Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Uttar Mimansa

Bhikshu · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

॥ अथ सूत्रावलोकनप्रकारः प्रारभ्यते । (अ) . पृष्ठाङ्काः सूत्राणि पृष्ठाङ्काः सूत्राणि ६० अनुकृतस्तस्य च १२RA ३ अथारे ब्रह्मजिज्ञासा ॥१॥१॥१॥ ६० अपि च मर्यते ।।३।२३॥ १८ आनन्दमयोऽभ्यासात् ।१।१।१२। ६३ अतएव च नित्यत्वम् ।१।२९। २१ अस्मिन्नस्य च तद्योग शास्ति।१।१९ ६८ आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् । २४ अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ।।१।२०। १॥३॥४१॥ २६ आकाशस्तल्लिङ्गात् ।।१।२२। ७२ आनुमानिकमप्येकपामिति चेन्न शरीर- २६ अतएव प्राणः ११११॥२३॥ रूपकविन्यस्तगृहीतेदेशयति च।११।। ३२ अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ।।२।३१ ८१ अन्यार्थ तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्या- अर्भकौकरत्वात्तद्यपदेशाच नेति चेन्न मपि चैवमेके ११४१८॥ निहाय्यत्वादेवं व्योमवच १२७ ८३ अवस्थितेरिति काशकृत्तः १११४।२२। ३५ अत्ता चराचरमहणात् ।।२।९ ८४ अभिध्यानोपदेशात् ।।४।२४ ३८ अन्तर उपपत्तेः ।११२॥१३॥ ८४ आत्मकृतेः परिणामात् ।१।४।२६॥ ३९ अनास्थितेरसम्भवाच नेतरः।१।२।१७ ८९ अभिमानिन्यपदेशस्तु विशेषानुगति- ४० अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ।। म्याम् ।२।११। १।२।१॥ ९० असदिति चेन प्रतिपेधमांत्रपरत्वात् । ४२ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तः ११२।२१॥ २११७ ४५ अतएव न देवताभूतम् ।१।२।२७॥ ९. अपीती तद्वत्मसंगादसमंजसम् ।२।१८। ४६ अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ।१।२।२९। ९४ असद्यपदेशानेति 'चेन्न धमांतरेण वा. अनुम्मा २०३० पपरोपात् । आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥१॥२॥३२॥ ९६ अधिक तु मेदनिर्देशात् ॥२१॥२२॥ ५३ अक्षरमम्बरान्तघृतेः ।१।३।१०। ९६ अश्मादिवञ्च तदनुपपत्तिः ।२।१।२३॥ ५४ अन्यभावल्यावृत्तेश्च ।१।३।१२। ९७ आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ।२३११२८१ ५९ अन्यार्थश्च परामर्शः ।।३।२०॥ १०४ अन्यन्नाभावाच न तृणादिवत् ।२।२५) ५९ अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्कम् ।।३।२१०५ अभ्युगमेऽपि अर्थाभावात् ।।२।।

२१४११॥ २ सूत्रावलोकनप्रकार। पृष्टाङ्काः मूत्राणि पृष्ठाकाः मूत्राणि १०५ अङ्गित्वानुपपत्तेश्च ।२।२।८। १४६ अणवश्च ।२।१७। १०६.अन्यथाऽनुमितौ च शशक्तिवियोगात् । १४७ अकरणत्वाच्च न दोपस्तयाहि दर्शयति । २।२।९। १०९ अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षम् ।२।२।१७१ १४७ अणुश्च ।।११३॥ १११ अमति प्रतिज्ञोपरोधो योगपद्यमन्यया । ११५ अग्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न माक्तत्वात् । २।२।२१॥ ३१४॥ ११२ आकाशे चाविशेषात् ।२।२४ १५६ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टावियारिणां प्र. ११३ अनुस्मृतेश्च । २।२।२५॥ तीतः । ३।१६। ११७ अन्त्यावस्थितेश्वोमयनित्यत्वादविशेषः । १५८ आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् । २।२।३६ २॥१॥१०॥ ११८ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च २।२।३९ १५८ अनिष्टादिकारिणामपि श्रुतम्।३।१।१२। ११८ अन्तवत्त्वमसर्वतता वा ।२।२।४१३ (१५९ अपि च सप्त (२१११५॥ १२२ अस्ति तु २२२ २९२ अन्याधिष्ठित पूर्ववदमिलापात्।।१।२४ १२१ अमम्मवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ।।१९। १६३ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ।।१।२५। १२५ आपः ।२।२॥११॥ १६८ अनः प्रबोधोऽम्मात् ।।२।। १२७ अन्नरा विज्ञानमनमी कमेण तल्लिङ्गादि. १७१ अपि चैवमेके ॥३॥२॥१३॥ ति भन्नाविशेषात् ।२।३।१५॥ १७१ अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात्।।२।१४। १२. अविरोधश्चन्दनवत् ।।२२२२१ १७१ आह च तन्मानम् । ३।२।१६। १२. अवस्थित शिभ्यादिनि भेन्नाम्युपगमात् । १७२ अतएव चोपमासूर्यकादिवत् । ३।२।१८ हदि हिरा॥२४॥ १७३ अभ्युददग्रहणात्त नतयात्वम्।।२।१९। १२९ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा पापि दा १७५ अपि मराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । सदारितादित्वमपीयने एके । २॥ ६।२।२४॥ ३१४३ । १७१ अतोऽनन्नेन तपाहि दिनम् ।।२।२६। १२. अनियंत 11 १७९ अनेन मांगतत्वमायामशब्दादिभ्यः । १४१ अनुरागरिरारी देहमनपाउपोतिरादि. २२।३७ पत् ।।१८ १८६ अन्यपालं शब्दादिनि माविशेषात् । १४१ अपनभायतिर ||१९| २) १११ ममामा प|| te आनन्दादप प्रानम्ग || ११२ माटानियमात् ॥९॥ १८८ आध्यानाय प्रयोजनामापात् ।।१९५१ ११२ भाभदाणािरिप ग९२ १८९ आग्मादापाम१५॥

। सूत्रावलोकनप्रकारः। पठाङ्काः मूत्राणि पृष्ठाङ्काः मृत्राणि १८९ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ।।२।१६ २२४ अतस्त्वितरज्यायो लिङ्गाच ।३।४।३९। १८९ अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात् २२७ आत्विज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि. परि- ।३।३।१७॥ क्रियते ।३१६६४५॥ १९६ अनियमः सर्वेषामविरोधः शब्दानुमा- २२८ अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ।।४।१०। माभ्याम् ।।३।३॥ २३१ आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ।।११॥ १९७ अक्षरधियां त्वनरोधः सामान्यतद्भावा- २३१ आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति । भ्यासाप्रसदवत्तदुक्तम् ॥३॥३॥३३॥ 1१।१॥३॥ *१९९ अन्तरा भूतग्रामवत्स्वात्मनः ।३।३।३५/२३२ आदित्यादिमतयश्चाग उपपत्तेः ।।१।। १९९ अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशा-२३३ आसीनः सम्भवात् ।४।१४ न्तरवत् ।३।३॥३६॥ २३३ अचलत्वं चापेक्ष्य ।।१९। २०२ आदरादलोपः ।।१४। २३४ आप्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम् ।४।१।१२। २०४ अतिदेशाच ।।३।४६। २३६ अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदधेः २०५ अनुबन्धादिम्यःप्रशान्तरपृथक्त्ववदृष्टश्च ४११॥१५॥ तदुक्तम् ।३।३।९०1 २३६ अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्श- २०७ अद्भावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् नात् ।४।१।१६। ।।३।१५।२३६ अतोऽन्याऽपि टेकेषामुसयोः।४।१।१७। २०९ अङ्गेपु यथाश्रयभावः ।३।३।६११ २३९ अतएव च सर्वाण्यनु ।४।२।२। २१३ आचारदर्शनात् ।।४।। २४३ अस्थैव चोपपत्तेरेप ऊष्मा ।४।२।११॥ २१४ अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवन्तद्दर्श-/२४५ अविमागो वचनात् ।४।२।१६। नात् ।३ ।। २४७ अतश्चायनेऽपि दक्षिणे ।।२०। २१५ असार्वत्रिकी ३।१० २४९ अधिरादिना तत्प्रथिते ।४।३।। २१६ अध्ययनमात्रवतः ।।४।१२। (२५१ अतिवाहिकास्तलिङ्गात् ।४।३।। २१८ अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ३५४ अप्रतीकालम्बनानयति इति वादरायण ३१९] उपयया दोपात्तत्क्रतुश्च ।४।३।१५। २२० अतएव चाग्नीधनाद्यनपेक्षा ।३।४।२५।२५७ आत्मप्रकरणात् ।।४।। २२२ अबाधाच ।३।४।२९। २५७ अविभागेन दृष्टत्वात् ।४।४।४। २२२ अपि च स्मर्यते ।३।४।३० २५९ अत एवचानन्याधिपतिः ।।४।९। २२३ अनमिभवं च दर्शयति ॥२४॥३५॥ २५९ अमावं बादरिराह ह्येवम् ।४।४।१० २२४ अन्तरा चापि तु तदृष्टेः ॥१४॥३६॥ (२६३ अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् २२४ अपि च स्मयते ॥१३॥ २२ सूत्रावलोकनप्रकारः। पृष्टाकाः মুয়ালি पृष्टाकाः मूत्राणि (इ) १३५ उपादानात् ।२।३।३५१ १२ ईक्षते शब्दम् ।१११॥५॥ १३६ उपलब्धिवदनियमः ।।१३७१ ५५ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः ।१।३।१३। १७६ उमयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् ५७ इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासम्भवात् १३।२।२७ ।१।३।१८ १७८ उपपत्तेश्च ।३।२॥३५॥ ८८ इतरेपां चानुपलव्धेः ।२।१२। १८१ उपसंहारोऽर्थाभेदात् विधिशेपवत् समाने ।३।३५ ९५ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोपप्रसक्तिः २२१२॥ १९६ उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेलाकवत् ११० इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्र- ।३।३।३० निमित्तत्वात् २०२ उपस्थितेतस्तद्वचनात् ॥३१३१४१॥ IRIRI१९) २१७ उपमर्द च ।।४।१६। ११८ इतरे त्वर्थसामान्यात् ।।३।१३। २१७ उर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि ।।४।१७/ १९८ इयदामननात् ।।३।३४॥ १२२६ उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनबत्तदुक्तम् २३५ इतरस्याप्येवमश्लेपः पाते तु ।।१।१४। ।३१४२। (उ) २५१ उमयव्यामोहात्तत्सिद्धेः ।४।३।५। २७ उपदेशभेदान्नति चेन्नोमयस्मिन्नप्यविरो- घात् ।।९।२७ ८५ एतेन सर्व व्याख्याता व्याख्याताः ५९ उत्सराचेदाविर्भूनखरूपस्तु ।११३॥१९॥ 1१४२८ ८२ उत्सामिप्यतः एवंमावादित्यौटुलोमिः ८८ एतेन योगः युक्तः ।२।१1३१ ११४२१॥ ९२ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ९६ उपमंहारदर्शनानेति चेत् क्षीरवद्धि ।२।१।१२। ।२।२।२४॥ ११६ एवं चात्माऽकाय॑म् ।।२।३४] १.१ उपपद्यते चाप्युपगम्यने च ।२।१॥३६॥ १२४ एतेन मातरिश्वा व्याख्यात ।२।३।८। १०७ उमययापि न कर्माऽनस्सदमात्रः २०६ एक आत्मनः शरीरे भागात् ।।३।१३। १२।२।१२। २२९ एवं मुक्तिफलानियमश्च तदवस्थावधृते. १०९ उमयमा च दोपान् ।२।२।१६॥ सादवम्यानपतेः ।३।४।२ १११ उत्तरोत्पादे घ पूनिषेधात् ।२।२।२०, २५८ एवमप्युपन्यासात्पूर्वमावादविरोधं बाद- ११२ उमयमा नदीपात् ।२।२।२३। रायणः 1४॥४॥ ११३ उदामीनानामपि नामिद्धिारा२।२७ २१९ उत्पत्यमापवान् ।२।२।१२॥ २९ एहिकमप्यप्रानुतप्रतिधन्धे तद्दर्शनात् १२९ रत्यान्निगत्यागीनाम् ।।३।२९। ३५१ .

'सूत्रावलोकनप्रकारः। पृष्ठाकाः सूत्राणि पृष्ठाका सूत्राणि (क) ३६ गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् २० कामाञ्च नानुमानापेक्षा १११११११ १९१२॥११॥ ३३ कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ।१।२।४। ५६ गतिशब्दाभ्यां तथाहि दृष्टं लिङ्गं च ६८ कम्पनात् । १३३॥३ ३।१५। ७६ कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवविरोधः १२२ गौप्यसम्भवात् ।२।३।३॥ ११४११०/१३१ गुणाद्वा लोके ।२।३।२६॥ ७९ कारमयेन चाकाशादिषु यथा व्यपदि-१४४ गौण्यातम्भवात् ।।४।। टोतः i१४|१४||१९५ गतेरर्थवत्वमुभययाऽन्यथा हि विरोधः ९७ कृत्स्नप्रसक्तिनिरवयवत्वशब्दकोपो वा ।३।२।२९ ।२।११२६०/२०९ गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ।३।३।६।। ११८ करणवञ्चेन भोगादिभ्यः ।।२।४० (च) १३४ कर्ता शास्त्रार्थवत्वात् ।।३।३३। ७५ चमतवदविशेषात् ॥१॥४॥ १३८ कृतप्रयत्नापेक्षास्तु विहितप्रातपिद्धा वैय- १२८ चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तदूव्यपदेशो र्यादिभ्यः १२॥३॥४२॥ भाक्तस्तद्भावभावित्वात् ११३।१६। १५७ कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां य-१४७ चक्षुरादिवत्तु तत्सह शिष्ट्यादिभ्यः ।३।१।। राथ१०॥ १९० कार्याख्यानादपूर्वम् ।३।३११८३ १५७ चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्णानि- निः २०१ कामादीतरत्र चायतनादिभ्यः३।३।३९। ३॥१॥९॥ २९८ चित्ति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौड- २०८ काम्यास्तु यथाकामं समुचीयेरन्नवा पू. लोमिः वहेत्वाभावात् ३२२६० ।४।०६। २२६ कामकारेण चैके (३।४।१९॥ (छ) २७ छन्दोमिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोऽर्पण- २२८ कृत्नमावात्तु गृहिणोपसंहारः निगदात्तथाहि दर्शनम् ११२५ |३|| १९५ छन्दत उभयाविरोधात् ॥३३॥२८॥ २५२ कार्य वादरिरस्य गत्युपपत्तेः ।।३।७ (ज) २५३ कार्याप्तये तदध्यक्षेण सहातः परमभि- ५ जन्मायस्य यतः । ११R1 घानात् १४।३।१० २७ ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥१११।२४। २९ जीवमुस्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासन- १२ गौणचेन्नात्मशब्दात् ॥११॥६॥ विध्यादाश्रितत्वादिह वयोगात् १५ गतिसामान्यात् ।१।१।१॥ १९३१॥३०॥ थेतमनेवं च (ग) तम् । C सूत्रावलोकनप्रकारः। पृष्ठाङ्काः सूत्राणि पृष्ठाकाः मूत्राणि ६४ ज्योतिपि भावाच ॥१॥३॥३२॥ १२५ तेजोऽतस्तयाह्याह ।२।३॥१०॥ ६८.ज्योतिर्दर्शनात् ।।३।४०॥ १२६ तदमिध्यानादेव तु तल्लिनात्सः। ७६ ज्योतिरुपक्रमात्तु तयाहि ह्यधीयते एके २।३।१३] ।१।४।९।१३१ तथा च दर्शयति ।।३।२७। ७८ ज्योतिपैकेपामसत्यन्ने ।१।४।१३॥ १३२ तद्गुणसारत्वात्तु तदूव्यपदेश. प्राज्ञवत् । ८१ जगद्वाचित्वात् ।१।४।१६। २।३।२९। ८१ जीपमुख्यप्राणलिझान्नेति चेत्तद्व्यात्या- १४४ तथा प्राणः ।२ ।। १।४।१७१४४ तत्प्राक्श्रुतेश्च ।।४।। १४८ ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात् १४४ तत्पूर्वकत्वद्वावाचः ।।४।४। ।२।४।१४॥ १४९ तस्य च नित्यत्वात् ।२।४।१६॥ २६२ जगद्व्यापारवनप्रकरणादासन्निहितत्वा १४९ त इन्द्रियाणि तव्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् । ४|११७ २।४।१७ (त) १५३ तदन्तरन्तप्रतिपत्तौ रंहति सम्परिप्वक्तः २५० तडितोऽधिवरुणः सम्बन्धात् ।४।३।। प्रश्ननिरूपणाम्याम् ।३।१।१। २४५ तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो वि- १५४ अत्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ।।१।। यासामऽर्थ्यात्तच्छेपगत्यनुस्मृतियोगाच १५९ तत्रापि तद्व्यापारादविरोधः ।।१।१६। हदीनुगृहीतः शताधिकया।४।२।१७१ १६१ तृतीयशव्दावरोध संशोकनस्य । २६. तन्वमावे सन्ध्यवदुपद्यते ॥४॥४.१३ ३।१।२१॥ ६ तत्तु समन्वयात् । १।१।४।१६१ तत्सामान्यापत्तिरुपपत्तेः ।३।१।२२। १४ तन्निष्ठम्य मोक्षोपदेशात् ।।१७) |१६७ तदमावो नाडीपु तच्छुतेरात्मनि च १९ तद्धतुल्यपदेशाच ।।१।१४। ३२७ १२ तदुपर्यपि यादरायणः सम्मवान् । १७४ तदव्यक्तमाह हि ।।२।२३॥ १७८ तयाऽन्यप्रतिषेधान् ।३।२।३६। १।२।२६|| ६७ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्ते ।।३।३२०२ तन्निर्धारणनियमन्तदृष्टः पृथर वा प्र- ७३ तदधीनत्लादर्पयन् ।। २॥३॥४२॥ ७४ प्रयागामेव नवगुपन्यामः प्रभश्च । २१३ तमुतेः ।।४४ १६२१४ तद्वतो विधानात् ।।४।। ९१ नर्शप्रतिष्टानादणगयाऽनुमेयमिति - २१५ तुल्यं तु दर्शनम् ।।४।९। दामप्यतिमोक्षप्रमः ॥१०॥ २२० तथा पाायतोपपन्यान् ।।४।२।। ९२ तदनन्यामारम्भगवदादिम्य । २२५ तभूतम्ग तु नातदारो नामनेरपि नि- २०१४ यमातदपामारेभ्यः . तिवन्यः फलम् ।

- , सूत्रावलोकनप्रकारः । पृष्ठाङ्काः सूत्राणि पृष्ठाङ्काः सूत्राणि २३५ तदधिगम उत्तरपूर्वाद्ययोर-श्लेषतोगशा- (न) तव्यपदेशात् । ४॥१२॥ २० नेतरोनुपपत्तेः ।१।१।१६। २४० तन्मनः प्राणे उत्तरात् ।४।२।३॥ २८ न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसा २४२ तदापीतेः संसारव्यपदेशात् ।।२।। *म्बन्धभूमा ह्यस्मिन् ।११।२९- २४४ तानि परे तथाह्याह ।४।२।१५। १४१ न च स्मार्तमतद्धर्मामिलापात् । (६) १॥२॥१९॥ ५० नानुमानमतच्छन्दात् ।।३।। ४९ घुम्वाद्यायतनंवशब्दात् ।।३।१॥ ७८ न सस्योपसवहादपि नानाभावादति- ५५ दहर उत्तरेभ्यः ॥१॥३॥१४॥ रेकाच ।१।४।११। ९० दृश्यते तु ।२।१६। ८८ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् । ९६ देवादिवदपि लोके ।।१।२५। २।१।४। १६१ दर्शनाच्च ।३।१॥२०॥ १६७ देहयोगाद्वासोऽपि ।।२।६। ९१ नतु दृष्टान्तभावात् ।२।१।९। ९९न प्रयोजनवत्वात् ।२।११३२॥ १७२ दर्शयति चाथोऽपि स्मर्यते ।३।२।१७ १७३ दर्शनाच्च ।शरा२१॥ १०० न कर्माविमागादिति चेन्नाऽनादित्वात् । १८५ दर्शयति च ।३।३॥४॥ २।१।३५१ १९१ दर्शयति च ।३।३।२२। १०८ नित्यमेव च भावात् २।२।१४। २०४ दर्शनाच ॥३॥३॥४॥ ११३ नासतोऽदृष्टत्वात् ।२।२।२६। २१० दर्शनाच्च ।३।३॥६६॥ ११४ नाऽभाव उपलव्धेः ।२।२।२८१ २५४ दर्शनाच्च ।४।३॥१३॥ ११४ न भावोऽनुपलब्धः ।२।२।३०। २६० द्वादशाहवदुमयविघं बादरायणोऽतः । ११६ नैकस्मिन्नसम्मवात् ।२।२॥३३॥ ४।४।१२।११७ न चपर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः । २६३ दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने १४।४।२०) २।२।३५॥ (घ) ११९ न च कर्तुः करणम् ।२।२।४। १२२ न वियदश्रुतेः ।।१॥ ५२ धर्मोपपत्तेश्च ।१।३९) १२८ नात्माश्रुतनित्यत्वाच ताभ्यः।।३।१७। ५६ घृतेश्च महिन्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ।। १२९ नाणुरतच्छुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् । २०१६|| २।३।२१॥ १८० धर्म नैमिनिरत एव ।।२।४01 १३४ नित्योपलव्ध्यनुपरब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनि- २३३ ध्यानाच १९८ यमो याऽन्यथा १२।३३३२ पृष्ठाकाः सूत्रावलोकनप्रकारः। सूत्राणि पृष्ठादाः मूत्राणि १४६ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ।२ सिद्धेश्च 1१।३।१७ १६००न तृतीये तथोपलव्धेः ।३।१।१८। पत्यादिशब्देभ्यः ॥१॥३॥४॥ १६२ नातिचिरेण विशेषात् ।।१।२३। , प्राणादयो वाक्यशेपात् ।।४।१२। १६६ निर्मातारं तया चैके पुत्रादयश्च : ८२ प्रतिज्ञासिद्धलिङ्गमाश्मरथ्यः।१।४।२०। २८३ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञापतानुपरोधात् । १७० न स्थानतोऽपि परस्योमयलिङ्ग सर्वत्र हि। १।४।२३। ३।२।१११) ९४ पटवच्च ।२।११९ १८६ न वा प्रकरणभेदात्परोवरीयस्त्वादिवत्। १०१ प्रवृत्तेश्च ।।२।। ३३१७११० ४ पयोम्बुवञ्चेत्तत्राऽपि राराश- १९१ न वा विशेपात् ।२।२।२१। १०५ पुरुषाश्मवदिति चेत्तयापि ।२।२७ . २०६न सामान्यादप्युपलब्धेर्मत्युवन्नहि लो- ११२ प्रतिसङ्ख्या प्रतिसड्यानिरोधाप्राप्तिर- कापत्तिः ||श५१॥ विच्छेदात् २।२।२२॥ २०८ नानाशन्दादिमेदात् ।।३।१८ ११७ पत्युरसामञ्जस्यात् ।२।२॥३७॥ २१. न वा तत्सहभावाश्रुतेः ।३।३१६५। १२३ प्रतिज्ञाऽहानिरन्यतिरेकाच्छन्देम्यः २१४ नियमाञ्च ।३२४७ ।२।२६। २१६ नाविशेषात् ।३।४।१३। १२५ पृयिन्यधिकाररूपगब्दान्तरेभ्यः ।।२। १२। २२५ न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयो- १३३ पुंम्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् गात् ।।४१४॥ ।२।३।३१। २३२ न प्रतीकेन हि सः ।।२।४! १३७ परातु तच्छ्रुतेः २।३।४१॥ २४१ नैवम्मिन् दर्शयतो हि ४११६ १४० प्रकाशादिवन्नै परः ।२।३१४६। २४२ नोपमर्दनातः ।।२।१०॥ १४२ प्रदेशादिति चेन्नान्तवात् २२२१५३. २४७ निशि नेति चेन्न सम्बन्धम्य यावद्देहमा-। १४५ पञ्चतिर्मनोवत् व्यपदिश्यते ।२।४।१२ विवादर्शयति ।।२।१९॥ १४८ प्राणवत्ता शब्दात् ।२।१।१५॥ २५४ नच कार्य प्रतिपत्यभिमन्धिः।४।१४। १५४ प्राणगतेश्च ।।१।। १५५ प्रयमेऽअदिति चेन्न ता एवं युपपत्तेः । २८ प्राणम्नयानुगमात् ।।१।२८ ३।२।। २५ प्रकरणाच १२॥१०॥ १६७ परामिध्यानात्तु तिरोहितं तनो यस्य य- ६. प्रागम्य ॥१४ न्यविपर्यये १२।२।। ५.मराणाय रामा। १९७१ प्रमाशवचवियात् ।३।२।१५॥ - वीति च भूयः श२।२९॥ सूत्रावलोकनप्रकारः। पृष्ठाङ्काः सूत्राणि पृष्ठाकाः सूत्राणि १७४ प्रकृतैतावत्वं हि प्रतिषेधयति ततो व्र-२६२ प्रत्यक्षोपदेशादितिचेन्नाधिकारिकमण्डल- ३।२।२२। स्थोतः 181811 १७५ प्रकाशादिवच्चावैशेयं प्रकाशश्च कर्मणि (फ) अभ्यासात् नमत उपपत्तेः ।।२।३८ १७६ प्रकाशाश्रयवधा मनस्त्वात् ।।२।२८। ब) १७६ पूर्ववद्वा ।३।२।२ १७८ बुद्ध्यर्थ पादवत् ।३।।३३। १७६ प्रतिषेधक ३२।३० २२२ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ।४।१।५। १७७ परमतः सेन्मानसम्बन्धमेदव्यपदेशेभ्यः २५७ ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिम्य।४।४।५ ।३।२।३१ १८० पूर्वं तु बादरायणो हेतुत्वन्यपदेशात् २० मेदव्यपदेशाच्च ।१।१।१७। ३।२।४१॥ २४ मेदव्यपदेशाचान्यः ।।१।२१। १८८ प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि २७ भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् । ।३।२।१२। ११।२६) १९२ पुरुषविद्यायामिव चेतरेषामनाम्नानात् ५० मेदव्यपदेशात् ॥१॥३॥५॥ १२॥२४॥ ५१ भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् ।।३।। २०३ प्रदानवदेव तदुक्तम् ।।१४३॥ ६४ भावं तु बादरायणोऽस्ति हि।१।३।३३। २०३ पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात् क्रियामानस- ९२ भोकापत्तेरविमागश्चेत्स्याल्लोकवत् वत् ।।३।४६|| १२॥१॥१३॥ २०६ परेण च शब्दस्य तावद्विध्यं भूयस्त्वात् । ९३ यावाचोपल १२।११५॥ खनुबंधः १३॥३॥९२३/१४९ भेदश्रुतेः ।।४।१८॥ २१२ पुरुषार्थोतः शब्दादिति बादरायणः (१५६ माकं वानात्मवित्वात्तथाहि दर्शयति ।३।४।। ।३।११७ २१८ परामर्श जैमिनिरचोदनाय वदति हि |१७० भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्ववचनात् ।३।२।१२। ३१११। १८४ भेदादिति चेन्नकस्यामपि ।।३।। २१९ पारिप्तवार्था इति चेन्न विशेपित्वात् २०७ भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तयाहि दर्शयति २४॥२३॥ ।३।३१५७ २४३ प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात्।४।२।१२। २१९ मावशब्दाच ।३।४।२२। २६१ प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति २३७ भोगेन त्वतरे क्षपयित्वा सम्पद्यते ४ि४|१५|| ।४।११९ २ १० .. सूत्रावलोकनप्रकारः। पृष्टाका: मूत्राणि पृष्ठाङ्काः मुत्राणि २४० भूतेषु तच्छ्रुतेः १४।२।। १६३ योनः शरीरे ।।१।२७। २६० भाव जैमिनिर्विकल्पामननात् ।४।४।११।१९६ यावदधिकारमवस्थितिरधिकारिकाणाम् २६१ मावे जाग्रतवत् ।४।४।१४। ३२३२) २६३ मोगमात्रमाम्यलिगाच २३४ यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ।४।१।११॥ (म).. २३७ यदेव विद्ययेति हि ।४।१।१८॥ २० मानवर्णिकमेव च गीयते ।।१।११।२४७ योगिनः प्रति च मर्यते स्माते चैते ४९ मुक्कोपसृष्टव्यपदेशाच ।१।३।२। (४।२।२१॥ ६४ मध्वादिप्वसम्मवादनधिकार जैमिनिः 1॥३॥३१॥ ४३ रूपोपन्यासाच पारिश ७५ महद्वच्च ।११४७ १०३ रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ।२।२।१। १०१ महद्दर्विवद्वा हस्वपरिमण्डलाभ्याम् (१०८ रूपादिमत्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ।२।२।१२। ।२।२।१६॥ १३९ मन्त्रवर्णाञ्च ।२।३॥४४॥ १६३ रेत सिग्योगोऽथ ।।१।२६। १५० मांमादिमीयं ययाशब्दमितरयोश्च २४६ रदम्यनुसारी ।।२॥१८॥ 1RI४॥२१॥ (ल) १६६ मायामात्रं तु कायनानमिव्यक्तस्वरू- ९९ लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ।२।१॥३३॥ पत्वान् 1३।२।२०३ लिगभूयम्त्वात्तद्धिवलीयम्नपि १६९ मुग्धेऽर्द्धसम्पत्तिः परिशेपात् ।।२।१०॥ 1३२४ २०७ मन्त्रादिवद्वाऽविरोधः शश५६। १२३१ लिगाच ।४।१।२। २२९ मौनवदितरेपामप्युपदेशान् श४९। (व) २५७ मुक्तः प्रतिज्ञानात् ।। १९ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् (य) ।१।११३) ८५ योनिश्व हि गीयते ।१४२७ ३२ विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ।।२।। ९४ युक्तः सदान्नराय ।।१।१८। ३७ विशेषणाच । १३२।१२॥ ९५ या प प्राणादि ।२।१।२० ४३ विशेषणमेदव्यपदेशाम्यां च नेतरी १२१ यावद्विकारं तु विभागो लोक्वन् ।१२।२२॥ २ ४४ वैश्वानरः माधारणशळविशेपान् १९३ पावटाममारित्याग न दोपम्नदर्शनात् 1१।२२॥ ।२।२३० १२ विरोधः पर्मणीति नेलानेप्रतिपत्तेर्द. १२७ गया पतसोमयमा रा! नात् स२७ सूत्रावलोकनप्रकारः। ११ . पृष्ठाङ्काः सूत्राणि पृष्ठाङ्काः मूत्राणि ७४ वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् २०६ न्यतिरेकस्तद्धावामावित्वान्नतूपलब्धिवत् १४५ 1३।३।९४॥ ८२ वाक्यान्वयात् ।१।४।१९। २०८ विकल्पो विशेषफलत्वात् ।।१५९। ९८ विकरणत्वान्नति चेत्तदुकम् ।२।१।३१। २१६ विभागः शतवत् ।३।४।११॥ ९९ वैषम्यनैपयेन सापेक्षत्वात्तयाहि दर्श-२१८ विधिर्वा धारणवत् ।।४।२०) यति १२।१।३४।२२३ विहितत्वाञ्चाश्नमकर्मापि ।३।४।३२। १०४ व्यतिरेकाब्रवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् २२४ विशेषानुग्रहश्च ।।४३८ । ।।२।४।२२६ बहिस्तूभयथाऽपि स्मृतेराचाराच्च १०६ विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् ।।२।१०। 1३१४१४३॥ ११४ वैधाच्च न स्वप्नादिवत् ।२।२।२९। २३९ वाड्मनसि दर्शनाच शब्दाच्च।४।२।१। ११९ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिमेधः २४९ वायुमव्दादविशेषविशेपाभ्याम्।४।३।। ।२।२।४४||२५१ वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ।४।३।६। ११९ विप्रतिषेधाच ।२।२।४५१ २५२ विशेपितत्वाच्च ।४।३।८। १२७ विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च २५५ विशेषं च दर्शयति ।४।३।१६। १२३३१४१) २६२ विकारावर्ति च तथाहि स्थितिमाह १३१ व्यतिरेको गन्धवत् ।२।३।२६॥ ४॥४॥१९ १३५ विहारोपदेशात् ।२।२॥३४॥ (श) १३५ व्यपदेशाच प्रक्रियायां न चेन्निर्देशवि- पर्ययः (२।३।३६॥ ५ शास्त्रयोनित्वात् ।।१।। १५० वैलक्षण्याच ।।४।१९ १६ श्रुतत्वाच ।१।१।११॥ १५१ वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः।२।४।२२। २६ शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् । १५९ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् १११॥३०॥ ।३।१३१७) ३३ शब्दविशेपात् ।।२।। १७३ वृद्धिहासमाक्त्वमन्तीवादुमयसामञ्ज ३९ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच १२॥१९॥ स्यादेकम् १२।२।२०।। ४१ शारीरश्चोमयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते । १८७ व्याप्तेश्च समञ्जसम् ।३।३।९। १।२।२०) १९२ वेद्याद्यर्थभेदात् शश२५॥ ४४ शब्दादिम्योऽन्तःप्रतिष्ठानान्नेति चेन्न २०० व्यतिहारो विशिषन्ति हीतवत् तथा दृष्टिरुपदेशादसम्भवात्पुरुषमपि चै- 1३३३३३७१ नमधीयते १।२।२६ २०४ विद्यैव तु निर्धारणात् ।३।३१४७ ६१ शब्दादेव प्रमितः ।।२४॥

१२ सूत्रावलोकनप्रकारः। पृष्टाकाः मूत्राणि पृष्टाका मूत्राणि ६३ शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमा- ४६ सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथाहि दर्शयति नाम्याम् ।।३।२८॥ ११।२।२१॥ ६५ गुगस्य तदनादरश्रवणात्तदा द्रवणा- ५० स्थित्यदनाभ्यां च ।१३।७) सूच्यते हि ११॥२॥३४॥ ५३ सा च प्रशासनात् ।१।३।११॥ ६७ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मृतेश्च । ६३ समाननामरूपत्वाचावृत्तावप्यविरोधो द- ११॥३८॥ शनात्स्मृतेश्च ११॥३॥३०॥ ९७ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ।२।१।२७) १६ संस्कारपरामर्शात्तदमागभिलापाच १२३ शब्दाच ।२।३।४। ११।२।२६॥ १३६ शक्तिविपर्ययात् ।।१३८॥ ६९ सुषुप्युरनान्योर्भेदेन ।१।२१४२। १४६ श्रेष्ठश्च ।RIHARI ७३ सूक्ष्मं तु तदहत्वात् ।११४१२। १७९ श्रुतत्वाच ।।२।२९) ७९ समाकर्पात् ।१।४।१५॥ २०४ श्रुत्यादिवलीयम्त्वाच नवापः।३।३१४९|| ८४ सासाचोभयानानात् ।।४।२५। २०९ शिश्च ।३।२६॥ ८७ स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्ग इति चेन्नान्य- २१३ शेपत्त्वात्पुरुषार्थवादो यथान्येप्विति जै स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्गात् १२।१।११ मितिः ११ ९१ स्वपनदोपाच्च ।।१1301 २२१ शमदमाद्युपेतः स्यात्तयापि तु तद्विधेस.) ९३ सत्वाचावरस्य ।२।१।१६॥ दलतया तेपामवश्यनुष्ठेयत्वात् । ९८ स्वपक्षदोपाच्च ।२।१।२९। ९८ सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ।।१।३०। ३।४।२७) १०१ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ।।१।३७। २२३ शब्दश्चास्याकामकारे ।३।४॥३१॥ २२७ श्रुतेश्च ३३१४६॥ १०८ समवायाम्युपगमाञ्च साम्यादनवस्थितः (२।२।१२॥ (स) १०९ समुदाय उपयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः १५ साप्ययान् ।।१।। ।२।२॥१९॥ ३२ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशान् ।१।२।११ ११९ सर्वयाऽनुपपत्तेश्च १२१२१३२४ ३३ स्मृतेश्च ।।२।। ११७ सम्बन्धानुपपत्तेश्च ।२।२६३८५ २४ सम्भोगमातिरितिनेन्नवेशेप्याना १२२ १२३ स्यायकस्य ब्रह्मशब्दवत् ।।३।। ३८ म्यानादिव्यपदेशाध ।।२।११ १२९ स्वात्मना चोत्तरयोः ।।३३२० २८ मुपविशिष्टाभिधानादेव व 1१।२।१५।१३० सशब्दोन्मानाम्यां च ॥२२॥ ४४ म्ममागमनुमान स्यादिनि ।।२।२५॥ १३६ समाध्यमावाच ।।६३९॥ १६ मासादयविरोध नमिनिः १२८१४० मानि धारा३३१७ 'सूत्रावलोकनप्रकारः। पृष्ठाङ्काः सूत्राणि पृष्ठाकाः सूत्राणि १४५ सप्तगतेविशेपितत्वाच्च ।।१५। २१३ समन्वयारम्भणात् ।३।४।६ १५० संज्ञामूर्तिकृप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात्। २१६ स्तुतयेऽनुमतिवी ।३।४।१४॥ २१४॥२०॥ २१९ स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् । १५८ सुकृतदुष्कृते एवेति वादरिः।३।१।११॥ ३॥४॥२१॥ १५८ संयमने त्वनुभूयेतरेपामारोहावरोही त- २२० सापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् । द्वतिदर्शनात् ।। ३।१।१३। ३।४।२६। १५९ स्मरन्ति च ३३१४१४॥ १६० स्मर्यतेऽपि च लोके ॥३१॥१९॥ २२१ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् । ३।४।२७ १६५ सन्ध्ये सृष्टिराह हि ।३।२।१। २२२ सहकारित्वेन च ।३।४।३३। १६६ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः २२३ सर्वथापि त एवोमयलिङ्गात् ।३।४।३४) ३।२।। १६८ स एव कर्मानुस्मृतिशब्दविधिन्यः । २२६ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ।३।४१४४! २२७ सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो ३।२।९। विध्यादिवत् । ३१४१४७ १७७ सामान्यात्तु ।३।२॥३२॥ १७८ स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत् ।।२।३४।२३३ स्मरन्ति च ।४।१।१०। १८३ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् । २४० सोऽध्यक्षे तदुपंगमादिभ्यः 1४।२।४। ३।३।१।२४१ समाना चामृत्युपक्रमादमृतत्वं चापोह्य । १८४ स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽधि- ४।२।७ काराच सववञ्च तन्नियमः। ३।३।३||२४२ सूक्ष्मं परिमाणतश्च तयोपलव्यः । १८७ संज्ञातश्चेत्तदुक्कमस्ति तु तदपिाश३।८। ४।२।९। १८७ सर्वामेदादन्यमे शश१० २४३ स्पष्टो छेकेपाम् ।।२।१३॥ १९. समाने एवं चामेदात् ।।३।१९। २४४ स्मर्यते च ॥२१॥ १९१ सम्बन्धादेवमन्यत्रापि ३३३॥२० २५२ सामीप्यात्तु तव्यपदेशः ।४।०९। १९२ सम्भृतियुन्याप्तिश्चात २२२३ २५३ स्मृतेश्च ।४।३।११॥ १९४ सापराये ततन्याभावात्तयायन्ये । २५६ सम्पद्याविर्मावः स्खेन शब्दात् ।।४।। २३२२७/२१९ सङ्कल्पादेव तु तच्छ्रुतेः ।। २०० सैनहि सत्यादयः ।३।२१ २६१ साप्यसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं २०९ समाहारात् ।३।३।१३। . हि १९॥

१४ सूचावलोकनप्रकारः। पृष्ठाङ्काः सूत्राणि पृष्ठाङ्काः सूत्राणि (द) १४ हेयत्वावचनाच ।१।१८॥ ६६ क्षत्रियत्वगतेश्चोत्तरन चैत्ररथे लिगात् । ६१ हृद्यपेक्षा तु मनुष्याधिकारत्वात् । ।२।३।३५) १३।२५||११५ क्षणिकत्याच [२।३१॥ १४६ हस्तादयस्ते स्थितेऽतो नैवम् ।।६। (ज्ञ) १९३ हानी तूपायनशब्दशेषत्वात्कुशा छन्दः| ७३ ज्ञेयत्वावचनाच ११॥४॥ स्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् १३।३।२६।। १२८ झोऽत एव ।२।३।१८१ - इति सूत्रावलोकनमकारः समाप्तः ।

श्रीगणेशाय नमः। ॥ अथ वेदांतसूत्रम् ॥ भावार्थप्रकाशिकाभापाटीकासहितम् । दोहा-तातपर्यं सव वेदका, जिसमें कहें महान् ॥ हरकर पुनः विरोधको, सोई कीन विधान ॥ १॥ जिसे अर्थ पुनि कहे हैं, साधन बहुत प्रकार। दोप्रकार फलरूप जो, बहुविध ताहि जुहार ॥ २॥ इस ग्रंथके चार अध्याय है. तहां प्रथम अध्यायमें सर्व वेदोंका ब्रह्मविष तात्पर्य सिद्ध किया है, दूसरे, सर्व वादियोंकी शंकाको दूर करके, सर्व वेदों- का ब्रह्ममही तात्पर्य सिद्ध किया है. तीसरेमें साधनोंका, विचार है. चतु- र्थमें दो प्रकारके फलका विचार है, तिन चारों अध्यायोंके चार चार पाद हैं. दोहा-द्विविध लिंग हैं जाहिके, ध्येय ज्ञेय पुन जोय ॥ तिस परमात्मा देवको, वंद जोर कर दोय ॥३॥ तहां प्रथम अध्यायके प्रथम पादमें स्पष्टलिंगयुक्त वाक्यनका विचार है दूसरे पादमें अस्पष्टलिंगयुक्त वाक्यनका विचार है. ते वाक्य उपास्य ब्रह्मके बोधक है. तीसरेमें ज्ञेय ब्रह्मयोधक अस्पष्टलिंगयुक्त जे वाक्य तिनका विचार है. चतुर्थ में संदेहवान जे पद तिनकरके युक्त जे वाक्य तिनका विचार है. तहां प्रथम पादके एक अधिक तीस सूत्र हैं. अल्प जिनके अक्षर होवें तथा अर्थ बहुत होवे तिनको सूत्र कहे हैं, सो सूत्र दो प्रकारके होवे हैं. एक अधिकरण- रूप होये हैं एक गुणरूप होवे हैं. इस प्रथम पादमें एकादश अधिकरणरूप सूत्र हैं बीस गुणरूप है. तथाहि सूत्रसंख्या। अधिकरण । गुण प्रसंग. ब्रह्ममीमांसाविधान. ब्रह्मलक्षणविचार. सर्वज्ञता प्रमाण. १ अ० अ० २ + + सूनसंख्या। अधिकरण । गुण ४ अ० + अ० + गु० ७ + प्रसंग. समन्वयविचार. सांख्यमतखंडन. सां० सांग सां० सां० सां० सां० पुच्छवाक्पविचार. ८ गु० गु० गु० गु० गु० . + २० ११ अ० + २३ १४ + गु० गु० गु० पु० पु० + + 영영영 गु० गु० १८ न अ० अ० २२ २३ २४ अ० सूर्य. नेत्रगतपुरुषविचार. ने० आकाशशब्दवि० प्राणशब्दवि० ज्योतिःशब्दवि० ब्रह्मछंदनिपेध. गायत्रीब्रह्मग्रहण. ज्योतिब्रग्रहण. माणशब्दविचार. अ० + २७ + अ० + + . प्रा० ܕܕ दोहा-जिसमें विषय पुनि संशय, पूर्वपक्ष तिमि गान ।। उत्तर तथा प्रयोजन, अधीकरण तिस जान ॥ १ ॥ अर्थ-जिस सूत्र में विषय १, संशय २, पूर्वपक्ष ३, उत्तरपक्ष ४, प्रयोजन ६, यह पंच कहे जायं सो अधिकरणरूप सूत्र कहलाता है. तिससे भिन्न जो सूत्र सो गुणरूप कहलाता है. जिसमें संदेह होवे सो विषय कहलाता है. इस ग्रंथमें सूत्रका अक्षरार्थ मात्र लिखेंगे, तिस अर्थके उपयोगी अर्थात् सूत्रोंका अक्षरार्थ जितनेंमें स्पष्ट होवे उतने विषयवाक्यादिकोंको लिखेंगे. सर्व अधिक- रणसूत्रोंके विपय संशय आदि पूर्वोक्त पांचोंको नहीं लिखेंगे. और तिनको क्रमसैंभी नहीं लिखेंगे । अव०--इस लोकके भोगाँसे और परलोकके भोगोंसे जे विरक्त हैं और मोक्षके लिये इच्छावाले हैं तिन अधिकारी पुरुषोंके लिये परमकृपाल मुनि व्यास भग- वानने सर्ववेदांतोंका साररूप यह वेदांतशास्त्र किया है, तहां यह प्रथम सूत्र है। अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥१॥ अथ । अतः। ब्रह्मजिज्ञासा । यह सूत्रके पदच्छेद हैं. ब्रह्मजिज्ञासा इस पदमें 'ब्रह्म, ज्ञा, सन्' यह तीन पद हैं. चतुष्टयसाधनप्राप्तिके अनंतर अथ पदका अर्थ है. अतः यह पद हेतुका वाचक है. ब्रह्मपद नित्य शुद्ध बुद्ध मुक्त पूर्ण चेतनका वाचक है. ज्ञा यह पद ज्ञानमात्रका वाचक है. ज्ञा दमें अजहत् लक्षणा मानके विवरणमतानु- सारी जन ज्ञा पदको अभेदज्ञानका वाचक माने हैं. सा यह पद इच्छाका वा. चक है. सापदके विचारमें जहद् लक्षणा माने हैं. सा पदके आगे विवरणानु- सारी कर्तव्य पदका अध्याहार करें हैं. कर्तव्यपदसे नियमविधिका अंगीकार करें हैं. और आचार्य श्रीवाचस्पतिमतानुसारी कर्तव्यपदका अध्याहार नहीं करें हैं और विधिभी नहीं मानहै. सूत्रवाक्यार्थ आगे होवेगा। बृहदारण्यकके चतुर्थ अध्याय चतुर्थ ब्राह्मणमें। "न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्व प्रियं भवति । आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवति ।" यह कहकर आगे यह वाक्य है। "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य" इति ॥ यह सूत्रका विषयवाक्य है. श्रुत्यर्थ-हे मैत्रेय! आत्मा दर्शनके .

. योग्य है, श्रवणके योग्य है, मननके योग्य है, चिंतनके योग्य है. इति । इस वचनमें आत्माके साक्षात्कारार्थ ज्ञानका साधन करके श्रवणका विधान किया है. सर्व उपनिषवाक्यनका अद्वितीय ब्रह्ममें जो तात्पर्यनिश्चयअनुकूल युक्तिविचार सो श्रवण कहलाता है. सो युक्तिपिचाररूप वेदांतशास्त्र आ- रंभ करने योग्य है या नहीं यह सूत्रमें संदेह है. सर्वजगा पूर्णपक्ष और सिद्धां- तपक्षकी युक्ति ये दो संशयम वीज होवे है. तहां यह पूर्वपक्ष है. कि जिसमें संदेह होवे सो विषय कहिये है, ब्रह्ममै संदेह नहीं "सत्यं ज्ञानमनंतं ब्रह्म" जावा- क्यम ब्रह्मरूपस ब्रह्म प्रसिद्ध है. और अहं जा प्रतीतिस जीरूपकरके ब्रह्म प्रसिद्ध है, याते ब्रह्मको निश्चित होनस ताको विषय कहिना संभरे नहीं. और ब्रह्मज्ञान प्राप्त होनेपरभी मुक्ति होनेनहीं अर्थात् ज्ञान होनेपर भी संसार वना रहे है यांते शास्त्रका कुछ प्रयोजन भी प्रतीत होता नहीं, याते शास्त्रका आरंभ करनेयोग्य नहीं. इस पूर्वपक्षमें यह सिद्धांत है कि अहं अहं जा प्रतीतिर्स भेद भान होवेहै, और " तत्त्वमसि" जा वाक्यसे अभेद भान होवे, यांते संशय संभहै. और प्रारब्धके भोगस संसारकी प्रतीति संभह यांते ज्ञान होनेपर अज्ञानकी निवृत्ति तथा आनंदप्राप्तिरूप प्रयोजनभी संभ- बेह. यांत शास्त्रका आरंभ करनाही योग्य है. इति ॥ उक श्रोतव्य श्रुति- के अनुसार सूत्रका यह वाक्यार्थ सिद्ध हुआ कि चतुष्टयमाधनगान अधिकारीको कर्मफल अनित्य होनेस ब्रह्मज्ञानार्थ विचार कर्तव्य है. इति ॥ ज्ञानको मोक्ष- की साधनता और वेदातका विचार्यत्व सिद्ध होवेहै. तिसके अंगीकार कियेसैं सूचका यह अर्थ सिद्ध हुआ कि कर्मफल अनित्य होनस अधिकारीको मोक्षसा- धनरूप ब्रह्मज्ञानार्थ येदांतरिचार कर्तव्य है इति ।। और मिश्र वाचस्पतिके मतम कर्मफल अनित्य होनी चतुष्टयसाधनोंके अनंतर ब्रह्मनानकी इच्छा होनेह. ज्ञान विचारसाध्य है, याते विचारकर्तव्यता सिद्ध हो।है. इति ।। इम वेदांतविचारको अंगीकार नहीं कर तिनके मतम अपरसाधनसाध्य मुक्ति सुनका फल है. मिद्धांतम विचारक मंभस ब्रह्मज्ञानसाध्य मुक्ति सूत्रका फल है. वा ग्रंथका आरंम और अनारंभ मिद्धात और पूर्वपक्षका फल है. ॥१॥ अब०-प्रथमसूनमें ब्रह्ममीमासाका विधान किया है. सो मीमांसा लक्षण. विचार,प्रमाणपिचार, समन्वयविचार, अविरोधविचार, साधनविचार, च फल. विचारक भेदम अनरप्रसारकी है तहा नानी प्राधान्यता होनस प्रथम ब्रह्मका उक्षण करें।

जन्माद्यस्य यतः॥२॥ जन्म आदि । अस्य । यतः । इति । प० । इस सूत्रमैं तत् पदका अध्याहार करके इसका यह अर्थ होता है कि इस प्रपंचका जन्म, पालन, भंग, जिससे होवेहै सो ब्रह्म है. इति ॥ "यतो वा इमानि भूतानि जायंते येन जातानि जीवंति यत् प्रयंति अभिसंविशंति तत् जिज्ञासख तत् ब्रह्म" यह श्रुति सूत्रका विषयवाक्य है। अर्थ-जिस वस्तुसे यह सर्व भूत उपजें हैं, जिसमें स्थित है, जिसमें मृत हो- कर प्रवेश करें हैं, तिसकी तुम जिज्ञासा करो. सोई ब्रह्म है. इति ॥ इस श्रुति. में जे जन्मादिक कहे हैं ते ब्रह्मके लक्षण हैं. वा नहीं यह तहां संशय है। जन्मादिक प्रपंचके धर्म हैं ब्रह्मसैं तिनका संबंध नहीं, यांते जन्मादिक ब्रह्मका लक्षण नहीं यह पूर्वपक्ष है । तहां यह सिद्धांत है कि जे जन्मादिक कहे हैं ते ब्रह्मके तटस्थ लक्षण हैं.व सत्यादिक स्वरूपलक्षण हैं, यांते उक्त दोष संभवे नहीं. जोप्रथम अधिकरणका फल है सोई इस अधिकरणका फल है.जहां कर्ममै लक्षण प्राप्त होवे तहां प्रयोजन नहीं कहा जाय."ब्रह्मजिज्ञासा" इस वाक्यमैं कर्ममें पष्ठी है यांते प्रथम सूत्रका जो प्रयोजन है सोई इसका प्रयोजन है. इति ॥२॥ अव०- o-पूर्व ब्रह्मको जगतका कारण कथन किया है सो कारणता सर्वज्ञता विना संभव नहीं यांते ब्रह्ममैं सर्वज्ञता सिद्ध होवे है. तिस अर्थात् सिद्ध सर्वज्ञताको पर हेतुसैं सिद्ध करें हैं। शास्त्रयोनित्वात् ॥३॥ शास्त्रयोनित्वात् इति । प० । अर्थ-शास्त्रपद वेदका वाचक है योनि नाम कारणका है वेदका जो योनि होवे सोकहिये वेदयोनि, अर्थात् वेदका ईश्वर कर्ता है, तो वेदका कर्ता होनेसे भी ब्रह्म सर्वज्ञ है. बृहदारण्यकोपनिषदि " एतस्य महतो भूतस्य निश्वसित- मेवैतत् यहग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो अथोगिरस इतिहासः पुराणं लोको व्याख्यानान्यनुमानानि प्रमाणभूतानि" यह श्रुति सूत्रका विषय- वाक्य है.श्रुत्यर्थ यह नित्यसिद्धजो ब्रह्म उसके निःश्वाससे उत्पन्न ऋग्वेद,यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, आंगिरस, इतिहास, पुराण, श्लोक, व्याख्यान अनुमान, ये -- ६ प्रमाणभूत हैं. इति॥ब्रह्म वेदका कर्ता हैवानहीं यह तहांफिरभी संशय है।"वाचा विरूपनित्यया" इस श्रुतिमें वेदकोनित्य सुना है. यांते ब्रह्म घेदका कर्ता नहीं, विरूपनाम हे देव! नित्य जो वाणी ताकर स्तुतिकी प्रेरणा कर. यह श्रुतिकाअक्षरार्थ है. इति ॥ तहां यह सिद्धांत है। "तस्मात् यज्ञात् सर्वहुतऋचःसामानि य- जिरे" इस श्रुतिमें यज्ञपदसे ब्रह्मका ग्रहण है, तासे वेदकी उत्पत्ति कही है. यांसे ब्रह्म चेदका कर्ता है । जो उक्त श्रुति वेदको नित्य कहे है सो अर्थवादरूप है, यासे वेद नित्य सिद्ध होवे नहीं. इति । सूत्रका दूसरा यह अर्थ है कि शास्त्र- नाम वेदयोनि नाम प्रमाण होवे जिसमें सोशास्त्रयोनि कहलाता है।" औपनि- पदं पुरुपं पृच्छामि" इस श्रुतिमें ब्रह्म उपनिपदकरके वेद्य प्रतीत होवे है। और न अवेदवित् मनुते तं वृहतं" इस श्रुतिमें स्पष्ट ही अपरप्रमाणविप- यत्वका ब्रह्ममें निपेध भान होवे है. यांते अनुमानप्रमाणसिद्ध ब्रह्म नहीं, किंतु पैदप्रमाणसिद्ध है. अनुमानअनुकूल तर्कमात्र है. इति ॥ सर्वज्ञतासिद्धि उक्त सूत्रमें सिद्धांतका फल है और सर्वज्ञताकी असिद्धि पूर्वपक्षका फल है. इति॥३॥ अव०-उपनिपदोंम अधिकारीकी प्रवृत्ति होनी यह सिद्धांतमें उत्तर अ. धिकरणका फल है. अप्रवृत्ति पूर्वपक्षका फल है. सर्व वेदांत कर्मकर्तादिकोंका बोधक है. वा नित्य शुद्ध बुद्ध मुक्त ब्रह्मका वोधक है. यह तहां संदेह है. कि ब्रह्म तो ग्रहण त्यागके योग्य नहीं.और नित्यसिद्ध है. तांका बोधक वेदांतको मा. नंगे तो निष्प्रयोजनल और सापेक्षत्व रूप दोप प्राप्त होवेगा, यांते उक्त दोपके निषेधार्थ वेदांतको कर्मकर्ताका वोधक और देवताद्वारा कर्मका वोधक मानना चाहिये. इस पूर्वपक्षमें भगवान् सूत्रकार स्वसिद्धांत करें हैं- तत्तु समन्वयात् ॥४॥ तत् । तु । समन्वयात् । इति । प० । अर्थ-तु पद पूर्वपक्षनिषेधार्थक है. सम्यक् जो होवे अन्वय सो कहिये समन्वय अर्थात् सर्व वेदांतका ब्रह्ममें तात्पर्य है. यांते तत् नाम ब्रह्म सर्व घे- दांतकरके प्रतिपाद्य है. कर्मकर्तादिक प्रतिपाद्य नहीं. रज्जुमर्पकी नाई स्वरूपके ज्ञानमे अनर्थकी निवृत्ति अनुभवसिद्ध है. और ब्रह्मा रूपादिकसे रहित है. ये. दांतबिना अपर प्रमाणका विषय नहीं. अपर प्रमाणका विषय होये ती वेदांत- वचनको सापेक्षतारूप दोष होय, ब्रह्म अपर प्रमाणका विषय नहीं यांते नि- प्रयोजनता और सापेक्षतारूप दीपकल्पना अमंगत है. याते पलिंगनसे सर्व (७) वेदांतका ब्रह्ममही तात्पर्य है.--तथाहि--"सदेव सौम्येदमग्र आसीत्" "एकमेवाद्वितीयं" यह छांदोग्यके पष्ठ प्रपाठकमें कहा है "आत्मा वा इदमेक एवान आसीत्" यह ऐतरेयके आरंभमें कहा है "तदेतद्ब्रह्म अपूर्वमनपरमनंतरमयाा अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः इत्यनुशासन" यह बृहदारण्यकके चतुर्थ अध्याय पंचम ब्राह्मणमें कहा है-"ब्रह्मैव इदं अमृतं पुरस्तात् ब्रह्म पश्चात् ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण अधश्च ऊर्व च प्रसूतं ब्रह्मैव इवं विश्वं इदं वरिष्ठं" यह द्वितीयमुंडकसमाप्तिमें कहा है। श्रुत्यर्थ हे सौम्य ! हे प्रियदर्शन जो! यह प्रगट जगत् है सो उत्पत्तिसं पूर्व सत्यस्वरूप जो इनका कारण तत्स्वरूप था। एक नाम सत्यसै भिन्न अपर कार्यरंचक नहीं. था. जैसे मृत्तिकासं निमित्तकारण कुलाल भिन्न है तैसे सत्यसै कोई भिन्न होवे. गा. इस शंकाके निषेधार्थ अद्वितीय कहा है. इति । आत्मा नाम व्यापकका है इति । जो यह चराचर है. सो ब्रह्मरूप है. सो ब्रह्म अपूर्व है. पूर्व कारण नहीं होवे जिसका तांको अपूर्व कहें हैं. अर्थात् अकार्यरूप है. अपरनाम कार्यके वा- स्ते जो न होवे सो अनपर कहियेहैं अर्थात् अकारणरूप है. अनंतर पदसैं एक रसका ग्रहण है. वाह्य नाम अनात्माका है. सो नहीं होचे जिसके सो अ- वाह्य अंगीकृत है. अर्थात् अद्वितीयका ग्रहण है. अयंपद अपरोक्षतावोधक है. यह अपरोक्ष आत्मा ब्रह्मस्वरूप है. जो सर्वका अनुभव करे सो सर्वानुभू कहि- ये । पुरस्तात् नाम अज्ञानकालमें अज्ञानीको अब्रह्मकी नाई भान होताथा. सो यह सर्व अमृत नाम ब्रह्मस्वरूप है. इति ॥ जे कर्मकर्तादिद्वारा वेदांतको कर्मवोधक मानेहें. पूर्व तांका मत खंडन करके आगे जे उपासनावोधक वेदां- तको मानके उपासनासे मुक्ति माने हैं तिनका मत खंडन करें हैं "तत् तु स. मन्वयात्" इति ॥ ब्रह्ममें सर्वका समन्वय है यांते तत् ब्रह्म साक्षात् वेदांत- करके प्रतिपाद्य है. इति।। मोक्ष उपासनाकरके साध्य नहीं, तथाहि-उपासनामें अनेक प्रकारकी न्यूनाधिक्यता है. यांते मोक्षमेंभीन्यूनाधिक्यता होवेगी. और अनित्यता सिद्ध होवेगी. कर्मके फलभोगकालमें शरीर अवश्य चाहिये तिस बि- नाभोग होवे नहीं, याते मोक्षकालमें शरीर अवश्य सिद्ध होवेगा.किंच रीरं वा वसंतं न भियाप्रिये स्पृशतः यह छांदोग्यमें कहा है " अश- रीरं शरीरेषु अनवस्थेषु अवस्थितं महांतं विभुमात्मानं मला धीरो न शोचति" यह कठकी द्वितीया यल्लीमें कहा है "असं- गो हि अयं पुरुपः" यह जनकमति बृहदारण्यकके पष्ठम अध्यायके द्वितीय ब्राह्मणमै कहा है. उक्त वचनम स्वाभाविक शरीररहित आत्मा भान होवेह यांते धर्मजन्य शरीररहित कहें तो संभये नहीं. श्रुत्यर्थ-आत्मा श- रीररहित है तांको सुख दुःख स्पर्श नहीं करें है. मोक्ष तुम्हारे मतमें धर्मका फल है. सो प्रिय शब्दका अर्थ है. श्रुतिमें तांका निषेध किया है. यांते तांके मानसे श्रुतिकथित निषेध असंगत होरेगा. इति ॥वास्तवसे स्थूलशरीरसें आत्मा रहित है. अनित्य शरीरमें अवस्थित नाम नित्य है. तिस महान विभु आत्मा- को जानके धीर पुरुप शोक नहीं करे है. इति ॥एक मूर्त पदार्थ दूसरे मूर्त पदा- र्थसे संबंधवान होतेहै. आत्मा परिपूर्ण है. मूर्त पदार्थ नहीं, यांते मूर्तरूप स्थूल सूक्ष्म किसी पदार्थसेंभी संबंधवान नहीं, यांते आत्मा अकर्ता है. इति ॥ स्वाभाविक अशरीर मोक्षरूप ब्रह्मविपे सुखदुःखस्पर्शके अभावको यह श्रुति दिसाये है, "अन्यत्र धर्मादन्यवाधर्मादन्यात्रासात्कृताऽकृतात् अ- न्यत्र भूताच भव्याच यत् तत्पश्यसि तद् इति।" यह श्रुति कठकी द्वितीया यल्ली में है। अर्थ-धर्मसें.और धर्मफल मुससे, अधर्मसें और अधर्मफल दुःससे, कृत नाम कार्यसें अकृत नाम कारणसें, भूत नाम अतीतसें, भव्य नाम भारीसें, वर्तमानसे, अन्यत्र नाम अन्यत् है, अर्थात् इन सर्वसे स्पर्शरहित है. इसप्रकारके जिस स्वरूपको तुम देखें है, तिसको हमारे प्रति कहो. यह य- मराजके प्रति नचिकेताका वचन है. इति । किंच जो मोक्षको कर्मनका फल मानेंगे तो यथा स्वर्गादि अधिकारीको ग्रहण योग्य नहीं तथा मोक्षभी उपादेय नहीं सिद्ध होवेगी और उत्तर श्रुतिरचनोंका वाघ होयेगा "स योह येत- परमं ब्रह्म वेद ब्रामेव भवति"। यह वाक्य तृतीय मुंडकमें है । “भिद्यते हृदयग्रंथिः छिचंते सर्वसंशयाः।क्षीयंते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परायरे" यह द्वितीयमुंटक्याक्य है। "आनंदं ब्रह्मणो विद्वान् नविभे- तिफुनधन" यह तत्तिरीयक नरमें अनुवामें कहा है। "पम्मिन् सर्वाणि पृतानि आत्मैवात् विजानतातत्र को मोर फागोका एकमनुपश्प- तः" यह ईशावास्यमें कहा है. "तत् हैतत् पश्यन् ऋपिर्वामदेवः प्रति पेदे आई मनुरमयं सर्पश्च" यह आरण्यक्में कहा है. श्रुतिअर्थ-जो ब्रह्मको स्वस्वरूप जाने है मी प्रक्षस्वरूप होये है. पर जे हिरण्यगर्मादिक ते है अबर जिममे मो परायर काहिये अर्थात् परमात्माका ग्रहण है. तिम परमात्माके सा- क्षात्कार कियमें हम आरमपंचाके हृदयकी प्रधि अर्थात् चित् जड ग्रंथि निस दोये द. मार समंशय विनाश होने है. और जिन पोका पल . नहीं भोगा ते कर्म विनाश होवें हैं. इति ।। ब्रह्मके स्वरूपानंदको जानता हुआ किसीसेभी भयको प्राप्त होता नहीं. इति॥ जिस अवस्थामें आत्मवेत्ताको सर्व- भूत आत्मस्वरूपही होवे हैं तिस आत्मामे वा तत्कालमें एकत्वनाम अभेद- दर्शी पुरुपके शोकमोहादि संसारका अभाव होवे है. इति तत्पदका लक्ष्य जो ब्रह्म प्रत्यक्पसें स्थित सो अहं अस्मि इस प्रकार देखता हुआ ऋपि वाम- देव इस दर्शनसें अविद्यानाशद्वारा परब्रह्मको प्रतिपेदे नाम प्राप्त हुआ है. तिस दर्शनमें स्थित हुये मैं मनु हाँ मैं सूर्य ही इत्यादि मंत्र कहे हैं. इति। उक्त सर्व वचन झमकालमैही मोक्षको कहें हैं और काँका फल कालांतरमें होवे है. इति ॥ किंच "त्वं हि नः पितायो अस्माकं अविद्याया परंपारंतार- यसि" यह प्रश्नके पष्ठम प्रश्नमैं कहा है. “सोहं भगवो मंत्रवित् ए. वासि न आत्मवित् श्रुतं हि एव मे भगवदृशेभ्यः तरति शोकमा- त्मवित् सोहं भगवः शोचामि तं मा भगवान् शोकस्य पारं तार- यतु" यह छांदोग्यके सप्तम प्रपाठकके आरंभमैं कहकर समाप्तिमैं यह कहा है "तस्मै मृदितकपायाय तमसः परं दर्शयति भगवान् सनत्कुमार" यह उक्क वचन ब्रह्मविद्याको अविद्यानिवृत्तिद्वारा मोक्षकारणता दिखायें हैं. अविद्यानिवृत्ति ज्ञानबिना होवे नहीं याते मुक्ति उपासनाकरके साध्य नहीं। श्रुतिअर्थ-भारद्वाजादि षट् ऋपि पिप्पलाद गुरुको वंदना करके कहें हैं कि हमारे पिता हो विद्याकरके अजर अमर ब्रह्मरूप देहके जनक हौ याते अविद्या. रूप समुद्रसें परं नाम अपुनरावृत्तिरूप पारमें विद्यारूप नावसें हमको प्राप्त करो इति॥श्रीनारदजीने सनत्कुमारसे कहा है. कि हे भगवन् ! मैंने सर्वविद्या पढ़ी हैं सो मैं मंत्रवेत्ताही हौ आत्मवेत्ता नहीं हाँ मैंने तुमारे तुल्य जे महात्मा हैं तिनसे सुना है कि आत्मवेत्ता शोकको तरे है. सो मैं अनात्मवेत्ता होनेसे शोक करता हूं यांते शोकवान् मुझको शोक सागरसें पार करो. इस प्रकार नारदकरके प्रेरित सनत्कुमारने शुद्ध चित्तवान् नारदजीको अविद्यासे पर परमात्मतत्त्वका उपदेश किया है. इति ॥ यद्यपि ब्रह्म वेद इत्यादिक वाक्यनका कर्म प्र- तीत होवे है यांते ब्रह्मको विधेय मानना चाहिये. तथापि ब्रह्म प्रयत्नसाध्य नहीं यांते विधेय नहीं और ब्रह्मको कर्म कहना भी संभव नहीं क्योंकि ब्रह्म ज्ञानरूप क्रियाका कर्म है या उपासनारूप क्रियाका कर्म है इन दोनोंही पक्षोंका श्रुति निषेध करे है ! यांते दोनोंही संभ नहीं. तथाहि--"अन्यदेव तत् विदितात् अथो अविदिताद्धि" ।। यह केनकै प्रथम संडमें कहा है. इस. में ज्ञानरूप क्रियाके कर्मत्वका निषेध किया है और तहांही । “यदाचा अन- २ (१०) भ्युदितं येन थागभ्युद्यते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते" इस वाक्यमें उपासना क्रियाके कर्मत्वका निषेध किया है. तत् नाम ब्रह्म विदि- त जो कार्य व अविदित जो कारण तिन दोनोंसें अन्यत है. जो ज्ञानका विषय हो सो विदित कहिये अथो यह पद और अधि यह पद निश्चयवाचक है. इति जो वाणीकरके नहीं कहा जाय वाणी जिसकर कहे है तिसको ते ब्रह्मजान ये उपाधिविशिष्ट देवतादिक उपास्य हैं, तिनको ते ब्रह्म नहीं जान. इति ॥ और उत्तरवचनसे भी ब्रह्मको कर्म कहिना असंगत है । “यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञानमधिजानता" । यह केनके द्वितीय खंडका वाक्य है "येन इदं सर्व विजानातितं केन विजा नीयाम् विज्ञातरं अरे केन विजानीयाम्" यह वाक्य चतुर्थ अध्यायके च- तुर्ध ब्राह्मणमें वृहदारण्यकमैं कहा है. उक्त वाक्यनम भीब्रह्मको ज्ञानका अविषय कयन किया है. श्रुतिअर्थ-ब्रह्म अविषय है. ऐसा जिसको निश्चय है तिसको ब्रह्म सम्यक् ज्ञात है और जिसको ब्रह्म ज्ञानका विषय है ऐसा निश्चय है तिसको ब्रह्म अज्ञात है. इस अर्थका अर्द्ध श्रुतिमें अनुवाद है. इति ॥ अरे में- त्रेय ! जिस वस्तुकरके इस चराचरको जाने हैं तिसको किसकरके जाने विज्ञाताको किसकर जानें. इति ॥ किंच मोक्ष स्वरूपसे अनादि है. याते विधेय क्रियाकरके उत्पाद्य नहीं. गीतामें अविकार्य कहा है याते मोक्ष विकार्य नहीं, नित्य प्राप्त है याते आप्य नहीं. निर्गुणस्वरूप है याते संस्कार्य- म्प नहीं । निर्गुणनिर्दोपता यह बचन प्रमाण है । "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी मर्यऋतांतरात्मा । कर्माध्यक्षःसर्वभूताधिवासः सा. क्षी पंता केवलो निर्गुणश्च" यह श्वेताश्वतरके पष्ट अध्यायमें कहा है. "म पर्यगात् शुभ असायं अग्रणं अग्नाविरं शुद्ध अपापविद्ध" यह ईशावास्यमें कहा है । श्रुतिअर्थ-शियादित्रय मूर्ति नहीं किनु एक है, जड़ नहीं किंतु प्रकारास्वन्प है. सर्वभूतनमें मायाकरक गूढ. नाम छिपाहुया है. याते प्र. तीत नहीं होता. मर्यमें व्यापक है. तटस्य नहीं किंतु सर्वके अनंतरआत्मास्वरूप ई. माभूतनमें स्थित है तामी क्रियाका फर्ता नहीं. किंतु कर्मका साक्षी है, मर्यभृतनका अधिराम नाम अधिष्ठान है. मरंकतारूप जीवनकाभी साक्षी है. चना नाम पंतनम्यम्प ह.भानादि गुणोंमे रहित है कयल नाम श्यमे रहित ६.इनि । मो मान्मा पयंगात् नाम व्यापक ६. शुक्र नाम दीप्तिमान है. फाप नाम लिंगशरीरमे रहित है. अग्रण नाम छिद्ररक्षित है. अन्नायिर नाम (११) नाड़ियोंसे रहित है. अव्रण अस्नाविर इन दो विशेषणोंसे स्थूलशरीरसे रहित कथन किया है. शुद्ध नाम रागादि गुणोंसें रहित है. अपापविद्ध नाम धर्मा- धर्मसे रहित है. इति ॥ पूर्व श्रुतिमें संस्कार्यरूप मोक्षका निषेध किया है. या. ते कर्तव्य विधिका अंगरूप करके ब्रह्मका उपदेश संभवे नहीं. इति ॥ ब्रह्म और आत्माके अभेदविषयक जो ज्ञान तांको स्वतंत्र मोक्षकी कारणता श्रुति देखावे है. याते विधिकी अपेक्षा नहीं. तथाहि "आत्मानं चेत् विजानी- यादयमस्मीति पूरुषः ॥ किमिच्छन् कस्य कमाय शरीरमनुसं- ज्वरेत्" यह वाक्य बृहदारण्यकके पष्ठ अध्याय चतुर्थ ब्राह्मण, है. अर्थ-यह परमात्मा अहं अस्मि इस प्रकार अपरोक्षरूपसे जो कोई जाने तो अपनेसे भिन्न किस फल की इच्छा कर्ता हुआ किसकी कामनाके अर्थ शरीरको तपावे. इति ॥ यद्यपि शरीरकालमें अशरीरत्वका अभाव है, याते मो. क्षको धर्मजन्य कहिना संभव है. तथापि सशरीरत्व मिथ्या है. याते स्वाभा- विक अशरीरत्व है. याते मोक्ष धर्मजन्य नहीं. तथाहि श्रुति "तद्यथा अहि- निर्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीत एवमेव इदं शरीरं शेते अथ अयं अशरीरो मृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एवेति" यह बृहदारण्य- कके पष्ठ अध्याय चतुर्थ ब्राह्मणमैं जनकके प्रति याज्ञवल्क्यका वचन है। सचक्षु- रचक्षुरिव सकर्णोऽकर्ण इव सप्राणोऽप्राण इव" यह अपर जगाभी कहा है. "सवागवागिव समना अमना इव" अर्थ-जीवन्मुक्त पुरुष देहको जानेहै. तौभी पूर्ववत् तिसका संसार रहे नहीं. इस अर्थमें श्रुति दृष्टांत कहे है. यथा सर्पकी केंचली विलमें प्रत्यस्ता नाम फेंकी हुई मृता नाम पूर्ववत् आत्मरूपसे नहीं ग्रहण करी हुई पड़ी रहेहै. तसे आत्मवेत्ताका शरीर पूर्ववत् आत्मरूपसे नहीं ग्रहण किया हुआ स्थित रहै है. केंचलीके समान शरीरको कहकर सर्पतुल्यता आत्मवेत्तामें श्रुति दिखावे है. यथा उतारी त्वचाको अहं ऐसे सर्प नहीं माने है. अथ नाम तथा जीवन्मुक्तभी देहको मैं यह हूं ऐसे मानता नहीं, यांते आ- त्मवेत्ता अशरीर कहलाता है. देहके अभिमानसे मृत्यु होवेहै. ज्ञा- नीको देहाभिमान नहीं याते अमृतरूप है. जीवयत् चेष्टा करेंहै याते ज्ञा- १ अर्थात् शरीर उपाधिकृत दुससें दुःसी शरीरताप तापवान् नहीं होता.

नीको प्राण कहा है. अर्थात् साक्षी है. सो ब्रह्मरूप है. तेजः नाम ज्योति:- स्वरूप है. इस श्रुतिमें स्थूलदेहको मिथ्या दिखाया है. इति। वास्तवसें चक्षुरहित है तौभी वाधित नेत्रादि अनुवृत्तिसें नेत्रवान् प्रतीत होवेहै. इस प्रकार आगे जाना चाहिये. इस श्रुतिमें लिंगदेहको मिथ्या दिखाया है. याते सर्व वेदां- तका साक्षात् ब्रह्ममैं तात्पर्य है. विधिद्वारा नहीं सिद्ध हुआ ॥४॥ अव०-पूर्व चार सूत्रांकरके ब्रह्मको सर्वज्ञ सर्वशक्तिवान् जगत्कारण वेदांत- प्रतिपाद्य कथन किया है. सो ब्रह्म चेतन है वा अचेतन है, यह तहां संदेह है. तहां यह सांख्यका पूर्वपक्ष है कि ब्रह्म तो कूटस्थ है याते ज्ञान और क्रियाश- क्तिवान् ब्रह्म नहीं याते सो जगतका कारण नहीं. और प्रधान त्रिगुणरूप है. त्रिगुणरूप होनेसें तामें ज्ञानशक्ति और क्रियाशक्ति संभव है. याते प्रधान जगतका कारण है, सो प्रधान सर्वज्ञ सर्वशक्तिमान् है. तिसका सर्व वेदांत अनुवाद करें हैं. इस मतका भगवान् सूत्रकार खंडन करेंहैं. ईक्षते शब्दम् ॥५॥ इक्षतेः । न । अशब्दम् । इति ॥ १०॥ अर्थ-सांख्यपरिकल्पितं प्रधानं जगत्कारणं न संभवति । अशब्दत्वात् । अर्थात् अवेदप्रामाणिकत्वात् । अवेदप्रामाणिकम हेतु कहहैं । सांख्यपरिक- ल्पितं प्रधानं अवैदप्रामाणिकं भवति । ईक्षतेः अर्थात् ईक्षितृत्वभवणात् इति। "तदक्षत यहुस्सां प्रजायेय।" यह छांदोग्यश्रुति इक्षितृत्वमें प्रमाण है. ईक्षि- तृत्व इच्छा वा ज्ञानविशेष है. प्रधान जड़ है जड़में इच्छादि संभवे नहीं याते प्रधान वेदप्रामाणिक नहीं, वेदप्रमाणविना ताको जगतका कारण कहिना सं- भये नहीं. इति । प्रधान उपासना इस अधिकरणके पूर्व पक्षमें फल है. और ब्रह्मात्माअभेदज्ञान सिद्धांतमें फल है. इति ॥ ५ ॥ अव०-ननु इच्छामात्रसें ब्रह्मको जगतका कारण मानें तो प्रधानमंभी कारणता संभवेहे. तथाहि "तत्तेज ऐक्षत ता आप ऐक्षत"-या श्रुतिम अचेतनरूप जल तेजमें इच्छा मुनी है याते जड़ प्रधानमं गर्माण इच्छा मानके प्रधानको कारण मानना संभवेह, इस शंकाका सूत्रकार समाधान करहें । गोणश्चेन्नात्मशब्दात् ॥६॥ गोणः । चेत् । न । आत्मशब्दात् ॥ इति प० ॥ अर्थ-चत् नाम जो प्रधानमं गाण इच्छा मानें तो संभवे नहीं. तथाहि छांदोग्यके पष्ट प्रपाठकमें यह श्वेतकेतुप्रति उद्दालकका वचन है "तदैक्ष. त बहु स्यां प्रजायेय" "तत्तेजोऽसृजत" "तत्तेज ऐक्षत बहुस्यां प्रजा- येय "तदपोऽसृजत" "ता आप ऐक्षन्त बह्वयः स्याम प्रजायेमहि ता अन्नं असृजत" यह दूसरे खंडमैं कहकर आगे तृतीय खंडमैं यह कहा है "सा इयं देवता ऐक्षत हताऽहं इमाःतिस्रो देवता अनेन जीवेनात्म- नाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति ॥ अर्थ-तदैक्षत'जा श्रुतिसें पूर्व"सदेव सौम्येदमग्र आसीत्" यह वाक्य है. इसमें जो-सत् पदका वाच्य है सो 'तदैक्षत' याश्रुतिमें तत्पदसे ग्रहण है. तिसमें मैं एकर्से अनेकरूप होऊं यह इच्छा हुई तिससे तेजको रचा तिस तेजमें इच्छा हुई कि मैं एकसे अनेकरूप होऊं, तासे जलको रचा, तिसमें इच्छा हुई कि मैं एकसें अनेक रूप होऊ, तब जलसे अन्नको रचा. इति । तिस देवताकी इच्छा करके अव अर्थात् महाभूतउत्पत्तिअनंतर हम तीनों देवता अनेन नाम पूर्वसृष्टिअनुभूत प्राणद्युतिहेतुसे जीवेनात्मना नाम तत्रूपसे प्रवेश करके देवतावोंकी उत्पत्तिके अनंतर नामरूपको प्रगट करूं इति ।। इस श्रुतिमें आत्मा शब्द सुना है. जो पूर्वभूतत्रयकी उत्पत्तिसे प्रधानका ग्रहण होवे तो जीवनात्मना प्रविश्य यह कथन असंगत होवेगा,आत्मा शब्द स्वरूपकावाचक है।। चेतन जीव अचेतन प्रधानका आत्मा नहीं और ब्रह्ममैं जीववाचक आत्मा- शब्दका प्रयोग संभवेहै. और अंतमें "स य एपोऽणिमैतदात्म्यं इदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्वमसि श्वेतकेतो" या वाक्यमें श्वेतकेतु जीवका आत्मासै तादात्म्य उपदेश किया है याते चेतनसे चेतनके अभेदकी शंका रंचक नहीं । श्रुतिअर्थ-जो सत्य वस्तु है सो यह अणिमा नाम अणु है. एतत् नाम यह चेतन होवे आत्मा जिसका सो ऐतदात्म्य कहिये अर्थात् जगतका ग्रहण है. इस सर्व चराचरका आत्मा चेतनहीं है. सो आत्मा सत्य है. अर्थात् परमार्थस्वरूप है. सो सर्वका आत्मा है. हे श्वेतकेतु । तुमभी संसारी नहीं हो किंतु सोई सत्यपदका वाच्य ब्रह्म तुम हो. इति ।। उक्त श्रुतिम आत्मा शब्दका ग्रहण किया है. याते तेज जलकी नाई प्रधानमें गौण इच्छा संभवे नहीं. पूर्व जिस श्रुतिमें जलतेजविपे इच्छा कही है तहां तेज जलउप- हित परमात्मामें इच्छा अंगीकृत है. मुख्य तेजजलमें इच्छा माननेसें चेतनसें. सर्वसृष्टिकथन असंगत होगा. इति ।। ६ ।। १मायाउपाधिको माराके वशमै पूर्वमष्टि अनुभूतल और स्मरण समवे है.

संपत्स्ये, (१४) अव०-ननु यद्यपि आत्माशब्द मुख्यवृत्तिसें प्रधानका वाचक नहीं त- थापि गौणवृत्तिसें प्रधानका वाचक माननेसे हानि नहीं. इस शंकामें कहें हैं, तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥७॥ तनिष्ठस्य । मोक्षोपदेशात् ।। इति ।। प०॥ अर्थ-तत्त्वमसि वाक्यसें चेतन श्वेतकेतुको ब्रह्मनिष्ठताका उपदेश करके यह उपदेश किया है। तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ तस्य जो अचेतनको सत् शब्दका वाच्य माने तो तत्वमसि याक्यका यह तात्पर्य सिद्ध होवेगा. हे श्वेतकेतो? ते चेतन अचेतनस्व- रूप है इति । इसको सुनके अहं अचेतनोस्मि याविध चिंतन कर्ता हुआ मो- क्षसे पतित होता और अनर्थको प्राप्त होताहै. याते शास्त्र उन्मत्तप्रलाप- मात्र सिद्ध होता है सो अनिष्ट है. याते आत्मा शब्द चेतनका वाचक है जड़ प्रधानका वाचक नहीं । श्रुतिअर्थ आत्मवेत्ताको तहां पर्यंतही चिर है. अर्थात् देहादि अनुवृत्ति है. जहांतक प्रारब्ध कर्म शेप है, अथ नाम प्रारब्धक्षयअनंतर संपत्स्येनामे संपत्स्यते अर्थात् विदेहमुक्त होवेहै. इति ॥७॥ अव०-ननु स्थूलारुंधतीन्यायसें प्रधानके उपदेशद्वारा आत्माका उपदेश मानना चाहिये. इस शंकाका उत्तर कहें हैं. हेयत्वावचनाच ॥८॥ ॥ प० हेयत्वावचनात् । च । इति ।। प०॥ अर्थ-स्थूलारुंधतीन्यायसे उपदेश तो घने किंच अनात्मा प्रधानको सत्पदका वाच्य मानके जो आत्मा है सोते है. याविध उपदेश करके तिस उपदेशके श्रयणसं अनात्मवेत्ता होकर तिस अनात्मा प्रधानमै निष्ठावान नहीं होवे. यह मानके मुख्य आत्माके उपदेशकी इच्छासे शास्त्र प्रधानको हेयत्वकरके क- हिता प्रधानका निपेधक वचन कोई प्रतीत होवे नहीं यांते प्रधानके उपदेश- द्वाराभी आत्माका उपदेश संभव नहीं और एकके विज्ञानस सर्वके विज्ञानकी प्रतिज्ञाका विरोध होयेगा. तथाहि "उत्तमादेशमप्राक्षो येनाऽश्रुतं श्रुतं भ. यति अमतं मतं अविज्ञातं विज्ञातं कथंनु भगवः स आदेशो भवति इति । यथा सौम्य एकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्यात् याघारंभणं विकारो नामधेयं मृत्तिका इति पच सत्यं इति" इस याफ्यमै एकके विज्ञानसैं सर्वके विज्ञानकी प्रतिज्ञा करी है. प्रधानके ज्ञानसं सर्वविकारों- काव सुनाक्ताका ज्ञान संभवे नहीं। श्रुतिअर्थ-हे श्वेतकेतो! जा वस्तुके शास्त्रसे श्रवणकियेसै न भी सुना जाय, जिसको तर्कसे मनन कियसै जो नहीं मनन किया सो मनन होवे, जिसके जानेसैं जो नहीं जाना सो जाना जाय, सो उत्तमा- देश नाम शास्त्र गम्यवस्तुका उपदेश अप्राक्षः नाम पूछाथा. यह पिताके वाक्यका अर्थ है। हे भगवन्! एक वस्तुके सुनेसे सर्वके श्रवणका उपदेश कैसे होवेहै अपरके ज्ञानसैं अपरका ज्ञान होवे नहीं यह श्वेतकेतुके वचनका अर्थ है । पिताका उत्तर- हे सौम्य ! यथा एक मृत्तिकापिंडके ज्ञानसैं मृत्तिकाके सर्व विकार अर्थात् का- र्य ज्ञात होवेह यद्यपि मृत्तिकापिंडका ज्ञान हुयेभी तत्कार्यका ज्ञान होना संभवे नहीं तथापि जो विकार है अर्थात् कार्य है सो वाचारंभण है अर्थात् वाक्यावलंबन मात्र है वास्तवमें वाणीसे भिन्न नहीं नामधेयं यह तहां हेतु है नामधेय कहिये नाममान है अर्थात् अर्थसे रहित है. यद्यपि घटका मृत्तिकालै अभेद मानेसैं घटनाश हुये मृत्तिकाविनाश होना चाहिये तथापि घट मृत्तिकासे भिन्न नहीं किंतु तांसें अभिन्न है, और मृत्तिका घटसै भिन्न है यांते दोष नहीं, उक्त अर्थही श्रुतिमैं मृत्तिका इत्येव सत्य" या वाक्यसै कहा है. इति ॥८॥ अव०-सदेव इस वाक्यमैं जो सत्पद है ताका वाच्य प्रधान नहीं यह पुनः सूत्रसैं सिद्ध करें। स्वाप्ययात् ॥ ९॥ खाअप्ययात् । इति ॥५०॥ अर्थ -स्व नाम अत्मामै अप्ययात् नाम लय सुना है सो लयस्थान आत्मा सत्शब्दका वाच्य है, जो प्रधानको सत्पदका वाच्य मानें तौ चेतन अचेत- नमैं लय होवेहै. जाविध विरोध सिद्ध होवेगा। 'तत्र खमपीतो भवति' यह श्रुति आत्मामै लयको दिखावे है । अर्थ-तन नाम सुपुतिकालमैं ख नाम आत्मामें अपीतो नाम लय होवेहै. यह श्रुतिका अर्थ है । यांते सत्पदका वाच्य चेतनही जगत्का कारण है. इति ॥९॥ गतिसामान्यात् ॥१०॥ गतिसामान्यात् ॥ इति । १०॥ अर्थ-सर्व वेदांतमें चेतनविपे कारणत्वप्रतीति तुल्य होवेहै कई चेतन का.

(१६) रण कहूं अचेतन कारण जाविध विरोध प्रतीत होवे नहीं, किंतु सर्व वेदांतमें चेतनही कारण प्रतीत होतेहै. तथाहि-"एतस्मात् आत्मन आकाशः सं- भूतः आकाशात् वायुः वायोरग्निः अग्नेरापः अभ्यः पृथिवी पृथिव्या ओपधयः ओपधीभ्योऽन्नं अन्नाद्रेतः रेतसः पुरुपः स या एप पुरुपोऽ. नरसमयः" यह तैत्तिरीयकी ब्रह्मानंदवल्लीम लिखा है. "आत्मन एप प्राणो जायते" यह प्रश्नके द्वितीय प्रश्नमें कहा है. इति । आत्मापदसै चेतनका ग्रहण है प्राणपद हिरण्यगर्भका वाचक है. इति ॥ १०॥ किंच। श्रुतत्वाच ॥११॥ श्रुतत्वात् च । इति । प०॥ अर्थ-अपर श्रुतिमें भी सर्वज्ञ ईश्वरको कारण सुना है तथाहि-"येनावृतं नित्यमिदं हि सर्वज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्यः । न तस्य कश्चित् पतिरस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम् । स कारणं करणा- धिपाधिपो न चास्य कश्चित् जनिता न चाधिपः" इति । यह श्वेताश्व- तरके पष्ठम अध्यायमें कहा है । श्रुतिअर्थ-सर्वज्ञ है, कालका भी काल है, गु- णवान है.जिसकरके यह सर्व आवृत है, जो सर्वको जानेहै.तिसका इस लोकम कोई पति नहीं और इशिता भी कोई नहीं, ताका लिंग भी नहीं, सो सर्वज्ञ सर्वका कारण है. और करण ये इंद्रियां तिनका अधिपति नाम स्वामीभी जो जीव तिसका भी अधिपति नाम परम ईश्वर है, इसका कोई जनिता नहीं, अधिप नाम हिरण्यगर्भका भी प्रेरक है. तांका प्रेरक कोई नहीं. इति ॥ उक्त बा- पयनस भी ब्रह्मही जगतका कारण निश्चित है. प्रधान वा अपर कोई अचे. तन कारण नहीं. इति सिद्धम् ॥ ११॥ अव०-ननु पूर्व चार सूत्रोंकरके मुर्वत सर्वशक्तिवान् ब्रह्म प्रतिपादन किया है उत्तरसूत्रोस क्या प्रतिपाद्य है. या शंकासे कहेंहै कि निर्विशेष ब्रह्मका स्व- रूपस तो उपदेश संभव नहीं किंतु किंचित् उपाधिउपहितरूपसें उपदेश सं- भये है. तहां किस वाक्यम उपाधि अपेक्षित है. किस वाक्यमें नहीं अपेक्षित जाविध अभिटापा हुयेस तिन याक्यनक विचारार्थ उत्तरसूत्रसंदर्भ है. सवि. पम्पस और निविशेषरूपस ब्रह्म दो प्रकारका मुना है. तथाहि “यत्र हि निमिय भयति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं लिपति तदि. तर इतरं शृणोति तदितर इतरं अभिवदति तदितर इतरं मनुते (१७) तदितर इतरं विजानाति"यह सविशेष वाक्य कहकर आगे यह निविशेष कहा है। “यत्रवाअस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कंजिप्रेत्तत्केन कंपश्येत् तत्केन कं शृणुयात् तत्केन कं अभियदेत् तत्केन कं मन्वीत तत्केन के विजानीयात् येन इदं सर्व विजानाति तं केन विजानीयात् विज्ञा- तारं अरे केन विजानीयात्" इति ॥ यह निर्विशेष वाक्य हैं. यह प्रसंग वृहदारण्यकके चतुर्थाध्याय चतुर्थ ब्राह्मणमैं है. छांदोग्यमैं भी कहा है । "यो वै भूमा तत् सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखं भूमा त्वेव वि- जिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति" यह कह कर आगे यह कहा है. “यत्र नान्यत् पश्यति नान्यत् शृणोति नान्यत् विजानाति स भूमा । अथ यत्र अन्यत् पश्यति अन्यत् शृणोति अ. न्यत् विजानाति तदल्पं यो वै भूमा तदमृतं अथ यदल्पं तन्मय स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठत इति स्खे माहिग्नि यदि वा न महिनि इति" इस उक्त वाक्यमैं भी निर्विशेष और सविशेष उभय वाक्य प्रतीत होते हैं. उक्त प्रसंगछांदोग्यके सक्षम प्रपाठक चतुर्विंश खंडमैं सनत्कुमारका नारदप्रति उपदेश है. श्वेताश्वतरके पष्ठ अध्यायमैं भी कहा है. "निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम् । अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धनमिवानलः॥यदा च- मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः। तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति" इति ॥ इसमें भी निर्विशेप वाक्य प्रतीत होवै है. "स एप नेति नेति आत्मा अगृह्यो न हि गृह्यते अशीयों नहि शीर्यते असङ्गो नहि सजते" यह बृहदारण्यकके पष्ठ प्र० द्वितीय ब्राह्मणमैं जनकप्रति याज्ञवल्क्युवचन है. यह भी निर्विशेष वाक्य है. श्रुतिअर्थ- जिस अविद्याअवस्थामैं भी तुच्छ द्वैत सत्यकी नाई भान स्थामैं इतर नाम संसारी इतर नाम आपनेसैं भिन्न वस्तुको देखेहै. जो विद्या अवस्थामैं इस आत्मवेत्ताको सर्व कर्तादिक आत्मासै भिन्न असत्य भान होवे है ता अवस्थामै किसकारणकरके किस विषयको कौन कर्ता देखे. जिस कर इस सर्वको जानहै तिसको किसकरके जाने. अरे मैत्रेयी ! विज्ञाताको किस- करके जाने. इति ॥ नारदप्रति सनत्कुमार कहेहैं. जो भूमा है सो सुख है. अल्पमैं सुख नहीं. भूमाही जाननेयोग्य है. नारदवचन-हे भगवन् ! भू- माको कहो. सनत्कुमारवचन-जिस अवस्थामै आपनेसे भिन्न वस्तुको देखें सुने जाने नहीं सो भूमा है. जिस अवस्थामै अपरको देखे सुने जानेहैं, सो अल्प है अर्थात् परिच्छिन्न है. जो भूमा है सो अमृतस्वरूप है. जो अल्प है सो विनाशी है. हे भगवन् ! सो भूमा किसमें स्थित है. हे नारद ! सो यदि प्रतिष्ठाकी इच्छा करे तो स्वमहिमामैं अर्थात् स्वस्वरूपमें स्थित है. या यदि तिस अव ३ (१८) नहीं इच्छा करे तो नही. इति ॥ दृष्टिआदि अगोचर निरतिशय महत्वयुक्त जो परमात्मा सो भूमा अंगीकृत है. इति ॥ जो निरंश है, क्रियारहित है, जो परिणामरहित है, निरवद्य नाम रागादिक्रोंसे रहित है, धर्मादिकासे रहित है, निरंजन नाम जड़संबंधसे रहित है. अमृतस्वरूप है. संसारसागरका सेतु है. अर्थात् बुद्धिवृत्तिमैं स्थित हुआ साधन है. काष्ठदाहहुये यथा अग्नि शांत होवे है तथा सो वृत्तिज्ञान नाश होवेहै. उक्त विशेषणवान् तिस देवको जाने विना दुःखका नाश ती होवेगा. जो चर्मवत् आकाशको पुरुष बटोर लेवेंगे. इति ॥ सो यह आत्मा 'नेति नेति' इस निपेधकी अवधि है. अर्थात् सर्व निषेधका अधिष्ठान है. इसप्रकारसैं जहां सगुणवाक्यविचार है तहां उपासना अंगीकार है, जहां गुण सुने भी गुण अंगीकार नहीं सो वाक्य ज्ञेय ब्रह्मका वोधक है. इसप्रकारके निर्णयार्थ उत्तरसूत्रोंका संदर्भ है. आनंदमयरूपसे जीवकी उपासना पूर्वपक्षमै उत्तरसूत्रका फल है. सिद्धांतमैं निर्गुण ब्रह्मकी प्रमिति फल है तैत्तिरीयके द्वितीयाध्यायमैं यह वाक्य हैं. "तस्मात् वा एतस्मात् अन्नरसमयात् अन्योऽतर आत्मा प्राणमयः । तस्मात् वा एतस्मात् प्राणमयात् अन्योऽतर आत्मा मनोमयः । तस्मात् वा एतस्मात् मनोमयात् अन्योऽतर आत्मा विज्ञानमयः । तस्मात् वा एतस्मात् विज्ञानमयात् अन्योऽतर आत्मा आनन्दमयः । तस्य नि- यमेव शिरः मोदो दक्षिण पक्षाप्रमोदः उत्तरः पक्षः आनन्द आत्मा ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इति ॥ श्रुतिअर्थ-तस्मात् नाम मेरैसैं एतस्मात् नाम ब्राह्मणस विज्ञानमयसै अन्य नाम अपर अंतर नाम सूक्ष्म आनंदमय आत्मा है. प्रियवृत्ति शिर है, मोदवृत्ति दक्षिण पक्ष है, प्रमोदवृत्ति उत्तर पक्ष है, आनंद आत्मा नाम शरीरमध्यभाग है, ब्रह्म पुच्छ है, प्रतिष्ठा नाम आसरा है. इति ॥ उक्त वाक्यमें यह संदेह है. कि आनदमयपदसैं सत् चित् आनंदरूप ब्रह्मका ग्रहण है या अन्नमयादिविकारयान् जीवका ग्रहण है. इति ॥ तहां यह पूर्णपक्ष है कि अन्नमयादिक पदॉम मय विकारार्थम है और प्रिय मो दप्रमोदादि अपयव तांके कहे, यांते आनंदमय जीव है. ब्रह्म नहीं. इति ॥ उक्त पूर्वपक्षका समाधान करहै. आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥ १२ ॥ आनन्दमयः । अभ्यासात् ॥ इति प०॥ अर्थ-आनंदमय शब्दका अनेक श्रुतिनम ब्रह्मविपे अभ्यास मुना है, यातें तहां आनंदमयपदम परमात्माका ग्रहण है. जीन अंगीकृत नहीं है. तथाहि "रमा ये मः रमं हिवायं लब्ध्या आनन्दी भवति । को दि एय अन्यात् का प्राण्यात् यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् एप हि एव आनन्दयति" । यह तैत्तिरीयकी ब्रह्मानंदवल्लीमैं कहा है. तहांही आगे पुनः कहा है:-"सा एषा आनन्दस्य मीमांसा भवति । एतं आनन्दमयमा- त्मानं उपसंक्रामति । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चने इति॥आनन्दो ब्रह्म इति व्यजानात्"। यह भृगुवल्लीमैं कहा है. इति ।। उक्त वाक्यनमैं आनंदमयका बहु अभ्यास सुना है. यद्यपि उक्त वचननमैं आनंदपदका अभ्यास है. आनंदमय पदका नहीं तथापि ॥ 'वसंते वसंते ज्योतिषा यजेत' इस वाक्पमैं यथा ज्योतिष्पदसैं ज्योतिष्टोमका ग्रहण है. तैसे आनंदपदसैं आनंदमयका ग्रहण है. श्रुतिअर्थ-रसनाम सार अर्थात् आ- नंदका नाम है. जो पूर्वकारण कहा है सो आनंदरूप है. उक्त रसको पायके ही जीव आनंदवान होवेहै. जो यह आकाश अर्थात् ब्रह्म आनंदरूप नहीं होवे अर्थात् प्रेरक नहीं होवे तो कौन अन्यात् नाम जीये. और कौन प्रा- ग्यात् नाम प्राणचेष्टा करे. यह ब्रह्मानंदही सर्वको आनंदवान् करेहै. यह ब्रह्मानंदकी मीमांसा नाम विचार है. सो पुरुपमैं है. जो आदित्यमैं है सो एक है. इसप्रकार जो जानेहै, सो अन्नमय आत्मास लेकर आनंदमय आत्मातक सर्वको उपसंकामति नाम इनमैं आत्मबुद्धिको छोड़देताहै. ब्रह्मानंदको विद्वान् नाम जानताहुआ किसीसे भयको प्राप्त होता नहीं. अतः ब्रह्मको आनंदस्व- रूप जाने. इति ॥ उक्त आनंदमयपदके अभ्याससैं आनंदमय परमात्मा है. जीव नहीं. इति ॥ १२ ॥ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ १३ ॥ विकारशब्दात् । न । इति । चेत् । न । प्राचुर्यात् ॥ इति प० ॥ अर्थ-ननु मयट् प्रत्ययका विकारार्थमैं विधान है याते आनंदमय ब्रह्म नहीं आनंदका जो होवे विकार सो आनंदमय अंगीकार है. ब्रह्मको आनं- दका विकार कहिना संभवे नहीं, इति चेत् नाम यह शंका करें तो संभवे नहीं. तथाहि प्रसंगमैं मयटका प्राचुर्यअर्थमैं विधान है. विकारमै विधान नहीं, यातें उक्त शंका संभव नहीं. इति ॥१३॥ तहेतुव्यपदेशाच ॥१४॥ तत्हेतुव्यपदेशात् । च ॥ इति प०॥ अर्थ-'आनन्दं हि एव लब्ध्वा आनन्दी भवति' इस श्रुतिमैं ब्रह्मको (२०) आनंदका हेतु कहा है. जो दूसरेको आनंद करे सो प्रचुरआनंद अंगीकृत है, यात मयट प्राचुर्यार्थक है. विकारार्थक नहीं. इति ॥१४॥ अव०-आनंदमय परमात्मा है इसमें अपर हेतु कहें हैं. मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥ १५॥ मान्त्रवणिकं । एव । च । गीयते । इति प० । अर्थ-तत्तिरीय ब्रह्मानंदवल्लीके आरंभमें यह मंत्र है। "ब्रह्मविदामोति परम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां मे व्योमन् । सोऽश्रुते सर्वान् कामान सह ब्रह्मणा विपश्चित्" इति । उक्त मंत्रमैं जो ज्ञेयकरके कथन किया है ब्रह्म सो मांत्रणिक अंगीकृत है, सोई ब्रह्म "अ- न्योऽतर आत्मा आनन्दमयः गीयते" इस ब्राह्मणमैं गीयते नाम कहा है. मंत्र और ब्राह्मणका एकही अर्थ होवेहै, यांते आनंदमय परमात्मा है जीव नहीं. इति ।। १५॥ नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ १६॥ न । इतरः। अनुपपत्तेः । इति प० । अर्थ-'सोऽकामयत बहुस्यां प्रजायेय इति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तस्वा इदं सर्व असृजत । यदिदं किंच । तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्रावि- शत् । तदनु माविश्य सच्च सचाभवत्' यह तैत्तिरीयकी ब्रह्मानंदवल्लीगत वाक्य है । इस उक्त वाक्यमै सृष्टिकी कारणता सुनी है, आनंदमयसै जीव अंगीकार किये जीवमै उक्त कारणता नहीं बनेगी, अतएव 'अनुपपत्तेः' नाम कारणता नहीं बननेसे ही ईश्वरसे इतर जो जीव सो आनंदमय नहीं. इति १६ मेदव्यपदेशाच्च ॥ १७॥ भेदव्यपदेशात् । च । इति प०। अर्थ-'रसं हि' जा श्रुतिमै आनंदमयको लभनेयोग्य कहा है, जीवको ल. भनेवाला कहा है, यात जीवका आनंदमयसै भेद कथन करणेस आनंदमय जीव नहीं. इति ॥ १७ ॥ कामाच्च नानुमानापेक्षा ॥ १८॥ कामात् । च । न । अनुमानापेक्षा । इति प०॥ दि. ३ सद्द एक कार में प्रमशा प्रक्षमाम.

. (२१) अर्थ-आनंदमयके प्रसंगमैं 'सोऽकामयत' यह कामना सुनी है, यातें अनुमानगम्य जो प्रधान सो भी आनंदमय अंगीकार नहीं. इति ॥ १८ ॥ अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॥ १९ ॥ अस्मिन् । अस्य । च । तत्योगं । शास्ति । इति । १० ॥ अर्थ-अस्मिन् नाम आनंदमय आत्मामैं प्रबुद्धजीवकी तत्योगनाम तत्- स्वरूपमुक्तिको शास्त्र,कहे है । तथाहि “यदा हि एव एप एतस्मिन् अ- दृश्ये अनात्लने अनिरुक्ते अनिलयने अभयं प्रतिष्ठां विन्दते अथ सः अभयं गतो भवति । यदा हि एवैप एतस्मिन् उदरमन्तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवति" यह ब्रह्मानंदवल्लीके सप्तम अनुवाकमैं कहा है. इसका यह अर्थ है कि अदृश्य अनात्म्य अनिरुक्त अनिलयन यह चार पद ब्रह्मके बोधक हैं, स्थूलदृश्यसै तादात्म्यरहितको अदृश्यपदसैं ग्रहण किया है, आ- स्मापदसैं इंद्रियोंका ग्रह्ण है, तिनसँ तादात्म्यरहितका अनात्म्यपदसैं अंगी- कार है, निरुकपदसैं सूक्ष्मभूतनका ग्रहण है, तिनसे तादात्म्यरहितका अनिरु- क्तपदसैं ग्रहण है, सर्वके लयस्थानका नाम निलयन है तासै रहितका नाम अ- निलयन है. इस अदृश्य अनात्म्य अनिरुक्त अनिलयन स्वरूप ब्रह्मविपे अभे. दज्ञानकालमैं अभयप्रतिष्ठाको आत्मवेत्ता प्राप्त होवेहै. तदनंतर अभयको प्राप्त होवेहै. यदा इस आनंदमय ब्रह्ममैं उदर नाम अल्पभी अंतर नाम भेदको देखे है तदा तिसको भय होवेहै. इति ।। उक्तविधसैं आनंदमय पद जीव वा प्रधानका वाचक नहीं, यातें आनंदमय तहां परमात्मा अंगीकृत है. इति सि- द्धम् । यह एकदेशीका मत है । भगवान् भाष्यकारका यह सिद्धांत है कि एकदेशीके मतमैं यह दोष है, जैसे पूर्व उक्त श्रुतिवचननमैं आनंदपद है आ- नंदमय पद नहीं यातें एकदेशीको आनंदपदकी आनंदमयमै लक्षणा माननी होवेगी. और मयट्को प्राचुर्यार्थक अंगीकार कियेसे ब्रह्ममैं लव दुःखप्रसंग सिद्ध हुयेसैं आनंदमयपदकी अल्पत्व निवृत्तिमै लक्षणा मानके ताको ब्रह्मवादी मा- नना होवेगा, और "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" जा वाक्यम जो ब्रह्मपद ताकी अवयवमै लक्षणा माननी, होवेगी. और मुखका त्याग और प्रायः पाठका त्याग इतने दोप एकदेशीके मतमैं हैं. और स्वमतमैं "ब्रह्म पुच्छं" जा चाक्यमें जो पुच्छपद ताका जो अवयवमाय पाठ ताका त्याग मात्र दोष है । "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इस वाक्यमें आनंदमयका अवयवरूप ब्रह्म है वा स्वप्रधान ब्रह्मका १ या अभय होवे तथा प्रतिष्ठा नाम आत्मभाव प्राप्त होई.

(२२) ग्रहण है. यह तहां संशय है. एकदेशीके मतम प्रयोजन कहाथा सोई भाष्य- कारके मतमै अंगीकार है । पुच्छपद तहां अपयवका बाचक है. यह पूर्वपक्षम अंगीकार है । सिद्धांतमै 'आनन्दमयोभ्यासात्' इस सूत्रका यह अर्थ है कि आनंदमयपदसै 'ब्रह्म पुच्छ' इस वाक्यमैं जो ब्रह्मपद सो अंगीकार है. तिस ब्रह्मपदका श्रुतिमै बहु अभ्यास सुना है. याते ब्रह्मपद स्वप्रधान ब्रह्मवाचक है. "असन्नेव स भवति असद् ब्रह्मेति चेत् वेद अस्ति ब्रह्मेति चेत् वेद सन्तमेनं ततो विदुः" यह ब्रह्मानन्दवल्लीम वाक्य है. इसमें ब्रह्मपदका अ- भ्यास सुना है. यातें ब्रह्मपद स्वप्रधान ब्रह्मयोधक है. अपयशोधक नही.. ब्रह्म असत् है. इसप्रकार जो जाने है सो आप असत् होवेहै अर्थात् अपुरु पार्थसंबंधी होयेहैं. ब्रह्म है इसप्रकार जो जाने है ताको सतस्वरूप जाने हैं. अर्थात् तिस अस्तित्वज्ञानसे सो ब्रह्मवेत्ता अपर पुरुपोंको जाननेयोग्य होवेहै. इति । यह श्रुतिअक्षरार्थ है. इति ।। 'धिकारशन्दात् न इति चेत् न प्राचुर्यात्' इमका यह अर्थ है. वि फारशब्दात् नाम अपयनाचक पुच्छशब्दसै ब्रह्मपदका सामानाधिकरण्य है अर्थात् उभय पद एक अर्थवाचक है. यातें ब्रह्मपद स्वप्रधान ब्रह्मका वाचक नहीं इति चेत् नाम उक्त शंका करें तो संभवे नहीं, तथाहि-सूत्रम जो प्राचु यपद है सो अग्यवसाय प्रयोग है आनंदवाहुल्यतावाचक नहीं, यातें ब्रह्मपद अवयवाचक नहीं, अवयनप्राय पाठसे ही अवयवसिद्धि संभव है यातें ब्रह्म- पद अवयवाचक नहीं किंतु ब्रह्मपुच्छकी नाई पुच्छ है. अर्थात् सर्वका अ धिष्ठान है. प्रतिष्ठा नाम आधार है. यह अर्थ अगीकार है. इति ! "ततहेतुव्य- पदेशात् च" इस सूत्रका यह अर्थ है कि तत्नाम ब्रह्मको सर्पका कारण कथन किया है यातें भी पुच्छपद आधारका लक्षक है. इति ॥ "मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते" इसका यह अर्थ है कि जो मंत्रम ब्रह्म कहा है सोई ब्राह्मणम कहा है यातें पुच्छवाक्यम नह्मही अंगीकार है. इति ।। "न इतरः अनुपपत्तेः' इसका अर्थ-पुच्छवाक्यम ब्रह्मही क्थन किया है. इतर नाम जीव नहीं कहा. जो नामको अवयव मानें तो अपयरभी आनंदमयको कहा चाहिये, तिसके अं. गीकार क्यिसे उत्तरवाक्य 'अनुपपत्तेः' नाम नहीं बनेगा, यातें ब्रह्मपदसैं स्वम धान नामका ग्रहण है, पुच्छ अपयरका ग्रहण नहीं. इति ॥ भव्यपदेशात् 'म सूनका अर्थ-यह आनंदमय जीव प्रतिबिंयित ब्रह्मानंदको पायके आ- नंद होई, नाविध भेदक क्यनस पुच्छाचनमें ब्रह्मही अंगीकार है. इति ।।

- (२३) 'कामात् च न अनुमानापेक्षा' इसका अर्थ-कामपदसैं आनंदका ग्रहण है. सो आनंद ब्रह्मरूप है, यातें आनंदमयको भी ब्रह्मत्वकी अपेक्षा होवेगी. अर्थात् आनंदमयभी ब्रह्म सिद्ध होयेगा. सो अंगीकार नहीं तिसको ब्रह्म अं. गीकार कियेसै विकारार्थक मयड्का विरोध होवेगा. आनन्दमयशब्दः, ब्रह्म- वाचकः, आनन्दशब्दत्वात्, आनन्दो ब्रह्म इति आनन्दशब्दवत् । यह अनुमा- नका आकार है. इति । 'अस्मिन् अस्य च तत् योग शास्ति' इसका अर्थ-पुच्छवाक्यमैं कहा जो ब्रह्म अस्मिन् नाम इस ब्रह्ममै प्रबुद्ध आनंदमय जीवकी 'तत् योग' नाम तत्स्वरूपप्राप्तिरूप मुक्तिको शास्त्र कहेहै, यातें वाक्यमैं ब्रह्मस्वप्रधान निर्विशेष ज्ञेय है. इति सिद्धम् ॥१९॥ अव०-उत्तर सूत्रमैं सगुणउपासनाका आरंभ करेंहैं । पूर्वपक्षमैं और सिद्धांत- मैं पादसमाप्तिपर्यंत उपासना फल है।छांदोग्यमै तृतीयअनुवाकमैं सुना है। "अथ य एपोऽन्तर आदित्ये हिरण्यमयः पुरुपो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुः हि- रण्यकेशः आप्रणखात् सर्वएव सुवर्णः तस्ययथा कप्यासं पुण्डरीकमे- वमक्षिणी तस्य उदिति नाम, स एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः उदित उदे. ति ह वै सर्वभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद।" यह कहकर आगे यह कहा है। "अथ य एपोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते सैव ऋक तत्साम तत् उक्थं तत् यजुः तत् ब्रह्म तस्य एतस्य तदेव रूपं यत् अमुष्य रूपम्" इति । अर्थ-उपासनाका आरंभ अथपदका अर्थ है. जो यह शास्त्रप्रसिद्धिसैं सूर्यमंडलमैं पुरुष दिखै है ज्योतिःस्वरूप है, श्मश्रु तांके ज्योतिरूप हैं केशभी ज्योतिरूप हैं, नखपर्यंत ज्योतिरूप है, कपिका आस नाम पुच्छभाग तेजस्वी है तत्तुल्य जो पुंडरीक तत्तुल्य इस देवताके नेत्र हैं. तिसका उदिति नाम है सो यह सर्व पापनसे रहित उदय होवैहै. जो उपा- सक तांको उक्तविधिसैं जानेहै सोभी सर्वपापनसँ रहित होवेहै. इति ।। जो यह नेत्रों में पुरुष दिसेहै सोई ऋक् है, सोई साम है, सोई उक्थ है, सोई यजु है, सोई ब्रह्म है, इसका सोई रूप है, जो उसका है. इति ।। उक्त वाक्यमै जो पुरुष कहा है सो विद्याकर्मोके बलसै उक्त तेजयुक्त कोई संसारी है वा नित्यसिद्ध परमेश्वर है यह तहां संदेह है। तहां यह पूर्वपक्ष है. कि श्रुति- ने जे हिरण्यश्मश्रु आदिक रूप कथन किये हैं ते नित्यसिद्ध परमेश्वरके संभवें नहीं यातें सो पुरुष कोई संसारी है. इति ।। तहां सूत्रकार स्वसिद्धांत कहेहैं ।।

(२४) अन्तस्तद्धमापदेशात् ॥२०॥ अन्तर् । ततधर्मोपदेशात् । इति प० । 'अर्थ-नित्यसिद्ध परमेश्वरके सर्व पापराहित्यादि जे धर्म तिन धर्मनका उक्त वाक्यम उपदेश किया है. यातें जो सूर्यमें और नेत्रोंम पुरुप मुना है सो परमेश्वर है। संसारी नहीं. उक्त धर्म परमेश्वरमै संभवह, संसारीमै संभ नहीं. इति ॥ २०॥ भेदव्यपदेशाचान्यः ॥ २१॥- भेदव्यपदेशात् । च । अन्यः । इति । प० । अर्थ-सूर्यशरीरका अभिमानी जो जीव तास परमात्माका भेद कहा है यात सूर्य और नेत्रोंके अंतर जो पुरुप कहा है सो आदित्यशरीराभिमानी जीवस अन्य नाम भिन्न है। तथाहि-"य आदिये तिष्ठन् आदिलात् अन्तरोय आदियो न वेद यस्य आदित्यः शरीरं य आदित्यमन्तरो यमयति एप ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः" इत्यादिक श्रुतिनम आदि- त्यादिकोंस तिनका अंतर्यामी भिन्न प्रसिद्ध प्रतीत हो।है. श्रुतिअर्थ-जो सूर्यम स्थित हुआ सूर्यके अंतर है जिसको सूर्य नहीं जाने सूर्य जिसका शरीर है जो सूर्यको अंतर प्रेरणा करहै. सो तुम्हारा आत्मा अंतर्यामी अमृतरूप है. इति ॥ यह वाक्य वृहदारण्यकके अष्टम अध्यायम है. इति ॥ २१ ॥ अव०-युनः छांदोग्यमै तृतीयप्रपाठकके अष्टमखंडमें यह प्रसंग है. कि शालायत्य ब्राह्मणने जैवलि राजास पूंछा था कि सामकी कौन गति है. उसने कहा स्वर है स्वरकी कौन गति है. उसने कहा प्राण है. पाणकी कौन गति है. उसने कहा अन्न. अन्नकी कौन गति है. इसने कहा जल. जलकी कौन गति है. उसने कहा यह लोक ! तब उसने कहा इस टोककी कौन गति है. तिममा उत्तर है "आकाग इति ह उवाच सर्वाणि हवा इमानि भूतानि आकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकागे प्रत्यस्तं यान्ति आकाशो हि एच एभ्यो ज्यायान् आकाशः परायणः" इति ।। अर्थ-शालपत्यने जब दालम्यसे हम लोककी गति पूंछा तब उसने उत्तर नहीं दिया. जबलि नाम राजाने उत्तर दिया कि, सर्वका गति नाम अधिकरण काम है. मयंभूत आकासे उपजें है, आकाराम लय होयहै. इन मर्वम (२५) आकाश श्रेष्ठ है. आकाश ही सर्वका स्थान है. इति ॥ उक्त विपयवाक्यमैं यह संदेह है कि आकाशशब्दसै भूताकाशका ग्रहण है वा ब्रह्मका ग्रहण है. इति ॥ आकाशमैं वायुकी उत्पत्ति कही है यांते आकाशशब्दसैं तहां भूताका- शका ग्रहण है. यह पूर्वपक्ष है. तहां यह सूत्रकारका समाधान है। आकाशस्तल्लिङ्गात् ।। २२॥ आकाशः। तलिङ्गात् । इति १०॥ अर्थ-वाम ब्रह्मके जे महाभूतरचनादिक लिंग है ते उक्तवाक्यमै प्र- तीत होवे, यातें अकाशपदसैं तहां ब्रह्मका अंगीकार है. जहां आकाशमैं वा- युकी उत्पत्ति कही है तहां आकाशउपहित चेतनसे वायुका जन्म अंगीकृत है, केवल आकाशसे वायुका जन्म मानेसै चेतनकारणयोधक श्रुतिसे विरोध होगा, और आकाशसे सर्वभूतनकी उत्पत्तिका कथनभी असंगत होवेगा. इति ॥ २२॥ अव०-छांदोग्यमैं आकाशवाक्यके अनंतर यह प्रसंग है, कि चाक्रायण नाम कोई कुरुक्षेत्रवासी ऋपि था सो कुरुक्षेत्रमै दुर्भिक्ष हुयेसे अपर देशमैं चला- गया और जायाकोभी साथ लेगया. एक ग्राममें जाकर रहा, तहां हस्तिवान् हस्तीको कुल्माप खिलाता था और आपभी हस्तीके साथ खाताथा, तिस्से ऋपिने भिक्षा मांगी. तब उस हस्तिवानने ताको उच्छिष्ट अन्न दिया, फिर हस्तिवान् उच्छिष्ट जल देने लगा तो ऋपिने नहीं लिया, तब हस्तिवान- ने कहा कि अन्न तो उच्छिष्ट लिया जल नहीं लेते, तव ऋपिने कहा कि अन्न हमको मिलता नहीं जल जहां तहां वहुत मिलेहै. यह कह अन्न खाकर कुछ शेप रहा सो भार्याको दिया, उसने लेकर घरछोंड़ा. दूसरे दिन उस उच्छिष्ट अन्नको भार्यासे लेकर खाया; खाकर उस ग्राममें यज्ञ होता था तहां चला- गया. तहां जाकर प्रस्तोताको कहा कि हे प्रस्तोता! जा देवताकी तू स्तुति करे है तांको विना जानेसैं हमारे आगे स्तुति करेगा तो तेरा शिर गिरपड़ेगा. तव यजमानने कहा भगवन् ! आप कौन हैं? तब उसने कहा कि मैं चाकायण उपस्ति हौं । अर्थात् जितना धन और ब्राह्मणोंको दियाथा उतना धन उनको देकर यज्ञकर्ता किया. फिर चाक्रायणने प्रस्तोताको कहा कि जिस देवताकी स्तुति करे है. उस देवताको जानेहै. प्रस्तोताने भीत होकर पूंछा सो देवता कौन है! तब चाक्रायणने यह वाक्य उपदेश किया। "प्राण इति होवाच सर्वाणि - (२६) ह वा इमानि भूतानि प्राणादेव अभिसंविशन्ति प्राणं अभ्युजिहते सा एपा देवता" इति ।। अर्थ-जा देवताकी तुम स्तुति करते हो । सो प्राण है. इसीस सर्वभूत अभ्युझिहते नाम उपजें हैं. इसीम लय होह. सो यह देवता है इति ॥ "प्राणस्य प्राणः" इत्यादिक वाक्यनमैं प्राणशब्द ब्रह्मका वाचक प्रतीत होवेहै और प्राणपद वायुका वाचक है यह प्रसिद्ध है. यात माणशब्दसँ उक्तवाक्यमैं ब्रह्मको ग्रहण किया चाहिये वा वायुको ग्रहण किया चाहिये यह विषयवाक्यमें संशय संभवे है. प्रसिद्धिके वलसे प्राणपद- करके वायुको पूर्वपक्षमें ग्रहण कियेपर यह उत्तरका सूत्र है... अतएव प्राणः ॥२३॥ अतः । एव । प्राणः । इति प० ।। अर्थ-अतः नाम उत्पत्तिआदिक लिंगनसे प्राणशब्दकरके चाक्रायणने ब- मका उपदेश किया है. वायुका नहीं, वायुस सर्वभूतनकी उत्पत्ति आदिक सं- भवे नहीं, यातें ब्रह्ममें चाक्रायणका तात्पर्य है. इति ॥ २३ ॥ अव०-छांदोग्यके तृतीय प्रपाठकमै यह वाक्य है । "गायत्री वा इदं सर्वभूतं यदिदं किंच वाग् वै गायत्री वागू वा इदं सर्वम्" इस या- क्यमें गायत्रीको सर्वरूप कहकर आगे भूत पृथिवी २ शरीर ३ हृदय ४ यह गायत्रीके चार पाद कहहैं. आगे यह वाक्य है । "तावानस्प महिमा ततो ज्यायांश्च पुरुपः पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्य अमृतं दिवि" इति ॥ इनसे आगे प्राणादि पंचवायुवाको स्वर्गलोकके द्वारपाल कह कर यह कहा है । “अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः। तत् यत् इदं अन्तः पुरुपे ज्योतिः तस्य एपा दृष्टिः" इति ॥ अर्थ-यह सर्व चराचर भूत गायत्री छंदस्वरूप हैं, वाक्य गायत्री है. यह स- भूत वाक्यरूप हैं. जितने चतुष्पद है उतना विभूतिविस्तार है: तावत् इ. सकी महिमा है. इससे पुरुष उत्तम है । सर्वभूत इसका एक पाद हैं. तीनपाद दिवि नाम स्वप्रकाश आत्मामें स्थित हैं । अथ नाम गायत्रीउपाधिक ब्रह्म उपासनास अनंतर जो अत: नाम स्वर्गलोकके ऊपर दिव नाम प्रकाशमान है सोई पुरुषफे अंतर ज्योति है. इति ॥ इस ज्योतिवाक्यमै ज्योतिपदसै सूर्या- दिक ज्योतिका ग्रहण है. या ब्रह्मका ग्रहण है. यह संदेह है. पूर्वपक्षम लोक- ममिद्धिम और स्वर्गके ऊपर है जा मर्यादा श्रवणसे भौतिक ज्योतिके अंगी. फार कियसे यह समाधान है.

(२७) ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ २४ ॥ ज्योतिश्वरणाभिधानात् । इति । प० । अर्थ-पादोऽस्य' जा उक्तवाक्यमै चरणविधान किये हैं, यातें ज्योतिपदसैं उत्तरवाक्यमैं ब्रह्म अंगीकृत है. भौतिक तेजका अंगीकार नहीं. इति ।। २४ ।। छन्दोभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोर्पणनि- "गदात्तथाहि दर्शनम् ॥ २५ ॥ छन्दोभिधानात् । न । इति । चेत् । न ।तथा चेतोऽर्पणनिगदात् । तथाहि । दर्शनम् । इति प०॥ अर्थ-ननु पूर्ववाक्यके आरंभमैं गायत्री छंदको उपास्य करके विधान किया है.यातें उत्तरवाक्यमै ज्योतिपदसैं ब्रह्मका ग्रहण संभवे नहीं यह शंका करें तो समाधान श्रवण करके तथा नामछंदद्वारा गायत्रीगत ब्रह्ममै चित्तके अर्पणनाम समाधानका आरंभवाक्यमैं 'निगदात्' नाम विधान किया है, यात शंका संभवे नहीं 'तथाहि दर्शन' नाम अपर श्रुतिमैंभी उपाधिद्वारा उपासना देखी है यातें आरंभवाक्यमैं गायत्रीपदसैं ब्रह्मका अंगीकार है छंद ग्रहण नहीं. इति ॥२५॥ भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॥ २६ ॥ भूतादिपादव्यपदेशोषपत्तेः। च । एवम् । इति प० । अर्थ-भूत, पृथिवी, शरीर, हृदय यह ४ चार पाद गायत्रीके कहे हैं, इनका जो व्यपदेश है सो ब्रह्मविपे 'उपपत्तेः' नाम संभवेहै यातें आरंभवाक्यमैं एवं नाम ब्रह्मही अंगीकृत है. छंदका ग्रहण नहीं है, यातें जो ब्रह्म गायत्रीवाक्यमै कहा है सोई ज्योतिवाक्यमै अंगीकृत है. इति ।। २६ ॥ उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् ॥२७॥ उपदेशभेदात् । न । इति । चेत् ।म उभयस्मिन् । अपि । अविरोधात् । इति प० ।। अर्थ-ननु 'पादोऽस्य' इस वाक्पमै स्वर्गको आधार कहा है 'यदतः .

(२८) पर इस वाक्यमै स्वर्गको अवधि करके कहा है यात उक्त उपदेशक भेदसे ज्योतिवाक्यमें गायत्रीउपाधिक ब्रह्मको मानना संभव नहीं या शंकाका यह उत्तर है. कि उभयस्मिन् नाम उभय वाक्यनमै ब्रह्मप्रत्यभिज्ञा होवेहे. यातें ब्रह्मप्रत्यभिज्ञाका अविरोध होनेसे ज्योतिपद ब्रह्मकाघाचक है. भौतिक तेजका वाचक नहीं. इति ॥ २७ ॥ अब-कौपीतकि ब्राह्मण, गाथा है कि कोई प्रवर्दन राजा था सो किसी कालमें इंद्रके गृहम गयाथा ताको इंद्रने कहा वर मांग. प्रतर्दनने कहा जो मनु- प्यको अतिहित हो सो कहो, तदा इंद्रने यह उपदेश किया।"प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मां आयुप्मतं उपाख" इति । यावत् माण रहेहै तावत् आयु होह यांते वाक्यम आयुरूप कहो है. इस वाक्यमै प्राणशब्द इंद्रका वाचक है. या वायुका वाचक है वा जीवका वाचक है या परमात्माका वाचक है यह संशय है. और प्राणशब्द प्रसिद्धवायुका वाचक है यातें प्राणपदसैं वायुका ग्रहण है यह पूर्वपक्ष है, तहां सूत्रकार स्वसिद्धांत कहेहैं। प्राणस्तथांनुगमात् ॥ २८॥ प्राणः । तथा । अनुगमात् । इति प०॥ अर्थ-यथा अपर अनेक श्रुतिनमें प्राणशब्द ब्रह्मवोधक है तथा उक्तवाक्यम भी अनुगमात् नाम प्राणपद ब्रह्मवोधक प्रतीत होवेह यातें इंद्रके वाक्यमै प्राणपदमै ब्रह्मका उपदेश है. वायुका नहीं. तथाहि इंद्रयाक्यका विचार कियेसे प्रतीत होवेह कि राजाने कहाया जो अतिहित है सो कहो, सो प्राणवायुको अति- हित कहना संभव नहीं और अंतमें कहा है कि जो अधिकारी हमको ब्रह्मरूप- से अनुभव करें, ताकी मोक्ष कोई प्रतिबंध करे नहीं. यातें भी प्राणपद तहां ब्रह्मबोधक है. वायुवोधक नहीं. इति ॥ २८ ॥ न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन् ॥ २९ ॥ न । वक्तुः आत्मोपदेशात् । इति । चेत् । अध्यात्मासम्बन्धमा । हि । अस्मिन् । इति । प०॥ भर्थ- -चाक्ययका जो इंद्र तिसने व आत्माका उपदेश किया है। यात मा.

क्यमभी तत्नाम अतिहितादिक ब्रह्मके लिंग कहे हैं विन लिगनक योग नान है, या तहां जीववाक्य मुख्यप्राणवाक्य ब्रह्मवाक्य जाविध वाक्यमंदर्म वा- क्यत्रयका ग्रहण है, केवल ब्रह्मवाक्य अंगीकार नहीं. इति । इमशनच यह उत्तर श्रवण करके इंद्रके उपदेशमें जो त्रय वाक्य मानेंगे ता उपासानाम उया- सना भी त्रयप्रकारकी सिद्ध होवेगी. सो इष्ट नहीं, यात इंद्रक वाक्यका यु- म्यक् विचार कियेस ब्रह्मवोधक एकवाक्य सिद्ध होय है. वाश्यनेट मानना वृत्तिके ब्रह्ममें 'आश्रितत्वात् नाम अंगीकार किया है, वाठे इह नाम इंद्रवा- असंगत है, और अपर पाक्यनमभी ब्रह्मलिंगनके वलम (२९) णपदसैं ब्रह्मका ग्रहण संभवे नहीं. इस शंकाका आधे सूत्रसे उत्तर कहेहैं. कौपीतकिमैं जिस अध्यायमैं यह गाथा है तहां अध्यात्मसंबंध नाम परमात्मा- संबंधकी भूमा नाम बाहुल्यतासे लाभ होवेहै. यातें इंद्रयाक्यमै प्राणसे ब्रह्मका उपदेश है. वक्ता आत्माका उपदेश नहीं. इति ॥ २९ ॥ अवत०-ननु वका इंद्रने आत्माका उपदेश कैसे किया है या शंकाका उत्तर सूत्रकार कहेहैं। शास्त्रदृष्टया तूपदेशो वामदेववत्॥३०॥ शास्त्रदृष्ट्या । तु । उपदेशः । वामदेववत् । इति । प० ॥ अर्थ-हमको तू जान यह जो इंद्रका उपदेश है सो शाखदृष्टिसै है यह जानना चाहिये. यथा वामदेवने शास्त्रदृष्टि से कहा है कि मैं मन हौं। में सूर्य हों, इति । तथा इंद्रनेभी शास्त्रदृष्टि से कहा है. इति ॥ ३०॥ जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासात्रैविध्या- दाश्रितत्वादिह तद्योगात् ॥३१॥ जीवमुख्यप्राणलिङ्गात् । न । इति । चेत् । न ! उपासात्रैविध्यात् । आश्रितत्वात् । इह । तत्योगात् । इति प०॥ अर्थ० ननु पूर्व जो कहा है कि वक्ता आत्माका उपदेश नहीं सो सत्य है. तथापि सो वाक्य ब्रह्मयोधकभी नहीं किंतु जीवलिंगसैं और मुख्यमाणक. गसै जीवका और मुख्य प्राणका बोधक है. हमको जान जा इंद्रकथन का क्यविशिष्ट जीव प्रतीत होवेहै. प्राणोंसे शरीरचेष्टा करहै. सो प्राण + माणसान्दकी संबंधसे ब्रह्मकाही इंद्रवाक्यमें उपदेश है. जीवका वा मुख्यमाणका उपदेश नहीं। न प्राणेन नापानेन भत्यों जीवति कश्चन ॥ इतरेण तु जी. वति यस्मिन् एतौ उपाश्रितो" इत्यादिक वाक्यनमें प्राणके व्यापारको ईश्वराधीन कयन किया है यातें सो चाक्य ब्रह्मका बोधक है. प्राणवोधक नहीं. उक्त श्रुति कठकी पंचमी पल्लीम है. इति ॥ ३१ ॥ इति सूत्रमावप्रकाशिकामापाटीकायां प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्तः ॥ + + अथ द्वितीयपादप्रारम्भः इस पादके दो अधिक तीस सूत्र है, तिनमें सप्त अधिकरण हैं पचीस गुणरूप है. तथाहिः- सूत्रसंख्या। अधिकरण । गुण प्रसंग. १ अ० मनोमयउपास्यविचार. २ गु० मनो० गुरु मनो० गु० मनो मनो० मनो० मनो० मनो० अत्ताविचार. गु० गुहाप्रविष्टविचार. + + ++ ७ ८ अ० अ० अ० अ० नत्रगतका विचार. + अक अन्तर्यामिविचार.

१०. २० २१ अ० + 영영 +영녕 +영영 अ० अदृश्यत्वादिगुणवानवि० अ० अ० २५ वैश्वानरविचार. वै० वै० + २७ गु० २८ २९ वै वैश्वानरस्थानविचार. + + गु० गु० गु० + 지영 영영 वै + वै० इति ७ अवतरणिका-जिन वाक्यनमैं ब्रह्मके स्पष्ट लिंग प्रतीत होयेहैं ते वाक्म सर्वज्ञ सर्वशक्तिवान जगत्कारण ब्रह्मके बोधक हैं यह अर्थ प्रथम पादमैं कहा है और जिन वाक्यनमैं ब्रह्मके अस्पष्ट लिंग है तिन वाक्यनको दूसरे तीसरे पादकरके ब्रह्मवोधक सिद्ध करें, तहांभी इस पादमैं उपास्यबोधक वाक्य- नफा विचार है. तीसरे पादमैं ज्ञेयवोधक वाक्यनका सूत्रकार विचार करेंगे । छांदोग्यके तृतीय प्रपाठकमैं यह वाक्य है। 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म तबलान्' इति शान्त 'उपासीत "मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसंकल्पः आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः एप य आत्मा. न्तर्हृदय एतत् ब्रह्म एतमितः प्रेत्य अभिसंभवितास्मीति" इति । अर्थ-यह चराचर जगत् ब्रह्मस्वरूप है यामैं संदेह नहीं. तहां हेतु कहे हैं. तजवानिति । तज । तल्ल । तदन । जाविध श्रुतिपदच्छेद है. तासै जो उपजे सो तज कहिये हैं. तासै जो लय होवे सो तल्ल कहिये हैं तामैं जो चेष्टा करे सो तदन कहियेहैं. अर्थात् तज्ज्ञ वल्ल तदन जा नै पदनसे सं- ३ जगत् सर्व धर्म सस्य इति. ४ सर्वे गंधा अर. २ आकाश इ आत्मा यस. १मन:प्रायः. ५ आत्मानं, (३२) सार उत्पत्ति लय पालनका ग्रहण है. ते त्रय ब्रह्मसे होवेहैं या सर्वजगत् स्वकारण ब्रह्मरूप है. सर्वको ब्रह्मरूप होनेसे देपादिकोंसे रहित शांत हुआ उपासना करे. किसकी उपासना करे जा अभिलापासे कहा है 'मनोमयः प्राणशरीरः' इत्यादि. एप नाम उक्तविशेषणवान् हमारा आत्मा हृद- यके अंतर है यही ब्रह्म है इसको यह शरीर छोड़के हम प्राप्त होंगे. इति । इस उक्त वाक्यमै मनोमयत्वादिगुणवान् उपास्य जीव है या परमात्मा है यह संदेह है। 'दिव्यो हि अमूर्तः पुरुपः सयाह्याभ्यन्तरो यजः अप्राणो घमनाः शुभ्रो यक्षरात् परतः परः' जा द्वितीय मुंडकमै ब- ह्मको मनआदिकोसे रहित कथन किया है यातें पूर्ववाक्य, जीव उपास्य क- हा है जा पूर्वपक्षका सूत्रकार भगवान् समाधान करेंहैं । सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥ १॥ सर्वत्र । प्रसिद्धोपदेशात् । इति ॥ प०॥ अर्थ-सर्वत्र नाम सर्व वेदांतवचननमें जगतकारणत्वरूपसे प्रसिद्ध जो ब्रह्म तिसका ही 'सर्व खलु इदं ब्रह्म' इत्यादिक वाक्यनमै उपदेश है यातें मनोमयत्वसें जीवका उपदेश नहीं अरु ब्रह्म सर्वस्वरूप है यातें तिन मनोमय- त्यादि गुण ताम संभवेहै. अतएव विरोध नहीं. इति ॥ १॥ किंच । विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ॥२॥ विवक्षितगुणोपपत्तेः । च । इति ॥ १० ॥ अर्थ-उपासनामै विवक्षित नाम अंगीकार जे भारूपत्व सत्यसंकल्पत्वादि गुण ते ब्रह्मविपेही उपपत्तेः नाम संभवेहैं. जीवम नहीं। और 'त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं फुमार उत या कुमारी त्वं जीर्णो दण्डेन वचसि त्वं जातो मवसि विश्वतोमुखः' जा श्वेताश्वतरके तृतीय अध्यायमै जीव- धर्म ब्रह्मविपे दिसायह यातें मनोमयत्वादिगुणवान् उपास्य ब्रह्म अंगीकार है जीव नहीं. इति ॥ २॥ अनुपपत्तेस्तु न शारीरः॥३॥ अनुपपत्तेः। तु न शारीरः। इति 1.1०॥ प्रध-मत्यसंकल्पादि गुण जीवम अनुपपत्तैः नाम संभव नहीं यातें मनो- मयत्वादिगुणवान् ब्रह्मका तहां अंगीकार है. शारीर नाम जीवका अंगीकार नहीं इति ॥ ३ ॥ किंच। कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ॥४॥ कर्मकर्तृव्यपदेशात् । च । इति । प० ॥ अर्थ-पूर्वसूत्रसैं । "न शारीरः" । इतना पाठ इस सूत्रमैं मिलायके सू- त्रका यह अर्थ है । 'एतं इतः प्रेत्य अभिसंभविता अस्मि" जा उक्त श्रुतिमैं 'एत' जापदसैं मनोमयत्वादिगुणवान् उपास्यको कर्म किया है 'अ- भिसंभवितास्मि' जा वाक्यमैं उपासकको कर्ता कहा है. एक जीवको कर्म और कर्ता कहिना संभवे नहीं, यांते कर्मकर्ताभेदकथनसें भी मनोमयत्वादि- गुणवान् जीव उपास्य नहीं किंतु ब्रह्म है. इति ॥ ४॥ किंच । शब्दविशेषात् ॥५॥ शब्दविशेषात् । इति । प०॥ "अन्तरआत्मनि पुरुपो हिरण्यमयः" जा श्रुतिमैं सप्तम्यंत आत्मप- दसै जीवका ग्रहण है. प्रथमांत पुरुषपदसैं परमात्माका ग्रहण है. तैसे मनोमय- त्वादिगुणविशिष्ट परमात्माके विधायक प्रथमांत मनोमयादिपद हैं, यांते तहां परमात्माका अंगीकार है. जीवका नहीं. इति ॥५॥ अव०-ननु तुम्हारे मतमैं जीवब्रह्मका अभेद है यांते कर्मकर्ताभेदकथन असंगत है; जा शंकाका उत्तर कहेंहै। स्मृतेश्च ॥६॥ स्मृतेः। च । इति । प०॥ अर्थ-"ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति" जा स्मृतिमैं जी. वका ईश्वरसैं कल्पित भेद कहा है यांते कर्मकर्ताभेदव्यपदेश संभवे है. इति ।।६।। अर्भकौकस्त्वात्तव्यपदेशाच नेति चेन्न निचाय्य- त्वादेवं व्योमवच्च ॥७॥ अर्भकोकस्त्वात् । तत्व्यपदेशात् । च । न । इति । चेत् । न । निचाय्यत्वात् । एवं । व्योमवत् । च । इति प०॥

(३४) अर्थ-ननु अर्भकपद अल्पवाची ओकस्पद स्थानवाचक है. अल्प स्थान होवे जिसका सो अर्भकोकस् कहिये हैं, अर्थात् अल्प जो हृदयस्थान तामै ह- दयपरिमाणयान् परमात्माको उपास्य कहिना संभव नहीं. और "अणीयान्" 'इत्यादि बाक्यमै तत्व्यपदेशात् नाम उपास्यको सूक्ष्म कहा है यांते आराम- मात्र जीव उपास्य है परमात्मा नहीं;जा शंकाका आधे सूत्रसँ समाधान करेंहै. कि अल्पस्थानत्य-सूक्ष्मत्वादिगुणविशिष्ट परमात्मा ही पूर्ववाक्यमै निचाय्य नाम उपास्यकरके विधान किया है. यथा सर्वलोकाधीश परमात्मा श्रीराम- चंद्रको अयोध्याधीश कहेहं और यथा शालग्राममैं विष्णुवुद्धि कही है तथा उपासनार्थ अल्पस्थानमें परमात्माको उपास्य कहिना संभवेहै, और यथा आकाश सर्वगत है तथापि सूचीआदिक छेदसै अल्पस्थान और सूक्ष्म क- हिये है तथा व्यापक ब्रह्मको कहिनाभी संभवेहै. यांते तहां ब्रह्म उपास्य है जीव नहीं. इति ॥ ७॥ सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ॥ ८॥ सम्भोगप्राप्तिः । इति । चेत् । न । वैशेप्यात् । इति प० ।। अर्थ-ननु परमात्माको आकाशवत् व्यापक मानेसै जीवकी नाई सुखदुः- सका अनुभवरूप जो भोग तांकी प्राप्ति ईश्वरको भी होनी चाहिये जा शंका करें तो विशेपतारूप हेतुस संभवे नहीं. क्योंकि जीव तो धर्माधर्मका कती है, जो कर्ता होवैहै सो भोका होवेहै, यांते धर्माधर्मके फलरूप सुखदुम्सका अनुभवरूप भौग जीयको संभवेहे. परमात्मा जीवसै विलक्षण है, यांते जीवसे परमात्मा अत्यंत विशेषताहै. यांते पूर्ववाक्यम परमात्मा उपास्य है जीव नहीं. इति। पूर्व अधिकरणमैं पूर्वपक्ष उत्तरपक्ष उभयमै उपासना फल है. आगेके अधिकर- णमें पूर्वपक्षमै उपासनाफल है. सिद्धांतम ब्रह्मबोध फल है. ॥ ८ ॥ अव०-कठकी द्वितीया वहीमें यह वाक्य है। "न जायते म्रियते यावि- पश्चित् नायं कृतश्चिन्न पभूय कश्चित् । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥हन्ता चेत् मन्यते हन्तु हतश्चेत् मन्यते हतम् । उमौतौन विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥अणोरणीयान्म- इतो महीयानात्मास्य जन्तोनिहितो गुहायाम्। तमक्रतुंपश्यति चीत. गोको धातुः प्रमादान्महिमानमात्मनः ॥ न अशान्तमानसो वापि प्रमानेननमामुपात् ॥ यस्य नाम घक्षत्रं च उभे भवत ओदनं । मृत्यु यम्योपसेचनं क इत्या वेद यत्र सः" इति इस अंतक मंत्रमं यह कहा है:- ..

कि जातिसै प्रसिद्ध जे ब्राह्मण क्षत्रिय ते उभय जा परमात्माके अन्नकी नाई ओदन हैं और मृत्यु जांका उपसेचन है अर्थात् ओदनके ऊपर शाक है। तांको कौन जानेहै ? सो जाने है जो प्रज्ञानसाधनवान है. इति ॥ इस उक्तवाक्यमैं कोई अत्ता अर्थात् सर्वका भक्षक प्रतीत होवेहै सो जीव है वा अग्नि है वा' परमात्मा है, यह तहां संदेह है. पूर्वपक्षमै अग्निआदिकका अंगीकार कियेसै यह सूत्रकारका सिद्धांत है। अत्ता चराचरग्रहणात् ॥९॥ अत्ता । चराचरग्रहणात् । इति प०॥ अर्थ-श्रुतिमैं ब्राह्मण क्षत्रिय सर्वचराचरका उपलक्षण है तिस सर्व स्था- वरजंगमका भक्षक सुना है; यातें तहां अत्ता नाम भक्षक जो कहा है सो पर- मेश्वर कहा है जीवादिक नहीं. परमेश्वरविना अपरको सर्वभक्षकत्व संभवे नहीं. इति ॥९॥ किंच। प्रकरणाच ॥ १०॥ प्रकरणात् । च । इति प०॥ अर्थ-'न जायते' यह पूर्वप्रकरण परमात्माका है। यात सर्वअत्ता परमात्मा है जीवादि नहीं. इति ।। कठश्रुतिवचनोंका यह अक्षरार्थ है 'न जायते' इनसे पूर्व ओंकारउपाधिक आत्माका स्वरूप कहे है. 'न जायते' इसकरके उपा धिरहित आत्माका स्वरूप कहे हैं. अनित्यवस्तु अनेक विकारवान् होवे है. तामै उत्पत्ति, नाश यह आदिअंतके विकार हैं तांका आत्मामै 'न जायते म्रियते वा विपश्चित्' यह वाक्य निषेध करे है. विपश्चित् नाम मेधावी अर्थात् अलु- सचैतन्यस्वभाव आत्मा जन्में औ मरे नहीं; किंच अयं आत्मा कुतश्चित् नाम किसी कारणसें न बभूव नाम उपजा नहीं और आत्मासै क- श्चित् नाम कोईभी उपजा नहीं; यात आत्मा अज और नित्य है 'शाश्वत्' नाम अपक्षयरहित है. यातें पुराण है अर्थात् वृद्धिरहित है. जन्मादिक धर्म देहके हैं आत्माके नहीं; यातें शरीरके हन्यमाने नाम विनाश हुये न हन्यते नाम आत्माका विनाश होवे नहीं. जो उक्तस्वरूप आत्माको देहमात्र, आ- त्मदृष्टिवान् हंता मारनेका चिंतन करे और अपर कोई मृत हुये मानेते उभेही स्वआत्माको जाने नहीं. आत्मा विकाररहित है. याते किसीको मारे नहीं और किसीस मरे नहीं. आत्माको इस प्रकार जाने. आत्मा अणुसैं अणु है . महान महान है सर्व जीवोंके हृदयमैं स्थित है, तांको अक्रतु नाम अकाम अर्थात् विषयअभिलापारहित देखे हैं याते धातु नाम इन्द्रियोंके प्रसादसे आत्माकी महिमा नाम उक्त विकाररहित स्वरूपको अकाम पुरुष देखे हैं तातें अनंतर शोकरहित होवे हैं. अशांत मनवान् तांको देखे नहीं किंतु ब्रह्मज्ञानसे इस आत्माको प्राप्त होवे है. जिस आत्माके ब्राह्मण और क्षत्रिय ओदन हैं. मृत्यु जांका उपसेचन है अर्थात् शाक है, सो आत्मा यत्र नाम जा स्वमहिमाम वर्त है। तत्स्वरूप आत्माको इत्या नाम इत्थं अर्थात् पूर्वउक्तसाधनधान् अधिकारीकी नाई का नाम साधनरहित कॉन वेद नाम जाने है अर्थात् सा- धनरहित कोई नहीं जाने है. इति ॥१०॥ अव०-उक्त श्रुतिके आगे कठवल्लीमें यह श्रुति है। "तं पियन्तौ सुकृ- तस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे पराई। छायातपौ ब्रह्मचिदो बदन्ति पञ्चाग्नयो येच त्रिणाचिकेता." इति। इसका यह अर्थ है कि प्रामृप्राप्य गंत गंतव्यके विवेचनके अर्थ इनमें दो आत्मा अंगीकार किये हैं सुकृत् नाम कर्म- नका ऋतं नाम अवश्य भोक्तव्य जो फल तांको पीतेहुये लोक नाम देह, जो बुद्धिरूप गुफा तामें प्रवेशवान् है, यद्यपि फलभोका एक है तथापि तत्- संबंधी उभै भोक्ता कहे है. पर जो ब्रह्म तांका जो अर्ध नाम स्थान सो पराओं कहिये हैं अर्थात् हृदयका नाम है, तिस परम नाम उत्तम हृदयम जो आकाशरूप गुफा तामै प्रविष्टौ नाम ते उभे प्रवेश कर स्थित है छायातपो नाम ते उभे यथा छाया धूप परस्पर विरोधी है तथा कर्ता अकर्ता- रूपसे परस्पर विरोधी है उक्त विधिसै तिनको ब्रह्मवेत्ता कहे हैं. और पंचाग्नि- उपासक कहे हैं, जे अग्नि स्थापन करें तिनको त्रिणाचिकेता कहें हैं तेभी ति- नको उक्त विधिस कहे हैं. इति । उक्त वाक्यमें दो भोक्ता कहे हैं ते बुद्धि और जीव है वा जीव और परमात्मा हैं यह तहां संदेह है। परमात्माको भोका कहिना और तांका गुफाम प्रवेश कहिना संभव नहीं, यांते जीव और बुद्धिका तहां ग्रहण है. जा शंकाका उत्तर कहे हैं. गुहां प्रविष्टावात्मानो हि तदर्शनात् ॥ ११ ॥ यहां । प्रविष्टो । आत्मानो । हि । तत्दर्शनात् । इति प० ॥ अर्थ-आत्मानी नाम जीव और परमात्मा उभेही आत्माशब्दके वाच्य है यातें गुफा में प्रवेशवान् जीय और परमात्मा है जीव और बुद्धि नहीं. उभे कर्मफलभोफा मुने है ताम एक आत्मा है यातें दूसरामी आत्मा मानना (३७) चाहिये तद्दर्शनात् नाम यह अर्थ लोकमें देखा है । यथा "अस्य गोः द्वि- तीयः अन्वेष्टव्यः" जा कथन कियेसैं दूसरी गौही अन्वेष्टव्य है. मनुप्य अन्वेष्टव्य नहीं. तथा प्रसंगमैंभी चेतनत्व सामान्यसे जीव परमात्मा उभैका ग्रहण है. इति ॥ ११॥ किंच- विशेषणाच ॥१२॥ विशेषणात् । च । इति प०॥ अर्थ-तृतीयं मुंडकके आरंभमैं यह वाक्य है। "दा सुपर्णा सयुजा स- खाया समानं वृक्षं परिपखजाते । तयोरन्यः पिप्पलं खादत्ति अन- भन अन्योऽभिचाकशीति । समाने वृक्षे पुरुपो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यति अन्यमीशं अस्य महिमानमिति वीतशोकः" इति ॥ अर्थ-दो पक्षी आपसमै सखा एक वृक्षमैं स्थित है तिनमैं एक फलको खाता है दूसरा नहीं खाता हुआ प्रकाशे है । समानवृक्षमै नि- मन जो जीव सो अविद्याकरके मोहको प्राप्त हुआ निरंतर शोक करे है यदा ध्यानयोग्य विवरूप ईश्वरको स्वआत्माकरके जाने है तदा परमा- त्माके स्वरूपको प्राप्त होते है और वीतशोक होवे है । इस मुंडकवचनमैं परमात्माका मंतव्य विशेषण भान होवेहै और जीवका मंतृविशेषण भान हो- वेहै. परमात्माका गंतव्य विशेपण भान होवेहै. जीवका गंतृविशेषण भान हो- है. यातें कठवाक्यमैं गुहाविषे प्रवेशवान जीव और परमात्मा है बुद्धि और, जीव नहीं. इति ॥ १२ ॥ अव०-छांदोग्यके चतुर्थ प्रपाठकमैं यह कहा है कि कोई उपकोशल ब्रा- ह्मण सत्यकाम ब्राह्मणका शिष्य था, सो सत्यकाम उसको अग्गियोंकी सेवा में छोड़कर देशांतरमैं चलागया. तांकी सेवासे अग्नियोंने प्रसन्न होकर यह उपदेश किया। "प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म इति" आगे यह उपकोशलका प्रश्न है। "सहोवाच विजानामि अहं यत् प्राणो ब्रह्म कं च तु खं च न विजानामि इति" आगे यह अग्नियोंने उत्तर कहा है। "ते होचुः यदा- व कं तदेव खं यदेव खं तदेव के इति । माणं च ह अस्मै तदाकाशं चोचुः इति" इनके आगे और उपदेश किया है अंतमैं यह कहा है। "तेह ऊचुः उपकोशल एषा सोम्य ते अस्मविद्या आत्मविद्या च आचा- १ अग्निविद्या २ "प्रा प्रम क व्रक्ष सम्रा इति" (३८) यस्तु ते गतिं वक्ता इति" इनका यह तात्पर्य है कि हे उपकोशल ! प्राण ब्रह्म है के ब्रह्म है खं ब्रह्म है. इति ॥ उपकोशलने कहा जो प्राण ब्रह्म है सो मैं जानता हूं के और खंको नहीं जानता हूं. इति । अग्नियोंने कहा जो कं है सीई खं है जो खं है सोई के है । प्राणको और आकाशको उपकोशल प्रति कहा इति । अंतमै अग्नियोंने कहा कि हे सोम्य ! उपकोशल! तुमको अस्मत्- विद्या और आत्मविद्या कही है और आचार्य तुम्हारे प्रति गतिको कहेगा इति । जव आचार्य आया तब उसने यह उपदेश किया है कि । “य एपो. ऽक्षिणि पुरुपो दृश्यते एप आत्मा इति हो वाच एतत् अमृतं अभयं एतत् ब्रह्म इति" अर्थ-जो यह पुरुप नेत्रोंमें शास्त्रदृष्टिसें दिसे है। यह आत्मा है. यह अमृत अभयरूप है। यही ब्रह्म है. इस विपयवाक्यमैं जो है सो परमात्मा है वा प्रतिविवादिक हैं. दृश्यते कथनसे नेत्रस्थानवान् प्रतीत होवेह व्यापकका नेत्रस्थान कहिना संभवे नहीं यह पूर्वपक्ष है। इसका सूत्र- कार समाधान करह। अन्तर उपपत्तेः ॥ १३॥ अन्तरे । उपपत्तेः। इति प०॥ अर्थ-उक्तवाक्यमैं आत्मत्व अमृतत्व अभयत्वादिक जे गुण कहे हैं. ते परमात्माम ही उपपत्तेः नाम संभवेहें अपर मैं नहीं यात नेत्रोंके अन्तर्गत जो पुरुष कहा है सो परमात्मा है जीव नहीं इति । पूर्वपक्षमै उक्त अधिकरणका प्रतिक्विउपासना फल है सिद्धांत, ब्रह्मउपासना फल है. इति ।। १३ ।। स्थानादिव्यपदेशाच्च ॥ १४ ॥ स्थानादिव्यपदेशात् । च । इति । प०॥ अर्थ-"यश्चक्षुपि तिष्टन् चक्षुपोऽन्तरो यं चक्षुर्न वेद, यस्य चक्षुः शरीरं यः चक्षुः अन्तरो यमयति एप त आत्मा अन्तर्यामी अमृतः" इत्यादिक वाक्पनर्स वृहदारण्यकके पष्ठम अध्यायम नेत्रादि स्थान परमेश्वरके प्रसिद्ध प्रतीत होवेहूँ. आदिपदर्स हिरण्यश्मश्रु आदिका ग्रहण हैं. तिसर्स रूपयत्व भी उपासनाके अर्थ प्रतीत होवेही यातें परमात्माके अल्प स्थानादिकोंका क. धन करणेस नेत्रॉम उपास्य पुरुप परमात्मा है. जीव नहीं. ॥ १४ ॥ किंचा- सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥ १५॥ मुसविशिष्टाभिधानात् । एव । च । इति प० ॥ अर्थ-प्रथम अग्नियोंने उपदेश किया तो उपकौशलने कहा के संको हम नहीं जानहै; पुनः अग्नियोंने कक्षका अभेदकरके उपदेश क्रिया. कंपद विपर्य- जन्य सुखका वाचक है खपद आकाशका वाचक है. यांते परस्पर भेदके प्राप्त हुयेसे कंखके अभेदका उपदेश किया है । यातें सुखविशिष्टके अभिधानसैं भी नेत्रों में उपास्य परमात्मा ही अंगीकृत है, जीवादिकनहीं. इति।। १५ ।। किंच। श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच ॥ १६ ॥ श्रुतोपनिपत्कगत्यभिधानात् । च । इति प० ॥ अर्थ-श्रुत नाम श्रवण किया होवे ब्रह्मविद्या जिसने सो श्रुतोपनिपत्क 'कहियेहैं. ताकी जो गति नाम अग्निमार्ग तिस मार्गका तहां विधान किया है यातें नेत्रों में जांका उपदेश किया है सो परमात्मा है प्रतिविवादिक नहीं. जो मार्ग ब्रह्मउपासकका कहा है सोई मार्ग नेत्रगत उपासकका कहा है. इति तात्पर्यम् ।। १६ ॥ किंच। अनवस्थितेरसम्भवाच नेतरः॥ १७ ॥ अनवस्थितेः। असम्भवात् । च । न । इतरः । इति । प०॥ अर्थ-नेत्रों में जो उपास्य पुरुप कहा है सो इतर नाम छायापुरुष नहीं. जो तांको छायारूप मानेंगे तो नेत्रोंमें छायाका संपादक जो विवरूप पुरुप तिस उपासक पुरुपका अनवस्थान होवेगा; उपासकको उपास्यरूप माना है यांते उपासकका अभाव सिद्ध होयेगा. या प्राज्ञका सुपुप्तिमें अनयस्थान नाम अवि: द्यमानता सिद्ध होवेगी इति तात्पर्य. और अमृतत्वादि गुण छायाम संभवेभी नहीं यातें भी नेत्रों में उपास्य पुरुष परमात्मा है. इति सिद्धम् ॥ १७ ॥ -वृहदारण्यकके पंचम अध्यायमैं यह वाक्य हैं। “य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि भूतानि योऽन्तरोयमयति । तं अन्तर्यामिणं चूहि इति । यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृधिव्या अन्तरो यं पृथिवी न घेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयति एप ते आत्मा अ. न्तर्यामी अमृतः । यो अप्सु । यो अग्नी । यो अन्तरिक्ष। यो वायो। यो दिवि । य आदिये । यो दिक्षु। यखन्द्रतारके । य आकाशे । यस्त- मसि । यस्तेजसि । यः सर्वेपु । यः प्राणे । यो वाचि । यश्चापि । यः श्रोत्रे । यो मनसि । यस्त्वधि । यो विज्ञाने । यो रेतसि तिष्ठन् रेत- सोऽन्तरो यं रतो न बेद् यस्य रेतः गरीरं यो रेतोऽन्तरो यमयति अव०- (४०) एप ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। अदृष्टो द्रष्टाअश्रुतः श्रोताअमन्तो मन्ता अविज्ञातो विज्ञाता नाऽन्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योऽतोऽस्ति मन्ता नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता एपत आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। अतोऽन्यदात ततो ह उद्दालक आरुणिः उपर- राम इति" अर्थ-उद्दालकने याज्ञवल्क्यसै पूंछा था कि इसलोक परलोकमैं जो सर्व भूतनको अंतर स्थित होय प्रेरणा करहै सो कहो. याज्ञवल्क्यनें कहा जो पृथि- चीम स्थितहुआ पृथिवीके अंतर है जांको पृथिवी नहीं जानेहै जाँका पृथिवी शरीर है जो पृथिवीके अंतर प्रेरणा करे है सो तुम्हारा आत्मा है सो अंतर्यामी है सो अमृत है. इसी प्रकार वलादिकॉमभी रेतपर्यंत जाननाचाहिये. जो रेत- सको अंतर प्रेरे है सो तुम्हारा आत्मा है अमृतरूप है सोई द्रष्टा है श्रोता है मंता है विज्ञाता है, तास अन्य कोई द्रष्टा नहीं श्रोता नही मंता नहीं विज्ञाता नहीं यह तुम्हारा आत्मा अंतर्यामी अमृतरूप है, इससे अन्यत् आर्त है. यह सुनकर उद्दालक उपराम हुये. इति । तहांही आगे विदग्धके प्रश्नमै यह वाक्य है। "पृथिवी एव यस्य आयतनं अग्निलोकः मनो ज्योतिः यो वै तं पुरुपं विद्यात् सर्वस्य आत्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् इति" अर्थ-पृथिवी आयतन नाम जाका शरीर है अग्नि जाँके लोक नाम नेत्र है मन ज्योति है तिस पुरुपको जो जाने है सो घेदिता अर्थात् पण्डित होरेहै. इति। तहां यह संदेह है कि उक्त वाक्यमै जो अंतर्यामी कहा है सो कोई देवता है वा कोई योगी है या परमात्मा है इति । तहां यह पूर्वपक्ष है. विदग्धप्र. श्रम शरीर श्रवण हुआ है यातें देवता वा योगी अंतर्यामी नहीं इस पूर्वपक्षमें यह सूत्रकारका उत्तर है। अन्तर्याम्यधिदेवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॥ १८॥ अन्तर्याम्यधिदेवादिषु । तत्धर्मव्यपदेशात् इति प० ॥ अर्थ-पूर्व विषयाक्यम तत् नाम परमात्माके जे धर्म ते व्यपदेश नाम पयन पियह यात अंतर्यामी अधिदेवादिक याक्यनम मुना जो अंतर्यामी सो परमात्मा है योगी या देवता नहीं.सर्वअंतर्यामित्व अमृतस्त्र आत्मत्वादिजे धर्म से परमात्माके ही असाधारण धर्म है अपर नहीं. यद्यपि शरीरविना प्रेरकता .

(४१) संभवे नहीं तथापि नियन्य शरीरसे ही तांको नियंतृत्व संभवेहै. यातें परमात्माही अंतर्यामी है अपर कोई नहीं. इति ॥ १८ ॥ अवतरणिका-प्रधान अंतर्यामी नहीं यह कहे हैं। न च स्मार्तमतईर्माभिलापात् ॥ १९ ॥ न । च । स्मार्तम् । अतत्धर्माभिलापात् । इति प० ॥ अर्थ-तत्पदसैं प्रधानका ग्रहण है नहीं जो होवे तत् सो अतत् कहिये हैं अर्थात् परमात्माका ग्रहण है तिसके जे धर्म द्रष्टादिक तिन धर्मनको अभि- लाप नाम कथन किया है यात स्मार्त नाम सांख्यस्मृतिकल्पित जो प्रधान सो अंतर्यामी शब्दका वाच्य नहीं. इति ॥ १९ ॥ अव०-योगी भी नहीं यह कहह। शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॥ २० ॥ शारीरः । चाउभये। अपि।हि भेदेन एनं । अधीयते।इति प०॥ अर्थ-योगीभी अंतर्यामी नहीं यह निषेध पूर्वले सूत्रसैं नकारको लेकर है, तहां हेतु कहे हैं कि उभये नाम उभय शाखामैं एनं नाम परमात्माको भेदेन नाम भिन्न करके अधीयते नाम शाखावान् ब्राह्मण कहेहैं । एक तो । “यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानमन्तरो यमयति" यह वाक्य पूर्व कह दिया है। दूसरा यह है। "यश्चात्मनि तिछन् आत्मानमन्तरो यमयति इति" उभयवाक्य- नमैं नियम्यनियंतरूपसे जीवपरमात्माका भेद कथन किया है, यातें अंतर्यामी अधिदैवादिवाक्यनमें अंतर्यामी परमात्माही कहा है जीवादिक नहीं. इति॥२०॥ अव०-मुंडकके आरंभमैं यह कहा है कि सर्वदेवनसें प्रथम विश्वका कर्ता ब्रह्मा हुआ तांका ज्येष्ठ पुत्र अर्थवा था तिस पुत्रके प्रति ब्रह्माने ब्रह्मविद्याका उपदेश किया था, सो विद्या अथर्वाने अंगिराको कही अंगिराने भारद्वाज अ- र्थात् भरद्वाजगोत्रवान् सत्यवहके प्रति उपदेश किया और भारद्वाजने आँग राको पर और अपर विद्या दिया. तब शौनक ऋपिने अंगिराको विधिस प्राप्त होकर पूंछा। “कस्मिन् नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भव- ति इति" अंगिराने कहा कि दो विद्या जाननेयोग्य हैं, एक पर है एक अपर है. ऋगवेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक, छंद, ज्योतिप, यह अपर विद्या हैं. आगे यह पर विद्या कही है "अय परा और (४२) यपा तदक्षरं अधिगम्यते यत् तत् अदेश्यं अग्राह्य अगोत्रं अवर्णम- चढाथोत्रं तदपाणिपादं निलं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्म तद्व्यर्य यत् भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः"। अर्थ-अपरविद्यासें अनंतर जिस विद्याकरके तिस अक्षरको जानेहं सो विद्या परा नाम सर्वसे उत्तम फलवान है. सो अक्षर वर्णरूप नहीं, ज्ञान कर्म इंद्रियोंका विषय नहीं, अगोत्र नाम वंशरहित है. अवर्ण नाम जातिस रहित है. हस्तपादास रहित है. नित्य विनु है. सर्वगत नाम सर्वकल्पनाका अ. धिष्ठान है. अतिसूक्ष्म है. नाशरहित है. जो सर्वभूतनका योनि नाम कारण है: जा उक्त स्वरूपको जिस विद्याकरके धीर पुरुप देखें हैं; सो विद्या सर्वस उ- त्तम है. उक्त वाक्यके आगे यह वाक्य है। "यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञान- मयं तपः। तस्मात् एतत् ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते इति" ब्रह्मपदका अर्थ हिरण्यगर्भ है. आगे द्वितीय मुंडकमें यह कहा है कि "दिव्यो हि अ. मूर्तः पुरुषः स याह्याभ्यन्तरो हजः अप्राणो हमनः शुनो हि अक्ष: रात् परतः परः । एतस्मात् जायते प्राणो मनः सर्वन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी इति" दिव्य नाम स्वयंप्रका- शका है अमूर्त नाम निरवयवका है वाह्य नाम कार्यका है आम्यंतर नाम का- रणका है जिसका अधिष्ठान होनसे बाह्याभ्यंतर कहा है अल नाम कूटस्थका है उत्तरपदसै शक्तिका ग्रहण है तासे परे है. इति। एक वाक्यके आगे यह वाक्य है। "अग्निमुंडा चक्षुपी चंद्रसूर्ण दिशा श्रोत्रे वागविवृताश्च वेदाः। वायुः प्राणो हृदयं विश्व अस्य पन्यां पृथिवी होप सर्वभूतान्तरात्मा इति" विवृताः नाम विस्तारवान् वेद जाकी वाणी है, पृथिवी जाके पाद है, उक्त अंगोवाला जाका शरीर है सो सर्वके अंतर है. सर्वका आत्मा है. इति । प्रथम श्रुतिम अदृश्यत्यादि गुण कहे हैं तत्गुणवान सर्वका कारण प्रधान है वा जीव है या परमात्मा है यह तहां संशय है. पूर्वपक्षमै प्रधानके गुण अंगी. कार कियेर्स यह सिद्धांत है। अदृश्यत्वादिगुणको धमाक्तेः ॥ २१ ॥ अदृश्यत्लादिगुणकः । धमक्तिः इति प०॥ २१ ॥ अर्थ-ईश्वरके धर्मनको भूतनके कारणमैं कथन किया है यांते अदृश्यत्यादि गुणगान भूतनका योनि परमात्मा है प्रधानादिक नहीं। "यः सर्वज्ञः" जा (४३) उक्त श्रुतिमैं सर्वज्ञता आदिक भूतनके कारणमैं कहे हैं यांते प्रथम वाक्यमैं परमात्माका ग्रहण है. प्रधानादिकका नहीं. इति ॥ २१॥ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥ २२॥ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां । च । न । इतरौ । इति । प०॥ अर्थ-पूर्ववाक्यमैं दिव्यत्वादिक विशेषण कहे हैं और शक्तिसैं परमात्माका भेदभी कहा है यांते ' विशेषणोंसे और भेद कथनसैं अदृश्यत्वादिगुणवान् परमात्माका तहाँ अंगीकार है. तांस इतर जे जीव और प्रधान ते अदृश्यत्वा- दिगुणवान् नहीं. इति ॥ २२ ॥ किंच। रूपोपन्यासाच ॥२३॥ रूपोपन्यासात् । च । इति प०॥ अर्थ-पूर्व 'अग्निर्मू ' जा वाक्यमैं सर्वकार्यरूप शरीरका उपन्यास किया है. यांते तहां भूतनका जो योनि कहा है सो 'परमात्मा है, प्रधानादिक नहीं. इस सूत्रमैंभी निषेध पूर्वले नकारसैं है, इति ॥ २३ ॥ अव०-छांदोग्यमै यह प्रसंग है कि प्राचीनशाल,सत्ययज्ञ, इंद्रद्युम्न, जनक, बुडिल, जा पंच ऋपियोंने मिलके विचार किया कि आत्मा कौन है? और ब्रह्म कौन है ? सो उन्होंने विचारा कि उद्दालक वैश्वानर आत्माकी उपासना करे है तहां चलें, फिर मिलकर उद्दालकके पास गये. उद्दालकने विचारा कि हमसे य- थावत् नहीं कहा जायगा यांते अपरके पास लेजावें, अतएव उद्दालकने कहा कि कैकेयनाम राजा वैश्वानर आत्माका चिंतन करे है सो चलो उसके पास चलें, तव उद्दालकसहित वे ऋषि राजाके पास गये और राजासें कहा कि जिस बै- श्वानरका चिंतन करो हो सो हमको कहो. तव प्रथम राजाने कहा कि तुम सब किस वैश्वानरकी उपासना करो होतो प्राचीनशालने कहाहम स्वर्गरूप आत्माकी उपासना करे हैं. सत्ययज्ञने कहा आदित्य वैश्वानर है. इंद्रद्युम्नने वायुको कहा. जनकने आकाशको कहा, बुडिलने जलको कहा, उद्दालकने पृथिवीको वैश्वानर कहा, उक पटूककी निंदा कर राजाने यह उपदेश किया कि । “यस्तु एतमेवं पादेशमात्रं अभिविमानं आत्मानं वैश्वानरं उपासते स सर्वपु लोफेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु आत्मसु अन्नं अत्ति इति" अर्थ-जो उपासक इस प्रादेशमात्र अभिविमान चैश्वानर आत्माकी उपा-

-
.
(४४)
सना कर है सो उपासक सर्वलोकनमें सर्वभूतनमै सर्व आत्मामै अन्नको खावे
है। सर्व विश्वको जानते है यांते वैश्वानरका नाम अभिविमान है, लोकपदसैं
भोगभूमिका ग्रहण है, आत्मापदसैं भोक्ता चेतनका ग्रहण है. इति । आगे यह
कहा है कि तिस वैश्वानरका स्वर्ग शिर है चक्षु सूर्य है वायु प्राण है आकाश
मध्यभाग है जल वस्ति है पृथिवी पाद है वेदी उर है वह लोम है गार्हपत्य
हृदय अन्याहार्य मन है. आहननीय मुख है. इति । उक्त वाक्यम यह संदेह है
कि वैश्वानरपद जठराग्निका या सामान्य अग्निका या अग्निशरीरवान देवता-
का या परमात्माका वाचक है. और वैश्वानरपदसै तहां किसका ग्रहण है.पूर्व-
पक्षम असिद्धिके वलर्स जठरादिग्रहण कियेसे यह भगवान् सूत्रकारका स
माधान है।
वैश्वानरः साधारणशब्दविशेपात् ॥२४॥
वैश्वानरः । साधारणशब्दविशेपात् । इति प० ।।
अर्थ-साधारण शब्दोंमें कुछ विशेप है यातें वैश्वानरशब्दसैं तहां परमात्माका
ग्रहण है जठरादिकका ग्रह्ण नहीं. तथाहि जठर १,सामान्य २, देवता ३, जा
त्रयम वैश्वानर शब्द साधारण है अर्थात् जात्रयको वाचक है और आत्मा शब्द
जीव परमात्मा उभयम साधारण है अर्थात् उभयका वाचक है तिन दोनो शब्द-
नको साधारण तिनके वाचक हुयेभी परमात्मबोधकत्व विशेष प्रतीत होवेई यातें
वैश्वानर परमात्मा है ताको परमात्मा मानेंगे तो उक्त अग वनेंगे जो जठराग्नि
मानेंगे तो उक्त अंग नहीं बनेंगे यातें वैश्वानर परमात्माही है.इति ॥ २४ ॥
किंच:-
स्मर्यमाणमनुमानं स्यात् इति ॥२५॥
स्मर्यमाणं । अनुमानं । स्यात् । इति । इति प० ॥
अर्थ-वैश्वानरपदसे परमात्माका अंगीकार कियेस स्मर्यमाण नाम स्मृति-
उक जो अनुमान लिंग सो सिद्ध होवेगा, जाका अग्नि मुस है स्वर्ग शिर है
आकाश नाभि है भूमि चरण है सूर्य नेन है दिशाभोर है तिसके प्रति वंदना
दो इस स्मृतिका पूर्वश्रुति मूल है. या स्मृतिम वैश्वानरकथनस तत्मूल श्रुतिम
सोई मानना चाहिये. इति ॥ २५ ॥
शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच। नेति चेन्न तथा दृष्ट्यु-
पदेशादसम्भवात्पुरुपमपि चेनमधीयते ॥२६॥

(४५) शब्दादिम्यः । अन्तः । प्रतिष्ठानात् । न । इति चेत् । न । तथा । दृष्टयुपदेशात् । असम्भवात् । पुरुषं । अपि । च । एनं । अधीयते । इति प० ॥ अर्थ-ननु वैश्वानरशब्द जठराग्निमैं रूढ है और गार्हपत्यअग्निको हृदय कहा है इत्यादि अग्निकल्पनाका आदिपदसैं ग्रहण है. किंच अंतःप्रतिष्ठानात् नाम "पुरुपे अन्तः प्रतिष्ठितं वेद" इत्यादिक वाक्यनमैं अंतःस्थित सुना है यात वैश्वानर परमात्मा नहीं किंतु जठराग्नि है, जाशंकाका आधे सूत्रसैं स- भाधान करेंहै. तथा नाम जठराग्निरूपसे परमात्माकी दृष्टि नाम उपासनाका उपदेश किया है जठराग्निका नहीं. जो जठराग्निकोही मुख्य वैश्वानर मानेंगे तौ सूर्यादिक अंगनका जठराग्निमैं असंभव पूर्व कहिदिया है यातें मुख जठ- राग्नि नहीं और इस वैश्वानरको कोई आचार्य पुरुषशब्दसैं भी कहेहैं यातें वैश्वानर परमात्मा है जठराझ्यादिक नहीं. इति ॥ २६ ॥ अतएव न देवताभूतम् ॥२७॥ अतः । एव । न । देवताभूतम् । इति प०॥ अर्थ-अतः नाम पूर्व कहे जे हेतु तिनसैं देवतास्वरूप और भूतस्वरूप अग्नि वैश्वानर नहीं, भूतस्वरूप जो अग्नि सो वैश्वानरका मुख कहा है। यातें उसीको वैश्वानर कहिना संभवे नहीं. और देवतास्वरूप जो अग्नि सो ईश्वरा- धीन है यातें तांके भी सूर्यादिक अंग संभव नहीं; यातें सर्वरूप जो परमात्मा सो वैश्वानर है, जठराग्यादिक नहीं. ॥२७॥ साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः॥२८॥ साक्षात् । अपि । अविरोधं । जैमिनिः। इति प० ॥ अर्थ-पूर्व जठराम्युपाधिक ब्रह्म उपास्य सिद्ध किया है या जठराग्नि- प्रतीक ब्रह्म उपास्य कहा है क्यों कि जैमिनि आचार्य साक्षात् नाम उपाधिक- ल्पनाविनाही परमात्माकी उपासनाके अंगीकार कियेसै विरोधका अभाव मा. नेहै । वैश्वानरको ब्रह्म सिद्ध हुये चैश्वानरपदको और अग्निपदको जैसे कैसे - झका वाचक मानना रचित है. तथाहि विश्व होवे सोई नर सो कहिये विश्व नर अर्थात् सर्वखरूप होनेसे ब्रह्मका नाम विश्वनर है या 'विश्वेषां नरः वि. श्वनर' अर्थात् सर्वका कारण होनेसे ब्रह्मका नाम विश्वानरहै वा 'विश्वे नरा ।

नियम्या अस्य इति विश्वनर' अर्थात् सर्वका ईश्वर होनेसे ब्रह्मका नाम विश्वनर है. 'विश्वनरः एव वैश्वानर इस प्रकार वैश्वानरपद ब्रह्मका वाचक है. सर्वस जो आगे होवे सो अग्नि कहिये हैं. इति । यातें वैश्वानर परमात्मा 'उपाधिविना उपास्य अंगीकृत है. इति ।। २८॥ अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥२९॥ अभिव्यक्तेः । इति । आश्मरथ्यः । इति प० ॥ यद्यपि वैश्वानरको परमात्मा मानेसे तांको प्रादेशमात्र कहिना संभवे नहीं, तथापि उपासकोंके अनुग्रहार्थ व्यापक परमात्माभी हृदयादिस्थानविषे प्रादेश- परिमाणत्वरूपसे प्रगट होवेहै; या प्रादेशमात्र कहिना संभव है यह आश्मरथ्य • आचार्य माने हैं. इति ॥ २९ ॥ अनुस्मृतेर्वादरिः ॥३०॥ अनुस्मृतेः । वादरिः । इति प०॥ अर्थ-प्रादेशमात्र जो हृदयपद्म तिसमें स्थित जो मन तिसकरके ध्यान करणेसे वैश्वानरको प्रादेशमात्र कहा है, इस प्रकार वादरि आचार्य मानेहें. यथा मस्थपरिमित तंडुल प्रस्थ कहिये, इति ॥ ३०॥ सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथाहि दर्शयति ॥ ३१ ॥ सम्पत्तेः इति । जैमिनिः । तथाहि । दर्शयति । इति प०॥ अर्थ-शिरस चिवुकतक प्रादेशमात्रमें वश्वानरको उपास्य कहा है यात परमेश्वरको प्रादेशमात्रत्व सिद्ध है तिस प्रादेशमात्रकी संपत्ति नाम सिद्धिस ग्रादेशमात्रबोधक श्रुति सफल है. इसप्रकार जैमिनि आचार्य मानेहें. तथा हि "प्रादेशमनमिह देवताःसुविदिता इत्यादि" अपर श्रुतिभी वैश्वानरको मादेशमात्रकी प्राति दर्शयति नाम दिखावेहै. शति ।। ३१ ।। आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३२॥ आमनन्ति | च । एनं । अस्मिन् । इति प० ॥ अर्थ-अपर आचार्यभी एनं नाम परमेश्वरको अस्मिन् नाम प्रादेशपरिणाम- स्थानम मानेह, यातें प्रादेशमात्रयोधक श्रुति सफल है. भ्रूघाणोंकी जो संधि है सो स्वर्गलोककी और ब्रह्मलोककी संधि है जाविध मानके धू और प्राणोंकेम- " .

(४७) ध्यमैं वैश्वानरका ध्यान करें. यह अंगीकार किया है. यात वैश्वानर परमात्मा है. 'इति सिद्धम् ।। ३२॥ इति सूत्रमावार्थप्रकाशिकामापाटीकायायां प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः समाप्तः ॥ . अथ तृतीयपादप्रारम्भः॥ इस पादके तीन अधिक चालीस सूत्र हैं, तिनमै त्रयोदश अधिकरण हैं. 'तीस गुणरूप हैं. तथाहि- सूत्रसङ्ख्या। अधिकरण । गुण प्रसङ्ग आयतनविचार. गु० आ० गु० आ० आ. आ० आ० आ भूमाविचार. अ० + ३ + + + + अ० भू० + गु० १२ + अक्षरविचार. अ० अ० ध्यायतव्यविचार. दहरविचार. अ० अ० + १७ १८ गु० + द० + (४८) २१ अ० + गु० २४ अ० तेजोविचार जे० अङ्गुष्ठमात्रविचार. अ० देवताविद्याअधिका० दे० २६ अ० गु० गु० दे० 1 + + + गु० ३२ + गु० + शुद्रविद्याअधिकारविचार. २० डा० + गु० + + ४० शू० प्राणविचार. ज्योतिर्विचार. आकाशविचार. वाक्यसमूहविचार. वा० अ० + ४२ अ० गु० ट 30 अव० o-पूर्वले पादर्भ त्रयलोकस्वरूप वैश्वानर परमात्मा है यह अर्थ कहा है तांको प्रयलोकस्वरूप मानेसे तांका आसरा अपर कोई होवेगा जा शंकास भगान सूत्रकार उत्तरसूनका आरंभ करें है:-तहां पूर्वपक्षमै प्रधानादिकोंकी उपासना फल है, सिद्धांतम नमजान फल है, अथर्षण उपानिषद् द्विती- यमुंदकम मुना है, कि-"प्रणवो धनुः शरो हि. आत्मा ब्रह्म तल्ल- श्यमुच्यते । अममत्तेन वेदव्यं शरवत् तन्मयो भवेत् ॥ यस्मिन् . : पृथिवी चान्तरिक्ष ओतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः। तमेवैक ग्थ आत्मानं अन्या वाचो विमुञ्चथ अमृतस्य एप सेतुः इति" ओंकार धनुप है आत्मा शर है ब्रह्म लक्ष्य है सो अप्रमत्तकरके वेधने योग्य है। सो वेधकरके शरकी नाई लक्ष्यरूप होवे । जाम स्वर्ग पृथिवी अंतरिक्ष यह ओ नाम कल्पित है और मनसहित सर्व इंद्रियांभी कल्पित हैं तिस एक आत्माको तुम अधिकारी जानो. अपर वाचाका त्याग करो. यह अमृतका सेतु है अर्थात् कार्यसहित अविद्याकी निवृत्तिरूप अमृतका सेतु नाम साधन है. इति । उक्तवाक्यमैं ओतकथनसे कोई आयतन प्रतीत होवैहै सो प्रधान है पा जीव है वा ब्रह्म है यह तहां संदेह है. पूर्वपक्षमैं प्रधानादि अंगीकार कियेसे यह सिद्धांत है। द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात्॥१॥ द्युभ्वाद्यायतनं । स्वशब्दात् । इति प०॥ अर्थ-तहां विषयवाक्यमै आत्माशब्द सुना है सो आत्माशब्द स्वनाम - ह्मका वाचक है, याः स्वर्ग भू आदिकोंका आयतन नाम आसरा ब्रह्म है। प्रधानादिक नहीं. इति ॥१॥ किंच। मुक्तोपसृप्यव्यपदेशाच॥२॥ मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् । च । इति प०॥ अर्थ-मुक्तपुरुपको जो उपसृप्य नाम प्राप्तियोग्य सो उत्तरवाक्यमै कहा है। यातें सर्वका आयतन ब्रह्म है अपर नहीं. इति । तथाहि पूर्वश्रुतिके आगे मुंडकमैं यह वाक्य है । "भिद्यते हृदयग्रंथिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः॥ क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे इति ॥ यथा नद्यः स्यन्द- माना: समुद्रे अस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय तथा विद्वान् नामरू- पात् विमुक्तः परात्परं पुरुषं उपैति दिव्यं इति" अर्थ-हृदयगंधिपदसैं मिथ्यापदसैं मिथ्या ज्ञान रागद्वेपादिका ग्रहण है। यथा सर्व नदीव नाम रूपको त्यागकर समुद्रको प्राप्त होयके समुद्ररूप होकर स्थित होवे हैं तथा आत्मवेत्ताभी अविद्यासे रहितहुआ अविद्यासे परे जो परिपूर्ण अखंड एक रस ब्रह्म तिसको स्वस्वरूपकरके प्राप्त होते है. इति । इस उक्त श्रुतिमैं मुकको प्राप्य ब्रह्म कहा है यातें पूर्ववाक्यमै जो आयतन कहा है सो ब्रह्म है अपर नहीं. इति ॥२॥ किंच:- (५०) C । नानुमानमतच्छन्दात् ॥३॥ न । अनुमानं । अतत्शन्दात् । इति प० ।। अर्थ-अनुमानपदस अनुमानगम्य प्रधानका ग्रहण है, तांका वोधक जो शब्द सो तत्शब्द अंगीकार है, नहीं जो होवे प्रधानबोधक शब्द सो अतत्शब्द अंगीकार है; अर्थात् प्रधानबोधक शब्द कोई सुना नहीं यातें प्रधान युभू या- दिकोंका आसरा नहीं. इति ॥ ३॥ किंच । प्राणभृञ्च ॥४॥ प्राणभृत् । च । इति प०॥ अर्थ-प्राणभृत् नाम प्राणधारी जो जीव सोमी आयतन नहीं, यद्यपि प्र- थम विपयवाक्यम आत्मशब्द सुना सो जीववाचक है, तथापि जीवको सर्वज्ञता और सर्वका आयतनत्व संभव नहीं; यातें आत्मापद तहां जीवका वा- चक नहीं. यह निषेध पूर्वले सूत्रसैं नकारको ग्रहण करके है. ॥ ४ ॥ किंच:- भेदव्यपदेशात् ॥५॥ भेदाव्यपदेशात् । इति प०॥ अर्थ-तू अधिकारी तिस एकको जान, जा कथनसें तहां ज्ञाता ज्ञेयरूपसे भेद कथन किया है। यति भी प्राणधारी जीव आयतन नहीं, किंतु ज्ञेय ब्रह्म आयतन है. इति ॥५॥ प्रकरणाच॥६॥ प्रकरणात् । च । इति प० । अर्थ-किसके जानेसे यह सर्व जाना जाय है यह प्रथम मुंडकके आरंभमैं कहा है; सो जीवके ज्ञानसं सर्वका ज्ञान संभवे नहीं याते प्रकरणसभीप्राणधारी आयतन नहीं है. इति ॥ ६॥ किंचः- स्थित्यदनाभ्यां च ॥७॥ स्थिसदनाभ्यां च । इति प०॥ अर्थ-मुंडकके आरंभमें तीसरी यह वाक्य है ॥ "टा सुवर्णा सयुजा स. बाया समानं वृक्षं परिपसजात । तयोरन्यः पिप्पलं वादति अनन- नन्यो अभिचाकशीति इति" इस श्रुतिमै जीवको भोका कहा है, ईश्वरको अभोक्ता कहा है यातें स्थिति नाम भोगविना यज्ञमैं ईश्वरको स्थित होनेसे और अदन नाम जीवको भोक्ता होनेसे प्राणधारी जीव आयतन नहीं. इति ॥ ७॥ अव०-छांदोग्यके सप्तमप्रपाठकके आरंभमैं यह प्रसंग है कि नारदने सन- कुमारको कहा कि हे भगवन् ! अध्ययन करावो. सनत्कुमारने कहा जो तुम जानते हो सो कहो तास आगे हम कहेंगे. नारदने कहा कि हे भगवन् ! मैं ऋ- ग्वेदादिविद्या जानता हूं, सो मैं मंत्र वेत्ताही हूं आत्मवेत्ता नहीं. और हमने सुना हैं "तरति शोकमात्मवित्" हे भगवन् ! सो मैं शोकको प्राप्त हौं ! हमको शोकसे पार करो. सनत्कुमारने कहा कि ये जे ऋगादिकविद्या तुमने अध्ययन किया है सो यह नाम है. नामही ब्रह्म है. तांकी उपासना करो नार- दने कहा नामसै भी कोई बड़ा है? सनत्कुमारने कहा वाक्य नामसे उत्तम है. इसप्रकार वाक्यके आगे मन मनके आगे संकल्प तांसे आगे चित्त तासे ध्यान तासैं विज्ञान तासे वल तासै अन्न तासैं जल तांसें तेज तासे आकाश तांसैं स्मर तासैं आशा तांसें आगेप्राणको ब्रह्मरूपकरके उपास्य विधान किया है। "प्राणो वा आशाया भूयान् यथा वा अरा नाभौ समर्पिता एत- स्मिन् सर्व समर्पितं इति" इससे आगे नारदके प्रश्न विनाही सनत्कुमारने सत्यका उपदेश किया, सत्यमैं जिज्ञासा हुई तौ विज्ञानको कहा विज्ञानमें जिज्ञासा हुई तो मतिको कहा, मतिमै अभिलापा हुई तो श्रद्धाका उपदेश किया, तामें जिज्ञासा हुई तो निष्ठाका उपदेश किया, निष्ठामै जिज्ञासा हुयेसैं कृति उपदेश किया. कृतिमैं जिज्ञासा हुई तो सुखका उपदेश किया. सुखमैं जिज्ञासा हुयेसैं आगे यह उपदेश किया है. “यो वै भूमा तत् सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखं भूमा तु एव विजिज्ञासितव्यः इति" नारदने कहा हे भगवन् ! भूमाको आप कहो तव सनत्कुमारने यह उपदेश किया । "यत्र न अन्यत्पश्यति न अन्यत् शृणोति नान्यत् विजानाति स भूमा इति" सर्वव्यवहाररहित पूर्ण वस्तूका नाम भूमा है, इति । सो प्राण है या परमात्मा है यह उक्त वाक्यमें संदेह है. भूमासे पूर्व प्राणोंका उपदेश यातें प्राणोंका उपदेश है यह पूर्वपक्ष है, तहां यह सूत्रकारका उत्तर है. भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् ॥ ८॥ भूमा सम्प्रसादात् । अध्युपदेशात् । इति प०॥ २ गुरुसेवादिमें। ३ दियमयममें । मनन। 1 " . अर्थ-सम्यक सुखी होवे जीव जामें सो संप्रसाद कहिये हैं, अर्थात् सुपु- सिका नाम है. ता अवस्थामें प्राणचेष्टा बनी रहेहै यांत संप्रसादपदर्स सूत्रमै प्राणोंका अंगीकार है, तासै अधि नाम आगे श्रुतिमैं भूमाका उपदेश किया है। थांते भूमाशब्दसैं तहां परमात्मा अंगीकार हैप्राण अंगीकार नहीं. प्राणउपदे- शस शोकनिवृत्ति संभवे नहीं, इत्यादिक हेतु प्राणोंके निपेधर्म अंगीकार हैं. इति ॥ ८॥ धर्मोपपत्तेश्च ॥९॥ धर्मोपपत्तेः। च । इति प०॥ अर्थ-'जा अवस्थामै अपरको देखे सुने जाने नहीं' इत्यादिक कहे जे धर्म ते परमात्मामै उपपत्तेः नाम संभवे हैं अपरमैं नहीं; यातें परमात्माही भूमा ज्ञेय है प्राण नहीं. इति ॥ ९॥ बृहदारण्यक पंचम अध्याय अष्टम ब्राह्मण में यह प्रसंग है कि गार्गीने याज्ञव- लक्यस पूंछाया कि जो स्वर्गके ऊपर है जो पृथिवीके नीचे है स्वर्ग पृथिवी जिसके अंतर हैं और जे भूत भावी वर्तमान में ते सर्व किसमें ओतप्रोत हैं ? याज्ञवल्क्यने कहा आकाशमैं ओतप्रोत हैं. गार्गीने कहा आकाश किसमें ओतप्रोत है? तब याज्ञवल्क्यने यह उपदेश किया। “सहोवाचैतदेतदक्षरं गागि ब्राह्मणा अभिवदन्ति । अस्थूलं अनण्वहस्रं अदीर्धमलोहितमस्नेहमच्छाय- मतमोऽवायु अनाकाशं असङ्गमरसमगन्धमचक्षुष्क अश्रोत्रमवाग- मनोऽतेजस्क अपाणिमुखममात्रं अनन्तरयाा न तनाति किंचन न तनाति कश्चन । एतस्य वाक्षरस्य प्रशासने गागि सूर्याचन्द्रमसी विधृतौ तिष्ठत एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधूते तिष्ठतः।यो वा एतदक्षर गागि अविदित्या अस्मात् लोकात् प्रेति स कृपणोऽध य एतदक्षरं गार्गि विदित्वा अस्मात् लोकात् प्रेति स ब्राह्मणः । तदा एतदक्षरं गार्गि अदृष्टं दृष्ट्र अश्रुतं श्रोत अमतं मन्तु अविज्ञातं विज्ञात नान्यत् अतोऽस्ति द्रष्टु नान्यत् अतोऽस्ति श्रोत नान्यत् अतोऽस्ति मन्त नान्यत् अतोऽस्ति विज्ञात एतस्मिन् नु खल अक्षरेंगागि आकाश ओतश्च प्रोतश्च इति" श्रुतिअर्थ-हे गागि! जो तुमने पूंछा है कि आकाश किसम ओत प्रोत है इति । सो यह अक्षर है यह ब्राह्मण कहेंहं अर्थात् नाशरहित अक्षरको

ब्रह्मवेत्ता कहेंहै. सो अक्षर कौन है ? जिसको ब्राह्मण कहेंहें जा शंकासै कहाँ
सो अक्षर स्थूल अणु इस्व दीर्घ नहीं. अर्थात् चतुःपरिमाणधर्मवान् द्र-
व्यसै भिन्न है. लोहित, स्नेह, छाया, तम, वायु, आकाश, रूपनहीं; असंग है.
रस गंध नेत्र श्रोत्र वाक् मन तेज प्राण मुख, मात्ररूप नहीं. मात्रपदसैं मान
मेयका निपेध अंगीकार है. सो अंतर नहीं वाह्य नहीं सौ किसीको भक्षण
नहीं करेहै तांको कोई भक्षण नहीं करेहै. हे गार्गि! इस अक्षरकी प्रशासनामैं
सूर्य चंद्रमा स्थित हुये देशकालके नियमसै वर्ते हैं और स्वर्गपृथिवीआदिक
जिसकी आज्ञामें स्थित हैं जो इस अक्षरको नहीं जानके गमन करे है सो
कृपण है. जो जानके गमन करे, सो ब्राह्मण है. हे गार्गि! सो अक्षर अदृष्ट है
अर्थात् अविषय होनेसे अपरकरके अदृष्ट है और स्वयं सर्वका द्रष्ट है अर्थात्
द्रष्टा है तथा अपरकरके अश्रुत है स्वयं सर्वका श्रोता है. मनका अविपय हो-
नसे अपरकरके अमंता है आप मंताहै. बुद्धिका अविषय होनेसैं अविज्ञात है
आप विज्ञानरूप होनेसैं विज्ञाता है. इस अक्षरसैं दर्शनक्रियाका कर्ता अपर
नहीं तिस अक्षरमैं हे गार्गि! आकाश ओतप्रोत है इति । यह श्रुतिका अर्थ है.
उक्त ब्राह्मणमैं अक्षर पदसैं अक्षर वर्णरूप अंगीकृत है वा ब्रह्म अंगीकृत
है यह संदेह है. अक्षर पद वर्गोंका वाचक प्रसिद्ध है यांतें वर्णीका ग्रहण
है, यह पूर्वपक्ष है. 'न क्षरति इति अक्षर' जा योगवृत्तिको मानके सूत्रका-
रका यह समाधान है।
अक्षरमम्वरान्तधृतेः ॥ १०॥
अक्षरं । अम्बरान्तधृतेःइति । प०॥
अर्थ-भूमिसे लेकर अंबर नाम आकाश अंत नाम पर्यंत सर्व कार्यको ब्रह्म
धृतेः नाम धारण करेहै यांत अक्षरपदसें तहां ब्रह्मका अंगीकार है अक्षर
नहीं. उक्त प्रसंगमैं सर्वका धारक ब्रह्म प्रसिद्ध प्रतीत होवेहै यांत अक्षर ब्रह्मही
है. इति ॥१०॥
साच प्रशासनात् ॥ ११॥
सा । च। प्रशासनात् । इति प०।
अर्थ-पूर्ववाक्पमैं कहा है कि हे गार्गि! अक्षरकी प्रशासनामै धारण किये हुये
सूर्यचंद्रादिक स्थित हैं. इति । प्रशासन नाम आज्ञाका है आज्ञा चेतनका धर्म
है अचेतनका नहीं यांतें सो नामधारणा परमेश्वरका धर्म है अपर अचेतन
धर्म नहीं, यांतें अक्षर तहां ब्रह्म अंगीकृत है प्रधानादिक नहीं. इति ॥ ११ ॥

(५४) किंच। अन्यभावव्याहत्तेश्च ॥ १२॥ अन्यभावव्यावृत्तेः च । इति प० ॥ अर्थ -अन्य जे प्रधानादिक तिनके जे भाव नाम धर्म ते अन्यभावपदस अंगीकृत हैं, तिन धर्मनस जे व्यावृत्त नाम भिन्न धर्म ते उक्त श्रुतिमैं सुनेह यांत अक्षरपदका वाच्य परमात्मा है तिसकाही प्रशासना कर्म है । “अदृष्टं द्रष्ट्र अश्रुतं ओतृ" इत्यादिक धर्म सूत्रके व्यावृत्तिपदसै ग्रहण है और अ. पर द्रष्टाका तहां निषेध किया है यात अक्षर ब्रह्मही ज्ञेय है. पूर्वले अधिकर- णका पूर्वपक्षम ओंकारकी उपासना फल है सिद्धांतम ब्रह्मवोध फल है. इति ॥ १२ ॥ अव०-अथर्वणकी प्रश्नउपनिपके पंचम प्रश्नम पिप्पलाद गुरुसे सत्यका- मने पूंछा था कि हे भगवन् ! मनुप्यनमें जो मरणपर्यंत ॐकारका ध्यान करें, सो उपासक तिस ॐकारसँ किस लोकका जय करे है. पिप्पलादने यह उपदेश किया कि जो एकमात्र ॐकारका ध्यान करे है तांको सक् मनुष्यलोकमें प्राप्त करें है, द्विमात्र *कारका ध्यान करे तो सो यजुद्वारा सोमलोक जाये है. तहांसें तांकी पुनरावृत्ति होवे है. यह कहकर आगे यह उपदेश किया है कि "यः पुनरे- तत् त्रिमात्रेणैव ॐ इति एतेनैव अक्षरेण परपुरुपं अभिध्यायीत स तेजसि सूर्य सम्पन्नः । यथा पादोदरःत्वचा विनिर्मुच्यते एवं ह वैस पाप्मना विनिमुक्तः सामभिः उन्नीयते ब्रह्मलोकं स एतस्मात् जीव- घनात् परात् परं पुरिशयं पुरुपं ईक्षते इति" अर्थ०-जो उपासक विमान ॐकार अक्षरकरके परपुरपका ध्यान करे है सो तेजरूप सूर्यमें प्राप्त होकर यथा सर्प त्वचास रहित होवेह तथा सो पापनस रहित होरे है. ताको साम ब्रह्मलोको प्राप्त करे है. सो उपासक जीवधन नाम मामलोकम पर जो परमात्मा पुरष तिसको माक्षात्कार करे है. मर्वजीका अभिमानी हिरण्यगर्भ तांका ब्रह्मलोक आधार है यांते ब्रह्मलोकमा नाम जी- यपन है, मरं शरीरॉम जो रहे मो पुरिशय पहिय है.इति । उक्त वाक्यम *कार- में जो ध्यान परणयोग्य कहा है मो परब्रह्म है या अपरनाम है यह तहां मंदिर है. पूर्वपक्षम अपर ध्यातव्य अंगीकार क्यिस यह भगवान् एनकारने मित विया है.

(५५) ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः॥ १३ ॥ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् | सः। इति प० ।। अर्थ-पूर्ववाक्यमैं ईक्षति पदका अर्थ जो ज्ञान तांका कर्म पुरुषको कहा है यांते सः नाम ध्यानयोग्य तहां परब्रह्म अंगीकृत है. अपर नहीं. इति । पूर्वपक्षमैं कार्य ब्रह्मउपासना फल है, सिद्धांतमैं परब्रह्मउपासना फल है. इति ॥१३॥ अव०-उत्तर अधिकरणका आकाशादिउपासना पूर्वपक्षमैं फल है. सिद्धां- तमें तत्द्वारा ब्रह्मबोध फल है. छांदोग्यके अष्टम प्रपाठकके आरंभमैं यह श्रुति है। "अथ यदिदं अस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशः तस्मिन् अन्तराकाशः तस्मिन् यदन्तः तदन्वेष्टव्यं त- हाव विजिज्ञासितव्यं इति । तं चेत् ब्रूयुः यदिदं अस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशः किं तब विद्यते यत् अन्वेष्टव्यं यद्वाय विजिज्ञासितव्यं इति । स ब्रूयात् यावान वा अयमाकाशः तावान् एपोऽन्तर्हृदय आकाश उभे अस्मिन् द्यावापृ. थिवी अन्तरेव समाहिते इति. अर्थ-यह जो ब्रह्मपुर नाम शरीर इसमें दहर नाम सूक्ष्म हृदयरूप कमल है, तिसके अंतर सूक्ष्म आकाश है सो जिज्ञासाके योग्य है. जो गुरुको शिष्य कहे कि प्रथम तौ हृदय सूक्ष्म है तांमैं जो आकाश सो भी सूक्ष्म है सो क्या वस्तु है जांकी जिज्ञासा करे तो गुरू उनसे यहकहे कि जेता यह आकाश है उतनाही हृदयके अंतर आकाश है तांमैं स्वर्ग और पृथिवी स्थित हैं. इति । इससे आगें यह कहा है। "एप आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्यु- विशोको विजिघत्साऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः इति" उक्त वाक्यमैं जो हृदयके अंतर सूक्ष्म आकाश कहा है सो भूताकाश है वा ब्रह्म है यह तहां संदेह है. प्रसिद्धिसै आकाशपदको भूताकाशका वाचक पूर्वपक्षमै अंगीकार कियेसे यह सिद्धांतसूत्र है। दहर उत्तरेभ्यः॥ १४॥ दहरः। उत्तरेभ्यः । इति प०॥ अर्थ-उत्तर नाम आगे जे हेतु कहे हैं तिनसे दहराकाशशब्दसैं तहां पर- (५६) मात्मा उपास्य है भूताकाश नहीं. दहराकाशको सुनकर जो शिप्योंका प्रश्न तांक उत्तरमै उपमान उपमेय भाव सुना है, और तिसको सर्वका आश्रय कहा है और अजर अमरादिक तांके विशेपण कहेहे चै धर्म भूताकाशमैं संभवें नहीं यातें उक्त अनेक हेतुनर्स दहराकाश परमात्मा है भूताकाश नहीं. इति ॥१४॥ गतिशब्दाभ्यां तथाहि दृष्टं लिङ्गं च ॥ १५ ॥ गतिशब्दाभ्यां । तथाहि । दृष्टं । लिङ्गं । च । इति प० ॥ अर्थ-दहरवाक्यके आगे द्वितीयखंडमें यह कहा है। "यथापिहिरण्यरूप- निधि निहितं अक्षेत्रज्ञा । उपरि उपरि संचरन्तो न विन्देयुः एवमेव इमाः सर्वाःप्रजाः अहरहर गच्छन्त्यहृताः एतं ब्रह्मलोकं न विन्द- न्तिअनृतेन हि प्रत्यूढाः इति" श्रुतिअर्थ-यथा भूमिमें गाड़ाहुया जो धन तिस धनस्थानको जे नहीं जाने, ते तिसके ऊपर तो फिरते रहे, परंतु तिसको जाने नहीं, तथा यह सर्वमजा दिन दिनमै ब्रह्मविपे गमन करे हैं परंतु अज्ञान- करके आच्छादित हुये संते इस ब्रह्मलोकको नहीं जानेहें. इति ।। इस वाक्यमै परमात्माका बोधक जो ब्रह्मलोक शब्द और जीवनका जो दिनदिनमैं ब्रह्ममैं गमन अर्थात् लय ते दोनो सूत्रके शब्द और गतिस ग्रहण हैं. गतिपदसैं लय ग्रहण है शब्द शब्दसैं ब्रह्मलोक यह शब्द ग्रहण है. तिन दोनोसें दहराकाश ब्रह्म निश्चय होये है। तथाहि दृष्टं नाम दिनदिनमैं जो जीवोंका लय सो अपर श्रुतिम देसा है। 'सत्ता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति' यह श्रुति लय कहे है. ब्रह्मलोकमै दिनदिनमै गमन संभवे नहीं, यांत ब्रह्मलोकपदमै 'ब्रह्मणः लोकः ब्रह्मलोकः' यह समास संभव नहीं. किंतु 'ब्रह्मैव लोकः नामलोक' यह कर्मधारय समास अंगीकृत है. इस अभेदसमासमै दिनदिनमै जो गमन सो लिंग नाम प्रमाण है. सो अभेद अर्थको प्रगट करे है. इति ॥ १५॥ किंच:- घृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १६ ॥ वृतेः । । महिम्नः । अस्स । अस्मिन् । उपलब्धः। इति प० ।। अर्थ-उध व्यवोधक वाक्पके आगे यह कहा है। "य आत्मा स सेतु पितिरपां लोकानां इति" इनमें सर्वका धृतः नाम धारकत्व मुना है। यातें धारकस्य हेतुर्मभी दहराकाश परमात्माही है. यह जो धारणरूप महिमा :- . (५७) सो परमात्मामैं अपर श्रुतिकरके उपलव्धेः नाम प्रतीत होवेहै । "एष सर्वेश्वर एप भूताधिपतिः एप भूतपालः एप सेतुः इति" यह आत्मा वर्णाश्रमके असंकरका सेतु नाम हेतु है. विधृति नाम धारक है । इति श्रुतितात्पर्यम् ॥१६।। किंच:- प्रसिद्धेश्च ॥ १७॥ प्रसिद्धेः । च । इति प०॥ अर्थ-दहराकाश शब्दभी परमात्मामें ही प्रसिद्ध है भूताकाशमैं नहीं, पूर्व ओ उपमान उपमेय भाव कहा है सो प्रसिद्धिमैं कारण है. इति ॥ १७ ॥ इतर त्सि इति चेन्नासम्भवात् ॥ १८॥ त् । सः। इति । चेत् । न । असम्भवात् । इति प०|| दहरवाक्यके आगे यह वाक्य है "अथ य एप सम्प्रसादोड- रात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते मा इति होवाच एतदमृतमभयमेतत् ब्रह्म तस्य ह वा एतस्य मणो नाम सत्यमिति इति" इस वाक्यमैं इतर नाम जीवका परामर्श है। यातेंस: नाम जीवही दहराकाश है, परमात्मा नहीं; यह शंका करें तौ जीवमें आकाशउपमा अपहतपाप्मत्वादिक धर्मोंके असंभवसैं असंगत है. इति । श्रुतिअर्थ-परं नाम उत्कृष्ट ज्योतिः नाम प्रकाशस्वरूप जो आदित्य ताको उपसंपद्य नाम प्राप्त होकर अर्थात् आदित्यउपलक्षित देवयानमार्गको प्राप्त होकर स्वेन नाम स्वउपासनाका फलरूप जो सूर्य तत्विशिष्टरूपसे अ. भिनिष्पद्यते अर्थात् ब्रह्मलोकको प्राप्त होवेहै सो उत्तम पुरुप है. इति ॥ १८॥ अव०-शास्त्रउपदेशसे स्वसंवेद्यताको आपादन करके आगे सप्तम खं- डमैं यह ब्रह्माका वाक्य है। “य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृ- त्युर्विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वे. प्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वारश्च लोकान् आमोति सर्वाश्व का- मान् यः तं आत्मानं अनुविद्य विजानाति इति ह प्रजापतिः उवाच इति" इस वाक्यको सुनके इंद्र और विरोचन प्रजापतिके समीप गये. तिन्होंने तहां दात्रिंशत्वप ब्रह्मचर्य किया.ब्रह्माने कहा किसीकी इच्छावान् स्थित हो ते बोले आपके वाक्यको सुनके आत्माकी इच्छासें स्थित हैं. तब तिनको ब्र. १ शास्त्र उपदेशसै जो खसवेद्यताको आपादन करे, PM ८ (५८) माने यह उपदेश किया “य एपोऽक्षिणि पुरुपो दृश्यत एप आत्मा इति होवाच एतत् अमृतमभयं एतत् ब्रह्म इति" इस वाक्यको सुनके वे छायाको आत्मा निश्चय कर चलेगये.विरोचन तो नहीं फिर कर गया और इंद्र उक्त आत्मामैं दोप मानके पुनः ब्रह्माजीके पास गया. ब्रह्माजीने कहा द्वात्रिं- शत् वर्ष तप कर. जब तप कर चुका तब यह उपदेश किया ॥ "य एप स्त्रमे महीयमानश्चरति एप आत्मा इति होवाच एतदमृतमभयं एतद्ब्रह्म इति" इसमें भी इंद्रने दोप कहे, तब ब्रह्माने कहा कि द्वात्रिंशत वर्ष तप कर, जब तप करचुके तब यह उपदेश किया "तद्यव एतत् सुसः समस्तः सम्प्रपन्नः स्वमं न विजानाति एपआत्मा इति होवाच एतदर मृतमभयं एतत् ब्रह्म इति" इसमें भी इंद्रने दोप कहे. तव ब्रह्माजीने कहा पांच वर्ष ब्रह्मचर्य कर. जब एकशत वर्ष ब्रह्मचर्य हुआ तब यह उपदेश किया "अशरीरं वा व सन्तंन प्रियाप्रिये स्पृशतः ॥ अशरीरो वायु: अनं विद्युत् स्तनयिनुः अशरीराणि । एतानि तद्यथा एतानि अमु- प्मादाकाशात् समुत्थाय परंज्योतिरुपसम्पद्य खेन खेन रूपेण अभि- निष्पद्यन्ते । एवमेव एप संम्प्रसादोऽस्मात् शरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य सेन रूपेणाभिनिष्पद्यते सः उत्तमः पुरुपः इति" अशरीर जो वायु अर्थात् अविद्यमान शिरकरादिवान जोशरीर तत्वान जो वायु और अत्र विद्युत् स्तनयित्नु यह उक्त विधिसे शरीररहित हुये वर्षादि प्रयो- जनसिद्धिके अर्थ स्वर्गलोकसंबंधी आकाशसे उठके सूर्यसंबंधी अभितापको प्राप्त होकर तिस तापस भिन्न भिन्न भावको प्राप्त हुये स्वस्वरूपसें स्थित होवे है. अर्थात् वायु पर्पत ज्योति लता गर्जित अशनिरूपसें स्थित होवे है. इति । "म्बन रूपेण अभिनिष्पद्य पर ज्योतिरुपसम्पद्यते' जाविध श्रुतिमैं सं- बंध अंगीकृत है ।। अविद्याका कार्य जो अहंकारादि अनर्थ तास तदात्म अभिमानस जो मग्न असत्के समान तांका तांस जो विवेक सो समुत्याय पदका अर्थ है. परं जा पदस ब्रह्मरूप ज्योतिको प्राप्तिके योग्य कहा है. अहं प्रामास्मि जाविध वृत्तिरूप साक्षात्कार अभिनिष्पद्यते जा पदसे अंगीकृत है. उपमम्पद्य जापदसैं ब्रह्मसाक्षात्कार कर केवलानंदब्रह्मरूपस अपस्थान अंगीकृत है. इति । इम उक्त ब्रह्माके वाक्यम जो सम्प्रसाद पद सो जीवका याचक है. यातें पूर्व दहरामाश जीर अंगीकार किया चाहिये यह शंका मानके समाधान फरे है। प्रामादिकारी पश्यमान धनकविध स्तनमोगरा अनुभव परे १ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥ १९॥ उत्तरात् । चेत् । आविर्भूतस्वरूपः । तु । इति प०॥ अर्थ ध-उत्तरात् नाम नेत्राभिमानी स्वप्नाभिमानी सुपुत्यभिमानी जीवका' संप्रसाद शब्दसैं ब्रह्माने उपदेश किया है, यातें दहराकाश जीव है. परमात्मा नहीं, यह शंका करें तौ सत्य है. तथापि तहां जो सम्प्रसादपदसैं जीव कहा है सो जीवत्वरूपसे जीव अंगीकार नहीं किंतु आविर्भूत नाम पापादिकासे रहित जो जीवका स्वरूप सो संप्रसादपदसैं ब्रह्माके वाक्यमैं अंगीकृत है. सो पापादिकोंसे रहित जो स्वरूप सो ब्रह्मस्वरूप है सोई जीवका वास्तवस्वरूप है. जीवत्व वास्तवस्वरूप नहीं यातेदहराकाश परमात्मा है जीव नहीं. इति ॥१९॥ अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २० ॥ अन्यार्थः। च । परामर्शः। इति प०॥ अर्थ-ब्रह्माके वाक्यमैं जो जीवका परामर्श है सो जीवार्थ नहीं किंतु अंतमें जो ज्योति कहा है तिस परमात्माके अर्थ परामर्श है, तहां जीवको प्राप्त होने- योग्य परमात्मा है यह उपदेश किया है, सो उपदेश जीवके परामर्शविना संभवे नहीं यातें संप्रसादपदसैं जीवका परामर्श है. इति ।। २० ।। अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ २१ ॥ अल्पश्रुतेः । इति चेत् ॥ तत् । उक्तम् । इति प० ।। अर्थ-आकाशको श्रुतिमै अल्प श्रुतेः नाम सुना है यातें सो परमात्मा नहीं यह शंका करें तो इसका समाधान 'अर्भक०' जासूत्रमैं उक्तं नाम कह दिया है, तहां दहराकाश परमात्मा उपास्य हैं जीव नहीं. इति सिद्धम् ॥ २१ ॥ अवल-द्वितीय मुंडकमै यह वाक्य है । "न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्र- तारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनु माति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं पिभाति" इति । अर्थ-यथा घटादिकॉम सूर्यआलोकादिक भासकवरूपसे भासमान हैं तथा तत्र नाम ब्रह्मम भासक- त्यरूपसे सूर्यादिक भासमान नहीं, और अल्प अनि किस हेतुसे प्रकाशेगी. यया सूर्यादिकोंकरके प्रकाश्य घटादिक सूर्यादिकांके प्रकाशक नहीं तसे ब्रह्मकरके प्रकाश्य सूर्यादिकभी ब्रह्मके प्रकाशक नहीं. ननु गुरुके गमन कियेस जो शि- (६०) प्यका पाछे गमन है सो स्वनिष्ठ गमनकृत है तथा 'तमेव भान्तं अनु भाति सर्व' जा वाक्यमैं तिसके भानपाछे जो भान कहा है सो सूर्यादिकोंका जो स्वनिष्ठ भान तिसकरके ही संभव है. जा शंकाका तस्य जा वाक्यसै समा- धान करें हैं. यथा अयःपिंडकी दाहक्रिया सो अग्निनिष्ठ है तथा सूर्यादिकोंका भान ब्रह्मनिष्ठ है भिन्न नहीं. इति ॥ २१ ॥ अव०-इस उक्त वाक्यमै जो सर्वका भासक कहा है सो तेजविशेप है वा ब्रह्म है जा संदेह हुये लोकम तेजको प्रकाशकता प्रसिद्ध है यातें तेजविशेप है जा पूर्वपक्षमैं यह सूत्रकारका सिद्धांत है । अनुकृतेस्तस्य च ॥ २२॥ अनुकृतेः । तस्य । च । इति प०॥ अर्थ-'अनुभाति सर्वम्' जा वाक्यमै स्वयंप्रकाशरूपसे भासमान चेतनके पीछे सर्व सूर्यादि भासमान होवे हैं यह कहा है, सो सूत्रगत अनुकृतिपदका अर्थ है; यात 'तं भान्तं जा धाक्यमैं परमात्माका अंगीकार है तेजका नहीं. और तस्य नाम 'तस्य भासा' जा वाक्यमैभी चेतननिष्ठ सर्वभासकत्व कहा है तेजको सर्वका भासक कहिना संभव नहीं यांते उक्त विषयवाक्यम सर्वका जो प्रकाशक कहा है सो ब्रह्म है तेज नहीं. इति ॥ २२ ॥ अपि च स्मर्यते ॥ २३ ॥ अपि । च । स्मर्यते । इति प०॥ अर्ध-'न तत् भासयते सयों न शशाको न पायक' यह गीताभी उक्त अर्थही भगवान्ने स्मरण किया है। यात अपरकरके अप्रकाश्य सर्वका प्रकाशक तहां परमेश्वरही झंय है तेज नहीं. इति । तेजकी उपासना पूर्वपक्षम फल है, सिद्धांतमं निविशेष ब्रह्मज्ञान फल है. इति ।। २३ ।। अय०-उत्तरसूत्रका पूर्वपक्षमै भेदसिद्धि फल है सिद्धांतम अभेद फल है। कठकी चतुर्य वहीम यह वाक्य है।मनसा एवं इदं आप्तव्यं नेह नानास्ति फिनन । मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति । अङ्गुष्टमात्र १५६ नाम प्रअम अणुभाभी नाना नहीं है जो भवियावान इस नाम अनानाम्प ग्रनमें मारत नाना देगे गो मम ममम हो । अगुटमाय हदयात अन करणउपाधि देहम पित है. मी कारatmeal वीजन मोजानतर आमाको गुमरको या नही परे है।

.
.
पुरुषोमध्य आत्मनि तिष्ठति।ईशानोभूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते
इति" । अंगुष्ठमात्र पुरुष देहके मध्य हृदयरूप पझमें स्थित है. यह उक्तवाक्यमैं
कहा है. तहां अंगुष्ठमात्रवाक्य जीवका बोधक है वा ब्रह्मवोधक है जा संदेह
हुयेसैं अंगुष्ठमात्र परिमाण ब्रह्मका तो संभवे नहीं याते उक्तवाक्य जीववो-
धक है जा पूर्वपक्ष हुयेसे यह सिद्धांत है।
शब्दादेव प्रमितः॥२४॥
शब्दात् । एव । प्रमितः। इति प०॥
'अर्थ-शब्दात् नाम उकवाक्यमें ईशान शब्द है तासै प्रत्यक् अभिन्न परमा-
स्मा अंगुष्ठवाक्यकरके प्रतिपाद्य है यह अर्थ प्रमितः नाम निश्चित है. यद्यपि
अंगुष्ठपरिमाण जीवका लिंग है तथापि जहां श्रुतिका लिंगसैं विरोध होवे तहां
श्रुति बलवान् होवे है. प्रसंगमें ईशान यह श्रुति है अंगुष्ठमात्र यह जीवका
लिंग है. यातें ईशान यह बलवान् है त्वंपदका वाच्य जो जीव तांका अनुवाद
करके ब्रह्मात्माको अभेदका बोधक अंगुष्ठवाक्य है. इति तात्पर्य ॥ २४ ॥
अव०-वास्तवसे जीवका स्वरूप व्यापक माना है यांते तांको अंगुष्ठमात्रत्व
कैसे है जा शंकासे कहे हैं.
हृद्यपेक्षा तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २५ ॥
हृदि । अपेक्षा । तु । मनुष्याधिकारत्वात् । इति प०॥
अर्थ-तु पद शंकानिषेधार्थक है. वास्तवसैं व्यापक जो परमात्मा सो जीव-
रूपको प्राप्त है यातें अंगुष्ठपरिमाण जो हृदय तत् अपेक्षा नाम तत्अवच्छिन्न-
रूपसे तांको अंगुष्ठमात्र कहिना संभव है. यद्यपि गजादिक शरीरोंमें हृदयके
अंगुष्ठपरिमाणका नियम संभवे नहीं यांते जीवका अंगुष्ठमात्र नियम कैसे
होवेगा, तथापि शास्त्रमें मनुष्यका अधिकार है गजादिकोंका नहीं. मनुष्यनका
हृदय अंगुष्ठमात्र है यांते हृदयकी दृष्टिसैं जीवको अंगुष्ठमात्र कहिना संभवे
है. इति ॥ २५॥
अव०-बृहदारण्यकके चतुर्थ ब्राह्मणमैं यह वाक्य हैं "ब्रह्म वा इदमन
आसीत् तदात्मानं एव अवेत् अहं ब्रह्मास्मि इति तस्मात्तत् सर्वमभ-
१. तत् । ब्रह्म। आत्मान नित्यगृप । अवैत् विदितवत् ॥ तन्नम एतत् आरमान पसन् प्रतिपदे
प्रतिपन्नवान् ॥ ५॥

।
वत् तद्यो यो देवानां प्रत्ययुध्यत् स एव तदभवत् तथा ऋषीणां तथा
मनुष्याणां तदेतत्पश्यन् ऋपिर्वामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवर
सूर्यश्चेति तत् इदं अपि एहि य एवं घेद् अहं ब्रह्मास्मि इति स इदंसर्च
'भवति। तस्य ह न देवाश्च नाभूत्या ईशत आत्मा हि एपां सभवति
इति" उक्त वाक्यमें कहा है कि देवनकैमध्यमं मनुष्यनके मध्यमें ऋपिनके मध्यम
जिसने ब्रह्मको जाना है सो तत्रूप हुआ है. इति । तहां यह संदेह है कि
देवनकाब्रह्मविद्याम अधिकार है या नहीं. इति । पूर्वशास्त्रमै मनुष्यनका अधिकार
माना है यातें देवनका विद्याम अधिकार नहीं यह पूर्वपक्ष है, तहां यह भगवान्
सूत्रकारका सिद्धांत है.
तदुपर्यपि वादरायणः सम्भवादिति ॥ २६ ॥
तदुपरि । अपि । वादरायणः। सम्भवात् । इति प० ।।
अर्थ-तत् नाम मनुष्यनकै उपरि नाम ऊपर जे देवता तिनका भी ब्रह्म-
विद्याम अधिकार है यह वादरायण आचार्य माने हैं, आत्मा अयित्व साम-
यादिक अधिकारके कारण है ते देवनमें भी हैं यातें देवनका विद्याम अधि-
कार संभवे है. इति ॥ २६ ॥
विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् ॥२७॥
विरोधः । कर्मणि । इति । चेत् । न । अनेकप्र-
तिपत्तेः। दर्शनात् । इति प०॥
अर्थ -ननु विग्रह विना विद्याम अधिकार संभवे नहीं, यातें देवनकर वि.
ग्रह माना चाहिये तांके अंगीकार कियेस यथा कर्मकर्ता कमाके समीप हुआ
कॉपर उपकारक होवे है तथा देवतानको भी कर्मके समीप होकर काम उप-
कारक हुआ चाहिये. मो. उपकारकन्य एक्शारीरका एककालमें अनेक कर्मनवि-
पे मंभवे नहीं यात देवनको विग्रयान् मानेसे कर्मन उतविधिस विरोध
सिद्ध होगा. इति चेत् नाम यदि यह शंका करें तो अनेक प्रतिपत्तिके दर्शनस
मंभव नहीं. एक देवताको अनेक शरीरकी प्रतिपत्तिनाम माधि एककाट दर्श
नात् नाम श्रुतिम देसी है यातें उक्त दोष मंभव नहीं. इति ॥ अथवा यथा
एफ महात्माको अनेक जीव एककालमें वंदना फरें हैं तथा एक देवताके अर्थ
अनेक जीव एक फाटम अनेक कर्म करें यात देवतानकै उपकारकत्यमें रंधक
विरोध नहीं. इति ॥ २७ ॥

शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्॥२८॥ शब्दे । इति । चेत् । न । अतः। प्रभवात् । प्रत्यक्षानु- मानाभ्याम् । इति प०॥ अर्थ-ननु यद्यपि कर्मनमैं विरोध नहीं तथापि शब्द नाम वेदमैं विरोध है, वैदिक शब्द नित्य हैं देवताविग्रह अनित्य हैं यांते शब्दका अर्थसें जो नित्य- संबंध ताके असंभवसे शब्दमैं विरोध होवेगाजा शंकाका यह समाधान है कि दे- वतानिष्ठ नित्य जो आकृति तांका वाचक वैदिक शब्द है. अतः नाम नित्य- आकृतिवाचक वेदसैं देवादिप्रपंचकाप्रभव नाम उत्पत्ति सुनी है सो प्रत्यक्ष नाम श्रुतिसे अनुमान नाम स्मृतिसे उक्त अर्थही निश्चित है। यातें वैदिकशब्दोंको नित्य आकृतिका वाचक होनेसै शब्दमैं भी विरोध नहीं. इति ॥२८॥ अत एव च नित्यत्वम् ॥२९॥ अतः । एव । च। निसत्वम् । इति । प०॥ अर्थ-नित्य जो आकृति सो शब्दका अर्थ है। अतः नाम तिस नित्य आकृ- तिरूप शब्दार्थसे चेदनिष्ठ भी नित्यत्व सिद्ध होते है. तथाहि अनुमानं वेदः अवांतरप्रलयावस्थायी जगहेतुत्वात् ईश्वरवत्ः इति ॥ २९ ॥ समाननामरूपत्वाचासत्तावप्यविरोधो दर्शनात्स्मृतेश्च ॥३०॥ समाननामरूपत्वात् । च । आवृत्तौ । अपि । अ- विरोधः । दर्शनात् । स्मृतेः। च । इति प०॥ अर्थ-ननु नित्य आकृति पदार्थ अंगीकार किये भी मलयमैं सर्वाकृतिक व्यक्तिके नाश हुयेसे पुनः सोई आकृतिक व्यक्ति उपजेहै जाअर्थका साधक प्रमाण कोई नहीं यातें नित्यानित्य संबंध विरोध दूर होवे नहीं जा शंकाका उत्तर कहेंहें कि उत्पत्ति और प्रलयकी आवृत्ति हुये भी शब्दमै विरोध नहीं.प्रलय और उत्पत्तिमैं समान नाम रूप होवेहें प्रलयमें जगतका निरन्वय नाश होवे तो जगत विलक्षण होवे निरन्वय नाश होवे नहीं किंतु अन्वय नाश होवेहै अर्थात् संस्काररूपसे अ- विधामै जगत स्थित रहेहै. यथा अनुभवमै भावनारूपसंस्कार रहेहैं यथा मृत्तिका- मैं घटके संस्कार रहे हैं यथा सुपुतिमै सर्वके संस्कार रहेहें तथा प्रलयमै सर्वके संस्कार रहेहैं यांते उत्पत्तिप्रलयमैं समान नाम रूप होवे है। "अस्मिन्माण . एकधा भवति तदा एनं वाक् सर्वैर्नामभिः सहाऽप्येति चक्षुः सर्वः रूपैः सहाप्यति श्रोत्रं सर्वैः शन्दैः सहाप्येति मनः सर्वानः सहाप्यसि स यदा प्रवुध्यते । यथाऽग्नेज्वलतः सर्या दिशो विस्फु- लिगमा विप्रतिष्ठेरन् एवमेव एतस्मात् आत्मनः सर्वे प्राणा यथा विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः" यह श्रुति दिन दिनमैं उत्पत्ति प्रलय कहे है, इनमै यथा समान नाम रूप होवेह तथा पूर्वकल्पप्रपंचके समानही नाम रूप उत्तर प्रपंचका होवेहै. यातें पूर्वआकृतिक व्यक्तिके अंगीकारसैं शब्दमै रंचक विरोध नहीं. श्रुतिमें प्राणपद परमात्माका वाचक है, एकधापदस अभेदग्रहण है, सनप्राणपदसैं वाक्यादिकका ग्रहण है. देवपद अग्नि आदिकोंकट वाचक है, लोकपद विषयवाचक है. इति ॥ स्मृतेः नाम "सूर्याचंद्रमसौ धाता यथा पूर्वमकल्पयत" जा स्मृतिसभी समानहीं नामरूप निश्चित है. इति ॥ ३०॥ मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारं जैमिनिः॥३१॥ मध्वादिषु । असम्भवात् । अनधिकारं। जेमिनिः । इति प०॥ अर्थ-"असौ घा आदित्यो देवमधु" जा श्रुतिम सूर्यको देवमधु कहा है अर्थात् देवनको मधुरूपस सूर्यकी उपासनाका विधान किया है, तहां सूर्यको देवनम मानके एकही सूर्यको उपास्य उपासक और प्राप्य प्रापक कहिना संभरे नहीं, यातें यथा मधुआदिक उपासनाम देवनका अधिकार नहीं, तथा ब्रह्मविद्यामभी देवनका अधिकार नहीं. तहां यह अनुमान है । ब्रह्मविद्यार्म देवनका अधिकार नहीं, निद्या होनेसे मधुआदि विद्यावत्. इति । यह मिनि आचार्य माने है. इति ॥ ३१॥ ज्योतिपि भावाच ॥ ३२॥ ज्योतिपि । भावात् । च । इति प०॥ अर्थ-चले जाते जे ज्योतिर्मडल प्रतीत होवे है तिनको लोकमै सूर्यादिक गन्दाम कहे है ते मंडल मृत्तिकारत् अचेतन है विग्रहम रहित है यात देव- नका ग्रामविद्याम अधिकार नहीं यह. जमिनि आचार्य मानह. इति ।। १२॥ भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥३३॥ भावं । तु । यादगयणः । अस्ति । हि । इति प० ॥ अर्थ-नु पद पूरपक्षनिषेधार्थक है, देयनमा प्राविधाम भा नाम अधि- + कारित्व अस्ति नाम है. यह वादरायणाचार्य मानेहें. यद्यपि देवताका देवता पासनामैं अधिकार नहीं तथापि निर्गुण ब्रह्मविद्यामै अधिकार है. और सूर्या- दिक शब्द केवल ज्योतिर्वाचक नहीं किंतु तत्अभिमानी देवतावाचक है. सूर्य पुरुष हुआथा इंद्र मेप हुआथा इत्यादि गाथासें सामर्थ्य भी प्रतीत होवेहै.' यातें देवतावोंका विद्यामें अधिकार है. इति ॥ ३३ ॥ अव०-शूद्रजातिका ब्रह्मविद्यामैंअधिकार है यह उत्तरसूत्रके पूर्वपक्षमैं फल है, सिद्धांतमैं अधिकारका अभाव फल है. छांदोग्यके चतुर्थ प्रपाठकमैं एक गाथा है कि कोई जानश्रुति राजा था वह बहुगुणोंकरके युक्त था, तिसके गुणोंकरके संतोपित देव ऋपि हंसोंके रूप धारकर ग्रीष्मकालमै मंदरपर सोयेहुये राजाके ऊपरसैं पंक्ति वांध कर आये, तहां आकर पाछेका हंस आगेके हंसको बोला हे भद्राक्ष ! इस जानश्रुति राजाके स्वर्गलोकपर्यंत विद्यमान तेजको तैं नहीं देखे है, अर्थात् इसके ऊपरसैं नहीं चला चाहिये. इस वचनको सुनके आगेका हंस बोला कि यह राजा क्यारैवके तुल्य है, यह वाक्य सुनकर राजाने विचारा कि रैक कोई ब्रह्मवेत्ता है तांके समीप जाना चाहिये, जा विचारके तांकी खबरमँगा- यके तहां गौरथादिक लेजाकर कहा! हे रैक्क ! इनको ग्रहण करके हमको उप- देश करो. इस वचनको सुनके रैकने यह वाक्य कहा कि । “अह हारे त्वा शुद्र तवैव गोभिरस्तु इति" इसमें अह यह पद कोपयुक्त शब्दवाची है. हे शुद्र हारे त्या नाम हारयुक्त जो रथ सो गोसहित तुम्हारे लियेही हो. इति । इसमें यह संदेह है कि ब्रह्मविद्यामैं शूद्रका अधिकार है या नहीं. इति । आत्माअर्थी शुगभी है या देवनका यथा विद्यामै अधिकार है तथा शूद्रकाभी ब्रह्मविद्यामैं अधिकार है. और जानश्रुतिको रैवने शूद्रसंवोधन देकर पाछे उपदेश किया है। यातें शूद्रका विद्याम अधिकार है. इस पूर्वपक्षमैं यह उत्तरका सूत्र है। शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि ॥३४॥ शुक् । अस्य । तत्अनादरश्रवणात् । तत् । आद्रवणात् । सूच्यते । हि । इति प०॥ अर्थ-अस्य नाम इस जानथुतिको तत् नाम हंसके अनादरप्रवणसे जो शुक् नाम शोक उपजाधा सो शोक रैकने स्व सर्वज्ञताके प्रगट करनेके लिये किया है तत्शोकके आद्रवणात् नाम शुरूपदसै सूच्यते नाम सूचन १ या तदा भादगान् नान राजाको रटे समीप प्रात होनेसे। ।

.
(६६)
जानश्रुतिको प्राप्त होनेसै प्रवृत्तिकरके शूद्रपद क्षत्रियवाचक है यांते शूद्रका
ब्रह्मविद्या अधिकार नहीं इति योग ॥ ३४॥
किंच।
क्षत्रियखगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥३५॥
क्षत्रियत्वगतः। च । उत्तरत्र । चैत्ररथेन । लिङ्गात् । इति प०॥
अर्थ-रेकके उपदेशके आगे प्राणविद्या है उत्तरत्र नाम ता प्राणविद्यामैं
अभिप्रतारिनाम चैत्ररथ प्रसिद्ध क्षत्रियके साथ सहचार सुना है. वाहुल्यता-
करके सहचार एकजातिवानोंका होवे है. लिंगात् नाम तिस सहचाररूप लिंग-
मैं जानश्रुति क्षत्रियत्व गति नाम अवगति अर्थात् निश्चय होवे है, यांतेभी
जानश्रुति मुख्य शूद्र नहीं. तहां प्राणविद्यामैं यह कहा है कि शौनक कापेय
और अभिप्रतारि काक्षसनि यह दोनो भोजनस्थानमै गये तब एक ब्रह्मचारीने
उनसे भिक्षा मांगी. इति ॥ तहां शुनकका पुत्र शौनक ब्राह्मण कक्षसेनका पुन
अभिप्रतारि राजा था । "एतेन वै चित्ररथं कापेया आयाजयन्" जा
श्रुतिम कपि गोत्रयानको चित्ररथ क्षत्रियका पुरोहित कहा है, यांते कपिगो.
अवान् चित्ररथके पुरोहितसं संयोग होनेंकरके अभिप्रतारिमैं चैत्ररथत्व सिद्ध
होवे है. यद्यपि अभिप्रतारिमें तिसके योगसे चैत्ररथ सिद्ध होवे है क्षत्रियत्न
सिद्ध होचे नहीं, तथापि "तस्मात् चैत्ररधिर्नाम एकः क्षत्रपतिरजायत"
जा श्रुतिस क्षत्रियत्व सिद्ध होवे है तस्मात् नाम चित्ररथसे चैत्ररथ नामक एक
क्षत्रियोंका पति उपजा. इति ॥ ३५ ॥
संस्कारपरामर्शात्तदभावामिलापाच ॥ ३६ ॥
संस्कारपरामर्शात् । तदभावाभिलापात् । च । इति प० ॥
अर्ध-जा जा स्थानमें विद्याका उपदेश है ता ता स्थानमै उपनयनादि
संस्कारोंका परामर्श होये है यांतेभी शद्रजातिका विद्याम अधिकार नहीं । ननु
शद्रकमी उपनयनादिक कल्पेर्स हानि नहीं जा शंकास कहें है।न शूढ़े पा.
तकं किञ्चित् न च संस्कारमहति । शुद्रश्चतुओं वर्ण एकजातिः" इत्या-
दिक यवनों तत् नाम उपनयनादि संस्कारोंका अभाव अभिलापात् नाम
फयन किया है यांते संस्कारकरपना मंभरे नहीं । भक्ष्यमभक्ष्यविभागके
अभायस शर्म पातक होरे नहीं. इति ॥ ३६॥

- (६७) तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॥ ३७॥ तदभावनिर्धारणे । च । प्रवृत्तेः। इति । प०॥ अर्थ-छांदोग्यके चतुर्थ प्रपाठकमैं यह कहा है कि सत्यकाम एक ब्राह्मण था उसने पिताके मरे पीछे मातासँ पूंछा, हम ब्रह्मचर्य करेंगे हमारा गोत्र क्या है ? उसने कहा हमको खबर नहीं, हमारा नाम जबाला है. सत्यकाम तु. म्हारा नाम है. सत्यकामने गौतमके पास जाकर कहा हे भगवन् ! आपके पास ब्रह्मचर्य करेंगे. तब गौतमने यह वाक्य कहा कि "किं गोत्रोनु सोम्यासीति इति" गौतमने कहा तुम्हारा गोत्र क्या है ? उसने कहा हमने मातासे पूंछा था सो उसने कहा यौवनमैं बहुव्यवहारमैं हमारा चित्त रहिता था इसलिये तुम्हारे पिताको मैं जानती नहीं, जवाला मेरा नाम है, सत्यकाम तुम्हारा नाम है सो मै सत्यकाम जवाला हूं. तव गौतमने यह कहा कि "नेतत् अब्राह्मणो विवक्तुमर्हति समिधं सोम्य अहरोपयित्वा नेष्ये न सत्याद्गाः इति" गौतमने उसको सत्यभापणसें ब्राह्मण निश्चय किया, तब उपनयनादि किये, सो सूत्रका यह अक्षरार्थ है कि सत्यकाममैं तत् नाम शूद्रत्वके अभा- वको निर्धारण नाम निश्चयकरके उपदेशमै गौतमकी प्रवृत्तेः नाम प्रवृत्ति हुईथी यांते शूद्रजातिका विद्यामैं अधिकार नहीं. इति ॥ ३७॥ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मृतेश्च ॥ ३८॥ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् । स्मृतेः। च । इति प० ॥ अर्थ-स्मृतिमैं साक्षात् वेदश्रवणका वेदाध्ययनका अनुष्ठानरूप अर्थका शूद्रको निषेध लिखा है यातें भी वेदपूर्वक विद्यामैं शूद्रका अधिकार नहीं. इति ॥ ३८॥ अव० कठकी पंचमवल्लीके आरंभमैं यह कहा है, "ऊर्ध्वमूलोऽवाक् शाख एषोऽश्वत्यःसनातनः। तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नायेति कश्चन ॥ यदिदं किंच जग- सर्व प्राण एजति निःसृतं । महदू भयं वनमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति॥भयादस्याऽग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः भयादिन्द्रश्चवायुश्च १ तत् नाम ब्रह्मको कोईभी जन न अन्येति नाम ता अन्यत्त्वको प्राप्त होवे नहीं किंतु सुपुप्तिमै तरूपता- को जाप्रत्खनमें तत्समधको प्राप्त होते है. जगनका मूल कोई नहीं या शकासे यह मत्र प्रत्त होते है. , . (६८) मृत्युर्धावति पञ्चमः इति"॥उक्त थाक्पम यह सर्व जगत् प्राणोंको निश्चित हुये चेष्टा करहै प्राणोंसें उपजे है सो प्राण महान् है तासे सर्व अग्निआदिक भय करे हैं यातें भयरूप है. भयका कारण होनेसे वज्ररूप है तिसको जे जा- नेह ते अमृतरूप होवहे. इति । इस वाक्यमै जो प्राण कहा है सो वायु हैवा ब्रह्म है यह संदेह है. पूर्वपक्षमैं प्रसिद्धिस वायु अंगीकार कियेसै यह उत्तरका सूत्र है। कम्पनात्॥ ३९ ॥ अर्थ-कम्पनात् नाम जगतकी जो जीवनादि चेष्टा तांका प्राण कारण है याते उक्त वाक्यमै प्राणपद ब्रह्मका बोधक है, प्राणवायुका योधक नहीं 'प्राणस्य प्राणः" इत्यादिक अनेक वाक्यनमै प्राणशब्द ब्रह्मका बोधक देखा है और पूर्ववाक्यमै भयहेतु भी सुना है यातें ब्रह्म ही तहां अंगीकार है वायु नहीं. इति ॥ ३९॥ ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ४०॥ ज्योतिः । दर्शनात् । इति प०॥ अर्थ-"परं ज्योतिरुपसम्पद्य"जा छांदोग्यवाक्यमै ज्योति कथन किया है सो ज्योति सूर्यादिकोंका तेज है वा ब्रह्म है जा संशयसै पूर्वपक्षमैं तेज अं. गीकार कियेर्स यह सिद्धांत है कि आरंभमैं ब्रह्म सर्वपापरहित अमृत अजर अभयरूप कथन किया है यातें उक्तधर्मनके दर्शनसें ज्योति तहां ब्रह्म अंगी- कृत है. तेजका अंगीकार नहीं. पूर्वपक्षमै सूर्यउपासना फल है, सिद्धांतमैं ब्रह्म- बोध फल है. इति ।। ४० ।। अव०-ज्योतिवाक्यके आगे यह वाक्य है। "आकाशो वै नाम नामरूप- योनिहिताते यदन्तरातद् ब्रह्म तदमृतंस आत्मा इति" एक नामप- दका प्रसिद्ध अर्थ है. यह आकाशही नामरूपका निहिता है. अर्थात् नामरूप आ. काशके अंतर हैं सोब्रह्म है सोआत्मा है सो अमृत है. इति। इस उक्त यचनमें भूताकाशका ग्रहण है या परमात्मा अंगीकृत है जा संदेहस पूर्वपक्षमै भूताकाश अंगीकार कियेस यह सिद्धांतसूत्र है। आकाशोऑन्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥४९॥ आकाशः। अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् । इति प०॥ अर्थ-आकाशको उक्त विपयवाक्यम नामरूपसे भिन्न कहा है भूताकाशको नामरूपसे भिन्न कहिना संभवे नहीं; यांत तहां आकाशशब्दसे परमात्माका .. अंगीकार है भूताकाशका नहीं. पूर्वपक्षमें ब्रह्मउपासनासै क्रममुक्ति फल है. सिद्धांतमैं ब्रह्मबोधसैं साक्षात्मुक्ति फल है. इति ॥४१॥ अव०-उत्तरसूत्रका पूर्वपक्षमैं कर्मकर्ताकी उपासना फल है सिद्धांतमैं प्रत्यक्- ब्रह्म अभेदवोध फल है. बृहदारण्यकके पष्ठ अध्यायके चतुर्थ ब्राह्मणमैं यह वाक्य हैं । "स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषुय ए- षोऽन्तहदये आकाशः तस्मिन् शेते।सर्वस्य वशी सर्वस्य ईशानःसर्व- स्थाधिपतिः सन साधुना कर्मणा भूयानो एवासाधुना कनीयान् एप सर्वेश्वरःएषभूताधिपतिःएपभूतपाल एप सेतुर्विधरण एषां लोकानां असम्भेदाय इति" यह वाक्य जीवके वोधक हैं वा जीवका अनुवाद करके ब्रह्मके बोधक हैं जा संदेह हुयेसै उक्त वाक्यनमैं संसारीवोधक पद है ब्रह्मबो- धक पद नहीं, यांते जीवके बोधक हैं जा पूर्वपक्षमैं यह उत्तरका सूत्र है। सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन ॥४२॥ सुपुप्त्युत्क्रान्त्योः । भेदेन । इति प०॥ -सुषुप्तिकालमैं और उत्क्रांतिकालमैं जीवसै भिन्न कर ईश्वरको उक्त- पैं कहा है यांते उक्त वाक्य जीवका अनुवाद नहीं करें, किंतु विज्ञान- प्तिअवस्थावान् जीवका अनुवाद करके ब्रह्माभेदके वोधक हैं. इति॥४२॥ पत्यादिशब्देभ्यः॥४३॥ पत्यादिशब्देभ्यः। इति प०॥ अर्थ-उक्तवाक्यमै पतिआदिक पद' असंसारिवोधक भान होवेहें यांते अ. संसारी जीवके उक्तवाक्य बोधक हैं सो जीवका असंसारिस्वरूप परमात्मास्व. रूप है यांते उक्तवाक्य परमात्मावोधक हैं. इति ॥ ४३ ॥ इति सूत्रभावार्थप्रकाशिकाभापाटीकायां प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थपादप्रारम्भः॥ इस पादमैं अष्टाविंशति सूत्र हैं, तिनमैं आठ अधिकरण हैं. विंश गुण हैं. तथाहि- संख्या । अधिकरण। गुण प्रसंग. अव्यक्तका विचार. १ अ० + (७०) + गु० अ० + गु० अ० अ० + अ० अ० गुरु गु० ८ अ० + ९ गु० अ० + गु० गु० + अ० अजाविचार. अ० अ० पञ्चजनविचार. प० प० कारणवाक्यविचार का वेदितव्यविचार. वे० वे० द्रष्टव्यविचार. द्र० अ० १५ + गु० . अ० + गु० Pleasewag + ngeeta maa + y + tae + get + अ० २० + अ० + ૨૨ गु० + निमित्तोपादानवि० २४ गु० नि० २५ नि० २६ नि० २७ गु० नि० गु० सर्वमतनिषेध. इति अय-प्रथमपादर्स सर्व वेदांतका ब्रह्ममें समन्वय सिद्ध किया है, द्वितीय- पादमें अस्पष्ट लिंगयुफ जे उपास्य ब्राह्मयोधक वाक्य तिनका विचार किया २० . रीरं र (७२) है, तृतीयपादमै अस्पष्टलिंगयुक्त जे ज्ञेय ब्रह्मवोधक वाक्य तिनका विचार किया है, कई कहूं वाक्यनमें प्रधानयोधक पद प्रतीत होवे हैं यांते प्रधानको अशब्द कहिना संभवे नहीं, जा शंकासे तिन पदनको अपर अर्थवोधकताके प्रतिपादनार्थ इस पादका आरंभ है । पूर्व सर्व जगतका कारण जो ब्रह्म सो' सर्व वेदांतकरके प्रतिपाद्य है प्रधान प्रतिपाद्य नहीं जा अर्थ सिद्ध किया है, तहां य ब्रह्मको अंगीकार किया है तथा प्रधानकोभी जगत्कारण मानके वेदांत प्रतिपाद्य मानना संभवे है. किसी कल्पमैं ब्रह्मको किसी कल्पमै प्र- धानको ण मानेसँ हानि नहीं, जा शंकासे उत्तरसूत्रका आरंभ है. तहां पूर्वपक्षी विपे वेदांतसमन्वयकी असिद्धि फल है. सिद्धांतमैं समन्वय नियम- सिद्धि कठकी तृतीयवल्लीमैं यहवाक्य हैं। "आत्मानं रथिनं विडिश- ।। बुद्धिं तुसारथिं विद्धि मनःप्रग्रहमेव च ॥ इंद्रियाणि हयानाहायपयांस्तेपु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तत्याहुर्म- नीषिणः ॥ यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रि- याण्यवश्यानि दुष्टाश्या इव सारथेः॥ यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा। तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वाइवसारथेः ॥ यस्तु वि- "ज्ञानवान् भवत्यमनस्कः सदा शुचिः। न स तत्पदमामोति संसारं चाधिगच्छति ॥ यस्तु विज्ञानवान् भवति समनस्कः सदा शुचिः। स तु तत्पदमामोति यस्मात् भूयो न जायते ॥ विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः । सोऽध्वनः पारमामोति तत् विष्णोः परमं पदम् ।। इन्द्रियेभ्यः पराधी अर्धेभ्यश्च परं मनः मनसस्तु परा वुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान् परः ॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः। पुरुपान्न परं किंचित् सा काष्टा सा परा गतिः॥ एप सर्वेषु भूतेषुगूढात्मा न प्रका- शते । दृश्यते त्वय्यया युद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः इति" अर्थ -आत्मा भोका होनेसे प्रधान है यांते आत्माको रथका स्वामी जान । शरीर भोगका स्थान है यांते इसको रथ जान । बुद्धि विवेक अविवेकरूप पृ. त्तिस शरीरद्वारा भोकाको मुख दुसमें जोड़े है यांते बुद्धिको सारथि जान । पिकाविवेकयुफ मनसे इंद्रियोंकी विषयों में प्रवृत्ति और तहांस निवृत्ति हो- है यांते मनको प्रगट नाम वागडोरके समान जान । वश किये हुये इंद्रिय- मुकिके मार्ग प्राप्त करें हैं, अवश्य इंद्रिय अनर्थको प्राप्त करे हैं; यांते इंद्रि- कोअश्वनके समान जान । यथा अभ्ध मार्गको देखकर है तथा इंद्रियरूप (७२) घोड़ेभी विषयोंको देखके चले हैं यांते विषयोंको मार्गके समान जान । इंद्रिय मनकरके युक्त आत्माको युद्धिवान् भोका कहे हैं। जो अयुक्त मनकरके सदा अविज्ञानवान् है ताकी इंद्रियां वशमैं नहीं. यथा दुष्ट अश्व सार- थिके वश नहीं रहें हैं. जो युक्त मनकरके सदा विज्ञानवान् है तांकी इंद्रिया वश है, यथा शिक्षित अश्व सारधिके वशमै होवेहै. जो अमनस्क अशुचि अविज्ञानवान् है सो परपदको नहीं प्राप्त होवेहै; किंतु संसारको प्राप्त होवेहै. जो सदा समनस्क है शुचि है विज्ञानवान् है सो तिस पदको प्राप्त होवेहै जासं पुनः जन्म नहीं होवेहै. जो विज्ञानसारधिवान् है मनप्रग्रहवान् है सो संसारमार्गके पारको प्राप्त होवेहै. सो विष्णुका परमपद है. इति । उक्त वाक्य नर्स अजितेन्द्रियको संसारप्राप्ति कहकर जितेन्द्रिय पुरुपको विष्णुके परप- दकी प्राप्ति कही है. सो संसारमार्गसे परे विष्णुका परपद कौन है ? जा संदे- हस कहाँ. इंद्रियोंस अर्थ नाम विषय परे हे सर्व इंद्रियोंसे परे हैं श्रुतिमें विष- योस परे इंद्रिय अंगीकृत हैं; यातें मनको इंद्रियोंसे परे कहा है. निश्चर्यरूप बुद्धि मनसे परे है. पूर्व जो रथीकरके आत्मा कहा है सो सर्वका स्वामी भोका बुद्धिसे परे है सो आत्मा महान् है. तिस महान् आत्मासै अव्यक्त परे है. अव्यक्तसे परे पुरुप है, तांस परे रंचक नहीं सो अवधि है. सोई पर गति है. यह आत्मा सर्वभूतनर्स छपाहुया है, प्रतीत होवे नहीं. सूक्ष्मदर्शी पुरुष सूक्ष्म बुद्धिकरके इसको जानेहें. इति ।। उक्त वाक्यम अव्यकपदसैं प्रधानका अंगीकार है या स्थरूप शरीरका अंगीकार है जा तहां संदेह हैं. सांख्यमतमैं । महत् । अ. व्यक । पुरुप । जात्रयपद त्रय तत्वके वाचक मानें हैं; यातें अव्यक्तपदसैं तहां प्रधान अंगीकृत है, यह पूर्वपक्ष है. इसका आधे सूत्रसें अनुवाद करके आधे सूत्रसे भगवान सूत्रकार समाधान करहै । अनुमानिकमप्येकेपामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्त- गृहीतेदर्शयति च ॥१॥ अनुमानिकं । अपि । एकेपा । इति । चेत् । न । शरीररूपक- विन्यस्तगृहीतेः । दर्शयति । च । इति प०॥ अर्थ-एकेषां नाम काठकोंकी शासाम अव्यक्तपदका वाच्य प्रधान है यातें आनुमानिक नाम अनुमानसिद्ध जो प्रधान तांको सांख्यमतानुसारी अव्यक पदका वाध्य मानहें यात प्रधानको अशन्द कहिना संभव नहीं, इति चेत् .

अव०- . (७३) नाम यह शंका करें तो संभवे नहीं. तथाहि आरंभवाक्यमै शरीरकी रूपकवि- न्यस्ति नाम रथरूपकल्पनाका ग्रहण किया है यातें अव्यक्तपदसैं शरीर अंगीकृत है, वा शरीरका रूपकविन्यास कहा है तांका गृहीतेः नाम अव्यक्तपदसैं ग्रहण है, और पूर्व उत्तर विचारसैं शरीरकोही अव्यक्त पदकरके बोधवाक्य द. र्शयति नाम दिखावेहै, यातें प्रधान अव्यक्तपदका वाच्य नहीं. इति ॥ १॥ ननु शरीर तो व्यक्तपदका वाच्य है यांते तांको अव्यक्त पदका वाच्य कहिना संभव नहीं जा शंकासँ कहे हैं। सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ॥२॥ सूक्ष्मं । तु । तदर्हत्वात् । इति प०॥ अर्थ -तुपद शंकानिषेधार्थक है, तत् नाम अव्यक्त पदके अहं नाम योग्य सूक्ष्म भूत हैं यांते स्थूलशरीरके आरंभक जे सूक्ष्म भूत तिनको अव्यक्तपदसैं श्रुति कहे है वा तदभिमानी हिरण्यगर्भ अंगीकृत है, यथा 'गोभिः श्रीणीत मत्सरम् ' इस वाक्यमें गोपदसैं गोविकार जो पयस ताका ग्रहण है, तथा तहां श्रुतिमैं कारणवाचक अव्यक्तपदसैं तत्कार्य शरीरका ग्रहण है । दुग्धकरके सोमको मिलावे यह वाक्यका अर्थ है. इति ॥ २॥ अव०- ननु सिद्धांतमैं जे सूक्ष्म भूत माने हैं तेही सांख्यमतमैं प्रधान प्रतीत होवे हैं तासै भिन्न कोई प्रधान पदार्थ प्रतीत होवे नहीं; यांते प्रधान- कारणवाद सिद्ध होवे है; जा शंकासे कहेहें। तदधीनत्वादर्थवत् ॥३॥ तदधीनत्वात् । अर्थवत् । इति प०॥ अर्थ-प्रधान जो पदार्थ माना है तांको हम तत् नाम ईश्वरके आधीन मानेहें यातें प्रधानकारणवाद सिद्ध होवे नहीं. सो ईश्वरभी शक्तिविना कार्य करणेमें समर्थ नहीं किंतु शक्तिको आश्रय करकेही कार्य करे है यातें अव्यक्तपदका वाच्य अर्थवत् है अनर्थक नहीं. इति ॥ ३ ॥ किंचा- ज्ञेयत्वावचनाच ॥४॥ ज्ञेयत्वावचनात् । च । इति प०॥ अर्थ-सांख्यमतमें प्रकृतिपुरुषके विवेकज्ञानसे मुकिमानी है यातें तांके म.

(७४) तमै मोक्षार्थ प्रधान ज्ञेय सिद्ध होये है प्रसंगम कठविपे प्रधानको ज्ञेयकहिनेवाला वाक्य प्रतीत होवे नहीं किंतु प्रसंगमें अव्यक्त पद मात्र सुना है,याते प्रधानको क्षयकाहनेवाले वचनका अभाव होनेसभी अव्यक्तपदका वाच्य प्रधान नहीं.इतिर वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥५॥ वदति । इति । चेत् । न । प्राज्ञः । हि । प्रकरणात् । इति । १० ॥ अर्थ-कठम पूर्वोक्त वाक्यके आगे यहवाक्य है। "अशब्दमस्पर्शमरूपमव्य- यंतथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परंध्रुवं निचाय्य तंमृत्युमुखात्ममुच्यते इति" इसका यह अर्थ है कि सदा जो शब्दादिकोर्स रहित है तिसको निचाय्य नाम जानके मृत्युके मुखस छूटे है. इति ।। यह वाक्य प्रधानको वदति नाम ज्ञेय कहे है याते प्रधानको शेयकरके कोई वाक्य कहे नहीं यह कथन असंगत है, जा शंकाका यह उत्तर है कि पुरुषस परे रंचक नहीं सोई गति है इत्यादिक वचनोंकरके आत्माका तहां प्रकरण प्रतीत होवे है; यात उक्तश्रुतिम निचाय्य नाम ज्ञेयरूपर्स प्राज्ञ आत्माका उपदेश है प्रधानका नहीं इति ॥५॥ किंच:- त्रयाणामेव चैवमुपन्यासःप्रश्नश्च॥६॥ त्रयाणां । एव । च । एवं । उपन्यासः। प्रश्नः। च । इति । प० ॥ अर्थ-कठमै अग्नि, जीव, परमात्मा जा त्रयका एवं नाम वक्तव्यताकरके उपन्यास नाम ग्रहण है. त्रयविपेही तहां प्रश्न है यातमी प्रधान अव्यक्त पदका वाच्य नहीं और नेय नहीं। यह त्रय प्रश्न हैं। "स त्वं अग्निं स्वर्गमध्येपि मृत्यो मनूहि तं श्रद्दधानाय मह्यम्" यह अग्निविपे प्रश्न है । "लोकादि- मग्निं तं उचाय तस्मै" इत्यादि तहां उत्तर है। "या इयं प्रेते विचिकित्सा मनुप्ये अस्ति इत्येके नायं अस्ति इति चैके एतत् विद्या अनुशिष्ठा" यह जीवविषे प्रश्न है । "योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनःस्था- गुमन्ये अनुसंयन्ति यथाकर्म यथाभुतं" यह जीव उत्तर है। "अन्यन्न १ गो ते गम मगंगाधन अमिको जानेहै.हे मृयो ।ताको मम श्रद्धावान् प्रति कहो । २ मोरोकनश आदिजो अग्नि विरादयस्पतको नचिता प्रति कहा । ३ मनुष्यके मृयुहुये देहमे भिम आरमा है यह कोई कहेंद कोई कहे नहीं है यह जो मदेह है तर्शिता पारम्प विद्याको तुम्हारे उपदेश परके जानू यो कहो यह तोगरा वर पारी है। ४ कोई विद्यावान् शुत्र जीवन्मुक्त हुये शरीरप्रदणाणे योनिमें प्रयेश को अयंत अपम स्थावग्योनिको पायेर कमंटपायना अनुमार ।

7
(७५)
धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रस्मात् कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच भव्याच
यत्तत् पश्यसि तत् वद" यह परात्माविपे प्रश्न है, "न जायते म्रियते
वा विपश्चित्" इत्यादि उत्तर हैं. प्रधानविपे उत्तर प्रश्न प्रतीत होवे नहीं,
यातें प्रधान अव्यकपदका वाच्य नहीं. इति ॥६॥
किंच:-
महहच ॥७॥
अर्थ-चथा।"वेद अहं एतं पुरुषं महान्तम्" इत्यादि वेदमै सुना जो
महत्पद तिसको सांख्यमतवाले महत्तत्वका वाचक नहीं माने हैं, तथा वैदिक
अव्यक्त पदभी प्रधानका वाचक नहीं; किंतु शरीरका वोधक है. इति ॥ ७॥
अव०-श्वेताश्वतरके चतुर्थ अध्यायमैं यह श्रुति है । “अजामेकां लो-
हितशुक्लकृष्णां वह्वीः प्रजाःसृजमानां स्वरूपाः ।अजो टेको जुषमा-
णोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः इति"। अर्थ-जन्मर-
हित सत्व रज तम गुणरूप सर्व प्रजा कारण प्रकृति एक है, एक अजन्मा
पुरुष ता प्रकृतिको सेवन करताहुआ सो रहा है. अपर अजन्मा तासैं भो.
गनको भोगकर तांको त्याग देता है. इति ॥ इस वाक्यमैं जो अजा पद
है तासै प्रधान अंगीकृत है वा तेज अप अन्नरूप अवांतर प्रकृति अंगीकृत
है यह संदेह है. "न जायते इति अजा" या योगवृत्तिसैं सांख्यमतमैं प्रधान
अंगीकार कियेसैं यह सूत्रकारका सिद्धांत है।
चमसवदविशेपात्॥८॥
चमसवत् । अविशेपात् । इति प०॥
अर्थ-उक्तवाक्यमै कोई असाधारण लिंग प्रधानका प्रतीत होवे नहीं,
जायते इति अजा' यह जो योगवृत्तिसै अजात्वरूप लिंग है तांसें प्रधानभिन्न
पदार्थका ग्रहणभी संभव है. यथा 'अर्वाक बिल: चमस ऊर्ध्ववुनः' इस
वाक्यसै यह चमस है जाविध निश्चय होवे नहीं नीचे जांका मुख है ऊपर बुन
है सो चमसपात्र है. जा योगवृत्तिसैं चमसका इदंताकरके निश्चय होवे नहीं
तथा योगवृत्तिसैं चमसवत् अविशेषात् नाम प्रधानभिन्नका ग्रहणभी तुल्य
होवे है यात अजापदसैं नियमकरकेप्रधानको ग्रहण करना संभव नहीं इति॥८॥

. (७६) ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा ह्यधीयते एके ॥ ९॥ ज्योतिः । उपक्रमात् । तु । तथा । हि।अधीयते। एके। इति पगा अर्थ-ज्योति नाम तेज होवे उपक्रम नाम आरंभमैं जिनोंके ते ज्योतिउप- क्रम कहिये हैं अर्थात् तेज जल भूतिका ग्रहण है. तिन त्रयका अजापदसैं ग्रहण है. यथा अजामंत्रमैं लोहित शुक्ल कृष्ण रूप प्रकृति कही है। एके नाम छांदोग्यवान् तथाहि अधीयते नाम तेजजलअन्नको प्रसंगमें लाकर तेजजल- अन्नका लोहित शुक्ल कृष्णरूप कहें याते अजासै त्रयको ग्रहण करेहँ अथवा अनिर्वचनीय मायाका अजापदसैं ग्रहण है. इति ॥९॥ अव०-ननु छाग आदिकोंमैं यथा अजात्वजात्याधारत्व है तथा तेजजलभू. मिम अजात्वजातिका आधारत्व नहीं.यात तेज जल भूमिरूप प्रकृतिम अजा पद रूढ नहीं और तेजजलभूमि उपजे हैं याने योगवृत्तिसैं भी अजापद तिनका वाचक नहीं जा शंकाका उत्तर कहेहूँ । कल्पनोपदेशाच मध्वादिवदविरोधः ॥ १०॥ कल्पनोपदेशात् । च । मध्यादिवत् । अविरोधः । इति प० ॥ अर्थ-"असौ धा आदित्यो देवमधुः" इस वाक्यमै यथा मधुसैं भिन्न जो आदित्य तांका मधुरूपसे उपदेश है, आदिपदसें यथा वाचाकी घेनुरूपसे उपासना करे जा वाक्यमै धेनुभिन्न जो काचा तांका धेनुरूपस उपदेश है तथा लोकमसिद्ध अजाम जो भोगत्याग तत्तुल्यतारूप कल्पनास तेजजलभूमिका अजात्य उपदेश संभवेहे विरोधनहीं. यात प्रधान अशब्द है. इति सिद्धम्॥१० अवल-बृहदारण्यकके पष्ठ अध्याय चतुर्य ब्राह्मणमैं यह प्रसंग है। "सहि सर्व- स्य कर्ता"यह कहकरआगे यह कहा है। "यदैतमनुपश्यति आत्मानं देवम- असा। ईशानं भूतभव्यस्य न ततो चिजुगुप्सते ॥परमादक संमत्स- रोऽदोभिः परिवर्तते त्तद्देवा ज्योतिषांज्योतिरायुहीपाससेऽमृतम्।। यस्मिन् पच पचजना आफाशश्व प्रतिष्ठितः। तमेव मन्ये आत्मानं धि- मान् घामामृतोऽमृतम् माणस्य माणभूत पक्षुपश्चक्षुमत प्रोग्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो पे यिदाते निधिक्युग्रीय पुराणमयम्।। मनसैपानुद्रष्टव्पं ना नानास्ति फिगन । मृत्योः समृत्युमामोति य पहनानेच पश्यति॥ एकपा पपानुद्रष्टव्यं एतदममेयं धूपम् । चिरजा पर आकाशात् अज , (७७) आत्मा महान् धुवः॥तमेवधीरोविज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः। नानु- ध्यायात् बहून् शब्दान् वाचो विग्लापनं हि तत् इति"॥ अर्थ-उक्त प्रसंगमैं यह कहा है कि दिनोंकरके वर्ष जांके नीचे वर्तेहैं सो देव ज्योतियोंका ज्योति है. जामैं पंच पंचजन और एक आकाश स्थित है, तांको हम आत्मा मानेहें, प्राणके प्राणको चक्षुके चक्षुको श्रोत्रके श्रोत्रको म- नके मनको जोजानेहै अर्थात् चेष्टाका प्रदाता है. इसप्रकार जे त्वंपदके लक्ष्यको जाने, ते अलुप्त ब्रह्मको जानहैं. उक्तवाक्यमैं यह संदेह हैकि "पञ्च पञ्चजना" इतने वाक्यकरके पंचविंशति तत्वको ग्रहण किया चाहिये, वा प्राणादि पंचको ग्रहण किया चाहिये. तहां यह पूर्वपक्ष है कि 'पञ्च पञ्चजना' जा वाक्यमैं जो प्रथम पंच पद है सो पंचतत्ववोधक है, पंचजनपद पुरुपवोधक है या पंचविंशति तत्व सिद्ध होवेहैं. ते तत्व कौन है ? जा अभिलाषा हुयेसैं सांख्यस्मृतिमें कहें जे पंच- विंशति तत्व ते उक्तवाक्यमैं गृहीत हैं; यातें प्रधान अशब्द नहीं. इति । सर्वश्रु- तिअर्थ । यदा गुरुके मुखसै भूतभावीके स्वामी प्रकाशरूप आत्माको साक्षात् देखे हैं तदा सर्वके स्वामीसैं आत्माके विशेषकरके गुप्त करणेकी इच्छा नहीं करेहै, भेददर्शीके उक्त इच्छा होवेहै, आत्मदीके नहीं. आत्मवेत्ताको किसीसैं भय नहीं यातें छपनकी तांको इच्छा नहीं, किंच जिस ईशानसैं स्वअवयवरूप दिनरातयुक्त वर्परूप काल नीचेहै तांकरके तिसका परिच्छेद नहीं होवे. सो आदित्यादिक ज्योतिपदार्थोंका भी ज्योति है. तिनकी देवता आयु अमृतरूपसे उपासना करेंहैं, किंच जा ब्रह्ममैं पंचजन गंधर्वदेवादि पंचही संख्यावान और अव्याकृतरूप आकाश स्थित हैं तिस आत्माको ब्रह्मरूप हम मानेहैं. आत्माको तासै भिन्न नहीं जानें हैं, अमृतरूप ब्रह्ममैं, किंच तिसके प्रकाशसे प्राण चेष्टा करें, यातें सो प्राणोंका प्राण है, नेत्रोंका नेत्र है श्रोत्रोंका श्रोत्र है, मनका मन है, जे इस प्रकार जानें हें ते अग्रिम पुराणब्रह्मको जानें हैं, सो ब्रह्म शुद्ध मनकर जाननेयोग्य है, तिस दर्शनविपयरूप ब्रह्मविपे नाना रंचक नहीं,जो नानारहि- तमैं नाना आरोप करेहै सो अविद्याकरके मृत्युमै मृत्युको प्राप्त होवेहै, यातें विज्ञानधन एकरसरूपसे जाननेयोग्य है, सो ब्रह्म अप्रमेय है नित्य है धर्मा- धर्मादिरूप मलसे रहित है सर्वसैं पर है अव्याकृतरूप आकाशमैं भी उपजे नहीं और अनाशी है; तिस आत्माको उपदेशसैं और शास्त्रसे धीमान् ब्राह्मण जानके उपदिष्ट विषयमें प्रज्ञाको वनावे. बहु शब्दोंका चिंतन नहीं करे, बहु- शब्दोंका अभिध्यान ग्लानिश्रमके देनेवाला है. इति ॥ उक्त पूर्वपक्षका समाधान करेंहैं।

. ज्योतिरुपक्रमातु तथा ह्यधीयते एके ॥ ९॥ ज्योतिः । उपक्रमात् । तु । तथा । हि।अधीयते। एके। इति प०॥ अर्थ-ज्योति नाम तेज होये उपक्रम नाम आरंभमें जिनोंके ते ज्योतिउप- क्रम कहिये हैं अर्थात् तेज जल भूतिका ग्रहण है. तिन त्रयका अजापदसैं ग्रहण है. यथा अजामंत्रमै लोहित शुक्ल कृष्ण रूप प्रकृति कही है। एके नाम छांदोग्यवान् तथाहि अधीयते नाम तेजजलअन्नको प्रसंगमें लाकर तेजजल- अन्नका लोहित शुक्ल कृष्णरूप कहेहें यात अजासै त्रयको ग्रहण करेह अथवा अनिर्वचनीय मायाका अजापदसैं ग्रहण है. इति ॥९॥ अव०-ननु छाग आदिकोंमें यथा अजात्वजात्याधारत्व है तथा तेजजलभू- मिमं अजास्वजातिका आधारत्व नहीं. यातें तेज जल भूमि रूप प्रकृतिमैं अजा पद रूढ नहीं और तेजजलभूमि उपजे हैं यातें योगवृत्तिसें भी अजापद तिनका वाचक नहीं जा शंकाका उत्तर कहेहें। कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ॥ १० ॥ कल्पनोपदेशात् । च । मध्यादिवत् । अविरोधः । इति प० ॥ अर्ध-"असो वा आदित्यो देवमधुः" इस वाक्यमै यथा मधुसे भिन्न जो आदित्य तांका मधुरूपसे उपदेश है, आदिपदस यथा वाचाकी धेनुरूपी उपासना करे जा वाक्यमै धेनुभिन्न जो वाचा तांका धेनुरूपसे उपदेश है तथा लोकमसिद्ध अजाम जो भोगत्याग तत्तुल्यतारूप कल्पनास तेजजलभूमिका अजात्य उपदेश संभवेहै विरोधनहीं. यात प्रधान अशब्द है.इति सिद्धम्।।१० वृहदारण्यककै पष्ठ अध्याय चतुर्य ब्राह्मण यह प्रसंग है। "सहि सर्व- स्य कर्ता "यह कहकर आगेयह कहा है। "यदेतमनुपश्यति आत्मानं देवम. असा। ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥यस्मादर्याक् संवत्स रोऽदोभिः परिवर्तते । तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुहोपासतेऽमृतम्।। यस्मिन् पश पचजना आकाशय प्रतिष्ठितः। समेव मन्ये आत्मानं वि. छान्नधामृतोऽमृतम् ।प्राणस्य प्राणमुत पापयामत श्रोग्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो ये विदातेनिचिक्युव्रीय पुराणमयम्॥ मनसैपानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति फिगन । मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेय पश्यति ।। पकया पयानुद्रष्टव्पं गतदप्रमेयं प्रयम् । विरजा पर आकाशात् अज अच (७७) आत्मा महान् ध्रुवःतमेव धीरोविज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः। नानु- ध्यायात् बहून् शब्दान् वाचो विग्लापनं हि तत् इति"॥ अर्थ-उक्त प्रसंगमैं यह कहा है कि दिनोंकरके वर्ष जांके नीचे वर्ते, सो देव ज्योतियोंका ज्योति है. जामैं पंच पंचजन और एक आकाश स्थित है. तांको हम आत्मा मानेहें, प्राणके प्राणको चक्षुके चक्षुको श्रोत्रके श्रोत्रको म- नके मनको जोजानेहै अर्थात् चेष्टाका प्रदाता है. इसप्रकार जे त्वंपदके लक्ष्यको जानेहें ते अलुप्त ब्रह्मको जानेहें. उक्तवाक्यमैं यह संदेह हैकि "पञ्च पञ्चजना" इतने वाक्यकरके पंचविंशति तत्वको ग्रहण किया चाहिये, वा प्राणादि पंचको ग्रहण किया चाहिये. तहां यहपूर्वपक्ष हैकि 'पञ्च पञ्च जना' जा वाक्यमैं जो प्रथम पंच पद है सो पंचतत्वबोधक है, पंचजनपद पुरुषवोधक है यातें पंचविंशति तत्व सिद्ध होवेहे. ते तत्व कौन हैं ? जा अभिलापा हुयेसैं सांख्यस्मृतिमैं कहें जे पंच- विंशति तत्व ते उक्तवाक्यमें गृहीत हैं; यातें प्रधान अशब्द नहीं. इति। सर्वश्रु- तिअर्थ । यदा गुरुके मुखसै भूतभावीके स्वामी प्रकाशरूप आत्माको साक्षात् देखे हैं तदा सर्वके स्वामीसे आत्माके विशेपकरके गुप्त करणेकी इच्छा नहीं करेहै, भेददर्शीके उक्त इच्छा होवेहै, आत्मदर्शीके नहीं. आत्मवेत्ताको किसीसैं भय नहीं यातें छपनकी तांको इच्छा नहीं, किंच जिस ईशानसँ स्वअवयवरूप दिनरातयुक्त वर्परूप काल नीचेहै तांकरके तिसका परिच्छेद नहीं होवे. सो आदित्यादिक ज्योतिपदार्थोंका भी ज्योति है. तिनकी देवता आयु अमृतरूपसे उपासना करेंहैं, किंच जा ब्रह्मम पंचजन गंधर्वदेवादि पंचही संख्यावान और अव्याकृतरूप आकाश स्थित हैं तिस आत्माको ब्रह्मरूप हम मानेहें. आत्माको तांसे भिन्न नहीं जानें हैं, अमृतरूप ब्रह्ममै, किंच तिसके प्रकाशसे प्राण चेष्टा करहें यातें सो प्राणोंका प्राण है, नेत्रोंका नेत्र है श्रोत्रोंका श्रोत्र है, मनका मन है, जे इस प्रकार जानहें ते अग्रिम पुराणब्रह्मको जानेहें, सो ब्रह्म शुद्ध मनकर जाननेयोग्य है, तिस दर्शनविपयरूप ब्रह्मविषे नाना रंचक नहीं,जो नानारहि- तमै नाना आरोप करेहै सो अविद्याकरके मृत्युस मृत्युको प्राप्त होवेहै, यातें विज्ञानधन एकरसरूपसे जाननेयोग्य है, सो ब्रह्म अप्रमेय है नित्य है धर्मा- धर्मादिरूप मलस रहित है सर्वसै पर है अव्याकृतरूप आकासें भी उपजे नहीं और अनाशी है; तिस आत्माको उपदेश से और शास्त्रस धीमान ब्राह्मण जानके उपदिष्ट विपय प्रज्ञाको बनावे. यह शब्दोंका चिंतन नहीं करे, बहु- शब्दोंका अभिध्यान ग्लानियमके देनेवाला है. इति ॥ उक्त पूर्वपक्षका समाधान करहैं।

(७८) न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ॥ ११ ॥ न । संख्योपसंग्रहात् । अपि । नानाभावात् । अतिरेकात् । च । इति प०॥ अर्थ -उक्त वाक्यस पंचविंशति संख्याका संग्रह होवे है. तिस पंचविंशति संख्याके संग्रहसं सांख्यस्मृतिकरके प्रसिद्ध पंचविंशति तत्वोंके ग्रहणसे भी प्रधानको अशब्दत्वका निषेध संभवे नहीं। तथाहि पंच पंचत्वमैं जो साधारण इतर पंचकसै व्यावृत धर्म तांके अभावका नानापदसैं ग्रहण है। यातें एक पंच- कम प्राप्त अन्य पंचकसे व्यावृत धर्मवत्त्वका नानाभाव नाम अभाव है या नानाभाव होनस 'पञ्च पञ्चजना'जा वाक्यसे पंच पंचकका ग्रहण संभवे नहीं और पंचविंशतिसंख्या अतिरेकात् नाम आत्मा और आकाश अधिक सुने हैं यातें सप्तविंशति संख्या सिद्ध होते है, पंचविंशति नहीं. इति ॥ तिस मंत्रका यह अक्षरार्थ है कि पंचजना यह पद पुरुपमैं रूदि है यह कोशमैं लिखा है. दूसरा पंचपद पंचसंख्याका बाचक है, दोनों पदोंका पंच पुरुष हैं यह अर्थ सिद्ध होवे है। ज्योति प्राण च श्रोत्र मन यह पंच पुरुपसंबंधी होनेसे पुरुप- करके ग्रहण किये हैं, पंच तो यह एक अविद्यारूप आकाश जामें यह पद स्थित हे तांको हम आत्मा जाने हैं. इति ॥ ११ ॥ उक्त अर्थको सूत्रकार प्रगट करेहैं। प्राणादयो वाक्यशेपात् ॥ १२॥ प्राणादयः । वाक्यशेपात् । इति प०॥ अर्थ-वाक्यशेषात् नाम "प्राणस्य प्राण" जा वाक्यमै प्राणोंका प्राण कहा है यात इस वाक्यशेपर्स पंचजनवाक्यम प्राण चक्षु श्रोत्र अन्न मन जा पंचका ग्रहण है. इति ।।१२।। अप० ननु उत्तयाक्यम अन्न नहीं ग्रहण किया यांते पंचपदस पंचको ग्रहण करणा संभव नहीं, जा शंकासं कहेहै। ज्योतिपेकेपामसत्यन्ने ॥ १३ ॥ ज्योतिपा । एकेपां । असति । अन्ने । इति प०॥ अर्थ-जा शसाम अन्नका ग्रहण नहीं किया तहां ज्योतिकरके पंचसंख्या पूर्ण फिया चाहिये. इति ॥ १३ ॥ दियाकिमि (७९) अव०-समन्वय सिद्धि असिद्धि दोनों पक्षनमें उत्तर अधिकरणका फल है। जगत्कारणवोधक वाक्य ब्रह्ममैं प्रमाण हैं वा नहीं यह तहां संदेह है. "एतस्मात् आत्मन आकाशः सम्भूतः" जा वाक्यमैं प्रथम आकाश कहा है। "तत्तेजोऽसृजत" जामें प्रथम तेज कहा है। एतस्मात् जायते प्राणो' मनः सर्वेद्रियाणि" जाम अक्रमक उत्पत्ति कही है. कहूं सत्से उत्पति कहूं असत्से उत्पत्ति कही है, जा उक्तविधिसैं परस्पर वाक्यनका विरोध है यांते सर्वका ब्रह्ममै समन्वय कहिना संभव नहीं, यह पूर्वपक्ष है. तहां यह सूत्रका- रका समाधान है। कारणत्वेन चाकाशादिषु यथा व्यपदिष्टोक्तेः ॥ १४ ॥ कारणत्वेन । च । आकाशादिपु । यथा । व्यपदिष्टोक्तेः। इति प०॥ अर्थ-आकाशदिकॉमें यथा एकशाखाविप 'सदेव' जा श्रुतिकरके जैसा स्वरूप ईश्वर कारणकरके व्यपदिष्ट नाम कहा है, तैसा स्वरूपही ईश्वर सत्यं जा अपर वेदांतमै कारण "उक्तेः" नाम कहा है; यांते ब्रह्मकारणत्वमै विरोध नहीं. इति ।। १४॥ समाकर्पात् ॥ १५॥ अर्थ-जो प्रथम "सदेव सोम्येदमन आसीत्" यह कहकर आगे। "असत् वा इदं अग्रे आसीत्" यह कहा है इस वाक्यमॆभी पूर्वले सतका आकर्षण है, अर्थात् असत्पदसैं नाम रूप व्यक्तिसै रहित ब्रह्म अंगीकार किया है शून्य अंगीकार नहीं. उक्त विधही अपर वाक्यनमें व्यवस्था है; यांते कार- णत्ववोधक वाक्यनमें विरोध नहीं. इति ॥ १५ ॥ अव०-कौपीतकि ब्राह्मणमैं वालाकिका अजातशत्रुस संवाद लिखा है:- वालाकिने अजातशत्रुको कहाकि हम तुम्हारे प्रति ब्रह्मउपदेश करे हैं । तिसने कहा कहो। तिसने उपदेश किया कि जो आदित्यमै पुरुप है तांकी उपासना करें हैं १ जो चंद्रमै पुरुष है तांकी उपासना करें हैं २जो विद्युत्में है ३ जो स्तनयित्नुमैं है ४ जो वायुमें है ५ जो आकाशमै है ६ जो अग्निम है ७ जो जलम है जो आद्- शम है ९ तिसपुरुषकी उपासना करे हैं, जो छायापुरुष है १० जोप्रतिश्रुत कायाम पुरुष है ११ शब्द जाम लय होये है १२ जाकर मुप्त स्वमाकर विचरे है १३ तिस पुरुपकी उपामना करहें जो शारीर पुरुष है १४ जो दक्षिण नेत्रमं पुरुष है १५ जो सव्य नेत्रम पुरुष है, तांकी हम उपासना करहें, यह पोडश १६ ब्रह्म चाला- - 'को यस्य (८०) किन राजाप्रति कहे. अजातशधुने सर्वम तत्तत्उपदेशकालमें दोपं दिखाकर अंतम कहा हम ब्रह्मको कहेंगे, यह मिथ्याही भाषण किया, यह कहकर आगे. यह उपदेश किया है ॥ "सहोवाच यो वै पालाक एतेषां पुरुपाणां वं तत् कर्म स वै वेदितव्यः इति" । तव वालाकि समित्पाणि होकर राजाको प्राप्त हुआ, तब राजा बालाकिको हाथ पकड़के सुधपुरुपके पास लेगया, अजातशत्रुने मुप्तको बुलाया तो नहीं वोला, तव प्राणोंको अभोका निश्चय किया, तत्अनंतर यष्टिस स्पर्श किया तब सो ऊठा, तव प्राणादिकास जीवको भिन्न निश्चय किया, तत्अनंतर जीवसे भिन्नमै वालाकिने आगे यह त्रय प्रश्न किये । “क एप एतत् वालाके पुरुपो शयिष्ट । क एतत् अभूत् । कुत एतत् आगात् इति" प्रथम प्रश्न अधिकरणमें हैं। द्वितीय प्रश्न भवनम है अर्थात् एकरूप होकर किस अधिकरणमें सोया था इति । तृतीय प्रश्न अपादान में अर्थात् सोकर किससे है, इति । वालाकिने इनका उत्तर नहीं दिया, तब अजातशत्रुनें यह कहा "अस्मिन् प्राणे एव एकधा भवति तदेनं वाक् सर्वैर्नामभिः सहाप्येति । चक्षुः सर्वैः रूपैः स- हाप्येति । श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्यति । मनःसर्वानःसहाप्येति। स यदा प्रतियुध्यते यथाज्यलतः सर्वा दिशो विस्फुलिदा विपति- टेरन् एवमेव एतस्मादात्मनःप्राणा यथा आयतनं विप्रतिष्ठन्ते प्रा. णेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकः इति" इस वाक्यकरके शयनभवनका अधार और उत्थानका अपादान प्राणशब्दके वाच्य परमात्माको कहा है. इति । पूर्व जो तरानुने क्योपदेश है तांका यह अर्थ है कि हे वालाके ! जे पोटश ब्रह्म तुमने कहहें तिन सर्वका जो कर्ता है, जांका यह कर्म है, सो जाननेयोग्य है. इति ! इस वाक्यम जो जाननेयोग्य कहा है सो प्राण है या जीव है वा परमात्मा है जा संदेहस यह पूर्वपक्ष है। चलनरूप कर्म प्राणोंका है यांते प्राणवायु तहां अंगीकृत है. इति । वहां यह सूत्रकारका समाधान है। १ अजातशत्रुने कहा जो आदिसमें पुरुष है सो सब भूननका मस्तरह, ग्रन नहीं. जो बदमें है सो चार विष पनका कारण है था म्यरूप है। जो विकृतम है सो तेजका कारण है । जो मैध है यो शब्दका कारण या बम्प है । जो गगनम है सो क्रियारहित है । जो वायुमें है सो ऐश्वर्यवान है । जो अमिम है यो विविध सहनशील है। जो उसमें है सो नामकारण है । अय जो आदर्शमैं है सो सदृश है। जो छाया- पर मो द्वितीया है, जो दिशाम है सो अगु है। जो शब्दपुरुष है शो मृत्यु है । जो समदया है गोयम- जो शरीर में है तो प्रजाति है। जो दक्षिनरम है गो वाचाया धारण है । जो वामनेत्रमें है यो विशतका सम्प. - (८१) जगहाचित्वात् ॥१६॥ जगत्वाचित्वात् । इति प०॥ अर्थ-क्रियते इति कर्म' जा व्युत्पत्तिसे कर्मपद जगतका 'वाचित्वात्' नाम वाचक है यातें अजातशत्रुवाक्यमैं जो वेदितव्य कहा है सो परमात्मा है प्राणादिक नहीं, प्राणोंको सर्व उक्त पुरुपनका कर्ता कहिना संभवे नहीं किंतु सर्वका कर्ता परमात्मा है. इति ॥ १६ ॥ जीवमुख्यप्रोणलिङ्गान्नेति चेत्तत् व्याख्यातम् ॥१७॥ जीवमुख्यप्राणलिङ्गात् । न । इति । चेत् । तत् । व्याख्यातम् । इति प०॥ अर्थ-अजातशत्रुके वाक्यमै जीवलिंग और मुख्य प्राणलिंग प्रतीत होवेह यातें उक्तवाक्य ब्रह्मवोधक नहीं यह शंका करेंतौ प्रतर्दनअधिकरणमैं तत् व्याख्यातं नाम जीवमुख्यप्राणलिंगको ब्रह्मवोधक सिद्ध किया है. इति ॥१७॥ अन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥ १८॥ अन्यार्थ । तु । जैमिनिः। प्रश्नव्याख्यानाभ्यां । अपि । च । एवं । एके । इति प०॥ अर्थ-जैमिनि आचार्य अजातशत्रुवाक्यमें जीवके परामर्शको अन्यार्थ नाम ब्रह्मवोधार्थ मानेहें यातें सो वाक्य ब्रह्मवोधक है प्राणादिकोंका बोधक नहीं. तहां प्रश्न, व्याख्यान यह दो हेतु हैं. प्रश्न नाम अजातशत्रुका जो अधिकरण, भवन, अपादानमें प्रश्न और व्याख्यान नाम तिन त्रय प्रश्ननका जो उत्तर तांसें सर्वका कर्ता परमात्मा वेदितव्य करके कहा है, और एके नाम वाजसनेयि अ. र्थात् वृहदारण्यकशाखावानभी एवं नाम जीवप्राणोंसे भिन्न परमात्माको मा- नह. इति ॥ १८ ॥ अव०-वृहदारण्यकके चतुर्थ अध्यायमैं यह मैत्रेयीप्रति याज्ञवल्क्यवाक्य है "न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति आत्मनस्तु कामाय पतिः मियो भवति । न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्व प्रियं भवति आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति । इति" इस वाक्यपर्यंत पुत्र पशु- (२) वित्तादि सर्व प्रपंचको आत्मार्थ प्रिय कहा है, यात अनन्य अर्थत्वरूप निरुपाधि- पियत्व आत्मामैं सिद्ध किया, तिस निरुपाधिपियत्यस आनंदरूप आत्माको ज्ञातव्यकर उत्तरचाक्यमें कहा है। आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तब्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेन इदं सर्व विदितं इति" इस वाक्यमें द्रष्टव्यादिरूपसे जीवका उपदेश है, वा परमात्माका उपदेश है यह तहां संदेह है. आरंभमैं भोक्ता जीवका उपदेश है यातें जीवका द्रष्टव्यरूपसे उपदेश है यह पूर्वपक्ष है, तहां यह सूत्रकारका सिद्धांत है। चाक्यान्वयात् ॥ १९॥ वाक्यान्वयात् । इति प०॥ अर्थ-उपक्रमादिकोंसे वाक्य नाम 'आत्मा द्रष्टव्यः' जा वाक्यका ब- ह्ममै अन्वय नाम समन्वय सिद्ध होवेहै यातें उक्त वाक्यमें द्रष्टव्यकरके पर- मात्माका उपदेश किया है जीवका नहीं. मोक्षइच्छावान् मैत्रेयीको जीवका उपदेश तो बनता जो जीवके ज्ञानसैं मोक्ष होती, जीवके ज्ञानसे मोक्ष संभवे नहीं यातें ताप्रति जीवउपदेश संभवे नहीं. इति ॥ १९ ॥ प्रतिज्ञासिद्धलिङ्गमाश्मरथ्यः ॥२०॥ प्रतिज्ञासिद्धेः । लिङ्गम् । आश्मरथ्यः। इति प०॥ अर्थ-जीव कार्य है ब्रह्म कारण है यातें जीवनाका भेद अभेद है. अत्यंत भेद मानेसे एकके विज्ञानकी प्रतिज्ञा संभव नहीं, तिस प्रतिज्ञाकी सि- द्धिके अर्थ अभेद अंशको अंगीकार करके पाक्यके आरंभम भोका जीवका लिंग है, यह आश्मरथ्य आचार्य माने हैं इति ॥ २० ॥ अव०-जीवको कार्य कहिना और भेदसहित अभेद कहिना संभवे नहीं यह मानके अपर उत्तर कहेह । उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडलोमिः ॥२१॥ उत्कमिप्यतः। एवंभावात् । इति । औडलोमिः । इति प०॥ अर्ध-संसारकालमै जीवका ब्राह्मर्स अत्यंत भेद है ब्रह्मका आत्मारूपस साक्षात्कार हुयेस कार्यकारणसंघातर्स जीव रहित होवहे । 'उत्क्रमिप्यता' नाम संघातरहित जीवका एवंभावात्' नाम परमात्मा अभेद होवेह यातें (८३) भविष्यत् अभेदको मानके वाक्यके आरंभमैं जीवका लिंग है, यह औडुलोमि आचार्य माने हैं. इति ॥२१॥ सूत्रकार स्वसिद्धांत कहेहैं। अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः॥२२॥ अवस्थितेः । इति । काशकृत्तः । इति प० ॥ अर्थ-अविद्याकल्पित भेदसे ब्रह्मही जीवरूपसे स्थित है यातें जीवका आरंभमैं ग्रहण है. इस प्रकार काशकृत्स्त आचार्य मानेहें, यातें मैत्रेयीवाल्यका परब्रह्ममें तात्पर्य है. इति ॥ २२॥ अव०-'जन्माद्यस्य यतः' जा अधिकरणमैं ब्रह्मको जगत्का कारण कहा सो आगे तांका विचार करें, कि ब्रह्म जगतका निमित्तमात्र कारण है या उपादानभी है यह तहां संशय है । 'बहुस्यां' इत्यादिक वचनोंकरके सर्ववे- दांतमें इच्छापूर्वक कर्ता सुना है, यातें कुलालवतू असा निमित्तमात्र कारण है, जा पूर्वपक्षमै भगवान् सूत्रकारका यह उत्तर है। प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २३ ॥ प्रकृतिः। च । प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् । इति प० ॥ अर्थ०-प्रकृति नाम उपादानकारण जगतका ब्रह्म है, चकारसैं निमित्तकार- भी सूत्रकारको ब्रह्मही अंगीकृत है, तहां यह हेतु है। "येनाश्रुतं श्रुतं भवति अमतं मतं अविज्ञातं विज्ञातं । यथा सोम्य एकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्यात् वाचारम्भणं चिकारो नामध्येयं मृत्तिका इति एंव सत्यं इति" इस वाक्यमै एकके ज्ञानसे सर्वके ज्ञानकी प्रतिज्ञा करी है और तहां दृष्टांत कहा है सो प्रतिज्ञा ब्रह्मको उपादान मानेविना नहीं बनेगी, और दृष्टांतभी नहीं बनेगा, निमित्तकारणके ज्ञानसे सर्वकार्यका ज्ञान होये नहीं, उपादान उपादेयका अभेद होवेहै यातें उपादानके ज्ञानसे सर्वका ज्ञान संभव है,जो निमित्तको उपादानसे भिन्न मानेंगे तो उक प्रतिज्ञा. दृष्टांत दोनोंही उपरोध नाम पीडित अर्थात् अनर्थक होगे; यात प्रतिज्ञा दृष्टांत दोनोंको अनुपरांधनाम अनर्थकत्यनिवृत्यर्थ प्रतिज्ञा दृष्टांतअनुसारतास नाही उपादान है, नाही निमित्त कारण है. इति ।। २३ ॥ .

(८४) किंच। अभिध्यानोपदेशाच्च ॥ २४॥ अभिध्यानोपदेशात् । च । इति प०॥. किसी पुस्तकमैं "अभिध्योपदेशात्" यहभी पाठ है। अर्थ-'सोऽकामयत' इस वाक्यमै ध्यानउपदेशसे ब्रह्म कर्ता प्रतीत होवेहै और 'यहुस्यां जा ध्यानउपदेशसै ब्रह्म उपादान प्रतीत होवेहै, यांते आत्माही कर्ता और उपादान है. इति ॥ २४ ॥ साक्षाचोभयानानात् ॥ २५॥ साक्षात् । च । उभयानानात् । इति प०॥ अर्थ-"सर्वाणि ह्या इमानि भूतानि आकाशादेव समुत्पद्यन्ते" इस वाक्यमैं आकाशपदसै ब्रह्मको ग्रहण करके तासे साक्षात् उत्पत्ति प्रलय दोनॉही आम्नानात् नाम कहेहें यातें ब्रह्मही उपादान है, जिस कार्यकी जासै उत्पत्ति प्रलय होवे ता कार्यका सो उपादान होवेहै, यथा घटमृत्तिकादिक हैं. इति ॥ २५॥ आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ ॥ आत्मकृतेः । परिणामात् । इति प०॥ अर्थ-लोकम जो प्रयलवान होवे है तांको कर्ता कहें हैं, यथा कुलालादिक हैं. प्रयलका जो विपय होवे सो उपादान देखा है, यथा मृत्तिकादि हैं। "तत् आत्मानं स्वयं अकुरुत" जा वाक्यमें ब्रह्मकोभी प्रयत्नवान् और प्रयलका विपय मुना है, स्वपदस प्रयत्नवान् प्रतीत होयेहै और आत्मा पदसै प्रयत्न वान् प्रतीत होवेहै यातें ब्रह्मही उपादान है ब्रह्मही निमित्त है । आत्मासंबंधी जो होये कृति नाम प्रयल सो आत्मकृति कहिये हैं. यद्यपि आत्मा कर्ता हो- नेस पूर्व सिद्ध है यातें तोमै प्रयलविषयत्न संभव नहीं, तथापि परिणामस संभ चैहे. परिणामपदसै विवर्तका ग्रहण है; जो विवर्तरूप होवेह सो पूर्वसिद्धभी साध्य होवेह यातें पूर्वसिद्धमी आत्माको कृतिविपयत्व संभव है, यातें ब्रह्म अ- भिन्न निमित्त उपादान कारण है. इति ॥ २६ ॥ . .

योनिश्च हि गीयते ॥ २७॥ योनिः । च । हि । गीयते । इति प०॥ अर्थ-" यत् भूतयोनि प्रपश्यन्ति धीराः" ॥"कर्तारमीशं पुरुष, ब्रह्मयोनि" इत्यादिक श्रुतिनमैं जो कारणवाचक योनिपद तासै योनि नाम कारण गीयते नाम कहा है; यातें उपादान और निमित्तकारण ब्रह्मही है. इति ॥२७॥ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः॥२८॥ एतेन । सर्वे । व्याख्याताव्याख्याताः । इति प०॥ अर्थ-'ईक्षतेन शब्दम्' इस अधिकारणसे लेकर 'योनिश्च हि गीयते' जा सूत्रपर्यंत अशब्दत्वादिक अनेक हेतुसे प्रधानकारणवादको खंडन किया है एतेन नाम प्रधानकारणवादखंडनसँही व्याख्याता नाम अणुआदिक पक्षभी खंडित हुये जानने चाहिये. या सर्व वेदांतका सर्वज्ञ सर्वशक्तिवान् परिपूर्ण सच्चिदानंद ब्रह्मविपे समन्वय है. और "व्याख्याताव्याख्याताः" इस प- दका उच्चारणभी अध्यायकी समाप्तिको द्योतित करता है. इति सिद्धम् ॥२८॥ इति सूत्रभावार्थप्रकाशिकाभापाटीकायां प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः समात: ४ .. अथ द्वितीयाध्यायप्रारम्भः ॥ दोहा-सिमरण तर्क विरोध हर, परमत दुष्ट प्रबोध । भूत जीव यपु वचनका, इनमें हरे विरोध ॥१॥ पूर्व अध्यायमै सर्वज्ञ सर्वशक्तिवान् जगत्कारण ब्रह्मरिपे सर्ववेदांतका ता. तत्पर्य सिद्ध किया है. इस अध्यायके प्रथमपादमैं सांख्यादि स्मृतिस और तांकी तकासं स्वपक्षके विरोधका परिहार करेंहें, दूसरे पादसे सर्व मतनकी दु. प्टता प्रतिपादन करेंगे, तृतीयपादमै अर्द्धसे पंचमहाभूतबोधक श्रुतिवचनका जो परस्परविरोध तिसका परिहार करेंगे, अर्द्धस जीव नित्यानित्यत्वबो- धक श्रुतिवचनोंके विरोधका निपेध करेंगे, चतुर्थ पादमै लिंगशरीरवोधक वा. क्सनके विरोधका परिहार करेंगे. इतने अधोंके निमित्त इस अध्यायका आरंभ (८६) है. तहां प्रथमपादमें सप्त अधिक तीस ३७ सूत्र है. तहां अधिकरण प्रयोदश १३ गुण २४ हैं. तथाहि सूत्रसंख्या । अधिकरण | गुंण । प्रसङ्ग साड्ब्ल्यस्मृति अप्रमाणिक है. गु० योगस्मृति अप्रमाणिक हैं ब्रह्मकारणखण्डनपूर्वपक्ष. गु० गु० चेतनकारणसिद्धान्त. १ अ० + सा० अ० अ० + + गुरु + १० १२ १२ गु० गु० + पूर्वपक्ष. सिद्धान्त. सांख्यमततुल्यदोप. सितर्कखण्डन. परमाणुवादखण्डन. भोक्तादिव्यवस्था. कार्यकारणअभेदविधान का का का० अ० १४ २५ + गु० गु० + २८ + का० गु० का० २० + अ० का पूर्वपक्ष. सिद्धान्त. २२ गु० गु० सि० २४ अ० गु० ब्रह्मकारणसिद्धि. न पूर्वपक्ष. पूर्वपक्षसण्डन. अ० + गु० (८७) २८ गु० गु० सिद्धान्त. साडख्यमतदोष. ब्रह्मकारणणिद्धि. पूर्वपक्ष. ३० अ० गु० + + + + + + अ० सि० + अ० गु० + गु० सि० वैपम्यादिदोपनिषेध. संसारअनादि. सं० कारणत्वादिसिद्धि. + अ० २४ इस पादका यह प्रथम सूत्र है। स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्य- नवकाशदोषप्रसङ्गात् ॥ १ ॥ स्मृत्यनवकाशादोपप्रसङ्गः । इति । चेत् । न । अन्य- स्मृत्यनवकाशादोपप्रसङ्गात् । इति प०॥ अर्थ-पूर्व अध्यायमै जो ब्रह्मविषे सर्व वेदांतका तात्पर्य कहा है तिसका सांख्यादिस्मृतिसे विरोध है वा नहीं यह इस अधिकरणमैं संदेह है। तहां यह पूर्वपक्ष है कि कपिलादि ऋपिसर्वज्ञ हुये हैं "ऋषिप्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञान- बिभर्ति जायमानश्च पश्येत्" यह श्वेताश्वतर श्रुति कपिलमुनिके अप्रतिहत ज्ञानको दिखावे है, यातें तत्रचित सांख्यस्मृति प्रामाणिक है, ब्रह्मको कारण अंगीकार कियसै महान् कपिलकृत प्रधांनकारणवादवोधक स्मृतिको अन- वकाशरूप दोपकी प्रसंग नाम प्राप्ति होवेगी, अनवकाश नाम प्रधानवोधक श्रुतिके अभावसँ स्मृतिभी प्रधानयोधक नहीं सिद्ध होवेगी, यातें तत् अर्थका अभाव सिद्ध होवेगा. इति ।। इसका अर्द्धसूत्रसे समाधान करेंहैं. यथा ब्रह्मको कारण मानेसै प्रधानको कारणवोधक स्मृतिमैं दोष है तथा प्रधानको कारण अंगीकार कियसे अन्य स्मृतिको अनवकाशरूप दोपकी प्राप्ति होवेगी। अहं .

(८८) सर्वस्य प्रभवः प्रलयस्तथा' इत्यादिक स्मृतिनमै चेतनको कारण स्मरण किया है यातें प्रधानको कारण मानने उक्तस्मृतिनमें दोप प्राप्त होवेगा, यात परस्पर दोनों स्मृतिनका विरोध हुयेसै जो स्मृति श्रुतिस अविरुद्ध है सो प्रामाणिक है ‘जो विरुद्ध है सो अप्रामाणिक है. सांख्यस्मृतिका मूल श्रुतिसे मिले नहीं यांते सो अप्रामाणिक है, यांते समन्वयका तास विरोध नहीं. और श्वेताश्वतर श्रुति वाक्य अपर कपिलका बोधक है, सांख्यमृतिकर्ता कपिलका वोधक नहीं. इति॥१॥ उत्तरहेतुसैंभी सांख्यस्मृतिमैं अनवकाशही है यह सूत्रकार कहे हैं. ॥ इतरेपां चानुपलब्धेः॥२॥ इतरेपा । च । अनुपलब्धेः। इति प०॥ अर्थ सांख्यस्मृतिमैं प्रसिद्ध जे इतर नाम प्रधानसे भिन्न महत्तत्व आदिक पदार्थ तिनकी लोकमै और वेदमै अनुपलब्धि नाम प्रतीति. होवे नहीं, यातें भी सांख्यस्मृति अप्रामाणिक है. इति ॥ २ ॥ एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥३॥ एतेन । योगः । प्रत्युक्तः । इति प०॥ अर्थ-योगमैं ईश्वर अंगीकार है सांख्यमैं नहीं इतना योगमैं सांख्यसै वि. शेप है, अपर प्रधानादि सर्व प्रक्रिया दोनों मतनम तुल्य हैं, यातें एतेन नाम कपिलमतके खंडनसे पतंजलिका योगमार्गभी प्रत्युक्ता नाम असंगत कहदिया जाना चाहिये. जो अंश योगमै श्रुतिअनुसारी है सो प्रामाणिक है अपर सां. ख्यतुल्य अप्रामाणिक है. इति तात्पर्यम् ॥ ३॥ आगे युक्तिविरोध परिहार करहैं । न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥४॥ न । विलक्षणत्वात् । अस्य । तथात्वं । च । शब्दात् । इति १०॥ अर्थ-'आकाशादिकनचेतनकार्य द्रव्यत्वात् घटवत्' इस तर्कसे समन्वयका विरोध है या नहीं जा संदेहसै पूर्वपक्षम यह सूत्रका अर्थ है। 'अस्य' नाम जगत्को घेतनस विलक्षण होने चेतन जगत्का कारण नहीं चेतन ब्रह्म शुद्ध है जगत् अचेतन अशुद्ध है इत्यादि विलक्षणता है. जो जार्स विरक्षण होवेहै सो तांका कार्य हो नहीं यथा तंतुस विलक्षण घटतंतुका कार्य नहीं, ब्रह्मकी जगतसत.

(८९) थात्व नाम विलक्षणता शब्दात् नाम श्रुतिस निश्चित है. तथाहि 'विज्ञानं चा- विज्ञानं चाभवत्' इत्यादिक श्रुतिसैं विलक्षणता निश्चित है, यातें ब्रह्म जग. तका कारण नहीं. इति ॥ इस अध्यायमैं समन्वयविरोधपूर्वपक्षका फल है, अविरोध सिद्धांतका फल है. इति.॥ ४ ॥ सिद्धांत-ननु बृहदाण्यरकश्रुति' 'तेहि इमे भाणा अहं श्रेयसे विवदमाना मृदुव्रवीत् ता आपोऽवन्' इत्यादि श्रुतिसे जगतकोभी चेतन सुना है यातें चेतनको कारण कहिना संभवेहै. जा शंकासे पूर्वपक्षी कहेहें । अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥५॥ अभिमानिव्यपदेशः। तु । विशेषानुगतिभ्यां । इति प०॥ अर्थ-उक्त शंकानिपेध तु पदका अर्थ है, उक्त श्रुतिसैं जगतमैं चेतनताका अंगीकार नहीं किंतु अभिमानी नाम नेत्रादिकोंके अभिमानी जे देवता तहां व्यपदेश नाम कथन है, इंद्रिय मृत्तिकादिमात्र ग्रहण नहीं. विशेप और अनु- गति यह दो तहां हेतु हैं. “अथातो निःश्रेयंसादानं एता ह वै देवता अहं श्रेयसे विवदमाना अस्मात् शरीरात् उचक्रमुः तदा प्राणात् शुष्कं दारुभूतं शिष्ये" जा कौपीतकिश्रुतिमैं इंद्रियोंको देवता शब्दसे ग्रहण किया है सो देवतापद सूत्रोक्त विशेषपदसैं ग्रहण कियाहै। श्रुतिअर्थ । उक्त उपासना अनंतरका वाचक अथपद है, अपरफल इच्छानिमित्त अतःपदका अर्थ है, निश्रेयस जो मोक्षविशेप तद्गुणविशिष्ट प्राणोंका आदान नाम ग्रहण करें,. देवताशब्दके वाच्य जे वाक्यादिक ते सर्वही 'अहं श्रेयसे नाम अहंवादसैं आत्माकी जो अधिकता तत्वार्थ विवाद करते हुये प्रजापतिको प्राप्त होकर कहा हमारे मैं श्रेष्ठ कौन है ? प्रजापतिने कहा जिसके निकलनेसे शरीर शवसमान होवे सो उत्तम है. सर्व इंद्रियनसैं शरीर शवसमान नही हुया, और प्राणके निकलनेसें अमंगलरूप शिप्ये नाम शयनकर्ता भया इति । और "अग्निर्वाग् भूत्वा मुखं प्राविशत् । वायुः प्राणो प्राविशत् । आदित्यः चक्षुर्भूत्वा अक्षिणी प्राविशत् । दिशः श्रोत्रं भूत्वा कौँ प्राविशन् " जा श्रुतिमैं देवनकी प्रवेशरूप अनुगति सुना है, यातें विशेष अनुगतिजा दोनो हेतुसैं जगत् चेतनरूप नहीं, किंतु विलक्षण है यातें ब्रह्म जगत्का कारण नहीं । उक्त श्रुति ऐतरेयके द्वितीय खंडम है. इति ॥५॥ भूत्वा नासिके १२

सिद्धान्तसूत्र।
दृश्यते तु ॥ ६॥
दृश्यते । तु । इति प०॥
अर्थ-पूर्यपक्षका निषेध तु पदका अर्थ है, चेतन पुरुषस तासै विलक्षण
नखलोमादि उपजे हैं और अचेतनगोमयादिकोंसे तासे विलक्षण वृश्चिकादि
उपजेहै, यातें चेतनसे विलक्षण जगत्का ब्रह्म उपादान नहीं यह कल्पना अ-
संगत है. जो कार्यकारणको अत्यंत तुल्य अंगीकार करें तो तिनका कार्यकार-
णभाव नहीं बनेगा, यातें किसी अंशमै तुल्यता कहीं चाहिये सो जगत्
स्फुरणतादि रूपसे विद्यमान है. जा उक्त विधिसै दृश्यते नाम लोकमैं विल-
क्षणोंका कार्यकारणभाव देखा है, यात शंका असंगत है. इति ॥ ६ ॥
असदिति चेन्न प्रतिपेधमात्रपरत्वात् ॥ ७॥
असत् । इति । चेत् । न । प्रतिपेधमात्रपरत्वात् । इति प०॥
अर्थ-नामादिकोंसे रहित चैतनको नामादिवान् जगतका कारण अंगीकार
कियेसै उत्पत्तिसैं पूर्व जगत् असत् सिद्ध होवेगा, इति चेत् नाम यह शंका
करें तो संभव नहीं. तथाहि असत् होवेगा यह जो प्रतिनिषेध नाम जगतका
निषेध है सो निषेधमात्र है; ताका निपेध्य कोई भान होवे नहीं. कार्यकी
सत्ता कारणसै भिन्न रंचक नहीं, कितु कारण ब्रह्महीं जगताकार है, यातें ब्रह्म-
रूप जगत् उत्पत्तिसे पूर्व सत्यस्वरूप था असत् नही, यातें निपेध संभवे नही.
इति ॥७॥
पूर्वपक्ष।
अपीतौ तहप्रसङ्गादसमञ्जसम् ॥८॥
अपीतौ । तद्वत् । प्रसङ्गात् । असमञ्जसम् । इति प० ।
अर्थ-यथा शाकादिकॉम लीनहुआ हिंगु स्वगंधादिक धर्मनस शाकादि-
कोंको दूपित करेहै तथा अपीती नाम प्रलयकालमै जड़तादिक धर्मवान् ज-
गत् ब्रह्ममें लीन होकर स्वधर्मनसें ब्रामको दृपित करेगा, यात तद्वत् नाम
कार्यवत् कारणरूप ब्रह्ममभी जड़तादिक धर्म प्राप्त होगे, ते तुमको इष्ट
नदी, यात चेतन ब्रह्म जगतका उपादान है यह असमञ्जस नाम असमीचीन
है.ति ॥८॥

, सिद्धान्तसूत्र । न तु दृष्टान्तभावात् ॥ ९॥ नातु । दृष्टान्तभावात् । इति प०॥ अर्थ-यथा घटादि कार्य मृत्तिकादि कारणमैं लीन हो मृत्तिकादिकों स्वधर्मनसे दोपवान् करे नहीं. और यथा स्वप्न जाग्रत् स्वधर्मनसैं कारणरूप आत्माको दोपवान् करें नहीं तथा उत्पत्तिादिक धर्मवान् जगत् स्वधर्म जडतादिकोंसे कारणको दोपवान् करें नहीं. 'दृष्टान्तभावात्' नाम उक्त दृष्टांतवत् इस अर्थमैं अनेक दृष्टांत विद्यमान हैं, यातें पूर्व जो असमञ्जस कथन किया था सो न तु नाम असंगत है. इति ॥ ९॥ स्वपक्षदोपाच ॥१०॥ स्वपक्षदोपात् । च । इति प० ।। अर्थ-जगत् व ब्रह्म परस्पर विलक्षण हैं या तिनका कार्यकारणभाव संभवे नहीं. उत्पत्तिसैं पूर्व जगत् असत् सिद्ध होवेगा, इत्यादिक जे दोष साट्ल्यनै कल्पना किये थे ते दोप स्वनाम सांख्यपक्षमेंभी तुल्यही हैं, शब्दादिकोसे रहित जो प्रधान तासैं शब्दादिवानही विलक्षण जगत्की उप्तत्ति माने तुल्यता प्रसिद्धही है. इति । १० ॥ तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यवि- मोक्षप्रसङ्गः॥११॥ तर्काप्रतिष्ठानात् । अपि । अन्यथा । अनुमेयं । इति । चेत् । एवं । अपि । अविमोक्षप्रसङ्गः । इति प० । अर्थ-केवल तर्क अप्रतिष्ठित नाम अपर तर्कसे वाधित होवेहै यातें समन्वय- का तर्कसे विरोध नहीं. यह । 'तर्काप्रतिष्ठानादपि इतने सूत्रभागका अर्थ है. 'अन्यथानुमेयं इति चेत्' इतना भाग आगे पूर्वपक्ष है. इसका यह अर्थ है. ननु यद्यपि तर्कपर तर्क किये तर्क अप्रतिष्ठित होवेहै तथापि अन्यथा नाम प्रतिष्ठित जो तर्क तासै समन्वयविरोध अनुमेय है. अर्थात् ताकर विरोध जाना जाय है. इति । इसका यह समाधान है, एवं अपि नाम ब्रह्मभिन्न पदाधामै तर्कको प्रति

(९२)
छित हुयेभी लिंगादिकोंसे रहित ब्रहाविप वेदविरोधी तक अप्रतिष्ठित है, जो
वेदविरोधी तर्क अंगीकार करेंगे तो 'अविमोक्षप्रसङ्ग नाम तर्ककर्ताकी
संसारसैं मोक्ष नहीं होयेगी, यात वेदविरोधी तर्कको अप्रामाणिक होनस तास
८ समन्वयका विरोध नहीं. इति ॥११॥
एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः॥१२॥
एतेन । शिष्टापरिग्रहाः । अपि । व्याख्याताः ॥ इति प०॥
अर्थ-ब्रह्म न जगत उपादानं । विभुत्यात् । व्योमवत् । इस वैशेषिक
अनुमानस ब्रह्मकारणबोधक समन्वयका विरोध है या नहीं यह इस अधिकर-
णमैं संदेह है. पूर्वपक्षमैं विरोध मानके परमाणुको कारण अंगीकार कियेसे
सिद्धांतमै यह अर्थ है कि मनुआदिकोंने सत्कार्यवाद अंशमैं प्रधानकारणवाद
बाद सोभी खंडन कियाही जाना चाहिये. तर्क वेदसे बाधित है, इति
तात्पर्य ।। १२॥
भोक्तापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत् ॥ १३॥
-भोक्तापत्तेः । अविभागः । चेत् । स्यात् ।
लोकवत् । इति प०॥
अर्थ-अद्वित्तीय ब्रह्मसै उत्पत्तिवका समन्वयका प्रत्यक्षादि प्रमाणात विरोध
है या नहीं यह इसमें संदेह है. ननु अद्वितीय ब्रह्मको जगतका उपादान
मानस भोकाका भोग्यरूपकी औ भोग्यको भोकारूपकी आपत्ति नाम
प्राप्ति होगी, सर्व प्रपंचको ब्रह्मरूप होनेसे उक्त दोप होयेगा, या प्रत्यक्ष
प्रमाणसिद्ध जो विभाग नाम भेद सो नहीं सिद्ध होवेगा; याते समन्वयका
प्रत्यक्षस विरोध है, इति चेत् नाम यह शंका करें तो संभव नहीं. यथा मृत्ति-
कारूपसे अभिन्न जे घटारावादिक तिनका परस्पर भेद प्रसिद्ध है और एक
रखजुके कार्य जे दंडसर्पधारादिक तिनका परस्पर भेद है तथा भोक्तादिक प्रप-
चका भेद 'स्यात्' नाम है. कल्पित भेद अंगीकार है याने प्रत्यक्षसे विरोध
नहीं, इति ॥१३॥

- . (९३) अप-जंगत् अनिर्वचनीय अंगीकृत है यातें ब्रह्मसै भिन्न ताकी सत्ता नहीं; यह अर्थ विस्तारसैं सूत्रकार सिद्ध करे हैं। तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः॥ १४ ॥ तदनन्यत्वं । आरम्भणशब्दादिभ्यः । इति । प०॥ अर्थ-संदेह इसमें पूर्ववत् जानाचाहिये. तत् नाम ब्रह्मसे प्रपंचको अन- न्यत्व है अर्थात् ब्रह्म सत्तासै भिन्न सत्तारहित है. 'आरम्भणशब्दादिभ्यः' यह तहां हेतु हैं। 'यथा सोम्य एकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्यात् वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिका इति एव सत्यं जा छांदोग्यश्रुति- मैं घटादिक कार्यको नाममात्र अंगीकार किया है, नामभिन्न कार्य नहीं कहा यातें मृत्तिकामात्रही कार्यका वास्तवस्वरूप है, तिसके ज्ञात हुये घटादिक ज्ञात होवे हैं, या कार्य मिथ्या है कारण सत्य है यह अर्थ यथा दृष्टांतमें सिद्ध है तथा दार्टातमॆभी ब्रह्मभिन्न प्रपंचकी सत्ता नहीं यह अंगीकार है. आदिपदमैं 'ब्रह्मैवेदं सर्व' इत्यादिक वचनोंका ग्रहण है। इति ।। १४ ।। तहां अपरहेतु कहे हैं। भावाचोपलव्धेः ॥१५॥ भावात् । च । उपलब्धेः । इति प०॥ अर्थ-केवल श्रुतिसैंही कार्यकारणका अभेद नहीं किंतु प्रत्यक्षउपलब्धि- काभी भाव नाम सद्भाव है, यातेंभी कार्यकारणका अभेद है. तंतुसे भिन्न पटकी प्रत्यक्ष उपलब्धि होवे नहीं किंतु संयोगवान् तंतुही 'पट है पर है' इस व्यवहारका विषय होवेहै, या कारणसे कार्य अभिन्न है. इति ॥१५॥ सत्त्वाच्चावरस्य ॥१६॥ सत्त्वात् । च । अवरस्य । इति प०॥ अर्थ-उत्पत्तिसैं पूर्व अवरस्य नाम कार्यका कारणसे अभिन्न सत्व अर्थात् विद्यमानत्व 'सदेव' इत्यादि श्रुतिसैं सुना है, यातें उत्पत्तिसै अनंतरभी कारणसे अभिन्न सिद्ध होवेहै. जो उत्पत्तिसं पूर्व प्रपंचको ब्रह्मरूप नहीं मानें तो यथा सिकतारूपसे अविद्यमान लेल सिकतासे उपजे नहीं तथा ब्रह्मसैं प्रपंचभी नहीं उपजगा. इति ॥ १६॥ .

- (९४) असव्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् १७ असद्व्यपदेशात् । न । इति । चेत् । न । धर्मान्तरेण । वाक्यशेषात् । इति प०॥ अर्थ-ननुछांदोग्यके तृतीयप्रपाठकम असदाइदमग्रे आसीत्'इसवाक्य- मैं उत्पत्तिसे पूर्व असद्व्यपदेश नाम कार्यको असत् कथन किया है यात कार्यको कारणरूपता संभवे नहीं, इति चेत् नाम उक्त शंका करें तौ संभव नहीं. श्रुतिम •जो असत् कथन है सो अत्यंत असत् अभिप्रायसे नहीं किंतु प्रगट धर्मसे अंतर नाम अपर जो अप्रगट धर्म तासै असत् कथन किया है. उत्तवाक्यके आगे। 'तत्सदासीत् यह वाक्य है. इस वाक्यशेषसै उक्त अर्थही निश्चित है. जो पूर्ववाक्यमै अत्यंत असत् ग्रहण करेंगे तो वाक्यशेषका बाध होवेगा, यातें कारणसे कार्य भिन्न नहीं इति ॥ १७ ॥ युक्तेः शब्दान्तराच ॥ १८॥ युक्तेः। शब्दान्तरात् । च । इति प०॥ अर्थ-युक्तिसें और शब्दान्तरसैंभी कार्यको कारणरूपता और उत्पत्तिसे पूर्व विद्यमानता अवश्य सिद्ध होवेहै. 'घटो जायते' जाप्रतीतिसैं घट स्वउत्प- चिका कर्ता भान होवेहै. जो उत्पत्निसे पूर्व घटको अत्यंत असत् मानेंगे तो उत्पत्तिका कर्ता नहीं सिद्ध होगा, यातें कारणरूप सतही घट उत्पत्तिका कर्ता है यह युक्तिशब्दसैं ग्रहण है. 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत् यह छांदोग्य- वाक्य शब्दांतरसे ग्रहण की है। इसमें जो सत्पद है तासैंभी कार्यकारणका अभेद निश्चित है. इति ॥ १८ ॥ पटवच्च ॥ १९॥ पटवत् । व ॥ इति प०॥ अर्थ-मृत्तिका व घट भिन्न भिन्न हैं. विलक्षण प्रतीतिका विषय होनेसे घट परकी नाई जा अनुमानमें व्यभिचार दिसा हैं, यया संवेष्टित और प्रसारित पर विलक्षण प्रतीतिका विषय है ताभी ताका भेद नहीं तथा मृत्तिका और घटकाभी भेद नहीं. इति ॥ १९॥ .

. (९५) यथा च प्राणादि ॥२०॥ यथा । च। प्राणादि । इति प०॥ अर्थ-यथा प्राणायामादिकोंसें निरुद्ध किये हुये प्राण प्राणापानादि जीवन- मात्र कार्यको सिद्ध करें, और नहीं निरुद्ध कियेहुये आकुंचन प्रसारणादि कार्यको करेंहैं, उक्त क्रियाके भेदसै प्राणोंका भेद सिद्ध होवे नहीं, यातें भी कार्यकारणका अभेदही है. इति ॥ २० ॥ पूर्वपक्षसूत्र। • इतरव्यपदेशाद्विताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॥ २१ ॥ इतरव्यपदेशात् । हिताकरणादिदोषपसक्तिः । इति प० ।। अर्थ-जीवाभिन्न ब्रह्मउपादानवोधक समन्वय इस अधिकारणका विषय है। जो जीव अभिन्न ब्रह्म उपादान है तो जो जीवको अनिष्ट है सो नहीं रचा चाहिये, इसतर्कसे समन्वयका विरोध है वा नहीं यह इसमें संदेह है. पूर्वपक्षमैं यह अक्षरार्थ है, इतरस्य नाम जीवको 'तत्त्वमसि' आदिक वाक्यनसैं ब्रह्मरूपकथन किया है. यातें ब्रह्मको जगत्कर्ता मानेसँ जीवभी कर्ता सिद्ध होवेहै,ताके सिद्ध हुयेसै हितका अकरण और आदिपदसैं अहितका करणरूप दोपनकी प्रसक्ति नाम प्राप्ति होवेगी. अहित जे जरामरणादिरूप दोष तिनकी प्राप्ति होगी यातें जीवाभिन्न ब्रह्म अनिष्टप्रपंचका कर्ता नहीं. इति ॥ २१ ॥ सिद्धान्तसूत्र। अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॥ २२॥ अधिकं । तु। भेदनिर्देशात् ।। इति प० ॥ अर्थ-तु पूर्वपक्षनिषेधार्थ है. 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः। सत्ता सोम्य तदासम्पन्नो भवति' इत्यादिक श्रुतिमैं भेदका निर्देश नाम उपदेश किया है यातें अधिकं नाम जीवसे अपर सर्वज्ञ सर्वशक्तिवान् ब्रह्म है सो जगत्का कर्ता और उपादान है यह हमको अंगीकार है, याते हित अकरणादि दोपकी प्राप्ति नहीं. नित्य ब्रह्मको कोईभी रंचक हिताहित नहीं, कल्पित भेदसैं सर्व संभव है. इति ॥ २२॥ अव०-ननु एक ब्रह्मको जगत्का कारण अंगीकार कियेसै कार्यकी वि. चित्रता नहीं सिद्ध होवेगी, जा शंकाका उत्तर कहेहें।

अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ॥ २३ ॥ अस्मादिवत् । च । तदनुपपत्तिः । इति प० ।। अर्थ -यथा एक पृथिवीजन्य जे अश्म नाम पापाण तिनकी वन,वैदूर्य, इंद्रनी- लादि भेदस विचित्रता है तथा एक ब्रह्मके अनेक कार्योकी स्वरूपसे विधि व्रता संभव है. ननु एक ब्रह्मके आश्रित जे कार्य तिनम धर्मविचित्रता कैसे है ? और अर्थ क्रिया विचित्रता कसेहै ? ना शंकानिषेध अर्थ सूत्रम आदिपद ग्रहण किया है. यथा एक पृथिवीके आश्रित जे बीज तिनमें बहुविध पत्र पुष्प फल गंध रसादि विचित्रता है, यथा एक अन्नमै केश नसादि विचित्र अर्थ क्रियाकारिन है तथा प्रसंगमभी संभव है. यातें 'तदनुपपत्ति' नाम उक्त दोपनकी प्राप्ति नहीं. इति ॥ २३ ॥ उपसंहारदर्शनान्नेति चेत् क्षीरवद्धि ॥२४॥ उपसंहारदर्शनात् । न । इति । चेत् । क्षीरवत् । हि । इति प०॥ अर्थ सहायता विना ब्रह्मस उत्पत्ति कहिनेवाला समन्वय इस अधिकर- णका विषय है. सहायतारहित होनेस ब्रह्म जगत्का उपादान और कता नहीं इस युक्तिस ता समन्वयका विरोध है या नहीं यह तहा संदेह है. तहां यह आधे सूत्रस पूर्णपक्ष है. लोकम कर्ता जो कुलाल तिसको दंडचकादिकोंकी उप- संहार अर्थात् सहायता देसी है और मृत्तिकारूप उपादानको स्वभिन्न कुला लकी सहायता देसी है, ब्रह्म सहायतास रहित है यातें ब्रह्म जगतका उपादान और कर्ता नहीं इस पूर्वपक्षका उत्तर कहेहै यया लोकर्म क्षीर नाम दुग्ध वादासाधन विनाही दधिरूप परिणामको प्राप्त होते है तथा ब्रह्मभी अपरकी सहायता चाहे नहीं, यद्यपि क्षीरको उष्णताकी अपेक्षा है तथापि उष्णता दधि होनमें जो शीघ्रता तत्मात्रम निमित्त है. इति । और श्वेताश्वतरके पष्ठ अध्या यम यह कहा है 'न तस्य कार्य करणं च विद्यते । न समचाधिकच दृश्यते । पराऽस्य शक्तिविविधैय श्रूयते वाभाविकी ज्ञानयल- क्रिया । यह वाक्यभी ब्रह्मको सहायतामा निषेध करे है. इति ॥ २४ ॥ देवादिवदपि लोके ॥२५॥ देवादिवत् । अपि । लोके । इति प०॥ अर्थ-सोके नाम इतिहासादिकाम यथा पितर नापि देवादिक घेतन स्वतः सिद्धसामर्थ्यवान् बाह्यसाधनविना संकल्पमात्रसैं अनेक प्रकारके कार्यका कर्ता भान होवेहै तथा ब्रह्मभी सहायताविना कार्यकर्ता है. इति ॥ २५ ॥ पूर्वपक्षसूत्र । कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा ॥२६॥ कृत्स्नप्रसक्तिः । निरवयवत्वशब्दकोपः। वा । इति प०॥ अर्थ-ब्रह्म निरवय है, नानाप्रकारका परिणाम सावयवका होवे है. इस युक्तिसे समन्वयका विरोध है वा नहीं यह इसमें संदेह है. पूर्वपक्षमैं यह अर्थ है कि ब्रह्म सावयव है वा निरवयव है. निरवयच मानके कार्याकार परिणामी मानेंगे तो कृत्स्न नाम समन ब्रह्मको कार्याकार परिणामकी प्रसक्तिः नाम प्राप्ति होवेगी; यातें कार्यसै अतिरिक ब्रह्म नहीं रहेगा. जो सावयवको कार्य. रूपसैं परिणामी मानेंगे तो 'निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरजन' जा श्वेताश्वतर श्रुतिरूप शब्दका कोप होवेगा, दोनों पक्षनमैं अनित्यत्वप्रसंग होवेगा. इति ।। २६ ॥ सिद्धान्तसूत्र । श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २७॥ श्रुतेः । तु | शब्दमूलत्वात् । इति प० ।। अर्थ-तु पूर्वपक्षको असंगतवोधन करे है. यथा ब्रह्मको जगतका उपादान सुना है तथा । 'तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पुरुपः' इत्यादिक वचनोंमें कार्यसें अधिकभी ब्रह्मका स्वरूप सुना है यात सर्व ब्रह्मको परिणामप्राप्तिरूप दोष नहीं. ननु पाछे जो युक्ति कहीथी तासैं श्रुति वाधित है, यातें कार्यसे अधिक ब्रह्मका सत्व श्रुति कैसे वोधन करेगी ? जा शंकासै कहे हैं। ब्रह्मको शब्दमूलत्वात् नाम केवल शब्दप्रामाणिक होनेसे शब्दअनुसार कार्य उपादानत्व और कार्य अतिरिक्त सत्व यह दोनों ब्रह्मम संभव है, विरोध नही. इति ॥ २७॥ आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॥ २८॥ आत्मनि । च । एवं । विचित्राः । च । हि । इति प० ॥ अर्थ-एवं नाम यथा ब्रह्ममें विवर्तरूप विचित्र नाम अनेकप्रकारका कार्य उपजे है तथा 'न तत्र रथा न रथयोगान पन्थानो भवन्ति अथ रथात् me * (९८) रवयोगान्पथः सृजते' इत्यादिक श्रुतिनमैं स्वप्नद्रष्टा निरवयच आत्मनि नाम जीवमें विचित्र सृष्टि सुना है, यथा स्वप्नप्रपंचसै स्वमसाक्षीमैं दोष नहीं तथा विवर्तरूप कार्य उपादानत्वस ब्रह्ममैंभी कृत्स्नप्रसक्ति आदिक दोप नहीं. इति रहस्य इति । उक्त श्रुति बृहदारण्यकके पष्ठम प्र० तृतीय ब्राह्मणमैं है ॥२८॥ स्वपक्षदोपाच ॥२९॥ खपक्षदोपात् । च । इति प०॥ अर्थ-सांख्यमतमभी निरवयव प्रधानको जगत्का उपादान अंगीकार किया है यातें स्वनाम सांख्यमतमभी कृरसमसक्तिआदिक सर्व दोप तुल्य है और परमाणुषादमें परमाणु दोनोंके संयोगसे व्यणुकादि सृष्टि मानी है सो संयोग परमाणुक एकदेशर्म है या सर्वजगा है. संयोगीके सर्वदेशमैं तो संयोग लोकमै कोई देखा नहीं, एकदेशमैं मानस सावयवत्व विना एकदेशका संयोग संभवे नहीं. सावयव मानसे निरवयव कथन असंगत होवेगा. इत्यादि दोप स्वपक्ष नाम न्यायपक्षमभी तुल्यही है. ब्रह्मवादमै दोपरचक नहीं यातें परमा. माही सर्वका उपादान है. इति ॥ २९ ।। सर्वोपेता च तदर्शनात् ॥ ३० ॥ सर्वोपेता। च । तदर्शनात् । इति प० ।। अर्थ-मायाशक्तिवान् ब्रह्म जगत्का कारण है. यह पूर्व कहा सो ब्रह्म शरीररहित है. शरीरविना मायाकथन असंगत है. इस युक्तिसे पूर्व उक्तका विरोध है या नहीं यह तहां संदेह है. पूर्वपक्षमै विरोध अंगीकार कियसे यह सिद्धांत है. परदेवता सर्वउपता नाम सर्वशक्तिमान है तत् नाम सर्वशक्तिमल. दर्शनात् नाम श्रुतिम देसा है । तथाहि 'सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरस' यह छांदोग्यतृतीयमपाठकगतश्रुति सर्वशक्तिमत्व ब्राहम दिखाहै इति । थुतिअर्थ-सर्व जगत् कर्म होरे जिसका सो सर्वकर्म कहिये अर्थात् सर्यको रचे है. इसीतरह आगे जाना चाहिये. इति ॥ ३०॥ विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥ ३१ ॥ विकरणत्वात् । न । इति । चेत् । तत् । उक्त । इति प० ॥ अर्थ-मशपियुफ जे देयतादिक ते नेत्रादिकरणवानही विचित्रकार्यफे पर्चा दरद और ब्रह्म 'अघचप्कामोत्रं जा मुतिम निफरणत्याव नाम करणोंसे रहित सुना है, यातें ब्रह्म जगत्कर्ता नहीं, इति चेत् नाम यह शंका करें तो इसका जो उत्तर है तत् नाम सो उक्तं नाम पूर्व कह दिया है. इति ॥ ३१॥ पूर्वपक्ष। न प्रयोजनवत्त्वात् ॥ ३२॥ न । प्रयोजनवत्त्वात् । इति प० ॥ अर्थ-सर्वकामनरसैं रहित ब्रह्मको जो समन्वय उपादान कहेहै सो इस अधिकरणका विषय है. ब्रह्म फलसैं विना जगतको रचे नहीं । अभ्रांतचेतन होनेंसैं इस तर्कसैं तिस समन्वयका विरोध है या नहीं यह तहां संदेह है. पूर्वपक्षमैं यह अर्थ है ब्रह्म नित्यतृप्त है यातें प्रयोजनसे रहित है. बुद्धिवान- की प्रवृत्ति प्रयोजनविना होवे नहीं. याते प्रयोजनवत्त्वात् नाम प्रवृत्तिको प्रयोजनवान् होनेसें ब्रह्म जगतकर्ता नहीं । इति ॥ ३२॥ सिद्धान्तसूत्र । लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ॥३३॥ लोकवत् । तु । लीलाकैवल्यं । इति प० ।। अर्थ -तु पद शंकानिषेध अर्थ है, यथा लोकमैं राजाकी फलविनाही केवल लीलारूप अनेक प्रकारकी प्रवृत्ति देखी है और यथा प्राणोंका व्यापार स्वाभाविक है तथा ब्रह्मकी भी विचित्र कार्य रचना लीलाकैवल्यं नाम केवल लीलामान है. फल अभिलापासे नहीं, और किसी प्रकार राजाकी लीलामैं फल- कल्पना संभव है परंतु नित्यतृप्त ब्रह्मकी लीलामात्रही है. इति ॥३३॥ वैएम्यनैघृण्येन सापेक्षत्वात्तथाहि दर्शयति ॥ ३४ ॥ वैषम्यनैपुण्येन । सापेक्षत्वात् । तथाहि । दर्शयति । इतिप०॥ अर्थ-निरवयव ब्रह्ममें उत्पत्ति कहनेवाला समन्वय रसका विषय है. जो विषमदृष्टिकर्ता होवे है सो सावध होवेहै. इस तर्कसैं तिस समन्वयका विरोध है या नहीं यह इसमें संदेह है. तहां यह पूर्वपक्ष है. ब्रह्म प्राणिकर्मनिमित्तसे जगतकर्ता है या तिससे विनाही कर्ता है. कर्मनिमित्तसे कर्ता माने तो ब्रह्मको अनीश्वर हुआ चाहिये. कर्मनिमित्त विना कर्ता माने तो वैषम्य और नैपुण्य दोप होवेंगे. तथाहि अनेक कीटपतंगादि योनिको अत्यंत दुखी उत्पन्न करना, (१००) अनेक मनुप्यादिजीवको साधारण दुखी सुखी उत्पन्न करना, अनेक देवादि जीवोंको अत्यंत सुखी उत्पन्न करना, यह चैपम्यतादोष है और सर्व संहार- कर्ता होना यह नधुण्य दोप है. तिन दोपनसैं ब्रह्म सावद्य सिद्ध होवेगा. यातें निरवद्य ईश्वर जगत्कर्ता नहीं, इति । उक्त शंकाका यह समाधान है. पूर्व जे दोप कहे हैं, ते 'न' नाम असंगत हैं. सापेक्षत्वात् नाम ईश्वरमें कर्तापना प्राणिकर्मनिमित्तसे अंगीकृत है, यातें दोप नहीं, उक्त दोप कर्मनिमित्तविना का मानस होवेह और कर्मनिमित्तसे जो अनीश्वरतादोष कहा था सोभी असंगत है. मृत्यसेवाके अनुसार फलदाता राजाको अराजापना लोकमैं देखा नहीं तथा ईश्वरमैं अनीश्वरता होवे नहीं, अनेक वीज भूमिमें पड़े रहेहैं मेघ. बिना अंकुर उपजे नहीं तथा ईश्वरपिना कर्मफल उपजे नहीं । तथाहि दर्शयति नाम श्रुति स्मृति ईश्वरको प्राणिकर्मनिमित्तसे जगत्का कर्ता कहे है. तथाहि । 'एप हि एव साधुकर्मकारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य निनीयते एप एव असाधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्योऽधो निनीयते । पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन' यह कॉपीतकिश्रुति कर्मनिमित्त ईश्वरको कर्ता कहेहै. श्रुतिअर्थ-जिसको इस लोकसैं ऊपर प्राप्त करनेकी इच्छा करें, ताको पूर्वजन्मकृत सुकृतके यशसे शुभ कर्म करावे है और जिसको नीचे प्राप्त करनेकी इच्छा करे है ताको अशुभ करावे है, पुण्यसै सुखी होवेहै पाप- से दुखी होवेहै. इति । 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहं' इत्यादिक स्मृतिभी कर्मनिमित्तसेही ईश्वरको कर्ता कहेहै. इति ॥ ३४॥ न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् ॥३५॥ न । कर्म । अविभागात् । इति । चेत् । न । अनादित्वात् । इति प०॥ अर्ध-एकमेवाद्वितीयं' इस छांदोग्यश्रुतिस उत्पत्ति से पूर्व अविभागात नाम अभेद निश्चय होवह. यात तदा न कर्म कहिये कर्मोका अभाव था याते जगत्काम कर्मनिमित्तविना विपम दृष्टि मंभयहै जा शंकाका यह उत्तर है, मंमार वीजअंकुरवत् अनादि है, यात उफ शंका असंगत है.पूर्व किये जे धमाधम ते अत्यंत नाश होयें नहीं. इति ॥ ३५ ॥ अय-ननु संसार अनादि कसे है !जा शंकास मंद है.

- . (१०१" उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॥ ३६ ॥ उपपद्यते । च । अपि । उपलभ्यते । च । इति प०॥ अर्थ-संसारमै अनादित्व उपपद्यते नाम संभव है. अनादि नहीं माने तो अकस्मात् सृष्टि अंगीकार कियेसै मुक्तकोभी पुनः संसार होवेगा, और श्रुति- स्मृतिमै संसार अनादि उपलभ्यते नाम प्रतीत होवेहै । धाता यथा पूर्व- भकल्पयत्' यह श्रुति और 'न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तोन चादिन च संप्रतिष्ठा' यह भगवदाक्य संसारको अनादि कहेहै. इति ॥ ३६ ।। सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥३७॥ सर्वधर्मोपपत्तेः। च । इति प०॥ अर्थ-जो समन्वय निर्गुण ब्रह्मको जगत्का कर्ता कहे है। ताका जो निर्गु- ण है सो उपादान नहीं जा तर्कसे विरोध है वा नहीं जा संदेहसैं पूर्वपक्षमैं विरोध मानके यह उत्तरपक्ष है । जगत्कारणत्व सर्वज्ञत्वादिक जे कारणके सर्व धर्म ते पूर्व उक्त प्रकारसे ब्रह्ममै उपपत्तेः नाम बने हैं यांते ब्रह्मही जग तूका कारण है, यातें यह शास्त्र निर्दोष है. इस निर्दोप शास्त्रसे ब्रह्ममैं जो सर्व वेदांतका समन्वय ताका स्मृति और युक्तिसे विरोध रंचक नहीं. इति सिद्धं । इति सूत्रभावप्रकाशिकाभापाटीकायां द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादः समाप्तः॥३७॥ ॥ अथ द्वितीयपादप्रारम्भः॥ पूर्व समन्वयमैं परकल्पित दोपनको निरास करके अब अधिकारीकी अद्वैतशा- स्त्रमें निस्संदेह प्रवृत्तिअर्थ सूत्रकार परतदूपणप्रधान इस पादका आरंभ करें हैं. सांख्यमतमैं कहे जे पदार्थ तामैं श्रद्धाके निषेधार्थ प्रथम सांख्यमत- खंडन करेंहैं । पूर्व तो वेदांत प्रधानका वोधक नहीं यह सिद्ध किया है. पादमैं प्रधानसाधक युक्तिको खंडन करहें याते पुनरुक्तिदोष नहीं. इस पादके पंच अधिक चालीस सूत्र हैं. तिनमैं ८ अधिकरण हैं, ३७ गुण है. तथाहिः- सूत्रसंख्या। अधिकरण । प्रसङ्ग साख्यखण्ड . इस गुण । २ सा० (१०२) + गु० सा. ४ सा० + + गु० गु० गु० ७ + सा० सा० सा० सा. ८ + + गु० अ० अ० १४ गु० + गु० गु० गु० सा० सा० वैशेपिकमतखण्डनसिद्धान्त.' वैशेपिकमतखण्डन. वै० वै० वै० वै० वै० वुद्धमुनिवाह्य मतखण्डन. बु० वु० चु० यु. चु० + + + + + + १८ + २१ २२ + गु० गु० गु० गु० २३ गु० २५ चु० + गु० गु० + यु. २७ २८ २९ २० अ० युद्धमुनिअन्तरमतखण्डन. चु० यु० यु० + जैनमतखण्डन. जै० + + गु० गु० गु० जै: + अ० केवलनिमित्तकारणखण्डन. के० -- गु० गु० ४२ + ++ + गु० के० भागवतमतखण्डन भा. भाव भा० गुरु रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॥ १ ॥ रचनानुपपत्तेःचन | अनुमानं | इति प० ।। अर्थ-परमतयुक्तिविरोधसैं समन्वयकी असिद्धि पूर्वपक्षमैं फल है. और परमतकी युक्तिके अविरोधसैं समन्वयसिद्धि सिद्धांतका फल है. यह पाद- समाप्तिपर्यंत जाना चाहिये । अचेतन प्रधान जगत्का उपादान है. यह सांख्यसिद्धांत इस अधिकरणका विषय है जामैं संदेह हो। सो विषय कहि- येहें सो सिद्धांत प्रमाणमूल है वा भ्रांतिमूल है यह तहां संदेह है. तहां यह पूर्वपक्ष है. यह सुखदुःख माहरूप जो जगत् इसका स्वतुल्यही कोई उपा- दान है तामै अन्वित होनेसे यथा मृत्तिका अन्वित घटादिकोंका उपादान है इस अनुमानसैं जो सुखदुःख मोहरूप वस्तु सिद्ध होवेहै सो प्रधान अंगीकार है याते सांख्यसिद्धांत प्रामाणिक है. इति। तहां यह उत्तर है. चेतनप्रेरणारहित रचनाज्ञानशून्य जो प्रधान तासे अनेकविध विचित्र जगतरचना अनुपपत्तः नाम संभव नहीं यांते अनुमानं नाम उक्त अनुमानकरके सिद्ध जो प्रधान सो जगतका उपादानकारण नहीं, धकारसे स्वरूपासिद्धहेतु आभास सूचना किया है, याते सांख्यसिद्धांत अप्रामाणिक हैं. इति ॥ १ ॥ .

(२०४१) प्रहत्तेश्च ॥२॥ प्रवृत्तेः। च । इति प०॥ अर्थ-साम्यावस्थाको प्राप्त जे गुणतिनका नाम प्रधान है, साम्यावस्थाका- लमैं रचक कार्य उपजे नहीं, किंतु साम्यावस्था हटकर गुणोंका अंगांगीभाव हुयेसै अर्थात् कम ज्यादा हुयेसै कार्य उपजे है. यह सांख्यसिद्धांत है सो असंगत है, लोकमैं जे अचेतन स्थादिक तिनकी प्रवृत्ति चेतनाधीन देखी है. प्रधानका जो साम्यावस्थाका छोड़नारूप प्रवृत्ति सो चेतनप्रेरणाविना संभवे नहीं, याते 'प्रवृत्त' नाम उक्त विधसे प्रवृत्तिके असंभवसे सांख्यमत असंगत है. इति ॥ २॥ पयोऽम्बुवचेत्तत्रापि ॥३॥ पयः। अम्बुवत् । चेत् । तत्र | अपि । इति प०॥ अर्थ-ननु अचेतनकीभी स्वतः प्रवृत्ति होवेहै. यथा पयस नाम दुग्ध वत्सके लिये आपही प्रवृत्त होवेहै यथा जल स्वभाविकही चले है अर्थात् निम्न देशमैं गमनार्थ प्रवृत्त होवेहै तथा प्रधानभी चेतनप्रेरणाविना प्रवृत्त होवेहै, इति चेत् नाम यह कल्पना करें तो तत्रापि नाम तहां जलादिकॉमभी परमात्मा प्रेरक सुना है, यांते अचेतनकी प्रवृत्ति स्वतः मंभवे नहीं इति ॥३॥ व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् ॥४॥ व्यतिरेकानवस्थितेः । च। अनपेक्षत्वात् ।। इति प०॥ अर्थ-प्रधानको स्वतंत्रकारण अंगीकार कियेसे कदाचित्भी कार्यके व्यति- रेक नाम अभावकी 'अनवस्थिते' नाम अवस्थितिका अभाव होगा. अर्थात् किसी काठमभी कार्यका अभाव नहीं होगा किंतु मर्यदा कार्य बना रहेगा। स्वतंत्रप्रधानका अपर कोई चेतन सहकारी 'अनपेक्षत्यात्' नाम तुमने अंगीकार नहीं किया याते उक्त अर्थ सिद्ध होयेगा. सो अमंगत है. याते स्वतंत्र प्रधान जगदका उपादान नहीं. इति ॥ ४॥ अन्यत्राभावाच न तृणादिवत् ॥ ५॥ अन्यत्राभावात् । । न । तृणादिवत् । इति प० ।। अर्थ-ननु तृण जलादिक अपर निमित्त विना दुग्धाकार परिणामको - . . प्राप्त होवेहै. तथा प्रधान जगताकार अपर निमित्तविनाही होवेहै. यह दृष्टां- तभी असंगत है, तथाहि-अन्यत्र नाम धेनुआदिकोंसें अपर जे बैलादिक तिनमें तृणादिकोंके दुग्धाकार परिणामका अभाव देखा है. यातें तृणादिवत् कल्पना संभव नहीं, यातें धेन्वादिक निमित्तसेही तृणादिक क्षीररूप होवेहै. इति ॥५॥ अभ्युपगमेऽपि अर्थाभावात् ॥६॥ अभ्युपगमे । अपि । अर्थाभावात् । इति । प० ।। अर्थ-प्रधानकी स्वतःप्रवृत्ति अभ्युपगमे नाम अंगीकार कियेसैंभी अर्थाभाव नाम प्रयोजन सिद्ध होवे नहीं. तथाहि प्रधानकी प्रवृत्ति भोगअर्थ मानें तो भोग्य पदार्थ अनंत हैं, यातें कदाभी मोक्ष नहीं होगा, जो प्रधानकी प्रवृ- त्तिको अपवर्ग अर्थ मानेंगे तो भोग नहीं होगा, यातें प्रयोजनका अभाव- होनेसे प्रधान जगतका कारण नहीं. इति ॥६॥ पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि ॥७॥ पुरुपाश्मवत् । इति । चेत् । तथापि । इति । प०॥ अर्थ-ननु पुरुष यद्यपि असंग है यातें सो प्रधानका प्रवर्तक नहीं तथापि यथा पंगुपुरुष स्वप्रवृत्तिसै रहितभी प्रवृत्तिमैं सामर्थ्य अंधको प्रवृत्त करे है और अश्म नाम अयस्कांत संनिधिमात्र लोहको प्रवृत्त करेहै. तथा प्रधानका प्र- वर्तक पुरुष है.. यह कल्पना करें तौ तथापि नाम तौभी दोप दूर होवे नहीं. तथाहि पुरुपको प्रेरक मानेसे प्रधान स्वतंत्र है, जा प्रतिज्ञा भंग होवेगी और अकर्ता नहीं सिद्ध होवेगा और दृष्टांतोंमें पंगुपुरुपका वाणीरूप । व्यापार है अयस्कातका आनत्य सनिधिव्यापार है. प्रधानपुरुषका सांध सदाही है, यातें सो व्यापार नहीं. जा विध दोष दूर होवे नहीं. इति ॥ ७॥ अङ्गित्वानुपपत्तेश्च ॥ ८॥ अङ्गित्वानुपपत्तेः । च । इति । प०॥ अर्थ-गुणोंका अंगांगीभाव होकर महत्तत्वादि कार्य उपजेहें यह सांख्यवाले कहेहें. तहां यह पूंछा चाहिये कि प्रकृति कूटस्थ है या विकारी है ? प्रथम पक्ष मानें तो गुणसाम्यावस्थाका भंग नहीं होवेगा यात अंगित्य नाम गुणोंका कम (१०६) ज्यादारूप अंगांगीभाव 'अनुपपत्तेः' नाम नहीं बनेगा यातें कार्य नहीं उप- जेगा. जो विकारी मानें तो साम्यावस्थाभंगरूप विकार स्वतः होवेहै वा परसें होवे ? स्वतःपक्षमें कार्य सदा बना रहेगा. परसैं मानें तो पुरुपको उदासीन कहिना असंगत होवेगा. यात अंगांगीभावके असंभवसै कार्यका अभाव होवेगा. इति ॥ ८॥ अन्यथाऽनुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥ ९ ॥ अन्यथा । अनुमितौ । च । ज्ञशकिवियोगात् । इति । प०॥ अर्थ-ननु हमको उक्तविधसै अंगीकार नहीं किंतु अन्यथा नाम कार्य- अंगांगीभावकी 'अनुमितौ' नाम अनुमिति अंगीकार कियेसै उक्त दोष नहीं यहभी असंगत है. चेतनत्व धर्म पुरुपका है 'गुण' ज्ञशक्तिवियोगात् नाम ज्ञा. नरूप शक्तिस रहित हैं यात तासै अनुमिति संभव नहीं. तात्पर्य यह है कि गुण साम्यावस्थाभंगके योग्य है तथापि ताका भंग निमित्तविना संभवे नहीं. निमित्त कोई रने नहीं, स्वत: भंग मानेसे सदा चैपम्यता रहेगी. जो स्वत: अबपन्यता मानेंगे तो सदा साम्यता रहेगी, यात अंगांगीभाव संभव नहीं. इति ॥ ९॥ विप्रतिषेधाचासमञ्जसम् ॥ १० ॥ विप्रतिषेधात् । च । असमससम् । इति । प०॥ अर्थ-सांख्ययाले कहूं तो महत्तत्वस पंचतन्मात्रकी उत्पत्ति कहेहें और कह अहंकार कहेहें, कई एकादश इंद्रियां कहें कह, सप्त इंद्रियां कहें, यात परस्पर विप्रतिपेधात् नाम निपेध करनेसभी सांख्यमत 'असमञ्जसं नाम अममीचीन है. इति मिद्धं ॥१०॥ महद्दीर्घवहा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॥ ११ ॥ महत् । दीर्घवत् । वा । हस्वपरिमण्डलाभ्याम । इति । प०॥ अर्थ-जो ममन्यय घेतन ब्राहमें जगत्की उत्पत्ति कहे है सो इस अधिक रणका विषय है. फारणके गुण स्यममान गुणोंको कार्यम आरंभ करें, इस युक्तिम तिम ममन्चयका विरोध है या नहीं यह तहां संदेह है। वारको प्रपंधका उपादान मानेमें प्रपंचमी प्रामवत् पतन्य हुआ पाहिये, कारणफे गुण कार्यम + . (१०७) अवश्य जावे हैं यातें चेतनसे जड़की उत्पत्ति माननी विरुद्ध है. यह पूर्वपक्ष है. उक्त कल्पनाका व्यभिचार है यातें सिद्धांतविरोध नहीं. अक्षरार्थ यह है कि यथा 'इस्वपरिमण्डलाभ्यां नाम व्यणुक और परमाणुसैं महत् दीर्घ त्र्यणुक उपजेहै अर्थात् परमाणुसैं अणु इस्व ध्यणुक उपजे है. अणु इस्व व्य- णुकसैं महत् दीर्घ व्यणुकादि उपजे हैं तथा चेतनभी ब्रह्म अचेतनका कारण है. इति । यह वैशेषिकमत है. दो परमाणुवास इस्व अणु व्यणुक उपजेहै. तहां तीन तीन व्यणुकसैं महत् दीर्घ त्र्यणुक उपजेहै. तहां परमाणु, जो परिमाण- रूप गुण सो स्वसंमान परिमाणको व्यणुकमैं नहीं उपजाये है, किंतु परमाणुगत जो द्वित्वसंख्या सो व्यणुकमै इस्वत्व अणुत्वका आरंभ करेहै. और व्यणुकमें जे अणुत्व हस्वत्व ते ज्यणुकमैं स्वसमान अणुत्व हस्वत्वका आरंभ नहीं करेहैं, किंतु व्यणुक, जो त्रित्व संख्या सो व्यणुकमैं महत्वादिकोंका आरंभक है. यह तिनका संकेत है. इनका इस मतमें कारणके गुण कार्यमैं जाहें जा संकेतमैं व्यभिचार स्पष्ट भान होवेहै, यातें उक्त नियम असंगत है. इति॥११॥ आगे ताका मत खंडन करहै. उभयथाऽपि न कर्माऽतस्तदभावः॥ १२॥ उभयथा । अपि । नो कर्म । अतः । तदभावः । इति । प०॥ अर्थ-परमाणुसैं जो जगतकी उत्पत्ति सो इस अधिकरणका विषय है. सो प्रमाणमूल है वा नीतिमूल है यह तहां संशय है. पूर्वपक्षमै प्रामाणिक अंगी- कार कियेसै यह सिद्धांत है. न्यायमतमैं प्रथम परमाणुमैं क्रिया मानी है. तिस क्रियाका परमाणु समवायिकारण है.आत्मपरमाणुसंयोग असमवायिकारण है। अदृष्यादि निमित्त कारण है. तिस क्रियासे परमाणु दोका संयोग होवेहै. संयोग होकर व्यणुक उपजे है. यह तिनका सिद्धांत है सो असंगत है. तथाहि- णुमैं जो प्रथम कर्म है तामैं कोई निमित्त नहीं मानें तो कर्म नहीं होगा. जो निमित्त मानें तौ दृष्ट है वा अदृष्ट है. दृष्ट तो जीवप्रयत्न हस्तसंयोगादि हैं. ते तदा विद्यमान नहीं. और अदृष्टपक्षमै यथा आत्मसमवेत अदृष्ट नि- मित्त है तथा अदृष्टवान् आत्माका संबंधभी सदा रहे है, यातेंप्रलयका अभाव होवेगा यात उभयथा नाम निमित्त मानेसे और नहीं मानेसे कर्म नाम क्रिया संभवे नहीं, अतः नाम कर्मके असंभवसे । तत् नाम कार्योत्पत्तिकाभी अभाव सिद्ध होवेगा यातें परमाणुकारणवाद असंगत है. इति । १२ ॥ -परमा- (१०८) समवायाभ्युपगमाञ्च साम्यादनवस्थितेः॥१३॥ समवायाभ्युपगमात् । च । साम्यात् । अनवस्थितेः ॥ इति । प०॥ अर्थ-व्यणुक परमाणुम समवायसंबंधस रहे है, यह न्यायमतमै मानें है यातेंभी परमाणुकारणवाद असंगत है. तहां दोष कहे है-यथा व्यणुक परमा- णुसे अत्यत भिन्न है, ताको समवायकी अपेक्षा है, तथा समवायभी परमाणुस अत्यंत भिन्न है यातें ताकोभी समवायकी अपेक्षा होवेगी जैसे व्यणुकमै भिन्न- त्व है तथा समवायमभी भिन्नत्व है यातें साम्यात् नाम भिन्नत्वकी तुल्यतासै ताको अपर समवायकी अपेक्षा अवश्य होगी ताके अंगीकार कियेसे 'अन- वस्थितेः' नाम ताको अपर समवाय चाहीये जाविध अनरस्था प्राप्त होवेगी. जो समवाय नहीं सिद्ध हुआ तो न्यणुकादि कार्य कैसे होवेगा? इति ॥१३॥ नित्यमेव च भावात् ॥१४॥ नित्यम् । एव च । भावात् । इति । प०॥ अर्थ-किंचपरमाणुका प्रवृत्तिम्बभार है वा निवृत्तिस्वभाव है। प्रवृत्तिस्वभाव माने प्रवृत्तिको नित्य नाम सदा भावात् नाम होनेस प्रलय नही होवेगा और निवृत्तिस्वभाव मानेस निवृत्तिको नित्य नाम सदा भावात् नाम होनस उत्प- त्तिका अभाव होनेगा इति ।। १४॥ किच । रूपादिमत्वाच विपर्ययो दर्शनात् ॥१५॥ रूपादिमत्वात् । च । विपर्ययः । दर्शनात् । इति । १०॥ अर्थ-चतुर्विध परमाणु गधादिवान् नित्य अणुरूप है यह वैशेषिक मान सोमी असंगत है. तथाहि-परमाणु अनित्य स्थूलरूप है ख्यादिवान होनेस पटादिकोंकी नाई है इति । पटम स्पादिक है यातें सो तंतुस अस्थूल और अनि- स्य है तथा जगत्कारणम म्पादिक अंगीकार कियेस सो स्थूल और अनित्य मिद्ध होवेगा यातें जगत् कारण स्पादिकोस रहित है.अक्षर योजना यह है कि तुम्हारे मतम जगत् कारण रूपादिमत्वात् नाम रूपादिकान होनेसे अणुरव निस्यारम विपर्यय नाम वरटे धर्म जे रघुबरन अनित्यवादि तिनकी प्राप्ति होगी लोयम म्पादिकवान् जे पटादिर ते तसेही दर्शनात् नाम देसे ६.नि।।।

( १०९) उभयथा च दोपात् ॥ १६ ॥ उभयथा। च। दोपात् । इति। प०॥ अर्थ-किंच रूप रस स्पर्श गंधवान् ४ पृथिवी स्थूल मान होवे है. रूप रस स्पर्शवान् ३ जल सूक्ष्म भान होवेहै. रूपस्पर्शवान् २ तेज सूक्ष्मतर भान होवेहै. वायु स्पर्शवान सूक्ष्मतम भान होवे है. उनके अनुसार परमाणुको कल्पें तो अणु कथन संभवे नहीं. जो रूपादिवान् नहीं कल्पेंगे तो पृथिवी आदिकोंमें रूपादि- कोंका लाभ नहीं होवेगा इस प्रकार उभयथा नाम दोनोंही प्रकारसैं दोष होनेंसैं 'परमाणुकारणवाद असंगत है. इति ॥ १६ ॥ अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षम् ॥ १७॥ अपरिग्रहात् । च । अत्यन्तम् । अनपेक्षम् । इति । प०॥ अर्थ-प्रधानकारणवादको सत्कार्यअंशमैं मनुआदिकोंने अंगीकार किया है परंतु परमाणुकारणवाद किसी अंशमैंभी ग्रहण नहीं किया; यातें सो अत्यंत नाम सर्व अंशमैं अनपेक्षं नाम अधिकारीको त्यागनेयोग्य है. यातें वैशेषिक- मतसैं समन्वयका विरोध नहीं. इति ॥ १७॥ अव० -पूर्व वैशेपिकमतको खंडन किया है आगे वैनाशिकमतको खंडन करें हैं। बुद्धमुनिने जिस आगमका उपदेश किया है सो आगम वैभाषि- क १, सौत्रान्तिक २, योगाचार्य ३, शून्यवादी ४, जा चार शिष्योंकी बुद्धि- अनुसार चार प्रकारका है. तहां आदिके दोयके मतमैं ज्ञानादिक सर्व पदार्थ क्षणिक मानें हैं और सत्यरूप मानेहें. तिनमै भी एता भेद है । वैभापिकके मतमैं घटादिक पदार्थ प्रत्यक्ष हैं और सौत्रांतिकके मतमैं घटाकारज्ञान उपजे है ता ज्ञानसैं अप्रत्यक्ष घटादिकोंका अनुमान होवे है। घटायः अमत्य- क्षा भवितुमर्हन्ति स्त्राकारज्ञानविपयत्वात् धर्मादिवत्' यह अनु- मानका आकार है । उक्त उभय मतनको मिलाकर सूत्रकार खंडन करें हैं। समुदाय उभयहेतुकेपि तदप्राप्तिः ॥१८॥ समुदाये । उभयहेतुके । अपि । तदप्राप्तिः । इति। प०॥ अर्थ-उक्त मत प्रमाणमूल है वा भ्रांतिमूल है जा संदेहसें पूर्वपक्षमै प्रमा- णमूल अंगीकार है तथाहि भूमि जल तेज वायु यह चारों भूत चतुर्विध पर- . " (११०) माणुकी पुंजस्वरूप है. परमाणुविना अवयवीरूप कार्य रंचक नहीं. यह प रमाणुहेतुक जलादिसमुदाय बाह्य है. द्वितीय आध्यात्मिक समुदाय है ताके हेतुस्कंध है. तथाहि । रूप १, विज्ञान, वेदना ३, संज्ञा ४, संस्कार ५, यह पंच स्कंध है. विषयोंसहित इंद्रियोंका नाम रूप स्कंध है, १ अहं यह जो आ लयविज्ञानप्रवाह सो विज्ञानस्कंध कहिये है २ । सुखादि प्रत्यय वेदनास्कंध अंगीकार है ३, गौ है अश्व है इत्यादि शब्दविशिष्ट वस्तुविषय सविकल्प प्र- त्यय संज्ञास्कंध है ४, राग, द्वेप, मोह, धर्माधर्म यह संस्कारस्कंध है ५. तहां विज्ञानस्कंधको चित्त और आत्मा कहें है अपर चारों चैत्तस्कंध है. अर्थात् चि त्तमें है. यह उभय स्कंधनका समुदाय सर्व व्यवहारका कारण है. यह आध्या- त्मिकसमुदाय स्कंधहेतुक है. यह वेभापिक और सौत्रांतिकका मत है. इनका खंडन करह. उभयहेतुके नाम परमाणुहेतुक वाह्यसमुदायमै और स्कंधहेतुक आध्यत्मिक समुदायमै तत् नाम उभय समुदायकी अप्राप्ति है परमाणु स्कंध उभेही अचेतनरूप है. (यातें स्वतः) तिनका समुदाय संभवे नहीं. अपर कोई समुदायकर्ता माना नही यात समुदायप्राप्ति संभवे नहीं. इति ॥ १८ ॥ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्र- निमित्तत्वात् ॥ १९॥ इतरेतरप्रत्ययत्वात् । इति । चेत् । न । उत्पत्ति- मात्रनिमित्तत्वात् । इति । प०॥ अर्थ-ननु चेतनविनाभी संघात संभरे है. तथाहि-अविद्या १, संस्कार, विज्ञान ३, नाम ४, रूप ५, पडायतन ६, स्पर्श ७, वेदना ८, यह अविद्या- दिक इतरेतर नाम परस्पर प्रत्ययत्वात् नाम हेतु है यातें घटीयंत्रवत् इनसे संघातकी उत्पत्ति संभने है यह आधे सूत्रसे पूर्वपक्ष है । क्षणिक पदार्धमे स्थि रत्वनित्यत्वादि भ्रांति अविद्या मानेह सौ पियोंमें रागादिरूप संस्कारोंका हेतु है तिस संस्कारसे गर्भगत आद्य विज्ञान उपजे है. तिस विज्ञानस पृथिवी आदिक चार भूत उपजे है, तिनकोही नाम कहें है. रूपपदस शरीरका ग्रहण है. भूमिमादिक चार एक शरीर एक विज्ञान यह पट् आश्रय हो जिसका वाका नाम पडायतन है अर्थात् इंद्रियोंका नाम है. नामरूप इंद्रियोंका सो परस्पर संबंध सो स्पर्श अंगीकार है तिनसे मुसादिवेदना उपजेहे. तास (१११) पुनः अविद्या उपजेहै जाविध परस्पर कारण है, यह कल्पनाभी असंगत है. दो प्रकारको कार्योत्पत्ति तुमने मानी हैं एक हेतुअधीन मानी है एक समु- दायअधीन मानी है. यथा वीजसे अंकुर अंकुरसैं पत्र पत्रसे कांड उपजे हैं यह हेत्वधीन है. भूमिआदिक भूतनके मिलनेसै वीजसे अंकुर उपजे है. सो स- मुदायाधीन है. और आध्यात्मिक उत्पत्तिभी दो प्रकारकी है. तहां अविद्या- दिकोंकी उत्पत्ति हेतुअधीन है. और भूमि जल तेज वायु आकाशके समुदाय- संजो कार्योत्पत्ति सो समुदायाधीन है. तहां उभयविध उत्पत्तिमै चेतनकी अ- पेक्षा नहीं. तहां प्रथमको अंगीकार करके द्वितीयको दूपित करेंहैं. अविद्यादिकों- को परस्पर कारण मानेभी उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् नाम हेतुअधीन उत्पत्तिमैं निमित्त होनेसे समुदायाधीन कार्योत्पत्ति संभवे नहीं. अपर चेतन कोई माना नहीं यात संभवे नहीं इति ॥ १९ ।। क्षणिकवादमें हेतुअधीनभी उत्पत्ति संभवे नहीं यह कहह. उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥२०॥ उत्तरोत्पादे । च । पूर्वनिरोधात् । इति । ५० ॥ अर्थ-कार्यउत्पत्तिकालमैं विद्यमान जे मृत्तिकादि तेही कारणत्वरूपसैं प्रसिद्ध हैं. नष्ट हुआ कारणकार्यका जनक देखा नहीं और तुम्हारे मतमैं उत्तरोत्पादे नाम कार्योत्पत्तिकालमैं पूर्व जो कारण क्षण तिसका नाश माना है यातें हेतु अधीनभी कार्योत्पत्ति संभवे नहीं. इति ॥२०॥ हेतुविना उत्पत्ति माने दोष कहेहैं। असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ॥ २१ ॥ अति । प्रतिज्ञोपरोधः । योगपद्यं । अन्यथा । इति । प०॥ अर्थ-असति नाम हेतुविना कार्यउत्पत्ति अंगीकार कियेसैं । पूर्वज्ञान १, नेत्र २, आलोक ३, विषय ४, यह चार हेतु हो तौ नीलादिज्ञानरूप कार्य उपजेहैजा प्रतिज्ञाका उपरोध नाम वाध होवेगा और अन्यथा नाम कार्यपर्यंत कारणकी स्थिति मानें तो योगपद्यं नाम नाम कार्यकारणकी एककालमें स्थिति होवेगी. तिसके सिद्ध हुयेसै क्षणकत्त्व प्रतिज्ञा भंग होवेगी. इति ॥ २१ ।। -बुद्धिपूर्वक नाश अबुद्धिपूर्वक नाश आकाश यह त्रय अवस्तु हैं, अव०- (११) निर्हेतुक है तुच्छ है, निरपाख्य है यह चैनाशिक मानें हैं तहां पहिले दोनों को प्रथम संडन करह. प्रतिसङ्ख्या प्रतिसङ्ख्यानिरोधाप्राप्तिर- विच्छेदात् ॥ २२॥ प्रतिसङ्ख्यापसियानिरोधाप्राप्तिः । अविच्छेदात् । इति । प०॥ अर्थ-प्रतिसंख्यापदसैं बुद्धिका अंगीकार है. बुद्धिपूर्वक जो नाश सो प्रतिसं- ख्यानिरोध कहियेह. अबुद्धिपूर्वक जो नाश सो अप्रतिसंख्यानिरोध अंगीकार है. तिस उभय प्रकारके विनाशकी प्रवाहप्रवाहीम अप्राप्ति नाम असंभव है. अविच्छेदात् यह तहां हेतु है. तथाहि-उभय प्रकारका नाश प्रवाहप्रवाहीके विच्छेदसे कहा चाहिये. प्रवाहका विच्छेद तो चर्मप्रवाहीके विच्छेदअधीन है. प्रवाही घटादिक क्षणिक है या तिनका बुद्धिपूर्वक नाश तो संभवे नही. और कारणरूप मृत्तिकादिक प्रतीत होवेह यातें अबुद्धिपूर्वकभी समूल नाश संभवे नहीं. यात उभय प्रकारका निरोध सभवे नहीं. इति ।। २२ ।। उभयथा च दोपात् ॥२३॥ उभयथा । च । दोपात् । इति । प०॥ अर्थ-किंच क्षणिकर्म स्थिरत्वभ्राति तुमने अविद्या मानी है सो सम्यक् ज्ञानर्स नाश होवेह वा स्वतः नाश होवे है ? ज्ञानस नाश मानें तो निर्हेतुक नाश कथन असगत होवेगा. स्वतः नाश मानें तो ज्ञानका उपदेश अनर्थक होगा. जाविध उभयथा नाम दोयही प्रकारस दोप होनेस सुगत (बुद्ध) मत असगत है. इति ॥ ०३|| आकाशे चाविशेषात् ॥ २४ ॥ आकाशे। च। अविशेपात् । इति । ५० ॥ अर्थ-'आत्मन आकाशः सम्भूतः' इत्यादिक श्रुतिस और शब्द- गुणायम आकाशे नाम आकाश भी भूमिआदिकोंके अविशेष नाम तुल्यव. स्तुज्ञान होगे?; याते आकाश निरपाख्य अर्थात् अभानस्प नहीं. इति ॥२४॥ विंच.

(११३) अनुस्मृतेश्च ॥ २५॥ अनुस्मृतेः। च । इति । प०॥ अर्थ-अनुभवसै अनु नाम पीछे उपजे जो ज्ञान सो अनुस्मृति अंगीकार है. तुमने अनुभवकर्ताको क्षणिक माना है. अपरके अनुभवसै अपरका स्मरण होवे नहीं; यात 'अनुस्मृतेः' नाम आत्माका स्मरण होनेसे अनुभवकर्ताको क्षणिक कहना संभवे नहीं. इति ॥ २५॥ नासतोऽदृष्टत्वात् ॥ २६ ॥ न । असतः । अदृष्टत्वात् । इति । प०॥ अर्थ-तुमने स्वग्रंथमैं साक्षात् अभावसैं भावकी उत्पत्ति मानी है, निरुपा- ख्य जे नरविपाणादि तिनसैं भावकी उत्पत्ति देखी नहीं यात असतः नाम अभावसँ कार्योत्पत्ति युक्त नहीं. 'अदृष्टत्वात्' नाम लोकमैं अभावसैं भाव उपजा कहूं देखा नहीं यातें सुगतमत असंगत है. इति ॥ २६ ॥ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः॥२७॥ उदासीनानां । अपि । च । एवं । सिद्धिः। इति । प० ।। अर्थ-एवं नाम अभावसे भावकी उत्पत्ति अंगीकार कियेसै तत् तत् कार्यके साधन जे कृष्यादि तिनको त्यागके स्व व गेहमैं 'उदासीनाना' नाम जे स्थित हैं तिनको स्वस्ववांछित कार्यकी सिद्धि नाम प्राप्ति होनी चाहिये. यातें भ्रांतिमूलक वैभापिक सौत्रांतिकके इस वाह्य अर्थवादसैं समन्वयका विरोध नहीं. इति सिद्धम् ॥२७॥ अव०-आगे विज्ञानवादीका खण्डन करेहैं। यह तिसका मत है । विज्ञानविना अर्थात् बुद्धिविना वाह्य पदार्थ कोई नहीं यह तिसका सिद्धांत उत्तर आधेक- रणका विषय है. सो प्रमाणमूल है, वा भ्रांतिमूल है, यह तहां संदेह है. प्रमा- णमूल है यह तहां पूर्वपक्ष है. तथाहि-नीलादि विज्ञानस्वरूपसे सर्व पदार्थोंका तुल्यत्व है यातें विज्ञानको नीलादिज्ञानत्वकी सिद्धि के अर्थ वाह्य अर्थवादीकोभी नीलादिआकारत्व अंगीकार किया चाहिये,ताके मानेसे ज्ञाननिष्ठ जो नीलादि- आकारत्व तिससे सर्व व्यवहारसिद्धि संभवे है. वाह्य नीलादिक मानने अन- र्थक हैं. सो विज्ञान स्वप्रकाश है क्षणिक है साकार है यातें निराकार विज्ञा- नरूप ब्रह्मसै उत्पत्तिकथन असंगत है. इति । इसमें यह सूत्रकारका सिद्धांत है. १५ (११४) नाभाव उपलब्धेः ॥ २८॥ न । अभावः । उपलब्धेः इति । प०॥ अर्थ यह घट है यह पट है इत्यादि असंभवस सिद्ध जो विज्ञान तास भिन्न पदार्थकी उपलब्धि नाम प्रतीति होवे है या विज्ञानसे भिन्न पदार्थका अभाव कहना संभव नहीं, वाह्यविषय विना ज्ञानमै विपयाकारताकथन असं- गत है, यातें वाह्यपदार्थोके विद्यमान होनेसे ज्ञानको साकारता सिद्ध होवे नहीं, और ज्ञान क्षणिकभी नहीं ॥ २८ ॥ अव०-ननु-जाग्रतअवस्थामैं उपजे जे ज्ञान ते निरालम्ब हैं अर्थात् निर्वि पय हैं. ज्ञान होनेसे स्वम गंधर्वनगरादिक्षानवत् जा अनुमानस ज्ञान निर्विपय सिद्ध होवेह, जा शंकासे कहेहैं । वैधाच न स्त्रनादिवत् ॥ २९ ॥ वैधात् । च । न । स्वप्नादिवत् । इति । प० ।। अर्थ-स्वप्नज्ञानमैं वाधित विषयत्व है जाग्रतज्ञानम अवाधित विपयत्व है यातें दोनो ज्ञानोंको 'वपम्यात्' नाम विरुद्धधर्मवान् होनेसे स्वप्नादिदृष्टांतर्स जाग्रतज्ञानको निर्विपय कहना संभव नहीं. चकारपदसैं दृष्टांतमें अनुमानविपे साध्याभाव बोधन किया है. स्वममभी प्रातिभासिक विषय है.॥ २९ ॥ अव०-किच वाह्य पदार्थ नहीं मानें तो 'घटनानं' 'पटज्ञानं' इत्यादि ज्ञानमें विचित्रता नहीं सिद्ध होवेगी; जो पूर्व पूर्व अनादि विचिन्न वासनासे विचित्रता मानें तो बाद्य पदार्थ कोई माना नहीं, यातें वासना सिद्ध होवे नहीं. यह सूत्रकार कहें हैं. न भावोऽनुपलब्धः ॥३०॥ न । भावः। अनुपलब्धेः। इति । १०॥ अर्थ-तुम्हारे मतमें वाह्य पदार्थकी अनुपलब्धि है अर्थात् वाह्यज्ञान हुआ नहीं यातें वासनाका संभव नहीं. इति ॥ ३०॥ -किंच संस्काररूप चासनाका तुम्हारे मतम आश्रयभी कोई नहीं. जो 'अई' जा आटयविज्ञानको आश्रय कहें तो तिसका निषेध करहै. अव०- (११५) क्षणिकत्वात् ॥३१॥ - अर्थ-आलयविज्ञान क्षणिक है या ताको वासनाका आश्रय कहना संभव नहीं. आश्रय मानेंगे तो सो क्षणिक नहीं सिद्ध होवेगा. इति ॥ ३१ ॥ सर्वथाऽनुपपत्तेश्च ॥ ३२॥ सर्वथा । अनुपपत्तेः । च । इति । प० ॥ अर्थ-दर्शनं' इस शब्दके स्थानमैं पश्यना यह अपशब्द उच्चारण करेंहै औ 'स्थान' इस शब्दके स्थानमै तिष्ठना यह अपशब्द' उचारण कर, यातें सर्वथा नाम ग्रंथसैं और अर्थसैं यह वेदवाह्य मत असंगत है. 'अनुपपत्तेः' नाम असंगत होनेसे मोक्षार्थी पुरुषोंको यह सँगतमत आदर करनेयोग्य नहीं. इति ॥ ३२॥ अव०-उक्त तीनों मतोंके अनुसार शून्यमत भी असंगत है. शून्य किसी प्रमाणसे सिद्ध होवे नहीं. सर्व प्रमाणोंकरके वाधित है, यात ताके खंडनमें सूत्र- कारने पृथक् प्रयत्न नहीं किया. इति। पूर्व मुक्तकच्छ वौद्धनके मतको खंडन कर- के आगे विवसनर्जनोंके मतको खंडन करेंहैं. यह जैनोंका सिद्धांत है । स्यादस्ति१, स्यान्नास्ति २, स्यादस्ति नास्ति च ३, स्यादवकव्यः ४, स्यादस्ति चावकव्यः ५, स्यान्नास्ति चावतव्यः ६, स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्यः ७, जाविध अस्तित्व नास्तित्व आदिक विरुद्धधर्माको ग्रहण करके सर्व पदार्थोंमें उक्त सप्तभंगन- यको जोड़तेहुये विवसन पदार्थमात्रको अनेकरूप कथन करेंहैं. ग्रहणादिव्यव. हारकी सिद्धिके लिये उत्कविधि नहीं माननेसे यह दोप कहेहैं, वस्तुका एकरूप अंगीकार किसे पस्तु है यह कहा चाहिये, या वस्तु नहीं यह कहा चाहिये, प्राप्यरूपसे भी पस्तुका सत्य है याते वस्तुमाप्तिके अर्थ ग्रहणादि व्यवहार नहीं सिद्ध होवेगा, यात एकरूपता संभव नहीं. किंतु घटादिरूपसँही प्राप्यादि रूपसे नहीं जाविधही माना चाहिये, यातें वस्तुको अनेकरूपता संभव है. सप्तभंगनयका यह अर्थ है. अस्तित्वादि सप्तकोटिचिपे एक वस्तुम जो विरोधका भंग सो सप्तभंग कहिये. तहां जो नय नाम युक्ति सो मतभंगनय कहिये. तिनका यह अक्षरार्थ यह है किम प्रकार है ,किसप्रकार नहीं २, किमप्रकार है और नहीं है, किस मकार कहा नहीं जाय ४, किम प्रकार है तो कहा हैं (११६ ) नहीं जाय ५, किस प्रकार है नहीं और कहाभी नहीं जाय ६, किस प्रकार भी नहीं भी कहा भी नहीं जाय ७, इति । है कहनेकी अभिलापास प्रथम भंग प्रवृत्त होवेहै, निषेधैकी इच्छासें द्वितीय २, कैमर्स उभय इच्छासें तृतीय हैं, एककालमैं उभय इच्छास चतुर्थ ४, प्रथम चतुर्थकी क्रमसे इच्छासे पंचम ५, द्वितीय चतुर्थकी इच्छास पष्ठ ६, प्रथम, द्वितीय, चतुर्थकी इच्छासै सप्तम, भंग प्रवृत्त होवे है. इसप्रकार एकत्व, अनेकत्व, नित्यत्व, अनित्यत्वादि विरुद्ध धर्मोको ग्रहण करके उक्त नयकी योजना करनी चाहिये. या वस्तुमात्रको सत्वअसत्यादि अनेक विरुद्ध धर्मवान् होनेसें एकरूप ब्रह्ममै समन्वय असं- गत है. यह उक्त पक्षमें दोप कहेहैं. नैकस्मिन्नसम्भवात् ॥ ३३॥ न । एकस्मिन् । असम्भवात् । इति । प० ।। अर्थ-एकस्मिन् नाम परमार्थरूप एक वस्तुमैं असंभवात् नाम विरुद्धधर्म- नका असंभव है या एक वस्तुको अनेकरूपता संभवे नहीं। जो है सो है ही नास्ति नहीं। जो नित्य है । सो नित्यही है अनित्य नहीं. यथा प्रत्यम् आत्मा है प्रपंचभी तुम्हारे मतमैं सत्स्वरूप है. यातें ताको अनेकरूप कहना संभवे नहीं. और हमारे मतमै प्रपंच सत्य नहीं और असत्यभी नहीं किंतु अनिर्वचनीय है. यात सर्व व्यवहारसिद्धि संभव है. इति ॥ ३३ ॥ विवसन आत्माको देहजितना मानेह ताका निषेध करहें- एवं चाऽत्माऽकात्स्यं ॥ ३४ ॥ एवं । च । आत्मा । अकात्स्यं । इति । प०॥ अर्थ-यथा तुम्हारे मतमें एकविपे विरुद्ध धर्मनका असंभवरूप दोप है, एवं नाम तथाहि आत्माको 'अकात्स्य' नाम परिच्छिन्नत्वरूप अपरदोप है.जीवको देहपरिमाणवान् माना है या परिच्छिन्न होनेसे घटादिवत् आत्मा अनित्य सिद्ध होगा, और गजादिशरीरमै संर्पूण प्रयेशभी नहीं होगा. इति ।। ३४॥ अव०-जो साययय मानके आत्माको बढ़ने घटनेवाला मानके दोपका निपेध करें तो सोभी संभवे नहीं, यह कहें हैं. जीव है. १जीब जरमें नहीं, ३ जीर गरीरसालमै प्रसिद्ध ६ शरीरफारमें नहीं. ९ कहा नही जाय.

(११७) न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॥३५॥ न।चा पर्यायात् । अपि । अविरोधः।विकारादिभ्यः इति। प० अर्थ-पर्यायात् नाम अवयवनके गमनागमनसें भी आत्मामैं उक्त दोषक अविरोध संभवे नहीं. आत्माको सावयव मानके बढ़ने घटनेवाला मानने आत्मा विकारी होवेगा, अनित्य होगा, इत्यादिक दोप प्राप्त होवेंगे या उक्त दोष दूर होवे नहीं. इति ॥ ३५ ॥ अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषः ॥ ३६ ।। अन्त्यावस्थितेः। च । उभयनित्यत्वात् । अविशेषः । इति । प० । अर्थ-मुक्त आत्माका जो परिमाण सो नित्य है यह जैनसिद्धांत है सो असंगत है. तथाहि-यथा अंत्यपरिमाणमै परिमाणत्व है यातें आद्य और मध्य परिमाणमैं परिमाणत्व है, यातें आद्य मध्य परिमाणकोभी नित्य होना चाहिये यातें तीनोही तुल्य सिद्ध होवेंगे. अक्षरयोजना यह है कि अंत्य नाम अंतके परिमाणकी नित्यरूपसे 'अवस्थितेः' नाम स्थिति होनेसे उभय नाम प्रथम मध्यपरिमाणका भी नित्यत्व सिद्ध होवेगा. यातें अविशेष नाम तीनोही तुल्य सिद्ध होवेंगे. उत्कविधिसैं इस मतकोभी असंगत होनेसे इनसैभी समन्वयका विरोध नहीं. इति सिद्धम् ॥ ३६॥ अव०-ईश्वरवादीजेसांख्य,पतंजलि,शैव,कणभुक् आदिक,ते ईश्वरको केवल निमित्तकारण माने, उपादान नहीं माने हैं. आगे तिनके मतका खंडन करें हैं। पत्युरसामञ्जस्यात् ॥३७॥ पत्युः । असामञ्जस्यात् । इति । प०॥ अर्थ-ईश्वरको जगद्रचना प्रवृत्त होनेसे 'असामञ्जस्यात्' नाम वैपन्य नण्यादि दोप प्राप्त होवेंगे यातें 'पत्यु' नाम परमेश्वरको निमित्तमात्र कहना संभवे नहीं. ।। ३७ ।। सम्बन्धानुपपत्तेश्च ॥ ३८ ॥ सम्बन्धानुपपत्तेः च । इति । प०॥ अर्थ-प्रेरणायोग्य जे प्रधानादिक तिनसे ईश्वरका संबंध कहा चाहिये, सं- बंधविना प्रेरकता संभव नहीं. ईश्वर निरवयव है ताका प्रधानादिकास संबंध . (११८) संभव नहीं यातें संबंधके नहीं बननेसै निमित्तमात्र कारण कहना संभवे नहीं. इति ॥ ३८॥ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॥ ३९ ॥ अधिष्ठानानुपपत्तेः । च । इति । प० । अर्थ-प्रधानादिक नीरूप है या तिन विषयक ईश्वरको अधिष्ठान नाम प्रेरणा संभवे नहीं, यातेभी निमित्तमात्रकथन असंगत है. इति ॥ ३९ ॥ करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः ॥४०॥ करणवत् । चेत् । न । भोगांदिभ्यः । इति । प० ॥ अर्थ-ननु प्रत्यक्षरूप करण नाम इंद्रियों का जीव यथा प्रेरक है तथा अप्र- त्यक्षरूप प्रधानादिकोंका ईश्वरको प्रेरक मानना संभव है. यह शंका करें तौ भोगादि दोपनसे संभवे नहीं. जीव इंद्रियोंको स्वभोगार्थ प्रेरणा करे है तत् दृष्टांतसे ईश्वरको प्रेरक मानेसे ईश्वरकोभी भोगादिप्राप्तिरूप दोष हो- वेगा. इति ॥ ४० ॥ अन्तवत्वमसर्वज्ञता वा ॥ ४१ ॥ अन्तयत्वम् । असर्वज्ञता । वा । इति । प०॥ अर्थ-किंच प्रधान,जीव, ईश्वर, इन तीनोंकी जो संख्या और परिमाण तिन दोनोंको ईश्वर जानेहै या नहीं? प्रथम पक्ष मानें तौ संख्यापरिमाणवान् होनेसे तीनोंही घटादिकोंकी नाई विनाशी होवेंगे. दूसरे पक्षमैं ईश्वरको अस- वैज्ञता सिद्ध होवेगी, यातें अभिन्न निमित्त उपादान ब्रह्ममैं जो समन्वय ताका उक्त मतनस विरोध नहीं. इति ॥४१॥ अव०-आगे भागवतमतखंडन करें हैं।भागवतमतमै ईश्वरको अभिन्ननिमित्त उपादान मार्नेहैं परंतु जीवकी उत्पत्ति मानेंह. तिस अंशमै भागवतमत भ्रांति- मूल है या प्रमाणमूल है यह तहां संदेह है ? पूर्वपक्षमें प्रमाणमूल है. तथाहि- वासुदेव परमात्मा जगतका उपादान और निमित्तकारण है. तिस चामुदेवसे संकर्षण नाम जीव उपजे हैं, तास प्रद्युम्न नाम मन उपजे है, मनस अनिरुद्ध नाम अहंकार उपजे है, यातें जीवाभिन्न ब्रह्म जगतकी उत्पत्तिका बोधक समन्वय असंगत है इति. तहां यह सिद्धांत है. , उत्पत्त्यसम्भवात् ॥४२॥ उत्पत्त्यसम्भवात् । इति । प०॥ अर्थ-वासुदेवपरमात्मासै जीवकी उत्पत्तिका असंभव है यातें यह मत असाधु है. जो उत्पत्तिही अंगीकार करेंगे तो जीव अनित्य सिद्ध होवेगा यात भगवत्प्राप्तिरूप मुक्ति किसकी होवेगी. इति ॥४२॥ न च कर्तुः करणम् ॥४३॥ न च । कर्तुः । करणम् । इति । प० ॥ अर्थ-लोकमैं कर्ता जे देवदत्तादिक तिनसे कुठारादिक करणों की उत्पत्ति देखी नहीं यातें जीव कर्तासे मनरूप करण उपजे हैं. यह कथन युक्त नहीं यातेंभी यह मत असंगत है. इति ॥४३॥ अव०-ननु संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध. यह त्रय जीव नहीं किंतु वासुदे- ववत् विज्ञानस्वरूप ईश्वर हैं जा शंकासँ कहे हैं. विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः॥४४॥ विज्ञानादिभावे । वा । तदप्रतिषेधः । इति । प०॥ अर्थ-संकर्षणादित्रयको वासुदेववत् विज्ञानादि नाम ऐश्वरादि निर्दोपभाव नाम स्वरूप मानेसै तत् नाम उत्पत्तिके असंभवरूप दोपका अप्रतिपेध नाम निषेध हौवे नहीं. तथाहि-चारोंको ईश्वर माननेका कुछ प्रयोजन प्रतीत होवे नहीं. एक ईश्वरसंही कार्यसिद्धि संभवे है. और 'भगवान् एव एको चासु- देवः परमार्थतत्वम् ' इस तुम्हारे सिद्धांतकीभी हानि होवेगी. जो संकर्प- णादिनयको वासुदेवके तुल्य मानके वासुदेवसै तिनकी उत्पत्ति मानें तो उ- त्पत्ति असंभव दोप प्राप्त होगा. क्योंकि वासुदेवतुल्यनकी वासुदेवसे उत्पत्ति संभवे नहीं. इति ।। ४४॥ विप्रतिषेधाच ॥४५॥ विप्रतिपेधात् । च । इति । प०॥ अर्थ-कहूं ज्ञान, ईश्वरी शक्ति, यल, वीर्य, तेज, यह वासुदेवके गुण कहे हैं, और कहूं उक गुणोंका गुणीसे अभेद कहा है यातें परस्पर विमतिपेधात् - . .. अ० उ० नि० ( १२०) नाम निपेध करनेसे यह भागवतमतभी असंगत है. यात विवादरहित अद्विती- य ब्रह्मम सर्व वेदांतका समन्वय है. इति सिद्धम् ॥ ४५ ॥ इति शारीरकसूत्रमावप्रकाशिकाभाषाटीकायां द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः समाप्तः। अथ तृतीयपादप्रारम्भः। इस पादम श्रुतिविरोधपरिहार करहें:-इस पादके त्रय अधिक पंचाशत् सूत्र है. तहां १७ अधिकरण हैं ३६ गुण हैं । तथाहि- सूत्रसङ्ख्या । अधिकरण ! गुण । प्रसङ्ग आकाशउत्पत्तिनिपेध. गु० पूर्वपक्ष. गु० गु० आ० गु० आकाशउत्पत्तिसिद्धि. आ. वायुउ० ब्रह्मउत्पत्तिनिपेध. तेजउ. जलउ० पृथिवीउ भूतब्रह्मअधीन भूतलयधिक इंद्रियउत्पत्तिविचार. जीवउत्पत्तिनिपेध. जी. जीवस्वमकारा. जीवअणुपूर्वपक्ष. गु० पी० आ. आ० + "59 + ८ अ० + अ० अ० अ० अ० अ० + + + + + + + + + + + अ. अ० अ० अ० २० ( १२१) २१ + + + + गु० गु० गु० गु० गु० गु० गु० जी० जी० जी० जी० २३ २४ जी० जी० २६ जी० + २७ २८ २९ + गु० गु० जी० जीवमहान् सिद्धांत. जीववृद्धिसंयोगविचार. + तु जी० + ३२ अंतःकरणसिद्धि. आत्माकर्ता सिद्धि. + अ० आ० आ. गु० गु० गु० आ. आ० ३८ आ० आ० + + + + + +#+ कर्तृत्वउपाधिक सिद्धि. कईश्वरअधीन. ईश्वर प्रेरक ईश्वरअंश जीव. गु० + + + गु० ईश्वरम सुखादिनिपेध. + ४८ गु० गु० गु० गु० देहसंबंधानुज्ञापरिहार. कर्मसंकरनिषेध. ईश्वरआभास जीय. ४९ (१२२) . + a + न्या. गु० न्यायमतखण्डन- गु० न्या. गु० १७ इति । तहां यह प्रथम सूत्र है। नवियदश्रुतेः ॥ १॥ न । वियत् । अश्रुतेः । इति । प०॥ अर्थ-आकाशको उत्पत्तिमै संदेह हुये यह पूर्वपक्ष है । 'तत् तेजोऽस- जस' जा छांदोग्यश्चतिम तेजादिकोंकी उत्पत्ति मुनी है, आकाशकी नहीं और 'आत्मन आकाशः संभूतः' जा तैत्तिरीयश्रुतिमै आकाशकी उत्पत्ति मुनी है, यातें पाक्यनका परस्पर विरोध है. इति ! अध्यायसमाप्तिपर्यंत पर- स्पर विरोधस वाक्यनकी अप्रमाणता पूर्वपक्षका फल है और विरोधके असं- भवर्स प्रमाणता सिद्धांतका फल है. एकदेशमतस समाधान करेंहैं. 'अश्रुतेः' नाम आकाशउत्पत्तिाधक वाक्य सुना नहीं यातें वियत् नाम आकाश उ- पजे नहीं. 'आत्मनः' यह श्रुति गौण है. यातें आकाशकी उत्पत्ति नहीं होनेसे वाक्यविरोध नहीं. इति ॥१॥ शंकासूत्र । अस्ति तु ॥२॥ अस्ति । तु । इति । प०॥ अर्थ-तु पद अपरपक्षके ग्रहणार्थ है. तैत्तिरीयम आकाशउत्पत्तियोधक श्रुति अलि नाम है. या विरोध दूर होचे नहीं. इति ।। २॥ एकदशी स्वाभिप्रायका कह हैं.। गोण्यसम्भवात् ॥३॥ गोणी। असम्भवात् । इति। प०॥ अर्थ-आकाशकी उत्पत्तिम समयायि आदिक कारणोंका 'असम्भवात्' नाम अभाव है और विभु होनस नित्यभी है यात कारणके असंभवस आका- राजन्मवाधक अति मुख्य नहीं, किंतु गाणी है. इति ॥ ३ ॥ , (१२३) शब्दाच ॥४॥ शब्दात् । च । इति । १० ॥ अर्थ-'वायुश्चान्तरिक्षं चैतदमृतम् ' जा श्रुतिविपे अमृतपदसैं आकाश ग्रहण किया है, यातें 'शब्दात्' नाम अमृत शब्दसैंभी आकाशका जन्म संभवे नहीं. इति ॥ ४॥ अव० ननु एक संभूत शब्दकोही आकाशमैं गौण मानना और तेजादि- कोंमें मुख्य मानना असंगत है. जा शंकासे कहे हैं. स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ॥५॥ स्यात् । च । एकस्य । ब्रह्मशब्दवत् । इति । प०॥ अर्थ-यथा भृगुवल्लीके द्वितीय अनुवाकके आरंभमैं 'अन्नं ब्रह्म इति व्याजानात्' यह कहकर पप्ठ अनुवाकके आरंभमैं । 'आनन्दो ब्रह्म इति व्याजानात्' यह कहा है. इसमें अन्नके साथ ब्रह्म शव्द गौण है, आनंदके साथ मुख्य है. तथा ब्रह्मशब्दवत् आकाशके साथ संभूत शब्द गौण है. तेजादिकोंके साथ मुख्य है. यातें ब्रह्मशब्दवत् 'एकस्य' नाम एकही संभूत शब्दको गौणता व मुख्यता 'स्यात्' नाम संभवे है. इति ॥ ५ ॥ अव०-सूत्रकार स्वसिद्धांत कहेहैं. प्रतिज्ञाऽहानिरव्यतिरेकाच्छन्देश्यः ॥ ६ ॥ प्रतिज्ञाऽहानिः। अव्यतिरेकात् । शब्देभ्यः । इति । प० । अर्थ-ज्ञेय ब्रह्मसे सर्व जगत् 'अव्यतिरेकात्' नाम अभिन्न है यातें अभेद- ज्ञानस सर्वके ज्ञानप्रतिज्ञाकी अहानि होवे है अर्थात् प्रतिज्ञा समीचीन होहै. जो ब्रह्मसै भिन्न मानके आकाशको नित्य मानेंगे तो प्रतिज्ञाकी हानि होयेगी यातें प्रतिज्ञासिद्धिअर्थ आकाशका जन्म अवश्य माना चाहिये. किंच 'शब्देभ्यः' नाम कार्यकारण अभेदयोधक शब्दोसभी प्रतिज्ञा सिद्ध होवेहे. 'ऐतदारम्पमिदं सर्व' इत्यादिक शब्द सर्व कार्यको प्रामाभिन्न कहेहैं. आफाराको नित्य मानेस उस शब्दोंका याध होगा. उत्पत्ति मानमें जो विरोध कहा है; ताका यह परिहार है. छांदोग्यमै उत्पत्तिमात्र मुनी है. अमुक प्रथम उपजा यह मना नहीं. और तैत्तिरीयम 'आत्मन आकाश:

(१२४) सम्भूतः। आकाशात् वायुयोरग्निः' जाविध तेजको तृतीयजगा मुना है, यात आकाश वायुको रचके तेजको रचा जाविध तैत्तिरीयअनुसार छांदो- ग्यमै अंगीकार कियस उभय वाक्यनका विरोध नही. इति ॥६॥ अव०-उत्पत्तिकी सामग्री ब्रह्म है यह कहैं. यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् ॥७॥ यावत् । विकारं । तु । विभागः । लोकवत् । इति । प० ॥ अर्थ-तु शंकानिषेधार्थक है. 'यावत् विकारं' नाम जितना कार्यमात्र है सो 'विभागं' नाम भेदवान् है. अविकाररूप ब्रह्ममैं भेद प्रतीत होवे नहीं. लोकमें घटादिक विकारकोही भेदवान देखाहै. तहां यह अनुमान है। आकाश, दिशा, काल, मन, परमाणु, यह पराधीनसत्तावान् हैं। स्वसमान सत्ताको विभागलान होनेसे घटशरावादिवत् आकाशमै जो अमृत शब्द कहा था सो 'अमृतादोवा' जा अमृत शब्दवत् सापेक्षक है, यातें आकाश ब्रह्मका कार्य है. इति ॥७॥ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥ ८॥ एतेन । मातरिश्वा । व्याख्यातः । इति । प० ॥ अर्थ-एतेन नाम आकाशका जन्म साधनेस 'मातरिश्वा' नाम वायुभी आकाशावच्छिन्न ब्रह्मस उपजेहै यहभी 'व्याख्यातः' नाम कहदिया. वायुः कोभी नित्य मानेस मतिज्ञाहानि होवेगी. इति ॥ ८॥ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॥९॥ असम्भवः । तु । सतः। अनुपपत्तेः। इति । प०॥ अर्थ-ननु 'त्वं जातोऽसि विश्वतोमुग्वः' जा श्वेताश्वतरकी ब्रह्माजन्म- योधक श्रुतिका ब्रह्मानित्यत्ववोधक श्रुतिसं विरोध है, यातें निरोधनिषेधार्थ प्र- रसका जन्म अंगीकार किया चाहिये जा शंकामें यह सिद्धांत है। 'सतः' नाम सरस्वरूप ब्रह्मकी उत्पत्तिका असंभव है. सत् सामान्यसै सत् सामान्यकी तो उत्पत्ति 'अनुपपत्तेः' नाम बने नहीं निशेप जे पटादिक ते सामान्यजन्य है यातें तिनसभी मत्मामान्यकी उत्पत्ति संभने नहीं. और ब्रह्मको विशेप मान ताका जन्म मानें तो जो ताका जनक मामान्य है तिसको हम ग्रह (१२५) " मानेंगे और जन्मवोधक जो श्रुति कही है सो औपाधिक जन्म कहेहै, यातें श्रुति विरोधभी नहीं. इति ॥९॥ तेजोऽतस्तथाद्याह ॥१०॥ तेजः । अतः। तथाहि । आह । इति । प०॥ अर्थ-'तत्तेजोऽसृजत ' जा छांदोग्यथुतिमैं तेजको ब्रह्मजन्य मुना है 'वायोरग्निः' जा तैत्तिरीयमै तेजको वायुजन्य सुना है. इन वाक्यनके विरोधका संदेह हुयेस पूर्वपक्षमै श्रुतिके वलसे विरोध अंगीकार कियेसे यह सिद्धांत है. अत: नाम वायुसे तेज उपजे है. तथाहि नाम वायुजन्मत्व 'वायो- रग्निः' जा श्रुति आह नाम कहे है. यथा वायुरूपको प्राप्त ब्रह्मर्स तेजका जन्म छांदोग्यमें कहा है तथा 'वायोरग्निः' इस वाक्यमभी वायुउपहित ब्रह्मस अग्नि उपजे है यह अंगीकार है, यातें उभयवाक्यनका विरोध नहीं. इति ॥ १० ॥ आपः॥ ११॥ आपः। इति । १० ॥ अर्थ-'तदपोऽसृजत' जा छांदोग्यवाक्यमै जलको ब्रह्मजन्म सुना है और 'अनेरापः' जा तैत्तिरीय श्रुतिम अग्निजन्य जल सुना है, या उभयवाक्य- नके विरोधका संदेह हुयेसे पूर्वपक्षमें विरोध मानेसे यह उत्तर है. पहला सूत्र इसमें मिलाकर यह अक्षरार्थ है. 'अत:' नाम तेजसे 'आप:' नाम जल उपजेई. तथाहि नाम तेजजन्यत्व जलको 'अनेरापः' यह श्रुति आह नाम कहे है. श्रुतिअविरोध पूर्ववत् जानना चाहिये. इति ॥ ११ ॥ एथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ॥ १२॥ एकपदम् । इति । प० ।। अर्प-'ता अन्नं असूजन्त' जाछांदोग्यवाक्यमें जलसें अन्नकी उत्पत्तिमुनी है. इसमें अग्नशब्दमं प्रीधादिका ग्रहण है या पृथियीका प्रहण है ? यह संदह है. और 'एधिव्या ओपघय ओपधीम्पोऽनं' जा तैत्तिरीयश्रुतिम अन्नको पृथिवीजन्य मुना है, यातें उभयवाफ्सनका विरोध है. तहां यह उत्तर है। अधिकार !, रूप २, शब्दांतर ३, जा जय हेतुमै अनशब्दमें दोग्य श्रुतिम (१२६) पृथिवीका अंगीकार है. ब्रीह्यादिकोंका ग्रहण नहीं । 'तत्तेजोऽमृजत' यह महाभूतउत्पत्तिका अधिकार है. तहांही 'यत् कृत्स्नं तदन्नस्य' जा श्रुति कृत्स्नरूप अन्न शब्दका वाच्य जो पृथिवी ताका बोधक है. और 'तद्यदपां शर आसीत् तत्समहन्यत सा पृथिवी अभवत' जा बृहदारण्यक- श्रुतिमैं जलजन्य जो पृथिवी ताका बोधक शर यह शब्दांतर है. श्रुतिअर्थ 'तत्' नाम तत्र उत्पत्तिकालमै 'यत् अपां' नाम जलौका शर नाम कीच 'आसीत्' नाम हुआ सो 'समहन्यत' नाम संघातरूप हुआ. 'सा' नाम सो कठिनाकार परिणाम पृथिवी हुई. इति । जा उक्त त्रय कारणोसैं नीह्यादिक अन्नका जल उ- पादान नहीं. किंतु पृथिवी उपादान है. याते श्रुतिविरोध नहीं. इति ॥१२॥ अव०-पूर्व महाभूतउत्पत्तिबोधक श्रुतिवचनोंके विरोधका परिहार किया है. आगे महाभूतअभिमानी देवतावोंका विचार करें है. ते देवता स्वतंत्र भौतिक कार्य उत्पत्तिमै प्रवृत्त होवे हे वा ईश्वरअधीन हुये प्रवृत्त होवे हैं ? यह उत्तरअधिकारणमै संदेह है । 'आकाशात्' इत्यादिक श्रुतिमै स्वस्वकार्य- उत्पत्तिम देवतानको स्वतंत्रता मुनी है, यातें ब्रह्मसै उत्पत्तिवोधक वाक्यनका भूतनस उत्पत्तिबोधक वाक्यनर्स विरोध है. यह पूर्वपक्ष है । तहां यह उत्तर- सूत्र है. तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात्सः ॥ १३ ॥ तदभिध्यानात् । एव । तु । तल्लिङ्गात् । सः । इति । प०॥ अर्थः-'सः' नाम परमात्मा 'तत्' । नाम तत्तत्कार्यविपयक जो ज्ञानरूप ध्यान तिसकरके सर्वकार्यको रचे । 'पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद ॥ यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयति पप ते आत्मा अन्तर्याम्यमृतः। इत्याटि वृहदारण्यकश्रुतिमै 'तत्' नाम परमात्माकाही प्रेरणारूप लिंग प्रतीत होवे । जो पृथिवीक अंतर है, पृथिवी जिसका शरीर है, पृथियी जिसको जाने नहीं, पृथिवीमें स्थित हुआ जो पृ थिवीको अंतरप्रेरणा करेंहै, यह तुम्हारा अमृतरूप अंतर्यामी आत्मा है. इति । श्रुतिम 'पृथिवीम स्थित हुआ' जा कयनस पृथिवीअभिमानींदवतानमें स्थित हुआ प्रेरणा करहै. यह अंगीकार है, यातें भूताभिमानी देवनको स्वकार्यरच. नाम म्यतंत्रता नहीं. इति ॥ १३ ॥ अर-आगे लयविचार करेंहे.

(१२७ ) विपर्ययेण तु क्रमोस्त उपपद्यते च ।। १४ ॥ विपर्ययेण । तु । क्रमः। अतः । उपद्यते । च । इति । ५० ॥ अर्थ-भूतनकी उत्पत्तिका क्रम यथा श्रुतिमें कहा है तथाहि लयका क्रम है वा तासे उलटा है? यह इसमें संदेह है. पूर्वपक्षमै जन्मअनुसार लय अंगी- कार कियेसे यह सिद्धांत है. 'अत:' नाम उत्पत्तिके क्रमसै लयका क्रम वि- पर्ययेण नाम उलटा है. स्वस्वकारणमैं कार्यलय होवेहै और उलटाही लय- क्रम 'उपपद्यते' नाम वनेहै. जो उत्पत्तिक्रमसँही लयक्रम मानेंगे तो कार्यमै कारणका नाश होवेगा, सो युक्त नहीं. ॥ १४ ॥ अव०-भूतनके उत्पत्तिक्रमसें इंदियउत्पत्तिक्रमका विरोध है या नहीं? यह उत्तर अधिकरणमैं संदेह है। अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेपात् ॥ १५॥ अन्तरा । विज्ञानमनसी । क्रमेण . तलिङ्गात् । इति । चेत् । न । अविशेपात् । इति । प०॥ अर्थ-ननु 'एतस्मात् जायते प्राणो मनः सर्वंद्रियाणि च । खं वायु- ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी' जा द्वितीयमुंडकश्रुतिका सूत्रके 'तलिंग' जा पदसैं ग्रहण है. विज्ञानपदसै बुद्धि और इंद्रियोंका ग्रहण है. ते इंद्रियां, बुद्धि, मन, भूत और आत्माके 'अन्तरा' नाम अन्तर हैं. अर्थात् मध्यम क्रमसे उपजेहै. 'तलिंगात्' नाम उक्त श्रुतिवाक्य इसीप्रकार कहेहै. आत्मासे इंद्रियां, बुद्धि, मन उपजैहैं. तिनसै भूत उपजे हैं. इति तात्पर्य. और 'आत्मन आकाशः सम्भूतः जा श्रुतिमै आत्मास भूतनकी उत्पत्ति कहीहै यातें उभयवाक्यनका विरोध है. इति । उक्त पूर्वपक्षका ‘अविशेषात्' जा पदस निषेध करहै. इंद्रियां, मन, बुद्धि, यह भूतनका कार्य है; यातें भूतनकी उत्प- त्तिके क्रमसें इंद्रियां, बुद्धि, मन, उत्पत्तिका क्रम अविशेष है अर्थात् तुल्य है यात विरोध नहीं। 'एतस्मात् जायते प्राण' यह श्रुति सर्वका आत्मास ज- न्ममात्र कहेहै. कम नहीं कहहै, यातें विरोध नहीं. इति ॥ १५॥ अव०-आगे जीववोधक श्रुतिवचनोंके विरोधका परिहार करहैं । जीवकी उत्पत्तिबोधक श्रुतिका जीवनित्यत्वबोधक श्रुतिस विरोध है या नहीं जा? मं. देह है. पूर्वपक्षमै विरोध मानेसे यह सिद्धांतसूत्र है। . - ( १२८) चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तद्यपदेशो भाक्तस्तद्भावभावित्वात् ॥१६॥ चराचरव्यपाश्रयः । तु । स्यात् । तत्व्यपदेशः । भाक्तः । तत्भावभावित्वात् । इति । प०॥ अर्थ-अमुक मरगया अमुक जन्मा यह लोकमैं जो जन्ममरणका व्यपदेश नाम कथन है. सो चरअचर व्यपाश्रय है. अर्थात् स्थावर जंगम देहविषयक मुख्य है. और जीवमै 'भात' नाम गौण है. जन्ममरणका जो कथन है सो तत्भावभावित है. अर्थात् देह उत्पत्तिनाशअनुसारी है. यात जीवमें गौण" है अर्थात् औपाधिक है. यात जीवनित्यत्वबोधक श्रुतिका जीवजन्मवोधक श्रु- तिसं विरोध नहीं. इति ॥ १६ ॥ अव०- एतस्मादात्मनः सर्व एते आत्मनो व्युचरन्ति' जा वाक्ममें परसे जीवकी उत्पत्ति कही है. और 'तत्सृष्टा तदेवानुप्राविशत्' जा मुं. डकनुतिमें 'अनेन जीवनात्मना प्राविश्य' जा छांदोग्यमै अविकारी - मका जीवरूपस प्रवेश कहा है. इस विरोधके निषेधार्थ कहेहें। नात्माश्रुतेर्नित्यत्वाच ताभ्यः ॥ १७ ॥ न । आत्मा । अश्रुतेः । नित्यत्वात् । च | ताभ्यः । इति । प०॥ अर्थ ror-आत्मा नाम जीव उपजे नहीं. उत्पत्तिका जहां जहां प्रसंग है तहां तहां 'अश्रुतेः' नाम जीवकी उत्पत्ति सुनी नहीं. उलटा 'ताभ्यः' नाम श्रुति- वाक्यनस जीव नित्य निश्चित है। 'जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते जा छांदोग्यवाक्यम और 'स था एप महानज आत्मा अन्नादो यसुदानी विन्दते वसु य एवं वेद' जा वृहदारण्यकश्रुतिम जी- यको नित्य कहा है. पूर्व जिस श्रुतिम जीवकी उत्पत्ति कही है तहां कार्यकारणसं. घात उपाधिनिमित्त कही है. यातें उक्तवाक्यनका विरोध नहीं. इति ॥१७॥ ज्ञोऽतः एव ॥ १८॥ तः। अतः । एव । इति । प०॥ अर्य-अतः नाम उत्पत्तिरहित होनस जीवनाम स्वयंप्रकाशरूप है. स्वयं- प्रकाशम्प ग्रहही उपाहित हुआ जीवरूप है. यात जीवभी स्वयंप्रकाशरूप है. 'अत्र अयं पुरुषः स्वयंज्योतिः' यह श्रुतिमी जीयको स्वमअवस्थाम स्वयं- ( १२९) प्रकाश कहेहै. यद्यपि 'पश्यन् चक्षुःशृण्वन् श्रोनं' इत्यादिक श्रुतिका उक्त श्रुतिस विरोध प्रतीत होवेहै; तथापि यह थुति गौण स्वयंप्रकाश कहेहै; यातें विरोध नहीं. श्रुतिमें चक्षुपद द्रष्टावाचक है ॥ १८ ॥ पूर्वपक्ष १० सूत्र । उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥ १९॥ उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् । एकपदम् । अर्थ-'एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः' जा मुंडकश्रुतिमै आत्माको अणु कहा है. और उत्क्रांति, गति, आगति, अर्थात् स्वत्वत्याग, गमनागमन यह भय उत्तरथुतिमै सुने हैं. विभुमैं यही संभवे नहीं; यातें जीवात्मा अणु है. स यदा अस्मात् शरीरात् उत्क्रामति स तदा वागादिभिः प्राणः सह उत्क्रामति' जामैं मरणसमय उत्क्रांति सुनी है। 'ये के च वै अस्मात् लोकोत् प्रयन्ति चन्द्रमसं एव ते सर्वे गच्छन्ति इति तस्मात् लोकात् पुनः एति अस्मै लोकाय कर्मणा' इसमें गमनागमन सुने हैं. यातें जीव अणु है. इति ॥ १९॥ स्वात्मना चोत्तरयोः॥२०॥ स्वात्मना। च । उत्तरयोः। इति । प०॥ अर्थ यद्यपि स्वत्वत्यागरूप उत्क्रांति आत्माको विभु मानेसेभी संभव है। तथापि 'उत्तरयोः' नाम गति, आगति, यह उभय आत्मना नाम जीवके स्वरूपसे संबद्ध हैं, यातें आत्मा अणु है. इति ॥२०॥ नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् ॥२१॥ न । अणुः । अतत् । श्रुतेः । इति । चेत् । न । इतरा- धिकारात् । इति । प०॥ अर्थ-ननु 'अतत् श्रुतेः' नाम 'महानज आत्मा अनन्तं ब्रह्म' इत्या- दिकॉम जीवको विभु सुना है, यातें जीव अणु नहीं. यह शंका सिद्धांती करे तौ संभवे नहीं. जीवसे इतर जो ब्रह्म ताका 'एप महानज आत्मा' जामें अधिकार है. अर्थात् सर्ववेदांतमैं प्रधानताकरके शेयरूपसे प्रसंगमें ब्रह्मको महान् सुना है. इति ॥ २१ ॥ कौषीतकि. १७ २ वृहत्पष्टगत

स्वशब्दोन्मानाभ्या च ॥ २२ ॥
स्वशब्दोन्मानाभ्यां । च । इति । १० ॥
अर्थ-स्व नाम अणुत्वका वाचक 'एपोऽणुरात्मा' यह शब्द है. यातें
जीव अणु है. और 'वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो
जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्प्यते जा श्वेताश्वतर पंचमअ-
ध्यायगत श्रुतिका उन्मानपदसे ग्रहण है. इससभी जीव अणु निश्चित है. सर्व
स्थूलोस जो निकले वा जो निकाला हो सो उन्मान कहिये हैं. इति ॥ २२ ॥
अव०-ननु आत्मा जो अणु होवे तो गंगाजलमै निमग्नको देहव्यापी
शीतका ज्ञान नहीं होगा, जा शंकासे कहेहें ।।
अविरोधश्चन्दनवत् ॥ २३ ॥
अविरोधः। चन्दनवत् । इति प०॥
अर्थ-यथा शरीरके एकदेशमें स्थित जो चंदनविंदु सो सर्वशरीरमै व्यापक
मुखको उपजावे है, तथा जीवभी देहव्यापी शीतज्ञानको वनावे है. इति ॥२३॥
अवस्थितेर्वशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमात्
हृदि हि ॥ २४ ॥
अवस्थितेः । शेप्यात् । इति । चेत् । न । अभ्युपगमात् ।
हृदि । हि । इति । प०॥
अर्थ-चंदनविंदुकी जो अगस्थिति नाम स्थिति सो 'वैशायात्' नाम
एकदेशम प्रत्यक्षका विषय है. जीवकी स्थिति प्रत्यक्षसे निश्चित नहीं यातें
अतुल्यता होनेसे चंदनदृष्टांत संभव नहीं; यातें व्यापक शीतज्ञानरूप कार्यर्स
महत्वकल्पना युक्त है. इति । यह शंकामी असंगत है. 'कतमात्मेति योऽयं
विज्ञानमयः प्राणेषु वृदि अन्तज्योतिः पुरुपः' जा बृहदारण्यक पष्ट-
गत शुतिम अल्पपरिमाणवान् हृदयविप जीवकी स्थिति कही है, यातें अल्प-
हृदयमै 'अभ्युपगमात्' नाम अंगीकार करनेसे जीव अणु है. और उक्त शंका
असंगत है. इति ॥ २४ ॥

गुणाहा लोकवत् ॥ २५॥
गुणात् । वा । लोकवत् । इति । प०॥
अर्थ अथवा आत्माको अणु मानेभी जीवका जो ज्ञान गुण सो व्यापक है
यातें व्यापक गुणसे सर्व शरीरव्यापी कार्य उत्पत्ति संभव है. यथा लोकमै
दीप अल्प है तौभी प्रभारूप दीपगुणसे गृहल्यापी प्रकाशरूप कार्य होवे है
तथा प्रसंगमैं संभवे है. विरोध नहीं. ।। २५ ।।
अवल-ननु ज्ञानको व्यापक मानेसे जीवसे अधिकदेशमैं भी ज्ञानगुण रहेगा
और है नहीं. और दीपकी जो प्रभा सो दीपसंयुक्त अपर द्रव्य है; यातें
सो दृष्टांत संभव नहीं; जा शंकासे कहे हैं.
व्यतिरेको गन्धवत् ॥२६॥
व्यतिरेकः । गन्धवत् । इति । १०॥
अर्थ-यथा गन्धगुण गुणीसैं भिन्नदेशवृत्ति है. तथा ज्ञानकोभी जीवसैं
व्यतिरेक नाम भिन्नदेशमैं मानना संभवे है. इति ॥ २६ ॥
तथा च दर्शयति ॥२७॥
तथा । च । दर्शयति । इति । ए०॥
अर्थ-अणु आत्माको ज्ञानगुणसेही देहव्याप्ति है. इस अर्थमैं सूत्रकार
श्रुतिको दिखावें हैं. 'स एप इह प्रविष्ट आलोमेभ्यः आनखेभ्यः'
यह बृहदारण्यकश्रुति चेतनरूप गुणसे सर्व देहमै जीवको व्यापक कहे
है. इति ॥ २७॥
पृथगुपदेशात् ॥ २८॥
पृथक् । उपदेशात् । इति । प०॥
अर्थ-'प्रज्ञया शरीरं समारुह्य' जा अतिमैं आत्मा और ज्ञानका
कर्ताकरणरूपसे पृथक् नाम भिन्न भिन्न उपदेश किया है, यातें व्यापक
गुणद्वारा जीवकी शरीरमैं व्याप्ति प्रतीत होवे है. उक विधिसँ ज्ञानगुणको
व्यापक होनेसे और जीवको अणु होनेसे महद्रोधक श्रुतिका बाध संभवे
है. इति ॥२८॥

(१३२ ) अव-आगे यह सिद्धांत है । अणु जो जीव सो ब्रह्मका कोई अपर स्व- रूप है वा कार्य है वा ब्रह्मस्वरूप है? प्रथम पक्ष मानें तो एकज्ञानस सर्वक ज्ञानकी प्रतिज्ञाका वाध होवेगा. कार्यरूपताभी पूर्व संडन करी है यातें द्वितीय पक्षभी असंगत है. तृतीय पक्ष मानें तो ब्रह्म महान् है यार्ते जीवभी महान् अवश्य सिद्ध होवेगा. 'एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः' जा श्रुतिमै वेदितव्य मुना है यातें इसमें जीवका ग्रहण नहीं किंतुनेत्रादिकोंकाजो अतिपय ज्ञेय ब्रह्म ताका ग्रहण है, यातें उक्त श्रुति जीवको अणु नहीं कहे है. और 'वालाग्रशतभागस्य' यह श्रुति जीवके औपाधिकस्वरूपका वोध करेहै. और 'स च आनन्त्याय कल्प्यते' इतने वाक्यस तिसमै जीवको अपरिच्छिन्न कहा है. किंच अणु मानेस सर्व देहमें व्यापी ज्ञान नहीं होवेगा. चंदनविदुका जो दृष्टांत कहा है सो सावयव पदार्थ है यातें ताको अवयवद्वारा देहव्यापित्व संभवे है. आत्मा निरवयव है यात दृष्टांतकी तुल्यता नहीं. और गंधके दृष्टांतस जो ज्ञानगुणको व्यापक मानके सर्वदेह- व्यापी कार्य माना है, सोभी असंगत है. गंधगुण आश्रयविना गमन करे नहीं. जो आश्रयविना ताका गमन मानें तो सो गंध गुण नहीं सिद्ध होवेगा. और 'प्रजया शरीरं समारुह्य ' जा जो श्रुति कही सो इसमें प्रज्ञापदस बुद्धिका ग्रहण है. और जीवनिष्ठ जो अणुत्वकथन है सो उत्तरसूत्रसे कहे हैं तगुणसारत्वात् तु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत् ॥२९॥ तणद्नुसारत्वात् । तु । तद्यपदेशः । प्राज्ञवत् । इति । १०॥ अर्थ-तत् नाम बुद्धिके जे गुण नाम अणुत्व, उत्क्रांति, गमनागमन, मुखदुःखादि धर्म, ते धर्मसार नाम प्रधान होवें जिसमें सो तत्गुणसार कहिये. अर्थात् बुद्धिके गुणोंसे गुणान् जीका तत्गुणसार इतने पदसै ग्रहण है यातें जीवनिष्ठ तत्नाम अणुत्वव्यपदेश नाम कथन है. स्वाभाविक नहीं. 'प्राजवत्' यह तहां दृष्टांत है. 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः अणी- यान्' जा श्रुतिम सगुण उपासनाविपे उपाधिके वश प्राज्ञ नाम परमात्माको अणु कहा है तथा जीरको अणु कहा है. इति ॥ २९ ॥ अप०-ननु बुद्धिटपाधिस आत्माम अणुत्रादि संसार अंगीकार कियेमें कदाचित् आत्माका बुद्धिसै वियोग हुये आत्माम संसार नहीं रहेगा, जा शंकाकी उत्तर कहे है.

(१३३) यावदात्मभावित्वाच न दोषः तदर्शनात् ॥ ३० ॥ यावत् । आत्मभावित्वात् । च । न । दोपः । तदर्शनात् । इति । प०॥ अर्थ-युद्धिका जो संयोग सो यावत् नाम जहांपर्यंत 'आत्मभावित्वात् नाम आत्माको संसारभाव है तहांपर्यंत है, यातें उक्त दोपकी प्राप्ति नहीं तत् नाम बुद्धिसंयोग, देहवियोग हुयेभी 'दर्शनात् ' नाम श्रुतिमैं देखा है तथाहि । 'कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदि अन्तज्योतिः “पुरुषः स समानः सन् उभौ लोको अनुसंचरति ध्यायति इव लेला- यति इव' इस बृहदारण्यक पष्ठगत श्रुतिमैं आत्माको जहांपर्यंत संसार है तहांपर्यंत भ्रममूलक बुद्धिसंयोगको माना है. इति। अर्थ-जो यह बुद्धिउपाधिक है, प्राणोंसे व्यतिरिक्त है. कमलाकार जो मांसपिंडरूप हृदय तामैं स्थित होनेसे बुद्धिही हृदय है तासैंभी भिन्न है, सो वुद्धिके तुल्य हुआ उभय लोकमैं विचरे है. इति ॥ ३०॥ अव-ननु सुपुप्तिमैं ब्रह्मकी प्राप्ति और कार्यका नाश माना है यातें - दिसंयोगको जहांपर्यंत संसार है तहांपर्यंत कहिना संभव नहीं, जा शंकाका उत्तर कहें हैं। पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतोभिव्यक्तियोगात् ॥ ३१ ॥ पुंस्त्वादिवत्त्वस्य । सतः । अभिव्यक्तियोगात् । इति । १०॥ अर्थ -यथा बालअवस्थामैं जे.पुंस्त्वादि धर्म तिन 'सतः' नाम विद्यमान धर्मनकी यौवन अवस्थामैं अभिव्यक्ति नाम प्रगटताका योग कहिये संयोग होये है. तथा बुद्धियोगादिक सुषुप्तिमैं सूक्ष्मरूपसे विद्यमान रहेहैं. तिनकी जाग्रतम प्रकटतामात्र होवेहै; यातें यावत् आत्मभावित्वका विरोध नहीं. इति ।। ३१ ॥ अव०-ननु जाकर आत्मामैं संसार है तिस अंत:करणका साधक कौन प्रमाण है? जा शंकासँ कहेहैं. १. चलतेको नाई है.

(१३४)
नित्योपलव्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोन्यतरनि-
यमो वाऽन्यथा ।। ३२॥
नित्योपलभ्यनुलपधिप्रसङ्गः। अन्यतरनियमः । वा।
अन्यथा । इति । प०॥
अर्थ-अंतःकरण अवश्य मानना चाहिये.अन्यथा नाम अंतःकरण अनंगीकार
कियेस सर्व इंद्रियोंकी स्वस्वविषयसमीपता कालमै नित्य उपलब्धिप्रसंग होयेगा
अर्थात् एककालमें सर्व विषयोंका ज्ञानहुआ चाहिये. मनविना ज्ञानकी सर्व
सामग्री विद्यमान है. जो सामग्री होतेभी ज्ञानरूप फल नहीं होगा तो नित्य
अनुपलब्धिप्रसंग होवेगा, अर्थात् एकभी विषयका ज्ञान नहीं होवेगा. अथवा
एकविषयका ज्ञान होवे अपरका नहीं जाविध इच्छा हुयेसे ज्ञानसामग्रीके मध्यम
'अन्यतरस्य' नाम आत्माकी शकिका या इंद्रियोंकी शक्तिका नियम नाम प्रति-
बंध कहाचाहिये, सो संभये नहीं. आत्मा तो निर्मक है, याते ताम शक्तिका
अभाव है और इंद्रियोंकी शक्तिको प्रतिबंध तो होये, जो कोई प्रतिबंधक
होवे. प्रतिबंधक कोई है नहीं यातें उक्त स्थलमैं इच्छाको ही नियामक कहा
चाहिये. सो आत्माका धर्म नहीं किंतु 'कामः संकल्पः' इत्यादिक श्रुति
इच्छाको मनका धर्म कहेहै, यातें अन्तःकरणविना इच्छाके नहीं बननेसैं और
श्रुतिर्स अंत:करण अवश्य सिद्ध होवेहै. तिस अंत:करणकरकेही आत्मामै
संसार है, स्वाभाविक नहीं. ॥ ३२ ।।
अव०-आगे आत्माको कर्ता सिद्ध करके पुनः बुद्धिगुणोस गुणवान्
सिद्ध करें हैं।
कर्ता शास्त्रार्थवत्वात् ॥ ३३ ॥
कर्ता । शास्त्रार्थवत्वात् । इति । १० ॥
अर्य-कर्ता आरमा है या बुद्धि है! यह इसमें संदेह है. पूर्वपक्षमै वृद्धिको
की अंगीकार कियस यह सिद्धांत है । आत्माही कर्ता है, बुद्धि की नहीं.
आत्माको कर्ता मानेमें विधिशास्त्र अर्थयान् नाम सफल होवहे. आरमाको
अकर्दा मानस विधिनास सफल नहीं होगा. और बुद्धिको फर्ता मानक
मात्माको भोफा मानें ताभी विरोध है, यात आरमाही कर्ता है, बुद्धि
नहीं. इति ॥३०॥

विहारोपदेशात् ॥ ३४॥ एकपदम् । अर्थ-'स यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा खे जनपदे यथा- कामं परिवर्तते एवमेव एप एतत् प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते जा बृहदारण्यक चतुर्थ अध्याय प्रथमब्राह्मणकी श्रुतिमैं कामनाअनुसार विहार कथन किया है. यातें विहारके उपदेशसँभी जीवही कर्ता है. इति । श्रुतिअर्थ-यथा सो महाराजा जानपदान् नाम भृत्योंको ग्रहण करके स्वइच्छाअनुसार जनपदमैं वर्तेहै. तथा विज्ञानमयभी प्राणोंको ग्रहण करके इच्छाअनुसार देहकरके विहरता हुआ वर्ते है. इति ।। ३४ ।। उपादानात् ॥ ३५॥ उपादानात् । एकप० ॥ अर्थ-'सहोवाच अजातशत्रुः यत्र एप एतत् सुप्तोऽभूत् य विज्ञा- नमयः पुरुषः तदेपां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानं आदाय य एपः अन्तर्हृदये आकाशः तस्मिन् शेते' जा श्रुतिमैं तहांही आत्माको उपा- दान सुना है, अर्थात् प्राण जे इंद्रियां तिनका स्वीकार करना सुना है यातें आत्माही कर्ता है बुद्धि नहीं. प्राण नाम इंद्रियोंकी विज्ञान नाम बुद्धिसैं ग्रहणरूप शक्तिको ग्रहण करके स्वापकालमै जीव हृदय आकाशमैं शयन करेहै. यह श्रुतिका अक्षरार्थ है. इति ॥ ३५॥ व्यपदेशाच प्रक्रियायां न चेन्निर्देश- विपर्ययः ॥ ३६॥ व्यपदेशात् । च । प्रक्रियायां । न । चेत् । निर्देश- विपर्ययः। इति । प० ॥ अर्थ-विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुते' जा ब्रह्मानंदवहींगत श्रुतिमै लौकिक वैदिक प्रक्रिया नाम कोविपे विज्ञानशब्दवाच्य आत्माको कर्ताका व्यपदेश नाम कथन कियाहै, या आत्मा कर्ता है. ननु विज्ञानपद बुद्धियाचक है, जीववाचक नहीं; जा शंकासे कहेहें. न चेत् नाम जो विज्ञा- नपदको जीववाचक नहीं मानेंगे तो निर्देशविर्पयय होवेगा. अर्थात् बुद्धि- (१३६) को विज्ञानपदका अर्थ माननैर्स 'विज्ञानं यज्ञं तनुते' जा पाठकी जगा निर्देश नाम पाठका विपर्ययः नाम 'विज्ञानेन यज्ञं तनुते' जाविध पाठ चाहिये. इति ।। ३६ ॥ अव०-ननु आत्मा कर्ता होवे तो जो अपनेको इष्ट है सो कियाचाहिये, अनिष्ट नहीं किया चाहिये. जा शंकासे कहे हैं:- उपलब्धिवदनियमः ॥ ३७॥ उपलब्धिवत् । अनियमः। इति । प० ॥ अर्थ-यथा ज्ञानमै अत्मा स्वतंत्र है, तौभी इष्टअनिष्टरूप उभय ज्ञान ताको होवेहै, तथाहि इष्ट अनिष्ट उभय क्रियाको करेहै । स्वअतिरिक करण अनपेक्षत्वरूप स्वतंत्रता ईश्वरकोभी नहीं तो जीवको कैसे होवेगी, किंतु सर्व कारक प्रेरकत्वरूप स्वतंत्रता अंगीकार है यातें अनिष्टसाधन कारकॉमभी इष्टसाधनत्वभ्रमसें अनिष्टकोभी जीव करेंहै. इति ॥ ३७॥ शक्तिविपर्ययात् ॥ ३८॥ एक पद है ।। अर्थ-जो धुद्धिको कर्ता मानेंगे तो शक्ति नाम करणशक्ति 'विपर्ययात्' नाम नहीं रहेगी, करणविना कर्तास कार्य होवे नहीं यातें बुद्धिरूप कर्ताका अपर करपकल्पना करना पड़ेगा, यातें करणभिन्न की कल्पना कियेसे नाम- मात्रमें विवाद प्रतीत होवेहै. वस्तुमै विवाद नहीं. ॥३८॥ समाध्यभावाच ॥३९॥ समाध्यभावात् । च । इति । प०॥ अर्थ-आत्माकारत्ति विद्यमानभी जा अवस्याम असत्की नाई होवे सो समाधि काहिये . तिस समाधिका जो आत्माको कर्ता नहीं मानेंगे तो समाधिका अभाव सिद्ध होगा, यातें आत्माको कर्ता माने विना समाधिको नहीं बननस आत्माको कर्ता अवश्य मानना चाहिये ॥ ३० ॥ अय०-सो फर्तृत्व स्वाभाविक नहीं किंतु औपाधिका है. यह सूत्र पार यदा- + (१३७) यथा च तक्षोभयथा ॥४०॥ यथा । च । तक्षा । उभयथा । इति प०॥ अर्थ-सांख्यमतमै बुद्धिको कर्ता माना है ताको खंडन करके पूर्व आत्माको कर्ता सिद्ध किया है सो कर्तृत्व स्वाभविक हैं वा औपाधिक है ? जा संदेहसे न्यायमतमैं वास्तव अंगीकार कियेसे यह सिद्धांत है। बृहदारण्यकके पष्ठ. के द्वितीय ब्राह्मणमैं यह वाक्य है. 'अयं पुरुषः प्राज्ञेन आत्मना सम्प- रिष्वक्कोन बाह्यं किचन वेदनान्तरं तडा अस्य एतत् आप्सकामं आत्म- 'कामं अकामं रूपं शोकान्तरं' यह कहकर आगे यह कहा है. 'एपाऽस्य परमा गतिः एपाऽस्य परमा सम्पत् एषोऽस्य परमो लोक एपोऽस्य परमान्दः । एतस्य एव आन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्रां उप- जीवन्ति' इति' श्रुतिअर्थ-यह जीव प्राज्ञेन नाम परम आत्मासे अभिन्न हुआ वाह्य अंतर विषयको नहीं जानेहै. तत् एतत् नाम प्रसं- गर्ने प्राप्त जो ब्रह्म तत् अस्य नाम जीवका भात्मकाम है अर्थात् सर्वविपे स्वरूपसे कामना करने योग्य है. आप्तकाम यह तहां हेतु है. 'अकाम' यह आप्तकाममैं हेतु है. अपर कामना नहीं होवे जिसको सो अकामं कहिये हैं. सर्व शोकसंबंधरहित होनेसेंभी आप्तकाम कहिये हैं, यह कहेहैं. 'शोकान्तरं इति' शोकसैं अंतर नाम भिन्न है. यह उक्त जो स्वरूप है. सो इसकी परम- गति है. यही परम संपत् है. यही परमलोक है. यही परमानंद है. इस आ. नंदके एक अंशमात्रसैं सर्वभूत आनंदवान हैं. इति । इस श्रुतिउक्त अर्थको भगवान सूनकार कहें हैं. यथा तक्ष नाम खाती उभयधा नाम वास्यादि करण ग्रहण कियेसै कर्ता होकर दुःखी होवेहै, तिनको त्यागके अकर्ता होकर सुखी होवेहै. तथा आत्माभी बुद्धिआदिक करणोंके संबंधसैं कर्ता संसारी होवेहै. तिनको त्यागके अकर्ता परमानंद होवेहै. चकारपदसैं स्वभाविक कर्तृत्वका निषेध किया है; यातें आत्माउपाधिक कर्ता है. इति ॥ ४०॥ परात्तु तच्छ्रुतेः ॥४१॥ परात् । तु । तत् । श्रुतेः । इति प० । अर्थ-जो औपाधिक जीवमं कर्तृत्व कहा है सो ईश्वराधीन है या नहीं ?

(१३८ जा इसमें संदेह है. जीवको करणोंकी वाहुल्यतासे कर्तृत्व संभवे है. ईश्वरा- धीन नहीं यह पूर्वपक्ष है. तहां यह उत्तर है. 'परात्' नाम परमेश्वरसँही जीवको कर्तृत्वादि संसार है. और मोक्षभी परमेश्वराधीन है. तत् नाम ईश्व- राधीनता श्रुतिमैं सुनी है तथाहि एप हि एव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यः उन्निनीपते एप उ एव असाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीपते' जा कॉपीतकिश्रुतिमैं ईश्वराधीनता कर्तृत्वको स्पष्टही प्रतीत होवेहै. इति ॥ ४ ॥ अवल-ननु जीवके कर्तृत्वको ईश्वराधीन मानेसे ईश्वरको जीवसे धर्मही. कराना चाहिये अधर्म नहीं, अन्यथा ईश्वरमै विपमता निर्दयता दोप होवेंगे जा शंकास कहेहें। कृतप्रयत्नापेक्षास्तु विहितप्रतिपिडावैया- दिम्यः ॥ ४२॥ कृतप्रयत्नापेक्षाः। तु । विहितप्रतिपिद्धावया- दिभ्यः । इति । प० । अर्थ-तु शंका निषेधार्थक है. जीवकृत नाम किया जो प्रयत्न धर्माधर्म- रूप तिनकी अपेक्षासही इस जन्ममें ईश्वर जीवर्स कर्म करावेहै. तिन कांके अनुसारही मुसादि फल देये हैं, यात ईश्वरम विपमतादिदोपकथन असं. गत है. ईश्वरको पूर्वकर्मद्वारा प्रेरक मानेसे विहित, प्रतिपिद्ध, अवयर्य नाम अनर्थक नहीं होवेहें. अन्यथा विधिनिषेधशास्त्र अनर्थक होह. धर्मकर्ता दुःसको, अधर्मकर्ता मुसको, संपादन करेगा यह आदिपदसैं ग्रहण है. इति ॥४२॥ अव०-पूर्व भ्वयंप्रकाश आत्माको अकर्ता कथन किया है आगे .तिसका प्राधम अभेद सिद्ध करेंहे. भेदाभेदवोधक श्रुतिके विरोधका संदेह हुयेस पूर्व- पक्षमें विरोध अंगीकार है..पूर्व जो ईश्वरजीयका उपकारकउपकार्यरूप संबंध फहा है मो भेदपिना मंभये नहीं. और अभेदयिमा 'तरयमसि' आदिक पाप अमंगत हायेंग, यात विरोध प्रमिद्ध है. इति। तहां यह सिद्धांतसूत्र है. , (१३९) अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाश- कितवादित्वमधीयते एके ॥४३॥ अंशः। नानाव्यपदेशात् । अन्यथा । च । अपि । दाश- कितवादित्वम् । अधीयते । एके । इति प०॥ अर्थ-अंशः नाम जीव ईश्वरका अंश है. अर्थात् अंशइव अंश है. स्वाभा- विक अंश नहीं. स्वाभाविक अंश मानें तौ । 'निष्कलं' इत्यादि ईश्वर नि- रंशवोधक श्रुतिसै विरोध होवेगा, यातें ईश्वरका कल्पित अंश जीव है और भेदाभेद श्रुतिसँभी जीव ईश्वरका अंश अंशीभाव है। 'य आत्मनि तिष्ठन् आत्मानमन्तरो यमयति' इत्यादि श्रुतिमैं जीव ईश्वरका 'मानाव्यप- 'देश' नाम भेद कथन किया है। और अन्यथा चापि नाम अनानाव्यप- देशभी श्रुतिमैं किया है. तथाहि । 'ब्रह्मदासा ब्रह्मदाशा ब्रह्मैव इमे कितवाः' इति । नाते अनाना नाम अभेदकथंनसैंभी अंशांशीभाव है. श्रु. तिमैं दासपद भृत्यवाची है, दाशपद कैवर्तवाची है. कितवपद द्यूतकृत् भ्रष्ट- वाची है. इति । प्रत्यक्षसिद्ध जो भेद ताका अनुवाद करके श्रुतिके अभेदमै तात्पर्य है. यातें कल्पित भेदवान् अंश जीव है. इति ॥ ४३ ॥ मन्त्रवर्णाच ॥४४॥ मन्त्रवर्णात् । च । इति प० ॥ अर्थ-पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपात् अस्य अमृतं दिवि' जा छांदोग्यश्रुतिसैं भी जीव ईश्वरका अंश है. उक्त मंत्रके वाँसें भी जीव अंश है. यह सूत्राक्षरार्थ है । भूत नाम सर्व जीव इस परमात्माकी पाद नाम एक अंश है. त्रय पाद अमृतरूप दिवि नाम स्वरूप में हैं, यह श्रुतिअर्थ है. इति ॥४४॥ अपि च स्मर्यते ॥४५॥ अपि । च । स्मर्यते । इति प० । अर्थ-'ममैवांशो जीवलोके जीवभूनः सनातनः जा गीतावाक्यमें भगवाननेभी जीचको ईश्वरअंश स्मरण किया है. इति ।। ४५ ।।

(१४०) अव०-ननु यथा पादरूप अंशका दुःख अंशी देहमैं भान होवेहै तथा जीवको ईश्वर अंश मानेस जीवके दुःखसैं ईश्वरको दुःखी हुआ चाहिये जा शंकास कहेह. प्रकाशादिवन्नैवं परः ॥४६॥ प्रकाशादिवत् । न । एवम् । परः। इति प०॥ अर्ध-यथा सूर्य का प्रकाश काष्ठादि उपाधिकरके काष्ठादि आकारको प्राप्त हुआभी वास्तवसै काष्ठवक्रताकार होवे नहीं तथा जीवको दुःख हुपेभी एवं नाम जीववत् पर नाम परमात्मा दुःखी नहीं होता. जीव प्रतिविवरूप है ईश्वर' विवरूप है प्रतिविवके धर्म विवमैं जातें नहीं, यातें ईश्वर दुःखी नहीं होता. इति ॥ ४६॥ स्मरन्ति च ॥४७॥ स्मरन्ति । च । इति प० ॥ • अर्थ-तत्र यः परमात्माऽसौ स नित्यो निर्गुणःस्मृतीन लिप्यते फलश्वाऽपि पद्मपत्रमिवाम्भसा || कर्मात्मा त्वपरो योऽसौ मोक्ष- पन्धैः स युज्यते' इत्यादिक स्मृतिमै च्यासादिकभी जीवदुःखसे ईश्वरको अदुःखी स्मरण करे हैं. इति ॥ ४७॥ अव०-ननु 'एप ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतोऽदृष्टो द्रष्टाऽश्रुतः श्रोताऽमन्तो मन्ताऽविज्ञातो विज्ञाता नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्यो- ऽतोऽस्ति ओता नान्योऽतोऽस्ति मन्ता नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता एप ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः अतोऽन्यदातम् ' जा बृहदारण्यक मतमब्राह्मण भेदमात्रका निपेध किया है. श्रुतिअर्थ पूर्व कर दिया है. और 'यदेवेह तदमुत्र यदामुत्र तदन्यिह मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेय पक्ष्यति मनसैवेदमासव्यं नेह नानास्ति किंचन' जा फटचतुर्धवालीम भेदमात्रका निषेध किया है. कठभुतिअर्थ-जो कार्यकारण- संघातयुक है साई तत्मंघातरहित है, जो संघातरहित है सोई संघात. यान है तिम अभिन्न वस्तुमै जो भिन्नत्व देस है सो मृत्युस मृत्युको प्राप्त होयेहै. इति ।। उविध अभेद मानेस मित्र मैरितव्य है, शा परिहर्तव्य है, ( १४१) इत्यादिक अनुज्ञा परिहार असंगत होवेंगे जा शंकाका उत्तर भगवान् सूत्रकार कहे हैं. अनुज्ञापरिहारौं देहसम्वधाज्ज्योतिरादिवत् ।। ४८॥ अनुज्ञापरिहारौ । देहसबन्धात् । ज्योतिरादिवत् । इति प० ।। अर्थ-उक्त अनुज्ञा और परिहार आत्माको एक मानेभी 'मनुष्योऽहं' जाविध देहसम्बन्ध नाम देहाभिमानसे संभवेह तत्तत्देहविशिष्टरूपसे आत्माका भेद है यातें ग्राह्यत्याज्यका भेद संभवे है; यथा ज्योतिः नाम अग्नि एक है तौभी श्मशानसम्बन्धी अग्नि त्याज्य है अपर ग्राह्य है तथा लौकिक वैदिक अनुज्ञा परिहार संभवेहै. इति ।। ४८ ।। अव०-तथापि सर्वशरीरमैं चेतन एकरूप है यातें देवदत्तशरीरावच्छेदसैं कर्म कियेस यज्ञदत्तशरीरावच्छेदसे उपजे चाहिये? जा शंकाका उत्तर कहेहैं. असन्ततेश्चाव्यतिकरः ॥४९॥ असन्तंतेः। च । अव्यतिकरः । इति प० ।। अर्थ-परिच्छिन्न अंत:करण उपाधियान् जो परिच्छिन्न देवदत्तका आत्मा ताका यज्ञदत्तशरीरसैं 'असन्ततेः' नाम संबंध होवे नहीं यातें धर्माधर्मका व्यतिकर नाम संकर होवे नहीं, यातें देवदत्तको यज्ञदत्तशरीरावच्छेदसैं धर्मा- दिप्राप्ति संभवे नहीं.॥४९॥ अभास एव च ॥५०॥ अभासः। एव । च । इति प०॥ अर्थ-यथा अनेक घटजलोंमें प्रतिर्विवित से सूर्याभास तिनमैं किसी एक सूर्याभासके कंपमान हुये अपर सूर्याभास कंपमान हो। नहीं तथा ईश्वरका आभासरूप यह जीव है, यातें धर्मादिसंबंधी एक जीवमैं अपर जीवकै धर्मा- दिकोंका.संबंध होवे नहीं. किंच जिनके मतमैं अनेक विभु आत्मा माने हैं जिनके मतमै धर्मादि संकरकी प्राप्ति है, तथाहि-सांख्यमतमैं भोगसाधनरूप मधानका सर्व आत्मासे संबंध है यातें एक आत्माका सुखादिकोंसे संबंधहुये सर्व आत्मासे सुखादिकोंका संबंध होवेगा; तथा न्यायमतमॆभी देवदत्तके आत्माका जो सुखादिहेतु मनःसंयोग सो सर्व आत्मासै तुल्य है यात फलका नियम नहीं रहेगा. इति ॥५०॥ .

(१४२) अव०-ननु अदृष्टके नियमसे फलका नियम संभवे है, जा शंकासे कहे हैं। अदृष्टानियमात् ॥५१॥ एक पद है ।। अर्थ-सांख्यमतमै अदृष्ट प्रधानमै रहेहें सो प्रधान सर्व साधारण है, यातें अदृष्टके अनियम फलकामी नियम नहीं रहेगा. और न्यायमतमैं अदृष्टका हेतु मन आत्माका संयोग है सोभी सर्व आत्मामैं तुल्य है। यह इसका अदृष्ट है इसका नहीं, जाविधजो अदृष्टका नियम है तिसका अभाव है यातें फलकाभी नियम नहीं रहेगा. इति ॥५१॥ अव०-ननु 'इदं प्राप्तवान् इदं परिहरिष्यामि इदं करिये इदं न करिष्ये' इसमकारके जे अभिसंध्यादि ते भिन्न भिन्न हैं ते स्वसाध्य अदृष्ट नियमके हेतु होवेंगे, यातें व्यवस्था संभवे है, जा शंकाका उत्तर कहें हैं. अभिसन्ध्यादिष्वपि चैवम् ॥ ५२ ॥ अभिन्भ्यादिपु | अपि । च । एवम् । इति । प०॥ अर्थ-अभिसंधिपद अभिप्रायवाची है. अर्थात् ज्ञानका अंगीकार है. आदि- पदसैं इच्छादिका ग्रहण है, तेभी साधारण मनःसंयोगकरके साध्य हैं, या तमिमी एवं नाम अदृष्टवत् अनियम है. इति ।। ५२ ॥ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥ ५३ ॥ प्रदेशात् । इति । चेत् । न । अन्तर्भावात् । इति । प० ।। अर्थ-जनु आत्मा विभु है, यातें स्वस्वशरीरावच्छिन्न आत्मा प्रदेशमैं अभि- संधि आदिकोंका हेतु मनका संयोग होवे है, या अभिसंध्यादि नियम संभवे है जा कल्पनाभी असंगत है. सर्व आत्मा सर्व शरीरके अंतर हैं यातें इस आत्माका यह शरीर है इस नियममें कोई हेतु मिले नहीं यातें इस आ. रमाका इस शरीरमं प्रदेश है. यह कल्पना संभव नहीं, यातें घेदांतयज्ञही सर्व- दोपरहित है. इति सिद्धम् ।। ५३ ।। इति शारीरकसूत्रभावकाशिकाभापाटीकायां द्विती- याध्यायस्य तृतीयपादः समाप्तः ।। शुभमस्तु ।। ॥ श्रीरामाय नमो नमः ।। , . (१४३) अथ चतुर्थपादप्रारम्भः। पूर्व महाभूतउत्पत्तिचोधक वाक्यनके विरोधका परिहार किया है. इस पादमें लिंगशरीरवोधक वाक्यनके विरोधका परिहार करें हैं. इस पादके दो अधिक वीस सूत्र है. तहां ९ अधिकरणरूप हैं। १३. गुणरूप हैं. तथाहिः- सूत्रसङ्ख्या। अधिकरण । गुण । प्रसङ्ग इंद्रिय उत्पत्तिविचार गु० १ अ० + गु० अग गु० ७ अ० ८ अ० ९ अ० + गु० गु० गु० ई० पूर्वपक्षविरोध विरोधनिषेध सप्तनिध इंद्रियसूक्ष्म प्राणउत्पत्ति प्राणवायुक्रियानिषेध प्राणजीयकरण प्रा० माणगृत्तिसिद्धि प्राणअणु इंद्रियचेष्टा देवताअधीन जीवभोका जी० प्राणइंद्रियभेदसिद्धि प्रा. + अ० १४ अ० अ० १८ गु० + + + + + मा० २० अ० परस उत्पत्ति भूतकार्यविचार गु० २२ इति ॥

इस पादमै वाक्यनका परस्पर विरोध मानके अप्रमाणतासे पूर्वपक्षमै समन्वयकी असिद्धि फल है. और सिद्धांतम अविरोधसै प्रमाणताके संभ- वर्स समन्वयकी सिद्धि फल है । 'आत्मन आकाशः सम्भूतः जा उत्पत्ति प्रकरणमें इंद्रियोंकी उत्पत्ति सुनी नहीं. और 'पयो वाय एते अग्ने सदासीत् के ते ऋपय इति प्राणा चाव ऋषयः' जा श्रुतिमैं इंद्रि- योंको सत्य सुना है । और 'एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेद्रियाणि चोखं वायुयोतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी' जा मुंडकश्रुतिम उ- पत्ति सुनी है. यात उक्त वचनाका विरोध है. जा पूर्वपक्षमैं अंगीकार कियेसैं यह सिद्धांत सूत्र है। तथा प्राणः॥१॥ तथा । प्राणः1 इति प० । अर्थ-यथा आकाशादिक उपजे हैं तथा 'एतस्मात् जायते प्राणा' जा श्रुतिस प्राण नाम इंद्रियां उपजे हैं. इति ॥ १ ॥ अव०-ननु उत्पत्तिबोधक श्रुति उक्त विरोधसै गौण है जा शंकासे कहे हैं। गोण्यसम्भवात् ॥२॥ गोणी। असम्भवात् । इति प०॥ अर्थ-उत्पत्तिश्रुतिको गौणी कहिना असंभव है. यात शंका असंगत है. इंद्रियोंको नित्य अंगीकार किये । 'येन अश्रुतं श्रुतं' जा प्रतिज्ञासै विरोध होवेगा. और जो श्रुति इंद्रियोंको सत्य कहे है सो अवांतरप्रलयमै हिरण्य- गर्भकी इंद्रियोंको सत्य कहे है. इति ॥ २ ॥ तत्प्राक् श्रुतेश्च ॥३॥ तत् । प्राक् । श्रुतेः। च । इति प०॥ अर्थ- एतस्मात् जायते प्राणः' जा वाक्यम तत् नाम जायते यह जो पदु है मो आकाशादिकॉम प्राक् नाम पूर्व जे इंद्रियां तिनम श्रुतेः नाम मुना है. यातें इंद्रियोंका मुख्य जन्म है. ॥३॥ अव०-उत्पत्तिम अपर श्रुतिप्रमाण कहें हैं। तत्पूर्वकत्वादाचः ॥४॥ तत्पूर्वकत्वात् । वाचः । इति प० । किंच।

, (१४५) अर्थ-तेज, जल, भूमि जा त्रयका तत्पदसै ग्रहण है, ताके अंगीकार किये यह अर्थ सिद्ध हुआ । 'अन्नमयं हि सोम्य मनः आपोमयः माणः ते- जोमयी वाक' जा छांदोग्यश्रुतिमैं चाचः नाम प्राण-मनसहित वाक्को तत्पूर्वकत्वात् नाम तेज, जल, भूमि, पूर्वक सुना है. मनके पूर्व भूमि है. प्राणके पूर्व जल है. वाक्के पूर्व तेज है अर्थात् मन प्राण, वाक्, भूमि, जल ते- जसै उपजे हैं, यातें उत्पत्तिबोधक श्रुतिको विद्यमान होनेसे और सत्यवोध- कको हिरण्यगर्भ इंद्रियवोधक होनेसे उक्त वाक्यनका विरोध नहीं इति ॥४॥ पूर्वपक्षसूत्र । सप्तगतेर्विशेषितत्वाच ॥५॥ ससगतेः । विशेपितत्वात् । च । इति प० । अर्थ-'सस प्राणाः प्रभवन्ति' जा द्वितीय मुंडकथुतिमैं सप्त इंद्रियां कही हैं. प्राणपदका अर्थ इंद्रिय है. और 'हनं आतभागः पमच्छ कति ग्रहाः कति अतिग्रहाः इति । अष्टौ ग्रहा अष्टौ अतिग्रहा इति।ये ते अष्टौ ग्रहा अष्टौ अतिग्रहा कतमे ते इति माणो वै ग्रहः सोऽपानेन अतिग्रहेण गृहीतोऽपानेन हि गन्धं जिघ्रति । वाग वै ग्रहः स नाना अतिग्रहेण गृहीतो वाचा हि नामानि अभिवदति' जा बृहदारण्य- कक पंचमअध्याय द्वितीय ब्राह्मणमें आठ इंद्रियां कही हैं। प्राण पदसै वायुसहित प्राणका ग्रहण है. अपानपदसैं गन्धका ग्रहण है, अपानकरके उपहृत गंधको सर्वलोक ग्रहण करे है. इति । और 'सप्त शीर्पण्यः प्राणा दौ अर्वाची' जा श्रुतिमै नव प्रमाण कहे हैं । सप्त शिरम हैं दो नीचे हैं इति । 'नव वै पुझपे प्राणा नाभिर्दशमः' जामै दश कहे हैं । 'दश वै पुरुपे प्राणा आत्मैकादश' जा श्रुतिम एकादश कहे हैं. आत्मापदर्स मनका ग्रहण है. कह द्वादश कहूं त्रयोदशभी सुने हैं, इन वाक्यनका परस्पर विरोध प्राप्त हुयेस एकदेशीके मतम यह अर्थ है । श्रुतिमैं इंद्रिय निष्ठ सप्तत्व 'गतेः' नाम सप्त संख्या निश्चित है. यात इंद्रियां सात हैं और 'सप्त चै शीर्पण्यः प्राणाः' जा श्रुतिम इंद्रियोंको शीर्पण्य जा विशेषण क- रके विशेपितत्वात् नाम विशेषण करके युक्त किया है, यातेंभी इंद्रियां सप्त है. और अष्टादि जो संख्या कहीं हैं. सो सप्तोंकी वृत्तिके भेदर्स संमये है, याते श्रुतिविरोध नहीं. इति ॥५॥ १९ (१४६) सिद्धान्तसूत्र । हस्तादयस्तु स्थितेस्तो नैवम् ॥६॥ हस्तादयः। तु । स्थिते । अतः। न । एवम् । इति प०। अर्थ-तु सप्तसंख्यानिषेधार्थ है। उक्त वृहत् श्रुतिके आगे यह श्रुति है। जिह्वा चक्षु श्रोत्र मनको ग्रहण कहकर 'हस्तो वै ग्रहः स कर्मणा अतिग्रहेण गृहीतोहस्ताभ्यां हि कर्म करोति' यह कहा है. इसमें हस्तादिक भिन्न इंद्रियां सुनी हैं. आदिपदसे त्वचाका ग्रहण है, यात सप्तसंख्या स्थिते नाम अधिक स्थिति है, 'अतः नाम सप्तसंख्यासे अधिक संख्या स्थित होनेसे 'नैवं' नाम. सप्त इंद्रियां माननी योग्य नहीं किंतु एकादश हैं. इति । सप्तसंख्याबोधक श्रुतिने स्थानभेदमात्रसैं चारोंको सप्तमें कहा है. नववोधक वाक्यका छिद्रोंमें तात्पर्य है. यातें वाक्यविरोध नहीं. इति ॥ ६ ॥ अर्थ-सांख्यमत, इंगियोंको व्यापक माना है, तिनका निषेध करे हैं। अणवश्च ॥ ७॥ अणवः । च । इति प०1 अर्थ-यह इंद्रियां अणु हैं अर्थात् इंद्रियों से इंद्रियोंका ग्रहण होवे नहीं। यातें सूक्ष्म है. जो इंद्रियोंको विभु मानें तो काशीगत विश्वनाथका सेतुबासी जनोंकोभी दर्शन हुआ चाहिये, इत्यादिक अनेक दोप ता पक्षमैं हैं, यातें परिच्छिन्न सूक्ष्म इंद्रियां हैं. इति ॥७॥ अव०-प्राणोंकी उत्पत्ति होवे है, वा नहीं ? जा संदेहसे कहे हैं । श्रेष्ठश्च ॥८॥ श्रेष्ठःच । इति प०। अर्थ-'एतस्मात् जायते प्राण' डा श्रुतिम प्राणकी उत्पत्ति सुनी है, यातें श्रेष्ठ नाम माण ब्रह्मका कार्य है. इति ॥८॥ अव०-प्राणोंका स्वरूप कहे हैं। न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥९॥ न । वायुक्रिये । पृथक् । उपदेशात् । इति प०। अर्थ-'यः प्राणः सः घायुः जा वाक्यमै महान् वायुको प्राणरूप कहा (१४७) है यातें महान् वायुही प्राण हैं, जा पूर्वपक्षसे कहे हैं. प्राण वायुरूप नहीं और क्रिया नाम इंद्रियोंका व्यापाररूप जो क्रिया तत्स्वरूपभी प्राण नहीं। 'एतस्मात् जायते प्राणः' इत्यादि श्रुतिमैं वायु और इंद्रियोंसे पृथक् नाम प्राणोंको भिन्न उपदेश किया है, यातें प्राण वायु और क्रियारूप नहीं । 'यः प्राणः सः वायु' जा श्रुतिमै कार्यकारणका वास्तव अभेद कहा है, और 'जायते प्राणः' जाम कल्पित भेद कहा है, यात उभयश्रुतिविरोध नहीं. इति ॥९॥ अव० देहमें यथा जीव स्वतंत्र है तथा प्राणभी स्वतंत्र करण हैं, यातें उभयस्वतंत्रतासे शरीरउन्मथनप्रसंग होवेगा, जा शंकासे कहे हैं:- चक्षुरादिवत्तु तत्सह शिष्टयादिभ्यः ॥१०॥ चक्षुरादिवत् । तु । तत् । सह । शिष्ट्यादिभ्यः । इति प० । अर्थ-तु प्राणोंकी स्वतंत्रताका निषेध करे है। चक्षु आदिकोंके साथ जो प्राणोंका संवाद तामें तत्सह नाम इंद्रियोंके साथ प्राणोंका शिष्टि (शासना) अर्थात् उपदेश किया है, यातें चक्षुरादिवत् नाम यथा चक्षु आदिक अस्व- तंत्र हैं तथा प्राणभी अस्वतंत्र है. आदिपदसैं अचेतनत्वादिका अंगीकार है. इति ।। १० ।। अव०-यथा नेत्रादिकोंके रूपादिक विषय हैं, तथा प्राणोंका साधारण विषय नहीं यातें नेत्रादिवत् करणत्वयुक्ति नहीं, ना शंकासे कहे हैं। अकरणत्वाच न दोपस्तथा हि दर्शयति ॥ ११॥ अकरणलात् । च । न । दोपः। तथा। हि । दर्शयति । इति प० । अर्थ-प्राण अकरणत्वात् नाम करण नहीं यातें प्राणविषयका अभाव दोपरूप नहीं, उफदोप करणको होवे है, अकरणको नहीं. चकारस देहधा- रणरूप कार्य माणका है. यह अंगीकार है. तथाहि श्रुति 'दर्शयति' नाम दिखाये है। 'तान् वरिष्ठः प्राण उवाच मा मोहं आपथ अहमेव पत- त्पञ्चधा आत्मानं विभज्य एतत् वाणं अवष्टभ्य विधारयामि' जा द्वितीय प्रश्नश्रुतिमें देहधारणरूप असाधारण कार्य दिसाया है. इति ॥११॥ अव०-प्राणोंका अपर कार्य दिसाये हैं:- पञ्चरत्तिर्मनोवढ्यपदिश्यते॥१२॥ पञ्चवृत्तिः । मनोवत् । व्यपदिश्यते । इति प० ।

, (१४८) अर्थ-यथा अनेक वृत्तिरूप असाधारण कार्यकी दृष्टिसें मन नाम अंत:का रण अनेक प्रकारका है अर्थात् प्रमाण, विपर्यय, विकल्प, निद्रा, स्मृति, जा पंचवृत्तिवान् है तथा प्राणभी प्राण, अपान, व्यान, उदान, समान, जा पंच- वृत्तिवान् 'व्यपदिश्यते' नाम श्रुतिमें कहा है. इति ॥ १२॥ अणुश्च ॥ १३॥ अणुः च । इति १० अर्थ-यथा नेत्रादिक अणु हैं तथा प्राणभी परिच्छिन्न सूक्ष्म है. इति ।।१३।। ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात् ॥ १४॥ ज्योतिराद्यधिष्ठानम् । तु । तदामननात् । इति प०॥ अर्थ-इंद्रियां और प्राणोंकी देवता अधीन चेष्टा है, या स्वतंत्र है, यह इसमें संदेह है । 'चक्षुपा हि रूपाणि पश्यति' जा श्रुतिमैं देवता- विना इंद्रियोंकी चेष्टा प्रतीत होवे है, और 'अग्निर्वाग् भूत्वा मुखं प्रावि. शत् । वायुःप्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत् । आदित्यश्चक्षुर्भूत्वा अक्षिणी प्राविशत्। दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णो माविशन् । ओपधिव नस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशन् । चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत् । मृत्युः अपानो भूत्वा नाक्षि प्राविशत्।आपोरेतो भूत्वा शिप्राविशन् जाऐतरेयके द्वितीय खंडकी श्रुतिमें देवता अधीन चेष्टा प्रती- त होवे है. इन उभय वचनोंके विरोधमैं यह उत्तर है । ज्योति नाम अग्नि आ• दिमें होवे जिनके ते ज्योतिआदि कहिये. तिनकरके जो प्रेरित सो ज्योति. आदि अधिष्ठान अंगीकृत है. अर्थात् अग्निआदिक देवताकरके प्रेरणावाद वाक्यादिकोंका ग्रहण है. तत् नाम देवताप्रेरित वाक्यादिक 'आमननात् नाम उक्तश्रुतिम अंगीकार किये हैं, यातें इंद्रियोंकी देवताअधीन चेष्टा है. अचेतनकी स्वतः चेष्टाः संभवे नहीं. इति ॥१४॥ अव०-प्रेरणा देवता अधीन भोगप्राप्ति नहीं यह कहे हैं:- प्राणवता शब्दात् ॥ १५॥ प्राणवता । शब्दात् । इति प० । अर्थ-पाणवता नाम जीवसंही इंद्रियोंका स्वस्वामिरूप संबंध है. याते ई. द्रियसाध्य जो भोग सो जीवकोही होये है. शब्दात् यह तहां हेतु है । 'अथ (१४९) यत्र एतत् आकाशं अनुविषण्णं चक्षुःस चाक्षुपः पुरुषो दर्शनाय चक्षु जा छांदोग्यके अष्टम अध्यायगत श्रुतिका शब्दपदसैं ग्रहण है। अर्थ-अथ नाम देहमैं प्राणप्रवेश अनंतर यत्र नाम कृष्णतारामैं जो सिद्धरूप आकाश तामै चक्षु 'अनुविषण्णं नाम प्रवेश किया तहां 'स चाक्षुप:' नाम चक्षुवान पुरुष है. रूपादिदर्शनअर्थ तिनके यह चक्षु हैं. इति ॥ १५ ॥ तस्य च नित्यत्वात् ॥१६॥ तस्य । च । निसत्वात् । इति प० । अर्थ-किंच स्वकाँकरके प्राप्त जो देह इसमें तस्य नाम जीवको कर्ता भोक्ता रूपसे नित्य होनेसे देवता इस शरीरमें भोक्ता नहीं. किंतु इंद्रियों के अधिष्ठाता हैं. इति ।। १६॥ अव-ननु इंद्रियां कोई पदार्थ होवें तौ वत् देवनका विचार किया चा- हिये, इंद्रियां मांसपिंडमात्र हैं वा प्राणव्यापारमात्र हैं यातें उक्तविचार नि- प्फल है. जा शंकास कहेहैं.। त इद्रियाणि तद्यपदेशादन्यत्रं श्रेष्ठात् ॥ १७ ॥ ते । इन्द्रियाणि । तत्व्यपदेशात् । अन्यत्र । श्रेष्ठात् । इति प० । अर्थ-'एतस्मात् जायते पाण' जा श्रुतिमै प्राणास इंद्रियां भिन्न प्रतीत होयें हैं और 'हन्त अस्यैव सर्वे रूपं असाम इति त अस्यैव सर्वे रूपं अभवन्' जा श्रुतिमैं प्राणरूपही इंद्रियां कही हैं, यातें दोनों श्रुतियोंका पूर्यपक्षमै विरोध मानेसे यह सिद्धांत है. श्रेष्ठात् नाम प्राणोंस ते नाम वाक्पादिक अन्यत्र नाम अन्य 'इंद्रियाणि' नाम इंद्रियां हैं; प्राणव्यापार- रूप नहीं. तत् नाम प्राणांसें 'एतस्मात् जायते' जा श्रुतिम 'व्यपदेशात्' नाम भिन्न कथन किया है यातें प्राणव्यापाररूप इंद्रियां नहीं. श्रुतिअर्थ-अव हम सर्व वाक्यादिक इस प्राणकी नाई रूपवान हो। इस प्रकार ते वाक्यादिक इस माणका स्वरूप हुये. इति । इस श्रुतिमं प्राणअधीन पंष्टावान् इंद्रियां हैं. यह अंगीकार है. माणस्वरूप है, यह अंगीकार नहीं. इति ।। १७॥ भेदश्रुतेः ॥ १८॥ भेदश्रुतेः। इति प०। अर्थ-'अथ ह इमं आसन्यं प्राणं अनुः' जा शुतिमं माणको ( १५०) इंद्रियोंसे भिन्न सुना है. यात प्राणव्यापाररूप इंद्रियां नहीं । आस्य नाम मु- खमैं जो होवे सो आसन्य कहिये, अर्थात् प्राणका नाम है. इति ॥ १८ ॥ वैलक्षण्याच ॥ १९॥ वैलक्षण्यात् । च । इति ५० अर्थ-सुपुतिमै प्राणोंकी स्थिति है, इंद्रियोंकी नहीं. इत्यादिक बहुविलक्ष- णतासेभी इंद्रियां प्राणोंसे भिन्न हैं यात वाक्यनका विरोध नहीं. इति ॥१९॥ अव०-'अनेन जीवनात्मना अनुपविश्य नामरूपे व्याकरवाणि ता- सांवृतं वृतं एकैकं करवाणि' जा छांदोग्यश्रुतिमै नाम रूप प्रकट करनेका. कर्ता सुना है. सो जीव है, या ईश्वर है, जा संदेहसे पूर्वपक्षमै जीव अंगीकार कियेसे यह सिद्धांतसूत्र है। संज्ञामूर्तिक्तृप्तिस्तु त्रिरत्कुर्वत उपदेशात् ॥ २० ॥ संज्ञामूर्तिकृप्तिः । तु । त्रिवृत्कुर्वतः । उपदेशात् । इति प०॥ अर्थ-तु जीवकर्तृत्व निषेधार्थ है. संज्ञा जो नाम मूर्ति जो रूप तिन उभ- यकी जो सृप्ति नाम कल्पना अर्थात् नामरूपका प्रगट करना सो 'प्रिवृत् कुर्वतः' नाम परमेश्वरकोही योग्य है. उपदेशात् नाम 'व्याकरवाणि जा श्रुतिमै परदेवताकोही नामादिकोंका कर्ता उपदेश किया है, यातें जीव को नहीं. इति ॥ २०॥ अव-शरीरमें निवृत्करण दिखावे हैं ।। मांसादि भोमं यथाशब्दमितरयोश्च ॥ २१ ॥ मांसादि । भोमम् । यथाशब्दम् । इतरयोः। च । इति प० । अर्थ-दारीरम पृथिवीके त्रय कार्य हैं. पुरीप, मांस, मन, इति । जलकेभी त्रय है. मूत्र ? लोहित २, प्राण ३, तेजकेभी त्रय है. अस्थि १, मजा २, पाक्य । इति । यह आध्यात्मिक वियत्करण है. साई सूत्रकार कहे हैं. 'भीम' नाम भूमिके कार्य मांसादि त्रय हैं. यथा--'अन्नमशितं विघा विधीयते तस्य यः स्थविष्टो पातुः तत् पुरीपं भवति यो मध्यमः तन्मांसं योऽणिष्टः तन्मनः' और 'इतरयो' नाम जट तेजकेभी प्रयही कार्य है 'यथाशन्दै नाम 'आपः पीताः प्रिया विधीयन्ते तासां यः स्वपिठो धातुः तन्मू भवति यो मध्यमः तरलोहितं योऽणिष्ठः स प्राणः ॥ तेजोऽशितं (१५१ ) विधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुः तदस्थि भवति यो मध्यमः सामनायोऽणिष्टासा वाक्'जा श्रुति अनुसार ग्रहण किये चाहिये. इति२१ अव०-ननु सर्वका त्रिवृत्करण हुयेसै यह पृथ्वी है, यह जल है, यह तेज है, जाविध भिन्न भिन्न व्यवहार कैसे होवेगा, जा शंकासै भगवान सू- नकार कहे हैं. वैशेष्यात्तु तद्वादस्तहादः ॥ २२॥ वैशेप्यात् । तु । तदादः । तदादः । इति प०। अर्थ-तु पूर्वपक्षनिषेधकहै. पृथिवी आदिकोंका त्रिवृत्करण हुयेसेभी 'वैशेष्यात्' नाम स्वस्व अर्द्धभागकी अधिकतासे तत्वाद नाम यह पृथ्वी है इत्यादि व्यवहार संभवे है. द्वितीय 'तत्वादपद' अध्यायकी समाप्तिके अर्थ है. उक्तविधसे श्रुतिवाक्यनका रंचक विरोध नहीं, यातें सर्व वेदांतका ब्रह्ममैं समन्वय है. इति सिद्धम् ॥ २२॥ इति शारीरकसूत्रभावप्रकाशिकाभापाटीकायां द्विती- याध्यायस्य चतुर्थः पादः समाप्तः॥४॥ शुभमस्तु श्रीरामाय नमो नमः P अथ तृतीयध्यायप्रारम्भः ॥३॥ दोहा-विराग पदार्थ शोधन, परगुणउपसंहार ॥ उप यहि साधन दोयका, जामैं करें विचार ॥१॥ इस अध्यायकेभी चार पाद हैं, तहां प्रथमपादमैं जीवका जो परलोकमैं ग. मन ताका विचार है। सो विचार विरागार्थ है. द्वितीयपादमैं तत् त्वं पदार्थनका शोधन करेंगे, तृतीयमैं सगुणविद्यामैं गुणनका उपसंहार विधान करेंगे, चतु- थैमैं निर्गुण ब्रह्मज्ञानके वहिरंग और अंतरंग साधन कहेंगे. तहां प्रथम पादके सप्तअधिक वीस सूत्र हैं. तिनम पट अधिकरण हैं, एकविंशति गुणरूप हैं. तथाहिः- संड्या अधिकरण गुण प्रसङ्ग जीवगमनविचार. on अ० + (१५२) + + गु० गु० गु० गु० गु० गु० गु० गु० गु० ७ ८ अ० - + . १२ अ० + १३ + जी० जी० जी० जी० जी. जी० कर्मयुक्तआगमन. कर्म कर्म कर्म० पापीचंद्रलोकमाधिपूर्व तन्निपेधनरकमाप्ति. तत्० सप्तनरकविधान. तहां यमआज्ञा. तृतीयमार्ग. आहुतिनियमनिपे. आ० आ. अंडजादिभेद. आगममार्ग. आ. अन्नम संबंधसिद्धि. संव० + + गु० गु० गु० १८ + + २० + अ० अ० + २४ 영영영 saas + + + अ० + गु० २७ योनिजन्मअंगीकार. इति ॥ तदां यह प्रथम सूत्र है:

तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति सम्परिष्वक्तः प्रश्न- निरूपणाभ्याम् ॥ १॥ तदन्तरप्रतिपत्तौ । रंहति । सम्परिष्वक्तः। प्रश्ननिरू- पणाभ्याम् । इति प० अर्थ-जीव यदा पूर्वदेहको त्यागके अपरदेहको प्राप्त होवेहै तदा प्राण, इंद्रिय, मूलाविद्या, धर्माधर्म, पूर्वभ्रमजन्य संस्काररूप पूर्वज्ञान इतनी साम- ग्रीसहित अपरदेहको प्राप्त होवेहै; यह श्रुतिसिद्ध अर्थ है. तहां देहके आर- भक व प्रणादिकोंके आधाररूप जे पंचीकृतं भूतनके भाग तिनभागोंसे सम्प- रिवतं जीव गमन करहै वा असम्परिष्वक्त, गमन करेहै ? यह इस अधिकर- णमैं संदेह है। तहां प्रमाणके अभावसँ असम्परिप्वक गमन करे है यह पूर्व- पक्ष है। पूर्वपक्षमैं वैराग्यकी असिद्धि फल है. सिद्धांतमै तसिद्धि फल है. यहां यह सिद्धांत है। तत् नाम पूर्वशरीरसैं अंतर नाम अपरशरीरकी जो प्रतिपत्ति नाम प्राति तदर्थ सम्परिष्वक नाम भूतभागसे सम्बद्ध जीव रंहति' नाम गमन करेहै. प्रश्न व निरूपण यह दो तहां हेतु हैं. तथाहिः-छांदोग्यमैं पंचाग्निविद्यामैं कहा है कि कोई प्रवाहह्णनाम राजा था ताकी सभामै श्वेत- केतु गया था ताके आगे राजाने पंच प्रश्न किये यह प्रश्नपदका अर्थ है. तिनका उत्तर श्वेतकेतुको नहीं आया तव श्वेतकेतुने आकर पितासे पूछा तो उसने कहा हमकोभी यह विद्या नहीं आती, तब उद्दालकने जाकर राजासे पूछा तव राजाने यह उपदेश किया। असौ वाव लोको गौतमाग्निस्तस्या- दित्य एव समिद्रश्मयो धूमोऽहचिश्चन्द्रमा अङ्गारा नक्षत्राणि विस्फुर- लिङ्गाः॥१॥ तस्मिन् एतस्मिन् अग्नौ देव अद्धां जुह्वति तस्या आहुतेः सोमो राजा सम्भवति ॥ २ ॥ १ ॥ पर्जन्यो वाव गौतमाग्निः तस्य वायुरेव समिदनं धूमो विद्युचिरशनिरङ्काराः हादुनयो विस्फु- लिङ्गाः ॥१॥तसिन् एतस्मिन् अग्नौ देवाः सोमं राजानं जुह्वति तस्या आहुतेः वर्ष सम्भवति ॥२॥ पृथिवी चाव गौतमाग्निः तस्याः सं- वत्सर एव समित् आकाशो धूमोरात्रिरचिर्दिशोऽङ्गारा अवान्तरदि- शो विस्फुलिङ्गाः॥ तस्मिन् एतस्मिन् अग्नौ देवा व जुह्वति तस्या . - आहुतेः अन्नं सम्भवति ॥ ३॥ पुरुपो चाच गौतमाग्निः तस्य वागेव समित्ाप्राणो धूमो जिहाचिश्चक्षुरद्वाराःोत्रं विस्फुलिङ्गामातस्मिन् (१५४) एतस्मिन् अमौ देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुतेः रेतः सम्भवति ॥४॥ योपा वाच गौतमाग्नि तस्था उपस्थ एव समिद् यदुपमन्त्रयते स धूमो योनिरचिर्यदन्तः करोति तेऽङ्गारा अभिनन्दा विस्फुलिङ्गाःतस्मिन् ए- तस्मिन् अग्नौ देवा रेतो जुह्वति तस्या आहुतेःगर्भःसम्भवति॥५॥ इति तु पञ्चम्यां आहुती आपः पुरुपवचसो भवन्ति । इति। इस पंचाग्निविद्याके उपेदशका निरूपणपदसैं ग्रहण है. उक्त प्रश्न व निरूपणसे जलादिभूतसम्बद्ध जीवका गमन होवेहै. यह निश्चित है । अर्थ है गौतम ! यह द्युलोक अग्नि है. इसमें देवा नाम अग्निादिरूप यजमानके प्राण श्रद्धा नाम दुग्धादिरूप ज. लका हवन करें हैं. तिस आहुतिसैं तिन जलोंका परिणामरूप सोम राजा अ.. र्थात् चंद्र समीपस्थ तत्सदृश शरीर होवेहै । पर्जन्य, (देवताविशेष) देव, (इंद्रादि), इसीतरा आगे जानना चाहिये. पंचमी आहुतिमैं जलाकी पुरुष- संज्ञा होवेहै. इति ॥१॥ न्यात्मकत्वात्तु भूयस्वात् ॥ २॥ त्र्यात्मकत्वात् / तु । भूयस्त्वात् । इति प० । अर्थ-यद्यपि उक्त प्रसंगमैं जलसंवद्ध गमन भान होवेहै तथापि निवृत्करण- थुतिसें देह 'व्यात्मकत्वात्' नाम त्रयभूतस्वरूप निश्चित है। याते यज. मानद्वारा ताको जलजन्य सिद्धहुये अपर दो जन्यत्व और तत्संवद्धत्वभी सिद्ध होवे है. श्रुतिमैं जो केवल जलका ग्रहण है 'सो भूयस्त्वात् ' नाम तेजादिकोंकी अपेक्षासै जलकी वाहुल्यतार्स है. इति ॥ २॥ प्राणगतेश्च ॥३॥ प्राणगतेः। च । इति प० । अर्थ-देहरूप जे भूत तत् आश्रित प्राण व इंद्रियां प्रतीत होवहें । 'हद- यस्याग्रं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेन एप आत्मा निष्कामति घनपो था मूर्हो या अन्पेभ्यो या शरीरदेशेभ्यः ॥ तं उत्क्रामन्तं प्राणोऽनू: लामति प्राणं अनूझामन्तं सर्वे प्राणा अनुहामन्ति' जा वृहदार: ण्यफके पष्ठ अध्याय व चतुर्य ग्राह्मणगत श्रुतिम मरणकालमै प्राणोंकी गति नाम गमन मुना है. याते जीवनकालम यथा प्राण देह आश्रित हैं (१५५) तथा मरणकालमैभी भूतआश्रित प्रणोंका गमन सिद्ध होनेसे जीव भूतसं- बद्धही गमन करेहै. इति ॥३॥ अग्न्यादिंगतिश्रुतेरितिचेन्न भाक्तत्वात् ॥ ४॥ अम्यादिगतिश्रुतेः । इति । चेत् । न । भाक्तत्वात् । इति प०॥ .अर्थ-'यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्य अग्निं वागप्येति वातं प्राणः चक्षुरा- दित्यं मनश्चन्द्रं दिशः श्रोत्रे पृथिवीं शरीरं आकाशं आत्मा औषधी- लोमानि वनस्पतीन् केशा' जा बृहदारण्यकके पंचम अध्याय द्वितीय ब्राह्मणगत श्रुतिमैं वाक् आदिक इंद्रियोंका अग्निादिक देवतनमें गति नाम लय सुना है यातें अपरलोकमैं इंद्रियगमन असंभवसैं भूतसम्बद्ध जीवगमन कथन असंगत है, जा शंका करें तो असंगत है. तथाहि उक्त श्रुतिका यह अर्थ है कि प्रथम हृदयके अग्रभागमैं प्रकाश होवेहै तिसकरके यह आत्मा गमन करेहै. तिसके गमन पोछे 'प्राण गमन, करे, प्राण गमन किये पीछे सर्व इंद्रियां गमन करहें. इति । और ओपधीर्लोमानि' जा श्रु' तिमै औषधिनमैं लोमनका लय कहा है. वनस्पतिमें केशलय कहा है. ते लोम केश मृतपुरुपके प्रत्यक्षसैं लय होते प्रतीत होवे नहीं और वाक् आदि- कोंका लयभी तहां कहा है यातें पूर्वउक्त गमनवोधक श्रुतिसैं विरोध नि- षेध अर्थ वाक् आदिकोंका लय भाक्त नाम गौण है मुख्य नहीं. इति ॥४॥ प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्तेः ॥ ५ प्रथमे । अश्रवणात् । इति । चेत् । न । ताः। एव । हि उपपत्तेः । इति प० अर्थ ननु 'एतस्मिन् अग्नी देवाः श्रद्धां जुहति' जा श्रुतिमैं प्रथमे नाम प्रथम अग्निविपे श्रद्धारूप आहुति सुनी है जल नहीं सुना, इति चेत् नाम जो उक शंका करें तो असंगत है. श्रद्धा मनकी वृत्तिविशेष है. यातें ताकी आहुति संभवे नहीं, किंतु जलरूप दुग्धादिकोंकीही आहुति संभव है यातें ता नाम जलही श्रुतिमें श्रद्धापदसैं ग्रहण किया है, जलसे श्रद्धाशन्द लाक्षणिक है. इति ॥५॥ .

अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥६॥ अश्रुतत्वात् । इति । चेत् । न ! इष्टादिकारिणाम् । प्रतीतेः। इति प०॥ अर्थ-ननु जलादिकोंकी नाई जीवको उक्त श्रुतिमैं गमनका कर्ता सुना नहीं, यातें जलादिभूतसम्बद्ध गमन कथन असंगत है, जा शंशाका आधे सू- असे निषेध करें है. जे गृहस्थ इष्टापूर्तदत्तको करहें ते चंद्रलोकमैं जाबेहें ति- नका 'एप सोमो राजा' जा श्रुति, सोमराजशब्दसे ग्रहण है तथा पंचाग्नि विद्यामैंभी आहुतिको सोमराजशब्दसैं सुना है। यात तिन इष्टादिकारी पुरु- पॉकी पंचाग्निविद्या, प्रतीति होनेसै भूतसंबद्ध जीवगमन संभव है. इति ॥६॥ अव०-ननु 'ते चंद्रं प्राप्य अन्नं भवन्ति' जा श्रुतिमै कर्मीजनोंको दे. वनका अन्न कहा है. यातें चंद्रलोकमै तिनका गमन स्वकर्मफलभोगार्ध है. यह तो संभव नहीं जा शंकाएँ कहें । भाक्तं वानात्मवित्वात्तथाहि दर्शयति ॥७॥ भातम् । वा । अनात्मवित्वात् । तथाहि । दर्शयति । इति प० । अर्थ-या पद उकदोपके निपेधार्थ है. उक्त श्रुतिम कर्मीको जो अन्नरूप कहा है सो 'भाक्तं' नाम गौण है. मुख्य नहीं. यथा पुत्रादि भोगके सा. धन हॉवहें तथा कर्मीजनभी देवनके प्रति भोगके साधन हैं; यात तिनको अन्न कयन किया है. और 'अनात्मवित्वात् ' नाम कर्मीजन अज्ञानी है; यातेभी देवनप्रति तिनको भोग्यकरफे कहा है. तथाहि-'उत्तरश्चतिदर्शयति' नाम अनात्मयेचा होनेंस कर्मीको देवनका भोग्यकरके दिसायेहै । पोऽन्यां देयतां उपासते अन्योऽसौ अन्योऽहमस्मि न स घेद पधा पशु एवं स देयानां इति' यह श्रुति वृहदारण्यकके प्रथमम है. अर्थ-जो अग्रदापित् आत्मास भिन्न देवताकी उपासना करहै यह हमसे भिन्न है मैं इसका दाम ही जाविध माने है सो तत्वको नहीं जाने है सो देवनका पशु है. इति । यातें अन्नकयनको गौण होने परलोकभोगार्थ गमन संभव है. इति ।।७॥ . अध . (१५७) कृतात्ययेऽनुशयवान दृष्टिस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च८ कृतात्यये । अनुशयवान् । दृष्टस्मृतिभ्याम् । यथा । एतम् । अनेवं । च । इति प० । अर्थ-'तस्मिन् यावत् सम्पातं उपित्वा अथैतं एव अध्वानं पुननि- वर्तन्ते यथेतं आकाशं आकाशाद्वायुम्' जा श्रुतिमैं तहांही यह कहा है कि तिस चंद्रलोकमैं भोक्तव्य कर्मको भोगके पुनः इसी मार्गको प्राप्त होवेहै. इति । इसमें यह संदेह है कि तहांसें अनुशयवान् आवे हैं वा अनुशयरहित आहे ? पूर्वपक्षमैं अनुशयरहित अंगीकार कियेसे यह सिद्धांत है कि 'कृत' नाम स्वर्गदाता कर्मके 'अत्यये' नाम भोगसैं विनाश हुयेसैं शेप कर्म यु. तही जीव आवेहै. दृष्ट व स्मृति यह तहां हेतुहँ । 'तद्य इह रमणीयच- रण अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनि आपोरन् ब्राह्मणयोनि वा क्षत्रिययोनि वा वैश्ययोनि वा अथ य इह कपूपचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूपां योनि आपोरन् । श्वयोनि वा सूकरयोनि वा चण्डा- लयोनि चा' यह श्रुतिवचन दृष्टपदसैं अंगीकृत है । अर्थ-ये कर्मी इस कर्मभूमिमें शुभ कर्म कर, ते स्वर्गसैं आकर ब्राह्मणादिकयोनिको प्राप्त होवे हैं, ये पापकारी हैं ते आकर श्वानादिक योनिको पायें हैं. अभ्याशपद शीघ्र- वाची है. 'शेपेण जन्म प्रतिपद्यन्ते' जा स्मृतिवाक्यका स्मृतिपदसैं ग्र- हण है. उभय श्रुति स्मृतिस शेपकर्मवानकाही आगमन प्रतीत होवेई. ते कर्मी जा मार्गस जावे हे उसी मार्गसे आहे वा अपर मार्गसे आवेहें? जा संदेहसे कहेहे. 'यधा एतं' नाम जिस मार्गद्वारा चंद्रलोकमैं प्राप्त हुयेथे 'अनेच' नाम तिसर्स अपर मार्गसे आवेहें. इति ॥८॥ चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्णाजिनिः॥९॥ चरणात् । इति । चेत् । न । उपलक्षणार्था । इति । कार्णाजिनिः। इति प० । अर्थ-ननु श्रुतिम चरणसे योनिप्राप्ति मुनी है. सो घरण अनुशयकर्मसे भिन्न है यात शेपकर्मयान आये है. जा कवन संभव नहीं जा शंकाका यह उत्तर है कि घरणति अनुशयके उपलक्षणार्य है. यह कार्णाजिनि आ- चार्य मानेहें. इति ॥९॥ .

( १५८) आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् ॥ १०॥ आनर्थक्यम् । इति । चेत् । न । तत् । अपेक्षत्वात् । इति प०! अर्थ-ननु चरणथुति उपलक्षणार्थ है यह असंगत है. शुभाशुभरूप जो चरण तिससे उत्तम मंद योनि प्राप्ति संभवेहै. अन्यथा चरण अनर्थक होवेगा जा कल्पना करें तो असंगत है. कर्मनको तत् नाम चरणकी अपेक्षा है या चरण अनर्थक नहीं. इति ॥ १०॥ सुकृतदुष्कृते एवेति वादरिः ॥११॥ सुकृतदुप्कृते । एव । इति । वादरिः । इति प० । अर्थ-चरणपदसैं सुकृत नाम धर्म दुष्कृत नाम पाप यह उभयही अंगी. कार हैं. यह यादरि आचार्य मानेहें । 'धर्म चरति एप महात्मा' जा. विध लोकम कर्म और चरणमैं एकही प्रयोग देखा है. यातें चंद्रलोकसै अनुश- यवानही जा लोकमै आवे है. इति सिद्धम् ।। ११ ।। अनिष्टादिकारिणामपि श्रुतम् ॥ १२॥ अनिष्टादिकारिणाम् । अपि । श्रुतम् । इति प० । अर्थ-चंद्रलोकर्म पापी जावे हैं या नहीं ? जा संदेह हुयेपर पूर्वपक्षमें यह सूत्रार्थ है. यथा इष्टादिकोंके करनेवाले चंद्रलोक जाये हैं. तथा 'अनिष्टा- दिकारिणाम्' नाम पापीजनोंकाभी चंद्रलोक गमन होवेहै । 'ये वै के चास्माल्लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसं एव ते सर्व गच्छन्ति' जा कौपी. तकिश्रुतिम मर्यका गमन चंद्रलोकमै 'श्रुतं' नाम सुना है यातें धर्मीही तहां जावें है यह असंगत है. तहां चंद्रलोकम पापीजनोंको भोग नहीं होता किंतु तहां गमनमात्रकरके तहॉर्स आकर नरकम दुःखका अनुभव करे हैं. इति. ॥१२॥ सिद्धांतसूत्र। संयमने वनुभूयेतरेपामारोहावरोही तद्गतिदर्शनात् ॥ १३॥ संयमने । तु । अनुन्नूय । इतरेपाम् । आरोहावरोहो। तहतिदर्शनात् । इति प० । अर्य-चंद्रटोकर्म जो गमन है सो भोगार्थ है जो बिना भोगर्म पापीका गमन होवे तो सो व्यर्थ होवेगा. पूर्व जो श्रुति कही है सो धर्मिविषयक है पापिविषयक नहीं यातें धर्मीही चंद्रलोकमैं जावेहैं. और पापी 'संयमने' नाम यमलोकमैं पापफल दुःखके अनुभवार्थ जायेहैं. तहां दुःखका 'अनुभूय' नाम अनुभवकरके पुनः इस लोकमैं आहे. इसप्रकार 'इतरेषाम्' नाम पापीजनोंका आरोह अवरोह नाम गमनागमन होवेहै. तत् नाम यमपुरके प्रति जो गति सो दर्शनात् नाम । 'अयं लोकों नास्ति पर इति मानी पुन:पुनर्वशमापद्यते मे' जा कठगत द्वितीयवल्लीश्रुतिमैं देखी है. इति॥१३॥ स्मरन्ति च ॥ १४॥ स्मरन्ति । च । इति प०। अर्थ-मनु आदिकोंनेभी पापीजनोंको नरकमैं भोग स्मरण किया है, यातें चंद्रलोकप्राप्ति धर्मीकोही है. इति ॥ १४ ॥ अपि च सप्त ।। १५॥ अर्थ-पौराणिकोंनेभी रौरवादिक सप्त नरक, पापफल, भूमिरूपकरके स्मरण किया है. तिनमें पापी प्राप्त होवे हैं. इति ॥ १५ ॥ तत्रापि च तद्व्यापारादविरोधः ॥ १६ ॥ तत्र । अपि । च । तत्व्यापारात् । अविरोधः। इति प०। अर्थ-यद्यपि महारौरवादिक नरकनमै चित्रगुप्तकी शास सुनी है यातें 'तहां यमराजकी शासना है यह कथन विरुद्ध है; तथापि तत्रापि नाम चित्र- गुप्तकी शासनामैंभी तत् नाम यमराजकाही अज्ञारूप व्यापार है यातें अ. विरोध है, चित्रादिक यमके अधीन हैं. इति ॥ १६ ॥ अव०-उपासकोंका अग्नि आदि मार्ग है. केवल कर्मीजनोंका धूमादि मार्ग है उक्त मार्ग दोयसै भ्रष्ट जे पापी तिनके लिये तृतीयमार्ग कहा है. यातें भी तिनको चंद्रलोक प्राप्त होवे नहीं. यह कहे हैं। विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ॥ १७॥ विद्याकर्मणोः। इति । तु । प्रकृतत्वात् । इति प० । अर्थ-रा -राजा प्रवाहणने श्वेतकेतुसैं पूछा था कि वहु जीव मृत होते हैं ति- नसें चंद्रलोक कैसे नहीं पूर्ण होता यह प्रकार तुम जानते हो? इस प्रश्नका उत्तर राजाने उद्दालक मुनिके प्रति कहा है. पापी जीवोंके अग्निभूम मार्ग नहीं किंतु 'जायस बियस्व' यह तीसरा मार्ग है. यातें स्वर्ग नहीं पूर्ण होता. यह सूत्रकार कहें है । विद्या नाम उपासना देवयान मार्गका साधन है. कर्म पितृयान मार्गका साधन है. पापीका इन मार्गनमै अधिकार नहीं. उभयमा गनके विद्या कर्म साधनरूपसैं 'प्रकृतत्वात् ' नाम प्रसंगमैं प्राप्त हैं. और पापी जीवनका पुनः पुनः जन्ममरण वाहुल्यतायुक्त तीसरा मार्ग है यातें स्वर्ग पूर्ण होता नहीं. इति ॥ १७ ॥ अव०-ननु जा लोकमें पापीके जन्मअर्थ पापीको चंद्रलोककी प्राप्ति कही चाहिये जो नहीं मानेंगे तो पांचवीं आहुतिसे जलकी पुरुपसंज्ञा होघे है यह नियम नहीं रहेगा. जा शंकाका उत्तर कहें हैं। न तृतीये तथोपलव्धेः ॥ १८ ॥ न । तृतीये । तथा । उपलब्धेः । इति प० । अर्थ-तृतीये नाम तीसरे मार्गमें प्रवेशवान् जे पापी तिनके अर्थ देहमा- सिके अर्थ आहुतिसंख्याका नियम नहीं 'अथ एतयोः पथोर्न कतरेण च न तानि इमानि क्षुद्राणि असकृत् आवर्तीनि भूतानि भवन्ति जायख नियस्व इति एतत् तृतीयोऽयं स्थानं । तेन असौ लोको न सम्पूर्यते तस्मात् जुगुप्सेत जा श्रुतिमै संख्या नियमविनाही तथा उपलब्धेः' नाम तृतीय मार्गमें देहप्राप्ति प्रतीत होवे है. आहुतिका योनि जो यम सो धर्मीके अर्थ है. इति ॥ १८ ॥ स्मयतेऽपि च लोके ॥ १९॥ स्मयते । अपि । च । लोके । इति प० । अर्थ-लोके नाम महाभारतादिकोंमें द्रोण, धृष्टद्युम्न, सीता, द्रौपदी आदि फोंको योनिरहित स्मरण किया है. तहां द्रोणादिकॉफी योपित आहुति एक नहीं धृष्टपुम्नादिकोंकी योपित पुरुष दोनोंकी आहुति नहीं है, यात संत्याका नियम नहीं ।। १९॥

, . (१६१) दर्शनाच ॥ २०॥ दर्शनात् । च । इति प०॥ अर्थ-किंच लोकमैं जरायुज, अंडज, स्वेदज, उद्भिज, जा चार भेद दे- हके सुनेहैं. तहां स्वेदज व उद्भिजकी योपित पुरुप संबंधविनाही उत्पत्ति 'दर्शनात् ' नाम देखनेसे आहुति संख्याका नियम नहीं. इति ।। २० ॥ अव०-ननु तेषां भूतानि त्रीणि एव वीजानि भवन्ति अण्डजं जीवजं उद्भिजम्' जाश्वेतकेतु 'उपदेशात् ' श्रुतिमै शरीरके त्रयभेद सुने यातें चार भेद कथन विरुद्ध है, जा शंकासैं कहहें । तृतीयशव्दावरोधः संशोकजस्य ॥ २१ ॥ तृतीयशब्दावरोधः। संशोकजस्य । इति प० । अर्थ-श्रुतिमें उद्भिज यह जो तृतीय शब्द है. इसकरके 'संशोकजस्य' नाम स्वेदजकाभी अवरोध नाम ग्रहण है. वृक्षादिक पृथिवीको फोड़कर नि- ‘कलेंह. स्वेदज जलको फोड़कर निकलेह. यात उभयमै अवयवार्थ अर्थात फो. डना तुल्य होनेसे उद्भिजसे स्वेदजका ग्रहण संभवेहै. इति ॥ २१ ॥ तत्साभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ॥ २२॥ तत्साभाव्यापत्तिः। उपपत्तेः । इति प० । अर्थ-तस्मिन् यावत् सम्पातं उपित्वा अथ एतमेवाध्वानं पुन- निर्वतन्ते यधेतं आकाशं आकाशाद् वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वा अभं भवति ॥१॥ अभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा वर्षति त इह व्रीहि यवा औपधिवनस्पतयः तिलमापा इति जा- यन्ते अतो वै खलु दुनिष्प्रपतरं यो यो हि अत्र अत्ति यो रेतः सि- ति तद्भूयः एव भवति ॥२॥' यह छांदोग्यके पंचममपाठकके द- शमखण्डगत श्रुति उक्त सूत्रका विपयवाक्य है. अर्थ-'तस्मिन्' नाम चंद्रलोकमैं जबतक 'संपात' नाम कर्मनका क्षय होय 'उषित्वा' तबतक रहकर । उसी मार्गसे फिर लौटते हैं. चंद्रलोकगतजल आकाशवत् सूक्ष्म होते है । 'अत:' नाम अनुशयवान् रेत:सिक् अकृतिरूप- होवे है. इति । यवादिकोंमें निकलना 'दुनिष्प्रपतरं' नाम दुनिष्प्रपतरे है २१

.
.
अर्थात् कठिन है. यो रेतस्सिंचन करे है सो भूय एंव' नाम तत आकृति ही
होवे. है अर्थात् यदा जीवका स्वर्गसे आगमन होवे है तदा आकाशादिकोंका
स्वरूप होवे है वा तत् तुल्य होवे हैं. पूर्वपक्षमै श्रुति अक्षर अनुसार जीवको
आकाशादिकोंका स्वरूप अंगीकार कियेसे यह सिद्धांत है कि जीवको आका
शादिकोंकी 'साभाव्य' नाम तुल्यता की आपत्ति नाम प्राप्ति होवे है सोई
'उपपत्तेः' नाम बने है. लोकमैं क्षीरकालमें दधि होवे नहीं यात दुग्धको द.
धिरूपता युक्त है. पूर्व विद्यमान जो आकाशादि स्वरूप तत् रूप जीवको
होना संभव नहीं किंच जीवको आकाश स्वरूप मानेसे उत्तर वायु आदिकोंका
स्वरूप कहिना असंगत होवेगा, यातें जीवका आकाशादिकोंस संबंध मात्र
होवे है सो सादृश्यरूप है. इति ॥ २२ ॥
अध०-तहां जीव वहुकाल सादृश्यताको प्राप्त होकर अपरकी सादृश्य
ताको प्राप्त होवे है वा कल्पकाल रहे है ? जा संदेहसे कहें हैं।
नातिचिरेण विशेपात् ॥ २३ ॥
न | अतिचिरेण । विशेपात् । इति प०॥
अर्थ-जीव अतिचिरेण नाम बहुकाल सादृश्यताको प्राप्त नहीं होये है
किंतु अल्प अल्पकाल आकाशादिकोंके तुल्य स्थित होकर वर्षाधाराद्वारा
पृथिवीमें प्रवेश करे है, 'विशेपात्' यह तहां हेतु है. 'दुनिष्प्रपतरं जा
पूर्व श्रुतिम प्रीह्यादिकांस जीवका निकलना दुःखतर कहा है यातें आकाशा
दिकोंसें मुखसे निकले है यह प्रतीत होवे है यातें व्रीहि आदिकॉम चिरकाल
स्थितिरूप जो विशेषता तास आकाशादिकॉमें अल्प कल्पकाल सादृश्यतास
स्थिति सिद्ध होये है. इति ॥ २३ ।।
अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात् ॥२४॥
अन्याधिष्ठिते । पूर्ववत् । अभिलापात् । इति प० ।।
अर्थ-पूर्व श्रुतिम जीवनका नीहादिरूपस जो जन्म कहा है सो मुख्य है या
अपर जीवोंकरके युक्त जे प्रीद्यादि तिनम संबंधमात्र होये है। जा संदेही कह
हैं. अन्य नाम अपर जीयोंकरके 'अधिष्टिते' नाम युफ जे घोटादिक तिनमें
अनुदायवान जीयोंका समर्ग मात्र होये है. पूर्ववत नाम आकासादिकों में
यधा मंबंधमात्र होये है तथा ग्रीधादिकार्मभी कर्मपरामर्शस विनाही प्रवेश
भिटाप नाम फयन किया है यात तहां तिनकासंबंधमात्र होय है.इति ॥२४॥

( १६३) अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥२५॥ अशुद्धम् । इति । चेत् । न । शब्दात् । इति प० । अर्थ-ननु ज्योतिष्टोमादिक कर्मनमैं पशुआदिहिंसा होवेहै यात ते कर्म अशुद्ध हैं अर्थात् पापके हेतु हैं या तिनके करनेवाले जे अनुशयवान् जीव तिनका ब्रीह्यादिकोंमें दुःखानुभवार्थ मुख्यही जन्म मानना चाहिये यह शंका करें तो 'शब्दात् नाम विधिशास्त्रसैं हिंसाको धर्मरूप होनेसे असंगत है. इति ॥ २५॥ रेतःसिग्योगोऽथ ॥ २६ ॥ रेतःसिग्योगः। अथ । इति प०॥ अर्थ-'अर्थ' नाम ब्रीहिआदिक भावसे अनंतर श्रुतिमैं रेतसिग्योग कहा है. रेतस्पद वीर्यवाचक है. तिसको जो सिंचन करे सो 'रेतःसिग' कहिये तिसका जो भाव सो रेतःसिग्योग कहिये. तथाहि श्रुतिः । 'यो रेतः सिञ्चति तद्भूयः एव भवति इति' इसमें जो रेतस्का सिञ्चन कहा है सो अनुशयवानको मुख्य तो संभव नहीं इस कालमै तिसका प्रवेश किया है यातें ताको यौवनत्वभावकी प्राप्तिसैं सुख नहीं किंतु तहां ताका संसर्गमात्र कहा- चाहिये यातें ब्रीह्यादिकोंमें संसर्गमात्रही है. इति ॥ २६ ॥ अव०-ननु अनुशयवानका सर्वमें संबंधमात्र अंगीकार कियेसै ताका मु- ख्यजन्म कहूंभी नहीं होवेगा जा शंकासे कहें हैं। योनेः शरीरम् ॥२७॥ योनेः । शरीरम् । इति प०॥ अर्थ-योनिमें वीर्य के प्रवेश हुयेसे योनिसें अनुशयवान् जीयका अनुशयरूप कर्मफलके भोगके अर्थ शरीर उपजे है. यह शास्त्र कहे है. 'रमणीयचरण: इत्यादि यातें ब्राह्मणादियोनिमें अनुशयवानका मुख्य जन्म होये है. इति । इस गमनागमन विवेकसै जो वैराग्य उपजे है सो ज्ञानका साधन है. इति तात्पर्यम् ॥ २७॥ इति शारीरकसूत्रभायप्रकाशिकाभापाटीकायां तृतीयाध्यायस्य प्रथमपादः समाप्तः ।

(१६४) अथ द्वितीयपादप्रारम्भः॥ इस पादमै तत्त्वंपदनके अर्थका शोधन करें हैं, आत्माकी स्वप्रकाशता सि. द्धिमै स्वानको स्पष्ट साधनता है यातें प्रथम स्वप्नविचार करेंगे. इस पादके एक अधिक चालीस सूत्र हैं. तहां अष्ट अधिकरण है. शेष गुण हैं. तथाहि- सख्या। अधिकरण। प्रसङ्ग. स्वमसत्यपूर्वपक्ष स्व० गु० मायामानसिद्धान्त मा० गु० परस बन्धमुक्तिअज्ञान गु० देहसवन्धईश्वरतिरोधान सुषुप्ति आत्मामै गुण । १ + ४ + अ० ८ ब्रह्मसै उत्थान २ अ० अ० + अ० + सोई जीव उठेहै मूळ निर्विशेषविचार नि० नि० नि० १५ गु० गु० गु० गु० नि० + गु० + + गु० गुरु गु० नि० नि० नि० नि० नि० नि० नामरूपनिषेध + अ० गु० ना.

( १६५) ना० गु० गु० ना. २४ २५ २६ २७ ना. + + + + + + गु० ना० ना० २८ गु० ना ना द्वैतसिद्धिपूर्वपक्ष तनिषेधसिद्धान्त अ० + त० + त० + गु० गु० गु० गु० त + + + + + + + + त० ३८ ३९ ईश्वरसे कर्मफल ई० कर्मसै फल जैमिनि ईश्वरस फलसिद्धात गु० गु० गुरु + ४१ ८ इति सन्ध्ये सृष्टिराह हि ॥१॥ सन्ध्ये । सृष्टिः । आह । हि । इति प०॥ अर्थ-'न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति अथ रथान् रथयोगान्पथः सृजते । न तत्र आनन्दा मुदः प्रमुदो भवन्ति अर्थ अनन्दान् मुदः प्रमुदः सृजते स हि कर्ता' जा वृहदारण्यक पोष्ट ध्यायगत श्रुति सूत्रका विषयवाक्य है. अर्थ-तत्र स्वप्नमें रथयोगा नाम अधा- दिक । आनंद (सुखविशेष) मुद (पुत्रादिलाभनिमित्तहप) सोई प्रमुद है या सो कर्ता है. इति यथा घटादिक व्यावहारिक हैं तथा स्वमप्रपंचव्यावहारिक है? वा यथा शुक्तिरजतादि है तथा मायामात्र है? यह तहांसंदेह है.पूर्वपक्षमें यह अर्थ (१६६) है जाग्रत् सुषुप्तिकी जो संधिर्म होये सो संध्य कहियेह अर्थात् स्वमका नाम संध्य है. तामैं जो सृष्टि नाम गजादि सो व्यावहरिक है. 'न तत्र' यह उक्त श्रुति स्वप्नसृष्टिको व्यावहारिकी आह नाम कहेहै. इति ॥ १ ॥ निर्मातारं तथा चैके पुत्रादयश्च ॥२॥ निर्मातारम् । तथा । च । एके । पुत्रादयः । च । इति प० । अर्थ-एके नाम किसी शाखावाले स्वमम तथा नाम जीववत् परमात्माको विपयोंके निर्मातारं' नाम रचनेवाला माने हैं. तथाहि 'य एप सुप्तेषु जाग्रति कामं कामं पुरुपो निर्मिमाणः तदेवं शुक्रं तद् ब्रह्म त देवा- मृतमुच्यते' जा कठश्रुति तहां प्रमाण है. अर्थ-नेत्रादिक करणोंके निा- पार हुयेस तिसतिस अभिलापितको रचताहुआजागेहै सो शुद्ध है, सोई ब्रह्म है, सोई अमृत कहलाता है. कामपदसै बुद्धिवृत्ति और पुत्रादि विषयोंका ग्रहण है. इति । यात पुत्रादि स्वमप्रपंच सत्य है. ताका ईश्वरको कर्ता होनेसें. इति||२|| सिद्धांतसूत्र. मायामानं तु कायनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ॥३॥ मायामात्रम् । तु । कास्येन अनभिव्यक्तस्वरूपत्वात् । इति प० । अर्थ-तु पूर्वपक्षनिषेधार्थक है. स्वप्नगजादिक 'कायन' नाम सर्वप्रका- रस अनभिव्यक्त स्वरूप है अर्थात् प्रगट नहीं याते मायामात्र है. अर्थात् शु- किरजवत् मिथ्या है. उक्त अनुमानम उचित देशादिजन्यत्व उपाधि है, यात सो असंगत है. और "कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः" जा श्रुतिम भी जीवही स्वमकर्ता अंगीकार है। ब्रह्म नहीं. इति ॥३॥ अव०-ननु स्वनको मिथ्या मानेसे ताको शुभाशुभका सूचक नहीं हुआ चाहिये, जा शंकास कहेंहैं। सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः ॥४॥ सूचकः च । हि । श्रुतेः । आचक्षते । च । तरविदः। इति प० । अर्थ-'यदा कर्मसु काम्पु स्त्रियं समे पश्यति स समृद्धि तत्र जा- नीयात् स्त्रमनिदर्शने तस्मिन् स्वमनिदर्शने' जा छांदोग्य पंचम प्रपाठ कगत श्रुतिस स्वम शुभाशुभ सूचनका हेतु प्रतीत होते. यावे असत्यभी . अव०- (१६७) स्वनासत्यत्वप्राप्तिका सूचक है. यथा असत्य रजत सत्य हर्षादिकोंका जनक है. और 'तविदः' नाम स्वप्नाध्यायवेत्ताभी स्वप्नको शुभाशुभका सूचक 'आ- चक्षते' नाम कहेंहैं. इति । अर्थ-यदा कामअर्थ कोंमें स्त्रीको स्वभमैं देखे तदा कर्मफल सिद्ध होवेगा यह जाने. परंतु स्त्रीआदिक प्रशस्त स्वमके देखेसैं. इति ॥४॥ -संकल्पमात्रसैं जीव कर्ता नहीं यह कहेहैं. पराभिध्यानात्तुतिरोहितंततो ह्यस्य वन्धविपर्ययौ ५ पराभिध्यानात् । तु । तिरोहितम् । ततः। हि । अस्य । वन्धविपर्ययौ । इति प० । अर्थ-जीवका ईश्वरसें अभेद है. ताभी जीव प्रति ईश्वर मायाकरके तिरो- हित है. अर्थात् आच्छादित है; यात जीवको संकल्पमात्रसैं कर्तापना संभवे नहीं. जीवका तिरोहितपना पर नाम परमात्माके 'अभिध्यानात् ' नाम अभेदाभ्याससैं प्रगट होवेहै. 'तत:' नाम ईश्वरके अज्ञानसै अस्य' नाम जीवको कर्तृत्वादि वन्ध है. ताके ज्ञानसैं विपर्ययं नाम मोक्ष प्राप्त होवेहै. यात ईश्वरकृपाविना ईश्वर प्रगट होवे नहीं. इति ॥५॥ अव०-जीवके ईश्वरत्वतिरोभावमैं अपर हेतु कहेहैं । देहयोगादासोऽपि ॥६॥ देहयोगात् । वा । सः । अपि । इति प० । अर्थ-जीवके ईश्वरत्वका सो नाम तिरोभाव देहादिकोंके 'योगात्' नाम सम्वन्धसैं है. यथा भस्मके सम्बन्धसैं अग्नितिरोहित होहै. तथा जीवका ईश्वरत्व अच्छादित है. 'या' पद ईश्वरत्व अभाव अंगीकारके निषेधार्थ है। यातें स्वप्न जाग्रतादिक मायामात्र हैं. आत्मा अवस्थात्रयसै रहित है. इति॥६॥ तदभावो नाडीषु तच्छ्रुतेरात्मनि च ॥ ७ ॥ तदभावः । नाडीए । तच्छुतेः । आत्मनि । च । इति प० ।। अर्थ-'यत्र सुप्तः स्वमं न विजानाति आशु तदा नाडीपु सुसो भवति' इति । जा अवस्थामै वाह्य इंद्रियां उपराम हुये सोवेहै. सर्व वृत्ति- सहित अंतकरण लय होवे है. स्वमको जाने नहीं तदा नाडीमैं सोवे है. यह .

(१६८) श्रुतिका अक्षरार्थ है । “य एप विज्ञानमयः पुरुपस्तेषां प्राणानां विज्ञा- नेन विज्ञानमादाय य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन् शेते" जा बृह- दारण्यकके चतुर्थ अध्यायगत श्रुतिमै आत्मामै सुपुप्ति प्रतीत होवे है. और तहांहीं आगे यह कहा है.-'ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीततिं शेते स यथा कुमारो वा महाराजो वा महाब्राह्मणो वाऽतिनीमानन्दस्य गत्वा शयीत एवमेव एप एतच्छेते' इति । इसमें पुरीततिविपे सुषुप्ति भान होये है. इसमें संदेह हुयेस पूर्वपक्षमैं विकल्प अंगीकार किये यह सिद्धांत है तत् अभाव नाम स्वमका अभावरूप जे सुपुप्ति सो नाड़ियोंमैं और आत्मामैं हो है. यातें सर्वका समुच्चय अंगीकार है, विकल्प अंगीकार नहीं. नाडीपुरीतति प्रवेश विना आत्मामै प्रवेश संभवे नहीं यातें नाडी और पुरीततिमैं गौण और आत्मामैं मुख्य प्रवेश अंगीकार है. 'ततः श्रुतेः' नाम नाडीआदिकोंको सुषुप्तिका स्थान सुना है यातें उक्त व्यवस्था संभव है. जो समुच्चय नहीं मानेंगे तो श्रुतिव्यवस्था नहीं बनेगी. इति ॥ ७ ॥ अतः प्रवोधोऽस्मात् ॥ ८॥ अतः। प्रबोधः। अस्मात् । इति प० । अर्थ-'अतः' नाम सुषुप्तिको परमात्मामें होनेस 'अस्मात्' नाम पर मात्मासै जीवके प्रवोध नाम उठनेका श्रुतिम उपदेश किया है। 'प्रबोधकाले फस्मात् जीवात्मानः समुत्तिष्ठन्ति । परमात्मनः सकाशात् उत्ति- टन्ति' जा श्रुति परमात्मासं प्रबोधको कहे है. जो आत्मासे अपरको सुपुः प्तिका अवस्थान मानेंगे तो उक्त श्रुतिका बोध होवेगा. इति । सुषुप्तिमैं मिध्या: ज्ञानके अभावमानसे ईपत् ब्रह्मप्राप्ति होवे है तो मूलाज्ञानके निवृत्त हुयेस सकल ब्रह्मप्राप्ति अवश्य होवेगी. इति । सुषुप्तिबोधक श्रुति अर्थ-'ताभिः' नाम शरीरमै अनेक नाडी है तिनकरके 'प्रत्यवमृत्य' नाम रोकके 'पुरी- तति' नाम नाडीमै सोचे है. यथा अतिवाल और महाराजा और विद्वान् ब्राह्मण 'अतिनी' नाम दुःखनाशक आनंद अवस्थाको प्राप्त होकर साँव है. तथा यह सोचे है. इति ॥८॥ स एव कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥९॥ सः। एव । कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः इति प० । अर्थ-जलराशिम एक बिंदु जल गेरेसे सो विदु पुनः निकले नहीं यात . ( १६९) परमात्माको सुपुप्तिका स्थान कहिना असंगत है. जा पूर्वपक्षसे कहह. यो जीव सोये है 'सः' नाम सोई उठेहै अपर नहीं; तहां यह पंच हेतु हैं. दो दिनमैं होनेवाले कर्मको आधा करके सोजाय तो उठकर आधेको करेहै. यह कर्मरूप हेतु है १; यामै वो जिस मैंने पूर्वले दिनमै काशीनाथको देखा था सो मैं अब मणिकर्णिकामैं स्थित हूं जाविध प्रतिज्ञाका ग्रहण अनुशब्दसैं है. यह द्वितीय हेतु है २; स्मृति तृतीय हेतु है ३; "स वा एप एतस्मिन् सम्प्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्टा एव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्या द्रवति स्वमाय एवं स यत्तब किञ्चित् पश्यति अनन्वागतस्तेन भवति असंगो ह्ययं पुरुषः" जा वृहदारण्यक पठाध्याय तृतीय ब्राह्मणगतवाक्यका ग्रहण शब्दपदस है. श्रुतिअर्थ-सो विज्ञानमयज्योतिपुरुप सुषुप्तिमें स्थित होकर शोकादिकोंसे रहित होवेहै. स्वप्नमें रतिका और श्रमका अनुभव करके पुण्यपापके फलको देखके सुषुप्तिमें प्राप्त होवेहै. स्वमसे सुपुप्तिका अनुभव करके जागरितसैं स्वप्नको तासै सुषुप्तिको गमन करेहै, सुषुप्तिसैं स्वप्नको वा जागरितको गमन करेहै सो प्रतिन्यायपदसैं ग्रहण है. और प्रतियोनि नाम स्वमस्थानको स्वप्नवासते 'आद्रवति' नाम आगमन करेहै. सो आत्मा स्व. मम जिस पुण्यपापफलको देखेहै, तिस देखनेसै ताका बंध नहीं होता. इति यह चौथा हेतु है । ज्योतिष्टोमादि विधिसै ग्रहण है. जापंचकारणसे जोसोवे है सोई उठेहै जा निश्चित है, अन्यथा उक्त कारणोंका बाध होवेगा. इति॥९॥ ro-भूर्जाअवस्था सुपुप्तिके अंदर है? वा तासै भिन्न है? जा संदेहसे पू. पक्षमै सुषुप्तिके अंतर ग्रहण कियेसे यह सिद्धांतसूत्र है-. 'मुग्धेऽर्धसम्पत्तिः परिशेपात् ॥ १० ॥ मुग्धे । अर्द्धसम्पत्तिः। परिशेपात् । इति प०॥ अर्थ-मू में ज्ञान होवे नहीं यातें सो जाग्रत् स्वमके,अंतर नहीं, मूर्जाम प्राण गरम रहेहे. यात मरणके अंतर नहीं मूर्छितके शरीरमैं कंप, भयंकर बदन, निश्चल उन्मीलित नेत्रादि प्रतीत होवेहें. सुपुप्तिम वैसे नहीं यातें मुपुप्तिके अंदरभी मूर्छा नहीं किंतु 'परिशेपात्' नाम उक सर्वअवस्थावोंके अंदर नहीं होनेर्स मुग्धम अर्द्धधमाकी संपत्ति नाम प्राप्तिरूप मुग्धावस्था अतिरिक है. मुपुत्तिमै प्रस्चिन्नपदनत्य, निमीलितनेत्रत्व, प्राणगमनागमन, विशेषविज्ञानरा- हित्यादि जेते धर्म है तिनम ने विशेष विज्ञानराहित्यादि अर्द्धधर्म ते मूमि है यातें अर्द्धधर्मसंपत्ति मूर्छा अंगीकृत है. इति ॥ १०॥ अव (१७०) न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॥११॥ न । स्थानतः । अपि । परस्य । उभयलिङ्गम् । सर्वत्र । हि । इति प०॥ अर्थ-अव तत् पदार्थका शोधन करें हैं-"सत्य सङ्कल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदं अभ्यात्तोऽयाक्य नादरः" इस छांदोग्यके तृतीय प्रपाठकगत श्रुतिविपे ब्रह्मको सपिशेप सुना है और 'तदक्षरंगागि ब्राह्मणा अभिवदन्ति अस्थूलमनबहस्वमदीर्घम- लोहितमलेहमच्छायमतमोऽवाय्वनाकाशमसङ्गमरसङ्गमगन्धमच- क्षुष्कमश्रोत्रमवागमनोतेजस्कं अमाणं अमुखं अमान्नं अनंतर- बाह्यं न तनाति किंचन न तनाति कश्चन" इन वृहदारण्यकके पं. चमअध्यायगत वाक्यनमें ब्रह्मको निर्विशेप कहा है. तहां उभयवाक्यनकी अ- नुसार ब्रह्म उभयस्वरूप है या एक स्वरूप है? एकरूप मानेभी सविशेप है. वा निर्विशेष है? यह संदेह है पूर्वपक्षमै श्रुतिअनुसार उभयरूप अंगीकृत है तहां यह सिद्धांत है 'परस्य नाम ब्रह्मके 'उभयलिंग' नाम दोरूप स्वतः संभव नहीं; एक वस्तु एकलोकमै धर्मवान् और धर्माभाववान् होये नहीं. 'स्थानतः' नाम उपाधिसँभी ब्रह्मको उभयरूपतायुक्त नहीं, अग्निसंयोग मा- से जलका उष्ण स्वभाव होये नहीं किंतु ब्रह्म एकरूप है सोभी निर्विशेप है सविशेष नहीं 'हि' पद हेतुअर्थक है 'सर्वत्र' नाम 'अस्थूलं' इत्यादिक वचनोंमें सविशेपका निषेध करके निर्विशेषका उपदेश किया है या निविशेष एकरूप ब्रह्म है. इति । श्रुतिअर्थ सर्व जगत् जिसकरके व्याप्त होवे सो 'अ- भ्यात्त' कहीये । वाक्यरहित अवाकी अंगीकृत है, ईश्वर नित्य तृप्त है; यात अनादर है अर्थात् संभ्रमरहित है इति । हे गागि! अक्षरमै सर्व ओतप्रोत है यह ब्राह्मण कहे हैं सो अस्थूलस भिन्न है इसीतरह आगे जाना चाहिये. इति ॥ ११ ॥ भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतवचनात् ॥ १२॥ भेदात् । इति । चेत् । न । प्रत्येकम् । अतत् | वचनात् । इति ५०|| अर्थ-ननु किसी विद्यार्म ब्रह्मके चार पाद हैं; किसी विद्याम पोडशकला वान् कहा है किसी विद्याम लोक्य शरीरवान् कहा है, यातें 'भेदात्' (१७१ ) नाम विद्याका भेद होनेसैं ब्रह्मको निर्विशेष कहिना संभवे नहीं जा शंकासैं कहें'प्रत्येक नाम उपाधि उपाधिमैं 'अतद्वचनात्' नाम परब्रह्मका अभेद सुना है यात शंका असंगत है. इति ।। १२ ।। अपि चैवमेके ॥ १३ ॥ अपि । च । एवं । एके । इति प०॥ अर्थ-'अपि च' नाम किंच कोई शाखावान् ‘एवं' नाम भेदकी निंदा क- रके ब्रह्मका अभेदही कहहैं. तथाहि-"मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किंचन"जा कठवाक्यमें कठवान् अभेदही कहेंहैं. ब्रह्म शुद्धमनकरके प्राप्त होनेयोग्य है. तिसके प्राधहुये ब्रह्मतासै भिन्न रंचक नहीं, यह श्रुतिअक्ष- रार्थ है. इति ॥ १३ ॥ अव-ननु सगुणनिर्गुणवोधक उभयश्रुतिके विद्यमान होते केवल निर्गु- णमैं हठ कैसे है ? जा शंकासे कहेंहें- अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॥१४॥ अरूपवत् । एव । हि । तत्प्रधानत्वात् । इति प०॥ अर्थ-'अस्थूलं ' 'अनर्गु' इत्यादि निषेधरूप शास्त्र 'तत्' नाम निर्गुण ब्रह्ममै प्रधान है यातें 'अरूपवत्' नाम रूपादिकोंसे रहित निर्विशेषरूपही ब्रह्म है; सविशेष नहीं. इति ॥१४॥ अव०-ननु सगुणवोधक वाक्यनकी क्या गति होवेगी? जाशंकासे कहेहैं- प्रकाशवचावैयर्थ्यात् ॥ १५॥ . प्रकाशवत् । च । अवैयर्थ्यात् । इति प०॥ अर्थ -यथा सूर्यादि प्रकाश वक्र ऋजु काष्ठादि उपाधिसें वक्रकी नाई ऋ- जुकी नाई होघेहै तथा ब्रह्मभी पृथिवीआदिक उपाधिके वशसै तत् तत् उपा- धिकी नाई होवेहै सो उपाधि आकारताही सगुणवोधक वाक्यनकी गति है यातें ताको अवैयात् ' नाम अनर्थकता नहीं. इति ॥ १५ ॥ आह च तन्मात्रम् ॥ १६ ॥ आह । च । तत् । मात्रम् । इति प.॥

-
(१७२)
अर्थ-'स यथा सैन्धवधनोऽनन्तरोऽधायः कृत्लो रसधन एवैवं वा
अरे अयमात्माऽनन्तरोऽधायः कृत्ला प्रज्ञानघन एवं जा बृहदारण्यकके
पष्ठ अध्यायगत श्रुति 'तन्मात्रं' नाम चैतन्य एकरस निर्षिशेषरूपसे ब्रह्मको
'आह' नाम कहेहै. श्रुतिअर्थ-यथा सैन्धवधन नाम लवणमूर्तिविशेष अंतरवा-
ह्यसै विलक्षण रसरहित सर्व लवणरूपही लोकमैं प्रसिद्ध है. तथा यह आत्मा
अंदरवाहिरसे भेदरहित सर्वस्वप्रकाश चैतन्य एकरूप स्थित है. इति ॥ १६ ॥
दर्शयति चाथोऽपि स्मर्यते ॥ १७॥
दर्शयति । च । अथो । अपि । स्मर्यते । इति प० ।
अर्थ-"अर्थात् आदेशो नैति नेति" इत्यादि श्रुतिनिषेधमुखसै ब्रह्मको
'दर्शयति' नाम दिखावेहै. पंचभूतउत्पत्तिअनंतर अथपदका अर्थ है. आ.
देशनाम उपदेशका है. सूत्र में जो अथपद है तिसका तथा अर्थ है. तथा नाम
निषेधमुखकरके ब्रह्मका 'स्मयते' नाम स्मरणभी किया है. "ज्ञेयं यत् तत्
प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञालाऽमृतमश्नुते" इत्यादिक स्मृतिम स्मरण किया है।
यातें ब्रह्म निविशेष है. इति ॥ १७ ॥
अत.एव चोपमासूर्यकादिवत् ॥ १८॥
अतः। एव । च । उपमा । सूर्यकादिवत् । इति प० ।
अर्थ-उक्तविधिसे ब्रह्मको एक निर्विशेष सिद्ध किया है, 'अत:' नाम
निर्विशेष होनेसें औपाधिक सविशेपको ग्रहण करके 'जलसूर्यादिवत् उपमा
नाम दृष्टांत ग्रहण किया है. यथा जलमै 'सूर्यक' नाम सूर्यका प्रतिषिय
होवेहै. आदिपदस यथा चंद्रप्रतिबिंब होवेहै तथा एकही आत्मा उपाधिसैं
अनेकरूप होवेहे. तथाहि श्रुतिः--"यथा हि अयं ज्योतिरात्मा विवस्त्रान
अपो भिन्ना घटुधैकोऽनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देव क्षेत्रे-
प्येवमजोऽयमात्मा" इति । अर्थ-यथा ज्योतिःस्वभाव सूर्य एकार्थ तत्
तत् उपाधिकरके अनेकप्रकारका होयेहै. तथा यह प्रकाशस्वरूप, कूटस्थ,
नित्य, एकरूप आत्मा भिन्नभिन्न शरीरोम प्रातहुआ उपाधिकरके भेदरूप
होवेहै. इति । उक दृष्टांतसभी ब्रह्म निर्विशेषरूप है. इति ॥ २८ ॥

( १७३) शंकासूत्र । अम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वम् ॥ १९॥ अम्बुवत् । अग्रहणात् । तु । न । तथालम् । इति प० । अर्थ-यथा जल सूर्यादि मूर्तपदार्थोसे भिन्न है और दूरदेशगत है सो प्रति- विवकी उपाधिसै प्रतीत होवेहै. और आत्मा व्यापक है यातें 'अम्बुवत्' नाम जलवत् आत्माकी उपाधि आत्मासै दूरदेशगत 'अग्रहणात्' नाम ग्रहण होवे नहीं; यात 'तथात्वम्' नाम सूर्यादितुल्यता आत्माको संभवे नहीं इति१९ उत्तरसूत्र। वृद्धिह्रासमाक्त्वमन्तर्भावादुमय- सामञ्जस्यादेवम् ॥ २० ॥ वृद्धिहासभाक्त्वम् । अन्तर्भावात् । उभयसाम- अस्यात् । एवं । इति प० । अर्थ-यथा सूर्यका जलके अंदर जो प्रतिक्वि तामैं जल उपाधिधर्म 'बृद्धि- हासादिभाक्त्वम्' नाम गौण है, वास्तव नहीं; 'एवं' नाम तथा अविकारी परमात्माका जो देहादिउपाधिकेविषे अंतर्भाव तासे देहगतं वृद्धिहासादिक आत्मामैं गौण है, वास्तव नहीं; इतने अंशमैं 'उभय' नाम दृष्टांत दाटीत उभ- यही 'सामञ्जस्यात्' नाम समीचीन हैं यातें उक्त शंका असंगत है. सूर्यादि दृष्टांतकी सर्वअंशमैं तुल्यता संभवे नहीं. सर्वअंशमैं तुल्यता मानें तो दृष्टांत- भावभंग होवेगा. इति ।। २० ॥ दर्शनाच ॥२१॥ दर्शनात् । च । इति प० । अर्थ -परब्रह्मका प्रतिविंवरूपसेही देहअंतर प्रवेश 'दर्शनात्' नाम श्रुतिमैं देखा है. तथाहि-"पुरश्चक्रे द्विपदः पुरश्चक्रे चतुष्पदः । पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविशदिति" अर्थ-परमेश्वर भूआदिक लोकनको रचकर द्विपदवान् शरीर उत्पन्न किये और चारपदवान् शरीर रचे. सो ईश्वर + ( १७४) पूलिंगशरीर होकर शरीरोंमें प्रवेश करताभया. इति । यातें निविशेष चैतन्य एकरस ब्रह्म है. इति ॥ २१ ॥ अव०-वृहदारण्यकके चतुर्थ अध्यायमैं यह कहाहै। 'हे वाव ब्रह्मणो रूपे मृतं चैवामूर्त च' यह कहकर अंतमैं यह कहा है 'अथात आदेशो नेति नेति नहि एतस्मात् इति न इति अन्यत् परं अस्ति अथ नाम- धेयं सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेपामेप सत्यं न इति' इति । तहां'नेति नेति' जा वाक्यसै प्रपंच ब्रह्म उभयका निषेध अंगीकृत है ? था प्रपंचका निषेध है ? वा ब्रह्मका निषेध है ? यह संदेह है. प्रपंच प्रत्यक्ष सिद्ध है, यातें ताका निषेध तो संभवे नहीं किंतु ब्रह्मका निषेध तहां अंगीकृत है. यह पूर्वपक्ष है; तहां यह उत्तरका सूत्र है- प्रकृतेतावत्त्वं हि प्रतिपेधति ततो ब्रवीति च भूयः२२ प्रकृतैतावत्त्वम् । हि । प्रतिपेधति । ततः। ब्रवीति । च । भूयः। इति प० । अर्थ-ब्रह्मके जे दो मूर्तामूर्त रूप तेही 'प्रकृत' नाम प्रसंगमैं 'एतावत्वं' नाम परिच्छिन्नरूप प्राप्त हैं. तिन उभयरूपनकाही 'नेति नेति' श्रुति 'प्रतिपे- धति' नाम निषेध करेहै. वाक्यमें जो 'इति' पद है सो प्रसंगमैं प्राप्तका स्म- रण करावे है। ब्रह्मप्रसंगमें प्रधान नहीं यातें श्रुति ब्रह्मका निषेध नहीं करेहै. ततः' नाम प्रपंचनिषेधसे अनंतर 'भूयः नाम पुनः श्रुति 'ब्रवीति' कहेहै. तथाहि-'न हि एतस्मात् इति न इति अन्यत् परं अस्ति इति' इसका यह अर्थ है 'नेति नेति' जा वाक्यकरके उपदेश किया जो ब्रह्म 'एतस्मात्' नाम तिस ब्रह्मसै 'अन्यत्' नाम भिन्न रंचक नहीं; किंतु ब्रह्मही पर वस्तु है..इति । उस चाफ्यास 'नेति नेति' वाफ्प ब्रह्मका नि- पेध नहीं करेंहै यह निश्चित है. इति ॥ २२ ।। अप०-ननु ब्रह्मकी उपलब्धि कसे नहीं होती जा शंकास कहह. तदव्यक्तमाह हि ॥ २३ ॥ तत् । अव्यक्तम् । आह । हि । इति प० । अर्थ-'तत्' नाम ब्रह्म अव्यक्त है अर्थात् श्रुतिभिन्न प्रमाणक अविषय है.

(१७५) 'नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा' जा कठवाक्य अपरन- माणका अविषय 'आह' नाम कहे है; यातें ग्रहणके योग्य नहीं. इति ॥२३॥ अव०-जो सर्वदा ग्रहण नहीं होगा तो मोक्ष नहीं होवेगी जा शंकाको निषेध करेहैं. अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २४ ॥ अपि । संराधने । प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । इति प० । अर्थ-इस आत्माको 'संराधने नाम समाधिअवस्थामै कृतार्थ योगिजन देखेहै; यह 'प्रत्यक्ष' नाम श्रुति और 'अनुमान नाम स्मृतिसैं प्रतीत होवेहैं: अपिशब्दसैं प्रत्यक्षकरकेभी विश्वासके योग्य है. तहां कठचतुर्थवल्लीगत यह श्रुति है-"पराञ्चि खानि व्यतृणत् खयम्भूस्तस्मात्पराङ् पश्यति ना- न्तरात्मन् । कश्चित् धीरः प्रत्यगात्मानं ऐक्षत आवृत्तचक्षुरमृतत्व- मिच्छन्" इति । अर्थ-परमात्मा इन्द्रियोंको अनात्मविषयक रचा है। यातें इन्द्रियां वाह्यही देखेहैं, अन्तरात्माको नहीं देखेहै. कोई विवेकी जितेन्द्रिय मो- क्षइच्छा करता हुआ प्रत्यक् आत्माको समाधिअवस्थामैं देखेहै. इति। स्मृति- 'यं विनिद्रा जितश्वासाः सन्तुष्टाः संयतेन्द्रियाः॥ ज्योतिः पश्यन्ति युचानास्तस्मै योगात्मने नमः' इति ॥ २४ ॥ अव०-ननु जीव ईश्वरको ध्याता व ध्येयरूप माननेसै भेद सिद्ध होगा जा शंकाका उत्तर- प्रकाशादिवच्चावैशेष्यं प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् २५ प्रकाशादिवत् । च । अवैशेप्यम् । प्रकाशः। च । कर्मणि । अभ्यासात् । इति प० अर्थ -यथा सूर्यका प्रकाश अंगुल्यादि उपाधिरूप कर्ममें भिन्नकी नाई व- क्रकी नाई भान होवेहै, वास्तवमैं एकरूप है. तथा 'प्रकाश' नाम आत्माभी ज्ञान ध्यानादि कर्मरूप उपाधिमैं भिन्नकी नाई भान होवेहै. वास्तवसे 'अ- वैशेष्यं' नाम आत्मा एकरूप है. अभ्यासात्' नाम 'तत्त्वमसि' जा अभेदके अभ्याससै उक्त अर्थही समीचीन है. इति ॥ २५ ॥ अतोऽनन्तेन तथाहि लिङ्गम् ॥ २६ ॥ अतः । अनन्तेन । तथाहि । लिङ्गम् । इति प० ।

(१७६) अर्य-अतः' नाम भैदको औपाधिक होनेसे ज्ञानसे भेदके निवृत्त हुपै- पर जीव 'अनन्तेन' नाम परमात्मासं अभेदको प्राप्त होवेहै. 'तथाहि लि. गम्' नाम उक्त अर्थवोधक श्रुति अनेक है. तथाहि-"नं तस्य प्राणा उत्का- मन्ति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्यति" यह बृहदारण्यकके सप्तमाध्यायगत श्रुति उक्त अर्थका वोधक लिंग है. इति ॥ २६ ॥ अव०-स्वमतशुद्धिअर्थ भेदाभेद पक्ष कहेहें- उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् ॥२७॥ उभयव्यपदेशात् | तु । अहिकुण्डलवत् । इति प० । अर्थ 'उभय' नामध्याताध्ययरूपस भेदाभेदको श्रुति 'व्यपदेशात्' नरम कहे हैं. यात जीवईश्वरका भेदाभेद हैं. यथा अहिकुंडलका भेदाभेद है अ. हित्वधर्मस अभेद है कुंडलत्वधर्मसं भेद है तथा जीवईश्वरका भेदाभेद है. 'तु' सिद्धांत वलक्षणताका वोधक है. इति ॥ २७ ॥ अव०-धर्मभेदसे भेदाभेद कहकर एकधर्मावच्छेदस भेदाभेद कहें- प्रकाशाश्रयवदा तेजस्त्वात् ॥ २८ ॥ प्रकाशाश्रयवत् । वा । तेजस्वात् । इति प० । अर्थ-यथा सूर्यका प्रकाश और तत् आश्रय जो सूर्य ता उभयका अत्यंत भेद नहीं. 'तेजस्त्वात् ' नाम यथा तेजस्वधर्म प्रकाशमैं है, तथा सूर्यम है; यातें तेजस्त्वको उभयमें तुल्य होनेसैं तिनका भेद नहीं. तथापि भिन्न भिन्न प्रतीत होवेहें तथा जीव ईश्वरकाभी भेदाभेद है. इति ॥ २८ ॥ अव०-सिद्धांत कहाँ- पूर्ववहा ॥ २९॥ पूर्ववत् । चा । इति प० । अर्थ-पूर्व जो औपाधिकभेद और वास्तवअभेद कहा है सोई सिद्धांत अंगी. कृत है. इति ॥ २९ ॥ प्रतिपेधाच ॥३०॥ प्रतिपेधात् । च । इति प०। .

( १७७) अर्थ-नान्योऽत्तोऽस्ति द्रष्टा' इत्यादिक थुति परमात्मासै भिन्नचेतनका । 'प्रतिषेधात्' नाम निषेध करेहै और "नेति नेति" इत्यादिक श्रुति प्रपंचका निषेध करेहै यातें ब्रह्म अद्वितीय है यह सिद्धांत है. यातें परमात्मा निर्विशेष है. इति सिद्धम् ॥ ३०॥ पूर्वपक्षसूत्रम् । परमतः सेतून्मानसम्बन्धमेदव्यपदेशेभ्यः॥३१॥ परम् । अतः । सेवन्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः । इति प० । अर्थ-ब्रह्मसै भिन्न वस्तु है या नहीं जा संदेहर्से पूर्वपक्षी कहेहै-'अत' नाम ब्रह्मसैं 'परं' नाम भिन्न वस्तु है. तथाहि-'अथ य आत्मा स सेतुविधृति- रेपां लोकानामसम्भेदाय' जा छांदोग्यश्रुतिमें ब्रह्मको सेतु कहा है यातें यह अनुमान है कि, ब्रह्म सद्वितीय है. सेतु होनेसे 'रामसेतुवत् ' इति " ब्रह्म चतुष्पात्" जा श्रुतिमैं उन्मान कहा है इतना यह है. इस परि- च्छिन्न कथनका 'उन्मान' पदसैं ग्रहण है. चारों दिशा एक पाद है १, पृ- थिवी, अंतरिक्ष, स्वर्ग, समुद्र यह चारों द्वितीय पाद है २, अग्नि, सूर्य, चंद्रमा, विद्युत्, यह चारों तृतीय पाद हैं ३, चक्षु, श्रोत्र, वाक्, मन, यह चारों चतुर्थ पाद हैं ४, उपासनाके अर्थ यह ब्रह्मके पाद कहेहैं. "सुयुती प्राज्ञनात्मना शारीर: सम्परिष्वक्तः इत्यादि श्रुतिमै सम्बन्ध कथन किया है. आदित्यमें ईश्वरका उपदेश करके तिससे भिन्न नेत्रों में उपदेश किया है या सेतु १, उन्मान २, संबंध ३, और भेद४, जा चार हेतुसैं ब्रह्म सद्वितीय है. इति ॥ ३१॥ सिद्धांतः) सामान्यात्तु ॥ ३२॥ सामान्यात् । तु । इति प०। अर्थ-'तु' पूर्वपक्षनिषेधक है. मृत्तिका काष्ठरचनाविशेप, सतुशब्द रूदि है. तरूप सेतुब्रह्मको कहना संभव नहीं किंतु यथा सेतु जलका व्यवस्थापक है तया ब्रह्मभी सकटजगत्मर्यादाका व्यवस्थापक है. यात प्रसिद्ध सेतुके सामान्पात् नाम तुल्य सेतु कयन किया है. या सेतुदोप नहीं. इति ३२ (१७८) बुद्धयर्थः पादवत् ॥ ३३॥ बुद्ध्यर्थः । पादवत् । इति प० । अर्थ-'ब्रह्म चतुष्पात्' इत्यादि श्रुतिमैं पादकथन मुख्य नहीं किंतु 'बुद्धि' नाम उपासनाके अर्थ है. यथा ब्रह्मकी प्रतीक जो मन ताके वाक्, प्राण,चक्षु, श्रोत्र यह चार उपासनाअर्थपाद कहेह तत्पादवत् ब्रह्मके पाद कहेहै. इति ३३ स्थानविशेपात्प्रकाशादिवत् ॥ ३४ ॥ स्थानविशेषात् । प्रकाशादिवत् । इति प० । अर्थ-सुषुप्तिमें ब्रह्मसै जीवका जो सम्बन्ध है सो घटपटके सम्बन्धसमान नहीं; किंतु 'स्थान विशेषात्' नाम बुद्धिआदिकी उपाधिराहित्यतासे है. विशेप विज्ञान उपाधिके लय हुयेपर रहेता नहीं. यात अभिव्यक्त उपाधिकरके जो भेद सो रहेता नहीं; यातें ब्रह्मसै जीवका सुषुप्तिमै सम्बन्ध कहा जाय है और आदित्यका जो पुरुपसे भेद है सोभी नेतादित्यरूप स्थानविशेषकी अपे- क्षास है. 'प्रकाशादिवत्' गाम यथा सूर्यका प्रकाश अंगुलियोगसैं घटादि. उपाधिविशेपकरके असम्बद्ध इव भिन्न इव भान होवे है. उपाधिके दूर हुये सम्बद्ध अभिन्न भान होनेहै. 'आदि'पदसै आकाशका ग्रहण है. तथा ब्रह्म भान होयेहै. यातें ब्रह्मस जीवका सम्बन्ध और भेद औपाधिक है, स्वाभा- विक नहीं. इति ।। ३४॥ उपपत्तेश्च ॥३५॥ उपपत्तेः । च । इति प० । अर्थ-किंच परमात्मासै जो जीवका सम्बन्ध है सो मुख्य नहीं किंतु "स्व. मपीनो भवति" जा छादोग्यके पष्ठप्रपाठकगत श्रुति स्वरूपकोही सम्बन्ध कहेहै. स्वरूप सर्वदा बना रहे है यातें तहां गौणसम्बन्ध है. तथा भेदभी मुख्य नहीं. यह अनेक श्रुति कहे हैं. इति ॥ ३५ ॥ अव०-अद्वितीयसाधक अपर हेतु कहेहैं- तथाऽन्यप्रतिषेधात् ॥३६ ॥ तथा । अन्यप्रतिषेधात् । इति प० । अर्थ-यथा सेतुआदिक हेतुनर्स ब्रह्मसै भिन्न वस्तु सिद्ध हुआ नहीं तथा ( १७९ ) "अथातोऽहंकारादेश एवाहं एवाधस्तात् अहं उपरिष्टात् अहं प. श्चात् अहं पुरस्तात् अहं दाक्षिणातः अहं उत्तरतः अहं एवेदं सर्वम्" इति । इसका छांदोग्यके सप्तम प्रपाठकमै आत्मासै भिन्न सर्वका निषेध किया है; यातें ब्रह्म अद्वितीयस्वरूप है. इति ॥ ३६॥ अव०-ननु जो ब्रह्म अद्वितीय है तौ ताको सर्वगत कहिना असंगत है. जा शंकासे कहेहैं- अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥३७॥ अनेन । सर्वगतत्वम् । आयामशदादिभ्यः । इति प० । अर्थ-'अनेन' नाम सेतुआदिकोंके निषेधसैं और अपरवस्तुके निषेधसैं 'सर्वगतत्वम् ' नाम त्रिधापरिच्छेदशून्यत्व सिद्ध हुआहै. तहां 'आयामश- ब्दादिभ्यः' यह हेतु है. 'आयाम' पद व्याप्तिवाचक है. "आकाशवत् सर्व- गतश्च नित्यः" इत्यादि श्रुतिका शब्दपदसैं ग्रहण है. "नित्यः सर्वगतः स्थाणुः" इत्यादि स्मृतिका आदिपदसैं ग्रहण है। यातें अद्वितीय ब्रह्ममै अवि. द्यक सर्वको ग्रहण करके श्रुतिस्मृतिसे सर्वगतत्व सिद्धि संभव है इति ॥ ३७॥ अव० ननु ब्रह्माको निर्गुण माननेसैं ब्रह्म कर्मफलदाता नहीं सिद्ध हो- वेगा? जा शंकाका उत्तर कहेहै- फलमत उपपत्तेः ॥३८॥ फलम् । अतः । उपपत्तेः। इति प०। अर्थ-जीवको कर्मसे फल होयेहै वा ईश्वरस होवेहै ? जा संदेहर्स सिद्धांत कहेह-'अत: नाम इस परमात्मासेही सर्वको 'फलम्' नाम सुखदुःखादिक होवेहें, कर्मास नहीं. कर्म जड है, तासे फल संभव नहीं; यातें ईश्वरकोही फल- .दातृत्व 'उपपत्तेः' नाम संभव है, यातें सोई फलदाता है. इति ॥ ३८॥ श्रुतखाच ॥३९॥ श्रुतत्वात् । च । इति प०। अर्थ-"स वा एप महानज आत्मा अनादो पसुदानो विन्दते (२८.) वसु य एवं वेद" जा वृहदारण्यकके पष्ठाध्यायगत वाक्यम ईश्वरकोही फ. टका हेतु सुना है। यातें ईश्वरही कर्म फलदाता है. इति ॥ ३९ ॥ पूर्वपक्षसूत्रम् । धर्म जैमिनिरंत एव ॥४०॥ धर्मम् । जेमिनिः। अतः । एव । इति प० । अर्थ-श्रुतिस और युक्तिसै यया ईश्वरको फलदाता माना है. तथा 'अत:' नाम श्रुति और युक्तिसे धर्मको फलदाता जैमिनि आचार्य माने हैं. तथाहि "खर्गकामो यजेत" इस विधिका विषय जो यज्ञ ताको स्वर्गसाधनता सुनी है. ताके निर्वाहार्य श्रुतिप्रमाणसे यज्ञकी उत्तरअवस्थारूप अपूर्वता कल्ली चाहिये, यातें यागादि धर्मही फलदाता हैं. और ईश्वर सर्वम साधारण है यातें ताको फलदातृत्व संभव नहीं. इति ॥ ४०॥ उत्तरसूत्रम् । पूर्व तु वादरायणो हेतुलव्यपदेशात् ॥४१॥. पूर्वम् । तु । वादरायणः । हेतुत्वव्यपदेशात् । इति प० । अर्थ पादरायण आचार्य 'पूर्वम्' नाम पूर्वटक्क ईश्वरकोही फलदाता माने हैं:- 'तु' रक्त शंकानिपेधार्य है. " एष एव साधु कर्म कारयति । अन्नादी वसुदानः" इत्यादिक श्रुति और "लभतेच ततः कामान् मयैव विहितान् हितान्" इत्यादिक स्मृति परमेश्वरकोही धर्माधर्मफलका 'हेतु- त्व' नाम कारण 'व्यपदेशात्' नाम कयन करेह; यातें तत्तकर्मसापेक्ष परमात्मा ही सर्वफलप्राप्ति होवेहै. इति सिद्धम् ॥४१॥ इति शारीरकसूत्रभावप्रकाशिकामापाटीकायां तृतीयाध्यायम्य द्वितीयः पादः समासः ॥२॥ श्रीरामाय नमोनमः॥ अथ तृतीयपादप्रारम्भः॥ पूर्वपादम वाक्यर्थज्ञानका उपयोगी तत्त्वंपदार्थशोधन किया है. इस पा. दम वाक्या निर्णय करें]. इम पादके पट अधिक साठ सूत्र है. तहां पट अ.

गुण। + ४ ५ अ० अ० + अ० अ० + अ० . धिक तीस अधिकरण है, तीस सूत्र गुणरूप हैं. वह नीचे अधिकरणरूप सू- त्रोंके और गुणरूप सूत्रोंके देखनेका प्रकार यह है. तथाहि- सख्या। अधिकरण। प्रसङ्ग। १ उपासनाअभेद गु० अग्निअभेद गु० शिवव्रतविचार निर्गुणविद्याएक समानउपासना गुणउपसंहार प्राणविद्याभेद प्राणविद्याभेद वि० उद्वीथविचार गुणउपसंहार आनन्दादि गुणउपसंहार १२ प्रियादिनिषेध आ०० वाक्यएकसिद्धि १५ वा. आत्मवोधता आ. जलवासविधान गुणउपसंहार पूर्वपक्ष नामव्यवस्था २२ उपसंहारनिषेध सम्भूतिउपसंहार उपसंहारनिषेध वेधादि उ० निपेघ २६ पुण्यादिग्रहण उ० अ० + + + + + + + + + + + + + + + अ० + अ० + अ० + अ० + अ० अ० अ० अ० (१८२) अ० २७ २८ + २९ अ० + अ० अ. ३२ ३३ + + + + + + + ++ अ० अ० अ० + ३ कर्मविधान क देवयानविचार निर्गुणविद्यामार्गनि० उपासनामार्गउ० ज्ञानिजन्मनिषेध गुणउ० वेद्य एक विद्या एक एक वेद्य एक विद्या एक व्यतिहारउ० सत्य विद्या एक सत्यकामादिउ० प्राणाग्निहोत्रविचार प्रा० अङ्गउपासनावि० पुरोडाशवि० मनादिविचार म. म० अ० अ० अ० + + अ० ४१ अ० + अ० अ० + + गु० गु० ४८ गु० म० म. म० गु० गु० गु० गु० “म० ++ म. अ. गु० देहआत्मापूर्वपक्ष तनिषेध अगाउपासनावि० 'अ. + गु० अ० (१८३) अ० ५८ अ -0--0- + + + + + उपासनाविधान एक उपास्यउपासनाभेद उपासनाविकल्प इच्छासे समुच्चय प्रतीकइच्छासे निषेध पूर्वपक्ष अ० ६२ अ० ६४ + गु० गु० समुच्चयनिपेध अ० अव०-सगुण विद्या अंत:करणशुद्धिद्वारा वाक्यार्थज्ञानका साधन है यातें या पादसैं सगुणवोधक वाक्यार्थविचार करे:-तहां प्रथम सगुण ब्रह्मकी पं. चाग्निप्राणादि उपासनाविप भेदाभेद विचार करेहै. तहां प्राणउपासना और पंचाग्निउपासना एक है वा भिन्नाभिन्न है, यह संदेह है. कहूं पंचाग्नि- विद्यामैं पष्ठ अग्नि उपास्य सुना है, कहूं पंचहीं सुना है। यातें उपासनाके रू- पका भेद होनेसे उपासनका भेद है यह पूर्वपक्ष है. तहां यह सिद्धांत है- सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ॥१॥ सर्ववेदान्तप्रत्ययम् । चोदनाद्यविशेषात् । इति प० । अर्थ-'चोदना' नाम विधि और 'आदि'पदसैं संयोगरूप समाख्या यह सर्व वेदांतमें 'अविशेषात्' नाम तुल्य है."यो ह वैज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठं च ह वै श्रेष्ठं च भवति प्राणो वाव ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च यह छांदो- ग्यके पष्ठ प्रपाठकके आरंभसे कहा है. और "यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद 'ज्येष्ठंच श्रेष्ठं च खानां भवति प्राणे वैज्येष्ठं च श्रेष्ठं च ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च खानां भवति अपि च येषां वुभूपति य एवं वेद्" जा बृहदारण्यकके पष्ठ अध्यायके आरंभमें कहा है. इन उभय वाक्यनमैं चोदना और प्रयोजन संयोग अविशेष है, अर्थात् तुल्य है. यात सर्व वेदांतमें 'प्रत्ययं' नाम प्रती- यमान उपासना एक है, भिन्न भिन्न नही. इति ॥१॥ " . (१८४) भेदान्नेति चेन्नैकस्यामपि ॥२॥ भेदात् । न । इति । चेत् । न । एकस्यां । अपि । इति प०॥ अर्थ-ननु ‘भेदात्' नाम छांदोग्य, पंचाग्नि उपास्य मानी हैं, बृहतमै प्रसिद्ध अग्नि मिलाकर पट् अग्नि उपास्य मानी हैं यातें उभय शाखामें पंचाग्नि- विद्याका भेद मानना चाहिये. 'इति चेत् ' नाम उक्त शंका करें तो 'ए. कस्याम् ' नाम एक विद्यामै रूपभेद संभव नहीं यात शंका असंगत है. पष्ठ अग्निका छांदोग्य उपसंहार अंगीकृत है. इति तात्पर्यम् ॥ २॥ अव०-"तदेतहचाऽभ्युक्तं क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः । स्वयं जुहते एकर्षिश्रद्धावंतः तेपामेवैपां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोबतं विधि- वत् यैस्तु चीर्णम् । तदेतत् सत्यं ऋपिरङ्गिराः पुरोवाच नैतदचीर्ण- वतोऽधीते' जा तृतीय मुंडकसमाप्तिमें कहा है. अर्थ-यह विद्या ऋचा नाम मंत्रकरके कही है. कि जे यह क्रियावान हैं, श्रोत्रिय हैं, श्रद्धा- वान् हये, एकऋपि नाम अग्निका सेवन करे हैं और ब्रह्मनिष्ठ हैं तिन पात्र- रूपोंकी प्रति ब्रह्मविद्याको कहै. जे शिरम अग्निधारणरूप शिरोषत करें ति. नकी प्रति कहें. इस सत्यअक्षरको अंगिरानाम ऋपिने शौनकप्रति कहा था इस ग्रंथको अचीर्णग्रत नहीं अध्ययन करे. इति । उक्तवाक्यमैं मुंडकअध्ययनम व तका नियम मुना है, अपर उपनिषद् अध्ययनमैं नहीं सुना यातें मुंडकविद्याम अपरविद्याका भेद है. जा शंकाका सूत्रकार उत्तर कहे हैं- स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽधिकाराच सववच तन्नियमः॥३॥ स्वाध्यायस्य । तथालेन । हि । समाचारे। अधिकारात् । च । सववत् । च । तत् । नियमः । इति प० अर्थ-टकशिरवतरूप धर्म 'स्वाध्यायस्य' नाम वेदपठनका अंग है, वि. चाका अंग नहीं. स्वाध्यायकाही 'तथास्वेन' नाम अंगकरके 'समाचारे नाम वेदग्रत उपदेशयोधक ग्रंथम शिरमतको अथर्वणवान वेदवतकरके माने है. यात शिरग्रत मुंडकअध्ययनका अंग है. मुंडक उक्तविद्याका अंग नहीं, कि अधिकारात् च' इसका यह अर्थ है. "नेतदधीर्णवतोऽधीते"। यह

( १८५)
जो मुंडकवाक्य है इसमें 'एतत् ' पद मुंडकग्रंथका वाचक है. 'अधीते'
पद अध्ययनवोधक है. इस ग्रंथको ब्रतरहित नहीं अध्ययन करे यह उक्त
वाक्यका अर्थ है. यातें 'अधिकारात्' नाम 'एतत् ' शब्दसैं चकारकरके
अधीतशब्दसैं शिरवत अध्ययनकाही अंग है. 'सववत् ' यह तहां दृष्टांत
है. सौर्यादि सप्त होमॉकी संज्ञा सब है. ते पूर्वमीमांसामें प्रसिद्ध है. तिनका
त्रेतानिसें असम्बन्ध है, अथर्वण उक्त एक अग्निसैं है यातें यथा तिनका अथ-
चणअग्निस नियम है तथा 'एतत्' शब्दसैं अधीतपदसैं मुंडक अध्ययनमैं-
ही 'तत्' नाम शिरव्रतका नियम है. इति ॥ ३ ॥
दर्शयति च ॥४॥ .
दर्शयति । च । इति प०।
अर्थ-"सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यत् वि-
दन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीमि जा
कठकी द्वितीयवल्लीगत वाक्य निर्गुणब्रह्मविद्याकी सर्व एकरूपताही दिखावे
है. इति ॥ ४॥
अव०-उक्त विचारका प्रयोजन कहेहे-
उपसंहारोऽर्थाभेदात् विधिशेषवत् समाने च ॥५॥
उपसंहारः । अर्थाभेदात् । विधिशेपवत् । समाने । च । इति प० ।
अर्थ-सर्व शखावों में एक उपासना माननेसेभी एक शाखागतविद्यामैं जि-
तने गुण कहे होवें उनसे अपरशाखामैं अधिक गुण कहे हो तो तिन अधिक
गुणोंका दूसरी शाखा, उपसंहार किया चाहिये या नहीं ? यह इसमें संदेह है।
जितने गुण इस शाखामैं सुने है तिनसँही आकांक्षा शांतहुयेपर उपसंहारका
कुछ प्रयोजन नहीं, यह पूर्वपक्ष है. तहां यह सिद्धांत है कि 'अर्थ' नाम उपास्य
गुणोंकरके सिद्ध होने योग्य जो उपासनारूप अर्थ सो सर्वशाखामैं 'अभेदात्'
नाम अभिन्न है अर्थात् एक है. यातें 'समाने नाम उपासना एकमें गुणोंका
उपसंहार कर्तव्य है. 'विधि' नाम यथा अग्निहोत्र सर्वशाखामैं एक है
तिसके 'शेष' नाम अंगोंका उपसंहार होवेहै. तथा उपासना कर्तव्य है.
इति ॥५॥

. ( १८६) अन्यथावं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ॥६॥ अन्यथालं । शब्दात् । इति । चेत् । न । अविशेपात् । इति प०॥ अर्ध-इस सूत्रमै पूर्वपक्ष सिद्धांतीका है, सिद्धांत पूर्वपक्षीका है. बृहदार- ण्यकमैं उद्गीथका कर्ता जो प्राण ताको उपास्य कहा है. और छांदोग्यमैंभी प्राण उपास्य कहा है. तहां उभयविद्यावोंका भेद है वा अभेद है? जा संदे- हसे यह पूर्वपक्ष है. 'अन्यथावं' नाम भिन्न भिन्न आकार प्राणोंका उभय शाखावोंमें कहा है. वृहत्मै उद्गीथका कर्ता कहा है. छांदोग्यमै उद्गीथका कर्म कहा है. 'शब्दात्' नाम "वं न उद्गाय । तं उद्गीथं उपासांचक्रिरे" जा. उभयश्रुतियोंसे निश्चित है यातें विद्याका भेद है. इति । तहां यह पूर्वपक्षीका सिद्धांत है. "अविशेपात्" नाम देवअसुरविवादादिक अनेक अर्थ उभय- शाखावॉम तुल्य हैं या विद्याका भेद नहीं छांदोग्यमै जो प्राणको कर्म कहा है सो लक्षणसे कर्ता मानना चाहिये यातें विद्या एक है. इति ॥ ६ ॥ सिद्धांत। न वा प्रकरणभेदात्परोवरीयस्त्वादिवत् ॥७॥ न । वा । प्रकरणभेदात् । परोवरीयस्त्वादिवत् । इति प० । अर्थ-'या' पद निश्चयार्थक है. प्रकरणका उभयशाखावोंमें 'भेदात्' नाम भेद है, या विद्या एक नहीं. तथाहि छांदोग्यमैं 'ओं इति एतत् अक्षर उनी उपासीत' जा आरंभमें उद्गीथके अवयवको उद्गीथत्वरूपसे उपास्य कहकर “य एवायं मुख्यः प्राणः तं उद्गीथं उपासीत पाक्यमें प्राणकोभी उद्गीथ कथन किया है. और वृहतमैं "त्वं न उद्गाप" जा वाक्यमै सामउद्गीथभक्तिका प्राणको कर्ता कहा है. याते प्रकरणभेदसें उ. भय विद्यावोंका भेद है. यथा छांदोग्यके तृतीयके नवमें संडमें यह कहा है- स एप परोवरीयान् उद्गीथः स एपोऽनन्तः परोपरीयो हास्य भ- पति परोवरीयसो ह लोकान् जयति य एतदेवं विद्वान् परोपरी- यांसं उद्गीथं उपास्ते।" इति । इस वाक्यम परत्व वरीयस्त्वादि गुणवान् उपासनाका विधान किया है इससे हिरण्यश्मश्रुत्वादि गुणविशिष्ट उद्गी- घकी उपासना भिन्न है तथा प्रसंग विद्याका भेद है. इति ॥७॥ जा उत्तर- - . , ( १८७) संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि ॥ ८॥ संज्ञातः । चेत् । तत् । उक्तं । अस्ति । तु । तत् । अपि । इति प०॥ अर्थ-ननु उद्गीथविद्या जा 'संज्ञातः' नाम संज्ञाको उभयशाखावोंमें एक होनेसैं विद्या एक है. इति 'चेत्' नाम उक्त शंका करें तो 'तत्' नाम उत्तर 'उक्तं' नाम पूर्व कह दिया है. संज्ञाकरण पौरुषेय है यातें सो विद्या भे- दका साधक नहीं. 'तत्' नाम संज्ञा एकत्वभिन्न उपासनाकाभी संभवे हैं. 'अपि' शब्दसैं इसमें अपर दृष्टांत अंगीकृत है. यथा एक काठकग्रंथमैं भिन्न- भिन्न कर्मनकी काठक यह एक संज्ञा है. तथा संज्ञा संभवे है; यात विद्याका भेद है एक नहीं. इति ॥८॥ व्याप्तेश्च समञ्जसम् ॥ ९॥ व्याः। च । समञ्जसम् । इति प० । अर्थ-"ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत" जा छांदोग्यवाक्यमैं ओंका- रसे उद्गीथका समानाधिकरण प्रतीत होवेहै. सो नाममैं ब्रह्मदृष्टिवत् अध्यास- रूप है वा “यत् रजतं सा शुक्तिः" इसकी नाई अपवादरूप है ? वा 'भू- सुरो ब्राह्मणः' जाविध तुल्यधर्मकी प्रतीति है ? वा 'नीलोत्पलम्' जाविध विशेषणविशेष्यभाव है ? जा संदेहहुये पर यह सिद्धांत है कि- ओंकार प्रति- ऋचा प्रतिअनुवा प्रतिसाम आदि अंतमै व्याप्त है; यातें कौन ओंकार उ- पास्य हैं ? जा आकांक्षा हुयेसैं 'ओं इति एतत् अक्षरं उद्गीथं उपासीत' यह आज्ञा है. इसमें ओंकारका उद्गीथ विशेषण अंगीकृत है; यातें विशेष. णको 'समतसं' नाम समीचीन होनेसें अपर त्रयपक्ष अंगीकृत नहीं. इति ॥९॥ सर्वाभेदादन्यत्रेमे ॥ १०॥ सर्वाभेदात् । अन्यत्र । इमे । इति प० । अर्थ-"प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च" जा पंचमप्रपाठकमैं श्रेष्ठगुणयुक्त प्राणोंको उपास्य कहकर आगे यह कहाहै-"वाग्याव वसिष्ठः । चक्षुर्वाव प्रतिष्ठः। श्रोत्रं वाव सम्पत् । मनो हवा आयतनम् " यह वाक्यादि- कॉमें वसिष्ठत्वादिक गुण कहे हैं. यह गुण जा शाखामें नहीं कहे तहां इनका उपसंहार किया चाहियेवा नहीं जा संदेहसे कहेहैं 'सर्व' नाम सर्व शाखावों में ( १८८ प्राणउपासना 'अभेदात्' नाम एक है; यात 'अन्यत्र' नाम जा शाखामैं ते गुण नहीं कहे तहां; 'इमें नाम उक्तगुण उपसंहारके योग्य हैं. इति ॥१०॥ आनन्दादयः प्रधानस्य ॥ ११॥ आनन्दादयः। प्रधानस्य । इति प० । अर्थ-"आनन्दं ब्राह्मणो विद्वान् नविभेति कदाचन आनंदो ब्रह्म इति व्याजानात्" इत्यादिक अनेक वाक्यनसे आनंदत्वादि गुण सुने हैं. तिनका अपर शाखामें उपसंहार किया चाहिये वा नहीं जा संदेहसैं कहेहे-'प्र- धानस्य' नाम ब्रह्मक जे आनंदत्वादि गुण ते जा शाखामैं नहीं कहे तहाँ उपसंहार करे चाहिये. इति ।। ११ ॥ अव०-ननु तैत्तिरीयमैं यह सुना है-" तस्य प्रियमेव शिरः, मोदो दक्षिणःपक्षः,प्रमोद उत्तरःपक्षः,आनन्द आत्मा, ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इति । इसमें जे गुण सुने हैं तेभी आनंदादिगुणोंवत् ब्रह्मके धर्म हैं; यात तिनकामी सर्वत्र उपसंहार करना चाहिये. जा पूर्वपक्षसे कहेहैं- प्रियशिरस्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥ १२॥ प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिः । उपचयापचयौ । हि । भेदे । इति प०। अर्थ-उक्त श्रुतिम प्रियशिरस्त्यादि धर्म कहेहे तिनके उपसंहारकी सर्वशा- खायोंमें अप्राप्ति है. 'भेद' नाम भेदहुयेपर उपचय व अपचय धर्म होवेहें, अभेदहुयेपर नहीं. प्रियादिक धर्म परस्पर उपचय अपचय स्वरूप हैं, अर्थात् ता. रतम्यरूपर्स वर्ते हैं; और भोक्ताकाभी भेद है. ब्रह्म अद्वितीयस्वरूप है यात ब्राह्मके उपचित अपचित प्रियादिधर्म स्वाभाविक नहीं; यातें अस्वाभाविक ध. मनका ब्रह्मज्ञानार्थ उपसंहार संभवे नहीं. इति ॥ १२ ॥ इतरे त्वर्थसामान्यात् ॥ १३ ॥ इतरे । तु | अर्थसामान्यात् । इति प० । अर्थ-'अर्थ' नाम प्रतिपाय जो ब्रह्म मो 'सामान्यात्' नाम एक है या उक्तधर्मनसे इतर जे आनंदादिक धर्म तिनका उपसंहार अवश्य कर्तव्य है. तिनके उपसंहारविना अविद्यानिवृत्ति होये नहीं. इति ।। १३ ।। आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ १४ ॥ आध्यानाय । प्रयोजनाभावाद । इति प० ।

( १८९) अर्थ-कठतृतीयवल्लीमैं यह कहा है-"इंद्रियेभ्यः परा ही अर्थेभ्यश्च परंमनः ॥मनसस्तु परा बुडिवुद्धरात्मा महान्परः॥ महतः परमव्यक्त- मव्यक्तात् पुरुषः परः॥पुरुषान्न परं किश्चित् साकाष्ठा सापरा गतिः" इति । इस उक्त श्रुतिमैं वाक्य एक है वा अनेक हैं ? जा संदेहस कहे हैं. 'आ- ध्यानाय' नाम ध्यानसाध्य साक्षात्कारके अर्थ पुरुपही विषयादिकोंसैं परे अर्थात् सूक्ष्मरूप प्रतिपादन कियाहै; इंद्रियादिकोंसे परे कर विषयादिक प्रति- पाद्य नहीं, तिनके प्रतिपादनसे कुछ प्रयोजन सिद्ध होवे नहीं; या प्रतिपाद्यको एक होनेसे वाक्य एक है, अनेक नहीं. इति ॥१४॥ आत्मशब्दाच ॥ १५॥ आत्मशब्दात् । च । इति प० । अर्थ-उक्तवाक्यके आगे कठमैं यह वाक्य है-"एप सर्वेषु भूतेषु गू- ढाऽत्मा न प्रकाशते दृश्यते॥ त्वय्ययावुझ्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः इति । इस उत्तरवाक्यमें पुरुषवाचक आत्माशब्द सुना है। यातें 'इंद्रियेभ्यः' यह आत्मबोधक एकही वाक्य है. इति ॥ १५ ॥ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥ १६॥ आत्मगृहीतिः । इतरवत् । उत्तरात् । इति प० । अर्थ-"आत्मा वा इदमेक एवार्वाक् आसीत्" जा ऐतरेयके आरंभ- मैं वाक्य है. इसमें आत्माशब्द हिरण्यगर्भका वाचक है वा परमात्माका वाचक है ? जा संदेहसे कहेहैं कि- उत्तयाक्यमै आत्माशब्दसे परमात्माका 'गृहीति नाम ग्रहण है, हिरण्यगर्भका ग्रहण नहीं; 'इतरवत्' नाम यथा-"आत्मन आकाशः सम्भूतः" इत्यादिक उत्पत्तिवोधक अपरवाक्यनमै आत्मापदसैं पर- मात्माकाही ग्रहण है और “स ईक्षत लोकानुसृजा इति स इमाल्लोकान- सृजत" जा 'उत्तरात्' नाम इस ऐतरेयके उत्तरवाक्यम इच्छापूर्वक कर्तृत्वरूप विशेषण कहा है; सो विशेषण मुख्यताकरके परमात्माविही अपरश्रुतिसँ निश्चित है; यातें आत्मापद परमात्माका वोधक है, हिरण्यगर्भका बोधक नहीं. इति ॥ १६ ॥ अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात् ॥ १७॥ अन्वयात् । इति । चेत् । स्यात् । अवधारणात् । इति प० ।

. (१९०) अर्थ-पूर्व उत्तर विचार कीयेसै 'अन्वयात्' -नाम प्रजापतिसँही उक्त ऐत- रेयवाक्यका सम्बन्ध है, यातें सो प्रजापतिकाही चाचक है. 'इति चेत्' नाम यह शंका करें तो 'आत्मा व इदं' इस वाक्यमै निश्चयवाचक वै' शब्द ग्रहण किया है सो 'अवधारणात्' नाम निश्चय करके उत्पत्तिसं पूर्व परमात्मामही समीचीन है, अपरम नहीं; यातें अवधारणासॆभी तहां परमात्माका ग्रहणही 'स्यात्' नाम युक्त है. इति ॥ १७ ॥ कार्याख्यानादपूर्वम् । १८॥ कार्याख्यानात् । अपूर्वम् । इति प० । अर्थ-वृहदारण्यकके, अष्टमप्रथमब्राह्मणमैं यह वाक्य हैं-"तत् वि- द्वांसः श्रोत्रिया अशिप्यन्त आचामन्ति अशित्वा च आचामन्ति एतं एव तत् अन्नं अनग्नं कुर्वतो भन्यते तस्मात् एवंवित् अशिप्पन आचामेत् अशित्वा च आचामेत् एतं एव तत् अन्नं अनग्नं कुरुते" इति । इसका यह अर्थ है-प्राणोंका जलमं वास कहा है, यातें प्राणउपासक भोजनसे पूर्व और पीछे आचमन करें; तिस आचमनसम्बधी जलके वाससैं इस प्राणको आच्छादन किया हुआ पूर्वले जन चितन करें हैं. यातें इस कालमैंभी प्राणउपासक तैसेही चिंतन करें इति। तहां यह संदेह है कि-आचमनयोग्य जलमें प्राणके वासका ध्यान विधेय है वाआचमन विधेय है? इति। तहां यह सिद्धांत है कि- जलमें प्राणके वासका जो ध्यान सो 'अपूर्वनाम प्राणउपासनाका अंगक रके विधेय है. 'द्विजो नित्यं उपस्पृशेत् जा स्मृतिउक्त विधिसे सर्व अनुष्ठानका अंग प्रतीत होवहै, यातें शुद्धिअर्थ 'कार्य' नाम कर्तव्यताकरके प्राणविद्याम प्राप्त आचमनका 'आख्यानात्' नाम कथन है, यातें आचमन विधेय नहीं किंतु जलवासही विधेयहै. इति ।। १८॥ समान एवं चाभेदात् ॥ १९॥ समाने । एवं । च । अभेदात् । इति प० । अर्थ-"स आत्मानं उपासीत मनोमयं प्राणशरीरं भारूपम्" जा शांडिल्यविद्याम मनोमयत्वादिक गुण सुने हैं और "मनोमयोऽयं पुरुषो भाः सत्यः तस्मिन्नन्तहदये यथा नीहिर्या ययो धा स एप सर्वस्ये शानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशस्ति यदिदं किञ्च" जा बृहदा . . . रण्यकके सप्तम अध्यायमै गुण सुनेहैं. तहां उभयशाखागत विद्या एक है वा भिन्न है? जा संदेहसे कहे हैं. मनोमयत्वादिगुणवान् उपास्य उभयशाखावोंमें 'अभेदात्' नाम एक है. यातें यथा भिन्नशाखामैं एक विद्याविषे गुणों का उप- संहार होवे है तथा 'समाने' नाम एक शाखामैं भी गुणोंका उपसंहार युक्त है. इति ।। १९॥ सम्बन्धादेवमन्यत्रापि ॥ २० ॥ सम्बन्धात् । एवं । अन्यत्र । अपि । इति प०। अर्थ-बृहदारण्यकके सप्तम अध्यायमैं यह कहा है कि-"य एष एत- स्मिन्मण्डले पुरुषः तस्य उपनिषदहर इतिहंति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद । योऽयं दक्षिणे अक्षन् पुरुषः तस्य उपनिषदहम्" यह सत्यविद्यामैं कहा है. इति । तहां नार्मोकी व्यवस्थासै ध्यान कर्तव्य वा नामद्वयका पुरुपनमैं उपसंहार अंगीकृत है ? जा संदेहसै पूर्वपक्षमैं यह अर्थ है कि-यथा उक्त शांडिल्य विद्यामैं एक शाखामै भिन्न भिन्न पठन किये गुणोंका एकविद्यात्व संबंधसै उपसंहार पूर्व कहा है 'एवं' नाम तथा 'अन्य- ब्रापि' नाम सत्यविद्याभी सत्यत्वसंबंधसैं एक विद्या मानके नामोंका उपसं- हार मानना चाहिये. इति ॥ २० ॥ सिद्धांत । न वा विशेषात् ॥ २१ ॥ नवा । विशेपात् । इति प० । अर्थ-विद्या एक अंगीकार कियेभी नेत्र और आदित्यरूप स्थान 'विशे- पात्' नाम भिन्न भिन्न है। याते नामद्वयका पुरुपद्वयविपे उपसंहार अंगीकृत नहीं किंतु 'अहर अहं' ये उभे पुरुषनके नाम हैं. इति ॥ २१ ॥ दर्शयति च ॥ २२॥ अर्थ-छांदोग्यके तृतीयअध्यायमै “य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्यमय: पुरुषो दृश्यते" जा वाक्यमैं आदित्यको पुरुष कहकर “य एपोऽन्तर- क्षिणि पुरुषो दृश्यते तस्य एतस्य तदेवं रूपं यदमुष्य रूपं यन्नाम ( १९२) तनाम" जा वाक्यमै नेत्रगतको आदित्यका रूप कहा है. यह अतिदेशभी सत्यविद्या स्थलमै स्थानके भेदसे धर्मनका भेद 'दर्शयति' नाम दिखाये है। यातें उपसंहार अंगीकृत नहीं इति ॥ २२ ॥ सम्भृतिाव्याप्तिश्चातः ॥ २३ ॥ सम्भृतिाव्याप्तिः। च । अतः । इति प० । अर्थ-"ब्रह्मज्येष्ठा धीर्या सम्भृतानि ब्रह्माग्रे ज्येष्ठं दिवमात- तान" यह श्रुतिविपयवाक्य है. इसका अर्थ-ब्रह्म है 'ज्येष्ठ' नाम स्वतंत्र- कारण जिनोंका ते ब्रह्मज्येष्ठ कहिये ब्रह्म करके निर्विघ्न जे वृद्धिको प्राप्त होवें ते 'सम्भृतानि' पदसैं ग्रहण किये हैं. ब्रह्मके कार्य जे 'वीर्य' नाम आका- शादिक ते अतिवृद्धिको प्राप्त हैं. इति।सो 'ज्येष्ठं नाम स्वतंत्रकारणरूप जो ब्रह्म सो 'अने' नाम इंद्रादिकोंके जन्मसे पूर्व दिवं' नाम स्वर्गको 'आतनान' नाम व्याप्त करताभया अर्थात् नित्य सर्वव्यापक है. इति । इस वाक्यमै वृद्धि सर्व- व्याप्तित्वादि गुण सुने हैं. तिन गुणोंका अपर ब्रह्मविद्यामै उपसंहार अंगी. कृत है या नहीं? जा संशयसै कहेहे. यथा पूर्वस्थानके भेदसैं नामोंकी व्यय स्था करी है. तथा 'संभृति' नाम वृद्धि, 'दुव्याप्ति' नाम स्वर्गव्याधित्वादि गुणनका शांडिल्यादि विद्यामै उपसंहार अंगीकृत नहीं; 'अतः' नाम स्थानभेदसे उक्त अर्थही समीचीन है. इति ॥ २३ ॥ पुरुपविद्यायामिव चेतरेपामनाम्नानात् ॥ २४ ॥ पुरुषविद्यायां । इव । च । इतरेषां । अनानानात् । इति प० । अर्थ-तांब्यशासाम और तैत्तिरीयम पुरुषविद्या कही है. तहां उभय विद्या बॉमें परस्पर गुण उपसंहार अंगीकृत है या नहीं ? जा संदेहसँ कहेहै. तांब्या शासागत पुरुपविद्यामं यथा गुण कहेहैं 'इय' नाम तथा 'इतरेपा' नाम तेति- रीयशासावानोंकी पुरुषविद्याम गुण 'अनानानात् ' नाम कहे नहीं; यातें विद्याका भेद होनेस गुणउपसंहार अंगीकृत नहीं. इति ॥ २४ ॥ वेद्याद्यर्थभेदात् ॥ २५॥ वेद्याद्यर्थभेदात् । इति प० । अर्थ-" सर्व प्रविध्य दृदयं प्रविध्य धमनीः प्रवृज्य शिरोऽभिम- पृज्य विधा विस्फः" इत्यादिक मंत्र उपनिषदोंके आरंभ मुनेह. अर्थ- 'अभिचारक कर्म देवताकी अभिचारकर्ता प्रार्थना करेहै. हे देवते ! हमारे रिपुके सर्व अंगनको विदारण कर, हृदयको विदारण कर, धमनी शिर भेदन कर, और शिरको चारोंतरफसे भेदन कर; इसप्रकार मेरा रिपु त्रयप्रकारसैं भेदन होवे. इति । इसप्रकार उपनिपदोंके आरंभमैं मंत्र हैं तिनका तत् तत् उपनिषदोंमें जो विद्या कही है, तामैं उपसंहार है या नहीं ? जा संदेहसँ कहेहैं- 'सर्व म- विध्य' इत्यादि मंत्रोंकरके कहा जो 'वेद्यादिअर्थ' नाम मारणांदिअर्थ तिनका अभिचारक कर्मसे संबंध है, विद्यासे संबंध नहीं; या वेद्यादिक अर्थ- नका भेद होनेसें तिनका विद्यामै उपसंहार अंगीकृत नहीं. इति ।। २५ ॥ हानौ तूपायनशब्दशेपत्वात्कुशा च्छन्दः स्तुत्युपगा- नवत्तदुक्तम्॥२६॥ हानौ । तु 1 उपायनशब्दशेपत्वात् । कुशा । च्छन्दः स्तुत्युपमानवत्। तत् । उक्तं । इति १०॥ अर्थ-तांडिच्छांदोग्यरहस्यमै यह सुना है-"श्यामाच्छचलं प्रपद्ये शयला- च्छयामं प्रपद्ये अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चंद्र इव राहोर्मुखात् प्रमुच्यते धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकं अभिसम्भवामि" इति।अर्थ-यथा अश्व रजसहित जीर्ण रोमोंको त्यागकर निर्मल होवेहै तथा सर्व पापको त्यागकर निर्मल होता है. और यथा राहुके मुखसैं छूटके चंद्र भास्वर होवेहै तथा हमभी प्रयाहरूपसे 'अकृतं' नाम अन्नादिशरीरको 'धूत्वा' नाम त्यागके अतिनिर्मल हो कृतंकृत्य होकर 'ब्रह्मलोकं' नाम ब्रह्मरूप लोकको 'अभिसंभवामि' नाम प्राप्त होते हैं. इति "तथा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरचनः परमं साम्यमुपैति" जा अर्थवण श्रुतिका यह अर्थ है कि-विद्वान् पुण्यपापको त्यागके निरंजन हुया परम ब्रह्मको प्राप्त होवे है. इति । "तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां विपन्तः पापकृत्याम्" जा श्रुतिका यह तात्पर्य है कि-मृत विद्वान्के पुत्र विभागको प्राप्त होवे हैं, सुहृद् पुण्यको, और द्वेपी पापको प्राप्त होवे हैं. कौषीतकिमभी कहा है-"तत्सु- कृतदुष्कृते विधूनुते तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्ति अप्रिया दुष्कृतम्' इति। अर्थ-'तत्' नाम विद्याके बलसँविद्वान पुण्य पापको 'विधू- नुते' नाम त्यागदेता है तिस तजेहुये पुण्यपापको सेवक निंदक प्राप्त होवे २५ ( १९४) हैं या उपासकसे द्वेप नहीं करे. इति । पुत्र दायको प्राप्त होवे है जा श्रुतिमें पुण्य पापका गृहण मात्र सुना है सो पुण्यपापके त्याग विना संभवे नहीं यातें तहां त्याग अर्थात् सिद्ध होव है. तांडिरहस्य और अथर्वण पुण्यपा. पका त्याग मात्र सुना है. तिस तजेहुये पुण्यपापका अंपरवाक्यमें सुना हुआ गृहण मानना चाहिये वा नहीं ?जा संदेहसं कहे हैं 'तु'पद केवल हानिवाचक है. जहां विद्वान्के पुण्यपापकी हानि सुनी है तहां पुण्यपापका ग्रहणभी मानना चाहिये. 'उपायनशब्दशेपत्वात्' यह तहां हेतु है. कोपीतकि 'विधूनुते सुकृतं उपयन्ति' यह हानिका उपायनशब्द शेष है या उपायनको हा. निका शेप होनेसे केवल हानिकी जगाम 'उपायन' नाम ग्रहण किया चाहिये.. विद्वान् करके भोज्यत्वाभावहानि अंगीकृत है;तत्तुल्यकर्म प्राप्ति ग्रहण अंगीकृत है. इति तात्पर्यम् । तहां कुशादिक दृष्टांत हैं. तथाहि "कुशावानस्पत्याः स्य" जा श्रुतिका यह अर्थ है कि-हे समितप कुशो! तुम वनस्पतिम स्थित हो मम यजमानकी रक्षा करो इति। उक्तवचनमै सामान्यसमित श्रवण होनेसे "औ. दुम्बरा" जा अपरशाखागत श्रुतिका आश्रय किया है. औदुंबर शब्द कुशावाचक है इति । द्वितीय दृष्टांत-"छन्दोभिः स्तुवीत"जा वाक्यस देव असुर उभयच्छंदनके प्राप्त हुयेसे "देवच्छन्दांसि पूर्वाणि" जा अपर शासागत श्रुतिकरके छंदनके पूर्व उत्तरभावका निश्चय होवे है. तृतीय दृष्टांत पोडशी पात्रविशेपके ग्रहण कियस तिसका अंगरूप स्तोत्र किसका लमैं उच्चारण करे ? जा आकांक्षा हुयेसै छांदोग्यमै कालके तुल्य प्राप्त हुयेस "समयाध्युपिते सूर्य पोडशिनं स्तोत्रं उपाकरोति" जा तैत्तिरीय वाक्यसै कालविशेपवुद्धि होवे है. उपगान दृष्टांत-"ऋत्विज उपगाय- न्ति" यह सामान्य वाक्य है. "नाध्वर्युमपगायति" इस विशेषया क्यस अध्वर्युवर्जित गायन करे; यह निर्णय होये है. यथा उक्त दृष्टां- तनम अपर श्रुतिगत विशंपका अन्यय होवे तथा त्यागर्म ग्रहणका अ. न्चय है. 'तत् उक्त' नाम इमी अर्थका पूर्वमीमांसाम जैमिनि आचार्य ने अंगी- कार कियाहै. इति ।। २६ ।। साम्पराये तर्तव्याभावात्तथाह्यन्ये ॥ २७ ॥ माम्पराये । तर्तव्याभावात् । तथाहि । अन्ये । इति प० । अ-पर्यंकगन ग्रामका जो उपामा ताकी देह त्यागर्म अनंतर यह मुनाह- ( १९५ ) कौपीतकिमैं-"स आगच्छति विरजां नदीतांमनसैवात्येति तत्सुकृतं दुष्कृते विधूनुते" इति। अर्थ-जब उपासक ब्रह्मलोकको जाये है, तब मार्गमें महाजलहद आवे है, तासे आगे सो विरजा नाम नदीको प्राप्त होवे है, नदीको अपर साधनरहित केवल मनकरके तरेहै. . ननु सुकृत विरजाके उत्त- रणमैं सहायता करेहें जा शंकाकै निषेधार्थ श्रुति कहे है- 'तत्' नाम शरीरके त्यागकालमै वा उपास्यमान साक्षात्कारकालमैं पुण्यपापको 'विधूनुते' नाम त्यागदेताहै. यथा अश्व रोमनको त्याग देताहै तथा परिपाकज्ञानसं त्याग देताहै, अर्थात् दाह अंगीकार है. इति । इसमें यह संदेह है कि विरजानदीतर- णसे अनंतर कर्महानि होवेहै वा देहत्यागसे पूर्वकालमै कर्महानि होवेहै ? इति । पूर्वपक्षमै विद्याविना नदीतरणकोही कर्महानि कारण है, विद्याको हानिकारणताकी असिद्धि पूर्वपक्षका फल है. तत् सिद्धि सिद्धांतका फल है. सिद्धांतमें यह अर्थ हैकि.-'साम्पराये नाम परलोकसाधनरूप विद्याकालमै- ही कर्महानि होवेहै। नदीतरणसे अनंतर काँका फल कोई शेप रहा होवे तौ तरणअनंतर कर्महानि माननी चाहिये. 'तर्तव्य' नाम तरणअनंतर कर्मसें प्राप्तव्यका अभाव है। यातें विद्याकालमैही कर्महानि होवेहै. 'तथाहिं' नाम उक्तविधही 'अन्ये' नाम तांडिआदिक जीवनकालमैही कर्मनके क्षयको 'अश्व इव' इत्यादिश्रुतिसे दिखावेहैं. इति ॥ २७ ॥ अव०-ननु यथा ब्रह्मप्राप्ति दहत्यागअनंतर होवेहै तथा कर्मनाशभी देहत्यागके अनंतर होवेगा; जा शंकासं कहेहैं- छन्दत उभयाविरोधात् ॥ २८ ॥ छन्दतः। उभयाविरोधात् । इति प०। अर्थ-'छन्दतः' नाम स्वइच्छासें जो विद्याका सेवन सो जीवत्कालमही कमाके नाशका हेतु है. कारण होनेसे कार्य अवश्य होवेहै. विद्या कर्मक्षयको कारणकार्यरूप सिद्ध हुये उभयाविरोधात्' नाम तांड्यादि उभय श्रु- तिका अविरोध सिद्ध होवेहे; यातें कर्मक्षय विद्याका फल है. इति ॥२८॥ गतेरर्थवत्त्वमुभयथाऽन्यथा हि विरोधः॥ २९ ॥ गतेः। अर्थवत्त्वम् । उभयथा । अन्यथा। हि । विरोधः। इति प०॥ अर्थ-कर्महानिके समीप कहूं देवयानमार्ग सुना है, कहूं निर्गुणविद्याम ( १९६) नहीं सुना तहां मार्गउपसंहार किया चाहिये वा नहीं ? जा संदेहसे यह उ. तर है-'गते' नाम देवयानमार्गको 'उभयथा' नाम दोपकारसै विभागकरके 'अर्थवत्वं' नाम सफलता है. सगुणविद्यामैं देवयानमार्ग है,निर्गुणविधामै नहीं. इति । 'अन्यथा' नाम सर्वत्र देवयानका उपसंहार कियेसै "विदान पुण्य- पापे विधूय निरचनः परमं साम्यमुपैति" जा ब्रह्मस्वरूप प्राप्तिबोधक श्रुतिसे विरोध होवेगा. इति ॥ २९ ॥ उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलव्धेर्लोकवत् ॥ ३०॥ उपपन्नः । तत् । लक्षणार्थः । उपलब्धः। लोकवत् । इति प० । अर्थ-कहूं मार्ग है, कहूं नहीं; जाविध उभयप्रकारस मार्ग 'उपपन्नः नाम सिद्ध हुआ है ब्रह्मलोकमैं पर्यंकगत ब्रह्मप्राप्ति जो विद्याका फल तिस विद्याफलरूप अर्थका 'तत्' नाम सो मार्ग 'लक्षण'नाम कारण है, तिस फलरूप अर्थकी श्रुतिमै उपलब्धेः' नाम प्रतीति होवहै और निर्गुणविद्या, मार्ग साध्य फल कोई भान होवे नहीं, यातें तहां मार्गउपसंहारका अंगीकार नहीं; यथा लोकमै रामसेतुवासी जनोंको गंगामाप्तिअर्थ मार्ग चाहिये, गंगापासी जनोंको नहीं, तथा. इति ॥ ३०॥ अव०-सगुणविद्यामॆभी कहूं मार्गमुना है, कह नहीं; तहां मार्गका उपसंहार किया चाहिये वा नहीं ? जा संदेहका निषेधक यह सूत्र है- अनियमः सर्वेपामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् ३१ अनियमः। सर्वेपाम् । अविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् । इति पण अर्थ-'सर्वेपा' नाम सर्व सगुण उपासनाकेमार्गका अनियम है अर्थात् जहां मार्ग सुना है तिसका जहां जहां मार्ग नहीं सुना तहां तहांसर्व जगा उपसंहार अंगीकार है. 'शब्द' नाम श्रुतिम 'अनुमान' नाम स्मृतिम मार्गका अंगीकार किया है। यात उभयस 'अविरोधः' नाम प्रकरणविरोधभी नहीं. इति ॥३१॥ अय-फालद्वापरकी संधिमं विष्णुक नियोगस कृष्णद्वैपायनही उपजे इत्या दिक वचनोम निर्गुण ब्रह्मवेत्ताका जन्म मुना है. तहां यह संदेह है- प्रार वेत्ताकी यतैमानदेह पात हुये ताको अपर देह प्राप्ति होये है या नहीं? इति । व्याम यमिष्ठादिकॉम ब्रह्मविद्या है तिनका जन्मभी मुना है यातें ब्राप्रयेत्ताको अवश्य जन्म होगा विद्या मोक्षका हेतु नहीं याते फलभोग अर्थ ब्रह्मवेत्ताको ( १९७) अपर देहकी प्राप्ति होते है। यह पूर्वपक्ष है. इनका निर्गुणविद्यामै मार्ग उपसं- हार फल है. तहां यह सिद्धांतसूत्र है- यावदधिकारमवस्थितिरधिकारिकाणाम् ॥३२॥ यावत् । अधिकारम् । अवस्थितिः । अधिकारिकाणाम् । इति पण अर्थ-परमात्माकी आज्ञासै वेदप्रवर्तनादि लोकव्यवस्थाहेतु अधिकारोंमैं जे प्रवृत्त होवे हैं ते अधिकारिक अंगीकृत है; तिन अधिकारी जनोंकी 'यावत् अधिकारम्' नाम जहांपर्यंत प्रारब्धकर्म है तहांपर्यंत अवस्थिति रहे है सो प्रतिबंधकरूप प्रारब्धकर्म अनेक शरीरकर भोग्यफलका हेतु है. तिस फलका भोगसैं नाश हुयेसैं अपर कोई प्रतिबंधक रहे नहीं; यात वर्तमान देहपातअनंतर कैवल्यप्राप्ति होवे है, अपर जन्मप्राप्ति होवे नहीं; यातें ब्र. ह्मवेत्ताको मार्गकी अपेक्षा नहीं. इति ॥ ३२॥ अव०-वृहदारण्यकमैं याज्ञवल्क्यका गार्गिप्रति उत्तर सुना है-"तदै तद- न्तरं गाजिब्रह्मणा अभिवदंति अस्थूलं अन' अहवं अदीर्घम्" इत्यादि और "यत् तत् अदेश्य अग्राह्य अगोत्रं अवर्ण अचक्षुः" इत्यादि मुंडकमें सुना है. तहां जो निपेध सुना ताका अपरजगा उपसंहार अंगीकृत है वा नहीं ! यह संदेह है. तहां यह संदेहनिषेधकसूत्र है- अक्षरधियां त्ववरोधः सामान्यतभावाभ्यामौपस- दवत् तदुक्तम् ॥३३॥ अक्षरधियां । तु । अवरोधः । सामान्यतद्भावाभ्याम् । औपसदवत् । तत् । उक्तं । इति प०। अर्थ-'अस्थूलं अनर्गु' इत्यादिक जे अक्षरमै निषेधबुद्धि तिनका सर्व निषेधप्रकरणमैं 'अवरोध नाम उपसंहार अंगीकृत है. 'सामान्यतझावाभ्यां' यह तहां हेतु है. सर्व प्रपंचका निपेध करके जो ब्रह्मका प्रतिपादन है सो सर्वजगा सामान्य है और प्रतिपाद्य एक ब्रह्मका जो 'भाव' नाम सत्त्व सोभी सर्वजगा एकरूप है; यात तिसके शेप जे निषेध तिनका सर्वजगा उपसंहार अंगीकृत है. 'औपसद्वत्' यह तहां दृष्टांत है. जमदग्नियागमें जे पुरोडाश तिनकी संज्ञा उपसद है, पुरोडाशप्रदानक मंत्रोंकी संज्ञा औपसद है। ते मंत्र ( १९८) उद्गाताके वेदमै उपजे हैं. यातें उद्गाताकरके तिनके प्रयोगकी प्राप्ति हुयेसे तिन मंत्रोंका अध्यर्युकर्तृक पुरोडाशप्रदानमै विनियोग है. विनियोगविधि उत्पत्तिविधिसे मुख्य है. यात तिस मुख्य अनुसारही अध्वर्युकर्तृक मंत्रप्र- योग किया चाहिये। गौण उत्पत्ति विधिअनुसार उद्गाताकर्तृक प्रयोग नहीं किया चाहिये; याते अध्वर्युकर्तृक पुरोडाशके शेष जे मंत्र जहां तहां सुनेहुये तिन सर्वका यथा अध्वर्युसे संबंध अंगीकार है, तथा अक्षरब्रह्मज्ञानके शेप जे निषेध जहां तहां सुनेहुये तिन सर्वका अक्षरस सर्वजगा संबंध अंगीकृत है. 'तत् उक्तं' नाम पूर्वमीमांसाम जैमिनिने यही रीति अंगीकार करी है. इति ॥ ३३॥ अव० o-"ढा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिपस्वजाते॥ तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्यनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति" जा मंत्र तृतीय मुंडकके आरंभमें कहा है. अर्थ-दो पक्षी हैं, सर्वदा युक्त हैं, आपसमै सखा है, ते शरीररूप वृक्षम संबंध पाकर स्थित हैं; तिनमें एक फलको खावेहै, और एक प्रकाशे है, खावे नहीं-इति । ऋतं पियन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे पराडे । छायातपो ब्रह्मविदो चदंति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः" यह मंत्र कठतृतीयवलीके आरंभमैं कहा है. अर्थ पूर्व कहदिया है. इति । उक्त उभयमंत्रोंमें विद्या एक है या भिन्न है? जा संशयसै कहे हैं- इयदामननात् ॥ ३४॥ इयत् । आमननात् । इति प०। अर्थ-इयत्' नाम इयत्ता अर्थात् द्वित्वसंख्या अविच्छिन्न जो वैद्य उसका उ- भय मंत्रॉमें एकरूप 'आमननात्' नाम अंगीकार किया है. यांतें प्रतिपाद्यको एक होनस निर्गुण विद्या उभयमें एक है. इति ॥ ३४ ॥ अव०-वृहत्मै उपस्तका याज्ञवल्क्यके प्रति प्रश्न है कि-"यत्साक्षादपरो- क्षात् ब्रह्म य आत्मा सर्वातरस्तं मे व्याचक्ष्व इति इसका यह उत्तर है- "पतआत्मा सर्यान्तर"पुनःप्रश्न-कतमो याजवल्क्य सर्वान्तर" उत्तर-"यः माणेन प्राणिति स त आत्मा सन्तरो योऽपाने नापानिति स त आत्मा सर्वान्तरः" इत्यादि । इससे उत्तर प्रा. हणमं कहोटप्रक्ष है. "कतमो याज्ञवल्क्य सर्यान्तरः" इति । उत्तर- . ( १९९) योऽशनाया पिपासे शोकं मोहं जरां मृत्यु अत्येति एतं वै तं आ- स्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुचैपणायाश्च वित्तषणायाश्च लोकैपणा- याश्च व्युत्थाय अथ भिक्षाचर्य चरन्ति" इति । अर्थ-जो प्राणकरके प्रा- णचेष्टाको करेहै अर्थात् जिसकरके प्राण चेष्टा करहैं. चेष्टा चेतनाधिष्ठान- पूर्वक है. अचेतनप्रवृत्तिरूप होनेसे रथादिचेष्टावत् जानना. इति । अव०-तहां उभय ब्राह्मणोंमें विद्या एक है वा भिन्न है ? जा संदेहका परिहार करेहैं- अन्तरा भूतग्रामवत् स्वात्मनः ॥ ३५॥ अन्तरा । भूतग्रामवत् । स्वात्मनः । इति प० । अर्थ-उभय ब्राह्मणमैं स्वआत्माका सर्वके 'अंतरा' नाम अंतर अंगीकार किया है. यातें उभय वेद्य आत्मा एक है. यथा 'भूतग्राम' नाम भूतनका समू- हरूप जो स्थूलदेह तिसमें पृथिवीसें जल अंतर है. जलसे तेज अंतर है. इत्यादि क्रमसै सापेक्षक भूतनको अंतरत्व है, मुख्य नहीं; तथा उभय ब्राह्म- णमैं विद्याभेदका अंगीकार कियेसे वेद्यात्मा सनके अंतर नहीं सिद्ध होवेगा अ. र्थात् उभय आत्माका अंगीकार कियेसै गौण अंतरत्व सिद्ध होवेगा; यातें वैद्य एक होनेरी विद्या एक है. भूतदृष्टांत व्यतिरेकी है. इति ॥ ३५ ॥. अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशान्तरवत् ॥३६॥ अन्यथा । भेदानुपपत्तिः। इति । चेत् ।न। उपदेशान्तरवत् । इति प०॥ अर्थ-'अन्यथा' नाम तहां विद्याभेदका अनंगीकार किये आत्माके भेदकी अनुपपत्ति होवेगी अर्थात् भेद नहीं बनेगा. 'इति चेत्' नाम उक्त शंका करें तो असंगत है. तथाहि-यथा छांदोग्यमैं 'उपदेशअंतरवत' नाम 'तत्वमसि' जा वाक्यका नववार अभ्यास कियेभी विद्याका भेद नहीं. तथा ब्राह्मण उभयमै भेद अभ्यास कियेपरभी विद्याभेद नहीं. इति ॥ ३६॥ अव०-"तद्योऽहं सोऽसौ योऽसौ सोऽहम्" जा वाक्यमैं आदि- त्यपुरुपका अधिकार कहा है. और " त्वं वाऽहमस्मि भगवो देवते अहं वै त्वमसि भगवी देवते" जा जाचालिमें कहा है. उक्त उभयवाक्यनमैं आत्माका केवल ईश्वररूपसे चिंतनका विधान है वा आत्माका ईश्वररूपसे और ईश्वरका आत्मारूपसे चिंतनका विधान है ? यह संदेह है. तिसका नि- पेधक यह सूत्र है- विधेय (२००) व्यतिहारो विशिंपन्ति हीतरवत् ॥ ३७॥ व्यतिहारः। विशिंपन्ति । हि । इतरवत् । इति प० । अर्थ-श्रुतिमें यह अर्थ कहा है कि-जो मैं उपासक हूँ सोई यह उपास्य है जो यह उपास्य है सोई मैं उपासक हूँ. इति । हे भगवन् ! हे देवता! जो तें है सो मैं हूं! हे भगवन् ! हे देवता! जो मैं हूं सोते है. इति । इनके अनुसार यह सूत्रार्थ है. उक्तवाक्यनमै 'व्यतिहार' नाम परस्पर उपास्यत्वरूपस उपदेश किया है, केवल आत्माका ईश्वररूपस चिंतनका विधान नहीं. 'इतरवत्' नाम यथा सर्व आत्मत्वादि गुण उपास्य करके उपदेश किये हैं तथा प्रसंगमें अंगीकार है. 'विशिंपति' यह तहाँ हेतु है. उक्त शाखावान् जीव और परमात्माको व्यतिहारसैं 'विशिंपति' नाम 'योऽहं' इत्यादिकोंसे परस्पर विशेषणविशेष्यभावको कहेहें. जो परस्पर विरोपण विशेष्यभाव नहीं मानेंगे तो 'योऽहं सोऽसौ' इतना श्रुतिका अंश सफल होवेगा 'योऽसौ सोऽहं' इतना अंश अनर्थक होवेगा. यातें उभयरूप चिंतन नहीं, है. इति ॥ ३७॥ अव०-बृहत् सप्तमअध्यायमैं यह कहा है कि-" तद्वै तदेव तदास स. त्यमेव स यो हैतं महत् यक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति जयति इमान लोकान्" इति । अर्थ-यह जो हिरण्यगर्भाख्य ब्रह्म व्यापकरूप सर्वकरके पूज्य सर्वस प्रथम उपजाहुआ है इसको जो जाने है अर्थात् इसकी उपासना करेहै सो सर्वलोकनक जय करेहै-पुनः तहाही कहा है कि-" तत्सत्यं असौ स आदित्यो य एप एव एतस्मिन् मण्डले पुरुपो यश्चायं दक्षिणे अक्षन पुरुषः तौ एतौ अन्योऽन्यस्मिन् प्रतिष्ठितो रश्मिभिरेपोऽस्मिन् प्रति- टतः । प्राणैरयं अमुप्मिन्" इति उक्त उभय वाक्यनमें विद्या एक है या भिन है ? जा संशयर्स सूत्रकार कहेहें- सैव हि सत्यादयः ॥ ३८॥ सा। एव । हि । ससादयः । इति प० । अर्थ-" तत्सत्यं" जा श्रुतिम विद्या कही है सो ‘सा एव' नाम पूर्वश्रुतिटक्त सत्यविद्याही है, तास भिन्न नहीं. तत्सत्यम् ' जा श्रुतिम 'तत्' पदस पूर्वयुतिटक हिरण्यगर्भ उपास्यका ग्रहण है. उभय श्रुतिम एक होनेसे उपासनाका भेद संभव नहीं; या उभय वाक्यनर्म उपासना एक उपास्य . ( २०१) होनेसे उभयवाक्यनमजे 'सत्यादयः नाम सत्यत्वादिगुण, तिनका उपसंहार कर्तव्य है. इति ॥ ३८॥ अव०-छांदोग्य अष्टमप्रपाठकमैं यह कहा है कि-"एप आत्माऽपहत पाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः" इति । वृहदारण्यकवाक्य-"स एव महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेपु य एपोन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन् शेते" इति उक्त उभयवाक्यनमें परस्पर गुणउपसंहार अंगीकृत है या नहीं जा संदे- हसे कहे हैं- कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्यः ॥ ३९ ॥ कामादि । इतरत्र । तत्र । च । आयतनादिभ्यः । इति प० । अर्थ-कामादि' नाम सत्यकामत्वादि ये छांदोग्योक्त गुण तिनका 'इत- रत्र' नाम वृहदारण्यकमै उपसंहार अंगीकृत है. 'आयतनादिभ्यः' नाम हृदय स्थानवान् ब्रह्म और उपास्य ब्रह्म 'तत्र' नाम उभयशाखामैं एकहीं कहा है; यातें परस्पर गुणोंका उपसंहार संभवे है. इति ॥ ३९ ॥ अव०-छांदोग्य पंचमप्रपाठकमैं वैश्वानर उपासनाविपे प्राणाग्निहोत्र सुना है-"तत् यत् भक्तं प्रथममागच्छेत् तत् होमीयं, स यां प्रथमां आ- हुतिं जुहुयात् तांजुहुयात् 'प्राणाय स्वाहा' इति प्राणस्तृप्यति, माणे तृप्यति चक्षुः तृप्यति, चक्षुपि तृप्यति आदित्यस्तृप्यति, आदिये तृप्पति द्यौस्तृप्यति, दिवि तृप्यत्यां यत् किञ्च धौश्चादित्यश्चाधिति- छत तत्तृप्यति, तस्यानुवृति तृप्यति प्रजया पशुभिरनायेन तेजसान. ह्मवर्चसेन" इति । अर्थ-जो भोजनकालमें भोजनअर्थ आये सो होतव्य है; सो भोका जा प्रथम आहुतिको कर ताको कसे करे ? जा शंकास कहेहे. 'प्राणाय स्वाहा' जामंत्रीँ अन्नका प्रक्षेप करे. 'अनु' नाम ताकी तृप्ति होनेके अनंतर प्रजादिकास भोका तृप्त होवेहै 'ब्रह्मवर्चसंन' इस पदस तेजका अंगीकार है. इति । "पूर्वोऽतिधिभ्योऽश्नीयात्"यह जावालम मुना है कि- अतिधिस पूर्वभोजन करे; यह श्रुतिअक्षरअर्थ है. वहां उभयशासावचनाम भोजनटोप हुयेसै प्राणामिहोत्रका लोप अंगीकृत है ! या अलोप 'आदरात्' नाम अंगीकृत है? यह संदेह है. तहां यह पूर्वपक्षका सूत्र है- .

(२०२) आदरादलोपः ॥ ४०॥ आदरात् । अलोपः । इति प० । अर्थ-जावालश्रुतिम प्राणाग्निहोत्रका 'आदरात्' नाम आदर किया है. यात प्राणाग्निहोत्रके अलोपका अंगीकार है. अतिथिस पूर्वभोजनमें जो प्रथमत्व धर्म तिसके लोपको नहीं संहारतीहुई जावालश्रुति प्राणाग्निहोत्ररूप धर्मीके लोपको कैसे अंगीकार करेगी ? यात भोजनलोप हुयेभी अपरभक्ष्य द्रव्यकरके प्राणाग्निहोत्र कर्तव्य है. इति ॥ ४० ॥ उत्तरसूत्र- उपस्थितेऽतस्तहचनात् ॥४१॥ उपस्थिते । अतः । तदचनात् । इति प० । अर्थ-'उपस्थितेः' नाम भोजन प्राप्त होवे तो 'अतः' नाम इस भोजनस माणाग्निहोत्र कर्तव्य है. जो भोजन प्राप्त नहीं हो तो प्राणाग्निहोत्र कर्तव्य नहीं । 'तवचनात्' नाम ".तत् होमीयं प्रथमं आगच्छेत् " जा वाक्यस "तत् होमीयं" जा बाक्यका संबंध निश्चित है. यातें भोजनअर्थ प्राप्तद्रव्यको होमसाधनत्व प्रतीत होवे है। यातें भौ- जनलोप हुये प्राणाग्निहोत्रके लोपका अंगीकार है. इति ॥ ४१ ॥ अव०-छांदोग्यके आरंभ कर्मअंग उद्गीथमैं प्राणकी उपासना कही है सो कमौका अंग है या स्वतंत्रफलका साधन है? यह तहां संदेह है. पूर्वपक्षमैं कर्मनका अंग माननेसे यह सूत्र सिद्धांत है कि- तन्निर्धारणानियमस्तदृष्टेः पृथक् वा प्रतिवंधः फलम् ॥ तनिर्धारणानियमः। तदृष्टेः । पृथक् । वा । अप्रतिवन्धः। फलम् । इति प०। अर्थ-'तत् निर्धारण नाम कर्मअंग आश्रित उपासनाके सेवनका अनियम है. सदा कर्म अनुष्ठान कीयेपर तिसके अनुष्ठानका अंगीकार नहीं 'तदृष्टेः' नाम तिस अनियमको “तेनोमी कुन्त जा श्रुतिमें तहांही देसा है और उपासनाका 'पृथक् नाम स्वतंत्रप्रतिबंधरहित तहांही-"यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवति"जा श्रुतिम फल सुना है; यातें नियमका अंगीकार किया नहीं. इति ॥४२॥ जा पचनसे । यत् भक्तं + - (२०३) अव०-छान्दोग्यके चतुर्थ प्रपाठकमैं यह वाक्य है कि-'वायुव संवर्गो यदा वा अग्निरुदायति वायुमेवाप्येति यदा सूर्योऽस्तमेति वायुमे- वाप्येति इति प्राणो वाव संवर्गः स यदा स्वपिति माणमेव वाग- प्येति' इति । उक्त उभयश्रुतिमैं वायुको अग्निआदिकासे उत्तम कहा है और प्राणको वाक्यादिकोंसे उत्तम कहा है तथा वृहदारण्यमै भी कहा है तहां वायु और प्राणका प्रयोग एक है या भेद युक्त है? जा संदेहसँ कहे हैं:- प्रदानवदेव तदुक्तम् ॥ ४३॥ प्रदानयत् । एव । तत् । उक्तम् । इति प० । अर्थ-इंद्रराजा अधिराजा इत्यादि राज अधिराज स्वाराट्आदि गुणोंके भेदसैं यथा इंद्रअर्थ पुरोडाशके प्रदान' नाम प्रक्षेपका भेद है तथा आधिदैवत्व आ- ध्यात्मिकत्वरूप अवस्थाके भेदसैं गुणनके भेदसैं प्रयोगका भेद है. 'तत् उक्तं' नाम देवताकांडमैं उक्त अर्थ कहा है. यातें प्रयोगका भेद है. इति ॥४३॥ अब-वाजसनेयिक अग्निरहस्यमै "आत्मनोऽग्नीनर्कान्मनोमया- न्मनश्चित्" इत्यादिक वाक्यनसैं मन और इंद्रियोंकी वृत्तिको अग्निरूप कहा है. ते सर्व वृत्तिरूप अग्निकर्मोंके अंग हैं वा स्वतंत्र हैं? जा संदेहसैं कहे हैं: लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि ॥४४॥ लिङ्गभूयस्त्वात् । तत् । हि।वलीयः । तत् । अपि । इति प०। अर्थ-स्वतंत्रताके बोधक लिंग तहां 'भूयस्त्वात् नाम अनेक हैं, यातें मनादि वृत्तिरूप अग्नि स्वतंत्र हैं. 'तत्' नाम ते लिंग 'चलीय:' नाम प्रकरणमैं बलवान हैं 'तत् अपि' नाम सो लिंगभी पूर्वकांडमैं कहे हैं. इति ४४ पूर्वपक्षसूत्र- पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात् क्रिया मानसवत् ॥४५॥ पूर्वविकल्पः । प्रकणात् । स्यात् । क्रिया । मानसवत् । इति प० । अर्थ-संकल्परूप जे अग्नि कहे हैं ते स्वतंत्र नहीं किंतु प्रकरणसैं, तिनसे पूर्व जो क्रियारूप अग्नि ताके अंतर विकल्पसंकल्परूप अग्नि 'स्यात्' नाम १ संग्रसनसे वायु संवर्ग है. २ उपशांत होते है. ३ यथा दशरात्रस्य दशमे- ऽहनि अपि वाक्ये पृथिव्याः पाने समुद्रस्य सोमस्य प्रनापतिदेवतायै गृह्यमाणस्य ग्रहणा- सादनहरणोपहानभक्षणानि मानसानि एव आनायंते. - (२०४) है. यथा द्वादशाहमध्ये दशम दिनका अंग मानस पूर्वमीमांसा, प्रसिद्ध है तथा 'मानस अग्निकमाँका अंग है। स्वतंत्र नहीं. इति ॥ ४५ ॥ अतिदेशाच ॥ ४६ ॥ अतिदेशात् । च । इति प०! अर्थ-"तेपां एकैकं एतान् यावान् असौ पूर्वः" जा वाक्यमै पूर्वअग्निकी . मानसअग्निमैं सादृशताका उपदेश किया है, सो एक क्रियामै प्रवेशविना संभवे नहीं; यातें उक्त अतिदेशसभी मानसअग्नि स्वतंत्र नहीं. इति ॥ ४६ ।। सिद्धांत- विद्यैव तु निर्धारणात् ॥४७॥ विद्या । एव । तु । निर्धारणात् । इति प० । अर्थ-'तु' पूर्वपक्षका निपेधक है. मानस सर्वअग्नि स्वतंत्र विद्या' नाम उपासनारूप है; कर्मम तिनका प्रवेश नहीं. "ते ह एते 'विद्याचित' एव जा श्रुतिमै तहाही 'एच' पदसै विद्यारूप तिनको निर्धारणात् नाम निश्चय किया है। यात विद्या स्वतंत्र है. इति ।। ४७ ॥ दर्शनाच ॥४८॥ दर्शनात् । च । इति प० । अर्थ-मानसअग्नियोंकी स्वतंत्रताके वोधक लिंगभी देखे हैं, ते पूर्वमीमां- सामैं कहेंहूँ. इति ॥४८॥ अव०-ननु प्रकरणसै लिंगका वाध हो, जा शंकाका निपेध करेंहैं. कि- श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच्च न बाधः॥४९॥ श्रुयादिवलीयस्त्वात् । च । न । वाधः । इति प० । अर्थ-श्रुतिको और 'आदि' पदसै लिंगवाक्यको प्रकरणसे 'बलीय- स्त्यात्' नाम बलवान होनेर्स वाध होवे नहीं; "विद्याचित एवं" यह श्रुति है; "सर्वदा सर्वमयानि भूतानि" यह लिंग है, "विद्याया हैवैते एवं विद्या त्रिता भवन्ति" यह वाक्य है। इन त्रयको बलवान होनेसे प्रकरणसे न माघः'नाम स्वतंत्र अग्निका वाध संभवे नहीं. इति ॥ ४९ ।। .

( २०५) अनुवन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरटथक्त्ववदृष्टश्च तदुक्तम् ५० अनुबन्धादिभ्यः । प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववत् । दृष्टः । च । तत् । उक्तम् । इति ए01 अर्थ-"ते मनसा एव अधीयन्त । मनसा एव अचीयन्त । मनसा एव ग्रहा अगृह्यन्त । मनसा स्तुवन् । मनसाऽशंसन् । यत् किञ्चित् यज्ञे कर्म क्रियते, यत्, किश्चित् यज्ञीयं कर्म, मानसा एव तत्, म- नोमयेपु मनश्चित्सु मनोऽयं अक्रियत"जा श्रुतिसैं मनादि वृत्तियोधिपे 'अनुबंध' नाम कर्माग आधानादिक संपादन किये हैं; याते ते स्वतंत्र हैं. 'आदि' पदसैं अतिदेशका ग्रहण है 'प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववत्' नाम यथा शां- डिल्यादिविद्या स्वतंत्र है तथा मानसअग्नि स्वतंत्र है.यथा "राजा राज्यकामो राजसूयेन यजेत" इत्यादिक प्रसंगोंमें ब्राह्मणकर्तृक अंतेष्टीको राजमात्र- कर्तृक राजसूयप्रकरणसै उत्कर्ष देखा है तथा प्रसंगमैं भी अग्नियोंको कर्मप्र- करणसै उत्कर्पता देखी है. 'तत् उक्तं' नाम यह सर्व अर्थ पूर्वमीमांसामैं कहा है. श्रुतिअर्थ-ते अग्नि मनकरके संपादन करी हैं, मनकरके स्थापन करी हैं, 'ग्रहा' नाम मन अग्निमैं पात्रोंको ग्रहण किया है, ग्रहणकर्ता स्तुति करेहैं. उद्गाता होता शंसन करेंहै, उपकारक यज्ञअर्थ कर्म किया जाय सो मनकरही होवैहै. इति ॥ ५० ॥ -पूर्व मानसअग्निको मानसवत् कहा सो तिस दृष्टांतसैं अग्निको क्रिया अंग माने तो तिसका निषेध करे हैं- न सामान्यादप्युपलब्धेर्मुत्युवन्न हि लोकापत्तिः॥५१॥ न । सामान्यात् । अपि । उपलब्धेः । मृत्युवत् । न । हि । लोकापत्तिः। इति प०। अर्थ-मानसअग्निमैं मानसिकत्व तुल्य है ताभी क्रियाका अंग नहीं श्रुतिसं मृत्युवत् अग्निकी स्वतंत्रता 'उपलब्धेः' नाम प्रतीत होवे है; यातें 'सामा- न्यात्' नाम मानसत्व तुल्यहुयेभी कर्मोंका अंग नहीं. यथा- एव मृत्युर्य एप एतस्मिन् मण्डले पुरुपो दृश्यते" जा वाक्यमैं आदि- त्यको मृत्यु कहा है. "अग्निर्वे मृत्युः" जामैं अग्निको मृत्यु कहा है. उभय वाक्यनमैं आदित्य अग्निवाचक मृत्युशब्द उभयमै तुल्य है तौभी ते परस्पर विलक्षण हैं. और "यथा दुलोकोऽग्निः तस्य आदित्यः समित्" जाम अव०- . सच एप ( २०८) भिन्न प्रयाजादिकोंका प्रयोग अंगीकृत नहीं तथा भिन्न भिन्न उपासनाकी निंदाकर समस्त उपासनाका उपदेश किया था; यातें सो श्रुति सर्वकोही श्रेष्ठता दिखावे है. इति ॥ ५७॥ अव०-एक जो सगुण ब्रह्म उपास्य ताकी शांडिल्य दहरादिउपासना अ- नेक प्रकारकी कही है. तथा अपर प्राणादि उपास्यमें है; तहां एक उपास्य- की उपासना भिन्न भिन्न हैं या एक है ? जा संदेहका निपेध करे हैं कि- नानाशब्दादिभेदात् ॥ ५८॥ नाना | शब्दादिभेदात् । इति प० । अर्थ-"दोपासीत सक्रतुं संकल्पं कुर्वीत" इत्यादिक शब्दोंके भेदसे एक उपास्यमै उपासना 'नाना' नाम अनेक हैं; एक नहीं. इति।।५८॥ अव०-इसमें यह संदेह है कि-जे सगुण ब्रह्मादि उपासना उपास्यसाक्षा- कारस फलका हेतु है. तिनका स्वइच्छासैं विकल्प और समुच्चय अंगीकृत है वा विकल्पकाही अंगीकार है? जा संशयकी निवृत्ति करे हैं- विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ॥ ५९ ॥ विकल्पः । अविशिष्टफलत्वात् । इति प० । अर्थ-सर्व उपासनाका उपास्य साक्षात्काररूप अविशिष्टफल होवे है अर्थात् एक फल होवे है। यातें उक्त सर्व उपासनावोंमें विकल्पयुक्त है. एक उपास- नासै साक्षात्कार हुयेसै अपर उपासना निष्फल हैं. विरुद्ध उपास्यरूपका साक्षात्कार एकको संभवे नहीं, या उपास्य साक्षात्कारद्वारा फलहेतु विद्या एकही सेवनयोग्य है. इति ॥ ५९॥ अव०-"नाम ब्रह्म इति उपासीत" इत्यादिक जे प्रतीक उपासना तिनमें पूर्ववत् संदेह हुये पूर्वपक्षमै विकल्पके नियमका अंगीकार कियेसैं यह उत्तर है कि- काम्यास्तु यथाकामसमुच्चीयेरन्न वा पूर्वहेत्वभावात्॥ काम्याः । तु । यथाकामम् । समुच्चीयेरन् ।न। वा। पूर्वहेतुत्वभावात् । इति प०। अर्थ-'काम्या' नाम अदृएद्वारा फटका हेतु जो विद्या तिनको 'यधाकाम नाम स्वइच्छा अनुसार 'समुचीयर' नाम समुच्चय करे 'या' नाम अथवा (२०९) नहीं समुच्चय करे. ऐसे विकल्पके नियमका साधक जो सृष्टफल तिस पूर्व- उक्त हेतुका इस प्रतीकउपासनामैं अभाव है। यातें विकल्पका नियम नहीं इति ॥६॥ पूर्वपक्षसूत्र- अङ्गेषु यथाऽऽश्रयभावः॥ ६१॥ अङ्गेषु । यथा । आश्रयभावः । इति प० । अर्थ-कर्मअंग उद्गीथादिकोंमैं जे उपासनायें अंगीकार करी हैं तिनका समुच्चयकर अनुष्ठान करे वा इच्छाअनुसार करे? यह तहां संदेह है-प्रती- कउपासना स्वंतत्र है; यातें इच्छाअनुसार ताका सेवन युक्त है. 'अंगेपु' नाम कर्मअंग उद्गीथादिकांविपे 'यथा आश्रयभावः' नाम जैसे इनके स्तोत्रादिक मिलके होवे हैं तथा उपासना संभवे है. इति ॥ ६१॥ शिष्टेश्च ॥६२॥ शिष्टेः। च । इति.प०। 'अर्थ-यहभी पूर्वपक्षसूत्र है-यथा अंगोंका प्रतिवेदमैं शिष्टि नाम विधान है तथा तत्आश्रित उपासनाका विधान तुल्य है; यातें 'शिष्टेः' नाम तुल्य विधान होनेसैं अंगोंकी नाई उपासनाके समुच्चयका नियम है. इति ॥ ६२ ॥ पूर्वपक्षसूत्र- समाहारात् ।। ६३॥ अर्थ-ऋग्वेदउक्त प्रणवकी और सामवेदउक्त उद्गीथकी उद्गाताकरके 'समाहारात्' नाम एक उपासना किये श्रुति फल दिखावेहै यातें प्रणव उद्गीथ उनके एक ज्ञानका फल कहती हुई श्रुति सर्ववेदअंग आश्रित उपासनाका समुच्चय सूचन करे है. इति ॥६३॥ पूर्वपक्ष- गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥६४॥ गुणसाधारण्यश्रुतेः । च । इति प० । अर्थ-ओंकारको विद्यागुण और विद्या आश्रय कर वेदत्रय साधारण अंगी- कार किया है. सो उद्गीथउपासनामैं गुणरूप जो ओंकार तिसकरके वेदत्रय- (२१०) उक्त कर्म होवे हैयातें सर्व कर्मम ऑकारका 'साधारण्यश्रुतेः' नाम श्रवण होवे है, यात तत्आश्रित उपासनाकाभी समच्चय कर अनुष्ठान करे. इति ।। ६४ ॥ सिद्धांतसूत्र- न वा तत्सहभावाश्रुतेः ॥६५॥ नवा | तत्सहभावाश्रुतेः। इति प०। अर्थ-'या' शब्द पूर्वपक्षके निरासार्थ है. यथा अंगउपासनाका समुच्चय सुना है तथा अंगआश्रित उद्गीथादि उपासनाका 'सहभाव' नाम समुच्चय 'अश्रुते' नामसुना नहीं यातें अंगआश्रित उपासनाके समुच्चयका नियम नहीं इति॥६५॥ दर्शनाच ॥६६॥ दर्शनात् । च । इति प० । अर्थ-अंगआश्रित उपासनाके असमुच्चयको अनेक श्रुतियां दिखाये है यातें सर्व उपासनाके समुच्चयका अंगीकार नहीं. इति सिद्धम् ॥ ६६ ।। इति शारीरकसूत्रभावप्रकाशिकाभापाटीकायां तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः ॥३॥ अथ चतुर्थपादप्रारंभः। पूर्वपादमैं सगुण निर्गुण ब्रह्मविद्याके उपसंहारकथनसे परिमाण निश्चय किया है. इस पादमै तिस विद्याको कर्मविना पुरुषार्थ साधनता निरूपण करहें. और विद्याके अंतरंग साधन जे शमादिक तथा पहिरंग साधन जे यज्ञादि विनको निरूपण करेहें. इस पादके दो अधिक पचास ५२ सूत्र है. तहां सप्तदश १७ अधिकरण है. पंच अधिक तीस ३५ गुण हैं. तथाहि- सदया। अधिकरण। प्रसङ्ग। स्वतंत्रज्ञानस मोक्ष. गु० जानकर्मअंग जैमिनिपूर्यपक्ष गु० ना० गु० ना० गुणां अ० २ ३ ४ + (२११) संख्या। अधिकरण। गुण। प्रसंग। ज्ञानकर्मअंग जैमिनिपूर्वपक्ष ज्ञा० + + गु० ८ गु० गु० गु० ज्ञा० उत्तर १० उ० १२ उ० उ० १५ गु० गु० गु० गु० गुरु गु० उ० + उ० . १८ अ० गु० ज्ञानस्वतंत्रमोक्षहेतु जैमिनिपूर्वपक्ष सिद्धांत आश्रमविचार उद्गीथविधेय २० अ० २२ + गु० अ० २५ अ० ++ कथाविचार क० विद्यास्वतंत्र विद्यामैं कर्मअपेक्षा शमादिविधान सर्वान अनुज्ञा अर्थवाद अ० गु० २८ अ० गु० गु० गु० स० आश्रमकर्मविचार कर्म + (२१२) संख्या। अधिकरण । + गुण। गु० गु० प्रसंग। कर्म० कर्म० आश्रमविना कर्मअधिकार + अ. ३७ आ० गुरु आ. अ० + ४१ अ० ४२ गु० + ४३ अ० अ० + आ० प्रच्युतकर्म विद्याहेतु नहीं. पूर्वपक्ष उपपात व अंगीकार अवकीरणीसह व्यवहारनिषेध पूर्वपक्ष कर्मकर्ता विचार क० श्रवणादिविधि गृहस्थाश्रमादिअंगीकार ब्रह्मचर्यवि० वाल्यश्रवण इस जन्मका ज्ञान निर्विशेपमुक्तिसिद्धि अ० ५८ + + + + + + अ० अ० इति. तहां यह प्रथम सूत्र है- पुरुपार्थोऽतःशब्दादिति वादरायणः॥१॥ . पुरुषार्थः । अतः । शब्दात् । इति । वादरायणः । इति प० । अर्थ-आत्मविद्या कर्मकर्ता जीवढारा यज्ञम साधन है वा स्वतंत्र पुरुषाः र्थका साधन है, जा संदेह हुयेसै पूर्वपक्षमैं ब्रह्मज्ञानको काँका अंग मानेर्स यह उत्तर पक्ष है. अतः' नाम उपनिपजन्य आत्मज्ञानस स्वतंत्रही 'पुनः पार्थः' नाम मोक्ष सिद्ध होये है। यह वादरायण आचार्य माने हैं. 'शब्दात यह तहां हेतु है. “तरति शोकमात्मवित् । ब्रह्म घेद ब्रहीय भवति' (२१३) इत्यादि श्रुतियोंका 'शब्द' पदसैं ग्रहण है. वे केवल विद्याको मोक्षकारणताके वोधक हैं; सगुणविद्याभी स्वतंत्र फलका हेतु है. इति ।। १ ।। आगे पदसूत्रोंसें जैमिनिका पूर्वपक्ष है- शेपत्वात् पुरुषार्थवादो यथाऽन्येष्विति जैमिनिः॥२॥ शेपत्वात् । पुरुषार्थवादः । यथा । अन्येषु । इति । जैमिनिः। इति प०। अर्थ-आत्मा कोका कर्ता है, यातें तत्ज्ञानभी आत्मद्वारा कर्मोंका 'शे- पत्वात्' नाम अंग है. "तत्त्वज्ञानं कर्मागं फलशून्यत्वे सति कर्माश्रय- त्वात्" इति । यातें 'यथा अन्येषु' नाम “यस्य पर्णमयीजुहूर्भवति" त्यादिको फलश्रुति अर्थवादरूप है तथा "तरति शोकमात्मवित्" इ- त्यादि पुरुपार्थश्रुति अर्थवादरूप है. यह जैमिनि आचार्य माने हैं इति ॥२॥ आचारदर्शनात् ॥३॥ अर्थ-बृहत् पंचम आरंभमैं यह वाक्य है कि-"जनको वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेन ईजे" इति । यह श्रुति ब्रह्मविद्यावान् जनकमैं विद्यासहित 'आचार' नाम कर्माचारको 'दर्शनात्' नाम दिखावे है; यातें विद्या स्वतंत्र नहीं किंतु कर्मोंका अंग है. श्रुतिअर्थ-विदेहोंका अधिपति जनकराजा बहुदक्षिणायुक्त यज्ञसे 'ईजे' नाम यजन करता भया. इति ॥ ३ ॥ तच्छृतेः ॥४॥ तत् । श्रुतेः। इति प०। अर्थ-"यदेव कर्म विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवति छांदोग्य तृतीयगंतश्रुतिमैं विद्याको 'तत्' नाम काँका अंग' श्रुतेः' नाम सुना है; यातें स्वतंत्रविद्या फलका हेतु नहीं. इति ॥ ४ ॥ समन्वारम्भणात् ॥५॥ समन्वारंभणात् । इति प० । अर्थ-"तं उत्कामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति स विज्ञानो भवतिसवि. १ तिस परलोकगामीको जे विहित प्रतिपिद्ध विद्या कर्म ते सम्यक् 'अन्वारभेते' नाम अनुगमन करे हैं और प्रज्ञा नाम अतीतकर्मफलवासनामी गमन करे है. जा (२१४) ज्ञान एच अन्ववक्रामति तं विद्याकर्मणी समन्चार ते पूर्वप्रजा च" जा बृहदारण्यक पष्ठअध्यागत श्रुतिमै विद्यासहित काकी साहि- त्यता प्रतीत होवे है यातेंभी मुक्ति विद्याका फल नहीं, किंतु विद्याकर्मीका अंग है. इति ॥५॥ तद्वतो विधानात् ॥ ६॥ तद्वतः । विधानात् । इति प० । अर्थ-छांदोग्यसमाप्तिमैं यह कहा है-"तद्वैतत् ब्रह्मा प्रजापतय उवाच, प्रजापतिर्मनवे, मनुः प्रजाभ्यः, आचार्यकुलात् वेदमधीला यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेपेण अभिसमावृत्य कुटुम्थे शुची देशे स्वाध्यायमधीयानः धार्मिकान् विदधत् आत्मनि सर्वंद्रियाणि सम्प्र- तिष्ठाप्य अहिंसन् सर्वभूतानि अन्यत्र तीर्थभ्यः स खल्वेवं वर्तयन यावदायुपं ब्रह्मलोकं अभिसम्पद्यते न च पुनरावर्तते न च पुनरा: वर्तते" इति इसम तद्वतः' नाम सर्ववेदार्थ ज्ञानवान्को 'विधानात्' नाम कर्म विधान किये है; यातें ब्रह्मविद्या कर्मोंका अंग है. श्रुतिअर्थ-यह आत्मज्ञान हिरण्यगर्भने कश्यपको कहाथा, कश्यपने मनुसे कहा था, मनुने प्रजावोंसे कहा था, कि-आचार्यकुलस वेद पेढ़के यथा विधान है तथा गुरुक मसे शेप कालकर वेद अध्ययन करके 'अभिसमावृत्य' नाम धर्मजिज्ञासा समाप्त करके 'धार्मिकान्' नाम पुत्रशियनको धर्मयुक्तनको प्रेरणा कर्ताहुआ इंद्रियोंको ब्रह्ममै स्थापन करके स्थावर जंगम सर्व भूतनको पीडा नहीं देताहुआ भिक्षानिमित्त अटनादिकासे परपीडा होये है या 'तीर्थेभ्यः अन्यत्र' यह कहा है। उक्तविध कर्ताहुआ ब्रह्मलोकको प्राप्त होयेहै तहांसे फिरकर नहीं आवेहै. इति ॥ ६॥ नियमाच्च ॥७॥ नियमात् । च । इति प० । अर्थ-"कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेत् शतं समाः एवं त्वपि ना न्यतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे" जा ईशावास्य अति जीवनपर्यंत कर्म फरनेका 'नियमात्' नाम नेम करही यात विद्या काँका अंग है. श्रुतिअर्थ- इस देहमें सौ वर्ष जीवनकी इच्छा कर परंतु कमाको कर्ताहुआ इच्छा करे.

( २१५)
हे नर ! जो तू इसप्रकार करेगा तो तेरेमैं अशुभ कर्मोंका लेप नहीं होवेगा.
उक्त प्रकारसैं अपर प्रकार कोई नहीं कि जिससे कर्म लिपायमान नहीं होवें.
इति ॥ ७॥
अव०-अव सूत्रकार पूर्वपक्षका समाधान करे हैं-
अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तदर्शनात् ॥ ८॥
अधिकोपदेशात् । तु । वादरायणस्य एवं । तत् ।
दर्शनात् । इति प० ।
अर्थ-'तु' पद पूर्वपक्षनिषेधअर्थ है. "तत्त्वज्ञानं कर्माझं। फलशून्यत्वे
सति कर्माङ्गाश्रयत्वात्" जा अनुमानमैं कर्मागाश्रयत्व इतना हेतु असिद्ध-
है. 'अधिकोपदेशात् ' नाम कर्मकर्ता संसारीसैं अकर्ता असंसारी चिन्मा-
त्रका वेदांतमै उपदेश किया है। यातें तत्त्वज्ञान चेतनमात्रके आश्रय है. कर्म-
रूप कर्मकर्ताके आश्रय नहीं; यातें हेतु असिद्ध है. यातें "बादरायणस्य
नाम सूत्रकारका जो मत है सो ‘एवं' नाम जैसे कहाहै तथाहि है. " तत्
दर्शनात्" नाम " यः सर्वज्ञः सर्ववित्" इत्यादिक अनेकथुतिमैं कर्तासे
अधिक आत्माका उपदेश देखा है यात वादरायणउक्त मतही समीचीन
है. इति ॥८॥
आचारशंकाके उत्तर-
तुल्यं तु दर्शनम् ॥९॥
तुल्यम् । तु । दर्शनम् । इति प० ।
अर्थ-विद्याको कर्मोंका अंग नहीं माने तौभी आचारदर्शन तुल्य है.
धाहि" पूर्चे विद्वांसोऽग्निहोत्रं न जुहुषांचक्रिरे " जा कौषीतकिश्रुतिमै
विद्वानमैं कर्माचारके अभावको दिखाया है। या विद्या काँका अंग
नहीं. इति ॥९॥
असार्वत्रिकी ॥१०॥
अर्थ-"यदेव विद्या करोति" यह जो पूर्व श्रुति कही थी सो 'असा-
चत्रिंकी' नाम सर्वविद्या इनके विषय नहीं; किंतु प्रसंगमैं जो उद्गीथविद्या
ताकी बोधक है। यातें उक्तश्रुतिसँभी विद्या काँका अंग नहीं. इति ॥ १० ॥

. . तथा (२१६) विभागः शतवत् ॥ ११ ॥ विभागः । शतवत् । इति प०। अर्थ-"तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते" जा श्रुतिमैं "विभागः नाम विभागका अंगीकार है. 'शतवत्' नाम “यथा शतमाभ्यां दीयताम्" याविध वाक्य उच्चारण कियेस पचास एकको और पचास एकको दिये जायेहै. विद्यया अन्यस्यारम्भणं कर्मणाऽन्यस्यारम्भणम्" जाविध विभागका अंगीकार है; यातें विद्या काँका अंग नहीं. श्रुतिअर्थ पूर्व कर दिया है. इति ॥११॥ अध्ययनमात्रवतः ॥ १२॥ अर्थ-"आचार्यकुलात् वेदं अधीत्य" जा श्रुतिमैं 'अध्ययन' नाम वेद अध्ययनमात्रवान्को कर्म विधान कियेहैं, आत्मज्ञानवान्को नहीं; यातें विद्या काँका अंग नहीं. इति ॥ १२ ॥ नाविशेषात् ॥ १३॥ न । अविशेषात् । इति प० । अर्थ-'कुर्वन्' यह जो नियमवोधक वाक्य कहाथातहां ज्ञानी अज्ञानी अवि- शेपात्' नाम विशेष प्रतीत होवे नहीं यातें सो ज्ञानीका बोधक नहीं. इति १३ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॥ १४ ॥ स्तुतये । अनुमतिः । वा । इति प० । अर्थ-'या' नाम अथवा उक्त वाक्यमै ज्ञानिको अनुमतिः' नाम कर्मकी अनुज्ञा है सो 'स्तुतये' नाम ब्रह्मविद्याकी स्तुतिके अर्थ है. इस पक्षमभी विद्याका प्रत्यक्ष फल दिखानेसे कालांतरभावी फलवान् कर्मका विद्या अंग- नहीं. इति ॥ १४ ॥ कामकारेण चैके॥१५॥ कामकारेण | च । एके । इति प०] अर्थ-परोक्षफल्यान् जे कर्म तिनके साधन जे पुत्रादिक तिनको 'एके' नाम . यत्र तु (२१७) आत्मवेत्ता कामकारेण' नाम स्वइच्छासें त्याग देते हैं। यह श्रुति कहे है. तथाहि- एतमेव प्रताजिनो लोकमिच्छंतः प्रवजन्ति" जा बृहदा- रण्यकके पष्ठाध्यायगत श्रुति त्यागको दिखावे है. श्रुतिअर्थ-भावी त्यागी इस आत्मलोककी इच्छा करते हुये त्याग करे हैं. इति ॥ १५॥ उपमर्दै च ॥१६॥ उपमर्दम् । च । इति प० । अर्थ-कर्मसेवनका हेतु जो क्रिया, कारक,व फलजात्रयका विभाग सो सर्व अविद्यास होवे है। विद्यासे ताका ' उपमर्द' नाम नारा माना है. ". अस्य सर्व आत्मा एव अभूत् तत् केन के पश्येत् " इत्यादिक श्रुतिस तिनका अभाव वोधन किया है, या विद्याको काँका विरोधी होनेसैं विद्या काँका अंग नहीं, किंतु स्वतंत्रफलका हेतु है. इति ॥ १६ ॥ ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि ॥ १७॥ उर्ध्वरेतस्सु । च । शब्दे । हिं । इति प० । अर्थ-'उर्ध्वरेतस्सु नाम त्यागी पुरुपोंमें विद्या निश्चित है, अग्नि होत्रादिक कौका तिनमैं अभाव है। यातें तिनकी विद्या कर्माका अंग नहीं. तहां यह अनुमान है-'विद्या कोंका अंग नहीं परस्पर व्यभिचार होनेसे ऋतुगमन नैष्ठिक व्रतवत्' इति । संन्यासाश्रमका साधक प्रमाण कौन है ? जा शंकानिपेधार्थ 'शब्दे हि' इस सूत्र में कहा है 'शब्दे' नाम श्रुतिमैं ऊर्ध्वरेताश्रम सुना है. तथाहि-"त्रयो धर्मस्कंधाः यज्ञोऽध्य- यनं दानमिति प्रथमः, तपः द्वितीयः, ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयः, अत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन् सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति ब्रामसंस्थोऽमृतत्वमेति" इति। यह छांदोग्यके द्वितीय पाठकम कहा है. श्रुतिअर्थ-धर्मके त्रय विभाग हैं. तहां यज्ञ, अध्ययन, और दान यह मधम हैतप द्वितीय है; और ब्रह्मचर्य तृतीय है. ब्रह्मचारी 'अत्यंत' नाम मरणपर्यंत आचार्यकुलम नियमार्स रहे; उक्त प्रयाश्रमी पुण्यलोकयान होये हैं. और जो ब्रह्ममें सम्यक् स्थित है सो पुण्यलोकसें विलक्षण अमृत (मोक्ष) को प्राप्त होये है. इति । यात विद्या काका अंग नहीं, किंतु स्वतंत्र मुक्तिरूप फलका हेतु है. इति सिद्धम् ।। १७ ॥ .

(२१८)
अव०-संन्यास किया चाहिये या नहीं ? जा संदेहसे कहेहँ कि-
पूर्वपक्षसूत्र-
परामर्श जैमिनिरचोदना चापक्दति हि ॥१८॥
परामर्शम् । जेमिनिः।अचोदना। च । अपवदति । हि । इति प० ।
अर्थ-"त्रयो धर्मस्कंधाः" जा श्रुतिमै चारों आश्रमोंका जो परामर्श है,
सो अनुवादमात्र है यह जैमिनिआचार्यमाने हैं. उक्तश्रुति 'अचोदना' नाम
विधिरूप नहीं. और “वीरहा वा एप देवानां योऽग्निमुद्रासयते"
यह श्रुति संन्यासकी 'अपवति' नाम निंदा करेहै; यातें संन्यासाश्रम
श्रुतिसिद्ध नहीं, किंतु स्मृतिसिद्ध है. इति ॥ १८ ॥
सिद्धांत-
अनुष्ठेयं वादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥
अनुष्ठेयम् । वादरायणः । साम्यश्रुतेः । इति प० ।
अर्थ-"त्रयो धर्मस्कंधा:" जा श्रुतिमैं प्रामाणिक जो गृहस्थ तिसके साथ-
ही संन्यासादि अन्य आश्रमभी 'साम्यश्रुतेः' नाम तुल्य सुनी है; यातें
संन्यासाश्रम 'अनुष्ठेयं' नाम सेवनयोग्य है. यह वादरायण आचार्य मा.
नेहै. 'ब्रह्मसंस्था' जा वाक्यकरके संन्यासाश्रमका अनुवाद अंगीकृत है.
इति तात्पर्यम् ॥ १९ ॥
विधिर्वा धारणवत् ॥२०॥
विधिः । वा । धारणवत् । इति प०॥
अर्थ-'वा' नाम अथवा उक्तवाक्यमविधिअंगीकार है: अनुवादका अंगीकार
नहीं. 'धारणवत्' यह तहां दृष्टांत है. मृताग्निहोत्रप्रसंगमैं यह वाक्य है कि
"अधस्तात् समिधं धारयन् अनुद्रवेत् उपरि हि देवेभ्यो धारयति"
इति। इस श्रुतिम "अधस्तात् समिधंधारयन् अनुद्रवेत्" इतना विधिवाक्य
है; उत्तरवाक्य अनुवाद मात्र है. सुक्दंडके नीचे समिध् धारण करे यह
तहां अंगीकार है, तौभी घुगत हविके ऊपर समिका जो धारण सो
अपूर्व है; यातें एकवाक्यताको भंग करके "उपरि देवेभ्यो धारयति"
या वाक्यमभी विधिकल्पना करी है. इस उक्त धारणवत् 'नामसंस्थोऽमृतः
त्वमेति' जा वाक्यम विधिकल्पना है; यात संन्यासको प्रामाणिक होनेसे
ब्रह्मविद्या स्वतंत्रफलका हेतु है. इति ॥ २० ॥

' " (२१९) स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ २१ ॥ स्तुतिमात्रम् । उपादानात् । इति।चेत् ।न। अपूर्वत्वात् । इति प० । अर्थ-"एपां भूतानां पृथिवी रसः, पृथिव्या आपो रसः,अपां ओ. पधयो रसः, ओषधीनां पुरुपो रसः, पुरुपस्य वार रसः, वाच ऋर रसः, ऋचः साम रसः, सान्न उद्गीथो रसः। स एष रसानां रसतमः परमा पारद्धयोऽष्टमो यत् उद्गीथः" जा छांदोग्यके आरंभमै उद्गीय विद्यासुनी है. श्रुति अर्थ-चराचर भूतनका पृथिवी रस है अर्थात् परायण है, पृथिवीका जल रस है, जलोंका औपधी रस है, औपधियोंका पुरुप रस है, पुरुपका वाक् रस है, वाक्का ऋचा रस है, ऋचावोंका साम रस है और सामका उद्गीथ रस है सो यह उद्गीथ रसोंकाभी रसतम है, और परम अर्थात् उत्कृष्ट पराद्धर्थ नाम परमात्मवत् उपास्य होनेसैं परमात्म स्थानके योग्य है, सो अष्टम है. इति। तहां कर्म अंगरूप उद्गीथकी स्तुति मात्र है वा उद्गीथ उपासनाके गुण वि. धान किये है ? यह संशय है-काँका अंग जो उद्गीथ ताको 'उपादानात्' नाम उक्त वाक्यमैं ग्रहण किया है। यातें उक्तवाक्यमै फर्मअंग विधिकी स्तुति मात्र है. यह पूर्वपक्ष है. 'इति चेत्' नाम उक्त शंका करें तो असंगत है उद्गीथउपासना और रसतमत्वादिक गुण 'अपूर्वत्वात्' नाम अपरममा- णकरके अप्राप्त हैं अर्थात् विधेय है; यात शंका असंगत है. इति ॥ २१ ॥ भावशब्दाच ॥ २२॥ भावशब्दात् । च । इति प० । अर्थ-"उद्गीथं उपासीत सामं उपासीत" इत्यादिक वाक्यनमैं 'भाव- शब्दात्'नाम विधिरूप शब्द सुना है। यातें रसतमत्वादिगुण विधेय. इति २२ पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेपित्वात् ॥ २३ ॥ पारिवार्थाः । इति । चेत् । न । विशेपित्वात् । इति प० । अर्थ-"अथ ह याज्ञवल्क्यस्य हे भार्ये बभूवतुमैत्रेयी कात्यायनी च" यह वृहदारण्यकके पष्ठ अध्यायमै आख्यायिका सुनी है तथा अपर वेदांतमैं सुनी है. ते पारिप्लवार्थ हैं वा समीप विद्यास्तुतिके अर्थ हैं ? यह तहां संदेह है. पारिप्लवअर्थही ते कथा है, विद्यास्तुतिअर्थ नहीं. यह पूर्वपक्ष .

( २२० ) है "पारिप्लवं आचक्षीत" जा आरंभ करके "मनुर्वैवखतो राजा" इत्यादि वास्यशेपमैं कोई कथाको पारिप्लवका शेप कर विशेपित किया है, यातें उक्तशंका असंगत है. यातें उपनिपदोंकी कथाको पारिप्लवका शेप कहिना संभवे नहीं. इति ।। २३ ।। कथाप्रयोजन कहे है- तथा चैकवाक्योपवंधात् ॥ २४ ॥ •तथा । च । एकवाक्योपवन्धात् । इति प० । अर्थ-तथा च' नाम उक्त युक्तिस कथाको पारिप्लन अर्थत्वका अभाव सिद्ध हुयेस समीपताके वलसै कथाका विद्यामै उपयोग मानना युक्त है. 'एक- वाक्योपयन्धात्' यह तहां हेतु है. तहां उक्त कथाका तिस तिस वि- धास संबंधका उपलाभ होवेहै. यह हेतुवाक्यका तात्पर्य है। यातें कथा वि. द्याका अंग है. पुत्रादिप्रवृत्ति राजाप्रति अश्वमेधमैं जो नाना कथाका कथन है सो पारिप्लर कहियेह इति ॥ २४ ॥ अव०-ब्रह्मविद्या स्वफल मोक्षम यज्ञादिकर्मोकी अपेक्षा करे है वा नहीं ? जा संदेहसे कहे है- अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा ॥२५॥ अतः। एव । च । अमीन्धनाद्यनपेक्षा । इति प० । अर्थ-'अतः' नाम ब्रह्मविद्याको स्वतंत्र मोक्षका हेतु होनेसें 'अग्नीन्ध- नादि' नाम स्वम मविहि कर्मोंकी अपेक्षा नहीं अर्थात् कर्म साक्षात् मोक्षके हेतु नहीं. इति ।। २५ ॥ अय-ब्रह्मविद्याको स्वउत्पत्ति कमौकी अपेक्षा है या नहीं जा संशयसे कहे है कि- सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥ २६ ॥ सर्यापेक्षा । च । यज्ञादिश्रुतेः । अश्ववत् । इति प० । अर्थ-वृहदारण्यकके पष्ट अध्यायगत चतुर्थतामणमें यह कहा है: पप सर्वेश्वर एप भूताधिपतिरेप भूतपाल एप मेतुर्विधरण एपां लोकानां असम्भेदाय । तमेतं वेदानुवचन नामणा चियिदिपन्ति पन दानेन तपसाऽनाशन एतमेव विदित्वा मुनिर्भयति" इति यसादिश्रुतेः नाम यह श्रुति सर्व कमांक माना साधन फहे हैं, यातें " (२२१) ब्रह्मविद्या स्वउत्पत्तिमै 'सर्वापेक्षा' नाम सर्व आश्रमकर्मोंकी साधनता चाहे है. यथा योग्यतासैं रथमैं अश्वको जोड़े हैं, लांगल आकर्षणमैं नहीं; तथा मोक्षमैं कर्माको साधनता नहीं. इति ॥ २६ ॥ अंतरंगसाधन कहे हैं:- शमदमाद्युपेतः स्यात्तथापि तु तद्दिधेस्तदङ्गतया तेषा- मवश्यानुष्ठेयत्वात् ॥ २७ ॥ शमदमाद्युपेतः । स्यात् । तथापि । तु । तद्विधेः । तदङ्गतया । तेपाम् । अवश्यम् । अनुष्ठेयत्वात् । इति प० । अर्थ-जो कोई यज्ञादिकोंको ज्ञानके साधन नहीं माने 'तथापि' नाम तौभी 'शमदमाद्युपेतः' नाम शमादिसाधनयुक्त हुआ ब्रह्मविद्यार्थी अवश्य 'स्यात्' नाम होवे है. तहां हेतु कहे हैं-" तस्मादेवंवित् शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा आत्मनि एव आत्मानं पश्यति सर्वमात्मानं पश्यति नैनं पाप्मा तपति सर्व पाप्मानं तरति नैनं पाप्मा तपति विपापो विरजो विचिकित्सो ब्राह्मणो भवति एप ब्रह्मलोकः सम्राडिति" जा बृहदारण्यकके पठाध्यायगत श्रुतिमैं जो श- मादिकोंकी विधिही है सो 'तदिधे इस पदसैं अंगीकृत है। यातें 'तदिधेः' नाम शमादिकोंकी विधिसै यह निश्चित है जो शमादियुक्त है सो विद्यार्थी अवश्य होवे है. इति । सो विधि स्वतंत्र नहीं किंतु 'तदंगतया' नाम विद्या अंगत्वरूपसे अंगीकृत है. यातें विद्यार्थी जनोंकरके 'तेषां नाम शमा- दिकोंको अवश्य 'अनुष्ठेयत्वात् ' नाम सेवनयोग्य होनेसैं तिनको अंतरंग साधनता है. इति ॥ २७ ॥ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तदर्शनात् ॥ २८ ॥ सर्वान्नानुमतिः। च । प्राणायये । तदर्शनात् । इति प०। अर्थ-" मे किमन्नं किंवास इति यदिदं किंचाश्वभ्य आकृ. मिभ्य आकीटपतङ्गेभ्यस्तत्तेऽनं आपो वासः इति न हवा अस्य अनन्नं जग्धं भवति नानन्नं परिगृहीतं य एवमेतदनस्यान्नं वेद तद्वि- द्वांसः श्रोत्रिया अशिष्यन्त आचामन्ति अशित्वा आचामन्ति

.
(२२२)
एतमेव तदन्नं अनन्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते "जा बृहदारण्यकके अष्टमअध्या-
यगत वाक्य सुना है. अर्थ-हमारा अन्न क्या है? और वास क्या है ? इति
जो यह किंच अन्धकीटपतंगोंका अन्न है, सो तुझारा अन्न है, जल तुह्मारा
वास है. इति अनन्न मुक्त नहीं, अनन्न परिगृहीत नहीं, जो इसप्रकार प्राणके
अन्नको जानते हैं ते विद्वान् श्रोत्रिय अन्नभक्षणसे पूर्व उत्तर जलका आच:
मन करे हैं; ते प्राणको हम अनन्न करे हैं. यह मानहैं जो जाको वास देवेहै
सो ताको अनन्न करेहैं. इति । उक्त वाक्यमें प्राण उपासकको जो सर्व अन्नकी
आज्ञा है सो विद्याका अंग है वा स्तुतिअर्थ है ? जा संदेहके निवृत्तिके अर्थ
कहेहैं-सर्व अन्नकी जो 'अनुमति' नाम आज्ञा है सो विद्याका अंग नहीं किंतु
प्राणोंकी उपासनामै सर्व अन्नका चिंतन स्तुतिअर्थ अर्थवादरूप है. 'प्राणा-
त्यये ' नाम परआपदामें सुरासे विना सर्व पुरुपोंके प्रति सर्वअन्नके खानेकी
'अनुमति' नाम प्रेरणा है; आपदासै विना नहीं 'तद्दर्शनात्' नाम अभ.
क्ष्यका भक्षण आपदाकालमैं श्रुतिविषे देखा है. छांदोग्यतृतीयमैं गाथा है
कृतक्षेत्रभूमिमैं दुर्भिक्षके हुये तहांका वासी चाक्रायणऋपि अपरदेश चला-
गया तहां एक ग्राममैं हथिवान् तिसका उच्छिष्ट अन्न लेकर भक्षण किया
था सो आपदा प्राणरक्षार्थ अभक्ष्यभक्षण कियाथा यातें आपदामैं अन्न
आज्ञा है; आपदा विना नहीं. ज्ञानीकोभी आपदाविना अभक्ष्यभक्षण करना
उचित नहीं. इति ॥ २८ ॥
अवाधाच ॥ २९ ॥
अवाधात् । च । इति प० ।
अर्थ-"आहारशुद्धौ सत्वशुद्धिः" इत्यादिक जो भक्ष्यअभक्ष्यके वि-
भागका बोधक शास्त्र ताका सर्वान्न आज्ञाको अर्थवादमात्र मानेसे 'अपा-
धात् ' नाम वाध होवे नहीं, अन्यथा वाध होवेगा; या सर्वान्नआज्ञा अर्थ-
वाद मात्र है. इति ।। २९ ।।
अपि च स्मर्यते ॥३०॥
अपि । च । स्मर्यते । इति प० ।
अर्थ-'अपि च' नाम आपदासै विना ज्ञानी और अज्ञानी सर्वको सर्वके
अन्नभक्षणका निपंध 'मर्यते' नाम स्मृतिमं कहा है. इति ॥ ३० ॥

- (२२३) शब्दश्चास्याकामकारे ॥३१॥ शब्दः च । अस्य । अकामकारे । इति प०॥ अर्थ-"ब्राह्मणः सुरां न पिवेत्" इत्यादि शब्दभी अभक्ष्यके भक्षणका निषेध करेहै; यातें 'अकामकारे' नाम स्वइच्छाअनुसार प्रवृत्तिके निपेधक शब्दको विद्यमान होनेसैं सर्वान्नअनुज्ञा अर्थवादमात्र है. इति ॥ ३१ ॥ अव०-नित्यकर्म अनाधिकारिको कर्तव्य हैं. वा नहीं जा संदेहसँ कहेहै- विहितत्वाचाश्रमकापि ॥ ३२॥ विहितत्वात् । च । आश्रमकर्म । अपि । इति प० । अर्थ-"यावत् अग्निहोत्रं जुहुयात्" इत्यादि श्रुतिकरके नित्यकर्म 'विहितत्वात्' नाम विधान किये हैं; यातें अनधिकारीकोभी नित्यकर्म कर्तव्य हैं. इति ॥ ३२॥ सहकारित्वेन च ॥ ३३॥ सहकारित्वेन । च । इति प० । अर्थ-नित्यकर्म अंतःकरणशुद्धिका हेतु है यातें 'सहकारित्वेन' नाम अंत:करणशुद्धिद्वारा सहकारी साधन होनेसेंभी नित्यकर्म करने योग्य है. इति ॥३३॥ सर्वथाऽपि त एवोभयलिङ्गात् ॥३४॥ सर्वथा । अपि । ते । एव उभयलिंगात् । इति प० अर्थ-'सर्वथाऽपि' नाम नित्यत्वरूपसे और ज्ञानार्थत्वरूपसे 'ते' नाम अ- ग्निहोत्रादिधर्म अवश्य कर्तव्य हैं. 'एवं' पद कर्मभेदके निधअर्थ है. 'उभय- लिङ्गात् 'यह तहां हेतु है. यज्ञेन यह श्रुतिरूप लिंग हैं. "अनाश्रितः कर्मफलं कार्य कर्म करोति यः यह स्मृतिरूप लिंग है. ये उभय लिंग कर्मको ज्ञानका साधन कहे हैं; यातें कर्म अवश्य कर्तव्य हैं. इति ॥ ३४ ॥ अनभिभवं च दर्शयति ॥ ३५॥ अनभिभवं । च । दर्शयति । इति प० । अर्थ "एप शात्मा न नश्यति यं ब्रह्मचर्यणानुविन्दति" इत्यादि श्रुति कोको चित्तशुद्धिद्धारा ज्ञानसाधनताम आत्माके 'अनभिभव' नाम (२२४) तिरस्कारभावरूप लिंगको 'दर्शयति' नाम दिखावे है. 'न नश्यति' जा वाक्यम अनभिभवका अंगीकार है; यात सर्व आश्रम नित्य कर्मनको ज्ञानार्थत्व हैं. इति ॥ ३५ ॥ अव-आश्रमरहितका ब्रह्मविद्याम अधिकार है या नहीं? यह तहां संदेह है । 'यज्ञेन' यह श्रुति आश्रमकर्मीको ज्ञानका साधन कहे है; याते आश्रमीका अधिकार है. आश्रमरहित कृतकर्म ज्ञानके हेतु नहीं, यातें आश्रमरहितका ज्ञान में अधिकार नहीं यह पूर्वपक्ष है. तहां यह उत्तर है- अन्तराचापि तु तदृष्टेः॥३६॥ अन्तरा | च | अपि । तु । तत् । दृष्टः। इति प० । अर्थ-'अन्तरा चापि' नाम आश्रमरहित पुरुषोंकाभी ब्रह्मविद्याम अ- धिकार है. 'तु' शब्द अधिकारके निषेधका अभाव वोधन करे है. 'तत्' नाम विद्याके अधिकारको आश्रमरहित जे रैकादिक तिनमें 'दृष्टेः' नाम श्रुतिस्मृतिम देखा है. इति ॥ ३६ ॥ अपि च स्मर्यते ॥ ३७॥ अपि च । स्मर्यते । इति प०। अर्थ-'अपि च ' नाम किंच संवर्तकादिकॉमें आश्रमकर्मविनाभी महा- योगित्य इतिहासमै 'स्मयते' नाम स्मरण किया है. इति ॥ ३७॥ अव० ननु रैकादिकॉमें पूर्वजन्मकृत संन्याससै विद्या उपजी थी यात ति- नकी विद्याका दर्शन आधुनिक अनाश्रमीजनोंके विद्याधिकारमैं लिंग नहीं; जा शंकासे कहे हैं- विशेपानुग्रहश्च ॥ ३८॥ विशेपानुग्रहः । च । इति प० । अर्थ-आश्रमरहित पुरुषोंके जे जप, उपासना, देवताराधनादिक कर्मवि- शेप तिनस अनाश्रमीकाभी विद्यामैं 'अनुग्रह नाम अधिकार है. इति॥३८॥ अतस्त्वितरज्यायो लिङ्गाच्च ॥ ३९॥ अतः। तु । इतरत् । ज्यायः । लिङ्गात् । च । इति प०! अर्थ-'अतः' नाम अनाश्रमीसें 'इतरत्' नाम आश्रम 'ज्याय: नाम नियमात्तद्रूपाभा- (२२५) ज्ञानका हेतु होनेसे उत्तम है " तेन एति ब्रह्मवित् पुण्यकृत्.' इस श्रुतिमैं 'पुण्यकृत्' इतना विशेषणरूप लिंग है; यातेंभी उत्तम है. स्वआश्रमउक्त कर्मकर्ता ज्ञानसैं ब्रह्मको प्राप्त होते है. यह श्रुतिका तात्पर्य है ॥ ३९ ॥ अव०-उत्तमाश्रमसे जो पूर्वाश्रमको प्राप्त है तिसका कर्म विद्याका हेतु है या नहीं ? जा इसमें संदेह है। ताकी निवृत्ति करे हैं- तद्भूतस्य तु नातभावो जैमिनेरपि वेभ्यः॥४०॥ तद्भुतस्य । तु । न । अतद्भावः । जैमिनेः । अपि । निय- मात् । तद्रूपाभावेभ्यः। इति प०। अर्थ-'तदूभूतस्य' नाम संन्यासाश्रमको जो प्राप्त है तिसका 'अतत्- भाव' नाम उत्तमाश्रमसैं पतित होना संभवे नहीं. यह जैमिनिआचार्यको अं- गीकार है और 'अपि' पदसैं बादरायणाचार्यकोभी उक्तअर्थ अंगीकार है. तहां हेतु कहे हैं-"अरण्यमियात्" जा श्रुतिमैं 'अरण्य' शब्दसैं एकांत उपलक्षित उत्तमाश्रमका ग्रहण है; तिसको 'इयात्' नाम प्राप्त होवे है, तासैं पतित नहीं होवे; यह श्रुतिउक्त जो नियम सो सूत्रके नियमपदसैं अंगीकृत है. 'अतत्रूप' इतने पदसैं उत्तमाश्रमसैं पतित होनेका वोधक जो श्रुति तिसका अभाव कहा है. 'अभाव' पदसैं शिष्टाचारके अभावका ग्रहण है. इन उक्त त्रयहेतुसैं उत्तमाश्रमसैं पतित होना अप्रामाणिक है; यातें पतितके कर्म विद्या उत्पत्तिके कारण नहीं. इति ॥ ४०॥ अव०-जो प्रमादसैं नैष्ठिकब्रह्मचारी प्रत्यवरोह करे तौ ताका प्रायश्चित्त है या नहीं? जा संदेहसैं पूर्वपक्ष करेहैं:- न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् ॥४१॥ न । च । अधिकारिकम् । अपि । पतनानुमानात् । तत्-अयो- गात् । इति प०। अर्थ-अधिकारलक्षण पूर्वमीमांसामै अवकीर्णी ब्रह्मचारीका प्रायश्चित्त कहा है; सो प्रायश्चित्त 'अधिकारिकम् ' कहीये सो अधिकारिक प्रायश्चित्त नैष्ठिक ब्रह्मचारीका 'नच' नाम होवे नहीं. "आरूढो नैष्ठिकं धर्म यश्च प्रच्यवते पुनः । प्रायश्चित्तं न पश्यामियेन शुद्ध्येत् स आत्महा" यह स्मृति पतनानुमानरूप हेतु है. उक्त स्मरणसँही 'तत्' नाम प्रायश्चित्त अयोग - १९ - है. अवकीर्ण पदस योनिमें निक्षिप्तवीर्यका ग्रहण है. सो होवे जिसके सो अ. वकीणी ग्रहण है. इति ।। ४१॥ उत्तरसूत्र- उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत्तढुक्तम् ॥४२॥ उपपूर्वम् । अपि | तु । एके । भावम् । अशनवत् । तत् । उक्तम् । इति प०॥ अर्थ-पूर्व जो पातक कहा है सो महापातक नहीं, जिसकरके ताका प्रायश्चित्त नहीं होवे 'अपितु' नाम किंतु 'एके' नाम कोई आचार्य 'उपपूर्वम् ' नाम पातकपदके पूर्व उपपदको जोडे हैं अर्थात् उपपातक माने हैं; यातें उपकुर्वाण ब्रह्मचारीके तुल्य नैष्ठिक ब्रह्मचारीकेभी 'भावम्' नाम प्रायश्चित्तका होना मानेहें. उभय ब्रह्मचारीमैं ब्रह्मचारित्व और अवकीर्णत्व तुल्य है; यातें प्रायश्चित्त से- भवे है. गुरुअंगनादिकॉम जो गमन है सो महापातक है। ताका प्रायश्चित्त होवे नहीं. 'अशनवत्' नाम यथा मधुमांसभक्षण कियेसें ब्रह्मचारीके व्रतका लोप माना है, पुनः उसका संस्कार माना है. तथा प्रायश्चित्तभी संभवे है 'तत् उक्तं' नाम यही अर्थ पूर्वमीमांसामें कहा है. इति ॥ ४२ ॥ अव०-प्रायश्चित्त कियसें तिस पतितके साथ जो शिष्टाचाररूप कर्म है सो विद्याका हेतु है वा नहीं? जा संदेहसे कहे हैं- पहिस्तूमयथाऽपि स्मृतराचाराच्च ॥ १३ ॥ ‘वहिः । तु । उभयथा । अपि । स्मृतेः । आचारात् । च। इति प०। अर्थ-स्वआश्रमस जो पतित है तिसका पतन होना महापातक है; अः धया उपपातक है. 'उभयथाऽपि' नाम दो प्रकारसंही प्रायश्चित्त कियेभी शिष्टपुरुषोंने वाहिर करने चाहीये. "आरूढपतितं विप्रं द्रष्टवा चान्द्रायणं चरेत् " जा स्मृतिम पतितकी निंदा मुनी है और 'आचारात्' नाम अवकीर्णास शिष्टोंका अध्ययनादि आचारभी होवे नहीं; यात प्रायश्चित्त कियेस परलोक सिद्ध हुयेभी तिनके साथ मिलकर श्रवणादिक किये हुये विद्याके साधन नहीं. इति ॥४३॥ अव अंगाश्रित जोपासना तिसका कर्ता यजमान है या ऋत्विक है। जा संशयस सूत्रकार कहे हैं- स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः॥४४॥ स्वामिनः। फलश्रुतेः । इति । आत्रेयः । इति प० (२२७) अर्थ-वामिनः' नाम यजमानको अंगाश्रित उपासनामैं कर्तापना है यह आत्रेय आचार्य माने है. 'फलश्रुतेः' नाम तिस उपासनाके यजनको फल सुना है यातें सोई कर्ता है. इति ॥४४॥ आर्विज्यमित्यौडलोमिस्तस्मै हि परिक्रियते ॥४५॥ आविज्यम् । इति। औडलोमिः। तस्मै हि। परिक्रियते। इति प०॥ अर्थ-अंगाश्रित उपासना 'आत्विज्यं' नाम ऋत्विकर्तृक है यह औ- डुलोमि आचार्य माने हैं. 'तस्मै' नाम कर्मअर्थ यजमानने ऋत्विको परिक्रियते' नाम लियाहुया है। यातें फल यजमाननिष्ठ हुयेभी कर्ता ताका ऋत्विकही है ॥ ४५ ॥ श्रुतेश्च ।। ४६ ॥ श्रुतेः। च । इति प०। अर्थ-"तं ह प्रणवं उद्गीथाख्यं प्राणदृष्ट्या विदित्वा चकनाम ऋपिः सत्रिणां उद्गाता बभूव जा वाक्यशेप0 उपासनाका ऋत्विक्- कोही कर्ता सुना है. इति ॥ ४६ ।। सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तहतो विध्यादिवत् ॥४७॥ सहकार्यन्तरविधिः । पक्षण । तृतीयम् । तद्वतः। विध्यादिवत् । इति प०॥ अर्थ-वृहदारण्यकके पंचमअध्यायमैं सुना है- " तस्मात् ब्रामणः पा- ण्डित्यं निविद्य पाल्येन तिष्ठासेतघाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्य अथ मुनिरमौनं च मौनं च निर्विद्य अथ ब्राह्मणः स ब्राह्मणः केन स्यात् तेन ईदृश एव अतोऽन्यदात ततो ह कहोल उपरराम" इति।श्रुतिअर्थ-'ब्रा- ह्मण' पद अधिकारीका वाचक है. 'पाण्डित्य' पद श्रवणका वाचक है. 'बाल्य' पदसैं मननका ग्रहण है. 'मुनि' पदसैं निदिध्यासन कहा है. 'ब्राह्मण' नाम कृत- कृत्य होवेहै. सो कृतकृत्य किसकरके होवेहै ? जिस किस चरणसे होवेहै तिसकरके उक्त लक्षणवानही ब्राह्मण होवेहै. इससे अन्यत् सर्व मिथ्या है. इति उक्तवा. क्यमै मौनका विधान है वा नहीं? जा संदेहसे कहे हैं-श्रवण मननसे सहकारी अंतर जो निदिध्यासन तामें उक्त वाक्यकरके विधिका अंगीकार है। सो नि-

(२२८)
दिध्यासन-श्रवण-मननकी अपेक्षासे तृतीय है. सो निदिध्यासनविधि 'तद-
तः नाम परोक्षज्ञानवान् संन्यासीको है; जिस पक्षमै भेददर्शनकी प्राप्ति
है तिस पक्षमै निदिध्यासन प्राप्त नहीं, यातें विधि अर्थवान है। यह अर्थ 'प.
क्षेण' जा पदसै सूचन किया है 'विध्यादिवत्' नाम पौर्णमासादिकॉम
आधानादिक है अंगांगीसमूह विधिके जो आदिमें सो 'विध्यादिवत्'
कहिये तद्वत् निदिध्यासनरूप अंगम विधि है. इति ॥४७॥
कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसंहारः॥४८॥
कृत्तभावात् । तु । गृहिणः । उपसंहारः। इति प०
अर्थ-यद्यपि श्रवणादिप्रधान संन्यास हो तो छांदोग्यके अंतम गृहीका
उपसंहार किया है, सो नहीं हुआ चाहिये; तौभी कर्मवाहुल्यतासे ग्रहस्थका
उपसंहार है; संन्यासके असंभवसे नहीं. 'कृत्ल' नाम सर्व आश्रमकर्म शमा-
दिक गृहस्थमैंभी 'भावात् ' नाम संभव है। यातें गृहस्थका उपसंहार है. इति
उपसंहारवोधक वाक्य समग्र पीछे लिखा दिया है. इति ॥ ४८ ॥
मौनवदितरेपामपि उपदेशात् ॥ ४९ ॥
मौनवत् । इतरेपाम् । अपि । उपदेशात् । इति प० ।
अर्थ-'मौन' पदसैं संन्यास और गृहस्थका ग्रहण है. 'मौनवत् इतरेषाएं
नाम ब्रह्मचर्य और वानप्रस्थका ग्रहण है."
तप एव दितीयो ब्रह्मचार्या-
चार्यकुलवासी तृतीयः" इत्यादि श्रुतिमै 'उपदेशात्' नाम तिनका उप-
देश किया है। यातें ब्रह्मचर्यवानप्रस्थभी सेवन योग्य है. इति ॥ ४९॥
अव०-पूर्व जो वाल्य कहा था सो वालकका कर्म जो खड़ा होकर भूत्र-
त्यादि सो ग्रहण है वा अंत:करणशुद्धिका ग्रहण है ? जा संदेहसँ कहे हैं-
अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥ ५० ॥
अनाविष्कुर्वन् । अन्वयात् । इति प०॥
अर्थ चाल्य तहां विद्याका अंग है, यातें अंतःकरण शुद्धिकाग्रहण है; वाल.
ककै कर्मका ग्रहण नहीं. इस वाक्यका विद्याअंगम अन्वय है। यात 'अनादि
एकुर्वन् ' नाम निदिध्यासनादिकोंस आत्माको परअर्थ नहीं वोधन कर्ताहुआ
गर्भादिकोंसे रहित होकर स्थित होनेकी इच्छा करे यह यात्येन तिष्ठासत'
इतने वाक्यका अर्थ है. इति ॥ ५० ॥

(२२९) अव०-विद्या इसी जन्ममैं उपजे है वा जन्मांतरमैभी उपजे है ? जा संदेहसे कहे हैं:- ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिवन्धे तदर्शनात् ॥५१॥ ऐहिकम् । अपि । अप्रस्तुतप्रतिवन्धे । तद्दर्शनात् इति प० । अर्थ-फल देनेको सन्मुख जो कर्म सो प्रस्तुतप्रतिबंध कहीये हैं. 'अप्रस्तु- तमतिपन्धे' नाम सो नहीं होवे तौ श्रवणादिक कियेसै 'ऐहिक' नाम इसी जन्ममें ज्ञान उपजे है. प्रस्तुतप्रतिबंध होवे तौ जन्मान्तरमैं ज्ञान उपजे है. तदर्शनात्' नाम प्रतिवन्ध अप्रतिबन्धसैं ज्ञानउत्पत्तिका श्रुतिमैं अ- नियम देखा है " तबैतत् पश्यन् ऋषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति" जां वृहदारण्यकके प्रथमअध्यायगत श्रुतिबंधको दिखावे है. इति५१ अव-पूर्व यथाज्ञानमैं ऐहिकत्व आमुष्मिकत्वरूप उपचयत्वअपचयत्वका नियम किया है तथा तत् फलमुक्तिमै नियम है वा नहीं जा संदेहकी निवृ. त्ति भगवान् सूत्रकार करें हैं- एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृते- स्तदवस्थावधृतेः ॥ ५२॥ एवं । मुक्तिफलानियमः। तदवस्थावधृतेः। तदव- स्थावतेः। इति प०। अर्थ-'एवं' नाम ज्ञानकी नाई मुक्तिरूपफलमैं अनियम है. 'तदवस्था- ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्यादिक श्रुतिसैं ब्रह्मको नि- विशेष निश्चय किया है, याते मुक्ति निर्विशेप है, तामै उक्त नियम संभवे नहीं 'तव०' यह जो पुनः पाठ ग्रहण किया है सो अध्यायकी समाप्तिअर्थ है. इति ॥५२॥ इति शारीरकसूत्रभावप्रकाशिकाभापाटीकायां तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः समाप्तः ॥४॥॥ ३ ॥ अथ चतुर्थाध्यायप्रारंभः। दोहा-जीवनमुक्ति उत्क्रांति अरु, पुनि भने उत्तरपंथ । ब्रह्मलोक अभेद पुनि, कथन करूं वहि ग्रंथ ॥ १ ॥ इस अध्यायकेभी चार पाद हैं. तहां प्रथम पादमें जीवन्मुकि कहेंगे, वक्तेः' नाम (२३०) द्वितीयपादमै नियमाणकी उत्क्रांति कहेंगे, तृतीयपादमै सगुणउपासकका उत्त- रायण मार्ग कहेंगे, चतुर्थपादमै निर्गुण ब्रह्मवेत्ताकी विदेह मुक्ति कहेंगे. और सगुणब्रह्मवेत्ताको ब्रह्मलोकमाधि कहेंगे. इतनेके अर्थ इस अध्यायका आ- रंभ है. इस प्रथमपादमें उन्नीस सूत्र हैं. तहां चतुर्दश सूत्र अधिकरण है; और पंचसूत्र गुणरूप है. तथाहि- सङ्ख्या। अधिकरण। गुण। प्रसङ्ग । १ श्र. श्रवणादि आवृत्तिवि० अ० अ० ४ अ० + अ० + अहंग्रहविचार प्रतीकविचार मनादिकॉम ब्रह्मदृष्टि आदित्यउपासनाविधान स्थितहोकर उपासना करे . अ० + अ० + गु० स्थि० + अ० अ. अ० अ० १५ अ० ++ + + + + + स्थि० स्थि. दिशादिनियमनिषेध मरणपर्यत उपासनाविधान ज्ञानस कर्मनाश. कर्मनाश संचितनाश नित्यनिमित्तनाश कर्मफलविचार साधन नियमनिपेध विदेहमुक्ति इति. अ० + अ. अ० (२३१) तहां यह प्रथम सूत्र है- आत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ १॥ आवृत्तिः। असकृत् । उपदेशात् । इति प० । अर्थ-श्रवणादिक एक वारकरके उपराम होवे वा पुनः पुनः करे? जा सं- देहकी निवृत्तिभगवान् सूत्रकार करे हैं-"आत्मा द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्त- व्यो निदिध्यासितव्यः" जा श्रुतिमै 'असकृत् ' नाम पुनः पुनः उपदेश किया है यातें श्रवणादिकोंकी आवृत्ति कर्तव्य है अर्थात् पुनः पुनः किये चा- हिये. यद्यपि श्रुतिमैं पुनः पुनः कर्तव्य सुना नहीं तथापि रज्जुसर्पभ्रमादिकोंमें साक्षात्कारकोही अविद्याका नाशक देखा है और सूक्ष्मवस्तु साक्षात्कारको पुनःपुनःश्रवणादिकोंसैं साध्य पड्जादिस्वरोंमैं देखा है. तथा दुर्विज्ञेय आत्माके अर्थ किये जे श्रवणादिक तिनमेंभी संसार अनर्थकी मूल अविद्याके नाशार्थ साक्षात्कारके लिये आवृत्ति कर्तव्य है. यथा दृष्ट कल्पना होवे तथाहि अ- दृष्टकल्पना उचित है. इति ॥१॥ लिङ्गाच ॥ २॥ लिङ्गात् । च । इति प०॥ अर्थ-छान्दोग्यके तृतीय प्रपाठकमैं "तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह को- पीतकिः पुत्रमुवाच । रश्मीस्त्वं पर्यावर्त्तयन्ति बहवो वैते भविष्यन्ति इति अधिदैवतम्" अर्थ-हे पुत्र ! मैंने सूर्य और रश्मियोंका अभेदकर चिं- तन कियाथा यातें हमारेते एक पुत्र है यह कौपीतकिने पुत्रको कहकर कहा कि-हे पुत्र ! तें सूर्य और रश्मियोंकी भिन्नभिन्न उपासना कर; यातें तुम्हारे बहुत प्रजा होवेगी. इति । उक्तवाक्यमैं बहुरश्मिउपासनाका विधान किया है याते 'लिङ्गात्' नाम उक्त बहुत्वलिंगसैंभी ज्ञानसाधनासै आवृत्ति कर्तव्य है. इति ॥२॥ अव०-जिस कालमें निदिध्यासन करे तदा स्वस्वरूपसे ईश्वरका ध्यान करे वा भिन्नरूपसे ध्यान करे? जा संदेहसे कहेहैं- आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥३॥ आत्मा । इति । तु । उपगच्छन्ति ।.ग्राहयन्ति च । इति प०। अर्थ-'आत्मा इति' नाम आत्माको ईश्वररूपसे चिंतन करे. "त्वं चाहमस्मि भगवो देवते अहं वै त्वमसि भगवो देवते" जा जावा- ( २३२) लथुतिस आत्माको ईश्वररूपसे उपगच्छति' नाम ग्रहण करें,. और "तत्वमसि । एप ते आत्मा" इत्यादिक वाक्य ईश्वरको 'ग्राहयन्ति' नाम आत्मारूप करके ग्रहण करावेहें; यातें अभेदकरके चिंतन किया चाहिये. इति ॥३॥ अव०-"मनो ब्रह्म इति उपासीत नाम ब्रह्म इति उपासीत" इ. त्यादिक वाक्यनमै प्रतीकरूप जे मनादिक तिनमैं स्वआत्मबुद्धि कर्तव्य वा नहीं जा संशयसै कहें कि- न प्रतीकेन हि सः ॥४॥ न । प्रतीकेन । हि। सः। इति प० । अर्थ-ब्रह्मकी प्रतीकरूप मनादिकोंमें स्वआत्मबुद्धि कर्तव्य नहीं. 'स' नाम उपासक प्रतीकको स्वात्मारूपसे अनुभव नहीं करेहै और प्रतीक, स्व- आत्मवृद्धि करनी सुनीभी नहीं और प्रतीकस्वरूपसे ब्रह्माभिन्नभी नहीं; यातें प्रतीक, स्वआत्मवृद्धि करणी असंगत है. इति ॥ ४॥ अव०-प्रतीकरूप जे नामादिक तिनमें ब्रह्मदृष्टि करे वा ब्रह्ममें नामादिक दृष्टि करे? जा संदेहकी निवृत्ति करे हैं:- ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्पात् ॥५॥ ब्रह्मदृष्टिः । उत्कर्पात् । इति प० । अर्थ-निकृष्टमैं उत्कृष्टहाष्ट करनेसे निकृष्टमैं उत्कृष्टता होवे है. यथा अ. मात्यम राजयुद्धि फलदाता है, राजामें अमात्यबुद्धि फलदाता नहीं. 'उत्क- पात्' नाम ब्रह्म उत्कृष्ट है याते नामादिक निकृष्टनमें 'ब्रमष्टि' नाम प्रामवृद्धि कर्तव्य है. इति ॥ ५॥ अय०-" य एव असो तपति तं उदीयं उपासीत" इत्यादिक अंगा श्रित उपासना कही है तहां आदित्यआदिकोंमें उद्गीयबुद्धि करे या उद्गी- धादिकॉम आदित्यधुद्धि, करे? जा संशयका निपेध करे हैं- आदित्यादिमतयश्चाङ्गे उपपत्तेः ॥६॥ आदिसादिमतयः। च । अझे । उपपत्तेः। इति प० । अर्थ-'जंगे' नाम उद्गीयादिक जे कर्मनके अंग तिनम आदित्यादि नाम सूर्यादिमति नाम युरि करनी चाहिये सोई 'उपपरी' नाम संभव है. यया .

. (२३३) प्रोक्षणादिकोंस नीहि आदिकोंमें अपूर्वता उपजे है तथा कर्म अंगरूप उद्गी- थादिकोंमै सूर्यादि दृष्टि कियेसैं फल अधिक होवे है; यातें उद्गीथमैं सूर्यबुद्धि कर्तव्य है. इति ॥६॥ अव०-उपासना आसनपर स्थित होकर करे? अथवा चलते खड़े जिस किसी प्रकारसे करे ? जा संदेहसैं कहे हैं। आसीनः सम्भवात् ॥७॥ आसीनः । सम्भवात् । इति प० । अर्थ-सजातिप्रत्ययप्रवाहरूप जो उपासना सो स्थित उपासकमैं 'संभ- वात् ' नाम बने है; यातें 'आसीनः' नाम स्थित हुया उपासना करे खड़ा होकर करेगा तौ विक्षेप होवेगा; सोकर करेगा तो निद्रा होवेगी. इति ॥७॥ ध्यानाच ॥८॥ ध्यानात् । च । इति प०॥ अर्थ-उपासना ध्यानरूप है, सो ध्यान एक विषयमैं दृष्टिवान् बकादिक आ- सीनोंमें देखा हैं; यातें एकाग्रमनसे बैठके उपासना करे. इति ॥८॥ अचलत्वं चापेक्ष्य ॥९॥ अचलत्वं । च । अपेक्ष्य । इति प० । अर्थ पति इव च पृथिवी" जा श्रुतिमैं 'अर वम्' नाम पृथिवी अचलताकी 'अपेक्ष्य' नाम अपेक्षासै पृथिवीमैं गौणसे ध्यान देखा है यातें उत्कलिंगसैंभी उपासना स्थितमही संभवे है. इति ॥९॥ स्मरन्ति च ॥ १०॥ स्मरन्ति । च । इति प० । अर्थ-"शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः" इत्यादिक स्मृतिसैं वाह्य आसन विधान किया है। यातेंभी आसीन हुआ उपासना करे. इति ॥ १०॥ अव०-उपासनामैं पूर्वदिशादिकोंके नियमका अंगीकार है? या नहीं ? जा संदेहका निरास करे हैं- (२३४) यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ॥ ११ ॥ यत्र । एकाग्रता । तत्र । अविशेषात् । इति प०. अर्थ-'यत्र' नाम जा दिशामें जा कालमै वजा देशमैं चित्तकी एकाग्रता होवे 'तत्र' नाम तिस दिशा काल व देशमै उपासना करे. 'अविशे- पात्' नाम इस दिशा मुखकर इस देशमैं इसकालमै उपासना करे यह नियम सुना नहीं; यातें प्राचीआदिक दिशाका,प्रदोपादि कालका,व नदीतीरादि देशका नियम नहीं. तथाहि श्वेताश्वतरके द्वितीयाध्यायगत श्रुति कहे है- "समे शुचौ शर्करावहिवालुकाविवजिते शब्दजलाशयादिभिः॥ मनोऽनुकूले न तु चक्षुःपीडने गुहानियाताश्रयणे प्रयोजयेत्" इति । यह श्रुतिभी चित्तएकाग्रता जा देशमै होवे तिस देशमैं उपासनाका विधान करे है. श्रुति अर्थ-जहां 'शर्करा' नाम सूक्ष्म पापाण नहीं होवें, वालुका नहीं होवे, अग्नि नहीं होवे, शब्द नहीं हो, जलाशय नहीं होवे, वा शब्दजला. शय अनुकूल होये, जहां नेत्र पीडित नहीं होवे, मनके अनुकूल होवे, सम होवे, और पवित्र होवे, ऐसाजी वायुरहित गुफारूप देश तहां चित्तको एकाग्र करे. इति । उक अतिर्सभी दिशादिक नियम असंगत है. इति ॥ ११॥ अव०-अहंग्रह उपासनाको कुछकाल करके उपराम होना चाहिये ? वा जहां पर्यंत जीव तहांपर्यंत करे ? जा संदेहकी निवृत्ति करे हैं:- आप्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम् ॥ १२॥ आमायणात् । तत्र । अपि ! हि । दृष्टम् । इति प० । अर्थ-आमायणात्' नाम देहपातपर्यंत उपासना करे 'तत्रापि' नाम मरणकालमभी " स यावत् क्रतुः अस्मात् लोकात् ति" जा श्रुति ध्येयाकार वृत्तिके प्रवाहका 'दृष्टं' नाम अंगीकार किया है, याते अहंमह उपासना जहांपर्यंत जीव तहां पर्यंत करे; जहांपर्यंत इस लोकसै उपासक : मन नहीं कर वहांपर्यंत तु' नाम उपासना कर. यह शुतिका अक्षरार्थ है. इति ॥ १२॥ अय-ब्रह्मविद्या उपजेमें ब्रह्मवेत्ताफे भावी पापके असंन्यसे पूर्वपापरा बिनाश होये है! या नहीं? जा संशयस कहहैं- - “ तथा “ (२३५) तदधिगम उत्तरपूर्वाद्ययोरश्लेषविनाशी तद्यपदेशात् ॥ १३॥ तदधिगमे । उत्तरपूर्वाद्ययोः । अश्लेपविनाशौ । तत् व्यपदेशात् । इति प०॥ अर्थ-तधिगमे' नाम ब्रह्मसाक्षात्कार हुयेसे ज्ञान उत्तरपापसे 'अन्लेष' नाम असंबंधसे और ज्ञानसे पूर्वपापका विनाश होवे है. 'तत् व्यपदेशात्' नाम उक्त अर्थही छान्दोग्यके चौथे प्रपाठकगत श्रुतिमैं कहा है. तथाहि- "यथा पुष्करपलाश आपो न लिप्यन्ते एव- मेवंविदि पापं कर्म न लिप्यते यह श्रुति उत्तरपापका असम्ब- न्ध दिखावे है. श्रुतिअर्थ यथा 'पुष्करपलाश' नाम कमलपत्रमैं 'आप' नाम जल 'न श्लिष्यन्ते' नाम सम्बन्ध नहीं पावे'एवं" नाम एवंविदि" नाम आत्मवेत्तामैं पापकर्मसंबंध नहीं पावे है. इति । छांदोग्यके पंचम अपाठकगत यथा इपीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रद्यते एवं ह अस्य सर्वे पाप्मनः पद्यन्ते" यह श्रुति पूर्वपापका विनाश कहेहै. अर्थ-यथा 'इपीकातूल' नाम रूई विशेष अग्निमैं पड़नेसैं दाह होवेहै; तथा इस आत्मवेत्ताके सर्व पाप दाह होवेहैं. इति "भिद्यतेहृदयग्रन्थि श्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः।क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे" यह मुंडकगत श्रुति निर्गुणब्रह्मवेत्ताके पापका नाश दिखावेहै; यातें ब्रह्मविद्यावा- नसैं पूर्वउत्तरपापका सम्बन्ध होवे नहीं. इति ॥ १३ ॥ •-पूर्व ब्रह्मवेत्ताके पापका असंवन्ध और नाश कहा है तथा पुण्य- काभी असम्बन्ध और नाश होवे है ? वा नहीं ? जा संशयकी निवृत्ति करे हैं- इतरस्याप्येवमश्लेषः पाते तु ॥ १४॥ इतरस्य । अपि । एवं । अश्लेपः। पाते । तु । इति प०1 अर्थ-'इतरस्य अपि' नाम पापसे भिन्न जो पुण्य तिसकाभी ‘एवं' नाम पापवत् असम्बन्ध और विनाश होवे है. "अतः पापं अकरवं इति अतः कल्याणं अकरवं इति उभे उ हैवैप एते तरति नैनं कृताकृते तपतः" जा बृहदारण्यकके पष्ठअध्यायगत श्रुतिमें पापके 'असम्बन्धयत् । धर्मकाभी असम्बन्ध कहा है। ब्रह्मवेत्ताके बंधहेतुरूप पुण्यपापका नाश हुयेसे .

. ( २३६) 'पाते' नाम देहपातके अनंतर मुक्ति अवश्य होवे है. 'तु' पद निश्चया. र्थक है. इति ॥१४॥ अव० -पूर्वज्ञानसें कर्मनका नाश कहा है सो ज्ञानजन्य नाश सर्व कर्मोका. होवे है ? वा प्रारब्धसै भिन्न कर्मोंका होवे है ? जा संदेहसैं कहे हैं- अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः ॥ १५ ॥ अनारब्धकायें । एव । तु । पूर्वे। तदवधेः। इति प० । अर्थ-जे धर्माधर्म इस देहमें सुखदुःखके अनुभवअर्थ प्रवृत्त हुये हैं तिनको आरब्धकार्य कहे हैं, तिनसे भिन्न कमाको अनारब्ध कार्य कहे हैं; ते अनारब्ध- कार्यरूप 'पूर्व' नाम ज्ञान उत्पत्तिपर्यंत संचितरूप पूर्वके विनाश होवे हैं."तस्य तावत् एव चिरं यावत् न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये" जा छांदोग्यश्रुतिम 'तत् अवधे' नाम देहपातकी अवधि सुनी है यातें संचितका नाश अंगीकृत है. और "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि" जा श्रुतिमै जो कर्मपद है सोभी संचितकर्मोंका वोधक है; यातें विरोध नहीं. इति ॥ १५ ॥ अव०-पूर्व प्रारब्धसैं इतर काँका ज्ञानसे नाश कहा है तैसे नित्यनिमित्त- रूप सर्व कर्मनका नाश होवे है ? वा नहीं ? जा संशयकी निवृत्ति करे हैं- अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तदर्शनात् ॥ १६ ॥ अग्निहोत्रादि । तु । तत्कार्याय । एव । तदर्शनात् । इति प० ! अर्थ-अग्निहोत्रादिरूप जे निमित्तनैमित्तिक कर्म 'तत्' नाम ते कर्म का र्याय' नाम ज्ञानका कार्य जो मुक्ति तत्अर्थ हैं; अग्निहोत्रादिकोंमें 'तत्' नाम ज्ञानकारणत्व 'यजेन' इत्यादिक श्रुतिम 'दर्शनात् ' नाम देखा है यात ज्ञानरूप फलस नित्यनैमित्तिक सर्व कर्मनका नाश संभव है. इति ॥ १६ ॥ अव०-ननु नित्यादिककर्मोको ज्ञानके साधन माननेस " तस्य पुत्रा दा. यमुपयन्ति सुहदः साधुकृत्यां विपन्तः पापकृत्यां" जा वाक्यसै विरोध होयेगा. जा शंकाका उत्तर कहे हैं:- अतोऽन्यापि ोकेपामुभयोः॥ १७ ॥ अतः । अन्या । अपि । हि । एकेषाम् । उभयोः । इति प०। अर्थ-'अतः' नाम अग्निहोत्रादिक नित्यादि कर्मनसे 'अन्या अपि नाम काम्यरूप फर्म भिन्न है तिनका बोधक उफभुतियाक्य है यह एके'

अर्थ ।
अब०-
(२३७)
नाम कोई आचार्य माने हैं. काम्यकर्म ज्ञानके साधन नहीं; यह
भयोः नाम जैमिनि और वादरायणाचार्यको अंगीकार है. श्रुतिका यह
तात्पर्य है कि ब्रह्मवेत्ताकी जो सेवा करे है तिस सुहृदमैं ब्रह्मवेत्ताका धर्म
स्वसमान धर्मको उपजावे है; तिसका ज्ञानसैं नाश होवे है यह अर्थ अंगीकृत
है। यातें विरोध नहीं. इति ॥ १७ ॥
-पूर्व जे ज्ञानके साधन नित्यादिक कहे हैं ते उपासनासहित किये
चाहिये ? वा तत्रहित किये चाहिये ? जा संशयका परिहार करे हैं-
यदेव विद्ययेति हि ॥१८॥
यत् । एव । विद्यया । इति । हि । इति प०।
अर्थ-"यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवति" इस श्रुतिका
'यदेव विद्यया' जा सूत्रपदसैं ग्रहण है. श्रुतिमैं विद्यासहित कर्मनको अ.
तिबलवान् कहा है। यातें केवलकर्मको फलहेतुत्वरूप वीर्यबल सिद्ध होवे है।
यांतें विद्याविना केवल कर्मभी ज्ञानका हेतु है, विद्यासहितका नियम अंगी-
कार नहीं. इति ॥ १८ ॥
अव०-ब्रह्मवेत्ता देहपातके अनंतरभी संसारको प्राप्त होवे है ? वा नहीं ?
जा संदेहका परिहार करे हैं-
भोगेन वितरे क्षपयित्वा सम्पद्यते ॥ १९ ॥
भोगेन । तु । इतरे । क्षपयित्वा । सम्पद्यते । इति प० ।
अर्थ-संचित कर्मनका नाश पूर्व कहा है तिनसैं 'इतर' नाम भिन्न जे
प्रारब्धरूप धर्माधर्म तिनको 'भोगेन' नाम भोगकर 'क्षपयित्वा' नाम
नाशकरके ब्रह्मवेत्ता 'सम्पद्यते' नाम ब्रह्मरूप होवे है अर्थात् विदेह-
मुक्त होवे है. "ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति" इत्यादिक श्रुतिसै उक्त
अर्थही निश्चित है. पूर्वप्रारब्धकर्म विद्यमान था यातें कुलालचक्रवत, मि-
थ्याज्ञानरूप निमित्तके नाश हुयेभी अविद्यालेशानुवृत्ति युकिं है प्रारब्ध-
भोगसैं अनंतर जन्ममरणरूप संसारका कारण कर्म कोई रहा नहीं; यातें भो.
गसे प्रारब्धकर्मनाशके अनंतर ब्रह्मवेत्ता स्वरूपानंदरूप अवस्थानलक्षण मो-
क्षको प्राप्त होवे है. इति सिद्धम् ॥ १९ ॥
इति शारीरकसूत्रभावप्रकाशिकाभापाटीकायां चतुर्थाध्यायस्य
प्रथमः पादः समाप्तः॥१॥

(२३८) अथ द्वितीयपादप्रारंभः । इसपादमै निर्गुणब्रह्मवेत्ता विना सर्व जीवोंकी उत्क्रांतिका विचार करे हैं। इस पादके एकविंशति सूत्र है, तिनमें एकादश अधिकरण हैं, और दश गुण हैं। तथाहि- संख्या। अधिकरण। गुण । १ अ० प्रसंग। मनमें चाक्लयविधान नेत्रादिलय + गु० + अ० मनका प्राणमैं लय प्राण जीवमैलय मा० गु० ७ अ० + प्रा० उत्क्रांतिविचार अत्यंतलयनिषेध सूक्ष्मविचार अ० + + गु० गु० गु० ११ + अ० गु० गु० सू० पूर्वपक्ष आत्मवेत्तागमननि० आ. ब्रह्ममें कलालय अत्यंतल. उपासकगमन रश्मिअनुसार गमन अ० अ० अ० १८ अ० + + अ० गु० दक्षिणोंमफलप्राप्ति श्रौतस्मातमार्गवि० इति. १ ( २३९) तहां यह प्रथम सूत्र है- वाल्मनसि दर्शनाच्छब्दाच ॥१॥ वाक् । मनसि । दर्शनात् । शब्दात् । च । इति प० । अर्थ-"अस्य सौम्य पुरुषस्य प्रयतो वामनसि सम्पद्यते, मनःप्राणे माणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम्" यह श्रुति विपयवाक्य है. अर्थ- है सोम्य ! इस वियमाण पुरुपकी वाइंद्रिय मनमैं लय होवे है, मन प्राणमैं, प्राण तेजमैं तेज परदेवतामैं लय होवे है. इति । तहां वृत्तिवान् वाइंद्रियका मनमैं लय होवे है ? वा वाक्की वृत्तिका लय होवे हैं? जा संदेहसैं कहे हैं:- 'उक्तिर्वार' जाविध व्युत्पत्तिसैं 'वार' शब्दसैं वाक्की वृत्तिका ग्रहण हैम- नकी वृत्ति विद्यमान होतेही 'मनसि' नाम मनमैं वाक्' नाम वाक्वृत्तिका लय होवे है. लोकमें मनके होतेही वाक्वृत्तिका लय ‘दर्शनात् ' नाम देखा है. और वृत्ति वृत्तिवानका अभेद होवे है।यातें 'शब्दात् 'नाम 'वाझनसि' जा अतिसभी वृत्तिका लय अंगीकृत है. यद्यपि स्वउपादानमैं कार्यका लय होवे है, वाक्का मन उपादान नहीं; यातेंचावृत्तिका मनमैं लय संभव नहीं; तथापि यथा अग्निवृत्तिका अनुपादानरूप जलमैं लय होवे है तथा प्रसंगमैंभी संभवे है, इति ।। १॥ अत एव च सर्वाण्यनु ॥२॥ अतः । एव । च । सर्वाणि । अनु । इति प० । अर्थ- -उपादानत्व अभाववान् मनमैं वाणीकी वृत्तिका लय होवे है 'अतः' नाम लोकमैं देखनेसे और श्रुतिसँ सर्व नेत्रादिक इंद्रियांभी स्वअनुपदानरूप मनमैं स्ववृत्तिमानसे 'अनु' नाम वाक्लयसै पीछे लीन होवे हैं, स्वरूपसे नहीं. " तस्मात् उपशान्ततेजाः पुनर्भवं इन्द्रियैः मनसि सम्पद्यमानैः" जा श्रुति सर्व इंद्रियोंकी वृत्तिका लय मनमैं दिखावे है. 'तस्मात्' नाम उत्क्रमणसे पीछे उपशांतदेह उष्णतावान् पुनः जन्मको मनमें स्थित इंद्रियांसैं प्राप्त होवे है। यह श्रुतिअर्थ है. इति ॥२॥ अव०-पूर्व श्रुतिमैं मनका जो प्राणोंमें लय कहा है सो मनका स्वरूप लय होवे है? या मनकी वृत्तिका लय होवे है। जा संदेहकी निवृत्तिके अर्थ कहे हैं:- .

. तन्मनः प्राणे उत्तरात् ॥३॥ तत् । मनः । प्राणे । उत्तरात् । इति प०। अर्थ-'तत्' नाम सर्व इंद्रियवृत्तिके लयका अधिकरण जो मन सो 'प्राणे' नाम प्राणविपे स्ववृत्तिलयसै लय होवेहै, स्वरूपसे नहीं; यह अर्थ 'उत्तरात्' नाम 'मनःप्राणे' जा उत्तरवाक्यसै निश्चित है. सुपुप्तिमू में वृत्तिवान् प्रा- णविपे मनकी वृत्तिका लय देखा है; यातें वृत्तिलयहीका अंगीकार है. यद्यपि "अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक् " जा श्रु: तिमें प्राण व मनको जल भूमिका कार्य सुना है. जल भूमिका उपादान है यात मनका स्वरूपसे प्राणमैं लय कहना संभवे है। तथापि जल भूमिके उपादान उपा- देयमात्र तिनके कार्यका उपादान उपादेयभाव संभव नहीं. यथा हिमघटका उपादान उपादेयभाव नहीं. इति ।। ३ ।। अव०-"प्राणस्तेजसि"जा वाक्यमैंभी तेजमैं प्राणकी वृत्तिका लय होवे है ? वा जीवमें प्राणवृत्तिका लय होवे है ? यह संशय है. पूर्वपक्षमैं श्रुतिव- लस तेजमैं लय मानेसे यह उत्तरसूत्र है- सोऽध्यक्षे तंदुपगमादिभ्यः॥४॥ सः। अध्यक्षे । तदुपगमादिभ्यः। इति प०। अर्थ-'सः' नाम मनलय अधिकरणरूप प्राण 'अध्यक्षे' नाम कार्य- कारणसंघातका स्वामी जो जीव तामें वृत्तिरहित हुआ लय होवे है. यथा रा जाकी यात्राम इच्छा हुयेस भृत्य ताके सन्मुख आवे हैं तथा इस आत्माको अंतकालमै प्राणसहित सर्व इंद्रियां सन्मुख प्राप्त होते हैं. यह अर्थ उपगमहे- तुसं अंगीकृत है. तथाहि श्रुति-"आत्मानमन्तकाले सर्व प्राणे अभि- समायन्ते" इति । आदिपदसैं "तं उत्मामन्तं प्राणोऽभूत्क्रामति पाणं अनूत्झामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति" जा वृहदारण्यकके प. छाध्यायगत श्रुतिका ग्रहण है. यह श्रुति जीवका गमन हुये पीछे प्राणोंका गमन कहे है। यात जीव प्राणवृत्तिका स्य होते है. इति ॥ ४ ॥ भूतेष्वतच्छुतैः ॥५॥ जूतेषु । अतच्छुतेः । इति प० । अर्थ-यपि "प्राणस्तेजसि" डॉ श्रुति प्राणका तेजमै व्य कहे है, ( २४१) नहीं; तथापि 'भूतेषु' नाम सूक्ष्मरूपसैं विद्यमान तेजसहित उत्तरदेहारंभक जे. पंचभूतरूप उपाधि तत् उपहितत्वरूपसे विद्यमान जो जीव तामै प्राणवृत्तिका लय होवे है. यह 'अतः श्रुतेः' नाम 'प्राणस्तेजसि' जा श्रुतिका तात्पर्य है, यातें प्राणका तेजमैं लय होवे है, जा श्रुतिका विरोध नहीं. इति ॥५॥ अव०-ननु 'प्राणस्तेजसि' जा श्रुतिमैं एक तेज सुना है। यातें तेजस- हित भूतनमैं लयकथन संभवे नहीं, जा शंकाका उत्तर कहेहैं- नैकस्मिन् दर्शयतो हि॥६॥ न । एकस्मिन् । दर्शयतः। हि । इति प०। अर्थ-' एकस्मिन् ' नाम एकतेजमैं उत्क्रान्तिसमय जीव होवे नहीं. उत्तरदेह पंचभूतनका कार्य है,यातें पंचभूतनमैं स्थिति अवश्य माननी चाहिये. 'दर्शयत' नाम श्रुति स्मृति उभय उक्त अर्थको दिखावें हैं. तथाहि-"स वाs- यमात्मा ब्रह्म । विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमयः अतेजो मयः। काममयः अकाममयः क्रोधमयः अक्रोधमयः धर्ममयःअधर्म- मयः।सर्वमयः। तत् यत् एतमियः अदोमयः" इति. श्रुतिका अर्थ-जे आत्माके उपाधिरूप बंधन हैं, जिन्होंकरके युक्त हुआ तद्रूपही होवे है; तिनको इकट्ठा कर इस श्रुतिमें कहा है. सो यह संसारी आत्मा ब्रह्मरूपही है, विज्ञान नाम बुद्धि तत् तादात्म्यसै विज्ञानमय कहिये हैं, 'अदः' यह परोक्षवाची है, ग्रहणयोग्य कार्यसै आनन्दमय अंगीकृत है, तत्तत् उपाधिसै तत्तद्रूपताका अं- गीकार है, इति. और "अपव्यो मात्रा विनाशिन्यो दशार्धानां तु याः स्मृताः॥ ताभिः साघमिदं सर्व सम्भवत्यनुपूर्वशः।।जा स्मृतिभी उक्त अर्थकी साधक है. इति ॥६॥ समाना चामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य ॥७॥ समाना। च । आसृत्युपक्रमात् । अमृतत्वम् । च । अनुपोप्य । इति प०॥ अर्थ-पूर्व जो उत्क्रान्ति कही है सो केवल अज्ञानीकोही होवे है ? वा दह- रादि सगुण उपासककोभी होवे है? जा संदेहको भंग करेहें-'आसूति' नाम गम नानुकूल जो देवयानमार्ग तिससे 'उपक्रमात्' नाम पूर्व जो उत्क्रान्ति सौ १ पञ्चभूतानाम्.

(२४२) सगुण ब्रह्मवेत्ताकी और अब्रह्मवेत्ताकी 'समाना' नाम तुल्य होवेहै । "अस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाक् मनसि सम्पद्यते" इस श्रुतिमै पुरुषमात्र सुना है यातें सर्वकी उत्क्रान्ति समान होवेहै; यद्यपि सगुणविद्याम 'अमृत- त्वम्' नाम मोक्ष सुना है या समानता संभवे नहीं, तथापि 'अनुपोष्य' नाम रागादिक क्लेशनको नहीं दाह करके जो यह ब्रह्मलोकप्राप्तिरूप अमृत है सो सापेक्ष है मुख्य मोक्षरूप नहीं यातें दोप नहीं किन्तु उपासककी और अनु- पासककी उत्क्रान्ति समान होवेहै. इति ॥ ७॥ तदापीतेः संसारव्यपदेशात् ॥ ८॥ तत् । आपीतेः । संसारव्यपदेशात् । इति प० । अर्थ:-"तेजः परस्यां देवतायाम्" इस श्रुतिम तेजपदसै जीवस- हित, इंद्रियोसहित, मन प्राणुसहित, अपरभूतनसहित सूक्ष्मशरीरका - हण है सो परमात्माम लय होवेहै. सो लय अत्यंत होवेहै ? वा अनत्यंत हो- घेहे? जा संदेहस कहे'तत्' नाम प्राणादिसहित तेज अर्थात् सूक्ष्मशरीर 'आपीतेः' नाम मोक्षपर्यंत स्थित रहेहै । “योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीर- स्वाय देहिनःस्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्" जा कठभुति- मैं संसार नाम जन्मको "व्यपदेशात्" नाम कथन किया है. मरणमानसे मुक्ति होवे नहीं या सुषुप्तिवत् अनत्यंतिक लयका अंगीकार है, आत्यंतिकका नहीं. इति ॥ ८॥ अव०-सो शरीर अतिसूक्ष्म है यातें गमनकालम प्रतीत होवे .नहीं, यह कहेहें। सूक्ष्म परिमाणतश्च तथोपलब्धेः॥९॥ सूक्ष्मम् । परिमाणतः। च । तथा । उपलब्धः। इति प०। अर्थ-पूर्व जो तेज कहा है सो परिमाणस और स्वरूपसे नेत्रवत् सूक्ष्म है, तिसकी अतिसं तथा सुक्ष्मत्यरूपर्स उपलब्धेः नाम प्रतीति होवेहै, यातें अनुः भूतरूपवान् सूक्ष्म होनेर्स नेत्रसमान प्रत्यक्ष होवे नहीं. इति ॥९॥ नोपमर्दैनातः ॥१०॥ न । उपमर्दैन । अतः । इति प० । अर्थ-'अतः नाम स्वच्छ सूक्ष्म होनेस स्थूल देहके दाहच्छेदादि निमित्तर्स सो एपमर्द वास सूक्ष्मशरीरका उपमर्द होवे नहीं. इति ॥ १०॥ . .

( २४३) अव०-सूक्ष्मदेहसद्भावमै अनुमान कहेहैं। अस्यैव चोपपत्तेरेप उष्मा ॥११॥ अस्य । एव । च। उपपत्तेः । एपः। उष्मा । इति प० । अर्थ-स्थूलदेहमैं एप नाम यह जो प्रसिद्ध उष्मा नाम उष्णता सो 'अ- स्य नाम इस सूक्ष्मदेहका धर्म है. सूक्ष्म देह होवे तौ. उष्णता होवेहै, नहीं होवे तो नहीं होवे है, जा अन्वयव्यतिरेकसैं तिसकाही धर्म 'उपपत्ते नाम व. नेहै; यातें सूक्ष्मशरीर स्थूलसै भिन्न है. इति ॥ ११ ॥ प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ॥ १२॥ प्रतिषेधात् । इति । चेत् । न । शारीरात् । इति प०॥ अर्थ-निर्गुणब्रह्मवेत्ताकी उत्क्रान्ति होवेहै वा नहीं ? जा संदेहसे यह पूर्व- पक्ष सिद्धांती करेहै। "अथ अकामयमानो योऽकामो निष्काम आस- काम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति" जा वृहदारण्यकके पष्ठाध्यायगत श्रुति परब्रह्मवेत्ताके शरीरसैं प्राण उत्क्रमणका 'प्रतिपेधात्' नाम निषेध करेहै, यातें ब्रह्मवेत्ताका गमन नहीं होवेहै.श्रुतिअर्थ- वाह्य विपयकामनाका अभाव होवे जिसके सो अकाम कहिये, मानसीविप- यकामनाशून्यत्वका निष्कामपदसैं ग्रहण है. प्राप्तस्वरूपानंदसैं तृप्तत्वका आप्त- कामपदसैं ग्रहण है. तहां आत्मकाम यह हेतु है. तिसके प्राण गमन नहीं करेहँ, ब्रह्मरूप हुआही ब्रह्मको प्राप्त होवेहै. इति। 'इति चेतू' नाम उक्त शंका करें तो संभवे नहीं. तथाहि-'शारीरात्' नाम जीवसैं उक्त श्रुति प्राणगमनका निषेध करेहै देहसँ निषेध नहीं करेहै. "न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्ति" जा माध्यंदिनिशाखागत श्रुति जीवसे प्राणकी उत्क्रान्तिका निषेध करेहै, यातें प्राणादिसहित परब्रह्मवेत्ता जीवकी उत्क्रान्ति होवेहै. इति ॥ १२ ॥ सिद्धांतसूत्र- स्पष्टो ोकेपाम् ॥ १३ ॥ स्पष्टः । हि । एकेपाम् । इति प० । अर्थ-'एकेपाम्' नाम काण्वशाखामै परब्रह्मवेत्ताकी देहसँ प्राणगमनका निषेध स्पष्टही भान होवेहै. तथाहि-"यत्रायं पुरुपो म्रियते तत् अस्मात् (२४४) प्राणा उत्कामन्ति आहोस्वित् न" जा आतभागके प्रश्न कियेसें याज्ञ. वल्क्यने यह उत्तर कहा है । "न तस्मात प्राणा उत्कामन्ति अत्रैव सम- वलीयन्ते" इति ॥ १३ ॥ स्मर्यते च ॥ १४॥ स्मर्यते । च । इति प०॥ अर्थ-महाभारतमभी मार्ग और उत्क्रान्तिका निषेध स्मरण किया है. त- थाहि-"सर्वभूतात्मकृतस्य सम्यम् भूतानि पश्यतः। देवापि मागें मु- ह्यंन्त्यपदस्य पदैपिणः" इति । अर्थ-स्वभिन्न प्राप्यशून्य ब्रह्मवैत्ताके प्राप्य देखनकी इच्छावान् देवताभी ताके मार्गको जाने नहीं. इति । यात ब्रह्मवेत्ताके प्राण स्वस्वरूप ब्रह्ममै लय होवेहें, गमन नहीं करेहे. इति ॥१४॥ अव०-ननु प्राणोंका पृथिवीआदिकॉमें लय सुना है यातें ब्रह्ममै लयक- थन असंगत है.जा शंकाका उत्तर कहेहें। ' तानि परे-तथाह्याह ॥ १५॥ तानि । परे। तथाहि । आह । इति प०। अर्थ-"न तस्य प्राणा" जाश्रुतिमं प्राणपदसै लिंगशरीरका अंगीकार है. सो भूमिमादिकोंमें लय होवेहे! वा परब्रह्ममें लय होवेहयह तहां संदेह है । "गताः कलाः पञ्चदशप्रतिष्ठा देयाश्च सर्व प्रतिदेवतामुकर्माणि वि. ज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकी भवन्ति" जा मुंडकश्रुति भूमि- आदिकॉम ल्य कहेहै यातें ब्रह्मम लय नहीं होवेहै यह पूर्वपक्ष है. श्रुतिअर्थ- ददा इंद्रियां, एक मन, पंच प्राण यह पोडशकला अंगीकार है. तहां मन प्रा. णको भूमिका कार्य मानके पंचदशका ग्रहया है. प्रतिष्ठापदर्भ तिनके उपादाः नरूप भूतनका ग्रहण है. ते कला 'गता नाम स्वरपादानमै लय होयेह. और नेत्रादिकरणगत जे देवता ते आदित्यादिको व्य होवेहं. कर्म और विज्ञानमय आत्मा यह सर्च पर अव्यय अल अमृत अमय अनंत शिवरूप अममें एकत्यको प्राप्त होवेहें. इति । तहां यह सिद्धांत है. 'तानि' नाम उफ इंद्रियां सूक्ष्मदेहरूप पर' नाम परब्रह्मम लीन होय. तथाहि नाम परब्रह्मम टयको उचरथुति 'माह' नाम कहेहै । "एयमेवात्य परिद्रष्टुरिमा: पो. दश फलाः स पपेमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं प्रा. .

(२४५) प्यास्तं गच्छन्ति । भिद्यते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते । ए- घमेवास्य परिद्रष्टुरिमाः पोडश कलाः पुरुपायणाः पुरुपं प्राप्याऽस्तं गच्छन्ति भिद्यते तासांनामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एपोऽकलो- मृतो भवति" जा प्रश्नश्रुति ब्रह्ममैं लयका बोध करेहै. अर्थ-यथा अनेक नदी समुद्रमैं प्राप्त होकर लयभावको प्राप्त होवेहें. नामरूपसे रहित होवेहें. समुद्र तिनका नाम कहाजाय है. तथा परिपूर्ण प्रत्यग्रूप ब्रह्मवेत्ता जीवकी यह कला पुरुपको प्राप्त होकर लयभावको प्राप्त होवेहै. नामरूपसे रहित हो- वेहै. पुरुप यह तिनकी संज्ञा होवेहै. सो यह कलारहित अमृतरूप है. इति । पूर्व मुंडकश्रुतिमैं स्वउपादानमैं लय कहा है और जा प्रश्नमैं ब्रह्मविपे नाश कहा है. स्वउपादानमैं लीनहुई कला स्वउपादानसहित ब्रह्ममैं विनाश हो- वेहें. यह श्रुति उभयका तात्पर्य है. इति ॥१५॥ अविभागो वचनात् ॥ १६॥ अविभागः। वचनात् । इति प० । अर्थ-सो ब्रह्मवेत्ताकी कला अनत्यंतिक लय होवेह वा आत्यंतिक होवेहैं ? जा संशयसै कहेहे. ब्रह्मवेत्ताकी कला ब्रह्ममें 'अविभाग' नाम आत्यंतिक लय होवेहै. कलालयकथनसे अनंतर। वचनातू' नाम "स एपोऽकलोऽमृतो भवति" जा वचनमैं ब्रह्मवेत्ताको कलारहित अमृतरूप कहा है या इस वचनसैं कलावोंकी आत्यंतिक लय होवेहै. यह निश्चित है. इति ॥ १६ ॥ अव०-प्रसंगसैं परविद्याका विचार करके पुनः अपरविद्याका विचार करहें। तदोकोऽग्रज्वलनं तत्प्रकाशितहारो विद्यासा- मर्थ्यात्तच्छेपगत्यनुस्मृतियोगाच हार्दा- नुगृहीतः शताधिकया॥१७॥ तदोकोऽग्रज्वलनम् । तत्काशितद्वारः । विद्यासा- मर्थ्यात् । तच्छेपंगसनुस्मृतियोगात्। च । हार्दानुगृहीतः। शताधिकया । इति प०॥ अर्थ-पूर्व सगुण ब्रह्मउपासककी और अनुपासककी उत्क्रांति कही है. तहां उपासककी उत्क्रांतिम कुछ विशेष कहेहैं. लीनवृत्तिवान् जे वागादिक त- (२४६) त्समूहवान् उत्क्रमणका कर्ता जो जीव सो तत्पदसैं मृहीत है. तिसका जो ओक नाम हृदयरूप स्थान सो तदोक कहियेहैं. तदोकका जो अग्र नाम मुख सो तदोकोग्र कहिये तिस अनमें प्रथम ज्वलन होघेहे. अर्थात् कर्मफल- नका ज्ञान होवेह. तत् नाम तिस ज्ञानकरके प्रकाशित होवे द्वार जिसके सो तत्प्रकाशित द्वार कहिये । तथाहि बृहदारण्यकपष्ठ अध्यायमैं कहा है “ तस्य ह एतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेन एप आत्मा निष्काम- ति चक्षुष्टो वा भूर्भो वा अन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः तं उत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति" इत्यादि । इसमें यह संदेह है. यथा उपासनारहितके ग- मनद्वारका नियम नहीं तथा उपासकके द्वारका अनिमय है वा नियम है? इति । चक्षुष्टोवा' कहा है यातें अनियम है जा पूर्व पक्षके हुयेसे यह सूत्रकार- का उत्तर है-दहरादि सगुण ब्रह्मउपासक "विद्यासामर्थ्यात्" नाम उ. पासनाकी सामर्थ्यसें मूर्द्धद्वारा निकले है, जो द्वारका नियम नहीं करेंगे तो विद्यासे उत्तमफलकी प्राप्ति नहीं होयेगी. ननु-द्वारके अनियमसँभी उत्तमफ: समाप्ति हो जा शंकाका उत्तर कहेहैं । 'तच्छेपगत्यनुस्मृतियोगात् च' यह मूल अक्षर हैं. तत् नाम सगुणविद्याका शेप नाम अंगरूप जो गति अर्थात् मूर्धन्य नाडीद्वारा जो मार्ग तिसका जो अनुस्मृति नाम ध्यान तिस. के योगात् नाम विधान किया है या तिस मार्गसे उपासकका गमन युक्त है. जो द्वारके अनियमसै फलप्राप्ति मानेंगे तो ध्यानविधि अनर्थक होगी, यातें हार्द नाम हृदयमें स्थित जो ब्रह्म तिसकरके अनुगृहीत नाम तत्भावको उपासक सो शतनाडीसें अधिक जो मूर्धन्य नाडी तिसद्वारा गमन करे. और अनुपासक तास भिन्न नाडियोंद्वारा गमन करेहै. इति । सो मूर्ध- न्यनाटी सूर्यकी रश्मिस मिली है. इति ।। १७ ।। अव०-जो उपासक दिनमै शरीर छोड़े सोई रश्मिअनुसारी गमन करेहे ? या रात्रिमं मृत हुआ भी रश्मिअनुसारी गमन करे ? जा संदेहीं कहेंहूँ। रश्म्यनुसारी ॥ १८॥ रम्यनुसारी । इति प०॥ अर्थ-उपासक दिनमै प्राण त्यागे या निशा त्यागे सो रश्मिअनुसारीही मामलोक जायेहै. इति ।। १८ !! माप्त (२४७) निशि नेति चेन्न सम्बन्धस्य यावद्देहभावित्वा- दर्शयति ॥ १९॥ निशि । न । इति । चेत् । न । सम्बन्धस्य । यावत् । देह- भावित्वात् । दर्शयति । इति प० । अर्थ-दिनमें सूर्यरश्मिसैं नाडीका सम्बन्ध होवे है. यांतें दिनमृत उपासक रश्मिअनुसारी गमन करेहै. 'निशि' नाम रात्रि में प्राण त्यागे तो 'नेति' नाम रश्मिअनुसार गमन करे नहीं यह शंका करें तो असंगत है. तथाहि-'सम्बन्ध- स्य' नाम रश्मिसे जो नाडीसम्बन्ध सो यावत्देहभावी है अर्थात् जहांपर्यंत देह रहे तहांपर्यंत रहेहै यातें दिनमैं वा निशामैं मृत उपासक रश्मिअनुसारही गमन करेहै. इति ॥ १९ ॥ अतश्चायनेऽपि दक्षिणे ॥ २० ॥ अतः । च । अयने । अपि । दक्षिणे । इति प० । अर्थ-दक्षिणायन पदमासमै मृत हुयेसै उपासक उपासनाके फलको प्राप्त होवे है या नहीं? जा संदेहनिवृत्ति करें हैं-'अतः' नाम कालके अनियम- दक्षिणे अयने' नाम दक्षिणायनपद्मासमें मृत उपासक फलको प्राप्त होते हैं. यद्यपि भीप्मने उत्तरायणमैं शरीरत्याग कियाथा सो फलमें कोई दोप माने विना संभवे नहीं तथापि भीप्मकी जो उत्तरायणमरणम इच्छा थी सो, स्वइच्छासे मरणयोधनअर्थ थी फलअर्थ नहीं थी. इति ॥२०॥ अव०-ननु-भगवद्गीतामैं कालविशेषका नियम किया है सो अनर्थक होवेगा जा शंकासे कहें हैं। योगिनः प्रति च स्मर्यते स्मार्ते चैते ।। २१ ॥ योगिनः । प्रति । च । स्मर्यते । स्माते । च । एते । इति । प०॥ अर्थ- योगिनः" नाम स्मृतिउक्त उपासनाके उपासकोप्रति दिना- दिक कालविशेषका नियम 'स्मयते' नाम गीतामै भगानने कहा है. श्रुति- उक्त उपासनाके उपासकाप्रति नहीं अकर्तृत्व अनुभवरूप साद्वय और ब्रह्मा- पण युद्धिसं कृत नित्यानिहोत्रादिक कर्मरूप योग यह " एते" नाम उभे . .

(२४८) 'स्मार्त' नाम स्मृतिउक्त हैं श्रुतिउक्त विद्यारूप नहीं. यातें जिस किस काल• मैंभी मृत उपासक उपासनाके फलको अवश्य प्राव होवेहै. इति ।। २१ ॥ इति शारीरकसूत्रभावप्रकाशिकाभापाटीकायां धतुर्थाध्यायस्य द्वितीयपादा समाप्तः॥ गुण। १ + अ० + अथ तृतीयपादप्रारम्भः इस पादके पोडश सूत्र है. तिनमें पट अधिकरण चा दश गुण है. तथाहि:- सङ्ख्या। अधिकरण । प्रसङ्ग। अ० ब्रह्मलोकमार्गविचार अ० मार्गवि० मार्गवि० अ० अतिवाहिकविचार अ० + गु० अ० अ० कार्यब्रह्मप्राप्ति का० गु० का० का० ११ गु० का० गु० परप्राप्तिपूर्ववत् गु० परप्राप्तव्य १४ गु० कार्यप्राप्ति १५ + प्रतीकभिन्नको ले जावेहै १६ ब्रह्मप्राप्ति ८ + + ++ + + + + देवयानमार्ग निरूपणके अर्थ इस पादका आरंभ है. तहां ब्रह्मलो- कमाप्तिहेतुरूप मार्गमें श्रुतिवचनोंका विवाद है. कहूं नाडीसंबंध रश्मिरूप मार्ग मुना है, कई अग्निआदिक मार्ग सुना है, कहूं विरला सुना है, ते मार्ग परस्पर भिन्न हैं 1 या अनेक विशेषणवान एक मार्ग है? जा संदेह प्राव हुयेस कदह ।

( २४९) अचिरादिना तत्प्रथितेः॥ १॥ अचिरादिना । तत्मथितेः । इति प० । अर्थ-ब्रह्मलोकप्राप्तिकी इच्छाधान् सर्व उपासक 'अचिरादिना' नाम अग्निआदिक एकही मार्गसे गमन करें हैं. 'तत्' नाम अचिरांदि मार्गही पंचा- निविद्याम सगुणउपासकोंका 'प्रथितेः नाम प्रसिद्ध सुना है. प्रकरणके भे- दसैं मार्गका भेद अंगीकार नहीं. सर्व मार्गद्वारा प्राप्तियोग्य ब्रह्मलोक एक है. यातें सर्वश्चतिमै परस्परविशेषणयुक्त मार्ग एक प्रतीत होवेहै । यातें ब्रह्मलोक- प्राप्तिका हेतुरूप मार्ग सर्वका एक है. इति ॥ १ ॥ वायुमव्दादविशेपविशेपाभ्याम् ॥ २॥ वायुम् । अब्दात् । अविशेषविशेपाभ्याम् । इति प० । अर्थ-"स एतं देवयानं पन्थानं आसाद्य अग्निलोकं आगच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्म- लोक" यह कौपीतकिम मार्ग कहा है. तिस तिस लोकको प्राप्त जो उपासक ताको तत्तत् लोकके स्वामी जे अग्निआदिक देवता ते लेजावे है यह युतिका तात्पर्य है, छांदोग्यमैं यह कहा है-"न चिपं अभिसम्भवन्ति अचिपोs- हरऽह आपूर्यमाणपक्षं आपूर्यमाणपक्षात् यान् पडद्ड् इति मासान् तान् मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरात् आदित्य इति" श्रुतिकाअर्थ-सो उ- पासक देवयानमार्गको प्राप्त होकर प्रथम अग्निलोकको प्राप्त होवेहै सो वायु- लोकको सो वरुणलोकको सो इंद्रलोकको सो प्रजापतिलोकको सो ब्रह्मलो. ककोप्राप्त होवेहै. यह कॉपीतकिका अर्थ है। ते उपासक 'चिप'नाम अग्निको प्रास होव्हें, तास दिनको दिन शुल्लपक्षको तास उत्तरायण पदमासको तास वरसको वरसस आदित्यको प्राप्त होवेहें. यह छांदोग्यश्रुतिका अर्थ है । उक उभयश्रुतिनमें अग्निलोक प्रथम ग्रहण किया है अग्निके पीछे कौषीतकिम वा- युको मुना है छांदोग्यम मुना नहीं यातें छांदोग्यम किसके पीछे वायुको मा. नना चाहिये यह तहां संदेह है ? कॉपीतकिम अग्निके पीछे सुना है यातें छां- दोग्यमभी अग्निके पीछे वायु मानना चाहिये यह पूर्वपक्ष है. तहां यह सि- द्धांत है. 'अन्दात्' नाम चरसके पीछे आदित्यसै पूर्व 'वायु' नाम परनको उपासक प्राप्त होय है "अविशेषविशेषाभ्याम्" यह वहां हेतु है. अविशेष १२ ( २५०) नाम कॉपीतकिम वायु किसके पीछे है ? किसके पूर्व है ? यह विशेष प्रतीत होवे नहीं और बृहदारण्यकर्म विशेषता प्रतीत होवहे. तथाहि । “यदा वै रुपोऽस्मात् लोकात् प्रति स वायुं आगच्छति तस्मै स तत्र विजि- हीते यथा रथचक्रस्य खं तेन स अध्र्य आक्रामते स आदित्यं आग• च्छति" इति । अर्थ-पुरुप नाम उपासक यदा जा देहस चले है तदा वा- युको सो प्राप्त होवेह तिस उपासकको 'तत्र' नाम स्वआत्मामैं वायु 'विजि- हीते' नाम छिद्र देवेहै; यथारथचक्रका आकाश छिद्र है 'तेन' नाम वायुकरके 'दिये हुये छिद्रकरके ऊपरको जावे है, ऊपर आदित्यको प्राप्त होवेहै. इति । जा श्रुतिमै 'तेन' इस पदसै आदित्यप्राप्तिका हेतु जो वायु ताको आदित्यसै पूर्व सुना है. यह पूर्वव विशेष प्रतीत होवेहै. याते आदित्यप्राप्तिका हेतु जो वायु ताको आदित्यसै पूर्व होनेकरके अग्निअनंतर वायुके पाठका वाध संभवे है. अत्र यह क्रम सिद्ध हुआकि नाडीरश्मिप्रवेशअनंतर उपासक अग्निको प्राप्त हो- वेहै. तास दिन तासे पक्ष तास पट्मास तासै संवत्सरको प्राप्त होवेहै. यह छां- दोग्यक्रम है. बृहदारण्यक संवत्सरअनंतर देवलोफमैं प्रवेश करेहै तासै वायु तासे आदित्य तास चंद्र तास भिजलीलोकमै प्रवेश करेहै. इस क्रमके अनुसार सूत्रम जो वायुपद है सो देवलोकका उपलक्षक है. बरससे अनंतर देवलोक सहित वायुको उपासक प्राप्त होवेहै; यह सूत्रका तात्पर्य है. इति ॥२॥ अव०- अग्निके अनंतर सुना जो वायु तिसका बरसके पीछे स्थान कहकर तहां कापीतकिमही वायुसै अनंतर सुने जे वरुणादिक तिनका अग्निादिक मार्गम स्थान कहे । तडितोधि वरुणः सम्वन्धात् ॥३॥ तडितः । अधि । वरुणः । सम्बन्धात् । इति प० । अर्थ-कौषीतकिवाक्यम सुना जो वरुण तिसका अग्निआदि मार्गमें संबंध है या नहीं? जा संदेहके निषेधार्थ कहह. तडित' नाम विजलीके 'अधि' नाम उर्धघरुणकासंबंध है. जलोंका राजा जोवरुण ताका विद्युतुसे सम्पन्धाता नाम सम्बन्ध है. यातें तडित्के उर्धवरुणका सम्बन्ध है वरुणसे अनंतर इंद्रादि- काँका प्रवेश यथा कौपीतकिमें कहा है तथाहि अंगीकार है ताका कोई या धक नहीं. सर्वफा मिलकरके यह क्रम सिद्ध हुआ-दिन, पक्ष, पट् मास, सं.

जा ( २५१) वत्सर, देवलोक, वायु, आदित्य, चंद्र, तडित्, वरुण, इंद्रलोक, प्रजापतिलो- कसे ब्रह्मलोकको उपासक प्राप्त होवेहै. इति ॥ ३ ॥ अव०-क्रम कहकर स्वरूप कहेहैं- अतिवाहिकास्तल्लिङ्गात् ॥४॥ अतिवाहिकाः । तल्लिङ्गात् । इति प० । अर्थ-अग्निआदिक मार्गके चिह्न हैं ? वा उपासकोंकी भोगभूमि हैं? वा उ- पासकोंको लेजानेवाले हैं। जा संदेहसैं कहे हैं-ते अग्निआदिक कार्यब्रह्मको प्राप्त करनेवाले अतिवाहिक नामलेजानेवाले हैं । “चन्द्रमसो विद्युतं तत्पु. रुपोऽमानवः । स एतान् ब्रह्म गमयति एप देवपथो ब्रह्मपथः". छांदोग्यके चतुर्थप्रपाठकगत श्रुतिमैं विजलीलोकमैं प्राप्त उपासकोंको "तल्लू- ल्लिङ्गात्' नाम अमानवपुरुपको लेजानेवाला सुना है. यथा अमानवपुरुष ले. जानेवाला है तथा अग्निआदिकभी लेजानेवालेही माने चाहिये. गमनकालमैं उपासकोंके इंद्रिय लीन हुये हैं. इंद्रियाविना भोग होवे नहीं, यातें अग्निा- दिक भोगभूमि विशेष नहीं यात अग्निअभिमानी जो देवता तिसको प्राप्त होकर तासै दिनअभिमानी देवताको प्राप्त होवेहै जाविध अंगीकार है. इति ॥४॥ उभयव्यामोहात्तत्सिद्धेः॥ ५॥ उभयव्यामोहात् । तसिद्धः। इति प० । अर्थ-जो अग्निआदिक अचेतनरूप होवें तौ उपासकभी देहरहित है, ई. द्रियां ताकी लीन है, यातें 'उभय' नाम उपासक अग्नि उभयको 'व्यामोहात्' नाम चेतनतारहित होनेसे उपासकको कार्यब्रह्मप्राप्ति नहीं होवेगी. लोक- मैंभी जो मूच्छित होवेहै ताको प्रयत्नवान् चेतनहीं लेजावें हैं, यात प्रयत्न- हीन चेतनको अपरचेतन प्रयत्नवान् लेजावे हैं जा युक्तिसहित "तत्पुरुपो- ऽमानवः" जा एकीकरणकरके उक्तलिंगसैं अग्निआदिक देवता तसिद्धेः' नाम अतिवाहिक सिद्ध होवेहें, यातें 'अमानववत् सर्वजगा लेजानेवाले चे- तन हैं. इति ॥५॥ वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ॥६॥ वैद्युतेन । एव । ततः । तच्छ्रुतेः । इति । प० ।

. ( २५२) अर्थ-अमानवपुरुष एक ब्रह्मलोकसे विजलीलोकमै आवेह यातें ताकी संज्ञा वैद्युत है. तिस वैद्युतकरके 'तत' नाम तिस विजलीलोकसें ऊर्ध्वको उपा- सक जायेहै. अर्थात् अमानव ब्रह्मलोकमै ले जावैहै. 'तच्छ्रुतेः' नाम उच्चरक्षुतिमै अमानवको लेजानेवाला सुना है. “आदित्यात् वैद्युत तान वैगुतान् पुरुपोऽमानव एत्य ब्रह्मलोकान गमयति तेपु ब्रह्मलोकेपुष- राः परावतो वसन्ति तेषां न पुनरावृत्तिः" जा वृहदारण्यकके अष्टम अध्यायगत श्रुतिमै अमानवको लेजानेवाला कहा है. अग्निस लेकर विजली- पर्यंत अग्निआदिक लेजानेमें प्रधान हैं वरुणादिक प्रधान नहीं, यात अग्नि- आदिक अतिवाहिक हैं. इति सिद्धम् ॥६॥ अव०-आगे फलको कहें हैं। कार्य वादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥ ७॥ कार्यम् । वादरिः। अस्य । गत्युपपत्तेः । इति । प० । अर्थ-" स एतान् ब्रह्म गमयति" जा वाक्यमै यह संशय है कि अमा- नव पुरुष उपासकोंको लेजाकर निर्गुण ब्रह्मको प्राप्त करे है ? या कार्यब्रह्मको प्राप्त करेहै ? इति । इसका परिहार करेंह-अमानव उपासकोंको 'कार्यम् नाम सगुण ब्रह्मकी प्राप्ति करेंहै यह यादरिआचार्य मानेहें. नाम इस कार्यपरिच्छिन्न ब्रह्मकीही गति नाम प्राप्ति "उपपत्तेः" नाम संभवेहै। प्रत्ययूप व्यापक परब्रह्मकी प्राप्ति संभव नहीं. इति ॥ ७ ॥ विशेपितत्वाच ॥ ८॥ विशेपितत्वात् । च । इति । १०। अर्थ-" ब्रह्मलोकान् गमयति"जा श्रुतिमें गंतव्य ब्रह्मको 'ब्रह्मलो. फान ' जा बचनस विशेपित नाम विशेषणयुक्त किया है. सायययको अ. वयवके भेदर्स गंतव्य कहना संभव है, परको गंतव्य कहना संभव नहीं. इति ॥८॥ अवल-ननु नपुंसक ब्रह्मशब्द मुख्यताकरके परका वाचक है. यात कार्य- वाको याचक मानके अमानव ब्रह्मको प्राप्त करेह यह कथन विरुद्ध है. जा शंकास कई सामीप्यात्तु तद्यपदेशः॥९॥ सामीप्यात् । तु । तद्व्यपदेशः । इति ।.प०॥ 'अस्य . ( २५३) अर्थ-तु' पद पूर्वपक्षका निषेधक है. परही ब्रह्म सत्यकामत्वादि गुणयुक्त हुआ कार्यब्रह्म कहिये है, यातें कार्यको 'सामीप्यात् ' नाम कारण परब- ह्मके नजीक होनेसे मुख्यताकरके परब्रह्मवाचक 'तत्' नाम ब्रह्मपदका कार्य- ब्रह्ममैं लक्षणवृत्तिवें व्यपदेश नाम प्रयोग है याने शंका संभवे नही, इति ॥९॥ कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात् ॥१०॥ कार्यात्यये । तदध्यक्षेण । सह । अतः । परम् । अभिधानात् । इति । प०॥ अर्थ-कार्य नाम ब्रह्मलोकके 'अत्यये' नाम विनाश हुयेसैं 'तद- ध्यक्षेण ' नाम ब्रह्मलोकस्वामी हिरण्यगर्भके सह नाम युक्त अतः' नाम कार्यब्रह्मसैं पर निर्गुण ब्रह्मको उपासक प्राप्त होवेहै. यह अर्थ " अभिधा- नात्" नाम एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्त नावर्तते नाव- तते" जा श्रुतिमैं कहा है. इति ॥ १० ॥ स्मृतेश्च ॥११॥ स्मृतेः। च । इति । । अर्थ-" ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्त प्रतिसश्चरे ।। परस्यान्ते कृता- त्मानः प्रविशन्ति परं पदम् " यह स्मृतिभी ब्रह्मलोकमैं प्राप्तोंकी क्रम- मुक्ति दिखावे है, यातेंभी अनावृत्तिबोधक श्रुतिसैं अपुनरावृत्तिके विधानसे कार्यब्रह्मको प्राप्तकी पुनरावृत्ति होवेनहीं। स्मृतिकाअर्थ-'प्रतिसश्चरे ' नाम प्रलयकालमें ते नाम उपासक पर हिरण्यगर्भसहित ताके अंतमैं पर शुद्धपदको प्राप्त होवेहै. इति । यातें कार्य ब्रह्ममाप्तिअर्थ अग्निआदि मार्ग है, प्रत्यग्रूप परब्रह्मकी प्राप्तिअर्थ नही. इति ॥११॥ पूर्वपक्ष- परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् ॥ १२॥ परम् । जैमिनिः। मुख्यत्वात् । इतिः। प० । अर्थ-नपुंसक जो ब्रह्मपद सो परब्रह्मकाही मुख्यताकरके वाचक है यातें अमानवपुरुष उपासकोंको 'परम् ' नाम निर्गुणब्रह्मकी प्राप्ति करेहै. यह जै- मिनिआचार्य मानेहें. इति ॥१२॥ . .

( २५४) दर्शनाच ॥१३॥ दर्शनात् । च । इति । प०॥ अर्थ-उपासकॉकी पुनरावृत्ति होवे नहीं। " शतं चैका च हृदयस्य नाड्यः तासां मंडानं अभिनिःसृता एका तया अचं आयन् अमृ. तत्वमेति विषजन्पा उत्क्रमणे भवन्ति" जा कठश्रुतिमै मुक्तिको 'द- शनात् ' नाम गमनपूर्वक देखा है, याने परही प्राप्ति योग्य है. इति । श्रुति- काअर्थ-एक अधिक शत हृदयकी नाडी हे तिनके मधमै मूर्द्धाको फोड़कर एक निकली है तिसकरके ऊपरको गमन करता हुआ अमृतत्वको प्राप्त होवेहै. तिस नाडीस मिन्न जेती नाडी हैं ते अनुपासक जीवोंके गमनमैं निमित्त हैं. इति ॥ १३ ॥ अव०-ननु मरणकालमें उपासकका कार्यब्रह्मप्राप्तिविपे संकल्प सुना है, यातें पर गंतव्य नहीं, जा शंकासै कहेहें- न च कार्ये प्रतिपत्त्यभिसन्धिः॥ १४॥ न । च । कायें। अंतिपत्त्यभिसन्धिः । इति प०॥ अर्थ-यह जो प्रतिपत्ति नाम प्राधिका अभिसंधि नाम संकल्प सो 'कार्य' नाम कार्यब्रह्मविषयक नहीं किंतु परब्रह्ममाप्तिविपयक है 'ते यत् अन्तरा तद ब्रह्म' जा श्रुतिस परही प्रसंगमें प्रतीत होवेहै. इति ॥ १४ ॥ पूर्वपक्षका समाधान पूर्व सूत्रोंसें जानना चाहिये. अप्रतीकालम्बनान्नयतीति वादरायण उभ- यथाग्दोपात्तत्क्रतुश्च ॥ १५ ॥ अग्रतीकालम्बनान् । नयति । इति । चादरायणः । उभयथा। अदोपात् । तरूतुः । च । इति प० । अर्थ-अमानयपुरुष सर्व उपासकोंको ब्रह्मलोकम प्राप्त करेही या प्रतीक उ. पासकोस भिन्न उपासकोंको प्राप्त करेहै ? जा संदेहकी निवृत्तिके अर्थ कहेह-अः मानवपुरुष 'अप्रतीकालम्पनात्' नाम प्रतीक उपासकोस भिन्न उपासकोंको 'नयति' नाम ब्रह्मलोकम ले जायेहै यह पादरायण आचार्य माने है. ग्रह लोकमै यपि तवीयाध्यायम सर्व उपासकोंका अनियम अंगीकार किया है। उक्तत्रय - (२५५) याने पूर्वउत्तरविरोध है, तथापि 'उभयथा' नाम कोई उपासकोंको ले जाब? कोई उपासकोंको नहीं लेजावेहै, जाविध दोपकार अंगीकार कियेस अदोप है. पूर्व जो अनियम किया है सो प्रतीक उपासकोंसे भिन्न उपासकोंका है. कार्यब्रह्मविषयक जो उपासना सो 'ऋतु'पदसैं अंगीकृत है. सो उपासना होवे जिसके सो 'ततूकतु' कहिये हैं. तिसको कार्यब्रह्मकी प्राप्ति होवेहै. प्रतीक उपासनामैं ब्रह्म प्रतीकका विशेषण है, यातें प्रतीककी प्राधान्यता होनेसे तत् उपासकोंको ब्रह्मउपासक कहना संभव नहीं और पंचाग्नि उपासकभी अब्रह्म- उपासक हैं. तौभी श्रुतिबलसैं तिनको ब्रह्मप्राप्ति होवेहै. इति ॥ १५ ॥ विशेषं च दर्शयति ॥ १६.॥ विशेषम् । च । दर्शयति । इति प० अर्थ-छांदोग्यमैं "नाम ब्रह्म इति उपासीत" यह कहकर आगे प्राणप- . र्यंत अनेक ब्रह्म कहेहें-तहां नाम प्रतीक उपासनाके फलसैं उत्तर उत्तर वा- क्यादिक उपासनांका 'विशेषम्' नाम अधिक फलं श्रुति दिखावे है, यातें ब्रह्मउपासकोंकोही ब्रह्मकी प्राप्ति होवेहै। प्रतीक उपासकोंको नहीं इति सिद्धम्१६ . इति श्रीशारीरकसूत्रभावप्रकाशिकाभापाटीकायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः॥३॥ अथ चतुर्थपादप्रारंभः॥ सगुणविद्याके फलको कहकर निर्गुणब्रह्मविद्याकरके प्राप्यको कहेहैं। इस पादके दो अधिक वीस सूत्र हैं. तिनमैं सात अधिकरण हैं पंचदश गुणरूप हैं. तथाहि-- सङ्कया। अधिकरण। प्रसङ्ग। मुक्तिविचार गु० मु० गु० ज्योतिर्विचार मुकब्रह्मरूप मुक्तम गुणविधान गुण। अ० ४ अ. अ० (२५६) ६ तत् निषेध ७ गु० उभय अंगीकार ८ अ० संकल्पसे फल + गु० + १२ अ० सं० शरीरनिषेध शरीरअंगीकार उभयविधान भोगविधान भो० अपरदेहप्रवेश शरीरअंगीकारं ऐश्चर्यअंगीकार. ऐ० जगद्ररचनानिषेध निर्गुणसिद्धि भोगतुल्यता अनावृत्तिविधान गु० अॅ० १८ . १९ + + ૨૨ + गु० इस पादका यह प्रथम सूत्र है। सम्पद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् ॥१॥. सम्पद्य । आविर्भावः । स्वेन- शब्दात् । इति ५० अर्थ-"एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय पर ज्योतिरुप सम्पच स्पेन रूपेण अभिनिष्पद्यते" यह छांदोग्यमै मुना है.श्रुतिका अर्थ पूर्व कर दिया है. इति या धर्मकर्ता पुरुषअपरस्वरूप रूप फलको प्राप्त होवेहै. तथा निगुणवेत्ताभी अपरफलको धारण करेहिया केवल आत्मस्वरूपसें स्थित. होवेह? यहातहां संदेह है, ताकी निवृत्ति करें है.~'सम्पद्य' नाम स्वप्रकाश 4 . ( २५७) आत्माका साक्षात् अनुभव करके 'स्वेन नाम तिसी आत्मस्वरूपमात्रसैं 'आ- विर्भावः' नाम मुक्त अवस्थित होवेहै. ' स्वेन शब्दात् ' यह तहां हेतु है. " स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते " जा श्रुतिमैं स्वशब्दका विधान किया है। यातें उक्त अर्थही अंगीकार है. इति ॥१॥ अव०-स्वशब्दसैं पूर्व उत्तर स्वरूपमैं जो विशेष सो कहेहैं। मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥२॥ मुक्तः। प्रतिज्ञानात् । इति । प० । अर्थ-जो स्वरूपसे अवस्थित होवेहै सो ' मुक्तः' नाम सर्व अनर्थरहित स्वप्रकाश परमानंदस्वरूप है. और पूर्व अवस्थात्रयकरके अनर्थभागी था यह पूर्वसैं विशेष है. 'प्रतिज्ञानात्' नाम सर्वदोपरहित आत्माकी तहां श्रुतिमैं व्या- ख्येयत्वरूपसे प्रतिज्ञा करी है यातें सर्व दोपरहित मुक्कस्थित होवेहै. इति ॥२॥ अव०-ननु ज्योतिकार्य विशेप है यातें ताको जो प्राप्त हुआ है सो मुक्त होवे नहीं जा शंकासें कहेह- आत्मप्रकरणात् ॥३॥ आत्मप्रकरणात् । इति प०। अर्थ-"परं ज्योतिरुपसम्पद्य" जा श्रुतिमै ज्योतिसे आत्माका अंगीकार है. भौतिक ज्योतिका अंगीकार नहीं । “य आत्मा अपहत्तपाप्मा" जा ध्रु. तिमै तहांही आत्माका प्रकरण है यातें ज्योति आत्मा है. इति ॥ ३ ॥ अविभागेन दृष्टत्वात् ॥४॥ अविभागेन । दृष्टत्वात् । इति प० । अर्थ-पूर्व जो मुक्त कहा है सो ब्रह्मसै भिन्न स्थित होवेहै ? वा अभिन्न स्थित होवेहै? जा संशयका परिहार करहें-मुक्त 'अविभागेन' नाम परमानं- दरूप ब्रह्मस्वरूपसें स्थित होवेहै। 'ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति।तत्त्वमसि' इ- त्यादिक श्रुतिनमैं अभेद 'दृष्टत्वात्' नाम देखा है. इति॥४॥ ब्राह्मण जैमिनिरूपन्यासादिभ्यः ॥५॥ ब्राह्मण । जैमिनिः । उपन्यासादिभ्यः। इति प० । अर्थ-मुक्त सर्पज्ञतादिधर्मसहित स्थित होवेहै ? वा तत्रहित स्थित होवेह !

(२५८) वा उभयरूपसें स्थित होवेहै ? जा संदेहस पूर्वपक्षमै यह अर्थ है. 'ब्राह्मण' नाम ब्रह्मसंबंधी जे सर्वज्ञादिधर्म तिनसहित मुक्त पुरुष स्थित होवेहै यह.जीम' निआचार्य माने हैं. 'उपन्यासादिभ्यः यह तहां हेतु है. आदिपदसैं विधि और व्यपदेशका ग्रहण है, उपन्यासपदसैं उपदेशका अंगीकार है. सो 'अ- न्वेष्टव्यः य आत्मा अपहतपाप्मा' इत्यादिरूप है। 'तस्य सर्वेषु लो- केपु कामचारो भवति' इत्यादि विधिका अंगीकार है. उपदेशविधिस विल- क्षण व्यपदेशका अंगीकार है. सो । "सर्वज्ञः सर्वेश्वरः" इत्यादिरूप है. "ज्योतिरूपसम्पद्य" यह मुक्तबोधक वचन उपदेशविधि व्यपदेशरूप नहीं यातें सर्वज्ञतादि प्रपंचसहित मुक्त स्थित होवेहै. इति ॥५॥ द्वितीय पूर्वपक्ष कहेहैं- चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडलोमिः ॥६॥ चिति । तन्मात्रेण । तदात्मकत्वात् । इति । औडलोमिः। इति पण अर्थ-जीवात्माको 'तदात्मकत्वात्' नाम घिदेकरस होनेसे 'तन्मा- त्रेण' नाम चैतन्यमात्ररूपसे स्थित जो मुक्त तिस 'चिति' नाम ब्रह्मरूप मुक्त- विपे यह सर्वज्ञ है इत्यादिक शब्दोंका अनर्थकही प्रयोग करेंहै. यह औडु लोमि आचार्य मानें हैं. सर्वज्ञतादिक धर्मनको भिन्न माने वा अभिन्न मार्ने उभयमकारसे मुक्तके धर्म कहिना संभव नहीं. इति ॥ ६ ॥ उभयपूर्वपक्षका समाधान करहै- एवमप्युपन्यासात्पूर्वभावादविरोधं वादरायणः ॥७॥ एवम् । अपि । उपन्यासात् । पूर्वभावात् । अविरोधम् । बादरायणः । इति प०। अर्थ-'एवं' नाम पारमार्थिक चैतन्यमात्रस्वरूप अंगीकार कियेभी उपन्या: ससे पूर्व निश्चित जो ब्रह्मका व्यवहारक सर्वज्ञतादिवान स्वरूप सो 'भावात् 'विद्यमान है या मुकल्प ब्रह्मके समपंच निप्रपंच उभयरूप मानने मेंभी वि. रोधका अभाव है यह यादरायण आचार्य मानें हैं. अर्थात् सर्वज्ञतादिक पाधिके धर्म हैं, या अविधाकी निवृत्ति हुयेपर विदेहकवल्य निप्रपंचही है. इति ॥ ७॥ भय०-अपरविद्याका फल कहें- .

(२५९) सङ्कल्पादेव तु तच्छ्रुतेः ॥ ८॥ सङ्कल्पात् । एव । तु । तत्श्रुतेः। इति प०॥ अर्थ-छांदोग्यके अष्टम प्रपाठकमैं यह सुना है। " स यदि पितृलोक- कामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति तेन पित- लोकेन सम्पन्नो महीयते" इत्यादि विस्तारसे कहकर खंडके अंतमैं यह कहा है। "यं यं अन्तं अभिकामो भवति यं कामं कामयते सोऽस्य सङ्कल्पादेव समुत्तिष्ठति तेन सम्पन्नो महीयते” इति । अर्थ-सो उपा- सक यदि पितृरूप लोककी कामनावान् होवेहै अर्थात् पितरों से संबंधकी इच्छावान होवेहै. तदा संकल्पमात्रसैं पितर प्राप्त होवेहँ तिस पितृलोक भो- गसैं ' सम्पन्न' नाम इष्टप्राप्तिद्वारा पूज्य होवेहैं । जिस जिस प्रदेशकी इच्छा- वान् होवेहै सो संकल्पमात्रसैं ताको प्राप्त होवेहै तद्वारा पूज्य होवेहै. इति। तहां यह संदेह है कि ब्रह्मलोकमै उपासकको भोगहेतु पित्रादिक संकल्पमात्रसैं प्राप्त होवेहें ? वा अपरप्रयत्लसहित संकल्पसे प्राप्त होवेहैं ? इति। ताकी नि- वृत्ति करहें-'सङ्कल्पात् एव नाम संकल्पमात्रसैंही उपासकको पित्रादि- क विभूतिप्राप्त होवेहै. 'तत्श्रुतेः' नाम उक्त श्रुतिमैं संकल्पमात्रसैं अप- रसाधन विना पित्रादिकोंकी प्राप्ति सुनी है यातें अपरसाधनकी अपेक्षा नहीं. इति ॥८॥ अतएव चानन्याधिपतिः ॥९॥ अतः । एव । च । अनन्याधिपतिः। इति । प० । अर्थ-'अतः एव' नाम सत्यसंकल्पसैंही उपासक अनन्याधिपति होवेहै अ- र्थात् ताका अपर कोई पति नहीं होवेहै. जो ताका अपर कोई पति होवेगा तौ तत्अधीन भोग हुयेसै संकल्पमात्रसैं भोगकथन असंगत होवेगा, यातें ई. श्वरस्वरूप उपासकको संकल्पसेही सर्व ऐश्वर्य प्राप्त है. इति ॥९॥ अभावं वादरिराह ह्येवम् ॥१०॥ अभावम् । वादरिः। आह । हि । एवम् । इति । प० । अर्थ-" सङ्कल्पादेव" जा श्रुतिसे उपासकोंका मन है यह निश्चित है परंतु शरीर इंद्रियां हैं या नहीं ? जा संदेहसे कहें हैं. यथा 'सङ्कल्पादेव' , ( २६०) जा श्रुतिस अपरसाधनका अभाव निश्चय किया है तथा शरीर इंद्रियोंकाभी अभाव है यह वादरि आचार्य मानेहें । मनसा एव एतान् कामान् पश्य- न रमते य एते ब्रह्मलोके "जा श्रुति शरीरइंद्रियांका 'एवम् ' नाम अ- भाव 'आह' नाम कहेहै. जो उपासकके शरीरादिक होवे तौ" मनसा एव" यह श्रुति अनर्थक होवेगी. इति॥१०॥ भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ॥ ११ ॥ भावम् । जैमिनिः । विकल्पामननात् । इति प० । अर्थ-यथा उपासकका मन है तथा शरीर इंद्रियका 'भावम् ' नाम स- भाव है यह जैमिनिआचार्य मानेहें । " स एकधा भवति त्रिधा भवति पचधा भवति सप्तधा भवति नवधा चैव पुनश्चैकादश स्मृतः शतं च दश चैकं च सहस्राणि च विंशतिः" जा श्रुतिमैं उपासकके अनेक प्र. काररूपका विकल्प . आमननात्' नाम अंगीकार किया है. शरीरके भेदविना उक्त विकल्प संभव नहीं, यातें शरीरादिक है. इति । श्रुतिअर्थ- सो विद्वान् सृष्टिस पूर्व एकरूप हुआही त्रिधादिभेदसै अर्थात् तेज, अप, अ. भ, शब्द, स्पर्शादि अनंत भेदवान् होवेहै. इति ॥ ११ ॥ हादशाहवढभयविधं वादरायणोऽतः ॥ १२ ॥ द्वादशाहवत् । उभयविधम् । बादरायणः। अतः। इति । प०] अर्थ-'मनसा एवं ' जा श्रुतिसें और 'एकधा भवति ' जा विकल्प श्रुतिसं यदा शरीरादिकोंका संकल्प होवेहै तदा शरीरादिकाको उपासक धा. रण करेंहै. यदा संकल्प नहीं होवेहै तदा धारण नहीं करेहै. जो 'उभय: विधम् ' नाम दो प्रकारका उपासकका ऐश्वर्य है यह बादरायण आचार्य माने हैं. 'टादशाहवत्' यह तहां दृष्टांत है. द्वादशाहको सत्रत्य और तद. भाय पूर्वमीमांसा, प्रसिद्ध है. इति ।। १२॥ अव०-ननु शरीरादिके अभावकालमै भोग कैसे होवेगा? जा शंकास . तन्वभावे सन्ध्यवदुपपद्यते ॥ १३॥ तन्यभावे | सन्ध्यवत् । उपपद्यते । इति प०। अर्थ-तनु नाम इंद्रियाँसहित शरीरके 'मभाय नाम अभावकालमै 'स.

(२६१) 'ध्यवत् नाम यथा स्वप्नमैं मानसविषयका भोग जाग्रत्भोगसैं विलक्षण होघेहै तथा उपासकको भोग होवेहै. "मनसा एव" यह श्रुति उक्तविधमानेही 'उप- पद्यते' नाम समीचीन होवेहै. इति ॥ १३ ॥ अवल-ननु देहादिकोंविना भोग मानेसैं शरीर मानना अनर्थ होवेगा? जा शंकासे कहे हैं- भावे जाग्रहवत् ॥ १४॥ भावे । जाग्रदत् । इति प० । अर्थ-'भावे' नाम देहादिक होवें तौ 'जाग्रवत्' नाम जाग्रत्कालके स. मान भोग होवेहै, सो स्वमभोगसैं विलक्षण है. इति ॥ १४ ॥ अव०-ननु विकल्प श्रुतिके अनुसार अनेक शरीर माने है ते आत्मासे रहित हैं. आत्माविना भोग होवे नहीं याते शरीरोंका मानना अनर्थ है? जा शंकासैं कहेहे- प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥ १५॥ प्रदीपवत् । आवेशः। तथा । हि । दर्शयति । इति प० । अर्थ-नवीन शरीरों मैं आत्मा है वा नहीं? यह इसमें संदेह है । अनादि अंतःकरणकरके भोक्ता परिच्छेदवान् है, याताका अपर शरीरोंमें प्रवेश संभव नहीं याते ते शरीर आत्मासै रहित हैं. यह पूर्वपक्ष है. तहां यह उत्तर है. न- चीन देहादिकोंमें उपासकका आवेश नाम प्रवेश उपासनाकी सामर्थ्यसें संभवे है. अनादि जो अंतःकरण है सो उपासकके प्रवेशमैं प्रबंध नहीं करसक्ता. यथा एक प्रदीप अनेक वत्तियों में प्रवेश करेहै तथा उपासक नवीन अंत:करणद्वारा सर्व शरीरोंमें प्रवेश करहै. 'एकधा' यह श्रुतिं 'तथाहि नाम तैसेही प्रवे- शको 'दर्शयति' नाम दिखावे है. इति ॥ १५॥ अव०-ननु उपासकको शरीरवान् कहिना युक्त नहीं । 'तत्केन के प. श्येत्' इत्यादिक श्रुति विशेष विज्ञानका अभाव चोधन करेहै, जा शंकास कहेहें- स्वाप्यसम्पत्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥१६॥ स्वाप्यसम्पत्योः । अन्यतरापेक्षम् । आविष्कृतम् । हि । इति प० । अर्थ-विशेष विज्ञानका जो तहां प्रसंगमैं अभाव सुना है, सो 'साप्य' ( २६२) नाम सुषुप्तिकी और सम्पत्ति नाम मुक्तिकी 'अपेक्षम्' नाम अपेक्षासें सुना है. यह उक्त अर्थ प्रकरणसँ 'आविष्कृतम्' नाम निश्चित है, यात उक्त श्रुति सगुणउपासकके शरीर अंगीकारमै वाधक नहीं. इति ॥ १६ ॥ जगद्व्यापारवज प्रकरणादासन्निहितत्वाच्च ॥ १७॥ जगद्व्यापारवर्जम् । प्रकरणात् । आसन्निहितत्वात् । च । इति प०। अर्थ-पूर्व उपासकका जो ऐश्वर्य कहा है सो ईश्वरवत् निरंकुश है या सांकुश है? यह तहां संशय है. उपासकका अपर कोई अधिपति नहीं यातें ताका निरंकुश ऐश्वर्य है. यह पूर्वपक्ष है. इसका ईश्वरनानात्व फल है, सि- द्धांतमें एक ईश्वर फल है. यह सिद्धांत है. 'जगद्व्यापार' नाम जगत्की उत्पतिआदिकसे 'वर्जम्' नाम विना उपासकका अणिमादि ऐश्वर्य सांकुश है. जगद्रचनाव्यापार परमेश्वरका है, उपासकका नहीं. जहां जहां उत्पत्तिवो. धक वाक्य हैं तहां तहां सर्व जगा 'प्रकरणात्' नाम परमेश्वरकाही प्रकरण है और 'असन्निहितत्वात् नाम तहां समीप उपासकका प्रसंग नहीं यातें नित्य सिद्ध परमेश्वरकाही निरंकुश ऐश्वर्य है. जो ईश्वरकृपासे प्राप्त हुआ ताको निरंकुश कहना संभव नहीं. इति ॥ १७ ॥ प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिमण्डलस्थोक्तेः १८ प्रत्यक्षोपदेशात् । इति । चेत् । न । अधिकारिकमण्डल. स्थोक्तः इति प०॥ अर्थ-ननु 'आमोति स्वाराज्यम्जा प्रत्यक्ष नाम श्रुतिसे ऐश्वर्यका उपः देश किया है या उपासकका ऐश्वर्य निरंकुश है. । 'इति चेत्' नाम उक्त शंका करें तो असंगत है. तथाहि स्वस्वव्यापारमें जो सूर्यादिकोंको जोड़े सो अधिकारिक अंगीकार है. अर्थात् परमात्माका ग्रहण है सो मंडलस्य नाम सूर्यादिमंटलम स्थित है तिसका । "आमोति मनसः पतिः" जा उत्तर: याक्यम 'उत्त' नाम कयन है, या उपासकका ऐश्चर्य सांकुश है. यह नि- श्चित है. इति ॥ १८॥ विकारावर्ति च तथाहि स्थितिमाह ॥ १९ ॥ विकारावर्ति । च । तथाहि । सितिम् । आह । इति प० है .

(२६३) . अर्थ-सगुण ब्रह्मस्वरूपमैं विकारावति नाम निर्गुणस्वरूपभी स्थित है. ता. थाहि "एतावानस्य महिमा" यह श्रुति सगुणको कहकर । "अतो ज्या- यांश्च पुरुषः" यह निर्गुणको कहेहै या उक्त श्रुतियां ब्रह्ममै सगुणत्व और निर्गुणत्वकी स्थितिको 'आह' नाम कहेहै. तात्पर्य यह है यथा सगुणमें स्थित निर्गुणस्वरूपको उपासक प्राप्त होवे नहीं तथा तद्गत जे जगद्रचना कर्तृत्वा. दिक धर्म तिनकोभी प्राप्त होवे नहीं. तिन धर्मनकी उपासना नहीं करी यातें तिनको प्राप्त होवे नहीं. इति ॥ १९ ॥ अव०-निर्गुणमैं अपर प्रमाण कहेह- दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥२०॥ दर्शयतः। च । एवम् । प्रत्यक्षानुमाने । इति । प०। अर्थ-ब्रह्ममै निर्गुणत्वको प्रत्यक्ष नाम श्रुति अनुमान नाम स्मृति दिखाये हैं। 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं ' यह श्रुति और 'न तास. यते सूर्यः' यह स्मृति यह दोनों निर्गुणत्ववोधक हैं. ॥ २० ॥ भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच ॥ २१ ॥ भोगमात्रसाम्पलिङ्गात् । च । इति । प० । अर्थ-'तमाहायो वै खलु मे लोको यं ते लोकोऽसौ' इति । जा श्रुति, उपासकका भोगमात्र उपास्यके साम्य नाम तुल्य सुना है, जगत्व्या- पारमैं तुल्यता नहीं सुनी यातें 'लिङ्गात् ' नाम उक्त साम्यतारूप लिंगर्स उपासकका ऐश्वर्य सातिशय प्रतीत होवेहै। ब्रह्मलोकम ब्रह्मपर्यंकगत उपा- सकको ब्रह्मा कहेहै यह जल प्रधान पंचीकृत पंचमहाभूत कार्यसहित हमारे हैं. याने जलमय अनेक कोटि योजन विस्तारवान् सर्व सुख भूमि यह प्रत्यक्ष सर्वद्रष्टा मम हिरण्यगर्भका निवासस्थान तुम्हाराभी हो. यह श्रुतिका तात्पर्य है. इति ॥२१॥ अवल-ननु उपासकके ऐश्वर्य सांकुश मानर्स सो लौकिक : ऐश्वर्यवत् ' अनित्य सिद्ध होवेगा यात उपासककी पुनरावृत्ति होयेगी. भगवान् सूत्र- कार कृपालु यादरायण जा शंकाका समाधान करहें। अनावृत्तिःशब्दादनात्तिः शब्दात् ॥२२॥ अनावृत्तिः । शब्दात् । अनावृत्तिः। शब्दात् । इति । प० ।

. नाम (२६४) अर्थ-जे अग्निआदिक मार्गसे ब्रह्मलोकमै प्राप्तहुये हैं तिनकी अनावृति नाम पुनरावृत्ति होवे नहीं; 'शब्दात् । न च पुनरावृत्तिर्न च पुनरावृत्तिः' इत्यादिक शब्द तिनकी पुनरावृत्तिका निषेध करें, यातें सो फिरकर आवे नहीं और जे निर्गुणब्रह्मके वेत्ता हैं तिनकी पुनरावृत्तिकी शं- काही नहीं सगुणवेत्ताकी जो निर्गुणको आश्रय करकेही अनावृत्ति है तो नि- गुणवेत्ताकी पुनरावृत्ति कैसे होवेगी, यातें ब्रह्मवेत्ता पुरुष अनर्थसे रहित हुये परमानंद परिपूर्ण ब्रह्मस्वरूपसे स्थित होवेह. सूत्र में द्वितीय 'शब्दादना- वृत्तिः' यह पद शास्त्रकी समाप्तिके अर्थ है. इति ॥ २२ ॥ इति श्रीशारीरकसूत्रभावप्रकाशिकाभापाटीकायां चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः समाप्तः ।। शुभमस्तु ॥ श्रीरामाय नमो नमः ।। पादसख्या। अधिकरण पादसूत्रसङ्ख्या. १ २० ७ ४ ८ २८ . २० २४ M ८ २१ ૧૨ २७ ४१ ८ १२ १७ १४ ४.9 १६ १२ २२ (२६५) अध्यायसन्ख्या। अ० अध्यायसूत्रसङ्ख्या । गु० ९४ १ . २ ४७ ३ ११९ १५७ १८६ ७८ ४ ४० सर्वअधिकरण। सर्व गुण । सर्व सूत्रसंङ्ख्या. दोहा-चार खण्ड करि सूत्ररूत, कीन निरूपण जासु ।। सूत्रकार तिस बंदना, बंदन पुनि पुनि तासु ॥ १ ॥ इति भिक्षुकृता सूत्रभावार्थप्रकाशिका भापाटीका समाप्ता ।। श्रीरामचन्द्राय नमो नमः ।।

शुद्धिपत्र. सूचन कियाहै तत् नाम शोकके tr ७ पत्र. पंक्ति. अशुद्ध. शुद्ध. पत्र. पंक्ति. अशुद्ध. शुद्ध. ३ जनं सूचन ३ २९ मैत्रेय मैत्रेयी + जे आद्रवणात् नाम १० १ प्रवृत्ति योगवृत्ति १० १५ मैत्रेय मैत्रेयी ६६ २ योग + १२ ५ नहीं नहीं यह ७१ १५ विज्ञान अविज्ञान १४ तस्य इति ७१ २७ प्रगट प्रग्रह १४ १४ नामे नाम ८ बालाकिने वालाकिके १५ २ वसता भो ८० १२ किससे है किससै ऊठै है १५ ३ नभी असुनामी ८४ २० प्रयत्नवान् प्रयत्नका विषय १८ १९ मेरेसे मंत्रसे ९१ , ३ मृत्तिकादिको मृत्तिकादि- १९१४ सो जो कोंको २२ १ मतमैं मतमै जो ९२ २० भोक्ताका भोक्ताको २९ २७ वृत्तिके वृत्तिको ९७ ६ निरवय निरवयव ३१ २७ तासे तामे ९९ २३ रसका इसका ३२ १५ तिन ते (१०१ १९ परत परमत ४० १० बला जला ११४ ३ असंभव अनुभव ४० १९ अन्तर्यामीहै परमात्मा अशरीर ११६ २ मी है मी होनेके कारण अ-१२६ २ कृत्स्नं कृष्णं न्तर्यामी कृत्स्न कृष्ण ४१ २१ अर्थवा अथवा |१३९ १ चापि दाश चापिदास दाश ४२ १८ अक्षर दाश दासदाश २ नाच्च नाने १४२ २३ यज्ञ पक्ष ४९ ओ ओत १४५ २१ प्रमाण प्राण ४९ २४ मिथ्यापदसै ग्रहण ग्रह तत् शोकके शूद्र ९ सप्तमें सप्त आद्रवणात् नाम शूक १५० ८ वृतं । वृतं त्रिवृतं त्रिवृतं ४४ . ४ २ पत्र. ४ . पंक्ति. अशुद्ध. पत्र, पंकि. अशुद्ध. १६१ १ प्रपतरे प्रयततरं २०० १३ 'नहीं ही १६३ १४ तिसका तिसने २०० १९ लोकनक लोकनको १६८ २० बोध बाघ २०० २६ श्रुतिमै विद्या श्रुतिमैं जो विद्या यामै तो २०० २७ पूर्व सोई पूर्व १७० १५ लोकमै कालमैं २०१ २२ कर करे १७२ ९ अर्थात् अथातः २०१ २४ वर्चसंन वर्चसेन १७२ २३ एकार्थ एकभी २२२ १४ कृत कुरु १७४ १३ रूपसे २२४ १ तिरस्कारभाव तिरस्काराभाव ९ शिव शिर २२७ २ उपासनाके उपासनाका अ० पू० २२७ २ यजनको यजमानको १८३ अ० पू० २२९ १० बंध प्रतिबंध १८४ ११ वतो व्रतो (२२९ २६ मने मन से संबन्ध है २२९ २७ वहि यहि १८८२४ याते २३५ ६ ज्ञान ज्ञानसे १९२ २५ वेद्याद्यर्थभेदात् वेधाद्यर्थभेदात् २३६ ६ असंवन्धसे असंवन्ध १९२ २६ वेद्याद्यर्थमेदात् वेधार्थभेदात् २४८ २९ विरला विरज १९३ ६ वेद्यादि वेधादि २४९ २६ पीछे सुना है पीछे वायु सुना है १९३ ७ वेद्यादिक वेधादिक २५० २८ दिन १९७ १३ तदन्तरं तदक्षरं ७ ८ . या असि, दिन ३०-०२-८ वेदान्तग्रंथाः योगवासिष्ठ संस्कृत सटीक आत्मबोध भापाटीका तत्ववोध भापाटीका.... रामगीता सान्वय भापाटीका .... .... रामगीता मूल .... .... .... .... .... .... .... .... .... शिवगीता सटीक वेदान्तस्तोत्र भाग १ ला ०-२ भाग २रा ज्ञानगुप्तमकाश योगविद्याका अच्छा साधन.... ०~१॥ ०-॥ चर्पटपंजरीमूल 0-1 भापाटीका.... न्यायप्रकाशभापा (वेदान्त ) खामीचिद्धनानन्दकृत. आत्मपुराण भाषा (वेदान्त) स्वामीचिद्धनानन्दकृत... १२-०.१-१२ योगवासिष्ठ भापा (वेदान्त ) प्रकरण ६ योटे अक्षरका १२-० १-१२ वालबोध भापा ( वेदान्त) पं० पीताम्बरजीकृत दशोपनिपदसार खामी अच्युतानन्दगिरिकृत भाषा योगवासिष्ठ वैराग्य और मुमुक्षुमकरण, वड़े अक्षरका योगवासिष्ठ मध्यम अक्षर वृत्तिमभाकर (वेदान्त) स्वामी निश्चलदासकृतभापा... विचारसागर खामीनिश्चलदासकृत भाषा १-८ वेदान्तसंग्रह ०-१॥ ०-॥ वेदान्तसूत्र... सुन्दरविलास मूल टिप्पणीसहित मुन्दरविलास विपर्यय अंगकी टीकासहित और ज्ञानस- मुद्र तथा सुन्दर काव्य साधु श्रीसुन्दरदासकृत एकादशस्कन्ध श्रीचतुरदासजीकृत भाषा विचारचन्द्रोदय ( वेदान्त) भापा पं० पीताम्बरजीकृत मणिरलमाला भापाटीका तत्वानुसन्धान भाषा खामीचिद्धनानन्दकृत .... .... .... .... .... .... .... ०-२ .... .... .... ....

४-०. .... .... .... .... .... .... .... ०-४ .... ०-४ .... .... ०-८ .... .... .... .... विवेकचूडामणि श्रीशङ्कराचार्यकृत .... ..... शंकरदिग्विजय सटीक श्रीशंकराचार्यकृत विज्ञाननीका भापाटीकोपेता हरिमीडेस्तोत्र सटीक ०~१० ०-२ त्रोटक सटीक अपरोक्षानुभूति सटीक वेदस्तुति सटीक (सान्वयभापार्टीका) पंचदशीमूल द्वादशमहावाक्यविवरण पंचदशी सटीक शिवगीतामूल रेशमी गुटका न्यायदर्शन भापाभाष्य गणेशगीता गुटका रेशमी गीता चिद्धनानंदस्वामीकृत गूढार्थदीपिका मूल अन्वय पदच्छेदसहित भापाटीका शंकरानंदी गीता सटीक अनुभूतिप्रकाश सटिप्पण २-४ वैराग्यगतकभापा हरदयालकृत ०-१००-२ श्रीबृहदारण्यकोपनिपन शांकरभाष्यानुसार वेदान्तदी- पिकानामक भापाटीकासहित. १०-० १-० ईशायटोपनिपद् भापाटीका छांदोग्योपनिषद् भापाटीका गीता श्रीघरीटीकासह १-० गीता मधुम्दनीटीकासह श्रीमद्भगवद्गीतावास्यार्थबोधिनीभापाटीका गीता बड़ेअक्षरकी १६ पेजी मूळगुटका सुली १२ पेजी ०-१२०-२ गीता गुटका छोटी हरिप्रसाद भगीरथजी, कालकादेवी रोड-रामवाड़ी, मुंबई. .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ०-२ .... .... .... ....

Uttar Mimansa

Author
Bhikshu
Title
Uttar Mimansa
File name
Uttar Mimansa
Text
OCR done
Citation
1899
Published
2012/08
Publisher
Mumbai.,nirnay Sagar Press
Language
Sanskrit
Pages
283
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
DLI number
311409
Barcode
99999990320299.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
2JZvoIfi95N
Download PDF

Uttar Mimansa