·11 CONTENTS Pagr. PRETACE ORCI AV HAN OR MIU MODA DISORILTION OF THE VITESI 1 111 I Synopais of the general material A The clirect onces B The inclirect sources II The maternal used for the single texts 111 TEVTUAL CPITICISY *V1 Gravmar 11 VETRE TEXVITI SAVDIC AND PLY TULOY TAFAYES TETE THIS li THE ORDER OF THE REUS Ivan INTERNAL DIVISION Ти прі 4 112 COCUSION In TEXTS 1 CRITICAL NOTES 339 TIPPAVI 303 INDICES 185 I Readings of the Grantha Erlatın of the 108 Upani-ads 197 IIndex of Uncommon Words and forms 458 III Index of Stanzas 191 TV Subject Inder (in Sanskrit) 499 ADDITIONS AND CORRECTIONS 509 ·INDEX OF UPANISADS AS DUUT TITIL IN THIS OJITE UNDER TEFERENT JILADIYOS No 1 tlc alaterial 11801 Ieet Critical Notes Jippan IVIO 4 X11 3+) 1 1111 3 18 151 Yoo YUV + ונצו ४२२ IL می 3 إنارر IVII US २३१ Y69 I Arun Uprn1410 23 Laghu Samny 191 . and Kundika Upanicach Kathysruti Upinisid 5 Parumslamsı-Upanoul XIX 6 7 th 1l1-Upamod 7 Bulma Upanised 8 Asrama Upama 9 Minitroza-Uransaul 10 Nuraclaparıvr jala Upa nivad 11 Nav Lria Upanısal 12 Bluksuka Upanied 1. Insitit 11 adhuta Upa mad 14 Bihat Samnyasa Upa Duval lo Parimalamsaparıvraja ki Upani-ad 16 Parubrahını Upaniad 17 B, had Avadhuta - Upaprad 18 lajua alkı 1 Upani-ad 19 Statumsa Upram u 20 Ing 11-Avudhuti Upa XXV २४७ 862 Ius 59 358 YYY 359 ૪૮૬ 60 mead CY ·PREFACE ORAIN AND PLAN OP THE WORK to In a letter witten towards the ond of the y car 1888: the lato Professor Mau Muller expresscd umself as follows to the late Colonel H S. Olcott, with regard to the Tlcosophical Publication Tund' . But it scems me, considering the higher object of the Theosophical Society, that you ought to publish a complete and correct edition of the Upanishads There 18 a collection of Upanishads, published at Madms in Telugu letters, which might serve as a model If you have sufficient funds you should also print the commentaries the Upanishads. . At present the issue of a beautiful and correct edition of the tort seems to me almost a duty to be performed by the Theosophical Society' A result of the suggestion as the Bombay edition of the 108 Upanišads (see below) published by Tuk ir ima Tatja on behalf of the Theosophical Publication Fund' This publication, however, did not * And published with the enter a permission in The Theosophist for December 1888, p 143 On .

·11 gun the expected approral of Western scholars", and so further edition was deemed desimble Soon after my arrival in India, in November 1903, Colonel Olcott called my attention to the letter referred to ashing me whether I rould be willing to take up the tash, and, the importance of the latter being beyond question, I gladly assented and set to work Smce then, more than sık zerrs have elapsed, but I believe that the time cannot be thought to have been too long when one considers that the whole of the work had to be prepared to a curtun extent before underthug the publication of the first rolume, and that many difficulties stood in the may, lule I could find but little time to devote to this special work during the first half of this period In 1908 I had the satisfaction of publishing tliv Descripture Catalogue of by far the larger put of my material (see below), half of which had been collected by myself in the North of India The general plan of the edition, of which the first volume presented to the public, is to publish the texts contuned in the collection of the 108 Upmmends, save the ten and Kau takı but with tho addition of certain others, in the following order which is an amplification of Prof Deussen's classi ficntion', wluch in its turn is bised on that of Prof Weber' 18 now 1 tle rather unfortanato capters on mglt serse 19 a nu lel on the letter quated may be partly respone ble for the fullure " See Sex} z9 Upas si at's des Tela r 512 513 * II story of In 7 m literature Ingl 1 translat on 136 ·33 > 97 1 Vol I: Sannyasa-Upanı-ads II : Yoga Upani-ads III Upani-ads of the Common Vedanta IV. (samany-zerlantu). V Sriva-Upan-ads VI: Vanava-Upaar ads Sectari in VII Upant-ads of the Sahtas and Upanado minor sccts, Pamllel to tho Borics of toxts, a sories oE translations 14 to run in such a manner that the volumes of the iso series will appear alternatoly, and as a conclusion to tho work a volume contaiping a general introduction, philological and Internry, and general sudices is planned. DESCI11110 0! THE DATELJA! Owing to the profusion of tho material used I had to dos 150 a specul sclione for indicating the soveral classes of tots The following table explains the symbols I have chosen. Camel = & MS containing three oi nie texts Sugle er mul small Romein letter = any otlıcı MS Single capilal = the reading adopted Canntal+ Deranagari laliri = tho(oru) in an edition variant given) Captaltomall Roman letter = MS of either the 52 01 the 108 Upani-ads, according as the capitał denotes a northern or & southern script (sec belon). Comtaltnumpal = MS of any other collection of thrce or more toits. The first rolame of the shtron 13 prctually ready for the press Its introlnction and notes will be found to contain much tint might others is be expected in the edition of the text Sunduly, in future, all matter of a tione genem ppterest will be, as fru 19 possible, embodied in the rolamea contribing the moslation ·IY In all symbols com Ostel of a capital and a small Romerie letter or < numeral (81, D2, etc) the first letter expresses the caracter in which the MS is written, til S or s = Simdi, D or d = Devanagiri, 1 or ts Telugu, G 01 g = Guntha, N= Nandip geri A small Ronun letter, or a numeral, cumint second th a symbol does not refer to the quality of the MS', but only to its extent, the lower letters and numerals baying been chosen for such MSS as contun severalls all, most, or many of the texts edited, and are, therefore, quoted most frequently For example, Ta ud lu contain all of them, Di has 23, D2 123 14, D3 bas 8, and so course later additions to our material (such 1 T17 to 120) Ind and will live to be added wathout regard to this principle I co capitals indicato al cu un or tho DISS be. longing to it in the Upam ad concerned I non proceed to give a synopsis of the monteral, first in genem?, then 111 1 special list The former unbrices the material for the future volumes sell, with the erception of VSS or printed copies used for 1 or 2 terts only, the latter applies to the present volume only and therefore tahes also into nccount such smaller VISS or prints with which tlus volumo 13 concerned מס But, of 23 1 SinontS OP TIE CENERY MATERIAL & TILY DICT SOURCES It will be convenient to distinguist here be treen thc pul lished and the unpublished unterin! 15 clicant well be expiral) gradation of this sort 2015 fen viss be not alore riuli tle level of malienty see tulos ·though Indian editions are, generally speaking, mørely printed DISS. 1. The published materinl O=Calcutta edition, 1872 )1., Bibliotheca Indica, Now Series, Nos. 219 fll. This book opens with what may have been intended as a critical cdition of the toxt only of the following Upaniçads : Atharvasirus (called Sira-Upanicat), Garbha, Nidabindu, Bralınabindu, Andrtabindu, Dhiyanabindu, Tejobindu (called Nidavindūpaniyat, etc.), Yogasiklia, Yogatattva, Samnyāsn, and Truņi (called Aruņoyopanişat). Then thoro follow Nārāyana's Dipikās on the same and 011 19 other Upani-ads, and also Sankarananda's Dipiki on Knivulya-Upani-ad; cf. S.B.E., vol. XV, p. XI. My rofcrences are only to the part containing tho commentaries, because that part alone was avai. lable to me. Quto lately, however, the first part has also come into my hands, and has proven as bad as the rest. Thicre is no reading in it which it would be worth while to mention supplementarily. Tho recension followed is practically identical with NS (sco below), i. l., different from Kirayona's text, which fact only became knowu to the editor wlien he was printing the commentaries, and then induced lum to cancel and reprint, in Nārāyana's receusion, nearly the whole of Iruņi-Upaniçad (pages is and yo). See the foot-note on p of the new loof which is inserted, in the copy before me, after mge --There are also separate editions in the Bibl Ind, of primalapinign and some other Opniende, these will be noticed in tlle corresponding Inter volumes of our om edition labananda Vids.sigm's Athruinnomaishat (ne), with thic councetary of Nurijani Bhutta (Pl edition, Calcutt i 1891) is un point of the well known type, of the second put of the edition cleverilen ahore at our ·7 Arc Worse P = Poona edition, being do 29 of the Inznd Isramı Series Tlus volume, published in 1895, contains 2 Upani 'ids printed in alphabetical order and with the commentaries, so far as uvailable, of Air jaua and Sankrananda, with the exception of Mf1- triyaniya (Baitru ) Upim ad which, is elsen herc, appears only with Ramatırtha's Dipika The Upannds and commentaries are partly the same in this as in the Calcutta edition, but the former inahes no uso of the latter and 13 decidedly superior to it, thongli the commentaries occasionally in condition J - Flicu .It aicina lprnstuds ud Diplus, edited with notes, by Colonel G . Jacob, Bomby, 1991 This is the only edition to be noted hero wluch 13 renlly critical In as far as it is lised on the MSS of the Doccin College noted belon, I quote the Intter after thus caution as J1, JB, etc Jacob = A Conco, lance the Principal Upan lule an? Dlagrılma, by the sume, Bombay 1891,---the best ard available to nngono engaged in cditing Uprun-ads Unfortunately the Preface gives no account of the VSS used, but evidently those utilized for the prece ding work are among them M = Vadms edition of the 108 Upani ads perred in 1883, and is printed in the Telugu churzo. ter Concerning it, seo Denssen, Sal 19 Upwrzehad . der Tulip 331 Bombay exition of the 109 Upin-nda, in the Deran churcter, dsted abd il 1917 (1) 181>) a Deuven, i cil, foot noto lluns colition 13 HmHght In exlucted a reprint of 11, but 13 Insel 40 far as the Slipor Lani de ar concerned, It all not, ·711 one Or on two milependent sources, one of luch, the least used one, seems, indeed, to be I or a MS related to it l'urther, in the case of those Upinj zds, 1 Inch are included in the collection of the 52 Upamı Ands, resort has occasionally been made even to the latter collection, the result being a mature of 2 recensions (NS and SR) which ein hardly bo utilized for critical purposes In the Inter part of the book i variant from the other of the sources 18 not infrequently added in brachels, and I liave generılly reproduced it in the apmalus as BF Grintha edition of the 108 Upamikids, printand published, अनेकप्राचीन स्तरानुगारेण सम्यपरिशोध्य' m 1896, in the 'PRE I FRICT, ??, Star of Indir Press,' diadrus 2 huis is essentially a reprint of tho Tolugu edition, rith nonny more typographical errors, but also sith some romarkable net reidings these lattor will in subsequent volumes be incorpomted in our apparatus, for the presont volume this has not been possible, since I have only quite recently become naro of the existence of this book I thereforo add 1$ an aprendir 1 list of those readings, some of vyluich give the impression of being conjectures, and nono of wluch, so far is 1 cin sec, 18 likely to ITect our tert = edition of the Vartomanthringini Press (Vndras ?), published m 1871 It is in the Telugu cincter and contuns only those 17 \linor Up. Blads attrılmted to the limite lajtrycdn in the अवेषणमिति for अन्वेषण इति (p १३३ 18) 15 necescary and probably conjectural altertion of App 'ससारा- तीना नियुपायान्चेपणे प्तेषा तात्पर्यमिति निधिसत्यर्थ' For [97]p- समानुभव (p १५२, 12), spe oor Toppahi and rf p.,1 1 an tin ·92 are & Worso P = Poona edition, being No 29 of thio inindusrama Series This volume, published in 1895, contuns 22 Upadrids printed in alphabetical order and with the countneutrries, so far is aruhble, of lariyum and Sankar inandı, with the exception of Martruyunga (Matri.) Upin ad which, is elsewhere, appears only with Ramatirtha's Dipha The Upımınds and commentaries are partly the simo in this as in the Calcutta edition, but the former makes no uso of the latter and is dccidedly superior to it, though the commentaries occasionnlly in condition J = Lluren tharr ma l'penul les cik Duda, cilitect with notes, by Colonel G Jacob, Bombiy, 1891 This is the only edition to be noted here wlich is really critical In as far as it is breed on tho MSS of the Dece in College noted below, I quote the Intter after this edition as JA, JB, eto Jacob = A Concor linco to the Principi Upouuskels ai Dhag ri nel seter, by the sime, Bombay 1891,- the best nad available to anyono engaged in editing Upan-ads Unfortunately the Preisce gires no necount of the VISS used, but evidently those utilized for the precodug work are among then Y = Madris edition of the 108 Upni nds peared in 1883, and is printed in the Telugu chirac. ter Concerning it, so Deussen, Seck u Uprntskail des Wilip 531 Bomir edition of the 108 Upan-ids, in the Deranigari character, dated -abd ili 1517 (AD 189) SL Duil en, in cil, foot note llars udition is 1104 * mght 1x i special, o print of 11, but is 2174eu, ao far ne the Vizor Upım d are concernel, It hp BE ·yii one on two independent sources, one of which, the least uscd one, seems, indeed, to be M or a BS related to it Further, in the case of those Upan-ads, wluch are included in the collection of the 52 Upanisads, resort has occasionally been made even to the latter collection, the result being a mixture of 2 recensions (NS and SR) which can hardly be utilized for crtical purposes In the later part of the book a variant from or the other of the sources is not infrequently added in brachets, and I have generally reproduced it in the apparalds as BF G = Grantla edition of the 108 Upanisads, printed and published, at गीनपुस्तकानुसारेण सम्यपरिशोध्य,' in 1896, 16 the 'fraq haar gat,' ze, Star of India Press," Diadras. This is essentially a reprout of the Telugu edition, with many more typographical errors, but also will some remarkable now readings these latter wall in subsequent volumes be incorporated in our apparatus, for the present volume tlus has not been possible, since I have only quite recently becony aware of the existence of this book I therefore add as an appendit a list of those readings, some of which give the impression of being conjectures, and none of which, so far as I can svo, is likely to affect our text! V = edition of the Vartamānatarangini Press (Madras ?), published in 1874 It is in the Telugu character and contains only those 17 Junor Upa. ni ads attributed to the Whito Yajur erla in the 1 अन्वेषणमिति for अन्वेषण इति (p १३३, 1 8) ९ necessary and probably conjectural altemtion of App 'ससारा- साना निमृत्युपायान्येपणे एतेपा तात्पर्यमिति निश्चिखेवर्थ' PTTH (p 193, 1 2), see our Tippºn, and • P. 792,3 1, an in- For []gt ·Y11 well known list of the Dſuktika Upını ad lhis edition, as does B, gives here and there a yimant, but generally a useless one 2 The terpublished material MSS of the 52 Upanı ads S2 = Sıradı MS, complete, belonging to Pandit Sahaja Bhutta, Srinagar (see below) Sb = I1 B 171 of the Adyr Library, nenrls complete (Cat p 59) DIIG 52 Db = IF 130 complete VSS of thic Do - IF 99 Adyır Library Da = IX B 152 (Cat pages 114 De = IX B 108 a 110, 108 110, DI = I\ B 108 b incomplete 102-103, 87, 77- Dg = IX B 108 C 78, 102 DI = IV E 129 Dh=144) 81 11 = JLTO Dm Do = 9 D: 1699 99 1 D) A 1893-84 133 completo 2 VSS of the Decenn College, Poona 134 16VLSI Dn= 1618 19 incomplete 11.6 VSS of the 109 Upomads Tarlo 247 of the Gort Library, Madras complete 16 - Il of the Adyar Library, completo (80€ belon) TIese are anpill hel only to some extent of almre Tyler Jan ! Jep!

·ix S2 = » 92-94) 2 39 32 93 » 114) 17 93 3 Ga = IX K 7 of the Adyar Library ; nearly complete (Cat. p. 110 fl.)." Gb = XXII F 37 of the Adgar Library; incompleto (Cat. p. 13-14). Gc MS. of the Arsha Library, Vizagapatam; completo (see below). DISS. of other collections: S'1 = IX B 181 (Cat. p. 60-61) of the Adyar Library. No 2 and 20 other of the Deccan College, l'oonn. of 1876.76 D1 = IX B 166 (Ont. p. 90-91) of the Ady. Libr. D2 = IX B 184 ( , D3 – IX F 120 ( 106-107), D4 = IX G 51 ( ) D5 IX G 50 ( 113) D6 = IX B 122 ( 81) D7 - IX B 149, 86) D8 = IX B 128 ( 82-83) D9 IX B 128 ( 81) D10 = IX B 127 (,, 82) Dil= of the Deccan College, Poona. 1891 87 D12 1892 95 189 1979 BO XIX K 85 (Cat. p. 37-38) of the Ady. Libr. T2 = No. 256 of the Govt. Library, Madras. T3 = XXI B 66 (Cat. p. 39-40) of the Ady. Libr. 14 = IX F 4 (Cat. p. 49-50) Though written in the Devanagari clamcter, this is a copy from Gautla MS. and therefore reckoned here with the latter class. . Giving singly, tu more or less aruitmry order, from 34 to 3 terte 97 29 32 27 2) > 3 11 13 9) 3 42 31 27 D13 = 17 23 9 92 0 3 ·93 $3 $3 27 99 9 92 = 99 9) 55 91 95 95 33 9 13 31 9) 19 39 99 99 91 T5 No 285 of tho Gort Library, Madras T6 217 T7 28-4 TS 365 T9 139 T10= 180 T11=, 116 T12 = XAVIII L 20 (Crt"> 17-13) of tho Adyar Library T13 - No 300 of the Gost Librrry, Madras 114 = VIX C 20 (Cat p 36) of the Adyar Labrırs T15 - IXVIII M14.. 48) T16 - IX H9 (51-52) T17 = Il r 114 of the Adyar Librus (see below) T18 IYF 113 T19-III 43 T20 = IX F 147 G1 = WIB 52 (Cut p 6-7) of the Ady Libr G2 = No 276 of the Gost Library, Madma G3 =XXVI I 13 (Cat p 27-28) of tho Adyar Labrary G4 UK2 ( » 9) of the Ady Libr G5 = XVII F 45 ( , 15) GG No 182 of tho Gort Library, Madris G7 = No 277 G8 =WII 12 (Cat p 8) of the Adyar Library GO EIN B 3(,, 50) G10=M 55( 1) NI = JS Boltro (sce below) 12 = No 203 of the Gort Library, Madr18 The cataloguce referred to in the above list aro (1) 1 Descrizine Crtalogue of the Sinert Januscript in the Gorriamml Orental Vanuaris > 9) > J5 19 12 19 > 3 21 33 37 ·X2 212 Iibrary, Dadras, by the late Mr Seshagın Susti 1, MA, ind Rangacharya, 1, Rao Biliadur, Vol I - Vedic Literature Thurd Part Madras, 1905 (2) A Descriptite Catalogue of the Sanelart Manuscripts Alyar Tabary (Theosophical Society), Vol I Uprnicads, by r Otto Schrader, PILD, BI1drag, 1908 Concerning the MSS not described in these Cats logues 1 few remarhs must be made Sa 18 n very fino, correct, and carefully written Saradı MS, wluch its ou nei hindly allowed me to collate during my stry at Srinagır Substrnce, Kusmui paper, size, 9x6 inches, pages, 486+.132, contuung Brhad muy aka Upanıad with Sanhari's Bharya (486 pages) and the 52 Upanisada At tho end there are the Slokas yufacto, ns in AS IX F 130 of tho Adyu Librıry (Cat p 110) This MS 18 much better than Sb, although of a more recont date A descriptio catalogue of the Samskıt MSS in the Deccan College, Poona, has been under propa zation for some time, and I am informed that the Vedic prrt 13 shortly to appear Nevertheless, somo reference to the uge, etc, of the MSS used cunnot well be dispensed with here' Di is dated sınıat 1877, and is, comparatively sperking, 1 good MS Dj is undated, but puently not old written on Kaymır paper and in the Devin igin of *Cf also A Catalogo of the collections of Vanuscripts deposited in the Decca College, comple? by Si rid) 12 R Bhan dalhar na Bombay 1888 and tle Prefaces to Colo el Jacobs editions of the Mal anar para Linal (Bomb 5 18€8) and Eleven Atharsana Cpanishads (ab d 1801) It is ·X11 the Kasmir type, there being marginal notes written in the Sarada charcter DL 18 dated sanıvnt 1787, and it contains tlie following Upami ads in addition to the 2 Gopila purvat ipini (53), Gop lotturatapımı (34), Kane (05), Vasudeva (56), Hanur it (37), Rima (58), ind Vrtyulangala (sle, 59) It resembles Dc, and like this is not very good Dl is dated samsnt 1729 This is a conflated VES unsystematically mixing up tho two recensions NS and AN (sce below), though muinly based on the former Bad Dm 18 an undated recent as it also ratllates between the two recensions mentioned Not good Do and Do are both old and fairly good MSS The latter is dated samrit 1740, tho foriner nust be still older Tho little to be said concerning the remaining MISS of the Deccan Collogo may also be stated here $3 is 10 old, faulty Sarıda US, DIT 15 fairly old D12 recent and bad, D13 ts dated samvat 1865 and is a careless MS in spite of the precise and beautiful writing We now turn to the MSS of tlie 108 Upani Rads 18 a supplement to our Descriptive Catalogue, 1 full description must be given here of one MS, and also some account of a second one Tb is a beautiful, fairly old and on the whole correct Telugu VS wlich was generously presented to me at my request by Vr Chirrur: Vissanitha Sastrı of 371anagırım dimung s visit to that town in ·XIll ॥ October 1909 Materal, country made paper, side, 8xb, extent, 1472x11x20 Beguming श्रीहयग्रीवाय नम । धीगणेशाय नम । शुभमस्तु । इशोपनिषत् । ईशायष्टोत्तरशतवेदान्त- पटलाशयम् । नैपदानन्दसाम्राज्य कलये स्वावशेषत ॥१॥ मनापहवता माति स्वातिरिकभिदातति | कलये त स्वावशेषधियोपस्थातुमीश्वरम् ॥ ३ ॥ श्री गुरुभ्यो नम । ॐ पूर्णमद पूणमिद etc End ॐ पूर्णमद इति शान्ति । मुक्तिकोपनिषत्समाप्ता । ॐ श्रीमद्विवाधिष्टानपरमहससद्गुरुश्रीराम- चदार्पणमस्तु । इति द्वितीयोऽध्याय । म १६७ । रामतापिन्यादिमुक्तिको पनिपदन्तम यश्चतु सहस्रम् । ईशावास्यादिमुक्तिकोपनिषदन्तप्रथस्तु द्वादशाहन्नम्, । श्रीरामचन्द्राय नमो नम The texts appear in tho order of the Muhtiha list 1 ho valuo of thio MS is enhanced by a good many variants added betwcon tho linos from another DIS These I quote is variant of Tb Gc 18 a fairly old Sritila NS rather cruelessly written in minute Grantha characters, 20 lines per page of 20x2 inches It begins with Amrtabındu (the two first Pattris boing missing), then there follow Survasıra, Nırılamba, Jabilm, Hamsı, Aruntha, Param - hamsi, Amrtınada, Amitrbindu, Maitriyanıya to Nisimat upanıya (see Muktiba list), Maitreyi to Alantrı ki, Nirilamba, Sarvasara, dukarahasya to Naradapauvrnjaka, Sita to Mandala brahmana, and Tripid vibhutimahnnarty na to Muktıkı Thereafter the following toxts are added Kaivalya, Garbha, Narayana, Kulugairndra, Skunda, Tripurisundaritepiniya, Kaulika, Dakuin imurti, Surbha, Harımıde stotra, Chindogya, Brliad tranyaka, Tmi, Kena, Kathr, Prasna Mulaka, Blandluhya, Aitaroga, Atharvusiris, Atharvasikba, Sretus vitir, ind Taittiriya There semuns the description of four Telugu MSS given to me for the Adyer Library by Pan ilt Uinnalesvırı Sastri of Pithapur, and of one Nandinagiri BIS ·T17 is an old MS, watten on country mule paper, size 8} X5, crtent 42x 18 x 26, and comprising the following 20 (19) Upanrads in the southern recension or in the common one except where (NR) is added Kaivalya, Sariri, Garblia, Dhyanabindu (NR), Amitabındu, logatattva (NR), Samny 187 (4dhy I only, SR), Paungala (NR), Tranua= Bralimavidya (NR), Atharv'ısıklı Atharvisiras, Bliasmajab ıl (-econd, Cat P237), Rudrıb sajabalı ( the Telugu copy described in our Cat p 264 26w), Yogastkliu (AR), Vasudeva, Jabula, Brakwarıd; a (agʻun), Brahma, Skanda, Garuda (NR) 118 is of the same substance and size as T17, but never looking Extent, 29 X lo x 24 Contents Mundukya, Bhiksuka, Jabila, Ksurika, Hamsa (NR), Tejobindu (AR), Ganes 1, Garuda, Brahma, Vasudev?, Airalamba (WR, shorter text), Bhagavann ima = Kalı samtarana T19 is a recent palm leaf MS Size, 16}x1!, ertent, 52 X 6X, contents Dattatreya, Garudr, Kalısamtarma Szubhagyalaksmi, Garbha, Mariyanı, Suryn, Als, Kruna Kaivalya, Kıl ignirudrı, Rudra hidaya T20 13 an old and somes hat vorm enten MS written on country made paper Size, 9X5, extent, 1+X20X27, contents, Rimottarat upını, Vajrasuci, dridhuta bigger one) Ni nas, when I used it, in the possession of the late Mr Lugo Boltze of Pallırırun, od 13 tom lo 189 of the collection of palm leaf VSS offered for silt by \It Karl W Hiersemann, I cipzig, in luis catnlegue do 40. publısł ed m 1911 It contuus the follow ·Related to NS Bat possibly it is the law XY ing 29 Upanısıds Ch indogja, Taittiriyn, Aitareya, Isuvisya, Kena, Prasna, Díundaha, Brahma, Kanalga, Jabala, Svetisvatara, Paramahamsa, Ārunika, Garblia, Nárayana, Hamsa, Amrtabındu, Ami tanāda, Athar. vagiras, Atharvasıhha, Martrayaniya, Kau tahi, Sarvasara ; and further the Atma atha, Rudiadhy.Ja, Ātminūtmaviver, and Malumnah-stava None of these MSS is especially good. There is nothing particular to be added as to the quality of the remaining MSS except perhaps the following S'l is rather faulty Di and Db are good MISS, compartively speaking, of the two Db 18 tlo older one, and it has been correctod by an ex- Dc, which is still older (Ace Cat.), 18 a careless copy, but seems to reflect a good origual. The MSS designated as S1, D7, D8, GO, T13, T16, and T17 respectrely striko mo as particularly faulty THE IDIR POT SOURCES The Orparl'hot The belief is now fairly common Onpnch'hat and its version by Anqnetil Duperron have long sinco ceased to be of ang but antiquarian interest Tlus 18 an eri or. nt lenst, the Oapnek’hat bas still a twofold talne, nimely representative of a lot ys: if not recension, and as a commentary I tare thorcforo thought it See eg * A remoint of which is apparently our up? pert hand 1 that the I'or the present trorh, as the troith while to introduce A Bertiedale Keith, The Sankkasazs 1:17.17 p 11, note 2 ·XY into the apparatus certain passages of the Onpzel'hat, 23 well as to take that work into account in my translation, as will be seen 2 Conntentaries and Translations From the commentaries very little, if any, 1$sistance has been derived in establishing the text The old dogma, that the text preserved in a commentary must be particularly good, proves itself to be false But I have in some places of the apparatus, where this appeared to be desirable, referred to one commentator or another The commentaries used are those by Saukanınındt and Narayana published in the Chicutt and Poon editions, and those by Appayadıksıtacarga (Appaya. sivucarya), not published 80 far, as well as one or two commentaries on single texts to be noticed later Concerning App, see our Descriptive Cnta. loglie, Vol I, p VI FI} I have to add that his com. mentaries are not for the most part mung ones in that he often confines his explanations to certain passages interesting to him Further particulars as to the commentaries will be found in the Introduction to the Translation of this volume Prof Denssen's Secha Upanishal's des Tala has been duly appreciated, and some of his cou- Jectures have been accepted Also Prof Weber's Analysis der 1 Anquetil du Perron's Uplo setzung enthaltenen Upanishad in Indische Studien, vols I and JI, has rendered some kłtle help 3 Quotations, etc For fixing the text of the Upam-uds cdited this rolure, the fullosing generl works Sannasa liue been occasionally used 11 011 ·X11 1 N1 Yatıdharmaprabodłır by Nanhanthayatındra MS of the Adgar Library 2 Pur Smtarisım raha by Paru-ottamilnanda MS of the Govt Library, Madrıs 3 Yid Yatadhanasamucenja by Yudavaprı husa Three MSS of the Adyar Library two of the ferty omalon, a complete one and an incomplete one (Ynd), and one of the terius simplicio 4 Yls - Yatılmgramirthanı One MS of the Adyr Library (Yls 1), and one VIS of the Gost Library, Madras (Yls 2) Vian Visnutirtinya The MS of the Tanjore Palnco Library 6 Visy = Yatıdharmsamgr’ihr (or, 'samoccnya) by Visvesvarasırasvati No 60 of the An inda Asrama Series A somewhat different and longer Tersion of the same is the text called Visvegyırasmiti in a MS of the Govt Library, Mysore (Visym) Vaidy = The chapter on Yatıdharma in Vaidyanıthadık sıta's Smrtinuhtiphala, Telugu edition of 1882 A Romun numeral after the above abbreviations refers to the chapter of the work question, in accordanco with a more detailed account of theso and similar works, ruch is to appear in the abovementioned Introdnction to my translation of the texts contined uu the present volume II THE VALERIAE USED FOR THE SINGLE TEETS Aruni-Upanrsail Northern Recensions, =NR Sub, Dab c13ch l•m 1-0 (sce above) 12 = No 2 of the MS, in the Maha ruji's Labra), Simmul, described in onr C'at p 67 Inulty Direct ourees only for the others see the preced rozpocra! 1 ·XI III P, SI, D11.19 13 (see above) d1=IX B 102 (Cat p 76) of the Adyar Library d3 = No 6581 of the Tanjore Place Labriry (Burnell, p 29) =tuo separate VSS in the Anands Asrama, d5 Poona Weber 4 = one of the VSS used by Prof Webei (Ind Stud ), p 176 fil) Southern Recension SR V, B, 'lab 1 2 4 5 7 11, Gol 1-2 7, NI (ste above) t = MO 292 of the Vadrs Guit Library. r = No 9709 of the Tanjore Prince Library (Burnell P 29) Webei B = le second of Prof Weber's MISS (Ind Stud, lor cut) Jurghu Sannyasa ant kunde innand Northern Recensions, NR, Samo 1197 Upınısad' Sab(=S), Da bosh l-m 1 o (see above), = NS P, D11-12 13 (see above) Southern Recension, = SR, 'Kundiha-Upını-ad', corresponding to MR mus first section plus 10 Slokas M, B3, la b), G2 (sec above) kiti asant-Uljaneant Torthern Recension, = NR C, Ya V, Ducah in no 1 13 sec above) Bill 1.9=tso VISS of the Bik mer Durbrir LA briry (lou 210 and 200 respectively of Ruyendmlinmtra Catalogue), the first being inaccumte, the seconil fairly good ·An. = Separato MS, good, in thio Inanda Isianna, Poona. Southern Recensioni, = SR (1) First Klianda = Bihat Samuyusa-Upaniad, first Adhyaya M, B, D1, Ta-b, Ga-c-6 (seo above) (2) Second Khana (first section missing), and the rest Katha-[rndra-] Upansad, first part": DI, B, Ta-b, Ga (sce above) Paramahanı sa-Upuenisad Northern Recensions, = NR S'a-b, Da-b-c-1-1-h--m-n-o-1-6 (see above) An old Sırada MS in possession of Pandit Natha Rama, Sunagar Tt forms part of a fragment (paged 734 to 27€) containing Amrtan da, Garbha, Paramahamsa, Sarvasıra, and Atharvasiras P, S1, D2-5-8-13 (see above) d1 = IX B 142 (Cat p 85) of the Adyar Libiary d2 = IX 1 104 ( 98) d3 = IX E 103 ( 98) 44= IX F 115 ( 105) d5 = Rcoont MS, 12 Pattras, belonging to Pandit Vindhyesvari Prasada Dvivedi, Benares, Contams the following Upani-ads written on separate Pattras sithout paging JTamsa, Paramalıunsa, Juni (so), Amitabındır Brahmabındı, Nadabındı, Narayana, Isavisya, Atharvashli, Atharyasıras, Kena, Mandikya. = NS 9 91 27 Tho second and l'urger prurt is concerned with Vedanta only, and will appear and that division (Vol IV) ·Vidy Paramalonusopanı-ad-vabliya by Vidyaranya, bemg the fifth or Vidyatsamayusa Praharana of his Juanmuktiweha Ananda Asrama Series, No 20 Vids ed = The separate text of the Upanısad, contained in the above mentioned work, in so fui as it is neither repeated uor confirmed in the commentary Southern Recension, SR M, B, Ta-b-1-2-4-13, Ga-b-1-2, NI (sec above) Jabala-Upanisad Northern Recensions, = NR Sa, Da b c 1 )-k-l-m-no (be above) Sc Devanagiri copy from Suradā MS =NS of the 52 Upam-ads, in the Mahirija's Library, Jammu Fairly correct P, S1, D1 (see above) al = IX E 100 (Cat y 98) of the Adyar Library Excellent d2 = IX E 107 (Ckt p98) of the Adyar Library Good d3 = LE 108 (Cat p98) of the Adyai Library Good Separato MS, in thu Ananda Israma, Poona s = 1 B 168 (Cat p j8) of the Ady. Libr. Sa-c-1 Southern Recension, = SR (1) Complute text U, B, V, Ta b-1-2-3,15-17-18, Ga-b-1-7, NI-2 (see above) 04 = ·= NR: ts No 101 of the Govt Library, Madras (2) First half of Yajnavalky a-Upani-ad, = Y, being chapters 4 to 6 of Jabula-Upanısad YDI, YB, YV, YTa-b-16, YGa (see above). Frost Chapter of Brulma-Upanisud Northern Recensions, Su-b, Da-b.c-1-]-£-1-m-n-o (see above),=NS C, P (see abovo) Formichi = Dr. Carlo Formichi, Il Primo Capitolo della Bralına-Upanishad, Kiel o Lipsia, 1897. Southein Recensions, SR G3 (see above) Editions and BISS of l'arabrabma Upanisad, V, PU Remaining Chaptıs of Brahm-Upanaudel Northern Recensions', NR Sa-b, Da-b-c-1-3-1-1-m-1-o (see above), = NS C (see above) PN = Poona edition with Nariyana's Commentary Southern Recensions , SR (1) G3 (see above) ? (2) D7 3 3) 99 (3) dl = IX B 88 (Cat p 74) of the Ady Lili d2 IX B 100 76) d3 = IX B 101 ( S2 (see above) PS = Poonz edition with Sanhar inanda's commentary 2 Differ but slightly 2 Tbere differ burdly at all from each other ·A11 BI,B, Tb 1-2 1-9-11-13.17-18, Ga-b-1.3, N1 (sce above) No 401 of the Govt Library, Madras 2= 534 3) 97 dsrume-Upe irsul J (sce above) The Bumber of MSS used is five (A, B, C, D, E). $22, Da-b (see above) Sc see Jubila-Up-ad Dr = Old Devanagarı MS of the 52 Upanis acis, in the Raghuv itha Temple, Jammu dl Separate US (old) in the Durbır Library, Bikaner d2 = Separate MS (1łcent) in the collection of the late Pancht Dmanatha, Benares Par = Parisarasmrti-V, bbyl by Midoudoirga, end of second Adhyaya (hityayanasmrtı"), vol I, pages 197 fll of the edition of the Bombay Sanskrit Series Rata Ratnapravka ad Suubala-Bralımasutia- Bh1977 III, 4, 1, 18 (*Kiny iFanasartı'), edition of the Mirnajasigara Press Vaihl = Vaiklinasadharmısutra I, 3–9, in an edition I am prepiring Mattrcya-Ujangil Northern Recension (sucoud Adlynya only), = AR d1 = IX B 163 (Cat p 89) of the Ady Libi 22 = Recent VS, u the collection of the late Panlit Dinanithi, Benares ·T 11 = NR 112 = di = Southern Recension, SR M, B, Ta-b-1, Ga-b (sco abore.) ds = another recent MS. in Pantht Dinanatha's collection. Pd = Pañcadasopanı-adalı, a Grantha edition no longer available to me. Māra lapai tujala-Upanı sad Northern Recension, d1 = IX E 118 (Cat p 100) of the Ady. Libr. Recent MS, in the Library of the Sanshrit College, Benares Older MS, in the Maharaja's Library, Tammu t = No 355 of the Govt Library, Madras This is but a fragment of the tlurd and of the fourth Upadesa Ses onth Upadesa only, called Parivrajaka-Upanisad, PU d4 = IX B 33 (Cat p 73) of the Ady. Libr d5 = IX B 182 (, , 92) 15.8 (sce above). Southein Recension, = SR M, B, Ta-b-1, Ga-b-c (see above) Gb has but the first and the beginning of the second Upadesa Of Gc certam passages only were collated & = XXVIII C 18 (Cnt p 30) of the Adyar Librnıy. Several fragments Nur eina-Uputnud AI, B, Ta-b, Ga-c (see above) 1 23 ܗ ·XXIT d = recent MS in the Library of the late Pandit Dinanatha, Benares Blixit - Uprnsud JI, B, V, Ta b-1-18, Ga c 7, D4 5-8 (see above) palm leaf VIS in the Arsha Librırı, Voza gipatamn, containing Sietistatan, Atharsagıkha, Atharrasıras, Arun (so), Tubala, Narayana, Vartha, Bluksula, Garbha, Katya yana, Draya, Hayagriva, Maniluksa Turuyattarallinta-ZIpanssarl 1, B, V, Ta b, Ga c 6 (see above) Brhat Sannyas t-Upungad M, B, D4, Ta-b, Gac 6 (see above) Paramahamsaparn rajala Upxinisad M, B, D4, Ta-b, Ga 6 (see above) g= X K 49 (Cat p 3) of the Adgar Library This is a fmgment brenking off at rii, p 262 1 10 of our edition Paribrahma Upanisad M, B, Ta b-16, Ga c (see above) d = No 28 of the US marhed ZZE 33, in the Library of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society See our Cat p 64 65 Formidlu's London VS, 1st chapter only. of above Brahma Upanısad ] Blad altidl, ta-Ujanus id V, R, Tab 20, Gr (sce above) Q = I1 F119 (Urt p 107) of the Adyar Labr Panc Paricadası (Tiptıdıpa), Calcutta edition [T] ·XXV in by Jivananda Vidyusigara, 1881, and Bombay edition of the Nirnayas igar Press, 1882. Pazinrallye-Upunasaud M, B, V, Ta-b-16, Ga.c (see above) Yog – Yogavisistha I, 21 (Strijugups.), edition of the Nirnayas igara Press, '011. Satyayaniya-Upanisar! M, B, V, Ta-b, Ga (see above) Tlie variants of Ga are from Appayadıksitac irya's commentary on Naradapı wrinha Upanisad wliere this whole l'panzad appears ag a quotation. Yls quotation Yatılıngasimartlırına (seo above p. XUT) Laghu-Arndluta-C'panı sall a1 older text in IX B 58 (Cat p 68- a2 more recent text $69) of the Adja: Libr d3 = IX K 5 (Cat p 116) of the Adjar Library As to tlc ectent of the lese I have made of the several MSS. rcfer red to in the above lists, I state that I live endeavoured to give all the readings, including characteristic blunders, of Sn, Ni and the Adyar and Madras MSS, while of the rest I have made a restricted uso only, ercopt where the material was scarce. The registration of blunders in criticul editions being still a stumbılıng-block to most Indian readors, I conclude this paragrple with drawing attention a few excellont words spoken log Di Hertel' Journal of the Gernuan Orental Society, 1911, p 11, note (in in article written in Inglisle) to D ·EXTI it was before all by obvious blunders vluch had passed from NS to MS and froin recension to recension that it was possible to clear up the history of the Sanskrit Pancıtantra Very often a blunder leads to the original reading, thereas correct readings are often the result of conjectural restoration of a faulty passage.' TEVIVAL CRITICIS Even ? very cursory inspection of our appe. ratus will suffice to show the render that the method applied is and must be to a large extent the edectic one Iu no case is there among oui material, a MS so distinctly superior to the rest that it can cum to be used as the sole basis of the edition of the text concei ned, in hardly a single case can ungthing he a stemma be drawn up, indeed, ofton not group of MSS which can be taken as a guide there is eren al DIVISION AND TREATMENT Or TAF TFVIS The texts edited in this volume fall into two groups, an older one and a younger one The older ono comprises the first six texts, the younger one Maitreya and the succeeding Upansads Asiam- Upanied cannot well be included in either of the groups, it seems to stand exactly on the dividing. line 1 Thrillti group All of the texts forming this group hase rome don to 31 three rectasions,' namely as 11fnt four see the remuk on the Qupnel I at, phose pas SIX us 111 ·ÁXV portions of three great collections of Upansads An acquaintance with the latter, and with their general character, is therefore, of necessity, the startingpoint in tieating of this group They are (1) The 108 Upani-ads enumerated m the Duhtika list, and edited several times Thus collection belongs to the South of India, and is the only Inigo collection of Upanı ads (excepting, of course, the Dasa) known and recognized there It has in all probability originated in the Telugu country, for wluch reason the Telugu MSS of it (T) appear to deserve special attention Thu symbol used by mo for this collection, and for MSS bolonging to it, is SR Southern Recension (2) The 52 ithurvana-Upani-ads This special recension of 52 Upani-ads, most of which appear also in the foregoing collection, has not been pub. lislied so far, excepting the poor speciinen printed at the beginning of No 249 of the Bibliotheca Indica (sco above, p v It is spread over the hole of non-Dravidian India, and has a sub-recenof a recent date in Kasmir. I bave chlled at NS, that Northern group ) in which a sub-recension is formed by Surada MSS (S), and in which the first 15 Upanı ads are ascribed to the Saunahiyas (S) (3) A collection of 52, or possibly more, Upanimads of which no complete MS has yet como forth Thus is the recension commented upon by Nurīyan? Concerning see Deussen's detalcd account in * See the concluding Slokas iu conplete ves of this collection, e, the onc de-cubed in oor Gat, P IOS 110 sion more 2 it ·YXY111 Sealizın Uzunishtes des Pula, p 538 fll My symbol for it 1s XX, 21, the Northern recension (1) transmitted by Nirayana (1) In the apparalis of the present volume this symbol could be dispensed with Now, the mutual relationship between these rc. censions can bo briefly expressed thus that the two northern recensions precede in time the southern one, and that they are, on the whole, more closely related to each other than to SR That SR is later than NR (both NS and NN), may be gathered at one glance from the apparatus There are, however, some sporadic cases where it has preserved in older reading than one, and occasionally even both, of the northein recensions , and it is sure that the compiler of the 108 Upa nads have used either of the northern collections Of the two northern collections, and is evidenta ly an amplification of AS, and therefore, qua collec. tion, liter than the latter, but, if one takes no account of the additious', the chronological relationship of the two becomes doubtful, and is, indeed, different with the different texts 'This proves that the origintor of NN cannot hnve had before bum NS, but onls the scheme of that collection which 18 filled up by brm with the single texts taken in the form (differing from NS) in which they "I y Ic allo el to use for the sake of simpl cits the sme smil for tlt coll ct on anl the recension it representa of the various in sods 'Goyal faaliya hp Va t leva Goricat laua ar larr data muzeytut irst time ant among Color el Jacol s Eleren Inhasrana prausl ds קסומים ·Trix Were current in the region, or in tlio Vatsnavito community, in tyhich he lived Only tlo dogma that thero are 52 Átha vana-Upanı ads, and the order in which these are caumerated, were known to him, but not the collection itself. Hall lie hnolin the latter, many of lus texts would be better than they are. The following table shows to what extent, within five of our Upani-ads, tno of the agree, wlule the third is different : recensions NN=SR, 18 = SR, NS=NN, NS diff AN cuff SR diff Arom 0 11 9 Lighu Samnyasa 11 27 katlası utt 0 27 Jabiln 9 1 12 Palun lainsi 30 1 8 it may in Of tho no recensious, then, NS has more peculiarities than NN, and, since it is the most widely spreud and the only unpublished One of the three recensions, appear desirable to chooso it as the solo b1913 editing Vy couuting nay, be to some extent open to revision, get the proportion sill be found to be fairly correct * 1 xcinding of conru the opening section 111 prose Fluch is not in SR, and the 10 stunts added by SR It lias not been pnblished because there is no commen taly ott ut Sinhatunandi ani! lppy wiksit xarya, being Sonth crncre conuenteil ou SR, und Saray na Inew or acknow ledged only the Rivisite collection (1) 2 ·XY the Upani-ads of tłus group But unforti mtely many of the peculiuuties of NS zve a decidedly secondary character, su that, if we wish to restore tach text to its oldest possiblo form--and no other goal cin wo reasonably hue, considering the corrupted condition of nery recensione must give up this idea, and be satisfied with preferring NS to the other recensions, firstly, where it is more original, and secondly, where it is apparently not worse, in those texts where MN as & whole is not better than NS The divergence of AS from NA is on the whole insignificant It is remarkable, so far as this volume 13 concerned, only in the case of Aruni-Upansad Generally speaking, AS is unoriginal firstly, in certam corruptions of unusual words and forms, and secondly, in the addition of small words such as la and eft, and the amplification of enumerating com pounds and the like Only in the case of Trun. Upanisad 18 NS decidedly superior to NN Ont of its 23 reidings differing from those of the other recensions I have accepted 15 Laghu Samnyasa Upam id is notes orthy in that it shows number of agreements betu een NS and SR, which doubtlessly yield the more original read ngs अपुनरावर्तन (p २० ] +) against न पुनरावर्तन of NN, gereza ST (and trints, p "! 9) agunst पातयन्तीन्द्रियाणि 국 (from kathas rutt Upim ad end), शन (p २३ } 6) agriust दर्शन सश्राव्य inl सश्राव (for सधाप्य :) ng unst सस्थाप्य , एन् (p १०] 8) mst जपेत् , and others ·XIX 11 in In Bralna Upand there is one case (p Co, 1 3) where SR alone funishes the correct reiding, and another case (p 6,1 1-2) #hero a brdly corrupted passage could be restored with the help of an independent southern MS standung mids ay between the two published versions On the other three Upinisads nothing special nced be and here in iddition to the remarks in the Critical Notes 2 ssana l) Sad sama Uprmd is as such, only known as the 52nd and Inst test thit collection of tho 52 Ithau yma Upani-ads, but 18 ? Smits it appeurs, in a forrn hardly different from thint of the Upanıund, in at least four places S2 (sce the rnnning noto undor our text) as karama-lati Caturasinya sharna (21), although it 19 preceded in that VS by six, and follossed by eight, Upanishds, in Ratnipribhut as hormone smrti, in Parisai nemi - tisg thlyans hatyay in a mort, ind in Vaikli inası dhınmasutr " przt of thint Sutra, the foui section being separated therem hy certain additional mnttei 'Ile Intter three tests have also becn uti lazed for our edition, but only their more important redings like been recorded S2 slawa conections by dieuns of muginal notes, etc, in c cordance with the version of the 2 Uprmds, in about 1 dozen places the corrections bung clearly from a later hand, and not furnishing any noticeable read ngs, hue been ignored in our reproduc tion of this text, crccpt in the cast of one some. s hat long nedition as ·XXXU 3 The younger group Among the remaining Upamads there are three 15hich hire one or more chapters in common with some text of the older group, nimely, (1) Brhat Samayaca Upanı ad, (2) Parabrihma Upani-ad, and (3) Tajnaalhya Upanisad Of these, the first and the third bre merely borrowed from the corresponding older text, the first chapter of Brhat Samny isa Upani ad and the first three chapters of lajñavalkva Uprad being renti cal, excepting a few insignificant or crroneons al terutions, with the first Khanıla of Intbusruti Uprm sad and the fourth to sixtli section of Jabila Upanisad respectirely These younger versions have, there fore, not been reproduced separately in our edition, but merely as varietas lectionis to the older ones The case is otherwise with the first chapter of Parabr ahma Upam-ad which differs so inuch from the corresponding first chapter of Brahma Upm ad that, had it been possible, it ought to have been given separtely in our edition, but the corruption and the want of agreement between the VSS tre such that the method adopted for conrenience in the two previous namely, to treat the younger version simply 73 lui plac lections of the older one, becomes hero a necessity This defierencs, honese, luns to some extent beun remedtel by publi-lung in full, Tippam, App işadık-itacırz? coinmentary on this first claptei of Parabrihtna Upam ud may, at the aume time, cerve to show that y sacred text cannot be sufficiently corupted to bucome un intellı able to r clever Bluşthin Cases 12 OUT Ilus commentars ·XXXI11 in this 01 Further, there 210 the other tests group of which more than one recension is 2rail able, namely (1) the second chapter of Maitreyr Upınınnd, (2) Niradapırır ijrka Upanised, and (3) Bhik suka Upinsad The second Adhisiya of Vatreya Upanid of which hlone the ouginal Upankad seems to have consisted Ins come down to us in two recensions, 1 northern one and a southern one, difforing but very little from each other Since nothing points to the northern tett being the cirlier one, edition has been based on the southern one on the text contained together with the two other Adhy 'yas in the collection of the 109 lipani ads Of Niradaparıı rijika Lpını ad there 19 91507 northern and southern recension but tho latter 19 earlier than the former and therefore has been taken as the basis of our edition However for the scienth Uprdesa rf thus Upin 11 a secom northern version known as a sepi to 10h under the nume [Khila sunlutopanısırıb1919 ] Prarijuopumuad his been of internl help for chendating the corrupted text Of the little Bhiknuka Uprasad tlicre is besides the tent contained among the 109 Upannils and forming the basis of our edition ID inferior second recension with two sub groups (D 5 8 and T 18 t, G7) of nucli (D. 3) seems to botrzy a nortlern origin The Inttei shorts the folloping transposition of sentences (lucli could not well be recorded in the par) मधुमाम वनयित्वा (p २३४, ] 2) गामूनगामयाहारिणा SITTEL (11 1-7) ta (su, l?, } }) T- दिगम्बरा वा (p ०३५ । "-4) one E ·3 The yollage group Among the remaining Upani-ads there are three which have ove or more chapters in common with some text of the older group, namels, (1) Brhat- Samng isa-Upani-ad, (2) Parbrilima Upani-ad, and (3) Yajuuallya-Upanisad Of these, the first and the third base perely borrowed from the corresponding older text, the first chapter of Brhat Sumnyusz-Upan2^2d and the first three chapters of Yuñas ılky a Upani-nd being dentical, excepting : fer significant or erroneous alterations, with the first Klunila of Kathasruti-Upmı and and the fourth to sixth section of Jab ila Upaniund respectively These younger serions have, there fore, not been reproduced separately in our edition, but merely as zanetas lectionis to the older ones The case is others ise with the first chapter of Par brahma Vpam-ad which differs so much from the corresponding first chapter of Bralıma Upward that, Ind 16 been possible, it ought to have been given sepamtely m our edition, but the corraption and the want of agreement between the VSS are such that the method adopted for convenience in the two previous cases, nimely, to treat the younger versiou smply as lunetas lectionis of the older one, become liero a necessity lhts deficienci, lonerat, has to some extent been remedied by publislung in full, our Tıppam, {ppiyadık«tt 1C irya's commentary on this first cliapter of Purabrahma Uponud luis coinmentary may, at the same time, serie to show that a sacred test cannot be suſciently coirapted to become intelligible to ! cleier Blusy thir ·xxxiii our Further, there are three other texts in this group of which more than one recension is available, namely (1) the second chapter of Maitreya- Upanisad, (2) Nāradaparivrājaka-Upamsad, and (3) Bhiksuka-Uparricad. The second Adhyaya of Maitieya-Upanivad, of which alone the original Upanivad seems to have consisted, has come down to us in two recensions, a northern one and a southern one, differing but vory little froin each other. Since notling points to the northern text being the carlier one, edition has beon based on the southorn one, ie, on the toxt contained, together with the two other Adhyayas, in the collection of the 108 Upanıyads. Of Niradaparıvrājakn-Upani-ad there is also a northern and a southern recension, but the latter is earlier thau the former and therefore, bas been taken as the basis of our edition. However, for the seventh Upadesa cif thus Upantani a second northern version known as a separate work under the name [Khila. samhıtopaniyadrahnuya-] Pariyrujakopanısad has been of material help for emendating the corrupted text. Of tho little Bhiksuka-Upanı ad there is, besides the tout contained among the 108 Upani-ads and forming the basis of our edition, an inferior second recension with the sub-groups (D 5-8 and T 18, t, G 7), one of which (D 3-8) seoms to betray i northern origin. The latter shows the following transposition of sentences (which could not well be recorded in the waiatus): मधुमार्ग वर्जयित्वा (p. २३४, 1. 2) गोमूनगोगयाहारिणो प्रार्थयन्ते (int., 1.5-7) । अथ हंसः (sic, ibil., 1.4) Peugeot fent a (p. 374, 1, 3-4) E ·TXTIT यै प्रासान् प्राथयन्ते (p २३४, 18-4) ( अप परमह्स (iad , 17) प्रामे चारान न वसेत् (and, it-5) ( न तपा पश्यन्ति (p २३५, 1 ! -P २३६,1 1)। तत परमहसा सवर्तकाराणिक aptarna (p ??*,1 7-774, 1 3) GTAETUT, etc, ( p279, 1 1 fll) Attention may further be called here to the connection betn een this Upinsad and the fourth, le last section of isu ima Upinisid We may, perhaps, also refer to 15 a special recension the tert represented by MS T20 of Drhad- Avadhut Upin-ad ruch test is conspicuous by the absence therein of the long metrical portion the Upro zd has in common with the Paricadası The whole of the remzining Upini ads are knoya 29 one form only, namely that in luch they appear amoug thu 108 Upamaads, oth the cxception of Laghu Avadhuta. Upanzead huch is not among the latter and not even knoun in the South, as it seems but only in the North 21 the one more or less corrupted form of our VSS CONJEC IURLS The fear of conjectures is as unscientific as the mania for thein A good edition must be readable without the aparatus, ie, it must not contain in the text any unmistakabli corrupt rending, but in stend of the latter a conjecture, however doubtful, or if it cannot be otherwise froideda lacuna In accord ince with the principle I hare intro duced into the text about 110 conjectures 1 18 18 & surprisingl high number, considering the pro fu non of the Vis nuterial used and when ono gues hos fes VSS have been useful in zvoiding a ·VXXY 1 OI see conjecture, one might nghitly question whether it is worth while to look for still more maternal or even to continue the work on the scale commenced The necessiry remarks on the more important conjectures will be found mainly in the Critical Notes of this volume, and the remainder in the foot-notes to the Translation inay therefore confine myself here to adding one two general observations It 28 easy to thnt the six Upanıyıds constituting the older group of tests published in this volume have not only orginated in the North of India but also coerved there most of their corruptions before they wandered southward It is important to know this for tracing back a corup tion to a graphu 17101, which can be done in severni cases, such as the one noticed in Critical Note No. 1 From the above-montioned older Up'ınısads uio reterate mistal es have spread to the more modern ones, the most striking cuse being par instead of लारालाभौ समौ कृत्वा (the conjecture of Ga accepted by me) or perhaps HTCTT 91 (the reading of the Sıradı MSS)' wluch sprend from Jabula-Upunsad (vo, 1 fi) to Naradıpırıvrijaha- Upınızd (p 944, 1 7), Turiy ihtivadhuta Upansad (p २४३, 6), Paramalıımsaparıvrajala Upani-ad (p 167, 1 8, and p 268, 1 8), and Yujuavalky it- Upani-ad (P 192, sec Jab Up, lor cit, apparatus), it being no longer possible to decide whether these leu 1 Which is in all probability liken rse a conjecture thero evidence alon ntllel cases of this group liay ang grammatically correct but apuently unriginal reading ·EXY «?), later Upani uds lind the corrupt reading from the beginning, or wliether st is introduced into them subsequently on the strength of the greater reputa tion of Jabıla Upanisad ARTANCEMENT OF THE AI PAT TUS In this edition, 18 ? rule, only the so called negatire apparties giren, that is to the MSS not mentioned in the apiatus in any particular cuse are those trinch ngree with the reading adopted But wherever the sending adopted is based on only a small number of authonties, both the positive and the negativo appuratus will be found The murale (1, , 3, etc) at the begioning of the notes refer to the lines of the text 8 line An asterisi (*) after 1 numeral signifies that some thing more referring to the line is to be found in the next note on the preceding or the following page respectivels A ligger (t) calls attention to a Critich Note Sometunen, however, this indication is muting, bocause the Critical note was added subsequently A long lon ontal Ime (---) denotes 'from-to', re, it represents the passage between the two words it connects is Dis ( ) inste id of this line are applied where reference intended not so much to tho Thole p1891gt as to tht words brought into prominence Squire Iriclets (CD) are used to enclose an adcitron il woril 01 17&sige oceirung in but missing in othu tests, where is the worils enclosed some ·111111 in elitel lakad (0) aie thoso that occur in somo toxts instead of the preceiling word oi words Whoro no inisunderstanding was possible tho curved bracket has been also used for some other purposes The words other and othose aro thronghout uscd in tho sense of "remaining and the rest l'oi example, 'other NR' = remaining texts (MISS or editions or both) helonging to the nortlieın iccension or recensions of the Upini ad concerned The Critical let contain also for additionul readings, gathered from quotations for which they was 10 proper place in the apputus Alicunt as occurring in the apparatus and in the Critical Votes, except those viendz explined in the Description of tho Vatouril, are App Appujadiksat icurya (see p kv) Baudh Dharm = Brudhi 11 ani Dan masiitin Bin Up = Bhukuka L pansid Bdhulp Bilind Avadhutz Uprinsad Bik Up Brhadirinyaha Upimisad Bsn Up Bihat Sumnyası Upinisid Cbd Up Chindogya Upani-2d Jib Up = Jabur Upin ad Knus Up = Kaustahi Upanised kths Up = kth'sruti Upm-20 Mutr Snmal dí utrzy iniya Samhiti Madlı = N idha1 ic irj ?s Pu isu smrti jahliga, edition of the Bombay Sanskrit Serica, Fol I, pirt II, page 1 17 202 Vanil Up Mindluhya Upines Muul Up = Mwlaka Upinsid Mtu Up = Vuti musa Upad = ·YEXVII PIV = 23 93 Tur Up Mtre Up = Vatre; a-Upmi-ad Aur = Naruyanı (see prvi) Nir Up Nirdapat ivi ya Upanı-ad Oupn Oupneh liat (see p xv), Pa Up Paingur Upm 10 Php Up Paramahamsapīrivrujaha Upanisad Pbs Up = Paruhusa Upinsad Petersbuiger Worterbuch Ram = Ramatutha (see P v) SBE = Sacred bochs of the East Taitt er Tattirya Irinyahı Bruum = Brahmana Up Upini ad Tung titirdluta Upinisad Z D M G = Zeitschrift der Deutschen Bor genl indisclien Gesellachaft GRAMBAR AND METRE These cannot be adequately treated is long as the whole of our edition of the Minor Upinsads is not complete A fos peculiarities, however, essential for the understanding of this rolume may be mentioned now In the prose portions there is a primitive method of connecting sentences, hich reminds one of Prof Oldenberg's remark on the style of the ser mons of the Buddha, i z that, in readmg them, one feels as of tho mighty word and' had not get been invented at that time The ne sentence 13 begun by reporting the ider or even the words of the preceding senti nice or its end See P १५४-१५५ त्रिदण्ड परिलता, करिसूत च विसुज्याथ यथाजातरूपधरधरदात्मानमन्निन्छेयधाजातरूपस' निर्दो cte "Use ale led i tuation 11 see ni ice eple see next paragrap! nud af tl my inin ·yeria Critical Note mil 8, App.'s commentary blunders several times because of his ignorance of this prculiarity. Tho gerundl is frequently wed in the sense of participle of the present and promiscuously with the latter; cj. Speije!, Sunkrit Syntax, . ;91. Er. ample: पोरगंन्यागिका सदानपरिपूनाभिरादि याय पुनः आमानं प्रार्थयन्ते । पानगा अतिपरिचरणं वृत्रा आत्मानं प्रार्थयन्ते । (p. $c-58). fit in its var 0114 Pe 13 often omitted both in prose inel poetry See, :), P 274, 1.1: 897 TART, and Critical Vote mil p "3,1-3 The Sloha but selalom dates froin the wall. hrown types; but perhaps th14 Rony ko, because inost of the metrical irregularie of the original have been removed in the course of time few cases it e ditlicult to whether relavo to assumes a grammatical or 4 metrical irregularity : I havo decided in fousons of the former in p *, I. , in order to avond n conjecture in Tippani), but I am ty 110 means sure whether the original hal not: foretola. hami. the common rule for the cha, m., that thic construction does not run into the first line, cloea not hoki goal with the metrical portion of the ciglith Upadena of Niradapır:srijthet-Up intui, nhere, on the contrary, this 14 constantly the che, so much 30 that with the acond or fourth Pátla, or clen within one l'ills, quite a new subject is commenced. See Tippani. pp., una rare of this peculiarits, misinterprets the section froin beginning to eod. Inn ·I may finally call attention to the clumsy imitation of Vedic metres in Shtyāyanīya-Upanisal. SANDHI AND PUNCTUATIOY even 2 11. Absence of Sandbi, in cases Vliere Sandhi is prescribed in the classical language, is rather frequent both in prose and poetry : in the latter it 19 apparently always due to the metre, and it occurs in the interior of a Päda (see eg., P 2, 1. 1); in the former it on the whole actual. ly reflects, as far as I can see, a little pause occur. ring in the spoken language, I, undoubtedly so in p.M, 13; p €8, ! 4, etc. In few stances the modern practice of avoiding Sandh, where the clearness would suffer by it, has apparently been followed, at least by the scribes Removal of the luatus, OIL the other hand, where the classical language prescribes it, is also not unfrequently met with. Thus double-Sandhi, as ne might call it, (प्रामकरान for ग्राम एकरानं, सोपनयनादfor papa guararaa, etc) las occasionally misled the commentators, and once even the European trans. lator; sce Critical Noto all p 96,1 6 In ser cral cases external Sandhu is without doubt duo to the scribes only, see el. Critical Note til P 7-8 11) such cases I have resolved it for the sake of clearness. But I have made it my rule never to touch any Sandhu sirported by the majority of VSS whenever there is even a slight possibility of its being original I have adopted a similar coun0 wath regard to preturion In order to make the text more read- ·Yl1 able, I have freely introduced the Dandı aud even the comma (which I prefer to the half-Danda, in accordance with the practice of modern Indian editors), excepting always where the passage was ambiguous or obscure and the MSS had no punctuation, see, eg, pco, 1 344 For this rc'ison, as well as for that of avoiding the resolution of Sandhu in the above mentioned cases, my punctuation must in soveral places appear to be inconsistent In a fow ciscs, whero a Danda introduced by mo has rather the value of an English semicolon, I hato not changed an Anusvara before it to t Quotations from the older Vedic literature I have reprodnced in their traditional form, because, in all probability, they were so understood by the authors of our texts For example, in the Mantra अह वृक्षस्य रेरिखा, etc , p 994, I do not divide in accordance with the metre) स्वमृतम् । अस्मि द्रविण, but FETAREA , as do the texts which have punctuation Absence of punctuation in the MSS has sometimos created great confusion For instance, the prose portion of the eighth Upadesu of Niradapuriyri- Jaka-Upanised bas been so completely misunderstood by App (15 it has by everyone whom I consulted) that ho speaks of cight Pranavas although there are only three THE NAVFS OF Tile Texts for the names of the Uprnsnds published in je bine several sources, in addition to the MSS of the Upani-uds themselves, izz, this volume F ·slui in in (1) the VuktihUpmad 108 enumerating the Upanı us first in metrical list, and then in ? prose list differently arranged, (2) the two hists, prose, of the Caranavyuha of the Atharv avedo- Pargıta (all), 1\, 4 and 10), (3) tro metrcal lists, 7 longer and a shorter one, occurring in the Virasuva literature, 11, Nilhanthagivac irya's Kriyasıra' nad ? Nijagunasnı ifogin Virekacint imanı", and (4) OCC9s10nal references in the various commentaries and works relnting to Samny is? The order in hich the titles of the Upant ads are enumerated! in the first Vuktika list, is the same as the one in wluch the tests generally appear in MISS of the 108 Upani nds' The second list distributes the 108 Upanı adsumong the 5 Vedas (Ro, White and Black Lajas, Siman, Atları an)", and being in prore, it gives in full the names abbreviat ed in to caus in the first list The second list in Carmavjuha enumerates the first fifteen Upanısads, from Mundaka to Alitas untı of the collection of the J2 Upinsads, without any difference as to none or order, the first of these lists 13 the anino cacept Ed Sholapur s'she 1937 1 0 • Da Kale 1830 9 ful TI , 15 is reprinted on r53 (foot note) of IT Rana ans forti con ng translat on of Sri Langla Brahti asutrabbassa - th-varhan a id pha * Iu rrit rences to the ultit 1 st 1 st 18 aliaj taerzt Concern ng it sec De ssen Sch, po si ad s des Icin p 533 See ADC napise Catalue of the Snskrit Sanuscrits in the Covernment Orei tal DISS I Via Vaime lol i Tim Part p 511 fll -- Accoung to ti I st sa il rould belong to the Rich Jatala 1 Bh saha Tunyattara di ts lauallya onl Sataran 5? Up to the trh te 1 Ajurveda Bral my Iva Ilta od Antlar tilį to the Black Injurveda Ini Hatre a an l lol the San nya a up to the Sanare la and Maradap rajsha Pamamaha sapanıyrijala and Parabrılma ir to tlo Atharsareda 1 amma!

·lui in that it stops withi Vaitthyr and inserts before it and after Nincluya) arcfaraftaarganfa- तेजोविन्दु योगशिसा योगतत्त्व नीलरुद्र पञ्चतापिन्येवदण्डी सन्यासविधिररणिहेस THEHT FRITTAT: The two Viris uva lists run as follows 1 (1), Srırndra, 2 (2), Bihndıranya, 8 (3) Svet isvatora, 4, Mundaka, 5 (), Kanalyn (Kaivalya suktı), 0 (5), Klagnirudra (Kuligni), 7 (O), Kathavallı, 8 (12), Bashala, 9 (10), LIainsa (Humsohti), 10(11), Paramalıımsa, 11 (8), Brahma, 12 (9), Aaryana , 13 (7), Katyāyanı, 14 (13), Brahmabındı, 15 (14), Ārunya (Iranya), 16 (15) Amitabındu, 17 (17), Païcabralımı (Paricabralma mah imantra), 18 (18), Jibala, 19 (19), Tejobindu, 20, Maudgala, 21 (21), Bodh yunya, 22 (16), Carca, 23 (28) Sravana, 24 (29), Paruh rama, (30), Brahmají ina, 25, Procya, with variant Pracya, 26 (26), Saunakıya, 27 (27), Sivasanuhalpa, 28 (22), Asır uyana (Asvaliyanıya), 29 (23), Maitriyaniya (Patriyanıyaka), 30 (20), V 12- saneyaha (Vujasaneya), 31, Ved ıntaşıra , 32, Pranava, 33, Vajrasucı, 34, Ambakı, 35 (24), Samkhy :- yanıya, (25), Vagur iz iniya After these preliminary remarks we may now proceed to discuss the two or three donltful titles occurring in this volume Aruni-Upausad This name his about ten variants (ct Catalogus Catalogorum), becuuse 'thie Upin-ad ielating to Ärun 1 The bracketed figures and free rler to the sl orter ligt Several nadus yppen to be corrupted Both the lists endenti an cte (10) Whelt be ug mule to cover luiluhy wl with the horter list Cru Yaudah seus culion) ·can be expressed cither by simply compounding the tivo words', or by compounding with the word upanisust the vords ånıņeya, ruxiya, and Urupaka in their stemforın or as sing. nom. of the feminine : there are besides somo erroneous or corrupted forms such as atreutyla', STERITERATZ, etc. Only three of these varions names are of fairly frequent occurrence, namely: (1) STEFT,' which is almost invariably found in MSS. of the 52 Upanı ada and also in separato copies in the North, whereas in the South it is unknown; (2) Torftaf97,' which is quite common in the South and occurs also in the North in a collection (Oupnel'hat) as well as separately; (3) evening, under which the Upani-ad appears in both the Multihit lists, in the list of the Caranavyuha (7707), in the two Virasaiva lists (wo may say), and usually in quotations." The third name, then, is apparently better warranted than the others, and, being morcover the shoi test one, I have not hesitated to adopt it. Kathasruti-Upansad The first MSS. of this Upanısad that became kuon in Europe, gave tho namo as Kantbasruti- DATUD Cf Maitreye-Upand,' 'Yajnavalby 8-Upanusad,' etc - Thu mame nilopted by Col Jacob and Prof Deubben The name arlopted by Prof Weber * The B[aratha gloss ail l'achacintamaņi says 3 According to the Ponda edition, Santarabanda begins bis commentary with aranytfang, but in Rijendmlalatra's Notices's bol 1, p V we sesil Torfa Narayatia beers to use the furia BEURA pielii camiou only for ke kejs Brewiacietà, ·vir in means Upanısad. This was corrected by Prof Weber to Kathusruti-Upanisad, and in this form the name thon appeared in the Petersburger Worter buch and later Colonel Jacob's Concoi dance Deussen, however, restored it to Kanthası uti, because, in his opinion, it is inconceivable that the name of one of the best-known Veda schools should have been in every instance corrupted, in the most different regions of India, to the strange and incomprehensible Kanthasıuti', and he cxplains this Jarne as denoting 'a Sruti intended only for being learned by heart, not for being taken down in writing' Niriyana's opening S'loka, in his comventary on the Upamsad, 18 declared inconclusive, because the contrast to the Katha schools of the Yajurveda he (Nur) to call attention to' by his Sloka, does not exclude that his reading was Kanthasruti, the prosodic committed tl.is being only one among others perpetiated hy N trayana versifer To thus I have the follos ing objections (1) By adopting the name Katlasruta we are that it not compelled to assume was corrupted than once to Kanthasruti For thouglı the Calentta edition of Narayana's commentary reads also Kanthasruti, wo must not forget that the editor hıxd but MSS of the commentary, evidently very bad ones, whereas doubtlessly all of his uumerous MSS of the more text of the Upansad History of Indian Lateriture, English translation, r 163 with foot note (pp 163 161) * Secliziz Liqanıshads des Vedla pp 696 697 See the Ads a tise nient' at the beginning of the buok error in case more tho ·alvi 01 belonged to NS (the 52 Ithursani Upını ads) where the name Kuthasruti is the usual one It is there fore probablo that be accepted Kantins: uti not becwse Le found this nume in the VISS of the commentary (which may, on the contrary, not have been the case) but because the name was 80 spelled in the majority of his VISS Non, not counting the said edition, the name Kanthasut is not found, so far as I can see, in any VS not belonging to AS, it is therefore hardly 7 struned conclusion, if yo assume that the Upınsad citered the collection of the 52 Upanı-ads the line Kanthusruti Upim ad, because the MS or MSS used by the compiler of this collection contunned tius in, wluch BIS VISS then, may be regarded as having descended from a single corrupted copy (2) It is possible that the schools of the Katlı18 had already ccased to bo well known when tho namo Kanthasruti made its appearance Inking this for grinted, no one who has any experience of Indian NSS and scribes, will think it impossible that the meiningless lathi was once, or even more often, corrupted to lanti a thront' (3) Narayana's opemng Sloha ruis as follows यजुर्वद तु चरका द्वादशेषा कटात्रय । सन्यासोपनिषत्तुल्या चतु खण्डा क्टश्रुति ॥ lle genorul jurport of this Sloka chu only bu Just as there are three different Katlır schools (the Kathas, Pracyakathas 100 hips thalnkathas) Bs lch I always ur dersta IN delt 111 above 15131 2 tl elree collect 10? ?\w 1914 tally for the ·xlvu even in 18 in as so tliero are several Upinisads called Katha of which this Kathasruti-Upanised is one' My Pandits also deny that the Katlasruti the said Sloha meant to be conti asted with the three Katha schools, as Deussen thinhs, and they believe, as I do, that, if the name was Kantasruti, the Katha schools would not have been mentioned at all, in tlus connection, by Indian author Narajani's rerding, then, was Kathasruti, and not Kanthasratı (4) The name Kintlısruti is unanimously cleclined a blunder by all Indian scholars whom I consulted about it The constant objection is that mery Sruti 18 hantha-stka or known by heart (5) The Sonth Indian version of our Upınısad (excepting the first Khanda, seo above, p Xix) called either Katha Upun ad or Katharudra- Upanısad, but with containing nasal (6) The Upanısad quoted as Kathasruti, Kathnhasruti, Kitbah zbr hinanı, Kiththa, aud Brahmana, but nowhcre, so fu as my knowledge goes, as Kanthasruti oi tlie like Tor all these reasons it is, I believe, practically certain that the curious name Kantinsruti has to be renounced in favour of Kathasruti Possibly this Upanısad, vluch I take to lie identical with the Ekadındı' of the Caranavyub', and the Sravana of the Vilas uva lists, s originally an appendis 18 nei ei nime a 18 * Thie non recogmtion of the threefoli Staff 19 liere (r ya), 15 tlways tnntnmount to the recognition of the Single Stuff ·xlsin to the lost Katha-Brahmana traces of Thich have been discovered by Prof. Leopold von Schroder.' Faitreya-Upanied The Upinsad is called so from the beginning of the second and (perhapy) orginally sole Adliyaya In the two Muktika lists it appears under the wrong name Maitreyi, uch has spread to the Iss, so that non the Upamand 13 frcquently called Waitrofi-Upani-ad The remaining titles hardis require any explanation Kundlikā-Upını»ad is so called from the beginning of the Slokas on p 39; the Jabulas formed a branch of the Yajurveda; and the Saty.- janyn-Upım-ad apparently pretends to be an appender to the Sutyusanz.Brakmına of which two copios are mentioned in Oppert's Catalogue' There being in the volume two Sannyasa- and two Avadhütz- Upamends, I have added to their respective names, on their title-pages only, the designations Orket and Inghu, and I propose to always refer to them ander this expanded title, as I have done in this Preface, in order to avoid confusion Tar ORDER OF THE Tects l'erhaps it will never bo possible to arrango all even most of our texts 10 a strictly chrono- OT "Our Upinis dis attributed to the Black Yajurveda in the second Mustika bst which list (as I shall shan on another occasion) 19 not quite so warebyhle as Prof Dessen thanks Sec Do Tübinger Katha Hanschriften in ihre Bezie hung zus Taittırışa Aranyak? by the sme, in Sitzungsberichte der K418 Akademie der Wissenschaften ne " Philosophisch Hetarische Klane, rol CXIII * I kale done everything poeethle to recover there, but wothout result ·Ilix ID our logical order. Tor the present, at least, I am not a position to do so, and I liave therefore, so far as chronology is concei ned, contented myself with the distinction made in the paragraph on Tertual Criticism, riz, by separating the older from the younger group of our texts The SIT texts of the older group covering pages 1 to 39 of our volume appear in a different arrangement in each of the various collections and lists of Upansads. I have, therefore, not follored any of the latter, but taken the liberty of arranging these texts m a way which is convenient and probably to some extent chronological I linge begun with Aruni-Upanisad, because this 18 an excellent short introduction to the subject of volume, just as the httle Isay is; a-Upanisad, with thich the 10 and the 108 Upani-ads open, and beautiful introduction to the science of Brahman Then there follow Laghu-Samny isa- Upanısad and Kathastuti-Upanisad which are closely related each other, and of which the latter appears to be dopondont on the former theu Paramhamsa-Upani-ad which goes a step further by distinguishing between the lower and the higher Paramahamsa, and finally two Upinisyds differing considerably from the previous four, namely, labila- Upanusad, and Brahma-Upanisad, the latter of which opens with a chapter thich has no direct bearing on Sumnyusa Concerning Asrama-Upani-ad to add to the rem'ırhs made above on pages Extů and IXXI. 18 concise to 3 I have nothing ·1 in The texts of the younger group, with the ercoption of the lust, I huvo giren in the order which they appear the Vuktikal hst, tho only one in which they are named I believe that this order 15, on the trhole, chronological The last Upinisid of this volume, art Laghu. Aradhuta Upmiead, which occurs in no collection or bist, I bare added AS 11 Bintable conclusion, becnusc it lends on to the subject of the next volume, the Yoga One mght object that wstead of aiming at a clironologieil order, I would bare done better in arranging the texts in four or five groups, accordling to the Vela to whicli tliey appert in but ono peed only look 3t the Santis of the Six older texty, to understand the impossibility of such 1 task ISTFRMAL Dislo 2 Tho dı 1310n into Khandas, etc, within the Ringlo texts, 28 not allvays the -ime with the screral recensions and SS, so that for remarhs on this subject are necessuy Aruni Upamsad seems to have been originally divided ipto four Khandas in the recension IS on which our text of this Upraanad 18 based But dirision ignores distinct dividing linc, namely the one heta een the tro Bralwin7s' of hich the Upan 20 consrets in the Oupnel'lat (sce end of noti for line 3 of prge), and much 1198 been plso taken into account in the recension NN (false Tippe lelos one ·li I havo therefore changed the division of NS accord. ingly, so that there are now, in our edition, five small sections which, owing to the transposition noted ad ] 1, P6-1 1 3, p ?, do not exactly coincide with those of NN Laghu-Samnyasa Uprusad, unlike Arun-Upanirnd, does not consist of several unconnected chapters, but foi ms a connected whole, which fact is recognized, in tliu MSS of NS, by the absence of any division and a 9 at the end of the Upanısad The division of NN adopted by Prof Deussen and Col Jacob has, therefore, to be abrındoned, the moro 80 as it is illogical Kathasruti-Upım-ad There are three divisions of the Upaniard, nunely, (1) that of the Calcutta edition (followed by Dousson and Jacob) and four of our MSS, into five Khundas, onding with tho words समारोपयेत् , सथत्ते, स्वर्या भवति and घातयन्तीन्द्रियाणि च respectively pages and lines of this edition 72, 3, 4, 5, 9, 4, 19, 7-8, X2, 10, (2) that of NA into four Khandlas (see Mar 's opening Slok), and (3) that of another four of on MSS, into three Klanias I havo followed this lest division, beciuse it is evidently the more onginal as well as the more con sistent one, but I liavo taken over from the first the stopping in 1 4, p fu for the division (otherwise any own) of the second Khand 1 into tlırce sub sections. The MISS of Paramıhımsa Upinsad bue no division except by somo foolishly placed u1 ore समारोपयेत् । सशिखान् (१ ३२, 1 3) with पिवेदित्येके । सशिखान (३९, 11) सोऽस्यामिष्टोम , the following on I have ·lui therefore followed the division of the Poonn cdition, which is not bad and which is also follon ed by Prof Denssen, whereas witli Col Jacob our third and fourth section are but one Brahma Upaniad is divided into thee Akundas in NS and C I have, with Col Jacob, adopted thr8 dition Deussen's alteration is not very fortu nite, because URI (P <4 1 7) is not the beginning of new section I lave not numbered the Sloh is, cicopt wie the countin; is the same in tho inajority of the MSS In most cises there is no numbeiing whatever 10 any MS TIL ZAVE 1211222 Wlle collecting MISS for this edition, I 18 asked repeatedly whether I would not add to it a Sanskrit commentary for the benefit of those who could not read the translation To comply with this request, I at first intended giving ? ber of extracts from the existing commentaries, particularly the inpublished ones by Appay adik-ı ticirya, but the inore I beeine hoquunted with the systematic works on Sum; it67 (sce p 13), the oftener I found myself compelled to deviate widely from the commentators Phile, on the other hand, for all except the sun older texts I had very often no commentary at all owing to the previously mention el peculurity of Appayıdıksıtac ırsus commentaries hich consist for the most part of 1 for long glosses on cert un doubts wlucha portant though Ci preso I le al see ou lin lat ou ·lun they bo from the standpoint of the general reader, have inostly nothing to do with the real exegetical difhoultres I therefore began to abandon the dea of a Sanskrit commentary, but when engaged upon the translation, I found over aud over again that, after liaving struggled in vain to bring sense into passage by translating it into English or German), the solution came almost instantly when I tued to explain it in Sanskrit and from the standpoint of a Hudu commentator, for this reason, then, I have been finally induced to believe that my own comments might be also acceptable, and so the Tippani has been published It 18 meant to ful61 the double purpose of reducing the extent of the foot-notes to the Translation, and of taking the placo of the latter for those who cannot use it It will be found valuable at least for its many quotations from little known or unpublished sources The Toppam on the second chapter of Parabrahma-Upamsad is entirely the work of my Pandit T Yajñesvaradıksıta, and that on Nirvann-Upanisad was also originally written by him at my rcqucst' The renaining commentaries are my own, but they have gone through the hands of my Pandits and contain nothing now with which these do not agreu The suggestions of my landlit M D Rumānujacarya liave been found particularly useful * Lad to ont certain unnecessary explanations such as that of the worl 3 in the first Sutrz, aud to alter or rewrate the commentary on Sutma & 9: 15.19-33, 26, 29, 30, 31, 35, 39, 43, 48, 61, 626 (69763, 66, 68, 69, 73 (counting Dandas only, not while succeeded in discosering Appzzadıb sit 18 few glosses could gire un belp ·आरुण्युपनिषत्

·अथारुण्युपनिपत्
ॐ। आरुणिः प्रजापतेलों जगाम । तं गत्वो-
वाच । केन भगवन्कर्माण्यशेषता विसृजामीति।
होवाच प्रजापतिः । स्वपुत्रान्भ्रातॄन्वन्ध्वादीन्छिखां
| For the title se l're fnct und vormints of colophon
सामयेदे गृहाणिकोपनिपा ॥
fontrl have ISituti आप्यायन्तु
'1'11-11-1-1 1 भद्र कर्णेमि I मा नायतु 12 B fores
the Suntuth foll many Mola in 'Tb, I आमणिमान्यो-
पनिपत्यातसन्यामिनोऽमला । यत्प्रयोधागान्ति मुलि सद्रामप्रम में
गति.॥ Nos Dh 2,2,T, I आणि
प्राजापत्य. प्रजा R (11T.-11,x. vin),lt 'प
। भगवन्केन Pr, O भगन् । 'मीति (16 ग.r,
1). , TI, Vi , other नीति म forत
FIAT Stein, Jammu ('nt p 119, nther
सब + No सिसा mD, CH. Writr 1. मिया Dh, 12,

·४ यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं स्वाध्यायं च भूलोकं भुव- लोकं स्वलोकं महलोकं जनलोकं तपोलोकं स- त्यलोकम् अतलपातालवितलसुतलरसातलतलातल- 1 यज्ञोपवीतं च शिखा घ for यज्ञोपवीत Sh प्वीतं च (no च m Di-e, PN) याग च सूत्रं र स्वाध्यायं च AB (54643 Sani सूनं च याग च स्वाध्यायं च "ख यागसूत्रं for यागं सूत्रं 17-11, Weler, f याग only (no सूत्र) 2, B, सूत्र च only, G2, " hor mukhee {= कर्माणि च) only, Oupn After स्वाध्यायं च tadds सर्वकर्माणि च, 41 सर्वकर्माणि संन्यस्य, 17-11 सर्वकर्माणि संन्यस्याय ब्रह्माण्डं च हित्वा. स्वाध्याय भूलॊकं B 1- भूलोकं.--~सत्यलोकम् NS (save Dc), DIY, di, IT, vut ruth7 after 1 to the follos mg extont after cvery "लोक Di, PT , after first 'लोकं only, Sa b, after first and secondi, Dhal, d2, ifter first, second, and list, Dit-o- 13, l'#, after first to fourth, D-b, aftcı first to fifth, and lust, D), dt, after I ist only, D11 + Psive) and SR rend भूर्लोकभुवर्लोकस्वर्लोक (सुवर्लोक SR came Tu-1-2-4, Gh-7) महलोंकजनलोक (जनोलोक SR sale g) तपोलोकसत्यलोकं चातल So De, but 'सत्यलोक {च सर्व विसृजेत् । ] अतल (the bmcheted pissige added in inrrgin) । 'जनोलोक Di, s, il Upreceding note S-1 (p) This order of n the world in De, 19, 51, P,t,g. VM पाताल in the fourth place (सुतलपातालरसावल) In Ta.b 1-4, G1-211, पाताल last in d1-3, T2-7-11,GU-1, Ni, Parties cited iftu format (ught numbers) Di, NO blu vept end (महातलतलातल, 'ल), तलपातालवितलनितल- , ·महातलं ब्रह्माण्डं च विवर्जयेत् । दण्डमाच्छादनं च परिग्रहेत् । शेपं विसृजेत् । इति ॥१॥ गृहस्थो ब्रह्मचारी वानप्रस्थो वा उपचीतं सुतलरसातलमहातलातल° (so) on 'लं (see below) Da-lh-3-k-11-0, Sub (but तलं पाताल Du-0 , नितलवितल Do; नितल Bilyged DI), अतलपातालनितलवितलसुतलरसातलतलातलम् .Jacob. Foi thuce moro vanations seo Weber, Ind Stud II, p 178 I* 'लं ब्रह्माण्डं च Db--1-3-A-l-o, Sa, de, Jacob, B, Vivv , 'लं च ब्रह्माण्डं च De-o, Viss , लब्रह्माण्डं च others + विवर्ज- येत् Da-1-J-0-13, 9, विसर्जयेत् other NR (sase di) and T2. 7-11; विसृजेत् D15, di, SR. save 'I'2-7-11 दण्डमजिनमा- च्छादनं G7 1--2. दण्डमान्छादनं च परिग्रहेत् Da-h-1-n-0-11-13, di, I' (save 4), दण्डमाच्छादनं कौपीनं परिमहेत् SR (save B), so others, but with च before antl (or) after कौपीनं र परिगृहेत् TI, Ga-h-1 सशिसं for पं Sa-b, सशिप (') d, सशिष्यं DU शेपं विसृजेत् 1cpeatel n SR, d1-1, P, thrice in Ti, four times in Dc No इति in SR, Sa-1,di. [इति] प्रथम[:]सण्ड. added after इति in VS sase Dc-m-0, Sa 3 ॐ गृहस्थो Io स्थो वा ब्रह्मd 'चारी वा वान Do, da, B, Vir शिसां inserted after उपत्रीतं in NS (suve De), Ps, Jacol 3--1 (pt). उपवीतं- -विसृजेत in this place in NS (site -- ·ur . भूमावप्सु वा विस्तृजेत् । लोकानीनुदराग्नौ समा- रोपयेत् । गायत्री च स्ववागग्नौ समारोपयेत् । कुटीचरो ब्रह्मचारी कुटुम्ब विसृजेत् । पात्रं विस्तृजेत् । पवित्रं विसृजेत् । दण्डाल्लोकांश्च विस्तृ- जेत् । इति होवाच । अत अर्ध्वममन्त्रबदाचरेत् । त्रिसंध्यादौ स्नान- . De, ds), Pu, Ta 11, 1, G2, B, Wever, Onpn , follous, in others after next two sentences (समारोपयेत्') + 1* भूमौ वाप्सु वा De, S1, di, Tb 1 2 4 Ga-c 1, 11 Sank लौकिका P, T1, Gb, A, B, Vi , अलौकिका T4, लोकानप्नीन् dl 2 स्ववागमौ AS (sase Dc, d2) स्ववाच्यमो M, स्ववाचानी others कुटीचको SR. (sane B), De, d2, NI, Vandy, Jacob two VISS out of six पुत्र for पात्र 17 पान विराजेत् not in Pक । पवित्र विसृजेत् not in hi, Pक दण्डाश्च लो , दण्ड रोग Dr 2, G7 दण्डली SI, भाण्डाल्लो Sab, दण्डाश्च विसृजेल्लो da, Pक लोयाश्च 18 (818 Da bc), B, Aur 1(Calc ed), लोकान् Dab, 12, रोकानि dl, नी S1, प्रीन् dy, Tb, t, Gb 1 \l, Smk , 'प्रीश्च De di, GT, Pव , लौकिकामीन . T11, Vur मध P (SAVE क), लोकानमीन Gat 6 So (int) Drjku 11 121) Inst nd of अत अर्धम- मश्रवदाचरेत् DET, Suhue औपचवदशनमाचरेत् + ·माचरेत् । संधि समाधावात्मन्याचरेत् । सर्वेषु वेदेष्वारण्यकमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेदुपनिषदमाव- तयेत् । इति ॥२॥ खल्वहं ब्रह्म, सूत्रं सूचनात्, सूत्रं ब्रह्म, सूत्रमहमेव विद्वान् । बहिःसूत्रं त्यजेद्विद्वान्य एवं मन्त्र° da, Ga, g, ऊर्ध्वमन्त्र Gb Boforc ferei Du-m, S1, dl. 2-0-5, P, SR rnsert ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् , Do औषधवदशनमाचरेत् , Dl and B the former plas the latter त्रिसंध्या for त्रिसंध्यादी Tn-h-1-4, Ga-b, M 1 संधि for संधि T-4 'धायात्म°G7, धाय वात्मd3, न्येवा for च्या di, Tb प्रोपयेत् for "चरेत् । 2 आरणम् for आरण्यकम् 1, SR (save NM, B), Salik , आ- रण्यम् d2, Ga, आमरणम् is (and gh), आर्णम् !') a1 + 'दीप' 2- No repetition in Sb, di, SR (save Tb-5-7, Ga- 2-7, 1) ; No fa in 41, 13, P, SR swe B द्वितीय[ ] सण्ड NS sase De-m-0, Sa - वर्तयेत्सल्वहं S1, and most SR , therefore Burnell तयेत्सलु । अहं etc (tr comm) | First सूत्रं mesing m Da-c-1-0, D11, d4, 3 Aftor second सूत्रं Da, du, Sa, Jacob insert अहमेव सूत्रं + * मेवविद्वान् , '17-11, N], G1-2, मेवेति विद्वान् Vive twicc, fagia Tb-1, GI-2-7 NS AN Jacob 4 MSS. out of si, others free विसृजेत् for यजेत dig 17,g ·६ भूमावासु वा विसृजेत् । लोकाग्नीनुदराग्नौ समा- रोपयेत् । गायत्री च स्ववागग्नौ समारोपयेत् । कुटीचरो ब्रह्मचारी कुटुम्यं विसृजेत् । पात्रं विसृजेत् । पवित्रं विसृजेत् । दण्डांल्लोकांश्च विस्तृ- जेत् । इति होवाच । अत ऊर्ध्वममन्त्रवदाचरेत् । त्रिसंध्यादौ स्नान- De, d2), 'घ, T 11,t, G2, B, Webcr, Onpn follows, in others, after next tuo sentences (समारोपयेत्') + " भूमौ वाप्सु वा Dc, Sl, di, Tb 1 2 +, Ga c 1, 11, Sanh लौकिका P, TI, Gb, I, B, Visr अलौकिका 'P4, लोकानमीन dl , स्ववागनौ AS (save Dc, d2), स्ववाच्यमौ M, स्ववाचानो others कुटीचको SR. (sue B), Dc, 2, MI, Vandy , Jacob two ISS out of sia पुत्र for पात्र 17 --+ पात्र विसृजेत् not In Pa + पवित्र विसृजेत् not in S1 Pr दण्डाश्च लौ P, दण्ड लो Di] 2,G7, दण्डलो ९१, भाण्डालो Sub, दण्डाश्च विमृजेल्लो लोकाश्च \S (sure Da be), B, NAT 1 (Calc el), लोकान् Dab, 12, लोकामि d1, "नी S1 नीन du, Tb, t, Gh 1, 11, Sank , मीश्च De du, G7, IN , लौकिकाप्नीन् । 111, Nar नीव P (Exc क), लोकाननीन Gat 650 (int) Dij kn 11 121) Instead of अत ऊर्ध्वम- मप्रवदाचरेत् ॥b, Sable औषधवदशनमाचरेत् ऊर्ध्व d, P ·७ माचरेत् । संधिं समाधावात्मन्याचरेत् । सर्वेषु वेदेवारण्यकमावर्तयेदुपनिपदमावर्तयेदुपनिपदमाव- तयेत् । इति ॥२॥ खल्वहं ब्रह्म, सूत्रं सूचनात्, सूत्रं ब्रह्म, सूत्रमहमेव विद्वान् । वहिःसूत्रं त्यजेद्विद्वान्य एवं मबdi, Ga,g, ऊर्ध्वम Gb Before त्रिसं• De m, S1,d1- 2-3-5, P, SR insert ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् , Do औषधवदशनमाचरेत् , Dl and B the former plain the latter त्रिसंध्या 10 त्रिसंध्यादी 'Ta-b.1.1, Ga-b, M 1 संधि for संधि ']- 1 धायात्म-G7, धाय वात्म ds, न्येवा for न्या' di, TD रोपयेत् tor 'चरेत् । 2 आरणम् for आरण्यकम् 21, SR (SUPI, B), Sank , आ- रण्यम् d2, Ga, आमरणम् (and g") आर्णम् (') 11 + दीपा 2-} No it petition in Sb, el 3, SR (suse T6-5-7, Ga- 2-7, t) ; lo sfon SI, d, P, SR 4216 B द्वितीय[ ] खण्ड NS sme De-m-0,Sh 3-। धर्तयेत्सल्वहं 1, and most SR , therefore Bunc]] 'र्तयेत्सलु । अहं etc a comy) + Trst in missing in Da-c-l-o, DII, d1, B After second सूत्रं Da, d2, Sn, Jacob insert अहमेव सूत्रं + * मेवं विद्वान् 3, T7-11, 11, G1-2, मेवेति विद्वान् Vish turce, विद्यात् Th-1, Gb-2-1 बहिःSand.Jacoh4MSS. out of , others त्रिवृत् विसृजेत in त्यजेत् ।, g T7, + ·८ वेद । कामक्रोधलोभमोहदम्भदासत्यादीन्यपि त्य- जेत् । वर्षासु ध्रुवशीलोऽष्टौ मासानेकाकी यति- श्चरेद् , द्वावेव वाचरेत् । इति ॥३॥ Before विद्वान्' 11 mcerts सूत्र विसृजेत् 5 (ps)-1 य एव प्रवदेत् Gr, nothing in Ge, Weber rends विद्वान् । य एव वेद (सन्यस्त मया tte, tt next note) 1-3 (p ९) काम°---- --चान्यदपीह all unt NS trinspose to ११, line } between वा ind यतयो । 1 क्रोधलोभ mrerted in S1, क्रोधहर्परोपलोभ ९, d: B "मोहममात्सर्यदम्भ 11, 11 ॥ हर्ष for दम्भदर्प G2 are only others (71] (only in 2011 Gig, M, B) असूयाममत्वाहकारान्त (no अमृत in SR she 111,11, Cam 'दीन्यपि Jacob (or con] ), दीन्परि NS', दीनपि others (Piano ft B) 2 वर्षादिपु ag शीलोऽप्यसु d3g, ध्रुव (ध्रुवे Sb) शीत- लोणी Sath ध्रुवशावोप्णौ Dc, ध्रुवशीत In ध्रुवशीतलोष्णोऽथ यो विद्वान् etc (1 ९,1 1) 2 ऽष्टमासेप्वेकाकी DJ, ऽष्टौ मा स्वेकाकी , एख, g, Sank , ऽष्टौ मास्वेकाकी Sa h 1, तI, NI, ऽष्टौ मास्येकाकी SR sue B, अष्टसु मासेप्वेकाकी Vindi -) यती for यतिश्चरेत् AS 8ie Dm,d2 द्वावेववाचरेत् 11 S1, द्वावेव वा चरेद् द्वावेव वा घरेत् " द्वावेव विचरेत् 15 suc Dm, sme, but tice, D1C, द्वावेकाचरेद् द्वावेवाचरेत् SR (EIC B), dl } Dim 12, द्वावेवविचरे- द्वादेवाचरेत् (') d! द्वावेव वा विचरेद् द्वावेव वा विनरेत् । इति ·९ खलु वेदार्थं यो विद्वान् सोपनयनादूर्ध्वमेतानि प्राग्वा त्यजेत् । पितरं पुत्रमग्न्युपवीतं कर्म कलत्रं चान्यदपीह । संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मयेति त्रिष्कृत्वाभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः सर्व प्रवर्तते। सखा मा गोपायौजः सखा योऽसीन्द्रस्य वज्रोऽसि Da-c-11, d2-3-1, 'क ग-य, ]}, IIIssing elkus here 1, B; no figue, others llere Oupn ends the first of its two Brilimnnas. 1. सलु वेदार्थ (save li, 1', '1'2-7-7-]], 1, G1, 1]; सलु वेदार्थान (H), खलु वेदनार्थ G: , अथ d2, others स सल्वेवं. विद्यान् TH म उपI, TI167 'दूर्ध्व स तानि Sit, dl (शतानि '), B. 'स-ट, Simk, '1s , 'दूर्व only, s1. 2 पुत्रं यज्ञोपवीतं 67 , पुत्रमग्निमुपवीतं 'T'5.11, (], Ill. Jo कर्म , च कर्म T 3. वान्यदपीह १] ; चान्यदपि ह (G1 , चान्यदपि यका T11, च यचान्यदपीह G2 1 hott on काम- One संन्यस्तं मया mmssmg mart 2 #. त्रिष्कृत्वा Dh-k-in, Sa-1, 11, त्रिः कृत्वा other NR and ''11, G7,g, Sank , निरुका other SR 1-2 (p १०). त्रिष्कृत्योर्ध्व वैणवं दण्डं (omitting कृत्वाभयं- मप्रेण) NS, but Da-c omit त्रिः as well. -..(१०). lehey | omits अभयं-चरन्ति, 5. प्योजः P, 11; others योजः (read योज::). 3-1. (p 10). वनोमीलनेन मन्त्रेण 1, 13, P, Til, g, Sank. , -चान्यदपीह ( ८). *" ·वाघ्नः शर्म मे भव यत्पापं तन्निवारयेत्यनेन मन्त्रेण कृत्योर्ध्व वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेन्नान्यत् । अथ भिक्षाचर्य चरन्ति । ब्रह्मचर्यमहिंसां चापरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षतो हे रक्षतो हे रक्षत इति ॥४॥ 1+ मर्म for शर्मdi,g यच्छ for भय 1762 ? कुत्लोवं NS, Tr-2-7, t, Gr, g, निकृत्योर्ध्व 17-11, उच्च only, G2 others कृत only दण्ड वैणर कौपीनं GI •Yo कौपीन ?'2, G2 कौपीनं च VS SO DI परिगृहेत् '11-1-7. G1 arrug XS only १ अथ भिक्षाचर्य चरन्ति (चरति 11, 2} \, others hire inst id औपधयदशनमाचरेदौषधवदशनमाचरेत् , but for second आचरेत् 1h I, B have प्राश्रीयाद्यधालाभमनीयात् , while D12 1e ds अथ भिक्षाचर्य चरन्ति तदोपधवदशनमाचरेदौपधवदशन- माचरेत् । हिंसा चापरिप्रहं NR 11, B, Cnnk , othera हिंसा- परिग्रह + Xo 7 in 91 सत्यं च missing in Dc, G2, tuice mal, सत्य चास्तेय चक 2, सत्येन G2 , यत्रेनेह रक्षलो यत्नेन हे etc, Gr 1- हे रक्षन्यो हे रक्षव्य इति 11-0-70, Sa-b. हि रक्षम्यो हि रभव्या इनि DK, हे रास्ते पश्चल्यो हे रक्षन्य इति ( Weher A, हे रातो टे (1) रक्षतो हे रक्षत इति Weht1 }}, हे रक्षवा हे रक्षव्यो। इति तृतीयसण्ड ।। 12, हरे जतो हरे जत इति 1, हि रक्षेदिति Vudy t ; ** MR, 1, 10 numaral in others, 11x11 murs यतेन 11, यानेन De, पत्रेन (1) ·११ अथातः परमहंसपरिव्राजकानामासनशयनादिकं भूमौ । ब्रह्मचारिणां मृत्पात्रं वा अलाबुपानं दारुपात्रं वा । यतयो भिक्षार्थं ग्रामं प्रविशन्त्युदरपात्रं पाणि- पात्रम् । ओं हि ओं हि ओं हीत्येतदुपनिपदं विन्य- सेत् । खल्वेतदुपनिषदं विद्वान्य एवं वेद । पालाशं वैल्वमौदुम्वरं दण्डमजिनं मेखलां यज्ञोप- 1 अत. परं परमहंस us, g परमहंसानां आसन 2 °शयनाभ्यां S1,di, P, SRsue B ) ब्रह्मचारिणां 01, di, P, SR, Sank , ब्रह्मचर्य others मृण्मयपात्रं 2, मृत्पात्रं वा अलाबु. (80) NS sare sa-, d2 (मृत्पात्रं अलाबु' (b), वाऽलावु 12 (save स-घ), no अलाबुपात्रं 'घ वेणुपात्रं for दारुपात्र Ge, lehel B, दारुपानं वेणुपान्नं 12-1, Gb-I, M, दारुपान वैणवं } (/ note on काम ---चान्यदपीह ( १८) यतीना addcd atter वा by 14 (यतिना d2), di, B यत्र यो 5: यतयो हि NS, 11- 3, 14, g, NJ, I, यतयो वा Th विशन्ति for प्रविशन्ति Su -- उदरपात्र पाणिपात्रं AS , othels पाणिपानमुदरपान वा {- हीति विन्यसेत् Da, d1-5, हीति only, Dh, हीत्येतद्विन्यसे- द्विन्यसेत् D1, ह्येतद्विन्यसेदुपनिपदं 'स, होतदुपनिषदं विन्यसेत् SR, . ds. , सल्वेतदुपनिपदं विद्वान् De-j-k-l-n-0, 12, Sh, सल्वेतामु DI, घ, सल्येतदुपनिषदं mssing in others 6 बैस्वमाश्वत्थमौदुम्बरं dI, , वैल्वमौदुम्बरमाश्वत्थं 'TI. Ac ·अथ संन्यासोपनिषत् ॐ। अथाहिताग्निम्रियेत प्रेतस्य मत्रैः संस्कारो- पतिष्ठते । स्वस्थो वाश्रमपारं गच्छेयमित्येतान्पित- मेधिकानोपधिसंभारान्संभृत्यारण्ये गत्वामावास्यायां प्रातरेवाग्नीनुपसमाधाय पितृभ्यः श्राद्धतर्पणं कृत्वा ब्राह्मोष्टिं निर्वपेत् । स सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। स्वच्छो 2 म्रियते ६१. corrected to नियेत DJ Sh, म्रियेत corrected toम्रियते Db सस्कारोनो गन्छेदिति De स एतान् for एतान De , TIGHT AS Bate Do Reu पैतृ. 'मेधकामो विधिवत्सभा (निधिसभा' Dc) NS मेधिकामोप- धिविधिवत्सभा (so) D12 सभारा सभृ• De, सभारा भृ° Dat पान्तरेऽग्नीन PF, 'चान्तेऽग्नीन Pघ, वान्तेऽग्निम् Dr.li c, sb 6 af Da b c, Sb, Jacob, FETE SI, ब्रह्मेष्टिं others 7 Rend of wag. (Annil Up I, 1, 9) ,

·तस्यैपाहुतिर्दिव्या अमृतत्वाय कल्पते ॥
इत्येवम् । अत ऊर्य।
यह्माभ्युदयदिवं च लोकमिदममुं च सर्व ।
सर्वमभिजन्युः सर्वश्रियं दधतु सुमनस्यमाना ॥
ब्रह्म जज्ञानं [प्रथमं पुरस्ताद्
वि सीमतः सुरुचो वेन आवः ।
स बुध्न्या उपमा अस्य विष्ठाः
सतश्च योनिमसतश्च विवः ॥] इति ।
ब्रह्मणेऽथर्वणे प्रजापतयेऽनुमतयेऽग्नये खिष्टकृत
इति हुला।
यज्ञ यज्ञ गच्छ [यज्ञपतिं गच्छ ।
खां योनिं गच्छ स्वाहा ॥
एप ते यज्ञो यज्ञपते सहसूक्तवाकः ।
सुवीर्यः स्वाहा ।।
इत्यनावरणी हुत्वा।
1. तस्यैवाहु 11, 'व्या अमृत
1--2 कल्पत इत्येवम् 15. other- कल्पतामित्येवम्..
, पहिवं ? ma , rters दिवं ike ul "मिदम् च सर्व
(Tutt it III, I, 1.5)-
+ 'जिन्यु Dr. 'जिन्य Di- 'जिय सांप्रयं Dr-la-J-n-o, Sh

·ओ चित्सखायं सिख्या ववृत्यां 'वित्तं मे अस्य रोदसी ॥] इति चतुर्भिरनुवाकैराज्याहुतीर्जुहुयात् । तैरेवोप- तिष्ठते । अथ मय्यग्रे अग्निं [गृह्णामि सह क्षत्रेण वर्चसा वलेन। मयि प्रजा मय्यायुर्दधामि स्वाहा मय्यग्निम् ॥] इति च द्वावग्नी समारोपयेत् । व्रतवान्स्यादतन्द्रित इति । तत्र श्लोकाः। [अथ कुण्डिकोपनिपत्] ब्रह्मचर्याश्रमे खिन्नो गुरुशुश्रूपणे रतः । दधतु सुमनस्यमाना all (cornpted :) 5-8 अथानेरग्निमिति च द्वावनी समारोपयेत् NS (but अग्ने not in Sb, अग्नि 82), मय्यग्नेऽग्निमिति चाथो अग्नीन्समारोपयेत् ।' 8 अतन्द्रित corrupted in NS 9 भोक De, Sh 10 अथ सामसु कुण्डिकोपनिपत् । कुण्डिकोपनिपल्यातपरिव्राजक- सतति । यन विश्रान्तिमगमत्तद्रामपदमाश्रये ॥ , B, आप्याय | 11 छिन्नो De, द्विजो DIR, द्विज othen NS, क्षीणे SR (et १

·स्वशरीरे समारोपः पृथिव्यां नाश्रुपातकाः॥
सह तेनैव पुरुषः कथं संन्यस्त उच्यते ।
सनामधेयस्तु स किं यस्मिन्संन्यस्त उच्यते ॥
तस्मात्फलविशुद्धाङ्गी संन्यासं सहतेऽर्चिमान् ।
अग्निर्वनं निष्कामति वानप्रस्थं प्रपद्यते ॥
लोकाद्भार्यया सहितो वनं गच्छति संयतः ।
त्यत्वा कामान्संन्यसति भयं किमनुतिष्ठति ।
1. समाप्याथ for समारोपः SR , प्यः De
चाथु° NS.
पावकाः Dn-o, Jacob f MSS , पावकः D1-], पातयेत् SR.
2 सहते नैव App , सहितेनैव Dh
} ध्येयस्तु D12, ध्येयं स (सं) कि तु D1-1, "धेयसं (सं Sa)
कि तु othon NS', समाधेयस्य स कि तद्यस्मिन् D 1, सनामधेयो
यस्मिंस्तु कथं SR
। धिमान् (for ऽर्चिमान ) Di, धिनाम् Db, द्धिमां De; द्विनाम्
S, दिनाम् Sh Pada' संन्यासं संहितात्मनाम् SR
अग्निर्वन
*cone (Denissen), fauf all
विनिष्कम्य SR
। लोकभयात्सहितो (1) Da-lyre; लोकवद्भार्ययासको SR
संयुतः Da-b, S.
7 यत' De; त्यक्तु Da, sb; त्यक्तुं Sa किमनुतिष्टति ,
किमनुपश्यति । H61 संत्यत्वा संसृतिसुसमनुतिष्ठति कि मुधा
SR (but संमृतिभय Ta.ly)

·१८ वेदानधीत्यानुज्ञात उच्यते गुरुणाश्रमी ॥ दारमाहृत्य सदृशमग्निमाधाय शक्तितः । ब्राझीमिप्टिं यजेत्तस्या अहोरात्रेण निर्वपेत् ॥ संविभज्य सुतान)ग्राम्यकामान्विसृज्य च । चरेत वनमार्गेण शुचौ देशे परिभ्रमन् ॥ वायुभक्षोऽम्बुभक्षो वा विहितान्नोत्तरैः फलैः । Vasi-tha in yui ll चीर्णब्रह्मचर्यः, also Yama ithil.: चीर्ण- वेदव्रतः, but Angnds tual वनवासात्परिश्रान्तः।. 'शुश्रूपण- परो Da-b,s 1. धीतानु- Da-c, 'धीत्यात्रानु ।50) Sh 3 तस्या ।।., तासाम् all 'रात्राणि + सुतानर्थान् Ns sare Dc, 'र्थ. De, धैः "; 'थें SR. प्राम्यान् Da, साम्य°5,सम्यक् Dh 5. चरेत्सुवर्णवर्णेन S, (coum tronu 'त्सुपर्ण) Dh, चारसुवर्णेन (2) De, चरेत वनचर्येण Nm 1; संचरन्वनमार्गण SR. Psale ग; भ्रमान् Dc. 6. क्षायु ॥ 'नो(Denssena विहितानोत्तरैः फल: Cale ed.; विहितानोत्तरः फलैः P; Ko Nsych, but it' S 'नोत्तरा), विहितातोत्तरं फलै: D1; विहितानोत्तरपल: Jncol- SMSS.ont of i; विविधानोत्तरफलैः Dil, Nil. 23 विहितः कन्द- मूलकै: SR + भ्रमः

·१९
स्वशरीरे समारोपः पृथिव्यां नाश्रुपातकाः॥
सह तेनैव पुरुपः कथं संन्यस्त उच्यते ।
सनामधेयस्तु स किं यस्मिन्संन्यस्त उच्यते ॥
तस्मात्फलविशुद्धाङ्गी संन्यासं सहतेऽर्चिमान् ।
अग्निर्वनं निष्कामति वानप्रस्थं प्रपद्यते ॥
लोकाद्भार्यया सहितो वनं गच्छति संयतः ।
त्यत्वा कामान्संन्यसति भयं किमनुतिष्ठति ।
1 समाप्याथ for समारोपः SR, ‘प्यः Dc TE NS
पावका: Dn-0, Jacob , JISS , पाचकः Di-], पातयेत् SR
2 सहते नैव App , सहितेनैव Dh
3 ध्येयस्तु D32, ध्येयं स (सं) कि तु Dj }, "धेयसं (स्सं Sa)
कि तु other NS', समाधेयस्य स किं तद्यस्मिन् D'1; सनामधेयो
यस्मिंस्तु कथं SR
+ धिमान् (ton sचिमान ) DI , धिनाम् Dy, द्धिमां De, द्धिनाम्
ए), दिनाम् Sa Pada संन्यासं संहितात्मनाम् SR
, अग्निर्वन
(1] (Deussen), अग्निवर्ण all
विनिष्कम्य SR
9. लोकभयात्सहितो (V) Da-b-e, लोक
हार्ययासक्तो SR.
संयुतः Da•b, S.
7. यक्त' Dc, त्यक्त Da, Sh; त्यक्तुं 81
किमनुतिष्ठति NS',
किमनुपश्यति ।
HSI संत्सका संमृतिसुसमनुतिष्टति किं मुधा
SR (hut संमृतिभयTa-j)

·२० किंवा दुःखं समुद्दिश्य भोगांस्त्यजति उच्छ्रितान्॥ गर्भवासभयाद्रीतः शीतोप्णाभ्यां तथैव च। गुहां प्रवेष्टुमिच्छामि परं पदमनामयम् ॥ इति। संन्यस्याग्निमपुनरावर्तनं । यन्मन्युर्जायामावहत् । तस्माच्छयोध्युच्यते ॥] इत्यथाध्यात्ममत्राअपन्दीक्षामुपेयात् । कापायवासाः कक्षोपस्थलोमयुतः स्यात् । ऊर्ध्ववाहुको विमुक्तमागों 1 समुत्सृज्य and अनुस्मृत्य 16, समुत्सृज्य 11, अनुस्मृत्य other SR उत्थितान् De S1, उच्छूितान other AS, चोच्छितान् SR , सुस्थितान् । 3 गुह्या ,गुह्य othes SR + सन्यासाucko 'निन पु. | Corrupted m DI) e, S (मावहमिति), SR (यन्मृत्युर्जाय. मावमिति) 8 जपेद् for जपम् ।। 8-) 'वासकक्षोपाथलोमयुत स्यादित्यू १९, वासा कोपरथ- लोमानि वर्जयेत् ", SR + १ अर्ववाहुको विमुक्त Dhonly, ऊर्ध्वको बाहुर्विमुक्त' other NS अर्ध्वणपायुविमुक्त D11, ऊर्ध्वगोचरवाहुर्विमुक्त 71, ऊर्ध्वगो- 7 ·भवेत् । अनिकेतश्चरेत् । भिक्षाशी न दद्यात् । प- वित्रं धारयेज्जन्तुसंरक्षणार्थम् । तत्र श्लोकाः। कुण्डिकां चमसं शिक्यं त्रिविष्टब्धमुपानहौ । शीतोपघातिनी कन्यां कौपीनाच्छादनं तथा । पवित्र स्नानशाटी च उत्तरासङ्गमेव च । अतोऽतिरिक्तं यत्किञ्चित्सर्वं तद्वर्जयेद्यतिः ॥ .. बाहुर्विमुक्त Tb, Bh; अर्ध्यवाहुर्विमुक्त Ga, M, B; ऊर्ध्वगोपायुर्विमुक्त other SR.and P. ,1. भवेत् 24.; भवति al अनिकेतश्चरेत् एक-घ, SR; अनयैव चेत् others. भिक्षाशी न Kths. Up. ; भिक्षाशीनि Da; भिक्षसिनि 8; भिक्षासिनि न De, भिक्षाशनं (no न) other NRB मिक्षाशी निदिध्यासनं SR. दद्यात् Kths. Up. ; दध्यात others. 2. र्थ: De अत्र De, तदपि SR श्लोक: De, Sh; शोका भवन्ति SR. B. त्रिविष्टपम् all; त्रिविष्टब्धं Kthy. Up. उपानहम् P; अनामयम् Sb. #. नं छादनं Ga नमेव च Db, SR, Kths. Up. 3. तु for first च Pस. others झस्त्रिदण्डः. G.. Pid.' अन्यचापेक्ष्यते किश्चित् . .

·नदीपुलिनशायी स्याद्देवागारेषु वाप्युत ।
नात्यर्थं सुखदुःखाभ्यां शरीरसुपतापयेत् ॥
स्नानं पानं तथा शौचमद्भिः पूताभिराचरेत् ।
स्तूयमानो न तुष्येत निन्दितो न शपेत्परान् ॥
भिक्षादि वैदलं पात्रं स्नानद्रव्यमवारितम् ।
एतां वृत्तिमुपासीत यतेन्द्रियो जयेत्सदा ॥
विद्याया मनसि संयोगो, मनसाकाशश्चाकाशा
द्वायुर्वायोज्योतिज्योतिष आपोऽद्भधः पृथिवी पृथिव्या
,
1 वाप्युत 12 others वाहात
" ताइयेत्
) पान 1h 11 B, ध्यान DPR दात Otherst
समिक्षातिunt of in
उदाहृतम् for अगारितम् Pग
0 Ta SR सीत एखग सीनो 5 सीना
यतेन्द्रियो जयेत्सदा Dek जितेन्द्रियो ( य Dh 21) जयेत्सदा
(यजेत्सदा Dh) other AS Ill } यतेन्द्रियो जपेत्सदा SR
घातयन्तीन्द्रियाणि च ssc ग 1
7 विद्याया etc 'P विधाय (विधास Db) मम सयोगो D10c,
विद्याया समसयोगो %b विश्वाया मम सयोगो ६, विधाय मनुसयोग
मनसा भावयेत्सुधी । आकाशाद्वायुः १
8 प्रथिव्या not in sR

·[ओषधय ओषधीभ्योऽन्नमन्नाद्रेतो रेतसः पुरुप] इत्येषां भूतानां [य एवमुत्पत्तिं जानाति स] ब्रह्म प्रपद्यतेऽजरममरमक्षरमव्ययं प्रपद्यते तदभ्यासेन प्राणापानी संयम्य । तत्र श्लोकाः । बृपणापानयोर्मध्ये पाणी आस्थाय संश्रयेत् । संदृश्य शनर्जिह्वां यवमात्रे विनिर्गताम् ।। मापमात्री तथा दृष्टिं श्रोत्रे स्थाप्य तथा भुवि । variant 1. This love added and, it l'autt Up II, 1 2 इति ॥ot In SIR एतेपो Biachetech passage addedeiom } प्रपद्ये (for प्रपद्यते । SR , He 'T', , प्रपद्यते .ind प्रतिपद्यते Tb प्रपो (for प्रपद्यते') R. hit baitle प्रपद्यते as a after प्रपद्यते the test is interrupted, in SR, by the first fom of the final ten stundas belos (transposition onts) । श्लोक: DG, Sh, श्लोका भवन्ति SR , वृषणापीन' Des , संहश्य, संदिश्य Ta, संदश्य others. sh; सनकैः D, सानक: De, दानः । 7. मात्री NS sive De, SR Sle 'L') ; 'मानं ), मात्रां', Dc भुवि Du-h, Su, SR. शतकःS, Dil, %3B ·२४ श्रवणे नासिके.गन्धाञ्छन्दांश्च स्पर्शयन्न तु॥ अथ शैवं पदं यत्र तद्ब्रह्म तत्परायणम् । तदभ्यासेन लभ्येत पूर्वजन्मार्जितात्मना । अथ तैः संभूतैर्वायुः संस्थाप्य हृदयं तपः । अवं प्रपद्यते देहाद्भित्त्वा मूर्धानमव्ययम् ।। 1 शैव M. | ESI. ar ranj., अवणे (श्रावणे Doj नासिके न (no A SA) गन्धाय न त्वचं (त्वचं Dh) न स्पर्शयेत् (स्पर्शयति NS) || NR ; श्रवणे नासिके गन्धा यतस्वं (यतस्तं M, यत्तस्त्वं With yarant यतस्त्वं Tb, धनस्त्वं 'T') न च संश्रयेत् ।। SR. 2. इति for अथ Di-b,S. तत्तद्ब्रह्म परापरम् SH, यत्परात्परं for तत्परायणम् 05-03 यत्परापरं D1B परापरम् Sa; तद्ब्रह्म अक्ष तत्परम् SR. 3. तदाभ्या 1 'सान with varnant सेन Tb लभ्येत SReve Ta.b; लभ्येते ''a; लभ्यते others. जिता P,Nir. ना DI-m-o, SR. save B, 'नां B.; 'नो: Da-b-c, Sb; 67: other NR and Nir, । संश्राव्य for संस्थाप्य Dars, Sa, Tanh; संश्राव्या SY., संश्राव्य हृदयं corrected to संस्थाप्य हृदये Dh HS! संभूत- युसंधार्हृदयं तप उन्यते । SR {hut 'संधाव्य हृदयं te, Pa-h).t 5. मूर्धनि for मूर्धानमव्ययम् Da, Se h, 'नुमूर्द्धनि for satme, De; मूर्धानयमूर्द्धनमस्य ete (sce next note), Dh. चिता tor ·खदेहस्य तु मूर्धानं ये प्राप्य परमां गतिम् । भूयस्ते न निवर्तन्ते परावरविदो जनाः ॥ [संन्यासोपनिषत्समाता ॥ मय्यखण्डसुखाम्भोधो बहुधा विश्ववीचयः । उत्पद्यन्ते विलीयन्ते 'मायामारुतविभ्रमात् ॥ न मे देहेन संवन्धो मेघेनेव विहायसः । अतः कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्स्वमसुपुप्तिपु ॥ आकाशवत्कल्पविदूरगोऽह- मादित्यवद्भास्यविलक्षणोऽहम् । अहार्यवन्नित्यविनिश्चलोऽह- मम्भोधिवत्पारविवर्जितोऽहम् ॥ 1--2. So SL, NR is quite corrupt अथायं मूर्धानमस्य देहेपा (देहस्यैपा 5'; देहेहैपा De) गतिर्गतिमतां (मतिर्मतिमतां Dy; मतिर्म- तिमतो Dc, sh; मतिमतिर्मतो; मतिमत्तो Da) ये प्राप्य परमां गति भूयस्ते न निवर्तन्ते परात्परमवस्थात्परात्परमवस्थादिति (परापरमarai NS). + +-+ (p. २६). C:"p. २३, last note to lind 3. . देहो न Ta, Ga. 7. अन्त: Tb. 9. ऽस्पृहः for ऽहम् Tb. +

·२६
नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं
पुरान्तकोऽहं पुरुषोऽहमीशः।
अखण्डबोधोऽहमशेषसाक्षी
निरीश्वरोऽहं निरहं च निर्ममः॥
न साक्षिणं साक्ष्यधर्माः संस्पृशन्ति विलक्षणम् ।
अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत् ॥
जले वापि स्थले वापि लुठत्वेष जडात्मकः ।
नाहं विलिप्ये तद्धमॆर्घटधर्मेनभो यथा ॥
निष्क्रियोऽस्म्यविकारोऽस्मि
निष्कलोऽस्मि निराकृतिः
निर्विकल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि
निरालम्बोऽस्मि नियः॥
सर्वात्मकोऽहं सवोऽहं सर्वातीतोऽहमद्वयः ।
केवलाखण्डवोधोऽहं स्वानन्दोऽहं निरन्तरः ।।
स्वमेव सर्वतः पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम्
शेप And rant "जैव Tb
6. गृही Ta,
९ तद्धमः स्फुट

·स्वानन्दमनुभुञ्जानो निर्विकल्पो भवाम्यहम् ॥
गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशञ्छयानो वान्यथापि वा।
यथेच्छया बसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः ।।
इत्युपनिपत् ॥
कुण्डिकोपनिपल्समाप्ता॥

·कठश्रुत्युपनिषत् ·अथ कठश्रुत्युपनिषत् ॐ । योऽनुक्रमेण संन्यसति स संन्यस्तो भव- ति। कोऽयं संन्यास उच्यते । कथं संन्यस्तो भवति । य आत्मानं क्रियाभिः सुगुप्तं करोति मातरं पितरं भार्या पुत्रान्सुहृदो वन्धूननुमोदयित्वा ये चास्यवि- जस्तान्सर्वाश्च पूर्ववद्वृणीत्वा वैश्वानरीमिष्टिं कुर्यात् । सर्वस्वं दद्यात् । यजमानस्याङ्गानृविजः सर्वैः पात्रैः 1 For the title see Preface ind variants of coloplion अथ सन्यासोपनिपत् I etc SR see Bs? Up , सन्यस्यति FAbG इत्युच्यते for उन्यते Gb +No य in sb यत्र Gc No T SR भायो not in Gn भार्या Db सुहदो not in SR save D4 ( श्वानरेष्टिं SR snre Di निर्वपेत् for कुर्यात् SR save D+ 7 स्याङ्गम् for स्याङ्गान् Sb ऋत्विज ऋत्विज for मत्विज Dh Sb, 'भ्य गा (गा '1'2) त्विज SR पाने car to पनै sb ·समारोप्य यदाहवनीये गार्हपत्येऽन्वाहार्यपचने स- भ्यावसथ्ययोश्च प्राणापानव्यानोदानसमानान्सर्वान् सर्वेषु समारोपयेत् । सशिखान्केशान्निष्कृत्य, विस्तृ- ज्य यज्ञोपवीतं, निष्क्रम्य, पुत्रं दृष्ट्वा, स्वं ब्रह्म वं यज्ञस्त्वं सर्वमित्यनुमत्रयेत् । यद्यपुत्रो भवत्यात्मान- मेवं ध्यात्वानवेक्षमाणः प्राचीमुदीची वा दिशं प्रत्र- जेत् । चतुर्पु वर्णेषु भैक्षचर्य चरेत् । पाणिपात्रेणा- 1 यथा D+ "ये वान्वाहार्य SR 2 सध्ययोश्च Tay, M, “सथयोश्च NR ease Da, Bik.2, C No चGU 2-3 सर्वान्सर्वेषु समारोपयेत् twice in C, followed by प्रथमः खण्ड [१]um De, Sa, Bih I-2, (' सशिखा TV छित्वा for निष्कृत्य Ta, परित्यज्य Gu, उत्पाट्य 'Ta-b, Ga, nothug D+, AM. B विसृज्य not in Go } छित्वा for निष्पम्य Gy, Di, B, M, निश्रम्य ।। ब्रह्मा C, D, B, ब्राह्मण: Ga 5 'येत् ॥१॥ यद्य 10 यद्यदपुत्रो 'Th, Ge, यद्यप्रजा T in. 6 एव b,C, in, Nur , SR, others एव Ta-b, 'वेक्ष्य Di, Sb, d , others 'पेक्ष, of belol, 1p ३७,13 प्माणं प्राचीमुदीची वा दिशं not m Ta या nserted after feci by Db-e, Sa b, d, Tn 7 निपु वर्णपु Th, Gn-c, Bक , प्वेक्ष SRsire चतुवर्णेषु Vaidy ·३३ शनं कुर्यादौपधवत्प्राश्नीयाद्यथालाभमनीयात्प्राण- संधारणार्थं यथा मेदोवृद्धिर्न जायते कृशीभूत्वा । ग्राम एकरात्रं, नगरे 'पञ्चरात्रं, चतुरो मासान्वा- पिकान्यामे वा नगरे वापि वसेत् । विशीर्णं वस्त्रं वल्कलं वा प्रतिगृह्य नान्यत्प्रतिगृह्णीयात् । यद्य- शक्तो भवति येन क्लेशसहः स तप्यते तप इति । च- Da, d. i, भैझा Dc-4, Ta-ly, Gl-c-i, भैक्ष्या 50, भिक्षा [, मिक्ष B; others मैक्ष्य ] औपधवदशनमाचरेदौपधवदशनं प्राश्रीयात् SR. save Tb; औपधवदशनं प्रानीयात् only, 'T' यथायथालाभम् De, Bik. 1-2 3 कृशो Gi, M, B, ऋपि (') d Instead of कृशीभूत्वा Visv. has ऽरण्यनिष्ठो भिक्षार्थी ग्रामं प्रविशेत् । 3 ग्रामैक D, M + वा नि for वापि Ta After वसेत् SR adds . पक्षा वे मासा इति द्वौ मासौ वा वसेत् विशीर्णवस्त्रं Ta-h, G6, M. • प्रतिगृह्यमाणो for प्रतिगृह्य DJ, Bik 1, Sa-b, d, C; प्रति- गृतीयात् SR. ७. येन Pr Lon. यो नः Po; यो न other NR; nothir यो नक्लेशः Nar. क्लेश---इति Dr only इति Db , ul., but केशः स ह De-k-n, . Da; लेशः स तपते त (so) तप इति Bti तप इति 8b; केशः सहः स तस्य ते तप इति Sh, C; शतस्तस्यने "R. N । न ·३२ समारोप्य यदाहवनीये गार्हपत्येऽन्याहार्यपचने स- भ्यावसथ्ययोश्च प्राणापानव्यानोदानसमानान्सर्वान् सर्वेषु समारोपयेत् । सशिखान्केशान्निष्कृत्य, विस- ज्य यज्ञोपवीतं, निष्कम्य, पुत्रं दृष्ट्वा, त्वं ब्रह्म वं यज्ञस्त्वं सर्वमित्यनुमन्त्रयेत् । ययपुत्रो भवत्यात्मान- मेव ध्यात्वानवेक्षमाणः प्राचीमुदीची वा दिशं प्रव- जेत् । चतुर्पु वर्णेषु भैक्षचर्य चरेत् । पाणिपात्रेणा- . 1 यथा D+ 'त्ये चान्वाहार्य SR "सक्थ्ययोश्च Ta-b, NI, “सधयोश्च YR case Da, Bik 2. C No GO 2-3 सर्वान्सर्वेषु समारोपयेत् trace me, followed by प्रथमः खण्ड' [9] in De, Sa, Bik 1.2, (' 3 सशिरा TO छित्वा for निष्कृत्य Ta, परित्यज्य GU, उत्पाट्य Tr-b, Gr, nothing Di, 11, B विस्ज्य not in Go. + छित्वा 101 निष्कम्य Go, DE, B, M, निश्रम्य । मझा C, D, B, ब्राह्मण: Ga 5 'येत् ॥१॥ यद्य Do यद्यदपुत्रो Tb, Ge, यद्यप्रजा T 17. 6 एवं ९,C,In, Nar, SR, others एवं Tn.b, 'वेक्ष्य Da, Sh, d others पेक्ष', et belon, " ३५, 13 "माणं प्राचीमुदीनी या दिशं not an Ta 91 userted after fazi by Db-c, Sa-b, d, T. 7 त्रिपु वर्णेषु Th, Gr-e, BE; चतुर्वर्णेषु Vinds 'वेक्ष SRsgye भैक्ष' 0, ·शनं कुर्यादौषधवत्प्राश्नीयायथालाभमश्नीयात्याण- संधारणार्थं यथा मेदोवृद्धिर्न जायते कृशीभूत्वा । ग्राम एकरात्रं, नगरे पञ्चरात्रं, चतुरो मासान्वा- पिकान्यामे वा नगरे वापि वसेत् । विशीर्णं वस्त्रं वल्कलं वा प्रतिगृह्य नान्यत्प्रतिग्रहीयात् । यद्य- शक्तो भवति येन क्लेशसहः स तप्यते तप इति । .. तं, मैक्ष- 00-4, Ta-h, Ga-e-H, भैक्ष्या 5); भिक्षा ( ; मिश्' B; others itato 'चर्या Dn, d. 1. औपथवदशनमाचरेदौपधवदगनं प्रानीयात् SR. save 'Th; औपधवदशनं प्राभीयात् only, Tb. यथायथालाभम् Do, Bik. 1-2. 2 कृशो Gh, I, B, ऋपि (') d. Instead of कृशीभूत्वा Visv. has . ऽरण्यनिष्ठो भिक्षार्थी ग्रामं प्रविशेत् । ३. ग्रामैक' Di, AM . वा नि for वापि Ta. After वसेत् SR adds : पक्षा वे मासा इति द्वौ मासौ वा वसेत् विशीर्णवस्त्रं Ta-b, GG, AI. 5 प्रतिगृह्यमाणो for प्रतिगृह्य Dj, Bik.l, Sa-b, d, C; प्रति- गृह्णीयात् SR. ७. येन er conj.; यो नः Do; यो न other NR; notinug SR. यो नक्केशः Nir. क्लेश--—इति Dr only ; छेशसहः स तस्य तप इति De; ad, but केशः स ह De-k•n, dशः स तस्य तप इति Da; छेशः स तपते त (40) तप इति Bik.Y, छेशः सहः (so) स तप्यते तप इति 50; लेशः सहः स तस्य ते तप इति Dj-0; लेशः स तप्यते तप इति' Sa, C'; ठेशतस्तस्यते तप इति Gh; लेशतस्तप्यते तप इति , ..

·यो वा एवं क्रमेण संन्यसति यो वा व्युत्तिष्ठति किमस्य यज्ञोपवीतं कास्य शिखा कथं चास्योप- स्पर्शनमिति । तान्होवाच । इदमेवास्य तद्यज्ञोप- वीतं यदात्मध्यानं, या विद्या सा शिखा, नीरैः सर्वत्रावस्थितैः कार्य निवर्तयेन्नोदपात्रे । जलती- रे निकेतनं हि ब्रह्मवादिनो वदन्ति । अस्त- .. other SR तपशत ॥२॥ Do useingm De 1 सन्यस्यति SR, Vist, सन्यस्य Gc यो वा (second) एव पश्यति for व्युत्तिष्ठति SR 9 का वास्य for कास्य NR, VA चा° Dr.b, others ar 3 त for तान् SR, Vise यथात्मध्यान Tb, यदात्मज्ञान (Gc 1 Db, Sb, Go, missinxelsen here विद्यात्सा 11bD4, BF No सा GG, NI, VIST नीचे , नीते De नीर sb, नीतर , नरै ।।, निकृत्त 137, निवर || Bक, निवैर Gh जोप for नाव 117 'ते Gh, M, 'ते कि निर्वत- Vres (p er), ftadae Dish ?, others FIE (, निवर्तयनु न, शिवयनुः उदयाने Dj, उदपानेण (स उद - जरतार Dh नदीतीरे G मुखतिरे (1) Gh h & forte Dac, tic thilig SR 'वासिनो १० ·मित आदित्ये कथं चास्योपस्पर्शनमिति । तान्हो- वाच । यथाहनि तथा रात्री नास्य नक्तं न वा दिवा । तदप्येतदृपिणोक्तं । सकृद्दिवा हैवास्मै भवति । य एवं विद्वानेतेनात्मानं संधत्ते संधत्ते । प्रथमः खण्डः ॥१॥ देवा ह वै समेत्य प्रजापतिमत्रुवन् । न वि- दामो न विदाम इति । सोऽब्रवीमिष्ठेभ्यः । मे तद्वदतो ज्ञास्यथेति । ततो वै ते ब्रह्मिष्ठा न वदन्तो न वदन्त इत्येतत्सर्वम् । देवानां साप्टि- ----- 1 चा Da-b-c,ba, d, Ta, Gh, others वा. } No T in SR 5 विद्वान्तेनात्मानं Sa.b, विद्वांस्तेनात्मानं Dj, विद्वाननेनात्मानं Dn; विद्वान् नैतेनात्मानं C, Nar. संधत्ते missing in d, Bik.l, SR. 6 द्वितीयः खण्डः ॥[२॥] De, Sa, Bik.1-2, C; ॥३॥ only, Do For SR see Bs.. Ur. 7-? (p. 19) Tins section in NR only; see Preface. 7 Noनक. 82 मे तदतो not in De 10 न्ता for 'न्तो De, d.

·तां सालोक्यतां सायुज्यतां गच्छति य एवं वेद ।। दिवा ह वै भगवन्तमब्रुवन् । अधीहि भगवन् त्र- ह्मविद्याम् । स प्रजापतिरब्रवीत् । सशिखान्केशान्नि- कृत्य, विसृज्य यज्ञोपवीतं, निष्कम्य, पुत्रं दृष्ट्वा, त्वं ब्रह्म वं यज्ञस्त्वं वपट्कारस्त्वमोकारस्त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं धाता त्वं विधाता त्वं त्वष्टा त्वं प्रतिष्ठा- सीति वदेत् । अथ पुत्रो वदति । अहं ब्रह्माहं यज्ञो ऽहं वषट्कारोऽहमोंकारोऽहं स्वाहाहं स्वधाहं धाताहं 1 वता for 'क्यता सायो Dabd -- देवा--अब्रवीत् SR only introduced by अथ कठोपनि- पत् (याजुपी कठोपनिपत् Gh ![ कठरद्रोपनिपत् B)। परिव्रज्याधर्म पूगालङ्कारा यत्पद ययु । तदह कठविद्यार्थ रामचन्द्रपद भजे (11) 3 onlv)॥ ॐ सह नाववत्विति शान्ति । +-5 निष्कृय 11b11, B निकृत्य Visi 3 ISS out of 5 ( त्वमोंकार missng m sh 7-8 व त्वष्टा त्व प्रतिष्ठासोति ml Sug in lab 5 वदेत् not in NR १ म्याहाह स्वधाह not in De Si) ·विधाताहं त्वष्टाहं प्रतिष्ठास्मीति । तान्येतानि । अनुव्रजन्नाश्रुमापातयेत् । यदश्रुमापातयेत्प्रजां वि- द्यां छिन्द्यात् । प्रदक्षिणमावृत्येतश्चेतश्चानवेक्षमाणाः प्रत्यायन्ति । स खग्र्यों भवति । २। ब्रह्मचारी वेदमधीत्य वेदो वेदान्वा चरितब्रह्म- चयों दारानाहृत्य पुत्रानुत्पाद्य ताननुरूपाभित्ति- भिर्वितत्येष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैरतस्य संन्यासो गुरुभि- 1. विधाताहं not an sb त्वष्टाहं not in Bik 1 2 यद्यश्रुम् Su, Ga प्रजा Bik 1-2, प्रजान् Da-c, Sa, d. 2-3 विद्यात् Du-c, Sa, d, विद्यात् Bik J, विद्या (1) Db है येतश्वेतश्चा° d only, “त्येतचेतच्चा other NR save C, त्यैततच्चाC, SR, Nar too for Bil 1 क्ष्य NR. save Sa, C "माण: fot "माणा Db-c-1-], Sa, Ta-b - प्रत्यायेति Da-b-k-n.o, Sa-h, प्रत्यायति D1-] स्वर्गो and variant of Tb स स्वग्र्यो भवति D1-12, Ta-b, Gb, M, B, twice in others, but no ² in Da, Sb. तृतीयः खण्डः ॥ [३॥] De, Sa, Bik 1-2,C, nothing SR 5-6 For वेदौ---चर्यो SR rends वेदोक्ताचरितब्रह्मचर्यो ७. ताननुपा° B. 'पादिभिः for 'पाभि: Ta-b, Ga, M, B 7. सेप्ट्या Ta att uot in Ga, M संन्यसेद् Ga, AM. संन्यासे Tb, ·तां सालोक्यतां सायुज्यतां गच्छति य एवं वेद । १। दिवा ह वै भगवन्तमब्रुवन् । अधीहि भगवन् ब्र- ह्मविद्याम् । स प्रजापतिरब्रवीत् । सशिखान्केशान्नि- प्कृत्य, विसृज्य यज्ञोपवीतं, निष्कम्य, पुत्रं दृष्ट्वा, त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं वपद्कारस्त्वमोंकारस्त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं धाता त्वं विधाता त्वं त्वष्टा त्वं प्रतिष्ठा- सीति वदेत् । अथ पुत्रो वदति । अहं ब्रह्माहं यज्ञो ऽहं वषट्कारोऽहमोंकारोऽहं स्वाहाहं स्वधाहं धाताहं 1 कता for 'क्यतां सायो Da-bd 84 देवा----अब्रवीत् SR only, introduced by अथ कठोपनि- पत् (याजुपी कठोपनिपन GU, M, फठरुद्रोपनिषत् B)। परिव्रज्याधर्म- पूगालङ्कारा यत्पद ययु । तदहं पठविद्यार्थ रामचन्द्रपदं भजे (Tb, IR only)॥ ॐ सह नाववत्विति शान्तिः । 1-5 Face Ti-b, 11, B, Bar Visy 3 MSS out of 5 ॥ त्वमोंकारः mmssing in Eth 7-8 त्वं त्वष्टा त्वं प्रतिष्ठासीति Imissing In Ta.ly 8 वदेत् not in NR १ स्वाहाह स्वधाहं not an De, Sh ·विधाताहं त्वष्टाहं प्रतिष्ठास्मीति । तान्येतानि । अनुव्रजन्नाश्रुमापातयेत् । यदश्रुमापातयेत्प्रजां वि- द्यां छिन्द्यात् । प्रदक्षिणमावत्येतश्चेतश्चानवेक्षमाणाः प्रत्यायन्ति । स स्वग्यों भवति । २। ब्रह्मचारी वेदमधीत्य वेदौ वेदान्वा चरितब्रह्म- चों दारानाहृत्य पुत्रानुत्पाद्य ताननुरूपाभिवृत्ति- भिर्वितत्येष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैस्तस्य संन्यासो गुरुभि- 1. विधाताहं not in sb. त्वष्टाहं not in BikI 2 यद्यश्रुम् Sa, Ga प्रजा Bik 1.2 ; प्रजान् Da.c, Sa, d. 2-8. विद्यात् Da-c, Sa, d , विद्यात् Bil 2 ; विद्या (1) Db B. येतश्चेतश्चा' d only, "येतचेतच्चा other NR sase C; त्यैततच्चा C, SR, Nar. (पे° for a Bih.1. 'क्ष्य NR save Sa,C 'माणः lon "माणा: Db-c-1-1,Sa, Ta-b । प्रत्यायेति Da-b.k-n.o, Sa-b, प्रत्यायति D1-]. स्वगों and variant of Tb स स्वग्र्यो भवति Du-12, Ta-b, GU, NI, B%3; twico in others, but no स m Da, Sb. तृतीयः खण्डः ।। [३॥] De, Sa, Bik.1-3, C; nothing Sr. -th. For वेदौ- -'चर्यों SR reads वेदोक्ताचरितब्रह्मचर्यो. b. ताननुपा B. पादिभिः for पाभि: 'Ya-b, Ga, AI, B. 7. "त्येप्ठ्या Ta. तस्य not m Ga, M. संन्यासे Tb; संन्यसेद् Ga, I.

·तां सालोक्यतां सायुज्यतां गच्छति य एवं वेद । १। देवा ह वै भगवन्तमब्रुवन् । अधीहि भगवन् ह्मविद्याम् । स प्रजापतिरत्रवीत् ।। सशिखान्केशान्नि- प्कृत्य, विस्तृज्य यज्ञोपवीतं, निष्कम्य, पुत्रं दृष्ट्वा, त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोंकारस्त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं धाता त्वं विधाता त्वं त्वष्टा त्वं प्रतिष्ठा- सीति वदेत् । अथ पुत्रो वदति । अहं ब्रह्माहं यज्ञो ऽहं वषट्कारोऽहमोंकारोऽहं स्वाहाहं वधाहं धाताई 1. 'कतां for 'क्यतां d सायो Da-b, d. ----- देवा-~-अब्रवीत् SR only, Introduced by अथ कठोपनि- पत् (याजुपी कठोपनिषत् Gh, II; कठरुद्रोपनिपत् B)। परिव्रज्याधर्म- पूगालङ्कारा यत्पदं ययुः । तदहं कठविद्यार्थ रामचन्द्रपदं भजे (Tb, only) ॐ सह नाववत्विति शान्तिः । 15. fregitu Ta-b), M, B; fena Vist 3 MSS out of 5. 6. त्यमोंकारः mmssung n Sarh 7-8 त्वं त्वष्टा त्वं प्रतिष्ठासीति missing in Tala. 6 वदेत् not in NR. 2. स्वाहाहं स्वधाहं not in De, Sh.. -- .

·विधाताहं त्वष्टाहं प्रतिष्टास्मीति । तान्येतानि । अनुव्रजन्नाश्रुमापातयेत् । यदश्रुमापातयेत्प्रजां वि- द्यां छिन्द्यात् । प्रदक्षिणमावृत्येतश्चेतश्चानवेक्षमाणाः प्रत्यायन्ति । स स्वग्र्यो भवति । २ । ब्रह्मचारी वेदमधीत्य वेदौ वेदान्वा चरितब्रह्म- चयों दारानाहृत्य पुत्रानुत्पाद्य ताननुरूपाभिवृत्ति- भिर्वितत्येष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैस्तस्य संन्यासो गुरुभि- 1. विधाताहं not in Sb. त्वष्टाहं not an Bik 1. 2. यद्यश्रुम् Sh, Ga प्रजा Bih 1-2 ; प्रजान् Da-c, Sa, d. 23. विद्यात् Da-c, Sa, d, विद्यात् Bi2 ; विद्या (1) Db. 3. त्येतश्वेतश्चा" d only , "येतयेतचा other NR save c; सैतचैतचा C, SR, Nar. पे for "वे Bik.l. SAT NR save Sa, C RIT: for HTUTT: DL-2-1-), Sa, Ta-b 1. प्रत्यायेति Da-lu.k-n-o, Sa-b, प्रत्यायति D1-7. स्वर्गो and variant of To. स स्वग्यो भवति Du-12, Ta-b, Gh, M, B; twice in others, but no # in Da, Sh. तृतीयः खण्डः ।। [३॥] De, Sh, Bik.1-2, C; nothing SR. 5-6. For वेदो -'चर्यों SR reads वेदोक्ताचरितव्रह्मचर्यो. 6. ताननुपा B. पादिभिः for पाभि: Ta-b, Ger, A, B. 7. सेष्ट्या Ta. तस्य not in Ga, M. संन्यसेद् Ga, M. संन्यासे Tb;

·, रनुज्ञातस्य वान्धवैश्च । सोऽरण्यं परेत्य द्वादशरानं पयसाग्निहोत्रं जुहुयाद् द्वादशरात्रं पयोभक्षः स्यात् । द्वादशरात्रस्यान्तेऽग्नये वैश्वानराय द्वादशकपालं नि- र्वपेत्, प्रजापतये च प्राजापत्यं चरुं, वैष्णवं त्रिक- पालम् । अग्निसंस्थितानि पूर्वाणि दारुपात्राण्यग्नौ जुहुयात् । मृण्मयान्यप्सु जुहुयात् । तैजसानि गुरवे दद्यात् । मा त्वं मामवहाय परागा नाहं त्वामवहाय परागामित्येवं गार्हपत्यमेवं दक्षिणाग्निमेवमाहवनीय- - 1 प्तश्च for तस्य Ghi चरेद्य fo1 परेत्य Db, ST 1) 2 स्यात् not in Bibe 3-4 The u ards द्वादशकपाल निर्वपेत् Added recor), of Visi (p १३) तथा च श्रुति । आग्नेयीमेय पुर्यात् । अग्नये वेश्वानराय द्वादशकपार पुरोडारा निर्वपति । प्राजापत्य चरु वैष्णव नवकपाल चेति। 5 अग्निं for अग्नि' De, Sb, d, Tab,G! B ७ गुरवे (1) Db, ND 7 मामपहाय fon मामवहाय Gr, Tb (altered to 'वहाय), 11, B प्रागा for परागा d, परागा Sa त्वामपहाय for त्वाम- वहाय Ta Tb (iltered to 'वहाय) Gh, I, B. 8 गार्हपत्यमेव C only , other NR गार्हपत्यमित्येव ९-1(p ३९) परागामिति गार्हपत्यदक्षिणाग्न्याहवनीयेप्वरणिदेशाद् SR ·३९ मरणिदेशाद्भस्ममुष्टिं पिवेदित्येके । सशिखान्केशान्नि- प्कृत्य विसृज्य यज्ञोपवीतं भूः स्वाहेत्यप्सु जुहुयात् । अत ऊर्ध्वमनशनमपां प्रवेशमग्निप्रवेशं धीराध्वानं महाप्रस्थानं वृद्धाश्रमं वा गच्छेत् । स यत्सायं प्राश्नीयात्सोऽस्य सायंहोमो यत्प्रातः सोऽयं प्रातः, यदर्श तदर्श यत्पौर्णमासे तत्पौर्णमास्य, यद्वसन्ते केशश्मश्रुरोमनखानि यापयेत्सोऽस्याग्निष्टोमः सो- ऽस्याग्निष्टोमः ।३। द्वितीयः खण्डः ॥२॥ . * "दशात् for देशात् Bik 12 सशिखा Ta.b 1-2 For SR, FRA V767 3 MSS out of 5 319 for ft Sa b, Bih 1 4 स यत्सायं "om सय साय NR , पयसा यं Tr-h, M, B, पयसा GAR 6 तदर्श Ta-h, B, तद्दर्शनं Gr, M, तद्दर्शो DH , तद्दार्श Bi] 1, तदर्शे others HTÀ Db only, Pre others मास्यं SR "मासो Dh, मास्ये (rgin) other NR यद्वसेत् Su 7 प्लोम for रोम De, Bik 1-2,C, SR 'होम. for "योम Bik 2, HTH Bık 1 7-8 सोऽस्याग्निष्टोम. not m SR १ चतुर्थ सण्ड. ॥ [४} || De, Sa, Bik 1-2, C, nothhuy SR .

·४० संन्यस्याग्नीन्न पुनरावर्तयेत् । यन्मन्युर्जायामावहत् [ तस्माच्छयोध्युच्यते ॥] इत्यध्यात्ममत्राञ्जपेत् । स्वस्ति सर्वजीवेभ्य इत्युक्ता दीक्षामुपेयात् । कापायवासाः। कक्षोपस्थलोमान्वर्ज- येत् । लघुमुण्डोऽसूत्रोदरपात्रः । कस्मादित्यध्यात्मम- 2 1 सन्यासाDino, Sabd ग्निं न SR 9 मामन्यु for यन्मन्यु Db c, d मामन्यु Sa b, Vir MSS , मामन्य Vie 111S ,मापत्य Visr 1 MS , यन्मन्यु Dc, यन्मयु Bil 1, यन्मृत्यु SR वहयेद् for वहत् SA, d, चाहवेद् De, वाहयेद् other NR and Visi , वहम् SR » इत्यथाध्यात्म Bik1 C, इत्याध्यात्म° Dbc, Bik 2, Ta पठेत् for जपेत् SR. 6-7 दीक्षा -कस्मादिति not in SR GTFT Bih 2. Viss, TT Dc, others are (no Vısır- स्थb,d G-1(p ४१) कक्षोपस्थरोमा लघुमुण्डोदरपानो [2 MISS out of 4 insert दपानो दक्स्मादित्यध्यात्ममस्य घ्यायत ऊर्ध्व Vier p २२ ("पाठवाह्मणम् ) लघुमुडा Bik2, रघुदण्डो . प्पात्र :-1 (p ४१) आत्मानमनन्य for अध्यात्ममम्य min82b) ·स्य ध्यायते । ऊर्ध्ववाहुर्विमुक्तमार्गों भवेदनिकेतश्च- रेत् । भिक्षाशी न दद्यात् । पवित्रं धारयेज्जन्तुसंरक्ष- णार्थं । वर्षावर्जम् । इति । तदपि श्लोकाः । कुण्डिकां चमसं शिक्यं त्रिविष्टब्धमुपानहौ । शीतोपघातिनी कन्या कोपीनाच्छादनं तथा ॥ पवित्रं स्नानशाटी च उत्तरासङ्गमेव च । यज्ञोववीतं वेदांश्च सर्वं तद्वर्जयेद्यतिः ॥ %3 1.. ध्यायंस्तद् for ध्यायते SR. saxe Ta; ध्यायेद् Ta. अवं SR save Tb; ऊर्ध्वगो for ऊर्ध्व NR, Tb. बाहुः SR (save Ts) and C%3 वायुः Sa, Visv.; पायुः others (वाहु: und पायु: Nir.). वियुक्त Da, Sa, d; विमुक्ति Ga. 2. भिक्षाशीनं न दद्यात् Visv. 2 MSS, out of 4. यत्किञ्चिन् inserted after भिक्षाशी by Th, M, B; यत्किञ्च by Ta. नादद्यात् (alt. froin न दद्यात् ) Db; न दध्यात् Sa, M. नं ete conj. (see above p. २१); लवैकं all suve d, Visv.; लब्धकं (1) d; प्रणवैकं Visv. p. २२; प्वैकं Visv. p. २५; ब्रह्मवैकं द्यालयकैर्धार (1) Visv. p. २२ note (1 MS.). न धावयेत् for धारयेत् SR. 1. घर्पवर्जम् SR. श्लोकः (so) NR ; श्लोका भवन्ति SR. 1. 'ब्ध De-1-m-0-12-19, Bik,1-2, Al; others 'टप", पवि- 6. "सार्टी Da-b, Ta. G ·लानं पानं तथा शौचमद्भिः पूताभिराचरेत् । नदीपुलिनशायी स्याद्देवागारेषु वा स्वपेत् ॥३॥ नात्यर्थं सुखदुःखाभ्यां शरीरमुपतापयेत् । स्तूयमानो न तुष्येत निन्दितो न शपेत्परान्॥४॥ [ब्रह्मचर्येण संतिष्ठेदप्रमादेन मस्करी । दर्शनं स्पर्शनं केलिः कीर्तनं गुह्यभापणम् ॥ ५॥ संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिवृत्तिरेव च । एतन्मेथुनमष्टाई प्रवदन्ति मनीषिणः ॥६॥ विपरीतं ब्रह्मचर्यमनुष्ठेयं मुमुक्षुभिः ।। एतां वृत्तिमुपासन्तो घातयन्तीन्द्रियाणि च ॥७॥ तृतीयः खण्डः ॥३॥ कठश्रुत्युपनिषत्समाता ॥ 1 पान SR, ध्यान Dm 13, in,Mr,दान other NR+ –9 These 21 Slokas are in SR only where they con clude the section on Sumuy isa (Rec Prefice) 10 मीन for "सन्तो De, RIL 1 पाचय. C only, others तापया affa for 9 Db Sa, d 11 पञ्चम सण्ड ॥५॥] De.SI, RIL 12,C, Ren Drm, in 12 करभुति Dc anil (corr froin कण्ठ) Di, कठभुतिरुप' DI2 क्ठश्रुत्युपर D1 13, कयश्रुति Bik1, कण्ठश्रुत्युप° others अथर्ववेदे ndeed ly Da, Sli, d ·परमहंसोपनिषत् ·अथ परमहंसोपनिपत् ॐ। अथ योगिनां परमहंसानां कोऽयं मार्गस्तेषां का स्थितिरिति नारदो भगवन्तमुपगम्योवाच । तं भगवानाह । योऽयं परमहंसमाों लोके दुर्लभतरो न तु वाहुल्यं । यद्येको भवति स एव नित्यपूतस्थः + . 3. There is a Santi in several texts quite: Ta-1-1, Gb, M, B, भद्रं कर्णेभि d1-2-1, P, सह नाववतु D5-8, G2 In Tb, Gb, B the Sunti is preceded by the Slokal TCHÉHTC- निपधापारसुसाकृति । त्रैपद(पाद B)श्रीरामतत्त्वं स्वमात्रमिति चिन्तये ॥ Mf begins अथ शुक्लयजुर्वेदे परमहंसोपनिषत् । 3 उपगम्य NS save De-6, Sa, उपागम्य P+, उपगत्य De-2- 6,81, d1-3-5, Psale -रा-ग, उपागत्य D5-8, Pग, G1, उप- समेत्य 12-1, PA, SR. savc G1 + No á in Si, Gb. 4. उवाच for आह . सोऽयं 5, 12-4-18, Vidy.ed. save परमहंसानां मार्गो Virly. ed. लोकेपु NS save D6. 5. ऽनन्तवा for न तु या Sa-li, s. बाहुल्यं Vidy. only (ed. and comm; "लिङ्गव्यसयश्छान्दस:"); वाल्यो DS; बाहुल्यो ऽपि NS (save D6); वाहुल्यो others.t NS (eave Di) and घ.

·४६ स एव वेदपुरुष इति विदुषो मन्यन्ते महापुरुषो य- चित्तं तत्सदा मय्येवायतिष्ठते तस्मादहं च तस्मिन्ने- वावस्थितः । असौ स्वपुत्रमित्रकलत्रवन्धादीञ्छिखा- यज्ञोपवीतं स्वाध्यायं च सर्वकर्माणि संन्यस्यायं - ह्माण्डं च हित्वा कौपीनं दण्डमाच्छादनं च स्वशरी- रस्योपभोगार्थाय च लोकस्योपचाराय च परिग्रहेत् । Vidy. ed insert sfa after 999) नित्यपूतः Ga, Tur.Up.; नित्यमात्मस्थ. 14 , नित्यपूतस्य इति Dhi, Sa-b, s 1 विदुपो all + J5 inserts at before the great 1-9. यश्चिति Sa-b, SI, S, Ta, हि चित्तं GB; यस्य नितं d1, Tatai Tur Up 3 तत्सर्वदा D2-3-8, 11, P, Vidy , तद्यथा d4 मध्ये Sa- , 'शिष्यते 14 No अब एक-स "स्थित d2, PR, Tur.17p : स्यीये 5. "स्थीयते otherst 3-4 शिखायज्ञोपवीत NE (eave DG, Say, D5-8, 14, 14, Ga, शिसायज्ञोपवीते P, Vily ut; शिसायज्ञोपवीती 81; शिखां यज्ञोपवीतं others 4. After वीतं NS savt DI-Gmsert च याग; D1, 44-5, Ta, B यागं सूत्र; 12, Vin. यागं सूत्रं च, Vaidy. च only 5 Noel in Dc, 15 कोपीनदण्डमा Sa, Th-2.1. दण्डकमण्डलुमाच्छादनं 16 No nSa 64. CTET NS, IT others "भोगाय 96 No ·तच न मुख्योऽस्ति । को मुख्य इति चेदयं मुख्यः ॥१॥ नदण्डं नशिखं नयज्ञोपवीतं नाच्छादनं चरति परमहंसः । न शीतं न चोष्णं न सुखं न दुःखं न in dl and SR sate T2-13, G2 लोकस्यैवोप. SR SATo T2- 4-13, G1-9 पचाराय NS save Do-c-1, Bo Jacob, उप- काराय Dh-c-1, d2-5, Pक-स-ग-ध, 'पकारार्थाय other NR, and SR (save '12-13), Vidy, Viss 6 (p ४६)-1 परिग्रहेत्तच most MSS , परिग्रहेत तच्च 81; परि- ग्रहीतुश्च Sa-b, परिग्रहीतच , परिगृहीतं च D6, परिग्रहेत् किञ्च De , परिगृहीतश्च Tb 1. मुमुक्षोस्ति (1) Dc TOT NS sie Sb, DG, others च ययं for चेदयं B 3 न दण्डो Sa-b, s After नदण्डं DG, d45, 12, Ga-2, 13 insert न कमण्डलु नशिसं DS-8, d2 3-5, An, Pग, Vidy, N.ar , N1; न शिरसा Sa-b 1, न शिरसां others न शिसायज्ञोप- वीतं Ge; nothing "2-13, G2 After capa DO, d5 mscrt न स्वाध्याय (" अपपाठः" Nar.) न चाच्छादनं SR save Tb- 2-4-13, G1-2, वाच्छादनं न T], च सह चरति for चरति 45, चेति NS, Facob + कोऽयं मुख्य परमहंसः । तस्य न d4 4. Dj inserts स before पर दुःखं च न 13 ·४८ वर्जित dis मानापमानं च । पर्मिवर्ज । निन्दागर्वमत्सरदम्भ- दर्पच्छाद्वेषसुखदुःखकामक्रोधलोभमोहहर्पासूयाहंका- रादींश्च हित्वा स्ववपुः कुणपमिव दृश्यते, एतद्वपुर- पध्वस्तं संशयविपरीतमिथ्याज्ञानानां यो हेतुस्तेन नित्यनिवृत्तस्तन्नित्यपूतस्थस्तस्य स्वयमेव स्थितिरि- 1 मानापमान NS, Pक घ, मानापमाने Da, dl , मानावमानी d2, Pख मानावमाने other NR, Vidy ed, TA 13, G12, मानावमान other SR इति for च SR वर्जित d14, वर्जय D5 वर्जितो 5R, रहित Sub, 5, रहित other NS Jacob Before निन्दा-AS Pक सघB, Jacob Insert न शब्द न स्पर्श न रूप न रस न गन्ध न मनोऽप्येव, but Sab, A rend शन्दो स्पर्शो etc and Du lm, Sb, s, Jacob न च मनोऽप्येव Rejected by Airt FEERT Dic16 Sb 1, N1 मत्सरा Pघ मत्सरौ Dh मत्सरान 3 'मत्सरसमो भवेद्दम्भ G2 १ मोधरोपलोभ MS Pघ मोहमदहर्प 15, Pक ख घ 'सूयममत्वाहका DI Gl 3 एतद्वपुः 18 Jacob others यतस्तद्वपुः । 4 de al 3 Ps, T2, G2, N1, 577 other SR and DI, Sn ध्वस्त इति , ध्वस्तमिति d2, Pक ध्वस्ता AS (sie Sa, D8), "ध्वस्त other NR Vids , Sank (but Vidy ed rends आपद्धृस्तम्) विपरीत MR Vily Snnl , 14 13 G1, mussing in other SR * निवृत्त । निवृत्ति DG 'निवृत्तो नित्य Dh, Subs, तन्निसपूतस्थस्तस्य स्वयमेव Dabe m 1 6 Sh, s Jacob, , विपर्यय 15 Ge ·४९ ति तशान्तमचलमद्वयानन्दविज्ञानघन एवास्मि, तदेव मम परमधाम तदेव शिखा च तदेवोपवीतं च, परमात्मात्मनोरेकत्वज्ञानेन तयोर्भेद एक एव so Sa but 'पूतरतस्य, and other NS but चोध for 'पूत , others तन्नित्यवोधस्तत्वयमेव (p. ४८)-1. स्वयमेव स्थितिरिति NS, Jacob, स्वयमेव च स्थितिः SI, स्वयमेवावस्थिति: others 1. तञ्झान्तम् ८ couj , मंशान्तम् G2, तत् शान्तम् Sa, तं शान्तम् others t 'नन्दं NS (save DI), Jacob, d', '1':- 1-13,GI.f विज्ञानमेवास्मि Sa, विज्ञानघनमेवास्मि d2, वि- ज्ञानघनसच्चिदानन्द एवास्मि d4 , चिद्धन एवास्मि !.t-b-1, Gh-2, M ४ तदेवमो परमधाम (or, परमं धाम, see next note) NS save Darh, Sa, तदेवपरमोपरमधाम Dark , तदेव परम धाम S , तदेव मे परमं धाम Jacob, Oupn itekommits intere [aner lund Ent mulagnmenest, unmun real nintenantinum envest, nomen mutmost परमं धाम D1-1-8, Sa, dl-2, Pय-ग-घ ८, Jacub, Vidy , Nar, SR sare T13 and save Sank , परं धाम d4, 118 तदेव च शिसा for तदेव शिरसा च PA, Vidy , तदेव शिरसा (no च) 44, SR (sare T4, G1), Vids 3 After च NS and Jacob usert पदापदे (यदा पदे Jacob) निरन्तर (र: D1-5-h, SU, Jacoly 4 ISS) पूत (पूत. 5) स्थस्तदे- वावस्थान, Pक-म-घ यदेतन्निरन्तरं पूतस्थस्तदेवावस्थानं , NIr oheer. अत्र यदेतन्नित्यपूतस्थस्तदेवावस्थानमिति अन्यः शिष्टैर्नादतः । परमात्मनोरे Dr-b, SU, , SI, d5 भेद एक एव NS (sare Sr-b), Jacob, भेटः क एव 50, भेदः परि SL, भेद एव othere t TOS 7 ·विभग्नः सा संध्या ॥२॥ सर्वान्कामान्परित्यज्य अद्वैते परमस्थितिः । ज्ञानदण्डो धृतो येन एकदण्डी स उच्यते ॥ काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः । स याति नरकान्धोरान्महारौरवमेव च ।। इदमन्तरं ज्ञात्वा स परमहंसः॥३॥ आशाम्बरो ननमस्कारो नस्वधाकारो नस्तुतिन- । भिन for विभन्न amant of Jb G विनोद, विनो या for सा Dabel या सा other MS and Jacob 2 परमे 14 DE ) 8 'घट Hd SR same 14 nd save Suk परमा Hd Pख ॥ , मेव च Dab sab . Jacob 'सज्ञकान् other NR, मझिकान् Hereafter ll 4 , D6, Pस, 11218, Vis ed hier third loka i तितिक्षाज्ञानवैराग्यशमादि (ममाधि DI) गुणवनित (ज्ञानवर्जित d5) । भिक्षामात्रेण यो जीवेत्स पापी यतिवृत्तिहा (स पापी पशुवनर D6)11 This inserted, by pi, 8 ind other SR before fa etc 6 य इदमन्तर de (-7 परमहम आगाम्बरो te SR :- स आशावरो आगाम्बरो D, 6, आमाशाम्बरो । निनमस्कारो र म Id नस्वाहाकारो Inserted before नम्वधामागे Dil SR ( 16 ) 4 18 GI B), नस्वाहा.

·. वपट्कारो भवेद्भिक्षुः । नावाहनं न विसर्जनं न म- न्त्रं न ध्यानं नोपासनं च । न लक्ष्यं नालख्यं न पृ- थङ् नापृथङ् नाहर्न नक्तं न सर्व च । अनिकेतस्थि- कारो for नस्वधाकारो B sarg , नवपट्कारो for saune, De, नस्वधाकारो नस्वाहाकारो B , nothing of 7 (p५०)-1 नस्तुतिर्नवपट्कारो N (save De-1), sucobs MSS out of 6, ननिन्दास्तुतिर्नवपट्कारो D1, न वपट्कारो न स्तुतिर्न निन्दा Do, न निन्दा न स्तुतिर्यान्छिको P save स, B, Sank , Nar.; न निन्दा न स्तुतिर्न वषट्कारो 'स, ननिन्दास्तुतिर्यादृच्छिको Vidy, Jacob 1 US, SR save B, Oupn qurdyuul ad tù here utu um) est, factum putat, at non volitronem vitat han bites et (habet), vt won tres can to mon 1 भवेत्स भिक्षुः da, B भिक्षो वाहनं (lon भिक्षुः । नावाहनं) SR save B 2 नो Sub,s नोपासित च 18-1, 51, B, नोपवासनश्च SH, नोपवासश्च Sa, d; नोपवासिनन्ध , नोपवासिनं च Dr-h-c•k- 6, नोपासिनं च D1, नोपासितव्यं च d1, नोपासनं (no च) Vuly न लक्षं नालक्षं NS' (save Dc, Sa, s), DB, Jacob *. नाहर्न नक्तं न सर्व NS (save ]pa-1-6, Sa), .Jacob (नाहं न त्वं न सर्व 2 MSS), 10 सर्व D1, नाहं न नक्तं न सर्व Da., नाहर्न नक्तं सर्व DB, नाहर्नक्तं न सर्व Sa, न चाहं न च त्वं न च सर्व 12, नाहं न त्वं न सर्व D5.8, अहं न सर्व नासर्व S1, अहं न न त्वं न सर्व 02, 1-3-4, P,Sank. (Nar), न चाहं न त्वं न च सर्व Vidy. td , नाहं न त्वं च न सर्व ''13 आवाहनं न सत्त्वं नासत्त्वं न सर्व Tb, न गहनं नागहनं मत्वा सर्व G2 ज्ञेयं च न सत्यं नासत्यं 14, .

·५२ Inautmrat तिः । एवं स भिक्षुर्हाटकादीनां नैव परिग्रहेन्नावलो- कनं च । अथावलोकनमात्रेण न वाधक इति चेद्दाध- अहं न सत्वं च सर्व 12,G1, अहं न सत्त्वं न सर्व other SR (च aftel सर्व all) Oupu Juridun est, it wird derx, lou "b, fu, ert, und, lost, en pretties Lter Tantynam ument, master utml 3 (p ५१)-1 अनिकेतः स्थिरमतिः Ga-h, I, B 1 l'ora possible lewe before pa ste note in our translation एवं Ga, I, B, others एव (no Danda) स DId2 3, 51, Jacob, P, Vidy , Gl-2, B, mi-smg in othels हाटकादीना 15 (save Da), P-ख, Jacob , सौवर्णा- दीन 42, DS, Pr, Visv , सौवर्णादि D), सुवर्णादि 11 , सुवर्णादीनां Da, 14, iaurietat others 1--* परिग्र -इति चेद् 1 tbut Jacob, परिप्रहेन्न लोक नावलोकयेन् । अधावलोग्नमात्रेण, etc, D1; परिपहेत्तहोकं नावलोक्येच आनाधक के इति चेद् Vidy , परिग्रहेन्न (परिग्रहणेन <1) लोकं नावलोक (नावलोकन <1, dl, DS-8, नालोकनं D, नालोकं 12, नारलोक न d4) चावाधकः क (च मावाधकः क S1, च न वाधक , च बंधकं न 14, च आराधक. क D2) इति चेद् other NR, परिग्रहेन (परिग्रहेता न 11) लोकनं (लोकं '13, G1-2, 31; लो न Tb) नावलोकनं (नावलोकं 12-13, 11) च (not in T1-2-13, G2, च वाधो 3; च न वाधको I) न (not In 'T G1,11) चावायकः (आबाधक il. अवाघ 143; वाधक. 11, च वाधक: G1) क (not in Ti-1, G1) इति चेद् SR . वाध इति चेद् -4), 60 ..

·कोऽस्त्येव । यस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन दृष्टं स ब्रह्महा
भवेत् । यस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन स्पृष्टं स पौल्कसो
भवेत् । यस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन ग्राह्यं स आत्महा
भवेत् । यस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन नदृष्टं च नस्पृष्टं च
नग्राह्यं च सर्वान्कामान्मनोगतान्व्यावर्तयेत् । दुःखे
2 (p ५२)-1 चेदागाधकोऽस्त्येव 12, D) 8, Vidy , चेत्तद्वाधको-
ऽस्त्येव s, D6 चेत्तद्बाधकोप्येव D1 चेद्बाधोऽस्त्येव Sa
1-3 दृष्ट स
स्पृष्ट स
ग्राह्य स As sase , Do6, दृष्ट्वा
ग्राह्य च स , दृष्टस स्पृष्ट स ग्राह्य च स De-6,
D.2 d3, Sulk (Nur ) insert च, the rest चेत् before cach
स, स्पृष्ट्वा (50) चेत्स सुरपृष्ट चेत्स ग्राह्य चेत्स 51 +
2 पौष्कसो Drbe, कामो ()
+ यस्माद्, ete , Dabयस्माद्रिक्षुर्हिरण्य यो न दृष्ट Joh ,
use Dc6 but तस्माद् , also s, hut येन for यो न, तस्माद्
(यस्माद् ।। 13) भिक्षुर्हिरण्य रसेन न दृष्ट othtis, alco Oupm
No रसेन In 51,d2, D2, for Jacob etc, te preceding note
o not in 'T:1, 11 न च 1 च न Dest, nothing T4
च' not m S1,d34, D2 T2 13
- न च for च न D.),SI, 11
२ च lot in S1, च न81
सर्वान्कामान्मनोगतान् Ns
(आत्मनि गतान 51) D) so Srcob 159 (rojected), at
कामा मनोगताद् VH सर्वे कामा मनोगता others
न्यावर्तयेत्

·५४ नोद्वेगः सुखे नस्पृहः त्यागी रागे सर्वत्र शुभाशुभ- योरनभिनेहो न द्वेष्टि न मोदं च । सर्वेपामिन्द्रियाणां गतिरुपरमते । ज्ञाने स्थिरस्थः सदात्मा आत्मन्ये- वावतिष्ठते । स यतिः कथ्यते स एव योगी स एव Sa only Oupu transire tucnt (helinpal), घ्यावर्तेरन् other As, Jacob ISS (rejected), व्यावर्तन्ते 1-2 4 6, DS, Indy, II, SR, व्यावर्तते D., व्यावर्तेत Sank , VIS , ह्यावर्तेत SI+ 1 नोद्वेग 18, Jacob Al, नोद्विग्नमना 1, G2, नोद्विग्न. others नस्पृह De Sb s, di 3 4 D2, नि स्टह (निस्टह ) Da b 16 8, Nar, Vidy ed, SR , निस्पृह Da, “निस्पृह (ISS नस्पृह or न स्पृहा)' Jacob, न स्पृहा Sa, ds, P, Sank, Visi त्यागी 1) त्यागे dl Dy 8, Sank 2, Vidy ld , त्यागो others , द्विष्टि 1 प्रमोदश्च (for मोद च) 15, Jncob, मोदते च D. PNAL Vidy cd (मोद च comin ), B, मोदन च Gh ३ गतिरूप रमते 5h , गतिरूपे रमते SA, गतिरूपरमते Da, गतिरूपरमोM 3-- झाने—'तिष्ठते NS, Jacob, others hate mstend य (स T4) आत्मन्येवावस्थीयते (वतिष्ठते Vidy comm वस्थिते । D) 1-1(1.५) स यति -ज्ञानी च 15, Jacob (Dindding सयथात्मावस्थीयते), masing in other- ·ज्ञानी च । यत्पूर्णानन्दैकयोधस्तद्ब्रह्माहमिति कृत- कृत्यो भवति ॥४॥ परमहंसोपनिपत्समाप्ता ॥ कवोध 81; . .. 1*. तत् Th-1, Gb, H; यः 12,G1. 'नन्दैकरूपरसबोध NS qnre D1 (no रस De) : 'नन्दैकं रूपं रसवोध° D1; नन्दफै- नन्दैकवोध others.+ तद्ब्रह्माहमिति NS save D6; तद्ब्रह्माहमस्मि 11-13, G1-2; T2 adds इति; तद्ब्रह्मवाहमस्मीति re- THuitsing SR ; तद्ब्रह्माहमस्मीति remaining NR. 12. कृतकृत्यो भवति (once) NS, d9-4, D2, Vidy.; De, ds, G2 add य एवं वेद ; others repeat कृतकृत्यो भवति. 23. पूर्णमद इति शान्तिः Tb, AI, B; भद्रं कर्णेभिः, etc., d2, '; सह नावतु D8; Do ends : कृतकृत्यो भवति ब्रह्मैव सर्व ब्रह्माप्येति विमुक्त: सर्वकामेभ्यो स विमुच्यते इति श्रुते इति परसहंसोपनिषत्समाप्तं ।। श्रीपरमहंसमूर्तये नमः॥.

·जाबालोपनिषत् 5 ·अथ जाबालोपनिषत् ॐ। बृहस्पतिरुवाच याज्ञवल्क्यं । यदनु कुरुक्षे- त्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनं बहीति । स होवाच याज्ञवल्क्यः । अविमुक्तं वै कुरु- क्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनं । तस्माद्यत्र वचन गच्छति तदेव मन्येतेतीदं वै कुरु- 2. ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः । ।, d1; ॐ पूर्णमद इति शान्तिः । Tou-1, Ga-h, M, B, V, preceded by शुक्लयजुर्वेदगता जाबालोप- निषत् I, V; by जाबालोपनिषत्ल्यातं ( ख्यात- GH) संन्यासज्ञानगो- चरं । वस्तुतस्वैपदं ब्रह्म स्वमात्रमवशिष्यते ।। Tb, Gb, B. बृहस्पति- रुवाच omitted in Da-b-c-i-j.k-m. 4. ब्रूहीति-~~-याज्ञवल्क्यः S1 only; missing in others, but 1. Oupn.: Djuknortuettirnt. यदनु for अविमुक्तं वै 81. चैव for वै T15. 6--1 (p.६०). तस्माद्यत्र---प्रमसदनम् not in T3, N2. 6*. का (!) चाविमुक्तस्य गच्छति for कचन गच्छति 81. for गच्छति एक-ड, Ga. तदेवं '17-18; सत्तदमि PT. गच्छेत् ·क्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम् । अत्र हि जन्तोः प्राणेपूरमममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे येनासावमृतीभूत्वा मोक्षी भवति । तस्माद- विमुक्तमेव निषेवेताविमुक्तं न विमुश्चेत् । एवमेवैत- द्याज्ञवल्क्य ॥१॥ अथ हैनमत्रिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं । य एपोऽन- न्तोऽव्यक्त आत्मा तं कथमहं विजानीयामिति । स होवाच याज्ञवल्क्यः। सोऽविमुक्त उपास्यो य एपो . B मन्यतेतीदं Tb 2-10-17, मन्यतेदं I, V, मन्यतेति इदं t; वै मन्ये- यमिदं वै, etc ] 'T18, मानयतीति इदं + 61p ५५)---1 मन्येत तदविमुक्तमेवेदं चै फुरुक्षेत्रं etc , Da-y, Pघ, मन्यत इदं देवयजनमिति तद्धि सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम् । 81. , प्राणैरुत्क्रममाणे 91, प्राणैरुत्क्रममाणस्य Jacob, "varant". 4 & inserted before a Pr अविमुक्तं न विमुश्चेत् 14yeatud in 13-18 4--5. एवमेवैप भगवन्निति याज्ञवल्क्यः P२-८, De 5 याज्ञवल्क्य Da-1, B, याज्ञवल्क्यं 02, others याज्ञवल्क्यः इति प्रथमः सण्डः । P, MI, T15, t, Gl, no figure ms and inost SR 6-7, एपोऽक्षरोऽनन्तोऽव्यक्त 117, CT, एपोऽव्यक्तोऽनन्त De. 7. आरमान for आत्मा तं De-1, "'17. विजानामीति T3.18 8--1 (1p६१) एषोऽक्षरोऽनन्तोऽव्यक्त 117, GT.

·ऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठित इति । सो ऽविमुक्तः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति । वरणायां नास्यां च मध्ये प्रतिष्ठित इति । का वै वरणा का च नासी- ति । सर्वानिन्द्रियकृतान्दोषान्वारयतीति तेन वरणा भवति । सर्वाणीन्द्रियकृतपापानि नाशयतीति तेन नासी भवतीति । कतमच्चास्य स्थानं भवतीति । 1* विमुक्तो Sc, N2, T3, G7 1-2 सोऽविमुक्त -इति not in sic : ऽविमुक्त. सन् कस्मिन् 01 वरणाया नास्याश्च 11-3, वरणायां च नास्या (नाश्या De) च 51, De , वरणाया नास्या Sank 2 नाश्या tor नास्या De. T17, B,II, Weber .10 मध्ये 1 प्रतिष्ठितो मध्य इति 20 केन बरणा भवति केन नासी 11-3, .ink 1 3-4 नाशीति B, Weber, no इति Da, नासिकेति 1 1 सर्वाणीन्द्रियकृतानि पापानि - 1, Pट, सर्वानिन्द्रियपुरुषान् 13, bank 1, कृतान्दोपान् others, and Sank 2 10 इति ॥ Db-e, S1.d1-2-3, 'ग, 11, T10-18 7 भववीति Pक-रा, B, इति Dc सर्माणीन्द्रियकृतपापानि Jacolh 1 MS , सर्वाणीन्द्रियकृतानि पापानि ५1, सर्वानिन्द्रियकृतान and सर्वानिन्द्रियकृतान्पापान Sank , 'कृतपापा 13, सर्वानिन्द्रियकृतान्पा- पान् others शमयतीति T1, वारयतीति 118, no इति Dy.c, P (sase क-स), d1.3,91, N1, T15, G1. 6 नासा 1, नासीति D1, नाशीति Dt, नाशी T3, AM, B, ·भ्रुवोर्घाणस्य च यः संधिः स एष द्योलोकस्य परस्य च संधिर्भवतीति । एतद्वै संधि संध्यां ब्रह्मविद उपासत इति । सोऽविमुक्त उपास्य इति । सोऽवि- मुक्तं ज्ञानमाचप्टे यो वै तदेतदेवं वेदेति ॥ २॥ अथ हैनं ब्रह्मचारिण ऊचुः । किंजप्येनामृतत्वं Webei waarifa not in Dc, no sf& Di, Si, 13-17, 1, G1,V कतमं चास्य (वास्य SI, T15)NS,S1, B, T15 No इति 51, Taa 1 No च De No य. T18 एव T15 परस्य Dc, d1-2-3, N1, TI 2 No za T1-2 वर्ण for सधिं 12 2-3 "विदोपासत 13-18 3 No इति' T17 सो -इति not in se उपास्यत T17-18,N1 3-4 विमुक्तो Dc, S1, विमुक्त T17, विमुक्त Dh, 12-18, 12 4 तदेवं Da-b-e, Pक-ख-ग, S1, D1, B No इति Db, d1- 3,S, NI, TI-3-15, M, होवाच for इति DI द्वितीयः खण्डः ॥२॥ P, no ligure in d1-3, S, most SR (वेदाथ हैन etc). Here Oupn concludes the first of its tho Brahmanas 5 जाप्येन P (sare ग-ड), Db, Sae, Jacob 4 MISS , तप्येन T अमृतं । 3-1 (p६३) त्वं नो di 2 ·६३ बहीति । स होवाच याज्ञवल्क्यः । शतरुद्रियेणेति । एतानि ह वा अमृतस्य नामधेयानि एतैर्ह वा अमृ- तो भवतीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥३॥ अथ ह जनको ह वैदेहो याज्ञवल्क्यमुपसमेत्यो- वाच । भगवन्संन्यासमनुब्रूहीति । स होवाच याज्ञ- . 1* स एपोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा शतरु for शतरु° D) द्रीयेणेति Pग-2, D1, N1 No इति'NS 2. एव for ह वा Du-c, be, एवास्य 81, एव हवा B. No 'स्य P, DI, 11-3, G7, N2, Sank , अमृतानि Da-c, S, अमृ- तत्वस्य DU नामानि NS, SI, B, नामधेयानि भवन्ति I, V एतानि ह for एतैई 13-18 3 ता for तो Ta, M. V भवन्तीति ''a-1, M, V No इति Da-b, S, 13-11 एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य not in Di, S1, d1-2-3, SR save B, Weber, replaced, in Da-b, Sa-c, 1by कथं [वि Sa-] जानीयामिति स होवाच याज्ञवल्क्यः स एपो- ऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा ॥३॥ (no figure in dare) ल्क्य Nur. 1 only , 'ल्ययः Nar 3, P, B इति तृतीय, खण्डः ॥ ३॥ P, इति द्वितीयः सण्डः t, N1, द्वितीयः सण्डT15,॥२॥11-3, no figure in & and most SR 4 अथ ह जनको ह वैदेहो P, 11-2-3-4, अथ ह जनको वैदेहो D1-3-k-li, Sa-c, dI, N1, अथ जनको वैदेहो Da-b-e-!-1, ST, अथ हैन जनको ह वैदेहो G7 , अथ हैन जनको वैदेहो other SR , संन्यासविधिमनु 713-15-18, G1-7, संन्यासविधि बहीनि T2- .

·वल्ल्यः । ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेत् । गृही भूखा
वनी भवेत् । वनी भूत्वा प्रजेत् । यदि वेतरथा
ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेद्गृहाद्वा वनाद्वा । अथ पुनरवती
वा व्रती वा स्नातको वास्नातको वा उत्पन्नाग्निरनग्नि-
को वा यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत् ।
तद्वैके प्राजापत्यामेवेष्टिं कुर्वन्ति । तदु तथा न
3, सन्यास ब्रूहीति DI] Alm, B, Pस घ After ब्रूहीति ।
inserts कथ मन्यासलक्षणम् ।
1 परिसमाप्य B
1-3 गृहाद्वनी भूत्या प्रप्रजेत् for गृही भूत्वा प्रव्रजेत् d1-3,
Pग- SR (sive T2-3 18, GT), I
2 चेतरथा GI
3 TETETT Dc, di, Xar, B
वनाद्वेति 51
3-5 अथ...--प्रव्रजेत् not an S1
3- पुनर्बती वानती वा 13, Gi, NI, YB, पुनरसद्यतिर्वा
घ्रती वा T2
1 10वा'
Moवा'S-c
उत्पन्ना Sc, Visn I,
आसन्ना Jul II, उत्सन्ना (वोत्सना) athers
4-5 वा उत्सन्नाग्निको वा यद Dc, B
5 विरज्येत् t, 1G1, IN
6 तदेके 13, 1 me 'Th, एतद्वैके 2, ६१c, एतधैके DI
प्रकुर्वन्ति TI) 1, 11, निर्वपन्ति 51, Sanke
तदुत तथा Th,
तदु तत्तथा \I, तत्तु तथा 13, अथ वा न ] १t Th, अथ ह ने
Y TU

·कुर्यात् । आग्नेयीमेव कुर्यात् । अग्निह वै प्राणः । प्रा- णमेवैतया करोति । वैधातवीयामेव कुर्यात् । एत एव त्रयो धातवो यदुत सत्त्वं रजस्तम इति । अयं ते योनित्वियो यतो जातो अरोचथाः । तं जाननग्न आरोहाथा नो वर्धया रयिम् ॥ 1 ज्यामेव for "यीमेव SR, Y अग्निहि प्राण ।।1-3, SI, Pr, SR, T , अग्निहि वै प्राणः Dc-1, अग्निहि वाव प्राणः ।। 1-3 प्राणमेव तथा B, भाणो वै तथा 'T's पश्चात् धा' for त्रैया 11-3, 11, P, 10, G1, M, Y, Vank , NI , तस्मात् त्रैधा Nal Ip धातन्मय्यामेव AI, V, त्रेधातव्या- na G1, ATAT D1, 5, 112, Jacob 3 MSS out of 6 28 एत एव GI, T1), Jacob 1 M५ एतयेव B, '1'17, एवं only, S1, एतयैव others + 2-p६५, 1 एत एव---- -तदुपासितव्यम not an AS, d (added by later hand in Dh) १ यदु for यदुत 'Th, tl, Nur , यत्र T, th, MV, भवति . यदुत 81 4-5 Thic Muntiis rccentuated in d3, corruptel, m SR, SI 22, bi initions जात. प्राणादरोचथा । प्राणं जानन 1 अरविजो most MS 5 आसीदाथा DI अधा fon अथा 18-17-18 1-1{p६:) अयं ते योनिर्भत्विय इत्यग्निमाघाये()देपा चा efe, S1 १

·इत्यनेन मत्रेणाग्निमाजिभ्रेत् । एप वा अग्नेयोंनिर्यः
प्राणः । प्राणं गच्छ वाहेत्येवमेवेतदाह ।
ग्रामादग्निमाहृत्य पूर्ववदग्निमाजिप्रेत् । यद्यग्निं न
विन्देदप्सु जुहुयात् । आपो वै सर्वा देवताः । सर्वा-
भ्यो देवताभ्यो जुहोमि स्वाहेति हुत्वोद्धृत्य प्राश्नी-
यात्साज्यं हविरनामयम् । मोक्षमतस्त्रय्येवं विन्देत् ।
।
1* मन्त्रेण my sing in D1 एप ह वा S1, 2, SR
10 प्राण m ] U onnitted in SR save B
प्राणागच्छ81
After गच्छ l and 1 insert. [स्वाहा 51]
स्वा योनि गच्छ
3 Before प्रामाद् Simurts (1 note oup ६४,13-1)
अथ पुनरनती वा नती वा स्नातको वास्नातको वोरसन्नाग्निरनग्निको वा
आजिप्रेत् 1 Mar Up Php up others आघ्रापयेत् +
3-4 यदग्निमविन्देत् SR ११e Tht यदग्निं न विन्देत् ।
4 T2 dils चा after अप्सु
जुहोति Gb हुत्वा समुद्धृत्य ' Sank हुत्वोपोद्वृत्य Aur
"इत्योदय प्रानी T2 18 G7
- हुत्योद्धृत्य प्राश्नीयान् not m ] प्राश्राति ९
(म्बाज्य Ba 'नामयक मोक्षे for मोक्ष si
मन्न R मन्त्र1211 अय्येव 67 व 18
वदेत् for
विदेत् १R (enior) 13 G17 विधान 51, विद्येत् ।, वेद
ओ सर्वा "
4

·६७ तह्म तदुपासितव्यम् । एवमेवैतद्भगवन् । इति वै याज्ञवल्क्यः॥४॥ अथ हैनमत्रिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं । पृच्छामि खा याज्ञवल्क्यायज्ञोपवीती कथं ब्राह्मण इति । स होवाच याज्ञवल्क्यः । इदमेवास्य तद्यज्ञोपवीतं य T17-18, Y, “विदेत् (वदेत ind विन्देत् aue vallants)" Jacob । तद्'d1-3, D1, P, SR, Sank, Y, others एनद् एतद् for तद्'G1, P, Jacob, एब NO After उपासितव्यम् Y insents शिसा (शिसां T16, B) यज्ञोपवीतं छित्वा संन्यत्तं मयेति निवा- रमुचरेत् इत्येवमे for एवमे 15, 01, d: प्वैप भAS (sare Db), 12, Sank ), वैप तद्भ Dh Mo वै In NS, D1, d3, Tb-3-15, Gi 1-2 एवमे याज्ञवल्क्यः missing m 1 इति चतुर्थः खण्ड. ॥४॥", ॥३॥dl-3, mohgure ins and most sR, ॥१॥ 3 अथ---याज्ञवल्क्यं not in है- पप्रच्छायज्ञोपवीती कथं te, NS,d., पप्रच्छ याज्ञवल्क्यम- यज्ञोपवीती कथं etc,Y 4 यज्ञोपवीती fo1 अयज्ञोपवीतो YTa, YB, YV, उपवीती GT 5 इदं प्रणवमेवास्य Yuve T16, notling in 'T'16 No STE 11 SR -1 (1:५८) यथात्मा Dh

·आत्मा प्राश्याचम्य । अयं विधिः प्रवाजिनां । वीरा-
ध्वाने वानाशके वापां प्रवेशे वाग्निप्रवेशे वा महा-
प्रस्थाने वा । अथ परिवाड्विवर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रहः
शुचिरद्रोही भैक्षान्नो ब्रह्मभूयाय भवति । यद्यातुरः
1" आत्माप. प्राश्याचम्य D1, SR save T3-12-17-18, G1.
प्रास्या Dr.brrk-m, d2, (Sank 2), cf Oupn , प्राच्या' Sac. +
परित्राजिनाम् d1-3, P, Ta-1), t, Gi, 11 (E), I, V, Jacob;
परित्राजकानाम् Db, Pक-ख-, Sank , NI' , परिव्राजिकानाम् 13
1-3 विधिरथ वा परिवाड्विर्णवासा ! (विधिरिति अथ YTA,
YV, no वा 111b, 1B) II last note of page.
वीराध्वाने [वानाशके वापां प्रवेशे वाग्निप्रवेशे वा Dh] महाप्रस्थाने [ऽना-
शके De] चाग्निप्रवेशे वा 18, 12, ५, चीराध्वा वानादाको वामिप्रवेशो
21 only, $1 For SR and I see following notes.
1--2 वीराध्वनि - YB , वीरोध्वाने T..-2-15, M, V
2. अग्निप्रवेशे वापां प्रवेशे वा DI वापां प्रवेशे याप्सु प्रवेशे
वाग्निप्रवेगे etc , Tal
३ 'वासो T2-3-17, GT, I (save Tb, B).
4 भैक्षान्नो DI-J, c, भैक्षाणो other SR; भैक्षमाणो SR (sale
Tim, t, Gr), 1, भैक्षाचरणो GT, भैक्षेण । भवतीति ।
(enie Db), 12, s, कल्पते Viss. (p ३९)
+-1(11६९) यद्यातुरः -संन्यसेन् mmsmg in Y which has
in-teaal. एप पन्थाः (पन्था B) परिमाजकानां पारिव्राजकानां B) वीरा-
ध्वान-( 1-3)--महाप्रस्थाने वा (followel एप पन्था
माणा)
मुण्डी 11-3

·स्यान्मनसा वाचा वा संन्यसेत् । एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति संन्यासी ब्रह्मविदिति । एवमेवैप भगवन् । इति वै याज्ञवल्क्यः ॥५॥ तत्र परमहंसा नाम संवर्तकारुणिश्वेतकेतुदुर्वा- सकभुनिदाघजडभरतदत्तात्रेयरैवतकप्रभृतयोऽव्यक्त- लिङ्गा अव्यक्ताचारा अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्तः । SR (nave 1 No वा in De, d2, So, ब्रह्म () वा मनसा वा 81, वाचा वा मनसा वा V1 ( १८) एप वै पन्था G7 ब्राह्मणा SR ५ तेनैवेति NS, A2, ५, ''15, G7, तेनेति A1, Y Ta, G1), Y nsert before protet No इति in NS, SI,d2,4 'वैतद् ९1, 118, Gl 3 No 4 1m 1'क ख, Sa.c, T18, Gi इति वैदेह. for इति चै याज्ञवल्क्यः 51 इति पञ्चम खण्ड ॥५।। P, इति (Imissing, tl) तृतीयः सण्ड TIj, t, 11, इति जाबालोपनिपत्समामा ॥ 11, ॥४॥d1.3, 10 figure in d2, 5, most SR, Y (but ||२॥ Tb) 4 परमहंसो 15 (sast De), 12, T18, M, V 'रुणिकचे d2, Pस 4-5 दुर्वासा Da-b-e, s, दूर्वास 117-18, 11 5 निदाघदत्तात्रेयशुफवामदेवहारीतकप्रभृतयो । दत्तानेयो Da- 1-C, htht for you to T1-17 अननुमत्ता Dr.h.c, l After 'चरन्तः । ds परस्त्रीपुरपराड्मुसा' 6 ·त्रिदण्डं कमण्डलं शिक्यं पात्रं जलपवित्रं शिखां यज्ञोपवीतं चेत्येतत्सर्व भूः स्वाहेत्यप्सु परित्यज्या- स्मानमन्विच्छेत् । यथाजातरूपधरो निर्द्वन्दो निप्प- रिग्रहस्तत्रब्रह्ममार्गे सम्यक्संपन्नः शुद्धमानसः प्राण- संधारणार्थं यथोक्तकाले विमुक्तो भैक्षमाचरन्नुदरपा- त्रेण लाभालाभौ समौ कृत्वा शून्यागारदेवगृहतृण- 1 विदण्ड (no Anusy tra) Di, s, T18 पानं शिक्यं , Sank , मुचपात्रं । जलपवितं पात्रं 15, 12, 1-2 शिसायज्ञो Dr.b, ५, T16-17-16, V, Ta-h 210 चेत्ये xe sale De), 12,५, धीतं वहिरन्तश्चेत्येतत्सर्व। 3-4 जातरूपधरा शुद्धमानसा. (plurals only), I. 3 निर्यन्यो for निर्द्वन्द्वो Xs,d2, Pस-प, + 'प्रहसत्रब्रह्म Dh onls , 'प्रहस्तद्ब्रह्म' 12, 'महतत्त्वंब्रह्म T17, ग्रहस्तत्तद्ब्रह्म Diy.k-m, 'प्रहतत्वाद्ब्रह्म-GT, 'अहो निर्मत्सरो निर्विकारः तत्त्वब्रह्म' TH, others 'प्रह्स्तत्त्वब्रह्म शुद्धमनसः ITa, TV, श्रुद्धिमापन Sac Before प्राण Tin-eats प्रणयध्यानपरायणः 5 यथोत्तोड अविमुत्तो Da भैक्ष्यमा Darh, 2-3, Pख-ग-इ. 'चरेदुदर 118 6 लाभालाभसमा Sa-c, लाभालाभौ समो T15-16, Gl, 11, लाभालाभो समो D1, लाभालामयो. समो B कृत्वा IGa (corncted fron भूत्वा); other भूत्वा Between कृत्वा and शून्या' | his the following करपात्रेण वा कमण्डकपो (लूद- ·- कूटवल्मीकवृक्षमूलकुलालशालाग्निहोत्रशालानदीपु - लिनगिरिकुहरकन्दरकोटरनिर्जनस्थण्डिलेप्वनिकेत- वास्यप्रयत्नो निर्ममः शुक्लध्यानपरायणोऽध्यात्मनिष्ठो ऽशुभकर्मनिर्मूलनपरः संन्यासेन देहत्यागं करोति स परमहंसो नाम स परमहंसो नामेति ॥६॥ जाबालोपनिषत्समाप्ता ॥ कापो 15 लूदकपोपण V लूदकतपो 116) भैक्षमाचरत्रुदरमा ("दरपा' 1b_B) नसग्रह पानान्तरशून्यो जलस्थलकमण्डलुरवाधकरहस्य (no स्य BI) स्थलनिकेतनो लाभालाभौ समो भूत्वा (no भूत्वा Bp corr to कृत्वा (61) शून्यागारे देवगृह Dr be so di bnt गृहे 1 होनि R T2 t G7 12 omat गाला after अग्निहोन गृह for शाला B 3 गिरितरुकुहर 1V तरुकुहर 11 कोटरफन्दर निर्जन Sac Oupn निर्जर DM im others निर्झर + स्थडिले निकेत Dabd2 "स्थडिलेवप्रयत्नो De °स्थले निकेतवानल्प प्रयत्नो Sle स्थण्डिलेपु तेप्वनि B -3 निकेतनिवास्य Ind SR Sare T2 3 10 17 18t, G17 3wum@B THITH Treob 1 US SR (sue Ti, N2) 1 ole # THE FIH once ouls in all but Dabc P इति पष्ठ सण्ड ॥६॥ P only ॥५॥ DI no figure ,

·नामेति । आशाम्बरो, etc., Y, Jr.
5-6. ओ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥ P only; ओं पूर्णमद इति
शान्तिः !! T1, Gh, II, V. 13 : इति लघुजावालोपनिषत्समाप्ता || dl,
TY.

·ब्रह्मोपनिषत् ·अथ ब्रह्मोपनिपत् ॐ । शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं भगवन्तं पिप्पलादं पप्रच्छ । दिव्ये ब्रह्मपुरे संप्रतिष्ठिता भव- न्ति । कथं सृजन्ति । कस्यैप महिमा बभूव । यो 9-3 PNग-प, Di, Sa-b beginॐ अथास्य पुरुपस्य चत्वारि स्थानानि भवन्ति नाभिहृदयं कण्ठं (DI, S कण्ठो) मूर्धति । तत्र चतु- प्पादं ब्रह्म विभाति । Di, PNग-घ] ॐ शौनको etc , SR begm . ॐ अथ हैनं महाशाल: शौनकोऽगिरसं भगवन्तं पिप्पलादं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ । ( शाला: G3, Ta, d. No विधिवद् G3. उपसंपन्नः G3; उपपन्नः T16). 3. पिप्पलादं Da-h-c. अपृच्छन् " (suve PNक), Sb. क्क द्विव्ये रम्ये ब्रह्मपुरे PNग. After ब्रह्मपुरे Calds रम्ये; Ga,d, संप्रतिष्ठा क. 3-4. भवति G3. 4. सृजन्ति altered to संसृजन्ति Db; सृजति Dt. 1-1 (p७६). Instend of सृजन्ति- -क एप: SR hare: सूज- निसात्मन एप महिमा विभज्य एष महिमा विभुः क एषः (no सृजन Ta; B, Al add के.

·ह्येप महिमा बभूव क एपः । तस्मै स होवाच ब्रह्म- विद्यां वरिष्ठां । प्राणो ह्येप आत्मा । आत्मनो महि- मा बभूव । देवानामायुः स, देवानां निधनमनिधनं, दिव्ये ब्रह्मपुरे विरजं निष्कलं शुभ्रमक्षरं यह्म वि- भाति । स नियच्छति मधुकरराज[मक्षिकावत् । यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्वा एवोत्क्राम- न्ते तथैवैनमुत्क्रामन्तं ते सर्वे देवा अनूकामन्ते । 4 महिमा etc, G3 हि dded ifter महिमा by I'l, Gc, पोby 1b) 1* After होवाच SR msert एतत्सत्य (सर्व '116) यत्प्रनबीमि (यद्भवीमि G3) 2-3 प्राणो- -निधनमनिधन mmssing m SR sne G3 which has प्राणो होप देवानामायु स देवाना निधनमनिधन | Tor दिव्ये ब्रह्मपुरे SR ine देवेभ्य प्राणेभ्य पर ब्रह्मपुरे (so T10, 11, G3, d, others परब्रह्मपुरे) Afte1 ब्रह्मपुरे ndds रम्ये विजर G3 शुभम् SD G:, विशोक M, Bक विरज other PU " स for स Da मधुकरराज tutory, मधुकरराजान Dh Sah, GP,G3, राजान Dic, मधुकरराश्या Tb] 16, Ged, "राश्वा ! 1, मधुकर श्वेव Ga, M B 0-1 (p vu) The bricht teil passage added we U विराज for यद्गह्म + ·७७ स सृजत्याकर्षति] माक्षीकवत् । यथा माक्षीकैकेन तन्तुना जालं विक्षिपति तेनापकर्षति तथैवैप प्राणो यदायाति संसृष्टमाकृष्य । प्राणदेवतास्ताः सर्वां ना- ड्यः सुष्वपे श्येनाकाशवत् । यथा खं श्येन आश्रित्य याति स्वमालयमेवं सुषुप्तभूते । यथैवैप देवदत्तो य- - . 1* माक्षीकवत् Dre, C, Jireob, foruunchi , भाक्षिकावन् 51, माक्षिकनत् Di, Sb, P, मक्षि इव (so) G3, निर्मक '11101 10, Gc, d, fermitiero Ga V, B fter निर्मक (विकर्मक ) for माक्षीकवत् PU insents अकर्मा स्वापीव स्थित (अकर्म [क TI] स्वपुरस्थित 'Tath 16, Ge, अकर्मस्वरूपस्थित ३) । कर्मक (कर्मकर Ga, I, BE) कर्पकवत् (कर्मकवत् 16 कर्पक 13] Gc) फल- मनुभवति । कर्ममर्म (कर्ममकर्म 1], (re) ज्ञात कर्म करोति । कर्ममर्म (कर्ममकर्म ri, Ge, कर्मकर्म d) ज्ञात्वाकर्म कुर्यात् (ज्ञानकर्म करोति l)। The second sentence (कर्मक etc) is not m d 1-4 यथा मक्षिका एव तन्तुना जल (') विक्षिपदेतेनैनमपकर्पति अथ कर्पन्प्राणा देवताशत्वार ता सर्वा नाड्य G, को जाल विक्षिपे- देकेनन (देको नैन' IB sire T , "दिति कैनैन’ Ge) मपकर्पत्यपकर्षति (अपकर्पति' not m T16) प्राणदेवताश्चत्वार । ता सर्वा नाड्य PU. 3 यदा याति Nur and ed, but of p८९, 1 8 आगच्छते 4 सुष्वपेत् D-1, सुस्थपे C, सुषुप्त 'll, सुपुप्त other PU, सुपुपु यथा स श्येन आनित्य GB, Jacob IS , यथा स श्येनमाश्रित्य AR, यथा श्येन समाश्रित्य PU (1)63 ·प्यापि ताड्यमानो न वेत्त्येवमिष्टापूर्तेः शुभाशुभैन लिप्यते । यथा कुमारो निष्काम आनन्दमुपयाति तथैवैप देवदत्तः स्वप्न आनन्दमभियाति । वेद एप . . Tal, Gc 3, d, सुपुप्त ब्रूते other SR , सुपुमो ब्रूते AR + 3fter सुपतनूते (सुपुप्त ब्रूते) for सुपुप्तभूते SR itsert अय च पर च (परश्च G. I, B, परपञ्च 40) स (not m 1216, G3) सर्वत्र हिरण्मये परे कोशे । अमृता (अमृतो Ga, NI) होपा (होणे , होप G3) नाडी (नाडि G3, ) य सचरति (सचरन्ति '11) | तस्य (मध्यत G3) त्रिपाद ब्रह्म एपानेष्य (एपानोप्य 1, एपानेद्य nith Valent एपात्रेप 1b, एपाज्ञेषु ६, एभ्य आकृप्य G3) ततोऽनु- तिष्ठति । अन्यन ब्रूते । अय च पर च (परश्च 1) सर्वत्र हिरण्मये परे Foto 1 la 16 live only the first of these sentences यथैवैपे 51, यथैव Gae, unt of Th, d, यथेष्ट 11८, यथैष othe SR . (p vu)---1 यष्टयापि D, P, G3, यष्टया च PU, यष्टपादि Dbc Sab, Jacob JISS , यट्यादिना C, PM ग 1 न वेत्त्येवमि G3, नेनेत्येवमि d, नैवेत्येवमि° othu PU, न यत्येवमि R पूर्व कर्म G3, पूर्त Ga, पूर्तकर्म otlia PU 2 कुमारको SR. अभियाति SR ३ तथैप S G3, I, यथैप other SR देव for देवदत्त स्वप्नस्थानमानन्दमभियाति Pाग, स्वप्नस्थानमभियाति Sh अतियाति De वेदम् 11, देव Ga एप 61, एव other Rul la, ta othu SR SR ·परं ज्योतिः। ज्योतिष्कामो ज्योतिरानन्दयते । भूय- स्तेनैव स्वप्नाय गच्छति जलौकावत् । यथा जलौका- ग्रमगं नयत्यात्मानं, नयति परं, संधयत्यपरं, नापरं ] No ज्योति m G3 ज्योतिप्कमाज्यरानन्द इति G3, ज्यो- तिपा मा [त्म (Ga] ज्योतिरानन्दयति 'Pa-b-1-16_M, B, so other PU but 'नन्द इति Belore भूयः SR insert एवमेव तत्परं यशित्तं परमात्मानमानन्दयति शुध्नवर्णमाजायतेश्वरात् (एवमेतत्परं G3 यतोचित G3 'त्मात्मानमा" G3 शुभ Ta No वर्णम् G3 'मजा' TH स्वरात् d, परातू Ga) 2 Sn add मार्गेण after तेनैव स्वास्थानं SR गच्छति पश्यति Sa-b, निगछति Tb-1-10, G3, M, नियति TI, नयति Gc, नियच्छति other PU जलूकावत् G3, जलूकाभाववत् PU 2-3 For यथा---'त्मान PU has यथाकाममाजायतेश्वरात् तावतात्मानमानन्दयति, G3 यथाकाप्रम(१)श्चयति तावतात्मानमानयति. 3 For परं T], d have परसध, Tb परं संध, other SR. पर- संधि 3--1(p c.) संधय यत्पर नापरं त्यजति P,C, So Jacob, but with note 4 MSS rend सधयति", संधयत्यपरं नापरं त्यजति C-ग, संधयत्यपां नापरं त्यजति Sb, संघय परं संघयत्परं नापरं यजति Da, संधयत् ।। परं संधयत्परं नापरं यजति De, संधय परं नापर त्यजति (ख-घ, सधयत्परं नापरं त्यजति Db, संधयत्यपरं त्यजति Sa. संधूयेत्य- परं त्यजति Cr, संध्याय परं संध्येति परं नापान्त्य इति (') G3, PIT सायद संधयति संधति Tv Ran ·८० त्यजति +++++++++ स जाग्रदभिधीयते । यथैवैप कपालाष्टकं संनयति +++++++++। य एप स्तन इवावलम्वत एप देवयोनिर्यत्र जागति शुभाशुभमनिरुक्तमस्य देवस्य स संप्रसादोऽन्तर्या- मी खगः कर्कटकः पुष्करः पुरुषः प्राणो हंसः परापरं 1.-? Toats and comm slo no lacunt, but of our translation 1 स जाप्रदभिधीयते mmssing m SR 2 तथैवैप Dab, Sb, तदैव Gc, d, ar, B, तथैव other sn सध्यायते G3, सधाय PU 3 य एप ete, PU, तमेव स्तन इव लम्बते NR., ते स्तेन इव लम्बते G3 एप देवयोनि Da b, Jacob 4 ISS, एप वेदयोनि Sn b (brut ata corrected to get In Sb), एप वेददेवयोनि PN- वेददेवयोनि (no एप) other AR, सेन्द्रयोनि (एव योनि ) स वेदयोनिरिति SR sue G3, 116, स वेदयोनिर्वेदयोनि. G3, सेन्दयोनि T16 + यत्र NR, G3, अत्र PU 4 शुभा --'मस्य 1S, Jacob 4 MSS against one, the latter and P, Cred शुभाशुभ निरुत्तमस्य missing in others SR शुभाशुभातिरिक्त (शुभाशुभमतिरिक्त G3) शुभा (not In G3) शुभैरपि कर्मभिर्न लिप्यते (लिप्यत इति प्रथम सण्ड ॥ G3) य (not m G3) एप देवो (देवा G3) अन्य (अस्य G3, I) देवस्य सप्रसादोऽन्तर्यात असगचिद्रुप for पुप्पर PU, no पुष्कर in 61, 63 स P only, समसारो NR -- ·८१ ब्रह्मात्मा देवता वेदयति । य एवं वेद स परं ब्रह्म- धाम क्षेत्रज्ञमुपैति। प्रथमः खण्डः ॥१॥ अथास्य पुरुषस्य चत्वारि स्थानानि भवन्ति ना- अद्य No पुरुप: m D! प्राणो हंस C] , प्राणो हिसा NR, ,प्राणहंसो G3 , प्रणवहंस PU परावर De, परं SR 1 After ब्रह्म PU adds न प्राणहसः प्रणवो जीव for आत्मा d, आधGB, आद्या Pा निवेदयन्ति Th, निवे- दयते Tb, निवेदयति other SR 1-4 य एव वेद स सर्वमथास्य पुरुपस्य चत्वारि स्थानानि भवन्ति G8, य एव वेद तत्कथ निवेदयते जीवस्य ब्रह्मत्वमापादयति सत्यम् (सत्यम् Tr-b-16, others सत्त्वम् ) । अथास्य पुरुपस्यान्त शिस्रोपवी- Pardi eto, PU, qu 1-2 स पर---पैति 1epented in C 9 7 expunged in Db 3 Ed have only the numeral , PUJ nothing * Here beginning of the Upusad in SR savc G3, and sure PU, 42 सह नाववत्विति शान्ति d2 3, Ta-b-1, ti, Gb 3, भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः 18, no Santa in others In Tb, Gb the Sinti is preceded by two Slohas, 117, यद्रमोपनिपठ्यक्ता विष्णुलिङ्गिहृदुजवलं (हदि चलं Tb) 1 वैपदानन्द- साम्राज्य कलये तत्स्वमानतः ।। ब्रह्मकैवल्यजाबालश्वेताश्वो हस आरुणिः । गर्भो नारायणो हसो चिन्दुनादशिर शिखा | Only the second Sloka is in d2, Ta-1, also, but ifter the Sinti, in M, B The latter add एतस्त्रायोदश 11 ·८२ भिर्हदयं कण्ठं मूर्धेति । तत्र चतुष्पादं ब्रह्म विभा- ति, [जागरितं खप्नं सुपुतं तुरीयमिति,] जागरिते ब्रह्मा स्वप्ने विष्णुः सुपुत्ते रुद्रस्तुरीयमक्षरं । स आ- दित्यश्च विष्णुश्चेश्वरश्च स पुरुषः स प्राणः स जीवः सोऽग्निर्जाग्रत्तेपां मध्ये यत्परं ब्रह्म विभाति स्वयम- 4 (p८१)-1 नाभिहृदय Dbe, Sb, G3 1 कण्ठो 8b2, कण्ठ- Dh, G3 मूर्धति MR, PST घ, otheis मुर्धा च चतुष्पाद् G2, चतुत्रिपाद (0) G3 2 The bracketed sentences not mSR aare Gamhch However reads शुभ्रमक्षर जागरित सुप्त + 3 सुपुप्ते NR d! 3 Sa, 19 17, G1_N1, others सुषुप्ती तुरीय परमाक्षरं Db Sab, PN (save ग घ) PSC, G3, तुरीय परमक्षर Dac PN ग प, Jacob 1 MISS , तुरीये परमक्षर C, Jacob (2 VSS ) 3. For स आदित्यश्च विष्णुश्चेश्वरश्च D2 PM ग GB have स आदित्य स विष्णु Do स आदित्यश्व विष्णु ,PS,d3 स आदित्य स (no स 13) पुरुष स (no स 13) विष्णुश्वेश्वरश्न, DT स आदित्यो विष्णुश्च रद्रश्च other SR स आदित्यो विष्णुश्वेश्वरश्च 40 च' mSi No स mub स प्राण से पुरुप firस पुरुष स प्राण 63 4- स पुरष -विभाति mesing m SR. Eare G3 । सोऽग्निर्जाग्रत्तेपा Incolh, सोमिर्जाप्रतस्तेपा Di Sah, सोऽमि स ईश्वरश्च (र स PHघ) जापत्तेपा Da, PN ग, सोऽग्नि स ईश्वर ·मनस्कमश्रोत्रमपाणिपादं ज्योतिर्वर्जितं । न तत्र लोका नलोका वेदा नवेदा देवा नदेवा यज्ञा नयज्ञा माता नमाता पिता नपिता स्नुषा नस्नुपा चाण्डा- लो नचाण्डालः पौल्कसो नपौल्कसः श्रमणो नश्र- मणः तापसो नतापस इत्येकमेव परं ब्रह्म विभाति । हृद्याकाशे तद्विज्ञानमाकाशं । तत्सुपिरमाकाशं । त- द्विद्याझ्याकाशे यस्मिन्निदं सं च वि चरति यस्मि- स जाग्रति तेषा G3, सोऽमिश्वेश्वरश्च जापति तेपा De सोऽग्नि सेश्वरश्च जाप्रत्तेपा others सोऽयम to स्वयम 1 ज्योतिर्विदित SR save D7, योनिर्विद्यते D7 Noना Sub, SR यत्र SRsmeD7 देवा नदेवा वेदा नवेदा SR यज्ञो नयज्ञ D7, 117 3...+ चण्डालो नचण्डाल Sa b,GB, TI IT 7 Before तापसो NR. (8IIC Sa), D7 insert पशवो नपशव Vo fa in SR मेवापर D7, मेव तत्पर other SR. 6-2(p ८४) हृद्याकाशे- -90ft missing in SR swe G3 7 विद्याद् er cony , वेद्य Sa, G3, वैद्य C, वैद्या Jacob 1 MS, वेद्या others (no Sandhi) 'काशे Db ouly, 'काशो G3, "काश others तस्मिन् for यस्मिन् C, Jacob सचरति विचरति PM, सर्व विचरति Sa, च विचरति c . , ·न्निदं सर्वमोतप्रोतं । स विभुः प्रजासु ध्यानेन यो वेद तत्परं ब्रह्म भवतीति निर्वाणं । न तत्र देवा ऋषयः पितर ईशते प्रतिबुद्धः सर्वविदिति । हृदिस्था देवताः सर्वा हृदि प्राणाः प्रतिष्ठिताः। स विभु 1* cauta Dukno, S1, PATY, others cata G3 only , स्व C, स others (altered to न m DI) G3 only, fert others प्रजासु G3 only, प्राजा Pास, प्रजा[:] others t 1-2* ध्यानेन-भवतीति G3 only , inste rd of it C, PNग have merely सविज्ञायेरन Pाख सज्ञायेरन् , other PN ज्ञायेरन्, Jacob विज्ञायेरन् , DJ विज्ञाय (rith variant त्मन्य) पर, Db, SI सत्य पर, सत्यपर, others सत्यपर g" निर्वाण mussing mAR लोका Inserted before देवा in Da C, S2, C, after get in SL, PA a, act for TI 2--3 For न तत्र-- -दिति GS has न सत्र देवा न ऋषय न पितर ईशन्ते प्रतियुद्ध सर्व बुध्यति, DT तन देवा न न ऋपय ईशा नाते प्रतिबोध सर्ववसिध्यिते पितर शिष्यते प्रतिसर्व विदेहि (1) 10 अपय Sh After ईशते 13 inserts एक एव "बुध Sh, Cक ख, 'बुध्य । सर्वविद्येति SK she dI, सर्व- विदेति सर्व विदेवि al द्वितीय खण्ड ॥G3, ॥२PN, ॥१॥ l's, no figure in others but I) m D? bc, 113 + हदिप्रतिष्ठा Ga प्राणे for प्राणा 12316 .

·हृदि प्राणश्च ज्योतिश्च त्रिवृत्सूत्रं च यन्महत् ।।
हृदि चैतन्ये तिष्ठति।
यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं
प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात् ।
आयुष्यमध्य प्रतिमुश्च शुभ्रं
यज्ञोपवीतं वलमस्तु तेजः॥
सशिखं वपनं कृत्वा बहिःसूत्रं त्यजेदुधः ।
यदक्षरं परं ब्रह्म तत्सूत्रमिति धारयेत् ॥
सूचनात्सूत्रमित्याहुः सूत्रं नाम परं पदम् ।
तत्सूत्रं विदितं येन स विप्रो वेदपारगः ॥
1. प्राणश्च P, T9-11-17-18, t1-2, G1-2, N1; प्राणं च 123B
others प्राणाच. यन्महत् P, Sb; altered to तद्विदुः SA;
तद्विदुरिति 0-1-0-13, t1-2, Ga-b, Ar, B; विदं विदुः G3;
others तद्विदुः,
2-3. DT: हृदये चैतन्यं तिष्ठते । ॐ यज्ञोपवीतं परमं etc.
2, चैतन्यं 1, D7, Ga; चैतन्मे G33; चेत्तस्य 'T13.
3- यज्ञोपवीतमित्यादि सशिखं वपनं कृत्वा GS.
8. धारयन् Cख ; भावयेत् T17, t2 ; कल्प्यते G3.
10. Missing in G3.
..

·८६ येन सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । तत्सूत्रं धारयेद्योगी योगवित्तत्वदर्शिवान् ।। बहिःसूत्रं त्यजेद्विद्वान्योगमुत्तममास्थितः । ब्रह्मभावमयं सूत्रं धारयेद्यः स चेतनः । धारणात्तस्य सूत्रस्य नोच्छिष्टो नाशुचिर्भवेत् ॥ द्वितीयः खण्डः ॥२॥ सूत्रमन्तर्गतं येषां ज्ञानयज्ञोपवीतिनाम् । ते वै सूत्रविदो लोके ते च यज्ञोपवीतिनः ॥ ज्ञानशिखिनो ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः । 1 तेन PN (E१९० क), C, Dhe, se 2 विद्वान् for योगी दर्शनात् ''19, G1, "दर्शन Ty, G3 3 नित al, G3, T18, Vrds, Vult 1-8 ब्रह्मभाव ----यज्ञोपवीतिन missing in G3 4 °भावमय NR (sne De) PSड others, al o Vids and Vardy, भावमिद भावयेद्य 12 5 धारणे वस्य TB नोच्छिष्ट 12 17, 11, नोच्छिष्टे Cक 6 द्वितीय सण्ड || Db Sab noting in others 7 भगत (स, D7 4-7 (१८७) ज्ञानशिसिनो~-ब्रह्मविदो विदु In Gs the

·८७
ज्ञानमेव परं तेषां पवित्रं ज्ञानमुत्तमम् ॥
अग्नेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा ।
स शिखीत्युच्यते विद्वान्नेतरे केशधारिणः ॥
कर्मण्यधिकृता ये तु वैदिके ब्राह्मणादयः ।
तैः संधार्यमिदं सूत्रं क्रियाहं तद्धि वै स्मृतम् ॥
शिखा ज्ञानमयी यस्य उपवीतं च तन्मयम् ।
ब्राह्मण्यं सकलं तस्य इति ब्रह्मविदो विदुः ॥
इदं यज्ञोपवीतं तु परमं यत्परायणम् ।
fourth of these Slokas comes first, then the first and
second, while the third is missing
1 ज्ञानमेतत्परं D7 STATYTIHH NR, D7, others, also
Vidy and Visv , ज्ञानमुच्यते
3 विद्वान्नितरे PN, C, d1-3, D7, Jacob 1. MS
others
विद्वानेतरे 11 3 Poonı ed. only (not comin)
5 तेभिधीयमिदं SR , विधार्यमिदं Vids
6 उपवीतं तु तन्मयम् GB, ह्युपवीतं तु तन्मयम् Valy.
7. ब्रह्माण्डं Ta
8-1 (p 4) This Slohit is missing in Di
8 च for तु Vidy
पवित्रं ior परमं PN sare t-ग
चेति Vaidy

·८८
स विद्वान्यज्ञोपवीती स्यात्स यज्ञः स च यज्ञवित्॥
एको देवः सर्वभूतेषु गूढः
सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा।
कर्माध्यक्षः सर्वभूताधियासः
साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥
एको मनीपी निष्क्रियाणां वहूना-
मेकं रूपं वहुधा यः करोति।
तमात्मानं येऽनुपश्यन्ति धीरा-
स्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥
1 SR स्यात्स (no in Tb, Gb, S2) यज्ञस्त यज्विन (so Th
2-11 13, t1 2, G1 2, Sank , यज्ञिन 11, others यज्वन) विदु.,
Vidy विद्वान्यज्ञोपवीती स्यात्तज्ज्ञास्त यज्विन विदु
4-5 Missing in G3
6 एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा SR. Ye G1 3, '118, एको वशी
निप्नियाणा पहूनाम् G}
निधियाया 81, Jacob 4 MSS,
निवियणी T16
7 सन्तु for रूप , सतत C,सन्त other YR, बीज G1
6-9 Aotndl 3,17,S2,G13, 12 11-17-16,119,
8 तमात्मान NR (ne ('), PS, others तमात्मस्थ
१ शान्तिः शाश्वती AR, PS', others सुस शाश्वत

·८९
आत्मानमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् ।
ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देवं पश्येन्निगूढवत् ॥
तिलेपु तैलं दधनीव सर्पि-
रापः स्रोतःस्वरणीषु चाग्निः ।
एवमात्मात्मनि गृह्यतेऽसौ
सत्येनेनं तपसा योऽनुपश्यति ॥
ऊर्णनाभिर्यथा तन्तून्सृजते संहरत्यपि ।
जाग्रत्स्वप्ने तथा जीवो गच्छत्यागच्छते पुनः॥
पद्मकोशप्रतीकाशं सुपिरं चाप्यधोमुखम् ।
पश्यन्ति मूढवत्
2 एव lon देव DaE, CA, d2, 13
G3
3-8 Missing mta
3 दधनीव P (sare PNक स), Dr d13, मधुनीव Sa द्धनीपु
Sb, others दधिनीव
4 शपश्च स्रो
श्रोत for स्रोत Dc, C, d2
, गृह्यते AR, Th 17 18_d3, ज्ञायते D7, ध्यायते G1,
जायते otheis गृह्यत ना for गृह्यतेऽसो 12ment of 10
6 No Ti 11, G21, B
योऽनुपश्यति धीर Sali,
येऽनुपश्यन्ति धीरा Pाग, C
7 तन्तु 63
9.-1 (p<0) Thurs $Toka 12 onlı in NR (8110 Dh), l'ST

·९०
हृदयं तद्विजानीयाद्विश्वस्यायतनं महत् ।।
नेत्रस्थं जायतं विद्यात्कण्ठे स्वप्नं विनिर्दिशेत् ।
सुपुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्ध्नि संस्थितम् ॥
यदात्मा प्रजयात्मानं संधत्ते परमात्मनि ।
तेन संध्या ध्यानमेव तस्मात्संध्याभिवन्दनम् ॥
निरूदका ध्यानसंध्या वाकायक्लेशवर्जिता।
संधिनी सर्वभूतानां सा संध्या ह्येकदण्डिनाम् ।।
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ।
आनन्दमेतजीवस्य यज्ज्ञात्वा मुच्यते बुधः॥
2 नेने Dell जागरितSAR विनिर्दिशेन् \R {save
Pr) समादिशेत् 63, others समाविशेत
3 मूर्धनि स्थितम् PC 129 17 th G1 2 11 S2
1-7 These tno Slok is ite oult in It, Pe
6 निरूदया ID, अनू (नु) दका md निरू (२) दफा unu m
Linr २, निरदका DS, निगूड़या (7) ५७ निक्तपिता (so)
९निरोदका Dc "I,PSC Incoln t
-- hr shilm ngin G?
" ए for एतद् ! एन 12 इति ।।
य for यद्
Pleart ग) ।

·सर्वव्यापिनमात्मानं क्षीरे सर्पिरिवान्वितम् । आत्मविद्यातपोमूलं तद्ब्रह्मोपनिपत्परं तद्ब्रह्मोपनि- पत्परमिति ॥ तृतीयः खण्डः ॥३॥ ब्रह्मोपनिपत्समाप्ता॥ 1. ईशानं for आत्मानं Ta आर्पतम् SR, PNक-स- 2-3 परं NR, 12, Ta-b-18, Gl, others पदं (both times) 2 Before second वर PA, C useit सर्वात्मकत्वरूपेण (सारण) + तृतीयः खण्ड. ॥३॥ DU, SUC, ॥४॥ P, potang in others 4-5 सह नाववत्विति शान्ति. d2, Ta-b-2-16, Gb, I, B, भद्रं कर्णेभिरिति शान्ति 19-18 इति श्वेताश्वतरशारसागतनलोप- निपल्समाप्तं । ॐ सह नाववतु ॐ शान्ति शान्तिः शान्तिः ।। 13 ·आश्रमोपनिषत् ·अथाश्रमोपनिपत् ॐ । अथातश्चत्वार आश्रमाः पोडशभेदा भवन्ति । तन्त्र ब्रह्मचारिणश्चतुर्विधा भवन्ति गायत्रो ब्राह्मः प्रा- जापत्यो वृहन्निति । य उपनयनादूर्ध्वं त्रिरात्रमक्षार- लवणाशी गायत्रीमधीते स गायत्रः । योऽष्टाचत्वा- In Db the beginning is altuied, by means of a margirl note, to the tollowing ॐ एकाश्रमस्याश्रमभेदप्रति- पादकस्मृतिविरुद्धाय नथा हि एकावायन (') स्मृतिश्चत्वार आश्नमाः etc. पोडशभेदा missing m Sa-c, di 3.गायव्यः Sa-c 2: 1-2, Tar, Ratn, others FITETUT:. 4. बृहन्नतिः Suc No यm Da, Par क्षारा JB.E. Da-b;क्षर Sc 5. गायत्रीमधीते 2, Par , Ratn / Vankh.), गायत्रीमन्त्रो 11, मत्रेण Dh, 'मन्त्रे other गायत्र्यः Db Se No यो in Di, dil, Par 52 अथातनातुराश्रयं व्यास्यास्यामः ताथा ब्रह्मचारी गृहन्यः वान- प्रस्थः परिव्राजक इति चत्वार आश्नमा भवन्ति तन ब्रह्मचारिणो नाम चतुर्विधा भवन्ति गायत्रं ब्राझं प्राजापत्यं वृहदिति य उपनयनात्मभृति निगमक्षारलवणाशी गायत्रीमधीते तत्प्रथमं गायत्रं नाम १ अष्टाचवा- . .

·९६ रिंशद्वर्षाणि वेदब्रह्मचर्य चरेत्प्रतिवेदं द्वादश वा या- वदहणान्तं वा वेदस्य स ब्राह्मः । खदारनिरत ऋतुकालाभिगामी सदा परदारवर्जी प्राजापत्यः । अथवा चतुर्विशतिवर्षाणि गुरुकुलवासी ब्राह्मोऽष्टा- चत्वारिंशद्वर्पवासी च प्राजापत्यः । आ प्रायणाद्गुरोर- परित्यागी नैष्ठिको वृहन्निति ॥१॥ गृहस्था अपि चतुर्विधा भवन्ति वार्ताकवृत्तयः 1 वेदं Dr, वेदान्त Sc ब्रह्मचर्ये Da प्रतिवेद द्वादश द्वादश वा Par 2 ब्राह्म. Par, Ratn ,ब्राह्मण: text 3 परदारवर्जी स प्राजापत्यः Pat 4-5 अथवा-प्राजापत्य. mmssmg in most ISS of Par 4 ब्राह्मो Dr, d1-2, Par, Ratn , ब्राह्मणो others 5. No a4 in Sa-e आ प्रयाणाद् JB-C, Dr, आ प्राणाद् d, आ वेदप्रणाद् Sa-c 6 बृहनतिरिति Sa.c 7 वार्नुक" JA-C-D, Dr, वार्नुक: Sa, वर्तक Sc रिंशद्वर्षाणि ब्रह्मचर्य चरप्रतिवेद द्वादश वा यावद्हणान्तं वेदस्य तद्वानं नाम २ यत्स्वदारनिरतो ऋतुकालाभिगामी सदा परदाराभिवर्जी तत्प्रा. जापत्यं नाम ३ यदात्मविप्रयोगात् गुर्वपरित्यागस्तु नैष्ठिकं बृहदिति ४ [mugimal auddition अथवा चतुर्विगति वर्षाणि गुम्फुलवासी ब्राह्मः अष्टाचत्वारिंशद्वर्पवासी प्राजापत्य. आप्रयाणाद्गुरोरपरित्यागी नैष्ठिको बृह. दिति] इति ब्रह्मचारी तत्र गृहस्था नाम चतुर्विधा भवन्ति वार्तावृत्तय.

·९७ शालीनवृत्तयो यावावरा घोरसंन्यासिकाश्चेति । तत्र वार्ताकवृत्तयः कृपिगोरक्षवाणिज्यमगर्हितमुपयुञ्जानाः शतसंवत्सराभिः क्रियाभिर्यजन्त आत्मानं प्रार्थय- न्ते । शालीनवृत्तयो यजन्तो न याजयन्तोऽधीयाना नाध्यापयन्तो ददतो न प्रतिगृह्णन्तः शतसंवत्सरा- भिः क्रियाभिर्यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । याया- वरा यजन्तो याजयन्तोऽधीयाना अध्यापयन्तो द- दतः प्रतिगृहन्तः शतसंवत्सराभिः क्रियाभिर्यजन्त 1 सन्यासकाश्चेति Sa, d1 2 वार्तुक Dr, वार्त्तक । गोरक्ष्य d12, गोक्ष्य Sc “युजन्त 610 3-4 यजयन्तश्चात्मान प्रार्थयन्ते al, यतन्ते प्रार्थयन्ते Se 4 याजनशीला for याजयन्तो S1c 6 यतन्ते for यजन्त S1 8 प्रतिगृहन्तश्च शत°32c यतन्ते for यजन्त 510 शालीनवृत्तय यायावरा घोरसन्यासिनश्चेति तन कृपिगोरक्षवाणिज्यम- गर्हितमुपयुक्षाना गतसवत्सरामि क्रियाभिर्यजन्त आत्मान प्रार्थयन्ते तत्प्रथम या वृत्तयो नाम १ यजन्तो याजयन्तोधीयन्तोध्यापयन्तो ददत. प्रतिगृह्णन्त शतसवत्सराभि क्रियाभिर्यजन्त आत्मान प्रार्थयन्ते तच्छा- लीनवृत्तयो नाम २ यजमाना न्या (1) जयन्तोधीयाना न ध्यापयन्त ददतो न परिगृहन्त शतसवत्सरामि क्रियाभिर्यजन्त आत्मान प्रार्थयन्ति 18 ·९८ आत्मानं प्रार्थयन्ते । घोरसंन्यासिका उद्धृतपरि- पूताभिरद्भिः कार्यं कुर्वन्तः प्रतिदिवसमाहृतोन्छ- वृत्तिमुपयुञ्जानाः शतसंवत्सराभिः क्रियाभिर्यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते ॥२॥ वानप्रस्था अपि चतुर्विधा भवन्ति वैखानसा औदुम्बरा वालखिल्याः फेनपाश्चेति । तत्र वैखानसा अकृष्टपच्यौपधिवनस्पतिभिमवहिष्कृताभिरग्निपरि- चरणं कृत्वा पञ्चमहायज्ञक्रियां निवर्तयन्त आत्मानं 1 °सन्यासका di, Sac 2 कुर्वत di 'हृत्योञ्छ° JC D, Db F, 'हृत्याश्च Sac. maalasso some MSS of Par 3 यतन्ते for यजन्त Sc No भवन्ति msac 6 औदुपरा 412 S2 Par , Ratn Vankh others उदुम्बरा वालखिल्या Par Ratn Vaikh altered to पालिखिल्या Do वालिसिल्या Dhd12 बालखिल्या others 7 पन्यौपाधी Dh पच्योपधिर्व 1 8 Tor प्रक्रिया most MSS of Par have क्रिया एतद्यायावर नाम ३ उद्धृतपरिपूताभिरद्भि कार्य पुर्वाणा प्रतिदिवसमा हत्योन्छवृत्तिमुपभुभाना चत्वारो घोरसन्यासिनो नाम इति गृहस्था वानप्रस्था नाम चतुर्विधा भवन्ति वैखानसा औटुम्यरा चालसिल्या फेनपाश्चेति पाक्पयाभिरोषधीभिर्धामवहिप्कृताभि अग्निपरिचरण कृत्वा पञ्चमहायज्ञक्रिया निवर्तयन्त आत्मान प्रार्थयन्ते तत्प्रथम वैखानस नाम १ como ·९९ प्रार्थयन्ते । औदुम्बराः प्रातरुत्थाय यां दिशमभि- प्रेक्षन्ते तदाहृतोदुम्वरवदरनीवारश्यामाकैरग्निपरि- चरणं कृत्वा पञ्चमहायज्ञक्रियां निवर्तयन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । वालखिल्या जटाधराश्चीरचर्मवल्यल- परिवृताः कार्तिक्यां पौर्णमास्यां पुष्पफलमुत्सृजन्तः शेषानष्टौ मासान्वृत्त्युपार्जनं कृत्वाग्निपरिचरणं कृत्वा क्रियाभिः, निवर्तयन्त Da-b-r, Se, d1-2; also in folloualig, except Dh B 1. औदुम्बराः as on p. २८, 1. 6, bnt here Dr too has औदुंवराः. 2, उदाहृतो" for तदाहृतो Sa. तदाहृतोदुंबर' Dr, d2 ; तो- दूंबुर 11. नीवाराश्या' d23 नीवाराशा" SL , 'नीवारशा° di. 3. क्रिया for "क्रियां Da, Par. 4. बालखिल्या Par., Ratn., Varkh. , वालि dl , वालothers. चार for चीर Sa-c. धर्म for चर्म Dr. 5. पूर्वफलमुत्सृजन्तः for पुप्पफल° Pur. Telugu edition ; पुप्प- मुत्सृजन्त: Par. most AISS. 6. विधाय for कृत्वा Sa-c. प्रातरुत्थाय यां दिगमभिक्रम्य तदात्य इमृदयदरनीवारश्यामाकादिभिर- ग्निपरिचरणं कृत्वा पञ्चमहायज्ञक्रिया निवर्तयन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते तदौ- दुम्बरं नाम २ जटाघराः चीरचर्मवल्कलसंवृताः कार्तिक्यां पौर्णमास्यां पुष्पफलभुक्तमुत्सृजन्तः शेपानष्ठौ मासान्वृत्युपार्जनममिपरिचरणं कृत्वा ·१०० पञ्चमहायज्ञक्रियां निवर्तयन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । फेनपा उन्मत्तकाः शीर्णपर्णफलभोजिनो यत्र तत्र वसन्तोऽग्निपरिचरणं कृत्वा पञ्चमहायज्ञक्रियां नि- वर्तयन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते ॥३॥ परिव्राजका अपि चतुर्विधा भवन्ति कुटीचरा बहूदका हंसाः परमहंसाश्चेति । तत्र कुटीचराः स्व- पुत्रगृहेषु भैक्षचर्यं चरन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । बहू- i farsit for ffat Db, d2, Par 2 उन्मादका JA-D, Dr + जीर्ण fo1 शीर्ण Par some VSS पूर्ण for पर्ण Sc Par inserts वाfter तत्र यर for तनJ, तन तर वसन्ते 1 3-4 ऽग्निपरिचरण -प्रार्थयन्ते mms-ing in Par some MSS ३ बिया for"निया Par 5 अथ परि for परि Do वुटीचका JL, Dab, all, Par , Ratn, Vrukh 6 युटीचका JRF, Dadl.i, Pr, Rati, Vrukh 6-7 स्वपर for स्वपुनगृहेषु Fac 7 भैश्चर्य ९१ c, Par , भिक्षाचर्य others Cyp १०१,13 पञ्चमहायज्ञप्रिया निवर्तयन्त आत्मान प्रार्थयन्ते तद्वालसिल्या नाम ३ उद्दण्डका उन्मज्ञका शीर्णपर्णफ्लभोगिनो यत्र तत्र वसन्तोनिपरिधरण पृत्या पश्चमहायज्ञनिया निवर्तयन्त आत्मान प्रार्धयन्ते तत्पनपा नाम ४ परिग्राजकाश्चतुर्विधा भवन्ति बुटीचरा यहृदया हसा परमह्माश्चेति जनकमायायनयाझवत्स्यहरितहारीतमाण्ड यजैमिनिप्रभृतय स्वगृहेपुभ.

·8609 दकास्त्रिदण्डकमण्डलुशिक्यपक्षजलपवित्रपात्रपादु- कासनशिखायज्ञोपवीतकौपीनकापायवेपधारिणः सा- धुवृत्तेपु ब्राह्मणकुलेषु भैक्षचर्य चरन्त आत्मानं प्रा- र्थयन्ते । हंसा एकदण्डधराः शिखावर्जिता यज्ञोप- वीतधारिणः शिक्यकमण्डलहस्ता ग्रामैकरात्रवासिनो नगरे तीर्थेषु पञ्चरात्रं वसन्त एकरात्रद्विरात्रकृच्छ्रचा- न्द्रायणादि चरन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । परमहंसा । 1. पद्म for पक्ष Par. (read पट्टा). पात्र missing m Dr, di, Par. 23. साधुवृत्ते for "वृत्तेपु d. 3. ब्रह्माकुलेपु Sa, ब्राह्म Sc भैक्षचर्य d2, Par', ; भैश्चर्या Sa-c; भैक्षाचर्य others. 4. एकदण्डधारिणः Dr, Sa-c. Sa-c. 5. ग्राम एकरान. Sa; प्रामैकरात्रि 1. 5. एकरानं Sa-e, Par. Tel. ed. द्विरानं Par. Yel ed 7-1 (p.१०२). परमहंसा दण्डधरा Sare; परमहंसा नामैकदण्डधराः Par, some AISS. Prataifa niissing in क्षचयो चरन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते तत्प्रथमं कुटीचरा नाम १ निदण्ड- कमण्डलुपक्षपवित्रपादुकारशनाशिखायज्ञोपवीतकापायवेपधारिणः साधु- तेपु प्राह्मणगृहेषु भैक्षाहारं चरन्तः आत्मानं प्रार्थयन्ते तद्बहूदकं नाम २ शिरस्तुण्डमुण्डा वपनं कृत्वा शिश्यकमण्डलुदण्डहस्ता प्रामैकरानवासिनो नगरतीर्थवसथेषु पञ्चरात्रवासिनो गोमूत्रगोमयाहाराः एकरापत्रिरात्रपक्ष- ·१०२ नदण्डधरा मुण्डाः कन्थाकौपीनवाससोऽव्यक्तलिङ्गा अव्यक्ताचारा अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्तस्त्रिदण्ड- कमण्डल्लशिक्यपक्षजलपवित्रपात्रपादुकासनशिखाय- ज्ञोपवीतानां त्यागिनः शून्यागारदेवगृहवासिनो न तेषां धर्मो नाधर्मो न चानृतं सर्वसहाः सर्वसमाः समलोष्टाश्मकाञ्चना यथोपपन्नचातुर्वपर्यभैक्षचर्य च- - 1 मुक्ता for मुण्डा De 'वाससोलिङ्गा SC 2 अनुन्मत्ता Dbr,Sc, 2, Par others अननुमत्ता उन्मत्तवञ्चरन्त Sa 3 99 foi 987 Pir most MISS Moशिखा n Sa-c + “पवीतादीना Db Catarina Sic, Pir • Butheen न and चानृत most VIss of Par instit सत्य नापि वान्त for चानृत Db 6 यथोपपन Shc चतुर्वर्णेषु Sac, चातुर्वर्ण्य Par भैक्ष- # 12 l'ır , statut Sac, tangá other मासोपवासिन कृच्छातिकृच्चान्द्रायणसान्तपनादिग्रताश्चरन्त आत्मान प्रार्थयन्त एतद्धसा नाम ३ एपदण्डधरा मुण्डा पन्थावीपीनवासस [अ] व्यत्तलिगिनो वा व्यत्तलिगिनोव्यक्ताचारा अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्त शिग्याज्ञोपवीतवमण्डलुक्पालाना च यागिन शून्यागारदेवतागृहवासिन नेपा न धमों नाधमों न मत्य नामत्य सर्वसहा मर्वममा समलाणामका चना यधोपपन्नमामाहारा चातुर्वर्ण्यभक्षचर्य परन्त आत्मान प्रार्थयन्ते वत्परमहमा नाम४ ·रन्त आत्मानं मोक्षयन्त आत्मानं मोक्षयन्त इति ॥ ॥४॥ आश्रमोपनिपत्समाप्ता॥ 1--2. मोक्षयन्त इति । चतुर्थः खण्डः ॥४॥ Da-b, Sa-e, a2. यतीनां प्रशमो धर्मों नियमो धनवासिनाम् । दारसेवा गृहस्थानां शुश्रूपा ब्रह्मचारिणाम् ।। इति काण्वायनकृत: चातुराश्रभ्यधर्मः समाप्त इति शुभमोम् ॥

·मैत्रेयोपनिषत् ·ॐ। वृहद्रथो वै नाम राजा राज्ये ज्येष्ठ पु. सहलाहस्य मुनेरन्तिकमाजगामाग्निरिवाधूमकस्तेज- अथ मैत्रेयोपनिपत् ॐ। आप्यायन्त्विति शान्तिः ॥ नं निधापयित्वेदमशाश्वतं मन्यमानः शरीरं वैरा- ग्यमुपेतोऽरण्यं निर्जगाम । स तत्र परमं तप आस्थायादित्यमीक्षमाण ऊर्ध्वबाहुस्तिष्ठति । अन्ते 2. Before the Santi Tb, Gb, ds, B layo the following Slokia : श्रुत्याचार्योपदेशेन मुनयो यत्पदं ययुः । वत्स्वानुभूतिसंसिद्धिं धूमकः for अधूमक: Pd; अधूमकर: ds. स्वमात्रं ब्रह्म भावये ।। 8-4. ज्येष्ठं स्वपुत्रं Gh. 7. सहस्राहस्य is given by Rim. as a all the texts have the latter only. others. + । सा निर्दहन्निवात्मविद्भगवाञ्छाकायन्यः । उत्तिष्ठो- 1. अथ मैत्रेय्युपनिषत् Gb, B; अथ सामसु मैत्रेयोपनियन् १३, variant of सहस्रस्य; मुनेर Ta-i-1; मुलिर ·त्तिष्ट वरं वृणीष्वेति राजानमब्रवीत् । स तस्मै नमस्कृत्योवाच । भगवन्नामात्मवित्तं तत्त्वविच्छ्र- णुमो वयं । स त्वं नो ब्रूहीति । एतद्वृत्तं पुर- स्तादशक्यं मा पृच्छ प्रश्नमैक्ष्वाकान्यान्कामान्वृणी- वेति । शाकायन्यस्य चरणावभिमृशमानो राजे- मां गाथां जगाद ॥१॥ भगवन्छरीरमिदं मैथुनादेवोद्भूतं संविदपेतं नि- रय एव मूत्रद्वारेण निष्क्रान्तमस्थिभिश्चितं मांसे- नानुलिप्तं चर्मणाववद्धं विषमूत्रवातपित्तकफमज्जामे- दोवसाभिरन्यैश्च मलैर्वहुभिः परिपूर्णम् । एतादृशे शरीरे वर्तमानस्य भगवंस्त्वं नो गतिरिति ॥२॥ अथ किमेतैर्वान्यानां शोपणं महार्णवानां शि- J शाकायन्यचरणावमि Ta 'मृश्य for 'मृशB 7-fi (p १-९) See note on] 11 of this page 7 सविडापेत MPd , सविध्यपेत Tb, Ga b, नविद्यपेत 11 10 'यसादिभिरल्यैश्च GI 11 ॥२] Ts only. ॥३॥ othurs, the sectron harug sers whicre (also in 1a) changed its place with the follow. ing ouThe correct order is found in Mtra Up † ·१०९ खरिणां प्रपतनं ध्रुवस्य प्रचलनं ब्रश्चनं वातरज्जूनां निमजनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणां । सो ऽहमित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैरवाधि- तस्यासकृदुपावर्तनं दृश्यत इत्युद्धर्तुमर्हसीति । अ- न्धोदपानस्थो भेक इवाहमस्मिन्संसारे भगवंस्त्वं नो गतिरिति ॥३॥ अथ भगवाञ्छाकायन्यः सुप्रीतोऽब्रवीद्राजानं । महाराज बृहद्रथेक्ष्वाकुवंशध्वजशीर्पात्मज्ञः कृतकृत्य- स्त्वं । मरुन्नाम्ना विश्रुतोऽसीत्ययं खल्वात्मा ते । कतमो भगवन्वर्य इति । तं होवाच । 1. प्रज्वलनं for प्रचलनं ds. वननं वातरज्जूनां Altta. Up. only; all the tosts of Iſtre. Up. read it ar auri (!), but App. wisely refrains from explaining this passage. 4. असदिहावर्तनं 11; असकृदुपासनं Ta दृश्यत इति वक्तु- महंसीति Ga 6. No numeral Ta;|२|| others; of.note onl. 11 p.१०८. 9. मरुन्माना Pd only; मरुनानो others. 10. भगवन् Pd; भगवान् othors.t घर्ण for वर्ण्य Pd. सं देवोवाच Ta.

·शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । एपां सक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम्॥१॥ तपसा प्राप्यते सत्वं सत्वात्संप्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते ह्यात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तते॥२॥ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाञ्चित्तं वयोनावुपशाम्यति ॥३॥ खयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः । इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ॥ ४॥ चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यञ्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ।।५।। चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते ॥६॥ समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विपयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ हृत्पुण्डरीकमध्ये तु भावयेत्परमेश्वरम् 1 शब्दस्पर्शमया B 2 येपा for एपा Pa 13 यथा Ga, Pa,यदा others गोचरम् ।

·साक्षिणं बुद्धिनृत्तस्य परमप्रेमगोचरम् ॥८॥ अगोचरं मनोवाचामवधूतादिसंप्लवम् । सत्तामात्रप्रकाशैकखभावं भावनातिगम् ॥९॥ अहेयमनुपादेयमसामान्यविशेषणम् । ध्रुवं स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस्ततम् । निर्विकल्पं निराभासं निर्वाणमयसंविदम् ॥१०॥ नित्यः शुद्धो बुद्धमुक्तस्वभावः सत्यः सूक्ष्मः संविभुश्चाद्वितीयः । आनन्दाब्धियः परः सोऽहमस्मि प्रत्यग्धातुर्नात्र संशीतिरस्ति ॥११॥ आनन्दमन्तर्निजमाश्रयन्त- माशापिशाचीमवमानयन्तम् । 1. बुद्धिवृत्तस्य ds, and variant of TU. ३. प्रकाशं for खभावं Gh, ds, B. G. संधिदम् |. 8. सर्वभूः for संविभुः Gu; संविधु: Ta. 9. यः परः Ta-1, B; यत्परः others. 18. अपमानयन्तम् Gb.

·शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । एपां सक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम्॥१॥ तपसा प्राप्यते सत्वं सत्वात्संप्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते ह्यात्मा ह्यात्मापत्या निवर्तते॥२॥ यथा निरिन्धनो वह्निः खयोनावुपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं खयोनावुपशाम्यति ॥३॥ खयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः । इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ॥ ४॥ चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यचित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ॥ ५॥ चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते ॥६॥ समासक्तं यथा चित्तं जन्तोपियगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत वन्धनात् ॥ हृत्पुण्डरीकमध्ये तु भावयेत्परमेश्वरम् । 1 शब्दस्पर्शमया B 9 येषा for एपा d 13 यथा G. Pd, यदा others गोचरम् ।

·- साक्षिणं बुद्धिनृत्तस्य परमप्रेमगोचरम् ॥८॥ अगोचरं मनोवाचामवधूतादिसंप्लवम् । सत्तामात्रप्रकाशैकखभावं भावनातिगम् ॥९॥ अहेयमनुपादेयमसामान्यविशेषणम् । ध्रुवं स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस्ततम् । निर्विकल्पं निराभासं निर्वाणमयसंविदम् ॥१०॥ नित्यः शुद्धो बुद्धमुक्तखभावः सत्यः सूक्ष्मः संविभुश्चाद्वितीयः । आनन्दाब्धियः परः सोऽहमस्मि प्रत्यग्धातुर्नात्र संशीतिरस्ति ॥११॥ आनन्दमन्तर्निजमाश्रयन्त- माशापिशाचीमवमानयन्तम् । 1. बुद्धिवृत्तस्य ds, and variant of Tb. 3. प्रकाशं for सभावं Gb, ds, B. 6. संधिदम् 11. 8. सर्वभूः for संचिभुः Ga ; संविधुः Ta. 9. यः परः Ta-1, B; यत्परः others. 12. अपमानयन्तम् Gb.

·११२ आलोकयन्तं जगदिन्द्रजाल- मापत्कथं मां प्रविशेदसङ्गम् ॥१२॥ वर्णाश्रमाचारयुता विमूढाः कर्मानुसारेण फलं लभन्ते। वर्णादिधर्म हि परित्यजन्तः स्वानन्दतृप्ताः पुरुपा भवन्ति ॥१३॥ वर्णाश्रमं सावयवस्वरूप- माद्यन्तयुक्तं पतिकृच्छ्रमात्रम् । पुत्रादिदेहेष्वभिमानशून्यो भूत्वा वसेत्सौख्यतमे ह्यनन्ते ॥१४॥४॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ अथ भगवान्मैत्रेयः कैलासं जगाम । तं गत्वो- 1 अलोकयन्त de 2 एव fo1 आपत् T-1 प्रसङ्गेद् for प्रविशेद् l 6 छानन्दसा Ta re वर्णाश्रमस्वावयव स्वरूपम् Gr. वर्णाश्रम सापयव स्वरूपम् otlers १ शूत्यो Ga, शूत्य others 19 Here heginning of NR श्रीगणेशाय नम । अय मैनेयोपनि- ·वाच । भो भगवन्परमतत्वरहस्यमनुब्रूहीति । स होवाच महादेवः। देहो देवालयः प्रोक्तः स जीवः केवलः शिवः। त्यजेदज्ञाननिर्माल्य सोहंभावेन पूजयेत् ॥१॥ अभेददर्शनं ज्ञानं ध्यानं निर्विपयं मनः । स्नानं मनोमलत्यागः शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥२॥ ब्रह्मामृतं पिवेनैक्षमाचरेदेहरक्षणे । वसेदेकान्तिको भूत्वा चैकान्ते द्वैतवर्जिते । इत्येवमाचरेद्धीमान्स एवं मुक्तिमाप्नुयात् ॥३॥१॥ जातं मृतमिदं देहं मातापितृमलात्मकम् । पत्प्रारम्भः । अथ भगवान्मैत्रेयः etc, 11, श्रीगणेशाय नमः । अथ भगवान्मैत्रेयः etc, d2 1. भो भगवन्महादेव परम dl 3. Pida'. जीवो देवः सदाशिवः 11 (so alko quotation after end of AIS. Ady. Libr IX B 183) 6. निग्रहम् । 7. भैक्ष्यं माचरेद् 42 ; भैक्षमाहरे di. 8. द्वैतवर्जितः I, Pd 9. एको for एवं 1. Only 'La-b, M conclude the section with the nuneral. 10. “मलोद्भवम् । . 15 ·११४ सुखदुःखालयामेध्यं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥१॥ धातुबद्धं महारोगं पापमन्दिरमध्रुवम् । विकाराकरविस्तीर्ण स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥२॥ नवद्वारमललावं सदाकाले खभावजम् । दुर्गन्धं दुर्मलोपेतं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥३॥ मात्रा सूतकसंबन्धं सूतके स ह जायते । मृतसूतकजं देहं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥४॥ अहंममेति विण्मूत्रलेपगन्धादिमोचनम् । शुद्धशौचमिति प्रोक्तं मृजलाभ्यां तु लौकिकम्। 1 सुख 1 दुसलया T1, Pd 2 ध्यातु ds 3 विकाराकर 2 only , विकाराकार others 4 नवद्वार Tb श्राव for नाव 1,स्थान de 5 दुर्गन्धदुर्मोपेत d 6 माना M, Pd, माता others (मातृसूतकेति वक्तव्यस्य माता- सूतकेति वचन मान्दसम् App ) सूतकेनेह जायते TI 6–7 This Sloku is missing in the 8 विण्मून त शन्धानुमोचनम् l १ मुद्ध dl सपन्धे ।

·११५ चित्तशुद्धिकरं शौचं वासनात्रयनाशकम् । ज्ञानवैराग्यमृत्तोयैः क्षालनं शौचमुच्यते॥६॥२॥ अद्वैतभावना भैक्षमभक्ष्यं द्वैतभावनम् । गुरुशास्त्रोकभावेन भिक्षोभैक्षं विधीयते ॥१॥ विद्वान्वदेशमुत्सृज्य संन्यासानन्तरं स्वतः। कारागारविनिर्मुक्तचोरवद्रतो वसेत् ॥२॥ अहंकारसुतं वित्तभ्रातरं मोहमन्दिरम् । आशापत्नीं त्यजेद्यावत्तावन्मुक्तो न संशयः ॥३॥ मृता मोहमयी माता जातो वोधमयः सुतः। सूतकद्वयसंप्राप्तौ कथं संध्यामुपास्महे ॥४॥ 2. क्षालनं शौ NR; क्षालनाच्छौ SR. ॥२॥ Ta-b, M only; missiug m others. 3. अद्वैतभावनं 1. भैक्ष्यम् NR. अभक्ष्यं for अभक्ष्य di, TI. 4. भावच for भावेन d1, Pa-y-1, Ga. भैल्यं for भैक्षं NR. 5. स्वकम् for स्वतः 1. 6. 'गाराद्विनि.di. "मुक्तश्चो Ya, Ga, M. ब्रजेत् for वसेत् 1, Tb. 7. अहंकारं al. वित्तं 2, TI; चितं al. 10. संप्राप्ते 1. M ·. " हृदाकाशे चिदादित्यः सदा भासति भासति । नास्तमेति न चोदेति कथं संध्यामुपास्महे ॥५॥ एकमेवाद्वितीयं यद्गुरोर्वाक्येन निश्चितम् । एतदेकान्तमित्युक्तं न मठं न वनान्तरम् ॥६॥ असंशयवतां मुक्तिः, संशयाविष्टचेतसाम् । न मुक्तिर्जन्मजन्मान्ते तस्माद्विश्वासमाप्नुयात् ॥ . कर्मत्यागान्न संन्यासो न प्रैपोचारणेन तु । संधौ जीवात्मनोरक्यं संन्यासः परिकीर्तितः ॥८॥ वमनाहारवद्यस्य भाति सर्वैपणादिषु । तस्याधिकारः संन्यासे त्यक्तदेहाभिमानिनः॥९॥ यदा मनसि वैराग्यं जातं सर्वेषु वस्तुषु । तदेव संन्यसेद्विद्वानन्यथा पतितो भवेत् ॥१०॥ 1 भासते भासते , Pd 4 मठो B, AL, गृह Ga, विलं (1) dl 6 आश्रयेन् for आमुयात् 12 7 प्रेयो2, others प्रेपो 8 संध्योर्जीवा 3 ५ 'हारवर्जस्य 12 सर्वेप for सर्वेप all terts 10 कार ·. ११७ द्रव्यार्थमन्नवस्त्रार्थं यः प्रतिष्टार्थमेव वा । संन्यसेदुभयभ्रष्टः स मुक्तिं नाप्तुमर्हति ॥११॥ उत्तमा तत्त्वचिन्तैव मध्यमं शास्त्रचिन्तनम् । अधमा मत्रचिन्ता च तीर्थचिन्ताधमाधमा॥१२॥ अनुभूति विना मूढो पृथा ब्रह्मणि मोदते । प्रतिविम्वितशाखाग्रफलास्वादनमोदवत् ॥१३॥ न त्यजेचेद्यतिर्मुक्तो यो माधूकरमान्तरम् । वैराग्यजनकं श्रद्धाकलनं ज्ञाननन्दनम् ॥१४॥ धनवृद्धा वयोवृद्धा विद्यावृद्धास्तथैव च । ते सर्वे ज्ञानवृद्धस्य किंकराः शिष्यकिंकराः॥१५॥ मन्मायया मोहितचेतसो मा- I, for at M, Pd. 3. उत्तमा तत्त्वचिन्ता स्यान Ga. मध्यमा शास्त्रचिन्तना di. 4. तीर्थचिन्ताध° 42 only; others तीर्थभ्रान्त्यय'. 6. शाखाग्रे . 7. यजेद्यदि निर्मुक्तो di. मातरम् B. 8. जननं Ta. 9. Pida': वय (1) वृद्धास्तपोवृद्धा 1. 10. इयेते for ते सर्वे dl. 11. यन्मायया B. 'चेतसोपमम् for "चेतसो माम् al.

·११८ मात्मानमापूर्णमलव्धवन्तः । परं विदग्धोदरपूरणाय भ्रमन्ति काका इव सूरयोऽपि ॥१६॥ पापाणलोहमणिमृन्मयविग्रहेषु पूजा पुनर्जननभोगकरी मुमुक्षोः । तस्माद्यतिः स्वहृदयार्चनमेव कुर्या- हाह्यार्चनं परिहरेदपुनर्भवाय ॥१७॥ अन्तः पूर्णो बहिः पूर्णः पूर्णकुम्भ इवार्णवे । अन्तः शून्यो बहिः शून्यः शून्यकुम्भ इवाम्बर।।१८॥ मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राहकात्मा च मा भव । भावनामखिलां त्यक्ता यच्छिष्टं तन्मयो भव ॥१९॥ इष्टदर्शनदृश्यानि त्यता वासनया सह । 2 'पूर्णमA for 'पूरणाय al 3 श्रमन्ति - एव B, Pa,ds, NIR 5 पूजा पुनर्भवति भोग 8 पूर्णा for पूर्ण ds 0 शून्ये for शून्यो । 11 असिल d भवेत् for भव 2 12 द्रष्टादर्शन di ·११९ दर्शनप्रथमाभासमात्मानं केवलं भज ॥२०॥ संशान्तसर्वसंकल्पा या शिलावद्वस्थितिः । जाग्रन्निद्राविनिर्मुक्ता सा स्वरूपस्थितिः परा ॥२१॥३॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ अहमस्मि परचास्मि ब्रह्मास्मि प्रभवोऽस्म्यहम् । सर्वलोकगुरुश्चास्मि सर्वलोकोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥१॥ अहमेवास्मि सिद्धोऽस्मि शुद्धोऽस्मि परमोऽस्म्यहम् । अहमस्मि सदा सोऽस्मि 2 स शान्त NR. न (1) शान्त ! 3 स्वरूपावस्थिति G!, स्वभावस्थिति dl परे। 12, परेति । d1 4 इति श्रीयजुर्वेदे मैनेयोपनिषद सपूर्ण ॥d1 इति मेनेयोपनिपदि द्वितीयोध्याय । श्रीगोरीशरार्पणमस्तु । शिव भवतु ॥ 12 8 सर्वलोकेऽसि , B 9-10 शुद्धोऽस्मि बुद्धोऽस्मि for सिद्धोऽस्मि शुद्धोऽस्मि Gr 11 समानो for सदा सो Ti ·१२० नित्योऽस्मि विमलोऽस्म्यहम् ॥२॥ विज्ञानोऽस्मि विशेषोऽस्मि सोमोऽस्मि सकलोऽस्म्यहम् । शुभोऽस्मि शोकहीनोऽस्मि चैतन्योऽस्मि समोऽस्म्यहम् ॥३॥ मानावमानहीनोऽस्मि निर्गुणोऽस्मि शिवोऽस्म्यहम् । द्वैताद्वैतविहीनोऽस्मि द्वन्द्वहीनोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥४॥ भावाभावविहीनोऽस्मि भासा हीनोऽस्मि भासम्यहम् । शून्याशून्यप्रभावोऽस्मि शोभनाशोभनोऽस्म्यहम् ॥५॥ तुल्यातुल्यविहीनोऽस्मि 4-5. This HSI. not here in M, Pa, but after 119 11 । तुद्धो शुभो ? लोक-or शोक Ga. 11. भासा er 12. 'विहीनो for प्रभावो Ga comj.; भापा all. 3 ·नित्यः शुद्धः सदाशिवः । सर्वासर्वविहीनोऽस्मि सात्त्विकोऽस्मि सदास्म्यहम् ॥६॥ एकसंख्याविहीनोऽस्मि द्विसंख्यावानहं न च । सदसद्भेदहीनोऽस्मि संकल्परहितोऽस्म्यहम् ॥७॥ नानात्मभेदहीनोऽस्मि ह्यखण्डानन्दविग्रहः । नाहमस्मिन चान्योऽस्मि देहादिरहितोऽस्म्यहम् ॥८॥ आश्रयाश्रयिहीनोऽस्मि आधाररहितोऽस्म्यहम् । 1. नित्यशुद्धः Pd, Ga 6. सदसच्छेद T1. 8. नानात्वभेद Tb. 9. अखण्डा for प्रखण्डाGa, 12. आश्नयायि. Glh only; others आश्रयाश्रय. 10 ·१२२ वन्धमोक्षविहीनोऽस्मि शुद्धं ब्रह्मास्मि सोऽस्म्यहम् ॥९॥ चित्तादिसर्वहीनोऽस्मि परमोऽस्मि परात्परः। सदा विचाररूपोऽस्मि निर्विचारोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥१०॥ अकारोकाररूपोऽस्मि मकारोऽस्मि सनातनः। ध्यातुध्यानविहीनोऽस्मि ध्येयहीनोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥११॥ सर्वपूर्णखरूपोऽस्मि सच्चिदानन्दलक्षणः। सर्वतीर्थखरूपोऽस्मि परमात्मास्म्यहं शिवः ।।१२॥ लक्ष्यालक्ष्यविहीनोऽस्मि 1. 'मोक्षवि 11, Pa, other- मोक्षादि " शुद्धत 11 'स्मा हाई शिवः Th -- ·१२३ लयहीनरसोऽस्म्यहम् । मातृमानविहीनोऽस्मि मेयहीनः शिवोऽस्म्यहम् ॥१३॥ न जगत्सर्वद्रष्टास्मि नेत्रादिरहितोऽस्म्यहम् । प्रवृद्धोऽस्मि प्रबुद्धोऽस्मि प्रसन्नोऽस्मि हरोऽस्म्यहम् ॥१४॥ सर्वेन्द्रियविहीनोऽस्मि सर्वकर्मकृदप्यहम् । सर्ववेदान्ततृप्तोऽस्मि सर्वदा सुलभोऽस्म्यहम् ॥१५॥ मुदितामुदिताख्योऽस्मि सर्वमौनफलोऽस्म्यहम् । नित्यं चिन्मात्ररूपोऽस्मि 1 लयहीनोऽस्मि सोऽस्म्यहम् G। 7 परोऽरम्यहम् B, Pd 9 कृदस्म्यहम् ।। 14 नित्य° ds, B, Gr ·१२४ सदा सञ्चिन्मयोऽस्म्यहम् ॥१६॥ यत्किंचिदपिहीनोऽस्मि स्वल्पमप्यविनासम्यहम् । हृदयग्रन्थिहीनोऽस्मि हृदयाम्बुजमध्यगः ॥१७॥ पड्विकारविहीनोऽस्मि पदोशरहितोऽस्म्यहम् । अरिषड्वर्गमुक्तोऽस्मि अन्तरादन्तरोऽस्म्यहम् ॥१८॥ देशकालविमुक्तोऽस्मि दिगम्बरसुखोऽस्म्यहम् । नास्तिनास्तिविमुक्तोऽस्मि नकाररहितोऽस्म्यहम् ॥१९॥ 3 प्यपि - I arrant of Tb, प्यपि, 'प्यविGu 1 हृदयाम्भोज.d, B 10 'रक्तो for 'मुक्तो Ta 12 नास्तियन्धविI, Pd 18 पिकार Tb, Gb ·अखण्डाकाशरूपोऽस्मि ह्यखण्डाकारमस्म्यहम् । प्रपञ्चमुक्तचित्तोऽस्मि प्रपञ्चरहितोऽस्म्यहम् ॥२०॥ सर्वप्रकाशरूपोऽस्मि चिन्मात्रज्योतिरस्म्यहम् । कालत्रयविमुक्तोऽस्मि कामादिरहितोऽस्म्यहम् ॥२१॥ कायकायिविमुक्तोऽस्मि निर्गुणः केवलोऽस्म्यहम् । मुक्तहीनोऽस्मि मुक्तोऽस्मि मोक्षहीनोऽस्म्यहं सदा ॥२२॥ सत्यासत्यादिहीनोऽस्मि सन्मात्रान्नास्म्यहं सदा । गन्तव्यदेशहीनोऽस्मि 1. अखण्डाकार ds, Gb, Ta. 8. कायिफादिवि B.

·१२६ गमनादिविवर्जितः ॥२३॥ सर्वदा समरूपोऽस्मि शान्तोऽस्मि पुरुषोत्तमः। एवं स्वानुभवो यस्य सोऽहमस्मि न संशयः ॥२४॥ यः शृणोति सकृद्वापि ब्रह्मैव भवति स्वयमित्युप- निपत् ॥ इति तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ ॐ। आप्यायन्त्विति शान्तिः ॥ इति मैत्रेयोपनिपत्समाप्ता॥ । हनुfor स्वानु Tu 6 Mapeats ब्रह्मव भवति स्वयम् 8 Pd only 9Yo Sautin Ga, Ta, Tl,ds, Pd 10 मैत्रेय्युपनिपत्समाप्ता B, Ga, Ti, ds, इति सामवेदीय. मैत्रेयोपनिषत्समाता M ·नारदपरिव्राजकोपनिषत् ·१२६ गमनादिविवर्जितः ॥२३॥ सर्वदा समरूपोऽस्मि शान्तोऽस्मि पुरुषोत्तमः। एवं स्वानुभवो यस्य सोऽहमस्मि न संशयः ॥२४॥ यः शृणोति सकृद्वापि ब्रह्मैव भवति स्वयमित्युप- निपत् ॥ इति तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ ॐ। आप्यायन्त्विति शान्तिः ॥ इति मैत्रेयोपनिषत्समाप्ता ॥ 1 हनु' tor स्वानु Th 6 Miupt its ब्रह्मैव भवति स्वयम् 8 Pd only 9 No Sunti 111 GI, TI, TI, ds, Pd 10 [इति] मैत्रेयुपनिषत्समाप्ता B, Gr, T1, els, इति सामवेदीय- मैत्रेयोपनिषत्समा ·अथ नारदपरिव्राजकोपनिषत् ॐ । भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥ ॐ । अथ कदाचित्परिबाजकाभरणो नारदः सर्वलोकसंचारं कुर्वन्नपूर्वपुण्यस्थलानि पुण्यतीर्थानि तीर्थीकुर्वन्नवलोक्य, चित्तशुद्धिं प्राप्य, निरः शा- न्तो दान्तः, सर्वतो निर्वेदमासाद्य, स्वरूपानुसं- धानमनुसंधाय, नियमानन्दविशेषगण्यं मुनिजनै- रुपसंकीर्ण नैमिषारण्यं पुण्यस्थलमवलोक्य, स- 2 In Tb and B tlie Santi tands between the two Slokas परिवाज्यधर्मपूगालंकारा यत्प्रबोधतः । दशप्रा झ्यार्थ यान्ति तं राममाश्रये ॥ and परिबाट विशिनी सौता चूडा निर्वाणमण्डलम् । दक्षिणा शरभं स्कन्दं महानारायणाद्वयम् (so) | The second slokal 1 am Ga-h, hut Gb reads महानारायणाहयम्, 4 कुर्वन पूर्व XH 'फलानि for स्थलानि. 8. नैमिपारण्यपुण्य- IF ·१३० .. रिगमपधनिसंज्ञेवैराग्यवोधकरैः स्वरविशेपेः प्रापश्चि- कपराङ्मुखैहरिकथालापैः स्थावरजङ्गमनामकैर्भगव- द्भक्तिविशेषैर्नरमृगकिम्पुरुपामरकिन्नराप्सरोगणान्सं- मोहयन्नागतः । तं ब्रह्मात्मजं भगवद्भक्तं नारदमव- लोक्य द्वादशवर्षसत्त्रयागोपस्थिताः श्रुताध्ययनसं- पन्नाः सर्वज्ञास्तपोनिष्ठापराश्च ज्ञानवैराग्यसंपन्नाः शौनकादिमहर्षयः प्रत्युत्थानं कृत्वा नत्वा यथो- चितातिथ्यपूर्वकमुपवेशयित्वा स्वयं सर्वेऽप्युपविष्टा भो भगवन्ब्रह्मपुत्र कथं मुक्त्युपायोऽस्माकं वक्त- व्यमित्यूचुः । इत्युक्तस्तान्स होवाच नारदः । 1 "मपथनि d1-2 'निसंज्ञैः 6.1.11, 'निससंज्ञैः others 1-2 प्रापञ्चक 11 । गतस्त ब्रह्मात्मजं (1,M, 'गतं ब्रह्मात्मजं other , योगोपस्थिताः 'Th 'स्थितश्रुता 6 'निष्ठाः पराश्च TD 7 H omits EST 7-6 यथोचितमात्तिश्य 1 8 सर्वेऽन्युपदिया १ प्यमस्माकं 1.3 10 TT Gin, 1 oul, museug in others. इत्युत्तो ·सत्कुलभवोपनीतः सम्यगुपनयनपूर्वकं चतुश्च- त्वारिंशत्संस्कारसंपन्नखाभिमतैकगुरुसमीपे स्वशाखा- ध्ययनपूर्वकं सर्वविद्याभ्यासं कृत्वा, द्वादशवर्पशु- श्रूपापूर्वकं ब्रह्मचर्य, पञ्चविंशतिवत्सरं गार्हपत्यं, पञ्चविंशतिवत्सरं वानप्रस्थाश्रमं तद्विधिवत्क्रमान्नि- वर्त्य, चतुर्विधब्रह्मचर्य पड्विधगार्हस्थ्यं चतुर्विधवा- नप्रस्थधर्म सम्यगभ्यस्य, तदुचितं कर्म सर्व नि- वर्त्य, साधनचतुष्टयसंपन्नः, सर्वसंसारोपरि मनो- ऽस्मान्स [ 1 सम्यगुपायनपूर्वकं ( ia oints चतु , 'समीपे शाखा Ta 3 'पूर्वकसर्व 12-3 1. 'पूर्वकब्रह्मचर्य (di, Th-1, (u) संवत्सर for वत्सरं ।1-2, Ga. 5. संवत्सरं for वत्सरं Ga 5-6. निवृत्य NR, T..-13-1, Gh 6. पडिधं गार्हस्थ्यं B. चतुर्विधवा Ga, 11, चातुर्विध्यवा- other SR; चातुर्विध्यं वा VR. 7. ध धर्म तदुचितकर्म NR 7-8 निवरी 3, Ha, JI , otline नित्य. 8 'संस्कारोपरि NR ·१३२ वाकायकर्मभिर्यथाशानिवृत्तस्तथा वासनेपणोपर्यपि, निर्वैरः शान्तो दान्तः, संन्यासी परमहंसाश्रमे- णास्खलितस्वस्वरूपध्यानेन देहत्यागं करोति स मुक्तो भवति स मुक्तो भवतीत्युपनिषत् ॥ प्रथमोपदेशः॥ अथ हैनं भगवन्तं नारदं सर्वे शौनकादयः पप्रच्छों भगवन्संन्यासविधिं नो ब्रूहीति । ता- नवलोक्य नारदस्तत्स्वरूपं सर्व पितामहमुखेनैव ज्ञातुमुचितमित्युत्ता सत्त्रयागपूर्वनन्तरं तैः सह सत्यलोकं गत्वा विधिवद्ब्रह्मनिष्ठापरं परमेष्टिनं न- --- 1 भिर्यथा निg in निर्वृत्त ARTI, निवृत 1 1- वासनैपणापर्यन्तमुक्तो निवर । . निवैर dl, निद 11) । 'स्सलितस्स्वस्व । 'ध्याने for ध्यानेन l Ill doux not lopent # hi hafa 101 प्रथमोपदेश dl has पिरसहिताया उपनिषद्रहस्यपारि. घाजकोपनिषदि प्रथमोपदेश codi hut प्रथमोपदेशा (') प्रथमोपदेश No da tnt परिना प्रथमोपदेशात्प्रथमोपदेश ॥ 8 सर्वता - ·त्वा स्तुत्वा, यथोचितं तदाज्ञया तैः सहोपविश्य नारदः पितामहमुवाच । गुरुस्त्वं जनकस्त्वं सर्व- विद्यारहस्यज्ञः सर्वज्ञस्त्वम् । अतो मदिष्टं रहस्य- मेकं वक्तव्यम् । त्वद्विना मदभिमतरहस्यं वक्तुं कः समर्थः । किमिति चेत पारिवाज्यस्वरूपकम नो बहीति नारदेन प्रार्थितः परमेष्ठी सर्वतः स- निवलोक्य मुहूर्तमानं समाधिनिष्ठो भूत्वा सं- सारार्तिनिवृत्त्यन्वेषण इति निश्चित्य नारदमवलो- क्य तमाह पितामहः । पुरा मत्पुत्र पुरुपसूक्तो- पनिषदहस्यप्रकारनिरतिशयाकारावलम्बिना विराट- पुरुपेणोपदिष्टं रहस्यं ते विविध्योच्यते । तत्क्रमम- 1 यथोचिताथित्यपूर्वकं Tb 3 शस्त्वं सर्व मदिष्टं ''h only , मत्तो मदिष्टं other SR ; मनोमदिष्ठं 12, मत्तोपदिष्टं othes NR 4. त्वां विना 7. समाधिप्टो NR 8 रातिनि ना, राति नि '11 निवृत्यान्वेपुण इति 11, वृत्य स्वेषणमिति ॥ 18 प्रकार निरति [a, B आकर for आकार 13 11 ‘णोपदिष्टमिष्टं रहस्यं T1. सत्क्रमम् for तत्क्रमम् 13.

·१३२ वाकायकर्मभिर्यथाशानिवृत्तस्तथा वासनैपणोपर्यपि, निर्वैरः शान्तो दान्तः, संन्यासी परमहंसाश्रम- णास्खलितस्वस्वरूपध्यानेन देहत्यागं करोति स मुक्तो भवति स मुक्तो भवतीत्युपनिषत् ॥ प्रथमोपदेशः ॥ अथ हैनं भगवन्तं नारदं सर्वे शौनकादयः पप्रच्छुढे भगवन्संन्यासविधिं नो बहीति । ता- नवलोक्य नारदस्तत्स्वरूपं सर्वं पितामहमुखेनैव ज्ञातुमुचितमित्युक्ता सत्त्रयागपूर्त्यनन्तरं तैः सह सत्यलोकं गत्वा विधिवद्ब्रह्मनिष्ठापरं परमेष्ठिनं न- 1 भिर्यथा नि ।। निर्वृत्त \R 11, निवृत 41 1-2 वासनैपणापर्यन्तमुत्तो निवर । } निवैर dl, निद 1b 'स्पलितस्वस्व ॥ ध्याने for "ध्यानेन । Il cloes not wcpe at a Titiala ) for प्रथमोपदेश di his सिलसहिताया उपनिषद्रहस्यपारि- ब्राजकोपनिषदि प्रथमोपदेश -ol) it प्रथमोपदेशा (1) प्रथमोपदेश so d3 unt परिम्रा Anil प्रथमोपदेशात्प्रथमोपदेश । 8 सर्वता ·स्वा स्तुत्वा, यथोचितं तदाज्ञया तैः सहोपविश्य नारदः पितामहमुवाच । गुरुस्त्वं जनकस्त्वं सर्व- विद्यारहस्यज्ञः सर्वज्ञस्त्वम् । अतो मदिष्टं रहस्य- मेकं वक्तव्यम् । वद्विना मदभिमतरहस्यं वक्तुं कः समर्थः । किमिति चेत पारिवाज्यस्वरूपक्रम नो बहीति नारदेन प्रार्थितः परमेष्ठी सर्वतः स- निवलोक्य मुहूर्तमानं समाधिनिष्ठो भूत्वा सं- सारार्तिनिवृत्त्यन्वेपण इति निश्चित्य नारदमबलो- क्य तमाह पितामहः । पुरा मत्पुत्र पुरुपसूक्तो- पनिपदहस्यप्रकारनिरतिशयाकारावलम्बिना विराट- पुरुषेणोपदिष्टं रहस्यं ते विविच्योच्यते । तत्क्रमम- 1 यथोचिताथित्यपूर्वक '1b ३ नस्त्वं सर्व Ga मदिष्टं 'T'ly only , मत्तो सदिष्टं other SR, मनोमदिष्ट ४, मत्तोपदिष्टं othi AR + त्वा विना 7 समाधिष्ठो NR 8 रातिनि 11, शर्ति नि '' निवृत्यान्येपुण इति , वृत्य स्वेपणमिति ॥ 10 प्रकारं निरति Ya, B आकर for आकार 11 पोपदिष्टमिष्टं रहस्यं TH सत्क्रमम् for तत्कमम् 13 1 ·१३४ तिरहस्य वाढमवहितो भूत्वा श्रूयताम् । भो नारद, विधिवदादावनुपनीतोपनयनानन्तरं सकुलप्रसूतः पितृमातृविधेयः पितृसमीपादन्यत्र सत्संप्रदायस्थं श्रद्धावन्तं सत्कुलभवं श्रोत्रियं शा- वात्सल्यं गुणवन्तमकुटिलं सद्गुरुमासाद्य नत्वा, यथोपयोगशुश्रूपापूर्वकं स्वाभिमतं विज्ञाप्य, द्वाद- शवर्पसेवापुरःसरं सर्वविद्याभ्यासं कृत्वा, तदनुज्ञ- या स्वकुलानुरूपामभिमतकन्यां विवाह्य, पञ्चविं- शतिवत्सरं गृहस्थोचितकर्म कुर्वन्, दौाह्मण्यनि- वृत्तिमेत्य स्ववंशवृद्धिकामः पुत्रमेकमासाद्य गाह- 1 वादम् for बाढम् 13, बाटम् । 2 वदादावुप । 3 तत्सत्कुल for सत्कुल सद्गुरुं ममासाद्य त 1) यथोपयोग शुश्रूपा 1 8 स्वकुलानुरूपाभिमतकन्या !a-h, Glh १ .After 'वत्सर illscent Gamsurt गुरुकुलबास कृत्वार्थ गुर्वनुज्ञया (गुरोरनुज्ञया NR) 9-10 दौनीह्मणनित्यमेत्य NR ·स्थ्योचितपञ्चविंशतिवत्सरं तीर्ला, ततः पञ्चविंश- तिवत्सरपर्यन्तं त्रिपवणमुदकस्पर्शनपूर्वकं चतुर्थका- लमेकबारमाहारमाहरन्नियमेनेव बनस्थो भूत्वा, पु- रग्रामप्राक्तनसंचारं विहाय, निकरविरहिततदाश्र- मोचितकृत्यं निवर्त्य, दृष्टश्रवणविषयवैतृष्ण्यमेत्य, चत्वारिंशत्संस्कारसंपन्नः, सर्वतो विरक्तश्चित्तशुद्धि- मेत्याशासूयेाहंकारं दग्ध्वा, साधनचतुष्टयसंपन्नः संन्यस्तुमर्हतीत्युपनिपत् ॥ द्वितीयोपदेशः॥ अथ हैनं नारदः पितामहं पप्रच्छ । भगवन् 1 नीत्वा fon तीर्खा 'TH 10 ततः 111 2-3 चतुर्विधकालमेका १ आहरनियमेनैव 'only . others आहरन्नयमेक एव 3- पुराग्राम' Gh 4 निकर Ga, नितिकर, निकिर ntheir 1-7 तदाश्रमोचित GR Oily , other, दताश्रितकर्मोचित 7 नित्य fou निर्वयं VH दृष्टः श्रवण 11-3 विपये वैतृ NR 9 द्वितीयोपनिषत् NR

·१३६
केन संन्यासः संन्यासाधिकारी को वेति । एवमा-
दौ संन्यासाधिकारिणं निरूप्य पश्चात्संन्यासवि-
धिरुच्यते । अवहितः शृणु ।
अन्धः पण्डः पतितोऽङ्गविकलः स्त्रैणो बधिरो
भको मूकः पापण्डश्चक्री लिङ्गी वैखानसहरद्विजौ
भृतकाध्यापकः शिपिविष्टोऽनग्निको वैराग्यवन्तोऽप्ये-
ते न संन्यासार्हाः । संन्यस्ता यद्यपि महावा-
क्योपदेशे नाधिकारिणः । पूर्वसंन्यासी परमहंसा-
धिकारी।
परेणैवात्मनश्चापि परस्यैवात्मना तथा ।
अभयं समवाप्नोति स परिवाडिति स्मृतः ॥
पण्डोऽथ विकलोऽप्यन्धो वालकश्चापि पातकी।
1 संन्यास. missing in dl
सन्यासाधिकारी को वेति 12-3,
सन्यासाधिकारिको वेति dl , सन्यासाधिकारमेति ॥, सन्यासाधिकारी
वेति othu SR No एवम् mNR
1 अथ for अन्धःR
, वैखानसौ हरद्विजो (-o) 14, G, वैसानसो हरद्विजो हर
8-9 परमहसोऽधिकारी ॥
10 पर. श्य (1) fon परसै 12-3 , परश्य (') dl
12 बारमनातिपातकी ')

·१३७
।
पतितश्च परद्वारी वैखानसहरद्विजौ ॥
चक्री लिङ्गी च पापण्डी शिपिविष्टोऽप्यनग्निकः ।
द्वित्रिवारेण संन्यस्तो भूतकाध्यापकोऽपि च ।
एते नाहन्ति संन्यासमातुरेण विना क्रमम् ॥
आतुरकालः कथमार्यसंमतः।
प्राणस्योरक्रमणासन्नकालस्वातुरसंज्ञितः ।
नेतरस्त्वातुरः कालो मुक्तिमार्गप्रवर्तकः ।।
आतुरेऽपि च संन्यासे तत्तन्मत्रपुरःसरम् ।
मन्त्रावृत्तिं च कृत्वैव संन्यसेद्विधिवहुधः ॥
आतुरेऽपि क्रमे चापि प्रेपभेदो न कुत्रचित् ।
न मन्त्रं कर्मरहितं कर्म मन्त्रमपेक्षते ।
अकर्म मवरहितं नातो मत्रं परित्यजेत् ।
5. आतुरस्य कथं कालः कथमार्यस्स संमतः । ॥ ; आतुरः काल एवाय
कथमार्यस्य संमतः । NR.
6. सन्नः काल. संज्ञितः e conj.: all the texts read
संक्षिकः.
7. प्रवर्तन: Ty, Gh; प्रवर्तिनः 1.
10. क्रमो तय
वापि B.
11. अपेक्ष्यते 11; अवेक्षते TI.
8

·१३८
मन्त्रं विना कर्म कुर्याद्भस्मन्याहुतिवद्भवेत् ॥
विध्युक्तकर्मसंक्षेपात्संन्यासस्त्वातुरः स्मृतः ।
तस्मादातुरसंन्यासे मन्त्रावृत्तिविधिर्मने ।
आहिताग्निर्विरक्तश्चेद्देशान्तरगतो यदि ।
प्राजापत्येष्टिमप्स्वेव निर्वयंवाथ संन्यसेत् ॥
मनसा वाथ विध्युक्तमन्त्रावृत्त्याथवा जले ।
श्रुत्यनुष्ठानमार्गेण कर्मानुष्टानमेव वा ।
समाप्य संन्यसेद्विद्वान्नो चेत्पातित्यमाप्नुयात् ॥
यदा मनसि संजातं वैतृष्ण्यं सर्ववस्तुपु ।
तदा संन्यासमिच्छन्ति पतितः स्याद्विपर्यये ।
विरक्तः प्रबजेद्धीमान्सरक्तस्तु गृहे वसेत् ।
सरागो नरकं याति प्रबजन्हि द्विजाधमः ।।
यस्येतानि सुगुप्तानि जिह्वोपस्थोदरं करः ।
2 विध्युक्त कर्म Th
3 मम्रावृत्तिविधिर्मुने '11, Ch, others मवावृत्तिविधिर्मुने
अप्मैव for अप्वेव AR निर्वसंवाथ,
Tutom, निवृत्रीवाथ
'1b, JI, नित्यैव तु Gi, नित्येवाध ll, निवृत्य(त्ये)वाय othere
विध्युक्त मश्रा GE

·-२३९
संन्यसेदकृतोद्वाहो ब्राह्मणो ब्रह्मचर्यवान् ॥
संसारमेव निःसारं दृष्ट्वा सारदिदृक्षया ।
प्रव्रजन्त्यकृतोद्वाहाः परं वैराग्यमाश्रिताः ॥
प्रवृत्तिलक्षणं कर्म ज्ञानं संन्यासलक्षणम् ।
तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान् ॥
यदा तु विदितं तत्वं परं ब्रह्म सनातनम् ।
तदैकदण्डं संगृह्य सोपवीतां शिखां त्यजेत् ॥
परमात्मनि यो रक्तो विरक्तोऽपरमात्मनि ।
सर्वैपणाविनिर्मुक्तः स भैक्षं भोक्तुमर्हति ॥
पूजितो वन्दितश्चैव सुप्रसन्नो यथा भवेत् ।
तथा चेत्ताड्यमानस्तु तदा भवति भैक्षभुक् ।।
अहमेवाक्षरं ब्रह्म वासुदेवाख्यमद्वयम् ।
इति भावो ध्रुवो यस्य तदा भवति भैक्षभुक् ॥
यस्मिञ्झान्तिः शमः शोचं सत्यं संतोप आर्जवम् ।
7. तदेकदण्डं SIR sare Gh 'वीतां (01., चीतं all. +
9. सबै Tb-1, g; others सर्वे,
12_13 Thu Slokat is not an ''s
12 अव्ययम for अद्वयम् Th, Ga.

·१४०
आकिंचन्यमदम्भश्च स कैवल्याश्रमे वसेत् ॥
[यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा तदा भवति भैक्षभुक् ॥
दशलक्षणकं धर्ममनुतिष्ठन्समाहितः ।
वेदान्तान्विधिवच्छ्रुत्वा संन्यसेदनृणो द्विजः ॥
धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः।
ह्रीविद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥
अतीतान्न स्मरेद्धोगान्न तथानागतानपि ।
प्राप्तांश्च नाभिनन्देद्यः स कैवल्याश्रमे वसेत् ॥]
अन्तःस्थानीन्द्रियाण्यन्तर्वहि ठान्विपयान्यहिः ।
शक्नोति यः सदा कर्तुं स कैवल्याश्रमे वसेत् ॥
प्राणे गते यथा देहः सुखदुःखं न विन्दति ।
1 आकिंचन्यम् Th, Ga M, others अकिचनम्
2_9 These four Slokas tre missing m VR, in Gr the
first of them (यदा न पुरते, etc) stands befort not after
यस्मिशान्ति , etc (last line of neceling page)
7 हीविद्या '11,g,
श्रीविद्या 11
12 प्रायो for प्राणे 13
यदा fou यथा l
सुम दुस
B.

·तथा चेत्प्राणयुक्तोऽपि स कैवल्याश्रमे वसेत् ॥
कौपीनयुगलं कन्था दण्ड एकः परिग्रहः ।
यतेः परमहंसस्य नाधिकं तु विधीयते ॥
यदि वा कुरुते रागादधिकस्य परिग्रहम् ।
रौरवं नरकं गत्वा तिर्यग्योनिपु जायते ॥
विशीर्णान्यमलान्येव चेलानि ग्रथितानि तु ।
कृत्वा कन्थां वहिर्वासो धारयेद्धातुरञ्जितम् ॥
एकवासा अवासा वा एकदृष्टिरलोलुपः ।
एक एव चरेन्नित्यं वर्पावेकत्र संवसेत् ॥
कुटुम्वं पुत्रदारांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः ।
यक्षं यज्ञोपवीतं च त्यक्ता गूढश्चरेद्यतिः ॥
कामः क्रोधस्तथा दो लोभमोहादयश्च ये।
तांस्तु दोपान्परित्यज्य परिवानिर्ममो भवेत् ॥
4. परिग्रहे NR.
6. चैलानि 2-3, ग्रन्थितानि NR.
11. गूह चरेत् Ta,g, M, NR.
12. कामक्रोधस्तथा 'TD-1,g, Gi, di-3.
13 निर्मलो for निर्ममो (Ga, g.

·१४२
रागद्वेपवियुक्तात्मा समलोप्टाश्मकाञ्चनः ।
प्राणिहिंसानिवृत्तश्च मुनिः स्यात्सर्वनिःस्पृहः ॥
दम्भाहंकारनिर्मुक्तो हिंसापैशुन्यवर्जितः।
आत्मज्ञानगुणोपेतो यतिमोक्षमवानुयात् ॥
इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोपमृच्छत्यसंशयम् ।
संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धि निगच्छति ॥
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविपा कृष्णवर्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥
श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च भुक्ता च दृष्ट्वा धात्वा च यो नरः ।
न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेन्द्रियः॥
यस्य वाङ्मनसे शुद्धे सम्यग्गुप्ते च सर्वदा।
सवै सर्वमवाप्नोति वेदान्तोपगतं फलम् ॥
३ बन्धाहकार TO
, असंशयं Ga, g, others असंशयः
6 कृतान्येव for तु तान्येव g नियच्छति Ta, 1; स गच्छति
Tb.
7. शाम्यते Ta
10 यः for बा NH, Tb, M
11. वाड्यनसी1, } मम्यगुमे NR

·संमानाबाह्मणो नित्यमुद्विजेत विषादिव ।
अमृतस्येच चाकाझेदवमानस्य सर्वदा ॥
सुखं ह्यवमतः शेते सुखं च प्रतिबुध्यते ।
सुखं चरति लोकेऽस्मिन्नवमन्ता विनश्यति ॥
अतिवादस्तितिक्षेत नावमन्येत कंचन ।
न चेमं देहमाश्रित्य बैरं कुर्वीत केनचित् ॥
क्रुध्यन्तं न प्रतिक्रुध्येदाक्रुष्टः कुशलं वदेत् ।
सप्तद्वारावकीर्णां च न वाचमनृतां वदेत् ।।
अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः।
आत्मनैव सहायेन सुखार्थी विचरेदिह ॥
इन्द्रियाणां निरोधेन रागद्वेषक्षयेण च ।
] सन्मानान Tb, dl उद्वेजेत ''1,G विपादिवा VR.
2. अमृतस्येव Cn only , other, अमृतस्यैव
3 ावमतं NA, खेय मतः a, ti
7 नानुमन्येत Th
7 आकृष्टःd1, T1, 4,1,आलष्टd)
8 कीर्ण च NR , कीर्णाश्च !!
अनृता B, अनृतं NR.
9. आध्यात्म निरामिपः
(! tom (Mant VI, 49);
निराशिपः all
.

·१४४
अहिंसया च भूतानाममृतत्वाय कल्पते ॥
अस्थिस्थूणं स्नायुवद्धं मांसशोणितलेपितम् ।
चर्मावबद्धं दुर्गन्धि पूर्ण मूत्रपुरीपयोः ।।
जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम् ।
रजखलमनित्यं च भूतावासमिमं त्यजेत् ॥
मांसास्ट्रक्पूयविण्मूत्रस्नायुमज्जास्थिसंहतौ ।
देहे चेत्प्रीतिमान्मूढो भविता नरकेऽपि सः ।
सा कालसूत्रपदवी सा महावीचिवागुरा ।
सासिपत्रवनश्रेणी या देहेऽहमिति स्थितिः॥
सा त्याज्या सर्वयत्नेन सर्वनाशेऽप्युपस्थिते ।
स्प्रष्टव्या सा न भव्येन सश्वमांसेव पुल्कसी ॥
वेपन (for
2 अस्थिस्थूणस्नायु NR स्नायुबन्ध d12
लेपितम् ) with rrant वेपित 1b
3 दुर्गन्ध , [, दुर्गन्ध Ga
4 जरारोग NR
रजस्वरNR
6 सहते ।।
8 कालपुत्रपदवी । महावाचि 13
9. 'वने श्रेणी AR देहो Talh, H,di
11 स्पष्टव्या er on] , स्पष्टव्या all पुलसि AR
स्थित.

·१४५
,
प्रियेषु स्खेषु सुकृतमप्रियेषु च दुष्कृतम् ।
विस्सृज्य, ध्यानयोगेन ब्रह्माप्येति सनातनम् ।।
अनेन विधिना सर्वांस्त्यला सङ्काशनैःशनैः ।
सर्वद्वन्द्वैर्विनिर्मुक्तो ब्रह्मण्येवावतिष्ठते ।।
एक एव चरेन्नित्यं सिद्धयर्थमसहायकः ।
सिद्धिमेकस्य पश्यन्हि न जहाति न हीयते ।।
कपालं वृक्षमूलानि कुचेलान्यसहायता ।
समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥
सर्वभूतहितः शान्तस्त्रिदण्डी सकमण्डल्लः ।
एकारामः परिवज्य भिक्षार्थं ग्राममाविशेत् ॥
एको भिक्षुर्यथोक्तः स्याद् द्वावेव मिथुनं स्मृतम् ।
त्रयो ग्रामः समाख्यात ऊर्धं तु नगरायते ॥
सड़
2. ब्रह्माप्नोति ए.
B. सर्व सत्ता 1.
स्मृत्वा for त्यत्का !)
.) मर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तो NR
7. कुचैलान्यसहायतं 2-3.
10. भिक्षार्थी Gn.
11. यथोकस्य द्वायेव NP

·२४९ इन्द्रियाणि समाहृत्य कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ॥ क्षीणेन्द्रियमनोवृत्तिनिराशीनिष्परिग्रहः । निर्द्वन्द्वो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च ॥ निर्ममो निरहंकारो निरपेक्षो निरामिषः । विविक्तदेशसंसक्तो मुच्यते नात्र संशय इति ॥ अप्रमत्तः कर्मभक्तिज्ञानसंपन्नः स्वतन्त्रो वैराग्य- मेत्य ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो वा मुख्यवृत्तिका- मश्चेद्ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेद्गृहाद्वनी भूत्वा प्र- ब्रजेत् । यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रबजेद्गृहाद्वा वनाद्वा । अथ पुनरमती वा नती वा स्नातको वास्नातको वोत्पन्नाग्निरनग्निको वा यदहरेव विर- . 2. वृत्तिनिरा 12-3. 1, निरामिपः | only; others निराशिप: 6. संपन्नवत्तत्रो NR, Ta. 7-5. धृत्तिकामश्चेद्ब्रह्म Ga only , वृत्तिकाविद्ब्रह्म 11, “वृत्तिका चह्म othors 9. चतरथा वैतरथ NR.. 11. वोत्पन्नाग्निः corj. (Jib.Up.); बोल्सन्नाग्निः all. मिफो 1.2; अनुसनानिको Ga. अना-

·१४८
नटादिप्रेक्षणं द्यूतं प्रमादात्सुहृदं तथा ।
भक्ष्यं भोज्यमुदक्यां च पपन पश्येत्कदाचन ॥
राग द्वेषं मदं मायां द्रोहं मोहं परात्मसु ।
पडेतानि यतिनित्यं मनसापि न चिन्तयेत् ॥
मञ्चकं शुक्लवस्त्रं च स्त्रीकथा लोल्यमेव च ।
दिवास्वापं च यानं च यतीनां पातकानि पट् ॥
दूरयात्रां प्रयत्नेन वर्जयेदात्मचिन्तकः ।
सदोपनिपदं विद्यामभ्यसेन्मुक्तिहेतुकीम् ॥
न तीर्थसेवी नित्यं स्यान्नोपवासपरो यतिः ।
न चाध्ययनशीलः स्यान्न व्याख्यानपरो यतिः ॥
अपापमशठं वृत्तमजिह्यं नित्यमाचरेत् ।
1 प्रमादा NR प्रमदा 11 प्रमदा otl or SR
3 रागाद्वेष lal
6
VR मायाद्रोह | AR
to लो 1
6 पतनानि 1R
B सदोपनिषद् । से मुक्ति हेतुकीम् ।
10 स्यानव्याd13
11 अजित Tb-1,R

·१४९ इन्द्रियाणि समाहृत्य कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।। क्षीणेन्द्रियमनोवृत्तिनिराशीनिष्परिग्रहः । निर्द्वन्द्वो निर्नमस्कारो निःखधाकार एव च ॥ निर्ममो निरहंकारो निरपेक्षो निरामियः । विविक्तदेशसंसक्तो मुच्यते नात्र संशय इति ॥ अप्रमत्तः कर्मभक्तिज्ञानसंपन्नः स्वतत्रो वैराग्य- मेत्य ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो वा मुख्यवृत्तिका- मश्चेद्ब्रह्मचर्यं समाप्य गृही भवेद्गृहाद्वनी भूत्वा प्र- बजेत् । यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेद्गृहादा वनाद्वा । अथ पुनरवती वा व्रती वा स्नातको वास्नातको बोत्पन्नाग्निरनग्निको वा यदहरेव विर- 2. वृत्तिनिरा d2-8. 1. निरामिष: f only; others निराशिपः 6. संपन्नखतम्रो NR, Ta. 7-8. वृत्तिकामधेट्रह्म Ga only; वृत्तिकाविद्ब्रह्म 11, "वृत्तिका चंद्वह्म others 9. चेतरथाg: वेतरथ NR. 11. वोत्पन्नाग्नि-al corij. (Jib.Up.); बोत्सन्नामिःull. निको 1-2; अनुत्सदाधिको Ga. अना- ·जेत्तदहरेव प्रबजेत् । तद्धैके प्राजापत्यामेवेष्टिं कु- र्वन्ति । अथवा न कुर्यात् । आग्नेयीमेव कुर्यात् । अग्निहि प्राणः प्राणमेवैतया करोति । पश्चात् त्रै- धातवीयामेव कुर्यात् । एत एव यो थातवो य. दुत सत्त्वं .रजस्तम इति । अयं ते योनिर्भत्वियो यतो जातो अरोचथाः। तं जाननग्न आरोहाथा नो वर्धया रयिम् ॥ इत्यनेन भत्रेणाग्निमाजिघेत् । एप वा अग्नेयोंनिर्यः प्राणः, प्राणं गच्छ खां योनिं गच्छ स्वाहेत्येव- मेवैतदाह । आहवनीयादग्निमाहृत्य पूर्ववदग्निमा- जिप्रेत् । यदग्निं न चिन्देदप्सु जुहुयात् । आपो वै सर्वा देवताः, सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुहोमि स्वाहेति हुत्वोद्धृत्व तदुदकं प्राश्नीयात् साज्यं ! आमेयीमेव nomy; आमेयामेव all 3 अतिरिति for अनिहि.. "मेवैतद्या 2-3, 'मेतद्वा dl. पान् .com (Hub Up), तम्मdi, तस्मात others + एत एव । only. othes, एतयव. 910 प्राणः in d2-3, TA 13 हुत्वोद्धृत्यास्तदुष्कं NR. :- .

·१५१ हविरनामयं मोक्षदमिति । शिखां यज्ञोपवीतं पि- तरं पुत्रं कलत्रं कर्म चाध्ययनं मन्त्रान्तरं विस्मृ- ज्यैव परिव्रजत्यात्मवित् । मोक्षमन्त्रस्नय्येवं वि- न्देत् । तद्ब्रह्म तदुपासितव्यम् । एवमेवैतदिति । पितामहं पुनः पप्रच्छ नारदः । कथमयज्ञोप- बीती ब्राह्मण इति । तमाह पितामहः । हृदिस्था देवताः सर्वाः हृदि प्राणाः प्रतिष्ठिताः। हृदि प्राणश्च ज्योतिश्च त्रिवृत्सूत्रं विदुर्बुधाः ॥] सशिखं वपनं कृत्वा बहिःसूत्रं त्यजेहुधः । यदक्षरं परं ब्रह्म तत्सूत्रमिति धारयेत् ॥ : 1 शिसायज्ञो Ta वीतमग्नि पि t 2-3 विसज्येव (12.3, विन्यस्यैव TI 3-1 मोक्षमत्रत्रय्येवं विन्देत् ।। com ifty [UP), terty lead मोक्ष (मोक्षं 13-3) मधातवीयविधेः (वीयो विधे. 11, 'दीयविधः 11) 4 एवमेवैतदिति FE tomy Jab.Up), tests omit एवम् , '' इति चैतदिति 6 तमुवाच fol तमाह 1] ? 7–8 This Sloka is missing in SR. जीवश्च fot ज्योतिश्च । त्रिवृत्सूत्रं च तद्विदुः ।

·१५२
सूचनात्सूत्रमित्याहुः सूत्रं नाम परं पदम् ।
तत्सूत्रं विदितं येन स विप्रो वेदपारगः॥
येन सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ।
तत्सूत्रं धारयेद्योगी योगवित्तत्त्वदर्शनः ॥
बहिःसूत्रं त्यजेद्विद्वान्योगमुत्तममास्थितः ।
ब्रह्मभावमिदं सूत्रं धारयेद्यः स चेतनः ।
धारणात्तस्य सूत्रस्य नोच्छिष्टो नाशुचिर्भवेत् ॥
सूत्रमन्तर्गतं येषां ज्ञानयज्ञोपवीतिनाम् ।
ते वै सूत्रविदो लोके ते च यज्ञोपवीतिनः ॥
ज्ञानशिखिनो ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः ।
ज्ञानमेव परं तेषां पवित्रं ज्ञानमुच्यते ॥
अग्नेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा ।
स शिखीत्युच्यते विद्वान्नेतरे केशधारिणः ॥
कर्मण्यधिकृता ये तु वैदिके ब्राह्मणादयः ।
तेभिर्धार्यमिदं सूत्रं क्रियाएं तद्धि वै स्मृतम् ॥
3. प्रो for प्रोतं 12.3.
10. ज्ञानशिखा Ga,g: 'शिखो Th. ज्ञाननिष्ठो NR.
1, एभिधार्यमिदं NR. वैदिकम् for वै स्मृतम् M.

·१५३ शिखा ज्ञानमयी यस्य उपवीतं च तन्मयम् । ब्राह्मण्यं सकलं तस्य इति ब्रह्मविदो विदुरिति । तदेतद्विज्ञाय ब्राह्मणः परिग्रज्य परिबाडेकशाटी मुण्डोऽपरिग्रहः शरीरक्लेशासहिष्णुश्चेत् । अथवा य- थाविधिश्चेजातरूपधरो भूत्वा स्वपुत्रमित्रकलत्राप्त- बन्धवादीन् स्वाध्यायं सर्वकर्माणि संन्यस्यायं ब्र. ह्माण्डं च सर्व कौपीनं दण्डमाच्छादनं च त्य- क्ला द्वन्द्वसहिष्णुर्न शीतं न चोष्णं न सुखं न दुःखं न निद्रा न मानावमाने च पर्मिवर्जितो, निन्दाहंकारमत्सरगर्वदम्भासूयेच्छाद्वेपसुखदुःख- कामक्रोधलोभमोहादीन्विसृज्य, स्ववपुः शवाकार- मिव स्मृत्वा, खव्यतिरिक्तं सर्वमन्तर्वहिरमन्यमा- नः, कस्यापि वन्दनमकृत्वा ननमस्कारो नखाहा- कारो नस्वधाकारो ननिन्दास्तुतिर्यादृच्छिको भवे- 3. तथैतद्विज्ञाय Th 1. केशसहि 11-2. । बन्ध्यादीन् 'Ta, 11; others वन्ध्वादीनि स्वाध्यायं च सर्व सर्वकर्माणि च संन्यस्यायं , 9. निन्दा for निद्रा di, t. NR. 0 ·१५४ यहच्छालाभसंतुष्टः सुवर्णादीन्न परिग्रहेन्नावाहनं न विसर्जनं न मनं नामन्त्रं न ध्यानं नोपासनं न लक्ष्यं नालक्ष्यं न पृथङ् नापृथङ् नाहन नक्तं, सर्वत्रानिकेतः स्थिरमतिः शुन्यागारवृक्षमूलदेवगृह- तृणकूटकुलालशालाग्निहोत्रशालाग्निदिगन्तरनदीतट- पुलिनभूगृहकन्दरनिर्झरस्थाण्डिलेपु वने वा, श्वेतके- तुऋभुनिदाघवृपभदुर्वासःसंवर्तकदत्तात्रेयरैवतकवद- व्यक्तलिङ्गोऽव्यक्ताचारो वालोन्मत्तपिशाचवदनुन्म- त्तोन्मत्तवदाचरंस्त्रिदण्डं शिक्यं पात्रं कमण्डलं क- । लेपूपवने , 3 नाहन नक्तं Httom PhD) न त्वन्यत्त्वं ( त्वं) Ta-1. न त्यन्यत्र other । केतस्थिरमति: d] G. , अग्निचिदन्तर 1 तटाक fm तट । 65 स्थलेषु for स्थण्डिलेपु 'T] 7 After निदाघ f inserts जडभरत अपभ for वृपम SR It font दत्तात्रेय l melts मनमुजातवैदेहवटमिद्धशुकवामदेव 7 रैवतकगोरक्षावधूतवदन्यक्त? I. ५- १॥ अनुन्मत्तोन्मत्तवद् SR ie , co NR Int 'तो', अनुन्मत्तोऽप्युन्मत्तवद् ॥ " 'चरन्ति दण्ड for 'चत्रिदण्ड 11, ५ ·टिसूत्रं कौपीनं च तत्सर्व भृः स्वाहेत्यप्सु परित्य- जेत्, कटिसूत्रं च कौपीनं दण्डं वस्त्र कमण्डलं सर्वमप्सु विसृज्याथ यथाजातरूपधरश्चरेदात्मान- 'मन्विच्छेद्यथाजातरूपधरो निर्द्वन्द्वो निप्परिग्रहस्तत्त्व- ब्रह्ममार्गे सम्यक्संपन्नः शुद्धमानसः प्राणसंधारणा- थं यथोक्तकाले करपात्रेणास्येन वा याचिताहार- माहरन्, लाभालाभौ समौ कृत्वा निर्ममः शुक्ल- ध्यानपरायणोऽध्यात्मनिष्ठः शुभाशुभकर्मनिर्मूलनपरः संन्यस्य पूर्णानन्दैकवोधस्तद्ब्रह्माहमस्मीति ब्रह्मप्रण- वमनुस्मरन्ध्रमरकीटन्यायेन शरीरत्रयमुत्सृज्य सं- न्यालेनैव देहत्यागं करोति स कृतकृत्यो भव- ८८ -~2 M omts च तत्सर्व. --च कौपीन परित्यजेत् । rom , परित्यज्य all 1-3 Instell of परित्यजेत् - -विसृज्याथ it has inctly परित्यज्याथ ३ यथा added army , विमृज्याथ जातरूप all 7 आहारयन् for आहरन् Ga, g लाभालाभयोः समो, लाभलाभौ समो NR कृत्वा 100, भूत्वा all १ पर lotोध पर 10 कीटकन्यायेन Tb

·तीत्युपनिपत् ॥
तृतीयोपदेशः॥
त्यला लोकांश्च वेदांश्च विषयानिन्द्रियाणि च ।
आत्मन्येव स्थितो यस्तु स याति परमां गतिम् ।।
नामगोत्रादि चरणं देशं कालं श्रुतं फलम् ।
वयो वृत्तं व्रतं शीलं ख्यापयेत्नैव सद्यतिः॥
न संभाषेत्रियं कांचित्पूर्वदृष्टां च न स्मरेत् ।
कथां च वर्जयेत्तासां न पश्येल्लिखितामपि ॥
एतच्चतुष्टयं मोहात्स्त्रीणामाचरतो यतेः ।
चित्तं विक्रियतेऽवश्यं तद्विकारात्प्रणश्यति ॥
तृष्णा क्रोधोऽनृतं माया लोभमोहौ प्रियाप्रिये ।
शिल्पं व्याख्यानयोगश्च कामो रागः परिग्रहः ।।
3 इति सिलसंहितोपनिषद्हरये तृतीयोपदेशः ।
३ ॐत्यका etc.B giments लोकांश्च aftu वेदांचा
ग्यानीन्द्रि dl.
चरणं 13 वरणं SH
देशकालं 3, M
7 असंभापेत् ।
9. 'टयमोहात् dl
12 योगं घGag काम Tal,Ga,g.
रागM, Bdi

·१५७
अहंकारो ममत्वं च चिकित्सा धर्मसाहसम् ।
प्रायश्चित्तं प्रवासश्च मन्त्रौषधगराशिपः॥
प्रतिपिद्धानि चैतानि सेवमानो बजेदधः ॥
आगच्छ गच्छ तिष्ठेति स्वागतं सुहृदोऽपि वा।
संमाननं च न ब्रूयान्मुनिर्मोक्षपरायणः ॥
प्रतिग्रहं न गृहीयान्नैव चान्यं प्रदापयेत् ।
प्रेरयेद्वा तथा भिक्षुः स्वप्नेऽपि न कदाचन ॥
जायाभ्रातृसुतादीनां वन्धूनां च शुभाशुभम् ।
श्रुत्वा दृष्ट्वा न कम्पेत शोकहाँ त्यजेद्यतिः ।।
अहिंसा सत्यमस्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहाः ।
अनौद्धत्यमदीनत्वं प्रसादः स्थैर्यमार्जवम् ।।
अस्नेहो गुरुशुश्रूषा श्रद्धा क्षान्तिर्दमः शमः ।
उपेक्षा धैर्यमाधुयें तितिक्षा करुणा तथा ।।
.
2. "गताशिप: 1.
3. सेवमाने a
6. चान्ये NR.
10. स्तेयं NR, Ta, M.
11 Pada': अदाम्भित्वमदीनत्वं Ta
प्रसाद d1-3; प्रहाद: Ga.
13. स्तैर्यमाधुर्ये M.
तितिक्षा करणौ (so) di..

·१५८
हीस्तथा ज्ञानविज्ञाने योगो लघ्वशनं धृतिः।
एप स्वधमों विख्यातो यतीनां नियतात्मनाम् ।।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्वस्थः सर्वत्र समदर्शनः ।
तुरीयः परमो हंसः साक्षान्नारायणो यतिः ॥
एकरात्रं वसेदामे नगरे पञ्चरात्रकम् ।
वर्षाभ्योऽन्यत्र, वर्षासु मासांश्च चतुरो वसेत् ॥
द्विरात्रं न वसेद्रामे भिक्षुर्यदि वसेत्तदा ।
रागादयः प्रसज्येरंस्तेनासौ नारकी भवेत् ॥
ग्रामान्ते निर्जने देशे नियतात्मानिकेतनः
पर्यटेत्कीटवद् भूमौ वर्षास्वेकत्र संवसेत् ॥
एकवासा अवासा वा एकदृष्टिरलोलुपः ।
अदूपयन्सतां मार्ग ध्यानयुक्तो महीं चरेत् ॥
1 ज्ञानविज्ञानयोगो
3. स्थो for 'स्थ: NR
1 तुरीयपरमो dl
6. वर्षाभ्यो Bonli, Faizzit others वर्षास्तु ।
Padस मासांश्चतुरो वसेत ।
नरकं प्रजेत् । १ निर्जनदेशे त.
10 पर्यटन् 11 12 अदूपयेत् NR
Last

·१५५
शुचौ देशे सदा भिक्षुः स्वधर्ममनुपालयन् ।
पर्यटेत सदा योगी वीक्षयन्वसुधातलम् ॥
न रात्रौ न च मध्याहे संध्ययों व पर्यटेत् ।
न शून्ये न च दुर्गे वा प्राणिवाधाकरे न च ।
एकरात्रं बसेदामे पत्तने तु दिनत्रयम् ।
पुरे दिनद्वयं भिक्षुर्नगरे पञ्चरात्रकम् ।
वर्षास्वेकत्र तिष्ठेत स्थाने पुण्यजलावृते ॥
आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यन्भिक्षुश्चरेन्महीम् ।
अन्धवत्कुब्जवच्चैव बधिरोन्मत्तमूकवत् ॥
स्नानं त्रिषवणं प्रोक्तं वहृदकवनस्थयोः ।
हंसे तु सकृदेव स्यात्परहंसे न विद्यते ॥
मौनं योगासनं योगस्तितिक्षकान्तशीलता।
1 समं for सदा '')
2 वीक्षयेन् NR
3 पर्यटेत् MR. Gh, othi- पर्यटन
4 प्राणNR
'याधकरे ॥ 'करेण च ।
7 पट्टने d1-3, पट्टणे ।
7 पूण 1
31 परमहंसो AR

·१६०
निःस्पृहत्वं समत्वं च सप्तैतान्येकदण्डिनाम् ॥
परहंसाश्रमस्थो हि नानादेरविधानतः ।
अशेपचित्तवृत्तीनां त्यागं केवलमाचरेत् ॥
त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमजामेदोऽस्थिसंहतौ ।
विण्मूत्रप्ये रमतां क्रिमीणां कियदन्तरम् ॥
क शरीरमशेपाणां श्लेष्मादीनां महाचयः ।
क्क चाङ्गशोभासौरभ्यकमनीयादयो गुणाः ॥
मांसामुक्प्यविण्मूत्रनायुमजास्थिसंहतौ ।
देहे चेत्प्रीतिमान्मूढो भविता नरकेऽपि सः ॥
स्त्रीणामवाच्यदेशस्य क्लिन्ननाडीव्रणस्य च ।
अभेदेऽपि मनोभेदाजनः प्रायेण वश्यते ॥
चर्मखण्डं द्विधाभिन्नमपानोद्वारधूपितम् ।
7 Pd क चागसौरभिशोभा ॥
चाङ्गे
NR, '11. GI, सौन्दर्य 'Pa, सौभाग्य others
9 नरकी l
10 स्वीमाभवान्य स्त्री मवान्य
दशस्य 13
झान: for जन १७.उन अप्राण उच्यते M. प्रायेण
वंचते 1.प्रायेण वंचने त?
12 दूषितम् for धूपितम् ।'1.1
.

·कल्पते ॥
ये रमन्ति नमस्तेभ्यः साहसं किमतः परम् ॥
न तस्य विद्यते कार्य न लिङ्ग वा विपश्चितः ।
निर्ममो निर्भयः शान्तो निर्द्वन्द्वोऽवर्णभोजनः ॥
मुनिः कौपीनवासाः स्यान्नग्नो वा ध्यानतत्परः ।
एवं ध्यानपरो योगी
ब्रह्मभूयाय
लिङ्गे सत्यपि खल्वस्मिज्ञानमेव हि कारणम् ।
निर्मोक्षायेह भूतानां लिङ्गग्रामो निरर्थकः ॥
यं न सन्तं न चासन्तं नाश्रुतं न बहुश्रुतम् ।
न सुवृत्तं न दुर्वृत्तं वेद कश्चित्स ब्राह्मणः ॥
तस्मादलिङ्गो धर्मज्ञो ब्रह्मवतमनुव्रतः ।
गूढधर्माश्रितो विद्वानज्ञातचरितं चरेत् ॥
संदिग्धः सर्वभूतानां वर्णाश्रमविवर्जितः
अन्धवजडवच्चापि मूकवच्च महीं चरेत् ॥
All the texts hute autre foi
.
3 नियfor निर्भयः Tb
STU, M, Lowe101, 1 cads quis
5 ध्यानपरो M only , ज्ञानपरो others
8 न श्रुतं NR
10 'व्रतम् ।।
Di, वृत्तम् all
अनुवृतम B
11 गृढे dl
विद्वान्नज्ञात AR
'तश्वरेत् Gh
41

·तं दृष्ट्वा शान्तमनसं स्पृहयन्ति दिवौकसः । लिङ्गाभावात्तु कैवल्यमिति ब्रह्मानुशासनमिति ॥ अथ नारदः पितामहं संन्यासविधि नो ब्रूही- ति पप्रच्छ । पितामहस्तथेत्यङ्गीकृत्यातुरे वा क्रमे वापि तुरीयाश्रमस्वीकारार्थं कृच्छ्रप्रायश्चित्तपूर्वकम- टश्राद्धं कुर्याद्देवर्षिदिव्यमनुष्यभूतपितृमात्रात्मेत्यष्ट- श्राद्धानि कुर्यात् । प्रथमं सत्यवसुसंज्ञकान्विश्वा- न्देवान्, देवश्राद्धे ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान्, ऋपिश्रा- द्धे देवर्षिक्षत्रियषिमनुष्यपीन् , दिघ्यश्राद्धे वसुरु- द्रादित्यरूपान् , मनुष्यश्राद्धे सनकसनन्दनसनात- नसनत्कुमारसनत्सुजातान् , भूतश्राद्धे पृथिव्यादि- 2 लिङ्गभावाणु NR No इति 1 y-6 पूर्वक्मात्मश्राद्ध SR enre NI, 13 6- Monit- देवापदिव्यमनुष्यभूतपितृमानात्मेत्यष्टश्राद्धानि कु- र्यात् 7 प्रथमसत्य11 वस्तु for वसु 13, वसु dl सज्ञमान् Bonly , others सज्ञिकान् 10 दित्यस्वरूपान् Gr 10-11 सनातन mmssang mSR ·१६३ पञ्चमहाभूतानि चक्षुरादिकरणानि चतुर्विधभूतया- मान् , पितृश्राद्धे पितृपितामहप्रपितामहान् , मा. तृश्राद्धे मातृपितामहीप्रपितामही, आत्मश्राद्धे आत्मपितृपितामहान्, जीवत्पितृकश्चेत्पितरं त्यका आत्मपितामहप्रपितामहानिति । सर्वत्र युग्मक्लुप्त्या ब्राह्मणानर्चयेत् । एकाध्यरपक्षेऽष्टाध्वरपक्षे वा स्व- शाखानुगतमबैरष्टश्राद्वान्यष्टदिनेपु वा एकदिने वा पितृयागोक्तविधानेन ब्राह्मणानभ्यर्च्य भुक्त्यन्तं य- थाविधि निर्त्य, पिण्डप्रदानानि निर्वर्त्य, दक्षि- णाताम्बूलैस्तोपयित्वा ब्राह्मणान्प्रेपयित्वा, शेपकर्म- . 3 श्राद्धे (110 Sanilia) all INo आत्म Ta जीवपितृ Ti-11-1 1- त्यक्त्वा आत्मश्राद्धे आत्मा अन्तरात्मा परमात्मान् ॥ इति मर्वत्र NR 5 व्याप्त्या for कृप्त्या Tb, nothing in T1 , अष्टाक्षरपक्षे NR 7 दिने for दिने । एकदिनेऽपि या 8 मुत्तयन्तं 18, B, मुत्पन्नं d2, GR १ निवृत्य for निर्त्य 'In-b, I , विनिवृत्य ।।2-3, निवृत्या ।। निर्वर्स [.tantt , othis निर्वृत्य l met1h म lefore दक्षिः ·१६४ सिद्धयर्थं सप्तकेशान्विसृज्य शेपकर्मसिद्धयर्थं के- शान्सप्ताप्ट वा द्विजः संक्षिप्य वापयेत्केशश्मश्रु नखानि चेति सप्तकेशान्संरक्ष्य कक्षोपस्थवर्ज क्षौरपूर्वकं स्नात्वा, सायंसंध्यापन्दनं निर्त्य, स- हस्रगायत्री जप्त्वा, ब्रह्मयज्ञं निवर्त्य, स्वाधीना- निमुपस्थाप्य, स्वशाखोपसंहरणं कृत्वा, तदुक्तप्र- कारेणाज्याहुतिमाज्यभागान्तं हुत्वाहुतिविधि समा. प्य, आत्मादिभित्रिवार सक्तुप्राशनं कृत्वा, आ- चमनपूर्वकमग्निं संरक्ष्य, स्वयमग्नेरुत्तरतः कृष्णा- जिनोपरि स्थित्वा, पुराणश्रवणपूर्वकं जागरणं कृत्वा, चतुर्थयामान्ते स्नात्वा, तदनौ चरुं श्रपयित्वा, पु- 1 सिद्धयर्थे । विसृज्याशेप 23, 11 निवृत्यर्थ for सिद्धयर्थ ॥ 2 सप्ताष्टौ वा G: सक्षेप्य 1 3 संरक्ष fo1 सरक्ष्य + क्षारपूर्वक ।। निवर्त्य GI, IPu, otheis निर्वृत्य गायत्री जप्त्वा NR निर्वर्त्य 11, G., नित्य others ७ उपसंस्थाप्य NR 10 'पूर्वकजागरण ' .

·रुपसूक्तेनान्नं पोडशाहुती वा, बिरजाहोमं कृत्वा, अथाचम्य, सदक्षिणं वस्त्रं सुवर्णपात्रं धेनुं दत्त्वा, समाप्य, ब्रह्मोद्वासनं कृत्वा, सं मा सिञ्चन्तु मरुतः समिन्द्रः सं बृहस्पतिः। सं मायमग्निः सिञ्चत्वायुषा च धनेन च वलेन चायुष्मन्तं करोतु मा ॥ इति । या ते अग्ने यज्ञिया तनूस्तयेह्यारोहात्मात्मानम् । अच्छा वसूनि कृण्वन्नस्मे नर्या पुरूणि । यज्ञो भृत्वा यज्ञमासीद स्वां योनि । जातवेदो भुव आजायमानः सक्षय एहि ।। इत्यनेनाग्निमात्मन्यारोप्य, ध्यात्वाग्निं, प्रदक्षिणन- मस्कारपूर्वकमुद्रास्य, प्रातः संध्यामुपास्य, सहस्र- 1 घोडशाहुति हुत्या Gh 2 सुवर्णपानं '11, M, athli: सुवर्ण पात्रं शिचतु NR स बृहस्पतिः NR 6 चायुप्मन्तं Ga, M, others चायुप्मन्तः 8 कुर्वन्नस्मन्ना NR 10 जातवेदाद्व 1, ‘दामुव Gn सं क्षय d3 (वक्षय Manasa- Szautsi-Sutra 1, 6, 3, 3) 12 'पूर्वक उद्वास्य NR ·गायत्रीपूर्वकं सूर्योपस्थानं कृत्वा, नाभिदनोदकमु- पाविश्य, अष्टदिक्पालकार्यपूर्वकं गायत्र्युद्वासनं कृ- स्वा, सावित्री व्याहृतिपु प्रवेशयित्वा, अहं वृक्षस्य रेरिवा । कीर्तिः पृष्टं गिरेरिव । ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि । द्रविणं सवर्चसं । सुमेधा अमृतोऽक्षितः ॥ इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम् । यश्छन्दसामृपभो विश्वरूपः । छन्दोभ्योऽध्यमृतात्संवभूव । स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासं॥ शरीरं मे विचर्पणं । जिह्वा मे मधुमत्तमा । 1 दग्धो for दनो d1.., दाध्यो त3 2 पालकम्पीन्पूर्वक 'la कीर्तिपृष्ठ AR 5 अव । 6 सुवर्चस GI griha, but staat # Bhutablishni's lladony in the ont pucfrucd, its it sums, bi smiri (au tlu comm an Tutt !! VII, 10, 1 ind Tutt Ep I, 10 11.p) ३ सावित्री Ou toits, is ofteni, lune no Ari- ·१६७ कर्णाभ्यां भूरि विश्वं । ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधयापिहितः । श्रुतं मे गोपाय ॥ दारैपणायाश्च धनैपणायाश्च लोकैपणायाश्च व्यु. स्थितोऽहम् । ओं भूः संन्यस्तं मया ओं भुवः संन्यस्तं मया ओं सुवः संन्यस्तं मया, ओं भू- भुवःसुवः संन्यस्तं मयेति मन्द्रमध्यतारध्वनिभिर्म- नसा वाचोच्चार्य, अभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः सर्व प्रवर्तते स्वाहेत्यनेन जलं प्राश्य प्राच्यां दिशि पूर्णाञ्जलिं प्रक्षिप्य ओं स्वाहेति शिखामुत्पाव्य, यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात् । आयुष्यमय्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं वलमस्तु तेजः ॥ 1. विभुवं 11, , M. 7. मन्द for मन्द्र 2-3,Get. मध्यम for मध्य NR, Ga. तार Ga, JI: ताडन Ta-1; तालन 3 तालज others. 9. No EIIEET in 01-2, Th, JI.

·१६८ यज्ञोपवीतं वहिर्न निवसेत् त्वमन्तः प्रविश्य मध्ये ह्यजत्रं । परमं पवित्रं यशो वलं ज्ञानवैराग्यं मेधां प्रयच्छ ॥ यज्ञोपवीतं छित्वा, उदकाञ्जलिना सह ओं समुद्रं गच्छ स्वाहेत्यप्सु जुहुयात् । ओं संन्य- स्तं मया ओं भुवः संन्यस्तं मया ओं सुवः सं- न्यस्तं मयेति त्रिरुका, त्रिवारमभिमन्त्र्य तज्जलं प्राण्याचम्य, ओं भूः स्वाहेत्यप्सु वस्त्रं कटिसूत्र- मपि विस्सृज्य, सर्वकर्मनिवर्तकोऽहमिति स्मृत्वा, जातरूपधरो भूत्वा, स्वरूपानुसंधानपूर्वकमूर्ध्ववाहु- रुदीची गच्छेत् । पूर्ववद्विद्वत्संन्यासी चेत् । गुरोः प्रणवमहावा- क्योपदेशं प्राप्य, यथासुखं विहरन्मत्तः कश्चिन्ना- , 1 ज्ञान वैराग्य G1, I 10 लिगलको ,GP, M, निवर्तको 12 गच्छति ' 13 B melts सकाशात् titty गुरो ·न्यो व्यतिरिक्त इति, फलपत्वोदकाहारः, पर्वत- वनदेवालयेपु संचरेत् । संन्यस्याथ दिगम्बरः स- कलसंचारकः सर्वदानन्दस्वानुभवैकपूर्णहृदयः क- आंतिदूरलाभः प्राणधारणपरायणः फलरसत्वक्पत्त- मूलोदकर्मोक्षार्थी गिरिकन्दरेपु विसृजेद्देहं स्मरं- स्तारकम् । विविदिपासंन्यासी चेच्छतपथं गत्वाचार्यादिभि- विप्रेः तिष्ठ तिष्ट महाभाग, दण्डं वस्त्रं कमण्डलू गृहाण, प्रणवमहावाक्यग्रहणार्थ गुरुनिकटमागच्छ' इत्यादिष्ट आचार्यदण्डं कटिसूत्रकौपीनं शाटीमेकां कमण्डलं, पादादिमस्तकप्रमाणमन्त्रणं समं सौम्य- मकाकपृष्टं सलक्षणं बैणवं दण्डमेकमाचमनपूर्वकं : 1 पानी2-1, मात्रो l र देवालयेपु , '1'1, H I , other, देवतालयेषु } मफलभूसंचारक. it. 'फ11 onlt , others । प्रणव for प्राण AR 10 आदिष्ट Ga, Monly , song in other दण्डं कदि 11.., fia, 11, दण्डकदि' othtv फटिसूत्रं कौपीनं Ga,M 22 ·'सखा मा गोपायोजः सखा योऽसीन्द्रस्य वज्रोड सि वार्चनः शर्म मे भव यत्पापं तन्निवारय इति परिग्रहेत् । 'जगज्जीवनं जीवनाधारभूतं मातेव मा मन्त्रयस्व सर्वदा सर्वसौम्य' इति प्रणवपूर्वकं कम- पडलं परिगृह्य, 'कोपीनाधारं कटिसूत्रमोम्' इति 'गुह्याच्छादकं कौपीनमोम्' इति 'शीतवातोष्णत्राण- करं देहेकरक्षणं वस्त्रमोम्' इति कटिसूत्रकोपीन- वस्त्रम् , आचमनपूर्वकं योगपट्टाभिषिक्तो भूत्वा, कृतार्थोऽहमिति मत्वा स्वाश्रमाचारपरो भवेदित्यु- पनिषत् ॥ चतुर्थोपदेशः॥ अथ हैनं पितामहं नारदः पप्रच्छ । भग- वन् सर्वकर्मनिवर्तकः संन्यास इति त्वयैवोक्तं, पु- है All I0 L1 ment दण्डं hefore परिग्रहेत् परिगृहेत गातेव Pron) (B-1 UP). माते मा ll } सर्वदा tInce an d2 6 गुह्याच्छादनं Th | 7 वस्त्रम Ga, M only , missing m othur 7-8 कटिसूनं कौपीनं वस्त्रं Ga, I 13 'निर्वर्तक 11 त्वयैवोक्त (ia only , त्वयैवोक्त. others 11, Jo ar an MR ·नः खाश्रमाचारपरो भवेदित्युच्यते । ततः पिता- मह उवाच । शरीरस्थस्य देहिनो जाग्रत्स्वप्नसु- षुप्तितुरीयावस्थाः सन्ति । तदधीनाः कर्मज्ञान- वैराग्यप्रवर्तकाः पुरुपा जन्तवस्तदनुकूलाचाराः स- न्ति । तथैव चेद्भगवन्संन्यासाः कतिभेदास्तदनु- धानभेदाः कीदृशास्तत्त्वतोऽस्माकं वक्तुमर्हसीति । तथेत्यङ्गीकृत्य तं पितामहेन संन्यासभेदैराचारभेदः कथितः । कथमिति चेत तत्त्वतस्त्वेक एवं संन्यासः, अज्ञानेनाशक्तिव- शाकर्मलोपतश्च त्रैविध्यमेत्य, वैराग्यसंन्यासो ज्ञा- नसंन्यासो ज्ञानवैराग्यसंन्यासः कर्मसंन्यासश्चेति चातुर्विध्यमुपागतः । तद्यथेति । दुष्टमदनाभावा- शरीरस्थस्य Ght only , शरीरस्य others 4 जन्तवास्तद' (') NR 6 तत्ततोऽम्माकं 11.2 7 तथैवेत्यङ्गीकृत्य Gc 6 कथितः Gu,M, Immsving In others 1अज्ञानाशक्तिR, Ge 'लोपश्च ll 12-11॥१७२) दुष्टदमनाभावात् , दुष्टमदनभावात् । 10 'लोपतश्च .

·चेत्यविषयवैतृष्ण्यमेत्य प्राक्पुण्यकर्मवशात्संन्यस्तः स वैराग्यसंन्यासी । शास्त्रज्ञानात्पुण्यलोकानुभवश्रव- णात्प्रपञ्चोपरतः क्रोधेासूयाहकाराभिमानात्मकस- संसारं निवर्त्य दारेपणाधनैपणालोकैपणात्मकदेह- वासनां शास्त्रवासनां लोकवासनां त्यका वमना- नमिव प्राकृतिकं सर्वमिदं हेयं मत्वा साधनच. तुष्टयसंपन्नो यः संन्यस्यति स एव ज्ञानसंन्या- सी । क्रमेण सर्वमभ्यस्य सर्वमनुभूय ज्ञानबैरा- ग्याभ्यां स्वरूपानुसंधानेन देहमात्रावशिष्टः संन्यस्य जातरूपधरो भवति स ज्ञानवैराग्यसंन्यासी । ब्र. ह्मचर्य समाप्य गृही भूत्वा वानप्रस्थाश्रममेत्य वै- 'भावात्यविषय 'भावाति विषय \R, Lal, Ga-l, s, भावाति विपय ], 11, } + ३ अभिमानात्मक (41, स्य। 1 निव at con, निवृत्य '11-1, निवर्त्य 10 M, निवृत्य utliers दारेपणाधनेषणारोकेपणा NR, GI, दारैपणधनपणलोके. पणा 1 6 प्राकृतिक 'प्रत ,M, प्रवृत्तीय arthrs (प्रवृत्ति BI Up) 10 जातरूपो ·राग्योभावेऽप्याश्रमक्रमानुसारेण यः संन्यस्यति स कर्मसंन्यासी । ब्रह्मचर्येण संन्यस्य संन्यासाजातरूपधरो चै- राग्यसंन्यासी । विद्वत्संन्यासी ज्ञानसंन्यासी । बि- विदिपासंन्यासी कर्मसंन्यासी । कर्मसंन्यासोऽपि द्विविधः निमित्तसंन्यासोऽनिमित्तसंन्यासश्चेति । नि- मित्तस्त्वातुरः । अनिमित्तः क्रमसंन्यासः । आतुरः सर्वकर्मलोपः प्राणस्योत्क्रमणकालसंन्यासः स नि- मित्तसंन्यासः । दृढाङ्गो भूत्वा सर्वं कृतकं नश्वर- मिति देहादिकं सर्वं हेयं प्राप्य हंसः शुचिपद्वसुरन्तरिक्षस- होता वेदिपदतिथिर्दुरोणसत् । नृपद्वरसहतसव्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं वृहत् ।। ब्रह्मव्यतिरिक्तं सर्व नश्वरमिति निश्चित्य क्रमेण यः संन्यस्यति स संन्यासोऽनिमित्तसंन्यासः । : 5. Ga, if add चेति चतुर्धा after कर्मसंन्यासी 16. NR omits स.

·संन्यासः पड्विधो भवति कुटीचको बहूदको
हंसः परमहंसस्तुरीयात्तीतोऽवधूतश्चेति । कुटीचकः
शिखायज्ञोपवीती दण्डकमण्डल्लधरः कौपीनकन्था-
धरः पितृमातृगुर्वाराधनपरः पिठरखनित्रशिक्यादि-
मात्रसाधनपर एकत्रान्नादनपरः श्वेतोर्ध्वपुण्ड्रधारी
त्रिदण्डः । वहूदकः शिखाकन्थादिधरस्त्रिपुण्डूधारी
कुटीचकवत्सर्वसमो मधुकरवृत्याष्टकवलाशी । हंसो
जटाधारी त्रिपुण्ड्रोर्ध्वपुण्डूधारी असंतृप्तमाधुकरा-
नाशी कौपीनखण्डतुण्डधारी । परमहंसः शिखा-
यज्ञोपवीतरहितः पञ्चगृहेष्वेवान्नादनपरः करपात्री
3 वीत- GII, 'वीति AR
4 'खनित AR
) मान ॥५॥1 (13-1 Up), 'मत्र ll 10 पर di,
पराd2-3
एफजान्नदानपर 1, एकनान्नापरादनपर l
6 शिखान्थादिधर' || onls शिखान्थाधर' Ga, शिजादि-
कन्थाधर other -R, BOAR, but to Vange (स् )
7 माधु° for मधु
8 'धारी अस (no bulha) ll 'मधु' fon माधु' AR
10 प्वेवाना, my , प्वेकानाना Sk, 'वेकरात्राना
10-1 पात्री एक (110 Dhaall !! 11, 'पात्र एक ॥
"

·एककोपीनधारी शाटीमेकामेकं वैणवं दण्डमेक- शाटीधरो वा भस्मोद्धूलनपरः सर्वत्यागी । तुरी- यातीतो गोमुखः फलाहारी, अन्नाहारी चेहत्रये, देहमात्रावशिष्टो दिगम्बरः कुणपवच्छरीरवृत्तिकः । अवधूतस्त्वनियमोऽभिशस्तपतितवर्जनपूर्वकं सर्ववर्णे- प्वजगरवृत्त्याहारपरः स्वरूपानुसंधानपरः । आतुरो जीवति चेत्क्रमसंन्यासः कर्तव्यः कु- टीचकवहूदकहंसानां । ब्रह्मचर्याश्रमादितुरीयाश्रम- वत्कुटीचकादीनां संन्यासविधिः । परमहंसादित्र- याणां न कटिसूत्रं न कौपीनं न वस्त्रं न क- मण्डलर्न दण्डः सार्ववर्णिकभिक्षाटनपरत्वं जात- रूपधरत्वं विधिः । संन्यासकाले त्वलंबुद्धिपर्यन्तमधीत्य तदनन्तरं 4. कुणपमिव गरीर° M. वर्तिकः for वृत्तिकः NR. 'वर्णिकभिक्षा Ga, 31 ; वर्णेकमैक्षा 11. 11 omits नदण्डः, others. 12. धरत्रविधिः d. 13. त्वलं dl only; त्यलं 12-3; फल 1 ; प्यलं others.

·१७४
संन्यासः पविधो भवति कुटीचको बहूदको
हंसः परमहंसस्तुरीयातीतोऽवधूतश्चेति । कुटीचकः
शिखायज्ञोपवीती दण्डकमण्डलुधरः कौपीनकन्था-
धरः पितृमातृगुराधनपरः पिठरखनित्रशिक्यादि-
मात्रसाधनपर एकत्रान्नादनपरः श्वेतोर्ध्वपुण्ड्रधारी
त्रिदण्डः । बहूदकः शिखाकन्थादिधरस्त्रिपुण्ड्रधारी
कुटीचकवत्सर्वसमो मधुकरवृत्त्याप्टकवलाशी । हंसो
जटाधारी त्रिपुण्ड्रोर्ध्वपुण्डूधारी असंतृप्तमाधुकरा-
नाशी कौपीनखण्डतुण्डधारी । परमहंसः शिखा-
यज्ञोपवीतरहितः पञ्चगृहेष्वेवान्नादनपरः करपात्री
+
3 चीत Ga, M , 'चीति AR
| खनितृR
7 मात्र । My (1341 Un), 'मत्र all 10 पर 1,
परा 12-3
एकनान्नदानपरः 11, एकत्रान्नापरादनपरःdi.
• शिसाकन्यादिधरः I only , शिखाकन्याधरः Gn, शिजादि-
#FUTTET: other SR, XR, but no Visag. ()
7 माधु° for मधु ॥
8 धारी असं {no Sills) all "मधु°fnमाधु
10 'वेवान्ना im) , 'वेकात्राना SR, 'प्वेकरात्राान्न AR
10-1. 'पात्री एक (10 Sullia) all vave M, पात्र एक 1

·१७५ , एककोपीनधारी शाटीमेकामेकं वैणवं दण्डमेक- शाटीधरो वा भस्मोद्धूलनपरः सर्वत्यागी । तुरी- यातीतो गोमुखः फलाहारी, अन्नाहारी चेहत्रये, देहमात्रावशिष्टो दिगम्बरः कुणपवच्छरीरवृत्तिकः । अवधूतस्त्वनियमोऽभिशस्तपतितवर्जनपूर्वकं सर्ववणे- प्वजगरवृत्त्याहारपरः स्वरूपानुसंधानपरः । आतुरो जीवति चेत्क्रमसंन्यासः कर्तव्यः कु- टीचकवहृदकहंसानां । ब्रह्मचर्याश्रमादितुरीयाश्रम- वस्कुटीचकादीनां संन्यासविधिः । परमहंसादित्र- याणां न कटिसूत्रं न कौपीनं न वस्त्रं न क- मण्डलुन दण्डः सार्ववर्णिकभिक्षाटनपरत्वं जात- रूपधरत्वं विधिः । संन्यासकाले त्वलंवुद्धिपर्यन्तमधीत्य तदनन्तरं 1 कुणपमिव गरीरM वर्तिक for वृत्तिक NR वर्णिकभिक्षा Gl, 11, 'वर्णकभैक्षा J'l outs zu otle 19 12 "धरनविधि । 13 वल dl only , यल 12 3, फल , प्यल others ·कटिसूत्रं कौपीनं दण्डं वस्त्रं कमण्डलु सर्वम- प्सु विसृज्याथ जातरूपधरश्चरेन्नकन्थालेशः । ना- ध्येतव्यो न वक्तव्यो न श्रोतव्यमन्यत्किंचित् । प्रणवादन्यं न तर्क पठेन्न शब्दमपि । वहून्छ- व्दान्नाध्यापयेन्न महद्वाचो विग्लापनं गिरा पाण्या- दिना संभापणं, नान्यभाषाविशेषेण, न शूद्रस्त्री- पतितोदक्यासंभापणं । न यतैर्देवपूजा उत्सव- दर्शनं तीर्थयात्रावृत्तिः । पुनर्यतिविशेषः । कुटीचकस्यैकत्र भिक्षा, बहु- दकस्यासंकृप्तमाधूकर, हंसस्याप्टगृहेप्वष्टकवलं, पर- वत्तव्यो ml skig im B 1 कटिसूनमापीन । 2 कथालेशो1 3 वक्तव्य dl, व्याd23 । पटेत् ।। न शब्दमपि वहून te वृहत् tor वहून् । , नाध्यापयन्न नाध्यायेन other पाण्यादिना ॥ ७ विशेपण । 7 क्यादिस ॥ पूजा उत्सव पूजनोत्सव Gt, पृजानुत्सव others 8 दर्शन न तीर्थ Gr 'यावानिवृत्ति ॥ १ कुटीचकस्येत्येक्त । 10 गृहेष्टकवल TI ·महंसस्य पञ्चगृहेषु करपात्रं, फलाहारो गोमुखं तु- रीयातीतस्य, अवधूतस्याजगरवृत्तिः सार्ववर्णिकेषु । यतिनकत्र यसेत् । न कस्यापि नमेत् । तुरीया- तीतायधूतयोर्न ज्येष्ठः । यो न स्वरूपज्ञः स ज्ये- प्टोऽपि कनिष्टः । हस्ताभ्यां नद्युत्तरणं न कुर्यान्न वृक्षमारोहेन्न यानादिरूढो न क्रयविक्रयपरो न किंचिद्विनिमयपरो न दाम्भिको नानृतयादी । न यतेः किंचित्कर्तव्यमस्ति । अस्ति चेत्सांकर्यम् । तस्मान्मननादी संन्यासिनामधिकारः । आतुरकुटीचकयोभूलोकभुवलोंको, बहूदकस्य स्व- र्गलोको, हंसस्य तपोलोकः, परमहंसस्य सत्यलो- . " . 1. करपानफलाहारो TI, फलाहरो 12. 3. फलाहार ॥ 3. यतिनकत्र बसेन । । m) , यतिनकरात्रीवमेन 1. यतिनकरात्रि- वसन् , यतिनैं कंगनं वसेन् others. ।-, ज्येष्ट नतिःम्बरूपने ज्येप्टेऽपि कनिष्ठः 11 , ज्येष्टयोः न स्वरूपज्ञः etc, 'TI (for ज्येष्टः । यो न सम्पज्ञ: etc ). 7 ऽपि न कनिष्ठहमाभ्यां १) वृक्षमारोहयेन .. यानाद्विा, यानानि 2-3. 7 विनियमपरीR. 1- नान्यतरयते: for नानृतवादी न यतेः .

·१७६ कटिसूत्रं कौपीनं दण्डं वस्त्रं कमण्डलं सर्वम- प्सु विस्मृज्याथ जातरूपधरश्चरेन्नकन्थालेगः । ना- ध्येतव्यो न वक्तव्यो न श्रोतव्यमन्यत्किंचित् । प्रणवादन्यं न तक पठेन्न शब्दमपि । वहुञ्छ- ब्दान्नाध्यापयेन्न महद्वाचो विग्लापनं गिरा पाण्या- दिना संभापणं, नान्यभाषाविशेषेण, न शूद्रस्त्री- पतितोदक्यासंभाषणं । न यतेदेवपूजा उत्सव- दर्शनं तीर्थयात्रावृत्तिः । पुनर्यतिविशेषः । कुटीचकस्यैकत्र भिक्षा, वहू दकस्यासंतृप्तमाधूकर, हंसस्याप्टगृहेप्वष्टकवलं, पर- वक्तव्यो mu-aingin B 1 कटिसूनकोपीन ॥ 2 कथालेगो d1 3 वक्तव्य 11, 'व्या 33 1 पटेत् ।। न शन्दमपि वहून् ete NR बृहत् for बहून् । , नाध्यापयेन्न । , नाध्यायेन्न other प्राण्यादिना ॥ ११ 'विदोपण। 7 क्यादिस-॥ पूजा उत्सव १, पूजनोत्सव GI, पूजानुत्सवother 8 'दर्शन न तीर्थ यात्रानिवृत्ति ॥ १ कुटीचकस्पत्यका 10 गृहेएक्वल TI । .

·१७७ महंसस्य पञ्चगृहेषु करपात्रं, फलाहारो गोमुखं तु. रीयातीतस्य, अवधूतस्याजगरवृत्तिः सार्ववर्णिकेषु । यतिनैकत्र वसेत् । न कस्यापि नमेत् । तुरीया- तीतावधूतयोर्न ज्येष्ठः । यो न स्वरूपज्ञः स ज्ये- ष्ठोऽपि कनिष्ठः । हस्ताभ्यां नद्युत्तरणं न कुर्यान्न वृक्षमारोहेन यानादिरूढो न क्रयविक्रयपरो न किंचिद्विनिमयपरो न दाम्भिको नानृतवादी । न यतेः किंचित्कर्तव्यमस्ति । अस्ति चेत्सांकर्यम् । तस्मान्मननादी संन्यासिनामधिकारः । आतुरकुटीचकयोभूलोकभुवर्लोको, बहूदकस्य स्ख- र्गलोको, हंसस्य तपोलोकः, परमहंसस्य सत्यलो- , 1 करपात्रफलाहारों '1b फलाहरो 12-3, फलाहार M 3 यति पत्र वसेत् । ereon , यतिर्नकरात्रीर्वसेत् 1, यतिनैकरात्रि- वसेत् NR , यतिनैकरात्र वसेत् others !... ज्येष्टे नतिः स्वरूपन्ने ज्येप्ठेऽपि कनिष्ठः 11, ज्येष्टयोः न स्वरूपज्ञः etc, 11 (for ज्येष्ठः । यो न स्वरूपज्ञः etc) 5 ऽपि न कनिष्टहस्ताभ्यां d1 • वृक्षमारोहयेन्न NR यानाद्वि.d1, थानानि 2-3 7 विनियमपरो AR 7-8 नान्यतरयते. for नानृतवादी न यते: ।

·१८२
काले प्रशस्तवर्णानां भिक्षार्थं पर्यटेगृहान् ॥
पाणिपात्रश्चरन्योगी नासकृद्भक्षमाचरेत् ।
तिष्ठन्भुन्याञ्चरन्भुझ्यान्मध्ये नाचमनं तथा ।
अधिवद्धृतमर्यादा भवन्ति विशदाशयाः ।
नियतिं न विमुञ्चन्ति महान्तो भास्करा इव ।।
आस्येन तु यदाहारं गोवन्मृगयते मुनिः ।
तदा समः स्यात्सर्वेषु सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥
अनिन्द्यं वै ब्रजन्गेहं निन्यं गेहं तु वर्जयेत् ।
अनावृते विशेवारि गेहे नैवावृते ब्रजेत् ॥'
पांसुना च प्रतिच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयः ।
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः॥
यत्रास्तमितशायी स्यान्निरग्निरनिकेतनः।
1
। काल 01-33; Ta-1
प्रशस्ते 13, 13
2. पात्रं च ma. नासक्तभैभम् ।
3. मुंजाश्चरन् (-o) AR. भुंजान्मध्य 1-3
+ अब्धीव धृत VR, [
नियती 123; नियती 11.3.
10. प्रतिच्छन्नशून्या 11. 13; प्रतिन्निशून्या SR.
प्रतिश्रयः NR:
शून्यागार

·यथालब्धोपजीवी स्यान्मुनिर्दान्तो जितेन्द्रियः॥
निष्कम्य वनमास्थाय ज्ञानयज्ञो जितेन्द्रियः ।
कालकाझी चरन्नेव ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा चरति यो मुनिः ।
न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥
निर्मानश्चानहङ्कारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः ।
नैव क्रुभ्यति न द्वेष्टि नानृतं भापते गिरा ॥
पुण्यायतनचारी च भूतानामविहिंसकः ।
काले प्राप्ते भजेद्भक्षं कल्पते ब्रह्मभूयसे ।
वानप्रस्थगृहस्थाभ्यां न संसृज्येत कर्हिचित् ।
अज्ञातचयाँ लिप्सेत न चैनं हर्प आविशेत् ।
अध्वा सूर्येण निर्दिष्टः कीटवद्विचरेन्महीम् ॥
आशीर्युक्तानि कर्माणि हिंसायुक्तानि यानि च ।
.
चरेनेव NR.
3. कालाकानी NR.
9. भजे कं er eat}. ; भवेद्भक्ष्य 11: भवेद्भक्षं others. कल्पते।
'Th only : others कल्प्यते. ब्रह्मभूयके Ga. II.
11. अशातचर्ये NR
लिप्येत NR ; लिप्स्येत Ga; विष्येत .
12. सूर्येऽपि valent of Tb.
निर्दिष्टा NR ; निर्दिष्ट 11, g.

·१८४
लोकसंग्रहयुक्तानि नैव कुर्यान्न कारयेत् ।।
नासच्छास्त्रेषु सज्जेत नोपजीवेत जीविकाम् ।
अतिवादांस्त्यजेत्तान्पक्ष कंचन नाश्रयेत् ।
न शिष्याननुवनीत ग्रन्थान्नैवाभ्यसेदहून् ।
न व्याख्यामुपयुञ्जीत नारम्भानारभेत्कचित ॥
अव्यक्तलिङ्गोऽव्यक्ताओं मुनिरन्मत्तवालवत् ।
कविर्मूकबदात्मानं तदृष्टया दर्शयेन्नृणाम् ॥
न कुर्यान्न वदेत्किचिन्न ध्यायेत्साध्वसाधु वा ।
आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेजडवन्मुनिः ॥
एकश्चरेन्महीमेतां निःसङ्गः संयतेन्द्रियः ।
आत्मक्रीड आत्मरतिरात्मवान्समदर्शनः ॥
बुधो बालकवत्क्रीडेल्कुशलो जडबञ्चरेत् ।
वदेदुन्मदवद्विद्वान्गोचर्या नेगमश्चरेत् ॥
" सज्यते ।।
7त दृष्टया 11-1, तदृष्ट्वा (ii, M
१ गृढवन् for जड़वन् ।
11 आत्मनीडा R
६ बुद्धो ।
क्रीड' Gi, g, II ॥
13 नमम ( नेगव () al

·क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भिः प्रलब्धोऽसूयितोऽपि वा
ताडितः संनिरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापितः ॥
विष्टितो मूत्रितो वा बहुधैवं प्रकम्पितः।
श्रेयस्कामः कृच्छूगत आत्मनात्मानमुखरेत् ॥
संमाननं परां हानिं योगःः कुरुते यतः।
जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विन्दति ॥
तथा चरेत वै योगी सतां धर्ममदूपयन् ।
जना यथावमन्येरन्गच्छेयुनॆव संगतिम् ॥
जरायुजाण्डजादीनां वाड्मनःकायकर्मभिः ।
युक्तः कुर्वीत न द्रोहं सर्वसङ्गाश्च वर्जयेत् ॥
कामक्रोधौ तथा दर्पलोभमोहादयश्च ये।
1. मलुब्धो NR, Ta.
3. परितापितः Gu, M, परिचापितः 11.
3. निष्टितो Ta-h-l,g न कम्पितः 11.
4 श्रेयःकामः R. आत्मन्यात्मनम् (!) NR.
5. योगाथै NR.
6. न विन्दति Ta.
7. वर्म न दूपयन NR, II.
9. जरायुं चांड.
10 युक्तं 1.
11. दर्प 1.
21

·तांस्तु दोपान्परित्यज्य परिव्राड् भयवर्जितः॥
भैक्षाशनं च मौनित्वं तपो ध्यानं विशेपतः।
सम्यग्ज्ञानं च वैराग्यं धर्मोऽयं भिक्षुके मतः॥
काषायवासाः सततं ध्यानयोगपरायणः ।
ग्रामान्ते वृक्षमूले वा वसेदेवालयेऽपि वा।
भैक्षेण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नाशी भवेक्वचित् ॥
चित्तशुद्धिर्भवेद्यावत्तावन्नित्यं चरेत्सुधीः ।
ततः प्रवज्य शुद्धात्मा संचरेद्यत्र कुत्रचित् ॥
वहिरन्तश्च सर्वत्र संपश्यन्हि जनार्दनम् ।
सर्वत्र विचरेन्मौनी वायुवद्वीतकल्मपः॥
समदुःखसुखः क्षान्तो हस्तप्राप्तं च भक्षयन् ।
निवरेण समं पश्यन्द्विजगोश्वमृगादिषु ॥
मौनत्वं NR.M
3 भिक्षुको 1.3
5 बने देवा Tb
7 तापद्योगं for तावन्नित्यं Gh
10 विचरन् R.
11. भक्षयन् 'Ta-b-1, Gn, JI , others भक्षयेत् .

·भावयन्मनसा विष्णुं परमात्मानमीश्वरम् । चिन्मयं परमानन्दं ब्रह्मैवाहमिति स्मरन् ।। ज्ञात्वैवं मनोदण्डं धृत्वा आशानिवृत्तो भूत्वा आशाम्बरधरो भूत्वा सर्वदा मनोवाकायकर्मभिः सर्वसंसारमुत्सृज्य प्रपञ्चावाङ्मुखः स्वरूपानुसंधा- नेन भ्रमरकीटन्यायेन मुक्तो भवतीत्युपनिपत् ॥ पञ्चमोपदेशः॥ अथ नारदः पितामहमुवाच । भगवन्तद- भ्यासवशामरकीटन्यायवत् । तदभ्यासः कथ- मिति । तमाह पितामहः । सत्यवाग्ज्ञानवैरा- ग्याभ्यां विशिष्टदेहावशिष्टो वसेत् । ज्ञानं शरीरं, वैराग्यं जीवनं विद्धि, शान्तिदान्ती नेने, मनो मुखं, बुद्धिः कला, पञ्चविंशतितत्त्वान्यवयवा, अव- 2. चिन्तय ds. B. ज्ञात्वैवममनो• Gh; ज्ञात्वैवं स मनो. 1. आशाम्बरो धरो NR. 9. कीटन्यायेन तदभ्यास: 'J. 18--1 (p. १८८). "न्यवयवान्यवस्था T•i, AM, Gc, N.R.

·१८८ स्थाः पञ्चमहाभूतानि, कर्मभक्तिज्ञानवैराग्यशाखा जाग्रत्खप्नसुपुतितुरीयावस्थाः, चतुर्दशकरणानि पत्र- स्तम्भाकाराणीत्येवमपि नावमपि पङ्के कर्णधार इव, यन्तेव गज, स्वबुद्धया स्ववशीकृत्य, स्वव्यतिरिक्त सर्व कृतकं नश्वरमिति मत्वा, विरक्तः पुरुषः सर्वदा ब्रह्माहमिति व्यवहरेन्नान्यत्किंचिद्वेदितव्यं स्वव्यति- रेकेण जीवन्मुक्तो वसेत्कृतकृत्यो भवति । न नाहं ब्रह्मेति व्यवहरेकिंतु ब्रह्माहमस्मीत्यजलं जाग्रत्स्वप्न- . अवस्था Ghonly , अवस्था others 1 भक्तिञ्जन AR Ion वैराग्यशासा ॥ GI 10 प्वै- राग्यानि, Gc has वैराग्या , and g 'पराग्या 3 तुरीयावस्था NRI, तुरीया othese 2-3 पञ्चस्तम्भाNR 3 नावमपि mmsmgimun MA, सपङ्क , पडू others sivo Gi, notlung Ga 'कृत्य स्वव्यB only, 'कृत्यास्वव्य° NR कृत्यारसय SR GI dls नाव ftul इच ८। स्मान 6 न्यारेन्ना [, व्यवहरन्ना 11, व्यवहारे ना ! for स्वव्य 12.3 A nutted in Jl, not ln 14 mild 3 ब्रह्मेति न व्यवहारे ।

·मुपुसिषु तुरीयावस्यां प्राप्य तुरीया तत्वं ब्रजेत् । दिवं जाग्रन्नक्तं स्वनं सयुप्तमर्धरानगतमिनि । एका- वस्थायां चतस्रावस्थास्तु । एफैककरणाधीनानां चतुर्दशकरणानां व्यापाराश्चक्षुरादीनाम् । चक्षुपो रुपग्रहणं श्रोत्रयाः शब्दग्रहणं जिहाया रसास्वा- दनं प्राणस्य गन्धग्रहणं वचमा वाग्व्यापारः पाणेरादानं पादयोः संचारः पायोरुत्सर्ग उपस्थ- स्यानन्दग्रहणं त्वचः स्पर्शग्रहणम् । तदर्धाना च विषयग्रहणा बुद्धिः । धुळ्या बुध्यति । चित्तेन चेतयति । अहंकारणाहंकरोति । विमृज्य जीव एतान्देहाभिमानेन जीवो भवति । गृहाभिमानेन । सुमिपुरीया k. In 11. नुर्य - तुर्गय !! nmolithe followin.pn. रात्रा-2,Gy 3 च तिम्रो fu पतम्रो .np अन्याना T1, करणादीना । । भुमा उलगा " एना:TI ·गृहस्थ इव शरीरे जीवः संचरति । प्राग्दले पुण्य- वृत्तिराग्नेय्यां निद्रालस्ये दक्षिणायां क्रौर्यबुद्धि- त्यां पापबुद्धिः पश्चिमे क्रीडारतिर्वायव्यां गमने बुद्धिरुत्तरे शान्तिरेशान्यां ज्ञानं कर्णिकायां वैराग्यं केसरेवात्मचिन्ता इत्येवं वक्तुं ज्ञात्वा जीवदवस्थाः प्रथमं जाग्रद्द्वितीयं स्वप्नं तृतीयं सुपुप्तं चतुर्थ तुरीयं, चतुर्भिविरहितं तुरीयातीतं, विश्वतेजसप्रा- ज्ञतटस्थभेदैरेक एव, एको देवः साक्षी निर्गुणश्च तद्ब्रह्माहमिति व्याहरेत् । नो चेजायदवस्थायां जाग्रदादिचतस्रोऽवस्थाः स्वप्ने स्वप्नादिचतस्रोऽ- वस्थाः सुपुते सुषुप्त्यादिचतस्रोऽवस्थाः तुरीये 1 गृहस्थैव 12-3; गृहस्थ इदं Tb 1-2 पुण्यावृत्तिः 1; पुण्ये वृत्तिः Gc । 'स्ये Gn, II, 'स्यो NR , स्यौ B , “स्या Ge कार्यावु NR. 3 क्रीडावुद्धि GA + ऐशान्यां , tomy; ईशान्ये all 5 चक्रं for वक्त्रं 'TH जीवावस्था TU स्थां Ta, B, 'स्था others 6. प्रथमा Gc. No जाग्रत् G। 11. सुपुप्तौ Ta, Ga No तुरीये n NR. गमन Ga 'स्था: 100

·तुरीयादिचतस्रोऽवस्थाः । न त्वेवं तुरीयातीतस्य नि-
गुणस्य । स्थूलसूक्ष्मकारणतुर्यरूपैर्विश्वतैजसप्राज्ञेश्वरैः
सर्वावस्थासु साक्षी वेक एवावतिष्ठते । उत्तटस्थो
न द्रष्टा । अदृष्टत्वान्न द्रष्टैव । कर्तृत्वभोक्तृत्वाहंकारा-
दिभिः स्पृष्टो जीवः । जीवेतरो न स्पृष्टः । जी-
योऽपि न स्पृष्ट इति चेन्न । जीवाभिमानेन क्षेत्रा-
भिमानः, शरीराभिमानेन जीवत्वं । जीवत्वं घटा-
काशमहाकाशवव्यवधानेऽस्ति । व्यवधानवशादेव
हंसः सोऽहमिति मन्त्रेणोच्छ्वासनिःश्वासव्यपदेशेना-
नुसंधानं करोति । एवं विज्ञाय शरीराभिमान
,
-
। तुरीयादिचतस्रोऽवस्था missing in dl
। 'कारणतुर्यरूपै ( 2 only कारणरूपै others
ॐ एव तिष्ठते AR, Ib
3-4 उत्तटस्थो न द्रष्टा । अदृष्टत्वान्न द्रष्टैव | App , so Gh, g,
but द्रष्टु" fon अदृष्टः, उत्तटस्थो द्रष्टा तटस्थो न द्रष्टा द्रष्तृत्वान्न द्रष्टेव
Ge, others उत तटस्थो (तदवस्थो '11) द्रष्टा तटस्थो न द्रष्टा द्रष्टुत्वान्न
द्रष्टेव (दृष्ट्वेव Ge)
6 'माने क्षेत्राd1
7 जीवत्वात् for जीवत्व
8 धानोऽस्ति AR, la-1,g, 'धानमरित GI, ! 'वशादेव dl

·१९२ त्यजेन्न शरीराभिमानी भवति स एव ब्रह्म- त्युच्यते। त्यक्तसङ्गो जितक्रोधो लम्वाहारो जितेन्द्रियः । पिधाय बुद्धया द्वाराणि मनो ध्याने निवेशयेत् ॥ शून्येष्वेवावकाशेपु गुहासु च वनेषु च । नित्ययुक्तः सदा योगी ध्यानं सम्यगुपक्रमेत् ॥ आतिथ्यश्राद्धयज्ञेषु देवयात्रोत्सवेषु च । महाजनेषु सिद्धयर्थी न गच्छेद्योगवित्कचित् ॥ यथैनमवमन्यन्ते जनाः परिभवन्ति च । तथा युक्तश्चरेद्योगी सतां वर्म न दूपयेत् ॥ वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदण्डश्च ते त्रयः । यस्यैते नियता दण्डाः स त्रिदण्डी महायतिः ॥ विधूमे च प्रशान्तेऽग्नौ यस्तु माधूकरी चरेत् । गृहे च विप्रमुग्यानां यतिः सर्वोत्तमः स्मृतः॥ 7 आतीय VR 8 सिद्धयर्थता 19 प्रशान्तेऽसौ NR, [, others प्रशान्ताग्नौ माधूकरं Ta

·१९३
दण्डभिक्षां च यः कुर्यात्खधर्मे व्यसनं विना ।
यस्तिष्टति न वैराग्यं यात्ति नीचयतिहि सः॥
यस्मिन्गृहे विशेपेण लभेद्भिक्षां च बासनात् ।
तत्र नो याति यो भूयः स यतिर्नेतरः स्मृतः ॥
यः शरीरेन्द्रियादिभ्यो विहीनं सर्वसाक्षिणम् ।
पारमार्थिकविज्ञानं सुखात्मानं स्वयंप्रभम् ।
परतत्वं विजानाति सोऽतिवर्णाश्रमी भवेत ।।
वर्णाश्रमादयो देहे मायया परिकल्पिताः ।
नात्मनो बोधरूपस्य मम ते सन्ति सर्वदा ।
इति यो वेद वेदान्तः सोऽतिवर्णाश्रमी भवेत् ।।
यस्य वर्णाश्रमाचारो गलितः स्वात्मदर्शनात् ।
स वर्णानाश्रमान्सर्वानतीत्य स्वात्मनि स्थितः॥
योऽतीत्य त्वाश्रमान्वर्णानात्मन्येव स्थितः पुमान् ।
1 दण्ड भिक्षा 1.
स्वधर्मव्यसनं NR.
4. यो त
others नो.
1. सोऽतिमर्वाश्रमी .
देहमायया ।
11 स्वात्मवेदना
13 वान' Th only other - खाश्र
सर्वान in वर्णान !!

·१९४
सोतिवर्णाश्रमी प्रोक्तः सर्ववेदार्थवेदिभिः ।।
तस्मादन्यगता वर्णा आश्रमा अपि नारद ।
आत्मन्यारोपिताः सर्वे भ्रान्त्या ते नात्मवेदिना ॥
न विधिर्न निषेधश्च न वावय॑कल्पना ।
ब्रह्मविज्ञानिनामस्ति तथा नान्यच्च नारद ॥
विरज्य सर्वभूतेभ्य आविरिञ्चपदादपि ।
घृणां विपाट्य सर्वस्मिन्पुत्रमित्रादिकेष्वपि ।।
श्रद्धालुर्मुक्तिमार्गेपु वेदान्तज्ञानलिप्सया ।
उपायनकरो भूत्वा गुरुं ब्रह्मविदं ब्रजेत् ॥
सेवाभिः परितोप्यैनं चिरकालं समाहितः ।
सदा वेदान्तवाक्यार्थ शृणुयात्सुसमाहितः ॥
निर्ममो निरहंकारः सर्वसङ्गविवर्जितः ।
सदा शान्त्यादियुक्तः सन्नात्मन्यात्मानमीक्षते ॥
..
नाश्रमा Th
3 'वेदिनः , AM
, व वर्ज NR
6 आविरंचिYR
8 'शानवित्स्वयम् Th
10 चिरकालसमाहितः Ta

·संसारदोपदृष्टयेव विरक्तिर्जायते सदा ।
विरक्तस्य तु संसारात्संन्यासः स्यान्न संशयः॥
मुमुक्षुः परहंसाख्यः साक्षान्मोक्षैकसाधनम् ।
अभ्यसेट्रह्मविज्ञानं वेदान्तश्रवणादिना ।
ब्रह्मविज्ञानलाभाय परहंससमायः ।
शान्तिदान्त्यादिभिः सर्वेः साधनैः सहितो भवेत् ॥
वेदान्ताभ्यासनिरतः शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः।
निर्भयो निर्ममो नित्यं निईन्द्रो निप्परिग्रहः ॥
जीर्णकौपीनवासाः स्यान्मुण्डी नग्नोऽथवा भवेत् ।
प्राज्ञो वेदान्तविद्योगी निर्ममो निरहंकृतिः ॥
मित्रादिषु समो मैत्रः समस्तेष्वेव जन्तुपु ।
एको ज्ञानी प्रशान्तात्मा स संतरति नेतरः॥
गुरूणां च हिते युक्तस्तत्र संवत्सरं वसेत् ।
1. 'दोपं दृष्ट्वैव 11 ; 'दोषदृष्टैव AR.
3. "साधन: Ta.
1, अभ्यासे ग्रहा MR.
5. परहंससमाहितः d.
8. नित्यं Ge only; others नित्यो.

·नियमेष्वप्रमत्तस्तु यमेषु च सदा भवेत् ।। प्राप्य चान्ते ततश्चैव ज्ञानयोगमनुत्तमम् । अविरोधेन धर्मस्य संचरेत्पृथिवीमिमाम् ॥ ततः संवत्सरस्यान्ते ज्ञानयोगमनुत्तमम् । आश्रमत्रयमुत्सृज्य प्राप्तश्च परमाश्रमम् ॥ अनुज्ञाप्य गुरुंश्चैव चरेद्धि पृथिवीमिमाम् । त्यक्तसङ्गो जितक्रोधो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ॥ द्वाविमौ न विराजेते विपरीतेन कर्मणा । निरारम्भो गृहस्थश्च कार्यवांश्चैव भिक्षुक ॥ माद्यति प्रमदां दृष्ट्वा सुरां पीत्वा च माद्यति । तस्मादृष्टिविषां नारी दूरतः परिवर्जयेत् ॥ संभापणं सह स्त्रीभिरालापं प्रेक्षणं तथा । । प्राप्य चान्तेपु तेष्वेव AR 3 सचरन् , test of 13, सचर 123 करोति nि सचरेन् 211, SAP , सकरोति | artunt ot Ith प्राप्यश्च (60) dl. 8 विरज्यते । 12 आलाप प्रेक्षण I only , आलापप्रेक्षण Ak, 11, g, आलाप प्रेक्षण otlur- .

·१९७
नृत्तं गाने सहासं च परिवादांश्च वर्जयेत् ॥
न स्नानं न जपः पूजा न होमो नैव साधनम् ।
नाग्निकार्यादिकार्य च नैतस्यास्तीह नारद ॥
नार्चनं पितृकार्य च तीर्थयात्रा प्रतानि च ।
धर्माधर्मादिकं नास्ति न विधिलौकिकक्रिया ॥
संत्यजेत्सर्वकर्माणि लोकाचारं च सर्वशः।
कृमिकीटपतङ्गांश्च तथा योगी वनस्पतीन् ।
न नाशयेदुधो जीवान्परमार्थमतिर्यतिः ।
नित्यमन्तर्मुखः स्वच्छः प्रशान्तात्मा खपूर्णधीः ॥
अन्तःसङ्गपरित्यागी लोके विहर नारद ।
नाराजके जनपदे चरत्येकचरो मुनिः ॥
निःस्तुतिनिनमस्कारो निःस्वधाकार एव च ।
1. नृत्यं NR. सहार्स Sssic M , साहसं AR, II
Patt' होमो नैव च साधनं ag.
5 चास्ति Ga, g.
लौकिकी Ni, B.
6. लोकाकारं NR.
7. 'पतङ्गाश्च R.
9. स्वस्थः।1.
11. 'चरान्मुनिः 1.

·१५८ चलाचलनिकेतश्च यतिादृच्छिको भवेत् ॥ इत्युपनिपत् ॥ पष्ठोपदेशः॥ अथ यतेनियमः कथमिति पृष्टवन्तं नारदं पितामह उवाच पुरस्कृत्य । विरक्तः संन्यस्य वर्षासु ध्रुवशीलोऽप्टौ मासानेकाकी चरेन्नैकत्र नि- वसेद्भिक्षुर्भयात्सारगावदेकत्र न तिष्ठेत्स्वगमननिरोध- . 4 Beginning of d+ D. ४ हरि ॐ । सह नाववतु । ॐ शा. न्ति शान्ति शान्ति । अथ यतिनियम फ्थमिति etc , of d5 अथ खिलसहितोपनिषद्रहस्यपरिव्राजकोपनिपत्प्रारभ । हरि ॐ । अथ यतेनि यम कथमिति (te Aftel कथमिति 14, D.)S insert पितामह पुरस्कृत्य पृष्टवन्त PL, प्रष्टो I, पृष्ट others , Do ndds स उवाच PU onli mi mg cl w hure 1-0 पुरस्कृत्य -ऽष्टौ not romtests पुरस्कृत्य विरक्त सन्यो (सन्यस्तो । सन्यासी ॥, सन्यासा ) वासु ध्रुव (दृढ 1) शीरो set all ॥ PL परमहस सत्यविरतु सन्यस्य नियम सन्वर्षा स्तुपु ध्रुवासीनोप्टो , DJ 6. परमहस सत्य विरक्त सन्यस्य वर्षा ऋतुसु ध्रुवासीनोष्टौ 15 6 मासानेकाकी eru , मारस्वेकाको [, मास्यैकाकी DS, मास्ये काफी others घरेन्नैका Gu only चरनेकर B, चरेन्नैकरान 11, चरनकर others 7 भयादिना fol भयात् b भयादीना (o) dldre सारङ्गवोकर 14, DS, यदेतन ) 45 स्वागमनविरोध 10 ·१९९ ग्रहणं न कुर्याद्धस्ताभ्यां नद्युत्तरणं न कुर्यान्न वृक्षारोहणमपि न देवोत्सवदर्शनं कुर्यान्न वा गृहे निवसेन्नाग्निसेवां कुर्यान्न सर्वत्र संचरेन देव- ताप्रसादग्रहणं कुर्यान्नैकत्राश्नीयान्न बाह्यदेवार्चनं कुर्यात्स्वव्यतिरिक्त सर्वं त्यका मधुकरवृत्त्याहारमा- हरन्कृशो भूत्वा मेदोवृद्धिमकुर्वन्नाज्यं रुधिरमिव त्यजेदेकवान्नं पललमिव गन्धलेपनमशुद्धलेपनमिव 1 चfor नए न हस्ताभ्यां नद्युत्तरणं कुर्यात् PL' । वृक्षारोह , वृक्षमारोह tant PL , यानावरोह PL PL adds अपि after दर्शनं - न वा गृहे प्रसादग्रहणं कुर्यान् IPL onli, Simg 12 others --3 स्वगृहे fan या गृहे । 3 कुर्यात्सर्वत्र का 4 'प्रसादग्रहं 14-6, कुर्यात् (di only , mus-ing in others नैकत्राश्नीयात् 4-5 only , नैकरानाशी 11, arsit others 'देवतानं NR, JI, GR 5-3 (p ..१) सर्व चोरवत् omnited nndi 6 कुर्वन् । आइयं 4, D8, G. 7 एकानं PUaie D; एकरात्रानं. पलालमिव d1, D8, शुद्धि 11, 13. Hler 'लेपनमित्र (care Di) m. Verts : कक्षादिवपनं त्यजेन् ·२०० क्षारमन्त्यजमिव वस्त्रमुच्छिष्टपात्रमिवाभ्यङ्गं स्त्री- सङ्गमियोप्णोदकं मूत्रमिव स्पृहां गोमांसमिव ज्ञात- चरदेशं चण्डालवाटिकामिव स्त्रियमहिमिय सुवर्ण कालकूटमिव सभास्थलं श्मशानस्थलमिव राज- धानी कुम्भीपाकमिव शवपिण्डवदेकवान्नम् । दे- हान्तरदर्शनां प्रपञ्चवृत्तिं परित्यज्य स्वदेशमुत्सृज्य ज्ञातचरदेशं विहाय विस्मृतपदार्थपुनःप्राप्तिहर्प इव 1 तैलाभ्यग for अभ्यग Restdi, DS 2 उष्णोदक , Ds मित्राोदक (0) .. 3, मिष्टाहारोदक (co) d1 मिनाल्हादक others पहा |a-1, स्पृह (co) d1-23, तनुस्पर्शन PL ale Dy मलमिव fon गोमासमिव ), मलिन- मिव !, मलीमिघD8 । चाण्डाल 2-1. DS In ll सुवर्ण Prette त्रियम' स्त्रीम् ), खी ।। 4 बालकुटमिव d2 3, 109 1, राजधानीd15, D , पिण्डमिवैकवान्नं 17, D8 एकरानान्न । vertial before देह matl but di,D: देव for देह 4-5, D M देश GI ७ 'दर्शना +rty , 'दर्शन न]] 7 विस्मृत्य । पदार्थ Arm, पदार्थ पदार्थ others ·8409 २०१ स्खमानन्दमनुस्मरन्स्वशरीराभिमानदेशविसरणं कृ- वा स्वशरीरं शवमिव हेयमुपगम्य कारागृहविनि- मुक्तचोरवत्पुत्राप्तवन्धुभवस्थलं विहाय दूरतो वसेत् । अयत्नेन प्राप्तमाहरन्ब्रह्मप्रणवध्यानानुसंधानपरो भू. त्वा सर्वकर्मनिर्मुक्तः कामकोधलोभमोहमदमात्सर्या- दिकं दग्ध्वा त्रिगुणातीतः पर्मिरहितः पड्भाववि- कारशून्यः सत्यवाक्छुचिरद्रोही ग्रामैकरात्रं पत्तने त्रिरात्रं नगरे पञ्चरात्रं क्षेत्रे षड्रानं तीर्थे सप्त- प्राप्तष इव Ga, g, M , प्राप्तर्षमिव , प्रार्थहर्पमिव 5, 'प्राप्त हपं. मिव DS 1 स्वरूपानुसंधानं स्मरन् for स्वमानन्दमनुस्मरन् d4-5, D8 भिमानमिव विस्मरणं 1-5, D8 1--2 कृत्वा d4-5, DB, others मत्वा 3 पुनातभवबन्धु' for पुत्राप्तवन्धुभव Ga, पुत्राप्तवन्धुभुवन' 'Ta 4 यत्नेन for अयत्नेन Tb, g प्राप्तमाहाराहरन् l, Di-8, प्राप्तमाहारमाहरन् । No ध्यान n PU 3 वासनैपणा for सर्वकर्म PU. 'कर्ममुक्त' Gang. कर्मवि. PET: PU, M, no l'heug in d1-2-3 5-6 मात्सर्यादीन् PU. 8 No त्रि 1 4, D3.8 7. पट्टने PU. 8 त्रिरावं नगरे omitted in all but PU. पड़ानं PU, ·२०० क्षारमन्त्यजमिव वस्त्रमुच्छिष्टपात्रमिवाभ्यङ्गं स्त्री- सङ्कमिवोष्णोदकं मूत्रमिव स्पृहां गोमांसमिव ज्ञात- चरदेशं चण्डालवाटिकामिव स्त्रियमहिमिव सुवर्ण कालकूटमिव सभास्थलं श्मशानस्थलमिव राज- धानी कुम्भीपाकमिव शवपिण्डवदेकनान्नम् । दे- हान्तरदर्शनां प्रपञ्चवृत्तिं परित्यज्य स्वदेशमुत्सृज्य ज्ञातचरदेशं विहाय विस्मृतपदार्थपुनःप्राप्तिहर्ष इव 1 तैलाभ्यग ton अभ्यङ्गं NR it dj, D8 ) उष्णोदक -., D8 मित्रार्होदक (-o) 12-3, मिष्टाहारोदक (0) 11, मित्राल्हादक others स्पृहा '1-1, स्पृह (co) (11-2-3, तनुस्पर्शन PL Dj मलमिव to गोमासमिव d), मलिन- मिव 1, मलीमिव D9 ३ चाण्डाल 2-1.) 108 In || सुवर्ण prati वियम' स्त्रीम् ।ऽ, स्त्री ।। + कालकुटमिव 23, D५ 4-5 राजधानीd15, D8 । पिण्डमिक्तान 1.5, 09 एक्रानान्न । न insented before E 11 211 kmt d 1- ), Do देव for देह 14-3, D, M, देश G: 6 'दर्शना Con: 'दर्शनं all 7 विस्मृत्य। पदार्थ others पदार्थ !! tom , पदार्थ , ·8409 खमानन्दमनुस्मरन्स्वशरीराभिमानदेशविस्मरणं कृ- स्वा स्वशरीरं शवमिव हेयमुपगम्य कारागृहविनि- मुक्तचोरवत्पुत्राप्तवन्धुभवस्थलं विहाय दूरतो वसेत् । अयत्नेन प्राप्तमाहरन्ब्रह्मप्रणवध्यानानुसंधानपरो भू. त्वा सर्वकर्मनिर्मुक्तः कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्या- दिकं दग्ध्वा त्रिगुणातीतः पर्मिरहितः षड्भाववि- कारशून्यः सत्यवाक्छुचिरद्रोही ग्रामैकरात्रं पत्तने त्रिरात्रं नगरे पञ्चरात्रं क्षेत्रे षड्रानं तीर्थे सप्त- प्रातहर्ष इव Ga, g, M ; प्राप्तहर्षमिव d4 ; प्रार्थहर्पमिव a; प्राप्त हर्प- मिव D8. 1. स्वरूपानुसंधानं सरन् for स्वमानन्दमनुस्मरन् ।4-5, D8. भिमानमिव विस्मरणं 4-5, D8. 1--2. कृत्वा d4-5,D8%B others मत्वा. 3. पुप्राप्तभवयन्धु' for पुत्राप्तवन्धुभव Gu; पुत्राप्तवन्धुमुवन 'I'a. 4. यत्नेन for अयत्नेन 'I'll, g. प्राप्तमाहाराहरन् d4, Di-8; प्राप्रमाहारमाहरन् . No 25 in PU. ७. वासनेषणा for: सर्वकर्म PU. कर्ममुक्त: Ging; 'कर्मवि- fare: PU, M; no Visarga in d)-2-3. 5-6. "मात्सर्यादीन् PU. 8. Yoनि in d4, D5-8. 7. पट्टने PU. 8. त्रिरात्रं नगरे omitted in all but PU. षडानं PUB 20 ·२०२ रात्रमनिकेतः स्थिरमति नृतवादी गिरिकन्दरेषु वसेदेक एव चरेद्वाभ्यां ग्रामस्त्रिभिः पत्तनं चतु- भिनगरमित्येक एव चरेद्भिक्षुश्चतुर्दशकरणानां न तत्रावकाशं दद्यादविच्छिन्नज्ञानाद्वैराग्यसंपत्तिमनुभूय मत्तो न कश्चिदन्यो व्यतिरिक्त इत्यात्मन्यालोच्य सर्वतः स्वरूपमेव पश्यञ्जीवन्मुक्तिमवाप्य प्रारब्ध- प्राम Ga,g, other पश्चरान सप्त' PU others agnm पञ्च' 1 निकेतस्थिर PU Thg,M स्थिरमतिर्नान गीतवादी, D8 स्थिरमति । गगातीरे वसेन्नित्य यतिर्मोक्षपरायण । नान गीतवादी D, 2 वनेष्वेक एव for वसेदेक ग्व ), वनेष्वेव एक एव 11 29, वनेष्वेव एकरात्र D) The missing m all snie PU माम othere 2-3 द्वाभ्या -भिक्षु PU (sare प्राम), others have वा [न M] चरेत् [मिथुन द्वाभ्या G+] प्राम (माम Ga, g) निमिर्नगर (त्रिनगर Ga) चतुर्भिर्माम (चतुर्माम 111, g, Gc, 11) मित्येकश्चरेभिक्षु (चरेत् । भिक्षु B) 1 नकतावकाश for तत्रावकाश PL दद्यान्न वि.di अवच्छिन्न Gc, Tb 'न ज्ञान वै. 1 DS सपदमनुभूय PU कश्चिदन्यो M only , others पश्चिन्नान्यो अन्योऽतिरिक्त । 6 सर्वत्र for सर्वत PL ३ ·प्रतिभासनाशपर्यन्तं चतुर्विधं स्वरूपं ज्ञात्वा देह- पतनपर्यन्तं स्वरूपानुसंधानेन बसेत् । त्रिपवणनानं कुटीचकस्य, बहूदकस्य द्विवारं, हंसस्यैकवारं, परमहंसस्य मानसनानं, तुरीयाती- तस्य भस्मस्नानमवधूतस्य वायव्यस्नानम् । ऊर्ध्व- पुण्डू कुटीचकस्य, त्रिपुण्डूं वहूदकस्य, ऊर्ध्वपुण्डूं त्रिपुण्डूं हंसस्य, भस्मोलनं परमहंसस्य, तुरी- यातीतस्य तिलकपुण्ड्रम् , अवधूतस्य न किंचित् । ऋतुक्षौरं कुटीचकस्य, ऋतुद्वयक्षौरं बहूदकस्य, 1 भाप for भास D6, भान Tb, Gl, भाव g चतुर्विधस्वरूपं PU, Ge देहे 12-3 3 विषवण स्नान PU । मानसिकरवानं 1-2-3M gate PU (also in fll 201 di-3), Ga ७ बहूदकस्य त्रिपुण्ड PE (mcuting teet) 6-7 त्रिपु पुण्डं हसस्य fon ऊर्ध्वपुण्डं tte , l5, ऊर्ध्वपुण्ड्रं हंसस्य d1-1, D8, हंसस्याप्यूर्ध्वपुण्ड्रं 05 8 PU msett, 7 before me तिलकमपुण्ड्रं 11-2, तिलक पुण्ड्र d3, तिलक एकपुण्डं 'T'a Aftu Fanfare all but dõ and Ga lusert तुरीयातीतावधूतयोः Of. No ऋतुऔर ms ·२०४ , न क्षौरं हंसस्य, परमहंसस्य च न क्षौरम् , अ. स्ति चेदयनक्षौरं, तुरीयातीतावधूतयोर्न क्षौरम् । कुटीचकस्यैकान्नं, माधूकरं बहुदकस्य, हंसपरमहं- सयोः करपात्रं, तुरीयातीतस्य गोमुखम्, अवधू - तस्याजगरवृत्तिः । शाटीद्वयं कुटीचकस्य, बहूदक- स्यैकशाटी, हंसस्य खण्डं, दिगम्वरं परमहंस- स्यैककौपीनं वा, तुरीयातीतावधूतयोर्जातरूपधर- स्वम् । हंसपरमहंसयोरजिनं न वन्येषाम् । कुटी- चकवहूदकयोदेवार्चनं, हंसपरमहंसयोर्मानसार्चनं, . 9 (p २०३)---1 | omits वहूदकस्य न क्षौर बहूदकस्य हस परमहसयोन क्षौर fon बहूदकस्य-~-~-च न क्षौरम् PL 1 lot in dl, VI न क्षौरम् ' musing in d1 2 3 PAfter अयनक्षौर dl m-erts न क्षौर 3 माधु° d4, Do8, मधु° dl, Gt, 6, मधू' 12 30 बहूदकस्य माधु(मधू)कर PU (nuting text) 5 Tiet al (also in fll) 6 खद् D8 दिगम्बरस्य 12 3, D. 6-7 परमहंसस्य दिगम्बर d (in tutng tent) 8 हस -त्वन्येषाम् not m PU 9-2 ( २०५) The s holt passage thireen देवार्चन and मत्रजपाधिकारो I missing m PU ·२०५ तुरीयातीतावधूतयोः सोऽहंभावना । कुटीचकवहू- दकयोमत्रजपाधिकारो, हंसपरमहंसयोर्ध्यानाधिकार- स्तुरीयातीतावधूतयोर्न वन्याधिकारस्तुरीयातीताव- धूतयोर्महावाक्योपदेशाधिकारः परमहंसस्यापि । कु- टीचकवहूदकहंसानां नान्योपदेशाधिकारः । कुटी- चकवहूदकयोर्मानुपप्रणवो हंसपरमहंसयोरान्तरप्र- णवस्तुरीयातीतावधूतयोर्ब्रह्मप्रणयः । कुटीचकवहूद- कयोः श्रवणं, हंसपरमहंसयोर्मननं, तुरीयातीता- वधूतयोनिदिध्यासनम् । सर्वेपामात्मानुसंधानवि- 2. PU inserts darrai before ##. 2-7. 'J'lte sy liole pastige betwen ध्यानाधिकारः und तुरी- यातीतावधूतयोर्पक्षप्रणवः Is Imssmg m Di. 8. To omits तुरीयातीतावधूतयोर्न त्वन्याधिकारः, Ga, If alll förg after the same. 8-4. ad, D8 omit तुरीयातीतावधूतयोः 4. देश एवाधिकारः 4, D8. 43. 44, DS onit कुटीचक, -धिकारः. 6. मानसप्रणवो 11; मानसः प्रणवो . 44-5,08. 9. निदिध्यास: SR 01. धानवि• M only ; धानं वि others. अन्तः for आन्तर ·धिरिति । एवं मुमुक्षुः सर्वदा संसारतारकं तारकमनु. स्मरञ्जीवन्मुक्तो बसेदाधिकारविशेपेण कैवल्यप्राप्त्यु- पायमन्विप्येद्यतिरित्युपनिपत् ॥ सप्तमोपदेशः॥ अथ हैनं भगवन्तं परमेष्ठिनं नारदः पप्रच्छ । संसारतारकं प्रणवं नो बृहीति । तथेति परमेष्ठी वक्तुमुपचक्रमे ओमिति ब्रह्मेति व्यष्टिसमष्टिप्रकारे- ण । का व्यष्टिः का समष्टिः । संहारप्रणवः सृष्टि- 9 (p २०५)--1. "नुसंधानावधीति (so) 5 2. एवं 1.2-3-3, Gc,M, others एव मुमुक्षोः PC. सदा for सर्वदा Tal 3-1. कैवल्यं छुपायमस्ति । इत्युपनिपत् ।। , DS; कैवस्यमायु- पादानमस्ति । इत्युपनिपत् ।। 15 4 पादायमन्वि (60) al अन्विद् d1-2-3. 5 Ending of di . सह नाववतु। ॐ शान्तिः ३ । इति परिव्राज- कोपनिषत्समाप्तं ॥, so D5-8 (shghtly different), : इति श्री. सिलसंहितोपनिषद्रहस्यपरिम्राजकोपनिषदिति समाप्तोपदेशः (')! 7. 'तारक: Ta प्रणवं नो बृहीति Ga, g, प्रपन्नेहीति ॥; प्रपन्नो गृहीति NR, Ta.1; प्रसन्नो गृहीति others. 8. उपक्रमे Ta-b, Ge; उपनमते ..

·२०७ प्रणवश्चान्तर्वहिश्चोभयात्मकत्वात्त्रिविधः । ब्रह्मप्रण- वोऽन्तःप्रणवो व्यावहारिकप्रणवः । बाह्यप्रणव आ- पप्रणव उभयात्मको विराट्प्रणवः । संहारप्रणवो ब्रह्मप्रणवोऽर्धमात्राप्रणवः । ओमिति ब्रह्म । ओमित्येकाक्षरमन्तःप्रणवं विद्धि । स चाष्टधा भिद्यते । अकारोकारो मकारोऽर्धमात्रा नादो वि- न्दुः कला शक्तिश्चेति । तत्र चत्वार, अकारश्चा- युतावयवान्वित उकारः सहस्रावयवान्वितो मकारः शतावयवोपेतोऽर्धमात्राप्रणवोऽनन्तावयवाकरः । सगुणोत्पत्तिप्रणवः संहारो निर्गुणप्रणव उभ- . अर्थमात्राप्रणवः B onli , र्धमात्रप्रणवः others मन्त्र प्रण -3 (२०८) स चाराधा--- -विराट् प्रणवः missing in Appe, सचाटधा- -पत्रिंशत्तत्त्वातीतः missing in Ga 6-7 अकारोकारो-~-शक्तिश्चेति १३ १०५, अकार उकारे सकार अर्धमात्रा नादविन्दुकलागक्तिश्चेति di, 11, अकारोफारमकारार्धमात्रा. नादविन्दुकलाशक्तिश्चेति others 7. तत्र (HA, B, तन्न (तं न) others 9. मान for मात्रा 12-1,8 'वाकर:all savellmuch has 'चाकारः 10~~1 (...). सगुणो -प्रणवः TOTA, tents real.

·यात्मको विरादप्रणवः । यथा प्लुतो विराट् लुत- संहारः। विराटप्रणवः पोडशमात्रात्मकः पत्रिंशत्तत्वा- तीतः । पोडशमात्रात्मकत्वं कथमित्युच्यते । अ- कारः प्रथमा, उकारो द्वितीया, मकारस्तृतीया, अर्धमात्रा चतुर्थी, नादः पञ्चमी, विन्दुः पष्ठी, कला सप्तमी, कलातीताष्टमी, शान्तिनवमी, शा- न्त्यतीता दशमी, उन्मन्येकादशी, मनोन्मनी द्वा. दशी, पुरी त्रयोदशी, मध्यमा चतुर्दशी, पश्य- . सगुणो विराप्रणव संहारो निर्गुणप्रणव उभयात्मकोत्पत्तिप्रणवो + 10 (p २०४)-3 उभयात्मको°-----विरादप्रणव. msing ing 1 यात्मिको VR स्तुतो for Yतो 12-3 दुत 12 only, छुतमुत' d1-3, गुतप्लुत T1, M, हत. गुत° others 3 पड्विंशत् 17 4 पोडशमात्रात्मक. for 'कत्व १ +-) अकार --चतुर्थी erry , texts lend अकार. प्रथम उपारो द्वितीयो मकारस्तृतीय अर्धमाश्चतुर्थो (अर्धमात्रा चतुर्थी G१) 6 पश्चमो GA पष्टःGI 8 उन्मन्यैः । * पुरीतती for पुरी Gi, M तनुमध्यमा for मध्यमा ।।

·न्ती पञ्चदशी, परा पोडशी । पुनश्चतुःपष्टिमात्रः प्रकृतिपुरुषद्वैविध्यमासाद्याष्टाविंशत्युत्तरशतभेदमा- त्रास्त्ररूपमासाद्य सगुणनिर्गुणत्वमुपैत्येकोऽपि ब्रह्म- प्रणवः । सर्वाधारः परं ज्योतिरेप सर्वेश्वरो विभुः। सर्वदेवमयः सर्वप्रपश्चाधारगर्भितः॥ सर्वाक्षरमयः कालः सर्वागममयः शिवः । सर्वश्रुत्युत्तमो मृग्यः सकलोपनिषन्मयः॥ भूतं भव्यं भविष्यद्यचिकालोदितमव्ययम् । तदप्योंकारमेवार्य विद्धि मोक्षप्रदायकम् ॥ १ (p २०८)-1 पती (so) for पश्यन्ती AI 1 "मात्र: Gr only , मात्र Ta-1, माना others 2 शत ॥d1-3, Tb, M, Ayy only 2--9 मानारस्वरूप Ga ४ उपैयेकोऽपि if only , उपेत्येकोऽपि NR, Th, उपेत्यैकोऽपि others 5 सर्वाधारं TI, विभुः B oily , others विदु. 8 सर्वश्रुत्युक्त ओ मृग्यः [, सर्वश्रुत्युक्तमो मृग्यः NR प्पण्मयः NR 9 भूतं भव्यं भविष्यद् B only , भूतभन्यभविष्यद् NR, Tr-h-1, Ga, I, भूतं भव्यभविष्यद् others 10 परमेवाद्य , रमेवाद्यं Gh,g

·२१०
तदेवात्मानमित्येतद्ब्रह्मशब्देन वर्णितम् ।
तदेकममृतमजरमनुभूय तथोमिति ॥
सशरीरं समारोप्य तन्मयत्वं तथोमिति ।
अशरीरं तमात्मानं परं ब्रह्म विनिश्चिनु ॥
परं ब्रह्मानुसंदध्याद्विश्वादीनां क्रमकमात् ।
स्थूलत्वात्स्थूलभुक्ताच्च सूक्ष्मत्वात्सूक्ष्मभोगतः॥
ऐक्यादानन्दभोगाच्च, सोऽयमात्मा चतुर्विधः ।
चतुष्पाजागरितस्थः स्थूलप्रज्ञो हि विश्वभुक् ॥
एकोनविंशतिमुखः साष्टाङ्गः सर्वगः प्रभुः ।
स्थूलभुक्चतुरात्माथ विश्वो वैश्वानरः पुमान् ॥
1 तदेवात्मानमित्येतद् all (rend तदेवात्मानं विद्धयेतद् :)
वर्णनम् Ta
2 तदेतदमृत• Ga अजरममृतम् for अमृतमजरम् Th
4 अशरीरं Gl, gIpp , त्रिशरीरं other समात्मानं ,
Ta-1, G१, App , स्वमात्मानं VI
5 कमक्रमान् d2, in, other- क्रम. क्रमात
6 सूक्ष्मभोगतः (naniy; others सूक्ष्मभुक् परम्
7 ऐक्यादानन्द Gr only , others ऐक्यत्वानन्द
8 जागरितस्थ: a ton] ।
जाग्रति स्थूलः (Gr
others
जागरितः स्थूल

·विश्वजित्प्रथमः पादः, स्वप्नस्थानगतः प्रभुः।
सूक्ष्मप्रज्ञः स्वतोऽष्टाङ्क एको नान्यः परन्तप ।
सूक्ष्मभुक्चतुरात्माथ तैजसो भूतराडयम् ।
हिरण्यगर्भः स्थूलोऽन्तर्द्वितीयः पाद उच्यते ॥
कामं कामयते यावयत्र सुतो न कंचन ।
स्वप्नं पश्यति नैवात्र तत्सुपुप्तमपि स्फुटम् ॥
एकीभूतः सुषुप्तस्थः प्रज्ञानघनवान्सुखी ।
नित्यानन्दमयोऽप्यात्मा सर्वजीवान्तरस्थितः ॥
तथाप्यानन्दभुक्तोमुखः सर्वगतोऽव्ययः ।
चतुरात्मेश्वरः प्राज्ञस्तृतीयः पादसंज्ञितः ॥
एप सर्वेश्वरश्चैप सर्वज्ञः सूक्ष्मभावनः ।
एषोऽन्तर्याम्येप योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ ।
:
2. एको नान्यः परन्तप (!) tdoes duty for एकोनविंशतिमुखः of
Mint. Up. 4. The passage looks.corrupterl.
4. स्थूलान्तद्धितीयः Tb.
7. सुपुतिस्थः Ga.
10. पादः संक्षिक: NR, ''t-1.
12. प्रभवाव्ययौ 13.3.

·भूतानां, त्रयमप्येतत्सर्वोपरमवाधकम् ।
तत्सुपुतं हि तत्स्वप्नं मायामात्रं प्रकीर्तितम् ॥
चतुर्थश्चतुरात्मापि सच्चिदेकरसो ह्यजः ।
तुरीयावसितत्वाच्च एकैकस्यानुसारतः ॥
ओतानुज्ञाननुज्ञानाविकल्पज्ञानसाधनम् ।
विकल्पत्रयमत्रापि सुषुप्तं स्वप्नमान्तरम् ॥
मायामानं विदित्वैवं सच्चिदेकरसो ह्यजः ।
विभक्तो ह्ययमादेशो न स्थूलप्रज्ञमन्वहम् ॥
न सूक्ष्मप्रज्ञमत्यन्तं न प्रज्ञं न क्वचिन्मुने ।
.
| तुर्यमप्ये on त्रयमध्ये Ga 'साधक for 'बाधकT, Gu,
"बोधक 1b, सिद्धिक TI
2 तत्स्वप्न R, यत्स्वय SR
3 हज Ga, प्ययम् ''1, M, स्यहम् Tb, ह्ययम् others
+ एकैकस्यानु' t con) , एकैकत्वानु° ll
5 ज्ञातानु• for ओतानु \I, Bक, जितानु° 1।।
'ज्ञानावि .
cony , 'झात्वाद्वि M, 'कावि• GH, ज्ञात्रवि Bक , “ज्ञातृवि' others
6 सप्तरवम Tal स्वप्नमातरम् 1-3
7 हाज• Ga, झथ d3, Tb, I, हथा dl, II, हर (50) Tu,
हण्यम् others
४ स्थूलप्रझोमन्वहम् Tb

·नैवाप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञमान्तरम् ॥
नाप्रज्ञमपि न प्रज्ञाघनं चादृष्टमेव च ॥
तदलक्षणमग्राह्यमव्यवहार्यमचिन्त्यमव्यपदेश्यमे-
कात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवं शान्तमद्वैतं
चतुर्थ मन्यन्ते स ब्रह्मप्रणवः स विज्ञेयो ना-
परस्तुरीयः सर्वत्र भानुवन्मुमुक्षूणामाधारः स्वयं-
ज्योतिब्रह्माकारः सर्वदा विराजते परब्रह्मत्वादि-
त्युपनिषत् ।।
अष्टमोपदेशः॥
अथ ब्रह्मस्वरूपं कथमिति नारदः पप्रच्छ ।
तं होवाच पितामहः किं ब्रह्मस्वरूपमिति ।
नारष्टमेव
1. प्रज्ञमातरम् d1-3.
2. प्रज्ञानधनं for न प्रज्ञापन M3; न प्रज्ञधनं NR,
चGa.
3. 'प्राधमध्यव-Ca MB others 'ग्राह्यं यद्वयव.
5-6. नापारःdl; नावर: Ta-b; नापनेयः Ga.
6. आधारो यः स्वयं Ga.
7. 'कार: b only; 'काश: others ; dl adds स.
10. अथ परब्रह्म M.

·२१४ अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति ये विदुस्ते पशवो न स्वभावंपश्यास्तमेवं ज्ञात्वा विद्वान्मृत्युमुखात्प्रमु- च्यते । नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय । कालः खभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यम् । संयोग एपां न त्वात्मभावा- दात्मा ह्यनीशः सुखदुःखहेतोः॥ ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्ति स्वगुणैर्निगूढाम् । यः कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयुक्तान्यधितिष्ठत्येकः ॥ तमेकनेमि त्रिवृतं पोडशान्तं 1 नु for न B 3 स्वभावपश्याः (con) ,स्वभावपशव: all + कालस्वभावो NR. 6 स्वारमभानाद् l, 7 प्यनीश: Ga 8 'योगा अनु TI, B 12 तमेकनेमि त्रिवृतं G! only . तमेकमलिखितं Tb, तमेकरिमfargai others.

·२१५
शतार्धारं विंशतिप्रत्यराभिः ।
अप्टकैः षड्भिर्विश्वरूपैकपाशं
त्रिमार्गभेदं द्विनिमित्तैकमोहम् ॥
पञ्चस्रोतोऽम्बु पञ्चयोन्युग्रवक्त्रां
पञ्चप्राणोमि पञ्चबुद्धयादिमूलाम् ।
पञ्चावर्ती पञ्चदुःखौघवेगां
पञ्चाशद्भेदां पञ्चपर्वामधीमः ।।
सर्वाजीवे सर्वसंस्थे बृहन्ते
तस्मिन्हंसो भ्राम्यते ब्रह्मचक्ने ।
पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा
जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति ॥
उद्गीतमेतत्परमं तु ब्रह्म
तस्मिंस्त्रयं स्वप्रतिष्ठाक्षरं च ।
अत्रान्तरं वेदविदो विदित्वा
लीनाः परे ब्रह्मणि तत्परायणाः ॥
४. त्रिमार्गछेदं .
15. लीना ब्रह्मणि परे तत्परायणा: M; लीना ब्रह्मणि तत्परा योनि
मुक्ता: Ga.

·२१६
संयुक्तमेतरक्षरमक्षरं च
व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशः।
अनीशश्चात्मा बध्यते भोक्तृभावा-
ज्ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥
ज्ञाज्ञी द्वावजावीशनीशा-
वजा ह्येका भोक्तृभोगार्थयुक्ता।
अनन्तश्चात्मा विश्वरूपो ह्यकर्ता
त्रयं यदा विन्दते ब्रह्ममेतत् ॥
क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः
क्षरात्मानावीशते देव एकः ।
तदभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावाद
भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः ॥
ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः
9 भवति for भरते T1.
8 बध्यते Ga only , बुध्यते others
5. ईशनीशी 1-2, Ta-h-1, Ga; ईशनेशौ otherr.
11. तस्याभिG
13. ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः Ga

·क्षीणैः क्लेशैर्जन्ममृत्युप्राणिः ।
तस्याभिध्यानात्तृतीयं देहभेदे
विश्वैश्वर्यं केवल आप्तकामः ।।
एतज्ज्ञेयं नित्यमेवात्मसंस्थं
नातः परं घेदितव्यं हि किंचित् ।
भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा
सर्व प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत् ।।
आत्मविद्यातपोमूलं तद्ब्रह्मोपनिपत्परम् ।।
य एवं विदित्वा स्वरूपमेवानुचिन्तयन् 'तत्र
को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः' । तस्मा-
द्विरा भूतं भव्यं भविष्यद्भवत्यनश्वरखरूपम् ।
अणोरणीयान्महतो महीया-
नात्मास्य जन्तोनिहितो गुहायाम् ।
,
१. त्रितयं Ta.b; तृतयं B
3. अनकामः Ghonly; आत्मकामः Others.
4. नित्यमेकात्म NR.
8. आत्माविद्या 12.
11. भूतभव्यभविष्यद् Ga, g.
"

·२१८
तमकतुं पश्यति वीतशोको
धातुः प्रसादान्महिमानमीशम् ॥
अपाणिपादो जवनो ग्रहीता
पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः ।
स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता
तमाहुरय्यं पुरुषं महान्तम् ॥
अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् ।
महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥
सर्वस्य धातारमचिन्त्यशक्तिं
सर्वागमान्तार्थविशेपवेद्यम् ।
परात्परं परमं वेदितव्यं
सर्वावसानेऽन्तकृद्वेदितव्यम् ।
कविं पुराणं पुरुषोत्तमोत्तम
सर्वेश्वरं सर्वदेवेरुपास्यम् ।
अनादिमध्यान्तमनन्तमव्ययं
1. तमः मतु:1; तमक्रतुः॥
4 सं fort
12 मर्वावस्थाने ऽन्तकृद् onj; terts rend सहद्.

·शिवाच्युताम्भोरुहगर्भभूधरम् ॥
येनावृतं सर्वमिदं प्रपञ्चं
पञ्चात्मकं पञ्चसु वर्तमानम् ।
पञ्चीकृतानन्तभवप्रपञ्चं
पञ्चीकृतखावयवैरसंवृतम् ।।
परात्परं यन्महतो महान्तं
खरूपतेजोमयशाश्वतं शिवम् ॥
नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः ।
नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ।।
नान्तःप्रज्ञं न वहिःप्रज्ञं न स्थूलं नास्थूलं न
ज्ञानं नाज्ञानं नोभयतःप्रज्ञमग्राह्यमव्यवहार्य स्वा-
न्तःस्थितं स्वयमेवेति य एवं वेद स मुक्तो
1. "भूरुहम् NRI.
2. येनावृतं mcnj.; tests read खेनावृतं (खेनाहृतं 11),
5. चैः सं 13, 13.
6. यन्महतो all (with Taitt. .ir. VI, 1, 1); real यं महतो:
7. शिवम् ; here end of Ga.
9. मानसो 1-2, 1; others मनसो.
12. 'स्थितं g, M; others "स्थितः.
--

·२१८
तमक्रतुं पश्यति वीतशोको
धातुः प्रसादान्महिमानमीशम् ॥
अपाणिपादो जवनो ग्रहीता
पश्यत्वचक्षुः स शृणोत्यकर्णः।
स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता
तमाहुरय्यं पुरुषं महान्तम् ॥
अशरीरं शरीरेवनवस्थेववस्थितम् ।
महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥
सर्वस्य धातारमचिन्त्यशक्तिं
सर्वागमान्तार्थविशेषवेद्यम् ।
परात्परं परमं वेदितव्यं
सर्वावसानेऽन्तकृद्वेदितव्यम् ॥
कविं पुराणं पुरुषोत्तमोत्तम
सर्वेश्वरं सर्वदेवरुपास्यम् ।
अनादिमध्यान्तमनन्तमव्ययं
1. तमःमतुः तमतु. ।।
4. सं fou सd
12 मर्वावस्थाने TM
ऽन्तद् romy; texts rund साद.

·शिवाच्युताम्भोरुहगर्भभूधरम् ॥
येनावृतं सर्वमिदं प्रपञ्चं
पञ्चात्मकं पञ्चसु वर्तमानम् ।
पञ्चीकृतानन्तभवप्रपञ्चं
पञ्चीकृतखावयवैरसंवृतम् ।
परात्परं यन्महतो महान्तं
स्वरूपतेजोमयशाश्वतं शिवम् ॥
नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः ।
नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥
नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रशं न स्थूलं नास्थूलं न
ज्ञानं नाज्ञानं नोभयतःप्रज्ञमग्राह्यमव्यवहार्य स्वा-
न्तःस्थितं स्वयमेवेति य एवं वेद स मुक्तो
1. 'भूरुहम NR JI.
2 येनावृतं . comy.; texts read खेनावृतं (स्वेनाहृतं J).
5. वैः सं. 13, B.
6. यन्महतो all (nath Taitt. I. VI, 1, 1); read यं महतो:
7. शिवम् ; here end of Ga.
9. 'मानसो d1-2, 11; others 'मनसो.
12. स्थितं g, M; others 'स्थितः.
..

·भवति स मुक्तो भवतीत्याह भगवान्पितामहः । स्वस्वरूपज्ञः परिबाडेकाकी चरति, भयत्रस्त- सारङ्गवत्तिष्ठति, गमनविरोधं न करोति । स्व- शरीरव्यतिरिक्तं सर्व त्यक्ता पट्पदवृत्त्या स्थित्वा स्वरूपानुसंधानं कुर्वन्सर्वानन्यबुद्धया स्वस्मिन्नेव मु- क्तों भवति । स परिबाट सर्वक्रियाकारकनिवर्त- को गुरुशिष्यशास्त्रादिविनिर्मुक्तः सर्वसंसारं विसृज्य चामोहितः । परिवाट् कथं निर्धनिकः सुखी । धनवान् ज्ञानाज्ञानोभयातीतः सुखदुःखातीतः स्वयं- ज्योतिःप्रकाशः सर्ववेद्यः सर्वज्ञः सर्वसिद्धिदः सर्वे- श्वरः सोऽहमिति । तद्विष्णोः परमं पदं यत्र 110 भगवान् Th २ परिव्राद् 1epeated m Shaile Tv ३ सारङ्ग इव तिष्ठति 1. । पद्पदगत्या TU 5 सर्वानन्य artany; tests tead सर्वमनन्य. After 'बुद्धया Tb Insents स्थावरचन्. । कारनिव'. 8. चामोहितः 11, IB only , मामोहितः, मामोहितेः 2; मामी- हित: others.

·२२१
गत्वा न निवर्तन्ते योगिनः । सूर्यो न तत्र भा.
ति न शशाङ्कोऽपि । न स पुनरावर्तते न स
पुनरावर्तते । तत्कैवल्यम् । इत्युपनिषत् ॥
नवमोपदेशः॥
ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥
नारदपरिव्राजकोपनिषत्समाता ॥
After शशाहोऽपि !! adds न पावकोऽपि
3. पुनरावर्तत इति तत्कैवल्यम् g
No Santa in Tail,g, Stuti folloss colophoss ! d2

·निर्वाणोपनिषत् ·अथ निर्वाणोपनिषत् . ॐ । वामे मनसीति शान्तिः ॥ ॐ । अथ निर्वाणोपनिषदं व्याख्यास्यामः । परमहंसः सोऽहं परिव्राजकाः पश्चिमलिङ्गर मन्मथ- क्षेत्रपालाः । गगनसिद्धान्तः । अमृतकल्लोलनदी । अक्षयं निरञ्जनम् । निःसंशय ऋषिः । निर्वाणो देवता । निष्कलप्रवृत्तिः । निष्केवलज्ञानम् । ऊ- 2. Before the S'anti T) anil B have the Sloka: Gafutia- निपद्वेद्यं निर्वाणानन्दतुन्दिलम् । पदानन्दसाम्राज्यं स्वमानमिति चिन्तये (चिन्तयेत् B). 4. सोऽहं परि• Ga, App. ; other's सोऽहम् । परि . पश्चिम- लिङ्गाः । मन्मथ 11, B, Ta. 5. क्षेत्रपाला Go; क्षेत्रपालकाः Tariant of Tb. सिद्धान्तम् Ta-b, Ga. 7. Tr. omits Danda after देवता. निष्कुलप्रवृत्तिः d, MB निष्फूलप्रचि: B.

·२२६ र्ध्वान्नायः । निरालम्बपीठम् । संयोगदीक्षा । वि- योगोपदेशः । दीक्षासंतोपपावनं च । द्वादशा- दित्यावलोकनम् । विवेकरक्षा । करुणैव केलिः । आनन्दमाला । एकान्तगृहायां मुक्तासनसुखगोष्ठी । अकल्पितभिक्षाशी । हंसाचारः । सर्वभूतान्तर्वर्ती हंस इति प्रतिपादनम् । धैर्यकन्था । उदासीन- कौपीनम् । विचारदण्डः । ब्रह्मावलोकयोगपट्टः । श्रिया पादुका । परेच्छाचरणम् । कुण्डलिनीवन्धः । परापवादमुक्तो जीवन्मुक्तः । शिवयोगनिद्रा च खेचरीमुद्रा च । परमानन्दी । निर्गतगुणत्रयं 1 पीठ Thb others पीठ 2 पान for पावन Tb, NI, B + एकासनगुहाया d, Bक 'मुसगोष्ठी Tb 5 अकल्पिताभि' In Go oints Danda after eft सर्वभूतान्तर्वतिहस GI 6-7 उदासीन कौपीनम् 1}, 7 ब्रह्मावरोको योगवट्ट । 8 श्रिया et cory दिया Gc, श्रीया Ga, श्रिया others No Duhafter पादुका " चारणम् Gc नीनन्ध Ta १Momiteच 10 रोचरीनिद्रा In Ge नयी for 'त्रय Ta ·२२७ विवेकलभ्यं मनोवागगोचरम् । अनित्यं जगद्यज- नितं स्वप्नजगदभ्रगजादितुल्यं, तथा देहादिसंघातं मोहगुणजालकलितं तद्रज्जुसर्पवत्कल्पितं विष्णु- विध्यादिशताभिधानलक्ष्यम् । अङ्कुशो मार्गः । शू- न्यं न संकेतः । परेश्वरसत्ता । सत्यसिद्धयोगो मठः । अमरपदं न तत्स्वरूपम् । आदिब्रह्म स्व- संवित् । अजपा गायत्री । विकारदण्डो ध्येयः । 1 अनित्यजगद् Gr 1-2 जगजनित G:, जगदयज्ञनित्य (1) Ta जनित । खम Tab, AI 2 Coinmr for Danda of texts 2--3 Tab, M punctuate तथा देहादिसघात । मोहगुणजाल. कलित । तद्रज्युसर्पवल्कल्पित । विष्णु° So Greecept first Danmla Ibird Danda niso in B ३ गुण Ge, A, B, others गण 'जालाकलित Gh, 'जाल- कलन Ge कलित fol कल्पितd 4 रक्षण for रक्ष्य 5 परमेश्वरसत्ता 1,B सत्ता सत्य ,Ga 6 गत for मठ M. BF अमरपद न तत्स्यरूपम् 11bGa, M, B, others omit न आविब्रह्म ' गायत्री विकार lab, Ga विचार for विकार M धार्य for ध्येय M, Bक ·२२६ र्वान्नायः । निरालम्बपीठम् । संयोगदीक्षा । वि. योगोपदेशः । दीक्षासंतोषपावनं च । द्वादशा- दित्वावलोकनम् । विवेकरक्षा । करुणैव केलिः । आनन्दमाला । एकान्तगुहायां मुक्तासनसुखगोष्ठी । अकल्पितभिक्षाशी । हंसाचारः । सर्वभूतान्तर्वर्ती हंस इति प्रतिपादनम् । धैर्यकन्था । उदासीन- कौपीनम् । विचारदण्डः । ब्रह्मावलोकयोगपट्टः । श्रिया पादुका । परेच्छाचरणम् । कुण्डलिनीवन्धः । परापवादमुक्तो जीवन्मुक्तः । शिवयोगनिद्रा च खेचरीमुद्रा च । परमानन्दी । निर्गतगुणत्रयं 1. पीठं Ta-b, others पीठः 2. पानं for पावनं Tb, M, B. 1. एकासनगुहायां , 11, B2 "मुसगोष्ठी Tb 5 अकल्पिताभि. Ta Ga omits Danda after framt सर्वभूतान्तर्वतिहंस Ga G-7. उदासीनः कौपीनम् Th 7. ब्रह्मावलोको योगवट्टः M. 8 श्रिया encou] ; क्रियां Gc; श्रीयां Ga; श्रियां others. VODenmlesiter टुकर M. चारगम कीर्वन्य:Tr 9. M omits . 10. सेचरीनिद्रा Ta, Gc. प्रयी for'त्रयं Ta.

·विवेकलभ्यं मनोवागगोचरम् । अनित्यं जगद्यज- नितं स्वप्नजगदभ्रगजादितुल्यं, तथा देहादिसंघातं मोहगुणजालकलितं तबज्जुसर्पवत्कल्पितं विष्णु- विध्यादिशताभिधानलक्ष्यम् । अङ्कुशो मार्गः । शु- न्यं न संकेतः । परेश्वरसत्ता । सत्यसिद्धयोगो मठः । अमरपदं न तत्स्वरूपम् । आदिब्रह्म स्व- संवित् । अजपा गायत्री । विकारदण्डो ध्येयः । 1. अनित्यजगद् Ga. 1-2. जगजनितं Ga; जगदयज्ञनियं(8) Ta. जनितं । स्वम Ta-b, M. 2. Comma for Danda of texts. 2-3. Ta-b, al puuctuate: तथा देहादिसंघातं । मोहगुणजाल- कलितं । तद्रज्जुसर्पवत्कल्पितं । विष्णुः. So Gra except first Danda. Third Danda also in B. 3. गुण Ge, AI, B; others गण. 'जालाकलितं Ga; 'जाल- कलनं Ge. कलितं for कल्पिवं d. 4. Za tor qi Ta. 5. परमेश्वरसत्ता 1, B. "सत्ता सत्य, Ga. 6. मतः for मठ: M, Bक. अमरपदं न तत्वरूपम् 'Pa-b, Ga, M, Bक; others omit न. आविब्रह्म Ta. 7. गायत्री विकार Ta-b, Ga. विचार for विकार M. धार्यः for ध्येय: M, Bh, ·२२८ मनोनिरोधिनी कन्था । योगेन सदानन्दस्वरूप- दर्शनम् । आनन्दभिक्षाशी । महाश्मशानेऽप्या- नन्दवने वासः । एकान्तस्थानमानन्दमठम् । उन्मन्यवस्था । शारदा चेष्टा । उन्मनी गतिः । निर्मलगात्रं निरालम्बपीठम् । अमृतकल्लोलानन्दाक्रि- या । पाण्डरगगनमहासिद्धान्तः । शमदमादिदिव्य- सत्त्वाचरणे क्षेत्रपात्रपटुता । परावरसंयोगः । तारको. पदेशः । अद्वैतसदानन्दो देवता । नियमः स्वा- न्तरिन्द्रियनिग्रहः । भयमोहशोककोधत्यागस्त्यागः । 1. कन्धा योगेन Ta. योगो सदानन्द Gc. 3. एकान्तस्थानमानन्दमठम् Tb, M; एकान्तस्थानम् । आनन्दमठम् others. मठ: tor मठम् Ge. 4. उन्मन्यावस्था d. उन्मन्यवस्था । शारदाचेष्टा Gc,d, M, B%3B others omit Danda. 5. निर्मलगात्रम् । निरालम्बपीठम् Ta, Gc, d, AI, B. 'कल्लोल- मानन्द Tab,Gc. 6. पाण्डरगगनमहा Gn, d, M; पाण्ड(!)गगनं महा Ta; पाण्ड- रगगनम् । महा B; पाण्डरगगनं महा Tb, Ge. 6-7. दिव्यसत्त्वाचरणे Ga only; "दिव्यशच्यापरणे others. 7. क्षेत्रपानपटुता all; read क्षेत्रपाल[न]पटुता? 8. आनन्दे for आनन्दो Ta. नियमस्वा.Ga. -- ·.२२९ परावरैक्यरसास्वादनम् । अनियामकत्वनिर्मलशक्तिः। स्वप्रकाशब्रह्मतत्त्वे शिवशक्तिसंपुटितप्रपञ्चच्छेदनं, तथा पत्राक्षाक्षिकमण्डलुभावाभावदहनम् । विभू- त्याकाशाधारं शिवं तुरीयं यज्ञोपवीतम् । तन्मयी शिखा । चिन्मयं चोत्सृष्टिदण्डम् । संतताक्षिक- मण्डलम् । कर्मनिर्मूलनं कन्था । मायाममता- हङ्कारदहन, इमशानेऽनाहताङ्गी । निस्वैगुण्यस्व- रूपानुसंधानं समयभ्रान्तिहरणम् । कामादि- 1. परापरैक्य Tb, Ga. अनियमान्निर्मलशक्ति: Ga. 2. भेदन for छेदनम् Tb, M. Commaa for Danda of texts. 3. पत्राक्षानक्षि. Gc. 'कमण्डलुभावा Ga only; कमण्डल- भावा Tb, M, d; कमण्डलुः । भावा B; कमण्डलुं । भावा Gc, Ta, variant of Tb. 8-4. विभूत्या Ge only; विभ्रत्या. Tb, d, M; विभृत्या Ta, Gc, B. 'दण्डं संतताक्षि Ga. 4. तन्मयी er conj.; texts have तन्मया. 5. 'डं for °दण्डं Tb%; रण्ड Ga, 5-6. संतताक्षिककमण्डलुम् Go ; संततीक्षिकमण्डलुम् 'Pa, Ga, d. 6. कर्मनिर्मूलनकन्था M. १. "दहनं श्मशाने । अनाहताङ्गी Ta-b, Ga, II; दहनम् । श्मशाने STIENISI others. नाहतानी (?) variant of Tb; न हताङ्गी Ge. 8. समयभ्रान्ति' er conj.; समयं । भ्रान्ति all. कथा for कन्या Ta-b, Ga, d, M.

·२३० त्तिदहनं । काठिन्यदृढकौपीनम् । चीराजिनवासः । अनाहतमन्त्रः । अकियैव जुष्टम् । स्वेच्छाचारः । स्वस्वभावो मोक्षः । परब्रह्मप्लववदाचरणम् । व्र- ह्मचर्यशान्तिसंग्रहणम् । ब्रह्मचर्याश्रमेऽधीत्य वान- प्रस्थाश्रमेऽधीत्य स सर्वसंविन्न्यासं संन्यासम् । अन्ते ब्रह्माखण्डाकारं नित्यं सर्वसंदेहनाशनम् । एतनिर्वाणदर्शनं शिष्यं विना पुत्रं विना न देयम् । इत्युपनिषत् ॥ ॐ। वाङ्मे मनसीति शान्तिः॥ निर्वाणोपनिषत्समाप्ता ॥ . 8 (p. २२९)-1. कामानिवृत्तिदहनं Ta. 1. दहनं काठिन्य Ga 2. “मत्रम् Ta-b, Ga, d. अक्रियैव Ga, MB अक्रिययैव others. 2-3. चारः । स्व° ed conj.; चारो स्व. 1; 'चारस्व° others. 3. मोक्षः परं ब्रह्म । पूववद् B. परब्रह्म Ga%3 परब्रह्मा Tb; परानझा Cc3; परं ब्रह्म others. 4-5. वनप्रस्था Ta. 5. सर्वविन्यासं Ta-b, Ga, M. 6, सर्व देह Ga 7. Gc, Ba omit विना'. पुत्रं विना शिष्यं विना .

·भिक्षुकोपनिषत् ·२३४ दका नाम त्रिदण्डकमण्डलुशिखायज्ञोपवीतकापाय- वस्त्रधारिणो ब्रह्मर्पिग्रहे मधुमांसं वर्जयित्वाष्टौ ग्रा- सान्भेक्षाचरणं कृत्वा योगमार्ग मोक्षमेव प्रार्थ- यन्ते । अथ हंसा नाम ग्रामैकरसवं नगरे पश्च- रात्रं क्षेत्रे सप्तरात्रं तदुपरि न वसेत् । गोमूत्र- गोमयाहारिणो नित्यं चान्द्रायणपरायणा योग- मार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते । अथ परमहंसा नाम . 1 'दको नाम TI, Ge , 'दकानां T18, t, GT, 'दकाः (no नाम) D56 त्रिदण्डं कमण्डलु शिसां (शिखा t, शिखं Ga) यज्ञोपवीतं कापाय Ta 1, t, Gc, D4, V, so G7, but witli शिक्यं पात्रं जलपवित्रं added before शिसां, त्रिदण्डकमण्डलुं शिसा (सां 'Th) यज्ञोपवीतं कापाय 1-18 । ब्रह्मर्पिगृहेपु 118,t मधुमांस (so) t, D5-8; मांसौ G7. १ भिक्षाचरणं '1'18, Gr वृत्वा श्रुत्या योग.. योगमार्गे kissing in T18, t + हंसो नाग GI, हंसानां '118, 1, 07 मामे एकरानं G, मामे चैकरानं 07-8 5 तीर्थे fo1 क्षेत्रे Di-8 6-7 चान्द्रायणपरा अध्यात्मनिष्ठाः योगमार्गे मोक्षमेव G7, चान्द्रा यणपरा मोक्षमेव T18, चान्द्रायणनापरः (') मोक्षमेव । 7 परमहंसागां for परमहंसा नाम T18, t, G73; परमहंसः (no नाम) 15.8 ·संवर्तकारुणिश्वेतकेतुजडभरतदत्तात्रेयशुकवामदेव- हारीतकप्रभृतयोऽप्टौ ग्रासांश्चरन्तो योगमार्गे मोक्ष- मेव प्रार्थयन्ते । वृक्षमूले शून्यगृहे श्मशानवासिनो वा । साम्बरा वा दिगस्वरा वा । न तेषां धर्माधर्मों लाभालाभौ । शुद्धाशुद्धद्वैतवर्जिताः समलोप्टाश्मकाञ्चनाः सर्ववर्णेषु भैक्षाचरणं कृत्वा 1-3, संवर्तक-प्रार्थयन्ते ।s not here in T18, t, G7, Di-8; it appells, however, belon ]. 1 (p ०३५) between पश्यन्ति । and अथ जातरूपधरा, with the additional worls तन्न (ततः D5-8) परमहंसा: at the begung, अथ Missing m Di•8. 1. 'श्वतकेतुर्दूर्वासऋभुनिदायजडभरत t, G7. 'दत्तानेयरैवतक- शुक Tb, G7, D. 9. 'हारीतप्रभृ• G7, 04; 'हरीतमभृ• D8%; 'हरीताकप्रभृ Do; हरीतकप्रभृ' t. ऽष्टौग्रास चरन्तो Tb, D4 ; ऽष्टप्रासं चरन्तो Ga. 3. वृक्षमूल- T], Di•8. शून्यागारदेवगृह for शून्यगृहे 118, t, D5-8; शून्यागारे देवगृहे G7; शून्यगृहे देवगृहे '1'1. 4. साम्बरो या दिगम्बरो वा t, D5-8; सवासो वा दिगम्बरो वा G7%3 वासाम्बरा का दिगम्बरा वास. 5. शुद्धाशुद्ध ''a-1, Ga-G ; शुद्धाशुद्धा T16; शुद्धाशुद्धौ others. घर्जितः D5-8. 6. 'काञ्चन: 05-8. भिक्षा G73 भक्ष्य D8.

·२३६ सर्वत्रात्मैव पश्यन्ति । अथ जातरूपधरा निर्द्व- न्द्वा निप्परिग्रहाः शुक्लध्यानपरायणा आत्मनिष्ठाः प्राणसंधारणार्थ यथोक्तकाले भैक्षमाचरन्तः शू- न्यागारदेवगृहतृणकूटवल्मीकवृक्षमूलकुलालशाला- ग्निहोत्रशालानदीपुलिनगिरिकन्दरकुहरकोटरनिर्झर- स्थण्डिलेपु तत्र ब्रह्ममार्गे सम्यक्संपन्नाः शुद्ध- मानसाः परमहंसाचरणेन संन्यासेन देहत्यागं 1 सर्वनात्मान पश्यन्ति DD 8, सर्वत्रात्मैवेति पश्यन्ति \, B जातरूपधरस्सन्निर्द्व T18t 1-1 (p २३७) G7 1 as throughout singulars instead of the plurals अथ जातरूपधरो निर्द्वन्दो निप्परिग्रह भैक्षमा- चरन् परोति । स परमहसो 50 116, t, but with one or two sporadic plurals 2 शुद्धध्यान Ga अध्यात्मनिष्ठा t । भैक्ष्यम् D. 4 गारे देवगृहे DS तृपकूटी D58 5 TIET missin; in Do, G7 गिरिगह्वरकन्दरकोटर' t, D8, गिरिबुहरकन्दरकोटर 118 GT 6 'स्थण्डिरेपु 118 t G7, स्थलेषु D5, otheas 'स्थण्डिले तत्त्व for तन T18t, Do8 ब्रह्ममार्गसम्यक्सपन्ना D. 8 7 परमासाचरणमन्यासेन '118, t, परमहसा परमसन्यासेन GT

·२३७
कुर्वन्ति । ते परमहंसा नामेत्युपनिषत् ॥
ॐ। पूर्णमद इति शान्तिः॥
भिक्षुकोपनिपत्समाप्ता॥
1. स परमहंसो नाम (repeated in_t) स परमहंसो नामेति ।
t, G7, D3-8.
No Santi in Ta-1-18, 1, Ga-c-7.

·तुरीयातीतावधूतोपनिषत् ·अथ तुरीयातीतावधूतोपनिपत् ॐ । पूर्णमद इति शान्तिः ॥ ॐ । अथ तुरीयातीतावधूतानां कोऽयं मार्ग- स्तेषां का स्थितिरिति पितामहो भगवन्तं पितर- मादिनारायणं परिसमेत्योवाच । तमाह भगवा- नारायणः । योऽयमवधूतमार्गस्थो लोके दुर्लभतरो न तु बाहुल्यः । ययेको भवति स एव नित्यपूतः 1. अथ शुक्लयजुर्वेदे तुरीयातीतावधूतोपनिषत् AM, G6 ; अथ तुरीया- तीतोपनिपत् Gn. 2. Before the Sinti 'TY, B have the following: ॐ तुरीया- तीतोपनिषद्वेद्यं यत्परमाक्षरं । तत्तुर्यातीतचिन्मानं स्वमानं चिन्तयेऽन्वहम् ॥१॥ तुरीयातीतसंन्यासपरिव्राजाक्षमालिका । अन्यक्तैकाक्षरं पूर्णा सूर्या- क्ष्यध्यात्मकुण्डिका ॥२॥. Slokas also in ''a. 4. सिद्धिरिति for स्थितिरिति G6. 5-6. भगवानादिनारायणो Gc. 7. सर्व for एवं Ge. 31 ·२१२ स एव वैराग्यमूर्तिः स एव ज्ञानाकारः स एव वेदपुरुप इति ज्ञानिनो मन्यन्ते । महापुरुषो यस्त- ञ्चित्तं मय्येवावतिष्ठते । अहं च तस्मिन्नेवावस्थितः। सोऽयमाढौ तावत्क्रमेण कुटीचको बहूदकत्वं प्रा- प्य, बहूदको हंसत्वमवलम्ब्य, हंसः परमहंसो भूत्वा, स्वरूपानुसंधानेन सर्वप्रपञ्चं विदित्वा, दण्डकमण्डलुकटिसूत्रकौपीनाच्छादनं स्वविध्युक्तक्रि- यादिकं सर्वमप्सु संन्यस्य, दिगम्बरो भूत्वा, विवर्णजीर्णवल्कलाजिनपरिग्रहमपि संत्यज्य, तदू- ममन्नवदाचरन् , क्षौराभ्यद्गस्नानोर्ध्वपुण्ड्रादिकं विहाय, लोकिकवैदिकमप्युपसंहृत्य, सर्वत्र पुण्या- 1 वैराग्यमुक्ति 11 GG, I, विज्ञाना' for ज्ञान G6 + कुटीचकवादकत्व Ge 7 कौपीनान्जादनस्य स्व T I, GG, कोपीनाच्छादनस्व 1 Gc 8 न्यस्य for सन्यस्य GO १ परिम not in 17 9-10 सराज्य मत्रपदाचरन् 1 10 क्षौराप्यग' GA ·२४३ पुण्यवर्जितो, ज्ञानाज्ञानमपि विहाय, शीतोष्ण- सुखदुःखमानावमानं निर्जित्य, वासनात्रयपूर्वक निन्दानिन्दागर्वमत्सरदम्भदपेंच्छाद्वेपकामक्रोधलो - भमोहहामसूयात्मसंरक्षणादिकं दग्ध्या, स्ववपुः कुणपाकारमिव पश्यन् , अप्रयत्नेनानियमेन लाभा- लाभो समो कृत्वा, गोवृत्त्या प्राणसंधारणं कुर्वन् यत्याप्तं तेनैव निर्लोलुपः, सर्वविद्यापाण्डित्यप्रपञ्चं भस्मीकृत्य, स्वरूपं गोपयित्वा, ज्येष्ठाज्येष्ठत्वापला- पकः, सर्वोत्कृष्टत्वसर्वात्मकत्वाद्वैतं कल्पयित्वा म- तो व्यतिरिक्तः कश्चिन्नान्योऽस्तीति देवगुह्यादि- । सशितो for वजिती । निर्मिा ॥ Gb, BF निन्दगर्व 11, l, uth दर्पद्वप II,V । यात्मरसरक्षणादिक un 5 अयनेन 1,8 समी 10 कृत्वा (ilteacl from भूत्वा) Gramls , otheir भूत्वा 7Gaomits यन् 6 गोपयित्वा all (tel गोपायित्वा - ४-) 'त्वालापक.(m 1) पकसर्वो Gath सोलापफ्लाइत Ga 10 प्यतिरिक्त: Ga ·२४४ धनमात्मन्युपसंहृत्य, दुःखेन नोद्विग्नः, सुखेन ना- नुमोदको, रागे निःस्पृहः, सर्वत्र शुभाशुभयोर- नभिस्नेहः, सर्वेन्द्रियोपरमः, स्वपूर्वापन्नाश्रमाचार- विद्याधर्मप्राभवमननुस्मरन् , त्यक्तवर्णाश्रमाचारः, सर्वदा दिवानक्तं समत्वेनास्वप्नः, सर्वदा संचार- शीलो, देहमात्रावशिष्टो, जलस्थलकमण्डल, सर्व- दानुन्मत्तो बालोन्मत्तपिशाचवदेकाकी संचरन् , असम्भापणपरः, स्वरूपध्यानेन निरालम्बमवलम्ब्य, स्वात्मनिष्ठानुकूल्येन सर्व विस्मृत्य, तुरीयातीताव- , 10 (p २४३)-1 देवगुह्यादिधनम् V, B, देवगुह्यादिजनम् Ga, वेद(so)गुह्यत्वादिन्धनम् 16, देवगुह्यादीन्धनम् others (also Bक) 1 दुखे fol दु खेन Tb, G6 सुसे for सुखेन Ga 3 श्वपूर्वा for खपूर्वा 1, Gb, Bh + प्रभवम् 16 अनुस्मरन् for अननुस्मरन 'La-b,1,Gro 5 नक्त fon नक्त 'Ta, V,B सत्वमे- वास्वप्न M Before सर्वदा 'la.b, G6 usert सर्वन 6 देहयात्रा GO 8 परस्य स्वरूप 1) स्वरूपानुसधानेन Ga 9 'फूल्येन Ga only, others 'फूलेन 9-1 (p ०४५) तुरीयातीतोऽवधूत° la, I, Gari समत्वमेवास्वप्न G6,

·"
धूतवेषेणाद्वैतनिष्ठापरः, प्रणवात्मकत्वेन देहत्यागं
करोति यः सोऽवधूतः स कृतकृत्यो भवती-
त्युपनिषत् ॥
ॐ। पूर्णमद इति शान्तिः॥
तुरीयातीतावधूतोपनिषत्समाप्ता ॥
4. इति तुरीयातीतोपनिपत्समाता Ga

·बृहत्संन्यासोपनिषत् ·अथ संन्यासोपनिषत् ॐ। आप्यायन्त्विति शान्तिः ॥ ॐ । अथातः संन्यासोपनिपदं व्याख्यास्यामः । योऽनुक्रमेण संन्यस्यति [अयमध्यायः कठश्रुत्युपनिपदारम्भे दृष्टव्यः] य एवं विद्वानेतेनात्मानं संधत्ते ॥ इति प्रथमोऽध्यायः॥ ॐ । चत्वारिंशत्संस्कारसंपन्नः सर्वतो विरक्त- श्चित्तशुद्धिमेत्याशासूर्याहंकारं दग्ध्वा साधनच- 2. Before the Sinti, l'hy and B have the Sloha: - सोपनिपद्वेचं संन्यासिपटलाश्रयम् । सत्तासामान्यविभवं स्वमानमिति भा. बये ||. After the Sinti G6 has सामसु हरिः ॐ, B हरिः ॐ, 10. Yoॐ in Tb, Ge, D4. "संस्कारोपपन्नः G6. 32 ·२५० तुष्टयसंपन्न एव संन्यस्तुमर्हति । संन्यासे निश्चयं कृत्वा पुनर्न च करोति यः । स कुर्यात्कृच्छ्रमात्रं तु पुनः संन्यस्तुमर्हति ॥ संन्यासं पातयेद्यस्तु पतितं न्यासयेनु यः । संन्यासविघ्नकर्ता च त्रीनेतान्पतितान्विदुः ॥ अथ पण्डः पतितोऽङ्गविकलः स्त्रैणो बधिरो ऽर्भको मूकः पापण्डश्चक्री लिङ्गी कुष्टी वैखानस- हरद्विजो भृतकाध्यापकः शिपिविष्टोऽनग्निको ना- स्तिको वैराग्यवन्तोऽप्येते न संन्यासार्हाः । सं- न्यस्ता यद्यपि महावाक्योपदेशे नाधिकारिणः । आरूढपतितापत्यं कुनखी श्यावदन्तकः । क्षयी तथाङ्गविकलो नैव संन्यस्तुमर्हति ॥ i şià added after fas: Il by GO, M, B3 7 पापण्डश्च क्लीबी कुष्टी वैखानस. GG 8 द्विजो for द्विजौ In १ वैराग्यरहितोऽप्येते संन्यासानहर्ता: GH, M 11. शावदन्तःD4. 12. क्षीयस्तथागविक्लो D4, B.

·२५१ संप्रत्यवसितानां च महापातकिनां तथा । वात्यानामभिशस्तानां संन्यासं नैव कारयेत् ॥ व्रतयज्ञतपोदानहोमस्वाध्यायवर्जितम् । सत्यशौचपरिभ्रष्टं संन्यासं नैव कारयेत् ॥ एते नाहन्ति संन्यासमातुरेण विना क्रमम् ॥ ओं भूः स्वाहेति शिखामुत्पाट्य यज्ञोपवीतं व- हिर्न निवसेत् । यशो वलं ज्ञानवैराग्यं मेधा प्रयच्छेति यज्ञोपवीतं छित्वा औं भूः स्वाहेत्यप्सु वस्त्रं कटिसूत्रं विसृज्य संन्यस्तं मयेति त्रिवार- मभिमन्वयेत् । संन्यासिनं द्विजं दृष्ट्वा स्थानाञ्चलति भास्करः । एप में मण्डलं भित्त्वा परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ पष्टिं कुलान्यतीतानि पष्टिमागामिकानि च । कुलान्युद्धरते प्राज्ञः संन्यस्तमिति यो वदेत् ।। 3. 'वर्जितः Ta. 5. Go adds इति after क्रमम॥ 7. Gaomits न. ज्ञानं वैराग्यं G6, 11, B. 9. कदिमानं G6. कटिसूत्रं च विसृज्य GG, II, B.

·ये च संतानजा दोपा ये दोपा देहसंभवाः । प्रेपाग्निर्निर्दहेत्सर्वास्तुपाग्निरिव काञ्चनम् ॥ सखा मा गोपायेति दण्डं परिग्रहेत् । दण्डं तु चैणवं सोम्यं सत्वचं समपर्वकम् । पुण्यस्थलसमुत्पन्नं नानाकल्मपशोधितम् ॥ अदग्धमहतं कीटेः पर्वग्रन्थिविराजितम् । नासादनं शिरस्तुल्यं भ्रुवोर्वा विभृयाद्यतिः ॥ दण्डात्मनोस्तु संयोगः सर्वदा तु विधीयते । न दण्डेन विना गच्छेदिपुक्षेपत्रयं बुधः ॥ जगजीवनं जीवनाधारभूतं मातेव मा मत्र- यस्ख सर्वदा सर्वसौम्येति कमण्डलु परिगृह्य योग- 2 प्रेपर GG, B काश्चन.B 3. गोपयेति ''h, Gu-c, B 3 'स्थली GO शोभितं Ta-b, G6 8 सर्वदा Ta, G6, D4 , सर्वथा others 10. जीवनाजीवनाधारभूतं G6 cari for a valint of Tb मातेव मा मत्र. Parint of 'Trb only; मातेवरामन Tb text ; ATAT others. 11. Yo सर्वदा in Th, GG, JI, B सर्वदा सौम्येति Gc, सर्वसाम्यति 15

·पट्टाभिषिक्तो भूत्वा यथासुखं बिहरेत् ॥
त्यज धर्ममधर्म च उभे सत्यानृते त्यज ।
उभे सत्यानृते त्यला येन त्यजसि तत्त्यज ।
चैराग्यसंन्यासी ज्ञानसंन्यासी ज्ञानवैराग्यसं-
न्यासी कर्मसंन्यासी चेति चातुर्विध्यमुपागतः ।
तद्यथेति । दृष्टानुश्रविकविपयवैतृष्ण्यमेत्य प्राक्पु-
ण्यकर्मविशेषात्संन्यस्तः स घेराग्यसंन्यासी । शा-
स्रज्ञानात्पापपुण्यलोकानुभवश्रवणात्प्रपञ्चोपरतो दे-
हवासनां शास्त्रवासनां लोकवासनां त्यक्त्वा वमना-
नमिव प्रवृत्तं सर्व हेयं मत्वा साधनचतुष्टयसं-
पन्नो यः संन्यस्यति स एव ज्ञानसंन्यासी ।
क्रमेण सर्वमभ्यस्य सर्वमनुभूय ज्ञानवैराग्याभ्यां
गतं
5. कर्मसंन्यासीति G6, 8, कर्मसंन्यासश्चेति Ti, Gc
for "ta: Ta.
6. दृष्ट्वासु G6.
१. वैराग्यसंन्यास: Th.
8. प्रपञ्चोपसमतो Ga.
}---10. त्यक्ताऽवमानं मानमिव G6, I.
10. प्रवृत्तं । EUR, ; tests hnse प्रवृत्ति.

·. : खरूपानुसंधानेन देहमात्रावशिष्टः संन्यस्य जात- रूपधरो भवति स ज्ञानवैराग्यसंन्यासी । ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भूत्वा वानप्रस्थाश्रममेत्य वैराग्या- भावेऽप्याश्रमक्रमानुसारेण यः संन्यस्यति स कर्म- संन्यासी । संन्यासः पड्विधो भवति कुटीचकवहूदकहंस- परमहंसतुरीयातीतावधूता इति । कुटीचकः शि- खायज्ञोपवीती दण्डकमण्डलुधरः कौपीनशाटी- कन्थाधरः पितृमातृगुराधनपरः पिठरखनित्रशि- क्यादिमात्रसाधनपर एकत्रान्नादनपरः श्वेतोर्ध्व- पुण्डूधारी त्रिदण्डः । वहूदकः शिखादिकन्थाधर- स्त्रिपुण्ड्रधारी कुटीचकवत्सर्वसमो मधुकरवृत्त्याष्टकव- लाशी । हंसो जटाधारी त्रिपुण्ड्रोर्ध्वपुण्ड्रधार्य- संतृप्तमाधूकरान्नाशी कोपीनखण्डतुण्डधारी । पर- 4- कर्मसन्यासीति ॥ कुटीचको ' 7. 'धूता इति Gi, I, others 'धूताश्चेति 9-10 "शिक्यादिमप्रसाधन Pa-b, Ga-c. 14 Ge omits माथूकर .. 61, Bp ald स before सन्यास ·२५५ महंसः शिखायज्ञोपवीतरहितः पश्चगृहेषु करपात्र्ये- ककौपीनधारी शाटीमेकामेकं वैणवं दण्डमेकशा- टीधरो वा भस्मोद्धूलनपरः सर्वत्यागी । तुरीया- तीतो गोमुखवृत्त्या फलाहारी, अन्नाहारी चेद्गृह- त्रये, देहमात्रावशिष्टो दिगम्बरः कृणपवच्छरीरब- त्तिकः । अवधूतस्त्वनियमः पतिताभिशस्तवर्जन- पूर्वकं सर्ववर्णेष्वजगरवृत्त्याहारपरः वरूपानुसंधान- परः । जगत्तावदिदं नाहं सवृक्षतृणपर्वतम् । यहाह्यं जडमत्यन्तं तत्स्यां कथमहं विभुः । कालेनाल्पेन विलयी देहो नाहमचेतनः॥ जडया कर्णशष्कुल्या कल्यमानः क्षणस्थया । 12. 'पात्र एक G6,M. 4. गोमुखवृत्त्याहारी फलाहारी Gc. 5-6. 'वृत्तिः for 'वृत्तिक: GG. 10. तत्स्यात् Tab. Ga-c. Tib has विदुः with विभुः rariant. 11. विलयाद् Th. 12. कल्यमानः। ranj.; कल्यमान 'I'b; कल्पमान others, As1

·२५६
शून्याकृतिः शून्यभवः शब्दो नाहमचेतनः ॥
स्वचा क्षणविनाशिन्या प्राप्योऽप्राप्योऽयमन्यथा ।
चित्प्रसादोपलब्धात्मा स्पशों नाहमचेतनः ॥
लब्धात्मा जिह्वया तुच्छो लोलया लोलसत्तया ।
स्वल्पस्पन्दो व्यनिष्ठो रसो नाहमचेतनः ॥
दृश्यदर्शनयोलीनं क्षयि क्षणविनाशिनोः ।
केवले द्रष्टरि क्षीणं रूपं नाहमचेतनम् ॥
नासया गन्धजडया क्षयिण्या परिकल्पितः।
पेलवोऽनियताकारो गन्धो नाहमचेतनः ॥
निर्ममोऽमननः शान्तो गतपञ्चेन्द्रियभ्रमः ।
शुद्धचेतन एवाहं कलाकलनवर्जितः ॥
चेत्यवर्जितचिन्मात्रमहमेषोऽवभासकः।
सवाह्याभ्यन्तरव्यापी निष्कलोऽहं निरञ्जनः ।
निर्विकल्पचिदाभास एक आत्मास्मि सर्वगः ॥
9 प्राप्तो Ga
4 मन्दो for तुन्छो 66, I, RA
5 स्वल्पस्यन्दो Gc.6, B
12 चेत्य (cany.; tests rend चैत्य (altereil to चैत्त in Ga).
14. निर्विकल्पश्चिदा. Ga
--

·२५७
मयैव चेतनेनेमे सर्वे घटपटादयः ।
सूर्यान्ता अवभास्यन्ते दीपेनेवात्मतेजसा ।
मयैवैताः स्फुरन्तीह विचित्रेन्द्रियवृत्तयः ।
तेजसान्तःप्रकाशेन यथाग्निकणपतयः ॥
अनन्तानन्दसंभोगा परोपशमशालिनी ।
शुद्धेयं चिन्मयी दृष्टिर्जयत्यखिलदृष्टिषु ॥
सर्वभावान्तरस्थाय चेत्यमुक्तचिदात्मने ।
प्रत्यक्चैतन्यरूपाय मह्यमेव नमो नमः॥
विचित्राः शक्तयः स्वच्छस्वमायानिर्विकारया।
चिता क्रियन्ते समया कलाकलनमुक्तया ॥
कालत्रयमुपेक्षित्र्या हीनायाश्चेत्यवन्धनैः ।
चितश्चेत्यमुपेक्षित्र्याः समतैवावशिष्यते ॥
8 अवभासन्ते 11, Ga
दीपेनैवात्म° 15
विजितेन्द्रिय Tb
6 चिन्मया GO
cou] , नित्य GI, चेत्य others
१ स्वास्वमाया n conj,
स्मन्छसमया 11, स्मन्न स्वमाया
Tb, स्वच्छा: समया Gc,स्वच्छा समा या otllery
1] कालक्षयमुपे G6, कालजयमपे 'गु',
12 चेत्स er emy , tests read चैत्य (alteredl te चैत्त 11 Gr)
7 चैत्य
+
११

·२५८
सा हि वाचामगम्यत्वादसत्तामिव शाश्वतीम् ।
नैरात्म्यसिद्धान्तदशामुपयातेव शिष्यते ॥
ईहानीहामयैरन्तर्या चिदावलिता मलैः ।
सा चिन्नोत्पतितुं शक्ता पाशव व पक्षिणी ॥
इच्छाद्वेपसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन जन्तवः ।
धराविवरमग्नानां कीटानां समतां गताः ॥
आत्मनेऽस्तु नमो मह्यमविच्छिन्नचिदात्मने ।
परामृष्टोऽम्मि लब्धोऽस्मि प्रोदितोऽस्म्यचिरादहम् ।।
उद्धृतोऽस्मि बिकल्पेभ्यो योऽस्मि सोऽस्मि नमोऽस्तु ते।
तुभ्यं मह्यमनन्ताय मह्य तुभ्यं चिदात्मने ॥
प्यात्यैच 11,
1 'त्वादनन्तामिव G6
2 नैरात्म. Geh, B सिद्धयान्त° G6, सिद्धात्म Th, Ge,
क
प्यातेव 'Th, GI, DA,
प्यातव others.
3 चिता' for चिदा Tb text, Ga-6, D4, M, B 'फलिता
Th म. for मलैः G6
4 चिन्नोत्पतितुं Perun), texte reactieniec
5 समृद्धेन for समुत्थेन T)
6 धाराविवरGc
7 अविन' Ta,Gc 6,B
१. उद्धृतो G१. उद्यतो G6

·नमस्तुभ्यं परेशाय नमो मह्यं शिवाय च ।
तिष्ठन्नपि हि चासीनो गच्छन्नपि न गच्छति ।
शान्तोऽपि व्यवहारस्थः कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥
सुलभश्चायमत्यन्तं सुज्ञेयश्चाप्तवन्धुवत् ।
शरीरपद्मकुहरे सर्वेषामेव पट्पदः ॥
न मे भोगस्थितौ वाञ्छा न मे भोगविसर्जने ।
यदायाति तदायातु यत्प्रयाति प्रयातु तत् ॥
मनसा मनसि च्छिन्ने निरहंकारतां गते ।
भावेन गलिते भावे खस्थस्तिष्ठामि केवलः ॥
निर्भावं निरहंकारं निर्मनस्कमनीहितम् ।
केवलानन्दशुद्धात्मन्येव तिष्ठति मे रिपुः ॥
तृष्णारज्जुगणं छित्त्वा मच्छरीरकपञ्जरात् ।
..
1 पराय for शिवाय Ga
2. चासीनो । cony.; नासीनो all.
6 च fol मे' Ta च for मे unit of 'TD. विवर्जने
Ga-6.
9 स्वच्छ: for स्वस्थ:
11. केवलानन्द Gb, f; केबलस्पन्द !'; केवलास्पन्द' others.
'शुद्धात्मा वेव .
12. गुणं for गणं Ta. fortal for fear Tb.

·२६०
न जाने क गतोड्डीय निरहंकारपक्षिणी ॥
यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
यः समः सर्वभूतेषु जीवितं तस्य शोभते ॥
योऽन्तःशीतलया बुद्धया रागद्वेषविमुक्तया ।
साक्षिवत्पश्यतीदं हि जीवितं तस्य शोभते ॥
येन सम्यक्परिज्ञाय हेयोपादेयमुज्झता।
चित्तस्यान्तेर्पितं चित्तं जीवितं तस्य शोभते ॥
ग्राह्यग्राहकसंबन्धे क्षीणे शान्तिरुदेत्यलम् ।
स्थितिमभ्यागता शान्तिमोक्षनान्नाभिधीयते ॥
भ्रष्टवीजोपमा भूयोजन्माकुरविवर्जिता ।
हृदि जीवद्विमुक्तानां शुद्धा भवति वासना ।
पावनी परमोदारा शुद्धसत्त्वानुपातिनी ।
आत्मध्यानमयी नित्या सुपुप्तिस्थेव तिष्ठति ॥
चेतनं चित्तरिक्तं हि प्रत्यक्चेतनमुच्यते ।
निर्मनस्कस्वभावत्वान्न तत्र कलनामलम् ॥
G. 'मुदिता , GR 04; वाजता .
7. चित्तस्यान्तर्हितं Ta.
५. मोक्षनामाभिधीयते crton] ; 'नाम्यामि','नामाभि othuas,

·सा सत्यता सा शिवता सावस्था पारमार्थिकी ।
सर्वज्ञता सा संतृप्तिन्नु यत्र मनः क्षतम् ॥
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिपन्निमिपन्नपि ।
निरस्तमननानन्दः संविन्मानपरोऽस्म्यहम् ॥
मलं संवेद्यमुत्सृज्य मनो निर्मूलयन्परम् ।
आशापाशानलं छित्त्वा संविन्मानपरोऽस्म्यहम् ।।
अशुभाशुभसंकल्पः संशान्तोऽस्मि निरामयः ।
नष्टेष्टानिष्टकलनः संविन्मानपरोऽस्म्यहम् ॥
आत्मतापरते
त्यला
निर्विभागो जगत्स्थितौ।
वज्रस्तम्भवदात्मानमवलम्व्य स्थिरोऽस्म्यहम् ।
निर्मलायां निराशायां स्वसंवित्तौ स्थितोऽस्म्यहम्॥
ईहितानीहितैर्मुक्तो हेयोपादेयवर्जितः ।
कदान्तस्तोपमेष्यामि स्वप्रकाशपदे स्थितः ॥
1 पर for पार Ta, G1-6. 'मार्थिकी Gt-6, 11; "मात्मिकी
'Ya-b, Di, Ge, भात्मकी B
6. आशापाशमलं Ga-6, 1
7. No Visai gn in Ta; expunged m D4.
10 स्थितो Ge
11. Tlus HISI, 18 missing in Gh.

·२६२
कदोपशान्तमननो धरणीधरकन्दरे ।
समेप्यामि शिलासाम्यं निर्विकल्पसमाधिना ॥
निरंशध्यानविश्रान्तिमूकस्य मम मस्तके ।
कदा ताणं करिष्यन्ति कुलायं वनपुत्रिकाः ॥
संकल्पपादपं तृष्णालतं छित्त्वा मनोवनम् ।
विततां भुवमासाद्य बिहरामि यथासुखम् ॥
पदं तदनुयातोऽस्मि केवलोऽस्मि जयाम्यहम् ।
निर्वाणोऽस्मि निरीहोऽस्मि निरंशोऽस्मि निरीप्सितः॥
स्वच्छतोर्जितता सत्ता हृद्यता सत्यता ज्ञता ।
आनन्दितोपशमिता सदाप्रमुदितोदिता ।
पूर्णतोदारता सत्या कान्तिसत्ता सदैकता ॥
1 धरणीधरकोटरे GG, D4, Th text, af
} निराशध्यान' Ta, Gc विक्रान्ति for विश्रान्ति Gu,
. वनोपमम् for मनोवनम् ॥
8 Arte foi fait variant of lb
निराशो for निरशो
G
9 स्वच्छतोर्मितत 'la सत्यवाक्यता for सत्यता ज्ञता G6,M
10 आनन्दतो. ''l, Haunt of 'Tb, अनादितो BF 'शमिता
econy., 'शमना Gc, 'शमता others
11 शान्तिसत्ता Gh, I

·इत्येवं चिन्तयन्भिक्षुः स्वरूपस्थितिमञ्जसा । निर्विकल्पस्वरूपज्ञो निर्विकल्पो बभूव ह ।। आतुरो जीवति चेत्क्रमसंन्यासः कर्तव्यः । न शूद्रस्त्रीपतितोदक्यासंभाषणम् । न यतेदेवपूजा उत्सवदर्शनम् । तस्मान्न संन्यास एप लोकः । आतुरकुटीचकयोkोकभुवोको । बहूदकस्य वर्ग- लोकः । हंसस्य तपोलोकः । परमहंसस्य सत्य- लोकः । तुरीयातीतावधूतयोः स्वात्मन्येव कैवल्यं स्वरूपानुसंधानेन भ्रमरकीटन्यायवत् । स्वरूपानुसं. धानव्यतिरिक्तान्यशास्त्राभ्यास उष्ट्रकुङ्कुमभारबद्वयर्थः। . 2 स्वरूपज्ञ. Gi, M, स्वरुपतो .1, स्वरूपस्थोत्रो (1) Gc हेति for ह , हीति Gb 4-3 पूजा उत्सव : romy, 'पूजोत्सव G2, 'पूजानुत्सव others तस्मान्नसंन्यास एप लोक cony , तस्मान्न संन्यास एक्लोकः Om. तस्मान्न संन्यामेप लोक: GOJI, तस्मान्न सन्याममेव लोक. vanant of 'I'D, तस्मान्न संन्यासमेकलोक others. 6-7 वर्लोकः Ga 10 भ्यास उष्ट्र Girl} , 'भ्यासैमष्ट all व्यर्थता for व्यर्थः . - GG,BI.

·मनःसंकल्परहितांस्त्रीन्गृहान्पश्च सप्त वा ।
मधुमक्षिकवत्कृत्वा माधूकरमिति स्मृतम् ॥
प्रातःकाले च पूर्वेधुर्यद्भक्तैः प्रार्थितं मुहुः ।
तद्भक्षं प्राक्प्रणीतं स्यास्थितिं कुर्यात्तथापि वा ।।
भिक्षाटनसमुद्योगायेन केन निमन्त्रितम् ।
अयाचितं तु तद्भक्ष भोक्तव्यं च मुमुक्षुभिः ।
उपस्थानेन यत्प्रोक्तं भिक्षार्थं ब्राह्मणेन तत् ।
तात्कालिकमिति ख्यातं भोक्तव्यं यतिभिः सदा॥
सिद्धमन्नं यदानीतं ब्राह्मणेन मठं प्रति ।
उपपन्नमिति प्राहुर्मुनयो मोक्षकाङ्गिणः ॥
चरेन्माधूकर भैक्षं यतिम्लेंच्छकुलादपि ।
एकान्नं न तु भुञ्जीत बृहस्पतिसमादपि ।
याचितायाचिताभ्यां च भिक्षाभ्यां कल्पयेत्स्थितिम् ।।
1. रहितान चीन all slc Tb, Gc, B
। स्थाच्छित्तं G6,M कुर्यादधापि वा .
5 'समुद्भोगाद् G6, I. नियनितम् Go, निमत्रितः Gc.
8. सदा ''b only , others तदा
१. यदा नित्यं Ge
13. कलयेत्स्थितिम् Ta, Ga-6, I.

·२६७
न वायुः स्पर्शदोषेण नाग्निदहनकर्मणा ।
नापो मूत्रपुरीपाभ्यां नान्नदोपेण मस्करी ।।
विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।
कालेऽपराभूयिष्टे भिक्षाचरणमाचरेत् ॥
अभिशस्तं च पतितं पापण्डं देवपूजकम् ।
वर्जयित्वा चरेन्द्रेक्षं, सर्ववणेषु चापदि ।
घृतं श्वमूत्रसदृशं मधु स्यात्सुरया समम् ।
तैलं सूकरमूत्रं स्यात्सूपं लशुनसंमितम् ॥
मापापूपादि गोमांसं क्षीरं मूत्रसमं भवेत् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन घृतादीन्वर्जयेयतिः ॥
घृतसूपादिसंयुक्तमन्नं नाद्यात्कदाचन ॥
पात्रमस्य भवेत्पाणिस्तेन नित्यं स्थिति नयेत् ।
पाणिपात्रश्चरन्योगी नासकृद्भक्षमाचरेत् ॥
2. नाल्पो for नापोra.
3. प्यङ्गारे 1. भुक्तवर्जिते Ta-b, G6.
4. ऽपराहभूयिष्ठे GG, II; ऽपराहे भूयिष्ठे others.
6. भैक्ष्यं 04. चापदि Th.
7. च मूत्र for श्वमूत्र D1, GB, M.

·२६८ आस्येन तु यदाहारं गोवन्मृगयते मुनिः । तदा समः स्यात्सर्वेपु सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ आज्यं रुधिरमिव त्यजेदेकवान्नं पललमिव ग- न्धलेपनमशुद्धलेपनमिव क्षारमन्त्यजमिव वस्त्रमु- च्छिष्टपात्रमिवाभ्यङ्गं स्त्रीसङ्गमिवोष्णोदकं मूत्रमिव स्पृहां गोमांसमिव ज्ञातचरदेशं चण्डालवाटिका. - मिव स्त्रियमहिमिव सुवर्ण कालकूटमिव सभा. स्थलं श्मशानस्थलमिव राजधानी कुम्भीपाकमिव शवपिण्डवदेकवान्नम् । न देवतार्चनम् । प्रपञ्च- वृत्ति परित्यज्य जीवन्मुक्तो भवेत् । आसनं पात्रलोपश्च संचयः शिप्यसंग्रहः । 1 सदाहार for यदाहारी G6 ३ कल्पत इति GG, 3 त्यजेदेकान्न G6 4 लेपन mmssing in Ge अशुद्धि for अशुद्ध Ib, Ge, DI क्षौरम् for क्षारम् 10 ० पात्र masing in Gr "मिवोष्णोदक (१ cony (p २०, 13), "मिव मिनाल्हादकर Gb, 'मिव मिनाल्हादव others 6 रगृहा 10 8 स्थान for स्थल 'la 11 शिष्यसपह Gu, kalnut of 'Th, others शिष्यसचय.

·दिवास्वापो वृथालापो यतेर्वन्धकराणि पट् ॥
वर्षाभ्योऽन्यत्र यत्स्थानमासनं तदुदाहृतम् ॥
उक्तालाब्वादिपात्राणामलाभेऽन्यपरिग्रहः ।
यतेः संव्यवहाराय पात्रलोपः स उच्यते ॥
गृहीतस्य तु दण्डादेर्द्वितीयस्य परिग्रहः ।
कालान्तरोपभोगार्थ संचयः परिकीर्तितः॥
शुश्रूषालाभपूजार्थं यशोऽथं वा परिग्रहः ।
शिष्याणां न तु कारुण्याच्छिप्यसंग्रह ईरितः ॥
विद्या दिवा प्रकाशत्वादविद्या रात्रिरुच्यते ।
विद्याभ्यासे प्रमादो यः स दिवास्वाप उच्यते ।।
आध्यात्मिकी कथां मुक्का भिक्षावार्ता विना तथा ।
अनुग्रहं परिप्रश्नं वृथाजल्पोऽन्य उच्यते ॥
,
3 अलाभेऽन्यपरिग्रह G6, N, Bक, एकस्यापि न साह 'I'a, v ut
ant of 'TI, एकस्यापि च सग्रह G1, एकस्यापीह समह. others
1 सव्यव. 11, Gb, D4, सव्यव' others
राय Tb text, G6, D4, 11
9 दिन for दिवा Visi P१..
'हारार्थ for "हा.
12 पथि VHyp १.५
वृथाजल्पास्य Gb

·एकान्नं मदमात्सर्यं गन्धपुप्पविभूपणम् ।
ताम्बूलाभ्याने क्रीडा भोगाकाहा रसायनम् ॥
कत्थनं कुत्सनं स्वस्ति ज्योतिपं क्रयविक्रयम् ।
क्रिया कर्मविवादश्च गुरुवाक्यविलद्धनम् ॥
संधिश्च विग्रहो यानं मञ्चकं शुक्लवस्त्रकम् ।
शुक्रोत्सगों दिवास्वपो भिक्षाधारस्तु तैजसम् ॥
विपं चैवायुधं बीजं हिंसा चेक्षादिमैथुनम् ।
त्यक्तं संन्यासयोगेन गृहधर्मादिकं व्रतम् ॥
गोत्रादिचरणं सर्व पितृमातृकुलं धनम् ।
प्रतिपिद्धानि चैतानि सेवमानो बजेदधः ।।
सुजीर्णोऽपि सुजीर्णासु विद्वान्स्त्रीषु न विश्वसेत् ।
सुजीर्णास्वपि कन्थासु सज्जते जीर्णमम्बरम् ॥
.
1 गन्ध for गन्ध Gc
पुष्य for पुष्प DA
2 भ्याने Gr
3 ज्योतिष er cony (Visr_p १०६ end १.७), ज्योतिश्च all
7_Padr ta eny (Vish_P १०६), हिंसा (so) तैक्ष्ण्य च
मैथुनम् all
8 त्यक्त्वा for त्यक्त Ge गृहकर्मादिक G6, ग्राहधर्मादिक '1b
12 जीर्णमद्भुत G6

·२७१ स्थावरं जङ्गमं वीजं तैजसं विषमायुधम् । पडेतानि न गृहीयाद्यतिर्मूत्रपुरीपबत् ॥ नैवाददीत पाथेयं यतिः किंचिदनापदि । पक्वमापत्सु गृह्णीयाद्यावदन्नं न लभ्यते ॥ नीरुजश्च युवा चैव भिक्षु वसथे वसेत् । परार्थं न प्रतिग्राह्यं, न दद्याच्च कथंचन ॥ दैन्यभावात्तु भूतानां सौभगाय यतिश्चरेत् । पक्कं वा यदि वापकं याचमानो बजेदधः ।। अन्नदानपरो भिक्षुर्वस्त्रादीनां प्रतिग्रही । आधिकं बानाविकं वा तथा पट्टपटानपि ।। प्रतिगृह्य यतिश्चैतान्पतत्येव न संशयः । 3. किंचन नापदि । 4 यावदन्नीपपद्यते Ia, यावदन्नोपभुज्यते Gc, tariant of ''); यावदन्नं न लिप्यते 'Th test; यदन्नं नोपलभ्यते Gh, NI, यदन्नं नोप- भुज्यते G6 ; यावदहोपभुज्यते Vist. p १०५. 7. संविभागं for सौभगाय Vish, P. १०७, 8 यद्यपक्वं बा fon यदि बापक Gi, variant of Tb. 9. अन्नपानपरी Gh, Bh; अन्नपारपरो G6. प्रतिग्रहे Tb. 10. पटु for पट्ट all saro Ta (5), Tb, B. घटानपि 'Th,

·अद्वैतं नावमाश्रित्य जीवन्मुक्तत्वमामुयात् ॥
वाग्दण्डे मोनमातिष्ठेस्कायदण्डे त्वभोजनम् ।
मानसे तु कृते दण्डे प्राणायामो विधीयते ॥
कर्मणा वध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते ।
तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ।।
रथ्यायां वहुवस्त्राणि भिक्षा सर्वत्र लभ्यते ।
भूमिः शय्यास्ति विस्तीर्णा यतयः केन दुःखिताः ॥
प्रपञ्चमखिलं यस्तु ज्ञानानी जुहुयाद्यतिः ।
आत्मन्यग्नीन्समारोप्य सोऽग्निहोत्री महायतिः ॥
प्रवृत्तिर्दिविधा प्रोक्ता मार्जारी चैव वानरी ।
ज्ञानाभ्यासवतामोतुर्वानरी भाक्तमेव च ॥
नापृष्टः कस्यचिद् ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः ।
जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोक आचरेत् ॥
1 यानम् for नावम् G6, भावम् 04
9 आत्मनोऽग्नि GH, आत्मन्याग्निं TD
11. ज्ञानाभ्यासवतो मोत्तुः हि for च Ge
12 नान्यायेन च पृन्छत ॥
13 रोक आचरेत् Gr (of Manull,110), रोकमाचरेत् others

·२७३
सर्वेषामेव पापानां संघाते समुपस्थिते ।
तारं द्वादशसाहस्रमभ्यसेच्छेदनं हि तत् ॥
यस्तु द्वादशसाहस्रं प्रणवं जपतेऽन्वहम् ।
तस्य द्वादशभिर्मासैः परं ब्रह्म प्रकाशते ।।
इत्युपनिषत् ॥
इति द्वितीयोऽध्यायः ॥
ॐ। आप्यायन्विति शान्तिः ।
संन्यासोपनिपत्समाप्ता॥
संपाते Tb text,
1. लोकानां for पापानां GG
D1.
4. अस्य for तस्य Ta
1-5 प्रकाशत इत्युपनिषत् Th, Ge, I.
6. इति द्वितीयोऽध्याय: mesang in 'T'h, Ge; इति संन्यासोपनिषदि
द्वितीयोऽध्यायः 1 G6, M.
7. No Yanti m l'b, GG.
11

·परमहंसपरिव्राजकोपनिपत् ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥ ॐ । अथ पितामहः स्वपितरमादिनारायण- मुपसमेत्य प्रणम्य पप्रच्छ । भगवन् त्वन्मुखाद्व- श्रमधर्मक्रम सर्व श्रुतं विदितमवगतम् । इदानीं परमहंसपरिमाजकलक्षणं बेदितुमिच्छामि । कः परिवजनाधिकारी कीदृशं परिव्राजकलक्षणं कः परमहंसः परिबजकत्वं कथं तत्सर्वं मे बू- हीति । स होवाच भगवानादिनारायणः । सद्गुरुसमीपे सकलविद्यापरिश्रमज्ञो भूत्वा वि. 3 Before the Santa Th me Bleuse the Slohi gia (24- धर्मवन्तो यज्ञानाद्ब्रह्मता ययु । तद्ब्रह्म प्रणवैकार्थ (र्थ TH) तुर्सतुर्यहरि भजे ॥ 8 परिवाजनाधिकारी 'Lig ·२७८ द्वान्सर्वमेहिकामुप्मिकसुखश्रमं ज्ञात्वेपणानयवास- नात्रयममत्वाहंकारादिकं वमनान्नमित्र हेयमुपगम्य मोक्षमार्गकसाधनो ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवे- गृहाद्वनी भूत्वा प्रबजेत् । यदि वेतरथा ब्रह्मचर्या- देव प्रव्रजेद्गृहाद्वा बनाता । अथ पुनरवती वा व्रती वा स्नातको वास्नातको चोत्पन्नाग्निरननिको वा यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत् । इति वुद्धा सर्वसंसारेषु विरक्तो ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो वा पितरं मातरं कलत्रं पुत्रमाप्तवन्धुवर्ग तदभावे शिष्यं सहवासिनं वानुमोदयित्वा [प्रव्रजेत्] । तद्वैके प्राजापत्यामेवेष्टिं कुर्वन्ति । तदु तथा न कुर्यात् । आग्नेयीमेव कुर्यात् । अग्निर्हि प्राणः । 1 ज्ञात्वा एपणा D+ ज्ञात्वा ईपना (G1, ज्ञात्वेपणा । 2 मत्वा for अमत्वा Ib बान्तानमिव । हेयमधिगम्य G6,1,B 6 उत्पन्नानि Inj (Jub Up), उत्सन्नाग्नि all 7 विरज्येत् G6,M बुद्धया DI 10 चानुमोदयित्वा । प्रजेत् Addedes 11 तदेके TU 19 आग्नेयीमेव ( ! (JhUp). आमेयामेव ll

·२७९
प्राणमेवैतया करोति । त्रैधातवीयामेव कुर्यात् ।
एत एव त्रयो धातवो यदुत सत्त्वं रजस्तम
इति ।
अयं ते योनित्वियो यतो जातो अरोचथाः।
तं जाननग्न आरोहाथा नो वर्धया रयिम् ॥
इत्यनेन मत्रेणाग्निमाजिभ्रेत् । एप वा अग्ने-
यॊनिर्यः आणः, प्राणं गच्छ स्वां योनि गच्छ
वाहेत्येवमेवैतदाह ।
ग्रामाच्ट्रोत्रियागारादग्निमाहृत्य स्वविध्युक्तक्रमण
पूर्ववदग्निमाजिप्रेत् । यद्यातुरो वाग्निं न विन्दे-
दप्सु जुहुयात् । आपो वै सर्वा देवताः, सर्वा-
भ्यो देवताभ्यो जुहोमि स्वाहेति हुत्वोद्धृत्य प्रा-
नीयात्साज्यं हविरनामयम् । एप विधि:राध्वाने
वानाशके वापां प्रवेशे वाग्निप्रवेशे वा महाप्रस्थाने
1. वेधा तदीयागेव G6, 11, त्रैघा तदीयामेव 'Th, I
2. एत पर ! ioni Jaih Up); एतयैव all
10. यदातुरे In , यद्यातुरे 'lh, Ga, g.
19. वीरोध्याने Ga, g, I.
11, वा सांप्रवेशे for बापा प्रवेश GB, f; या संप्रवेशे B,

·२८२ कमभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः सर्व प्रवर्तते सखा मा गोपायौजः सखा योऽसीन्द्रस्य वञोऽसि वात्र- घ्नः शर्म में भव यत्पापं तन्निवारयेत्यनेन मन्त्रेण प्रणवपूर्वकं सलक्षणं वैणवं दण्डं कटिसूत्रं कौ- पीनं कमण्डलुं विवर्णवस्त्रमेकं परिगृह्य, सद्गुरुमुप- गम्य नत्वा, गुरुमुखात्तत्त्वमसीति महावाक्यं प्रण- वपूर्वकमुपलभ्य, अथ जीर्णवस्त्रवल्कलाजिनं धृत्वा, अथ जलावतरणमूर्धगमनमेकभिक्षा परित्यज्य, त्रि- कालस्नानमाचरन् , वेदान्तश्रवणपूर्वकं प्रणवानु- ठानं कुर्वन् , ब्रह्ममार्गे सम्यक्संपन्नः, स्वाभिमत- मात्मनि गोपयित्वा, निर्ममोऽध्यात्मनिष्ठः, काम- . 2 गोपायौन non] , गोपायोज l 3 पाप निवारय Go, M 4 सरक्षणवेणव G6 वैणवदण्ड Gi,g विवर्ण । 6 To HET in (zo, 8 एकमिश्या 0 १ 'काल स्नानम् GG Yo पूर्वक 11 10 ब्रह्ममार्गेण for ब्रह्ममार्गे D4 11 गोपयित्वा all (read गोपायित्वा) ·. , क्रोधलोभमोहमदमात्सर्यदम्भदाहंकारासूयाग च्छादेपहमर्पममत्वादींश्च हित्वा, ज्ञानवैराग्ययुक्तो वित्तस्त्रीपराङ्मुखः शुद्धमानसः सर्वोपनिपदर्थमा- लोच्य, ब्रह्मचर्यापरिग्रहाहिंसासत्त्वं यत्नेन रक्षञ्जिते- न्द्रियो, वहिरन्तःलेहवर्जितः, शरीरसंधारणार्थमेव चतुर्पु वर्णेष्वभिशस्तपतितवर्जितेषु शुचिरद्रोही भैक्षान्नो ब्रह्मभूयाय भवति । सर्वेषु कालेषु लाभालाभौ समौ कृत्वा, करपात्रमाधूकरेणान्न- मश्नन् , मेदोवृद्धिमकुर्वन् , कृशो भूत्वा, ब्रह्मा- हमस्मीति भावयन्, गुर्वर्थ ग्राममुपेत्य, ध्रुवशी- 3. विरक्तः स्त्री• Ga. 3-4. आलोक्य . 4. 'सत्यं च यत्नेन Tb. रक्षन् BB others रक्षयन्. 5. विवर्जितः for वर्जितः Ga. संधारणार्थमेव a conj.; "संधारणार्थ वा all. 6. अभिशप्त M; अभिशस्ति G6. शुचिरदोही Di only: पशु- रद्रोही others (द्रोहो Ti). 7 भैक्षान्नो et conj. (Jib. Up.); texts have मैक्षमाणो. 8. कृत्वा et conj.; भूला all.

·२८४ लोऽप्टौ मासानेकाकी चरेद्, द्वावेव वाचरेत् । यदालंबुद्धिर्भवेत्तदा कुटीचको वा वहूदको वा हंसो वा परमहंसो वा तत्तन्मन्त्रपूर्वकं कटिसूत्रं कौपीनं दण्डं कमण्डलं सर्वमप्सु विस्मृज्याथ जातरूपधरश्चरेत् । ग्राम एकरानं तीर्थे त्रिरात्रं पत्तने पञ्चरानं क्षेत्रे सप्तरात्रमनिकेतः स्थिरम- तिरनग्निसेवी निर्विकारो नियमानियममुत्सृज्य प्रा. णसंधारणार्थमनियमेन लाभालाभौ समौ कृत्वा गोवृत्त्या भैक्षमाचरन्नुदकस्थलकमण्डलुरवाधकरह- स्यस्थलवासो न पुनर्लाभालाभरतः शुभाशुभकर्म- निर्मूलनपरः सर्वत्र भूतलशयनः क्षौरकर्मपरित्यक्तो 1 मासानेकाकी a cory, मास्येकाकी all 5 तीरे for तीर्थे G6, M 8 अनियमेन er cony (p २४३, 1 5), अयमेव all कृत्वा cony , भूत्वा all 9 भैक्ष्यम् D! उदरस्थल G6 असाधक for अवाधक Tu 11. भूतलशयनमक्षौर कर्म Go, II, भूतलदायनोऽक्षौर ° 10, भूतलशयन. क्षौरं कर्मक परित्यक्ते Ga ·युक्तचातुर्मास्यत्रतनियमः शुक्लध्यानपरायणोऽर्थस्त्री- पुरपराङ्मुखोऽनुन्मत्तोऽप्युन्मत्तवदाचरन्नव्यक्तलिङ्गो ऽव्यक्ताचारो दिवानक्तं समत्वेनास्वनः स्वरूपानु- संधानब्रह्मप्रणवध्यानमार्गेणावहितः संन्यासेन देह- त्यागं करोति स परमहंसपरिवाजको भवति । भगवन् ब्रह्मप्रणवः कीदृश इति ब्रह्मा पृच्छ- ति । स होवाच नारायणः । ब्रह्मप्रणवः पोड- शमात्रात्मकः सोऽवस्थाचतुष्टयचतुष्टयगोचरः । जा- अवस्थायां जाग्रदादिचतस्त्रोऽवस्थाः स्वप्ने स्वप्ना- दिचतस्रोऽवस्थाः सुपुप्तौ सुपुत्त्यादिचतस्रोऽवस्था- स्तुरीये तुरीयादिचतस्रोऽवस्था भवन्तीति । जा- 1. मुक्त for युक्त Ta-b, Ga, D4. Y० प्रत in Ta. 2. No पुर in G6. ऽनुन्मत्तोन्मत्तवद् 'Pa, GG, D4 ; ऽनुन्मत्त उन्मत्तवद्' Ga. ३. दिवानक्तं समत्वेनास्वप्नः 20, Ga; दिवा नक्तमपि वास्वप्नः G6), M, Bh; दिवानक्तसमत्वेनास्वत: others. 4. "संधानो ब्रह्मप्रणव Tb. 6. ब्रह्मप्रणवस्वरूपः कीदृश GG. 8. चतुष्टय' missing nrb. 11. No इति in G6.

·२८६ यदवस्थायां विश्वस्य चातुर्विध्यं विश्वविश्वो वि. श्वतैजसो विश्वप्राज्ञो विश्वतुरीय इति । स्वप्ना- वस्थायां तैजसस्य चातुर्विध्यं तेजसविश्वस्तैजस- तैजसस्तैजसप्राजस्तैजसतुरीय इति । सुपुत्यवस्था- यां प्राज्ञस्य चातुर्विध्यं प्राज्ञविश्वः प्राजतेजसः प्रा. ज्ञप्राज्ञः प्राज्ञतुरीय इति । तुरीयावस्थायां तुरी- यस्य चातुर्विध्यं तुरीयविश्वस्तुरीयतेजसस्तुरीयप्रा- ज्ञस्तुरीयतुरीय इति । ते क्रमेण पोडशमात्रारू- ढाः । अकारे जायद्विश्व उकारे जाग्रत्तैजसो म- कारे जाग्रत्प्राज्ञ अर्धमात्रायां जायन्तुरीयो बिन्दौ स्वप्नविश्वो नादे स्वप्नतैजसः कलायां स्वप्नप्राज्ञः कलातीते स्वप्नतुरीयः शान्तौ सुषुप्तविश्वः शान्त्य तीते सुपुप्ततेजस उन्मन्यां सुषुप्तप्राज्ञो मनोन्म- न्यां सुपुततुरीयः पुयाँ तुरीयविश्वो मध्यमायां तुरीयतैजसः पश्यन्त्यां तुरीयप्राज्ञः परायां तुरीय- 7. चातुविध्यं च तुरीय° GG, 11. 12. कलातीते all (read कलातीतायां : .. २.८, 1. 1). 12-13. शान्यतीते ali (read शान्त्यतीतायांp. २८, 1.8).

·२८७ .. तुरीयः । जाग्रन्मात्राचतुष्टयमकारांशं स्वप्नमात्रा- चतुष्टयमुकारांशं सुषुप्तिमात्राचतुष्टयं मकारांशं तु- रीयमात्राचतुष्टयमर्धमात्रांशम् । अयमेव ब्रह्मप्रणवः । स परमहंसतुरीयातीतावधूतैरुपास्यः । तेनैव ब्रह्म प्रकाशते । तेन विदेहमुक्तिः । भगवन् कथमयज्ञोपवीत्यशिखी सर्वकर्मपरित्यक्तः कथं ब्रह्मनिष्ठापरः कथं ब्राह्मण इति ब्रह्मा पृ. च्छति । स होवाच विष्णुः । भो भोऽर्भक य- स्यास्त्यद्वैतमात्मज्ञानं तदेव यज्ञोपवीतम् । तस्य ध्याननिष्टैव शिखा । तत्कर्म पवित्रम् । स सर्व- कर्मकृत्स ब्राह्मणः स ब्रह्मनिष्ठापरः स देवः स ऋषिः स श्रेष्ठः स एव सर्वज्येष्ठः स एव जग- द्गुरुः स एवाहं विद्धि । लोके परमहंसपरिवाज- .. 13. कारोशः for 'क Ga (four times). 8. भोऽभक्त ul (read भो अर्भक :). 10. ज्ञाननिवली पवित्रं G63 others सपवित्रं. 11. सर्वदेवः for देवः G6. 12-13. सर्वजगद्गुरुः for जगद्गुरुः G6.

·२८८ स को दुर्लभतरं । यद्येकोऽस्ति स एव नित्यपूतः स एव वेदपुरुषः । महापुरुषो यस्तच्चित्तं मय्ये- बावतिष्ठते । अहं च तस्मिन्नेवावस्थितः एव नित्यतृप्तः स शीतोष्णसुखदुःखमानाबमानव- र्जितः स निन्दामर्पसहिष्णुः स पर्मिवर्जितः पड्भावविकारशून्यः स ज्येष्ठाज्येष्टव्यवधानरहितः स स्वव्यतिरेकेण नान्यद्रष्टा, आशाम्वरो ननमस्कारो नस्वाहाकारो नस्वधाकारश्च न विसर्जनपरो नि- न्दास्तुतिव्यतिरिक्तो न मन्त्रतत्रोपासको देवा- न्तरध्यानशून्यो लक्ष्यालक्ष्यनिवर्तकः सर्वोपरतः । स सच्चिदानन्दाद्वयचिद्धनः । संपूर्णानन्दैकबोधो ब्रह्मैवाहमस्मीत्यनवरतं ब्रह्मप्रणवानुसंधानेन यः 5 निन्दामासहिष्णु. 'Th, Gi, M Yoस' in P4 9-10 देवतान्तर Ta.b, D4 10 निर्वर्तकः Th, G6, M 11. Tb, GO, V, D4 omt स पूर्णा Th, GG, 11, D! संपूर्णानन्दैकरसो यो ग्री Ta 12 ब्रह्म चाहम् for ब्रह्मवाहम् G6

·२८९
कृतकृत्यो भवति स परमहंसपरिवाडित्युपनिपत् ।।
ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥
परमहंसपरिव्राजकोपनिपत्समाता ॥
1. भवति सह. परमहंस ।
3. No Sinti in Ta-b, Ga.

·परब्रह्मोपनिषत् ·अथ परब्रह्मोपनिपत् ॐ। भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥ ॐ । अथ हैनं महाशालः शौनको {अय खण्डो ब्रह्मोपनिषदारम्भे द्रष्टव्य ] जीवस्य ब्रह्मत्वमापादयति सत्यम् ॥१॥ अथास्य पुरुपस्यान्तःशिखोपवीतित्वम् । ब्राह्म- णस्य मुमुक्षोरन्तःशिखोपवीतधारणम् । पहिर्लक्ष्य- माणशिखायज्ञोपवीतधारणं कर्मिणो गृहस्थस्य । 9 Before the Santo I) 16 B have the Slohı ATHET. पनिषदि घेद्या (वेदा 116) सण्डसुखाकृति । परिनाजकहनेय (हदेह Th) 16) परितक्षपद भजे ॥ 7-8 सत्यमथास्य, ete, Inb16 सत्त्वमयास्प, etc others, numornl ours 8 'घीतित्वम् er ent, 'चीतत्वम् ]l + ·२९४ अन्तरुपवीतलक्षणं तु वहिस्तन्तुवदव्यक्तमन्तस्त- त्वमेलनम् । न सन्नासन्न सदसद्भिन्नमभिन्नं न चोभयम् । न सभागं न निर्भागं न चाप्युभयरूपकम् । ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानाद्धेयं मिथ्यात्वकारणादिति ॥ पञ्चपादब्रह्मणो न किंचन । चतुष्पादन्तर्वर्तिनो ऽन्तर्जीवब्रह्मणश्चत्वारि स्थानानि । नाभिहृदयकण्ठ- मूर्धसु जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयावस्थाः, आहवनीय- गार्हपत्यदक्षिणसभ्याग्निषु । जागरिते ब्रह्मा स्वप्ने विष्णुः सुषुप्तौ रुद्रस्तुरीयमक्षरं चिन्मयम् । तस्मा- चतुरवस्था चतुरङ्गुलवेष्टनमिव पण्णवतितत्त्वानि . 3 मिन्नमभिन्नं tony; भिन्नाभिन्नं all 5 विज्ञानाद्धेयं M only, विज्ञानाहेयं Ge; "विज्ञानसायं '16; 'विज्ञानहेयं others. मिथ्यात्म Tab-16, Ga, d. 7. नाभिहृदय Tb-16, Ge 8 मूर्धिषु for मूर्धसु Tb-16, d (read मूधि:). 9. दक्षिण Ga, B ; दक्षिणानि Ge; दक्षिणा others 10-11. तस्माचतुरवस्थासु चतुर Tb, Gc, d; तस्माचतुरवस्थान. चतुर° Th: तस्मामतुरवस्थानाचतुर Ga 11. अहुलि for अङ्गुल T16. Ta omits तत्त्वानि.

·२९५ तन्तुवद्विभज्य, तदाहितं त्रिगुणीकृत्य द्वात्रिं- शत्तत्त्वनिष्कर्षमापाद्य, ज्ञानपूतं त्रिगुणस्वरूपं त्रि- मूर्तिवं पृथग्विज्ञाय, नवब्रह्माख्यनवगुणोपेतं ज्ञात्वा, नवमानमितं [त्रिः] पुनस्त्रिगुणीकृत्य सूर्येन्द्रग्निकला- स्वरूपत्वेनेकीकृत्य, आद्यन्तयोरेकत्वमपि मध्ये त्रि- रावलं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरत्वमनुसंधाय, आद्यन्तमे- कीकृत्य चिरन्थावद्वैतग्रन्धि कृत्वा, नाभ्यादिब्रह्म- बिलप्रमाणं पृथक्पृथक्सप्तविंशतितत्वसंवन्धं त्रिगु- णोपेतं त्रिमूर्तिलक्षणलक्षितमप्येकत्वमापाद्य, वामां- सादिदक्षिणकट्यन्तं विभाव्य, आद्यन्तग्रहसंमेल- नमेवं ज्ञात्वा मूलमेकं, 'सर्वं मृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव 2. ध्यानपूतं Ga. 4. 'मितं त्रिः Ta only; मितस्त्रि: others.t 5. 'स्वरूपत्वेककीकृत्य Tb. आद्यन्तयोरेक er conj. ; आद्यन्त- रेक all. 6. अनुसंध्यायाद्यन्तमे• Ga; अनुसंधावन्तमे त. 11. एवं rr conj.; एक all (missing in Gc). सर्व ar conj.; सत्वं TU-16,d; सत्यं others,

·२९८
तत्सूत्रं धारयेद्योगी योगविद्ब्राह्मणो यतिः ॥
बहिःसूत्रं त्यजेद्विप्रो योगविज्ञानतत्परः ।
ब्रह्मभावमयं सूत्रं धारयेद्यः स मुक्तिभाक् ।
* नाशुचित्वं न चोच्छिष्टं तस्य सूत्रस्य धारणात् ।।
सूत्रमन्तर्गतं येषां ज्ञानयज्ञोपवीतिनाम् ।
ते तु सूत्रविदो लोके ते च यज्ञोपवीतिनः ॥
ज्ञानशिखिनो ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः।
ज्ञानमेव परं तेषां पवित्रं ज्ञानमीरितम् ।।
अग्नेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा ।
स शिखीत्युच्यते विद्वान्नेतरे केशधारिणः॥
कर्मण्यधिकृता ये तु वैदिके लौकिकेऽपि वा ।
तेभिर्धार्यमिदं सूत्रं क्रियाझं तन्तुनिर्मितम् ॥
2 Puda' ज्ञानविज्ञ नतत्पर Ga
४ नह
B
+ सयसूत्रस्य 10
6 ते ron) , ये all
12 This 1157 19 1101 given buie in our tests but bulous
after धारयेत्सुधी (p २९९,15),f, how crer, Brahma Up,
above pcu, I 15

·२९९ ब्राह्मणाभासमात्रेण जीवन्ते कुक्षिपूरकाः। ब्रजन्ते निरयं ते तु जन्म जन्मनि जन्मनि ॥ वामांसदक्षकव्यन्तं ब्रह्मसूत्रं तु सव्यतः । अन्तर्बहिरिवात्यर्थं तत्त्वतन्तुसमन्वितम् । नाभ्यादिब्रह्मरन्ध्रान्तप्रमाणं धारयेत्सुधीः ।। शिखा ज्ञानमयी यस्य उपवीतं च तन्मयम् । ब्राह्मण्यं सकलं तस्य नेतरेपां तु किंचन ॥ इदं यज्ञोपवीतं तु परमं यत्परायणम् । विद्वान्यज्ञोपवीती स धारयेद्यः स मुक्तिभाक् ॥ वहिरन्तश्चोपवीती विप्रः संन्यस्तुमर्हति । एकयज्ञोपवीती तु नैव संन्यस्तुमर्हति ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मोक्षापेक्षी भवेद्यतिः । बहिःसूत्रं परित्यज्य स्वान्तःसूत्रं तु धारयेत् ॥ वहिष्पपश्चशिखोपवीतित्वमनादृत्य प्रणयहंस- 3. जनुर्जन्मनि B. 5. "रन्धान्तप्रमाणं recorj.; रन्ध्रान्तं प्रमाणं ull. 7. न for तु Ta-b, Ga. 14. यहिष्प्रपञ्च ete corij.; यहिःप्रपञ्च all.

·शिखोपवीतित्वमवलम्व्य मोक्षसाधनं कुर्यादित्याह भगवाशौनकः । इत्युपनिषत् ॥३॥ ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥ परब्रह्मोपनिपत्समाप्ता॥ 9. Numeral ours 3. Jo Santi in Ta, Ga, d.

·बृहदवधूतोपनिषत्

·-
अथावधूतोपनिपत्
ॐ। सह नाववत्विति शान्तिः ॥
अथ ह साकृतिर्भगवन्तमवधूतं दत्तात्रेयं परि-
समेत्य पप्रच्छ । भगवन् कोऽवधूतस्तस्य का
स्थितिः किं लक्ष्म किं संसरणमिति । तं हो.
वाच भगवान्दत्तात्रेयः परमकारुणिकः ।
यन्तु ते मयि.
1---3. Beginning of Ga : अथ याजुपी अवधूतोपनिपत् सभाया।
७९ | सह etc.; of T20 (damaged) : सह नाववतु-आप्या-
-शान्तिः । अथ ह etc. Before the Snnti Th
and B have the Sloku : गौणमुख्यावधूतालिहृदयाम्बुजवति यत् ।
तत् त्रैपदं ब्रह्मतत्त्वं स्वमानमवशिष्यते ।।.
3. अथ हंसाकृतिः Tb; अथ ह शाकृतिः ''20.
4. कस्य for तरय T20.
5. लक्षणं for लक्ष्म T20; कर्म Tb.
6. भगवो for भगवान् B, d; तनभगवो T20.

·अक्षरत्वाद्वरेण्यत्वाद्भूतसंसारवन्धनात् ।
तत्त्वमस्यादिलक्ष्यत्वादवधूत इतीर्यते ॥
यो विलक्याश्रमान्वर्णानात्मन्येव स्थितः सदा ।
अतिवर्णाश्रमी योगी अवधूतः स कथ्यते ॥
तस्य प्रियं शिरः कृत्वा मोदो दक्षिणपक्षकः ।
प्रमोद उत्तरः पक्ष आनन्दो गोष्पदायते ॥
गोवालसदृशं शी नापि मध्ये न चाप्यधः ।
ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति पुच्छाकारेण कारयेत् ।
एवं चतुष्पथं कृत्वा ते यान्ति परमां गतिम् ॥
न कर्मणा न प्रजया धनेन
त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः ॥
स्वैरं स्वैरविहरणं तत्संसरणम् । साम्बरो वा
दिगम्वरो वा । न तस्य धर्माधर्मों न मेध्या-
३. यो विलम्च्या Ga.
7. गोवालसदृशं TI, Ga, H; गोपालसदृशं others,
नालमध्ये T20. चाप्यथ: Tb.
12-13. साम्बरो वा दिगम्बरो वा T20 only; साम्बरा वा
दिगम्बरा वा others.
13. तस्य T20 only; तेषां others.

·मेध्ये । सदा सांग्रहण्येष्ट्याश्वमेधमन्तर्यागं यजते । स महामखो महायागः । कृत्स्नमेतच्चित्रं कर्म स्वैरं न विगायेत् । तन्महाव्रतम् । न स मूढ- बल्लिप्यते । यथा रविः सर्वरसान्प्रभुते हुताशनश्चापि हि सर्वभक्षः । तथैव योगी विषयान्प्रभुते न लिप्यते पुण्यपापेश्च शुद्धः ॥ आपूर्यमाणमचलप्रतिष्टं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ।। न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । , 18 (p 30४)-1 मेध्यामध्ये T20 only , मेध्यामध्यौ othere 1 'टयाश्वमेधान्तमन्तर्याग GI, M, B+ 2 महायाग Gronly, महायोग othere न्द्रि fo: चिन T20 3 स विगायत् '120 स स for न स 120 13 चन्धो विद्धो [१, M 19

·न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥
ऐहिकामुष्मिकवातसिद्धयै मुक्तेश्च सिद्धये ।
वहुकृत्यं पुरा स्यान्मे तत्सर्वमधुना कृतम् ॥
तदेव कृतकृत्यत्वं प्रतियोगिपुरःसरम् ।
[अनुसंदधदेवायमेवं तृप्यति नित्यशः ॥]
दुःखिनोऽज्ञाः संसरन्तु कामं पुत्राद्यपेक्षया ।
परमानन्दपूर्णोऽहं संसरामि किमिच्छया ।
अनुतिष्ठन्तु कर्माणि परलोकयियासवः ।
सर्वलोकात्मकः कस्मादनुतिष्ठामि किं कथम् ॥
व्याचक्षतां ते शास्त्राणि वेदानध्यापयन्तु वा ।
+
1 वा for वै T20
After this HSI 120 concludes
य इदमधीते etc (sce belon)
2 ऐहिकामुध्मिकपात सिद्धय Tb, ऐहिकामुटिमानातसिद्धयै ।
३ मतम् for कृतम् la, नुतम् ।
1 तदेतत् for तदेव Prfic परस्परम् for पुर सरम् 11
5 This HISI 18 in Panc only †
8 पररोकपिपासव d, परलोकधिया परे 1, परोधियावस.
with trint परलोक इयासव Th

·३०७
येऽत्राधिकारिणो मे तु नाधिकारोऽक्रियस्वतः॥
निद्राभिक्षे मानशौचे नेच्छामि न करोमि च ।
द्रष्टारश्चेत्कल्पयन्तु किं मे स्यादन्यकल्पनात् ॥
गुजापुञ्जादि दह्येत नान्यारोपितवह्निना।
नान्यारोपितसंसारधर्मानेवमहं भजे ॥
शृण्वन्त्वज्ञाततत्वास्ते जानन्कस्माच्छृणोम्यहम् ।
मन्यन्तां संशयापन्ना न मन्येऽहमसंशयः॥
विपर्यस्तो निदिध्यासेकि ध्यानमविपर्यये ।
देहात्मत्वविपर्यास न कदाचिद्भजाम्यहम् ॥
अहं मनुष्य इत्यादिव्यवहारो विनाप्यमुम् ।
विपर्यासं चिराभ्यस्तवासनातोपकल्पते ॥
आरव्धकर्मणि क्षीणे व्यवहारो निवर्तते ।
1. यत्र for येऽत्र TU. ऽक्रियत्व: d.
8. द्रष्ट्रारंश्चेत . कल्पयतु Ta; कल्पयन्ति Pattee
1. गुञ्चा° Ga.
5. धर्मानैवमहं .
8. निदिध्यासे किं M, Ta, d.
१. गेहात्मत्व' for देहात्मत्व' d.
11. 'वासनातोऽवकल्पते Patic.t
13. आरम्भकर्मणि Tb.

·कर्माक्षये स्वसौ नैव शाम्येद्धयानसहस्रतः॥
विरलत्वं व्यवहृतेरिष्टं चेयानमस्तु ते ।
वाधिकर्म व्यवहृतिं पश्यन्ध्यायाम्यहं कुतः ।।
विख्यो नास्ति यस्मान्मे न समाधिस्ततो मम ।
विक्षेपो वा समाधिर्वा मनसः स्याद्विकारिणः ॥
नित्यानुभवरूपस्य को मेऽत्रानुभवः पृथक् ।
कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव नित्यशः ।।
व्यवहारो लौकिको वा शास्त्रीयो वान्यथापि वा ।
ममाकर्तुरलेपस्य यथारब्धं प्रवर्तताम् ॥
अथवा कृतकृत्योऽपि लोकानुग्रहकाम्यया ।
शास्त्रीयेणैव मार्गेण वर्तेऽहं मम का क्षतिः ॥
देवार्चनम्नानशौचभिक्षादो वर्ततां वपुः ।
तारं जपतु वाक्तद्वत्पठत्वाम्नायमस्तकम् ॥
सहस्रश. TH
1 जक्षिये
ty (Pilic), कर्मक्षये ..ll+
है अबाधका for चाधिकर्म Pant (the ad,वाधिका "lific
Bud
10 कृतकृत्येऽपि B, GI, TI
11 का मम क्षति. Pific
13 वा तद्वन् ।

·३०९
.
विष्णुं ध्यायतु धीर्यद्वा ब्रह्मानन्दे विलीयताम् ।
साक्ष्यहं किञ्चिदप्यत्र न कुर्वे नापि कारये ॥
कृतकृत्यतया तृप्तः प्राप्तप्राप्यतया पुनः।
तृप्यन्नेवं स्वमनसा मन्यतेऽसौ निरन्तरम् ॥
धन्योऽहं धन्योऽहं नित्यं स्वात्मानमञ्जसा वेनि ।
धन्योऽहं धन्योऽहं ब्रह्मानन्दो विभाति मे स्पष्टम् ॥
धन्योऽहं धन्योऽहं दुःखं सांसारिकं न वीक्षेऽद्य ।
धन्योऽहं धन्योऽहं स्वस्याज्ञानं पलायितं क्वापि ।
धन्योऽहं धन्योऽहं कर्तव्यं मे न विद्यते किञ्चित् ।
धन्योऽहं धन्योऽहं प्राप्तव्यं सर्वमद्य संपन्नम् ।।
धन्योऽहं धन्योऽहं तृप्तेमें कोपमा भवेल्लोके ।
धन्योऽहं धन्योऽहं धन्यो धन्यः पुनः पुनर्धन्यः ।।
3. त्वत्तः for तृपः Tb. प्राप्यप्राप्ततया Ta-b,d.
4. तृप्यन्नैवं TI; तृप्यनेव d.
७. फलायितं Gad.
५. कर्तृत्वं I, BF, Ga. कचित् .
10, अद्य Econy (Paiic.); अत्र all.
12. Pida': धन्यो धन्यः पुनः पुनः Pife. Cilt.td. (not Bo.
ed.).

·अथ याज्ञवल्क्योपनिपत् ॐ । पूर्णमद इति शान्तिः ॥ ॐ । अथ जनको ह वैदेहो याज्ञवल्क्य- मुपसमेत्योवाच । भगवन्संन्यासमनुब्रूहीति । [अयं भागो जाबालोपनिषदश्चतुर्थपञ्चमपठसण्डेभ्योऽ भिन्नत्वात्तत्रैव दृष्टव्यः] "संन्यासेन देहत्यागं करोति स परमहंसो नामेति ॥३॥ आशाम्बरो ननमस्कारो न दारपुत्राभिलापी 1. अथ शुक्लयजुर्वेदीया याज्ञवल्क्योपनिषत् .. 2. In Th, w the Suntt is preceded ths संन्यासज्ञानसंपन्ना यान्ति यद्वैष्णवं पदं । तत्त्वैपद (सबै पदं B) ब्रह्मतत्त्वं ('तत्त्व Tb) रामचन्द्रपदं भजे ॥ 8. Numeral ous; the preceding intmerals (१,२) lo appear in come MSS.

·३१४
लक्ष्यालक्ष्यनिवर्तकः परिवार परमेश्वरो भवति ।
अत्रैते श्लोका भवन्ति ।
यो भवेत्पूर्वसंन्यासी तुल्यो वै धर्मतो यदि ।
तस्मै प्रणामः कर्तव्यो नेतराय कदाचन ॥
प्रमादिनो बहिश्चित्ताः पिशुनाः कलहोत्सुकाः ।
संन्यासिनोऽपि दृश्यन्ते वेदसंदूपिताशयाः ॥
नामादिभ्यः परे भूम्नि स्वाराज्ये चेस्थितोऽद्वये ।
प्रणमेकं तदात्मज्ञो न कार्य कर्मणा तदा ॥
ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति ।
प्रणमेदण्डवद्भूमावाश्वचण्डालगोखरम् ।।
मांसपाश्चालिकायास्तु यत्रलोलेऽङ्गपारे ।
1 निवर्तक (n) .
'निर्वर्तक का
3 कल्यो for तुल्यो 'Pr, V
6 देव for वेद Ge, Bक
7 च for चेत् 116
8 'ज्ञा for "ज्ञो 15 तथा for तदा TIG
१ जीवरोकाय II,V, Gc
10 भूमौ अश्व Ta, Gi, V
11 यन for यत्र TI लोकेन 1G, Gt, B

·स्नायबस्थिग्रन्धिशालिन्याः स्त्रियाः किमिव शोभनम्॥
त्वमांसरक्तबाप्पाम्बु पृथक्कृत्वा विलोचने ।
समालोकय रम्यं चेत् किं मुधा परिमुह्यसि ॥
मेरुशृङ्गतटोल्लासिगङ्गाजलरयोपमा ।
दृष्टा यस्मिन्स्तने मुक्ताहारस्योल्लासशालिता ॥
श्मशानेषु दिगन्तेषु स एव ललनास्तनः ।
श्वभिराखाद्यते काले लघुपिण्ड इवान्धसः ।।
केशकजलधारिण्यो दुःस्पर्शा लोचनप्रियाः ।
दुष्कृताग्निशिखा नार्यो दहन्ति तृणवन्नरम् ।।
ज्वलिता अतिदूरेऽपि सरसा अपि नीरसाः ।
----
I. शालिन्याः . city. (Yog.); 'न्या 'T'.t, Gc, V, 'न्यो T16,
Gc, M, B. खियाः .. kunj. (Yog.) ; स्त्रियः all.
१, विलोचनम् Yog.
४. संमोह्यतरम्यं (sa) TIG.
1. 'ल्लासि Ga, B, V; utuers 'दासी.
उपमां T16.
5. दृष्ट्वा Tb-16, Ge.
स्तने Pronj. (Yog.); मुने all.
शालिनः 'Ta, V.
6. एप for एव Gc.
7. कामे for काले [16.
10. ज्वलिता TIG, Gi, Al; ज्यलता Pa-b, Gc, V; ज्वलना B%B
मुक्ताहर 10-10.
ज्वलतां Yog.

·स्त्रियो हि नरकानीनामिन्धनं चारुदारुणम् ॥
कामनाना किरातेन विकीर्णा मुग्धचेतसः ।
नार्यों नरविहङ्गानामङ्गवन्धनवागुराः ॥
जन्मपल्वलमत्स्यानां चित्तकर्दमचारिणाम् ।
पुंसां दुर्वासनारज्जुर्नारी वडिशपिण्डिका ।।
सर्वेषां दोपरत्नानां सुसमुद्रेिकयानया ।
दुःखवलया नित्यमलमस्तु मम स्त्रिया ॥
यस्य स्त्री तस्य भोगेच्छा निःस्त्रीकस्य क्व भोगभूः।
स्त्रियं त्यक्त्वा जगत्त्यक्तं जगत्त्यका सुखी भवेत् ॥
अलभ्यमानस्तनयः पितरौ क्लेशयेञ्चिरम् ।
लब्धो हि गर्भपातेन प्रसवेन च बाधते ॥
जातस्य ग्रहरोगादि कुमारस्य च धूर्तता ।
, 'चेतसाम् for चेतस. log
में वित्त for चित्त 1 mint of Yog
5 बडिशलम्बका 116
6 दोपरताना Gc सुसमुग्झितथानया ।।, 'उझत° V
7. दुखश्नपथा ।।
8 स्वभोगभू GI
10 अलभ्यमानतनय Ga, M
12 नर्तता for धूर्तता 15

·३१७
उपनीतेऽप्यविद्यत्वमनुद्वाहश्च पण्डिते ॥
यूनश्च परदारादि दारिद्र्यं च कुटुम्बिनः ।
पुत्रदुःखस्य नास्त्यन्तो धनी चेम्रियते तदा ॥
न पाणिपादचालो न नेत्रचपलो यतिः ।
न च वाक्चपलश्चैव ब्रह्मभूतो जितेन्द्रियः ॥
रिपो बद्धे स्वदेहे च समैकात्म्यं प्रपश्यतः ।
विवेकिनः कुतः कोपः स्वदेहावयवेष्विव ॥
अपकारिणि कोपश्चेत्कोपे कोपः कथं न ते ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रसह्य परिपन्थिनि ॥
नमोऽस्तु मम कोपाय स्वाश्रयज्वालिने भृशम् ।
कोपिनो मम वैराग्यदायिने दोपबोधिने ॥
1. हवि for प्यवि. Ge. अनित्यत्वम् for अविद्यत्वम् TR.
अनुद्विग्नश्च Gc.
पण्डिते ||३|| Tb.
2. यागश्च for यूनश्च TI6.
6. घुद्धे for यद्धे M ; रिक्थे Ga. समैकात्म्यं all (read सदै-
कात्म्यं).
8. उपकारिणि 'T16. कोपकोषः ॥; कोपं कोप: Ta, v.
भवेत् for न ते Ge.
11. फोपिनो tu touj.; कोप्यय Ta, v; कोपस्य others.
दोपचोदिने Ga, I ; दोषभेदिने Tb.

·३१८ यत्र सुप्ता जना नित्यं प्रबुद्धस्तत्र संयमी । प्रबुद्धा यत्र ते विद्वान्सुषुप्तिं याति योगिराट् ॥ चिदिहास्तीति चिन्मात्रमिदं चिन्मयमेव च । चित्तं चिदहमेते च लोकाश्चिदिति भावय ॥ यतीनां तदुपादेयं पारहस्यं परं पदम् । नातः परतरं किंचिद्वियते मुनिपुङ्गव ॥ इत्युपनिषत् ॥४॥ ॐ। पूर्णमद इति शान्तिः ॥ याज्ञवल्क्योपनिषत्समाप्ता॥ 2. विद्वन् 'Tu-b; ब्रह्मन् Ga. 5. परात्परम् for परं पदम् Ge. 7. Numeral ouis.

·शाट्यायनीयोपनिषत ·३२२ यञ्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ॥ नावेदविन्मनुते तं वृहन्तं नाब्रह्मवित्परमं प्रेति धाम । विष्णुकान्तं वासुदेवं विजानन् विप्रो विप्रत्वं गच्छते तत्त्वदर्शी ॥ अथ ह यत्परं ब्रह्म सनातनं ये श्रोत्रिया अकामहता अधीयुः । शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षु- योऽनूचानो ह्यभिजज्ञौ समानः । त्यक्तेषणो ह्यनृणस्तद्विदित्वा मौनी वसेदाश्रमे यत्र कुत्र ॥ | विष्णु कान्त 'Ta, Tirtant of in 6 अथ ह In, Ta, M,V, others अथाह यत्परमं ब्रह्म '12-h, V, यद्ब्रह्म परमं 11, ब्रह्म परम 112 7 यश्श्रोत्रिया (so) V, ये श्रोत्रियं 'Ta अघीय TU १ ह्यभिज्ञ समानः 'Th, I , जिज्ञासमान: 11, ह्यभिजिज्ञास्यमानः YI31, अभिजिज्ञास्यमान• IA i) त्यक्तपणो or cony , हतोपणो 1152, त्यक्तेपणो others तद्विदिवा २, तं विदित्वा other- 11, 11s मौनी वसन् आश्रमे यत्र तिष्ठन्

·अथाश्रमं चरमं संप्रविश्य
यथोपपत्ति पञ्चमात्रा दधानः ।
अखिलं विश्वं ब्रह्मभावं विचार्य
चरेत्पृथिव्यां विष्णुलिङ्गी निगूढः ॥
त्रिदण्डमुपवीतं च वासः कौपीनवेष्टनम् ।
शिक्यं पवित्रमित्येतद्विभृयाद्याबदायुपम् ॥
पञ्चैतास्तु यतेर्मात्रास्ता मात्रा ब्रह्मणः श्रुताः।
न त्यजेद्यावदुत्क्रान्तिरन्तेऽपि निखनेत्सह ॥
विष्णुलिङ्गं द्विधा प्रोक्तं व्यक्तमव्यक्तमेव च ।
1-5 अथाश्रमं चरम सप्रविश्य स चाद्वितीयममृतं संप्रयाति ।
अखिलं विश्व ब्रह्मभावं विचार्य चरेत्पृथिव्या विष्णुलिङ्गी नि(च)गूढः ।
परमहंसस्यानमं संप्रविश्य यधोपपत्ति पञ्चमात्रा दधानः । तदा शोको
भवतः । त्रिदण्डमुपवीतं च वास , etc , YIs.
2 यथोपपत्ति TIs , यथोपपत्ति others पञ्चमाना lls,
पञ्चमात्रां others
3-4. अखिलं--निगूढः IIs , missing in other 3,
6. कवचम् for पवित्रम् 11s
7--1 (p. ३२४) These two Slokas are not. Yls
for ता Ta,V मान for मात्रा Ta, V. ब्रह्मणः Ga only, ब्रह्मणे
others
8 यावदुभ्रान्तिः Ta, V (r end यावदुत्क्रान्तः' . Speljer,
Sanshut Syntax, § 169)

·तयोरेकमपि त्यला पतत्येव न संशयः॥ त्रिदण्डं वैष्णवं लिङ्गं विप्राणां मुक्तिसाधनम् । निर्वाणं सर्वधर्माणामिति वेदानुशासनम् ॥ अथ खलु सौम्य कुटीचको वहुदको हंसः परमहंस इत्येते परिव्राजकाश्चतुर्विधा भवन्ति । सर्व एते विष्णुलिगिनः शिखिनोपवीतिनः शुद्ध- चित्ता आत्मानमात्मना ब्रह्म भावयन्तः शुद्ध चिद्रूपोपासनरता जपयमवन्तो नियमवन्तः सुशी- लिनः पुण्यश्लोका भवन्ति । तदेतहचाभ्युक्तम् । कुटीचको बहूदकश्चापि हंसः परमहंस इति वृत्त्या च भिन्नाः। 3. निर्माण , विप्राणां Ta, VI. सर्ववेदानाम् । Yls 1 repeats इति वेदानुशासनम् । सोम्य Ta, I, V, also in following. 5. चतुर्धा 11 6- Yls : सर्वे विष्णुलिङ्गधराः सदा स्वात्मानमात्मना ब्रह्मभावं भावयन्तः शुचयः स्वधर्म(सर्वधर्म)निरताखैकाल्योपासका जपशीला ध्या- नशीलाः समाधिशीला: पुण्यदेशे सुप्रसिद्ध(द्धे)तीर्थ(तियौ) समृद्धे निः- सपने(न)वसन्तो नियमवन्तः सुशीलिनः पुण्यश्लोका भवन्ति । 11. विभिन्नाः fon च भिन्ना: V.

·३२५
सर्व एते विष्णुलिङ्गं दधाना
वृत्त्या व्यक्तं पहिरन्तश्च नित्यम् ॥
पञ्चयज्ञा वेदशिरःप्रविष्टाः
क्रियावन्तोऽमी ब्रह्मविद्यां [श्रयन्तः ।
त्यक्त्वा वृक्षं वृक्षमूलं श्रितासः
संन्यस्तपुष्पा रसमेवानुवानाः ।
विष्णुक्रीडा विष्णुरतयो विमुक्ता
विष्ण्वात्मका विष्णुमेवापियन्ति ॥
त्रिसंध्यं शक्तितः स्नानं तर्पणं मार्जन तथा ।
उपस्थानं पश्चयज्ञान्कुर्यादामरणान्तिकम् ॥
दशभिः प्रणवैः सप्तव्याहृतीभिश्चतुष्पदा ।
गायत्री जपयज्ञश्च त्रिसंध्यं शिरसा सह ॥
योगयज्ञः सदैकाय्यभक्त्या सेवा हरेर्गुरोः ।
.
2. युक्तं for व्यक्तं riant of Tb.
4. start: added ex conj.
11. व्याहृतीभिः Ga only ; व्याहृतिभिः ofhers.
12. जपयज्ञाश्च Tb.
13. सदकाम्यं भक्त्या Tb, V. भक्ता

·: ३२६ अहिंसा तु तपोयज्ञो वाङ्मनःकायकर्मभिः ॥ नानोपनिपदभ्यासः स्वाध्यायो यज्ञ ईरितः । ओमित्यात्मानमव्ययो ब्रह्मण्यग्नो जुहोति यत् ॥ ज्ञानयज्ञः स विज्ञेयः सर्वयज्ञोत्तमोत्तमः । ज्ञानदण्डा ज्ञानशिखा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः । शिखा ज्ञानमयी यस्य उपवीतं च तन्मयम् ब्राह्मण्यं सकलं तस्य इति वेदानुशासनम् ॥ अथ खलु सौम्यते परिवाजका यथा प्रादुर्भ- वन्ति तथा भवन्ति । कामक्रोधलोभमोहदम्भ- दर्पासूयाममत्वाहंकारादीन्निस्तीर्य मानाचमानौ नि- न्दास्तुती च वर्जयित्वा वृक्ष इव तिष्ठासेच्छि- यमानो न ब्रूयात् । तदेवंविद्वांस इहैवामृता 3 नामोप (16 , कलिसतरणोप) G1 अभ्यासो ह्यध्यायो Ta, अभ्यासो खा Tb, V स्वाध्याये Tb ३ सम् for ओम् variant of Tb यत् (t cony , सत् alll 9 तथा भवन्ति mmssing in Ga 10 'दीनिस्तीर्य er con) , दोस्तितीर्य all 11-12 भिद्यमानो Tb 12 तदेव er con] , तथैव '1b, तदैव otlicrs

·३२७
भवन्ति । तदेतहचाभ्युक्तम् ।
वन्धुं पुत्रमनुमोदयित्वा-
नवेक्षमाणो द्वन्द्वसहः प्रशान्तः ।
प्राचीमुदीची वा निवर्तयंश्चरेत् ॥
पात्री दण्डी युगमात्रावलोकी
शिखी मुण्डी चोपवीती कुटुम्बी ।
यात्रामानं प्रतिगृह्णन्मनुप्या-
दयाचितं याचितं वोत भैक्षम् ॥
मृद्दालाबूफलपर्णपात्रं
क्षीणं क्षौमं तृणं कन्था च पर्णम् ।
४. बन्धुं Ga, 1; others बन्धु.
B. 'वेक्ष Ga, M ; 'वेक्ष्य' others.
4. निवर्त० Tb; निर्वत' others.
दण्ड . युगमात्मावलोकी Ta, V.
8. वोथ Ta, V; वाथ क.
9. 'फलं 'Ta-h, V. पर्ण Ga, H; पर्णी others; 'Pa-b, Bक,
V, variant of Ga insort Tag before put.
10. Before fiui Ta-b, BE, V, variant of Ga insert te
यथा (तथाद्यथा Th, Y) तु लब्धं. कन्धा or enj.; कन्यां (ia,
M, Bक;
कन्याजिनौ Ta-b, V.

·૩૨૮
आच्छादनं स्यादहतं विमुक्तम् ॥
ऋतुसंधौ मुण्डयेन्मूर्धमानं
नाधो न कक्षं जातु शिखां न वापयेत् ।
चतुरो मासान्ध्रुवशीलता स्यात्
स यावत्सुप्तोऽन्तरात्मा पुरुषो विश्वरूपः॥
अन्यानथाप्टौ पुनरुत्थितेऽस्मिन्
स्वकर्मलिप्सुर्विहरेदा वसेद्वा ।
देवानपगारे तरुमूले गुहायां
वसेदसङ्गोऽलक्षितशीलवृत्तः ।
अनिन्धनं ज्योतिरिवोपशान्तो
1 All suve (in, Vl adil ar before alla. विमुक्तम
Ta-b, V, othe1- विमुक्त
2. मूर्ध ''b test, 'दूर्ध्व Ga, M, 'न्मुण्ड others
8 न कक्षं । conj, नाभं all
+ मासो ध्रुव ''a.b, Y, itunt of G।
"शीलता V only,
शीलत: others.
२. बसेत 'Ta-b,1,Y, tant of Ga, बसेन् Ga.
8 देवाझगारे Ga. I, B.
10 अनिन्धनं ज्योv; निरिन्धनं ज्यो Thनिरिन्धनग्यो Gh,
M: अनिन्धनज्यो Th; अनिन्धनो others

·३२९ । न चोद्विजेदुद्वेजयेद्यत्र कुत्र ॥ आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत् ॥ तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायादहूञ्छब्दान्वाचो विग्लापनं हि तत् ॥ घाल्येनेव हि तिष्ठासेन्निर्विद्य ब्रह्मवेदनम् । ब्रह्मविद्यां च वाल्यं च निर्विय मुनिरात्मवान् ॥ यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मत्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ अथ खल सौम्येदं पारिवाज्यं नैष्ठिकमात्मधर्म यो विजहाति स वीरहा भवति स ब्रह्महा भवति स भ्रूणहा भवति स महापातकी भव- ति । य इमां वैष्णवीं निष्ठां परित्यजति स स्तेनो भवति स गुरुतल्पगो भवति स मित्र- 1. उद्वेजयेद् ।। rom) , उद्विजेद् all 3 °संचरेत् Ta, V 5 नानुध्यायाद् all {so Brk IV, 4,21) 8 यस्य for येऽस्य ,I,V स्थिता. Tb 10 सौम्येमं Th, Gh, I, V परिव्राज्य, 12 ·३३० ध्रुग्भवति स कृतनो भवति स सर्वस्माल्लोकात्प्र- च्युतो भवति । तदेतहचाभ्युक्तम् । स्तेनः सुरापो गुरुतल्पगामी मित्रधगते निष्कृतेर्यान्ति शुद्धिम् । व्यक्तमव्यक्तं वा विधृतं विष्णुलिहूं त्यजन्न शुध्येदखिलेनात्मभासा ॥ त्यक्त्वा विष्णोर्लिङ्गमन्तर्वहिर्वा यः स्वाश्रमं सेवतेऽनाश्रमं वा । प्रत्यापत्तिं भजते वातिमूढो नैषां गतिः कल्पकोट्यापि दृष्टा ॥ त्यता सर्वाश्रमान्धीरो वसेन्मोक्षाश्रमे चिरम् । मोक्षाश्रमात्परिभ्रष्टो न गतिस्तस्य विद्यते ॥ पारिवाज्यं गृहीत्वा तु यः स्वधर्मे न तिष्ठति । तमारूढच्युतं विद्यादिति वेदानुशासनम् ॥ 6 शुध्येदखिलेना शुध्यरखिलरा' 'b, शुध्येदसिलैरा others ७ प्रत्यावृत्ति Ga, प्रत्यावृत्या 1 mnt of sime 11 44 for facut 'ls, V', variant of Go ·अथ खलु सौम्येमं सनातनमात्मधर्म वैष्णवी निष्ठां लब्धा यस्तामदूपयन्वर्तते स वशी भवति स पुण्यश्लोको भवति स लोकतो भवति स वेदान्तज्ञो भवति स ब्रह्मज्ञो भवति स सर्वज्ञो भवति स स्वराड् भवति स परं ब्रह्म भगवन्त- माप्नोति स पितॄन्संवन्धिनो वान्धवान्सुहृदो मि- त्राणि च भवादुत्तारयति । तदेतदृचाभ्युक्तम् । शतं कुलानां प्रथमं बभूव तथा पराणां त्रिशतं कुलानाम् । एते भवन्ति सुकृतस्य लोके येषां कुले संन्यसतीह विद्वान् । त्रिंशत्परांस्त्रिंशदपरास्त्रिंशच्च परतः परान् । उत्तारयति धर्मिष्ठः परिबाडिति वै श्रुतिः ॥ संन्यस्तमिति यो यात्कण्ठस्थप्राणवानपि । युलानाम् । 5. सर्वस्वराड् for स्वरा 1. 9. बराणां for पराणां Tb; कुलानां Ga, M. only; समग्रम् others. 12. त्रिंशत्प• for सिदप- Th-b.

·३३० ध्रुग्भवति स कृतघ्नो भवति स सर्वस्माल्लोकात्प्र- च्युतो भवति । तदेतदृचाभ्युक्तम् । स्तेनः सुरापो गुरुतल्पगामी मित्रभुगते निष्कृतेर्यान्ति शुद्धिम् । व्यक्तमव्यक्तं वा विधृतं विष्णुलिङ्गं त्यजन्न शुध्येदखिलेनात्मभासा ।। त्यक्ता विष्णोलिङ्गमन्तर्वहिर्वा यः स्वाश्रमं सेवतेऽनाश्रमं वा । प्रत्यापत्तिं भजते वातिमूढो नैपां गतिः कल्पकोट्यापि दृष्टा ॥ त्यत्का सर्वाश्रमान्धीरो वसेन्मोक्षाश्रमे चिरम् । मोक्षाश्रमात्परिभ्रष्टो न गतिस्तस्य विद्यते ॥ पारिवाज्यं गृहीत्वा तु यः स्वधमें न तिष्ठति । तमारूढच्युतं विद्यादिति वेदानुशासनम् ॥ 6 शुध्येदखिलेना tot, शुध्यरसिलैरा’ TH, शुध्येदसिलैरा' others ) प्रत्यावृत्ति 61, प्रत्यावृत्या tant of same 11, परम् for चिरम् Th, V, vaumnt of Gr ·अथ खल्लु सौम्येमं सनातनमात्मधर्म वैष्णवी निष्ठां लब्धा यस्तामदूपयन्वर्तते स वशी भवति स पुण्यश्लोको भवति स लोकज्ञो भवति स वेदान्तज्ञो भवति स ब्रह्मज्ञो भवति स सर्वज्ञो भवति स खराड् भवति स परं ब्रह्म भगवन्त- मामोति स पितॄन्संवन्धिनो बान्धवान्सुहृदो मि- त्राणि च भवादुत्तारयति । तदेतदृचाभ्युक्तम् । शतं कुलानां प्रथमं वभूव तथा पराणां त्रिशतं कुलानाम् । एते भवन्ति सुकृतस्य लोके येषां कुले संन्यसतीह विद्वान् ॥ त्रिंशत्परांस्त्रिंशदपरांस्त्रिंशञ्च परतः परान् । उत्तारयति धर्मिष्ठः परिबाडिति वै श्रुतिः ।। संन्यस्तमिति यो ब्रूयात्कण्ठस्थप्राणवानपि । 5. सर्वस्वराद् for स्वराड् . 9. वराणां for पराणां Tb; कुलानां Ga, M. only; समग्रम् others. 12. विशस for त्रिसदप 'Pa-b. कुलानाम् B.

·तारिताः पितरस्तेन इति वेदानुशासनम् ॥
अथ खल्लु सौम्येमं सनातनमात्मधर्म वैष्णवीं
निष्ठां नासमाय प्रत्यान्नाननूचानाय नानात्मविदे
नावीतरागाय नाविशुद्धाय नानुपसन्नाय नाप्रयत.
मानसायेति ह स्माहुः । तदेतदृचाभ्युक्तम् ।
विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम
गोपाय मां शेवधिष्टेऽहमस्मि ।
असूयकायानृजबे शठाय
मा मा ब्रूया वीर्यवती तथा स्याम् ॥
यमेव विद्याच्छुचिमप्रमत्तं
मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपन्नम् ।
अस्मा इमामुपसन्नाय सम्यक्
3 नासमाय । tony, नासमाप्य all t
4. वाप्रयतM.
7 शेवधिष्टे all (so Yasha II, 4, Manu II, 114, V. Suyani,
Rg edablaj a, end of Upodghāta)
9. मूया Gn (so Yasha, Loc. et); घूयाद् others
10 विद्याच्छुपिम् .tory (cf. Manu II, 11), विद्याश्रुतम्
all.

·परीक्ष्य दद्याद्वैष्णवीमात्मनिष्ठाम् ।। अध्यापिता ये गुरुं नाद्रियन्ते विप्रा वाचा मनसा कर्मणा वा । यथैव ते न गुरोर्मोजनीया- स्तथैव तान्न भुनक्ति श्रुतं तत् ।। गुरुरेव परो धमों गुरुरेव परा गतिः । एकाक्षरप्रदातारं यो गुरुं नाभिनन्दति । तस्य श्रुतं तपो ज्ञानं स्रवत्याभघटाम्बुवत् ॥ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । स ब्रह्मवित्परं प्रेयादिति वेदानुशासनम् ॥ इत्युपनिषत् ॥ ॐ । पूर्णमद इति शान्तिः॥ शाव्यायनीयोपनिषत्समाप्ता ।। 1 विद्यान्वैष्णवीम् 'Pa , दद्याद्विद्या वैष्णवीम् । 4 Texts read यथैव तेन न गुरुभोजनीयः, I have restored the lino after Yuska, loe at 5 ata Yuska, loc cut , FIE 7 Ta and variant of Tb, चान्न न others 8 तथा fon तपो B 19 lo Sinti m Ta 13 झारवायत्नोपनिपत्समाता Ta ·लघ्ववधूतोपनिषत् ·अथावधूतोपनिपत् .. ॐ । यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणा- ध्यानसमाध्यप्टागयोगः । देहेन्द्रियेषु बैराग्यं यम इत्युच्यते बुधैः । अनुरक्तिः परे तत्वे सततं नियमः स्मृतः ।। सर्ववस्तुन्युदासीनभाव आसनमुत्तमम् । जगत्सर्वमिदं मिथ्या प्रतीतिः प्राणसंयमः ॥ चित्तस्यान्तर्मुखीभावः प्रत्याहारस्तु सत्तमः । चित्तस्य निश्चलीभावधारणां धारणां विदुः ।। , छागयोगमुच्यते । 4. Before this line di instits: शिखा प्राणमयी वृत्तिर्यमाद्य- प्टागसाधनम् ।. 6. सर्ववस्तून्यु' di.2. उदासीनो for उदासीन 3. भाव er conj.; भावम् all. 9. भाव er corj.; भावं all. धारणां' 3 only; धारणा others.

·अथावधूतोपनिषत्
ॐ । यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणा-
ध्यानसमाध्यष्टाङ्गयोगः ।
देहेन्द्रियेषु वैराग्यं यम इत्युच्यते बुधैः ।
अनुरक्तिः परे तत्वे सततं नियमः स्मृतः ॥
सर्ववस्तुन्युदासीनभाव आसनमुत्तमम् ।
जगत्सर्वमिदं मिथ्या प्रतीतिः प्राणसंयमः॥
चित्तस्यान्तर्मुखीभावः प्रत्याहारस्तु सत्तमः।
चित्तस्य निश्चलीभावधारणां धारणां विदुः ।।
3. 'टागयोगमुच्यते ।
4. Before this line d: inserts : शिखा प्राणमयी वृत्तिर्यमाद्य.
टानसाधनम् ।.
6. सर्ववस्तून्यु dI-2. उदासीनो for उदासीन dy,
er conj.; भावम् all.
9. भाच er conj.; मा uil.
others.
भाव
धारणां' di only; धारणा
43

·३३८ सोऽहं चिन्मात्र एवेति चिन्तनं ध्यानमुच्यते । ध्यानस्य विस्मृतिः सम्यक् समाधिरभिधीयते ॥ एवं विशोध्य तत्वानि योगी निःस्पृहचेतसा । यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयमेव प्रशाम्यति ॥ ग्राह्याभावेऽमनःप्राणो निश्चलज्ञानसंयुतः। शुद्धसत्वे परे लीनो जले सैन्धवपिण्डवत् ॥ मोहजालकनिधूतो विश्वं पश्यति स्वप्नवत् । सुपुप्तवद्यश्चरति स्वभावपरनिश्चलः। निर्वाणपदमाश्रित्य योगी कैवल्यमश्नुते ॥ योगी कैवल्यमश्नुत इति । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ।। अवधूतोपनिषत्समाप्ता ॥ 1 चिन्मात्रमेवेति । 2 विस्मृतिः all (real विस्तृतिः।) 5 ऽमन Mpn) , मन (so) all प्राणो, प्राण otheir निश्चलं । ।, जले ( run) , जला d3, जीवः 11, जान.d! 8 सुपुतिवद् 18 स्वभाव । 11 Before the colophon d} me rte ॐ शान्तिः शान्ति. शान्ति. After the colophon dl adds शुभं भवतु, d.. सह नाववतु Entling of d} इत्यवधूतोपनिषत्संपूर्णमस्तु । श्रीयोग- दिगम्बरार्पणमस्तु ।।

·Critical Notes.

·CRITICAL NOTES. [Or thic figures at the beginning of exli uoto the Ind Ouc refers to the page and the Arabic one to the line on the sume pye, in this edition ] 1,4 for T9It is obvions that the original cannot have contamed this change, with one sontonce, froin the second to the third person, ay found in all om texts except in one quotation, though wc are, of course, at liberty to explain the turd person by supplying भवान् , us does Sank (ad परिग्रहेत् ) No Tadian author, ancient or inodein, with ever 80 little gianmatical liaining, would tinnk of such construction which could only ouginate scribe's mistake (?, of badly written, being easily mistaken for 1) and pei sist through the undisci iminating belief in archaisms Of also Plis Up Enga कलनबन्ध्वादीन् Vy, 8) Noi Sank 's explanation of तव (आरुणेरहममाभिमानिनः, NI तब त्वत्संबन्धिनस्त्व- दीयान्ममत्वालम्बनान् ) ncceptable App explains तव पुत्रा- दीन्सर्वान्विसृज । अन्योऽपि यः कश्चन सर्वकर्मत्यागेच्छुश्चेद्भवेत् सो. sfa gari fast, and similarly Deussen "[Verlasse] semno Solme, Biudui, Verwandte und [Freuuu], -- a in ·CRITICAL NOTES. [Of the figures at the beginning of ruli ute the Iridi ono refors to the page and the Arabic one to the line on the sime pige, in this eclition ] 3, 4 or 29. It is obvious that the original cannot have contamed this change, withun one sentonce, from the second to the third person, as found m all our texts except in ont quotation, though we a1e, of courst, ut liberty to expluin the thud person by supplyug भवान् , is does Sank (ad परिपहेत् ) Na Indian author, ancient or modern, with Over so little grammatical trauung, wonld thuk of such construction wlucl could only originate saube's mistahe (e, of badly written, being easily mistaken for ) and per sist thiongh thc undisci iminating belief in archaisms Ct also Pls Up Eyafra patet (p 84,1 3) Noi 1 Suh's explanation of तव (=आरुणेरहममाभिमानिन , Nu तव त्वत्संवन्धिनस्त्व. दीयान्ममत्वालम्बनान् ) acceptable App explruns तव पुत्रा. दीन्सर्वान्विसृज । अन्योऽपि य. कन्धन सर्वकर्मत्यागेच्छुश्चेद्भवेत् सो- sit garcia fanta, anci similarly Denissen "[Verlusse] demo Sune, Biuder, Verwandti und [Freuude), - in a ·342 mu lasse die Jlan locht, etc, but this too 18 d rathi strained interpretation 7, 1,3 Md (Bo d p 94v) rends तव (न च one Is) पुत्रान् भ्रातृव्यरन्ध्वादीन् शिसा यज्ञोपवीत याग सूत्र स्वाध्याय च भूर्लोक मुवर्लोक स्वर्लोक महर्लोक जनोलोक तपोलोक सत्यलोक चातलपाताल (two ISS transpose पाताल to the end) वितरसुतलतलातलमहातलरसातल ब्रह्माण्ड च विसर्जयेत् । 8,1-3 I take all the 7, except the one sup ported by SR, to be later intruders Had they been nu the original, they would have prevented the trans formation of भूर्लोक, etc, a compound, lereas without them the omissiou of a single Anuspira was sufficient to bring on the change of p pov, 1 6 with foot-note, showing the rise of i compound through archaic Sandhu *,1 Weber thinks that the way origually but dougmal gloss ou There, but what Indno ever wanted that gloss - Deussen adopting the sunu reading, translates Das Opfer amtsamt der Schmu but it 18 improbable that the thread should be mentioned twice to Y, --1, 1 It impossible to say with cut unty which ar raugement of nethe worlds the original had I, therefore, thought it wasest to choose thit reidin. which is the most frequent one and the only one found in all the three recensions, though it does not agree with the set my guably met with later Vedinta The inscrtioll, in 1s, of in nudition member, 1 Ferres finds its cyplution in

·143
in Uthma Gite 11, 27 29 (2697) nhua Has, lace,
नितल, सुतल, महातल, रसातल, utl तलावल me toguthel
called सप्तपाताल
1 Nir अतलादीना सताना ब्रह्माण्डेन सह समाहारद्वन्द्व
(simuls Sank notling App) Hou can one be
lieve for 1 noment in such 7 stupid compound
4,3 (no MSS of Madh (Bo ed p 980) rend
ब्रह्मचारी ग्रहस्थो for गृहस्थो ब्रह्मचारी
3— 2 Ilo more important thing 19 sajd
first though it coines inter in time of above
ERE GERE (see also lippanu)
@ 4 Otrofia, etu, fast is wrong because
the huticu n las no fire to renounce, Vir's faciusat
GLUTETTE bein; mere guess withont authority
§ 6 l'he sentence for at foretre can only have
crept into the text after try (14) s alrends
corrupted to ajan etc, hecause
it means the
game (according to the commu at least) as Fit
Parenta, whereas starzan precludes my such repetition
21 un ou sure about the reading 1054
Cf the exclusive lice of Butt for suraus in Sarıq
suidh intusamgmikiny (ed by Prof Rangrc irge Madı“is
1909)
y, may be 1 gloss 15 Feber
says but it nocd not, on tliat ?ccount, bo in inter
polution, not even if his punctuation were right
6,1%,. It need hardly he explained why
the editions etc, are wipug is trusposing -

·311 चान्यदपीह Obserse especiallr अपि on p 11 and te stiuined explanation of it en l Suh the similar succession of ideas in Phs Up (p xu-os) नदण्ड नशिख । निन्दागर्वमत्मर अहंकारादींश्च हित्वा etc hy o sa ang See Japan and Translation चरेत् alonet = st) would also do (cf p 96, 17) but it cannot well have been used immediately after चरेत् अटेत् विचरेत् in the sense of . sojourn is a third possibility (so Oupnek hat Stationem tregut and stabilis (upsidens) fat), but the absence of at in NS shows that the flins taken its place, re, that the readwg 1 secondary, whersis B is a mers com promise between the two reidings (tertiary) The erroneousness of the explanation चरेत् =चरेताम् (co Indh p 180 Sank \r Deussen) is also ounced by the frequence of the warning द्वाभ्या प्राम , द्वौ मिथुनम् etc In a quotation from Sauka Vadh (p 178) has म for मा So also tho MSS In quotation from Budhiyana ibid (p 170) — V, Pan lits or plan सखे मा गोपाय ममौजो गोपाय सखायोऽसि (=सखासि), Pe asf etc but thet are unable to give me anotlier instance of FH=HÈ ir Lippan and note in Translation अथ भिमाचर्य चरन्ति seems to le directlr conected with lotlı alat precedes and what follows which is not quite the cree with singura HITTE, br which it is substituted in and SR if the analogous Position of अथ परिमाङ्, etc, and अत ऊर्ध्वम्, ·315 111 ctc, p. 4,1 %, and p ??, ! 3, respectively. 99,4%) I tako Sank's luunt; see Tippani Tho sentoncc 18 meant as a protracted ovclamation called out, as it wele, into the quarters of the would TETETT, therofore, is a phonetic spellini, o roprosenting the o apoio not wufrequently heard spoken Sanskrit (in the South, at least) then 13 protracted, and even for orduary a The position of wat may be oxplained thus that the author haul first in his rund a simple to Tera, and then, with the double object of giving lis exhortation greater solemnity and of indicating, in the traditional way, the closing of the chapter, replaced the last word by the fuller taal, etc, sithout caring in the lenst for the grammatical numissiluits of bis construction, grammar being to liim, as to most Parry rajahaauthors, a quantita naligenbilo 94, 3-- I atn not sure about tlus passage Perhaps the orngmal Ind स्वस्थो वाश्रमपारं गच्छेयमित्येष पितृमेधकामो विधिवत्संभारान्संभृत्य, etc 98, 1. I believe that the Panlit with whom I discussed thus passage is right in objectiug to F4019, liecinse then the Yantia would require a laman (upragogie) wlich it is impossible to guess, whereas with कल्पते it would be susply ॥ ब्रालेष्टिमतिपादिका श्रुतिः, as it nee in parentheses, after which the intermipted description is taken up again by 3r du +1 ·9,6 Incept Dousseus conjectue but diside विहितान्न उत्तर (mchuc Sundlit), of सस्कारोपतिष्ठते at the beginning of the Upausad further p yo, 1 7 Heato दरपात्र Rum yana VII, 19, 3, %. HITTA TENTA सगतिर्भवान्, ete , and for विहितान्न Malhbhurat AII, 24, 6 अश्वस्तनविधाता स्यात् The instrumental rould not be compatible with "He, and fafar (singular for plural o=fa) in not to be expected liere 7,91 It my appear tlaat the two 10 rugs contı idict cnch other, but this is not the cise, le crise to antet ve lase, no doubt, to supply and 29,1 farfagra Onls tins Itums in Mah bohurita VII, 322 (32)), +7, (751974yROT situsa frageu HEGT) and in Brilliani, Vadhi P 108 २२, ) Nur explauuy दान तर्पणादि । भ्यानमिति पाठे ध्यानसाधनमाचमनीयादि । but both these cyplinations ire too fır fetched to be acceptable whereas TE 31194 niplies nothu a citr ordinary Vy Pandits say tlint one can neither give nor meditate "wuth (or thronel) pure hatri,' and tut si gai cunot Hell jefer to 17 only, becuse for bathing (im igral to put the inner in in) prenter is not le a but creu mortes entral than for mere ushing (17) 7, lionese Vellutathe Yad Ulferta जप सान ध्यान शौच मुरार्चनम् । तव्यानि पढेतानि सर्वदा नृपदण्डवत् || autl Wrrhma Up निरूदका ध्यानसध्या (p ... })) for the realm H Bandh Dhar m 11, 0, 18 10 भूतेभ्यो दयापूर्व सविभज्य 1 metrical passage quote by 12 (p 37) prescribes for sunrigo and ·347 noon स्नानम् , शौचम् , आचमनम् , aud संध्याध्यानम् , and after the ovdcuation at night 74, 3177479, and जप:. ??, The Tearling of N is taken from Ktlus Up, end 38,4 I have aclepteıl HEUTE, m order to you a conjectie But the agreement of NS and SR (thouglı not complete) shows that the ongmal liad something else I guess संश्राप्य on संश्राय्य (from root PBT) २५,2 Ior परात्परमवस्थात् ॥ Mti Up VI, 1 feugakery od note on it in SBE vol 13, p. 9,6 For qurat e li bitney, Sanskut Grammai", $ 991 e SO *Y, Deussen's translation “mit dem Wasser als Gefasse {u h ohne Gefass}" would reqme eather उदपात्रेण = उदरूपपानेण (madhyemayalalope karmatdhūn aya), which is open to misunderstanding that no author, D my opimon, would ask to use it, 01 3891 (=STRAHUEY, Pyr, 1 t»), in which casc we should have to discard tho wholo puntetas lectionis 16, 3-4 Of also Baudh Dharm II, 10, 17, 23 वैश्वानर द्वादशकपाल निर्वपति. Ba, 1 Of note on 2, 3.

·348 SONIC WS 84, 3 For 34117 see 11 hitnu), Sushrit Gummar", $ 992 a 74 o Por 15 ct the somewhat similar use of 30144, p 47, id e, pw, 2 Possibly, however, the oumal hat e bich bxx scubes wisdom was corrupted to recent xe, 1 lhe nom plur farget is also used in thic VI labharata, mainis in the Vanaparıın, and the nom du fagat occurs is well, sce PW sul roce face X@, 3 Our Upanisnd, small though it is, could not well have been composed by man w capable of a blunder like अह-अवस्थीयते Il commentaries, of coure uccept the reading, Mar explaming it by पुस्पादिव्यत्यय । Yº, 3 I regard 703 ARTA, etu, dierb«, and therefore reject the rerum afat in fuoui of mat lunt seinust not send as a frel, te, to al o cudent from thio luost (iuct parallelism of our presige (TV -पडूमिवर्ज) With आशाम्बरो -अनिकेतfufa , p 4, ) 7-p 49,13 xe, 1 The pissigt inwerted bt AS, ito, buforo format is a secondary and wrong cupluration of the "Six es' mentioned before xe, u Deussen reads यत foi एतत् (so thu comin), and lo connects this with wlint priced, but the place of that, ercept in poeti), 18 at tho bezinnig, not at the end of the sentenci Ihupiiga पडूमिवर्ज-खयमेव स्थितिरिति । [-1) is an emple of a ·peculiarity of style not unfrequently met with in this early piosc-literature, wluch I would call chiun-period (of Preface) forlorat tikes 11P पडूनिवर्ज, while एतद्वपुरपध्वस्त (fter a lucli इति must be understood) Itfors back to स्ववपुः कुणपमिव दृश्यते, and तस्य स्वयमेव स्थितिः to तन्नित्यपूतस्थ xs, 1-2 The three T in line 2 suggest the wea that the reading a Tired of the texts and comm , which as it stands almta of no le isovable oa planation, is corrupted from gastri = q ela, o UDMG vol 3), p 185, SBL lol 15, p Vult, and Haug's examples 1 Brahma und die Brahman* p 33 तञ् शम्या. and यञ् शमी l'he Sindhi in question need not have been confined to the Maiti yanıyas, v the contraction of °37 + 3 to which is we usurl in onr pan-ads (sce Preface), and observo that this Uponad is assigned to the Yajurvedı, thvugli to the White one, in the Multiha list Yet, after repeated examation, the reading Tra, which I zejected because carcliss MS, and because nowhere else, to my knowledge, 31 is called FETRET (though, as to the meaning, thus 13 of course hardly different from TT), appears to me also acceptable, mainly because of p 99%, 1 2 संशान्तसर्वसफल्पा, etc **, 1 To the wording and gender of the com. pound अद्वयानन्द-विज्ञानयन if its exact equivalent पूर्णानन्द-एकबोध it the end of ths Upamsad, and for its connection with what piecedes of Bike Up it ls ID ·350 II, 4, 12 एव वा अर इदं महद्भूतमनन्तमपार विज्ञानघन एवं तेभ्यो भूतेभ्यो समुत्थाय, etc *, 3 lbe sentence inserted by AS after 15, It looks in ny opinion, rightly rejected by Nu like a corrupted marginal note X, 3 For th=ith see Wlutney, Sanskrit Grimmar , § 482 b O shall we read anfang After who the word so must be understood (c next but ont note) 42,1 For the necessity of our reumg (Danda and nevr sentence) of the paralleli-m referred to m the uoit on Yºu - Hert we have four conditional sentences Without 2 jarticle in the protasis, of Speijer, Sanskrit Syntax, $ 487 If we accept the readın, स्पृष्ट चस प्राद्य च स, the particle would be there, all the 7, also that of the fourth sentence, being tlen = चेद् But this चचेद् though mct with in older Sanskrit is not probable liere bec iuso of the preceding पेद् n न वाधक इति चेद् The word to bu supplied loneier, might as well be stat If, in the fourth sentence, the original reading is # 5141, utc, the beginning of the sentenco minst corruption from यस्माद्भिक्षोहिरण्य, etc 47,The chosen rending is not necessirily that original one, because सर्वे कामा मनोगता व्यावर्तेरन् मर्वे 4191 FRÍTAT.1 Aty (of lippan) 18 just us well juossible though the three van before seem to point to व्यावर्तयेत् 1 ·51 48,2 The reuing a He is supported by नावलोकनं च, p ५२ 44, 1 Ct noto on xs, 1 19 $4,9 The usual form is furaat, but it 18 diff. cult to understund hou mettere could have became tararatan (19 most texts rend), hercas the latter mas 1111e changed to the former on account of the (slich only in the South hng hccome TÀU14) tigo on account of its being the less known forin of the word €", 2–3 valla 13 doubtlessly mong But the ongnal uly have lind एतयेव : एत एव, C तयात 371 291 Maitr Suma I 1, 2 (Wachernagel, Altındrecho Giammatih, vol I, p328) In this case the change to main was almost inevitable, but otherwise too it would be easily explained, l??, by the preceding STUCH- ARTI FT Note also the tendency of the Southckners to pronounce intra T as $5,3 34191991 1991 erroneous emendntion arising foin the correct idea thint not the Samnyisin lumself bunga the fire gaan as well as the follow. ing parece, etc, show that a change of snbject is out of the question Either the 'yuthor does not pay attention to the cucumstances of the action, or the gerund 1911sed absolutely "If the fire be bronglıt," cte $5,1 The punctuation is entirely uncertain liere Most MISS have none at all, uniting by Sandin ·352 प्राश्याचम्य and अय Ins ppe us, after all, to bo the best becauso arrfet (referring to the small espiatory act after the casting zway of the sacred thuend) muy as well end the preceding as begin the following cluse, and do even both together (il. Tali lipe nya,) ६८, 1-2 वीराध्याने Idne not touch this form becue of Pithit adilhan beside ad 11 Ihe enrions rending वीरोध्वाने seems to suggest वीरोद्याने wo, 1 Midh (p 166) rends 505 for fasts and जलपवित्रक for जल्पवित्र ७०, + तत्रब्रह्ममार्गे is the rending of the better MSS of Blu Up (p 234, 10) Vadh ( p160) reeds तत्त्वब्रह्ममार्गे, Php Up (p २८०, 1 10) sumpls ब्रह्ममार्गे , The Bombay ed of Madh (p 106) 109 राभालाभयो समो भूत्वा mith the foot note "BCT and G rend लाभालाभौ समो भूत्वा Daleo follons this renuing bnt omits समो and substitutes कृत्वा for भूत्वा 492 It is difficult to guess why Bluha should sleep near a Baterfall (AUT) for it is not thic >>len in Valiul uita VIII, 142, 1..? Vanzprastlias ve su to live thurag Petar निर्झरेषु च, the For fara Vasi Vrus Will ग्रामान्ते वृधमूले वा अग्निहोनगृहेऽपि वा । सुशुभे विजने देशे वसेजन्तुविवर्जिते । $31110 ws, 09, 1 For the lacrins filled up bs mer (1) Prusna Up II, 1, and (9) the wording of tho ·an 1. Ternumg qilis (1) us fll) Than smile- eje slipp « fiom afer stats to 711477, after which later copists naturall, felt compelled to dioko the IIC ringless compround मधुकरराजमाक्षीकवन् so, i to uvia s. Brk Up II, 1, 19 यदा सु. Hafat, sushi il, 1,7 R ETT TETT wu, ----$2,1 liccept teniig TSTARTI Bxcause it lin4 this support of elviek recen-uns clined to believe thit the ungiammatical Anast. ATT (or perhap tomon har sleli, loweve!, i probibels 1 courechon) "14 in tlic original, if the 159124 from l'a p quotud m txir 'lippum D. In realh यष्टयादिनाऽतादयमानो bee use of KIN AP IV. 14 the p1 fupping from anhris Brahmastru Bleista (ule s mot ! quotation, Đ, 17 thì thu hs 171111 to 1991 clition of 100) It cannot lx doubted that lieri l'Islam 1194 prenota oral, 1 litt p 1, 6, 1 य एप रतन इनापरम्नते मेन्द्रयोनि । यत्र, also note 0111 Truslation 69, -< l'as the same (in loth IR ** PU) Chand tºp VIIT, , } निरक्त मप्रसाटो आत्मेति ब्रह्मेति सत्यमिति <?,It is abu2011 dit the Deleted po vakre 1194 ongqueslls bnt a marginal gloss c?, For HT ser om Tr3nulation with note, to (ec 1 ·354 ex, 1--9fa751 which appears to Colonel Jacob a jute plan ble reiding (Concorclonice, Preface, p 5), ?, to mi mne, still less intelligible thin the ono rejected by lum and adopt. erl by Deus en I think we may unhesitatingly $2) that GS ilont ins meseri ed or vers nearl preseried the ouginal, becuse this rendmog does not only conscy good sense but is the onls one compatible with the whole uutis lectone cv, w Midh (p 109) reads out the te sa 6 The prior Pada of n Sloha beng apparent ly not allowed to take the forin VUO--0-- निरुदका We altered to निरूदका (metre No 98 20 ITopkın table, Great Epc, 1 236), of the use of 3CERT foi 3750 where the latter is excluded by the metri, 78, in the 6th Ink of Blavablutis VI zlı verta (ed Jul Vids p 11) TORT दशरथकुलाबूरमाद्य पतन्त (metre Vandakı inta) Htting ब्राह्म is found also in Bhaga P1112 III, 12 12 १००, उन्मत्तर Is according to the Vienspatı? • तापसभेद I have a 1113picion that this statement sets on the solu 31thouts of our page It tlı wond 1 an djective we have to connect it with the follon ing in the sense of grata (cf Doudoun), for 1 do not able to attend to the sacred firts But probably the original did not JATT at all, ·355 but उन्मजकाः (so S2 and Varkh.) which is according to Boudh. Dharm. III, 6, 9-10 one of the five classes of Vanaprastlias who do not cook their fool If Bandh.'s definition of this class (III, 3, 10) should be found ilicoiupatible with fufquitaiftai, the latter may be taken as a ulalpa, on उन्मजकाः may be erpluned, not after Baudh. (where the nord fuas indeed no etymological connection with its meaniing, it being unintelligible why hermits preparing thoir food "without iron anel stoue iapleinents" should be called "emergers (froin the water]") but after the Sloka quoted by Vacaspati (see our l'appanı) १०१, 1 Cr Madh_p 161 वृद्धपराशरोऽपि । तत्र वहूदका नाम निदण्डकमण्डलुपद्मपवित्रपाबकापायवरधारिणो वेदान्तार्थावबोध- का' साधुवृत्तेषु ब्राह्मणगृहेपु मैक्षची चरन्त आत्मानं मोक्षयन्ते।. sou, 7 Muller and Deussen omit hat: believing that Rani ignores it, but the latter suye एवं तपसि स्थितस्य राज्ञः in the very place where the explanation of मुने: nexpected, it being moncover crudent that अन्तिकमाजगाम demands before it the genitive of a uoun denoting a person १०४, 11. App , marare of tlie transposition, ex. plains . अथेति सद्गुरूपसरणानन्तर्यार्थः । एतैरन्यानां' आत्मतत्त्व व्यतिरिक्ताना विषयपदार्थाना कामैः किं प्रयोजनं । कामाना नित्या- नित्यविवेकहीनविषयत्वान्ममालमित्यभिप्रायः । विषयपदार्थानां महता- मप्यनित्यत्वमेवोपपादयति । 'महार्णवानां', etc. १०९, 10 Probably the original had भगवा which was taken over from the corresponding passage of ·330 Jſtra Up (4 TRÌ Har sfa) uither ag un unaltered vocitit, il, in ignorance of its bein; 1 mere Sind! forun of , or as in archuc nommtu we are I 935, 7 luere is no reasonable ground for cm phasizing that the would be Sumny asi, at the time of tluosmng an is his frer still his his fata, noi that he must keep the latter and tuos muey tho former only, for not dealing here with the lower Samay asin But there is sufficient ground for stuing expressly that the pacifust (m contra distinction to the Acloset) must throw away both शिखा and उपवीत Afdh p 168 मैत्रायणश्रुतावपि । इन्द्रस्य वमोऽसीति त्रीन्वैणवान्दण्डान्दक्षिणपाणी धारयेदेक वा । यद्येक तदा सशिख वपन कृत्वा विसृज्य यज्ञोपवीतम् । cannot theretort, accept the suggestion of my Pandits to keep the leading सोपवीत and erplum it is निया- विशेषण १७२, 1 for चेय । २५६, 1 [2, p ५५५, 17, ctc १७२, 6 Possibly the originil id प्रकृत सर्वमिद (Gn W), 2., 1 2–3 Wafegit HTT, but obseite thit the appeurs som p 1 10 (trote) son, fys97 is not besond su picion 11.10 ve to read que lo of Bliartrh ir, Vitisataka 31b (Turnayasagar 1 ed, sha 181 ) I QUECha, ete २००, 5--( Tlus difhcult prosagem after all ·157 which ist, be settled without a conjectue, u'ely if we cad न देवान्तरदर्शनम् । (the न is in 10 out of 13 texts) und supply त्यजेत् from p १९९, 1 7, m then, the next sentence would begin with 999 only pov, 10 - 402, 2 Om conjectae is necessitatod by the folloung considerations (1) Tho ferrava 15 called 3HUTCHI (p you, I w) because it contains both the Outuind the lener Pimnas (the former through the latter, 80 lippu), (2) the frigama 18 सगुण rud निर्गुण, sel p ५०९, 11, (1) the विराटप्रणय 1s पुत und पुतसहार (J lippin), (1) the उत्पत्तिप्रणव not उभयात्मक my concen ble W -Afte CHETTI (10 texts) the word Quiz_mu hue been omitted by lplogt phy, so that we have eventual to rund यथा लुतो विराट् श्रुतसहारो विराट् । विरादप्रणव CERTAIFA, etc 399, 10 dari TTATG looks strings, but it is metrically correct and survy be upluued by TEAT- ताना मध्ये तृतीय is 11 7-4,5 'Ilie Dund iftel निर्मलगान 1> molikely, because with it the follon ng facte0174 would be a mult repctition from p 3. .४३, 8 गोपयित्वा In elassicil fusknt this troukl mein cyreth the contriry of wlist it 14 intended for, namely "declung" instead of "luding", et thu ·358 stan/a from Karirahas; a quoted in Apte's Diction ary unler 17, also madhava s Dhatu vitti, Satras 395 and 955 Is the reading corrupted from गोपायित्वा? 'l b18 is quite possible, tf below p 243,1 3 where I tests out of 8 send til instead of miqraat, and observe the omission of 1 in many other cases (Pacific, p 787, 1 3, etc) On the other lıınd, igra in the sense of "he protects, hides", though apparently not triceable iu reliable prose examples, is evidently not rire in Lplo and Pui inic literature (see PW, sul Lowe), and is also the only readug in 1 11, p 263 २९३, 7-8 Both the edit ons acad ब्रह्मत्वमापादयति । सत्वमथास्य 1e, they take any as a substitute for , the beginning of the preceding section But of se comprre Chand Up VIII, 3, 3-1 (see note onco, + 49, 2) and, eg, the end of Bdhu Up ( p19) this appears to be wrong The original had not 9744 but it, and this cither qualifics ब्रह्मत्वम् or the independent conclusion of the chirpter २९३, 8 'The enting अन्त शिखोपवीतत्वम् is not wrong in itself, because a regala may be understood 18 a Bohuvrihi But in the rest of the work the riding after predominates and it is very liho ly that the two forms were used proni che by our author 1s ·359 ใ २९५, 1 I has no Pmnetuntion before तदाहितम् but a Dula after it, Brends at a The puss 180 18 possible corrupted, though meat may be explained by तेपु तत्त्वेष्यारोपित तन्तु 384,4 lhe nord f seems to have crept into the test by mried copeng and anticipation of the At in the following prisenge later hand adding the Visirga is in emendation Otherwise ne rue to explain "the traad (of main threads) nount. ing (together) to nine mersures,' which is questionrble, because नि in the sense of वयम् , निकम् 19 not in the dictionary 75$, 10 The Sucr being silently left out in 211 discussions on Sammy is, the word arcata mugt lase byeen m the original This is also shown by TÀ It was erroneously omtted either lvy negli gence 01 10 order to explicitly exclude the Sudri, ufter wluch the word एकम् ॥१९ altered to एका in three of onr tests 30, 5 The IJS peug in Pancadası mo or may not live been in the original of our Uprad T'ho decision is difficult, becuse Sarat uuth its sagitt (countuirrt, contra) is mentioned befort 18 well y aftui tle Sloka, so thit ac mu refer to what precedes or to the follow mg Stolzs accoril. ing is no untlemstonil it as उक्तमेव or s वक्ष्यमाणमेव (उच्यते) ·360 (11) tion may I to not tunk that we risk to correct this passage, for the uchuc Sundhi 37 +3= npperrs in many Upını ads I he correc rather be due to the author of Paficadas who malo have added the HS dealt with a the preceding note ३०८, 1 कर्मक्षये is not altogether meaningless for it may refer to the supposed transference, 1t the ceremony of entering upon Samar is of ont's good and bud Karman to frienile ind enemies respectuselv, oi it may refer to the space of time during which the area comes to an end Ict I feel unible to accept this leading . 278 JEFFET IS 2 (7-5 but unnecessuy con Jectute, Hurtta आत्मलाभसुस यावन् तावद् ध्यानमुदाहृतम् 10 FT wonld be all right, if sfauet is to be supplied from the preceding strza but this 15 evidently not the case 133, 1 l'or this conjecture see thic two Slokas quoted in our lippen ३३२ ' App explains नन्विम सनातनमात्मधर्म धैष्णवी निष्ठा स्वयमनवाप्तोऽपि शास्त्रपाण्डित्यपरेनान्यस्मै प्रन्यादित्याशङ्कयाह । नासमाप्य प्रत्यादिति । असमाप्य सम्यगनवाप्येत्यर्थ । (१, पार- FireStats), w we of my mms rouge 13 the meaning that only the complete doctrine allowed to be taught, not bits of it, but it JS 14

·97.1
netts sunt that नासमाप्य F consunter! from नाममाय
मानुजवे , " } 8 turmugli नाममाय्य
131, - Eyes) they la nith all the coup
t101) all intelligible to app then we al mathie
food qiui at 102,
सेन img

·टिप्पणी ·अथ संन्यासोपनिपत्संग्रहटिप्पणी अत्र प्रथमं तावत्स्वरूपाक्षरैः पुस्तकविषये किंचिनिवेदनीयम् । अनेका. किल दनोपनिषदम्तत्रतत्र प्रकाशिता इति सुज्ञातमेव विदुपाम् । तथा कौपीतक्युपनिषत् महानारायणोपनिषत् कतिपयाश्च वासुदेवादिवैष्णवोपनिषदः सुष्ठ प्रकाशिता उपलभ्यन्ते । एतव्यति- रिक्ताना तूपनिषदां मध्ये छागलेयादय उपनिषद कुत्रापि न प्रकाशिता इत्तराश्च श्वेताश्वतरादयः प्रकाशिता अपि न सम्यक्प्रका- शिताः । एव सति दशोपनिपभूप. कौपीतक्यादिभ्यश्च व्यतिरिक्ताः छागलेपादिसमेताश्चाष्टोत्तरशतोपनिपदो वृहत्संग्रहरूपेण प्रकटीकर्तच्या इति निश्चयगकुर्म । एतदर्थे च भारतवर्षे बहुधादित्वा बहून्को- शान्संगृहाशक्यसंग्रहानवलोक्य च महता यत्नेन सशोधितम्य मूलम्य तहिणण्याथ प्रथम भागमिदानी प्राकाशयाम | सन्ति चास्य ग्रन्थस्य प्रायशो गुणास्त्रयः । यथा--- (१) आरुण्यादयो बय उपनिपदो नैकरूप्यणेदानीमुपलभ्यन्ते परन्थन्येन रूपेणोत्तरेष्यन्येन च दाक्षिणायेषु । अपि चौतरेप्वसकृदेकम्या ·उपनिषदो द्वैविध्यं त्रैविध्यं वापि ] दृश्यते । पुनश्च प्रतिशास्वं पाठभेदो बहुलः । एतत्सर्वमनाइयोक्ता उपनिषद इतः पूर्व तत्रतत्र प्रकाशिताः । अस्मिस्तु पुस्तके सर्वमेतच्छाखामेदादिकं सम्यगवधार्य पाठांश्चैकत्र संकटय्य यो यः पाठः प्राचीनतमो वरिष्ठो वा स एव मूले निवेशितः पाठान्तरादिकं तु तत्तपृष्ठाधोभाग एव सूक्ष्माक्षरैः । उक्ते पाठान्तरभाग च शाखाभेद एवमभिज्ञायते यथा Sk इति चिन दाक्षिणात्यशाग्वा सूचिता, औत्तरशाखाद्वयं च. सामान्यनैय NR इत्येवं विवक्षितं, पार्थक्येन तु Is इति । इति चिहद्वयेनेति । तिसृणां च शाखानामयमय- परो भेदो विज्ञेयो यत् SR इति शाखा प्रायोऽष्टोत्तरशतसंग्रहे प्रकटी- कृता मद्रामनगरे (1) मुम्बानगरे च (B); NV इति शाग्वा च कालिकातनगर ((') मुद्रिता पुनश्च पुण्यपत्तने (P), NS इति शाखा चौत्तरेषु द्विपचाशदुपनिषत्साहरूपेण लब्धप्रचारापि नैपायया- वन्मुद्रिता भवति । अमुद्रिता चेय शाखा तिसृणां मध्ये प्रायेण प्राचीनतमा विशिष्टतमा चेति निर्णीयत इति भूयस्त्वेन सैव मूलार्थमस्माभिः स्वीकृता । औत्तरशाखाद्वये तु मैत्रेयाद्युपनिषदः प्रायशो नोपलभ्यन्ते । अथोक्तप्रकारेण स्थापितस्य मूलस्य वैशिष्ट्यप्रदर्शनार्थ कतिप- यान्युदाहरणानि यथा- (a) आरुण्युपनिषदि कामक्रोधलोभेत्यादिः चान्यदपीहेत्यन्तो प्र- न्थसंदर्भः (८.९ पृ) दारुपात्रं येत्यम्यानन्तरमेव (११ पृ.)

·मुद्रितेषु पुस्तकेषु सर्वेष्वप्युपलभ्यते । एतदनुयाय्येव च शङ्करानन्दादी- नां व्याख्यानमपि । अस्मत्म्वीकृते ९ शाखाया मूल एव केवलमयं विपर्यासो न दृश्यते । (b) ब्रह्मोपनिषदि अस्मत्स्वीकृत औत्तराणां पाठः 'यथा माक्षी- कैकेन तन्तुना जालं विक्षिपति तेनापकर्षति तथैवैध प्राणो यदा- याति संसृष्टमाकृप्य । प्रागदेवताः सर्वा नाड्यः सुप्वपे श्येनाका- शवत्' इति (७७ पृ) दाक्षिणात्येषु द्वैरूप्येण दृश्यते यथा - यथा मक्षिका एवं तन्तुना जल (1) विक्षिपदेतेनैनमपकर्षति अथ कर्पन प्राणा देवताश्चत्वारः ता. सर्वा नाड्यः सुपुपु (1) श्येनाका- शवत्' इत्येवं, 'को जालं विक्षिपेदेको नैनमपकर्पत्यपकर्षति प्राणदेव- ताश्चत्वारः ताः सर्वा नात्यः सुपुप्तश्येनाकाशवत्' इत्येवं च । (01 तस्यामेवोपनिषद्यम्मस्वीकृतः ‘य एप स्तन इवावलम्बते' इत्यादिर्दाक्षिणात्यपाठः (८० पृ) औत्तरेषु ' तमेव स्तन इव लम्बते' इत्यादिविकृतरूपेणोपलभ्यते । (al) नारदपरिमाजकोपनिषदि औतरपाठतो दाक्षिणात्यपाठाना प्रायश उत्कर्षे सत्यपि 'द्वाभ्यां प्रामन्त्रिभिः पत्तनं चतुर्भिर्नेगरमित्येक एव चरेब्रिक्षुः' इति मन्यः (२०२ पृ.) दाक्षिणात्यकोशेषु दोपरत्नाकर एव, तथौत्तरशाखयोरेकतरम्याम् . अन्यतरस्या तु प्राय: समीचीनोऽयं भागः। अत एव परब्रह्मोपनिषदः प्रथमः खण्डो बृहत्संन्यासोपनिषद ·३६८ प्रथमोऽध्यायों याज्ञवल्क्योपनिषदः प्रथमो भागश्च तत्तस्थाने शून्यार- काशत्वेनर निवेशिनोऽस्मिन्पुस्तक इत्यपि स्खध्यवसानम् । ते हि भागा अन्याम्वप्युपनिषत्सु दृश्यमानाम्तदपेक्षया च गौणप्राया इति तत्रत्र पाठत्वेन स्वीकृता अवलोक्यन्ते । (२) नन्वयमारुण्यादिरुपनिषदा क्रमोऽश्रुतपूर्व एतद्गन्यप्रकाशकेन म्वत कल्पितश्चेति विभाति । द्विपचाशदुपनिषदा कोशे सन्या- सोपनिषदोऽनन्तरमेव हि दृश्यत आरुण्युपनिषत् , अष्टोत्तरशतक्रमप्रतिपा दिकाया सून्या च 'ब्रह्म केवल्य जानाल श्रेताश्वो हस आरुणि ' इति श्रूयते । तस्मादप्रामाणिकोऽय नेगमैरनुपादेय कोश इति । अत्रोच्यते । नास्त्येव परमार्थत सर्वाभिमत उपनिपदा नियत, क्रम । कैश्चियुपनिषदो द्विपचाशत्क्रमेण पठ्यन्ते कैश्चिदष्टोत्तरशतझमेण कैश्चित्पुण्यपत्तने प्रकाशितम्य द्वात्रिंशदुपनिषत्समुच्चयस्यानुसारेण, अन्ये ऽपि च बह्व क्रमा दृश्यन्ते हस्तलिखितेषु कोशेषु । तस्माद्यो योऽर्थोs भीप्स्यत उपनिपदध्ययने तदनुकूलेनैव क्रमेण ता पव्यन्त इत्यरगम्यते । न च वेदान्तर्गतत्वानुरोधेनैव परिकल्पनीय उपनिषदा क्रम इति वायम् । न ह्येतादृशो नियमो दृश्यत एकस्मिन्नप्युपनिषत्सग्रहे । वेदविशेषान्तर्गतत्व च कासुचिदुपनिषत्सु तथा मदिग्ध यथा तदारम्भे पठ्यमाना शान्तय सर्वा अपि पाठभेदत्वेनैव केवल भुद्रणीया इति विनिश्चिनुम । एव सति अस्मत्कृत उपनिषद्विन्यास फ्रमे च नास्ति किमप्यसामञ्जस्यम् । प्रत्युत महान्निशपोऽत्र समुलसति । तथा हि । अम्मिन्कोशे सप्रतिपन्न- ·विपया एपोपनिषद प्रसादयन्त. तद्यथा--- पर्तगाने प्रथम भाग सन्यास- निपविण्य उपनिषद., द्वितीये भागे योगविषयिण्य , तृतीयचतुर्थभागयो. मामान्यदान्तरिपयिष्य , पञ्चम भागे श्रेय पष्टे रणय , मतम तु शाक्ताद्या इति । एन चैतत्कागदाग प्रायशो विषयान्तररत पानविक्षप निना यो यो विषयोऽध्यते स म विषया विपित्ततयाधि- गन्तु शक्य म्यादिति । उपनिषदा क्रमविषये चेतदपि म्मरणीय यप्रतिभाग छेदद्वयात्मको ऽय मग्रह इति । तन हि प्रथमे छेदे निविलेऽस्मिन्भारतवर्य उपनिषत्म- ग्रहान्तर्गतत्वेन प्रसिद्धा आरण्याद्युपनिषदो विपयारतारणानुक्लेन क्रमेण प्रकाश्यन्ते । द्वितीये छेदे तूतरदेशे ना दक्षिणदेशे वा उभयत्रापि वा पार्थस्येनैव (न माहे) उपलभ्यमानास्तथ तस्मिन्टेशेऽनुपलभ्यमाना आश्रमायुपनिषदो मुक्तिकोपनिपदन्तर्गतमूल्यनुक्रमेण यथावकाश प्रकटाकियन्ते । (३) इय च टिप्पणी ल यपि मती पहपकारा भविष्यतीति दृढ मन्यामहे यतो द्वैतविशिष्टाद्वैतद्वेतमतानुसारिभि प्रणीतान् तत्तद्- विषयान् प्रपन्चान् मुबहन् दृष्ट्वैतामगुर्म । तथा च पूर्वन्त्यिा व्यारयातान्यन्या यातानि या बहूनि स्थानान्यन सम्या यारयातानि भवि- प्यन्ति । यत्र यत्र चाम्माभि पूर्वप्रणेतु किंचिट्टीत ता चिहविशेषण तत्तन्नामादाहृतम् । यत्र च न तदर्थ एप काल गृहीत किंतु तद्य चना- न्यात तेनर मेण स्वीकृतानि ता तानि ततया निरोगितानि । इति । या 'दति यनुचिहान्तर्ग-

·अक्षरमताना सिरण च यथा
अप्प इत्यप्पयटीक्षिताचार्यतमष्टोत्तरशतोपनिषद्भाप्यम् ।
ना' इति नारायणहतोपनिपद्दीपित ।
मा' इति माधवाचार्यता परागरसहिताव्याम्ब्या ।
या' इति यादवप्रकागतो यतिधर्मसमुच्चय ।
चै' इति वैद्यनाथदीक्षितकृत स्मृतिमुक्ताफलम् ।
विद्या' इति विद्यारण्यकृतो जीवन्मुक्तिश्विर ।
विधे इति विश्वेश्वरसरम्वतीतो यनिधर्मसग्रह ।
शङ्क' इति शङ्करानन्दकृतोपनिपद्दीपिस ।
वाक्यानामारम्भे दृश्यमानेन सरयाद्वयन मूलम्य पृष्ठ पतिश्च
विथिते । मूलस्य पदानि चाधोरेखयाङ्कितानि ।
प्राजापत्य
अथारण्युपनिषटिप्पण्यारभ्यते ।
३,२ आरणि ।
या महानारायणापनिपयुक्त
आरणि मुपर्णेय स एव ।
स्वपद भ्रातृनिन्याटिपदष्वप्यनुपञ्जनीयम् । तत्यपपाठ ।
४, १ सूत्र श्रातस्मानधर्मप्रतिपादक कल्पादिशास्त्रम् (शक)।
ब्रह्माण्ड च । चतुर्दशभुवनाना स्रष्ट चतुर्मुखम्य ब्रह्मण
म्यानमपि नाकाइदित्यभिप्राय ।
५, २ परिग्रहेत् । 'व्यन्ययेन गर । परिगृह्णीयात् ' इति ना।
५, ३ गृहम्था ब्रह्माचरी वानप्रस्थो वा । अत्रेतराश्रम्याश्रयभूतो
--

·३७१ ३ गृहस्थ उपजीव्यत्वात्प्रथमत उच्यते । यथा महाभारत आश्वमेधिकपर्वणि (४५, १३) । 'गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुक । चत्वार आश्रमा पोका स गार्हाध्यमूलका ॥' इति | ६, २. उपवीत म्बनागना समारोपयेत् । अन प्रयोगे सनकर्मणामन्ते क्रियमाणम युपीत विसर्जनमादरा प्रागेवोन्यते । ६, १. भूमाषप्मु वा । 'शुद्धोदकालाभे भूमा शुद्धायाम् ' इति ना। ६, १. 'लोकाग्नीन् लोकफला लकिका वाग्यम्तान् ' इति शङ्क। लोके दृश्यमानाञ्छ्ातम्माग्निानदृश्यमाने प्राणाना समारोपपदिति भाव । ६, २ गायत्री चेत्यादि । यथाग्मयस्तथा गायत्र्यादिमन्त्रा पारह स्यमिच्छतावश्य त्याज्या स च त्यागोऽनापि समारोपरूप । म्यागौ (म्यवाचाग्नौ) 'स्वम्य सन्यासम्य कर्तुर्याचा वाग्देवताग्नि म्बवाचाग्निस्तस्मिन् 'भू सावित्री प्रनिशामि' इत्यादिमन्त्र समारोपयेत् ' इति शङ्क । ६, ३ कुटीचरो प्रक्षनारी कुटीचराल्यो व्रती । यतिविगेप । सन्यस्तेऽप्यस्यादिके प्रामादिसगो न सन्यम्ती येन तादगोऽसन्यासी। स च द्विविध । म्यपुत्रादिगृहे पसन्प्रथम , पर्णकुटीरवृक्षमूलगुहादिषु वस- न्दितीय । तत्र प्रथम उन्यते मनुना । 'सन्याय सर्वकर्माणि कर्मदीपानपानुदन् । नियतो वेदमभ्यम्य पुत्रेश्वर्ये सुरस वसेत् ॥ इति (या) । इतरस्तु शाण्डिल्यम्मृतो निरूपित । 'वेद विहाय कर्माणि न च ब्रह्मचारिपद विशषणत्वन ग्राह्यम् , उत्तरव 'ब्रह्मचारिणा गृपानम्' इत्यादव-यमाणन्वात् ।

·३७२ । सर्माण्येव तु संन्यसेत् । ग्रामावहिः कुटी कृत्वा वृक्षमूलेऽपि या वसेत् ॥ इति (या)। कुया चरति संचरति तिष्टतीति कुटीचरः । कुटीचक इति पाटे 'चकते तृप्नोति वसति' इति शब्दकल्पट्टमः । ६, ४. दण्डान् 'नन्विणवान्' इति शङ्क । लोकान् त्रिदण्डि- सन्यासम्य फलभूतान् भूरादिसप्तलोकान्, 'आतुरकुटीचकयोkोकभुव- लोको बहुदकम्य म्वर्गलोकः' इत्यादिनारदपरिव्राजकोपनिषद्वचनात् (१७७ पृ)। निदण्डस्थान एकदण्ड एव ग्राह्य इति भार । ६, ६. अमनयदाचरेत् । म्नानाचमनादिक तूष्णीमेवाचरेदित्यर्थः । ६, ६. पिमध्यादाविन्यम्याग्रे ऊर्चगमन विसृजेत् इत्यधिक बहुषु कोशेषूपलभ्यते. अथापि तदादिपुस्तके नासीदिति विनिश्चिनुमः । तम्यार्थस्त्वय स्यात् । ऊर्ध्वमुखस्य मतो यद्गमन तदृर्ध्वगमनम् । तद्- विसृज्याधीमुरय एव चरदिति । ममीक्ष्य यसुधा चरेत् ' इति मन्वादिभिरपि मन्यासिन पनि चोदनात् । ७, १. सधिम् इत्यादिना यते मन्यावन्दन प्रकारान्तरेणाह । मध्यानन्दनकाले समाधी निर्विकल्पध्याने आत्मनि परमात्मना सधिं मधान । बन्यति शेष । आचरेत् कुर्यात् । तदुक्त ब्रह्मोपनिषदि या'मान' इत्यादिना श्लोरद्वयन (९० पृ)। ७, २. उपनिषदम् । · आरणप्वपि ब्रह्मप्रतिपादको भागोऽभ्यस- नीयो न वन्य इत्यर्थ.' इति शक । ७, ४. सूचनात् मदर्भात् । यथा वृहदारण्यकोपनिषदि । वय •यदामा प्रज्ञ- ·. . नु त्व काप्य तत्स्त्र येनाय च लोक. परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि सहब्धानि भवन्तीति ।' इति (३, ७, १)। ७, ४. मूत्र ब्रह्म । ' मयि सर्वमिद प्रोत सूने मणिगणा इव इति गीतावचनात् । अस्य विपयम्य तु विस्तरो ब्रह्मापनिपदि विलोकनीयः (८५-८७ पृ)। ८, १. कामक्रोधलाभ । बाह्यलागो नालमियत सुष्ट प्रदर्शित योगवासिष्ट निर्माणप्रकरण शिखिध्वजकुम्भसनाद । ८, २. 'वर्षासु आपाढादिमासचतुष्टये' 'ध्रुवशील. अनम्यान- शील ' इति शक । ८, ३. द्वावेव वाचरेत् । द्वार वा मासानाचरेत् व्रत चरेदित्यर्थ. दश मासास्तु पर्यटेदिति शेष । अंद वाच्यम् । प्रायश आपाढपूर्णि- मामारभ्य कार्तिकपूर्णिमापर्यन्त यतिभिरकर म्थातव्यम् । निवाससाकार्या- भाने वन्यन वा निमित्तन 'पक्षा वे मासा.' इति श्रुतेर्मासद्यपरिमितोऽपि बासः शास्त्रानुमत । तदुक्तमत्रिणा । मामद्वय चतुष्क वा एकत्र निरसद्यति. ' इति । चतुरोऽय वसन्मासान्द्रा या कोशिक वार्पिका' इति च (विश्वे) । कश्चित्तु सचरणशक्तो मासद्वयनासो विर्धायते तदशक्तौ तु गासचतुष्टयपास । यथाह शड्स। ऊर्घ वार्षिकाभ्या नेकम्यान विधीयते। इति (या)। तत्र वार्षिको श्रारणभाद्रपदौ । द्वावेव वा चरेत् इति न्छेदे त्वयमर्थ. । स्वस्थोऽष्टो मासान्पर्यटे- दशक्तस्तु पटव मासाश्चतुर एव वा द्वापर गाररत इति । एतत्तुल्या

·३७४
पिविर्भागवतऽपि दृश्यते वानप्रस्थविषये । 'चरेदने द्वादशाप्दानष्टी या
चतुर्ग मुनिः । द्वारक वा यथा बुद्धिर्न पिपोत कृच्छत.' ॥ इति
(७, १२, २२)।
९, १. 'स्वलु निश्चित प्रसिद्ध वा' इति शङ्क | वाक्यारम्भे
छान्दसन्यात् ।
९, १. सोपनयनादिति सविश्छान्दसः ।
९, १. एतानि वक्ष्यमाणानि ' इति ना।
९, २. प्राग्वा । ' यस्तु प्राग्भीयानन्तमुतवशादुपनयनमन्तरे-
णापि केनचिनिमित्तेन विज्ञातवेदार्थ. स तूपनयनापूर्वमपि त्यजेत् । तथा
स्मर्यन्ते हि भरततरेयकदुर्वासोन्यासशुकादयः' इति ना ।
९, ४. निष्कृत्वा । मन्द्रमध्यमोत्तमस्वरैस्त्रीनपि प्रेपास्त्रिपारमावर्य'
इति शङ्क।
९, ४. मत्त इति पदम्य देहीदीपन्यायेन पूर्वोत्तराभ्या सनन्धः
(इति शङ्क)।
९, ५-१०, १. सखेत्यादि । अपट्यमानो मन्त्रः । सखा
सन् सखित्वेन मा मा गोपाय रक्ष ब्रह्मम्मारणेन निपिद्रप्रवृत्ते
रक्षण कुरु । मनोदण्डसाकेतिको ह्येकदण्ड ।*
निरूप्यते ओज इत्यादिना । य यस्त्व दण्ड इन्द्रम्य ओजः
अथ दण्डो
*
यतु
'गोपाय गोसपादिभ्य ' इति शङ्करानन्दादिभि व्याख्यात तत् सन्या-
सिनोऽभयप्रतिज्ञाविरुद्धम् ।

·सखा च असि । इन्द्रस्यौज. सोम. । तस्य सखा स एव । वीर्यसाहाय्यकरत्वात् सोमतुल्योऽसीत्यर्थः । यद्या ओजःसखा इति समस्त पदम् । ओजोरूपः सखेत्यर्थः । पुनश्च । वज्रोऽसि चातः । हे दण्द त्वमिन्द्रस्य बनवत्सहारसाधनम् । अतस्वयाह वैरिण मनो निरन्ध्यामिति भान. । शर्म में भवेत्यादिः स्पष्टो वामयशेपः । १०, २. कौपीन परिग्रहेदिति । प्रेपोचारणानन्तर जातरूपधरो भूत्वत्यध्याहार. । १०, ३--५. ब्रह्मचर्यमित्यादिवचन श्रुतेर्यतीन्प्रति प्रयोवनवाक्य यतीनामन्योन्यानुवोधन वा । १०, ४-५, रक्षतो । अत्र रक्षत उ इति पदन्छेद उकारश्च 'छान्दम एत्यों ना परेपा कथनार्थ ' इति शङ्क । ११, २. ब्रह्मचारिणाम् । पूर्वोक्तकुटीचराणा न तु प्रथ- माश्रमिणा तेषा तैजसादिपाननिषेधाभावात् । ११, ३. यतयः परमहसा. । ११, ४. भिक्षाप्रार्थनप्रकारमाह ओमित्यादिना । 'दि निश्चित सर्वमों परमामैव । विरात्तिर्जपप्रकारप्रदर्शनार्था' (इति ना)। एतदुपनिषद उक्त गुह्यार्थवचनम् । एतापूर्व कर्मधारयश्छान्दसः । अथग । एतत् । मन्त्रमिति शेप । बित्व छान्दसम् । उपनिपद गुह्यसकतत्वेन । विन्यसेत् समर्पयेत् । गृहस्थ ब्रूयादित्यर्थ. ! शङ्करानन्दस्तु विन्यसेत्

·३७६
गुम्पदिन मार्गेण तस्मिस्तस्मिन्नङ्ग पिविधन्याम कुर्यात् इति ।
तथा च नारायण । अप्पयाचार्य 'आमिति विनारमुक्रा एतामुपनिषद
विन्यसेत् उपमहरेत्' इति ।
११, ५ ग्वलु निश्चितम् । तदुपनिपट उत्त गुह्यादग ।
यद्वा उत्तमन्त्रस्योपनिषद वम । य एव वद अर्थतोऽभिनानाति य ।
सोऽपि गृहस्थादि । विद्वान् ब्रह्मज्ञा भवति । पदविपर्यासठान्दस ।
११, ६ पाराशमित्यादि । विदितवेदार्थो यो ब्राह्मण क्षत्रिया
वयो वा ब्रह्मचर्यादेव सत्यस्यति स खल्लु शूरतुल्य इत्यभिप्राय ।
तादृशसन्यासानन्तर शूरव माक्षमधिग उति । उत्त हि
द्वाविमौ पुरषो के सूर्यमण्डलभेदिनो । परिवाल्योग
युक्तश्च रणे चाभिमुपा हत ॥ इति (वे) ।
१२ २-५ ब्रह्मरयासन्यस्तम्य माक्ष कीग इति सराय
परिहाराथ विष्णुरोकप्राप्ति सूचयति श्रति तद्विष्णा परम पदम्'
इत्याचा
१२, ६ निर्वाणमुपशान्तिर्मोश इति शङ्क।
अथवा
स
पराशरण
अथ गुण्डिकोपनिपन्सयुक्ताथा रधुमन्यामापनिपदटिप्पण्यारभ्यते ।
अनयारन्त्या त्तरापथ आधा च दक्षिणापथ प्रचरिता पुनश्चा
न्त्यायामायापेक्षयेकाऽधिको भाग
चात्यापेक्षयावसान एपेकाऽधिमा भाग
आरम्भ
प दृश्यते
आद्याया
।

·१५,२-३. संस्कारोपतिष्ठते संस्कार उपतिष्ठते । संधिः छान्दसः । । १५, ३. स्वस्थो वा । संन्यासग्रहणापाड्न नियेत चेदिति भावः। १५, ३. आश्रमपारम् 'सर्वाश्रमाणां मतं संन्यासम् ' इति ना। १५, ३-४. पितृमेधिकान् पैतृमेधिकान् । वृद्धभावश्चान्दसः लेखकानां प्रमादो वा । १५, ४. अरण्ये गत्वा । वानप्रस्थाश्रममगृहीतवताप्याहिताग्निना वन एव संन्यासः कर्तव्य इत्यर्थः । १५, ५. श्राद्धतर्पणम् । सतर्पणं श्राद्रम् । अथवा श्राद्ध च तद्न्ते कर्तव्यं च नित्यतर्पणादिभिन्नं तर्पणम् (ना) । १५, ६. ब्रामेष्टिम् । आहिताग्निनैव कर्तव्यां प्राजापत्येष्टिम् । १६, १. अथ ब्रामेष्टिप्नतिपादिकां श्रुतिमाह स सर्वज्ञः इति । यस्य ब्रह्मणो ज्ञानमयं तपः स एव सर्वज्ञः सर्व- वित् परमेष्ठी तस्य चैवलक्षणम्य ब्रह्मण एपाहुतिर्दिव्या तदुद्देशेन क्रियमाणा दिन्याहुतिः यजमानस्य अमृतत्वाय कल्पते इत्यर्थः । 'यः सर्वज्ञः' इति मुण्डकोपनिषदि श्रूयमाणः पाठोऽत्रापि साधी- यान्स्यात् । १६, २. अत ऊर्ध्वम् । अनेन मन्त्रेण बालेष्टिं संकल्पातः परं । वक्ष्यमाणप्रकारेण तामिष्टिं कुर्यादिति शेषः । १६, ३-४. अथ पुरोऽनुवाक्या । यद्ब्रह्म यो ब्रह्मा । 19

·३७८
-
अभ्युदयत् अभ्यनयत् (ना) । किम् । इद च इम लेक च
अमु च सरे दिन लोक धुलोकमपि सर्व चामुम् । इदपदम्य
मध्ये पाटरछान्दस
। तदित्यध्याहार । सर्वमभिजन्यु सर्वजनन
शीला सुमनस्यमाना शोभनमानसा । देवता भूवेति शेष
'सनिय सर्वा श्रिय दधतु दधातु करोतु' (ना) । नारायणस्त्वभि
जिनक्षत्रद्वारेणैर तदेवता ब्रह्मात्र स्तूयत इति 'यस्मिन्ब्रह्माभ्यजयत्स
वमेतत्' इत्यादिक तैत्तिरीयमन्त्रमभिप्रेत्य व्याख्याति ।
१६, ५-८ अथ ब्रह्म जज्ञानम् इत्याद्या याज्यामुचारयन्
निवाप कुर्यादित्यर्थ । सा च याज्या अथर्ववेदस्य चतुर्थकाण्डे
प्रथमानुवाके प्रथममन्नत्वेनाम्नाता ।
१६, ९–१०, अथ ब्रह्मणेऽथर्वणे इत्यादिना ब्राझेष्टे प्र
धानहोम कुर्यादित्यथ ।
१६, ११--१४ अयमपि मन्त्रो ऽथर्ववेदे तदर्थश्च तद्
माप्ये द्रव्य (७, ९७ (१०२], ५-६)
१७, १-३ अय हि यमा इस्याख्यैश्चतुर्भिरनुवाकैपटितो
ऽथर्ववेदम्याटादश काण्ड
१७, ४ 'अनुवाकैराज्याहुतीरिति प्रत्यूच होमोऽगत यो मन
भेदात्' इति ना ।
१७, ४-५ तैरेवोपतिष्ठते । तानेर मन्त्रान्पुनरप्यावर्तयन्नावनीय
भजेतेत्यर्थ ।

·। १७, ६-७. अयमपि मन्त्री ऽथर्ववेदसंहिताया गृहीतः (७, ८२ [८७], २)। १७, ८. द्वावग्नी इत्याहवनीयगार्हपत्यौ । अग्नित्रयधारणपक्षे तु ग्रीन् अग्निपञ्चकधारणपक्षे च पञ्चेत्यध्याहारः । यद्वा औपासनानि श्रीताग्निं चेति द्वौ । १७, ८. व्रतवान्स्यादतन्द्रितः । एतां रात्रि शेषकर्मोपक्रम- पर्यन्तमनगनादिवतमप्रमादेन चरेदित्यर्थः । १८, ३. अहोरात्रेण निर्वपेत् । अहोरात्रमुपोष्य ततो निर्वपेत् । इति ना । १८, ५. चरेत इत्यादि । अग्निसमारोपात्प्राक् कंचित्कालं वान- प्रस्थेन भवितव्यं तेनेत्यर्थः । शुचौ देशे नदीतीरादौ । १८, ६. 'शक्तितारतम्येन पक्षत्रयपरिग्रहः' इति ना" विहितालोत्तरैः फलैः इत्यत्र विहितान्न उत्तरैः फलैरिति पदच्छेदः । संधिइछान्दसः । उत्तरैः श्रेष्टः 'कालपकैः स्वयंशीणैः' इति मनुवचनात् । १९, १. स्वशरीरे समारोपः । वनविहारस्यान्ते 'स्वदेहे फोटासौ बाह्यानीना समारोपः' (ना) क्रियते । १९, १. नाश्रुपातकाः । तत्र स्वयं च पुलादयश्चाश्रु न पातयेयुरित्यर्थः। १९, २-५. सह तेनैव-प्रपद्यते । सह तेनैव । अश्रुणेति शेषः । यद्वा सहते नैव । संन्यास यः इति शेषः । स पुरुषः कथं । ।

·३८० सन्यस्त उच्यते कृतसन्यास इति कथ वक्त शक्यते । नैन शक्यत इत्यर्थ । सनामधेयस्तु स । ननु लोके अश्रुपातादिकमनादृत्यापि य कश्चित्कृतसन्यास सन्यस्त इत्यभिधीयत इति । अत्रोच्यते । कि। तदस्तीति शेष । यस्मिन् यदुद्दिश्य सन्यस्त इति उच्यते पुरुष इति । नामधेय न ह्येतदिति भाव । तस्मात् उक्तहेतो । फलविशुद्धाङ्गी यस्य अङ्ग देह कर्मफ्लेभ्यो विशुद्ध ज्ञानामिना परिपूत, स सन्यास सहते । कथ सहते । अर्चिमान् समारोपिताग्न्यपरित्यागेन । यद्वा अर्चिमान् तेजेम्वी शोकरहित । यस्तु पुत्रादिस्नेहादश्रु पात यति तस्मिन्समारोपितोऽग्निर्न तिष्ठति किंतु तदेहाद् वन वनाभ्यन्तर निष्कामति तत्रत्य च वानप्रस्थ कचित् प्रपद्यते तम्याग्निं समु पाग छतीत्यर्थ । तदानीं सन्यासीतिनामसहितोऽपि सन् परमार्थतो स इति भाव । . नारायणस्य व्याख्यान तु यथा । नन्वजरामय वा एत समिति श्रुते कथमने परित्याग इत्यत आह सहेति । तेन अग्निना सहैव वर्तमान पुरुष कथ सन्यस्त कृतसन्यास उच्यते । नवोच्यत इत्यर्थ । ननु तर्हि कयममिशन्दमेवाभिचिन्तयेदित्यों- फारामौ ध्येयेऽपरित्यक्ते [ऽपि] सन्यासो ऽग्नित्वाविशेषादत आह सना मधेयस्तु स किं यस्मिन्सन्यम्त उयत इति । यस्मिन्प्रणयामी सति पुमा सन्यस्त इत्युच्यते स प्रणवाग्निस्तु किं सनामधेय । नैव नामधेयवान् । यथाहवनीयादि शब्दवायो नेवमसौ शन्दवाच्य प्रण- ·३८१ न चामेब्रह्मार्थवाद्ब्रह्मप्रतीकस्वाद्वा ब्रह्मातिरिक्तत्वं नाभिमतं ब्रह्म शब्दवाच्यं तेन संन्यासे तस्य परित्यागो न भवतीत्यर्थः । ननु तथापि स्वरूपेण तस्य दृश्यान्तर्भूतत्वात्कथं न संन्यासविरोधित्वमिति शङ्कामुपसंहारन्याजेन परिहति तस्मात्फलविशुद्धाङ्गीति । फलेन ब्रह्मा- ख्येन विशुद्धः संसारातीतो योऽङ्गी संसारातीतफलप्रदो यः प्रधा- नमोंकारः अर्चिमान् अर्चिष्मान् अग्निः स संन्यासं सहते संन्यास- विरोधी न भवतीत्यर्थः । ननु तथाप्यग्निहोत्रादिसाधितस्य तत्तल्लोक- प्राप्तिहेतुभूतस्य सुकृताख्यस्य तेजसः क प्रतिपत्तिः । न हि तत्सुकृतं संन्यासिनि तिछति तत्तलोकप्राप्तिलक्षणफलाभावात् । अत आत् अग्निवर्णमिति* । अमेर्वर्ण इव वर्णो यस्य तत् अग्निवर्ण सुकृतं तेजः संन्यासिनः निष्कामति निर्याति । क याति । स्वाव्यवहितं वानप्रस्थं प्रपद्यते, संन्यासाधिकारिणोऽकृतसंन्यासस्य ये लोकास्ते सं- न्यासे सति वानप्रस्थस्य भवन्तीत्यर्थः, सुकृतमस्य सुजना दुष्कृतं दुर्जना उपजीवन्ति इति श्रुत्युक्तेः । अत्रापि प्रत्यासन्ना भक्तिमन्त- श्चेति बोद्धव्यम् ।' इति । [दाक्षिणात्यपाठस्तु · सहते नै पुरुषः कथं संन्यस्त उच्यते । सनामधेयो यस्मिंस्तु कथं संन्यस्त उच्यते ॥ तस्मात्फलविशुद्धाङ्गी संन्यासं संहितात्मनाम् । अग्निवर्ण विनिष्क्रम्य वानप्रस्थं प्रपद्यते ॥' इति । व्याख्यातश्चायमप्पयाचार्येणैवम् । 'वनवासोत्पद्यमानं कष्टं न * अयमेव पाठः कोशेपूपलभ्यते न त्वस्माभिरभितः 'अगिर्वनम्' इति पाठः ।

·३८२ न सहते यदि स कथ सन्यस्त उयते । त्यक्तगृहस्थाश्रम. सद्य एव न सन्यस्तुमर्हतीत्यभिप्राय । यस्मिन् पुरुपे सनामधेय नामधेय- मानान् आश्रम तु तदुक्तानुष्ठानवान् स कथ सन्यस्त उच्यत । तस्मात् धर्मार्थकाम फले विशुद्धाङ्गी ‘गृहस्थ. सहिता स्मना समाहितेन्द्रिय महद्भि क्रियमाण स्वस्याग्निवर्णम् अमिसदृश च सन्यास विनिष्क्रम्य अनपाप्य वानप्रस्थ प्रपद्यते ।' इति ।] १९, ६-७. लोकात्----सन्यसति । तस्मान्न सद्य एव लोकात् गार्हस्थ्यात् चतुर्थाश्रम गच्छति सयत असमीक्ष्यकारितापराड्मुख. परतु प्रथम तारत् वन गच्छति वानप्रस्थाश्रम गृह्णाति तर चाये काले भार्यया सहित पत्नीयुतो भवति । तद्देव क्रमणैव त्यक्त्वा कामान् सगाद्विनिर्मुक्तो भूत्वान्ततोऽनु विना सन्यसति इति न सशय । इति भाव । २०, ३. भय किम्- -अनामयम् । अथ 'त्यक्त्या कामान्' इत्यश भूयोऽपि विवरीतुमनुवदत्यष्टश्राद्धसमये वक्तव्ये प्रश्नोत्तरे भय किम् इत्यादिना । तत्र प्रष्टारो ब्राह्मणा प्रतिपक्ता सन्यास चिकीर्षु । भवान् किमर्थ सन्यास करोति । भय किमनुपश्यति आलोचयति इत्यादि प्रश्न । उच्छ्तिान् लोके बहुश्लाघ्यान् । उत्तर वक्ति गर्भवास इत्यादि । गुहा 'सवृतस्थान ब्रह्माख्यम्' इति ना । २०, ५. प्रकृतमनुपदयाति सत्यरासिमपुरातनम् इति । समा रोप कृत्वाग्निं त्यजति न च चिरप्रोपितगृहस्थय पुनरप्याधातु शमोतीतिभार ।

·. * 'अम्मूलफलभिक्षाभिरनयेदाश्रमगतान्' इति मनुवचनात् (६, ८), 'दया- ३८३ २०, ५-८. अत्र पठनीया अध्यात्ममन्ता अथर्ववेद एकादश- काण्डेऽष्टमानुवाकत्वेनाम्नाताः । २०, ८. दीक्षानामात्र शिखादिविसर्जनं दण्डादिलिङ्गग्रहणं च । २०, ९. 'उर्ववाहुको । प्रस्थानकाले इति शेपः (२८१ पृ८५०)। २०,९ - २१, १. विमुक्तमार्गो भवेत् । तदुक्तं महाभारते शान्तिपर्वणि (९, १८)। 'अपृच्छन्कम्यचिन्मार्ग प्रव्रजन्नेव केनचित् । न देशं न दिशं कांचिद्गन्तुमिन्छन्विशेषतः ।।' इति । २१, १. भिक्षाशी न दद्यात् । ननु यथा वानप्रस्थस्तथा संन्यास्यपि दानपरो भवेदित्याशङ्कयाह भिक्षाशीत्यादि । प्रतिगृह्णीयादेव न दद्यादित्यर्थः । तदुक्तं क्रतुना । ' माघकर समाहृत्य ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः। स याति नरकं विप्रो भोक्ता चान्द्रायणं चरेत् ॥' इति । बचपरिशिष्टेऽपि । 'अन्नदानपरो भिक्षुश्चतुरो हन्ति दानतः । दातारमन्नमात्मानं यस्मै चानं प्रयन्छति ॥' इति (विश्वे)। २१, ३. त्रिविष्टब्धं त्रिदण्डकम् । त्रिविष्टपमित्यपपाठः । २१, ४. कौपीनाच्छादनम् । कौपीनमिति गुह्यप्रदेशस्य नाम । गुह्याच्छादनार्थ वासः । २१, ५. उत्तरासङ्गम् उत्तरीयवस्त्रम् । 'जान्वोसमधो नाभेः परिधायैकमम्वरम् । द्वितीयमुत्तरं वासः परिधाय गृहानटेत् ॥” इति स्मृतेः (विद्या)। देव न प्रनिगृहीयात्' इति पसिष्टस्मृतेश्य (९, ५) ।

·३८४ २१, ६. यति कुटीचकादि । नार परमहसो विवक्षित । २२, ५. भिक्षादि वंदल पात्रम् । भिक्षाद्यर्थक वैदल पारम् । अत्र भिक्षादिवैदलपात्रमिति वक्तव्ये समासभङ्गइछान्दस । विदरमिति फलावरणस्य खण्डम् । तद्रूप पात्र वैदल पानम् । तम्य द्रव्य शब्दकल्पद्रुमे जटाधरवचनत्वेनोदाहृत ‘पार तु दारवालाबूमन्मयान्यपि वैदलम् ' इति । २२, ६. एता वृत्तिमुपासीत । चेत्तर्हि इति शेष । २२, ७. विद्याया इत्यादि । 'कार्यकारणयोरैक्यालणो जात ब्रह्मैनेति जीवस्यापि ब्रह्मसपत्तिरुपपद्यत इति दर्शयितुमाह विद्याया इति' (ना) । विद्याया मनसि सयोग दादीना ब्रह्मवैकायनमिति भाव 'यस्मिन्नूच साम यषिं यस्मिन्प्रतिष्टिता रथनाभाविवारा । यम्मिश्चित्त सर्वमोत प्रजाना तन्मे मन शिवसफल्पमस्तु' इति श्रुते (वाजसनेयिसहि- ताया ३४ अ', ५५)। २२, ७ मनसाकाशश्च । मनस मन सकाशात् आकाशश्च । सधिदछान्दस । यद्वा मनसेति पञ्चम्यर्थे तृतीया । २३, १२. अत्र तैत्तिरीयाद्युपनिषदनुसारेणानुमित ग्रन्थद्वय कोशेषु नष्टम् । २३, ३ तदम्यासेन तदभ्यासेन सह तदभ्यासे इति यावत् प्राणायामधारणाभ्याननित्य स्यात्' इति विष्णुस्मृते । २३, ३. अव्यय प्रपद्यत इत्यस्यानन्तर दाक्षिणात्यकोशेषु पद्य- चतुष्टय यदृश्यते तदायपुस्तके नासीदिति निश्चित्योपनिषदवसाने दृश्य- मानस्य पद्यपटकस्याप्रेऽस्माभिनिवेशितम् । ,

·३८५
२३, ५. तृपणापानयोरित्यादि । 'अपानास्पायोरूर्व वृषणयो-
रवश्च पाणी स्थापयित्वेत्यर्थ । सश्रयेत् । प्राणायाममिति शेष. ।'
इति ना।
२४, २. अथ शैनमित्यादि । अथ अन्ते शैर शिवमनामय
या यत्प्राप्यते । तदेव ब्रह्म तच्च
ताश
पद
तादृश्यपस्था
परायणम् परम शरणम् ।
२४, ३. ननु सर्वेषा योगिना मुलभमेव तन्छन पदमिति चेन्न ।
पूर्वजन्मार्जितात्मना पूर्वजन्मार्जितस्वरूपेणेच अभ्यासेन तत् पद लभ्येत
अधिगम्येत । तदुक्त गीतायाम् । बहूना जन्मनामन्ते ज्ञानना-
न्गा प्रपद्यते' इति (ना) ।
२४, ४-५. अभ्यास सम्यकृतपतो मरणे यद्भवति तदाह
अथ इति । अत्र सस्थाप्येत्यस्य म्याने सश्राप्येति पठनीयमिति निमाति ।
'तै सभूतै मिलितै साधनैरासनायामादिगि ' (ना) हृदय मन तप.
उन्मन्याख्य निर्विषयभार सश्राप्य अभिगमय्य * 'वायु प्राणो देहात्
शरीरात् ऊर्चम् अव्यय ब्रह्म प्रपद्यते । किं वा । मूर्धान
भित्या ब्रह्मरन्ध्रेण' (ना) ।
२५, १-२ स्वदेहम्येत्यादि । ये परावरविदो जना म्वदेहस्य
मूर्धान । भेदितान्त इति शेष । ते परमा गति प्राप्य भूयो न
निवर्तन्त इति सबन्ध
*"हृद्य तप
तत् प्राप्त (हृदय वपस्तप्तमिति' पाठान्तरम् )
सस्याप्य स्थिरीकृल्य' इति ना ।
-
मन
49

·३८६
२५, ७. तद्धर्मा देहस्य म्थूलत्वादिधर्मा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु
यस्यां कम्याचिदयम्थाया तिष्ठतो मे परमार्थतो न सन्तीत्यर्थः ।
२५, ८. कल्पविदूरग. कल्पेभ्योऽतिदूरः कालातीतः ।
२६, २. पुरान्तकः शिरः ।
अथ कटश्रुत्युपनिषट्टिप्पण्यारभ्यते ।
३१, २. योऽनुक्रमेणेत्यादि । ‘य आश्रमानुक्रमेण सन्यासः
स एव मुक्युपयोगी न तु सति रागे आश्रमव्युत्क्रमेण इत्याह
योऽनुक्रमेणेति' इति ना ।
३१, ४. क्रियाभि सुगुप्तम् । 'क्रियाभिः ब्रह्मचर्यादारभ्य
नित्यनैमित्तिकाभि सुगुप्त रक्षित पापास्पृष्टम्' इति ना' ।
३१, ५. अनुमोदयित्वा अनुमोद्य । य
पुनरननुमन्यमाना-
मात्रादीनुपेत्यापि तेषा मन क्लेश जनयन् सन्यस्यति स पतितो
भवतीति भाव
। तदुक्त महानिर्वाणतन्त्रे (८, १७.
'मातर पितर वृद्ध भार्या चैव पतिव्रताम् ।
शिशु च तनय हित्वा नारधूताश्रम व्रजेत् ॥
मातृ पितॄन् शिशून् दारान् स्वजनान् बान्धवानपि ।
य प्रव्रजति हित्वनान् स महापातको भवेत् ॥
महा लिहा स रथात् स्त्रीवी, ब्रह्मपात्रक. ।
अर्मतर्प्य सपिनादीन् यो गच्छेद्भिक्षुकाश्रमे ॥' इति ।

·३८७ वृणीत्वा वरीत्या नियोज्येत्यर्थ । क्वाप्रत्यये भाप्रत्ययश्छान्दस । , - प्राणाना ३१, ७ ३२, ३ यजमानस्थ समारोपयेत् । अथाहिताग्नीना मरणानन्तर तेषामनेषु तदीययज्ञपानाणि प्रक्षिप्यन्ते, सन्यासस्वीकारे च 'आधानप्रभृत्ययमेवाग्मयो भवन्ति' इत्यादियोधाय- नवचनात् तथा अय ते योनिविय इत्यामन्यनीन्समारोपयति, प्राणेन गार्हपत्यम् , अपानेन दक्षिणाग्निं, व्यानेनाहवनीयम् , उदाने- नायसथ्य, समानेन सन्यम् ' इति शौनकाचनात् (विश्वे) पञ्चा प्यनय आमन्येव समारोप्यन्ते । अत्र तु सन्यास कुर्वतोऽङ्गाना पात्रेषु चाग्निप्रियुक्तपिपरीतन्य प्रकारेण समारोपद्वय विधीयते । 'अयमगाना प्राणाना च समारोपो यांना विदेहत्व सिद्धये । अङ्गादिपु हि पात्रादिषु समारोपितेपु शुद्धोऽवतिष्ठते ।। इति अङ्गान् अङ्गानि हम्तमुखनासिकादीनि विज प्रयोज्यकर्तन स्थाल्यादिभि अधिकरणभूतै करणे पचतीति समारोप्य समारोप कारयिचा अग्निपु प्राणान् समारोपयेत् इत्यन्वय । अयमर्थ । प्रेते यजमाने चिताया यस्मिन्नङ्गे यापार स्थाप्यते तस्याङ्गस्य तम्मि पात्रे मचिम्भि समारोप कारयितव्य 1 यथा स्भाल्या दक्षिणहस्तस्य सुवयो सिकाया इत्येव तत्तपानेषु इति ना । यदाहवनीये इत्यादि । आहवनीय इति यत् तस्मिन्ननावित्यर्थ । सर्वान् प्राणान् सर्वेषु अग्निपुरा (ना) । । ना। सर्व पात्र यथा स्थाल्या तत्तदगाना समारोप । ,

·३८८
३२, ४. निष्क्रम्य } या गियादिविसर्जन तस्माप्रदेशान्नि
गत्य । 'निष्क्रम्य पुरत उत्तरतो वा गतुमारम्य ' इति ना ।
३२, ६ आमानमेव ध्यावा । 'अह ब्रह्माह यज्ञोऽह सर्व
मिति' (ना) ।
३३, १-२. औषधयदित्यादि । त्रण यथा तैलादिभी रक्षति
तये३ बुध्या प्राणसधारणार्थमेव नवद्वारपूयस्यन्दि व्रणोपम शरीरमिद
रक्षेद्यतिरिति बौद्धाचार्यम्य नागसेनम्य वचनम् ।
३३, ५-६ यद्यशक्त इत्यादि । नान्यत्प्रतिगृह्णीयादित्युत्
सर्गप्राप्तम्यापपादमाह यद्यशक्त इत्यादिना । यद्यशक्तो भवति तहि
स येन वस्त्रादिना क्लेशसह शीतोष्णादिकेश सोद्ध समर्थो भवति ।
तेनैति शेप । तप्यते तप कष्ट सहेत । तदुक्त वृद्धगोतमेन
'यथा न
पाठाते कायो नैवान्तवश बजेत् ।
चरेदिन पश्यन्व शास्त्रचक्षुपा ।।' इति (पुरषोत्तमानन्दकृते स्मृति
सारसग्रहे)।
३४, १ यो वा व्युत्तिप्रति । अथवा यो वीतराग एका
श्रममाश्रमद्वय वा रचयि वा सन्यस्यतीत्यर्थ ।
३४, ५ नोदपाने । आस्थितरित्यनुपण शेषपूरणम् ।
३५, ४ सकृदित्यादि छान्दोग्यवचनम् (३, ११, ३) ।
३५, ५ एतेन ज्ञानेन आमान स्वकीय सघते
सस्थापयति । उक्तसदेहेर्न व्याकुरीक्रियत इत्यर्थ ।
तथा धर्म
मन

·३८९ - ३५, ९. 'तत् ब्रह्म' इति ना । ३५, ९–१०. 'ततः अनन्तरं गुरुप्रसादेन ज्ञानप्राप्त्यनन्तर वै निश्चितं ते देवा ब्रह्मिष्ठा वेदवित्तमाः न वदन्तो न यदन्तः प्रत्येक मानिनः स्थित्वा यैर्ज्ञानं प्राप्तं ते ते नोचुः कृतार्थ- त्यादित्यर्थः' इति ना। ३५, १०. ननु कथ प्रजापतेरवचनेन कृतार्था देवा इत्या- शङ्कयाह श्रुतिः एतत्सर्वम् इति । एतत् अवचनं सर्वे निखिल उपदेशः । उपशान्तो ह्ययमात्मेति । ३६, १. सालोक्यता सायुज्यता । तल छान्दसः । ३६, ३. अत्रारभ्यमाणो भागो दक्षिणापथे कठोपनिपदिति फठरुद्रोपनिपदिति का प्रसिद्धाया उपनिपद उपक्रमे दृश्यते । ३६, ३–४. चतुष्कोणाकृतिचिहान्तर्गतो प्रन्थसदर्भ औतर- कोशेषु नोपलभ्यते । ३७, १. तान्येतानि । वचनानि प्रतिवचनानि चेति शेपः । ३७, २. अनुव्रजन् । पुत्रादिः । ३७, २. अश्रुम् । पुंस्त्वं छान्दसम् । ३७, ३-४. मदक्षिणम् इत्यादि । 'प्रदक्षिणमावृत्य पितरं प्रदक्षिणीकृत्य पुत्रादयः' (ना) इतश्चेतश्चानवेक्षमाणाः पुनः पुनः पितृदिक्षया परावृत्त्यापश्यन्तः प्रत्यायन्ति गृहं प्रतिगच्छन्ति । ३७, १. स स्वगर्यो भवति । स पुत्रादिः अनुपाताभावात् ·३९. तदुक्त बृहत्सन्यासो- . सफलेन पितु सन्यासेन म्वर्ग गन्छति पनिपदि (२५१ पृ) । 'पष्टिं कुलान्यतीतानि पष्टिमागामिकानि च । कुलान्युद्धरते प्राज्ञ. सन्यस्तमिति यो वदेत् ॥' इति । यद्वा यमुदिश्य न शोचन्ति स सन्यासी मोक्षी भवतीत्यर्थ. । ३७, ६-७. तान् पुत्रान् अनुरूपाभि योग्याभिः वृत्तिभिः जीविकाभिः पितत्य प्रख्याप्य । ३७, ७. तस्य सन्यास. । न्याय्य इति शेप. । ३८, ५. अग्निसस्थितानि । 'अग्यर्थ स्थापितानि' इति ना। ३८,७ ३९, १. अथाग्निविसर्जन मा त्वम् इत्यादिना । अवहाय हित्वा । परागा. अपगच्छ । एवमाहवनीयम् । अभि- मठ्येति शेष । अरणिदेशात् पत्रारणी दग्धे ततो देशात् (ना) । भसमुष्टिं । उद्धृत्येति शेष. । पिवेत् । अथवा मुष्टिना भम्म गृहीत्वा अरणेरुपरि स्थापयित्वा पिबेदित्यर्थ. । ३९, ३-८. अत ऊर्ध्वमित्यादि । एव मुमूर्षुश्चेत् वानप्रस्थवत् आसा महर्षिचर्याणा सक्त्वान्यतमया तनुम् । वीतशोकमयो विप्रो ब्रह्मलोके महीयते' इति मनूपदिष्ट मार्गमाश्रयेत् (मनुस्मृतौ ६, ३२) । तत्र वीराध्या धर्मयुद्धे मरणम् । महाप्रस्थान मनुनोक्तम् 'अपराजिता वास्थाय ब्रजेदिशमजिह्मगः । आनिपाताच्छरीरस्य युक्तो कार्यनिलाशन. !' इति । सद्यो यद्यमुम्- ऍस्तर्हि ' तिष्ठ तिष्ठ महाभाग' इत्यादिप्रार्थनानुरोधेन दण्डादि गृहीत्वा सन्यास कृत्वा सद्य ·३९१ उपदेशलाभाय वृद्धाश्रम ज्ञानिना निवास गच्छेत् । तत्र चाटने च यत्साय प्राभीयात् सोऽन्य सायहोम इत्यादि । स्पष्टार्थोऽय वाक्य- शेष. । ४०० १ ६. अस्य व्याख्यान लघुसन्यासोपनिषट्टिप्पण्या द्रष्टव्यम् (२०, ५ ८, २०, ८) । ४०, ७. लघुमुण्ड हवकेश. । असून अयज्ञोपवीती । उदरपात्र उदर पान यम्य स 1 पानरहित इत्यर्थ. । सधि- दयन्दस . मध्यस्थ. पृच्छति कस्मादिति । किमर्थ स एव शिखादिरहितो भवतीति । अत्रोत्तरम् अध्यात्ममस्य ध्यायत इति । शिखादि सर्वमध्यात्ममेन आन्तरभावसेनवानेन ध्येयम् ' इदमेगास्य तद्यज्ञोपवीत यदात्मध्यान, या विद्या सा शिखा' इति प्रथमखण्डे रचनात् । इति । ४१, १-२ व्याग्यातपूर्वमेवेदमपि (२०, ९-२१, १) । ४१, ३. वर्षावर्जम् । स्विनुष्ठेया नियमा प्रायश उक्तेभ्यो मिन्ना इत्यर्थ. । ४१, ७ यति. परमहस. । १२, ५. मस्करी यति. । ४२, १०. उपासन्त उपासीना ।

·३९२
परमहसोपनिषट्टिपण्यारभ्यते ।
४५, २ योगिना परमहसानाम् । योगिपरमहसादिपदामि
धानाना मुरयसयासिनामित्यर्थ । अथवा योगिना योग्याग्व्याना
मुख्याना सन्यासिना मध्ये ये परमहसा उत्तमा तेपाम् । उक्त
हि कूर्मपुराणे (२ अध्य")।
'योगाभ्यासरतो नित्यमारुरुक्षुजितेद्रिय ।
ज्ञानाय वर्तते भिक्षु प्रोच्यते पारमेष्ठिक ॥
यस्त्वा मरतिरेर स्यानित्यतृप्तो महामुनि ।
सम्यग्दर्शनसपन्न स योगी भिक्षुरुच्यते ॥
ज्ञानस यासिन केचिद्वेदसन्यासिनोऽपरे ।
कर्मसन्यासिन केचित् त्रिविधा पारमेष्ठिका ॥
योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिक साख्य एव च ।
तृतीयोऽत्याश्रमी प्रोक्तो योगमुत्तममास्थित ॥' इति ।
दत्तात्रेयसहितायामपि । यतयश्च द्विधा प्रोक्ता योगिन पारमेष्ठिन '
इत्यादि । पुत्रचित्तु योगिशब्द सन्यासिसामान्यपर ।
४५, २-३ कोऽय मार्गस्तेपा का स्थिति । वेपभापादिरूपो
हि व्यवहारो मार्ग , चित्तोपरमरूप आन्तरो धर्म स्थिति ' इति विद्या ।
४५, ५ न तु बाहुल्यम् । तम्मिन्पथि वर्तमानानामस्तीति
शेप । सुरीचकादीना बाहुल्ये सत्यपि परमह सा अतिदुरीमा इति
भाव

·१५, ५. योको भवति । परमहंसाश्रमीति शेपः (अप्प)। ४५, ५. नित्यप्तस्थः । 'नित्यपूतः परमात्मा, य आत्मा ऽपह्तपाप्मा' इति श्रुतेः' इति विद्या । विष्णुसहस्रनामस्तोत्रेऽपि ((१५ श्लो) 'पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गतिः । अव्ययः पुरुषः साक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च ॥' इति । तद्वया- ख्याने च 'पूत आत्मा यस्य स पूतामा 'केवलो निर्गुणश्च' इति श्रुतेः' इति । तादृशे नित्यपुते तिष्ठतीति नित्यप्तस्थ. । स एव वेदपुरुषः । 'ऋगादीन्वेदान्साङ्गानन्यविद्या- स्थानः सहितान् पाठतोऽर्थतश्च योऽवगच्छति स वेदपुरुषः' इति शङ्क । अयमर्थ. । यो नित्यपूतम्थः' स शिखायज्ञोपवीतयेदा- भ्ययनादिपरित्याग्यपि न शूद्रादिसमानत्येन शङ्कनीय प्रत्युत परमार्थतः स एव नान्य वेदपुरुपः वेदाध्ययनादिमानिति । ४६, १. विदुषो विद्वासः । महाभारतेऽप्येवजातीयकः प्रयोगस्तत्रतत्र दृश्यते । यथा जयद्रथविमोक्षणपर्वणि · य देव विदुषो गान्ति' इति । ४६, १-२. महापुरुषो यचित्त तत्सदा मन्येवावतिष्ठते । तत् तादृशं नित्यप्तस्थ यचित्तं यम्य नित्तं स महापुरुषः सदा मय्येवावतिष्ठते । अथवा । महापुरुषः । स इति मन्यन्ते इत्यनुप- अनीयम् । तस्य यच्चित्तं तत्सदा इत्यादि । यद्वा । महापुरुषः । पूर्ववत् । यत् यस्मात् चित्तं तत् तादृशं तस्य चित्त सदा इत्यादि । 50 ·३९४ ४६, २. मयि । 'भगवान्प्रजापति शास्त्रसिद्ध परमात्मान खानुभवेन परामृशन्मयीति व्यपदिशति' इति विद्या । ४६, ३-६ असौ इत्यादि । 'असौ जनकयाइरल्यादिन्यायेन गार्हस्थ्य एवोपनज्ञानोऽय विद्वाश्चित्तविश्रान्निसिद्धये स्वपुत्रादि सन्यस्य कौपीनादि परिग्रहेत्' इति ना | ४६, ४. अयम् । 'अयम् असो परिग्रहेदित्यन्वय , अयमस्मि अहह्मागमम् इतियत्' इति ना । ४६, ४-५ ब्रह्माण्ड च हित्वा । “ नानाकार्योपासनफलभूत शरीरान्तरप्राप्य वासनामूलपटरूप मनोमर्कटोद्यान ब्रह्माण्ड च भूम्या दिसप्तापरणनेष्टित नारिकेलफलाभ भूगोलकम् । चशब्दादेतदन्त हिश्श वर्तमानान्विविधान्मायाविलासान्नियमादीन् । हित्वा न ममैतस्मिदारीरे शरीरान्तरे वा भूयादिति सकल्पेन परित्यज्य ।' इति शक । 'ब्रह्माण्डत्यागो नाम तप्राप्तिहेतोपिराडपासनत्य त्याग चेति चकारेण सूत्रा मप्राप्तिहेतोर्हिरण्यगर्भोपासनम्य तस्त्रज्ञानहेतूना श्रवणादीना च समुच्चय ' इति विद्या । ४७, १ तच्च न मुख्योऽस्ति । साम्बरसन्यासमुक्त्वा दिगम्बरसन्यास यदति तच्चेत्यादिना । 'पकौपीनादिपरिग्रहणमस्ति तदप्यम्य योगिन परमहसस्य मुख्य क्ल्पो न भवति किं वनुकल्प एव' इति विद्या । 'मुरय सवर्तकाद्यनुष्ठित सन्यास ' इति शङ्क । १७, ३ नदण्डमित्यादि क्रियाविशेषणम् । दण्डादिवर्जितश्चर- । ब्रह्माण्ड अथ तीत्यर्थ ।

·४७, ४. न शीतमित्यादि । 'निरुद्धाशेयचित्तवृत्चेोगिनः शीतं नास्ति तत्प्रतीत्यभावात् । यथा लीलायामासक्तस्य बालस्या- च्छादनादिरहितस्यापि हेमन्तशिशिरयोः प्रातःकाले शीतं नास्ति तथा परमात्मन्यासक्तस्य योगिनः शीताभावः, धर्मकाले उष्णाभावश्च तथैवावगन्तव्यः । वर्पाभावसमुच्चयार्थश्चकारः । शीतोष्णयोरप्रतीतो तजन्ययोः सुखदुःखयोरभाव उपपन्नः ।' इति विद्या' । ४८, १. पइर्मिवर्जम् । 'पडूमयः क्षुत्पिपासे शोकमोही जरामरणे च' । तेरपि वर्जितः सः आत्मतत्त्वाभिमुखत्वात् (विद्या)। ४८, ३. दृश्यते । आत्मना । पश्यतीत्यर्थः । ४८, ३-५०, १. एतद्वपुरित्यादि । एतद्वपुरपध्वस्तम् इति भूयो भूयो मनस्यावर्तयन् सशयविपरीतमिथ्याज्ञानाना यो हेतुस्तेन नित्यनिवृत्तः भूत्वा तन्नित्यपूतस्थः तस्मिन् नित्यपूते । समासरछा- न्दसः | अवस्थितो भूत्वा तम्य नित्यपूतस्य तथा स्वयमेव आलम्ब बिना स्थितिः स्वभावेऽवस्थानम् इति ज्ञात्वा तशान्तमित्यादिज्ञानमस्योत्पद्यते । इत्यन्त्रयः । ४८, ३-४. एतद्वपुरपध्वस्तम् । अपध्वस्तं यक्तम् । संविदपेतमिति श्रुत्यन्तरात् (१०८ पृ', ७ प.) । ४८, ४. संशयविपरीतमिध्याज्ञानानाम् । 'संशयः कोटिद्वयाव- लम्बी प्रत्ययः । यथा स्थाणुर्वा पुरुपो चेति । विपरीतमतस्मि- मम ·स्तबुद्धि । यथा शुक्तिवादी रजतज्ञानम् । मिथ्या सदसदुभयानु- भयादिप्रकाररनिर्वाच्य तच्चाज्ञान ज्ञाननिवत्यै नेति मिथ्याज्ञानम् । न चैतसशयविपर्ययाभ्यामन्यन्नास्तीति वाच्यम् । अनुभवविरोधात् । तथा हि । जाहवीतीरनिवासिनो मरीचमञ्जरीज्ञान चाक्षुपमपि न प्रामाणिक वदन्ति यतोऽय किमिदमिति पश्यन्नपि न जानाति । नापि सज्ञाज्ञानम् । मरीचमजरीति कर्णाटकेन कथितेऽप्यविदितमरीच वृत्तान्तो लोकस्त्वदुक्का सज्ञामपि न जानामीति बृते । न च ज्ञानाभाव । पश्यन्नपि न जानामीति वादित्वात् । न च सशय. । कोटिद्वयाभावात् । न विपर्यय । मरीचमअों गोधूमबुद्धेरभावात् । तत कर्णाटकवाक्य श्रुतवतोऽपि चक्षुषा मरीचमअरीं पश्यतो यद याज्ञान तप्रमाणसशयविपर्ययज्ञानाभावेभ्योऽन्यत् । तस्मात्सशयविपर्यय ज्ञानाभ्या क्षणभद्गुराभ्या कारणसापेक्षाभ्या ज्ञानाभावाच्चान्यददिभार• रूप मिथ्याज्ञान ससारहेतु सिद्धम् ।' इति शङ्क । तथा च 'मिथ्याज्ञान प्रापञ्चिकम्' इति । ४८, ४ यो हेतु । उक्त खवपुरेव सशयादिहेतुरित्यर्थ । ४८, ४-५ तेन नित्यनिवृत्त । यद्यपि 'तिष्ठति सस्कार वशाच्चक्रभ्रमाद्धृतशरीर ' इति भवति तथापीद शरीर बन्धकरमित पर कदापि न भवेदिति भाव ४९, १ तञ्शान्तम् । तच्छान्तमित्यर्थ । सधिश्छन्दस । यहा सशान्तमिति समीचीन पाठ अप्प . - - ·३९७ ४९, २. शिवेत्यादि । अत्रापि ममेत्यनुषचनीयम् । ४९,३ ५०, १. तयोर्भेद एक एव एकस्मिन्ने अद्वितीय ब्रह्मणि विभन्नः विशेषेण भग्नः इति सा मम सन्येति विस्तरः । ५०, ४. काठदण्डो धृतं। येन । ज्ञानदष्ट विना काठ- दण्टमेव केवलं यो धारयति सः । ५०, ४. सर्वागी । सर्वेषु वर्णेषु भैक्ष चरन्नित्यर्थः । ५०, ६. अन्तरं भेदं सदससंन्यासिनोः । ५०, ७. आशाम्बर. । 'आशा दिशस्ता एवाम्बरं वस्त्रमा- न्छादनं यस्यासाबाशाम्बरः' इति विद्या । ५१, १. नावाहनं न विसर्जनं । नैवेद्यादिकमानीय स्वाभी- टदेवताया आकारणं सूर्यादिपु प्रेरणं च (शङ्क) । ५१, २. न ध्यानं नोपासनम् । 'सस्मरणं ध्यानं, नरन्तर्येणानुस्मरणमुपासनमिति तयोर्भेदः' इति विद्या । ५१,२-३. न लक्ष्यमित्यादि । नैकत्वं पश्यतः परम- हंसात्य लक्ष्यस्वालक्ष्यत्वयोर्विचारो विद्यते न पृथक्यापृथक्वयो हर्नक्त- कर्तव्यतायाम् । न सर्व च । न चान्मवर्ज किंचिदपि तस्यास्ति । , इति भावः । ५२, १. अनिकेतस्थितिः । 'निकेतो नोडमाश्रयों गृहमिति पर्यायाः । खनिर्मितगृहव्यतिरिक्तं शून्यागारंदवायतनादिक स्थितिः स्थानं यस्य सोऽनिकेतस्थितिः ।' इति गङ्गः । यदि ·३१८ नियतनिवासार्थ कंचिन्मठं संपादयेत्तदानीं तस्मिन्ममत्वे सति तदीय- हानिवृद्धयोश्चित्तं विक्षिप्येत । तदेवाभिप्रेत्य गोटपादाचार्या आहुः । 'निःस्तुतिनिनमस्कारो निःसधाकार एव च । चलाचलनिकेतश्च यतिर्यादृच्छिको भवेत् ॥' इति (२, ३७) ।' इति विद्या । ५२, १ - ५३, ५. एवं स भिक्षुः व्यावर्तयेदिति । एवं । यथा मठो न परिग्रहीतव्यस्तथेत्यर्थः (विद्या) । हाट- कादीना सुवर्णादीनां । कर्मणि पष्ठी । नेत्र परिग्रहेत् । सर्वथा न परिगृह्णीयात् । नावलोकनं च । तदवलोकनमपि । परिहरेदिति शेषः । न बाधकः । बाधकरः प्रत्यावायोति यावात् न भवति स इत्यर्थ. । 'रसेन अभिलापयुक्तेनादरेण' इति विद्या । यसादि- स्यादि । अत्र दृष्टमिति स्पृष्टमिति ग्राह्यमिति च तथा नदृष्टं च नस्पृष्ट च नग्राह्य चेत्येतेपामनन्तरं चेदिति वा इतीति वाध्याहारः कर्तव्यः । यस्मात् हिरण्ये रसेन दृष्टे (पृटे, ग्राह्ये) सति स भिक्षुः ब्रह्महा (पोल्कसः, आत्महा) भवेत् । रसेनादृष्टास्पृष्टाग्राह्ये सति भिक्षुः सर्वान्कामान्मनोगतान्न्यावर्तयेत् । इत्यन्वयः । स ब्रह्महा भवेत् । स ब्राह्मणानतुल्यो भवेदित्यर्थः । स पौल्कसो भवेत् । पतितत्वाम्लेच्छसदृशो भवेत् (विद्या) । 1 ग्राह्य ग्रहणयोग्यं । तस्य चेद्भवति तर्हि स आत्महा भवेत् । परमात्मान हतवत इव स्थितम्यास्य सर्वघोरतमः कर्मविपाक इति भावः । यस्मात् हिरण्ये रसेन रागात्

·३९९
सोऽयमर्थ सम्यक्प्रदर्शिता दत्तात्रेयसहिताया उत्तरभागे नि
पञ्चाशेऽयाये । यथा-
'सर्वेषामपि माना काञ्चनेन्छा बलीयसी ।
सदा काचनमाश्रित्य तिष्ठन्नेपराशय ॥
तस्मात्सर्वप्रयलेन यतिर्मोक्षपरायण ।
कर्मणा मनसा याचा काश्चनेच्छा निवर्जयेत् ।।
काञ्चनेच्छा यदि स्याचेत् कर्मणा मनसा गिरा ।
तम्य जन्मसहस्र स्यात् कानने युक्युटोद्भवम् ।।
धर्माधर्मेच्छया पापि गुरुशुश्रूपयापि वा ।
आराधनार्थ देवम्य तदीयाराधनाय च ।।
आरामोत्पादनार्थाय देवागारविशुद्धये ।
शिप्यसग्रहणार्थाय ब्रह्मविद्याप्तये यति ।
काञ्चनग्रहण धीमान् मनसापि न चिन्तयेत् ।
चिन्तयेद्यदि मोहन बकजन्मसहसभात् ॥
तसा सर्वप्रयतेन यति काश्चनलोलपम् ।
नमस्कृत्य गृही भूय. सवासा जलमाविशेत् ।। इति ।
५३, ५. सर्वानित्यादि । 'पुत्रभार्यादिकामाना हिरण्यमूलत्या-
दिति भाव. ' इति नाः । मनोगतान् मन प्रपिष्टमा गन् । न्यापर्तयेत्
नाशयेत् नष्टशक्तीकुर्यादिति यावत् । यथा दक्ष ।
यम्मिन्कामा
प्रविशन्ति विषयेभ्योपसहता । विषयान्न पुनर्यन्ति स कैवल्याश्रमे
यसेत् ॥' इति (मा) ।

·४०० ५४, १. त्यागी रागे। रागे गगविषये । ऐहिकामुप्मिकराग- परित्यागपर इति भावः । यद्वा अन्यस्तमुद्दिश्य कृते नेहे ममबुद्धिः । ५४, १-२. सर्वनेत्यादि । 'सर्वत्र लोकद्वयेऽपि यो शुभा- शुभावनुकूलप्रतिकूलविषयौ तयोरनभिन्नेहः ' इति विद्या ! ५४, २. न मोदं च । प्राप्नोतीति शेषः । 'पूजितोऽपि न मुदं ब्रजेत् ' इति शौनकवचनात् (या) । ४५, २-३, मर्वेषामिति । गतिः प्रवृत्तिः मनःकारितो विपयेपु सङ्गः । उपरमते उपशाम्यति । ५४, ३. सदात्मेत्यादि । सदामा सदात्मवान् । सदा अजस्रम् आत्मा जीवात्मा आत्मन्येव परमात्मन्येव अवतिष्ठते अथवा तिष्ठति । यत् ५५, १. यदित्यादि । यत् ब्रम पूर्णानन्दैकबोधः अद्वैता- नन्दविज्ञानघन एवास्ति तत् अहम् अस्मीति । अथवा । ब्रह्म वेदान्तेषु पूर्णानन्दैकबोधः परमात्मेति निरूपित तत् अहम् अस्मि' इति विद्या । अथ जाबालोपनिषट्टिप्पण्यारभ्यते । ५९, २-४. यदनु कुरुक्षेत्रं यत्कुरक्षेत्रमनु कुरक्षेत्रनिर्विशे- पेणेत्यर्थः । ना' तु । 'यत् क्षेत्रम् अनु हीनं कुरुक्षेत्रं, कुरुक्षेत्रादपि यन्महिम्नाधिकम् । यथा हरिमनु सुरा हरेहींना इत्यर्थः । ' इति ·४०१ (रामोत्तरतापनीयदीपिकायाम्) | देवाना देवयजनमित्यादि । तदिति शेष । नहीति । कुरुक्षेत्रस्य देवयजनत्य शतपथब्राह्मणे श्रूयते । 'देवा हवे सन्न निषेदु । अमिरिन्द्र सोमो मखा विष्णुर्विश्वे देवा अन्यत्रयाश्विभ्याम् । तेपा कुरुक्षेत्र देवयजनमास । तस्मादाहु कुरुक्षेत्र देवाना देवयजनमिति । तस्माद्यत बचन सुरक्षेत्रस्य निग उसि तदेव मन्यत इद देवयजनमिति तद्धि देवाना देवयजनम् ।' इति । सपा भूताना ब्रह्मसदनमिति । तदुयते मनुना । —कुरक्षेत च मत्स्याच पवाला शूरसेनका । एष ब्रह्मर्पिदेशो व ब्रह्मावर्तादन ॥ एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मन । ख स्व चरित्र शिक्षेरन् पृथिव्या सर्वमानया ' इति (२, १९-२०) । ५९, ४. अविमुक्त नाम वाराणसी । इश्वरेणापरित्यक्तमित्य । अत्र न लोके प्रसिद्ध काशीनगर विवक्ष्यते किंतु द्वितीये ठेदे वक्ष्यमाण आमविदा काशीनगरम्थानीयो भ्रुयोर्घाणस्य च सधि । वै परमार्थत । ५९,५ नमसदनम् । 'देहो देवालय प्रोक्त ' इति अत्यन्तरात् । ५९, ६ तम्मादिति । 'यस्मादिदमेव क्षेत्रोत्तम तस्मात् । (ना) । यत्र पचन गच्छति सर्वत्रय न वाराणस्यामेव केवलम् । मुमुक्षु पुरुष इति शेष । तदेव वक्ष्यमाणमेव मन्येत चितयेत् इति इति सर्वनारायण । 'अनन्तर निविशप

·४०२
अत्यक्त
तथा
यथा । अथवा 'तदेव अविमुक्त मन्येत जानीयात् इति अनेन प्रकारेण'
(शङ्क) । इद वे इत्यादि । तदेतदृद्धशातातपेनाप्युक्तम् । 'निगृहीते-
न्द्रियग्रामो यत्र यत्र बसेद्यति । तत्र तत्र कुरुक्षेत्र नैमिप पुप्पर
यथा ॥' (विधे)।
६०, १ नन्वस्यान्यक्षेत्रेभ्य. को विशेषोऽत आह् श्रुति
अन हीति (ना) ।
६०, ३. अमृतीभूत्वा ब्रह्मलोक प्राप्यानन्तर मोक्षी भवति
ब्रह्मणा सह मुन्यते । अथवा ब्रह्मीभूय निर्वाण गच्छतीत्यर्थ ।
६०, ८. सोऽपिमुक्त उपास्य इति । अविमुक्त अवि
मुक्तस्थ
यद्वा अविमुक्त
हि ।
वित्तादिषु मरणादिकाले पुन पुन. परित्यज्यमानेप्वप्या मैर केवल
न परित्यज्यते । न हि निज आमा केनचन क्षणमपि परित्यक्त
शक्य । इति ।
६१, २-३. वरणायामिति । वरणाया वरणानामिकाया
नद्या नाम्या नासीनामिकाया च यो मध्यदेश ऐतियप्रसिद्धस्तत्र
प्रतिष्टितोऽरिमुत्त ' इति ना ।
६२, १. ध्रुवोर्घाणस्य च य सधि । 'पस्थानमित्यर्थ ।
तर हीडापिगले सगते !' इति ना' ।
१२, १-२. द्यौर्लोम्येत्यादि । शिरसि ब्रह्माण्डसनिरेशे कृते
वर्षादुपरि सुपरादिसत्यान्ता पञ्च लोका सन्ति तदधस्तात्तु भुवरा-

·४०३ दिपातालान्ता नर । तथा च कूर्पस्थान द्यौर्लोकस्य पश्चलोकात्म- कस्य स्वर्गम्य परस्य अन्यस्य नश्लोकात्मकन्यावरसर्गस्य च सधिष- तीति भार । ६२, २. एतत् एतम्मात् । सपिम् आरुण्यायुपनिषदुक्त जीवपरमात्मनोरेकीभारम् (७, ४९ पृ.) । यद्वा पूर्वोक्त कूर्पस्थानम् । सध्या सध्यामिव । ६२, ३-४. अविमुक्तम् अविमुक्तसबन्धि विस्मरणायोग्य या ज्ञानमाचष्टे ‘ठ्याचष्टे शिष्येभ्य उपदेष्ट क्षमो भवति' (ना) । ६२, ५. फिजप्येन केन जप्येन । ६४,१-५. अथ सन्यासकाल क इति प्रश्ने प्रथमत. क्रमसन्यासमुपन्यम्यति ब्रह्मचर्य समाप्येत्यादिना । यथाह मनु. । 'वनेषु च विहृत्य तृतीय भागमायुप । चतुर्थमायुपो भाग त्यक्त्या सङ्गान् परिव्रजेत् ॥' इति । मतान्तरमाह यदि नेतरथेति यदि त्वन्यथा मन्यसे तर्हि वदाम । तीववैराग्यो नह्मचर्यादेन सन्यसेत् मन्दवेराग्यस्तु यथेच्छ गृहाद्वा उनाद्वेति । ननु-उक्त- रीत्या ब्रह्मचर्यादिप्याश्रमेषु यथार दर्मानुष्ठायिना, तत्तदाश्रमाप्रबजेदिति प्रतीयते । तथा सति स्नातकविधुरादीनामनाथमिणामाश्रमिणा च केपाचित् केनचित्प्रतिबन्धेन विहितधर्माननुष्ठायिना सत्यपि वैराग्ये सन्यासो न प्राप्नुयात् ' (मा) इत्याशङ्कयाह अथ पुनरित्यादि । तथा च वृद्धजावालि । 'प्रतिको पावतिको वा स्नातकोऽजातको

·४०४
६४,६
वावसध्यनावसथी वाग्निहो यनग्निहोत्री वा ग्रामादग्निमाहृत्य' इत्यादि
(या) । ब्रह्मचर्याश्रमे तिष्ठन्नपि तद्विहितानि कर्माणि न करोति
य सोऽवतीति । अनुपनीतोऽप्यत्र ध्वन्येत । 'सोपनयनादूर्वमेतानि
प्राग्वा त्यजेत्' इति श्रुत्सतरात् (९पृ.) ।
६४, ६ तद्धके । 'तत् तत्र ह किल एके केचनाचार्या
इति शङ्क ।
६५,२ तदु तत्तु अग्निकाय तथा तेन प्रकारेण
न कुर्यात् । परतु आग्नेयामेव कुर्यात् । कस्मात् । अग्निर्ह वे
। अनिदेयो हि प्राण सन् प्राजापत्यादिदेवेभ्यो ऽतिरिच्यत
इति भार । एवममे प्राणस्वरूप वात् परमार्थत एतया इथ्या
प्राणमेव करोति यजते । अथवा । एतया इष्टया तमग्निं प्राणमेव
प्राणमय तथा समारोपयोग्य करोतीत्यर्थ । यद्वा करोति गमयतीत्यर्थ ।
६५, २ पातवीयामेव कुर्यात् । पिकल्पेनेति शेप
यथाह बोधायन (शालीनादिवृत्तिग्रहणविषये) । ' त्रैधातवीयेनेष्ट्वा प्रस्था
स्यति वैश्वानर्या या' इति (३, १, १२) । अन्यस्त्वाग्नेयी कृत्वा
धातवीमपि कुयादिति व्याख्यायते ।
६५, २-३ एत एवेत्यादि । गुणत्रयविसजनार्थेयमिटिरिति
प्राण
भाव ।
६६, १-२ ननु कथमाघ्राणेनाने समारोप सभवतीत्या
शङ्कयाह श्रुति एष वेत्यादि । स्पष्टम् । समारोप कुर्वनपि

·, प्राणं गन्छ स्वाहा' इत्येवमेव एतत् उतार्थम् आह उच्चारयति । ६६, ३. सानिकस्य संन्यासमुक्त्वाथ निरग्नेः संन्यासमाह ग्रामादिति । प्रामात् श्रोत्रियागारात् । आहृत्य अध्वर्यादिभिरानाम्य । ६६, ३-४. यद्यग्निं न विन्देत् । शुद्धस्यामेरभावे इत्यर्थः । ६६, ४. आपो वै सर्वा देवताः । 'ते देवा अमो तनूः संन्यदधत' इत्यभिधानादग्निः सर्वदेवतात्मकः । स चाग्निरप्सु प्रविष्टः ‘स निलायत सोऽपः प्राविशत्' इति श्रुतेः । तस्मादपां सर्वदेवतारूपत्वम् ' इति सायणस्तैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये (२, ७, ३) । ६६, ६. मोक्षमन्त्रस्नम्येवं विन्देत् । वेदमूलभूतो मोक्षमन्त्रः प्रणयः नयी वेदत्रयात्मकः वेदनयतुल्य इति विन्देत् विद्यात् । प्रणववर्ज वेदस्त्यिजेदिति भावः । तदुक्त बोधायनेन । एवमेवैष आ शरीरविमोक्षणाद् वृक्षमूलिको वेदसंन्यासी । वेदो वृक्षस्तस्य मूलं प्रणवः प्रणवात्मको वेदः । प्रणवं ध्यायेत् । प्रणवो ब्रह्म- भूयाय कल्पत इति होवाच प्रजापतिः ।' इति (२, १०, १८, ६७, १-२. जनक आह एवमेवैतद्भगवन् इति । श्रुतिराह इति चै याज्ञवल्क्यः इति । आहेति शेषः । (शङ्क) । -६८, १. इदमेवास्येत्यादि । यज्ञोपवीतविसर्जनात् माशनादाचमनाच्चानन्तरमात्मैवास्य यज्ञोपवीतमिति योजना । ६८, १-३. अयं विधिरित्यादि । यथोक्तयज्ञोपवीतविसर्ज- ·४०४ ६४,६ यावसथ्यनावसथी वाग्निहोत्र्यनग्निहोत्री वा ग्रामादग्निमाहृत्य' इत्यादि (या) । ब्रह्मचर्याश्रमे तिष्ठन्नपि तदिहितानि कर्माणि न करोति य सोऽव्रतीति । अनुपनीतोऽप्यन ध्वन्येत 'सोपनयनादूर्ध्वमेतानि प्राग्या त्यजेत् ' इति श्रुत्यन्तरात् (९०) । ६४, ६. तद्धके । 'तत् तत्र ह किल एके केचनाचार्या ' इति शङ्क । ६५, २. तदु तत्तु अग्निकार्य तथा तेन प्रकारेण न कुर्यात् । परतु आग्नेयीमे कुर्यात् । कस्मात् । अग्निई ये । अनिदेवो हि प्राण सन् प्राजापत्यादिदेवेभ्यो ऽतिरिच्यत इति भार । एवममे प्राणस्वरूपत्वात् परमार्थत एतया इष्टया प्राणमेव करोति यजते । अथवा । एतया इष्टया तमग्निं प्राणमेव प्राणमय तथा समारोपयोग्य करोतीत्यर्थ । यद्वा करोति गमयतीत्यर्थ । ६५, २ पातवीयामेव कुर्यात् । दिकल्पेनेति शेष । यथाह बोधायन (शारीनादिवृत्तिग्रहणरिपये) । ' त्रेधातवीयेनेष्टना प्रस्था- स्यति वैश्वानर्या वा' इति (३, १, १२) । अन्यस्त्वामेयी कृत्वा धातवीमपि कुर्यादिति व्याख्यायते । ६५, २-३. एत एवेत्यादि । गुणत्रयविसर्जनार्थेयमिटिरिति प्राण भाव। ६६, १-२. ननु कथमाघ्राणेनाने समारोप सभवतीत्या शङ्कयाह श्रुति एप वेत्यादि । स्पष्टम् । समारोप कुर्वनपि ·४०५ - - 'माणं गच्छ स्याहा' इत्येवमेव एतत् उक्तार्थम् आह उच्चारयति । ६६, ३. साग्निकस्प संन्यासमुक्वाथ निरनेः संन्यासमाह ग्रामादिति । ग्रामात् श्रोत्रियागारात् आहृत्य अध्वर्यादिभिरानाय्य । ६६, ३-४. यद्यमिं न विन्देत् । शुद्धस्यामेरभाचे इत्यर्थः । ६६, ४. आपो वै सर्वा देवताः । ते देवा अग्नौ तनूः संन्यदधत' इत्यभिधानादमिः सर्वदेवतात्मकः । स चाग्निरप्सु प्रविष्टः ‘स निलायत सोऽपः प्राविशत्' इति श्रुतेः । तत्मादपां सर्वदेवतारूपत्वम् ' इति सायणस्तैत्तिरीयब्राह्मणभाप्ये (२, ७, ३) । ६६, ६. मोक्षमन्त्रस्त्रय्येवं विन्देत् । वेदमूलभूतो मोक्षमन्त्रः प्रणवः त्रयी वेदत्रयात्मकः वेदत्रयतुल्य इति विन्देत् विद्यात् । प्रणववर्ष वेदांस्त्यजेदिति भावः । तदुक्तं बोधायनेन । एवमेवैष आ शरीरविमोक्षणाद् वृक्षमूलिको वेदसंन्यासी । वेदो वृक्षस्तस्य मूलं प्रणवः प्रणयात्मको वेदः । प्रणवं ध्यायेत् । प्रणवो ब्रह्म- भूयाय कल्पत इति होवाच प्रजापतिः ।' इति (२, १०, १८, २४-२६) । ६७, १-२. जनक आह एवमेवैतद्भगवन् इति । श्रुतिराह इति वै याज्ञवल्क्यः इति । आहेति शेषः । (शङ्कः) । ६७, ५ - ६८, १. इदमेवास्येत्यादि । यज्ञोपवीतविसर्जनात् प्राशनादाचमनाचानन्तरमात्मैवास्य यज्ञोपवीतमिति योजना । ६८, १--३. अयं विधिरित्यादि । यथोक्तयज्ञोपवीतविसर्ज- ·स नायनन्तरम् अय वक्ष्यमाणः कल्पद्वयामको रिधिः नियम. प्र. नाजिना विद्यते । यथा । जीपित मे समाप्यतामिति कृतनिश्चयो वानप्रस्थाश्रमे प्रसिद्धाना पञ्चाना मरणप्रकाराणामेकतमेन देह त्यजति । वीराचाने वीराध्वनि पीराबद्वारेति यावत् । एवमुत्तरत्रापि सप्तमी तृतीयार्थे । अय प्रथम. कल्प । द्वितीयकल्पमाह अथेत्यादिना । अथ यदि तु (अथनेत्यपि पाठ.) परिबाट अटनशील । भवतीति शेषः । तर्हि मुण्ड इत्यादि । ६८, ४. अद्रोही । गाङ्मन.कर्मदण्डभूतानामद्रोही' इति बोधायनवचनात् (२, ६, ११, २३) । ६९, १-२. 'एप पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति ब्रह्मवि- पुण्यकृत्तैजसश्च' इति बृहदारण्यकोपनिषदभिधानम् (४, ४, ९) । ७०, ३. यथाजातरूपधरः | जननकाले येन रूपेण जातस्त- द्रूपधर एव । दिगम्बर इत्यर्थ । ७०, ४. तत्र प्रसिद्ध ब्रह्ममार्गे । सम्यक् सशयविपर्ययरा- हित्येन सपन्न. सपत्ति प्राप्त. । ब्रह्मसाक्षात्कारवानित्यर्थ.।' इति शङ्क । ७०, ५. यथोक्तकाले । 'विधमे सन्नमुसले व्यगारे भुक्त- वजने' इत्यादेर्मनुवचनात् । विमुक्त विमुक्तमार्ग. असकृप्तमाकरेणेति यावत् । ७१, २-३. अनिकेतनासी स्थाने निजत्वयुद्धिराहित्येन निरसन् । , ·४०७ ७१, ३. अप्रयत्नः 'नानाविधोपकग्णादिसंपादने प्रयत्नशून्यः इति गई । ७१, ३. शुरध्यानपरायणः । शुल्लध्यानं निर्विकल्पसमाधि । अथा शुर: स्वयप्रकागानन्दामा (शप) । श्रूयते हि 'यदादि- त्यस्यादित्य वं तन्तुग पुरपमलिङ्गम् ' इति (मैत्रायणीयोपनिपदि ६,३५)। म्मृतिथ - यत्तछुक महज्योतिर्शप्यमान महयगः' इत्यादि (सन- रगुजातीये ६, १) । ७१, ४. अशुभकर्मनिर्मूलनपर. । अशुभम् अपथ्यं स्वर्गादि- प्रदत्यान्मुमुक्षुणामनभिमतमिति यावत् । ७१, ४ -५. य एव सन्यासेनैव मरणा प्रागपि देहत्यागं करोति देहादिमत्यन्त पिसृजति स इत्यादि । . -क एषः । दिव्य नगपुरे अथ ब्रह्मोपनिपट्टिप्पण्यारभ्यते । ७५, २. शुनककुलो पन्न, शानक. | अगिरसम् आङ्गिरसम् अहिर लोत्पन्नम् । ७५, ३ – ७६, १. दिव्ये मप्रतिष्ठिता भान्ति । इति वागादीन्द्रियान्द्रियाधिष्टानदेवताना विषय यदुग्यते तकथमिति शेष । किं तत्र नदपुरशब्देन देही विकत उत देहायतिरिक्तः कश्चित्पदार्थ इति प्रष्टुराशयः । किरात मार कथमिति । ताश्च देवताः कथ सृजन्तीति काम ·४०८ म्वातत्र्येणैर व्याप्रियत उत नेति । नो चेत्तर्हि कस्यैष मह्मिा कस्यैतद्वागादिदेवताना सयमनस्य प्राबल्य बभूव जात इति तृतीय प्रश्न । यो यस्य हि च एप उक्त महिमा उभूव क एप तस्य स्वरूप किमिति चतुर्थ प्रश्न ७६, २ प्रथमप्रश्नस्योत्तरमा प्राणो खेप आत्मेति । यो वागादिदेवताना प्रतिप्रभूतो 'दिव्य ब्रह्मपुरम्' इत्यारय पदार्थ स न देह देहस्य दिव्यत्वायोगात् किंतु प्राण एप, आमेष इत्यर्थ । हि खलु । तथा च छान्दोग्यश्रुति । नास्य जरयतजीर्यति न यधेनास्य हन्यत एतत्सत्य ब्रह्मपुरमस्मिन्कामा समाहिता एप आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृयु ' इत्यादि (८, १, ३) । ७६, २ अनायसरप्राप्तमपि द्वितीयप्रश्न विस्तरेणाग्र प्रतिवक्ष्यन् सूचीकटाहन्यायेन मध्ये तृतीयचतुर्थयो प्रश्नयोरत्तरमाह आमन इत्यादिना। ७६, २-३ तृतीयप्रश्नस्योत्तरमाह आत्मनो महिमा बभूवेति । आमा हि प्राणो भूत्वा प्रना प्राविशत् । यथा मैत्रायणीयश्रुति । 'प्रजापतिर्वा एकोऽग्रेऽतिपत् स नारमतेक सोत्मानमभिध्यावा रही प्रजा असृजत । ता अश्मेवाप्रबुद्धा अमा। स्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत् । स नारमत सोऽम यतैतासा प्रतिबोधनायाभ्यन्तर विवि शामि । स वायुरिवामान कृवाभ्यन्तर प्राविशत् ।' इति (२,६)। प्रशानन्तरमपि प्राणसवादे मुख्यप्राणस्य महिमा सिद्धोऽभूदिति बहुधा श्रूयते ।

·४०९ ७६, ३-५, अथ चतुर्थस्योत्तरं देवानामायु:- -विभातीति । देवानां निधनमनिधनम् । स इति शेषः । तदुक्तं प्रश्नोपनिषदि । 'तेऽश्रद्दधाना बभूवुः सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुस्क्रामसथेतरे सर्व एवोकामन्ते तस्मिश्च प्रतिष्ठमाने सर्व एष प्रातिएन्ते' इति । आत्मनः प्राणत्यमुक्वाथ तस्य ब्रह्मत्वमाह दिव्ये -विभातीति । तदपि स एवेति शेपः । ७६, ५-८१, १. इदानीमवशिष्टस्य कथं सृजन्तीति द्वितीय- प्रश्नस्य विस्तरेणोत्तरमाह स नियच्छतीत्यादिना आत्मा देवता वेदय- तीत्यन्तेन । तत्र चायं क्रमो चोध्यो यथा --- प्रथमं तावन्मरण- समये यद्भवति तत्प्रदर्शयति स नियच्छतीत्यादिना । तदनन्तरं च स सृजत्याकर्पतीत्यादिना ज्योतिरानन्दयने (७९ पृ १ प) इत्यन्तेन सुषुप्तिवृत्तान्तस्य कथनम् । ततो भूयस्तेनैवेत्यादिना स्वप्नावस्थोन्यते । तदनन्तर च स जाग्रदित्यादौ जामवस्था । ततः समाधिस्थस्या- वस्थात्रयातीतत्वं सूचयति य एप स्तन इत्यादिना । ततः शुभा- शुभमित्यादिना तदेव तुरीयं वर्णयति । अन्ते चोपसंहरति आन्मे- स्यादिना ।* - ७७, १. चतुष्कोणाकृतिचिहान्तर्गतः कोगेषु नष्टो ग्रन्थसंदर्भः प्रश्नोपनिपदनुसारेण (२, ४) अस्माभिरनुमितः । * अन्ये भागे दण्डादिकं प्राचीनकोशेषु कुधापि न दृमित्यस्माभिरपिन निवेशितम् ।

·--
.
७७, १ माक्षीकवत् इतारत् ।
७७, १-३ यथेत्यादि । अप्राध्यात्ममेनोक्तो दृष्टान्त श्रुत्य
न्तरेषु तु प्रायशोऽविलोकमेवोयते । यथा मुण्डकोपनिषदि ।
'यथोर्णनाभि सृजते गृहृते च
तथाक्षरा सभरतीह विश्वम् ।
इति (१, १, ५) । मयते च । 'यथोर्णनाभिर्हदयादूर्णी सतत्य
वत्रत तया रिहत्य भूयम्ता ग्रसत्येव महेश्वर ॥' इति
(भागवते ११, ९, २१) । दृष्टातस्य युक्तता शङ्करान दो दर्श
यति 'ऊर्णनाभिर्यथा' इत्यादे (८९ पृष्ठे) वक्ष्यमाणम्य श्लोकम्य
व्याख्याने ' यद्यपि नाटीकृताना तन्तना शुष्काणामूर्णनाभि
शरीर उपसहारो न दृष्टचरस्तथाप्यार्दाणा तालासमानाना सद्य सृष्टाना
मुपसहारस्य दृष्टत्वात्तापता दृष्टान्त उपपन
इति । माक्षीकोन
माक्षीक एकेन । सधिरछान्दस ।
७७, ३ यदायाति ससृष्टमाकृप्य । यदा सृष्टयर्थ बहिर्गत्वेव
वागादिसघात गृहीत्वैव' (ना) आयाति स्व स्थान
प्रत्यागछतीत्यर्थ ।
७७, ४ सुष्यपे सुषुप्ती ।
७७, ४ यथेत्यादि । यथा श्येन खमाश्रित्येति योजना ।
भ्रमणपरिश्रान्त शकुनिरिति भाव
७७, ५ सुषुप्पभूते ।
'अथ यदा सुपुप्तो भवति' इत्यादि
.
सरसृष्टमाकृष्य
प्रथमखास्य विनाव्या यातन्वादन एवं दायतीनि ।

·४११ श्रुतेः (बृहदा' उप० २, १, १९) | मू»देरप्युपलक्षणमेतत् । ७७, ५-७८, १. यथैवैष देवदत्तः । मूछां गत इति शेषः । यष्टयापि ताड्यमानो न वेत्ति स्पष्टम् । यष्ट्यादिना ताड्यमानः (यष्टयादिताध्यमानः) इति पाठे त्वकस्माद्दण्डादिघातेन मोहं प्राप्तः किंचिदपि नामिजानातीत्यर्थः । ७८, ३. स्वमे सुपुप्तौ । ७९, २. तेनैव पूर्वोक्तेन प्राणभूतेनात्मना सहेत्यर्थः । ७९, २. जलौकावत् । जलौकादृष्टान्ताचाभिज्ञेयेयं स्वभाव- खेत्यर्थः । न तु जलौकायद्न्छतीति योजना । ७९, २ - ८०, १. यथा जलौकेत्यादि । 'जलोका तृण- जलौका तृणस्थ: कीटविशेषः । इति ना० । अग्रमप्र नयत्यात्मानं तृणाप्रान्तृणाग्रं निजं देहं गमयति । तस्य गमनप्रकारं विशिनष्टि नयतीत्यादिना । नयति गमयति । आत्मानमिति शेपः । परं तृणान्तरसकाशम् । एवं च कुर्वन् अपरं पूर्व तृणं न त्यजति किंतु संधयति आत्मानं सेतुमिव कृत्वा परेण संदधातीत्यर्थः । यत्र सुपुप्तमर्धत्यकं जामत्ता चार्धप्राप्ता स स्वप्न इति भावः । ८०, १. अत्र लुप्तो ग्रन्थः ‘यदा बुद्धिगतैः पुण्यैः प्रेरिते- न्द्रियमार्गतः । शब्दादीविषयान्भुते तदा जागरितं भवेत् । इत्या- दिमानसोल्लासादिवचनानुसारेण सुखमनुमीयेत । ८०, २. यथैवैध यियक्षुर्देवदतः कपालाष्टकम् अष्टौ कपा- .

·४१२ लानि सनयति समकाल वहति (ना) । तथैव जागरितस्थ आत्माष्टौ ग्रहान्यहतीति छिद्रस्य पूरणं स्यात् । अष्टौ ग्रहाः प्राणो नाम प्राणेन्द्रिय (१) वाक् (२) जिहा (३) चक्षुः (४) श्रोत्र (५) मनः (६) हस्तौ (७) त्वक् (८) । तथा हि बृहदार- ण्यकोपनिषदि श्रूयते । 'अथ हैन जारत्कारन आर्तभाग. पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच कतिग्रहा. कत्यतिग्रहा इति । अष्टौ प्रहा अटारतिग्रहा इति । ये तेऽष्टो ग्रहा अष्टावतिप्रहाः कतमे त इति । प्राणो वे ग्रहः सोऽपानेनातिग्रहेण गृहीत., प्राणेन* हि गन्ध जिप्रति ।' इत्यादि (३, २)। एर चास्यार्धलुप्तस्य ग्रन्थ- स्याय भाव उल्सति । सुषुप्त्यवस्था सर्वेन्द्रियोपसहाररूपा, समा- वस्थाया मन एव नोपसहत, जानदवस्थाया तु न कस्याप्युपसहार.। तथा जानदवस्थायामेन केवल अष्टो कपालानि सनयति समकाल सः स्वकरणैरन्वितो दृश्यते पुरषः । इति । ८०, ३. य एप स्तन इवावलम्बते । कण्ठे स्थिता प्रति- जिह्वा । एप देवयोनिः । बोधिस्थानम् । यत्र जाप्रति जागर्ति । ससारम्बमादुत्थायेति शेष । तथा च क्षुरिकोपनिपत् । ततः कण्ठा-तरे योगी समूह नाडिसचयम् । एकोत्तर नाडिशत तासा मध्ये वरा स्मृताः ॥ इडा रक्षतु वामेन पिगला दक्षिणेन तु । तयोर्मध्ये वर स्थान यम्त वेद स वेदवित् ।।' इति । अव * अपानेनेलपपाठ ·४१३ तैत्तिरीयोपनिषत् (१, ६, १) सायणीयमाप्यं चाप्युदाहर्तव्ये । ८०, ४. अनिरुक्तम् । संभावयितुमशक्यम् । अनध्यारोप- णीयमिति यावत् । ८०, ४. संप्रसादः प्रपञ्चोपशमः । ८०, ५. खगः । द्वा सुपर्णा' इत्यादिश्रुतेः (श्वेत. उप ८०, ५. कर्कटकः । यथा कर्कटकस्य गतिर्वक्रतया दुर्योधा एवं कालरूपस्य परमात्मनो गतिरपि दुर्योधेति भावः । ८१, १. वेदयति । ज्ञापयति स्वे स्वे कर्मणि विनियुके । 'एचमेवैप प्राण इतरान् पृथक्पृथगेव संनिधत्ते' इति श्रुत्यन्तरात् (प्र" उप ३, ४)। ८१, १-२. परं ब्रह्मधाम दिव्यं ब्रह्मपुरमित्याख्यं क्षेत्र परमात्मानम् उपैति उपगच्छति । मुण्डकोपनिषदपि । 'स दैतत्परम ब्रह्मधाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रम् । उपासते पुरुपं ये ह्यका- मास्ते शुक्रमेतदतिवर्तन्ति धीराः ॥' इति (३, २, १) । ८१,४ ८२, १. अथ--- -मूर्धति | 'पुरुषस्य उक्तलक्ष- णस्य स्थानानि, तत्र ध्याने सति शीघ्रमभिव्यक्तेः । नाभिः मणिपूरचक्र हृदयम् अनाहतं, कण्ठं कण्ठः विशुद्धिचक्र, मूर्धा आज्ञाचक्रम् । आधारायनेकध्यानस्थानसत्त्वेऽपि प्राशस्त्यार्थ चतुर्णी ग्रहणम् ।' इति ना' । 'चकाराचक्षुरादीन्यपि स्थानान्युपासनान्तरेषु' , 'यद्यपि नेने ·४१४ कण्ठे हृदये मूर्धनि 'जागरिवादीनि वक्ष्यति (९० पृ) तथाप्यत्र नाभ्यादीनामुक्तत्वादुपलब्व्यर्थमेवं चिन्तनीयम् । अथवा नाम्यादि यथाक्रमं परित्यय नाभिनेत्रं च समुच्चयेन विकल्पेन वा जागरित- स्थानम् ।' इति शङ्क । ८२, ३. तुरीयमक्षरम् । 'तुरीयं संख्यातीतमपि चतुर्थे वक्ष्यमाणम्' इति शङ्क । तथा च माण्डूक्योपनिषत् । 'अद्वैत चतुर्थ मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ।' इति । ८२, ३ -८३, १. स आदित्यश्च - ज्योतिर्वर्जितम् । तेया मध्ये यत् स्त्रयममनस्कत्वादिविशिष्टं परं ब्रह्म विभाति स आदित्यश्चेत्यादि । एष संबन्धः । तेषां चतुणी मध्ये यदित्यादि । चाक्षुषः स्वमचारी च सुप्तः सुप्तात्परश्च यः। भेदाश्चैतेऽस्य चत्वा- रस्तेभ्यस्तुर्य महत्तरम् ॥ त्रिष्वेकपाश्चरेब्रह्म त्रिपाञ्चरति चोचरे ।' इति श्रुत्यन्तरात् (मैत्राय' उप. ७, ११) । स्वयं 'स्वेनाविद्याव्यति- रिक्तेन रूपेण' इति शङ्क । ज्योतिर्वर्जितम् । सूर्यचन्द्रादिव्यावहा- रिकज्योतिभिः शून्य तेरप्रमेयमित्यर्थः । 'न तत्र सूर्यो भाति' ते देवा ज्योतिष उत्तितीर्षवः' 'भासा हीनोऽस्मि भास्म्यहम्' इत्या- दिश्रुतेः (काठ° उप° ५, १५, नृसिंहोत्त° उप०६; १२० पृ, ११ प') । अग्निर्जाग्रत् । अस्थमः प्राणः । 'प्राणाग्नय एवै. तस्मिन्पुरे जाग्रति' इति श्रुतेः (प्रश्नोप' ४, ३) । ८३, १-५. तत्र परब्रमणि लोका नलोका लोका अलोका ·इति द्रुतं न विद्यते । तथा वेदा नवेदा इत्यपि न । तथा देवा नदेवा इत्यपि न । इति । एवमादो वर्तमानस्य नकारस्योपरि सर्वत्रान्वयः । अस्यार्थः श्रीगौडपादाचार्येणाप्युक्तः । न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुन चै मुक्त इन्येपा परमार्थता ।। ' इति । ८३, ६-८४, ३. हृद्याकाशे हृदयगते बिले तत् प्रसिद्ध विज्ञानमाकाशं विज्ञानरूप आकागः । यद्वर्तत इति शेपः । तदेव सुपिरमाकाशं बाह्य आकाशः । 'यावान्या अयमाकाशस्ता- वानेपोऽन्तर्हदय आकाशः' इति श्रुतेः (छा उप० ८, १, ३) । हेतुमाह तद्विद्यादित्यादिना । तत् । आकाशम् । विद्यात् जानी- यात् । उक्त हृद्याकाशे । तदेव हृदयबिले स्थितं ज्ञानमयाकाशमभि- जानीयादित्यर्थः । यस्मिन्निदं महतं सं च वि चरति संचरति विचरति च । तिष्ठतीत्यर्थः । यस्मिन्निदं सर्वमोतप्रोतम् । स्पष्टम् । स विमुः प्रजासु स सर्वप्राण्यन्तरस्थ इति ध्यानेन यो येद स तत्परं ब्रह्म भवति । इति निर्वाणं तच्च निर्वाणं विश्व- जगदुपशमनरूपो मोक्षः । न तत्र निर्वाणे देवा ऋषयः पितर ईशते लोकत्रये प्रबला अपि तत्र शक्तिहीनाः । कस्मात् । इति यस्मात् प्रतिबुद्धः सर्ववित् । — हृदिस्था देवताः सर्वाः' इत्यादि. ज्ञानेन सर्वविदं प्रतिवुद्ध प्रत्यसविदो देवादयो न प्रभवन्तीति भारः। ८५, १. प्राणः मुख्यः पाणः । ज्योतिः ‘वयंप्रकाशं पर

·४१६
-
ब्रह्म' (शङ्क) । त्रिवृत्सूत्र च यमहत् विद्भिर्धियमाण ब्रह्मविष्णु
रद्रामक विश्वसदर्भकर सूक्ष्म सूत्रमित्यर्थ ।
८५, २ मानसिकयज्ञोपवीतस्य स्थान निशिष्य निर्दिशति
हृदीति । हृदयफमरगते विज्ञानरूप आराशे तिष्ठतीत्यर्थ । इद
च पास्य देहलोदीपन्यायेन पूर्वोत्तराभ्यामन्येति ।
८५, ३-६ अथ स्थूलोपवीतपरिधाने विहित मन्त्र सूमोप
वीतपरिधानपरतयेवानुनदति यज्ञोपीनमित्यादि ।
८५, ८ ' तदेव सूर ब्राह्मणत्वसूचमिति धारयेत् अपरो
क्षतया जानीयादनुभवेदित्यर्थ ।
(अप्प०) ।
८५ ९ मूचनादिति । अत्रारण्युपनिषत् तट्टिप्पणी च
द्रष्टव्ये (७ ४) ।
येन सूत्रेण' इति शङ्कः ।
येन यस्मिन्
ब्रह्मणि सूत्र इत्यर्थ । इयप्प ।
उच्छिष्ट शरीरद्वारान्नप्रवेशनिर्गमनाभ्याम् । अशु
चि मनोवाकायपापात् ।' इति शङ्क
८७, २-३ यस्य नाया केशादिरूपा शिखा अस्ति
कित्वेकय अग्नेरिव अग्निशिसातुन्या ज्ञानमयी शिसा स इयादि ।
तथा मूर्यो विद्वान्प्रवलिताग्निपत्इति स्मृते
(बृह पराशरसहिताया ४ अ) । शङ्करानन्दम्तु । 'यथा जातवेदस
शिखा पाला जातवेद म्वरूपादन्या न तद्वत् यस्य परमहसस्य खयप्रका
--
.
यथा
भम्म

·शचैतन्यस्यानन्दात्मनः ज्ञानमयी अहमेवरूपोऽस्मीसेतद्बोधमयी शिखा चैतन्यप्रदीप्तिश्चैतन्यादभिन्ना' इति । केशधारिणः केशमात्रधारिणः मुख्यशिखारहिताः । ८७, ८. यत्परायणं यस्य परायणम् । ८८,१. यज्ञः दर्शपूर्णमासज्योतिःष्टोमादिलक्षणः स्यादित्यनु- पङ्गः' इति शङ्कः । ८९, ५-६. एवमित्यादि । य एनं सत्येन तपसानुपश्यति । तेनेति शेषः । असावात्मा एवम् उक्तप्रकारेण निज आरमनि गृह्यत दत्यन्ययः । सत्येन तपसा ज्ञानमयेन तपसा । यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः इति श्रुत्यन्तरात् (मुण्ट उप॰ १, ८१, ८. जाग्रत्स्त्रने जाग्रन्सुपुप्ते (७७ पृ.) । स्वप्नस्या- प्युपलक्षणमेतत् । गछत्यागच्छते पुनः जाग्रति स्वप्ने च बहिर्ग- त्वेवानन्तरं सुपुप्तावात्मानं प्रत्यागच्छतीत्यर्थः । ८९,९ - ९०, १. पूर्व हृद्याकाशे (८३, ६) इत्यादिनोक्त- मर्थ पद्मत्यादिना पद्येनानुवदति । कदलीकोशसदृशमधोमुखं च सुपिरं विलं, यदन्तीति शेषः, तदित्यादि । ९०, ५. तेनेति । तर्हि तेनैव प्रकारेणास्य ध्यान संध्या भवति संध्यावं प्राप्नोति । अथया संध्यावन्दनं कर्तव्यमिति शेषः । तस्मात्संध्याभिवन्दनं, संन्यासिनामपि तेनैव प्रकारेण संन्याध्यानं 3 ·४१८ विहितमिति शेषः । यद्वा तम्मात् तम्मादेव नान्यहेतो. संध्याभि- वन्दनं नाम । इत्यवगन्तव्यमिति प. । ९०.६. निरूदका निरुदका । दीर्घश्छान्दसः । नाना- दिरहितेत्यर्थः । वाकायलेशयर्जिता मघ्रमुद्रादियानरहिता । ९०. ७. मधिनी सर्वभूतानाम् । सर्वाणि भूतानि संधाप- यतीति मधिनी सर्वभूतानाम् । ९०, ९ -९१, ३. यत् क्षीरे सपिरिवान्वितं सर्वव्यापिन- मात्मानमिति तथा आत्मविद्यातपोमूलमुपनिषत्परं च तद्ब्रह्मेति ज्ञात्वा मुच्यत इति गेजना । आत्मविद्यातपोमूलम् आत्मविद्यातपमी यम्य मूलं यःप्राप्तौ मूलमिति यावत् तत् । उपनिषत्परं गुह्योपदेशाग्र्य- भूतम् । तत् प्रसिद्ध ब्रह्म । । अथाश्रमोपनिपट्टिणण्यारभ्यते । ९६, २. योऽष्टाचत्वारिशदित्यादि । योऽष्टाचत्वा- रिंशद्वर्षाणि, प्रतिवेद द्वादशेति यावत् , यो वा वेदस्य वेदाना ग्रहणान्त मम्यज्ञानपर्यन्त वेदब्रह्मचर्य चरेत् स ब्राह्मः तस्य ब्राह्म इति सत्यर्थ. । ९६,२-३. स्वदारनिरत इसादि । वसिष्ठविधामिनादिवद् ऋतुकालमात्रगामी गृहस्थोऽपि सन् अस्मलितब्रह्मचर्य. प्राजापस इति संजा लभते ।

·. ९८, ४. गृहस्सा इत्यादि । तर पार्तामहत्त्यादी- ना चतुर्णी प्रथमो ग्रामे यथासुख तिष्ठति, अन्ये तु यो प्रामान्त एव प्रामाबहिर्वा कटामेन काचिद्वृत्तिमुपजीवन्ति । यथोक्त गोवायनेन । अथ शालीनयायावरचक्रचरधर्मकाशिणा नाभित्ति- भिर्वर्तमानानाम् । केशस्मश्रुलोमनखानि वापयित्योपकल्पयते । कृष्णाजिन कमण्टल यष्टिं वीमघ कुतपहारमिति । धातवीयेनेष्टा प्रस्थास्यति वश्वाना वा । निर्गत्य अामान्त ग्रामसीमान्ते वावतिष्ठते तत्र उटी मठ वा करोति रत वा प्रविशति । इत्यादि (३ प्रश्ने १ अध्याये) । ९७, २ मा कवृत्तय । वार्ताको नाम बलपुष्टिकारी शाक- अग्निप्रदा मारुतनाशिनी च शुकप्रदा शोणितवर्द्धिनी च' इत्यादिराजवल्लभवचनात् (शब्दकल्पद्रुमे) । तदादिभि शाके धान्यफलादिभिश्च विषयभोगेन ये जीनन्ति वातावृत्तय इति । यद्वा वार्ताका कृप्यादिजीविन तेषा वृत्तियेपा ते ९७, ३-४ शतसरसरामिरित्यादि । शतसवत्सराभि आम रणान्ताभि 'पुरुष एवं पशूना शतायु इति श्रुते (शतपथ २, १७) । अथवा द्विनजन्मपरिमिताभिरित्यर्थ । 'अय गैर पदम् ' इत्यादिश्रुते (२४ पृ) । क्यिामि यज्ञादि- कर्मभि आमान परमा मान प्रार्थयन्ते आशसन्ते । “सर्वक्रतु- याजिनामा मयाजी विशिष्यते' इति चोवायनरचनात् (२, ७, १५) । विशेष । . - - ब्राह्मणे ७,

·४२०
९७, ४ शारीनवृत्तय । 'शालीन धाप्य बिना प्राप्त
मयाचितम्' इति श्रीधरस्वामी भागवतदीपिकायाम् (७, ११,
१६) । शालीन तु वसरपर्यत स्ववृत्तिहेतो कुमूलमञ्जूपादिषु
बीहिधायादिग्रहणम् ' इति नियध्वजाय (भागते ३, १२, ४२) ।
९७, ६ ७ यायावरा । 'यायावर प्रत्यह धान्ययात्रा' इति
श्रीधर (उक्तस्थाने) । 'यायापर भेक्षचयविशप । असञ्चय एकाहित्य
तत्तदिनानितत्रीह्यादेम्तदिन एर व्यय वार्ता यायावर ज्ञेयमकाहि
त्वमसचय इति' इति विजयधनतीर्थ (उक्तम्थाने) । यायावर्यम् ।
यायावर प्रासी । तस्य कम यायावयम् । प्रवासादिना या आपूर्व
कमानम् इति वीरराववाचाय (भागवते ७, ११, १६) ।
९८, १ घारसयासिका । एतदभिन्ना बोधायननोक्ताश्चक्रचरा
इत्येवमनुमीयते । चक मनसि कल्पयिका तदनुसारणेच ग उत्त
शिलोग्छन कुवन्ताति घोरसन्यासिका ।
९८, ६ खानसा विखनसा ब्रह्मणा यानि भगव
द्भजनादीनि वसानससूत्र उपदिष्टानि वन स्थित्वा तत्कतारो देखा
नसा' इति वल्लभाचार्यो भागयते ३,
१२, ४३ श्लोकस्य
व्यायाने ।
९८, ७ ग्रामवहिप्कृताभि | ग्रामनिवासिभिरनोक्षिताभिरित्यर्थ ।
९९, ४ वालखिल्या । इतिहासादिषु प्रसिद्धाना सनत्या कता
रुपनाना पुत्राणा महातपसामृपीणा वृत्तिं नाम च ये स्वीस्तवन्तम्ते ।
।

·४२५ ९९, ५-६. कारियां कृत्वा । 'अष्टौ मासान्वृत्त्युपार्जन कृत्वा चातुर्मास्ये संगृहीताशी कार्तिक्यां संगृहीतपुष्पफलत्यागी' इत्यर्थः (३, ४, १८ ब्रह्मसूत्रस्य शाङ्करमाप्यरतप्रभाव्याख्यायाम् ) । प्रायशस्वाश्वयुज एवं वानप्रस्थानां संचितस्य त्यागो विधीयते । यथाह मनुः । 'त्यजेदाश्वयुजे मासे मुन्यन्नं पूर्वसंचितम् । जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च ।' इति । पुप्पपदं शाकस्याप्युप- लक्षणम् । १००, २. फेनपाः । स्वयं पतितं पर्णफलादिकं फेनो नामेति केचित् । विजयध्वजतीर्थस्तु · फेनपा क्समुखगलितपयः- फेनपानेन जीयन्तः' इति (भागवते ३, १२, ४३ श्लोकस्य व्याख्याने) . १००, २. उन्मत्तकाः उन्मत्ता इव शीर्णपर्णफलभोजिनः । 'पु' उन्मत्त इव कन् तापसभेदे' इति वाचस्पत्यात् । अथवा उन्मज्जका इति समीचीनः पाठः । तस्यापि व्याख्यानं याचस्पत्ये दृश्यते । 'कण्ठदने जले स्थित्वा तपः कुर्वन् प्रवर्तते । उन्मज्जकः स विज्ञेयस्तापसो लोकपूजितः ।।' इति । बोधायनस्तु 'तत्रोन्मज्जका नाम लोहारमकरणवर्जम् ' इति व्याचष्टे (३, ३, १०) । १०१, १. शिक्यं रज्जुनिर्मितं कमण्डल्यादिधारणसाधनम् । वक्ष्यति हि 'शिक्यकमण्डलहस्ताः' इति । १०१, १. पक्षः पक्षवत् स्कन्धे प्रियमाणो भिक्षापात्रादियाह- ·४२२ गाधकः पाठापः । तम्य पर्याया वि इनि धारण इनि । १०१, ५. पामरप्राम एक । गठिान्दमः । १०१, ६. एकरा नामकमिन्दिन उपाध्यान्यस्मिन्दिन भक्षण- नियुपयापिः । द्विरात नान दिनद्वयपाध्यापम्मिन्दिन म नामिनि । अथ मंत्रयोपनिपहिणण्यारभ्यते अब गवरूपः प्रथमो भागो माया पापानिपद आद्यभागा- प्रायनोऽभिन्नः । तथा च तदनन्तरं यामानानां कानाम- प्रिमाः मम मनायणीयोपनिषदाहता दृश्यन्ते । अनी रामनीषि- रचिनायाम्नदुपनिषदापिकाया राम इति चिनियानपूर्वकं तत्र तत्र किंचिदुदाहरामः । १०७, ६-७. अन्तं सहस्राहस्यत्यादि । मुनः तपसिनः । तपसि सितस्य रानः' इति राम । सहस्रम्येति पाठे नु 'सवत्सराणामिति शेषः' इति राम', 'अन्ते तपसः कालनियमा वसाने सहसाख्यस्य मुनेरन्तिकम् ' इन्यायप्प । १०८, ३-५. एतद्वृत्तमित्यादि । यत्वया पृष्टमा मतत्त्व- मतद्वस्तु पुरस्तात् अतीते काले वृत्तं सिद्धं निर्णीतम् , पूर्व- तरमपिभिरिति योग्यम् ।' (राम) । इदानी तु बहु न ·४२३ शक्यते । तस्मात् अशक्यमेतत्प्रश्नं मा पृच्छति । अप्पयार्यस्तु 'तत्वरिपयकमेतद्वृत्तं पुरस्तात् आदौ शिष्यस्य गुरुणा वक्तुमशक्यम्। अतोऽमुं प्रश्नं मा पृन्छ । अपि त्वन्यान्कामान्वृणीप्य । सुविरक्त- स्यापि तत्त्वज्ञानप्रतिबन्धकाः केचित्कामा हृदि निगूढा भवेयुः । निःशेपोपभुक्तकामम्यैव तत्त्वज्ञानमुत्पद्यतेसभिप्रायः ।' इति (मै- त्रायणीयोपनिपद्भाप्ये) । १०८, ७. संविदपेतम् । ज्ञानशून्यं जडमित्यर्थः । निरय एव निरयतुल्यम् । १०८, १२. अथ किमेतैर्वान्यानाम् । अथ अन्यानां अन्येषां वक्ष्यमाणाना महत्तराणां दोपाणाम् । अभिमुखे इति शेपः । एतैः उक्तरभ्यामदोषवचनैः । किं प्रयोजनम् । तदपेक्षयाऽकिचित्करा एवैत इत्यर्थः । १०९,२--३. सोऽहमिति । अहं च तादृशो नश्वरस्वरूप इति ज्ञात्वेत्यर्थः । १०९, ३-४. यैरेव नान्यकारणैः असकृदुपावर्तनं पुनः- पुनर्जन्मप्राप्तिः दृश्यते । कस्य । आश्रितस्य तदाश्रितम्येत्यर्थः । महाराज १०९, ८-९. महाराजेत्यादि । हे बृहद्रथ इक्ष्वाकुवंगध्वज भूतानां शीर्ष अत्र्य, स्वमात्मज्ञः अतः कृतकृत्यः । शीघ्रमेव भविष्यसीति दोपः । १०९, ९. उपदेशमारभते मरुन्नामेत्यादिना । स्वपराक्रममुद्दिश्य ·४२४ - , - - मन मानाना विद्युतोऽसि । अय च मरुत् सलु निश्चित आमा ते । माद्रि प्राण प्राणश्चात्मेयर्थ । ११०, १ अनर्था अनर्थावहा । ११०, २ भूता मा भूताभेदेनोपलम्यमान इन्यर्थ । (राम)। पर पद परम पद वेप्णव धाम (राम) । ११०, ३-४ तपसा स्वधर्माचरणेन तदनिरोधिवेष्णवादि निप्पामव्रतविशेषाचरणलक्षणेन च सत्त सत्त्वगुणप्रधान चित्त प्राप्यते, विशुद्धसत्त्वता लभ्यत इत्यर्थ । तस्मात् वात् सप्राप्यते । मनुतेऽनेनेति मनो विवेकविज्ञानम् ।' तेन मनसा मननन आत्मा पूर्ण तत्त्व पर ब्रह्म हि निश्चित प्राप्यते । आमतत्त्वसाक्षात्कार एवात्मप्राप्तिर्नान्या तम्याप्तिर्नित्याप्तस्वरूपत्वात् , अत आमसाक्षात्कारो भवतीत्यर्थ । (राम) । आत्मापत्त्या भात्म प्राप्त्या हि निश्चित निवतते शान्तिमधिगच्छतीत्यर्थ तपसा सत्त्व सन्जान ततो मन ध्यान तेन आत्मा आत्मानुभव प्राप्यत इत्यर्थ , 'तम्माद्विद्यया तपसा चिन्तया चोपलभ्यते ब्रह्म इति मैत्रायणीयश्रुतौ प्रकृतश्लोमान तर वक्ष्यमाणत्वात् नागयणोपनिषदपि 'तपसा श्रया मेधा मेश्या मनीपा मनीपया मनो मनमा गाति' इत्यनेन तमेव विषय किंचि द्विस्तरेण वक्ति । . अथवा महा- श्रद्धा ११०, ७-८ स्वयानावुपान्तस्य अत सत्यगामिन सद

·४२५
स्त्वभिमुखस्य तस्माञ्च इन्द्रियार्थविमूढस्य इन्द्रियार्थेषु जडस्य मनसः
कर्मवशानुगाः देहादयः अनृताः मायामात्राः सन्तीत्यर्थः ।
११०, १३-१४. समासक्तमित्यादि । 'विषयासक्तिवत् ब्रह्मा-
सक्ती सत्यां सर्वोऽपि मुच्येत' इत्यप्प' ।
१११, १. साक्षिणं बुद्धिनृत्तस्य । रङ्गतुल्ये संसारे प्रकृति-
नर्तकी पुरुषः प्रेक्षक इति सांख्याः ।
१११, २. अवधूतादिसंप्लवम् । आदिश्च संप्लवश्च आदिसंप्लवौ
ताववधूतौ येन सोऽवधूतादिसंपवः, आद्यन्तरहित इत्यर्थः, तम् ।
१११, ५. स्तिमितगम्भीरम् । स्तिमितः निष्कर्मकः गम्भीरः
गहनश्चेति स्तिमितगम्भीरः, तादृशम् । न तेजो न तमः तेजसा
तमसा चेत्युभाभ्यां भिन्नः । पुनश्च ततं व्याप्तम् ।
१११, ६. निर्वाणमयसंविदम् । ज्ञानानन्दस्वरूपम् ।
११२, ७. सावयवस्वरूपम् । भेदस्वरूपत्वादद्वैतविरुद्धमिति
भावः ।
११२, १०, सौख्यतमे परमानन्दे ।
११३, ७. ब्रह्मामृतमित्यादि । ब्रह्मामृतपानमस्यान्तरं भैक्षम् ,
अथापि देहरक्षणार्थ बाह्यमपि भैक्षमाचरेदिति भावः ।
११३, १० - ११४, ७. जातमित्यादि ।
प्रसक्तिमुपदिशति जातमित्यादिना श्लोकचतुष्टयेन ।
लानं विधीयत इत्यत्र न करतलेन देहस्पों जलझमानं वा विधी-
आन्तरम्नानस्य
'देहं स्पृष्ट्वा

·४२६
,
यत इति वाच्यम् , अपि तु देहेऽभ्यासवशादात्मबुद्धि वृता चेत्
पूर्वोक्त मनोमलत्यागलक्षण मान कर्तव्यमित्यभिप्राय ' इत्यप्प' ।
११४, ३ विकाराकरपिम्तीर्णम् । विसराणा रोगादिनन्या
नाम् आकर , अत एव पिम्तीर्ण हुपु जन्मसु व्यापृतम् ।
देहमित्यनुपज यम् ।
११४, ४ नरद्वारेत्यादि । स्वभावत नित्यापरिहार्यम्
च सावविशेपणम् । म्यभावजनवद्वारस्वायमिति वक्तव्ये समासाभारस्छा
। देहमित्यध्याहार ।
११४, ६-७. मात्रा निमित्तेन मूतम्सनन्ध सूतकेन सन
न्धो यस्य देहस्य तम् । तदेव मध्ये स्पष्टयति सूतक इति ।
सूतके सूतिराले स देह ह हि जायत इति । पुनश्च विशि
नष्टि देह मृतसूतकजमिति । मृतमूतकस्य जायमान यात् तट्वि
शिष्टस्य देहस्य जनन सभत्तीति तथा व्यवहार । यथा प्रसबकाले
तथा मरणेनाप्यशुद्धो भवति य तमित्यर्थ ।
११५, १ वासनाम्यनाशाम् । देहवासना शास्त्रवासना रोक
यासना चेति (१७२ ) एत नयनाशकम् ।
११५, ७ अहकारसुतमित्यादि । पूर्वश्लोकोक्तास्वदेशादित्या
गादप्यकारादित्यागो मुख्य इत्यभिप्राय ।
११५,९-११६,२ ज्ञानप्राप्तेरारभ्य सन्यासिन सध्या
वन्दनानुष्ठानानह इत्याह मृतेत्यादिना श्लोकद्वयेन ।

·४२७ निवर्त्यते स ११६, ८. संधौ संध्यावन्दने संध्यावन्दनस्थान इति यावत् यत्र जीवात्मनोरक्यं संन्यासः परिकीर्तित इत्यर्थः । ११६, ९. वमनाहारवद्यस्य भाति वमनाहारबुद्धिर्भस्य जायत इत्यर्थः । ११७, २, उभयभ्रष्टः । गार्हस्थ्यात्संन्यासाच्च भ्रष्टः । ११७, ७. यो यतिः स आन्तरं माधुकरं न त्यजेनेत् तदा मुक्तो भवतीत्यन्वयः । आन्तरं माधुकरं विशिनष्टयुत्तरार्धेन । वैराग्यजनकं बहुव्रीहिर्वा तत्पुरुषो वा श्रद्धाकलनमित्यत्र तु बहुव्रीहिरेव । ज्ञाननन्दनमित्यत्रापि प्रथमपदयत् । ११७, १०. शिष्यकिकराः । तन्छिप्येभ्योऽप्यपकृष्टा इत्यर्थः । ११८, २. परमित्यस्य पूर्वेणान्वयः । परममित्यर्थः । यद्वा परं भ्रमन्ति नितरा भ्रमन्ति । १२८, ८ -- ९. अथ जीवस्य ब्रह्मवे दृष्टान्तद्वयमाह अन्तः पूर्ण इत्यादिना । अत्र प्रथम दृष्टान्ते जलमुपमानं भवति, द्वितीये वाकाशः । द्वितीयो दृष्टान्तः श्रीगौडपादाचार्येणाप्युक्तः ह्याकाशवजीवैर्घटाकागैरिवोदितः' इत्यादिना (३, ३-९) । ११८, ११. यच्छिष्टम् । ग्राहाग्राहकादिभेदशून्यं परं ब्रह्म । ११९, १. दर्शनप्रथमाभासम् । दर्शनादिवृत्तिभ्यः प्रथमः पूर्वो य आभासः प्रकाशः तम् । 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वम् । इति श्रुतेः। आत्मा

·१२३, १ न जगत् । अम्मीति शेप । किंतु सर्वदृष्टास्मि
जगसाक्ष्येवास्मीत्यर्थ ।
१२४, २-३ यकिंचिदित्यादि । यत्किंचिदपि लोके
विद्यते तेन सणेत्यध्याहार । हीनोऽस्मि । अथापि स्वल्पमपि
विना अह अ न अस्मीयन्वय ।
१२४, ६-८ परिकारेयादि । पड्कारादयो चराहोपनिषदि
श्रूयते । ‘पडभावविकृतिश्चास्ति जायते वतेऽपि च । परिणाम
क्षय नाश षड्भावनिति पिदु ॥ अशना च पिगसा
शोक
मोही जरा मृति । एते पडूमय प्रोक्ता परकोशानथ मि ते ॥
रक्त मासमेदोम जाऽस्थीनि निबोधत । कामक्रोधो
लोभमोही मदो मात्सर्यमेव च ॥ एतेऽरिपटका ' इति (१,८-११)।
१२५, १४ रामात्रात् । अय इत्यध्याहार । नास्म्यह
सदा । सदा समान एवास्मीत्यर्थ ।
१२६, ४-५ एन स्यानुभयो यस्य पुरपस्यास्ति सोऽहमस्मि
स मदभिन्न इति न संशय
त्वक
च
नारदपरिवानकोपनिपट्टिप्पण्यारभ्यते ।
१२९, ४-५ अपूर्वपुण्यस्थलानीत्यादि । अपूर्वाणि यानि
पुण्यस्थलानि पुण्यक्षेत्राणि यानि च पुण्यतीर्थानि प्रयागादिरूपाणि
तान्यपि तीर्थीकुर्वन् म्वसमन्धेन पवित्रीकुर्वन् । महापुरपसबन्धाद्धि

·१३५, ४-५. निकरविरहितेत्यादि । निकरविरहितस्य तस्या- निमित्तं लक्षणं यस्य वर्तते स [आतुरवज] सन्यासानहः । मयने ४२९ पुण्यक्षेत्रस्य पुण्यतीर्थस्य या पवित्रतातिशयो महाभारतादिषु शाण्डि- ल्युपाख्यानादौ वैनतेयवृत्तान्तेन स्पष्टीकृतः । नारदस्य च भगवद्भक्ता- प्रेसरतया मुप्रसिद्धत्वाद्युक्तं स्वसंबन्धाक्षेत्राणां तीर्थानां च पवित्रीकर- णम् । अवलोक्य तानि सर्वाप्यपि समन्ताद्विलोक्य तेन च चित्तशुदि चित्तशुद्धयतिशयं प्राप्य । इति । अप्पयार्यस्तु 'अपूर्वपुण्यस्थला- न्यवलोक्य पुण्यतीर्थानि तीर्थीकुर्वन् पुण्यतीर्थेषु स्नानानि कुर्वन्सन्नि- त्यर्थः, ततश्चित्तशुद्धिं प्राप्य' इति ज्याचष्टे । १३०, २. स्थावरजङ्गमनामकैः । स्थावराङ्गमांथ नमय- न्तीति स्थावरजद्गमनामकाः तैः । १३०, ९. कथं मुखत्युपाय इत्यस्माकं वक्तव्यम् । १३१, ६ -७. चतुर्विधब्रह्मचर्यमित्यादि । अत्राश्रमोपनिषद् द्रष्टव्यः । पड्विधगार्हस्थ्यम् । आश्रमोपनिपदुक्ताश्चत्वार , बोधायनोक्ताश्च कपोतवृत्तयः सिद्धेच्छावृत्तयश्चेति द्वौ । अप्पयार्यस्तु · यजनयाजना- ध्ययनाध्यापनदानप्रतिग्रहाख्यवृत्तिभेदेन पड्डिधत्वम् ' इति व्याचष्टे । १३३, ३. मदिष्टम् । मया ज्ञातुमभीप्सितमित्यर्थः । श्रमस्योनित कृत्यमिति विग्रहः । निकरविरहितस्य हिरण्यादिसंचय- हीनस्थेत्यर्थः । १३६, ४-७. अन्ध इत्यादि । पूर्वजन्ममृतनानाविधपाप- ·४३० . हि । ' अथ नरकानुभूतदु खाना तिर्यवमुत्तीर्णाना मनुष्येषु रक्षणानि भवति । कुण्यतिपातकी । प्रमहा यक्ष्मी । मुराप श्यावदन्तक । सुवर्णहार कुनख । धान्यचौरोऽङ्गीन , मिश्रचारोऽतिरिक्ताङ्ग । बागपहारको मूक । उन्मत्तोऽग्निद । गोलम्वन्ध । समय भेत्ता सल्वाट ।' इत्यादि (विष्णुम्मृतौ ४५ अ) । एव पण्वस्त्राणामप्यनहीं तयोरजितेन्दियत्वात् । पुन पतितादयश्च सन्यासा- नह । पापण्ड वेदनिन्दक । चत्रो लिङ्गी । तप्तचकाङ्कन धारी वणव पाश्चरानी तथा लिङ्गधारी र वीरतत्रापिष्ट । तयोश्चर लिङ्गयोस्त्यागत्यामरण निषिद्धत्वात् सत्यागरूपे सन्यासे नाधिकृतावित्यर्थ 'वृद्धश्रावकनिगूढा पञ्चराविदो । कापालिका पाशुपता पापण्नाश्चैव तद्विवा ॥' इति (ओशनसस्मृतौ ४ अध्याये श्राद्धेषु वर्याना कथने) । खान- सहरद्विजो । वैखानसतन्त्रोक्तरमेण तथा शैवतन्त्रोक्तक्रमेण यो देव- पूजा वेतनग्रहणेन पुररस्ता । मृतका यापर कृतवेतनो वेदा-या- । शिपिविष्ट खल्वाट १३६, ८ पूर्वस यासी । येन पारहम्यापूर्वभावी कुटीचकादि- । म्मयतेऽपि जना पक सन्यास कृत स - १३७, ३ द्विविचारेण सन्यस्त । सन्यासाद्गार य प्रत्या गत इत्यर्थ । स्मर्यते हि । 'ये प्रत्यासिता विप्रा. प्राण्या- मिनलादिषु । अनागानिवृत्ताश्च गृहम्थव चिकीपक. ॥ चरेयु-

·४३१
.
स्त्रीणि कृ छाणि गणि चान्द्रायणानि वा । जातकर्मादिभि सर्ने
पुन सस्वारभागिन ॥' इति (आपस्तम्बस्मृतौ ९, ७-८) ।
१३८, ११ सराग इति वक्त ये सरक्त इति छान्दस
पाठो लेखकाना प्रमादो वा ।
१४३, ८ सप्तद्वारारमार्णा चेत्यादि । 'थोत्राभ्या नेत्राभ्या
नासिकाभ्या जिह्वया चारकीर्णा सत्याप्ताम् अनृता च वाच न
यदेत् ' (अप्पः) । श-दादीन्द्रियार्थविषयिणीमत एनाबमपरा याच
नोचारयेदिति भार
। उल्ट्रास्तु · सतद्वारावार्णामिति चक्षुरादीनि
पञ्च नहिर्बुद्धीद्रियाणि मनो बुद्धिरित्य त करणद्वयम् ' इति (मनुस्मृ-
तो ६, ४८) ।
१४५, १-२ प्रियेमित्यादि । 'स रागद्वेषविनिर्मुक्तस्य
प्रियाप्रियजना भवेयुरिति चेन्नप दोष , तत्तजनदृष्टयास्य नियाग्रिय
जनवचोपपत्ते ।
इत्यप्प
१४५, ६ सिद्धिमित्यादि । 'एकस्यैव सिद्धिरिति सिद्धि
मेमस्यासहायस्य पश्यन्' न उहाति न धचित् पुत्रादिम्तेन त्यक्तो
भवति, अतो न हीयते न वियु यते पुत्रादिमि तद्वियोगदु ख
नासादयति' इति सजिनारायणमेधातिथी (मनुस्मृतौ ६, ४२) ।
१४९, ७-८ मुग्न्यत्तिकाम मोक्षाश्रम प्रनिनिक्षु ।
१४९, ६ - १५१, ४
अय भागो जागालोपनिपहिप्पण्यवसरे
प्रायशो व्याख्यात
.

·४३२ १५०, १० १५०, १ यो मन्यासमुपन्यम्यति आहवनीयादित्यादिना । आहवनीयादग्निमाहृत्य । गाईपयमकाशमिति प. । ५१. अनामि यत् यदि श्रोत्रियगृह्स्यासनिधानात् शुद्धमग्निं न पिन्देत् तर्हि अप्सु जुहुयात् । १.१, २. मन्त्रान्तरम् । प्रणादन्य मजामित्यर्थ । ३५३, २ सर्वमेतद्ब्रह्मोपनिषद्यपि श्रूयते (८५ -८७ पृ.) । अय भाग प्रायय परमहसनागारो पनिपदोरनुवाद एन । १५३, ५ अथवा यथा रिधि भवति तथा चेत् तर्हि जातरूपधर इत्यादि । १४३, १२-१३ यद् अन्त मानसिक यच्च हि देहादि वर्तते तत् सर्व स्वव्यतिरिक्तममन्यमान आमवेति मन्यमान । १५५, १.--११. ब्रह्मप्रणवमनुस्मरन् भ्रमरकीटन्यायेन शरीर यमुसृज्य । भ्रमरकाटन्याय उत्तो भागरते । 'यत्र यत्र मनो देही धारयेत्सक्ल धिया । स्नेहाद् द्वेषाद् भयाद्वापि याति तत्त- सरूपताम् ॥ काट पेशस्कृत ध्यायन् कुड्य' तेन प्रवेशित । याति तत्सा मता राजन् पूर्वरूपमसत्यजन् ॥' इति (११, ९, . * कुषामित्यपपाट । Boehtlingh (Pll, such 70 ) referring to yant कश्यादि, Pin IV,2,9a, mistakes कुल्या for कुड्या ·४३३ , २२ - २३) । 'पूर्वरूपमसत्यजनित्यनेन कैमुत्यन्यायो विवक्षित । पूर्वरूपमसंत्यजन्नेन याति किमुत सत्यजन्नियर्थः ।' इति तद्व्याख्याने श्रीमट्टीरराघवाचार्यः । शरीरम्य स्थूलसूक्ष्मकारणशरीराणि । १५५, १०-११. सन्यासेनेन नान्याश्रमेण । १६०, ४-~५. स्वङ्मासेत्यादि । त्वमासादिसहतिरूपे विण्मू- त्राभ्या दुर्गन्धे च देहे प्रीतिं कुर्याणाना, जनानामिति शेप , क्रिमी- णा कीटाना च कियदन्तरम् अन्तर नास्तीत्यर्थ. । देहाभिमान- रहिता एवोत्कृष्टा इति भार १६१, ७. निरर्थक गौण. । १६१, ८-९, य न सन्तमित्यादि । यः ससारातीतोऽप्र- धृत 'जाग्रदपि सुषुप्तस्थः, जीपन्नेव मृतोपम ' इति वचनादस्ति- रचनास्तित्वादिपदै. केनापि वक्तुमशायम्तम् । वक्ष्यत्यपि “सदिग्धः सर्वभूतानाम् ' इति । १६३, ५-६. सर्वत्रेत्यादि । श्राद्धे श्राद्ध प्रतिदेवादि द्वौ ब्राह्मणी भोजनीयावित्यर्थ । यथा वैश्वदेवे चत्वारः, मनुष्यश्राद्धे दश, भूतश्राद्धे चत्वारिंशत् , अन्येषु पट्, आहत्य नवति, । अष्ट्या- घरपक्षे तु प्रतिश्राद्ध बवदेवस्यापदयस्वादाहत्याष्टादशोचरशतमिति ज्ञेयम् । १६३, ६-९. एकाधरपक्षे एकदिनेऽष्टाधरपक्षेऽष्टदिनेषु वाष्ट- श्राद्धानि भुक्त्यन्त यथारिधि नियेति योजना ।

·४३४ १६३, १०-१६४, ३. शेपकर्मसिद्धयर्थ शिसारिसर्जनादेः शेपर्मण. सिद्धयर्थ सप्तकेशान्विसृज्य ययित्वेति वचनात् शेषकर्म- सियर्थमित्यादेः शाखान्तरवचनाच सप्तकेशान्संरक्ष्येति द्रष्टव्यम् । १६४.६ स्वशाखोपसंहरणं कृत्या स्वशाखाध्यायमुपसंहृत्य । १६४, ८. आत्मादिभिः आत्मना अन्तरात्मना परमात्मना । आत्मादानुद्दिश्येत्यर्थः । १६५, ७. हे अमिदेव यज्ञामि त्वा आत्मा स्वयम् आत्मानं मदीयं कोष्टानि प्रविशेत्यर्थः । १६५, ९. स्या योनि प्राणानि कोष्ठामिमिति यावत् , या अमेोनिर्यः प्राणः' इति श्रुत्यन्तरात् (६६ पृ) । १६५, १०. सक्षय एहीत्यनेन समारोपणीयाग्निना सहामिदे- यतायाः कोष्ठानौ प्रोशोऽभ्यर्थ्यते । १६९, ६. तारक अष्टमोपदेशे वर्णयिष्यमाणं ससारात् तार- स्मोंकारम् । १६९, १२. अकाफपृष्ठम् । काकपृष्ठं नाम कृष्णचिह्नरूपो वेणोर्दोष , तद्रहितम् । १७०, १२ १७१, ५. भगवन्नित्यादि । ननु कथं कर्मा- ण्यकुर्वन्पुरष स्वाश्रमाचारपरो भवेदित्यत्रोन्यते पुरुषतरे जन्तवः कर्मप्रवर्तका एव सन्तीति सत्यम् , अवस्थाचतुष्टयाधीना कर्मज्ञान- वैराग्यप्रवर्तकाश्च पुरुषा जन्तव. पुरुषा ये जन्तवस्ते तु तदनु- , ·४३५ - कूलाचाराः केचित्कर्मपरा अन्ये ज्ञानादिपराः सन्तीति भावः १७६, ९-१०. अज्ञानेन ज्ञानाज्ञाननिमित्तेन विद्वद्विविदिपासं- न्यासाविति द्वौ, अशक्तिवशात् कर्मलोपतश्च अशक्तिनिमित्तककर्मसंको- चाच्च तृतीय आतुरसंन्यासः, इति त्रैविध्यम् । १७२, २-३. पुण्यलोकानुभवश्रवणात् । पुण्यलोकानुभवस्या- नित्यत्वश्रवणादित्यर्थः । १७५, १-२. एकशाटीधरो या | कौपीनरहितस्त्यिति शेपः । १७५, ८-९. जीयत आतुरस्य क्रमसंन्यासे दृष्टान्तमाह ब्रह्म- चर्येत्यादिना । कुटीचकादीनां संन्यासविधिः ब्रह्मचर्याश्रमादितुरीयाश्रमवत् ब्रह्मचर्याश्रममारभ्य संन्यासाश्रमस्वीकारपर्यन्तं यः प्रकारः तत्तुल्यो भवति । १७६, २. नकन्यालेशः कन्थालेशेनापि रहितः । १७६, २-३. नाध्येतव्यो न वक्तव्यो, कर्मकाण्ड इति शेषः, न श्रोतन्यमन्यत्किचित् , वेदान्तादिति शेपः १७६, ६. नान्यभाषाविशेपेण । यद्यवश्यं यक्तन्यं स्यात् सहि संस्कृतभाषयैव यतन्यं नान्यभाषाविशेषेण तासां विगानात् । १७७, ३-५. तुरीयातीतावधूतयोर्न ज्येष्ठः ज्येष्ठकनिष्ठमेदो न विद्यते ज्ञानतारतम्यस्य तत्राभावात् । अन्येपु तु यो न स्व- रूपन इत्यादि । १७७, ८. सांकय ज्ञानकर्ममार्गयोः संमेलनमतः पातित्यम् । १७७, १० - १७८, २. आतुरकुटीचकयो लोकभुवलोका- - ·वित्यादि । आतुरो मृत्वा शीघ्रमेव गुचीना गृहे जन्म प्राप्या नन्तर कुटीचको भाति । ' तूर्णमेर जगत्यामभिसपद्यते' इत्यादि श्रुते (प्रश्नोप ५, ३) । युटीचमम्तु सोमोके महिमानमनुभूयै वेह जन्म लभते तदन्ते च रहदको भाति । स सोमलाके विभूतिमनुभूय पुनरावर्तते' इति श्रुते (प्रश्नोप ४) । एवं द्वयोरेतयोर्मनुष्यलोकप्रत्यागमनमवर्जनीयम् । बहूदकस्तु स्वर्गलोके बहु काल प्रत्युप्य तपोलोक गत्वा तत्रापि चिरमुपित्वा सत्यलोक प्राप्या न्ते ब्रह्मणा सह मुन्यते । हसवृत्तान्तोऽप्येतदनुरोधेन द्रष्टव्य तुरीयातीतावधूतयोस्तु 'तुरीयातीतारधूतयोर्न ज्येष्ठ ' इति पूनाक्त श्रुतिवशाद्गतिभेदोऽपि नास्ति कित्येकमेर कैल्यमुभाभ्यामपि प्राप्यत इति भाव । दत्तात्रेयसहितायामपि प्रायशोऽयमर्थो दृश्यते । तर तु योग्याख्यस्य परमह्सादिनयस्य सद्योमुक्ति इतरत्रयस्य च क्रम मुक्तिरुच्यते । “ योगिनाममृत स्थान पुनरागृत्तिवर्जितम् । अन्येपा ब्रह्मण स्थान मुयन्ते ब्रह्मणा सह ॥' इति (२, ४४, २-३) । १७८, ११-१३ तासु अवस्थासु चतुर्दशकरणाना चक्षु रादीना बाह्येद्रियाणा वक्ष्यमाणस्यान्त करणम्य वाद्यवृत्तयोऽन्तर्वृत्तयश्च, प्रादुर्भपन्तीति शेष । तेषा बाह्यवृत्तीनाम् । पुरूष छान्दसम् , 'वृत्तयश्च वार ' इति वक्ष्यमाणवाक्यानुरोधेन । उपादानकारण मनो बुद्धिरकारश्चित चति वृत्तयश्चवार सन्ति । १७९, १२ इतरशान्त्रप्रवृत्ति वेदान्तव्यतिरिक्तशास्त्रे व्यापार । दशाना ·४३७ १७९, १३-१८०, १. चर्मकारवदतिविदूरकर्मा । चर्मका- रस्य वेदोक्तकर्मस्वधिकारो सथा नास्ति तथा परमहंसादपि कर्माति- दूरमित्यर्थः । तथा आचारविद्यादूरः सः । आचारविद्याभ्यां दूरस्थ इत्यर्थः । १८०, २-५. अतः कारणाद् एरण्डतेलफेनवत् तत्प्रसक्तं कर्मसंवन्धि सर्व परित्यज्य मनोदण्डं करपात्रं दिगम्बरं मनसि दृट्वेत्यादि । एरण्डतलफेनवत् । यथा हि कस्मिंश्चि पाने एरण्डतैले पूरयितव्ये उपरि प्लवमानस्य फेनस्य पूरणप्रतिवन्धनकरतया हस्तादि- मिनिरासः क्रियते स्वाभीप्सितप्रतिबन्धकन्यात् एवमेव संन्यासिना- मभिलपितमोक्षाणां मोक्षप्रतिबन्धक्रीभूतं कर्मात्यन्तं निरसनीयमित्यर्थः । १८१, १. प्रतिष्ठा ख्यातिः । १८१, ८. मात्रासङ्गाद्विनिर्गतः । भिक्षापात्रादिपु सङ्गरहितः । यथोक्तं वसिष्ठेन । 'न कुण्ड्यां नोदके सङ्गो न चेले च त्रिपुष्करे । नागारे नासने नान्ने यस्य चै मोक्षवित्तु सः ॥' इति (या) । १८१, ९. अभिपूजितलाभान् । मधुरवचनैः प्राप्तान् दत्तान्या सर्वप्रशस्तान्वा मिक्षादिलाभान् । १८३, १२. अध्वा सूर्येण निर्दिष्टः । पथिप्रश्नं न कुर्यादिति भावः । विमुक्तमार्गो भवेदिति श्रुत्यन्तरात् । १८५, ३. पक्षं कंचन नाश्रयेत् । तदुक्तं कपिलेन । 'नेक- देवतापक्षपातित्वं दर्शयेत्' इति (या) । ।

·... १८६, ७. चरेत् गुरोः समीपे व्रतं चरेदित्यर्थः (१९६ ५०, १५)। १८६, ८. प्रवज्य दिगम्बरो भूत्वा । 'संन्यस्याथ दिग- म्बरः 'संन्यासकाले त्वलंबुद्धिपर्यन्तमधीत्य तदनन्तरं जातरूप धरश्चरेनकन्थालेशः' इत्यादिपूर्वोक्तश्रुतिवशात् (१६९, २; १७५, १३ -१७६, २)। १८७, ८-९. तदभ्यासवशात् स्वरूपानुसंधानेन । भ्रमर- कीटन्यायवत् । मुच्यत इत्युक्तमिति शेषः । १८७, १३. पञ्चविंशतितत्त्वानि सांख्यशास्त्रे प्रसिद्धानि । १८८, १. शाखाः मार्गाः। १८८, २-३. पङ्कस्तम्भाकाराणि अधोगमने हेतुभूतानीति भावः । १८९, ३. चतस्रोऽवस्थाः वक्ष्यमाणाः (१९०,९-~-१९१,१)। १८९, ३-४. एकैककरणाधीनानाम् एकैकवृत्तिसाधनभूतानां चतुर्दशकरणानां सान्तःकरणदशबालेन्द्रियाणां वक्ष्यमाणप्रकारेण चक्षुरा. दीनां व्यापाराः रूपग्रहणादिवृत्तयः सन्ति । १८९, ८. तदधीना तत्सव्यपेक्षेत्यर्थः । १८९, १०. चित्तेन चेतयतीत्यनेन मनसा संकल्पयतीत्यप्युपल- क्ष्यत इति बोध्यम् । १८९, १०-११. विसृज्य अनादृत्य, 'इन्द्रियाणां पृथग्भाव.

·मुदयास्तमयो च यत् । पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥' इति (काठ उपः ६, ६) श्रुत्यनुरोधेन यथान्यायमन- भिज्ञायेत्यर्थः । एतान् उक्तान् व्यापारादीन् । १९०, ५. वक्तम् । उक्तमष्टदलस्य पग्रस्य सूर्याभिमुखं भागम् । १९०, ५. जीवदवस्थाः । अपि ज्ञेया वक्ष्यमाणप्रकारेणेति शेषः। १९०, ९. नो चेत् । प्रकारान्तरमपेक्ष्येत चेदित्यर्थः । १९०,९ १९१, १. जाग्रजाग्रत् जामस्वमः जाग्रसुपुतिः जाग्रत्तुरीयम् । स्वमजाग्रत् स्वमस्वतः स्वमसुपुतिः स्वमतुरीयम् । इत्यादि । ताच पोडशावस्था श्रीरामगीतासु त्रयोदशाध्याये 'इदं ममेति सर्वेषु दृदयभावेप्वमावना । जाग्नज्ञाप्रदिति प्राहुर्महान्तो वायुनन्दन ॥' इत्यादिभिः पोडशश्लोकैः प्रत्येक व्याख्याता दृश्यन्ते । १९१, ३-५. उत्तटस्थ इत्यादि । ननु यथा तटस्थः तुरीयः तथोत्तटस्थः साक्षी केनापि प्रकारेण मोक्ता स्मात् तटस्थ- कूटस्थादिशम्दानामपि साक्षिपरत्वेन प्रयुज्यमानत्वादित्या शङ्कयाह उत्तटस्थ इत्यादि । तटस्थमुद्गत इत्युत्तटस्थः । स न कस्मात् । अदृष्टत्वात् अपरोक्षत्वात् द्वैतातीतत्वादिति यावत् । 'अष्टमग्राह्यम् - शिवमद्वैतम् ' 'यत्र त्यस्य सर्वमात्मैयाभूतत्केन कं पश्येत् ' इत्यादिश्रुतिम्यः (मा उप ७, बृहदा उप' ४, ५, १५)। अथवा अदृष्टत्वात् स्नादृश्यमानत्वादित्यर्थः । दृष्टः किमद्वयेन' प्रायशः द्रष्टा ·अप्प दृश्यते चेन्नात्मना । इति श्रुते (नृमिहोत्त' उप. ९) थार्यस्तु । 'तटस्थादूर्घ वर्तन इत्युत्तटस्थ. तुरीयीमातीत परमा- मे यर्थः । म न दृष्टा स्यात् । कम्मात् । अदृष्टत्यात् । तथा हि । जीन कर्तृत्वभोस्तृत्वाहकारादिभि. स्पृष्टो दृश्यते, अह कर्ता मोत्तेत्यादिदर्शनात् । जीरेतरस्तु परमात्मा तै कर्तृत्यमोक्तु गादिभिर्न स्पृष्टो दृश्यते, चतुर्दशकरणातीतायेन कर्तृत्वाद्यदर्शनात् । तम्मात् परमात्मा न द्रष्टैच' इति । १९१, ८. व्यवधाने व्यवच्छेदे । सताति शेप.। १९२, १. न शरीराभिमानी भवति । य इति शेप. । १९२, ८. महाजनेषु जनसमूहेषु । १९३, १ दण्टभिक्षाम् । 'काटदण्डो धृतो येन' इत्यादि- श्रुत्यन्तरात् (५० पृ) । लघुविष्णुम्मृतिरपि । 'विदण्ड लिजमा- श्रित्य जीवन्ति बहवो द्विजा । न तेषामपवर्गोऽस्ति लिङ्गमानोप- जीविनाम् ॥' इति (४, ३४) । व्यसनम् औत्सुक्यम् । १९३, ३. वासनात् ज्ञानात् ज्ञानम् । नियमादित्यप्प । तथा नान्यच्च । न्नु विधिनिषेधायभाने हिंसादीना लौकिकव्यापाराणा यथेच्छररण प्रस येतेत्यत्रोच्यते तथा इतरत् विपरीतमपि नेत्यर्थ (१९७ पृ ५५) । सव सरमित्युपलक्षणम् । या ज्ञान तापन्निवसेत् , गुस्समीपवासस्य ज्ञानार्थत्वात् , । इति मा' । नान्यच्च .

·४४१ . १९६, २-७. प्राप्येत्यादि । अत्र प्रथमः श्लोको विधिः द्वितीयतृतीयौ चानुवादौ । अथवा प्रथमश्लोकस्य दृढीकरणाय विव- रणाय या श्रुत्यन्तरात् ततः' इत्यादि श्लोकद्वयगुदाहरति । १९६, ५. आश्रमत्रयं कुटीचकहंसपरमहंसाश्रमान् , तेपां मध्ये यम्मिन् तिष्ठति तमिति भावः । १९७, २. साधनं शान्तिकर्म । १९८, ५. पुरस्कृत्य साधु पृष्टमिति प्रशस्य । १९८,७ . १९९, १. स्वगमननिरोधग्रहणं न कुर्यात् । ग्रहणम् अङ्गीकारः । मा गन्छ भगवन् कृपयास्मद्गृहे तिष्टेत्यादि- वचनैः क्रियमाणं स्वगमनम्य निरोपं नाझीकुर्यादित्यर्थः । २००, ७. विस्मृतपदार्थपुनःप्राप्तिहर्ष इव । विस्मृतस्य प- दार्थस्य पुनर्लाभेन जनितो हो यस्य स इवेत्यर्थः । विस्मृतपदार्थः परमात्मस्थानीयः, 'एपां सक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच परं पदम् ' इति श्रुत्यन्तरात् (११० पृ' २ प) । २०५, ३. अन्याधिकारः देवान्तरविषयो जपाद्यधिकारः । २०५, ६-७. मानुपप्रणवः, आन्तरप्रणवः, ब्रह्मप्रणवः । अष्टमोपदेगे वक्ष्यमाणं प्रणवत्रयम् । मानुषप्रणत्रो बायप्रणवः । ब्रह्मप्रणयो विराप्रणवः । २०६, २-३. संसारतारकं तारकमनुस्मरन् । 'संसारातारय. तीति तत्तारकं ब्रह्मस्वरूपाभिन्नं तारकसंजं प्रणयमनुस्मरन् सन् ' इत्यप्प। अत्र ·४४२ २०६, ७-९. तथेत्यादि । अायमन्वय । तथेति परमेष्टी ओमिति ब्रह्मेति तैत्तिरीयवाक्येन (उप० १,८,१) व्यष्टिसमष्टि- प्रकारेण वक्तुमुपचक्रमे इति । प्रणामिति शेप. । २०६,८-२०७, ४. का ब्यधिरित्यादि । का व्यष्टिः का समष्टिः इति प्रश्नयोर्यथाक्रममुत्तरमाह सहारप्रणव इति । तत्र सहारप्रणव इत्यादौ अर्घमानाप्रणव इसन्ते का ब्यष्टिरिति प्रश्न- स्योचरे मतचतुष्टयानुसारेण नाम्नि क्रमे च भिन्नमन्यथा त्वभिन्न त्रैविध्यचतुष्टय दर्शयति । तत्र प्रथमक्रमानुरोधेनेतराणि निकाण्यपि निवेशनीयानि यथा- सहार. सृष्टि अन्तर्बहिश्च अन्तः व्यावहारिक. आप विराट सहार ब्रह्मा अर्धमात्रा इति । का समप्टिरिति प्रश्नस्योत्तर वदति ओमिति ब्रह्मेति । ओंकारो यथा अकारादित्रयस्योपसहारो भाति तथा सहारादित्रयाणामैक्य पर ब्रह्मेत्यर्थ । २०७, ५- -२०९, ४. ओमित्येकाक्षरम् - ब्रह्मप्रणवः । अथ त्रीप्रणवान्विशदयति ओमित्येकाक्षरमित्यादिना गद्यस्यापशिष्टभागेन, प्रथमतोऽष्टाङ्गमन्त पणन ततश्चतुरङ्ग तत. पोडशाङ्क विराट्मणवम् । अत्र यो य उदृष्टम्तस्मिंस्तस्मिन्नारोऽन्तर्गत इति ब्रह्म बाह्य बाह्यप्रणन ·तत्र ज्ञेयम् । तथा हि । बाह्यप्रणवस्याकाराद्यर्धमात्रान्ताश्चत्वारो भागाः सन्ति, अन्तःप्रणवस्य तु त एवाधिकाश्च नादाद्याश्चत्वारः, विराट् - प्रणवस्य चोक्ता अष्टावधिकाश्च शान्त्याद्या अष्टौ । इति । २०७, ५--९. अथ ओमित्येकाक्षरमित्यादिना अनन्तावयवाकरः इत्यन्तेन ग्रन्थेनान्तःप्रणयं तदन्तर्गतं वाह्यप्रणवं च विशिनष्टि । उक्तेऽएक चत्वारः आद्याश्चत्वारः बाह्यप्रणवघटकाः सन्तीति शेपः । तेषां स्वरूपमाह अकारश्चेति । अलावयवगता- युतत्वादिकं कालसूक्ष्मांशानुसारेण योध्य, न तु मात्रानुसारेण । इदमपि स्थूलसूक्ष्मकारणतुरीयत्वावलम्बनेन ग्राह्यम् । २०७, १० २०८, २. अथ विराटप्रणवर्णनमवतारयति सगुणोत्पत्तिप्रणव इत्यादिना । सगुणोत्पत्तिप्रणवः सगुण उत्पत्तिप्रणवः । संधिरछान्दसः । विराट्प्रणवस्योभयात्मकत्वे दृष्टान्तमाह यथा प्लुत इत्यादिना । तथा हि । हस्सा तु प्रथमा मात्रा द्वितीया दीर्घसंयुता । तृतीया तु प्लुता ' (मार्क पु’ ४२, १३,) इत्यादिस्मृतीना- मनुरोधेन मकारस्थानीयो विराट् अकारोकारापेक्षया टुतः मात्रात्रयात्मकः, ओंकारनिर्वर्तकत्वापेक्षया च लुतसंहारः पृतोपसंहाररूपः । २०८, ३ – २०९, ४. अथ विराट्मणवं वर्णयति विराट् . प्रणव इत्यादिना । पत्रिंशत्तत्त्वातीत इति । पद त्रिंगचत्वानि यूयन्ते बराहोपनिषदारम्भे । तानि यथा - सांख्यशाने प्रसिद्धानि पञ्चविंशतिः, प्राणपञ्चकं, देहत्रयम् , अवस्थात्रयं चेति । पुनश्चतु:- ·४४२ २०६, ७-९ तथेत्यादि । अत्रायमन्वय । तथेति परमेष्टी ओमिति ब्रह्मेति तैत्तिरीयवाक्येन (उप १, ८, १) व्यष्टिसमष्टि- प्रकारेण वक्तुमुपचक्रमे इति । प्रणवमिति शेष । २०६, ८-२०७, ४. का व्यष्टिरित्यादि । का व्यष्टि का समष्टि इति प्रश्नयोर्यथाक्रममुत्तरमाह सहारप्रणव इति । तर सहारप्रणा इत्यादौ अर्धमानाप्रणय इसन्ते का व्यष्टिरिति प्रश्न- स्योत्तरे मतचतुष्टयानुसारेण नाग्नि मे च भिन्नमन्यथा त्वभिन्न वैविध्यचतुष्टय दर्शयति । तत्र प्रथमक्रमानुरोधेनेतराणि त्रिकाण्यपि निवेशनीयानि यथा--- सहार सृष्टि अन्तर्बहिश्च व्यावहारिक आप विराट सहार अर्धमात्रा इति । का समष्टिरिति प्रश्नस्योत्तर यदति ओमिति ब्रह्मेति । ओंकारो यथा अकारादित्रयस्योपसहारो भवति तथा सहारादित्रयाणामेक्य पर ब्रह्मेत्यर्थ । २०७,५- • २०९, ४ ओमित्येकाक्षरम् अथ त्रीप्रणवान्विशदयति ओमित्येकाक्षरमित्यादिना गद्यस्यारशिष्टभागेन, प्रथमतोऽष्टाङ्गमन्त प्रणा ततश्चतुरङ्ग तत पोडशाङ्ग विरारप्रणवम् । अन्न यो य उत्कृष्टम्तस्मित्तम्मिन्नरोऽन्तर्गत इति अन्त. ब्रह्म बाह्य ब्रह्मा अझप्रणव बाबप्रणर ·४४३ तत्र -- ज्ञेयम् । तथा हि । बाह्यप्रणवस्याकारार्धमात्रान्ताश्चत्वारो भागा सन्ति, अन्त प्रणवस्य तु त एवाधिकाश्च नादाद्याथाचार., विराट् - प्रणवस्य चोक्ता अष्टावधिकाश्च शान्त्याद्या अष्टौ । इति । २०७, ५-९. अथ ओमित्येकाक्षरमित्यादिना अनन्ताम्यवाकर इत्यन्तेन ग्रन्थेनान्त प्रणा तदन्तर्गत बाह्यप्रणर च विशिष्टि । उक्तेऽटके चत्वार आद्याश्चत्मार बाधप्रणवघटका. सन्तीति शेप । तेषा स्वरूपमाह अकारश्चेति । अलावयवगता- युतत्वादिक कालसूक्ष्माशानुसारेण बोध्य, न तु मात्रानुसारेण । इदमपि स्थूलसूक्ष्मकारणतुरीयत्वावलम्बनेन ग्राह्यम् । २०७, १० – २०८, २, अथ निराप्रणयवर्णनमवतारयति सगुणोत्पत्तिप्रणव इत्यादिना । सगुणोत्पत्तिप्रणनः सगुण उत्पत्तिप्रणव । सधिदछान्दस । विराटप्रणास्योभयात्मकत्वे दृष्टान्तमाह यथा प्लुत इत्यादिना । तथा हि । 'हसा तु प्रथमा मात्रा द्वितीया दीर्चसयुता । तृतीया तु प्लुता' (मार्क पु° ४२, १३,) इत्यादिस्मृतीना- मनुरोधेन मकारस्थानीयो विराट अकारोकारापेक्षया लुत. मात्राप्रयात्मक ओंकारनिर्वर्तकत्वापेक्षया च प्लुतसहार छुतोपसहाररूप, । २०८, ३ - २०९, ४. अथ विराटप्रणव वर्णयति चिराट् - प्रणव इत्यादिना । पत्रिंशत्तत्त्वातीत इति । पट त्रिशत्तत्त्वानि श्रूयन्ते चराहोपनिपदारम्भे । तानि यथा -- सारयशास्त्रे प्रसिद्धानि पञ्चविंशति , प्राणपञ्चक, देहलयम् , अचम्थात्रय चेति । पुनश्चतु - ,

·४४४
-
पष्टिमात्र इत्यादि । अम्यार्थ
सम्यगाग्यात श्रीरामगीतामु
लपोदशाध्याये शोकपटके यथा
फार प्रथम प्रोत उारम्तदनन्तरम् ।
मसारधार्धमात्रा च नादविन्दु तत परम् ।
क्ला तत परातीता शान्ति शान्ते. परा तत
उन्मन्येबादशी प्रोता द्वादशी तु मनोन्मनी ॥
पुरी च मध्यमा पथात्पश्यती च परा तत. ।
एवं पोडशरूपोऽय प्रणव. सूक्ष्ममानक ॥
एतामा च स्थूलसूक्ष्मतीजतुर्यप्रभेदत. ।
माताणा स्युश्चतु पष्टिम्पाणि पानामज ॥
प्रकृत्या पुरषेणैता अष्टाविंशतिलोतरा ।
शतमानाश्च सिध्यन्ति द्वैविध्य समुपाश्रिता ॥
ततो द्विशतमात्रा. स्यु पट्पञ्चाशपराश्च ता
द्वैविध्य सगुणेनापि निर्गुणेन समाश्रिता ॥ इति ।
२०९, ६ सर्वप्रपश्चाधारगर्भित । अखिलानामपि प्रपञ्चाधार
भूताना शक्तीना योनिभूत । अय प्रणव इति शेप , एवमुत्तर
श्लोकेऽपि ।
२०९, ८. सर्वश्रुत्युत्तम । 'यदछन्दसामृपभ ' इत्यादिश्रुते ।
मृग्य अन्वेपणीय । योगिभिरिति शेष ।
२०९,
यच भूत भय भविष्यदिति हेतो त
।
.

·- कालोदितं त्रिकालेऽप्युद्गतमाविर्भूतम् अव्ययं तदपीत्यादि । २१०, १-२. तथा एवं च तदेकममृतमजरं पूर्वोक्त- मव्ययम् ओमिति प्रणवेन अनुभूय साक्षात्कृत्वा, अनन्तरं ब्रह्म- शब्देन वर्णितं तदेतदेव आत्मानं विद्धीत्यनुपङ्गेण शेषस्य पूरणम् । २१०, ३-४. तथा पुनश्च सशरीरं शरीरत्रयसहितं तम् उक्तम् आत्मानम् ओमिति प्रणवेन तन्मयत्वं ब्रह्ममयत्वं समारोप्य ध्यानेन नात्या, अनन्तरमशरीरं परं ब्रह्म वक्ष्यमाणं तुरीयतुरीयं विनिश्चितु अवधारय । २१०, ५-७ परं ब्रह्मेत्यादिना सपादश्लोकेन ब्रह्मणः विश्वा- दीनां क्रमक्रमात् विश्वादिक्रमानुसारेण ध्यानमाह । स च प्रकारः- स्थूलशरीराभिमानात्स्थूलत्वं, स्थूलविषयभोगास्थूलभुक्त्वमिति हेतुद्वयेन विश्वः । एवमेवोत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । २१०, ७. तर्हि त्रिवियोऽयमात्मेत्याशङ्कयाह सोऽयमात्मा चतु- विध इति । वक्ष्यमाणप्रकारेणेति शेषः । २१०,८ २११, १. प्रथमं पादमा चतुप्पादित्यादिना प्रथमः पादः इत्यन्तेन । चतुप्पाजागरितस्थः । चतुप्पाच्च तज्जा- गरितं चेति विशेषण,समासः । जाग्रजासत् जाग्रत्स्वमः जाग्रसुपुप्तिः जाग्रत्तुरीयमिति पूर्वोक्तप्रकारेण चतुप्पदि जागरिते तिष्ठतीति चतु- पाजागरितस्थः विश्वभुरु स्थूलगुक् । एकोनविंशतिमुखः माण्डूक्योपनि- पद्भाप्योक्तप्रकारेण । साष्टाङ्गः ‘पद्भया कराभ्यां जानुभ्यामुरसा शिरसा ·दृशा । वचसा मनसा चैव प्रणामोऽटाङ्ग ईरितः' इत्यादिवचना- नुरोधात् । अथ प्रकृतः स्थूलभुक् जाग्रजाग्रदाद्यवस्थास्थितत्वानुरो- धेन स्वयमपि चतुरात्मा 'जागरितस्थानश्चतुरात्मा स्थूलत्वा. सूक्ष्मत्वाद्वीजत्वात्साक्षित्वाच' इति श्रुतेः (नृसिंहोत्त° उप० २ )। तस्य चैवंविधस्यात्मनो नामानि यथा विश्वः वैश्वानरः पुमान् विश्वजिदिति । अयं प्रथमः . पादः । २११, १-४. द्वितीयं पादमाह स्वप्नस्थानगतः इत्यादिना उच्यते इत्यन्तेन । स्वतोऽष्टाङ्गः, स्वप्नगतेन पुरुषेण देहस्य स्वतः कल्पितत्वात् । तीन्यथापि जागरितस्थाद्भिन्नोऽयं सूक्ष्मप्रज्ञ इत्या- शङ्कयाह एको नान्य इति । परन्तप इति नारदस्य संबोधनम् । परं देहं तपति ज्ञानाग्निना दहतीति परन्तपः (परन्तपः जितेन्द्रियः इति शब्दकल्पद्रुमस्थचिन्तामणिवचनात् ) । पूर्ववत् सूक्ष्मभुगपि चतुरात्मा । चतुर्णामात्मनां नामानि च तैजस इत्यादि । स्थूलो. न्तः अन्तर्वर्तमानः स्थूलः स्थूलस्य प्रतिबिम्बभूतः । २११, ५ २१२,१. तृतीयं पादमाह काममित्यादिना भूतानामित्यन्तेन । तथापीत्यादि । अयमानन्दभुक् चेतोमुखः (गा- एक्यवचनमेतदपि) तथापि 'एकीभूत.' इत्युक्तेऽपि चतुरात्मैव भवति सुपुतिजाग्रदयस्थायां स्थूलपाजः, मुषुप्तिस्वनावस्थायां मूक्ष्म- इत्यादि पूर्ववत् । चतुर्णामा मनां नामान्तराणि च सर्वगतः अव्यय. ईश्वरः प्राजः इति । उपसंहरति एप सर्वेश्वर इत्यादिना । यथा प्राजः, ·४४७ सूक्ष्मभावनः सूक्ष्मस्य कारणभूतः । योनिः सर्वस्येति प्रभवाप्ययों भूतानामिति च योज्यम् । २१२, १ २. त्रयमित्यादि । उक्तमवस्थात्रयं जाग्रत्स्वन- सुपुप्तयस्तथा च तदभिमानित्वेन संबद्धं सावान्तरभेदमात्मत्रयं वस्तुतः सर्वोपरमबाधकं सर्वस्य जगत्कलापस्य इन्द्रियजालस्य वा उपरमः उपशान्तिः स्वस्त्रकारणेपु लयः तस्य वाधकं प्रतिवन्धकरमिति भावः । तत्सुपुतं हीति तत् प्रकृतं वयं सुपुप्तं सुषुप्ततुल्यं हि खल्ल । तत्स्वानं तत्स्वमतुल्यम् । नपुंसकत्वं छान्दसम् । मायामात्र मिध्येव । इति प्रकीर्तितम् । अभियुक्तैरिति शेषः । २१२, ३. चतुर्थ इत्यादि । चतुर्थः पादः अपि पूर्वोक्त- स्थूलादिभेदापेक्षया चतुरात्मा भवति । एवंविभक्तस्य न सदिति चिदिति एकरस इति अज इति च नामानि सन्ति । २१२, ४ - ५. तुरीयावसितत्याचेत्यादि । जागरितस्थस्थू- लाद्यात्मचतुष्टयस्य स्वप्नस्थस्थूलादिचतुष्टये लयः, ततः स्वप्नस्थचतुष्ट- यस्य सुषुप्तिस्थचतुष्टये, ततः सुषुप्तिस्थचतुष्टयस्य तुर्यगतचतुष्टये । अनेन प्रकारेण एकैकस्य जाग्रदादित्रयस्य अनुसारतः स्थूलाद्यात्मानु- सारेण तुरीयावसितत्वात् तुरीये समाप्ति प्राप्तत्वात् , तुरीयत्वं नीत त्यादिति यावत् , तुरीयस्यैवंजातानां चतुर्णा समष्टयात्मनाम् ओत- स्वादिगुणविशेपा ये सन्ति तेषां तैर्वा ज्ञानसाधनं ज्ञानप्रातिः, संभवतीति शेषः । ओतादय उव्यन्ते नृसिंहोत्तरतापायोपनिपदि

·४४८
(अप स्यक्रमप्रतिपादिशा सूची)
वीजम्
মাসন
११
३
७
सुपुप्ति
(१०
[१२
तुरीय
द्वितीयखण्दे । यथा ।
'ओतो ह्ययमामा यथेद सर्वमन्तकारे
कालाग्निस्र्यो । अनुज्ञाता ह्ययमात्मास्य सर्वम्य स्वात्मान ददातीद
सर म्यामानमेव करोति यथा तम सरिता । अनुज्ञैरसो वयमा मा
चिप एवं यथा दाह्य दग्ध्वाग्नि । अविकल्पो झयमामा बाड्मनोऽ
गोचर वात् ।' इति । अन्य प्रभारस्तू यते तापनीयकारिकाया
विश्वराजयोरित्यादिना श्लोक्पञ्चक्न
विश्वराजपारस्य चिदोलेपभिधीयते ।
प्रातिभासिक सूक्यमनुज्ञातृचिदु यते ॥
माज्ञानात्मनोरक्यमनुहारस विदु ।
समष्टिव्यष्टितुर्यक्यमविल्यचिदरितम् ॥
ओवचतन्यमेवेहानुज्ञातरि पिरापयेत् ।
सदनुज्ञानचैतन्यमनुररसा मनि ।

·४४९
अनुहारमा मनविसे विलापयेत् ।
प्रतियोन्यन्किारधारवादध ॥
यलियत विस्तास्यं तुर्यतुर्यपदोन्दनन् ।
कञ्चन्मात्रमिति ज्ञानान्मुनिधिमारवानियत् । -
२१२, ६-८. विकल्पेत्यादि । श्री.
सन नुगंपनुरांपत्याविकल्पस्वरूप योदशन किय मिना
परमार्थतः सुषुतं मुषुप्ततुल्यं स्वमं मटन नं का
मायामात्र मिध्येवेति एवं विदिचा मित्र मंत्र -
चतुर्घा विभक्तः, चतुर्थः पादोऽप्यनिदाता .
..
२१२, ८-
प्रसिद्धी।
२१३, १. बन्दी ..
स्वरूपस्य तुरीयतुरीयस्य अयं कायनः ..
तीति शेषः । न स्थूलेत्यादि । तुर्गन्तव्य
हे मुने (९ ५) अहं स्थूलपहननु मामांनी
स्मि । अनुगब्द उत्तरायनुसया २ मा
प्राच्या या विशिष्टप्रज्ञा तडिट aor
न । न क्वचिन् । दर्द
नत्यर्थः । नवाट उनी नन । यस की
प्रज्ञम् । न बनतान्न rimaza.
नाप्रजमनि । बन्दा
"

·४५०
केवल बहिष्प्रज्ञ, तदपि न । न प्रज्ञाधन च सौपुप्तपनमपि न ।
अदृष्टमेव च बाह्यन्द्रियाग्राह्य च । इति ।
२१३, ६ सर्वत्र भानुचन्मुमुक्षुणामाधार । मोक्षमागे ब्रह्मप्रणव
एव सर्नजीवाधारभूतसूर्यस्थानीय इति भार
२१४, ४ -
-२१७, ८ अस्य भागम्य श्वेताश्वतरोपनिषदन्तर्ग
तत्वान्नात्र व्याख्या क्रियते ।
२१७, १०-११. तस्मादिति । किं ब्रह्मम्वरूपमिति नारद
कृतप्रश्नस्य विस्तरेणोत्तर दत्त्वोपसहरति तस्मादित्यादिना । तस्मात्
एवविधवर्णनवशात् विराट पूर्वोपदेशोक्त पत्रिंशत्तत्त्वातीत पर ब्रह्म
भूत भव्य भविष्यत् अत एवानश्वरस्वरूप भवतीति सिद्धमित्यर्थ
(२०९,९) ।
२१७, १२ - २१८, ८ इदमपि श्वेताश्वतराद्युपनिष स्वन्तर्गत.
मिति नान व्याख्यायते ।
२१८, १०. सागमान्तार्थविशेपरेयम् । आगमान्ताना वेदा
न्ताना योऽर्थविशेष उपासनारूपस्तेन वेद्य ज्ञेयमित्यर्थ ।
२१९, १ शिवायुतेत्यादि । शिव तथा अयुत विष्णु
तथा अम्भोरुहगर्भ ब्रह्मा तेषा भू उत्पत्ति लोको वा धार्यते
येन तम् ।
२१९, २-७ येनावृत येन व्याप्तम् । पञ्चात्मक
महाभूतात्मक, पञ्चसु चक्षुरादिषु वर्तमानम् (गभोपनिपद्वचनात् ) ।
पश्च

·पञ्चीकृतानन्तमवप्रपञ्च पञ्चीकृताना पदार्थानामनन्तभव विविधोत्पत्तिर्य- स्मिन्दृश्यते तादृश प्रपञ्चो यस्य तम् । अथापि पञ्चीकृतस्वावय- वैरसवृत पञ्चीकृत स्वावयवै स्वयमसदृतम् अनुपहतम् । स्वरूप- तेजोमयशाश्वत स्वरूपेण तजोमय शाश्वतश्च तम् । २२०, ३. गमनविरोध न करोति । गृहस्थादिना मधुर वचनै स्वस्य गमनस्य विरोधार्थ क्रियमाण प्रयत्न नाङ्गीकरोतीत्यर्थ. । २२०, ६-७. सर्गक्रियाकारकनिरर्तक । सर्वाणि यानि कि- याकारकाणि देहादीनि तेपा निरर्तक । २२०, ८-११. परिवाडित्यादि । मध्यस्थ. पृच्छति परि- वाडित्यादि । स्पष्टम् । उत्तरमाह श्रुति धनवानित्यादिना । नेप निर्धनिक किंतु ज्ञानाज्ञानोभयातीत इत्यादिबुद्धया धनवान् अत. सुखीत्यर्थ. । अथ निर्वाणोपनिपट्टिप्पण्यारभ्यते । २२५-२३०. परमहस. सोऽहम् । य परमहस परमात्मा स एवाहम् । इति निश्चयवन्त इत्यध्याहार । परिव्राजका भिक्षुका. । पश्चिमलिङ्गा चरमलिट्मा, । सन्यासिभिर्यल्लिङ्ग ध्रियते तदेव तेपा चरम लिङ्ग, तदूर्ध्व तेपा जन्माभावेन लिङ्गान्तरधारणासभवात् । यद्वा शान्तशिश्नव्यापारा इत्यर्थ (ऊर्ध्वरेतस इत्यप्प) । यतो लोके सर्माणि ज्योतींषि पश्चाच्छाम्यन्ति तत शान्ते गोण पश्चिमपदम् । मन्म ·थक्षेत्रपाला । ममथक्षेत्राणि इन्द्रियाणि पाल्य तीति, विषयविमुस्खा इति भार | गगनसिद्धान्त । गगन चिदामाश , स एव सिद्धात भिक्षणा सप्रदाय । अमृतमलोग्नदी । अमृतस्य ब्रह्मा मृतम्य कल्लोर तरङ्ग एवं नदी स्नानार्था तेषामिति भाव अक्षय निरञ्जनम् । यदक्षय क्षयरहित तन्निरजन सत्यमिति व्याप्ति पश्यन्ति । नि सशय ऋषि । स्पष्टम् । निर्वाणो देवता । यो निर्वाण मुक्ति प्राप्त तमेव देवतावत्पश्यति । निष्फलप्रवृत्ति । परमहसस्य प्रवृत्ति प्रवर्तन ध्यानादिव्यापार निप्पला निरवयवा एपेन, ‘सधिनी सर्वभूतानाम् ' इत्यादिश्रुते (९० पृ, ७ प ) ! निषेवल शानम् । नितरा केवल निप्केवल, सर्वविशेषप्रत्यनीक, निर्गुण ब्रह्मेति यावत् । तस्य शानम् । अस्यास्तीति शेष । ऊर्मानाय । काण्ड द्वयात्मकम्य वेदस्य ऊर्ध्वम्थानीय उपनिषदात्मको भाग एवास्य विचारार्ह । निरालम्बपीठम् । आलम्बनशून्य ब्रह्मैव अस्योप वेशनस्थान, ब्रह्मण्येवास्य मनो विश्राम्यतीति भाव । सयोगदीक्षा । ब्रह्मणि मन सयोग एवास्य दाक्षा प्रतग्रहणम् । वियोगोपदेश । देहादामन पृथग्भारो पियोग , स एवानेन शिष्येभ्य उपदेष्टव्य । दीक्षासतोपपापन च । पूर्वोक्तदीक्षाया च य सतोप तदेवास्य पावन पर्म नेतरत् । द्वादशादित्यावलोकनम् । नगद्विलयदर्शनम् । प्रलयकाल एव हि द्वादशादिया उद्यति, नोदिता द्वादशार्फा । इत्यादिवचनात् (वेणासहारे, ३ अङ्के), प्रलीन च जगत ·४५३ जगत् जीवन्मुक्तस्य परमहसस्य । विवेकरक्षा । आत्मानात्मविनेक एवास्य रक्षा । निकवत ससारभय नास्तीति भाव । करुणैर केलि । केलि विनोद । स्पष्टमन्यत् । आनन्दमाला । ब्रह्मानन्दरूपामेव माला धारयति न पुप्पादिगालामिति भाव । एकान्तगुहाया मुक्तासनसुखगोष्टी । एकान्त ब्रह्म, 'एकमेवाद्वितीय यद्गुरोर्वाक्येन निश्चितम् । एतदेकान्तमित्युक्त न मठ न बनान्तरम् ॥' इति मैत्रेयश्रुते (११६ पृ.) । सैव गुहा तस्या मुक्तासनस्य, त्यक्त मासन येन तस्य, निरालम्बस्येति यावत् , यसुख, निरालम्बत्वा- दुत्पद्यमान आनन्द, सैवास्य गोष्टी मित्रै सह सभापण, तत् स्थानीयमित्यर्थ । मुक्तासनमिति घेरण्डसहितायुक्तो योगासनविशेष । अन त्वौपचारिकोऽय शब्द इति ज्ञेयम् । अकल्पितभिक्षाशी । अकल्पिता असमृप्ता यादृच्छिकी भिक्षा माधूकरान्न तदनाति, समृप्तान्न वर्जयतीत्यर्थ । हसाचार । हसवद् भ्रमणशील सर्वभूतान्तर्वी हस इति प्रतिपादनम् । स्पष्टम् । धैर्यकन्था । कन्थास्थाने धैर्य धारयितव्यम् । शीतोष्णरूपापन्निवारिणी कन्याऽस्तु मास्तु वा, ससाररूपापन्निगारक तु धैर्य सर्वथावस्यामित्यभिप्राय । उदासीनकोपीनम् | कौपीन गुह्य तदाच्छादक वस्त्र च उदासीनम् उदासीनकोटौं निशित यस्य, जिोन्द्रियत्यमिति यावत् । विचार- दण्ड । विचार ब्रह्मविचार , स एव दण्ड मुख्य लिङ्गमस्य । ब्रह्मालोक्योगपट्ट । योगपट्टोऽपि परमहसानामनावश्यम । ग्रा- ·४५४ साक्षात्कारोपकारको हि योगपट्ट, तेपा तु ब्रह्मानरोक सर्व- दैवास्तीति भाव. । श्रिया पादुका । श्रिया क्षेम. जगति सुखेनारस्थानम् । सैवास्य पादुका । परेच्छाचरणम् । परमहसा. शरीरादिप्वभिमानाभावात् परेच्छयैर सानादिकर्माणि कुर्वन्ति न तु सेच्छया । 'परेच्छया च दिग्पासा. खान कुर्यात्परेच्छया' इति श्रुत्यन्तरात् (१८१ पृ.) । कुण्डलिनीवन्ध. । मनोन्मन्य- वस्थासिद्धयर्थं क्रियमाण कुण्डलिन्याख्याया मूलाधारवासिन्या विद्युत्- प्रभाया शक्तेः बन्ध. सुपुम्नायामवस्थापनमनेनानवरत क्रियत इत्यर्थः । 'कुण्डली कुटिलाकारा सर्पवत्परिकीर्तिता । सा शक्तिथालिता येन स मुक्तो नात्र संशय ॥' इत्यादिहठयोगप्रदीपिकावचनात् (३, १०८)। परापवाद- मुक्तो जीवन्मुक्त । अपवाद. दोपकथनम् । गुणकथनस्याप्युपलक्षणमेतत् । गुणागुणविवेचन परै अन्यै यस्मिन् कर्तुं न शक्यते स एवं परापादमुक्तो जीवन्मुक्त । य न सन्त न चासन्तमित्यादिश्रुते. (१६१ पृ.) । अथवा यो अमेवेद सर्वमिति मत्वान्येषु दोपकथन न करोति स छिद्रान्वेषणरहितो जीवन्मुक्त । शिश्योगनिद्रा च खेचरीमुद्रा च । शिनयोगनिद्रा समाधौ मनस शिवे परमात्मनि लय स च, तसा- धनभूता खेचर्याख्यातिप्रशम्ता मुद्रा च, एतदुभय परमहसस्य विहित- मित्यर्थ । 'अभ्यसेत्खेचरी तावद्यावत्स्यायोगनिद्रित । समाप्तयोगनिद्रस्य वालो नास्ति कदाचन ।। ' इति हट्योगप्रदीपिकावचनात् (४, ४९) । खेनरीमुद्रावर्णनमपि तत्र द्रष्टव्यम् । कापिण्डेऽपि 'कपालकुहरे ·४५५ जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा । भ्रुवोरन्तर्गता यष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी ॥ चित्तं चरति खे यस्मात् जिह्वा चरति खे गता । तेनैपा खेचरी नाम मुद्रा सिद्धैर्निपेविता ॥ । इति (वाचस्पत्ये) । परमानन्दी । नित्यं ग्रह्मानन्दवानित्यर्थः । अथ ब्रह्मैव सत्यं जगन्मिध्येति परमहंसानुभव- विपयीभूतयोर्ब्रह्मजगतोः स्वरूपं विविच्य क्रमेण दर्शयति निर्गते- त्यादिना । निर्गतगुणत्रयम् । स्पष्टम् । विवेकलभ्यम् । आरमानात्म- विवेचनेनाधिगम्यम् । मनोवागगोचरम् । स्पष्टम् । एवं ब्रह्मणः स्वरूप- मुक्त्वा जगतः स्वरूपं दर्शयति अनित्यमित्यादिना । जगत् परिदृश्य- मानं जामदवस्थायाम् अनित्यं नश्वरं नाशप्रतियोगीति यावत् । तत्र हेतुमाह यदिति । यत् यस्मात् हेतोः जनितं सृष्टम् । यद्यजनितं तत्तदनित्यमिति व्याप्तेः । तत्र दृष्टान्तमाह स्वप्नति । स्वप्ने दृदयमानं जगत् स्वप्मजगत्, आकाशगतमेघस्य द्याकारः परिणामविशेपः अभ्रगजादिः, ताभ्यां तुल्यं तौ यथात्यन्ता- ध्रुवौ तथा जगदपीत्यर्थः । परमहंसस्य देहादावात्मभ्रमो नास्तीति प्रद- शयितुं देहादावप्यनित्यतां दर्शयति तथेति । तथा एवमेव मोहः अविद्या तस्या ये गुणाः तत्त्वादिरूपास्तन्तवः तेषां जालेन कलितं संपादित देहादिरूपं संघातम् । यदिति शेषः । क्लीबत्वं छान्दसम् । तत् रज्जु- सर्पवत्कल्पितम् । स्पष्टम् । तच विष्णुविध्यादिशताभिधानलक्ष्यम् । देहात्माध्यारोपवशात् कदाचित् विष्णुः कदाचित् विधिः ब्रह्मा कदाचिन्छिय इत्यादिभिः शताभिधानैः अनेकनामभिः व्यवयित गजा- ·४५६ इति भार | अङ्कुशो मार्ग । अङ्कुश मनोदमन तदेव मोक्ष मार्ग इत्यर्थ । अम्य सकेत अङ्गीकार न बौद्धादिमते प्रसिद्ध शून्यमस्ति किंतु परेश्वरसत्ता । सत्यसिद्धयोगो मट सत्ये ब्राणि सिद्ध मुक्तै सह योग ससर्ग परमहसस्य मठम्यानीय , 'सत्ससर्ग स्वर्ग' इति श्रुत्यन्तरात् (निरालम्बोप) । तर्हि स्वर्ग एर तेपा माशारधिरित्याशङ्कयाह अमरपदमित्यादि । अमरा मुरा तेषा पद म्थान न तत्स्वरूप न ब्रह्मम्वरूपमित्यर्थ । तच ब्रहा किस्वरूप मित्याकाहायामाह आदिब्रह्मेत्यादि । स्वसविदेवादिब्रह्मत्यन्वय स्वसवित् स्वस्वरूपज्ञानम् । आदिब्रह्म अपरब्रह्मो कृष्ट मुख्य ब्रह्म अग्र्य पुरुष । अजपा गायत्री । (१९१ पृ. ९ १) नारदपरिव्राजकोपनिषदुक्त उद्या सनि श्वासात्मको हसमन्त्रोऽस्याजपा जपरहिता गायत्रीत्यर्थ । शिकार दण्डो ध्येय । विकार चित्तविरार तस्य दण्ट निग्रह ध्येय मनसि कर्तव्य । मनोनिरोधिनी कथा । बाह्याया शीतादिनिया रिण्या कन्थाया स्थाने आतरा चित्तवृत्तिनिवारिणी कन्या धारणी येत्यर्थ । योगेन सदान दस्वरूपदर्शनम् । स्पष्टम् । आनन्दमि क्षाशी । स्पष्टम् । महारमशानेऽप्यानन्दवने बास । महास्मशान लोक कालेन प्रतिक्षण प्रस्यमान पात् । तादृशेऽपि लोके वसन् ब्रह्मभावनावशादान दवन एस यसति भिक्षु । एकातस्थानमानन्द मठम् । स्पष्टम् । उन्मन्यवस्था । योगिभिरभीप्सितो मयरस्था तुर्या वस्था तस्यास्तीत्यर्थ । सा चावस्थो यते ब्रह्मवि दूपनिषदि । निरस्तवि ·४५७ . भावः पयासङ्ग संनिरुद्धं मनो हृदि । यदा यात्युन्मनीभावं तदा तत्परम पदम् ॥ इति । शारदा चेष्टा । अस्य चेष्टा किया शारदा अधृष्टा अढेति यावत् । असक्तः कर्माणि करोतीति भावः । उन्मनी गतिः । उन्मनी उद्घान्तमनस्का गतिः गमनमस्य । उन्मत्तवद्गच्छतीत्यर्थः । निर्मलगानं निरालम्बपीठम् । ज्ञानाग्निना निर्गलं परिपूतं यद् गात्रं शरीरं तद् निरालम्बस्य ब्रह्मणः पीठं, ब्रह्मानुसंधानस्य मुख्यं साधनमिति यावत् , भवति, तचास्यास्तीति अमृतकल्लोलानन्दक्रिया । अमृते मुक्तौ यः कलोल: हर्षः स एवास्यानन्दक्रिया सुखव्यापारः । पाण्डरगगनमहासिद्धान्तः । पाण्डरं शुद्धं, मिथ्यात्वादिशून्यमिति यावत् , गगनं चिदाकाशः, तदेव महान् सिद्धान्तः अत्र महत्त्वं संशयविपर्ययादिशून्यत्वम् । शमदमेत्यादि । शमदमादीनि यानि दिव्यसत्त्वानि दिव्यगुणाः तेषा- माचरणे अनुष्ठाने क्षेत्रं शरीरं तस्य पात्राणि इन्द्रियाणि (८० पृ, २ प) तेषु पटुता सामर्थ्य, शक्तिरिति यावत् , संपादनीयेति शेषः । अत्र शमदमादिव्यवहारपरेन्द्रियक्रिया यस्य तस्यैवेन्द्रियप- टुता नान्यस्येति भावः । परावरसंयोगः । परं ब्रह्म अवरः जीवः तयोः संयोगः संबन्धः ऐक्यरूपः अस्येति, सदा जीवब्रह्मणोरक्य- मनुसंधत्त इति भावः । तारकोपदेशः । तारकस्य प्रणवस्य उप- देशः । परमहंसाः प्रणवोपदेशमेवार्हन्ति नेतरोपदेशानिति । अद्वैत- सदानन्दो देवता । अद्वैतः स्वेतरशून्यः, सन् त्रिकालाबाध्यः, 58 ·४५८ य. प्रपञ्च. आनन्दः आनन्दस्वरूपः, परमात्मा स एवास्य ध्यानाह देवता । नियम म्यान्तरिन्द्रियनिग्रहः । स्पष्टम् । भयमोहशोककोधसागस्त्यागः । आन्तरत्याग एस मुख्य इत्यर्थ. । परावरक्यरसास्वादनम् । सदा जीवब्रह्मणोरेक्यानुचिन्तनतत्पर इति भाव । अनियामकावनिर्मलशक्ति । अनियामकत्र परवशीकारराहित्य तेन निर्मला रागादिदोषशून्या या शक्ति. देहादिसामर्थ्य, सैन परमहसस्योहति शेपः । स्वप्रकाशेत्यादि । स्वप्रकाशे ब्रह्मतत्त्वे शिरस्य ब्रह्मण., 'शान्त शिवमद्वैतम्' इति श्रुते., शक्तिः त्रिगुणात्मिका मूलप्रकृतिः तया साधनेन सपुटित. आवृत., आरोपित इति यावत् , अभ्यस्त जगत् तस्य च्छेदनम् अपवादेन निरसनम् , ' अध्यारोपापवादाभ्या ज्ञातव्य- स्तत्वनिर्णय.' इति वचनात् , करोतीति शेषः । तथेत्यादि । पूर्वोक्त प्रपञ्चच्छेदन यथा करोति तथेति सबन्ध. । पत्राक्षः पद्म- दलाक्षो विष्णुः, तस्य अक्षि नेत्र, 'तद्विष्णोः परम पदम् ' इत्यादिश्रुतेः । चिदादित्य इति परमार्थ. । तन्मयेन कमण्डलना भावाभावरूपस्य जगतो दहन, करोतीति शेप. । अत्रेद बोध्यम् । उदपान जलपानद्वारा यथा तृष्णादाहादिनिवृत्तिसाधन तहझज्ञान ससारतापनिवृत्तिकरमिति । विभूतीत्यादि । विभूति. नामरूपयोर्षि- विधा सृष्टि । विभृतीति पाठे स एवार्थ । सा च, तदाधार- भूत आकाशश्चेति विभूत्याराशी, तदुभयाधारभूत शिव तुरीय परमहंसस्य यज्ञोपवीतस्थानीयम् । तन्मयी शिखा । स्पष्टम् ।

·४५९ 'हृदाकाशे , कर्मनिर्मूलनं कन्या - चिन्मयं चोत्सृष्टिदण्डम् । चिन्मयं ज्ञानमयम् उत्सृष्टिस्वरूपदण्डम् । अत्रोत्सृष्टिः अध्यारोपोद्वासनम् । तत्साधफज्ञानमयदण्डं धारयतीत्यर्थः । संतताक्षिकमण्डलुः । संतताक्षि पूर्वोक्ति पत्राक्षाक्षि चिदादित्यः । तस्य सातत्यम् अविच्छिन्नत्वं श्रूयते मैत्रेयोपनिपदि चिदादित्यः सदा भासति भासति । नास्तमेति न चोदेति' इति (११६ पृ.) । स एवास्य कमण्डलुः संसारतृप्णाशमनाय । स्पष्टम् । मायेत्यादि । अयमर्थः । संन्यासीतरजन यादयो यायजीव न दह्यन्ते उच्छेद्यन्ते । तस्मात् तेषां मरणेऽशौचं दहनसंस्कारश्च संन्यासिनां त्वेतद्विपरीतो व्यवहारो दृश्यते । दहन्ति हि ज्ञानाग्निना मायादीन् , खन्यन्ते च न दह्यन्ते, मृतसंन्यासिनो देहस्याशौचाभावात् । तथा श्मशाने- ऽनाहताङ्गी अग्यनुपहतदेह. स तिष्ठति । इति । निस्वैगुण्येत्यादि । त्रयो गुणास्त्रैगुण्यं तद्रहितं नित्रैगुण्यं गुणत्रयशून्यं परं ब्रह्मेति या- वत् । तत्स्वरूपानुसंधानमेवास्य समयभ्रान्तिं शास्त्रोक्तविधिनिषेधजन्यं पुण्यतीर्थादिविश्वासं हरति अपनयतीत्यर्थः । श्रुत्यन्तरमपि तत्त्वचिन्तैव मध्यम शास्वचिन्तनम् । अधमा मन्त्रचिन्ता च तीर्थ- चिन्ताधमाधमा ॥' इति (११७ पृ.) । कामादिवृत्तिदहनम् । स्प- एम् । काठिन्यदृढकौपीनम् । काठिन्यं मनसो विषयादिप्वप्रवर्तनरूपं स्थैर्य तदेवास्य दृढकौनम् । चीराजिनवासः । स्पष्टम् । अनाहत- मनः । पूर्वोक्तहंसमन्त्रवदन्योऽप्यजपो मन्त्रोऽस्य वर्तते । स च उत्तमा ·४६० . मन्त्र उक्तो हठयोगप्रदीपिकायाम्-'ब्रह्मग्रन्येमवेद्भदो ह्यानन्दः शून्यसं- भवः । विचित्रः कणको देहेऽनाहतः श्रूयते ध्वनिः ॥ कर्णी पिधाय हस्ताभ्यां यं शृणोति ध्वनि मुनिः । तत्र चित्तं स्थिरीकुर्याद्यावस्थिरपदं प्रजेत् ॥' इति (४, ७०, ८२) । अक्रियैव जुष्टम् । जुष्टं प्रियम् । स्पष्टार्थमन्यत् । स्वेच्छाचारः । स्वेच्छयाचारः व्यापारः, अयं विधिनिषेधाविषय इति भावः । स्वस्वभावो मोक्षः । स्वस्य आत्मनः भावः स्वभावः उपाधिमन्तरे- णावस्थानं स एष मोक्षः, इति हि परमहंसानां समयः । पर ब्रह्मप्लववदाचरणम् । आचरणम् अभिगमनं, मोक्षाभिगमन मिति या- वत् । तच प्लववत् तारकाख्यप्रणवरूपो यः प्लवः तद्विशिष्टमित्यर्थः । प्रणवानुसंधानेनैव ब्रह्माधिगच्छतीति भावः । ब्रह्मचर्यशान्तिसंग्रहणम् । ब्रह्मचर्य शान्तिश्चेति द्वन्द्वः । तत्संग्रहणं दृढं ग्रहणम् । यद्वा ब्रह्मचर्येण शान्तिसग्रहणम् । परमहंसैः कर्तव्यमिति शेषः । ब्रह्म- चर्याश्रम इत्यादि । अत्र गृहस्थाश्रमे वेदान्तशास्त्राध्ययनस्यावकाशा- भावाद् ब्रह्मचर्यवानप्रस्थाश्रमायेव गृहीती । संवित्पदेन संविद्विषया गृह्यन्ते । अथवा वित्तानि । उभयं वा । सर्व विषयाणां त्यागो यस्मिन् तद्रूपं संन्यासं, गृहातीति शेपः । अन्त इत्यादि । अन्ते प्रारम्धशरीरावसाने अखण्डाकारं परिपूर्ण ब्रह्म, संपद्यत इति शेपः, तदानीं च नित्यम् अंसंनिवृत्त्यै सर्वसंदेहनाशनम् , अनेन प्राप्तमिति शेषः । स्पष्टार्थ एतदित्यादिन्थिशेषः । Harina ·४६१ दाय अथ भिक्षुकोपनिपट्टिप्पण्यारभ्यते । २३३, ५-६. अष्टौ ग्रासांश्चरन्तः । अष्टासु गृहेष्वेकमेकं कबलं गृहन्तः । तदुक्तं संवर्तस्मृतौ अष्टौ भिक्षाः समा- स मुनिः सप्त या । अद्भिः प्रक्षाल्य ताः सर्वा भुजीत सुसमाहितः ॥' इति (१०६ श्लोके) । २३३, ६. योगमार्गे ब्रह्ममार्गे । भगवन् योगिनश्चयाँ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । ब्रह्मवर्मन्यनुसरन् यथा योगी न सीदति ।।' इत्यादिस्मृतेः (मार्क० पु. ४१, १) । वक्ष्यत्यपि तत्र ब्रझमार्गे सम्यक्संपन्नाः' इति (२३६ पृ°, ६५) । २३४, २. ब्रह्मर्पिगृहे । जातावेकवचनम् । बहूदकस्यासं- मृप्तमाधूकरम् ' इति नारदश्रुतेः (१७६ पृ०, ९-१० प०) । २३६, १. सर्वत्रात्मैव सर्वत्रात्मैवेति पश्यन्ति । २३६, १. अथ जातरूपधरा इति । परमहंसा द्विविधाः साम्बरा दिगम्बराधेति । तेषां साधारणधर्मानुक्त्वेदानीमुपनिषदन्तरो- तेभ्यस्तुरीयातीतावधूताख्येभ्योऽभिन्नान् सर्वसंन्यासिभ्य उत्तमान् दिग- म्बरानेच विशिनष्टि अथेत्यादिना । . अथ तुरीयातीतावधूतोपनिपट्टिप्पण्यारभ्यते । २४१, ७. वाहुल्यः बहुल: । २४२, ७-८. स्वविध्युक्तक्रियादिकं तत्तन्मन्त्रपूर्वकम् (२८४ पृ, ३ प)।

·४६२ २४३, १. ज्ञानाज्ञानमपि विहाय । इदं जानमिदमज्ञानमि- त्यादिव्यवहार त्यक्त्वेत्यर्थः । २४३, २. पासनाटयपूर्वकम् । देहबासना शास्त्रवासना लोक- वासना (१७२ पृ', ४-५ प) चेति वासनात्रयेण सहेत्यर्थः । २४३, ८. गोपयित्वा गोपायित्वा । न प्रदर्शयन्नित्यर्थः । २४३, ९. सर्वोत्कृष्टत्वसर्वात्मकत्वाद्वैत कल्पयित्वा । सर्वोत्कृ- एवेन सर्वात्मकत्वेन च विशिष्टमद्वैत पर ब्रह्म कल्पयित्वा ध्यायन् । २४३, ९-२४४, १. मत्त इत्यादि । मत्तो व्यतिरिक्तः कश्चिन्नान्योऽम्तीति देवगुह्य नचिकेतसे मृत्युना प्रोक्त यद्गुह्य तद्रूपम् आदिधन मुख्य वित्त, 'परिव्राट् कथ निर्धनिक सुखी' इत्यादि- श्रुत्यन्तरात् (२२० पृ', ८-११ प), आत्मन्युपसहृत्य स्वस्मिन्नुप- चित्य । २४४, ३. सर्वेन्द्रियोपरम. । सर्वेन्द्रियाणामुपरमो यस्य स. । २४४, ३-४. स्वपूर्वापन्नेत्यादि । आश्रमे वाचारे वा विद्या- या वा धर्मे वा पूर्व सन्यासमहणात्मा म्वेनापन प्राभवम् उत्कर्षम् अननुम्मरन् । २४४, ६. जलस्थलकमण्डलु. । जलस्थलमेच कमण्डल्लुर्यस्य स । कमण्डलुरहित इत्यर्थ. । २४४, ९. स्वात्मनिष्ठानुकूल्येन | स्यात्मन्येव या निछा चित्त काय तदनुकूलतया ।

·४६३ २४५, १. प्रणनात्मकत्वे । स्वस्य प्रणवात्मकत्व सपाद्य । अथ बृहत्संन्यासोपनिपट्टिप्पण्यारभ्यते । अस्या उपनिपद. प्रथमोऽध्याय, कठश्रुत्युपनिषदारम्भात्प्रायोऽ भिन्न इति पाठान्तरत्वेन तत्र निवेशितः । अन्येषामप्यध्यायाना टिप्पणी प्रायशोऽत्र न क्रियते तद्वाक्याना बहूना नारदपरिव्राजकायुपनिषत्सु व्याख्यातप्रायत्वात् । २५०, ४. सन्यास पातयेत् । सन्यासिन पातयेत् । पतितं न्यासयेत् । पतिताय सन्यास दद्यात् । २५१, १. सप्रत्यवसितानाम् । सन्यासादाश्रमान्तर प्रत्यागता- नाम् । २५१, ५, आतुरेण विना क्रमम् । आतुरेण । पठयर्थे तृतीया । अथवा कर्तव्यमिति शेप. । कम प्रकार, विना वर्जयित्वा । २५६, ६ -८. यज्ञोपवीतमित्यादिना प्रयच्छेत्यन्तेन मन्त्रण यज्ञोपवीतं छित्वेत्यन्वय. । २५३, २ -३. त्यजेत्यादि । धर्ममधमै पुण्यपापे । सत्याहते ज्ञानाज्ञाने । ज्ञानेन यज्ञान विश्वासानन्तर ज्ञानमप्यनावश्यक तथा त्यान्य भवति, 'उल्काहस्तो यथा कश्चिद् द्रव्यमालोक्य ता त्यजेत् । शानेन ज्ञेयमालोक्य पश्चाज्ञान परित्यजेत् ||' इति स्मृते. (उत्तर- गीताया १, २१) । येन मनसा त्यजसि तत्त्यज उन्मनीभावारया तुर्यावस्थां गच्छेत्यर्थः ।

·४६४ २५६, १. लब्धात्मा जिह्वया । जिहयैव लब्ध प्राप्त्यई. आत्मा स्वरूप यस्य स २५८, ६. धरेत्यादि । धराया पृथिव्या सिरे रिले, अन्त- रिति यावत् , मनाना कीटाना समता गता अन्धतामिर प्राप्ता इत्यर्थ । २५८, ९. योऽस्मीत्यादि । योऽम्मि य. परमार्थतोऽस्मि सोऽस्मि स एवेदानीमभिजातोऽस्मि । तम्मात् मदभिन्नाय ते तुभ्य नमोऽस्तु । २५९, ८ - ९. मनसा शुद्धमनसा मनसि अशुद्धमनसि छिने । 'मनो हि द्विविध प्रोक्तम् ' इत्यादिश्रुते (ब्रह्मबिन्दूप' १) । तथा भावेन शुद्धभावेन गलिते भावे अशुद्धभारे । २५९, १० ११. निर्भावमित्यादि । यो मे रिपु शत्रु , तादृश मन इत्यध्याहार , इदानी निर्भावतादिभिर्विशिष्ट केवलानन्दस्वरूपे शुद्ध आत्म येव तिष्ठति । अथवा निर्भावमित्यादि क्रियाविशेषणतया ग्राह्यम् । २६०, ७. चित्तस्यान्तेऽर्पित चित्तम् । चित्तम् अशुद्ध चित्र चितस्य शुद्धचित्तस्य अन्ते अभ्यन्तरे अर्पित प्रापितम् , विलापित . . मिति यावत् । २६१, ९ निर्विभागो जगस्थितौ । शत्रुमित्रादिविशेष बिना जगति तिष्टन्निति भाव ·४६५ - २६२, ९ ११. स्वग्छतेत्यादि । उदिता उद्गता आविर्भूता स्वछता तथोर्जितता तथा सत्तेत्यादि । २६३, ५. तस्मान्न संन्यास एप लोकः । तस्मात् जिते- न्द्रियत्वात् सन्यासे कृते न एप लोकः सर्वत्र दृश्यमान जन्म, भवतीति शेषः, किंतूत्कृष्टं जन्मास्य संपद्यते वक्ष्यमाणप्रकारेण ( = १७७, १० १७:, २) । २६४, ३ ४. न परिवाण्नामसंकीर्तनपरः । तदुक्तं नारद- श्रुतौ नाम गोत्रादि चरण ख्यापयनैव सद्यतिः ॥ इति (१५६ पृ)। २६५, २. निरीक्षन्त इत्यादि । 'ये पुनर्लोफे भिक्षार्थ ग्रामे पर्यटन्त यतिमनुद्विग्नास्तद्भक्तिराहित्येन तद्भिक्षाविषयकोवेगरहिताः स-त. प्रत्यग्दृध्या निरीक्षन्ते तगृह यनतो व्रजेत् । कुतः । तद्नुहो- स्पद्यमानमानावमानसहनपरीक्षार्थमित्यभिप्रायः ।' इत्यम्प० । २६५, ७. नैवेत्यादि । अपसव्येन प्रादक्षिण्येनैव [राज्येनैव वा] न तु सव्यापसव्येन वक्रतया गृहान्गच्छेदित्यर्थः । यथाह मैत्रायणीयश्रुतिः- 'भिक्षार्थ आगमाविशेदासाय प्रदक्षिणेनाविचिकित्सः' इति (यतिधर्मप्रबोधे) । २६६, ५. भिक्षाटनसमुद्योगात् । प्रागिति शेपः । निम- त्रितं सकेतितम् । २६७, ३-४. भुक्तयजने इत्यादि । भुक्तवन्तो जना ·यस्मिन् तस्मिन्नपराहृभूयिष्ठे काले' इत्यप्प । २६८, ९. न देवतार्चनम् । त्यजेदित्यनुपञ्जनीयम् । नत्र बाह्यदेवार्चनं विवक्ष्यते फित्यान्तरदेवभूतस्यात्मनो ध्यानं, 'न बाह्य- देवाभ्यर्चनं कुर्यात् ' इत्यस्यामेवोपनिषदि श्रूयमाणत्वात् (२६४ पृ', २६९, २. अनोपनिषत्कोशेष्वदृश्यमानं पूर्वाध विद्यारण्यप्रणीते जीवन्मुक्तिविवेके मेधातिथिवचनत्वेनोदाहृते श्लोके वर्तते --'एकाहापरतो प्रामे पञ्चाहात्परतः पुरे । वर्पाभ्योऽन्यत्र यत्स्थानमासनं तदुदा- हतम् ॥' इति । २६९, ४. पात्रलोपः । शास्त्रीयपात्रस्य लुप्तत्वात् । जीव- न्मुक्तिविवेके पात्रलोभ इति पात्रलोप इति च पाठद्वयमुपलभ्यते । २६९, ११-१२. आध्यात्मिकीमित्यादि । आध्यात्मिकी कथा मुकला आत्मविद्याविषयादन्य', तथा भिक्षावार्ता विना भिक्षा- वार्त्ताविपयादन्यः, तथा अनुग्रहं विना अनुग्रहविषयादन्य., तथा परिप्रश्नं विना परिप्रश्नविषयादन्यश्च जल्पो तृथाजल्प उच्यत इत्य- अत्र भिक्षावाशिन्देन 'राजवादि तेपा स्यादिक्षा- वाती परस्परम् ' (१४६ पृ) इत्यादिलोके यथा नृतसूपादिपियिणी कथा न विवक्ष्यते किंतु मिक्षा देहीत्यादिवचनं तथा भक्तेन निमम्रणे ने भवस्वित्याधुत्तरम् । अनुग्रहो नाम गृहम्थेन सविनयं कृत- स्यारोग्यादिविषयस्य प्रश्नम्योत्तरं, 'परेन्छया च रियासा:' इत्यादि. न्वयः ·४६७ " श्रुत्यनुरोधेन (१८१ पृ) । परिप्रश्नश्च परमहंसादन्यस्य संन्यासिनो- ऽनिषिद्धो मार्गादिविषयकः प्रश्नः । २७०, ६. भिक्षाधारः भिक्षाया धारणं संरक्षण कालान्तर- भोजनाय । २७०, ७-८. बीजम् । 'बीजशून्यमूलफलभक्षणे न दोपः इति कपिलः (यादः) । ईक्षादिमैथुनम् । अष्टाङ्गं मैथुनम् । त्यक्तमिति । संन्यासयोगेन त्यक्तं यद्गृहधर्मादिकं व्रतं तस्य पुनरनुष्ठानम् । २७१, १. स्थावरं जङ्गमम् । उपायनीकृतं क्षवाटिकादि पश्चादि वेत्यर्थः । २७१, ७. दैन्यभावादित्यादि । तदुक्तं बोधायनेन – 'भूतेभ्यो दयापूर्व संविभज्य शेषमद्भिः संस्पृश्यौपधवत्प्रानीयात् ' इति (२, १०, १८, १०) । २७१, ८. पकमित्यादि । विशेषानं याचमान इत्यर्थः । २७१,९ ११. अन्नदानपर इति । अहं जनेभ्योऽन्न दास्यामीति यो यतते सोऽन्नदानपरः वस्त्रादीनामिति चीरवासाः स्यादिति मावः । · विशीर्णान्यमलान्येव चैलानि ग्रथि- तानि तु ' इत्यादिनुसन्तरात् (१४१ पृ.) । वक्ष्यत्यपि 'रथ्यायां बहुवस्त्राणि' इति (२७२ पृ.) । २७२, १० - ११. प्रवृत्तिः मोक्षोद्योगः द्विविधा मोक्ता यथा मार्जारन्यायानुरोधेन मर्कटन्यायानुरोधेन चेति । तत्र ओतुः . 1 ·४६८ मार्जारः, मार्जारी प्रवृत्तिरिति यावत् , ज्ञानाभ्यासयतामभिमतः, वानरी तु प्रवृत्तिः भाक्तमेर गौणैवेत्यर्थ. । अथ परमहसपरिव्राजकोपनिपट्टिप्पण्यारभ्यते । अत्रापि नारदपरिव्राजकाद्युपनिषट्टिप्पण्या गतार्थत्वात् इचिक- चिदेव व्याख्यानं क्रियते । २७७, ५-६, वर्णाश्रमधर्मक्रमम् । वर्णाश्च आश्रमाश्च तेषा धर्माश्च तेपा क्रमश्चेति चतुर्णा समाहारद्वन्द्वः । २७९, ९ - २८०, १. अथ प्रामादित्यादिना वाक्येनानमे सन्यासमाह, ततो यद्यातुर इत्यादिना श्रोत्रियगृहस्यासनिधाने आतु- रस्य सन्यासम् । तदनन्तर एप विधिरित्यादिना वीराध्वादिजिगमि- पोरपि पूर्वोक्त जलहोमादिप्रकार निर्दिशति । अन्ते चात्यातुरस्य सन्यासमाह यद्यातुर. स्यादित्यादिना । २८०, ३. अथ स्वस्थस्य सानेर्विद्वत्संन्यासमाह स्वस्थ इत्यादिना । २८१, ११. अथ विविदिपासन्यासमाह तदधिकारीत्यादिना । तदधिकारी प्रोक्तविद्वत्सन्यासाधिकारी । गृहस्थप्रार्थना तिष्ठ तिर महाभाग' इत्यादिका सन्यासिन प्रति गृहस्थाना प्रार्थना (१६०. १, ८-९५)। २८२, ८. जलावतरणम् । पुण्यतीर्थेषु सोपानेऽवतरणम् । ऊर्ध्वगमन यानाधधिरोहणम् ।

·न २८४, ७. निर्विकारः मनोविकारशून्यः । नियमानियममु- त्सृज्येत्यत्रानियमो दुराचारः । २८७, ५. ब्रह्मप्रणयं प्रशंसत्यप्पयाचार्य : 'यदर्थविचारं विनाष्टोत्तरशतोपनिपदुक्तसर्वार्थसंवेदनेऽपि न सद्योमुक्तिर्भवेत् । यदर्थ- विचारं विना ब्रह्मलोकतृणीकारलक्षणप्रबलतरवैराग्यतदुचितशमादिसाधनव- तोऽपि न सद्योमुक्तिर्भवेत् । यदर्थविचारं विना हठयोगराजयोग- सिद्धियोगज्ञानयोगद्वारा पड्विधसंन्यासोचितज्ञानवतोऽपि सद्यो- मुक्तिर्भवेत् । सोऽयं ब्रह्मप्रणवमात्राविभागः सर्वैरपि मुमुक्षुभिरवश्य- वेदितव्यः ।' इति । तेनाप्यनुभूतिमीमांसादिपु स्वप्रबन्धेप्वस्यार्थस्तत्र तन सूचितः । २८७, ६. सर्यकर्मपरित्यक्तः परित्यक्तसर्वकर्मा, वाहिताग्या- दिपु' इति सूत्रवशात् । २८८, ९-१०. देवान्तरध्यानशून्यः । आत्मव्यतिरिक्तदेवस्य ध्यानेन रहितः । अथ परब्रह्मोपनिपहिप्पण्यारभ्यते । २९३, ३-७. अयं प्रथमः खण्डः सर्वेष्वपि पुस्तकेष्वतीवा- शुद्ध इति ब्रह्मोपनिषद्येव पाठान्तरत्वेन निवेशितः । तथाप्यप्पयदीक्षि- ताचार्येण कृतमस्य भाप्यमन्त्रोदीर्यते- सन्यासाई इति प्रोक्तो यत्रान्तरुपीतवान् । परब्रह्मोपनिषदं व्याख्यास्ये तामिमां शुभाम् ॥

·४७० प्राणेभ्यः प्राणिभ्यः जीवेभ्य इत्यर्थः । परब्रह्मपुरे देहे सगुणनिर्गुणजीवप्रत्यगात्मानाविभज्याह । यो विरजत्वादिविशेषणः प्रत्यगात्मा स मधुकरो मधूनीव सर्वानिन्द्रियव्यापारान्नियच्छति सर्व- प्रत्याहाराधिष्ठानत्वात् स्वस्यासण्डैकरसाशत्वाच्च । तत्प्रतिबिम्बमूतस्तु जीवात्मा श्वेव विरुद्धकर्मकर. स्वापीवाकर्मा स्थितः नित्यनैमित्तिकात्म- कशुभकर्मप्रवृत्त्यभावात् । कृषीवल इव काम्यकर्मकर सन् विषय- फलमनुभवति । य कर्मसु मर्मभूत नैप्काम्य ज्ञात्वा कर्म कुर्यात् । नैन मायापकर्षति । एन प्रति को जालाख्या ता विक्षिपेत् । न कोऽपीत्येके महान्त आहुः । विश्वतैजसप्राज्ञतुर्याख्याः प्राणदेवता नाडीस्थिताः । सुषुप्त तेति अन्यत्र ग्रूतेति चोक्तत्वान्न सुषुप्त- वादिनामय काश । प्राप्तनिष्कामानन्दस्य तुरीयत्वान्नेष्टापूर्तादिलेप. । यथैप देवो जीव. सुप्तौ स्वप्ने चानन्दमभियाति एव तुर्यावस्थाया चारमज्योतिरानन्दमभियाति । किं तर्खेनमात्मान निविषयावस्थायाम् आनन्दयतीत्यत आह तदिति । तत्पर सुपुप्तादुपरि प्रतिष्टापित यच्चित्तमसण्डाफारवृत्त्याख्य शुभ्रवर्ण विशुद्धसत्त्वरूपम् आ समन्ताजायते । तदात्मान तुर्य परमानन्दयति निर्विकल्पानन्दमुत्पादयतीत्यर्थ परम्मात्तम्माद्भूय उपरि तेन समाधिमार्गेणैव स्वप्मस्थान नियच्छति स्वप्नेऽपि स्वरूपमनुभवतीति भाव । नि सकल्पनिर्वृत्तिकनिर्वासन समाधीनामुत्तरोत्तरमाश्रयणीयत्वाजलकानदीश्वरात्प्रभुत्वाद्यथेच्छमाजायते । यत् चित्त परसन्धि सन्धिस्थ सदरखण्ड भाति अर द्रुत सन्धति - ·चित्त पर स्तन अनुसदधाति तावता समाधिनात्मानमानन्दयति । तत् ब्रोन नापर न जीन । न चापर त्यजति जीवालम्बनम्य किंचिद्विद्य- मानत्वात् । स वेदयोनि परमात्मवित् य कपालाष्टक देहमिय जीवचतुष्पादब्रह्मचतुप्पादयो सप्तसधि, श्रवणादिनिर्वासनान्त- सप्तसाधने. सधायाखण्डत्वेन सधिरहिता कृत्या सेन्द्रयोनि प्रकृति- पुरुषात्मकचिच्छत्युपेत अवलम्बते देहमाश्रयते । स जाग्रति न लिप्यते । अन्यदेवस्य स्वामस्य च देव. । सप्रसाद. सुपुप्तो पलक्षित प्रणवहस. पर नौवाय न प्रा कूटस्थ । यो जीव आद्या देवता तस्य जीवस्य प्रणव ब्रह्मत्वमापादयति ॥' - इति । पूर्वोक्तस्य पुरुषस्य न २९३,८ - २९७, ५ अथास्य पुरुषस्यान्त शिखोपवीतित्वम् । उन्यत इति शेष । अथ जीवनाणोरमेदप्रहानन्तरम् अस्य अन्त शिसोपनीतिल शास्त्रसिद्धम् । यहि शिखायज्ञोपवीतधारणम् । अन्त शिसायज्ञोपवीतधारणाधिकारिण दर्शयति ब्राह्मणस्य मुमुक्षोरिति । मुमुक्षोमिस्य । अत्र ब्राह्मणस्य मुमुक्षोरिति सामान्यनिर्देश । ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थेपु यो मुमुक्षु सोऽन्त शिखायज्ञोपवीतधारणेऽधिकारी, नानाश्रमनियम इति भाव बहि शिखायज्ञोपवीतधारणाधिकारिण दर्शयति बहिर्लक्ष्यमाणेति । स्पष्ट मेतत् । अवेदमवसेयम् । गृहम्थस्येति ब्रह्मचारिवानप्रस् योरप्युपलक्ष णम् । तेषा कर्मित्यमुमुक्षुवयो समुच्चयदशाया केवलकमित्वदशाया ·४७२ बाह्य व्यक्त च वा गाद्यशिखायज्ञोपवीतधारण एकाधिकार । केवलमुमुक्षुत्वदशाया त्वन्त शिखायज्ञोपवीतधारणेऽधिकार । इति । अथातरुपवीतरक्षण सडक्षेपेण दर्शयति अन्तरुपवीतलक्षणमिति । अन्तरुपपीतस्य स्वरूप बहिन्तन्तुवत् पहिस्त-तोरिव । अन तन्तुपद उपवीते लाक्षणिकम् । बाह्योपवीतस्य यल्लक्षण तदेवान्तर्यज्ञोपवीतस्यापि । तथापीयान् भेद । तन्तुरूप । आन्तरमन्तस्तत्त्वमेलनात्मकमव्यक्त चेति । आन्तरमेव विशिनष्टि न सदिति । अयत्तत्यान्न सत् । शास्त्रसिद्धवान्नासत् । परस्परविरोधान्नोभयम् । एवमग्रेऽपि द्रष्टव्यम् । भिरमभिन्नमित्यत्र चकारात् नमद्वयम्यानुषड्ग । न भिनम् आत्मन पृथग्भूत न भाति । नाभिन्न सबन्धितया निर्देशात् । नोभयम् । स्पटम् । पुनस्तदेव विशिनष्टि न सभागमिति । न सभागम् अवयवि न भवति, इद्रियाग्राह्यत्वात् । न निर्भाग निरवयव न भवति, समुदायात्मकत्वात् । उभयरूप च न भवति परस्परविरोधात् । इति । यज्ञोपवीतपरित्यागे हेतुमाह ब्रह्मात्मैकयेति । ब्रह्मा भैक्यचोधानन्त- रमस्मिन्नुपीतेऽपि जगतीव मिथ्यात्वभावो जायते । तत कारणात् इद यज्ञोपवीत हेय त्याज्य भवति । तुरीयातीतस्य व्यवहारागो चर यमाह पञ्चपादेति । पञ्चपादमिति ब्रह्मणो विशेषणम् । पादा यस्येति व्युत्पत्या तुरीयातीतमित्यर्थ , निर्गुण ब्रह्मेति यात् । न किञ्चन व्यवहारविषयत्व नास्तीति भाव , निर्गुणस्य व्यवहारागोचरत्वात् । अथ जीवस्य स्थानविशेषविभागमाह चतुष्पादिति ।

·४७३ चतुप्पात् पादचतुष्टयविशिष्ट तथाभूत च तत् अन्तर्वति शरीरान्तनति चेति विशेषणसमास । तथाभूतस्य जीवनह्मण जीवरूपस्य ब्रह्मण , सगुणस्येति यावत् , अन्त शरीरस्य अन्त , चत्वारि स्थानानि सन्तीति शेष । तानि स्थानानि दर्शयति नामीत्यादिना । अन कमेण आह्वनीयाद्यग्निस्वरूपमानितेपु नाभ्यादिस्थानेषु जायदादय चत स्रोऽवस्था क्रमेण जायन्त इति भाव अत्र प्रकारान्तरेणापि नाभ्यादिस्थानेषु अग्निभावना प्राणाग्निहोत्रोपनिपाच्यते । यथा- 'चबारोऽमयस्ते किंनामधेया । तत्र सूर्योऽग्निर्नाम सूर्यमण्डलाकृति सहस्ररश्मिभि परिवृत एफपिभूत्वा मूर्ध्नि तिष्ठति यस्मादुक्त । दर्शनाग्निर्नाम चतुराकृतिराहननीयो भूत्वा मुखे तिष्ठति । शारीराग्नि- र्नाम जराप्रणुदा हनिरवस्कन्दत्यर्धचन्द्राकृतिर्दक्षिणामिभूया हृदये तिष्ठ तत्र कोठाग्निर्नामाशितपीतलीढखादितानि सम्यक् श्रपयित्वा गार्हपत्यो भूत्वा नाभ्या तिष्ठति ।' इति । चतसृणामवस्थाना प्रत्येकमभिमानिदेवता आह जागरिते इत्यादिना । अत्र तुरीयेऽवस्था ऽवस्थावतोरभेदाध्यवसायाभिप्रायेण तुरायमक्षर चिन्मयमिति व्यपदेश । तुरीय चतुर्थम् अक्षर नाशाप्रतियोगि चि मय ज्ञानमयम् । बाह्ययज्ञोपवीतस्य यानि लक्षणानि तान्यान्तरयज्ञोपवीतेऽपि दर्शयति तस्मादित्यादिना । अनायमाशय लोके हि बाह्ययज्ञोपनीतकरणस्य प्रकारम्त्वेवम् । आदौ कार्यासेन तन्तु निर्माय त चतरपु अङ्गुलीषु पण्णवतिसख्यया सोष्टय त त्रिवृत कुर्वति निमृत्कृत च त अथ an ·४७४ पुनस्नेधा विभजन्ति । तथा सति स तन्तुत्रिंशसटरपारवेष्टन- वान् नवतन्त्वात्मकश्च भवति । एव सस्कृत নন্তু पृथगुपलभ्यमानाकृतित्रय मेलयित्वा आद्यन्तौ पृथगनौ सवेष्टय त्रिगु- णीकृते च तस्मिन्नकमपि गुण ताभ्या समसत्सवेष्टय पृथग्भू- तावाद्यतावेकीकृत्य प्रन्थिविशेपे अन्थिविशेष कुर्वन्ति तमेव ब्रह्मा- न्थिमाचक्षते । इदमेव वाह्ययज्ञोपवीतमिति । तस्मात् म्यानचतुष्टये ऽवस्थाचतुष्टयलाभात् । चतसृणामवस्थाना समाहार. चतुरसस्था । स्त्रीलिङ्ग छान्दसम् । चतस्त्र अङ्गुलय. प्रमाण यत्रेति चतुरगुल तच्च तद्वेष्टन चेति ज्ञात्वेत्यध्याहार 1 एव च या चतस्रोऽवस्था जाग्रदादय ता एव बाह्मयज्ञोपवीतीयचतुरङ्गत्वेष्टनमिय ज्ञात्वेत्युक्त भवति । एव मेवाग्रेऽपि सर्वत्र ज्ञेयम् । अत्र पण्णवतितत्त्वानि वराहोपनिषद्युक्तानि द्रष्टव्यानि । तानि तन्तुवत् ततुमिव विभज्य विविच्य, सात्वेति यावत् । तदाहित त्रिगुणीकृत्य | आहित तन्तुदृष्ट्या भावित तत् पण्णवतितत्त्वात्मक सूत्र त्रिगुणीकृत्य त्रिवृदात्मक कृत्वा । द्वात्रिं शतत्त्वनिष्कर्षमापाद्य । तस्मिन्नेव सूरे द्वात्रिंशत द्वात्रिंशत्सङ्ख्याक तत्वनिष्कर्ष तत्त्वसमहम् आपाय सपाय, पण्णवतितत्त्वात्मक सूत्र वेधा विभज्येति यावत् । ज्ञानपूत निगुणस्वरूप त्रिमूर्तित्व पृथग्वि- ज्ञाय । अत्र त्रिरावृत्ते द्वात्रिंशत्तत्वामके तस्मिन् त्रिमूर्तित्व ब्रह्मवि- प्ण्वादिमूर्तिस्वरूपत्व पृथक् नित्स्वरूपतन्तुत्रिके प्रत्येक विज्ञाय ध्यात्वा । निमूर्तित विशिनष्टि त्रिगुणेति, सत्त्वरजस्तमोगुणा मकमिति ·४७५ यावत् । पुनस्तदेव विशिनष्टि ज्ञानेति । ज्ञानेन तत्त्वज्ञानेन पूत शुद्धम् । तस्मिन्नेव गुणे नवस्वप्यवयोपु प्रत्येक क्रमेण नवप्रजा- पतीना दृष्टि कर्तव्येत्याह नवेति । नवसख्याका ब्रह्माण, प्रजाप- तय पुराणादिषु प्रसिद्धा तेषा आख्या. नामानि येषा ते तथो- ता. । ये नवसख्याका गुणा तन्तुविशेषा. तैरुपेत, युक्तमित्यर्थ., ज्ञात्वा विदित्वा नवमानमित पुनस्त्रिगुणीकृत्य नरमान नवस्वसख्या तेन मित परिमित, तन्तुमिति शेपः, पुनलिगुणीकृत्य त्रिगुण कृत्वा । अत्र त्रिगुणीकरण त्रयोऽपि गुणा. यथा पृथगुपलभ्येरन् तथेति बोध्यम् । सूर्येन्द्रग्मिकलास्वरूपत्वेनैकीकृत्य । पूर्वोक्त उपगीत सूर्यादि- स्वरूपत्वेन एकीकृत्य एकध्यानविषय कृत्वा । आद्यन्तयोरेकत्वमपि । कृत्वेति शेष । स्पष्टमन्यत् । मध्ये निरावर्त्य । मध्ये ग्रन्थि- करणस्थले त्रिरामर्त्य नि. सवेष्टय । अग्राभ्यामिति शेष । ब्रह्म- विष्णुमहेश्वरत्वमनुसधाय । एकैकस्यामापत्तो क्रमेण ब्रहाविष्णुमहेश्य- रत्वमनुसधाय । आद्यन्तमेकीकृत्य । आद्यन्तम् आदिमन्त च एकीकृत्य मेलयित्या चिन्थायद्वैतग्रन्थि हत्वा । अयमभिप्राय । ग्रन्थिद्वयैक्यात्मके ब्रह्मग्रन्थौ पूर्वस्मिन् चिद्भावनाम् , उत्तरस्मिन् अद्वै- तभावना च बुर्यादिति । उपपीतपरिमाणप्रदर्शनपुर सर तस्मिन्ब्रह्म- दृष्टिं दर्शयति नान्यादीति । ब्रह्मविलपर्यन्त प्रमाण ब्रह्मानिल- प्रमाणम् । ब्रह्मविल ब्रह्मरन्धम् । नामि. आदि यस्य तत् नाभ्यादि नाभ्यादि ब्रह्मनिलप्रमाण यस्य तादृशम् । पृथक्पृथक् ·मनसा प्रत्येकम् । अवयवगतसख्याभिरिति शेप । सप्तनिंशतितत्वसनन्धम् । सप्तनिशतेम्तवाना समन्धो यम्मिस्तत्तथोक्तम् । त्रिगुणोपेत सत्त्वरज स्तमोगुणोपेतम् । यद्वा नवतन्त्रात्मकगुणत्रयोपेतम् । किंच त्रिमूर्ति- लक्षणलक्षितम् । त्रिमूर्तय ब्रह्मविष्णुरद्रा तेपा यानि रक्षणानि तैर्लक्षितम् । अत्र उपवीते त्रिमूर्त्यादिलक्षण निलसस्यपा बोध्यम् । एव विलसख्याविशिष्टमप्युपपीतमनुसधानेनाद्वितीयब्रह्मात्मता आपाद्य नी- त्वा । उपवीतस्य धारणप्रदेश प्रदर्शयति वामासादीति । विभाव्य ध्यात्वा । स्पष्टमन्यत् । उपवीते ब्रह्मदृष्पिल दर्शयति आद्य तेति । आद्य-तयोग्रह ग्रहण, सघटनामिति यावत् , तद्रूप समेलन यस्मिन् तदुपवीतम् एव उक्तप्रसारण एकम् अद्वितीय मूल जगत्कारण ब्रह्म ज्ञात्वा स्थितेन सर्व ज्ञात भवतीति शेष. । ज्ञाते चोपादाने समिप्युपादेय ज्ञात भवतीत्यत्र दृष्टान्तमाह सर्व- मित्यादिना (छा उप ६, १, ३) । इत परमन्त शिखोपवीता- यधिकारिणो दर्शयति इसेत्यादिना । यदा यति हसेति नाम भजते तदा अत शिखोपीती स्यादिति हसस्य अन्त शिसोपवीतित्व निश्चित्य पूर्वोक्तहसनिष्ठ ब्राह्मणत्व ब्रह्मध्यानाईत्वरूप तन्निष्ठ यतित्व च अन्त शिखोपनीतित्वरूप, निश्चिनुयादिति शेष । बाह्य- शिखायज्ञोपवीतयोस्त्यतत्वात् अलक्षितेति विशेषणम् । एवम् उक्त प्रकारेण गृहस्थस्य शिखायज्ञोपवीतित्व ज्ञेयम् । किन्तु तद्वहिर्लक्षि- तम् । आभासनाह्मणम्य केशसमूहशिखाप्रत्यक्षकासित तुरतोपवीति.

·त्वम् । स्पष्टम् । अनेदमवधेयम् । गृहस्थाभासब्राह्मणयोः शिखा- यज्ञोपनीतयो. साम्येऽपि गृहस्थशिखायज्ञोपवीतयोः कर्मज्ञानोपयोगि- त्यात्तदात्मना व्यपदेश , अन्यस्य तु केवलकेशसमूहत्येन कार्यासत- न्तुस्तत्वेन च तयोर्व्यवहार कर्मज्ञानानुपयोगित्वादिति । अवमप्प- य्यशिवाचार्यो व्याचष्टे यतिसमित्यादि इह ब्राह्मणत्वगमक शि- खोपवीतित्व विविध दर्शयति । यस्य इसमन्त्रार्थकूटस्थदर्शनेनालक्षि तान्त शिखोपवीतित्वमस्ति स यतिर्मुख्यब्राह्मण । यस्य कर्मशिखा स्वाश्रमोक्तनित्यकर्मैव शिखा ब्रह्मपरोक्षज्ञानमेवोपवीत च बहिर्लक्ष्यते स गृहस्थ गौणब्राह्मण । यम्य केशसमूह एवं शिखा कार्पासत- तुकृतमुपवीत च भवत स ब्राह्मणाभास. ।' इति । प्रसङ्गारप्रतिसर लक्षयति चतुर्गुणीकृत्येति । चतुर्विशतित त्यापादनत-तुझत्यमिति क्रिया- विशेषणमेतत् । तन्तुकृत्य चतुर्विशतितत्वापादन यथा स्यात् तथा चतुर्गुणी- कृत्य प्रकृत सूत्र, कर्म नवतत्त्व नवानि तत्वानि यम्मिन् तत्तथोक च कृत्वा एकमेव पर ब्रह्म, ध्यायेदिति शेष । अन एकपरनहा- स्मताध्यानेन एकीकरणमप्याक्षिप्यते । तत् तथाध्यात सूत्र कर्म बहुमार्गा विविधा समृतिमार्गा. तेषु प्रवृत्ति प्रवृत्तिहेतु, कारणे कार्यत्वोपचार आयुर्वृतमितिवत् , कल्पयन्ति अध्यवस्यन्ति । अ- भिज्ञा इति शेष । अथ यत्यादीनामुपवीतादिभेदेऽपि मुक्तस्तत्साधनस्य च सर्वसाधारण्य तल ब्रह्मेकत्वस्य हेतुता च दर्शयति सर्वेपामित्या- दिना । अत्र श्राह्मणत्व, तम ब्रह्मज्ञानस्वरूपगेन । स्पष्टमन्यत् ।

·४७८ स्पष्ट एव मुक्तिसाधनम्य ब्रह्मज्ञानस्य सर्वसाधारण्येऽपि तत्साधनभूता वर्णाश्नमाचारादयो भिन्ना इत्साह वर्णाश्रमेत्यादिना । शिखा च यज्ञोपवीत च शिखायज्ञोपवीतमिति समाहारे एकत्वम् । मन्यत् । सामा यतो वर्णाश्रमभेदात्प्राप्तम्य शिसायज्ञोपवीतभेदम्य यतिविशपविषयऽपवादमाह एकमेति । अपार्गम्य अपवर्गसाधन ब्रह्मज्ञानवत यते, विद्वत्सयासिन इति यावत् । अत्र साधनस्य फलत्वेनोपचार । विद्वसन्यासिन शिखायज्ञोपवीतयोरेपत्वेऽभियुक्तो कि प्रदर्शयत्ति शिखेति । अन एकमेव प्रणवस्वरूप विद्वत्सन्यासिन शिखायज्ञापवीतमूलमिति पण्डितोक्तियाध्या । पिटुत् सन्यासिन परमार्थत शिखोपनीतसधानाभावेऽपि ब्रह्मस्वरूपेषु सप्रणव नादेषु तदृष्टिकरणमाशरीरपात भवेदित्याह हस शिखेत्यादिना । अत्र सधान स्वस्मिन् शिखायज्ञोपवीतयो सघनम् । हसादिपु शिखादि दृष्टिरेव धर्मो नान्य इत्याह एपेति । एव द्वैतदृष्टिमत कथमटेत ब्रह्मप्रातिरिति शङ्कते तत्कथमिति । तत् द्वैतदर्शन कथ मोक्षसाधनमिति शेप । अद्वैतदर्शनात्यैव तत्साधनत्वादिति भार । पूर्वोक्तशङ्का परिह रनुपसहरति प्रणर इयादिना । प्रणवादित्रय त्रिवृत्सूत्रमिन हृदवच्छि नचैतन्ये आरोपित वर्तते । त्रिप्रकार तत् आरोपितब्रह्म अपिणानचै तन्यरूप विद्धि इति । एव शिखायज्ञोपवीतयोधिपता ज्ञाता बाह्ययो स्तयो परित्याग कुयोदित्याह प्रापञ्चिति । स्पष्टम् । अथ वृहदवतोपनिपट्टिप्पण्यारभ्यते ।

·४७९ ३०४, ५-९. तस्य प्रियमित्यादि । अनेदं बोध्यम् । आनन्दवल्याः पञ्चमेऽनुवाके आनन्दमयात्मनः पुरुपविधत्वमेव प्र. तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुग्छ प्रतिष्ठा ।' इति । तस्यार्थः । प्रियं सौम्यता । आत्मा देहस्य मध्यमो भागः । पुच्छं तदधोभागः । स चान्येषां प्रतिष्टा । यथा निषण्णस्य पक्षिणः पुच्छं प्रतिष्ठा तद्वत् । एवमेव प्रकृता श्रुतिरपि व्याख्येया । तत्र गोप्पदायते सुखेन प्राप्यत इत्यर्थः । 'पूर्वोक्तं ज्ञात्वा आनन्दः शरीरमिति को न पश्यति' इति भावः । ननु पादादि रूपस्याधोभागस्यापकृष्टत्वात् 'ब्रह्म पुन्छ प्रतिष्ठा' इति वाक्येन ब्रह्मणोऽप्यपकृष्टत्वं प्रसज्येतेत्याशङ्कयाह गोवाल सदृशं शीर्षे इत्यादि । गोवालसदृशम् अतिसूक्ष्म, ब्रह्मेति यावत् , परमार्थतः शीर्ष एव तिष्ठति, 'तुरीयं मूर्ति संस्थितम्' इति श्रुतेः (९० पृ, ३ प) । यद् गोवालसदृशं ब्रह्म परमार्थतो न देहस्य मध्यमभागेऽधोभागे या किंतु शीर्ष एव तिष्ठति तत् पुन्छं प्रतिष्ठेति अधोभाग आधार एवेति पुच्छाकारेण कारयेत् भावयेदित्यर्थः । एवं तत्प्र- तिष्ठाभूतं ब्रह्म चतुप्पयं कृत्वा 'तस्य प्रियम् ' इत्यादिश्लोकानुरोधेन चतुर्मार्गध्यानयोग्यं ये कुर्वन्ति ते यान्ति परमां गतिम् । इति' । ३०४, १२. तसंसरणम् अवधूतस्य संसरणं स्वैरविहरणं यथेन्छपर्यटनम् । तत्तु स्वैरम् अशब्दम् , अधृष्टमिति यावत् , ·४८० शारदा चेष्टा (२२८ पृ', ४५), कीटवद्विचरेन्महीम् । (१८३ पृ, १२ प) इत्यादिश्रुते. । ३०५, १. सदेत्यादि । साग्रहणीनाम अचमेधात्प्रात् र्त- च्यातिप्रशस्ता काचिदिष्टिः । तया सहाश्वमेधम् । तदुभयतुल्यमिति भाय । अन्तर्याग प्राणाग्निहोन यजते । ३०५, २-३. कृत्स्नमित्यादि । उक्तमश्वमेधादिकर्म म्बर स्वेच्छाचार सन् न विगायेत् किंतु मयापि तत्कियत इति चिन्तये ३०६, २. ऐहिकेत्यादि । ऐहिकामुप्मिकफलसमूहसिद्धयर्थम् । ३०६, ४. प्रतियोगिपुर सर विपरीतेन सह । अत्रोत्तरार्धा- भावे उच्यत इति शेष कर्तव्य । ३०७, ३. द्रष्टारश्चेत्वल्पयन्तु । मम निद्रादेष्टार शरीरा- धीनः स इति कल्पयन्तु न वेत्यर्थ । ३०७, ४. गुजेत्यादि । गुञ्जानाम गुटिकाकार क्षुद्र किंचित् फलम् । तच्च लोहितवर्णम् , अत एवामित्वेन रूपित, कृष्ण- जिन्दुसहित च, अत एव बिन्दोघूमत्वेन रूपणम् । स्पष्टमन्यत् । ३०७, ११ वासनातोपकल्पते । वासनात उपकल्पते । सधिदछान्दस । ३०८, ३. बाधिरर्मेत्यादि । “f ध्यानमविपर्यये' इति पूर्वोक्तस्य दृढीकरणायाह बाधिकर्मेयादि । बाधिकर्म अद्वैतज्ञानविरुद्ध ·४८१ सविकल्पध्यानादिकं कर्म व्यवहति पश्यन् व्यवहारत्वेन गणयन् कुता ध्यायाम्यहं, ध्यानेन न मे प्रयोजनमिति भावः । ३१०, ३-- ४. अहो ज्ञानमित्यादि । इदानीं ब्रह्मज्ञानं तत्सुखं चानुस्मृत्य तुष्यति अहो ज्ञानमिति । पुनश्च सम्यग्ज्ञान- साधनं शास्त्रं तदुपदेष्टारमाचार्य चानुस्मृत्य संतुष्यति अहो शास्त्रमिति । (रामकृष्णस्य पञ्चदशीव्याख्यायाम् ) । ३१०, ७. ब्रह्महत्यात् ब्रह्महत्यायाः । कृत्याकृत्यात् कृत्यस्य विहितस्य कर्मणोऽकृत्यात् अननुष्ठानात् । . अथ याज्ञवल्क्योपनिपट्टिप्पण्यारभ्यते । ३१४, ३. यो भवेत्पूर्वसंन्यासी स्वापेक्षया पूर्व संन्यस्तो यः । तुल्यो वै धर्मतो यदि स्वसदृशो यदि संन्यासधर्मतः कुटीचकादि- क्रमापेक्षया, स्वस्मादयरः संन्यासी न चेदिति भावः । ३१४, ७-१०. नामादिभ्य इत्यादि । आत्मत्रान् सर्व ब्रह्मीभूतादपकृष्टमिति सर्वमात्मैवेति वा वृत्या कस्मैचिदपि न प्रणमेत् सर्वेभ्यो वा प्रणमेदिति श्लोकद्वयस्य तात्पर्यम् । ३१६, १. चारुदारुणम् । प्रथम चार पश्चाद्दारुणमित्यर्थः । ३१६, २. मुग्धचेतसः । अपीति शेषः । ३१६, ६. सुसमुद्रिकया दृढसंपुटिकया इति योगवासिष्ठता. पर्यप्रकाशे (१, २१, २३) । 81

·४८२
३१७, ६-७ रिपी पद्धे इत्यादि । यथा स्वदेहस्याचय
वेषु क्स्यचन कोपो नास्ति तथा म्वदेह-बद्धरिप्वोरनन्यत्वे दृष्टे सति
रिपापि कोपो नो पद्यतेति तात्पर्यम् | एकश्वासौ आत्मा च एकात्मा,
तम्य भाव ऐकात्म्य, सम च तत् ऐकात्म्य च समैकाम्यम् ।
अथ शाट्यायनीयोपनिषट्टिप्पण्यारभ्यते ।
३२२, ४ विष्णुक्रा तम् । विष्णुरूपेण यो लोकान
कान्तवान् तम् ।
३२२, ६-११ अथेति । अथ ह प्रसिद्धि वाक्यारम्भो
द्योतन च । ये श्रोत्रिया अकामहता , ते इत्यध्याहार,
ते
यत्सनातन पर ब्रह्म अधीयु यश्च शान्तो दान्त उपरतस्तिति
क्षुरनूचान समानश्च स यत्पर ब्रह्म अभिजज्ञौ, तत् तादृश ब्रह्म
त्यक्तपणोऽनृण पुरुषो विदित्वा मौनी सन् यत्र कुत्राश्रमे यसेत् ।
इति योनना । आश्रमे यत्र कुत्रेत्या ब्रह्मचये गार्हस्थ्ये वान
प्रस्थे वेत्यर्थ ।
२२३ १-४ अधाश्रममित्यादि । चरममाश्रम रान्यासाभ
मम् । यथापपत्ति यापच्छक्ति । पञ्चमात्रा वक्ष्यमाणा
। विष्णु
लिङ्गी । विष्णुलिङ्गमुच्यते दशेण 'वृत्तिभेदेन भिन्नाश्च नैव लिङ्गेन
त द्विना । लिङ्ग तु वष्णव तेषा त्रिदण्ड सपविनकम् ' इति (बै)।
३२३, ८ यावदुत्त्रान्ति । भवतीति शेप ।

·४८३ - । . ३२३, ९. व्यक्तमव्यक्तं बाह्यमान्तरम् । तत्र बायं लिहूं दृश्यमानं त्रिदण्डादि । आन्तरं लिई तु स्मयते मार्कण्डेयपुराणे वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदण्डश्च ते त्रयः । यस्यैते नियता दण्डाः स त्रिदण्डी महायतिः ॥ इति (४१, २२) । ३२५, ३. वेदशिरःप्रविष्टाः वेदान्तशास्त्रन्यापृताः । ३२५, ५. वृक्षं संसारं, वृक्षमूलं ब्रह्म । यद्वा वृक्षं वेद, वृक्षमूलं प्रणवम् । 'वेदो वृक्षस्तस्य मूलं प्रणवः' इति बोधायन- वचनात् (२,१०, १८, २५) । ३२६, ८-९. यथा प्रादुर्भवन्ति तथा भवन्ति । इहैवा- मृता भूत्वा मरणानन्तरं विष्णुं गच्छन्ति, 'विष्ण्वात्मका विष्णुमे- वापियन्ति' इति पूर्वोक्तेः । ३२७, ५-६. पालीत्यादि । कुटुम्बी पात्रदण्डशिखोपवीतैरेव कुटुम्बी । एतानि भर्तव्यानीत्यर्थः । कुटुम्बशब्दो हि भर्तव्यवाची । ३२७,९ - ३२८, १. मृदित्यादि । तस्य पात्रं मृन्म- यादि, तस्य कन्था च न समीचीनं क्षौमं किंतु क्षीणं जीर्ण, अथवा तृणं तार्ण पर्ण पाणे वा आच्छादनं स्यात् । अथवाऽ- न्यैर्यविमुक्तं वस्त्रं तदहतमह्तत्वेन स्वीकार्यम् । ३२८, ९. अलक्षितशीलवृत्तः । ' अव्यक्तलिङ्गा अव्यक्ताचाराः ' इति श्रुत्यन्तरात् (६९ पृ.) । ३२९, १. न चोद्विजेदित्यादि । तदुक्तं महाभारते आश्व-

·४८४
-
.
मेधिकपणि 'परं नोवैजयेत्कञ्चिन्न च कस्यचिदुद्विजेत्' इति ।
३३०, ६. अखिलेगात्मभासा । कृत्स्नेनापि ब्रह्मतेजसा, तहेतु-
भूतेन ज्ञानेनेति यावत् ।
३३०, १०. नेपाम् । उक्तानां त्रयाणां त्यक्तविष्णुलिङ्गानाम् ।
३३२, ३. नासमाय नानृजचे । वक्ष्यत्यपि
असूयकाया-
नृजवे शठाय' इति ।
३३२, ७. शेवधिष्टेऽहमस्मि शेवधिस्तेऽहमस्मि ।
३३२, १०. विद्यादेवतयोक्तमनुवदति यमेवेत्यादिना । तस्मात्
यमेव विद्यात् कश्चित् शुचिमप्रमत्तमित्यादि ।
३३३, ४-५. यथैव ते इत्यादि । भोजनीयाः उपकर्तव्याः ।
यस्मात्ते गुरोरुपदेशस्यानर्हाः इति भावः । तथैव तस्मात् तत्
गुरुमुखात्प्राप्यमाणं श्रुतं तान्न भुनक्ति तेपां नोपकरोतीत्यर्थः ।
।
अथ लध्ववधूतोपनिषट्टिप्पणी।
३३७, २-३. यमेत्यादि । व्याख्यास्यते इति शेषः ।
३३८, २. ध्यानस्य विस्मृतिः सम्यक् । निर्विकल्पसमाधौ ।
३३८, ५. अमन:प्राणः । तदुक्तं हठयोगप्रदीपिकायां-- यदा
संक्षीयते प्राणो मानसं च प्रलीयते' इत्यादिना (४, ६)।
समाप्ता चेयं संन्यासविषयकोपनिपत्संग्रहटिप्पणी ।।

·Indices ·I. READINGS OF THE GRANTHA EDITION OF THE 108 UPANISADS.' 1. 2 p. १०, १३१, " " " 8 " 2 " S " 5-6 10.-11 " १७१, १७२, १७६, १७८, १८०, १९०, २२९, २५२, 9 . ::दारानाहत्य सदृशान् . : गार्हस्थ्य, : नित्यन्वेषणमिचि. : शारीरस्य देहिनो. : शास्त्रज्ञानात्यापपुण्यलोकानुभव : गिरा प्राण्यादीना संभाषणम् . अवस्थाभेदादवस्थेश्वरभेदस्तामु चतुर्दशकरणाना. मुण्डनेन. : शरीरेण जीव संतताक्षिकमण्डलम् (for °लुम् ). सर्वधा. करपात्रेण वा कालं नयेत् . संचलनार्थाय. : आद्यन्तरैकन्वमपि. : चतुर्विशतितत्त्वासादनतन्तुकृत्यम् . : चतुष्पदम्. : विपर्यासचिराभस्त. . " 5-6 " 8 . " " 9 " २६४, 12 " 5 " " ३०४, " 9 11 " " (f. Preface, p VII ·II NDEY OF UNCOMVOI WORDS AND IORVS (छान्दसादिपदानामकारादिक्रमेण सूची) अकावपृष्ठ १६९,१२ ( उपस्मेन् १९२,६ अहान् ३१,७ उपजावेत १८४, अधीहि अनाशके ६८,२ २७९,१४ एक एव (for एम्मिन्नेव) अनुयायात् ३२९५ ओतु अनुमोदयित्वा ३१,५ २०८,१. वष्ठम् (for कण्ट) ८२१ ३२७,२ अन्यानाम् (for अन्येषाम् ) १०८,१२ अन्विष्येत् २०६४ | गच्छते ३२२,५ अभिमन्यु गोपयिन्वा (= गोपायिवा) अभ्यसेत् १४८,८ १८४४ १९५४ २८२,११ अर्चिमान् १९,४ गोमुस ( १८२६) १७५,३ अविना (=न विना) १२४,३ । गोमुखम् (= गोचया १८४,१३) अधुम् (trice) १७७,१,२०४,४ असम (= अजु) गाष्पदायत (er tons) चकी (a Pancar atra) ८.८ आनन्दयते चरेत १८५ आनन्दम् (for आनन्द) ९.९ चैतन्य आरभेत १८४५ पते इतराय ३१४४ चीवन्ते उकामन्ते (twice, तिष्टेत ex conj) तुण्डम् (= रश) १७४,९ २५४ १४ उत्तरस्थ १९१,३ तुष्येत उन्मत्तका (read उन्मवका, तमि १५२,१५ २९८,१२ See Critical Note) १००१, त्रिविष्टब्धम् (=निदण्डम् ) २१,३ उमनी (the 11th matha ४१४ of the Virat Pranaya) धातवीया (for धातवी sc २०८८ २८६१३ इष्टि )६५ २ १५०३-४ २७११ "Tot iclud ng momal es due to external Sanll-The first bumeral refers to the l ge the second (anl third) to the le on the same page ·४८९ द्यौर्लापथ दधतु (for दधातु clerical the Vuit Pranmia)२०८, crior? of metre) १६४ १४ १८,२ बाहुन्य (fou बहुल) दिवम् १८९,२ ब्रह्मभूयसे दिवाखापम् १४८,६ मद्महत्यात् ३१०७ दौर्यामण्यम् १३४,९ भासति (twice) ११६१ भुज्यात् (twice) १८२३ द्विनिवारेण (for द्विनवारण) १३५,३ मठम् (for मठ) २२८३ १९६४ धवशालता मधुकररानानम् (for "शनम्) ७६ . नगरायते १४५,१२ मध्यमा (the 1th matha नाभिनन्देत (thrice) १४५,८,१० of the Virit Pranava) निकर (comfort, lux २०८,९२८६१४ uly) (2) मनोमना (the 12th matha निधापयिवा १०७,४ oftheVirat Prnava) निरुदका २०८,८२८५,१३ निवाण (= मुक्ति प्राप्त) २०५६ मन्त्रम् (for मन्त्र) ५१,१....२ १५४,२ निषेवल (=नितरा केवल, मस्करी ४२५२५७,२ of निकैवन्य) माक्षीक (twice) नैरात्म्यसिद्धान्त २५८० माधुररम् (=माधूकरम् 11)१७४, पञ्चपचाम् माधूकरम् (५ भैक्षम् esp in असक्तमाधुरम् defined परा (the 16th matha of २६६ १-) २०४,३ the Vilt Pranarm).०२ १, -५४१४ २८६१५ २६४८१६५ ११ २६६०११ परिमहेत् ५,३ १०२ ४६ ६ ५ १ यथानातरूपधर (= जातरूपधर , १७०३ १५३ " etc) ७०,३ १५.३ ४ पर्यत रक्षतो (for रक्षन thrnce, ८ १०४ पश्यन्ती (the 1sthmath of (utical Note) १९३,३ the Vuit Prammin)२०८,९, लभेन् २८६,१५ लोमान् पारहम्यम् वासनम् (expectation) १९३,३ पितृमेधिरान् (clerical विदुष (for विद्वास) Error?) विधवम् पुरी (the 13th mmtir of चाक्षयन् पनाक्ष A2 ·वीरापान ६८१- २७९ १३ सतिष्टेन् प्रति usell as masculine, मन्यसति १९,५३१, ३४,१, tune (तपाम् चत्वार ) १७८,१० ३३१.११ तृणीवा ३१, ६ | सन्यसेन् ६९,१ ११६,१२ चैखानस ( Varsnaya १५,२ Brihm of the १३९,१, १४०,५ Vaikhanaca seet, at सप्रत्यवसित (one who has tending, for pm renounced the world ment, upon an idol) and taken test agun, of ३३०९ १३५,३) २५१,१ ध्याहृतीमि सभाषेत् ध्युत्तिष्ठति ३४,१ सायुज्यताम अनन्ते २९५,२ सााटताम् शान्ति (the oth nutre सारोक्यताम् of the Vnt Pranava) सुष्वपे २.८,७,२८६,१२ सुसमुद्रिका (= दृढसपुटिका शा त्यतीता (the 10th Comm) maha of the Virut सांस्यतमे (= परमे सौख्ये) ११२,१० Primara)२०८,७-८ खमम् (for स्वप्न) ८२२ १८९,२, २८६,१२-१३ धिया (-क्षेम) (er cory)२२६८ हरद्वित (u Suva Bithun सघातम् (tor सपात) २२. attending, for pay. सजते २७.१२ ment, upon an klol) सरक्त (for सराग ) (elerical १०. १३७१ २५.८ (Iron?) १३८११ हर्षयन् (for हप्यत्) १८१७ ·III INDEX ON SIANZAS (पद्यानामकारादिक्रमेण सूची) II | अपमारिणि कोपचत् अम्म मन्त्ररहितम अपाणिपादो जयनो ग्रहीता २१८ आरोगाररूपोऽन्मि १२ अपापमशठ उत्तम् १४८ अमरत्वाद्वरेण्यत्वात् ३०४ अब्धिपद्धतमर्यादा १८२ अखण्डाकाशरूपोऽस्मि अभय सर्वभूतेभ्यो १८३ अगोचर मनोराचाम् १११ अभिपूनितलाभाच १८१ अग्नेरिव शिसा नान्या ४७१...९८ अभिशस्त च पतित अनिह पण्डक पड्ड १४६ अभेददर्शन ज्ञान अणोरणीयान्महतो महीयान् अय ते योनिमवियो ६५ १५०,२७९ अतिवादास्तितिक्षेत १४३ अयाचित यथालाभ १८१ अतीतान स्मरेद्रोगान् १४० अलभ्यमानस्तनय अथवा कृतकृत्योऽपि ३०८ अलामे न विषादी खात् १८१ अथइयत्पर ब्रह्म सनातनम् ३.२ । अव्यक्तलिझाऽव्यक्ता १८४ अथाश्रम चरम सप्रविश्य ३२३ अशरार शरीरेषु २१८ अदग्धमहत कोटे २५२ अशुभाशुभसाप अद्यजाता यथा नारी १४७ अराशयवता मुक्ति ११६ अद्वैतभावना भैषम् ११५ अस्थिस्थूण वायुबर अध्यात्मरतिरासीनो १४३ अध्यापिता ये गुरु नादियन्त अहमम्मि परश्चास्मि अनन्तानन्दसभोगा अहमेवाक्षर ब्रह्म अनिन्य १८० अहमेवाम्मि सिद्धाऽम्मि ११९ अजन्गह अनुज्ञाप्य गुस्थैव १९६ अहममेति विष्मून अनुतियन्तु माणि अह मनुष्य इत्यादि अनुभूति विना मूढो ११७ अहङ्कारमुत वित्त अनेन विधिना सर्वा १४५ अहकारो ममत्व च १५७ अन्त पूर्णा यहि पूर्ण ११८ अहिंसा सत्यमन्तेय १९७ अहेयमनुपादेयम् १११ अन्त सङ्गपरित्यागी अन्त स्थानीन्द्रियाभ्यन्त १४. ३१० अनदानपरो भिY अहो पुण्यमहो पुण्य ३१० अन्यानथार्थ पुनथितेऽम्मिन् आगच्छ गछ तिति अनेहो गुरशुपा अहो ज्ञानमहो ज्ञानम् ·४९० . चाराचान गतिन् Oft inclas masculine, सन्यसनि thace (तपाम् चन्वार )१७८,१२ ३३१,११ गुणीवा ३९ ६ सन्यसेत् ६९,१ ११९,१२ खानम (a Varsnaya ११५० १३७, १३८," Brahmin of the १३५१,५ १४०,५ Vaiklina a sect at सप्रत्यवसित (one who hae tending, foi mlrt nounced the world ment, upon an idol) and then to it agun, of ३३०९ १३५,३) २५१,१ व्याहनाभि ३२५,११ सभाषेत् १५६,७ व्युत्तिष्ठति ३४,१ सायुज्यताम् वनन्ते २९९,२ साष्टिताम् शान्ति (the oth सालोक्यताम् of the Virit Pranas 2) सुष्वपे ७७,४ २०८,७, २८६,१२ | सुसमुद्रिका (= दृढसपुटिका शान्त्यतीता (the 10th comm ) ma of the Virit सौरयतमे (= परमे सौख्ये) ११२,१० Pinara) २०८,७-८ खप्नम् (for खप्न ) ८२ २ १८९,२, २८६,१२-१३ धिमा (=क्षेम ) (er coin) २२६ ८ हरद्विन (a Sama Brahman सपातम् (for सशत) attentling, for pay सहते १७.१२ ment upon an adol) सरक्त (for सराग ) (clerical १३६५ १३७१,२०८ Auror?) १३८११ हषयेत् (for हप्येत् ) १८१७ ·III INDEA OF SI'ANZAS अधिवद्वतमयादा (पद्यानामकारादिक्रमेण सूची) I 1 अपकारिणि कोपश्चत् अस्म मारहितम १३७ अपाणिपादा जवनो प्रहीता १८ अमरोकारहपोऽन्मि अपापमशठहत्तम् १४८ अक्षरत्वाद्वरेण्यत्वात् १८२ असण्डामाशरूपोऽस्मि १२५ अभय सवभूतेभ्यो १८३ अगोचर मनोवाचाम् १११ अभिपूनितलाभाश्च १८१ अग्नेरिव शिसा नान्या अभिशस्त च पतित २६७ अनिह पण्डक पह १४६ अभेददशन ज्ञान ११३ अणोरणीयान्महतो महीयान् अय ते यानिऋत्वियो ६५ १५०२७९ अतिवादास्तितिक्षेत १४३ अयाचित यथालाभ १८१ अतीतान स्मरेद्भोगान् १४० अलभ्यमानस्तनय अथवा कृतकृत्योऽपि अलाभेन विषादी खात् १८१ अथ हयपर ब्रह्म सनातनम् अव्यक्तलिङ्गोऽव्यक्तार्था १८४ अथाश्रम चरम सप्रविश्य अशरीर शरीरेषु २१८ अदग्धमत्त कारे अशुभाशुभसरप २६१ अद्यनाता यथा नारी १४७ असशयवता मुक्ति ११९ अद्वैतभावना भैषम् ११५ अस्थिस्थूण मायुबद्ध १४४ अभ्यामरतिरासीनो १४३ अहो गुरशुरूषा अभ्यापिता ये गुरु नावियन्त अहमम्मि परथास्मि ११९ अनन्तानन्दराभागा अहमेवाक्षर ब्रह्म अनिन्द्य वैनन्गेह १८२ अहमेवाम्मि सिद्धाऽम्मि ११९ अनुताप्य गुरुश्चैव १९६ ११४ अहममति विमून अनुतिष्ठन्तु कमाणि अह मनुष्य इत्यादि अनुभूति विना मूढो ११७ अहकारमुत वित्त अनेन विधिना सी अहवारो ममन्य च अहिंसा सत्यमम्तय १५७ अन्त पूर्गा वहि पूर्ण अहेयमनुपादेयम् १११ अन्त सङ्गपरित्यागी १४० अहो ज्ञानमहो ज्ञानम् अन्त स्थानीन्द्रियाण्यन्त अहो पुण्यमहो पुण्य अनदानपरो भिभु आगच्छ गतिशति अन्यानयाध्यै पुनरुत्यितेऽम्मिन् ·४९२ एकरार बसेद्राम ८९ ८८ ८८ आनिध्यश्राद्धयाय आतुरेऽपि क्रम नापि आतुरऽपि च सन्यागे आत्मतापरत त्यक्त्वा आमनऽस्तु नमा मह्यम् आत्मवमवभूतानि आमविद्यातपोभूल आमानमरणिं कृत्वा आत्मान वेद्विजानीयात् आध्यामिश क्या मुस्त्वा आनन्दमन्तनि नमाधयन्तम् आपूयमाणमचलप्रतिष्ठ आरब्धकमणि क्षाणे आस्टपतितापत्य आयुक्तानि कमाणि आश्रयायिहीनोऽस्सि आसन पात्रलोपश्च आस्थेन तु यदाहार आहारस्य च भागीदी आहितामिविरक्त येत् इच्छाद्वेषसगुथन इत्येव चिन्तयभित्र इद मृष्टमिट नति इद यनोपर्यात तु इन्द्रियाणा निराधेन इन्दियाणां प्रसङ्गेन ईहानाहामयरन्त इहितानीहित मुसो इसरो जीवक्लया उकालाथ्वादिपात्राणाम् उत्तमा तस्वनिम्तव उगीतमत परम तुबम उदनाऽस्मि विकल्पभ्यो उपस्थानेन यत्रोक्त ऊणनाभियथा तन्तुन् १९२ ऋतुसधौ मुण्डयेमूधमान १३७ एक एव चरनित्य १५७ ! एक्मवाद्विताय यत् १५८ एक्वासा अवासा वा १५८ १५० एकवरेन्महीमता १८४ एक्सख्याविहीनाऽस्मि एकाकी चिन्तयब्रह्म १४६ एकाका निस्पृहस्तिष्टत् १४६ एकान मदमात्सर्य २७. एकीभूत सुषप्तस्थ एका दव रावभूतप गूट एकानविंशतिमुख २१. एका भिभुयथोक्त स्यात् ६८ एका मनीषी निष्कियाणा बहूना ។ एतचतुथ्य माहान् १५६ एतज्ज्ञेय नित्यमेवा मसस्थ २६८१८ एव विशाध्य तत्त्वानि एष सर्वेश्वरर्थप एक्यादानन्दभागाच २५८ एहिकामुष्मिकयात ओतानुज्ञाननुलाना १४७ क्वन युसन खस्ति पदापशान्तमननो २६२ १४३ स्पाल शुभमूलानि १४५ १४२ कमलागान सयामा क्मणा बध्यते जन्नु २७१ २६१ कमभ्यधिकृता यतु ८७१५०२५८ कविं पुराण पुरुषासमोत्तम २१८ काम कामयते यावन् वाम बोधस्तथा दो २११ काममाधौ तथा दुप १५८ वामनाना किरातेन ६६ | पायवायिविमुत्तोऽम्मि बाल म्वभावो नियतियहच्छा ·४९३ ११३ कालजयमुपेक्षित्र्या कापायवासा सतत कुटीचको यहूदरश्चापि हस कुटुम्ब पुनदाराथ कृतकृत्यतया तृप्त शफजलधारिण्यो फौपानयुगल पन्था क्रुध्यन्त न प्रतिक्रुध्येत् शरीरमशेषाणा क्षर प्रधानममृताक्षर हर लिप्तोऽमानितोऽसद्भि क्षाणेन्द्रियमनोत्ति गुणापुवादि दह्येत गुरुरेव परो धर्मा गुरुणा च हिते युक्त गृहीत तु दण्डादे गोवादिचरण सर्वे गोगलसदृश शीर्ष पामान्ते निर्नने देशे ग्राह्यग्राहक्सयन्धे ग्राह्याभावेऽमन प्राणा धृतवमूसदृश चक्री लिङ्गी च पापण्डी चतुर्थश्चतुरात्मापि चरेन्माधरर भैक्ष चमसण्ड द्विधाभिनम् चित्तमेव हि ससार चित्तशुद्धिकर शीच चित्तशुद्धिर्भवेद्यावर चित्तस्य हि प्रसादेन चित्तस्यान्तर्मुसीभाव चित्तादिमहीनोऽस्मि चिदिहास्तीनि चिन्मानम् चेतन चित्तरिक्त हि चेत्सवनितचिन्मानम् जगतावदिद नार जडया वर्णशमुल्या ३२४ जन्मपल्वलमन्याना १४१ जरायुगाण्ड नादीना १८५ जराशोत्समाविष्ट जात मुतमिद देह १४१ जातस्य प्रहरोगादि १४३ पायाभ्रातृमुतादीना १५७ १६० जीर्णपानवामा स्यात. १९५ २१६ शाज्ञी द्वावगावीशानाशी १८५ ज्ञात्वा देव मुच्यते सवपार्श १४५ ज्ञानदण्डो धृतो येन १८० ज्ञानयज्ञ स विज्ञेय ज्ञानशिसिनो ज्ञाननिष्ठा ८६,१५२,२९८ ज्वलिता अतिदूरेऽपि त दृष्ट्वा शान्तमनस १६२ तत सवत्सरस्यान्ते १९६ ३०४ | तथा चरेत वै योगी १८५ १५८ तथाप्यानन्दभुक्चेतो. २११ २६. तदव कृतकृत्यव ३०६ ३३८ तदवात्मानमिलेतत् २६७ तपसा प्राप्यत सत्व ११० १३७ तमेग्नेमि विद्वत पोडशान्त २१४ २१२ तमव धारो विज्ञाय तम्मादन्यगता वर्णा तस्मात्सप्रयलेन ११०,२१ तस्मादलिङ्गो धर्मज्ञो ११५ तस्य प्रिय शिर कुवा १८३ तितिक्षाज्ञानवैराग्य ११. तिरेषु तैल दधनीव सर्षि तिष्टतो जनतो वापि १४७ १२२ तुगातुल्यविहानोऽम्मि १२० तृष्णा शोधोऽनृत माया तृष्णारज्जगण कित्ता २५९ ते ध्यानयागानुगता अपश्यन् २१४ ·४९४ ११४ १८४ १४६ १२३ १४८ १६१ त्यत्तसङ्गा तिबाधा स्थरत्वा रासाथ पदाध त्यक्त्वा विष्णालङ्गमन्तबहिवा सचा सवाधमाधारा त्य धममधर्म च विदण्डमुपवात च विदपन वष्णव लिङ्ग विसध्य शक्तित स्नान निंगपराास्त्रश-परान् “वचा क्षणविनाशिन्या त्वमासरक्तबाप्पाम्बु वट्मासरपिरस्नायु दण्ड तु वैणव सौम्य द-भिक्षा च य कुर्यात् दण्डात्मनास्तु सयोग दम्भाहकारनिमुक्तो दशमि प्रणवै सप्त दशलक्षणक धमम् दुखिनोऽज्ञा ससरन्तु दुरयाना प्रयत्न दृश्यदशनयालीन देवावनखानच दाकारविमुसाऽम्मि दहन्दियषु वैराग्य दहो पालय प्रोक्त ११७ १८० १९७ १९२ थानुबई महाराग १५६ ति क्षमा दमाऽमय नक्मणान प्रया ३३. न वुयान वदावचिन् २५१ नक्तादरचोपवास नगर न हि क्तव्य ३२४ न यत्सबद्रशास्मि ३२५ । न नातु वाम कामानाम् ३३, नयादप्रक्षण द्यूत २५६/न तर विद्यत कार्य न तीथती निय स्यात् १६. न त्यञ्चद्यतिमुक्तो २५२ न दधारणन न मुण्डन १९३ नं नाशयदुधा नावान् २५२ न निराधो न चापत्ति १४२ न पाणिपादचपरो ३२५ । नमस्तुभ्य परेशाय १४. न म भागस्थिती वाञ्छा ३०६ नमाऽस्तु मम कोपाय १४८ नरानीमच मध्याहे २५० नवद्वारमरखाव न वायु सातपण १२४ न विधिन निपथ ३१७ मशिप्याननुवभीत ११३ न सभासन सदसत् न सभापस्विय काचित् ११७ न सूक्ष्मप्रज्ञमयन्त न बान न प पूजा १९६ । नानात्मभरहीनोऽस्मि १५८ नानोपनिषदभ्याम ११७ नापृष्ट कस्यचिद् यात् ३. नाभिनन्दत मरण ३०१ मामगात्रादि चरण ३०९ नामादिभ्य पर भूनि नाचन पितृकार्य च ३१७ ११४ . १८४ दन्यभावात्तु भूताना २१२ १२१ न्यायमनक्वार्थ शन यानि द्वानिमी न विरानते द्विराज ने बरामम पनाचा पयाद्धा धन्याऽह धन्याऽह कतर धन्याऽह धन्योऽह नृप्त धन्यो धयाऽह दुख धन्याहधयाऽह निस ३१४ ·४९५ १८३ १८१ ૧૮૧ १४० २६. नाविरतो दुरितात् १९ पारिव्राज्य गृहीत्वा तु नावेदविन्मनुते त बृहन्तम् ३२० पावनी परमोदारा नासपनेषु सम्बत १८४ | पापाणलोहमणिमृन्मयविग्रहपु नासया गधाडया २.६ पुण्यायतनचारी च नित्य शुद्धो वुद्धमुक्तलभाव १११ | पूनितो वन्दितथैव निसानुभवरूपस्य ३.८ प्रतिश्च यतिश्चैतान् निद्राभिषे स्नानशीचे प्रतिग्रह न गृहीयात् निरक्षध्यानविधान्तिक ०.२ प्रतिष्टा सूररी विष्टा निरूदका ध्यानसध्या प्रमादिनो बहिश्चित्ता निन्द्रा नित्यसत्त्वस्थ १.८ प्रपश्यमखिल यस्तु निर्भाव निरहमारम् २.९ । प्रलपन्विसननगृहन् निर्मगो निरहार १४९ ११४ मत्तिद्विविधा प्रोत्ता निर्ममाऽमनन शान्तो २५६ | प्रवृत्तिलक्षण कर्म निमानथानहङ्कारो १८३ प्राशयानानिमित्त च निष्कम्य वनमास्थाय १८३ प्राणस्यो प्रमणासन नि स्तुतिनिनमस्कारो १९७ प्राणे गते यथा देह नीरजय युवा चैव प्रात वाले च पूर्वद्यु नेवस्थ नागरित विद्यात् प्राप्य चान्ते ततथैव नेत्रम्थ जाप्रत विद्यात् नैव सन्यापसव्यन बधु पुनमनुमोदयित्वा नैवाददीत पाथेय २७१ बहिर तथ सन पञ्चयज्ञा वदशिर प्रावय ३२५ बहिरन्तधोपीती पघसप्तगृहाणातु २.५ बहि सून यद्विद्वान् पञ्चस्रोतोऽम्नु पथयोन्युप्रवक्ताम् २१५ बहि सूत्र बजेवियो पञ्चैतास्तु यतेमात्रा ३२३ । वानव हि तिगासेत् पद तदनुयातोऽस्मि २६. बुधो बारकालाडेत. पद्मसोशप्रतीमाश ब्रह्मविज्ञानलाभाय परमात्मान यो रको १३ ब्रह्मामृत पिवेंद्रेक्षम् पर वयानुसदश्यात् ०१. ब्राह्मणाभासमानेण परहसाश्रमस्थो हि १६० भाषयमनसा विष्णुम् परेणैवामनश्चापि 12. भावाभावविहीनोऽस्मि पामुनाच प्रतिच्छन १८२ भिषाग्नसमुद्योगात् पाणिपानधरन्योगी १८२ भिक्षार्थमटन यस्य पानमस्य भवत्पाणि भूत भव्य भविष्यचत् पानी दण्डी युगमानावलेकी ३.७ ! भूताना नयमप्येतत् प्रियेपु सेषु मुस्तम् १८६ १८४ ८२ ጎረ be ·DAVAT १४३ .७० १९४ रामानन परा हानि समानाबाह्मणो निलम् सर्वदा समरूपोऽस्मि सर्वपूर्णस्वरूपेऽस्मि सर्वप्रकाशरूपाऽस्मि सर्वभावान्तरस्थाय सर्वभूतहित शान्त सववस्तुन्युदासान सवव्यापिनमा मान सर्वस धातारमचिन्त्यशक्ति सवाक्षरमय काल सर्वानीव सवसस्थे बृहन्ते सर्वाधार पर ज्योति सर्वेन्दियविहानोऽस्मि सर्वेषामेव पापाना सर्वेषा दोपरनाना सशरीर समारोप्य सशिख वपन कृत्वा सा कालसूतपदवी सा त्याग्या सवयन्नेन सानिध्य विषयाणा य सासयता सा शिवना सा हि वाचामगम्य वात् १८५ सिद्धमन्न यदानीत १४३ सुख ह्यवमत शेते १२६ मुनार्णोऽपि मुनीर्णासु १२१ । सुलभवायमयन्तम् १.५ सूक्ष्मभुक्चतुरात्माथ २५७ | सूचना सूनमित्याहु १४५ सूचनात्सूनमित्युक्तम् ३३७ सूनमन्तर्गत येपाम् २१ सेवाभि परितोष्यनम् २१८ सो चिन्मार एवेति २०० तेन सुरापो गुरुतल्पगामी प्रान विषवण प्रोक्तम् २०९ | स्त्रीणामवाच्यदेशस्य १२२ स्थावर जहम बीनम् ९७३ खछतोतिता सत्ता ३१६ खप्नऽपि यो हि युक्त स्यात् २१. खयानावुपशान्तस्य १५१,२९७ हिताहित मनोरामम् १४४ इत्पुण्डरीक्मध्ये तु १४४ हृदाकाशे चिदादित्य १४७ हृदिस्था देवता सवा हास्तथा ज्ञानविज्ञाने २७१ १८१ १४७ ११. ११ ८४,१५१ १५८ OVA BRA CIBRARY ·IV अथ मुख्यविषयाणामकाराद्यनुक्रमणिका अधिकार (सन्यासे) ३१,१,६४, ११६, अविमुक्तनिर्णय ५९-६२ आचार २२,१ , ६९,६,१०११, १३९,८-१४३,५, १५४,८ १६१, १३६---१८,१८०४ १९२-०६, २५–२३,२४२- २४५, ५६८-२७० (निपिसानि), २८५-८., १४-१८ आतुरसन्यास १३७,४ १३८,२ , २५१,५, २६३३६,२७९१०,२८०.१ आध्यात्मिकसन्यास ११३–११८, ..६-२३० । आन्तरोपत्तिादिनिरूपणम् , ४ ,५०,३, ६७५ , ८५-८७, १५१-१५३,१८०,३, १९०,११ २८७९ काल (सन्यासकालनिर्णय ) १,१, ६५, ११६,११ . , . कुटीचरलक्षणम् ६३, ११,२ ('ब्रह्मचारा') १०.५ १५७ १०, २०३-२०५, २३३३ ८४,२, ३२४४ गृहस्यभेदा २५-९८ दण्डादिग्रहणे मन्त्रा १०,२५० देहादीना निन्दा १०८ ७ . . १००, १५८,४ परमहसादिलाणम् ११३ ('यति '), ४५ ६, १०१,७ , १३.,., १३६,८, १४१, १२३४ १६.,., १७४,२,९ १७७,१२ २४२ २७७, २८४, ८७ . १ प्रणवनिरूपणम् ००६-२१३,०८५ प्रयोग (सन्यासविधि ) १,३ ,१५-७,२. ,१५०, ,१६२-१७०,१५१,६-२५३, ·फलम् । (सन्मन्यासस्य) १२; ३....; १५, ३७,४; ६१२,१०; १३२,४, १४५, १७७,१० १७८,७, २०१, ३२५,८३३१; ३३८,९ । (असन्मन्यामस्य) .५,...; ५०,४ १.१४५,४.३३०,३. बहूदरलक्षणम् १००,६ , १५९,१०,१४,१,६ .. १७३,९ 3१७७,१.38 २५४,११. : २६३,६८४,२, ब्रह्मचारिभेदा ९५-९६. भैक्षं तद्भदाश्च ११,३ %3 २१,१; ३२,७,१००,७; १५५,६,१७४-१७५% .. ,११०,१ (तत्र तर); २४३,६ %3 २५४,१०.. २६४,७~२६८,२२६८,३ २७०,१,५२८२,५ ,१२७,७.. योगशास्त्रम् २६,५ 3; १५९,१२, १७९,११; १९६,२; २२६,४, 3२२८,१ ,४,२६४,१:३२५,१२, ३३७---३३८. लिङ्गानि (संन्यामिना परिग्राह्याणि) ५,१ 3 १०,२; ११,२०,८-२१,६: , १६९-१७० : २५२,४...(दण्डनिरूपणम् ), (अन कुटीचकादिलक्षणपदान्यपि द्रव्यानि). वानप्रस्थभेदा. ९८-१०० वेदान्तविषया २५-२७, ७५-~८४, ८८-९१, १११ 3११८-१२६ १५८८ , १८७-१९१; २०९-२२०; २५५,९-२६३,२ शौचादि २२,३, ३४,२ ०,१८६५, ११३.६, ११४,८ .. ११५,१०,१५२,७, २९८,४, ३०७,२; ३०८,१२, १२५,९. संध्यावन्दनं (यतीनाम् ) ७,१; ४९,३-५०, ६२,२, ९०,४-७: ११५, १. ११६,८,०२७,७, ३२५,५,१२ संन्यासशब्दनिरुक्ति २३०,५ संन्यासिभेदा । द्वैविध्यं (कुटाबा परमहमश्च) आएण्युपनिषदि द्रष्टव्यम् (६,११) । परमहंसवैविध्यं (साम्वरो दिगम्बरथ) परमहंसोपनिषदि निरूपितम् (४५–५५) वैविध्यम् (विद्वत्संन्यासी, विविदिपासंन्यासी, आतुरसन्यासी च) १७१,९-१०। चातुर्विध्यम् (वैराग्यसन्यासी, ज्ञानसंन्यासी, ज्ञानवैराग्यसंन्यासी, कर्मसंन्यासी च) १७,१.--.७३,२; २५३,४-५४,५; (कुटीचक , बहूदव , हंस , परम- हंसश्च) १०.५ । पाशविभ्यम् (वैराग्यसन्यासी, ज्ञानसंन्यासी, ज्ञानवैराग्यसंन्यासी, विविध कर्मसंन्यामी च) १७१,१०-१५३,१६; (कुटीचक', , साम्पर परमहंस., दिगम्बरच तुरीयातीतावधूत.) १३३-२३५

·५०१
। पाड्विध्यम् (कुटीचक , बहूदर, हस, परमहस , तुरीयातीत ,
अवधूत) १७४,१ , १७५,७
.
,
नानम् ६६ , २२,३, ४२,१, १५९,१० १९५०, २०३,३
२०५१,२४०,१०,८०,८ • ३०७,२, ३०८,१०,३०५९ ॥ (आन्तरम् )
११३६,१.
हसलक्षणम् १००६,१०१,४ ,१५९,११,१७४,., १७६,१०,१७७
११,०३-०५,२३४,४ ,२४०,४,२५४,१३
३, ३२४,४ ,१०
हिरण्यार्दाना वय॑ता ॥२-५३,५, २६८,७

·ADDITIONS AND CORRLGTIONS " ४१,17 " Prini, after line 8, insert as a separate lino S= Sit-b-1 (see above) prixvii, after line 22, insert as a sepirito lino IS1 = Hall-Sloku , २४,] 1 for सभूतै (dubrous form, metically wrong) read er con) सभृते (of p १५ 1 4 सभारान्ममृत्य) " ३८,16 for मृण्मय read मृन्मय for यज्ञोववीत read यज्ञोपवीत , ४१,18 after ध्यायेद Ta add semicolon and ध्यायत Incom „ 4,1 10 after Gl add comita und V wc, I 18 beforo G3 insert for ortet ८१, last Iine read एतात्रयोदश , ९९,11 for ववल read वल्कल , १५६,17 for खिय read त्रिय , १६६, 1 4 for पृष्ट read पृष्ट १८४,113 for उम्मदवद् read उन्मत्तरद् ०५१,16-8 read 'यज्ञोपात प्रय छ'इति , २६४,] 9-10 आत्म यति to be printed as Portry २७०,16 for दिवास्वपो read दिवास्वापी , २७७,] 9 for परिवारव read परिवाना " ३६५, last line for उपनिषद read उपनिपट ३७१,1 16 for रितीय road द्विनाय all गारिना at lr.ginning ,, ९८,18-9 for । परिहनितिष radन योन fos] 17 bila krcond za 11 180,11 Change cummi to Dan $$", iftar 114 luy hut or 110#*#1ypirate line .... तनमान पनि पियम जग पामम ममा " " " 1518 furt'st "

·PRINTED BY ANNIE BESANT, AT THE
VASANTA PRESS ADYAR MADRAS
m
STUDYA BASE
HTRATIPY
SN
LIBRARY
10+