·No text on this page.

·0
MORE
HTTORE
॥ श्रीः ॥
॥ श्रीक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः ॥
॥ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहः
॥
मुडुबिधात्स्य विद्वञ्चक्रवर्तिचण्डमारुतं श्रीकृष्णमाचार्यसूनुना UDIES प्रामामिजनेन
सर्वतन्त्रविदुषा चण्डमारुतं श्रीनिवासराघवाचार्येण विरचितः।
SRI RAMANUJA SIDDHANTA SANGRAHA
By
Chanda Marutam Srinivasa Raghavacharya
पुनः अहोबिलमठास्थानविदुषा डा ई एस वी. नरसिंहाचार्येण 1994 तमे भव वर्षे
प्रकाशितः। (द्वितीय संस्करणम)
Published with the Financial assistance from the
"Rashtriya Sapskrit Samsthan ”
New Delbi
श्रीवाणीविलासमुद्रणालयः श्रीरङ्गम् ।

·No text on this page.

·--- SRI AHOBILA MUTT To, ஸ்ரீமதழகியசிங்கர் ஸந்நிதி Dr ES V. ForbaprFriuri, ஸ்ரீரங்கம, ஆஸ்தான விதவான். ஸ்ரீ அஹோபில மடம் பவ- சித்திரை-திருவாதிரை Camp Lugalurvar Date 16--4-1994. || श्रीः ॥ ॥ श्रीमते श्रीलक्ष्मीनृसिह परब्रह्मणे नमः ॥ ॥ श्रीमते श्रीवण्शठकोप श्रीवेदान्तदेशिक यतीन्द्र महादेशिकाय नमः ॥ लक्ष्मीनृसिंह तव पादसरोजयुग्मे ब्रह्मेन्द्ररुद्रमुनिवृन्द शिरोऽभिवन्द्ये । श्रीमच्छठारि यतिराजसुपूजिते च शुद्धं मदीयेहदयं दृढमस्तु लग्नम् ॥ नाथोपने प्रवृत्ते यतिपतिशुभ सत्सूक्ति संरक्षितेऽस्मिन् सिद्धान्ते वेदचूडा गुरुवर विविधग्रन्थ सन्दोहभव्ये । सारानर्थान्यथावद्विविदिषुरकिग्राह्यया रम्यरीत्या प्राज्ञः श्रीवासरध्वीडभिधपृथुयशाः ग्रन्थरत्न व्यतानीत् ।। स एष श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहाख्यो ग्रन्थः अस्मत्सिद्धान्त प्रतितन्त्रार्थान् यथावत् नातिसंग्रहं नातिविस्तरं च प्रतिपादयन् श्रीन्यायसिद्धाञ्जन न्यायपरिशुद्धितत्वमुक्ताकलापादीनां समेषां प्रन्थरत्नानां एकीभूतः आकर इव दरीदृश्यते। बहोः कालात् सर्वोपयोगिनं ग्रन्थमिमं प्रकाशयितुं पूर्वाश्रम एव ममाशाऽऽसीत् । परं तु नावकाशो लब्धः। इदानीमस्मदास्थानविदुषा स्वर्गनाथपुराभिजनेन श्रीमदुभयवे डा. ई. एस्. वी. नरसिहा- चार्येण श्रद्धया प्रयासेनचायं ग्रन्थः प्रकाश्यते इति महान्मे मोदः । गच्छतः स्खलनस्यौत्सर्गिकत्वे. ऽपि यावच्छक्यं अक्षरज्ञैः अप्रमादेन शुद्धमेव सर्व प्रकाशनीयमिति मे दृढोऽध्यवसायः । अस्मिन्प्रन्थे कतिपयानां त्रुटीनां दर्शनमपि “ मलिनमिव हिमाम्शोर्लक्ष्म लक्ष्मी तनोति" इति न्यायेन वक्तृविषयवैलक्षण्यविद्भिः सोढव्यमेवेति मन्ये । अस्मिन्प्रन्थे रसिकानां मितज्ञानामपि सुगमयारीत्या प्रकृति जीवेश्वर प्रमाण द्रव्याद्रव्य परिच्छेदेषु परमतखण्डनपूर्वकं अस्मन्मतप्रधानपति- तन्त्राम्शाः सुललितं निरूप्यन्त इति नेयमत्युक्तिः । अस्य च द्रामिडानुवादः आर्थिकश्रमेण विलम्बितप्रकाश इति श्रुत्वा तस्य प्रकाशनाय आव्या आस्तिकाः यथाशक्ति उपकुर्युरिति विश्वसिमः । अस्य प्रकाशकस्य श्रीलक्ष्मानृसिंहः उपर्युपरि एता. दृशकैङ्कोपयुक्तानि आयुरारोग्य वित्तादीन्यनुगृह्णीयादिति सहृदयमाशास्महे ।। 100MAN (Sd) 45 तम श्रीमदहोबिलमठाधिपतयः ·श्रियै नमः। ।। श्रीः॥ श्रीरङ्गनाथपरब्रह्मणे नमः । श्रीरङ्गं श्रीमदाण्डवन् (वळुत्तूर् ) वेदान्तलक्ष्मणमुनेः अविच्छिन्न संन्यस्त गुरुपरम्परासमागत श्रीरङ्ग पौण्डरीकपुर श्रीमदाण्डवन् आश्रमे विराजमानानां परवाकाट्टै श्रीमदाण्डवन् परमहम्सेत्यादि श्रीगोपालदेशिक महादेशिकानां श्रीमुखम् । अस्मत्सर्वगुरुभ्यो नमः । श्रीमत्पौण्डरीकपुरं श्रीमदाण्डवन आश्रमः श्रीरङ्गम् दिनाङ्क: 14-4-94 विदितमेवेदं समेषां यदस्माकं विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तः आभगवत्तः प्रथितः ब्रह्मनन्दि इमिड गुहदेवप्रभृतिभिः तथा भगवद्बोधायनेन , पराङ्कुश परकाल श्रीमन्नाथमुनि यामुनमुनि रामानुज. मुनिभिः श्रीमन्निगमान्तमहादेशिकैश्च घण्टापथेन प्रदर्शितः संस्थापितः दिशासु दशसु च जेजीयते । सोऽयं सिद्धान्तः अवैदिकैः वैदिकैश्च बहुधा प्रलोभितं आस्तिकजनचित्तं सान्त्वयितुं अनघान् बहून प्रन्थान् बिभ्रत् दुर्भतानि शतशः सहस्रशश्च खण्डयित्वा स्थापितः सर्वोत्कर्षेण जरीजृम्भते । तमेनं सिद्धान्तं यथावद्यथाऽध्येतारः सुलभसुलभञ्जानीयुः तथा प्रधानप्रतितन्त्रभूतैः तत्त्वहित पुरुषार्थ विषयैः संमिश्राः बहवो ग्रन्थाः तदातदाऽवतेरुः , येषां मध्ये निगमान्तगुरुचरणानां न्याय- परिशुद्धिः, न्यायसिद्धाञ्जनं , तत्त्वमुक्ताकलाप इत्यादयो प्रन्थाः प्रथमकक्षामधिरोहन्ति । तेषां प्रन्थानां प्रौढिना मितबुद्धीनां दुरवगाहतया च तत्रत्यान् विषयान् सर्वान् ललितया मरण्या अस्याः शताब्द्याः प्रथमेपादे अळिशूर् (pinioringi) नामके श्रीग्रामेऽवतीर्णः पितुः शतगुणं वैदुष्यादिभिः प्रथिता, चण्डमारुतं विरुदमपि दायधनक्रमात् बिभ्राणः वेदान्तद्वन्द्व- पारङ्गतः श्रीश्रीनिवासराघवाचार्य धन्यनामा विद्वद्वरः उत्तममिमं प्रकरणग्रन्थं " श्रीरामानुजसिद्धान्त- संग्रहाख्यं" निरमात् । यत्र ग्रन्थे पूर्वाचार्य श्रीसूक्तिमनतिक्रम्य परिच्छेदाः क्रमशः निरूप्यन्ते । प्रकृति-जीव-ईश्वर-बुद्धि शाब्द-अद्रव्य परिच्छेदाः षट् । तदन्तरा विविधाः प्रधानप्रतितन्त्राः दुरवगमाः विषयाः सुलभयारीत्या प्रतिपाद्यन्ते । अस्मत्सिद्धान्त विरुद्धानां वैशेषिकादि मता- न्तरीयाणां बहूनां विषयाणां स्पष्टतया खण्डनं दृश्यते । समष्टिव्यष्टिलक्षणं , शरीरलक्षणं , ब्रह्मणः अन्तर्बहिर्व्याप्तिः, मुक्तेषु आनन्द तारतम्याभावः , अपच्छेदन्यायः, निर्विशेषत्वनिरासः , लक्ष्मी, ·iii - तत्त्वनिरूपणं , ख्यातिभेदाः, अनुमितो हेत्वाभासः , केवलव्यतिरोकिखण्डनं , अन्विताभिधाना- भिहितान्वयवादी, सामानाधिकरण्यस्वरूपं , “ यद्वेदादौ स्वरः प्रोक्तः" इति श्रुत्यर्थः , वेदनित्यत्वं , अद्रव्याणां निरूपणं, चतुर्विधाभावानां भावरूपता, त्रिगुणनिरूपणं इत्यादीनां उपपादनक्रमः किश्चि. ज्ज्ञानामपि नितान्तं हृदयङ्गम इति निश्चप्रचम् । अशीति सम्वत्सरेभ्यः पूर्व ग्रन्थाक्षरैः प्रकाशितोऽयं अन?ग्रन्थः मा तावल्लोपं प्राप्स्यदिति महत्या श्रद्धया अस्मत्प्रियसुहृत् विमर्शकः देशिकदर्शन चूडामणिः, व्याकरणवेदान्तरनं, सरलक- वनचणः, श्रीमदहोबिलमठीयाखानविद्वान् , अस्मदाश्रमीयसत्सम्प्रदायसंरक्षणीसभा- प्रवर्त्यमान- साप्ताहिक श्रीभाष्य विद्वत्सभाकार्य धुरन्धरः, शोकनाचू र अभिजनः डाक्टर नरसिंहाचार्यः M. A. प्रन्थमिमं आर्थिकेन कायिकेन च परिश्रमेण प्राचीकशदिति महान् सम्मोदोऽस्माकम् । अचिरादेव संस्कृतमयस्यास्य प्रन्थस्य द्रामिडभाषाव्याख्यामपि एतदीयां प्रकाशयितुं आस्तिकाः श्रीवैष्णवाः भृशमुपकुर्युरिति विश्वसिमः । विद्वानयं आवश्यकसाम्प्रदायिकग्रन्थमुद्रापकः अरोगदृढगात्रः दीर्घायुष्मान् सर्व- सम्पत्समृद्धश्च भूयादिति श्रीरङ्गदिव्यदम्पती , अस्मदाचार्य परम्परां च सम्प्रार्थ्य शुभानि मङ्गळानि पौनःपुन्येन नारायणस्मरणपूर्वकं आशास्महे । नारायण नारायण श्रीमदाण्डवन पौण्डरीकपुरं स्वामि आश्रम श्रीरङ्गम् - 620006. इत्थम, अ. अनन्तनरसिंहाचार्यः श्रीकार्यम् ।

·iv ॥ श्रीः ॥ V ॥ श्रीरङ्गनाथमणिपादुकाभ्यां नमः ।। श्रीरङ्गं श्रीमदाण्डवन् श्रीरङ्गरामानुजमहादशिकरनुगृहतिा श्रीमुखपत्रिका अभिजनाप्रेसराप्रजन्मावासभूतापहारामिमा सूमसमुद्भूतैः सदाचारधुरन्धरैः, सर्वकला- निलयः, मुडुम्बै . वात्स्यचक्रवर्तिकुल ललामभूतैः, कुमतिप्रतिवादिकुलकुवादनिवहतूलविक्षेषणरूप शिक्षण दक्षचण्डमारुतैः, सर्वदास्मरणीयसुगृहीतनामधेयैश्श्रीनिवास राघवाचार्यैः न्यायसिद्धाञ्जनादि पूर्वाचार्यप्रणीत प्रन्थजात विषयपुञ्ज संप्रतिपिपादयिषया संप्रतिपन्नदिशा कृतोऽयं प्रन्थः श्रीरामानुजसिद्धान्त संग्रह" इति समुल्लसति । - - नातिसंप्रहविस्तरेऽस्मिन् सयूथ्यमत भेदोऽपि तत्रतत्रधिषणाजितधिषणं प्रदर्शितो विलसति । तादृशोऽयं प्रन्थः पूर्ववदेवाद्यापि अहोबिलमठास्थानविद्वद्भिः काश्यपीय श्रीनरसिंहाचार्यैः प्रकाशित- श्वास्मिन्वर्षे सुमनोहररीत्या। प्रीत्याचाधिकारिणः एतद्वन्थाध्ययने प्रवर्तन्ताम् । सर्वस्सद्भित्सर्वत्र सर्वदा सादरं स्मरणीयोऽयं रमणीयश्लोकाम्शस्सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य : "सकर्षयन्ति हृदयान्यसता गुणाम्शे सन्तस्तुसन्तमपि न प्रथयन्ति दोषम्" इत्याशासनपूर्वकं क्रियते श्रीमदाण्डवन् आश्रमः श्रीरङ्गनाथदिव्यमणिपादुका स्मृति : श्रीरङ्गम् 15-5-94 श्रीरङ्गरामानुजयतिना ॥

·Srimad Ubbayeva Mahavidwan, श्रीमदुभयवे महाविद्वान् Dr. N. S. Ramanuja Tatacharyaswamy डा. एन एस रामानुजताताचार्य स्वामी कुलपतिः , राष्ट्रीय संस्कृत संस्थानम् Rashtreeya Samskrita Samsthanam, Tırapathi. तिरुपतिः Vice Chancellor - ॥ श्रीमते रामानुजाय नमः ॥ प्रशस्तिपत्रमा अष्टोत्तरशतप्रबन्धनिर्मातृत्वेन प्रख्यातवैभवैः श्रीवेङ्कटेशावतारभूतैः विशिष्टाद्वैत सिद्धान्तपोषकेषु मूर्धन्यैः श्रीमनिगमान्तमहादेशिकः प्रमाणपरिशोधकः न्यायपरिशुद्धिनामा प्रन्थः, प्रमेयपरिशोधक: न्यायसिद्धाञ्जननामा ग्रन्थश्च प्राणायिषातामिति विदितमेतत् समेषाम् । प्रमाणप्रधाने गौतममहर्षि- प्रणीते न्यायदर्शने प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाख्यप्रमाणचतुष्टयतदनुबन्धिनो विषयाः प्रत्यपादिषत । परं तु प्रमाणलक्षणतद्विभागादिविषये वेदान्तविरुद्धाः बहवो विषयाः सन्ति । तच्छोधनपूर्वक प्रमाणलक्षणतद्विभागादिकं निष्कृष्टं न्यायपरिशुद्धौ । कणादमहर्षिप्रणीते वैशेषिकदर्शने षट्पदार्थ- निरूपणेन प्रमेयप्रतिपादनं कृतम् । तदङ्गीकृताः सर्वेऽपि पदार्थाः प्रायः वेदान्तविरुद्धा इति प्रमेय- परिशोधनपूर्वकं प्रमेयनिष्कर्षाय न्यायसिद्धाञ्जनं निरमायि। सूचितमेतदाचार्यपादैरेव न्याय. सिद्धाञ्जने तथा प्रमाणप्रमेयादिकं व्यवहारोपयिकमखिलमपि तत्रैव प्रपश्चितमिति नेह प्रस्तूयते । वैशेषिकशैलीमनुसृत्य यथावस्थितं पदार्थस्वरूपं ह्यत्र विशोध्यते ।" यद्यपि न्यायपरिशुद्धावन्ते प्रमेयमप्यभिहित , तथापि प्रमाणप्रधाने तत्र प्रमेयस्य संग्रहेणाभिधानात् विस्तरेण तन्निरूपणाय न्यायसिद्धाञ्जनं पृथनिर्मितम् । तदप्युक्तमाचार्यपादैरेव - - इति । यन्न्यायपरिशुद्धयन्ते संग्रहेण प्रदर्शितम् । पुनस्तद्विस्तरेणात्र प्रमेयमभिदध्महे ।। इति । तदेतत् प्रन्थद्वयमपि प्रौढगम्भीरशैलीयुतत्वात् दुरवगाहमित्यालोच्य तत्रत्यविषयाणां सुबो- धार्थ प्रमाणप्रमेयप्रतिपादकः श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहनामा ग्रन्थः अहोबिलमठीयषड्रिंशपरमास्थान- पट्टाभिषिक्त-परमहम्सपरिव्राजकाचार्य श्रीवण्शठकोप श्रीरङ्गनाथयतीन्द्रमहादेशिककटाक्षलब्धसत्ताकेन ·अवान्तर - विषयसूचिका पुटम् २ . धर्मधर्मित्रामाण्यम् १०. तमसो द्रव्यता १३. १. प्रकृति परिच्छेदः १. मङ्गळाचरणम् १८. तन्मात्राणि २. प्रन्थप्रयोजनम् १९. आकाशोत्पत्तिः ३. तत्त्वविभागः २०. आकाशस्य गुणक्रियावत्त्वम् उपादानलक्षणम् २१. नीलपटन्यायः ५. २२. वायुः तत्प्रत्यक्षताच ६. तयोरभेदखण्डनम् २३. स्थावरेषु प्राणसम्बन्धः क्षणिकत्वखण्डनम् २४. तेजो लक्षणं - विभागश्च द्रव्याणां साधर्म्यलक्षणम् २५. तेजसः शुक्लगुणनिषेधः ९. एकत्वानेकत्वव्यवहारौचित्यम् २६. स्वर्णादीनां तेजस्त्वनिरासः अणुकारणत्वभङ्गः २७. जलं पृथिवी च ११. अण्वनुमाननिरासः २८. १२. त्रिगुणात्मकसृष्टिक्रमः २९. कालः इन्द्रियलक्षणम् ३०. समष्टि व्यष्टि निरूपणम् १४. तेषां द्रव्याद्रव्यप्राहकत्वम् ३१. दिशां तत्त्वान्तरतानिरासः १५. त्वगादीनां वायव्यत्वादिनिरासः ३२. कारणादनतिरिक्तं कार्यम् १६. कर्मेन्द्रिय विवरणम् ३३. शरीरस्यानेकभूतोपादानता १७. इन्द्रियाणुत्वम् ३४. शरीरलक्षणं - परमतखण्डनश्च २. जीवपरिच्छेदः १. जीवनिरूपणम् १०. काम्यात नित्यसिद्धिः २. ब्रह्मणः अणुवियदन्तर्बहिश्च व्याप्यभावः ११. उपासात्रैविध्यम् जीवलक्षणम् १२, हानोपायन शब्दार्थः ४. जीवाणुत्वसमर्थनम् १३. दृप्तप्रपन्नस्य रागविषयः जीव विभागः ज्ञानस्य द्रव्यता ६. नित्यसम्पारी १५. मुक्तस्य दुःखासम्बन्धः नित्यसूरबः १६. आनन्दतारतम्याभाव: ८. भक्तिस्वरूपम् कैवल्यवादः अधिकारिशोधनम् . १४. 3; ९.

·पुटम् १. ब्रह्मशब्दार्थः २. अपच्छेदन्यायः ३. निर्विशेषत्वनिरासः अभिन्ननिमित्तोपादानता अशरीर शब्दार्थः ६. अनेन जीवेनेत्यस्यार्थः ७. ईश्वरानुमाननिरासः ८. वेदापौरुषेयता ३. ईश्वरपरिच्छेदा अनुमान निरासफलम् अधिकरणद्वयाविरोधः ११. लक्ष्मीतत्त्व निरूपणम् १२. श्रीगुणरत्नकोशभावः १३. नित्यविभूतिः खयम्प्रकाशता च १४. चतुर्विंशतिरूपता १५. व्यूहस्वरूपम् ४. बुद्धिपरिच्छेदः १०१ १. कौमारिलमतखण्डनम् २. नैयाधिकमतखण्डनम् ३. सम्पदेश्यनिरास मतिविभागः ५. ज्ञानयाथार्थ्यम स्वाप्नयाथार्थ्यम् अन्यथाख्यातिनिरासः ११. प्रत्यक्षं - भेदश्च १२. अनुमितिः तत्प्रामाण्यश्च १३. उपाधिलक्षणम् १४. केवलव्यतिरेकि खण्डनम् १५. न्यायशाखकथनम् १६. हेत्वाभासाः १७. पश्चावयवाः १८. ताङ्गानि ६. ८. सम्शयखरूपम् ९. ख्यातिभेदाः धाविभागाः कथाभेदः २०. निग्रहस्थानानि ५. शाब्दपरिच्छेदः १३० १. २. प्राभाकरनिरासः शक्तित्रयम् ३. विधिवाक्य भेदः ४. अन्विताभिधानम् ५. अभिहितान्वयवादः ६. सामानाधिकरण्यार्थः विशेषणस्वरूपम् शक्यनिर्णयः ९. ज्ञानस्य स्वतः प्रामाण्यम १०. स्मृति परिच्छेदः ·पुटम . . ६. अद्रव्यपरिच्छेदः १. सिद्धयसिद्धिपरिहारः १५. सङ्ख्यापरिमाणातिरेक निरास: २. अद्रव्यविभागः पृथक्त्वभङ्गः ३. त्रिगुणनिरूपणम् विभाग, परत्वापरत्वभङ्गः शब्दस्वरूपम् १८. कर्मनिरूपणम् यद्वेदादी" - अर्थः १९. जातिनिरासः ६. वेदनित्यत्वम् २०. सामान्यनिरासः स्पर्श - रूपनिरूपणम् २१. विशेष , सम्बन्धभङ्गः ८. चित्ररूपनिरासः २२. सम्बन्धभङ्गः ९, रसः २३. अभावरूपनिरूपणम् १०. संयोगः, नित्यसंयोगश्च २४. निष्कर्षः ११. शक्तिः २५. नप्रयोगसमर्थनम् १२. गुरुत्व, द्रवत्व, स्नेह निरासः २६. चतुर्विधाभावानां भावरूपता १३. संस्कारानतिरेकः २७. सिद्धयसिद्धि व्याघातपरिहारः १४. अपूर्वनिरासः

·॥ श्रीः ॥
॥ श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः ॥
॥ श्रीमद्रामानुजसिद्धान्तसंग्रहः ॥
कि चण्डमारुतं श्रीनिवासाचार्य विरचितः ।
यस्यामवद्भक्तजनातिहन्तुः पितृत्वमन्येष्वविचार्य तूर्णम् ।
स्तम्मेऽवतारस्तमनन्यलम्यं लक्ष्मीनृसिहं शरणं प्रपद्ये ॥
श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी । वेदान्ताचार्यों मे सन्निधचा सदा हृदि ॥
प्रपद्ये निरवद्यानां निषद्या गुणसंपदाम् । शरणं भवभीतानां शठकोपमुनीश्वरम् ॥
श्री वीरराघवयतीन्द्रपरांकुशादि रामानुजार्य कमलानिधियोगिवयः ।
से प्रेक्षितं करुणया परिपूर्णबोधं श्रीरङ्गनाथयतिशेखरमाश्रयामः ॥
श्रीमते श्रीबण्शठकोप श्रीरङ्गनाथयतीन्द्रमहादेशिकाय नमः ।
बहिरन्तस्तमस्छेदि ज्योतिर्वन्दे सुदर्शनम् । येनाव्याहतसङ्कल्प वस्तु लक्ष्मीधरंविदुः ॥१॥
वरदंद्विरदाद्रोश श्रीनिधि करुणानिधिम् । शरण्यं शरणं यामि प्रणतातिहरं हरिम् ॥२॥
श्रीमानेवशरण्य इत्यनुपदं जोघुष्यतेऽनुश्रवस्मृत्याचार्यपरं परोक्तिभिरथाप्येतद्बढिम्नेस्वयम् ।
अङ्केपङ्कजवासिनी स्वसदृशींविधजगद्रक्षणा लङ्कर्मीणविहार मेदरसिको जीयान्नकण्ठीरवः ॥
जननी जगतां पत्युरधिगम्यत्वकारिणीम् । अज्ञाननिप्रहांनौमि जगद्रक्षणदीक्षिताम् ॥ ४॥
आरमारमणादा श्रीरङ्गनाथ गुरुत्तमात् । गुरुपारंपरी वन्दे करुणामिव रूपिणीम् ॥५॥
श्रीकृष्णमूरिचरणौ शरणं संश्रये परम् । यत्सेवया परत्रेव समृद्धिरिह पुष्कला ॥६॥
यद्वाग्झरीमिर्वादेऽदात् श्रीनिवासमहामुनिः । चण्डमारुतसंज्ञां हि यस्मै तं पितरंश्रये ॥७॥
श्रीवासराघवेणाद्य क्रियते विदुषां मुदे । रामानुजार्यसिद्धान्तसंग्रहस्साधुसंमतः ॥ ८॥
न्यायसिद्धाञ्जने सर्वमाचार्यैस्सुनिरूपितम्। तत्रापि मन्यमानानां दुर्ग्रहत्त्वमियं कृतिः ॥९॥
द्रव्याद्रव्यविमेदेन तत्वयाथार्थ्यरूपणम् । परपक्षप्रतिक्षेपपूर्वकं क्रियते मया ॥ १० ॥

·30 श्रीरामानुबसिद्धान्तसंग्रह व्यासप्रसङ्गात्मिका। समर्थश्चेत् कुखलस्थबीजेनाप्यकुरोस्पत्तिस्यात् । असमर्थश्चेत् क्षेत्रस्थबीजे नापि अङ्घरोत्पत्ति नस्यात् । अतः सामर्यामामर्थ्यरूप विरुद्धधर्मासमावेशाय बीजानां मेदा आवश्यकः । एवमन्यत्रापि । एवं च बीजादीनां मेदसिद्धौ ज्वालैक्य प्रत्य भज्ञावत् सर्वस्या अपि प्रत्यभिज्ञाया: भ्रान्तित्वात् क्षणभङ्गोयुक्त इति चेत् मैवम् । समर्थस्यैव बीजस्य जलसंयोगादिरूपसहकारिसन्निधितदभावाम्या करणाकरणोपपत्तेर्विधर्माध्यास प्रसङ्गाभावेन. बीजैक्ये सिद्धे प्रत्यभिज्ञाया: निर्वाधत्वेन द्रव्याणां स्थिरत्वसिद्धेर्निष्प्रत्यूहत्वात् । सहकारिसन्निध्यसनिभ्यो विरुद्धयो कथमेका समावेश इति वाच्यम् । तयोरपि तत्तत्सामग्री संतान प्रतिनियतत्वात् । तत्राप्येवं चोधे अनवस्थेतिचेन । बीजाङ्कुरवत् प्रामाणिका नवस्थाया अदोषत्वात् । यत्र केवलयुक्त्यामासेना प्रामाणिकार्थपरंपराक्लप्तिः, जातिवादे जाते जर्जातिमत्वे, परमाणुझारणवादे परमाणोरपि सावयवत्वे, व्यावर्तकस्वरूपस्य विशेषपदार्थस्यव्यावर्त कान्तरापेक्षत्वे, तत्रैवानवस्थाया दोषत्वम् । अन्यथाक्षणिकत्वेऽपि बीजस्य तस्मिन्नेवक्षणेक्षेत्र विशेषबीजमङ्कुरं जनयति । न देशान्तर इति करणाकरणाभ्यां सामर्शसामर्थ्य रूपविरुद्ध धर्माध्यास प्रसङ्गेनक्षणेऽपिक्षुम्पमाणे शून्यवाद एवं शरणीकरणीय इत्यकामेनापि द्रव्याणां स्थिरत्वमेष्टव्यम् । एव क्षणभङ्गानुमानमपि वह्वयनुष्णत्वानुपानवत् बाधितमिति अनुमानमपि न प्रमाणम् । तथा हि विप्रतिपन्नं वस्तु क्षणिक, सत्वात् । यत् सत् तत् क्षण यथाजलधरपटलम् । सत्याश्थामी भाना इति हि तेषां अनुमानप्रकारा । तत्र वस्तु शब्देन विश्वपक्षीकारे पक्ष हेतुदृष्टान्तमेदासिद्धिः जलधरपटलष्यतिरिक्त पक्षीकारे तस्यक्षणिकत्वा संप्रतिपच्या दृष्टान्तत्वासिद्धः। विरुद्धधर्माभ्यासस्य परिहतत्वात् । अत तत्र दोपादिदृष्टान्तोऽप्यनुपपन्नः । तस्य त्रिचतुरक्षणावस्थायित्वान्युपगमात् । अस्तुतहि क्षणोपाधिदृष्टान्तः । सहि न स्थिर । तथात्वे क्षणावच्छेदायोगात इति चेत्र स्थिरैरेव विशेषणान्तरविशिष्टैः क्षणोपाधिसम्मत् । क्रियायाश्चतुः क्षणवृत्तित्वेऽपिस्वजन्य प्रागभावाविशिष्टत्ववेषेणोपाधित्वपम्भव त । न तेन त्वदभिमनदृष्टान्तसिद्धिः । अतः क्षणि कत्व प्रमाणामावत् । प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षेणद्रव्यस्य स्थिरत्व सिद्धम् तच्च द्रव्यं षोढा । त्रिगुणकालजीवेश्वर नित्य वभूतिमति मेदाद । अथैषां सामर्थमुच्यते ; पण्णामपि संयोगित्त्वं साधय॑म् । अद्रव्येषु संयोगामावान्नातिव्याप्तिः । ईश्वरान्यपश्चानां ईश्वरशरीरत्वं लक्षणम् । शरीरत्वस्य द्रव्यत्वघटितत्वादद्रव्येषुनातिव्याप्तिः । त्रिगुणकालनित्य विभूति- मतीनां अचेतनत्वं पराक्त्वं च साधर्म्यम् । अचेतनत्व ज्ञानशून्यत्वम् । नित्यविभूतिमत्यो बनानाश्रयत्वाल्लक्षणसमन्वयः । ज्ञानानन्दमयालोकाः इत्यनेन नित्यविभूतेनिसरूपत्वामि ·প্রমিযি: धानांन् । पराक्वं च परस्मा एवं भासमानत्वम् । परस्मा इति वादयं चतुर्थी । एवकारेणखार्थवव्युदासः । तथा च परप्रयोजनमात्रपर्यवसापि प्रकाशाश्रयत्वामेतिफलितम् । तेन स्वामि प्रयोजन प्रयोजक प्रकाशाश्रयभृत्यादी नातिव्याप्तिः । भृतिरूपस्य प्रयोजनसापि सत्वात् । धर्मभूतज्ञानखनित्यविभूतेश्वाचेतनत्वात् । तत्प्रकाशेनापधर्मीश्वस्यौरव फालवा लक्षमनमन्वयः । जीवेश्वरनित्यविभूतिमतीनामजडसं सावर्यम् । तच्च स्वतो भाखमानत्वं स्वावपरज्ञाननिरप्रेक्ष प्रकाशाश्रयत्वमितियावत् । तच जीवघराने त्या योनी शास्त्र सिद्धम् । धर्मभूतज्ञानस्यतु संसप्रकाशवलम्मसिद्धम् । विषयन्द्रिप संयागसमनन्तरं घटमई जानामात्युपलम्मात् । न च सुषुप्तिदशायां धर्मभूत ज्ञानसाप्रक शादध्यातिरिति वाच्यम् । तस्यैव नागरितावस्थायां विषय प्रकाशनकाले स्वकाशवतत्मात् । नही। कालघटित, येनागाप्तिस्यात् न च तथाऽपि नित्यविभूतेस्ले बारिणां शास्त्रापेक्षप्रकाशाभावनखप्रकाशत्वं न स्लादिति वाच्यम् । स्वापदायां धर्मभूत ज्ञानस्येव बदबायां अप्रकाशत्वेऽपि जागरशायामिवमुक्तौ तस्यास्त्र प्रकाशत्वे बाधकामावात् । त्रिगुणकाल नोर्जडसं साधर्म्यम् । जडत्व च परत एवं मासमानत्वम् । एवकारेण स्वतो मासमानत्वब्यवच्छेदः । तेन कदाचित परतो म समानेषुपरज्ञानादिषुनातिव्याप्तिः। उन्मेष निमेषाधन मतपरात्मनि च नातिव्याप्तिः। तस्य । प्रति स्वप्रकाशवाद। जीवेश्वरयोः प्रत्यक्त्व ज्ञातलं च साधम्मम् । प्रत्यक्त्वं च स्वकाशफलिखम् । जीवेश्वरयाश्चेतनत्वेन स्वोयप्रकाश फलिसं तयोरवेविलक्षणसमन्वयः । ज्ञातृत्तं च ज्ञानाश्रयत्वम् । तच यस्सर्वज्ञः सर्ववित् यस ज्ञानभयं तया । सोऽकामयते त्यादि श्रुतिद्धम् । जीवस्यत्वहं जानामी त्यनुभवसिद्धाभक्तियोर्लक्षणसमन्वयः। अथ त्रिगुणं निरूप्यते । तत्र बोगुणकत्व तमोगुणकत्ल महदाद्यवस्थाहत्वानि त्रिगुगलक्षणानि । महदहारेन्द्रियतन्मात्रेवागमः प्रमाणम् । आकाशादिनहाभूतेषु पञ्च प्रत्यक्षं प्रमाणमिति बोयम् । तवाघोदेशेऽपरिच्छिन्न । ऊबदेशे नित्य वेभूत्यापरिच्छिन्नम् । नित्य विभूते खममा परत्वश्रुतेः। तदनन्तमसङ्ख्यासमिति प्रमाणं तु अबोदेशविषयमिति माध्यम् । तच्च विचित्र- सुष्टयुपकरणत्वेन मायाशदन, विकारान् प्रकरोतीति प्रकृतिशन चोच्यते । इदं च परमेश्वर सङ्करपात् कचित् सह रासन्तानान् कवि द्वसदृशसन्तानांश्चारमते । इदं च परिस्मन्दादियोग्य भूतादिपरिणामदश यामापे निच्छिद्रमेव । अत एव स्वकार्यव्यापकतं तस्य । इदमेव त्रिगुणद्र पूर्वावस्योगमकावस्थामेहाच्चतुर्विंशति तत्वानीत्युच्यते । मूलप्रकृतिर्महान् आकार इन्द्रियाये कादशपञ्चभूानि, पञ्चतन्मात्राणिचेति । नन्वेकस प्रकृतिद्रव्यस्यकथं बधाजस्थित विचित्रजगणपरिणाम इतिचेभ । एकस्यैव मृत्पिण्डस्पघटशराबादिरूपेण- বইবি 2 ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे तथा अत्र विविधपरिणामवचथा परिणामोपपत्तेः । नच एवमप्यवयव्य नभ्युपगमात् अन्ततः प्रकृति द्रव्यमेवानकजगदासीदितिवक्तव्यम् । ततश्चविरुद्धयोरेकत्वानकत्वयोः कथमेकद्रष्यवृत्तित्वामति वाच्यम् । एकत्वानेकत्वयो रप्यवस्थारूपयोः कालमेदेन एकद्रव्यत्तित्वे बाधकामानात् । यथा घटस्वरूपालत्वचूर्णत्वाद्यवस्थाः एकस्यामेव मृदि पूर्वावस्थ प्रह नजायन्ते । अकाद्रव्येऽपि एकत्वावस्थाप्रहाणेन बहुत्वावस्था, बहुवावस्थ प्रहाणेन पुनरेकन्या. आस्था जायते । ततश्वप्रळयकाले एकत्वावस्थापनाकातद्रव्यस्य सृष्टिकाले महदाद्या स्था- रूपबहु-वावस्थापुन: प्रळये तत्प्रहाणेन एकत्वावस्थत्यम्युगमेनावरधाभावात् । बहुवं च नामरूपविभागाविस्थाविशिष्टत्वम् । तद्विगध्यकत्वं च नामरूपविभागानहविस्था- नाराष्ट-4म् । एतादृशमेव मृद्गव्यस्याप्येकत्वमनेकत्वं च दृश्यते । यथापिण्डत्वावस्थावस्था धावपटशावादनामपविभागानोवस्थाविशिष्टत्वादक-व्यवहारा, तस्श एव घटशराशाद रूपण पारगामे नामरूपविभागानिस्थायोगात् बहुत्वव्यवहारम् । तथा प्रकृतिद्रव्यस्यापि इति नानुपात्तिः । नचैवमा अवयवसङ्घातातिरक प्रकृतिद्रव्यस्थामावन तस्यैवांशता पारणामे वचदम्शा एवं यथास्वं परिणमन्ति । ते ते अंशा एवाणकः इति परमाणुकारणवाद एवाङ्गीकृत हात वाच्यम् । शब्दरूपरसगन्धरहित सत्वरजस्तमोगुणत्रयाश्रयप्रत्यक्षागोचन्द्रव्यरूपत्वेन श्रुत्यादिसिद्ध परामिमतपरमाणुवल्पगन्धाभावेन परमाणुकारणत्वासिद्धे । एतन परमाणु कारणवादानर । जालालोकपिलाकनीयत्रधरणुशब्दवाच्यद्रध्यातिरिकाप्रत्यक्षाणुगल ने प्रमाणामावात् । तेष्वेव मात्रया भेदमवलम्ब्य परमाणुय मुक णुका दिव्यवहार । तेवव कषापित् कचिद्रूपानुदबदशायां प्रत्यक्षगन्धात्रयमन्धवहानात्सुरामभागवदचाक्षुषत्वादि संभवात् । परमाणोरप्रत्यक्षत्वव्यवहारश्च न विरुद्धयते । न हि पवनानीतगन्धवदद्रव्येषु रमाणु-वं भातामष्टम् । परमाणूनां प्रत्यक्षगुणाश्रयत्वानम्युगिमात् । अ. प्रत्यक्षान।। भवदाममताणुसिद्धिः । नचागमाच त्सद्धिः । तथाविधागनामानात् । ननु, जालगरीवि सूक्ष्मं यत् परिदृश्यते । तखाष्ट नोवा पशेषा मागोऽणुः परिकीर्तिता -इते शिल्पशास्त्रात् जालम् मरीच्या यत् सूक्ष्मं तस्याष्टमो मतः पराणुरपि का षष्ठः तद्वयं बणुकं मतम् ।। अणू नामविषष्ठं तु परिर्नाम प्रकीर्तित इति स्वर्णस्य प्रायश्चित्त विधायक धर्मशास्त्राच परमाणु- ·प्रकृतिपरिच्छेदः এই মাপসুলনাগামলা। নীলানাবিনিবনিযী মুন্স कलिगतमागप्रतिपादनत्वेन पमाणुद्रध्यामाधकन्वात । तथास्पनं च व्यणु परिमाण स्वर्गग्नेयस्य प्रायश्चित्तवाहुळ५ - प्रतिपादनाय । यथा एकस्यामेव द्वादशकपालकवैश्वानोष्टी यदष्ट कगलोमवति । गायव्यवनं बावर्चसेन पुनातीत्यादिना एकदेशे ब्रमवर्चपन्वादि प्रतिपादनं द्वादशलकवानरेष्टेः फनभ्नम्त्वार्थकं तद्वत् । तत्राष्टाकपालबादिक वास्तविरम् ! अत्रतु परमाणुत्वपरित्वादिकं बुद्धिकलितमितिविशेषः । एवमनभ्युपगमेत्रिसरेनष्टमषष्ठभाग परिमिनस्यापम्भावितस्याप्रत्यक्षवस्तुनः स्तेयारणासम्भवेन तदन्मानकग्णयथाप्रपलान् । नचे धामम्मानिसलानमागमे न दृष्टमि तिवाच्यम् । "तस्येयं प्रथिवी सर्वा वित्तापूर्ण स्गत् । स एको मानुष आनन्द " इत्याद दर्शलान् । अतो नागमाद् भवदभिमतपरमाणु सिद्धिः ! । . नाणु रिमाणतारतम्य रूचि द्विश्रान्तं परिमाणतारतम्यरूपत्वात् महापरिमाणनालाय दिन्यनुशनेन सर्वनोऽकृष्टं परमाणुव्य सिद्धयनीति चेन्न । तारतम्य रूपवादिलाय ताऽपिध्यभिचागमावेन , परिमाणविशेषस्यडेतो व्यर्थत्वात् । अपकृष्टमहत्वातिरिक्तणुपरिमाणा सिद्धय'ऽऽश्रयासिद्धेश्च । तस्य च अमरेणावेविश्रान्तः । अथाग्यवापकर्षतारतम्यं वद्धि श्रान्तं तारतम्यरूपत्वादिन्यनुपानेन मर्वतोऽपकृष्टावयवरूपतयाणोस्मिद्धिरितिचेन्न । तादृशन्सेल संप्रतिपनेत्रयरेणुनासिद्धसाधनात् । अवयवधाराया अपि तत्रवविधता अनुवा तस्थाविश्रान्तिः । तथ प्याधिवशन्यूनताभ्यां प्रमाण सिद्धाभ्यां सर्पपमहीधगदि परिमाण विशेष प्रमाः परिहियते। अनन्तत्वाविशेषेऽपि आश्रयाणां परावरजातिषु-क्षणदिवसपक्षमास संवसरा- विष्वनन्तेष्वाधिक्य न्यूनतयोभवद्भिरम्युपगमात् । यदिघटत्वपृथिवीन्वयोरश्रयानन्त्येऽपि घटबाश्रयनिखिलवृत्तित्वैसतितदाताश्रवृत्ति स्वात पृथिवीत्वस्याधिकम् एवमतीतयोः क्षण दवपयोरानन्त्येऽपि एकस्य'दवसस्य नेह- क्षणघटनात् दिवमापेक्षयाक्षणानामाधि इन्युच्यते , तर्हि सर्ष पमहीधग्योरनन्ताया- कन्वेऽपि वर्ष व्याप्त देशव्याप्तत्वे सति पर्ष गच्याप्तदेशध्यापित्वान् सर्षापेक्षा महीधरस्याधिका मित्यपिसुश्चत्वात् । विप्रतिपनं कार्यद्रव्यारब्धं चाक्षुषद्रव्यत्वा। घटदत्यनुगनाल विपक्षेष धकाम वादप्रयोजकम् । द्रव्यचाक्षु प्रतिमहत्त्वस्य कारणात् । प्रसरेणौ अवयब ह प्रकाधीन महत्ताया एव वक्तव्यतया कार्यद्रव्यारब्धत्वमावश्यकम् । अन्यथाप्रपरेण श्वशु न स्यादितिचेन्न। यथोग्लम्मं ये ग्यतायास्तत्र स्वीकारेण कार्यद्रव्यागारब्धन्वेऽपि यम- बातू । अन्यथा महास्यवान्धपस्यापिचाक्षुषद्रष्यत्वव्याप्यत्वात्सरेणी महावयबारब्धव प्रसङ्ग । app ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रह परमाण्वसाधकत्वात् । वायवीयतेजसा दिवसरेणोः पूर्वभूतात्मककार्य द्रव्यारग्धत्वात् सिद्ध साधनत्वं च। चाक्षुषतयाऽभ्युपगते कालेव्यभिचाराश्च । पृथिवीत्वं नित्यसमवेतवृत्ति-घटपटवृत्तिजातित्वात सखावदित्यनुमानेन माध्यकोटि प्रविष्टतयानित्य पृथिवी सिद्धौ स एव परमाणुः । एव जलवं नित्यसमवेतवृत्ति हृदनदीजल वृत्ति जातिवाद सत्तावदित्यादिकमपि विपक्षेबाधकामावादप्रयोजकम् । पृथिवीत्वं नित्यत्ति, न भवति, पृथिवीमात्रवृत्तिजातिवात घटत्ववदित्यादिभिः प्रतिपक्षरितुं शक्यताच । घटादीनां सर्वेषां नित्येश्वराश्रितत्माभ्युपगमादतिरिक्तममवायानग्यु 'गमा चमिद्धसाधनत्वम् । नित्य वृत्तीतिसाधनेऽपिघटादिरूपेण परिणतस्यापि त्रिगुणद्र ध्यस्य सरूपतो नियत्वाम्युपगम' स एवं दोषः। एवं परमाणूना कार्यात्मकत्वं संयुज्यैव वक्तव्यम् । सच संयोगा कानार्थेन उतैकदेशेनवा । कात्नयन चेतविकपरिमाणारंभऋत्वं न स्यात् । एकदेशेन चेत् परमाणू- सांशवप्रसङ्गः । ततः पराभिमननिरवयवाण्यसिद्धिः । प्रत्यक्षागमसिद्धाणु - ईश्वरादिषु योगो यथाप्रमाणमङ्गीकार्य: । तत्र नोक्त विशल्पावर इति श्रुतेस्थिति मत्रेण सूत्रकनिर्णी म् । अस्तुतर्हि प्रत्यक्षसिद्धैव सक्षपद्रध्यैर्जगदारम्मा , किमेकन्वावस्थ प्रकृत्येतिचेन्न। स्तम्लाम्मे शास्त्रविरोधात । परतन्नारंमण्युपगमे यथ गर्म प्रकनेरपिस्वीकार्य वात । भूतचतुष्टयपूर्वभाविनः महदाधाकाशपर्यन्तप्रपञ्चस्व भूतचतुष्टयारम्भणीयत्वायोगात । आकाशाद्व यु बायोरनिरिति सृष्टिक्रम वरोध च । भृततुष्टयातिरिक्तानित्यद्रव्यजातं नास्तीतिचेन्न । आकाश द्युत्पत्ति बोधका गमविरोधात । तथा प्रसरेणूनामेव जगदादिरहितावस्थास्वीकारे हप्तेषामेकीमावा- वस्था स्वीकार्येति सैनमूलप्रकृतिरितिसिद्धम् । साच समनैगुण्या । तस्यामपिमात्रया मेदमाश्रित्याध्यक्ताक्षरतमोरूपावस्थात्रय. मप्याहुः केचिदाचार्याः। तत्पशेऽव्यक्तमक्षरेलीयते। अक्षरं तमसि लीयते इति श्रन्यानुगुण्यम् । सत्वरजस्तमसा साम्यं रदा तदापळयावस्था । यदा तेषविषम्य तदा सृष्टयवग्थेतिबोयम् । अव्यक्ताव्यवहितोत्तावस्था विशिष्ट अहङ्काराव्यवहित पूर्वावस्थाविशिष्ट वा त्रिगुणं महान । अहङ्कारादौ - प्रकृत्यादौचातिध्याप्तिवारणायाव्यवहितैति। सत्रिविधा । साविको राजमस्ता- मसश्चेति । सत्वादिगुणोन्मेषवशात् अंशभेदेनतत्तद्यपदेशः । इन्द्रियाव्यवहितपूर्वावस्थाविशिष्टं त्रिगुणमहारा। महस्पतिव्याप्तिगरणायाध्यव- हितति । अहमभिमानोऽहङ्कार इति साजथलक्षणं - तदसङ्गतम् । महभिमानरूपाकार- ·प्रतिपरिदः खात्मधर्मभूतख प्राकृतद्रव्यनिरूपणप्रकाये तनिरूपणामाङ्गन्यत् । अक्तपरिणामभूतोऽह- हा। अनात्मनि देहेऽहम्मावकरण हेतुत्वमावादहङ्कारशरवाच्यः । अहममिमानरूपाकार- स्थात्मधर्मभूतस्याहङ्कार द्रयकार्यस्य उन्कृष्टजनावमानहेतोर्वारपर्यायस्य तु- "अहङ्कारं बलं दर्प काम क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्यनिर्ममश्शान्तो ब्रह्मभूयायकल्पते ।। इति त्याज्यत्तमुच्यते । अध्यक्तपरिणामाहङ्कारद्रव्यस्य याज्यत्वाप्रमात् । अतोऽस्साई मानहेतोः अहममिमानत्वासम्मवाद माङ्खयलक्षणमसंभवग्रस्त मरिबोध्यम् । असावपि त्रिविधः। सात्विकगनमतामय मेदात । तत्र सात्विक दे काढशेन्द्रियाणि जायन्ते । तामसाच्छन्दतन्मात्रम् राजसन्तु उमयानुग्राहकः । राजपताममयोरपीन्द्रियाव्यव हित पूर्वावस्थाविशिष्टत्वाल्लक्षणममन्वयः। तत्रेन्द्रियजनकत्वं मारि काहङ्कारलक्षणम् । शब्द तन्मानजनकत्वं तामसाहङ्कारलक्षणम् । उभयानुग्राह इत्र राजमाङ्कारलक्षणम् । हुन्कर्ण चक्षुगदिप्रदेशविशेषावच्छिन्नव्यापारतया तत्तकार्यविशेषशामिन्द्रियम् । शामिन्द्रियम् । मनहन्द्रियं हत् प्रदेशबच्छेदेन । घ्राणेन्द्रियं नासाग्रावच्छेदेन । धोत्रेन्द्रियं कर्णावच्छेदेन । त्वगिन्द्रियं सर्वावयवावच्छेदेन । चक्षुरिन्द्रियं कृष्णतागावच्छेदेन । रसने न्द्रयं रमनाग्रावच्छेरेन । वागिन्द्रियमास्यावच्छेदेन । पाणीन्द्रियं हस्तावच्छेदेन । पादेन्द्रियं पाद'वन्छन । प यूस्थेन्द्रिये तत्तत्प्रदेशावच्छेहेन । व्यापारिसत्स्मृत्याद्यानन्दपर्यन्त तत्तत्कार्य करोतीति तेषा लक्षणसमन्वयः । अशरीरं प्राणधार्यमेव यत् द्रव्यं पुरुषोपकारकं तत् इन्द्रियमिति वा लक्षणम् । शरीरेऽतिव्याप्तिवारणायाशरीरमिति । वैशेषिकोक्तान्रत्यक्षमाक्षात्कारसाधनमिन्द्रियम् । शरीरसंयोगे सत्येव साक्षात प्रमितिसाधनं इन्द्रियम् । शब्देतरोभूनविशेषगुणानाश्रयत्वे सति ज्ञानकारणमनस्संयोगाश्रयत्वमिन्द्रियत्वमित्यादीन्द्रियलक्षणानि कर्मेन्द्रियाध्याप्तेग्नादग्णी यानि । वक्ष्यते च वाग दीनामपि इन्द्रियत्वम् । तच्च न्द्रयं द्विविधम् । प्राकृतममाकृतं चेति। शुद्धमत्वे सतीन्द्रियत्वममाकुनेन्द्रियत्वम् । मिश्रम सतीन्द्रियत्वं प्राकृतेन्द्रिवत्वम् । अध्यक्तमहदहकारेष्वपि प्राकृताप्र कृत विभागोऽस्तीति केविदाचार्याः । पुनश्चेन्द्रियं द्विविधम् । ज्ञानेन्द्रियं कर्मेन्द्रियं वेति । ज्ञानप्रसारणजनकमिन्द्रियं ज्ञानेन्द्रियम् । तष पोढा । मनः श्रोत्रत्वक्चक्षुरमन घ्राण मेदात् । तत्र प्राकनब ये न्द्रय लक्षणाच्यते । मिश्रसत्वे सति शब्दादिपविषयशानासाधारण कारणमिन्द्रियं प्राकृतबाद्यान्द्रयं ·१. श्रीरामानुगतिमासंग्रह विश्रयन्ये सति जातिकारिय अकृनं मनः । बहम्प्रटेशनवृशि। इन्द्रियान्तगणापपि हन्प्रदेश एव बाद स्थानमा स्थानान्त पुनस्वकार्यकरणाय छाहाचिकतम। आत्मनोऽपि तंत्रवृत्तिा मान्स व्यापारविषनेत्र पङ्कल्पविम्ल्पा शिवमायादयः उत्पद्यन्ते इति नान्तःकरण वैविध्यम्। मन एकमेवान्तःकरण मन्युच्यते । एतेन साङ्ख्थे कान्ता करणविध्यायपास्तम् । -- -- मिश्रसन्चे सतिशब्दादिपञ्चभिषयज्ञानानामसाधारणकारणत्वं प्राकृतबाह्येन्द्रियत्वम् । शब्दादिपञ्चके शब्दशन ग्राणा 'तमिन्द्रिय प्राकुनोत्रम् । तन्मनुष्यादीनामपिकर्णशकुल्य वच्छिन्न प्रदेशवृत्ति । द्विजिहागनयनवृत्ति । आकाशा इन्द्रिगरम्मक' भूतत्वात् पृथिवीवत । शब्द' म्बममानजातीयगुणवने न्द्रिगेण गृह्यते। बहिरिन्द्रियव्यवस्था हेतुगुणत्वात् रूपवत् । श्रोत्रं ग्राह्यगुणम जातीय गुणनत बहिरिन्द्र"तात चक्षुर्वदित्यनुमानानां चक्षुरादीनामभौतिकन्यस्य वक्ष्यमाणात दृष्टान्ता सिद्धिः। श्रेत्र दीनामाहङ्कारिकत्वश्रुत्यारह्वयनुष्णन्वानुमानवत बाधितस्वं च। शब्दस्य द्रव्यत्वाद्रव्यद श्रोत्रगमनशागमनादिविवाद अद्रव्ये समयिष्यामः । r शब्दादिपञ्चकमा सशपात्र ग्राणशक्तं प्राकृनन्वगिन्द्रिगम । तच्चकृत्स्नवपुर्वृत्ति । प्रदेशप्रेदेनर झेलम्मतारतम्यम् । नखदन्तके शेषुष्पर्शानुपलम्भश्च प्राणवायुमान्यतारतम्यात् । त्वगिन्द्रियं वाय्वादिभन तष्टयमुना शगुणकं गृह्णाति संयोगेन । उद्धृतम्पर्श तु संयुक्तनिष्ठतया। श्रोत्रं तु न द्रव्यग्राहक किंतु संयुक्तनिष्ठतयापश्चभूतवृत्ति शब्दमात्र ग्राहकम् । संयुक्तनिष्ठस्वं संबन्धः । शब्दादिमध्ये रूपमात्रग्रहणशक्कमिन्द्रियं प्राकृतं चक्षुः । तचनायन गोळवृत्ति । गगनस्यापि चाक्षुषत्व वक्ष्यामः । उद्भनरूपवत्वं चक्षुर्योग्यन्वम् । अनः प्रभायाः उद्ध्वस्पर्शाभावात् न त्वाचप्रत्य क्षन्वम् । वायोरुद्भूरूपाभावात न चाक्षुषत्वम् । प्रसृतचक्षुर्महस्सम्बन्धादूरस्थग्रहणम् । स्फटिकादौ नायनप्रभावप्रवेशय ग्यत्वमन्यात । सर्वेषां तब्यवहितानामुण्लम्भः । अञ्जनादि संस्कृननयन प्रभायाः पृथिव्यादावनुप्रवेशसापादञ्जनात्तचक्षुषापृथिव्यादिव्यवहितनिधि प्रभृति रुपलभ्यते । शब्दादिपञ्चमध्ये समावग्राहक मन्द्रियं रसनम् । तच जिह्वाग्रवृत्ति । संयुक्तनिष्ठतयारसग्राहकम् । शब्दादिपश्नकमध्ये गन्धमात्र ग्राहकमिन्द्रियं घ्राणम् । तदपि संयुक्तनिष्ठतभगन्धं गृह्णाति । तथाचविषमेन्द्रिय सम्बन्धः सम्योपा संयुक्तनिष्ठनाचेतिद्विविधाः। ननुशमहत्मदिमाक्षात्कागयमवन्धान्तमपिस्व कार्यमितिवेन्न । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धादिषु सम्पातिरिक्तधर्मानभ्युपगमात् । तचाद्रव्ये निरूपयिष्यते ।

·प्रकृतिपरिच्छेदः नन्वेवमपिसमायामावग्रहगाय विशेषगविश्वेष्यमवमम्बन्धम्वीकर इति चेन्न । खरूपातिरिकसमवायस मावातिरिकामावस चानयुगमनात् । तदप्यद्रव्ये वक्ष्यते । तदेवं मनस्त्वक्चक्षुषि द्रव्याद्रव्यग्राहकाणि श्रोत्ररजनघ्राणानि द्रव्याद्रव्य ग्राहकाणि । यद्वा सर्वेन्द्रियाणामपितत्तत्कालादि विशिष्टास्तु ग्राहकत्वात् द्रव्याद्रग्राहकत्वम् । पूर्णाकविभाग प्राधान्येन द्रव्यग्रहणामिप्राये गोकः प्रा वैशे का लगिान्द्रयं वायवीय सशादिषुमध्यसशस्यैवामिव्यञ्जनात् । अंगसगिशेत्यामध्यञ्जकन्यजनपानवत् । चक्षुम्तेजर्स- सशादिषुमध्ये रूपस्यैवाभिव्यञ्जनत्वात् दीपप्रभावत् । रमनं जलायं मर्यादिषु मध्ये रसस्वामव्यञ्जनवाद । सक्तुरसाभिव्यञ्जकादमवत् घ्राणं पार्थिवं स्पर्शा दषुमध्यग-ध स्यैवामि- व्यञ्जकत्वात् । कुङ्कुमगन्धामिव्यञ्जकमावृतात् । इत्याद्यनुमास्त्वक्चक्षुह्विाघ्राणानिक्रमेण वायुनजस्सलिलपृथिवीम पानीतिसाधयान्त तदक्षत् । तत्राभिव्यञ्जत्व नामति तदामेव्यक्ति- करणत्वम् । उत तदामेव्यक्कि हेतुत्व वा । आभव्यकिश्वप्रकाश, ज्ञानमितियावत् । तथा च तत्ज्ञानकरण तद्द्वानहेतुत्वं वा तदभिव्यञ्जकत्वमिति फलितम् । आधे सादिज्ञानं प्रतीन्द्रियाणामेव बरणत्वात् व्यजनपवनादिदृष्टान्तानासाधनकल्यन- हेवारसाधारणानै कान्तिलम् । सर्वसपक्षापयल्यावृत्त्वाद्धेताः । द्वितीय कालादृष्टश्वरषु व्यभिचार, तेषां कार्यमात्रकारणत्वात् । अथ हतोपशस्वेत्युक्त्या स्पर्शतरानमिव्यञ्जकत्वे सविस्पर्शामिव्यञ्जकत्वमिति विशिष्टो हेतुः, तस्वकालादावभावानज्यभिचार इति चेत्चर्हित्वक् संयुक्तत्वादिषुष्यभिचारा । अमोतिकानां तेषां सदि मानामिन्यञ्जकत्वात् । द्रव्यत्वेअतीति विशेषणेऽपि इन्द्रियाधिष्ठानगोळकादौ तसरकारे अञ्ज नादो व्यभिचारः । इन्द्रियाधिष्ठानस्यापि परम्परया हेतुत्वात् । आगनबावश्च सामनुमानानां दुगो । सरधर्मियाहकमान बाधाऽपि आमममन्तरण त्वग्गाळकाद्यातारकेन्द्रियासिद्धेः । स्वाचचाक्षुशादे कार्य करणपूर्वक कार्यवाद. तिसाधनेऽपि करणमा सिदया । नसामाळ कायालेस्किम् । न च मोळसादेवालयेऽपि दर्शनादिकार्यवेकरयादतिरिकं कल्पत इति वाच्यम् । तत्र गोळकादिवैकल्पापैव सत्चात् । समस्य तवैवरपस्य मूपकावृतबीजवत् दुर्थत्वात् । न चेन्द्रियाणां प्राध्यकारित्वनियमात् माळ कस्य दूरस्थविषयमबन्धाभावात् माळशातिरिक मेवान्यथानुपपत्यासियतीतिवाच्यम् । पुष्पात् परिमळप्रसर इस पार्थिवगोळ कावयव प्रशस्वका ·१२ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रह देव विषयसंवन्ध सिद्धः । प्राप्यका रित्याविरोधात् । अतः कनीनिकालक्षणगोळकपत्वेचाक्षुषम् । तदभावेनचक्षुषामति अन्वयव्यतिरेकसिद्धस्य गोळकस्य पक्षीकारतस्य प्रत्यक्षतः पार्थिवत्वाद तेजस्त्वसाधने बाधा । आगमसिद्धस्याहक रिकस्य पक्षीझारेधर्मिग्राहकबाधोऽवर्जनीया। यत्तु बालोकामावे जायमानो रूपादिसाक्षात्कार तेजा करणका रूपमाक्षात्कारत्वात् आलोके जायमानसाक्षात्कार वादित्यनुनानेन तत्करणत्वेन तेज सपद्धो इतरेषां बाधाचक्षुरेवतत्करणतयासिद्धयतीति । तदपिन । आप्यायकलेजमासिद्धनाधन त् । मोक्ष व भृगुभारद्वाजसंवादे अपाययन्ते च ते नित्यं धात- वस्तैस्तु पश्चमि रितीन्द्रयाणां तत्तत्प्राप्यायितत्वसिद्धेः। तेजसस्तत्रकारणत्वेऽपि तच्चक्षुरेवेति नियामकाभावात् । इन्द्रियवदेवानुभूतस्पर्शरूपस्य कस्यचिद्वाह्यतेजसो ग्रीष्मोष्मवत् सम्भवात् । उद्धृतरूपवत्वस्यापि तत्रसाधने भवद मिमतेन्द्रियस्यापि तथात्वप्रसङ्गेनालोकाभाव रूपवमम एवासाद्धप्रसङ्गात् । ईधाज्ञानेव्यभिचारश्च । तस्य नित्यत्वेन तेजा करणत्वरूप साध्य शुन्यत्वात् । रूपसाक्षात्कारत्वहेतोसत्वाच्च । अनित्यत्वे सतीतिविशेषणे खाने योगिकर साक्षात्कारादौ च व्यभिचारा। तत्तद्यभिचारस्थलव्यतिरिक्तत्व विशेषणे तु आविष्कृतं वद कौशलम् । एवमनुमानान्तरेऽपि यथासम्भव दूषणमह्यम् । अप्राकृत श्रोत्रादिषु तु जुक्तेश्वरादीनां करणाधीनज्ञान प्रसराभावेऽपिस्वेच्छयापरिग्रहा द्विषयनियमस्सहकारिनियमश्वानपेक्षितः । अतः तत्तदधिष्ठानविशेषेरेव तत्तल्लक्षणम्यम् । अत एव श्रीवत्सामिश्रा अपि, स्व च हक् च निपिपासतिजिह्वाविह्वलाश्रयणवत् परवृत्तौ। नासिका त्वयिकरीश तथेति प्राप्नुया कथमिमाविदवस्थाम् ॥ इत्यनुजगृहुः। यस्यामवस्थायां त्वमर्शमात्रग्रहण शकं खगन्द्रियं हक् च रूपमात्र चक्षुन्द्रियं च निविपासतिनितरां पातुमिच्छति। रसनैकगाचररस साक्षात्कारसमर्थ मवति। जिह्वारसमन्द्रिय श्रवणवत् श्रोन्द्रियवत् परवृत्ती इन्द्रियान्तरसाध्यरूप स्पर्शदिसाक्षात्काररूपव्यापार विहला आयकाभवति । नासिकाघ्राणेन्द्रियमपि तथा शब्दादि ग्रहणधुरंधरमवति । त्वयि सर्वगन्धः सर्वरप इत्याधुक्त शब्दादिसर्व विषयपरिपूर्णे सर्वेन्द्रिय विषय भूतदिव्यमङ्गळबति तादृशीमवस्था कथावत् प्राप्नुयाम् । तथाचमुक्त्यवस्थायामिन्द्रिगणां विषय नियमाभावादिन्द्रियनिरपेक्ष सर्वविषयकज्ञानसम्भात् तादृश्यवस्था प्रार्थिताभवतीति श्लोक तात्पर्यात् ।

·प्रकृतिपरिच्छेदः अब कर्मेन्द्रियं निरूप्यते । उच्चारगशिपकरणगमनमलोत्सर्जनानन्दविशेषाद्यन्यताहेतुत्व पलम् । पञ्चविधम् । वाराणादायूमस्थ मेद त् , तत्रवर्णोच्चारणकार गामान्द्र ... । तच 3 जिह्वामूलतालुइन्तोष्ठनासामूबरू स्थानाष्टकहाच । शुकादिव्यावरिक्त ६१५५ नवदह हद्वचारणाशाका । शुझादीनामाप काञ्चदृष्ट ल्यादुच्चार प५५ । पूस्तु । शषेण प्रतिबन्धादुच्चारणाशाता। शिरकरणामान्द्र पाणः । यच . नु.लङ् वृत्ति, वारणादीना नासावत्ता । ननुतालुपादादिमिरयस्य नाटकाथन ५५ करणादिकचत्रापि तद्द्वात्तत्वमास्थयामा.चेन्मात्रया तात्तपम, वान. इन्द्रियान्तरण्यात प्रदेशे, इन्द्रियान्तरवृतेश्चक्षुस्सेनादो दशनात् । सञ्चारकरणामन्द्रियं पादः । सचमनुष्यादानां चरणशात्तः। सपंजमाना उस पक्षादिवृत्तिः । मलास्वर्जनकरण हान्द्रयं पायुः । सचावयवावरात्तः । मान्ध कादीबा- मास्यता । आनन्दावरगामान्द्रयस्था। ननुकीन्द्रमाण न सान्त गमनका पादापानां सहकारित्वनारतिलिचत् तर्हि वहुरादानामन्द्रियत्व मास्तु; माप चाक्षुसार- कार्यतहकारित्वनापनः । ज्ञानविकरण, जन्मज्ञानवाद ज्ञानव स्मृ । बचेत्यनुमानाचमुरादानामा करणत्यावश्यकथा तष इन्द्रिपरमासाद्धारातच, तथा गननादि कार्य सकरण कारस्वात् छेइनमदनवादत्य तुमानाषाना। रणत्वास पन्द्रियत्वास । यद्यागमनादो करणव सिद्धम् । तथासन्द्रिय नसिद्धयतीचिन । दहाबारष्टानकत्व सति जाधारकारकत्वस्यवान्द्रपत्वात् । अतस्तकागम मारुभत्र तुस्पत्ताद कादरोवान्द्रसागीतिसिद्ध । पादादाविद्यमानेअपेका पद्गमनाघभावस्वक्ष्मदोषविशेषेण प्रतिबन्धात् । "आन्द्रयाणि द च पञ्चकेन्द्रियगोचरा" alt शास्त्रम् । एतानोन्द्रियाणि उपलक्ष्य यापाराच्छन्न रारमाणन्ति । तमुस्कानन्। सो प्राणा अनूकामन्तीतिजीवनमहात्क्रमणश्रवणात तदान स्नुपलम्माच । एतांतिकारसालताचमशकमातङ्गादिविचित्रपारणामस्वं, काल- भेदेन परिणाममेद सिकामास । वाध्यम् । मुत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रान्ति । शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतावर। गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ।। इति श्रुतिस्मृतिभ्यां जीवस्य शरोरान्तरप्राप्ती पूर्वधरोस्सम्बन्धीन्द्रियाणामेको कारबीर जीवस्य मानशरीरमाशक शरीरससिमितत्वगिन्द्रिवादमावशरीरण्याक्सिलामायेन्द्रियाणां परिणामविशेष: स्वीकार्य इति ·- १४ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंप्रहे सर्वेषामेपास्वाधिष्ठानदोष एव दोषः । तेनान्धस्स शरीरान्तरपरिग्रहेनान्ध-वम् । सुषुप्त्यादि- दशास्ववस्थावरा दशरीरेषु कर्मणाप्रातबन्धाद्विद्यमानानामपान्द्रयाणां तत्तद्रयापारामाव: प्रबलादृष्टवशाधागि प्रभृतीन्द्रियाणामातसूक्ष्मव्यमाहतविषयत्वस् । सजीवपरकाय प्रवेशापजीवस्यमृतपरकाय प्रवेशवत् स्थन्द्रियैरेवोपकारकत्व नतु परंन्द्रियः। शरीर यदवाप्नोतिस्मृतः । ननुपरकायप्रशाभ्युपगमे एकस्वारस्यकाल- भेदनामयशरीरत्वस्यावश्यकतयायावत्सत्तमृतनवाप्रविष्टेनवाऽधार्यतया उभावाप प्राजशरारत्वं न स्यात् एव परकाय प्रवेशदशाया पारत्यकस्साशाथलस्य पूर्वावस्थस्येव सतः कालान्तर पुन: परिग्रहतस्यापियावत् सधायत्वामावात् तस्यापि शरारत्व नस्यादिचेन्न । मृतारकापस परकायत्वव्यवहारा गोणः। दग्धपटे पटव्यवहारवत् । प्राष्टिं प्रात कायस्व त्वष्टमव । परकायारम्भकास्थयाशिम: प्रविशता पुरुषणानातभूतवक्ष्य बतदाना शरीरान्तरारम्भात् । एवं मृतपरकायप्रवंशवत् पुनः खारीरप्रवशेपे पूर्वस्मादन्यकाय आरम्यते । जीनपरकाय प्रवेशेतु परकायत मुख्य प्रशानन्तरमा पूर्ववत् तन्पुरुषगधायत्वात् । अनेक धराराविष्ठानशक्ताना तु यथेच्छमनक शराराधिष्ठानमनपरस्पत्याग इति नानुपपात्त. । शतर विनाशचान्द्रयाण्याप आप्यायमात्रया हावन्त । शरारान्तर पात्ग्रहपुनरान्त मुक्तता त्यकामान्द्रियाणाशलाकाष्ठाशिरोरन्मनुष्यादिहातापारगृह्यन्त । कानाचारगृह्यन्त एव । तानसाव्याप्रळ तिष्ठन्ति । अत इन्द्रियाण एकादशः सात्विकाङ्क-जन्मान बाप्रळय स्थितानाशांसद्धम् । अथ तन्मात्रसुष्टिः। तत्तद्भवानामव्यवहितपूर्वावस्थाविशिष्टं द्र तमानम् । दधिरूपेणपरिणममानस्य पयसा मध्यमावस्थावत् भूतरूपण परिणममानस्यपक्ष ममावस्यापद भूतरूपण पारणममानस्य द्रस्थ तर पूनाकापियस्वातन्मात्रम् । वाशिष्टद्रव्य सूक्ष्म शब्दाविषयावरण तन्मात्रामत्युब्यत । तदतिपादानम् । Tee+ च सत्यदायी ज्यस्वम् । अत्रापिप्राकृताप्राकविभागः पूर्ववत । तन्मातच दमाशतन्मानपतन्मात्र गन्धतन्मात्रभेदात् पश्चाधम् । भूतमाप आकाशवायुतमालाकामदात् पश्वावधम् । तत्र तामसाहाराकाशयामध्यमावस्थावाशष्ट शब्दतन्मात्रं एवमावासष्टशब्दगुण स्वमाकासापादान च लक्षणम् । एवं तन्मानादानामापचयमपमाला वाटत्यानावासपात्तद्गुणाश्रयत्वं त्तभूतापादानल च लक्षणमूह्यम् । सारूपास्त पश्चाप तन्मात्रााण साक्षाचामनाहकारात्पन्नानि । वनशदतन्मात्रमाकाबारम्भकर । चन्दतन्मात्र ·সমিতির १५ स्पर्धनमा बायवारम्मकम। गनदद्वयवहितं रूपतनपात्रं तेत्र आरम्मकम् । त्रिनय यहित रमतन्मात्र जलारम्भम्। चतुर्मिम्महित गन्धनन्मान पृथिव्यारम्भम् । ततश्चममात्रमेव साक्षातोपादानम् । न तु भूतान्तरस तन्मानद्वाराभूतान्तरोपादनत्वमित्याहुः; तदसत् आकाशाद्वायुरित्यनन्यथासिद्धोपादानक्रमविशेषाभिधानदर्शनात् । भूतादिस्तुविकुणशब्दतन्मात्रकं ततः। समजशब्दतन्मानप्राकाश शब्दलक्षणम् ॥ आकाशश्च विकुर्वाण स्पर्श मात्र मसह । बलवान भाद्वायुस्तस्यस्पर्शोगुणोमतः ॥ नत वायुर्विकुणो रूपमा मसजह । अन्यत्र चन्दतन्मात्रमभवत तच्चाकाशमजीजनत् ॥ स्पर्शमात्रं तथाऽऽहाशात तस्माद्वायुरजायत । रूपमात्र ततोबायोस्तस्मादमिरजायत । रमतन्मात्रन्तु जोग्नेस्तस्मादापा प्रजज्ञिरे। गन्धतन्मानमयोऽपिगन्धमात्रात्ततो मही। इत्यादि प्रमाणदर्शनाच । तन्मात्राणि भूतादौलीयन्ते । इति श्रुतिस्तु नयोगण्येन तपात्राणां भूनादो लयपण । ति यथाकथञ्चिल्लय प्रतिपादिका: । अत एवक्रमविशेषोऽपि तत्रपतिगद्यने । आकाश इन्द्रियेषु इन्द्रियाणितन्मात्रेष्विति । तेषामपि अनभिमतक्रमविशेष प्रीतेः । अतोन नत्ततद्वयमध्यमान स्थाविशिष्ट द्रव्यलक्षणस्यस्पर्शतन्मात्रादिषु अव्याप्ति शुरनम्बत्र दाका मुत्पयते । निस्पर्शले सतिविशिष्टशब्दाधारत्वं श्रोत्रन्द्रिगप्यायकन्वंचाका अन्नक्षगम् । नावादावतिव्य"सवारणाय सत्यनम् । न च शब्दाचारयामावादेवनायौ नातिवानिरितिवाच्यम् । घरम्यानभूतवृत्तित्वस्यवक्ष्यमाणत्वात । प्रकृत्यादावतिच्या प्तिपरणय विशेष्यम् । शन्दतन्मात्रेऽतिव्याप्तिवारणायविशिष्टेति । अयं चावकाशदानादिना उपकरोतीतिशास्त्रसिद्धम् । नन्व'काशोनित्या विश्वनिरवयवद्रव्यत्वात् । निरवयवद्रव्यत्वे सति महत्त्वात् सर्वदानिष्पन्दन्वे सति महत्वात् । कालवदित्यनुमानादितिचेन्न । एतस्माजाश्ते प्राणो मनस्पन्द्रियाणिचेन्युग्क्रम्य खंबायुज्यों तेरापः पृथिवी । आत्मन आकाशस्मभूता इत्यादि वाक्यैराक शानित्यत्वबंधनेन ॥ प्रधाननम् मुद्भवं महान्तं नत ममावण'त । यथा प्रधानेन महान महतायतथ वृतः ॥ 'इत्य देना उत्तरोत्तरतत्वस्य पूर्वपूर्वतत्वार्थत्वबोधनेन च तद्विरुदनित्यत्वविद्युत्व साधकानु मानानुदयात् ।

·श्रीरामानुकसिवान्तसंग्रहे पहा सत्वात । , किश। इदं नित्यत्वं किवस्थाशुन्यत्वं उन्द्रव्यस्थ सहर अन्दम । ना? मामक संयोगरूपावसामयिष्यादिपरमाणुगद्रव्येषु निग्जयव्यत्वहेतोपबाध्यमिक्षा। पक्षेच शुदयन्वरूपावस्थास्वीकारेण बाधाष्टादिसंयूक्तकाले द्वितीयततीयडेन्वोऽयमिनाया समस्य घटादियुक्ताद'धश्च । घटादिर्मयोगामभ्युपगमे कालाकाशयोविभून् न त । समर्नद्रव्य मंयोगिनकरीच विभुन्नात् । न द्वितीयः । सिद्धयाधनात । মিথি विशेषित प्रक 'द्रव्यमा प्रत्यक्षश्वासमाकाका रोमीलन च क्षुप बना. नीलं नम सतिग्रजीते । ननु म सग्लन्नादिग्नी लन्त्रमध्यागेपितविचित्र । अपातयः चक्षुषः अन्योला । अधे अधिष्ठानस्यापिनाक्षुषन्नमेष्ठ"म अन्यथा ईश्वपदावपि नलगाधारोप प्रमात । द्विनी येशसम्भवः । निमीलिताक्षस्य तादृशारोपादृष्टेः । अत एवानुमते नभमि नेल्यारोप इत्य प वास्तम् । न च लीलं भ इनिधीरेव नास्तीतिवाच्यम । विश्वविमंगदप्रमात् । मचक्षुष - अजद दिनयरानुविधायित्वात । ग्नु नभ म विततानापार्थिगंगान कृष्ण पत्र चयन गृहात नेत्र । नीलंत्रम इतिधर्मि पाने लेबान । नील प्रति घुम- E गरिहोलशायरमस कृप एतद्रन्ध्र इहखगः परलीत्यादिचाक्षुषम पिनमामिप्रमाणम् । '' ཨ ་ཀར་ ་ ༣༡ གྲུབ་ཀྱི तच्च आनादेरेव न समनाप्रयत्वादिन्वेिन । ? अपवादाने नाच इह शब्दार्थप्रवीनेः । न चेति अग्नगवण्वानुल्लख्य मोडमा "निबार। इदानयत्रणुका इनि प्रती 5vणुप्राशनाममावाद ! समारोऽस प्रत्य मात्र एमिहभृमोऽयणुकमिह नभस आतप इति पर्वलोकव्यवहारात् । नाप्य- : fator हनु चक्षुः गृह्यने रूपशून्यद्रव्यस्वादान्मत नापित्वच'गृह्यने , पशशून्य न' पूपि सनम, बहिद्रव्यत्वात् । नापिघ्रणादिभिः तेषांदगाहणासमर्थन्यास । TE ना घमितिचेन। नीलं नम इत्यमहादिप्रत्यक्ष विषयत्वम्य समर्थित वात । प्रोगश्च- विस्मदा दिन न्द्रयग्राह्यम् । वन्देमात्यामदायपरोक्षधीविषयत्वात् । चात्र देवर सद्धः परिशेपदामात् तसिद्धेः । तथा है, न तावदागामिकीनम इति प्रतीतिः । तदनभिज्ञानामपितत्सम्मवाद । नाप्या नाविकी। अनुमानरपेशेणवग्वालं नम इति प्रतीते। अतः परिशेण अत्यक्षिकी गगन प्रतियुगेश। न्नुपरवान्नमसः कथं चाक्षुषत्वमितिवेद। रूपवतोता कथं चाक्षुषाल उप सम्म सिद्धयोग्यतयेतिचेत्तुल्यम् । चोद्भूतरूपस्यवचाक्षुपयोग्यत्वात् तदभावानवा चाक्षुष ·प्रकृतिपरिदः १७ स्वमितिबाच्यम । कपरूपम्पटवारीना कपनम्बये ग्यताविरहान अचाक्षुषचप्रमंगात । यदि तत्र अपवरूण्बवृत्तम्बरूएसमानाधिकम्मवादिकम प चा योग्य त्यही क्रयते ताशेऽपि चक्षुषफ्लम्मानसथानु पत्याकिश्चिद्योग्यताकल्पनाप्रमतौरवन्मश्रितत्वस्योरशनात्वरूपनात् । तम्य नम न वेवरस्यापि चाक्षुश्त्व प्रयङ्ग । रूपन्मश्रितन्यस्य पन्वदिनिवाच्यम् । रूपपमानाधि करणत्वम्य गुरुवादौयत्वेऽपियथा गुरुत्व य न च क्षुपन्दं तथे अरमाचक्षुपन्वमभवान् । अण्डार्वतिनमा पञ्चकारेण रूपवत मम्मच न्नु नधिवन नेल लयामानात पीकतेऽप्य स्मन नल्यस्य पार्थिव शमाननिष्टत्व त तस्मिन्नवोऽसौ नाशुगधी स्थान । मेव । शकतार्थत्यायोगे नम इन्युल्लवाया लट दिशाये पार्थिव गति नल्य प्रन तेह्य त्यात । अवेद बेशम्। कार्णयविकार मनः एटः स्वतो न नीलः। अथ च नीलीदव्य सम्बन्धात नीलमनील: पट इति व्यवहियते ! पच मुख्यः । नच नील' पट इति प्रतीति: भ्रनिगरिति वाच्यम् । उत्तरकालेन नीला पट इति बाध दर्शनात । नालीदव्यघटतम वातस्यैव नीलाट वात् । तसंघ नघटकर लद्रव्यवृत्तमानल्यम, तदाहरनीलः एट इतिधियो याथार्थ च। एवं पृथगदिश्वभूतस्यैव नभः पदार्थत्वात् टकप्रथिव्यांना सन्मान तद दाय नील नम इति प्रतीतेः याथाथ्यम् । तेन प्रत्यक्ष च भिसा अन्मदी रूपेण तत् सृष्टद्रव्य प्रत्यक्षम्य नीलघट सुवर्णवहयादौ दर्शनात् । अयमेव नीलपटाया | न च वायोपि पञ्चकम्णेन रूपरत्वाचाक्षुषत्र स्थादित्विाच्यम् । तस्य कस्यत्वेऽपि स्म॒ रूपवर मावात् । उद्भतत्वस्य फलबलकल्यः त्वात् । अत आक शं पश्तीतिप्रीतिरगुळीनिर्दे पूर्वकावाशव्यव हरच सङ्गच्छेते । सन्वानुमानिकाकाविषयस्तयाहारी अनुमतं च शमा कचिदाश्रितः गुणत्वात् । रूपनदितितेनचेतरेषां बाधादाकाशसिद्धिरितेचेन्न । शब्दस्यभेदिधर्मत्वे तदु-गदकवायुधर्मत्वे- बाबाधकामावेनतदाश्रयत्वेन गगनासिद्धेः। न च चन्दम्य वायुगुणत्वेस्पर्शवत स्पार्शनप्रत्यक्षं सादितिवाच्यम् । एक भूतगुणस्यैव गन्धरसरूपादेमिनाक्षप्रयत्वस्यदृष्टयात । एवंबाधकान्तर- मपिट्यम् । अत आकाश: प्रत्यक्षसिद्धः । अाश त्म्पर्शतन्मात्न मुच्यते । ततोगयुः । विशिष्टपर्शवत्वे अति उद्भतरूपशून्पल्ल बायोलक्षणम् ' समष्टिवायोः रूपशून्यत्वाद्वय ष्टवायो रूपवत्वेऽप्युद्भूतरूपाभावात् प्रत्यक्षरपश्रियत्वाञ्चलक्षणसमन्वयः ।

·१८ श्रीरामानुमसिद्धान्तसंग्रह मष्टिगगने प्रात्यद चातियानिय निशेषणरळम । नामाक्तीवहिनला. दावतिव्यामि अने विशेष्यदळम । शाश्व्यानिशाणायनिशष्टति ' हयष्टिमाणावव्याप्ति arrorय उद्भनेति । तदा पत्रणेन रूपवतोऽप्यद्भवणभावान व्याप्ति न चैव ग्रेऽमोमणि भजनकणस्थरचातिव्याप्तगितिवाच्यम् । तयोरप्युदद्भनरूपवत्वेनातिव्याप्त्य भावन । नद्भू रूपनवेचाक्षुषवं प्यादितिवाच्यम् । उद्भतरूपवत्वेऽपिपाश्वस्थतमोबए. पर्थिकस्यामभिप्रजान । उदभवन भभूतरूपचन एव चाक्षुषत्वात । অথবা মদিনায় निजणीगतान जन्य सामान्यतो शून्यवान विषेष्यदळे उद्भवण्द न देशमेव एवममता टिमनोन्द्रियग्रा द्याव्यन्तशवि लक्षणम मुक्तन्द्रिाणाविषयनिम्मामावादभव वग्णा यामहादीति। पथियाहावतिमाप्तिवाणाग एकेति। माशेऽतिध्याप्तिगग्णायद्रज्यधम । मचाय वायुसाशनेन्द्रियेण गृह्यने । त्वगिन्द्रियपवनसंयोगे सति सावधानस्यवातोवातीति प्रत्यक्षेण बायो वित्यादिवदुरलम्भात् । यदिन्त शिन्द्रिगहायुप्रयोगैतटीय श शाक्ष क्रियते ततस्तेनायुग्नुमीयते इम्युच्येत तहिमितिमलिल तेजगमपिणासन्न मन् न सात तत्रापिम्प नुमेयरस्य नक्तु शक्यन्वात । उपलम्भस्य समन्नान हमिरिचेन शरम्पर्धनाभ्यामक थग्रहणाभावे द्रव्यापहवप्रमाणात । तथापि नीरूपमा बायो कथ प्रत्यक्षावमिति चेदान्मानं पश्श । क्शयाक्षग्राह्यत्वमितिचेत रूपादीभि रू"शून्गस्यवायः दर्शनाये गलत पार्शनायोग्यन्वमपीतिचेन्न । उद्घतम्पयंव पार्शगये जगत्वेनतन नमानादिन्द्रिये ग्यताया एव तत्तदिन्द्रियग्र हतायांनियामकन्यगम्युष गमात । अन्यथात्वमिन्द्रिययोग्य प्रमायाः चाक्षुषत्वमपि न स्यान । किश्चान्येन्द्रियग्र हत्व प्रयोजकन्ये घ्राणग्रह्यगन्धशून्यस्य ग्मन ग्राह्यरमशून्यस्य चानलम्य दर्शनशनाम्य ग्रहण न स्यात् । द्रव्यग्राहके न्द्रयेऽवेवायं निराम्र इतिचेम्न । मने ब्रह्मज्ञानशून्यघटादेः दर्शनस्पशनाभ्यांग्रहण न स्पात । द्राग्राहका'ह्यन्द्रियेऽवय नियम इति चेन्न । उपलम्भविरे धेन तादृशनियमासिद्धः । सिद्धौचद्रव्यग्राहिस्वनिग्राह्य गुणविरहियाः प्रभायाश्चाक्षुषोपलम्भ व्यभिचारस्योक्तत्वाच्च । यटि बहिद्रव्य प्रत्यक्ष प्रति उद्धृतरूपस्य पर्शस्यचद्वयोहेतुत्वेगौरवात । प्रमाया प्रत्यक्त्वाच्च माघगदर्भूनाइयवहेतुत्व वाच्यम् । तर भावाद्वायोरप्रत्यक्षमितियत् । तदावो। प्रत्यक्षत्वात् लाघगभृताभ्यैव बहद्र प्रत्यक्षत्वमङ्गी कृत्य प्रभावा अप्रत्यक्षतो इष्टापत्त रितिधाष्टयत्र प्रतियात् । अतो यथोपलम्भ वायोः सार्शनग्र हत्वमादकम् । तस्य च गयो? खपाशद्वाऽदृष्टात्मकेश्वरसङ्कल्पद खरसिकं तियग्गमनम् । पार्थिवादिद्रव्येणवाय्वन्तरेण वाऽमिषातवशात् । रूपय ।

·प्रकृतिपरिच्छेदः । भ्रमणोध्धेगम नगदया जायन्ते । तेच दूरस्थिते नतृणादीनां भ्रमणोर्चगमनादिभिरनुमीयन्ते वन्येन तु स्पर्शनेनगृह्यन्ते । एतेनवायोनानात्वमपि सिद्धम् । अस्स सर्वतः पार्थिवजलाधुरोधे सति स्तम्भः । अस्मिंश्चमलिलातपकुसुमादि सम्बन्ध त् शीतोष्णसौरमप्रजातिः। अयं चत्वागान्द्र प्यायनन प्राणवरी विषयात्मनादापति शरारधारणादिहता वायुर्विशषा प्राणः । स एक एव व्यापार मेदात् पञ्चध.दशधा चा ते प्राणापानव्यानोदानसमानभेदात् पञ्चधा । नागकूर्मक करदेवदत्तध अयाख्या दशधा ! प्रागोऽपानसमानश्च उदानाम्यान एव च । नागश्वकूमेः कसरी देवदत्ता धञ्जयः ।। चरन्ति दशनाडी दशप्रागादयाऽथवा । तुन्दस्थजलनन्नं च रसादिच समाकृतम् ।। इत्युपक्रम्य, उद्रादिक्रियानागः कूनोऽक्ष्याशिनेमालनम् । कुकरबक्षुधा, कता दत्तानिद्रादिकमकम् ।। इत्यादिनमाणानि पत्रानुसन्धे पानि । अस बरासन्द्रिमाइधारक यस्मिन्नु कान्ते इशारं पाष्ठनिवदृश्यत इ.यावासद्धम् । एजनसव स्थावस्थरारवाप प्राणाऽस्त्येव । मूलानाषक्तसाललादग्रहाद । जलसामावावाणत्वाच . अथापि पश्वधावस्थान पर तेनाति । शिलाकाष्टादिसरार प्रागसम्बया नास्ति । सवालविका । शारासयात् । एवं तनाबलायमान विभागाध्यः । वायुसार तु वायु गाताना विषयबण्डानलबालान्तवनादः । वाया तन्मानम् ततस्तेन उत्सबत । बापासमारत्यनाम- शब्दः तेजामान पर। नन्वभिावविशेषतसानिशनस्य कयं ते असामान्य रत्वामविचन। छान्दोग्यता अननसृजन्ते त्या श्रुतखानन्दसावकारपत्सुकन्यायन पृयिवामानमरत्ववत् आकाशा द्वायु: । वायारामः । अमराप हात भूताविकासानातिना पभूतपरत्वात् । छान्दाग्य तपेज ऐक्षत बहुस्था प्रजायात वदपासृजते।। तजामानव बलप्रकावलावदनात् । चायक अपा प्रतो प्रयुज्यमानस्सानिशब्दस्य छान्दाग्यगततेजशन्दसमानायकत्वस्यस्वाकर्तु माचतत्वाच। ननुपर्णतणाष्ठादीनामवमस्मधूनधनादिरूपण पारणामदशनात् पणादीना च पार्थिवत्वाच्छते. प्रत्यक्षावरुद्राथप्रातपादनासम्मवात् । वायारामार त्याग्नवायूपादानकत्व विवधाऽनुपपना ।

·२७ श्रीरामानुमांसद्धान्तसंग्रहै -- नव पर्णादिषयु कैर दृष्टोपनीतैसूक्ष्मस्तेजोवस्वैज्वालारम्भ इति वाच्यम् । तथा करफ नस्स गुरुत्वात् । नवि चत्रारम्भा गम्भव एवं कल्पक तिवाज्यम् । भस्मधूमांगारादिवि चना रंमास्य दृष्टत्व त् । नचोष्णस्पर्शाहतेन पार्थिवांशेनोष्णस्पर्शचन्द्रव्यस्ये त्यांचा कमिटिव च्यम्। पार्थिवा धागलंभास्पश्वन पर्णाद्या ते जसोऽपि विलक्षण पर्योत्पत्तर्गधकाभावात् । अतस्स- लिलस्य सहकारिमेदात् फेवत अबुढवत् पृथिव्या एवांशतोहुनवहादिपरिणाम इतिसिद्धे वायो रामरिति श्रुतिनिमित्त हात्तमात्र परांतचेन्मैवम् । वायोरित पञ्चम्या हेतुमात्र साधारण्येऽप्या स्मन आकाश (भू आशावाद्वायु: वायार नारत्युपादान प्रायपाठानुगृहीता वायोरगिरिति श्रु तरनन्यथा सदत्वादुपाद न रा लाप्रकरणे पृथेमप्सु प्रलीयते आपस्तेजसिलीयन्ते । तेजोवायोलीयत इतिलयप्रक्रमप्रतिपादनेन च निमित्वकारणेलयासम्मवाच्च, तादृशश्रुतेकपादान परत्वमेवेति निश्चीयते । पर्णतणादीनामपि पाश्चभौतिकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । तदन्तर्गततेजो भागैस्तेजस उत्परिष्टस्वात ज्वाल निर्वापणानन्तरं सतामेव तदवयवानां अनुपलम्भवत्तदुत्पत्तेः पूर्वमपिसतां तदवश्वनामनु लम्मे व धक मन कल्पनागौरवानवकाशात् । एवमबिन्धन बड बानलेऽप्यसंसृष्टतेजावयबरे तेजस उत्सात्तः अन्यथाऽनिवतोपादानात्मप्रसङ्गात् । स्मान्ति चमहर्षयः। दारुण्यग्निर्यथा तैल तिलेतरसौ पुमान् । इत्यतस्समष्टिसृष्टावुगदान भूताद्वायो रेवानेरुत्पत्तिकापन्ना। यष्टौ तु सूक्ष्मतेजता स्थूलतजन उत्पातारात सर्वमु पन्नम् । उष्णस्पर्श वद्भावारूपवत्वादिकं तेजसालक्षगम् । तच्चवाक्चक्षुरप्यायकं तेजोमयीवाक् । आदित्यश्चक्षुषी भूत्वाऽक्षिणी प्राविशन् । राश्मामरणाऽस्मिन् प्रातष्ठित इत्यादि श्रुतश्वानराधात्मना च तदु कारण। वैश्वानरश्च शरीराताईता पीतभुक्कारिपाकादि हेतुस्तेजा विशेषा। तेजा प्रचुरदेशे तेजश्री प्रसिद्धम्। चान्द्रका पहुवहादिविषया विशेषः। हुतवहस जालात्मकख दावा नाशेन नाशदर्शनात् । दीपस्थापितथात्वेन पुष्पलकारणक्रममनिपाते एकदाने दीपादर्शनादानुविनाशित्व रूपक्षणिकत्वं तस्य स्वाकायम् । स य दी। इति प्रत्याज्ञा तु निशान्तिप्रविष्टस्य निष्क्रमणदशा निवापितारोपितदोपादाववान्यथासिदा सती न स्वसाधिका । आधिवानन्यथासिद्धाया एक प्रत्याभवाया: विषयसाधकत्वात् । तेजा पुनःवामान्यतो विविधम् । प्रभाप्रमाक्वेति । तत्रावरणदावाधीन सङ्कोचविकासवान् वेगशक्त्यायनुगुणस्वाश्रयाधिक देश प्रसास्तेिजो ·9 23E प्रतिपरिषद । विशेष: प्रभा । साचप्रमावता- सहोत्प्रयते । तदपथक्सिविशेषमा छ । अन्वयव्यती- काम्यां तयबोफ्लम्मात् । न च प्रमा प्रभावतोरूपादिवगुणा, रूपवत्तयोफ्लम्मात् । स्वाश्रयादनमा वृत्तित्वात् । संयोगित्याच द्रव्यमेव । द्रमान्तर प्रकाश हेतु भूत भास्कररूपब मात्ते पनप च प्रदेश मेदेन प्रधीयते । तस्याः गुगत्यव्यवहारः, निस्वादावत छ। मनिवन्धः । अस्याश्चमूलाग्रयानवविरळ वादयो यथादर्शनं प्राद्याः । अतस्तैजो 'लय प्रमाप्रसाद पृथक्सिविशेषणत्वेनावतिष्ठत इति सिद्धम् । न च विशीर्णस.वयवा एक प्रमा, दानिरिक द्रव्यमितिवाच्यम्। ऊर्ध्वगमनख मावानां तेजसा वाताभिधातादर्बन युवागमन दे कहानस्य सुरुवात् । प्रभयास्तुयथोपलम्भ तथा युागमात् । किञ्चस्थिरतरंषु प्रभावत्सु मणिधुमणि प्रभृतिषु अयानां विशरणायुधाने तेषांना प्रसनचेष्टापत्तिः । सोऽयमणिरिति प्रत्याभज्ञाया विरोधासनात् : सोय होप इति बन साऽय-मणिसिते. प्रत्य मेवाभ्रान्तिरिविवाच्यम्। मध्यादेवि भरणेशिद्धे प्रत्य ज्ञामा भ्रान्तित्व सिद्धि प्रान्तित्वासिद्धी शरणासद्धिरित्यन्योन्याश्रयणात् । दीपा तुज्वाल.त्मक अवह्वयादेदाहा ना-नाशनियमात् । किाद्यवयवनाशेन प्रत्यक्षसिद्धन ज्वाला मेदानुमाने सातनिर्वासितारो पितवादाबिनसोऽयं दीप , इति प्रत्याभज्ञायास्सादृश्यनिवन्धनत्वेन ऐक्यसाधकमाभावेन प्रान्ति सम्भवतीति वैषस्यात् । न च विशीर्णगन्धा श्रयचम्पकादिसुमवदम्तो विशरणेऽपिमण्यादौ भ्रमात्मक प्रत्यमिक्षानमिति सच्यम् । अन्योन्याश्रमत् प्रान्तित्वं न सम्मातीत्युक्तत्वात् । न चै चम्पक कुसुमादौ । तत्र गन्धानमनहेतुभानुमत्यानुसारेण गन्योल भादपत्रानुमात् चम्मक कुखुमनाशानन्तरमपि तदेवगन्धालभाचावेशार्णगन्धावयवावकत्वेनान्योन्याश्यामावात् । एव ग्रीष्मानेशादावोण्यापलम्मे सापविशीर्णते नोवयवनिष्ठत्वेन तेषां प्रभावप्रसङ्गचा अतो विद्यार्णतेजावयवातिरिका ते मोविशेष एवं प्रमतिसिद्धम् । तद्विशिष्टजा प्रभावत् । सद घुमणिदीपादिम्मेबाहुरिधम् सामग्रीविशेवाधीनखमारमेदाव तेजशोक हादिमनकामनुभूयतेहि । "प्रीम कालिकामयाहार्कमहसशोकहेतुत्वम् । शरद्राक्षाचन्द्रमसा हेतुत्वं च। मालनमापितत एवनमालोजकाष्टाधादाबस्य रोहित्तभावरकरसमावस्यापि अलिलादि संसर्गमेदात् वर्णविन्योपलम्मा । एतचयदग्नेरोहितं रूपमित्यादि श्रुतिसिद्धम् । 4 ·११ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे वैशेषिकोक्तशुक्लत्व साधकान्वयव्यतिरेको श्रुतिविरोधादन्यथासिद्धौ। मध्याह मार्ताण्डमण्डलश्वैत्योपलम्भखापि मण्डलावष्टम्यानुभूतस्पर्णोद्भूतरूपसलिलाशनिबन्धनत्वोप पत्तेः। गुणानामुद्धावानुद्धावयो। फलबलकरप्यत्वात् । अत्रायं सग्रहः । दाद्यनाशविनाशिवादीपेवाशुविनाशिता । कुसुमावयवानां च शैथिल्यान्कुसुमेष्वपि । दाहनाश विनाशित्वाविशीर्णावयत्वयोः । अभावात्स्थिरतामोष्टामणिधुमणितेजसोः ॥ दीपादिप्रत्यभिज्ञात भ्रान्तिरूपेतिगीयते । सादृश्यालन्विनीनैवविषयैक्यस्यसाधिका ॥ मण्यादिप्रत्यभिज्ञातु विषयैक्यस्थसाधिका । अन्यथासिद्धिराहित्यादवाधाच प्रमात्वतः ॥ प्रत्यभिज्ञायथार्थत्वसिद्धौशैथिस्यकल्पना । मणेशैथिल्यक्लुप्तौतु तदभिज्ञायथार्थता अन्योन्याश्रयदोषाच भ्रान्तित्वं तुन सम्भवि। अतोऽस्थिरं स्थिरंचेति द्विविधं तेज इष्यते ॥ यतु सुवर्णरजतादेस्तजस्त्वमाहुः वैशेषिका: तन्न तेषां गुरुत्वेनापार्थिवत्वात् तथाहि , हेमादि पार्थिवम् । जलामन्नत्व सात पाथिवरूपसजातीयरूपवत्वात् । अम्रकादिवत् । जलब्यमि चारवारणाय जलासमत्व सवानिविशेषणम् । तावन्मात्राको तेजासयभिचार । अाविशष्यम् । तेजसा भास्वररूपनत्वन पार्थिवरूप सजावायरूपवत्वाभावात् । अम्रकन्तु सुबर्णनातीयवर्णकम् । शुकिस्तुरजतसमानवां । अवाश्यादभ्रकवणाराप । शुकोजताराप एवं हेमामावि काठिन्यवत्वात् शिलादिवत् । नचकाठिन्य करकादोव्यामचरितामांवाच्यम् । स्वाभावककाठ- न्यख हेतुत्वन करकादो तदभावात् । विलीन तास्मन् काठिन्याभावात् । एवं सुवर्ण पार्थि , विलक्षण गुरुत्वाश्रयत्वात् । शिलावत् । न च जलेऽपि गुरुत्वसत्वाव्यामचार इति वाच्यम् । विलक्षणगुरुत्वस्यजलऽभावात् । जलगुरुत्वं तत्समान पारमाण जलान्तरवृत्ति गुरुत्वात् न्यूनाधिक मावावराहतम् । पाथवीगुरुत्वं तु तत्समानमारमाण प्रवितागुरुत्वन्यूनाधिकमावरूपतारतम्यवत् । इदमव गुरुत्वानष्ठ वेलक्षण्यम् अतो न व्याम चार। कञ्च सुवणादस्वजस्तसृष्टत्वं साध्यत । उततजस्त्वम् । आधे पञ्चीकरणेन सर्व सारितजससृष्टत्वन सिद्धसाधनात् । द्वितीये बाधा। गुरुत्वपीतिमादाना तेजस्वाभाव ध्याप्यत्वन ताभ्यां तदमावानेश्चयात् । पञ्चीकरणेन तेजस्संसृष्टत्वेऽपि अभ्रकशक्त्यादिवत् पार्थिवावा प्रभूत इतिनिश्चीयते । अन्यथानिष्के तु सत्यवचनं वाच्यम् । नापका कार्य। आधकदाषादित्यादिधर्मशास्त्रम्यवहारोऽसङ्गतस्यात् । तेबसो गुरुत्वाभावेन निष्कनिर्व- बनानुपपचेः ।

·प्रकृतिपरिच्छेदः २३ - ननु सुवर्णस्य पार्थिवत्वे आयसात तेजर्स शस्तम्। तैजसं शोधकश्शुद्धम् । भुञ्जीत तैजसेपात्रे, तैजौ न यतेह्यम् । नयतिस्तैजसेपाने इत्यादि विधिनिषेध शास्त्रे तेजमाशब्देन सुवर्ण पात्राद्यभिधानं कथमितिचेन। तेजस्समानवर्णविशेषस्वतश्शुद्धन्वाभ्यां तथाप्रयोगस्य भाक्तत्वात् । अन्यथा सर्वात्मना तैजसत्वे प्रभादावि वनिष्कादि व्यवहार प्रयोजकगुरुत्वामावेन निके तु सत्यवचनं वाच्यम् । माषमात्रप्रभृतिनिष्कपर्यन्त परिमाण वर्णवौय प्रायश्चित्त मेद विधायक शस्त्रं च दत्त नलाञ्जलिस्यात् ननु । सर्पिजतुमच्छिष्टानां पार्थिवानामत्यन्तानल संयोगलुप्तद्रवत्वं दृष्टम् । न तथासुवर्णादो। अतस्तेषामलुप्तद्रवत्वादपार्थिवत्वमितिचेन। तोयान्यस्य दुस्साधत्वात् । . यदितोयसापि लुप्तद्रवत्वमत्यन्तानलसंयोगे द्रवत्वनाशादित्युच्येत, तर्हिसुवर्णभस्मादे- ष्ठत्वात् सुवर्णरूपनाशेननस्यापि लुपद्रग्वादलुमद्रवत तस्मिन्नप्य सद्ध मितितल्यम् । द्रग्वाविशेषण तेजस्वमाधने तब न कश्चिदृष्टान्तः । पाकजद्रवत्वेन पार्थिनवसाधने तु पित्व यस्पाकं दृष्टान्तः । किंच त्वदुक्तरीत्यासुवर्णयानुच्छद्यमान द्रवत्वाभ्युपबामेऽपिनस्य तेजात्वमाधव जसं भव ते । पीतिमगुरुत्वाश्रयसप्रतिपन्न गर्थिवमागेऽपितत्पत्वेनव्यभिचारात । तदानी पीनिमगरुत्वा श्रये नादृशद्रवन्ध नभ्युपगमे तत्र काठिन्यानुवृत्तिप्रसङ्गात् । तथाचालुप्तद्रवत्वस्य विपक्षे पार्थिवाशे पक्षेतेजसि च वृत्त्या विरुद्ध वम् । अत्रेदं बोध्यम् । स्यन्दमानजलवृत्तिचूर्णमहतिवत् पीतिम गुरुत्वा श्रय पार्थिवांशेऽलुप्त द्रवधानाधिकरणलं न निश्चेतुं शक्यते । चूर्णसंहतेः पृथगवस्थाने द्रस्त्वा मावश्या प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । पीतिमगुरुबाश्रयस्य तु पृथगवस्थानामावात् द्रवत्वाभावानिश्चयेन दुनसुवर्णे तादृशांशस्यापिद्रव त्वप्रत्यक्षात् पीतिमाश्रय पार्थिगंशेऽपि तादृशद्रव स्वीकर्तध्यमेव । अरस्तेजतेजस्तसाधनमनुप पन्नमेवेति । नचैवमपि पृथिवीत्वेन संप्रतिपन्नाजयादिव्यावृत्तरत्वाधिकरणत्वात सुवर्णय पृथिवीमेदस्माध्यत इतिवाच्यम् । पीतिमगुरुल्लादिभिः पृथियोन्वे सिद्धे विलक्षणद्रवस्वरूपदर्शनानु गुण्यात् पृथिवीत्वेन संप्रतिपन्नदुरालभायांकण्डूतिजनविलक्षणस्पर्शवत् तस्वीकारेबाधाभावात् । तथा तेजस्त्वेन संप्रतिपनदीपादिविलक्षणानुच्छिद्यमान द्रबत्वाधिकरणस्वात। तेजो मेदस्यापि सुवर्णेसाधने परिहाराभावाच्च । अतो यथादर्शनं नैमित्तिकद्रवत्वगुरुत्वाश्रयहेमादिपार्थिवमेवेति सिद्धम् । एतत्सर्वमभिप्रेत्याचारनुगृहीतम् । -- अवान्तरविशेषाच नातजातीयता भवेत् । अतिप्रसङ्गसाम्राज्यात शेषापहवेन वा ॥ न च हेमादि शब्दानां युक्तं दृष्टप्रमाणत: । आलोक्य व्यवहाराई कुत्राधिबृत्तिवल्पनम् ॥

·श्रीरामा इतिहष्ट प्रमाणत इतिश्यब्लीपे पश्चमी दृष्टप्रमाण प्राप्रमाणे परित्यय लौकिकम्य वहारानकुत्रचिद्वस्तुनि शक्तिकापनमयुक्तमित्यर्थी अथतेजसोरसतन्मात्रम्।' तत आपोत पशवत्वं निर्गन्धत्वेसति विशिष्टरसत्रत्वमित्यादि तल्लक्षणमा' असांशलमधुमशीतरूपमुका स्वाभाविका: । नीलतिक्तोष्णादि गुणाः पृथिवी तेजसंसर्गादारोषिताः। तद्गुणव्यवस्थाश्चन्द्रव्ये समर्थयिष्यन्ते । स्वाभाविकमान द्रवस्वं आप्येध्वपि करकादि षषष्टम्भवशात काठन्यम् । प्राण रसनाघ्यायनेनोपकुर्वते । शरीरत्वमासामप्रमुरेषुवरुणलोकवृत्तिशरीरेषु प्रसिद्धम् । विषयक सरित्समुद्रेषु । अद्भयो सन्धतन्मात्रम्। ततः पृदिची। विशिष्टगन्धव रमवत्वे मति-विशिष्ट नुष्णा शीतस्पर्शवत्वमित्यादि तल्लक्षणम् । साप्रथमं सुरभिपधु कृष्ण'नुष्णाशीतस्पर्शानाता । अश्याश्चतजस्मलिलपम्बन्धादौपाधिक एवोडण्यशैत्योपलम्मा । कारण स्वाभाविकमिति श्रुति सिद्धम्। पाकभेदात्तु व चित्रवर्णता । सुरभिभावत्वमपि औत्मगिकन्याय सद्धम् । कारणस्य पाट सोमाधुर्मनु विधानं च बाधकामाचे ग्राह्यम् । तस्याः काठिन्येऽपि सलिलातायो गाव कचिन दत्तोपलम्भः। अनघालामायनेन तया उपकाया। शरीरत्तमस्या मनुष्यतियक्म्यावादिषु ध्यक्तम् । विगावं मृत्पाषाणादिषु । यद्यपिविषादिरूपेणनिर्दिष्टानां सर्वेषापपि तसजीवशाहीर सया ईश्वाश रलावायं विभागोऽनुपपन्न । तथा पले कव्यवहारापेक्षा विभज्य निरूपिनम् । तमोर पार्थिवं च नीलंतसवलतीति अबाधितर्न लादि प्रतीति वषयत्वानीलघटवत। विद्यमले भाले के उत्पधमानाया नीलादिप्रतीतेरवाधितन्वं न संभवति । नीलादि हम हेत्वाका पामावात । तथाचालोकविरहदश्वोत्पन्नाया नीलं तम इति प्रतीते बधित नियमाघकन्या मनात नमसो द्रव्य न मिद्धयतीति चेन्न आलोकमान्तरण जाशमानका सानो विषयप्रनीती बाधित्वाभावेनव्यभिचारात तेजो विषय कचाक्षुषाति- विकतो माल भरमा दशाई जायमानचाक्षुषत्वं बाधिनत्यव्याप्तमितिचेत, नोऽभो,' सदभिमनामश्चक्षुषे आलोकाभावेऽपि जायमानेऽव धिनत्वस्वीकारत् व्यभि- नारी दुरः । यशालोकामावेऽपि तमश्चाक्षुषजननात तमपचक्षुर्योग्यतासिद्धयर्थपविरोधार्थ च तत्प्रत्यक्षेऽशालोकस्य नरेतुत्वम् । योग्यता च द्विविधा । स्वरूपयोग्यता सहकारियोग्यता चेति । स्वरूपयोग्यत्वं च कारणतावच्छेदकावच्छिन्नत्वम् । सहकारियोग्यत्वं इतरसामग्रीमकत्यम्। कामावरूपा, तमसः योग्यतासिद्धयर्थमित सामग्रीसाको बलायम् । ततश्च यदि तथ पि m ·३५ सम्प्रत्यक्षेः पालोकोऽपि सामप्रचन्तगास्यात्र" तदाडोकामावम्य कदापि तत्समधाना संभवात चाक्षुषत्वयोग्यता हीयेन । प्रन्युनविरोधात विषयम्यबामावास्यात् । अनन्तभयं माभूदित्यालोरस्यान्धकार विषयकचाक्षुषेन हेतृत्वमम्युगमनीयमित्युच्येत । तथैव नीलव चरत्वद्रव्यत्वाम वत्वाधाकारेणो लम्यमानतम्सोयोग्यतासिद्धयर्थ अविरोधार्थ च मावस्वरूपतमस: प्रत्यक्षेऽप्यालोकस्य न हेतुत्व मित्यालोकाभावे जायमान यानीलतप 'त्यादिप्रतीतेग्बाधितत्वेन द्रव्य त्वयाधनसंभवात् । न च नीलघटादिचाक्षुषे वाले कमायेयत्व बनात अन्यत्रापिमापेक्षवं स्यादिति- वाच्यम्। स्सेदादिश त्यग्रहेवायसापेक्षस्यप नेन्द्रिय स्यौव्यग्रहे त्दभावपापेक्षम्रदर्शनात् । ननुतथाऽपितमयः द्रध्यत्वेऽपि पार्थित्वं कुनसिपद्धमितिनेन । नीलरूपत्वेन पार्थिवत्वसिद्धेः । तेजः पर्यन्तानां रूपशून्यन्वेन तेजस भाम्बररूपत्वात । जलस्य गुक्लरूपवस्वाच्च परिशेषन्यायेन पार्थिव त्वसिद्धः । यत कृष्णं तदन्नम्येति श्रुत्यापृथिव्या एच-नीरूपात धगन् । न च नील घटादिपृथिवीत आलोकापमार्यत्व लोकासहरमाह्यतादिवनवण्यात्तमसोनार्थिन्वमिति वाच्यम् । अवास्तविशेषस्यातजानीयानिशमकत्वात अन्यथ'नुष्णाशीत पृथिवीतो विलक्षणस्य दुगलमौषधि विशेषस्यकण्डू ति जनकविलक्षणडणवतः पर्थिवन्वं न स्यादिति उक्तन्वात् । अता पार्थिवत्वं सिद्धम् । नच तममा स्वतन्नद्रव्यत्वे आलोगन्यागत्यनु विधानं कथमिति- वाच्यम् । पृथग्दव्यस्यायमा अयस्कान्तगन्यागन्यनु विधानवत् नममे ऽपितदुपपत्तेः तत्तद्वस्तुस्व भावानां युक्तिबाध्यत्वायोगात । अन्यथ वायुतेजा प्रभृतीनातियग्गमनोवंचलनादिभङ्ग प्रयत्नात । नचैवमपि पार्थिवन्वरूपवत्वयो। स्पशव्य' प्यत्वेन नमामि स्पीभवेन पार्थिवत्वरूप. वत्वयोमाइस्मिद्ध इति वाच्यम्। वाण्दिीप्रमानानुभवसाङ्गिकारात प्रभाया अपिनि सवमितिचेन्न। सेजेस्त्वस्यो यान प्रभाया औष्णामात्र तेजस्वाभाव प्रसङ्गगत। अतस्तखानुद्भवमर्शवत्वमेष्टव्यम् । तद्वत्तमस्यपीति । ननुनमोन रूपिद्रव्यमालोकासहकृतभक्षु ग्राह्यन्वत लोकाभाववदित्यनुमानेन तमसो द्रव्यत्वामावसिद्धिरितिचेन्न । आलोके द्रव्ये हेतोस्सत्वेनथ व्यमिचारात आलोकमिन्नत्ये सतीति विशेषणेऽपि साञ्जनचक्षुह्यघटादिषुष्यभिचार। आलोका सहकृतसाञ्जन चक्षुर्भिन्नचक्षुर्ग्राह्य वविवक्षणेऽपि तादृशयोगिचक्षुर्ग्राह्यघटादौव्यभिचारतावस्थयात योगिचक्षुभिन्नत्वव्यापि विशेषणे तादृशडिवान्धचक्षुह्यघटादौव्यभिचार द्रव्यम्। सर्वव्यामि चास्थलभिन्नत्व विशेषणे आविष्कृत तर्ककौशलम् । श्रलिस्मृतयश्च तेजस इवनमसोऽति सृष्टि- प्रकरणे सृष्टि, लयप्रकरणेलयं, शरीरत्वप्रतिपादकाकरण शरीरत्वं च प्रतिपादयन्ति । तमस्ससर्ज- ·খ্রীষগাজাবাস यथा रनौ भगान । अक्षरंतममिलीग्रते। यात्मश्शरीरमियाद्याः । नाहो न रात्रिभो न भूमिन सी त्तपोज्योतिभूचान्यदीप्रळकाले तेजस स्तमश्चनिषेध उक्तः। सच तमसस्तेजोभाव रूपत्वे न घटते । भानामावविधिवत । भावाभावनिषेधण्यापिव्याहत्त्वात नमसस्तेजोभावरू"त्वग्नुपपन्नम् । आरोपितनील- रूप तम इति पक्षस्तु निधिष्ठान मानिन।। आलोक भवरूपं तम इति पक्षस्तुनील तपश्चन्तीत प्रत्यक्ष विरेधदपेक्ष्यः । अम्मन् क्षेत्र धकान्तरं च तथाहि , आलोकामावरूपतमसि नेलगारे यस नगल्य न भवनिकालदेका मेवेन पुरुषदोषाणां विचित्रत्वात । तथाच, शक्लथा- धारोपोऽषिकदान्ति स्मात । न तथा प्यते । सवालोकोहि माग्वाद्विरोधच नामावः। कृष्णं च भाम्बरान्यत्वम् । तथा च'लेक वगेधित्वधारवगार बाट को ध्यासः इति चेत । एवमपि रक्तपीतादीनामपि तदात्वाविशेषात सममितदानेपा किंजप्यु । अतो न नय त्यम्। न चारे पे यतिनिमित्तानु सम्णम्, न तु निमित्तारती त्याने तिचा सपि प्रति वाच्यम। आरोपे सतीत्यम्या सिद्धे। बाधा थपियवत! अतिप्रकस्यानिमित्तानुसरणा योगाच्च । मध्यामा थाहा चारबुधागायामोऽपिकिं न भनेन । सामग्रीसत्येकदाचिदपि कार्यानुत्पत्ति वचनं लोकविरुद्धम्। युक्तिरहिन च ! अष्टादिक विनियामकृमितिचेत् । विचित्रादृष्टभेद विषामने जगतिमजन्तसाधारणस्थालागरतताजन्मात्रभ्रमतोष्टिविशेषस्यकलपकाभावात् । अत रूमोद्रव्य पार्थिवं चेति सिद्धम्। त्रिगुणानन्तरं काले निरूर ते । अनवैशेषिका अनिय तदिगवस्थितयो युवस्थ विपिण्डयो: अयमस्मारल्पतरकालसम्बन्धी अथरमात प्रचुाकालगम्बन्धी हत्यपेक्षाबुद्धिम कृतेनकालपिण्डसम्धेनयन्यपरत्वंस्थविरे च परत्वमुपाने । तत्र च भूयोऽल्पालगन्धोनाम भूयोऽल्पतपनपरिस्पन्द्रक्रियासम्बन्ध एव । कालाल्पभूयस्त्वयोमन दुधारूपन्य भूयस्त्वरूपत्वात । ततश्चतपनस्पन्द क्रियाया युवस्थाविरपिण्ड योन साक्षात् सम्बन्धसम्मालि । अन्यदोश क्रियाश अन्य स्यमाक्षात्सम्बन्धामावात् । नापि संयुक्त समवाया। विप्रकृष्टत पनेन पिण्डस्य संयोगस्वाभावात् । अतस्तपनसंयुक्तद्रव्यसंयुक्तत्वमेव पिण्डस्य सम्बन्ध इति वक्तव्यम् । तत्रच तपनपिण्डसंयुक्त से कद्रध्यं सम्वन्धघटकमभ्युयेयम्। नच पृथिव्यादिकं तादृशं तस्ये भय संयुक्तत्वाभागः । न च दिगैव भय युक्तासम्बन्धनियामिकेतिवाच्यम् । तस्याः देशिक परत्वोपयोगिदिमूर्तसंयोगमातोपनायकत्वेनैवसिद्धत्वात । नाप्याकाशात्मानौ । तयोरसम्बन्धघट ·प्रकृतिपरिच्छेदः २७ -- कत्वेऽतिप्रसङ्गात् । अत एव लीलावत्यामुकम्। यदि च गमनबारभावान्यधर्मेणान्यमच्छि न्यात् । तदाकाशीस्थपुरुषशरीरवर्तिनाकुङ्कुमरागण कोटचक्रवर्तिकर समप्यवचिद्यादित नच कालेऽप्येष दोष इतिवाच्यम् । तस्य तावन्मानोपनायकत्वनैवसिक्ष्या धर्मान्तरोपनायकत्वा प्रसक्तो । नचातप एव तपनापण्डास्या संयुक्तोमयसम्बन्धगटक हाते काव्यम् । पर्वताहान्तर्वति पदार्थे पाताळतलवतिनि वातस्याप्यमावात् । बास्त मनस्सिन्दघटका वन तदुगनायका पदाथ: कालोभ्युपेय इति बदन्ति । तदसत् । तपनसंयुक्तातप संयुक्त भू मसयुक्तत्वपर्वतादिपरंपरया पाताळगुहान्तर्वतिष्प्यु पनायकत्व समान विरिककालासिद्धे। यादव समापण्डामा संयुक्त एक एव पदार्थः लाघवत्ताशसम्बन्धघटक इत्यभिलाषा, तो काश एवास्तु तस्याभय संप्रतिपन्न त्वात्। नन्वाकाशस्थतादृशसम्बन्धघटकत्व सर्वस्य सर्वधर्मो रनायकत्वप्रङ्गिन सबख जगतसर्व धर्मित्व प्रसङ्ग इति चेन्न। अतिरिक्तकालस्येवासद्धस्याकाशस्थापित नपारस्पन्दमानोगनायकत्व सिद्ध। धर्मिकलानातोवरंवर्मकपनं, लाघवत् । किन्च परवापरत्वाघजुमेयः काल इत्ययुक्तम् । भूयोऽपकालव्यतिरिक्तपरत्वापरत्वं भावात् । ततश्च परत्वापरयो। प्रत्यक्षाव पदनाकालस्यापि प्रत्यक्षत्वमप्युपेनमेतिसिद्ध कालख प्रत्यक्षत्वम् । तत्वावदस्तु प्रत्यक्षणमाम्यां घटोवतिक्षागका घट इत्यादि प्रतिषुकालाबाशष्ट घटादमानाद्विशषणीभूतकालस्या प्रत्यक्षत्वम् । नव पशूपस्य प्रत्यक्त्व न सम्भव तोवाच्यम् रूपवान्मश्रितत्वन प्रत्यक्षवश्वम्भवादित्युम् । आगमश्च अनादिभगवान्काला। कल.मुहूताः काष्ठाश्वाहाराताश्च सर्वशः । कालास्तिलाकक्षयकादत्यादि नित्यावभूतापापकालोऽस्त्यव । अथापि सच तत्रस्य पदाथाना न पारपाकहेतुः । कालं स पचते तत्र नकालस्तत्र प्रभुः । कलामुदादि मयश्चकाला नविभूते परिणामहेतुः ॥ इत्यादिवचनात्। अन्यथा सदा पश्यन्तिसरया इत्यादिभिर्विरोधः। अस्य चान्वयव्य तिरेकागमैर्यथायोग तत्तत्वार्य निमित्तत्वं वाध्यम् । कालायैक्य युवाधिभेदादुपाध्यवांच्छन्न- कालल्यान्वयतिरकोबाध्यो। आत्मन् पक्षे क्षणलबादिकाल सारणामव्यवहार उपाधिपरिणाम प्रयुक्त विवोध्यः । स्वरूपावकाराम्युगमपक्षे स्वविकारान् प्रत्युपादानत्वम् । कार्यान्तरं प्रति- निमित्तत्वम् । विकारश्चक्षणरूप एव । क्षमाश्चतर्षव्यापिनः । तानादायेव घटिकापुहूर्वाहारानदि नपक्षमाससंवत्सरादिव्यवहारा: प्रवर्तन्ते । आस्मन् पक्षे, सर्वेनिमेषाजज्ञिरेविद्युतः पुरुषादधि। कलामहाः काष्ठःश्चाहोरात्राश्च सर्वशः। इत्यादि श्रुतेस्वारस्यम् । अत्रस्वारसिकार्थवाधकामावादभिमानिदेवतोपाध्युत्पत्यानिहिस्तनित स्वरसः। विभोरिकारित्वानुपपत्तिर्वाधिकतिचेन। अवयवोच्छू नतादिलक्षणस्य विकारस्यानम्यु ·२८ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रह पगमात् । प्रस्थान्तरापत्तिमात्रस्याविरोधात् । अन्यथा विभोरेवासिद्धिप्रसङ्गात् । सर्वमूर्त संयोगित्वं हिविभूत्वम् । अतः संयोगलक्षणाकास्त्वमङ्गीकार्यम् । उक्तपक्षद्वयेऽपि सर्षप्रत्ययाः कालोपशिष्टा एव पन्त इति कालप्रत्यक्षत्वम् । तदेवमव्यको क्रममहदहारेन्द्रितन्मात्रभूत सृष्टिप्रकरणेषु -जीवपरमात्मानौ पश्चविंशकषष्ठविको भवतः । अक्षरतमसोरत्य तयोपक्रमे कालस पृथगणनच सप्तविंशकाष्टाविशत्वादिकंपथासम्मवगुह्यम् । श्रुतिश्च तं पदिशमित्याहुस्सप्तविंशमथापरे इति पञ्चविंशातिरकनिषेधपराणां नवाहस्तु अन्यश्च राजन् स परस्तथान्यः पञ्चविंशका । तत्स्थत्वादनुपश्यन्ति ह्येक एवेतिसाधवः ।। इतिमोक्षधर्मे भगरताव्यासेनामहिला । नन्वेवमपि तचमृतेषु सावकान्तहिमकरपेद्युतवैश्वावरा युत्तरोचरावस्थादर्शनात् तस्वसंख्या नियमोऽनुसनः । मैव; समष्टयपेक्षया तान्नयमात् । पश्वीकरणपश्चाद्धावियष्टयवस्थाविशवाणामानन्त्यादपरिसंख्यानम् । एतेषुसमष्टितस्वेवंशतएवो तरावरतत्वसाटनं सर्वात्मनापूवपूर्वतत्वैरुत्तरात्तरवस्ववावृवत्वस्य तत्तदाकारेणपूर्वपूर्वतावाना खकार्येषु वृत्तेश्च श्रुतत्व त् । प्रधानतत्वमुद्भा महान्त तत्समावगोत् । यथा प्रधानेन महान् महतास तथावृतः ।। आकाशं शब्द तन्मात्रे स्पर्शमात्रं तदाविशत् । इत्यादि प्रमाणमत्रानुसन्धेयम् । अन्यथा पृथिवीमात्र परिशेषप्रसनात मात्राणां तु आवारकत्वाभावानिश्शेषपारणाम इत्येके । शतरादेश्वशतितत्वमयत्वप्रतिपादनवचनात् । तेषामप्येकदशता परिणाम इत्यारे पूर्वस्मिन् पक्षे शरीरादे श्चतुर्विशातेतत्वमयत्वश्रुतिस्सर्वाचितत्वमयत्वप्रतिपादन परेरात द्रष्टव्यम् । अपस्मिन् पक्षेकचित् कषांचित् सृष्टयनुकिवदविवक्षयावरणाद्यनुक्तिरितिगतिः । एतानि तत्वानि प्रथममीवर सङ्कल्पादव तत्वदन्यवाहेतपूर्वपूर्वतत्वशरीरका उत्तरोत्तर तत्वानि सुष्ट्राध्यष्टिनामरूपव्याकरणं सङ्कल्प्य, तेषां तत्वानां पृथग्भूतानां व्यष्टिसृश्यशः परस्सर- संमिश्रगं च सङ्कल्प्य , व्योम्नाऽधमामाश्चत्वारावायुतेजा पाश्वामित्यादिक्रमेणकभूसाँशेष भूतान्तराणामष्टमांश चतुष्को पश्चाकरण कसा तेषु खानुप्रावष्ट नीववर्ममनुअवश्य तैरवतोदेश गुगिताचरसप्तावरणवाटतं हेमाकास्पारणतभूतम ब्रह्माण्डमारम्य तदन्तर च स्वनामि पङ्कजाभूति ससस्थानजन्यतमेनाण्डातवेति । सकल चेतनर्मित' विग्रहं चतुर्मुखं प्रसादात् सूजति । क्रोधाच रुद्रम् । अत्र श्रुतिः - एकी हर नारायण आसीनप्रमानेशान इत्यारस्य तत्र ब्रह्मा चतुर्मुखो जायते । अक्षर-बूल. पाणिपुरुषो जायते इत्यादिकम् । नारायणाद्रमा जायते । नारायणादुद्रो जायत, इत्यादयश्च । उकं च महाभारते , एतौदी विवधश्रेष्ठौ प्रसादकोषजोस्मृती। तदा दर्शितपस्थानौ मष्टिसंहारकारको ।। 4 ५ . - ·प्रकृतिपरिच्छेदः سلام प्रतिबुद्धा न सेवन्ते यस्मात् परिमितं फलम् ॥ इति सच भगवाननन्तरं सट ब्रह्मान्तर्यामितपेणावस्थित्य स्वप्रहितवेदोपज्ञविज्ञानेन स्वार्पिताम्यां विविझसुष्टि विरसुद्ध शचिम्पानुवृहितेन सनिधूतमधुकैटमादिविविधापदा चतुर्मुखेन ब्रह्माण्डान्ततिपशुज भुवनतदधिकरणकदेवतियश्चनुष्यस्थावस्तद्विशेषदिमादिवि विधावचित्र-पष्टिसंज्ञानिसृष्टिनात्यति । करोति च तच्छरीरकः संहारयति संहरति च हरशरीरकः । ननु नित्य प्रमादिश: लं कथमितिचेन्न । दिगिति द्रव्यस्यैवासिद्धेः प्राक्प्रत्यग्दासमादेष्यवहारजाप्रयलम्य रखा पाध्युपहितैस्तै स्तैराकाशादिद्रव्यैरेव वायुतदितरसंयुक्त संयोगपरंपरास्तैस्तत्तयारमा मेह कत्वाभिमतोपाधिविशेषैरेव वा यथायोग निर्वाहात् । संप्रतिपत्रानाशादेयारे यागेन मंत्र सर्वगुणघटन रूपातिप्रसङ्गररिहारायाधिकदिक धर्मिकल्पनं पापक्षयवत् पुण्यक्षया भादति भयान्मन्दाकिनीमपहाय मरीचिकानुधावनम् । नन्याकाशाद्यतिरिकं दिक्तत्व स्वीकर्तव्यम् । पद्धयाँ भूमिाश मोत्रादिविचन । अभिमानिदेवतोपाधिसृष्टया निर्वाहात् । तदेकपकरणस्थान्तरियस दिसृष्टिबदुसचेः । अन्यथाऽन्तरिक्षादेरपि तत्वान्तरत्वस्वी झारप्रसङ्गात् । किच व्याटिदशायां हि दिक्मुष्टि श्रूयते । अतोऽण्डबहिभूतेषु महदादिधावरणावार्यस्व दूरत्वा उन्नत्वव्यवहारा । निगुगस्थावर प्रदेशत्वं शुद्धसत्वापेक्षया, शुद्धसत्वस्य त्रिगुणापेक्षयोववव्यवहाराश्च न घटेरन् । तत्रोपाधिभिरुहितैतिस्तथानिर्वाह्याः। तदत्रापि समितिसिद्धम् । न किसत्यान्तरामेति । ब्रमाण्डप्रभृतिस्तम्बपर्यन्तं सर्वमपि पश्च भूतात्मकंपञ्चीकरणादिवचनात् तासांनित्रिवतमे कांकर- वाणीत्युपलक्षणम् । समानप्रकरणे तत्तरीके आकाशादीनांपञ्चानामप्युत्पत्तिाणात् पश्चीकरणमपि श्रुत्यभिप्रेतमितिगम्यते ननु पञ्चोकरणे न व्यष्टितत्वानां सर्वेषां पश्चभूतमयत्वाद्यवहारनियमः कथमितिचेन । यस्मिन् संघातेयस्य भूतस्यभूयस्त्वं तत्संघातः तद्भूतत्वेन व्यवाहियते । एतदर्थ मेव हि संमिश्रणे तचद्भूतानाम( शस्थापयित्व इतरेषांभूतानामष्टांशैइसंयोजन कृतम्। लौकिकाच ब्रीडादिराशीन् किञ्चित् किश्चिच्छि लासेकतादियुकानपि ब्रीह्यदे यस्त्वाव ब्रीहिराशिरयं माषराशि स्य इति व्यवहन्ति । अतो भूयोंशस्यवःयवहारनियामकत्वात् नव्यवहारमाङ्कथम् । संमिश्रणाभावे भूतानां तत्तत्कार्यासामयं च भगवता पराशरेण प्रतिपादितम् । नानावीर्याः पृथग्भतास्ततस्ते संहतिविना । नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य कुस्न शा।। समेत्यान्योन्य संयोग परस्परसमाश्रयाः, एकसंघातलधास्तु संप्राप्यैक्यमशेषतः ।। 1 क ·३० श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे महदायाविशेषान्ताबण्डपुत्सादयन्ति ते। इति । नन्वेकसानेकरम्योपादानको जाति- सङ्करस्यात् । नखात् कारणादन्यस्य का स्थावयविनोऽहमामिरनपुरगमात् । ननु न कारणात् कार्यस्यानन्य संभवति । विलक्षगबुदिबोध्यत्वात् कार्यस्ख । न खलु तन्तुपटपटमृत्पिण्डादिषु कार्यकारगविषयाबुदिरेकरूपा । बदमे हाच । न हितन्तकः पटा इत्युच्यन्ते । पटो वातन्तब इति। यद्यपोकत्येव शब्दभेदः इन्द्रो मरु बान् सुन्दर कुण्डली यादौ चवत । तथाऽपि पर्याय मिनोविशेष्यविशेषणभावानश्च शब्दभेद इहविवक्षितः। सच घटपटतिहव्याघ्रादिशब्दवत् खवायमिन्द्यात् । कार्यभेदाच । न हि मृत्तिण्डे नोदकमाहियते। घटेनवाकुड्यंनिर्मीयते कालभेदाच्च । पूर्वकालं च कारणम् । उवाकालं चकायें आकारमेहाच्च । पिण्डाकारं कारणं कार्य च पृयुबुनादराकार तथा सत्यबघिटोनष्टः इतिव्यवाहियते । सङ्ख्याभेदाच्च । पट इति परिमाणभेदाच । कारकव्यापारयथ्योच । कारगमेव चेत् कार्य किं कारण व्यापारमा स्यात् । सत्यपिकार्ये कार्योपयोगितथा कारकव्यापारेण भवितव्यचेत्, कारक व्यापारोपरतिः कदापि न स्यात् । अतः कारणादन्यत् कार्यमवयव्यङ्गीकार्यमितिचेन्न। भवदमिमतसमवायिकारण संयोगरूपावस्थाविशेषविशिष्ट स्तन्त्वादिमिरेव पटादिष्यवहारापरतावतिरिकावयविकल्पनस्या- प्रामाणिकत्वाद्राशिसेनावनपत्र ताटङ्कादिधायव्यमावेऽपिनिरुक्तावस्थाभिरेव सर्वोपपत्तिर्भवता ऽप्युपपादनीया। पत्रताटङ्कादावयवस्यसंयोगरूपासमवायिकारणामावेनावन्यारम्माभावात् । इतरथाऽऽकुश्वन प्रसारणामा जस्कोदिनकोव सातामा पमपाकुवेत प्रसारित पटादिषप्यनयान्तरोत्सत्तिप्रसवात् । नचेष्टापतिः। आरूढ कारवयवेस्त बाक्य यन्त- रानभुपगमात् । अभ्युपगमे सप्रतिघलानराधमप्रसङ्गात् । न च तत्र पूर्वावयविनो नाशा आयव्यन्वरयोसतिधाम्भु गम्यत इति वाच्यम् । आरम्भकत रागशाविनष्टत्वात् । अवयवान्तर- संयोगरूपासमाविकारणाभावाच । न च दळशेगाराविषिमागजनकक्रिययेवारम्भकर्मयोग- शिरोधिविभागजननाव द्रव्यनाश इति वाच्यम् । द्रमानारम्भकई रोगविरोविविभागाजनकत्वात् । अन्यथा विकसत्कमलकुइमळ भङ्गप्रमादिति युष्मतिद्धान्तविरोधप्रसङ्गात् । किश्च अयवातिरिकावयज्यभ्युपगमेगुरुभूतावयवदयारधघटादी कारणगुणप्रक्रमेणावयव गुरुत्वेना वयविन्यपि गुरुत्योत्पतिरावश्यकी । तथा च फिकिक कालन्यायनकालायवयवगुरुत्व घटायविगुरुत्वं च संभ्य घटदयोन्मान पतनारिक कारिलम इति चेता पूच्छाम: किमवयवगुरुत्वस्य प्रतिबन्धा, उतावपविगुरुत्व स, न ताबवया गुरुत्वस, निश्चलेऽत्रप, विनिशाखापर्णफलादीनां पानामावप्रसङ्गात् । न चावयविगुरुत्वादव ते पतनमितिवारूपम् । सर्वेषां शाखापणादीनां युगपरपतनप्रसाद । सङ्घाववादिनस्तु यथाप्रतिवन्धाधे आलम्बनोप ·মহুলিবিদ্ধ पत्तिः। नायवयवि गुरुत्वस्य दयणुकप्रभृतेइसर्वस्याप्यपतनप्रसङ्गात् । परमाणुगुरुत्वेनैव सर्वत्र पतने घटादेसाक्षात् परमाण्वारम्वत्वाभावेन प्रत्यक्षसिद्ध तत्पतने गुरुत्वस्यासमवायित्वाभाव प्रसङ्गेन गुरुत्वलक्षणमसम्मविस्थात । किं च कार्यगुरुत्वादेव घणुगुरुत्वं कल्पयसि । कार्याणाम गुरुत्वेऽणो कथ गुरुत्वम्। न च कार्यगुरुस्वमुत्पाद्य कारणगुरुत्वं नश्यतीति वाच्यम् । अपसिद्धान्तादूगादिष्वपि तत्प्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिः । पटाद्विभक्तानां तन्तुनामरूपित्वे नाचाक्षुषत्वप्रमङ्गात् । अगुरुत्वेनापतन प्रसङ्गाच्च। अतः कपालद्वयतत्कार्यघटोन्माने घटद्वयो मानवद्गुरुत्वान्तर कार्य दुस्त्यजम् । किंचावयवावयविनोद्वयो। स्पर्शवत्वात् उसप्रतिघत्वविरोधः । द्वयोन्यतरस्यस्पर्शशून्यत्वेन विरोधः। इहतूभयोः स्पर्शवत्वादेकावष्टब्धदेशे इतरा- वृत्तित्वरूपसप्रतिघत्वविरोधस्सम्भवत्येव । नन्ववयवावयविनोरेकत्रवृत्तित्वाभावानविरोध इति चेन। समवायदेशैक्याभावेऽपि संयोगिदेचक्यस्य सत्वात । कपालावष्टब्धनमाप्रदेशे घटस्यापि त्वया त्यभ्युपगमात । ननुकपालसंयुक्तनमसि घटसंयोगोमाभूदितिचेन्न। मूर्तामूर्तसंयोगविलोप प्रसङ्गात् तथा हि मान घटानामाकाशेनसंयोगोवक्तव्यः । सचकपालावष्टब्ध देशावच्छेदेन न संभवति। अनभ्युपगमात् । अन्यदेशावच्छेदेनत्वसमावितः। अतोघटादीनां घणुरूपयन्तानां मृर्तानां स्वावयवावच्छेदेन गगने संयोगानभ्युपगमाम् द्रव्यान्तरावच्छेदनासंभवाच्च , गगनादे सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगित्वरूपविभुत्व न स्यात् । उक्तरीस्या मूर्तानां मूर्तस्पहसंयोगोऽपिनस्यात् । तत्राप्यवयवावष्टब्धदेशावच्छेनावयविनासयोगे सप्रतिषत्वविरोधात । देशान्तरावच्छेदेन तत्संयो गस्यासम्भावितत्वात् । यदिचावयव्यनुत्पत्तिदशायामवयवानां मृतैरमूस्मह संयोगोऽवयव्याधा- रत्वेऽवयवानां न संयोगः। तेषां तत्पारतन्त्र्यात् । एव च विभुत्वमपिरक्षितम् । कालभेदेन सर्वमूर्तसंयोगादित्युच्येत तदा संयोगजसंयोगो दत्तजलाञ्जलिस्स्यात् । हस्तस्यकायाधारत्वे पुस्तकेन संयोगाभावेन तजन्यकायपुस्तक संयोगासम्भवात् । अतस्संयोगिदेशेऽवयवावयविनोस्स प्रतिधत्वविरोधोदुष्परिहरः । एवं स्वावयवेऽवयविविभज्य यदावर्तते तदैकावयवदर्शनेप्यवयव्युप- लभ्येत । जातिरिवप्रत्याधारम् । अथाविभज्यवर्तते, तदानवस्था प्रसङ्गः। तथाह्यवयविना स्वाषयवेऽविभज्य वृत्तित्वमपूर्णवृत्तित्वम् । तच्चावयवमादायैव वक्तव्यम् । तत्र पूर्वावयववृत्तित्वायावयवान्तरस्वीकारै तस्मिन्नप्यवयविसम्बन्धस्य बक्तव्यतया तत्रापि पूर्वोक्तविकरपेप्रथमारपस्य पूर्ववपिसस्पेन द्वितीयकल्पपरिशेषे तबापूर्णचित्योपपाद नायावयवान्तरस्वीकारे चानवस्थेति ।

·३३ श्रीरामानुनसिद्धान्तसंग्रह न च बलवत्प्रमाणोपनीताषयविनि संप्रतिपमवृत्यनुपपत्तिसंयोगादाविषशाम्यतीति चेन । प्रमाणप्राबल्यस्य निरस्तत्वात । एवं पृथुतरपटनिर्माण प्रक्रमेदिनितन्त्वादिसंयोगेद्वितन्तु कत्रितन्तुकादिपटपतिरुत्पद्यतेनवा । ने चेत् । बुद्धिशब्दान्तरादिरवस्था मेदेनेति सि«स्यात उत्पद्यतेचेत् त्रितन्तुका धारम्मदशायांपूर्वतिष्ठतिवा नवा। पूर्वत्र तदनारम्भस्स्यात् । आरब्धकार्य- स्तहानीमेवावयध्यन्तरम्भायोगात् । नच द्वितन्तुकष्टादिस्तन्वन्तरसहितः नितन्तुकपटारम्भ इसियुतम् । इहता तुषुपट इत्यादिस्वाभिमत व्यवहारविरोधात। अनचाचार्योक्तसंग्रहश्लोको पूर्वसिद्धपटैस्सा तन्तुभिः पटसम्भो। पटपडितल्यमीक्ष्ये तक्रमादाधिक्यशालिनी । प्राविद्धानाष्टा दीनामुत्तरोत्तरजन्मनि । अहेतुको विनाशश्च स्थिापक्षे न युज्यते ।। नचे दुपलम्मविरुद्धनाशकल्पनाप्रपङ्गः। एवमेकद्विवादितनवाकर्षणदशायामपिखण्ड पटरंपरोत्पत्तिनाशापरम्परावलप्तिः क्लिपतरा। लाघवशालिनिसंघानमात्रपक्षे राशिन्यायाट सौ दोषो न भवति । नच गौरवादतिरिक्तावयविपरित्यागे सौगतवत स्वरूपविशेषमाप संयोगविशे पोऽपित्यज्यतामितिवाच्यम् । परैरसमवायियावीकृतस्यावयब संयोगस्य प्रत्यक्षसिद्धन्वेनतत्परि- त्यागानौचित्यात । दरेणापि हि विभूनामाकाशीनां नित्यानां शब्दज्ञानसंयोगाद्यवस्थास्तच तु मैदरजीकृताः । सर्वद्र स्वरूपनित्यत्वमवस्था भेदमागन्तुकं च वदतामस्माकं किमनुषपनम् । गुजारस्थाहि परिणामः। कथं तर्हि नित्यानित्य विभाग इति चेदित्थम् । द्रव्यं नित्यं अबस्थात्व तथा च मरूपतो द्रव्य नित्यमप्यवस्थाविशिष्टत्वेनानित्यमितिनित्यानित्यविमागः ननुतन्तक एव व्यतिषङ्गविशेषविशिष्टाः पट इति भवतां सिद्धान्त पटबच्चेति सूत्रे হি, तथा च दीर्धेकतन्तुपरिवर्तनविशेषनिष्पादितेऽवयविनि कथ पटबुद्धिस्स्यादिति चेन। न यं तन्तुगलो द्वित्वं वा एटधियोहेतुमिच्छामः । किन्तु उपनिषङ्गविशिष्टतन्तोरेन एटशी तस्वम् । तच्च यथादर्शनमनेकेषामिवैकस्यापिइतितत्रापि पटधी हेतुत्वाभ्युपगमात् । एमावस्यवसायनारम्यकत्वातवैव तन पटधीवाधः । प्रदर्शितं च पत्रेण ताटङ्क निए सावक्यारम्भकत्वम् । अतस्तवैवायदोषः । स्यादेतत्। नन्नवयपनभ्युपगमवक्षेऽन्ततः पाद योत्यणुमंघाताः स्युरिति ते न प्रत्यक्षाः स्युः। अतम्स प्राणमवयष्यसिद्धेरित्याक्ष- पादोक्तमनतिक्रमणीयं स्यादितिचेन । प्रत्येकपप्रत्यक्षत्वेऽपि तस्ममूहस्स प्रत्यक्षत्वसंमवात । यस्य केशस्य दूरेऽप्रत्यक्षत्वेऽपि तत्सम्हस्य प्रत्यक्षत्वम् । एकस्यापि केशस्यासत्तौ दर्शनयोग्यत्वमस्तीतिचेत् त्रसरेणुरूपस्याणोरपि सहकारिसम्भवे प्रत्यक्षयोग्यत्वात् । तदति- रिकाणोनिरस्तत्वात । पित्यार ।

·অলিখি नम्वेवमपि स्थूलोऽयं घट इतिस्थूलत्यधीरणुसंघातस्वरूपघटादिषु कथंच्यात स्थूल- द्रव्याभावाचाणुसंहत स्थूलत्वाध्यासस्यापि दुरुपपादस्वादितिचेन्न । स्थूलधीरिति परिमाणविशेष धी प्रत्यक्षयोग्यत्वधीर्वा प्रत्येकदेशाधिकदेशत्वधीनाद्या प्रत्येकदेशाधिकदेशत्वधीनाद्या संहतैरेवाक्यविनस्परिमाणान्तर सृष्टयुपपत्तः। अणुष्वेवविरुद्धं स्थूलत्वं कथमिति चेदेकत्वाद्याश्रयै बेवकथं तद्विरुद्ध द्विन्वादिक- मिच्छसि; अपेक्षाबुद्धिसंगृहीत व्यक्त्यन्तम्मम्मम्ध सामादिनेवाश बुदयनपेक्षकारण विशेष सम्बन्धादेव परिमाणान्तरमपीति तुल्यम । न द्वितीया संहतो प्रत्यक्ष योग्यत्वस्योपपादि तत्वात् । न तृतीया । माषादिशशिषु संहति मेदैर्देशतारतम्य दृष्टेः । ननुन्यूनाधिकपरिमाणद्रव्यावच्छिन्नस्यंन्यूनाधिकदेशबात तत्परिमाणावयविद्रव्या- भावे तत्प्रयुक्तदेशन्यूनाधिकत्व दुर्निरूपस्शादितिचेन्न । न ह्यस्य विनिरूपणेशदेशाधिक्यादि निरूपण सुरभित्वादेश्विसम्बन्धिन्यूनाधिक भान हदुर पत्ता । एतदुक्त भवति । कपूग्धूलिषु केतककुसुमादिषुव सौरभ्यमाश्रयाल्पवबाहुळ्याम्या यूनाधिकमानोपलभ्यने । यथाच श्वेतपटे नीलीद्रव्यसम्बन्धान्नीलिमोत्यत्तौ नी लीद्रव्याधिक्यम्यूनताणांनीलिम्नोऽप्याधिक्यन्यूनता प्रतीति নখালাবিযুকযুনাঘিমাই अवर व्यभावेऽपिन्यूनाधिकदेवतारतम्यभवतीतिद्रव्येषु नैवमिति चेन्न । द्वयणुकोत्पत्ता पूर्वक्षणे संयुक्ताणुद्वयमा प्रत्येकदेशाधिकदेशत्वावश्य भावात् । अन्यथा सर्वपरमाणूनां समानदेशत्वे प्रागुनदोषप्रसंगात । समवायिनस्संयोगिनोवादेशस्थामावेकथं तत्र देशाधिकामिति वेत्र। आकाशाधशमे देनतदुपपत्तेः । कथ निरवयवस्थाकावस्यांशमेदातिचेदात्मानं पृच्छ । कर्णशकुन्युपाध्यवच्छ- अनभांसिनानाभोवाणि कल्पयसि । भेर्यादिशब्देषयमाणेषुतरङ्गवत्या तसदनन्तरदेशेषु शब्दो त्पत्ति गगने साधयसि । न चाकाचादेप्रत्यक्षस्वात्तदंशतारतम्यस्य दुग्रहत्वात्तदधीनदेशाधिक्यं सतराहमिति वाच्यम् । प्रत्यक्षाकाशवादिना दोषाभावात त्वयपि माषाघवयविनो महीधरस्सा धिकदेवत्व गृह्यत इन्युच्यते । तत्रालोकमण्डलांशभेददेखाधिपमितिचेन्न । आलोकस्यापि नमसि न्यूनाधिकदेशवृत्तित्वादृष्टेः परिमाणाधिक्यमानमेव पर्वतादिषु गृह्यत इतिचेन्न। अगृशमाणं देवाधिक्यमस्तिवा नवा अस्तिचेत संघातेऽपिकश्चोधावकायः। नचेत्तद्देशेषु चक्षुः प्रसरादिनिषेध कन्वं न स्यात् । अन्यथाऽल्पदेशवर्तिनस्सर्वत्र निरोधकत्व प्रसङ्गात् अतः परस्परानाक्रान्तदेशा बष्टम्भेनसंहन्यमानेषु प्रसरेणुषु सुप्रइमेवदेशाधिक्यम् । देशस्तु आलोकानाशादिर्वा यः कश्चिद्यथा योग्यमस्तु । अत एवावरव्यमावादणुषुस्थौल्यारोपोपिनस्यादितिचोद्यमपिनिरस्तम् । ननुयदिसंसृष्टास्तन्तवः पटस्तदा तन्तुराशिमात्रेऽपिपटधीरस्यादितिचेन्न । त्वयापिन तन्तु संयोगमात्रं पटस्सासमवायिकारणमिष्यते। तथा सरिविदादिब्यापारवैयात् । अतो ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रह - यासंसर्गादवयवीतवोत्पद्यते। तादृसंसर्गविशिष्टास्तन्तवः पट इत्युच्यत इत्यतिप्रसङ्गामावात । एवं तन्तुमान एटइतिमत्वर्थीय प्रत्ययारसामानाधिकाज्यव्यवहारश्चशूरवतीसेनावृक्षवदरण्यमित्या दिव्यवहारवत प्रत्येकसमुदाय मेदविवक्षयोपपन्नत। नन्वेवमपि घटादीनां संघातात्मकत्वे घटद्वय संयोगेसति तस्याप्यवयवसंयोगरूपतया तयोरप्येकर्सघातापत्या एकस्मिन घट इव संयुक्ताविमौद्वा वितिचदिनस्यादितिचेन्न । संयोगविशेषेण पृथक् संघातक्लुप्त्यातादृशसंघातद्वयसंयोगे राशिद्वय संयोग इवसंयुक्त द्वावितिमबुद्ध युत्यत्तधिकाभावात् । अन्यथा राश्यादावपि ताशबुद्धिनस्यात् । न चर्सयोगस्यैवघटावस्यारूपतयामहत्वैकत्वद्वित्वसंयुक्तत्वादीनांसंयोगविशेषरूपघटा। दिनिष्ठत्वाभावेन महान घटात्यादिविशेषणविशेष्यमाचप्रतीतिनादितिवाच्यम् । घटादि शब्दानां संयोगविशेषरूपावस्थावद्वाचकत्वेन महदादिशन्दानां च महत्त्वादिमवाचकत्वेनैकार्थवत्या सामानाधिकरण्यसम्भवेन महान घटइत्यादिविशेषणविशेष्यभार प्रतीतेनिधित्वात् । अन्यथा- धनवनश्याम वनमित्यादि प्रतीतिस्तवापिनस्यात् । तत्रालयव्यनम्युपगमेन पक्षबहुत्वातिरिक्तवन स्यामानधनवादीनां वननिष्ठत्वाभावात । बनशन्दम्यावस्थावत्परत्वेनवोकप्रतीतेवियत्वेन तस्यान्यत्रापि समत्वात् । अत्रेदबोध्यम् । घटकपालादिशब्दा: घठन्वाद्यवस्थायां तदवस्थितद्रव्ये च प्रयुज्यन्ते । यथा शक्लादिशन्दाइशक्लिम्नितद्विशिष्ट च प्रयुज्यन्ते । तथाचकोमहान घट इत्यादौघटाधवस्थित मृद्विशेषे संयोगमहत्वादीनांसवान्नीलोघट इतिवन्महान घटइतिसमानाधिकरण प्रयोग उपपन्ना । एवंसेनादिशब्दा अप्यवस्थातद्विशिष्ठवाचका: । अतघनवनश्यामवनमित्यादयोऽप्युपपन्ना इति । ननुतथापिसितरकनीलादितन्त्वारब्ध पटे चित्रपट इति धीस्सवां जायते । तन्तूनामेव पटत्वे प्रत्येकतन्तुष्यतिरेकेणचित्ररूपाधिकरणाभावेनचित्रा पट इतिधीनस्यात् । ममत्ववयविनः पटस्य चित्ररूपाश्रयत्वाच्चित्रोपलब्धिर्जायतामितिचेन्न । व्यतिषङ्गवशेन ष्टावस्थापनसितरक्तनीलादितन्तु विद्यमाननानारूपसमुदायस्यैवचित्रधीव्यवहारविषयत्वेनानुपपत्त्यभावात् । चूर्णसंहतिचित्रवत तत्र भवतोऽप्यस्यव्यभावेनोत्तरीतेरनुसतव्यत्वात् । अतिरिक्तचित्ररूपासम्भवप्रकारमद्रव्ये निरूपयिष्याम: स्यादेतत् । तथास्यव्यनभ्युपगमे एकावयवेधृते आकृष्टे चान्येषामनयवानां धारण माकर्षणं च न स्यात् दृश्यते च मलेधृते आकृष्ठेचाप्रादीनां धारण माकर्षणं च अवयव्यङ्गीकारे तु तस्यैक्यात सर्वावयववृत्तित्वाच्च धारणाकर्षणेयुज्यते । ततोऽजयव्यम्युपगम आवश्यक इति चेन्मैवम् । धृताकृष्टावयव दृढसम्बन्धादेवाययवान्तराणामपिधारणाकर्षण संभवातू । भगवयम्युप ·प्रकृतिपरिकुदः गमेऽषिकोमळापासवारणाकर्षगोरमान अभिचारात् । आसवानी दृढतरसंयोग एव धारणाकर्षग प्रयोजन इति बक । स च संघातपक्षेऽपि तुस्पा । किवविजातीयेषु जसंयुकेषु हगारकाष्ठादिषु पाशवेष्टित पधादिषु च धारणा कर्षमयोसत्वात् तनावययमावात् ता सावधाना दृढतरसं पागस्यैवनियाममत्वयनाप्य विशेषात् । कि च यत्तु पटादानामन्त्यावयावेत तत्वादीनां मध्यमावयबित्वमिष्यते । तरप्पनुपपनम् । तथा हि, तैरने कैरच्छिन्नावयवैरक पटादिनिर्माणेऽजयन्यन्वरमुत्सद्यत नवा । आधे तक्षामन्त्यावयवित्वव्याघात । द्विताये तन्वादिमिरवयम्यारम्मा न स्यात् । अविशेषात् । तहिं अन्य कावदटादेरन्यावसादिग्वेिन । तरपिकुण्ड्य मोवादिकार्यस्य सहकारमधम्मसात् । सन्धिचास्मदशक्यकार्य निमाणवतुराः केचिदन्तत ईश्वरश्च । एवं योसी गोपुरादिरस्त्यावयवी । तत्र यदिकवि सुधामिरवयवान्तर संघटयेत् । तदा पूर्वगोपुरं तिष्ठतिवा नश्यतिका । पूर्वत्र कर तसान्त्यावयवित्वगुत्तरन स एवायमित्य- नन्यथासिद्धोपलम्मविरोधः, नाशकारणामावन नाशासम्मवात् । किञ्चकाविकावयवमेदमात्रा पूरिध्यानातवपपतरोत्पति यादवो क्रियेत तदा महापृथिव्याविभूतानामपि तत्वत्प्रदेशेष श्रान्तचण्डानिलरविच्छिन जलावमहानिभिम दाम तेन्दिान्ताममद वाऽशुइयविघटने बगुकादि नाशक्रमेण तेषां प्रतिक्षणं नावे सा पूर्व पूर्वद्रव्य नाशेनपुनद्रव्यान्तरोत्पत्तिपरम्परया च किश्चि दपि वस्तु किश्चित्कालमप्यक रूपं न तिष्ठविबौद्धमतप्रासात् । अतो यथादर्शनं सर्वत्रावयव सातवाद एवं साधीयान् । यदन्यत्करनाजा द्वाम्पामवाणुस्थामा कार्यद्रव्यमारस्यते । एकसानारम्मादामेरारब्वत्वमहत्वात नद्यगुरुस प्रत्यक्षलापातात् । एव विभिz रुपणुकमुलयत । तनावयवमबहुल सरूपयामहत्वात्यति । परमायुपरिमाणसानारम्मत्वम् । आरम्मकत्व तु घणुकादरगुतरत्वासलात् । तदोपवित्वसङ्ख्या ईश्वरापेक्षाबुद्धिजन्या । तदिनाशकामावपिकार्यत्वादानत्या । अन्यत्रापेक्षाबुद्धिनाशन द्वित्वादीना नाशः। तादृशख- सरणुरप्रत्यक्षावयवका रूपच्या रिकाप्रत्यक्षागका प्रत्यक्षरूपका । उत्तरावयपिनासनियत संख्याकारयोरारम्मा। भावकास सबस समवायसमवासिनिमित्त कारगरुत्पतिः। प्रध्वम्स कार्यस निमितमानजन्यवानस्यता करपनाजात विद्याद्धा न बहुमन्यन्ते । एवं याचान्यामना शरीरादिषु पृथिव्याघनेक भूताहावेऽप्ये कमेव भूतापादान- मस्परसंसर्गिमानं इति। तदप्यनुपपनम् । आयपिसदाक्य कापादानामेतिनियन्तव्यम् । अवयविनोनिरस्तत्वात् सनातवादे च यथादर्शनं समुपादानम् । न च विजातीयानां ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रह अजय संहतिर्नास्तीति वाच्यम् । दृष्टविरोधात् । युष्मसिद्धान्तविरोधाच । कथमन्यथा तेजस्वामि- मते काशनादौ गुरुत्वपीतत्व कठिनत्यादिक्लुप्तिः । पञ्चीकरणोपलक्षकत्रिवृत्करणश्रुत्या नामरूप व्याकरण प्रयोजनकथा, चतुर्विधाहारमयं शरोरमिति गर्मोपनिषदा च पश्चभूतात्मकं वपुरिति स्मृत्या च देहस्य पञ्चभूतात्मकत्वमात्र प्रतिपाद्यते । नस्कस्योपादानत्वमितरेषा सांसर्गिकत्वं तस्मादविशेषात् सर्वपादानम् । न च जातिसंकरास्यादिति वाच्यम् विनोऽभावेन संघातघटकतत्पदंशवृत्तित्वात्तत्तजारवयविनामुपगच्छतोऽपि प्रतिनियतकनक रजताग्रंश निर्मितविम्बादिवत् नरसिंहादिवच निर्वोदु शक्यत्वात् । न च जातिसांकर्य दोषा उपाधि सकिन दोष इत्यत्र नियामकमस्ति । तथाच मूर्तत्व कार्यत्वयोः परस्परपरिहारेण मनसि रूपादौ च वर्तमानयोर्घटादौ समावेशेन सांकर्यात् । तथा च घटादेर्मतत्व कार्य स्वान्यतरस द्वयोर्वा परित्याज्यत्वं स्यात् । न च व्याप्यव्यापक भावानापनजात्योरसमावेश नियमामाव: जातिसाय दोष इति वाच्यम् । नील वीनत्वारप्युगयोस्तादृशयोरसमावेशोलम्मनियमदर्शनादुक्तदोषतौस्यात् भूतत्वमूर्तत्वयोसमावेशदर्शनात् । उपाध्योरसमावनियमोनास्तीतिचेत् काश्चनकुण्डलादो काश नत्वकुण्डलत्वयो। दार्घत्वहखवयोः दीर्घगकारादौ समावेशदर्शनात् । जात्योरपि अपमावेज नियमो नास्तीतिचेत् तुल्यम् । यदि काञ्चनत्वकुण्डलत्वयोरन्यतरस्य जातिवं परित्यज्यते । अथवा काश्चनकुण्डलगतकुण्डलत्वजात्यपेक्षया रजवादि कुण्ड लगतकुण्ड लत्वजातिर्मिना एव । न चानुगतेक जात्यभावे कथमनुव कुण्डल शब्द प्रयोग इति शङ्कयम् । सशसंस्थानवत्वा सर्वकुण्डलादीनामित्युज्यते, तर्हि घटादीनां सुखशसंस्थानादेवानुगत व्यवहारोपपत्तौ जातेरे वासिद्धिप्रसङ्गात् । तथा च वृद्धिमिच्छतो मूलहानिस्स्यादिति न्यायेन जातिसंरक्षणे प्रवचन जातिपरित्यागस्समर्थित स्यात् । अतोऽत्यन्त विसजातीयदायमशिलासुधानिर्मित शकटस्थ गोपुरादिवत् देहारिरपि विस जातीयभूतमय एवेतियथादर्शनं स्वीकर्तव्यम् । न चानेकभूतमयत्वकथनेकभूशब्दस्तदर्थ क्रियाकारित्वनियमयखादिविवाच्यम् । तयोरसंघातघटकभूतांशभूयस्त्वनिबन्धनत्वात् । तवाप्यनारब्धावपविकेषुविसजीयमाषादिराशिषु भूषसाध्यवहारोलोकांसदएवानुमर्तव्यः । तथास्मामिस्सर्वत्रानुसतव्य इति न किश्चिदपहीनम्। भत्र विभागादविभागाच भूतमोतिकमेदधीः। सत्येव यदिवा द्रध्ये सिद्धसाध्यदशान्वयात् ।। एकत्वं च बहुत्वं च मृत्पिण्ड करकादिवत् । समष्टि व्यष्टि नीत्यैव त्रिगुणेबदतिश्रुतिः ॥ ईक्सत्कार्यवादव वैदिकैः परिगृह्यते । द्रम्पस पूर्वसिद्धस्य साम्यावस्था विशेषतः ।।

·प्रकृतिपरिच्छेदः ऐत्यनुगृहीतमाचार्यैः। तदेवमने कवचात्मकत्रवाण्डादिष्यष्टिविश्वामिति । एवं वियनमान्दानन्त्यत्तदन्ततिलोकविशेष लोकपालनिकासादिमेदतवदयस्थानकालादयोज्योतिष- पुराणाविषु प्रशिताष्टण्या। कविद्विरीतात्पर्य भेदेन नेयः । एषाच प्रतिनियवदेशकालखरूपफलमोगवारतम्यनिम्नोन्नतब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता विषम मुष्टिः खरूपानादेर्जीव वर्गस्य प्रवाहानादिकर्मतारतम्य निबन्धनेति नाकृताम्यागमकृतविप्रणाश वैषम्य नण्यादि प्रसङ्गः। जीवानामाप्रळयावस्थाविपक्षेपुटा रते दोषा। एवं पुण्यपापतार तम्यात् काचेत् धुलोक प्रभृतिकृष्टशरीरेन्द्रियबानशक्त्यादिमन्तः केचिन्नरकादिषु घोरदुःख हेतुकर्मणा निकृष्टभरीरादिमन्ता। केचिञ्चमिश्रकर्माणः पृथिव्यादिषुमिश्रमध्यममुखादिमन्तः । इह प्रसाद सामान्यतश्शरीरलक्षणमुच्यते । यख चेतनस्य यदवस्थं द्रव्यं यावत्सचमसंबन्धान खशक्यनियन्तव्यसमावं तदवस्थं तस्य शरीरम् । ननुधर्मभूतज्ञानेऽतिध्याप्तिः । तस्य सिद्धान्तेद्रव्यत्वात् यावत्सत्वं स्वाश्रय प्रतिनि यन्तव्यखभावस्वादसमन्धानहत्वा चतिवेन। यस्य चेतनस्येत्या चैतन्यविशिष्टस्येत्यर्थात् धर्म भूतज्ञानस्य विशेषणीभूत चैतन्यानियाम्पत्वात् । चैतन्यविशिष्टात्मासम्बन्धानहेत्वाभावाच । विशेषणविशेष्योमयासम्बन्धान सहिविशिष्टासम्बन्धान त्वं तदननास्ति । चैतन्यस्य चैतन्यावृत्ति स्वात् । तदनियन्तस्यत्वाचं । ममनावस्थितस्य तद्यस्यासम्बन्वानहलामावादविव्याप्तिः प्रता यवस्थमिति। क्रिपादावविव्याप्तिवारणायद्रष्यमिति । परकायप्राणेन्द्रियकुठारादावविव्याप्ति- वारणाययावत्सचमिति । परकायस प्रदेशात्पूर्व प्राणेन्द्रियाणामण्डसृष्टे पूर्व शरीरवियोगानन्तरं च सत्वात् यावत्सत्तमसम्बन्धानहत्वाभावान्नातिव्याप्तिः। असम्भववारणाय सशक्य इति । न हि विहामताभ्यं विहायसोद्गमनं मानुपादिवरीत्यसम् । नव वाचताते अशरीरस्वम्। स्वावलं चान्यव्यतिरेकादिस मधिमतं यथासंभ ग्राह्यम् । अत एक शिल काष्ठघटपटादेषु जीवसरार भूतेषु तदधीनस्कामावादब्याप्ति चोध परिहतम् । तेष्वपि स्थावरादिवदतिलस्मस नियमन विशेषस्थामदादिङ्ग्रहत्वात्। यद्यपि स्थावरेषु कक्दुिम्मेष निमेवादिकं दृश्यते । तथापि न तत् सार्वत्रिकम् । मरति च शिलाकाष्ठारियपि सातर चैतन्यम् । अप्राणवत्सबमान स्थावरेषु ततोधिकति । न शक्शी चिदनिवानियमनामावादन्याप्तिरितिवाच्यम्। तत्रापि नियन्तुं योग्यत्व- सत्वामान्पाति: । न्यायादिदवासुलशरपेक्ष अशक्यनियमनेषु मानुषादि.शरोरेवव्यातिरथ समावमिति तेषामधापनियमनस्वस्सीमाभिकस्वाद । पाण्यादिक्षान्ती यथा पूर्व नियन्तम ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहै - स्वभावत्व सत्वानाध्याप्तिरिनिध्येयम् । एवं यख चेतनस्य यदवस्थद्रव्यमपृथक्सिद विशेषणं तद तस्यशरीरमिति ना लक्षणम् । यावत्सत्तमसम्बन्धानहत्वमपृथक्सिद्ध त्वम् । आधेयस्वविधेषत्वशेष वान्यपृथक्सिद्धेरवान्तरमेदा इह विवक्षिताः। दण्डादीनां शरीरत्वव्यवच्छेदायापृथक्सिद्धत्वं शेषव्यावृत्तिः स्फुटव । ईश्वरतज्ज्ञानव्यतिरिक्तसमस्तद्रव्यं भरीरमिति सामान्यलक्षणम् । पूर्वोकं तु विशेषलक्षणमेवेविध्येयम् । अन्ये चेन्द्रियाश्रियश्शरीरमिति सूत्रानुबारात् अन्त्यावयविस्वे सदिचेष्टा श्रयत्वमेकं लक्षणम् । अन्त्यावयवित्वे खतीन्द्रियाश्रयत्वमन्त्यावयरित्वे सति भोगायतनामिति शरीरस लक्षणत्रयमित्याहुः । तदसत् । तत्र चेष्टाशब्देन क्रियामानविवक्षायां घटस्थादिष्वति- व्याप्तिय॑ता । प्रयत्नवदात्मक्षयोगासमवायिकारणकक्रियाविवक्षायां प्रयत्नवदीश्वरस योगा- समनायिकारणक क्रियाविवक्षायां प्रयत्नवदीश्वरसंयोगासमवायिकारणकक्रियाश्रयेषु तच्छरीरतया स्म्युपगतेष्वोत्पातिककम्पादिक्रियावत्सु महीपर्वतादिष्वतिव्याप्तिः। प्रयत्नवजीवेति विशेषणे प्राणादिवतिध्याप्तिः । बुद्धिपूर्वकायनेति विशेषणेऽपि प्राणायामकालिकरेचक पूरकादिक्रिया वत्सु प्राणादिष्वतिव्याप्ति। रेचकपुरकयोर्बुद्धिपूर्वकप्रयत्नवदात्मसंयोगासमवायिकारणकत्वात् वावादेरन्त्यावयवित्वाभावेनान्त्यावयवित्तविशेषणामावानादिव्याप्तिरितिचेन्न । कस्तछन्त्या- वयत्री । घटादिरितिवेन । तत्राप्य नघट पटादिभिर्मित्तिगन्धादिनिर्माणेनान्त्यावयवित्वा- सिद्धः । तत्रमित्याधारम्भो नास्तीतिचे प्राणादिधारमो नास्तीति वक्तुंशक्यत्वात् । हिंघटादयो मध्यमावयविनस्सन्त्विविवेन । अन्येषामपि मध्यमाववित्वेना न्त्यावयवित्वस्थाकाशकुसुमायमानत्वात् साधु तद्विशेषितं लक्षणम् । अन्त्यावयवित्वासिद्धथैव लक्षणान्तरे अपि पिते । किंच द्वितीयेन्द्रियाश्रयत्वं च नेन्द्रियसमवायित्वमिन्द्रियावयवस्थापि शरीरत्वापत्ते । शरीरे इन्द्रियसमवायित्वाभावनासम्भवापत्तेश्च । इन्द्रियसंयोगित्वं तु घटा- दाबप्यस्तीत्यदिव्याप्तम् । यावत् सचमिन्द्रियसंयोगि विवक्षितमितिचेन । चक्षुरादीन्द्रिय विरहिण्यव्यातिः। तत्र मात्रया चक्षुरादेरिन्द्रियान्तरस्य च सत्वान्नातिव्याप्तिरितिचेत् तथाप्यनि मेषचक्षुषे प्रेक्षमाणे पुरुषेतदातनात्पन्न विनष्टबुबुदादावतिव्याप्तः । नचावक्षनर्गुणत्वाबुबुदस्य यावत्सत्तमिन्द्रयसंयोगाभावेनातिव्याप्त्यनवकाश इतिवाच्यम् । उक्तरोत्या शरीरादिष्वपि यावत्सचमिन्द्रिय संयोगाभावादसम्मवापत्ते । नित्यमना पक्षे आत्मनोविभुत्वाभ्युपगमाच यावत्मचमिन्द्रियसंयोगादात्मादिष्वदिव्याप्तिश्च । मृतशरीरेष्वपि शरीरस्वाभ्युपगमात् तत्राव्याप्तिध। इन्द्रियसंयुक्तकृत्स्न प्रदेशकं शरीरमितिचेन। शरीरान्तः प्रदशेत्वगिन्द्रियासंयोगात् । तत्रापि त्वगिन्द्रियसंबन्धे जाठरजन्तूनां स्पर्शोपलमप्रसार ।

·प्रकृतिपरिच्छेदः मनसोप्यणुत्वेनकदेवसंबन्धाद। तथाचासम्भवः। सन्द्रियावस्थितिदेशत्वं शरीरत्वमिति विवक्षित मितिचेदवस्थितिशब्देन संयोगमात्र विवक्षायामाकाशादाबतिव्याप्तिः। अपृथसिद्धसर्वे- न्द्रियस्वविवक्षायां मृतशरीरेऽव्याप्तिः। तत्रेन्द्रियाभावात् । उपष्टम्मकृत्वविवक्षायां प्राणे- ऽतिव्याप्तिः । यावत् सत्त मेन्द्रिासयोगायोग्य शरीरमितिचेन्न । मृतशरीराध्याप्तरुक्तस्वादाकाशे- श्वराद्यतिष्याप्तेदुर्वारत्वाच । तन्मते मन इन्द्रियस्खनित्यत्वात् । इन्द्रियभिन्नत्वेसति प्राणव्यापारा धीन प्रवृत्तिनिवृत्यादिकं शरीरमितिविवक्षितमितिचेन्न । आत्मन्यतिव्याप्तेः। सर्वप्रवृत्तिषुताद- धीन्यविवक्षितं आत्मनस्तु प्राणाधीन जीवन हेतु प्रयत्न सत्वान्नातिव्याप्तिरितिचेत् तदासम्मका । नहिवायूदकाद्याकृष्यमाणशरीर प्रवृत्तीनां प्राणाधीनत्वम् । अनइन्द्रियाश्रयत्वलक्षणमसमञ्जसम् । तृतीयमपि लक्षणं न विचारसहम् । तथाहि । भोगायतनत्वमपि यदि भोगत्वस्थान- मात्र तदा गृहारामादिष्वतिव्याप्तः। यमानित्यवात्मा भोगी तद्भोगायतनमिति विवक्षितमिति चेन्न। अशरीरिणामपिमुक्तानां भोगाभ्युपगमेनासम्मवापत्तः। मोगशब्देन दुःखात्मकभोगो विवक्षित इतिचेन्न। इन्द्रियेष्वतिव्याप्तः । आत्माहीन्द्रियाण्यामित्येवदुःखीभवति। ईश्वरनित्य- मुक्तच्छागृहीत शरीरेश्वव्याप्तिश्च । आत्मत्वेनभ्रमविषयत्व शरीरत्व मतिवेन। तेस्तैर्वादिमिरात्म तयाबुद्धयमानेषु प्राणेन्द्रियादिध्वतिव्याप्त। अथ शिरः पाणिपादहस्तादिमयं शरीरमितिचेन्न। शिलापुत्रकादिध्वपितत्सम्मवाद तिव्याप्तः । प्राणादिमत्वे सतीतिविशेषणानातिव्याप्तिरितिचेन्न। मृतशरीरादावव्याप्तः। यदाक दाचित् प्राणादिमत्वं विवक्षितमिति नाव्याप्तिरितिचेन्न। स्थावरादिशरीरेष्वव्याप्तः। तत्रशिर पाण्याधनयवाभावात् । एवं लक्षणान्तराण्वपि । अतो यथोक्कमेवलक्षणं ग्राह्यम् । तदेतच्छरीरं द्विविधम् । नित्यमनित्य चेति तत्र त्रिगुणकालजीवशुभाश्रयात्मकमीश्वर शरीरं नित्यम् । नित्याना स्वाभाविक्रमनन्त गरुडविष्वक्सेनादिरूपं च । अनित्यं द्विविधम् । कर्मकृत्तमकर्मकृतं चेति । अकर्मकृतं चेश्वरस्य महादादिरूपम् । तथानन्तगरुडादिनित्यानां च ऐच्छिकंतत्तदूपम् । धर्मकृतमपि द्विविधम् । स्वर्मकल्पसहकुतकर्मकृतं केवलकर्मकृतं चेति । पूर्व महतां सौमरिप्रभृतीनां शरीरम् । उत्तरंचान्येषां क्षुद्राणाम् । पुनश्शरीरं द्विविधम् । जङ्गममजङ्गम वेति । काष्ठशिलावृक्षादिशरीरं अजङ्गमम् । शिलादिशरीरिणोपि जीवा विद्यन्त इति अहल्या- वृत्तान्तात् सिद्धम् । यातिस्थावरतां नरर, श्मशानेजायते वृक्ष कगृध्रनिषेवितः । इत्यादि प्रमाणमिहानुसन्धेयम् । इदं चव्यष्टि नामरूपभाषां सर्वेषां जीवानु प्रवेश श्रुतिबलातु सिद्धम् ।

·শ্রীলাদিজা - माम बर्षा देवमनुमतिकारकि मेवात् । असुरक्षाऽपि देवसेना) भूलोकवृत्तिनााणक्षत्रियश्य शूद्रादयो मनुष्यफोनकः । तेषाभुतिय विधव- विषयता । देवादीनामपि साइत्येव । प्रायश्चिचावातपोयोगमा विद्यादिश्रवणात् । समाक्षि- भरीसपाया तिर्यग्यो नया । नारकिणस्त दुःखै कतानादुरस्त्यजाग्रिहा। जाम पूना द्विविधम् । योनिजमयोनिज चेति । अयोनिजंतुदेवाहिषु विष्वपि सम्भवति । प्रजापतिमधुकेटप धृष्टद्युम्नैरावतस्वेदजाहि ध्वयोनिनशरीरदर्शनात् । तत्रयोनिजशरीरे वेव पक्षमाहुत्यपेक्षा । योनिप्रतः पूर्वमाकाशवायु धृयाभ्रमेघवृष्टिर्ब नरेतस्मिक्षु अन्यशरीरेषु मंयोगमात्रम् तत्र व्रीयादि प्राप्त पूर्वशीघ्रमेवनिष्क्रमण ततः परं कृच्छानिष्क्रमणम । झुपर्जन्यवृथिवी पुरुानन्तरं प्रश्च मे रोषिदग्नौहुनासाजीवस्यतमत्काल प्रतिनियतपरिणामशालिशरीरप्राप्तिः । तत् प्रकारविशेषा आयुर्वेद योगशास्त्रेषुविशदमनुसन्धेया। एवं जरायुजाण्डजस्खेदजोद्धिज्जादिमेदोऽपिविभाज्या। एषां व्यष्टिजीवशारीगणा- मीश्वरं प्रतिवरीरित्वं सद्वारकमद्वारक चेति एकस्सम्प्रदाय । मद्वारकमेवेत्यन्य: । प्रथपा पक्ष भाष्यकाराभिप्रेत । द्वितीयन्तु विवरणकाराङ्गीकृतः। अय च विवादः देवमनुष्यादिव्यष्टि देह- विषय | दिव्यमङ्गळविग्रहाधचित्सु सद्वारकत्वायोगात् । एवं समष्टिनवानां साक्षात् परम पुरुषशरीरत्वम् । अण्डसृष्टिसमनन्तरमा विदेशमनुष्यादिनामरूय्याकरणमात्र प्रवानेनजीवे नेत्यादि श्रुत्यनुरोवेन सद्धारकन्चम् । तत्राप्यद्वारकं सद्व रकं चेति न कश्चिद्देषः । नकस्मयुग- पदने के प्रतिशरीरित्वमनुपपन्नम् । तल्लक्षणसत्वेनानेकशरीरत्वोपपत्तेः । अनेक प्रति शेषत्वादिनत् । न च खतन्त्रशरीरभूनत्रिगुणद्रव्यस्य जवानुप्रवेशमात्रणेश्वरं प्रति सरीरत्वमपसरत । न च तदान्यद्रव्यं भवति । द्रव्यामेदा याकृतभूनेन्द्रियादीन् प्रतिवेश्यान्तर्यामिस्वम् । अत एव तेषां तच्छीस्त्वं श्रूयते । सुषुप्तिमूछाद्यवस्थासुच स्वाभाविकमीश्वरनियाम्यत्वमेव देहदेहिनोईश्यते । अत इदमद्वारनियमनं द्वितीयपक्षे न स्यात् । जीवसचामत्रं च न देहनियानीमयिकम् । तदानीं ज्ञानेच्छारहिततया गगनादिसत्त तुल्यत्वात् । अतस्सर्वावस्थानां सर्वदल्यामामीश्वरं प्रत्येवखना शरीरत्वम् । जीवं प्रतितु भगवत्सङ्कपतमिति समीचीनोऽयं पन्थाः । इति श्रीवत्सकुलतिलक श्रीकृष्णमूरिचरणारविन्दसेन सम्पादिते - श्रीनिवासराघवदासेन विरचिते रामानुजसिद्धान्तसंग्रहे प्रकृति परिच्छेदस्समाप्तः ॥

·। । श्री: श्रीमते लक्ष्मीनृसिंह परब्रह्मणे नमः । हरिः ओम् जीवनिरूपणम् । अथ जीवो निरूप्यते । अणु ने सहिचेतनत्व शेषत्वे पति चेतनत्यमित्यादि तल्लक्षणम् । पार्थिवाद्यणुप्रतिव्याप्तिगरणाय चेत्ननम् । तारपात्रोक्तो ईश्वरेऽतिव्याप्ति' । अरोडणुन्थे सतीति । यद्यपीश्वरेप्यणोरणीयानित्यणुन्वं श्रुत तथापि न तत् स्वभाविकम् । महतो महानित्य- साङ्गल्यापत्तेः । किन्तू गसहदयाल्पस्थानवृत्ति देव्यपङ्गळविग्रह वेशिष्टत्वे पाधिकृतं तत् । यद्वाऽणु देशेऽपीश्वरस्थित्युपपादनेन विश्वव्याप्ति बेधयतिमाश्रुतिः । नत्वणु-वम् । आहुश्च'चार्याः अगोरणीयान् महतो महीयानित्यनु श्रुता । विश्वव्यापित्वनाम्पान मथे वाघमृच्छति इति । अतो नेश्वरेऽतिव्याप्तिः । ननु य अत्मनितिष्ठन् । अन्तः प्रविश्वशास्ता । अन्तर्व हिवतत्सर्वमित्यादिभिरणू नामपि व्याप्त्यभिधानात् तदनुगुण्येनाणोरणीयानित्यय यथा श्रुतार्थपरत्वेनेश्वरेन्यणु वं सिद्धयगीतिचेन । अणोरन्तः प्रवेशस्य विभोर्बहि: प्रदेशम्ब चासम्मौन तत्रान्तर्बहिर्गाप्तिप्रतिपादनासम्मवात् । यत्रोक्त पदे अद्वगसम्म, तत्रैवान्तर्बहिणीप्त्यमिधानात। यत्र नोकप्रदेश द्वयसम्भवस्तवव्याप्ति मात्राभिधानस्वीकागनान्तयाप्तिरीश्वरस्य । आहुश्चाचाय:, अन्तर्बहिच तस्याप्तिः तत्र यत्रोभय भवेत । विभोरवोश्च न बहिर्नान्तस्तस्मान्नसातयोः। इति ननु श्रीकृष्णावतारे जगदन्तर्गतबालोदरे सर्वजगतस्थितिदर्शनात अल्पपरिमाणे पृथूना ग्रासनावश्यकत्वात् पृथोरीश्वरस्याण्वन्तप्तिसम्भव इति चेन अत्राप्यणुभूतवालशरीरेण पृथजगतः ग्रासासम्भवात् । किंतु भगवद्विग्रहादेस्सङ्केचविकासाविस्थाद्वयाभ्युपगमेन तथा दर्शनोपत्तेः । यदानगन बहिष्ठ दृश्यते तदाशरीरस्य सङ्कोचावस्था , यदोदरगत दृश्यते तदाविका सावस्था। यद्धाजालरन्ध्रेणगृह्यमाणम्सूनुंजालमध्यगतस्थ इवाभासते। तद्वत् सूश्मशरीरग्राह्य सर्वजगतस्तन्मध्यमतत्वेन भानसम्मवात् परिमितविग्रहकालेऽपर मतविगहेण उच्छरीरान्ततित्व जग परिमितापेक्षया बहिष्ठत्वं च। दृश्यते च अनेयादेः रक्षोविशेषसंवादकालतचत्कुचि प्रवेश कालयोस्स्थूलसूक्ष्मविग्रहत्वम् । अतोऽविरुद्धत्वात् परिमितवस्त्वन्तवृत्तित्वं न पृथुक्स्तुनः । आहुबाचार्याः। यदल्फपरिमाणेन पृथूनाग्रसनं श्रुतम् । अचिन्त्यमिदमित्येकेचिन्तनबमीरवः ॥ इति .

·औरामानुनसिद्धान्तसंग्रह नन्वेवमपि ईश्वरख सर्वशकवादणोरन्तर्विमोहिश्च प्रवर्तनं घटताम् । अन्यथा सर्वशक्तत्व भङ्ग प्रसङ्गात । तथाहि । सर्वशक्तत्वं हि सर्वकायनिर्वाहकत्वम् । अत्राणोरन्तः प्रवेश कार्यस्य विभबहिन्यापन कार्य स्वचाशक्त्यत्वेन सर्वनिर्वाहकत्वरूपसर्वशक्तित्वहानिरखाव । तत- श्वाणोरन्ता प्रवेश आवशक इति अण्वन्तः प्रविष्टस्याणुतरत्वप्रसङ्गेन पूर्वोकजीवलक्षणाति- माप्तितिचेदुच्यते । विरुद्ध कार्यघटनात्तस्य न सर्वशक्तत्वम् । किन्तु यत्कार्य तत् सर्वङ्करोति ततश्चान्यैरयशका करोतीनिसिया नादृशमेव तस्याघटिनघटनरूपं सर्वशक्तत्वमाग- माभिप्रेतमविरुद्ध स्वीक्रिगते । नव्याघातघटनात् । तथासतिसप्तमङ्गयादिजल्पनजैनमतद्वेषा भावप्रसङ्गात । आहुश्वाचार्याः । तस्मादीशोविरुद्ध द्वितयमघटयन सर्वशक्षिा कथंस्याद तन्मयाघातशून्येष्वनितरसुशके व्वस्थ- तात्वसिद्धः। इति । अतस्सर्वव्यापकेश्वरे तद्विरुद्धाणुवासम्मनानातिव्याप्तिः । एवं शेषत्वमात्रोको घटाटाव तव्याप्तिः । चेतनत्वमात्रोक्तो ईश्वरेऽतिव्याप्तिः । अतइशेषत्वेमतिचेतनत्वमुक्तम् । नन्वेवमपि लक्षम्यामतिव्याप्तिः । तस्यां ईश्वरशेषत्वाचतनत्वाचे तिचेन्न । श्रेषत्वपदेनेश्वरत्व- पर्याप्त्य धेकरणनिरूपितशेषत्वस्य विवक्षतत्वात् । ईश्वरत्वस्य श्रीश्रीशयो: पर्याप्तत्त्वात् । आकारेणोच्यते विष्णु सर्वलोकेश्वरोविभुः ईश्वरस्सर्वभूतानाम् । ईश्वरीं सर्वभूतानाम् । अस्येशाना जगतो विष्णुपली । त्वया च विष्णुनाचाम्ब जगद्व्याप्तं चराचरम् यथासर्वगतो विष्णुस्तथैवेयं द्विजोचम । अस्सा मम च शेषं हि विभूतिरुभयात्मिका । इत्यादि प्रमाणशतैरुभय रविशेषेण जगत् प्रतीश्वरस्वामिधानात् । ईश्वरत्वं श्रीश्रीशयोासज्यवृत्ति । अत: लक्ष्म्या अपीश्वरत्वपर्याप्त्यधिकरणत्वेन तन्निरूपितशेषत्वस्य तस्यामभावेन नातिव्याप्तिः । सचजीवोदेहातिरिकः । ममगेहं ममक्षेत्रा- मितिबन्ममदेहः ममशिर इति व्यतिरेकप्रतीतेः। किञ्च , शिरापाण्यादि संघातातिरिकावयविनो निरस्तत्वात् संघातस्य संघातिव्यतिरेकामावच्छिा पाण्याघवयवेष्वेव चैतन्यं वाच्यम् । तत्रापि विनिगमकामावात पवियवेषुचैतन्यस्य स्वीकार्यत्वेनदेह मेद इवाभिप्रायमेदप्रसङ्गेन विरुद्धाभिप्रायानेकपामण्यधिष्ठितग्रामवत् प्रवृत्तिनिवृत्यादिकार्य किमपिनस्यात् । नन्ननिरुद्धाभि ·जीवपरिच्छेदः ०७ ४३ प्रायानेकपुरुषाविष्ठितमामादन्योन्याविरोधसम्मत्र इतिचेन । अनादौ संसारे कदाचित् विरोधस्यापि प्रसक्त्या परस्पराविवादनियमो नस्यात् । अतो देहातिरिक्तरवात्मा । न चासौ बाह्येन्द्रियाणि । तेषां बहुत्वेन पूर्वोक्तपरस्पराविवादनियमानुपपत्तिप्रसङ्गात् । तेषां प्रति- नियतविषयत्वादन्यानुभूतस्यान्न प्रतिसन्धानामाप्रसङ्गाच्च । न च तेष्वन्यतमः । नियामकामावात् । न च तत्समुदायः । समुदायोहमिति प्रत्ययप्रसङ्गात् । अन्ततस्समुदायि पर्यवसानेनपूर्वोक्तदोषप्रसङ्गीच । स्वमदशायां बाह्येन्द्रियो परती सिंहोऽहं व्याघोहमित्यात्मदर्शनेन बाह्येन्द्रियवर्गाद्वयतिरेकप्रतीतेश्च । देहेन्द्रियाणामु- त्पचिविनाशयोगित्वात् कृतहानाकृताम्यागमप्रसङ्गाश्च । नापिमनः आत्मा । मनसाह्येव पश्यतीति श्रुत्यासुखादिप्रतीतिस्साकरणिकाक्रियात्वादित्यनुमानेन च कर्तुरात्मनः करणतया मनसस्सिद्धेः। एकादशं मनश्चात्रदेवा वैकारिकास्स्मृताः । इत्याहङ्कारिकत्वेन मनस अनित्यत्वात् कृतहानाकताम्यागमप्रसाच्च । नापि प्राण आत्मा। तेष्वपि देहोकयुक्तिसाम्यात् । नापि धोर। ज्ञावृधर्मतया नश्वरतयाच धिया स्फुरणात् सरवाह मिति प्रतिसन्धानानुपपत्तेः। न चेदं प्रतिसन्धान भ्रान्ति- रितेवाच्यम् । बाधरहितत्वात् । तथा चात्मासद्धी, देहेन्द्रियमना प्राणवीभ्योऽयोनन्यसाधना । नित्योम्यापी प्रतिक्षेत्रमात्मामिनस्वतस्तुबी॥ इति । व्यापी अतिसूक्ष्मतया सर्वावेतनान्तः प्रवेशयोग्य इत्यर्थः । न च घटमहं जानामि पटमह संवेदीत्यादि प्रतीते प्रत्ययविषय आत्मान्तः करणम् । तस्स परागर्थत्वात् बुद्धथैवहि परागर्थाद प्रत्यगोविभिद्यते । अतोहमर्थ आत्मा । स एव ज्ञाता। अहं जानामी। ज्ञातवेनैवाहमर्थ प्रतीते। आत्मनोऽहं प्रत्ययगोचरत्वप्रतिक्षेत्रकागि, आत्मा नहि प्रत्ययगोचरः आत्मत्वात् । अजडत्वानिर्विकारत्वात् ब्रह्मवदित्यादीनि-प्रत्यक्षागमवाधात् घटादिसपक्षल्यावृत्तत्वेनासाधारण त्वाच निरस्तानि। ज्ञातृत्वकर्तृत्वादिक नात्मधर्मः । धर्मवादस्वादित्यादिकमरि प्रत्यक्षबाधाच्छास्त्र बाधात् विपक्षेवाधकाभावाच दुःस्थम् । श्रोहमर्थ आत्मा । स एवं ज्ञाताकर्ता । ज्ञातत्वंचास्य खाभाविकाकार इति न विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यत इति श्रुत्यादिसिद्धम् । भोक्तृत्वहेतुभूतं कर्वसं च भोक्तजीवस्यैन । तचसामान्यतः परमपुरुष हेतु कमिति शारीरकमीमांसायां स्थापितम् ।

·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे अख च नित्यानानात्वाणुवादीनि श्रुत्युपपतिभ्यां सिद्धानि । नित्योनित्याना चेतनश्चेतनानाम् । अजोनित्यश्शाश्वतोऽयं पुराणः ॥ वालाग्रशतमागस्य शतधाकल्पितख च । भागोजीबस्सविज्ञेया सचानन्त्याय कल्पते । इत्यादि श्रुतिभिनित्यत्वनानास्वाणुवादीनिसिद्धानि । उपपत्तिश्च - यदि स्थिरत्वं नात्मन्यभ्युपगम्यते तदा माविकण्याचैहिकफलसाधने, कसापि प्रवृत्ति सात देहपर्यन्तस्थायित्वाभ्युपगमे आमिकतांतिफल साधनयागादौ प्रवृत्तिनस्यात् । आकल्पस्थायि- स्वाभ्युपगमे सुकिसाधन भक्त्यादौ प्रतिसाद । आमोक्षस्थायित्वाभ्युपगमे मुक्त्यैश्वर्य प्रतिपादकशास्त्राणां नष्फल्यं स्यात् । अनुभवितुरमावात् । ननु विज्ञानवरो भूतेभ्यसमुत्थाय वान्येबानुविनश्यतीति जीवनाशश्यते इतिचेन । श्रियमाणजन समापस्थाना सर्वेषामदर्शनमात्रप्रावपादकत्याचसा । विनश्यतीत्यस्य पक्ष अर्शन विधाता पनत्वनादर्शनार्थत्वात् । स्मति च अदर्शनादिहायात: पुनश्चादर्शनं गतः। इति । अन्यथा अविनाशी वारेयमात्मा इत्यादिविरोधात् । नन्वेवमपि न प्रेत्य संज्ञास्ती तिमुक्कस सिम्बावत्व श्रुत्या नाशास्सयादात चेन। दहात्मैक्पबुद्धदेहानेबन्धनाख्या मेदस्य वा निवृचो तात्पयात् । न चैमा यथानबस्स्यन्दमानासमुद्रेऽ। गच्छन्तिनामरूपे विहायात निदर्शनात् मुकापस्तमवावेन। न यथा प्रविष्टजलस्य विद्यमानजलाम्मेळ- नास्य प्राचीन नामरूपाभाव एव नेतु तस्यसपनाशः । तथा मुकस्यापिप्राचीननाम- संपावरह एव । नस्वरूपनाया। तस्यनित्यत्वात् । अन्यथा पयः प्रस्थद्वयसम्मेदे प्रस्थशषत्व प्रसङ्गः। यथोदकामत्यारम्य ताहगेव भक्त श्रुत्यन्तरनिराधाच । मुक्तिदशायां जीवभेदानवृत्तिवादाश्च कर्मकृतदेवाविषम्यानेत्तिपरा: । ननु ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवतीत्यवधारणाजावानात्तर्गम्यते इति चन्न। इवकारस्येव एवकारस्यपरमसाम्य पात- पादकत्वात् [श्लो] स्पर्वमानोविष्णुरव भूत्वत्या एवकारस्य साम्यप्रतिपादकत्व दनाद । अतो नित्या आत्मा। सच सुखदुःख ज्ञवाशत्वादिमिर परस्पर मिन्नः । जापाद्वैत प्रतिपादकवच नानितु प्रकारक्यविषयाणि । प्रकाशं च सर्वेषामात्मना ज्ञानमयत्वमेव । प्रकारक्येोकादि. शब्दा। प्रयुज्यन्ते । यथाऽयमय कावादितिरामसुनावपक्षिमित्यादिच । सर्वजीवानां संसा यवस्थाया स्वरूपता मुक्त्यवस्थाया गुणतोपि च साम्यं श्रुतिस्मृतिसिद्धम् । तत्र जीवभेदनिषेधवच- नान्यपि प्रामाणिकवरूपभेदण्यावारकबहात्माभिमानान्वन्धनवत्वादि भेदानषेधपराणि। एषा मणुत्वं च निरूपरिष्यते। सायमात्मा अहमिनिस्वयमेव प्रकायते। अस्यस्वयं प्रकाश च स्वस्मा एव । परस्य तु तद्यानविषयतयैवात्मा प्रकाशते । स्वस्यापि प्रमाणान्तराक्सेवाणुत्वशेषत्वनियाम्यत्व ·नित्यत्वादिविशिष्टरूपेग शास्त्रजबहानविषयत्वमस्त्येवनचात्मनः नित्यत्वादिविशिष्टवया शास्त्र प्रत्येश्वरूपमानप्रकाशस्य सिद्धान्लेनम्युग मेनात्मनस्वयं प्रकाशत्वोक्किा कर घटत इति वाच्यम् । जाप्रबनस्पुप्त्यावस्थासु सर्वत्राइमहमेत्यनुभवान् । प्रत्यत्वेकन्दादि- निशिघ्रत्यत्रणेनम्वप्रकाशवोले सम्भान् । अथ 'रत्ययवादीनां धर्मिभामास्वाम्युबमे श्रीमद सारशास्त्रविरोधः । तत्र हि धर्म भूजधानस बिपि धपेक्षा यावर्तकमित्युक्त्वाविषयित्वं च स्वव्यतिरिक्तकिञ्चिद अमानवनियुकम् । धर्मिगोपि प्रत्यस्वादि प्रकाशको सम्पतिरिक्त किञ्चित् प्रवाशकत्लखाति प्रशिकत्वात् तद्विरोधागिहाराष वर्षियतावान प्रकाशकवत्रीबारे ‘सविशेषविषयत्वात् सर्व प्रमाणानो स्वारनामृच्छयुष म विशेष एवानुभव इति स्वावसरे निपुणतरमुपपादयिष्याम' इति श्रीमाप विरे। अतः उपपत मानारज्जुरितिन्याय इति चेन! श्रीमद्भाष्यानुरोधेन प्रत्यक्त्वादि विशिष्टस्यकामना प्रशाशन वाच्यम् । श्रीमत्साशास्त्रविरो वस्तु एवं पगिहियते । स्वव्यनिरिक्त किञ्चित्प्रकाशकन्वमित्यख स्वस्तापृथकबद्धधर्मव्यतिरिककिचित्यकाकानमित्यर्थ: । धर्मिणसव्यतिरिक्त प्रत्यक्त्वादि प्रभाग कप तप तपृथविधधनविरोधाभावात् । यद्वा स्वव्यतिरिक्त पश्य बसंयुक्त शकन्दमित्यर्थः। तेन प्रत्यक्त्वादेग्युकतोन ब दोषः । न च तथासंकोचे मानाभावः इतिवाच्यम् । तदीयबहुतरसूक्तिविरोवपरिहाराय तथा संशोचन्यावश्यकत्वात् । न च धर्मिवत् प्रत्यकन्यादीनामपि स्वप्रकाशकत्वाभ्युपगमेन धर्मिभाव स्वामावेनातिप्रसङ्गाप्रसक्त्या तथा मंकोचोनकार्य इति वाच्यम् । प्रत्यक्त्वैकत्वादीमामध्यत्वेन सतिधर्मापरःभाषेन स्व मानप्रकाशोबाच्य इत्यतिमतविजय प्राङ्गात् । ज्ञानव्यतिरिक्त प्रत्यक्त्वादेमप्रकाशत्वमिद्धान्तविगेधाच्च । अन्यथा बुद्धिसरे बुद्धिध्य विकारान्वयात इतरवद् बोवचाजन्य दित्यादिनाऽजडत्वहेतुनावृद्धेष्यत्वं साध्यते । तत्राजडवतोरद्रध्ये प्रत्य- दौ मन्येव व्यभि वाराद्विरोधस्ट स एव लगायत्रनिर्विकल्पस्य विशिष्टाविषयवसाधनावरे "धीन्वादेवी विशिष्ट प्रक्ष्यति जानता बुद्धिराधब मेदैः" इत्या प्रथमाक्षमन्निातबनिता बुद्धिः विविष्टविषया धीवात संपति- पभवत् । आत्मस्वरूप प्रत्ययश्चात्वादिविशिष्ट प्रकाशात्मेत्यङ्गीषकुरिति सर्वार्थसिद्धिविरोधश्च । एवं मतिपरिच्छे धनिज्ञानयापिविशिष्टताद परगनादतिरेक इति । न्यायसिद्धाञ्जन एकान्यत्र नाये एवं सम्म नि पामसुखावनासमित्यनेने प्रवाशैन नतदनी मेवाह मध्येनात्मनसुवित्व शाहले १ ज्ञात इन्शुक्रम, तत् स्वरूपानुकूल्पविवक्षया प्रत्यक्त्व विनया चेति न बिशेश दिया कि मिथ। 7 ·श्रीरामानुमसिद्धान्तसंप्रहे एवं प्रकाशश्वचिदचिदशेषपदार्थसाधारण व्यवहारानुगुण्यमिति भी भाष्य ज्या- रूपानावसरे उच्यते । व्यवहार कर्मत्वरूपं बहारानुगुण्यं साधारणम् । तविष्यवहार प्रतिसम्बन्धित्वं तदेन भासमानत्वम् । घट: प्रकाशत इति ज्यवहारष तभिवन्धनतयापुरुषा। उपबहाशप्रतिवम्बन्धित्वं प्रतिहेतुन्वरूपं व्यवहारानुगुण्यं ज्ञानस्यैव। तत्र प्रत्यक्स्वानुकूलत्वै- कत्वलक्षणस्या भवहार प्रतिमम्बन्धित प्रतिहेतुत्वरूपं व्यवहारानुशुण्यं शास्वरूपसुझानस्दैन । खस्वगतकत्वगत्वानुकूलत्वाधाकारकखाभयतस्संबन्धस्वविषयतत्सम्बन्धानां यवहारप्रति सम्ब- विस्वे हेतुत्वरूपं व्यवहारानुगुण्यं तु धर्मभूतज्ञानस्यैव । अत: स्वपरव्यवहारानुगुण्यं शाना- साधारणकाजधणमितियुक्तमिति श्रुतप्रकाशिकाविरोधश्च । एवं, 'नन्निदं प्रत्यक्त्वं न तावदात्मस्वरू' पमित्यारम्य इतस्थाधर्मभूतज्ञानवद्विपयित्व प्रसङ्ग इति वाच्यम् । स्वस्वापृथक्स धर्मष्यतिरिकविषयित्वं नास्तीत्यत्रतात्पर्यात् विषयित्वा- भावप्रबादस्यत्वादि उत्तरनाप्युच्यते । अस्यैव सुप्तिदशायां मन्दानुरूपं भाजते इति न चैतदपहातु शपम् । न च तव स्वाभाविकमिति बक्तुं शक्यते । आत्मनो मन्दानुरूप स्वभावत्वानम्युपगमाद । न च तद्धर्मभूतान वेधम् । तस्मेन्द्रियाधीनप्रसरणत्वेन सुपुप्ति- दशावामसम्भवात् । अताकर्माधीनमन्दानुल्यमात्मस्वरूपाद्भिभस् । तत्स्वरूपशानेन भासत इत्यकामेनापि स्वोकर्तव्यम् । एतरनधर्मिज्ञानसापि निशिष्टत्वात् परमताइतिरेक इत्येत याख्यातम् । ननु विषयाश्रयशून्यज्ञानाम्युपगमे परमतादविशेष इत्याशङ्कय विषयादिविरहेऽपि परेरिव न सर्वात्मनानिर्विशेषवमङ्गीक्रियते । विशेषान्तरस्वीकारादित्यभिप्रायेगाह थर्मिशानखा- पोति मतिपरिच्छे । यतुभाष्ये एवं हि सुप्तोत्थितस्य परामर्शः । सुखमहमवाप्समित्य- नेन प्रत्यवःन तदानीमेवाहवर्थसहवात्मनसुखत्वं ज्ञातृत्वं च ज्ञायते इत्युक्कर । तस्वरूपानु कूस्वविवक्षमा प्रत्यक्त्वविवश्वाचेति न विरोध इति ग्रन्थमाख्यायां स्वरूपानुकूल्येति । अनुकूलत्यमेवमुखित्वम् । प्रत्यक्त्वमेन शावलमिति भावः । इत्यादि श्रीरङ्गशमानुजयामि अन्यश्व विरुद्धयते । एवं सूरत्याणि विस्तारभयानोदाहतानि । अतोधर्मी प्रत्यक्त्यादि विशिष्टतयैव भासत इति सिद्धम् । यद्यपि सर्वार्थसिद्धिव्याख्यायामानन्ददायिन्या, ज्ञातुज्ञेयानमासोमितिरितिश्लोके, स्वसपालातुसिद्धिर्मतिमनुमबतिवान्पोरिति श्लोकेर व्याख्यानपद्धती प्रत्यक्त्यादीनामपि स्वयं प्रकाशत्वमस्तीति मतान्तरमिस्युक्तम् । तथाप्युक्त भीमाये श्रुतप्रकाशिकाविरोधादह- तराचार्यशक्तिविरोधायुक्तानुपपत्तिपरिहाराभावाच वदन्यदीयमेवेतिभन्यामहे । इस्वलं विस्तरेण ।

·जीवपरिन्दः ४७ सोऽयमात्मा ज्ञानगुणका ज्ञानस्वरूपश्च । यद्यपि सत्यं ज्ञानमित्यत्र ज्ञानमित्यन्तोदात्तत्वबलात् शानाश्रयत्वार्थकत्वमङ्गीकार्यम्। आद्यदात्तात् ज्ञानशब्दाचदस्खास्तीत्यस्मिन्नर्थे अर्श आद्य जिस्वच्प्रत्यये चित अन्तोदायत्वमित्यन्तोदात्त्वात् । ज्ञानशब्दस विज्ञानं यज्ञं तनुन इत्यादिषु तद्गुणारत्वन्यायेन ज्ञानगुणकत्वार्थ त्वं स्वीकर्तव्यम् । तथाऽऽयेषहि द्रष्टाश्रोता रायता माता मन्ता बोदा कता विज्ञानात्मा पुरुष इत्यत्र द्रष्टाश्रोतेति विशेषतो वोद्धेति सामान्यत: प्रपञ्चिल ज्ञातृत्वस्य पुनः पुनर्पको प्रयोजनामाव च विज्ञानात्मपन्देन ज्ञानस्वरूरत्वं सिद्धम् । एवं यथा सैन्धवघन इत्यपरसदृष्टान्तस्वारस्याद्विज्ञानधन शब्देनाबाना त्वं वायमिति । ज्ञानस्वरूपस्य ज्ञानगुणकत्वं च तेजाखरूपदीपस्य तेजो रूपप्रभा गुणादुपरन्नम् । एधर्मधर्मिणोनित्ववप्रकाशत्वाभ्यां साम्येपिस्त्रसंयुक्त प्रवाशकत्वरूपविषयित्वनदाम्या वैषभ्यम् । ज्ञानत्वं तु साधारणम्। तच्च कस्यचित प्रकाशवरूपं तदेवोभयत्रानुवृत्तं ज्ञानशब्द प्रवृत्तनिमित्तम् । तच्चबानत्वं धर्मिणि प्रत्यक्त्वानुकूलत्वैनत्वादिविशिष्टस्य स्वस्त्र प्रशाशत्व रूपम् । धर्मनिष्ठ तु तावदतिरिक्तघटादिप्रकाशवरूपमिति विशेषः । आत्माऽणुः। वालाप्रशतमागस्य, आशनमात्र, उत्क्रान्तिगत्यागतीवामित्यादि श्रुतेरुपपत्तेश्च । ननु आत्मनो विभुत्वं वाच्यम् एकस्य पुरुषस्य युगपदखिलपुरनेष्वनेकार्योत्पत्तः । तत्वत्काय प्रत्वष्टबहात्ममयोगस्य कारणत्वाच्छरीरगमनेन तत्र तत्र सुखाद्युपलब्धेश्व, शरीरेपि, पादे मे वेदना शिरसिमे सुखमिति युगपदनेशावयवेषु सुखदुःख साक्षात्काराच्च अदृष्टं स्वाश्रयसंयुक्त एवाश्रयान्तरे क्रियांजनयति। अन्योन्यामावनिरोधि क्रियाहेतुगुणत्वात् । संयोगव्यभिचार वारणायान्योन्याभावविरोधीति । अन्योन्याभावविरोधित्वं च स्वाश्रय प्रतियोगिक मेदा- सामानाधिकरण्यम् ! मंयोग आश्रयान्तरे क्रियाजनकत्वरूपमाध्यामात्रवति स्वाश्रयप्रतियोगिक भेदातामानाधिकाण्यय टनहेतोरण मावान्न यभिचार इत्यनुमानाच आत्मनोविभुत्वं वाच्य इति चेन्न । जीरल्याणुस्वेप दृष्टबदास्मयोगादेवान्तरेषु कार्य सिद्धनिष्प्रत्यूहत्वात् । अष्टस्येवर श्रीतिकोपरूपत्वेन तदाश्रयस्मविभुस्वाद । शरीरममने च शरीरप्रत्युक्तात्मगमनेन तत्र तुख दुखायुत्पत्ते रिन्द्रियादिवत् । आत्मनश्चरीरकदेशवृत्तित्वेपि धर्मभूतज्ञानम्याप्त्यासावयवान न्छे देनसुखादि प्रतीतः । अणुरके तूपलम्भ श्रुतिस्वारस्यम् । विभुत्वे तु तवैराग्यं कल्पनागौरवं छ। नित्यत्सर्वगतस्थाणु, त्या क्षेत्रज्ञशकित्सावेष्टिता नृपसर्वगा। इत्यादिषु सर्वात- स्त्रीतिः। अविर्ययको भुवन प्रानेष्टः - वायुसर्वगतो महान् इत्यादिव जीवजातीवाना पूर्ववानु ·श्रीरामानुज विमान्तमा সঙ্কলু অর্ম মূষলাহা লান্ত ঘইস্কানা লিমা। সপ্ত হন লিজাব্যঃ- লিলিহাবিশ্ববিদ্যালয় বিল গইয়াঃ হৰি গীয় অধ্যায়। उत्क्रान्तिगत्यागशीनामित्यादिखत्रैश्च कियावत्नाणुर समर्थितम् । हत्प्रदेशस्थितखाणोजीपस ज्ञानद्वारानानाधिष्ठानमुपपन्नम् । अन एक सौमविप्रभृतीनां नामाहेशाधिष्ठानं घटी। अलमोदि विधुवचलप्तिः। किश्चविष्वाकाक्षादिक्षु शब्दादीनाममाप्य वृत्तित्वं युष्मामिरिष्यते । एवमात्मनि ज्ञानेन्छाप्रयत्नादीनामप्यव्याप्यत्तित्वं तथा दृष्टमपिखापैत्ति । तच्च स्वाभयसंयोगिनिक्रियां जनयत्स्योत्पत्यवच्छेदकशरीरसंयुक्त एवज नयेत प्रयतब्त জন্য ব্যাক্সি’ प्रयत्ने नदास्थ शिवादिचलनप्रएकाद नचादृष्ट नलगच्छति। अमूर्तत्वात् । সঙ্গী वच्छिन्नाल्मादृष्टाद्देशान्तरकाणामनुत्तस्यात् । ननुमन्यात्मनितान्यानेकान्यरष्टानि तत्र सन्ति, तैरेव दूरस्थकार्योत्पत्तिरितिचेम . देशान्तर भ्रावध्यारीरमेदनाशाभिचारकरणे तजन्या पृष्टश्यैरहे वावृत्तिशरीरावच्छिन्नात्मन्युस्थल्या तैन देवानारशत्रुधरी मेरेनकार्य न स्यात् । एवं स्वर्गाधर्थकर्मानुष्ठान जनितादृष्टस्य लोकान्तरस्वफल जवस्त्वमपि न स्यात् । नच सन्क्रियानुष्ठाने नाराष्ट्र देशान्तरावच्छिन्नान्मन्युत्पद्यत इति नानुरुपपिरितिषाच्यम् । असम- वायिदेशावच्छेदेव तदुत्तविहवीकारात् । अन्यथाविधानात् । अतो विभुत्तानं निरर्थकम् । किशवदि बर्वे जीवास्थर्वशरीवापिस्तदा म देहास्सर्वेषां भोगाय स्युः। नियामकामागाध- घाष्टं स्वावच्छिमात्मनि देहादिसृष्टया तत्तदेह एव फलं जनयेत् । नान्यत्र । लदाराष्टुः स्वादक- मिहैवस्यात् । देशान्तरे तु प्रसनन्यायेन फल जननासामा । अतस्त्वत्पक्षे प्रतिनियतादृष्टजन्य वस्वासम्मवात् व्यास्थामदारः । नन्वणुरक्षेषिफलानां जीवनतादृष्टबन्यत्वात ईश्वरगत तत्प्रीतिकोपाष्टक सर्वसाधारणत्वाद तत्रापि व्यवस्था नसिद्धयतीतिचेन । तत्सदाराधकादि प्रति- निबतानु ग्रहादि वैचिवात धितफलहाने नव्यवस्थासिद्धेः । राजादिशाशत्, । राजा हि लोके तत्तत्सेपकविरचित सेवाषिरशे ग्रेण परितुष्टस्तत्तत्पुरुषाय तत्तसेवाजुगुणं फलं दाति नान्वरमा इति । एतेन विभोरात्मनसस्वप्रकाशवे सर्वत्र भानप्रसङ्गः । अत आत्माजडइत्यु प्रत्युक्तम् । जीवस्थाणुत्वात् । विभुत्वे बाधकस्योकत्वाच्च । नन्वात्मना “एषोऽशात्माचेतमा वेदितव्या । वालाग्रशत भागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवस्तविया" इत्या धणुत्ववोधकप्रमाणानिसन्ति । मन्तियतथा, सचानन्यायकरपते । नित्यस्सर्वगतःस्थाणुाचलोयं सनातनः । तस्यात्मपरदेहेषु सतोप्येकमयं हि तत् ।।

·जीवपरिच्छेदः -- लोके सर्वमावृत्य तिष्ठतीत्यादीनि विभुत्वबोधक प्रमाणानि । तथेश्वरस्यापि एष आत्मान्तर्हृदयेऽणीयान् बीवी "अणोरणीयान्" इत्यादीन्यणुम्वग्राहकामि “नित्यं विलं सर्वगत सुवक्ष्मम्, महतोमहीयान् , स्वा च विष्णुना चाम्ब जायाप्तवश वरन् । इत्यादीनि विजुत्त्वग्राहकाणि वहनिप्रमाणा निसन्ति । एवस्थिते जीनस्याणुश्मेश्वभावः । ईश्वरस्य विभुत्व मेवसमाव इतिकथं निर्णेतुं शक्यमितिसौहार्दैन पृच्छाम इति चेद । उच्यते । तमुन्क्रामन्त प्राणोऽनूत्क्रामति। तेऽर्चिष ममिसम्भवन्ति । अर्चिषोऽहः । शुक्लकृष्णे गतीह्ये ते जगतश्शाश्वती मते । एकया यात्यनावृत्तिमन्यथावर्तते पुनः ॥ इत्यादिमिर्जीवस्योत्क्रान्तिगत्यागति प्रतिपादनात । एवमासु तदा नाडीषु सुप्तोमवति तामिः प्रत्यवसृप्यपुरीततिशेते । सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवतीत्यादिभिश्च जीवस्यस्वरूपेण सञ्चारण प्रतिपादनात् हृदेशावच्छेदेनाइ मितिप्रत्ययाच्च गुप्वरूप एवजीव इतिनिश्चीयते । जीवाणुत्व प्रतिपादकवाक्ये उपाधिविशेषाश्रवणाच । एतैलीयोभिर्वाक्यैर्जीवव्याप्तिवचनानामन्यपरत्वं तत्प्रकारश्च (श्लो) तस्यात्मपरदेहेषु वेष्टितानृप सर्वगा । इत्यादौ सर्वगशब्दः प्रतिबस्तु जीब जातीयस्य यस्य कस्यचित् वृत्ति प्रतिपादयति । मचानन्यायकल्पत इत्यादावानन्त्यशब्दः धर्मभृतज्ञानस्य सर्वविषयकम्वरूपविकासविशेष प्रतिपादयति । नित्योण्यापीत्यत्रज्यापिशब्दः सर्वाचेतनान्तः प्रवेशयोग्यातिशूक्ष्म खभावपरस्त्यतो व्याप्ति वचनानामन्यपरत्वाज्जीवाणुत्वं सिद्धम् । ईश्वरान्वपरवाक्ये अन्तहृदय इत्युपाध्युक्त्या औपाधिक्रमणुत्वं तस्य । विभुत्वं तु स्वाभाविकम् । 'सत्यं ज्ञानमनन्तम् । मर्वगतं सुसूक्ष्म' इत्यादिपूपाध्यनुक्तेः ईश्वरस्य विमुत्व स्वाभाविकम् । न च जीवात्मनोणुत्वे पृथिव्याघणुवदप्रत्यक्षत्वं स्यादिति वाच्यम् । त्रिभुत्वेपि कालादिवदप्रत्यक्षत्वापत्तेः । न चास्माकं पृथिव्याधणूनां प्रत्यक्षत्वम् । सचाय मात्मा उराधिवशात् संघरति । स च द्विविधः । संसार्यसंसारी चेति । पुण्यपापादिमान् संसारी । तच्छ्न्य असंसारी । पूर्वोऽपि द्विविधः । नित्यसंसारी भाविसंसारविरहवांश्चेति । इतः पूर्वमनन्तकालेषुभाविकालेषु च हेत्वनागमनेन संसाराविच्छेदसम्मवान्नित्य संसारी। तत्र प्रमाणं तु लीलाविभूतिनित्यलोकिः। "क्षिपाम्यजनमशुमानासुरी वेव योनिषु । नक्षमामिकदाचन" इत्यादिकमपितदुत्तम्मकम् ।

·ACADEMY .uniT RESEARCH MELE BRARY ACC yö 9 SIL.. Date श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रह 2 .26. भासुरी योनिमापना मुढा जन्मनि जन्मनि । इति वीप्सयापि नित्यत्वं सूच्यते । ननु नित्यसमार्ययुगमे मोक्षोपाये कस्यापि प्रवृतिनस्यात् । अहं सकिमितिनित्य संसारिस्व सन्देहादिति चेन । नित्यसंसारित्वनिश्चयामावेनाई सकिं वानवेति सन्देहाशाक्षिक- फलभूयस्त्ववाञ्छया सांयात्रिकवत् प्रवृत्तिमा । अन्यथा कचिनिष्फलयत्न पुरुषदर्शनेन सकिमहमितिकृष्णादावपि न प्रवर्तत । उपाय विधायक मानार्थ निशयात स्वस्य च वदान गुण्यदर्शनानिसंशयं कचित प्रवर्तते । पवमानम्युपगमे सर्वेषां पक्तियोग्यत्वेऽस्यहमन्त्यमुक इदानी मुक्ताबानवेति संशयादद्य मुक्की कोऽपि न प्रवर्तेत । कृतांश फलिष्यत्येवेति शास्त्र निश्चयात प्रवर्तन इति चेदेवं नित्यबन्धमदावेऽपि वस्तिनियामावात, कृतं चेत फलिष्य तीति कोऽपि न प्रवतेत । लोकेऽपि हि भाविकाले द्वितीयादिक्षणप्रभृति यस्मिन कस्मि श्वत्क्षणे मरणनिश्चयेऽपि स्वस्मित्तदनिश्चयाद्विवाहादौ सर्वोऽपि प्रवर्तते । एवं नित्यबन्धे सम्मवति श्लो) “अवि- च्छिमास्ततम्त्वेते सगस्थित्यन्त संयमा " इत्यादिशास्त्रस्थार्थवत्वं मियति । अतोनित्य संसारि- सद्भा केचिदाहुः । इतरेतुस्वारयोग्यानां कादेिवत्सहकायोगमनान्मुक्तिस्थादेव । शिपाय- जलं, मामप्राप्यैव कौन्तेय, अविच्छिन्नातस्तनस्वत:, मृढाजन्मनि जन्मनीत्यादीनि विळम्बातिरेक पराणि,तदासंसारिपान्थस्य यातिमोहः श्रममं हत्याईसंकोचा भावान् । अतोनित्य स.रीनास्ती- त्याहुः । ननु विश्शेषात्मापवर्गे कदाचिदीश्वरक्ष्य विहरणविरतिस्मान् तन्निर्वाहाय नित्य संस र्य म्युगमेतस्पनियाधिककारुपमरस्यात् । अत: पक्षद्वयेऽपिदोषस्स्यादितिचेन्न । पूर्वस्मिन् पक्षे विहरणविराटेच्छापत्त बान्नदोषः। पुरुषान्तरप्रतिरोधादिना विहरणविरतो हि दोषः । स्वेच्छायत्तत्वे तु प्रवृत्तिानिवृत्तपिलीलत्वं युज्यते । स्वच्छन्दाचरणस्यैवलीलात्वात् । उत्तस्मिन् पक्षे कपिन्नित्यं दयारोघोऽपि तत्तजीवकर्मवशात् । अतः प्रतिबन्धहितेषु- सावकाश'कपा अल्पयाजेना सन्तापर व सहते। ततस्सनका दिदुर्लभ फलं शुनां पुरोडाशबद्दवि- भाण्डशबरीमालाकारादो नामपिदा तुमीष्टे । अत: पक्षद्वयेऽपि नानुपपत्तिः। एते च संसारिण: कर्मपाशपाशिता ब्रह्माण्ड कुहर परिवर्तमानकालघटीयन्त्रकुण्डिकायमानास्तस्मिन् बद्धाः। धुलोवेषु- फलोपभोगक्षीणपुण्याः पुनरिहलोके कर्मभिः पूर्यमाणाथसन्तः परिभ्रमन्ति । तत्रपुण्यकृतो धृमराव्य परपक्षदक्षिणाय समापित लोकाकाश चन्द्र क्रमेणब गलोकमधिरोहन्ति । तत्र पुण्यक्षयेऽबरोहन्ति च। चन्द्रमसः स्थानादाकाशनायुधूमानमेषादिक्रमेण । तत्र श्रद्धासोमवर्षानरेतोमयीनामाहुतीनां होम्यस्थानानि विद्युत्पर्जन्य पृथिवीपुरुषयोषितः । प्रायिकीच पश्चमाहुत्यपेया। द्रौपदीष्टद्युम्न प्रभृतिवदर्शनात् ।

·HRN 1801 जीवपरिच्छेदः एवमपुण्यकृतामपि स्वेदजादिशरीरेषु पञ्चमाहुत्य मावाञ्चन्द्रप्राप्त्य मावाच तेषामनि घोरा निश्यसरणिनिरयदुःखानुभूतिश्च पुराणादिषु प्रपञ्चितावेदितव्या। द्वितीयोऽपि द्विविधा संसारात्यन्ताभाववान् प्रध्वस्तसमारश्चेति । तनकदाचिदपि संसारहेत्व भावात पूर्वस नित्य भूरीश्वरवत्तदत्यन्तामा । उत्तास्तूपपादितो एक एव । अनादावपिकाले प्रतिदिवस सहनाका- वपि न लीलाविभूत्युच्छेद।। अनन्तस्याखाप्येवस्खमावाद । एवं भागविभूतेष्यनन्ताम् । मनातेवपि संप्रार्यसंसारिषु पादोऽस्यविश्वाभूतानि । विपादसामृन दिवि । इत्याद्युक्तमेकपादत्व विपदम तारतम्यमापेक्षिकम् । यथा च मुहर्ताहोरात्र संवत्मरायनन्तेषु सध्यपार्थिवघटादिषु शासक तारतम्य दृष्टम् । अत एव नित्यानां समस्त बद्धकापेक्षा पुजाना वापपनम् । केचित्तु नित्यमूरि- वगं नेच्छन्ति । तन्न , सदापश्यन्तिमूरय इत्यादिभिः सदापश्यदनेकद्रष्टविशिष्ट स्थान विधानात् । अत एव न मुक्काबाहेणान्यथासिद्धिः । तेषां मदा सान्यामावाद । सर्वेषां जीवानां संसारित्व साधनानि जीवत्वादिलिङ्गानि निरुक्तश्रुतिवाधापेक्ष्याणि । एते नित्यपरिणामानन्स्यावान्तर मेदादिकं श्रीशचरान मंहितायां विशदमनुसन्धेयम् । अथ को मोक्ष हेतुः। भक्तिरूपापनोपासन- वेदनध्यानादिशब्दवाच्या असदावृत्ताः आप्रयाणादन्वह मनुवर्तमानोज्ञानविशेषः । न पुन: देवलं तन्वज्ञानं तस्याध्ययनविधिसिद्धसागमशिरस्काध्ययनगृहीताक्षरराशिविशेषापातप्रतीत निरतिशय पुरुषार्थसाधनार्थनिर्णयरागप्राप्तश्रवणमात्रेण निष्पन्नस्याविधेयत्वात् तत्वज्ञाने सत्यपि मोक्षादर्शनाच । “ननुब्रमविदामोतिपरम् । तमेवं विद्वानमृत इह भवति । ज्ञान्या देवं मुच्यते सर्वपापैः इत्यादिषु परम पुरुषवेदनमात्रस्य मोक्षोपायस्व श्रवणात् कथं ध्यानादिशब्दवाच्य ज्ञानविशेषस्य पोक्षहेतुत्वाच्या हाते चेन्न । . } आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्या । ध्यात्वा मुनिगच्छति भूतयोनिम्। ध्यासान उपामीन' इत्यादिषु विशेषशाश्रवणान् ! मामान्याचिनो सति विशेष तत्रपयेवमान स्वच्छ गपशुन्यायलम्यन्वात् । वेदनज्ञानशब्दानां ध्यानरूपनिशेप पावं युक्तम् । दृश्यते । अग्नीप मीयं पशुमालभेत इत्यत्र श्रुतस्स सामान्यबाचिनः पशुशब्दस्वच्छागस्य पाया भेदम इति मन्त्रवर्ण श्रुतेच्छागरूपविशेषे पर्यवसानम् । तद्वदिहापिध्यान हि विजातीय प्रत्ययायवाहितानवरत नावनात्मकं ज्ञानम् अतोऽस्य गुरुमाल्लघुभुनेन केवलज्ञानेन न पिकल्ला । गुरुङ्गकल्पासम्भवात् । अथास्तुविशेषपर्यवसानम् । तथापि, मत्वा धीरो न शोचति । अथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा । जुष्टस्ततस्तेनामुश्त्वमेति । मिद्यते हृदयग्रन्धिा छिद्यन्ते सई- संगमा । क्षीपनेचास्य कर्माणितस्मिन् दृष्टे परावरे ॥ इत्यादौ विशेषतः श्रुनेमनने दर्शनेवा पर्यर- - ·श्रीरमानुजसिद्धान्तसंग्रह सानं कुतोनेष्यत इति चेदुच्यते। श्रुतार्थ प्रतिष्ठापनरूपमननस्पध्यानोपकारकत्वेन साधादुपायत्वा भावात् तत्र न पर्यवसानम् । अत एव श्रोतव्यो मन्मुव्यो निदिध्यासितव्य इति श्रवणमनने अपि निदिध्यासनप्रणाडीरूपे आनायेते । दर्शनं च न चाक्षुषं परमपुरुषे संभवति । "न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । नचक्षुषागृह्यतेनापिवाचा! यत्तदद्रेश्यमग्राह्यम् । अदृश्यनाम्यनिरुके" इत्यादिमिश्चाक्षुषज्ञानाविषयत्व प्रतिपादनात् किन्तुनिदिध्यासनान्वयि दर्शनसमानाकारत्वमेव तस्मिन् दृष्ट इत्यनेनोच्यते। अनुभूयतेह्यनवरतभावनाचिशेषशायानस्य दर्शनसमानाकारकत्वं " वृक्षे वृक्षे च पश्यामि" इत्यादौ। तथा च तस्मिन् दृष्ट इत्यादौ । दर्शन समानाकारध्यानविधिपर्यवसानेनकेवलदर्शनस्य परमपुरुषविषयस्यासम्भवेन तत्रपर्यवसानासङ्गते। अथात्र द्रष्टव्य हल्पनेन दर्शन समानाकारत्वं निदिधासितव्य इत्यनेनध्यानं च विधीयत इत्युच्यते? उत। उभाभ्यां पदाम्या दर्शनसमानाकारत्वविशिष्टम्यान विधीयते? नाद्या, दर्शनसमानाकारत्व- स्थध्यानान्वये हि दर्शनसमानाकारध्यानलामा स्यात् । तथान्वये तयोराकामादिविरहात् विधि प्रत्ययप्रकृत्यर्थस्यविधिप्रत्ययान्तरप्रकृत्यर्थेन सहभेदेनवाऽभेदेनवान्वयायम्भवात् । न द्वितीयः। तगप्रत्ययद्वय श्रवणविरोधात् । नचानये पथिकृतेपुरोडा' इत्यत्रचतुर्थीद्वयश्रमणेऽपि पधिकृत्व विशिष्टाग्निदेवत्र प्रतिपत्तिवादिहापि पदद्वयेन विशिष्टलामसम्मवइतिवाच्यम् । तत्रविशेष्य चतुर्थैव विशिष्ट देवताविधानेऽपि विशेषणवाचकपदस्यविशेष्यवाचकपदसमान विभक्तिकत्वस्य साधुत्वार्थ- कत्वेन तथा प्रयोगसम्भवेऽपि प्रकृते तव्य प्रत्ययद्वयोपादानवैयर्थ दुर्वारमेवेति चेन्मैवस् । अर्धमन्तर्वेदिमिनोति अर्ध बहिर्वेदि इत्यत्र वाक्यद्वयेन देशविशेषलक्षणावक्तव्या: तव्य प्रत्ययान्त एददर्शन विशिष्टलक्षणयाविशिष्ट विधिसम्भवेन विरोधामावात् । एवमार्षेयं वृणीने नीन् वृणीते इत्यत्र वित्वविशिष्टायवरणस्यै कस्य विधानेऽपिवाक्यद्वयश्रवणवदना पतव्यप्रत्ययद्वय श्रवणोपपत्तेः । अथ तत्रैकमेवलक्षणयाविशिष्ट विधायकमितरदनुवादकमितिचेदिहापि तथैवस्शत् । अथ एस्मृतिलम्भेसर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः। तस्मिन् दृष्टे परावर इत्यादिनाऽव्यवहितोपायतया ध्रुवानुस्मृतिदर्शनयोनिर्देशोन विरुष्यते । अन्यथाऽष्टदोषदुष्टविकल्प प्राङ्गात् । अतोदर्शन प्रमाना- कारध्यानस्यैवमुक्त्युपायत्वेनतत्रैव वेदनज्ञान दि शब्दानां पर्यवसानामतिसिद्धम् । यद्यपीदमात्मावाऽर इति वाक्यं मैत्रेयीब्राह्मणगतं, तथापि सर्व विद्या द्यकारणब्रह्मविषय ध्यानस्य दर्शनसमानाकारत्व प्रतिपादकमेव । आत्मनिखबरेदृष्टे श्रुते मते विज्ञ ते इदं सर्व विदितं भवतीतितत्रत्येनैव वाक्येन कारणविषयध्यानमात्रस्पदर्शनसमानाकारताप्रतिपादनात् । कारणमेव हि सर्वविद्याध्येयम् । कश्रध्येय इत्यु रक्रम्य कारणं तुभ्येय इत्युपसंहारान् । कारणविषयक ·जीवपरिच्छेदः ५३ विरोधः । दर्शनसमानाकारमिति गम्यते । तस्मात् सर्वविद्यावेद्याकारणविषयभ्यानं दर्शनसमानाकारमिति लब्धम् । केवलंकर्म ज्ञानसमुचितंवा न मुकिहेतुः । तमेवविदित्वातिमृत्युमेति-नान्यः पन्था अयनाय विद्यते इत्यनेन वेदनमेव विधाय उपायान्तरनिषेधात् । कर्मणाविद्याङ्गत्वेतु न तथासति त्योपायान्तरत्वाभावात् । परमात्मसाक्षात्कारोदय विरोधिरजस्तमो- मूलसांसारिक पुण्यपापरूपप्राचीनकर्मनिर्मधनकृतचित्तशुद्विद्वारेगहि तदातदुपयोगः । एतेन विशिष्टदेशवासनविशेषवैष्णवसंश्रयादेनियोग कर्मयोगयोश्च परम्परामोक्षहेतुत्वमिति सिद्धम् । यजमानेनसहितावर्ग यान्ति नराधिपति महाभारतवचनमपि परम्परयामोक्षसाधनपरम् । कर्मयोगज्ञानयोगयोश्च वक्तव्यमखिलश्रीमद्गीताभाष्येव्यक्तमुक्तम् । अथाप्यत्र निष्कृष्टांश उच्यते । भक्तियोगः परमात्मप्राप्त्युपाय भूतः । तदशक्तस मकियोगसिद्धयर्थमात्मावलोक- नमपेक्षितम् । तख च ज्ञानयोगकर्मयोगौद्वो पृथगुपायो । तत्र ज्ञानयोगस्वात्मावलोकनेऽन्तरणः । तथापि प्रथमं सदुष्करः । तदनविकरण- स्तुल्यफलकर्मयोग एव कार्य:। तदधिकरणेनापि व्यपदेश्यस्खलोकसंग्रहार्थ कर्मयोग एव कार्य: । अशक्तस्य ज्ञानयोगशक्ति कर्मयोग एवोत्पादयति । बानयोगाशक्त्या कर्मयोग मनुतिष्ठत अन्तःकरणशुद्धिवशात्मध्ये ज्ञानयोगशक्तिप्रादुर्भावे सत्यव्यपदिष्टस्य कर्मयोग परित्यज्य ज्ञानयोगमनुतिष्ठतोऽपि न दोषः । इमौ च योगौ कस्सचित्कामनामेदेन कैवल्यमात्र साधको । यथा । भगवदुपासनमेव कस्यचिदश्वर्यादिक साधयति । त्रयाणामपि योगानामाश्रम धर्माजकत्वं तु तुल्यम् । प्रवाहानादिपुण्यपापरूपकर्मतारतम्येनशक्त्यशक्तिकामनादितारतम्य- मितिनकश्चिदोषात्यता सिद्धं भक्तिरेव साक्षान्मोक्षोपाय इति । महनीयविषयेप्रीतिभक्तिसेवा- वस्थाभेदात्परभक्तिपरज्ञानपरमभक्ति मेदं भजते। पर भक्तिर्नामनिरुक्तमोक्षोपायः परज्ञानं नाम योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् । इत्येवं रूषोत्कटदिदृक्षापर्यवसायिध्यानविशेषः । ॥ परिपूर्ण साक्षात्कारलामे सति तादृशनिरतिशय भोग्य भगवत्स्वरूपसाक्षात्कारजनित भगवत्प्राप्तित्वराहेतुभूतः प्रीतिविशेषः परम भक्तिः । नमस्कारादिषु भक्तिशब्दप्रयोगः श्रवण कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सरूयमात्मनिवेदनम् ॥ इत्य देर्भक्तिकार्यत्व द्रौणः । सा च भक्तिस्तदक्षरमधुदहरभूमवैश्वानरादि विद्यामेदादहु वधा गुणोपसंहारपादेनिपूणमनुसन्धेया। एतास्सर्वविद्यास्त त्चच्छास्त्रोदित तत्तद्वर्णाश्रमधर्म निष्ठत्रैवर्णिक 8 ·মীনালাপ मनुष्यदेवासुरादिसाध्या। स्त्रीणां विधुराणामपि जपोपवासाधनाधिकृतानां ब्रह्मविद्याधिकारी ऽस्त्येव । अनाश्रमीनतिष्ठेत्तुदिन मेकमपि द्विज इत्यादिकं त्वनाश्रमिलादा श्रमित्वस ज्यायस्त्व परम् । नैष्ठिकादि परिभ्रष्टानामनधिकार एव । आरूढोनैष्ठिकं धर्म यस्तु प्रच्यवते नरः । प्रायश्चित्वं न पश्यामि येन शुद्धयेत् स आत्महा ॥ इति स्मृतेः। शिष्टबहिष्कारादितः कृतप्रायश्चिचानामपि तेषां ब्रमविद्याधिकारी नास्त्येव । किन्तु प्रायश्चित्तेन तेषां नरकादिप्राप्तिनिवार्यते। न कर्मान्तशरम्भयोग्यता। ननु संवादि महायोगिनां सर्वाश्रमबहिष्ठ नग्नचर्यास्मरणात्, अत्याश्रमिभ्यः परमं पविलामिति श्रुतेश्था श्रमधर्माणां विद्यानङ्गत्वमिति चेन। तेषामुन्मत्तचर्यायाः अनेनारमतो योगी योगसिद्धि सविन्दति । इति जनाबमानजनितयोगसिद्धयेवोत्कर्ष प्रच्छादनार्थत्वात् । यद्वायोगदशायो बहिरप्रसृतमनसा न धीपूर्वककर्म त्यागा। तेषां भगवदनुभयव्यतिरिक्तझालाघपरिज्ञानेनतनिमित्तवर्तव्यकर्मणोधीविषय स्वाभावात् । अबुद्धि पूर्वकत्वारम्भकालेऽपि न लिम्पतीति नियमितम् । किमुत समाधौ । किंचकर्मणाविधाङ्गत्वादङ्गाङ्गिविरंधे अङ्गिनाझोपमो न दोषायेति तेषांकदाचित कर्मत्यजनं न विद्याङ्गत्वविरोधि । अत्यामिथ्य इति श्रुतिन श्रमधर्मत्यागपरा। किन्त्वति शयिताश्रमयोगपरा तथा सत्यत्याश्रमेस्य इत्यनेन सामञ्जस्ये मत्वर्थीय प्रत्यय वैयर्य स्यात् अतः कर्मणां स्वरूपत्यागासम्भवात् फलसङ्गत्यागपरमेव कर्मत्यागपरवचनानां वाच्यमिति । तत्र केचित तुर्याभमस्यैव विशेषतो मोवाश्रमत्वाभिधानात् तद्वतां वेदानुवचनयज्ञादिरूप प्रवृत्तिधर्मा भावात् शमादिरूपनिवृत्तिधर्मसम्भवाच्च प्रवाजिनामेव मुक्तिस्तत्साधनी विद्याच नान्येषामित्याहुः । तदत् । त्रयो धर्मस्कन्धा इत्येत्रबह्वाश्रमप्रस्तावे ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्व मेतीत्युच्यते । ब्रह्मसंस्थत्वं ब्रह्मनिष्ठत्वम् । तच्चाधीतवेदान्तेषु सर्वेषु आश्रमिषुभवति । तच्च गृहस्थानामप्युषस्तियाज्ञवल्क्य प्रभृतीनामुपनिषत्तु प्राचुर्येणदृश्यते। । नच प्रवृत्तिनिवृत्योर्विरोधः । भिन्न विषयत्वात्तयोः निन्यनैमित्ति केषु प्रवृत्तिः निषिद्ध काम्यनिरर्थ के षुकर्ममुनिवृत्तिः । अन्यथा प्रवाजिनां प्रवृत्तिरूपस्वाश्रमधर्मेणापि विरोधस्यात् । किंच छान्दोग्ये कुटुम्बे शुचौ देश इत्यादिनागृहस्थं प्रक्रम्य ‘स बल्वे वर्तयन् यावदायुष ब्रह्मलोकमभिमपद्यत' इत्युक्त्वा नच पुनरावर्तते इतिचोक्तम् । 'कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता- जनकादया, गृहस्थोऽपि विमुच्यते' इत्यादिस्मृतेः । जनकदिलीपादयश्च गृहस्था मुक्ता इतिहासा दिपु उच्यन्ते । अत एव न सोपानवत् क्रमनिवन्धोऽपि । प्रवाजिनां मोक्षामित्वकीर्तनं - ·सीरिच्छेदः योग्यताधिक्यमात्रादिति नानुपपत्तिः। अतस्पर्वाश्रमिणां ब्रह्मविद्याधिकारः । अतःनित्यानामा श्रमधर्माणां कथं काम्यरूपविद्याङ्गत्वम् । नित्यत्वे ह्यारणे दोषः। काम्याङ्गत्वे तु सनास्ति । अतो विधाया आश्रमधर्माजकत्वमनुपपन्न मितिचेदुच्यते । एकस्यैव कर्मणः विनियोजकवाक्यमेदेननित्यकाम्यस्वरूपस्त्रमविरुद्धम्। 'यथा यावजीवम मिहोतं जुहोति, अग्निहोत्रं जुहुयात खर्गकाम' इतिविनियोजक मेदेनाग्निहोत्रस्य नित्य काम्यस्वरूपत्वम् । यथा संध्यावन्दनादेनित्यख प्राजापत्यादिलोकफलकत्वेन काम्यत्वं नित्यत्वं च तथाश्रमधर्माणां ' यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन ब्राह्मणाविविदिषन्तीति विद्यायां विनियोगाद्वि- घाङ्गत्वमप्युपपन्नम् । तर्हि विदुषामाश्रमार्थविद्यार्थचाममधर्माणां द्विरनुष्ठान प्रसज्यत इतिचेन्न । पत्रक ल घमेदेतन्नेगानुष्ठानस्सैकादशेस्थापितत्वात् । उभयाथं सकृदनुष्ठानं तन्त्रमतो विदुषामेके नानुष्ठानेनार्थद्वयसिद्धिः। अनेदं तत्वम्। तन्त्रानुष्ठान प्रसको विद्यारूपफलोदेशेनानुष्ठानेऽकरणनिमिचदोषा- भावेनाश्रमधर्मसिध्यत्येव । आश्रमधर्मस्थानुष्ठितत्वात् । दोष परिहाराय करणे तु विद्याफलं न सिद्धयति । तदुद्देशेनाकरणात् । काम्यं कर्म हि तत्तत्फलोदेशेनानुष्ठितं सदेव फलं जनयति । अत एव सर्वफरसाधनज्योतिष्टोमादे: स्वर्गार्थमनुष्ठितस्यापि न पुत्रादिफलजनकत्वम् । तदुद्देशे- नानुष्ठानामावात् । अतः फलार्थमनुष्ठाने तन्त्रेण नित्यं सिद्धयति । अयमर्थ आचा, फलार्थ क्रियमाणेऽपि नित्य भवतितन्त्रता। नित्यकाम्यस्वरूपैक्ये विनियोगपृथक्त्वतः ।। यन्नित्यं तभकाम्यं तदपिनतदितिस्थापितेकर्म मेदे ऽप्येक विद्याश्रमाङ्गं भवतिहिविनियुक्त्यन्तरेणोपपत्तः । अल नुष्ठानतन्त्र विदुषिहिघटतेककालाधमेदात प्राजापत्यादिलोज्ञार्थिनिचतदितरोऽनर्थरोधाय तद्वान् ।। इत्यन्वग्राहि। तथाच य एवाग्निहोत्रदर्शपूर्णमासपञ्चमहायज्ञादय आश्रमधर्मात्त एव विदुषा विद्यानिष्पाद का । अत एव सकृदनुष्ठानेनार्थद्वयसिद्धिरिति । अथैवापि ब्रह्मणैकान्त्यभानामेव मोक्षधर्मऽपवर्गः कथयते । ऐकान्त्यं चानन्यदेवताकत्रम् । तेषामेशान्तिना श्रेष्ठास्तेचैवानन्यदेवताः। इति स्थापनत् तत्रैव प्रतिबुद्धस्तु मोक्ष- मागिति नियमितम् ।

·श्रीरामानुबसिद्धान्तसमहे ब्रह्माणं शितिकण्ठं च याचान्यादेवतास्स्मृताः। प्रतिबुद्धा न सेवन्ते यस्मात् परिमितं फलम् ॥ इत्यनेन च तसिद्धम् । पञ्चमहायज्ञादयस्तु अनीन्द्रादिनानादेवतेच्यारूपाः अतस्तेषामैकान्त्य भञ्जकत्वात् तदङ्गकविद्यानुष्ठानं कथमितिचेदुच्यते । अग्नीन्द्रादिशब्दानामैन्द्रीन्यायेन , प्रतर्दनविद्यान्यायेन च परमात्मपरत्वेनैकान्त्य- विरोधाभावात् । ऐन्द्रया माईपत्यापतिष्ठत इति विनियोगादिन्द्र प्रकाशकमन्त्रस्य कदाचनस्तरी रसीत्यस गार्हपत्योपस्थापनाङ्गत्वे सिद्धे मन्त्राणामनुष्ठेयार्थप्रकाशकत्वेनोपयोगस्य बक्तव्यत्येन्द्र হাত্মাণকামাল জ্বীন। যাযাত্মিীৰিানামমযা र्थपोकल्येन परमात्मरत्वम् । तत्रैवानन्यथासिद्धजीवलिङ्गबोधकेऽग्नये स्विष्टकृत इन्द्राय वज्रिण इत्यादावस्यवशक्त्या परमात्मपरविष्टकृत्वादिविशेषणानन्वयात् श्रुतहान प्रसक्त्या प्रतर्दन न्यायेनस्विष्टकदग्न्यादिविशिष्टपरमात्मपरत्वं स्वीक्रियते। तत्र विशेषणेऽग्न्यादौस्तिष्टकत्वादिविशे- षणान्वयात् । तथा च क्वचिदवयवक्त्याक्कचिदपर्यवसानवृत्या चानीन्द्रादिशब्दानां परमात्म परवानारायण एव सर्वकर्मपमाराध्य इत्यनन्य देवताकत्वं निरङ्कुश मित्य श्रमधर्माजकत्वं विद्याया- अविरुद्धम् । अधिक मस्मपितामहपादः श्रीकृष्णदेशिकः कृताया नित्यानुष्ठानदीपिकायामनु- सन्धेयम् । आहुधाचार्याः परविद्यासुजीवोक्तिनिरुक्त्यादेः पराश्रया। तल्लिङ्गानन्यथासिद्धौतद्विशिष्टावल म्बिनी ।। कचिदगतिकता रूढिरैन्द्रीनयेन तल्लिङ्गानन्यथासिद्धयधिगमनवशात्तद्विशिष्टे विवक्षा" इति एतेनैकान्तिना विदुषामनोन्द्रादिनानादेवताकवर्णाश्रमधर्मानुष्ठान न सम्भवति । ऐकान्त्यनिरोधात् । तेतुधर्माः केवलाश्रमिभिरेवानुष्ठेयाः । एकान्तिभिस्तु मगाइसाधारणमन्त्रैरेव सर्वकर्मानुष्ठेयमिति कैश्चिदुक्तं निरस्तम् । ॐ तथा सति कर्मणा द्वैरप्येण सकृदनुष्ठानेनार्थद्वयासिद्धेः । चतुर्विधा श्रमातिरिक्त- कान्त्याश्रमसानुक्तत्वात् । तेषामात्र वर्माननुष्ठाने यजेनदानेने त्यादिना विनियुक्तयज्ञाद्या श्रमधर्माणकत्वं विद्याया अधिकारी नस्सादिति सई संशोमप्रसङ्गात् । तयो मापने त्रिविधम् । चिद्विशिष्टब्रह्मोपासनम् । अचिद्विशिष्टब्रह्मोपासनम् । परिशुद्धब्रह्मोपासनं चेति । ब्रह्मणश्चिद्विशि- ष्टत्वं चिच्छरीरकत्वम् । तत्रजीवात्मनो शरीरत्वेन ब्रह्मणश्वेतनशरीरित्वेन बोपासनं चिद्विशिष्टब्रह्मोपासनम् । विशेषणविशेष्य भावव्यत्यासेऽपि द्वयोः ब्रह्मोपासनत्वेन द्विविध स्यापि मोक्षहेतुत्वात् एतान्येवा- प्रतीकोपासनानीत्युच्यन्ते। प्रतीकोपासनं तु न मोक्ष हेतुः। तच्चवातन्त्र्येणचिदुपासनम् ।

·जीवपरिच्छेदः ब्रह्मदृष्टयाचिदुगासनम् । स्वातन्त्र्येणाचिदुपासनं चेत्यादि । एषामर्वाचीनफलसाधनस्वमैवेतिद्रष्ट- व्यम् । आहुश्शाचार्या: “विश्वान्तर्यामितत्वं स्वयमिह" ननुगोपिकादेरपिमोक्षः श्रूयते । तत्कथं औषणिकरवनियमोविद्याया इति चेत् न। प्राचीनेषु ब्रामणादिशरीरेष्वेवकतोपायत्वाचेषां प्रारन्ध- कर्मणानिकृष्टशरीर प्राप्तेः। प्रारब्धस्यकर्मणाविद्ययाऽनिवृत्त प्रारब्धावधिकत्वादन्धस्य । ततः यस्मिन् कस्मिन्नपिशरीरेफलं भवतीति न दोषः। एवं विदुरादयोपि मवान्तरसम्पादितोपायास्तसं- स्काराहितज्ञानिनश्चेति नापशूद्राधिकरणविरोधः। स्मरन्तिच, धर्मव्याधादयोप्यन्ये पूर्वाभ्यासाज्जुगुपिते। वर्णावरत्वे संप्राप्तारसंसिद्धिं श्रमणीयथा ॥ इति मुश्रूषो॥ श्रुतेश्शूद्रेत्यामन्त्रणं सञ्जातशोमवत्वात् । न शूद्रत्वादिजातियोगात् सुवेदवेत्यौणादिकरप्रत्ययेनशूद्रशन्दस्य शोचितपरत्वात् । अत्रेदं बोध्यम्। अग्निविद्यासाध्य यज्ञादिवर्णाश्रमधर्माङ्गकत्वाद्विद्यायास्त्रैवर्णिकाधिकारत्वमेव । अतोब्राह्मणादिशरीरेश्वेबारम्भः । विद्यायोनिशरीरावधानपर्यन्तम् । माऽहरहरम्यासाधेयातिशयासती अन्तिमप्रत्ययमुत्पाद्यफलं जन यति कस्यचित् प्रारब्धकर्म सद्भावे तस्यभोगेनैवक्षपयितव्यत्वाधावताजन्मना प्रारब्धस्वकर्मणो नाश स्तावता जन्मना भोगेन तन्नाशयित्वा ततः अन्तिम प्रत्ययमुत्पाद्य फलं जनयति। विद्याया आरम्भ शरीर एव निष्पसावपि प्रारब्धेन कर्मणा प्रतिबन्धात् फलं विळम्ब्यते । प्रतिबन्धकामावस्य फलोत्पत्तावपेक्षितत्व त् । अन एव निष्पन्नस्यापि पुढेष्टयादेः पुत्रोत्पत्ति प्रतिबन्धक सत्वे कालान्तरे पुत्रोत्पत्तिः फलमिति तान्त्रिक मिद्धान्वितम् । प्रारम्धनाशे सति विद्याऽन्तिम प्रत्ययमुत्सद्य फलं जनयतीति । अत्र के चत् विद्यायोनिशरीर एव निष्पत्तिरिति न नियमः। तच्छरोरावसाने प्रारब्धकर्म णति अन्तिमप्रत्ययादर्शनात् अन्तिमप्रत्ययावधिकत्वाद्विद्याया प्रारब्धाव पान एकान्तिम प्रत्यय जननात् । अतोऽन्तिम प्रत्ययानन्तरमेव विद्यानिष्पत्तिः, ततः फलमितिवदन्ति । तेषां पक्षे, अथ च जगादिहेतुरेव शर्माविशेषः शापादिवोपनिपतितः । तदा तेन तत् प्रसज्यत एव । तथापि निष्पन्नोपायस्य न शैथिल्यम् । सतुःप्रारब्धधर्मण इवैतस्यापिपर्यवसाने संमारानिवर्तयति । नच पुनरुत्तरोत्तरकर्मकरणात् संसारविच्छेद इति वाच्यम् । शास्त्रविरोधात् । निष्पन्नस्योपासनस्यनिष्फलत्वप्रसङ्गादिविन्यायमिद्वाञ्जन श्रीसूक्त्यवारस्यम् । एवम् , प्रारब्धकर्मावधिको मोक्षात्थमुपासितुः। दृसस्य देहावधिक आतलाय॑वधिर्मतः ॥

·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे इत्युचरग्रन्थावारस्यं च। तत्र निष्पनोपायानामेव हि त्रयाणां फलविळम्बहेतुरुच्यते। न तूपाय निष्पत्यवधिः। उपायस्यैवानिष्पत्तौकारणाभावेन मोक्षरूपकार्यासम्भवेन तद्विहाय फलप्रतिबन्धकविशेषाभिधानामसङ्गत्यापत्तेः । एवं पक्षावत्तित्वव्याप्त्योरन्यतरस्यापि सन्देहे संदिग्धोपाधिः। तत्रायो यथा । विप्रतिपन्नोजीवः एतच्छरीरावसाने मुक्तिमान निष्पन्नसमाधि- स्वात् शुकादिवदित्या कर्मात्यन्तपरिक्षयः उपाधिः। सचनिष्पन्नसमाधी विप्रतिपन्ने जीवेऽपि नास्तीति सन्दिग्धत्वाच्छङ्कितोपाधिः । यद्यपि योगिनामुत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशौ भवतः तथापि प्रारब्धकर्मणामेकशरीर एव पर्यवसानमिति न नियमः। निष्पनोपायस्यापि प्रतिबन्धक कर्मविशेषादनेकदिवसस्थितिवदनेकशरीरपरिग्रहोपपत्तेः। - तथा च मूत्रितम् । 'भोगेनवितरेक्षपयित्वाथ संपद्यते' इति , गावदधिकारमवस्थिति- राधिकारिकाणा'मिति च । विनिष्पन्न समाधेस्तु मुक्तिस्तत्रैव जन्मनीत्यादिस्मृतिस्त्वनिष्पन्नसमाधे इशरीरान्तरयोगनियमपरतया प्रायिकविषया। अतोनास्थ साधनव्यापकत्वमिति श्रीन्याय परिशुद्धि विरोधश्च । ऐहिकमप्रस्तुत प्रतिबन्धे तद्दर्शनादित्यनेनाभ्युदयफलविद्याया: स्वसाधनभूतपुण्यकर्मा- न्तरोत्पत्तिमाशङ्कयावलकर्मान्तराप्रतिबन्धे ,सत्यनन्तरं,प्रतिबन्धे सतिकालान्तर इत्यनियममभ्युप- गम्य 'एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेरित्यनेन मुक्तिसाधनविद्याया अपि स्वसाधनीभूताति शयितकर्मभिरुत्पचौ प्रतिबन्धकसद्भावासद्भावाभ्यामनियमः श्रीभाष्ये प्रतिपादिता सोऽपि विरुध्यते । साधननिष्पत्तौ सत्यामपि प्रतिबन्धकवशात् फलविळम्बाभ्युपगमात् । नन्वत विद्योत्पत्ती निष्पन्नानामपिस्वसाधनानां प्रतिबन्धकाधीनविद्य पत्तविळम्बा स्वीकृतः, न तु निष्पन्नायाः फलविळम्ब इति न विरोध इति चेन्न । न्यायसिद्धाञ्जने निष्पनो- पासनस्य निष्फलब प्रसङ्गात् । सूत्राभिप्रेतं चैतत् । एवं मुक्तिफलानियमतदप्रस्थावधृतेस्तदवस्था वकृतेः । इदं सूत्रं विद्याङ्गकर्म विषयमपि विद्यायामपि तुल्यन्यायतयाऽनुसन्धेशामत्युक्त यानिष्पन्नो पासनस्यापि प्रतिबन्ध वश त् फलविळम्बप्रतिपादनात् । तथाच, पुढेष्टय दिवत् विद्योत्पादक कर्मवच्चनिष्पन्न विद्याया अपि प्रारब्धकर्माधीनफलविळम्बस्सह्यः। सूक्त्यन्तरं च विस्तरभयान प्रदयते। अत: पूर्वोक्त एवार्थः। अनधिकृतविद्यानां शूद्राणां प्रपन्येव मोक्षः। तस्यास्पाधि कारत्वात् । शरणं त्वां प्रपन्ना ये ध्यानयोगविवर्जिताः। तेपि मृत्युमतिक्रम्य यान्ति तद्वैष्णवं पदम् ॥ मां हि पार्थव्यपाश्रित्य येऽपिस्युः पापयोनयः। स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपियान्ति परां गतिम् ॥ इत्यादिप्रमाणात् ।

·जीवपरिच्छेदः ५९ "नान्यः एवं फलामिसन्धिरहितस्वकर्मानुष्ठानेन ब्राह्मणादिजन्मप्राप्त्या तत्रविद्योत्पत्या वा क्रमेण मोक्षो भवति । विदुरगोपिकादीनां तु पूर्वजन्म प्राप्तविधया मोक्षा इत्युक्तम् । अध्यवसाया दिविशेषविशिष्टान्यासविद्या। तस्या अपिबुद्धिविशेषत्वात् । भक्तिविशेषत्वाच । पन्था अपनायविद्यते" भक्त्यावनन्यया शक्य" इत्यादिमिर्नविरोधः । साधनं भगवत्प्राप्तौ स एवेतिस्थिरामतिः। साध्यभक्तिस्तथा सैव प्रपत्तिरिति गीयते ॥ उपायो भक्तिरेवेति तत्प्राप्ती यातु सा मतिः। उपायमतितरेयाः पूर्वोकैव गरीयसी॥ उपायभक्तिः प्रारब्धव्यतिरिक्ताघनाशिनी । साध्यभक्तिस्तु साहन्त्री प्रारब्धखापि भूयसी ॥ इत्यादि प्रमाणमनुसन्धेयम् । साध्यामतिः यथा सा साध्यभक्तिः प्रपत्तिरित्यर्थः । एतस्या अपि शुन्दान्तरादिमि सद्विद्यामेदवढेदेसिद्धे सर्ववेदान्तप्रत्ययन्यायात् । सर्वपत्तिप्रकरणपठितगुणोपसंहारेण पौष्कल्ये सिद्धे विकल्पोऽविशिष्टफलत्वादितिन्यायेन विद्यान्तरसमुच्चयप्रसङ्गाभावः। सर्ववेदान्त प्रत्यय न्यायो हि एकस्या वैश्वानरविद्याया नानाशाखावानातायाः फलसंयोगरूपचोदनासंज्ञाद्यविशेषेण सर्वत्रैकस्या एव प्रत्यभिज्ञायमानतयैक्यावगमेन नानाशाखागताङ्गोपसंहारेण सर्वाङ्गोपेत तद्विद्यानुष्ठापकः । ननु फलवैषम्याभावे लघूपाये सति गुरूपाय विधानमनर्थ कमितिचे त्र। तादृशा ध्यवसायादे?ष्करत्वेन गौरवाविशेषात् । तथोक्त प्रपत्तिप्रकरणे उपायस्सु झरस्सोऽयं दुष्करश्च मतोममेति । यथा च कश्चिन्महता प्रयासेन राज्ञ अर्थ सम्पादयति । स्ख उने च यथाचितं दण्ड्यते । अपरम्सन्तरङ्ग सेवाक्षमः। अल्पायासेन ताव- दधिकं वार्थ संपादयति । किश्वस्खलने साते। महत्स्वप्यपराधेजस्पदण्ड्यो भवति । तत्रापि मन्दम.ग्यानामन्ताङ्ग सेवा दुर्लमे ते वेदिहापि तथैव । यथोपायभक्तिष्वेव तत्तच्छाखा मेदेनवर्णाश्रमभेदेनचाङ्गभूतानां कमेगा गुरुलघुतारतम्येऽपि फलमविशिष्टं तथेह पि । उपाय भक्तौ नित्यनैमित्तिककर्मणां फलाभिसन्धिहित काम्य कर्मणां चाङ्गत्वेनानुष्ठानं, न पुनस्वा तन्व्येण । निषिद्धव जैन द्वयोरपि भक्त्यास्मानम् । साध्यभको तु काम्यानां स्वरूपतोऽपि त्यागः । न तु नित्यनैमित्तिकानाम् । नन्वङ्गिना प्रहाणात्तदङ्गानां तेषामपि परित्याग एवेति चेन। अङ्गत्वेनाननुष्ठानेऽपि विहितत्वाचाश्रमकर्मापीतिन्यायेन यावदाश्रमं तत्परित्यागासम्भवात् । तदेतत् नियतस्यतु सन्यायः कर्मणो नोपपद्यते। इत्यादिना विवृतम् । यत्तु परित्यजसकलवर्णाश्रमधर्माः केचित् संवर्तभरत ·६० श्रीरामानुअरि द्धान्तसंग्रहे विदुरादया ब्रह्मविदस्सशरन्तीति यथेष्टकरणकौतुकिनां प्रलपितम्। तदसत् । तत्तत्प्रकरणेष्वेव जडवदाचरणेन ज्ञानं सिद्धयतीत्वमिसन्धिमात्रेण ते तथाकुर्वनितिस्फुटप्रतीते: बाल्येनतिष्ठासेत् जडवल्लोकमाचरेत् । सतां मार्गमनयन्नित्यादीनां पर्यालोचनात् । बाल्यं च शक्तिविद्यामिजनाद्युत्कर्षाणां सतामनाविष्करणमेव । न तु कामचाराभक्ष्यभक्षणादि । अन्यथा नाविरतो दुश्चरितात् । वर्णाश्रमाचारवता इत्यादि प्रमाणन्याकोपप्रसङ्गात् । अथ ब्रह्मविद उत्तर पूर्वाधयोरश्लेषविनाश प्रकारम्सुहत् द्विषत्संक्रमणप्रकारचोच्यते । समधिगतविधानां भुक्तफलकृतप्रायश्चित्तप्रारब्धकर्मव्यतिरिक्तं प्राचीनकर्म उपायप्रमावादेवामि प्रोतेषिकातूलवत् प्रद्यते । उत्तरं चा बुद्धिपूर्वकं पुष्कर पलाश आप इव न श्लिष्यति । पुण्येऽपि विद्यानुकूलपतिरिक्ताशस्य मोक्षविरोधित्वाविशेषादनिष्टफलतया पापशब्दाभिलप्यस्साश्लेष विना- शावेव । नामुक्त क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि । इत्यादिकं तु विद्यामाहात्म्य जनिताश्लेष विनाशविषयकर्मव्यतिरिक्तविषयम् । प्रारब्धं तु भोगौव धीवते। प्रारब्ध कर्मण न तदेहपाता वधिकत्वनियमः कर्मणां विचित्रफलत्वात् । अम्माच्छगेगम मुत्थाये त्यादेनिम शरीरविषयत्वात् । तत एवान्तिमशरीरनिवृत्ती देशकालनियमामावाऽपि सिद्धः । एवं बुद्धिपूर्वमुत्तरमपिमोगेन प्राप- श्चित्तेनवा क्षीयते । न चैव प्रायशः विद्याननुकूलं पुण्यपापं च बुद्धिपूर्व करोति फलामिपन्धि युक्तकर्मणा विद्याविरोधित्वात् फलान्तरेषु च विरक्तत्वात् । पापेत्वी धगज्ञान्लिङ्घनमयान्न प्रवर्तते । यदि च बुद्धि पूर्व प्रवर्तते तदामीनः स्वयमेव तदुचितं प्रायश्चित्त करोति । यदि न करोति तदा तत्कलं प्रारब्धावसानात् पूर्वमेव यथा कथञ्चित फलति । न तु जन्मादि प्रयोजक भवति। तथा च भुक्तालकृतप्रायश्चित्तव्यतिरिक्त प्राचीनपारपुश्पराशयः वनाविषयाः । अबुद्धिपूर्वोत्तरपापपुण्यराशयः अश्लेषविषयाः । इति निष्कर्षः । नन्वेवं समस्त कर्मप्रळये साधुपापकृत्ययोहानं सुहृद्विषदु गायनं च कथ घटते ' तथा हि, न तावत् पूर्व कृतयोः पापपुण्ययोः । तत्र केषाश्चिन कर्मणां दत्तफलत्व त् । केपाश्चित् प्राय चित्तविद्याभ्यां विनष्टत्वात् । फलवत्तयोरपिकर्म स्वरूनिवर्तकत्वात्। केपाश्चित प्रारब्धफल कर्मणां भोगेनैवक्षपितवाद। एवमुत्तरकतानामवुद्धिपूर्वकानां चाश्लिष्टत्वात विद्यानुकूलानां च विद्ययैव फलभूतया निवृत्तत्वादिति चेदत्रोच्यते । दत्तफलमदतफलं चेति पूर्वाध द्विविधम् । अदत्तफलमपि प्रायश्चिच निनष्टमविनष्टं चेति । अविनष्टमपि प्रारब्धफलमप्रारब्धफलं चेति । अत्रान्तिमं विद्याविनाश्यम् । एवमुत्तरमपि विद्यानुकूलमननुकूलं चेति द्विविधम् । अननुकुलमपि बुद्धिपूर्व अधुद्धिपूर्व चेति । ?

·जीवपरिश्छेदः तत्राबुद्धिपूर्वस्य विद्यामाहात्म्यादश्लेषः । एवं ययोः कर्मरायोः प्रबलकर्मान्तर प्रतिरोधाददत्तफलयोरश्लेष विनाशौ भवतः । तयोर्हानं मुहमाद्युपायनं चोच्यते । अश्लेषविनाशी च कर्मशक्ति प्रतिवन्धतनाशावेव । सा च शक्तिः भगवत्प्रीतिकोपविशेषात्मिका। ताशी च प्रीतिकोपौ सुहृत् - द्विषद्गोचरौ भवत इति तावतेत्रोपायनमुच्यते। अत्रायं विशेषः । विद्यानुगुणानामदत्तफलानां कर्मणां शरीरपातादूर्घ विनाश उपायनं च । इतरेषां तु विद्याधिगमदशायामेवाश्लेषविनाशौ। उत्क्रमणदशायां च हानमुपायन चेति विभाग इति । न्यासविद्या तु प्रारब्धमपि निश्शेष विनाशयितुं शक्ला । तथाऽपि रागविषयमम् तदनुबन्धि- दुःखं च स्थापयति। निश्शेषवैराग्ये तु निश्शेषं निवर्तयति। स एवार्तदृप्त भेदः । राग- विषयांश एतदेहावसानिका देहान्तरावधानिक इति-दृप्ते न परिच्छे तुं शक्यम् । विचित्र- स्वात्पुम्सामभिप्रायपद्धतेः । अखां च विद्यायामन्तिम प्रत्ययापेक्षापि न विद्यते । अप्राचार्याः । प्रारब्धकर्मावधिको मोक्ष इत्थाापासितुः । दृप्तस्य देहावधिक आर्त सावधिर्मतः ॥ इति उत्क्रमिष्यतस्सर्वस्य पूर्ववागिन्द्रियं तदनु च शेषाणि नवेन्द्रियाणिम नसा सहाविमागं गच्छन्ति तच पर्वेन्द्रियर्पयुक्तमनः प्राणेन । सचैकादशेन्द्रिय संयुकोजोधेनाविमागं गच्छति । स बजीमात्मा इन्द्रिय माणसंयुकं सूक्ष्मः पञ्चभूतैरप्यविभागं मच्छति । तानिपश्चभूतानि इन्द्रिपप्राणजीव संयुक्तानि परमात्मनाऽविभागं गच्छन्ति । एतावञ्चविद्वदविदुषोस्पाधारणम् । अवि दुषस्तुविशेषः प्रागेवोक्तः। विद्वांस्तु मऊर्धन्यया ब्रह्मन ड्या सुखेन शरीरान्निष्क्रामन्नािहस्सित पक्ष'दगय नाब्दमरुदकेंन्दुवैद्युतकरुणेन्द्रप्रजापतिसंहरातिवाहिका पुरुषैः क्रमाद्ययास्वं देशमतिवाह्य ततो वैद्युतेनामानवनाम्ना तेनैव क्रमावरुणादिसमीपंनीता तेनब्रमपमीपमुपनीयते । उन्क्रम्प गच्छन- चास्य सर्वकर्मक्षऽपि विद्यामाहात्म्यादेव सूक्ष्मशरीराभिलप्य किंचित् त्रिगुणद्रव्यमाष्टम्मक- मनुवर्तते । निश्शेषाविद्याविनाशच विशिष्टदेशगतिसापेक्ष इति गतिशास्त्रादेवाध्यवसीयते । - यथा च तमे वेदानुवचने नेत्यादिशास्त्रेणविद्योत्पत्तेवर्गा श्रम वर्मशौचाचारदेश झाला धपेक्षावगम्यते, तथा निश्शेषाविद्यानिवृत्तिरपि विशिष्टदेशगतिपापेक्षेति शास्त्रादवगम्यत । उत्क्रमणप्रभृतिचोत्तरोत्तरमतिशयितज्ञानानन्दशालि जायते। प्राणेन्द्रियादिम वाच्च मध्ये भोगविहारसंगादायुपपत्तिः । अमानव करस्पोदारस्य चासोमुक्का ततः पूर्वपर्वोऽप्यु गयध्या पारः। फलं प्रासापदपपङ्कारोहणादिकम् । तथाह्ययमीश्वर इवापहतममत्वसत्यासत्वादि विशिष्टो भवति। तचास्य समस्त प्रतिबन्ध कात्यन्तिकलवादाविभूतं स्वाभाविक रूपम् । ततः परं कदाचिदप्यस्य न संबारात्मिकापुनरावृत्तिः। तत्रस्वतन्त्र परमपुरुष सङ्कल्पाद्वा स यदि 9 ·६२ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे पितृलोककामो भवति मात्रलोककामो भवतीत्यादिना मातृपितृलोककामनाया: श्रुतत्वात् पिनादिलोककामनायचख सङ्कल्पाद्वा तादृशस्थानस स्वर्गादिवनश्वरत्वेन बापुनरावृत्तिसंभा- बनास्यात् । न स्यात् । परमपुरुषसत्यशङ्करपोऽत्यन्तप्रियतमं ज्ञानिनं प्राप्य कदाचिदपि नावर्तयिष्यति । मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानस्सं सद्धि परमागताः ॥ प्रियो हि बानिनोऽत्ययं अहं सच ममप्रियः । इत्युपक्रम्य बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यते ॥ इत्यादि प्रमाणात् । निश्शेषक्षीणकर्मबन्धस्यासङ्कुचितज्ञानस्य परब्रह्मानुभवकस्व- मावस्य तदात्यन्तहेयापुरुषार्थतत्साधनारम्भादिषुकामनानुदयानन्द स्वसङ्कल्पात् पुनरावृत्तिशङ्का । पितृलोककामोभवतीत्यादिकं तु खसङ्कल्प, भगासंकरपान्यतरसृश्परमपुरुषभोगनिमनाप्राकत पित्रादिभोगरूपत्वेन भोगविभूत्यनुभवविशेषप्रतिपादक मति नानु पत्तिः । “काल ख पचते तत्र नकालस्तत्ववप्रः" इत्यादिना कालाकारपत्वाजरस्वाक्षरलादि प्रतिपादनात् । स्थानानित्यत्व प्रयुका न पुनरावृत्तिशङ्का । अतो मुक्तः पुन न निबर्तन इति । अथ कोऽसौमोक्षः। निश्शेषाविद्यानिवृत्तिलपपरिपूर्णब्रह्मानुभवः स एव यथाधिकार भक्तिप्रपत्यन्यतरोपायेन साध्यते । सवानुमास्सर्वविषयवस्पङ्काच कानां कर्मणां निश्शेषक्षयात् । " सर्व हपश्यः पश्यति निरञ्जना परमं साम्य पैति"। मम साधर्म्यमागता इत्यादिप्रमाणे: सचायमनुभवः पुना कदापिन क्षीयते; कारणाभावात् । अतोमुक्त ईश्वरवत् सर्वज्ञः। नन्वसौ मोक्षः नित्यो बा आगन्तुकोवा । नाद्यः। साधनानुष्ठानवैफ स्यात् । न द्वितीयः । मोक्षस्य नश्वरत्व प्रसङ्गाजातस्यविनाशध्रौव्यादितिचेन्न। पूर्वावधिमतो घम्स्योत्तरावधिराहित्यवद. स्याप्युत्तरावधिराहित्यात् । भावान्तरामाववादिनो धीमङ्कोचध्वम्मरूपत्वात् परिपूर्णब्रह्मानुभव रूपमोक्षस्येतिनानुपपत्तिः। अनेदमवधेयम् । धर्मभूतज्ञानं तु द्रव्यं , नित्यं च द्रव्यत्वादेव विकारयोगि। तच सर्वविषयक्तखभावमपि कर्मणा प्रतिबद्धं सत् तत्तत्कर्मतारतम्येन विषयप्रकाशनतारतम्यवत् । यथा प्रकासखभावसापि प्रमाद्रव्यस्य घटमित्त्याद्यवधारणाधीन प्रकाश्वप्रतिबन्धस्तदभावेचस्वा- भाविका प्रकाशः। तथा प्रतिबन्धककर्मणां निश्शेषक्षये सति स्वाभाविकसर्व विषय प्रकाशनरूपा वस्थाजायते। सैव सङ्कुचितारस्थावस्थितस्य ज्ञानस्यहवारयाथाम्यानवगाहिनः अविद्याशब्दवा- व्यस्यध्वम्सः । यथाघटत्वावस्थावस्थितख मृद्रव्यस्यकालावस्थाप्राप्तिधसः । तद्वत् । तथाचा- ।

·जीवपरिच्छेदः विद्यानिचिरूपपरिपूर्णब्रह्मानुभवस्य जातत्वेऽपितस्पतविरोष्यवस्थायास्तदुपरमभावात् तस्य नित्य स्वमिति । आहुश्चमहर्षयः। यथा न क्रियतेज्योत्स्ना मलप्रक्षाळनान्मणेः । दोषाहाणाम्रज्ञान आत्मनः क्रियतेतथा ॥ यथोदपानकरणात् क्रियते न जलाम्बाम् । सदेवनीयते व्यक्तिमसतरसम्भवः कुतः ॥ तथाहेयगुणध्वं सादवबोधादयो गुणाः । प्राकाश्यं तेल जन्यन्ते नित्या एवात्मनो हिते। इति । ननु यदिमुकरसर्वज्ञस्सकथं न दुःख्येत् । प्रतिकूलविषयविशेषसंदर्शनस्यैवदुःखहेतुत्वात् । लोकेत्तथैवदृष्टः । नचानुकूल मात्र विषयामुक्तधोरितिवाच्यम् । सर्व ह पश्या पश्यतीतिश्रुतेश्सकोच काभावात् । न च न पश्योमृत्यु पश्यति न रोगनोतदुःखतामितिश्रुत्या संकोचसोढव्य इति वाच्यम् । संकोचककर्मणां निश्शेषक्षीणत्वात् । न च बद्धदशायां केनचिद्धेतुनानुकूलेषु प्रतिकूल बुद्धिव देवानी प्रतिकूलेवप्नुकूलबुद्धिरितिवाच्यम् । तथाखतीदानीमप्युपाध्यनुवृत्या कर्मबन्धानु- वृत्तिरितिमुक्तरेवाभाव प्रसङ्गात् । तथा च मुक्तबुद्धिस्तङ्कोचासङ्कोचविकल्पासहतया पाषाण शल्पपक्ष एवज्यायानितिचेन्मैवम् । सर्वस्यापि वस्तुजातस्य वासुदेवविभूतितयाखतोऽनुकूलवात् । वासुदेवस्य च निरुणाधिनमामित्वानिरुणाधिकरवामिविभूतितयापरिदृश्यमानं सर्व स्वतोऽनुकूल- । मेव भवेत् । में च खतोनुकूलस्वभावं सर्व बद्धैरनुकूलतया कथं न गृह्यत इतिवाच्यम् ' कर्मसंवृत- विया तेषां कर्मानुगुण्येनानुकूल प्रतिकू गोदासीनतया भानात् । प्रतिबन्धक्कनिवृत्तावेव स्वाभावि कानुकूरयातीतः। यथापित्तोपहतस्य क्षीरादेरभोग्यत्वेऽपि पित्तशान्तौ तस्यैवभोग्यत्वम् । आहुश्चमहर्षया वस्त्वेकमेव दुःखाय सुखायेागमायच । कोपाय च यतस्तस्मादस्तुव स्वात्मकं कुन: ।। इति । तदेव प्रीतये भूत्वा पुनःखाय जायते । तदेव कोपाय यतः प्रसादाय च जायते ।। इति च । अतस्मोपाधिविगमे खभाविकानुकूल्याविष्कारः उच्यत इति, स्थादेतत् । ननु संमारित्वावस्था सद्वं निरयाणां प्रास्कूिल्यं स्वानुभूतं प्राचीनं च दु:खं मुक्ता पश्यतिवा नवा । आये (श्लो) गन्याभरजसास्पृष्टो नष्टोदीपः पुनवलेंन्" इतिन्यायेन पुनरपि दुःख सन्ततिः स्यात् । उपरत्न मुक्तानां धीबकोचप्रसङ्गः । तदाहि दुःखमपिस्यात् । तस्वधीसङ्कोचव्याप्यत्वात् । अतो ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे बद्धावस्थायां कतिपयदुःखानुभवः । मुक्तावस्थायामनन्तदुःखानुभव इत्यावातमितिवेन स्ववृत्तिवर्तमान दुःख पाक्षात्कारस्यैव दुःखित्वरूपत्वात् स्वीय प्राचीनदुःखानास्ववृत्तित्वेपि वर्तमानत्वाभावात् । अन्य दुःखानविर्तमानत्वेपिस्ववृत्तित्वाभावाच न मुक्तस्य दुःखानुभवः । न हिसाप्ताभिषेकं गजकुमारं प्राचीनकारागृहवासधोर्दुःखाकरोति । अत एव प्राप्तानि दुःखान्यपि- दण्ड केषुसञ्चिन्त्यमानानिसुखीबभूवुः इत्युक्तम् । निरयाणामपि वासुदेवविभूतित्वेनानुकूलत्वात कर्मिणां वासुदेवविभूतिभूतानां केषां- चित् प्रातिकूल्यं कर्मकृतमेव, तन्निवृत्तौ कथं तेषां प्रातिकूल्यम् । एवं तीश्वरस्य सर्वाधारत्वात् स्वात्तिवर्तमानदुःखसाक्षात्कारवत्वात् तस्य दुःखित्वं स्यादितिचेन्न। तस्य जीवद्वारा दुःखा श्रयत्वेपि साक्षात् (मम्बन्धेन) तदनाधारस्वात् । विकारित्व दुःखित्वादेस्साशादाधारत्व एव हि दोषः । अत एव प्रपश्चान्तर्यामिणस्तद्ग दोषामर्श उपपद्यते। न चैवनपीश्वरस्य सर्वशरीरत्वात् तत्तच्छरीरसम्बन्ध प्रयुक्त दु:खित्वं जीववत् साक्षात् सम्बन्धे नस्यादिति वाच्यम्। द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषबजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वात्ति अनननन्योऽभिचा कशीति । इति श्रुत्या कर्मकृतशरीरसम्बन्धस्य दुःखहेतुस्वाप्रतिपादनेन शरीरसम्बन्धस्य दाखं प्रत्यायोजकत्वात् । दण्ड्यदण्डकयोरेककारागृहसम्बन्धेऽपि दुःखतदभावयार्दर्शनात् । तद्धृथयोइशरीरसम्बन्धसाम्येपि दुःखतदभावयोर्दर्शनाच्च । राज- न चैवमपिमनुष्याणां, "व्यसनेषुमनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः।' इत्यनेन भगवत- स्सावाद्दुःखाधारत्वं प्रतीयत इतिवाच्यम् । तस्य दुःखाभिनयमात्र परत्वात् । अन्यथा दुःखस्या त्यन्तहेयतया तदभ्युपगमे तस्य हेयप्रत्यनीकत्वमङ्गप्रसङ्गात् । न च दुःखवत् क्रोधस्थापि हेयतया रावणादिविषये क्रोधदर्शनात्तदोषतादवस्थ्यमिति वाच्यम्। दुष्टनिग्रहदुरन्धरस्य प्रमोनिग्रहोपयिकस्य क्रोधविशेषस्य सुगुणत्वात् । तथाहि क्रोधोद्विविधा सुनिरम विषयो ऽसुनिरसविषयश्चेति। तत्राद्योनहेयः तस्यविषयनिरसनद्वारामन्तोषजनकत्वात् । लोके हि राजानश्शत्रुषु क्रुद्धास्तान् शत्रून् निरस्य तुष्यन्ति । द्वितीयस्तु हेयः। तस्य शोकजनकत्वात् । शत्रुजयप्रवृत्ताहिराजानः अशक्त्या शत्रुजयानिवृत्ता: खिन्नाभवन्ति। अतस्तस्यहेयत्वानेश्वर वृत्तितम् । अशक्यविषयकोपस्य शोकहेतुत्वेनहेयत्वम्। द्वाविमौ कण्टको तीक्ष्णौ शरीर गरिशोषको। यश्वालम्यं कामयते यश्चकुष्यत्वनीश्वरा ॥ इत्यनेनाप्यभिधीयते। - -- अथैरीत्या दुःखित्वमपि द्विविधम् । परदुःखदुःखित्वं चेति । तत्राधस्यदयारूपतया ऽहेयत्वात् तस्येश्वरवृत्तित्वे बाधकामावेन उपसनेप्वित्यादेर्मुख्यार्थस्वीकार उचित इतिचेन्न।

·जीवपरिच्छेदः परदुःखापचिकीव दया न तु परदुःखा दुखित्वम् । तस्वहेयगुणत्वात् । अतस्सर्वशक्तस्यपरदुःख दुखित्वाभ्युपगमः अनुचित एव । परदुःख प्रतीकारेऽशक एव हिस्वयमपि दुःखितोमवति । न तु शकः । तथा च दुःखस्य सर्वात्मनाहेयत्वात् । भृशं भवतीत्यस्य दुःखामिनय परस्वमेवाश्रयितुं युक्तम् । सर्वशक्तस्यतथामिनयोप्यासुरोपटबलीलायै युज्यत इत्यलं प्रसक्तानुप्रसक्त्या । आहुश्चाचार्याः । यत्तुस्वेच्छावतारेवभिनयतितदप्यासुरोपलवार्थम् । यादुःखापाचिकीर्षापरहितमनसस्सैवभक्तानुकम्पा । रोषोऽपि प्रीतये खात् सुनिरस विषयस्तस्यनिस्सीमशक्त इति । अखसाक्षात्सम्बन्धेनस्वगतवर्तमान दुःखादिदर्शनस्यैव दुःखानुभवरूपत्वान्नमुक्तानी दुःख नुभव गन्ध इति । स्यादेतत् । ननु मुक्तानामानन्दे तारतम्यं वक्तव्यम् । तद्व साधनतार तम्बायत्तं मुक्तिसाधन हिमानम् । ततारतम्यं च लोकत एवावगम्यते । मनुष्यापेक्षया देवानां ऋषीणां च बहुतरतपश्चर्य माऽति शयित शक्तिमत्वं च पुराणादिषु प्रसिद्धम् । प्रश्नाधिक्यं च फलाधिपगमकम् । अन्यथा प्रयत्नानर्थक्य प्रसङ्गः । साधनानुष्ठानवैषम्ये सत्य पे तुस्यफलदाने ईश्वास्य वैषम्य प्रपङ्गश्च । तथा सैषानन्दस्यमीमांपा भरतीत्यारम्य मनुष्यादि चतुर्मुख पर्यन्तानां मुक्तानामानन्दतारतम्य प्रतिपाद्य श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति तत्वमुक्तेश्वपि तत्त- दानन्दतारतम्यमतिदिश्यते । अतस्त तन्मुक्तानामानन्दतारतम्यं सिद्धम् । परमप्ताम्य श्रुतिश्चाङ्कुचितार्था नत्वयापिव्यवस्थायितु शक्यते । जगकरण - लक्ष्मीपतित्वादेर्मुक्तेष्वमम्मवात् । शेश्वशेषित्वाणुस्व महत्वादि प्रयुक्ततारतम्यस्यदुरपतमत्वाच । अतो निर्दोषत्वमात्रेणेवेश्वरसाम्यपरापर ममाम्य श्रुतिः । ततश्च मुक्तानां यथा साधनानुसानपानन्द तारतम्यसिद्धिरिति चेदुच्यते। अस्तुमाधनतारतम्यं न तत् स्वाभाविकम् । अपितुकर्म निति अविद्या कर्म संज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते । इति कर्मखरूपमा भिधाय, तयातिगेहिनत्व च शक्तिः क्षेत्रज्ञ ज्ञिका । सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन वर्तत इति महर्षिवचनादवगम्यते । मुक्तोचनिइशेषकर्मक्षयेशकुतस्तत्प्रयुक्तं ज्ञानतारतम्यम्। कुतस्तरां त-प्रा कमानन्द- तारतम्यम् । अस्तुविज्ञाने तारतम्यम् । तथापितत्प्रयुक्तं न साध्यतारतम्यम् । स्नान सप्तविधं प्रेक्तमित्युक्तवारुणाने यादिस्नानतारतम्येपि तत्साध्यशुचित्वे तारतम्यादर्शनात् । शकासक्त वे. भागेन प्रायश्चित्ततारतम्येपि दुरितनिवृत्तितारतम्यादर्शनात् । बुद्धिमदबुद्धिमत्को मर्गक्रपतार- 10 ·श्रीरामानुज सिद्धान्तसंग्रहे तम्प्रेपिंकीततारतम्यादर्शना । ऊपरानुवराक्षेत्रनिक्षिप्तबीजतारतम्पाभावेपि तत्साध्यफलतार- तम्यदर्शनाच्च। मन्दामन्दपुरुष कर्वक श्रवणतारतम्याभावेपि तत्साध्यज्ञानतारतम्यदर्शनाच्च । स्वर्गापवर्गकामपुरुषानुष्ठितज्योतिष्टोमावैषम्येऽपितत्वाध्यफलवारतम्यदर्शनाच। हिताहित पुरुष कुतसेवासाम्येपि तत्फलराजानुग्रह तारतम्रदर्शनाचवार्णातार्ण रूपखामग्रीवैषम्येपितञ्जन्मबति वैरूप्याभावाचान्नयन्यतिरेकाम्यां व्यभिचारात् । न च प्रयत्नानर्थक्यम् । उपासनकालीनानन्दविशेषसम्पादनेननमार्थक शत् । अत एव न वैषम्यमीश्वरस्य । अतो न साधनतारतम्यमानन्दतारतम्ये प्रमाणम् । अप्रामाणपश्चायमानन्द- तारतम्यवादः । तथा हि । न तावत् प्रत्यक्षं प्रमाणम् । तस्य वैषयिकानन्दविषयत्वात् । अत एव नानुमानम् । तस्य प्रत्यक्षावगतव्याप्तिग्रहणमूलकत्वात् । अप्रयोजकत्याच नापिश्रुतिः । अदर्शनात । परममाम्यश्रुतिविरोधाच्च । न चासौ निर्दोषत्वेन माम्यपरा । मङ्कोचेम नाभावात् । पारम्पविशेषणस्वारस्य भङ्गाच्च । तथा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमित्यत्र विधूयेतित्वाप्रत्ययेन निर्दोषत्वस्य साम्ये हेतुत्वप्रतिपादनेन, सोश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता, रसं ह्येवायं लब्धानन्दी भवति , एष ह्येवानन्दयाति , ब्रमणोमहिमानमामा तीति श्रुतेभिर्भोगमात्रसाम्यलिङ्गाचेतिसूत्रेण चावगतस्य भोगमाम्यस्यैव तत्वाध्यत्वेन वक्त- व्यत्वात् ॥ अतः एव ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवतीति व्यपदेशः उपपद्यते । ययामा ममानभोगेऽध- कारिणि राजेवायमित्युच्यते । न च किञ्चित् साम्ये। एतेन मेवानन्दस्य मीमांया भरतीत्यादि- नामुक्तानामानन्दतारतम्यप्रत्याशापि प्रत्युक्ता । परमपाम्पश्रुतिविरोध न यथ द : शुद्वे शुद्ध भासक तागेव भवति इति दृष्टान्तेन शुद्धोदकस्यासक्तस्य रूपरसादिमाम्यवदनापिनिर्दोषयोर्मुक्त ब्रह्मणोरानन्दसाम्यस्यैववकव्यत्वाच । आनन्दमीमांसायामपि मुक्तानन्दतारतम्यानुक्केश्च । तत्र हि मनुष्यगन्धर्वानारम्य ब्रह्मपर्यन्तानाममुक्ताना मेवोत्तरोत्तरमानन्देशतगुणितत्वं प्रतिपाद्यते ननु मुक्तभ्यो मुक्तानाम् । किञ्च, सैषानन्दस्यमीमांसाभवतीति वाक्यमान मयत्वेनारगनत्र मानन्दप्राचुर्यस्या- परिच्छिन्नत्वप्रतिपादनाय प्रवृत्तमिति सैवेतिनिर्दिष्टप्रतिनिर्देशकतच्छब्द समभिव्यहार दवगम्यते । यतो वाचो निवर्तन्ते। इति श्लोके आनन्दं ब्रमणो विद्वानिति ब्रह्मानन्दोपसम्हारस्त देवाव- गमयति । तत्र कथं मुक्कानन्दतारतम्येपि तात्पर्य कल्प्यते। तथा सति तात्पर्य मेहावाक्यमेदा- पत्तेः। तर्हि प्रतिपर्याय श्रोत्रियस्येत्यभिधानं किमर्थमितिचेदुच्यते। उपक्र तावत् सोश्नुते ·जीवपरिच्छेदः ६७ सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितिमुक्त वह्मणसमें सर्वक मार.त्या प्रचुगनन्दयोगस्य- संग्रहेणोक्तस्यतद्विवरणतया सैषानन्दस्येत्यादेः प्रवृत्तत्वात् । तत्र भोत्रियस्येत्यनमिधाने मनुष्य- गन्धर्वादीनाममुक्तानामिव तन्मुक्तानामपि तेनैव पदेन संग्रहासङ्गेन तदानन्दस्याप्यन्योन्यमापकर्ष- प्रपशनामिमतब्रह्मानन्दसाम्यं न सिद्धयेत् । तदभिधाने तु सर्वानन्दानां ब्रह्मानन्द हा मुक्का- नन्देप्यन्तर्भावसिद्ध तदपकर्षो न सिद्धयेत् । अतोऽवश्यं तद्वक्तव्यम् ।। सर्वत्रश्रोत्रियस्येति पदमेकं मुक्तपरमेव । तथा च स एको ब्रह्मण आनन्द इत्यनेन मनुष्यगन्धर्वानन्दप्रभृति चतुर्मुखानन्दपर्यन्तानामुत्तरोत्तरशतगुणितानामानन्दानां शतेपश्चा- शन्न्यायेन ब्रह्मानन्दान्तर्भावेन ब्रह्मानन्दस्यापरिच्छिन्नत्वप्रतिपादनवन श्रोत्रियस्य चाकामहतस्ये त्यनेन मुक्तानन्देपि तेषामन्तर्भाव प्रतिष दनाद ब्रह्मतुल्यानन्दयोगित्वं चेत्येकत्र मुक्त स्थापीत्यमि मत सिद्धेः। नन्वेवमपि स एको ब्रह्मण आनन्द इति ब्रह्मानन्दे परिच्छेदराहित्य प्रतिपाद्य श्रोत्रियस्येति मुक्कानन्देऽतिदेशेन मुक्तस्य ब्रह्मतुल्यानन्दसिद्धौ प्रतिपर्याय श्रोत्रियस्ये ते तत्तदा नन्दातिदेशा किमर्थं क्रियत इति चेन्मैवम् । रसो वै सः। रसं ह्येवायं लब्धानन्दी भवति । एष ह्येवानन्दयाति । यतो वाचो निवर्तन्ते। आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानित्यादिमित्र मणो निरति शयानन्दवत्व संप्रतिपत्या अमुक्तदेवमनुष्यादिजीवानन्दानां तारतम्यदर्शनेन तद्वन्मुक्कदेव मनुष्याद्यानन्दानां अपि तारतम्यं पश्यता केषाश्चिन्मन्दानां संप्रतिपत्यर्थ मनुष्यगाधर्ष प्रभृत्या नन्दानामपि सतेपश्चाशनन्यायेन मुक्तानन्देऽन्तर्भाव प्रतिपादनाय प्रतिपर्याय श्रोत्रियस्य चे युक्तम् अतस्सैषानन्दस्येत्यनेन मुक्तस्य ब्रह्मानन्दतुल्यानन्दवस्व प्रतिपाद्यत इति न मुक्तानन्द तारतम्यसिद्धिः । न चैवर्माप मुक्तस्य जगद्व्यापारवर्जमित्यनेन जगत्सृष्टयादि लोल सम्मवेन उत्प्रयुक्तानन्दामाधन न ब्रह्मतुल्यानन्दसिद्धिरितिवाच्यम् । जगद्यापारामावेपि तद्यापागधीना नन्दानां मुक्तेष्वपि पित्रादिव्यापाराधीनफल मोगजनितानन्दानां तद्यापारशून्य पुत्रादिष्विर सम्भवात्। मुक्कानामीश्वरेण भोगसाम्यं भोगमात्रसाम्यलिङ्गाचेति सूत्रेणप्रतिपादितम् अओ मुक्ता ईश्वरेण मारभोगा इति सिद्धम् । हरिः ओं शुभमस्तु ॥

·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे ॥ श्रीः ।। अथ कैवल्यवादः ननु खात्मानन्दानुसन्धानमात्ररूपकैवल्याख्योऽपि मोक्षो भगवद्यामुनमुनिमिरुतः। ऐश्वर्याक्षरयाथात्म्यभगवचरणार्थिनाम् । वेद्योपादेयभावानामष्टमे भेद उच्यते ॥ संमृत्यक्षरवैष्णवाध्वसु नृणामिति। अनुसृतश्चायं मोक्षो भाष्यकारैरपि । तथा हि, चतुर्विधा भजन्ते मा जना इत्यादौ जिज्ञासुः प्रकृतिवियुक्तात्मस्वरूपावाप्तीच्छुरित्युक्तम् तथा चाष्टमाध्याये, ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन मामनुस्मरन् । मद्वाचकं व्याहरन् · वाच्यं नामनुस्मान आत्मनः प्राणं मून्याधाय देहं त्यजन् या प्रयाति । स याति परमां गतिम् । प्रकृतिवियुक्त मत्समानाकारमपुनरावृत्तिमात्मानं प्रामोतीत्यर्थ इति चोक्तम् । अतः परमध्यायशेषेण ज्ञानिना कैवल्यार्थिनश्चापुनरावृत्तिमैश्वर्यार्थिनः पुनरावृत्तिश्चात्युच्चामामुपेत्यादिकं प्रभत्र त्यहागम इत्यन्त व्याख्याय कैवल्यं प्राप्तानामपि पुनरावृचिनविद्यन इत्या हेत्युक्तमा परस्तस्मादित्यादिकमपि तद्धाम परमं मम इत्येतदन्तं व्याख्यातम् । अनन्तरं चात्मयाथात्म्य विदः परमपुरुषनिष्ठस्य च साधारगी गतिमाहेत्युक्तम् । अथ तदुत्तरं द्वयोरप्पर्चिादिकागतिः श्रुतौ श्रुता। मच पुनरा- वृत्तिलमगा। यथा च पश्चामिविद्यायामित्युपक्रम्यमहताग्रन्थेनाक्षरनिष्ठस्याप्यर्चिादिकागति- रुक्ता। द्वादश ध्याये च येत्वक्षरमित्यत्र तेऽपि मां प्राप्नुवन्ति । ध्रुवं मत्समानाकाग्मसंसारिण- मात्मानं प्राप्नुवन्त्येवेत्यर्थ इत्युक्तम् । अतस्साम्प्रदायिक एवायं कैवल्याख्यो माक्ष इति केचित अत्रोच्यते । न तावदयं मोक्षो भाष्यकाराभिमतः । शारीरकमाष्ये व्यक्त मुक्तत्वात बाक्शन्वयादित्यधिकरणे तावदमृतत्वस्य परमपुरुषवेदनकोपायतया प्रतिपादनादिन्युक्त्वापामपुरूष मिभूतिभूतस्य प्राप्तुरात्मनस्वरूपयाथात्म्यवेदनमपवर्गसाधनभूतपरम पुरुषवेदनोपयोगितया- वश्यकम् । न स्वत एव उपायत्वेनेत्युक्तम् । तथा येयं प्रेते विविकिन्सामनुष्य इति व्याख्याने ततद्वाभिमतमोक्षविकल्पानुपन्यस्य त्रयन्तनिष्णाता स्त्वत्यादिना जीवघयोः स्वरूपस्वभावा- नप्यभिधाय जीवस्यानादिकर्मरूपाविद्यातिरोहितस्याविद्योच्छेदपूर्वक स्वामाविकपरमात्मानुभवमेव मोक्षमाचक्षन इत्युक्तम्। सर्वकर्म विनिर्मुक्तात्मस्वरूपावाप्तिर्हि भगवत्प्राप्तिगर्भा इति च। एव वरदवि णु मेधैरपि , नन्वेवं निश्शेषकर्मक्षयामावात् कैवल्यप्राप्तौ न मुक्तस्यादित्याशङ्कय सत्य- ममुक्त एव सः मोक्षस्य परमात्मानन्दानुभवरूपत्वात् । तस्य ब्रह्मानन्दानुभवाभावात् । स्वानन्द. तथा हि, ·जीवपरिच्छेदः मात्रानुभवात् । स्वानन्दमात्रानुभवश्व, योगिनाममृतं स्थानं स्वात्म मन्तोषिणश्च ये। इति भगवत्पराशरवचनात् । मुक्तिव्यतिरिक्तमनपायियोगमाध्यमैश्वर्यमिति भट्टपराशरपारध्यात्म- खण्डद्वसन्याख्यायामैश्वर्याक्षरयोरपवर्गव्यतिरिक्ततयातुल्यत्वं दर्शितम्। यदिचासौ मोक्षा, तदा स्वाभाविकरूपप्राप्तिमन्तरेण न पर्यवसानम् । यदिपर्यवसानं , तदानित्य संसारिविशेष एवामिति मन्तव्यम् । उकं च, संगतिमालायां श्रीविष्णुचित्तः। ननु ब्रह्मप्राप्तीच्छयोपक्रान्तस्योपासनस्य कथं कैवल्यप्रापकत्वम् । उच्यते । यथा स्व कामस्यैव यागे प्रक्रान्तस्यायथावदनुष्ठाने ब्रह्मराक्षात्वा- दिर्भवति इति। ननु कस्यैवं विधे स्वाभाविक भगवदनुभवयोग्यतागन्धविधुरतया दग्धबीजपर्याये स्वात्मन्यभिलाषास्यादितिचेद्धन्त । नैवंविधेष्वपिस्वर्गपशुपुत्रभिक्षोदनादिवभिलाषिणो दृश्यन्ते । किं पुनरशियानन्दशालिन्येवं वधे। प्रसिद्धं च प्रियास्पदत्वं स्वात्मनः । अ.गप्रश्च आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेन मेति । कथं तत्रमे क्षव्यपदेश इति चेत , दुख भृतदेहे. न्द्रियात्यन्तलयात्। केन मार्गेण केले गच्छति कुत्रतिष्ठतीतिचेत । येन केनाप मार्गेण रत्र कुत्रापि । न लावदर्चिरादिगतिः । प्रकृतेः परस्तावासश्च न युज्यते । पाम त्मापासनप्रकरणे. हदेव तयोः श्रवणात् । तद्य इत्यं विदुर्य चे मे ऽरण्ये श्रद्दाहप इत्युपासते इति विभागस्या प परमा- मानुस धान भेद मूलत्व त् । यदिचास्याचिरादिमार्गेण गतिरस्यात् , तदाविशिष्देश प्राप्त्या निश्शेषाविद्यानिवृत्तिः ब्रह्मप्राप्तिश्वस्यादेव । स एनान् ब्रह्मगमयतीति श्रवणत एवं च ज्ञान सङ्कोचहेतु भूपाविद्यान्या विलयान् सर्वज्ञत्वादि प्रसङ्गो दुष्परिहारा। भगवानुममुनिभिरपि संसृत्यक्षदेशवाज सतिबाराचापृथगुपदिष्टः । श्रुतोपनिषत्केतिसूत्र भाष्ये चाधिगत परमपुरुषयाथात्म्यस्यानुस-धेयतया श्रुयन्तर प्रति राधमानाऽगिदिकागतिः या तामपुनरावृत्तिलक्षणपरमपुरुषप्राप्तिकरीमुपकोषलायाक्षिपुरुष श्रुतवत इत्यादि । अतोऽपि केवलात्मानुसन्धायिनोऽचिरादिगतिर्नास्ति । अन्यथा तयापरमात्म- निर्ण गयोगात् । एतत् सर्वमप्रतीकालम्ब नान्नयतीति सूत्रे व्यक्तमुक्तम् । मारे पश्चाग्नि विद्यानिष्ठ- स्यापि प्रकृ ते विनिमुक्त ब्रह्मात्मस्वात्मानुसन्धायित्व तत्रैव तत्क्रतुन्यावादिनानिर्णीतम् । भूम विद्यानिरत प्राणशब्दवाच्यकेवलजीवापाप्रकस्याचिरादिगतिः कण्ठ क्त्या प्रतिषिद्धा । कणोपसंहारे च तस्माइचिन्मियं केवलं वा चिद्वस्तु ब्रह्मदृष्टया तद्वियोगेन च च उगलने न तान नवति। आपितु परं ब्रह्मोपासीनानात्मानं च प्रकृतिवियुक्कं ब्रह्मात्मा सोना तिमाहिका. गणो नयतीतिसिद्धमिति। एवं सारे दीपे चोकम् । एवं स्थिते श्रीमद्गीताभाष्यव कमान्यपि तदनुरोधेन वर्णनीयानि। तत्प्रकारस्तु श्रीमचात्पर्य चन्द्रिकायां विशदमनुसन्धेयः। अप्रापि- तत्प्रकारविशेषः किञ्चिदुच्यते । E 11 ·७० श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे यस्त्वात्म याथात्म्यविदा परमपुरुषनिष्ठस्य च साधारणीमचिरादिकां गतिमाहत्यादि. ग्रन्थातु कैवल्यनिष्ठपरमपुरुषनिष्ठयोविषय इति न मन्तव्यम् । किंतु परमात्मशरीरस्वात्मानुसन्धात खात्मशरीरकपरमात्मानुसन्धात्मेदमिन्न ब्रह्मनिष्ठविषय एव । तया सत्यात्मयाथात्म्यविच्छब्दो- ऽप्यत्यन्तानुगुणः । एकान्थशकलास्वारस्यं बहुग्रन्थस्वारस्याय ग्राह्यम् । न चात्रकश्चित भगवद्यासुन मुनिवचनविरोधगन्धोऽपि श्रीमद्गीताभाष्येऽपि पश्चाग्निविद्या निष्ठस्य ब्रह्मात्मस्वात्मा नुसन्धान तत्क्रतुन्यायात् ब्रह्मप्राप्तिश्च स्फुटतरं प्रत्यपादि । अत: केवलात्मानुभवितु चिरादि- नागमनमपुनरावृत्तिश्च । किन्तुपश्चाग्निविद्योक्तजीवात्मभरीरकपरमात्मोपासितुः परमात्मशरीरकजीवात्मोपासित श्वाचिरादिगमनमपुनरावृत्तिश्चेति । आहुश्चाचार्या, सर्वकर्मविनिर्मोके मुक्तिभेदः कथं भवेत् । कमै कदेशयोगे तु नमुक्तिर्मुक्ति मेदवत् ।। न च कैवल्यवचसा मुक्तिरेषेति युज्यते। खमात्र मुक्तितात्पर्यात् तस्य तत्र प्रयोगतः ॥ इति , एवं, विश्वान्तर्यामितत्वं स्वयमिहचिदचिद्विग्राविशिष्टंयस्यामालम्इन सामव भवशमनी वीतरा. गस्य विद्या। यस्तूपास्तेयथोकं तदितरदथ तथा ब्रह्मदृष्टया स्वतोबानैतस्य ब्रह्मनाड्योद्गतिरपि न पदव्यर्चिरादिर्न मोक्षः ॥ इति च । चतुर्विधा मम जना भका एव हि ते श्रुताः । तेषामेकान्तिना श्रेष्ठास्ने चैवानन्यदेवताः ॥ अहमेव गतिस्तेषां निराशीः कर्मकारिमाम् । सेतु शिष्टास्त्रयोभक्ताः फलकामा हि तेमताः ॥ सर्वेच्यवनधर्माणः प्रतिबुद्धस्तुमोक्षभाक् । इति प्रमाणान्यनुसन्धेयानि । कि बहुना । केवलात्मनः ब्रह्मात्मकस्थेनोपासने तस्य चिद्विशिष्ट ब्रह्मोपासनत्वात यथाक्रतुन्यायाद ब्रह्मप्राप्तिरवर्जनीयेति । न तस्य कैवल्यमानानु भवः। किन्तुकैवल्यानुमवपूर्वक ब्रह्मानुभवः । स तु नित्यः। अनुमविताचिरादिकया गत्या गच्छति । गत्वा च न पुन- निवर्तते। केवलात्मानुभवकामस्तु प्रकृतिविनिमुक्तमात्मानं स्वातन्त्र्येणोपास्त इति वक्तव्यम् । तथैव यथाक्रतुन्यायाद् केवलारमानुभा एव फलं भाति। तथा च तस्य प्रतीकोपासनत्वात् तत् फलमनित्यम्। तदुपासकश्व नाचिरा दिमार्गेणगच्छति पुनर्निवर्तते व । सर्वेच्यवनधर्माणा प्रतिबुद्धस्तुमोक्षमा इत्युक्त। एतत् सर्वमभिप्रेत्य श्रीवत्साङ्कमिश्राः ।।

·जीवपरिच्छेदः -- मोगा इमे विधिशिवादिपदं च किञ्च स्वात्मानुभूतिरिति या किलमुक्तिरुता। सर्व तदूषजलजोषमहं जुषेय हस्त्यद्रिनाथ तवदास्यमहारसज्ञाः ॥ इत्यनुजगृहुः। अत: केबलात्मानुभव: प्राजापत्यैश्वधिनुभववनश्वरः । तत्स्थानमपि प्रकृति- मण्डल एव यत्र कुत्रचित्, मार्गश्च देवयानाद्यन्य इति सिद्धम् । अधिकमस्मत् पितामहपाद श्रीकृष्णमूरिकृतसारस जीविनीग्रन्थेऽनुसन्धेयम् । इति श्रीरामानुज सिद्धान्तसंग्रहे जीवपरिच्छेदस्समाप्तः ।। श्रीमते श्रीलक्ष्मीनृसिंह परब्रह्मणे नमः ।। हरिः ओं शुभमस्तु । ॥ श्रीः॥ ॥ श्रीमने श्रीलक्ष्मीनृसिंह परब्रह्मणे नमः ।। अथेश्वरपरिच्छेदः अथेश्वरश्चिन्यते । सर्वेश्वरत्वं सर्वध्यापकत्ये खतिवेतनत्वम् । मर्वशेषित्वं सर्वकर्मसमा राध्यत्वं स्वज्ञानस्वेतरसर्वद्रव्यशरीरकत्वं स्वतस्म त्यसङ्कल्पस्वादिक तल्लक्षणम् । एवं जन्मादि सत्रे जगजन्मस्थितिलयकारणत्वं ब्रह्मलक्षणमुक्तम् । तत्र जन्मकारणत्वादेः प्रत्येकलक्षणत्वपक्षे एक- कस्य लक्षणत्वेपि बुद्धिवेशद्यार्थ लक्षणत्रयमिति बोध्यम् । संभ्य लक्षणत्वपक्षे जन्मकारणं चतुर्मुखः । स्थितिकारणं विष्णुः । लयक रण रुद्र इति कुमतिशङ्काज्यावर्तकं प्रयोजनमिति बाध्यम् । एवं सत्यादिवाक्येप्यनन्तश्देनैव सर्वव्यावृत्तिसिद्धौ ब्रह्मणोविकारित्वशावर्तनाय सत्य- पद जडत्वव्यावर्तनाय ज्ञानपदमिति शङ्किनक्रमेण व्यवच्छेदलामा प्रयोजनं माध्यम् । पदेन सर्वव्यावृत्तिः कथमिति चेदित्थम् । अनन्तपदमसङ्कोचाद्देशतः क लतोवस्तुतश्च परिच्छेद- रहितमाह। तत्र देशतः परिच्छेदातुदेश विशेषनिष्ठाभावप्रतियोगित्वम् । तच्च नघटोऽस्ति अत्र नास्तीतिप्रतीत्यादेशविशेषमात्रवृत्तिघटादिषु वर्तते। ब्रह्मणि तन्नास्ति , तस्य सर्वदेशवृत्तिवाद । अतो देशतः परिच्छिन्नध्यावृत्तं ब्रह्म । कालता परिच्छेदोपि कालविशेषनिष्ठाभावप्रतियोगिवम् । तचास्मिन् कालेऽस्ति न कालान्तर इति प्रतीत्याकालविशेषमात्रवृत्तिवेववर्तते। न त्रैकालिक ब्रह्मणीतिकालपरिच्छिमव्यावृत्तं ब्रह्म। वस्तुतः परिच्छेिदस्तु एकान्त्वनुयोगिकस्पन्नाप्रति. अनन्त ·७२ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे Pr योगिकमेदः। स च घट: पटोनेत्यादि प्रतीत्यावस्त्वन्तरानात्मकघटादिवस्तुष्वेव। न तु ब्रह्मणि ब्रह्मणसर्ववस्त्वात्मकत्वात् । ब्रह्मणिताहानिषेधासंभवात् । अतो वस्तु परिच्छेदरहितं ब्रह्म । यद्वा सर्ववस्तु सामानाधिकरण्याहत्वं वस्तुपरिच्छेदराहित्यम् । तच्च ब्रह्मण्येव सर्व खल्विदं ब्रह्म सब्रह्मा सशिवस्सेन्द्रस्सोक्षरः परमस्वराट् । ज्योती पिविष्णुर्भुवनानि विष्णु रिति सामान्यतो विशेषतच ब्रह्मणस्सदैवस्तुसामानाधिकरण्यदर्शनात् । अतोऽनन्तपदेनैव सर्वच्यावृत्तिसिद्धिा । एकमेवाद्वितीयं एकोहवै नारायण आसीदित्यादिश्रवणादखावेक निस्समाम्यधिकश्च नत समश्चास्यधिकश्च दृश्यत इति प्रमाणात् । स एव ब्रह्मशब्दवाच्यः। तस्यैव त्रिविधारिच्छेद रहितस्य सर्वात्मकत्वेननिरतिशयबृहत्वब्रह्मणत्वश्रवणात् । निरतिशयबृहत्वब्रह्मणत्वयोरेवब्रह्मशब्द- रूट्यर्थतावच्छेदकत्वात् । अत्रेदं बोध्यम्। ब्रह्मशब्दो योगरूढा, सच बृवृहियुद्धावितिधातो: बृहेरञ्चोपधाया इत्यौणादिकसूत्रेणकर्तरिमनिन् प्रत्ययेन निष्पन्नः । तेन योगशक्त्या बृहद्वाचकः । तथा च बृहत्ववत्सु घटादिषु बृहच्छब्दवत् ब्रह्मशब्दः प्रयुज्येत । तथा प्रयोगनिवृत्यै रूढिरपि स्वीक्रियते । तनिमित्तं च निरतिशयन्वविशेषितं वृहत्वं ब्रह्मणत्वं च । घटादिषु ताशरू ढ्यर्था भावान्नप्रयोगः । न च योगार्थ सत्वाद्धटादिषु ब्रह्मशब्दप्रयोगस्यादितिवाच्यम् । योगरूढस्य रूव्यर्थापरित्यागेनैव योगार्थस्य प्रयोगनियमदर्शनात् । अत एव पङ्कजपदस्य पङ्कजनिक व- हयोगार्थमात्रेण कुमुदादौ न प्रयोगः । प्रकृत्यादिषु ब्रह्मशब्द प्रयोगस्तु बृहत्वगुगलेशयोगादी- पच रिकः । न च प्रकृत्यादिषु परमपुरुषे च वैदिकप्रयोगतौल्या प्रकृत्यादौ गौगत्वं ब्रह्मणि मुख्यत्वमित्यत्रकिं विनिगमकमितिवाच्यम् । बृहतिब्रह्मयति तस्मादुच्यते परब्रह्म ! बृहत्वात् ब्रह्मणत्वाच तत् ब्रह्मेत्यभिधीयते। वेदेभूरिप्रयोगाच्च गुणयोगाचशाझिणि ।। तस्मिन्नेव ब्रह्मशब्दो मुख्यवृत्तो महामुने। इत्यादि प्रमाणानामेम विनिगमकत्वात् । ब्रा परिबृढं सर्वतः इति यास्कोके । देवताकाण्डान्ते सविष्णुराहहि तं ब्रह्मेत्याचक्षत इति विष्णी ब्रह्मशब्दप्रयोगाच । परमपुरुषे मुख्यत्त्वनियामकभूयस्त्वात् । अत एव सर्वत्र बृहत्वगुण- योगेन हि ब्रह्मशब्द इत्युपक्रम्य, “अतो ब्रह्मशब्दस्तत्रैव मुख्यवृत्ता, तस्मादन्यत्रतद्गुणलेशयोगा- दोपवारिक" इत्यभाष्यते त्यधिकममचातपाद श्रीकृष्णारिकृतब्रह्मशब्दार्थनिरुक्ताबनुपन्धेयम् । स एव सदसदव्याकतवमात्माकाशप्राणशिवनारायणादिशब्दः करण पाकस्सामान्यतोविशेष- तश्वध्यपदिश्यते। न च वृश्चिकोत्पत्तौ कचिद्गोमयस्य कचिद्वश्चिकस्य यथा हेतुत्वं, तथा जगदुत्पत्तिा क्वचित् मणः कचित् प्रकृत्यादेरिति कारणानिय मरस्यादितिवाच्यम् । तथा भेदकप्रमाणान्तरा- ·ईश्वरपरिच्छेदः ७३ सिद्धेः। एकमेवाद्वितीयमित्यादिशास्त्रेण कारणैक्यसिद्धौ भेदकल्पनायोगात् । अतो न प्रधानादेः कारणत्वम् । नापि चतुर्मुखरुद्रादेः । तेषां सूज्यत्वसंहार्यत्व कर्मवश्यत्वादि श्रवणेनजीवत्वसिद्धेः । सप्रजापतिरेका पुष्करपणे समभवत् । यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम् । यक्षा शूलपाणिः पुरुषो- ऽजायत । ललाटात् क्रोधजोरुद्रोऽजायत । एको ह वै नारायण आसीत् न ब्रह्मानेखाना । आभूतसम्प्लो प्राप्ते लोने प्रकृतौ महान् । एकस्तिष्ठति विश्वात्मासतुनारायणस्मृतः ।। ब्रह्मणा सहते सर्वेषम्यता प्रतिपश्चरे। क इतिब्रह्मणो नाम ईशोऽहं सर्वदेहिनाम् । आवां ताङ्गि सम्भूतौ तस्मात् केशवनामवान् । ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले पगमृतात् परिमुच्पन्ति सर्वे ॥ आवह्मस्तम्बपर्यन्ता जगदन्तयवस्थिताः। प्राणिनः कर्मजनितसंसारवर्तिनः ।। युगकोटिसहस्रेण विष्णुपाराध्यपद्मभूः । पुनस्त्रैलोक्यधातृत्वं प्राप्त गनिति शुश्रुम ॥ इत्यादि प्रमाणान्यनुसन्धेशनि। अतोन चतुर्मुखादेव॒मत्वम् । ननु ब्रह्मविष्णु रुद्रास्ते सर्वेसम्प्रसूयन्त इत्यथर्वशिखायां भगातोऽप्युत्पत्तिः श्रूयते । एवमवतारेषु शास्त्रानुष्ठान- तत्फलभोगादिश्च श्रूयत इति मगवतोऽपि ब्रह्मत्वं नास्तो तिचेन। तत्र कर्मकृतोत्पत्यभावात् । अजायमानोबहुधाविजायते न मे पार्थास्ति कर्तध्यं त्रिषुलोकेषुकिशन । नानवाप्तमवाप्तव्यम् । इच्छ गृहीनाभिमते रुहः। न भूतसङ्घसंस्थानः देहोऽस्स परमात्मनः। धर्मसंस्थापनार्थाय संमा म युगे युगे। इत्यादि प्रमाणीला जगद्रक्षण'भ्यामेव तथोक्तः । अत एवापहतपाप्मा दियो देव एको नारायण इ युच्यते । ननु हिरण्यगर्भस्ममवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । आकाशो ह वै नामरूपयोर्निर्वहिता सर्वाणि ह वा इमानिभूतानि आकाशादेव समुत्पद्यन्ते । शम्भुराकाशमध्येध्येय इत्यादिकारणवाक्येषूगसनवाक्येषु च देवतान्तरस्यापि जगत्कारणत्वम् क्षुगस्यत्वप्रतिपादनान रायणस्व ब्रह्मवं कथंयादिति चेदुच्यते। कारणवाक्यगवानां उसनवाकागानां हिरण्यगर्भाशाशाम्बादि शब्दाना नारायणपरत्वात् । हिरण्यस्य हिरण्मयस्स परमव्योम्नोगर्भभूतस्तत्रस्थितः परमपदनिलयरसन् सृष्टेः प्राक् समवर्तत इत्यर्थः। तथा शम्भु शब्दोऽपिशं सुखं भवतीतिशम्मुः । सुखरूपो भवति यद्वा शंमुखं भावयतीत्यन्त वितण्यर्थोऽयं सर्वेषां सुख जनक हत्यर्थः । एवमाकाशशब्दोऽप्यासमन्त त् काशत इतिव्युत्पत्या परमात्मपरा अतस्तेषां योगार्थषौष्कल्याद्भगवत्परत्वानोक्तदोषः । 12 ·धौरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे नन्वेवमपि प्रतर्दन विद्यायां प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा वं मामायुरमृतं मामुपास्व त्रिशीर्वाण स्वाष्ट्रमहनमितीन्द्रस्यैवोपास्यत्व कथनःदिन्द्र एव कारणं न ब्रह्म । नचानेन्द्रशब्दः अवयवशक्त्या परमात्मपरः। विशीर्षाणमितिविशेषणानन्वय प्रसङ्गादिति चेन्मैवम् । अनेनजीवेनात्मनानु प्रविश्य नामरूपेव्याकरवाणि । अन्ता प्रविष्टश्शास्ता जनानां यखात्मा शरीरमित्यादिमिा इन्द्रादि जीवात्मनोऽपि परमात्मशरीरत्वेन शरीरवाचकानां शरीर्यमिधायकत्वादिन्द्रशरीरकपरमात्मा- भिधानात् इन्द्रशरीरकपरमात्मन उपास्यत्वेनोकदोषा भावात् । अत्रेदंबोध्यम् । यत्र हिरण्यगर्भा दिजीवविशेषवाचका: आकाशाद्यवेतनविशेषवाचकाच शब्दाः श्रूयन्ते । तत्र परमात्मा साधारण धर्मयोगः परमात्माभिधायि शब्दसामानाधिकरण्यं वादृश्यते। तल जीव विशेष वाचकानां । माकाशावचेतनवाचकागं च शब्दानां परमात्म पात्वं वक्तव्यम् । तत्रचेतनाचेतनामाधारणलिङ्गादर्शने केवलयोगशक्त्या तेषां परम त्मपरत्वम् । अनन्यथासिद्धचेतनावेतनासाधारगलिङ्गदर्शनेतु चेतनाचेतनशरीरकपरमात्माभिधायित्वं, चेतना चेतन विशेषवाचिन शब्दाना पूर्वस्मिन् कल्पे परमात्मन एवोपास्यत्वम् । उत्तास्मिन् कल्पे तु चेतनविशिष्टपरमात्मन उपायसमितिभेदः । अत एव त्रिविधोपासनं सिद्धमित्याहुश्चाचार्यः । पाविद्यासु जीवोक्किा निरुकत्यादेः पराश्रया । तल्लिानन्यथासिद्धौ तद्विशिष्टावलम्बिनी।। इति, उक्तंचतत्वसारे, कस्त्वन्तत्वविदस्मिवस्तुपरमंकिताई विष्णुः कथं तस्वेदमरतत्तरीय खत्रश्यन्तसन्दर्शनात् । अन्यास्तहिगिरा कथं गुणवशादत्र इरुद्रः कथं तदृष्टयाकथमुद्भवत्यवतरत्ययत् कथं न याम् ॥ इति एवं च नारायणस्यैव परमकारणत्व मुमुक्षुगस्यत्वसर्वान्तर्यामित्वसिद्धेत्रिमूर्ति साम्यैक्य र्ण विष्ण्वन्यव्यक्तिपरत्वपक्षाश्चत्वारोऽपिनिर्मूलावेदितव्या। तिसृषु मूर्तिषु परिपूर्ण एवेश्वास्तिष्ठति तत्र विष्णुमूर्ती साक्षात् । प्रजापतिपशुपतिमयोस्तुजोवद्वारेतिविशेषः। एवमेव पिपो ल कादि चतुर्मुख पर्यन्त सर्वत्रपूर्ण एवेश्वरः । पूर्णत्वं च ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यादिसमस्त कल्याणगुणविशिष्ट त्वम् । अत एवनिर्गुणवादोऽपि निरस्तः । ननु विरुद्धौ गुणविधिनिषेधावनौपाधिको कथमेकस्मिन् ब्रह्मणि समन्वेतुं शक्याविति चेत् विचारयामः । न तावदत्र समुच्चयोयुक्तः। विरोधात् । अत एवनोमयत्यागः । गुणत्वनिर्गुणत्ववत् । तद भावयोरपि विरोधात् । नच विकरुपः । अनुष्ठाने विकल् र सम्भवेऽपि वस्तुनोद्वैरूप्यासम्भवात् । न वान्यतरत्यागः। किंत्याज्यमिति नियामका भावात् । अपच्छेदनयात् पूर्वत्याज्यमितिचेन्न। तस्यानियतविरोधपौर्वापर्यविषयत्वात् । तथा हि ·ईश्वरपरिच्छेदः ७५ पश्चत्विजस्समन्वारन्धार प्रसर्पन्ति अजयु प्रस्तोतान्बारमते । प्रस्तोतारं प्रतिहा। प्रतिहारमुद्गाता। उद्गातारं ब्रह्मा । ब्रह्माणं यजमान इति विहितस्यान्वारम्भणरू विच्छेदे प्रायश्चित मुच्यते। बहिऽपवमानं प्रसप्तादातरपच्छेदेसति, ययुगातापच्छिद्येतादक्षिणं यागं कृत्वा तेन पुनर्यजेतेति श्रुतिनिरीक्षणेन जाता उद्गाजपच्छे निमित्तप्रायश्चित्त र्तव्यताबुद्धिा, पश्चात प्रतिहत च्छेदेसति यदि प्रतिहर्तापच्छिद्येत सर्ववेदसंदद्य दिति श्रुतिनिरीक्षणेन जातया द्विरुप्रतिहत्र पच्छेदनिमित्त प्रायश्चितकर्तव्यताबुद्धयाबाध्यते इतिह्यपच्छेदन्यायः। तत्रोद्गात प्रतिबोरुभयो- रपच्छेदनियमोनास्ति । तत्रा.पक्रमेणापच्छेदो. नियमा। क्रमिक वेऽप्युदासपच्छेद : पूर्वम.वी इसरश्चरम मावीतिवा विपर्ययेणेतिवानियमोनास्ति । अतो विरोधस्य पौधों पर्यस्य वायत्र नियमा तत्र नापच्छेद नयः । तत्रापि तन्न्याय प्रवृत्ती पूर्वशास्त्रस्य सर्वथाऽप्रमाण्य प्रसङ्गात् । तदुक्तम्, पौर्वा पर्यविरोधश्च पूर्ण प्रामाण्यमेव च । नियमानास्ति तत्रासावच्छेदन यो भवेत् ॥ इति । तथाचानियतपौर्वापर्य विषयोऽपच्छेदन्याय इति । नियमे हि विरोधनवात् परानुपपत्ति रेव । तनायेहि पौर्वापर्य नियमो विरोधनियमश्वविद्यते । तपाद्यौदुम्बरीस्पृष्टोद्ये दति प्रत्यक्ष श्रुतिः । औदुम्बरी सर्वावेष्टयितव्येतिस्मृतिः । तत्र श्रुतिः प्रथमत एक प्रमितिं जनयति निरपेक्ष प्रमाणत्वात् । स्मृतिस्तु स्वमूलभूत श्रुत्यनुमानसापेक्षतयाविळपत प्रत्तः । अतस्तन्त्र पौपिर्य नियतम् । औदुम्बर साशन वेष्टनयोविरोधश्च नियतस्तत्र प्रमित्यां जातायां तद्विरुद्धार्थः कालात्यया पदिष्टरस्यात् । अनोविळम्बितधीहेतोशीघ्रवीहेतु: बलोयानितिन्यायात् पूर्वस्या: श्रुतेः बलीय- समित्युत्तरशास्त्रानुदय एव । तथा च प्रकृते निर्गुणशास्त्रानुत्पत्तिरेव विषयव्यवस्था विरोधपरि हारे सति नान्यतरात्यन्त बाधकापच्छेदन्यायावतारोयुक्तः। गुणनिषेधन वचमामुत्सर्गापवादनयेन विहितमाळव्यतिरिक्त श्रूयमाणहेय गुणनिषेधपरत्वात् । उक्तंचतत्वमारे। यहमणोगुणशरीरविकारजन्म कर्मादिगोचरविधिः प्रतिषेधवाचा । अन्योन्यभिन्न विषयानविरोधगन्ध महन्तितन्नविधयः प्रतिषेधवाच (या) इत्यादि। एवस्थिनेपिनिषेधस्य प्रतियोगि प्रसक्तिपूर्वकत्वरूपार्थवभावप्रयुक्तपरत्वमात्रेणयदिनि- विशेषवचसापूर्वबाधा, तदासर्वशून्यवचसावस्या पत्राधान्माध्यमिकरतविजय प्रसङ्गात । अतः उभयलिङ्गः एव ईश्वरा। उभयलिङ्गत्वं च हेयप्रत्यनीकत्वेसति कल्याणगुणगणवत्वम् । एतेन निर्विशेषस्यापि ब्रह्मण आच्छादिकयाऽविद्ययातिरोहितस्य, विक्षेपिकया तया प्रपश्चाध्यास एव सृष्टिरित्यपि प्रत्युक्तम्। तस्याविद्यादिदोषगन्धायोग्यत्वात निविशेषस्यतिरोधेयधर्मविशेषा भावात खरूपमात्रतिरोधाने तस्यैवहानि प्रसङ्गात् । किंच यदिस्वरूपज्ञानमविद्यानिवर्तकं तदा ·७६ श्रीरामानुअसिद्धान्तसंग्रहे । खरूपज्ञानस्य नित्यनिवृत्तिप्रसङ्गः। यद्यतिरिकं प्रमाणज्ञानं ब्रह्मविषयकं तदा सविशेषत्वमभ्यु. पगमनीयम् । किश्च ब्रह्मणोनिविशेषत्वधर्मोऽस्तिवानवा । अस्ति वेत् तेन सविशेषत्वम् । नास्ति चेचदभावरूपधर्मेणसविशेषत्वमिति । आहुश्वाचार्याः । ब्रह्मणो निर्विशेषत्वमितिधर्मोऽस्तिवा नवा। द्विधापि सविशेषत्वं तद्योगतदयोगजम् ॥ इति ननु विमतं मिथ्या दृश्यत्वात् शक्तिरूप्यवदित्यनुमाने ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वेन बाधितत्वाद्विशेषाभावेन निर्विशेष ब्रह्मस्वरूपमेव वस्त्वितिचेन्न। साध्यभूतमिथ्यात्वे मिथ्यात्वम स्तिवा नवा। अस्तिचेत् जगतस्सत्यत्वम् । नास्तिचेतप्रध्यभिचार। साध्याभाववति तत्र दृश्य- वहेतोसत्वात् । आहुवाचार्याः । मिथ्यावादि प्रतिज्ञार्थ स्वप्रतिज्ञास्पृशेनवा । आधेस्वस्यैवविचम्स: द्वितीये व्यभिचारिता ॥ मिथ्यात्वस्य तुमिथ्यात्वेमिथ्यात्वं बाधितं भवेत् । सत्यत्वस तु सत्यत्वे सत्यत्वंस्थापितं भवेत् ।। इति । उपहितानुपहितवेषण ब्रह्मणोऽपिदृश्यत्वात् तत्रानैकान्त्यं तस्य मिथ्यात्वं वास्यात् नन्वनुभूतिरवेद्यानुभूतित्वादित्यनुमानेन ब्रह्मण अनुभूतिस्वरूपत्वात् वेद्यत्वाभावेन तत्रव्यभिचारो मिथ्यात्वं वा न प्रमजतीति चेन। निरुक्तानुमानवेद्यत्वादनु भतिस्वरूप ब्रह्मणा । अवेद्यत्वेत्वनु भूतेब्रमणः वेद्यत्वा भावासाधकत्वात् । उभयथाऽपिव्यभिचारस्य दुर्वारत्मात् । आहुश्शाचार्या अनुभूतिरवेद्येति वचनं बोधकं नवा। आयेतेनैव वेद्यत्वं नोचेत् किन्नु विधीयते ॥ इति । ब्रह्मणश्चात्यन्तावेद्यत्वे अथाऽतो ब्रह्मजिज्ञासा ब्रह्मविदाप्नोतिपरम् । अत्मावाऽरे- द्रष्टव्यइत्यादिव्याकोपश्च। किश्च शिष्याचार्ययोरूपदेश्योपदेष्टुमावोऽप्यनुपपन्नः। तथाहि वक्तः श्रोताकिमप्रतीत उत प्रतीतः। प्रतीतोऽपि भ्रान्तिसिद्धः प्रमितिसिद्धोवेति विकल्पा। अ'धे अप्रतीत्यशिष्यं कस्मै उपदिशेद । द्वितीये भ्रान्तिसिद्धशिष्यं भ्रान्तिसिद्धत्वेनाजानन्नुपदिशति उत जानन् ? यद्यजानन तदाऽतत्ववित् कथं तत्वोपदेष्टास्यात् । यदि जानन् , तदा भ्रान्तिसिद्धस्य कथमुपदेशार्हता। नानुन्मत्तः स्वयं प्रतिविम्बाय प्रबते । प्रमितोऽपि कि स्वप्माद्भेदेन प्रमिता। उतामेदेन। आधेस्वरमाद्भेद प्रमितो सत्या शिष्याया मेदनुपदिशन् कुहकस्वात्। द्वितीयेऽद्वैत प्रमितिदशायां स्वभ्रान्तिसिद्धशिष्यासिद्धयास्वरमाएवोपदेशः कर्तव्यः इति स्वयं स्वात्मान प्रति- नित्यमुपदिशेत् । अश्शिष्यस्य स्वतादात्म्यं पश्यतस्तस्यापि त ववित्व दुपदेशवैयर्थमिति । अतस्सर्वेश्वरोनारायण एवापहतामा कल्याणगुण गणो जगत्कारणं ब्रह्मेति तदेव जगतो निमित्तमुपादानं च।

·ईश्वरपरिच्छेदः ७७ नच ब्रह्मणः उपादानत्वे निर्विकारत्व श्रुतिविरोध इतिवाच्यम् । सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्ट- ब्रह्मण उपादानत्वेन विशेषणीभूतचिदचितोरेव विकाराश्रयत्वेन ब्रह्मणोनिर्विकारत्वात् यथा देवमनुष्यादि शरीरविशिष्टेस्वरूपतो निर्विकारे पुम्सि शरीरगनब लत्वयुवस्वस्थविरत्वाद्यपान निर्विकारत्वं तद्वत् । विशिष्टवेषण ब्रह्मणो विकाराश्रयत्वं विष्टमेव । ननु निमित्तत्वमुपादानत्वं च एकस्मिन् न सम्भवति । तयोमिन्नाश्रयवृचिव नियमात् । अत एव हि समवा'यकारणभेद घटितं निमित्तकारणलक्षण न्यायविदोवदन्ति । समवाय्यसमवायिभिन्न कारणं निमित्त कारणमिति समवायिकारणोपादान शब्दयोरेकविषयत्वं प्रसिद्धम्। घटादिनिमित्त कारण दण्डादम्त दुपादान भूतमृदादेश्वभेदः प्रत्यक्षेणावगम्यते । अत एव श्रुतेरपि न तत्सिद्धिः प्रत्यक्षविरूद्धेवासा तात्पर्यायोमात् । अत एवद्यादित्यो यूपो, यजमाना प्रस्तरः, कृष्णल श्रपये दित्यादौ प्रतीतार्थादी- न्तरे लक्षणास्वीकृतामीमांसक। एवं ब्रह्म न निमित्त मुगदानत्वात् मृदादिवत् ब्रह्म नोपादानं निमित्तत्वात् दण्डादिवत् इत्यनुमानाभ्यां तयोभिनाश्रमत्वमपिनिश्चीयते श्रुतिश्च "मायां तु प्रकृतिविद्यान्मायिनं तु महेश्वर "मिति मायामायिनोरुपादाननिमित्तयोर्मेदं वदति। अतो न ब्रह्मोपादानं निमित्तं चेति । अत्रोच्यते । निमित्तोपादानयोर्मेंदे प्रत्यक्षानुमानास्वामवगन्तुं न शक्यते । घटा दे निमित्तस्यापिदण्डादेः स्वीयरूपाद्युपादानत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् अतः पमायिक रणभेघटित निमित्त कारणलक्षणमपिन्यायविदामयुक्तम् । समवायिकारणत्वावच्छिन्न प्रतयोगिताकमेइविव- क्षायां दण्ड द्यावाप्तिः। यत्किञ्चिसमवायिकारण मेदविवक्षया ब्रमणि तत्सम्मवात् । ननु तद्- पादान भेदः तन्नि मित्ते वाक्षित । अतो न दण्डाद्यतिमातः । नवा ब्रह्माणित सम्मनः । तस्यै प्रन्येवोपादानत नमित्तत्वयोः स्वीकारादितिचेन। तथामतिधर्म प्रतिदण्ड देनिमित्त वाम व प्रसङ्गः। तदुपादानाप्रसिद्धया तद्भेदघटिनलक्षणा प्रसिद्वेर कालघट प्रयागं प्रतेक लय निमित्तत्वादुपादानत्वाच्च तत्रातिव्याप्तेश्च । अथोरादन कारणतः भिन्न कारणत्वं निमित्तत्वमि-येव विस क्षतम्। फ़ेदश्च तदवच्छे क मेवात् अस्ति वावच्छेदकद्वयं कालघटयोगादिस्थले ऽपि समवायेनकये प्रति तादात्म्येन द्रव्यत्वेन हेतुत्वेन द्रव्यत्वस्यैवापादानतावच्छेदकत्वात् कमावच्छिनं प्रतिकालनका हेतुतयाकालवस्य निमित्तावच्छेदकत्वात् । उपधेसमाप्यु राधे रङ्का च अगेन कला द्यव्याप्तिः । अत एव न दण्डाद्यव्याप्तिरपि । तत्रापि पन्वदण्डन्वय रुगदानताइन्छेक नेमित्त. तावच्छेदकोदेन तवच्छिनत्व गद्गतोपादानवनिमित्तत्वया दादुमदानत वच्छे इधर्गनव- च्छिन्नकारणत्वं निमित्तत्वमितिस्वीकाराच्च नधम्म प्रतण्डादेनिमित्तत्वानुमपत्ति द'डत्व 13 ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंप्रहे स्य प्युपादानतावच्छेदकत्वादित्युच्यते । तहिब्रह्मण्यपि नोपादानवनिमित्चत्वयोविरोधः। तस्य सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टत्व वेषेणोपादानत्वात् । स्वरूपेणनिमित्तत्वाच। तत्तदवच्छेदक भेद प्रयुक्त तद्भेदस्य तत्रापि सत्वात् इति । अत्रेदं बोध्यम् । उपादानत्वं हि न ब्रह्मणः स्वरूपेण सम्भवति । निष्कळं निष्क्रिय शान्तं निरवा निरञ्जनम् । अविक राय शुद्धायेत्यादिमिःनिर्विकारत्वेनब्रह्मस्वरूपप्रतिपत्तेः। किन्तु चिदचिद्विशिष्टत्ववेषेण । तद्वैशिष्टयं च शरीरशरीरिमावेन । शरीरगतविकारादिदोषाश्शरीरिणि न स्पृश्यन्ते । यथामनुष्यादिशरीरवि शिष्टात्मनि शरीरगत बालत्वयुक्त्वादिरूपावस्था न संयुज्यन्ते । तद्वत् चिदचितोः । ब्रह्मशरीरकत्वं च यस्य पृथिवी शरीरं यस्यापश्शरीरमित्यारम्ययस्यात्माशरीरं यस्थाध्यकं शरीरं यस्याक्षरं शरीरं यस्यमृत्युश्शरीरमित्यन्ते नान्तर्यामिब्राह्मणेनावगम्यते । जगत् सर्व शरीरं ते। तानि सर्वाणि तद्वपुः तत्सर्व वै हरेस्तनुः । यदम्बु वैष्णव: काय इत्यादि महर्षिवचनैरपि इदमेवोपष्टभ्यते। अतस्सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्मजगदुपादानमिति । अथाशरीरं शरारेषु। सपर्यगाच्छु कम कायम गं, अपाणिपादो जवनो गृहीता। पश्यत्यचक्षुस्मश्रुणोत्यकर्णः । यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगं त्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादमस्थूलमनण्वहस्वमित्यादिभिः - साक्षात् पर- म्परया च ब्रह्मणशरीरनिषेध त् कथं पृथिव्यादीनां ब्रह्मशरीरत्वमुच्यत इति चेदुच्यते । प्रतिषेधस्तावत् प्रतियोगि प्रापक प्रमाणमपेक्षमाणोयदि शास्वादन्यत् प्रापकं - पश्यति तदातन्मात्रमादायविश्रान्तो न शस्त्रप्राप्त उपरुगद्धि । यथा नहिंस्य त् सर्वाभूतानीत्यादिकं रागप्रप्तहिमामादाय विश्रन्तं सत् न वैधानोषोमीयहिंसामुपस्पृशति । तथा अशरीरत्वादे श्रुत्यवगतशरीरादिनिषेधाऽपिलोकपतिपनकर्मकतभरीरादिकमादायविश्रान्तो न श्रुनि पापिन पृथि- व्यादिशरीरनिषेधाय यतत इति । न तद्विरोधाद्यस्य पृथिवी शरीरमित्य देस्ता तात्पर्याभाव इशङ्कया। नवलौकिकार्थ प्रतिसाद दम्पर्येण प्रवृत्तं शास्त्रं मानान्तरागाचरं विषयं स्वयमेव प्रतिपाद्योन्मत्तात स्वयमेव प्रतिषेधतीति युक्तमाश्रयितुम् अतोनिषेवश्रुतीनां कर्मकशरीर- निषेधपरत्वेनाकर्मकृतपृथिव्यादिशरोरकत्वं ब्रह्मण उपपन्न वरम् । नच नह वै सशरारस्य अत' प्रिय प्रिथयारपह तिरस्ति । अशरोरं वा बसन्तं न प्रियाप्रियेस्पृशत इति शरीरसम्बन्धस्य हेय मम्ब धानना भावबाधनात , सर्वशरीरस्य तवत्प्रयुक्त हेमसम्बन्धोऽपिदुर इति वाच्यम् । तन ह वै शब्दनिर्देशेनलौकिक प्रसिद्धकर्मकृतशरीरवत्वस्यैव हेयप्राप्यत्व प्रतीतेः। नन्वेवमपिहेयजीव शरारान्तमत्वेन तसंप्रयुक्त दुःखानुभवस्स्यादितिबाच्यम् । दण्ड्यदण्डकयोरेककारागृहवर्ति- नोरपियातनाहेतुभूतपातकसद्भावासद्भावाभ्यां दुःख तदभावयोर्दर्शनेन तत्र कारागृहसंबन्धस्येव शरीर संबन्धमात्रस्या प्रयोजकत्वात् । द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते तयो- ·ईश्वरपरिच्छेदः रन्या पिप्पलं स्वाचि अनश्नमन्यो अमिचाकशीति इति शरीरसंबन्धाविशेषेऽपि जीवपरमात्मनो: कर्मफलमोक्तृत्वतदभावयोः श्रुत्यैव प्रमितत्वेन कर्मकृतशरीरसम्बन्धस्यैव हेयसम्बन्धव्याप्यत्व निश्चयेनतद्विरोधेन शरीरसम्बन्धमाने हेयच्याप्यतायास्तद्वाक्यतात्पर्यविषयत्वायोगाच । एप आत्मान्तर्याम्यमृत इति पृथिव्यादिशरीरताप्रतिपादकवाक्येषु प्रतिपर्याय पर्यामिणशरीरसंबन्ध प्रयुक्तहेयसम्बन्धगन्धव्यावृत्तिफलकामृतत्व प्रतिपादन विरोधाच । अथस्यात् अस्तु निमित्चत्तोपादानत्वयोरविरोधः। तथाऽपि वन गस्तदुभयपद्भावे- मानामावः। तत्र न तावत् प्रत्यक्षम् । अतीन्द्रिये तदप्रवृत्तेः। अत एवानुमानमपि न मानम् । तस्य प्रत्यक्षावगत भ्याप्तिज्ञानादिमूलकत्वात् । आगमोऽपि तदुपाशनवग्र इकोऽनन्य यासिद्धोऽसिद्धा यतोवेत्यादेनिमित्त्वेनाप्युपत्तेः । न हिपश्चमी उपादानवमानाभिधायिनी। दण्डाद्बटो जायत इत्यादौ गामि वारादिति चेत्रोच्यते । यतोवा हमानि भूतानी यादिषु यत इत्येषापञ्चमी नतावत् कारणत्वमानपरा। तत्र तद्विधायक शास्त्राभावात् । हेतापिति वेग ता तृतीयाविधानात ध्रुवमपायेगदानमित्यारम्य भुवा प्रमबहत्यन्तानां सूत्राणां सर्वव्यापकानगो विश्लेपासम्मवेना पादानसंज्ञाविद्यायकानां तत्रासम्मवाच । अतो जनिकर्तुः प्रकृतिरिति सूत्रेणैव सावाच्या । प्रकृतिशब्दश्चाप,दानार्थका। मृद्धटादिषु प्रागुत्तरावस्थापनेवेत प्रकृतिविकारमावप्रसिद्धेः । दण्डघटादिषुनदप्रसिदेश्च सर्व विकार कारणे प्रधाने प्रकृतिशब्द प्रसिद्धेश्च । यद्यपिविभाषा गुणेनिश मितिसूत्रादस्त्रियामितियोगविभागेन पुत्रात् प्रमोदोजायते धूमावह्निमानित्यादिवत् यतो वेल्यत्रापि निमित्त पञ्चम्युग्पादयितुं शक्या। तथाऽपियत्प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति उत्तरवाक्येलयाधिष्ठान-व प्रतिपादने निमत्तकारणे तदसम्मधेन उगदानपञ्चमीत्वमिश्चयाद । यत्प्रयन्त्यमित विशन्तीति नैनत्तिङन्तं पदद्वयम् । तथा सति पूर्वक द्वय इव यच्छन्दद्वयश्रवणापत्तेः। किन्तु प्रयन्तीत्येतत्रपुम्मा प्रथमाबहुवचनान्तं जातानीतिवन इमानी- त्येतस्य विशेषणम् । तथा च प्रयन्ति प्रलीयमानानि सन्ति भूतानि यदभिमंविशन्ति यवस्था प्राप्नुवन्नी त्यर्थः । वारणास्था प्राप्नुवन्तीतियावत् । पृथिव्यप्न प्रलीयत इत्यारम्य तपः पादत्र एकीमवतीत्येकत्वावस्थापत्तेरेवलयरूपत्वाभिधानात् । अनयास्थेच सलिले वायववस्थेच ते नाम इति विष्णुपुराणोपवृक्षणाच्च। अतः कारणावस्थापत्तिरूपलयप्रतिपादकाम्या प्रयन्त्यमिविक्षन्त- वा पदाम्यां यत इत्युपादानपश्चममन्तादेवायन्तसिलितिनिश्चीयते। युक्त चैततः प्रति दवि हतत- सिलन्तत्व संभवे लाक्षणिकामिलन्तत्वत्रयणा सम्मात् । ओ पर इत्यनेन आसानसमे भ- धीयत इति । एवं कस्मिन्नुखलुभगवो विज्ञाते इदं सर्व विज्ञातं भवति । आत्मनिविल्वरे दृष्टे अरे मते विज्ञाते इदं सर्व विदितं भवति। तमादेशमप्राक्ष्योयेना श्रुतं श्रुतं भात्यमत मप्रवज्ञान ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे विज्ञातं भवतीत्येक विज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानमपि ब्रह्मणस्सर्वोपादानस्वे प्रमाणम् । नहि निमित्त कारण ज्ञानात् कार्यज्ञान सम्भवति । दण्डादि ज्ञानेऽपि ततोऽत्यन्तविलक्षणस्पटादे - नासम्मगत । उपादानज्ञानेतु तदुपादेयवान सम्भवति । पूर्वाह्वयेयं मृत्तिका दृष्टा-सैवेदानीं घटशरावादिरासीदित्येकत्वाध्यवसायेन तयोरेकज्ञानविषयत्वनिवात् । यथा सोम्यैकेन मृत्पि- ण्डेन सर्व मृण्मय विज्ञातं स्वादितिदृष्टान्त प्रदर्शनेनास्यैवार्थस्य दृढाकरणाच्च । वाचारम्भणं विकारोनामधेय मृत्तिकेत्येव सत्यमिति व्यवहारोपयोगितया घटशरावादि नामधेयतन्नियित्त घटत्वावस्था मेदेऽवस्थावतो द्रव्यस्यैकतयातत्वानस्थलोकसिद्धत्वोपपादानाच्च । ननु यधुपादानो- पादश्योरभेदस्तदा सर्वविज्ञान प्रतिज्ञानमेवानुपपन्नम्। सर्वासम्मवाद । स्वज्ञाने स्वज्ञानहेतु- स्वस्तात्माश्रयेणासम्मव च । अथ पूर्वकालत्वोत्तरकालपिण्डाकारत्वघटाकारत्व जलाहरणाद्युप- योगित्व तदनुपयोगित्वनामभेदादिमिर्मेद इष्यते । तयोस्तथापि त नुपपत्तिरेव । अन्यज्ञाने- नान्यज्ञानासम्भवात् । अतः प्रधान भृते ब्रह्मणि ज्ञाते ज्ञातव्यान्तरा भावादितरस्य ज्ञात प्रायत्वं सर्व वज्ञान प्रतिज्ञान विषय इति युक्तमाश्रयितुमिति चेदुच्यते । उपादानोपादेययोस्तिवामेदेऽपि प्रागुत्तरकालकार्यकारमेदादि प्रयुक्तभेदव्युदामाय सर्व.वज्ञानं नावदावश्यक, प्रागवस्थाविशिष्ट खज्ञानस्योत्तरावस्थाविशिष्ट श्यज्ञानं प्र तेहेतुत्वं चावि रुद्धम् । विशेष्यकपेऽपि प्रकार मेदेन तत्ज्ञानयोरपि विलक्षणत्वात् । कारगैक्येऽप कार्यभृतघट शगवादेः परसरविलक्षणत्वेन सर्वशब्दार्थ सम्भवाच । न च कालाकारादि भेदात्तयोर्मेद: शङ्कयः। अवस्थाभेदाश्रयणेनान्यथासिद्धस तस्य वस्तुमेदं प्रत्यर धकात् । अन्यथाबाल. त्युत्यादि प्रयुक्तकालाकारादिमेदेन देवदत्तादेरपि भेदप्रसङ्गात् काय कारणयारत्यन्तभेर- सानज्ञानप्रतिज्ञ नुपपत्तश्च । अथैवमपि प्रगास्थाविशिष्टतत्ज्ञानादुतरावस्थाविशिष्टतन्ज्ञानमातु । नैतदे विज्ञानेन सर्व विज्ञान प्रतिज्ञा विषया प्रागवस्थाविशिष्टचिदचित् ज्ञानेन उत्तरावस्था शिष्टतत्ज्ञानमंभ न ब्रह्मज्ञ नेन कृत्स्न विज्ञानम् । तदनन्तर्भूतत्वात । अत एवंनतद्धनात् ब्रमण रगदानत्व- सद्धि । कार्यज्ञान हेतुज्ञानविषयत्वस चिदचितोरेव पर्यवसानेन ब्रह्मणि तत्पमक्ति ग धाभावात् । ब्रह्मण्यवस्थ द्वयासम्भनेनोगदानोपादेय भावासम्भवात् । परिणम्पमाणचिदचित्संबन्धमानण पादा नत्वे पारिभ षिकं तत्व दिति । अत्रीच्यते। यस्य पृथिवी शरीरं यस्याध्यकं शरोरमित्यादिभि- रुक्तन्यायेन चिदचितोब्रमशरीरत्वं दुरपह्नवम्। शरीरवाचिनशब्दास्तद्विशिष्टात्मपर्यन्ता इति ब्रह्मणोऽग्निमादधीत , देवदत्तो गच्छतीत्यादि लौकिकवैदिकव्यवहारबलादवगम्यते । कारणवाक्य गताश्चममात्मशब्दा विशिष्टपरा इति सदेवसोम्येदमग्र आसीत् ब्रह्मवा इदमेक एवाग्र आसी. दिति नाविक निर्णीयते ।

·ईश्वरपरिच्छेदः अत एवं उपादेयत्नमपि स्थूलावस्थचिदचिद्विशिष्टस्यैवेति सामर्थात किंस्विद्वनं क उसपथ आसीदिन्यु चरादगम्यते । वनवृक्ष शब्दयोः स्थूल सक्ष्मानस्थोपलक्षणार्थत्वात् । अत एव तत्ते न ऐक्षत ता आप ऐक्षन्तेत्यादौ तेज आदेः सङ्कल्प श्रवणं तत्कार्योपादानत्वं च वर्यमानं तच्छरी रकत्रमपरतया सम्यगुपपद्यते । अन्यथा तेजा प्रभृतेरचेतनस बहुमवनसङ्करपतदनुगुणकार्यारम्म कत्वयोरयोगात् । अतः प्रागवस्थापनद्रव्यविशिष्टं स्खं प्रत्येवोपादानमिति औपनिषदतात्पर्य मव गम्यते । अत एव इन्ताहमिमास्तित्रोदेवता अनेनजीवेनात्मनाऽनु प्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी त्यत्रव्याक्रियमाणयोनामरूपयोस्स्वपर्यवसानायैवानुप्रविश्येत्यमुप्रवेशोऽपिध्याकरणार्थमभिधीयते । अन्यथा पित्रादिवदनुपविश्यैवनामरूपव्याकरणं कुर्यात् । अत एव तत् सष्टा तरेवानुपाविशत् । तदनुपविश्य। सच्चत्यचाभवदित्यादावनु प्रवेशपलभूतस्पद्भावोऽपि अयते । तदक्षत बहुभ्यां प्रजायेयेति । तदात्मान स्वयमकुरुत। इत्यादौस्वात्मन एव बहुरूपतासङ्कल्पा तदाकरण च श्रूयते । स्वामित्युत्तम पुरुषश्वश्रूयते । अतो विशिष्टमेव ब्रह्मोपादानमुपादेयं चेत्ये- कविज्ञानेन सर्वविज्ञानमपि तद्विषयमेवेति । अवविशिष्टमिति किमेतत् । विशेषणविशेष्याभ्यामनतिरिक्तं अतिरिक्तं वा । आये न ब्रह्मण उगदानस्वसिद्धिः। अन्त्येत्ववेतनस्येव चेतनयार्जीवब्रह्म गोरपि उपादानत्वं वक्तव्यम् । नच तद्युक्तं; विकारवत् कारण-वं हि उगदानलम् । नह्य परिणामि नोस्तयोः स्वरू विकारस्पुम्भवति यद्यपि ज्ञानसङ्कोचविकासात्मकस्वभावविकारोजी वे सम्भाति । तथाऽपि ब्रह्मणि २ तत् सम्भवः । तस्थामङ्कुचितज्ञानत्वात् । सङ्कोचविकासात्मकविकारस्य ज्ञानरूपधर्मगतत्वेन धर्मिणि जीवेकथञ्चि दपितदसम्मवाच्च । परम्परया विकारा श्रयत्वमादाय उरादानस्वलालादेरप्युपादानत्व प्रमङ्गात् । एतेनचिदचिद्वारा विकाराश्रयत्वमादाय ब्रह्मण उपादानवाशापि प्रत्यु केतिवेदनमः। विशिष्ट पदानं तच्चविशेषणविशेष्याम्याम नतिरिक्कमेव । तथाऽपि असता उत्पत्य सम्मवात् । प्रळयकालेऽपि सूक्ष्मावस्थापनचिदचितोरवस्थितिः स्वीकर्तव्या । तदानीमपियस्याठाक्त शरीरं यस्याक्षरं शरीगमित्यादिना विमकावस्थयोश्चिदचितोब्रमशरीरत्वं प्रतिपाद्यते तच्च विशिष्टस्य भाव्यवस्थालक्षणोपादेयत्वोपयोगि प्रागवस्था संसर्थ मुच्यते । तत्र च विशेषणीभूतस्याचेतनस्य सूक्ष्मवस्था प्रहाणेनस्थूल.वस्थापत्तिरूपवरूगन्यथामावेन कार्यन्वम् । तथाविधस्य वेतनस्य तु नित्यनिरवयवस्य स्वरूपान्यथाभावासम्भात् स्वासाधारणहरूपनिरूपधर्मज्ञानद्वारका न्यथा मावेनकार्यत्वम् । सङ्कुचितस्य ज्ञा स्यतस्य तद्विकासायत्तिरेव हि कार्यत्वम् । मृबटो जातः । आत्माभिज्ञो जात इति तुल्यव्यवहारात । तथ च शरीरभूतचिदचिवारकं परमात्मनो ऽप्युगदानत्वम् । तच्चमुख्यमेबास्ति च । तत्र साक्षादप्यवस्थ द्वयं सक्ष्म चिदचिनियमनं स्थूलचिद 14 ·८२ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे - चिनियमनं चेति। अतः स्वामाधारणधर्मभूतनियमनरूपस्वभावाल्यथामाः परमात्मन्यपि सुलभः। न च परम्परया तदाश्रयणेऽति प्रसङ्गः। अपृथकिद्धितदमावास्यां वैलक्षण्यात् । देवदचो यजत इत्यादौ शरीरद्वारक कायशोषणादिकं तदवयवद्वारकं च मन्त्रोचारणादिकपद्वारकंच सङ्कल्पादिक्रमादाय देवदतादेर्यागकर्तुत्वं तत्फल भोक्तृत्वं च मुख्यम् । यथा वा ग्राहकप्रमाणेन सनिधिसमाम्नेषु वस्तुषु परमात्मपूर्वशेषतसावगतेषु यागब्रीह्यादेरद्वारक शेषत्वं प्रोक्षणादेस द्वारकशेषत्वं मुख्य मेवावगम्यते । तथा बहस्यामितिग्राहकग्रहणेन सर्वावस्थासु परमात्मीयतयाव 'गनासुस्वरूपान्यथाभावज्ञान सङ्कोचरूपसद्वारकावस्थायास्तनियमनरूपाद्वारकावस्थायाश्च परमात्मी यत्वं मुख्य मेव । नचैवं युवत्वावस्थायुक्त शरीरविशिष्टात्मानं प्रति बलवा स्थायुक्त शरीरद्वारकं देवदत्ता देरुपादानत्वं स्यादिलिवाच्यम् । इष्टत्वात । तत्रापिविशिष्ट परिणामानपायात् । नचैवं बालाधुवा जायत इति प्रयोगापत्तिा । मृद्धटो जाय । इतिवत् बालोयुगा जात इति प्रयोगाव्यतिरेकात् । उपादानपञ्चम्यप्रयोगस्तु तदुत्तरावस्थोत्पत्युपयोगि - प्रागवस्थद्रव्यतत्परिणामयित्रात्मगत व्यापार विशेषकालविशेषापरिहानात् । यत्तुविशिष्टस्य विशिष्टं प्रन्युगदानत्वेचिदचिदीश्वराणां परस्परं स्वरूपाङ्कयं सादितितत्तु शुक्लकृष्णाक्त तन्वारब्धपटे तदम्शे तत्तद्रभेदमिन्नतन्तू गामेवोपादनत्वा श्रयणात् न शौक्लयादिमाङ्कप तद्वत् परिहतम् । तथा च प्रकृतेऽपि विशिष्टस्य विशिष्टोपादान त्वेऽप्यौचित्याचदम्शेचिदम्शयाचिदम्शेऽचिदशस्य ब्रह्मांशे ब्रह्मांशस्योपादानस्वाङ्गीकारात् न स्वरूपस्वभावसाङ्कर्यप्रसक्तिः। न चैवं ब्रह्मणो ब्रह्मप्रत्येवोपादानात प्रपञ्चोपादानत्वं न सियतीतिवाच्यम्। तस्य स्व शरीरभूतम्रमावस्थचिदचिहात्मक प्रपञ्चं प्रत्युगदानत्वात । देवदत्तोगच्छतीत्यादौ शरीर- द्वारकगमनाद्याश्रात्वस्य देवदत्तात्मनीव चिदचिद्वारा अवस्थाश्रयत्वस्य ब्रह्मण्यपिालमत्वात् । न च व्यवधानपात्रादुपादानमात्रस्यगौणत्वं देवदत्तो गच्छतीत्यत्र गन्तृत्वस्य शरीरद्वारकावेऽपिदेव. दत्ते गन्तृत्वस्येव जलं बहतीत्यत्रघटादिद्वारकत्वेऽपि जलबहनस्येवच मुख्यत्वोपपत्ते । अतो ब्रम जगा उगदान निमित्तं चेति सिद्धम् । ननु अनेन जीवेनेति श्रुत्यानु प्रवेशव्याकरणयोरीश्वरैक- कर्तृत्वमभिधीयत इस्युक्तम् । तदनुपपन्नम्। आत्मनेति तृतीयानुपपत्तेः । व्याकरवाणोति, तिका कर्तुभिधानेनानमिहिताधिकारतृतीयाथा अप्राप्तः । न च व्याकरणकर्तुस्तिकाभिहितत्वेऽपि अनुप्रवेशकर्तुरनभिधानात् तृतीयाभविष्यतीति वाच्यम् । तथा सति मया भुवया बजानीति प्रयोगस्य साधुलापत्तेः। ब्रजिक्रियाकर्तुः अभि- हितत्वेऽपि भुजि क्रियाकर्तुरनभिधानात् । नच जीवस्यैव नुप्रवेशकर्तृत्वं व्याकरणक्रियाकर्तृत्वं ·ईश्वर परिच्छेदः ८३ स्वीश्वरस्येतितिकाव्याकरण कर्तुमिधानेऽपि अनुप्रवेशकर्तुरनमिधानात् तृतीयोपपचिरितिवाच्यम् । तदनुप्रविश्येति त्याप्रत्ययानु पत्तेः । समानकर्तुत्व एवत्वा प्रत्ययविधानात् । अन्यथा देवदत्त- कर्तुकभोजने यज्ञदत्तकर्तुत्र जने च भुक्त्वा व्रजतीति प्रयोगस्य साधुत्वापातात् । यदितिङन्न क्रियायास्तु अप्राधान्यं तक्रियास्थानयोरपिकारकशक्त्योस्तद्द्वारागुगप्रधानभावः । तथा चात्र- तिङन्तवजिक्रियाकर्तुस्तिकाभिहिवत्वेन तदप्रधान जिकिशकर्तवाभिहितत्वात् । मयेत्या साधुत्वं गुणानांप्रधानानुवृत्तिन्यायादित्युच्यते । तदा व्यारवाणीत्यत्रापि प्रधान भूतम्याकरण क्रियाकतुरभिहितत्वेना प्रधान भूतानु प्रवेशक्रियाकर्तुवाभिधानात् तृतीयानुपपत्तिलादेवेतिवे मैरम् । आत्मनेत्ययस्वरूपेणेत्यर्थः । जीवेने त्यस्य जीवशीकेणेत्यर्थः । यस्थात्माशरीरमिति श्रुतेः। तदनुपविश्येत्यवेतन इस चेतनेऽप्यनु प्रवेश गच्च शरीवाचि मान्य शरीरपर्यतत्वस्य मुख्यतया प्रतिश्नताच । जीवशरीरकेणस्वरूपेणानु प्रविश्यव्याकरमाणीत्यर्थः । यद्यपि जीवशरीकस्वरूपं व्याकरणकर्तुमिद्यते तथापि व्यपदेश्चिवदेस्मिन् बुद्धया नानात्वकल्प- नेतिन्याये नकलपत मेदमादायानमिाहताधिकारविहिततृतीयोगात्तेः। घटास्न रूपेणेतरपा- वृत्तिकरोतीत्या देप्रयोगदर्शनाद । ननु तन्त्रकरणात्तीया करगत्वं च न दिङाऽभिहितमिति- चेत् प्रकृतेर आत्मनेतिकरण तृतीयास्तु ते नेशस्तद्विशिष्टस्वग्ण तयाऽनु प्रवेशेऽपिकर्ता इत्यधिकरणसारावल्युक्तः । पाकरणकर्तुः समानुपदेशे माधन पस्वविवक्षयाकरण योपत्तेः । प्रकरणय कर्तुत्वगेरेक म- अपिविश्वाधीनत्वेन सम्भात् । स्पेनरूपेणेत्यत्रतथैवदर्शन त् । तथा च जीवशरीरकं स्वात्मानं साधनीकृन्य हनुपवियनामरूपे व्याकरवाणीत्यर्थसम्मयते। अतोऽनुप्रवेशध्याकरणक्रिया- रसमानक अादात्म नेत्याध्य करणत्वाच नवाप्रत्ययतृतीययोरनु पत्तिरितिसह क्षे।। एतेन- शेषपातञ्ज रकाणादादीनां निमित्तमात्रेश्वरवादोनिरस्तः । ननु शित्य कुरादिकं सकर्तृकं कार्यत्वात् । घटादिवदित्यनुमानेन निमित्ततौवेश्वरस्ति द्यतीतिचेच । सपक्षे घटादौकर्तुःकुलालादेः कार्यकरणकर्मादीनां दर्शनात् । पक्षेऽपिकार्य करणा- दिमान् कतैवसिद्धयतीति ततो विलक्षणस्याशरीरिणो सम्भवेन बाधात् । न च घटादिजनककुलाल कृतेजन्यतया शरीरादिसापेक्षत्वेऽपि क्षित्यादिकतेरजन्यतया कर्तुश्शरीरापेक्षाद्यसम्मवादशरीर्येव तत्कतेंतिवाच्यम् । तथासति घटादिकृतेर्जन्यतयाज्ञानचिकीर्षापूर्वकत्वेऽपिक्षि त्याहिकृतेनित्यतया ज्ञानचिकीर्षयोरनपेक्षणात्। वित्यादिकर्तुश्शरीरवत् ज्ञानचिकीर्षयोरपित्यागप्रसङ्गात् । ननु प्रयत्नस्य स्वतस्सविष पकत्वे ज्ञानत्व प्रसङ्गेन ज्ञानेच्छाधीनमेवसविषयकत्वं वाच्यमितियोरप्याव- ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे श्यकत्वमितिचेन्न। जीवनयोनियत्नस्य ज्ञानाधनधीनस्यसविषयकत्वबदेतस्यापि सविषयकत्वे बाधकामावात् । जीवनादृष्टवशात्तस्य सविषकबाङ्गीकारे क्षित्यादिकर्तृप्रयत्नस्यापि भोजकादृष्टव- शात् सविषयत्वमितिवक्तु शक्यत्वात् । त्वयाप्ये तदङ्गी कार्यम् । अन्यथा नित्यज्ञानेच्छा प्रयत्नाना सर्वदासर्वगोचरत्वेन विषयनियमामावे युगात्सर्वकार्योत्पत्तियुगपदनायाससर्वमोक्षादि प्रसङ्गात् सहकारिक्रमात् क्रमिककार्योत्पत्तिवचनं न युक्तिसहम् । सहकारिणामपि कार्यत्वा- धुगपदेव तदुत्पत्तिनिवृत्योः प्रसङ्गात् । प्रयत्नस च समस्तवस्तुगोचरज्ञानसमानविषयत्वेनित्यव- स्तूनामपि तत्प्रयुक्तविषयत्व प्रसङ्गेन तेषामपिसृष्टिसंहारादि स्यात् । तेषां नित्यत्वेन स्रष्टुं संह वा शक्यत्वादशक्य प्रयत्नवता ईश्वरस्यानीशरवं वास्यात् । अस्तु तर्हि एवमदृष्टैकनियत प्रयत्न- वानीश्वर इति चेजीवस्यैवानित्यप्रयत्नवतस्तथाविधनियमोपपत्ते तदतिरिक्तकर्तृ सिद्धिः । नन्वङ्कुर- गोचरप्रयत्नो नकेनाप्युपलभ्यत इतिचेन्न। जीवन-पूर्वकप्रयत्नेऽपि समत्वात् । कार्यादेवतत्रकल्प्यत इति चेत्तत्रापिसमम् । अदृष्टस्य च सर्वकार्यनिमित्तस्य नियमकत्वे किमदृष्टनित्यप्रयत्न कल्पन- प्रयत्नेन । बाहुवाचार्याः- सर्वगत्वादनियमो नित्यगत्वादुपद्रवः । अदृष्टानियमेनित्ययत्नोऽत्राजागळ स्तनः ॥ स्वादृष्टपरतन्त्रस्यादपरात्माक्कचित् कचित् । परादृष्टपराधीनस्सर्वत्रैव भवेत् परः ॥ इति । किचनित्यज्ञानादिकं किंदृष्टं उतकल्पितम् । नाद्यः। असिद्धः। न द्वितीयः । दृष्टविजातीयक्लप्त्ययोगात् । मूर्तद्रव्यवद्विभूनां विभुना संयोगे कल्प्यमाने संयोगकारणानामन्यवर कर्मोमयक्रमसंयोगोनाम भावात्तन्निषेधोयथास्वीकृतः । तथाज्ञानकरणानामिन्द्रियलिङ्गादीनाम- सम्भवात्तदभावस्यात् । नित्यत्वात्तनैरपेक्ष्यविभुदय संयोगस्यापि नित्यत्वेन तन्नरपेक्ष्य नित्य संयोगोऽपिस्वीक्रियताम् । विभूनां मिथस्सं योगाभावे न किञ्चिद्वाधकमिति चेन्नित्यज्ञ नामावेपि न किवद्भाधकम् । अस्मदाद्यशक्य कार्यानुत्पत्ति प्रसङ्गरूपबाधक मस्तीतिचेन । कारणान्तरेव- तदुत्पत्यु पत्तेः। कर्तृनिरपेक्ष कारणान्तरैः कार्योत्पत्ति दृष्टेतिचेदन्यत्रादर्शनेप्यन्यत्रतथास्यात् । कार्यान्तराणां कारणलपजन्यत्वेपि प्रघम्सस्य निमित्तमात्रजन्यत्वदर्शनात् । तथा च कलियतस्य ज्ञानादेः कारगनरपेक्ष्यकल्पन त् सिदस्य हेतुवर्गस्य कचित् कर्तृनैरपेक्ष्याङ्गीकार उचितः । किनान्यत्रज्ञान सर्वसकारणकं तत्प्रामाख्यं च गुणजन्ममितिस्थापयद्भिरीश्वरज्ञानं तत्प्रामाव्यं च निष्कारणकमिति दृष्टविपरीतं करप्यते। अत्रज्ञानचिकीस्पिधर्मान्तरक्लुप्तमपहाय प्रयत्नमात्रे निरपेक्षं विषयित्वकल्पनमेवयुक्तम्। किश्च तच्च ज्ञानं प्रत्यक्षकारणाभावान प्रत्यक्षम् । लिगाय- ·ইবলিস্ট जन्यत्वान्नानुमित्यादि। स्मृति कारणामानान्नस्मृतिः। प्रमाकारणामावानामा । भ्रम कारणा- भावानभ्रमः। अतो ज्ञानवर्गेषु नान्तर्गत इति तस्यामस्सिद्धः । बाहुधाचार्या नित्याचेश्वरबुद्धिस्ते नानुभूतं न च स्मृतिः न च प्रमाभ्रमवस्यात् तत्तत्कारणवर्जनात् ॥ अनुभूत्यादिहेतूनाममावेऽपि तथायदि । स्मृतिहेतोरमावेऽपिस्मृतिरेषान किं भवेत् ॥ इति । तत्र यथा किश्चित् प्रत्यक्षत्व प्रमात्वादिकल्प्यते , तद्वदेव यत्नख विषयित्वेऽज्यनै- रपेक्ष्यमपिकल्पयितुं युज्यते । ननु चेतनत्वमेवात्मलक्षणम् । चैतन्याभावे आत्मत्व न स्यादिचे- न्मैवम् । यत्नवत्वस्यैव तल्लक्षणत्वात्। बस्तु नहि यत्नमानवानीश्वरः सएवानुमानेन सिद्धयतीति- चेन्न । यस्सर्वस्पर्वविद । तदैक्षत बहुस्या प्रजायेय । सोऽकामयत बहुस्यां प्रजायेयेत्यादि श्रति शतविरोधेन तद्विरुद्धानुमानोदयासम्भवात् । किश्च जीवनपूर्वक प्रयत्नन्यायेनादृष्टविशेषजनित- यत्नमद्भिर्जी वैक्षित्यादेस्सकनुकत्व संभो किंनित्य प्रयत्न तदाधारकल्पनगौरवेण । याशेरेवाष्टै. शरीरादिनिरपेक्षैस्महकत ईश्वरः स्रष्टेतिमन्यसे। तादृशैरेव तत्फल भोक्तृष्वेव यत्नक्लुप्तेलघुत्वात् । अतोऽदृष्टवद्भिर्जी रेवजगदुत्पत्तिसिद्धिरितिसिद्धमाधनता दुर्वाग। अतिरिक्त कल्पनेकतरण्य- वस्थ प्रसङ्गश्च। तथाहि , क्षित्यादिकं सकतकं कार्यत्वात् । घटादिवदित्यत्र एकककतया प्रसिद्ध सपक्षे घटेद्विकर्तृकत्वं स्यात् । उनेककर्तृ काथगोपुरादाब - प्रतिपन्नक-तिरिक्तककत्व प्रसङ्गश्च । कल्प्यमानो हकर्ता न केवलं वित्यादिमात्रकर्तृत्वेन । तत्प्रयत्नस्य परिच्छेदकामावेन सर्वविषयत्वात् तेन घटादेकिर्तृकत्वमाशतम् । ततस्त दृष्टान्तेन पक्षस्य द्विक कत्वमापतेत् । ततस्पपक्षस्यद्वककत्वं स्यात् एवं क्रमे गापर्युपरिक्ल माननन्तेश्वरापत्या द्यावापृथिवी जनयन् देव एका न द्वितीयोऽस्तीतिव्यवस्था भज्येत यो केनेश्वरेणविश्वकार्य सिद्धौ द्वतीयक्लप्तेर्निष्फलत्वेन गौरवात तत्परित्य ग इति । तत्रापिगौरवमयेन एकस्यापित्याग इति प्रष्टादृष्टै वैरेव जगदुत्पत्तिसिद्ध रितिसिमाधनतैवानु किश्श सकर्तृक मत्यत्रोपोदाना दिसमस्त कारणविषयज्ञानादिमान कततयाविवक्षिता, उत कतिपय विषयज्ञानादिमान् , उत, सामान्यतोवा। पूर्वस्मिन् व्याप्त्यसि द्धः । नहि कुलाला दयोघटादिहेतुभूतमदृष्टेश्वर परमातादिक जानन्ति । उत्तरयो पक्षयोरीश्वरासिद्धिः। यशुक-- प्रभृतिजगदुपकाणयागादिवेदिभिर्जीवैरेव सिद्धसाधनस्वात्। एतेन यशु कादिकत्वमपिजीवस्यै- बादृष्टद्वाराघटत इति सिद्धम् । --- मानस्य। 15 ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे ननुपापल्या सकर्तृकत्वे सिद्धेऽनन्तरं पक्षधर्मवावलाव नित्यत्वसाश्यादिसिद्धिरिति- चेन्मैवम्। व्याप्यदर्शनेन पक्षधर्मतया व्यापकख प्रागविदितधर्मिविशेषसम्बन्धमानं सिद्धयति । नतुसपक्षदृष्टवैजात्यम् । अन्यथा धूमानुमितेबहौताणताणादिविशयविलोप प्रसङ्गात् । सपथदृष्टा न्यतामानमपि नानुमेयनियतम्। पृथिवी द्रव्यं गुणवत्वात् जलादिवत् इत्यनुमानेन सपक्षदृष्टान्य- स्वाभावात - अतोऽवन पक्षधर्मतया विवक्षित विशेषसिद्धिः । तहिपरिशेषात् तव सिद्धिरितिचेत् न परिवेषानुपानमपि हि वित्यादिकं पक्षीकृत्यखात् । तत्रकिश्चिद् शतकत्वनिषेधो वा स्वतस्वज्ञ कर्तृकत्वं वा साध्यते । नाघः। तत्सम्भवस्य स्थापितत्वात् । न द्वितीयः। ताहास्य व्याप्त्य सम्भवात् । दृष्टान्तासिद्धिश्च । न च क्षित्यादिकर्तृत्वव जीवेष्वसम्मवात् तद्विलक्षण कर्वसिद्धि- रेव परिशेषानुमानसाध्येति वाच्यम्। प्रकृष्टादृष्टवशाद्विचित्रशक्तिमद्भिर्विश्वामित्रादिमिा क्षित्वादिकार्यसम्मवेन तद्विलक्षणकर्वसिद्धेः। नन्वेवमपिघटादिकल्यावृत्तो विशेषाक्षित्यादिकर्तुःस्वीकार्यः। तदुत्पत्याखभपूर्वकाले अस्मदादिजीवानां तदनुगुण बुयादिराहित्यात् । अतोष्टविपरीतक्लुप्त्यविशेषेकिमीश्वरक्लप्ति- प्रद्वेषेणेतिवेन। निश्वासादावधीपूर्वक प्रयत्नेनापि कर्तृत्वं त्वयेष्यते। कालविप्रकृष्टधियापि पुरुषस बर्तृत्वमाभिचारिकपरपीडादौलोकवेदसिद्धम् । अत उत्पत्यासनकाले तादृशबुद्धयमानेऽपि विप्रकृष्टक लान्तरीयबुद्धयावा अधीपूर्वक प्रवृत्यावाकस्वसिद्ध न जीवविलक्षणकर्तृ सद्धिः । अथकुम्भादिकदसम्भावितोगोपुरादिकर्तृर्बुद्धि शक्ति प्रकर्षो दृश्यते । एवं मनुष्यासम्भावितशकुन्त लूतादिजन्वन्तरेषु च मनुष्येष्वपि विश्वामित्रादिष्वेवं देवासुरसिद्धादिषु पितामहपर्यन्तेबितिस्थिते बुद्धिशतितारतम्यस्य कचिद्विश्रमोवाच्य इति । एवमीश्वरस्सेत्स्यतोतिचेच्यते । कर्मभेदाधीनमेव शक्कितारतम्यं त्वया निदर्शितम्। जन्मौषधि मन्त्रतस्समाधिजाश्च सर्वास्सिदयः तत्तदष्टेष्वायतन्ते । एवश्चादृष्टाधीन शक्तिप्रकर्षतारतम्यं कालमेदेन कर्मवश्य वेव केपुचित् सम्भवति । अतोन विश्रमस्थानान्तरकल्पनं युक्तम् । ननु कारणामावकार्याभाव: उभयान्युपेतः। कारणानिचक पहितानि कार्य जनयन्ति । कर्ममावे कथं पाप्रियेरन । अा कार्यस्य साढयसौगतचार्वाकवर्तिन्या, नित्यत्वममत्वमाकस्मिकत्वं वा सादितिचेन्न । कारणाभावे कार्य न स्यात् । न तु कारणविशेषामावे। अन्यथाकचिददृष्टस्यकर्मकारकादेरमावेऽपि क्रियानु त्पत्तिप्रसाद । दृश्यतेहिछिदिक्रियायाः कर्मापेक्षत्वेऽपि भवनध्वम्सनादिक्रियायास्तनिरपेक्षता । मता बर्टमावेऽपि कारणान्तर कार्यसिद्धेनि प्रत्यूहत्वात् । अथकालोपमा सर्वकार्यनिमिचं तथे- परोऽपि । तत्परित्यागे समानन्यायेन कालोऽपित्यज्यतामितिवेन्मैवम् । कालस्यतादृशस्यलोक- वेदसिद्धत्वेनतत्परित्यागासम्भवः । तत्तत्काल प्रतीक्षया हि कर्षकाः कृष्यादौ प्रवर्तन्ते ।

·ईश्वरपरिच्छेदः उदितसूर्ये प्रातर्जुहोति । वसन्ते ऽग्नीनादधीतेत्यादिशास्त्रेण हि तपस्कर्मणि प्रयतन्ते । तत्रापि द्यावापृथिवी जनयन् देव एक इत्यादि शास्त्रेण कर्वसिद्धिरितिवेत् सिध्यतुनाम। अलमनुमान- स्थापन प्रयत्नेन । ननु तथाऽपिकारणान्तराणामचेतनानां चेतनाधिष्ठितत्वे प्रवृत्ति स्यात् । वास्यादीनां तरुणानधिष्ठाने प्रवृत्यदर्शनात् । तथाचकत्रनुपहितत्वे कारणान्तरप्यादिनस्थादतः तत्कावश्यक इति चेन्न। अदृष्टप्रेरितैरेव कारणान्तरैः कार्यसम्भवेनकर्वव्यापारापेक्षाभावात् । अदृष्टस्याप्यचेतनस्य चेतनाधिष्ठानमपेक्षितमितिचेन्न । विषयतासम्बन्धेन कर्तव्यापारस्यैव चेतना धिष्ठितत्वपदार्थत्वेन तत्राप्यचेतनस्य तव्यापारस्व चेतनान्तराधिष्ठितस्वापेक्षायामनवस्थापत्तेः । ननु च कार्यबलात्तत्रज्याप्सकोचाभ्युपगम इतिचेत् प्रत्यक्त्वात् प्रयत्नानधिष्ठितत्वमितिचेन। नित्यानामपि परमाण्वादीनां तदपेक्षायास्त्वयैवोपपादितत्वात् । तथाऽप्यन्वयव्यतिरेकवता कारणानामन्यतमसत्यागे सर्वहेतुत्यागोऽपिस्वादिति चेन्न। सर्वकार्यानुत्पत्तिप्रसङ्गरूपबाधक- सद्भावात् । तोकस्यापित्यागोन सम्भवतीति चेत् तदाध्वम्सकार्य निरूपय । ध्वम्सोहि स्वोत्पत्ती हेतुमपेक्षमाणस्समवाय्यसमवायिनोग्भावात् निमित्तमात्रमपेक्षत इति स्वीकृतः । तथा पक्षेऽपि जीवातिरिक्तस्पकर्तुः कल्पयितुमशक्यत्वात कथञ्चिजीवककत्वं कर्तनिरपेक्षत्वं वास्वीक्रियताम् । तथ च स्वभावकार्य नस्यात् । ननु कार्यत्वसामान्यानपेक्षितहेतुविशेषाभाव इति कर्वभावकार्य न सादितिविपक्षे बाधकतयोक्तं न संघटत इति कारणान्तरेरेवचम्सादिवत् क्षित्यादिकार्यसिद्धी कायत्वात् कर्वनुमान न मिध्यति । कि च क्षिन्यादिकं क जन्यं शरीरादिजन्यत्वादात्मबदित्यनुमानेनकार्यत्वहेतोः प्रति- रोधः। नव शरीरेतिगर्थविशेषणं, स्वरूपासिद्धिपरिहारस्वेन सार्थत्वात् । नच हेतुविशेषणं, सर्वमनैकान्त्यपरिहारायेति शास्त्रमस्ति । ननुतर्हिव्यर्थविशेषणं सर्वत्राक्षणं स्वादितिचेन । यत्किञ्चिद्दषपरिहारानुपयुक्तस्यैव वैयर्थानुगुणत्वात् । तथाच व्यभिचारावारकत्वेऽपि असिद्धि- वारणेन शरीरपदस्य प्रयोजनत्वात् । नचाजन्यत्वस्यैवाकत कत्वाबाप्त्या तत्र शरीरपदनिवेशे नीलधूमवद्याप्यत्वासिद्धथापत्या एकामसिद्धि परिहरतोद्वितीयासिद्धिरितिवाच्यम् । शरीरजन्यन्या- भावयोर्विशिष्टाविशिष्टप्रतियोगिकयोः प्रतियोगि भेदभिन्नयोस्पामानाधिकरण्येऽपि शरीरजन्य- सामावत्व केवल जन्यत्वागावत्वयोर्गुरुलघुधर्मभूत च्याप्यतावच्छेदकयोरेकत्रासमावेशेन धूमत्व- धूमप्रामभावयोरिवल्याप्यतावच्छेदकत्वे बाधकामावेनव्याप्यत्वासियभावात् । एतदुक्कं भवति। स्वसमानाधिकरण व्याप्यतावच्छेदक धर्मान्तराघटितस्यैव व्याप्य- तावच्छेदकतया नीलधूमत्वस्य स्वप्समानाधिकरणब्याप्यतावच्छेदक धूमस्वघटितत्वाननीलधूमत्वं ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे व्याप्यतावच्छेदकं, तदवच्छेदेन व्याप्त्यमावात् । नीलधूमो व्याप्यवासिद्धः। धूमप्रागमाव- त्वस्य धूमस्वरूपव्याप्यतावच्छेदकान्तरघटितत्वेऽपि तस्यवसामानाधिकरण्यामावाद्धृषप्रागमाब- त्वं व्याप्यतावच्छेदकम् । तदवच्छेदेन व्याप्त्याधूमप्रागभावो न व्याप्यत्वासिद्धः। तथा शरीराजन्यत्तस्याजन्यत्वत्वघटितत्वेऽपि तयोयधिकरणत्वात् शरीराजन्यत्वत्वावच्छेदेनापि व्याप्त्याशरीराजन्यत्वमपि न व्यायवासिद्धम् । अन्यथा कळ रबी अवदिदं कळमाङ्कुश्वत्वादि- त्यनुमानेऽन्वयव्यतिरेकिणिव्यतिरेकव्याप्तौ बीजाभावेनकळमाङ्कुरामावसिद्धौ कळमपदवैयर्थ्य प्रसज्येत। यदि कळमबीजामावबीजाभावयोरिशिष्टाविशिष्टप्रतियोगिकयो प्रतियोगिमेदभिन्नयो- सामानाधिकरण्येऽपि तत्तदभावत्वयोधिकरणत्वात् स्वममानाधिकरणच्याप्यतावच्छेदकधर्मा- न्तराघटितत्वात्तदवच्छेदेनव्याप्तिग्रहसम्भवान व्याप्यत्वासिद्धिरित्युच्येत । तदाप्रकृतेऽपि तुस्य- मिति । एवं वित्यादिकं सक कमित्यत्रापिव्यर्थविशेषणं सुलभम् । तथाहि , सकर्तृकमित्यत्र- कर्तुस्सम्बन्धमात्र वा कर्तृव्यापार पूर्वकत्वं वा विवक्षितम् । आये सिद्धसाधनत्वम् । सन्ति हि स्वत्पक्षे कुम्मादिकारश्चेतना: स्वरूपतस्सर्वत्र विभुतया सम्बदा। अस्मत्पक्षेऽपि । अगुळस्याष्टमागोऽपि नसोऽस्ति द्विजसत्तम । न सन्निप्राणिनो यत्र कर्मबन्धनिबन्धनाः ॥ दारुण्यग्निर्यवातैलं तिलेतद्वत् पुमानपि । इति । सर्वमवेतनं पुण्यपापकर्तृचेतनमिश्रमिति सर्वसापिकर्तृसम्बन्धित्वात् । द्वितीयेच्यापारपूर्वकत्वानिवृत्तिमात्रेणकार्यस्त्वनिवृत्युपपत्ती विशे सणवैश्यम् व्याप्स्युपयोगाभावेऽपि सिद्धसाधनत्वनिवृत्त्यैतदपादानमितिचेत् तर्हि शरीगजन्य- त्वेऽपि असिद्धिपरिहारेण सप्रयोजनवादेकामसिद्धि परिहरतो द्वितीयापत्तिरित्युक्तिर्वितथास्यात् । किश्च शरीरजन्यत्वं सकतकत्वादनुमाने उपाधिः । जन्येषुघटपटादिषुपर्वत्र शरीरजन्यत्वसत्वात् सकरी कत्वव्यापकम् । पक्षे शरीरजन्यवाभावात् साधनाव्यापकत्वं चेत साध्यपापकोपाधि- निवृत्त्या पक्षे सकत स्वरूप साध्यनिवृत्तेसाधनात् । व्यापकामावस्यध्याप्याभाव प्रयोजकत्वात् । न च जन्यत्वस्यैव साध्यव्यापकत्वेन उपाधौ शरीरपदवैयर्थ्य मितिवाच्यम्। उपाघेसाधना शरकत्वसंप्रतिपत्तये च शरीरपदावश्यकत्वेन सार्थक्शात् । अन्यथ ऽयोगोळकं धूमवदहेरित्यत्र आन्धन संयोग उपाधिरित्युच्यते । तत्र इन्धनसंयोगमात्रस्य धूमव्यापकत्वादापदवैयर्य खात् । यदितत्रापदानुपादानेऽयोगोळकेऽपीन्धन संयोगमत्वात् साधनाव्यापकत्वासम्भवः । एवं पक्षे उपाधिनिकृत्या साध्यनिवृत्तरपि दुश्चका पक्षे इन्धनसंयोगसम्वाद । अत आर्द्रपदम् । तहानेतु अयोगोळके आर्दैन्धनसंयोगामावात् साधनाध्यापकत्वं उपाधिनिवृत्तिश्च पक्षे सिद्धयतीति ·ईश्वरपरिच्छेदः एवन प्रयोजनार्यवार्द्रपदमित्युच्येत । तदा घरीरपदमपितयेवेतितुश्यम् । एवं गौरमित्रातनये अपं श्यामः मित्रातनयत्वात् श्याममित्रातनयवदिति साधने शाकाहारपरिणविजत्वमुपाधिः। साधनावच्छिन्नमाध्यव्यापकत्वस्य वक्तव्यतया मित्रानयत्वविशिष्टश्यामत्वव्यापकत्वखाहार- परिणतिजन्यत्वेसत्वात् शाकपदवैयर्थ्यम् । तावन्मात्रीको पक्षेऽप्याहारपरिणतिजस्वसत्वात् साधन- स्थापि ब्यापकत्वादुपायित्वं न स्यात् । उपाधिनिवृत्या साध्यनिवृत्तिश्च न सिद्धयतीति शाकपदम्। तत्प्रवेशेतु पक्षे गौरमित्रातनये शाकाबाहारपरिणविजत्वामावेन साधनाव्यापकत्वोपाधिनिवृत्यो- सम्भवेन तस्योपाधिस्वमक्षतम् । तथा प्रकृतेऽपि। अत: उत्तानुमान शरीरजन्यत्वेन सोपाधि कत्वमेव । एवं सर्वकार्य सर्ववित्कर्टपूर्वक कादाचित्कत्वात् । यत् सर्ववित्कर्तृपूर्वकंन भवति न तत् कादाचित्कम् । यथाऽऽत्मादिरित्यादिकेवलव्यतिरेकिण्यपि व्यर्थविशेषणत्वमर्थान्तरत्वं च सुलभम् वत्र कर्तपूर्वकत्वानिवृत्यैवकादाचित्कृत्वनिवृत्तावुपपन्नायां सर्वविद्विशेषण व्यर्थम् । सिद्धसाधनत्व- निवृत्या सप्रयोजनमितिचेन। शरीराजन्यत्वहेतावसिद्धिपरिहाराय शरीरपदमिति वदन्तं प्रति एकामसिद्धिपरिबरतोद्वितीयापत्ति रिन्युक्तरत्नापि दुर्वारत्वात् । तईिकर्तृपदं हित्वा सर्ववित्पूर्वकत्वमेव उच्यते । तथाच न वैयर्थमितिचेन । वित्पूर्वकत्वानिवृत्यैव व्याप्तिसिद्धौ सर्वपदवैयर्थात् । एवं सर्वेतिविशेषणेऽपि न सिद्धसाध्यतापरिहारः । सर्वेषां चेतनानां सर्वशब्द र्थवेदिनामसर्व वित्वायो- गात् । अन्यथा सर्ववित्साधनस्यापि दुश्शकत्वात। विशेषतस्सव न सर्वेजानन्तीतिचेन्न । विशेषाणामपि सर्वशब्दार्थत्वात् । सर्वसाक्षात् कर्तृपूर्वकत्वं साध माइति चेन्न। योगिभिरर्था- न्तरत्वापातात् । नित्यसाक्षात्कारपूर्वकन्वं साधयामः इतिचेन। एवमपि व्याप्तौनित्यत्वविशेषण- वैयर्थ्यमेव । प्रकारान्तरेण विशेषमाफल्ये शरीराजन्यत्वहेतावपि साफल्यं सिद्धयत्येव । एवं वेदास्सर्वज्ञ प्रणीताः वेदस्वादित्यवापि विशेषगवैयार्थान्तरत्वे बोध्ये प्रणीतत्वनिवृत्तिमात्रेणज्ञ- प्रणीतस्व निवृत्तिमात्रेण वा व्याप्तिग्रहोपात्तेः। एतेन , कार्ययोजनधृत्यादेः पदात् प्रत्ययतः श्रुतेः। वाक्यात संख्याविशेषाचवायोविश्वजिदव्ययः ।। इति । न्यायाचार्यसंगृहीतानां सर्वेषामनुमानानांस्थालीपुलाकन्यायेन निरासोबोध्या: । नन्वस्माक मीश्वरानुमाननिरासेन कि प्रयोजनम् । नच प्रयोजनामावपात्रम्। अनुमानत एव ईश्वरं प्रति पद्य, तं मजमानानां नास्तिकत्व शङ्कापादनेन, विद्याचोरो गुरुद्रोही वेदेश्वरविषका । त एते बहु पाप्मानः सद्योदण्डया इति श्रुतिः ॥ 16 ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे इति शास्त्रेणमहत् पापस्यादिविचेन। अनुमानषणेऽप्यागमतस्तत्सिद्धिमप्युपगच्छतामीश्वर दूषकत्वाभावात् । अन्यथाऽस्मदादिप्रत्यक्षवेधत्वनिषेधेनानुमानिकेश्वरवादिनोऽपीश्वरदृषकत्व प्रसङ्गात । प्रयोजनं च यथावस्थित तत्वावजोधा । ईश्वरानुमाने आभासतां पश्यतां तीव्रबुद्धीना मीश्वराविश्वासपरिहारश्च मन्दमतीनां तीवबुद्धिभिः प्रक्षोमाभावश्च अप्राप्तप्रापकस्यागमस्यानुवाद- त्वप्रसङ्गपरिहारश्च । अतः प्रयोजनसद्भावात् पापाभावाचानुमाननिरासोयुक्तः। नन्वनुवादस्वेऽपि वेद स्वास्पद्धत्येवेति न कश्चिदोष इति चेत्रा निमित्तोपादानभूतेश्वरासिद्धेः निमित्ततवानुमान सिद्धमीश्वरम्ना श्रुत्या उपादानस्वादिषिधीयताम्। प्रत्यक्षसिद्धं पृथिव्यादिकमन्छ उपादानत्व- निषेधकानुमानोदये तत्रधर्मियाहतश्रुतिविरोधस्यैव दूषणत्वावश्यकतयास दुर्वचः । अनुमानस्यैव धर्मिग्राहकत्वात् । उपादानत्वविशिष्टतयागमेनैव सिद्धौ तूपादानत्वनिषे धकानु मतो धर्मिप्राहकविरोधस्य वक्तुं शक्यस्वात् । नन्वेवमपि प्रत्यक्षसिद्धचरीरत्वादिनिषेधानु- मानात्तदपिध्यतामितिचेन। तत्रानुमानसाध्यशरीरत्वनिषेधक्ष्य शरीरत्व ग्रहाधीनत्वात् । तहस्य श्रुत्य तरिक्तप्रमाणशक्यत्वेनशरीरत्वश्रुतेरेनोपजीव्यतपातद्विरुद्धानुमानाप्रवृत्तेः। नर- शिकपाल चित्तानुमानवत ईश्वरो न पृथिव्याधुपादानं चेतनत्वात् कर्तृत्वादा कुल लव देत्यादि- प्रयोगे निषेध्यभूतपृथिव्याधुपादानत्वस्यसिद्धय से द्धिम्याविरोधस्त्वनुपपन्ना। पृथशधुपादान- त्वस्य प्रत्यक्षानुमानाभ्यामन्यत्र सिद्धस्येश्वरे निषेधस्य सुशक्यत्वात् । अतस्तदनुमानस्य धर्मि- ग्राहकविरोध एव दूषणत्वेन वक्तव्या। सचेश्वरस्य शास्त्रैकप्रमाणत्वे तदनुवादेनागमस्योपादानवादि विधानेऽभ्युपगम्यमाने- तस्यानुपादानस्वमेव भवेत् । ईश्वरस्थानुमानिकत्वात् अनुमानोपजीव्यजातीयस्योपादानव- निषेधकानुमानस्य धर्मिग्राहक प्रमाणानुगृहीनस्य प्रबलत्वेन तद्विरुद्धतयोपादानत्व बोधकागमस्य- यूपादित्यक्षवाक्यस्य प्रत्यक्ष विरुद्धत्वेनान्यपरत्ववदन्यपरस्वागतात् । अतोऽनुमाननिरासामावे ब्रह्मजगदुपादानं नस्यात् । अत एव सूत्रकारारोऽपिजन्माद्यस्य यत इत्यनेन ब्रह्मणोऽमिननिमित्तो- पादानत्वं प्रतिपाद्य तनिहाय तदनन्तरमेव शास्त्रयोनित्वादित्यनेन ब्रह्मणः प्रमाणान्तरगोचरत्वं निराचकार । इदमत्राबधेयम् । ब्रह्मणोऽनुमानगोचरत्वं प्रतिक्षिष्य शास्त्रकप्रमाणक-वेस्थापिते सति शास्त्रमेवधर्मिग्राहकप्रमाणं भवेत् । नत्वनुमानम् तदैव हि ब्रमणोऽभिन्ननिमित्तोपादानत्वं सिद्धयति। ब्रह्मणोऽनुमानवेद्यत्वेवस्य धर्मिग्राहक प्रमाणत्वात् तदविराधेन ब्रह्म न जगदुपादानं जगनिमित्तत्वादितिसाधनेनानुपादानमेव ब्रह्मस्यात् ।

·ईश्वरपरिच्छेदः उपादानत्वबोधकश्रुतिवाक्यं तु धर्मिग्राहक प्रमाणोपोदलितानुमानसिद्धानुपादानत्व- विरुद्धार्थ प्रतिपादनासमर्थ सापादित्यवाक्यवदन्य परमेवखात् अतोत्रमणोऽमिननिमित्तोपादानत्व सिद्धथै उपादानत्वनिषेधकानुमानं दृषणीयम् । दूषणं च धर्मिग्राहकप्रमाणविरोध एवान्यथा ऽसंमवात् । सच शास्त्रस्य धर्मिग्राहकत्व एव सम्भवति । अतोऽनुमानगोचरत्वं प्रतिक्षिप्यशास्त्रक- प्रमाणकत्वं स्थापितम् । अथ यस्य पृथिवीशरीरमित्यादिषु प्रत्यक्षसिद्ध पृयिव्याद्यनुवादेनमगव- च्छरीरत्वनिषेधानुमानेमिग्राहकप्रमाणविरोधाभावेऽपि तदनुमानदूषणबदुपादानत्व निषेधकानु- मान दृषण सम्भवात् ईश्वरानुमाननिषेधपूर्वकशास्त्रैक प्रमाणकत्व समर्थनमफलमि तिचेदुच्यते । भगवच्छरीरत्वस्य शास्त्रव्यतिरिक्तप्रमाणगोचरत्वाच्छरीरत्वसिद्धिमुपजीव्य शरीरत्वनिषेधकानु- मानस्यनिषेध्यसिद्धयसिद्धिम्यां व्याघातेन निषेधोन सिद्धयतीति अप्रसिद्धसाध्यकत्वदूषणदूष्यत्वं तदनुमाने संभाव्यते। उदानवनिषेधशानुमाने तुनिषेध्यजगदुपादानत्वस्य परमाणुध गुरु- कलापतन्त्वादिषु प्रसिद्धस्येश्वरनिषेधे सिद्धयसिद्धिव्याघातता प्रसत्त्यातादृशानुमान प्रवृत्तौ ब्रह्मण उपादानत्वं न सिद्धयेत् । अतोधर्मिग्राहक प्रमाणविरोधेन तस्य वह्वयनुष्णत्वानुमानवत् बाधि- तत्वसंपचये शास्त्रैकवेद्यत्वं समर्थितमिति । ननु तथापि शास्त्रयोन्यधिकरणे नानुमानस्येश्वरसाधकत्वमुक्तम् । रचनानुपपत्तेश्चत्य. विकरणेऽचेतनानां चेतनाधिष्ठितत्वमावश्यकमितिघ्याप्त्याचेतनविशेषत्वेनेश्वरस्माधितः । अतस्त योविरोध इतिवेदुच्यते। शास्त्रयोन्यधिकरणे ईश्वरो नानुमानेन साधयितुं शक्यत इत्युक्तम् रचनानुपपत्तरित्यधिकरणे म एव नानुमानेनबाधितुं शक्य इत्युक्तम् । अतोद्वयोरप्यधिकरगयो। परस्परं नविरोधः । एतदुक्तं भवति । यद्वस्तु येन प्रमाणेन साधयितुं योग्यं तदेव वस्तु तेन प्रमाणेन बाधयितुं शक्यते । यथा प्रत्यक्षसिद्धो घटादिस्तेनैव प्रत्यक्षेण बाध्यते। न पुन: प्रत्यशाविषयः परमाणदृष्टादिः प्रत्यक्षेण बाध्यते । एवमनुमानागोचरत्वादीश्वरस्तेनैवानुपानेन साधयितुं बाधयितुं न शक्यत इति सूत्रकाराभिप्रायः इति । अथनिमित्तोपादानयोलक्षणविरो- धानिमित्तोपादानैक्येवाक्यस्य युपादित्यैक्य वाक्यवद्यथा श्रुतार्थबोधकत्वामावेन ब्रह्मणोऽनु- पादानत्व मितिचेन्मैवम् । नयुपादानासमयायियतिरिक्तं निमित्तमितिनिमितलक्षणं (नापि निमित्चासमवायेभिन्नं उपादानमिति तल्लक्षणम् ) येन विरोधरस्थान। किन्तूपादानत्वं परिणामाश्रश्त्वम् । परिणामः अगन्तुकावस्थाविशेषः । विशेषस्तूत्तरोचरावस्थाविशिष्टस्वरूपापेक्षयातदनु- गुणनियतपूर्वभाव्यवस्थाविशिष्टं तदेव वस्तूपादानम् । यथा घटत्वावस्थाविशिष्टमृदद्रव्यापेक्षया- पिण्डत्वावस्थाविशिष्टं तदेवमृद्ध्यं परिणामोन्मुख्यातिरिकाकारविशिष्टं कारणं निमित्तम् । असम वायीतिकारणावान्तरविभाग अनुपपन्नः । तख पारिभाषिकत्वात् । अन्यथानिमित्कारणप्रत्यासन्न ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे कारणमनिमित्त कारणमिति चतुर्थमपि पारिभाषिकलक्षणस्यात् । ततश्च लक्षणविरोधाभाव नि. मिचोपादानैक्यं यथाश्रुतार्थकमेव । तथाचाविभक्तनामरूपचिदचिच्छरीरकत्वापेक्षयोपादानत्व- सिद्धेः। अविभक्तचिदचिच्छरीरकत्वातिरिकेन कुलालादि साधारणसङ्कल्पविशेषावाद्याकारेण निमित्तत्वसिद्धेश्च । ईश्वरस्यैव चिदचिद्विषयेकर्तृत्वमुपादानत्वं च परैरपिस्वीकार्यम् । सभिहितसंयोगादयो घटादिभिरीश्वरस्य । ततश्चेश्वरस्तेषां समवायित्वाद सर्वकार्यकर्व- त्याच उपादान निमित्तं च । तस्कर्तृत्वानभ्युपममेकार्थत्वात् सर्व कमित्यनुमान दशमदशापञ्चत्यात् चेनयपि बुद्धपूर्वकखज्ञानभुखाद्युत्पादनेनिमित्तोपादानवसमुच्चया सिद्धः । ज्ञानसुखाधिक प्रति तेषां समवायित्वात् । तदनुकूल कृतिमत्वेनतनिमित्चत्वाच। अतस्सिद्धं सूक्ष्मचिदचिवस्तु- शरीरकं ब्रवस्थूलचिदचिच्छरीरकतयापरिणमतीतिवेदान्ता प्रतिपादयन्तीति । तेनच तव्यतिरिक ত্ব লিলির ম ধ্বগঘথিশালগ্নয়মিশালী অফিসার জাযাংকা শাৰা दयो यथाप्रमाणं संबन्धाः स्वीकार्याः । अत्र जगता नारायण इव लक्ष्मीरपीश्वरी। ईशानो भूतमध्य- स्पेतिवत ' ईश्वरी सर्वभूतानाम् । अध्ये शाना जगतो विष्णुपत्नीति लक्ष्म्यामपीशान शब्दश्रवणात र द्यपश्विास्थ पत्न'श्वरीतिपुशेगादाख्यायामितिडीषि पल्यामीश्वरत्वं न सिद्धयति । तथाऽपि सर्व भूतानामिति षष्ठयर्थान्वयदोबल्यप्रसंगेन तथा विवक्षानुपपन्ना। अस्येशाना जगत इति वाक्या- न्तरेण लक्ष्या एक साक्षादीश्वरत्वस्य प्रतिपादनात् । तदैकार्थेन ईश्वरी,मत्यत्रापिपुयोगविवक्षाया अयुक्तत्वात् । अत एवजीवकोटौ तस्यान प्रवेशः। यथा सर्वगतो विष्णुस्तथैवेयं द्विजोत्तम । आक्रम्य सर्वांस्तु यथात्रिल की तिष्ठत्यय देववरोऽसिताक्षी। तथास्थितात्वं वररे तथापीत्यादिना तस्यापि तत्तुल्यव्यापित्वबोधनात् नचेश्वर देवाङ्गीकारे जगतोद्वैराज्यप्रसङ्ग इति वाच्यम् । अत्यन्त पामरस्येनद्वैगज्याप्रम। एव सेषित्व शरण्यत्व प्राध्यत्वादिकमपि अस्याः प्रमाणप्रतिरनं स्वीकार्यम् शेषित्वे प्रमाणम् । अस्थाममच शेषं हि विभूतिरुभयात्मिका । अकारेणोच्यते विष्णुसर्वलोकेश्वरो हरि ॥ उदृताविष्णुना लक्ष्मीकारेणोच्यते तथा। मकारस्तु तयोदय इति प्रणवलक्षणम् ॥ इति । शरण्यत्वे प्रमाणम् । लक्ष्म्यासहरूषीकेशो देव्याकारुण्यरूपया। रक्षकस्सर्वसिद्धान्ते वेदान्तेषु च गोयते ॥ बाचा पारं प्रार्थयिता प्रपद्येनियतः प्रियम् ।" " संसारार्णव तारिणी।"

·ईश्वरपरिच्छेदः ९३ आत्मविद्या च देवित्वं विष्ठतिफलदायिनी। यामालम्ब्य सुखेने में दुस्तरं हि गुणोदधिम् ।। निस्तरन्त्यचिरेणैव व्यक्तभ्यान परायणाः। श्रुणोति निखिलान् दोषान् इत्यादिकम् । प्राप्यत्वे वैकुण्ठेतु परेलोके त्रियासाधं जगत्पतिः। आस्ते विष्णुरचिन्त्यास्मामकैर्भागवतैस्सह ।। इत्यादिकम् । अतो लक्षण्या शरण्यत्वादि सामान्येऽपि पुरुषकारत्वं त्वधिकम् । ननु पुरुषकारस्य साक्षादुपायत्वं न दृष्टमितिचेन्न। साधारणधनत्यागेऽन्यतरस्थाननुमतौ अन्य- तरेण बल्लमेनाननुमतोऽप्यनुकूली क्रियते। ततस्ताभ्यां दीयते तत्र पुरुष कारत्वसाक्षादुपायत्वयो दर्शनात् । ननु हरिरेकस्सदाध्येयः। आलोज्य सर्वशास्त्राणिविचार्य च पुनः पुनः। इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणमदा ॥ मते तमेकं पुरुष, न संपदां समाहारो वियदा विनिवर्तने । समर्थो दृश्यते कश्चित्तं विना पुरुषोत्तमम् । इत्यादिमिरेकस्यैवध्येयत्वमोक्षप्रदत्वादिबोधनाल्लक्ष्या अपि साक्षादुपायत्वस्वीकारे विरोध इतिचेन्न। अणूपाय चतुर्थ मे सर्वत्यागसमाह्वयम् । सर्वधर्मान् परित्यज्य सर्वानुचावचाङ्गज्ञान् । संसारानलसंततः मामेकं शरणं व्रज। मां प्रपद्येत वै गतिम् । ईशे वा पुरुषोत्तमम् । इत्यादिनोभयोरुपायत्वे उपायद्वित्वपरिहाराय सर्वेषां प्रमाणानां विशिष्टोपायतापरत्वमेवाश्रयणीय- मिति न विरोधा। उभयत्नाप्येकशब्द: विशिष्टष्यतिरिक्तनिषेधपर इतिस्फोरयनि। लक्ष्यासहरूषीकेशो देध्याकारुण्य रूपया। रक्षकस्सर्वसिद्धान्ते वेदान्तेषु च गीयते ।। इति प्रमाणम् । अत एव कारणवाक्ये उपापनावाक्ये च सर्वत्र लक्ष्म्या अनुक्तिमाशय तदन्तर्भाव- चानस्थगभिधत्तेश्रुतिस्पीति मट्टपराशरपादैसमाहितम् । किंबहुना । अकारेमाच्यते विगुरिति "कठश्रुत्या तथापि, साधारणमीशिवत्वं श्री श्रीशयोद्वौच सदैक शेषोत्यु वृम्हिता प्रतिपादितम्छ । उभयाधिष्ठान चैकं शेषित्वमिति भीराममित्रैर्विवृतम् । अतोजगच्छेषित्वाल्लक्ष्या अपीश्वरत्वं सुभ्रष्ट- मिति। भगवद्यामुनाचार्यैश्च लोकैकेश्वरीत्यनेन सर्वलोकेश्वरस्वं , “ यस्यास्ते महिमान" मि यने ना परिच्छिन्नमहिमत्वं, कान्ताप्रसादाहते संसृत्यक्षर वैष्णवाधसुनृणामित्यनेन मोक्षप्रदत्वं च संयगुपपादितम् । श्री भट्टपराशरप दैश्वलक्ष्मीकल्याणग्रन्थे अनन्याधीनकल्याणमन्यमङ्गळ कारणम् । जगन्निदानमद्वन्द्वं द्वन्द्वं वन्दामहे महः ।। इति च श्लोकेऽन्यमाळ कारणमित्यनेनात्यन्तसामरस्यं चाभिहितम् । एवं स्वयं वस्तूकुर्वन् जननि मम कस्मात् सरसिजप्रकारौ पनायास्तव च चरणो नश्शरणयनितिश्लोकेइयार्थ विवरणभूने 17 ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे भगवतासमं लक्ष्म्याः अपि साक्षादुपायत्वं स्पष्टमभिहितम् । एतेनद्वये पूर्वखण्डे श्रीमच्छब्देश्रिय उपलक्षणत्वं विशेषणत्वं वा । अथामिश्रियोनोपायत्वं इतिकश्चिदुक्तं प्रत्युक्तम् । एवं श्री गुणरत्न कोशे च लक्ष्म्या भगवतश्च जगदीश्वरत्वमुमय विभूतिमत्वं प्राप्यत्वमुपायत्वादिकं साधारणम् । असाधारण लक्ष्म्या पुरुषकारत्वं प्रत्युत देववान्तरण्यावर्तकत्व मङ्गळ बहत्व परब्रह्मत्वापादकत्वा- दिकं चेतिस्पष्टमभिहितम् । तथा हि देवि श्रुतिमित्यनेन श्रुत्यैकामधिसभ्य कल्याणगुणवत्वमाहुः वेदेत्यनेनयथावस्थित तत्वज्ञानहेतुकटाक्षवत्वम् । अस्येशाना जगत इत्यनेन सर्वेश्वरत्वम्। तं च त्वत्कपतिमित्यनेन- पत्युर्देवतान्तर व्यावर्तः 4, उदाहुस्त्वामित्यनेन सर्वोपनिषत् प्रतिपाद्यपर्वजगन्नियन्तृत्वम् । इदं सदसदात्मेत्यनेन निम्नोगतजगत् सृष्टिहेतुकटाक्षवत्वं, हेलायामित्यनेन उभयविभूतिमन्वं ते साध्येत्यनेन शेषशेषाशनादिनित्य सूरिपरिचायोग्यत्वं, यददर इत्यादिभिः कृत्स्नभोगविभूति नियन्तृत्वं स्वरूपं स्वातन्त्र्यं नित्यनेन निखिलवेदवेद्यत्वं तव स्पर्शादित्यनेनग्त्युर्मङ्गळावहत्व अपाङ्गत्यनेन पत्युः परब्रह्मत्वहेतुकटाक्षवत्वं खतः श्रीस्वमित्यनेन पत्यु: स्वायत्तातिशयवत्वेऽपि अनन्याहितत्वं प्रशकनेत्यनेन भगवच्छब्दमुख्य प्रत्यौपयिकपूर्णपाड् गुण्यवत्वं प्रणतवरणेत्यनेन- मोक्षयिष्यामीति सङ्कल्पाश्रयत्वरूपमुपायत्वं क्षेमङ्करत्वेत्यनेन मोक्षप्रदत्वं युवत्वादावित्यनेन ऐच्छिकस्त्रीत्वासाधारणगुणवत्व यदिमनुजेत्यनेनावतारादि सवैव्यापारेऽप्यैकरस्यं मातमैथिलीत्य. नेन साक्षाद्रक्षकत्वं पितेवेत्यनेन पुरुषकारत्वं नेतुं नीत्येत्यनेन पत्यातुल्यं निरङ्कुशैश्वर्य औदार्येत्यनेनौदार्यादिगुणगणवत्वमैश्वर्यं त्यनेनैश्वर्यादिवन्मोक्षप्रदत्वं ज्ञानक्रियेत्यनेन सर्वलोक भरत्वं च स्पष्टमुपपादितम् । न च स्तोत्रादौ श्रियं त्वत्तोऽप्युच्चै रति भगवतोप्युच्चैप्न्वेन स्तोमीति प्रतिज्ञानात स्तुतेरारोपितगुणकथनरूरत्वादस्येशानेत्याधुक्केश्वरवादिकं सर्वमारोपितं न वास्तविकमिति- वाच्यम् । तत्वेन यस्य महिमाणवशीकराणुरित्यु क्रिम्य बहुविधगुणकथनेन हि स्तुतित्व , गुणा- नामसद्धावस्तुतित्वमेवहीयेत । न ह्यमतागुणेन कथितेन प्ररोचना जायते । अतःकर्म प्ररोच- यन्तो गुणसद्भाव बोधयन्त्येवार्थवादा इति कथमसतागुणेनकथितेनरुचिर्भवति । स्तोत्रं नाम किमानन्ति कायोरधनपदीयान् गुणानन्यत्रत्वसतोऽधिर ८ फणितिम्सात हिवंध्यात्वयि । इत्याचार्यलिमिा विद्यमानगुणकथनस्यैवस्तुतित्वात् । एतद्न्थे च स्ते तु के बयमित्यदश्च जगृहुः प्राश्च विरिशादया हत्यारणस्तोतार तमुशन्तिदेविकवयोयोविस्तृणीते गुणान् इति विद्यमानगुणविस्तारकथनं स्तुतिरित्युक्तेश्च । नहि चतुर्मुखादीनामारोपितगुणकथनाशक्तिः । न च सर्वकल्याणगुणाकरे भगवत्ससंभावितागुणा अन्यत्र सन्ति । अत्र आरोपितगुणकथनस्तुति- ·ईश्वरसरिच्छेदः रित्यसकतमेव । तर्हिषिया भगवतोऽध्युच्चस्त्वकथनं वास्तविक कथमिति चेदुच्यते । अनाद्याज्ञाति लङ्घनापराधेन भगवद्विमुखानामाश्रितानामदृश्यत्वधूननाभिगम्यत्वसंपादनेन पुरुषकारत्वं देव- तान्तरल्यावर्तकत्वं पत्युमङ्गळावहत्व र वौयिक कटाक्षवत्वमित्यादीनां वास्तविज्ञानां सद्भावादुच्चै- स्त्वकथनमुपपन्नम्। न तत् सनश्चेत्यादेरपिलक्ष्मी व शिष्टमगवत एव निस्ममाम्यधिकत्वप्रतिपादनेन विरोधाभावात् । अतोलभम्या अपि शरण्यरेश्वर प्राप्यत्वादिकं प्रमाणैराचार्यसूक्तिभिश्वायुर- गन्तव्यमिति सद्धम् । इत श्वर रिच्छेदः ॥ श्रीः ॥ ।। श्रीमते श्रीलक्ष्म नृमिह परब्रह्मणे नमः ।। अथ नित्यविभूतिपरिच्छेदः। ईश्वरनिरूपणानन्तरं तस्य नित्यविभूतिनिरूप्यते । त्रिगुणद्रव्यध्यतिरिरिक्तत्वेसति- सत्ववत्वं तमोरहितन्धेसति सत्त्ववत्वं स्वयं प्रकाशत्वेसतिसत्ववत्तमित्यादि तल्लक्षणम् । उक्तलक्षणेषु जीवेश्वरयोरतिव्याप्तिवारणायविशेष्यदळम् । त्रिगुणेऽतिव्याप्तिवारणायविशेषणदळम् । एवंचेतन तद्धर्मभूतज्ञानान्यत्वे सति स्वपकाशकत्वमपि तल्लक्षणं त्रिगुणेऽतिव्याप्तिवारणायविशेष्यदळम् । शेषस्पष्टम् । आदित्यवर्णतमसः परस्तात्, तेहनाकं महिमानस्सचन्ते । यन पूर्वसाध्यास्सन्तिदेवा, क्षयं तमस्य रजसः पराकेयो अस्थाध्यक्षः परमेव्योमन् , सहस्रस्थूणेविमिते दृढ उग्रे। यत्र देवाना- मधिदेव आस्ते। हिरण्मये परमेलोके विराजं ब्रह्मनिष्कलम्। पादोऽस्मविश्वाभूतानि , त्रिपा- दस्थामृतं दिवि । विज्ञानमाथिर्यस्तुमनः प्रग्रहवान् नरः । सोऽध्वना पारमामोतितद्विष्णोः परमं स खल्वेवं वर्तयन् यावदायुषं ब्रह्मलोकममिसंपद्यते नचपुनरावर्तते न च पुनरावर्तते । तदेक व्यक्तमनन्तरूप विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् । रम्याणि कामचाराणि विमानानि सभास्तथा। आक्रीडाविविधा राजन् पभिन्यश्चामलोदकाः ॥ एते वै निरयास्तातस्थानस्य परमात्मनः। दिव्यं स्थानमजरं चाप्रमेयं दुर्विज्ञेयं चागमैगम्यमाद्यम् । गच्छ प्रभो रक्षचास्मान् प्रपन्नान् कल्पे कल्पेजायमानस्वमूर्त्या । देवाहि यं न पश्यन्ति दिव्यं तेजोमयं पदम् । अत्यर्का नलदीप्तं तत् स्थानं विष्णोर्महात्मनः ॥ खयैव प्रभयाराजन् दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः । पदम् ।

·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे - - इत्यादि श्रुतिस्मृतिमिस्तस्सिद्धिः। वाचविभूतिरधः प्रदेशेनावच्छिन्ना। ऊर्ध्वप्रदेशानवच्छिन्ना च । आनन्त्यतमः परत्वयोः श्रुतयोरवर्जनीयत्वात् । आनन्त्यमात्रसाम्येऽप्यनन्तत्रिगुणादपीयम- धिकतरा । पादोऽस्य विश्वाभूतानिन्निपादस्यामृतं दिवीतिश्रुत्या न्यूनाधिकभाव प्रतिपादनात् । अनन्तत्वेऽपि यथाद्रव्यपृथिवीघटादीनां संवत्सरमासपक्षदिनलवादीनां च न्यूनाधिकमावः । तथा देशेऽप्यादित्यादूर्ध्वमपि गगनदेशोऽनन्तो भूमण्डलादनन्तरः । पाताळादनन्ततम इतिन्यूनाधिक- भावदर्शनात् । यद्यपिपादोऽस्खे त्यनेनतत्स्थवस्तूनामेवन्यूनाधिकभावः प्रतीयते। तथापि तेषान्यू- नाधिकमावेतदधिकरणदेशन्यूनाधिकमावोऽर्थसिद्धोमवति । सव समचतुर्भागाभिप्रायः । बुद्धयर्थः पादवदित्युक्तत्वात् अचेतनाचेयं जीवेश्वरकोटि विलक्षणत्वात् । अभापिस्वयं प्रकाबा। तत्रानन्दमया भोगा लोकाश्चानन्दलक्षणा । आनन्दं नामतल्लोकं परमानन्दलक्षणम् ।। तयो.परमव्योमन् निर्द्वन्द्व सुख मुत्तमम् । षाड्गुण्यप्रसरो नित्या स्वाच्छन्द्या देशांगतः ॥ इत्यादिप्रमाणबलात् । तथाकिमात्मकैषाभगवतोव्यक्तिरिति प्रश्ने यदात्मकोभगवानिति सामान्यतः उत्तरेकृते पुनः किमात्मको भगवानितिप्रश्ने ज्ञानात्मक इत्युचरमुक्तम् । श्रुतौव्यक्तिश्शरीरमित्यर्थ अतोदिष्यमङ्गळविग्रहस्य ज्ञानात्मकत्वात् तद्रष्यात्मिकायास्सर्वस्या नित्यविभूतेानात्मकत्व- मुचितम् । ज्ञानात्मकत्व त्रस्वय प्रकाश मेव । तच्चस्व गोचा ज्ञाननिरपेक्षप्रकाशाश्रयत्वं - तदेव ज्ञानपदप्रवृत्तिनिमित्तम् । तेन निमित्तेनात्मनीवनित्यविभूतावपिज्ञानपदं मुख्यमेव । ज्ञानत्वे- ऽप्यात्मवदस्यानिविषयकत्वावर्तकत्वेयुक्त परस्मभापमानत्वाञ्चधर्मभूतज्ञानवत् पराक्त्वम् । ननुनित्यविभूतेः स्वयं प्रकश संसारिणां शास्त्रनिरपेक्षतत्प्रकाशप्रसङ्ग इतिचेन्न सर्वात्मनां स्वरूपस्य स्वयं प्रकाशत्वेऽपि निखिलधर्मभृतज्ञानानामपिस्वयं प्रकाशत्वे चात्मस्वरूपं स्वस्मै स्वयं प्रकाशते । नान्यस्मै । धर्मभृतज्ञानमपिस्वाश्रयायैव प्रकाशते । नान्यस्मै प्रकाशत इतिवन्नित्यविभूतिरपि नित्यमुक्केश्वरेभ्यः प्रकाशते । न संसारिणामितिनियमेबाधकामावात् । अथस्वगोचा ज्ञान विगमदशायां प्रकाशमानत्वं यस्य तदेवतस्य स्वयं प्रकाशत्वम् । यथा सुषुप्ताव । त्मगोचरज्ञानामावेऽप्यहमहमितिधर्मिफु णादात्मनः स्वयंप्रकाशत्वम् ।, तथानित्यविभूतेस्स्वयं प्रकाशत्वंवक्तव्यम् । तच न संभवति बद्धान् प्रतिनित्यविभूतैः स्वयमप्रकाशात् । नित्यमुक्तेश्वराणां निरङ्कुशसर्वसाक्षात्कारवतां तद्गोचरज्ञानविरहासम्भवात् । न तान् प्रत्यपिस्वयं प्रकाशत्वम् । अतस्तस्याः कथं स्वयं प्रकाशत्वमितिचेदुच्यते । न तावत् स्वगोचरज्ञानविगमदशायां प्रकाशमान त्वं स्वयं प्रकाशत्वम् । तथासति दिध्यात्मस्वरूपस्यदिव्यमङ्गळ विग्रहस्य नित्यानां स्वरूपस्य च ।

·नित्यविभूतिपरिच्छेदः स्वयं प्रकाशत्वं न स्यात् । तत्रापि बद्धानां तदप्रकाशात् । नित्येश्वराणां तद्वोचाज्ञान विगमा भावात् । किन्तुस्वगोचरज्ञानतत्वनिरपेक्ष प्रकाशमानत्वमित्युक्तम् । तच्चहिव्यात्मस्वरूपादौवर्तते । तनित्यविभूतावपि तुल्यम्। ननु तथापि बद्धा प्रतियदाकदाचिदपिवा नित्यरि तिः कुतोन प्रकाशत इचिचेच विषयप्रकाशन विरहकालेधर्मभूवज्ञानवृत्तिस्वयम्प्रकाशनशक्तो प्रतिबन्धवदिशायांनित्यनि वृत्तिस्वयं प्रकाशवशके प्रतिबन्धात् । अतो बन्धरहितानां मतिविमवे सत्यप्येषां ननिरपेशाम- स्वरूपवतस्वयं प्रकाशत इतिसिद्धम् । नित्यविभूतेनिरतिशयदीप्तियोगात् स्वयम्बकाशत्ववादा, ज्ञानावारकत्वामावादेश्च ज्ञानत्वव्यपदेशः, अत्यन्तानुकूनरूपरसगन्धादियोगादानन्दसुखादिव्य- पदेश इतिकेषांचित् कल्पनम् । पूर्वोक्तमगवच्छास्त्रवचनार्थस्वारस्थानमिज्ञताकतमिति तन- श्रद्धयमिति प्रामाणिका आहुः। किञ्च जीवेश्वरादिष्वपिस्वयं प्रकाशानादिव्यपदेशानायुक्तरीत्या गौणत्वसम्भवेन तत्रापे ज्ञानादिशब्दाना अमुख्यत्वमितिकल्पयितुं शक्यत्वाच । अतः पूर्वोक्त एव प्रामाणिकार्थ इति वक्तव्यम् । नवयं प्रकाशः स्वविषयबुद्धिधर्मोवा उत धर्मोगा। पूर्वन स्वप्रकाशत्वहानिः । उत्तरत्रानादिरागन्तुकोवा। आधेबद्धान् प्रत्यपिमानप्रसङ्गा, द्वितीये कारणानिरूपणादसम्भव इति चेन्मैवम् । न ह्यागन्तुकानां सर्वेषां विशेष कारणमस्माभिर्विविच्यते। नचास्मदविवेचितत्वेकारणं नास्तीरिवक्तुं शक्यम् । विद्युबाराकस्मिकन्धप्रसङ्गात् । सामान्यकारणं तु विश्वकर्तुरिछादिक श्रुतमेव । अत एव हि नित्यानां मुक्तानां च स्वच्छन्दचिकी सन्तति मेदसिद्धिरिति । पशोपनिषत्प्रतिपाद्यपश्वभूतेन्द्रियमयो नित्यमुक्तेश्वराणामिच्छानुरूपशरीरेन्द्रियमाणविषयरूपेणाव- तिष्ठते। त्रिगुगा देयमपि चतुर्विंशतितत्वात्मिकेति केचित् । तथाऽपि न तवानां प्रकृति विकृतिमावः। दिव्यमाळविग्रहादेनित्यत्वश्रवणादप्राकतानामपि महदादीनां सद्भाव: आका- शादिवत् । नह्याकाशाधुपादानकावाखादयः । तत्र च शरीरादीनां संस्थानानि प्रायशः प्राकृत तुल्पानि । शुभाश्रयाणां शरीरदीनो पुण्या दिमत्तश्रवगात् । तत्रेन्द्रियसद्भाव सिद्धिः । रादिशब्दानां च प्रयुक्तानां गोळकादावमुख्यत्वात् । इन्द्रियच्छिद्रविधुरा द्योतमानाश्च सर्वशः इत्यादिवचनमत्सर्गापवादनयेनकर्मकृतेनिद्रिय प्रतिक्षेण परम् । अक्षरीरं वावन्तमित्यादी कर्वकृत शरीरादि प्रतिषेधवदमावं वादरिरित्यधिकरणेमुक्तस्य देहेन्द्रियाणि सन्तीति चिन्तितत्वात भूतेन्द्रियतत्फलसद्भानो भाष्यकारैरेव सूचितः । भट्टपगशापादेरीश्वरादीनां मनस्सद्भावोऽपिता मनसतान् पश्यन् रमते मनसोऽस्यदिव्यं चक्षुः सोन्यं कामं मनसाध्यायीत मनसैव जगत् सृष्टम् । एतस्माजायते प्राणो मनस्सन्द्रियाणिचेत्येवमादि प्रमाणात् । विषयाश्चास्त्र भूषणायुधाखन- 18 ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे परिवारायतनोद्यानवापीकूराटाक्रीडापर्वतादयोऽपि विचित्रा नित्याः केचन कृतका: पदार्थाः केचननित्याश्च सन्तिहि। तत्रापि तरुषु पल्लवकुसुमफलादया परिणामाः। नदीषु फेनवरङ्ग- बुद्रुहादा विग्रहे च व्यूहवेमवादयः। कलकतपरिणाम मात्रं हि तेषुनिषेध्यम् । नतु भगवत्सङ्कल्पमात्रकृतमपि । एव शरीराण्यपि कानिचिन्नित्यानामीश्वरस्य च नित्येच्छापरिग्रह- नित्यानि । मुलानां तु कृतग्न्येव । देहि कदाचिदशरीराः कदाचित् सशरीरा इति भाष्ये प्रदर्शितम् । इन्द्रियाणि सर्वापि नित्यानि तत्रत्यव्योमादिवन् उपादान निरपेक्षत्वात्। कानि- चिन्नित्यैरीधरेण च परिगृहीतानि । कानिचिन कदाचित परिगृहीतानि मुक्कैस्तत्परिग्रहः कादाचि- स्क एव । शरीवन्नित्यमुक्तानां भरीगदिपरिग्रहो भगादमिमनङ्किर्य रूपभोगाय। मगरतोऽपि- तत्परिग्रहः स्वभोगाय स्वशेषभूतनित्यमुक्तानन्दाय मुमुक्षूपास्यत्वसिद्धये च। सच परिग्रहाभगवता स्वसङ्कल्पादेव । नित्यमुक्तानां तु द चित् परमपुरुष सङ्कल्पात् कदाचित् परमपुरुष सङ्कल्पानु- विधायि स्वसङ्कल्पाच्च । ननुनित्यस्यैकस्यैव ज्ञानस्य संसारदशायां कर्मणा सङ्कोचविकासभेदात् सुखदुःखेच्छ द्वेषादिरूपावस्था मेद उपपन्नः। विपाकदशापनजीवकर्मसहकारितारतम्याद ईश्वरस्य विषमत्रिगुणपरिणामहेतु सङ्कल्पापन्तुनाम। अप्राकृतविचित्र देहादिपरिणामेषु कर्म काल धुपाधि- विधुराणां सङ्कोचविकासरहित समस्तवस्तुगोचरज्ञानानां नित्यमुक्तेश्वराणां कथ कादाचित्केच्छा- सङ्कल्पतत्कृतानन्दादि ज्ञानावस्थाविशेषाघटन्ते । उच्यते; सर्वज्ञसंविदा कर्मायुशयमावेऽपिक्रमश ऐच्छिकोल्लेख भेदास्सन्त्येव । अन्यथाभूतकार्येषु भूतत्वस्य वर्तमान कार्येषुवर्तमानत्वस्यमविष्यत्कार्येषु भविष्यत्वस्य चाग्रहणे भ्रान्तित्व प्रसङ्गत् अत आगन्तुकोल्लेख भेदाम्वर्वज्ञसंविदि ऐ च्छ का आवश्येकाः। एवं मुक्तानां नित्यानामपीच्छासंकल्प भोगादिरपीश्वरेच्छाविशेष त् भवति । तथाऽप्राकृतविचित्रार्थ सिसृक्षाऽपि प्रवाहानादित्वात उपपन्ना । इच्छासङ्कल्पसृष्टयादयश्चोत्तरोत्तरभोगाय ऐच्छिका प्रवर्तन्ते । अतसिद्धं नित्यानित्य मेदादीश्वरादेनित्यानित्यशरीरादिमत्वम् ईश्वरशरीरे च सूक्ष्म- व्यूहविभवादि भेदा श्रीमत्ताश्चरात्रादिभिः प्ररश्चिता अवगन्तव्याः । संग्रान्तु सूक्ष्मं केवलं पाड्गु यविग्र वासुदेवाख्यं परब्रह्मपूर्वोक्तम् । परस्मिसान्तोदितनित्योदितविभागोऽपि भाव्यः । नित्योदितात् संबभूव तथा शान्तोदितोहरिरित्युक्त प्रकारेण मुक्तानुभाव्य नित्योदित संज्ञक- परवासुइचोत्पन्नश्शान्तोदितसंज्ञका व्यूहलयहेतुभूतो वासुदेवः । तेन चतुर्वृत्रिभ्यूह पक्षावपि न विरुद्धौ। पावासुदेव ब्यूहबासुदेश्योरभेदेत्रिव्यूहः । मेदाश्रयणेन शान्तोदितवामु देवस्य व्युह- घटनेचतुर्ग्रहः । अयं पक्षा, ·नित्यविभूतिपरिच्छेद गुणैष्षमिस्त्वतः प्रथमतरमूर्तिस्तवबभौ ततस्तितस्तेषां त्रयुगयुगळेहित्रिभिरभूः । व्यवस्थायाश्चैषां स्वं ननुवरदसाविष्कृतिवशात् भवान् सर्वत्रैवत्वगणित महामङ्गळगुणः ॥ इतिश्लोकेन संगृहीत पाडगुण्याद्वासुदेवा पर इति भगवान् मुक्त ग्योबलाढ्यात् बोधात्सङ्कर्षणस्त्व हरसिवितेनुषे शास्त्रमैश्वर्यनीयात् । प्रद्युतस्स गधर्मों नयसि च भगवान् शक्तितेजोनिरुद्धो विभ्राणः पासि तत्त्वं गमयसि च तथा व्यूह्य रङ्गाधिराज । इति श्लोकेन त्रिभ्यूहपक्षसंगृहीतः । बासुदेवसङ्कर्षण प्रद्युम्नानिरूद्धरूपोव्यूह उत्तरोत्तरः पूर्व पूर्व कारणका। तत्रयासुदेवेबानादिगुणापडप्याविर्भूताः। सङ्कर्षणादिषु त्रिषुशास्त्रप्रवर्तन महाराद्यौपयिक गुणद्वन्द्व वयोन्मेषः सामपीतरेषा गुणानामनाविष्कारा। सनबानवलाद्विद्यात रूप सङ्गर्षण हरेः। शस्त्रप्रवर्तनं चापि संहारं चैव देहिनाम् ॥ बलेनहरते लोकं स्वगुणेनतथा मुने। ज्ञानेन तनुते शास्त्रं सर्वसिद्धान्तगोचरम् ।। बरज्ञाने गुणो तस्यस्फुटौ कार्यवशान्मुने। इति सङ्कर्षणस्य ऐश्वर्यवीर्य संमेदाप प्राद्युम्नमुच्यते । गुण वैश्वर्थवी र्गयो स्फुटौतस्यविशेषतः ॥ ऐश्वर्येणगुणेन सौ सृजते तच्चाचाम् वीर्ये ग सईकर्माणि प्रतियति सर्वशः । इति प्रद्युम्नस्व-शक्तिस्तेजस्समुत्कर्षादनिरुद्ध तनुहरेः । शक्तिस्ते जो गुणौनस्थस्फुटौकार्यवसानमुने । शक्ल्याजगदिदं सर्व सब्रह्माण्डं निरन्ताम् । विमर्ति पानि च हरिमणिसानुरिवाणुकम् ।। ते बसानिखिलं तत्वं ज्ञापयत्यात्मनोमुने ।। इत्यनिरुद्धस्स च गुणकार्य प्रकारोऽनुमन्धेयः । ननुवासुदेवङ्कर्षणादिव्यूहावतार इत्यु- क्तम् । तन्नसंभवति वासुदेवान सङ्कर्षगोनाम ज बोजायते । सङ्कर्षणात प्रद्युम्न पंज्ञकं मनो- जायते । तन्मनसोऽनिरुद्धाख्योऽहङ्कारो जायते। इति पाश्चराने उक्तत्वादितिचेन्मैनम् । अत्रहि जीजपनो हङ्कारशब्दाः जीमनोऽङ्काराभिमानिरूपान् सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्ध नामकान् भगवद्वयूह- भेदाने व कथयन्ति तेषांतु जननं प्रादुर्भाव एव । अतानविरो:। न चजीवादि शब्देसङ्कर्ष, दी व्यत्यये नाभिवानीपस्या दतिवाच्यम् । सङ्कर्षमा जीवमेवाभिमनुते । प्रद्युम्नोमनस्तरको निरुद्धोऽनङ्कारमेवाभिमनुते । इतिनियमात् एषां च प्रत्येकभव स्तरावतारा अनन्ताः। श्रीमान : - ·१०० श्रीरामानुबसिद्धान्तसंग्रहे दिषुवेदितव्याः । मत्स्यादयोविभवमेदाः। स्वयंव्यक्तदैवादयस्त्वचर्चावतार मेदाः। देवादिष्वपि विशिष्टप्रतिष्ठानन्तरं प्रसादोन्मुखेश्वरसङ्कल्पाधीनमप्राकृतत्वमनुसन्धेयम् । प्राकृता प्राकृतसंखोंऽपि नानुपपन्नः। अन्यथा प्राकृतलोकेषु भगवदवताराः परमपदेऽचिरादिमार्गेण सूक्ष्मशरीरकस्यवैदिक पुत्रादेवा गमन कर घटेरन् ? सर्वप्रपश्वव्यापि भगवद्विग्रहातिरिक्ततत्तद्धृदयपन कर्णिकामध्यवर्ति सूक्ष्मरूप्यन्ताम्यवतार। दिव्यास्मस्वरूपस्येन विग्रहस्सापि विचित्राव्याप्तिशकिस्तयैवधर्मिग्राहक सिया विपरीतताणां प्रतिक्षेपः । श्रीमद्गीतायामेकादशावावे विग्रहख व्यापकत्वादिकं व्यक्त- मेव भाष्यकारी प्रतिपादितम् । इहैकस्यं जगत् कृत्स्नं प्रविभकमनेकधा । अपश्यदेवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥ इत्यत्र पृथिव्यन्तरिक्षस्वर्गपाताळ वितलसुतलादिभोगोपकरणभोगस्थानमिन प्रकृति पुरुषात्मकं कृत्स्नं जगत् इहैकस्थ मेतद्विग्रहैकदेशस्थमित्युक्तम् । तथा, सुदुर्दशमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्य दर्शनकाक्षिणा !! इति ममेदं सर्वप्रशासने च स्थित सर्वाश्रयं सर्वकारणभूतं रूपं यदृष्टवानसि तव सुदुर्दर्श न केनापिद्रष्टुं शक्यमित्याधुक्तम् तथाच शुद्धसत्वस्यापा प्रदेशपरिच्छेदकथनमेतद्विमहविशेषव्य. निरिक्तविषयं द्रष्टव्यम् । भगवता पराशरेणाप्युक्तम् । समस्तारशक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । तद्विजरूपवरूप्यं रूपमन्यद्धरेमहत् ।। इति सर्वेष्येतेषु भगवद्विग्रेषु सांसारिक फलप्रदान एव शैघ्रयमान्यादितारतम्यम् । निःश्रेयसफलं तुध्यापकानुसन्धायिनां सर्वत्र हस्तापचेयम् । यच्चविभवाचनाद्वयूहं प्राप्येति यचार्योपासनक्षीपे कलुषेऽधिकतामवेत् । विभवोपासने पश्चात् व्यहोपास्तीततः परम् ॥ तत्समेननु शक्तरस्यादन्तर्यामिणमीक्षितुम् । इत्यादि प्रमाणं तद्वयापकानुसन्धान- विधुराधिकारि विशेषविषयमिति मन्तव्यम् । इति निमविभूतिपरिच्छेदः॥ शुभमस्तु ·१ ॥ श्रीः॥ 55 स श्रीमते श्रीलक्ष्मीनृसिंह परब्रह्मणे नमः ॥ । बुद्धि परिच्छेदः। अधमतिनिरूप्यते । सकर्मकावभासत्वं सर्वकावभासत्वं वा तल्लक्षणम् । आत्मन्यति याप्तिकारणाय सकर्मकेति। सकर्मकत्व च स्वान्यसंयुक्त प्रकाशकत्वं स्वान्य - प्रत्यक्त्वैकत्वादि- प्रकाश केधर्मिण्यत्तिमाप्तिवारणाय संयुक्तेति । प्रत्यक्त्वादीनामद्रव्यत्वेन संयुक्त्वाभावाद स्वात्मसंयुक्त प्रकाश के धर्मिण्यतिष्या सवारणाय स्वान्येति। एवं सर्तकत्वमपिस्खाश्रयविषय- कत्वम् । तेन तभूतस्वविषय के धर्मिणि नातिष्याप्तिः । एषा स्वतसिद्धा। विषयेन्द्रियसंयोगा- नन्तरं घटमह संवेझी ते सर्वेषामनुभवात् । ननुविषयेन्द्रिय संयोगानन्तरं अयं घट इति ज्ञानं जायते । ततोघट पह जानामी त्यनुवसायस्तेन पूर्वज्ञानप्रकाश इति चेन्न । इन्द्रियसंयोगानन्तरं घटमहं वेद्मीत्येव मर्वेषामनुभव त् । व्यवसायस्यैवासिद्धेः। परप्रकाश्यानुव्यवसायेन व्यवसाय प्रकाशासम्मवान् । स्वाक्षणेऽपी तिन्यायात । विप्रतिपन्न ज्ञानं मानस प्रत्यक्षवेधं आत्मविशेष- गुणत्वात् सुखा देवदि त्यानुमानमपिधर्माधर्मयोwमिचरितम्वादुपेक्षाम् । सुखस्य ज्ञानावस्था- विशेषस्य दृष्टान्ता सद्विश्व एव मानमामोचरजीवनयोनियत्ने व्यभिचाराच। किश्च घटादिनिष्ठ ध र वा हक प्रत्यक्षा मन्तर मेतावन्तं कालमिममर्थपद्राक्षमिति परामर्शात्तेषां प्रत्यक्षत्वं वाच्यम् । २च्च तत्तानुरूपवसायेन चेद्धारावाहिकत्वमङ्गः । विजातीयानुव्यवसायेनव्यवधानात् । न च धाशनन्तरजातानुसायेन धारावाहिकज्ञानसन्ततीनां प्रत्यक्षत्वमितिवाच्यम् । तदानीं धार वाहिकज्ञानानां विनाशेन विषयाभावात् । प्रत्यक्षेविषयस्थवर्तमानत्वेन हेतुत्वात् । न च चम्मव्यक्तरेव प्रत्यक्ष अमितरेषा मनु मेयत्वमितिवाच्यम् । एतावन्तं कालमिमममद्राक्ष- मित्यनुभवेन तेजामनु मेयत्वासम्भवात् । न च धारावाहिकविज्ञानानामैक्यामितिवाच्यम् । अपे- क्षाबुद्धिभिज्ञ नाना द्विक्षणवृत्तिन्वमपेक्षाबुद्धश्चत्रिक्षणवृ त्तत्वमिति युष्मसिद्धान्तविरोधप्रसङ्गत् । अनोधाराव हिकधी'ङ्क्त स्वेनैव प्रक शत इत्यक मे माध्यभ्युपगन्तव्यम् । एवमीश्वरज्ञानमेक कृ स्त्र वषयकाम तिवासद्धान्तः । तत्र स्वज्ञानमीश्वरो जानाति वा न वा। अधे ज्ञानान्तरा मावेन स्वेनैव प्रकाशावश्यम्मावेन तस्य स्वयं प्रकाशत्व से द्धिः। द्वितीये तस्य सवज्ञवहानिः । किन वज्ञा :गजानतातेनम्बस्य तदाधारत्व, अन्येषां तहाधारत्व, अन्यदीयज्ञानस्य कतिपय विषय- कृत्त, स्वोयज्ञानस्य सर्वविषयकेन्वमित्यादिस्वज्ञानविशेषाश्वग्रहाः स्युरिति अनन्ताज्ञानखाप्या- श्रयत्वेन तस्यानीश्वरत्वप्रसङ्गश्च । - . 19 ·१०२ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे किञ्च ज्ञानमस्तीति विज्ञानं स्वात्मानं साधयति नबा। पूर्व स्वप्रकाशत्वम् । उत्तरत्र सर्वासिद्धि प्रसङ्गा, तथा|हे, निखिलज्ञानास्तित्वज्ञानस्यत्वात्मविषयक व भावेऽनिश्चितेपत्ताकस्यतस्य ज्ञानसासत्व प्रसङ्गेनतद्विवयस्य विज्ञानास्ति बस प्यसत्वेनज्ञानासत्वे ज्ञेयासत्व प्रसङ्गेन सर्वा- सत्वप्रम इति । यथाहुराचार्याः । स्वधीविशेषसर्वज्ञोऽप्यध्यक्ष तिवानवा आद्यसिद्धास्वतस्मिद्धिरयत्नासर्ववेदिता ।। ज्ञानमस्तीतिविज्ञान स्वात्मान माधये नवा । पूर्वन स्वप्रकाशत्वं सर्वासिद्धिरतोऽन्यथा । इति । एवमनुमानान्यपिस्वरकाशत्व माधकानि । तथा हि, विमता मतिस्वयं सिद्धा धीवात् सर्वज्ञधीवत । एव बुद्धिास्तीते बुद्धिः स्वात्मविषययिणी बुद्धित्वसामान्याश्रयसबबुद्धव्यक्ति प्रकाशकत्व त । शब्दशब्दस्त । बुद्धिलक्षणधा लक्ष्य भूतकृत्स्नबुद्धाध्यक्त्यस धारणधर्मविषया- मती तद्योगेनस्थात्मानमपिविषयीकरोति । एवं विप्रतिपन्नावुद्धिःस्त्रगतइयवहार प्रतिस्वाधीनकि च स्कारे सजातीसम्बन्धानपेक्षा। व्यवहार हेतुत्वात् । अर्थेन्द्रियदीपादिवदित्यादीनि । नन गु. ळ्यग्रं न स्वात्मानं पति न कुठार, वन्मानं मिनत्ति । न वह्निः स्त्रात्मानं दह'त । तद्वबुद्धिरपि स्वम्म नं न वयीकर तीसि बुनिस्वय प्रकाशत्वमितिचेन्न । पूर्वोक्तदीपादि दृष्ट- न्तवत् स्वपनिवह अब म्युगान् । यथा विशेषः स्वयमेव व्यावृत्त इतरेषां व्यावर्तकश्च भाद्धिम्युपगम्यते गथाचात्मा ग्रह्यः प्रहश्च । यथा च प्रत्यक्षे विषयमस्वगोचरबोधनका बोःश्च । एवं यथा दर्शनं वुद्धपिनय प्रशामती स्वान्यप्रकाशजनितिधियः स्वयं प्रकाशा- पती धान्यप्रकाशजनितिधियः स्वयं प्रक शव सिद्धम्। केचित्तु बुद्धेः स्वयं प्रकाशत्वं वर्तत एव। तच्च स्तगवेद्यत सतिस विद्यत्वरूपं, ततश्च स्वेतर वेद्यत्वेऽनुभूघटादिवजडन्द प्रसङ्ग हस्थहुः तदसत् स्वसिद्ध सम्रवचनावरे ध प्रसङ्गात् । तथाहि, अनुभूने जडत्ववादिनं प्रत्यनुभूतिरनन्या- धीनवधर्मव्यवहारात सम्बन्धादन्तिरे दुर्मव्यवहारहेतुत्लादित्यनुमानेनस्वयं प्रकाश साध्य- तेतैः । तत्रानुभूने रे तदनुस नवेद्य ३ऽद्य अध, एतदनुमा नवेद्यत्वे किञ्चदपिसाधिनमित्यनु- भृतेः म्यप्रकाशामिद्धेः . अनुमानरूपब्रह्म शास्त्र वेधत्वविरोधश्च। अनुभूतिवेद्येतिप्रतिज्ञया- ऽनुभूति रामृतम्या अन्य माधन जननी में वध्येतिवव्याहतार्थम् । परबुद्धयश्च तत्तत्प्रवृत्या- 'दमिर नुमी पो बुई च मयन्तीमनुमाय श्रृणोति । एवमाचार्य ज्ञानमनुमाय शिष्यः श्रवणे प्रवर्त। अचा" पूर्वोपदिष्टार्थ शिष्येमपरिज्ञात इति जाबन्नेत्रत्तरेत्तरमुप- विपनि एक अदि प्रोऽपि मिथो बुद्धि वुद्यपाना एव विवादं कुर्वन्ति । एतत् सर्व- मनुस्ने र यत् कथं घटा इति सझे । । --- ·बुद्धि परिच्छेदः १०३ अत्रेदमवधेयम् । धर्मी धर्मश्च ज्ञानस्वरूपः । ज्ञानम्वरूपत्वादेवस्वप्रकाशः विशिष्ट विषयश्च । तत्र धी प्रत्यक्त्वानुकूलत्वैकत्व विशिष्ट प्रकाशका ! धर्मस्तुसमापृयसिद्ध धर्मवर्गघटादिद्रव्यतत्समवेतवर्ग तत्तत्सम्बन्धानां प्रकाशका। धर्मिप्रकाशस्तु सवैकालिका । अहमहमिति सर्वदा सर्वेषां सोनेक प्रकाशमानतात् । धर्मस्य तु कादाचित् कमेजवयं प्रकाश घटमहं जानामि पट महं संवेनीतिघटादिविषय प्रकाश वेळायामेव धर्मभू ज्ञानस्य प्रकाशमानत्वात एवं पुरुषविशेषनियतं च, स्वाश्रयं प्रत्येक प्रकाशमान या अन्य प्रत्ययज्ञानसानुमानादिवेद्य. हात्। एवं च घटचक्षुसंयोगानन्तरं जायनो घटमइ जान मो न्यनुभाः स्वविषय घट तवृत्तिघटत्वादिकं समरूपं स्मृत्तिज्ञानत्वा देकं समाश्रमात्मानं च प्रकाशयतीति। कौमारि लास्तु न स्य प्रकाशाबुद्धिा नापि मानसात्यक्षगोचरा । किन्तुस्वफलेन विषयमन प्राकट्ये नानुमीयते । प्राकव्यं च विषयगत ज्ञान तैव । तथा हे, घटचक्षुस्योगानन्तरं घट इति ज्ञानं यजायते तदतीन्द्रियम् । तेन घटे ज्ञातना ज यते। ततो घटोमयावात इति ज्ञातता प्रत्यक्षः तथा तजनक ज्ञान अनुमीयते तत्वकास यं च ज्ञानताघटविशेषपघट प्रहरकज्ञानजन्य घटवृत्तिघटन प्रकरज्ञाततात्वात् । यद्वात्तप्रसारिकाज्ञानता सात द्विशेष्यकतत्प्रक रकमानमाध्या। यथा टत्यकार ज्ञानते त्यनु. मानेन ज्ञानप्रकाश इत्य हुः। तदपत् । अर्थप्रकाशस्यैव प्राख्य स्वरूपतया बुरुपयर्थ प्रकाशरूपच माध्य हेत्वोरविशेषात् । यद्यर्थ प्रकाशोलिङ्गम् । पुरुषगत प्रकाशमाध्यः । अतो न.क्तदोष इत्युच्यते। तदा पुरुषमत प्रकाशात्मकबुद्धजन इन्वेनाभिमन मामयेवलाघवादर्थगत प्रकाश हेतुरितिकल्प्यता मध्येबुद्धिजल्पनावृथा। तथा च बुद्वेनित्यानुप्रय क्षेत्रुद्धिनत्वापलाप प्रयङ्ग इतिबोध्यम् । नैयायिकैरीश्वरज्ञान मेव नित्यं जीवज्ञानगन्य नित्यानी युगन्ते तदसत् । न विज्ञा तुर्विज्ञातेविपरिलोपोविद्यत इतिश्रुति विर धाद न चेयं श्रुतिरीश्वरज्ञान विषया । प्रकरणवैघट्य त् । न च धीप्रवाहाविच्छेदपरा। सुषुप्त्यादौतद्विच्छेदस्य युष्यामिरभ्युपगतत्व त् न चार्थगत- विज्ञानजनक शक्तिनित्यत्वपरा । मुख्ये संभवतिमोगार्थ उल्सनायोगात् । नागात्मस्वरूपनित्यम परा, विज्ञातुर्विज्ञाते रितिष्यतिरेकनिर्देशयात न च विज्ञातेरिल्यस्य विज्ञानरि मनधि करण्येनान्वयादान्मनल्यान्वायं श्रुति- रित्विाच्यम् । न विज्ञातु गो विद्यत इत्येता उतै तल्ल भेन विज्ञातेरित्यस्य वैरीगाद अतो जी बुद्धेरपि स्वभाविकत्वपरेयं श्रुतिः । उपवृह्मणेनाध्येतत् सिद्धयति । तद ह भगमन शौनका। यथा न क्रियदेज्योत्स्नामल प्रक्षाळनान्मणेः । दोषप्रहाणानज्ञानमात्मनः क्रियते तथा ।।

·१०४ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे यथोदपानकारणात् क्रियते न जलाम्बरम् । सदेव नी यो व्यक्तिमतसम्म कुना॥ तथा हेयगुणध्वम्सादवबोधादयो गुणाः । प्रकाश्यन्ते न जन्यन्ते नित्या एवात्मनोहि ते ॥ इति । एवं हि प्रति पुरुष स्मृत्यनुभव प्रत्यक्षपरोक्षमेहेन दर्शनादिभेदेन च सर्वलोकविदितोधी- मेदः कथं नियत इति चेदिन्द्रियलिङ्गादिसामग्री मेदाधीन प्रमरणभेदेनधीमेशेपपत्तो। प्रसरणं च ज्ञानस्यावस्थाविशेषः सचेन्द्रियादिसामा यधीन इतिवक्ष्यते । ननु सुषुप्त्यादिषुस्वतो- ऽन्यतो बुद्धरुपलम्मामा नित्यत्व श्रुतिरादित्य यूपइतिबदन्य परास्यादितिचेन्न तदानीं विषय प्रकाशनरहिताया: बुद्धेष्यत्वेऽपितस्या अयोग्यत्वेनोलमाभावात् । विषयप्रकाश नदशायामेद हिधीकालभ्यते। तथा च सुषुप्तौ विषय प्रकाशहिता याबुद्धेस्पत्वेऽप्ययोग्यत्वादुफ्लम्मामावा ननु विषयाभावादतस्तनित्यत्व श्रुतेर्नान्यपरत्वम् । आदि त्यो यूप इत्यत्रतु यूपादित्य मेग्र हिप्रत्य- क्षेणविषयापहारादन्य परत्वम् । अतः क्षेत्रबुद्धयोऽणि नित्याः । तेषामन्पत्य दिव्यवहार प्रमाणा धीनः । अथमर्थः तमिममिन्द्रियद्वाराप्रमाणप्रपेक्ष्य उदयास्तव्यपदेश इति श्रीभाष्येऽनुगृहीतः । अद्वैतिनमविदैक्यमनुमानेनसाधयन्ति । तयथा संविन नामा अनुत्पन्नस्यात् । अविनष्टत्वाहा । यन्नानातदुत्पन्न विनष्ट च, यथा घट दि इति । तदनुपपन्नम् अत्र मंविदि कि परमार्थ भेदः निषिध्यते उतापरमार्थ मेदः । प्रथमे घटादौ परमार्थमेद नभ्यु गगमेन दृष्टान्तामिद्धि द्वितीये संविद्यपरमार्थ भेदनिषेधेप परमार्थ मेदासुस्थ इति अस्मदिष्ट सद्धे।। आ मावाऽद्रष्टध्य : श्रोतव्यो मन्तव्यो निधिध्या सितव्यः । एषहिद्रष्टा श्रोता मयिता घ्राता इत्यादिभिस्संविद्भेदन हे श्रुतिभिर्वाधा। घटज्ञानं मेजात तनष्टमियादिभिःसंचिदुपात्त विनाशयोः प्रत्यक्षसिद्धत्वाद्धेतो: स्वरूपासिद्धिः। किंचानुवान प्रापभ वेश्यभिचारितं नावरहितत्वं च ध्वम्ले । समुदतत्वरूपानु- स्पन्नस्वस्य हेतुत्वोकावत्यन्ता मावेज्यामिचा । सब नादिशिर हतश्च । एवं संविद्भदा भ्युपगमे जडपण्डित सिष्याचार्यवादि प्रतिवादिव्यवस्थापि मज्येत । ततश्च पुरुषमेदनियतम लोक पप्रतिपन्न बुद्धिमेदापलापः प्रसजेत्र। एवं संविद्भदनिषेत्रकार भेदादयोधर्मान संविदिवर्तन्ते दृश्वस्व दूरदित्यनुमानान्ताः मुक्तं तदप्यपेशलम् । मेदादय इत्यादिपदेन नित्यवश्वयं प्रकाशत्वादि धमा श्रापमंगृह्यन्ते नवा नवेत्तेषां संविदात्तस्वरूपसाय विरहिणां दृश्यतहेतु स्वात्तत्रव्यभिचारा। संगृहीताश्चनियब स्वयं प्रकाशत्वादीनां विश्वृ त्तत्वेन सौगतवैशेष मन प्रवेशस्य व ततश्च नित्य वय प्रकाश संविद्वादिनस्ते सिद्धान्यापाता एव मनुमानान्तामपियम् । अविनाना नित्या स्वयं प्रकाशत्वादिधर्मवती च । पूर्व बुद्धेव्यत्वमभ्युपगम्य व्यवर्गेऽन्तर्भाव उक्ता। तन् का मत ·बुद्धि परिच्छेदः १०५ दुच्यते । बुद्धिव्यं विकाराश्रयत्वात् मृदादिवत् । नच दृष्टान्तासिद्धिः मृदिघटत्वाद्यवस्थायाः प्रत्यक्षत्वात्। न च विकारित्वस्यैव द्रव्यत्वाद्धेतोस्शायाविशेष इति वाच्यम् । द्रव्यशब्द वाच्य- त्वसाधनेनोक्तदोषाभावात् । एवं बुद्धिव्यं स्वयं प्रकाशत्गत् बोद्धृवत् । बोधुरात्मना स्वयं प्रकाशत्वस्य जीव- परिच्छेदेस्थापितत्त्वेनदृष्टान्तासिदिः। एतत् परिच्छेदे आदौ बुद्धेः स्वयं प्रकाशत्वसमर्थनात् न सरूपासिद्धिश्च । नवाद्रव्ये प्रत्यक्त्वादौ स्वयं प्रकाशत्वसत्वाद्वयभिचार इति वाच्यम् । तेषां धर्मिमास्यत्वेनस्वयं प्रकाशत्वामानादित्युक्तत्वात् । न च बुद्धिर्विकारशून्या गुणत्वात् रूपबदि- त्यनुमानेनविकाराभावसिद्धौविकारित्वहेतोः स्वरूपासिद्धिरितिवाच्यम्। वासनारेणुकुण्ठितः । आवृतं ज्ञानमेतेन । ज्ञानमावृत्यतुतमः। माययोपहतवाना इत्यादि प्रमाणैस्सङ्कोचावस्थायास्स- चानन्त्याय कल्पत इत्यादिमिश्च विकासावस्थायाश्च प्रतिपन्नत्वेन स्वरूपासिद्धयभावात् । आवृतत्व च बुढेसङ्कुचितत्वम्। आनन्त्यं च विकसितत्वम् । सङ्कुचितत्वं च कतिपय विषय प्रकाशनम् । विकासावस्थाचाधि कविषयप्रकाशनम्। इदमवस्थाद्वयमाचारकर्मतारतम्येनबुद्धेजायते । निश्शेष- कर्मक्षये सतिकृत्स्नप्रकाशनरूपखामाविकावस्थाजायते । ततः परमावारकाभावात् सानित्य मेवाब- तिष्ठते । दृष्टं चैतत् प्रभाद्रव्येमित्याधावारकेणकिश्चित् प्रकाशकत्वम् । तदभावेऽधिक प्रकाश- कत्वम् । प्रभायाद्रष्यत्वं तु रूपक्त्वात् स्वाश्रयादन्यत्र गमनाच्च सर्वसम्मतम् । तस्याद्रष्यस्वेऽपि गुणत्वव्यवहारः नित्यतदाश्रयत्वतच्छेषत्वनिबन्धनः । एवं बुद्धेष्यत्वेऽप्यात्मानं प्रति गुणस्व व्यवहार नित्य तदाश्रयत्वतदेत्तिब तच्छेषत्वनिबन्धनः। तच्छेषत्वाचद्गुणत्वं तान्त्रिकैरमि धोयते । यथादनाजुहोतीत्यत्रदध्यादेष्यस्य होम प्रति गुणत्वम् । तथालोकेऽपि पुत्रशिध्यादेः पित्राचार्य शेष वाव पुत्र शिष्यादयः पित्राचार्यगुणभूता इति व्यवहियन्ते । अतोद्व्यस्यापि विवक्षा वश द्गुणत्वव्यवहार उपपन्नः। तथ चात्मविशेषणभूतबुद्धेरपि विशेषणत्वप्रयुक्तो गुणत्वव्यप- देश इति नतावता बुद्धद्रव्यवहानिः । इयं च प्रमाऽप्रमामेदेनद्विधा। ननु नतावत् सर्व ज्ञानं प्रमाण , पररक्षप्रयुक्त सिद्धान्तस्थापकवाक्य जन्यज्ञानस्यापि प्रमात्वेन प्रमायाविषयसाधकत्वात् तत्सिद्धान्ताभ्युपगम प्रसङ्गात् । नापिसवे ज्ञान प्रमाणम्। स्वाचनसिद्धान्तसर्वलोकधीविरोध- प्रसङ्गात । तथाहि स ज्ञानमप्रमाणमिति वाक्यजन्यज्ञानस्य प्रामाण्ये सर्वाप्रामाण्यमावाद्याघाता नाहशवाय बन्यज्ञानस्याप्रामाण्ये एतदन्यसर्वप्रामाण्यायाघातः इति स्ववचनविशेषः। अत एव स्वसिद्धान्तविरोधश्च। -- 20 ·१०८ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे घाताद्विमज्योपादातुमशक्यत्वम् । तचसंघातानामनेकभूतसंसृष्टत्वेऽपितत्तद्भतमागाधिक्य निबन्धनस्त सन्यवहारनियमइतिवैशेष्यातुतद्वादस्तद्वाद इति सूत्रेण । नानाजातीयराशिव्यपदिशति- बनो भूयसोशस्य नाम्नेत्याचार्यमुक्त्या च स्थापितः । उक्तन्यायादेवलौकिका अपिशिलासिका मद्माषादिभिः किश्चित् किश्चिन्मिश्रिते व्रीहिराशीव्रीहिराशिरयमितिव्यवहरन्ति । तत्रव्यवहार नियमा तत्चत्कार्यकरत्वतदर्थ प्राचितत्साफल्यावाधितत्वानामप्युपलक्षका। तेनव्यवहारनियमबत्त- स्कार्यप्रवृत्यादीनामपिभूयस्त्वनिबन्धनत्वं सिद्धम् । एवं सदृशे सहशान्परावयवसद्भावस्सोमाभावे पूनीकानमिष्णुयात् , व्रीहिभिर्यजेतेत्यादिशास्त्रादवगम्यते। तत्रापिभूयोशनिबन्धनोक्तव्यवहारादि भाव्यम् । तथाच जलव्यवहारविषये संघाते जलांशाधिक्यात् जलव्यवहारविषयत्व सेकादि साधनत्व तदर्थ प्रवृत्तित्साफल्यावाध्यत्वादयो वर्तन्ते । तसंसृष्टमृदाद्यवयवेतन्यवहाराधबाध्य- त्वपर्यन्तधर्माभावः। जलेमृदवयवसद्भावश्चतज्ञादिघर्षणादुपलभ्यते । एवं शुक्त्यादौरजससाह- श्याद्रजतावयवसद्भावेऽपि वस्सारपत्वात् शुक्त्यम्झाभिभूतत्वाच्च रजतादिव्यवहारकटकादिसाध- नत्वरजतार्थिप्रवृचितत्साफल्याबाध्यत्वाद्यमावः । नन्वत्यल्पजलबिन्दोवतिकणस्वचसेकस्पदाहकत्वस्वचदर्शनादरसा शस्य तत्कार्य करवाय मानसाधनमनुपपन्नमितिचेन । भावानभिज्ञानात् । संघातान्तराल्पत्वं नाल्पत्वेन विवक्षितम् । किंतुस्वघटितसंघातघटकापेक्षयारपत्वम्। उक्तस्थलेऽमिकणजलबिन्दोसघाते बहुत्वात् । अन्यथा वयवहारानुपपत्तेः। न च चक्षुसंयोगस्य शुलिवन्मरीचिकादिवच्च तदन्तर्गतरजनजलादौ सत्वात्। सर्वदा शुक्त्यादिवत् तद्व्यवहारादिकं स्यादितिवाच्यम् । क्षीगन्तर्गतजलस्येव ताम्रान्तर्गत रजतस्येवचामि भूतत्वेन तव्यवहाराद्यभावस्य च सुवचत्वात् । अभिमबहेतुत्वं च भूयांशाना मेवेविक्षीरादौ दर्शनात् । तहिकदाचित्कस्य चिन्मरीचिकाया जलस्य शुक्तौरजतादेश्वकथं ग्रहण मितिचेदुच्यते। काचादिदोषस्य भूयोंशप्रतिबन्धकत्वेन तस्मिन सतिभूयोंश ग्रहणाभावात तत्संसृष्टाल्पांशग्रहणम् । दोषापगमे भूयोंशग्रहणेसति तदमि भूतरजराशाग्रहणमितिसुवचत्वात् । दोषरहितपार्श्वस्थोषापगमे स्वेनापि शुक्तिमात्रग्रहणात् सिद्धम् । नन्वेवमपि पुरोवृत्तिशुक्त्यादावेव इद रजतमित्यादिबुद्ध । अन्यथाख्यात्यम्युपगम इतिचेन्मैवम् । दुष्टचक्षुषश्शुत्यम्शग्रहणप्रतिबन्धात् तल्लीनरज ताम्श एवेदं रजतमितिबुदया- ऽन्यथाख्यात्यभ्युपगमप्रसङ्गामावात् । दोषहानौ शुक्त्यम्श एवेयं शुक्तिरितिबुद्धया तस्या आप याथार्थ्यात् । तस्शुिक्तिरजतमरीचिकाजलज्ञानादेप्रमात्व प्रमादः कथमितिवेचत्रेदं द्रष्टव्यम् । शुक्तिरजतं मरीचिकाजलमितिकिमभिप्रेतं विलक्षणं रजनजातीयं विलक्षणं जलजातीय. मिति उत शुक्तिकारजतं मरीचिकालीनं जलं मरीचिक जामति । नाद्या। तादृशस्य प्रमाणा ·बुद्धि परिच्छेदः - भावेनगगनकुसुमायमानत्वात् । नद्वितीयः। तस्यकटकसेशाधनहत्वेन तदथिने विफलप्रवृत्ति जनकत्वात् । तव ज्ञानस्याप्रमात्ववादात् । सफल प्रवृत्तिजनकत्वं प्रमानम् । विफलप्रवृत्तिजन- कत्वमप्रमात्वमितितल्लक्षणात् इदं लक्षणद्वयं यथावस्थितवस्तु विषयज्ञानस्यैव विषयगबहुत्वाल्प- त्वाम्यामुपपन्नम् । तहिभ्योपज्ञानयोः कथं वाध्य बाधकमाव इति चेदुच्यते । तसंघातघटकालयां शज्ञान प्रतितसंसृष्ट भूयोंशज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वम् । तसंसृष्टत्वं च यावत्सत्तं तत्संयोगनाश- जनकविभागानाश्रयत्वम् । तेन तत्संयुक्तभ्यस्तरभूतलादिज्ञानप्रतिवध्यत्वम् । तत्प्रकारकतद्विशे. व्यकज्ञानं प्रतितत्संसृष्टतद्विरोधिज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वमितिफलितम् । तद्विरोधित्वं तदः । भावान्तरामावपक्षे शुक्तिवादिकमेव रजतमेदः । तचकदाचित् स्वरूपतः । कदाचित् भेद-वेन च भासते। तथा च शुक्तिरितिवा न रजतमितिबा भवतु । ज्ञानद्वयस्यापि प्रतिबन्धकत्वमिति । एतत् सर्वम् । यथार्थ सर्व विज्ञानमितिवेदविदा मतम् । श्रुतिस्मृतिभ्यस्पर्वत्रसर्वात्मत्व प्रतीतितः ।। इत्यु क्रम्य । सूत्रकारोऽपि भूतानां त्रिरूपत्वं तथावदत् । व्यात्मकत्वात्तु भूर स्वादिात ते नाभिधाभिदा ॥ सोमाभावे तु पूतीकग्रहण श्रुतिचोदितम् । सोमावयव सद्भागदिति न्यायविदोविदुः ॥ ब्रह्यमावेऽपि नीवारग्रहणं व्रीहि मावतः । तदेवपदृशंतस्य यत्तद् द्रव्यैकदेशम क् ।। शुक्त्यादौ रजतादेश्च मावः श्रुस्यैवचोदितः । रूप.शुक्त्यादिनिर्देशभेदो भूयस्वहेतुका ।। रूप्यादिसदृशश्वायं शुक्त्यादिरूपलम्यते। अतस्तस्यात्र सद्भाव प्रतीतेरपि निश्चि ।। ।। कदाचिच्चक्षुरादेस्तु दोषान्छुक्त्यम्शवर्जितः रजताम्योगृहीतोऽतो रजतार्थी प्रवर्तते ।। दोषहानौतु शुक्तपम्शे गृहीते तन्निवर्तते अतो यथार्थ रूप्यादिविज्ञानं शुक्तिकादिषु ।। बाध्यबाधक भावोऽपि भ्यस्त्वेनोपपद्यते । नातोमिथ्यार्थपत्यार्थ विषयत्व निबन्धनः । एवं सर्षस सर्वत्वे व्यवहारव्यवस्थितिः॥ इति । भगवता मध्यकताऽनुगृहीतम् । अतस्सर्वमुपपन्नमिति। नन्वेवमपि वास्तविकाक्षि बुद्दादिज्ञ नस्यापामाण्यापत्तिः। पक्षिणोऽन्यत्र गमनात् । बुबुदस्य क्षणिकत्वेन विनाशाच्च तहादानप्रवृत्तनिष्फलवादितिवेन। विषयापक्रमामावेसति विफलप्रवृत्तिजनकज्ञ नस्यैवाप्रपातो. नोकदोषाभावात् । विषयापक्रमश्च प्रकतेपक्षिणोऽन्यत्र गमनात् बुद्बुदस्य नाश च भाति एवं 21 ·११२ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे निवार्या । किं च शुकिशकलाक्षे रजतज्ञानविषयत्वखासा-वात् बाधः। तदसम्भवख उपपादि. तत्वात् । एवं सत्प्रतिपक्षितं च। तथा हि विगीताशुक्तिः न रजततयामाति शुक्तिस्वात् । अरूप्यत्वाद्वा । विगीताबुद्धियथार्था बुद्धित्वात् संप्रतिपनबुद्धिवत्। न च पूर्वोक्तनैतस्यैव सत्प्रति. पक्षितत्वमितिवाच्यम् । रजतोपायान्यत्वे सति रजतार्थिप्रवृत्ति विषयत्वहेतोयतिरेकव्याप्तौ ज्ञाना- विषयस्वमात्रस्यैवव्याप्यतयेतर.शस्यव्यर्थत्वेन व्याप्यत्वासिद्धयातस्य दुर्बलत्वेन तस्यैशनेन प्रति- रोधसम्भवात् । अत्रोऽनुमानेनाप्यन्यथाख्याति सिद्धयति । तर्हि शुक्को रजतज्ञानात् कथं प्रत्तिः प्रवृति प्रतीच्छाया इ छ। प्रतिज्ञानस्य च कारण- त्वात् । ज्ञानेच्छाप्रात्तीनां समानविषयकवनियमात् । यद्यपि शुष्के पतिष्यामोतीच्छयाकर्दमे पतति तथाऽप्यवशागतप्रवृत्याहि कईमपतनं न बुद्धिपूर्वकप्रवृत्या । प्रकृते इद रजतमित्या इदमर्थभूत भास्वरद्रव्यजिघृक्षयक प्रवृत्तेः। अतः प्रवृत्तिहेतुतया पुरोवृत्तविशेष्यकरजतत्व कारक ज्ञानावश्यकरयाऽन्यथाख्यातिरभ्युपेयेति चेन्मैवम् । रजामेदाग्रहस्ये प्रवृत्ति हेतुत्वाव । ननु यदि निवृत्तिकारणीभूतमेदग्रहामावात् प्रवृतिः । तथा प्रवृत्तिकारणभूताभेदग्रहामावानिवृत्तिरपिस्वाद । यथा मेदग्रहस्य निवृत्तिकारणत्वं नेद रजनमित्या दृशते । तथाऽमेदग्रहस्य प्रवृत्तिकारणत्वमिद रजतमित्यभ्रान्तबुद्धौ दृष्टमेव । ततश्चाभेन्ग्रहरूपप्रवृत्ति कारणामावात् प्रवृत्तिप्रतिपक्षमतानिवृत्ति- रपि भवत्येवेतिवेन। निवृत्ति प्रतीष्टरजताभेदाग्रहो न कारणम्। किन्सनिष्टारज मेदाग्रहः । अरजताढ़ेदोरजतत्वं तदबहादेवहि तवाऽपि तदर्थिनो निवृत्तिा ननु प्रवृत्तिनिवृत्ची उमे अपि कथं मेदामहतस्सातामितिचेन प्रतियोगिविशेषाधीन- सामग्रीमेदादिष्टमेदाग्रहात प्रवृत्ते अनिष्टमेदाग्रहान्नित्तेश्चाभ्युपगमात् । किं चोपादानवद्धानमपि प्रवृत्तिविशेषः । तत्र मेदाग्रहः प्रवृत्तिसामान्यप्रयोजकः । तद्विशेषस्य तु तद्विशेष इति न सङ्कट किश्चित् । नन्वधिकरण प्रतियोगिनोरुभयोरन्यवरस वा ग्रहणामावेऽपि मेद ग्रहसिद्धया तत्रापि प्रवृत्तिस्यादितिचेन मेदाधारे वस्तुनि भेदमन्तरेणाकारान्तरेण माममाने सत्यमिमतेष्ट मेदा- ग्रहाद प्रवृत्तिा तथा भासमाने अनभिमतेऽनिष्टभेदाग्रहानिवृत्ति रन्युक्तदोषा भाव त् , अन्यथा- शातिपक्षेऽधिकरणज्ञानभेद ग्रहदोषविशेषादीनां सामग्रावेनाधिकरणाद्यग्रहकले उक्ताति- प्रसङ्गस्य दुर्गरत्वात् । ननु तथाऽपि यदा शुक्तौ रजतमेदाग्रहः, तदातत्र शक्तिभेद ग्रहोऽपि विद्यते। अतोऽनिष्टशुक्तिमेदाग्रहात्त । निवृत्तिः किं न स्यादिति चेद्भवतोऽपि तदानीं शुक्तिभेद ग्रहादन्यत्रशु कभ्रमवच्छुक 'वपि शुक्तिभ्रम स्यात् शुकौशुक्तिभ्रमो न घट1 इति चेच्छुको रजतधीरप्यघटितव त्वयाकथमङ्गीक्रियते । न हि रजतोल्लेखिनीधीररजतविषया दृश्यते । अदृष्ट- ·बुद्धिः परिच्छेदः ११३ मपि मेदाग्रह विशेषो घटयतीति चेदिहापि शुकौशुक्तिभ्रमं घटयतु। दर्शनादर्शनाभ्यां विशेष इति चेनिवृत्ति हेतुत्वेऽपि दर्शनादर्शनाम्यां समाधानमिति भावय । अथ मात्पक्षे शुक्तिकादावपि रजतसद्भावादिदं रजतमितीष्टतावच्छेदक प्रकारकज्ञान- संभात्ते प्रवृत्युत्पत्य मेदाग्रह त् प्रवृत्तिरिति किमर्थमुच्यत इति चेत् श्रुणु। कटकादियोग्य रजतस्यै वेष्ट वं न रजमावस, शुक्ति मीनरजतस्य कटकाद्यपाधनत्वादनिष्टत्वमेव । अतो मेदाग्रह एव प्रवृत्तकारण मनुगतत्वात् नवप्रथाख्याति निरस सर्वज्ञानयाधा वदतत्तव भ्रान्ति शब्दः क्वचिदपि व्यवहारविषयो न स्यात् । न ह्य पावसाधुः । किन् प्रत्ययान्तत्वेन साधुत्वात् । साधोरयर्थशू-यत्वे सष्ट दृष्टयोधारलापस्यादितिचेन्न। शुकिलीनरजतादिज्ञानस्यविफलप्रवृत्ति- जनकन्वेन तत्रैव भ्रान्तिशब्दप्रयोगसम्भवात् । यद्वाऽन्यथाख्यातिहेतुतयाऽम्युपेतमविष्ठानादि- गोचरं भेदाग्रह विशेष प्रहका युमदभिमतं किञ्चित् ज्ञानम् । तदेव भ्रान्ति शब्दव्यवहार्य मित्युच्यते । संप्रति मनरेव भ्रान्ति पवहारोपपत्ती मध्ये न किश्चित् कल्पनीयमिति लाघवं च । अतोऽर्थस द्वावात् भ्रान्ति शब्दव्यवहारोपपत्तिः । ननु विरुद्धनियतकोटिद्वयगोचर संशात्मकं ज्ञानं सौरनुभूयते । वस्तुनि विकल्पस्य विरुद्धानियताकारत्वस्य वा सम्ममात्, अन्यथारूपाविरूपमेवतरिति वक्तव्यम् । तानसंशया- नम्युगमे सन्दिग्धेन्याय प्रवृत्तिरित्यस्य विषयो विशयश्चैवेतिपूर्वोत्तरमीमांसाध्यवहारस्य च विरोधस्स्यादितिचेन्न। ताशसंशयस्यापि यथार्थत्वेनान्यथारख्यात्य नभ्युपगमात् तथाहि पुरो- वयूज़ द्रव्ये स्थाणुगों पुरुषोति संशयाः । तत्र पुरोवृत्तिद्रव्यं स्थाणुश्चेव स्थाणुरिति भासते न पुरुष इति । पुरुषश्चेत् पुरुषाति मासे । न स्थाणुरोति । तथैवान्यत्र दृष्टः। तथा चानुमीयते । विप्रतिपन्न स्थाणुपुरुषमान मिनाधारस्थाणुत्वपुरुषत्वे प्रकाशयति । स्थाणुपुरुषमानत्वात् स्थाणु- पुरुषाविति मानवत् । तथा च पुरोवृत्तिमान स्थाणुपुरुषमानं च मिथोमिन्नमिति सिद्धम् । तनपुरोवृत्ति मानमनुमका स्थाणुपुरुषमान स्मृतिः। नन्वेकस्मिन् पुरुष साक्षानुभास्मृत्योविरोव इतिचेन । अख्यातिपक्षे शुक्तिरजा भ्रान्तौ ग्रहणस्मरणयोर्योगपद्याभ्यु गमेन विरोधाभावात् । अन्यथाख्याति पक्षेऽपि सुरभिचन्द नखण्डमित्यनुभस्मृतिविषय सौरमस्य संशये स्मृतिविषयकोटिद्वयख रजौ सर्पभ्रमेस्मृतसर्पलस्य घटामाववद्भूतलमित्यनुभवेस्मृघिटस्य च प्रकर वे स्मृत्यनुमवयोयोगपयाभ्युगमात् अत- इसंशयोऽपि यथार्थ एव एवं तांदावप्यूह्यम् । यद्वापुरोक्त्यनुमाजनित संस्कारेण कोटिद्वयस्मृतिहेतु संस्काराम्यां च सम्भूगनैर्युगपदे. करसतिसम्भवात् तदुल्लिख्यमान विषयाययुगपत् प्रकाशरूपस्मृतिविशेषसंशयः। संशय- 22 ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रह - विशेषोक्त्यापिकाविप्रतिपत्तिः । साचागृह्यमाणवलतारतम्यविरुदानेकज्ञारकोपस्थानरूपा । खाच सजातीय विजातीयाभासरूपज्ञापकमेदाबहुविधा। प्रत्यक्षतदामास विप्रतिपत्तेस्सशयोयथा चक्षुषा- सन्मुखं भाति । दर्पणवलसनान्यथा कामई सन्मुखं निर्मुखं वेति । अनुमानतदामास विप्रात- पत्तेश्या । धूमान् पर्वतोबाहमानिरालोसादननिमान्यति । श्रुतिविप्रतिपत्तथा। भेदाभेदव्यप- देशाम्या जीवो ब्रह्मणामिन्नोति । प्रत्यक्षानुमानविपित्र्य था। चक्षुष पीतब श्रमशङ्कवा- श्वैत्यानुमाने किमयं शङ्खः पीतावाश्वतोवति । प्रत्यक्षागमावप्रतिपर्वथा। किमहमर्थ स्थूलो- ऽणुर्वेति चन्द्रः प्रादेशिको विपुलोवेति। अनुमानागमविप्रातपत्तेर्यथा। कि परमाणू दान जगद्ब्रह्मोपादानकं वेतिदिक् । अनप्रामाकाराः। शुक्तिरजतत्वयोरसंसर्गाग्रहाच्छुकिरजतयोर्मदाग्रहः । भ्रान्तिा तथाचा ख्याति प्रान्तिरितिवदन्ति । योगाचारास्तु। खानैव बाह्यत्वन बुध्यत इत्या- स्मख्यातिरेव भ्रान्तिरिति प्रलपान्त। मायिनस्तु सदसावलक्षणानिवनायख्यातिमाचक्षते । शुक्तिप्रदेशनियताविद्याशल शबाळतात् ब्रह्मण आनवचनायं रजतदानामुत्तमं तदवदं रजतामात भाताततेषा सिद्धान्तात् । रजततया शुक्केमोनादन्यथा रूपातरव भ्रान्तिारात नैयायिका। विपरीतज्ञानस्य विषय एव नास्तोति निर्विषयख्याविरव भ्रान्तिारातबाद्धकदाशनः । निराधष्ठानख्या तिरेव भ्रान्तिारविबौद्धविशेषाः। सोत्रान्तिकास्त्वसनिहितमालादयस्वावषयबुद्धोखाकार समर्प- यन्ति। आरोपितनीलादेज्ञान भ्रान्तार त्याहुः एतेस पक्षाणामन्यथाख्या गामवत्वन वद्रण नैवदुषणं बोध्यम् । तद्नभिनत्वन्त्वख्यातिपक्षे इई रजतामिति किमेकज्ञानमुतज्ञानद्वयम् । आधेऽन्यथाख्याति प्रसङ्गः। शुकोरजतत्वप्रकारकज्ञानाम्युगमा । द्वितीय ज्ञानदयानत्य प्रalls | ता भ्रान्तिबाध प्रवृत्यादयोनस्यु।। एकामत्यवत्प्रवाति।। तदाऽन्यथाख्यात्यम्युपगम इति । असख्यातिपक्षेऽसत अमात्यव प्रात: उनादेति । प्रथमे भ्रान्तिबाध प्रदत्यादया न स्युः । द्वितीये अन्यथाख्याति आत्मख्यातिपक्षे आत्मशन्दो ज्ञान । कित ज्ञानामत्यव प्रतीतम् । तदा प्रवृत्तिबाधभ्रमादयोनस्युः । यद्यर्थ हसते प्रतीनिस्तदाऽन्यथाख्या। आनेवचनीयख्याति पक्षेनिर्वचनीयमित्येव प्रतावनिर्वचनीय शन्दनिर्वचनीयवादावः । निर्वचनीयत्वेन प्रतीताव न्यथाख्यातिः। एवं रूपात्यन्तरेऽपि क्षणमह्यम् । विस्तरस्तु श्रीखवार्थसिद्धौद्रष्टव्या । सिद्धान्ते तु शुक्त्यादौ रजतावयवसद्भावाद्रजवावमासोयथार्थः । शुक्कि भूपस्त्वरज- ताल्पत्वयोर्दोषविशेषेणाग्रहणाचदम्शेऽरुपातिः। तथाचाख्यातिसंवालेतयथाथरूयातान्तिः । याद्रव्ये द्रशान्तरसद्भावो नास्ति, देहात्मादी, तनभेदाग्रही भ्रान्तिरित प्रामाकराकरीत- .

·बुद्धि परिच्छेदः ११५ अनुमतम्येति दिक् । तादृनधिया प्रमात्वं स्वाभाविकम् । अप्रमात्वमौपाधिकम् । विपर्ययेऽतिव्याप्ति परिहागय स्थावस्थितेति । स्मृतेरपि प्रामगव्यान्नातिव्याप्तिः । अस्मदीया एव चन स्मृते प्रामाण्य मिच्छन्तस्मभ्यमनुभवः प्रमेतिलक्षयन्ति । श्रीन्णयपरिशुद्धौ ‘वयं तु बम' इत्यादिना यथावस्थिनव्यवहारानुगुणं ज्ञानं प्रमेल्यनुगृहीतम् । तस्मिन्ने ग्रन्थे ऽनन्तरं तथा मान्यथात्वाभ्यां प्रमाभ्रानिनव्यवस्थितः। विपर्ययादेश्यावृत्ति वमेव हि सिद्धयति ॥ यतिश्चिदन्यथ त्व हिवैरीत्यमितीच्यते । आत्मख्यात्यादिवादेष्वप्यन्यथा त्वमवारितम् ॥ भ्रमप्रवृत्ति राधादेन्यथा न हि अम्भवः । एवं सत्य यथाधीस्तसामग्रीगापिलाघवात् ॥ अन्यथा वहारस्य हेरित वशिष्यते । सवै ररशरणार्दुि त्यजत्लाह घोर सी॥ तादिनाऽप्यवय॑त्वात् ततोऽप्यख्यातिलाघवम् । स्वारस्यमन्यथाख्यातावख्याती लाघनं स्थितम् ॥ इति दर्शयितु भाग्ये द्वितयं तदनूदिनम् । यन्नाथमुनिमिश्राधैर्यथार्थव्यातिसाधनम् ।। तल्ले कवुदयनारे हामी केचिद् 'चरे । इत्यादिमिर्भाष्यकाराणामपिरूपातित्रयमिष्टमित्यनुगृहीतम् । साचधीश्चतुर्विधा । प्रत्यथानुमिति शानामृतमेदात् । श्रूयते हि । स्मृता प्रत्यक्षमैरियं अनुमानश्चतुष्टयम् । इति। ऐतिद्यमिह शाब्दज्ञानम् । मनुरपि , प्रत्यक्षमनुमाने च शास्त्र च विविधागमम् । प्रयं सुविदितं कार्य धर्मसिद्धिमभीप्सता॥ इति प्रत्यक्षादिजन्यत्वेन स्मृतेस्तन्छेषन्यात पृथगनुक्तिः। तत्रप्रत्य साक्षात्काररूपाधी धियम्साक्षात्व च लैंगिकत्व चान्दत्वस्मृतित्वमहतज्ञानत्वम्। नौन्द्रियज्ञानत्वम् । तेन निलमुक्तेश्वरेषुजी स्वरूपे च नाध्याप्तिः विशदाब भासवं साक्षात्वमित्यपिन सत । स्वापादाव विशदाम्मम्वरूपावमासे विषय प्रकाशहिते धर्म भृतज्ञ'नेचा त्य पत्तेः । परोक्षज्ञानेश्व'प प्रकाशाशेवैश्यस्य भाषितत्वेन तन तिव्याप्त्यापत्तेश्च । विशदास विशेषस्माक्षाचमिति तु दुर्वचम् । ननुजीवस्वरूपवानस नित्यमुक्तेश्वरा दिज्ञानानां च प्रत्यक्षत्वे कि मानमिति चेदुच्यते । अवाय पुरुषा स्वयं ज्योतिर्मवति । सर्वह पश्यति । किञ्चित् परोक्ष ते प्रत्यक्षेण सदस्वतः । इत्यादौनत्वात । स्वप्रत्यक्षं द्विविधम् । ईश्वर प्रत्यक्षम नीश्वर प्रत्यक्षंचेति तनार्थ सविषयकम् । पसरस विदिति श्रुटे। | देनयतिपयविषयकं च । सोऽकायत ·श्रीरामानुबसिद्धान्तसंग्रह उत्तेजो सजत इत श्रुते।। तत्श्वेश्वरज्ञास्यरप्यवस्था मेदास्सन्ति । रेच न कर्मकताः । अवाप्तसमस्तकामस्यापिलीलयाऽऽगातुकमवृल्पः। एव नित्यमुक्तज्ञानानामपि भगवत्पकल्पादि प्रयुक्ता अवस्थास्सन्ति । बद्धानां चतमुखपर्यन्तानां कर्मकना एव ज्ञानावस्थास्सविषयक- ज्ञानामावश्च । यद्यपिचतर्मुखादीनां सार्वमस्ति तथापितद पे प्रष्टाष्टोतुकर्यकृतमेवेति न नित्यादि तरम। अत एव तेषां ज्ञान प्रमोषः पुनन्दिादिभ्यो नासंपादनं च दृश्यते। द्वितीय च द्विविधम् । योगिप्रत्यक्षमयोगिप्रत्यक्ष चेति। तत्र ये गाण्यामजन्य प्रकृष्टादृष्टजन्यं योगि प्रत्यक्षम् । योगाभ्यास इवास्पष्ट प्रत्यक्षेण प्रकाशत इति मानात । पुना प्रत्यक्ष द्विविधम् । निर्विकल्पकं सरिकरूपक चेति । तत्रसंस्करासह कृतेन्द्रियजन्य ज्ञान सविकल्पकम । निर्विकल्पक विशिष्ट विषयमेव । प्रथमाक्षन्निपा समनन्तरमय घटः घटमह हे गीत्यनुभव मेदेऽपि सर्वेषां विशिष्टानुभर दशनात ' नहि प्रथणक्षसमिशतसमनन्तरमविशिष्ट- विषयाबुद्धिम जातेति पण्डिता पामरोवा सावधानोऽनवहितोवाकश्चिजानन व्यवहान बा दृश्यते । नचनिर्विकल्एकान्तरेण तद् इति वाच्यम् । तथा तरभ्युपगमात । न च सविकल्पेनतद्ग्रहण. मिरिबाच्यम् । सविकल्पकस्य तद्विषयविषयक्त्वेऽपितग्राहकत्वानपुरगमात् । प्रत्युन तस्याती- न्द्रियत्वाम्युपगमाच्च। किं च निर्विकल्पक विशेषणविशेष्यत्सम्बन्धेन्द्रियसम्बन्ध जायते न वा पूर्वत्र- सविकरूपकवनिर्विकल्पकमपिविशिष्ट विषय मेवस्यात । अन्यथा सक्कल्पकस्यापि विशिष्टविषय- कत्वं न स्यात् । सायाविशेषाभावात ! उत्तरत्रनिर्विकल्पकस्य प्रत्यक्षान्तभूतन्वं न स्या- दिन्द्रियाजन्यस्वात। मा भदुपलम्भः। अविशिष्टज्ञान सद्धिस्त युक्तितस्यात् । युक्तिश्च । विशिष्टज्ञानस्य सर्वत्र वशेषणविशेष्य ज्ञान पूर्वकत्वं दृष्ट तथा प्रथममविकल्पकमपि ताशज्ञान- पूर्वकमिति वाच्यम् । तच्चज्ञानमविशिष्टविषयकमेव । तस्यापि विशिष्टत्वेविशिष्टज्ञानान्तरपूर्व- कत्वम् । एवं तस्याप त्यनवस्था प्राजात अतोनिश्चीयते प्रथमावसनशनममनन्तरभाविज्ञानम- विशिष्टविषयकं तदेव निर्विकल्पकमितिचेन्मैवम् । भिन्नमाम्ग्रीवेद्यवस्तु गं चरे सुरभिकुसुम मधुरं गुडं शब्दवती मेरीत्यादिविशिष्ट प्रत्यये विशेषणज्ञान पूर्वकत्वावश्यकत्वेऽपि सर्वत्र विशिष्टज्ञानस्य न तत्पूर्वकत्वापेक्षा या विशेषण विशेष्य सम्बन्धानां युगदेकेन्द्रियसम्बन्धः । तत्रकदेवदण्डी. पुरुषा रूपवान घट इत्यादि विशिष्ट बुद्धयत्पत्तेः तत्रन विशेषणज्ञानापेक्षा। तत एव तत्राप्यनु- मीयत इति चेन्न । मिनसामग्रीवेद्यविषयकत्वोपाधेनिस्तारात । विशेषण ज्ञान पूर्वकत्वेन संप्रति- पत्र सुरभिमुममित्यादि विशिष्टज्ञानेभिसामग्री वे घरच सरगत् साधनाम्यापकत्वम् । अतस्सोपा विकस्वान्न माध्यसिद्धिः। ईश्वरज्ञानेव्यभिचाराच ।

·बुद्धि परिच्छेदः ११७ बादिमत्वे सतीति विशेष्टव्यमितिचेत कस्यहेतोः । अनादेतनरपेक्ष्यादितिचेत्र । सादेरप्येकमामग्रीवेद्यनिरुक्तविशिष्टज्ञाने व्यभिचाराच । प्रतिप्रयोगश,प्रथमाक्षपन्निगतममनन्तर- जाबुद्धिः विशिष्टविषया धीत्वात संप्रतिपत्रसविकल्पकवत ' नचात्मस्वरूप प्रकाशस्याविशिष्टविषय स्वात तबधीत्वहेतोस्सत्वाद्वयभिचार इतिवाच्यम तस्याटाहत्वादिवि शष्टत्वेन प्रकाशाम्युपगमात साध्यवत्वेनव्यभिचाराभावात । न च विशिष्टविषकन्न विधाने सिद्धय सभ्य व्याघातेन विशिष्ट पदव्या मिद्धिरितवानाम् । पर्वतविधी गच्छे गाव पावाभावात । केवलान्वयि प्रमेयत्वादिविधौ व्यवच्छेद्या सिद्ध । अत्रत विशिष्ट विष कन्व माविलपके। तदभाव घटे। तद मावो निर्विकल्पक तिन सिद्धयमिद्विव्यापाता। एनोनिर्विकल्पकमपि विशिष्ट विषवमेव । तस्य निर्विकल्पकत्वसमाख्यान्वल्पधने दरिद्र व्यवहाविद प्रतविकल्प भावमावादपपन्ना। अमि. मतविकल्पश्चानवृक्षादिः। अनुवृत्तिश्च संस्थानरूप. त्यादेरनेकद्र व्यवत्तिता। साचमवि- करपके भासते। तथाचाय गौरितिगत्व विशिष्टज्ञानं निर्विकल्पकम् । अल्मपि गौरित्यनुवृत्तिविशिष्ट- ज्ञानं सविपकमिति तयोमेंदः । तच्चप्रत्यक्ष पञ्चविधम् श्रौतस्पर्श नचाक्षुषरामनघ्राण मेदात । मानसप्रत्यक्ष तु नास्त्येव । आत्मनस्तद्धर्मभृतज्ञानस्यव खप्रकाशटे नेन्द्रियानपेक्षत्वात । सुख- दुःखेच्छादीनामपिज्ञानावस्थाविशेषत्व' त मनसज्ञानेन्द्रि शव्यच हा रस्त मज्ञानकारणत्वप्रयुक्त इति गृहाण । प्रत्यक्षज्ञानकरण प्रत्यक्षम् । करणत्वं च व्यापारवनकारणत्वम् । व्यापारस्तु तअन्य- जनका । कारणत्वं चामन्यथासिद्ध नियतपूर्ववृत्तित्वम् । रासमादाय तिव्याप्तिवारणायनियतेति । दण्डत्वदण्डरूपादावतिष्यमित्राणानन्यथासिद्धेति । डायं च प्रगभारप्रतियोगि। प्रमाणं धोत्रादि भेदेनबहुविधम् । तथ्यापार इन्द्रियार्थयन्निकर्षः । सद्विविधः संयोगसंयुक्ता श्रयण चेति । द्रव्य प्रत्यझे मयोगः । अद्रव्यप्रत्यक्षे संयुक्ता श्रयणम् केचित्तदशमस्त्वमसीति वाक्यश्रवणानन्तरं दशमोऽहमिति प्रत्यशाच्छन्दजन्यमपि प्रत्यक्षमाहुः । तदसत । परोक्षजनक शब्दस्य प्रत्यक्षाजनकत्वात । अन्यथाधर्मास्त्वमितिकाान्तिकवाक्य श्रवणानन्तरं धर्मवानहमिति प्रत्ययाद्धदेरपि प्रत्यक्षत्व प्रसङ्गात । अत ऐन्द्रियकमेव प्रत्यक्ष अन्यत् सर्व परोक्षमितिबोध्यम्। इति प्रत्यक्षनिरूपणम् ॥

·श्रीरामानुनसिद्धान्तसंग्रह ॥ श्रीः॥ । । श्रीमते लक्ष्मीनृसिंह परब्रह्मणे नमः ॥ अथानुमितिनिरूपणम् अथानुरीतिः निरूप्यते। हणतिपक्षधर्मता विशिष्टोतुज्ञानजन्यं ज्ञानमनुमितिः । हेतज्ञानजन्यन्वं च नादृशदेतज्ञानत्वेनाविवक्षितम् । तेन संशयोत्तर प्रत्यक्षे पुरुषत्वव्याप्यकादि- मानिति ज्ञानजन्ये प्रत्यक्षे नातिव्याप्तिः। तत्र विशेषण ज्ञानत्वेनैव हेतुत्वात । तारणहेतुज्ञान- जन्य दिनासे तिव्यानिवारणाय ज्ञानेति। यद्यपिश्वम्म प्रतियोगिनः प्रतियोगिन्वेनवकारण- सात पूर्व विक्षराव गरिष्याप्तिः। तथापि ज्ञानपद स्पष्टप्रतिपयनिवेशितमिति बोध्यम्। व्याप्ति पक्षधर्मता विशिष्टदेतज्ञान मनुमान प्रवरणम । अथानुमितेरपिप्रत्यक्षफलत्वमेव । धूमर्मयुक्तचक्षुरेव धृण्ज्ञानव्याप्ति स्वधर्मताजाना दयहक रिसंपन्न सहयादिज्ञानं जनयति। यद्वा उमाप्ति पक्ष- धर्मताविशिष्टधमाहिज्ञानहारवह्वयादिज्ञानं जनयति । तथा च व्हया दिवानस्य प्रत्यक्षन्वमिति- क्षेत्र। इन्द्रियार्थमभिकर्षजर धूमादिज्ञानमन्तरेणापिस्मृत्वारूढः श्रुतैर्वा भूतभाब्यादिलिङ्ग- हथादिज्ञान दर्शनाम प्रत्यक्षत्वं तस्य । किंच द्विजनयि च राजनयतितस्यतन्त्रतदवान्तरल्यापारस्वमितिहिव्यापारलक्षणम् । मचे लक्षणं धूमारि ज्ञानेऽस्ति । धृमादिज्ञानमन्तरेणापिवह्वथादे द्रष्टुं शक्यत्वात् । तथादर्शना छ। अतोऽनुमानादेव माध्यसिद्धिः। न पुनः प्रत्यक्षात । अन्यथा शब्दज्ञानं व्यापारीकृत्य शाब्दज्ञ न- मपि प्रत्यक्षमेव प्रमज्येत । नचेष्टापत्तः परेक्षापो क्षविमानामाव प्रसङ्गात् । अथापि सर्व विषयेण मनसारहथादिज्ञानसभामानय प्रत्यक्षान्तर्भाव इतिचेन्न । संशयविपर्ययस्मृत्यादिमाधारणमनो. अन्यत्वमात्रेणतस्य प्रत्यक्षवासिद्धेः । किं च वहिप्रत्यक्ष धूमदर्शन इशाया जायते। उतव्याप्ति- ज्ञानदशायाम् । अथेपनयटशायाम् नाया। धूमदर्शनेऽपि तदानीं बहेग्दर्शनात् । नद्वितीया । च्याप्तिग्रहणदायां दृष्टान्तेवदर्शनेऽपि पक्षेतदभावात् । न तृतीयः। उपनयजन्यज्ञानस्य पक्षे हेतुमत्ता गाहनेऽपि साध्यवत्वानवगाहनात । अतस्माभ्यस्य पक्षधर्मता प्रतीतिरनुमानादेव । सेगनुमितिः । नन्वनमान प्रमाणमेव न भवति । प्रमाणत्वे हि प्रत्यक्षाप्रत्यक्षविवादस्वात् । तथा हि, किमनुमानेन विशेष स्सायते उत सामान्यम् । न तावत सामान्यम् । व्याप्त प्राणदशायामेव दृष्टाहयादि सिद्धयासिमाधनदोषात । न च विशेषस्साध्या। तत्र व्याप्तिग्रहामावात् । विषेऽनगमामाबाद सामान्य सिद्धसाधनात् । ततोऽनुपए मत्वाइनुमान कथा कुतः ॥ कई नाममा समायरिसानाद । मामापऽसि न निममावादिदन्तिनः । इति -- ·अनुमितिपरिच्छेदः - अनुमान प्रामाण्यनिरासाचार्वाकादिभाषणाच • किश्वशातिरेवानुमानस्य जीवातुः । साच सर्वथा न सम्भवति । सम्बन्धग्रहासम्भवाद। कतिपयव्यक्तिदर्शनेन सम्मन्नग्रहन्तु व्याम- चारिसाधारणः सकलव्याप्यव्यापकदर्शनेनसम्बन्धमास्त्वपक्षेनकर्तुपाया। यदिसज्ञानमन्त्र वेदीतहि अनुमाननष्फरपम् । तथापि भूयोदर्शनेन व्याप्तेरख्यामचरितत्व मेदिरितिचेन । शतश- सहवारदर्शनेऽपि पार्थिवत्वोहलेरव्यवयोहीरकम यादो व्यभिचारदर्शनात् । अताऽनुगनं न प्रमाणमितिचेदुच्यते । एवमनुमान प्रमाणनिराकरण प्रवृत्त नाम यमुद्धाषा कि मनुपानमूलका । उततर्कमूलकः । अथनिर्मूला । नान्त्यः । अनुमान प्रामाण्यनिराकरणयुक्तीना निर्मूलत्वेन तत्प्रामाण्यस सुस्थिरत्वात् । नाद्यद्वितीयौ। अनुमानतयाध्यासिनापेक्षत्वन तत्राप्युक्तक्षण प्रसक्त्या मूलशैथिल्येनताभ्यामनुमान प्रामाण्यनिराकरणासम्भवात् । यत्पुनाव सामान्ये सिद्ध साधनदाप इत्युक्तम् । तदनम्युगमादेव निरस्तम् । यदपिविशेषेऽनुगमाभाव इत्युक्तम् . तदपि विशेषव्याप्तेरनुगभागवावीकारादेव- निरस्तम् । सामान्यज्याप्रख पक्षधर्मवाबकारण विशेषानामा हेतुत्वात् । तथाच सामान्य- व्याप्त्या पक्षधर्मतयाच विशिष्टाहता पक्षेप विसाधतात्यम्भुवगम्यते । एवम भुगमे प्रावतयारापे कमेगत जीवत्वापत्तेः। यदुक्तं सर्वव्याकप्रहणासम्भवनसामान्य व्याप्तिहगं न सम्भवतीति तदनन्तर परिहरिष्यामः। किश्वानुमानसापामा अवाधिनत्वऽप्युपत , उतावि तत्व तत्रापि कि प्रत्यक्षेगबाधः। उतानुभानन। उगमेन। अथ नियमात कामावर संशयास्मकत्वेनात्र । बाधितत्वेष्यप्रामाण्य वाहमादयुक्तम् । बाधेपे प्रत्यक्षवाका पात्र सपुन—मादौ न दृश्यते । अवन्द्रिय वस्तुलाधन प्रत्यक्षवावायाग त् । यत्रकाचयष्णत्वानु- मान तत्र प्रत्यक्षवाधमभ्युपगच्छामा । ताववानुमान प्रमाणस्य न हानि प्रत्यक्षबाधाविषयान- कानुमानसद्भावात् । अन्यथा ज्याला मैदानुमाननचालेक्स प्रत्यक्षबाधात् प्रत्यक्षमा प्रामा स्यात् । द्वितीयव्याघातः कस्लानुमाना प्रामाण्य बाधकानुमानस्सास्तिदन्तमवत्वना प्रामाण्यात् । नतृतीयः। आगमीवव्युत्पत्तिदशायामतुमानापेशवेन तदप्रामाण्यासाघमात् । न चतुर्थः। वयाद्यनाम तो बाहानश्चयवर्थ तिहारथा नाव नतुदशनायात ग्रहगं न सम्मपनि । गमिवारशहायास सुरुमलादविवेना भस्थ ते दृष्ट सायबर तत्रैवव्यामचारवका उत देशान्तरादौ । नाया। महानबाहिर धूमादों यानचाशनाया अनुदयात् । न द्वितीयः । देशान्तरस्थासनिकष्टताऽनुमाननेवास्थामाच्या । तदर्थ तत्रानु मानावश्पकत्वात् । तदनुमानाभ्युपगमेकातिचा । तथापिसत्रातचारशङ्कायां कथं व्यासिग्रहा। व्यभिचारज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वादिविचेन। व्याघातदर्शनस्थवनिवर्तकत्वाभ्युपगमात् । व्यापात- - ·ܘܲܨܪ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहै दर्शने करना शङ्कानिवर्तते । पुनरुत्तरेत्तरशङ्काच नोत्पद्यते। ततश्च व्याघातदर्शनेन शंका- निाचौ तर्कस्य प्रवृत्त । तता प्रमाणानुपाहकतर्कोपोदलितव्य प्त्य नुमितिः । यथाहुयायविदः । शङ्काचेदनुमास्त्येव नवेच्छङ्का ततस्तराम् । व्याघातावधिराशङ्कातर्कश्शङ्कावधिर्मतः ॥ अस्थार्थः सनिकृष्टदेशेव्याम वारशङ्खाया असम्भवादसन्निकृष्टदेशान्तरे व्यभिचारशङ्का- वाच्या। तथाच देशान्तरज्ञानार्थमनुमानमस्त्यव शङ्कानास्तीतिचेत्तदासुतरामनुमान प्रवर्तत एव । व्याघातावधिरेवशङ्कोदयः । व्याघातदशन सतिनिवर्ततइत्यर्थः । तर्कश्शङ्कावधिः। व्यभिचार बकायां सत्यातको नोदति। स्वमूलव्याप्तथिल्पात् । तनिवृत्तौ तदुदय इति । ननु व्याघात ज्ञानं न शङ्का प्रतिबन्ध ग्राह्य मावानवाहित्वात् । व्यभिचारशङ्काहि वह्वयाधभावेऽपि धूमा- दिसत्वज्ञानम् । न च व्याघातज्ञानम् । तद्विषयाभावावगाहव्याघाताहि धूमाथे वह्वयादेनियतो पादानोपपतिः। नव सातदमाव इति चेदुन्यते । नियतपूर्वसत्वा मावज्ञानं हि व्यभिचारशङ्का । व्याघातोहिधूमार्थ वह्वथादनियतोपादानम् । सचनियतसत्तापादकव्यापार: । तद्द्वानं च नियत- सत्ताज्ञाननान्तरायकामस्तिस काञ्चबाह्याभावागादित्वेन प्रतिवन्धकत्वात् । ग्राह्याभावानपगा हिज्ञानस्य प्रातबन्ध त्वं सिद्धान्त्यमितामत्यवस्तादुकम् अतः अनुमानमपि प्रत्यक्षवत् प्रमाणान्तरमिति सिद्धम् । तत्रव्याप्यं हेतुः । व्याप अध्यम् । हेतीव्याप्य सायानधिकदेशकालवृत्तित्वम् । तच न साध्यसमानाधिकरणामावाप्रतियोगलं धूमवान् वतरित्या व्यमिचारिणि वह्नावतिव्याप्ते: बह्वेधूमसमानाधिकरणाभाव प्रतियोगितात्। किंतुसाच्या नविकरणनिष्ठामावप्रतियोगित्वम् । बर्तते च धूमादिसद्धेतोखाध्यानाधरणहदादि। ष्टामावप्रतियागित्वाद्धृतस्य। धूमवान् वढेरित्यत्र नाति व्याप्तिः। धूनानाधिकरणाशीमाळ कानठामावप्रतियोगित्वामावाद्वह्वेस्साध्ये व्यपकता च व्याप्या- नूनकालातत्वम्। तच तुसमानाधिकरणात्यन्तामावाप्रतियोगित्वम् । ताहव्यापकसामा- नाधिकरण्यं वा व्याप्तिः। अथवासन महतोनिमाविकासम्बन्धो व्याप्तिः। साचव्याप्तिः भूयोदर्शनेन क्वचित्तकानु गृहीतसकद्दनन गृह्यते । निरुपाधिकसम्बन्ध इत्यत्रोपाधिर्नाम साधना व्यापकस्साध्यसमव्याप्तः। साध्यसमाप्तः उपाधिारत्यु केसावयवत्वादनित्यत्वसाधने कृतकत्व पाधिस्स्यात् । अतस्वाधनाध्यापकत्वे aad सावयवत्वभावसकृतकत्वेन साधनपापकत्वात् तस्यनोपाधित्वम् । तावन्मात्रोको कृतकत्वादनित्यत्वसाधने सावयवत्वमुपाधिस्यात् । अतो विशेष्य दळानेवशः । आनेत्येषु गुणक्रियादिषु मावयवत्वाभावात् तस्य न साध्यव्याप्तत्वमिति न दोषः। वह्निमान् धूमादित्यत्रपक्षेवरत्वस्योपावित्ववारणासमशनदः । बढेहेदान्तावेन पक्षेवर- स्वाज्यापकत्वात् । तथा च साधनवनिष्ठात्यन्तामावप्रतियोगितावच्छेदकस्ससमानाधिकरण व्याप्य- ·अनुमितिपरिच्छेदः १२१ वृत्यभाव प्रतियोगितानबच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्य सानाधिकरणात्यन्ताभावप्रति: योगितानवच्छे धर्मावच्छिमत्वमुपाधिरित्युदयनाचार्याः । अन्येतु साधनाध्यापकत्वे सति साम्यव्यापकत्वमु गधिः । द्रव्यत्वादच्यत्वमाधने वस्तुत्वस्योपाधित्ववारणाय साधनाव्यापक-वेति। वस्तुत्वादाच्यत्व । धने द्रव्यवयोपधिव- वारणाय विशेष्यम् । अस्मिन् पक्षेऽनुकूलतर्कविरहदशायां पक्षे र वस्य प्युपाधिन सम्मतम् । समो वा विषमोवा साध्यव्यापकम्धमत्रमुगाबेरपेक्षतम् । तथाच साधन निष्ठाम वतियागि तावच्छेदकपाध्यसमानाधिकरणा भावप्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छ नत्वमाधि लक्षण फ लेतम् । श्रुतिबलात् सावयवनित्येश्वरविग्रहाद्यभ्युपगमेनसिद्धान्ते साववन्वादनित्यत्वे माध्ये कृतवमुगा- धिरेव । तस्खासद्धेतुन्वत् सचोपाधि विविधः । निश्चितोपाधिकोप घिति। आधो था ईश्वरसेवादुः खसाधनं सेवावाद राजसेवावदित्या पापारब्धामु गधिः । पक्षे ईअरसेगा पाप - नब्ध नास्तीति शास्त्रे निश्चिनवादयं निश्चितोपाधिः । एवम शेगळकं धूपढे रत्या धन- मुधिः । २क्षे अनॆन्ध सामावस्य प्रत्यक्षेग निश्चितत्वाव । मन्दग्ध विश्वद्विविधा । एक पक्ष- वृ त्ततापन्देह धीनसन्देहान् । अपरस्तु पक्षेव्याप्तिपन्देहाधीनसन्देहगन् । अद्योपथा विप्रति- पन्नोजी एतन्छरीरावसाने मुक्तिमान परिनिष्पन्नसमाधित्वात् । शुरन् आ कर्मात्यन्तक्ष उपाधिः। सचनिष्पन्नसमाधौ विप्रतिपञ्चेजीवेऽस्ति नास्तीति सन्देहात सन्दिग्धोपाधिः । यद्यपि योगिनामुत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशीमवतः। तथाऽपि प्रारब्धकर्मणां भोगेनैव धायितव्यत्वात् तेषामेकशरीर एव पर्यवसानमिति न नियम । निष्पनोपायस्यापि प्रपत्रस्य सङ्क- ल्पितकालावध्यनेकदिवस्थितिबनिष्पन्नोपासनस्यापि योगिना प्रारम्धकर्म वैशेषदनेक शरीरपरि . ग्रहोपपत्तेः। अत एक निष्पन्नोपायानामप्यादिभरतादीनां मृगप्रतः स्मर्यते। तथा च पत्रं, "भोगेनवितरेक्षपयित्वाथ संपत्थर"इति, “ यावाधिक रमवस्थितिराधिकारिक णामिति" च "विनिष्पन्नपमाघेस्तुमकिस्तत्रैवजन्मनि , " इत्यादिस्मृतिमन्वनिष्पन्न माधेशरीरान्तश्योग- नियमपरतया प्रापिकविषया । ओनास साधषव्यापकन्नम् । तथ च कर्मात्य परिक्षासन्दिग्धो- पाधिः। द्वितीयोयथा । सप्तमित्रावनयान इयामान दृष्ट्राऽमगमैन्थे मिशाननये मत्राननपत्वेन शामत्वे साध्ये शाकाघाह परिणतिविशेष उपाधिः । तत्रपक्षे नेरुकोण वरत्वे या व्यापकत्व- मुपाध्यमावेनव्यापकत्वमिति व्याप्तिपन्देहात् सन्दिग्धो गधिः । अस्या धान्न किन दूरक वम् । तथाहि । ईश्वरसेवानदुःख साधनम् । दुःखसाधनवण्याकापापारम्मकलाम का-वा. द्यापकामावरतो ज्याप्पामावावश्यं भावात् । एवं व्यभिचारोनायकत्वेनापिकत्वम् । यथाधूम- वान् बढेरित्यावह्निर्धूमव्यभिचारी धूमव्यापकार्टेन्धनव्यभिचारित्वात्। यद्ययापकव्यभिचारी - 28 ·१२२ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंप्रहे तथा च तत्तव्यमिचारी घटत्वव्यापकथितीत्वव्यभिचारिमेयत्वस्यघटत्वव्यभिचारित्वम् । व्याप्तिग्वधर्मताविशिष्ट हेतुस्सद्धेतुः। तच्छ्न्याहेत्वाभासा । सन्दिग्धसाध्यवान् पथा। यथा- धूमेनवह्वय दौ साध्ये पर्वतः । निश्चितसाध्यवान सपक्षा। तत्रैव महानसः। निश्चितसाध्याभाववान विपक्षः। यथावहाहाः । सचायं हेतुर्विविधः । अन्न व्यतिरेकीकेवलान्वयीवेति । तत्रान्वयेन व्यतिरेकेणच व्याप्तिमानन्वयव्यतिरेकी। हेतुसाध्ययोव्याप्तिग्न्यव्याप्तिः। साध्याभावहेत्वभावयो प्तिपतिरेकव्याप्तिः। यथा यत्रयधूमस्त वतत्राग्निर्यथा महानव इत्यन्वयव्याप्तिः। यत्रबह्वय भावः तत्रधूमाभावा यथा महाहद इतिव्यतिरेकगाप्तिः उभयव्याप्तिपत्वाखूपोऽन्वयव्यतिरेकी । अन्वयम तयाप्तिम न केवलान्धयी। यथाभिधेतोपाध्येप्रमेयत्वं तत्रमाध्यामात्र हेत्वभावयोर- भावाद व्यतिरेकव्याप्तिविरहः । ननु केवलगीरे कहेनोः सत्वात हेनोदैविध्यमितिचेन्न । केवलम्पतिरेकिडतोर- सिद्धेः । ननुपृथिवी इतरेभ्यो भिद्योगन्धात्वात् यदुकभाध्य नमवति तदुक्कपाधकं न भनति । यथातेजइतिश्यतिरेकिोतुरस्तीशिवेन । म हा प्रसद्धथा तदनुमानासम्मवात् । तथा हे व्याप्ति- ग्रहण पापेक्षप्र मतिमाधन ह्यनुमानम् । व्याप्तिश्च माग साधनयोस्तदम वयोर्वा साध्या सद्धौ सदसम्मवाद । साध्यं वन कापिनितम् । यदक्षे ज्ञातानत्युच्यते तदासिद्धसाधनम् । सपक्षेचे- व्यतिरेकित्वाहानिः । विपक्षे चेदयाघातः। पक्षकदेशे घटादौचेतन हेतुमस्वेऽन्वयित्वं हेत्वमावे- साधारण्यं घटादिपक्षव्यावृत्तत्वात् । अतः केवलव्यतिरेकीदुर्लम एव । ननु यत्रव्य तिरेकिणि माध्यं भावरूपं नव्यतिरेकग्रहणामम्भवः । व्यतिरेकस्या भावरूपत्वेनामावस प्रतियोगिग्रहण विनाऽसिद्धः। प्रतियोयिन श्च पक्ष दौक सिद्धः। यत्रा भवरूपं साध्यं तत्र भावरूपोव्यतिरेका। स च न प्रतियोगिग्रहणापेक्षा भावत्व त् स्वा प्रतीते। अमावसायकव्यतिरेकीचोक्तः । तत्रेतरमेवः हरप्रतियोगिकान्योन्यामाव: । तस्या भावरूपत्वात तयतिरेका इतरत्वादिम वरूपम् । तम'द्भावरूपमापयतिरेकस्य प्रतियोगनिरपेक्षपदणसम्भवात् तेनैव हेतोप्तग्रहणं युज्यते इतिचेत्र । व्यतिरेक य मावात्मकायेऽी अतिरेका तिकथना- वस्थायां साध्य भ वरून कथावाकया सागर पौतद से द्वे। अयथा पाच प्रति मटत्वेनाग्रहणेव्यतिरेकल्पनहारानु पत्तेः । तथाच मानरूपत्वेऽभावरूपत्वे च व्यतिरेकस स.च्य विरोधित्त्वे ग्रहणावश्यं भावेन साध्यात्रसिद्धौतदमिद्धे। माध्यं च पक्षादौ न कापिसिद्धमि- त्युक्तम् । ओऽनयापरि ज्ञानेव्यतिरेकापरिज्ञानाव। केवलव्यतिरेक्यसम्मानद्वैविण्यहानिः । अन्वयध्यतिरेकीतु सर्वप्रधानम्। अन्वयव्यतिरेकाम्यामर्थतत्वनिर्णयात् । केवलान्वय्यपिकचिष्टा ·अनुमितिपरिच्छेदः १२३ - यत्रनिरुपाधिकस्वादिनिर्णयस्तकानुग्रहेणभवति प्रमेयत्वामिधेयत्वादौ। केवलम्यतिरेकी त्वभावसाध्यकोमावसायकोवा न साधकएव । अयं गौरितिव्यवहर्ता इति भावसाध्यका । इतरेभ्योमिद्यत इत्यभावसाध्यक इति मेदा । ननु केवमव्यतिरेक्यमावे समापिलक्षणं निष्प्रयो जनं स्यात् । व्यावृत्तियवहारोवालचणस्य प्रयोजनम् । इन्युक्तलक्षण योजनण्यावृत्तिव्यवहारयोः केवलागतिरेक्यनुमानसाध्यत्वात् । गौ रत रेम्बोभिना मास्नादिमत्वात अयं गौरिति व्यवार्ता सानादिप्रत्वात । एष तन्नैवं , यथारहिषादि रतिहि लवण य वृत्तसिद्धः । अतोव्य तिरेकिहेतु- रावश्यक इतिचेन असाधारणधर्मस्यैव लक्षणन्वेनतम्येतर भेदात्मकत्गत् तथाच लक्षणप्रतीति. रेव मेह प्रतीविरतोनुमान साध्यं नावशिष्यते लपण प्रतीतेरेव लक्षाप्रतीत्यामाधने आमा श्रगताल्लक्षणातिरिक्त मेदोमवह जी कनोऽपि रथम स्म मिरजोकिने। अध्यामनिवर्तकस्यैव मेद लक्षणत्व गोत्व द्यपाधारणधर्मदर्शनस्येव महिष ध्यास नवर्तक वद । अथवा, लक्षणानुसानमन्वयमेव युक्तम् । तथाहिजलव्यतिरिक्तता संप्रनिपन्नेषु घट दिपुगधा दर्दृष्टा । तमेवदृष्टान्तीकृत्य सन्दिग्ध्वान्पादिप्रवादिपतिरेकरसाधनीय इत्यन्वयित्वमेव । अयमेव पक्षोयुक्ता। लोके हि व्यवहारानुसारिणालक्षणेन शिक्षिका पामराः परीक्षकाश्च विप्रतिपनविषयेषु लक्षणानुरोधे नार्थ- तत्वं निर्धारयन्ति । अतोलक्षणाल्लक्ष्येतरव्यतिरेकसाधनमन्वयिफलमेव । किञ्चव्यावृत्तियवहारो वालक्षणस्य प्रयोजनमिन्युच्यते। उभयमपि न सम्भवति गन्धलक्षणेन घटादिपृथिनां जलादि भेदसाधनमफलम्। तेषु प्रत्यक्षत एव जलादिमेदसिद्धेः । यद्यपि घटपटादिषुजलादिमेदस्पदः । तथाऽपि यावन्ति पार्थि निवस्तूनि परमाणुध गुरुत्र परेणु भूतानिविष्टानि च तेषां योगपये न जलविलक्षणत्वं न पूर्वसिद्धम् । तद्गन्धवत्वानुमानेन माध्यत इति चेत्तत्र पृच्छामः । कि प्रसिद्धे पक्षे साध्य साध्यते। उताप्रसिद्ध पक्षे प्राये प्रसिद्धश्च सपक्षविपक्ष का शवृत्तत्वेवक्तव्येति कृत्वाऽपि क्षेणीविरक्षण्याततया प्रसिद्वैव । तथाचानुमेय नावशिष्यते ध्यावृत्तेरेवानु यत्वात । द्वितीयेप्रसिद्धिश्चेव पक्षस्य कथमनुपानप्रसिद्धिः। नहिपक्ष प्रीतिमन्तरेण नुपानं प्रपती इति एव व्यवहारेऽपि । तथाहि व्यवहारोऽपि पूर्वमप्रसिद्धश्चद प्रमिद्धाविशेषणम् । पक्षम्ये पृथवीतिष्पाहर्तब्या गन्धातादिति हनुमानं प्रयुज्यते। तच्च प्रासदमेवघटादौ । अन्यथााप पृथिवीव्यवारनियमप्रसद्वयमावे विप्रतिपन जलमित्येव व्यवहर्तव्यं गन्धरत्वात । एवमिदं गृथिवीति व्यवहर्तव्यं स्नेहलत्वादिति विपरीवानुमान प्रजर्तेत । एवं उपवहारे लोकगवहार निरोध इति चेत्तहिलोकव्यवहारादेव मर्वत्र ·१२४ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे - उपवहारनियमे सिद्धेकिपनुमानेन। तथा च व्यवहारस्थलोकसिद्धत्वालक्ष्यवृत्तिलक्षणस्यैव स्वेतर- यावृत्तिलाव वधावृत्तिहरो पवियागप्रयोजनं न भातीति सिद्धम् । कथं तर्हि- ला। तदर्थशास्थ पनं स क्रिते। प्रमादिसिद्धव्यवहारख नियामकधर्म मात्रप्रदर्शनं शिष्याणामिति गृहाण । नन्वेवं न्यायशास्त्र विरुद्धमपि कथं भवद्भिरभिधीयते। न्यायशास्त्रस्य धर्येषु विद्या- स्थानेषु पुराणन्यायमीमासे त्यभिधानादि तेचेदुच्यते । न्यायशास्त्र य विद्य स्थ नवं पुगणे त्यने- नोक्तं, नत्वक्षगदप्रणीतन्यायशास्त्राप्य वेदान्तविरुद्धत्वात् । तस्य वेदान्तविरुद्ध विद्यास्थ नत्वं पुनः कथमितिचेद्वदोरवृम्हणरूपं तदविरुद्धं श्रीमन्नाथमुनि प्रणीतन्यायशास्त्रमे। विद्य'स्थानम् । तदेवहि यामुनाचार्यादिभिः परिगृहीतम् । नन्वार्ष परित्यज्य मानुषपरिग्रहो न युक्त ति चेन्न मानुषेल्याप्युपपन्नत्वे परिग्राह्यन्त्रमार्षस्य नुपपन्नत्वे परित्याज्यत्वमिति सर्वसम्मतत्त्वात , अन्यथालोकायतादिशास्त्रस्य परिग्राह्य च प्रसङ्गात् । यद्वाऽक्षपाद प्रणीवन्याशास्त्र पि प्र ह्य मेष तत्र विरोध भ व त् । परन्तु गव्यातार एव वामप्रति त्त पतिपत्तिमामन्यथा व्यास गनम- चख्युः । सम्पङ्यायविद्भिः परिशोधिते सर्वमप्याक्ष पदमूत्रं वेदान्ताविरुद्धमेव । तत् प्रसारस्तु श्रीन्यायपरिशुद्धावनुसन्धेयः । स्थादेत । व्याप्तिप्रोपायः क इतिचेट्योदर्शनाव्याप्तिदृद्यते इतिन्यायविसंप्रदाया वेदान्तिनस्तु सकृदननै हाप्तिगृह्यन इत्याहुः । भूयोदर्शनं किमर्थमितिचेन । तख व्यभिचार शङ्कानिवारणार्थत्वात् । तदितर्कस्यकिलमितिचेन। तस्यव्यभिच रशङ्कनिदानभूतोपाधिनिरा. करणार्थत्वात् । ननु तथाऽपि महान पवह्निधूपयोरेवव्याप्तिग्रहोऽस्तु । न तु पहल ह्वधूपानां तेषा रिप्रकष्टोन प्रत्यक्षायोगादितिचेन । इन्द्रियसमद्धसमवेतजात्याधारत्वममन्धेन मर्वेषां वह्निधू- मानां प्रत्यश्वत्वसम्मवाद । तत्रिमाणमिति चेदबालगोपाल मानुमान व्यवहारोपपत्ते रेव- प्रमाणत्वात् । तथा च यन्य हेतोव्याहि पक्षधमेताचविद्यते स सद्धेतुः। व्याप्तिक्षधर्मतान्यत- रविहीनावामामास्ते पञ्चविधाः । असिद्धविरुदानकान्तिकसत्प्रतिपक्षणाधित श्चेति। तत्रासिद्ध- त्रिविध । अश्रामिद्धः स्वरूप सिद्वाज्याप्यत्वा सिद्धश्चति । आगसिदोग्था जीवन्मुक्का निर्दुःखः मुकम्मानित्यवभूतिया से का। अत्रजीवनमुक्त आश्रया सच नास्त्य।। अयं पक्षधर्मताविहीना ना । पक्षामाबात् । खरूपासिद्धोपचामुक्काम्सुखितासुकतकर्मवत्वान्महाराजवत् । अनसुकुतकर्मवत्वं हेतुः। तच मुक्तेषु नास्त्येव । तेषां निश्शेषक्षीणामत्वात् । अयमपि पक्षधर्मशून्यः । पक्षसत्वेऽपिहेतोस ·अनुमितिपरिच्छेदः १२५ स्वात् । सोपाधिको गायत्वासिद्धः । यथा यागीयहिंसाअधर्म साधनीमताहिं पात्वात् रागगप्तहि सावः । अत्र नि पद्धत्वाधिः तस्या अवर्म साधनस्वरूपसाध्यव्यापकत्वात् । पक्षेसाधनाध्यापक- स्वच्च । निषिद्धत्वरूपोपाधिपहि त्यादर्थ सोपाधिका । अयमपिव्याप्यत्वासिद्धः। एवं धूमवान् बढेरित्यत्रान्ध नरूपोशाधिविशिष्टत्वावह्विपित्वासिद्वः । अयं शाप्तिशून्या । साध्यामावसाधक हेतुविरुद्धः । यथेयं गौरश्वत्वात् । अनाश्वत्व हेतुस्स पविषरीतगोवाभावसाधकः। अयमपि व्याप्तिशू-यस्तापत्यधिकरणाश्ववस्य साध्यामानाधिकर घटिव्याप्तिविरहात् । अनैकान्ति- कोद्विविधः । सपक्ष विपक्षगामी सपक्षविपक्ष'गामीचेति । आद्यशरीरं नित्यं वस्तुत्व दास्मादित्यत्र- नित्यत्वेननिश्चिते ईश्वरेऽनित्यत्वेन निश्चितेपटादीचवर्तते । एवं पर्वतोवह्निमान् प्रमेयत्तादित्या प्रमेयत्वम् तस्यसपक्षे महानसे विरक्षेतदेच सत्वादयं व्याप्तिशून्या व्याप्त स्वामानधिकदेश- वृत्चित्वरूपत्वादुक्कतोस्सापशून्पत्तित्वात् । द्वितीयोयथा । जीवोजनित्या कर्मफलमोक्तृत्वात्। कर्मफलभोक्तृत्वं सपघटादौ विश्शे ईश्वररादौ च नास्ति । किन्तुपक्षमात्रत्ति । एवं शब्दोनित्यश्शन्दत्वात् । अत्रशब्दत्वं घटादौविपक्षे ईश्वरादौनपक्षे व नास्ति । किन्तु पक्षमात्रवृत्ति प्रथमपि । पाप्तिविहीनः। पत्प्रति- पक्षस्त्वेकेन हेतुनाकुन चित् कस्मिंश्चिदर्थे साधिते तद्वन्येनहेतुना तस्मिातद्विरीतसाधकः। यथा शन्दोनित्यशामत त् । शब्दोऽनित्य क.पवात् शब्दखहेतुस्सस्पति क्षि! यस्य पाध्या- भावा प्रमाणान्तरेण निश्चितस्सवाधः। यथावह्निानुष्मा पदार्थत्वाजलबदित्यत्रानुग्णस्वाभाव उष्णत्वम्। तच्चप्रत्यक्षेणगृह्यो । एवं मुकोऽनश्चेतनस्वाददचे नवदित्याज्ञत्वा भ वस्सववस्वं तच सर्व हपश्यः पश्यती" त्यादिश्रुतिमिर्गृह्यत इत्यातहतो धितत्वम्। अयमपिव्यातिशून्या पदार्थत्वस चेनियस च साध्याधि देशवृत्तित्वात् । अन्ये तु बाधेऽपि सिद्धसाधनवसाय. सन्देहाभावात् पक्षधर्मता भङ्ग इत्याहुः । पुनरप्यनुमानं द्विविधम् । खार्थ पार्थ चेति। स्वार्थ व नुमितिहेतुः। परार्थ परानु. मितिहेतुः। तत्र पचावयवाको प्रयोजकम् । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानिपश्चावयवाः । वनपरप्रतिपिपादयिषया साध्यात्वेन पक्षाच प्रतिज्ञा। यथापीतोवह्निमानिति । लिङ्गवचनं हेतुः। यथाधूमवत्वादिति । व्याप्तिनिशपूर्वकदृष्टान्तव वनं उदाहरगम् । उदाहरणं द्विविधम् । अन्वयव्यतिरेक भेदात् । योधूमवान् सोऽमिमान् यथा महानस इत्यन्वयदृष्टान्तः। योनाह्निमान् सनधूमवानिति व्यतिरेकदृष्टान्तः । व्याप्यस्यहेतोः पक्षे उपसंहारकं वाकमुपनया। सद्विविधः । अन्वयव्यतिरेकमेदात् । तथाचायमित्यन्वयोपनयः । अयं न तथेवियतिरेकोपनयः। साय. व्याप्पहेतुमत्पक्षे साध्योपसम्हारकवा निगमनम् । तदपि पूर्ववरियविधम् । तस्मादमिमानि.

·१२६ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे निष्टः। त्यन्वयी। तस्मादननिमानितिव्यतिरेकी। अवयवपश्वकमपिप्रयोक्तम्वमिति गौतमीया। उदाहरणान्तं वा उदाहरणादिवा त्रयमेवेतिमीमांसका। उदाहरणोपनयावेवेतिसौमता । श्रीभाष्यकारादिमिरनियमेन प्रयुक्तवादनियमः । अवयवत्रयमेवेत्याचार्याः। विस्तरस्तु न्याय- परिशुद्धावनुसन्धेया। तर्कोऽप्यनुमानाङ्गम् । अनभिमतव्यापकप्रसञ्जनं ती । तस्यमानप्रत्यूहव्याघातक- स्वेनानुमितावुपयोगः । तथा हि, धूमोऽस्तु वह्निर्मास्त्वितिव्याप्त्यमावे शाङ्कते यदि वहिर्नस्यात् तर्हि धूमोऽपि न सादिति तर्केण तच्छङ्काभिधते । धूमस प्रत्यक्षसिद्धत्वेन तदभाव उभोरप्य- तथा च वयभावव्यापकधूमाभावस्य पक्षेऽसम्भवेन तव्याप्यवहथ मावस्याप्यमावो निश्चीयते । इति वधूिपयोयातिनिश्चयेनानुभितिनिर्वाधा। तस द्वौ विषयौ प्रामाणिकपरि- त्यागोऽप्रामाणिकस्वीकारश्चेति तयोरन्यतरप्रसञ्जनमेवी । यथोपासिताप्रभुर्यदिफलप्रदो न सात्त थिमिनिसेव्यतेति प्रामाणिकपरित्यागरूपस्तकी पीतममृतमन्तरवक्ष्यन्मयापीतमपि दहे- दित्यप्रामाणिकस्वीकार उप प्रसङ्गः। सचपश्चविधः। आत्माश्रयेतरेतराश्रयचक्रकाश्रयानवस्था- निष्टप्रसङ्गमेदात् । ताजानिच पश्च । प्रसञ्जक प्रसञ्जनीययोव्याप्तिा, प्रावतकोप्रतिहति प्रस- अनीयस्य विपर्यये पर्यवसानं प्रसननीयस्थानिष्टत्वं परपक्षासाधक चेति । उपन्यतमहीनश्चे- चर्कामासः। तख प्रमाणमात्रानुपाहकत्वेऽपि व्याप्तिग्रहोपयोगादनुमानविशेषतोऽनुग्राहकत्व- मित्यन्यत्र विस्तारा। यस्तु प्रत्यक्षानुमानागमादिसर्वप्रमाण पुन्झन् दुस्तकबिलम्बनेन सस्लिापं करोतितस्य कथानधिकार एव उत्तमिति शिष्येभ्योवक्तव्यम् । दृषणभूषणवादि प्रतिवादिस्वपक्षपरपक्षमाध्य- हेवायनङ्गीकुर्वतस्तस्य वादाधिकारता कथं भवेत् । तेषां कथाङ्गत्वात् न हि बालमूकभ्रान्तादिमि- रविवेकिमिदं कुर्वन्तिवादिनः । न चतदकरणाद्विदुषां नानदानामतिशयस्पकाचिद्धानिः । एव मद्वैतिवामपिवादानधिकार एव । निषिचिन्मानस्व प्रकाशनमातिरिक्तहेतुमाध्य दृष्टान्तान- भ्युपगमात् । अतशिष्येभ्यस्तेषांकषानधिकार एवेत्युपदशः कार्य: । अत एवमहासिद्धान्तारम्भ भगवता भाष्यकारेण तदिदमोपनिषविहिरनादरणीमित्युपवादितम् । अनेनतेषांकथानाधिकार- स्वचित इति श्रीमच्छतक्षण्या कथानविरवादे आचारन्वग्राहि । अत्रे बोध्यम् । यदिसर्वशून्यबादी कथा प्रविशेत् विदिष्यतीति । कथासाधनीभूत हेत्वाभावात्। यदिहेत्वादिकं गृह्णीयात्तदासर्वशून्यवादव्याघातस्यादितिखपमेवकथा संग्रामत- उपरमेदिति। परस्परविरुद्धवादिना परस्परोक्ति प्रत्युकिपरम्परोपपादनरूपाकथा। साचत्रिविधा। बादजल्पवितण्डाभेदात् । तत्रवीतरागकथा वादः। तत्रप्रमाणतर्कोसाधनम् । प्रयोजनं तत्वज्ञानम् ।

·अनुमितिपरिच्छेदः १२७ वीतरागोऽधिकारी । उभयसाधनवतीविजयफलककथाजस्पा । वादेऽतिव्याप्तिवारणाय विजयति। वितण्डायामतिव्याप्तिवारणाय उभयेति । स्वपक्षस्थापनाहीनत्वे सतिपरपक्षदूषणकथावितण्डा । पक्षोपन्यासतत्प्रतिक्षेपमानवतीकथा वितण्डे तिवा। केचित्तुवीतराग वितण्डा विजिगीषुवितण्डेतिवितण्डाद्वैविध्यमाहुः। तत्रविजिगीषु. वितण्डाप्रसिद्धा । वीतराग वितण्डापि भवति । तथाह्य'दौतापदाच'र्योवदति । तदनुशिष्यस्सोपपत्ति- कमेवतदनुयुङ्क्ते। आचार्योऽपि सोपपत्तिकमेव परिहान् शिष्याक्षेप निवर्तयति । ततश्विष्यस्य तत्वज्ञानम् । तत्रतत्वबुमुस्सा प्रवृत्त वात् सैवत्रीतरागविण्डा । वितण्डायामपि वादिप्रतिवादि- मध्यस्थादिव्यवस्थानुपालनं कर्तव्यमेव । तथाहि वादिप्रतिवादियां खस्वाक्षमाधन परपक्षदूषण च कर्तव्यमेव । छल जातिनिग्रहस्थानादिन कर्तव्यमेव । छलादेः परिमवहेतुत्वात् । एवं निरोष्ठय- व्यववहारोदनत्यव्यवहार । उक्तशब्दस्य पुनरभिधानम् । यप्रयोगा यङ्लुक प्रयोगश्च प्रयोग इत्यादिना । शब्दविषयं स्वेच्छयाकल्पितम् । एवमनुमानेनैव साधन वैदिकागमेनैव साधन- मित्यादि प्रमाणविषयम् । एवमपिशादिप्रतिवादिप्रोढि प्रकाशनार्थमन्यदपिकस्पनम्। तत्सर्वमनु- पालनीयमेव । अन्यथापरिहास एवस्यात् । अतोवितण्डायामपि वादि प्रतिवादिनोस्सर्वव्यवस्था- संरक्ष्यैव । मदृपराशरयादैः "स्वपक्षप्रामाण्यप्रतिपक्षाप्रामाण्यनिश्चयार्थव्यवहारोजस्प" प्रतिपक्षा प्रामाण्यमाननिधयार्थव्यवहारो वितण्डेति च तयोर्लक्षणयुक्तम् । श्रीमद्रोतामाध्येवादा प्रवदता- मित्यत्रजल्पवितण्डादिकुर्वतां तत्त्वनिर्णयाय प्रवृत्तीवादोयस्सोहमिविव्याख्यानात कथात्रयमस्तीति- दर्शिनम् । एतेन नविगृह्य व्या कुद्वि निर्जित्यवादतः । इति निषेधोऽपितत्वविद्विषयः । बाह्य- कुदृष्टिदर्पमनायतु तदायशकमिति सूच्यते। तथाचाक्षपादसूत्रम् । तत्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे बीज प्ररोहसंरक्षणार्थ कण्टकशाखावरणवत (अ- ४ आ-२सू-५०) इति तत्र वादि- प्रतिवादिश्यां दोषत्वेनाङ्गोकतानां निग्रहस्थानादीनामभिधानेन कथायांपरेषां परिभवनरूपनिग्रहो- भवति । निग्रहश्च तत्वाप्रतिपतिः। तत्सूचकं निग्रहस्थानम् । तानि च उकहानिः । उक्तविशेष- णम् । उकापलापा । उक्तविरोधः । अपसिद्धान्तः । अवाचकम् । अनन्वितम् । अप्राप्तकालम् । अविज्ञातार्थम् । अर्थान्तरम् । न्यूनम् । अधिकम् । पुनरुक्तम् । अननुभाषणम्। अबानम् । अप्रतिमा। विक्षेपा। मतानुज्ञा । पर्यनुयोज्योपेक्षणम् । निरनुयोज्यानुयोगा। प्रमाणभासश्चेति बहुविधानि । ननुपुनरुवाननुभाषणादेस्तत्वप्रतिपथावपि सम्भवेना प्रतिपत्तिलिङ्गत्वाभावाचवा- प्रतिपत्तिलक्षणं निग्रस्थानमिति लक्षणाव्यासमिति चेदुच्यते । कथा द्विविधम् । साध्यं साधनं ·१२४ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रह च साध्यं शम्दनित्यत्वादि। साधनं च व्याप्त्यादिपरिकरः। तत्रस्याप्त्यादिवत पुनरुक्या- भावाननुभाषणामावादेरपिस्खतासमयबन्धेनवाकथानत्वात् । तदज्ञानमपितत्वज्ञानमेवेतिनास्याप्ति दोष इति । तत्र कथायां खेवते परेण दुषितेस्वेनैवतत्परित्याग उक्तहानिः । सानिविधा । शब्दतोऽर्थतश्चयद्ययं प्रयोगो दुष्टस्स्यात्तहित्यज्यते । यमान्य एवोपादीयत इति । अर्थतस्तु प्रतिज्ञाहेत्वादित्यागा ' शब्दोनित्य इति साधने बाधिनत्वेन दुषिते तहि प्रनित्य- शब्द इति प्रतिज्ञाकथनम् । हेतुहानिर्यथा स्वशब्द वादियुक्त अाधारणत्वादिभिषिते तहिकृतकत्वादिकं हेतु रितिवचनमित्यादिरहस्यम् । निविशेषणस्य पूर्वोक्तपक्ष हेत्वादेः परेण दाणे- कृतेऽनन्तरं विशेषणकथनमुक्तविशेषणम् । तद्यथाजीवोनिर्दुःखश्वेतनवारीश्वरव द गत्रसंसारिपु- बाघे दर्शिते मुकजीव इतिविशेषकरणम् । तत्रैव चेतनत्वस्य मदु खे बद्धचेतने व्यभिचार प्रदर्शने बद्धचेतनत्वादिति विशेषणकरणम् । एवं साध्यादिषप्यूह्यम् । तथा च प्रागेव संपूर्ण प्रयोक्ता- मिति रहस्यम् । (२) स्वेनोक्तस्य सम्यादिविदितस्य प्रतिज्ञादेः परेण क्षणे कुते तदपलाप उक्तापलापा । यथा जीवोनित्यमुक्तश्चेतनवादीश्वरवदित्युक्ते रिते नतथामयोक्ते न्यथैवोक्ता त्वमेवैवमुक्त्वा मय्यारोपय सीत्याचपलापः । एष पश्यतोहरवत् सभ्यस्समाधिपतिनापिनिया। एवं हेत्वाधलापोदाहरणमह्यम् । तथा च सम्यादिविदितं खोक्कं नापलपनीयमितिरहस्यम् । (३) अनवस्त्रोक्तविरुद्धक- थनमुक्तविरोधा। सद्विविधा । पदवाक्य मेदात । पदविरे धो यथा, ईश्वरोनेश्वर इत्यादि । वाक्यविरोधो यथा ईश्वरस्सर्वज्ञ एव तथाऽपिखज्ञानमेकं न जानातीत्यादि मचायमबान्ता मेदा- बहुविधः। पक्षोतुविरोधोरथा ईश्वरः कर्मवश्यः जीवत्वादिति । माध्यहेतु वरोधो यथा क्षित्या. हिक सक्तकं अक्कत्वादित्यादि । स्ववचनविरे धो यथा। याजवमई मौनी मृको येत्यादि। एवं न किञ्चिदई याचे याचमानायमेऽर्थी दीयन्ताम् । नश्चिन्मे सिद्धान्तः। तथाऽपि शून्यं चिन्मानं वा तत्वमवेधं ब्रह्म । तथाऽपि तज्ञानान्मेक्ष इत्यादि । हत्तसैद्धान्तिकानां व्याहतमाषितान्यवगन्तव्यानि । एवमुमयाभ्युपगतनियमविरुद्धाचरणमध्यप्रैवान्तर्भवति। तद्यथासंस्कृतम पामभ्युप- गम्यापभ्रम्शेन भाषणम्। हस्तचेष्टावर्जनभ्युपगम्यतत्करणमित्यादिष्णान्यत्रैवान्तर्मवन्ति । स्वा- भ्युपगतसर्वाविरोधेनैवोपन्यासः कार्य इतिरहस्यम्। ४। स्वाभ्युपगतविरुद्धाभ्युपगमोऽपसिद्धा- यथा सांख्यस्य आत्मा कर्तेति वैशेषिकसात्मा चिद्रूप इत्यादि सिद्धान्ते ईश्वरो न जगच्छरीरक इत्यादि । स्वसिद्धान्ताविरोधेनैव सर्व वक्तव्यमितिरहस्यम् । (५) शब्दशास्त्रसिद्ध- विरुद्ध स्वरूपमवाचकम् । स्थाचद्धितसमासाख्यारलकारात्मने पदपरस्मैपदसकर्मकाकर्मकलिङ्ग- ·अनुमितिपरिच्छेदः १२९ वचनादीनां विपर्यासन्यूनातिरेकादयः । उदाहरणं तु व्याकरणाशिक्षित प्रयोगादिकं व्याकरणशि- शितेनैव प्रयोक्तव्यमितिरहस्यम् । अनुचिताम्बयमनन्वितम् । यथा गिग्मुिक्तमग्निमान् देवदत्तनेत्यादि । अदान्वयनव- प्रयोक्तव्यमिति रहस्यम् । ७ । विवक्षितक्रमस्य विपर्यासकरणमप्राप्तकालम् । यथा सभ्याउनुमत- विपर्यासेनयादारम्भा। प्रतिज्ञाहेन्वादेविण्यस्तवचनेऽवयव विपर्यासः वायुक्तमदायित्वास्वपक्ष- साधनेवादविपर्याय इत्यादि । नियमकथायामभ्युपगतकपातिक्रमणं न कार्य मतिरहस्यम् (6) सभ्यमध्यस्थ प्रतिवादिष्वन्यतमेनाध्यज्ञातार्थवचनम विज्ञानार्थकम । तच्चाप्रसिद्धप्रयोगस्वसिद्धान्त मात्रसिद्ध प्रयोगार्थान्तरसाधारण प्रयोगादि मेढात बहुविधम । तत्राप्रसिद्धप्रयोगो यथा । अहार्यो बीति होत्रवानित्यादिः । स्वसिद्धान्तमात्र सिद्धप्रयोगो यथा। पनस्कन्धद्वादशायतनादिप्रयोग सौगतानt, स्फ्यकपालचषकादि प्रयोगा मीमांसकानां, सुनेजविश्वरूपः पृथग्वत्मत्यादि प्रयोग- वय्यतविदामित्यादि । साधारणप्रयोगोयथा । भोहिताश्ववानित्यादिः । श्रोतृणां मुखबोधक- शब्दप्रयोगः कार्य इति रहस्सम् (९) प्रकृतानुपयुक्तवचनमर्थान्चरम्। स्थाक्षित्यादिक सक्तक प्रमेयत्वादित्यादिश्वस्यच. दक्षणप्रतिमासे । प्रमाणविषया प्रमेयम । सत्रचत्वप्रत्ययान्तं प्रमेयत्वपदमित्यादि । एवं कुश- काशावलम्बनेन राजवार्तावताणादिकमपि । अन्तिमप्युण्युक्तमेव बदेदितिरहमान (१०) स्वसिद्धा. न्तनिर्णीतस्येकदेशकथनं न्युन्म् । यथापशावयववादिनी नैयायिकस्यव्यवयव प्रयोगा। सिदान्ते सर्वशरीरिणईश्वग्राकतिपयाऽचेतन शरीरकत्वकथनम । सिद्धान्तसिद्धमपूर्ण न वदेदितिरहस्यम् (११) अन्वितमुपयुक्त कृतकरणतया पुनरुक्तमधिकम । तच्च हेन्याधाधिक्य मेदेन बहुविधम् । यथावह्निमान धूमवत्वादालोकवत्वादित्यादि । सिद्धथपेक्षितमात्रम्साधनमपादबीतेति रहस्यम् । (१२) स्वोक्तिवशात परेण शब्दतोऽर्थतोवा प्रतिपत्रव्यव निष्प्रयोजन वचनं पुनरुक्तम् । तद्यथा- ऽनित्यशब्दोविनाशीशब्द इत्यादि । एवं देवदत्तो गृहेऽस्ति बहिनास्तीत्यादि च । यद्यपि सकदको परेण सभ्यर्वायदप्रतिपन्न तदपेक्षया पुनभिधानं युक्तम। तथापि तदनपेक्षायां पुनरभिधानं निग्रहएव । निष्प्रयोजनं पुनर्नववेदिति रहस्यम् । (१३) द्विमङ्गयन्त- रोक्तस्य प्राश्निकविदितस्यार्थस्यानुद्भावितस्वा ज्ञानेनयथोचितानुभाषणामाचोऽननु भाषणम् । तब- दृष्यैकदेशदक्षणाननुभाषणादिना बहुविधम् । यद्यपिवादेत्विदं स्वाज्ञानाविष्करण न दोषः। तथा- ऽपि जल्पवितण्डयोस्तुस्वाज्ञानं नाविष्कुर्यादितिटिक । (१४) कथा प्रविष्टस्य साधनदषणाचप्रति- पत्तिरप्रतिभा। गगनसूचनमुविलेखन केशविश्चनसाध्वस इवेदादीनामप्यत्रैवान्तर्भाव केचि- दाहुः॥ (१५) ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसमहे कशामवगायब हिच्छेदमिच्छतोऽनावश्यकापसरणव्याजवचनं विक्षेपः। यथा मह- दिदानी कृत्य मे वर्तत इत्यादि। अपजयभयादपसरणं दोषः। तथा च वाक्शूरगहित वादाह- वादपसरणं न कुर्यादिति रहस्यम्। (१६) स्वदोषमभ्युपेत्य पादोषप्रसञ्जनं मतानुज्ञा । यथात्व- द्वचनं दृष्टमित्युक्त तगापि वचनं दुष्टमित्यादि त्व चोर इन्युक्तं त्वमपि चोर इतिवत । अत्र पर. दोषे सत्यसत्यपि स्वदोषाम्युग्गमोऽनुचित इति नेनाम्शेन निग्रहावहत्त्वम् । नतु परदोषामिधा- नाम्शेन । तहितस्यां शस्य किमर्थ लक्षणे निवेश इतिचेत , स्वदोषमभ्युपेत्य तूष्णींस्थितावप्रतिमा- न्तर्भावः स्यात् । अतस्तदुक्तम् । तथाच पगपादितदोषोद्धारणेनैव परपक्षे दोष वदेदितिरहस्यम् । (१७) अवश्योद्धाव्यस्य निग्रहस्थानस्यानसरेऽप्यनुदावन पर्यनुयोज्योपेक्षणम् । अत्राविदिनखच्छिद्रो- ऽपि परच्छिद्रं नोपेचत इति नीतिरनुसन्धेया। तथाच परच्छिद्राप्रकाशन वापजयोतुरिति- रहस्यम् । (१८) इत्यनुमितिनिरूपणम् ।। ॥ श्रीः॥ ॥ श्रीमते श्रीलक्ष्मीनृसिंह परब्रह्मणे नमः ॥ ॥ अथ शाब्दधीनिरूप्यते ॥ अनाप्लोक्तभिन्नवाक्यार्थज्ञानं शाब्दप्रमा प्रत्यक्षेअतिण्याप्तिवारणाय वाक्यार्थज्ञान- मितिविप्रलम्भकाक्यार्थज्ञानेऽतिव्याप्तिधारणाय अनाप्नोतिमिन्नेति । आप्तोकशक्षार्थज्ञान- मिन्युक्तो वैदिके अव्याप्तिः । तस्यनित्यत्वेनाप्तोकस्वाभावात् । अतोनदयगर्भगा। आप्तत्वं च यथार्थवक्तत्वम् । एतेनेश्वरोक्तत्वेनवेदप्रामाण्यं वदन्तः प्रत्युक्ताः नमऋषिम्योमन्त्र कृद्भय इत्या- दिमिः ऋषीणां मन्त्रकृत्वप्रतीतिस्तुतत्तन्मन्त्रद्रष्टुत्वेन उपपन्ना । पत्रकारेणापि अत एव च नित्य- त्वमिति वेदनित्यत्वं स्थापितम् । एतत्पश्चोद्रव्ये निरूपयिष्यते। वाक्पजन्यवाक्यार्थ विषयक- यथार्थवानं वा शाब्दप्रमा। प्रत्यक्षेऽतिव्याप्तिवारणायवाक्यजन्येति। विप्रलम्भवाक्यार्थ ज्ञान- निरासाययथाथैति । तत्करणं वाक्यं शब्दप्रमाणं सन्दर्भविशेषविशिष्टपदकदम्बकं वाक्यम् सन्दर्भविशेषविशिष्टत्वं च आकांक्षायोग्यतासन्निधिमत्वम् । वाक्यं द्विविधम् । पौरुषेयं अपौरुषेयं चेति । पुरुषेच्छयाचितं पौरुषेयम् । तथान्वि- तार्थकमनन्वितार्थकं चेति । आधमाकांक्षादिमद्वाक्यम् । तत्प्रमाणं यथा कृष्णस्यमवने बहूनि- रत्नानिसन्तीत्यादि । द्वितीयमनन्वितार्थकमप्रमाणम्। अनन्वितार्थकत्वं च आकांक्षादिरहितत्वम् । तेन घटः कर्मस्वम् । आनयनं कृतिः अमिनासिञ्चतिगिरि क अनिमान देवदत्वेन इत्यादि न -- ·शब्द परिच्छेदः १३१ प्रमाणम् । आकांक्षायोग्यतासन्निधिविरहात् । अपौरुषेयं तुवेदवाक्यम् । तच्च सर्वमन्वितार्थकम् । आदित्योयूपा यजमाना प्रस्तरइत्यादेरपितत्सादृश्यत्कार्यकरवादितात्पर्यान्वितत्वानपायात् । शब्दववृत्याअर्थवोधका । वृत्तिश्चवकिलक्षणान्यतररूपा। इयमेव व्युत्पत्चिरित्यभिधीयते । शक्तिश्चवाव्यवाचकयोज्यबोधक भावस्सम्बन्धः। साचशब्दगतबोधकत्वशक्तिरूपा । वहेर्दाहक शक्तिवत् । अत्र प्राथमिकव्युत्पत्यायत्तं हि शब्दस्य प्रामाण्यम् । प्राथमिकव्युत्पतिः कार्य एवं जायते । वृद्धव्यवहारोहि व्युत्पचौहेतुः। प्रयोजकद्वो गामानयेति प्रयुङ्क्ते प्रयोज्यद्धश्चा- नयति । ब्युत्पित्सुः पार्श्वस्थोबालोऽनेन वाक्येनानुमानसधीचाव्युत्पाद्यते । स इत्थं धनुमिनोति विप्रतिपमा प्रयोन्यप्रातिः कार्यत्वबुद्धिपूर्विकाचेतन प्रवृत्तित्वा दस्मदादिप्रकृत्तिवत् विप्रतिपन्न कार्यताबुद्धिः प्रयोजनवापजन्या तदन्वयष्यतिरेकानुविधायित्वात् यद्यदन्वयष्यतिरेकानुविधायि तपञ्जन्यं यथा संप्रतिपन्नमिति सामान्यतः कार्यताबोधकत्वे प्रयो- जकवाक्यस्य निश्चिते गामानय गाम्बधानाश्वमानयाश्वं बधानेत्यादि वाक्ये वावापोद्वाप.म्या विशेषव्युत्पत्तिरपि जायते । कार्य एवं शब्दाना व्युत्पत्तिः । तस्मात् सिद्धरूपे ब्रमणि वेदान्तानां न प्रामाण्यमित्याहुः। वनवायुक्षेपिष्ठादवता इत्यर्थवादानां यत्र दुःखेन संभिन्नमित्यादिफल प्रतिपादकसिद्धपरवाक्यानां च तैरपि प्रामाण्यस्वीकारात् । तत्र विधिशेषतया प्रामाण्येऽपिखतः प्रामाण्यं नाभ्युपमवमितिवेद, प्रकृतेऽपियायीतोपासीतेत्यादिविधिशेषत्वेनैवब्रमणि वेदान्तानां प्रामाण्याम्युपममे बाधकामावात् । तर्हि बालोपच्छन्दनादिविषयथावस्थित ब्रह्मवरूपसत्यत्वं न सियतीवेन । तद्गुणतविभूतितन्महिमादि प्रतिपादकवाक्यानां यथावस्थितार्थ शोधकत्लखामाव्यात् । प्रमाणानां खता प्रमाजनकत्वात् । तत्र प्रमाणान्तरेण स्वेन च बाधादर्शनात् । यद्वा आयव्युत्पचिस्सिद्धेऽपि प्रकारत्रयेण शक्यते। तथाहि , पुत्रस्ते जात इति देवदत्तायज्ञापय इतिकेनचित् पुम्साचेष्टया चोधमानः कश्चित् पुरुषोदेव दत्तसमीरं गत्वातस्मै पुत्रस्ते जात इति वदति । तेनसहगता कश्चि- दन्योध्युत्पित्स्पोला भूकवचेष्टा विशेषज्ञतद्वास श्रुत्वाव्युत्पद्यते एवद्वाक्यं पुत्रजन्मरूपार्थ प्रति- पादकमितीपेका प्रकारा। प्रकारान्तरमपि। तथाहि,पित्रादिशिक्षकोजना बालानङ्केनिधायांवातातमातुलसोदरा- दीनानगुस्सानिर्दिशन तत्तद्वाचकशब्दान प्रयुके। पश्चाद शीनिर्देशमन्तरेणतान् सर्वान शहान् वदति। ब्युत्पित्सुलिस्तान् श्रुणोनिचेष्टापरिक्षानवत्वात् । पुत्पादकानां प्रवृत्ति न्युत्पादनार्थान् जानाति । ततश्चेष्टामन्तरेणापिशब्दश्रवणमात्रादेवखस तत्तदर्थ प्रतिपत्ति राष्ट्रा शासबोधकत्मपतिजानाति जयं शब्द इममर्थ पाधपति । वनशदार्थयारसम्बन्धान्त- ब्रा- ·१३५ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंप्रहै रादर्श नात् सङ्केतयित्पुरुषाभावात् । परिशेषेद्ध व्यबोध मावेनैवाय शन्दः इममर्थ बोधयतीति व्युत्पद्यत इति अयं चान्य प्रकारा । देवदत्तस्यपुत्रे जातेकश्चिद्गत्वापुत्रस्ते जातः इति वदति । तव पश्यन् बालस्तस्यमुखविकासेनतस्यानुकूलबुद्धिं जाननेतद्वाक्यं सन्निहितानुकूलरूपपुत्रजन्मप्रतिपादक- मितिव्युत्पद्यते एवमन्योऽपि प्रकारः। प्रभिन्नकम लोदरेमधूनि मधुकरः पिरतीतिवाक्यं श्रुत्वा प्रभिनेत्यादिपदाना पूर्वगृहीतव्युत्तत्तिकत्वात् तत्सहपठनसामध्यांत पूर्वमगृहीतपुत्तत्तिकमधुकर- पदमौचित्यात् भ्रमरपरतयाव्युत्पद्यते । ननुलौकिशब्दानामेवं व्युत्पत्तिरस्तु न पैदिकानामिति चेम कोकवेदाधिकरणन्यायेन वेदिकानामपिलोकिकतुस्यपोगक्षेमत्वात् क्वचिच्छब्देविशेषस्तु व्याकरणप्राविशाख्याधवगतः। नावैषम्पम् । अस्तिद्वेवाकार्यमा सर्वत्रग्युत्पत्तिसमाना अता कार्य एव व्युत्पचिरितिनिधिोनिर्निबन्धनः । एवं सत्यङ्गुलिनिर्देशायोग्येषयेषुपरवासुदेवेन्द्रादि पदेषुकथं व्युत्पतिः। व्यवहारेणैवव्युत्पति वदतस्ता कय तान्युत्पचिरितिसमत्वात् । बप्रत्य- थार्थ व्यवहारियोग्यत्वात् तनक पुत्रचिरितिसौहार्दैनछामीति चेदुच्यते । सध्यं पाई प्रात्यादिपरबासुख प्रतिपादक प्रमाणघटकसयपादाविशम्दाना गृहीत शक्तिकस्वात् ताशसंस्थान विशेषविशिष्टय माळावग्रहवान् सः सहस्राक्ष इन्द्र इत्यादि ग्राहक प्रमाणगत सहस्र शहादेहीत शाककत्वाच तादृशाक्षिसहित शरीरसंस्थानवानिन्द्र इतिव्युत्पति ग्रहसम्मवात् । एवमन्यत्रादि। साच शक्किास्त्रविधा । योगरूढियोगरूढिमेदात् । आधापाचकादि पदेषु । द्वितीयामण्टपादिपदेषु तापजादिपरषु । मुख्यार्थबाधेसतिदासतिषणा। साद्विविधा । गौण्यगौणीवे । आनर्माणवक इत्यादीगोणी। परिशुद्धरूपगुणशोगान्माणवकमि शम्दसव्यपदेशः । अयोगीबहत् स्वाथाजहन स्वापावे। दिविधा । बायागङ्गाया पाप इत्यत्र प्रवाहरूप मुख्यार्थपरित्यागेन तोरलक्षणायासीकाराचौगातीरेलक्षणायां तु द्वितीया। एवं छत्रिणोयान्ति, काम्योदधि रक्ष्यतानित्यादावार । तन छन्यछत्रिकाकवस्तिरवाधतात्पर्यात् । तत्रान्वयानुपपतिस्तात्पयानुपातिवोलक्षणाबीजम् । गङ्गायां घोष इत्यवानयानु पाता। इतरमवात्सर्यानुपचिरितिज्ञेया । औषे विध्यर्थ बादमन्त्रनामधेय मेदेनबहुविधम् । तत्रावित्रिविधः अपूर्व विधिनियमविधिः परिसख्याविधिश्चति अत्यन्ताप्राप्तखार्थसविविरपूर्वविधिः । यथ त्रीही प्रोक्ष। एतद्विष्यमावेवोहिताक्षणमन्यतो न प्रामोतीत्ययमपूर्वावधिः । पक्षप्राप्तसाप्रासांय प्रापकोविविनियमविविः । यथाब्रोहीनवहन्तीति । मनत्रीहीणां तण्डुलप्रकृतिवादेतद्वियमावति तण्डलनिष्पत्या आक्षेपादेवावहननं प्राप्तमिति न ·शब्दपरिच्छेदः १३३ तदर्थो विधिः। किन्त्वाक्षे गदवहननवनख विदळनमपि प्राप्नुयादिति । अवहननेनैव वैतुज्यं कार्य- मित्य प्राप्तांशपूरणं क्रियते। इतरनिवृत्तिफलकोविधिः परिसंख्याविधिः । यथा चयन प्रकरणे इमामगृभ्णन् रसना- मृतस्य , पूर्व आयुषीतिमन्त्रः श्रूयते मन्त्राणामनुष्ठेपार्थ प्रकाशनसामर्थ्यात् । अश्वरशनाग्रहणे गर्दभरशानाग्रहणे चायं मन्त्रा प्राप्तः । तत्र इमामगृभ्णन् रशनामृतस्येत्यश्वामिधानीमादत्ते इति विधि दृष्टया गर्दभरशनाग्रहणेमन्त्रनित्तिा फलतीतीतानिवृत्तिफलकत्वादयं परिसंख्याविधिरिति- दिक् । सिद्धार्थस्तुत्यन्यतरप्रतिपादकं वाक्यमर्थवादा । सूर्य एकाकीचरति । अग्निहिमस्स मेषजम् । वायुर्वक्षेपिष्ठा देवतेत्यादि । उद्भिदायजेतेत्यादिनामधेयम् । अत्रान्विताभिधानप्रक्रियैवास्मदाचा- मिमता । इयं हितस्पक्रिया । प्रथमं तावच्छता निसन्निपदानि व्युत्पतिवशात्तत्तत्पदार्थस्वरूपाय- नन्वितानिस्मारयन्ति । स्मरणानन्तरमाकाङ्क्षादिपरामरूपन्यायानुगृहीतानिसन्ति, तत्चपदार्थ विशिष्टैकार्थसंसर्गात्मकं वाक्यार्थ बोधपन्तीति । यथाहुः- पदजावं श्रुतं सर्व स्मारिवानन्वितार्थकम् । न्यायसम्पादितव्यक्ति पश्चाद्वाक्यार्थबोधकम् ।। इति । भाट्टास्तु अभिहितान्नय प्रक्रियां वदन्ति । सातु, पदैरमिहिता पदार्था एवयोग्य- त्वेनारामृश्यमानास्सन्तः विशेषसंसर्गात्मकं वाक्यार्थबोधयन्ति । अर्थेनैवार्थविशेषसिद्धेस्वतः पद व्यागाराभावात् पदानांस्मारकत्वमानमेवेति । यथाहुः । पदमम्यधिकामावात् स्मरणानावशिष्यते। इति एतत् प्रक्रियापिनात्यन्तानुसपनेति- तत्वमुक्ताकलापे आचारमिहिता । पुनरपिवाक्यं द्विविधम् । समानाधिकरणवाक्यं व्यधिकरण- बाक्यं चेति । समानविभक्तिविशेषणविशेष्यवाचकपदघटितवाक्यं समानाधिकरणवाक्यम् । यथा नीलोपट: नीलगत्पलम् । तस्वमसि । सत्यं ज्ञानमनन ब्रह्मेत्यादिकम् । विभिन्न विमतिकपद- घटितवाक्यं तद्भिभवाक्यं वा पधिकरण वाक्यम् । यथादेवदत्तस्य पुत्रः। जगतः कर्ता कृष्णः । जगत- कारणं ब्रह्म इत्यादिकम् । तत्रव्यधिकरणवाक्यवत्. समानाधिकरणवाक्यमपिविशिष्टार्थ प्रतिपादकम् । तथाहि, सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्ये त्यत्र सत्यपद प्रत्यवाविषिष्टमुरखापयति । ज्ञानपद धानत्वविशिष्टपस्थापयति । अनन्तपदमपरिच्छन्नत्वविशिष्टम् । ततश्चमत्यत्वादिधर्मत्रयविशिष्ट- प्रमप्रतिपादकत्वात् विशिष्टपरमेव । यथा नीलमुत्रालमित्यत्र नीलमविशिष्टोपस्थापकनीलपदेन उत्पलस्वविशिष्टोपस्थापकोत्पलपदेनच नीलखोपलवविशिष्टोत्पलबोधनम् । तद्वत् । यतुलमानाधि करणसत्यादिवाक्यानामखण्डैकरमनिर्विशेषचिन्मानप्रतिपादकत्वमाहुः वदनुपपनम् । वाक्यान्त, 26 ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रह रवत्तेषामपि विशिष्टविषयत्वावश्यम्भावात्। अतएवहि लटश्शवशानचावप्रथमासमानाधिकरण इति सूत्रव्याख्यानावसरेभगवतापतञ्जलिना भिन्नप्रतिनिमिचाना शब्दानामेकस्मिन्नर्थे वृत्ति- सामानाधिकरण्यामिति सामानाधिकरण्यलक्षणमुक्तम् । तस्यार्थी, प्रवृत्तेनिमिचं प्रवृत्तिनिर्मितं, प्रकृष्टावृत्तिा प्रवृत्तिः। शब्दस्यार्थे प्रवृत्तिर्नाम- तबोधनम् । तत्रविशेष्यभूत प्रधानार्थबोधनं प्रवृत्तिः । तस्यानिमित्तं द्वारम् । तच्चविशेषण भूत- जातिगुणादिकं तद्वाचकानां शब्दानामे कस्मिन्नर्थ एकविशेष्यवृत्तिः बोधकत्वम् । तथाच, विभिन्न विशेषणवाचकानां शब्दानां सदाश्रयकविशेष्यवाचकत्वं सामानाधिकरण्यमित्युक्त भवति । ततश्च समानाधिकरणवाक्यं विशिष्टकार्थपरमिति वक्तव्यम् । ननु समानाधिकरणानि सत्यादिपदानि किंसत्यत्वादिविशेषणमात्रपराणि, उत तद्विशेषणविशिष्टपराणि, उत स्वरूपमात्रपाणि। न तापद्विशेषणमात्रपराणि। विशेषणानामनेकत्वादेकार्थत्वासिद्धः । नापि विशिष्टपराणि। विकल्पासहत्वात् । किं क्रमेण युगपद्वाविशिष्टार्थपरत्वं पदानाम् । न तावत् क्रमेण विशेषणा- नामन्योन्यसमवायप्रसङ्गात्। प्रथममेकेनविशेषणेन विषिष्टतया अवगतस्य वस्तुना पश्चाद्विशेष- णान्तर विशिष्टतया अवबोधनं हि क्रमेण प्रतिपादनम् । तत्र विशिष्टं प्रति विशेषणतयाऽवीयमानं पूर्वविशेषणस्यापि विशेषणं भवतीति विशेष- मानामन्योन्य विशेषणविशेष्यभावप्रसङ्गोदुर्वास। अवर्जनीयं च पदानां क्रमेणार्थप्रतिपादनम् । कुतः । उद्देश्योपादेयविभागवत्वात् सर्ववाशाना युगादुद्देश्योपादेयभावासम्भवात् । सम्भवेऽपि विशेषणानां परस्परैक्यप्रसङ्गाच। तथाहि , प्रातिपदिकानां विशिष्टपरत्वे प्रातिपदिकार्थक्य परस समानविभक्तिनिर्देशन विशिष्टैक्यपरत्वमवश्याश्रयणीयमिति विशेष्यैक्यवद्विशेषणानामप्यैक्थं प्रतिपाद्यमापद्यते। किच, विशेषणानां ज्यावर्तकस्वाभाव्याविशेषणभेदेन विशेष्य मेदप्रसङ्गो- दुर्वा । तथाहि, मेदकं विशेषणं, मेधं विशेष्यमिति विशेषणविशेष्यस्वरूपयोर्मेदः। दृश्यते च विशेषणानां विशेष्यभेदकत्वं खण्डोमुण्डा इत्यादिषु । ननु नीलमुत्पलं देवदत्ता थामो युवा लोहिताक्षसमपरिमाण इत्या विशेषणमेदेऽपि विशेष्यैक्यं दृश्यते । नैष दोषः । तत्र खतः प्राप्त विशेषणानां विशेष्यमेदकत्वं प्रत्यक्ष- विरोधेनापोधते। प्रत्यक्षायगोचरे ब्रमणि तु विशेषणमेप्रयुक्तविशेष्यमेदोमवत्येव । अत: पारिशेष्यात खरूपमात्रपरत्वमास्थेयम्। एवं तर्हि पदानां पर्यायत्वमेकेनैव पदेन स्वरूपं प्रतिपक्ष- मिति पदान्तर प्रयोगवर्थ प्रवृत्तिनिमित्चमेदाभावेन सामानाधिकरण्यलक्षणहानिश्च प्रसज्यत इति चेन्मैवम् । एकसैवार्थस बचपदार्थविरोधिप्रत्यनीकपरत्वेन पदानामपर्यायत्त्वमर्थवत्वम् ।

·शाब्द परिच्छेदः १३५ तथाहि, विकारास्पदजडपरिच्छित्ररूपस्यकल्स्नस्य जगतः कारणतयाविहितस ब्रह्मणा कार्यगतविकारासदत्वजडत्वपरिच्छिमशङ्कायां तद्वयुदासार्थ सत्यादिशोधकवाक्यं प्रवर्तते। तन- सत्यपदं जडत्वशङ्का व्यावर्तयति । अनन्तपदं परिच्छिन्नत्वशङ्काम् । नचैतावता ब्रह्मणस्तव्यावृत्ति- रूपधर्मवत्व प्रसङ्ग । सकलेतरच्यावृत्ब्रह्मस्वरूपत्वात् । यथा शौक्लयादेः काण्यदिव्यावृत्ति- स्तत्तत्पदार्थखरूसमेव न धर्मान्तरमर्थान्तगनुपलम्मात । तदभ्युपगमेऽनवस्थानाच । काठण्यदिव्यावृत्तं शौक्ल्यमित्यादिपदानां च पर्यायत्वम् । अर्थवस्वमनेकार्थत्वं च । सत्यादिपदानां ब्रह्मखरूपमात्नविषयाणामप्यसत्यादिव्यावृत्यमेदेन न पर्यायस्वादिदोषप्रमतिर ! नन्वेवं मत्यत्वादिगुणविशिष्टवाचकानां सत्यादिपदानां तत्तद्गुणपरित्यागेन तत्तद्विरो- धिव्यावृवस्वरूपमानपरत्वे लक्षणावादितिचेन्न । अवाच्योपस्थापने हि पदानां लक्षणा। यथा गङ्गाया घोष इत्यत्र धोषपदस्य कूले। अत्र सत्यादिपदानां वाच्यैकदेशविशेषणपरित्यागेऽपि वाच्ये प्रधानांशभूतविशेष्यस्वरूपप्रतिपादनाल्लक्षणाप्रसङ्गाभावात् । वाक्यतात्पर्याविरोधाय सर्व- पदलक्षणाप्याश्रीयते । विषं भुङ्क्षवेतिपदं भोजननिवृत्ति लक्षयति। प्रकृतेसामानाधिकरण्य- साथैक्यतात्पर्यणतान्त्रिवाहाय सर्वपदानां लक्षणा न दोषः । तस्मात् सत्यादिवाक्यमखण्डैकरसं ब्रह्मप्रतिपादयतीति । अनोच्यते । सत्यादिवाक्यं सत्यादिगुणविशिष्टमेव ब्रह्मप्रतिपादयति। नीलमित्यादिषु समानाधिकरणवाक्येष्वनेकविशेषणविशिष्टैकार्थव्युत्पत्तेः। तथाच, (सामानाधिकरण्यलक्षणं) मिन्न प्रवृत्तिनिमिचानामिति शाब्दिकोकं, लक्षणमध्युपपादितम् । अत्रयदुक्तं समानाधिकरण- बाक्यस्यएकार्थ परत्वव्युत्पत्तेः। तद्घटकपदानां विशेषणमात्र परत्वे विशिष्टपरत्वेचासिया- स्वरूपपरत्वं वाच्यमिति , तनोपपद्यते । त्वदुक्कदुषणविकल्पयोस्त्वत्पक्षेऽपि प्रसङ्गात् । तथाहि , सत्यादिपदानि कि विरोधिमात्रपराणि । अथवरूपमात्रपराणि। किंवा विरोषवच्छिन्नखरूप- पराणि। न तावद्विरोधिमात्रपाणि। तेषामनेकार्थत्वेन एकार्थत्वासिद्धेः। नापिस्वरूपमात्र- पराणि । तथाप्सतिपदानां पर्यायत्वप्रसङ्गाद। एकेनैवपदेनस्वरूपं प्रतिपन्नमिति पदान्तरप्रयोग- वैयांच । नापि तदवच्छिन्नस्वरूपाणि विकल्पासहत्वात् । किं विरोधिनां स्वरूपावच्छेदकत्व- मुपलक्षणतया विशेषणतयावा । नायः एकेनैवोपलक्षणेन स्वरूपं प्रतिपन्नमिति उपलक्षणान्तरवैयर्थ्यात् । नद्वितीया । विरोधिनामनेकत्वेनैकार्थत्वासिद्धे।। विशेष्यान्तभूतो विशेष्यप्रतीत्युपायोहि विशेषणम् । विशे- व्यान्तर्भावश्च झाप्यान्तर्भावः। विशेषणभूतार्थमे ऽपिविशेष्यभूत प्रधानार्थस्यैक्थात् एकार्थ च- ·श्रीरामानुगसिद्धान्तसमहे सिद्धिरितिचेदागतोऽसिमदीयपन्थानमितिविशिष्टपरत्वेऽपिनविरोधः। यत्रोक्तम् । विशेषणा. न्तरविशिष्टेवस्तुनि विशेषणान्तरान्वयाद विशेषणानामन्योन्यसमवाय प्रसङ्ग इति । तदसत् । विकल्पासहत्वात् । अन्योन्य समवाय प्रमङ्गः किंपदार्थस्मरणदशायामुन परामर्शदशायामाहोस्विद्वाक्या मिधानदशायाम् । न हावत म्मरणदशायाम् । तद्दश यां मिथो- ऽन्वयप्रसङ्गाभावात् । नापिपरामर्शदशायाम् एकस्मिन्नऽ विरुद्धाने कविशेषणममवायस प्रत्यक्षाव गतस्य यथावस्थितवस्तुपरामर्शदायां तथैव परामृश्यमा त्वेनान्योन्य वैशेषणममवायस्यान्यबाद- नेन तदानीमतथापरामर्शात् । नापितृतीया। बाशार्थाभिधान दशाया सर्वैः पदयुगदने क- विशिष्टैकवस्तु विषयकज्ञानजननेन क्रमाभिधान प्रयुक्तान्योन्यसमवाय प्रसङ्गमावान । यशद्वे- चक्षुषी जातिगुणाधनेकविशेषणविशिष्टैकवस्तुविषयामेका धियं युगपजानता, तथैवानेकग्दानि- युगपदेवतत्तद्विशेष्यविशिष्टैकवस्तुविषयक ज्ञानजनकानि भवन्ति । तथादृष्ट विषयत्वात् दाना व्युत्पत्तेः क्रमेणाभिधानानभ्युपगमेकथमुद्देश्योपादेयसिद्धिरितिचेदुच्यते । ज्ञाताज्ञातविभागेनघुद्देश्योपादेव विभागः । स च युगपत् प्रतिपादनेऽपि नापति । एकेनवाक्येन एकवस्तुनोऽनेकविशेषणान्वये युगपत् प्रतिपाद्ये तत्रैकविशेषणान्वयः प्रागेव प्रति- ज्ञातः । विशेषणान्तरान्वरस्त्वज्ञात इति ज्ञाताज्ञातविभाग इति परामर्शदशायां सम्भवत्येव । यदप्युक्तं विशिष्टैक्य प्रतिपादने विशेष्य क्यचद्विशेषणक्यं प्रसज्यत इति । तदपि न । भवत्पक्षे ऽप्यसत्व प्रतियोगिविशेषणैक्य प्रसङ्गात् । प्रातिपदिकानां तत्तप्रतियोगिविशिष्टवरूपपरत्वेऽपि समानविभको प्रातिपदिकार्थंकदेश भतविशेष्यमात्रैक्यपरत्वध्युपत्या न विशेषणक्य प्रसज्यत इति चेचदस्माकमपिसमानम् । आक्योर्विशेषस्तु प्रागेवोक्ता। क' हण्यपीतिमरक्तिमादिव्यावृत्तं शक्लियमित्यादिषुप्रतियोगिमेदस्यतत्तयावृत्तवरूपस्य च शब्दोपात्तत्यानलक्षणाप्रसङ्गः सत्यादि- वाक्येतु न तथेतिविशेषः। एवं शौक्लयादिदृष्टान्तवाक्थात् सत्यादिदान्तिकवाक्यस्य शब्द- द्वारकं वैषम्याक्तम्। अर्थद्वारकमपि वैषम्यमस्तीतिः कथमितिचेदित्थम् । शौक्लयादेः कस्यचिद्रव्य द्रव्यान्तगद्वयावर्तकतयाधर्मान्तरानपेक्षत्वम् । ब्रह्मणन्तु नतथालमितिस्वरूपातिरिक्तव्यावर्तकधर्मापेक्षाऽइत्येव। किन शौक्ल्यादिस्वरूपस्फुरणेहि न कार्याध्यासः । अतस्तत्रम्वरूपमेव सकलेतश्व्यावृत्तिरित्यभ्युपगन्तुं युक्तम् । ब्रह्मस्वरूपाफुरणे ऽपितदितराज्यासाभ्युपगमात् । रजतादिकावृत्त शुक्तिवादिवदधिष्ठान भूत ब्रह्मस्वरूपातिरिक्त- सकलेतरच्यावृत्तिरूपधर्मोऽव श्याभ्युपगमनीया। यच्चोक्तं विशेषणमेरे ऽपि विशेष्य मेद प्रमा इति तदयुक्तम्। विशेषण मेदमात्रस्य विशेष्य मेदकत्व भावात। देवदत्तश्श्यामोयुवेत्यादिषु विशेषण भेदेऽपि विशेष्यक्यदर्शनातू । -- ·शब्द परिच्छेदः १३७ स्वविशेषणमेदस्य सता प्राप्तं विशेष्य मेदकत्वं प्रत्यक्षेणापोदितमितिचेन। धर्मि- वाचकपदैक्यात सम्पनविभक्ति निर्देशाञ्चक्य प्रतीते।। खण्डोमुण्डा पूर्णशृङ्गोगौरित्यवधर्मि- बाचकपदेक्यसमान विभक्तिनिर्देशेच मन्यपि विशेषणमेदाद्विशेष्णभेदः प्रतीयत इति चेष। यता स्वता प्राप्तं तयोविशेष्यक्य प्रतिपादकन्वं प्रत्यक्षेण तत्रापो दर परोक्षेऽपि तत्र खण्ठत्वादिमेदेन- विशेष्य मेदा प्रतीत इतिचेत परोक्षे ऽपिश्यामवादिविशेषणभेदेऽपि विशेष्यक्यप्रतीतिदृश्यत इति समानश्च विवादः। कोनियामक इतिचेयजानीगविशेषणानां निश्मेनमिन्नाश्रयत्वं प्रत्यक्षदृष्ट तजातीयविशेषणानां परोक्षेऽपि विशेष्य मेदापादक्रम। खण्डन्वाहीनां यजातीय विशेषणानां तु मिन्नाश्रयत्व निएमोनदृष्टा रजातीय विशेषणानां धर्मिवाचकपदैक्ये समान विभक्तिनिर्देशक विशेष्यसमवेतत्वमेव युक्तम । यच्चोक्तं वाच्ये प्रधानांशस्य प्रतिपदनान न लक्षणेनि। तदप्यसत् विशेषणद्वारेण विशेष्यपर्यवसायिनशब्दस्य द्वागनभिधाने द्वार्यभिधानासिद्धलाक्षणिकत्वेऽपि विशिष्टाभिधानस्वारस्यहानिरवजनीयेतिदिक् । तस्मात त्यादिवाक्य सत्यत्वादिविशिष्टमेन प्रतिणदयतीतिसिद्धम् । ततश्च प्रत्यक्षानु- मानशब्दाश्च त्रीण्येव प्रमाणानि । उपमानार्थाश्त्यादीनांतत्रैवान्तर्भावान त्रित्वविरोधः । अन्त- विरत्वम् । गाय शब्दो गवयम्बवाचकः । वृद्धनियमेन तत्र प्रयुज्यमानत्वात । योयत्रनियमेन प्रयुज्यते सतस्यगचकः । यथा गोत्ववाचकगोशब्द इत्युपमानस्वानुमानेऽन्तर्भावात । एवं देवद तस्य दिवाऽभोक्तृत्वे सतिपीनत्वं रात्रिभोजनमन्तरानोपपद्यत इति पीनत्वान्यश्चानुपपत्ति प्रस्तार्था- पत्तिरप्यनुमानेऽन्तर्भूना। दिवाऽभुञ्जानोदेवदत्तः रात्रीभक्तदिवाऽभुञ्जानत्वेसति पीनतात योदिवाऽभुञ्जानन्धे सतिपीनमरात्रीभुङ्क्ते । प्यारात्रिभोजननियमवत्पुरुष इत्यनुमातुं शक्य- त्वात् । एवं सम्भगदीनामप्यनुमानाद्यन्तर्भावस्य सुवचत्वात् । न प्रमाणत्रित्वम्याघातः । स्यादेतत । ननुगादिपदानां गोत्वादिरूपविशेषणमात्रे शक्ति, उतगवादिरूप- विशेष्ये । नाघः । गामानयेत्यादौ गवादिभानाभावप्रसाद । पदानुपस्थितस्य शान्दधीविषय- वाभावात् । न द्वितीया। गोत्वादिविशेषणाबोधप्रसङ्गात् । तस्य पदानुपस्थितत्वादितिचेन । गोत्वादिविशेषणविशिष्टगवादिविशेष्ये शक्तिर्गवादिपदानाम् । न च लक्षणयाविशेष्यबोध इति वाच्यम् । अनुपपत्तिप्रतिसन्धान विनापि विशेष्यबोधात् । एव शुक्लादिशब्दानामपि शौक्यादि विशिष्टविशेष्यवाचकत्वं शुक्लापट इत्यादौ तथा प्रतीतेः। शुक्लान पट इति मतुवन्ततया प्रयो. गस्तु निष्कर्षविवक्षया निष्कृष्टप्रयोगे विशेष्यपर्यन्ताभिधानशक्तेः प्रतिबन्धवत् । गुणेशुक्ला- दया पुम्सि इति कोशेऽपि द्रव्यपर्यन्तत्वमभ्युपगम्य तदाविशेष्यलिङ्गत्वमुक्तम् । अतश्शुक्लादि- शब्दाद्रव्यपर्यन्तवाचकाः। एवं देवादिशन्दानामपि देवशरीररूपविशेषण विशिष्टात्मवाचकत्वम् । ।

·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे तत्र प्रमाणं तु शिष्टप्रयोग एव । शब्दार्थ निर्णये विशिष्टप्रयोगस्यैव नियामकत्वात् । अस्ति च देवादिशब्दानामात्मपर्यन्ताभिधाने लोकप्रयोगः । देवमनुष्यः पशुमंग इत्यादि । तथा श्रुति स्मृतिप्रयोगोऽपि चन्वारा पञ्चरात्रा देवत्वं गच्छन्तीति । प्राप्य पुष्पकतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमती गेहे योगभ्रष्टोऽमिजायते ॥ वाचिकैः पक्षिमृगतामित्यादि इदं त्वधेयम्। विशेषणवाचकानां शन्दाना विशेष्यपर्यन्ताभिधाने, न विशेषणवाचकन्धमात्रं नियामक दण्डकुण्डलादिषु शब्देषु विशेष्य पर्यन्ताभिधानामाव । किन्त्वपृथ कैद्ध विशेषणवाचकत्वम् । तच्चानुगतम् । ततश्चगेव शौक्यादिदेवादिशरीराणामपि तत्सदात्मानं प्रत्यपृथक्सिविशेषणवाद्देवादिशब्दानामात्म- पर्यन्ताभिधानं निर्विवादम् । एवं यस्यात्मा शरीरं यस्य पृथिवी शरीरं, तत्सवं वै हरेस्तनुस्तानि सर्वाणि तद्वपुरित्यादि प्रमाणाचेतनाचेतनरूपप्रमश्वस्य विष्णुशरीरत्वेन तदपृथक्सिविशेषण- त्वात् । अपृथ विपद्धविशेषणवाचकानां शब्दानां विशेष्यपर्यन्तत्वनियमेन घटपटदेवमनुष्यादि- शब्दास्त तच्छरीक जीवशरीरकपरमात्मवाचिनः । लौकिकानां विशेष्येश्वरापरिज्ञानाद्देवादि- विशेषणप्रपश्चस्व पृथक्सिद्धिज्यामोहः। नैतावताशास्त्रसिद्धं प्रपश्चानामपृथक्सिद्धविशेषणत्वमप- गच्छति। वेदश्वसर्वैरहमेव वेद्या, वचमा वाच्यमुत्तमं, न तास्मसर्ववचमा प्रतिष्ठायत्र शाश्वती- त्यादिमिः ब्रह्मणस्सर्वशब्दवाच्यत्वं ह्यभिधीयते। किश्चानेन जीवेनात्मनेति श्रुत्यासर्वस्य वस्तु जातस्य जीवशरीरक ब्रह्मानुप्रवेशेनैव नामरूप भावाभिधानात्तचनामवाच्यत्वं ब्रह्मणस्सिद्धम् । विप्रतिपन्नानिपदानि परमात्मवाचकानि; निष्कर्षकार्थेतरत्वेसतितन्मूर्तिवाचकत्वात्। येनिष्कर्ष के तरत्वेसति तन्मूर्तिवाचकास्ते भगवद्वाचकाः यथा रामकृष्णादि शब्दा इत्यनुमानेनापि सर्वशब्द वाच्यन्वम् । ननु तर्हि लोकव्युत्पतिविरे धस्स्यात् । लौकिकानां घटादिष्वेष घटशब्दव्युत्पत्ति- रितिचेन। लोकव्युत्पत्ते पूर्णया पूरणं वेदान्तव्युत्पत्या क्रियते । न पुन: प्रथमव्युत्पचेरवधिः । वेदान्तश्रवणेन हि व्युत्पत्तिा पूर्यते। यथा कर्मकाण्डश्रमणेन देहमानपरतया व्युत्पन्नस देवादि शब्दस्य देहातिरिकात्मपरतयाव्युत्पत्तिा पूर्यते । तद्वत । तथा च ब्रह्मणस्सर्वशब्दवाच्यत्वे, न कश्चिद्विरोधा अत्रेदं बोध्यम् । देवादिचेतनवाचिशब्दा घटाघचेतनवाचिशब्दाश्च देवत्वादिघटत्वादि प्रवृत्ति निसिसाक्षात्म्परामाधारण पम्बन्धेनै कयैव शत्याचिदचिच्छरीरित्रमाभिदधति । यथा মুক্তবিহঙ্কমবনিদি বহুঙ্কুণাগান্সিধাবাঃ। यथा च ब्राह्मणादिवन्दार ·शब्द परिच्छेदः पिण्डगतेन ब्राह्मणत्व निमित्तेन भद्वारकाद्वारकार्थद्वयाभिधायकाः । तथा घटादिशब्दा. देवादि शब्दाच तत्तस्प्रवृत्तिनिमित्तैस्सद्वारकाद्ध र कार्थयबोधकाः। कचित् पण्डिताना निष्कर्ष विवक्षया पामराणां विशेष्यापरिज्ञानाच्च वाच्यैकदेशे विशेषणमात्रे भवाप्रयोगा। सोऽपिधर्मिपर्यन्त- नीलादिशब्दस्पनीलं रूपमित्यादौ वाच्यैकदेशे नैल्यादौ प्रयोगादुपाना। अवतालार्यविभाग एव शक्ति भङ्गः। यद्यप्यचिजीवेश्वगः घटादिशब्दवाच्या। तथापि धर्मिग्राहक प्रमाणेनाचितश्चेतनं प्रतिचेतनस्येश्वरं प्रति च प्रकारत्वात् । तस्यकारकवि शिष्टेश्वर प्रधानक एव बोधः। यथा जात्याकृति व्यक्तीना पदार्थविपक्षे प्रमाणसिद्धवातुखमावानुगुण्येन जात्यादि- विशिष्टव्यक्तिप्रधानको बोधस्तद्वदिति । स्यादेतत् । ज्ञानानां प्रामाण्यं खामाविकम् । उती- पाधिकम् । तद्रहश्च स्वेनैव उतान्येनेतिविच यते । तथा हि, ज्ञानपामाण्यं ज्ञानगतयथावस्थित- वस्तु प्रकाशकत्वम् । तच्चवह्वयादेर्दाहकत्ववत् स्वामाविकमेव अगमा तु मणिमन्त्रादिवशेन वयादेरदाहकत्ववदोषवशादुत्पद्यते। अत: मामाण्यमोपाधिकमेव । खाभाविकमेव प्रामाण्य- मीश्वरज्ञाने परैरपि स्वीकृतम् तस्य नित्यत्वेनौ मधिकत्वासम्मवात् । अथ ज्ञानं खत एवं मानं चेत् कल्पचित् कुत्रचित् प्रमाणमप्रमाणं वेति संशयो न स्यात् । तथा च मीमांसादेर्वैयर्थमिति चेन्मैवम् । स्वाभाविकत्वेऽप्युपाधिकता प्रामाण्याशङ्काविधूननाय मीमांसापेक्षा सम्भवाद। दृष्टं चैतद्पादिविषये स्वतः प्रामाण्यस्य चक्षुष आलोकसहकारिसाहित्यापेक्षणम् । एवं खता प्रमाणस्य निगमस्याप्यर्थतत्वावधारणे मोमांसापेक्षणम्। यदिचक्षुषारूपादि प्रत्यक्ष- जनने विरोधितमोनिवर्तन एवालोकस्योपयोगः । न प्रमोत्सत्ताविति । तत्र न स्वाभाविकप्रामाण्य- हानिरित्युच्येत। तथेहाप्युपाधिकृताप्रामाण्यशङ्कानिरसन एव मीमांसादेरुपयोगान स्वाभावि. कत्वहानिरिति समसमाधिरितिदिक् । एवमुत्पत्तौ स्वतस्त्वमुक्तम् । अथ ज्ञप्तौ स्वतस्त्वमुच्यते। तथा हि ज्ञानानां स्वप्रकाशत्वात् स्वस्मिन् ज्ञानत्वमिवप्रामाण्यमपिस्वेनैवगृह्यते । प्रत्यासक्के- स्तुस्थत्वात् ज्ञानस यथावस्थितवस्तुप्राहकत्वस्वभावात् । यथावस्थितवस्तुग्राहकत्वस्यैव प्रामाण्य- पदार्थत्वात् । ईश्वरज्ञाने स्वीयप्रामाण्यग्रहस्स्वेनैवेति परैरभ्युपगम्यते । तस सर्वविषयकत्वस स्वता प्रामाण्यग्रहस्सा च तैरभ्युपगमात् अन्यथा तस्यासर्वज्ञापत्ते।। ज्ञानान्तरेग प्रमाणपग्रहे ज्ञान द्वयाभ्युपगमप्रसङ्गाच्च । नचेश्वरीय ज्ञानस तथात्वेऽपि जीवज्ञाने परत एव प्रामाण्यग्रह इति वाच्यम् । तथा कल्पने प्रमाणाभावात् । प्रमितिलक्षणप्रमायास्त्रीय प्रमात्वग्रहापत्तिसम्भवात् । अन्यथा सर्वानुवचलक्षणग्रहामावप्रसङ्गात् । अता स्वत एव प्रामाण्यग्रहा। अप्रामाण्यग्रहस्त्वन्यत प्रामाण्यस ·१४० श्रीरामानुजसिद्धान्तसमक्ष एव । तथा हि, अर्थान्यथात्वावगाहित्यमेव ज्ञानस्याप्रामाण्यम् । तदन्यै धकज्ञानादिमिरव- बुध्यते। न हि रजतवानं रजतसन्यथात्वमावेदयति । अपि तु कारणदोषादिज्ञानम् । अतो प्रामाण्यग्रहस्स परत्वम् । ननु प्रामाण्यस स्वतोबहेममोत्पन्नं ज्ञानं प्रमाणं वेति संशयो न स्यात् । प्रामाण्यनिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्व त् । न च प्रामाण्यनिश्चयो न जात इति वाच्यम् । धर्मिज्ञानस्यैव प्रामाण्यनिश्चयरूपत्वात् । यथावस्थि वस्तु विषयकन्वस्यैव प्रामाण्यादितिचेन प्रामाण्यनिश्चयेऽपि कारणदोष- शङ्काहिताप्रामाण्यसंशयस्योत्पत्तौ बाधक भावात् । अनाहितस्यैवाप्रामाण्यसंशयस्य प्रतिवध्यत्वात् । एवमनभ्युपगमे तववा कथं प्रामाण्यसंशयानन्तरमर्थसंशयस्यात् । अर्थनिश्चयमा प्रतिवन्धकस्य सत्वात् । यद्याहितन्वादर्थ पंशयस न तनिश्चयप्रतिबध्यत्वं , तदत्रापि समानम् । अत्रेदं बोध्यम्। प्रामाण्यनिश्चयेऽपि कचित् स्थूणानिखननन्यायेन क्वचित् कारणदोषशङ्काहिताप्रामाण्य शङ्कया कचित् कुपतिकल्पितकुहनायुक्तिजाल जाताप्रामाण्यशया च तन्मीमांसाक्रियते। नैता. वता प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वहानिरित्यलमतिविस्तरेण । स्वतः प्रमाणं वेदः । स्मृतेस्तु वेदमूलकत्वेन प्रामाण्यम् । वेदविरुद्स्मृतेरप्रामाण्यमेव । अयं न्यायः पुराणादिष्वपि । पुराणानां परस्परविरोधे सात्विकासात्विकत्वाम्यां प्रावस्यदौर्वरये। पाशुपताधागमास्तु शास्त्रार्थनवेदविरुद्धत्वात् सर्गशेष्यप्रमाणम् । श्रीपाश्चरात्रशास्त्रं तु वेदा- विरुद्धत्वात् सर्वज्ञप्रणीतत्वात् वेदमूलकत्वाच कन्स्लं प्रमाणम् । अत एवास्मिन् शास्त्रे क्वचिदपि श्रुतिविरोधोनास्तीति श्रीमायादौ स्थापितम्। अस्मिन्नेव क्वचित् परस्परविरोधे तापर्यमेदेन विरोधः परिहायः। अत्यन्तविरोधे श्रुतौ षोडशिग्रहणाग्रहणपदत्रापि विकल्पो प्रयः। शिष्टा- चाराणां स्मृतिमूलकत्वेन प्रामाण्यम् । अतः प्रत्यक्षस्मृतिविरुद्धाचारस्त्याज्य एवेति शाब्दधी निरूपणम् । अथ स्मृतिनिरूप्यते। संस्कारमात्रजन्याधी स्मृतिः। न च स्मृतेरदृष्टकालोदोधकाबनेककारणजन्यवाद- सम्भव इति वाच्यम् । मात्रशब्दस प्रमितिकरणव्यवच्छेदार्थत्वात् । तथा च संस्कारेतरप्रमाणा। बन्यस्वेसति संस्कारजन्यत्वं स्मृतिलक्षणं इति फलितम् तच्च स्मृतावस्तीति नासम्भवः । कार्य बादरिरस गस्युपपचेरितिसूत्रम् । मार्गोऽसावचिरादिर्गमयति परधामगत्यादियोगात ब्रह्मोतर्मुख्य मावादिति हि निरणयजैमिनिस्सत्यमेतत् । बक्तव्यं त्वत्रकिश्चिनयति परविदखाम्वित ब्रह्मनिष्ठान तदेहस्वात्मनिष्ठानपि मुखमियामी च संपूर्णनिष्ठाः ॥ इति ।

·स्मृमितिपरिच्छेदः १४१ बाद रिमापतिक्षेपकय जैमिने: पक्ष मनूय शिष्याणां विशदातिपत्यर्थं वकन्यं शेषमपि तत्राचष्टे मार्ग इति। असावचिरादिमाः। परन्धाम तद्विष्णोः परमं पदमिति श्रुतिसिद्धं वैकुण्ठाख्य परन्ध मगमयति । अथवा वैकुण्ठवासिनम् । अथ यदतः परोदिवोन्योतिर्दीप्यत इति दिव्य- लोकासिन निरतिशयदीतियोगेनधामशब्दवाच्यं परमपुरुषमेव गमपति । तनहेतुमाह । गत्या- दीति । दिपस्थानस्य तत्स्थानवासिनः परमपुरुषस्य च गमनेन प्राप्यत्वस सम्भवात् । न केवलं योग्यत्वेनायमर्थसिद्धयति । अपि तु नपुम्सकलिङ्गान्तस्य ब्रह्मशब्दस मुख्यत्वाचेति दर्शयति । ब्रह्माकोरेति । भगवान् जैमिनिः परं ब्रह्मप्राप्नुवतामेवैषागतिरिति निरणैषीत् । उक्त मर्थमङ्गीकृत्यैा तत्र कश्चिद्वशेष वक्तुं सत्यश प्रयुक्तवानाचार्यः। तदेवाहवक्तव्यमिति । प्रतिज्ञातमेव वक्तव्यं प्रकटयति । नयतीति । अयमर्थ:-द्विधाखलु ब्रह्मनिष्ठाः। खात्मशरीरक- परमात्मोपासका केचित् । परमात्मशरीरभूतखात्मनिष्ठाः परे। द्विविधानपितान् परविदोमुख- मेरेन ब्रह्मनिष्ठानचिरादिमागोगमयतीति जैमिनेरभिप्रेतार्थः । ननु तर्हि विषमोपासकयोयोसंपूर्णब्रह्मनिष्ठत्वं कथमित्याशङ्कयाह । अमीचेति । विशेषणविशेष्यभावपरीत्योपदेशमात्रमेवात्रक्रियते । उभयत्रापि ब्रमप्राधान्यं जीवस्य । ताद्वशेषणत्वमप्येकरूपमेवेत्यै झार्थसिद्धिः। यथा रामानुजं लक्ष्मणपूर्वजं चेत्यादिनदेशवैपरी- त्येप अर्थतत्वमेकरूपमेव । तदिदं सर्वमभिप्रेत्योक सूत्रकारी “अप्रतीकालम्बनानयतीति बादरायण" इति । इति स्मृतिपरिच्छेदः।। हरिः ओं शुभमस्तु ॥ श्रीः ॥ ॥ श्रीमते लक्ष्मीनृसिंह परब्रह्मणे नमः ।। अथाद्रव्यपरिच्छेदः इत्थं द्रव्यं निरूप्याद्रव्यं निरूप्यते। तत्प्रधानप्रयोजनं तु श्रुतिसिद्धार्थानामुदाहरण सिद्धिः । यथा संस्थानादि तत्तद्रव्यं प्रति नियमेनापृथक्सिद्धविशेषणं सत् तत्तद्रव्यनियताधेयं भवति तथा विश्वमपि परस्थापृथक्सिद्धविशेषणं सन् नियताधेयं भवति । तत एव विशेषणीभूत विश्वगतानां विकारादीनां तचद्व्य द्वाराविशेषणत्वान्न खरूपे भगवतस्साक्षात् सम्बन्धः। तत 26 ·१४२ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहै एव भगतो निर्विकारत्वम् । एवं विधोदाहरणसिद्धयै मुमुक्षुशामद्रष्यनिरूपणभावकम् । अवस्खारहितत्वमद्रव्यलक्षणम् । अस्थाचागन्तुकापृथक्सिदुधर्म इति पूर्वमेवोक्तम् । इदं चाद्रव्यं द्रव्यादत्यन्तमिनम्। न पुनः कौमारिलजैनादिवद्भिन्नाभिन्नम्। इदं च समवायरूप- सम्बन्धाभावेऽपि स्वभाबादेव तत्पद्व्यं विशिनष्टि । यथा समवाया स्वयं सम्बन्धान्तरा भावे- ऽपि खमाबादेव विशिष्टम्पवहारमातनुते। अपर्यनुयोज्यत्वाद्वस्तुखमावानाम् शक्तयस्सर्व- भावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः। इति हि मर्यते। खमावो नाम प्रामाणिक रूपम् । अपृथक सिविशेषणतयोपलम्पन्ते द्रव्यं प्रत्यद्रव्याणि । परेणापिटेकमपराश्रितमेववर्तत इत्यु ष्यते । बोरयुतसिद्धयोस्समवायः करप्यते । तयोरयुतसिद्धिरेव । न पुनस्समाया करपनीयः । गौरवात् । स्वाभाविकापृथक्सिद्विव्यतिरेकेण समवावस्यानुफ्लम्मात् । अतः खभाव एव द्रव्या- द्रव्ययोस्सम्बन्धः। न हि दृष्टेऽनुपपत्तिः। दृष्टापलापे विश्वमप्यपलप्येत , दृष्टमित्येव दृष्टं तावद्गृह्णन्ति प्रामाणिकाः। दृष्टानुरोधित्वादनुमानखानुमेयमपि दृष्टमजातीयमेव गृह्णन्ति । आगमोपि ध्युत्पत्यादिसमये दृष्टमपेक्षते। एवं क्षणमप्पमिधीवमानं दृष्टानुरोधिचेत् भवत्येवदूषणम् । न चेपणमेव न भवति । व्याघातो हि सर्वेक्षणानां सीमाभूमिः। स च दृष्टविरुद्धाभिधान प्रकाश्यमतीतमस्ति । सर्व मिथ्या। मातामे वन्ध्या, यावजीवमहं मौनीत्यादिषु व्याघातवचनं दृष्टविरोधोद्धाटनमेव । अतो दर्शनानुरोधानङ्गीकारे सर्वापलापप्रसङ्गो दुर्वार। अतो यथोपा लम्ममद्रव्यस्वरूपायुपेयम् । ननु द्रव्यसिद्धावेवाद्रव्यसिद्धिः। अद्रव्यस द्रव्यप्रतियोगिकभेद- विशिष्टरूपत्वेन द्रव्यासिद्धावद्रव्यस्थाप्यसि। एवं द्रव्यमप्यद्रव्यसिद्धिपूर्वकमेव अवस्थावत्व- स्यैवद्रव्यलक्षणत्वात् अवस्थाचाद्रव्यमेव । तथा चावस्थारूपाद्रव्यरूपलक्षणाज्ञाने इतरव्यावृत्त- लक्ष्यज्ञानासिद्धेः। अतोऽन्पोन्पसापेक्षत्वात् द्रव्यसिद्धिरनुपपनेतिचेन्न । कि द्रव्याद्रव्ययोरुपलम्मानुपपचिरन्योन्यापेक्षयोच्यते। उतष्यवहारानुपपतिः । उभयमपि न सम्भवति । एकस्मिन्वक्षणे एकेन्द्रियग्राह्य शेष्ययोविशेषणविशेष्यमावेनोपलम्मात् विषयेन्द्रियसंयोगे अयं घट अयं गौरयं बाबणा अयं शक इति घटत्वादिरूपमद्रव्यं घटादिरूपं द्रव्यं च विशेषणविशेष्यमावेन एकदेवोपलभ्यते। न तु पौर्वापर्येण विळम्बेन वा। तस्माद्व्या- द्रव्ययोरुपलब्धौ नान्योन्यापेक्षा । एवं व्यवहारेऽपि नान्योन्यापेक्षा । व्युत्पत्यायत्तोहि व्यव- हार। व्युत्पत्तिवाधाराधेयतयायुगपदुलम्पमानयोर्द्रव्याद्रव्ययोविशिष्टप्रतीति विषययोर्मध्ये आधारभूतं विशेष्यमिदं द्रव्यशब्दवाच्यम् । आधेयं विशेषणमद्रव्यशब्दवाच्यमिति भवति । अतो व्युत्पत्तिमूलव्यवहारेऽपि न परस्परापेक्षा। लोके बाला बपि विशेषण विशेष्य मावेन ·भाहन्यपरिच्छेदः १४३ वस्तुस्वरूपं बुगपदुपलभ्यशिक्षकशिक्षया इदं द्रव्यमिदमद्रव्यमिति व्युत्पत्ति गृह्णन्ति । अतो लोके दृष्टविशेषणविशेष्यादि विभागानुसारेणद्रव्याद्रव्यविभागपरिकल्पनं न्याय्यम् । किश्च सामान्यविशेषरूपधर्माः धयतिरिका अनुभूयन्ते । तेषामपलापे भ्रान्ति बाध- संशयादयो न सङ्घटेरन् । तथा हि साधारणकारे दृष्टे हि शुक्तिरवादी रजतसादिभ्रमः । शुक्तित्वरज्जुत्वदर्शनेसति भ्रमनिवृत्तिः। एवमूळ ग्रस्वरूपसामान्यधर्मेण स्थावादी दृष्टे पुरुषादि संक्षा। अतसर्वलोकव्यवहारसिद्धर्थ द्रव्यातिरिक सामान्यविशेषरूपमद्रव्यं सदुरपववमिति द्रव्याद्रव्यविभागो नानुपपन्नः। अथवं रील्या शौक्लयादिधर्मेऽपि धर्मान्तराभ्युपगमप्रसङ्गः । तत्रापि भ्रान्ति बाधाद्युपलम्मात् । नचेष्टापत्तिः। अनवस्थादोषात् शौक्लथादौ व्यावृत्ति- स्तत्तत्पदार्थस्वरूपमेव न धर्मान्तरमिति श्रीभाष्यविरोधाच्च । अतो धर्म धर्मान्तराभावेऽपि भ्रान्ति बाधादिव्यवहारवत् द्रव्येऽप्यद्रव्याभावेऽपि ताहव्यवहारनिर्वाहसम्मवाद । द्रव्यातिरिकाद्रव्य- साधनं निरर्थकमितिचेदत्रोच्यते । गौरयं ब्राह्मणोऽयं नीलोऽयमितिविशिष्टप्रतीतेस्सार्वजनीनत्वाधथोपलम्मं गोत्वब्राह्मण- वादिरभ्युपेया। गोत्वादिकं विनागवादेग्नुपलम्मात् । अन्यथा गोत्वापलापे गवादेरप्यपलापेन द्रव्यमपि न सिम्येत । धर्मधर्मान्तरस्तूपलम्मामावादनवस्थादोषानाभ्युपगम्यते। शौक्यादि धर्माणां स्वतोव्यावर्तकत्वेन भ्रान्त्यादेरसम्भवात् । अतो यथोपलम्भ द्रव्याद्रष्यविभागो युक्त इति सिद्धम् । तथाविधमद्रव्यं दशविधम् । सत्वरजस्तमशब्दस्पर्शरूपरसगन्धसंयोगवतिभेदात् । गुरुत्वद्रवत्व स्नेहसंस्कारसंख्यापरिमाणपृथक्त्व विभागपरत्वापरत्व कर्मसामान्यसादृश्यविशेषसम- वायाभाववैशिष्टयादीनां यथासम्भवमुक्केष्वन्तविं वक्ष्यामः । उक्केषु कस्यचिदन्तर्भाव केचि- दाचार्या मन्यन्ते। तच्चतत्तत्प्रकरणेस्पष्टीमविष्यति। तत्रप्रकाशमुखलाघवादिनिदानमतीन्द्रियं शत्यतिरिक्तमद्रव्यं सत्वम् । रजस्तमसोरतिभ्याप्तिवारणाय प्रथमं विशेषणम् । शब्दादिपश्चक- व्यावृत्यर्थ द्वितीयम् । शक्यतीन्द्रिय संयोगादिव्याप्त्यर्थं तृतीयम् । तच्च द्विविधं । शुद्धमशुद्धं चेति। रजस्तमोशून्यद्रव्यत्तिसस्वं शुद्धसत्त्वम्। तन्नित्यविभूतो। रजस्तमसमानाधिकरणसत्व- मशुद्धसत्वम् । तच्चत्रिगुणद्रव्ये । एतचप्रकृतित्वावस्थायामनुद्भुतं देहारम्भकमहदादि विकारा- दिद्भुतम् । अत्रप्रकाशः वस्तुयाथात्म्यावबोधः । तन्निदानम्। राजननैकान्तखभावं लाघवं चारोग्यं दे॒तुः । सात्विकाहारादिसेवने आरोग्योपलम्मात् । ननु, सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥

·१४४ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रह इत्यनेन सत्वस्यापि बन्धहेतुत्व मुच्यते । अन्यत्रतु सत्वस्य परम्परया बन्धनिवृत्ति हेतुत्वं जायमानम्हीत्यादिभिरभिधीयते । ततो द्वयोविरेधा इतिचेन्न। एष सत्वाख्यो गुणो महदादिप्रकृतिपरिणामारब्ध देवमनुष्यादिदेहे स्वभावतस्सत्वादिगुणरहितमात्मानं सुखसङ्गेन च बध्नाति। ज्ञानसुखयोसंयोगो जायते। तत्वसाधने लौकिके वैदिके च कर्मणि प्रवर्तते । ततच तत्तत्फलानुभवसाधनभूतेषु योनिषु जननम् । ततः पुरुषस्यातिशयितज्ञानसुखजननम् । तद्द्वारापुनस्सत्वोद्रेकेणोत्तरोत्तरसम्यग्ज्ञानजनन देह वियोगानन्तरमात्मयाथात्म्यविन्कुलेजनम्। तत्साधनपुण्यकर्मकरणादत्यन्तसम्वोद्रेकेण फलाभिसन्धिरहितभगवदाराधन रूप नित्यनैमित्तिककर्मा- नुष्ठानम् । तेन प्रतिबन्धकनिवृत्तिपूर्वक भगवत्प्राप्तिरित्येवं क्रमेणसुखहेतुभवति । एव च मत्व- कार्य बन्धनं न संसारहेतुः। किन्तु देहिनः देह स्थितिमात्र रूप सदुक्तक्रमेण मोक्षहेतु: अतोनोकदोषः। नन्वेवमपि प्राकृतसत्त्वस्य सर्वदा रजस्तमोमिश्रितत्वेन बिरुद्धरजाकार्यप्रतिबन्धात ज्ञानादिकार्य कथं सिद्धयतीति वाच्यम् । प्राचीनकर्मवशेन देहाप्यायनभूताहारवैषम्येन च सत्वादीनां परस्परमुद्भवाभिमवस्य शास्त्रसिद्धत्वाच्च । रजस्तमसी अमिभ्यवर्तमानस्य सत्वस्थ स्वकार्य करणे बाधकामावात् । एवं सत्वाभिभवेरजस्तमसोः स्वकार्यसिद्धिः। अन्यथा त्रयाणा- मपि प्रकृतेः स्वाभाविकगुणत्वेन सामानाधिकरण्येन च कदापि स्वकार्य न स्यात् । तत्रसत्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् । मुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ । इत्युपक्रम्य , “ ऊर्ध्व गच्छन्ति सस्वस्था" इत्यन्तेन सत्वकार्य विशेषाश्श्रीमद्वीता- चार्येणानुगृहीताः। लोभप्रवृत्यारम्भादिनिदानमतीन्द्रियशक्तयतिरिकं अद्रव्यं रजः। सत्वच्या- इत्यथं प्रथमं विशेषणम् । शेषं पूर्ववत् । इदं च प्रकृत्यवस्थायामनुद्भूतमपि महदादिविकारे उद्भुतम् । अत्रलोमा खकीय द्रव्यख त्यागशीलता। प्रवृत्तिः प्रयोजनमनुद्दिश्यापि चलनस्व- भावता। आरम्मा फलसाधनभूतानां कर्मणामारम्भः । एतेषां रजोहेतुः । एव रागतृष्णा हेतुश्च भवति । रागो योषित्पुरुषयोरन्योन्यस्पृहा। तृष्णा शब्दादिविषषस्पृहा। सापुत्रमित्रादि सम्बन्धिषु संश्लेषस्पृहा । एतेषामपिरजोहेतुः। एष रजोगुणो देहिनां फलसाधनेषु कर्मसु स्पृहा जननद्वारेण प्रवृत्तिमुपाद्य पशुपुत्रवृष्टयन्नादिफलकर्मानुष्ठानजनितपशुपुत्रादिभोगप्रवणतामुत्पाद्य पुनः पुनः फलसाधनकर्मसङ्गं यावदेहवियोगकालं जनयति। देहवियोगानन्तरं फलार्थ कुर्वतां कुले जनयित्वा स्वर्गादिफलसाधनकर्मानुष्ठानेनोद्रिक्तरजस्कं कृत्वा फलाभिसन्धिपूर्वक करिम्मपरम्परारूपसांसारिकाखमार सुखं जनयित्वा बन्धकं भवति । पुनरपि स्वर्गादिफल हेतु ·--- अद्रव्यपरिच्छेदः १४५ भतरजोगुणामिभृतो देही फलपाधनभूतं कर्मानुष्ठाय पुनरपि जनित्वा तदेवानुष्ठाय स्वर्लोकभूलो- कादिषु परिवर्तते। अतो रजोगुणस्मांसारिकदुःखहेतुबन्धाय भवतीति । एतदपि रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णामङ्ग प्रमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्ममङ्गन देहिनम् ॥ इत्युपक्रम्य मध्ये तिष्ठन्ति राजमा इत्यन्तेन गीताचार्येणानुगृहीनम्। प्रमादमोहाल- स्यादिनिदानमतीन्द्रियं शत्यतिरिक्तपद्रव्यं तमः । रजस्मयादिव्यावृत्यर्थ प्रथम विशेषणम् । शेषं पूर्ववत् । अत्र प्रमादः कर्तव्यात् कर्मणोऽन्यत्र प्रवृत्तिहेतुभूतमनवधानम। मोहोविपर्यय- ज्ञानम्। आलस्यं कर्मस्व नारम्भख मानः । स्तब्धतेनि यावत् । एलेषा हेतुस्तमोगुणः । परापर- स्वरूपतिरोधायक निद्राहेतुश्च भवति । एष तमोगुणस्सर्ववस्तुयाथात्स्यज्ञानमात्य विपरीनज्ञान- मुम्पाद्य पुनर्निद्रालस्य प्रमादमोहादिभिरुद्रिक्तता कृत्वा देहवियोगे मूढयोनिषु जनिन्या सर्व- पुरुषार्थसाधनकर्मवैमुख्यमुत्पाद्य उत्तरोत्तरनिकृष्टगुणवृत्तिषु रुचि जनायित्वाऽधो गतिहेतुर्भवति । प्रथममन्त्यत्तम् । ततस्तियत्वम् । तता कमिकीटादिकम् । ततस्स्थावरत्वम्। ततो गुरुमलता. त्वम् । ततश्शिलाकाष्टलोष्टतमादित्वम् । एवं रूपाधोगतिहेतुस्तम इति । एतन्सवं, हमन्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमदालस्यनिद्राभिलनिबध्नाति भारत ॥ इत्युपक्रम्य जघन्यगुणवृत्तिस्था अधगच्छन्ति तापमाः। इत्यन्तैन श्रीमद्गीताचार्य जानुगृहीतम्। सत्वरजस्तमोमयप्रकृति परिणामरूप भोग्यभोगोपकरण मोगस्थानात्मकजगत- स्सत्वरजस्तमसा मुद्भवाभिमवभेदेनाहारादीनां च वैविध्यमुक्तम्। एवं सात्विकाहारादिसेवनतया- सत्वोद्रिकाकति परिणामभूत शरीराधिष्ठातृत्वेन च पुरुषस्य मात्विकत्वं सत्वोत्तरभगवदाराधनत्व येषेणफलाभिसन्धदोषराहित्येन कतत्व त्यागममतात्यागपूर्वकानुष्ठानेन च कर्मणा सात्विकत्वम् । एतादृशकर्मानुष्ठानाधुपयोगि बुद्धया स्सात्विकत्वम् । एवं राजसतामसाहारसेवनया रजस्तम उद्रित प्रकृतिपरिणामभूतशरीराधिष्ठातृत्वेन च पुरुषस्य राजसत्वतामसत्ो। रजोगुण भूयिष्ठ- देवलेन्द्राधाराधनरूपत्वेन तमोगुणभूयिष्ठप्रेताचाराधनस्वेन फलसङ्गेन कर्तृत्वाभिमानपूर्वककर्मा- नुष्ठानेन च कर्मणां राजसत्त्वतामसत्वे । तदनुष्ठानोपयोगि बुद्धयादेश्च राजसत्वादिकं च । आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवतिप्रिया। यज्ञस्त पस्तथा दानं तेषां मेदमिमं श्रुणु॥ इत्युपक्रम्य , न तदस्ति पृथिव्यां वादिवि देवेषु वा पुनः । इत्यन्तेन प्रस्पष्टमनु- गृहीतम् । त्रीण्यप्येतानि यावत् प्रकृतिव्याप्तायनित्यानि प्रळपदशायां समानि सृष्टयादौ विष- माणि सन्ति सृष्टिस्थितिसंहारोपयुक्तानि परमेश्वरसङ्कल्परूपसहकारिभेदात् परस्परोद्रवामिभवकार्य भाञ्जि तत्तद्दष्टोपष्टब्धपुरुषेषु कालभेदेन प्रकाशादिकार्यकराणि भवन्ति । यथोकं भगवता- पराशरेण- ·श्रीरामानुजसिदान्तसंग्रहे वस्त्वेकमेवदुःखाय सुखायेापमाय च । कोपाय च यतस्तस्माद्वस्तुवस्त्वात्मकं कुतः ॥ तदेव प्रीतये भूत्वा पुनदुःखाय जायते । तदेव कोपाय यतः प्रसादाय च जायते ॥ तस्माद्दुःखात्मकं नास्ति न च किश्चित् सुखात्मकम् । इत्यादि । एकमेव योषितस्तु भतुम्सुखाय सपत्नया: दुखाय कामुकस्य मोहाय योषिदन्तरस्याय पुत्रादेरभीष्टाय च भवतीत लोकदृष्टमेतत् । अतत्सर्व प्राकृतं वस्तु सत्वरजस्तमोमयम् । इदमेव पुरुष भेदेन कालमेन सहकारिमेदेन च बन्धक मुत्चारक चेति दिक् । इदमेव रज- स्तमसी परस्परसाहाय्येन देवतामि भवेऽसुरगक्षससाचिगन्यायवत्सत्वाभिमवे प्रयतेते । श्रीभाष्ये च रजस्तमसोनिंबईणद्वारा सत्वनिवृद्धिर्भवतीत्युक्तम् । श्रीमद्गीतायामपि । द्वौभूतसौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च । देवो विस्तरशः प्रोक्ता आसुरं पार्थ मे श्रुणु ।। इत्याभ्य , मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोम्यस्यका । तानहं द्विषता क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ॥ क्षिणम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु । आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ॥ मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमा गतिम् । इत्यन्तेन सत्वाभिभावकत्वेन रजस्तमसो रेकराश्येनासुरप्रकृतित्वमुक्तम् । अत एव न विधा विभागः कृतः। बन्धकन्वोपाधिनायत्वाभिमावकत्वोपाधिना वा रजस्तमसो रैकराश्यात् । तमु नन्तराध्याये, त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा खभावजा । सात्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रुणु ॥ इति विधाकीर्तनमसङ्गतमितिचेन्न । सत्वामिभावकत्वबन्धकत्वसाम्येपि रजस्तमसोः प्रकीर्तनं- लोमप्रवृत्यादिप्रमादमोहाद्यवान्तरकार्यमेदजनकत्वप्रदर्शनेन तत्साङ्गत्यात् । नन्वेवमपि ययाधर्ममधर्म च कार्य चाकार्यमेव च । अयथावत् प्रजानाति बुद्धिस्सापार्थ राजसी ॥ अधर्म धर्ममितिया मन्यते तमसावृता । सर्वार्थान विपरीताश्च बुद्धिस्तापार्थतामसी ॥ इति द्वयोरपि वस्तु याथात्म्यतिरोधानेन मोहकत्वखाम्यात् कार्य मेदामावेन पृथगमिधानवैयर्थ्य स्यादितिचेन्न ! असमनवेदनं राजसकार्यम् । अन्यथावेदनं वामप्रकार्यमिति विशेषादसमग्रवेदनं न मोहहेतुः । एष जाननपि समग्र न जानाति । अथापि न मुग्ध इति व्यवहारान् । अन्यथा वेदनं तु मोहहेतुरेव , तस्यैव तमा कार्यत्वमिति कार्यभेदात् पृथगमिधानावैयर्थ्य बोध्यम्। अन्ये तु प्रकारान्यथाभावः राजस कृत्यम् । प्रकार्यन्यथामावस्तामसकृत्यमिति विशेषः। प्रकारान्यथा- ·बद्रव्यपरिच्छेदः -- स्वं निरूपितस्वरूपविशेषकधर्मवैधरीत्यम्। तत्पीतशङ्खभ्रमेतद्राजसकृत्यं स्वरूपनिरूपकधर्मवैपरीत्यं प्रकार्यन्यथात्वम् । तच्च शुचिरजतभ्रमेतत्तामसकार्यमित्याहुः । अधर्म धर्ममिति यामन्यते तमसावता । सर्वार्थान विपरीतांश्च बुद्धिस्सा पार्थतामसी ॥ इति प्रमाणेन सर्ववस्तुविपरीतज्ञानस्यैषतामस कार्यवाभिधानादयं विभाग उपान इति तस्यैव मोहजनकत्वमित्यलं प्रसकानुप्रसत्या । इति द्रव्यपरिच्छेदे सत्वरजस्तमोनिरूपणम् ॥ अथ शब्दोनिरूप्यते । अस्मदादि श्रोत्रग्राह्यश्शब्दा। नित्यमुक्तन्द्रियाणां ग्राह्य निय- माभावात् थोत्रग्राह्यत्वस रूपादावपि सत्वादतिव्याप्तिवारणायामदादीति। आस्माकीनेन्द्रियाणां प्राद्यनियमाननिवृत्तित्वानातिव्याप्तिः। स च पञ्चभूतवृत्तिः। सः द्विविधा। वर्णात्मको अवर्णा- स्मकवेति। अकचटतपयादिवर्णगतप्रकारान्यतमवान् वर्णात्मकः। स च मनुष्यतालाघमि- व्यङ्गया । स च क्षकारेण सह एकपश्चाशत् प्रकार । मातृकापाठेकचिल्लळयोरमेदात् पश्चाशन प्रकारतोच्यते। मातृकापाठे च अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ऋ, ल , ल., ए, ऐ, ओ, औ, अं, आइति षोडशस्वरा । कादिमान्तास्पर्शाः पञ्चविंशतिः। य र ल व श ष स ह ळ इति दश एते एकपश्चाबाद्वर्णाः एव लिख्यन्ते। अत एकपञ्चाशत् सङ्ख्याकोवर्ण इति सिद्धम् । न च क्यादीनां सत्वात् कथमेकपञ्चाशत्सङ्ख्याकत्वमितिवाच्यम् । यरलवादिमितहककारस्य संयोगेनसिद्धयातेपामाधिक्याभावात् । न च षकारेण ककारस्य संयोगे धकारसिद्ध्या नाविक्य- मितिवाच्यम् । मातृकाध्यान श्लोके वकारस्य बीजाक्षरत्वेन पृथग्गणनात् अकारादीनां गणनाच्च । अत एव मातृकापाठेऽपाणिनीयस्यापि पृथग्वर्णता प्लुनादेनिचिश्च मङ्गच्छते। कोऽसौ मातृकाभ्यानश्लोक। केषां च वर्णानां तस्मिन् परिगणनमस्ति । कोसौ तदनुसारिमातृकापाठ इति चेदुच्यते। आधारं तु चतुर्दळारुणलबद्वासान्तवर्गात्मकं स्वाधिष्ठानमनेकवैद्युतनिर्म बालान्तषट् पत्रकम् । रक्कामं मणिपूरकं दशदळं डाधं फकारान्तकं पत्रदशमिस्त्वनाहतमिदं हैमं कठान्तर्वृतम् ।। मात्रामिर्दषोडशस्वस्युतं ज्योतिर्विशुद्धाम्बुजं होत्यक्षरबीजयुग्मदळयुग्रक्ताममाज्ञाम्बुजम् । तस्मादूर्ध्वगतं प्रभासितमिदं पद्मं सहस्त्रच्छदं नित्यानन्दपदं सदाहरिपदं नित्यं नमस्येतराम् ॥ इति मातृकाध्यानश्लोके आधारशब्दार्थे गुदेवशषसाश्चत्वारोवस्वाधिष्ठानशदिवेलिङ्गेबममसरलाप- इर्णाः, मणिपूरकवन्दिते नाभौ डढणतथदधनपफ इति दशवर्णाः अनाहितसान्दिते हृदये कखगघ ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे उचछजझबटठ इति द्वादश्चवर्णाः विशुद्धां बुजशब्दिते वाळुनि । अआइईउऊऋऋललरऐोऔं अंपा। इति षोडशवर्णाः। आज्ञाम्बुज चहिते भ्रूमध्ये हक्षेत्यवरयुग्मम् । एवं प्रकारेण पश्चाशद्वर्णाश्रयवच दवयव शोमिता मातृकाभिमानिदेवतामूलप्रवति। तत ऊर्च सहस्राक्षरात्मकसहस्र इळपयाकारं नित्या- नन्दरूपं श्रीमती वासुदेवस्य स्थान निविभूति नमस्सामीत्यर्थादुकवर्णसङ्ख्यासिद्धिरिति । अत एव श्रुतौ कचित् सहस्राक्षरत्वकथनमपि। नित्यविभूती सहस्राक्षरत्वप्रतिपादनमितिसङ्गच्छते क्ववित्राधिकोक्तिस्तेषामेववर्णानां सन्दर्मविशेषादुपपद्यते । अत्वकत्वादि शून्यो अपर्णात्मक- शहः। स च वादित्रवारिधरमारुतमागादिव्यङ्गया। ननु शब्दो द्रव्यं सावादिन्द्रियसम्बन्धे- गृह्यमाणत्वात् । घटवदित्यनुमानेन शब्दस्पद्रध्यत्व सिद्धयतीतिचेन्न। शब्दस्य द्रव्यत्वे सिद्धेन साक्षादिन्द्रियसंबन्धेन साक्षात्कारासद्विः। तत्तिद्वौ तसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयात् । किञ्चशब्द- संयुक्तनिष्ठत्वस्यैवेन्द्रिय सम्बन्धात् , हेतोस्वरूपासिद्धिः। न च श्रोत्रस्साकाशवाच्छब्दस्याकाश गुणत्वात् साक्षात् सम्बन्ध सम्भवन न स्वरूपासिद्धिरिति वाच्यम्। श्रोत्रेन्द्रियसाहङ्कारिकत्वन शब्देन सह साधारसम्बन्धाभावात् । । किश्च शब्दस्याकाशगुणत्तमपि न सम्मानि। मेवो गर्जवि शङ्खोनदति मेरीजनवि- बायुरुन्नति, जझरोषा उद्घोषान्त । बाह्नश्चट चटाकरोतीत्यादिलो कोपलम्मात् । श्रुतिरपि बन्दस्य भूतान्तरनिष्ठत्वमुपपादयति । नमस्ते वाया त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मवदिष्या- मीति वायोरेव वेदात्मना परिणतिरुपलभ्यते । ततवायोश्शब्दाधारस्वमन्तरेण न सङ्घटते । एवं तस्य हवा एतस्य महतो भूतस्य निश्वसितमे तबग्वेदा इत्यादिकमपि ग्राह्यम् । अतस्सर्वभूत- वृत्तिशब्द द्विविधोयं शब्दश्श्रोत्रमन्निहित एव श्रोत्रेन्द्रियेण गृह्यत इत्येका पक्षः । अस्मिन् पक्षे दूरखितमेदिताडने खतिवदयद्रेयांवरयवागमनेनश्रोत्रदेश नमीपप्राप्ती संयुक्तनिष्ठत्वसम्बन्धेन शब्दस्य साक्षात्कारः। तदा प्राया दादूर शब्द आस ने शब्द इति दिगादि प्रतीविस्त्वनुमानादिभिर्भवात श्रोत्रं तत्र तत्र गत्वा पञ्चभूतस्थित शब्दं गृहातीत्य पर। पक्षः। अस्मिन् पक्षेचक्षुरिन्द्रयस्येव श्रोत्रेन्द्रियस्खामि वृत्यादरस्थित वस्तुवत्तिशब्दसम्बन्धात् प्राच्यादिदिगुणाधीनां द्रष्यत्वाच्छात्रेण द्रव्यग्रहणासम्मनात् कथं तत्साक्षात्कार इति वाच्यम् । श्रोत्रादीनामपि विशेषण विधया द्रव्यग्राहकत्वस्य प्रकृतिपरिच्छेद समर्थितत्वात् । सचायं शुन्दा आकाशादि भूतैस्सहजायते नश्यति च । अत एवाकल्पं सर्ववर्णानामैक्यम् । समस्वतीव्रत्वादयो व्यञ्जकवायुधर्मास्तव्यङ्ग्यस्व प्रयुक्तश्यादेतब्यवहारः । ननु शब्दस्याद्रव्यत्वमभिव्यङ्ख्यत्वं च कथं ·शब्दपरिच्छेदः १४९ निर्णीयते । द्रव्यत्वकार्यत्वयोश्रुत्यादिसिद्धत्वात् । तथाहि , “ यद्वेद दौस्वरः प्रेक्तोवेदान्ते च प्रतिष्ठित" इत्यत्रवर्णानां वर्णान्तरोपादानत्वबोधनात्। नचाद्रदास्योपादनत्वम् निमित्त जाश्रयणं तु प्रकृतिलीनपदस्वारस्यविरुद्धम् । न हि कार्यस्यानुगदाने लयसम्मवति। श्रीमाष्यकारसूक्ति विरोधश्च । तथा च वेदार्थसंग्रहे वेदाधन्तरूपतया वेदबी जे भूत प्रणवम्वेत्यु क्रम्य सर्वस्य वेद- जातस्य प्रकृति प्रणवः। प्रणवस च प्रकृतिरकार, प्रणवाव कारोवेदः । स्वप्रकृतिभूते प्रणवे- लीना प्रणवस्स्सप्रकृतावकारे लीनः । तस्य प्रणव प्रकृतिभूतन्याकारस्य य: पोजाच्या महेश्वर इत्युक्तभावाचकजातस्थाकारप्रकृतित्वं वाच जातस्य ब्रह्मप्रकृतित्वं च स्पष्टमित्युक्तम् । श्रीगीतामाध्ये च अक्षराणामकारोहमित्याक्षराणां मध्येऽकरो वै सर्वावागिति श्रुतिसिद्ध सर्ववर्णानां प्रकृतिरकारोइमिति । तथा परिणामित्वं च शब्दस्याक्तं माध्ये। प्राकृताळये स्रष्टु प्रजापते ता- हवारपरिणामशब्दस्य च विनष्टत्वादिति । तथा दीपेप्यध्याकृतपरिणामभन्दमयेषु वेदेनि- त्यादि। अतश्श्रुत्या श्रीसत्या च शब्दस्य द्रव्यत्वकार्यत्वयोराफुट प्रती वेरिति चेदुच्यते । शब्दस्याद्रव्यत्वमेव भाष्यकारामिप्रेतम् । सत्वरजस्त मसामद्रव्यत्वमाधनाय श्रामाष्योतयुक्तीना. मत्रापि सत्वात् । अव्याकृताहकार परिणामध्यपदेशापि शब्दस्यागन्तुकधर्मवाभिप्रायेणघटते । श्रीमद्गीतामाध्येपि मात्रास्पर्शा इत्यत्र शब्दस्पर्शरूपरसगन्ध पाश्रया इति त्रयोदशे पश्चदशेन्द्रिय गोचरा इत्यत्र शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा इति स्थलान्तरे च शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा इत्युक्त्या च स्पर्शरूपरसादिवच्छब्दस्याप्यद्रव्यत्वप्रतिपादनाच्च यद्वदादाविति श्रुर्वेदामिप्रानिदेवतायाः प्रणवा- मिमानि देवताप्रकृतेः । तस्या अकारामिमानि देवता प्रकृतिरित्यान्न वणानां वर्णान्तरोपादान- त्वशङ्कया शब्दस्य द्रव्यत्व सिद्धिः । अत एव श्रीमाष्यमवैववेदिभिव्यासाचार्यस्य वेदाश्शरीरमित्याशब्दस्वरूपवेदस्य द्रव्यत्वघटितशरीरलक्षणामावात् कथं शरीरत्वमिन्याशङ्कय वेदशब्दस्य वेदामिमानिदेवतापरत्व- मुक्तम् । यद्युक्तरीत्या शब्दस्यद्रव्यत्वं भाष्यकार मिप्रेतं स्यात् , तदा यस्य वेदाश्शरीरमित्यत्रा शङ्कानुत्थितेस्तत्परिहारप्रकारकथनं व्यासाचार्याणां निष्फलं स्यात् । तर्हि वेदार्थ पंग्रह श्रीसूक्ता स्वारसहानिः। तत्र वेदाख्यशब्दानां प्रणवः प्रकृति प्रणवस्याकारः प्रकृतिरितिवर्णान्तरोपादा- नत्वकण्ठोक्तरितिचेदुच्यते । वर्णानां वर्णान्तरोपादानत्वकथने श्रीमाष्यकाराणां न भरः। तस्या प्रकृतत्वेनानपेक्षितत्वात् भूताहङ्कारपरिणामभूतशब्दस्य विनष्टन्वात् । अव्याहतपरिणामशब्दमयेषु वेदेष्विति श्रीमदीपयोविरोधाच किन्तु , यद्वेदादौस्वर इति वाक्यगत महेश्वरशब्दस्य श्रीमन्नारायण परत्वस्थान एव मः। देवतान्तरपरतया शङ्कय- 27 ·ACADEIRY MEL. ACC 4.40 -- LJUT RESEARCH ZRARY 19 Sul. श्रीरामानुजरिद्धान्तसंग्रहे Data 01. 2 -26... मानानां श्रौतपुरुषात्मसाशवाकाशादिशब्दानां विष्णुपरत्वस्थापनप्रकरणाद। तत्र समाख्या- विशेषात महेश्वःशब्दस्य रुद्र रत्वशङ्कानिरसनाय अकारवाच्यविष्णुरेव महेश्वरशब्दवाच्य इति निर्णयाय च तथा श्रुत्यर्थ विवरणात् । अ इति मनवतो नारायणस्य प्रथममभिधानं भगवतो वाचकमकारं प्रयुञ्जानेन किं नाम मङ्गळं न कृतमिति मध्यस्थोत्याकारेणोच्यते। विष्णुस्सर्व- लोकेश्वरोहरिः अकारो विष्णुवाचक इति श्रुतिस्मृतिभ्यां चाकारस्य विष्णुपरत्वे सन्देहाभावात् । तेन महेश्वरशब्दार्थ विवरणे महेश्वाशब्दो विष्णुपर इति । स एव प्रकृत दहरपुण्डरीके उपास्य इति प्रतिपादन एव भाष्यकाराणां तात्पर्य, नतु वर्णानां वर्णान्तरोत्पत्तिप्रतिपादने । अतो न द्रव्यत्वं शब्दस्य भाष्यकारामिप्रेतम् । अत्र प्रकृतिशब्दस्योपादानपरत्व प्रसिद्धया साक्षादुपादानो- पादेय भावस्थ वर्णेषु परस्परं बाधादधिष्ठानदेवताद्वारेषेत्युक्तम् । यद्वा प्रकृतिशब्दो मूलपरः। सर्ववर्णानां प्राथमिक इत्यर्थः । यद्वा मन्तिस्थोष्मणा सर्वेषां हलामकारसहितोच्चारणेनैव स्वरूपावगत्या तस्य सर्वमूलत्वम् । सर्वोच्चारणमूलभूतोकार इत्यर्थः । बङ्घचोपनिषदि अकारो वै सर्वावाक् । सा च स्पर्शोष्ममिः व्यज्यमाना बह्वो। नाना रूपा भवतीति । समस्त शब्दमूलत्वादकारस स्वभावतः । समस्तवाच्यमूलत्वाद्रमणीपि स्वभावतः वाच्यवाचकस्सम्बन्धस्तयोरर्थात् प्रतीयते । इति श्रुतिस्मृतिभ्यामकारख सवर्णानां मूलत्वमभि- हितम् नोपादानत्वम् । तथा च प्रणवोपक्रमत्वाद्वेदस प्रणवोमूलम्। प्रणवखाकाराकारमकाररूप- खाकारोपक्रमत्वादकारोमूलम् । तादृशाकारवाच्यो यस्समहेश्वर शब्दवाच्य इति नारायण एव दहरविद्योपास इति वाक्ार्थः । अतोन वर्णय वर्णान्तरोपादानव प्रयुक्त द्रव्यत्वशङ्कागन्धोपि! नन्वकारोवै सर्वावागित्यकारोपादानत्वं क्वचिच्छ्यते। सर्वत्र हरिरोमित्युपक्रमाद कारोगदानत्वं कचिदितिपरस्परविरोध इति चेन। अकार एव पूर्वतया परतवानस्थित्वाषोडशवर्ण विसर्गमुफ- लक्षयति । स एवोपादानम् । नत्वकारमात्रम् । अत एव इलामचा च मध्ये यात्मकस्य तस्य स विसर्गपाठः । अनुभवसिद्धं च विसर्गपूर्वकाकारोचारेण संहितायां हत्वं दपत्रेत्यत्रेकारस्थ बस्ववत् । अत एव लक्ष्मीतन्त्रे व इति ब्रह्मेति षोडशशिरस्क एवाकार आम्नायते । अन्यथा एति ब्रह्मेति स्यात् । तथा च विसर्गपूर्वको वा विसर्गपरको वा अकार एव सर्वत्रोपादानमिति न विरोधः। केचित्तु प्रमाणभूततन्त्रे कचिदपि हकारपरिग्रहो नास्ति। तथा सति हकारो वैसर्वा वामिति श्रूयेत । किश्व, सविसर्गस्याकारस्य प्रणवघटकर ओमिति रूपं न स्यात् । अतः प्रथमा केवलाकार एन सर्वत्रोपादानं, हरिरोमित्युगक्रमात् हकारोपक्रमत्वं चिच्छ्यत इति प्रवादस्तु यथाऽकारस्य सर्वकारणभूत परमात्मवाचक हरिशब्दघटक हकार- स्यापि परमात्मवाचकत्वाभिधानादुपपन्न इत्याहुः ।

·भद्रव्यपरिच्छेदः १५१ नन्वेवमप्यकारस्य प्रकृतित्वे, अवारप्रभवावेदार, प्रणवाद्यास्तथावेदाः, অাৰ सर्वाकाक् संत्रणा, ओङ्कार एवेदं सर्वमिति प्रणवप्रकृतित्वकथनस्य कागतिरितिचेन। प्रणवाम्श भताकारप्रकृतित्वात् प्रणवप्रकृतित्वोकेविरोधाभावात् । एवं प्रणवस्य वेदत्रयात्मकत्वं कचित् श्रूयते । कचिद्वेदचतुष्टयात्मकत्वं श्रूयते । तत्रापि प्रणवस्य मझारपर्यन्तवर्णत्रयात्मकत्वे वेदत्रयात्म- कत्वं मन्त्रशास्त्रे मकारोत्तरमर्धमात्रात्मकोनादसंज्ञका कश्चिदस्तीति प्रसिद्धिः । तत्साहिन्येन प्रणवस्य वर्ण चतुष्टयात्मकत्वादृग्यजुस्सामाथर्वणरूपवेदचतुष्टयात्मकत्वमिति विरोधपरहारो- बोध्या। अकारात् प्रणवोत्पत्तिः कथमितिचेदकारवाच्यात् परमात्मनः प्रणवाधिष्ठातृदेवताया उत्पत्या उपचारात्तद्यवहार इति बोध्यम् । एवं प्रगवाम्शभूताकारादेरेकै कस्य गार्हपत्यगायत्री प्रथमपादऋग्वेदस्वोकादिप्रकारेणयोयमवान्तरमेदश्श्रुतिमिा प्रतिपाद्यते। स मेदस्तदुपासननिष्ठे स्तत्फलविशेषायानुसन्धेय इति नेह प्रकाश्यते । ननु वर्णानामनित्यत्वेन तद्धटित शब्दस्याप्यनित्यत्वेन तत्सङ्घातरूप वेदस्यकथं नित्यत्व- मितिचेदुच्यते । न वयं खरूपतो वेदानां नित्यत्वं वदामः। किन्तु नित्य करूरक्रमविशेषोच्चाय- माणत्वरूपं नित्यत्वम्। तच्च पूर्वपूर्वोच्चारणक्रमविशेषो याहशा ताइभेनैवक्रमेण उत्तरोचरोचार्य माणत्वरूपं नित्यत्वमितिनिष्कर्षः। तच्च पूर्वपूर्वाभ्यापकाध्ययनानुक्रमानुसारेण भवति । करपादा- वीश्वरोपि पूर्वपूर्वकरपानुसारेण चतुर्मुखायवेदमुपदिशति । अतः कालत्रयेप्यविच्छिन्नक्रमविशेषो- चार्यमाणत्वरूपं नित्यत्वं वर्णानस्यत्वेपि वेदानां सिध्यति । नन्वेव पि विध्यर्थवादनामधेयेषु तथा सिद्धानपि मन्त्रेषु न तथात्वम् - यन्मे माता, अग्नये जुष्टं निर्वगामी, त्यत्र यन्मे मातुर्माता, सूर्शय जुष्ट निर्वपामीत्यााहेन नित्यैकरूपक्रमविशेषविशिष्टोचार्यमाणत्वमङ्गादितिचेत्र। यन्मे माता, अनये जुष्टं निर्वपामीत्य दोनामेत्रमन्त्रत्वात् । ऊहितानां तु न मन्त्रत्वमनुष्ठेयार्थ प्रकाश- नोपयोगव्यक्त्यैकिलतयोह्यते । तत्रमन्त्रालयवहारो गौणः। अत एवानाम्न तेघमन्त्रस्वमित्यत्र ऊहिताना मन्त्रत्वं नास्तीति सिद्धान्तितं मीमाम्सकी। यद्वा यन्मे मातेतिवत् यन्मे मातुर्मातेल्या- दोनामपिपृथमन्त्रत्वम् । अतस्तत्तदानुपूर्वीणामप्यनादिस्वानोकदोषः। तेषामपाठन्तु अध्ययनेन मूलभूतमन्त्रग्रहणेसतितस्मिन्नेवमन्त्रे ऊहात्त पदप्रक्षेपमात्रेण तेषां ग्रहणसिद्धः । अस्मिन् पक्षे प्राय श्चित्तविशेषे नियुक्तस्य संहितापारायणादेः प्राको सूर्याय जुष्टं निवपामीत्य दीनामपाठे किश्चित् प्रायश्चित्तवैकल्यमस्तीति भाव्यम् । वस्तुतस्तु मूलभूतमन्त्र पाठेमति एकदेश विकृतखानन्यत्व- न्यायेन ऊहितानामपि पठिप्रायवान वैकस्यमितिप्रतिमाति। न च निरति रायपुरुषार्थतदुपाय- বানসন্ধাহাম্ভাবস্থায়গান্তি বস্তু অবস্থানমাহসীনুঞ্জন- मितिवाच्यम् । 'प्रत्ययार्थं च शास्त्रस सिदयसंप्रकीर्तिता', इति शास्त्रार्थविधासदायितत्प्रदर्शन ·१५२ श्रीरामानुज सिद्धान्तसंग्रह साङ्गत्यात् । शास्त्रार्थ वेश्वासोनामशास्त्रचे दिततत्तस्फलोपायानुष्ठानेतत्तत्फलमवशम्मा वीति- निश्चयः। स च स्वर्गमोक्षाधलौकिकफलम धरतयाशास्त्रचोदिते ज्योतिष्ठोम भक्त्यादौ प्रथमं न सेत्स्थतीति वृष्टयनशुपुत्रादि दृष्टफलमाधनकारीरिचित्रयागादितदनुष्ठानप्रकारः प्रदर्शितः । ततश्च तत्तत्फलकामीशास्त्रार्थ संयग्ज्ञात्वा यथावच्छास्त्रार्थमनुष्ठाय वृष्टयादिफलं संपाद्य शस्त्रार्थे सविश्वासोभवति। अनन्तरं वृष्टयादि फलानामल्पास्थिरत्वं दृष्ट्रातिशयितफललोमेन शास्त्रादिततदुगये निस्सन्देहं प्रवर्तने । अथालौकिक पुरुषार्थोपायप्रवृत्तये लौकिकफलोपायतद- नुष्ठ'नप्रकारप्रदर्शनं शास्त्रस सुपङ्गतम् । तत्त-फलार्थिनं प्रतितत्तदुगयप्रदर्शनेन वात्सल्यं च । नन्वेवमपि कार्यादिविधानेनैव शास्त्रविश्वासद ये सतिहिंसोपायश्येनाद्यभिचारविधानमफलम् । प्रत्युताभिचारादेनरकसाधनत्वेन शास्त्रस्य , हितपरत्वमङ्गप्रसङ्गश्च । अपति शास्त्रे तादृशोपायस्थ ज्ञातुमशक्यत्वात् । तस्य नरकहेतुत्वं च तेनैव शास्त्रेणाभिचारकतुः प्रायश्चित्त वैधानादवगम्यते । ननु च श्येनादिवदग्नीषोमीवपश्वालम्भनस्यापिहिंसात्वेन श्येनाधभिचार वधाने एरं शास्त्रस्य हित- परत्वमङ्गः इत्याक्षेपः कथमितिचेन्न। अग्नीषोमीयपश्चालम्भनस्य हिंसात्वाभावात पापफल- परिणतिरूप पशुशरीरविच्छेदेन पशोर्निरतिशय सुख प्राप्ति हेतुविशिष्टशरीराप्तः न वा उवेतन्त्रि- यसेनरिष्यसि यत्रयान्तीत्यादिमन्त्रवर्णावगतः। वणादिशान्त्यैदाहच्छेदकारिषु वैद्याम्बष्ठादिषु रक्षकत्वमेव दृश्यते न हिंसकत्वम् । अतो वैषम्यम् । अन्ये तु तत्र हिंसात्वमभ्युपगच्छन्ति। आलमेतिहिं मायाविधानात् । नहिं स्यादितिनिषेधस्तु तद्यतिरिक्त विषयः । श्येने तु हिंसानूयते। अतो रागपाप्तवाहिशा- दितिनिषेधो निस्सकोचं तत्र प्रवर्तते। यदि हिस्यात् श्येनेन हिस्यादिति वाक्यार्थः । अतो वैषम्यमित्याहुः। तथा च श्येनादिविधानेन शास्त्रस्थानाप्ततमत्वप्रसङ्ग इति चेदुच्यते । तत्त-फलार्थिनां तत्तदुपायप्रदर्शनपरशास्त्रस्य शत्रुनाशफलार्थिनं प्रततदुपायभूताभि- चारस्यापि प्रदर्शनीयस्वात् । यद्यपि हिंसाया अविधानेपि हिंसोपायविधानेन किश्चिदनावहत्वम् । तथापि मातेतियाकामीतेतिन्यायेन शत्रुनाशोद्युतस्य साक्षात् खड्गादिना नाशकरणे महाप्रत्य- वायो भवेत् । श्येनेन तु नाशकरणे स्वरमा प्रत्यवायः। स च परिहार्यः फलं च भवतीति गुरुतर प्रत्यवायानापादकोपायप्रदर्शनेन हितपरत्व सिद्धेः। यद्वा भक्ष्यविशेषैर्वालानामिव शठान वशीकरणार्थत्वेन । यद्वा देवबामणहिपकादिदुष्टनिग्रहार्थ तदुपायप्रदर्शने नवाभिचारादिकर्मा राध्यत्वतत्तत्फलप्रदत्त्वरूप भगवदैश्वर्य विशेषज्ञाग्नेन वा तदभिधायिशास्त्रस्यापि हितपरत्वमित्य- वधेयम् । इति शब्दनिरूपणम्।

·भद्रव्यपरिच्छेदः १५३ ॥ श्रीः॥ अथाद्रव्यपरिच्छेदे स्पर्शनिरूपणम् । अथ स्पोंनिरूप्यते। अस्मदादिस्पार्शनैकेन्द्रिय ग्राह्यमद्रव्यं स्पर्शः। द्रव्येऽतिव्याप्ति वारणाय विशेष्यम्। रूपादावतिव्याप्तिवारणायविशेषणम्। संयोगादावतिच्याप्तिवारणाय एकेति । स त्रिविधः। शीतोष्णानुष्णाशीत मेदात । जलेशीतम् । उष्णं तेजसि । अनुष्णा- शीतः वायुपृथियो । उष्ण जलं शीतं वायुः शीतं शिलातलमित्यादिप्रतीतिस्तु तत्तद्भूत- संसर्गाद्भवति । तथान्वयव्यतिरेकदर्शनात् । पुनः पाकजापाकजभेदेनस्पर्शोद्विविधः । तत्रा- पाकजो वायुतेजस्सलिलेषु। पाकजापृथिव्याम्। पृथिव्यामप्यपाजानुष्णाशीतस्पर्शः प्रथम जाताः पश्चात्तयां पाकभेदात् स्पर्शमेदार अन्वयम्यतिरेकाम्या प्रत्यक्षेणोपलभ्यन्ते । मृदुत्व- कठिनत्वादयोपिस्पर्शविशेषाः । स्पार्शनेन्द्रियेणैव तदुपलम्भात् । कचिचक्षुषामृदुत्वादिग्रहणं तु तदविनाभूतरूपग्रहणानुविधाय्यनुमानात् । न च पाकजस्पर्शविशेषरूप काठिन्यस्थकरकावस्थजलेसत्वात् जलेपिपाकजस्साङ्गीकार इति वाच्यम् । पृथिवीपम्बन्धादेवतदुपलब्धेः। अत एव विलीनेतस्मिन् काठिन्यं नोपलभ्यते । मार्दवादीनां संयोगविशेषात्मकत्वं केचिदाचार्या अनुमन्यन्ते। दुरालभाश्चन्द्रकान्तमणिस्पर्शा- दोपि पाकजाः। तेषामसार्वत्रिकत्वेनापाकजत्वायोगात् । गोत्राक्षणचण्डालादिषुस्पर्शमेदश्शुष्य- शुध्यादिरूपः। न स्पर्शगुणविशेषः । तेषां स्पार्शनेन्द्रियाग्राह्यत्वात् । स च धर्माधर्मतारतम्या- धीनमत्वरजस्तारतम्याजायते । ननु सलिलादिष्वपि पाकजस्पर्शः कुतोनास्तीतिचेन्न। औष्ण्य- शान्ती स्पर्शान्तरस पाकजस पृथिवीवदननुवृत्तः। तौण्यमेव पाकजं तत्रस्यादितिचेन्न। वायु- शैत्य दौपचारिहत्वोपपत्तेः । न च शीतोष्णाभाव एवानुष्णाशीवः, न गुणान्तरमितिवाच्यम् । आकाशादावपिप्रसङ्गात् । तत्र शीतोष्णयोरभावात् । केचित्त सजातीयवृद्धिहेतुत्वस्य सामान्यतोदनाद , शीतसबातद्धिोतुत्वादातोपि शी। इति वर्णन्ति । बदसत् । खजूंपनसाम्रकदलीफलादिषुरसादिसाम्येपिवात श्लेष्मादिधातु- वर्धकत्वमवस्य तेषुवैषम्यदर्शनवदत्रापि शैत्याधीन वृद्धिमत्वस्यापि वायुखरूपप्रयुक्तत्वात् । ननु शी मवहनूमत इत्यनेन हनूमन्तं प्रतिबद्धेश्शीतत्वात् तत्र शैत्यमपिस्यादितिवाच्यम् । सीतानु ग्रहेणहनूमद्विषयेवढेर्दाहकत्वप्रतिबन्धाच्छै त्यानुत्पादात् । ननु निमृष्टेपि सलिले प्रशान्तेपि च वही पृथिव्यां शीतोष्णोपलब्ध्या पृथिव्यामपि शीतोष्णस्प स्यावामितिचेन्न । तयोस्सूक्ष्मजलामय- अपनानां तत्रसंक्रमणेन तनिष्ठस्वात् । अन्यथाकालान्तरेपि तत्रयोकालम्मप्रसङ्गात् । अतस्सिद्धं बह्रौ औष्ण्यं जलेशीतमनुष्णाशीतस्पर्थो वायुपृथिव्योः। - 28 ·१५४ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे अथ रूपं निरूप्यते । अस्मदादिचक्षुरिन्द्रियैक ग्राह्यविजातीयव्यावृत्तमद्रव्यं रूपम् । चक्षुर्मात्रग्राह्यप्रभाद्रव्येतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यम् । संयोगादावतिव्याप्तिवारणाय एकेति । नित्यमुक्केन्द्रियाणां ग्राह्यनियमाभावादसंभववारणायास्मदादीति । अप्रत्यक्षरूपादावव्याप्तिवारणाय विजातीयव्यावृत्तेति । अथवा विजातीयध्यावृत्तस्वं न देयम् । ग्राह्यत्वस्यग्रहणयोग्यत्वरूपत्वाद- प्रत्यक्षरूपादावपि ग्रहणयोग्यत्वसत्वान्नाव्याप्तिः। यद्वासितरक्तकृष्णायन्यतमप्रतिपचिहेतुत्वं तल्लक्षणम् । तेन प्रभाघट संयोगे नातिव्याप्तिः। तच्चसितरककृष्णमेदेन त्रिविधम् । सितादिप्रति पत्तिहेतुत्वं प्रत्येकलक्षणम् । तत्रसलिलेसितं रूपम् । वहौरक्तम् । पृथिव्यां कृष्णं रूपम् । कळघौतशङ्खशुक्तिशशाङ्कादिषुरूपविशेषास्सितमेदाः। जपाकुसुमदाडिमबन्धुजीवविद्रुमकुहुकुम पदरागादीनां रूपविशेषाः रक्तमेदाः। काश्मनहरिद्राहरिताळादिषु पीतरूपविशेषा अपि रक्त- भेदाः। मरकतकमधुकरतिमिरजलधरतमालादीनां रूपविशेषाः कृष्णमेदाः। यदग्नेरोहितं रूपमिति तेजोबनेषु रूपयाभिधानात् । पीतादीनामपि रक्काद्यवान्तरत्वं युक्तम् । ननु यदग्नेरोहितमिति श्रुत्यातेजोबन्नेषु रकशुक्लकृष्णरूपाचेकैकाभिधानं कथं सङ्गच्छते। तेजसारपहिमकरतटिदादिषु जले यमुनासमुद्रमरुजलादिषु च पृथिव्यां हरिद्राकळधौत शङ्खशुक्ति कादिषुचान्यथोपलब्धेः। प्रत्यक्षविरोधे शास्त्रखान्यपरत्वादितिवेन। समष्टौ तवत्स्वभावगुण- नैयख्यप्रतिपादनपरत्वात् । व्यष्टौ त्रिवृत्करणेन गुणानामनियतत्वाद तेजोऽबनाना नानाविध- रूपोपलब्धिः। पाकमेदाच्च तत्तद्रूपविशेषास्सितरक्ककृष्णैर्जायन्ते। यथा मधुरररस एवेक्षुक्षीरगुड शर्करादिषुपाकमेदानाना जायते, अतस्समिश्रणात् पाकमेदादा तेजोजलपृथिवीद्रव्याणि नाना रूपवन्ति । ननु मन्त्रशास्त्रे, पीवारवेतमम्मोमीरकोधूप्रस्समीरणः । नील नभस्तथामन्त्रा अपि ताशवर्णकाः ।। इति बाबाकायोरपि रूपवत्वस्य पृथिव्याः पीवरूपवत्वस्य च प्रतिपादनाद्विरोध इतिचेन्न । तस्य तद्धयानार्थत्वेन दृष्टिविधित्वात वास्तववर्ण व्यवस्थापरत्वाभावात् । प्रत्यक्षविरोधाच्च । न च रकं जलं नीलं जलं शुक्लं तेज इत्यादि प्रतीत्या जल तेजसोरपि रूपान्तरसम्भव इति वाच्यम् । तेषां पृथिवी सम्बन्धायचत्वस्थान्वयव्यतिरेकसिद्धत्वात् । अत्र काणादा। नीलपीतारब्धावय- विनिपरस्परविरोधेन नीलपीतानुत्पत्यानीलरूपत्वे तस्याप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गाच्च तत्रचित्रमितिरूपान्तर- मङ्गीकार्यम्। नाशिकनीलपीताभ्यां प्रत्यक्षत्वोपपत्तावतिरिक्तकल्पनेगौरवमितिवाच्यं रूपस्य ध्याप्यवृत्तित्व नियमत्यप्रत्यक्षसिदत्वात् । न चैरीत्याचित्ररसस्वीकार इति वाच्यम् । अअयवरसादेरेवावयविनि रसादिप्रतीते. चित्ररसादिकल्पनेगौरवात् । रूपबद्रसादेमिप्रत्यक्षातुन्वेनानुपपत्यभावादितिवदन्ति । तन्न ।

·. अद्रव्यपरिच्छेदः १५५ अश्यविन एवाभावात् । तचदवयवगतनानारूपैरेवचित्र प्रतीतिनिर्वाहनातिरिकचित्ररूपकल्पना । मानाभावामानावर्णचूर्णनिर्मितरङ्गवल्यादाववयव्यभावेन तत्रचित्रप्रतीतेर्मवतापि तत्तच्चूर्णगत- नानाव,रेवनिर्वाह्यत्वाच्च । यदि चित्ररूपकल्पने आग्रहस्तथाचित्रस्पर्शोपिकल्पनीयः। स्पर्श- ववष्यप्रत्यक्षेस्पर्शस्यैवकारणत्वेनावयविनोनिस्पर्शस्वेतत्स्पार्शनाभावप्रसङ्गात् । ननु द्रव्यप्रत्यक्षं प्रतिरूपस्यैव हेतुत्वम् । न स्पर्शस्य तथा च स्पर्शशून्यधर्मिणस्तदीयरूपेणैव प्रत्यक्ष भवानचित्र- स्पीङ्गीकार इतिचेन । तथा सतिवायोस्त्वाचप्रत्यक्षस्य सर्वानुभूतस्थापलापप्रसङ्गात् । यदि वायोस्त्वाच प्रत्यक्षाभावे इष्टापत्तिरित्युच्येत, तदाद्रव्यप्रत्यक्षं प्रतिस्पर्शस्यैव हेतुत्वं स्वीकृत्यप्रमाया अप्रत्यक्षत्वे इष्टापचया च निस्पवियविना प्रत्यक्षत्वायचित्रस्पर्शसावश्य कत्वेन चित्ररूपस्यैवत्यागः प्रसन्येतेतिवक्तुं शक्यत्वात् । न च जलतेजसोश्शीतोष्णनैयत्वात् , पृथिव्या अनुष्णाशीवत्वाच्च, विजातीयभूतद्वयारब्धावयविनोऽसम्भवात्, विरुद्धस्पर्शवदवयवा- रब्धावयविनो दौर्बल्येनचित्रस्पर्शस्वीकारप्रमत्यमाव इति वाच्यम् । मृदुत्वकठिनत्वयोस्स्पर्श- विशेषत्वाभ्युपगमेन मृदुकठिनावयवारब्धावयविनस्सम्भवेन तत्र चित्रस्पर्शस्वीकारप्रसक्ति- सम्भवात् । अतश्चित्रस्पर्शरसादिवचित्ररूपमपि नास्तीतिसिद्धम् । अथ रसो निरूप्यते । अस्मदादिरसनग्राह्यमद्रव्यं रसा। सचजलपृथिवीवृत्तिः। पृथिव्यपि प्रथमं मधुरा जाता। पश्चात् पाकविशेषेणाम्ललवणकटुषायतिक्तवती भवति । निदाघपीतगङ्गाजलादौमाधुर्यस्यैवानुभवात् । जलेमधुर एव रसः। कटुजलं तितं जलमित्यादि प्रतीतिस्तु पृथिवीसम्बन्धात । पृथिव्यामपि मधुर एव रसा खामाविका । विशेषाभावे कारण- भूतजलगतमाधुर्यानुविधानस्योचितत्वात् । रसान्तरं तु तस्सामुपाधितः। अथ गन्धोनिरूप्यते । अस्मदादिघ्राणग्राह्यमद्रव्यं गन्धः । पृथिवीमात्रवृत्तिः। तख सुरभिाखामाविकोधर्मः। पूति विस्रादिगन्धास्तु पाकविशेषाधीना: । असां च गन्धरसरूपस्पर्शशब्दास्सहैवोत्पद्यन्ते । सहैव- नश्यन्ति च । कचिदन्यतमानुवृत्तिः अन्यतमनिवृत्तिश्च यथोपलम्भ पाकवैषम्याङ्गोकारात् । एके- नाग्निसंयोगेन पूर्वरूपादिसमुदायनिवृत्तिः। अन्येनोत्तासमुदायोत्पत्तिः इत्येके। एकेनैव पूर्व- निवृत्युत्तरोत्पत्ती इति वयं ब्रूमः। यथैकयैव सामयाऽनेक कार्योत्पत्तिः तद्वत् सापीलु पठरपाक- मेदादिप्रतिपद्यन्ते केचित् । परमाण्ववयविनोः अभावानोमयमप्यस्माकम् । किन्तु संहतावस्थायां विभकावस्थायां वेति विचारेकचिद्विभकावस्थायामितिस्वीक्रियते । अत्रेदं तत्वम् । आकाशस्यशब्दः स्वाभाविक बायोडशब्द अनुष्णाशीतस्पर्शश्च खामा- विकः । इतरस्त्वौपाधिका। शब्दोष्णलोहिता: वह्नोखामाविकाः । इतरस्त्वौपाधिका । शब्द शीतशुक्लपधुराः जलेखामाविकाः। इतरेत्वोपाधिका। शब्दानुष्णाशीतविशेषकुष्णमधुरसुगन्धाः ·१५६ श्रीरामानुअसिद्धान्तसंग्रहे पृथिव्यां स्वाभाविकाः। शीतोष्णे औपाधिके। कृष्णान्यरूपाणि मधुरान्यरसास्सुगन्धान्य- गन्धाश्च पाकाद्भवन्ति । जलादिषु तवदूगरसगन्धादिः पृथिवीधम्बन्धान पाकात् । जलादौ पाकासम्भवस्योपपादितत्वात् । अत एव आकाशे नीलं नम इति प्रत्ययस्तदन्तर्भूतपञ्चीकृत पृथिवीसम्बन्धाद्भवति। समष्टौ तस्य रूपशून्यत्वात् । तर्हि वायोरपि व्यष्टौ रूपवत्वप्रसङ्ग इति चेदिष्टत्वात् । अप्रत्ययस्तु तदन्तर्भूत पृथिव्यादेरनुभूतरूपवत्वात् । उद्भूतत्वानुद्भूतत्वे फल- बलादेव सर्वे करप्यते। अतो न दोषः । अथ संयोगोनिरूप्यते। संयुक्तव्यवहार हेतुस्संयोगा। द्रष्यमात्रवृत्तिः। सच खरूपमात्र स्वरूपमिति केचित् । तत्र । स्वरूपयोस्सतोरेवतयोगपूर्वोत्तरकल्पयोरसंयुक्त व्यवहारा भावात् । सचाव्याप्यवृत्तिः । स्वाभावसमानाधिकरणतयैव धर्मिग्राहकप्रमाणसिद्धत्वात् । "अंश- भेदेनैकत्रमावामावयोर्विरोधमानाभावात् । न च निरङ्गेष्वात्मेश्वरकालादिषु कथं प्रादेशिकसंयोग इति वाच्यम् । तत्राप्यौपाधिकसद्भावात। न चैवं उपाधिसंयोगेप्युपाध्यन्तरापेक्षायामनवस्थेति चेन। ज्ञप्तावुगधिसंश्लेषमात्रातिरिक्तानपेक्षणात् । एतदुकं भवति । उपाधिसंयोगज्ञाने उपाधि संयोगमात्रस्यापेक्षितत्वेपिसंयोगहेतोपाध्यन्तरसंयुक्ताम्यस्य ज्ञानमपेक्षितमेव । नहिकारणविज्ञानं कार्यविज्ञानकारणमिति उत्पत्चानुपाध्यन्तरावच्छेदेन तस्य प्रादेशिकत्वं तस्याप्यन्यावच्छेदेनेति- बीजांकुरानवस्थावददोषाद । यद्वानिरवयवेषु द्रव्येषु पृथनिर्देशयोग्यस्वाभाविकोऽशभेदो भवतु । न चैकस्मिन्नेक- त्वानेकत्वे प्रसज्येयातामिति वाच्यम् । ईदृशाम्शस्य भेदव्यपदेशहेतुत्वाभावेनैतावदेकत्वाने- कत्वस्य प्रमाणबलादभ्युपगन्तुं शक्यत्वात् । यद्वानिरवयविनि संयोगोव्यावर्ततम् । नैयायिका- भ्युपगतजातिवन् । यद्यप्येकत्र परिपूर्णखान्यत्र पूर्णत्वं नास्ति तथापि संयोगस्यामूर्तस्वात् जाति- बदनेक पूर्णत्वे बाधकामानाच । काणादादिमिरपिनिर्मिदाकाशे शब्दख विम्बात्मनि ज्ञानस्य च प्रादेशिकत्वाभ्युपगमेनसिध्यै मेरीशरीरादीनां प्रादेशिकसंयोगापेक्षायां तसंयोगस्य प्रादेशि- कत्वाय उपाध्यन्तरापेक्षयानवस्था प्रसक्तौ परिहारस्योक्तरीतेरेवानुसरणीयत्वात् । यद्वा निरवयविनि संयोगस्योपाधिनिरपेक्षवपरनिर्वाहकपमाधिना प्रादेशिकावं स्वीक्रियते यथोपलम्भम्। तथैव चाचास्सर्वार्थसिद्धावनुगृहीतत्वात् । सच संयोगोद्विनिष्ठः । तथैवोपलम्मात । न च द्विनिष्ठं किञ्चिदपि न दृष्टमितिचेन्न। अस्यैवदृष्टत्वात्। नचान्यस्य तथास्वादर्शनादन्यस्य तथास्वासम्भवः। प्रत्येकं प्रतिनियतासाधारणखभावानां मङ्गप्रसङ्गात् । न च संयोगस्य कृत्स्नैकदेशवृत्तिविकल्पेन द्विनिष्ठत्वाभावनिरंशत्वामावयोरन्यतरप्रसङ्ग इति वाच्यम् । योगस्यामूर्तत्वेन ताशप्रसङ्गामावाद । नैयायिकामिमतजातिवनिरंशवेप्यनेकवृत्तित्वोपपत्तेः । - ·भद्रव्यपरिच्छेदः १५७ ननुतहि जातिवदेवास प्रादेशिकत्वं नस्यादितिवेन। धमिग्राहकप्रमाणसिद्धस दृष्टान्तमात्रेण चालयितुमशक्यत्वात् । अन्यथातिर्यग्गमनस्वभाववायुदृष्टान्तेन बढेरूधगमनमनप्रसवात् । सचायं संयोगाद्विविधः । कार्योऽकार्यश्चेति । पूर्गेमूर्तानां मूर्विभुभिश्चान्यतर प्रयत्ने नो- भयप्रयत्नेनवा जन्यते। तत्र मेषयोसंयोग उभयप्रयत्नजन्यः। श्येनस्थावोसंयोग अन्यतर प्रयत्नाधीनः । श्येन कालादीनां च , तृतीयं संयोगजसंयोगमपिकेचित् कल्पयन्ति । यथा हस्त- पुस्तकसंयोगात्कायपुस्तकसयोग इति । तदसत् । अवयव्यभावेनावयवसंयोगस्यैव सङ्घातसंयोगा- त्मकत्वात् । अवयव्यभ्युपगमपक्षेपि येन हेतुनावयवस्संयुज्यते तेनैवावयष्यपि संयुज्यताम् । न हि हस्तपुस्तकसंयोगानन्तर्य देवदत्तपुस्तकसंयोगस्योपलभ्यते। हस्तेन पुस्तके संयुक्त देवदत्ता पुस्तकवानिति प्रतीतेः। न च क्रियायासंयोगासमवायित्वेनखाश्रय एव संयोगजनकत्वेन हस्त- क्रियायाइशरीरसंयोगजनकत्वाभाव इति वाच्यम् । तन्तुगतरूपेणासमवायिनाखाश्रयसमवेतत्व- सम्बन्धेन पटरूपोत्पत्तिवदस्तक्रियायाः स्वाश्रयसमवेतत्वसम्बन्धेन शरीरसंयोगजनकत्वसम्भवात् । हस्तक्रियायाहस्तावच्छेदेनशरीर क्रियावाद यसमवा सम्बन्धेनाप्यसमवायिकारणत्वसम्भवाच्च । एवं तर्हि क्रियाया अव्याप्यत्तित्वं स्यादितिचेन। संयोगवत्तस्या अध्याप्यवृत्तित्व- स्येष्टत्वात् । पृथुतरशिलाद्युदरणे तोलनादिमिरुद्धरणप्रदेश एव हि चलन मन्यत्र निष्पन्दत्वं दृश्यते । क्रियायाः स्वाश्रय एव संयोगजनकत्वमित्यप्पयुक्तम् । अन्यप्रक्षिप्तपुस्तकपतनकाय- हस्तयोनिष्पन्दत्वेपि संयोगदर्शनेन व्यभिचारात् । न च हस्तस्यनिष्पन्दस्थले हस्तशरीश्योर- विशेषेण पुस्तकक्रिययासंयोगसम्मवेपि हस्तस्पन्दस्थले हस्त एव संयोगान कायेपीति वाच्यम् । पुस्तकगतक्रियायाश्शरीरसंयोगहेतुत्वं न हस्त क्रियाया इत्यत्र नियामकाभावात् । उभयोयधि- करणत्वाविशेषात् । यत्तुदिनकरेणवस्तुनोयत्रकपालक्रियाथाकपालान्तरेण तरुणाचैकस्मिन् क्षणे संयोगा, तदुत्तरक्षणे घटोत्पत्तिा कपालक्रियानाशश्च । नाशकस्योत्तरसंयोगस्य पूर्व सत्वात् । तदुत्तरक्षणे कुम्मतरुसंयोगानुपपत्तिः। पूर्वक्षणे कपालक्रियायानाशात् । तस्मात् कपालसंयोग एव तत्र कारणमिति संयोगजसंयोगसिद्धिनिराबाधैवेत्युकं , तदप्यमानम् । अन्वयव्यतिरेकाम्या क्रियायास्योगहेतुत्वक्लप्त्या तत्र कुम्भनरुपयोगोत्पत्तिपर्यन्तं क्रियासत्वाभ्युपगमात् । ज्ञानजातीयापेक्षायुद्धेविस्वसविकल्पककार्यान्यथानुपपत्याक्षणविळम्बबदसा अपिक्षण- विळम्बाङ्गीकारेबाधकामावाद । एतेन विभागजविभागोऽपि निरस्तः । तस्य चास्मिन् मते उक्तचन्ता वक्ष्यामः। अकार्यसंयोगो विभूनां नास्तीतिवेष। तेषां सान्तराळवप्रसङ्गात् । नचान्यतरकर्मादिहेत्वभावाद्विभुसंयोगाभाव इति वाच्यम् । नित्यसंयोगस्य हेतुनिरपेक्षस्येश्वरे 29 ·१५८ श्रीरामानुबसिद्धान्तसंग्रहे नित्यज्ञानवदम्युपगमे बाधकामावात् । तत्रद्यावापृथिवी जनयन देव एक इत्यादि श्रुत्या- जगत्कर्तृत्वश्रवणात कर्तृत्वस्य ज्ञानचिकीर्षाकृतिमत्वरूपस्य ज्ञानाभावेऽसिध्या अहेतुकमपिज्ञानं खो क्रियते इतिचेत तथा सर्वव्यापी च भगवान् , अन्तबहिश्च तत्सर्वमित्यादि श्रुत्याविभुष्याप्ति- सिध्या नित्यसंयोगोपि स्वीकार्य इति तुल्यम् । किञ्च , सर्वाधार धामविष्णुसंज्ञमित्यादिना ब्रह्मणस्सर्वाधारस्वबोधात् विश्वाधारत्वमपि ग्राह्यम् । तदाधारत्वं च तदपृथगवस्थानमित्यज- संयोगसिद्धि। नचेश्वरातिरिक्तं विभुद्रव्यमेव नास्तीतिवाच्यम्। यस्सर्वज्ञस्सर्वविद । अनादिभगवान् काला। नान्तोस्य द्विजविद्यते इत्यादीनां ईश्वरज्ञानकालयोर्विभुत्वेन तयोरसंयोगस्य नित्यत्वात् । अन्यथेश्वरस कालपरिज्ञानप्रसङ्गात् । न च तयोविषय विषयिभाव एव सम्बन्ध इति वाच्यम् । ज्ञानं द्रव्यं, तस्स विषयैस्सयोगसम्बन्ध इति सिद्धान्तात् । न च रूपादिमिन्नज्ञानस्य कथं संयोगसम्बन्धः। तेषामद्रव्यत्वादितिवाच्यम् । तत्रसंयुक्तनिष्ठत्वस्यैव सम्बन्धात् । तर्हिसंयोग- सम्बन्ध इति सिद्धान्तः कथं घटत इतिचेन्न । संयुक्तनिष्ठत्वस्य संयोगघटितत्वेन तस्यावश्यकत्वे नाविरोधादित्यलं प्रसक्तानुप्रसत्या । अथ शक्तिनिरूप्यते । सर्वकारणानां कारणत्वनिर्वाहका कश्चिदद्रव्यविशेषज्ञशक्तिः। तांगमाभ्यां सासिध्यति। प्रतिबन्धकर्मणि मन्त्रादिसत्वे वहयादेः स्वरूपसहकारिवैकल्यामावेपियदुपरोधाद्वहिर्नदहति साह्यतीन्द्रियाशकिरयस्कान्तदुन्दुभिस्वनादा- वुपलभ्यते । आगमश्च । शक्तयस्सर्वमावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः। इत्यादि । ननु वह्वयादिस्वरूपात प्रथम- शक्तिर्जायते । प्रतिबन्धके पति नश्यति। पुनः प्रतिबन्धकापगमे उत्तेजकसत्वे च जायत इति तक्ष्या अनियतकारणत्वप्रसङ्ग इतिचेन्न। प्रतिबन्धकामावसहितवह्वयादिस्वरूपस्यैवकारणत्वात् । प्रतिबन्धकं च उत्तेजकाभावविशिष्टमण्यादि तदभावश्च बह्वयादावुत्तेजकसहितमणिसमधानेमण्यप- गमे केवले चैकरूप इति नानियतकारणत्वप्रमङ्गः । न च निरुतवयादिनैवदाइसम्भवे मध्ये शक्तिकल्पनमफलमितिवाच्यम्। शास्त्र सिद्धार्थे उक्तदोषासम्भवात् । ननु शक्तिशक्तावानवा । आधेवकावपिशक्तिस्सिद्धा। तत्राप्युक्तविकरपे शक्त्यन्तरसिद्धावनवस्था। द्वितीये अशक्तत्वेना- कारणत्वं न स्यात् । अन्यथा सिकताभ्यस्तैलस्यविलाशकलादकरस्पचोत्पत्तिस्स्यादितिचेन्न । कार्यानुगुण्यस्वरूपतयासिद्धायाशक्तेश्शक्यन्तरविरहेपिक्षत्यमावात् । औषयमुष्णवनवा । पूर्वत्रा- नवस्था । उत्तरत्रतत्कार्य नोत्पादयेत् । शीतवदतिप्रसङ्गस दुर्वास्त्वात् । अत:, शक्तयस्सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः। यतो ते ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्याभावशक्तयः॥ भवन्ति तपता श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता।

·अहव्यपरिच्छेदः इत्यादि प्रमाणसिद्धस्वभावशक्तिनकथञ्चिदपि परित्यागमहंतीति। सेयं शकिज्येष्वेव । अद्रव्येषु शक्तिनास्ति । शब्दानां पक्तिरूपत्वेनवा सामानाधिकरण्येन शक्तिमत्वेनवाकार्यकरत्वं बोध्यम् । गुरुत्वमाद्यपतनासमवायिकारणम् । तच्च पृथिवीजलवृत्ति । पतनकरप्यमतीन्द्रियं तोलनादिसहकतपतनतारतम्याद्गुरुत्वतारतम्यानुमानमितिकाणादावदन्ति । अन्ये तु तोलनादि- दशायामतिरिक्त गुरुतगुणस पार्शनप्रत्यक्षत्वम् । न च मध्योधंदेशादिषु स्पर्शसतितस्य स्पार्शनप्रत्यक्षं खादितिवाच्यम् । तोलनादेस्सहकारित्वादितिवदन्ति । अन्येत्त्वाहुः । पृथिवीजलस्वरूपातिरिक्तं गुरुत्वमितिनास्तीत्यादि प्रतिबन्धाभावेसति पृथिवीजलाम्यामेवपतनकार्यसिद्धेः । अतिरिक्तत्वमतेपिस्वभावादेव हि गुरुत्वस्य पतनहेतुत्व- मुच्यते। सच स्वभावः जलपृथिव्योरेवास्तिलाघवात् । अत एव स्मारोपि पतनतारतम्याधीन फलादिव्यवस्थापि तत्तदवयवाधिक्यन्यूनतानिबन्धनेतित्रसरेण्वष्टकं रेणुः । 'तत्रयं राजसर्षपमि'- त्युपक्रम्य अतमानन्तु दशभिर्धारणैः पलमेवचेत्यादिमिः प्रतिपादयन्ति । किश्च यदिपतनाजल- पृथिव्योः स्वरूपातिरिकं गुरुत्वम् । तर्विज्वलनात्तिर्यगमनाचत्रहिवाबोरपि गुणान्तरं किमिति न कल्प्येत लाघवाद्वयादिस्वरूपादेव तत्तत्कार्यसिद्धावतिरिककल्पने गौरवमितिचे पतनकार्यस्थापि जलादिस्वरूपेणैव सिध्यातदतिरिकगुरुत्वकल्पने गौरवमितितुल्यम् । किश्च हस्तेन तोलनादौसत्यपि प्रत्यक्षेणोत्पतितस्य पुनर्निपतनेऽभिघाताख्यसंयोगरूपमाक्रमणमुलम्यते । न गुरुत्वं वायवादिमिरमिघातादिवत्तावतैवगुरुत्वव्यवहारः । अत एव बलवता पुरुषेणाक्रमणे सति गुरुत्वप्रत्ययः। तस्य मन्दमाक्रमणेलघुतर- प्रत्ययः । अतो भवदमिमतगुरुत्वं प्रत्यक्षेणानुमानादिनावा न सिध्यति। ननु पतनकार्ये ऽने केला स्वरूपाणी हेतुन्वकल्पने गौरवात् अतिरिक्तगुरुत्वस पतनकार्य हेतुत्वकल्पनं युकमितिचेन्न । शक्त्यङ्गीकर्तृणामस्माकं जलादिविशक्तेरेव तद्वेतुत्वेनोक्तदोषाभावात् । वह्निवाययोरूर्वज्वलन- तियंग्गमनकार्यमपि तवृत्तिशक्तवतस्य सर्वकार्यनिर्वाहकत्वस्वभावात् । अतो गुरुत्वकल्पनं गुरुन्वपराहतम् । अथ द्रवत्वम् । अत्रकेचिदाद्यस्यन्दनासमवायिकारणं द्रवत्वम् । पृथिवीजलतेजोवृत्ति। तद्विविधम् । साम्पिद्धिकं नैमित्तिकं वेति । साम्सिद्धिकं जले। नैमित्तिकं पृथिवीतेजसो।। पृथिव्यां घृतादाबग्निसंयोगजं द्रवत्वम् । तेजसि सुवर्णादौ। न च घृतसुवर्णादौ जलपम्बन्ध त् द्रवत्व प्रतीतिरितिवाच्यम् । साक्षात् सम्बन्धेन द्रवत्व प्रतीतेः परम्परासम्बन्धविषयत्वकल्पने गौरवात् । जलद्रवत्वस्य साम्पिदिकस्य तत्रप्रतिवन्धमत्वकल्पनागौरवाच । नचैतजलवमात्रङ्कर- ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे काद्यवस्थायां काठिन्योपलम्भात् । अतोद्रवत्वमतिरिक्तगुण इति वर्णयन्ति । तदपरे न धमन्ते । यदुक्कं स्यन्दनहेतुनया द्रवत्वं गुण इति तजलत्वान्नातिरिच्यते । तस्यैवस्यन्दनहेतुत्वसम्भवात् । नचोष्णं तेज इति द्रवं जलमिति विशेषणतयास्फुरणाजलवातिरिक्तं द्रवत्वमिति वाच्यम् संयोगविशेषात्मकसंस्थानविशेषस्यैव जलत्वात्मकत्वेपि द्रवत्वात्मकत्वेपि च मात्रयामेदमाश्रित्य सास्वादिसंस्थानविशेषवान् गौरितिवत् द्रवञ्जलमिति प्रतीतेधिकाभावात् । - 'अत एव चापर्याय. स्वमपि। ऊध्र्वदेशेबलेनिनोन्नतिले शरहितप्रयोगः किन्निबन्धन इति चेजलत्वनिबन्धन इति मद्विधाः। नन्वतिरिक्तद्रवत्वाभावे पृथिव्यामिवजलेपि दुष्प्रवेशतास्यादितिवाच्यम् । द्रवत्व- शून्यस्याकाशस्यापि दुष्प्रवेशवप्रसङ्गात् । निम्स्पर्शस्वात्तत्प्रवेश इति चेद्वाय्वातपयोरपि दुष्प्रवे- शवप्रसङ्गात् । तेषां प्रशिथिलखमाव इति चेदत्रापि तुल्यम् । जलत्वान्मकत्वाभ्युपगमादाशङ्का- नुत्थानाच करकाद्यवस्थायां द्रवत्वाप्रतीतिर्जलस्ववदुपष्टम्भकद्रव्यसंसर्गाद। अतएव विलीने तदुपलब्धिः धृतसुवर्णादावुपष्टम्मकजलसम्बन्धात् द्रवत्वम् । तर्हि द्रवत्वस्य कुत्रान्तर्भाव इति चेजलत्वस्य संयोगविशेषरूपतयाजलत्वात्मकद्रवत्वस्य तत्रैवान्ताव इति गृहाण । अतो जल- स्वातिरिक्तं द्रवत्वं न गुणान्तरम् । अथस्नेहा । चूर्णादिसंग्रहहेतुर्गुणस्नेहः। नचैषद्रवत्वस्वरूप इति वाच्यम् । सुवर्णादि- द्रवत्वस्य पाम्सुसंग्रहप्रमङ्गात् । नापि जलत्वमात्रम् । स्निग्धं जलमितिपृथग्व्यवहाराजलवाहित- मधूच्छिष्टादिषुस्निग्धत्वप्रत्ययाच । अतः प्रत्यक्षसिद्धस्मलिलैकवृत्तिः पाम्सुसंग्रहणहेतुः स्नेहाख्यो गुणविशेष इति वैशेषिका: । तदसत् । स्निग्धं जलमितिवत स्निग्धं शिलातलं स्निग्धं काञ्चनं स्निग्धं दारु स्निग्धं स्थलमित्यादिप्रतीते न जलमात्रवृत्तिः स्नेहाख्यो गुणविशेषः । पाम्सुसंग्राह- कत्वमपि जलस्य न स्नेहगुणप्रयुक्तम् । मघूच्छिष्टपनसनिर्यासादिष्वपि पाम्सुसंग्राहकत्वदर्शनात् । अथापि खेहाख्यगुणविशेषसिद्धिरितिचे विश्लेषतुल्वादमा रोक्षास्य गुणान्तरं सिध्येत् । यदि। तत्र औष्ण्यादिमिरेव विश्लेषसिद्विस्वहि त्यादेवसंप्रतिविमिति पश्यतुभवान् । तर्हि जलस्व पाम्सुसंग्राहकत्व कुत इति चेदयस्कान्तस्यायसंग्राहकत्ववत् खभावाच्छक्तिविशेषातिवाच्यम् । न च सलिलं पाम्मुसंग्राहकमित्येवनियमः। शुष्कमृत्पिण्डादीनां सलिलसे के विश्लेषदर्शनात् अतस्मलिलस्वरूपमेव सहकारिविशेषमासाद्यसंग्राहकं विश्लेषक चेसियथोपलम्ममङ्गीकार्यमिति न गुणान्तरसिद्धिः। मित्रादिचेतनवृत्तिस्नेहाप्रीतिः उपादित्सावा ।। शत्रुगतरौक्ष्यमपि दुःखं जिघाम्सा क्रोधोवा । तथा च स्नेहस्य स्पर्शविशेषरूपत्वात् स्पर्शेन्तर्भावः । अथसंस्कारः। अनुभवजन्या- ·अद्रव्यपरिच्छेदः स्मृतिहेतुर्भावना। साच संस्कार इत्युच्यते । साच कार्यकरप्या । नचानुभव एवस्मृतौहेतुः । तस्यचिरवस्तत्वात् । नाप्यनुभवोपलक्षित आत्मा विनष्टस्याज्ञायमानस्य उपलक्षणतयापि कारण- वायोगाद । नापिध्वम्सः । तस्योत्तरावधिरहितत्वेनसंस्कारप्रमोषाभावप्रसङ्गात् । नापि सदृश- दर्शनादि, अनुभवरहितस्य सशदर्शनमात्रेण स्मृतिप्रसङ्गात् । नाप्यनुभवविशिष्टसदृशदर्शनादि । तस्य विशेषणत्वे कालान्तरस्मृतिनस्यात् । उपलक्षणत्वं त्वज्ञायमानस्यासम्मवीति पूर्वमुक्तत्वात् । तस्माद्वासनाख्यसंस्कस ज्ञानावस्थारूप आवश्यक । अत्र काणादा। संस्कार इति गुणान्तरम् । सत्रिविधः । बेगोभावना स्थितस्थापकश्चेति वेगापृथिव्यप्तेजो वायुमनोवृत्तिः। स्थितस्थापकोपि पृथिव्याङ्कटादिवृत्तिः। गम्तु शरोरादिवृत्तिः। भावनात्वात्मगुणः । अनुभवजन्यस्मृतिजनका । सचप्रबलतरच्याघ्यावाशीर.वयोगेनवानस्पति । तावत्पर्यन्तमात्मनिस्थित्वा उद्घोधकसन्निधाना- दाहितशक्तिस्तदातदास्मृतिञ्जनयतीतिकार्यरलात कल्प्यते । नचानुभवध्वम्सस्यैव स्मृतिजनकत्व- मस्तु । उद्धाध कान्निधाने जन्मान्तरेस्मृतिप्रसङ्गाभाव इति वाच्यम् । बाल्येऽनुभूतस्य व्याध्यादिसम्मवे योवनेऽस्मर गानुमनध्वम्सस्यद्वारस्वासम्मवात् । नच दृष्टस्य द्वारत्वं कलप्यतां , किं गुणान्तरकल्पनेनेतिवाच्यम् । पुण्यपापरूपस्य तस्य विधिनिषेधगोचरधर्माधर्मजन्यत्वेनकेवलानुमवाजन्यत्वात् । अनुभूयतेचेदानीं संस्कारप्रमोषो जात इति । न च ज्ञानादिवदात्मगुणत्वेक्षणिकत्वापत्तिरितिवाच्यम् । कार्यबलकल्पितस्य तस्या- दृष्टादिवद्यावत्कार्य स्थित्युपगमादलुमवस्मृत्योल्मामानाधिकरण्यादात्मनिष्ठत्वमिति च चदन्ति । अत्र भावनाख्यसंस्कारस्तु विद्य। एव । सतु ज्ञानावस्थातो नातिरिक्त इत्युक्तम्। अतिरिक्तत्वे मानाभावान गुणान्तरम् । नचान्यानुभूतस्यान्यस्यास्मरणेनानुभव संस्कारस्मृतीनां सामानाधि- करण्येनकार्यकारणभावस्यवक्तव्यतया कथ संस्कारयज्ञानधर्मस्वमितिवाच्यम् । अनुभवस्मृत्योरपि ज्ञानधर्मत्वेनादोषाद । न च देवदत्तो घटमनुषव तिमतिचे त्यात्मधर्मत्वमनुमवस्मृत्योः प्रतीयत इति वाच्यम् । देवदत्तोगच्छतिपचतिभुङ्के इत्यादौ शरीद्वारवानुमवस्मृत्यादीनामपि ज्ञानद्वारात्मा धर्मत्वाभ्युपगमाव । वस्तुतस्तु , अनुभवादिशब्दानामवस्थायां तद्विशिष्टे च प्रयोगदर्शनाव तेषामात्मधर्मत्वसम्भवाच्च । न च तेषां ज्ञाननिष्ठत्वे ज्ञानमनुभवति स्मरतिवेति प्रत्ययप्रसङ्ग इति वाच्यम् । ज्ञानसात्मानं प्रत्यपृथग्सिद्धविशेषणत्वेन पारतन्त्र्याधर्म्युल्लेखेनैवप्रतीते। अन्यथा शरीरं पचति भुङ्क्त इत्यादि प्रत्ययप्रसङ्गात् । तत्राप्यात्म पर्यन्ततयैव प्रतीवरुपपादनीयत्वात् । वद्वानुभवतिस्मरतीत्यत्रानुभवस्मृतिस्वावस्थाविशिष्टस्यैवधात्वर्थत्वेनतदवस्थितसज्ञाननिष्ठत्वाभाव व पूर्वोत्तप्रयोगापत्तिवारणं सम्भवतीति बोध्यम् । 30 ·१६२ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे न च ज्ञानस्य त्रिक्षणवृत्तित्वेन तमाशे तवृत्तिसंस्कारखापि नाशेन कालान्तरे स्मृतिनस्यादितिवाच्यम् । नविज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपोविद्यत इत्यादि श्रुत्या आत्मवत् ज्ञानस्यापि नित्यत्वात् । तस्य द्रव्यत्वेनानुभवसंस्कारस्मृतीनां तदवस्थाविशेषत्व सिद्धेः । न च ज्ञानाश्रय- स्यात्मनोनित्यत्वेन तत्रानुभव संस्कारस्मृतीनां सामानाधिकरण्ये सर्वसामञ्जस्येन तदतिरिक्तनित्य- ज्ञानाभ्युपगमे गौरवमितिवाच्यम् । न विज्ञातुरित्युक्तश्रुत्यैा ज्ञातृत्ववव नित्यज्ञानसिद्धेः । कल्पितेर्थे हि गौरवं दोषः। न श्रुत्यादि प्रमाणसिद्धार्थे । वेगोपि कर्मविशेषात्मा अतिरिक्तमान:- भावात् । शीघ्रं गच्छति दुतं गच्छतीत्यादिप्रत्ययस्य कर्मातिशयमात्रेण चरितार्थत्वात् ' ननु वेगेन शरोगच्छतीत्यादौ वेगस्य गमनक्रियातिरिक्तशरधर्मवप्रतीत्यागमनक्रियाविशेषत्वासम्भव इतिचेन्न । मान्धेन गच्छतीतिप्रतीतिबलान्मान्धस्याप्यतिरिक्तत्वापत्तेः। क्रियाविशेषरूपं मान्ध- मिति चेद्वेगोपि तथेतिभवानेव पश्यतु। स्थितस्थापकोपि तत्तसंस्थानविशेष एव संस्थानविशेष- विशिष्टस्यैवशाखाकटादेः प्रतिगमनदर्शनात् । तर्हि यावत् संस्थितिद्रव्यस्य प्रतिगमनं स्यादिति चेद्वतोवा कथं आकर्षणमोक्षणादि । सहकारिसाहिल्याव परिहार इति चेत्तुल्पमस्माकमपि । किञ्चातिरिक्तवादेपि खसंस्थानगमने शैघ्रयमान्धव्यवस्थायास्तत्तद्वस्तुसंस्थानाधीनत्वस्य वक्तव्यतया तेनैव संस्थानविशेषेणखस्थानगमनसिद्धरतिरिक्तकल्पनानैष्फरयात् । नन्वेवमपि संस्थानातिरिकास्वीकारे रज्वा चिरकालमाकृष्यवध्वा विमुक्त आन्दोळिकादण्डादौ पूर्वदेशप्रति गमनप्रसङ्गः। संस्थानविशेषस्य सत्वात् । ममतुस्थितस्थापकस्य नाशादितिचेन्न। पूर्व संस्थानस्य रज्जुबन्धनेन नाशाद्वक्रीभूतस्य तस्य संस्थानान्तरविशिष्टत्वेन प्रतिगमनकार्यापमर्थत्वात् । तब- स्थितस्थापकनाशकल्पनं तु अधिकम् । यत्तुकासबीजे लाक्षारागरूषितेसति तद्रक्ततापगमे प कुसुमफलादौ रागदर्शनाद्वासनानुवृत्यातिरिकवासनाख्य संस्कार स्वीकार्य इति तदप्यसत् । तत्रापि अतिरिक्तसंस्कारानभ्युपगमात् । बीजावयवेषु लाक्षावयवानुवृत्तिबल देवकुसुमफलादौ रक्तोपपत्तेः। यत्तुश्रीगारुडमन्त्राभिनन्त्रित जल लिभिर्विषहरणदर्शनात् तत्रसंस्कार विशेषोऽङ्गी- कर्तव्य इति तदप्यसत् । मन्त्रविशेषाहितशक्तिविशेषेणैव विषहरणादप्युपपत्तावतिरिकसंस्कार- कल्पनेमानाभावात् । मीमाम्सकास्तु ब्रहीन प्रोक्षति। व्रीहीनवहन्तीत्यादि विहितकर्मभि- ह्यादिद्रव्यनिष्ठकार्यान्तरयोग्यतापादकः कश्चित्संस्कारोगीकार्य: । स च द्रव्येषु किञ्चित्कार- मनपेक्ष्यनकेबलात्मसमवेतादृष्टरूपः। तथा सति प्रपाजादिवत् प्रोक्षणादेरप्यारादुपकारकत्व- प्रसङ्गत् । ततश्च नैवाचारचरुयुक्तायां विकृतौ बहीणामेव प्रोक्षणं स्यात् । न तु नीवाराणाम् । तत्प्रोक्षणस्य प्रकृतावविहितत्वेनात्मसमवेतादृष्टासिद्धेः। अदृष्टस्य विहितकर्मअन्यत्वात् । तथा च द्रव्यनिष्ठसंस्काराख्यगुणविशेषसिद्धः।

·भद्रव्यपरिच्छेदः १६३ -- एवं स्वर्गकामो यजेते त्यादावाशुतरविनाशियागादेकालान्तरमाविफल जननायात्म- समवेतापूर्वनामधेयादृष्टविशेषरूपसंस्कारोपि स्वीकार्यः। न च "तृप्त एवैन मन्द्रः प्रजयापशुभि- स्वर्पयती"त्याधर्थवादावगतदेवताप्रीतेरित्वसम्भव इति वाच्यम् । अर्थवादानां स्वार्थप्रतिपादनपर- स्वानभ्युपगमात् । अर्थव्यय कायक्लेशादिभूयिष्ठे कर्मणिकर्तुः प्ररोचनासिद्धयैविधेशार्थप्राशस्त्यपर- खेन यथाकथञ्चिदर्थवादानां प्रामाण्यं न स्वतः। अत एव न यथावस्थितार्थपरत्वं तेषां सताबास- तावास्तुतिसिद्धेः। अविद्यमानगुणकथ नस्यैव स्तुतित्वात् । अतो द्रव्यसंस्कार आस्मसंस्कारश्चेति गुणान्तरस्वीकार आवश्यक इति वर्णयन्ति । अत्राशुविनाशिकर्मणां कालान्तरफलजननाय कर्तुरा- स्मनोऽदृष्टविशेषसंस्कार आवश्यक इति तत्सत्यमेव । अथापि न गुणान्तरं श्रुतहानाश्रुतकल्प- नादि दोषप्रसङ्गात् । किन्तु देवताप्रीत्यादिरूप एक्सः। श्रूयते च “स एवैनं भूतिं गमयति एनं प्रीता प्रीणाति। आप्तमेवैनमिन्द्रः प्रजया पशुभिस्तयति." मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोम्यसूयकार। तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ।। क्षिपाम्यजत्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ इत्यादि । किश्च यजदेवपूजायानिति यजतेर्देवपूजाचाचित्वं पूजनं च प्रीतिहेतुसेवाविशेष इति सुप्रसिद्धम् । अतो यज्ञायाराधितादेवाः फलं ददतोति वैदिका पन्थाः। अतोऽपेक्षिते देवता प्रीतिकोपरूपद्वारे श्रुत्यैव प्रतिपन्नेऽश्रुतादृष्टकल्पनं निरर्थक्रमैन । विध्यपेक्षितार्थसार्थवादप्रतिपनत्वेपि प्रामाण्यं तैरभ्युपगम्यते . अन्यथा रात्रिमत्रस्य प्रतिष्ठाफलकत्वमङ्गप्रसङ्गात् । स्वर्गस्य यन्नदुःखेन संभिन्न- मित्याद्यर्थवादिकसुखरूपन्वा सिद्धेश्वातोर्थगदप्रतिपन्नत्वेपि देवता प्रीत्यप्रीत्योरित्वमुच म् । न च देवता प्रीत्यप्रीत्य देवतानिष्ठत्वेन जीवात्मसमवेतसुखदुःखजनकत्वं कथं ? वैयधिकरण्यादति प्रणाचेतिबाच्यम् । यदीयविहितानषिद्धकर्मभ्यां देवताया प्रीतिकोपोजायेते तदीयसुखदुःख जनकताया तयोरभ्युपमान् । स्वजनकर्मकर्तृत्व सम्बन्धेन प्रीतिकोषयोत्स्वाश्रयज्ञानबत्वसम्बन्धेन सुखदु खयो हेतुन्वोपगमे नातिप्रसङ्गय ध करण्ययोरमावात् , सुखदुःखयो ज्ञानावस्थ विशेषत्वात कार्यताघट सम्ब.घे ज्ञानवत्वं निवेशिनम् । ननु देवताप्रीतेरित्वे कल्पान्तरकृतकर्मणां कल्पान्तरेफलं न स्यात् । न चेष्टापत्तिः कृतहान प्रसङ्गाद । आप्त एवैनमित्यादिमिरिन्द्रादिप्रतीतेरिन्द्रादेवा फलप्रदत्वेन तस्य कल्पान्ते भ्रष्टाधिकारत्वात उत्तरकल्पेन्द्रादेः पूर्वकृतकर्मानाराधितत्वाच्च द्वारवासम्भवः। आत्मसमवेता- दृष्टसद्वारत्वेतु यावत्फलप्राप्ति अदृष्टस्य सत्वादितिवेन । पूर्वोचरकल्पवृत्तीन्द्रादिदेवतान्तर्यामिण- स्सर्वकर्मसमाराध्यस्य प्रीत्यातत्फल भवतीत्यम्युपगमात् । यथा पूर्वोत्तराधिकारिणोधिपतिर्महा. राजस्तत्तद्देशवर्तिनां तत्तत्फल तत्चदधिकारिमुखेन दापयतीतिलोके दृष्टम्। नन्वेवमपि तृप्त ·१६४ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे एवैनमित्यादिमिरिन्द्रादिप्रीतेरेव फलपदत्वं श्रूयते। न तदन्तर्यामिप्रीते। अतश्श्रुतहानाश्रुत- कल्पनं भवतोप्यनतिलचनीयमितिचेन्न। यस्यात्माचरीरम् । अन्तम् प्रविष्टश्शास्ताजनानाम् । सर्वाणिभगवद्वपुः। अगत् सर्व शरीरं ते इत्यादि प्रमाणैरिन्द्रादिदेवतानां भगवच्छरीरत्वाच्छरी- स्वाचिशब्दानां शरीरिपर्यन्तत्वदर्शनेन क्वचिदयोगार्थपौष्कल्येन चेन्द्रादिशब्दानां भगवद्वाच- कत्वेन भगवत्प्रीतेश्रुतत्वाभावात् । अथ परमात्मज्ञान विधुरैः केवलेन्द्रादियाजिमि कल्पान्तकृतकर्मणां कल्पान्ते फलं न सात । तत्रेन्द्रादीनामेव प्रीत्युत्पत्या तेषां भ्रष्टाधिकारत्वात् । परमात्मप्रीत्यर्थ तयातेरननुष्ठानात् परमात्मप्रीत्यसम्भवादिति तत्रवादृष्टं द्वारं कल्पनीयमिति चेन्मैवम् । परमात्मज्ञानं विनापीन्द्रं यजामह इति केवलेन्द्रादिदेवताराधन कर्मकरणेपीन्द्रादिशब्दानां भगवत्पर्यन्तत्वेन बस्तुकृत्या- भगवत्प्रीत्युत्पत्तेः। परमात्मज्ञानपूर्वककर्मानुष्ठान इव भगवत्प्रीतेरित्वसम्भवात् । इयांस्तु- विशेषः। येचामिहोत्रदर्शपूर्णमासादीनिकर्माणि भगवत्समाराधनरूपाणीत्य जानन्ता केवलेन्द्रादि देवताराधनरूपाणीत्यनुतिष्ठन्ति । तेऽविधिपूर्वक यजन्ते । अत एवच्यवनस्वभावाः परिमितफल- वन्तो भवन्ति । येचतान्येवाग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादीनिकर्माणि भगवस्समाराधनरूपाणि इन्द्रादि शब्दाच भगवत्पर्यन्ता इति जानन्तः अनुतिष्ठन्ति ते विधिपूर्वकं यजनादपरिमित फलभोगिनो नित्याभवन्तीति । स्मर्यतेचायमर्थः । येप्यन्यदेवता मका यजन्ते श्रद्दयान्विताः। तेपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ अहं हि सर्वभूतानां भोका च प्रभुरेव च । न तु माममिजानन्ति तत्वेनातश्चयान्तेि ।। या न्तदेवव्रतादेवान् पितॄन् यान्ति पितृव्रताः । भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोपि माम् । इत्यादिना । ननुतन्ततो भगवत्प्रीतिरेव हव्यकव्य सर्वकर्माणि तयैव फलसिद्धौकिमिन्द्रादि- प्रीत्यातस । अप्रयोजकत्वादितिचेदुच्यते । वैदिकं कर्मद्विविधम् । हव्यं कव्यं चेति। देवता- मुखेन भगवत्समाराधनं हव्यम् । तचदेवता प्रीतिपूर्वक भगवत्प्रीतिहेतुरूपमिति। पितृमुखेन भगवत्समाराधनं कव्यम् । तच्चपितृप्रीतिद्वारकमगवत्पीति हेतुसेवारूपमिति च निष्कर्षः। अतो देवपितृप्रहाणेहव्यत्वकष्यत्वासम्भवेनकर्मवैविध्यामाप्रसङ्गात् । अतो भृत्यप्रीत्याराजप्रीतिवत् देवतापितृप्रीत्यापरमात्मप्रोतिः। सैवफलप्रदापण्डापूर्वपरमापूर्वन्यायोऽत्र बाध्यः । किश्च कर्म- भिराराधितो भगवान् सकलमपि फलं कर्तुः प्रयच्छतीति शास्त्रसिद्धम् । तथा च पूर्वकल्पे तैस्तै- रधिकारिभिः कर्मविशेषसमाराधितो भगवानुत्तरकल्पे तेषामधिकारिणां तत्फलतयाहव्यकव्या- ·बद्रव्यपरिच्छेदः १६५ राध्यत्वरूप देवत्सपित ददाति । तथा च देवानां पितृगां च भगात्सकलायत्तं प्रधानभूतस्त्र- प्रीतिहेतुप्रीतिजनककर्माराध्यत्वं विधिबलप्राप्तं न त्यागमहेति श्रुतहानप्रसके ।। नन्वेषां देवताराधनत्येकथं भगवदाराधनत्वं , तदाराधनत्वेवा देवताराधनत्वमितिचेन। श्रद्धानमन्त्रित ब्रह्मणाराधने पित्राराधनवनिर्जराणां देवत्वाचदाराधनस्य शरीरिभूतमगवदा।- धरत्वात् । तथा च न देवतप्रोत्यतिरिकामादृष्टसिद्धिः। यतु ब्रोहीन प्रोवतीत्यादिकर्मणा व्र ह्यादिषु कार्यानायोग्य मासंपत्तये द्रष्यनिष्ठ संस्कार आवश्यकः। अन्यथाविकृती नीवारप्रोक्षणं न सिध्यतीति तदसत् । तत्र नीवाराणामेव प्रोक्षणम् । न तु व्रोहीगा; तत्प्रोक्षणेन नीवारे देवता भिमत्यभावात् । प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्येतिसामान्यातिदेशमाप्त रीवारप्रोक्षणेन तत्रदेवतामि- मत्युतात्य नीवाराणां प्रोक्षणीयत्व सिद्धेः। अकेचित् चिरध्वस्त कर्म गा कालान्तरफल जननाय- लिङादिवाच्यं स्थ यिकार्यमात्मधर्मरूपमपूर्वमस्ति । तच नियोज्यप्रसिध्यफलजनकमपिभृत्यपोषण- न्यायेन प्रधान राजा हि कार्य निर्वाहाय भृत्यान् पोषयति । एवमपूर्वमपि वप्रसिद्धथै स्वर्गादिक नियोज्यफलं प्रयच्छति । नित्येपि लिङस्सत्वेना- पूर्वार्थकत्वम् । अन्यथा लिङो वैश्यदिति वदन्त । तत्रापि कल्प्यापूर्वपक्ष इव श्रुतहाना श्रुार्थवृत्ति कल्पनादोषपाम्यम् । अपूर्व प्रधानमिति यदुकं तदप्यसत् । सुखादेरेव कृत्युदेश्य- खात् प्राधान्यम् । श्रुवनिर्वाहकत्वादेवापूर्वे प्रवृत्तिः। तत् कथं प्रधानो भवितुमर्हति । किश्चा- ज्ञातेऽपूर्वे लिङादेर्वृत्तिा, उत ज्ञाते; नाद्यः। व्याघातात् । नद्वितीया। लिङ ज्ञात उस अन्येन ज्ञाते नाद्या, अन्योन्याश्रयात् । ज्ञाते च व्युत्पचिः। व्युत्पने चामिधानम् । अभिधानाच ज्ञानमिति चक्रकाच्च। अन्येन ज्ञातत्वेकिमन्यत् । अनुभूतिःस्मृतिर्वा । न तावदनुभतिः । अपूस्यातीन्द्रियत्वात् । तदन्यस्यानुभूतिमूलकत्वात् । प्रमाणान्तराभावाच्च । नापूवाचकर लिङादेः । तर्हि विधिप्रत्ययार्थी क इति चेदुच्यते । यागादिगतं कार्यत्वमेवलियाच्यम् । तच्च कुतिसाध्यत्वरूपम् । अतिरिक्तस लिङ्गापवाभ्युपगमेपि देवताप्रीत्यादिकमेवबाबाच्पमस्तु । तदाश्रुतहानाश्रुतकरसनान्योन्याश्रयदोषाणामभावात् । न च प्रति प्रतीष्टसाधनस्वस कारणत्वात् पुरुषप्रातनाय इष्टसाधनत्वमेव लिङर्थ इति वाच्यम्। दुस्साधेमर्वादाविष्टसाधनत्वस्य सत्वेपि प्रात्यमावात् । नवेष्टसाधनत्वाज्ञानेपि कृति- साध्ये प्रवृत्ति सादिति वाच्यम् । इष्टसाधनत्वस्वसहकारित्वोपगमात् । किनको केशिष्टप्रयोगात् ध्याकरणादाशब्दार्थनिर्णयः क्रियते। दशमप्यस्मिन् पक्षेऽनुकूक, लडादयोल कारापि धात्वर्थस्य वर्तमानत्वभूतत्वादिकं किमपि रूपममिदधति । एवं लिङादयोपि धात्वर्थ यैव यागादे। कर्तृव्यापारमाध्यत्व ममिदधतीतिलिङाकृतिसाध्यत्वस्यैव प्रतिपाद्यत्वं युक्तम् । कालान्तरमाविफल 1 a1 ·१६६ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रह साधनवायद्वारमात्रमपेक्षितम् । तच्च देवताप्रीतिरूपमेवेति पूर्वमेवोक्तम् । न च खगकामोयजेते- त्यादौ लिङाकार्यस्ववोधनादिष्टसाध्यत्वप्रतीतिकथमितिवाच्यम् । वर्गस्यसुखरूपस्येष्टत्वेन तत्साधनत्वमर्थाधागे प्रतीयत इतीष्टसाधनत्वस्वार्थसिद्धत्वात् । एवमपगोरणशतयातनादेरप्य- निष्टसाधनत्वमा कृतियाध्यत्वं वाच्यम् । नित्येप्पकरणनिमित्तप्रत्यवाय सद्भावादनिष्टसाधन- स्वमार्थम् । सर्वत्रकृतिसाध्यत्वं शाब्दम् । अतस्सर्वानुगतत्वात् कृतिसाध्यत्वमेवलिङर्थः । तत्सह- कारितेचेष्टसाधनवं विशिष्टसाधनत्वे इत्यलं प्रसकानुप्रतक्त्या । अथ सङ्ख्या । एकत्यादि व्यवहारहेतुस्पङ्ख्या। द्रव्यमात्रनिष्ठा । तत्रैकत्वं नित्यद्रव्यवृत्ति नित्यम् । अनित्यद्रव्यात्ति अनित्यम् । आश्रयनाशाच्च नश्यति। द्वित्वादयस्त्वपेक्षाबुद्धिसहक प्रत्येकवृत्तिमिरक्यपैक- स्वर्जन्यन्ते । न च द्वित्वादीनां घटादिनिष्ठानां रूपादिवढ्ष्ट्रणां सर्वेषां प्रत्यक्षत्वं सादिति वाच्यम् । सहकारिभूततत्तदपेक्षाबुद्दे स्तस्प्रत्यक्षे हेतुस्त्रोपगमेनोक्त शेषाभावादपेक्षाबुद्धिनाशाच तेषां नाशः। अतस्स द्वित्वादिकमनित्यम् । एकं रूपं रसात् पृथगिति व्यवहारस्त्वेकार्थवम- वायेनद्रष्यनिष्ठैकत्वविषयः। गुणाश्चतुर्विंशतिः पञ्चकर्माणीत्यादिप्रतीतिस्तु सेनावनैकत्ववदपेक्षा बुद्धिविषयत्वरूपानेकत्वविषयिणी। तथा च सङ्खयां गुणान्तरं वैशेषिका आहुः । तदसत् । तत्र कार्यकत्वं नास्त्येवाक्यव्यभावान कार्यकत्वासिद्धः। समुदायकां तु राश्येकत्ववदेवापेक्षा बुद्धि विषयत्वरूपम् । अत एव राशिदशापामपि प्रत्येकविवक्षया ब्रीहयस्वन्तीत्यनेकत्वं व्यवहरन्ति राश्यादौवाकीदृशमेकत्वमिति सौहार्दैन पृच्छामीतिचेत् समूहिनां सयोगविशेष एवेति गृहाण ननु प्रळयदशायां प्रपञ्चैक्यं परस्या देवतायामेकीमवतीति प्रतीयते इति चेत् न । तदैक्यस प्रकृतित्वावस्थारूपत्वात् । तचनामरूपविभामानहविस्थारूपमितिनिष्कर्षः । तस्या एव प्रकृतेः पुनरुत्पत्तिकाले प्रपश्चत्वरूपबहुत्वावस्था जायते। यथा चूर्णत्वावस्थाप्रहाणेन पिण्डवा- वस्था। पिण्डवावस्थापहाणेन चूर्णस्वावस्था। तत्र चूर्णस्वपिण्डत्वयोरेव बहुत्यैकत्वरूपत्वम् । तथा प्रकृतित्वप्रपश्चत्वयोर्बहुत्वैकत्वरूपमितिनातिरिक्तोगुणः। निरवयवगतैक्पमपि नातिरिक्त- मभ्युपगम्यते। किन्त्वेकस्या क्रियायां समप्रधानतया समुच्चोयमानवस्त्वन्तर प्रतिपत्यभावकालीन वस्तुप्रतिपत्तिविषयत्वमेकत्वम् । वस्त्वन्तरप्रतिपत्ती सत्यां वस्तुपतिपत्तिविषयत्वमेकत्वं न सम्भवतीति वस्त्वन्तरप्रतिपत्यभावकालीनेति घटरूपादि प्रतिपत्तो सत्यामप्येकत्वसत्वात् सम- प्रधानतया समुच्चीयमानेति वस्त्वन्तरविशेषणं, अपमेका अयमेक इत्यादौ समप्रधानतयासमुच्चीय- मानवस्त्वन्तरप्रतिपत्तौ सत्यामप्येकत्वव्यवहारादेकखां क्रियायामित्युक्तम्। एवं चैकं रूपमेको रस इत्यत्राप्येकत्वस प्रतीतेरगत्या भवतापिनिरुकैकत्वं स्वीकार्यम् ।

·बइन्यपरिच्छेदः १६७ नचाश्रयगतमेकत्वमेवैकार्थसमवायेन भासत इति निरुक्तकत्वेमानाभाव इति वाच्यम् । एको घट इतिवदेक रूपमिति साक्षात्सम्बन्धेनैकत्वप्रतीते। परम्परासम्बन्ध विषयकत्वस्थान्याय्य- त्वात् । अन्यथा कपालकत्वस्य निरुक्तसम्बन्धेन घटे भानसम्भवेन घटादावेकत्वादि मङ्गप्रसङ्गात । इष्टापत्तौमिक्षुषादप्रसरणन्यायेन परमाण्वेकत्वपरिशेषे तत्रोपलम्माभावेन तत्राप्यसिध्या गुणेजिव द्रव्येष्वपि सङ्खयाविलोपस्य दुरित्वात् । अतोनकत्वसङ्ख्या गुणान्तरम् । तद्वित्वत्रित्वादयोपि तत्तसहकारितयाभ्युपगतापेक्षाबुद्धि विशेष विषयत्वरूपाः । चतुर्विंशतिर्गुणा।। पञ्चकर्माणीत्या- दिष्वपेक्षाधुद्धिविषयरूपतायास्त्वयैवाभ्युपगमात् द्रव्येष्वपि तथाङ्गीकारयोचितत्वात् । भवता- मतिरिक्तद्वित्वादिकल्पनं तत्सहकार्यपेक्षाबुभ्यातदुत्पत्तिकल्पनमाश्रयसद्भावेपि तमाशानाशकल्पनं तत्प्रत्यक्षे च तत्पुरुषोयापेक्षाबुद्धेनियामकत्वकल्पनमनितरसाधारणव्यासज्यवृत्तिपर्याप्तिसम्बन्ध. कल्पनमित्याधनेकदोषाम्सोढव्या । अतोवरं सङ्ख्यागुणान्तरप्रत्याशापरित्याग इति केचिदाचार्या निरवयवगतमेकत्वं सङ्ख्यारूपं गुणान्तरमस्त्येवेत्याहुः । तन्मतेऽद्रव्यमे कादशविधमितिबोध्यम् । अथ परिमाणम् । मानव्यवहारासाधारणकारणं परिमाणम्। तच्चतुर्विधम्। अणु महद्दीघ हृम्वश्चेति । चतुर्विधमपि परिमाणं सप्रतियोगिकम् । इदमेतस्मादणु इदमस्मान् महत् । इदमितो हस्खम् । इदमस्माद्दीघमित्येव प्रतीतेः। एतच्चनवद्रध्यवृत्ति । विभुष्वपिमहत् परिमाण- मस्ति । ततोमहद्वस्वभावात् तत् परममहत्यरिमाणमित्युच्यते। परमाणुझ्यणुकयोरणु, परिमाणम् । तवनव्यणुकपरिमाणारम्भकम् । परिमाणस्य स्वसमानजातीयस्वोत्कृष्टपरिमाणजनकत्वेन त्रसरेणो- रणुनरत्वप्रसङ्गात् । किन्तु , घणुकत्रयावयवगतत्रिस्वसङ्ख्याजायते। चतुरणुकादिष्ववयवगतमह- त्वेनास्यविनिमहत्व जायत इति वदन्ति । तम देशव्याप्ति विशेषस्यैवतत्तत्प्रतिसम्बन्धि निरूप्यस्य परिमाणप्रतीतिविषयत्वात् । अतिरिक्तवादेप्येतत्परिमाणाविनाभूतमभ्युपगतम् । तेनैव परिमाण व्यवहारोपपत्तौ अतिरिक्तगुणस्वीकारे गौरवम् । नतु देशसंयोगमात्रं परिमाणमतिप्रसङ्गात् । अतोऽवच्छिन्नदेशविशेष इति वाच्यम् । नचावच्छेदोयेनकेनापि । किन्तु, परिमाणविशेषविशिष्टेन भाध्यम् । अतस्तन्मूलकेन देशावच्छेदेन तन्निरासो न युज्यते । देशपरिमाणं च देशान्तराधीन- मित्यनवस्था च स्यात् । अतः परिमाणमिति तत्वान्तरस्वीकार इतिचेन्न । परिमाण निरपेक्षस्या- वच्छेदस निरूपयितुं शक्यत्वात् । यसंयुक्तदेशं देशान्तरं च युगपदाक्रमितुं शकंतचतोधिकपरिमाणं यत् संयुक्तदेश- मखिलमेकदैव यदाक्रमितुं न शक्कं ततोन्यूनपरिमाणं महत्वपरिमाणं, विजातीयाणुपरिमाणं नास्त्येव । महत्सेवापकष्टेऽपकृष्टतरेऽपकृष्टतमेचाणुतारतम्यव्यवहार। एकदिगार्जवावच्छेदेना- धिक्यं देय देनैव न्यूनत्वं हस्खत्वं नानादिगवच्छेदेनाधिक्यं महत्वं नानाधिगवच्छेदेनन्यूनत्व- ·१५८ श्रीरामानुअसिद्धान्तसमहे मणुत्वम् । चतुर्विधस्वापि देशव्याप्तिरूपत्वेन तत्तत्प्रतियोग्यपेक्षया मैदव्यवहार। अत एवै- कस्मिन्नेवस्तम्बान्तरापेक्षया स्थूलत्वाणुस्वहस्खत्वदीर्घवष्यवहारः घटते। अतोवच्छेरे परिमाणा- पेश्वाया अभावान्मूलपातित्वानवस्थित्यादिदोषोपिद्रोत्सरितः। अतिरिक्तवादेपि रश्शादिषु महत्त्वव्यवहारस्य प्रत्येकत्रीह्या दिव्याप्तदेशाधिकदेशब्यापनस्यैवनियामकत्वातत्रावर ध्यभावेन परि. माणानभ्युपगमात् । तथैव सर्वत्रव्यवहारसिद्धौकिमधिककलानेन । अत्राय निष्कर्षः। अधिकदेशव्यापनं महत्वम् । अपदेशध्यापनं अणुत्वम् ऋजु देशेऽधिकदेशव्यापन देयम् । तत्रैवाल्पदेशपापनं ह्रस्वम्वम् । तिर्यग्दरतां स्थौल्यम् । तिर्यक सामीप्यं काश्यम्। स्वाम्शे स्वामशस्थिराजवम् । तच्चर्जुदण्डे हातेन गृह्यमाणे ऋजुम्यानिरीक्ष्य. माणे पूर्वपूर्वाशस्योपयुत्तरोत्तरामशस्थितिरूपम् । पराम्शे स्वामशस्थितिर्वक्रता। सर्वदिगवच्छेदेन दूरत्वसामीप्यसाम्यं वृत्त्वम् । तच्चपूर्वदिगन्त्यावयवानां तद्विरुद्ध पश्चिम दिगन्त्यावयवाना च यादृशं दूरत्वं सामीप्यं च तादृशमेव दक्षिणोत्तरयोराग्नेय वायवीय ऋतेशान्ये इंग्मामीप्यम म्यं चेद्भवति तदेववर्तुळत्वम् । केवलं विरुद्ध दिगम्शेभ्यः केवलं विरुद्ध दिगम्शाना कोण विरुद्ध- दिगन्तराम्शेभ्या कोणविरुद्ध दिगन्तराम्शानां दूरत्वसामीप्यमाम्यं चतुरश्रन्वं प्राच्य दीप- दिगम्बयोर्यादृशं दूरत्वं सामीप्यं च तादृशं चेद्द क्षणोत्तरदिगन्नाशय दूरत्वं सामीपं च । तथा मेयवायवीयकोणयोर्यादृशं दूरत्वसामीप्यं नादृशं चेन्नैऋतेशानदिगन्ताम्मयोदूरत्वं सामीप्यं च भवति । तच्चतुरश्रत्वमिति निष्कर्षः । अतः परिमाणं न गुणान्तामितिसिद्धम् । पृथत्त्वव्यवहारकारणं पृथक्त्वं गुण इति काणादाः। तद्भेद नातिरिच्यते। पृथत्त्व प्रत्ययस्य मेदविषयतयैव उपपत्तेतिरिक्तकल्पने मानाभाव त यदिपृथक्त्वमेदयोर्मेदम्खो क्रियने तदायमस्माद्भिन्नः पृथक्चेतिकदाचित प्रयोगस्यात् । किन यदि पृथक्त्वं गुणान्तरं, तद द्रव्येऽने- वायमस्मात् पृथगितिव्यवहारास्यात् । न गुणादिषु । गुणगुणानङ्गीकाराव ! व्यवहियते हि रूपं रसात पृथगिति । सभ्रम इति चेन्न । बाधकाभावात् । न च परम्परा सम्बन्धेर द्रव्यनिष्ठस्यैर- व्यवहार इति वाच्यम्। साक्षात्संबन्धस्याबाधेन परम्परा संबन्धविषयत्वकल्पन नौचित्य त् । अन्यथाद्रव्येष्वप्येवं प्रसङ्गात् । अतोद्रव्येऽद्रव्ये च मेदमादायैव पृथक्व्यवहारं समर्थय । त्यज गृहीतग्राहिताम् । न च पृथक्त्वातिरिक्त मेदानङ्गीकारेण तस्यातिरिक्तगुणत्वं सिद्धमिति वाच्यम् । भेदस्वघटत्वपटत्वगोत्वावधादित्त्तसंस्थानरूपत्वेनतदभिन्नपृथक्त्वस्याप्यतिरिक्तत्वा- सिद्धेः। नचाननुगतानां घटत्वादीनां कथं भेदशब्दवाच्यत्वमिति वाच्यम् विलक्षणबुद्धि- विषयत्वोपाधिना स्वरूपादिशब्दवत्तेषां वाच्यत्वसंमवात् । तदेव किमिति सौह देन पृच्छामीति ·अथ पदव्यपरिच्छेदः १६९ चेतादात्म्यविरोधिबुद्धिविषयत्वमिति गृहाण न च घटः पटो नेत्यत्र घटात् पृथगितिवदवधि- पश्चमी कुतो नास्तीतिवाच्यम् । अथैक्येपि पृथ मनानानाभिस्तृतीयान्यतरस्यामिति पृथशब्द- प्रयोग एव पश्चमी विधानात् । पृथक्त्वगुणवाचकान्य शब्दपर्याययोगेऽन्यारादिति सूत्रेण पञ्चम- विहितानत्वन्योन्याभावार्थकशब्दयोगे घटो न पट इत्या पश्चभ्यभाव त् अतः पृथक्गुण स्वकर्तव्य इति वाच्यम् । धर्मपर्यन्तान्योन्याम'वार्थकान्यादिशब्दयोग एव पश्चमी विधानात् । अत्र च धर्मिपर्यन्तान्योन्याभावार्थकत्वविरहात । त्यगे पञ्चम्ममावात । तर्हि घटात पृथक्त्वं पटे इत्यत्र कथ पञ्चमोतिचेन । पृथयस्तुनोभावः पृथक्त्वमिति प्रथमं धर्मिणमुलिव्यैव धर्म- बोधेन धर्मिपर्यन्तत्वानपायात् । नन्वेवं घटाद्भदः पटः इत्यत्र पञ्चमी न सात । मेदयन्दस्य धमिर्यन्तन्वाभावात । धर्मिपर्याययोग एव अन्यारादिति सूत्रेण पञ्चमीविधानमितिचेन्न । अन्यारादिति सूत्रेण यथा कश्चिदन्यार्थकाना योगे पञ्चमी विधानेन मेदस्याप्यन्यार्थत्वेन तत्र पञ्चमीनिधैिव । घटो न पट इत्यत्रत्वमानोनादीनां समानाधिकरणावधिसापेक्षस्यत्र दर्शनेन निरातातिरिक्तान्यार्थकयोग एव पञ्चम्यावक्तव्यतयोक्तस्थले दोषाभावात् । अतो मेदानातिरिच्यते पृथक्त्वगुणः । संयोगनाशको गुणः विभागः । स च गुणान्तरमिति नैयायिकाः। तद्युक्तं विभागजनकनया- भ्युपगतानां नोदनपाटनादीनामेव संयोगनाशकत्वात्तनैव विभागप्रत्ययनिर्वाहात् । न च संयोगजनकजातीयानां नोदनादीनां कथ संयोगनाशकत्वमितिवाच्यम् । रूपादिजनकागिसंयोगजातीयानां रूपनाशकत्वाभ्युपगमात् । न च पाट्यपानवंशे शब्दोत्पादक- तयाविभागगुणः कश्चित करप्यत इति वाच्यम् । तत्रापिपाटनादेरेवतजनकृत्वाभ्युपगमात् । पाट- नादेश्च संयोगविशेषरूपत्वस्य वक्ष्यमाणत्वाद्विभक्तप्रत्ययस्य संयोगाभावविषयतयोपत्तेः। तहि- मेरुविन्ध्ययोरपि विभक्तप्रत्यय विषयत्वं किं न स्यादितिचेन । तादृशप्रत्ययस्य संयोगध्वम्मात्मका भावविषयत्वात् । ननु क्षणिकस विभागस्य ध्वम्यात्मकन्वं कथमितिचेन परिभाषामन्तरेण तस्य क्षणिकत्वे प्रमाणाभावात् । प्रतियोगिस्मरणादौसति तस्माद्विभक्तोयमिति प्रत्ययस्य यावत् पुनस्संयोगेसत्यपि विभक्तबुद्धिस्सादितिचेन। भवतामपि पूर्वसंयोगप्रध्वम्सस्य विद्यमानत्वेना- संयुक्तप्रत्ययप्रसङ्गात् । यावदुत्पन्नसंयोगवम्से सतितदा तत्तत्प्रतियोगिकतया तथा प्रतीतिरिति चेत्तुरयम् । ननु प्रध्वम्सोपि भावान्तरमेव भवतामितिशब्दान्तरेण विभागस्वीकृत इतिवेत्र। उत्तरसंयोगस्वरूपत्वात् तस्य । ननु सजातीयस्यैव कथं तद्विरोधित्वमिति चेदभावनिरूपणे ·१७० श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे एतत्परिहारस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अत एव वियुक्तो विघटितो विशिष्टो विनष्टसंयोगो विभक्तो विभिन्नो विप्रकृष्टो देशान्तरगत इति प्रतीतिर्जायते । अतो न गुणान्तरमितिसिद्धम् । दिक्क'लापेक्षया पगपाधीहे तुगणौ परत्वापरत्वे। तेद्विविधे। दिक्कृते कालकृते चेति । सस्यैवस्यां दिश्यवस्थितयोयो। पिण्डयोः इदमस्माद्विप्रकृष्टमिदमस्माभिकष्टमिति बुद्धिरूपनिमित्त- कारणानुगृहीतसंयुक्तसंयोगभ्यस्त्वाम्पत्वगञ्जकदिपिण्डासमवायिकारणवशेन परत्वापरत्वे उत्प- घेते । एवम नियत दिगवस्थिरयोयुवस्थवि पिण्डयोग्यमस्मादस्पतरकालसंबन्धी, अयमस्माद्बहु- तरकालपम्बन्धोत्यपेक्षाबुद्धिनिमित्तकारण सहकृतेन तपनपरिस्पन्दाल्पत्वभूयस्त्वोपनायक काल पिण्डर्मयोगासमनायिकारणेन कालकतारवापरत्वे उत्पद्यते इति काणादा आहुः। ते दिक्काल- सम्बन्धानानिरिच्यते । लाघवात् । न च कालदिवसयोगस्याप्रत्यक्षत्वेन परवापरत्वयोः प्रत्यक्षत्व न स्यादितिवाच्यम् । तत् प्रत्यक्षत्वस्य सपर्थितत्वात् । यादृशपाध्यवच्छिन्नदिकाल- संबन्धः परतापरत्वोत्पादका भवतां, तादृश एवास्माकं परापरव्यवहारविषय इत्युपगमेनाति प्रसङ्गानवकाशात । यदिपरापरव्यवहारमात्राद्गुणान्तरं करप्यते तदा परापरजाति व्यक्तपरापर- परिमाणपरापाज्ञानशक्त्यादिश्वपिपरवापरत्वगुणान्तरक्लप्तिः स्यात् । व्यवहारस्थाविशेषात् । ननु तमन्यूनाधिकात्तित्वन्यूनाधिकदेशव्याप्तिन्यूनाधिकविषयत्वादिषरेव परापरव्यव हारोपपत्या जात्यादीपरत्वापरत्व गुणान्तरं नकरप्यमितिचेन। अत्रापि न्यूनाधिकदिक्काल- संबन्धेनव व्यवहारोपपत्तौ दैशिकालिकपरत्वापरत्व गुणान्तरकल्पनं मुघेतिपश्यतु भवान् । पृथक्त्वापृथक्त्वादयो भृतत्ववर्तमानत्वादयश्च दिक्कालसंबन्धमात्राम्यवहार्या इत्यङ्गीकर्तृणां अत्र पर गुणान्तरस्वीकारा कुन इति मन्णमहे । अतः परत्वापरत्वेन गुणान्तरमितिसिद्धम् । अथ कर्म । चलतीति प्रत्यक्षविषयः कर्म। तत् प्रत्यक्षेणैव गृह्यते हस्तश्चलति वृक्षश्चलतीत्यादि प्रतीतेः। तत् पश्चविधम् । उत्क्षेपणा क्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमन मेदात। भ्रमणादयस्तु गमनेऽन्तर्भूताः । यद्यप्यु-क्षेपणादीन्यपि गमनेन्तर्भावयितु शक्यानि । तथापि महर्षिणागौतमेन पञ्चविधत्वकथनात् । भ्रमणादीनां पृथगभिधानाच्च पञ्चकर्माणीत्युक्तमितिकेचित् । केचित् कर्मानुमेयमित्याहुः । तदसत् । तथासति कर्मणएवासिद्धिप्रसङ्गात । तथाहि , कार्येण संयोगेनजनकतया हि कर्मकल्पनम् । एवं च जलधरगिरिसंयोगस्य गिरावपि सत्वेन तत्रापि कर्म कल्प्येत । नन्वन्तरकर्म जनितोयं संयोग इति चेत् केन प्रमाणेन सिद्धम् । तत्रापि जलधर कर्म जनितोयमितिनियमश्च कुतस्मिद्धः। जलधरगिर्योश्चलाचलस्वेन प्रतीतेरितिचे तर्हि सिद्धं कर्मणः प्रत्यक्षत्वम् । तथा च प्रत्यक्षसिदत्वात् कर्मातिरिक्तमिति सदसत् । पमहेतुतया युपगतः प्रयत्नाष्टादिभिः कर्मजन्यतयाभ्युपगतविभागपूर्वकसंयोग एवं - ·भद्रव्यपरिच्छेदः १७१ जन्यते । न मध्येकर्म गौरवात् । चलतीत्यादिप्रत्ययस्तु ताशसंयोगविषयक एव । अतो विभाग पूर्वक संयोगानातिरिच्यते कर्म । न च चन्द्रतारकादीनां विभागपूर्वक संयोगदर्शनाचलतीति प्रत्ययस्यादिति वाच्यम् । प्रत्यक्षातीयमान तादृशसंयोगसन्तान नैरन्तर्यस्यैव चलतीति प्रत्यक्ष विषयत्वात् । अतिरिकपक्षेपि भ्रमणे सत्यपि प्रत्येकं कर्म क्षणेषु भ्रमतीतिप्रत्ययप्रसङ्गादितिप्रति- बन्या भ्रमणसन्ताननरन्तर्यामावादिति परिहारस्य तुल्यत्वात् । न च कर्मणासंयुज्यत इति व्यव- हाराद संयोगातिरिक्तत्वं कर्मणः सिध्यतीति वाच्यम् । कार्यभूतोत्तरसंयोगापेक्षया विलक्षणतहेतु भूतसंयोगस्यैव कर्मशब्दवाच्यत्वेन तथा व्यवहारात् । अन्यथाधावनात् पततिगमनात्स्खलतीति व्यवहाराद्गमनातिरिक्तस्वीकारप्रसङ्गात् । नचेष्टापत्तिः । सर्वेषां गमनान्तर्भावप्रतिपादनात् । नचैवमप्युचरसंयोगेस्थिरे सति यावत् संयोग चलतीतिप्रत्ययप्रसङ्ग इति वाच्यम् । व्यवहारबलादारम्भक्षण विशिष्टसंयोगस्यैव चलनप्रत्यय विषयत्वात् । भवतापि तत्र कर्मनाशः कल्प्यते। अतो विभागपूर्वक संयोगारम्भ मात्रस्य तत्वक्षणविशिष्टनिरन्तरतत्तसन्तानस्यवा कर्म- स्वमिति निगमान्तगुरूणां मतम् । अन्ये केचिदाचार्याः। न विमागपूर्वकर्मयोग एवं कर्म । एकेन जलधरेण विभज्यमाने जलधरान्तरेण तेनवा पुनस्संयुज्यमाने पर्वते चलतीतिप्रत्यय प्रसङ्गात् । न च खाधारभूत पूर्वदेशविमागोत्तादेशसंयोगयोः कर्मपदार्थत्वात् पर्वते खाधारपूर्व- देशविभागामावानचलतीति प्रत्ययप्रसङ्ग इति वाच्यम् । महाप्रवाहवृत्तिनिष्कम्पझषेचलतीति प्रत्ययप्रसङ्गस दुरित्वात् । तत्र स्वाधारप्रवाहरूप पूर्वदेशविमागासंयोगयोस्सत्वात् । भूमाविव प्रवाहेपि देशव्यवहारसाम्यात् । अब स्थिरदेवाविभागयोगयोः कर्मत्वं प्राहस्तु न स्थिरदेशः अतो नोकदोषप्रसङ्ग इति चेत् तर्हि स्थिरास्थिरविभागस संयोगातिरिकेन निर्वाह्यत्वात् सिद्धमतिरिकं कतिवदन्ति । कर्मणा सह एकादशविधमद्रव्यमिति तेषामाशयः । अत्रेदं तस्वम् । यत्र स्वाधारदेश विभागपूर्वक देशान्तरप्राप्तिजनकव्यापार स एव चलतीति पहियते। व्यापारश्च प्रयत्नभगवत्सङ्कल्परूपा- इष्टदेशान्तर प्राप्तिजनक नोदनादि संयोगविशेषरूपा। तथा च स्थाणुरवतादौ पक्षिजलधरादि- संयोगस द्विनिष्ठत्वखामाव्यात् उभयत्तित्वेपि स्थाणौ पर्वते वा न चलतीविष्यवहारः । तत्र वाहव्यापारस्या भावात् । एवं च प्राहस्थमसरादेनिश्चलत्वामावेन तत्र चलतीवि प्रतीरिष्टा- पत्या निचलाकाशादेवश्चलप्रवाहसम्बन्धेप्याकाशेनिरुक्तध्यापाराभावाच आकाशश्वलतीतिप्रसङ्ग बारणेऽतिरिक्तकर्मतस्वक्लप्तिर्मधेत्याचार्याणामाशयः इति । अथ सामान्यं चिन्त्यते। अत्र शेषिका। अत्यन्तविमिमघटादिव्यक्तिषु घट इत्ये- काकारबुद्धिरनुभूयते । सा न निष्कारणिकेतिवक्तुं शक्या । अनुगधर्म विनानुगतप्रतीतेस्नुदयात्। ।

·१७२ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंप्रहे असर्वघटव्यक्तिनिष्ठानुगतं नित्यमेकं घटत्वरूपं सामान्यमस्तीत्यभ्युपगन्तव्यम् । ज्ञानाकार एवं तदितिवाच्यम् । घटखादेश्चाक्षुषत्वाभावप्रसङ्गात् । चक्षुषोज्ञानग्रहणासमर्थत्वात् । एवं घट-पट-गवादिशब्दानां तत्तदर्थ प्रतिपत्ती शक्यतावच्छेदकस्यानुगतस्याभावे घटादिष्यव- हारोपि न स्यात्। एवमनुमानप्रामाण्यविलोपत्रसङ्गश्च । प्रत्यक्षदृष्टधूमवह्वयोव्याप्तिग्रहणेप्यनुमीय- मानवह्निधूमयोध्याप्त्यग्रहणात् । बह्विधूमयार्मेदात् सकलबबिधूमध्यांकषु वद्वित्वधूमत्वरूपानु- गतधर्मस्वाकारे तु वह्निधूमचाक्षुषाचरं चक्षुस्सयुकसामान्यप्रत्यासत्या सकलवह्निधूमसाक्षात्कार तत्तधूमष्यक्तिषु तत्तद्वाहव्यातेरपि ग्रहणादनुमानप्रामाण्यं घटते। अतसंस्थानातिरिक्तमनुगत सामान्य तत्वान्तरमिति बदन्ति। तदनुपपन्नम्। संस्थानातिरिक्त खानेकेश्वकाकारबुद्धिविषयसा- दर्शनात् । तावतैव गोवादिजातिव्यवहारोपपत्तेः। संस्थानस्सातिरिक्तत्ववादेपिसंप्रतिपन्नत्वाच संस्थानमेवजातिः । तदतिरिक्तजात्यभ्युपगमे मानाभावात् । अयं सानादिमानयमपि सास्लादिमानयं पृथुबुतोदराकारा अपमपि पृथुबुनोदराकार इति सानादिनैवानुवृत्तिव्यवहारतत्प्रतीत्योसम्भवात् । ब्याकस्वरूपजाति विशेषादिशब्दानामिव घटपटगवादिशब्दानामपिसुसहसोपाये शक्यतावच्छेदकत्वसम्मवेन व्युत्पत्तिमूलव्यवहारानुग। प्रतात्योस्वम्भवाच । ननु संस्थानस तचद्वस्वसाधारणखरूपस्य प्रतिवस्तुण्यावृत्त्वात् कथमनु- गांधीहतुत्वमितिचेन। संस्थानाना सोसादृश्यनानुगधी व्यवहारहेतुत्वात् । संस्थानेषु सोसा- दृशं किमिति चेत् सुसदृशष्यवहारासाधारणहेतुखरूपत्वम् । तच संस्थानिषु घटगवादिषु वर्तते ययकस्साघटष्य कयोश पृथुबुनादराकारस्तादृश एव सवघटध्य कानाम् । एवं एक सामायके यादृशं सास्नादिमत्वं तादृशमवानखिलगाव्य कानामिति मुसहशमेव तत्सत्संस्थानमितिनानुपपाता। अतिरिक्तवादेषि खरूपव्यांकजातिविशानुगतप्रital सोसाहपाविवशादवानवाहस्तेष, जाति शून्यत्वात् । अन्यत्रापि तथैवस्वोक्रियतामिति। ननु सोसादृश्यमिा नामान्तरण पराम. मतजातिस्वीकार इति चेन। व्यावचानां संस्थानस्यैव प्रातनियतप्रतियानिमारकखमावतयासोसा- श्यरूपत्वन पराममतजाखाकारामावात् । तागवादरा गाजावायत्वप्रसङ्ग इचिन । तत्र साथलेशसद्धाबाप सोसादृश्यामावात् । गायाको गालक्षगस सानादरातव्यासपरिहाराय मुसहसास्नादरमावस वयाप्युपसादनीयत्वात् । किश, अतिरिकगोवादिजातो कि मानम् ? । न तावत् प्रत्यक्षम् । तद्विवाह्याबाह्य- भेदेनद्विविधम् । तत्र न तावदबाह्यं मानम् । मनसा बाह्यग्रहणासमर्थत्वात् । बाह्यमपि चक्षु- रादिभेदमिन्नं बहुविधम् । तत्र न तावच्चक्षुः। घटाही निपुगं निरीक्ष्यमाणेरि घटत्वस संस्था- नातिरिकखानुपलम्मात् । नापि त्वक् । अन्तर्बहिश्चत्वचा घटे व्याप्रियमाषेपि घटत्वानुप- म ·बदन्यपरिच्छेदः १७३ लम्भात् । नापि श्रोत्ररपनघ्राणादीनि । तेषां शुन्दरसगन्धतजातिमात्रग्रहण समर्थत्वात् । नाप्यनुमानम् । कल्पकाभावात् । सत्वेपि च संस्थाने नान्यथ सिद्धे वक्तुं शक्यत्वात् । नचागम- स्तद्विषयो दृष्टचरः। अतः प्रमाणामावान्न संस्थानातिरिक्त जातिसिद्धिः। किं च स्वाश्रये घटादौ घटतादिजातिः किं प्रतिव्यक्तिपूर्णा वर्तते उतैकदेशेन । आधेऽन्यत्र वृत्तिनस्यात् । द्वितीये प्रतिव्यक्ति जातिप्रत्ययो न स्यात् । तत्र जात्यसत्वात् । जातेस्सशिवप्रसङ्गाच्च । न च भवद- मिमसंयोगेप्येवं वृत्तिलानेनायं दोषः प्रसज्यत इति वाच्यम् । तखाने केपि खाश्रये परिपूर्ण वृत्तित्वेन धर्मिग्राहकमानसिद्धत्वात् । कल्प्यमानेह्ययं दोषः। न तु क्लप्ते । अतस्संस्थानाति- रिक्त जातिकल्पनेदोष' प्रसज्यत एव । एवमाश्रयघटादिनाशे घटस्वादिस्थितिदुरुपादा। व्यक्त्यन्तरमाश्रित्यार्तत इति चेन्न । अद्रव्यस्य तस्य गमनासम्भवात् । न च तत्रो- स्पद्या इति वाच्यम् तस्यानित्यत्वेनोत्पत्तिनाशयोरसम्भवात् । न चै संस्थानेपि दोष इति वाच्यम् । तस्य प्रतिव्यक्ति भिन्नत्वादनित्यत्वाच। विश्व घटत्वादि जाते. पृथुबुनोदशकाररूप संस्थानमभिव्यञ्जकम् । गोवादिजातेसास्वादिसंस्थानमभिव्यञ्ज कमिति जातिवाचिन आहुः । तत्र सास्न दिज त्यन्तरेणानुगतिकृतं सदेव गोत्वादिकमभिव्यनकि । उताननुगतिकृतं सत् । अननुगतत् तस्यानुवृत्यमावादनुगतजातिव्यञ्जकन्वानुपात्या आत्यन्तस्परिगृहीतत्वमेववाच्यम् । तथा च सापिजातिव्यञ्जकान्तरेण व्यङ्गयास्यात् । तवव्यञ्जकं जात्यन्तरपरिगृहीतं भवेत् । सापि व्यञ्जकान्तरमपेक्षत इति जति तब्यञ्जकसंस्थानपरंपरयानवस्थास्यात् । वारिहारायव्यञ्ज धर्मख स्वेनैवानुगतिरितिवेत्तहिनातिकल्पनं व्यर्थम् । तेनैवखतानुगतनधर्मेण जातिकार्यनिर्वाहात् । ज्याचा एव धर्मा अनुगतां जाति पञ्जयन्तीति चेचर्हित एवं व्यावतधर्मा अनुबतधीब्यबहार- योनिर्वाहकाः भवन्तुबस्तुम्बामाव्यात् । तथा च निरर्थ जातिकल्पनम् । अथ संस्थानादिभिरेव गवाधनावधीमवहारावित्युक्तम् । तत्र कि ब्याात्तैरनुत्तैर्वा गायनुत्तव्यवहारनियमः। न तावश्यावृत्तव्यक्तिवत् । न हि व्यक्तयोनुवववव्यवहारं कुर्वन्ति । एवं व्यावृत्त.धर्मानानुवत्रव्यवहार नियन्तुमहन्त । अनुचैध विहारनियमश्चेत्तदाजाति रा करणाय प्रपासो व्यर्थः । अनुत्तधर्मस्वीकारात् । यदिव्यावृत्त। एव धर्मा अनुत्तव धर्मान्तरण परिगृहीताः गव दि इयवहारमनुकृतं निर्वहन्तीत्युच्यते । तदा प्रथममेवास्मदमिमतानुवृत्तधर्म स्वीकार एवोचित। किमेमिमध्ये परिकल्पिव्योवृत्तवौरवादितिचेन्मैवम् । केचित् संस्थान विशेषाः क्वचिदधिकरणेषु मेथस्साह यरूपामवन्ति। ये च जात्यभिव्यञ्जया परेषामिष्टास्त एक सौमास्यव्यहाराषपीमा सामान्याहार निहन्ति । सौगाहश्यादेक जातीयास्सन्त एकव्यवहारदेवो भवन्ति । तत्रैकनातीयवमन्योन्यानुभन जनितान्योन्यामेदव्यवहारापादकस्मृति 32 ·१७४ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रह विषयत्वम् । अतो नानवस्था। अन्यथाजातिव्यञ्जकोपाविरूप सौसादृश्यनिरूपणासंभवात् भवता जातिरप्युत्पन्नासात् । अतो यथोपलम्भं संस्थानमेव घटत्वादि जातिरित्यास्थेषम् । किश्च भूतत्व मूर्तत्वशरीरत्वेन्द्रियत्वजातित्वविशेषत्वा भावत्वादीनां जातिबाधकसद्भाव सङ्केताजातित्वमनभ्युपगच्छता स्वरूपव्यकिराशिसेनावनादिषु च जातिमनम्युगच्छता तत्रभवता- मनुगतप्रतीतिव्यवहारादयः कथं निर्वाया। अनुगतधाभावाचतवत्संस्थानादिमिस्सुसरेव- निर्वाह इति चेदन्यत्रापि तथा निर्वाहसत्यप्रामाणिकजातिकल्पनाप्रयासोव्यर्थः। नन्वगतिकस्थले गौणाश्रयणेऽन्यत्रापि तदाश्रयणप्रसङ्गो न युकः। तथाचेद्गौणमुख्यन्यायविलोपस्यात् । भातापि यस्य वेदाश्शरीरं यस यज्ञाश्शरीर इत्यत्र गौगाश्रयणवत् पृथिव्यादावषि तथास्यात् । अतस्व- रूपादौ गोणाश्रयणेपि गवादी जातिस्वीकारोयुक्त इतिचेन। अनन्यथासिद्धप्रमाण प्रतिपनार्थ यथाप्रमाणं वस्तुस्थितिमभ्युपगम्यागतिकस्थले गौणाश्रपणं सर्वसम्मतम् । यथा गङ्गापदस्य प्रवाहे मुख्यत्वं तीरे गौणत्वं स्वीकृतम् । तथा संस्थानातिरिक्त जाती प्रमाणाभावात् नात्रगोणमुख्य न्याय प्रसरावकाशः। तथा च काल्पनिकाय च सर्वदोषाणां परिहार्यत्वात् पूर्वोकप्रसङ्गो दुवार एव । किश्च परस्परपरिहारेण वर्तमानयोधर्मयोरेकत्रमेळनं साङ्कर्यमिति जातिदा कल्पयित्वा भूतत्व मूर्तत्व शरीरत्वेन्द्रियत्वादेर्जातित्वमनभ्युपगच्छता घटत्व गोस्वाश्चत्वादेरापे जावित न खात्। तत्रापि सायदोषसद्भावात् मृटसुवर्णघटताम्रघटायघटा वर्तन्ते । उपलभ्यन्ते च घटा इति तामृत्वं विहाय घट सुवर्णपटे घटत्वं विहायमृत कुज्यादोमळनं मृद्धटे, एवं ताम्र- घटादावपि । एवं मृत्सुवर्ण ताम्रकारुपाश्चादेसवादात्वादिमिरापमृत्वादेस्साङ्क बोध्यम् । ननु समाविष्टानां जातीनां परापर भावः । परस्सरपरिहारेणवर्तमानानां जातीना न समावेश इति सिद्धान्तात् । सुवर्णपटे घटस्वस्वीकारे मृत्तपरिहारणवर्तमानस्य तस्य मृलापरवा भावप्रसङ्गेन सुवर्णघटादी घटत्वजात्यनम्युपगम इतिचेन्न। मृद्धटमृद्गाबादाविवसुवर्णगोघटादा- बपि घटत्वायनुगतप्रतीतिव्यवहारयोस्तुल्यत्वेन ताशांसद्धान्तस्य नियुकिकत्वात् । अनुगत प्रतीविष्यवहराम्यामेवहि सर्वत्र जाति: करप्यते त्वया। याद साङ्कयेस्स जाति बाधकरवं परित्यज्य भूतत्वादीनामपि जावित्वमभ्युपगम्यप्रतीतिव्यवहारस्सम । तदा घटत्वगोत्वाश्व. स्वादावपि जातिजातिरित्यनुगतप्रतीत्याविशेष समवायामावषु च विशेषत्वायनुगत प्रतीत्यातेषा- मपि जातित्वेनानवस्थितिरितीहान्यसम्बन्धानामपि जातिबाधकत्वं न सात् । तथा च सामा- न्यादावपि जात्युपगमप्रसङ्गः। एतदुक्तं भवति । यदा अनुगतप्रतीतिव्यवहारावनुगतधर्मेणैव निर्वाह्यौ तदाजास्थादा- बपि जातिस्वीकार आवश्यकः। तचद्वस्तुखमाबादेवमुखरशानां तेषां तारसप्रतिव्यवहारनिर्वाह ·भव्यपरिच्छेदः १७५ कत्वम् । तदान्यत्रापि तत्तद्वस्तुस्वभावादेवानुगतप्रतीतिसिदो जातित्यागसिद्ध इत्यत्राह कश्चिन- वीनः । सुसशसंस्थानरनुगतप्रत्ययव्यवहारावित्युक्तम्। तत्र सौसादृश्यं किमनुगतमननुगतं वा। आधे तदेव परामिमतजातिरस्यात् । द्वितीये सादृश्यस्याननुवृत्तत्वेन तस्यानुवृत्तबुद्धिव्यवहार- निर्वाहकत्वासम्भवात । किश्च सुसदृशसंस्थानविशेष एवानुगतप्रतीतो नियामक इत्युक्तम्। सच निरंशे आत्मादौ रूपरसगन्धादौ च नास्ति। अवयवरचनाविशेष रूपत्वात संस्थानस्य रूपादौ तदभावात । अतो निरंशे सांशे रूपादौ चानुगतप्रतीतिव्यवहारायानुगत धर्मस्वीकारस्यैव जाति- रित्यतिरिकजातिरावश्यकीति । अत्रोच्यते । यद्यपि सानादिसंस्थानरूपं तत्तद्यक्तिनिष्ठमसाधारणम् । तथाप्यन्यनिष्ठे स्यास्नादिभिस्स्वभावत एव सप्रतिद्वन्द्विकं भवति । एतदेवान्योन्यप्रतिद्वन्द्विकरूपं सादृश्यबाच्य- मभिधीयते । तथा च संस्थानानां स्वभाव एव सादृश्य शब्दवाच्यतयास्थित्वानुगतप्रतीतिव्यव- हारावुन्पादयति। तत्र स्वभावोहि नाम प्रामाणिकं स्वरूपमेव यद्यथा प्रतीयते। तत्तथैव स्वीकृत इति हि न्यायविदा । अतस्सास्नादीनां सानादिमिवान्योन्यसप्रतिद्वन्द्विकत्वं न पुनः केसरा- दिभिः। एवं केसरादीनां चाश्वादिषु केसरादिभिरन्योन्यं सप्रतिद्वन्द्विकत्वं न पुनः पृथुबुनो- दराकारादिभिस्तथैवोपलम्मात । अत एवाग्नरोष्ण्यं जलस्य शत्यं घटाभावे घटस्य प्रतियोगित्वं पटामावेपटस्य प्रतियोगित्वं घटव्यक्तीनामेव घटत्वजातिव्यञ्जकत्वं पटव्यक्तीनामेव पटत्वजाति- व्यञ्जकत्वमिति नियमास्मिध्यन्ति । अत्र भवतामपि तत्तत्वमावातिरिक्तख नियामकत्वदौबल्यात् । अतो यथोपलम्भमेककनिष्ठसंस्थानादिधर्मारस्वभावत एव परस्परसादृश्यं भजन्ते । अनुगतप्रतीति- नियमं च कुर्वन्ति। निरंशे आत्मादौ रूपरसादौ च तत्तद्वस्तुस्वभावनियम एव सर्वत्र नियामका । खमावतस्सप्रतिद्वन्द्विकत्वे प्रमाणसिद्ध तत्तद्वस्त्वेव तत्तदनुवृत्तधीव्यवहारहेतुः । तथैवोपलम्भाव । एवं स्वभावनियमानङ्गीकारे रसत्वजाते रस एवाधारः। रूपत्वजाते रूपमेवाधार इत्यत्र कि नियामकम् । रूपरसयोरूपत्वरसत्वाभिव्यञ्जकावयवरचनारूपसंस्थानाभावादितिचोधे खभावविशेष एव निरामक इति भवतापि च वाच्यम् । अन्यतश्चेदनवस्थादिदोषात् । अतस्स संस्थानेषु बस्तुषु संस्थान विशेष एवानुगतधीव्यवहारनियामकः । निरंशेरूपाधद्रव्ये च तचरख- भाव इति निरवद्यम् । यच्चान्यत कल्पनं-"सामान्यं द्विविधम् । परमपरं चेति । परं सत्ता । अपरं द्रव्यत्वादि । परस्त्वं व्यापकम् । तच्चाधिकदेशवृत्तित्वम् । सत्तायाः द्रव्यादित्रिवृत्ति- त्वात । अपरत्वं ततोन्यूनवृत्तित्वम् । द्रव्यत्वादेद्रव्यमात्रवृत्तित्वं न्यूनत्वं द्रव्यं सत् गुणस्सन् कर्मसदिलनुगत प्रतीत्यास ताजातिसिद्धि"रिति; तदप्यनुपपन्नम् ।

·श्रीरामानुजरिद्धान्तसंग्रह सनितिप्रतीत्यासत्वं सियतुनाम । तथापि तमजात्यन्तस्म् । किन्तु प्रामाणिकत्व- रूपम् ' एतच्चमवन्तुसाधारण द्रव्यं सदित्यादिवत् सामान्यं सद्विशेषस्सन समवायसन् अभा- बस्समितिप्रती तेस्तुल्यत्वात् । यदि समितिप्रतीत्या सत्ताजातिस्मिध्येत तदासर्वत्र साखात । नतु द्रव्यादित्रिक इति। एवं पदार्थभाववस्तु इत्याधनुषतप्रतीत्या पद र्थ-वभावत्व वस्तुत्वादीनां जातित्वप्रसक्तौ तेषामेव परत्वम् । तदपेक्षयान्यूनत्वात् सत्ताया अपरत्वमेव । तेषामुपाघिस्ये सत्ताया अप्युगधित्वं स्यादेव ' अत: प्रामाणिकत्वरूपमेव सत्वमिति ' द्रव्यादित्रिकवृत्तिपत्ताया अभावेन परापर जाति विभागोप्यनुपपन्न इति सिद्धम् । अथ विशेष निराक णम् । अथ नित्य- द्रव्यवृत्तयो विशेषास्त्वनन्ताः । तेच परमाणूनो ब्यावर्तनाय च भवन्ति । यद्यपिघटादीनामनि. त्यानां घणुकपर्यन्तानां तत्तदवयवसमवेतत्वादिभियावृत्ति स्पश्यति । तथापि परमाणूना व्या. वर्तनाय विशेषास्वीक्रियन्ते । विशेषास्तु स्वभक्त एव व्यावर्तका: । अतो नानवस्थादिदोषा एवं नित्यानां जीवात्मनामपि व्यावृत्यै विशेषा एव प्रभवन्ति । अतो विशेषोऽतिरिक्त पदार्थ इति काणादा आहुः। अत्र केचिदप्रत्यक्षाणुकल्पने प्रमाणाभावेनाश्रयासिध्या तवृत्तिविशेषकल्पनं बन्ध्या- सुतस्य कर्णभूषणादिकल्पनवदपहास्यम् । प्रत्यक्षदृष्टतत्चत् संस्थानविशेषेणव घटपटगोमहिषमनु- प्यादीनां मेदसिद्धेः संस्थानस्थैव पारं ध्यावर्तकत्व त् । तच्च क्वचिदवयवसनिवेशरूपं कचिद खरूपमित्युक्तम् । तस्यैवाध्यासनिवर्तकत्वेन व्यावर्तकत्वमप्युक्तम् । अनम्तदतिरिक्त विशेषकल्पनं निष्फलम् । किश्च कचिद्गन्धादीनामाश्रयेणापि व्यावृत्तिः। यथा सामान्यतोगन्धप्रतीतौकिमी- योयं गन्ध इति सन्देहे समीपे केतकीसन्दर्शने केतकीयोयं गन्ध इति गन्धान्तराद्यावृत्तिदृश्यते। एवं तममिवस्तु विशेष संसर्गादनुभूयमानशीतस्पर्शः किपीयोयमितिसन्देहे दीपारोपणे सत्युरग- सम्बन्धीय इति निश्चीयते । अतो घटादीनां व्यावर्तनाय न विशेषापेक्षा। एवं बद्धचेतनानी वर्णगोत्रप्रवरशरीविशेषादिमिासुखदुःखादिभिश्चव्यावृत्तिरनुभूयते। नित्यानां मुक्तानां च शास्त्रसिद्ध तत्त्परिचर्याविशेषणवत्सङ्कल्पानुविधायिस्वेच्छापरिगृहीत शरीरविशेषैश्च व्यावृत्तिः। मुक्तानां भगवत्सङ्कल्पाधीनतत्त-पितम तृप्रप्त्यादिमिर्जक्षणादिमिर- मुक्तदशामाविभिा प्राचीनरूपलक्षण भूतैर्धर्मविशेषेश्व व्यावृत्ति यते। अतो नित्यद्रव्यमावर्त- नाय न विशेषः करमनीयः। किञ्च परमाणवा आत्मानश्च परस्परव्यावर्तकधर्मवन्तः द्रव्यत्वात् । घटपटादिवत् । मोमहिषादिवच्चेत्यनुमानेन विशेष साधनेपि प्रयोजनाभ'वान विशेषसिद्धिः । तथाहि एते विशेष किमस्माकमुरकुरते ' उत योगिनां ? उतेश्वरस्य । न तावदाद्यः। परमावा- दीनां परात्मन चास्मा मिसाक्षावर्तुम इ. वरवाद । न द्वितीय।। हैपयोगष्ट महिमाबजारदेन - । १ - ·अथ ममवाया। - -- बायपरिष्छेदः १७७ सर्ववस्तु प्रकाशम्भवात् । न तृतीयः। प्रविषयकनित्येश्वरसाक्षात्कारस्य विशेषाधीनप्रकारनैर- पेक्ष्यात् । अतो निष्फलाविशेषक्लप्तिः । प्रत्यनुमानं च परमाणको आत्मानश्च स्वतोव्यावृत्ताः निरंशत्वात् सानादिसंस्था- नवत् भवदमिमतविशेषवञ्च । न च द्रव्यवमाधिः । अपरेण निरंशस्य प्रत्येकं खतो व्यावृत्तस्य द्रव्यत्वेनोपाधेस्पाध्यव्यापकवादित्यलपतिविस्तरेणेति वदन्ति । काणादा । नित्यपग्ब धम्पमवायः । स च गुणगुणनोः क्रियाक्रियावतोरवयवावयविनोर्जाति उपत्योर्विशेषनित्यद्रव्ययोश्च संसर्गतयावतिष्ठते । तत्रचानुमानं प्रमाणम् । गुणकिणदिविशिष्टबुद्धिर्विशेषणविशेष्यसम्बन्धविषयिणी विशिष्टबुद्धित्वात् दण्डीति विशिष्टबुद्धिवत् । अत्र संयोगस्य बधात समवायस्मिध्यति । न च स्वरूपसम्बन्धेनार्थान्ताम् अनेकस्वरूपाणां सम्बन्धत्वकल्पने गौरवात लाघवेनातिरिक्तसमवाय- सिद्धिः । न च समवायस्यैकत्वे वाण रूपबत्ताबुद्धिपमङ्गः । तत्रस्पर्शपमवायसन्नतस्यैव रूप- रामवायत्वास सम्बन्धस्य सम्बन्धिमत्वव्याप्यत्वादितिबाच्यम् । सम्बन्धसत्वेपि रूपामावाद । ताशपातेः प्रायिकत्वेन सार्वत्रिकत्वाभावात् न वायो रूपवत्ताबुद्धप्रमङ्ग इति वदन्ति । तदसत : स्वरूगतिरिक्त समवायारूपसम्बन्धस्योपलम्मनिरस्तत्वात् । यद्यपि विशिष्टबुद्धित्वादि- त्यनुमान प्रमाणमुक्तम्। तत सम्बन्धमात्रमाधकम् । न तु स्वरूपातिरिक्त प.धकम् । तथा व्याप्त्यमावात् स्वरूपमम्बन्धमाधनेन चरितार्थत्वाच्च । यद्य पे दृष्टान्ते स्वरूपातिरिक्तसंयोग सम्बन्धोभासते। तथापि तद्वानं न विशिष्टबुद्धिस्वरयुक्तम् । किन्तु उपलब्भसिद्धं तेन दृष्टान्त- मात्रेण सम्बन्धमात्रं सिध्येत् । न तु स्वरूपातिरिक्तरसम्बन्धः । अथोक्तानुमानेन सम्बन्धमात्रसिद्धौ अनेकवरूपाणां सम्बन्धविकराने गौरवाद लाघवज्ञानसहकारेण ईश्वरज्ञानकत्यानित्यत्ववत स्वरूपातिरिक्तवं सिध्यतीतिचेव तहि रूपसमवायी घट इत्यादि विशिष्ट बुद्धया समायस्यापि स्वरूपतिरिक्तसम्बन्ध स्पध्येत् इष्टापत्तौ उक्तरीत्या तत्सम्बन्धस्यापि सम्बन्धान्तरं सिध्येदित्यनवस्थ स्यात् । तत्परिहाराय समवायरस स्वरूपमेव सम्बन्ध इत्युच्येत । तदागुणगुणिने रपि स्वरूपसम्बन्ध इति यथोपलम्भमन्युपगम्य समवाय सम्बन्धकल्पगं परित्यज । एवमङ्गीकारे ज्ञानज्ञेश्यो प्रतियोग्यभावयोः पितृपुषयोश्च स्वरूपाति- रिकसम्बन्धवर्गक्लप्तिस्वात् । किश्च, सपवायस्य सर्वसाधरणत्वाद्गोत्वं गग संबध्यते। नत्व- श्वेन, एवमश्चत्वमश्वेन संबध्यते न तु गति नियमो न स्यात বন অবিরাজুঘর - हारसाङ्कय प्रसज्ये। यदि गोत्त्वादि तत्तद्वस्तुस्वभावादेव नियमं बयाः, तेनैव विशिष्टबुद्धथु- स्पत्तौ मध्ये समनायक्ल तिर्मुधा। तथा च स्वरूपातिरिक्तसमवायसम्बन्धकल्पनं निष्फलं नियुक्तिकं चेति सिद्धम् । . , ·श्रीरामानुबसिदान्तसंग्रह अथामावः। अत्रकाणादा। भावातिरिक्तोऽभाव इति सप्तमपदार्थ: । अत्रामावत्व- मखण्डोपाधिरितिप्रानः । नव्यास्त्वखण्डोपाधित्वेमानाभावः । किन्तु भावभिन्नत्वमभावत्वम् । तञ्च समवायसामानाधिकरण्यान्यतासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसत्ताभावरूपम् तच्च पूर्वानुप- स्थितमपिप्रकारा। एवं च घटाभावण्टाभाव प्रतीतीनामभावाम्शेऽनुगतत्वमुपपद्यते। न च विषयानवस्था । सत्ताभावव्यक्तंम्वरूपात ण्व प्रकारवोपगमात । अत एव सत्तारूपप्रतियोगि ज्ञान विनापि घटो नास्तीति बुद्धौ प्रकारः । अभावत्वप्रकारकप्रत्यक्ष एवं प्रतियोगिधियो हेतुन्वात । अन्यथेदं तम इति प्रतीत्यनापत्तो । न च सत्ताभावरूपस्याभावत्वस्थानुपस्थितस्य प्रकारत्वे विशेषण धयो हेतुत्वे व्यभिचार इति वाच्यम् । विशेषणमेदेन हेतुनायाभेदेन तत्र तद्धतुत्वानुपगमात् । फलानुरोधित्वात् कल्पनाया इति प्राहुः । सचाभावश्चतुर्विधः। प्रागभावप्रध्वम्साभावान्योन्याभावात्यन्ताभाव मेदात् । विनाश्याभावत्वं प्रागभावत्वम् । जन्याभवत्वं प्रध्वम्स त्वम् । नित्यसंसर्गाभावत्वमत्यन्ताभाव- स्वम् । तादाम्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववमन्योन्याभावत्वम् । प्रागभावचम्सौ प्रति योगिसमवायिकारणे देशे वर्तते । काल एव घटो भविष्यति घटोध्वस्त इति प्रतीतेः। अत्य- न्ताभावस्तु प्रतियोग्यनाधिकरणदेशेवर्तते । तत्रैव घटोनास्तीतिप्रतीतेः । अन्योन्यामावस्तु प्रति- योगिव्यतिरिक्त सर्वस्मिन वस्तुनिवर्तते। स्वस्मिन स्वभेदानन्युपगमात्। एतेषां विशेषणविशेष्य भावा सम्बन्धः। नत्वतिरिक्तवैशिष्टयाख्यासम्बन्धः अतिरिक्तकल्पने गौग्वात । न च घटा- नयनानन्तरमपि भूतले घटोनास्तीतिप्रत्ययप्रमङ्गः । अत्यन्ताभावस्य नित्यत्वात् भूतलात्मक- सम्बन्धस्य च सत्वादिति वाच्यम् । कालविशेषविशिष्टभूतलादेरेव संसर्गत्वोपगमेनादोषात। न च तादृशभूतला दिनवाभावप्रतीत्युपपत्तावतिरिक्तकरुपन व्यर्थम् । अतिरिक्तवादेपि संबन्धितयात्स्यावश्यकत्वादितिवाच्यम्। अनन्तस्वरूपाणामभाव प्रत्यय विषयत्वापेक्षयाऽतिरिक्तस्य कस्यामा बुद्धिविषयत्वेलाघवात । किन्तु पाषाणे गन्धाभावः घ्राणेन्द्रियेणगृह्यते । गुडेतिक्ता- भावः रसनयागृह्यते। आकाशे शब्द भाव में श्रेणगृह्यते । तेषां तत्तदधिकरणस्वरूपत्वे तत्तदधि- करणानां घ्राणादिभिग्रहणं न स्वात। तेषां द्रव्य ग्रहणासमर्थत्वात । एतेन कालविशेषाद्यात्म- कत्वमभावानामित्यपि प्रत्युक्तम्। कालादेरतीन्द्रियरवेन तदात्मकाभावानामप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात । अतोतिरिक्त एवाभावः। नचवरीत्याऽभावाभावोप्यतिरिक्तस्तदभावोप्यतिरिक्त इत्यनवस्थास्या- दितिवाच्यम् । अभावाभावस्य प्रतियोगिस्वरूपत्वेनानवस्थाभावात् । अत्रायं निष्कर्षः । प्रागमावध्वम्स प्रतियोगिता सरूपा । अन्यथाप्रागमावोन्म- जनप्राङ्गात् । समागमा प्रतियोजितना गमावरकरूपः। जनित्वामरिष्यतीतिव्यवहारात ।

·बद्रव्यपरिच्छेदः १७९ एवमत्यन्ताभावाभावोपिप्रतियोगिस्वरूप एव । प्रतियोग्यधिकरग एव । तन्प्रतीते। तदभावस्तु प्रथमामावस्वरूपः । समनियतामावैक्यात् । तदभावपरम्परापि प्रतियोगिप्रथमामावास्यां नाति- रिच्यते। तयोस्ताभ्यां समनियतत्वात् । अन्योन्याभावात्यन्तामावस्तु प्रतियोगितावच्छेदक- स्वरूपा । अभावाधिकरणकाभावोप्यधिकरणस्वरूपा । न च घटामावाभावस्स घटस्वरूपत्वे घटादिबुद्ध प्रतियोगिसापेक्षत्र, घटामावबुद्धेव- प्रतियोगिनिरपेक्षत्वं स्यादितिवाच्यम् । अभावत्वप्रकारकबुद्धावेव प्रतियोगिज्ञानहेतुत्वात् । यदा घटाभावामावत्वेन घटो भासते, तदाप्रतियोगिज्ञानापेक्षा। एव घटत्वस्य यथा घटमेदात्यन्ता भावत्वेनप्रतीति: तदाप्रतियोगिज्ञानापेक्षा । यदास्वरूपेण मानं तदा नप्रतियोगिज्ञानापेक्षेति नोक्तदोषावकाशः। भेदभेदस्त्वतिरिक्तः। नवंरी यानबस्थादोष इति वाच्यम् । बीजांकुर्गा नवस्थावत् प्रामाणिकत्वेनादोषात् । अतो भावातिरिक्तोऽमावस्सप्तमपदार्थ इति वदन्ति । अत्र वेदान्तिनः। यद्यपि चतुर्विधोप्यमावा प्रवीतिव्यवहाराभ्यां समस्ति । तथापि भावानातिरिच्यते । तथाहि , स्वावरोधिपूर्वावस्थाप्रागभावः स्वविरोध्युत्तरावस्थावसः। विरोधिवस्त्वन्तरगता- साधारणधर्मो मेदः। स एव परैरन्योन्यामान इत्युच्यते। देशकालविशेषतत्कृतावस्थाविशेषो वा संसर्गामावः । स एव परैरत्यन्ताभाव इत्युच्यते । सिद्धान्तेतु संसर्गाभावविशेषोऽत्यन्तामावः । स च कालासम्बन्धि प्रतियोगिकामाव' । एवं यत्रकालत्रयेपि यस संबन्धो नास्ति तत्र तदभावश्च । तत्राद्योगगनकुसुमाघभावः । द्वितीयो नित्येषुसंसाराभावा । अत्रमानम् । पिण्डत्वावस्थायामेव घटो भविष्यतातिप्रतीतेः पूर्वावस्यैव प्रागभावः। कपालत्वावस्थायां घटोमस्तः इति प्रतीतेः उत्तरावस्थाध्वम्सः। एव घटः पटोनेति प्रतीत पटत्वमेव घटमेदः । कदाचित् पटे घटत्वं नास्तीयिधिकरणनिषेधेनापि सएव घट मेदः पटत्वादिरूपा प्रतीयते। पटे घटतनिषेधे घटतादात्म्यमानिषिभ्यत इति तादात्म्यनिषेध पर्यवसानन पटे घटत्वं नास्तीतिप्रतीतेर्भेदविषयकत्वौचित्यात् पौरपिमेदस्य तादात्म्यनिषेधस्वरूप- त्वाङ्गीकारात् । भूतले घटोनास्तिपटोनास्तीतिप्रतीतेमेंदविषयकवौचित्यात् पैपेभेदस तादा- त्यनिषेधस्वरूपत्वाङ्गीकारात् । भूतले घटोनास्ति पटोनास्तीतिप्रतीत्योसंसर्गाभावोविषयः। सचाभावस्संसर्गतयाभव- दभिमतकालविशेषविशिष्टभूतलामा तत्काल विशेषात्मावेतिनातिरिच्यते भावात् । न च श्यामावस्था प्रहाणेनरकावस्थापरिग्रहे घटनाशव्यवहारप्रङ्ग इति वाच्यम्। रक्तावस्थ याखोचर- पेपि घटविरोषित्वाभावात् । न चाभाववनकराइपनुपविष्टाना चूर्णसपिण्डत्वाद्यवस्थानां विरोषो न युज्यत इति वाच्यम् । तेजस्तिमिरवणदहनमाजारमूषिकाकडसर्पशीतोष्णादिमावान - ·श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रह - सहानव स्थानवध्यघातुकत्वलक्षणविरोधदर्शनात् । भवताप्यभावामावस्य भावत्वस्वीकारात् । अन्यथावस्तुत्वेनाभवस्यापि एकराश्यन्तर्भावेन कापि भावविरोधोऽभावस्य न स्यात् । ननु कगलवरूपोत्तावस्थैव घटनाशस्तहिकपाल विनाशे घटबम्मनाशात चूर्णत्वावस्थायां घटोन्मजन प्रसङ्गः । यदि पिण्डत्वावस्थाघटप्रागभावः तदापिण्डीकरणात्पूर्व प्रागभावाभावात् घटसिद्धि- स्थात् अत्यन्ताभावोवा । न चेष्टापत्तिः। प्रागभावकाले मृदि घटात्यन्ताभावाभावानभ्युप- गमात् । ध्वम्सप्रागभावाधिकरणेऽत्यन्ताभावस्य विरोधात् । अतोतिरिक्तावेव ध्वम्स प्रागभ वा- विति चेदुच्यते। खविरोधिपूर्वावस्थामात्रं न प्रागभावः! किन्तु ताशावस्थापरम्परैव । एवं स्वविरो- ध्युत्तरावस्थामात्रं न ध्वम्सः। किन्तु तादृशावस्थापरम्परैव । अतोनोक्तदोषः। एवमनभ्युपगमे- ऽतिरिक्त भ वक्षेप्युक्तदोषोदुई। तत्रापि हि यदि घटाख्यं द्रव्यं घट प्रागभावनिवृत्तिः। तहि पटनिवृत्ती घट मागभावनिवृत्तिरेव निवृत्तेतिपुनर्घटमागभावोन्मजनप्रसङ्गः । तथासतिमध्ये प्राग- भावस्य विच्छेदायोगात् घट एव न स्यात् । प्रागभावस्य च सामग्रोसम्मत्तौ भावशिरस्कृत्वनिय- मात् नष्टाया एव घटव्यक्त। पुरुन्मजनं स्यात् । एव यदि प्रध्वम्सस्य घट एव प्रामभवः । तदाघटोत्पत्तेः पूर्व प्रागभावामावात् पिण्डत्वावस्थायां घटध्यम्यस्यात् । तथा सतिकदाचिदपि घट एवनोत्पद्यते। स्वप्रध्वम्से वर्तमाने स्वोत्पत्ययोगात् । अन्यथा कलावस्थायामपिनदुम- जनप्रपङ्गात् । एव च पिण्डारस्थागां घट विनाशप्रसङ्गे विनाशस्य भवोत्तरकालीनत्वात् पिण्डात् प्रागेव घटसिद्विस्यात् । तथा च तद्बुद्धिनाशकालयोयोरपि कारकव्यापारानर्थक्यमित्यादि क्षणशतेन घटघम्सप्रागभाव घटतत्प्रागभावरूपः । एवं प्रागभावध्वम्सा घटतद्ध्वसरूप इति वाच्यम् । तथास्माभिरपि विरोध्युत्तरा- वस्थापरम्परामम्स: विरोधिभागवस्थापरम्परामागमावा इत्यभ्युपगम्यते । पराभ्युपगतात्यन्ता- भावोपिकालविशेषरूप इत्युक्तम् । स च काला घटानधिकरणकालः । तदानी मेव घटोनास्तीति प्रतीतेः। अतिरिक्तवादेप्यत्यन्तामावस्यनित्यत्वेन घटानयनानन्तरं घटामावबुद्धिप्रसङ्गपरिहाराय तत्सम्बन्धघटकतयाघटानधिकरणकालस्यावश्यकत्वेन उभ संप्रतिपनेनतेनैव घटोनास्तीतिबुद्धि- व्यवहारोपाचौ अतिरिक्त कल्पने प्रमाणाभावात् । गौरवाच । नचामाक्स कालविशेषरूपत्वे प्रत्यक्षत्वं नस्यादित्युक्तमिति वाच्यम् । इद नी घटस्तदानीं घटो जायत इन्युरलम्भात् कालख सर्वप्रतीतावपि विशेषणत्वेन प्रत्यक्षत्वान्युपगमात् । न च.रूपस्पर्शशून्यस्य कालस्यकथं प्रत्यक्ष- समितिवाच्यम् । तादृशख रूपादेः कथं भक्तो वा प्रत्यक्षत्वमिति प्रसङ्गात् । रूपवत्समवेतस्वख वन नियामकत्वादितिचेत् रूपमत् संयुक्तत्वस्थानापि नियामकत्वात् ।

·भदन्यपरिच्छेदः रूपवद्धटादिभिः कालख संयोगात् । न च रूपबद्धटादि संयोगादीश्वरखापि प्रत्यक्षत्वं सादितिवाच्यम् । रूपनत् समवेतत्वसाम्येपि गुरुत्वस्येवेश्वरस्याप्पयोग्यत्वकल्पनात् । न चैवमपि द्रव्यग्रहणायोग्यघ्राणरसनादिमिः कालस्वरूपगन्धामावादीनामप्रत्यक्षत्वं सादित्युक्तमितिवाच्यम्। घ्राणादिमिरपि कालोल्लेखेनैवगन्धसदभावप्रत्यक्षोपगमात् । न च चक्षुस्त्वमनांसि द्रव्यग्राहकाणी तराण्यद्रव्यग्राहकाणीति सर्वसंप्रतिपन विभागव्याघात इति वाच्यम् । प्राधान्येन द्रव्यग्रहणतद भावाभ्यां विभागसिद्धेयाघाताभावात् । अन्यथा घटमहं जानामीतिमानसविषयत्वात् घटस मनसोपि बाह्येन्द्रियत्वापत्यावाद्याबाह्यविभागोप्यनुपपनस्वाद । अतः कालविशेषरूपा एवं देशविशेषरूपोवासंसर्गामाष इति सिद्धम्। न च कालद्रव्यप्रत्यक्षवस पूर्वमेवसमर्थितत्वात् अत्र पुनरुक्तिरिति वाच्यम् । कुतर्कवासनावासितमनसामक्षोम्यत्वायासवनिरूपणस्यापेक्षितत्वात् । एवं तर्हिसर्वेषामाश्रितानां रूपादीनामपित्यागप्रसङ्गः। तचरकालविशेषेणैव रूपादिबुद्धिव्यवहारोप- पत्तेरितिचेन्न। अनन्यथासिदबुद्धिव्यवहाराभ्यां तेषां वागायोगात् । रूपादीनां प्रतिनियतेन्द्रिय प्राबलोपलम्भाच्च । बमावधियस्तु भावविशेषैरेवान्यथासिद्धत्वेनातिरिक्ताभावत्यासंभवात् । ननु भावानां नप्रयोगाईत्वमभावत्वधर्मयोगित्वं च कथं घटत इतिचेन। अतिरिक- बादेप्यभावाभावस्य प्रतियोगिस्वरूपस्य भावत्वेनतयोस्वीकारेण तत्परिहारान्वेषणस्यतुल्यन्वात । किश्शनास्तीतिप्रतीतेर्मावातिरिकाभाव विषयकत्वाभ्युपगन्तुखवघटामावोनास्ति - एवंतदमावाना- स्तीति प्रतीत्याऽभावपरम्पराकल्पनापत्यानवस्थासात् । तत्परिहाराय कचित् विश्रमान्वेषणे द्वितीये तृतीये वाऽभावे विश्रमापेक्षया यथादर्शनं प्रथममेवभावे उचितम्। तावद्गमनेपि नास्ताति प्रतीतेरतिरिकाभावविषयकत्वपरित्यागात् । स्यादेतत् । ननु द्रव्याणामवस्थान्तरप्राप्त्यातेषु अवस्थामिर्जन्मनाशादिरुपपद्यतां नाम । अथाप्यवस्थारूपाणां संयोगरूपरसादीनामवस्थान्तर प्राप्त्यभावात् तेषां प्रागभावजन्मनाशादयोतिरिका एव वाच्यार। अतोतिरिक्तभावसिद्धिरिति- चेन। ता एवावस्था अन्योन्यं विरुद्धतयान्योन्यस्य नाशादिरूपाभवन्ति । अयमर्थः। द्रव्यस्या- वस्थान्तरप्राप्तिर्विनाशः। अवस्थानां तु तदेवावस्थान्तरं विनाशशब्दवाच्यता प्रामोति । पूर्वावस्था- पेक्षया उत्तरावस्थायाविरुदत्वात् । एतदुक्कं भवति । अवस्थानां स्वयमेवोत्पत्तिः । स्वसमानाधिकरण विरुद्ध पूर्वावस्था प्रागभावस्वोत्तरविरुद्धसमानाधिकरणावस्थाविनाश इति । स्वादेवत्। अन्योन्या भाव एव मेदा। स च वस्त्वन्तरगतासाधारण धर्मस्वरूप इत्युक्तम् । ननु यदिघटत्वादिः पटादिमेदस्तदातस्य धर्मिप्रतियोगिभ्याममेदा, उत मेदः। आधेव्याघातः। धर्मधर्मिभानादेर्मेदघटिनस्सात् । द्वितीये आत्मनैव मेदाङ्गीकारे आत्माश्रयः। द्वितीये मेरमजीकृत्य परस्परमेदकत्वकथनेऽन्यो- ·१८२ श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रहे न्याश्रयः । तृतीयादिभेदमङ्गीकृत्यपरिवर्तनेचक्रकम् । उत्तरोत्तरमंपिधावनेऽनवस्था। किश्वघट- भेदा पटत्वं चेत् कुड्येफ्टत्वांमावाद्धट मेदाभावेन घटकुड्यतादात्म्यप्रसङ्गः। पटववत्कुड्यत्व- कुसूलत्वादिसर्व घटमेद इष्यते । तदा घटभेदबुद्धेः पटत्वादि कुनधर्मविषयत्वेन गौरवम् असबैज्ञदुयता च पटवायतिरिक्त एव घटमेद इति । अत्रोच्यते । पटत्वादिरेव घटादिमेदः। अतिरिक्तत्वे मानाभावात् । अथापिमेदस्व स्वेतरवलक्षण्यामावेकथं स्वरूपसिद्धिरितिचेत् स्वस्य स्वयमेवभेदस्स्वपरनिर्वाहकत्वात् । योहियत्र यदध्यासविरोधीसतस्माद्भेदः। तथा च पटादौ स्वाश्रये स्वस्मिंश्चोत्तराध्यासविरोधित्वात स्वाश्रय- स्थापि च स्वयमेवमेदः। अतोनानवस्थान्योन्याश्रयादिदोषः। श्रीमद्भाष्ये च यथा शौक्यादेः कार्ष्यादि व्यावृत्तिस्तत्तत्पदार्थस्वरूपमेव न धर्मान्तरमिति स्वरनिर्वाह कन्वं धर्माणामनुगृहीतम् । एषस्स्वपरनिर्वाहकत्वसमाधिः परेणापि विशेषे स्वीकृतः। विशेषान्तरं प्रतिस्वयमेव व्यावर्तक- सन् स्वाश्रयपरमाणुं व्यावर्तयतीति । अता पटत्वादिरेवघट भेदः । यच्चोकं घटभेदः पटत्वं चेत् कुड्येतदभावाद्धंटकुड्यतादात्म्यं प्रसज्यत इति तदनभ्युपगमादेव परिहृतम् । यदप्युक्तं पट- त्वादिसर्व घटमेदश्चेत् भेदबुद्धरनेकविषयत्वेनगौरवम्। असर्वज्ञदुयित्वञ्चति । तदध्यासनिवर्तक- स्वरूपभेदत्वेनतावद्धर्माणां विषयत्वेनगौरवानवकाशात् सुज्ञेयत्वाच्च निरस्तम् । एवमेव परेणापि घटादिबुद्धीनां तत्तदभावबुद्धीनां चानन्तपटानन्ताभ कम्पतिविषयकत्वेपि घटत्वाभावस्वाभ्यां क्रोडीकरणाद्धि लाघवं सुज्ञेयत्वे चोपपद्यते। तदस्माकमपि । एवं घटत्वादिधर्माणां यदाभेदत्वेनप्रतीतिस्तदाप्रतियोगिरफुरणापेक्षा, यदा च स्वरूपेणमानं तदा न प्रतियोगिस्फुरणापेक्षेति सर्वसम्मतम् । एवं विशिष्टामावादयोपि व्याख्याताः। तेषामपि तत्चत्कालदेशविशेषरूपत्वात् । अत्रेइमवधेयम् । प्रागमावा प्रधम्माभावो न्योन्याभावसर्गाभावश्चेति चतुर्विधोप्यभावः भावस्वरूप एव । तत्र भविष्यतीति प्रतीतिविषयः प्रागभावरूपा। सच सविरुद्धपूर्वावस्थापरम्परास्वरूपा। घस्त इति प्रतीतिविषयोध्वंसः। सच खोचरविरुद्धावस्थापरम्परास्वरूपः। अन्योन्याभाव एव मेड इन्युज्यते। सच स्वविरुद्धवस्त्वन्तरा साधारणधर्मस्वरूपः। सच घटो न पटः घटात् पट: पृथगित्यादिप्रतीतिविषयः। अत्र घटोनास्तीदानी घटोनास्तीत्यादिप्रतीतिविषयसंसर्गाभाका। सएवात्यन्ताभाव इति परैरुच्यते। सिद्धान्तेतु संसर्गाभावविशेषोत्यन्ताभाव इत्युच्यते। देशान्तरकालान्तरवृत्ति- पदार्थस्य देशान्तरकालान्तरेऽभावस्संसर्गाभावः । सच यत्किश्चिद्देशकालस्वरूपो घटाभावादिः । कुलदेशकनकालासम्बन्धिप्रतियोगिकस्सममा अत्यन्ताभावः । सच गगनकुसुमक्ष. विषाणाधभावा। संच कुन देशकस्त कालस्वरूपा । एवं कचित प्रसिद्धस्यापि प्रतियोगिनः ·-- भद्रव्यपरिच्छेदः १८३ कचिदधिकरणविशेषकालत्रयेप्यसम्बन्धस्सोप्यत्यन्ताभावः। यथानित्येषु संसाराभावः। ईश्वरे दुःखाभावश्च । सतु तत्वदधिकरण विशेषस्वरूपः। तथा च सर्वोप्यभावो भावस्वरूपान्नातिरिक्त इति । ननु नेहनानास्तीत्यत्रकीदृशाभावा प्रतीयत इति चेदुच्यते । न चाममेहंसामान्यनिषेधा क्रियते । प्रत्यक्षादिमिबहुसामिति श्रुत्या च विरोधात् । किन्तूत्सर्गापवादन्यायेनविहितव्यति- रिक्तविषयच्छागपशुन्यायेनवाविशेषविषय इत्येव द्रष्टव्यः । तथा च यस्यात्मा शरीरं, अन्तःप्रविष्टइशास्ता। येनाश्रुतं, बहुस्खा, सन्मूला- स्सोम्येमा इत्यादिमिा श्रुतिभिः सर्वसवस्तुजातस्य ब्रह्मान्तर्यामिकत्व ब्रह्मकार्यत्वविधानात तत्प्रत्यनीकाब्रमात्मकत्वा ब्रह्मकार्यत्वादिनिषिध्यत इति सोप्यत्यन्ताभावः। सचदेश विशेषस्वरूपा । जगतिकालत्रयेप्यब्रह्मात्मकत्वसम्बन्धसाबमकार्यत्वसम्बन्धख चाभावात् । यद्वा सिद्धान्तेपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावा स्वीक्रियते, तेनाब्रह्मात्मकत्वेन नानानास्तीत्यर्थः । अब्रह्मात्मकन्वं च ब्रह्मणि प्रसिद्धं घटत्वेन पटोनास्तीत्युक्त पटे घटत्वनिषेधपर्यवसानात् , जगति अब्रमात्मकन्व- निषेध पर्यवसानात् । सोपि पूर्वोक्तात्यन्ताभावः। निरीश्वरसावय सद्धान्तश्राणजनितश्रद्धा- विशेषात प्रसक्तमब्रह्मकार्यत्वं काणादाद्यनेकसिद्धान्तश्रवणात् प्रसक्तमब्रमात्मकन्वं च नेहनाना- स्तीतिनिषिध्यत इतिनाप्रसकप्रतिषेधदोषः। तत्तद्धान्त्युन्मूलनेन निषेधसाफल्यं चेति सर्वमुप- पन्नम्। यत्तुब्राव्यतिरिक्तस्य सर्वसमिथ्यात्वेनावास्तविकत्वात्सत्यभूत किश्चिदपि नास्ती तनिषि- ध्यत इत्युक्तं मायिमिः तदस्यन्तापहास्यम् । सोऽकामयत बहुस्सा, तत् सृष्टा सच्चत्यच्च भवन , आकाशाद्वायुः, तन्मात्राणि भूनादौलीयन्ते अक्षरं तमसिलीयते इत्यादिश्रुतिभिः प्रत्यक्षायगोचरमसर्वज्ञदुर्ग्रह लोकविलक्षणं वस्तु जातं मातापितृमहोम्योपि वत्सलतरं शास्त्रं स्वयमेव प्रदर्य स्वयमेव नेहनानास्तीत्यनेन निषेधतीत्युपपादनमत्यन्तमपहास्यम्। विस्तरस्त्वन्यत्रद्रष्टव्यः। अतोमावान्तामेवाभाव इति मिद्धम् । स्वादेतत् । नन्वेतावन्त एव पदार्थाः, न परा इति निर्णतु कथं शक्यते। सिध्यसिद्धि भ्यां व्याघातात् । सिद्धौनिषेधायोगात् । असिद्धौप्रतियोग्यमावादेवनिषेधायोग व । अताकथं निर्णीयत इतिचेन्न । योयं प्रमाणेनलोके सिध्यति सर्वोपि एतेभ्यो नातिरिच्यते इत्यर्थान् । एतदुक्तं भवति । सामान्यता प्रमाणप्रतिपन्ने वस्तुनि प्रानिरूपितादर्थादर्थान्तरत्व प्रतिषिध्यत इति एवमङ्गीकारे भवतामाक्षेपानुत्थानान् परिहारोपिवाच्या। अधकमर्थ केनापि प्रमाणेनबुध्वाकिलाधिकत्वशङ्काकार्या मित्तिलामे हि चित्रकाणमितिन्यायादाक्षेप नु त्थती परिह रा- नुन्थानात् । अतः पूर्णोक्तार्थ एव स्वीकरणीय इति सर्व रमणीयम् । • इत्यद्रशरिच्छेदः इति का प्रामाभिजनेन चण्डमरुतोपाधिमता विवञ्चक ति श्रीकृष्ग- माचार्य सुनुना श्रीनिवासराघवार्य विदुषा विरचितः श्रीरामानुजसिद्धान्तसंग्रह संपूर्णः ॥

·LIBRARY ACADEMY OF S: XSKRIT RESEARCH MELKOTE-571 431 44-ஆம் பட்டம் பரீமதழகியசிங்கர் ஸ்ரீவண்சடகோப ஸ்ரீ வேதாந்ததேசிக யதீந்த்ர மஹாதேசிகன் பிருந்தாவன டிரஸ்டு (பிரைவேட்) தசாவதார ஸந்நிதி, ஸ்ரீரங்கம் -620006. நம்ட் ரஸ்டின் மூலம் தேவரீர் | தாங்கள் கீழ்க்கண்ட வகைகளில் ஏதேனும் விருப்பப்பட்ட கைங்கர்யத்திற்கு இயன்றளவு தாராளமாக கூடிய விரைவில் பொருளுதவி செய்து ஆசார்ய பாகவதானுக்ரஹத்தைப் பெறுமாறு கேட்டுக் கொள்கிறோம். 1 நாள் தேசாந்தரிக் கட்டளைக்கு ரூ. 50/- 1 மாதத்திற்கு ரூ. 1500/- இதுதவிர த்வாதசி- திருநக்ஷத்திரங்கள் - விசேஷ தினங்களில் ததீயாராதனத் திற்கு ரூ 1500/-தேவைப்படுகிறது. முன்பு தேவரீர் தாங்கள் செய்த உபகாரத் தால் ட்ரஸ்டு நன்கு நடந்துவருகிறது. மேன்மேலும்-தடையின்றி கைங்கர்யம் நடைபெறத்தக்க உதவியை-அவ்வப்போது செய்து வரவேண்டும். இத்துடன் 1994 செப்டம்பர் பவ-u ஆவணி-t" 44-ஆம் பட்டம் ஸ்ரீமதழகியசிங்கரின் 100 ஆவது திருநக்ஷத்திரம் தொடங்குகிறது. அதையும்- இங்கு விமரிசையாகக் கொண்டாட வேண்டும். சென்ற வருஷம் போல் இவ். வருஷமும் வர்ஷாராதன கைங்கர்யமும் சிறப்பாய் நடக்கத் தேவரீர் தாங்கள் தக்க உதவியைச் செய்தும், நேரில் வந்து ஸே வித்தும் அழகியசிங்கரின் அனுக்ரஹத்தைப் பெற்றுக்கொள்ள வேண்டுகிறேன். கீழ்க்கண்ட வைஷ்ணவ க்ரந்தங்கள் ஆஸ்திகர்கட்குப் பயன்படுபவை தபால் செலவு (ரிஜிஸ்டர் ) 1. ஸ்ரீ பாஷ்யார்த்த மணிப்ரவாள தீபிகை 68-00 10-00 2. ஸ்ரீ பாஷ்யார்த்த தீபிகை தனித்தமிழ் 57-00 10-00 3. ஆத்யாத்மிகஸாரம் (பாராயண ச்லோகங்கள்) 5-00 2.00 (மூன்றுக்கும் சேர்த்து தபால் செலவு ரூ 14) 4. ஸ்ரீ ராமானுஜ ஸித்தாந்த ஸங்க்ரஹம் (ஸம்ஸ்கிருதம்) 40.00 12-00 5. * ஸ்ரீராமானுஜ தத்வங்கள் தமிழ் (அச்சில்) விலை அன்புள்ள, டாக்டர் E. S. V. நரஸிம்ஹாசார்யர், மானேஜிங் டிரஸ்டி + ஆஸ்தான வித்வான, 1, தேசிகர் தெரு, தசாவதார நகர், ஸ்ரீரங்கம்-620006. ACADE: 1 MEL உம் SIPIT RESEARCH BRARY 1SSIN ol 4 - 96 Acc . aaaaaaaa - Dat