति। उच्यते। अतिशयग्राहक- मानालाघवसहचतात् स एक एव सिध्यति न नाना पुरुषनिष्ठश्च तथा हि प्रोक्षणमपूर्वजनक दृष्टदाराभावे सति कालान्तरभाविफलजनकातया विहितत्वात् याग- तदङ्गवत् रुष्यादौ दृष्टहारसम्भवात् न व्यभिचारो न वाऽप्रयोजकत्वम् । याग-दान-होमादि-तदङ्गानामपूर्व- जनकत्वे दृष्टहाराभावे सति कालान्तरभाविकार्यज- नकतया विहितत्वस्यैव प्रयोजकत्वादन्यस्याननुगमात्। न च यो यतफलार्थितया क्रियते स बाधकं विना करण्यस्थापि तावनिष्टनानात्वेन गुरुवात् अनुमानान्तरोपष्टग्माचे- त्यभिसन्धायापूर्वं गाधयतिः। अनौतमकारार्थमनमानमाइ, 'अपू- बैति, 'अपूर्वजनक' अवधातानुकूलापूर्वजनकमित्यर्थः, तेन निय- मापूर्वजनकताथास्तेनाभ्युपगमान मिद्धसाधनमिति भावः । 'दृष्टेति व्याप्तिः, दृष्टदाराभावे कालान्तरमावि यत्कार्यानुकूलतया यदि- चितं तत्तदफूलापूर्वजनकमिति सामान्यमुखौ द्रव्या, अर्थस्तु ‘दृष्ट- द्वाराभावे सतीत्यस्यादृष्टान्यदाराभावे सत्तौति, प्रायथित्ते यभि- चारवारणय 'कालानरेत्यादि । न चैवं 'विहितवादित्यधिक, साध्यनिछापूर्वपदस्य धर्मपरतथा निषिद्धकर्मणि व्यभिचारवारणय तदुपादानादिनि । 'सम्यादाविति, यद्यपि विहितलाभावेनैव न तत्र व्यभिचारः तथापि प्रत्येकवर्णपायविभागविधिना वैश्यस्य कृषिवि- ·१० 'तत्त्वचिन्तामणी तहतमेव तदनुकूलं फलं जनयतीति नियमः, शचुबध- मुद्दिश्य प्रवर्तिते श्येनयागादौ व्यभिचारात् विपक्षे बा- धकाभावाच्च । नापि यदुद्देशेन यत् क्रियते न तत् तत्र भाविकार्यानुकूलातिशयजनकमिति नियमः,हविस्स्या- गादिभिर्व्यभिचारात्। ननु प्रोक्षितव्रीहिणा अदृष्टस्य जनितत्वादहिय इव न तस्य पुनरुपयोगान्तरं स्यात् धानात् विहितपदस्य बलवदनिष्टाजनकपरत्वादा कय्यादौ विहि- तत्वगर्भइतुगमनं द्रष्टव्यं । 'नियम दति, तथाच तदवष्टम्भात् प्रोक्षणं बौहिनिष्ठातिशयजनक ब्रीहिनिष्ठकालान्तरभाविफलार्थितया क्रिय- माणत्वादित्यनुमानात् सत्प्रतिपक्ष इति भावः । 'शत्रुवधमिति, एतच्च तन्मते अस्मन्मते फलोपपादकमपूर्वं फलाश्रय एव कल्यत इत्यये वक्ष्यमाणयुक्त्या गयाश्राद्धापूर्वस्य पितरोव रोनापूर्वस्य शचुनिष्ठत्वमेव, श्रत एव पञ्चमटीकापि ममर्थ मिद्धवदाह, परमतेऽपूर्वं वायं अतो विधिप्रत्ययवाच्यस्य कार्यस्य कर्बन्विततयैव प्रतीतेः कृतिसमानाधि- करणमेवापूर्व, न हि खर्गकामो यजेतेत्यत्र यागविषयक कार्यमि- त्यन्वये कर्तर्याख्यातवाच्यमद्ध्यान्वयः, भावनान्वयिनैव तदन्वयादिति, वर्गकामो यागविषयककार्यवानित्येव सर्वत्रान्वय इत्यस्यापूर्वाश्रयत्व- मंग्रेऽपि दुष्कल्पमिति तन्मतेनेदमुक्तं, अस्मन्मते दोषमाह, 'विपक्ष- इति। न च फलसामानाधिकरण्यलाघवमेव विपक्षवाधकमिति वाच्या नानात्वगौरवेण तल्लाधवानादरत्वस्योकत्वादिति भावः। 'यदुद्देभेनेति बिना यदिषया तनिष्ठफलानुकूलातिप्रयजननीत्यर्थः। 'वधि- ·ईश्वरानुमान। २०१ विनियुक्तविनियोगविरोधात् उपयोगे वा तज्जातीया- न्तरमप्युपादीयेताविशेषात् । न । “बौहीनवहन्तीत्य- बोक्तन्यायेन प्रोक्षितस्यैव बौहेरन्वयात् विधेर्दुर्लय- त्वात् यथा वर्हिस्तृणाति वहिपि हविरासादयतीत्यत्र। यद्दा विचिचाः संस्काराः केचिदुद्देश्यसहकारिण एवा- निमकार्यकारिणः यथाभिचारसंस्कारो देहमुद्दिश्य प्रयुक्ताः। तदपेक्ष एव तत्सम्बस्वैव दुःखं जनयति, तथा प्रोक्षणसंस्कारा अपि उद्देश्यबीहिसहकता एवाग्रिम- कार्यकर्तारः । यथा कारीरीजनिनसंस्काराधारपुरुष- संयोगाजलमुचामदृष्टसमवधानं तथा प्रोक्षणजन्या- दृष्टवदात्मसंयोगात् बौहोणामुत्तरक्रियाविशेषाः कर्ट- कर्मसाधनवैगुण्यात् फलाभावस्तुल्य व आगमिकत्वात् चाण्डालादिस्पर्शस्याहवनीयादिसंस्कारनाशकत्वश्रुते- व्यंधिकरणस्याप्यपूर्वनाशकत्वम् । धर्मनाशे कर्म- नाशापारगमनवत् निपिडकौननवक्ष । किञ्च प्रोक्ष- दूवेति वहिर्यागस्येत्यर्थः, यदा वर्हिषो याग वेति व्यतिरेकदृष्टान्तः, तेन यथा वहिस्तृणोति वर्हिषि हविरासादयतीतिशब्दबलात् नत्र विनियुक्तस्यापि विनियोगः तथाच न पुनरुपयोगः स्यादिति भावः। 'तन्नातीयेति, अनाकामाया अविशेषादिति भावः। 'उनोति (१) प्ररत्त इति ख.।

·१४२ तत्त्वचिन्तामणौ णजन्यातिशयो व्रीहिनिष्ठो न नाना आत्महत्तेरेक- स्मादप्युक्तन्यायेन. का-पपत्तेः । नाप्येकः, एकदिचा- श्रयनाशानां प्रत्येकमननुगमेन कार्यनाशे आश्रय- मावनाशस्य जनकत्वादेव बौहिनाशेन तन्नाशादपर- प्रोशितव्रीहौणामनन्वयापत्तेः। अथ "बीहिन् प्रोक्ष- तीतीसितहितीयाश्रुतेः क्रियाजन्येष्टफलभागित्वं बी. हेरेवावगम्यते, न चापूर्वस्य ब्रीहित्तित्वम्, साक्षात्- सम्बन्धस्यौत्सर्गिकत्वादिति चेत् । न। धात्वर्थतावच्छेद- कसंयोगेन व्रीहिकर्मतापपत्तेन च संयोगावच्छिन्न- एव व्यापारविशेपः प्रोक्षणार्थस्तथाच कथं प्रोक्षणैकदे- शस्य मोक्षणसाध्यतयान्वय इति वाच्यम् । संयोगस्यो- पलक्षणत्वेनापदर्थत्वात् अन्यथा ग्रामं गच्छतीत्यादी व्यकिवचनान्यायेनेत्यर्थः, 'संयोगस्येति। ननु फलस्योपलक्षणत्वे तत्तया- पारमावस्यैव धात्वर्थवे त्यज-गम्योः पर्यायतापत्तिरवच्छेदकौतयोः फलयोविभागसंयोगयोर्धात्वर्थप्रवेशे स्पन्दमावस्या विशिष्टस्योभयधात्व- र्थत्वात् कर्ममात्रस्यैवोभयजनकत्वेन पतमादिवदवान्तरजातिमादाय अर्थभेदस्य दुरुपपादत्वादिति । मैवं । व्यापारे उपलक्षणीभूतस्यापि फलस्य प्रतौतिविशेषणत्वादिष्टसाधनत्वविधिपने क्रियोपलवणस्यापि इएस्य जानविशेषणतावत् तदत्र फलविमिष्टो व्यापारी यदि वाध्यस्तदा फलविशिष्टव्यापारधीः शब्दादपरथा फलोपलक्षित- 1 ·ईश्वरानुमान १०३ का गतिः, का वा सक्तून् मोक्षतीत्यादै। तबाधेय श- त्यभावात् । किञ्च घटं साक्षात्करोतीत्यादैा किया- जन्यसंस्कारादीनां घटायत्तित्वात् संस्कारस्य स्वरूप- सम्बन्धेन घटत्तित्वम् वहिमनुमिनातीत्यादिवत् । प्रयोगसाधुरेव वा दितीयेति यदि तदा प्रकृतेऽपि तथास्तु । अथ प्रतिमादौ प्रतिष्ठाजन्, न यजमाना- दृष्टं पूज्यत्वे प्रयोजक भोगादिना तन्नामेऽपि पूज्यत्वात् तत्सत्वेऽपि चाण्डालादिस्पर्शनापूज्यत्वात् अन्यधर्म प्रत्यन्यधर्मास्यानुपयोगाच । न च प्रतिष्ठाध्यतस्तथा, तत एव उपजीव्यप्रतिष्ठाप्रयोजकत्वमापत्तेश्च । त- स्मात्प्रतिष्ठान्या अस्पृश्यस्पर्शादिनाश्या प्रतिमादि- निष्ठा शक्तिरभ्युपेया इति चेत्, मतिष्ठाविधिना प्रति- मादौ देवतासन्निधिरहार-ममकाररूपः क्रियते स्व- सादृश्यदर्शिनश्चिबादी इव ज्ञानस्य नामेऽपि संस्कार- व्यापारधीरित्युभयथापि फलांगेऽपि भक्तः क प्रतीतविषयो येन पर्यायता विशेषणवे प्रकृते कर्मलानुपपत्तेः कृष्णलं अपयेदित्यत्र फलविशिष्टधावर्यबाधादिध्यनुपपत्तेश्चानुगतिकतयोपखवणपर श्रा- श्रीयते न वन्यः कुतोऽपौति दिगिति भावः । मनु प्राप्य-संस्कार्यक- मणोरेवमविप्रेषे कर्मचातर्विध्यं विध्यतेत्याः संस्काररूपफलमा- गितयैव कर्मवमित्याह, 'किञ्चेति, 'प्रयोगेति संस्काराभाव उपेचा- ·१४४ तत्त्वचिन्तामणौ सत्त्वात् अस्पृश्यस्पर्शादिना च तन्नाशः। अचेतन- देवतापक्षे च यथार्थप्रतिष्ठितप्रत्यभिज्ञानस्यास्पृश्यस्य- र्शादिविरहसहकृतस्य तथात्वम् “प्रतिष्ठितं पूजयेदिति विधिवलात्तत्यतिसन्धानस्यावश्यकत्वादिति प्राञ्चः । नव्यास्तु प्रतिष्ठाविधिनैव तवाधेयशक्तिवदपूर्वान्तरं जन्यते तददृष्टवदात्मसंयोगाश्रयस्य पूज्यत्वम् अस्पृश्य- स्पर्शन तन्नाशे चापूज्यत्वमित्याहुः । वयन्तु ब्रूमः “प्रतिष्ठितं पूजयेदिति विधिवाक्येन प्रतिष्ठायाः कारणत्वं न बाध्यते किन्तु भूतार्थक्तानुशा- सनादतीतप्रतिष्ठे पूज्यत्वं वाध्यते तथाच प्रतिष्ठाध्वंसः प्रतिष्ठाकालौनयावदस्पृश्यस्पर्शादिप्रतियोगिकानादि- कालसंसर्गाभावसहितः पूज्यत्वप्रयोजकः स च प्रागभा- .ज्ञानेऽपि तथाच प्रयोगादिति भावः। 'प्रतिष्ठाकालौनेति, न चा- स्पृश्यस्पर्शकालीनप्रतिष्ठयापि पूज्यत्वापत्तिः, तब कर्मवैगुण्येन प्रति- छाया एवामत्त्वात् । न चानाद्यन्त वो गौरवं यावन्तोऽस्पृश्य- स्पीभावास्तावदभावसहितस्यैव पूज्यताप्रयोजकत्वमम्भवादिति वाच्यं। तावदभावसहितप्रतिष्ठाध्वंसस्य हेतुत्वे तावन्तोऽभावा अपि हेतव इति ध्रुवं, तथाचानाद्यनन्तर्भावे भाद्यभावानामपि जनकत्वमिति बहना ज- नकले गौरवमित्यल्पजनकत्वलाघवेन सादिव्यावर्त्तनार्थमनादिपदो- पादानात् यच होकस्या एव व्यक्तर्जनकत्वमुभाभ्यामेवावच्छेदकाभ्यां ·विरामान। योऽत्यन्ताभावश्च क्वचित् कामिनीचरणाघातदो- हदादिभिरकपुथ्योत्कपदर्शनादपि नाधेयशक्तिसि- हिः समयविशेषावच्छिन्नचरणदादादिसंयोगध्वंस- स्यैव कारणत्वात् चरणाभिघाताद्याक्षटभागान्तरज- नितरक्षादेव वा तदुपपत्तः कालानरे पुष्पाद्युत्को- क्षावयापचयावश्यम्भावेन वृक्षभेदावश्यकत्वात् । नापि ताम-कांस्यादौ अस्तु भस्मसंयोगादिजन्यशुद्धि- रूपा श्राधेयशक्तिः, तत्संयोगध्वंसस्य संयोगसमानका- लोनास्पृश्यस्पर्शादिप्रतियोगिकयावदनादिसंसर्गाभाव- सहितस्य शुद्धिपदार्थत्वात् । भस्मादिसंयोगजनितः कांस्याद्युपभोगकर्टनिष्ठः सं- स्कार एव शुहिरिवन्थे। अभिमन्त्रितपयःपल्लवादावपि समयविभेपावच्छि- नाभिमन्त्रणध्वंस एव व्यथाद्यपनायकः तत्तन्मन्नटे- भविशेषण-निर्विशेषणाभ्यां तथोपन्यस्तफमेण(१) भविशेषणे गौरव यत्र विशेषणापमारादत्यन्नानां व्यक्तीनां जनकत्वं तव तयावर्तनाथै विशेषणपरिग्रह एव लाघवादत एव संघर्गत्यप्युमिति स्वस्थमिति भावः । 'क्वचिदिति यत्र कदायपृश्यस्पर्श जात एवेत्यर्थः। न चैवं (९) चित् चिदिति ख.। (२) उपन्यस्तरूपेयेलि क। 19 ·तत्त्वचिन्तामणौ वतासन्निधिरेव वा। कलमवीजादीनामापरमाण्व- न्तभङ्गेतच चावान्तरजातेरभावे नियतकालमजाती- यादिसिद्धिरपि परमाणुपाकविपादेव कार्यत्ति- रूपादिसजातीयस्य पूर्वरूपविजातीयस्य परमाणै पा- कजरूपादेरुभयसिद्धत्वात् । यथा हि कलमवीजं यवा- देर्जात्या व्यावर्त्तते तथा तत्परमाणवोऽपि पाकजैरेव । एवं माधकर्पणादिजनितात्परमाणुपाकपरम्पराविशे- पादेव मन्तिकसस्थोत्पत्तिः। रसेन लाक्षारसावसेका- दया व्याख्याताः । निमित्तविशेषजनितपाकजात्तत्फ- लविशेषः यथा हारोतमांसं इरिद्रानलसाधितमुपभा- गात्सद्यो व्यापादयति नान्यथा साधितमित्यादि। यत्र च तोय-तेनीवायुपु न पाकना विशेयः तबोद्भवानु- द्रव-ट्रवत्व-कठिनत्वादयो विशेपास्तदुपनायकादृष्टवि- । प्रतियोग्यमतीतिस्ताप्रतिमामतियोगिकास्पृश्यस्य भावादिति वाच्यं । प्रतिमाया अभावविशेषणं न तु प्रतियोगिविशेषणत्वादिति भावः। 'परमाणुपाकनेति, न च विशेषो यदि यतिकतः नदानिप्रसङ्गः समयदेकिये जालिटलहसम्माक्ति इति आय। कालमाध्यादि- रूपकारणभेदेनैव कारणवैजात्येन जातिकृतस्यैव सम्भवादिति भावः। 'उद्वेति, अत्र यद्ययुद्धतादेवोद्भुत इति सिद्धान्तस्तदाऽयं श्रतहुण- मविज्ञानवौद्धिरित्यवधेयं । न तयोरुतादेवोडूनमिति सम्यक् ·ईश्वरानुमान शेपादेव । तुलादौ चाधिवासनादिपूर्वकतुलारोहण- सामग्री तुल्यस्य सत्यासत्यप्रनिजत्वसहिता प्राचीनध- धिर्माफले जय-भगौ जनयति। यहा अहं निप्याप यापवान्चेति तुलाधिरूढाभिशस्तज्ञानविशेपसहितासा तथा, तदाहुः, "तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वश्चैवान्तर- पूरुपः "(९) इति । अथ वा प्रतिक्षाशुद्धाशुद्धी अपेक्ष्य कथमन्यथानद्भूतादतद्भूतानुत्पत्तिनियमः कार्यमाजात्ये कारणमा- जात्यकल्पना च स्थात् अदृष्टनिमित्तकले दयस्यानुपपत्तरिति । ननु विनयमप्यमहतमाद्ययोस्तुलादिसामय्याः क्षणिकले कालान्तरमावि- जयादिजनकत्वानुपपत्तिरन्ते ज्ञापिकाथा: सामय्या अपूर्वजनकले मामाभाव इत्यम्बरमादाह, 'यति, सविधियानेन विधिना तुला- रुढोऽयं निय्याय इत्यादिजानजन्यसंस्कार इत्यवधेयं । न च संस्कार- स्थैर्यादन्यदापि तुलारोहए जयाधापत्तिः, फलबलकल्प्यतयाऽन्यदा तत्संस्कारनामस्थापि कल्पनादिति। 'खेति, यत्र यत्र कार्यस्य घटादे- रभावस्तत्र दण्डादेरभाव इति कार्यसम्बन्धामावे दैशिक्येव व्यापकता यदा कार्याभावस्तदा दण्डाभाव इति कालियां मामग्रीकाले व्यभि- चारात्, एवं दण्डसत्येऽपि चक्राधमावेस घटाभावे व्यभिचारात् इथं व्यापकतेति यभिचारवारणाय कार्याभावं विभिनछि, 'स्खेतरमकन- सम्पत्तावित्ति, लेन दण्डेतरमकलसम्पत्ती सत्या थर घटाभावक्षन (१) सत्यवान्तर पूरुप इति ख..

·तापचिन्तामणौ तया धमाधमी जन्येते ताभ्याञ्च जय-पराजया, स- व्यासत्यप्रतिजाभिशस्ततुलारोहणस्येष्टानिष्टफलत्वेना- ताविधि-निषेधात् “अभिशस्तः सत्यमतिनी विजय- कामस्तुलामारोहेदसत्यप्रतिजो न तुलामाराहेत्" इति श्रुतेरुनयनात् । यहा तया देवतासन्निधिः क्रियते ताश्च कर्मानुरूपं लिङ्गमभिव्यञ्चयन्ति । कस्तई शक्तिपदार्थः) कारणत्वम् तच्च स्व-स्वव्याप्येतरस- दण्डाभाव इति न व्यभिचारः, तावति कृते चाममिद्धिः दण्डतर- मकलमध्यपतितानां चक्रभ्रम्यादीनां सम्पत्तौ घटाभावाप्रमिद्धेरत- उक स्वव्याप्येति, तथाच चक्रभ्रम्यादौनां दण्डव्याप्यतया तदितर- कालौनकार्याभावं प्रति व्यापकलमत्येव दण्डाभावस्य, व्याप्यत्वञ्च स्वप्रागभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वं, व्यापकत्वन्तु कालिकमिति भावः । अत्र वदन्ति खेतरपदस्य स्खेतरतत्कारणपरत्वं वा, खेतरमात्र- परत्वं वा, श्राधे श्रात्माश्रयत्वं, अन्येऽसम्भवः घटाधुत्पत्तौ बेमाद्यमम- वधानात्। किञ्च यत्र स्वमप्यस्ति तत्र खेतरसमवधानमप्यस्तौति तत्र कार्याभावाप्रमिद्धिः। न च खेतरसमवधानेन स्वासमवधानं विवक्षितं, अजनकसाधारण्यात् । न हि यत्र स्वाभावे कार्याभावः तत्र न खाभाव इति सम्भवति, तथाच वेन्नोऽपि घटं प्रति हेततापातः । अपि च कुलालपितरप्येवं घटजनकतापत्तिः। किञ्च दिगा दिहेतावव्याप्तिः (१) प्रतिपदस्थार्थ इति ख.।

·ईरानुमान । कलसम्यत्तौ का भावव्यापकाभावप्रतियोगित्वम् । कार्याभाववति देने काले वा नदभावाभावात्। अपि च यत्र कार्या- भावस्तव दण्डाभाव इति नास्ति दण्डावयवे घटाभाववति दण्डा- भावाभावात् । अब ब्रूमः। स्व-स्वव्याप्येतरपदेन कार्यभागभावव्याय- प्रागभावप्रतियोगिसकलपम्पत्तिः विवचितेति नासङ्कुचितं भकलपदं, न वा कारणपर, व्याप्तिश्च कालिकोत्युक्तं । यत्तु स्वसमवधानेऽपि खेतरसकलसमवधानमित्यादि । तत्तुच्छ । यत्र खेतरसमषधाने कार्याभावस्तव स्वाभाव इत्यत्र काचित्क- तादृशाभावप्रमियैव व्यभिचाराभावात् । न हि स्खेतरमकलसमव- धामं यत्र तत्र कार्याभावनियम-इति ब्रमः येनोक्तस्यले कार्या- भावाभाव उद्दिम्येत । श्रत एवाजनकतातियारियङ्कापि न तो- नियमाभावात् । यदपि कुलातपितरित्यादि, तदपि न, इदं हि कारण- मामान्यलक्षणं तथाच कुलालपिटलेनान्यथामिद्धलेऽपि कुलालत्वेन तस्यापि जनकतयानिध्यायभावः । न च कुलालपिरत्वेन जनक- नापत्तिः, यस्य कार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वं तस्य हेतुत्वमेव स्तक्षणार्थ न तु यदवच्छिन्नाभावप्रतियोगितपर्यन्तमित्यापादका- भावात् येन केनापि रूपेणोक्तधर्मवत्वस्यैव जनकत्वस्वरूपत्वात् । न च दण्डरूपादावन्यथामिद्धेऽनिव्याप्तिः, तस्य स्व-स्वव्याप्येतरदण्डमम्पनावेव कार्याभावाभावनोतरूपाभावात् । अत एव दण्डलमपि निराष्धतं (९) स-खयाप्येतरसकलकारणसम्पत्ताविति ।

·वत्वचिन्तामणी तत्र तयाथानमिद्धेः । न चैवं नित्यमाचाव्याप्तिः, अग्रे निरसनीयवात्, ज्ञानं प्रत्याकाशस्य कार्याभावयापकाभावप्रतियोगित्वमेव नास्त्या- कामाभावासम्भवात् । न च शब्देऽप्येवमहेततापत्तिः, अग्रे निरस्थ- मानवात्, गन्धं प्रति रूपप्रागभावादीनान्तु स्व-स्वव्याप्येतरमकल्ल- मम्पत्तौ यत्र कार्याभावस्तव स्वप्रागभावाभाव एवोत्पन्नपुनरुत्पादम्यले दृष्टो न तु व्यापकमागभावाभावो व्यापकमागभावानां तत्रापि सत्त्वात् । कार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगिवन्तु तादृशाभावप्रति- योगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वं तदस्ति खपागभावस्य न तु तयापक- प्रागभावस्येति नातिव्याप्तिः। यद्दा अनन्यथासिद्धलमिहापि लक्षणे देयमतो न कुलालपित्रादिबतिप्रमङ्गः । यत्तु नित्यस्यात्मादेरित्यादि, तन्न, यदवच्छिन्नाभावव्यापकाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य हेतुखरूपत्वादस्ति चात्मत्वावच्छि- साभावस्य ज्ञानाभावाव्यापकत्वेऽपि गुणत्वावच्छिन्नाभावं प्रति समवा- यित्वावच्छिन्नाभावस्य व्यापकत्वं, अस्ति च दिक्कालयोस्तत्त्वावच्छि- साभावस्याव्यापकत्वेऽप्याधाराभावत्वेन तदभावस्थापि कार्याभावव्याप- कत्वमत एव ज्ञानं प्रत्याकाशमहेतः केनापि रूपेण तदभावस्य कार्याभावाव्यापकत्वात्, यदभावस्य येन केनापि रूपेण यत्किञ्चि- दूपावच्छिन्नयत्कार्याभावव्यापकत्वं तस्यैव नहेतुत्वमिति प्रशतलक्ष- पार्थत्वात् । न चैवमात्मत्वं हेतुतावच्छेदकमपि न जाने हेतु- बस्य कार्याभावयापकाभावप्रतियोगिवरूपस्य तेनानववेदात् मा- मान्यमामग्रौत एव कार्य म तु विशेपमामग्री काप्येवमिति वाच्यं । तत्तत्काय प्रति स्वस्खममवाथितयेवात्मत्यपर्यवमानात् । म प मम- ·ईश्वरानुमान। २५१ अथ वा यब कार्य भावव्याप्यता इतराभावावच्छिन्ना वायिकारणतावच्छेदकं कथं ममवायित्वमिति धाचं । समवायि- कारणवध विभिटस्यानवच्छेद्यत्वात् गौरवात् नौलघटत्ववत् अपितु समवायिलावच्छेदन कारणलमित्यत एव तत्समवायिकारणं भवति । वस्तुतस्तु यदेतदात्मत्व-दृढदण्डवादिकं कारणतावच्छेदक तत्कार्याभावयापकाभावमतियोगित्वकारणवमिति मते न किन्तु सहकारिवैकल्यप्रयुककार्याभाववत्वं हेतुत्वमिति पो तेषामेव सह- कारिविरहप्रयुक्तकार्याभाववत्त्वावच्छेदकत्वान् न हि नियतपूर्ववर्ति- वकारणावपतेऽपि दृढदण्डवं कारणतावच्छेदकं, किन्तु दण्डवमेव लाघवात् किं बजना प्रमेयलादेरपि तदा हेतुतावच्छेदकबापत्तेः तस्मात् सहकारिवैकन्येत्यादिकारणतापक्ष एव तदवच्छेदकमिति समवाथित्वाधारलावच्छिन्नाभावस्य कार्याभावव्यापकले महकारि- वैकल्येत्यादरात्मवाद्यवच्छेद्यत्वे न कोऽपि विरोध इति सर्च सुस्थे । यत्तु घटाभाववति दण्डावयवे दण्डमत्त्वात् व्यभिचार इति, नत्र, कार्याभाववति यत्सम्बन्धावच्छिन्नो यदभावः तत्सम्बन्धावच्छिन्नावस्य हेतुत्वरूपत्वात अम्ति च घटाभावव्यापको यो दण्ड्समर्गाभावः म दण्डावयवेऽपि, न चेदेवं तदा यत्र धूमो धूमावयवे तत्र वद्य- भावात् धूमे वहिव्याप्तिरपि न स्यादित्यलमधिकेनेनि। नचिदं कारणवमतीन्द्रियघटितसकलसम्पत्तिगर्भतया दुर्घहं प्रत्यचस्या- प्रकृत्या साध्याममियादिना मानान्तरस्याप्रवृत्तरित्यस्वरसादन्यदेव वलक्षणमाह, अथवेति, यत्र कार्याभावच्याप्यता इतराभावमहकारा- वच्छिन्ना तदवच्छिनं कारणं नवच्छिन्नलं कारणलमिति यावत्, ·૧૫૨ तत्वचिन्तामणी तत्कारणं वौजेऽझुराभावव्याप्यता न वीजत्वेनावच्छि- द्यते इतरसमवधाने सति वीजादखुरसम्भवात् । किन्तु इतराभावेनावच्छिद्यते इतराभावे वौजस्याङ्कुराभाव- नियमात् । शिलाशकले त्वङ्कुराभावव्याप्यता शिला- त्वेनावच्छिद्यते। तेन यत्र दण्डाभावत्वं तच घटाभाव इति दण्डाभावत्वनिष्ठघटा- भावव्याप्तौ दण्डाभावस्यैवावच्छेदकतया जनके दण्डाभावादावति- व्याप्तिः वौजवेन कार्याभावव्याप्ये जनकत्वादसम्भवथ न सम्भवति तत्र दण्डाभावसहकतत्वस्थानवच्छेदकत्वात्, एवञ्चाग्रे वीज-वौजलपदे वौजव-वौजवलपरे, 'तराभावेन' इतराभावसहस्तत्वेनेत्यर्थः, 'शि- लावेन' शिलात्वत्वेनेत्यर्थः। अत्र वदन्ति कार्याभावः तन्जनकाधभावो वा, तदभावमा वा, प्राधे श्रात्माश्रयः, अन्ये पिलायामङ्करस्य संयोगवृत्त्या सत्त्वेन तत्रापौतराभावमहशतभिलालस्य कार्याभावव्या- प्यत्वादिति । अत्र ब्रूमः । उत्पत्तिकालौनसम्बन्धावच्छिन्नकाय भाव- व्याप्यत्वं विवचितं, अत एवायिमलक्षणेऽनुत्पत्तिव्याप्यत्वमित्येव वक्ष्यति, एवञ्च संयोगादिसम्बन्धस्योत्पत्त्यनन्तरकालौनतया तदवच्छिन्ना- भावमादाय शिलादौ प्रसङ्गः, उत्पत्तिकालौनश्च सम्बन्धोऽयमेव कारणतासमवायच तदवच्छिन्नाभावो नाङ्करस्य शिखायां किन्तु तदवच्छिन्नकार्याभावः समवायिनि वौजादौ च दयञ्च कारण- मेव । न च कारणतागतयात्माश्रयः, कारणताया अपि सम्ब- न्धत्वनैव ज्ञानात् । वस्तुतस्तु वौजादडर इतिप्रतीतिबलादवध्य- ·ईश्वरानुमान। यहा अन्यासमवधानावच्छिन्नकार्यानुत्पत्तिव्याप्यत्वं कारणत्वम् रासभादेः स्वत एव कार्याभावच्याप्यता वधिमझावलक्षणः स्वरूयसम्बन्ध एव विलक्षणः कार्य-कारपयो- स्तत्सम्बन्धावच्छिनकार्याभावय कारणे इतराभावावच्छेदन खरूप- योग्ये तु तादृशखरूपसम्बन्धाभावादितराभावानवच्छिन्न एव तादृश- कार्याभाव इति काप्यतिप्रसङ्ग इति सर्वमवदात। अत एव वौजा- दडर इत्यादौ हेतुनायामपि पञ्चमौनिर्देशसम्भवेन तादृशमती- तेरवध्यवधिमदावेन तादृशाप्रती तेरवध्यवधिमदावविषयवापर्याप्ती वीजादडरोत्पत्तिरिति मतीतेरवश्यमवयवधिमझावगोचरत्वनिय- मादिदं लवणमयहायाग्रिमलक्षणे कार्यादुत्पत्तीत्येव कण्ठरवेणा- भिहितं । न ह्यकुर इवोत्यत्तिरपि सहेतुका येन तत्रापि हेत- पञ्चम्यन्तवेन कल्प्येत । अत एव कुसुमाञ्चलिप्रकाशे उत्यत्तिगर्भ- कादाचित्कवं सहेतुकत्वे लिङ्गं, तो नोत्पत्ती व्यभिचार इति स्फुटमेवास्ति । न च स्वरूपदयमेव स्वरूपसम्बन्ध इति कथं नवा- प्यतिप्रमङ्गो वारणीयः इति वाच्यम् । घटे पटाभाव इति प्रतीति- बलेन प्रतियोगित्वलक्षणस्वरूपसम्बन्धविशेषवदवध्यवधिमावस्यानु- भवसिद्धनया दुरपववात्, अन्यथा एवंविधविकन्पेन बहुव्याकुलो- भवेदिति। किञ्चैवं यदि न कल्येत तदायिमलक्षणेऽपि का गतिः नियतपूर्ववर्तित्वयोरशक्यग्रक्लादित्यनुपदमेव स्फुटौभविष्यति । केचित्तु कार्याभावः कार्यनियतपूर्ववर्तित्वाभावः स तु मिलायां मिलावेनावचिते वौजेऽन्यासातवीजलेन, अत एव कार्य- 20 ·१५४ तत्त्वचिन्तामो अन्यासमवधानस्य वैयर्थेनानवच्छेदकत्वात् । अन. न्यथासिनियतपूर्ववर्तिजातीयत्वं वा तत्त्वम्, अन्ध- थासिद्धत्वञ्च विधा, येन सहैव यस्य यं प्रति पूर्व- वर्तित्वमवगम्यते यथा घटं प्रति दण्डरूपस्य । अन्य प्रति पूर्ववर्त्तित्वे ज्ञात एव यं प्रति यस्य पूर्ववर्ति- त्वमवगम्यते यथा शब्द प्रति पूर्ववर्तित्वे ज्ञात एव ज्ञानं प्रत्याकाशस्य। अन्यत्र कृप्तनियतपूर्ववर्तिन- एव कार्यसम्भवे तसहभूतत्वम् । यथा गन्धवति गन्धानुत्पादात् • गन्धं प्रति तत्प्रागभावस्य नियत- पूर्ववर्तित्वकल्पनात् पाकजस्थले गन्धं प्रति रूपादि- प्रागभावानामन्यथासिदत्वम् । एतचितयव्यतिरेके नियतपूर्ववर्त्तितागर्भतया तावन्मानमेवान्वयमुखं लक्षणं लविति व्यतिरेकमुखे अपि लक्षणे परित्यज्य तदेव भेषसिद्धान्तयति, 'अन- न्ययेतौति वदन्ति । 'अनन्यथेति, अनन्यथासिद्धत्वे मति कार्यजातीयपूर्ववर्निव- व्यापकताधिकरणताप्रतियोगित्वमित्यर्थः । तेन यत्र घटपूर्ववर्तिवं तर दणाधिकरणवमिति व्यभिचारपि यव घटाव्यवहितपूर्व वर्तितं इत्यव्यभिचारात सर्व साध्धिति भावः। अत एवायवहितपदं विभिथ्य नोपात्तं नियतपदादेव तन्नामादित्यवधेयं । न च वैया- देव तदनुपादानं, तथा पति चिरध्वस्तापि यागादौ सर्गटसाधन- ·ईश्वरामुमान। नियतपूर्ववर्तित्वं कारणत्वम्, यागापूर्वयोस्तु याग- पूर्ववर्तित्वेऽवगते न त्ववगम्यमाने, यच जन्यस्य पूर्वभावेऽवगते जनकस्य पूर्वभावोऽवगम्यते तच जन्येन जनकस्यान्यथासिद्धिः, यव च जनकस्य तथा- त्वेऽवगते जन्यस्य पूर्वभावावगमः तब तद्द्वारा तस्य जनकत्वमेव, दण्डसंयोग-भ्रमणयोस्तु युगयदेव पूर्व- भावित्वग्रहः । स्वस्वानन्तरोत्पत्तिकसकलसमवधाने सत्यपि यस्याभावात्कार्य न जायते सति तु जायते तज्जातीयं प्रति तदनन्यथासिद्धम् अनन्यथासिद्धनियत. पूर्ववर्त्तित्वं कारणत्वमित्यन्ये । तन्न । ईश्वर-तबुद्या- दीनामसंग्रहात् तयतिरेकस्य तत्समवधानव्यतिरेकस्य वा अभावात् । कार्यस्यान्यथानुपपद्यमानताव्यवस्था- वस्यानुपपत्त्यभावात् तदनुपपत्त्याऽपूर्व न कल्पयेतेति वक्ष्यमाणत्वात्। न च चिरध्वस्तकारणं व्यापारव्याप्तमितियातेस्तापूर्वकल्पनं न दूक्तयुक्रेरिति वाच्यम् । तत्रापि व्याप्तावप्रयोजकत्वशङ्कायां अव्यव- धानगर्भकारणताया एव विपक्षबाधकसत्वेनोतपर्यन्तस्यावश्यकत्वात्। न चापूर्वकन्पेनेऽपि यागस्य स्वर्गाव्यवहितपूर्ववर्त्तित्वारक्षणात् कथ- मुकयुक्त्याऽपूर्वकन्पनमिति वाच्यम् । स्वसिद्धिविरोधिक्षणागन्तरित- त्वस्याव्यवधानपदेन विवचिततया अपूर्वकन्पनया यागाधिकरणका- (१) पूर्ववर्तित्वेऽवगत इति ख. | ·तत्वचिन्तामणी प्यत्वं वा अनन्यथासिञ्चत्वम् । नन्वेवमतिरिक्तशती साधक-बाधकप्रमाणाभावान्नित्यं संशयः। नच सा- धकामावस्य वाधकत्वम् । वाधकाभावस्थापि साधक- त्वादिति चेत् । न । साधकाभावेन पहावन्यत्र सि- द्धातीन्द्रियधर्माभावप्ताधने लाघवं बाधकाभावेनाती- न्द्रियं धर्मसाधने च गौरवमिति साधकाभावात्तद- भाव एव सिध्यतीति। परमप्रयोजनमनमानस्यापवर्गः "आत्मा वा अरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः साक्षात्कर्तव्यः" इति श्रुतेः, स च समानाधिकरणदुःख- प्रागभावासहत्तिदुःखध्वंसः । ननु नासौ पुरुपार्थः अतीतदुःखध्वंसस्य सिद्धत्वात् अनागतदुःखस्य ध्वंस- यितुमशक्यत्वात् वर्तमानस्य पुरुपप्रयत्नं विनैव वि- रोधिगुणनाश्यत्वात् अतीतदुःखवत् हेतूच्छेदे पुरुष- व्यापारः प्रायश्चित्तवदिति चेत् । न । तत्ति हेतूच्छेदस्य लस्थापि वर्गाव्यवहितत्वात् स्वजनकाधिकरणलानधिकरणलान्यानेव रचणस्य कार्यसिहानुकृललाननुकूललात् । यदा यत्र घटाधिकरणलं तत्र दण्डाधिकरणक्षणोत्तरलमिति नियम उत्तरत्वस्य पूर्ववनिरूप्य- त्वात् पूर्वत्वस्य नियमः एवं मत्यव्यवहितपदमधिकं प्रयोज्य ग्राम्ब- . म. तत्प्रक्षेपप्रयोजनन्तु उनाक्रमेणापूर्वकल्प- नादिरेव। न च यत्र स्वर्गाधिकरणत्वं तत्र यागाधिकरणाव्यव- ·ईश्वरानुमान । १५७ सुख-दुःखाभावेतरत्वेन स्वतापुरुपार्थत्वादनागतानु- त्पादमुद्दिश्य क्रियमाणत्वाच्च । यथा तच दुःखानुत्पादः पुरुषार्थस्तथेहापौति विवक्षितम्। अथानुत्पादस्य प्रागभावत्वेनासाध्यत्वात् फलान्तरस्याभावाचानन्ध- गतिकतया कण्टकनाशवत् दुःखसाधननाश एव स्वतः पुरुषार्थस्तथेहापौति वा उभयथापि दुःखध्वंसस्यापुरु- पार्थत्वमेव । न च तयोरपि पुरुषार्थत्वमिति वक्ष्यते। मैवम् । दुःखान्तरध्वंसस्यायनसाध्यत्वेऽपि ताश- दुःखध्वंसस्य मिथ्याज्ञानाच्छेद्वारा पुरुषप्रयत्नाधौन- तत्त्वज्ञानसाध्यत्वात्, तथाहि तत्त्वज्ञानात्सवासनमि- थ्याज्ञानाभावे दोपानुत्पत्तौ प्रत्यभावेऽदृष्टानुत्पत्ती जन्माभावे तादृशदुःखध्वंसो भवति। अथ चरमदुःखे उत्पन्ने तङ्घसस्तज्ज्ञानादेव भविष्यति तदनुत्पादे च तत्त्वज्ञानादपि न स्यादिति चेत् । न । प्रतियोगिवत्त- विज्ञानस्यापि तछेतुत्वात्तुल्यवदुभयोरपि कारणत्वात् हितोत्तरक्षणवमित्यसम्भवात्तदप्रक्षेपः स्वागमव्यवधायकमिति न्या- येन तथा नियमात्, अत एव तया नियमरक्षार्थमपूर्वकल्पनं । म चैवं तत्र ध्वंसस्यापि स्वागतया तेनापि तथाभूतनियमनिर्वाहाद- पूर्वकल्पनं, तेन तथा नियमनिर्वाऽऽपि विरोधान्तरेण तज्जन- कसायां यागस्थानन्यथासिद्धलमविरोधेन तत्परीहारादित्यपूर्व ·१५० तत्त्वचिन्तामयो तेन विना तदनुत्पत्तेः। अत एव शुकस्य तत्वज्ञानमु- त्यनमिति तस्य तद्ध्वंस उत्पन्नो नास्मदादीनाम्। तत्र दुःखं नोत्पन्नमस्ति तेन स ध्वंसा नास्मदादीनामिति चेत्, अनादौ संसारे तत्कुतो नात्पन्नम्, स्वकारणाभा- वादिति चेत् । न। अन्वय-व्यतिरेकानुविधायिनस्तत्त्व- ज्ञानादन्यस्यान्विष्यमाणस्याभावात् । मुक्तौ स ध्वंसा- ऽस्त्येव तस्मिन् सति मुक्तिरस्येवेति स मुक्त्युत्पादको- त्याद्य इति सर्वाभ्युपगतम् मुक्तिः सा अन्या वा। नन्वेवं ध्वंसार्थ दुःखमुपादेयं तदनुत्पाद्य ध्वंसानन्यादादिति चेत्, सत्यम्, पुरुषार्थहेतुत्वेन लोके दुःख-तत्साधनयो- रपि उपादानदर्शनात् अनागतकुम्भनाशार्थ मुहरादौ प्रवृत्तिदर्शनादनागतदुःखध्वंसार्थमपि प्रवृत्तिः। चरम- दुःखध्वंसो न दुःखध्वंसत्वेनाद्देश्यः९) अयत्नसिद्ध- वच्यते । वसुतस्तु नियमस्तत्समवधाननियमः तत्समवधानन्तु तत्समवधानविरोध्यभावः तविरोधी च द्धस्तत्सम्बन्धाभाव इति तत्त्वं। अत एव कुलालपिताप्यन्यथामिद्धलेन वारणीयोऽन्यथा कुला- लेन व्यवहितत्वादव्यवहितपूर्ववर्तित्वेनैव तन्निरासे तद्वारणया- न्यथासिद्धिन खौक्रियेत । वस्तुतस्तु उभयथापि नियमो यदा कार्यायवहितपूर्वक्षपस्तदा दण्डों यदा घटस्तदा दण्डाधिकरण- (२) चरमदुखध्वसो नोद्देश्य इति क.।

·ईश्वरानुमान। ९५६ दुःखान्तरध्वंसवदपुरुषार्थत्वादिति चेत् । न । समा- नाधिकरणदुःखप्रागभावासहत्तिदुःखध्वंसत्वेन त- स्योद्देश्यत्वात् दुःखासम्भिन्नसुखयत् तस्य च पुरुप- प्रयत्नसाध्यत्वमेवेत्युक्तम् । रतेन दुःखध्वंसत्वमेव मोक्ष- त्वम् तत्तदात्मयावद्दुःखध्वंससम्बलनदशायान्तु तथा व्यपदेशः प्रतिपुरुषं दुःखध्वंसस्तोमस्य व्यक्तिस्थानीय- त्वात् तेजाभावे सम्बलिते अन्धतमसपदप्रयोगवत् यथा सम्बलित एव दाविति बुद्धि-व्यपदेशौ प्रत्तिरपि सम्बलनार्थमित्यपास्तम् । मिलितानामसाध्यत्वात् मेलकस्यानतिरित्तात्वेऽतिप्रसङ्गात् अतिरिक्तत्वे जन्यस्य ध्वंसावृत्तेः अजन्यस्य पुरुषार्थत्वक्षतेः अन्धतमसादौ तथा सम्बल एव प्रयोगात् । एतेन संस्काराजनक- भोगविषयदुःखध्वंसः संस्काराजनकानुभवभवध्वंसो वा मुक्तिः, न चातिव्याप्तिः, जनकत्वस्याजनयत्यपि भावादिति निरस्तम्। अपुरुषार्थत्वात् । .. . क्षणोशलक्षण इति ग्राह्यः कालिकव्याप्तेश तथैव पर्यवसानात, नियमोऽवयम्भावस्तथाच कार्यपूर्वक्षणे यस्यापर्यवसानमित्यन्थे। पूर्व- वर्तिवञ्च प्रागभावावच्छिनसमयत्तित्वं प्रागभावस्य विशेषणं येन भागभावेऽतिव्याप्तिः किन्तु तदुपलचितकालविशेषत्तिलं कालस्य व स्थस्तस्य हेतुत्वं अधिकरणतायास्तत्रैव सम्भवात् अधिकरणलेनैव ·तत्त्वचिन्तामणी अन्ये तु दुःखप्रागभावासहरत्तिदुःखसाधनध्वंसो मोक्षः लोकेऽहिकण्टकादिनाशस्य वैदिके प्रायश्चित्तादौ पापनाशस्यानन्यगतिकतया दुःखसाधनध्वंसत्वेन पुरु- पार्थत्वात् । अथाहिकण्टकादि पापं वा नाश्यताम् तेन तज्जन्यं दुःखं न भवतीति दुःखानुत्पादमुद्दिश्य प्रवृत्तेवुःखानुत्पाद एव प्रयोजनम् न तु दुःखसाधना- भावः सुख-दुःखाभावेतरत्वादिति चेत् । न। दुःखा- नुत्पादस्य प्रागभावत्वेनानादितया असाध्यत्वात् । न च तत्पालनं साथ्यम् पालनं हि न तत्वरूपं तस्या- साध्यत्वात् । नोत्तरसमयसम्वन्धः अभावे सम्बन्धि- हयातिरिक्तस्य तस्याप्रामाणिकत्वात् अनभ्युपगमाच्च । नापि सम्बन्धिदयस्वरूपं साध्यम्, प्रागभावस्यापि असाध्यत्वात् समय-तदुपाध्योश्च प्रयत्नं विनैव सिद्धे। तस्य जनकत्वात् क्षणस्य चापूर्ववर्तित्वात् तस्य च तादृशक्षणवृत्ति- खमस्यैव । भागभावश्च न प्रतिजनकोऽन्योन्याश्रयात्, नापि विनाश्य- भावें विनाभस्य प्रागभावगर्भतयाऽन्योन्याश्रयादुत्पत्तिगर्भतया तन्नि- वचने चोत्पत्तः स्वसमानकालौनपदार्थप्रतियोगिकध्वंसानाधार- समयसम्बन्धरूपत्वेऽन्योन्याश्रयात् । नापि प्रतियोग्यन्यूनानतिरिक्त- कालौनावधिकसामयिकं यावत् परन्वाश्रयसमानकालौनकादा- चित्काभावतया तनिर्वचनं प्रलयकालौनपरमाणुक्रियामागभावाद- ·खरामुमान। अथ दुःखे इपाद्यथा तदभावे इच्छा तथा दुःखसाधने हेयात् तदभावेऽपि इच्छा तया तत्साधने प्रत्तिरिति चेत् । न। यदिच्छया यत्साधने यस्य प्रतिस्तस्यैव त- ध्याप्यापत्तेः किन्तु गन्धानाधारसमयानाधाराभावः । न च तादृश- समयामसिद्धिः, गन्धवत्वं स्वाधिकरणानधिकरणसमयत्ति कादा- चित्कमात्रवृत्तिजातित्वात् चैवरूपवदित्यनुमानात् तलिद्वेरिति । अत्र वदन्ति भवतु यथा कथञ्चिदेवं गन्धानाधारसमयसिद्धि- स्तदनधिकरणावं प्रागभावस्य कथं ग्राह्य, न हि तत्र प्रत्यक्षमागमो वा सम्भवति, अनुमानन्तु सम्भवेत् तसिधुत्तरं तथाचानुमान- प्रवृत्तौ भागभावत्वेन धौस्तस्याश्चानुमानप्रवृत्तिरित्यन्योऽन्याययः । किञ्चोकं यदि प्रागभावत्वं तदा गन्धानाधारममयो नास्तीति अवधारितमतो मौमांमकादेर्घटो भविष्यतीति प्रत्ययानुदयापत्तेः विद्यमानप्रागभावप्रतियोगित्वस्यैव भविष्यत्वात् । अपि च यथुन- प्रागभावावच्छिन्नसमयसत्त्वं हेतुत्वं तदा ध्वंसस्याहेतुकतायत्तेः तत्मा- गभावो हि प्रतियोगी तत्यागभावो वा, आद्य अभावपदवेयी गन्धानाधारसमयानाधारमात्रस्य मागभावतया व्यावाभावात्, अन्ये ध्वंसजनकस्य प्रतियोगितागभावावच्छिन्ने सत्त्वात् । न हि प्रति- योग्यपि घटमागभावावच्छिन्नसमये । किञ्च गन्धामाधारत्वगर्भवत् नौलाधनाधारनागर्भतयापि ननिर्वचनात् तदर्भकारणलमपि भि- घेत तथाच विनगमनाभावादुभयगर्भसाधारणवज्ञानप्रवर्तकतायां प्रत्त्यननुगमः । अपि च गन्धानाधारसमयस्य महाप्रलयकालवे ·२६२ तत्वचिन्तामणो त्प्रयोजनत्वमिति दुःखसाधनाभावस्यैव प्रयोजनत्वात्। अथ चिकीयोनिप्रयत्ने प्रयोजनजानापेक्षा तेन विनोपाये चिकौर्याविरहात् , न तु देपयोनियत्ने मानाभावः युगपम्नागे मानाभावात् तस्य च यावद्गन्धनाशानन्तरं वस्वन्तरसत्त्वमम्भावनया तत्मागभावस्य गन्धानाधारसमथानाधार- त्वसंशयेन तत्कारणेऽपि तदर्भकारण लक्षणाव्याप्तिमन्देहः एवच व्यर्थ- विशेषणतासन्देहात् तदारणविशेषणदानमप्यायमित्यादि । अच धूमः, आकाशपदाच्छब्दाश्रयत्वाद्युपलचिताकाशपदार्थोपस्थितिवद- न्धानाधारत्वेन समयोपाधिविशेषोपलक्षितस्य प्रतीतिः, तथाच तासमयविशेषानधिकरणाभावत्वं इदमपि लवणमनुगमकं न तु घटोभविष्यतीत्यादिप्रत्ययविषयोऽयमुपाधिरुतयुकेरननुभवाच्च, कि- न्तूत्तरसमयामनघटाभाव इदानौमित्येव घटोभविष्यतीति विषयः। न चोत्तरत्वस्य ध्वंसगर्भतया अन्योन्याश्रयः, उत्तरत्वेन समय- विशेषत्तित्वस्यैव प्रत्ययविषयत्वात्, अत्रोत्तरवधीच उत्तरकालिको अनुगमाय एवच्चानुगमे विनायभावविद्यमानतयैव भविस्यता. विनाश्यत्वेन च तज्ज्ञानात् नान्योन्याश्रयः, किन्तु वस्तुतो विनाश्य- स्यैवेदानों नास्तौति ज्ञानं, एवञ्चाकाशपदात् कदाचिच्छब्दाश्रयत्वेन कदाचिदएट्रव्यातिरिकद्रव्यबेनेनिवत् कदाचिनौलाद्यनधिकरणवे- नापि समयोपलक्षणात् न कापि क्षतिः। तत्समयविशेषयावयाभा- वावच्छिन्नसमयमत्त्वस्यैव हेततया न च प्रवृत्त्यननुगमः, न ह्याकाश- पदानिष्टतयोपलक्षणोपस्थितिः, तस्य तन्यतापत्तेः । अत एव च ·ईरानुमान। ११३ अनिष्टसाधनताज्ञानादहिकण्टकादौ इष्ये हे पात् त- नाशानुकूला यत्न उत्पद्यते, अयमेव हि वेपस्वभावो तत्समयानाधारलमपि सुग्रहं पूर्वकालिकतत्समयविशेषमचे मतो- दानीमसत्त्वेन अगन्धानाधारसमयानाधारत्वेनामुमानात् । न च दृष्टान्तदुर्भिवं, गन्धस्यैव तथावाभावात् । एवञ्च समयविशेषाना- धारत्वप्रतियोगिकाभावावच्छिन्नसमयवृत्तित्वं स्वहेतुत्वमिति नि- गलितं । अत एव तत्पतियोगिकाभावलाभायाभावपदमप्युपानं, अन्यथा व्यावाभावे तनोपादौयत तदुपादाने च घटमागभावेन पटप्रागभावातिव्याप्तिः प्रसज्यते । यक्षु युगपत्राशे मानाभावागन्धानाधारसमयस्य सर्वमुक्तिवे मानाभाव इति, तन्न, यावद्गन्धनाशेऽदृष्टाभावात, अन्यथा में- योगविभागयोरन्योन्यनाश्यतयाऽवस्थितौ सर्वमुल्यनुपपत्तेः, तथाच दृष्टाभावादारका-भावो वाच्य इति युगपदेव सर्वनाशः । वस्तुतम्ठ स्वरूपसम्बन्धविशेषः कारणता प्रतियोगिवत् तावत्परिचायक एव धर्मविशेष इत्युक्रमिति न काप्यनुपपत्तिः। भवढतरूपा कारणता वा 'जन्मान्तरसंस्कारादेव स्तनपानात् महत्तौ स्टतेति विशिष्टस्यैव स्मरणात् कान्योन्याश्रयादिरित्यपि वदन्ति । ननु कारणत्वादन्येन प्रकारेण मियभावोऽन्यथामिद्धिरित्यन्योन्याश्रयः सिद्धिपदस्य चो- त्पत्तिपरतया नित्यमात्रेऽतिव्याप्तिः जप्तिपरत्वेऽसम्भवः हेतोरपि ममे- यवादिना ज्ञानात् इति योगार्थमपहाय रूढमन्यथा सिद्धिपदार्थ- माह, 'अन्यथेति। यद्यपि पञ्चधान्यथासिद्धिः पन्थान्तरे निबद्धास्ति सम्भवति च सथावच्छेदक-जनकजनकयोस्तिहभिरमन हात् । न च ·६७ तषितामो यत्प्रतिवन्धकं विना स्वविषयनाशानुकूलं यानमुत्याद- यति अन्यथा प्रयत्नवैविध्यानुत्पत्तेः । अत एव फलं 'येन सहेत्यनेन दण्डरूपवद्दण्डत्वमपि संग्टहीतमिति वाच्यम् । तत्र हि मादित्यप्रतियोगिना दण्डेनान्ययात् इति प्रतियोगिरूप- मन्यथामिद्धमित्यर्थः, प्रश्ते । साहित्यप्रतियोगिदण्डलमेवावच्छे- दकं दण्डेनान्यथासिद्ध इति महान् भेदः, तथाप्यवच्छेदक जनक- बनकयोस्तिहभिरेव महादोषः। 'येनेति येनापय व्यतिरेक- वता मह यस्य पूर्ववर्तिवं ग्ब्रह्मते तेनान्वयादिमना तत्पूर्ववत्यन्यया- मिमित्यर्थः, धृथगित्यादिविशेषणपूरणात् नावच्छेदकदण्डत्वादिना दण्डादिरन्यथा सिद्ध इति भावः । अवाएथगन्वयादिमत इत्यपि यस्येति विशेषणं पूरणीयं, तेम दण्डो न दाइसंयोगेनान्यथासिद्ध- इति ध्येयं । एवं विशेषणदयमहिनेव यत्रोभयविशेषणवच्छेदन- वान्वयाधन विधानं तत्रैकेनापरस्थान्यथामिद्धिर्ययोद्भूत-तेजसोः। न चैवमपि तददिनिगमकाभावात् दृढत्व-दण्डखयोरपि नैकेनापरस्यान्य- थासिद्धिः, दृढवस्य चक्रधमिजनकावस्यान्वयाधनविधानाभावादिति दिक् । 'अन्य प्रतीति, न चैवमाकायस्थ स्वसंयोगं प्रति अन्यथामिद्धिः,' पाब्दपूर्ववर्तिनामज्ञालापि व्यत्वेन तत्पूर्वभावग्रहात्। न च द्रव्य- बेनैवाकाशस्य ज्ञानहेतुतापत्तिः, पाहकाभावेन नियतपूर्ववर्तिवा- यहादग्रिमप्रवेशाच । यत्तु यं प्रति पूर्ववर्तिते रहौत एव तत्पूर्ववर्तिवानुपपादक घय पूर्ववर्तिवं ग्टह्यत इत्यवश्यं वाच्यम् अन्यथा स्वर्गन यागा- न्यथामिद्यापत्तेः तथाच भन्दपूर्ववर्तित्वगहेऽपि न संयोगान्यथा- ·ईश्वरानुमान। विनैवात्कटकोधान्यानां आत्मघाते प्रत्तिरिति चेत् । न। प्रयोजनमनुद्दिश्य हेपमात्रात् दुःखैकफल के मिद्धिरिति । तन्त्र । विभागविलादावेवमयुकप्रकारानुसरणत् । श्रत एवं दिकालादावपि परत्वादिनान्यथासिद्धौ. कार्यमाचे प्रा- धारत्नेन तत्पूर्ववर्तिताग्रहात् । वस्तुतस्त्वन्यमित्यस्य यमित्यर्थः, तेन यं प्रति पूर्ववर्तित्वे ग्टहीत- एव इत्यर्थः। न च परत्वादि तथा, अन्यपूर्ववर्तित्वग्रहेऽपि सम्भवे नियमाभावात् । अत एव कुम्भकारपिता अन्यथामिद्धौ प्रविशति, चचत्वादिनापि रूपेण कुम्भकारजनकत्वं ज्ञात्वैव घटं प्रत्यन्वया- दिग्रहात् घटोत्पत्तौ तस्य मावादममवधानेन कुम्भकारदारैव समवधाननियमादवग्यमन्यपूर्ववर्तिताग्रहपूर्वकस्यैव घटपूर्ववर्तिता- ग्रहस्य सम्भवात् । न हि पूर्ववर्तितामाचं हेतुत्वं, वेमजातीयस्थापि घटपूर्ववर्तितया हेतबापानात्, किन्तु नियतपूर्ववर्तिवं नियन- पूर्वसमवधानरूपं)। न च कुलालपिहत्वमजावा कुल्लालयितुः समवधानं घटोत्पत्तौ शक्ययई, तदानौं तस्य समवधाननियमात् । श्रत एव चक्रवमिजनकदण्डत्वेन हेतुत्वेऽपि न दण्डो धम्यन्यथा- सिद्धः नद्देशावस्याने दण्ड त्वेनापि पूर्वसत्वग्रहसम्भवानियमायुगपदेव चक्रममि-दण्डयोः पूर्ववर्निवग्रह इत्यनुपदमाकर एव स्फुटवादिति। 'अन्यति पृथगम्बयाद्यनुविधायित्वे सति लघुनियतपूर्ववर्ति- समवधाननियन इत्यर्थः, तेन लाघवान् प्रथमोपस्थितत्वाच लघु- (१) कार्याव्यवहितप्राक्क्षणावच्छिन्न कार्यसमानाधिकरणभेदप्रतियोगि- तामवच्छेदकात्वरूपमित्यर्थः ।

·तत्त्वचिन्तामणौ प्रेक्षावतां प्रयत्नानुत्पादात् क्रोधान्धानामपि तात्का- लिकः फलाभिमानोऽत्येव उत्कटरागान्धानामिव पर- पहलादिनियतपूर्ववर्तिना तयाय्यस्यानेकद्रव्यस्यान्यथामिद्धावन्यजेत्य- भावादव्याप्तिः, पूर्ववर्त्तिन इति पञ्चम्या हेतुत्वप्रतिपादनात देत- त्वगहेऽन्यथामिद्धवस्य ग्रहः तद् च तदभावगर्भइतत्वग्रह इत्य- न्योन्याश्रयः यागस्थाप्येवमन्यथामिद्धत्वेऽन्यथामिद्धिपदादेव तदारणे तदारणाय नियतपदोपादानच व्यर्थमित्यादौनि दूषणानि अल- मकानि भवन्ति । अत एव दण्डत्वादेरपि न पृथगन्यथासिद्धि- रुलेनैव संग्रहादत एवावच्छेदकौमतो दण्डसंयोगादौ दण्डनान्यथा- मिद्धिः। नन्वेवमिन्द्रिययोगादावपि इन्द्रियमन्यथासिद्धं स्यादिति चेत्,न, लघुपदेन निरामात् लाघवस्य वस्तुविवेचनया प्रथमोपस्थित्या च उभयथाप्यभावात् इन्द्रियपूर्ववर्त्तिताग्रहस्य प्राच्यवादिति दिक् । यत्त प्रतियोगिजन्ये ध्वंसस्यान्यथामिद्धिसुरीयेति)। तन्त्र । पूर्वादिनैव तदन्यथासिद्धेरुक्तक्रमेण सम्भवात् । न च वैपरीत्यं, वि- रोधस्योकत्वात् अपूर्व वक्ष्यमाणत्वाच । ननु यागापूर्वयोर्युगपदब- यानुविधानमस्ति अस्ति च अन्यस्य लघुनि स्थितत्वमिति याग- स्यान्यथासिद्धलं स्यादित्याह, 'यागेति, प्रथमोपस्थितत्वेन यागस्यैव पूर्ववर्तिवयहात् न तु युगपत्तदाह, 'न अवगम्यमान इति । न चापूर्वमेवान्यथामिद्धमस्तु, पृथगन्वयानुविधानादिति । नन्वेवं कुलालेन खपितापि नान्यथामिद्धः स्थदित्यत आह, 'यति, तत्र तृप्तपूर्ववर्तिनियततया अन्यस्य पूर्ववर्त्तिताग्रहनियतपूर्ववर्जितया (९) चतुर्थान्यथासिद्धिरित्यर्थः ।

·ईश्वरानुमान। दारादावपि प्रस्ताविति । तन्न । दुःखं मे मा भुदित्यु- दिश्य प्रायश्चित्तादौ प्रवृत्नेदुःखानुत्पादस्यैव प्रयोजन- त्वात्। न च प्रागभावस्यासाध्यत्वम्, दुःखसाधनविध- चोभयथा सिद्धलादिति भावः । 'यति, तच दारीमतस्य पृथग- चयाधनुविधानेनोकाया अन्यस्या वा अन्यथासिद्धरमिद्धेरिति भावः। नन्वेवं चक्रवमिजनकदण्डस्यापि कुलालवदन्यथामिद्धलमत प्राइ, 'दण्डेति, तत्र इयोरपि समवधानसम्भवेन स्वातन्त्रोणापि नियत- पूर्ववर्तिताग्रह इत्यवधारणसम्भवात्, ‘माधकाभावेनेति । यद्यपि प्रमाणेन यत्र लघु-गुरुविषयतानियमसाव लाघवं सहकारि, न होकस्य लघुविषयतासम्भवोऽन्यस्य गुरुविषयकस्य प्रमितिजनन- विरोधी, गुरुमात्रस्थासिद्धिप्रसङ्गात् विषयान्तरे मानानारे लाघवा- वतारस्य सर्वत्र सुलभत्वात् इति । मैवं। यत्रैकत्वमिद्धिरपरामत्त्वे विरोधिनौ तत्रैव लाघवावतारस्य गुरुमिद्धिप्रतिबन्धकवात्, म च गौरवावतारो भिन्नयोरेकस्य वा इत्यत्राविशेषादिति सपः । अमङ्गसङ्गतिमवतारयति, “परमेति, वयर्थिप्रवृत्त्यादिकमध्यनु- मानाद् भवतीति, 'परमेति, यद्यपि श्रुतिर्न साक्षान्मोतहेतुता- माइ, तथापि “दुःखेनात्यन्तं विमुताश्चरतीत्यायनुवादममभियाधत- श्रुतेः ज्ञानद्वारा मोक्षजनकनेति भावः । साचातकर्त्तव्य इत्याधा- कारश्रुतिरर्थपरतया निर्दिष्टा, "द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदि- ध्यामितव्य इत्येवमाकारिकैव श्रुतिः, अस्या अर्थः मुमुक्षुणा श्रात्मा द्रव्यः मुमुक्षोरात्मदर्शनमिष्टसाधनमिति यावत् । आत्मदर्शनोपायः (चमडब्बाद पुक्तकायोरेकस्मिन् पुस्तके यचैव समातिसूचकवाक्यमन्ति।

·सावचिन्तामणी टनद्वारा तस्यापि कृतिसाध्यत्वात् । दुःखसाधनसमव- धानदशायां कृती सत्यां दुःखसाधननाशे सत्यग्रिम- क इत्याह, 'श्रोतव्य इत्यादि, तेनार्थक्रमेण शब्दक्रमस्यको भवति अमिहोत्रं जुहोति यवागु पचतीत्यादिवत् तथाच श्रवण-मनन- निदिध्यासनानि श्रात्ममाक्षात्कारजनकानौत्युक्तं भवति । अत एवं श्रुतेस्तथैवाकार इति भ्रमो न कर्त्तव्यः । 'समानेति, इदानीन्तन- दुःखध्वंसातिव्याप्तिवारणय तादृशं विशेषणं, इदानीन्तनस्य तत्म- मानकालीनवान्, तावन्माचे च कृते इदानौन्तनमुननरकादि- दुःखध्वंसस्यापि चग्मदुःखमागभावममानकालत्वात् अतो दुःख- ध्वंससमानाधिकरणत्वेन दुःखप्रागभावी विशेषितः । न चैवम- प्युपात्तदुःखध्वंसे अतिव्याप्तिः, स च दुःखध्वंसो भोगेन म च विशिष्टज्ञानवद्विशेषणज्ञानमापेक्ष इतौरज्ञानकाल एव दुःखनाशात् भोगेन दुःखनामेऽपि दुःखान्तरस्य विषयज्ञानादिविलम्बेनोपान्त्य- दुःखध्वंमानन्तरमेव चरमदुःखनिवृत्तेः। वस्तुतस्तु दुःखप्रागभावा- सहवृत्तित्वं दुःखविशेषणं न ध्वंसविशेषणं श्रतो नातिव्याप्तिशङ्का अन्यप्रागभावसमानकालत्वादुपान्यस्येति असौ दुःखध्वंसो न प्रकृत- स्तस्थातीतादावभावेन विकल्पासम्भवादित्यवधेया) । इति महामहोपाध्याय-मन्मिश्र- श्रीजयदेवविरचित ईश्वरानु- मानालोकः समाप्तः । (१) यस्मल्लब्बादापुस्तकद्दये 'ननु नासौ पुरुषार्थ धतीतदुखध्वंसम्य सिद्धत्वात्' इत्यादिमूलभागस्य व्याख्यानादर्शनात् समाप्तिसूचकवाक्य- दर्शनाच सुगमलेन तादृपामूलभागस्य व्याख्याप्रयास' यालोककृता न छत इति वयं मन्यामहे यतस्तादृशमूलभागो व्याख्यारहित एवात्र ·ईवशनुमान। १९६ समये प्रागभावस्वरूपमस्ति तेन विना नास्तीत्व- न्वय-व्यतिरेकयोस्तत्र सत्त्वात् । घटेपि कृती सत्या- मनिमक्षणे तत्सत्त्वं तया विना नेत्येव कृतिसाध्यत्वम् न तु प्रागसताऽग्रिमक्षणे सत्त्वमुत्पत्तिः गैरवात् । कति विना न यत्स्वरूपं तत्कृतिसाध्यं प्रागभावस्वरूपन्तु न तथेति चेत् । न । कृतिथ्वंसेऽपि घटसत्त्वेनानिमक्षण- इत्यावश्यकत्वात् । अत एव योगवतक्षेमस्याप्यनाग- तानिष्टानुत्पादजनकस्य परीक्षकमतिविपयत्वमिति वक्ष्यते निषेधापूर्वप्रस्तावे। ननु प्रायश्चित्तनाश्यपाप- जन्यदुःखस्य प्रागभावो यद्यस्ति तदा दुःखमाव- श्यकम् तस्य प्रतियोगिजनकत्वनियमात् नास्ति चेत् तर्हि तदभावादेव दुःखानुत्पाद इत्युभयथापि प्राय- श्चित्तमफलम, तस्माद् दुःखसाधनध्वंसमुखेन प्रागभा- वस्य साध्यतेति तचैव कृतिसाध्यत्वपर्यवसानाद् दुःख- साधनध्वंस एव पुरुपार्थो न तु दुःखानुत्पादार्थि- तयेति तत्र प्रागभावसत्त्वासत्त्वविचारो वायसदशन- विचारवत् । अथ तदापि प्रागभावस्यासवे तद. भावात् पापं न दुःखसाधनमिति तन्नाशार्थ प्रवर्तत तस्य सत्त्वे च पापमादायैव तस्य दुःखात्पादकत्व- नियमात् प्रायश्चित्ते सत्यपि गले पादिकया पापा- 22 ·सत्वचितामो वस्थानमिति न ततः पापनाश इति चेत् । न। प्राग- भावस्यासत्त्वेऽपि दुःखसाधनजातीयनाशस्य पुरुषार्थ- त्वात् सत्त्वेऽपि पापान्तरमादायापि तस्य दुःखजनक- त्वसम्भवात् । प्रायश्चित्तात्पापनाशः स्यादेवेति प्राग- भावसत्त्वासत्त्वसन्देहेऽपि प्रायश्चित्तादौ प्रवृत्तिरप्रत्यू- हैवेति । उच्यते। तब दुःखमागभावोऽस्येव तस्यैव दुःखानुत्पादरूपत्वेन पुरुपार्थत्वात्। स च पापनाश- द्वारा प्रायश्चित्तसाध्य इति प्रागभावसत्त्वेऽपि न नि- प्फलं प्रायश्चित्तम्। तेन प्रागभावेन दुःखमवश्यं जननीयमिति चेत् सत्यम् किन्तु पापान्तरमासाद्य । न चैवं प्रायश्चित्तमफलम्, दुःखानुत्पादेन तस्य सफ- लत्वात्। न च दुःखानुत्पादस्थापि दुःखानुत्पादान्तर- मेव फलम् तच्च तत्र नास्तीत्य फलत्वम्, स्वरूपसत एव तस्य पुरुषार्थत्वात् अनवस्थानाच । अतोऽनेन पापेन दुःखं मे मा भूदिति विद्यमानपापनाशार्थ माय- श्चित्ते प्रवृत्तिः। एतेन चौर्णप्रायश्चित्ते,दुःखप्रागभावो, नास्येव, अन्यथा तस्य प्रतियोगिनाश्यत्वेनानिर्मोक्ष- प्रसङ्गात्, न च प्रायश्चित्तवैफल्यं, न वा भगवतो दुःखमपकर्मोपदेशकत्वेनानाप्तत्वम्, तस्य पायध्वंसे; (१) समानपापनाशामिति क.।

·ईश्वरानुमान। नैव सफलत्वात प्रागभावानिश्चयेऽपि नरकसाधन- पापनिश्चयात् तन्नाशार्थं प्रत्तिरित्यपास्तम्। दुःख- साधनध्वंसस्य स्वतोऽपुरुषार्थत्वात् । पापान्तरेण न- प्रतियोगिजनने तन्नाशात् तस्माद्दुखं मे मा भूदित्यु- द्दिश्य तत्साधनध्वंसार्थं प्रवृत्तिरिति दुःखानुत्पाद एव पुरुषार्थो न तु दुःखसाधनध्वंस इति स्थितम् । अपि च न तावद् दुःखमयसंसारवीजमिथ्याज्ञानस्य ध्वंसो मुक्तिः तत्त्वज्ञानात् तन्नाशेऽपि शरीरधर्मादिसत्त्वद- शायां मुक्तिप्रसङ्गात् । नापि शरीरेन्द्रियवुड्यादि-तनि- दानधर्माधर्मध्वंसः, अचौर्णमायश्चित्तकर्मणां भागैक- नाश्यत्वेन तत्त्वज्ञानानाश्यत्वात् भागद्दारा तन्नाशस्य चापुरुषार्थत्वादिति। अपरे तु दुःखात्यन्ताभावो मुक्तिः, यद्यपि पर- दुःखात्यन्ताभावः स्वतः सिद्ध एव स्वदुःखात्यन्ताभावः स्वात्मन्यसमावी घटादावतिप्रसक्तोऽसाध्यश्च । तथापि दुःखसाधनध्वंस एव स्वत्तिदुःखात्यन्ताभावसम्बन्धः स च साध्य एव । न चैवमावश्यकत्वेन स एव मुक्तिः, तस्य स्वताऽपुरुषार्थत्वेन दुःखाभावमुद्दिश्य तच प्रवृत्तः “दुःखेनात्यन्तं विमुक्तश्चरतीत्यवात्यन्ताभावत्वेन मुक्ति- श्रवणाच। यद्यपि दुःखसाधनध्वंसेा न पुरुषार्थी- ·सावचिन्तामणी . ऽत्यन्ताभावश्च न सांध्यस्तथापि विशिष्टस्य पुरुषार्थत्वं विशेषणसाध्यत्वेन विशिष्टसाध्यत्वञ्च । अहिकण्टका- दिनाशस्यापि तत्तयक्तिसाध्यदुःखात्यन्ताभवमुदिश्य तत्सम्बन्धत्वेनैव साध्यतेति । तन्न। अधर्मादिदुःखसा- धनध्वंसस्य न मुक्तिनिर्वाहकत्वं इत्युक्तत्वात् । किञ्च नानागतस्वत्तिदुःखस्यात्यन्ताभावसम्बन्धः साध्या मु- क्तस्थानागतवत्ति दुःखस्यानभ्युपगमात् अभ्युपगमे वा अमुक्तत्वापातात् अत्यन्ताभावसम्बन्धविरोधाच । ना- प्युत्पन्नस्य स्वर्शतदुःखस्य, तद्वत्तेस्तत्रात्यन्ताभाव- विरोधात् तदभावस्य स्वतःसिहत्वात् अतीतदुःखा- भावस्वानुद्देश्यत्वाञ्च। नापि परकीयदुःखस्वात्यन्ता- भावसम्बन्धः, तस्य स्वतःसिइत्वात् । अपि चं दुःखसा- धनध्वंसस्य नात्यन्ताभावसम्बन्धवे मानमस्ति । दुःख- साधनध्वंसादावस्य दुःखस्यात्यन्ताभाव इति बुद्धि-व्यप- देशी स्त इति चेत् । न । तस्य समानाधिकरणदुःखा- समानकालदुःखाभाव विषयत्वेनाप्युपपत्ती अतिरिक्त- सम्बन्धाविषयत्वात् । रतेन सर्वदुःखप्रागभावसंसर्गा- भावो मुक्तिः घटादेश्च न मुक्तीत्वम् दुःखसाधनध्वंस- विपित्तद्योगिनो मुक्तपदार्थत्वात् तथैव व्यवहारात योग-रूढिभ्यां पङ्कजादिपवाच्यत्ववदिति निरस्तम्।

·ईश्वरानुमान। प्रागभावसंसर्गाभावस्य स्वतोऽनुद्देश्यत्वात प्रत्युतात्य- न्ताभावस्यासाध्यत्वेन ध्वंसरूपत्वेन तस्य दुःखरूपतया हेयत्वात् । प्राभाकरास्तु श्रात्यन्तिकदुःखप्रागभावो मुक्तिः । न च तस्यानादित्वेन सिद्धत्वादपुरुषार्थत्वम् , कदा- चित् कृत्यनपेक्षत्वेऽपि प्रतियोगिजनकाधर्मनाशमुखेन तस्य कृतिसाध्यत्वात् कृत्यधीनतत्त्वजनादधर्माना सत्यग्रिमसमये दुःखमागभावस्वरूपमस्ति, तया विना अधर्मेण दुःखजननान्न तत्प्रागभावस्वरूपमस्तीति घटवत् कृतिसाध्यत्वात् । व्यवस्थापितञ्च त्वया प्रा- गभावस्य कृतिसाध्यत्वमहिकपटकादिनाशप्रायश्चित्त- क्षमार्थिप्रवृत्तिस्थले । न चैवं युगपदधर्मध्वंस एव मुक्तिः प्रागभावस्यानादितया विवक्षितविवेकेन तव कृतिसाध्यत्वपर्यवसानादिति वाच्यम् । अधर्मध्वंसस्य स्वतोऽपुरुषार्थत्वात् । दुःखानुत्पादहेतुत्वेनैव तस्य प्रयोजनता वाच्या सा च कथमसाध्यत्वे प्रागभावस्य स्यादिति । अतएव “दुःख-जन्मेत्यादिवचमपि संग- च्छते। अन्यथा मिथ्याज्ञानाद्यनुत्पादानां दुःखानुत्पा- (१) दुःख-जन्म-प्रवृत्ति दोष-मिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्त. रामायादपवर्ग रति न्यायसूत्र ।

·१०० तत्वचिन्तामणौ दाहेतुत्वेनासङ्गतं स्यादित्यास्थिपतेति । तदतिस्थवीयः तथा वस्तु प्रागभावस्य साध्यत्वं तथापि तस्य प्रति- योगिजनकत्वनियमान्मुक्तस्यापि दुःखात्यादप्रसङ्गः । अधर्म-शरीरादिसहकारिविरहान्न दुःखात्याद इति चेत्, तर्जुत्तरावधिविधुरत्वेनानादेरत्यन्ताभावत्वायत्तौ मागभावत्वव्याकोपः। प्रतियोगिजनकनाश्यजातीय- त्वेन तच प्रागभावव्यपदेशोवस्तुतानित्य एव स इति चेत् । न । नित्यत्वेनात्यन्ताभावरूपतया प्रागभावा- न्यत्वेन नाश्य जातीयत्वाभावात् प्रतियोगिजनकनाश- मुखेन तस्यासाध्यत्वाच । अपि च मुक्तः प्रागभावस्य समानाधिकरणं भावि दुःखं न प्रतियोगि तस्याभा- वात् भावे वा अमुक्तत्वापातात् । नापि समानाधि- करणमतीतं वर्तमानञ्च, तत्प्रागभावस्य विनष्टत्वात् । नापि व्यधिकरणम्, अन्यत्तिदुःखस्यान्यत्रात्यन्ता- भावेन प्रागभावाभावात् तस्य प्रतियोगिसमानदेश- त्वात्। न च दुःखमाचं प्रतियोगि, स्वपरावृत्तेवुःख- मावस्याप्रामाणिकत्वात् तस्यात्यन्तासतो नित्यनिवृत्त- त्वेन तनिष्कृत्तये प्रेक्षावत्पत्त्यनुपपत्तेः, अहिंकण्टका- दिनाश-प्रायश्चित्तादिसाध्यदुःखप्रागभावस्य कलन- भक्षणप्रागभावस्य च समानाधिकरणमेव भावि दुःखं ·ईश्वरानुमान। १०५ भक्षणञ्च प्रतियोगि। ननु दुःखाभावो न पुरुषार्थः सुखस्यापि हाने तुल्यायव्ययत्वात् । न च बहुतरदु:- खानुविद्यतया सुखस्यापि प्रेक्षावडेयत्वम्, आवश्य- कत्वेन दुःखस्यैव हेयत्वात् सुखस्य निरुपधौच्छा- विषयत्वात् । अन्यथा दुःखाननुविद्धतया तथात्वे पुरुषार्थत्वविरोधादिति चेत् । न । सुखमनुद्दिश्यापि दुःखभौरूणां दुःखहानार्थं प्रवृत्तिदर्शनात् दुःखा- भावस्य स्वत एव पुरुषार्थत्वात्। न हि दुःखाभाव- दशायां सुखमस्तीत्युद्दिश्य दुःखहानार्थं प्रवर्नते" वैपरीत्यस्यापि सम्भवे सुखस्याप्यपुरुपार्थत्वापत्तेः श्रतो दुःखाभावदशायां सुखं नास्तीति ज्ञानं न दुःखाभा- वार्थिप्रवृत्तिप्रतिबन्धकम् तस्मादविवेकिनः सुखमात्र- लिसवो बहुतरदुःखानुविधमपि सुखमुद्दिश्य शिरो मदीयं यदि याति यास्यतीति कृत्वा परदारादिषु प्रवर्तमाना वर रन्दावने रम्ये इत्यादिवदन्तो नाचा- धिकारिणः, ये च विवेकिनोऽस्मिन् संसारकान्तारे, कियन्ति दुःखदुर्दिनानि कियतो सुखखद्योतिकेति कु- । (१) दुखाभावार्थ प्रवर्तन्ते इति खः । (२) यदि याति यास्यतौति ज्ञावेति क। यदि याति यात्विति पा० । (३) ससारापारकान्तारे इति ख.।

·तत्वचिन्तामणी पितफणिफणामण्डलच्छायाप्रतिममिदमिति मन्य- मानाः सुखमपि' हातुमिच्छन्ति तेऽवाधिकारिणः । न च भोगार्थिनामप्रवृत्तौ पुरुषार्थता होयते, कस्य- चिदप्रवृत्तावपि चिकित्सादेः पुरुषार्थत्वात् । अथे, दुःखाभावोऽपि नावेद्यः पुरुषार्थतयेष्यते। न हि मूर्खाद्यवस्थार्थ प्रवृत्ती दृश्यते सुधीः ॥ पुरुषार्थत्वेन सुखवत् जायमानत्वनियमात् । न च मुक्तिनानं सम्भ- वतीति चेत् । न हि दुःखाभावं जानीयामित्युद्दिश्य प्रवृत्तिः, किन्तु दुखं मे मा भूदित्युद्दिश्येत्यतो दुःख- स्याभाव एव पुरुषार्थः तस्य ज्ञानञ्च स्वकारणाधीनं, न तु पुरुषार्थतोपयोगि, सुखी स्यामित्युद्दिश्य प्रवर्तते, न तु सुखं जानीयामिति, सुखमेव तथा न तु तद- वगमः तस्यावश्यकत्वेनान्यथासिद्धत्वात् गौरवाच । किश्च बहुतरंदुःखजर्जरकलेवरा दुःखाभावमुद्दिश्य मरणेऽपि प्रवर्त्तमाना दृश्यन्ते। न च मरणे तस्य ज्ञान- मस्ति, न ते विवेकिन इति चेत् । न। पुरुपार्थत्वे विवेकानुपयोगात्। किञ्च चरमदुःखानुभवेऽनागत- (१) बघायं भावः यथा सन्ताप सन्तप्तः कश्चित् पुरुयो बहुमस्तकसर्प- पणछायासन्ताम शान्तिमिच्छति तथैवास्मिन् संसारे इतस्ततो- ऽवातदुःखधारापरिजिहीर्घया कान्ताजनभुजङ्गमबहुतरमन्त काय- मानपुत्रपौत्रादिसमसखी कामोति । .4 ·ईश्वरानुमान। २०२ दुःखध्वंसेाऽपि विषयः, तथाचानिमक्षणे तसस्त- विषयकच विनश्यवस्थं ज्ञानमस्तीति वर्तमानाप्य- चिरमनुभूयते। ज्ञानसमये मुक्तिलक्षणस्य सत्त्वात् न ज्ञानं मुक्तिविरोधि । प्रमाणन्तु, दुःखत्वं देवदत्त- दुःखत्वं वा स्वाश्रयासमानकालीनध्वंसप्रतियोगि- वृत्ति) कार्यमावत्तिधर्मत्वात् सन्ततित्वाधा रत- प्रदीपत्ववत् । सन्ततित्वञ्च नानाकालीनकार्य- मावत्तिधर्मत्वम् । एवं सुखत्वादावपि साध्यन्तेन (१) प्रमाणन्तु मुक्ता विति क.॥ (२) धन खपदं पक्षपरं। (३) नित्यानित्यसाधारणगुणत्वादिकमादाय खाश्रयनित्यगुणासमानका. लीनध्वंसाप्रसिध्या साध्याप्रसिद्धिवारणाय माचपदं । (8) रतवार्यवच्छिन्नविभिन्नकालोत्पन्नशिखादत्तिवैज्ञात्यविशेषवदित्यर्थः । (१) कार्यमाघत्तिधर्मत्वमित्यत्र मात्रपदं द्रव्यवादी व्यभिचारवारणाय। न च ध्वसत्वे व्यभिचारः, कार्यपदेन भावकार्यविवक्षणात् । रतत् सव्व महाप्रलयमझौत्य उतां । पथ महाप्रलये मानाभावस्त्याच कार्यमाचरत्तित्वस्य घटत्वादावपि सत्त्वेन तत्र च निरुक्तसाध्यविर- हात् व्यभिचारः पतस्तदननीकारपक्षेऽपि हेलन्तरमाइ, सन्तति- त्वादेति, नानाकालोनकार्यमावत्तिधम्मत्वञ्च रककालीन कार्यदया. कृत्तित्वे सति कार्यमाऋत्तित्वं, अब कन्येऽपि घटत्वादौ पूर्वोक्त- यभिचारतावस्यावारणाय सत्यन्तं, खल्पासिडिवारणाय एक- कालौनेति, गगन-घटत्तिहिावे व्यभिचारवारणाय विशेष्यदले मात्रपदं । एतत्कल्पे देवदत्तदुःखदमेव पक्ष, दुःखत्वमानस्य पक्षत्वे तु तत्र हेतुघटकसत्यन्तदलविरहात् खरूपासिद्धिः, खान- यासमानकालीनध्वंसाप्रसिद्धिय महाप्रलयानझोकारमक्ष एवैतत्- कल्पानुसरयादिति ध्येयं । 23 ·१०८ तत्त्वचिन्तामणौ सकलोच्छेदे मोक्षः । न चाप्रयोजकत्वम्, सन्तत्युच्छेदे मूलाच्छेदस्य प्रयोजकत्वात् । प्रकृते च मिथ्याज्ञानस्य संसारमूलस्य श्रवणादिक्रमेणोत्पन्नतत्त्वज्ञानात् नि- वृत्तिः सम्भवत्येव, “आत्मा ज्ञातव्यो न स पुनरावर्तते" इति श्रुतिश्च प्रमाणम्। रात्रिसचन्यायेनार्थवादोप- नौतामुनराहते अधिकारिविशेषणत्वात्र, 'स' आत्मजः, 'न पुनरावर्तते' न पुनः शरीरी भवती- त्यर्थः । “आत्मा वा अरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्या- सितव्यः साक्षात्कर्तव्यः” इत्युपक्रम्य “दुःखेनात्यन्तं विमुक्तश्चरति' इति श्रुतिश्च मानम् । प्राचार्यास्तु । “अशरीरं वावसन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशतः” इति श्रुतिस्तच प्रमाणम् वावसन्तमिति यडन्तु कि । तेन संसारितादशायां क्षणमात्रमशरीर- त्वेन नान्यथासिद्धिः। ननु इन्दस्वरसेना) मिलित- (५) तथाच यथा हि रात्रिशब्दवाच्यामा "व्योतिरित्यादिवरक्योत्पन्न कर्मया फलजिज्ञासाया पत्यन्ताश्रुतस्वर्गादिकल्पने गौरवात् विश्व- जिन्यायापवादेन “प्रमितिछतोह वा य एता राचीरुपयन्ति" इत्यर्थवादश्रुतौ प्रतियैव पणमिति विद्धान्तित तयात्रापि धार्थ वादिकापुनराधोरेख पलत्वमिति माव । (२) यधिकारिनियमादिति ख.1 (३) 'इन्दसरसेन' प्रियच थप्रियच प्रियाप्रिये इति इन्दसरसेनेत्यर्थ ।

·ईश्वरानुमान। १०६ सुख-दुःखाभयनिषेधः प्रतीयते स तु नित्यवत्प्राप्त- एव एकैकनिषेधे च वाक्यभेदापत्तिः। न च मुक्तौ प्रमाणमिति चेत् । न। द्वित्वेनैकेन रूपेणोपस्थि- तयाः प्रत्येक निषेधान्वये पि) वाक्यभेदाभावात् धव-खदिरौ छिन्धीत्यत्र प्रत्येकं छिदान्वय इव । न हि तब मिलितच्छिदा अपि च न प्रियाप्रियरूपं किञ्चिदस्तौति, मिलितनिषेधोऽध्ये कैकान्वये प्रत्येका- भावे वा भवेत् तत्रैकान्वयस्याशरोरे अयोग्यत्वात प्रत्येकाभाव एव पर्यवस्यति, अत एव सर्वमुक्तिरपि सर्वदुःखसन्ततिपक्षीकरणे तत्सिचे अन्यथा मुक्ति- रपि न स्यात् तचैव व्यभिचारात्) । यदि चोपरात्मान- एव केचित् तदा तच्छङ्कया मोक्षार्थं न कश्चित् प्रव- तेत । शम-दम-भागानभिधकादिमुक्तिचिहेन" श्रुति- सिद्धेन सन्देहनित्तिरिति चेत् । न। संसारित्वेन मुक्तियोग्यत्वात् न तु तदिशेपणशमादिमत्त्वेन सा- मान्ये बाधके सत्येव योग्यताया विधेपनिष्ठत्वात् । किञ्च शमादयः श्रुतौ सहकारितया बोधितान (१) निषेधावगमेऽपौति खः । (२) अत्रैव व्यभिचारादिति खः । (३) 'भोगानभिव' भोगेष धनासक्तिरित्यर्थ ।

·१८. तत्वचिन्तामणौ तु योग्यतया तत्त्वेऽपि संसारित्वेन तेऽपि साधनीयाः शमादिकमपि हि कायं तचापि संसारित्वेनैव योग्यता सामान्ये बाधकाभावात् । न च नित्यसुखाभिव्यक्ति- मुक्तिः, सा हि न नित्या मुक्त-संसारिकारविशेषप्रस- गात्। नोत्पाद्या, तहेतुशरौराद्यभावात्, ज्ञानमात्रे सुखमात्रे वा तहेतुत्वावधारणात् । न च संसारि- दशायां तहेतुः, सामान्ये बाधकाभावात् । अत एव स्वर्गादौ शरीरकल्पना। किञ्च तज्जनकार) न ताव- दात्म-मनायोगः, तस्यादृष्टादिनिरपेक्षस्याजनकत्वात् । विषयमाचापेक्षणे तु संसारिदशायामपि तदभिव्यक्ति- प्रसङ्गः । नापि योगजो धर्मः सहकारी, तस्योत्पन्न- भावत्वेन विनाशित्वेऽपवर्गनिहन्त्यापत्तेः। न च तज्ज- न्याभिव्यक्तिरनन्ता, तस्या अप्यत एव नाशात् । अथ तत्वज्ञानात्सवासन मिथ्यानानना दोपाभावेन प्रह- त्याद्यभावाइर्माधर्मयोरनुत्पादे प्रचीनधर्माधर्मक्ष- याहुःखसाधनशरीरादिनाश एव तहेतुरतएव तस्या- नन्येनाभिव्यक्तिप्रवाहोऽप्यनन्त इति चेत्। न । शरीर विना तदनुत्पत्तेः तस्य तद्धेतुत्वे मानाभावाच । न च (३) विशेयापानादिति खः । (e) किंवा सब्जनकमिति ख.।

·ईश्वरानुमान। मोक्षार्थिप्रत्तिरेव सच मानम्, दुःखहानार्थितथापि तदुत्पत्तेः । न च नित्ये सुखे मानमस्ति। “नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" "आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च माधे प्रतिष्ठितं" इत्यादिश्रुतिर्मानमिति चेत् । न । उपज- ननापायवोर्जान-सुखयोरहं जानाम्यहं सुखौति भिन्नत्वेनानुभूयमानयोब्रह्माभेदवोधने प्रत्यक्षबाधात्। अथ सुखस्य ब्रह्मामेदवोधनादेवायोग्यतया अनित्वं सुखं विहाय वाक्यार्थत्वेन नित्यसुखसिद्धिः स्वर्गवत् न तु नित्ये सुखे सिद्धे तदभेदवोधनं येनान्योन्या- श्रयः। यद्दा नित्यं सुखं वोधयित्वा तदभिन्न ब्रह्म बाध्यते । न च वाक्यभेदः, वाक्येकवाक्यत्वादिति चेत् । ना आत्मनोऽनुभूयमानत्वेन तदभिन्नस्य नित्यसुखस्याप्यनुभवप्रसङ्गात् सुखमावस्य स्वगोचर- साक्षात्कारजनकत्वनियमात् तदननुभवे वा धात्मना- ऽपि अनुभवो न स्यात् । अथात्मभिन्न नित्यसुख- मनुभूयत एव सुखत्वं तव नानुभूयत-इति चेत्, न, सुखानुभवसामग्रमा एव सुखत्वानुभावकत्वात् तस्मादा- नन्दं ब्रह्मेति मत्वों याच्प्रत्ययान्तत्वेनानन्दवत्त्वं वायं तेनाभेदः, अन्यथा नपुंसकलिङ्गत्वानुपपत्तेः । एलेन ब्रह्माईततत्त्वसाक्षात्कारादविद्यानित्तौ वि- ·तत्त्वचिन्तामणौ । . ज्ञानसुखात्मकः केवल आत्मा अपवर्गे वर्तत इति वेदान्तमतमपास्तम्। स्वप्रकाशसुखात्मकब्रह्मणो नि- त्यत्वेन मुक्त-संसारिणोरविशेषप्रसङ्गात् पुरुषप्रयत्नं विना तस्य सत्वादपुरुषार्थत्वाच्च । अविद्यानिवृत्तिः प्रयत्नसाध्येति चेत्, अविद्या यदि मिथ्याज्ञानं, अर्था- न्तरं वा, उभयथापि सुख-दुःखाभाव-तत्साधनेतर- त्वेन तन्त्रिहत्तेरपुरुषार्थत्वात् । चिदण्डिनस्तु आनन्दमयपरमात्मनि जीवात्मलयो मोक्षः, लयश्च लिङ्गशरीरापगमः, लिङ्गशरीरञ्च एका- दशेन्द्रियाणि पञ्चमहाभूतानि सूक्ष्ममात्रया सम्भूयाव- स्थितानि जीवात्मनि सुख-दुःखावच्छेदकानीत्याहुः । तन्न । शरीरध्वंसस्य स्वतो दुःखसाधनाभावतया अपु- रुपार्थत्वात् । न चोपाधिशरीरनाशे पाधिकजीव- नाशो लयः, स्वनाशस्यापुरुषार्थत्वात्,ब्रह्मणो नित्यत्वेन तभिन्नस्य नाशानुपपत्तेः भेदाभेदस्य च विरोधेनाभा-, वात् । नाप्यनुपलवा चित्तसन्ततिरपवर्गः,श्रावश्यकत्वे- नानुपलवस्य दुःखाभावस्य पुरुषार्थत्वेन चित्तसन्तते- रपुरुपार्थत्वात् शरीरादिकारणं विना चित्तसन्ततेरनु- त्पादाच्च । न हि चित्तमाचं तत्सामग्री, शरीरादिवैय- •पत्तेः । नापि दुःखहेतुत्वेनात्मनो हानमेव मुक्तिः, ·ईश्वरानुमान सुख-दुःखाभावेतरत्वेनापुरुषार्थत्वात् ज्ञानरूपात्महा- नस्यायनसिद्धेः अतिरिक्त हानस्थाशक्यत्वात् । यत्तु योगईिसाध्यनिरतिशयानन्दमयौं जीवन्मुक्ति- मुद्दिश्य प्रहत्तेः कारणवशादात्यन्तिकदुःखाभावरूपां मुक्तिमासादयतीति मंतम्। तन्न । परममुक्तरपुरु- पार्थत्वापत्तेः विरक्तस्य मोक्षेधिकारात् सुखोद्देशेना- प्रवृत्तथ । मोक्षच सर्वाश्रमाणामधिकारः श्राश्रम- चतुष्टयमुपक्रम्य “स ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति" इति श्रुतेः, सङ्कोचे कारणाभावात् । श्राकाहाया अविशेषेणान- न्तर्यस्याप्रयोजकत्वात् । कथं तर्हि “माक्षाश्रमश्चतुर्थी वैया भिटाः परिकीर्तितः" इति प्रवज्यां मोक्षाश्रम- माहुः, गृहस्थस्य च पुच-दारादिसङ्गो दुर्वार इत्य- साधारण्येन तथोपदेशात् तत्त्वज्ञाननिष्ठो गृहस्थोऽपि मुच्यत इत्यागमाच्च । एवं स्थिते मोक्षमुपक्रम्य “श्रात्मा वा अरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः साक्षा- कर्तव्यः" इति श्रुतिः, श्रुतिभ्यः शरीरादिभिन्न अात्मानमवधार्य शास्त्रेण पदार्थान् विविच्य तवा- धितोपपत्तिभिस्तस्य स्थिरीकरणरूपं मननं विदधाति । न च शब्दोपपत्तिजन्यतत्त्वज्ञानात् साक्षात्कारिसवा- सनमिथ्याज्ञाननिवृत्तिः, दिमोहादौ तथानुपलब्धः, (१) (२) तथानुपपत्तेरिति ख. ।

·१८४ तत्त्वचिन्तामणौ अतः श्रुति-स्मृत्युपदिष्टयोगविधिना) चिरनिरन्तरा- दरसेवितनिदिध्यासनजन्ययोगजधर्मादात्मतत्त्वसाक्षा- कारं संसारवौजसवासनमिथ्याज्ञाननिहननसमर्थ ) आसाद्य देोपाभावात्प्रयादेरभावे अनागतधर्मानु- त्पादेनानादिभवसञ्चितकर्मणां भोगेन क्षयादपज्यते। उपदेशमात्राच्छरौरभिन्नात्मावगमेऽप्यन्यपरत्वशकया सङ्कसूकस्य) नाश्रद्धामलक्षालनमिति मननमाव- श्यकम् । तथाच मन्तव्यश्चोपपत्तिभिरिति श्रुतिरेवो- पपत्तिवाधकस्य शास्त्रस्यापवर्गहेतुत्वं बोधयति, मन- नस्य तदेकसाध्यत्वात् । एवञ्च शम-दम-ब्रह्मचर्याधु- पहितयावन्नित्य-नैमित्तिक-सन्थ्योपासनादिकर्मसहि- तात् तत्त्वज्ञानान्मुक्तिः। स्यादेतत् ज्ञान-कर्मणान समप्राधान्येन समुच्चयः कर्मणां स्ववाक्यात् फलान्तरा- र्थत्वेन श्रुतत्वान्मोक्षार्थकल्पनाविरोधात् तत्त्वज्ञानस्य कर्मनैरपेटोण मुक्तिहेतुत्वप्रतीतेथ । नाङ्गाङ्गिभावेन, तथा हि न कर्म सन्निपत्योपकारकम्, तत्त्वज्ञान- शरीरानिर्वाहकत्वात् । नापि प्रयाजादिवदारादुप- (V श्रुति रमत्युपदियविधिनेति ख.। (२) संसारवीगसवासनमियाधानोन्मूझनसममिति ख• । (२) व्यरिपरस्यवः।

·ईश्वरानुमान। कारकम्, स्ववाक्यतएव कर्मणां प्रयोजनलाभेन फल- वत्सन्निधावफलत्वाभावात् उपपत्तिविरुद्धश्च ज्ञान- कर्मसमुच्चयः काम्य-निपिद्दयारभावात्। नाप्यसङ्क- ल्पितफलवत्काम्यकर्मसमुच्चयः, चतुर्थाश्रमविधिविरो- धात् । अत एव न यावन्नित्य-नैमित्तिकसमुच्चयोऽपि । नापि यत्याश्रमविहितेन कर्मणा, तत्वज्ञाने सति गृहस्थस्यापि मुक्तः। "न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रियः । थावतत्सत्यवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते”। इति स्मृतः। न चाननुगतमपि साधनं, स्वर्गवदप- वर्गे मकारभेदाभावात् । न चापवर्गाधिकर्तव्यतया कर्माणि विहितानि येन तत्समुच्चयः स्यात्। तस्मात् "सन्यस्य सर्वकर्माणोति स्मृतेः सर्वकर्मसन्यासो जान- मात्राच मोक्ष इति। मैवम् । स्व-स्वाश्रमविहितेन कर्मणा जानस्य समप्राधान्येन समुच्यात् धान-कर्मणा- स्तुल्यत्वेन मुत्यर्थत्वाभिधानात्। तथाच श्रीभग- वहीता। "स्खे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धिं विन्दति मानवः"॥ (१) काम्य-निषिद्धयोस्यागादिति ख. | 24 ·१८६ तत्वचिन्तामयो श्रीविष्णुपुराणे। "तस्मात्तप्राप्तये यनः कर्तव्यः पण्डितैनरः। तत्याप्तिहेतुर्विज्ञानं कर्म चोतं महामते.॥ हारीतः। "उभाभ्यामेव पक्षाभ्यां यथा खे पक्षिणां गतिः। तथैव ज्ञान-कर्मभ्यां प्राप्यते ब्रह्म शाश्वतम्" ॥ श्रुतिश्च, “सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येप आत्मा सम्यग- ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण च” इति रतन्मूलकमेव, "परिज्ञानाद्भवेन्मुक्तिरेतदालस्यलक्षणम्। कायलेशभयाश्चैव कर्म नेच्छन्त्यपण्डिता"। "ज्ञानं प्रधानं न तु कर्महीनं कर्म प्रधानं न तु बुद्धिहौनम्। तस्माइयोरेव भवेत्प्रसिद्धि- न धेकपक्षो विहगः प्रयाति"। न च फलान्तरार्थत्वेन श्रुतस्य कर्मणः फलान्तरा- र्थत्वमनुपपन्नम्, तथा वाक्यस्वरसात् ज्ञानतुल्यताप्र- तीतेः। तत्तत्फलजनकत्वपि हि कर्मणां शब्द एव मानम्, एवमन्यचापि । भवतु वा पारादुपकारितया अङ्गाङ्गिभावेन समुच्चयः, स प्रयाजादिवदपूर्वदारव । यत्तु जडभरतोपाख्याने।

·ईश्वरानुमान। १९० "न पपाठ गुरुप्रोक्तां कृतोपनयनः श्रुतिम् । न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जग्टहे न च" इति । तद्योगिधर्मसङ्गत्यागार्थ जातिस्मरत्वेन न शिक्षि- तानीत्येवंपर वा। तदुक्तं । “जने जातिस्मरो द्विजः सर्वविज्ञानसम्पन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्" इति । श्रच केचित् । अनुत्पन्नतत्त्वज्ञानस्य नानार्थिनस्तत्- प्रतिबन्धकाधर्मनित्तिहारा प्रायश्चित्तवदारादुपका- रकं कर्म सन्निपत्त्योपकारकन्तु तत्त्वज्ञानम् । उत्पन्न- तत्त्वज्ञानस्य तु अन्तरालब्धष्टेः कारीरीसमाप्तिव- दारव्याश्रमपरियालनं लोकसंग्रहार्थम्। यद्यपि लोक- संग्रहो न प्रयोजनम् सुख-दुःखाभाव-तत्साधनेतर- त्वात्, तथाप्यकरणे लौकिकानां विगानान्निन्द्यत्वेन यज्ज्ञानं तत्परिहारार्थ तत्कर्मसाध्यदुःखात्पादनेना- धर्मक्षयार्थञ्चेति। तन्न । तत्त्वज्ञानं प्रत्यङ्गत्वपक्षे कर्मण यपूर्वहारा जनकत्वं दुरितध्वंसकल्पनाता लघुत्वात् तस्मात् यानि कर्माणि उपनौतमात्रकर्तव्यत्वेन विहि- तानि सन्ध्योपासनादौनि तानि मोक्षार्थिभिरण्यवश्यं कर्तव्यानि तत्परित्यागस्य प्रत्यवायहेतुत्वेनाशास्त्रीय- (१) तद्योगिधर्मत्वेन सत्यागाथै जातिस्मरत्वेन वान शिक्षितानाधेव- मरच, तदुत, गझे जातिरमरो दिज इतीति खः ।

·१८ तत्वधिन्तामणी त्वात् सङ्कोचे मानाभावात् निषिद्धानि काम्यानि च बन्धहेतुत्वान्मुक्तिपरिपन्थीनीति त्यज्यन्ते। धनमूलानि च धनत्यागादेव त्यज्यन्ते। सोऽयं "संन्यस्य सर्वकर्मा- णोत्यस्यार्थः, अयमेव हि सन्यासपदार्थः, तथाच श्रीभगवहीता। "काम्यानां कर्मण न्यासं सभ्यास कवयोविदुः। नियतस्य तु सच्यासः कर्मणो नोपपद्यते। मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः"। तत्त्वज्ञानं धर्मद्वारा मुक्तिसाधनं विहितत्वेन धर्म- जनकत्वादिति धर्मस्यैव प्राधान्यम्। स च धी मुक्त्यैव फलेन नाश्यत इति केचित् । तन्न । मिथ्याज्ञान- नित्त्या दृष्टद्वारेणैवोपपत्तावदृष्टकल्पनानवकाशात् । अन्यथा भेषजादिपि तथा स्यात्। एवञ्च तत्रैव विहितत्वस्य व्यभिचारः। अत्र वदन्ति । संसारकारणाच्छेदक्रमेण कार्योच्छे- दान्मोक्षा, एवञ्च तत्त्वज्ञानमाचादेव मिथ्याज्ञानाच्छे- दादपयर्गः तच न तस्य कर्मसहकारित्वम् मिथ्या- ज्ञानोन्मूलने कर्मविनाकृतस्यैव तस्य दिमोहादी हेतु- त्वावधारणात् कर्मणामपवर्गहेतुताश्रुतिश्च तत्त्वज्ञान- हाराप्युपपद्यते साक्षात्तस्याश्रुतेः । तत्त्वज्ञानवतश्चाधि- ·ईश्वधानमा कारे नित्याकरणेऽपि दयाभावेन प्रत्यवायाभावोप- पत्तेः। अन्यथा भोगार्थ विहित-निपिडाचरणेन धर्माधीत्यत्ती मोक्षाभावग्रसङ्गः। ननु तत्तत्तीर्थ- महादान-सान-काशीमरणादिकर्मणां तत्त्वज्ञाननैरपे- क्ष्येण मुक्तिहेतुत्वं श्रूयते तत्कथं तत्वज्ञानमेव तहेतुः । न च तेषां तत्त्वज्ञानमेव व्यापारः, अनुपदं तत्त्वज्ञा- मानुत्पादाददृष्टद्दारा तहेतुत्वं वाच्यम् तथाचापवर्ग- कारणमेवादृष्टं कल्पातां लाघवात् । न च तत्त्वज्ञान- प्रतिबन्धकाधर्मनाश एव तेषां व्यापार, प्रतिबन्धक- दुरितध्वंसतेोऽपूर्वस्य लघुत्वात् । अथ तत्तत्कर्मणाम- ननुगमात् कथं मुक्तिरनुगता दुःखध्वंसे प्रकाराभावा- दिति चेत् । न । गुणना समवाय्यसमवायिनाश- । (१) घमावरूपे दुःखध्वंसे वैज्ञात्यकल्पनस्यासम्भवादित्यर्थः । न च प्रति- योगिनि दुखे जातिविशेषान् कल्पयित्वा तदच्छिमप्रतियोगिनी खाश्रय प्रतियोगिकारसम्बन्धेन जातिविशेषाय्यामेव वा जन्यतावच्छेद- कत्वस्वीकारण व्यभिचारवारणं सम्भवतीति वाच्यं । गोवधमन्यता- बच्छेदकमात्या सावर्येण तादृशजातिकल्पनाया ध्यसम्भवात् । न घ गोवधजन्यदुःखाना मध्ये यानि प्रायविनाश्यानि तन्मानति. िितरेका यानि तत्वज्ञानगाण्यामि तन्मापति तिरेकेति न सावयमिति वाच्यं । तास नानात्वं तवज्ञानादिनाश्यतावच्छेदक- जातीनां वा नानात्वं इत्यत्र विनिगमकस्य दुर्लमत्वात् ।

·तत्वधिनामको विरोधिगुणानां नाशकवनियमात् । तत्तवाशविशेष तु सत्तहेतुरिति चेत्, तर्हि तत्तदुःखध्वंसे तत्तत्कर्मणा- मपि तथात्वमस्तु, तवापि तत्त्वज्ञाने तत्प्रतिबन्धक- दुरितध्वंसे चाननुगतानामेव तत्तत्कर्मनां जनकत्वम् मुमुक्षामुद्दिश्य विहितत्वं वानुगतमस्तीति चेत् । न । ज्ञान-कर्मणानिरपेक्षकारणताश्रवणात् बौहि-यव- दिकल्प एव। निरपेक्षैकसाधनावरुद्धेऽयरसाधनावरुड्डे- ऽपरसाधनान्वयो न विकल्पमन्तरेण सम्भवति आका- झाविरहादिति न्यायात)। साहित्यबोधक विनक प्रत्यनेकस्य हेतुता यच शब्देन बाध्यते तब विकल्येना- न्चयो यथा बौहि-यवयोरिति व्युत्पत्तेर्वा । वस्तुतस्तु" दृढभूमिसवासनमिथ्याजानोन्मूलनं विना न मोक्ष- • (१) नाशकत्वदर्शनादिति ख० । (२) प्याकाणाविरक्षादिनियमादिति खः । (२) वेदकोधितवैकख्यिकहेतुतास्थले समुचितेभ्यो न पालसिद्धिः सम्ब- शिसोदियवाभ्यामेकयागाननुठानादिनि रणरणि-मणिवत् ज्ञान- यामीमा हेतुपे रात्पन्यसने मोक्षाभावप्रसः । नामि ज्ञान-कम्मणां समुचिताना मोक्षगुता सम्भवति, तत्त्वज्ञानोपाये योगाभ्यासादौ वन्यसाध्यताशाने मोक्षहेतुकाशीमरयादितत्तत्कर्मम प्रयनुप- पर मपरा काशीमरणाना सम्बजनासम्भवाच इत्यसरसादाद, वस्तुतनियति।

·ईश्वरानुमानं । इत्युभयसिद्धम्, तादृशमिथ्याजाननाशे चान्वय-व्यतिरे- काभ्यां तत्त्वज्ञानकारणमवधारितमता न तेन विना स इति तवापि तत्त्वज्ञानमावश्यकम्। यद्यपि मिथ्या- ज्ञाननाशे विरोधिगुणस्यैव हेतुत्वम्, तथापि मिथ्या- जानप्रागभावासहत्तिमिथ्याज्ञानध्वंसस्य तदेकसाध्य- त्वम्। "यात्मा ज्ञातव्यो न स पुनरावर्त्तते" इति श्रूतेर्मोक्षं प्रति तत्त्वज्ञानस्य हेतुत्वावधारणाच “तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इति श्रुत्या तत्त्वज्ञानं विना न मोक्षः किन्तु तस्मिन्सत्ये- वेति प्रतिपादनाच्च । अन्यथा स्वर्गादौ न शरीरादयः कल्पनरन् । कर्मणां तत्वज्ञानदारापि मुक्तिजनकत्व- सम्भवात् प्रमाणवतोगौरवच न दोपाय। कर्मणां तत्त्वज्ञानविशेप एव जनकत्वं अता न तवाननुगम- दापाय। वाराणसीमरणस्य तत्त्वज्ञानफलकत्वमाग- मादेवावगम्यते । तत्त्वज्ञानाददत्तफलान्येव कर्माणि प्रायश्चित्तादिव विनश्यन्ति अनन्यथासिद्धशब्दबलात् । न च प्रायश्चित्तस्य दुरितोत्पत्तिनिमित्तकत्वं, पापनाश- फलश्रवणात् । अत एव न ब्रह्महत्यादीनां प्रायश्चित्त- दुःखमेव फलम्, नरफफलश्रुतिविरोधात् प्रायश्चित्त- विधिवैय्यर्थ्याच, दुखैकफलत्वेन तामहत्तः। नापि ·२६२ वाचचिन्तामो कर्मान्तराधिकार एव फलम, महापातकातिरिही- ऽनधिकाराभावात् अन्यथा यत्किञ्चित्पापवतोऽहत- प्रायश्चित्तत्वेनानधिकारापतः। प्राणान्तिके तदभा- वाच । श्रूयते हि । "भिद्यते हृदयग्रन्थिगिद्यन्ते सर्वसंशयाः। श्रीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परात्मनि"। स्मृतिश्च । "ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भष्मसात्कुरुते जुन" इति । “नामुक्तं धीयते कर्मेत्यच च प्रायश्चित्तादिस्मृतितः सङ्कोचस्यावश्यकन्वेन शब्दबोधितनाशकानाश्यकर्म- परत्वं लाघवात् न तु तत्तदन्यकर्मपरत्वं गौरवात् पाप-पुण्यक्षयहेतूनां बहुतरत्वात् । ज्ञानस्य नाशकत्वं शब्दबाध्यमित्युक्तम् । अथ भस्मसात्पदस्य लाक्षणिक- त्वेन यथा वह परम्परया भस्म तथा ज्ञानात्कर्मक्षय- इत्यर्थः। तथाच "नामुक्तं धीयते कर्मेति स्मृतिरुत्सर्ग- साभोगेनैव क्षयमाह, अनन्यथासिद्धप्रायश्चित्तविधिना सा बाध्यते, ज्ञाननाश्यत्वञ्चर भौगद्दारापि सम्भवती- त्यबाधे सम्भवति बाधकल्पना नेति चेत् । न। कर्मणा . (१) विद्यते कमवचन मिति ख.। (२) ज्ञानस्य नाशकत्वञ्चति ख.।

·ईश्वरानुमान। २६३ भोगनाश्यत्वे ज्ञानस्यानाशकत्वात् । न हि भागस्तत्व- जानव्यापारः, तथाऽश्रवणात् तेन विनापि कर्मण- एव तदुपपत्तेश्च । कर्मणे भोगनाश्यत्वे तत्वज्ञाना- नुपयोगात्। यत्तु "नामुक्तमिति स्मृतिविरोधेन श्रीयन्तइत्यादि- श्रुतेरन्यथा वर्णनम्। तन्न । स्मृतेः प्रत्यक्षवेदवाधित- त्वेन विरुद्धार्थकवेदाननुमापकत्वात् । वामदेव-सौभ- रिप्रभृतौनां कायव्यूहश्रवणात्त विज्ञानेन कायव्यूह- मुत्पाद्य भोगद्वारा कर्मक्षय इति चेत् । न । तपः- प्रभावादेव तत्त्वज्ञानानुत्पादेऽपि कायव्यूहसम्भवात् । भोगजननार्थश्च कर्मभिरवश्यं तत्तत्कायनिष्पादन- मिति न तत्र तत्त्वज्ञानापयोगः, योगपद्यच कायानां तज्जनककर्मस्वभावान तपस्वभावादा() । न च ज्ञानं भागद्वारा कर्मनाशक इत्युक्तम्। रतेनागमयोः पर- स्परविरोधात् अनिर्णये विमतिपदं कर्म भोगनाश्यं मायथित्ताद्यनाश्यत्वे सति कर्मत्वात् भुक्त-भुज्यमान- कर्मवदित्यनुमानान्निर्णय इत्यपास्तम्। ज्ञानस्य प्राय- श्चित्ततुल्यत्वेनाप्रयोजकत्वात् श्रुतिबाधितत्वाच्च शब्द- बाधितनाशकानाश्यत्वस्योपाधित्वाच अकृतप्रधानेन (१) तजनकधखभावात् नप प्रभावादेति ख। 25 ·तावचिन्तामणी कृतप्रधानेन चाङ्गापूर्वेण व्यभिचाराच्च तस्य प्रधान यागादिनाश्यत्वात्। न च तस्यापि यागस्येव स्वर्ग- फलकत्वमिति तन्नाश्यत्वमेव अधिकृताधिकारेपि स्वर्गकामस्याधिकारात् अन्यथा निष्फलेऽप्रवृत्तेरिति वाच्यम् । स्वर्गफलत्वेऽङ्गत्वविरोधात् । प्रवृत्तिश्च फल- वद्यार्थितया। तदुक्तम्, “प्रधाने रागादङ्गे वैधौति। ननु "तावदेवास्य चिरं यावन्न विमोक्षः अथ सम्प- त्स्यते कैवल्येन" इति श्रुतेः तावदेवास्योत्पन्नतत्त्व- ज्ञानस्य चिरं विलम्बः यावन्नोत्पन्नकर्मणोविमोक्षः अथ सम्पत्स्यते कैवल्येनेत्यत्र भोगेन क्षययित्वा इति शेषः। न.च शेषे मानाभावः, सत्यपि विज्ञाने कमी- वस्थाने कृप्तसामर्थ्यस्य भागस्यैव नाशकत्वेनाक्षेपादिति चेत् । न । तत्त्वज्ञाने सति तत्त्वज्ञानदशायां न भोक्षः किन्तु तदग्रिमक्षण इत्यार्थत्वेनाप्युपपत्तेः । यत्तु प्रकृतप्रधानाङ्गापूर्वाभिप्रायमेतत् "ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणीत्यादि तेषां कार्याणां नाशकान्तराभावा- दिति । तन्न । प्रधानार्थितया कृप्तानां तदभावे तत्सा- मग्रासिद्धेः तत्सत्त्वेऽपि सर्वकर्मपदस्य कमान्तरपरिग्रा- इकस्य सङ्कोचे मानाभावात् । यदपि भस्मसात्करणा- दिना फलाजनकत्वमुच्यते तत्त्वज्ञानात्कृतमपि विहितं ·ईसरानुमान। १६५ कर्म न फलायेति । तथाच श्रुतिः, तद्यथा “पुष्कर- पलाशेनापः निष्यन्ते" इत्यादि । तदपि न। न दि भस्मसात्करणं श्यश्चानुत्पत्तिरुच्यते । न च लक्षणा, मुख्य बाधकाभावादिति । उच्यते। कर्मण भोगना- श्यत्वेऽपि ज्ञानस्य कर्मनाशकत्वम् भागस्य तत्त्वज्ञान- व्यापारत्वात् । न च भागमावस्यैव कर्मनाशे साम- ' छत्तत्त्वज्ञानव्यभिचारः, कर्मप्रागभावासहतिकर्म- नाशे युगपत्कर्मभोगे वाऽव्यभिचारात्। अत एवानु- मानेनागमवाधाप्रयोजकत्वेन च श्रुतिवाक्यशेषे माना- भावः । उत्पन्नतत्त्वज्ञानस्यापवर्गविलम्बोपपादनार्थ उक्तरीत्या भोगस्यैवाक्षेपादिति, तदस्यापवर्गस्य परम. पुरुषार्थस्य श्रुतिसिद्धं कारणमनुमानमिति विविक्तम्॥ इति श्रीमहामहोपाध्याय-श्रीगङ्गेशविरचितत्व- चिन्तामणैा अनुमानाख्य-द्वितीयखण्डे ईश्वरानुमानं । समाप्तध्न द्वितीयमनुमानखण्डं ॥ (१) श्रोगने वरविरचित रति कधिहित पुस्तकपाठेन तवचिन्तामणि- ঘটনা বৰিনাৰ নিমষদানামনিৰামাজি प्रसिद्ध धासोदित्यई सम्भावयामौति ।