·EDITORS' NOTE. The Vedântâdhilarana-Måla has been published frorn funds supplied to ps by Seth Tribhurandás Varjiyandds of Jadhav Baug in order to perpetuate the memory of his youngest and most beloved, son Is'rardas who died prematurely in May 1919 and who was known for his amiable nature and religious tendencies. Seth Tribhuvandâs has set apart a good sum for the memory of his deceased son Is'sardås, and he has decided to devote a portion of the anhual interest of this sum to the publication of the works of the Vallabhacharyan literature according to the sentiments expressed by his deceased son during his life-time. All the publications from these funds will be included in the series to be named after his son Is' wardås. For this act of judicious charity the literary world in general, and the Sampradiya in particular, will be very grateful to him. Our obligations are also due to Pandit Gattulálk's library, and the Bhandarkar Oriental Research Institute for the loan of MSS. of the present work. Our best thanks are due to Bila Shastri of Kotah who very kindly sent to us his copy of this work, mostly copied and corrected by himself from the MSS. of the Nathadwåra library. Purushottamaji. Purushottamaji, the author of this work, was born at Gokula in Vuttra district on Bhadrapada Sukla 11th, 1724 Samwat. He was 7th in descent from Sree Vallabhacharya. He has written pumerous works the bulk of which is said to equal nine Mahabharatas. They all bear the stamp of his masterly genious. Purushottamaji lived up to a very advanced age. In Samwat 1820 he is said to have had a religious discussion with one Venibhatta of Benaras. Serving his God Sree Båla-Krishnaji he lived at Surat in Gujarat, there he had come with his uncle Wrajarajaji. Vedântâdhikaranamálá. The text of this work is based on four USS., two from the late Pandit Gaţțulili's library, one from the government collection now placed in the charge of the Bhindarkar Oriental Research Institute, and one kindly sent to us by BilaShastri of Kotah from Sri Nathad mira. The MSS. from the Bhindarkar Institute contained the 3rd and 4th Adhyâyas only, while the rest did not contain the 4th + ·2 Adhyâya The 4th Adhyâya of this work seems to have been an extremely rare work Yogi Sree Gopes'warji did not get it and hence he wrote out the Adhiharanamålå of the fourth Adhylya himself, as he says at the end of the appendix printed here. During our tour at Kotah, KanLaroli, Nátbadwåra, and Junagadha we did not find the 4th Adhyaya in the libraries there So it is a great satisfaction to us that we are able to publish the complete vorb here Gopes'warji's Adhiharan mila of the 4th Adhyâya has been therefore published here as an appendix. Gopes'wari is also a great master lıke Purushottamajı, but his style is not as rigorous and concise as that of Purushottamaji The object of this work as stated by Parushottamaji himself is to summarise the teaching of the satias according to the Aņu Bhashya, and facilitate the understanding of the same by those who are unable to go through his Bhishya Prahas'a It seems to have been composed by him at a very advanced age-after he had finished his magnum opus Bhashya Prakas'a, and the 37797Etferrata perhaps These three works viz भाष्यप्रकाश, भावग्रराशिका, and वेदान्ताधिकरणमारा deal directly with the Brahma- Sutras of these we are concerned here chiefly with the वेदान्ताधिकरणमाला , It contains the last word of Purushottamaji on the Brahma Satras Purushottamajı himself styles this work as 2774in the beginning and at the end and there is some meaning in it In an ordinary faFun we should have found at best the purport of each ficut with its so called fire अगs 22z. विषय, सराय, पूर्वपक्ष, उत्तरपक्ष, and संगति Purushottamajl in addition to these gives also the purport of all the Sutras except in the 3rd and 4th pädas of the thrrd para In the beginning, he gives the purport of the whole me, then he sets out the purport of the four pådas of each 215414 at its beginning At the beginning of the gre he the purport of the same In the beginning of the stiut he states the object of the अधिकरण, and then mentions the पिय, हत्य, पूर्यपक्ष, उपक्ष 2nda at the end the that 18 shows the relation of the EU with what precedes and follors The style here adopted throughout is etplanatory, and not argumentative as in the loga The perusal of this will be very instructive and delightful With feelings of joy we offer this frut of our labour of love at the lotus-feet of Lord Sree Krislma M.T. TELITALA. D. V. SAYKALIA gives in brief

·दशदिगन्तविजयिश्रीमदोस्वामि-
थीमत्पुरुपोत्तमचरणाः।
पूर्णवेत्तृश्रीमद्गोस्वामिथीगोपेश्वरचरणाः।
.
प्रादुर्भाव सवत् १७२४ भाद्रपद शुक्ल दशमी ।
प्रादुर्भाव सवत् १८३५ ज्येष्ठ शुक्ल पञ्चमी ।
334

·श्रीकृष्णाय नमः। वेदान्ताधिकरणमाला। श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। प्रथमोध्यायः। श्रीवालकृष्णमाचार्यान् प्रभून् श्रीविठ्ठलेश्वरान् । व्यासाचास्तिद्वचांसि प्रणमामि पुनः पुनः भाष्यप्रकाशे विस्तीर्णोद्धैवगन्तुं न शक्यते । सर्वैरतोथै सङ्गृह्य न्यायमाला वितन्यते ॥२॥ तत्र तावद व्यासचरणैरज्ञजनानुग्रहार्थ सर्ववेदार्थरूपस्य ब्रह्मणः स्वरूपसाधनफलमतान्तर- निराकरणभेदेन चतुर्धा विचारोत्र शाखे क्रियते । तत्र सर्ववेदार्थरूपं ब्रह्मैवेति ज्ञापयितुं चतुर्लक्षण्यां तत्सम्बन्धि सर्व विचारितम् । तत्र प्रथमेध्याये सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मण्येव समन्वयः, वेदार्थनिश्चयश्च वेदान्तविचाराधीन इति सर्वोपि वेदो ब्रह्मण्येव प्रमाणमित्युक्तम् । द्वितीये च श्रुतीनां परस्परविरोधपरिहारेण विरुद्धस्मृतीनां दूषणेन च ब्रह्मैव प्रमेयमिति निर्णीतम् । ततस्तृतीयेन्तरङ्गं बहिरङ्गं च साधनं सोपकरणं विचारितम् । ततश्चतुर्थे फलप्राप्तिप्रकारस्तदनुभवप्रकारो ब्रह्मैव च फलमिति नितिमिति शास्त्रार्थसङ्ग्रहः । तत्र प्रथमेध्याये सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयश्चतुर्भिः पादैवक्तव्यः । तत्रास- न्दिग्धेषु वेदान्तवाक्येषु विचारासञ्चारात्सन्दिग्धान्येव निर्मूतव्यानि । तानि चतुर्धा, कार्यप्रतिपादकानि, अन्तर्यामिप्रतिपादकानि, उपास्यरूपप्रतिपादकानि प्रकीर्णकानि चेत्यतश्चत्वारः पादाः। तत्र प्रथमपादे ब्रह्मसम्बन्धिविचारं प्रतिज्ञाय ब्रह्म लक्षयित्वा ततः कार्यवाक्यानि विचारितानि । तन्त्र प्रथमे एकसूत्रे जिज्ञासाधिकरणे पडडैरेव वेदार्थनिश्चयस्स सम्भवा- दत्यन्तनिश्चयस्य तपःप्रभृतिभिरेव सम्भवात्तदर्थ किं वेदान्तविचारेणेयाशम, ऋषिभि- नीनाशास्त्राणां कृतत्वात्तच्छ्रवणेन बुद्धिदोपान्मन्दानां सन्देहसम्भवे तन्निवारणार्थ विचा- रशास्त्रं कर्तव्यम् । तत्र यद्यपि 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीति 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेध इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिदैव सर्ववेदार्थः, तथापीदं वाक्यं वेदान्ते श्रुतं 'तं त्वौपनिषदं पुरुष पृच्छामी'ति, पुरुषरूपता च तत्रैव श्रुता, 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था' इतिवाक्येन वेदान्तानामर्थनिश्चायकत्वं च तत्रैव श्रुतम् , अत इदानीं तपःप्रभृतीनामसम्भवाद्वेदान्तविचा- रेणैव वेदार्थरूपब्रह्मखरूपनिश्चय इत्यभिसन्धाय ब्रह्मसम्बन्धिविचारः श्रीवादरायणाचार्यः प्रस्तुत इत्युक्तम् । अतोग्रिमाणि यान्यधिकरणानि शास्त्रसमाप्तिपर्यन्तं तानि सर्वाण्यस्यैव विषय इति तेपामस्य च विषयविपविभावः सहतिरित्यपि योधितम् ॥१॥ - "

·.
वेदान्ताधिकरणमाला।
ततो द्वितीये एकसूत्रे जन्माद्यधिकरणे ब्रह्म किंलक्षणकं किंप्रमाणकं चेत्या-
कालायां जगदुत्पत्तिस्थितिकारण ब्रह्मेति सूनांशेन लक्षितम् । ततोशान्तरेण वेदरू-
पशास्त्रप्रमाणक ब्रह्मत्युक्तम् । तेन कर्तृरूप निमित्ततया सिध्यति ॥२॥
ततस्तृतीये एकसूत्रे समन्वयाधिकरणे ब्रह्म जगतः कर्तृ निमित्त चेति चेत्,
किं जगत. समवायीत्याशङ्कायामनारोपितानागन्तुकरूपेण समनुगमाद्ब्रह्मैव जगत. समवायीति
निर्णीतम् । तेनाभिन्ननिमित्तोपादानवादोस्मिन् शास्त्र इति घोधितम् ॥३॥
एव त्रिसूया ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मलक्षण तद्विचारस्य कर्तव्यता च साधिता।
ये पुनः कर्तृत्वे वैषम्यादयो दोपाः, समवायित्वे च विकृतत्वादयः, ते सर्वेग्रिमाध्याये परि-
हर्तव्या., विचारकर्तव्यताया. प्रतिज्ञातत्वात् । तत्र सच्चिदानन्दरूपत्वस्य ब्रह्मणः स्वरूप-
लक्षणत्वात्पूर्वोक्त कार्यलक्षण विष्यप्यनुगत वक्तव्यम् , अन्यथा लक्षणेऽव्याप्तिप्रसङ्गात् ।
अन्यतश्च निवारणीयम् , अन्यथातिव्याप्तिप्रसङ्गात् । असम्भवश्व निवारणीयः ।
तन द्वाभ्यामधिकरणान्या सद्रूपे तल्लक्षणं योजितम् । अत पर चिद्रूपेऽव्याप्तिनिवारणाय
प्रकृतिपरमाण्वादावतिव्याप्तिनिवारणाय च चतुर्थ सप्तसूचमीक्ष्यत्यधिकरणमारभ्यते।
तर प्रथमसूत्रे 'यतो वाचो निवर्तन्त' इत्यादिश्रुत्या ब्रह्मण. सर्वव्यवहारातीतखेन सर्व-
प्रमाणागोचरतया तज्ज्ञानासम्भवाद्विचारो व्यर्थ इत्याशय, ब्रह्म सर्ववेदान्तप्रतिपाद्यम्,
'सदेव सौम्येदमग्न आसी'दित्युपगम्य तदैवत' 'बहु स्वां प्रजायेये सनेनेक्षणस्य बहुभ-
वनस्य च श्रावणात् । अतः सृष्टे. पूर्वमन्यवहार्यत्वेपि तदनन्तर तत्कर्तृत्वेन तदुपादान-
स्पेन च व्यवहार्यत श्रुयोच्यत इति तया तज्ज्ञानस्य सम्भवात्तद्विचारो न व्यर्थ इति
बोधितम् । ईक्षणकर्तृत्वेन चेतने तस्मिन् पूर्वोक्तलक्षणसमन्वयाचिद्रूपे लक्षणाव्याप्तिरपि
परिहता । तेनैव प्रकृतिपरमाण्वादावतिव्याप्तिरपि निवारिता, असम्भवथ निवारितः ।
ततो द्वितीयसूत्रे तस्वेक्षणकर्तुरात्मशब्दवाच्यत्वात्प्राकृतगुणवत्त्व निवारितम् । तत-
स्तृतीये तदुपासकस्स मोक्षरूपफलकथनादपि तन्निवारितम् । ततश्चतुर्थे जगद्धेय-
वस्थाकथनादपि तन्निवारितम् । एव चतुःसूत्यां कार्यविधिमुसेन तद्विचार उक्तः ।
ततोग्रे त्रिस्न्यां कार्यनिषेधमुखेन तद्विचार्यते, निषेधश्च प्रलयात्मकः । तत्र पञ्चमे
म्बाप्ययसूरे जीवमुपुप्तिनासम्मन्येनोच्यते । सा च मोक्षभिन्नापि बागदादिवत्कर्मसम्ब-
न्धरहितेति प्रलयतुल्या । सा च ससम्बन्धेनैव जायत इति भगवतस्तस्कर्तृत्वम् । ततः
पष्टे मोक्षदायां जीनस मगवत्तुल्यत्व श्रुत्योक्तम् । तत्र मैत्रेयीबाह्मण आदिमध्यावसा-
नेषु अमण एस योधनात् तदातृत्व ब्रह्मण एवेति योधितम् । ततः सप्तमे सर्वप्रलये
ग्रवारशिप्यत इनि श्रुत्या योध्यते । अतः प्रलयो ब्रझमर्तृक एवेति योधितम् । एवमने-
नाधिरणेन चित्स्वरूपे कार्यलक्षणयोजनादव्याप्तिः परिहता । चिन्सरूपसपोवनात्म-
न्यादाननियातिरपि परिहना ॥ ४॥

·भीपुरपोत्तमविरचिता। ततः पश्नमेष्टमून आनन्दभयाधिकरण आनन्द लक्षणयोजनेन तवाच्याप्तिः परिहियते । तत्र प्रथममृत्रेऽपिशेपेग पुनःकयनरूपादम्यासानन्दमयस्स प्रयतं स्थापि- तम् । तत्र प्रथमवर्णके आनन्दसार्थतोम्यासः शुन्दतथ । द्वितीयवर्णके तु तस्वैप एव शारीर आत्मा यः पूर्व निवास्याम्यान उक्तः । एवमम्यासेन मयप्रवाहा।दे साधिते आनन्दमयम्य प्रसत्तम् । यथा पूर्वनने यजत्यभ्यासालमपन्तद्वत् । ततो द्वितीयसूत्रे मयटो विकारार्थत्वादानन्दमयस न प्रपत्वमिनि सूत्रांशेनागदा, मपटः प्रायिकतान मपदप्रायेनामयत्वं पहुं शस्यत इत्यंशान्तरेण ममादितम् । ततस्तृतीये मूत्रे आनन्द- जनकलेन तत्कारणत्वान्मयटो विकारार्थत्वं निवारितम् । ततशतुर्थमून 'सत्यं नान'- मितिम योथै उक्तः स एव सम्पूर्ण प्रपाठके प्रपञ्च गीयने, अत आनन्दमयो प्रति निपीतम् । ततः पुनरग्रिमया अनुसूयापमेगार्यो निषेपमुसेन निनीयते । तत्र प्रथ. मेन जीवस्यानन्दमपलं निराक्रियते, जीवे निरखुशजगत्कर्तृत्यादिरूपस माहात्म्यसानु - पपपमानतान् । हितीये 'चानन्दीमरतीत्यादिना जीवमानन्दनीयत्वमुन्यते, न वान- न्दत्वम्, अनो भेदव्यपदेशादपि जीवस नानन्दमयत्वमित्युक्तम् । ततस्तृतीय 'सोकाम- यते तिचेतनधर्मस कामस जडायां प्रलापनुपरपमानतामापि नानन्दमयीयुमने । तनमतुधंस्य जीवमानन्दमये मद्यपि योगगुपसहमरूपं फललेन कययति श्रुतिः, तन जोगवया उत्कृष्ट पपानन्दमयो, न तु जीपादपाः । तम्नादानन्दमयो अनि नि- रूपिनन् । एवं धनुःमृत्यां जीरजनियगुरोनानन्दमयो पिचारितः । एमष्टमस्या- नन्दमयम्स अपने मारिन निरजगकारपत्र नमैर पर्यवसनीलानन्दरि लक्षगमम- बयानपाण्याभिः परिहना । जीरजटयोनिगारणादतियामिम । एामधिकरण गनुष्ट- पेन मधिदानन्देषु लक्षनममन्वयादमम्मयोप्पयादव परिहनः । तेन जन्मापषिकरनस अपनूनमधिग्णयपमिशिगेरिना मातिः ॥ ५॥ .

·४ - वेदान्ताधिकरणमाला। नायाझोपासनानां ब्रह्मपरत्वे तदुक्तमवान्तरफलं तत्क्रतुत्वरूपं मुख्यं फलं च भगवत एवेतिज्ञापनाय चाप्येतद् बोध्यम् ॥ ६ ॥ ततः सप्तम एकसूत्रे तल्लिााधिकरणे, अष्टम एकसूत्रेतिदेशाधिकरणे च ब्रह्मप्रकरणे आकाशप्राणादिशब्दैः ब्रह्मैवोच्यते, निरकशजगत्कारणखरूपब्रह्मलिङ्गादिति विचारितम् । तेन पूर्वोक्तलक्षणेतिव्यातिदोपः परिहियत इति पूर्वोक्तशेपभूतमिदमधिकरण- दूयम् । पञ्चमायधिकरणद्वये प्रत्ययकृतसन्देहनिरासः, सप्तमाघधिकरणेषु तु प्रकृतिकृतसन्दे- हनिरास इति विशेषः, प्रकृतिप्रत्ययभेदेन शब्दस्य द्विविधत्वादिति । पष्ठाघधिकरणत्रयस्थ विषयवाक्यान्युद्गीथविद्यास्थान्युक्तानि । तेन कर्माहोपासनाखपि नदेव फलदम् , तज्ज्ञाने- नैव च कर्मणो वीर्यवत्तरत्वमित्यपि वोधितम् । तेन प्रसङ्गोपि सङ्गतिः ॥ ७॥८॥ ततो नवमे चतुःसूत्रे ज्योतिश्चरणाधिकरणे 'अथ यदितः परो दियो ज्योतिदीप्यत' इतिवाक्ये ज्योति शन्देन ब्रवोच्यत इति नितम् । तत्र प्रथमसूत्रे 'एतावानस्य महिमे तिमत्रे भूतात्मकानां चरणानां ब्रह्मवर्मत्वाजयोतिःशब्देन ब्रह्मैवोच्यत इति निणीतम् । ततो द्वितीयसूत्र एतत्सन्दर्भारम्भे गायत्रीछन्द एवोच्यत इति न चर- पानां ब्रह्मधर्मत्वमिति सूत्रांशेनाशवांशान्तरेण समाहितम् । भगवति चेतोर्पणार्थ सन्द- मादौ गायत्री प्रस्तुता, तयोपासने ब्रह्मदर्शनं भवतीति । तस्माद्ब्रह्मण एव पादाः, गायच्या इत्युक्तम् । ततस्तृतीये गायत्रीछन्दो हि शब्दरूपम् , भूतपृथिवीशरीरहृदया- न्यर्थरूपाणि । तेषां शब्दरूपछन्दःपादत्वं न सङ्गच्छते । अतो ब्रह्मण एव पादा इत्यु- क्तम् । ततश्चतुर्थसूत्रे यद्यप्येवं पादानां ब्रह्मधर्मत्वमायाति, तथापि 'एतावानि तिमन्त्रे 'दिवी तिसप्तम्या पादानां धुलोकाधारत्वकथनेन विवक्षितस्य ज्योतिपस्तदाधारस्वमुक्तम् । 'अथ यदतः परो दिव' इतिपञ्चम्यानाधारत्वमुच्यत इत्युपदेशभेदाज्योतिर्न ब्रह्मेत्याशङ्कय, यथा 'वृक्षे श्येनो वृक्षापात्परतः श्येन' इतिविभक्तिभेदेपि यथैकार्थ्यप्रत्यभिज्ञा न विरुध्यते, तपात्रापीति न दोष इति समाहितम् । तस्मादन ज्योतिःशब्दवाच्यं ब्रह्मैवेति निर्णीतम् । यद्यपि पूर्वाधिकरणन्यायेन ज्योतिःशब्दस्य ब्रह्मवाचकत्वमायाति, तथाप्यत्र प्रकरणस लिहास्य च सन्दिग्धत्वात्पुनर्विचारितम् । तेन सामान्य विशेषभावः पूर्वाधिकरणसहतिः । एतेनान्या अपि पादसम्बद्धाः प्रणवादिविद्या अपि ब्रह्मपरा इत्यपि वोषितम् ॥ ९ ॥ ततो दशमे चतुःसूत्रेनुगमाधिकरणे कौशीतकियामणस्थ इन्द्रप्रतर्दनसंवादे 'प्राणोहमस्मि प्रजात्म त्यादिनोच्यमानः प्राणो ब्रीव, नासन्यो, नापि जीयः, तस्स ग्रा- बागीकार एवं वास्योक्तपदार्थसगतेरित्युक्तम् । तदुपपादितं च भाष्ये । ततो दितीय- मृने यावेन्द्रेण प्रतर्दनं पनि सात्मैव प्राणत्वेनोपदिश्यत इति न तस्स ब्रह्मबोधकत्व- मिनि सूत्रांशेनाशकाय, ततोशान्तरेण समाधानायास्मिन् प्रकरणे ब्रह्मसम्बन्ध एव भूयानु- पलभ्यते, तस्मादन प्रतिपाद्यः प्राणः परमात्मेत्येवं प्रतिपादितम् । ततस्तृतीये यदि न , ·श्रीपुरुपोत्तमविरचिता। ब्रह्मैवात्र प्रतिपाद्यं तदा 'मामेव विजानीही तिस्वात्मोपदेशस्य का गतिरित्याशायामयमु- पदेशः शास्त्रदृष्टया, न तु लोकदृष्टया । शास्त्रे च ब्रह्मज्ञाने सति ज्ञातुझाभेदेन सर्वभाव उच्यते । यथा श्रुत्यन्तरे वामदेवस्य सर्वात्मभाव उच्यते, 'तद्धतत्पश्यन्नृपिर्वामदेव' इत्यादिना, तद्वदत्रापि ज्ञानेन ब्रह्मात्मभावात्स्खस्योपास्यत्वेनोपदेश इत्युक्तम् । ततश्चतुर्थे नन्वस्मिन्प्रकरणे जीवधर्मा मुख्यप्राणधर्माश्च भूयांस उपदिश्यन्त इति नास्य ब्रहप्रकरण- त्वमिति सूत्रांशेनाशङ्कयांशान्तरेण समाधानमाह । यदि जीवप्राणब्रह्मणां धर्मदर्शनानयाणां मुख्यत्वं स्वीक्रियेत, तथा सत्युपासनात्रयप्रसङ्गाद्वाक्यभेद आपद्येत । स तु दुष्ट इति न युक्तः । तथा सति योत्र जीवधर्माणां प्राणधर्माणां चोपदेशः, सोत्र जीवस्य ब्रह्माश्रित- स्वात् , प्राणस्य तु तद्योगात् । तस्माते सर्वे ब्रह्मधर्मा एवेति प्राणो ब्रह्मैवेति प्रतिपादितम् । इदं चाधिकरणं पूर्वोक्तसर्वनिगमनार्थम् । इदं यथा तथा भाष्यप्रकाशादवगन्तव्यम् । भाष्ये तु चिदचित्संश्लेपनिवारणार्थमित्युक्तम् । ब्रह्मवादे केवलस्यैव ब्रह्मणो जग- कारणत्वेन चिदचिच्छरीरापेक्षाराहिलादिति । तेन न पुनरुक्तिदोपः । कार्यप्रतिपादन- द्वारा वाक्यानां स्वरूपपरत्वं नवस्वप्यधिकरणेषु स्पष्टम् ॥ १० ॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीताम्बरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। एवं प्रथमपादे कार्यप्रतिपादकानां वाक्यानां ब्रह्मणि समन्वयो विचारितः । प्रकृतिप्रत्ययभेदेन शब्दस्यान्यपरत्वसन्देहे तन्निवारणं च कृतम् । अतःपरं द्वितीयादिप्व- र्थसन्देहो निवारणीयः । जीवजडतत्समुदायभेदेनार्थस्य त्रैविथ्यात् । तत्र ठितीयपादे जीवपुरःसरेणार्थसन्देहो निवारणीयः । अन्तर्यामिप्रतिपादकानां वाक्यानां ब्रह्मणि सम- न्वयो वक्तव्यः । तेन पादानामेककार्यत्वं सङ्गतिः । तन प्रथमे चतुःसूत्रे सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशाधिकरणे छान्दोग्यस्था शाण्डि- ल्यविद्या विचार्यते । तत्रास्यां विद्यायां 'मनोमयः प्राणशरीर इत्यनेन विज्ञानमयस्य जीवस्य मनोमयत्वादिधर्मवैशिष्टये तैरेव च धर्मः कर्तृत्वनिर्वाहाब्रह्मणो जगकर्तृत्वमपि नोपपद्यत इत्याशङ्कायां, जीवस ब्रह्मलेनोपासनं निवार्य, सर्ववेदान्तप्रसिद्धस्य ब्रह्मण एवोपदेशा- द्रह्मैवात्रोच्यत इति प्रथमसूत्रे आक्षेपनिवारणादाक्षेपोधिकरणसङ्गतिरित्युक्तम् । ततो दितीयसूत्रस्यां विद्यायां फलत्वेन विवक्षिता ये गुणास्तेपां प्राप्तिर्मगवत्स्वरूपलामात तत्सारूप्यलाभारोपपद्यते, अतोपि तथेत्युक्तम् । ततस्तृतीयसूत्रे तिरोहितानन्दत्वेन निराकारत्वादपि नात्र जीव उच्यते, किन्तु ब्रह्मवेत्युक्तम् । ततस्तुरीये ब्रह्मान ध्येयत्वेन प्राप्तत्वेन च च्यपदिश्यते, जीवस्तु प्रातृत्वेन ध्यातृत्वेन च व्यपदिश्यत इत्युक्तम् । तेनामान्तयामिभूतं ग्रीवोन्यत इति साधितम् ॥१॥ - ·- वेदान्ताधिकरणमाला। ततो द्वितीये चतुःसूत्रे शब्दविशेषाधिकरणे वाजिशासारखं 'यथा वीहिवा यवो वेत्यादिविषयास्यमुपन्यस्य, तत्रान्तरात्मन्युक्तो हिरण्मय पुरुषो न जीव , किन्तु ब्रीय, शब्देनोक्ताहिरण्मयत्वरूपाद्विशेपादित्युक्तम् । ततो द्वितीये सूत्रे 'ईश्वर. सर्वभूताना हद्देशेर्जुन तिष्ठती तिगीतास्मृतेरपि हद्देशे वर्तमानस्य ब्रह्मलमित्युक्तम् । तत- स्तृतीयसत्रे व्यापकस्येश्वरस्याल्पे हृदयस्थाने स्थितेरयुक्तत्वाच्छुती ब्रीह्यादितुल्यताश्राव- णाच तस्य ब्रह्मत्व न युक्तमिति सूत्राशेनाशझ्याशान्तरेण समाहितम् । हृदये निदिध्या सने कृते ब्रह्म ज्ञातु शक्यते, तर साक्षात्कारात् । तस्माद् हृदयस्य स्थानत्वमुच्यते । अन्ये त्या दृष्टान्तमप्याहुर्यथा सर्वलोकपतिरप्ययोध्यापतिरिति । तस्मान्न व्यापकत्वहानि । यत्युन ह्यादितुल्यत्वकथन तत्तु चतुर्विधभूतान्तरवर्तित्वज्ञापनार्थम् । अतो व्योमवत्सर्वत्र सितिनीध्यते । तस्मान दोप इत्युक्तम् । ततश्चतुर्थसूत्रे तस्य हृदये वर्तमानत्वे जीव- वत्सुसटु खभोगोपि सम्भवतीति सूत्राशेनाशक्याशान्तरेण समाहितम् । तस्य स भोगो न सम्भवनि, तस्य सर्वरूपत्वानन्दरूपत्वादिरूपाणा विशेषाणा विद्यमानत्वादिति । तस्माद्रीवासोच्यते । इद चाधिकरणमन्तर्यामिणो रूपनिश्चायना हिरण्मयपुरुप पेना- न्तस्तद्धर्माधिकरणपियवान्योक्ताकारस्य मासानिहोने नित्याग्निहोनधर्मवद्वक्तु शक्यत्वा दिति मम प्रतिभाति । सङ्गतिरत प्रसङ्गो योध्य ॥२॥ ततस्तृतीये दिसूने अत्ता चराचरेत्यधिकरणे 'यस्य ब्रह्म च क्षा चेति काठकमात्योक्त ब्रह्मक्षनात्तृत्व न जीनस्य, किन्तु ब्रह्मण एवेति निर्धारितम् । तर प्रथ- मसूत्रे चराचरग्रहण हेतु , चरो मृत्युरचर कस्याप्यचाल्यम् , ब्रह्मक्षनाणा सपद्यमानाना मोग सावित , सर्वरूपत्वात्मक वैशेष्य च । द्वितीयसूत्रे च प्रकरण हेतु । तथा च जीवाशस्यमोगस्य चराचरस्य ग्रहणरूपालिकादस वाक्यस ब्रह्मप्रकरणपठितत्वाचानोक्त ब्रीति सिध्यति । मोक्षापेक्षिनवक्षनप्राणानामुत्क्रमणाभावेनान्त प्रकटे भगवत्येव लया दन्तर्यामित्वमपि सिद्धम् । पूर्वाधिकरणे ब्रह्मणो जीवनिलक्षणस भोगस्योकलातत्सायना- यानोपोदातेनानन्दरूपाद्वैशेष्यात्मम्पन्नतीसाहाय्येन भोगो विचारित , अन्तयामिधर्मति चारस्यैर प्रकृतादिति ॥३॥ ततश्चतुर्थे दिमत्र गुहां प्रविष्टावित्यधिकरणे 'मत पिचन्ता रितिकाठक- वाक्य पिपयलेनोपन्यस्यार जीपद्वय नोच्यते, किन्तु जीवनह्मणी उच्यते । अत्र जीवन पणोरेस प्रतिपाद्यत्वदर्शनात् । इत पूर्व 'येय प्रेते पिचिकित्मेति 'अन्यत्र धमीदिति चापद्वयन तयोरेर पृष्ट गादिति पूर्वमृत उक्तम् । ततो दितीय सूत्रे पूर्वप्रकरणोक्त- विशेषणरतादप्यत्र जीवनमणी एवोच्यते इति साथितम् । पूर्वाधिकरणोक्तनमशनमो- गोमेनिवापनार्थम् । तेनानुनमन सति ॥ ४ ॥ तत पनमे पश्चसने अन्तर उपपत्तरित्यधिकरण छान्दोग्य उपकोसल- .

·श्रीपुरुषोत्तमविरचिता।
विद्यास्थं 'य एपोक्षिणि पुरुषो दृश्यत'इतिवाक्यं विपयलेनोपन्यस्य अक्षिपुरुषस ब्रह्मत्वं
निर्धारितम् । तत्र प्रथमसूत्र आपदर्शनस्योपपद्यमानत्वान्न तत्र प्रतिबिम्बस्स ब्रह्मत्वेनो-
पासना विधीयते, किन्तु ब्रह्मवेत्युक्तम् । ततो द्वितीयसत्रे सर्वलोकस्य भामवामनय-
नरूपस्थानादिव्यपदेशात्तदेव साधितम् । ततस्तृतीयेऽमृतादिपदकथनादपि तत्साधि-
तम् । ततश्चतुर्थसूत्रे तदुपासकस्य ब्रह्मविद्गतिकयनादपि तत्साधितम् । ततः पञ्चमसूत्रे
जीवो निवारितः । एवं चात्र पञ्चसूत्र्यां स्थानमाहात्यादिरूपं वैशेष्यं योधितम् ।
अक्षिस्थितस्स भोगस्तु वाजिनां मण्डलबाह्मणे प्रसिद्धः । एवमधिकरणत्रयेण भोगदोपा-
संसर्गहेतुभूतं वैशेष्यमक्षिस्थितस्य पुरुषस्यान्तर्यामित्वं च विचारितम् ॥५॥
ततः पठे त्रिसूत्रे अन्तर्याम्यधिकरणे वृहदारण्यकस्थमन्तर्यामिब्राह्मणं विष-
यवास्यत्वेनोपन्यस्तम् । अन्तर्यामी सर्वत्रैकः, अथवाधिदैवादिशब्दभेदाद्भिन्नः, तत्तदभि-
मानी जीवो वेत्याशय प्रथमसूत्रे पृथिव्यादीनां तदमिमानिनां च ये धर्मास्तेषां मग-
वत्प्रयुक्तत्ववोधनादन्तर्यामी सर्वत्र भगवानेवेति निर्णीतम् । आधिदैवादिसञोपि स एवेति
च। ततो दितीयसूत्रेऽन्तर्यामी ब्रह्मवादे न प्रसिद्धः, जीवब्रह्मजडानामेव प्रसिद्ध-
त्वात् । ततोऽन्तर्यामी सायपरिकल्पितः कश्चिद्भविष्यतीत्याशझ्य, नात्र साड्यमतम्,
तद्धर्माणामनमिलापात्, अतोऽन्तर्यामी मगवानेवेति ब्रह्मवादसिद्ध इत्युक्तम् । ततस्तृती-
यसूत्रेऽन्तर्यामी जीवो न सम्भवति, काण्वशाखायां 'यो विज्ञाने तिष्ठन्निति माध्यन्दि-
निशाखायां च 'य आत्मनि तिष्ठ'नितिवाझ्याभ्यां जीवाद्भेदस्य श्रावणादित्युक्तम् । अस्मि-
नधिकरणे स्थितिकर्तृत्वनिर्वाहकतयोपोद्घातेन सर्वनियमनं विचारितम् । गुहांप्रविष्टावि-
त्यधिकरणे प्रतिगुहं भिन्नतया प्रवेशादन्तर्यामिणां भेदे प्राप्ते तदभावाय तस्यैक्यमत्र साधि-
तम् । तेन रूपभेदाद्भिन्नोप्येक एवान्तर्यामी नामेत्युक्तं भवति ॥ ६॥
ततः सप्तमे त्रिसूत्रे अदृश्यत्वाधिकरणे 'अथ परा यया नदक्षरमधिग-
म्यत' इति मुण्डकखं वास्यं विपयत्वेनोपन्यस्येयमुपनिपत् साख्यविद्या ब्रह्मविद्या वेत्या-
शङ्कवेयं ब्रह्मविद्येव । यद्यप्यत्राक्षरं पुरुपश्चेत्युमयमुच्यते, पुरुपस्याक्षरात्परत्वं चोच्यते,
एवं परापरभावेप्यक्षरं परमात्मैवेति निर्णीतम् । तर प्रथमसूत्रे अदृश्यत्वादिगुणकोऽक्ष-
रत्वेनोक्तः परमात्मैव, विश्वजनकत्वरूपस्य ब्रह्मधर्मस्य तत्रोक्तरित्युक्तम् । ततो द्विती-
यसूत्रे अवाक्षरपुरपी साह्यविद्यासिद्धप्रकृतिपुरुषाववेत्याशङ्कय, तौ नात्र सम्भवतः,
अक्षरस्य सर्वज्ञत्वादिना पुरुषत्वेन च विशेषणात् , पुरुषस्य च दिव्यत्वादिना प्राणादि-
जनकत्वेन च विशेषणात् । न हीदं साड्ड्ये सिध्यति । किञ्च, अत्र हि समाप्तावादी
मध्ये च ब्रह्मविद्या इति विद्याविशेषणमुक्तम् । तस्मादपि नाप सायसिद्धौ प्रकृतिपु-
रुपावित्युक्तम् । ततस्तृतीयसूत्रे 'अग्नि-'त्यादिना यद्र्पमुक्त तद्विश्वकायस्य ब्रह्मण
एव सङ्गच्छते, न तु सायसिद्धयेत्युक्तम् । तेन सृष्टिपूर्वदशायामप्यक्षरनियामकला-
गगनतोऽन्तर्यामित्वं नित्यमित्युपोद्धानेन योधितम् ॥ ७॥

·- वेदान्ताधिकरणमाला। ततोऽष्टमे नवस्ने वैश्वानराधिकरणे पूर्वाधिकरणोक्तं रूपं साख्यिसिद्धस कार्येश्वरस्य कुतो न १ अक्षरपरमपुरुपयोर्भेदाभेदौ च कथमित्याकासायां, छान्दोग्यस्था वैश्वानरविद्यां विषयवाक्यत्वेनोपन्यस्य, रूपस्य नित्यत्वं विरुद्धधर्माश्रयत्वं च तत्रोपो- दातेन विचारितम् । तत्र प्रथमसूत्रे वैश्वानरशब्दवाच्यो हिरण्यगर्भादिः परमात्मा वेति संशये, हिरण्यगर्भादियोधकसाधारणशब्दाद्यो विशेषः प्रादेशमात्रस्मैयाभितो विगत- मानत्वरूपः, तस्मादित्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे 'केचिस्वदेहान्तहृदयावकाश'इत्या- दिस्मृत्युक्तस्यानुमापकत्वम् । अतः प्रादेशमात्रो घुमूर्धत्वादिविशिष्टः परमात्मैवेत्युक्तम् । ततस्तृतीयसूत्रे ननु प्रादेशमात्रस्मृत्या वैश्वानरपदस्य भगवत्परत्वं निर्गतुं न शक्यम्, 'अहं वैश्वानरो भूत्वे'ति जाठराग्निपरत्वस्यापि स्मरणात् , समानप्रकरण 'एष वा अग्नि- वैश्वानर' इस्यनिसमभिव्याहारेण श्रावणाद् भगवद्विभूतित्वाच्च । अत्राप्योः 'हृदयं गाई- पत्य' इत्यादिना त्रेतामिकल्पनश्रावणात् पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वश्रावणाच न भगवत्परत्वं शक्यवचनमिति सूत्रांशेनाशय, नात्र भगवत्परत्वं निपेढुं शक्यम् , भगवतो भोक्तृत्वं वक्तुं श्रुताबग्निच्युपदेशाजाठरे द्युमूर्धत्वादिधर्माणामसम्भवाच । नच तदुपासनार्थमिति शवयम् , याजसनेविभिः पुरुषत्वस्य श्रावणादित्येवमंशान्तरेण समाहितम् । तस्माद्वैश्वानरः परमात्मैव । ततश्चतुर्थे उक्तहेतुभ्य एव जाठरोऽनिर्देवतारूपोनिश्च न सम्भवतीत्युक्तम् । एवं चतुर्भिः सूत्रैश्वानरस्य प्रयत्वं निणीतम् । ततोनिमः पञ्चभिः सूत्रैस्तस्य परि- माणं विचार्यते, अहिलवादिनिवृत्यर्थम् । तत्र पञ्चमे जैमिनिमतेन परिमाणविरोधपरिहा- रमाइ, व्यापकस्य प्रादेशमात्रत्वं कल्पनां विना साक्षादपि सम्भवति, यथाकाशस्य । तथा च 'प्रादेशमात्रमभिविमान मित्सत्र शाब्दक्रमादर्थक्रमो बलिष्ठ इति जैमिनेराशयो योधितः । ततः पष्टे निराकारमेव ब्रह्म मायाजवनिकाच्छन्नं विष्ण्वादिदेवताधिष्ठितेन पुरुषाकारणा- मिव्यक्तः पुरुपविधोऽन्तर्यामी, न तु स्वाभाविकस्तस्याकार इत्याश्मरथ्यस्य मतमुक्तम् । ततः सप्तमेऽनुस्मृतिवशात्पुरुषाकारो 'यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ति तत्तद्वपुः प्रण- यसे सदनुग्रहाये तिस्मृतेः साधकानुग्रहार्थमिति वादरिमतमुक्तम् । ततोप्टमे पूर्वोक्तं लियतपरिमाणवादबोचकं जैमिनिमतं तदेकदेशिनो, न तस्येतियोधनार्थ पुनजैमिनिमत- माह । श्रुती 'प्रादेशमात्रमिह वै देवा' इत्यारभ्य 'अभिसम्पादयिष्यामीतिकथनात्सम्पत्ति- निमित्तं प्रादेशमानत्वम् , न तु वास्तवमिति तदाशय उक्तः । ततो नवमे 'आमनन्ति चैनमस्मिन्नितिसूत्र 'एनं वैश्वानरमस्मिन्मूर्धचियुकान्तराले जाबालाः समामनन्ति 'एपो- व्यक्त' इत्यादिना । तस्मात्मादेशमात्र एव च्यापकः, अतो वस्तुभावादेव विरुद्धधर्माश्रय इति वैश्वानरो भगवानेवेति स्वसिद्धान्त उक्तः । एवमस्मिन्पादे स्थितिरूपकार्यनिर्वाहार्थ- मन्तर्यामिप्रतिपादकानि वाक्यानि विचारितानि ॥ ८॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीताम्बरात्मजपुम्पोत्तमस्य कृती वेदान्नाधिकरणमालायां प्रथमाध्यागस्य द्वितीयः पादः ।।

·श्रीपुरुपोत्तमविरचिता। अतःपरं मोक्षदातृत्वार्थमुपास्यरूपप्रतिपादकानि वाक्यान्यस्मिन्पादे विचार्यन्ते, सा- धनाध्याये गुणोपसंहारपादे तत्तन्मार्गभेदेनोपासनाया एव साधनत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् । तत्र प्रथमे सप्तसूत्रे शुभ्वाधिकरणे 'यस्मिन् द्यौः पृथिवी तिमुण्डकवाक्यं विष- यत्वेनोपन्यस्य, तत्र किं साङ्ख्यसिद्धं प्रधानमुच्यते, ब्रह्म वेति संशये, प्रधानं निरस्य ब्रह्मैवेति साध्यते । तत्र प्रथमसूत्रे खशब्दो हेतुत्वेन, स च श्रुतिस्थ स्यात्मान'मित्या- स्मशब्दस्य वाचकः । तथा च घुम्वादीनां भारत्वं तदा स्यायदि तेषां सूत्रे मणिगणवत् प्रोतत्वं स्यात् , न तु तया, तेषां कार्यतयैतदात्मकत्वेनैतत्स्वरूपान्तःपातित्वात् । न च सेतुत्वेन साधनखयोधनात्फलरूपत्वामावे सति न ब्रह्मत्वमिति शक्यम् । 'अमृतस्य से- तु'रित्यत्र पष्ठयाऽभेदयोधकत्वेन फलरूपत्वानपायात् । तस्माद् घुम्मायायतनं ब्रह्मैव ।' ब्रह्मणो व्यापकत्वव्युत्पादनं तु पूर्वमने 'लक्ष्यं सर्वगतं चैवे'त्यनेन ब्रह्मणः सर्वगतत्वक- थनात् तद्वोधनार्थमित्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे ननु भवतु ब्रह्मत्वं तथापि तज्ज्ञानेन सर्वविज्ञानस्योपक्रान्तत्वादन्यवाग्विमोकः कथं सगत इत्याशय, ब्रह्मणि मुक्तोपसृप्यत्वं वक्तुं शररूपस्य जीवस्य पूर्वमत्रे ब्रह्मणि योजनस्योक्तत्वात् तस्य निरध्यस्तत्वरूपं मुक्त- त्वमन्यवाग्विमोकेन बोध्यत इति तदपि सङ्गच्छत इत्युक्तम् । ततस्तृतीयसूत्रे एतत्प्र- करणे जडधर्मवाहुल्यस्य जडदृष्टान्तस्य चोक्तत्वादन प्रधानमेवाङ्गीकार्यमित्याशल, तदो- धकानां निःसन्दिग्धानां धर्माणामदर्शनाद्रयबोधकानामात्मसर्वज्ञानन्दरूपादिशब्दानां निःसन्दिग्धानां दर्शनान्न प्रधानमगीकर्तु शक्यम्, किन्तु परमात्मैवेत्युक्तम् । ततश्चतु. सूत्रे तर्हि जडजीवविशिष्टः साङ्ख्यवादोनास्त्वित्याशङ्कय, तद्वाचकनिःसन्दिग्धशब्दा- भावात् न जीवो, नापि प्रधानम्, किन्तु सर्वज्ञत्वादीनां ब्रह्मधर्माणां निःसन्दिग्धानां दर्शनाझैव । ततः पञ्चमसूत्रे 'तमेवैकं जानथात्मान'मिति ब्रह्मणि ज्ञानकर्मवस्य जीवे ज्ञानकर्तृस्वस्स चोधनेन भेदव्यपदेशात् न जीवपरत्वं तस्येत्युक्तम् । ततः पप्ठे सूत्रे अस्य वाक्यस्य ब्रह्मप्रकरणपठितवादपि न जीवपरत्वमित्युक्तम् । ततः सप्तमे सूत्रे 'द्वा सुपर्णा'वितिश्रुतौ परमात्मनः शरीरे स्थितिमात्र प्रकाशकत्वं च श्राव्यते, जीवस्य तु कर्म- फलभोगोपीति स्थित्यदनाम्यां ब्रह्मजीवौ पृथगेव निर्णीयेते । तस्मादपीदं ब्रह्मवाक्यमेव, तु प्रधानजीवसन्देहात् साङ्ख्यपरमिति निर्णीतम् । तेन पूर्वपादोक्तमन्तर्यामिरूपमपि व्यापकत्वसर्वात्मकत्वादिगुणविशिष्टमेवोपासनीयमिति सावितम् । अत्र शरधनुविश्राव- णात्पृथगुपासनं ज्ञानमार्गीयाणामपि कर्तव्यत्वेन चोधितम् ॥१॥ ततो द्वितीये द्विसूत्रे भूमाधिकरणे 'यो वै भूमा तत्सुख'मिति छान्दोग्यस्थसनत्कु- मारनारदसंवादगतं वाक्यं विषयत्वेनोपन्यस्य, तत्र बाहुलं सुषुप्तिश्च नोच्यते, किन्तु ब्रह्मै- वेति साधितम् । तत्र प्रथम सूत्रे सुषुप्तेः सकाशादाधिक्यस्य स एवाधस्तादि'त्यादिना बोधनात् मुख्यवृत्त्यात्मशब्दपरिग्रहसम्भवाद् ब्रह्मणः सर्वशब्दवाचकत्वेन भाववाचक- न २ वेदा० ·वेदान्ताधिकरणमाला। शब्दानामपि ब्रह्मपरत्वसम्भवाच भूमा भगवानेवेत्युक्तम् । ततो द्वितीयसत्रे 'नान्यत्स- श्यती'त्यादिनोक्ता अन्यादर्शनादयो धर्मा अप्यानिभूते परस्मिन् भगवति तद्दर्शनेन तदै- क्यात्तदविभागाद्वा तदेकतानतायां सम्भवन्तीति भूमा ब्रह्मैवेति साधितम् । तेन नित्यनि- रखध्यानन्दरूप एनान्तर्याम्युपास्य इति पृथगपि भक्तिमार्गीयरुपास्य इति युद्धिस्थ प्रस- झादोधितम् ॥२॥ ततस्तृतीये त्रिसूत्रे अक्षराधिकरणे वृहदारण्यकस्थ मतद्वै तदक्षरं गागीति- वाक्य निपयत्वेनोपन्यस्य, सूत्रयेनाजया पृथिव्याघम्मरान्तधारकोनाक्षरस्य ब्रह्मल सावितम् । ततस्तृतीये सूत्रे तस्य प्रशासनस्य जीवधर्मत्वव्यावृत्त्याक्षरज्ञानफलयोध- नेन च ब्रह्मत्वम् । अत्र च पूर्वपादेऽदृश्यलाधिकरणेन विचारितस्याक्षरस्य विरुद्धधर्मत्व- वोधनमिति बुद्धिस्थोपोद्घातः सङ्गतिः । अक्षरोपासन च ज्ञानमागीयाणां केपाधिन्मुख्यम् , 'ये त्वक्षरमनिर्देश्य'मित्यादिगीतावास्यात् । भक्तिमार्गीयाणां त्वक्षरज्ञानमङ्गत्वेन प्रवि- शतीत्यने 'अक्षरधिया'मिसन वाच्यम् । तेनेद मार्गद्वयोपयोगीति तदुभयोरन्तर प्रसङ्गत उक्तम् । तेनान कमनियामिका प्रसङ्गः सङ्गतिः ॥३॥ ततश्चतुर्थ एकसूत्र ईक्षतिकर्माधिकरणे प्रश्नोपनिपत्पञ्चमप्रश्नस्थ 'मेतद्वै सत्य- काम पर चापर च ब्रह्म यदोङ्कार' इतिवाक्य विपयत्नेनोपन्यस्य, अन ध्येयः परमात्मैव, न तु विराइ, ब्रह्मा वा । 'परात्परं पुरिशय पुरुषमीक्षत' इतिवाक्यशेपे ईक्षतिकर्मलेन जी- वधनादक्षरात्परलेवोक्तत्वात् । अन ध्याननिपवस्वेक्षतिकर्मलप्रतिपादनेनोपासनानां फल साक्षात्कार इत्यप्यनेन साधितम् । तेन प्रसङ्गः सङ्गतिरिति बोधितम् ॥ ४ ॥ ततः पञ्चमे अष्टसूत्रे दहराधिकरणे 'अथ यदिदमस्मिन् अमपुरे दहरं पुण्डरीके वेश्मे'यादि छान्दोग्यस्थ वाक्य पिपयत्वेनोपन्यस्स, तत्र दहरशब्दवाच्य आकाशः परमा- स्मैव, न जीन इति निणीयते । तर प्रथमसूत्रे उक्तछान्दोग्यवाक्ये वक्ष्यमाणेभ्यो हेतुन्यो दहरः परमात्मवेत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे 'यथा सुवर्णनिधि निहितमक्षे- वना उपर्युपरि सम्बरन्तोपि न निदु एवमेवेमाः सर्वा. प्रजा अहरहर्गच्छन्य एत ब्रह्म- लोक न विन्दन्ती'सनेनोक्त प्रजाशब्दवाच्याना जीनां यद् ब्रह्मलोके गमन सा गतिः 'एप आत्मापहतपाप्मा सत्यमङ्कल्प'इत्सनापहतपाप्मलादिमिशिष्ट आत्मशब्दः पूर्वोक्तो ब्रह्मलोकशुन्दश्च ताम्यां हेतुम्या दहरः परमात्मैन । न च जीवपरमात्मनोस्ततो भेदाभा- वात्स्वप्नदशायामज्ञानकरिखतानामेन ब्रह्मलोकगमनमात्मशब्दश्च जीवसाधारण इति न ताम्या परमात्ममिद्धिरिति शड्दयम् । अत्र हि प्रजानां ब्रह्मलोके गच्छन्तीनां 'अनृतेन प्रयूढा' इति विशेषण दृश्यते । तदर्थस्तु अनृतेन पिहितत्तम् । 'अनृतापिधाना' इतिश्च- सन्तरे तथादर्शनात् । तच मुपुती 'मुसमहमखाप्सम्, न फिनिदवेदिप'मित्यनुभवस्तासां प्रजानामनव साधयति, न त्वज्ञानकल्पितत्वम् , यज्ञानकल्पितत्वे सति ब्रह्मलोकगतिर्न - .

·श्रीपुरुषोत्तमविरचिता।
सङ्गच्छते, तथापहतपाप्मत्वादिविशेषणादात्मशब्दश्च न सङ्गच्छते, अतो गतिशब्दयोर्च-
झपरत्वादहरः परमात्मैव । किञ्च, अत्र 'तद्य इहात्मानमननुविद्य ब्रजन्ती'यात्माज्ञानं लो-
कक्षयहेतुत्वेनोच्यते । यद्यात्मा ब्रह्माभिन्नः स्यात्तदापहतपाप्मादिगुणकत्वात्खस्स खाज्ञानं
न स्यात् । अत इदमज्ञानं जीवस्य ब्रह्मभिन्नत्वं बोधयद् गतेब्रह्मविषयत्वे लिङ्गम् । एव-
मपहतपाप्मत्वादिविशेषणान्यप्यात्मशब्दस्य ब्रह्मपरत्वे लिङ्गमिति प्रागेवोक्तम् । अतो दहरः
परमात्मैवेति साधितम् । ततः तृतीयसूत्रेय आत्मा सेतुर्विधृति रितिश्रुतेः सर्वलोकविधा-
रकत्वात्स्वयं साधनीभूय संसारपारप्रापकत्वात् एकस्यैवाकाशद्यावापृथिव्यादेरन्तर्वहिःस्थाप-
नेन तस्स सर्वलोकधारणस्य महिमरूपत्वात् तस्य महिनो विरुद्धधर्माश्रयत्वरूपतया
श्रीयशोदादिभिरन्तर्वहिरुपलब्धश्च दहरः परमात्मैवेत्युक्तम् । ततश्चतुर्थे आकाशश-
ब्दवाच्यत्वप्रसिद्धरपहतपाप्मत्वादिप्रसिद्धेः प्रकरणोक्तसर्वधर्मप्रसिद्धेश्च दहरः परमात्मै-
वेत्युक्तम् । एवं चतुःसूत्र्या विधिमुखेन दहरस्य परमात्मत्वं विचारितम् ।
अतः परमग्रिमचतुःसूत्र्येतरनिषेधमुखेन तस्यैव परमात्मलं पुनः साधयति । ततः
पञ्चमे अस्मिन् प्रकरण आदिमध्यावसानेषु सम्प्रसादादिशब्दैर्जीवस्य परामर्शाजीव
एव दहर इति सूत्रांशेनाशक्य, जीवे जगदाधारत्वादेरसम्भवात् स न दहर इत्युक्तम् ।
ततः पष्ठ एतदनन्तरमुक्त इन्द्रप्रजापतिप्रकरणे जीवस्यैवामृताभयत्वादिरूपेणोक्त-
तयात्रापि स एव परामृश्यतामिति सूत्रांशेनाशझ्य, तत्र प्रजापतिरुपदेशसमय आ-
विर्भूतब्रह्मरूपो जातः, यथा नृसिंहोपासको नृसिंहाविष्टो भवति, अतस्तथाभूतत्वात्स-
र्वत्रात्मानं पश्यन्नुपदिष्टवान् , अतो न तत्र जीवः प्रकरणार्थः । अतस्तदनुरोधेनात्र जीवस्य
ब्रह्माभिन्नत्वं न वक्तुं शक्यम् । तस्माइहरः परमात्मैव । ततः सप्तमे तर्हि तत्र जीवप-
रामर्शस्य किं प्रयोजनमित्याकाझायां पूर्वप्रकरणे सत्यनामकस्य ब्रह्मणो ज्ञानेन ब्रह्मसुख-
रूपं फलमुक्तम् । तदपेक्षायां तादृशं ब्रह्मज्ञानमावश्यकम् । तत्र सच्छब्देनामृतस्य जीवस्य,
तिशब्देन मर्त्यस्य जडस्य, यशब्देनोभयनियामकस्स ब्रह्मण उक्तत्वात् । नियम्यद्वयज्ञाना-
भावे नियामकस्य ब्रह्मणो ज्ञानासम्भवात् । तदर्थ शब्दोक्तस्य नियम्यस्य जीवस्य खरू-
पज्ञानाय जीवपरामर्शः, न तु प्रकरणित्वेनेत्युक्तम् । ततोऽष्टमे भवत्येवं तथाप्यल्पे हृद-
यपुण्डरीके आकाशरूपस्य ज्यायसो ब्रह्मणः स्थितिर्न सम्भवतीत्यतो जीव एवोच्यतामि-
त्याशङ्कायां 'निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्चे'त्यत्र विरुद्धधर्माश्रयत्वेन ब्रह्मणः स्थितिवक्तुं शक्ये-
त्युक्तम् । तादृशत्वस्सात्राप्यनुसन्धेयत्वात्तेन तत्समाधिसिद्धिरिति दहरः परमात्मैव । अत्र
बुद्धिस्थस्य विचारादुपोद्घातगर्भः प्रसङ्गः सङ्गतिः । किय, परामर्शसूत्रे जीवस्य सर्वाच-
स्थासु ब्रह्मनियम्यत्वस्यैव सिद्धत्वात् , अतो जीवस्य परममुक्तिदशायामपि ब्रह्मनियम्यत्व-
मेव सिध्यति । वेदस्तुतावपि 'अजनि च यन्मयं तदविमुच्य नियन्तृ मवे'दित्यत्र तथैव
सिद्धत्वाच ॥५॥

·वेदान्ताधिकरणमाला। ततः षष्ठे दिसूत्रे अनुकृत्यधिकरणे 'न तत्र सूर्यो भाती ति कठवल्लीस्थं वाक्य विषयत्वेनोदाहृत्य, लोकप्रकाशकानां सूर्यादीनां दहरान्तःस्थत्वकथनात् कठवल्लीस्थम- क्तवाक्य तद्विरुद्धमित्याशय, तेषां खतो न प्रकाशकलम्, किन्तु भगनदनुकारित्वादू- गवत्प्रकाशेनैव प्रकाशकत्व सर्वत्र सर्वदेतिप्रसङ्गान्नितिम् । तेन जीवस्स मुक्तिदशायां तदनुकारित्वरूपमेव साम्यम् , न तु परममित्यपि वोधितम् । अन्यथैतद्विचारस्थान नि- प्रयोजनवापत्तेरिति ॥ ६॥ ततः ससमे दिसूत्रे शब्दादेव प्रमित इत्यधिकरणे कठवल्लीस्थमङ्गुष्ठमात्र- वाक्य विपयत्वेनोदाहृत्याङ्गुष्ठमानस्स भूतभव्येशानव शब्दादेव प्रमीयते इति प्रथमसूत्रे निर्णीतम् । द्वितीये च तस्य तर स्थितिर्मनुष्याणामधिकारार्थेति निणीतम् । अगापि प्रसङ्ग एव सङ्गतिः । इद च जीवस्य मुक्तिदशाया ब्रह्माविर्भावेन विरुद्धधर्माश्रयत्वे फलिष्यति ॥७॥ ततोप्टमेष्टसूत्रे तदुपर्यपीत्यधिकरणे प्रसङ्गादेवादीनां ब्रह्मविद्यायामधिकारो विचारितः । तत्र प्रथमे सूत्रे मनुष्येषु त्रैवर्णिकानामुपनयनादिसस्कारवतां कर्माधिका- राद् ब्रह्मविद्यायामप्यधिकार इति पूर्वतबादेव सिध्यति । ततो मनुष्याद्धीनजातीयानां तु योग्यताऽभावादेव नाधिकारः । अत. पर मनुष्यादुत्कृष्टानां ब्रह्मविद्यायामधिकारः सम्भ वादुक्तः । यद्यपि देवादीनामुपनयनादिक न प्रसिद्धम् , तथापि यज्ञोपवीतमचे 'प्रजापते- यत्सहज पुरस्तादितिश्रावणात्तश्यायेनान्यत्रापि जन्मानुग्रहविशेपतपःप्रभृतिभिर्मतहविश्वा- मित्रादीनामिवाधिकार. सम्भवति । तस्मादप्यधिकार इत्युक्तम । ततो द्वितीयसूत्रे पूर्वसूत्रोक्तस्स देवादीनामविकारस्य विप्रतिपन्नतया तद्वलेन तेषु ब्राह्मण्यादेवक्तुमशक्यत्वात्, तेषा वर्गस्थत्वेन पृथिवीरूपदेशस्य, ब्रीह्यादिरूपद्रव्यस तत्र सूर्यगत्यभावेन दर्शादिरूप- कालस च, तदतिरिक्तदेवाभावेनोद्देश्यदेवतान्तरस्यापि वक्तुमशक्यतया तदभावेपि कर्म- करणे श्रुतिविरोव इति सूत्राशेनाशक्य, अशान्तरेण प्रजापतिन्यायादू वर्णसत्ताया. साधि- तप्रायत्वात् , 'इन्द्रो द्वात्रिंशद्वर्षाणि प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवासे'तिश्रावणादाश्रमसत्ताया., 'साध्या वै देवा. सुवर्गकामा एतर पडानमपश्यन् तमाहरन् तेनायजन्ते'तियज्ञकरणश्रा- वणाद्, 'देवा वै समासते'त्यादौ भूमावागत्य ऋषीन् वृत्वा यज्ञकरणश्रावणाचानेकयो- पयोगो देवाना वेदे दृश्यते । भगवदवयवरूपा ये देवास्ते तेषामुद्देश्या अपि भवन्ति । 'उभी वै देवानार शमितारौ अधृगुश्चापापश्च' सादौ ऋत्विजोपि श्राव्यन्ते । तस्मान्न श्रु- तिविरोध इत्युक्तम् । ततस्तृतीये ननु वेदात् कर्म ज्ञात्वा पश्चात् कर्तव्य देवैः, तत्र देवानां कर्मकरण वदन् वेदो देवानामधिकार वदेत् । देवाश्च जन्या इति वेदार्थज्ञानस- मये तेषाममावाद, ज्ञप्तौ चात्माश्रय इति कर्मकर्तृणाज्ञातृलेन वक्तुमशक्यत्वात् कर्मकर्तृ- विरोधः । वेदश्च सपा वृत्तान्त वदन् स्वय कथ नित्यो भवेत् । अतो वेदानित्यत्वापादक- , .

·. श्रीपुरुपोत्तमविरचिता। १३ त्वादयं देवाधिकारपक्षो न सङ्गत इति सूत्रांशेनाशय, अंशान्तरेण समाधिमाह, श- ब्दोक्ताः पदार्थाः सर्वे एवाधिदैविका भगवदवयवरूपाः, शब्द एव विद्यन्ते, नित्यास्तैः सह पदानां सम्बन्धोपि नित्य इति न वेदस्यानित्यत्वम् । इदमेव चतुर्थेन सूत्रेण वक्त- व्यम् । न च वैदिकपदार्थानामतिरिक्तवाङ्गीकारे प्रत्यक्षविरोधः शक्यः । इदानीमपि यज- मानविक्प्रभृतीनां वेदादेव सपरिकरकमीवगतेवृद्धव्यवहारादिना दर्शनेन वैदिकपदार्था- न्तरेष्वपि तेनैवावगतिसम्भवात् । अतो यैर्भगवान् दृष्टस्तेपां तु तत्रैव सर्वपदार्थदर्शनाते. वेव सङ्केतग्रहः, ततोर्वाचीनानामिदानीन्तनपर्यन्तानां तूपमानातेपु सङ्केतग्रहः, भगवतः सर्वानुकारित्वात् । किञ्च, यथा 'जमदग्नीनां पञ्चावत्त'मित्यत्र खस्मिन् जामदग्य इति प्रत्यक्षज्ञानाभावेपि परोक्षानुभवो भवति, तथा वैदिकप्रपञ्चस्यापि परोक्षानुभवो भवत्येवेति वैदिकप्रपञ्चोतिरिक्त एव । तस्मान्न ज्ञाने कर्मकर्तृविरोध इति सूत्रद्वयेनोक्तम् । ततः पञ्चमे ननु भवत्वेवं वैदिकष्टिरतिरिक्ता, तथापि 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते'इत्यादिषु सुपधादिरुच्यते इति तदनुरोधेनानित्यापि सृष्टिवैदे उच्यते इत्यङ्गीकार्यम् । तथा ये देवाः कर्म कुर्वन्ति तेप्यनित्या इति च । एवं सति वेदस्य तद्वाचकत्वे शब्दार्थयोनित्यसम्बन्धविरोधः, अतस्तदभावार्थमाकृतावेव सम्बन्धो वक्तव्यः । तथासति किं जैमिनिमतदूपणेनेत्याशय, लोकदृष्टिमङ्गीकृत्य तद्रीत्यापि समाधानमाह । यद्यपि सर्वस्य भगवद्रूपत्वादुत्पत्तिप्रलययोः सञ्चरप्रतिसञ्चररूपत्वेन वस्तुनित्यत्वावाधकतया दर्शनादर्शनयोरेव नित्यानित्यत्वपर्यवसा- नम्, न तु वस्तुनीति न काचिदाशङ्का । तथापि लोकदृष्टया प्रपञ्चस्य देयादीनां चानित्य- त्वाङ्गीकारे तत्तत्प्रवाहे एव शब्दसम्बन्धः । लोकेपि शरीरगङ्गाप्रभृतिषु प्रवाहे एव शब्द- सम्बन्धदर्शनात् । अतो देवादीनां तत्कर्मणां चानित्यत्वेपि तत्प्रवाहस्स नित्यत्वात् तदो- धके वेदेपि नानित्यत्वं शङ्कितुं शक्यते इति । ततः पष्ठसूत्रे ननु यद्यपि श्रुतिविरोधप- रिहारेण कर्मण्युपासने च देवानामधिकारः प्रतिपादितस्तथापि छान्दोग्ये 'असौ वा आ- दियो देवमध्वि'सादिनोक्तायां मधुविद्यायां स न सङ्गच्छते । तत्र मधुत्वेनोपवर्ण्यमानस्या- दित्यस्य विद्याविपयत्वात् स कमन्यमादित्यमुपासीत । एवं संवर्गविद्यादिषु वाग्वादीनां वि- पयत्वात्तेपामप्यनधिकारो बोध्य इत्याद्युक्तम् । ततः सप्तमे 'अग्निः पुच्छस्य प्रथमं काण्ड'- मित्यादिश्रुतिष्वप्न्यादीनां देवानां ज्योतिर्गणे विद्यमानत्वकथनात्तेषां च तत्र महाभोगक- थनाप्राप्तफलत्वेनोपासनायामधिकारो न सङ्गत इत्येवं जैमिनिमतेनाशङ्कितम् । ततोऽष्टमे तत्परिहारमाह, वेदे हि प्रजापत्यादीनां कर्माधिकारो निरूप्यते, 'प्रजापतिरकामयत प्रजा- येयेति', 'स एतमग्निहोत्रमिथुनमपश्यत्, तदुदिते सूर्येऽजुहोदि'सादिषु । तथा ज्ञानेपि श्रूयते, 'तयो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तत्तद्भव दित्यादिषु । अत्र च भूतार्थवादः, तेन खार्थे प्रमाणं न स्यात् तदा तादृशाग्निहोत्रहोमेन तादृशज्ञानेनान्यस्यापि फलन १ भादित्यानामिति पाठ । २ विषयतया देवानामधिकार इवि पाठः।

·वेदान्ताधिकरणमाला। स्यात् । अतः कर्मणि ज्ञाने चाधिकारोयमवश्यमभ्युपेयः । ये पुनरुपास्यत्वेन तत्रोक्तास्ते भगवर्दशा एव । 'न ह वै देवा अनन्ति न पियन्ती'त्यनशनतादिरूपालिंगात् । इदं च पूर्वमेव साधितम् , तथापि जैमिनिमतनिराकरणाय पुनरुक्तम् । एवमष्टभिः सूत्र- देवानामधिकारो वेदनित्यत्वं च प्रसङ्गानिर्णीतम् ॥ ८॥ ततो नवमे पञ्चसूत्रे शुगस्येत्यधिकरणे शूद्राणां ब्रह्मविद्यायामधिकारोनुप्रस- जानिराकृतः । तत्र प्रथमसूत्रे छान्दोग्यस्था संवर्गविद्या विषयत्वेनोपन्यस्ता । तत्र च जानश्रुति 'हा शूद्रेत्येवं सम्बोध्य पश्चात् संवर्गविद्योपदिष्टा । तस्माजातिशुद्रस्याप्यधि- कार इत्याशवायाम् , नाव शूद्रशब्दो जातिवाची, किन्तु शुचा आद्रवतीति शूद्र इति यौगिकः । अतो योगेन जानश्रुतेर्मत्सरित्वं वोधयति । तेन पूर्व धिक्कारः, पश्चाचोपसरणेन मत्सरत्यागे विद्योपदेश इति नात्र जातिशूद्रस्याप्यधिकार इत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे जानश्रुतिजातेः श्रुतावनुक्तत्वात् योगापेक्षया च रूढेः प्रबलत्वादत्र शूद्रशब्दो रूद एव सन् जानश्रुतिजाति बोधयतीति जातिशूद्रस्याप्यधिकारोस्त्वित्साशङ्कायां जानश्रुतेः क्षत्रि- यत्वमुत्तन प्रकरणान्तरे काक्षसेनिपदादवगम्यते । कक्षा स्पर्धास्थानं सेना रथा यस्येति कक्षसेनस्तस्थापलं काक्षसेनिरिति क्षत्रियलिङ्गात् । यद्यपि तत् प्रकरणान्तरम् , तथापि छन्दोगानां द्विरात्रे एतेन वै चैत्ररथं कापेया अयाजय'नितिश्रवणात् 'समानान्वयानां स- मानान्वया एव याजका मवन्तीति कापेयसम्बन्धेन काक्षसेनेः क्षत्रियत्वमवगतम् । अतो लिङ्गबलादस क्षत्रियत्वावगतः जानश्रुतेः जातिनिर्धार्यते । तस्माजातिशूद्रस्य नाधिकारः । यत्र परम्परितब्रह्मविद्यायामपि नाधिकारस्तत्र साक्षाद्रयविद्यायां तु शङ्कितुमपि न शक्यते इत्युक्तम् । ततस्तृतीये श्रौतेषु साधनेषु सर्वोपनयनसंस्कारपरामर्शाच्छूद्रे च तदभावान्ना- धिकार इत्युक्तम् । ततश्चतुर्थे 'सत्यकामो ह जाबाल' इत्यत्र जावाले शूद्रत्वाभावनिर्धारण एव गौतमेन तस्मिन् शिष्यभावः प्रवर्तितः । तस्मादपि जातिशूद्रस्य नाधिकार इत्युक्तम् । ततः पञ्चमे शूद्रस्य वेदे श्रवणाध्ययनार्थज्ञानानां निषेधश्रावणात् स्मृतिष्वपि वेदाक्षरविचारेण शूद्रस्य पातकथनाच नाधिकार इत्युक्तम् । एवमिदं प्रासङ्गिकमधिकरणद्वयम् ॥९॥ ततो दशमे एकसूत्रे कम्पनाधिकरणे कठवल्लीस्थं 'यदिदं किञ्च जगत् सर्व'- मितिवाक्यं विषयत्वेनोदाहत्य, किमत्रेन्द्रः प्राणो ब्रह्म वा निरूप्यते इति सन्देहे, प्राणेन्द्रौ निवार्य, सर्वजगत्कम्पनादेतोयौवात्रोच्यते इति निर्धारितम् । तेनावतारदशायामपि भगवतो दण्डपाणित्लयोधनाय तत्र जीवानां सन्नतये च भगवत इदं कार्य प्रसङ्गेनाव- सरेण वा विचारितम् ॥१०॥ तत एकादशे एकसूत्रे ज्योतिर्दर्शनाधिकरणे दहरविद्यास्थं 'परं ज्योतिरुप- सम्पतिवाक्यं विपयत्वेनोपन्यास, ज्योतिःशब्देन महाभूतरूपं ज्योतिरुच्यते, उत ब्रह्म वेति सन्देदे, मद्दामूतरूपं ज्योतिर्निवार्य, सम्पत्तिरूपाइर्शनारसवात्र निरूप्यते इति प्रस- ·श्रीपुरुषोत्तमविरचिता । झाद्विचारितम् । तत्प्रयोजनं तूपसम्पत्तव्यत्वोपसम्पन्नखरूपाभिनिष्पादकत्वपूर्ववाक्यगतह- दयत्वोत्तरवाक्यगतसत्यपदोक्तमामृतनियामकवरूपाणां चतुणां धर्माणां निष्कर्षार्थत्वान्न ज्योतिश्चरणाधिकरणेन गतार्थता ॥११॥ ततो हादशे एकसूत्रेऽर्थान्तरव्यपदेशाधिकरणे छान्दोग्यसमाप्तिस्स माकाशो वै नाम नामरूपयोनिहिते'तिवाक्यं विषयत्वेनोपन्यस्य, तत्र भूताकाशो ब्रह्म वेति सन्देहे, भूताकाशस्य यत्प्रयोजनं वायुजननं तस्माद्भिन्नस्य प्रयोजनस्स नामरूपनिर्वाहकवरूपस्य कथनादू, ब्रह्मादिश्रुतीनां च कथनाद्, ब्रह्मेवाकाश इत्युक्तम् । तेनान्यवाचकपद- वाच्यस्य यत्रैव तद्धर्मातिरिक्तधर्मकथनं तत्रान्यवाचकपदस्य ब्रह्मपरत्व- मिति न्यायवोधकमिदमधिकरणमिति प्रसादुक्तम् । अतो न तद्धर्मायधिकरणादिना गतार्थता ॥ १२ ॥ ततस्त्रयोदशे द्विसूत्रे सुपुप्त्युत्क्रान्योरित्यधिकरणे वृहदारण्यकस्यं ज्यो- तिळह्मणं शारीरव्राह्मणं चेत्युमयं विषयत्वेनोपन्यस्य, तयोः किं जीववाक्यत्वमुत ब्रह्मवाक्य- त्वमिति सन्देहे, उपक्रमस्यासक्षातविरोधत्वेन प्रावल्यात्, तत्र च 'कतम आत्मे' तिप्रश्ने 'योयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तयॊतिः पुरुष' इति शारीरलिङ्गात् , 'योयं विज्ञानमयः प्राणे' ग्विति काण्वपाठे उपसंहारे च तादृशवाक्याद्, यद्यपि संसारी प्रतीयते, तथापि मध्ये 'ध्यायतीवे'सादिसंसारिधर्मनिराकरणादुपसंहारे च स वा एप महानज आत्मेति- संसारधर्मरहितपरमेश्वरात्मबोधनादन्यैश्च हेतुमिः परमात्मामिन्नो संसारी मुक्तो जीवः प्रति- पायते इति पूर्वपक्षे, यदि मुक्तो जीवो ब्रह्माभेदेनान प्रतिपायः स्यात्तदावस्थाभेदस्याप्रयो- जकत्वात्सुषुप्तावुत्लान्तौ च जीवं परमेश्वरान्न भिन्द्यात् , प्रतिपिपादयिपितेऽभेदे अवस्थया भेदकयनस निष्प्रयोजनतया चयर्य्यप्रसङ्गात् , जाग्रत्वमयोरजवादिवैशिष्टयस्य प्रत्यक्ष- सिद्धत्वेन सुपुसिमरणयोस्तमोमिमवादज्ञानादिवैशिष्टयाज्ञानेपि सौपुतिकस्मरणेन मृतानां भूतादिभावदर्शनेन चानुमानसिद्धतया तत्कयनवैयर्थ्यानपायाच । अतो यत् ज्ञायमानाव- स्थासिद्धं भेदमनुवदति तदसंसार्यवस्थायामपि भेदयोधनायैवानुवदति । 'यथोदकं शुद्धं शुद्धे आसिक्तं तादृगेव भवति एवं मुनर्विजानत आत्मा मवति गौतमति काठकेपि तथैव श्रावणात् । न च तर्युपक्रमाद्यनुरोधादसंसारी परमेश्वरसमानधर्मा जीवो वाच्योस्तिति शक्यम् । उपक्रमादिप्वपि तया भावात् । तयाहि । उपक्रमे 'किं ज्योतिरयं पुरुष'इति प्रकाशकाने 'मादित्यायनन्तरमात्मज्योतिरित्युत्तरे संसारिणः पुरुषस प्रकाशापेक्षित्वे. नाप्रकाशकत्वात् 'प्रकाशक आत्मा क' इत्याशयेन पृच्छति 'कतम आत्मेति ?' । तत्र सष्टतया वक्तव्येप्युत्तरे याज्ञवल्क्यो 'न वदिष्ये' इति स्वामिसन्धेवरदानस्स चानुरोधात् शिष्टमेवोचरं दचवान् । अतस्तद्विचारे 'अत्रायं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवतीति निगमनवाक्ये परमात्मैव स्वयंपदवान्यः सिध्यतीत्युपक्रमगतः प्रश्नः सामान्योप्युत्तरे तत्पर एव पर्यवसति । " ·वेदान्ताधिकरणमाला। तथापि श्लिष्टप्रयोगात् जनकेन सोर्थः सम्पद न ज्ञातः, किन्त्वेतारत् ज्ञातं संसारिव्यतिरिक्त आत्मा प्रकाशक इति । ततस्तत्सन्देहवारणाय पृच्छति 'तिमोक्षाय बृही'ति । तदापि पूर्वो- क्तानुरोधात् ‘स वा एप एतस्मिन् सम्प्रसादे रत्या चरित्यादि लिष्टमेवोत्तरं दत्तवान् । तदा सुपुप्तौ जीवस्यासङ्गत्वे उक्तेपि जनकस्य सन्देहो न निवृत्त इति पुनर्मोक्षाय पृच्छति । तदा पुनरपि तथैव वदन् मत्स्यादिदृष्टान्तेन स्वप्नसुपुप्ती अवस्थे उक्त्वा, सुषुप्ती असगादपि जीवात् परमात्मानं भेदेनाह, सम्परिपक्तस्त्रीपुदृष्टान्तेन । तदापि जनकम्य प्रकाशकसन्देहो में निवृत्त इति पुनर्मोक्षाय पृच्छति । तदा पुनरपि लिष्टवास्येनगोतरे, पुनरपि मोक्षाय पप्रच्छ । तदा याज्ञवल्क्यो राज्ञो मेधानियादीतः ससारिणो जीवस्स मरणावस्था बदन् परमेश्वराजीवस्य भेदमाह। तदापि लिष्टप्रयोगात्तस्य सन्देहो न निवृत्त इति तदानीमकाम- यमानस्य सद्योमुक्तिमाह । तत्र 'ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येती तिश्रुतेः 'प्राज्ञ आत्मा ब्रह्मैवेति च श्रुतेजीवस्य ब्रह्मभाव एव मुक्तिः । प्राज्ञ आत्मा ब्रह्म योस्ति स एव प्रकाशकस्तज्योतिपैवायं जीवः सर्व करोतीति ज्ञात्वा जनकः 'सोह भगवते सहस्र ददामी'त्युक्तमान् । तदा याज्ञवल्क्यः श्लोकैः सर्व शास्त्रार्थमुक्खा 'स एप आत्मे'सादिना तमेवार्थ स्पष्टमुक्तवान् । तदा जनको विदेहान् स्वात्मानं च तस्मै दत्तवान् । याज्ञवल्क्योपि तथा विद्यां समापितवान् । अत उपक्रमोपसंहारयोः परमात्मन एव प्रकृतत्वसिद्ध्या तस्यैव प्रकरणित्वम्, न तु ब्रह्म- भावापन्नस्य जीवस्येति सिध्यति, समाप्तौ पत्यादिशब्देभ्यश्च । तस्मादिद' ब्रह्मवाक्यमेवेति । अत्र पादे उपास्यरूपाण्याधाररूपाणि च विचार्य ब्रह्मातिरिक्तानामनुकारित्वं च वि- चार्य समाप्तौ यत् जीनब्रह्मणोर्मेंदः साधित', तेन मुक्तिदशायामपि जीवस्यानुकारित्वमेव, तदात्मकत्वात्, न त्वसन्ताभेदः, सर्वथा तौल्य वेति प्रसङ्गादुपोद्धाताद्वेति विचारितम् १३ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीताम्बरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृती घेदान्ताधिकरणमालायां प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। अतीतेपु पादेपु प्रथमे कार्यरूपवाक्यानि, द्वितीये अन्तर्यामिवाक्यानि, तृतीये उपास्यरूपवाक्यानि विचार्य, सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः प्रतिपादितः । तद्दा- यधि प्रकीर्णकानि वाक्यानि विचार्यन्ते । तेषां च जीवजडसमुदायात्मकार्य निरूपकतया कापिलमतीतताममजनकवं प्रकीर्णत्वमिति तद्रमनिरासायोपोद्धाततया तेपा विचारः । तम प्रथमस्य सप्तसत्रस्यानुमानिकाधिकरणस्य प्रथमसूत्रे 'इन्द्रियेभ्यः परा हर्या' इति काठकवाक्य विषयत्वेनोपन्यस्य, तन ज्ञानकर्ममयाणि दशेन्द्रियाणि भूतमा- प्रामेदमिन्ना दशार्था मनोबुद्ध्यहकारमहत्तत्त्वाव्यक्तपुरुषा साडख्यमतसिद्धाः पदार्थास्तत्रो- च्यन्ते इति कापिलमतमपि श्रौतमिति 'आनुमानिकमप्येकेपामिति चेदितिस्नाशेनाशक्य, अंशान्तरेण समाधानमाह । नान तन्मतसिद्धाः पदार्थी उच्यन्ते, किन्तु पूर्व'मात्मान रथिनं ·श्रीपुरुपोत्तमविरचित्ता। , , विद्धी'त्यादिना शरीररूपकं यदुक्तं तत्रत्या ये रथादिभावेन पदार्था निविष्टास्ते एवात्रा- स्मिन् वाक्ये गृह्यन्ते । एतद्धि जीवप्रकरणम् । अत्रच तस्य मुक्त्युपायो निरूप्यते । 'योग्यं शरीरमारुह्य हरेः पदं गच्छे'दिति । तत्र योग्यं शरीरं रथः, आत्मा रथी, इन्द्रियाणि हयाः, बुद्धिः सारथिः, मनः प्रग्रहः, भगवदीया विषयाः, तेषां यानामात्मरूपाः सम्यक्त्वेन भावितत्वात् । बुद्धरात्मा ब्रह्मविषयं विज्ञानं तन्महत्तत्वेनोच्यते । अव्यक्तं तु भगवत्कृपैव, पुरुषस्तु भगवानेवेति ब्रह्मवाद एवात्र सिध्यति, न साङ्ख्यमतम् । यतोगे 'एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वयया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभि'रिति- मन्त्रेणात्मदर्शनपरिकरतयैव त उच्यन्ते। तस्माद्ब्रह्मवाद एवात्रेत्युक्तम् । ततो द्वितीये सूत्रे अव्यक्तशब्देन भगवत्कृपा वक्तुं न शक्यते, अत्र धर्मिप्रवाहमध्ये धर्मरूपायास्तस्या वक्तुम- शक्यत्वादित्याशक्य, अत्राव्यक्तशब्देन सूक्ष्ममुच्यते, तच ब्रीव, धर्मधर्मिणोश्चाविनाभावेन स्थितत्वादभेद इति तदभिन्ना कृपैवात्रोच्यते इत्यदोप इत्युक्तम् , योग्यतावलात् । तथा चन प्रायपाठविरोध इत्युक्तम् । ततस्तृतीये ननु यद्युक्तयुक्त्या कृपाया ब्रह्मत्वम् , तदाऽभिन्नत्वे ब्रह्मभिन्नत्वमसङ्गतम् । अथ कयाचिद्युक्त्या तस्या धर्मत्वम्, तदा घर्मिप्रायपाठविरोध इत्युभयथापि दोपात्पूर्वसूत्रोक्तमसङ्गतमित्याशक्य, कृपाया ब्रह्माभिन्नत्वेपि ब्रह्माधीनत्वाद्र- झभिन्नत्वम् , ब्रह्मभिन्नत्वात् ब्रह्मनियम्यत्वम् । अतो यथैकरूप्येण ग्रहणमभेदे युक्तिः, तथा नियम्यनियामकभावोपि भेदे युक्तिरित्युभयथाप्युपपन्नम् । न चाभेदेनैकत्वे नियम्य- नियामकभावानुपपत्तिरिति शक्यम् । 'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मित्यत्रैकस्यैव ब्रह्मणः सचिद्रूपेण विपयत्वम् , आनन्दरूपेण फलत्वमितिवदुपपत्तेः । तथा च कृपाविष्टः साधनम् , आनन्द- रूपः फलम् । अथवा, अव्यक्तं सचिद्रूपमक्षरम्, आनन्दरूपः पुरुप इति तयोरभेदेपि परापरभावो युक्तः । अदृश्यत्वाद्यधिकरणे तथा साधितत्वात् । तस्मा दिन्द्रियेभ्यः परा' इतिवाक्ये आनुमानिकं न किञ्चिदस्तीत्युक्तम् । एवं विभिः सूत्रैर्वाक्यानां पूर्वापरसम्ब- न्धेन मतान्तरं निराकृत्य ब्रह्मवादः प्रतिपादितः । इदानीं तु केवलैतद्वाक्यविचारेण मता- न्तरं निराकरोति । ततश्चतुर्थेऽस्मिन् वाक्येऽव्यक्तं ज्ञेयत्वेनोच्यते । कापिलमते तु 'गुणपुरुषान्तरज्ञानाकैवल्य मितिप्रवचनसूत्रात् प्रकृतिपुरुपयोरन्तरं मोक्षार्थ ज्ञेयम्, न त्वव्यक्तरूपा प्रकृतिः । अतो ज्ञेयत्वावचनादपि नात्र तन्मतसिद्धिरित्युक्तम् । ततः पत्रमे ननु ज्ञेयत्वावचनमसिद्धम् , एतदुत्तरवाक्ये 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्यय मित्यत्रा- व्ययस्य 'महतः परमव्यक्त'मित्यत्र महतः परस्याव्यक्तस्य ज्ञानान्मुक्तिश्रावणादितिसूत्रांशे- नाशय, अंशान्तरेण समाधानमाह । अत्र सन्दर्भ श्रुनिलिङ्गवास्यानां सन्दिग्धत्यान्न निर्णायकत्वम् , अतो महतः परमितिवाक्यस्सा शन्दमस्पर्श'मितिवाक्यस्य चेति द्वयोरेकवा- क्यत्वम् , नान्येषामित्यत्र नियामकामावेन प्रकरणम्यैव निर्णायकत्वं वक्तव्यम् । तच 'प्रतं पिपन्ता'वित्यारम्य 'नाचिकेतमुपाख्यान'मित्यन्तमेकं प्रकरणम् । तत्र चात्मानावेव परा- ३ वेदा.

·. १८ वेदान्ताधिकरणमाला। सृश्य जीवात्मनो रथित्वं तटुपकरणं फलं चोक्त्या, अग्रे 'एष सर्वेषु भूतेवि'सारम्यास- माप्ति परमात्मैव ज्ञेयत्वेन परामृश्यते इति मृत्युमुखात्प्रमोकरूपं फलं चोच्यते । अतः प्राज्ञः परमेश्वर एवात्रार्थः, नाव्यक्तं प्रधानम् । अतो नेयत्वावचनं नासिद्धमित्युक्तम् । तेन प्रकरणस्य नियामकत्वादशब्दवाक्यमपि भगवत्परमेवेत्युक्तम् । ततः पष्टे ननु नेदमेकं प्रकरणम् , किन्विन्द्रियेभ्यः परा' इत्यारभ्य 'नाचिकेतमुपाख्यान'मित्येकं भिन्न प्रकरणम् । तत्र प्रथमं पदार्थानिर्दिश्य, ततोग्रे पुरुपज्ञानं चोच्यते इति साक्ष्यमतस्यापि निरूपणात्तस्या- श्रौतत्वमसङ्गतमित्याशय, तत्र परिहारमाह । अत्र हि त्रयः प्रश्नाः, अमिजीवब्रह्मविषय- काः । तेषामुत्तराणि च त्रीणि । तत्र 'स त्वमग्निमितिप्रश्ने 'प्रतिववीमी'त्याधुत्तरम् , ततो 'येयं प्रेते' इतिजीवप्रश्ने 'देवैरवापी'त्याधुत्तरम् । ततो'न्यत्रधर्मादितिब्रह्मप्रश्ने 'सर्वे वेदा' इत्याद्युत्तरम् । अतस्त्रय एव प्रश्नाः त्रीण्येवोत्तराणि च । यदि सासयमत'मिन्द्रि- येभ्य'इत्यादि स्यात्तदा चतुर्थे प्रश्नोत्तरे स्याताम् । ते तु न स्त इति नात्र तन्मतसिद्धि- रित्युक्तम् । ततः सप्तमे ननु मतान्तरेन्यत्र प्रसिद्धाः शब्दा ब्रह्मवादे ब्रह्मपरतया कथं योजयितुं शक्या इत्याशय, महद्दष्टान्त उक्तः । यथा महच्छब्दो 'महान्तं विभुमात्मान' मित्यादौ ब्रह्मपरः, तधान्यक्तशब्दोप्यक्षरपरः । तस्मादिन्द्रियादिवाक्येन न सालयमतसि- द्धिः, किन्तु ब्रह्मवाद एवात्र सिध्यतीत्युक्तम् ॥ १॥ वतो दितीये त्रिसूत्रे चमसवदित्यधिकरणे 'अजामेका मित्यादीनि श्वेताश्वतर- वाक्यानि विपयत्वेनोपन्यस्य, एतेषु मन्चेष्वजादिशब्दैः प्रकृतिः परामृश्यते, मुक्तामुक्तभेदे- न जीववैविध्यमजायाः प्रकृतरेकत्वमग्रे कपिलस्य नाम च पठ्यते । यद्यपि किंकारणेत्युपक्रमा- ब्रह्मविद्यात्वेनोपनिषत् प्रतीयते, तथापि पूर्वकाण्डे यथा प्रणवादिमत्राणां नानास्थले विनि- योगान्न प्रकरणानुरोधः, तथैतेष्वपि मत्रेषु कपिलमतप्रत्यभिज्ञानान्नोपक्रमाद्यनुरोध इति साङ्ख्यमतमपि वैदिकमितिशङ्कायाम् , पूर्वसूत्रेण समाविमाह । यथा 'अर्वाग्बिलश्चमस' इतिवृहदारण्यकमने कर्मविशेपः । तत्रार्वाग्विलं चमसं यशोरूपं सोमं सप्त होतारो भक्ष- येयुरिति कल्पयितुं न शक्यते, तथा प्रकृतमधे लोहितशुक्लादिशब्दैः रजःसत्त्वादि कल्प- यित्वा तदशेन सर्वमेव मतं कल्पयितुं न शक्यते, विशेषाभावात् । कपिलवाक्येपि कपि- लशब्देन ब्रह्मवोच्यते, न त्वनित्यर्पिः, नित्यानित्यसंयोगप्रसङ्गादित्युक्तम् । ततो द्वितीय- सूत्रे ननूक्तस्य चमसमन्त्रस्य व्याख्यानं "शिरश्चमस'इत्यादिना श्रुतौ क्रियते, तथात्र मत्र- व्याख्यानामावात्तदृष्टान्तोत्र न युक्त इत्याशशं तुशब्देन परिहरन्नजाशब्दार्थकथनमुखेन समाधत्ते । अत्राजाशब्दन ज्योतिरुच्यते, प्रथमकार्यरूपखाचतुर्मुखाजत्यन्यायेन । यथा- जास्पदोग्ध्री, तथैवेयं नश्वरफलदात्रीतियोधनाय चाजाशब्देनोच्यते । सत्यकामब्राह्मणेग्नि- सोमसूर्यविद्युद्रूपचरणरूपतया हंसेनोक्तश्चतुष्कलो यो ब्रह्मणः पादस्तद्रूपत्वात् ज्योतीरूपा निवृत्कृतत्वात्रिवर्णा ज्योतिरेवाजाशब्देनोच्यते । अत्रोपक्रमे प्रक्षणः प्रकृतत्वात् 'तदेवाग्नि- ·श्रीपुरुपोत्तमविरचिता। . स्तद्वायुस्तदादित्यस्तदु चन्द्रमा इतिकथनाच । सा च चेतनाधिष्ठिता, मध्ये 'द्वासुपर्णेति मत्रकथनात् , अजद्वयं च जीवब्रह्मरूपं ताम्यामधिष्ठिता । सा च प्रथमसृष्टिरवादिजननेन बहुप्रजास्रष्ट्री चेति । एतच्छन्दोगशाखायामधीयते । अतस्तदनुसारेणायमेवार्थः, न तु मतान्तररूप इत्युक्तम् । ततस्तृतीये ननु शब्दस्य वृत्तिद्वयं योगो रूढिवा । तत्र न जायते इति योगः प्रथमसृष्टौ न सङ्गच्छते, जननात् । रूढिस्तु छाग्याम् , साप्यत्र न सङ्गच्छते, तदाकाराभावात् । अतः कथमजाशब्देन प्रथमसृष्टिप्राप्तिः। साडयमते तु प्रधानस्य जननानगीकाराद्योगो निर्वाधः । तस्मात्सोसचमतमेवादर्तव्यमित्याशङ्कायां समा- धिमाह । अन हि किञ्चित्कार्याय परोक्षवादेनाजाशब्दस्तस्यां कल्पनयोपदिश्यते । यथाजा वर्करसहिता सवत्सा खामिहिता, तथेयं जीवविशिष्टा कार्यवती भगवल्लीलोपयोगायेति भगवतः परोक्षप्रियत्वाचेति । तथा च यथा मध्वादिविद्यायां 'असावादित्यो देवमध्वि' त्यादौ ( कल्पना, तथैवात्र)। अतो गौग्या तथोपदिश्यते । तस्मान्नाजामत्रेण साहय- मतसिद्धिरित्युक्तम् ॥ २॥ ततस्तृतीये त्रिसूत्रे न सहयोपसङ्ग्रहाधिकरणे 'यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्व प्रतिष्ठित'इतिवाक्यं विपयलेनोपन्यस्य, तत्र 'पञ्च पञ्जजना' इतिशब्दे पञ्च च ते पञ्च च पञ्चपञ्च, तादृशाश्च ते जनाश्च पञ्चपञ्चजना इसेवं समस्य, अनेन शब्देन पञ्च- विंशतिसङ्ग्यासङ्ग्रहादत्र सायसिद्धानि पञ्चविंशतितत्त्वान्युच्यन्ते इति साझयमतसिद्धिरि- त्याशक्य निषेधति । अत्रानेन समासेन पञ्चानां समूहानां पञ्चतया तदुक्ता सहचा सिध्य- ति, न त्वन्यथा । तेपां तु न समूहाः पञ्च । 'मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदायाः प्रकृतिविकृतयः सप्त । पोडशकश्च विकारो न प्रकृतिन विकृतिः पुरुष' इतिमिन्नप्रकारेण सहयाव्युत्पादनात् । मन्त्रे आकाशस्सात्मनश्च ततोतिरेकेणोक्तत्वाच । तस्मान्न तन्मतसिद्धिरिति प्रथमसूत्र उक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे तर्हि को वा मत्रार्यः, किं च तत्र प्रमाणमित्याकाङ्क्षायां वुद्धः संश- याद्याः पञ्च वृत्तीर्जनयन्तीति पञ्चजनाम्तादृशा ये प्राणादयः पञ्च तेत्र पञ्च पञ्चजनशन्दे. नोच्यन्ते । अत्र 'प्राणस प्राणमुत चक्षुपश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदुरितिवास्यशेपः प्रमाणम्, 'सन्दिग्धेषु वास्यशेपा दितिन्यायात् । तस्मान्न तन्मत- सिद्धिरित्युक्तम् । ततस्तृतीय सूत्रे ननु वास्यशेपे कण्वशाखायां 'अन्नस्यान्न मिति पाठा- भावात् पचत्तिजनकानां प्राणादीनां पञ्चसाहमाकत्वं नास्तीति न वास्यशेषम्य निर्णाय- कत्वमितिशकायाम्, 'तद्देवा ज्योतिपां ज्योतिर्वायुर्योपासतेऽमृत'मिति पयमस्य ज्योतिषः पाठातेन सद्धापूर्तिरिति वास्यशेषस्य निर्णायकत्वमक्षुण्णम् । तस्माद्ब्रह्मवाद एवात्र, न सावयमतसिद्धिरित्युक्तम्। एवमेतन्त्रिभिरधिकरणः श्रुतीनां ब्रह्मणि समन्वयार्थमुपोदातेन साइपमतस्य श्रोतलं निराकृतम् ॥३॥ अतः परमनिमः श्रुतिविप्रतिपेचं निराकरोति । तत्र चतुर्थे एकमूने यथाव्यपदि- ·२० . वेदान्ताधिकरणमाला। प्राधिकरणे ननु श्रुतौ सृष्टिप्रकारा बहुधा दृश्यन्ते, क्वचिदाकाशादिका, क्वचित्तेजआदि. का, क्वचिञ्च युगपत् सर्वसृष्टिः । तत्रैकस्य पदार्थस्य नानाप्रकारतया वक्तुमशक्यत्वात्सृष्टि- वाक्यानामर्थवादत्वेन ब्रह्मसरूपमात्रज्ञापकत्वं वक्तव्यम् ,न तु सृष्टौ तत्प्रकारे वा तात्पर्यम् । यतोध्यारोपापवादेन ग्रझणस्तटस्थत्वसिद्ध्या न पूर्वोक्तरूपं कारणत्वं सिध्यतीति श्रुति विहाय कपिलस्मृत्युक्तप्रकारेणैव जगव्यवस्थाहीकार्येत्याशङ्कायाम्, आकाशादिवाक्येषु यद्यपि क्रमादिविप्रतिपत्तिः, तथापि ब्रह्मणः कारणत्वरिप्रतिपतिनास्ति । एकत्र यादृशं ब्रह्मोच्यते तादृशमेव सर्वेषु सृष्टिवाक्येपु कारणत्वेनाभिप्रेयते । क्रमप्रकारादिभेदस्तु माहात्म्यस्यैव सूचकः । तस्मात् श्रुत्यैव निर्णय इति कारणत्यांशे स्मृतिर्न ग्राह्येत्युक्तम् ॥४॥ ततः पञ्चमे एकसूत्रे समाकर्षाधिकरणे ननु श्रुतौ क्वचित्सतः कारणत्वमुच्यते, क्वचिदसतः, क्वचिटुमौ निपिध्य तमसः, क्वचिदच्याकृतस्पेत्येवं विप्रतिपेषाद् ग्रह्मणोपि कारणत्वं न सिध्यति । तस्मात्स्मृतिरेव कारणयोधिका ग्राह्येत्याशङ्कायाम्, असदादिशब्देषु न निरात्मकत्वाद्यर्थी उच्यन्ते, किन्तु ततः समाकर्ण्य सर्वैः शब्दैीयोच्यते । सर्वेषां शब्दाना प्रणवविकृतित्वेन प्रणवार्थे एव पर्यवसानात् । प्रणवस्य च ब्रह्मवाचकत्वात् । तस्मान्न विप्रतिषेध इत्युक्तम् । एवं डाभ्यां श्रुतौ शब्दविप्रतिषेध उपोद्घातेन परिहतः ॥५॥ ततः पप्टे त्रिसूत्रे जगदाचित्वाधिकरणे कौपीतकिब्राह्मणपठाध्यायस्थं वाला- क्यजातशत्रुसंवादं विपयत्वेनोपन्यस्य तत्र किं ब्रह्मसहितो जीवः कर्तृत्वेनोच्यते, उत प्री- व तिसन्देहे, ब्रह्मसहितस जीवस्यैव कर्तृत्वमाशय, 'यो वै वालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वै तत्कर्म स वै वेदितव्य' इत्यजातशत्रुणा सिद्धान्तकथनोपक्रमे एतच्छन्देना- दित्यमण्डलादिजडोलेखात्पुरुषशब्देन च जीवोल्लेखात् जीवजडात्मकं जगवत्कर्तृकं तस्य वेदितव्यत्वकथनेन श्रुत्यन्तरसिद्धब्रह्मण एव कर्तृत्वम्, न प्रकृत्यभिमानिजीवस्येति प्रथम- सूत्रे उक्तम् । ततो दितीयसूत्रे जीवमुख्यप्राणलिङ्गदर्शनान्न ब्रह्मणः कर्तृत्वमितिसूत्रां- शेनाशय, अंशान्तरेण पूर्वमनुगमाधिकरणे उक्तं समाधानं स्मारयामास । जीवस्य ब्रह्मानितत्वान्मुख्यप्राणस्य च ब्रह्मयोगादत्र तथालेन कयनं न खेन रूपेण । तस्माद्र- व कर्ऋित्युक्तम् । ततस्तृतीये सूत्रे प्रकृत्यभिमानिजीवस्य कर्तृत्वमप्यस्मिन् वा- क्येऽनभिमतम्, जीवलयोद्गमयोर्ब्रह्मप्रतिपत्यर्थत्वात् । प्रश्नव्याख्यानाभ्यां तथावसायात् । वाजसनेयिनामेतत्समानप्रकरणेपि तथावसायाचेत्युक्तम् । एवमत्र जीवब्रह्मवादनिराकरणेन जीवविशिष्ट प्रकृतिरेव कारणमित्येतदुपोदातेन निराकृतम् ॥६॥ ततः ससमे चतुःसूत्रे वाक्यान्वयाधिकरणे जीवब्रह्मवादनिराकरणेन प्रकृति- कारणवादो निराक्रियते । तत्र वृहदारण्यकस्थं मैत्रेयीबाह्मणद्वयं विषयत्वेनोपन्यस्य, तत्र जीवस्य प्रकरणित्वं ब्रह्मणो वेति संशये, वेदरूपमहावाक्यस्य ब्रह्मण्येवान्ययदर्शनात् , पुखरूपभगवदन्वयेनैव जीवस्यापि प्रियत्वात्, सर्वोपनिपदनुरोधेनास्यापि वाक्यस ब्रा- .

·. श्रीपुरुपोत्तमविरचिता। २१ ण्येवान्वयादत्रापि ब्रह्मैवोच्यत इत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रेऽस्मिन् वाक्ये ब्रह्मैवोच्यते इत्यत्रान्येषां ब्रह्मवादैकदेशिनां सम्मतिं वक्तुं प्रथममाश्मरथ्यमतेनाह । तन्मते हि ब्रह्मणा स्वस्य भोगनिष्पत्त्यर्थ विस्फुलिङ्गवत्प्रकटीकृतः खांशो जीवः, तेन जीवेनोपक्रमः, तस्यैव प्रियत्वेन संसूचनात् , उपक्रमस्य च वलिष्ठत्वात् जीवात्मैव प्रकरणीति स एव ज्ञेयत्वे- नोपदिश्यते इतिशङ्कायाम् , नात्र जीवात्मनो ज्ञेयत्वेनोपदेशः, किन्तु परमात्मन एव । जीवेनोपक्रमस्तु 'आत्मनि वा विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीतिप्रतिज्ञायाः सिद्धिः तस्याः लिङ्गम् , यदि हि जीवः परमात्मनः सकाशाद्भिन्नः स्यात् , तदा परमात्मज्ञाने तदज्ञानादात्मज्ञानेन सर्वज्ञानप्रतिज्ञा न सिध्येत् । अतस्तदर्थमुपक्रमे जीवः परामृश्यते, न तु प्रकृतिसंसृष्टस्य जीवस्य कारणत्वार्थमित्याश्मरथ्यमतमुक्तम् । ततस्तृतीये सूत्रे, यदत्रोपकमे गौणप्रियवैराग्याथ जीवकयनं, तत्त्वनादिसिद्धस्सापि जीवस संसारभावादु- स्क्रमिष्यतो मुक्तौ जीवो भगवानेव भविष्यतीति वोधनार्य लिङ्गम्, नतु प्रकृतिसंसृष्ट- जीवस कारणत्वार्थम् । तस्मान्नात्र प्रकृतिसंसृष्टजीवकारणवाद इत्यौडुलोमिमतमुक्तम्।ततश्च- तुर्थे सूत्रे कयाचिदवस्थयावस्थितं ब्रह्मैव जीवः । अतः संसारदशायामपि जीवो ब्रह्मैवेति ज्ञापनार्थ तदुपक्रमो, नतु प्रकृतिसंसृष्टस्य जीवस कारणत्वार्थमितिकाशकृत्स्नमतमुक्तम् । तस्माद्रीवात्र कारणत्वेनोच्यते ॥७॥ ततोष्टमे पञ्चसूत्रे प्रकृतिश्चेत्यधिकरणे प्रकृतिः समवायिकारणम् , ब्रह्म तु नि- मित्तादिकारणमित्येवमाशय, प्रकृतिशब्दवाच्यं ब्रझैवेति साधितम् । छान्दोग्ये एकविज्ञा- नेन सर्वविज्ञानं यत् प्रतिज्ञातं, मृत्पिण्डादिदृष्टान्तत्रयं च यदुक्तं, तदनुपरोधादितिहेतुश्च प्रथमसूत्रे उक्तः । तथा च यदि मूलकारणे ब्रह्मणि समवायिकारणत्वरूपं प्रकृतित्वं न • खीक्रियेत, तदा प्रतिज्ञादिसामअस्सं न स्यात्, अतस्तथेत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे सृष्टौ भगवत्कृतमभिध्यानं 'वहु स्यां प्रजायेयेति स्वस्थ बहुरूपत्वेन उच्चनीचभावेन च यद्विचारणं तद्धतुत्येनोक्तम् । तेन खयमेव तद्प इति सिध्यति । किच, 'सर्व सल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत' इत्येवमुपासनाप्युपदिश्यते । अतोपि प्रकृतिशब्दवाच्यं ब्रह्मैव । ततस्तृतीये 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते । आकाशं प्रत्यस्तं यन्ती'तिश्रुत्या ब्रह्मणः प्रपञ्चोत्पत्तिलयाधारत्वं साक्षादेवोच्यते । तच समवायिल- स्यैव लिङ्गम् । अतोपि प्रकृतिशब्दवाच्यं ब्रह्मैव । ततश्चतुर्थे 'तदात्मानं खयमकुरुतेति- श्रुतिः ब्रह्मणः परिणाममाह । परिणामयोपादानसमसत्ताककार्यापतिरूपः । अतोपि ब्रह्मैव प्रकृतिशब्दवाच्यम् । ततः पञ्चमे ननु जडस समवायिकारणं ब्रह्मास्तु, यत्तु चेत- नाधिष्ठितं शरीरं तस्स शुक्रशोणितजन्यत्वदर्शनात् तत्र ब्रह्मणो निमित्तत्वम्, प्रधानस्य तु समवायित्वमित्यस्त्वित्याशझायाम्, 'सदेव सौम्येदमित्यादिषु सृष्टियोधकथुतिष्ववधारणदर्श- नात् अमेवोभयरूपम् , अन्यथावधारणविरोधापत्तेः । किध, 'कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनि' .

·२२ वदान्ताधिकरणमाला। मित्यादिषु योनित्वमपि ब्रह्मण एवोच्यते, पुरुषत्वं च । तस्मादक्षरपुरुषभावेनोमयरूपो भगवानेव, योनिर्बीजं च । अतः कथञ्चिदपि न प्रकृतिप्रवेशः । एवं त्रिभिरधिकरणैरुपो- द्वातेनार्थविप्रतिषेधः परिहतः । अतः साह्वयमतमशब्दमेव ॥ ८॥ ततो नवमेधिकरणे एकसूत्रे अन्येपि स्मार्ता वादाः येषु ब्रह्मणः सर्वविधं कारणत्वं नोच्यते, ते सर्वे अनीता एवेत्सतिदिष्टम् । तदेवाग्रिमाध्याये विस्तरेण वक्ष्यते ॥९॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीताम्बरात्मजपुरुपोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। प्रथमाध्यायः समाप्तः। - द्वितीयोध्यायः प्रथमाध्याये सर्वासां श्रुतीनां ब्रह्मणि समन्वयः प्रतिपादितः। स तदा स्थिरो भवति यदा श्रुतीनां परस्परविरोधः परिहियते, अन्ये विरुद्धाःस्मार्ता वादाथ निराक्रियन्ते। अतस्तदर्थ द्वितीयेध्याये श्रुत्यविरोध प्रतिपादयति, विरुद्धवादांश्च निराकरोति । तत्र प्रथमे पादे युक्त्या श्रुतिविरोधपरिहारः । ततो द्वितीयपादे स्मृतीनां वेद- वोधकत्वामावेपि ताभिः स्वातन्त्र्येण कश्चित् पुरुषार्थ. सेत्स्यतीत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थं बाह्या- वाह्यमतान्येकीकृत्य तेषां निराकरणम् । मतैकीकरण च प्रान्तेस्तुल्यत्वबोधनार्थम् । तृतीयपादे प्रथमं भूतानामुत्पत्तिस्वरूपमुत्पत्तिकमश्च विचायते, ततो जीवात्मस्वरूपं तद्धर्माश्च । चतुर्थे च इन्द्रियोत्पत्तिक्रमस्तस्वरूपादिकं च विचार्यते । तन प्रथमाध्याये 'अपि स्मयते, स्मृतेश्वे तिकथनेन तेप्रामाण्याङ्गीकारात् तयैव श्रुत्सर्थनिर्णयः कार्यः, अन्यथा तद्वैयर्थ्यप्रसङ्ग इत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थ प्रथमं सूत्रत्रयेण साङ्खय- योगस्मृत्योर्नित्यानुमेयश्रुतिमूलकत्वाभावाय प्रामाण्यमुपोद्घातेन निराकृतम् । ततः प्रथमे सूत्रे सावयस्मृतेर्मोकोपयोगित्वात् तत्प्रामाण्यमङ्गीकृत्य तदनुरोधेनैव श्रुतिविप्रतिषेधः परिहार्यः, अन्यथा तद्वैयर्यप्रसङ्गादितिसूत्राशेनाशक्य, तत्प्रामाण्याङ्गीकारे 'अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः मल्पासपोलादिनरितस्मृतिपितषः ।। जदयामापानीकारेच ब्रह्मकारणत्वोधकश्रुतिवि- रोधः । अतो गीतास्मृतिप्रामाण्यमावश्यकम् । तेन श्रुतिविप्रतिषेधनिराकरणे कपिलस्मृतेर्न प्रामाण्यमित्युक्तम् । ततो ठितीये सूत्रे प्रकृतिव्यतिरिक्तानां महदादीनां लोके वेदे चानुपलम्मात् तदुक्तयुक्तीनामप्रयोजकत्वमित्युक्तम् । ततस्तृतीये सूत्रे पूर्वोक्तश्रुतिस्मृ- तिपिरोवाद योगस्मृतिरपि साङ्ख्यवत् प्रधानकारणत्वांशेऽप्रमाणमित्युक्तम् । एतेषु पूर्व- पादोक्तस्यैवार्थस्य परामर्शात् तदुपोद्घातगर्भः प्रसङ्गः सङ्गतिः । एवमपि वोध्यम् । प्रोग्येतानि प्रत्येकमधिकरणानीति भाप्यप्रकाशादवगन्तव्यम् ॥ १,२,३ ।। ततश्चतुर्थे त्रिसने न विलक्षणत्वाधिकरणे प्रथमसूत्रदयेन पूर्वः पक्षः ।

·श्रीपुरुपोत्तमनिरचिता। एकेनाग्रे सिद्धान्तः । तत्र प्रथममृन्ने चेतनं ब्रह्म जगदुपादानं न भवति, जगतो जडत्वेन ब्रह्मणस्तद्विलक्षणत्वात् । विलक्षणत्वस्य 'विज्ञानं चाविज्ञानं चे'तिश्रौतशब्दादेव प्रतीतेरि- त्युक्तम् । ततो द्वितीये सूत्रे ननु 'मृदब्रवी'दितिश्रुतौ मृदादेवक्तृत्वादिकथनेन मृदा- दिष्वपि चेतनत्वस्य श्रुत्यभिप्रेतत्वात् जगतोपि चेतनतया ब्रह्मसालक्षण्याद् ब्रह्मकार्यत्व- मिति सिद्धान्तिनाशङ्किते, अत्र मृदायभिमानिनी देवतैव वक्तृत्वादिरूपेण व्यपदिश्यते, अन्यथा 'विज्ञानं चाविज्ञानं चेतिचेतनाचेतनविभागरूपो विशेपो नोच्येत । 'अग्निर्वाग् मूत्वा मुखं प्राविश'दितिश्रुतौ देवताप्रवेशो वागादिपु नोच्येत । तस्माचेतनाचेतनात्मकं जगत् न ब्रह्मोपादेयमिति सूत्रद्वयेन पूर्वपक्ष उक्तः । ततस्तृतीये समाधिमाह । कार्य- कारणयो_लक्षण्यं लोके गोमयवृश्चिकादौ देहकेशादौ च दृश्यते । अतो विलक्षणलेन हेतुना जगति ब्रह्मोपादेयत्ववाघन न शक्यवचनम् । सदंशस्य कार्यकारणयोस्तुल्यत्वेन सालक्षण्याच । तस्मान्न जगतो ब्रह्मकार्यत्वप्रतिवः ॥४॥ ततः पश्चमे पश्चसूत्रे असदिति चेदित्यधिकरणे असत्कारणत्वसत्कारणत्वयोध- कश्रुत्योः परस्परविरोधः परिहियते । तत्र प्रथमे सूत्रे 'यसद्वा इदमग्र आसी'दितिश्रुता- वसतः कारणत्वमुच्यते । 'सदेव सौम्येदमित्यत्र च सतः कारणत्वमुच्यते, तयोः कथं विरो- घपरिहार इत्याशक्य, उक्तश्रुतौ 'असदिति यत् कयनं तत् छान्दोग्ये कयमसतः सजायते'ति- कथनात् असतः कारणत्वनिषेधार्थम् । यत् पुनस्तैत्तिरीय तथावचनं तत् स्रक्ष्यमाणापेक्षया पूर्वसृष्टस्यामाधुत्वार्थम् , असाधुन्यप्यसदितिप्रयोगात् । कार्यस्थूलरूपसत्ताभावार्य वा । अतो न श्रुत्योर्विरोध इत्युक्तम् । ततो ठिनीये सूत्रे ब्रह्मकारणवादे पूर्वपक्ष उच्यते । ब्रह्मकारणवादे यदा कार्यस्य ब्रह्मणि लयः, तदा कार्यधर्माः परिच्छिन्नलाशुद्धत्वादयो ब्रह्मणि भविष्यन्तीत्यसङ्गतं ब्रह्मकारणत्वमित्येवं शङ्काकरणात् । ततोनिमेषु तत्परिहार उक्तः । ततस्तृतीये ब्रह्मकारणवादो नासंगतः । कार्यस्य कारणे लये कार्यधर्मा न कारणे दृश्यन्ते, शरावरुचकादीनांमृदिलये शरावादिधर्मादर्शनादियुक्तम् । ततश्चतुर्थे प्रतियन्दी उक्तः । तवापि सत्कार्यवादित्वात्सविशेपस्य कार्यस्य ये धर्माः परिच्छिन्नत्वव्यक्तवादयस्ते अव्यक्त प्रधाने भविष्यन्ति । अतो न वयं पर्यनुयोक्तव्या इत्युक्तम् । ततः पञ्चमे सावद्यतर्कस्सा- प्रतिष्ठितत्वात्प्रतिवादिना तदनहीकारेण दोपादविमोक इत्युक्तम् ॥५॥ ततः पप्ठे एकसूत्रे एतेनेत्यधिकरणे सांख्यनिराकरणेनान्येपि वादा निराकृता इत्युक्तम् ॥६॥ ततः सप्तमे एकसूत्रे भोक्रापत्तेरियधिकरणे ननु प्रलये सर्वस कार्यस कारणरू- पतया एकरूपत्वे जाते पुनरुत्पचिदशायां भोग्यस्य सश्चन्दनादेः मोक्तन्वापत्तिः,मोक्तश्वेत- नस्स मोग्यत्वापत्तिरित्येवमनिमागः स्यादितिसूनांशेनाशंस्य, मंशान्तरेण समाहितम् । यया लोके कटकमुपमृध रुचके क्रियमाणे कटकत्वं न मानि, तयोसत्तिदशायां मोग्यस्य मोग्य- ·वेदान्ताधिकरणमाला। लेनैवोत्पत्तिः, भोक्तुर्भोक्तृत्वेनैवेति न विभागाभावः। कारणस्य चेतनलेन तस्स तस्य तथैवो. सादनादित्युक्तम् । तेन 'विज्ञानं चाविज्ञानं चेति श्रुतौ कार्य विभागाभावरूपो दोपः परिहतः ॥ ७॥ ततोष्टमे त्रिसूत्रे तदनन्यत्वाधिकरणे छान्दोग्यस्थे वाचारम्भणयाक्ये कार्यस्य का- रणाभिन्नत्वं प्रतिपादितम्, न तु कार्यमिथ्यात्वमित्युक्तं प्रथमसूत्रे । ततो द्वितीयसूत्रे कार्यस्य घटादेविद्यमानत्व एवोपलम्भः । नत्वविद्यमानत्वे । अतः श्रुत्यविरुद्ध प्रत्यक्षमपि कार्यस्य कारणानन्यत्वे प्रमाणमित्युक्तम् । ततस्तृतीये प्रपञ्चस्स सदैव सत्त्वम्, 'सदेव सौम्येदमग्र आसी'दित्यादिश्रुतौ परिदृश्यमानयोधकादिदंपदात् । तदेतदक्षयं नित्यं जग- न्मुनिवराखिलम् । आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पव' दितिविष्णुपुराणवाक्याच । एव- मनेनाधिकरणेन श्रुतिप्रत्यक्षाम्यां कार्यस्य सदात्मकत्वेन ब्रह्मानन्यत्वं सावितम् ।। ८॥ ततो नवमे चतु:सूत्रे असह्यपदेशाधिकरणे असरकार्यवादो निराकृतः। ततः प्रथमसूत्रे 'असद्वा इदमग्र आसी'दितिश्रुतौ कार्यमसदितिव्यपदेशात् असत्कार्यवाद' आ- स्थेय इतिसूत्रांशेनाशंक्य, सूत्रांशेन समाहितम् । एतद्वाक्यशेपे 'स आत्मानं स्वयमकुरुते'- तिश्रावणात् कार्यस्य प्रागुत्पत्तेरात्मत्वेनैव रूपेण सत्त्वम्, नतु व्याकृतस्वरूपेण । तस्मादसत्त्वमुच्यते, न त्वसत्त्वेनेत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे सत्कार्यवादस्थाभियुक्तिमि- रात्मानमितिशब्दान्तराच नासत्कार्यवाद आस्थेय इत्युक्तम् । युक्तयस्तु माष्यप्रकाशादवग- न्तव्याः । ततस्तृतीये पटदृष्ट्वान्त उक्तः । यथा पटः संवेष्टितो न तावान् प्रतीयते, तथा कारणे कार्य सूक्ष्मरूपत्वान्न प्रतीयते, प्रकटं तु प्रतीयत इत्युक्तम् । ततश्चतुर्थे प्राणादि- दृष्टान्त उक्तः। यथा प्राणादीनां नियमने जीवनमात्रम् , अनियमने त्वाकुञ्चनादिः संभवति, तथा जगदपि कारणे प्रविष्टं सन्माचं तिष्ठति, बहिःप्रकटं कार्यं करोति । अतोऽसत्कार्यवादो न प्रामाणिक इत्युक्तम् ॥ ९॥ ततो दशमे त्रिसूत्रे इतरव्यपदेशाधिकरणे चेतनकारणतायां प्राप्ता दोपाः परिहियन्ते । तत्र प्रथमे चेतनस्य जीवस्यापि ब्रह्मत्वात्मौ तस्स प्रवेशे दु:खित्वादिकं भवति । तच्च ब्रह्मणो हिताकरणत्वादिदोषप्रसक्त्या असंगतमित्याशंक्य, अग्रिमसूत्रद्वये परिहारमाह । तत्र द्वितीये ब्रह्म जीवादधिकम् , न तु जीवमात्रम् , तेन सदोषेपि न दुष्यति । यथा सुवर्णखण्डस्यान्यमेलनेन दुष्टत्वेपि न सुवर्णस्य दुष्टत्वम् , तद्धिताहितं च करोति, लोके खदेहेपि नखनिकृन्तनकेशप्रसाधनादिदर्शनात् । जीवपरमात्मनोंर्भेदस्तु विज्ञाना- नन्दप्राधान्यभेदात् । आनन्दस्याधिक्यं तु भूमविद्यायां तत्रैव ज्ञेयत्वस्य पर्यवसानात् । ततस्तृतीये यथा पार्थिवत्वाविशेषेपि हीरकपापाणयोश्चन्दननिम्बयोश्च खभावभेदः, तथा जीवानामपि । तथा च ब्रह्मवादे लोकन्यायेन प्रत्यवस्थानं नोचितमिति साधितम् ॥१०॥ तत एकादशे पहसूत्रे उपसंहारदर्शनाधिकरणे तत्रैकमैव ब्रह्मणः सर्वविध- ·श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। कारणत्वे ये दोपास्ते परिहियन्ते । तत्र प्रथमसूत्र लोके मृत्कुलालचक्रचीवरादीनाम- पादानकर्तृनिमित्तान्तराणां परस्परभिन्नानां दर्शनादेकस्यैव सर्वविधकारणत्वमसंगतमिति सूत्रांशेनाशंक्य, क्षीरं यथा यदा दध्याकारेण परिणमति, तदा नान्यत्किञ्चिदपेक्षते, तथा ब्रह्मापीत्वंशान्तरेण समाहितम् । ततो द्वितीयसूत्रे यथा देवपिपितर इतरनिरपेक्षा योगवलेन सर्वं कुर्वन्ति, तथा ब्रह्मापीच्छयेति समाधानान्तरमुक्तम् । ततस्तृतीये ब्रह्मण उपादानवे कृत्लप्रसत्त्यादिर्दीप आशंकितः । ततश्चतुर्थे ब्रह्मणः वरूपं कारणत्वं च न लोकगम्यं येनैवमाशंक्येत, किन्तु श्रुत्येकसमधिगम्यम् । सा च स्वत एव प्रमाणम् । सा च यथा वदति, तथैवांगीकार्यमित्येवं समाहितम् । ततः पंचमे ब्रह्मणः सर्वविधकार- णत्वेपि देशकालाधिकरणापेक्षा त्यावश्यकीत्याशंक्य, 'परास्स शक्ति'रिति श्रुतेर्ब्रह्मणो विचि- त्रशक्तित्वाद्देशकालाधनपेक्षा युक्ता । 'आत्मन्येवात्मनात्मानं सृजेहमनुपालय' इत्यात्मन्यपि सृष्टिर्युक्तेत्युक्तम् । ततः पष्टे प्रधानकारणवादेपि ते दोषास्तुल्या ये ब्रह्मकारणवादे दीयन्ते । . तस्मात्पर्यनुयोगो न युक्त इत्युक्तम् ॥ ११ ॥ ततो दादशेष्टसूत्रे सर्वोपेता इत्यधिकरणे भगवतः कर्तृत्वे दोषान् परिहरति । तत्र ‘स विश्वकृ'दिति श्रुतौ कर्तृलं योध्यते, निर्वाहकाभावे तत्कथं संगच्छत इत्याकांक्षायां प्रथमसूत्रे सर्वशक्तियुक्तत्वं साधितम् । ततो द्वितीयसूत्रे ब्रह्मणो निरिन्द्रियकत्वात्कथं कर्तृत्वम् । ततस्तृतीयसूत्रे ब्रह्मणः प्रयोजनामावाकिमर्थं कर्तृत्वमित्येवमाशंकितम् । ततश्चतुर्थे लोकवल्लीलया समाहितम् । ततः पञ्चमे ब्रह्मणः सृष्टिकरणे जीवानां सुखदुःख-. संभवात् वैपम्यनैपुण्ये सातामित्याशक्य, जीवकर्मसापेक्षत्वान्न ब्रह्मणि दोष इत्युक्तम् । कर्मसापेक्षत्वेपि नेश्वरत्वहानिरिति चोक्तम् । ततः पष्टे जीवानां प्रपञ्चप्रलयदशायां ब्रह्मावि- भागात्कयं कर्मसत्तेति सूत्रांशेनाशक्य, बीजाकुरवप्रवाहानादित्वादिति सूत्रांशेन समाहितम् । ततः सप्तमे उपपत्त्या श्रुतिस्मृत्योस्तदुपलम्भाच जीवस्यानादित्वं समर्थितम् । ततोष्टमे ब्रह्मणः सर्वसमर्थत्वात्सर्व संगच्छत इत्युक्तम् । एवं चास्मिन्पादे पूर्वाध्यायचतुर्थपादस्थितं हृदिकृत्य सर्व चिन्तितम् । तेन बुद्धिस्थानात्मकोपोद्घातात्तद्गर्भः प्रसङ्गः सङ्गतिरिति ॥१२॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीताम्बरात्मजपुरुपोत्तमस्य कृती वेदान्तानिकरणमालायां द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । अथ द्वितीयपादे वेदविरुद्धा बाह्या अवाह्याश्च स्मृतयो दूष्यन्ते, तासां न परमफलसाध- कत्वमिति ज्ञापनार्थम् । तत्र प्रथमे पदसूत्रे रचनानुपपत्तेरित्यधिकरणे प्रधानस्य कर्तृलं दूष्यते । तत्र प्रथमसूत्रे अचेतनस्य प्रधानस युद्धिपूर्वकक्रियारूपा या रचना सा नोपपद्यते, प्रधानस्याचेतनत्वेन क्रियाकारणभूताया बुद्धस्तत्र वक्तुमशक्यत्वादित्युक्तम् । ततो १ कर्मसत्तेति मूले पाठः। ४ वेदा.

·- वेदान्ताधिकरणमाला। द्वितीये सूत्रे लोकरचना यथा केवलादचेतनान्नोपपद्यते, तथा शुक्रशोणितजन्या शरीररचनापि । तत्र मातापित्रोरुभयोश्चेतनयोः प्रवृत्तिदर्शनात् , अचेतने केवले तादृश- प्रवृत्त्यदर्शनादित्युक्तम् । ततस्तृतीये ननु केवलाचेतनेपि दुग्धे फेनरचनादयो विचित्रा दृश्यन्ते, तादृशे नदीजले च स्पन्दनादयः । तदृष्टान्तेनाचेतनस्य केवलस्य प्रधानस्यापि रचनाकर्तृत्वं प्रवृत्तिश्चास्त्विति सूत्रांशेनाशक्य, अशांतरेण समाधत्ते । तत्रापि दोह- नाधिश्रयणयोश्चेतनकर्तृकयोनिमित्तत्वेन दर्शनात् । नदीजले च मेघानां चेतनानां निमि- तत्वेन दर्शनादित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे एवं त्रिभिः सूत्रैः केवलप्रधानस्य कर्तृत्वं दूपयित्वा केवलस्य तस्य परिणाम दूपयति । केवल प्रधान चेत् स्वतः परिणमेत् , सर्वदैव परिण- मेत् , तथा सति प्रलयो न स्यात् । गुणाश्च साम्यावस्थयावस्थिताः स्वत एव संक्षुभ्येरन् , तदा सृष्टिस्थितिप्रलया युगपदेव स्युः, कार्य च सात्त्विकादिभेदेन न विभज्यतेत्युक्तम् । ततः पञ्चमे ननु तृणपल्लवादयः पशुभक्षिताः स्वभावादेव क्षीरभावेन परिणमन्ते इत्याशङ्कायां समाधीयते । यदि तृणादिकं स्वभावत एव क्षीरभावेन परिणमेत, तदा शृङ्गेपि क्षीरं लभ्येत, तत्तु न लभ्यते, धेन्वादिकृता भक्षणक्रिया च तत्र सहकरोतीति न केवलस्य प्रधा- नस्य परिणामः शक्यवचन इत्युक्तम् । ततः पप्टे 'तुप्यतु दुर्जन' इति न्यायेन केवलस्य प्रधानस्य परिणाममभ्युपगम्य पुनर्मूपयति । यदि केवलस्य प्रधानस्य परिणामोऽभ्युपगम्यते, तदापि स किमर्थः । न च पुरुषार्थ इति वक्तव्यम् । प्रयोजनप्रेक्षापूर्वकप्रवृत्तेश्चेतनधर्मत्वेन केवले प्रधाने सा न वक्तुं शक्यते । तस्माद् दूपणतादवस्थ्यम् । एवमनेनाधिकरणेन केवल- प्रधानकारणवादो निराकृतः ॥१॥ ततो द्वितीये चतुःसूत्रे पुरुपाश्मवदित्यधिकरणे पुरुपप्रेरितप्रधानकार- गवादो निराक्रियते । पंग्वारूढोन्धो यथा गच्छति, तथा पुरुपाश्लिष्टं तत्प्रेरितं प्रधानं मह- दादिसृष्टिं करोतीत्येकं मतम् । अन्यच, यथा अयःकान्तसन्निधौ लोहस्य क्रिया, तथा पुरुपसन्निधानमात्रेण प्रधानस्य महदादिकर्तृत्वमिति द्वितीयम् । तत्पुनः सूत्रांशेनाशंक्य, वंशान्तरेण दूपयति । प्रधानपुरुपयोर्व्यापकत्वेन ससर्गस्य सन्निधेश्च सार्वदिकत्वात्पूर्वोक्त- दोपस्तदवस्थः । अनिर्मोक्षश्वाधिकः । तस्मान्मतद्वयमप्यसंगतमिति पूर्वसूत्रे उक्तम् । ततो ठितीयसूत्रे प्रधानपुरुपयोमध्ये किं पुरुपस्यांगित्वं प्रधानस्य वा । तन नाद्यः, सर्वेपां पुरुषाणां समत्वेनै कम्य नियामकत्वम् , नान्येपामिति विभागोन स्यात् । न द्वितीयः, स्वत- घेण प्रधानेन पुरुपाय स्वदोषा न प्रदर्शनीयाः । तथा सति दुःखामावेन वैराग्याभावात् मोक्षार्थ प्रयत्न उच्च्येित । तस्मादंगित्वमनुपपन्नमित्युक्तम् । ततस्तृतीये ननु गुणा एवं निमागशः प्रवृत्तिमन्तः, चलखमानत्वात् , चलदलदलवदित्येवमनुमाने पूर्वोक्ताः सर्ने दोपाः निराकृताः स्युरित्याशय, तादूपणमाह । एवं प्रकारान्तरेणानुमितावपि न दोष- परिहारः, कार्यक्रमानुपपत्यादिपणग्रासात् । नहि गुणैः कालो ज्ञायते, येन प्रथम रजः . " ·श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। क्षुभ्यति, ततः सत्त्वम् , ततस्तम इति । अतो गुणेषु ज्ञानशक्तिवियोगात् सर्वमसमञ्जस- मित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे सांख्यमतवर्तिनां नानाविधानि मतानि लोके दृश्यन्ते । एका- दशस्कन्धे उद्धवप्रश्ने भगवता चानूदितानि । अतः परस्परविरोधादपि तन्मतमसंगतमि- त्युक्तम् । एवं दशभिः सूत्रैरधिकरणद्वयेन प्रधानकारणवादो निराकृतः ॥२॥ ततस्तृतीये सप्तसूत्रे महद्दीर्घवदेत्यधिकरणे न्यायवैशेषिकादिमतमवसरसंगत्या दृष्यते । ते हि परमाणूनां समवायित्वमंगीकृत्य, ईश्वरकृतात्तत्संयोगाद्भूतादिसृष्टिमंगी- कुर्वन्ति । तत्र संयोगप्रकारो दूष्यते । परमाणूनां स्वरूपं हखं परिमण्डलं च । तयोर्य- र्युपर्युपरि संयोगः, तदा कार्य यष्टिवन्महत्स्यात् । यदि तिर्यक्, तदा नौकादिवदीय स्यात् । पुञ्जसंयोगस्तु तैर्नेष्यते । अतस्तन्मतमसंगतमिति प्रथमसूत्रेणोक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे परमाणुद्वयसंयोगः सार्वदेशिको वैकदैशिको वा । नान्यः । प्रदेशाङ्गीकारे प्रदेशवत्त्वस सावयवत्वव्याप्यत्वात्परमाणोः सावयवत्वमनित्यत्वं चापद्येत । नायः। संयोगस्याब्याप्य- वृत्तित्वनियमात् । किञ्च, कर्मजोऽवयवजश्व संयोगो द्विविधः । तत्र निरवयवत्वान्नावयवज इत्युक्तम् । अथ कर्मजः। तत्र किं स्वभावादुत्पद्यते, ईश्वरसिसूक्षया वा। तयोरुभयोरपि नित्य- त्वात्सर्वदा सृष्टिप्रसङ्गः । तस्मान्न स वक्तुं शक्यते इत्युक्तम् । ततस्तृतीये समवायो दूष्यते । स हि संवन्धः, संवन्धिद्वयनिरूप्यः। तथा सति ट्यणुकस्य पूर्वमभावेन स कथं वक्तुं शक्यत इत्युक्तम् । ततश्चतुर्थे, किञ्च, परमाणोः समवायिन ईश्वरेच्छाजीवादृष्टयोनिमित्तयोश्च सृष्टिपाकाले सत्त्वात् सामग्रीसमवधानजन्यस्य परमाणुकर्मणस्तजन्यस्य संयोगस्य च सर्वदा आपत्या तयोरपि नित्यत्वापत्तिरित्युक्तम् । ततः पञ्चमे परमाणुनित्यत्वं दूष्यते । परमाणुषु तै रूपायंगीक्रियते । यच रूपादिमत्, तदनित्यं लोके दृष्टम् । अतः परमाणुरनित्य इत्युक्तम् । ततः पठे यदि परमाणुषु रूपादिकं नांगीक्रियते, तदा व्यणुकादिपु रूपाद्यभावापत्तिः । कारणगुणाः कार्यगुणारंभका इति तन्नियमात् । अतो रूपाचंगीकारे तदनंगीकारे च दोपाद- सङ्गतः परमाणुकारणवाद इत्युक्तम् । ततः सप्तमे सर्ववैदिकानादृतत्वादप्यसङ्गतः पर- माणुकारणवाद इत्युक्तम् ॥३॥ ततश्चतुर्थे दशसूत्रेसमुदाय उभयहेतुकेपीत्यधिकरणे। एकोनविंशतिसूर्याय- मतान्यक्सरसंगत्या निराक्रियन्ते । तत्र सौगताश्चतुर्विधाः, वैभाषिकसौत्रान्तिकविज्ञानवादि- माध्यमिकभेदात् । तत्र पूर्वं वैभाषिकमतं निराक्रियते । तेषां मते समुदायद्वयं जीवमोगार्थ संहन्यते । तत्र पृथिव्यादिपरमाणुसमुदाय एकः । रूपादिस्कन्धसमुदायश्चापरः । रूपवि- ज्ञानवेदनासंज्ञासंस्कारनामकाः पञ्चस्कन्धाः । तदुभयसंवन्धे जीवस्य संसारः, तदपगमे मोक्ष इति तेपां मतं प्रथमसूत्रे दूपयति । जीवस क्षणिकत्वेन तदुभयसमुदायाप्राप्तिः, तेन तदुक्तः संसारप्रकारो मोक्षश्वासंगत इत्युक्तम् । ततो द्वितीये क्षणिकत्वदूषणपरिहारं सूत्रांशेनोद्भाव्य, अंशान्तरेण दूषयति । तन्मते प्रत्ययः कारणसमुदायः । तन संस्कारः।

·, , २८ वेदान्ताधिकरणमाला। सर्वक्षणिकत्वेपि मध्यपातिभ्योऽविद्यादिभ्यः स्कन्धप्रत्ययेन्यो जन्मादयः, जन्मादिभ्यः प्रत्य- येम्यश्चाविद्यादय इत्येवं चक्रवत्परिवृत्तावपिन कारणव्यक्ति प्रति कार्यव्यक्तः प्रत्ययता, किन्तु पूर्वपूर्वप्रत्ययस्योत्तरोत्तरप्रत्ययं प्रति कारणत्वम् । उत्तरोत्तरक्षणिकविज्ञानसंततेरेव जीवत्वम् , तादृशार्थ संततेरेव जडत्वम् । अतः क्षणिकविज्ञानसंतत्यात्मकस्य जीवस्य क्षणि- कार्थ संतत्यात्मकसविषयेन्द्रियशरीराख्यरूपस्कन्धसंवन्ध इति संसारः । रागादिरूपसं- स्कारस्कन्धविरामादेव तदभावरूपो मोक्षः। अतो न काप्यनुपपत्तिरितिसूत्रांशेनाशंक्य, अंशांतरेण तदृपयति । ये हि प्रत्यया उक्तास्ते सशी संततिमुत्पाद्य नश्यन्ति । तथा सति विज्ञानसंततिरूपस्स जीवस्य पूर्वकालीनप्रियाप्रियसंस्पर्शाननुसन्धानात् कथं वेदनादिस्कन्धा- स्मसंसारसिद्धिः, कथं च तदभावसिद्धिः, स्थिरस्य कस्याप्यभावात् । तस्मादसंगतं तन्म- तम् । ततस्तृतीये । किञ्च, तन्मते स्थितिक्षणस्याभावात्प्रथमक्षणे उत्पत्तिः, द्वितीयक्षणे नाश इति प्रत्ययत्वस्यैवासंभवः, संघातस्य चासंभव इत्युक्तम् । एवं त्रिभिः सूत्रैः पुजस्य कारणता दूपिता । ततश्चतुर्थे । असत्ये हेतौ फलोत्पत्तिरित्याकस्मिकत्वपक्षं दूषयति । तेषां हि प्रतिज्ञाद्वयम् । एका तु सर्वं क्षणिकमिति प्रतिज्ञा । द्वितीया तु आलंबनप्रत्यय- समनंतरप्रत्ययाधिपतिप्रत्ययसहकारिप्रत्ययाख्यांश्चतुर्विधान हेतून् प्राप्य विज्ञानस्कन्धा- त्मकं चित्तं वेदनास्कन्धात्मकाश्चैत्ता उत्पद्यन्त इति । तत्र द्वितीयांगीकारे वस्तुनः क्षणा- न्तरसंवन्धात्प्रथमप्रतिज्ञा नश्यति । द्वितीया चेन्नांगीक्रियते, तदा प्रतिनियतहेत्वभावात्सर्वं सर्वतो युगपदेव स्यात् । तस्मात्तदसंगतमित्युक्तम् । ततः पञ्चमे एवं तदुक्तमुत्पत्तिप्रकार टूपयित्वा नाशप्रकार दूपयति च । तत्र तेषां मते पञ्चपदार्थाः। एनं नाशयामीति बुद्धिपूर्व- को विनाशः प्रतिसंख्यानिरोधः। तां विनायो नाशः स अप्रतिसंख्यानिरोधः। आकाशश्च । एतत्रयं निरूपाख्यम् । अवस्त्विति यावत् । तत्राकाशस्वरूपं तद्रूपणसूत्रे वाच्यम् । क्षणिक संस्कृतं चेति पञ्च । तत्र क्षणिक संस्कृतं चेति द्वयं पूर्वसूत्रेषु दूपितम् । अधुना निरोधद्वयं दूप्यते । तन्मते पदार्थाः सर्वे क्षणिकाः सशसंतानंजननस्वभावाः । क्षणि- कानां च नाशकसंवन्धो न पूर्व दृष्ट इत्यन्त्यानामपि पदार्थानां नाशकसंवन्धाभावात्पूर्ववदेव संततिप्रतियंधाभाव इत्यविच्छेदादित्युक्तम् । एवमत्र कार्यविचारेण निरोधद्वयं दूपितम् । ततः पठे तहयस्वरूपविचारेण तद्रूपयति । तत्र वैभाषिकाः सौत्रान्तिकाः योगाचाराश्च उक्तनिरोधकदेशमतेऽवियाविनाश मोक्षस्तदर्शनोक्तरीतिको भवतीति मन्यन्ते । तदसंग- तम् । अविद्या(या)निर्हेतुके नाशेंगीक्रियमाणे तन्मतीयसाधन विधायकशास्त्रवैफल्यम् । सहेतु- कनाशांगीकारे निर्हेतुकलप्रतिज्ञाहानिरित्युमययापि दोप इत्युक्तम् । एवं सूत्रद्वयेन तदु- क्तनाशप्रकारो दूपितः । ततः सप्तमे याकाशं टूपयति । तेपां मते आवरणामाव एवा- काशः । सोपि निरूपाख्यः । तादृशेपि भूतान्तरवद्वस्तुत्वव्यवहारस्याविशिष्टत्वात् । अत्र गुमः, अत्र श्येन इत्यादिव्यवहारस तत्रापि दर्शनात् । अवकाशरूपेण प्रत्यक्षत्वाचावस्तु- ·श्रीपुरुपोत्तमविरचिता। २९ त्वमसंगतमित्युक्तम् । ततोऽष्टमे पुनःसंक्षेपेण क्षणिकवादं निराकरोति । सर्वत्र स एवाय- मिति प्रत्यभिज्ञा दृश्यते । क्षणिकत्वे तु तस्य नष्टत्वाकालान्तरे प्रत्यभिज्ञा वाध्येत । तस्माद- सङ्गतः क्षणिकवाद इत्युक्तम् । ततो नवमे तदभिमतामभावाद्भावोत्पत्तिं निराकरोति । ते हि चीजोपमर्द विनांकुरोत्पत्ति, दुग्धोपमर्दै विना दध्युत्पत्तिमपश्यन्तो नष्टेभ्य एव घीजा- दिभ्यस्तत्तदुत्पत्तिं पश्यन्तः केवलादभावादेव भावोत्पत्तिं मन्यन्ते । तथाचालीकादेवोत्पत्ति- रिति सिध्यति । तदसंगतम् । दृष्टविरोधात् । यदि ह्यलीकादभावादेव केवलात्कार्य स्या- तदा बीजादधि सात् , दुग्धादरं च। तत्तु न दृश्यते । तस्मान्नाभावाद्भावोत्पत्तिरित्युक्तम् । ततो दशमे यद्यभावादेव सर्वं सात् , तदा तस्य सर्वत्र सुलभत्वात् कृषिहलादिसाध- नरहितानामपि धान्यादिः सिध्येत् । तत्तु न दृश्यते । अतोपि नामावादू भावोत्पत्तिरि- त्युक्तम् । एवं दशभिः सूत्रैः वैभापिकसौत्रान्तिकयोर्मतं निराकृतम् ॥४॥ ततः पश्चमे पञ्चसूत्रे नाभाव उपलब्धेरित्यधिकरणे कारणांशे पूर्व निराकृतो- पि विज्ञानवादी कार्याशे निराक्रियते । विज्ञानवाद्येव योगाचारः । स हि वाह्यं प्रपञ्च नीलं पीतं घट इत्येतत्सर्वं विज्ञानाकारं मन्यते, न तु वाद्यार्थोस्तीति । अनादिवासनयैव च भासत इति तन्मतम् । एवं यस्तेन याह्याभाव उक्तः, स न युक्तः । यदि सर्वं ज्ञाना- कारमेवानादिवासनया मासेत, तदा वासनाया अन्तः विद्यमानत्वात् सर्व सर्वदा सर्वत्र भासेत । तत्तु नास्ति । अतः कदाचित्कचिदुपलंभात् वाह्यार्थोस्तीति मन्तव्यमित्युक्तम् । ततो द्वितीये उपलब्धिमात्रेण वस्तुसत्त्वं चेत्तदा स्वप्नमायाम्रमादिषु ये उपलब्धास्तेपि सत्याः स्युः। तस्मान्नोफ्लब्धिमात्रेण वस्तुसत्त्वं वक्तुं शक्यमित्याशक्य निराकरोति । वाह्यः प्रपञ्चः खप्नादिविलक्षणः, बहुकालस्थायित्वात् । नहि तथा स्वप्नादिपु दृश्यते । तस्मात्तदृष्टान्तो- प्यसङ्गत इत्युक्तम् । ततस्तृतीये यत्तैर्वाद्यार्थं विनैव वासनया ज्ञानवैचित्र्यमंगीक्रियते, तत्र बाह्याथ विना वासनैवानुपपन्ना, वाह्यार्थस्यैव वासनाजनकत्वात् । तस्य च तन्मतेऽ- भावादिन्युक्तम् । ततश्चतुर्थे वासनाया आधारभूतस्य, अहमिसाकारो रूपादिविषय इन्द्रियादिजन्योयं क्षणिकविज्ञानसंतानः कर्ता भोक्तेत्यभिमानवान् आलयविज्ञानाख्यः, तस्य क्षणिकत्वाद्वासनायाः आधारोपि न वक्तुं शक्यः । तस्मादपि तन्मतमसगतमित्युक्तम् । ततः पञ्चमे सर्वधानुपपन्नत्वादपि तन्मतमसङ्गतम् । तेन माध्यमिकोप्यसंबद्धमापित्वादु- पेक्षित इत्यपि सूचितम् । एवं पञ्चदशभिः सौगता निराकृताः ॥५॥ ततः पठे चतुःसूत्रे नैकस्सिन्नसंभवादित्यधिकरणे विवसनस्य स्याद्वादिनो निराकरणम् । स हि स्यादस्ति, स्यान्नास्ति, स्यादस्ति नास्ति, स्याद्वक्तव्यः, स्यादस्ति चाव- क्तव्यः, स्थानास्ति चावक्तव्यः, स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्य इसेवं सप्तमङ्गी मन्यते । सप्तमङ्गी नाम सप्तानां भंगानां समाहारः । सा च सार्वनिकी । तदिदं प्रत्यक्षविरुद्धम् । न हस्तिनास्त्यादिमंग एककालं सर्वेषां दर्शनगोचरीमवतीति । तस्मादसंभवन्नसङ्गतः। . , ·३० वेदशन्ताधिकरणमाला। किश्चयं सप्तभंगी सार्वत्रिकीति तदुक्तसाधनेषु तदुपदेषु तीर्यकरेषु तदुक्ते मोक्षरूपे फले चानुवर्तमाना सर्वेष्वेव तदुक्तेष्वनाखासं जनयतीत्यतोऽप्यसनतस्तद्वाद इत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे तदुक्तमात्मखरूपं दूष्यते । स हि आत्मानं कृत्लं मन्यते । सृष्टिं च परमाणु- म्योऽङ्गीकरोति । मोक्षे च निरावरण आत्मा तिष्ठतीति । तदिदं दृप्यते । परमाणुभ्य एव सृष्टयङ्गीकारेणात्मनो वस्तुपरिच्छेदाङ्गीकारादकाय सर्ववं न भवति । तथा च मोक्षद- शायामवलोकाकाशवर्तित्वेन तत्कृतावरणसंभवान्निरावरणप्रतिज्ञाहानिः । किञ्च, सर्ववस्तु- प्वात्माभावादात्मनामस्तिकायत्वप्रतिज्ञाहानिश्चेत्यर्थ इत्युक्तम् । ततस्तृतीये तदभ्युपगतो देहपरिमाणात्मवादो दूष्यते । स हि देहपरिमाण आत्मेति मन्यते । सूक्ष्मदेहे सूक्ष्मः स एव स्थूलदेहे स्थूल इति । एवं पर्यायेण तत्तत्सरिमाणांगीकारे अवयवोपचयापचया- म्यामात्मनोपि विकारापत्तिः । संकोचविकाशेपि विकारस्य दुःपरिहारत्वादित्युक्तम् । तत- श्चतुर्थे तदुक्तमात्मपरिमाणमेव दूप्यते । स हि मोक्षावस्थावस्थितजीवस्य परिमाणं नित्यं वदति । तदने देहाभावात् । संसारावस्थायां त्वनित्यम् । तथा सति संसारावस्थायां चार्वा- कवदात्मन अनित्यत्वापत्तिः। तथा सति मोक्षः कस्य स्यात् । अतः संसारावस्थाया- मपि तस्य नित्यं परिमाणमडीकार्यम् । अणु वा महदा । तथा सति देहपरिमाणात्मवाद- स्त्वसङ्गत इत्येवं दूपितमित्युक्तम् । एतेषु पट्स्यप्यधिकरणेषु ब्रह्म जगदुपादानं न वेति सन्देहः, तत्तन्मतविरोधः सन्देह- चीजम्, नेति पूर्वः पक्षः, सर्वसमयानामयुक्तत्वाद् ब्रह्मैवोपादानमिति सिद्धान्तो ज्ञेयः । पष्ठे तु ब्रह्मैव विरुद्धधर्माधारम् , नेतरदिति नियमो युक्तो न वेति सन्देहे, स्याद्वादिभिः सर्वत्र तथाभ्युपगमान्नेति पूर्वः पक्षः, स्याद्वादस्यासंगतत्वाद्रह्मैव तथेति नियमो युक्त एव, श्रुत्या भक्तप्रत्यक्षेण च प्रमितत्वादिति सिद्धान्त इति प्रकारान्तरमधिकं ज्ञेयम् ॥ ६ ॥ ततः सप्तमे पश्चसूत्रे पत्युरसामञ्जस्यादित्यधिकरणे नैयायिकवैशेषिकहैरण्य- गर्भपातालकापालिककालामुखपाशुपतेशवा ईश्वरस्य निमित्तमात्रत्वं मन्यन्ते, न तूपा- दानस्वम् , तड्पयति । यदीश्वरः निमित्तमान स्याचदा केपाञ्चित्सुखं केपाश्चिदुःखं ददद्विपमो निघृणश्च स्यात् । अतोसामन्जस्यातन्मतमसङ्गतम् । ततो द्वितीये तन्मते जीवब्रह्मणोर्वि- भुत्वादजसंयोगस्य वक्तुमयुक्तत्वेन पतित्वानुपपत्तिः । यदि च संवन्धोङ्गीक्रियेत, तदापि निभुत्वनित्यत्वाभ्यां तुल्यत्वापत्या नियम्यनियामकभावानुपपत्तेः संवन्धानुपपत्तिरित्युक्तम् । ततस्तृतीये ईश्वरः शरीरं किश्चिदाधारं चापिष्ठाय करोति, तद्विना वा । आये तन्नित्यम- नित्यं वा । आये परमाणुपुअरूपस्य तस्य कार्यानिर्वाहकत्वम् , अवयवित्वाभावात् । द्वितीये तु जन्यत्वम् । तथा सति तत्कर्तुनिर्वक्तुमरास्यत्वादनवस्सापत्तिः । अधाशरीर एव करो- तीति मतम् , तदा तु मुक्तानामिव तस्यापि कर्तृत्वानुपपत्तिः।अतोधिष्ठानानुपपत्या तन्मत- मसङ्गतम् । ततश्चतुर्थे यया जीवोऽशरीर एवेन्द्रियादीनि करणान्यधितिष्ठति, निय- , ॥

·३१ . श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। मयति, तथेश्वरोप्यशरीर एव जीवान् नियमयिष्यतीति सूत्रांशेनाशङ्कय, सूत्रांशेन समाहि- तम् । यदि जीवदृष्टान्तेन ताङ्गीक्रियते, तदा तद्दष्टान्तेनैव तस्य सुखदुःखभोगाद्यापत्तिः । (ततः पञ्चमे तैर्जडजीवनियमनार्य हीधरोभ्युपगम्यते । नियमनं चेयत्तायां संभवति । ततश्च तेपामियत्तापत्तिः । तथा सति तेषामन्तवत्त्वम् । इयत्तापरिच्छिन्नेषु घटादिष्वन्तव- त्वस्य दृष्टत्वात् । एतद्दोपपरिहाराय जीवानां व्यापकत्वमसंख्येयत्वं चाङ्गीक्रियते, तदा असंख्येयत्वस्य सर्वाज्ञेयत्वनियमात् सर्वतद्विषयकज्ञानस्खेश्वरेऽभावेनासर्वजता स्यात् ।) तदनापत्तौ नियामकामावादित्युक्तम् । तेनेश्वरविषयेपि तन्मतमसङ्गतमित्युक्तं भवति ७ ॥ ततोष्टमे चतुःसूत्रे उत्पत्त्यसंभवादित्यधिकरणे पाञ्चरात्रमते योशो हि श्रुति- विरुद्धः सोशो दूष्यते । पञ्चरात्रस्य भगवत्प्रणीतलेपि तावतोंशस्य बुद्धिपूर्वकमेव गौतम- शसानामृषीणामर्थे स्थापनात् । सशस्त्वयम् । ते हि परग्रह्मणो वासुदेवात संकर्षणस्य जीवस्य, तस्मात्प्रद्युम्नस्य मनसः, ततोऽनिरुद्धस्साहंकारस्योत्पत्तिं वदन्ति । तेषां चतुर्णा व्यूहतां च वदन्ति । तदेतच्छृतिविरुद्धम् । एवमुत्पत्ती व्यूहत्वासंभवात् । व्यूहत्त्वे चैवमुत्पत्त्यसंभ- वात् । जीवोसत्तौ मोक्षस्याप्यसंभवात् । तस्मादयमंशो विरुद्ध इति पूर्वस्त्रे दूषितः । ततो द्वितीये संकर्षणालाद्युम्नोत्पत्तिर्दूष्यते । कर्तुर्जीवात् करणस उत्पत्तिलोकविरुद्धा; मनसः करणादहकारोत्सत्तिरपि तथा । अतः प्रद्युम्मादनिरुद्धोत्पत्तिरप्यसंगता । ततस्तृतीये तेषां सर्वेषां परमेश्वरत्वं चेदङ्गीक्रियते, तदा अनेकेश्वरत्वापत्तिरित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे शाण्डि- ल्यश्चतुर्पु वेदेषु परं श्रेयः अलब्ध्वा इदं शास्त्रमधीतवान् । तथा तप्तचक्रादिधारणं च तत्र विहितम् । तदेतच्छृतिविरुद्धम् । तप्तचक्रादिधारणस्य पुराणेपु शूद्रधर्मत्वेनोक्तत्वात् । वेदेषु परमश्रेयोलामामावकथनस्वापि तथात्वात् । तस्मादेतत्सूत्रचतुष्टयोक्तं दुष्यं यत् तवेदविरुद्धम् । एवं स्मृतिषु वेदविरुद्धांशदूपणेन सर्वाण्येव वेदविरुद्धानि शास्त्राण्युप- लक्षणविधया दूषितानि ज्ञेयानि ॥ ८॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य पीताम्बरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। अथ ततस्तृतीये पादे पूर्व क्रमसृष्टौ भूतोत्पत्तिप्रकारस्तत्स्वरूपं च विचार्यते । तत्र प्रथम सप्तसूत्रे न वियदित्यधिकरणे आकाशोत्पत्तिर्विचारिता । तत्र छान्दो- ग्ये तेजआदिका सृष्टिः, तैत्तिरीयके आकाशादिका, तत्रासृजतेति पदाभावादाकाशस्योत्पतिः संदिग्धा । तर प्रथमसूत्रे आकाशस्योत्पत्तिः छान्दोग्ये न श्रूयते । तस्मान्नोत्पत्तिरित्या- शंकितम् । ततो द्वितीये तैत्तिरीये द्वितीये मृष्टिप्रकरणे 'इदं सर्वमसृजतेति श्रावणात् पूर्व 'चात्मन आकाशः संभूत' इति कथनादस्त्युत्पत्चिरित्युक्तम् । तेन छान्दोग्येपि तत्सृष्टि- रनुमातव्येति सिध्यति । ततस्तृतीये आकाशस्य निरवयवत्वेन व्यापकत्वेन चाकाशस्यो- ·, ३२ वेदान्ताधिकरणमाला। पत्तिर्न सभवति । तस्मादाकाशोत्पत्तिौणीत्याशकितम् । ततश्चतुर्थे 'वायुश्चान्तरिक्ष चेति श्रुतावमृतत्वश्ररणादपि नोत्पत्ति समवतीत्युक्तम् । तत पञ्चमे ननु तैत्तिरीये सभूत इतिपदस्य सर्वनानुवृत्तिदर्शनादेकर गौणी, अन्यन मुख्या, सभूतिपदस्य वृत्तिरिति न वक्तु शक्यम् । युगपत्तिद्वयविरोधादित्याशक्य, यथा 'तपसा ब्रह्म विजिज्ञासख, तपो ब्रह्मे तिश्रुतो एकस्येव ब्रह्मशब्दस्सैका मुख्या, तपसि गौणी, तथानापि पदावृत्त्या विरोधामावो भविष्यतीत्युक्तम् । एव तिमि सूने पूर्वपक्षमुक्ता, पप्ठे सप्तमे च समाधानमाह । तन स्यादेव यदि छान्दोग्योक्ता एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा न वाध्येत । तकवि- ज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञाय दृष्टान्ते कार्यकारणभावेन तद्युत्पादितम् । तदनगीकारे तद्धाध्येत । तस्मादाकाशोत्पत्तिरगीकार्यवेत्युक्तम् । तत सप्तमे ननु निरवयवत्वादीना वाधकानामुक्तत्वात्सा कय सभवतीत्याशङ्कायाम् , आकाशो नोत्पद्यते, निरवयवत्वादित्येव साधने, उत्पद्यते लौकिकव्यवहारविषयत्वादित्येव साधने, उत्पद्यते, लौकिकव्यवहारवि- पयत्वादित्येव सत्प्रतिपक्षत्वेन युक्तीनामप्रयोजकत्वमुक्तम् । तस्माच्छ्रुत्युक्ता आकाशोत्प- त्तिरगीकार्यत्युक्तम् ॥ १॥ ततो द्वितीये एकसूत्रे एतेन मातरिश्वेत्यधिकरणे एवमेव वायूत्पत्तिरिति सावितम् ॥२॥ ततोनिमसूने ब्रह्मणोप्युत्पत्तिरस्त्विति वितण्डयाशय, मूलभूतस्य सत नित्यत्वव्यापक- वयोनिरकुशत्वादुत्पत्तिर्न सभवतीत्युक्तम् ॥ ३॥ ततश्वतुर्थे एकसूत्रे तेजोत इत्यधिकरणे वायुतस्तेजस उत्पत्ति समर्थिता ॥४॥ तत पञ्चमे एकसने आप इत्यधिकरणे तेजस अपामुत्पत्ति समर्थिता ॥ ५ ॥ तत पप्ठे एकसूत्रे पृथिव्याधिकारेत्यधिकरणे छान्दोग्ये अङ्ग्य सकाशाद- नोसत्तिरुक्ता, तैत्तिरीये च पृथिव्युत्पत्तिरिति विरोधपरिहारार्थमन्नशब्देन पृथिव्येयोच्यते। छान्दोग्ये भूताधिकारात् 'यत्कृष्ण तदन्नस्य'ति नीलरूपकथनातेतिगये अन्य पृथिवीति शुन्दान्तराचेत्युक्तम् ॥६॥ तत ससमे एकसूत्रे तदभिध्यानादेवेत्यधिकरणे आकाशभारापन्नात्परमेश्व- राद्वायोरुत्पत्ति , एष वाग्वादिभावापन्नादनेपि तेजआदीना ज्ञेया । सर्वकर्तृत्वस्य ब्रह्मलिङ्ग- त्वादिरयुक्तम् ॥७॥ ततोष्टम परस्ते विपर्ययेणेत्यधिकरणे प्रसझापाठयप्रकारो विचारित । अमरशी येन मेणोत्पत्तिस्तद्विपरीतरमेण प्रलय इत्युक्तम् ॥ ८॥ ततो नयमे ठिसूत्रे अन्तरा विज्ञानमनसीत्यधिकरणे विज्ञानशब्देन जीव मनय एतयोरपि क्रमेण मध्ये उत्पत्तिरिति सूत्राशेनाशक्य, अशातरेण समाहितम् । विज्ञा- नमयो जीनामक , मनोमयस्तु वेदात्मकस्तैत्तिरीये उक्त । अतस्तयोरुत्पत्तिर्न वेदामि- , . .

·श्रीपुरुपोत्तमविरचिता। प्रेता। नामरूपव्याकरणात्मिकायां सृष्टौ जीवस्य करणत्वेन वेदस्य च द्वारत्वेन तत्पूर्वभावि- तया सृष्टावुत्पत्त्यभावात् । यद्यपि न्यूनांशपूरणाय प्राणेन्द्रियमनसां कचिदुसत्तिर्वक्तव्येति चेत् ? पुराणानां श्रुत्युपबृंहणत्वात्तदनुसारेणाकाशात्पूर्वमेव तत्कारणभावापन्नाद्रह्मण एवेति जानीहि । ततो द्वितीये ननु विज्ञानमयस्य जीवस्यानुत्पत्तौ सर्वव्यवहारोच्छेदप्रसङ्ग इत्साशंक्य, जीवस्यापि स्थावरजंगमशरीरे समागमरूपोत्पत्तिस्तु भवत्येव, न तु खरूपो- त्पत्तिरूपा । अतो न व्यवहारोच्छेद इत्युक्तम् । तेन जीवोत्सत्तिक्तेिति सूचितम् ॥९॥ ततो दशमे एकसूत्रे नात्माऽश्रुतेरित्यधिकरणे जीवस्य स्वरूपत उत्पत्तिनि- वारिता । देवदत्तो जात इत्यादौ देहोत्सत्तरेव श्रवणेन जीवोत्पत्यश्रवणात् । 'न जायते न म्रियते वा विपश्चि'दित्यादिपु जन्ममरणामावश्रावणेन नित्यत्ववोधनाचेति ॥१०॥ तत एकादशे एकसूत्रे ज्ञोत एवेत्यधिकरणे जीवो ज्ञानखरूपो ज्ञानधर्मा च विज्ञानमयः, 'विज्ञानं यज्ञं तनुते' इत्यादिखरूपयोधकश्रुतिभ्यः । 'न पश्यो मृत्यु पश्यति' 'द्रष्टा श्रोता मन्ते'त्यादिज्ञानधर्मत्ववोधकश्रुतिभ्यश्चेत्युक्तम् ॥११॥ ततो द्वादशे दशसूत्रे उत्क्रान्तिगत्यागतीनामित्यधिकरणे तत्र जीवस्य नित्य- त्वेन मध्यमपरिमाणस वक्तुमशक्यत्वात्परमाणु वा परिमाणं महद्वा संभवति । तत्र किं युक्तमि- त्याकांक्षायां परिमाणं विचारितम् । तत्र प्रथमसूत्रे स यदास्माच्छरीरादुकामतीति 'ये के चास्मालोकात्प्रयान्ती'ति 'तस्माल्लोकात्पुनरेसस्मै लोकाय कर्मण' इति श्रुतिपु उत्क्रान्तिगत्या- गतिश्रावणात् जीवोऽणुरित्युक्तम् । ततो द्वितीये 'ऊर्णनाभिर्यया तन्तून्सृजते हरसपि, जाग्रत्स्वप्ने तया जीवो गच्छत्यागच्छते पुन'रिति श्रुताविन्द्रियरहितस्स केवलस्यैव गत्यागतिश्रवणादपि तथेत्युक्तम् । ततस्तृतीये जीवोऽणुर्भवितुं नार्हति, ‘स वा एप महानज आत्मा योयं विज्ञानमयः प्राणेष्विति विज्ञानमयस्य जीवस्य महत्त्वश्रावणात् जीवो नाणुरिति सूत्रांशेनाशक्य, अंशान्तरेण समाहितम् । उक्तश्रुतेझप्रकरणपठितत्वान्न तया जीवमहत्त्वसिद्धिरित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे 'स्वयं विहृत्य स्वयं निर्मायेति स्वप्नविषयक- श्रुतौ स्वशब्दः जीवस्याणुत्वं वोधयति । स्वप्ने शरीरमध्ये तावत्परिमाणस्य व्यापकस्य च विहारकर्तृत्वासंमवात् । 'यालाग्रशतमागस्य शतघा कल्पितस्य तु भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्याय कल्पते' इतिश्रुतौ जीवमुपकृत्य तत्परिमाणबोधनाचाणुरित्युक्तम् । ततः पञ्चमे अणोर्जीवस्य सर्वशरीरव्याप्तिः कथं संगच्छते इसाशंकायां यथा स्वल्पश्चन्दनखण्डः महाकटाहे तप्ततैले निक्षिप्तस्तैलं शीतलं करोति, तथा जीवोपि सामर्थ्यात्करोतीति व्याप्ती युक्तिरुक्ता । ततः पप्ठे ननु चन्दनस्यावस्थानं प्रत्यक्षतो निश्चितम् , तेन तस्य तथात्वम् । जीवस्य स्थितिस्तु नैकत्र निश्चितेति स दृष्टान्तो न वक्तुं शक्यते इति सूत्रांशेनाशंक्य, 'गुहां प्रविष्टा वितिश्रुत्या जीवस्य हृदि स्थितिः शास्त्रानिश्चितेति न दृष्टान्तवैषम्यमित्युक्तम् । ततः सप्तमे जीवस्य यो गुणश्चैतन्यं तेन जीवः सर्वशरीरं व्याप्नोति । यथा मणेः कान्ति- ५ वेदा० , ·. वेदान्ताधिकरणमाला। बहुदेशव्यापिनी, तदित्युक्तम् । ततोष्टमे चेतन्यगुणस्य खाश्रयाधिकदेशवृत्तित्व चम्प- कादिगन्धवदवगन्तव्यमित्युक्तम् । ततो नवमे चैतन्यगुणेन सर्वशरीरव्याप्तौ कौशीत- किसाह्मणे 'हिता नाम पुरुषस्य नाड्य' इत्यादिना तासा नाडीनामणुत्व तासु जीवस्य स्थिति चामिघाय, स एप इह प्रविष्ट 'आलोमम्य आनखाग्रेभ्य' इत्यनेन व्याप्ति प्रदर्श- यति । तस्मात्सामर्थ्येन गुणेन च व्याप्तिरुपपन्नेत्युक्तम् । ततो दशमे 'प्रज्ञया शरीर स- मारुह्येति श्रुतो प्रज्ञाया करणत्वनिदशात्खरूपचेतन्याद्भिन्न गुणरूप चेतन्य निरूपितम् । अतो गुणेन व्याप्तिरुपपन्नेति साधितम् ॥ १२ ॥ ततस्त्रयोदशे चतुःसूत्रे तटुणसारत्वादित्यधिकरणे जीवे ब्रह्मत्वव्यपदेशो मुख्यो गौणो वेत्साशकायाम् सुपुप्तिसाक्षिणि प्राज्ञे यथा ब्रह्मत्वव्यपदेशो गोणस्तथा 'प्रज्ञा नघनस्तत्त्वमसी'त्यादानपि ब्रह्मगुणसारत्वाद्ब्रह्मत्वव्यपदेशो गोण इत्युक्तम् । ततो दितीये ननु नीचस्यात्युकृष्टत्वव्यपदेशो न युक्त । न च प्राज्ञवदिति वाच्यम् । तया सति प्राज्ञ- वत्तत्तिरोहित स्यात् । तथा सति किं व्यपदेशेनेत्याशक्य, समाधानमाह । यावदात्मा वर्तते, तावत्सर्वोत्कृष्टत्व तस्य स्फुरति । अर्थादात्मा नित्य इति सदैव स्फुरति । तस्मान्न दोप इत्युक्तम् । ततस्तृतीये (ननु)जीवे आनन्दाशाभिन्यक्त्या ब्रह्मधर्माविर्भाव इत्युक्तम् । तन्न युक्तम् । आनन्दाशस्य पूर्वमसत्त्वेन पश्चाजन्यत्वात् , जन्यत्वेन नश्वरत्वेन च व्याख्या तम्य नश्वरत्वप्रसगादित्साशक्य, यथा वालझस्य सदेव पुस्त यौवनेऽभिव्यज्यते, तथा पूर्व सूक्ष्मरूपेण वर्तमान एवानन्दो ब्रह्मभाने सत्सभिव्यज्यते । अतो न तस्य नश्वरत्वमि त्युत्तम् । ततश्चतुर्थे नन्विदानी सचिदाशाव प्रकटो, मोक्षे त्वानन्दाशोपि प्रकटो भव- तीत्येवमनस्थाभेदेन निमागे को हेतुरित्याशक्य, तर हेतुमाह । यदीदानीमप्या नन्द प्रकट स्यात्तदा सचिदशादिदानीमप्यानन्द उपलभ्येत, ससारश्च न स्यात् । यदि कदापि न स्यात्तदा मोक्षावस्था विरुध्येत । नित्यनिरतिशयसुखाभिव्यक्तरेव मोक्षत्वात् । यदि जीयो निरानन्द एव, ब्रह्मेवानन्दमयमिति नियमोऽङ्गीक्रियते, तदा 'ब्रह्मेव सन् ब्रयाप्येती'तिश्रुतितिरुध्येत । अत प्रमाणाधविरोध एवमझीकारे हेतुरित्युक्तम् ॥ १३ ॥ ततश्चतुर्दशेऽष्टसूत्रे कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वादियविकरणे जीवस्स कर्तृत्व व्यवस्थापितम् । सारय प्रकृतिगतमेव जीरे तत् प्रतीयत इत्यगीक्रियते, तन्निवृत्त्यर्थम् । तन प्रथममूने शास्त्रार्थनच हेतुरुक्त । वेदादिपु जीवमेवाधिकृत्याभ्युदयनि श्रेयसफ लगाना यनोपामनाम्पाणा कर्मणा पिनानदर्शनादित्युक्तम् । ततो द्वितीये जीपस्य खत पतलामानेपि समारदशाया प्रकृतिसमृष्टयेन विवेकानहायातकर्तृवग्रहणेपि न शाधान- यस्यमित्याशस्य, विहारोपदेशादिति देतुरुक्त । पिहार स्वेच्छाक्रीडात्मकमोगरूपो दह- रविद्यायामुपदिश्यते, स च दहरपिद कर्तृत्वमाक्षिपतीति जीन एन कर्ता इत्युक्तम् । तत- स्तृतीये 'तदेपा प्राणाना विज्ञानेन विज्ञानगादाये'तिश्रुती विज्ञानादानरुथनेन जीनस .

·, युक्तम् । ततोष्टमे श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। खातत्र्यवोधनात्तस्यैव कर्तृत्वमित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे 'विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेपि चे'तिश्रुतौ साक्षादेव कर्मकर्तृत्वव्यपदेशात् । तचेन्नाङ्गीक्रियते, तदा श्रुतौ प्रथमानिर्देशो विरुध्येत । प्रथमानिर्देशाविपरीतस्तृतीयाविभक्तिनिर्देशश्चापद्यतेत्युक्तम् । ततः पश्चमे यदि जीवस्य कर्तृतं स्यात्तदा स्वतत्रत्वात्स्वाहितं न कुर्यादित्याशक्य, यथा चक्षुपेष्टमनिष्टं चो- पलभते, तथैवेन्द्रियैः कर्म कुर्वन्निष्टमनिष्टं चाप्नोति । तथाच सांख्यवत् केवलभोक्तृत्वांगीका- रेप्ययं दोपस्तुल्य इति कर्तृले पर्यनुयोगो न कार्य इत्युक्तम् । ततः पष्ठे ननु खतन्त्रश्चेदीश्वर- वत् स्वार्थमन्यथा न कुर्यादित्याशंक्य, अस्य शक्तिस्तिरोहितति तथा करोति । तावता न कर्तृ- त्वहानिरित्युक्तम् । ततः सप्तमे जीवस्य शक्तितिरोभाव एव कुत इत्याशंक्य, जीवस्य किया- ज्ञानशक्तियोगेन घृतद्रवत्ववत् सिध्यति । अतस्तदभावाच्छक्तितिरोभाव ननु कर्तृत्वभोक्तृत्वयोन्निधर्मत्वं दृष्टम् , ययैको गृहं निर्मिमीते, अन्यस्तु तद्भुत्ते, तस्मान्नेदं साधीय इत्याशंक्य, यथा तक्षा रथं पीठं वा निर्माय तत्रारूढो विहरति, तथा तयोरैकाधि- करण्यस्यापि दर्शनान्न दोष इत्युक्तम् । एवमनेनाधिकरणेन जीवस्य कर्तृत्वं साधितम् ॥१४॥ ततः पञ्चदशे दिसूत्रे परात्तु तछुतेरित्यधिकरणे जीवस्य कर्तृत्वं खतो वा भगवतो वेत्याशंकायां भगवद्गतमेव कर्तृत्वं भगवदंशवाजीवे भासते । एप एव साधु कर्म कारयती तिश्रुतेः। ब्रह्मणः सर्वरूपत्वान्न वैषम्यनैपुण्यादिदोष इति प्रथमसूत्रे उक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे क्रीडा) यो भगवता उद्यमः कृतो वर्तते, तदपेक्ष एव भगवान् स्वांशं जीवं तत्र तत्र तथा प्रवर्तयतीत्युक्तम् । दोपपरिहारस्तु सर्वरूपत्वादेव कृतः ॥ १५ ॥ ततः पोडशे एकादशसूत्रे अंशो नानाव्यपदेशादित्यधिकरणे जीवस्य ब्रह्मसंवन्धिरूपमुच्यते । तत्र प्रथमसूत्रे जीवो ब्रह्मणोंश एव । 'सर्व एवात्मानो व्युञ्चरन्ति, कपूयचरणा रमणीयचरणा'इतिश्रुतौ बहुत्वेन व्यपदेशाद् ‘ब्रह्मदाशा ब्रह्मदासा ब्रह्ममे कि- तवा उते'तिश्रुतौ ब्रह्मत्वेन च व्यपदेशाच । नोकस्य जीवस्य बहुलं ब्रह्मरूपत्वं चेत्युभय- मंशत्वं विना संगच्छते । तस्मादंश इत्युक्तम् । ततो द्वितीये 'पादोऽस्य विश्वा भूतानी'तिमत्र- वर्णे जीवस्य पादत्वादप्यंशत्वमित्युक्तम् । ततस्तृतीये 'ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन'इति स्मृतौ कण्ठत एवांशत्वमुक्तम् । एवं त्रिभिः सूत्रैर्जीवस्य ब्रह्मसंवन्धिरूपमुक्तम् । ततश्चतुर्थ जीवस्य ब्रह्मांशले तहारा ब्रह्मण्यपि या दोपसंवन्धशंका सा द्वाभ्यां परिहता इति न वक्तुं शक्यम् । जीवस दुःखित्वेन तदंशिमूते ब्रह्मण्यपि दुःखित्वादिप्रसंगात् । पाददुःखे पुरुषदुःखवदियाशंक्य, तस्य परिहार उक्तः । तथाहि प्रकाशादीनां दुष्टप्रकाश्यसंसर्गेपि न सूर्यादेर्दुष्टत्वम् , तथा ग्राणोपि । वस्तुतस्तु दुष्टप्रकाश्यसंसर्गेपि प्रकाशस्यापि न दुष्टत्वम् । कुतःसूर्यादेः,तथा जीवस्य ब्रह्मणश्चेत्यदोप इति । ततः पंचमेस्मृत्यादिदोपपरिहार उक्तः तत्र यः परमात्मा हि स नित्यो निर्गुणः स्मृतः । न लिप्यते फलैश्वापि पद्मपत्रमिवांमसेति। 'कर्मा- माप्यपरो योसौ मोक्षवन्यैः स युज्यते' इति जीवस दोपसंसर्गो, न ब्रह्मण इति । ततः पठे , , ·वेदान्ताधिकरणमाला। ननु जीवस्य यदि ब्रह्मांशत्वम् , तदा विधिविषयत्वाभावात्कर्मसंवन्धाभावः फलासंबन्धश्वे- त्याशक्य, जीवस्यापि न खेतो विव्यादिविपयत्वम्, किन्तु देहयोगादेव विधिनिषेधा- धीनत्वमपि । तत एव यथा शवाग्निश्चण्डालोदकं तद्धटादिश्च परिहियते, शिष्टसंबन्धिनस्ते गृह्यन्ते, एवं जीवस्य देहसंबन्धकृतौ गुणदोपौ न स्वत इत्युक्तम् । तेनैव फलसंबन्धश्चेत्यपि सावितम् । ततः सप्तमे जीवस्य देहसंबन्धाद्गुणदोपसंसर्गकथनं न युक्तम्, कालिकनिय- प्रलयेन देहस्य प्रतिक्षणमन्यान्यत्वादाधानकाले ब्राह्मण्यस्य वक्तुमशक्यत्वेन कर्मानधिकार- प्रसक्ते वैक्यमादायाधिकारसाधने तु देहान्तरेपि तदापत्तेरित्याशंक्य, देहान्तरे पूर्वदेह- संतत्यभावान्न पूर्वदैहिककर्माद्यापत्तिः । एकस्मिन् देहे तु संततिसामान्यात्कर्माधिकारः सुघटः । ततः सिद्धे देहसंतसैक्ये तद्वारा जीवस्य गुणदोपसंसर्गी न दुर्घटावित्युक्तम् । ततोऽष्टमे सचिदानन्दस्य ब्रह्मणोंशोपि तादृश एव वक्तव्यः तथासति कथं तस्य देहसंयन्ध इत्याशंक्य, जीवो ब्रह्माभास इत्युक्तम् । यथा अनाचारी ब्राह्मणो ब्राह्मणामासः, अखिल- ब्राह्मणधर्माणाममावात् , एवमानन्दांशस्य तिरोधानेन ऐश्वर्यादीनां ब्रह्मधर्माणाममावात् तादृशाकारस्य चाभावात् जीवोपि ब्रह्मामासः। तथा चानन्दांशाभावाद्देहसंवन्ध इत्युक्तम् । एवं त्रिमिः सूत्रैजीवस्य खतो निर्दुरत्वे देहसंवन्धाद्दोपसंवन्धो देहसंबन्धहेतुश्च साधितः । ततोनिमेष त्रिषु यन्नैयायिकादिमिर्भोगव्यवस्थया जीवनानावं व्यापकत्वं चांगीकृतं तद्- प्यते। तत्र प्रथमे तेपामात्मनां व्यापकत्वेन सर्वमनइन्द्रियदेहसंवन्धायेनकेनचित्करणग्रामेण यत् कर्म क्रियते, तजन्यादृष्टस्य सर्वत्र तुल्यत्वाददृष्टनियमो न स्यात् । तस्मात्तदुक्तप्रकारेण जीवव्यापकत्वनानात्वस्थापनमसंगतमित्यर्थः । ततो द्वितीये विलक्षणमनःसंयोगेन पूर्वोक्तं सर्व साधयन्ति । तदृष्यते । तत्र दृष्टादृष्टकारणकलापसामान्ये एकस्यैव वैलक्षण्यम् , नान्यस्ये- त्यत्र हेतोर्वक्तुमशस्यत्वादिति योधितम् । ततस्तृतीये जीवस्य ब्यापकत्वेपि प्रदेशभेदान्न दोष इति ते वदन्ति । तदूप्यते । यदि तथांगीक्रियते, सदा यत्र कर्मकरणेन यस्मिन्प्रदेशे- ऽष्टमुत्पन्नं, तस्य प्रदेशस्य देशान्तरेऽभावात्तत्रोत्पन्नानां वस्तूनां भोगो न सात् , अाएस्या- चश्चलत्वात् । तस्मान्न तदुक्तरीत्या तन्मतसिद्धिरिति त्रिभिः सूत्रैरुक्तम् । एवमेकाद- शमिः सूत्रैर्जीवस्य ब्रह्मसंबन्धिरूपमुक्तम् ॥ १६ ॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य पीताम्बरात्मजपुरुपोत्तमस्य कृती चेदान्ताधिकरणमालायां द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । पूर्वपादे जीवस स्थूलशरीरनिष्पादकानां मूतानां स्वरूपमुत्पत्त्यादिकं च विचारितम् । यस्मिन् पाद इन्द्रियादीनां तदवसरसंगत्या रिचार्यते । तत्र प्रथमे पचमूने तथा प्राणा इत्यधिकरणे इन्द्रियाणां मूतवत् कार्यत्वं वा, जीवयदंशत्वं वेति मंदेहे जीववदंशत्वमिति निर्णीतम् । तर प्रथमसूत्रे पूर्वपादे नि- १. यस्तुत इति पाट ।

·, , श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। रूपितजीवस्य ये चिदंशवातिरिक्ता धर्मा उत्क्रान्त्यादयस्ते सर्वेतिदिश्यन्ते । ततो द्वितीये ननु प्राणेषु नित्यत्वाश्रवणादुत्क्रान्त्यादिश्रुतिौणी भविष्यतीत्याशंक्य, एकैव श्रु- तिजीवे मुख्या, प्राणादौ गौणीति वक्तुं न शक्यत इत्युक्तम् । ततस्तृतीये सृष्टेः पूर्वमपि प्राणादीनां स्थितिः श्रूयते । 'असद्वा इदमग्र आसी'दित्यारभ्य, 'प्राणा वा ऋषय' इत्यन्तेन तन्निगमनात् । ततश्चतुर्थे मनःपूर्वो वागुत्तर' इतिश्रुतेर्मनसो वाक्पूर्वरूपत्वात् । वाचश्च वेदरूपाया 'वाचा विरूपनित्ययेति श्रुत्या नित्यत्वश्रावणात्तत्पूर्वरूपस्य मनसः कथमनित्यत्वं भवेत् । ततः पञ्चमे 'तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूकामती'तिश्रुतौ सप्तानां गति- मिर्जीवगतिविशेष्यते । अतो जीवसमानयोगक्षेमत्वात्तेपामपि जीवतुल्यत्वमित्युक्तम् ॥१॥ ततो द्वितीये एकसूत्रे हस्तादय इत्यधिकरणे उत्क्रान्तिश्रुतौ प्राणानां जीवेन सहोलमणकथनात् तेषां नित्सवमंशत्वं चांगीकृतम् । अतः परं ते कतीति विचार्यते । श्रुतौ क्वचित् सप्तोताः, कचिदष्टौ, कचिन्नव, कचिद्दश, क्वचिदेकादशेति नानापक्षाः श्रूयन्ते । तद्विप्रतिषेधपरिहारार्थ विचारः । तत्र 'हस्तौ चादातव्यं चेति श्रुतौ हस्तोपस्थपायुपादानां सप्तम्योधिकानां कथनात् चक्षुस्त्वगधाणरसनश्रवणमनोवाचा सप्तानां पूर्व कथनाच्चैका- दश, न तु सप्तैवेत्युक्तम् । तेषु पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, उभयनायकमन्तः- करणं मन इत्येवं तेपां विभागो ज्ञेयः॥२॥ ततस्तृतीये एकसूत्रे अणवश्चेत्यधिकरणे तेषां जीववत् परमाणुपरिमाणं विचारितम् । ततश्चतुर्थे दिसूत्रे श्रेष्ठश्चेत्यधिकरणे मुख्यप्राणस्थाणुत्वं विचारितम् । 'आनीद- वातं खधया तदेक' मितिश्रुत्या अननात्मकत्वेन सृष्टेः पूर्व सत्ता च प्रदर्शिता । ततो द्वि- तीयसूत्रे वायुर्वा, इन्द्रियक्रिया वा, मुख्यः प्राणोस्त्वित्याशंक्य, 'एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च, खं वायुयोतिरापः पृथ्वी विश्वस्य धारिणी'तिश्रुतौ वायुभिन्नत्वेन पृथगुपदेशात् । वृत्तिवृत्तिमतोरभेदेन क्रियाया इन्द्रियान्तःपातित्वे सिद्धे तेभ्योपि प्राणस्स पृथक्त्वात् भिन्न एवासन्य इति साधितम् ॥ ४ ॥ ततः पञ्चमे चतुःसूत्रे चक्षुरादिवत्त्वित्यधिकरणे प्राणः खतत्रः, परतयो वेति शंकायाम्, मुख्यः प्राणोपि आसन्यत्वाद्भगवदधीनः । व्यवहारे तु जीवाधीनः । श्वेताश्चतरे इन्द्रियादिजयवत् तज्जयस्याप्यनुशासनादित्युक्तम् । ततो दितीये प्राणश्चेजीवाधीनः, तदा करणवत् किचिट्यापारं कुर्वन् जीवोपकरणरूपो भवेत् । तत्तु न करोतीति कथं तस्य जीवो- पकरणत्वमित्याशंस्य, मुख्यप्राणस्य यः व्यापारामावः सः करणत्वाभावात् । उपकरणलं तु देहस्थितिरूपकार्यस्य करणात् । अतो व्यापारामावेपि तस्य जीवोपकरणत्वं न विरुद्धमित्यु- तम् । ततस्तृतीये ननु व्यापाराभावे तस्य जीवोपकारित्वमसमतसमित्याशक्य, श्रुती 'अहम- वैतत् पञ्चधात्मानं प्रविभज्यैतद्वागमवष्टम्य विधारयामी'ति व्यपदिश्यते । अतो यथा मनसो द्वारभेदेन सरूपत एकादशवृत्तयस्तया प्राणेपि पञ्चवृत्तयो व्यपदेशप्रामाण्यादंगीक्रियन्ते । .

·वेदान्ताधिकरणमाला। ताभिरेव देहं स्थापयजीवस्योपकरणं संभवतीत्युक्तम् । ततश्चतुर्थे तस्याप्यणुत्वं साधितम् ॥५ ततः पप्ठे एकसूत्रे ज्योतिराद्यधिष्टानं लित्यधिकरणे वागादयः किं देवता- घिष्ठानेन स्वखकार्ये प्रवर्तन्ते, स्वत एवेत्याशंस्य, आधिभौतिकाः आध्यात्मिकास्ते स्वस्वाधि- दैविकाधीना इत्यग्यादिस्खस्वदेवताधिष्ठानेनैव प्रवर्तन्ते, न तु स्वत इति निर्णीतम् ॥६॥ ततः सप्तमे ठिसूत्रे प्राणवतेत्यधिकरणे अन्यादिदेवताः किं खत एव केवला वागादीनधितिष्ठन्ति, मुख्यप्राणसहिता वेत्याशय, मुख्यप्राणसहिता एवावितिष्ठन्ति । 'सोऽयमग्निः परेण मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यत' इतिश्रुतेरित्युक्तम् । ततो द्वितीये प्राणस्स तत्संबन्धस्य च नित्यत्वमुक्तम् । तेन प्राणसहिता एव देवा वागादीनधितिष्ठन्ति । तेनैव जीवस्य भोगसिद्धिः, तेषां जीवोपकारकत्वं च सिद्धमित्युक्तम् ॥ ७॥ ततोष्टमे त्रिसूत्रे इन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादित्यधिकरणे इन्द्रियाणां प्राणाधीन- सर्वव्यापारत्वात् प्राणशब्दवाच्यत्वाच प्राणवृत्तिरूपाणीन्द्रियाणीत्याशंक्य, तत्त्वान्तराणीति सिद्धान्तितम् । 'एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चेति तत्त्वोत्पत्तियोधकश्रुतौ प्राणाद्भिन्नतयेन्द्रियखेन व्यपदेशात् । नन्वेय व्यपदेशमात्रेण भेदे सति प्राणापानादिव्यप- देशभेदादासन्योपि प्राणादिम्यो मिन्नः स्यादिति नाशकनीयम् । प्राणादिशब्दानां पाचक- पाठकादिवदासन्ये यौगिफत्वान्न तद्भेदकत्वम् । इन्द्रियशब्दस्य तु न यौगिकत्वम् । अतो नैतदृष्टान्तेनाशंकनीयमित्युक्तम् । ततोऽग्रिमसूत्रदये हेत्वन्तरमित्युक्तम् । यत्रापि प्राणशब्दप्रयोगस्तत्रापि भेदेन श्रूयते । 'तमुकामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामतीति 'प्राणमुकामन्तं सर्ने प्राणा अनूकामन्तीति । वैलक्षण्यं च, प्राणस्य चेन्द्रियाणां च । 'सुप्तेपु वागादिषु प्राणो जागर्ति । म्वामिसेवकवचानेक वैलक्षण्यम् ॥ ८॥ ततो नयमे एकसूत्रे संज्ञामूर्तिकृप्तिरित्यधिकरणे भूतभौतिकसृष्टिः परमेश्व- रादेति निर्णीय, नामरूपव्याकरणमपि परमेश्वरादेवेति निर्णीयते । तर नामरूपव्याक- रण लो के जीपानामेन दृष्टमिति हिरण्यगर्भादेव तद्व्याकरणमित्याशक्य, नामरूपव्या- कर्ता परमेश्वर एव । छान्दोग्ये 'हन्ताहमिमास्तिस्रो देवताः अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी तिथुतौ नामरूपव्याकर्तृत्वेन निवृत्कुर्वतः परमेश्वरस्यैवोक्तत्वात् । नामन्यकरणं हि वारसाध्यम् । रूपव्याकरण क्रियासाध्यम् । वाफक्रिये च शरीरं पिना जीवम्य न संभवतः । शरीर नामरूपव्याकरणोत्तर मावि । तस्मान्न जीवस्त कर्ता, किन्तु परमेश्वर एव तत्कर्तेत्युक्तम् ॥ ९ ॥ ततो दशमे ठिसूत्रे मांसादिभौममित्यधिकरणे 'एतस्माज्ञायते प्राण' इति- श्रुती प्राणम्येन्द्रियाणा च भगरतः सकाशात्मृष्टिरुक्ता । छान्दोग्ये तु 'अन्नमशित त्रेधा विधीयत' इतिश्रुतौ मन-प्राणवाचा भौतिकवं श्राव्यते । 'अन्नमय हि सौम्य मनः, आ- पोमयः प्राणः, तेजोमयी वागि सनेन, 'एतस्माजायत' इतिश्रुत्युक्ताया उत्पत्तेः परम्पर- ·श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। याप्युपपद्यमानत्वात् । 'अन्नमय'मित्यादिश्रुतेस्तु मांसादिसाहचर्येण विशेषयोधकत्वात् । मनआदीनां भौतिकत्वमेवेति प्रथमसूत्रेणाशंक्य, द्वितीयसूत्रे तेषां तत्त्वान्तरत्वमेवेति स्थापितम् । मनःप्रभृतीनामन्नमयत्वादिकं तु अन्नादिपोपितत्वेनाप्युपपद्यते । 'पञ्चदशाहानि माशी'रित्याद्युपपादकदर्शनात् । सर्ववाक्ये साक्षात्सृष्टेरुक्तत्वेन तत्र परम्परायाः प्रवेष्टम- शक्यत्वात् । तस्मात्तत्त्वरूपाणि तानि भगवत एवेति सिद्धान्तितम् । एवमस्मिन्नध्याये सर्वोपि विरोधः परिहृतः ॥ १० ॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीताम्बरात्मजपुरुपोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । द्वितीयाध्यायः समाप्तः। तृतीयोध्यायः। तृतीयाध्यायस्याधिकरणार्थसंग्रहः । ततस्तृतीयेऽध्याये जघन्यमध्यमाधिकारिणां सा- धनसंपत्तावुपनिपदां विद्याजनकता, अन्यथा तु सत्संप्रदायेपि परोक्षज्ञानजनकतैवेत्यतः प्रथमे पादेऽधिकारिणो जन्मनिर्धारः क्रियते । तत्र पञ्चामिविद्यया निष्पन्नदेहः स्वरूपतो- ऽधिकारीति तदर्थ तद्विद्यास्थाः पञ्चाप्याहुतयो विचार्यन्ते । तत्र ब्रह्मसंवन्धिविचारविशेप- रूपत्वाच्छानसंगतिः । साधनविचारशेपत्वादध्यायसंगतिः। तत्राष्टावधिकरणानि । तत्र प्रथमेऽधिकरणे जीवेन्द्रियाणां होमाभावेनाशुद्धिमाशय, तेपामपि शुद्ध्यर्थे जीवस्येतो लोकान्तरगमनावसरे संस्कृतभूतसूक्ष्मेन्द्रियसाहित्वं सप्तभिः सूत्रैः साध्यते । तत्र प्रथमसूत्रे संस्कृतमूतसूक्ष्मैः संपरिष्वक्त एव परलोकं गच्छतीत्युच्यते । ततो द्वितीये सूत्रे श्रुत्युक्तप्रश्ननिरूपणाम्यामद्भिः संपरिप्वक्त एव गच्छतीति ज्ञायते, नतु भूतान्तरसंपरिप्वक्त इत्याशंक्य, अपां मूतत्रयात्मकत्वं साध्यते । ततस्तृतीयसूत्रे, प्राणस्यापि गमनं योध्यते । ततश्चतुर्थे प्राणगमनस्यात्यादिभावश्रुत्या याधमाशंक्य, तन्निवारणेन प्राणानां परलोकगतिः साध्यते । ततः पञ्चमे श्रुतौ श्रद्धापदान्नापां होम इत्याशय, अद्धापदेनाप एवोच्यन्ते इति निर्धार्यते । ततः पष्ठे सूत्रे, सर्वे जीवास्तथा गच्छन्ति, उत ज्ञानोपयोगिन एवेत्याशक्य, ज्ञानोपयोगिनो यज्ञादिकृतो गच्छन्तीति निर्णीयते । ततः सप्तमे तेषां होमेन सोममावेऽनिष्टमाशंक्य, तन्निवार्यत इति । एवं प्रथमाहुतिः सफला विचारिता भवति ॥१॥ ततो द्वितीये चतुःसूत्रे कृतात्ययाधिकरणेऽवसरसंगत्या सोममावोत्तरं वृष्टि- मावं प्राप्नोतीति द्वितीया तिर्विचार्यते । तत्र प्रथमसूत्रे सानुशयो वृष्टिभावं प्राप्नोतीति योधनार्थमनुशयो विचार्यते । अनुशयो द्विविधः । 'यद्यत्र नः स्वर्गसुखावशेषित मिति श्रीभागवतवास्याद्भोगसाधकसामग्रीशेपरूपं यत् फलं तदात्मकः मुखलेशरूप एकः, कर्म- शेपरूपो द्वितीय इति निर्णीतम् । ततो द्वितीयसूत्रे याचरणात्तत्तद्योनिप्राप्तिमाशंक्य, ·" वेदान्ताधिकरणमाला। चरणस्य पूर्वजन्मीनकर्मोपलक्षकत्वम्, नत्वग्रिमजन्मनि समीचीनकरणाहेतुत्वम् । तस्मा- दनिमार्थ कर्मशेषरूपोऽनुशयोऽवश्यमपेक्षणीय इत्युच्यते । ततस्तृतीयसूत्रे चरणस्य पूर्व- जन्मीनकोंपलक्षकत्वे प्रयोजनाभावेन चरणश्रुतेरानर्थक्यप्राप्तौ तस्याः जन्मविधायकत्वम- झीकर्तव्यम् । तथा सति कर्मशेपरूपानुशयवैयर्थ्यमित्याशंक्य, निष्कामसकामभेदेन द्विविधानां कर्मिणां मध्ये निष्कामस्य पूर्वोक्तफलशेषरूपोनुशयः । द्वितीयस्य तु सुकृतदुः- कृतकर्मशेषरूप इति तस्य दुःशरीरप्राप्तिः, 'सुखानन्तरं दुःख मितिन्यायेनोपपद्यते, तन्नि- वारणार्थ चरणश्रुत्या शरीरप्राप्तिरिति बोध्यत इति दु:शरीरनिषेधार्थ सा धूममार्गमुप- कम्योक्ता । अतो धूममार्गस्य तदपेक्षत्वान्न सा कर्मशेपरूपानुशयप्रतिपेधिका । तस्मान्न सोमभावापन्नस वृष्टिभावयाधः, अन्यथा तादृशशरीरप्राप्तेराकस्मिकता स्यात् , अतोनुशय आवश्यक इति निर्णीयते । ततश्चतुर्थे द्विविधकर्मशेपरूप एवानुशय इति यादरिमतम् । तेन मोक्षपर्यन्तमनुशयानुवृत्तिरिति योध्यते । एवं द्वितीयाहुतिः सफला विचारिता ॥ २ ॥ ततोऽनिष्टादिकारिणामिति पञ्चसूत्रे तृतीयाधिकरणे इष्टादिकारिव्यतिरि- क्तानां पञ्चाहुतिधूममार्गयोः संयन्ध इति प्रथमसूत्रे आशंस्यते । तेन सर्वेषां सोमभावप्रा- श्यनन्तरं जन्मेत्याशंक्यते । ततो द्वितीयसूत्रे तन्निषिध्यते । यदि सर्वेषां सः स्यात्तदा यम- गतिश्रुतिर्विरुध्येत । तस्मान्न सवैपां सोमभावः । ततः सूत्रद्वयेन स्मृत्यापि यमगतिः स्थाप्यते । ततः पञ्चमे सूत्रे चित्रगुप्तादीनामपि यमसेवकत्वं निर्णीयते । तेन यमगतेरपि सत्वान सर्वेषां सोममावः, किन्तु मार्गद्वयस्थानामेवेत्युपोद्घातप्रसगाम्यां निणीयते ॥ ३ ॥ ततश्चतुर्थे चतुःसूत्रे विद्याकर्मणोरित्यधिकरणे । सर्वेषां चन्द्रलोकप्राप्तिः श्रुता। पश्याग्निविद्याप्रस्तावे यमगतिस्तु नोक्ता । अतो विद्यया कर्मणा सोममार्ग इति न यममार्ग इति थास्य, वेदान्ते गौणमुख्यफलमेदार्य तत्कारणखेन विधाकर्मणोरुतत्वान्न तृतीयमा- गंवादकत्वमिति प्रथमसूत्रे निर्णीयते । ततो द्वितीये सूत्रे 'जायख म्रियस्खे'तिश्रुत्युक्तस्स तृतीयमार्गलमाशंक्य,तस्मिन्मार्गे पुण्यपापमोगस्यातिस्वल्पत्वान्न तेन यममार्गबाध इत्युक्तम् । अयं च पञ्चाहुतिनियमो मर्यादामागें एव, न सर्वत्र चेति निणीतम् । ततः सूत्रस्ये स्मृतिलौकिकदर्शनाम्यां यममार्गसत्ता साधिता। तेन 'जायखेति मार्गो विवेचकसापेक्षत्वात् यममार्गे एक प्रविशतीति साधितम् ॥४॥ ततः पञ्चमे त्रिसूत्रे तृतीयशब्दावरोध इत्यधिकरणे ।वृष्टेरन्नमावस्तृतीयाहुतेः फलम् । तत्र वीजावाप विना केवलवृष्टेरनासंभवात्प्रत्यक्षविरोधमाशय, तृतीयाहुतौ देवहो- मात्कारणमृतमेव जलं वर्पतीत्युच्यते । तस्माद्यान्नं श्रुतावेवोक्तम् । 'ता आप अन्नमसृज- न्ते'ति । तस्मात्प्रत्यक्षस लौकिकत्वाचद्विरोधो न दोपायेत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे, 'वायुमत्या धूमो माती'तिश्रावणाचे याप्यादयोजन्या इति तदनन्तरभाविनी वृष्टिरपि जन्या, यपामिवेति कारणमूतं जठं न वक्तुं शक्यत इसाशक्य, वाग्वायाकृतिमानेण स्वरूपान्य- ·श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। थाभावाभावाद्वायुभवनायुक्तिर्गौणी । अतस्तदनुरोधेन वृष्टौ जन्या आपो वक्तुमशक्याः । तस्मात्कारणभूता एव ता आप इति निर्वाधमित्युक्तम् । ततस्तृतीये सूत्रे, शीघ्रमेव वृष्टेः सकाशादन्नरूपो भवतीत्युक्तम् । तेन तृतीयाहुतिः सफला विचारिता ॥५॥ । ततः पठे द्विसूत्रे, अन्याधिष्ठित इत्यधिकरणे, अन्नाद्रेतोभवनरूपा चतुर्थी आहुतिर्विचार्यते । तत्रान्नस्य कण्डनपाकादौ क्रियमाणे जीवस्यापगमाल्कयं जीवस्स रेतोभाव इत्याशंक्य, उप्ते बीजे पापिजीवान्तराधिष्ठितेऽन्नरूपेण जायमाने पश्चादृष्टौ देवहुतौ जीवोऽन्ने प्रविश्यातिथिवन्निरभिमानस्तत्र तिष्ठतीति न तस्य कण्डनादिक्लेशः, किन्तु पापिन एव सः । न च तस्यापगमः शंकनीयः। सिद्धान्नादेर्वहुकालपर्युषितत्वे कृमिभावदर्श- नात् । एवं तस्यान्नस्य मक्षणेपि पापिन एवान्नभूतस्य जरणादिक्लेशः, नास्य निरभिमानस्पति तस्य रेतोमावो युक्त इत्युक्तम् । ततो द्वितीये सूत्रे तस्मिन्नन्ने पापिजीवसहभावादन्नस्सा- शुद्धौ कथं तेन योग्यदेहसंपत्तिरित्याशंक्य, यथा वैदिकेन प्रोक्षणादिसंस्कारेण लौकिक- बीहीणां शुद्धिः, तथा वैदिकेन देवकृतहोमरूपसंस्कारेण तस्यान्नस्य शुद्धिरिति । तेन योग्यदेहनिष्पत्तिः निष्प्रत्यूहेत्युक्तम् ॥६॥ ततः सप्तमे एकसूत्रे रेतःसिगधिकरणे, रेतसः पुरुपमावो विचारितः ॥७॥ ततोप्टमे एकसूत्रे योनेःशरीरमिसधिकरणे, गर्भस्य न पुरुषत्वम् , किन्तु व- हिर्निर्गतस्यैव पुरुषत्वमिति निर्णीतम् । अत्र सर्वत्रावसर एव संगतिरिति बोध्यम् ॥ ८॥ तेन जघन्याधिकारिणो देहनिष्पत्तिविचारः, मध्यमस्य च योगादिना देहसंपत्तौ पुन- विचालनाभावाय वैराग्यविचारः पादार्थत्वेन सिध्यति । मुख्याधिकारिणां तु वरणादेव तसिद्धिरिति नात्र तद्विचार इति बोध्यम् ।। इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीताम्बरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। अथ द्वितीये पादे जीवस्य स्वरूपतो मुक्तियोग्यता विचार्यते। प्रथमपादोक्ताया यो- ग्यताया ज्ञानोक्तिरूपे साधने एव पर्यवसानात् । तदुत्तरं विपयनिश्चयश्च क्रियते । तेना- धिकारसिद्ध्यनन्तरं विषयस्य निश्चयो वेदान्तार्थरूपब्रह्मस्वरूपस्य शाब्दं परोक्षज्ञानं हृदि स्थिरीभवतीत्येतदर्थ पादारम्भः । तथा सति पादयोरेककार्यत्वं सङ्गतिः । आनन्तर्यनिया- मक उपजीव्योपजीवकभावश्चेति बोध्यम् । अत्रैकादशाधिकरणानि । तत्र प्रथमै- त्रिमिः जीवस्य खप्नसुषुप्तिजागदवस्था मुक्तियोग्यताज्ञापनार्थमुपोद्घातेन विचार्यन्ते । अन्तिमैरष्टमिः ब्रह्मखरूपम् । तत्र प्रथमे पसूत्रे सन्ध्याधिकरणे द्वाभ्यां स्वप्नसृष्टिर्मगवतस्तत्कर्तृत्वं च यद्गृह- दारण्यके काठके च श्रावितं तत्सृष्टिसंवन्धो जीवस्य भवतीति निरूपिता शुद्धिय॑र्थत्या- ६ वेदा.

·वेदान्ताधिकरणमाला। शंक्य, तृतीये तस्याः सृष्टेः मायामात्रत्वेन मिथ्यात्वं साध्यते । तेन जीवस्य तत्कृतगुण- दोपंसंबन्धामावान्न पूर्वोक्तशुद्धिनिरूपणस वैयर्थ्यम् । ततश्चतुर्थे स्वप्नसृष्टेमिथ्यात्वे तत्करणस्य किं प्रयोजनमित्याकांक्षायाखानस्य कचित् शुभाशुभसूचकत्वात्फलतः सत्यत्वम् , अन्यत्र तु तादृशमगवल्लीलाप्रदर्शनमात्रं प्रयोजनमित्युच्यते, तच्च वैराग्याय फलिष्यति । ततः पश्चमे जीवस्यापि भगवदंशत्वात्कथं खम्भे दुःखसंबन्धः, दुःखायभिमानो वेत्याकांक्षायां भगवदभिध्यानात् जीवस्यैश्वर्यादिषधर्मतिरोभावेन जीवस्य बन्धो भगवद्धर्मविपरीतधर्मवत्त्वं च भवति । तेन दुःखित्वादिकं तदभिमानश्च । ततो भगवदिच्छया कथधिन्मोक्षश्चेति खमतमुक्तम् । ततः पष्टे देहयोगाद्वा ऐश्वर्यादितिरोभावो बन्धदुःखादिकं चेति मतान्तर- मुक्तम् । अस्मिन्पक्षे देहवियोगे सत्येवैश्वर्याद्याविर्भावः, पूर्वस्मिन्पक्षे तु देहसद्भावेऽपि मगवदिच्छया ऐश्वर्यायाविर्भावो बन्धाभावयेत्यैश्चर्यायाविर्भावदशायां दुःखित्वादिसर्व- दोपामावाद् मुक्तियोग्यता निष्प्रत्यूहेति सिद्धम् ॥ १॥ ततः दितीये एकसूत्रे तदभावो नाडीस्वित्यधिकरणे जीवस्य द्विविधा सुषुप्तिः । एका नाडीपु, द्वितीया सत्संपत्तौ । तत्र प्रथमायां दुःखाभावमात्रम् , द्वितीयायां तु सुखमपीति द्विविधायामपि सुषुप्तौ न प्रपञ्चसृष्टिरिति प्रसंगाद्विचारितम् ॥२॥ ततस्तृतीये त्रिसूत्रे अतःप्रयोघ इत्यधिकरणे प्रथमसूत्रे जाग्रदवस्थापि भगवत एव भवतीति, यत्र स्वपिति तत्रैव जागर्ति, पश्चाद्धृदयं समागच्छति चेति निरूपितम् । ततो द्वितीये सूत्रे स एव जीवः समायाति, अन्यो वेत्याशक्य, कर्मानुस्मृत्यादिभिहेतुभिः स एव समायातीति निणीतम् । ततस्तृतीये सूत्रे मूर्छाविशेपेऽतिमुग्धे कर्मानुस्मृत्यादयो न संभवन्ति । तत्र स एवान्यो वेत्याशंक्य, तत्र स वाऽन्यो वति सदेह एव पर्यवसतीति सिद्धान्तितम् । अयं च विचारः प्रसंगानुप्रसंगायात एव । एवमधिकरणत्रयेण स्वप्नसुपुतिजाग्रद्रपावस्थात्रयं भगवत्कृतमेव । तत्र जाग्रति जीवस्य मात्रासंसर्गवारणार्यमुपनिषदर्थ निश्चय आवश्यक इति सूचितम् । एताश्च गुणतो बुद्ध्य- वस्थाः । तत्र स्वमो राजसः, सुपुतिः तामसी, जाग्रदवस्था सात्त्विकी । जीवस्तु देहयोगेन स्वस्मिन्नभिमन्यते, तस्मादेक एव जीवः खप्नादिदोषसंवन्धरहितस्तादृशजन्मयुक्तो भगव- ज्ज्ञानरहितो ज्ञानाधिकारीति त्रिभिरधिकरणैः सिद्धमिति ज्ञेयम् ॥३॥ ततश्चतुर्थं त्रिसूत्रे उभयलिङ्गाधिकरणे ब्रह्मणः साकारत्वं निराकारत्वं चेत्यु- भयं सर्वत्र श्रूयत इति स्थानोपाधिकं तत्तदवच्छेदभेदेन च न वक्तुं शक्यत इत्युच्यते । म चोक्तप्रकारेण ब्रह्मभेदेहीकृते न दोप इति वक्तुं शक्यम् , सर्वत्र ब्रह्मण एकस्यैव कथ- नाद, मेददर्शने दोपकथनाच । एवमुमयलिङ्गविरोधे सिद्धे उपनिपदां पूर्वाघ्यायद्वयोक्ता प्रसयोधकता वक्तुं न शक्यत इत्साक्षेपसंगत्योकम् ॥४॥ दोपसंबन्यामानादमहत्वादिति पाठः। - - ·। , श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। ४३ ततः पञ्चमे पश्चसूत्रे अरूपवदेव हीत्यधिकरणे एकदेशिमतेन समाधानमुच्यते । सत्यमुभयलिंगविरोधस्तथापि 'सर्वकामः सर्वगन्धः' इत्यादयो जडजीवधर्मा ब्रह्मण्युपदिश्य- माना उपसनार्था भवन्ति । न च जडस्य भगवत्कार्यत्वाजीवस्य भगवदंशत्वात्तद्धर्मा अपि भगवद्धर्मा एवेति कथमुपासनार्थत्वमिति शंक्यम् । 'बहु स्या'मितीच्छया भगवत एव कार्यरूपतयांशरूपतया चैकदेशेन भवनात्कारणरूपस्य , ततो भिन्नतया तस्मिन् रूपे जडजीवधर्मनिषेध एव युक्तः । तथा चाद्वैतपक्षे जडजीवधर्माणामपि ब्रह्मात्मकत्वाद् ब्रह्मत्वमेव, न तु ब्रह्मधर्मत्वम् , अतः सर्वकर्मलादीनां ब्रह्मण्युपचार एष, अरूपवतः सर्वप्रपञ्चविलक्षणस्वास्थूलादिवाक्यैः प्रधानत्वेन निरूपणात् । ततो द्वितीयसूत्र एवं ब्रह्मणः सर्वव्यवहारातीतत्वे शास्त्रवैफल्यम् , 'मनसैवैतदाप्तव्य'मित्यादिश्रुतिविरोधश्चेत्या- शंक्य, यथा सौरः प्रकाशो व्यवहार्योऽव्यवहार्यश्च खतो न कर्तुं शक्यते, आगते तु सूर्ये मेघायभावेन सान्निध्यात् व्यवहतुं शक्यते, तथा लौकिकवायनोभिर्ब्रह्म खतो न व्यवहाँ शक्यते, ईश्वरसंनिधाने तु शक्यते, अतोऽसन्निधाने सर्वव्यवहारातीतत्वम् , सन्निधाने तु धर्मवत्त्वेन व्यवहार्यत्वमिति न शास्त्रवैफल्यम् । नापि श्रुतिविरोधः। अन्यथा 'तं त्वौपनिषदं पुरुपं पृच्छामि' 'यत्तो वाचो निवर्तन्त' इत्यादिष्वन्यतरवैयथ्यं स्यात्। अतः सन्निधानासन्नि- धानाम्यां सधर्मकत्वनिर्धर्मकत्ववोधनव्यवस्था मन्तब्येत्युक्तम् । ततस्तृतीयसूत्रे 'भासीनो दूरंब्रजति,' 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीते'सादौ परसरविरुद्धा अलौकिकधर्माः अकारणक- कार्यवचनान्नित्याः श्राव्यन्त इत्यव्यवहार्येपि तादृशधर्मसिद्ध्या शास्त्रवैफल्यनिरास इति किमर्थ सन्निधानासन्निधानाम्यां व्यवसांगीक्रियते, अलौकिकानीन्द्रियाण्येव कुतो नांगी- क्रियन्त इत्साशंक्य, वृहदारण्यके 'स यथा सैन्धवपन' इत्यादिना कृत्स्सस्स ब्रह्मणः प्रज्ञान- घनत्वभावणान्नेन्द्रियाणि कल्पयितुं शक्यानि । नच क्रियाभावोपि । तत्रैव वेदानां निःश्वसि- तत्त्वस्य भूतसमुत्यानादेश्च श्रावणेन, तत्रैव निःश्वासोत्यानक्रिययोरुक्तत्वात् । अतो प्रदेव सर्वाकारखरूपं, कृत्सत्वश्रावणात् । तस्मादिन्द्रियकल्पनया विरोधपरिहारो न युक्त इत्युक्तम् । ततश्चतुर्थे सूत्रे नन्वमिन्ननिमित्तोपादानतया ब्रम जगत्कारणत्वेन सिद्धम् , कारणधर्मा एव च कार्ये भवन्ति, कामादयस्तु श्राव्यन्ते निषिध्यन्ते च, वेदवादिमिस्त्व- ण्वप्यन्यथा न कल्पनीयम्, अतः कथं विरोधपरिहार इत्साशंक्य, मूर्तामूर्तग्राह्यणे अक्षणो रूपद्वयमुफ्त्या, 'मधात आदेशो नेति नेती तिवारद्वयं कयनेन कार्यकारणयोः समान- प्रकारनिषेधः, कारणस्य ब्रह्मण एव त्वनिषेधम्य क्रियते । एवं रूपं निरूप्य 'सत्यस्य सत्य'मिति नाम च श्राव्यते, तेन प्रपश्यातिरिक्तस्य ब्रह्मणो विद्यमानलात् तस्मिन् जडजीव- धर्माणामौपचारिकत्वमेव युक्तम् । गीतास्मृतावपि 'सर्वेन्द्रियगुणामासं सर्वेन्द्रियविवर्जित' मिति अनादिमत्परं ब्रह्म न सत् तन्नासदुन्यते' इति चोच्यते । तेन श्रुतिस्मृतिभ्यां जड- जीवधर्मरहितं नोति सिध्यतीत्युक्तम् । ततः पञ्चमे प्रपयधर्मा प्रपण्यौपचारिका इत्यत्र . - ·वेदान्ताधिकरणमाला। निदर्शनान्तरमप्युच्यते, 'यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोनुगच्छन्, उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजोयमात्मेतिस्मृतौ उपाधिना रूपमेदकथ- नात् , 'सम प्लुपिणे त्यादावपि निरुपमस्य भगवतो यत् प्लुष्यादिकमुपमानं तदप्युपाधि- संबन्धादेव जलसूर्यन्यायेन संभवति । तस्मात् साकारेपि ब्रह्मणि ते धर्मा न सन्तीत्यौप- चारिका मन्तव्याः, उपासनार्थमिति नोमयलिंगविरोध इत्येकदेशिमतेन समाधानम् । एतस्य मतस्य किचिदंशेनोपादेयत्वाय प्रसंगादुक्तम् ॥५॥ ततः पठे चतुःसूत्रे अम्बुवद्ग्रहणादित्यधिकरणे एकदेशिमतं दूपयित्वा खमतेन विरोधः समाधीयते । यदुक्तं समवाय्यतिरिक्तस्य ब्रह्मणः समवेतजडजीवसं- घन्धात् सर्वकामत्वादयः प्रतिबिम्बे विम्यधर्मवत् प्रतीयन्ते, तस्मादौपचारिका इति । तदयुक्तम् । तथाहि । समवाय्यतिरिक्तस्य ब्रह्मणो जडजीवेषु प्रतिविम्यो न वक्तुं शक्यः, तेपामखच्छत्वेन प्रतिविम्बाग्राहकत्वात् । ब्रह्मणो व्यापकत्वेन तत्र विद्यमानत्वाच्च । यदि ह्यखच्छे व्यापकस्य प्रतिविम्यः स्यात् , दारुण्याकाशस्य स्यात् , स तु न दृश्यत इति । तस्मादुक्तरीत्यौपचारिकत्वमंगीकृत्य समाधानमसंगतमिति प्रथमसूत्रे उक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे यथा व्यापकस्याप्याकाशस्य करकादिप्रवेशे वृद्धिहासभाक्त्वं, महाना- काशः स्वल्प आकाश इत्याद्यभ्रमप्रतीतेः । नच महत्वाल्पत्वादीनामौपाधिकत्वम् । कर- कादीनां व्यक्षकत्वेन जनकत्वानङ्गीकारात्। तथा च यथाकाशे सदोदितव्यंग्यभेदेन व्यापक- वाल्पवयोः सामन्जस्यम्, तथा ब्रह्मणि निर्धर्मकत्वसधर्मकत्वयोरपि सामञ्जस्यात् ब्रह्मगता एवं सर्वकामलादयो जडजीवाम्यामभिव्यन्यन्ते । तस्मात्ते ब्रह्मगता एवेति आकाशधर्मवदु- मयलिइत्वविरोधपरिहारः । ततस्तृतीये सूत्रे दर्शनादपि विरोधपरिहारः क्रियते । न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम, व्याघातात् , अतो विरुद्धधर्माश्रयमेव ब्रह्मेत्यवगन्तव्यम् । दर्शनं च मृत्लामक्षणोलूखलबन्धनादिपु स्पष्टमिति परमार्थतः स्वरूपविचारेण ब्रह्मस्वभावादेव विरोधपरिहारः । ततश्चतुर्थे युक्त्यापि विरोधः परिहियते । प्रकृते ब्रह्मणि लौकिका जडजीवधर्माः निपिघ्यन्ते । अस्थूलादिवाक्येषु स्थूलादिपर्युदासस्यैव दर्शनात् । तथा च पर्युदासः सदृग्ग्राहीति स्थूलसदृशं ब्रह्मेत्येवं सर्वत्र ब्रह्मखरूपं ग्राहयति । तथा सति सदोदितमेव तत् । न च व्यंग्यमेव तदिति वाच्यम् । यतो यत्रैव धर्मान् निपेति, तवालौकिकान् वक्ति, यथाऽस्थूलादिवास्ये 'एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गी'त्यादि- नालौकिकं प्रशासितृलादिकं वदति, तथा सति तत्सहचरितत्वात् स्थूलत्वादयोप्यलौ- किका एव सदोदिताः सेत्स्यन्तीति लौकिकानां निषेधः, अलौकिकानां सत्ता, इति युक्त्या पिरोधपरिहार इति मतेन शन्दबलविचारेण द्वेषा समाधानम् ॥ ६॥ तनः सप्तमे दिसूत्रे तव्यक्तमाह हीत्यधिकरणेऽर्थवलविचारेण विरोधः परि. दियते, अन्यया अर्थमलेन विचारकाणामृपीणामाक्षेप उत्तिष्ठेदिति तन्निवारणायायमारंभः । - ·४५ , . श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। तत्र सर्वाणि विरुद्धवाक्यान्युदाहृत्य चिन्त्यन्ते, 'न चक्षुपा गृह्यते,' 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगा- त्मानमैक्षत,' 'अपाणिपादः,' 'विश्वतश्चक्षुरित्यादीनि विरुद्धवाक्यानि श्रौतत्वात् प्रमाणानि । वस्तुविचारे तु एक वस्तु द्विरूपं न संमवति । अतः प्रमाणान्तरानुरोधेन एकस्य खार्थे प्रामाण्यमन्यस्योपचरितार्थत्वं वक्तव्यम् । तत्र कस्स खार्थत्वं, कस्योपचरि- तार्थत्वमित्याकांक्षायां 'अगृह्यो नहि गृह्यते,' इति श्रुतिः प्रत्यक्षानुरोधिनी । नहि ब्रह्म केनचित् चक्षुषा वा मनसा वा दृष्टमस्ति, सर्व(ख)रूपत्वे तु सर्वैर्द्रष्टुं शक्येत, तस्मात् सर्वधर्मवत्त्वेन प्रतिपादकानि वचनान्युपचरितार्थानि, अनुमवविरोधात् , अव्यक्तत्वयोध- कानि तु स्वार्थप्रतिपादकानि, अनुमवसंवादादिति प्रथमसूत्रे पूर्वपक्षमुक्त्वा,अपि संरा- धन इति द्वितीयेन समाधानमाह । 'श्रद्धाभक्तिज्ञानयोगादवैहि,' 'यमेवैप वृणुते' इत्यादिश्रुतिमिः, 'मक्या त्वनन्यया शक्य' इत्यादिस्मृतिभिश्च साकारब्रह्मणो दर्शनमु- च्यते । ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमान' इत्यनेन निष्कलस्यापि दर्शनमुच्यते । अतः प्रत्यक्षस्य रूपद्वयसाधारणत्वात् साकारमनन्तगुणपरिपूर्ण निर्गुणं विरुद्धधर्माश्रयं ब- झेति साक्षाक्रियमाणार्थवलेन साक्षात्काररूपार्थवलेन वा निर्णय इति साधितम् ॥७॥ ततोष्टमे त्रिसूत्रे प्रकाशादिवचेत्यधिकरणे पूर्वोक्त एवार्थः प्रकारान्तरेण स्थिरी- क्रियते । तत्र यथा सूर्यचन्द्रमणिप्रकाशादिपूष्णशीती उभयरूपाः स्पर्शाः प्रतीयमाना अपि तेजसि तावन्तो नाङ्गीक्रियन्ते, किन्तूष्ण एव स्पशॉगीक्रियते, एवं हिमतप्तकुण्डादिपु प्रतीयमाना अपि जले तावन्तो नांगीक्रियन्ते, किन्तु शीतस्पर्श एवाङ्गीक्रियते, एवं सु- वणे वर्णभेदा अपि, अतो न ते स्वाभाविकाः, तेजस्त्वादिस्खमावहानिप्रसङ्गात् , तथा ब्रह्म- णोऽपि निर्विशेषत्वमेवाङ्गीकर्तव्यं, सर्वत्र निर्विशेषं ब्रह्मेत्येव प्रसिद्धः । अत एव 'अगृह्यो नहि गृह्यते' इत्यादिश्रुतयोऽपि सङ्गच्छन्ते। न च पूर्वोक्तश्रुतिप्रत्यक्षादेःका गतिरिति शंकनीयम् । तपाप्रणिधानादिकर्मणि यया तेषामुपासकानां कामस्तया प्रकटीमवतीति तत्कामहेत्तुकं तादृशप्रत्यक्षम् । अतएव क्वचित्प्रत्यक्षं कचिदन्यथाप्रत्यक्षं च । ययेकवारमेकरूप एव प्रकटः स्यात्ताशरूपमझीक्रियेतापि, किन्तु वारंवारं किञ्चिद्वैलक्ष्यण्येन प्रकटीमवति । अतः प्रका- शोऽपि कृत्रिम एव, दीपप्रकाशवदित्येका शंका । तस्मान्न मक्तप्रत्यक्षेण निर्णय इति प्रथमसूत्रे उक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे एकस्स वस्तुनः निमित्त विना प्रतिक्षणमन्या- न्यादृशतं न वक्तुं शक्यते, अतोनन्तरूपेणाविर्भावे भक्तकाम एव निमित्तम् । तथा सति तद्विग्रह एव, न तु ब्रह्मस्वरूपम् । अतएव 'यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ति तचरपुः प्रणयसे सदनुग्रहायेति तृतीयस्कन्धे ब्रह्मणाप्युक्तम् । अतस्तन्छरीरमेव, न तु ब्रह्मख- रूपमिति द्वितीया शंका । तस्मान श्रुत्या निर्णयः, नापि मक्तप्रत्यक्षेणेति सूनद्वयेनाशंक्य, तृतीयसूत्रेण सिद्धान्तमाह । नैवं केवलयुच्या लौकिकदृष्टान्तेन निर्णयः कर्तुं शक्यः, विसपमाभपतस्पप्रत्यसामान्य रसोझियते । २ सौतानुमयस्मा इति पाट. ।

·- . वेदान्ताधिकरणमाला। शास्त्रवैयर्यप्रसंगात् । अत्र हि वेदादेव ब्रझखरूपमवगम्यते, तत्कयं खरूपशक्त्यैकतर- निर्णयः, वेदे निर्गुणत्वेनानन्तगुणपूर्णत्वेन च व्यपदेशात् । तकस्यानेकधाभानं कथमिति तु न शंक्यम् । यथा एक एव सर्प ऋजुरनेकाकारः कुण्डलश्च भवति, तदुभयरूपताया उपपत्तेः । न चैवं यथाश्रुताहीकारे शास्त्रवैफल्यं शश्यम्, नानाखभावैः सूरिव्यामोहे तन्निवारणार्थत्वेन शास्त्रसाफल्यात् । तस्माच्छृतिप्रत्यक्षाभ्यां यत्पूर्व निर्णय उक्तः, स एव सिद्धान्त इत्युक्तम् ॥ ८॥ ततो नवमे त्रिसूत्रे प्रकाशाश्रयवक्रेत्यधिकरणे धर्मखरूपविचारेण ब्रह्म सगुणं निर्गुणमिति पक्षद्वयमपि स्याप्यते । तत्र धर्मा यदि ब्रह्मस्वरूपानिन्नास्तदा कार्याः, यद्यभिन्नास्तदा ब्रझैवेत्याशंक्य, प्रकाशाश्रयवत् मिन्नामिन्ना इति सिद्धान्त उक्तः । यथा प्रकाशाश्रयाः सूर्यादयस्तेजःप्रकाशाद्भिन्नाः प्रकाशधर्मकत्वात् , अभिन्नाश्च तेजस्त्वात्, एवं 'परास्य शक्तिरित्यादौ षष्ठीनिर्देशाद्भिन्नाः, सचिदानन्दरूपत्वेनाभिन्नाश्च । तथा च धर्माणां भिन्नत्वेन ब्रह्मणोनन्तगुणपूर्णत्वं, तेषामपि सच्चिदानन्दरूपत्वेन प्रशामिन्नत्वाह- झणो निर्गुणत्वमित्युभयमप्युपपन्नमिति स्वमतम् । ततः पूर्वं ब्रह्म निर्गुणमेव, पश्चादिच्छा- रूपेण, ततो धर्मरूपेण, ततः प्रपञ्चरूपेणाविर्भवतीत्युत्पत्तिविचारेण धर्माणां पश्याशि- प्रवेपि कार्यत्वाद्रह्मत्वं कटककुण्डलादीनां सुवर्णत्ववदित्येकदेशिमतमपि सूत्रद्वयेनांगी- कृतम् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाया अत्राप्युपपत्तेरिति । एतयोः प्रथममेव न्याय इति भाष्यप्रकाशादवगन्तव्यम् । एतेषां पञ्चानामप्यधिकरणानामेककार्यकारित्वं संगति- रवगन्तव्या । पञ्चभिरपि श्रुतेपर्योधकताप्रकारसैव निश्चायनात् ॥ ९॥ ततो दशमे सप्तसूत्रे परमतः सेतून्मानेत्यधिकरणे, “य आत्मा स सेतुर्विध- रण' इत्यादिभिः श्रुतिभिक्षणः सेतुत्वादिकमुक्तम् , ब्रह्मणस्तयात्वे परत्वं न संगच्छते, सेलादीनां साधनादिरूपत्वात् । अतो देशकालवस्तुखरूपकृतचतुर्विधपरिच्छेदरहित ब्रह्मणोऽन्यदेव किश्चित्तरं वक्तव्यमिति प्रथमसूत्रे आशंक्य, द्वितीये 'सेत्वादिसामान्या- सेत्वादिव्यपदेशार्थः । संसारसागरतरणोपायत्वात्सेतुत्वम्, निर्लेपत्वायाकाशत्वमित्या- दिकं गोण्या व्यपदिश्यते । यथा कुण्डपायिनामयने 'मासमनिहोत्रं जुहोती'ति, तस्मात् गुणार्यमेव तदुक्तिः, न तु सर्वप्रकारकसाम्यार्थम् । अतः सेवादिदोपाभावात् ब्रह्मैव परम्, नान्यदिति समाहितम् । ततस्तृतीये यथा भूतादि पादवत्वेनोपासनीयम् , तथा गाण्यान्यसमानधर्मवत्त्वव्यपदेशस्स किंप्रयोजनमित्याकांक्षायां सेवादिधर्मवलेनोपास- नीयमित्युपासनार्थत्वं प्रयोजनमुक्तम् । ततश्चतुर्थे स एवायमित्यतिदेशेप्युपासना- संपत्तेः किमर्थो धर्मातिदेश इत्याशंक्य, यया चन्द्रादित्यामितेजसा तेजस्त्वेनैक्येपि स्था- नविशेपान समानप्रकाशकत्वम्, तथा स एवायमित्यतिदेशेऽपि न समानधर्मवत्वमिति ज्ञानसंमवात् , तत्रिवृत्यर्थ धर्मातिदेश इति प्रयोजनमित्सुक्तम् । तेन अझैव सर्वत्रोत्कृष्ट- ·. श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। मिति साधितम् । ततः पञ्चमे ब्रह्मणोऽन्यत् परमितिमतस्य दूषणार्थ, यदि हि,सत्यज्ञाना- द्युतधर्मविशिष्टब्रह्मणोऽन्यत्किञ्चित्परं स्यात्, तदा येनकेनचित्रमाणेन प्रमितं स्यात्, यतो नैवमतो नैवमितिप्रमाणाभावरूपा युक्तिरुक्ता । ततः पष्ठे यथा ब्रह्मणि सेतुत्वादिकं श्रुत्योक्तम् , तथा 'न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते' इति श्रुत्या समाभ्यधिकनिषेधोप्युक्तः। यदि ब्रह्मणः सकाशादधिकं परमन्यत्स्यात्तदा तन्ननिषेधेत् , यत एवमतो नैवमिति युक्त्य- न्तरमुक्तम् । तस्मात्सेत्वाद्युक्तिगाँण्येवेति साधितम् । ततः सप्तमे प्राणोन्यस्य परख- निरासेन 'आकाशवत्सर्वगतश्च नित्य' इत्यादिश्रुतिभ्य एव ब्रह्मणः सर्वगतत्वम् , नत्व- नुमानैकशरणम् । अनुमानं तु श्रुतिसंवादित्वात्प्रमाणमस्त्विति फलितमुक्तम् । तेन ब्रह्मण एव परत्वम् , नान्यस्य । यद्यपि समन्वयविचार एवैताः श्रुतीः विचार्य दोषाः परिहताः, तथापि खरूपविरोधपरिहारप्रस्तावात्पुनरुच्यन्ते । सर्ववाक्यप्रतिपाद्यमेकमेव ब्रह्मेत्यपि अर्थवलविचारेण न सिद्धम्, अतो विशिष्टज्ञानोत्पादनार्य पुनः अर्थवलेन विचारितम् ; अतो न दोष इति ज्ञेयम् । अर्थवलं च समाभ्यधिकरहितं यत्खरूपं तद्बलम् । एवं सर्वोत्तमत्वनिरूपणेनोत्तमाधिकारिणां भजनीयत्वप्रयोजकं रूपं वक्ष्यमाणोपोटाततया निरूपितम् । एवमग्रेऽपि ॥ १०॥ तत एकादशे चतुःसूत्रे फलमत इत्यधिकरणे जघन्यमध्यमानामर्थे ब्रह्मणः . फलदत्वं सूत्रद्वयेनोच्यते । ततस्तृतीये श्रुत्युपपत्तिम्यां जैमिनिमतेन धर्मस्य फलदातृत्व- माशंक्य, चतुर्थेन भगवत एव कर्मकारयितृत्वान्न धर्मस्य फलदाने स्वातम्यम्, किन्तु ब्रह्मण एव इत्येवं तन्मतं दृष्यते ॥११॥ एवमष्टभिरधिकरणैः श्रुतीनां वोधकताप्रकारविचारेण तत्तदधिकारिणं प्रति श्रुतीनां तादृशताशयोषजनकत्वमित्यस्मिन्पादे निर्णीतमिति बोध्यम् । इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीताम्बरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । - अत्र पूर्वपादे श्रुतीनां बोधकताप्रकारनिरूपणेन यथा परोक्षज्ञानजनकत्वं तया निरू- पितम् । अतःपरं यथा साक्षात्कारो मवति, तथा तत्साधनमुपासनारूपं वक्तव्यम् । उपासनायां च क्रियमाणायां धारणासिद्धौ मानसी मूर्तिरभिव्यक्ता भवति । तत उपासना- परिपाके साक्षात्कार इति तदर्थमस्मिन्पादे गुणोपसंहारोन्तरगविचारेण कर्तव्यतया विचा- यते । तत्र किमन्तरङ्गमित्याकांक्षायां 'योगानयो मया प्रोक्ता' इति भगवदुक्तेषु त्रिपु साधनेषु ज्ञानमती अन्तरङ्गे । तत्र निर्विण्णाधिकारकत्वात् ज्ञानस्यान्तरङ्गता । निर्वेदामावेपि लौकिकात्यासक्तिरहिताधिकारकत्वादतरन्तरगतेति मेदः । कर्म तु कामाधिकारकलादहिर- इसाधनम् । अतः कर्मोपसंहारात्पूर्व ज्ञानमत्त्युपयोगित्वात् पूर्व गुणोपसंहारो विचार्यते ।

·वेदान्ताधिकरणमाला। स कथं कर्तव्य इत्याकांक्षायां ज्ञानभक्त्योः सविषयत्वात् पूर्व विषयो विचारणीयः । तत्र विषयः पूर्वसिद्धं ब्रह्म, तदेव च फलदाने समर्थमिति द्वितीयपादान्ते स्थितम् । तदे- तस्मारयितुमुपसंहारोपोदातत्वेन ज्ञानमत्योर्विपयतया ब्रह्मणः ज्ञानभक्तिषु युक्ततयो- पासनायाश्च सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वं सूत्रद्वयेन विचारितम् । तेन ज्ञानाधिकारिभिस्तथैवोपासना कार्यति सेत्स्यति ॥१॥ तत इदानीन्तनानां सर्वशाखाज्ञानाभावेन सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वस्सावधारयितुमशक्यत्वा- तेपामुपकाराय भक्तिमार्गीयोपासनोपकाराय काम्योपासनोपकाराय च तत्तच्छाखानुरुद्धशि- धाचारमनुरुध्य, तत्तद्भक्तिमनुरुध्य, तत्तत्काममनुरुध्य च खाध्यायादिसूत्रद्वयेऽनुपसंहार- हेतुकयनेन तत्तद्गुणोपसंहाररूपः संकोचो विचारितः ॥२॥ ततो गुणोपसंहार एवास्य पादस्यार्थ इति बोधयितुमुपसंहारसूत्रेण सर्वोपसंहारतत्सं- कोचयोः काम्योपासनोपयुक्तोपसंहारस्य च धीजमुक्तम् । ततोऽन्यथात्वादिसूत्रत्रयमध्ये प्रयमेन सर्वोपसंहारपक्षेऽब्रह्मत्वरूपं याधक निवारितम् । ततो द्वाभ्यां संकोचपक्षे तदेव पाधकान्तरेण भक्तिमार्गीयोपासकानामर्थे निवारितम् । ततश्च अनित्यत्वेन प्रतीयमानानां खरूपधर्माणामेकेन निसलं, तदग्रिमे तदुपपत्त्यर्थ भक्तनित्यत्वं, लीलापदार्थानां भगवद- भेदश्वोपपादितः । एवं लीलापदार्थानां भगवदभेदे सति भगवत्तुल्यत्वं स्वादिति तन्निवृ- त्यथै पूर्णानन्दत्वादीनां भगवदसाधारणधर्माणां तेष्वभाव आनन्दादिसूत्रेण प्रतिपादितः । तेन मकेषु तदनुपसंहारः सिध्यति । ततः प्रियशिरस्त्वसूत्रे अधिकारिभेदेन स्वरूपोपा- सकस्य प्रियत्वादीनां शिरस्त्वादिरूपेणानुपसंहारस्तदुपसंहारश्च प्रतिपादितः । तत एकेनो- पसंहारपक्षे बीजमुक्तम् । तत आध्यानादिसूत्रद्वये उपसंहारसंकोचे बीजमुक्तम् । एवमस्मि- नधिकरणे पादार्थरूप उपसंहारप्रकारः सपरिकरो विचारितः । भगवतः कैवल्यरूपं मुख्यत्वरूपमैक्यं च समर्थितम् । ततोग्रे एतस्यैव प्रपञ्चः ॥१॥ ततोग्रे चतुर्मिरधिकरणैरुपासनानियामकसंबन्धिभेदे रूपात्मकः संबन्धो विचार्यते । तत्रादौ दितीये दिसूने आत्मगृहीत्यधिकरणे तद्गुणोपसंहारनियमनाय तचद्विभू- तिद्वारा ब्रह्मण एव फलदातृत्वसमर्थनाय मतिज्ञानमार्गोपकारकशान्त्युत्पादनाय विभूतीनां ब्रह्मात्मकत्वभावनाय च अन्नमयादिषु विभूतिष्वानन्दमयस्यैव शरीरामिमानित्वं विचारितम् । ततस्तृतीये पट्सूत्रे कार्याख्यानादित्यधिकरणे प्रथमसूत्रवर्णकद्वयमध्ये प्रथ- मवर्णकेन विमूत्युपासनेषु आनन्दमयस्साध्यात्मिकरूपेणैव फलदातृत्वरूपविशेषसमर्थ- नाय पूर्वोक्तविभूतीनामन्नमयादीनां चतुणां पुरुषाणामाधिभौतिकत्वनिराकरणेनाध्यात्मि- कवं समर्थितम् । द्वितीयेन वर्णकेन सर्वगुणोपसंहारायानाविभूतपुरुषोत्तमविग्रहस्सैवा- स्मत्वं ज्ञानमक्तिमार्गीयसाधारण्येन विचारितम् । ततो द्वितीयसूत्र आविर्भूतस श्रीकृष्णा- १प्रथमेति मूठपारः । २ सर्ववेदान्तवत्सयत्वेन ।

·श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। ४९ दिरूपस्याप्यात्मत्वमेवेति व्यापककरसत्वसचिदानन्दवादयः सर्वे धर्मा उपसंहर्तव्या इति केवलमक्तार्य विचारितम् । ततस्तृतीयसूत्रे आवेशिनि गुर्वादावाविष्टे रूपे सर्व- भगवद्गुणोपसंहारः ज्ञानिभक्तार्थ विचारितः । ततनिभिरावेशिनि गुरुप्रतिमादावाविष्टे रूपे तदनुपसंहारः केवलभतार्थ विचारितः॥३॥ ततश्चतुर्थे एकसूत्रे पुरुपविद्यायामित्यधिकरणे उत्तमाधिकारिमिरशेषगुणपूर्ण परं ब्रह्मैवोपास्यम् , न विभूतिरूपमिति साधितम् । आध्यात्मिकेषु विभूतिरूपेषु सर्वगुणा- नुपसंहारेऽसाधारणगुणानामानरूपो हेतुश्चोक्तः ॥४॥ ततः पञ्चमे दिसूत्रे वेधाद्यधिकरणे पूर्वस्त्रेणासन्यरूपे चेतनविभूतौ भगवत्सं- चन्धाद्दोपाभावनिरूपणात्कैमुतिकन्यायेन मूलरूपस्य निर्दोपत्र समर्थितम् , आधिमौतिक- रूपाणां जीवानां सदोपत्वं च योधितम् । ततो द्वितीये सूत्रे तत्सदोपत्वं भगवत्सकाशात् विमागदशायामेव, तथा सति मुक्तिदशायां तारतम्याभावे प्राप्ते भगवत्तुल्यतापि स्यादिति तन्निवारणार्थ तदापि न्यूनगुणकत्वं स्थापितम् । तेनाध्यात्मिकरूपेषु कतिपयगुणोपसंहारः, मूलरूपे सर्वगुणोपसंहारः । लौकिकरूपेषु मुक्तिदशायामेव निर्दोपत्वपरिमितगुणोपसंहारौ, न संसारदशायामिति निर्णीतम् । एवं चतुर्भिरधिकरणैः रूपमेदः प्रपञ्चितः ॥५॥ ततः पष्ठाविकरणमारभ्य पञ्चदशमिरधिकरणैरुपसंहारनियामकस्तत्तन्मार्गरूपः संबन्धि- मेदस्तत्तदधिकारनियामक मार्गतारतम्यं च निरूप्यते । तत्र पष्ठे दिसूत्रे संपरायाधिकरणे अन्तरगसाधनयोजीनभक्त्योर्मूलरूपोपासना- संभवादविशेपे प्राप्तेवसरसङ्गसा स्वरूपतो मर्यादामक्तेर्ज्ञानाज्ज्यायस्वस्स भक्तौ दोपामाव- स्य च निरूपणेनान्तरगतरत्वं निरूपितम् ततः सप्तमे एकसूत्रे गतरर्थवत्त्वमित्यधिकरणे हेतुयोधनेन तदेव दृढीकृतम्, मार्गभेदेन पुष्टिमक्तेरन्तरगतमलं च निरूपितम् ॥ ७ ॥ ततोष्टमे उपपन्नाधिकरमे पुष्टिमलेरन्तरङ्गामले दृढीकृतम् । एवं प्रिभिरधिकरण- रन्तरगसाधनानां प्रैविध्ये निर्णीते पूर्व 'इतरे वयसामान्या'दित्यादिसूत्रत्रयेणोपसंहा- रानुपसंहारपीजयोपने कृते किमीयोपासनायां के के गुणा उपसंहार्या इत्याकांक्षापि पूरिता । ज्ञानमागीयोपासनायां तदुपयोगिनः सर्वे, तत्तद्भक्तिमागीयोपासनायां तु तचदुपयोगिनस्खे ते इत्यर्यादेव सिद्धेरिति ॥ ८॥ ततो नवमेऽनियमाधिकरणे ज्ञानापेक्षयान्तरहागां भक्तीनां मुक्तिसापने समुचयवि- कल्पयोरनियमः प्रसङ्गेन विचारितः । पादार्थसद्गतिस्तु पूर्वसिद्धवानापि ॥ ९ ॥ ततो दशमे आधिकारिकाधिकरणे आधिकारिकाणां मुक्तिसापने प्रवृत्यर्यमाधि- कारिकाणां भगवद्धर्माणां मुक्तिमाधनसामान उपोदातगर्मप्रसङ्गसङ्गत्या प्रतिपादितः। १भाविकही पाठः । १ मशिदधि पाठः। मेरा. ॥

·. वेदान्ताधिकरणमाला। आधिकारिकार्णा धर्माणां भगवत्संवन्धितया साधनत्वप्राप्तावपवादसङ्गत्या उपोद्घातगर्मप्रसन- सङ्गत्या वा मुक्तिसाधनत्वाभावः प्रतिपादितः । उपसंहारस्तु ज्ञानादिमार्गानुरोधीति तद- नुसारेणायातीति पादार्थेनापि संगतिः ॥१०॥ ततः पूर्व संपरायाधधिकरणेषु ज्ञानभक्त्योः स्वरूपतस्तारतम्यसाधनेपि विपयफलयोरविशेषा- दन्तरगतरत्वादिकस्याप्रयोजकत्वं प्राप्तमिति तनिवारणार्थमेकादशे दिसूत्रेऽक्षरधिया- मित्यधिकरणे ज्ञानभक्तिसंबन्धिविपयफलयोर्भेदवोधनात् भक्त्यपेक्षया ज्ञानस्यापकर्पयोधनेन भक्तावन्तरगतरत्वादिकं तयैव सङ्गत्या दृढीकृतम् । उपसंहारस्तु तत्तदुपयोगी प्रागेव सिद्धः । ततो द्वादशेत्रिसूत्रेन्तरा भूतग्रामवदित्यधिकरणे श्रुतावहंग्रहोपासनस्य मुख्यत्व- कथनात् ज्ञाने भक्तौ च तस्य तुल्यत्वादुभयोस्तौल्यस्य ज्ञानाधिक्यस्य वा प्राप्तौ तस्सा उपासनाया मक्त्येकदेशत्वकथनेन ज्ञानापेक्षया मुख्यमक्तेविरहरूपान्तरङ्गसाधनत उत्कर्यः पूर्वोक्तसहत्या प्रतिपादितः ।। १२ ।। ततस्त्रयोदशे दिसूत्रे सैव हीत्यधिकरणे प्रथमसूत्रेण विहिताविहितरूपाया द्वि- विधाया अपि मध्यमभक्तेः पूर्वोक्तसङ्गत्या साधनत उत्कर्षः प्रतिपादितः । द्वितीयसूत्रेण भगवद्विपयककामादीनामपि मुक्तिफलकत्वकथनेन मुक्तौ भगवद्विपयकत्वरूपसाक्षात्संबन्ध- सैव मुक्तिसाधनतावच्छेदकत्वम् , न तु ज्ञानत्वं भक्तित्वं वेति निरूपितम् ॥ १३ ॥ ततश्चतुर्दशे दिसूत्रे आदरादित्यधिकरणे कैमुतिकन्यायेन कर्मापेक्षया भक्ति- साधनानामुत्कर्षः कर्मिप्रत्यवस्थाननिवृत्त्यर्थं प्रतिपादितः ॥१४॥ ततः पञ्चदशे एकसूने तनिधारणाधिकरणे स्वकृतवेदमर्यादारक्षार्थ विहितावि- हितमक्तिमार्गीयस्य कर्मकरणाकरणयोर्हेतुफले चोधिते । द्वितीयपक्षेपि मुख्यभक्तेः पूर्वोक्त- भक्तिद्वयादुत्कर्षः साधनतः फलतच प्रसङ्गात् प्रतिपादितः ॥ १५ ॥ ततः पोडशे प्रदानवदित्यधिकरणे सर्वात्मभावात्मकमुख्यभक्तर्विहितयावरसाधनसा- ध्यत्वनिराकरणेन वरदानवाप्तिरित्युक्तम् ॥ १६ ॥ ततः सप्तदशे दशसूत्रात्मके लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणे सर्वात्मभावात्मकमुख्य- भक्तेः स्वरूपमन्तरगतमत्वकाष्ठावोधनार्थ श्रुतिवात्यैः प्रपञ्चितम् ॥ १७ ॥ ततोऽष्टादशे त्रिसूत्रे व्यतिरेकाधिकरणे ज्ञानिनां पूर्णाक्षरज्ञानामावस्य प्रतिपादनेन अ- ग्रिमसूत्रद्वये निदर्शनकथनेन च भक्तानां पूर्णतज्ज्ञानकथनात्सर्वात्मभावरूपमुख्यभक्तिफलस्य मोग्यस्य पुरुषोत्तमज्ञानमध्यमभक्तिफलरूपपुरुषोत्तमसायुज्यादाधिक्यमर्थतः प्रतिपादितम् । तत ऊनविंशे एकसूत्रे भून्न इत्यधिकरणे फलविचारेण सर्वात्मभावस्य साधन- दशायां दुःपरूपदोपः परिहतः ॥ १९॥ एवज पचदशमिरधिकरणैः सपन्धिरूपमार्गस्तत्तारतम्यं च निरूपितम् । एवं खरूप- परासपासनासु तारतम्ययोधनेन तामु तासु तत्तझ्यानोपयोगिनो गुणा उपसंहार्या इति पादायसङ्गतिः ।

·, . । श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। ततो विंशे एकसूत्रे नानाशब्दादिभेदादित्यधिकरणे ततो न्यूनासु सत्त्वोपहि- तावताररूपोपासनासु नानात्वं विचारितम् ॥ २०॥ ततोनिमे एकसूत्रे एकविंशे तासां तासां विकल्पो विचारितः । गुणोपसंहोरस्तु तत्तद्ध्यानोपयोग्येवेति पूर्वोक्तैव व्यवस्था ॥ २१ ॥ ततो द्वाविंशे काम्योपासनासु समुञ्चयविकल्पौ यथाकामं विचारितो, तेन तासु तत्त स्कामोपयोगी गुणोपसंहारो वोधितः ॥ २२ ॥ ततस्त्रयोविंशे दिसूत्रे अङ्गेष्विसधिकरणे उपासनाङ्गानां व्रतानामाश्रयनित्यत्वं प्रसङ्गाद्विचारितम् ॥ २३॥ - ततोऽग्रिमे द्विदिसूत्रेसमाहारादित्यधिकरणद्वये ज्ञानमार्गीयोपासनासु सर्वगुणोपसं- हारानुपसंहारावधिकारिभेदेन विचारतौ । तेन ज्ञानमार्गीयो विचार एवात्र मुख्यो, भक्ति- मार्गविचारस्तु भक्तौ भगवत्कृपारूपस्याधिकस्य साधनस्य प्रवेशान्न सर्वोपयोगी यद्यपि, तथापि शास्त्रारंभे ब्रह्मसंबन्धिजिज्ञासाप्रतिज्ञानुरोधात्कृतः, तत्प्रयोजनं त्वग्रिमपादे 'भक्ति- मार्गप्रचारकहृदयो चादरायण' इति श्लोकेन वक्तव्यमिति ॥ २४,२५ ॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीताम्यरात्मजपुरुपोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । वेदान्तेषु कर्माङ्गभूता उद्गीयाद्युपासना उक्ताः । आचार्येणापि अङ्गेषु यथाश्रयभाव इत्यादिना पूर्वपादान्ते ता विचारिताः । भाष्यकारैरपि प्राचीनवृत्तिकारादिसंमतं पूर्वोत्तर- काण्डयोरैकशाख्यमङ्गीकृतम् । तृतीयाध्यायारम्भे च चतुर्थपादस्य कर्मोपसंहारोथै उक्तः । तथा सति ज्ञानेपि कर्मापेक्षास्तीति सिद्धम् । प्रकृतपादारम्भे च प्रथमसूत्रेण स्वमतमुक्त्वा, ततः पदसूत्रैरीश्वरस्य ज्ञानस्य च कर्मशेपवोधकं जैमिनिमतं पूर्वपक्षत्वेनोपन्यस्य, अधिकोपदेशादि- त्यादिभिर्नवभिः सूत्रैनस्पेश्वरस्य च यज्ञादिकर्मशेपस्वं निराकृतम् । ततः ऊर्ध्वरेतःसु चेति सूत्रेण ज्ञानस्य संन्यासाश्रमिणः कर्मशेपत्वमपि निराकृतम् । तेन ज्ञानस्य न कर्मशेपत्वम् । तेन पर्वकाण्डवैयपित्तौ यज्ञादिकर्मणां यथाकथचित्परंपरया मोक्ष एव फलत्वेन परामृश्यत इति नैकशास्यादिहानिरित्यभिसंहितम् । ततः परामर्शसूत्रे तदपवादं पूर्वपक्षी- कृत्य, अनुष्ठेयसूत्रे ज्ञानसाधनत्वेन तत्करणमंगीकृत्य कर्मस्वातव्यं निवारितम् । अग्रिमैः पञ्चभिः सूत्रैस्तदेव समर्थयित्वा ज्ञानस्योत्कृष्टत्वं साधितम् । एवं पञ्चविंशतिसूत्रात्मकेना- चाधिकरणेन उपसंहारोपोद्धातत्वेन कर्मणः खातत्र्याखातव्ये विचारिते । तत्र भगवत्प्रा- तिरूपस्स पुरुषार्थस सर्वात्मभावरूपपुरुषोत्तमज्ञानकलम्यत्वमिति स्थितम् ॥१॥ ततः कर्मणः किं परोक्षज्ञानसाधनत्वमपरोक्षज्ञानसाधनवं वेत्यपेक्षायां सर्वापेक्षेति पसूत्रे द्वितीयाधिकरणे साक्षात्कारस खरूपोपकारार्थ कर्मज्ञानमत्त्यपेक्षा प्रति- ·वेदान्ताधिकरणमाला। ज्ञाय तत्तन्मार्गोक्तकर्मसापेक्षत्वं साधितम् । पूर्वपाद एवान्तरङ्गसाधनविचारे ज्ञानभक्त्याव- श्यकताया निरूपितत्वात् । ततो द्वितीयसूत्रे शमदमादीनां सत्त्वशोधकवे तैरेव ज्ञानसिया यज्ञादिकर्मनिरपेक्षत्वमाशंक्य, तेषां विशेषानुष्ठेयत्वम्, न तु कर्मनिवारकत्वमिति तदानी- मपि यज्ञादिकर्म कर्तव्यमेवेति सिद्धान्तितम् । ततः ज्ञानिनः सर्वान्नमक्षणसानुज्ञानाका- मतः सर्वमक्षणे प्राप्ते आहारशुद्ध्यमावेन शमायसंभवात् पयोत्रताद्यभावेन यज्ञादेरप्यसं- मवाद्यज्ञशमदमादीनां साक्षात्कारजनकत्वमसङ्गतमित्याशंक्य, सर्वान्नानुमतेः प्राणात्यया- चापत्तिविषयत्वेनान्यदा तदप्राप्त्या तदानीं कामचाराभावात् यज्ञशमदमादिसम्भवेन तेषां ज्ञानप्रतिबन्धनिवर्तकतया कारणत्वं निर्वाधम् । यद्यपि पूर्णस्य ज्ञानस्य कर्म- नाशकत्वम् , तयापि साधनदशायां तदपेक्षास्तीत्युपसंहारहेतुतया सर्वान्नानुमत्यादिसूत्र- चतुष्टये साधितम् ॥२॥ ततस्तृतीयेऽष्टसूत्रे विहितत्वाचाश्रमकर्मत्यधिकरणे प्रथमसूत्रद्वयेन जातज्ञान- सापि ज्ञानमार्गीयस्याश्रमधर्माणां नित्यत्वेन प्रत्यवायपरिहारकतया शमदमादिसहकारि- तया च कर्तव्यत्वं निर्णीतम् । तेनैव कर्ममार्गीयस्य निष्कामतायामपि तदावश्यकत्वमित्यर्था- देव वोधितम् । ततोऽग्रिमैः सर्वथापीत्यादिमिः पइमिः सूत्रैर्विहितानां भगवच्छूषणा- दीनां पूर्वोक्तम्यः सर्वेम्य आधिक्य, तदविरोधेनैवानमधर्माणां कर्तव्यत्वं, भगवद्धर्मक- तुरनमिमवं, आश्रमधर्माणां फलसिद्धावन्तरायरूपत्वादविरोधेनैव कार्यत्वं, भगवद्धर्माणां मक्तेस्तत्फलस्य च ज्ञानादिफलाज्ज्यायस्त्वमन्तरङ्गतरविचारेण निरूपितम् , तेन भगव- दूर्माविरोधेनेव ते कर्तव्या इत्युपसंहारप्रकारो दर्शितः ॥३॥ ततस्तत्फलं किं, कयं च तस्य ज्ञानफलादाधिक्यमित्याकांक्षायां चतुर्थे एकसूत्रे तद्भूतस्येसधिकरणे मगवद्धर्माणां साधनदशायामुत्कृष्टत्वेपि फलदशायां मुक्तिभवने फलतो न कश्चिद्विशेप इत्साशंक्य, नियमादिमिर्हेतुमिस्तस्य नित्यत्वं, भक्तानां मुक्त्यनिच्छया तत आधिक्यं च मुख्यमक्तिमार्गस्योत्कय प्रसङ्गात्प्रतिपादितम् ॥ ४॥ ततः पञ्चमे दिसूने म चाधिकारिकमित्यधिकरणे मर्यादापुास्यापि यत् भग- वदीयत्वरूपमन्तनिष्ठारूपं यत्फलं तन्नित्यं, ज्ञानमार्गीयमुक्तेः सकाशादषिकमित्यनुप्रसङ्गेन निरूपितम् । एवमधिकरणद्वयेन पूर्वोक्तकर्मोपसंहारप्रकारे बीज योधितम् ॥ ५॥ ततः पष्टे चतुःसूत्रे यहिस्तृभयथेत्यधिकरणे सर्वविधस्स पुष्टिमार्गीयस्य आश्रम- रूपसंन्यासधर्मानुपसंहाराय साधनत उत्कर्षयोधनायानुप्रसझेन गृहत्यागो विचारितः । सच मध्यमाधिकारे एवेति फलति ॥ ६॥ ततः सप्तमे एकसूत्रे सहकार्यन्तराधिकरणे गृहत्यागिनो मर्यादापुष्टिमार्गीयस्स शमादिकं मावनामहकारित्वेन कर्तव्यम् , पुष्टवंशवाहुल्ये तु तेनापि भावनामात्रमेव कर्त- व्यमिति साधनव्यवसानुप्रसङ्गाद् दर्शिता ॥७॥ .

·श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। ततोऽष्टमे चतुःसूत्रे गृहिणोपसंहाराधिकरणे, प्रथमसूत्रेण पूर्वोक्तेभ्यो जघन्याधिका- रिणां त्यागानुकल्परूपं गृहे स्थित्वा भगवद्भजनं कर्तव्यमिति विचार्य, द्वितीयादिमिस्तस्य करणप्रकारस्तदाधिक्यं, भगवद्भावस्य लोकेष्यप्रकटन, भगवद्भजनव्यतिरिक्तसमये लौ- किककरणं, गृहिणोपसंहारश्रुतिमनुसृत्यानुप्रसङ्गाद्विचारितम् । तेन विहितत्वाचाश्रम- कर्मापीत्यनेन यत्पूर्वमुक्तं तस्य प्रकारो योधितः॥८॥ ततः नवमे एकसूत्रे एवं मुक्तिफलानियम इत्यधिकरणे तादृशस्य देहपातो- तरं मुक्तिर्वा भगवदीयत्वं वेति संशये मुक्तिस्तु नियतैव, भगवदीयत्वं तु भगवत्कृपाधी- नमित्यनियमो निर्णीतः । तेनानुकल्पोपि मर्यादामार्गादधिकः, निरवध्यानन्दपुरुषो- त्तमसायुज्यादिति ॥९॥ एवमस्मिन्पादे वहिरङ्गविचारेण सप्रकारः कर्मोपसंहारो दर्शितः। एवमस्मिन्नध्याये चतुर्मिः पादैः सर्वसाधनं सप्रकारमुपदिष्टम् ।। इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य पीताम्बरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः समासः । तृतीयाध्यायः समाप्तः। चतुर्थोध्यायः। अथ चतुर्थाध्यायेवसरसङ्गत्या फलं निरूप्यते। तच फलं ब्रह्मविद इति चतुर्भिः पादै- जीवतो प्रियमाणस्य गच्छतः प्राप्तफलस्य च क्रमेण तस्य यथाधिकारमवस्था निरूप्यन्ते । तत्र प्रथमपादस्य द्विसूत्रे प्रथमेधिकरणे प्रथमवर्णकेन श्रवणादीनामवान्तरफल- वाय तेपामावृत्तिः कर्तव्येत्युच्यते । तेन पूर्वपादान्ते गृहिणोपसंहारे सर्वेन्द्रियाणामात्मनि प्रतिष्ठापनमुक्तम् , तत्त्रकारोत्र दर्शित इति पूर्वेण सह प्रकारप्रकारिभावः सहतिरिति योध्यम् । द्वितीयवर्णकेन तु ज्ञानभक्त्योः फलत उत्कृष्टत्वाय कर्ममार्ग आवृत्तिव्युत्पादनेन फलजघन्यत्वमपि चोधितम् । तेन कर्मणि तत्फले चानासक्तिरपि तत्प्रकारत्वेन चोध्यत इति सैव पूर्वेण सह सगतिरिति योध्यम् ॥१॥ ततो हितीये त्रिसूत्रे आत्मेतीत्यधिकरणे प्रथमवर्णकेन ज्ञानफल द्विविध विचार्यते । मुख्यं त्वात्मप्रवेशरूपमनश्वरम् , द्वितीयं त्वधिकारिपूपस्थितेषु तेभ्यो ज्ञानोप- देशरूपमवान्तरफलम्, भगवदाज्ञापरिपालनात्मकम्, न त्वाचार्यत्वकामनाकृतमित्यु- च्यते । द्वितीये ननु न स पुनरावर्तत' इतिश्रुत्युक्तो ज्ञानभक्त्योः फलरूपः पुनरावृत्त्य- भावः किं सावधिक उत निरवधिक इत्याशङ्कायाम् , निरवधिक इति सिद्धान्त उच्यते निये भगवद्रूप आत्मनि ब्रह्मविदो जीवात्मनः शुद्धजले जलस्येव प्रवेशेन तादृक्त्वस्मैव श्रुताबुतत्वादिति, भक्तिमार्गे च भगवतो मुक्तोपस्प्यत्वेन सेवार्थं तन्निकटस्थितेरपि ·- वेदान्ताधिकरणमाला। नित्यत्वादिति । एवमात्मोपदेशस्यावान्तरफलत्वं त्वचापि समानम् । ततो द्वितीयसूत्रे प्रतीकोपासकानां न मोक्षः, अतद्रूपे तत्त्वेनोपासनादिति । अतः सा न कर्तव्येति बोधितम् । तृतीये सर्वत्र ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येति बोधितम् । तथा च सर्वत्रात्मभावनात् तथा स्फुरणाच दुःखस्य निवृत्तेस्तस्याप्यवान्तरफलत्वम् । पूर्वपाद उक्तानां गृहत्यागिनां यदान्तरं बाह्यं च साधनं तदनोपदिश्यत इत्यत्रापि तेन सह प्रकारप्रकारिभाव एव सङ्गतिरिति चोषितम् ॥२॥ - ततस्तृतीये पञ्चसूत्रे आदित्यादिमतय इत्यधिकरणे प्रथमसूत्रे प्रतीकोपासना न कर्तव्या एव चेत्, ताः किमर्थमुपदिश्यन्ते, (नन्वेवमझोपासना एव?) सिद्धान्ते प्रतीकोपासना इत्याकांक्षायाम् , अवसरसङ्गत्या सिद्धान्ते अनोपासना एवं प्रतीकोपासना इति तत्स्वरूप- मुच्यते । ताश्योपासना जघन्याधिकारिणां फलदानद्वारा माहात्म्यज्ञापनेन भक्तिद्वारा आधि- भौतिकसर्वात्मभावरूपज्ञान एवोपकुर्वन्तीत्युच्यते, अग्रिमसूत्रैस्तथैव प्रतिपादनात् । ततो द्वितीयसूत्रे भावनोत्कट्ये बहिर्भगवदध्यासरूपं प्राकट्यं फलमुच्यते । ततस्तृतीये ध्यानात्मनो मानसीमूर्तिसिद्धिरूपं फलमुच्यते । ततश्चतुर्थे लीला अपि भगवान् तथा प्रकटयतीत्युच्यते । ततः पञ्चमे अधिकारौकट्येन तेषां तत्रैव फलत्वं भासत इति श्री- भागवतोक्तस्मृतिवलेनोच्यते । तस्मात् तासां ज्ञानोपकार एव फलमिति सिध्यति ॥ ३॥ ततश्चतुर्थे एकसूत्रे यत्रैकाग्रतेत्यधिकरणे पहिरन्तभंगवत्प्राकट्यवतोपास- कयोन तारतम्यमिति सिद्धान्तः प्रसङ्गेन क्रियते ॥४॥ ततः पञ्चमे एकसूत्रे आपायणेत्यधिकरणे भगवत्प्राप्तिरूपपरमफलपर्यन्तं तस्य सैवावस्था तिष्ठति । परमफलं च तस्य साक्षाद्भगवत्सेवनरूपं सिध्यतीत्यनुप्रसङ्गेन पुष्टि- मार्गीयस्सोक्तम् । इदमेव च पूर्व तद्भताधिकरणे प्रतिपादितमत्राझोपासनाविपयेपि स्मा- यते । तेन पुष्टिमागीयस्य जीवत इदमयान्तरफलमिति बोधितम् ॥ ५ ॥ ततः पठे चतुःसूने तदधिगम इत्यधिकरणे मर्यादामागीयस्यावान्तरफलमव- सरसङ्गत्योच्यते । तत्र प्रथमसूत्रे (चित्रशुद्धौ) ज्ञानोदये सति पूर्वपापनाशः, तदनन्तरं पापसानुत्पत्तिः । द्वितीयसूत्रे पूर्वपुण्यस्य नाशः, तदनन्तरं तदनुत्पत्तिः । कदाचित् प्रारब्धवशाद्भगवद्भावाच्युतौ उत्तरकर्मण उत्पत्तिरित्युक्तम् । ततस्तृतीये ज्ञानात् कर्मनाशे सति कर्मजन्यदेहस्यापि नाशादाचार्याभावेन ज्ञानादिसंप्रदायोच्छेद इत्याशंक्य, अनार- न्धकार्याणामेव तेपां नाशः, न प्रारब्धकार्याणामिति, तेषां भोगेकनाश्यवादित्युक्तम् । ततचतुर्थं ब्रह्मविदोमिहोत्रादिकरणमपि प्रारब्धभोगरूपकार्यायैव, येपामग्निहोत्रकरणरूपं प्रारब्धमस्ति तेपां तत्करणरूपेण मोगेन तन्निवृत्तेः, न तु तस्य कर्मणः संश्लेप इत्युक्तम् । तेन मर्यादामार्गीयस्य कर्मसंसर्गाभाव इत्यनेनाविकरणेनावसरादा प्रसङ्गाद्वा साधितम् ॥६॥ ततः मसमे त्रिसूत्रे अतोन्यापीत्यधिकरणे पुष्टिमार्गीयस्य 'तस्य पुत्रा दायर मुपयन्ति मुहृदः साधुकृत्याम् द्विपन्तः पापकृत्या मिति श्रुतिनलात् विनैव भोगं प्रारब्ध- .

·श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। , , निवृत्तिरिति प्रथमसूत्र उच्यते । ततो द्वितीये 'यदेव विद्ययेति श्रुत्या ब्रह्मविदः कर्मकरणप्राप्तौ तत्संश्लेपमाशय, इदं वाक्यं कर्माङ्गभूतोगीयोपासनाविषयम्, न तु ब्रह्म- विद्याविषयम् , अतो न तस्य आपादयितुं शक्यते कर्मसंश्लेषो ब्रह्मविदः । किञ्च, यद्य- नया कर्मकरणं प्रसक्तं क्रियते, तदा ब्रह्मवित्कर्ममोक्षायैव कर्म करोतीति तच्छेषाभावा- यैव तत् फलिष्यतीति तु मर्यादामार्गरीत्या समाधानम् । पुष्टिमार्गीयस्तु केवलं मगवदा- सक्तः, भगवद्गुणानां च जीवगुणाः अंशाः, जीवनिष्ठं विद्यारूपं यज्ज्ञानं तद्भगवज्ज्ञानस्य अंश इति सिध्यति । तथा सति जीवनिष्ठविद्ययापि चेत् न मर्यादामार्गीयस्य कर्मश्लेषः, तदा भगवत्स्वरूपासक्तस्य पुष्टिमार्गीयस्य कर्मश्लेपः कैमुतिकन्यायेनैवापास्त इत्युक्तम् । ततस्तृतीये पुष्टिमार्गीयः पूर्वोक्तप्रकारेण स्थूललिगशरीरे क्षपयित्वा ततो यथाधिकार भगवत्साक्षात्कारादिरूपेण फलेन सम्पद्यते इति परमफलमुक्तम् । अन क्षपणं च कुरु, क्षेत्रप्रसङ्गे ब्रजभक्तानां जीवकोशध्वंसरूपम् । भोगश्च तदनन्तरदर्शनादिरूपो जीवह- शायामेव भवतीत्यवान्तरफलपरिसमाप्तिरिति मम प्रतिभाति । इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीताम्बरात्मजपुरुपोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः । अथ द्वितीयपादे म्रियमाणस्य ब्रह्मविदोवान्तरफलव्यवस्था अवसरसङ्गत्योच्यते । तत्र प्रथमे चतुःसूत्रे वाङ्मनसीत्यधिकरणे तत्र प्रथमसूत्रे 'अथाकामयमान' इति वाजसनेयिश्रुतिमालम्ब्य प्रियमाणस्य पुष्टिमार्गीयस नियमाणदशायां बहिर्मनसि वा दर्शनं वेणुनादश्रवणं वा भवति, तदा तस्य वामनसि संपन्ना भवतीत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे पूर्वोक्तेनैव हेतुना अन्यान्यपीन्द्रियाणि मनसा सह सङ्गतानि भवन्तीत्युक्तम् । ततस्तृतीये सर्वेन्द्रियविशिष्टं मनःप्राणे सङ्गतं भवतीत्युच्यते। ततश्चतुर्थे तत्सर्वविशिष्टप्राणो हृदि वा पहिर्वा प्रकटे भगवति लीनो भवतीत्युच्यते । तथा चानेन क्रमेण तस्येन्द्रियाणि भगवति लीयन्ते, आत्मापि लीयते, 'न तस्मात्प्राणा उत्तामन्ति, अत्रैव समवनीयन्ते ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येती'ति श्रुतेरित्युच्यते । तस्सालौकिकदेहप्राप्तिचतुर्थे पादे वक्ष्यते ॥१॥ ततो द्विसूत्रे द्वितीये भूतेष्वित्यधिकरणे म्रियमाणस्य मर्यादामार्गीयस्य व्यव- स्था अवसरगर्मेण प्रसङ्गेनोच्यते । तत्र प्रथमसूत्रे तस्येन्द्रियाणि भूतेषु लीयन्त इत्यु- च्यते, स्वयं तु हृद्येवं भगवन्तं प्राप्य मुक्तो भवतीत्यपि तेन सूच्यते । ततो द्वितीये सूत्रे भक्तो ज्ञानी च मर्यादामागीयौ भवतः । तत्रोभयोरियं व्यवस्था, उत भक्तस्य पुष्टिमार्गे प्रवेश इत्याशक्य, द्वयोरपीय व्यवस्थेत्युच्यते ॥२॥ ततस्तृतीये नवसूत्रे समाना चाहतीत्यधिकरणे उभयोर्मुच्यमानत्वेपि प्राणा- ' दिलयप्रकारे पुष्टिमर्यादास्थयोः कुत एवं (विशेपादेव) विशेष इति वक्तुं पुष्टिमार्गीयस मर्या- ·वेदान्ताधिकरणमाला। दामार्गादाधिक्यमुपोद्घातेन विचारितम् । तर प्रथमसूत्रे साधनद्वारा मोचनेच्छा हि मर्यादामार्गीया मर्यादा, पिहितसाधन निनैव मोचनेच्छा पुष्टिमार्गमर्यादा । अतस्तयो सकर कदापि न भवतीति विशिष्टेच्छया आधिक्यमुक्तम् । ततो द्वितीये पुष्टिमार्गीयमु- तिदशाया मर्यादामार्गीयमुक्ते ससारतौल्यव्यपदेश इत्युक्तम् , तेन पुष्टिमार्गसाधिक्य सूच्यते । ततस्ततीये यदि तस्या ससारतुल्यत्व तदा तस्सा हेयत्व स्यात् , तद्बोधकश्रु- ते प्रतारकत्व चेत्याशङ्कायाम् , पुष्टिमार्गीय तत्त्व दुर्जेयम् । अतस्तदज्ञानान्मर्यादामार्गीय मुक्तिर्यपाभीप्सिता तान् प्रति तामेवोपादेयत्वेन श्रुतिर्वदति, रागिण प्रति खर्गादि उपदि- श्यते (तद्वत् । ततश्चतुर्ये तर्हि ब्रह्मविदामिव तादृशाना भक्तानामपि स्वमार्गोपदेशन कचिच्छ्र- येत), यतो नैवम् , अतो नैवमित्याशङ्कायाम् , तदनुपदेशने चीजमाह । पुष्टिमार्गीयाणा हि अवस्थाद्वयम् , सिरह प्रियसको वा । तनाये खास्थ्यामावानोपदेश । द्वितीये तु भ- गवत्सनिधानेन तदने धार्यस्य कर्तुमशक्यत्वान्नोपदेश । अत उपदेशामावान्न तस्या- सचा वक्तु शक्येत्युक्तम् । तत पञ्चमे भगवदीयाना विरह एव कथमित्याशङ्कायाम् , पुष्टिमार्ग भगवतो रसालकलसैव प्राकट्यात् तेनैव तदुपपत्तिरिति युक्त्या समाहितम् । तत पष्ठे विरहाझीकारे श्रुतिविरोधमाशक्य, श्रुतौ शरीरसवन्धिन एव दु खस्य निधो, न भगवद्विरहजन्यस्येत्येव समाहितम् । तत सप्तमेश्रुसा, अष्टमे च स्मृत्या तदृढीकृतम् । ततो नवमे सर्वासा रसावस्थाना सत्ता श्रीगोकुल एव विद्यत इति श्रुत्या व्यवस्थापि- तम् । एव पञ्चभि सूरै प्रमाणपूर्वक रसावस्थास्थापनेन पुष्टिमार्गस्य सर्वोत्कृष्टत्व व्यव- स्थापितम् । यत पुष्टिमर्यादायामुपदेशेपि न कश्चिद् दोप इत्सर्थात् सूचित भवति ॥३॥ ततश्चतुर्थे एकसूत्रे अविभागो बचनादिल्यधिकरणे प्रसङ्गात् पुष्टिमार्गीयस्य नित्सलीलारूपफलानुभनस्य नित्यत्व मर्यादामार्गात् फलतो विशेषप्रतिपादनाय विचारितम् । तत पञ्चमे एकसूत्रे तदोकोग्रज्वलनाधिकरणे मर्यादामार्गीयस्य ब्रह्माण्डमध्ये सद्यो मुक्तिप्रकारो विचारित । तदग्रिमे च अवसरसङ्गया मर्यादामार्गीयस्य जीवोत्का- न्सनन्तर क्रममुक्तिप्रकार उच्यते । तन साधारणम्यापि जीवस्य इन्द्रियरूपामिस्तेजोमा नामि सद्दन येन केनचिडारेण निर्गमनम् , तथापि यस साधनेन (परमात्मा तुष्ट ,)स जीवस्तु एकशतनाडीपु या शताधिका मूर्धन्या नाडी, तया ऊर्ध्वं त्यक्त्वा' निष्कामति, सापनेन तुष्टो यो हृदयवर्ती परमात्मा तदनुग्रहाद्विद्यासामर्थ्याच या भगवत्स्मृतिपरपरा, तया तम्यानुग्रह , तेन मूर्धन्यनाड्या निष्कमणमित्युक्तम् ॥५॥ तत पष्टे चतुःसूत्रे रइम्यनुसार्यधिकरणे । ता प्रथमसूत्रे य क्रमेण मो- क्षाधिकारी रम्यनुसारी मूर्धन्यनाड्या नि सरति तस्यापि हृदयाचे प्रकाश इत्युक्तम् । ततो हितीपे तृतीये च रात्रिकृतोऽयनकृतो रिशेपश्च नास्त्रीयुक्तम् । ततश्चतुर्थे चिदा तर्गतपदिका त्रुटितति प्रतिभावि। २६त पर सूत्रनप मिमाधिकरणत्वेन श्रीगपेश्वरा रत, भायप्रकाशिकापारा श्रीकृष्ण दाय ।

·श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। स्मृतौ धूममार्गसाप्युक्तत्वात् तत्र च रात्रिदक्षिणायनादीनामुक्तवादर्चिरादिमार्गे च ज्यो- तिरुत्तरायणादीनामुक्तत्वान्मुच्यमानस्य कथं न विशेष इत्साशंक्य, स विशेषो योगिन एव, गती च ते स्माते, अतो न ज्ञानिनः, तेन ज्ञानिन उत्क्रमणे सर्वोपि कालः समान इत्युक्तम् । एतस्य करणग्रामनिष्पत्तिस्तु यत्र प्रारब्धसमाप्तिस्तन भूतेष्वेव भविष्यतीति ज्ञेयम् । उपक्रमे तथैवोक्तत्वादिति ॥६॥ एवमस्मिन् पादे पुष्टिमर्यादामार्गीययोनियमाणावस्था विचारिता ॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीताम्बरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः । अथ तृतीयपादे क्रममुक्त्यधिकारिणो ब्रह्मविदोचिरादिमागेण गच्छतो व्यवस्थाव- सरप्राप्तोच्यते। तत्र प्रथमे चतुःसूत्रे अर्चिरादीत्यधिकरणे ज्ञानमार्गीयस्य भक्तस्य चेत्युभयो- रचिरादिमार्गेण गमनम् , उत सद्योमुक्तिरितिसंशये, यथा ज्ञानिनो नियमाभावस्तथा मक्तस्यापीति पूर्वपक्षे, पञ्चाग्निविद्यायां ज्ञानमार्गीयाणामेवोपक्रान्तत्वात्तेषामेव तेन मार्गेण गतिः, न तु भक्तस्यापीति निश्चीयते । ततस्त्रिभिः सूत्रैस्तन्मार्गपर्वनिर्धारः क्रियते । श्रुतिभेदेन पर्वभेदानामनेकधोक्तत्वात् मार्गभेदे प्राप्ते देवयानस्य मार्गस्य श्रुत्यन्तरे यदैक्य- मुक्तं तद्विरोधसंमवात् । पर्वसु निर्धारितेपु तु यस्य यत्र्वभोगो भावी तं प्रति तत् पर्व, अन्यप्रत्यन्यत् । यथा महामार्गे नानानामेषु सत्स्वपि कस्यचित् कस्मिंश्चिद् ग्रामे अवान्तर- निवासः, अन्यस्यान्यस्मिन् ग्रामे सः, तद्वत् । एवं पर्वभेदेप्युपपत्तौ ब्रह्मलोकगमनस्सैक एवाचिरादिमागों देवयानाख्यः सिध्यतीति निर्णीतम् ॥१॥ ततो द्वितीये त्रिसूत्रे आतिवाहिकाधिकरणे तेन मार्गेण कथं गच्छतीत्या- कांक्षायाभवसरगर्भेण प्रसङ्गेन गमनप्रकारो निर्यिते । तत्र पर्वभूतविद्युलोकपर्यन्तं विद्या- सामर्थेनैव गच्छति । ततो विद्युल्लोके अमानवः पुरुषो ब्रह्मलोकगमयिता तत्रागस तं विद्युल्लोकस्थं गन्तारं ब्रह्मलोकं प्रापयतीति श्रावितम् । एवं सति येषां विद्युलोकभोगोस्ति ते वरुणादिलोकं गच्छन्ति । तत्र सः ब्रह्मलोकप्रापयिता आयाति न वेति संशये, तत्रा- प्यायाति, श्रुत्यन्तरे प्रजापतिलोकानन्तरमपि ब्रह्मलोकस्सोक्तत्वात् , ब्रह्मलोकप्रापयितणां पुरुषाणां च बहुत्वात् , यस्य यल्लोकभोगेन प्रारब्धसमाप्तिस्तं तत एव लोकाब्रह्म प्रापयन्तीति प्रथमसूत्रे निर्णीतम् । तेषां ब्रह्मलोकप्रापका ये पुरुषास्ते आतिवाहिकशब्दे- नोच्यन्त इत्यपि । ततो द्वितीये सूत्रे अपुनरावृत्तिश्रुत्या देवयानं पन्थानं प्राप्तानां ब्रह्मवित्त्वातेपां सद्योमुक्तिरेवोचितेति तेपामवान्तरलोकभोगजनिका कामनैव कुतः । किञ्च, 'यत्कर्मभिर्यतपसे ति भगवद्वाक्ये मर्यादाभक्तस्य या लोकान्तरकामनोक्ता सापि कुतः । तेषां ८ वेदा.

·. - वेदान्ताधिकरणमाला। सद्योमुक्तरेव प्रथमाधिकरणे निर्धारादित्याशय, केपाश्चित् ज्ञानिनां मर्यादामक्तानां च्यामोहितत्वात् सा । व्यामोहश्च लीलासियर्थ, येऽवान्तलोकाः कृतास्तत्सृष्टिसार्थ- कत्वाय मगवतैव क्रियते । अतो नानुपपत्तिरित्युक्तम् । ततस्तृतीयसूत्रे ये वरुणादि- लोकं गतास्तेषां खत एव ब्रह्मप्राप्तिरस्तु । आतिवाहिकस्य विद्युल्लोकीयत्वश्रावणेन तेषु लोकेषु तदभावादित्याशझ्य, श्रुतावातिवाहिकस्य न विद्युल्लोकीयत्वमभिप्रेतम् । 'पुरुषोऽ- मानव एत्येति श्रावणाद्ब्रह्मलोकीयत्वम् । वैद्युतत्वं तु तस्य विद्युलोकपर्यन्तमागमनात् । अतो लोकान्तरादपि ब्रह्मलोकप्राप्तावातिवाहिकापेक्षास्तीत्युक्तम् । किञ्च, वाजसनेयके 'ब्रह्म- लोकान् गमयती'ति श्रावितम् । छान्दोग्ये तु 'ब्रह्म गमयतीति श्रावितम् । तेन मर्यादा- मागीयं भक्तं वैकुण्ठलोकान् गमयति । ज्ञानमार्गीयं त्वक्षरब्रह्म गमयतीत्यपि तत्र निर्णीतम् । एवमेतेन गमनप्रकारो निर्णीतः ॥ २॥ ततस्तृतीये अष्टसूत्रे कार्य यादरिरित्यधिकरणे पूर्वसूत्राधिकरणश्रुत्युक्तस प्राप्तव्यस्य ब्रह्मणः किमविकृतब्रह्मत्वम् , उत कार्यब्रह्मलोकत्वमिति संशये, प्रथमं पश्च- सूत्रैर्यद्वादरिमतमुक्तम् , तत्राधिकृतस्य परब्रह्मणो व्यापकत्वादत्रोक्तं गमनं न सङ्गच्छते तस्मात् । किञ्च, श्रुत्यन्तरे 'ब्रह्मलोका'निति 'तेषु वसन्ती'ति च बहुत्वेन वासाधिकरणत्वेन च विशेषितत्वादपि तथा । तत्र ब्रह्मत्वव्यपदेशस्तु ब्रह्मसामीप्यात् । कल्पसमाप्ती कार्यब्रह्मलोकस्य नाशे चतुर्मुखेन ब्रह्मणा सह तस्यापि चतुर्मुखवत् परब्रह्मप्राप्तेः श्रुतौ स्मृतौ चाभिधानादपि प्राप्यब्रह्मलोकोऽपर एव, न तु परग्रह्मेति पूर्वपक्षवेनोक्तम् । ततस्त्रिभिः सूर्जमिनिमतं सिद्धान्तत्वेनोक्तम् । तत्र प्रथमसूत्रे ब्रह्मशब्दस्य वृहत्त्वा- दिगुणविशिष्टत्वेन परस्मिन्नेव मुख्यवृत्तत्वात् गौण्यापरब्रह्माङ्गीकारो न युक्त इत्यु- क्तम् । ततो द्वितीये कौषीतकिर्ती प्रजापतिलोकाब्रह्मलोकस्य पार्थक्येनोक्तत्वात् छा- न्दोग्ये अचिरादिमार्गप्राप्यत्वेन समाप्तौ 'ब्रह्म गमयती'त्युक्तस्त्रात् प्रजापतिलोकादन्यस्य कार्यब्रह्मलोकस्य कुत्राप्यश्रवणाद्मनस्य प्रारब्धहेतुकत्वेन बिलम्ब्यप्राप्तेः संभवाच न गमना दिश्रुतिस्मृतिविरोध इत्युक्तम् । ततस्तृतीये 'ब्रह्मविदाप्नोति पर मिति श्रुतौ परप्राप्तिर्या उक्ता सैवाग्निमर्चा वित्रीयते । तस्यां च ब्रह्मणा सह सर्वकामभोगलक्षणा या प्रतिपत्तिरुच्यते, सापरेणैव सह । कुत्रापि श्रुतौ कार्यरूपे प्रतिपत्तेरनभिप्रेतत्वात् । अतो ब्रह्मशब्देन परब्रह्मैवो- च्यत इति सिद्धान्तितम् । एवमष्टभिः सूत्रैः गन्तव्यब्रह्मस्वरूपं प्रसदानिरूपितम् ॥३॥ ततश्चतुर्थे एकसूत्रे अप्रतीकालम्यनाधिकरणे पूर्वोक्तप्रकारेणातिवाहिकप्रा- पिता अद्याप्तिः किं सर्वेपामुपासकानाम् , उत केषाचिदेवेति संशये, अप्रतीकालम्बनाने- यानिवाहको नयतीति निश्चीयते । तत्र प्रतीकोपासका द्विधा । केचिदतस्मिंस्तत्त्वेनोपास- काः, अन्ये तु तदङ्गेपु तत्त्वेनोपासकाः । तत्राद्यानामुपासनैव व्यगा । 'योऽन्यथा मन्तमारमान मिति यायोक्तदोपप्रसनात् । द्वितीयानां तूपासनाव्यवाभावेपि 'याय- ·श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। न्मनसो गतं तत्रास्य कामचारो मवती'सादिश्रावणेन तत्क्रतुन्यायतस्तत्रैव पर्यवसानेन तेषां ब्रह्मप्राप्ठेरनभिप्रेतत्वात् । पञ्चामिविद्यायास्तु अनोपासनालेन प्रतीकत्वेपि वाचनि- कत्वात् तेषां नयनम् । तस्मात् ये परब्रह्मोपासकास्तानेव नयतीति ज्ञानमार्गीया व्यवस्था । भक्तिमार्गीयस्तु निष्कामाङ्गोपासनकर्ता भक्तः सन् भक्तिवलादेवातिवाहिकं विनैव स्वयं गच्छतीति तत्क्रतुश्चेति सूवशेषेण निश्चीयत इत्युक्तम् । एवमत्र चतुर्भिरधिकरणैः सप्रकारा गच्छद्ब्रह्मविद्व्यवस्थोक्ता । सङ्गतिस्तत्रावसर एव ॥ ४ ॥ ततः पञ्चमे एकसूत्रे विशेषं च दर्शयतीत्यधिकरणे भक्तिमार्गीयाणां ज्ञान- मागीयाणां चाविशेषेणैव ब्रह्मप्राप्तिः, उत गमने विशेषात् फलप्राप्तावपि कश्चिद्विशेषोस्तीति सन्देहे, 'ब्रह्मविदामोति पर मिति यजुर्व्याख्यानरूपायां 'सत्यं ज्ञान'मित्यस्यामृचि ज्ञान- मार्गीयस्य अक्षरप्राप्तिरेव, भक्तिमार्गीयस्य तु 'यमेवैप वृणुते' इति श्रुत्युक्तवरणेन भक्त्या हृदि अक्षरब्रह्मप्रादुर्भावात्तत्र स्थितेन पुरुषोत्तमेन सह भोग उच्यते । तत्र भक्तिमार्गः पुष्टि- मर्यादाकेवलपुष्टिभेदेन द्विविधः । तत्राद्यस्य ययाधिकारं पुरुषोत्तमानुभवरूपो भोगः । द्वितीयस्य तु यथाधिकारं ब्रह्मणा सह सर्वकामाशनरूप इति विशेष श्रुतिर्दर्शयति । तस्मात् ब्रह्मप्राप्तावस्ति तयोविशेष इति प्रसङ्गगर्भया पूर्वोक्तसगरीव निर्णीतम् ॥ ५ ॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीताम्बरात्मजपुरुपोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः । ततश्चतुर्थे पादे पञ्चभिरधिकरणैः प्राप्तफलस्य ब्रह्मविदो व्यवस्था वक्तव्या । तत्र ब्रह्मविदो भक्तिज्ञानमार्गभेदेन द्विविधाः । भक्तिमार्गीया अपि मर्यादापुष्टिकेवलपुष्टिभेदेन द्विविधाः । अवान्तरभेदास्त्वनेके । तत्र ज्ञानमार्गीयाः पुष्टिमर्यादामागीयाश्च प्रायशः क्रमेणैव मुच्यन्ते । अतिकृपया तु केचित् सद्योऽपि । पुष्टिमार्गीयास्तु सद्य एव । एव- मेतेषु ब्रह्मवित्सु ज्ञानमार्गीया अक्षरोपासकत्वात्तत्रैव पर्यवसन्नाः सद्यः क्रमेण वा तमेव प्रविशन्ति । पुष्टिमर्यादामार्गीयास्तु सद्यः क्रमेण वा नित्यं ब्रह्मलोकं प्राप्नुवन्ति । तेपां लौकिक्यामेव गुहायामक्षरम् । तत्र स्थितं पुरुषोत्तम चानुभूय पुरुषोत्तमस्वरूपे प्रवि- शन्तीत्येतावत्पूर्वपादान्ते सिद्धम् । ये पुनः क्रमेण निलं भगवलोकं प्राप्नुवन्ति, ते जौव भगवन्तं भिन्नमीश्वरत्वेनानुभवन्तो ययाधिकार सेवापयिकदेहं प्राप्नुवन्तीत्यर्थात् सिध्यति । तदपि तृतीयस्कन्धे 'अयो विमूर्ति मम मायाविनम्ता मिति कपिलदेवयास्यादवसीयते । अतःपरं पुष्टिमार्गीयस्य प्राप्तफलस्य 'सोऽश्रुते सर्वान् कामान्' इति श्रुत्युक्ता व्यवस्थाव- शिष्यते । सा विशेषदर्शनसूत्रे संक्षेपेण सिद्धास्मिन्पादे प्रपश्यते । ततः सम्पद्याविर्भाव इति चतुःसूत्रे प्रथमाधिकरणे प्रथमसूत्रे भगवत्स्वरूपे लीनस्य पुष्टिमागीयस्य स्खलीलानुभावनार्य भगवता पहिरावित्रिः क्रियते, अनुर- ·वेदान्ताधिकरणमाला। हीतत्वात् । स चाविर्मावो भगवत्खरूपवलेनैव लीलाधिकरणे भवति, न तु प्रपञ्च इति श्रुतिबलादुक्तम् । ततो द्वितीये तस्यैवमात्रिीवेपि मुक्तत्वं नापैतीत्युक्तम् । ततस्तृतीये एवं फलदातुः परमात्मत्वमेवेत्युक्तम् । ततश्चतुर्थे 'सत्सं नानमित्यस्या ऋचः 'ब्रह्मविदा- मोती' त्यनेनैकवाक्यत्वं व्याख्यानव्याख्येयमावादन्ति, तस्मादयनेवार्थ इति निर्धारितम् ॥ - ततो द्वितीये अष्टसूत्रे ब्राह्मणेत्यधिकरणे येन देहेनायं जीवो लीलानुमवं करोति तादृशो देह उपोद्घातेनावसरेण वा विचारितः। तत्र प्रथमसूत्रे सच्चिदानन्दात्मकें- नैव देहेन ब्रझणा सह भोगान् भुह इति स देहस्तादृशो ब्रह्मणा सम्पादित इति साधितम् । तत्प्रकरणे ब्रह्मात्मकानामेवान्नमयादिविमूतीनामुपन्यासादिति जैमिनिमतकयनमुखेन त- सम्मतिय प्रदर्शिता । ततो द्वितीयमूत्र प्रज्ञानघनश्रुत्या केवलज्ञानात्मको ब्रह्मणो विग्रहो योध्यते । अतस्तादृशेन सह भोगकर्ता ज्ञानात्मकेनैव भवितव्यम् । नचैवमान- न्दानुभवेन सर्वकामाशनवाधः शङ्खनीयः । भगवतः पूर्णानन्दत्वात् तत्सम्बन्धेनैवा- नन्दानुमवः सिद्धः । तस्माद्विग्रहं विनैव केवलस्वरूपेण भुत इत्यौडुलोमिमतमु- तम् । ततस्तृतीये सूने 'सलं ज्ञान मित्सस्यामृचि गुहाया उक्तत्वात् तस्साथ विग्रह एव संमवात् श्रुतौ विग्रहत्वेनैवोपन्यासः । ते च विग्रहा मगवद्धाग्नि पूर्वमेव वर्तन्ते भगवद्धर्मरूपाः । तेषु कस्मिंश्चिदयं चिन्मात्र एवाविश्यामिमानं कृत्वा भगवदिच्छानुरूपलीलात्मकान् मोगान् मुझे । तस्मान्न चिन्मात्रत्वस्य नित्यवि- ग्रहवत्वस्य च विरोध इति मतद्वयं संगृह्य तादृशविग्रहेणैव भुत इति स्वमतमुक्तम् । तत- श्चतुर्थे सूत्रे तादृशदेहप्राप्तौ मक्ते मगवदनुग्रह एव हेतुरित्युक्तम् । तेन तादृशो भोगो न सर्वेपाम्, किन्त्वत्सन्तमगवदनुगृहीतानामेवेति वरणश्रुत्या सिध्यति । ततः पञ्चमसूत्रे अतो हेतोः मगवाननन्याविपतिः । अनन्याश्च त एव ये साधनत्वेन (फलत्वेन) च भगवन्तमेव जानन्ति । तस्माचदर्थमेवं भगवतः सङ्कल्प इत्युक्तम् । तेन तदेकतानतया तदाश्रयतया च ते सर्वदा तिष्ठन्तीति सिध्यति । ततः पष्टे सूत्रे मुक्तस्य देहाशीकारप्रतिकूलं चादरि- मतमाह । 'यत्र हि द्वैतमिव मवती'त्यादिश्रुतिरमुक्तिदशायां द्वैतदर्शनमुक्त्वा यत्र त्वस्य सुर्वमात्मैवामू दिसादिना मुक्तम्य द्वैतदर्शनं निपेति । तथा सति द्वितीयदर्शनामावे काम- मोगवार्तव दूरति तदाक्षेप्यो देहोपि दूरतरः । एतन्मते 'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मित्यादि- श्रुतिः पूर्वकक्षाविश्रान्ता । तनः मतमे वादरिविरुद्धं जैमिनिमतमाह । जैमिनिस्तु मुक्तम्य देहसत्तां मन्यते । 'ब्रह्मविदाप्नोती ति श्रुतिः पूर्वकक्षाविश्रान्तत्सत्र मानामावान्न यादरिमतं साधीयः । अनेन श्रुतिविरोधापत्तेः । श्रुतौ हि 'ब्रह्मविदामोती'त्यत्र ज्ञानस तयामिसाघनत्वमुच्यने, 'नापमात्मे'त्यत्र वरणैक्प्राप्यत्वम् । अतः साधनयोधकश्रुत्योः परस्परविरोधः । 'मोश्भुत' इत्यादिना परमाप्तिपन्यम्यते । 'अझैव सन् ब्रह्माप्येती'त्यत्र मनणि जीवस ठय उच्यते । अतः फलयोषकश्रुसोविरोधः । एवं विरोधे सति तदमावाय ।

·. श्रीपुरुपोत्तमविरचिता। गतिरवश्यं कल्पनीया । तत्र पुष्टिमर्यादाम्यां मार्गमेदस्य सिद्धत्वात् तत्तन्मार्गीयस्य तत्त- देव फलं परममिति व्यवस्थितविकल्प एव ज्यायानिति नैकतरादरणं युक्तमिति । ततो- प्टमे भगवान् व्यासः स्वसिद्धान्तमाह । लोके हि शरीरं भूतजन्यं मोगायतनं च दृष्टम् । मुक्तस्य तु शरीरतदभावावाक्षेपलम्चौ न निवारयितुं शक्यौ । अतः शरीरमेव तादृश कल्प- नीयं येन श्रुत्यविरोधः। तत्र भूमविद्याया 'मात्मतः प्राण' इत्युपक्रम्य 'आत्मत एवेदं सर्व'- मित्यन्तेन भगवत एव सकाशाद्भोगोपयोगिसर्वसामग्रीश्रावणान्मुक्तस्य शरीरं न भूतजन्यम् , तस्मादशरीरम् । तत्रैव 'आत्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्द' इति श्रावणात्तच्छ- रीरं भोगायतनम् । तस्माच्छरीरमपि । एवमुभयविधत्व आस्थिते श्रुतीनांन कथिद्विरोधः ॥ ततस्तृतीये द्विसूत्रे तत्त्वभावाधिकरणे गुणोपसंहारपादोक्तं निर्दोषपूर्णगुणं भग- वत्वरूपमेव फलमिति विचारितम् ।तत्र पूर्वसूत्रे दोपरूपाणामज्ञत्वादीनां भगवति या प्रती- तिः, सा भ्रान्ता, खप्नवदर्थाभावेपि प्रतीयते । तस्माद् ब्रह्म निर्दोपमित्युक्तम् । ततो दितीये सूत्रे याः पौगण्डादयोवस्थाः, ये च गुणास्ते सर्वे सन्त एव मायापसारणाद्भक्तानां प्रती- यन्ते । तस्माद् ब्रह्मानन्तगुणपूर्णमवतारेपीत्युक्तम् । तथा चावसर एव सङ्गतिरित्यर्थः ॥३॥ ततश्चतुर्थे दिसूत्रे प्रदीपवदित्यधिकरणे फलानुभवोपकरणं प्रकृतत्वाद्विचार्यते । पूर्वाधिकरणयोः फलप्राप्त्युपकरणस्य फलस्वरूपस्य च विचारितत्वात् । अतोवस- रोत्र सङ्गतिः । तत्र प्रथमसूत्रे मुक्तस्य भगवत्कृपयाभिव्यक्ताभ्यां जैवज्ञानक्रियाभ्यां योगेपि न ताभ्यां भगवता सह कामभोगकरणसमर्थो भवति, किन्तु यथा प्राचीनः प्रकृष्टो दीपः स्नेहयुक्तायामर्वाचीनायां वां प्रविष्टस्तां समानकार्यक्षमा करोति, तथा भगवानपि खदत्ते मुक्तदेहे जीवेन सह प्रविष्टस्तं देहं खभोगरूपकार्यक्षमं करोति । यतो 'भर्ता स' निति भर्तृसूक्तारम्भमन्त्रे भगवतः क्रीडार्थ बहुधा आवेश उक्तः । तेनैवं ज्ञायते क्रीडोपयो- गिभगवदावेश एवं फलानुभवोपकरणमिति । ततो द्वितीयसूत्रे अस्थूलादिश्रुतेः सर्व- कामभोगचलेश्च यो विरोधः स सुपुतिमोक्षभेदेन भगवदाविर्भावप्रकारभेदात् परिहतः ।। ततः पञ्चमे पसूत्रे जगद्व्यापाराधिकरणे मोगप्रकारो विचारितः । तत्र प्रथ- मसूत्रे 'सोश्नुते सर्वान् कामा'निति श्रुतिर्मुक्तिप्रकरणस्था । तस्मात्तत्र न जगत्संबन्धः । किञ्च, भगवल्लीला कालमायावतीता । तेन प्राकृतं जगत् ततो दूरतरमिति न तत्संबन्धः । अतो लौकिकव्यापाररहितमेव मुक्तस्य भोगकरणमित्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे 'सर्व हि पश्यः पश्यतीतिश्रुत्युक्तप्रत्यक्षोपदेशेन तस्स जगद्व्यापारसाहित्यमाशय, श्रुतौ सर्वपदेन न जगदुच्यते, किन्तु लीलास्थाः पदार्या एवोच्यन्ते । तेषामेव दर्शनम् । अतो न श्रुति- विरोधः । किञ्च, पूर्वोक्तश्रुत्सनन्तरं 'स एकधा भवतीति भक्तस्य नानारूपयोधिका श्रुतिः पठ्यते । तेन नानारूपैर्नानालीलां भगवदनुभावितामनुभवतीति न लीलानामनि- सत्वम्, नापि काचिदन्यानुपपत्तिरित्युक्तम् । ततस्तृतीये सूत्रे 'आयास्स' इत्यागमन- .

·६२ वेगन्ताधिकरणमाला। मविष्यत्वबोधकमगवद्वान्यालीलाना भरतरूपाणा चानिसलमाशय, भगवलीला प्राकृत- विलक्षणा भगादिच्छयैवोपपद्यमाना न कुतरन्यया भाव्या, किन्तु श्रुत्सा नित्यत्वेनो तत्वादलौकिकानुसरणमेर कर्तव्यमित्युक्तम् । ततश्चतुर्यसूत्रे अस्मिन् सूने कुनणा न्यघाभारन न कर्तव्यमिति यदुक्त तदेव श्रुतिप्रत्यक्षाम्या साधितम् । तत पञ्चमसूत्रे जीवस्य भोगमान एव भगवत्साम्यम्, न तु सर्वयेति 'न तत्समश्याम्यधिकश्च दृश्यते' इतिश्रुतेन विरोध इत्युक्तम् । एवमन पञ्चसूच्या भगनत परमफलत्वमर्यादुक्त भवति । तत पष्टे ईदृश परमफल प्राप्य भक्ताना ज्ञानिना चावृत्ति म्ति । तत्र प्रमाण च शब्द. श्रुतिरूप स्मृतिरूपश्चेत्युक्तम् । एव पडि सूर्फलमोगप्रकारो विचारित. ॥ ५॥ वेदान्तीयन्यायमालामणुभाष्यानुसारिणीम् । सौर्यायार्ययोधस्य चकार पुरुषोत्तम ॥१॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीताम्यरात्मजपुरुपोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः । चतुर्थाध्यायः यः समाप्तः॥ परिशिष्टम् । श्रीगोपेश्वरकृता चतुर्थाध्यायाधिकरणमाला। पूर्वाध्याये साधन निरूपितम् , इदानी मुख्यमवान्तर चेति द्विविध फलमत्र निरू प्यते, कार्यकारणभावसङ्गत्यावसरसङ्गया च । तेन ब्रह्मणस्तत्सम्बन्धिप्राप्तेर्वा फलत्वेन ग्रह्मविचाराद्यसम्मन्धिन्या विचारादा शाखसङ्गतिर्विपयविषयिभाव ।अध्यायसहती तूक्ते । सूत्रपादायिकरणाना सङ्गतयोऽये स्फुटा । तन प्रयमे दिसूत्रे आवृत्त्यधिकरणे अवान्तरफलमुच्यते । तर प्रथमसूत्रे 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्य श्रोतव्य' इत्यादिनाक्यविं हित श्रवणादिक कि सकृदेव कर्त यमुतासकृदिति सशये, सहदेव कर्तव्यम् , तावतैव शास्त्रार्थस्य कृतसमिद्धेरिति पूर्वपक्षे, छान्दोग्ये 'ऐतदात्म्यमिद सर्व तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इति वात्येन जडजीवयोर्ब्रह्मात्मकत्वस्स नवकृत्व उपदेशाच्छ्वणा दीनामावृत्ति कर्तव्येति सिद्धान्त । ततो द्वितीयस्ने 'ययात्मा परिमृन्यतेसो मत्युण्य गाथाश्रयणामिधान । तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्म चक्षुर्यथैवाजनसम्प्रयुक्तम्' इति स्मृतिरप्युक्तार्य लिङ्गम् । श्रुत्यनुमापकत्वात्स्मृतिर्लिङ्गम् । अत्र च परिमार्गस्य दृष्टद्वारता वनदृष्टान्तेन वोध्यत इत्युक्तम् । तेनान श्रवणादीना खेन स्वरूपेण साधनवेपि तेपामा यसैमानत्वेन रूपेण फलखम् । 'आत्मा वा अरे' इति वाक्ये दर्शनकथनानन्तर श्रवणा दिक्यनात् । तेनात्मन परोक्षज्ञानमप्यमान्तर फलमिति सिध्यति । ततो द्वितीयवर्णके श्रुती कर्मज्ञानमतीनामुक्तत्वेऽपि न प्रयाणा फठतस्वौत्यम्, किन्तु ज्ञानभक्ती फलत ·श्रीगोपेश्वरविरचिता। उत्कृष्टे इति ज्ञापयितुं कर्मफलजाघन्यमप्यत्र योध्यत इत्याशयेन आवृत्तिः पुनः पुनर्जन्म कर्मफलं तत्सकृदसकृद्वेति संशये, सकृदिति पूर्वपक्षे, वृहदारण्यके 'तद्यथा तृणजलायुके'त्यु- पक्रम्य 'एवमेवायं पुरुष इदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुते, पित्र्यं वा गान्धर्व वा ब्रामं वा प्राजापत्यं वा दैवं वा मानुषं वान्येभ्यो वा भूतेभ्यः' । इत्युक्त्वा प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किञ्चेह करोत्ययं, तस्माल्लोकात्पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मण' इत्येवं पुनरुपदेशादसकृदिति सिद्धान्तः । द्वितीयसूत्रे च विद्या मां सोमपाः पूतपापा' इत्या- रम्य 'एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्त' इत्यादिस्मृतिर्लिङ्गमिन्युक्तम् ॥१॥ ततो द्वितीये त्रिसूत्रे आत्माधिकरणे प्रथमसूत्रे ज्ञानभक्त्योरनावृत्तिसाधकवेनोत्तम- त्वाय यत्कर्मणो जायन्यमावृत्तिसाधकत्वादुक्तं, ज्ञानाद्यनकर्मणस्तच्छेपत्वादनावर्तकत्वं च, तच 'न स पुनरावर्तत' इति श्रुतिवलेनोक्तम् । सा श्रुतिः ज्ञानिनां सर्वथानावृत्तिमाहोत सावधिकी ताममरशब्देन तन्निवृत्तिमिवेति संशये, सावधिकीमेवेति पूर्वपक्षे, सर्वथाऽनावृत्ति- माहेति सिद्धान्तः । एवं विद्याया अवान्तरं फलं स्वतत्रकर्मफलं च विचार्य ज्ञानभक्त्योः आत्मत्वेन ज्ञानान्मोक्षरूपं फलं विचारितम् । अगृह्यत्वस्य गृह्यत्वस्य च विरोधपरिहारस्तु जीवसामर्थ्यवरेच्छाभ्यां पुरैव कृत इति नाधिकमत्र निरूप्यम् । सर्वधर्माश्रयत्वेपि यदा यं धर्म पुरस्कृत्य लीलां करोति तत्कार्यमेव तदा सम्पद्यते, आत्मत्वेन हितकारिखमावात्तस्य । ततो द्वितीयसूत्रे आत्मत्वेन ज्ञानस्य न मोक्षसाधकत्वं, आत्मेत्येवोपासीतेत्यत्र तस्योपासनार्थ- स्वावगतरित्याशक्य, तदाशय उच्यते । अतद्रूपे तत्त्वेनोपासनं हि प्रतीकमित्युच्यते । तथा च तादृशेन तेन मोक्षो न भवतीति श्रुत्या योध्यते, न तु आत्मत्वेन ज्ञानान्मोक्षो न भवतीत्युच्यते । ततस्तृतीयसूत्रे 'आत्मैवेदं सर्व'मिति प्रपञ्चे आत्मदृष्टेमोक्षफलमुक्तम् , सा च प्रतीकरूपैव कार्यविषयककारणदृष्टित्वेनातस्मिंस्तदृष्टिरूपत्वादित्याशय, प्रपञ्चस्य ब्रह्मा- त्मकत्वेन न सा प्रतीकरूपेत्युक्तम् ॥२॥ ततस्तृतीये आदित्याद्यधिकरणे पञ्चसूत्रे अङ्गोपासनफलमुच्यते । तत्र प्रथमसूत्रे छान्दोग्ये 'अथ होवाच सत्ययजं पौलुपि'मित्यादौ आदित्यवायुप्रभृतीनामात्मत्वेनोपासना उक्ता । तत्र प्रतीकोपासनत्वमस्ति न वेति संशये, आदित्यादीनां प्रत्येकमुपास्यश्रुतेस्तद्वाम्योक्तमुपासनं प्रतीकं भवितुं युक्तम् । न च सर्वत्र ब्रह्मदृष्टेर्न प्रतीकत्वमिति पूर्वमुक्तं तद्विरोधः शक्यः । उक्तश्रुतिविरोधात् । न च तच्छुत्यनु- रोधेनेदमेवायुक्तमिति वाच्यम् , ब्रह्मण एकत्वादेकप्रकारकेणाप्युपासनेन सर्वेषां फलसिद्धः पृथक्पृथगुक्तौ गौरवात् प्रयोजनविशेषाभावाच । अतः सर्वस्य ब्रह्मत्वं नाभिमतम्, किन्तु यथा आदित्यादीनां प्रतीकत्वम् , तथा सर्वस्यापीति प्रतीकोपासनादेव तत्तत्फलमिति पूर्वपक्षे, वैश्वानरविवायां 'तस्य मूर्धेव सुतेजा' इत्यादिनादित्यादीनामझतोक्ता । अङ्गस्य च ब्रह्मत्वान्नेयं प्रतीकोपासनेति । तेनात्र फलदानोपपादनेन भत्त्यङ्गभूतमाहात्म्यं ज्ञापितात्फ- उदात् भगवत एव फलत्वमिति दृढीकृतम् । द्वितीयसूत्रे च वहि प्राकट्ययोधनेन ·६४ चतुर्थाध्यायाधिकरणमाला। पूर्वोक्त एव सिद्धान्तः ससाधनः प्रकाशितः। ततस्तृतीये भाग्नोत्कट्वदशायां सततस्मृति- रूपध्यानादपि हृदि प्रकट सन्नासीनो भवतीत्युक्तम् । तेन स्थैर्यमुक्त भवति । ततश्च- तुर्थसूत्रे भक्तेच्छामपेक्ष्याचलस चकाराचलत्वमपीत्युक्तम् । तथा च पूर्व भक्तेच्छया प्रा- कट्य निरूपितम् ; अन तु तदिच्छानुसारेण लीलानामपि तदुक्तम् । ततः पञ्चमे सूत्रे 'अथ ह वाव तव महिमे'ति स्मृत्युक्तमपवर्गान्तविस्मरणरूप फलान्तरमप्युक्तम् । अथवा 'अह् भक्तपराधीन' इत्यादिस्मृतिः पूर्वोक्त प्रमाणमित्युक्तम् । तेनाझोपासनफलं निणी- तम् ॥३॥ तत एकसूत्रे यत्रैकाग्रताधिकरणे बहिराविर्भावो येभ्यो येग्यश्चान्तस्तेपा तेपा भाववैविध्य सूचितम् , पूर्वनाधिकरणे तन तयोर्दैविध्ये भावभेद एव हेतुरिति तयोर्मि- थस्तारतम्यमस्ति, किंवा भावविषयस्य रूपस्पैक्यात्तत् न वेति सशये, विषयैक्येपि प्राकट्य- प्रकारभेदस भावभेदकृतत्वादस्तीति पूर्वपक्षे, उक्तभक्तयोर्मध्ये यस्सैकाग्रता तत्र भक्तेन्त- स्त्ववहिष्कृतविशेपाभावात्तयोभक्तयोरपि न तारतम्यम् , किन्तु तौल्यमेव । तेनानै काग्र्ये एव भावतारतम्यम् , तेन तयोस्तारतम्यम्, न तु प्राकट्यप्रकारभेदादिति साधितम् ॥४॥ ततो ह्येकसूत्रे पञ्चमे आप्रायणाधिकरणे उक्तथे एव अन्त प्राकट्यवतो यदा वहि सवे- दने सत्यपि पूर्वानुभूतभगवत्स्वरूपानुभवस्तदा पूर्वमन्तरन्वभूवमधुना बहिरनुभवामीत्यनुष्य- वसायो भवति न वेति सशये, देशकालात्मकविशेषणप्रयुक्तवैलक्षण्याद्भवितुमर्हतीति पूर्वपक्षे, एकैनावस्था सार्वदिकी, न तु बहि प्राकट्येपि बहिष्ट्वानुसन्धानमिति सिद्धान्त । ततः प्रायणरूपे परमफले सायुज्यमवश्य भविष्यतीति सशये, प्रभुणा सममालापावलोकनश्री चरणनलिनस्पर्शादिक दृष्टमेव फलम् , नत्वदृष्ट सायुज्यमिति अनुप्रसङ्गान्निर्णीतम् । तेन पुष्टि- मार्गीयस्य फल निरूपितम् ॥५॥ ततः षष्ठे चतुःसूत्रे तद्धिगमाधिकरणे प्रथमसूत्रे मर्यादामार्गे ज्ञानानन्तर भक्तिरिति तादृशज्ञानार्थ चित्तशुद्धि । चित्तशुद्धयर्थ कर्म।तच 'नामुक्त क्षीयते कर्मेति वाक्यादमुक्त न क्षीयत इति भोगो वक्तव्यः । एव च भोगानुकूलकर्मणा स्वसजातीयकर्मजननात्तत्सन्ताने चित्तशुद्ध्यमाव , तेन च ज्ञानाभावाद्भक्त्यभावे मुक्त्यभाव इति पूर्वपक्षे, ज्ञानेनैवोत्तराघस्यानुत्पाद , पूर्वाघस्य च नाशः, तेन मुक्तिरिति सिद्धान्तः । ततो द्वितीयस्ने पुण्यस्याप्यसक्षेप उक्तः । ततस्तृतीयसूत्रे उभयकर्मनाशे देहनाशापत्त्या प्रवचनानुपपत्तिस्तदभारेच ज्ञानमत्स्योरप्यनुत्पाद इत्याय, अनुत्पादितशरीरे एव पुण्यपापे ज्ञानेन नाश्यते । तेन देहजनककर्मसद्भावान्न तदनुपपत्ति । यद्यपि सर्वकर्मनाशः श्रुत्युक्त- स्तथापि मगादिच्छातोऽय सोचः । ततश्चतुर्यसूने वशिष्ठादिभिर्ब्रह्मपिद्रिः कर्मकरणादुत्तरस्स कर्मण सभेपमाशय, तेपा तत्तु प्रारमनाशायैवेति । येषाममिहोनादिकारक प्रारब्धमस्ति तैरेव भोगाचतलियते, न तु सनकादितुल्यैरतो न तेनादृष्टान्तरसखेप इत्युक्तम् ॥ ६ ॥ तत सप्तमे निम्त्रे अतोन्याधिकरणे अयमसूत्रे पुष्टिमार्गीयस्य विनैव भोग प्रारब्ध नश्ययुत भोगेन येति सशये, पारन्धस्स भोगैफनाश्यस्वभावत्वात विना न नश्यतीति ·श्रीगोपेश्वरविरचिवा.. पूर्वपक्षे, पुष्टिमार्गीयाणां प्रारब्धाप्रारब्धे 'तस्स पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विपन्तः पापकृत्या'मिति श्रुतेर्मोग विनैव नश्यतीति सिद्धान्तः । ततो द्वितीयसूत्रे 'यदेव विद्ययेति श्रुतौ ज्ञानिना कृतस्य कर्मणो वीर्यवत्तोक्त्या ज्ञानिनोपि कर्मफलस्यावश्यं वाच्य- त्वेन कर्मठेपमाशय, अन्यकृतात्कर्मणस्तत्कृतकर्म वीर्यवत्तरमतः कर्मान्तरं निवार्य स्खय- मपि निरिन्धनवह्निवन्नश्यतीति न तेन श्लेप इत्युक्तम् । ततस्तृतीयसूत्रे पुष्टिमार्गीयफलप्राप्ति- प्रतिबन्धाभावमुक्त्वा तत्प्राप्तिप्रकार उच्यते । इतरे अग्रे प्राप्यालौकिकदेहाद्भिन्ने स्थूल- लिङ्गशरीरे क्षपयित्वा पूर्वोक्तरीत्या कर्मनिवर्तनेन दूरीकृत्य अथ भगवल्लीलोपयोगिदेह- प्रायनन्तरं भोगेन सम्पद्यते इत्युक्तम् । तेनास्मिन्पादे ब्रह्मज्ञानक्तस्तचन्मार्गभेदात्प्रकार- भेदेन कर्मक्षये स्थूलसूक्ष्मशरीरक्षपणोत्तरं ब्रह्मप्राप्तिरुक्ता भवति ॥ ७॥ इति श्रीविद्धन्मण्डनगोकुलोत्सवात्मजगोपेश्वरविरचिताया- मधिकरणमालायां चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ इदानीं स्थूलशरीरत्यागस्य स्फुटत्वात्सूक्ष्मशरीरत्यागप्रकारोऽस्मिन्पाद उच्यते । तत्र प्रथमे चतुःसूत्रे वाड्मनोधिकरणे प्रथमसूत्रे भगवत्कृपारूपस्य साधनद्वारा तद्रूपस्य वा साधनस्य भेदात् द्विधा सद्योमुक्तिः । तत्र प्रथमायां किं प्राणा युगपल्लीयन्त उत क्रमेणेति संशये विलंबे हेत्वभावाद्युगपदेवेति प्राप्ते क्रमेणेति वक्तुं वामनसि लीयत इत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे अन्येन्द्रियाणां मनसि लय उक्तः । ततस्तृतीयसूत्रे सर्वेन्द्रियविशिष्टमनसः प्राणे लय उक्तः । ततश्चतुर्थेसूत्रे सर्वेन्द्रियविशिष्टमनोविशिष्टस्य प्राणस्य हृदि प्रत्यक्षविपये भगवति लय उक्तः। एवं पुष्टिमार्गीयवागादिलयप्रकार उक्तः ॥१॥ ततो द्वितीये डिसूत्रे भूताधिकरणे ननु मर्यादामार्गीयाणामपि एवमेव वागादिलय उतान्यथेति संशये एवमेवेति पूर्वपक्षे तेषां ते भूतेषु लीयन्ते न तु भगवति । ततो द्वितीयसूत्रे ननु मर्यादामागीयो भक्तो ज्ञानी च भवतः, उक्तनिर्णयस्तु ज्ञानमार्गीयविषय एव । भक्तं तु तादृशमपि कदा- चित्पुष्टावपि प्रवेशयतीति आशक्य एकस्मिन् ज्ञानिनि भक्ते वा मर्यादानियमो न किन्तू- भयोरपि ॥२॥ ततस्तृतीये नवसूत्रे समानाधिकरणे अतीताधिकरणद्वयेन पुष्टिमर्यादा- स्थयोः क्रमेण वागादिलयव्युत्पादनातदााथ तास्ताः शङ्का निराक्रियन्ते । तत्र प्रथमे सूत्रे पुष्टिमर्यादयोर्न कदाचिदन्यथाभाव इत्यत्र हेतुः क इत्याशङ्का निराक्रियते । साधनक्रमेण मो- चनेच्छा हि मर्यादामार्गीया मर्यादा। विहितसाधनं विनैव मोचनेच्छा पुष्टिमार्गमर्यादा । तथा सति सदैकरूपत्वं तयोर्युक्तमिति । एवं च 'एप उ एवेति श्रुत्युक्तेच्छाविषय स्ते नाधीतश्रुति- गणा' इति वास्यविषयस्तत्तन्मार्गखरूपमेव हेतुः, यथैकनगरप्रापकयोर्गियोस्तत्प्रापकले मार्गले च समानेपि कस्यचित्केवलपान्यप्रापकत्वं कस्यचित्सपरिकरपान्थप्रापकलं तद्वदि- त्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे पुष्टिमार्गीयमुक्तिदशायां मर्यादामार्गीयाया मुक्तेः संसार इत्येव ९दा.

·. चतुर्थाध्यायाधिकरणमाला। व्यपदेशो भजनानन्दानुभवाभावात् , 'नारायणपराः सर्वे न कुतश्चन विभ्यति । स्वर्गापवर्गनर- केष्वपि तुल्यार्थदर्शिन' इति वाफ्यात् । ततस्तृतीयसूत्रे एतादृशवाक्यानां पुष्टिमार्गस्तुति- परत्वमाशय तर 'यतो वेति श्रुतिरपि प्रमाणमित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे तर्हि ब्रह्मविदामिव तादृशानां मक्तानामपि खमार्गोपदेशकरत कचित् श्रूयेत, न चैवमतः पूर्वोक्तं न साधीय इति भातीत्युत्सूनमाश तर हेतुरुच्यते । ज्ञानिनामिव भक्तानां स्वास्थ्याभावान्नोपदेश' सम्भवति । यतस्तेपां विरहिदशा प्रियसङ्गमदशा वेति दशायमेव । तत्र पूर्वस्यास्तस्यास्तु अतिदुःसहत्वेन सउँपां भावानामुपमर्दैन तिरोवानात् उपदेशो न सम्भवति । सङ्गमे तु पुरः- प्रकटपरमानन्दस्वरूपाद्भगवत एव अन्यस्मै उपदेशो न सम्भवति । न हि भगवदग्रे उपदेश. सम्भवतीयुक्तम् । ततः पञ्चमे सूत्रे आनन्दप्राप्त्यनन्तरं विरहस्स दुःसहत्वेनाशक्यवचनत्वं, किञ्च तदानन्दतिरोभाव एव सिद्ध इति नित्यनिरतिशयमुसाभिव्यक्तिरूपादक्षरैक्यरूपाद्वा मोक्षात्कथ तस्साधिस्यमित्याशमानन्दस्वाय धर्मो विरहतापरूपः इत्युक्तम् । ततः पठे स्त्रे 'न पश्यो मृत्यु पश्यति न रोग नोत दुःखना'मिति दु.सनिपेधकश्रुतिविरोधमाराधपतन कर्मजन्यतापस्सैव निषेधो न तु कर्माजन्यविरहस्य । यदि चास्स दुःखत्वेन कर्मजन्यत्वमा नुमीयते, तदा मोक्षसुखस्यापि सुसत्वेन कर्मजन्यत्वशङ्कया मोक्षसुखस्यापि विप्लव इत्युक्तम् । ततः सप्तमे लौकिकत्वस्य उपावित्वसमर्थनाय विरहस्य कर्माजन्यत्व श्रुतिमूलकमित्युक्तम् । ततोऽष्टमे सूने 'धारयन्त्यतिकृच्छ्रेणेति वाक्येनोपष्टव्य च तदित्युक्तम् । ततो नवमे सूत्रे ताशरसानुभवस्य फलत्व कापि न श्रुतमिति साधनत्वमस्त्वित्याशक्य 'ता वा वास्तूनीति श्रुतावुश्मसीति काम्यत्व लिहारफलत्वमित्युक्तम् । तेन मर्यादामार्गीयतत्त्वात्पुटिमार्गीय तत्त्वमुत्कृष्टमिति साधितम् ॥३॥ ततश्चतुर्थे एकसूत्रे अविभागाधिकरणे ताशली- ठाया नित्यत्वेन तन्मध्यपातिनां तद्दर्शन यथा नित्य तथा ताइक्साधनामावपि निजानुक- म्पया कदाचित्कमपि भक्त तर नयति चेत् तदा कचित्काल स्थापयित्वा ततस्तं वियो. जयति न वेति सशये, तोपस कादाचित्कत्वात् तत्साध्या स्थितिरपि तथैवेति नियोजय- तीति पूर्वपक्षे, नैव नियोजयतीति सिद्धान्तः। एतेनापि लीलानित्यत्व सिध्यति । एतद्यथा तथा रश्मिमाप्यप्रकाशाभ्यामनगन्त यम् ॥४॥ ततः पश्चमे एकसूत्रे तदोकोधिकरणे पुष्टिमागीय यवम्यां द्विविध सयो मुक्तिप्रकार च दर्शविला ज्ञानमार्गीयस क्रममुक्तौ निर्गम नप्रकार उच्यते । हृदयाग्रप्रद्योतनपर्यन्त विद्वदनिद्वतोस्तुल्य । निर्गमनमार्गः प्रकारश्च विद्रुपो मिन्नः । तथा हि । जीवस्थानम्य हृदयस्य यदग्र नाडीमुस तस्स जलन प्रकाशन क्रियते । चक्षुरादिभिरिन्द्रियैः स्वस्वकार्य निहाय पराडावर्तनेनेकीभूतैः, अन्यथा श्रुतिस्तेषां तेजो- मानान्यं न वदेत् । तदा जीपस्तव्यकाशितनिर्गमनमार्ग. सन् देहानिर्गच्छति चक्षुपो वा अन्येभ्यो वा शरीरप्रदेशेभ्यः । इद च सकलजीवसाधारणम् । विदुपस्त्वतावान्विशेषः । उपासनासामात् संन्यामाभगतदनुस्मृतिनैरन्तयांच हृदि स्थितन परमात्मनानुगृहीतः ·। श्रीगोपेश्वरविरचिता। ६७ सन् एकशततम्या मूर्धन्यया नाड्या निष्क्रामनीति ॥ ५॥ ततः पठे एकसूत्रे रश्म्य- धिकरणे छान्दोग्ये 'या एता हृदयस्य नाय' इसारभ्य पठ्यते 'असौ वा आदित्यः पिङ्गल' इत्यादि । अग्रे च 'अथैतैरेव रश्मिभिसीमाक्रमत' इति । अत्र ज्ञानिनो यथा विलक्षणा गतिरुक्ता, तथा रश्म्यनुसारित्वमपि लोकसाधारणं या विदुप एवेति संशये, रश्म्यनुसारी विद्वानेव निःक्रामतीति निर्णयः॥६॥ततः सप्तमे त्रिसूत्रे निश्यधिकरणे विदुप उत्क्रमणे हार्दानुग्रहकृतविशेषवत्कालकृतविशेपोस्ति न वेति संशयेस्तीति पूर्वपक्षे, पूर्वोक्तभगवदनुस्मृतिसम्बन्धस्य देहस्थितिपर्यन्तं सत्त्वात्तत्कार्यस्सानुग्रहस्सापि तथालेन कालोऽप्रयोजको नापेक्षणीय इत्युक्तम् । ततो द्वितीयस्त्रे दक्षिणायनं कृष्णपक्षश्च न बाधकमित्युक्तम् । ततस्तृतीये सूत्रे ननु गीतायामुत्तरायणादिकं गयनुकूलत्वेनोच्यते इत्याशक्य ज्ञानमार्गाद्योगमार्गो भिन्नः । तया च योगिनमुद्दिश्यैव कालविशेषस्य गति- विशेपहेतुत्वं स्मयतेऽतः कालप्रतीक्षावत्यौ गती स्मार्ते स्मार्तस्यैव, न तु ज्ञानमार्गीयस्य श्रौतस्य, इतरनिरपेक्षत्वात् । तेन विद्यावतः क्रमेण मुक्तिं प्रामुवतोपि न साधनान्तरापेक्षे- त्युक्तम् । तेनास्मिन्पादे पुष्टिमार्गीयस्य ततो मर्यादामार्गीयस्य सद्योमुक्तिप्रकारः क्रममुक्ती निर्गमनप्रकारादिकं च दर्शितम् ॥ ७ ॥ इति श्रीविद्धन्मण्डनगोकुलोत्सवात्मजगोपेश्वरविरचिताया- मधिकरणमालायां चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ - . अस्मिन्पादे तु तेन द्वारेण निर्गतस्स ब्रह्मप्राप्तिमार्गः तल्लोकः तत्प्राप्तिप्रकारचोच्यते । तत्र प्रथमे चतुःसूत्रे अर्चिराद्यधिकरणे प्रथमसूत्रे ज्ञानमार्गीयस्येव मर्यादामार्गीय- मक्तस्याप्यर्चिरादिमार्गेणैव गमनमुत सद्योमुक्तिरेव भवतीति संशयः । तत्र यथा ज्ञानिनो नियमामावस्तथाऽनापीति पूर्वपक्षे ज्ञानी एव तेन मार्गेण गच्छति, भक्तस्तु प्रायशः सद्य एव मुच्यत इति सिद्धान्तः । ततश्च क्रममुक्तियोधकतत्तदुपासनावाक्ये 'स एतं देवयानं पन्यानमापयाग्निलोकमागच्छति स वायुलोक मित्येवं भिन्नभिन्नपर्वकयनान्नानागार्गतास्त्वि- त्याशवाचिरादिनेत्येकवचनेन नानापर्व विशिष्ट एको मार्ग इति ज्ञापनात् एक एव मार्ग इति वोधनान्निरस्तेति च । ततो द्वितीयसूत्रे वायोरप्रवेशेन मार्गमेदमाशय संवत्सरलोकान- न्तरं वायुलोको निवेशनीय इति न मार्गभेद इत्युक्तम् । ततस्तृतीयसूत्रे पूर्ववदाशङ्कायां तडिलोकोपरि वरुणलोको निवेशनीय इत्युक्तम् । ततश्चतुर्थेपि पूर्ववदेवाशङ्कय वरुणलोको- परि इन्द्रप्रजापतिलोको निवेशनीय इत्युक्तम् ॥१॥ ततो द्वितीये त्रिसूत्रे आनिवा- हिकाधिकरणे प्रथमसूत्रे विद्युदनन्तरं 'तत्पुरुषोऽमानवः स एतान् ब्रह्म गमयती'त्यत्र भवति संशयः । उक्तश्रुतेर्गमयित्रैन ब्रह्मप्राप्तिरिति निश्चीयते । एवं सति यस्य वरुणादिलो- कगमनं तस्य वचनामावेन गयितृप्रात्यभावात् ब्रह्मप्राप्तिर्मवति नवेति । वचनामावेन ·चतुर्थाध्यायाधिकरणमाला। पारकाभावात् सा न भरतीति पूर्वपक्षे तनाप्यातिमाहको भगवदीय एव ब्रह्म प्रापयति । प्रजापतिलोकोत्तर ब्रह्मलोकस्य सत्त्वात्तत्प्राप्तिरपि भागैक्यात् प्रापकममानव पुरुषमपेक्षतेऽतो यत्र स नोक्तस्तत्रापि सोवगन्तव्य इति । ततो द्वितीये सूने अचिरादिमार्गगतानामपुनरावृ- विश्रवणात् देवयाने पथि ब्रह्मपिदामेवाधिकाराच तादृशब्रह्मज्ञानेन सद्योमुक्तिसम्भवे क्षषि- ष्णूना लोकानां परप्राप्तिविलम्पजनकाना वान्छायां'यत्कर्मभिर्यतपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यदि- न्युपक्रम्य 'सर्व मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेजसा ।म्वर्गापवर्ग मद्धाम कथञ्चिद्यदि वान्छती ति बायोक्तभक्तिसुख हित्वान्यवाञ्छायां को हेतुरित्याकालायां खसृष्टदेवयानमार्गानर्थक्य- परिजिहीर्पया काश्चिज्ज्ञानिनो भक्तांश्च व्यामोहयतीति व्यामोह एव हेतुरित्युक्तम् । तत्त- स्तृतीये तडिलोकादरुणलोकादिप्राप्त्यनन्तरं यस ब्रह्मप्राप्तिस्तस तलोकसम्बन्धी ब्रह्मप्रापकः पुरुपोस्ति न येत्याशङ्काया विद्युल्लोकस्य ब्रह्मपुरुषेणैव वरुणादिलोकगतस्यापि ब्रह्मप्राप्ति' न तु तलोकस्यात्, नापि पुरष पिना 'तान् वैद्युतात्पुरुषो मानस एस ब्रह्मलोकान् गम- यतीति श्रुतेरित्युक्तम् । वृत्तो वितरलोकन्यायेन विद्युल्लोकस्सातिकान्तत्वावरुणलोकादि- स्वसैव ग्राह्यत्वेनास्तीति पूर्वपक्षोप्युक्तस्तेनाधिकरणान्तरत्व सूचितम् । माष्ये तु पूर्व- पक्षो न दृश्यते । इय च वाजसनेयके ब्रह्मलोकान् गमयतीति पठ्यते । छान्दोग्ये तु ब्रह्मेति पाठभेदेन पथ्यते । तनायं भावः । मक्त तु वैकुण्ठलोक नयति, ते वैकुण्ठा बहु- निवा इति ब्रह्मलोकानियुक्तम् । ज्ञानमार्गीय त्वक्षरब्रह्म प्रापयतीति ब्रह्मेत्युक्तम् । तेन क्रममुक्तये मार्गी विचारितः ॥२॥ ततस्तृतीयेप्टसूत्रे कार्याधिकरणे क्रममुक्तौ फल चिन्त्यते । तर प्रथमे सूने 'स एतान् ब्रह्म गमयती'त्यत्र ब्रह्मपदेनानिकृत परब्रह्मोच्यत उत कार्यरूपो ब्रह्मलोक इति सशये ब्रह्मपदेन परब्रह्मान नोच्यते, तस्स व्यापकत्वेन देशविशेष- गमयिनोरनपेक्षितत्वाकार्यब्रह्मलोकोन वक्तन्य इति वादरिराचार्यों मन्यते इत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूने 'ब्रह्मलोकानगमयति तेपु तेषु लोकेपु परा परामतो वसन्ती'ति श्रुतौ बहु- लेन यासाधिकरणत्वेन च विशेपितत्वादपि कार्यरूप इत्युक्तम् । ततस्तृतीयसूले उपा- सनाप्राप्यम्य कार्यले ब्रह्मपदव्याकोपमाशक्य प्रासामीप्याब्रह्मलव्यपदेश । तल्लोकस्थि- ताना ब्रह्मप्राप्तामन्यलोकाव्यवधानात्मामीप्य, तेन लक्षणया ब्रह्मपदप्रयोग इत्युक्तम् । तत. चतुर्यसूने तस्स कार्यले 'आनलमवनालोका पुनरावर्तिनोऽर्जुने ति वाफ्यातत्तः पुनरा- वर्तन्ते । यत्र तु न तेपामिह पुनरावृत्तिरम्ती'बुच्यत इति कथ तस्य कार्यत्वमित्याशक्य कल्पसमाती कार्यस्स ब्रह्मलोकम्य नाशे चतुर्मुसेन ब्रह्मणा सह ततोऽपि पर ब्रह्म प्राप्नु- वन्ति । 'वेदान्तविज्ञानसुनिधितार्था सन्यामयोगायतयः शुद्धसत्ताः । ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात्परिमुच्यन्ति सर्व' इति श्रुतेरित्युक्तम् । तत पचमे 'ब्रह्मणा सह ते मर्ये मम्यासे प्रतिममरे । परम्पान्ते कृतारमान प्रविशन्ति पर पदमिति स्मृतिरपि प्रमा णमेनोक्ता ! एन पयरच्या पूर्वपक्षः । तत पठे सूने गोण्या मुख्यवृत्त्यपेक्षया निर्यसत्वेन ·श्रीगोपेश्वरविरचिता। मुख्यया वृत्त्या परमेव ब्रह्मात्रोच्यत इति 'जैमिनिसिद्धान्त उक्तः । ततः सप्तमे सूत्रे कौशीतकिश्रुतौ अग्न्यादिलोकवसजापतिलोकप्राप्तिमुक्त्वाग्रे स ब्रह्मलोकमिति ब्रह्मलोकस्य चतुर्मुखलोकातिरेकेण दर्शनान्न ब्रह्मलोकः प्रजापतिलोक इत्युक्तम् । तेन 'वेदान्तविज्ञानेति श्रुतेः 'ब्रह्मणा सह ते सर्व' इति स्मृतेश्च प्रलयविषयत्वेनात्र तद्विपयाभावान्न ताभ्यां न स पुनरावर्तत' इति श्रुतिविरोध इति सिद्धम् । ततोऽष्टमे 'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मित्यस्य विवरणर्चि परेणैव ब्रह्मणा सह कामभोगलक्षणा प्राप्तिः फलत्वेन सिद्धा, अतः परप्राप्तावेव श्रुतितात्पर्य- मित्यस्या अपि श्रुतेर्न कार्यलोके तात्पर्यम् , किन्तु नित्यलोक इति युक्तिरुक्ता । वादरिमतं पूर्वपक्षत्वेनोक्त्वा सिद्धान्तत्वेन जैमिनिमतकधनादयमेव पक्षो वेदव्याससम्मतः।तेनादावपिं ततोऽहस्ततः सितं पक्षं तत उदगयनं ततः संवत्सरं ततो वायुं ततो देवलोकं तत आदित्यं ततश्चन्द्रमसं ततो विद्युतं ततो वरुणं तत इन्द्रं ततः प्रजापति ततश्चामानवेन पुरुषेण ब्रह्मप्राप्तिरिति निर्णयः सम्पद्यते ॥३॥ ततश्चतुर्थ एकसूत्रे अप्रतीकाधिकरणे अर्चि- रादिलोकप्राप्तिर्हि उपासनाफलम् । एवं सत्यमानवः पुरुषस्तान् सर्वान् ब्रह्म प्रापयत्युत कां. श्चिदेवेति संशये अविशेषेण सर्वानेवेति पूर्वपक्षे, ये हि उपास्येपु भगवद्विभूतित्वं ज्ञात्वोपासते तान्नयति, न तु श्रुतिब्रह्मत्वेनोपासनायाः फलसाधनत्वमाह, न तूपास्येषु ब्रह्मत्वमित्येवं ज्ञात्वोपासते तान्न वाऽसत्त्वमनुसन्धायाप्युपासनायाः फलत्वाय ब्रह्मलेन भावकान्नयतीति या- दरायण आचार्यों मन्यते । भक्तस तु ममानवपुमपेक्षाभावात् खयमेव ब्रह्मलोकान् प्राप्नोति इत्युक्तम् । तेनात्रोपास्यानां लिङ्गवलेन ब्रह्मत्वं, तथा तदुपासने परम्परया साक्षाद्वा ब्रह्मप्रा- प्तिरिति सिद्धम् ॥४॥ततः पञ्चमे एकसूत्रे विशेपाधिकरणे ज्ञानमार्गीयाणां भक्ति- मार्गीयाणां चाविशेषेणैव परप्राप्तिरुत कश्चिद्विशेषोस्तीति संशये, विशेपो नास्ति, उभयोरपि परब्रह्मोपासकत्वादिति पूर्वपक्षे, 'ब्रह्मविदाप्नोति परं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमें व्योमन् सोचते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता' इति श्रुतिर्विशेष दर्श- यति । तथा हि ब्रह्मविदक्षरब्रह्मविदाप्नोति सान्निध्यादक्षरमेवाप्नोति एतावानों यो वेदे- त्यन्तयोक्तः । अथ परमाप्नोतीत्यस्यार्य उच्यते निहितमित्यादिना । अत एव मध्ये क्रियापदमुमयसम्बन्धित्वज्ञापकमुकम् । तत्प्राप्तिश्च मर्यादापुष्टिभेदेन द्वेधा । तत्रादौ मर्यादायामुच्यते । इहायमाश्यो ज्ञेयः । 'नायमारमा प्रवचनेनेति श्रुत्या भगवद्वरणातिरि- क्तसाधननिरासः क्रियते पुरुषोत्तमप्राप्तौ । एवं सत्यक्षरब्रह्मज्ञानस्य तत्साधनत्व उच्यमाने तद्विरोधः सात, तेनैवमों निरूप्यते । ज्ञानमार्गीयाणामक्षरनानेनाक्षरप्राप्तिस्तेषां तदेकप- यवसायित्वात् । भक्तानामेव पुरुषोत्तमपर्यवसायित्वात् । तथा च ब्रह्मविदं चेद्भगवान् वृणुते तदा मक्तिरुदेति । तत्प्रचुरभावे सति स्वयं तदृदि प्रकटीमविष्णुः ससानभूतं च्यापिवैकुण्ठं तद्गुहायां हृदयाकाशे प्रकटीकरोति तत्परमव्योमशन्देनोच्यते । तया च गुहायां परमे व्योमि निहितं यो वेद स परमाप्नोतीत्यर्थः सम्पद्यते । अथ शुद्धपुष्टिमार्गे- ऽजीकृतस व्यवस्थामाह-सोचत इत्यादिना । अनायमभिसन्धिः । यया खयम्प्रकटी- ·. चतुर्थाध्यायाधिकरणमाला । भूय लोके लीलां करोति, तथालनुग्रहवशात् खान्तःस्थितमपि भक्तं प्रकटीकृत्य तल्लेहा- तिशयेन तद्वशः सन् स्वलीलारसानुभवं कास्यत्तीति स भक्तो ब्रह्मणा परब्रह्मणा पुरुषो- तमेन सह सर्वान्कामानश्नुत इति । चकारा देवं सततयुक्ता ये' इति प्रश्ने ‘मय्यावेश्य मनो ये मां' 'ये त्वक्षरमनिर्देश्यमित्यादिस्मृतिसङ्ग्रहः । एवं सति ज्ञानमार्गीयाणामक्ष- रप्रातिरेव, भक्तानामेव पुरुपोत्तमप्राप्तिरिति सिद्धम् ॥५॥ इति श्रीविदन्मण्डनगोकुलोत्सवात्मजगोपेश्वरविरचिताया- मधिकरणमालायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ द्वितीयपादे सद्योमुक्तिकममुक्त्योः प्रकार दर्शयित्वा तृतीये प्राप्यस्वरूपं प्राप्तिप्रका- रश्च क्रममुक्तौ दर्शितः। समाप्तौ च ज्ञानमार्गीयभक्तिमार्गीययोः सद्योमुक्तावपि तत्क्रतुन्या. यादक्षरप्राप्तिपुरुषोत्तमप्राप्तिरूपो विशेषः फले दर्शितः । इदानी तादृशफलानुभवे प्रकार- श्चिन्त्यते । तत्र प्रथमे चतुःसूत्रे सम्पद्याविर्भावाधिकरणे 'ब्रह्मविदानोति पर'- मित्युपगम्य 'सोश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते'त्यत्रेदं सन्दिह्यते । किमन्तः- स्थित एवाश्नुत उत पुनर्जन्म प्राप्येति । 'न स पुनरावर्तत' इति श्रुतेरन्तःस्थित एवेति पूर्व- पक्षे प्रभोरत्यनुग्रहवशात् स्वरूपात्मकभजनानन्ददित्सायां तत्कृत आविर्भावो मुक्तानामपि भवत्येव । भूमविद्यायां आत्मत आविर्भावतिरोभावावितिश्रावणात् । न चापुनरावृत्तिश्रु- तिविरोधः । तत्रेहेतिपदेन प्रपञ्च एव तन्निषेधात् । लीलायाश्च प्रपञ्चातीतत्वात् । तेनास्सा श्रुतौ ब्रह्मणा सह भोगो जीवस्य शरीरमन्तरानुपपद्यमानस्तुदाक्षिपतीत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे आविर्भूतस्य सृष्यादाविव बन्धसम्भवमाशङ्कच 'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मित्यत्र मुक्तिप्रतिज्ञानादाविर्भूतौ मुक्त एवेत्युक्तम् । ततस्तृतीयसूत्रे ब्रह्मणा सहेलत्र ब्रह्मपदं सगु- णपरमेव युक्तं, भोगस गुणसाध्यत्वादित्याशङ्कय 'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मित्युपक्रम्य तत्पाठा- द्गुणातीतस्यैव प्रकरणमिति ब्रह्मपदं गुणातीततत्परमेव । ततश्चतुर्थसूत्रे ब्रह्मविदिति भिन्नं वास्यं सत्यं ज्ञानमनन्तमिति भिन्नं वाक्यमतः कथं साकाइत्वमित्याशङ्कचैतयोमध्ये तदे- पाम्युक्तेति श्रुतिदर्शनादस्ति साकाक्षत्वमित्युभयोरैकार्थ्यमविवादमित्युक्तम् । तेन ब्रह्मसा- युज्यं प्राप्तोप्यतिकृपया पहिराविभूतो ब्रह्मणा सह सर्वान्कामानभुत इति पूर्वसूत्रद्वये सि- धम् । अग्रिमस्त्रद्वये च तद्रझ न सगुण किन्तु परमेवेति सिद्धम् ॥१॥ ततो द्वितीयेष्ट सूत्रे नामाधिकरणे प्रथमस्त्रे आविर्भूतो जीवः प्राकृतेन शरीरेण भजनानन्दं मुझे उत्ताप्राकृतेनेति संशये, मोगस लौकिकत्यातदायतनमपि प्राकृतमेव युक्तमतः प्राकृतेनेति पूर्वपक्षे, अप्राकृतेनैव सत्यज्ञानानन्दात्मकेन शरीरेण पूर्वोक्तानश्रुते इति जैमिनिराचायों मन्यते । अक्षरब्रह्मणः पुरुषोत्तमायतनरूपत्वात् तदात्मकमेव शरीरं तस्य वक्तुमुचितं, न तु प्राकृतम् । ततो द्वितीयस्ये चिन्माण रूपेण कामान् भुझे, न तु विग्रहेणेति औडुलो- भिपवाश्यं पूतिमेव । ३ भाप्योपन्यतश्रुत्वा तसर्थ नविदं विषयवाश्यम् । - ·श्रीगोपेश्वरविरचिता। ७१ , मिराचार्यों मनुते । ततस्तृतीयसूत्रे 'कृत्वः प्रज्ञानघनः' 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इति श्रुत्यो- रविशेषेण प्रामाण्यावासत्वचिन्मात्रत्वाभ्यां युक्तेन शरीरेणेति बादरायणाचार्यों मन्यत इति सिद्धान्त उक्तः । ततश्चतुर्थे तादृशविग्रहप्राप्तौ ब्रह्मसङ्कल्परूपो हेतुरुक्तः । तथा च यस्य तादृशसङ्कल्पविषयत्वं तस्य तादृशविग्रहप्राप्तिर्न सर्वस्य, 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्य' इति श्रुतेरित्युक्तम् । ततः पञ्चमे सूत्रे पुष्टिमार्गीयस्यैव तादृशविग्रहदाने अनन्याधिपतित्वरूपो हेतुरुक्तः । ततः पठे सूत्रे 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येदिति श्रुतिब्रह्मविदो द्वितीयज्ञाननिषेधमाहेति कामभोगासम्भवात्तदाक्षेप्यो देहोपि न सम्भवतीति वादरिराचार्यों मनुत इत्युक्तम् । ततः सप्तमसूत्रे 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इति श्रुत्या ब्रह्मज्ञानं परप्राप्तिसा- धनमित्युच्यते, नायमात्मेति श्रुत्या तु वरण तत्प्राप्तिसाधनमित्युच्यते । तथे हैव समवनीयन्ते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येती'ति श्रुत्या लयः फलमुच्यते, सोश्नुत इत्यत्र कामभोगः फलमुच्यते । एवं सति श्रुतिविरोधपरिहाराय ज्ञानमार्गीयस्य ब्रह्मज्ञानेनाक्षरप्राप्तिः सा लयरूपा । पुष्टिमा- गीयस्य तु भक्तस्य 'सोनुत' इत्यादिनोक्ता पुरुषोत्तमप्राप्तिरूपा । सा च वरणेन तत्सहितया भक्त्या वेति श्रुतिव्यवस्थया पुष्टिमार्गीयस भक्तस्य भोगसाधनभूतविग्रहो निष्प्रत्यूहः । 'तत्केन कं पश्ये'दिति श्रुतिस्तु मर्यादामार्गीयस्य ब्रह्मज्ञानसामयिकीमवस्थामाहेति जैमिनिः शरीरसद्भावं मनुते । ततोप्टमे सूत्रे तच्छरीरं कीदृशमित्यपेक्षायां 'आत्मतःप्राण आत्मत आशे'- त्यादिना प्राणाशास्मराकाशतेजोबाविर्भावतिरोभावान्नबलविज्ञानध्यानचित्तसङ्कल्पमनोवाना- ममत्रकमैतत्सर्वान्तानामुक्तत्वाद्भूमजन्यं केवलानन्दप्रधानमिति बादरायणाचार्यों मन्यते । तथा च मुक्तस्य यच्छरीरं तदेवमात्मजन्यत्वेन भूताजन्यत्वादशरीरं, विषयश्रुतौ तदायत- नत्वाच शरीरमित्युभयविधमिति न पूर्वोक्तश्रुतिविरोधः । नन्वेकस्य मुक्तजीवदेहस्य विरु- द्धोभयधर्मवत्त्वं कथमिति चेन्न । द्वादशाहस्य 'यः कामयेत प्रजायेयेति स द्वादशरात्रेण यजेते'ति यजतिचोदनया द्विरात्रादिवदहीनत्वं, 'द्वादशाहमृद्धिकामा उपेयुरित्युपैतिचोद- नया च सत्रत्वं तद्वदविरोधादिन्युक्तम् । तेनास्मिन्नधिकरणे सम्पद्याविर्भावसूत्रोक्तो मुक्त- स्याविर्भावो विचारितः॥२॥ ततस्तृतीये द्विसूत्रे तत्त्वभावाधिकरणे आत्माप्रकरणा- दिति सूत्रद्वयोक्तब्रह्मस्वरूपं विचार्यते । तत्र प्रथमसूत्रे भगवच्छरीरे अप्राकृतत्वं निर्णीयते । खप्ने यथा वासनावशादविद्यमानानामप्यर्थानां दर्शनं भवति तथा भगवदिच्छावशात्तवापि प्राकृतानां व्रणश्रमादीनां दर्शनमिति ज्ञेयम् । भगवान् आसुराणां प्राकृतगुणे तमस्येव दु:- खात्मके लयं चिकीर्षुः स्वस्मिन् प्राकृतत्वबुद्धिसम्पादनाय तादृशीमिव लीलां प्रदर्शयत्यतो न प्राकृतत्वशागन्धोप्यत्र । भगवति विपरीतलीलादर्शनं तु आसुरव्यामोहाय । 'निर्दोपश्चे- कथं विष्णुमनुष्येषु प्रजायते । चिन्ताश्रमव्रणाज्ञानदुःखयुग्दृश्यते कथम् । एवं मे संशयो ब्रह्मन् हृदि शल्य इवार्पित' इति नारदप्रश्ने 'स्त्रीपुंमलानुपड्गात्मा देहो नास्य विजायते । किन्तु निर्दोपचैतन्यसुसनियां खकां तनुम् । प्रकाशयति सैवेयं जनिर्विष्णोर्न चापरा ।

·चतुर्थाध्यायाधिकरणमाला। तथाप्यासुरमोहाथ परेपां च क्वचित् कचित् । दुःखाज्ञानश्रमादींश्च दर्शयेच्छुद्धसद्गुणः । क प्रणादि क्व चाज्ञानं खतनाचिन्त्यसद्गुणे । दौलम्याच्चैव मोक्षस्य दर्शयेत्तानजो हरिः। कृष्णो प्रत्यक्तदेहोपि त्यक्तदेहस्स देहवत् । लोकानां दर्शयामास स्वरूपसदृशाकृतिम्' इति ब्रह्माण्डपुराणे ब्रह्मवाक्येम्प इत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे एवमन्येपामपि धर्माणां दर्श- नमस्त्वित्याशय 'लोकवत्तु लीलाकैवल्य मिति न्यायेन ते सन्त एव प्रतीयन्ते, ये रिंगणादि- लीलासु परिच्छिन्नत्वादयः तेपां कैवल्य एव प्रवेशश्वेत्युक्तम् ॥३॥ ततश्चतुर्थे दिसूत्रे प्रदीपाधिकरणे प्रथमसूत्रे ननु पूर्णज्ञानक्रियाशक्तिमता ब्रह्मणा सह अतादृशस्य भक्तस्स भोगकरणं सम्भवति नवेति संशये 'न तत्सम' इति श्रुत्या ब्रह्मसाम्यस्य क्वाप्यभावान्न सम्भ- वतीति पूर्वपक्षे भगवांस्तस्मिन्नाविशति यदा तदाऽयमपि तथैव भवतीति ब्रह्मावेशेन तौल्यसम्पादनात्सर्वमुपपद्यते । यथा प्राचीनः प्रकृष्टो दीपः स्नेहयुक्तायां वामर्वाचीनाया- माविष्टः खसमानकार्यक्षमां तां करोति, लेहाधीनस्थितिथ्य भवति स्वयं तथानापीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः ‘भर्ता सन् प्रियमाणो विभर्ति एको देवो वहुधा विनिष्ट' इति । न चात्रा- न्तर्यामिरूपेण प्रवेशः शनीयः । तस्यैकविधवेन वहुधेतिपदव्याकोपात् । अतः 'सोनुत' इति श्रुत्युक्तफलभोगो यथा भवति तदनुरूपो यः प्रवेशः सोत्र बहुधेति पदेन अमिप्रेयते । अत एव देवपदम् । खरूपानन्ददानाद्भावोद्दीपनात् पूतनादिमुक्तिदानेन खमाहात्म्यद्योतनाद्वैकुण्ठादिस्थितेश्च । तदुक्तं निरुक्ते 'दिवो दानाद्वा दीपनाद्वा द्योतनाद्वा द्युसानो भवतीति वा यो देव' इति । किञ्च, भक्तानां कामभोजनार्थ क्रीडाकरणालीडा- यामेव जयेच्छाकरणाद्वक्तः सह व्यवहारकरणाशक्तेषु स्खमाहात्म्येच्छादियोतनान्न पारयेहं त्याशी प्रणयिनी मित्यादिभिः स्तुतिकरणाद्भक्तप्रतिपत्तिदर्शनेन कालीयदमनादौ मोद- करणात् तेष्वेव मक्तिमदकरणात् ते स्वप्नेपि प्रियमेव पश्यन्तीति स्वप्रकरणात्तेपां कान्तिक- रणादिच्छाकरणाद्वा तन्निकटे गमनादपि देवः । तदुक्तं धातुपाठे 'दिवु क्रीडाविजिगीपा- व्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदखनकान्तिगतिपु' इति । ततो द्वितीयसूत्रे तादृशमोगाङ्गीकारे 'न तदश्नोति कन्चन न तदनोति कश्चन' इति श्रुतौ भोगाभावकथनात्तद्विरोधमाशय मुषुप्तौ ब्रह्मप्राप्तौ च ब्रह्माविर्भावात् सुषुप्तिरस्या विषयः, न तु ब्रह्मप्राप्तिरिति विपयभेदान्न श्रुत्योर्विरोप इत्युक्तम् ॥४॥ ततः पञ्चमे पट्सूत्रे जगद्यापाराधिकरणे प्रथमसूत्रे ब्रह्मणा सह मोगकरणं लाफिकव्यापारयुतमुत नेति संशये मोगस्य सर्वत्र लौकिकव्यापारयु- तत्वादिदमपि तद्युतमिति पूर्वपक्षे 'ब्रह्मविदामोति परम्' इति मुक्तेः प्रकरणात् 'न यत्र कालोनिमिपां परः प्रभुः कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान्प्रधान मिति वाक्याजगतोसन्निहितत्वाच लोकसम्बन्धिव्यापाररहितमित्यु- क्तम् । ततो द्वितीयस्त्रे 'सर्वहि पश्यः पश्यतीति मुक्तिप्रकरणे सर्वविषयकदर्शनमुच्यते इति मुक्तम्प जगन्यापारराहित्यं नोपपद्यते इत्याशयान सर्वपदं लीलासम्बन्धि यत्सर्व तत्सरं, ·श्रीगोपेश्वरविरचिता। सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्या इतिवदिति जगद्यापारराहित्यं सूपपन्नम् । तेन मुक्तिप्रकरणप्र- वेशाल्लीलानामपि नित्यत्वं सूचितम् । ततस्तृतीयसूत्रे लीलाविशेषणीभूतानां तत्तद्देशतत्त- कालतत्तद्भक्तदेहानां नित्यत्वेन 'वस्त्वद्वमायास्य' इति प्रभुणोक्ते तदाशया तस्य भक्तस्य स्थिति पपद्यते । लीलानां निसत्वेन द्वितीयदिनरूपस्य कालस्य तदागमनस्य पूर्वदिवस उक्तिसमयेपि सत्त्वात् । तथा श्व इति प्रभूक्तिरपि तत एव नोपपद्यत इत्याशक्य 'सर्वमा- प्नोति सर्वश' इति श्रुतिरेकस्यैव भक्तस्य सर्वैः प्रकारैः सर्वलीलारसाप्ति वदति । तथा चैत- च्छुतिप्रामाण्याद्यत्स्वरूपं प्रति 'श्वस्त्वद्गृहमायास्य' इति वदति तस्य स्खगेहे प्रथमदिने भगव- स्थितिज्ञानं न भवति । यथा नित्यव्यापकशब्दवादिजैमिनीयमते व्यञ्जकस्य वायोलने- ऽभावेन न वर्णात्मकशब्दस्य सर्वत्र सदा ज्ञानं, तथात्र लीलादिव्यचकभगवदिच्छाभावेन न भगवस्थित्यादिज्ञानं भवतीत्युक्तम् । ततश्चतुर्थे सूत्रे एतद्रूपे युक्तिगम्यत्वाभाव इत्या- 'शा 'नेपा तर्केण मतिरपनेया, परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते खाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चे'त्यादिश्रुतिः 'अलौकिकास्तु ये भावा न तांस्तर्केण योजयेत्' 'नहि विरोध उभयं भगव- ती'ति स्मृतिश्च तमेवार्थमाहेतीष्टापत्तिरित्युक्तम् । तेन लीलाविशिष्टमेव ब्रह्म परमफलं रसो वै सः रस५ वायं लब्ध्वानन्दी भवतीति श्रुतेश्चेति साधितम् । ततः पञ्चमे सूत्रे लीलावि- शिष्टस्यैव परमफलत्वे हेवन्तरमुच्यते । सोऽश्चत इति श्रुतौ भक्तस्य सर्वकामभोगे ब्रह्मणः सहभावःश्राव्यते। स च मोगमात्रे, भोग एव यत्साम्यं भक्तानुरूपत्वेन तत्तौल्यं तस्य ज्ञाप- कम् । अतोपि फलं लीलाविशिष्टं ब्रह्मैवेति सिद्धम् । मात्रपदेन 'न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यत' इति श्रुतिविरोधोपास्तः। ततः पठे सूत्रे कर्मफलभोगानन्तरमावृतिवदत्राप्यावृत्तिर्भविष्यती- साशय 'नतेपां पुनरावृत्तिरस्ती'ति श्रुतेनिनां न सा, 'यमेवैप वृणुत' इति श्रुतेर्वरणलभ्यः पुरुषोत्तमः फलं, स चाक्षरात्परतः पर इति श्रुतेरक्षरात्परस्तत्प्राप्तिब्रह्मविदित्यनेन योध्यते । वाक्यं परप्राप्तिप्रकाशनसामर्थ्येन भक्तानामनावृत्तिं वोधयतीत्युक्तम् । अत्र मायावादिनो मोक्षे मोगं नाङ्गीकुर्वन्ति, ते त्वेवं निरसनीयाः । 'ससम्बोधं मोक्षं श्रुतिसिद्धं निश्चित्याचार्येणायं विभागो दर्शितस्तमिमं नास्तिक्यमवलम्ब्य प्रान्सा वा सूत्रार्थान्यथाकरणेन मान्ययन्तु । श्रुतीनां नार्थवादत्वम् , सर्वत्रार्थवादत्वप्रसङ्गात् । निःसम्बोधे तु मोक्षे न प्रेक्षापूर्वकारी प्रवर्तते । संसारावस्थायां तावद्देवलोकादिपु पर्या- येण सुखतारतम्यं लभन्ते, मुक्तः पुनः सुपुप्तवन्न किञ्चित् । स्वरूपचैतन्यं तु विद्यमा- नमप्यसत्सममेव । न हि तचैतन्यान्तरेण संवेद्यते । तस्यैवाभावात् । न च वचैतन्यतः संविदस्तु । चैतन्यव्यतिरिक्तसंविदनम्युपगमात् । अम्युपगमे च भेदप्रसङ्गेन मायावाद- हानिरेव स्यात् । ससम्बोधे तु मोक्षे सर्वमाविर्भूतं सल्लक्षणं वोधस्य रूपम् । मनः सर्वज्ञं सर्व- शक्तिभिन्नाभिन्नरूपं च । तेन तदवगति तोन्यथेति' । 'अत्रैतत्सिद्धम् । ज्ञानमार्गीयाणां तद्रीत्याऽदृश्यत्वादिगुणकाक्षरोपासने तत्क्रतुन्यायेन तादृशेक्षरे ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीति श्रुत्यु- १० वेदा.

·चतुर्थाध्यायाधिकरणमाला। क्तो लयः। अक्षरस्य 'तद्धाम परमं मम' इति वाक्योक्तभगवद्धामत्वज्ञानपूर्वकं नित्यभगवल्लो- कत्वेन भगवदभिन्नत्वेन दहरायुक्तरीयोपासने यथाधिकार सालोक्यादिचतुष्टयप्राप्तिः। आ- दित्याद्युपासनानामहोपासनालाचिरादिकमेण गत्यामानवेन पुरुषेण भगवल्लोकप्राप्तिरैश्व- श्वर्यादिमोगश्च । उपासनायां मर्यादामस्तिसाहित्ये वैकुण्ठादिलोकेषु भगवत्सेवकत्वमधिकम् । तदा भगवदनुभवः । तत्रापि भक्तेरुत्कटत्वे तु भगवचरणे कौस्तुभादौ वा प्रवेशेन भग- वत्सायुज्यम् । अनुग्रहविशेपेण पुष्टिभस्तौ तु 'भत्त्या मामभिजानाति' इत्युक्तरीत्या स्वस्मिन्प्रवेश्य भूमविद्योत्तरीत्या पुनः पृथगाविर्भाव्य भजनानन्दानुभावने 'सोश्नुत' इति श्रुत्युक्तरीतिक भोगं कारयतीति । आचार्यकृपयैवायमध्यायार्थः प्रकाशितः । अतो विशेपजिज्ञासा प्रकाशेन प्रपूर्यताम् ॥१॥ फलमालामलब्ध्वास्य रचितां पुरुषोत्तमैः । कृता गोपेश्वरेणेयं नातो व्यर्थः परिश्रमः ॥२॥ इति श्रीविद्धन्मण्डनगोकुलोत्सवात्मजगोपेश्वरविरचिता- यामधिकरणमालायां चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥

·मुद्रितपुस्तकानि । - ०-० रु. १-०-० अमूल्यम् । ९ रु.१ १ सेवाफलम् । द्वादविवरणसमेतम् । २. निरोधलक्षणम् । पविवरणसमेतम् । ३ सन्यास निर्णयः । अएविवरणसमेतः । (जलभेदः । चतुर्विवरणसमेतः । ४१ पञ्चपद्यानि । विवरणद्वयसमेतानि । (सेवाफलम् । विवरणत्रयम् । ५ श्रीपुरुपोत्तमनामसहस्रम् । नामचन्द्रिकायुतम् । रु. ०-१०-० ६ तैत्तिरीयोपनिपद्भाप्यम् । जयगोपालभट्टकृतम् । ७ शृङ्गाररसमण्डनम् । श्रीविहलेश्वरप्रकटितम् । ८ श्रीमधुराष्टकम् । पविवरणसमेतम् । प्रेमामृतम् । श्रीविट्टलेश्वरकृतवितिसमेतम् । परिवृढाएकम् । श्रीगोपेश्वरकृतटीकासमेतम् ।। १० वेदान्ताधिकरणमाला । श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीता । ११ भक्तिवर्धिनी । चतुर्दशटीकासमेता । १२ विविधनामावली। टीकासमेता। । १३ श्रीमती टिप्पणी । श्रीमद्विट्ठलेश्वरप्रणीता। १४ रासपञ्चाध्यायीप्रकाशः। 15 Discuss how far Sai karacharya truly represents the view of the author of the Brahma-Satras. ( Zala Vedanta prize Essay) Rs. 1 प्रापणस्थानम- १. चुनीलाल बुकसेलर, घडामंदिर भूलेश्वर, मुंबई. २. नडीयाद पुष्टिमार्गीय पुस्तकालयः, नडीयाद. अ. पंडित मुख्याजी गोकुलदासजी, श्रीविट्ठलनाथ पाठशाला, कोटा, राजपुताना. ४. पंडित गद्दलालानी पाठशाला, केधिलाट्रीट मूलेश्वर, मुंबई रु.१-४-० 00 Ptiated by ramchandra iam Shedge, at the 'Nirnaya ngar' Press, 27, Kolbbat lade, Bombay, Polluted bg BelucbusdaTolilja Telivala B. A. LL B., Vakil, Iligh Court, Khattar Baaldiagr, C.P. Tank Road, Girgaon, Bombay ·MAIT|HTCOINORMOHIPI PIMOHAMMOfliliClibiliTCIMHARIES IOCEEDED श्रीकृष्णाय नमः। श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्ध- श्रीसुबोधिनीप्रकाशः। श्रीमद्गोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः। सुरतिस्थश्रीमहोस्वामिश्रीत्रजरनचरणप्रेरणया 'सुरतना शेठ गंगाराम वनदास भरतीचा' इत्यस्य द्रव्येण 'भृणुपुरस्थ मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला बी. ए., एल् एल्. बी. वकील हाद कोर्ट ' इत्यनेन संशोध्य 'गुजराती न्यूस' मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकटीकृत । श्रीवल्लभान्दा ४४८. सवत् १९८३. मूल्यमेकमुद्रिका। GOOOO D0000ODOC 1 ·मुद्रितपुस्तकानि । . रु. ०-१०-० अमूल्यम् । ९. १ सेवाफलम् । द्वादश विवरणसमेतम् । २ निरोधलक्षणम् । पविवरणसमेतम् । ३ संन्यासनिर्णयः । अष्टविवरणसमेतः । (जलभेदः । चतुर्विवरणसमेतः । ४१ पञ्चपद्यानि । विवरणद्वयसमेतानि । (सेवाफलम् । विवरणत्रयम् । ५ श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । नामचन्द्रिकायुतम् । ६ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम् । जयगोपालभट्टकृतम् । ७ शृङ्गाररसमण्डनम् । श्रीविठ्ठलेश्वरप्रकटितम् । ८ श्रीमधुराष्टकम् । पड्विवरणसमेतम् । [प्रेमामृतम् । श्रीविठ्ठलेश्वरकृतवितिसमेतम् ।। परिवृढाष्टकम् । श्रीगोपेश्वरकृतटीकासमेतम् । १. वेदान्ताधिकरणमाला । थीमत्पुरुपोत्तमप्रणीता । ११ भक्तिवर्धिनी । चतुर्दशटीकासमेता । १२ त्रिविधनामावली। टीकासमेता। १३ श्रीमती टिप्पणी । श्रीमद्विट्टलेश्वरप्रणीता। १४ रासपश्चाध्यायीप्रकाशः। 15 Discuss how far Saitkaracharya truly represents the view of the author of the Brahma-Satras. (Zala Vedanta prize Essay) प्रापणस्थानम्- १. चुनीलाल बुकसेलर, वडामंदिर भूलेश्वर, मुंबई. २. नडीयाद पुष्टिमार्गीय पुस्तकालयः, नडीयाद. ३. पंडित मुग्व्याजी गोकुलदासजी, श्रीविठ्ठलनाथ पाठशाला, कोटा, राजपुताना. १. पंडित गहलालानी पाठशाला, येथिलस्ट्रीट भूलेश्वर, मुंबई. 0-0 रु.२-०-० Rs. 100 Printed by ramehandra lena Shedge, at the Kirnaya sagar' Prets, 23 holbhat Lane, Bombay Pablished by Malechar lra Tolillas Telitale B A, LLD, Takll, High Court, Khatir Buildings, C.P. TIk Poad, Girgion, Bombay ·श्रीकृष्णाय नमः। प्रास्ताविकम् । श्रीमदाचार्यश्रीमदल्लभाषीश्वरमणीतग्रन्येपु श्रीसुबोधिनी मूर्धन्येति बहूनां विदु- पामभिमायः । श्रीसुबोधिनी श्रीमदाचार्यचरणः प्रणीता प्रथम-द्वितीय तृतीय-दशम- स्कन्धेषु उपलभ्यते । एकादशस्कन्धस्याध्यायचतुष्टयोपर्यपि दृश्यते । एतन्मूलश्रीसुवो- चिन्या मुद्रणं नित्यस्वरूपब्रह्मचारिणा कृनमेव पूर्वम् । तदनन्तरं श्रीमद्गोस्वामिकुलति- लकश्रीगोवर्धनलालजीमहाराजचरणानामाश्रयेण पण्डितप्रकाण्डेन कविकाव्यरत्नाकरण भट्टवलभद्रशर्मणा प्रथमसुबोधिनीमुद्रणं कृतम् , तथापि तत्र श्रीमदोस्वामिवर्यश्रीनृसिंहला- लजीमहाराजचरणाथितशास्त्रिपड्गुणलालस्य पूर्व मुद्रितस्य पुस्तकस्योपयोगो न कृत इति प्रतिभाति । यतः प्रकाशादिटीकासु स्वीकृताः शुद्धाः पाठः टिप्पणेषु प्रायो निशिताः, अनावश्यकानि कचित् भ्रमोत्पादकानि च प्रश्नचिह्नानि मध्येमध्ये निक्षिप्तानि । अतः श्रीसुबोधिन्या अध्ययन कयं साम्प्रदायिकैः कर्तव्यमिति प्रश्न उपस्थितः । साहित्यं विना तदध्ययनं तन्मुद्रणं च नैव संतोपपदमिति निश्चित्य तत्साहित्यसम्पादना- यास्माभिः प्रयत्नः कृतः । श्रीमदाचार्यकृपया प्रथमस्कन्यसुबोधिन्या विवरणचतु- ध्यमुपलब्धम् । एकं चाचाश्रीगोपेशानाम् , द्वितीयं श्रीपुरुषोत्तमानाम् , तृतीय श्रीवल्लभानाम् , चतुर्थ श्रीगोकुलोत्सवानां च । केचित् स्वतन्त्रलेखा अपि प्राप्ताः । 'श्रींमुबोधिन्याः सम्यगध्ययने एतत्साहित्यमाकय्यमत्यन्तमुपकरिष्यतीत्यत्र नैव स्वल्पोपि संदेहोस्माकम् । श्रीमत्प्रभुचरणकृपया कदाचित् तदपि सेत्स्यतीति विश्वासः । एतेषु विवरणेषु श्रीपुरुषोत्तमानां प्रकाशो विस्तृतत्वाव शास्त्रदृष्टया योजितत्वात् एतस्मिंश्च चाचाश्रीगोपेशकृतायाः टीकायाः प्रायः समग्राया अपि समावेशितत्वात् तन्मुद्रणस्या- त्यावश्यकत्वाच्च प्रथम मुद्रणे स्वीकृतः । श्रीसुबोधिन्या अवगाहनेऽयमत्यन्तमनुगृहातीति तु निर्विवादं तदध्येतृणाम् । एतन्मुद्रणार्थः द्रव्यप्रबन्यः सुरतिस्थश्रीमद्भगोस्वामिश्रीवनर- ललालकृपया जातः । तेपामेव प्रेरणया सुरतिस्यवैष्णवश्रेष्ठिवजदासमूनुगंगारामेण भरतीयेत्यास्येन प्रथमसुबोधिनीमकाशमुद्रणव्ययो दत्तः । प्रयमसुबोधिनीप्रकाशमुद्रणं संवत् १९७८ वर्षे पारब्धम् । तथापि प्रकाशपुस्तकानां यावसाप्तानां संदिग्यत्वादशुद्धत्वात् त्रुटिभूयस्त्वाच मुद्रणकार्य त्यक्तव्यमासीत् । संवत् १९८१ वर्षे अस्मन्मित्रधैर्यलालस्य श्रीनापद्वारे गमनं जातम् । तरत्यसंग्रहाद शीघ्रकवि- नन्दकिशोरैरेकं प्राचीनं प्रथमप्रकाशपुस्तकं श्रीमद्भगोवर्धनलालजीमहाराजानामनुज्ञया , ·प्रास्ताविकम् । दत्तम् । तत्पुस्तकोपरि श्रीपुरुषोत्तमानां श्रीहस्ताक्षरेषु कृतः शोधोपि एकस्मिन् पत्रे दृष्टः । तत्पुस्तकं प्रामाणिकमिति स्वीकृत्यास्माभिः पाठादियोजनं प्रायः तदाधारेणा- स्मिन् मुद्रणे कृतम् , तथापि यत्र तत्पुस्तकं संदिग्धं प्राप्तम् , तत्र निम्नलिखितानामन्य- पुस्तकानामुपयोगः कृतः । तानि चैमानि । (१) एतत्पुस्तकं संवत् १८३७ वर्षे कार्तिकमासे कृष्णपञ्चम्यां लिखितम् । 'अवाडी भट्टप्राणजीवणेन' 'गुसांईजीश्रीश्रीश्रीगोविन्दरायाणां तस्यात्म जौ लालजीश्रीविठ्ठलेशरायजीलालजीश्रीगोकुलोत्सवरायनीवाचनार्थम् । एतत्पण्डितमट्लालाजीसंग्रहस्थम् । अन्यत्रादृष्टो भूयान् शोधोऽस्मिन् प्राप्तः। (२) नटपुरस्थ-पुष्टिमार्गीय-पुस्तकालय-संग्रहस्थम् , भगवदीयत्रिभुवनदासपीता- वरदासद्वारा प्राप्तम् । संवत् १७९७ वर्षे पोपमासे कृष्णपक्षे चतुर्थ्या गुरुवासरे लिखितम् । उमरेट्यामनिवासि-औदिच्यटोलकीयाज्ञातीय- व्यास-हृदयरामात्मजजीवरामेण लिखितमिदम् । इदं प्रायः शुद्धम् , तथापि नैव केनचिदपि वाचितं दृश्यते । (३) कंकरपल्लीस्वश्रीमदोस्वामिश्रीव्रजभूषणानाम् । संवत् १८२४ वर्षे पौष- कृष्णसप्तम्यां शनिवारे लिखितम् । इदं पुस्तकं कंकरपल्लीस्थश्रीमदोस्वा- मिनीश्रीसौन्दर्यवतीवहुजीमहाराजकृपया तद्धाभटकरञ्जीछन्नुलालाजीद्वारा प्राप्तम् । मायः शुद्धम् । (४) 'शानिकल्याणजी कानजी' इत्येतैः स्वयं लिखितं शोधित च । एतद पुस्तकं मुम्वास्थश्रीगोकुलाधीशजीमन्दिरस्थसंग्रहात् श्रीमद्भगोस्वामिमन- लालकृपया प्राप्तम् । (५) श्रीमदोस्वामिरणछोडलालानाम् । नूतनमिदं श्रीमद्गोस्वामिश्रीजीवनेशैः स्ववाचनार्थ संपादितम् । (६) श्रीमगोस्वामिविद्वन्महाराजश्रीगोकुलनाथानाम् । नूतनमिदम् । (७) पं. गहलालाजीसंग्रइस्यम् । श्रीनाथद्वारीयपुस्तकोपरि श्रीपुरुषोत्तमानां श्रीहस्तासरेषु 'अन्यसंख्या ३०००' इति लिखितं दृश्पते । 'श्रीवनोत्सवानामिद'मित्यपि तत्रैव दृश्यते । सप्तमलालश्रीधन- सामानां श्रीगोपेशनामानः मूनव आसन् । तत्पुत्राय श्रीवनोत्सवाः । संभवति च श्री रपोचमैरेतत्पुस्तक निनमित्रत्वात् श्रीवनोत्सवेभ्यः समर्पितम् । एतेन श्रीपुरुषोत्तमानां श्रीगोपेशानां पहुपानपुरसरं 'चाचा'त्येनोपन्यासो स्पष्टो भवति । यद्येतदनुमान न युक्तमा तदा तु स्तीपलालश्रीवाहणानां वंश्यश्रीवनोत्सवानामिदं पुस्तकं स्यादिति । .

·प्रास्ताविकम् । श्रीकङ्करपल्लीस्थश्रीमन्माचरणश्रीमद्गोस्वामिनीश्रीसौन्दर्यवतीनां परमोदारानुग्र- ण श्रीश्रीद्वारकानाथमन्दिरस्थसंग्रहात् श्रीपुरुषोत्तमानां माचीनं चित्रं समुपलब्धम् । व तादृशमेव सिद्धमत्र निवेशितमिति । अत्रापि 'धैर्यलाल ब्रजदास सांकलीया' 'जमनादास काननी' पुरुषो- वमदास कानजी''हीरालाल मूलजीभाई' 'गोवर्धनदास प्रागजी' 'वल्लभदास रारजी' इत्यादीनां मित्राणामुपकारस्तु स्मर्तव्य एव । तथैवोपरिनिर्दिष्टानां श्रीमढ़ो- स्वामिवालकानां तदाश्रितपण्डितानां चोपकारः प्राचीनशुद्धहस्तलिखितपुस्तकमदानेन नाचीनचित्रवितरणेन च जातोऽविस्मर्तव्य एव । एवमष्टपुस्तकाधारेणायं ग्रन्यः शोधितः । शोधनस्य जीवकार्यत्वात् तस्य च वभावतो दुष्टत्वात् दोपा अवापि न स्युरिति वक्तुमस्माकं नैव शक्यम् , तथापि पुस्तक- स्यास्य प्रामाणिकत्लसम्पादने यावान् प्रयासो मानुपः सुलभः, स सर्वोपि कृत इति । स च कस्यचिदपि भगवदीयस्य प्रथमस्कन्यश्रीसुबोधिन्याः शाखदृष्टया अध्ययने किश्चिदपि सौकय करिष्यतीति विचारेण, तं परमपरिश्रमेण शोधितं श्रीमत्प्रभुचरण- कमलेषु समर्पयाम इति पोप प्रतिपद् सवत् १९८३ मुंबई. मूलचन्द्र तेलीगला.

·शोधपत्रम् । तदुपपादयन्ति अधिकारीत्यादि । तया च सेवाधिकार सम्पन्ने भगवान् स्वय- मायाति, तदा चरणक्षालनमेव प्रथमत इति तत्करणत्वं च गंगापा इति साक्षात् चरण: सम्बन्धात्मकः फलरूप उपयोग इत्यर्थः । ननु भवत्वेवम् , तथापि योग्यदेहसाधने कयमस्य हेतुत्वमित्यत आहुः भावनायामित्यादि । तस्यामिति । सेवायाम् । अभि- जापिकेति । स्मारिका । तथा च तस्मारणेन कर्ममयमन:संस्कारकतया तदित्यर्थः । ननु ब्रह्मणा चरणक्षालनमात्रस्य कृतत्वात् कयं सेवाभिज्ञापकतेत्यत आहुः तस्या इत्यादि । ननु भगवतो मोचकस्वभावत्वात् तत्संबन्धिन्या मोचकत्वमेवोचितम्, न तु योग्यशरीरसाधकलमित्यत आहुः भक्तकार्यत्यादि । भक्ता पलिदैवाश्च । तत्कार्यमुद्धारः स्वर्गमाप्तिश्च, तदर्थे व्यापृतस्य उत्पादिक्रियां तन्वानस्य, हेतुगर्भ विशेपणं, भगवत- चरणस्य वा । भूतसंस्कारपक्षम् । भावप्रयानः । भूतसंस्कारकत्वमक्षमाश्रित्य उक्त- व्यापारवत्त्वात् तदनुसंधाय प्रकृते कथं तत्संस्कारकत्वमित्यपेक्षायां तदन्तरेति साधना ध्यायारंभमूनोक्तन्यायेन । तत्र हि पूर्वजन्मनि निष्कामयज्ञकर्तनिरहितस्य मरणे यज्ञा- स्मकभगवदभिव्यक्त्यभावात् भूतसंस्कारक एवं यज्ञो जात इति निष्कामत्वाच्च यज्ञसचिवा देवास्तुष्टा इति तदधीनान्येव च भूतानीति ते देवास्तस्थाने ज्ञानयोग्यदेहसिद्धयर्थं तत्र तर हुत्वा पश्चाग्निविद्याप्रकारेण रेतो निष्पाद्य तस्य शरीर संपादयन्तीति प्रतिपादितम् । तेन न्यायेन कृतप्राणिपुण्यपुञ्जस्य पूर्वजन्मनि कृतो यः पुण्यपुजः श्रवणादीनां सारन- मक्तीनां साक्षाव मोससाधनत्वं ज्ञात्वा तान्त्रिकीदीक्षापूर्वक विहितत्वेन कृतं यदुपासना मार्गीय श्रवणादिनवकम् । तत्पूर्वोक्तयज्ञवत् भूतसंस्कारकमेव जातमिति यथा तस्य यज्ञस्य स्वव्यापारभूतदेवाधीनानि देहजनकानि भूतानीति विद्यायोग्यदेहनिष्पादनाथ देवसम्बन्ध प्राप्य पञ्चामिवियोक्तहोमरूपेण यज्ञस्तिष्ठति, तथा पूर्वोक्तनवकमपि सम्बन्धिनां निपेत्तृपोपकरूपाणा पित्रादीनां भक्तत्वे सति तद्वारा भगवदीयशरीरनिप्पा- दनाथ तुलसीचरणामृतचरणरेणुरूपाणि भूतानि संस्कुर्वद् गंगासंबन्धिनि भगवचरणे संवन्य माप्य विहितत्येन रूपेण तिष्ठतीति भक्तानां नाशपुण्यश्रवणादिकृतां तत्संवन्धि तादृशशरीरं निष्पादयितुं चरणामृतचरणरेणुसंवन्धिनं साझाद सेवायोग्यं देहं निष्पाद- यितुं स्थितस्य नवकस्य गंगातोपकत्वात् चरणमाप्तः पूर्वमेव तत्प्राप्तिसाधकं चरणामृतः चरणरेणुमाप्तिसाधकलं गंगायाः व्यासः सूतश्च बदतीत्येतादृशचरणसंवन्धेन तस्याः वाहसं सामर्थ्यमित्यर्थः । भक्त्योरिति । विहिताविहितभन्योः । सेशानिति । अम्मिन् पक्षे उभयत्यस्य स्थितिदशायां संहारदशायां चेत्ययों वोध्यः । १३९ भोपात्र ०७ लोरे १.१९६ इत्यर याचनीयमिति ।

·श्रीमद्रास्वामिश्रीपुरपोत्तमचरणा:।
.
*
प्राकट्य मंयत् १९२४ भाद्र-शुक-एकादशी।

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुवोधिनीप्रकाशः। श्रीमद्गोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । नमः श्रीवल्लभाचार्यचरणाब्जनखेन्दये । यत्प्रकाशितहद्देशा भक्त्यम्भोधितरविताः ॥१॥ मभञ्जनशिलाशनिव्यथितसर्वदिमण्डले सुरेश्वरनिदेशतः प्रलयवारिदे वर्पति । क्षितिध्रविमदीकृतक्षितिधरद्रुहः स्वीकृत- बजेक्षितसुधाम्पुर्धर्भगवतः कृपायै नमः ॥ २॥ अय श्रीमद्भागवतं व्याचिख्यासवः श्रीमदाचार्यचरणास्तत्मतिपाय भगवन्तमिष्ट- सिद्धयर्थ नमस्यन्ति वन्दे श्रीकृष्णदेवमिति । 'कृपिभूवाचकः शब्दो १-१-० णश्च नितिवाचकः । तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयत' इति श्रुतेः कृष्णशब्देन परं वस्तून्यते । श्रिया सहितः कृष्णः स चासौ देवश्च तं वन्देऽभिवा- दये स्तौमि चेत्यर्थः । श्रीपदेन ब्रह्मानन्दस्यायाश्चिच्छक्तेर्दैवीरूपाया मायायाय सङ्ग्रहः । कृष्णपदेनावताररूपस्यापि सङ्ग्रहः । देवपदेन लीलावैशिष्टयम् । तेन यः परपुरुषो द्विविधया श्रिया चतुर्भिर्तृहर्नानावतारैः क्रीडति, स भजनीय इति सर्वस्य श्रीभागवत- स्यार्थः । अपश्यत् पुरुषं पूर्ण मित्यादिसन्दर्भण तथा निश्चयात् । यद्यपि तेषु तेपु तन्त्रेषु तत्तद्वधूहो भगवान् प्रतिपाद्यने, तथापि श्रीभागववे साक्षानारायणोदितपश्चरान- रीतिकवतुडूंह एव प्रतिपादित इति तान् बदन्तः प्रथममनिष्टनिवारणार्थ तत इष्टमाप्त्यर्थ च सकर्पणवासुदेवव्यूहरूपत्वं विशेषणाभ्यां बोधयन्ति मुरनरकभिदं वेदवेदान्तवेद्य- मिति । श्रीभागवते हि मादुर्भूत एव भगवानुच्यते । तत्रोक्तव्यूहाभ्यां कार्यसिद्धौ पूर्णावि. र्भावः किमर्थमिति शङ्कानिरपर्थमाहुः लोक इत्यादि । अपारो यः मादुरासीदित्यन्वयः । तथा परमहंसाना मिति वाग्यमत्रानुसन्धेयम् । अधिकरणनिर्देशेन प्रद्युम्नव्यूहरूपताप्य- पोक्ता, तस्यैव वंशसम्बन्चात् । अनिरुद्धव्यूहत्वपाहुः यस्यासीद्रूपमेव त्रिभुवनतरण १ देत्यसंहारफ्त्यात् संकर्षणस्य मुरनरकभिदभिति विशेषणेन तद्बोधनम्, वेदवेदान्तवेयर मोच. दानत्वात् दितीयविशेषोन यामुदेयम्यूनोधनमिति मारः । १ ·२ श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः । इति । त्रिभुवनसहितं तरण त्रिभुवनतरणम् । निमित्त सप्तमी । तनिमित्तम् । प्रवृत्ति- निवृत्तिभेदेन द्विविधस्य धर्मस्य फलं त्रिलोकी मोक्षश्च तदुभयनिमित्तभूतं यस्य रूपोवा- सीत् । अस्तिरुत्पत्त्यर्थः । 'हरितो रोहितादासी'दित्यादिप्रयोगात् । कुण्ठिते त्रिलोक्या- दिहेतौ धर्मे तद्रक्षार्थ प्रकटमित्यर्थः । 'यदा यदा हो'त्यादिवाक्यमत्रानुसन्धेयम् । एवं रूपावतरणमयोजनमुक्या नामावतरणप्रयोजनमाहुः भक्तीत्यादि । प्रथमचोवधारणे, द्वितीयोप्यर्थे । तथा च, यथा मुदा स्वार्थ स्वतन्त्रभक्ति प्रकटितवान्, तथा शास्त्रात्मक रूपयपि मुदैव प्रकटितयानित्यर्थः । एतेन श्रीभागवतप्रकटने भगवदानन्द एव सङ्गतिरि- त्युक्तम् । एतत्कथनमयोजनमाहुः स नो भूतिहेतुरिति । व्याख्यानरूपसम्पद्धेतुः सोस्माकमस्त्वित्यर्थः ॥ १॥ आनुकूल्यपात्रेण च्याख्यानसम्पत्संभयेपि तत्र भगवदनधिष्ठाने तस्य लौकिकतु- स्यतासंभवात् तन्निवारणाय तत्र पतित्वेन भगवस्थिति मार्थयतः पूर्वमपि वाचि स्थिति बोधयितुं श्रुतिसूत्रादिप्रतिपाद्यं तत्स्वरूपमाहुः कर्ता ज्ञ इत्यादि। य ईदृशो विजयते, य एवं वितनुते, स मम वाचि पतिरस्त्विति सम्बन्धः । 'कर्ता ज्ञः सकलस्ये त्यनेन 'यतो वा इमानी'ति 'जन्मायस्य यत' इति श्रुतिसूत्रोक्तरूपत्वमुक्तम् । 'निगमभूरित्यनेन शास्त्रयोनिस्वसूत्रोक्तरूपत्वमुक्तम् । सर्वस्वरूपोपि सन् सर्वस्यापि विधारण इत्यने- नोपादानत्वपात्मत्वं सेतुत्वं चोक्तम् । तेन वाच्यपि स्थितिः साधिता । अन्तर्यामिब्राह्मणे 'यो वाचि तिष्ठनिति श्रावणात् । प्रार्थितपूरकत्वायाहुः निर्दोपसर्वेष्टद इति । निदो- पाणां सर्वेष्टदातेत्यर्थः । तेन प्रार्थिताप्राप्तौ जीवधर्म एव हेतुः, न तु भगवद्धर्म इत्यपि योधितम् । इष्टदाने प्रकारमाहुः यो लीलाभिरित्यादि । तापनीयानुसारेण मूलरूप- तुल्यत्वं बोधयितुपाहुः पूर्णगुणभूरिति । एवं मूलरूपमवताररूपं च श्रीभागवतप्रति- पाय निरूपितम् ॥ २॥ अतः परं शिष्टाचारमा पितृनमस्कार कुर्वन्ति श्रीमदित्यादि । अत्र श्रीगोपी- पतियन्दिन इत्यनेन परंपरया विष्णुस्वामिमतानुवर्तिगोपालोपासकर सूचितम् । सुमः नसीत्यादिना ज्ञानोपदेशकथनादहंग्रहोपासकत्वम् । नाममाहात्म्यकथनेनाइंग्रहोपासना जनितसामर्थ्यवत्त्वम् । पूर्णोपासकत्वबोधनाय हरय इति ॥ ३॥ एवं कृतं मङ्गलं शिष्यशिक्षार्थमुपनिवध्य मुख्यमध्यमजघन्याधिकारिणां यथाईफल- दातृत्वस्यारम्भे स्फुटपनुक्तस्वात् सर्वेषां श्रवणे प्रवृत्तिः कुण्ठिता भवेदिति तन्नित्यर्थं तत्त. पलानुकूलं श्रीभागवतस्वरूपमिति निरूपयन्ति श्रीमद्भागवतेति । लोके इति । दैव- मायानन्ये कस्यैवागमत्वं मुरतरुत्वं फलत्वं चेति त्रिरूपलं कथमित्याशङ्कायां समादधते १ धर्मरक्षास्पानिदकार्यदर्शनेन तद्रूपस्वमित्यर्थः । २ व्याख्यानरूपस्ववचने ।

·श्रीमहोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । ३ भाषेत्यादि । 'भापास्तु निविधाः मोक्ता' इति वाक्यात् भाषाणां लौकिकीमतान्तरसमा- धिभापाणां यो मेदो नानात्वं तेन यो विभेदस्तारतम्यं तस्माद्धेतोत्रयं पूर्वोक्तरूपवयं विरुद्धं नो स्यात् , यत्त इदं पुराणं महत् । मह पूजायाम् । पूजितमतो हेनोरित्यर्थः । नन्येवं सत्यंशेन तात्वम्, न तु सर्वस्य, ततश्च त्रिरूपत्वं भज्यतैत्र, यथा हि नखके- शनेवादिषु रूपान्तरसत्त्वेपि पुरुषो गौर एव व्यपदिश्यते, न तु नानारूप इति तद्वदिति शङ्कायां प्रतियोगिभेदेन पुरुषस्य पितृपुत्रादिरूपत्ववत् तत्चदधिकारिभेदे फलभेदात्त- यावं समर्थयन्ति भत्तयंश इत्यादि । 'यस्यां वै श्रूयमाणाया'मिति वाक्ये भत्त्युत्पादक- त्वकथनात् तस्यां जातायां स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वेन श्रवणादिना आस्वाद्यमाने भक्यंशे तं प्रति सम्पूर्णस्यैव फलता फलरूपत्वम् । 'इदं भगवना पूर्वमितिवाक्ये भगवत्मकाशित. त्वायना 'सर्ववेदेतिहासाना'मितिवारये सारत्वकथनात् तदनुसंदधानान् प्रति प्रमाण- सुवले, प्रमाणस्य शब्दस्य सुष्टु यदलमनपेक्षत्वरूपं तस्मिन्नशे संपूर्णस्यैव वेदत्वं वेद- रूपत्वम् । 'विप्रोधीत्यामुयात्मज्ञामित्यादिवाक्यार्थमनुसन्दधानान् मति अर्थे, तत्तत्पुरु- पार्थे सुरतरुस्तत्तत्कामपूरणात् । अतस्विरूपत्वं संपूर्णस्यैवोपपन्नमित्यर्थः । एवञ्च 'कैवल्यैक- प्रयोजन'मित्यत्रैकशब्दो मुख्यवाचीति बोध्यम् । तया कैवल्यपदमपि लीलामोक्षोभयपरम् , 'लोकवत्तु लीलावल्य'मितिसूत्रे लीलाया अपि तयालेनोक्तः । अतो न कोपि शङ्कालेगः। भक्षिप्ताध्यायनिवृत्त्यर्थ शाखासद्वघामाहुः शाग्वादियहिढयम् । ३३२ । अकानां वामतो गतिः । इयमेव सहया श्रोघरीयेपि, 'द्वात्रिंशत्रिशतं च यस्य विलस- च्छाखा' इति कयनात् । यद्यपि काव्यवदलङ्कारा आचार्यैर्नादृताः, तथापि केचन श्रुतो सूत्रेप्याहताः, यथा 'असावादित्यो देवमधु' इत्यत्र, 'शरीररूपाविन्यस्तगृहीते रित्यत्र । अतस्तदोघनायात्र रूपकमातमिति ज्ञेयम् । इदं च मूलेप्यभिप्रेतम्, अन्यथा भागेषु स्कन्धपदं व्यासचरणा न प्रयुज्युः ॥ ४ ॥ एवं तत्तत्फलानुकूलं श्रीभागरतस्वरूपं निरुप्य पूर्व बहुभिर्व्याख्यातत्येपि स्वस्य तत्र प्रवृत्तौ सङ्गति वदन्तो व्याख्यानं प्रतिजानते अर्थमित्यादि । विरे विगतं वं मुखं यस्मादिति विवस्तादृशे लोके सति तस्य श्रीभागवतस्यार्य अचितुम् , 'अर्च पूजने 'अच इत्येके' इति पाणिनिना पठितवात् पूजितं वक्ष्यमाणरीत्या सप्तार्याविरोधेन प्रकटीकरण- मेव पूजनं तत्कर्तुम् , हि यतो हेतोः वैश्वानरादन्यो विभुन । विभुत्वे हेतुः वाक्प- तेरिति । 'उत तः पश्पन्न ददर्श वाच'मित्या यया जाया स्वत, पत्ये पाटयति, एवं १ निरूपत्वम् । २ अर्थमित्यादि । वस्तुतस्तु यलुगन्तादिचे: पयांतरचनेवलमविवि सूरेण तुमुन् । न च गुणो यब्लुकोरियभ्यासस्य गुो सति वेवेचितुमिति रूपं शक्यम्। मंगपूर्वकविधेरनित्यत्वात् । नाप्येकाच उपदेशेनुदात्तादितीनिरोधः शक्यः । विपा पानुरन्गेन निर्दिष्ट पणेन च । यमणं चैव पञ्चैतानि न पडलकोत्सनुशासनेन तनिषेधादिति ।

·- श्रीमद्भागवतपथमसन्धसुबोधिनीप्रकाशः । वागपि कस्मैचिदेव स्वार्थ प्रकटयतीति श्रावणात् । तत्र दृष्टान्तानुरोधेन दान्तिकेपि स्वपतायेव प्रकटयतीति ज्ञायते । पतितं वदावेव । तस्यामिरास्यं निर्मिन्नं लोकपालोवि- शत्पदम् । वाचा स्वांशेने ति वाक्ये वाचोऽग्यशत्वस्य स्मरणात् । तत्र तादृशेऽधार्चनहेतौ विभुत्वे सति श्रीपतिर्भगवान् व्यासवत् , खांशं मां मानुपतनुं विधाय, आज्ञा च अर्थात् तत्कर्तुं दत्त्वा, यस्मात्कृपावलोकनपटुर्जातः, अत उक्तहेतोासस्य विष्णोः प्रियं गूढार्थ मुदा बहुधा प्रकटीकरोमि । अत्र गूढार्यप्रकटीकरणे आज्ञाजनिता मुद्धेतुः । बहुधा प्रक- टने उभयमियत्वं हेतुः । अतस्तथेत्यर्थः ॥ ५ ॥ प्रकटने प्रकारमाहुः लक्षणां नैवेति । सप्तानामिति । शास्त्रस्कन्धप्रकरणाध्याय वाक्यपदासरीयाणाम् । इहेति । अस्मिन् व्याख्याने । सङ्कोचत इति । व्यवहारपयो- जनकाच्छक्तिसङ्कोचात् । अर्थत्रयं तु वक्ष्यामीति । सोपपत्तिकपत्र वक्ष्यामि 1 निव- न्धेस्ति चतुष्टयमिति । शास्त्रस्कन्धप्रकरणाध्यायानां येस्तचतुष्टयं निवन्धे सोपपत्ति- कमस्तीत्यतोत्र त्रयं वक्ष्यापीत्यर्थः । शेपं स्फुटम् । प्रथमे श्लोके । भगवदाशयेति । 'दूतानामिव वर्णित'मिति न्यायकेन नारदोपदे- शेनेत्यर्थः । ननु वीजभावेनैवोपनिवन्धेत्यत्र किं प्रमाणमित्याकासायां १-१-१ प्रसङ्गतः श्लोकत्रयसङ्गतिं व्युत्पादयन्ति अत्र हीत्यादि । ततश्च श्लोकत्रयार्थापचिरेव प्रमाणत्वेन फलिप्यति । गायव्यर्थस्य वीजत्वमुपपादयितुं प्रथम लक्षणवाये वृत्रासुरवधकथनप्रयोजनमाहुः यथा होत्यादि । यज्ञात्मकत्वं तु तत्वष्टाह- वनीयमुपपावर्तयत् स्वाहेन्द्रशत्रुवर्धस्येति श्रुतेराहुत्युत्पन्नत्वाबोध्यम् । भक्त्यात्मकत्वं च 'अह हरे तथै'त्यादिषु तद्वाक्येष्वेव प्रकटम् । न चायं श्रौतानुवादः । 'जज्ञे त्वष्टदक्षिणानौ' इत्युत्पत्तिस्थानभेदकथनादिविरोधात् । तथा च प्रतिवन्धकनिवृत्य वेदवदन निरूपण- मित्यर्थः । गायध्यारंभकथनप्रयोजनमाहुः गायत्रीत्यादि । ततश्च यदि चीजत्वाय गाय- व्यर्थनिरूपणं न स्यात् , तदा लक्षणवाक्ये 'गायत्रीमधिकृत्य धर्मविस्तारो वर्ण्यते' इत्या- दिकं नोक्तं स्यात् । अतस्तथेति भावः । एवं चान लक्षणवाक्ये उभयोक्त्या भक्तिजन. १ येनासौ वक्तव्य प्रतिपद्यत इति । २ अर्थों भागवतार्थः तस्यार्चन पूजनम् , तत्र हेतु, समायग्रकटनम् , तत्र विभुत्वे सतीत्यर्थः । ३ व्यरहार: प्रयोजनम्, यस्यैतादृशाच्छक्तिसकोचात् । यथा शाम्रार्षपदचिसमग्रा भागातार्थेऽस्ति, एस स्मन्धार्थपदशक्तिर्न, स्न्तुि सन्धायें एव । एवमुत्तरत्रापि शक्ति संकोचोवधेय. । ४ स यज्ञशस कृत्वा प्रासहा सोममपिवत् , सस्य यदत्यशिष्यत् , तत् त्वष्टाहवनी- यमुपागतयत् । स्वाहेन्द्रशनुर्धस्वेति यदव यत् तदृवस्य वृत्रत्वम् । यदब्रवीत् साहेन्द्रशत्रुर्धस्वेति तस्मादस्य इन्द्रः शरमादिति श्रुतेः । आहवनीयहोम कृत्या उप समीपे पश्चाद् दक्षिणामी प्रावर्तयत् , परामर्त्य दक्षिणामौ होम वृतरान् । आतिचारिसास्वीर हनाः । ५ मतित्वम् ।

·श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः। कधर्मनिरूपकत्वं भक्तिप्रतिबन्धनिवर्तकतन्निरूपकत्वं च लक्षणत्वेनोक्तं ज्ञेयम् । एवं प्रथ- मश्लोकसङ्गतिहेतुतारूपोक्ता। द्वितीयस्याहुः किश्चेत्यादि, संहितेत्यन्तम् । एपेति । व्यासानुभूतरूपा । कि तेनेत्याहुः तत्र होत्यादि । तया च धर्मपदेन भत्यर्थः प्रयत्न उच्यते । वेद्यमित्यादिना ज्ञानस्य कथनेन ज्ञानस्य व्यापारता निरूप्यते । अयमेव च वेदार्थः । द्वितीयस्कन्धे 'भगवान् ब्रह्म कात्स्न्येने तिवक्ष्यमाणत्वात् । तावता वेदस्य वृक्षरूपताभिसन्धीयते । सुदृढ इत्यादि । एतेन दशस्कन्धानामर्थः सङ्ग्रहीतो ज्ञेयः । द्वादशे आश्रयनिरूपणेना- स्मत्तस्य, शेपैश्च नवभिः प्रत्येकं त्रिविधानामुत्पत्तिस्थितिमलयानां निरूपणेन माहात्म्य- ज्ञानपूर्वकसुदृढसर्वाधिकस्लेह एव पर्यवसानात् । तृतीयस्याहुः यथा हि यज्ञा इत्यादि । अन्योन्यहेतुभूत इति । परसरोपका- रकः । भक्तिहेतुरिति । साक्षात्परंपरया च तथा। निरूप्यत इति । तृतीये पानोपदेशा- निरूप्यते । अत इत्यादि । तया चोपोद्धातसङ्गत्या श्लोकत्रयनिरूपणमित्यर्थः। ननु द्वादशे स्कन्धे ॐकारं प्रकृत्य स सर्वमन्त्रोपनिपदवीजं सनातन'मिति कथनात् वीजता प्रणवस्य स्फुटा । 'ॐमित्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यान'मित्यादिश्रुतेश्च । एवं व्याहतिष्वपि स्मर्यते इति तत्सर्वपतिहाय कुतो गायत्र्या एवार्थो निरूप्यत इत्यत आहुः यद्यपीत्यादि । नन्वेवं सति गायत्र्येव कुतो नोपनिबद्धत्यत आहुः किश्चेत्यादि । तया च विनियोगद्वय- यदर्शनेनार्थे सन्देहा तन्निरासायार्थमेवोक्तवान् । ततश्योपस्थानस्थले 'एक सद्विभा' इति श्रुतिस्वारस्येन तत्राप्यश्यन्तर्यामिणि तदने तद्रूपके भगवत्येव तात्पर्यम् , नत्वनौ । भगव- सामर्थ्य नैव च मैन्देहादिनिवारणम् । 'ऐन्या गाईपत्यमुपतिष्ठत इतिवद्वाक्यमात्रेणापि विनियोगसंभवेनार्थसन्देहानपायात् । निवारणे चेत्यत्र चोनुक्तसमुच्चायकः । तेनोपनयने विनियोगोपि सगृह्यते । अत एवमर्थकथने विनियोगत्रयस्यापि परस्परानुगुण्यमिति बोध- यितुमर्थकथनमिति भावः। एवमर्थकथने उपपत्तिमुक्त्वा श्लोकं व्याख्यातुं प्रथमं गायत्र्यर्थमाहुः तत्रेत्यादि । अत्र पष्ठ्यन्तद्वयस्यार्थोक्त्या सूर्यो निवारितः। भर्गःशब्दस्यासुनन्तत्ववोधनेन शिवो निवा- रितः । धीपदव्याख्याने निरङ्कशप्सर्वेन्द्रियमेरकत्ववोधनादितरवारणे ब्रह्मपरत्वे चोपपत्ति- रुक्ता ज्ञेया । इदं यथा तथा प्रहस्ताख्ये वादे प्रपञ्चितं मयेति नात्रोपपाद्यते । जन्म आद्य- स्येति पक्षस्येतरैरनुक्तत्वात् तत्र प्रमाणमाहुः तस्मादेत्यादि । ननु जन्मादित्रयमनादृत्य जन्मैवात्र किमिति गृह्यते इत्यत आहुः गायत्र्यर्थ इत्यादि । तथा च गायत्र्यनुरोधात्त- १ भूर्भुवः सुवरिति लोकत्रयं व्याहृतिशब्देनोच्यते । भूर्भुवःसुवरिति वा तिस्रो व्याहृतय इति तेत्ति. रीयश्रुतेः । २ मन्देहादिराक्षसनाम्नेव द्वोपप्रसिद्धिः । मत उक्तं 'मन्देहारुगे द्वीप' इति श्रुतौ ।

·श्रीमद्भागवतपथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः । इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तार्थ स्पष्टयन्ति प्रवृतीत्यादि । तेनान्यत्र सतां संसर्गिणां ब्रह्मणि संसर्ग एवं मिथ्येति साधयित्वा संमर्गयोधकानि पण्मतान्याहुः केचिदित्यादिना । चले कृष्ण इति । आविष्टे कृष्ण इत्यर्थः । ननु यद्येवं तर्हि कथं भगवति देहादिव्य- वहार इत्यत आहुः यथेत्यादि । उत्तरत्रेति । एवमित्यादि । तथा चाध्यासराहि- स्येनाविवृत्ताविद्यत्वात् तनिवारकत्वरूपो भर्गःशब्दार्थ उक्त इत्यर्थः । शिष्टमिति । ययाधिकारमभयम् । उभयत्रेति । गायत्र्यामत्र चेत्यर्थः ॥ १॥ धर्मः प्रोज्झितेत्यत्र | मध्यमभावमिति । चीजफलयोरन्तरा वर्तमान वृक्ष- भावमित्यर्थः । कण्ठतः कल्पद्रुमत्वानुक्तेः कथं तन्प्रत्ययः इत्यतस्तदुप- पादयन्ति धर्म इत्यादिना । धर्म इति । श्रवणादिरूपः। ज्ञानमिति । मगवज्ञानम् । विशिष्टकल्पद्रुमत्वमिति । कामिताधिकदानात तथा । वेदश्शेति । चो वेदाविरुद्धसमुच्चायकः । पूर्वोक्तन्यायेनेति ।। रिमोहकत्वेन । उक्तरूपेणेति । विधियोधितत्वरूपेण । भागवत एवेत्येवकारेण भारतपि कैतवं वोधितम् । भारत भगवदर्माणामप्यतिफलवचनात् कैतवम् , अत्र तु न कापि प्ररोचनेति सूक्ष्मटीकार्या कथनात् । कृपालुत्वेत्यादि । एकादशे भगवता साधुलक्षणत्वेन तेपामेयोक्तत्वात्तथै- त्यर्थः । अविद्यावद्विपयत्वमिति । वेद्यस्येत्यनुपज्यते । शिवपदं विटण्वन्ति यज्ञा- दिष्वित्यादि । नन्वत्र व्यासैमत्कृतमित्येव कुतो नोक्तम् , अत आहुः समाधावि. त्यादि । तथा च भगवत्प्रेरणया कृतत्वेन स्वस्यास्वातन्यज्ञापनाय तथोक्तिरितिभावः । उपासनाकाण्डोत्कर्पमिति । अत्र पञ्चमीतत्पुरुषः । स्थानाधिष्ठानेबिति । मधुरा- दिप्वपि तचाविष्टत्वादिरूपेणैव स्वाधीनतेत्यर्थः । प्रतिपादकानामिति । ब्रह्मनारदार दीनाम् । वस्तुनिर्देश इति । मङ्गलरूप इत्यर्थः । निगमकल्पतरोरित्या । रूपकादरणे निगमकल्पतरूपदे उपमितसमासादन्यत्र च सादृश्याहौणीप्रसच्या कैतचे जातेऽन्यत्रापि तथा शङ्का स्यादिति तनिटत्तयेत्रोक्तस्यार्थस्य वाच्यत्वमुपपादयितुं रूपकानादरे हेतुमाहुः काव्यवदित्यादिना । बुद्धिपरिकल्पितमिति । व्याकरणे व्युत्पत्तिपक्षवत्पुराणादिषु लोमसिद्धानुवादेपि शब्दार्थयोः सहजसम्वन्धाभागेन तथेत्यर्थः । प्रमेयस्वरूपमाहुः तत्र व्यापीत्यादि । ननु शब्दस्य मूर्तिभूतत्वं रसात्मफलं चाप्रयोजकमित्याशङ्कायां वेदा मास्य शब्दस्य तथात्वं स्पष्टयन्ति तत्रेत्यादि । तथा च यथा 'सैपा त्रय्येव विद्या तपती'नि श्रुत्या वेढात्मालैन निश्चितस्याप्यादित्यस्य मधुविद्यायां मूर्तिभूतवं रसात्म स्मकत्वं च सिद्धम् , तथापीत्यर्थः । न च पिनोपदेशाच मध्यादिवविरोध इतिमूत्र १ तत्त्वादिरूपेगेवि पाटः । - ·श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः। व्यासपादैर्मधुविद्यायां गौणी प्रतिपादितेति तद्विरोधात् कथमा वाच्यार्थमतिपत्तिरिति वाच्यम् । 'वैपम्यनैपुण्य सूत्रस्य लोकवुद्धचनुसारित्ववदस्य वादिबुद्धधनुसारित्वात् । पश्चशि- खमणीतसाङ्घयसमासवृत्तौ सूर्यस्य चक्षुरधिदैवतत्वेन सिद्धस्य श्रुत्युक्तमधुस्वासंभो तेनापि तत्र गौण्येवादरणीयेति तद्वदनाशब्देपि गौण्यादरणीयेति बोधनार्थत्वात् । अन्यथा ईक्षत्या- दिष्वपि गौणीमसक्त्या सिद्धान्तभङ्गप्रसङ्गात् । 'श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वा'दित्यादिसूत्रवैया पातात् । अतो 'वैषम्य' सूत्रस्य तथात्वे 'आत्मकृति सूनवदेतस्य तथाले ईक्षत्यादिसूत्राणा- मेव गमकत्वान तद्विरोधः। नापि भाष्यविरोधः । 'कल्पनोपदेशाचेति चकारस्य परोक्षवा- दवोधकत्वेन व्याख्याततयास्यैवार्थस्यादरणादिति । अतःपरं प्रत्यक्षविरोधोऽवशिष्यते, तं परिहर्तुमाहुः तथेत्यादि । तथाच विरोधाल्लक्षणाङ्गीकारे स्वामत्यक्षमाने तथापच्या शत्त्युच्छेदे शास्त्रमेव विप्लूयेतेत्यन्ययानुपपत्त्यान शक्तिरेवादरणीयेत्यर्थः । ननु श्रीभाग- वतस्य वेदफलत्वमुक्तम् , तर फलं द्विविधम् , जयन्य शिरस्य च, आय पनसादि, द्विती- यमाम्रादि, वेदे च काण्डद्वयम् , तत्र पूर्वकाण्डफलवे 'गुण्यविषया वेदा' इत्यस्यापि जघन्यत्वं स्यादिति तन्निवारणाय निगमपदस्यार्थमाहुः वेदस्येत्यादि । परमोपनिपदि- त्यनेन बृहज्जाबालादिरूपा निवार्यते । तत्र भस्मग्रहणविण्यादिनिरूपणेन नितरां ब्रह्म- गमकवाभावादिति । शिरस्यस्यापि फलस्यापकले तथारसाभावादस्यापि तथाले एत- सतिपादितार्थस्याप्युत्कृष्टत्वं न स्यादिति तदभाषाय गलितपदतात्पर्यमाहुः अतीत्यादि । अनधिकारिणी वृक इव, देवकार्यार्थ घलाविव, भगवद्वाक्यत्वाच्छलवादोपि संभवतीति तभावायाहुः शुक इत्यादि । पिता हीत्यादि च । अमृत डवेत्यादेस्तार्यमा : तचेत्यादि । तचेति । श्रीभागवतम् । चोप्यर्थः प्रेमसमुचायकः । तदेकीभूतमित्या तत्पदेन प्रेम बोध्यम् । अयमर्थः । सजातभक्तीनामेव हृयारोइतीति तदितरेपामर्थे भगवान् ब्रह्म कास्न्येने ति वक्ष्यमाणमनुसन्धाय पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । तादृश- शन्दराशिप्रतिपाद्यार्थरूपं फलमाहुः शुद्धा इत्यादि । तथा चैत्रमर्थे युद्धे मन्दानामपि प्रवृत्तिर्भवतीत्यर्थः । तादृशशब्दप्रकाशे हेतुमाहुः अपमित्याटि ! फलप्राप्तौ निदर्शनमाहुः अन्य इत्यादि । संयुतत्वेपि निदर्शनमाहुः सम्यगित्यादि । इतिवदिति । आवश्यक- खायेत्यर्थः । फलस्य रसात्मकसे प्रत्यक्षविरोधपरिहाराय दृष्टान्तमाहुः निर्बीजेत्यादि । कानिचिदिति । द्राक्षाविशेषपीलतूदादीनि । ननु तथापि पेयत्वं तु दुर्घटमित्यत आहुः यथेन्यादि, भावुका भविष्णव इति । 'लपपतपदस्थाभूपे'त्यनेन ताछील्पायर्थे भुव उकञ् । भुवश्चेत्या चकारेण भाषायाः समुचये इष्णुच् । 'भूष्णुर्भविष्णुभवित'त्य- मरः । तथा च भवनसाधुकारिण इत्यर्थः । णिजन्तादेतमंगीकृत्य पक्षान्तरमाहुः भाव- नेत्यादि । भाग्यवाचिभावुमगन्दादर्श मायचि कृनेप्येवं प्रयोगो भवतीति तमप्यर्थ सगृहन्ति भाग्यवनामिति ॥३॥ .

·१० श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः । नैमिप इत्यत्र । न कार्यत्व इति। अत एवोपनिषदादिभ्यो नभक्तिः, तेपु स्या- दीनां कार्यत्वेनैव श्रावणादिति भावः । अनायासत्वेनेति । न विद्यते १-१-४ आयासो यस्येत्यनायासस्तत्वेनेत्पर्यः । स्वरूप सनातिभेदेनेति । प्रश्न- कर्तृवरूावतमङ्गत्योः कथनेनेत्यर्थः । शीर्यत इति । अत्रेति शेषः । प्रजापतीत्यादि। तदुक्तं वायवीये 'भ्रमतोऽधर्मचक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत । कर्मणा तेन विख्यातं नैमिशं मुनिपूजित मिति | निमिपमात्रेणेत्यादि । तदुक्तं वाराहे भगवता गौरमुखमुनि प्रति 'उवाच निमिषेणेदं निहितं दानवं बलम् । अरण्येस्सिन् ततस्त्वतनैमिपारण्यसंज्ञितम् । भविष्यती'त्यादिना । सहस्रसंवत्सासाध्यमिति । एतेनास्पिन सत्रे सहस्रदिनसाध्यत बदन्तोभाहा निरस्ता वेदितव्याः श्रीवलदेवतीर्थयात्रायां 'यावत्स समाप्यत' इति वाक्ये सत्र एव सूतबंधात् । तस्यैवेदानीमध्यनुवर्तमानत्वात् । न च 'कलिमागतमाशायेति वाक्ये आरम्भस्येव बोधनादिदं सत्रमन्यदेवेति वाच्यम् । तथापि परीक्षिद्वाजस्य त्रिवर्षवाभा- यागुष्मदभिमतासिद्धः । 'त्रितः संवत्सरा' इत्यादौ लक्षणां विनव निर्वाहाचेति । तब भगवदाविर्भावस्तु तृतीयस्कन्धीये सत्रे 'पुरा विश्वसृजां वसूना मिति श्लोके सुबो- धिन्यां प्रदर्शितः । भगवन्दानन्दांशभूत इति । एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुतेः । श्रीधरमत पयन्ति न तु स्वर्गीयतेत्यादि । लोकात्म- कस्य स्वरूपमाहुः स चेत्यादि । तेन गृहविमानात्मके विद्यमानेपि यदभावे तत्र न सुखं तादृशो देवविशेपो लोकाधिदैविक इत्यर्थः ॥ ४ ॥ त एकदेत्यत्र । ननु 'नाटिकाः पदपञ्चाशत् प्रातरिति वाक्ये यदा पट्पश्चा- शच्च नाडिका व्यतियन्ति, ततः प्रातः । तत्र होमो वेदोदितम्र्योदया- नन्तरदोमं विरुणद्धीति तबाहुः न चेत्यादि । पक्षान्तरस्वीकारा- दिति । 'पूर्वान् परवलीयस्त्व'न्यायेन वैष्णवपक्षस्वीकारादित्यर्थः । 'उमिति प्रतिपद्यते' इतिश्रुतौ स्फुटमिदमिति 'आदरादलोपाधिकरणाझयम् । तदुपपादयन्ति मधे. त्यादिना । अन्येषामिति । क्षत्रधर्मोपजीवित्ववैद्यत्वरूपमध्यानधन्यवृत्तिसूतानाम् । मूतोत्पत्तिटती तु वायत्रीये उक्ते । 'वैन्यस्य हि पृथोर्यज्ञे वर्तमाने महात्मनः । सूत्याया समपन्मूनः प्रथम वर्णवैकृतम् । एन्द्रेण हविपा तत्र हविः पृक्तं बृहस्पतेः । जुहायेन्द्राप देवाय ततः मूतो ध्यजायत । तस्य मुख्यां वृत्ति पौराणिकीमुक्त्वा मध्यमो शेप मूतानां शत्रधोपजीवनम् । रथनागाश्वचरितं जघन्यं च चिकित्सित मिति । न्यूनभावा: दिति । अनादरादित्ययः । भगवदादरादिति । 'त्यन्लोपे पञ्चमी' । भगवदादर चीक्ष्येत्यर्थः । आदराक्तितात्पर्यमाहुः सर्वत्रेत्यादि ॥ ५॥ १दिन।

·श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणचिरचितः ।
त्वयेत्यत्र ।आकरस्थानीति शतकोटिमविस्तरस्थानि।मूलसंहिता-
चतुष्टयमिति । सांख्ययोगपाशुपतवैष्णवरूपमिति प्रतिभाति ॥६॥
अन्ये चेत्वत्र । वित्पदासङ्गत्या पक्षान्तरमाहुः भूतभविष्यकाला
इति । भृता भविष्यन्तश्चार्थाः कालश्चेत्यर्थः ॥ ७॥
प्रायेणेत्यत्र । अनेनेति । अल्पायुष्वायनेन । आद्य इति । सहस्रसमादि-
रूपः । धर्मबोधनायेति । अस्मिन् वाक्ये सभामविष्टस्य जान-
तस्तूष्णीभायेपि दोपकथनातदोघनायेत्यर्थः । साधनत्व इति । उत्त-
स्कयनस्येति शेपः । पूज्यत्वायेति । 'कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा' इति
वाक्यात्तथेत्यर्थः ॥१०॥
अत इस्पत्र । यदिति प्रसिद्धं वा सारमिति । 'प्रक्रान्तसिद्धानुभूतार्थविप-
यस्तच्छन्दो यच्छन्दं नापेक्षत' इति न्यायस्य यच्छन्देपि तुल्यत्वात्
पक्षान्तरमाहुः यदित्यादि । पारम्पर्यफलव्यभिचारेति । व्यभि-
चारशब्दो द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणत्वादुभयत्र सम्बध्यते । ईपेति । ' ईप गतिहिंसादानेषु ।
महत्सुखावाप्तिरिति । अत्र पष्ठीतत्पुरुषात् परममहत्परिमाणमितिवदावाभावः ॥११॥
२-२-२२
सूत जानासीत्यत्र । जीवधर्मा इति । अविद्याकामकर्माणि ।
मुक्ता वेति । सनकादय इत्यर्थः ॥ १२ ॥
यस्यावतार इत्यत्र । भवशब्दस्य संसारवाचित्येन प्रसिद्धस्यान्यैः संपत्त्यर्थक-
स्वेन व्याख्यातस्याप्यत्र प्रकरणानुरोधात् मोक्षवाचिते उपपत्तिमाहुः
१-१-१३
भू सत्तापामित्यादि । मोक्षे सत्यविद्यानिवृत्तरदेव सिद्धेश्चकारचैप-
र्थ्यमित्यरुच्या पसान्तग्माहुः चितीत्यादि । चैतन्येऽनुप्रवेशः परममोक्षः ॥ १३ ॥
आपन्न इत्यत्र । तन्माहात्म्यमाहेति । अवतारस्य मोक्षार्थत्वं सम-
१-१-१४
थयितुमाहेत्यर्थः ॥ १४ ॥
यत्पादेत्यत्र । तयोरिति । ज्ञानकर्मणोः । तत्र हेतुः कालेत्यादि । अग्रेण वा
सम्बन्ध इति । उपस्पृष्टा इति । अस्येति शेषः । तत्र हेतु: तेपा-
मित्यादि । 'सा राजन् दर्शनादेव ब्रह्महत्यापहारिणी'त्यस्य यमुनासन-
मोत्तरकालविषयत्वात् । 'अनुसेवयेत्युपलक्षणे तृतीया, 'जटाभिस्तापस' इतिवदित्या-
शयेनाहुः भगवदित्यादि । पुनन्तीति । आप इत्यर्थात् । एवं व्यतिरेकेऽङ्गीक्रियमाणे
योजना क्लिष्टा भवतीति पलान्तरमाहुः अथवेत्यादि । नन्येवं बहुषु वाक्येषु लक्षणादि-
क्लेशः प्रसज्यत इत्याशङ्कय तदोपनियत्तय आहुः आपातत इत्यादि । तथा च न कापि
वाक्ये क्लेश इत्यर्थ॥१५॥

·श्रीमद्भागवतपथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः । को वेत्यत्र । स्वतन्त्रव्यावृत्त्यर्थमिति । स्वाभाविकाश्रोतव्याहत्त्यर्थमित्यर्थः । पुण्यश्लोका ईड्यकर्माणो येनेति समासमभिप्रेत्यार्थान्तरमाहुः तानि- त्यादि । इयार्पण इत्यर्थः । अस्यापुष्टार्थत्वपाशङ्कय प्रथमपक्षस्यैव तात्पर्यान्तरमाहुः तेपामित्यादि । कीर्तिरिति । ईड्यपदयोधिता सेत्यर्थः । यशो लक्ष- यन्ति आधारेत्यादि । प्रतापवारणाय सर्वलोकालादकेति । चन्द्रकिरणादिवारणाय गुण इति । विसपीति तु स्वभावकथनम् ।। १६ ।। तस्य कर्माणीत्यत्र । अवान्तरफलेति । अवान्तरफलं शुद्धिरूपम् । तथाचा. विचारेण सर्वेषां शुद्धिदानार्थमुदारत्वोक्तिरित्यर्थः ॥ १७ ॥ वयं त्वित्यत्र । पदशब्दस्याक्षरवाचकत्वाय योगमाहुः पद्यत १-१-२९ इत्यादि ॥१८॥ कृतवानित्यत्र । येभ्य इति हेतौ पञ्चमी योध्या ॥२०॥ कलिमित्यत्र । सर्वदोषनिवर्तक इति । विहितकर्मादिरूपपतिबन्धकनिवर्नर १-१-२१ इति सुबोधिनीप्रकाशे प्रथमस्कन्धे प्रथमाध्यायविवृतिः ॥ १॥ ܫ ܢ १-१-२० इत्यर्थः ॥ २१ ॥ द्वितीयोऽध्यायः। अथ द्वितीयाध्यायं विवरिपवः सङ्गतिमाहुः कथेतिद्वाभ्याम् । तथा च प्रश्नो त्तरभावः प्रथमाग्रिमाणां द्वितीयतृतीययोरवसरः शेपशेपिभावो वा सङ्ग तिरित्ययः । फलसाधनरूपाणामिति । फलं च साधनरूपाणि चेति द्वन्दः । रूपाणि प्रकाराः। शेषिणामिति। संसर्गे मत्त्वीयः । शिष्टानामवतारार्थधर्मिणाम, यं प्रवजन्तमित्यत्र । दादाहाने दरादते चेत्यनेन लुते जाते 'प्लुतप्रगृह्या इत्यनेन प्रकृतिभावारसन्ध्यनुपपत्तिमाशङ्कयाहुः प्रेम्णेत्यादि । तथा चान सन्धेरार्पत्वं वदतः श्रीधरस्य विरहकातरपदतात्पर्याज्ञानमित्यर्थः। नेदुरित्यनेनोक्तस्य प्रतिधानरूपस्यामिनदनस्य क्षयुक्त देशे अमाव इति तत्र तमुपपार पितुमाहुः स मर्वत्यादि । तथा चातो वृक्षेष्वप्युत्तरदानरूपः प्रतिध्वनियुक्त इत्यर्थः । नन्नर यन्मयनया प्रतिध्वनिरुक्तः, सः कः, ज्ञानयोगयोः शुके व्यासे च सत्रादित्यारा द्वायापाहः कर्तुरित्यादि । एतदुषष्टम्भायतन्नियामक शुकनिष्ठपाः विष्णोरित्यादि । एवं व्यायानं श्रीपरीयेपि । परमेव व्याख्याने शुरुस्तकरूपेणोत्तरं दत्तवानिति भवति । अभि.

·. । श्रीमद्गोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमवरणविरचितः। १३ तथा सति मृलोक्तं तरूणामभिनादकर्तवं च विरुध्यत इत्परुच्या पक्षान्तरमाहुः अथ- येत्यादि । अस्मिन् पक्षे तन्मयतयेत्यस्याजुहावेत्यनेन सम्बन्धः । अर्थस्तु शुकमय- त्वमेव । तथा सति मूलेऽभिनादकथनप्रयोजनाभाव इति शङ्कायामाहुः तेपामित्यादि । तया च सर्वभूतहृदयपदेन तदर्थसिद्धिः । अन्यथैतस्यानतिपयोजनत्वम् । अत इदमेव व्याख्यानं युक्तमिति भावः ॥ २॥ य इत्यत्र । विशेपमाहेति । इनरेवपि ज्ञानदातृत्वेन गुरुत्वरूपं विशेषमाहेत्यर्थः । एतस्येति । मूतस्पेत्यर्थः । तादृशानामिति । पुराणानाम् । 'मूत त्वं पूनितोस्माभिः सारात्सारं बदस्त्र न' इत्येवंजातीयवाक्यानां तत्रापि सत्वादिति । तया च तद्वधात्यर्यमेकपदमित्यर्थः ॥ ३॥ मुनय इत्यत्र । द्वितीयप्रश्न इत्यादि । 'येनारमा सुप्रसीदती'त्युक्ते मने द्विती- यमन्तःकरणप्रसादस्पं फलमेभ्य एव मुन्यर्थमेव भवतीत्यर्थः । सामा- १-२-५ न्योत्तरमिति। इदं चतुर्थपादेन गम्यते । तस्य प्रश्नानुवादरूपत्वादिति । स वा इत्यत्र । निरूपयतीति । प्रथमपये सामान्यत उक्तं विशेषाकारेण वक्ती. त्यर्थः । स चेति । भगवत्प्रसाद इत्यर्थः । तत्परम्परायामित्यादि । सायनपरम्परायां धर्मवैराग्ययोर्ययायोग्यं निवेशनमुच्यत इत्यर्थः । आहेति । द्वाभ्यामाहेत्यर्थः । स चेति । स्वर्गादिसाधक इत्यर्थः । तेन तत्र धर्मत्वसन्देहस्त- द्विचारे ज्ञातो भविष्यतीति भावः । व्यावर्तकमित्यादि । श्रीघरमनपिदम् । श्रवणादि- लक्षणभक्तिजनकस्य परसपन्य स एवै शान्तिकं श्रेय इति तत्र व्याख्यानान् । साधन. स्वेनेति । फलदानसाधनसेन ॥ ६ ॥ वासुदेवेत्पत्र । अन्य इति । मूर्तिरूपोऽवनारलो पेपर्यः ॥ ७ ॥ धर्म इत्यत्र । वस्तुपिति । 'धर्मस्य द्यावय॑स्यैत्यादिभिवतुभिर्वक्तमित्यर्थः । अन्यव्यावृत्त्यर्थमिति । धर्मत्यव्याटत्यर्थम् । एतेन पूर्व स्वर्गादिसायक धर्मत्वं सन्दिग्यमिति यदुक्तं तत्साधितम् । साधारणधर्मस्येति । सर्व- पामावश्यकस्य नित्यस्य ॥८॥ धर्मस्पत्यत्र । ननु भवतु सामान्यधर्मस्य तयातम् , तस्य 'दतो पाती त्या- दिवफलसंस्कारत्वेन स्वनःफलबचाभाग, मुख्याभाये केलस्य तस्यासयोनस्ताश, परन्तु फलसापकलेन विदितस्य काम्पस्य फर्य न धर्मलमित्याकाहायां तस्य तगावमुपपादपान्ति पुत्रादीन्यादि । फलस्ये- स्यादि । तस्मिन् पुनादिरूपेग फलवाभिमानस्याविधाकार्यन्वन तम्प तयालादि- त्पर्यः । तथाचान सायकत्सेनार्यनाभान धर्म नि मारः। तम्मम्म किमिन्याया- १-२-७ ·१४ श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धमुबोधिनीमकाशः। वायां तत्परिच्छिन्दन्ति किन्त्वित्यादि। भित्यादिकृतिवदिति । यथा कामना- विशेषरूपे निमित्ते भित्यादिकरणेन स्वसम्बन्धी नियम्यते, तया तादृशधर्मेणापि कामनाविशेषरूपे निमिचे स्वस्य सम्बन्धी नियम्पत इति तथेत्यर्थः। 'काम्ये नैपि. तिकत्वम् , नैमित्तिके विकारः स्यादिति सूत्रात् सिद्धम् । ननु यया 'यस्याहिताग्नेर- मिहान् दहेन, सोमये क्षामते पुरोडाशमष्टाकपालं निपे'दित्यादौ नैमित्तिकस्यापि निर्वापस्य धर्मत्वम् , एवं 'चित्रया यजेत पशुकामः' 'देविकया निर्वपेत् प्रजाकाम' इत्या- दावपि चोदनारूपस्य धर्मलक्षणस्य सत्त्वात कथं न धर्मत्वमित्यत आहुः तत्रेत्यादि । ननु तत्र 'देवांश्च याभिर्यजत' इतिवद्यदुपपन्याद्यभावात् कथमनुवादतनिधय इत्यत आहुः चित्तेत्यादि । 'क्षुत आचामे दित्यादिना शुद्धिविधायकशास्त्रेण, 'शुद्धः कर्माचरे दित्या- दिना च शुद्धरङ्गत्वावगमात् तस्या वाह्याया इवान्तर्याया अप्पावश्यकत्वात् तद्भावेना- धिकाराभावात् 'यदेव विद्यया करोति तत्तदेवास्य वीर्यवत्तरं भवति' 'विदुपः कर्मसिद्धिः स्यात्तथा नाविदुषो भवेदित्यादिभिश्च ज्ञानस्याप्यतया चाक्यतात्पर्पज्ञानस्याप्यावश्य कत्वात् तदभावेनान्यथाकरणे देवताधिष्ठानाभावात् क्रियाया लौकिकत्वम् । तथा च शुप्केष्टिवदनुकरणरूपत्वात् यजतिवैयर्थमित्यर्थः । हेत्वन्तरमाहुः फल मित्यादि । तथा च यथा 'देवांच'त्यत्र वाक्यान्तरसिद्धानुवादकत्वम् , तथा तेषु लोकसिद्धानुवादकत्वमिति यजतियर्थ्यमित्यर्थः । ननु कामितमित्यादि । 'चोदनालक्षणोर्थो धर्म' इति सूत्रस्य 'वेदेन प्रयोजनमुद्दिश्य विधीयमानोर्थो धर्म' इत्यर्थकथनात कामितमित्यकथनात् कामितस्यैव प्रयोजनत्वात् तत्साधकस्य कथं न धर्मवमित्यर्थः । ननु वाक्येषु तत्तत्फलोद्देशेनैव तस्य तस्य यागादेविधानदर्शनात् कथं विधिस्पर्शामावोवगन्तुं शक्य इत्यत आहुः अन्यथे- त्यादि । लौकिकेपि विधिस्यों यद्यभ्युपेयते, तदा तथा स्यात् , अतस्तत्र तृतीयाबोधित करणत्वेन फलसिद्धिः, न तु धर्मत्वमपि तत्र प्रयोजकम् , अतस्तदनुरोधेन लक्षणार्थस्तथा न शक्यवचन इत्यर्थः । ननु तया क्रियया अपूर्वजननात् कथं न तस्या धर्मवमित्यत आहुः अपूर्वव्यादि । आरोग्यधनादिरूपदृष्टफल लाभेनादृष्टस्यापूर्वस्य कल्पनमप्रयोजकम्। अतो नेत्यर्थः । ननु यागोत्तरं कालविलम्वेन फलजननात् मध्येऽपूर्व क्रिययैवोत्पद्यत इत्यत्र श्यपङ्गीकर्नव्यम् , अन्यया तदैव फलं स्यात् , नैव स्याद्वा । तबाये प्रत्यक्षविरोधः, अन्त्ये श्रुतौ दोपमसक्तिः, तदुरपद्यत एवेति कथं न धर्मस्वमितिशङ्कायां तदुत्पत्तिमुपगम्प दूप- णान्तरमाहुः किश्चत होत्यादि । एवं रैम्पस्यार्थस्य धर्मकार्यवं खण्डितम् । शेष खण्ड पन्ति तथा नेत्यादि । अपरत्वान्न परमार्थवाः । 'मर्पण युज्यते' इति 'युज्यते नेनेति वा प्रयोननं तदुभयरूपत्वाभावान्न भयोजनरूपा इत्यर्थः काम्येष्टिाशुकाण्डस्य धर्मरत्वहानिः, तया च 'वेदोखिलो धर्ममूल'मित्यखिलविरोध इत्याशिवापां गौणधर्मन्नं तत्रोपगम्याहुः किश्च धर्म इत्यादि । तया चेयमत्र व्यवस्था, नन्येवं सति ·श्रीमद्भागवतमयमसन्धसुबोधिनीप्रकाशः। साधनतेति । कामसाधनता । तथा चार्थस्यार्थान्तरसाधकतया कामजनकत्वं यापेयते, तदापि स्त्रिया पुत्ररूपार्यप्राप्तौ स्त्रीरूपनाशदर्शनात् विपयनाशनद्वारा कामनाशकत्वरूपं पूर्वोक्तमेव वैपरीत्यमापतितमित्यर्थः । सिद्धमाहुः तथा चेत्यादि । अर्थरूपा इति । अर्थ्यते अभीप्स्यते इत्यर्थ इति योगेनार्थरूपा इत्यर्थः । लोकेत्यादि । 'रूढियों- गमपहरती'तिन्यायात्तथेत्यर्थः । अर्थेत्यादि । एवं प्रयोजकत्वेनार्थस्य कामजनकत्वानी- कारेयस्य धर्मजनकत्वदर्शनादर्थसाधकस्य करदण्डचौर्यादेरपि धर्मजनकत्वापत्तेरित्यर्थः । तर्हि लोके कथं साधनत्वमत्यय इत्यत आहुः लोक इत्यादि । तर्हि प्रसिद्धेः सार्वजनी- नत्वाचादृशपतीतेः भ्रान्तत्वं कथं वक्तुं शक्यमित्यत आहुः कर्यस्येत्यादि । ननु कद- यत्वस्य प्रतिबन्धकत्वात् नान्वयव्यभिचार इत्यत आहुः पश्चादीनामित्यादि । ननु तृणारणिमणिन्यायेन पशुत्वस्यापि व्यक्तिविशेष प्रति कारणत्वे व्यतिरेकव्यभिचारोपि नेत्यत आहुः तथेत्यादि । तथा चान्वयव्यतिरेकव्यभिचारदर्शनात् प्रसिद्धिदेहात्मप्रसि. द्धिवद्धान्तेत्यर्थः। तथाचेत्यादि । घटादिरूपा पृथिवी, लोहलेख्या, पार्थिवत्वात् , दृक्षादिव- दित्यत्र लोहलेख्यत्वपार्थिवत्योरिव साहचर्पमात्रमप्रयोजसमित्यर्थः । एवं कामो लाभा- येति व्याख्यातम् । ननु मास्तु कामार्थयोवच्छेदकावच्छेदेन कार्यकारणभावः, परं तत्तद्वय- क्तिवावच्छिन्नः सः प्रत्यक्षेण वसनालडूनरवनितादिपु पमितः केन वार्यतामित्याकालाया कामस्य नेत्य) व्याकुर्वन्ति किश्चेत्यादि । जीवनमात्रपर्यवसित इति । 'शरीर स्थितिहेतुत्वादाहारसबर्माणो हि कामा' इति वात्स्यायनसूत्रसिद्धः । अनशनादिना रोगादिदर्शनात् वनिच्या जीवनमात्रसाधक इत्यर्थः । स्वतः सिद्ध इति । ईश्वरनिर्मितः। मतान्तरे अदृष्टनियतः। सुखात्मकस्य कामस्यात्र ग्रहणे साध्यसाधनभावव्याघातात्कामपद मा लाक्षणिकरवेन व्याकुर्वन्ति विषयभोग इति। उभयत्रेति । पूर्वार्धेचरार्धयोः । क्रम इति। उच्यमानोजीकार्य इति शेषः अर्यो वेति । स जीवनस्यायों न इति शेषः॥९।१०।। वदन्तीत्यत्र । समुदायपक्ष इति । तेपां भावस्तस्वमिति पक्षे । सर्वो. पजीवकत्वादिति । सर्वे उपजीवका यस्य तस्य तथात्वात, ध्यत्वादित्यर्थः ।। ११॥ तच्ट्रद्दधाना इत्यत्र । तच्छन्दस्य पूर्वपसमर्पित्वात् पूर्व श्लोकोक्तं धर्ममा- १-२-१२ दाय श्लोकोक्तसाधनानां क्रमं वदन्ति तदर्थमित्यादि ॥१२॥ अतः पुम्भिरित्यत्र । बीजेत्यादि । पश्चानिविद्यामकारेण सिद्धशरीरास्तादृर्श धर्म कुवन्तीत्यर्थः । तादृशशरीरामायपि केचन ताशधर्मकारो दृश्यन्ते, सत्र कारणाकालायामाहुः धर्मत्यादि । ममैप काम इति । इदं पर सन्धे मायनसं दर्श पनि भगवद्वाक्यम् । 'प्रीतोई ते प्रजानाथ यत्तेस्पोहणं १-२-२२ सर्वोपजी- तरः।

·श्रीपगोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । ममैष कामो भूतानां यद्भूयासुर्विभूतय' इति । अत्र दक्षततपःपोपकलेन प्रकृतार्थसिद्धिः । कर्मणि प्रयोग इत्यादि । कर्मणि प्रयोगे हि 'देवदत्तेन तण्डुलः पच्यत' इत्यादौ क्रियाजन्य विक्तृतिरूपं फलं कर्मरूपे तण्डुल एव, न तु कर्तरि देवदत्ते । तयात्रानुष्ठाने सुष्टुत्वेन धर्म एव यदोपक्षीणो भवति विक्लत्या तण्डुल इव सुष्टुत्वेन व्याप्तो भवति, न तु कर्तापि तजन्यप्रतिष्ठादिना, प्रतिष्ठादिफलेप्सुर्न भवतीत्यर्य इति । फलमिति । कामितमू, न भगवत्मसाद इत्यर्थः । शमादय इति । 'शमो दमः तरः शौच मिति गीतायुक्ताः । कालद्रव्ययज्ञादिभेदा इति । कालयामेदा अग्निहोत्रादयः । द्रव्ययज्ञादिभेदाः 'द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा' इतिवाक्योक्ताः। शवप्रत्ययेनेति । मङ्गलवचन एव शस्मत्ययस्य प्राचुर्येण प्रयोगात् तेन तयेत्यर्थः । स एव वा धर्म इति । यः स्वनुष्ठितः स एव धर्म इत्युद्देश्यविधेयभावादित्यर्थः । सुबोधिन्यां संसिद्विात्मतोपणपितिपाठो भाति ॥१३॥ यदनुध्यासिनेत्यत्र । तद्धेतुनेति । क्षयहेतुना भोगेनेत्यर्थः । विद्यमानस्येति । चिदचिदन्थेर्मोहग्रन्थेश्वेत्यर्थः। घुणाक्षरन्यायमिति । घुणः कीटा, तचरणेन यदृच्छया कदाचिद्धमौ अक्षराणि भवन्ति, न्यायमित्यर्थः । बहुवचन मिति। यद्येक एव यदनुध्यानेन कर्मग्रन्थिनिवन्धनं छिनत्ति, तदायं न्यायः प्रसरेत् , किन्तु बहब इति कोविदा इत्यर्थः । स्वत इति । ध्यानलेन रूपेण । तद्धर्म- णेति । ध्यानरूपेणेत्यर्थः ॥ १५ ॥ एवमित्यादि । कामादिभगवत्तोपान्तया श्रवणादिधर्मपरम्परया । शुश्रूपोरि- त्यत्र । निरूपयतीति । गृहत्यागादिशुथूपान्तकयनेन निरूपयतीत्यर्थः । सूचितमिति । वाक्येन सूचितम् । अस्याङ्गीकारायेति । 'किरातहूणा. तिवापात् भगवदाश्रिताश्रयणे शुद्धिरिति महत्पदेन भगवदाश्रिता एव द्यन्ते, तया च तत्सेवने अस्याप्यङ्गीकारो भवतीति ज्ञापनाय तथा प्रयोग इत्यर्थः ॥ १६ ॥ शृण्वतामित्यत्र । स्वशब्दस्यालीयेपि रूढत्वात्तदिवाय कुत एवं व्याख्यायते इत्यत आहुः स्त्रीयेत्यादि । स्त्रीया इति व्याख्याने स्वस्येमा इत्यात कयासम्बन्धिनो भगवतः स्वातन्त्र्यमायातीति स्वातन्त्र्याबृदि आयाति, नायाति वा, ततश्चाभद्रधूननपपि सन्दिग्ध स्थान् , अनस्तदिहायैवं व्यारुपायते इत्यर्थः । पुण्यशब्दार्थमाहुः अपहतेत्यादि । कामादीनीति । आदिपदेनाविद्या कर्म च । क्रमे- णेति । शुश्रूपोः, भृण्वताम् , नष्टप्राप्विति श्लोफक्रमेणेत्यर्थः ॥१७॥ नप्राप्यित्यत्र । भगवद्गक्तानां चेति । चकारेण तत्तथा समु- घीयते ॥ १८॥ तदेत्पत्र । कामलोभादीनां मिश्रसचभावस्यानुभाषिकत्वादाहुः कामकोधादय २-२-१७ १-२-२८ ·१८ १-२-२१ श्रीमद्भागवतपयमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः । इति । तटस्थतयेति । तदारकशक्षाकथनात्तथेत्यर्थः । यत्सदस्य कामा- दिविशेषणत्वे तत्पदाध्याहारापचिः, अतस्तन्नित्तये यत्पदार्थमाहुः ये चेति । कामक्रोधादि कामलोभादि मोहादयः, एतैरनाविद्धमिति योजना । गतगृहा- निवेति । गृहाणि रजस्तमसी, तद्रहितानि वेत्यर्थः । कथमित्यत आहुः अत एवेत्यादि । रजस्तमोरूपगृहाभावादेव तद्धर्माणां सत्ताभावाद्भवन्तीति न क्रियासम्बन्ध इत्यर्थः । मूल- गुणसूचिच्यतिरेकेणेति । अन्तःस्थो भगवानभद्राणि धुन्वंस्तानपि कुण्ठितान् करो- तीति तेषां सूचित्वाभावो ज्ञेयः। तदा लयावस्थामित्यादि । रजस्तमोरूपमूलगुणकौण्ठ्ये भगवता कृते सत्त्वस्थे भगवति लीयमानमित्यर्थः । सत्त्वनिमित्तमिति । सचार्थम् । सत्त्व इति । मूलस्थ नप्तमीव्याख्यानमिदम् । तेनेति । चित्तेन ॥ १९ ॥ भिद्यत इत्यत्र । विद्यया अविद्यानाश इव पुनरविद्या विद्यानाशोपि भवती- त्याहुः आत्मनो हीत्यादि । 'पराभिध्यानात तिरोहितं ततो ह्यस्य वन्यविपर्यया विति जाताः पदार्था इत्यर्थः । न निवर्तन्त इति । नारदेन तथात्वस्याग्रे वक्ष्यमाणत्वात् । जातेपीति। न निवर्तत इति पूर्वेण सम्बन्धः । अतो वै इत्यत्र । कोरनित्यत्वात् नित्यं कृत्यसंभमेन यावज्जीयाग्निहोत्रे सायंमा- त:कालवदन कालविशेपो विवक्षितस्तस्य वाक्येऽदर्शनात् सदापदव्या- ख्यातमपि कालं पुनाकुवन्तिक्षणेक्षण इति । एवमप्यपुष्टार्थत्वमित्य- तो मुत्पदेन तयोजयन्ति प्रतिक्षणमित्यादि । सूनादीनामधिकारस्य स्वरूपमाहुः विषय इत्यादि । विपय इति । भक्तिविषयः ॥ २२ ॥ सत्त्वमित्यत्र । ब्रह्मगोपीत्यत्रापिः शङ्काग याम् । शेयत्वाभावपीति । गुण- शेपत्ताभाषेपि । उपाधीत्यादि । क्या चोपाधीना सचादीनां प्रयो- १-२-२३ जकत्वात्तथेत्यतो निपम इत्यर्थः । केपाचिदिति। मावानाम् । इवेति । वैवर्षे दृष्टान्तः। न ब्रह्मग इति । 'निर्गुगप्प गुणास्त्रय' इत्या द्वितीयस्कन्ये वक्ष्यमाणा नेत्यर्थः । अत्र चैतन्यस्वरूपमेदवादी शङ्को नन्नित्यादि । पुरुष इति । शारीरः । गुणप्रेरणयेति । गुणकृतप्रेरणया। साङ्ख्यास्त्वित्यादि । तेपी कार्येश्वरवादात् प्रकृत्या नित्यसम्बद्धं चैतन्यमेश्वर इति तेषां मतम् । अन्ये इति । पातजा पायावादिनथ । भ्रमादिति । उपधानप्रयुक्ता भ्रमात् । किश्चिद्रूपमिति । कूटस्थचैतन्यस्याक्षरात्मन पुपदेशः । ननु प्रकृतिपुरपी पिना कार्या दर्शनाकरणरूपौ तौ विना तयोनिर्माणासंभवाद तो नित्यारेर स्वीकायो, ततश्च सास याचौर विश्रान्तिरापयेतेति को विशेषः साधा। अथ भ्रमात्सम्यो वाच्यः, तर्हि को विशेगो मापात्रादिभ्य इत्याकालायां तो विनापि सपोननं दृष्टान्तेन समर्थपनि यधेत्यादिन्यपेक्षेति। न प्रकृतिपुरुषनिर्माग इति १-२-२२ ·श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोतमचरगविरचितः । शेषः । नैतावतेति । न तज्जननोत्तरं सत्येनापि तत्सम्बन्धेन । लुग्वेति । हर्यादिशब्दा- जातस्य सोलुक् । न प्रत्ययोत्पत्तिरिति। डुदान् दाने । अत सातत्यगमन इत्यादाविव द्वन्दान्तादपि सा नेत्यर्थः । सम्पादयतीति । तत्क्रतुन्यायेन संपादयति । तानीति । सत्वादीनि । नाशशङ्काभावादिति । सत्त्वोपायः स्थापकत्वात्तथेत्यर्थः । मुख्यपक्षमाहुः यदीत्यादि । तेन सहोपाधिरिति । यादृशं यं भजन्ति तेन सह स एवोपाधिस्तेपामपि भवति । तथा च तस्योपधिनिवृत्तौ तत्सायुज्यं मासानां तेपामघुपाधिनिवृत्तिः, न तु ततः पूर्वमित्यर्थः ॥ २३ ॥ पार्थिवादित्यन।अयमों गूढ इत्यादि। स्वरूपैवयेपि उपाधिवैशिष्टयेन फल- शिष्टयरूपोऽर्थ उपाधेरपयोजकत्वस्फूर्त्या सन्देहेन ज्ञातुमशक्य इति दृढोपा- १-२-२४ धित्वेन तत्तकार्यजननत्वे दृष्टानमाहेत्यर्थः । तत्रापीति । तेजोमार्गणेपि । तेपामिति । तेजोड्ढोपाधिभूतानां दारूगाम् । इतीति । उपाविभूतानां तेपां एवं स्वनिष्टो- पाधिवशेन तत्तत्कार्यजनकत्वम् । तत्रापीति । तदुपहितमारपि । एवं तेजोरोगधिभूतानां दारूगां स्थावान्तरोपाधिवशेन त्रयीमयत्वार्यन्त हीनमध्यमोत्तमकार्यजनकत्वं व्याख्या- तम् । एवं व्याख्याने उपाधेरेव कार्यजनकत्वमायाति, न तूाहितस्य, इत्यतः प्रकारा- मरणाहुः तत्र लोक इत्यादि । तदिति । सामान्ये नपुंसकम् । अधूमः शुष्क इति । सङ्ग्रह इति शेषः । पूर्व रूपमिति । अग्नेः प्राथमिक साम्। अस्मिन्नपि पक्षे प्राथमिक- रूास्य तथोपकारकत्वं नायातीत्यतः पक्षान्तरमाहुः अथवा जल इत्यादि । भूयसो जलस्य स्वसानिनाशकत्वादामघटे विद्यमानेपि जले तस्य घटस्याम्पाचारवं दारू संपादयतीत्यर्थः । पूर्वोक्तरूपतेति । दृढोपाधिस्पता। कार्यमिति । सेवककार्यम् । जीव- पुरःसरेणेति । नृणामित्युक्त्या तथेत्यर्थः । भेजिरे इत्यत्र । सत्त्वमुक्तमिति। कार्योक्षानुमापितमित्यर्थः । सामानाधिकर- ण्येन प्रतिपादन मिति । विरुद्धार्थयोरभेदान्वये समानविभक्तिकत्वस्प १-२-२५ तन्त्रवात्तयेत्यर्थः । स्वरूपानन्दायेति । जीवानन्दाय । मुमुक्षय इत्यत्र । तथा सनीति | धर्षे सति । नेति । शान्तत्वसन्देहान्ने- १-२-२६ त्यर्थः । भजनीयानीति । भक्ताभयङ्करत्वाद्भननीयानीत्यर्थः । रज इत्यत्र । निश्चयार्थ इति । वैशब्द इत्यर्थः । ईश्वरभजन इति । १-२-२७ भूतेशभजने। यासुदेवेत्सर । सर्वगुणनयमिति । मत्चभित्यर्यात् । गुगशब्दोत्र दोपविरुदपरः। युक्तेः प्राधान्यादिति । प्रयमाविकारे युक्तः प्राधान्यादित्यन्वयः । १-२-२८ सर्वाणि पश्चेति। 'साहयं योगः पश्चरात्र वेदाः पाशुपतं तयेति' मोक्ष- .

·२० श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः । धर्मवाक्यात्तथेत्यर्थः । परमतोपन्यासेनेति । एक साह्वयं च योगं च वेदारण्यकमेव च । परस्पराङ्गान्येतानि पञ्चरात्रं च कथ्यत' इति परस्पराङ्गकथने तत्रैव पाशुपतानुक्ते- स्तथेत्यर्थः । अपेक्षितरूपेणेति । 'सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेष्वेतेपु दृश्यते । यथागतं तथा ज्ञानं निष्ठा नारायणः परः' इति तत्रैव वाक्यात् पाशुपतस्यापि वासुदेवपस्से सिद्धे पुर:- फूर्तिकस्य पशुपतिभजनस्प प्रथमाधिकारत्ववोधकेन रूपेणेत्यर्थः । वासुदेवपरमिति । पूर्वोक्तरीत्या प्रमाणपमेयसाधनानां सचेन फलस्य मुखांशलेन च वासुदेवतात्यर्यकम् । एवमिति । फलसाधनयो©धकत्वेन परम्परात्रयेण विषयादियोधनेन चेत्यर्थः । निणातमिति । फलं वासुदेवसाक्षात्कारः सर्वेषां श्रेयस्तत्साधनं च धर्मादि कथारत्यन्तपात्मप्रसादनमिति निर्णीतमित्यर्थः । अवतारतु- ल्यत्वेनेति । अवतारान्तस्तुल्यत्वज्ञानेन । कथयिष्यतीति । अवसरसङ्गत्यात्र वक्तः मुचितमिति तत्र कथयिष्यतीत्यर्थः । स एवेदमित्यत्र । पञ्चभिरिति । एतेन पञ्चमः श्लोकः कृष्णावतारपयोजनप्रश्नोत्तररू। इति श्रीधरमतं निवारितम् । तत्र सामा- न्यतः कथनेन विशेपाकाहाया अपूरणात् । सृष्टिस्त्वगुणादेवेति । मूलसष्टिः प्राथ- मिकी सा तथा, अगुणादेव गुणसृष्टवक्तव्यत्वादित्यर्थः । गुणत्रयेणापीत्यादि । ब्रह्मणः शिवस्य विष्णोध शुद्धरजस्तमःसत्वाखानादृशेभ्यः प्रत्येक रजस्तमःसत्चमिश्रगे सृष्टिसंहारपालनानि भवन्तीत्यर्थः । एतच्च वायुसंहितादौ ब्रह्मा पुरुषकालविराभिः, विष्णुरनिरुद्ध प्रद्युम्नसंङ्कर्षणैः, शिवो भवमृडहरैः सृष्टिस्थितिसंहारान् करोतीत्येवं प्रकारेण बोधितम् । कौमपि । 'एका भगवतो मूर्तिनिरूपा शिवामला । वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्फला । द्वितीया रुद्रसंज्ञा स्यातामसी शेपसंज्ञिता । विहन्ति सकलं चान्या वैष्गवी परमा तनुः । सत्योद्रिका तृतीयान्या मधुन्नेति च संजिता । जगत्पालयते सर्व सा विष्णुप्रकृविधुवा । चतुर्थी वासुदेवस्य मूर्तिह्मेति संज्ञिता । राजती चानिरुद्धाख्या पुरुपः सृष्टिकारिक ति। एतेनैव सगुणनिर्गुणयोरभेदोपि सिद्धो ज्ञेयः । गुणस्यासनत्वस्फू तांवगुणवात्तदभिमानित्यस्फौं तस्यैव सगुणत्वादिति । एवमेव ब्रह्मशियोरपि निर्गु: णसगुणभागो शेयः । ननु निभ्योपि कार्यनये शुद्धा गुणाः कथं बोद्धव्या इत्यत आहुः शुद्धा इत्यादि । इयमिति । मायाकरणिका । वैदिकप्रथमस्टेः सकाशादस्याः को भेद इत्यत आहुः वैदिक वित्यादि । तथा च वेदे शक्तजननम् , अस्यां तु सा फरणम्। तेन सा सृष्टिरितः प्राथमिकीत्यर्थः । प्रतिकृतिरूपेति । सञ्चायकरूपा । संयोज्येति । पूरयिया । चकारचितमय वक्तं प्रसङ्गादाहः निद्रापीत्यादि । वैदिकपौराणिजग- सर्भिगवद्रपत्वा विशेगेपि यो भेदरतं प्रकार योधयितुमाहुः वेदे वित्यादि । स्वस्थानन्ते त्यादि । वैदिययां सृष्टावत्पन्ना सा भगवत्स्पर्शेन सक्रान्तभगवद्गुणा सती गुणमयी ·श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुपोत्तमचरगविरचितः । भवनीत्यर्थः । गुणाकृतित्वमिति । पूरितवन्यायेन तथासम् । प्राकृतगुणरहित इति । गुणानां प्राकृतत्वस्य भागवत्सम्पन्धानन्तरभाविलात्तथेत्यर्थः ॥ ३०॥ तयेत्या । अन्नर्यामिणोन्त:पविष्टस्य कचिदीपत्कचिद्यः स्फुरणे दृष्टान्तद्वयमाहुः ग्वदिरेत्यादि । तया च प्रेरकत्वस्य तद्धर्मत्वायत्र स्वला तद्यथास्पदादिषु १-२-३१ तत्पदानम् , यत्र भूयस्तत्रासमन्ताद्भानम्, यया नृगदिविति भावः । प्रथमे आङोपदः । स्कुरगामिति । तत्तज्ञानस्य प्रकारः । अस्मिन् मते जीवदुराधि. वशेनैकस्यैवान्तर्यामिणोपि नानातं ज्ञेयम् ॥ ३१॥ असावित्यत्र । स्वांशरूपतेति । गुगानां भावदशत्वात्तत्ययः । नितरा- मिति । एतेन निर्विष्टपदे वर्णागरी पोधितः । ककरणयों देन' सृष्टि- भेदं सपर्ययनि सामादित्यादिना । हेतु इत्यत्र 'इह तु' इति पाठो भाति । सप्तमीसमासे चतुर्थीसमासे च करणवम् , तृतीयाममासे कर्तृत्वमिति त्रियापि सृष्टवोर्मेद एवेत्यर्थः । मुख्यतया स्थिताविति । दृढायासे ॥ ३३ ॥ भावयतीत्यत्र । उभयत्र हेतुमाहेति । एतेन लीलाभिरवतारैरिति १-२-३४ तृतीययोलका पदभेदो बोधितः ॥ ३४ ॥ इति प्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे द्वितीयाध्यायविवरणम् ॥२॥ अथ तृतीयाध्यायविवरणम् । -- अथ तृतीयाध्यायं विपरिपत्रः सङ्गतिं बदन्नः कृगावतारप्रयोजनस्यानुक्तत्वं ज्ञापयितुं पूर्वोक्तमनुवदन्ति निरूपिता इत्यादि । निर्गय उच्यत इति शेपः । अवतारति । अवतारा रामादयः अर्याः, सर्वगायों भगवान् धर्मा पुरुषोपामित्यर्थः । नैनावसरः सङ्गतिरित्यर्थः । अनुक्तले श्रोजिज्ञासापूर्तिः कथमित्याकाङ्क्षायामाहुः कृष्णेत्यादिनार्धम् । साधारणमिति। सामान्यमुत्तर मसाविति- श्लोके । निर्णय इति । देवतिर्यनरादिषु अवताानिर्णयोऽधिकः विशेष इति पूर्वश्लोके इत्यर्थः । तेनेति । निर्गयेन । पष्ठस्योत्तरपत्राध्याये कथ्यत इत्यत आहुः वस्तुत इति । जगृहे इत्यत्र । अवनाररुयोचरस्य पुरुषमारभ्यैव कयने बीनमाहुः यद्यपीति । 'अव्यक्तोसर इत्युक्त' इति गीतापापे परमचामत्वायनादक्ष व्यापित्र- १-३-१ छात्मकं तस्याधिभौतिकपाध्यात्मिकं वा प्रकृतिपुरुषजनकं तदंशाः काल- कर्मस्वभावाः कार्याणि तत्तानि तेषु 'मप योनिमम तस्मिन् गर्भ दयाम्यहम्' - ·. श्रीमद्भागवतमयमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः। होवतीर्ण ' इत्यादिवाक्यैरवतरणमस्ति, तथापि द्विख्यता योनिवाधिकारित्वादिरूपता वर्तत इति तथेत्यर्थः । द्वैतरूपतेत्यपि पाठेऽयमैवार्थः । ननु मनुष्यत्वादिना द्विरूपताग्रे वक्ष्य- माणेषु कुमागवतारेषु वर्तते इति द्विरूपता नाक्षरादित्यागयीनत्वेन शक्यवचनेत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुःलीला इत्यादि। केचिदत्र विराजीवान्तर्यामिणो भगवतो विरारूपेणोपा- सनार्थ ब्रह्माण्डस्य भगवच्छरीरत्वं क्लानयोच्यत इत्याहुः, तथा सति 'जगृह' इति भूत- प्रयोगो विरुध्येत इति, वदभावाय विराजो वस्तुतो भगवच्छरीरं वक्तुं पीठिकामाहुः भूतेत्यादि । अत्र साक्षाटीला 'एतस्मान्जायते. प्राण' इत्यादिश्रुत्युक्ता। द्वितीया तु 'तस्मादा एतस्मादात्मन आकाशः संभून' इत्याद्युक्ता । ब्रह्माण्डं विराट्रपम् । निर्मा णपक्षः पुरुषसूक्ते । अनिर्माणस्तूतश्रुतिषु ज्ञेयः । ननु पुमुक्त ब्रह्माण्डस्य जीवशरीरता- प्युच्यते, तस्य का गतिरित्यत आहुः निर्माणपक्ष इत्यादि । कश्चिन्नेति । भारत सभा- पर्वाणि यमसमायां दाशरथे रामस्य कथनात्कस्पिश्चिरकल्पे रामोवतारो नेत्यर्थः । मुक्तिः सुलभेति । भगवत्वेन ज्ञानादि दत्वापि मोचयतीति सुलभा । जीवत्वे तु 'युक्तं भगैः स्वैरितरत्र चाध्रुवरिति ध्रुवत्वाभावादेकांशस्थितविश्वो ददातीत्येतदपेक्षया सा मुक्तिन सुलभा। किश्च । तत्तद्वपस्थानां श्रीकृष्णावतारातिरिक्तोपासकानां जीवोपासक- तया न मुक्तिः सुलभा । 'एतन्नानावताराणां निधानं वीजपव्यय मिति श्रीकृष्णावतारा- तिरिक्तावतारागां पुरुषावतारनिधानत्वात् । ब्रह्मत्वे तु ब्रह्मनिधानत्वादवताराणामिति तदुपासकानां मुक्तिः सुसमेत्यर्थः । अस्त्वं वैविध्यम् , तथाप्यत्र ब्रह्म शरीरत्वं कुत इत्य- पेक्षायामाहुः अत्रेत्यादि । प्रमाणपत्राहुः विष्णोरित्यादि । इदं वाक्यं श्रीधरीये, 'विष्णोस्तु त्रीणि रूपाणि पुरुपाख्यान्यथो विदुः। प्रथमं महतः सृष्ट द्वितीय वण्डसंस्थितम् । तृतीयं सर्वभूतस्यं तानि ज्ञात्वा विमुच्यत' इति । रूपत्रित्वे वीजमाहुः पुरुषशब्द इत्यादि। एतास्तिस्रोपि व्युत्पत्तयः श्रौत्यः । 'पुरा आसेति 'पुरमुपती ति द्वयं बृहदारण्यके पुरुष विधम्राह्मणे ‘स यत्पूर्वोस्मात् सर्वस्मात् सर्वान् पाप्पन औपत् तस्मादुच्यते पुरुष इति'! तृतीयापि तत्रैव मधुब्राह्मणे 'पुरुः पुरुष आविशत् ' इति । अस्मिन् पक्ष इति । तृतीयपक्षे देहाव्यासो नेत्यर्थः । पुरा विद्यमानत्वेन शरीरोत्पत्तेः पूर्वमेव तत्सत्ताज्ञापनात् । मधुम्राह्मगथुतैः, अध्यासस्तु परमाणूनां रेतःकणाश्रयजीवेन मिलने रजस्वला""वकरणे भवति, मकुनै तु तदभावः । 'उश दाह इतीति पक्षे समितिशेषः । जीवोपीति । पुरि- यसनसम्मवान्जीवोपि भवतीत्यर्थः । भगवानेवेति । पुरदाहपुरासनयोजीवे अभावा- दिति भावः । द्वितीय एवात्रोच्यत इत्यत्र गमरमाहुः अण्डजत्वादित्यादि । प्रकरणा: नुरोधेन मुक्ययमेवाकारकयाप्रश्नस्यापि सिद्धेस्तदर्थ कस्यैवोत्तरस्य वाच्यत्वादन्तनिर्मा- णस्य खगादिप्यन्तरेच दृष्टत्वात् । अतोत्र द्वितीय एवोच्यत इत्यर्थः । नवं सति तृतीयपक्ष एवागीकार्य इत्पत आहुः अस्येत्यादि । मूले 'पौरुषं रूपम्त्यिनेन पुरपस- - ·श्रीमद्गोस्वामिश्रीमतुरुपोत्तपचरणविरचितः । २३ म्वन्धित्वमुच्यते । तेन पुरुषविधमभिप्रेतम् । तदेवैकादशेपि 'तन्मायाफलरूपेणे'त्या- दिना भगवता निरूपितमतस्तथेत्यर्थः। यदि वृत्तीयपक्षः स्याद, अन्तर्यापीय प्रविशेत् , प्रकृते तु सर्वनिर्माणं भोगश्चेति द्वितीयपक्ष एवेति भावः । अधिकारीति । अधिकारी जीवो नास्तीति वोधनार्थम् । व्याख्याने तु वाक्याथै उक्त इत्यपौनरुक्त्यम् । अप्विति । तृतीयस्कन्धे पष्ठे 'हिरण्मयः स पुरुषः सहस्रपरिवत्सरान् । आण्डको- शमुवाप्साप्सु सर्वसत्त्वोपबृंहितः। स चै विश्वसृजां गर्भो देवकात्वशक्तिमान् । विवभान जात्मनात्मानमेकधा दशधा त्रिया । एप ह्यशेपसवानात्मशः परमात्मनः । आयोऽवतारो यत्रासो भूतग्रामो विभाव्यत' इत्यत्रोक्ताप्सु बीनजब्रह्माण्डम् । एवं त्रयोविंशे सिद्धे सत्वादिगुणानां पुरुषस्य च ब्रह्माण्डे न्यूनतां परिहरन्ति अस्या सृष्टाविति । स्वय- मिति । 'आसीज्ञानमयो हर्य' इत्यादिवाक्येभ्यः। न किञ्चिदिति । प्रकृतेरंशत्रयं पुरुषः स्वयं चेत्यष्टाविंशतितत्त्वेषु न किञ्चिदवशिष्टमित्यर्थः। अवशिष्टानामत्रैवान्तर्भावे वा। अधिकारीति । ब्रह्मादीनामित्ययः ।। १ ।। यस्याम्भसीत्यत्र । ननु केति । देइपरिग्रहं विना केत्ययः । दैनंदिनेति । ब्रह्मालान्ते नैमित्तिकालयेत्यर्थः । सायुज्यष्टिवदिति । सायु- १-३-२ ज्योत्तरं पुनस्तेषां सृष्टिवदित्यर्थः । योगभूतत्वं तस्याः स्फुटीकुर्वन्ति गुह्यं चेत्यादि । यथा योगो गुप्तं जीवं प्रकटीकरोति, तथेयं सुषुप्तौ पाज्ञसम्बन्ध्यानन्द प्रकटीकरोतीति तथेत्यर्थः । तदर्थ मिति । आनन्दाथै योगार्थ वेत्यर्थः ॥२॥ यस्यावयवत्पत्र ।। स चेति । विराड्देहः । मध्य भाव इति । क्षभाये जरा- युभाये येति प्रतिभाति । बीजं पूर्वभावः, वृक्षो मध्यभावः, फलमुत्तर- १-३-३ भावः। वीज पूर्वभावः, जरायुमध्यभावः, देह उत्तरभाव इति जरायुभाये जरायोरन्तरव्याप्तावत्रापि तयात्वसिद्ध्या 'अवयवसंस्थानः कलियत' इति विरुद्धं स्यात्, अत आहः वस्तुतस्त्विति । उक्तोपपत्तिरिति । वीजत्वरूपेत्यर्थः । तथा च भगवतो रूपं तत् , भगवनो वीजवादिति भावः । रजोनुवघामावेपि कार्योन्मुखत्वे हेतुं व्याकुर्वन्ति हर्पणेत्यादि ॥३॥ पश्यन्तीत्यत्र । करणत्वेनेति । लोफरचनायां करणन, यतो लोफरचना ब्रह्माण्डेन जायत इति । अतो न पुरुषो नावनार इत्यर्थः । रूपमिति । करादिविशिष्टं रूपं व्यवहारयोग्यम् । साकारता चानन्दयोगान् । तया च सदानन्दमित्यर्थः । सृष्टिजननमिति । गुद्यादिस्यानानां गुरुग्देनैव ग्रहणात् तत्र सृष्टिनननमुक्तम् । न नानात्वमिति । श्रोत्रातिरिक्तेन्द्रियाग्यपेक्ष्यापि न नानात्रम्, रिन्रत्वमेव, सर्वत्र स्पर्शोपलचरित्यर्थः । पादपदेन भुनपर्दैन बोपलक्षितं न । १-३-४ ·२४ श्रीमद्भागवतपथमस्कन्धसुबोधिनोपकाशः। नानात्वमिति । तथा चासझ्यहेप्यर्थादेव स्वगिन्द्रियरपि सिद्धमित्यर्थः । एवमेव शिष्टं कर्मेन्द्रियं वोध्यम् ॥ ४ ॥ एतन्नानेत्यत्र । जघनादय इति । ब्रह्म गोंशा जयनादया, तेभ्योपि सृष्टिस्मरणात् ॥ ५॥ स एव प्रथममित्यत्र । स्मृत इति । अवनारत्वेन पश्चरावस्मृतावुक्तः । अशुद्ध- शुद्धभावेनेति । शुद्धमत्चात्मकमिश्रसत्यात्मकभावेन । वैविध्यमिति शेषः । विधेति । अवतारो दिया। परमिति अवतरणम् । नन्वत्रावि- शेपेण कथनादवतारावैशभेदः कुतो निश्चय इत्यत आहुः तत्र निर्णय इत्यादि । नारा- यण इति।धर्मपुत्रः । कृष्णस्तापस इति । कूर्मपुराणादौ साम्बजननार्थ तपः कुर्वाणः । मनुरिति । स्वायंभुवः । कामझापपुत्रौ व्यूहरूपौ । नरो धर्मपुत्रः । विशेषावेशिन इत्यत्र विशेषाद सूतादिव्यावृत्यर्थम् , कथावदनादिकाले तेवप्यावेशादिति । अविशे- घेणेति । सङ्क्रमणतौल्पेन, न तु कालविचारेणेत्यर्थः । तत्र गमकमाहुः स्फुटमिति । 'अन्ये चांशकला'इत्पत्र पदद्वयोक्पा निर्णयाचवेत्यर्थः ॥६॥ द्वितीयमित्यत्र । एतस्यावतारिका स्वर्गादावित्यादि । न भवेदिति । स्वर्गादेः कर्मभूमित्वाभावान्न भोदित्यर्थः । द्वितीयस्कन्ध इति । सप्तमाध्याये। आदिवराह इत्यादि । एतच्च तृतीयस्कन्धे त्रयोदशाध्याये वर्तते । आदिस्तु सर्वेषां च कसानामाधिदैविक रूपम्। 'समतोमोशनिभिः प्लाव्यमाना रसां गतेति वाक्यात् । अग्र इति । तृतीयस्कन्धत्रयोदशाध्याये । बराहकल्पे घराहजन्नदिने निर्मिते । विरोधेति । अत्र विगनो वाराहोत्पत्तिः, तत्र ब्रह्मग इति विरोधस्तत्परि- हारम् । अत्र प्रथमद्वितीयादिशब्दो निर्देशपात्रापेक्षया श्रीधरीय उक्तः, तन्न, किन्तु हेवन्नरेणेति तं बोधयितुमाहुः अयं मन्युरूप इत्यादि। 'पशूनां वा एप मन्युर्यराह' इति श्रुतेस्तद्रूष अश्वमेवादिम्पेग क्षत्रिये प्रतिष्ठित इति ब्राह्मणोत्तरभावित्वात् द्वितीय- वमित्यर्थः । नारदस्य पूर्वभाषित्वात् सतया विरुध्यत इत्यत्त एवमुक्तम् । एवमपि वोद्धव्यम् ॥ ७ ॥ तृतीयमित्यत्र । इति तृतीयत्वमिति । अधिकरणकर्षणोरपेक्षतया तथेत्यर्थः । अधिकरणत्वस्य नारदेपि सचात् पक्षान्तरमाहुः द्रव्येत्यादि । तेनेति । परिचरणेन ॥ ८॥ तुर्य धर्मकलेति श्लोक व्याचक्षते । नरनारायणेत्यादि । अब तुरीयत्वोपया- दनाय ब्रह्मचर्येत्यादि फकि कापेक्षिता, तदने अथवेत्यादि । धर्माकरा इत्यत्र धर्मकलेन्येवं क्रमः पाठश्च प्रतिभाति । पक्षान्तरमुपपादयन्ति ·श्रीमगोस्वामिश्रीमंसुरुषोत्तमवरणविरचितः । २५ अद्वेत्यादिना, द्विविध इत्यन्तैः । श्रद्धादयः स्वायंभुवदक्षसुताः धर्मपल्यस्ताश्च धर्मकलाः, 'अझै वा एप आत्मनो यसनीति श्रुतेः। द्विविध इति । भक्तियुक्त एकः, वैराग्ययु. तोपर इति तथा । तथा च धर्मचातुर्विध्यात्तरीयत्वमित्यर्थः । अन्यत्रेति । नात्र तद्विर- क्षितमित्यर्थः । ज्ञानसाध्येति । सुखरूमा । तादृशमिति । कपीन् विप गत्मकान् लातीनि । स्त्रीशूद्रयोः पायोनि- सेन विपयात्मकत्वात् तयोहितमिति ज्ञापनाय कपिल इति नामेत्यर्थः ११ ततः सप्तम इत्यत्र । ब्राह्मणानां पडिधत्वमिति । यद्यपि वाराहस्य क्षत्रिये प्रतिष्ठिनत्वम्, तयापि प्राकट्यं ब्रह्मणः सकाशात् ब्रह्ममारेनेति १-३१-२ सहघापूर्तिः ॥ १२॥ अष्टम इत्यत्र । मनिपक्षगामिति । युद्धावतारवद्वेदविरुद्धशङ्काम् । अन्त्या- अमित्वाचेति । श्वेताश्वतरोपनिपदि अन्त्याश्रमः प्रसिद्धस्तत्वाच । २-३-२३ चकारेण धैर्यात् । सर्वाश्रपनपस्कृतत्ये बी जमाहुः एपा हीत्यादिना॥१३॥ ऋषिभिरित्पत्र । कर्मदयस्येत्यादि । 'अथितं चेति सूत्रेऽपादानादिविशपर- विविक्षितस्य कर्मसंज्ञाविधानेप्युदासीनस्य कर्मवादर्श नादकथिोपीप्सि. २-३-१४ तत्वमिष्यते एव, अन्यया योग्यस्यापि कर्मत्वेन ग्रहणास्त्रतस्तयेत्यर्थः। रूपं स इत्यत्र । एकमिति । रूपम् । अपरमिति । वचनम् । विपरीतमिति । वैश्याद्विपरीतम् । वैश्ये हि कामवञ्च वचनं वञ्चकम् । प्रकोषु तु रूप १-३-१५ वञ्चकम् , वचनं मात्स्पोर्मायुर्वेदरूपवञ्चकपतस्तन्यर्यः। घाधित इति। फल्पसमाप्तौ दैनन्दिनमलयात् कल्यस्य च चतुर्दशमन्वन्तरात्मकत्तात् तत्समाप्ति धतुर्दश- मन्वन्तरोत्तरं भवति । चाक्षुपस्तु पष्ठ इत्यतो वाधित इत्यर्थः । केचिदिति । श्रीघरादयः । फ्रमनियमेनेति । वैवस्वतोत्तरं सावहिरीच्यभौत्यमेकमावणिऋतुऋतुधामविष्वासेना मात्स्ये । तथैव 'सावर्णाः पञ्च रोच्यश्च भौत्यस्त्वागामिनस्त्वमी ति मार्फण्डये चान्येपां क्रमान्तरण दर्शनात् । अधिकारिणामिति । भक्तवादिति शेपः । तथा चोक्तं मात्स्ये 'स्वकीतये सर्वमिदमुत्साय सचराचरम् । कल्लाये विनि!त्ते मुचन्ने उमगा सहति । तयापि चाचपस्य चतुर्दशन्वे का वा युक्तिरित्यत आहुः कल्पवित्यादि । तया च साचिके सात्तिकमन्वन्तरस्य सनसे रानसस्येत्ये प्रायम्ये कदाचिद्रानसस्यापि माय. म्यान् चानुपस्यापि चतुर्दशत्वमविरुद्धमित्यर्थः । मन्वन्नरान्तरे उत्पन्न इति । उचमता- मसबदित्ययः भाविनी संज्ञेति । वाग्दानोचरं विवाहाभापि स्नुपतिदित्यर्यः॥१५॥ सुरासुराणामिन्यत्र । ननु मत्स्यस्य वश्चकहितकारित्वे मृले स्पष्टेन कूर्मस्येति फयमस्य वैश्यसोटो निश इत्यत आहुः कापश्येनेत्यादि । कापटये. नेति । 'रेशभानो भविष्यन्ति दैत्या यूयं फरमहा इति योधिनेन । ननु ·. वृत्तावपि भगवदगरागसुगन्धसंसर्गपात्रेण पुनः कृतारम्भ इति तादृशसामथ्र्यमेव मूलवे श्रीमद्भागवतपथपसन्यसुबोधिनीप्रकाशः। मत्स्यावतारं चाक्षुपे प्रलय उक्त्वा कूर्म एकादश उक्तः, ततश्च दशम मत्स्य आयाति, नापसहयासंदंशाच । ततय क्रमविचारे चाक्षुपमन्वन्तरी पस्य कूर्मस्प पाश्चात्पत्ता पूर्वपलयो मायिक एव सेत्स्यति न वास्ताः, क्रमेण यायादित्यत आहुः पूर्वेत्यादि । तथा च कल्पान्तरे कूर्मावतार इति न प्रलयो मायिक इति भावः। वञ्चनाधिक्यादिति। पूर्वमहिमुसग्रहणादिना तयावादित्यर्थः ॥ १६ ॥ धान्वन्तरमित्यत्र । धन्वन्तर्यवतारस्य कि प्रयोजनममृतपानादेपोहिन्यवतार- कार्यत्वेनाष्टमे कथितत्वादित्याशंकायामाहुः धन्वन्तरीत्यादि । तथा १-३-१७ चायुर्वेदमवर्तनादिकमेव प्रयोजनमित्यर्थः । स्फुटं तर्हि प्रकृते कुतो नोक्तमित्यत आहुः प्रकृत इत्यादि । आयुर्वेदस्य जीवार्यत्वेन तद्वतारेऽनुपयोगान्न तरचैन स्फुटमुक्तमित्यर्थः । ननु पानकर्मत्वेनामते वक्तव्ये देवा एवं फिमित्युक्ता इत्यपे- क्षायामाहुः देवेत्यादि । न भगवत्कार्यमिति । तत्यानमिति शेपः । प्रयोजककन- रीति ! पाययितरि मोहिनीरूपे । कर्मत्वेनेति । कर्तुरीप्सिततमत्वेनेति भावः । सर्ने दृश्पत इत्यत्र मानमाहुः सुररित्यादि । मृले 'मोहिन्याऽन्यानमोहय'दित्युक्त्वा देवानां मोहाभावात् तथेत्यर्थः । ननु मोहस्य भावजनकत्वेनोक्तत्वात्तदभाव एष सुराणामस्तु, स्त्रीरूपादर्शने किं मानमत आहुः राहुसूचनादिति । यदि चन्द्रार्काभ्यां स्त्रीरूपं दृष्टं स्यात् , तदा तस्यां राहुदण्डसामर्थ्याभावात्तस्यै सूचनमसङ्गतं स्यात् , अतस्तदन्यथानुप- पत्तिरेव तथेत्यर्थः । नन्वेवं सत्येकमेव रूपमिति संख्याविरोध इत्यत आहुः अमृते- त्यादि । विच्छेदेनेति । विभागेन । तथा च धन्वन्तरिविभक्तत्वेन दैत्यैर्दर्शनात्संख्यापा अविरोध इत्यर्थः ॥ १७॥ चतुर्दशमित्यत्र । नारायणवदिति । यथा नारायणः साक्षाद्भगवदवतारः, तथा नृसिंह इत्यर्थः । स्वीयमिति । द्वारपालम् । तदीयमिति पुत्रम् । १-३-१८ ऊर्जितमिति । आध्यत्वहग भिन्नमर्यादम । ननु पुनर्मूलरूपनिरूप- णेऽस्य किं प्रयोजनमित्याकांक्षायां तदाहुः भक्तिरित्यादि । मूलरूपे जातभक्तिर्मूल. रूपानंवच्छिन्ना अंशमात्रपर्यवसानेन निवर्तत इति ज्ञापनाय पुनस्तदुक्तिरित्ययः । करके मूलरूपत्वं कथमित्यत उपपत्तिमाहुः सायुज्य इत्यादि । भगवत्स्वरूपैक्ये सेव्यसे- वकभावनिवृत्तावपि भगवत्सामध्येनैव पुनर्भेदायथा सेवारम्भः, तथात्र सकलसाधननि- हेतुरित्यर्थः ॥ १८॥ पञ्चदशमित्यत्र । धर्मस्येति । ऐश्वर्यस्येत्यर्थः । पूर्वस्मादिति । नृसिंहस्यह पात्पूर्वोक्तभ्यचतुर्दशेभ्यो या। इह परात्मान इति । इहलोकपर लोकदेहाः ॥ १९ ॥ " ·२७. श्रीमगोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । ततः ससदश इत्यत्र । (प्रकृत इति । ब्रह्मभावेन निरूपणे तृतीय इत्यर्थः)। प्रमेयवलमालम्व्येति । प्रमेयस्य यज्ञब्रह्मरूपस्य बलं भुक्तिमुक्तिदा- १-३-२१ तृत्वलामालम्व्य विचार्येत्यर्थः । भक्त्यर्थमित्यनेनं योजनान्तर- मुक्तम् । (अपरश्चेति । स्वशाखातिरिक्तो वेदभागः ) ॥ २१ ॥ एकोनविंश इत्यत्र । अत्र तकारलोप इति । विंशतिमशब्द तमप्प-- त्ययतकारलोपः ॥ २३॥ ( अथासावित्यत्र । आदिकूर्मस्येति । 'विलोक्य विघ्नेशविधिं तदेश्वरो दुरन्त- वीयों वितयाभिसन्धिः । कृत्वा वपुः काच्छपमद्भुतं महत्मविश्य तोय १-३-२५ गिरिमुज्जहारे त्यष्टमे पुरुषोत्तमस्योक्तः, क्यापि भक्तिदानाधभावादादि- कूर्मस्येति, स तु पञ्चमेऽष्टादशे 'हिरण्मयेऽपि भगवानिवसति कूर्मतनुं विभ्राण' इत्यादिना स्तुतोस्ति । विष्णोरिति । आयुर्वेदमणेतृत्वेन पालकत्वाद्विप्णोरित्यर्थः । एवमग्रेपि)॥२५॥ एतद्रूपमित्यत्र । विचारमाहेति । ऊहापोहेन विवक्षितसाधनं विचारः । तथा . चोहापोहेन तस्य भगवत्वशासनमकारमाहेत्यर्थः रूपमिति । शरीरमित्यर्थः । तेनाधिदेवा- दिकवादो विशिष्टाद्वैतापरपर्यायोत्र ज्ञाप्यते, तदाहः अरूपयदिति । १-३-३० अयं न्याय उत्तरतन्त्र साधनाध्याये द्वितीयाद उभयलिङ्गाधिकरणेऽस्ति, तदर्यस्तु-तम अरूपादेव हि । रूपते निरूप्यते व्यवहियत इति रूपं सर्वव्यवहार- विपयत्वं तद्युक्तं रूपवद्विश्वम् , ब्रह्म तु तद्विलक्षणमेव, कार्यादेशाच कारणस्यांशिनो लक्ष- ण्यस्य युक्तत्वात् । ननु कारणलादवैलक्षण्यमपि युक्तमत आइ । तत्मघानत्वात् । तस्य प्रकरणिनः प्रधानत्वात् । मुख्यत्वात् । यत्र हि यत् प्रतिपाद्यते, तत्र तदेव हि मुख्यम् , अत्र ब्रह्म प्रतिपाद्यत इति ब्रह्मधर्माः प्रशासनादय एव, नतु जडनीवधर्मा इति । अत्र शरीर- प्रकरणाद्रूपपदेन शरीरमुच्यते । इदं चैकदेशिमतं स्ताविकारानुसारगोच्यतै, सिद्धान्त त्वहिकुण्डलन्यायः । स तु मुख्यसिद्धान्ते वक्ष्यते । तस्या एवेति । जाता इत्यर्थः । नतु सार गुणमयी । निष्पादितमिति । मन्दिरवनिप्पादितम् । सन्निहिन इत्यस्यत्र व्याख्यानमाविर्भूत इत्यादि ॥ ३० ॥ यथा नभसीत्यत्र । तया सतीति । ब्रह्मणो वहिवदाविर्भूनसे सति। ततश्चेति । प्रतीतिविरोधात् । अयमिति । एतच्छरीरविशिष्टो भगवान् । तव्य. तिरिक्तस्येति । द्रष्टव्यतिरिक्तस्य । कमिति । अदृदयेऽध्यारोपास- म्भवाकयमित्यर्थः । वस्तुन इत्यादि । तया चादृश्य आकाशे यया मेघा आरोपिताः, तथा ब्रह्मसरीरे ब्रह्माण्ड दृश्यसमप्यारोपितम् । ततश्य यया मेघद्रष्ट्रणापाकाशधर्मो नागो न मतीयने, तया माकृतस्पेन द्रष्तृणां चैतनत्वमपि न प्रतीयत इति तदप्रत्ययमात्रेण भग- . ---- ·२८ " श्रीमद्भागवतमय स्कन्धमुबोधिनीमकाशः। चदनाविष्टत्वस्य न सिद्धिरित्ययः । ननु 'पराश्चि खानी'ति श्रुतेर्भगान् पराचामदृश्यः, आकाशस्तु केपाश्चिन्यते पराचापि दृश्य इति विरुद्धो शान इत्यत आहुः येषामित्यादि। तथा चाकाशेऽसम्भवदग्धाराणां वापुस्थितानामामाशस्थत्वाती तिवस्त्रविषयस्थितदृश्य- स्वस्य ब्रह्मशरीरे प्रतीतिरित्यस्मिन्नशे दृष्टान इत्यर्थः। तहि द्वितीयदृष्टान्तस्य कि प्रयोजन- मत आहुः अत्रेत्यादि । अग्रेति । उक्तदृष्यन्ते । तथा नास्तीति । दान्तिकसमाना नास्ति । दृष्टान्ते ह्यधर्मो दृश्ये आरोप्पते, दान्तिके तु दृश्यधर्मस्यादृश्ये आरोपो विवक्षित इत्यसमानता, तेनास्वरसेन दृष्टान्तान्तरमुच्यत इत्यथैः । यथा वात्येत्यादि । यायुः सर्वमतेऽपदृश्यः, तत्र यथा पृथिव्या दृश्याया रेणुरारोपिनस्तयेत्यर्थः । तथा च यदि वाचो धेनुत्ववत् भगवतो ब्रह्माण्डत्येनोरासनार्थ ब्रह्माण्ड भगवत्यारोपितमित्यभि- प्रेयात्, तदा द्रष्टरि दृश्यनारोपितमिति ब्रूयात् । नतु दृश्यमिति । तेन दृश्यत्वादिधर्मक शरीरमारोपितमिति व्याख्यान न युक्तम् , दृश्यपदे लक्षगामसंगात् । जगृह इति भूनार्थवादस्प योजगधर्मीयदर्शनादेव वाघप्रसंगादित्यर्थः ॥ ३१ ॥ अतः परमित्यत्र। इति निरूपयतीति । इति वक्तुं भगवदुपाध्यन्तरं जीवं निरूप- यतीत्यर्थः । वस्तुत्वादिति । चेष्टायनुमेयवस्तुत्वात् । केचनेत्यादि । १-३-३२ श्रीधराद्याः । 'जीवो जीवेन निर्मुक्त' इत्यादौ जीयोपाधौ लिङ्गशरीरेपि जीवपदप्रयोगदर्शनाजीवादेन लिङ्गशरीरं मन्यन्त इत्यर्थः । तव पयन्ति तथेत्यादि । तथा सति प्राप्ताप्राप्तविकेन भगवानुपक्रान्तत्वात्मामा, जीवस्त्यनुरक्रान्तस्वादनाप्त इति तद्विचारेण तथेति नाव लिङ्गशरीरमुच्यत इत्यर्थः । तथा च ब्रह्मगोंशतो लिङ्गशरीरस- म्बन्धोऽनुचितो जीवतुल्यतामतिथेति भावः । पुनर्भव इति । अस्तीति शेषः । तथा च 'समुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूकामति' इत्यादिना श्रुनो लिङ्गमूनानामतूत्क्रमः श्राव्पते, न तू क्रमः, अत उत्तमलिङ्गेनापि न जीवोगाधिरत्रोच्यत इति तथेत्यर्थः । भगवहुपाधि- रिति । भगवतान्तर्यामिरूपेणोप समीपे धीयते पोष्यत इति तया ॥ ३२ ॥ यद्येपेत्पन्न । न निस्स्वभावत्वमिति । नासत्त्वम् । तस्याः पूर्वावस्थामाहुः यदेनि । मतिरिति, विद्या । स्वाराज्यं करोतीति । इति विदुस्त- चज्ञा इति शेषः । तथा च माय या विद्यारूपेग परिगामे जीवोऽयं जडोऽयमिति भेदमुदिर्गति, तावता स्वरूपराभोऽस्य भवतीत्यवतारकथायां शुभं फर- मुक्तम् । सबै हरिरित्येतदर्यमिति । द्वितीयाध्याय 'सत्वं यद्ब्रह्मदर्शन'मित्यनेन सत्र- स्यारत्वेन ब्रह्मानुपवरूप यदुक्तमासीत् , तस्यानुभवस्याफार: 'सबै हरि रिति, तत्म- दर्शनार्थमित्यर्थः ॥ ३४ ॥ एवं जन्मानीत्यय । अन्यत्रापीति । अब नारानरेऽपि । उपदेशातिदेशयोरि- ·. श्रीमगोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । २९ त्यादि । उपदेशः प्राथमिक कथनम् , अतिदेशस्तु अन्यत्र प्रसिद्धस्य १-३-३५ धर्मस्यान्यत्र कार्यवशात्माप्तिः । प्रकृते तु पुरुषावतारजन्मादिकथनमुप- देशः, 'एवं जन्मानी'त्यनेनान्यत्र तदतिदेशस्तयोः। को विशेष इति । अवतारकथामश्नेन भगवत्वादेरपृष्टत्वात्तत्कयनस्य किं प्रयोजनमित्यर्थः। नास्तीति। न हि विरोध उभय'- मिति वाक्यानास्तीत्यर्थः । अनेकविधो भवतीति । तेन मायिकरूपमायावादयोरप्ये- कदेशवेन संग्रहः, अथवा प्रेरणाविशेषरूपधर्मभेदादनेकविधो भवतीत्यर्थः ॥ ३५ ॥ स वा इत्यत्र । वर्णयन्तीति यदुक्तं तस्यैवाग्रिमश्लोकत्रयं प्रपञ्च इंति बोधयन्ति कथं वर्णयन्तीत्यादि । तथा च जगकर्तृत्वादिना वर्णयन्ति । १-३-३६ सृजतीति । सर्गादिलीलाः । अमोघलील इति । स्वरूपं सृष्टिद्वारा च ज्ञायत इति वोध्यम् । ननु द्वितीयाध्याये ‘स एवेदमित्यादिना लीलानामुक्तत्वात्पुन- स्तत्कथने प्रयोजनं तया न दृश्यत इति पदप्रश्नपूरणं च न जातमिति चारुच्योनिवृत्तये पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । अत्र तच्छन्दः प्रसिद्धार्थविषयः, नतु प्रक्रान्तविषय इत्याशयेनाहुः पुरुपोत्तम इति । 'अतोऽस्मि लोके वेदे चेति वाक्यात् । अत्रापि पूर्व 'कृष्णस्तु भगवान् स्वय' मिति कथनात् , अवसरस्थापि सत्चाच्च । इदमिति । परिदृश्यमाने विश्वत्वस्य । निवारित इति । समभिव्याहारेण भगवत्कृतपरिदृश्यमानयोर्विधेयत्वबोध- नान्निवारितः । व्यर्था स्यादिति । फलासिद्धया तथा, नाबानित्यत्वं जगतो भवि- प्यति, तस्कृता फलासिद्धिरपितु भगवतीवाक्षरादिपु ह्यमोघलीलत्वं न भवतीति निष्फल- लीलया फलासिद्धिरिति भावः । हेतुमाहुः कार्यति । कालाक्षरपुरुपाणां स्यात् । लीला सेति । तेन सम्यक्स्फुरणमित्यर्थः । अन्येषामिति । अक्षरकालपुरुपाणां कार्यव्यापृत- खेनेत्यर्थः । तथात्वेनेति । भोक्तृत्वेनेत्यर्थः । सज्जन्ते, भगवाँस्त्वभिचाफपीति, अतो न सज्जत इति जीवेभ्यो लक्षण्यम् । प्रमाणमिवेति । मूतः स्वानुभवं कथयन्नित्यर्थः। उक्तेति। . तथा च देहेपु जीवानामध्यासः सम्बन्धः । न दृष्टसम्भव इति । न दृष्टे निरंकुशका- रणवसम्भव इत्यर्थः । तदा भोगे दोष इति । अत्तीत्यनेन भोगस्याप्युक्तत्वात्समये भोगे जीवतुल्यत्वम् । अभावत्वापत्तिरित्याशंक्याहेति । क्षयादसत्वापत्तिरित्याशंक्य तदुभयाभावकारमाहेत्यर्थः। भोग इति । जीवकर्तृकभोगः । तत्रेत्यादि । जीवस्तु के भोगे । केवलानां धर्मरहितानां धर्मिणां ग्रहणं जीवैरशक्यम् , तथा च धर्मरहिता धर्मिणो धमिरहिना धर्माच भगवद्भोग्याः, इतरेतरसंसृष्टा गन्धवत्पुष्परूपा धर्मधर्मिणानु जीवभोग्या इति भोग्यभेद इत्यर्थः । प्रकारभेदमाहुः इन्द्रियाणामित्यादि । भोग इति । सर्वांशेन भोगः। जिघ्रतीत्यादि । तथा च गन्धमुपाददातीत्यर्थात्केवलधर्ममात्रं गृहातीत्यर्थः । लक्षणां वारयितुमाहुः लोक इत्यादि । इत्युक्तमिति । इतिहेवोजिघ्रतीत्युक्तम् । तथा च केवलधर्मग्रहणस्यानुभवसंवादित्वाय धर्मग्रहणवोधकः शब्दोऽत्र प्रयुक्तोऽतो न लाक्ष- ·३० विस्तारयत इति । तथा च वेदादीनापप्याचीनतया न तैरपि ज्ञायते इत्यज्ञाने यथायथं स्वरूपाज्ञानं कयं करोति, किपर्थ वा करोति, कथं किमर्थ वा जिप्रतीति लौकिकमिति । 'कर्मगुणप्रवाह' इति वाक्याकार्य लोकान्तःपाति, अतो यथाकयश्चिज्ञापकम्, नतु वस्तुत इदमित्यं श्रीमद्भागवतप्रथमस्सन्यसुबोधिनीपकाशः । णिक इत्यर्थः । एवकारेण रसनादयो व्यवच्छिद्यन्ते, तत्र धर्मिणोपि ग्रहात् । पडिन्द्रि- याणां वर्गवं साधयित्वा तद्विषयाणां तावत्वं योधयन्ति अष्टाविंशतीत्यादि । अष्टा- विगतिभेदानीति पाठे तत्वानीति शेपः । तेषु भगवद्भोग्यमाहुः तेषां रसानिति । सारभूतानंशान् । तथा च प्रकारभेदान्न जीवतुल्यत्वम् , भोग्यभेदान्न क्षय इत्यर्थः । जीवानामेकदेशसम्बन्धे हेतुमाहुः ज्ञानसहितानामित्यादि । मुख्यतया मनोग्राद्य ज्ञानमेवेत्यतो रूपादीनां तत्साहित्यनत्रोक्तम् । तद्धीनत्वमिति । ईश एत्र रसाधीन इत्यर्थः । एवं चास्मिञ्च्छ्लोके प्रथमावतरणिकोक्तं वर्णनं लीला च प्रतिपादिना । द्वितीयपक्षे तु रसभोगात्मकमवतारमयोजनमुक्तं ज्ञेयम् ।। ३५ ॥ न चास्येत्यत्र । वस्तुतस्त्विति । 'अविज्ञातं विजानता मितिश्रुतेरित्यर्थः । स्वतः आम्रादयः कर्कटी विशेपप्रभृतयः अधिकरणतः श्वदतौ भृतं दुग्यादि, अधिकारिभेदेन कीयदिपितानादि । द्वितीयापि कोटिरिति । नानुभूयन्त इति कोटिः। तथा च साकारव्यापकत्वाद्रान्तरेणानुभूयन्ने, नतु स्वेनेत्यर्थः । प्रमाणान्तरस्येति । 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चेति शब्दादतिरिक्तस्य । तथा च कालरूपेग ब्रह्मक्षत्रादि मुनक्ति, नतु स्वयमिति भावः । कस्मै प्रयोजनायेत्यादि । 'अग्देिवा अस्य विसर्जनेनाथ को येद यत आवभूति श्रुतेरित्यर्थः । कौशल्येति । ब्राह्मणादे- राकृतिगणवात्स्यन् । कौशलेनेति वा पाठः । ऊनीरिति । ऊतयः कर्मवासनाः कर्माभिव्यंग्या दृष्टरूमा इत्पर्यः । निपातेत्यादि । ऊतिपतीत्यादिना ऊतिशब्दो निपा- तितः, तत्र यथा उशब्द इति धातोरुपूर्वस्य क्तिनि ऊतिरिति भवति ज्वरेत्यू अवते रूपं तथापि नितरां विचारात्पातनादज्ञानं तद्भेदानां प्रेमरवशतां वा द्योतयत्ययं ग्रन्थः । अथवा लीलापदं स्वरूपदं वा परित्यज्योतिादं प्रयुक्तं कर्मवासनावान्तरभेदा न ज्ञायन्ते यथा, तथा भगवतोऽपीति घोषयति । अथवा । सूत्रका स्वरमक्रियायामूविरुदान इत्यनुक्तान पठिता मूत्रकृदादिमते प्रकृतिपत्पयभेदाज्ञानं द्योतयति तददित्यर्थः । हेतुरित्यर्थः । चतुभिरिति । घावादमुचितावर्वाचीनत्वजन्तुवकुमनी पित्वाज्ञवैः । अप्रापि भोगादिप्रकाराज्ञानं चोक्तं ज्ञेयम् ।। ३७॥ स देत्यत्र । ननु धातृत्वादज्ञानेऽपि कार्यलिङ्गकानुमानेन ज्ञातो भविष्यतीत्यत तु आहुः कार्य आनननकमित्यर्थः । तहि कथं ज्ञानमित्याकांक्षायां तदुपायमाहुः तदित्यादि । तत्कार्य ·श्रीमद्गोरवामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । मार्गपरिक्षाने सति ज्ञापकं भवतीति शेपः तन्मार्गेति । अनेन पदवीपदपयोगतापर्यमुक्तं भवति। मार्गो भक्तिः । कथमेवमित्यपेक्षायां तस्मकारमाहुः समेत्यादि । सहभा- वादिति । गतिमहभावात् । तथा च गत्याधारभूतो मार्गः कार्यभूत इति गतिज्ञाने तदाधारभूतकार्यतत्त्वज्ञान भवति, तेन ज्ञानेन धूमममित्या वढेरिख भगवतो ज्ञानं भर- तीति तदर्थ गतिः मार्गपदवीपदोक्तो ज्ञातुपावश्यकमित्यर्थः । मन आदौ भगवत आवि. भावे तत्माप्तिरित्यर्थः । ननु विवर्ते मन आदौ आविर्भूनमपि तथेति किमनेनेत्यत आहुः बुद्ध्येति । युद्धया सहभावं प्राप्य कार्याणां तचं परमार्थतत्त्वं ज्ञायेनेत्यर्थः । तस्येत्यादि । 'धातुः पदवीं वेदे त्यस्य तात्पर्यम् । प्रमाणाज्ञानभाव इति । प्रमाणैर- ज्ञानसत्तायामित्यर्थः । ननु नैकुण्ठादिस्थैर्तातो भगवानुपदेष्टव्य इति वक्तुमाहुः कदा- चिदिति। न समाप्यत इति । तथा चातिवेगवशान्मनोवत्साकारोऽपि न ज्ञायतेप्यधि- काराभावाच नोपदिश्यत इत्यर्थः । प्रलय एवेति । जगदनुकूलक्रियाभावात्मलय इत्यर्थः । ननु गतिज्ञानाय किमिति साधनोपदेशः, 'गतिर्वय' इतिवाक्याकालस्य गतियेन तस्येव गत्यन्तरस्याप्यनुमानेन शक्यज्ञानत्वादित्यत आहुः किश्चेत्यादि । तथा च कालोऽपि दुर्जेयश्चेत्तदृष्टान्तेन गत्यन्तरज्ञानं दुर्घटमिति साधनोपदेश आवश्यक एवेत्यर्थः । कालस्य दुर्जेय तु ब्रह्मपुराणोपान्त्ये मायानुकीर्तनाम्याये द्रष्टव्यम् । अपवा। कालरूपदृष्टान्ताभा- चादेव न तद्वज्ज्ञानमित्यर्थः । कालशब्दाभिजप्यस्य सत्तापक्षान्तरमाहुः अथवेति । हस्तेत्यादि । लोके तथा प्रसिद्धिः। अत्यवित्वेन हस्ताधारो विरुद्धधर्मवत्वज्ञापनायेदम् । शकटस्थैरिति । शकटं जगत् । गतीति । मायाज्ञानपश्चाद्भाव इत्यर्थः । वोधिताविति । सन्ततानुवृत्तिपदाभ्यां घोधितौ।चरणेति । यस्तसादतरोजगन्ध भजेन, स तत्पदवीं वेदेति तथा । लोकेऽप्येवम् । स चेति । स वेदे'त्यादेरर्थः । भक्तिपक्षे वित्यादि । अस्मिन्पक्षे परोक्षवाद इति लक्षणा न दोपायेति ज्ञेयम् । भक्तिमार्ग इति । 'भवत्पदाम्भोरुहनाव'-. मित्यत्र व्याख्यातः ॥ ३८ ॥ अथेत्यत्र । हीनमपीति । सूतम् । 'यानि वेदविदां श्रेष्ट' इत्यत्र, 'कथायां सक्षणा हरे रित्यत्र च सिध्यति । एवं प्रकार इति । धन्यत्वस्येत्यर्थात । मूलस्थसर्वात्मकादे ऐकान्तिकमित्यर्थः श्रीघरीये व्याख्यातः, अत्र तु सर्वात्मक इति सप्तम्यन्तं वेदान्तवेद्यतां चेत्यनेन व्याख्यातम् । सर्वात्मक एवं वेदान्तवेद्यता, आकाशादिपदानां श्रवणान् । तथा च सर्वात्मक आत्मभावमिति पाठः । सुदृढेति । वेदान्तवेद्य एव सुदृढस्नेह इति बोबाथम् । प्रयुज्येति । तया चात्मनि भार आत्मभाव इति समासे एकदेशान्वयः सप्तम्यन्तानाम् । पुनः शब्दार्थ इति । अथै- क्यात्पुनःशब्दः ॥ ३९ ॥ . २-३-३९ ·३२ श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः। इदमित्यत्र । जातिशब्द इति । पुराणत्वं जातिरित्यर्थः ॥ ४० ॥ निःश्रेयसायेत्यत्र । लक्षम्या इति । लक्ष्म्याः श्रवणात् । भागवते भगवतः श्रवण- माशंक्याहुः सर्वगताया इति । तथा च भगवच्छूवणेऽपि लक्ष्मीश्रवण- मिति भावः । कथं कल्याणहेतुत्वं लक्ष्म्याः श्रवणस्येत्यत आहुः भक्ताया इति । तथा च भक्तायाः श्रवगाद्भक्त्या कल्याणमित्यर्थः । स्वत इति । 'सारं सारं समुद्धृत पितिश्लोकात् । गुणत इति । वास्तववस्तुवेद्यत्वतः । अर्थत इति । अर्थों हि भगवान्ततः॥४१॥ १-३-४३ कृष्ण इत्यत्र । स्थिन इति । धर्मे स्थिते धर्मस्य शरणचिन्ता ॥४॥ तप्रेत्यत्र । पूरितवानिति । भगवद्रसेन शुकं पूरितवान् । १-३-४४ अहं चेत्यन्न । यस्येति । श्रीभागवतस्येत्यर्थः ।। इति श्रीप्रथमस्कन्धे सुबोधिनीप्रकाशे तृतीयाध्यायविवरणम् ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थाध्यायविवरणम् । तस्यात्रापि अथ चतुर्थाध्यायं विवरिषवः पूर्वपकरणस्य समाप्तत्वादग्रिमस्य प्रारप्स्यमा- णवात्तयोः पूर्वापरीभावे हेतुं स्फुटीरतुं द्वयोरर्थमाहुः एवमित्यादि । स्वाधिकारत इति । ल्यब्लोपे पञ्चमी, स्वाधिकारमाश्रित्येत्यर्थः । त्रिभिरिति । अध्यायैः । त्याज्य समत्वत इति । अष्टद्वारेणोपकारी धर्मः 1 फलव्यभिचारत्वाच्याज्यः, तेन रूपेण तुल्यत्वात् । शास्त्रमिति । उपदेशः । त्याज्यसाम्यादन्न प्रथमत्वं वा अवता- रादुत्तमत्वं वा वक्तव्यम्, न तु मध्यमत्वमित्याशङ्कय मध्यमत्व उपपत्तिमाहुःनारदेत्यादि। नारं नरसम्बन्धिज्ञानं ददातीति नारदः इति निरुत्या ज्ञानदाने नारदस्थाधिकारो ज्ञेयः। स चाध्यायममाप्तौ स्फुटिप्पति । तथा चोत्तमत्वस्यौचित्येप्युक्तहेतुभ्यां मध्यमत्वमित्यर्थः । एतेन पूर्वापरीभाये हेतुरप्युक्त एव । नेन व्यासोक्तिविचारे मसः सङ्गतिः स्फुटति । अतः परं मूतोक्तौ सद्गति वदिष्यन्तोध्यायार्थमाहुः तत्रेत्यादि । हेतुर्वैराग्यम् । तस्य पुत्रो' 'दृष्ट्वानुयान्त'मित्यादिभिः शुकस्यौपि विरक्ततावोधनात् स्वापेक्षयायोसस्योत्कृष्टत्वाच सत्कथाया मध्येपत्वं तत्रापि स्फुटतीति तद्विचारेपि स एवार्थ इत्यर्थः । इतीत्यत्रा पृच्छन्तीत्याह ।व्यास इति । एतेन प्रसङ्ग प्रश्नः सङ्गतिरित्युक्तम् । पृष्ट इति भायेक्तः ॥ १॥ मृत सूतेत्यत्र । निर्धारणादित्यादि । 'न निर्धारणेति सूत्रेण समासनिपे- घात्तयेत्यर्थः ॥ २॥ १ एक-याविरत देति पाट.1 २ बारास इत्यत्र प्यास इति पाठः पचितः ।

·श्रीमद्गोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । ३३ कस्मिन् युग इत्यत्र । हेतुनेति । निमित्तेन प्रयोजकेन च । उदाहरणेन तं स्फुटीकुर्वन्ति यथेत्यादि । श्रीभागवतमहत्तौ चित्तवैयग्र्यं निमित्तं तद- भावः प्रयोजक इति । भवत्विति । प्रेरणं भवतु, तथापि प्रेरकः कुतः प्रेरितवानित्यर्थः । एक इति । प्रेरकमश्नः ।। ३॥ तस्य पुत्र इत्यत्र । स्वप्नदृष्टेत्यादि । इदं ब्रह्मवित्वपोषकम् । ब्रह्मविदः स्वमा- भावस्य तृतीयस्कन्धनिवन्य उपपादितलात् श्रुत्युक्तासु हिताख्यासु नाडीपु जीवस्येन्द्रियैः सह प्रवेशे 'तत्रनं घ्नन्तीव जिनन्तीये 'त्यादि- श्रुत्युक्तानि यानि स्वप्नदृष्टान्यरिष्टानि तान्यपि 'मन एव मनुष्याणां पूर्वरूपाणि शंसति । भविष्याणि च भद्रं ते' इति वाक्याद्भूतभावीन्येव, तथा तेपां ज्ञाने तमिवृत्त्यपेक्षा स्यात् , जाते ज्ञाने तु मूलाविद्यानाशात् तदाधिभौतिक्या निद्राया अपि निवृत्तेर्मनसा तेपामशं- सने तन्नित्तिज्ञानात् तदपेक्षारहित इत्यर्थः ॥ ४ ॥ कथमित्यस्याभासे | कथयतीति न मन्तव्यमिति । कथयतीति सम्भवति, तथापि न मन्तव्यमित्यर्थः । विस्तौ । बहिःस्थैर्यादिनेति । बाह्यायां २-४-६ स्थिरचेष्टायाम् ॥ ६॥ कथं वेत्यस्याभासः । अस्तु वा नगर इत्यादि ॥ ७ ॥ स गोदोहनेत्यत्र । अस्तु वेति । संवाद इति शेषः । तीर्थीकरणमयोजनमाहुः तथेत्यादिना । तथेति । यथेदानीमतिप्रवृत्तिनिष्ठा, तथेत्यर्थः । सङ्ग- दोपादिति । 'गृहेप्नित्यनेन चिनात् । धर्मदोहार्थमिति । अग्निहो- नोपयोगिदोहार्थम् ॥ ८॥ शिवाय लोकस्येत्यत्र । पराश्रयमिति । परेपां शरणभूतम् । निर्वदहेतुरित्यादि। राज्ञां वृत्तिं करादानदण्डशुल्कादिदारूणाम् । मन्यमानो दीर्घसत्र- व्याजेन विससर्ज हे तिवत् स त्यक्तव्य इत्यर्थः। ननु राजधर्मस्यापि द्विप- द्भयजनकत्वादस्ति निर्वेदहेतुत्वमिति चेत् , तत्राहुः कस्येत्यादि । हेतुत्वमिति । निर्वेद- हेतुत्वम् । तथा च तद्विचारेपि शस्त्रसंन्यास उचितः, न तु देहत्याग इत्यर्थः । देहस्या- त्याज्यत्वे हेतुमाहुः कल इत्यादि ॥ १२ ॥ द्वापर इत्यत्र । कर्तृमश्ने सपरिकरः कर्ता वक्तव्यः, न तु तजन्मापीतिशङ्कायां जन्मकयनप्रयोजनमाहुः भागवतेत्यादि । ब्रह्मकल्पस्येत्यादि । १-४-१४ अत्रायमाशयः । मृले 'तृतीये युगपर्यय' इति कथनादृष्टाविंशतिपर्या यद्वापरस्य निवृत्तौ तत्रोत्पन्नायाः सत्यवत्या एतन्मन्वन्तरीयतृतीयपर्यायद्वापरेऽभावात् ·श्रीमद्भागवतमयमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः । तस्यापि निवृत्तौ तस्याः सोमवंशीयत्वेन तद्रहितमन्वन्तराणामपि निवृत्तावतत्कल्पस्यैव निवृत्तेर्भूतस्य कल्पान्तरस्यावश्यं मृग्यत्वात् तस्मिन् विचार्यमाणे रजोगुणस्यैव प्रथम क्षोभात् 'प्रथमः कल्पो रानस' इति ब्रह्मकल्पस्य राजसत्वे 'चाक्षुपो दधिसम्प्लव' इत्यत्रो- तन्यायेन तन राजसमन्वन्तरमाथम्ये प्राप्ते, तत्र सूर्याद्यपेक्षासत्चात् 'मृतेण्ड एष एतस्मिन् यदभूत्ततो मार्तण्ड' इति निरुच्या जगतोनियोमात्मकत्वेन च सोमस्यापि तदा सत्वेन तदेशे जाते तृतीयपर्यायद्वापर एव सत्यवत्या उत्पत्तौ वक्ष्यमाणयुक्त्या पराशरस्यापि तदानीं सत्चात् तृतीयपर्यावृत्तौ व्यासजन्मेत्यर्थः । तृतीय इत्यादिकथनस्य प्रयोजनमाहुः प्रथममित्यादि । तथा च भक्तिपचारार्थत्वात्तृतीये पर्याय जन्मेति भावः । मावास्तु 'अधीतवान् द्वापरादा' वित्यस्य व्याख्याने 'व्यास: पटशतवर्षीयो धृतराष्ट्रमजीजन'दिति वाक्यादस्मिन् कल्पे व्यासजन्याहुः । द्वापरस्य तात्पर्यमाहुः तथापीत्यादि । धर्माणां बाधकत्वा- दिति । कृतत्रेतयोर्धर्मसन्देहाभावेनासन्दिग्यतया क्रियमाणानां तेषां भक्तिबोधकत्वात् । द्विपरतायां सन्देह इति । द्वापरौ युगसंशया वितिकोशात द्वापरशब्द उभयार्थः, प्रकृत शक्तिनियन्त्रणाभावादेकयोक्त्या पुष्पवच्छब्दवदुभयं वक्ति । द्विपरता तूता मात्स्ये 'द्वैध- मुत्पद्यते चैव युगे तस्मिन् श्रुतौ स्मृता'वित्यादिना । एवञ्च द्वापरान्ते व्यासावतार आयाति, तदाहुः सर्वेपामिति 1 ऋषीणाम् । एवं जन्मकालस्वरूपं निर्णीयाधिकरणस्व- रूपमाहुः पराशरस्येत्यादि । पुराणान्तरेष्विति । विष्णुपुराणादिषु । मातुर्भक्त खायाहुः उपरीत्यादि । उपरिचरस्य वैष्णवत्वं मात्स्य एवं प्रसिद्धम् ।बीजधर्मयुक्तेति । वैष्णवत्वयुक्ता । तथा चैतयोरेतादृशत्वात्तत्र व्यासावतार इत्यर्थः । ज्ञानस्य त्विति । प्रवृत्तिरिति शेषः । प्रयोजनमिति । अवतारप्रयोजनम् ॥ १४ ॥ स कदाचिदित्यत्र । प्रासनिकमिति । अवतारकार्यम् । अनेनेति । पापापरा. जितसरस्वतीजलोपस्पर्शनेन । पुण्यनक्षत्रत्येत्यादि । 'यत्पुण्यं नक्षत्र'- मित्यत्र श्रुतौ आदिमजघन्यपुण्यनक्षत्राङ्कितमार्गे यावत्सूर्यगतिः, ताद- कालस्य पुण्णहरूपस्य ज्ञापकं कालगुणा आर्तवास्तेषां च ज्ञापकमित्यर्थः ॥ १५ ॥ परावरेत्यत्र । अवतार इति । व्यासावतारः । व्यतिकरशब्दस्य नाशे प्रसि- द्वयभावात् पक्षान्तरमाहुः अनधीत्यादि । तथा चानधिकारसम्मि श्रणमित्यर्थेङ्गीकृतेदेव नाशमाप्तिरित्यर्थः ॥ १६ ॥ अश्रद्दधानानित्यत्र । इत्याहेति। हसितायुप' इति विशेषणमाहेत्यर्थः । चातुर्होत्रमित्यत्र । ननु कालकने दोपे तदधीनस्य यज्ञस्य कथं सर्वहितकर मित्यत आहः आत्यादि । तथापि मन्दयोधनाय तामाहुः युक्तिरिति! तभयात्मकत्यादिति । 'स विवाख्योधियोसौ काल: कलयतां १ नशान्दिफेति पाटः । १-४-१७ ·. श्रीमद्भगोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । वर' इतिवाक्यादित्यर्थः । स चेति । यज्ञश्च । 'यज्ञो वै विष्णु रिति श्रुतेः । तथा च प्रमाणतः प्रमेयतश्च यज्ञस्य वलिष्ठत्वं युक्तिरित्यर्थः । सर्ववेदैकवाक्यतामित्यादि । यज्ञस्य सर्ववेदार्थतां वक्तुं यज्ञस्य स्वरूपमाहेत्यर्थः । त इति, अध्वर्युदातृहोब्रह्माणः । एवं व्याख्याने सोममात्रपतिपादकत्वं स्यात् , नवग्रिहोत्रादिप्रतिपादकत्वमपीत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । 'चितिः मुगित्यादिः 'सामा-वयु रित्यन्तो दशहोत- मन्त्रः । 'पृथिवी होते त्यादि'रूपवक्ते'त्यन्तश्चतुर्होत्राख्यः । 'अग्निहोते त्या ग्रुपवक्ते'त्यन्तः पञ्चहोत्राख्यः । 'सूर्य ते चक्षुरित्यादिः 'शरीरै रित्यन्तः 'वाग्धोते त्यादि 'र्नुहोमी'त्य- न्तश्चेति द्वौ पट्टोतमन्त्रौ । 'महाइविपरित्यादिदातान्तो मन्त्रः सप्तहोत्राख्यः । एतेपां मन्त्राणां यज्ञहेतुत्वं चातुर्होत्शब्दवाच्यत्वं च ब्राह्मणे दर्शितम् । 'चतुर्होत्भ्योधियज्ञो निर्मित' इत्यादिना । 'वं वै मे हूतः प्रत्यश्रौषी रित्यादि च तत्र हि ।' तदेतदभिसन्धा- योक्तं ते अग्निहोत्रादीनां मूलमिति । ननु कर्मणस्त्रिक्षणावस्थायित्वनियमदर्शनात् प्रत्यक्षविरोध इत्यत आहुः कर्मेति । नामवेयमित्यादि । तथा च स्वरूपस्य भेदान तस्य तथात्वम् । लौकिकक्रियायां तु तदभिव्यञ्जकत्वेन यागादिप्रयोगो भाक्त इत्यदोपः। अकृारतयेति । तत्तयागपकरणभेदनेनामिश्रतया । एवं सति पञ्चविधत्वं स्यात् , ततश्च चतुर्विधपदं विरुध्येतेति पक्षान्तरमाहुः अभिन्नेत्यादि ॥ १९ ॥ ऋग्यजुरित्यत्र । वेदशब्देत्यादि । वेदानां लक्षणमेवं ज्ञेयम् । सच्छन्दस्कं वाक्यं ऋक्, नभूयिष्टो वेदः ऋग्वेदः । एवमग्रेपि । तद्रहितं यजुः । गानमयु- १-४-२० क्तमुभयं साम । वेदत्रितयभिन्नो वेदोऽथर्व इति । तस्यैभ्य एव निर्गत- स्वात् पृथग्लक्षणं प्रसिद्धं नास्ति ।। २० ॥ तत्रेत्यत्र । ननु धर्मस्य चोदनालक्षणत्वात्तस्याश्च यजुर्वेदसिद्धत्वात् पूर्व यजुर्वेदः कुतो नोक्तः, किञ्च, विभागोक्तौ ऋग्यजुःसामेति क्रमः, अत्र तु 'ऋक्सामयजुपा मिति विरोध इत्यत आहुः अत्र स्वित्यादि । तथा च 'आदित्यो वा एप एतन्मण्डल' मित्यत्र ऋक्सामयजुपामेव क्रम उक्त इति तं मन्त्र- क्रममादायान तथोक्तमित्यर्थः ॥ २१ ॥ १-४-२३ त एत इत्यत्र । खण्डशो व्यास इति । खण्डशो विस्तारे । त एव वेदा इत्यत्र । लक्षणैः समानादिभिरिति । लक्षणः प्रातिशाख्य- अन्यैस्तत्रोक्तैः समानादिमिरित्यर्थः । व्यासत्वादिति । तदर्थमधिका- रित्वात् ॥ २४॥ स्त्रीशूद्रेत्यत्र । अवीरवतीनामिति । पतिपुत्रहीनानाम् । अस्मिन्नर्थ इति । १-४-२१ ·१६ श्रीमद्भागवतमयमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः। मनसि विचारित एवार्थ इत्यर्थः । ननु त्रयीसाध्यस्य फलस्य भारतेन कथं सिद्धिरित्याकाङ्क्षायामेवंपदोक्तं विचारितप्रकारमाहुः यद्यपीत्या- दि। अर्धलौकिकन्यायेन भद्देष्विति । भट्टमते यथा लौकिकक्रियारूपस्य यागस्या- पूर्वरूपालौकिकव्यापारवत्तयाधलौकिकत्वम् , तथा पुराणेपु भारते च सर्वाधिकारिकत्वा- द्वेदव्याख्यानरूपत्वाच तथेति तेन न्यायेनेत्यर्थः । अन्यार्थमिति । प्रकथनार्थम् । तथा- त्वावगतिरिति । अलौकिकत्वावगतिः ॥ २५ ॥ एवं प्रवृत्तस्येत्पत्र । वेदव्यास इति । भारतरूपे वेदव्याख्याने । श्रीधरोक्तं व्याख्यानं सगृहने अथवेत्यादि । तथा च सर्वप्रकारेण (दया) यथा १-४-२६ कृता, तथा अत्रानुक्ता अपि धर्मस्य प्रकारास्तदर्थ कृता इति धर्मस्यैव सर्वात्मकत्वमिति भावः ॥ २६ ॥ नातिप्रसीददित्यत्र । अधिकारित्वादित्यादि । यो हि यत्राधिकृतः, तस्य पूर्णे स्वकार्ये निष्पने तोप इति तदभावात्फलाभाव इत्यर्थः । महा- १-४-२७ धिकारित्वादिति । एकान्तस्थित्यभावे धर्मादिपश्नकर्तृणां बहुनामागम- नादिना वैयग्यापत्तेरितिभावः ॥ २७ ॥ भारतव्यपदेशेनेत्यत्र । कल्पसूत्रवन्मुख्यवेदार्थप्रतिपादकत्ये शद्रादीनां द्रष्टत्वं न स्यात्, अन्यप्रतिपादकत्वे आम्नायार्थदर्शकत्वं भारते न स्यादित्युभ- यसामजस्यार्थ यादृशो धर्मो भारतै प्रतिपादितस्तमाहुः आनाय इत्यादिना । तथा चातएवार्धालौकिकत्वं तदुक्तधर्मस्येति भावः ।। २९ ॥ अथापीत्यत्र । फलव्यभिचारमुपपादयन्ति आत्मनामित्यादि । अयमर्थः । सत्त्वशुद्धौ कैवल्यस्फूर्तेस्तदभावे भेदस्फुरणादेहायुपाधिभेदमादायात्मनां भेदं मन्यते । तथाच देद्य इत्यादिप्रयोगेग सर्वात्मभावतिरोभावो ज्ञाप्यते । तेन फलव्यभिचार उपपन्न इति भावः । देवत्व उपपत्तिमाहुः ब्राह्मणेत्यादि । नन्वात्मनो देवलं देहात्मस्फूर्ती, च्यामस्य तु योगित्वात् तदभाव इति कयमियमुक्तिरित्यत आहे. मानसश्च योगीति । मनसि साधुर्मानसः । तथा च योगिनो मानसत्वेन योगिमतेपि पुरुषभेदागीकारात् ततोपि न सर्वात्मभाव इति भावः । तन्मतेपि पुरुषाणां व्यापकत्ता- द्विवक्षितो भेदो नोपान इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः अन्नत्यादि । श्रौतविचारे अन्नांश: मैदानपायिफविचारे द्रव्यान्तरस्यान्मनसो भेद इति तमुपाधीकृत्य वा आत्मभेद इत्यर्थः । एवमप्येकस्यात्मम एकस्यैव मनप्त उपाधित्वान्मे देद्य' इति स्वस्य देह्याद्भेदो न म च्छन इत्यतः पादपमन्यदाहुः अध्यासेनेत्यादि । अग्निवत्सङ्गक्रमणं नाम चिदात्म- नस्तादृत्युपारोहः । तया सति ननदृतिमेदासक्रान्तस्यापि भेद इति प्रयोगोपपत्ति- ·श्रीपगोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । ३७ रित्यर्थः । तत्रेति, देह्ये । तथास्फुरणादिति । असम्पन्नत्वस्फुरणात् । स्वस्मिन्निति । मे इत्यनेनोक्ते सङ्घगतरूपात्मनि । ब्रह्मवर्चस्येनेति । 'ब्रह्मवर्चसादुपसहयान'मिति वार्तिकेन निमित्तार्थे यत् । निमित्तं चात्र संयोगः । तथा च वेदाध्ययनाध्यापनाद्युत्कर्प- जन्या चेतनकान्तिब्रह्मवर्चसं तत्संयोगेनेत्यर्थः ॥ ३० ॥ किं वेत्यत्र । त एवेत्यत्र त इत्यनेन धर्मा एवोच्यन्ते, न तु सन्निहिता अपि परमहंसा इत्याहुः यदीत्यादि । पारम्पर्यादक्षरनिष्ठत्वागौणता, न तु मुख्यत्वम् । तथा च तेष्वच्युतप्रियत्वस्यासम्भवान्मूलविरोधः स्यादिति तच्छन्दस्य व्यवहितपसमर्शित्वमेव युक्तमित्यर्थः ॥ ३१ ॥ आश्रमपदप्रयोग इति । परमहंसपदप्रयोगः । ननुभागवतधर्माणां सर्वाधिकार- वात् कथं परमहंसपदप्रयोग इत्यत आहुः मुख्येत्यादि । एतादृश. १-४-३२ इति । योग्याज्ञानदानरूपे । तस्येस्यत्र । कथमिति । किमर्यमित्यर्थः । न विरोध इति । पश्चाज्ञानेन कथनान विरोधः ।। ३२ ।। तमित्यत्र । साकाङ्क्षस्येति । खेदनित्तिसाकाङ्कस्य । अभिज्ञायास्त्रिविधं स्वरू- पमाहुः नारदेत्यादि । स्व इति । आत्मीयः । अत्रेति । उक्तविधे खेदे | अलौकिकमिति । अदृष्टार्थम् ॥ ३३ ॥ इति श्रीप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे चतुर्थाध्यायविवरणम् । अथ पञ्चमाध्यायविवरणम् । अथ पञ्चमाध्यायं विवरिपकः सङ्गतिं वक्तुं पूर्वाध्यायानुवादपूर्वकं तामाहुः चतुर्थ इत्यादि। सन्देह इति । फलाजननाद्धर्मस्यापरत्वं यथोक्तरीत्या करणात्परत्वं चावगाहमानः स्वरूपविषयकः संशय इत्यर्थः । निर्णय इति । अपरत्वरूपः सः । तेन सूतोक्तौ शेपशेपिभावः, व्यासोक्तौ तु सामान्यविशेप- भावः सङ्गतिरित्यर्थः । अवान्तरवाक्यसङ्गतिमाहुः उदृकणमित्यादि । मध्यमत्वमधिका- रित्वं तस्मादुटङ्कणं न खेददूरीकरणाय तर्ककरणं पाराशर्ये'त्यादिभिस्त्रिभिरादौ दृष्टान्तस्य स्वदृष्टान्तस्य 'अहंपुरे'त्यादिमिरन्ते यनिरूपणं तद्धि यतो हेतोः उत्तरस्य हेतुत्वानिर्ण- यहेतुत्वादस्ति तेन हेतुता उपोद्घातश्च सङ्गतिरित्यर्थः ॥ १॥ पाराशर्यत्यत्र । सन्दिग्ध इति । तिङन्तमिदम् । संम्बोधनमात्रेण कथमुरोध इत्यत आहुः समर्थस्येत्यादि । अधिकार इति । योग्यतायाम्। कृता- १-५-२ धत्वमिति । कृतकार्यत्वम् । समुदाय इति । व्यासचिन्तायां मे देह्य' ·दर्शनस्य खिलसमत आहुः पद्यपीत्यादि । व्यामोहकलोलात्पीति । सारथ्या- ३८ श्रीमद्भागवतप्रथमसन्धसुबोधिनीप्रकाशः । इत्यत्र 'म' इत्यनेन यथा सवातः परामृश्यते, तथात्र 'भवत' इत्यनेन सडातः पराम- श्यत इत्यर्थः । स्वेनैवेत्यादि । सड्ढाताभिमानिनवापरितोप इत्यर्थः । अस्मिन् पक्षे तु- शब्दकयनेनाग्रिमे पक्षे विषयप्राप्तापरितोपो वोध्यते । अनेनेति । अर्थव्यसङ्ग्राहकेगा- त्मनेति पदेन । एवं मानस इति । उभयथा परितुष्यतीति शेपः । पूर्वरूप इति । शारीररूपे ॥२॥ जिज्ञासितंसुसम्पन्नमित्यत्र । पाठान्तरमाहुः इति ते महदिति ॥३॥ जिज्ञासितमधीतं चेत्यत्र । धर्माध्यापने गमकमाहुः जैमिनिरित्यादि । औत्य- त्तिकसूत्रादौ व्यासोक्तानुवादादित्यर्थः । द्वितीया वेदस्पेति । एतेन पूर्वमीमांसासूत्राण्यपि प्रणीतानि वोध्यन्ते । सनातनपदवैयर्थ्यपरिहा- रायाहुः बृहत्त्यमेवोक्तमिति । अनीहयेति । धर्माभिव्यजकचेष्टाराहित्येन । इति चेति । इति श्रुतेश्चेत्यर्थः ॥ ४ ॥ अस्तीत्यत्र । तन्मूलपदं व्याकुर्वन्ति साधनेत्यादि । प्रमेयबलादिति । भगव- सप्तृत्वेन भगवन्नैश्य्यतस्तत्स्वरूपबलादित्यर्थः । असाधनफलस- म्बन्ध इति । साधनाभाषेपि भगवदैक्यमाप्तिरित्यर्थः । श्रुतिविरोध- मिवाशङ्कय पक्षान्तरमाहुः भगवत्सेवकामिति ॥ ५ ॥ स वै भवानित्यत्र । कालादिनिरपेक्ष इति । इदं वेदगुह्यत्वज्ञापक- त्वमित्यत्र । स्वतोपोति । भगवदवतारवादित्यर्थः । अपेक्षितरूपमिति । व्यासस्य नारदे यादृशं ज्ञानं स्वखेदनित्यर्थमपेक्षितम्, तादृग्रूपं ज्ञानं नारदे वर्तत इत्यर्थः ॥७॥ भवतेत्यत्र । सिद्धवत्कारेणाहेति । हेतुपूर्वक तज्ज्ञानन्यूनत्वस्य कारणमाहे- त्यर्थः । न्यूनत्वहेतुं व्याकर्तुमुपपादयन्ति अग्निहोत्रेत्यादि । तथा च यथाग्निहोत्रादिवाविपयरज्ञानस्य सचेपि दीपादिन्यतिरेकेण तदला भात् सतोपि ज्ञानस्य खिलता, तथान्तप्रकाशकव्यतिरेकेणान्तरालाभात्तज्ज्ञानस्पापि सेति यशःकयनाभायो न्यूनत्वहेतुरित्यर्थः । ननु वदयनाभापि ज्ञानादिभिरान्तरा- णामहमादीनां प्रमशान तस्य न्यूनत्वहेतुतेत्यत आहुः भगवदीयेत्यादि । कुत इत्या- काहापामाहुः ते चेत्यादि । तया च यथा स्वल्पेन दीपेन न महागृहादिप्रकाशः) स्वपन मानेन तेपामिति तथेत्यर्थः । ननु यशस्तु गीतम् , अतः कयममकाश, कर्य वा मित्यर्थः ॥ ६ ॥ १-५-७ तया ·. श्रीमद्रगोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । देरित्यर्थः । अत एव 'यचाबहासार्थ मित्याधर्जुनवाक्यम् । तथैवेति । व्यामोहक. वेनेत्यर्थः । दृष्टान्तमाहुः पूर्वेत्यादि । आहेति । अनुदितपायपदेनाह । खिलत्वस्वरूप- माहुः अमलमित्यादिना । अमलमिति । मलमावरकं तद्रहितम् । तथा च भारते इतर- शेपत्वाद्यावरकसत्ताधशसोऽपलवाभावः खिलवहेतुरिति तेन तथेत्यर्थः ॥ ८ ॥ न यदित्यत्र । प्रतिपादकानामिति । इतरशेपत्वेन यशःप्रतिपादकानाम् । प्रमाणेत्यादि । भारतस्याम्नायार्थत्वान्नैवमिति शङ्कायामिति शेपः । १-५-२० विषपत्रै जनवदिति । तै जने वृप्तिमात्रम् , परमग्रेऽनिष्टम् , तथात्र अन्यशेपत्वेन श्रवणे श्रवणाभिमानमात्रम्, परममे न कृतार्थत्वादिकम् , किन्तु धर्मादय एवेत्यर्थः । कथमर्थविशेषाभाव इत्यत आहुः तत्रत्यमित्यादि । हरेयंश इति । हरेर्यशो न, किन्तु तत्त्वेन प्रतिपादितम् , वाचो धेनुवदित्यर्थः । प्रकारान्तरेणापि फलाभावं व्युत्पादयन्ति वच इत्यादि । तथा च सानो भगवलियत्वाद्रागादीनां च मोक्षमार्गत्वात्तदभावेनापि तथेत्यर्थः । मुख्येत्यादि । भारतानां प्रतिपादकमिदमिति भारतवदिति च भारतपदव्युत्पत्त्या भगवत्पतिपादकत्वाभावेन भगवतः शास्त्रार्थत्वाभावान मुख्यतया प्रतिपादकत्वम् , तलमेयस्य भगवत्कार्यकर्तृवाभावाद्भगवजातीयत्वाभावात्त- सारूप्याभावादेकर मुख्यतया प्रतिपादितस्य प्रशंसार्थत्वाभावाच्छत्रिणो यान्ति कुन्ताः प्रविशन्ती तिवल्लिङ्गभूमभ्यामपि तदभावाच न गौण्यापि, शैत्यपावनत्वादिपती- त्यर्थं गङ्गापदेन तीरवन्न तत्पदैः कृतार्थताद्यर्थ भगवान् लक्ष्यत इति न लक्षणयापि । प्रकरणभेदाभावान्न तेनापि। आदिपदेन व्यञ्जनातात्पर्य । न च 'मुनिर्विवक्षुरितिवाक्या- तात्पर्य भगवतीति वाच्यम् । तत्रापि धर्मत्वेन विवक्षुरित्यर्थस्य विवक्षितत्वात् । यथा कथञ्चिदापादनेपि मोक्षधर्म इत्यादिसमाख्यया फलव्यभिचारेण च तथानिर्णयात् । तदेतदभिसन्धायाहुः न दोष इति । अकृतार्थत्वादिदोपो नेत्यर्थः । वयस इमे वायसा इति योगं रूहि च पुरस्कृत्याहुः वृद्धा काका इति ॥ १० ॥ तद्वागित्यत्र । अभ्युपगमेन वेति । अवद्धत्वाभ्युपगमेनेत्यर्थः । प्रथमपक्षेऽव- द्धवं कर्तृदोपात् । द्वितीये बुद्धिपूर्वकम् । तृतीये आरोपितमिति ज्ञेयम् । तत्रेति । अघविप्लावने । अस्मिन् श्लोके सिद्धार्थ माहुः भग- वत्सम्बन्धिनामित्यारभ्य इतिनिरूपितमित्यन्तम् । भगवच्छब्दा इति । मुख्यतया भगवत्प्रतिपादकाः शब्दाः ।। ११ ।। नैष्कर्म्यमित्यत्र । इदानोमिति । शब्दोत्तमत्वादेरर्थोत्तमत्वावधीनत्वात्तनिकर्ष- निरूपणानन्तरमित्यर्थः । अत्र साह्वयं वैदिकमिति दैविध्यं नैष्कर्म्य- २-५-१२ निरञ्जनपदवोधितम् । भक्त्यनलकृतस्य केवलस्य तस्योभयविधस्याशो- भायां गमकमाहुः ज्ञानस्येत्यादि । तया च गृहशोभया दीपस्येव ज्ञानवतो भरतो मन:- ·श्रीमद्भागवतप्रथमसन्धसुबोधिनीप्रकाशः । प्रसादाभानाशोभया ज्ञानस्याशोभा गम्यत इत्यर्थः । अशोभा चावाल्पाकाशस्वरूपा विवक्षितफलाजनकत्वरपा च ज्ञेया । ननु भक्त्यमापि भगवदवतारत्वात् व्यासस्य कय- मशोभत्यत आहुः सुवर्णेत्यादि । ननु साइचे पञ्चविंशतितत्त्वज्ञानेन येदे 'तमेव विदिते- त्यादिपु ब्रह्मज्ञानेनैव फलस्योक्तवाद तत एव तरिसद्धेः कथमशोभेत्याकालायां ता व्युत्पादयन्ति यद्यपीति । निरूप्ये] इति । कार्येश्वरे । तथा च तदभावादेव 'शैवान् पाशुपतान् दृष्ट्वा लोकायतिककापिलान् । विकर्मस्थान् द्विजान शूद्रान् सवासा जलमाविशे- दिति पुराणेषु तस्याशोभेत्यर्थः । तर्हि सेश्वरे कथपशोभेत्यत आहुः सेश्वरेत्यादि । तथेत्यव्याहार्यम् । नथा सेश्वरेपि नास्तीत्यर्थः । तत्र हेतुः सगुण एवेति । तन्मते ईश्वरस्य सर्वदा साचिकविग्रहाविनाभावावगीकारात्तन्मतीयेश्वरस्प नाच्युतत्वमिति पणि- धानरूपतदक्तेरपि नाच्युतमक्तित्वम् । अत एव तदशोभेत्यर्थः । तहि वैदिक कथमशोमे- त्यत आहुः वैदिक इत्यादि । समन्वयाध्याये 'शब्द इति चेदिति सूत्रे वैदिक्याः सप्टे. नित्यायाः सिद्धत्वात् पुरुषमुक्त च तथासिद्धत्वाज्ञानपूर्वकं यज्ञादिकरणे यजमानादि- स्पदेवताना यजमानादिप्वाशेन यज्ञस्याधिदैविकत्वम् , तदभावे यज्ञस्य लौकिकत्वात् । 'सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्वव'दिति तातीयोकेधिकरणे ज्ञानस्वरूपोपकारार्थ सर्वापेक्षाया श्वोक्तत्वात्सर्वपदे आदिपदे च भक्तेः सवाद्यत्वेन सा तथेति तदभाये ज्ञानाभावादेवा- शोमेत्यर्थः । ननु 'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञा कुर्वीत ब्राह्मण' इत्यादावुपास्तिरूपाया भक्तः श्रावितत्वात तत्सच्चे कथं भक्त्यभाव इत्याकाङ्क्षायां भावपदतात्पर्यमाहुः सा चेत्यादि । तथा च म्नेहरूपत्वाभावान सा भक्तिरित्यर्थः । अपेश्वार्थकत्वेनानुक्तसमुच्चायकत्वमभि प्रेत्याहुः किं बहुनेत्यादि । इत्याहेति। इति कैमुतिकन्यायेनाहेत्यर्थः । कुतः पुनरिति । अत्रापि शोभन इत्यनुपज्जते । विशेषणत्रयतापर्यमाहः तत्रेत्यादि । नेति । अग्रे संसारजननात्तथेत्यर्थः । नास्तीति । 'यस्करोपी'न्यादिगीतावाक्येऽर्पण एव कर्मवन्धन- मोक्षस्थनात्तवेत्यर्थः । तदाहेति । तस्मात्तदभारेशोभामाहेत्यर्थः। भवतीति । फर• सापकं भवतीत्यर्थः ॥ १२ ॥ अतो महाभागेत्या । इत्याहेति । इतीढमनेन सन्दर्भणाहेत्यर्थः । तादृशा इति । सर्वमोचकाः । अप्रसिद्धत्वादिति । चरित्रयाथात्म्यज्ञापनहेतो. स्तथात्वात् । ननु ममायौ भगवत्स्फुरणे व्यामोहकमपि स्फरिप्यतीति चंत् , तबाहुः तस्यापीत्यादि । तथा च तस्य तथाले ज्ञाते तदपि भक्तिमेव जनयिष्य तीतिभाषः । एवं पूर्वोक्तसेदनियत्ययः भगवद्गुणस्मरणं साधनमुपदिष्टम् ॥ १३ ॥. ततोन्यथेरपन । विपरीते वाधकमाहेति । अधिकारसार्थक्यनिप्पादकं पण वशेष्टितोपदेशस्पं साइनान्तरमुपदेष्टुं चरित्रातिरिक्तकथने वायकमाहे- रपर्यः । बाधमुपपादयन्ति अभिधेयेत्यादिना । नियनत्वाभावा- ·श्रीमद्रोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । दिति । बुद्धिकल्पितत्वेन स्थिरत्वाभावात् । तथा चैकैकस्य धर्मादेवुद्धिकल्पितत्वेना- नन्त्यादेंकस्यापि स्वरूपं न सम्यनिरूपयितुं शक्यम् , 'कर्मण्यकर्म यः पश्ये दितिवच्च तथेत्यभिधेयापर्यवसानपतिरिक्तकथने वाधकमित्यर्थः । ननु भगवद्गुणेप्यप्यानन्त्यस्य भवद्भिक्तत्वादयं दोषस्तत्रापि तुल्य इति चेत्, तबाहुः भगवत इत्यादि । तथा च बुद्धिकल्पितत्वाभावेन स्थिरत्वात्तेषां सम्यक्यनं सम्पद्यत इति न तत्रायं दोष इत्यर्थः । अत इति । निरूपणीयविपयेयत्ताभावात् । दोषान्तरमाहुः किश्चेत्यादि । दुःस्त्रात्मकत्वादिति । अतोऽन्यदात मिति श्रुतेस्तथेत्यर्थः । एवं वैयासज्ञानस्य स्वरूपखिलत्वबोधकं दोपद्वयमुक्त्वा मूलव्याख्यानेन स्फुटीकुर्वन्ति तदाहेत्यादि । अन्यथेति । आनन्दरूपाचरित्रादन्यप्रकारकम् । ननु वास्तवविचारे तु न दोप इति शङ्कायां तदविचार एव दोष इत्याहुः यद्यपीत्यादि । नन्वस्त्वयं दोषः, परं तस्य कथं निवृत्तिरित्याकाङ्क्षायां किञ्चनेत्यस्य फलिताथै वदन्तस्तन्नित्तिप्रकारमाहुः अनादरणी- यमिति । अत्र ततोन्यथैत्युद्दिश्य किञ्चनेत्यनादरणीयत्वं विधीयत इत्यनादरणीयत्व- कयनादेव वाक्यसमाप्तिरिति तहोपनिवृत्तिरित्यर्थः । तदनद्येति । अन्यथाकथितमनाद- रणीयत्येनानूध । तत्पर्यवसानाभावादिति । भगवत्पर्यवसानाभावात् । दुःस्थेति । दुःखिता । दुःस्थितपदस्यायपर्थ उक्तः। अनास्पदखे हेतुपाहुः किश्चेत्यादि । पृथग्दर्शन- कृनानीत्यादि । प्रवाहे पदशक्त्यादरणात्तन्नित्यत्वेऽभ्युपगते पदार्थानामनित्यत्वात्तथे- त्यर्थः । स्वयंपदेनान बुद्धि या सर्वत्र । अन्यदित्यादि । तथा चान्यस्य कल्पितत्वेना- भिन्नत्वाद्बुद्धरास्पदालाभ इत्यर्थः । एवं दृष्टिसृष्टिबाद इवापद्यत इत्यर्थान्तरमाहुः दुःस्थि- तेत्यादि ।॥ १४॥ जुगुप्सितमित्यत्र । भट्टा इति । 'तत्रैवं शक्यते वक्तुं येन्धपत्यादयो नराः। गृह- स्थत्वं न शक्ष्यन्ति कर्नु तेपामयं विधिः । नैष्ठिकब्रह्मचर्य वा परि- ब्राजकताथवा । तैरवश्य ग्रहीतव्या तेनादातदुच्यते' इति मतान्तरो- पन्यासे आहुरित्यर्थः ॥ १५॥ विचक्षण इत्यत्र । इत्याहेति । इतिशङ्कायां तृतीयस्य प्रयोजनमाहेत्यर्थः । निवृत्तिमार्ग इति । निष्काम कर्म कार्यमितिमार्गे । ब्रह्मसुखं चेति । ज्ञानमार्ग इत्यर्थः । निवृत्तिमार्ग इत्यनेनैव विधान्तरस्यापि सङ्ग्रहान्न तस्य पृयगुक्तिः। प्रयत्न इति । कर्तव्य इति शेपः । अस्त्विति । 'न निर्विण्णो नातिसक्त' इति पृथगुक्तवादस्वित्ययः । निवृत्तितः सुखमित्यस्यार्थः 'सर्वेहोपरति- स्तनुः सुख मिति । 'सुखमित्यात्मनो रूपं सर्वेहोपरतिस्तनु रिति सप्तमस्कन्थे वास्यात् सवेहोपरतिस्तनुःस्यापिका यस्येत्यर्थः । नित्ति इति सार्वविमक्तिकस्तसिः प्रथमायें । तया च सर्वेहोपरतिनिष्क्रियत्वं तनुराकारो यस्य तादृशं मुखमित्यर्थः। वाक्यसिद्धत्वादेवं ·४२ रामासो धाश्रमात् पृथ' गिति । श्रीघरीये विस्तथ । 'धर्मबुद्धया यस्मिन् क्रियमाणे श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः। शब्द उक्तः । तायतापीति । तादृशसुखज्ञानेपीत्यर्थः । विभोरिति । विष्णुः प्रभुः स्वतन्त्रः, तथा च शातेपि सुसे तददित्सायां तत्मात्पभावान्न कार्यसिद्धिरित्यर्थः । उत्तरार्ध व्याचक्षते अनात्मन इत्यादि । पूर्वणेति । पूर्वार्ध उक्तेन सुखपदेन । अध्याहारदोषा- भावाय योजनान्तरमाहुः अथवेत्यादि । अनात्मनो गुणैः प्रवर्तमानस्य निवृत्तितस्तत्स- गाभावेनानन्तपारस्य विभोः सुखं वेदितुं को विचक्षणोऽईतीति, न तु तेपामनात्मगुणानां तथा करणे समर्थः, ततस्तदर्थ भवान् दीप्तिमान् सं विभोथष्टिनं दर्शयेति योजना । अस्मिन् पसे दूरान्वयदोपात् पक्षान्तरमाहुः गदेति । तथा चात्मनो निवृत्तिः मुखं पूर्वोक्तो पेदितुं योग्यः, न त्वेतादृशः । ततो हेतोः मवर्तमानस्यार्थे दर्शयेत्यर्थः । एवमपि तादर्थ्यस्य सम्बन्धत्वेन विवक्षायां पष्ठीति क्लेशात् पक्षान्तरमाहुः तत्सम्बन्धी वेति । विधिनि- रूपित इति । एतेनास्मिन्नपि सिद्धानो धर्मत्वमिति प्रतिभाति ॥ १६ ॥ त्यत्तवेत्यत्र । तथा सतीति । सर्वाधिकारवत्वेन जघन्यत्वे सति । जन्मान्तरे- त्यादि । अस्मिन् वाक्ये भक्त्युद्भवस्योक्तरीत्यां पापक्षये उक्तत्वात् लौकि- १-५-१७ काधर्मिणोश्च पापक्षयाभावादर्थग्लेन कर्मकर्तुरधिकारलाभ इति विरो- धात्तथेत्यर्थः । एवं लब्धेप्यधिकारे तुल्यवल(श्र) वणाशक्तिरिति तत्परिहारायाहुः यथेत्या- दि। अन्नापीति | विहितभक्तिमार्गेपि । नन्वेवं सत्यारम्भदशायामुच्छृङ्खलतेवापततीत्यत आहुः बाधकानामित्यादि । वाधकानि काम्यानि, चिरकालासाध्यानि तीर्थसत्रादीनि ज्ञेयानि । तथा चेति। 'तावकर्माणी'ति वाक्ये कर्मकरणस्योत्तरावरुक्तत्वात् तद्विचारे- त्ययः । ननु दासत्वाद्युक्तिः श्रुतावंशत्वसमर्थनार्या, न तु सेवकत्वार्था, ब्रह्मसूत्रे तथा निर्णयादित्यत आहुः अंशत्येपोत्यादि । एतदिति । अंशत्वम् । अन्तरङ्गमिति । भजनं सगुणोपासनारूपत्वाधर्मावपेक्षयोत्कृष्टमित्यर्थः । भजनपक इति दूषयन्ति जीवस्ये- त्यादि । सायुज्यसाधनत्वादिति । 'भगवान् भजता मुकुन्दो मुक्ति ददाति' इत्यादि- वाक्यैस्तथेत्यर्थः । पाताभाषेप्यपकता तु वर्तत इति शङ्का निराकुर्वन्ति अयमेवेति । भजनधर्म एव सायुज्यसाधनस्वरूपोयों वा । परमोपाधित्वादिति । परं सगुणं ब्रह्म मीयतेऽनेनेति परमस्तादृशोपाधित्वादित्यर्थः । स्वशब्देनेति । अभजतां ततः फलाभावं ज्ञापयितु लौकिकवैदिकधर्मस्य स्वधर्मत स्वशब्देनोच्यत इत्यर्थः । तत्साध्य- स्पार्थस्यानर्थत्वं बोधयन्ति अभजतामित्यादिना । देहाधिकारेण मोक्तस्यापि धर्मस्य प्रमाणसिद्धत्वात्तत्यागे दोषोपि सम्भाव्यते इत्याशवायां तयोरधिकारिभेदेन दोपाभावा- याहुः विधर्म इत्यादि । तथाचान्तर्मुखत्वेनाधिकारभेदात्तैस्त्याज्य एवेत्यर्थः । इदं सात पस्वन्धे नारदवास्यम् । एतेषां म्रूपमपि तत्रैवोक्त वर्माधो विधर्म: स्यात् परधर्मो- न्यचोदितः । उपधर्मस्तु पापण्डो दम्भो वा शब्दभिच्छलः । यस्विच्छया कृतः पुंभिः - ·। श्रीमद्गोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । ४३ स्वधर्मवाधः स विधर्मः । अन्यस्य चोदितोन्यस्य परधर्मः । उपमा उपधर्मः । शब्दभि- च्छब्दभेदोन्ययाव्याख्यानम् । यथा 'दशावरान् भोजयेदित्यत्र दशभ्योऽवरानिति । शब्दभृदिति पाठे शब्दमा विभति, यथा ' गां दद्या'दित्युक्तेर्मरिष्यन्त्या गोर्दानमिति । ननु भजने यदि पाताभावः, तदाशङ्कानुत्यानादनुवाद एव बाधित इति वैतण्डिकशङ्कायां तत्तात्पर्यमाहुः अथेत्यादि । तथा चोक्तन्यायेन तत्कयनमिति न शङ्कालेश इत्यर्थः । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । अधिकारभेदान केनापि प्रमाणेन विरोध इत्यर्थः ॥१०॥ तस्यैवेति श्लोकमवतारयन्ति किश्चेत्यादि । साधनमुखत इति । साधनस्व- रूपद्वारा । तत्रेति । प्रमेयबलविचारे । तत्र विचारयत्विति । फेन- बुद्बुदरूपत्वे विचारयतु । अक्षरपर्यन्तमिति । अक्षरमाप्तिपर्यन्तम् । अक्षरावधीति वा । विधिरिति । प्रयतेतेत्युक्तो यत्नविधिः । तद्वि वैधमिति । तथा च फलस्यापूर्वत्वेन तत्साधनत्वस्यामाप्तत्वात्तत्साधनत्वं वैधमित्यर्थः । पूर्वग्रन्यानुरोधेन धात्वर्थ सङ्कोच्य वैधस्वरूपमाहुः यत्न इत्यादि । ' तं भजे'दित्यादिश्रुत्यनुवादस्व- निरासायाहुः धर्मेत्यादि । भक्तिसेवेति । भक्त्यर्थ सेवा । निरुपधिप्रेम्गा सेवा वा । . ननु भगवत्पीतिहेतुना कर्मणा भक्तिजनकादृष्टाङ्गीकारे किं बाधकमित्यत आहुः फलेत्यादि । अकामितस्याप्यदृष्टस्य जन्मान्तरे फलसमर्पणार्थमङ्गीकारः । प्रकृते तु भगवत्यर्पित कर्म भगवत्पीतिहेनुः । 'तत्कुरुष्व मदर्पणम्' 'शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे फर्मबन्धनैः 'एतान्यपि तु कर्माणी'त्यादिपु तादृशस्य भगवतोक्तत्वात्तथाकृतेन भगवानेत्र प्रीयते, आनाकरणात् , सा च तेनाविर्भूता नित्या, न तु जन्या, भगवद्धर्मत्वात् । अत एव चानश्वरा । एवं सति जन्मान्तरे तयैव फलसिद्धावदृष्टोपगमोऽभामाणिकत्वाद्गो- खग्रासाच फलविपर्ययरूपोऽसङ्गत इत्यर्थः । अफलत्वेनेत्यादि । भक्तेस्तत्फल- लाभावेन भक्त्यर्थमदृष्टजननं न सम्भवतीत्यर्थः । नान्तिमत्वसाधकमिति । अदृष्टमिति दोपः । ननु भक्तेः कालाधनन्यत्वं चेत्स्यात् , तदा ज्योतिग्रन्ये जातके देवपूजार- तिवैकुण्ठादागतिः पुनवैकुण्ठगतिश्च शुभग्रहफलतया न ज्ञायतेत्यत आहुः जातकेपी- त्यादि । तस्मादिति । कालादृष्टानन्यत्वात् । उत्तराध व्याचक्षते न चेत्यादि । ननु मुखार्थ पित्रादयोनुकूलयितव्या इति कथं भव्यर्थमेव यत्नः सिध्यतीत्यत आहुः तेपामित्यादि । तया च कालपातिकूल्ये क्रियायो न सिद्धिरित्ययः । तर्हि काल एवानुकूलयितव्य इति चेव , तबाहुः स चेत्यादि । ननु सुखार्थ देशापेक्षासत्वान्न केवलं कालेन सुखसिद्धिरिति तत्सम्पादनाय तु यतनीयमेवेति फयमेकान्ततो भजनय- त्नसिद्धिरित्पत आहुः न चेत्यादि । तथा चाकालाननुकूल्ये तदर्थोपि यत्नो व्यर्थ , १ प्रवीय इति पाठ.। २ काशजन्यत्वादिवि पाठः । ३ क्रिया।

·. श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धमुबोधिनीप्रकाशः। इत्यर्थः । ननु कालोपि न स्वतन्त्रः, देश विना फलानुत्पादकत्वादित्याशङ्कायामाहुः तुल्यत्वे इत्यादि । तथा चैवमपि कालापेक्षानपायाद्वयर्थ एव यत्न इत्यर्थः । ननु मास्तु सुखार्थो यत्नः, दुःखाभावाय तु प्रतिविधातव्यमित्यत आहुः प्रतीत्यादि ॥ १८ ॥ न वै इत्यत्र । तर्कमिति । वाधकनिवर्त तर्कम् । तं व्याख्यातुं वाधकं विशद. यन्ति नन्वित्यादि । पराधीनत्वेनेति । कालावधीत्वेनन । अनी- कृत्यापीति । 'तुष्यतु दुर्जन' इतिन्यायेनेत्यर्थः। ननु यद्येवं तर्हि तुष्यतु दुर्जनन्यायकस्यापि परिहारस्य कि प्रयोजनमत आहुः साधारणेत्यादि । यथा भरतादिरिति । साधारणभक्तः 1 स यथा जन्म प्राप्तवान् , तदृष्टान्तेन पातः शंक्येतेति तादृशस्थलेपि तदमावाय परिहार इत्यर्थः । सत्यवादी ब्राह्मण इति । उद्योगपर्वणि कौशिकः कश्चित्सत्यवादी चौरः पृष्टः सार्थ कचिनिलीन तेभ्य आचख्यौ, ततस्ते सर्वे चौरण्टिता मारिताच, ततस्तेन सत्यवादेन स नरके पपातेति भगवतार्जुनं प्रत्युक्तम् । यथा सत्येन तथाभूत् , एवं भगवत्सेवकोपि भगवदपराधाद्भगवता तथा भविष्यति, भरतवत् । तया च यदि भक्तिरेकान्ततः फलसाधिका स्यात् , भरतो न पतेत् , यतो नैवमतो नैवमिति बाधकतर्कमहीकृत्यापीत्यर्थो भवति । परिहारतर्कस्तु, मुकुन्दसेवी यदि संसृतिमाव्रजेत् , अन्यसेवकवदावजेत् , यदि तथा स्यात् , तदा संमृति विहातुं नेच्छेन, इतरसेवकवत् । यतः संमृति विहातुमिच्छति, तस्मादितरवन्न संमृति ब्रजति, यतस्तथा न व्रजति, ततो भक्तिरेकान्ततः फलसाधिकेति । इच्छामपीति। मात्रादीच्छाम् ।।१९।। इदं हीत्यत्र । दुर्लभत्व इति । भ्रमतां कालादिभिरलभ्यत्वे । भूयस्त्वकथनं चेति । चोप्यर्थे । इति शास्त्रार्थत्वायेति । इति श्रुतेर्भगवतः शास्त्रा १-५-२० थरूपत्वायेत्यर्थः । निरूपणीयमिति । सुलभत्वाय भूयस्त्वकथनोपपत्तये च निरूपणीयम् । कार्यमिति । भगवत्समवेत कार्यम् । उत्तम इति । उत्तमाधिारि- विपये । प्रकारत्रयेण निरूपणीयमिति । निरूपणीयोऽर्थः प्रकारत्रयेण निरूप्यन इत्यर्थः । तौति । सस्य सर्वस्य च भगवचे ॥ २० ॥ स्वमात्मनात्मानमित्यत्र | साफल्यं चेति । कुर्विति शेषः । साधनमिति । ज्ञानसाधनम् । तयेति । कलात्वम् । तत्रेति । कलात्वज्ञाने । तथा च यया धर्मादयोऽाः स्वतः स्फुरिताः, तथेदमपि स्फुरिष्यतीत्यर्थः । अवतीर्ण इति । अध्यापिकृष्ठादनागमनरूपोऽवनापदार्थो ज्ञातव्यः । तत्पदस्यार्थः अन इति । गिपपदस्यार्यः शान्तसुपायेति । तन्महानुभायेतिसमस्तमभिप्रेत्याहुः अस्येत्यादि । अवाट्मनोगोचरत्वादित्यत्र वारसहित मन इत्यसमासो बोध्यः।।२१॥ दृदं हि पुंस इत्यत्र । तानीति । स्वरूपसारनफलानि । उक्तत्रिरूपतां विरवन्ति ·श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । ४५ एवं सर्वरित्यादिना । अर्थशब्दस्य वस्तुनि प्रयोजने च रूढत्वात्तृती- यार्थे वहुव्रीहौ गूढोत्मेतिवद्वर्णविकृतावविच्युतोर्थ इति पदं साधनमपि वोधयतीति त्रितयलाभ इत्यर्थः । अविच्युतार्थ इति वा मूलपाठोभिमेत इति न कोपि शङ्कालेशः । निपिडमिति । 'कः क्षेमो निजपरयोः' 'कर्पयन्तः शरीरस्यं भूतग्राम'मि- त्यादिपु यन्निन्दितं तदित्ययः ॥ २२ ॥ अहं पुरेत्यत्र । उक्तविश्वासाय सम्बादात् | मननेन ज्ञातस्य मजन्मनो वाक्येन सम्वादादुक्तविश्वासायेत्यर्थः। तदानीमिति । तस्मिन् जन्मनि वा । परमहंससेवातः प्राग्वा। न सम्भवतीति । शूदस्योच्छिष्टदाननिषे- धात् । आश्रमिणामित्यादि । 'वासु ध्रुवशीलोप्टमारस्यकाफी यतिश्चर'दित्यारुणोश्रुतेः । 'चतुरो मासान् वार्पिकान् ग्रामे नगरेपि वा वसेदितिकश्रुतेश्चेत्यर्थः ॥ २३ ॥ ते मयीत्यत्र । साधनकयनमिति।गुणगानरूपसाधनकथनम् । तदाहेति । तस्य स्वत एव नित्तिमाहेत्यर्थः । वाधकज्ञानस्येति । तुल्यदर्शनरूपस्य । सेव्यवश्यत्वमिति । फलमिति शेपः । अनपेक्षाया इति । न विद्यते अपेक्षा यस्याः सानपेक्षा, तुल्यदर्शनसेनापेक्षितायाः सेवाया इत्यर्थः । द्वितीयमिति । निर्दुष्टानुत्तिः प्रयमं साधनम् , तदपेक्षयेदं द्वितीयमित्यर्थः ॥ २४ ॥ उच्छिष्टलेपेत्यत्र । अयं धर्म इति । शूद्रायामत्येदानादिरूपः । तत्रापि साधारणेविति । शूद्रेपि सेवकव्यतिरिक्तेषु । 'न शूद्रायेति वाक्यस्य म्नातकपकरणस्थत्वेन शूद्रस्य चाविशिष्टत्वेन तथेत्यर्थः । मार्गभेदेनाप्य- दोपमाहुः सेवा चेत्यादि । अस्य न्यायेत्यादि । 'यस्य येन गुणः, तस्य तत्र रुचि'रिति लोस्न्यायसिद्धत्वायनाय स्मेत्यनुपज्य प्रमायत इति लट्मयोगः कृतः । अन्यथा व्यजायतेत्त्येव मयुड्यादित्यर्थः ।। २५ ।। तत्रान्वमित्यत्र । ख्यापयितुमिति । अन्यहमित्यस्य प्रगायतामित्यनेन सम्बन्ध इति शेपः । तद्भावेनेति । भगवति प्रेम्णेत्यर्थः । तस्या इत्यादि । तया श्रवणभक्या नारदत्वं समादितमिति सान्यस्याप्येतावत्वसम्माटि- वन्यर्थः । श्रवणफलमिति । श्रवणस्य प्रायमिकं फलम् । अत इति । उत्तरारम्भामा पूर्वविच्छेदस्यापयोमकत्वात् । अनुपदमिति । पदं लक्षीकृत्येययः । हितौ ॥२६ ।। तस्मिनित्यत । नियमामिति । कार्यकारणभावाव्यभिचारार्यम् । तत्त्वमा- वच्यामिति । तद्रूपतावश्यभाविनीत्यर्थः । पूर्वोक्तयेति । स एवं सस'त्यत्रोक्तया। अस्येत्यारभ्य यावदित्यन्तन इदं हि विश्वमिति १ मत्पदानादिरूपः।

·१-५-३० ४६ श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः । श्लोकोक्तत्रेधानिरूपणमध्ये 'इतरो भगवा'निति प्रथमाधिकारकज्ञानस्यात्र स्वस्मिन् प्रथम भवनं विटतम् ।। २७ ॥ इत्यमित्यत्र । मासचतुष्टयमित्यनुत्या 'शरत्मादृषिमातू' इत्युक्त्या सूचितमर्था- न्तरमाहुः पञ्चकं वेति । वैद्यके 'पामिथुनकर्कटौ। सिंहकन्ये स्मृता वर्षास्तुलावृश्चिकको शर' दितिकथनात् शरदो वृश्चिकान्तत्वेन पञ्चर्तुपक्षे पाटपश्चतुर्मासात्मकत्वेन पण्मासमासावपि आपाढीमारभ्यैव संन्यासिनः स्थितरुक्तत्वात् गते मिथुने मासपञ्चकमेव ऋतुय भवतीति तथेत्यर्थः । ज्ञानसाधनमिति । तेपामित्यर्थात् २८ १-७-२९ तस्यैवमित्यत्र । पृथगुक्तिरिति । वालपदेन पृथक्कथनम् ॥ २९ ।। ज्ञानं गुह्यतममिति श्लोकं व्याकुर्वन्ति अस्ति किञ्चिदित्यादिना । वत्स लातीत्यादि । अत्र स्नेहपक्षे दीनेषु वत्सलो येपामिति व्यधिकरण- पदो बहुव्रीहिः ॥३०॥ येनैवेत्यत्र । अहो इति पाठान्तरं ज्ञेयम् । ननु प्रकाशमानस्य कथमस्फूतिरित्यत आहुः लेखनदशानुसन्धेयेति । यथा हृदि विद्यमानानां प्रकाशमाना- नामपि वाक्याना लेखनवैयग्येण न स्फूर्तिः, तयात्रेति बोध्यमित्यर्थः भगवदुक्तज्ञानस्य फलं वदन्तो येनेतिपदस्यार्थमाहुः क्रमेत्यादि । तथा च मायानुभाव- ज्ञानक्रममाण, न तु तद्व्यापारी कृत्येत्यर्थः ॥ ३१॥ एतदित्यत्र । एतैरुपद्रुत इति। तस्मिन् महन्मुखरिता मधुभिचरित्रपीयूपशेष- सरितः परितः सवन्ति । ता ये पिवन्त्यवितृपो नृप गाढकणस्तान्न स्पृश- न्त्यशनठड्भयशोकमोहाः' 'एतैरुपट्टतो नित्यं जीवलोकः स्वभावजैः । न करोति हरेनं कथामृतनिधौ रतिम्'इति वचनादित्यर्थः । योजितमिति । 'यत्करोषि यदनासी'त्युक्तया रीत्या भगवत्यर्पितम् । तत्र 'शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मवन्धनैः । सन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसीतिकथनात | भावनया प्रापितमिति । यथोक्त राजध व्यासेन । 'यथा हि पुरुषो वृक्षं छिन्द्या परशुना वने । कर्तुरेव भवत्येव परशोर्न कथञ्चन । न चैतदिष्टं कौन्तेय यदन्येन कृतं फलम् । प्राप्नुयायदि तस्माद्वापीश्वरे तन्निवेशयेति । प्रामुयादिति । अन्पः प्रामुयात् । तथा च ईश्वरः कारयतीति भावनया ईश्वरे पापितमित्यर्थः । अत एवं प्रकारद्वयेन भगवत्सम्बद्धं कमैव तापत्रयचिकित्सितरू. पमिति तात्पर्यम् ॥ ३२॥ आमय इत्यत । तत्रैवेति । भगवति भावनीये कर्मण्येव । योगा इति । क्रिया.' योगाः । दध्यादिवदिति । यथा दाजुहोति दिनेन्द्रियकामस्थ जुद्या' 'खादिरे बजाति' 'सादिरं वीर्षकामस्य यूपं कुर्यात्' इत्यादि १-०-३२ १-१-३३ ·४७ - श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । विहितदध्यादिवदित्यर्थः । सर्वापेक्षा चेति । अयं न्याय उत्तरतंत्रे तृतीयस्य तुरीयपा- देऽस्ति। तत्राहि पूर्व 'पुरुषार्थोतः शब्दादित्यादिभिर्ज्ञानस्य फलसाधने कर्मापेक्षा नास्तीति साधयित्वा, अथेदानी चिन्त्यते, ज्ञानस्वरूपोपकारित्वं कर्मणोस्ति, न वेति । तत्र 'आचार्यवान् पुरुषो वेदेति श्रुतेगुरूपसत्तितदुपदेशादिभिरेव तत्सम्भवान तदपेक्षेति पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तस्तु, सर्वापेक्षा सर्वेषां कर्मज्ञानभक्तीनामस्ति पुरुषोत्तमज्ञानोत्पत्तौ अपेक्षा, कुतः, यज्ञादिश्रुतेः, वेदः सर्वोपि पुरुषार्थपर्यवसायी, पुरुषार्थश्च भगवत्माप्तिरेव, नान्यत् , सा चेज्ज्ञानादेव, तदा यज्ञादीनां निरूपणमनर्थकं स्यात् , अतस्तत्परिहाराय मन्तव्ये कर्मणां पुरुषार्थसाधकत्ये ज्ञानस्वरूपोपकारकत्वेन तयात्वं मन्तव्यम् । तदपि निष्काम- कर्मकर्तृत्वे । वाजसनेयिशाखायां 'यथाकारी यथाचारी तथा भवती'त्यादिना सकामस्य कर्तुः पुनरावृत्तिमुक्त्वा, 'अथाकामयमानो योऽकाम' इत्यादिना 'ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येती'. त्यन्तेन पूर्वोक्तकर्मकर्तुरेवाकामत्वे तत्फलकथनात् । 'कपाये कर्मभिः पक्के ततो ज्ञान प्रवर्तते' इति स्मृतेश्च । तत्र दृष्टान्तः । अश्वादिति । स्वेष्टफलसाधकदेशव्यवधानात्मकदेशातिक्रम एवाश्वस्य यया साधनवम्, न तु तत्फलसिद्धावपि, तथाधिकारित्रिविधप्रतिबन्धनि- वृत्तावेव कर्मणां साधनत्वमुपकारकत्वम् , न तु भगवत्माप्तिरूपे ज्ञानफलेपीति । सूचित इति । व्यासस्य स्त्रोक्तिस्मारणाय मूचितः । तथा च पूर्वतन्त्रापेक्षयोत्तरतन्त्रस्य प्रवल- त्वात्संयोगपृथक्त्वन्पायवाधेन ततो न पुनः संसार इत्यर्थः ।। ३५ ॥ १-५-३७ नमो भगवत इत्यत्र । तस्य फलमिति । ध्यानस्य फलम् ॥ ३७ ।। इति श्रीप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे पञ्चमाध्यायविवरणम् ॥ ५॥ अथ पष्ठाध्यायविवरणम् । अथ पठाध्यायं विवरिपत्रः सङ्गतिं वक्तुं द्वयोर्यमाहुः मध्यमेनेत्यादि । तस्यै- वेति । श्रवणस्यैव । वर्ण्यत इति । फलमित्यनुपज्यते । वाह्याभाव इति । कीर्तनाभावे । इति निरूप्यत इति । इतो हेतोळसपादैरुपनिबध्यते । तथा च फलोपोद्धातः सङ्गति- रित्यर्थः । श्रोतव्यविषयनिरूपकस्येति । श्रोतव्यो यो विषय ऐश्वर्यदानरूपस्तन्नि. रूपयितु रदस्येत्यर्थः । भवतीति । श्रोतुर्भवतीत्यर्थः ॥ एवं निशम्येत्यत्र । तूष्णीम्भावे हेतुमाहुः आदरेत्यादि । तया च मदुक्तौ व्या- १-६-१ सस्यादरोस्ति न वेति ज्ञातुं नारदस्य तूष्णीभाव इत्ययः ॥ १ ॥ १-३-२ भिक्षुभिरित्यत्र । तदेति । कालेन संस्कारनाशे ।। २॥ उत्तरमन्ये भिक्षुभिरित्यत्र । प्रथमप्रश्न इति । कृतिरश्ने । एतेषां प्रयोविंशति- ·श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुमोधिनीप्रकाशः । श्लोकानां तात्पर्यमाहुः ब्रह्मविद इत्यादि। एकात्मजेत्यादिश्लोकचतुष्टयोक्तितात्पर्यमाहुः भगवानित्यादि । अग्रिमावस्था भगवत्साक्षात्कारार्थफयत्नकरणावस्था | आनुगुण्यस- न्देहे यत्कार्य तदाहुः अन्यासक्तिरित्यादि । तादृशमिति । आनुगुण्यजनकम् ॥५॥ एकात्मजेत्यत्र । आत्मन इति । ममेत्यर्थः । तत्रेति ! मातृकर्तव्यपदार्थम ये । १-६-६ योग इति । अलब्धस्य सम्पादनम् ॥६॥ एकदेत्पत्र । भगवानिति । दुरीकृतवानित्यनेन सम्बध्यते । स्थापित इति । य इति शेपः ॥ ९ ॥ तदा तदहमित्यत्र । ईशस्य भक्तानामिति समभिव्याहारसूचितमर्थमाहुः १-६-२० भक्तानामित्यादि । भक्तानामेव क्ल्याणमभीप्सनिष्ट इत्यर्थः ॥१०॥ १-६-१२ चित्रधात्वित्या । देवखाता इति । पुष्परिणीरितिशेपः ॥ १२ ॥ परिश्रान्तेत्यत्र । परिश्रमे हेतुमाहुः बहिर्मुखत्वे जात इति । भगवदनुसन्धान १-६-१४ विच्युतौ जातायामित्यर्थः ॥ २४ ॥ १-६-१७ तस्मिन्नितिश्लोक व्याकुर्वन्ति । एवं सावधान इत्यादि ॥ १५ ॥ ध्यायत इति श्लोके व्याचक्षते तस्मिन्नित्यादि । रूपमिति श्लोकं व्याचक्षते । १-६-१६ ततो भगवदित्यादि । भर्तृत्वेनेति । शान्तपदस्यार्थः ॥ १६ ॥ १-६-२१ हन्तेत्या । अन्यथेति । देशानुक्तौ ॥ २१ ॥ मनिमयीत्या । अनेनेति । भगवदनुग्रहजन्येन पूर्वजन्मादिस्मरणेन । तत्रेति । १-६-२४ भगवद्वारये ॥ २१ ।। पतावदित्या । जातमिति । भूतपदस्यार्थः । तथाकथन इति । अदृश्येन रूपेण कयने । आत्मातिरिक्तरूपस्याप्यनुमानगम्यत्वं नास्तीत्याहुः अतिरि- तेत्यादि । सर्वत्रेति । अस्मदादिकृतेषु साधनेषु । उक्तमिति । नर- नमुक्तम् ॥ २५ ॥ नामानीत्या । अविद्यारूपा इति । योगदर्शने 'विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपाति- टमिति विपर्यय लक्षयित्वा 'अविद्यास्मितारागटेपाभिनिवेशा: केशा' इति विपर्ययस्य भेदा उक्ताः । तेपामेव भाप्ये घ्यासपादः 'तमो मोहो पद्दामोहस्तामिस्रोन्यतामिस्र' इति पर्वलेन व्यार यातत्याचपर्वरूपा इत्यर्थः । तत्र चेसि । मादिषु च । पृथगिति । 'निविण्णानां ज्ञानयोगः कर्मयोगस्तु कामिनाम् । न निर्विष्णो नातिसक्तो भक्तियोगोस्य सिद्धिद' इत्येमादशे वाफ्यादित्यर्थः । यदिति । अनुस्त्तरपम् । श्रुतिमिदत्यादिति । मण्डललामणे तमतममिरित्युपासतेऽश्वर्य' इन्युपरम्य, यजुःसामादिरपाण्युपत्ता, 'तस्मादेवपिसरवतरपासीतति श्रावणादि- ·श्रीमदगोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः। त्ययः । न सर्वैरित्यादि । 'तद्वैतान् भूत्वावती'तिश्रुतावुपास्यरूपेणैव रसोक्तेः सर्वरू- पानुपासने तद्रूपेणाभवनात् सर्वत्र त्रिविधरागनिवृत्तिः प्रतिबन्धान्तरनिवृत्तिश्च न स्यादि- त्यर्थः । दूपणान्तरमाहुः श्रोतुरित्यादि । सर्वत्रायं ब्रह्म न जानातीति श्रोतुर्बुद्धिः स्यात, सर्वत्राज्ञानेऽस्य श्रुतिविरुद्धत्वात्पापण्डताशङ्का स्वस्यापि स्यादित्यर्थः । तत्रेति । नाम्नामानन्त्ये । तानिति । लोकान् । नामोचारण एवेति । नतु वस्त्रादि. त्यागेपीत्यर्थः । स्वस्यावाधकानीति । चित्ताविक्षेपकानि । कृतपदं करिष्यमाणाना- मप्युपलसकमित्याशयेनाहुः अथवेत्यादि । एकमित्यादि । चरित्रस्मरणरूपमङ्गं नामो. चारणसाधनसेनोक्त्वेत्यर्थः । लौकिकालौकिकानीति | सन्मानननानाश्चर्यावलोक- नादीनि पुण्यदेशानुभवाज्ञादीनि चेत्यर्थः । तदाहेति । गतस्पृहपदेनाहेत्यर्थः । अपरि- च्छिन्नानीति । देशकालकृतनियमरहितानि । अत एव यावन्नीवाधिकारकस्यानिर्वाहा- देव । द्वितीयाध्याये जैमिनिमूत्रीये कर्मभेदः नित्यकाम्याग्निहोत्रादेः प्रयोगमेदः । परिच्छेदकदेशकालसम्बन्धे प्रयागे वपनं कुर्यात्' 'तुलामकरमेषेषु प्रातः स्नायी भवे- वर इत्यादिवाक्योक्तदेशकालसम्बन्थे, किं कुर्यात्, परिच्छिन्नापरिच्छिन्नयोर्वपनादि- पर्यटनयोर्मध्ये कतरकुर्यादित्यर्थः । तत इत्यादि । तथाच कृतिसाध्यत्वासाध्यत्ववि- चारो हि शरीररक्षाविचारमूलकस्तस्याविचार्यत्वेन तदप्यविचार्य पर्यटेदेवेत्यर्थः॥ २६ ॥ एवं कृष्णमतेरित्यत्र । भोगसमाप्ताविति । चरमक्षणे । शापसमासाविति । ब्रह्मवैवर्ते ब्रह्मणा नारदं प्रति 'गृहस्थाश्रमं कुरु त्व' मित्याज्ञप्ते नारदो न कृतवानित्यतः शापो दत्तः, 'वं स्त्रीकामो दासीसुतश्च भवितेति कथितम् , तेनाई पूर्वमुपबईणगन्धर्वो भूत्वा, ततो दास्यामुत्पन्नः, तस्य शापस्य समाप्तावि- त्पर्यः । केचिदिति । विजयध्वजादयः । अस्मिन् पक्षे तडित्पदं क्रियाविशेषणम् । एतस्याः शैम्ये प्रसिद्धयभावाच्ट्रीघरोक्तपक्षान्तरमाहुः सौदामिनी वेति । सपर्वते स्फटि- कमये इति तत्सान्तसम्भवाचदिदतिस्फुटा भवतीति कालस्य तदतिस्फुटत्वाय दृष्टान्तः। श्रीधरीयेऽन्यदपि पक्षद्वयमुक्तम् । मुदाममाला तत्र भवेति मालाकारेत्पर्ध इति । तहि. दित्यन्तकवघयो रिति नरुक्तिकस्मरणात् तडिदन्तिक इत्पर्य इति च । एतेषु सर्वेषु पक्षेत्र- पुष्टार्थ सौदामिनीपदे इकारदौलभ्यं चेतिदूषणसवात्पक्षान्तरमाहुः एकं वा पदमिति । तथा प्रसिद्धयभावाद्विकल्पवाचकपदोक्तिः । अत्रापि दोपमाशय परिहरन्ति तडिदि- येत्यादि । आदिपदेन 'तडितोऽपि वरुणः सम्बन्धा'दित्पादिमयोगः सद्यते ॥ २७ ॥ प्रयुज्यमान इत्यत्र । नन्वारधर्मनिटत्तौ 'गन्ता मजनतामसीति वरादेखि निटत्तेरो शरीरं कयमभूदित्यन आहुः वरादिकमिति । तया चार- १-६-२८ चत्वाभावान पूर्व निवृत्तिः, किन्तु देहग्रहणोचरं तस्याप्यारपत्य जाते १ मशानेन वचः भुतात्यादि पाठः।

·श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकागः । निचिरित्यर्थः । ब्रह्माण्डपर्यवसायीति । ब्रह्माण्डात्मा । तहीति । ब्रह्माण्डा- स्मकले ॥ २८॥ कल्पान्त इत्यत्र । ब्रह्मापि नाभिद्वारत्यादि । एतदुक्तं कोंमें 'ततोऽवतीर्य विश्वात्मा देहमाविश्य चक्रिणः । अवाप वैष्णवी निद्रामैकीभूयाय १-६-२९ विष्णुनेति ॥ २९॥ इति श्रीभागवते प्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे पष्ठाध्यायविवरणम् ॥ ३ ॥ अथ सप्तमाध्यायविवरणम् । अय सप्तमाध्यायं विवरिपत्रः पूर्वप्रकरणस्य समाप्तत्वादुत्तरस्य चारप्स्यमाणता चयोः सङ्गतिं वक्तुमाहुः एवमित्यादि । एवं शौनकमन्नमुखेन त्रिभिारदव्याससम्बाद निरुप्य, मध्यमस्याधिकारस्य स्वातन्त्र्येण निरूपणाव निरूपणं विधाय, अथैतदनन्तरमुत्त- माभिधा उत्तमाधिकाराभिधानं त्रयोदशभिरध्यायैासचरणः क्रियत इति शेपः । वया च व्यासपादोक्तावसरः प्रसङ्गो वा सूतोक्तौ तु प्रश्नोत्तरभाव एव सङ्गतिरित्यर्थः । नन्वस्य कथमुत्तमत्वमित्याकालायामाहुः साधक इत्यादि । अयं वर्ण्यमानो भगवानत्र प्रजानां दीनतया साधारणरूपाणां पतिः समन्ततो रक्षकः सन् साधकः । अधिकारश्च स्वतन्त्रः अत उत्तमत्त्वम् । मध्यमे भगवतः साधकवेपि नारदस्य प्रजारूपवाभावान्न प्रजापतित्वेन साधकत्वम् । प्रयमे चाधिकारस्य न स्वातन्त्र्यम् । प्रकृते तूमयसत्त्वादुत्तमत्त्वमित्यर्थः । कुन एतदवगम्यत इत्यत आहुः साधकोयमित्यादि । निरूप्यत इति । सप्तमे सप्तमा दिपडध्याय्यां वा निरूप्यत इत्यर्थः । अस्तूत्तमत्वम् , परमध्यायाः किमित्यधिका इत्यत आहुः द्वादशेत्यादि । निरूप्यत इति पूर्वेण सम्बन्धः । चोवधारणे । अवान्तरमकर णानि विभनन्ति निरूप्यते पभिरित्यादि । तथेति । पद्धिरित्यर्थः । हेतुपडध्यायी विभनन्तः प्रस्तुताध्यायस्यार्यपाहुः हेतुरित्यादि । विविध इति । सामान्यविशेपभेदेन द्विवियः । नन्वेवमष्टविधत्वेऽष्टाध्याया अपेक्षिता इत्यत आहुः सप्तम इत्यादि । एतदेव प्रपञ्चयन्ति अत्र होत्यादिना । निरूप्यत इति । उक्तकममातिलोम्येन निरूप्यते । सामान्यहेतुत्रयं स्फुटीकुर्वन्ति यस्येत्यादि । श्रीभागवतच्यासयोरपि भगवदूपत्ताभोक्त- विरोधः । भक्तमनोरथपूरणमिति । तेन मारणावयामोमादीमद्रौपद्यादिमनो- रपपूरणम् । एवश्चात्र सामान्यहेतुत्वं भगवतो भक्तमनोरथपुरकत्वेन विशेषरूपत्वेपि देह रसफसेन सेयम् । ब्रह्मनयामित्यत्र । पुरो हबिश्चेति । 'पुरोहविपि देवयजने यानयेदिति विधाप ·१-७-४ श्रीमद्गोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः। 'एतद्वै पुरोहविर्देवयजनं यस्य होतामानरनुत्रुवन्नग्निप अप आदित्यमभि- विपश्यतीति । तल्लक्षणं तैत्तरीये पष्ठाष्टके श्रावितं तादृशमित्यर्यः शम्या प्रास्यतेऽस्मिनिति । शम्या गदाकारकाष्ठविशेपो यज्ञायुधम् । प्रास्यते प्रविध्यते वलेन पक्षिप्यत इति यावत् । यस्मिन् देशे स इत्यर्थः । नाम निरूप्य तत्तात्पर्यमाहुः तदनेरि- त्यादि । तदुपपादयन्ति तदैवेत्यादि । यदा तत्मिय धाम भवति, तदैवाग्निः गाईपत्यादिः स्वस्थानास्कुण्डादाशम्यामासान् शम्या प्रवेघदेशमभिव्याप्यापक्षायति अङ्गाररूपेण बहिः पततीत्यर्थः । इदमेव कल्पकारेणोक्तम् । 'यस्याहिताग्नेरग्निरपक्षायेदाशम्याप्रासादिति । अत्रैव प्रकारान्तरेणाहुः यदीत्यादि । यदि परस्तरां शम्यापतनदेशादन्यदेशे अपक्षायेव , अङ्गारोऽपगम्य पतेदित्यर्थः । इयं श्रुति ह्मणेऽच्छिद्रेस्ति कल्पसूत्रे च ॥ २॥ भक्तियोगेनेत्पत्र । तुदाधारमिति । स्फुरितपदार्थाधार मन इत्यर्थः । अप- श्यदित्पत्र । पुरा आसेतिव्युत्पत्या पुरुपपदेनैव पुरुषोत्तममाप्ते पूर्णपदमनतिमयोजनमित्यरुच्या पूर्णपदस्य प्रयोजनान्तरमाहुः जीवे. त्यादि ॥४॥ अनर्थोपशममित्यत्र । ननु मोहस्याज्ञानकार्यवाज्ञानेनैव तन्नित्तिसम्भवेन मोहनिवर्तकतया ज्ञानस्यैव दर्शन युक्तमिति कुतो भक्तस्तथात्वेन दर्शन- मित्याकाङ्क्षायां ज्ञानस्यातयात्वं भक्तस्तथात्वं च व्युत्पादयन्ति ज्ञान- काशयेत्यादि । इतीति । अतो ज्ञानस्वरूपस्य सन्दिग्यत्वादित्यर्थः । विरूपत्वादिति । 'आगमोर्यः प्रजा देशः कालः कर्म च जन्म च । ध्यानं मन्त्रीय संस्कारो दशैते गुण- हेतवः । तत्तत्साचिकमेवैषां यद्यदृद्धाः प्रचक्षते । निन्दन्ति तामसं तत्तद्राजसं तदुपे- लित'मिति वाक्ये वृद्धवाक्यैः सात्विकत्वज्ञानोक्या वृद्धानामपि बहुविधत्वेन तयावा- दित्यर्थः । ननु मायाज्ञानोपायः सन्ध्याधिकरणे व्यासपादैरुक्त इति तदनुसारेण ज्ञातायां तद्विलक्षणतया ज्ञानस्वरूपमपि ज्ञास्यत इत्यत आहुः कात्स्न्येनेत्यादि । आदिपदेन वाधाभावः शास्त्रसम्बादः फलसम्बादश्च सङ्गृह्यते । अनर्थनिवर्तकत्वमिति । जन्मादि- निवर्तकत्वमिति । जन्मादिनिवर्तकतं कुतो नेत्याकाङ्क्षायामाहुः यथेत्यादि । नन्वनर्थ- प्राप्तिजनको मोहचेज्ञानेन निवृत्तः, तदा मायाया विद्यमानत्येप्यकिञ्चित्करत्वम् , अन्यथा ज्ञानेनानर्यनिवृत्तिवोधकानां शास्त्राणामपामाण्यमसङ्गेन महानुपप्लवः स्यादित्यत आहुः शास्त्रेत्यादि । तथा चातो मायानित्तिरावश्यकैवेत्यर्थः । तर्हि शास्त्रस्य का गतिरित्यत आहुः शास्त्रं त्वित्यादि । साधकमिति । ज्ञानसायकम् । ज्ञानमिति । उत्पद्यत इति शेपः । अत्र प्रमाणमाहुः मामेवेत्यादि । शास्त्रीय इवेति । शास्त्रीये धर्मे यया श्रद्धा, तथेत्यर्थः । ननु यद्येवमेव पदार्थाः, तदान्येपामपि ऋषीणां योगिनां तथा भासेरन् , । , ·श्रीमद्भागवतमयमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः । यदि भासेरन्, तदा तयोच्येरन् , यतो नैवम् , अतो नैवमिति शङ्कायामाहुः अन्यधे- त्यादि । राजसादिभिरिति । कर्तृभिः साधनैश्च क्रियमाण इनि शेपः ॥६॥ अस्यामित्यत्र । तदुपपादितं प्रथमश्लोके इति 1 'जन्माद्यस्य'ति श्लोक 'यथा हि वेदे यज्ञीया' इत्यारभ्य 'भागवतसंहिते'त्यन्तैनोपपादित- १-७-७ मित्यर्थः । इतः प्रथमश्लोके वा । कृष्ण इत्यादिपदद्वयव्याख्याने- नोचममध्यमपथमाधिकारिणां भक्तिविपय उक्तो ज्ञेयः । स्वतन्त्रस्येति । इदं 'पुंस' इत्यस्य व्याख्यानम् । स्वातन्त्र्यं चात्र देवतान्तरे सायनान्तरे च निष्ठाराहित्यं वोध्यम्७ स संहितामित्यत्र । अन्यव्यावृत्त्यर्थ इति । संहितान्तरपाठनादिव्याघ्त्यर्थः । अनुक्रमेण शोधयित्वेति । यथाक्रममुक्तानुक्तदुरुक्तचिन्तां कृता । १-७-८ अयं पक्षः श्रीघरोक्तः । अस्मिन् पसे समाधेः सदोपत्वमायातीत्यरुच्या पक्षान्तरपाहुः आनुपूर्पण वेति । समाधौ क्रियमाणे सर्वा लीला युगपदेव भाता इति पूर्व मानानुसारेणोक्यापि पश्चायथास्थानं तन्निवन्धनं आनुपूष्य तत्कृत्वेत्यर्थः । पाठन तु द्वादशानामपि सन्धानां भाति । आरम्भे एव 'शुरुमखादमृतयेति कथनात् । समाप्तौ सूतेनापि 'कस्मै येने ति श्लोके 'योगीन्द्राय तदात्मना च भगवदातायेति कप- नाच । लोकानुवर्तीति । चेदिति शेपः ॥ ८॥ स वा इत्यत्र । उक्तमिति । मन्तव्य इति श्रुतौ हेतुत्येनोक्तमित्यर्थः।।९।। आत्मारामा इत्यत्र । नन्वेपा भक्तिजनिका संहितेति भक्तिमार्गीयाणां तत्राद रात् ते किं न स्थिता यत्तान् विहाय व्यासवरणा मुक्तं शुकं तत्पवा- .१-७-१० राय योजितवन्त इत्यत आहुः मार्गान्तरेत्यादि ॥१०॥ हरैर्गुणेत्यत्र । फलं गृहीतमिति । विपयेन्द्रियसंयोगफलं ज्ञानं तद्गुणैहीत- मित्यर्थः । शुको महादेव इति । 'पायनाच्छुको जो भगवानेत्र १-७-११ शङ्करः । अंशांशेनावतीयोंव्या स्वं प्राप परमं पदमिति कूर्मपुराणात्ये. त्पर्यः । स्वप्रतिष्ठामिति । स्वस्य प्रकर्पण स्थित्यर्थमित्यर्थः ॥ ११ ॥ परीक्षित इत्यत्र । परिपालितमिति । भाये क्तः परिपालनमित्यर्थः । परिपा- लित इति वा पाठः । तावदर्यमिति । तावदर्थस्य भावस्तावद ध्यम्, एवं प्रकारकं परिपालनमित्यर्थः । पृष्टमित्यादि । पृष्टं परी- सितमन्ध तपाहतजन्मादिहेतुकथन प्रतिमानीत इत्ययः । एतेनाधिकारोक्ति प्रति हेतुतागर्भः प्रसङ्गः सङ्गतिरुक्ता ज्ञेया । ननु पाण्डवसंस्थादेरपृष्टत्वातदुक्तेः कि प्रयोजन मन आदः पुरुपेत्यादि । संस्थामिति । सम्यवस्थितिः फारम्, देहत्यागपकार चेत्यर्थः । अपतिवन्यार्यमित्युक्ते कर्य प्रतिबन्यसंभावनेनि शसोदेति, तन्नित्यय प्रतिबन्धक ·श्रीमगोस्वामिश्रीमत्पुरुपोत्तमचरणविरचितः। ५३ स्फुटीकुर्वन्ति प्रतिवन्धकत्वेत्यादि । यद्यप्यत्र नैकनातत्वम् , तथाप्येकखामिकक्षेत्रजात- वात्तथेतिभावः । ग्रहणमिति । मुक्तग्रहणम् । अतएवेति । पाण्डमोचनादेव । अन्य- थेति । सर्वयापृष्टत्वे । प्रथमाध्याये 'को वा भगवतस्तस्य'त्यनेन भगवद्यशःश्रवणादरस्य मुचितत्वानासङ्गतिरित्यर्थः ॥१२॥ १-७-१७ इति प्रियामित्यत्रा स्वरक्षेतिरक्षापदं धनुपिच रथेच सम्बध्यते ॥१७॥ त्वमाद्य इत्यत्र । न प्राकृता इति । न स्वभावनाः । अत्र प्रकृतिमाययोभिन्नतया निर्देशात् प्रकृतिपदस्य स्वभावपरत्वं बोध्यम् । पूर्वानिति । दोपतया १-७-२३ सम्भावितान् धर्मान् ॥ २३ ॥ श्रुत्वा भगवतेत्यत्र । प्रयोक्तृवातकत्वमिति । प्रथमब्रह्मास्त्रम- योक्तद्रौणियातकत्वम् ॥ २९ ।। प्रजोपप्लवमितिश्लोकं व्याकुर्वन्ति अतःपरमित्यादि । उपसंहृतमिति । “२-७-३२ अर्जुनेनेति शेपः । स्वस्यापीति । दाहलक्षणमिति शेपः ॥ ३२ ॥ २-७-३३ तत आसाद्येति श्लोकं व्याकुर्वते तत इत्यादि ॥ ३३ ॥ २-७ ३४ शिविरायेत्यत्र । सूचितमिति । कालरूपत्वात्सूचितम् ॥ ३४ ॥ स्वप्राणानित्यत्र । प्राणाप्राणैजीवनमित्यत्र प्राणापानैरिति पाठो भाति । यस्य तत्रेत्यादि । यस्य पुंसस्तत्र तयोः प्राणापानयोः जीवनहेत्वो- १-७-३७ मध्ये प्राणः प्राणजीवनं तदयुक्तमित्यर्थः । ननु नेदमयुक्त यागे व्यभि- चारादित्यत आहुः धर्म वित्यादि । उभयतारकत्वादिति । 'सगृहः सपशुः सुवर्ग लोकमेतीति तैत्तिरीये श्रावणेन तस्याः हिंसायाः कर्तृपशुतारकत्वादित्यर्थः । युक्त इति । माणसवय इति शेषः । धादिति । धर्मननकायुद्धाद, तथा च युद्धेन मारणीय इत्यर्थः ॥ ३७॥ तदसावित्पत्र | आत्मन इत्यस्यार्थः पुत्रानिति । भर्तुश्चेति चकारचितमर्थ- माहुः कुलेत्यादि । द्रोणकुले दुर्योधनकुले चेत्यर्थः । अवध्यत्वहेतु- रिति । द्रोणेरवध्यत्वप्रयोजको हेतुः । तथा चैतत्रयं ज्ञात्वा कामतो वघोऽर्जुनेन न कृत इत्यर्यः ॥ ३९ ॥४०॥ अथोपेत्येत्यत्र । हेतुपदमिति । हेतुभूतं पदम् । नन्वेतदानयने 'विशिखैः शिर उपाहरे' इति प्रतिज्ञाया कथं पूर्तिरित्याकाङ्कायामाहुः अयं त्विति । १-७-४१ देहस्त्विति । प्रतिज्ञातं त्विति च ।। ४१ ॥ ज्वाचेत्यत्र । पडद्गसहितमिति । 'यम्य न्याय्य मित्येतद्विवरिष्यमाणपडङ्गसहि- ·५४ , श्रीमद्भागवतमथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः। तम् । बलिष्ठमिति । ब्राह्मण्यमितिशेषः । नितरां गुरुरिति । एतेन १-७-४३ भगवन्मुखत्वरूपो धमों महचादादरणीय इत्युक्तम् ॥ ४३ ।। स एप इत्यत्र । नान्यगादिति । द्रोणानुगमनं न कृतवतीयः ॥४५॥ तद्धर्मज्ञेत्यत्र । वृजिने प्राप्ते इति । अन्तर्भावितण्यर्थः । अधर्मप्राय इति । 'विपमधिया रचितो य इतिवाक्यं चित्रकेतुस्तुतौ पष्ठस्कन्थे । अत्र पूर्व- १-७-४६ श्लोके भागवतधर्मस्यानवद्यतामुक्त्वा 'विपममतिर्न यत्र नृणां त्वमहमिति मम तवेति च यदन्यत्र । विषमधिया रचितो यः स ह्यविशुद्धः क्षयिष्णुरधर्मबहुलः' इति वाक्यकथनादत्रापि धर्म एवं परामृष्यत इति तयेत्यर्थः ॥ ४६॥४७॥ यैः कोपितमिति श्लोकं व्याकुर्वन्ति धर्मस्त्वित्यादि । तचेदिति । १-७-४८ ब्रह्माकुलं चेदित्यर्थः ।। ४८॥ तबाहेत्या । तत्त्वसहित इति । तत्वमनारोपितं रूपं तेन युक्तः । प्रामा णिका इति । प्रमाणपर्यवसितमतयः । मूत्रात्मकत्वे क्रोधो न युक्त इत्यत आहुः अधर्मेत्यादि । भीमवचनस्यार्थमाहुः तस्येत्यादि ॥५१॥ निशम्येत्यत्र । उक्तवानिति । पूर्ववाक्यप्रतिनन्दनमूचितवाक्याभ्यां कथित वान् । भिन्नं वाक्यमिति। भगवत्कृतप्रतिनन्दनकयनोत्तरं चतुर्भुजपद- प्रयोगादेवावगन्तव्यमिति शेषः । नैकतापिविरुहानामिति । विरुद्धानां वाक्यानां एकतापि एकवाक्यतापि नेत्यर्थः । परस्परेत्यादि । ताभ्यां वाक्याभ्यां सम्भू- यैककार्यजननाय तावेव तदुभयवाक्यार्थायेव स्तंभितवान् स्थापितवानित्यर्थः । आहे. ति । भगवानाहेत्यर्थः ।। ५२ ।। मयैवोभयमित्यत्र । ज्ञात्वा मया समानातमिति । द्रौपदीभीमहादै १-७-५३ ज्ञासा समानातम्, न तु शास्वत्येनेत्यर्थः ॥ ५३॥ इति श्रीप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे सप्तमाध्यायविवरणम् ॥७॥ अथ अष्टमाध्यायविवरणम् । अथाष्टमाध्यायं विपरिपकः सङ्गतिं वक्तुं द्वयोर्यमाहुः एवमित्यादिद्वाभ्याम् । एवमुक्तमकारेण या निरूपिता, सा सहेतुकयाय सर्वेषां मनोरथपूरणे यो हेतुः भक्ति- रूपस्तस्यनार्य निरूपिता । चकारेण मूतोक्तावपि हेतुनिरूपणेन तत्रापि श्रीभागवत प्रतिष्ठादेतभूतं यत्परीक्षितो भगवदीयत्वं सत्रापि हेतुस्तत्पूर्वजानां वैष्णपरवं तत्कयनाएं - ·श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । निरूपिता । अष्टमे वाक्यकरणफलं सूतोक्तौ वैष्णवत्वदायि निरूप्यत इति शेपः । अत्रेद बोध्यम् । चतुर्थाध्याये शौनकादिभिः श्रीभागवतविपयका तत्कविषयको वक्तृ- विषयकः श्रोतविषयकश्चेति चत्वारः प्रश्नाः कृताः । तन्मध्ये प्रथमस्योत्तरमनिमस्कन्धर्व- तव्यम् । द्वितीयस्योत्तरं 'द्वापरे समनुमाप्त' इत्यारभ्य 'शुकमध्यापयामास निवृत्तिनिरतं मुनि रित्यन्तैः साधिकस्त्रिभिरध्यायैरुक्तम् । तदवान्तरमश्नोत्तरं चोक्तम् । ततस्तृतीयस्य तु कयनाध्ययनभेदेन वारट्यं प्रश्नपि सप्तमाध्याये अध्ययनविषयकस्योत्तर एव 'नित्यं विष्णुजनप्रिय' इत्यनेन कयनविषयकस्याप्युत्तरं मूचितम् । अतः परं चतुर्योऽवशिष्यते, स तु जन्मकर्ममायोपवेशहेतुमाणत्यागविपयत्वेन चतुर्था । तत्र जन्मनो महाश्चर्यत्वस्य तै- तित्वात् तत्र हेतुर्वक्तव्यः । अन्यथा विशेपणस्यापार्यत्वमसक्तेः । एवञ्च तद्धतुर्महार्यत्व- हेतुर्भगवदीयत्वम् , तत्रापि हेतुः पूर्वजानां वैष्णवत्वम् , तत्रापि प्राथमिकस्तद्धतुः सर्वेषां भगवद्वाक्यनिष्ठत्वरूप एव सप्तमे सिद्ध इति सोत्रानूदितः । तेनात्र भूतोक्तौ हेतुहेतुमद्भाव एवं प्रकारक इति वोधितम् । पूर्व तु व्यासोक्तसङ्गतिप्रदर्शनाय भक्तमनोरयपूरकत्वमर्थ उक्त इति न पूर्वोत्तरविरोधः । अत एवात्र 'कयायै चेति चकारो भक्तमनोरयपूरकत्वेपि भगवद्वाक्यनिष्ठत्वस्य हेतुतासूचनायोक्त इति । एवमष्टमाध्यायार्थेपि द्रष्टव्यम् । आहेति । यत्तदोनित्यसम्बन्धाचदाहेत्यर्थः । अत्रैक पोडशश्लोकैः सेत्स्यति, तदनन्तरं तु द्वितीय पृथास्तोत्रान्तैः सेत्स्पति, शेपानुतापकया त्येतदुपोद्धातत्वेनेति मूतोक्तौ प्रासङ्गिकी भगव- कया। व्यासोक्तौ तु सर्वदुःखनिवृत्तिपूर्वकभक्तिपदत्वमिति बोद्धव्यम् । एवमग्रिमाध्यायेपि । घातयित्वेत्यत्र । कचस्पर्शमात्रेण कयमायुपः क्षय इत्याकाङ्क्षायामाहुः निरपरावे. त्यादि । प्राणानामुत्तमादिति । आयतनादिति शेषः । 'अग्निल- श्वमस ऊर्चबुन्नस्तस्मिन् यशो निहित विश्वरूप मिति श्रुतिव्याख्याने 'शिरो वै अम्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुनः प्राणा वै यश' इति श्रावणात् प्राणानामुत्तमायतनं शिरस्तत्माप्य आयुपः माणाधीनस्य तत्र तयात्वात्तयेत्ययः ॥ ५॥ याजयित्वेति श्लोकं च्याचक्षते तरतीत्यादिना । रात्रिसत्राधिकरणेनार्यवादि- कफलस्यात्रोपादेयते सिद्ध आहारपृथक्त्वपक्षेण आहार आदरणं प्रयो- गस्तत्पृथक्त्वपक्षस्य 'तत्र सर्वेऽविशेपा'दित्यधिकरणे सिद्धत्वाचनेत्यर्थः । इदं पूर्वतन्त्रे चतुर्यस्य तृतीयपादे चिन्तितम् । तथाहि । 'सार्वकाम्यमङ्गकापैः प्रकरणा'- दिपस्मिन्नधिकरणे दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादेः सर्वकामार्थत्वं सिद्धम् । तत्र कामा नैमि- चिकाः, ज्योतिष्टोमादिस्वरूपं निमित्तम् । वय सर्वेषु कामेप्वविशिष्टमिति सकृयोतिष्टी- मापनुष्ठानेप्येकमिवा(न्यो?)न्यान्यपि फलानि बाघकाभावाद्भवन्तीति युगपत्सर्वफलसिद्धि- रिति प्राप्त बमः । नात्र ज्योतिष्टोमं निमित्तीकृत्य कामा विधीयन्ते, कामानामननुष्टेय. ला, किन्तु पुरुषस्य स्वत एव प्राप्तान् कामानुद्दिश्य ज्योतिष्टोमादिविधीयते । अ. । ॥

·श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः । स्तेषां स्वर्गपश्चादीनां परस्परनिरपेक्षाणामेव फलत्वातं तत्तत्साधनत्वेन चोद्यमानो ज्यो- तिष्टोमादिरपि तदर्थ पृथक् प्रयोगमतीति वाक्यविचारादवसीयत इति ॥६॥ उपलेभेत्यत्र । प्रारम्भाद्यभावादिति । अत्र पाठः प्रात्यायभा- वादिति भाति ॥ ७॥ पाहि पाहीत्यत्र । आगच्छन्नेवेति । अत्र आगच्छन्त्या एवेति, प्रदर्शयनित्पन्न प्रदर्शयन्त्या इति, बोधयन्नित्यत्र योधयन्तीयेति पाठो भाति । इत्युक्त भवतीति । यथा पिधेहीत्यादौ द्वारादिपदार्थस्याभिनयेन प्रतीतिः, तथानापीत्यर्थः ।।८॥ १-४-१ अभिद्रवतीत्यत्र । अप्रतिकार्यपक्ष इति । अपतिकार्यत्वपक्षे ॥ ९ ॥ १-८-२१ तयैवेत्यत्र । उभयत्रेति । पाण्डवेषु सायकैपु च ॥११॥ व्यसनमित्यत्र । दुरापास्तमिति । प्रतिकारकरणमिविशेपः । तद्ध- नानित्यादि । तथाच विषयरूपेण विपयार्य रक्षिता इत्यर्थः ।। १२ ।। अन्तःस्थ इत्यत्र । ओषधे वापस्वैनमितिवदिति । दीक्षणीयायां दीक्षाङ्गत्वे विहित केशस्मश्रुवेपने क्षुरस्य नतिर्यङ्गिधानमनया श्रुत्या कल्पे विहित 'ओषधे त्रायस्वैनमिति स्वधीतं निर्यवं निदधातीति । तथाचौपर्य दाहनिधान एनं यजमानं त्रायस्व वच्छेदनाकरणाद्रक्षेत्यर्थात् यथा स्वधितिना रक्षा, तथा मायासंबन्धिदोपानननात्तया आवरणमित्यर्थः । पहिः स्थितस्येति । वहि:स्थित कर्तृकमित्यर्थः । सुवर्णतेजोवदिति । तस्य तैजसत्वात् तेजो यथाकारणत्वेनान्तःस्थित तथेत्यर्थः । दोष इति । ब्रह्मास्त्रस्य ब्रह्मशिरोरूपत्वात्तत्सम्बन्धे शिवस्येव पिशाचत्वदोप १-८-१२ इत्यर्थः ॥ १३॥ १-८-१४ यद्यप्येत्यत्र । प्रतिकूलक्रियेति । नाशिका क्रिया। व्यावर्तकक्रियेति। स्तम्भिका क्रिया । अन्यथेति । वैष्णवनिर्णयाभावे ॥ १४ ॥ मा मंस्थेत्यय । तथात्वमिति । साचिकत्वम् । तथात्वं न स्यादिति । स्वकार्य करणसमर्थत्वं न स्यात् । एवं भगवद्वाक्यकरणजनितदोपस्य भगवत्कृतं समाधानमुक्तम् । अतः परं गुणपोषणमुच्यते, तत्र रक्षणं गुणस्तस्य पोपूर्ण भक्त्यर्यत्वम् , तदन पृथास्तुत्या उच्यत इत्याशयेनाः एवं भगवतेत्यादि । स्तुत्यर्थ: योधककारिकायां कृतहेलाज्ञेति एकं पदम् । कृतहेलाज्ञानवतीत्यर्थः । अग्रिमस्या- -रस्यात्पदद्वयं वा ॥ १५॥ .. नमस्प इत्यत्र । एयमज्ञेति । एतादृशं भवन्तं शब्दादिना जानन्त्यप्यात्मत्येनाना- ·५७. श्रीयदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । नन्तीत्यर्थः । दृश्यमानापेक्षयेति । दृश्यमानं मनुष्यत्वक्षत्रियत्वादि १-८-१७-१८ तदपेसया । जडव्युदासार्थमिति । आयत्वं प्रकृत्याकाशादीनामपि तत्तन्मते वर्तते इति तद्व्युदासार्थमित्यर्थः । यद्यपदमनतिमयोजनमित्याशङ्कायामाहुः जीवेत्यादि । पितृरूपत्वमिति । 'पिवाहमस्य जगत' इति वाक्योक्तं तद्रूपत्वम् | न दृश्यत इति । 'पराश्चि खानी तिथुतेस्वयेत्यर्थः। कार्येत्यादि । सर्वानुमानापेक्षया कार्य- लिङ्गकानुमानस्य सर्वथानुमापकत्येपि भगवतोऽदृश्यत्वेन कार्यस्य तत्सहचारादर्शनेन व्याप्तिनिश्चया(भावात्तथेत्यर्थः । अन एवेति । उक्तस्वभावत्वादेव । अपीति । अलक्ष्य- मिति शेपः। तेनालक्ष्यपदस्याटतिर्बोध्या। गुरुणा वेति । अपदस्य गुरुवाचकवात्तथेत्यर्थः । अज्ञत्वकथनमिति । 'न वेद स' इति श्रुतावज्ञत्वायनमित्यर्थः । कारणत्वं गच्छेदि- त्यादि। कारणत्वादीनां स्वरूपसंवन्यविशेषत्वेन स्वरूपद्वयात्मकत्वादेकतरनाशेपि तथाला- दित्यर्थः ॥ १७ ॥१८॥ तथा परमेत्यत्र । आविर्भावान्यथानुपपत्त्येति । अज्ञापनार्थत्वे तदनुपपत्ये- त्यर्थः। रसजननायेति । नवरसोत्पादनायेत्यर्थः । दोपहेतुरूपेति । दोपमाफट्यहेतुरूपेत्यर्थः ॥ १९ ॥ कृष्णायेत्पत्र । स्वोडारार्थमिति । स्वकीयोद्धारार्थम् । अज्ञानदशायाममम- कार्यत्वे दृष्टान्तः यथेत्यादि । अस्मिन् पक्षे वासुदेवपदं मूलरूरपरम् । इदं च सूतेनानूयते इति सचोपहितमेव मूलरूपं स्यादित्यरुच्या पक्षान्त- रमाहुः कृष्णायेति वेति । पालकपुत्र इति । पालकस्य पुत्र इत्यर्थः । ननु कुमारपदेन कथमेतदुपलभ्यत इत्यत आहुः स्कन्द इत्यादि । वसनीवरीवदिति । यथायं शब्दो यज्ञियजलविशेपवाचको निगमसिद्धस्तथेत्यर्थः । सम्बन्धमोचकत्वमिति । सम्बन्धेन मोचकत्वम् ॥ २०॥ नम इत्यत्र । पङ्कजनेत्रापेति सर्वपतित्वमिति । 'को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षा- महाभारतकृद्भपे'दित्यादिपु पुराणवास्येषु पुण्डरीकाक्षपदस्य विष्णौ १-८.२१ रुदत्वादिप्णोच लौगासियो 'विष्णरे सर्वाधिपतये साहेतियायेन सर्वाधिपतित्वस्योक्तत्वात्पङ्कजनेत्रत्वात्तथास्वं कल्पनारेशनायातीति तदिहाय प्रकारान्तरण सर्वपतित्वमाहुः वध्यतेत्यादि । प्रयच्छेदिति । भक्ति-प्रयच्छन् ॥ २१ ।। यथेत्यादि । महतीति । कौतुकजनिकलेन दु येत्यर्थः । तइँतल्लीलानुसन्धाने कि वक्तव्यमित्यपेक्षायामाहुः भक्तेत्यादि । गुणत्येपीत्या गुणवेनेति पाठो भाति ॥ २२॥ १-८-२३ विपादित्यत्र । आस्मेति श्रीधरीये पाठः, अन तु स्मेत्येव पाउः ॥२३॥ १ते. स. ६.४.२. १-८-२२ ८ ·५८ श्रीमद्भागवतमथमस्कन्धमुबोधिनीप्रकाशः जन्मैश्वर्यत्यत्र । नवप्रकारा इति । स्वरूपगुणेति कारिकया पूर्वमुक्ताः । तदाहुः स्वरूपेत्यादि । नदुपपादयन्ति तत्रेत्यादि । ज्ञात इति । उक्तश्लोक- १-८-२५ त्रयोक्तप्रकारेण ज्ञाते । एवमग्रेपि । समीपगमन इत्यादि । समीपगमन- पदेन पादसेवनम् । तस्मिन् सति तानि भवन्तीति समीपगमनादिद्वितीयः खण्ड इत्पर्यः । सख्यात्मनिवेदन इति । एतयोंदैन्यनिवारकत्वात्तृतीयत्वं योध्यम् । अप्योति लोके तद्वयुत्पादयिष्यते । नत्रेति । तेषु पट्सु । तत्र तत्रेति । तत्तच्छ्रोफव्याख्याने । दुष्ट- दुईयत्वस्य पादसेवनं प्रति कारणतामुपपादयन्ति तत्र प्रथममित्यादिना । दुष्टानामि- त्यादि । दुष्टसम्बन्धिनो ये तादृशव्यापारास्तेपाम् । पेयमिति । सुरारूपपन्नमलमितिशेषः । तत्कुलस्येति । तस्य कुलस्येत्यर्थः । जात्यन्तरमापन्न इति । मेच्छादिभावं प्राप्तः । मादकस्येति । मादकसम्बन्धिन इत्यर्थः । पूर्योक्तरहिता इति । उक्तचतुर्विधमद- रहिताः । इतीति । इदं चोधयतानेन वाक्येनेत्यर्थः ॥२५॥ न वेदेत्यत्र । चिकीर्पितावेदने हेतुपाहुः सामान्यत इत्यादि । कचिदिति । कस्मिन्नपि काले । स्वाभाविकधर्मस्य भ्रमहेतुत्वे भगवद्धर्माणामेव मित्रा- १-८-२८ दिभावं प्रति हेतुतायातीत्याशङ्का वारयितुमाहुः स्वाभाविकस्वेत्यादि । सर्वभावित इति । इतजन्तम् । सञ्जातसर्वभाव इत्यर्थः ।। २८ ॥ जन्म कर्म चेत्यत्र । न पूजयेति । मनुष्यादिरूपतयैव ज्ञानात्थेति लक्षणज्ञान- स्यैव तद्रूपपूजनहेतुत्वमित्यर्थः । अस्यानुकरणस्यात्यन्ततां स्फुटीकर्तु- माहुः विश्वस्मिन्नित्यादि । तथा चास्मिन्ननुकरणे उभयथाज्ञा यस इति हेतोरस्यात्यन्तत्वमित्यर्थः । अत्यन्तत्वमत्राश्चर्यजनकत्वरूपं ज्ञेयम् ।। २९ ।। गोपीत्यत्र । सा कुतो न स्वाभाविकीत्याकाडायामाहुः तत्राहेति । तदुपपाद- यतीत्यर्थः ॥ ३० ॥ केचिदाहुरित्यत्र । भगवदिच्छाज्ञानादिति । इच्छाया अज्ञानादित्यर्थः । यशः सरूपं तद्धीजकथनमुखेनाहुः तदंश्येत्यादि । यया चन्दनसन्निहि- तक्षान्तसणां तथेत्यर्थः ॥ ३१॥ अपर इत्यत्र । देहमुख्यत्वेपि तुल्ये कथं द्वितीयमतमित्यपेक्षायां मतान्तरे बीज- माहुः अपर इत्यादि । कृतमयत्नत्वादित्यपि वसुदेवविशेषणम् । कृतः तपस्वादित्यर्थः । अनेनेति । अजस्यैव जातत्वकथनाविरुद्धधर्माश्रयत्व . वोधनेनेत्यर्थः। तत्रेति । जनने।अनेनेति । दैत्यमुक्तिदातृस्वसूचनेन । अत एवेत्यादि । दैत्यमुक्तिदातृत्वादेव उभयोः एतत्क्षेमासुरवधयोः भगवत्कार्यसमित्यर्थः । अन्यथेति । मुक्तिदानं विना । असुरवधस्य कार्यवाङ्गीकारे ॥३२॥ १-८-३०

·.
श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुपोत्तमचरणविरचितः ।
५९
भारावतारणेत्यत्र । कालान्तरीयत्वादिप्ति । पूर्वजन्मद्यसम्बन्धेन तयात्वात् ।
तया च तदर्थमाविर्भावे पूर्ववदेशेन प्रादुर्भवेत् , न तु पूर्णस्तथाभवेत् ,
१-८-३३
अतो नेदं प्रयोजनमिति तेपामाशयः । कामप्रधाना इति । त्रिवर्ग-
प्रधानाः । स्वतन्त्रफलतेति। भारावतरणस्येति शेपः । तथा च सुखसाधनस्य स्वतन्त्रफ-
लतेति विरुद्धमापद्यतेतिभावः । दैहिक इव भवतीति। दैहिक इव भासते। ननु विस्म-
रणे कथमुत्चारणमिवेत्यत आहुः बुद्धया होत्यादि । तथा चारोपकाभावादधःपात इत्युत्ता-
रणमित्यर्थः । अनेनेति । उदधिनौदृष्टान्तेन। अनभिप्रेतत्वमिति। भारावतारणार्थ स्वाव-
तारस्य तथात्वमित्यर्थः । एवं कृतमिति । अनेन प्रकारेण भारावतरणं कृतम् । ननु
देवहितकरणादीनामपि प्रयोजनानां दृश्यमानत्वाद कथमेकमेव प्रयोजनत्वेनोच्यते इत्यत
आहुः एकपक्ष इत्यादि । सर्वेषां मुख्यप्रयोजनवाङ्गीकारे को दोप इत्याकांक्षायामाहुः
अन्यथेत्यादि । एकस्मिन् देहे प्रयोजनभेदेन नानारूपस्थितेः श्रुतिसिद्धत्वेन निबन्ध
दर्शितवादवापि तद्देदे तथा स्यादित्यर्थः ॥ ३३ ॥
भवेस्मिनित्यत्र। स्वरूपनिरूपण इति । तथापरमहंसानामिति श्लोके इत्ययः ।
ननु तत्रापि भक्तियोगपदेन श्रवणादिरेव विवक्षित इति तस्मादस्य को
विशेपो येनास्य पूर्वपक्षकोटिपात इत्यत आहुः मुक्तीत्यादि । निर-
मतरोत्पत्तिमार्गाद्गमनेनेति । 'जायस्व म्रियस्वेति श्रावितो निरन्तरोत्पत्तिमार्गः।
स्पन्लोपे पञ्चमी । तं प्राप्य कालिकमलयादिविचारेण यद्गमनं पूर्वावस्थानिवृत्तिस्तेन भवे
उत्पत्चिरित्यर्थः । स्थित्येति । वर्तमानार्थकशानज्योधितया स्थित्या। निरूपितमिति। 'एवं
नृणां क्रियायोगा' इत्यादिना निरूपितम् । भगवद्धर्मपरत्व इति । तद्विषयत्वे ॥३४॥
शृण्वन्तीत्यत्र | स्वतः सेवामिति । स्वतः पुरुषार्थरूपां सेवाम् । एतदिति ।
स्वतः सेवनरूपं दास्यम् । तर्हि किमिति फलनिरूपणमित्यत आहुः
तथापीत्यादि । एवमत्रापीति । स्वयमुद्यम्येत्यर्थः । एतेपामिति ।
श्रवणगानोपदेशानाम् । स्मरणनन्दनसहितानां वा । श्रवणकीर्तनानीति बहुवचनं गान
स्याप्युपलक्षकम् । अवान्तरफलं स्मरणानन्दौ । अत इति । श्रवणादिभ्यः ॥ ३५ ॥
अप्पयेत्यत्र । दैन्यं निरूपयतीति । दैन्यमनोजस्त्वं तदृष्ट्वा हि भगवान् भक्तपु
सख्यं प्रकटयति, यथा पुरञ्जनोपाख्यानेऽन्तर्यामिणा प्रकटितम् , अतः
सख्यं प्रति तस्य कारणत्वबोधनाय तनिरूपयतीत्यर्थः । विपयाभाव
इति । दुःखाभावे । त्यागसम्भावनायां वीजमाहुः अन्यदेत्यादि ॥३६॥
१-८-३७ के वयमितिश्लोकं व्याकुर्वते नच वयमित्यादि ॥ ३७॥
१-८-३८ नेयं शोभिष्यते इति श्लोकं व्याकुर्वते किश्चायं देश इत्यादि ॥३॥

·- , श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीमकाशः । अथेत्यत्र । वयमेव हि साध्यमिति । आत्मनिवेदने वक्ष्यमाणयोईयोरेव यतो हेतुत्वमतो द्वयमेव साध्यमित्यर्थः । नास्तीत्यादि । तथा चात्मव्यति- १-८-४० रिक्ताभावपक्षे प्रार्थनवैयर्थ्यमित्यर्थः। प्रतीतेनेति । आत्मानात्मोदा- सीनतया प्रतीतेन । न कर्तव्यः स्यादिति । तथा च शास्त्रेषु ज्ञानिनां विरागत्वोक्ति. विरूद्धयेतेपर्यः । उक्तत्वादिति । 'इदं सर्व यदयमात्मे त्यादायुक्तत्वात् । स्फुरणा- दिति । तत्परित्याग आवश्यक इति शेपः । नन्ने ज्ञायते चेत्परित्यागः कर्तव्य इत्यत- स्तस्य दुप्फरत्वमाहुः त्वदित्यादि । तथा च न तत्रास्मत्सामर्थ्य मितिभावः । विधेय. दशायामित्यादि । विधेयत्वस्फूर्ती सत्यां शास्त्रेण हेतुना स्नेहः पुत्रादिपु मया क्रियते, तत्स्नेहकरणं विरुद्धशास्त्रैः पुत्रत्वादिधर्मबोधकै श्यते, तथा च तौ स्नेहतदभावावद्वत्वा- दमयोजकावित्यर्थः । अविमोक इति । तथा चातः प्रार्थत इति भावः ॥ ४० ॥ त्वयीत्यत्र । स्नेहं प्रार्थयत इति । आत्मनिवेदनहेतुत्वेन स्नेहं प्रार्थयत इत्यर्थः । ज्ञानेनेति । भगवति यात्माधिष्ठातृत्वज्ञानेन । प्रतिबन्धकागणनाया- मिति । तत्तिरस्कृत्या प्रतिवध्यते ॥४१॥ श्रीकृष्णेत्यत्र । सम्बोधयदिति । क्रियाविशेषणमिदम् । स्वरूपमिति । 'नमस्य' इत्यादिश्लोकत्रये गीतोक्तस्य पुरुषोत्तमस्वरूपस्य सिद्धत्वाचस्प श्रौनत्वं बोधयितुं मूलनाम्ना स्वरूपमेवं वोध्यते इत्ययः । गाम्भीर्या- दद्य इति । तेन वैष्णवतन्त्रोक्तरूपतापि सूचितेति भावः । हविस्त्याग इति । यागात्मा धर्म इति शेपः । अन्येपामिति । फलानामित्यर्थः । यद्योगेनेत्यादि । योगो हि चित्त- वृत्तिनिरोधात्मकः, तेन करणे मनसो रुद्धत्वान प्रसाद इत्यतोतिदैन्यम् , तथा च तदीश्वरत्न तन्नियामकत्वामृत्यनिरोधे चित्तमसादादैन्पनिवृत्तिरिति भावः ॥ ४२ ॥ पृथयेति श्लोकं व्याचक्षते एवं स्तुतेत्यादि । आहेति । पृथयेतिश्लोकं आह । नन्दन मोहनं किमित्युच्यत इत्याकासायां तत्तात्पर्यमाहुः विपये. त्यादि । भगवद्गुणेघियत्ताभावादखिलोदयस्तुतेरशम्यत्वेनाखिलपद- वैयर्यमाशङ्कय खिलं न्यूनमखिला अन्यूना इति यौगिकार्य पुरस्कृत्य भगवद्गुणेषु स्वतो न्यूनस्वाभावात् स्फुरणाभावस्फुरणप्रयुक्तौ खिलवतदभावावित्याशयेनाहुः परितः स्फुरिताः सर्व इति । यावन्तः स्फुरितास्ते सर्वे इत्यर्थः । नन्यस्त्वम् , तथापि कुन्ती- युद्धया तेषां कयपखिरसमित्याकालायामाहुः गुणानामित्यादि। तथा चैवं कुन्तीवुया असिलत्वमित्यर्थः । एवमखिलत्वसाधने उपपत्तिमाहुः एकवेत्यादि । एकस्य नानात्व: मेष श्रुतावभिमेतम् , निवन्य तथोपपादनादित्यत उपपच्यन्तरमाहुः तथा लीलाश्चेति । १-८-४३ ·श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । ६१ श्रीघरमतं दूपयन्ति नु स्तुतावित्यादि । जयविजयपातनादेति । यथा तत्र सविचा- रितमेव कृतवान् , तथात्रापीतिबोधनायेत्यर्थः ।। ४३ ॥ तामित्यत्र । प्रार्थितामिति । रतिमित्यर्थः । एवं स्तोत्रप्रार्थनाङ्गीकारमुखेन गुणपोपणमुक्तम् । अतः परं युधिष्ठिरानुतापग्रन्थः किमर्थ इत्याकाङ्का- ३-८-४४ यामाहुः इयं हीत्यादि । तया च दोपसमाधाने गुणपोपणे च भगवतोद्भुतकर्मतं व्युत्पादयितुमेप अन्य उपोद्धातरूप इत्यर्थः । अत इति । मुक्तत्वात् । तयात्वादिति। 'धुतं च मांसं च सुरा च वैश्या पापदि चौर्य परदारसेवेत्येवं सप्तत्वात् । तथा च द्युतादिव्यसनामुक्तस्यापि गोकामा बन्ध इत्यद्भुतमित्यर्थः । नन्वस्त्येवम् , तथापि द्युतव्यसनविमोकस्य बहुकालमारभ्य जातत्वादिदानीमेव किमिति बन्य इत्यत आहुः स्वस्मिन्नित्यादि । 'कृष्णे तित्यनेनापि 'यदैवे'त्पादिकमनुपज्यते । तथा च 'यक्ष्यमा- गोश्वमेधेन ज्ञातिद्रोडजिहासयेत्यादिवाक्यात्स्वार्थ यदा वाजिमेधाः कृताः, तदा मोहो- भवदित्यर्थः ॥ ४५॥ १-८-४९ नैनो राज इतिश्लोक व्यावक्षते नन्वित्यादि॥ ४९ ॥ यथा पङ्केनेत्यत्र । अयथाविधसाधनैरिति । सम्पादितो यज्ञ १-८-५१ इति शेपः ॥ ५१ ॥ इति श्रीप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशेऽष्टमाध्यायविवरणम् ॥ ८॥ अथ नवमाध्यायविवरणम् । 'अथ नवमाध्यायं विवरिषवः सङ्गति वक्तुमष्टमादिचतुर्यु परीतिदक्षाया अनि- रूपणे हेतुं सपरिकरं त्रिभिर्वदन्तोऽये तन्निरूपणे हेतुपाहुः लोक इत्यादि । कार्य स्फटी- कुर्वन्ति ऐहिकेत्यादि । कयमेवमत आहुः श्रीत्यादि । निरूपितेति । अष्टमे निरूपिता । मध्ये इति । नवमादित्रये । तया च व्यासोक्तौ सूतोक्तौ चाङ्गाझीभावो निर्वाहकत्वं चेति समानैव सङ्गतिरित्यर्थः । ऐहिकेत्यादि । कारिकोक्तमर्थ व्याकुर्वन्ति एवमित्यादि । तेनैककार्यत्वं सङ्गतिः फलिष्यति । रक्षापूर्वाङ्गेनेति । मायावरणेन । नन्वैहिकामुष्मिक- योरेकसम्बन्धाय पाण्डवमुक्तिरेव निरुप्या, भीममुक्तिकयनस्य का प्रसङ्ग इत्यत आहुः नवम इत्यादि । स्वस्येति । स्वकीयस्य भिन्नत्वं 'यस्तान् द्वेष्टि स मां देष्टी'त्युद्योगे भगवद्वाक्यात्पाण्डवद्वेषेण अभगवदीयत्वं प्राप्तस्य मुक्यभावसंशये तच्छान्त्यै संशय शान्त्यै वर्ण्यत इत्यर्थः । ननु तथापि तत्र भगवद्गमनादिरूपस्य भीष्मपुरस्कारस्य कयनं कुत इत्याकाङ्क्षायामाहुः पुरस्कृत इत्यादि । पुरस्कृतो भीष्मः । अयं द्रोहरूपं भगवद- ·६२ श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः । पराधमुत्सृज्य देई जह्यादिति हेतोः पुरस्कार ईरितः । तथा च भक्तेन कृतेपि द्रोहे भगवान् तन्निवर्तनार्थ स्वयमेव प्रतिबन्ध दूरीकरोतीति ज्ञापयितुं तदुक्तिरिति भावः । प्रासङ्गिकं प्रयोजनान्तरमाहुः राज इत्यादि । राज्ञो युधिष्ठिरस्य यो मोहस्तस्याप्यनु- पेक्षणीयत्वायोपदेशतो निवृत्तिरपि वक्तव्या, अन्यथा क्लेशे विद्यमाने 'अन्ते या मतिः सा गतिरितिन्यायाद्राज्ञोपि मुक्तिप्रतिवन्धः स्यात् , अतस्तदर्थमपि पुरस्कारोक्तिरित्यर्थः । शेपं स्फुटम् । तथापीति। उद्धार्यत्वेपि । तादृयूपेणेति । आतताय्युदारकरूपेण ॥१॥ भगवानित्यत्र । भगवतोनुवृत्तिरिति । भगवत्कर्तृकानुवृत्तिः ॥३॥ दृष्ट्वेत्पत्र । यादृश इति । यादृशस्तादृश इत्यर्थः । आगत्येत्यादि । आगत्य यन्नमन तत्तु लोकात् लोकमाश्रित्य लोकसङ्ग्रहार्यमित्यर्थः । लोक- सद्महस्वरूपमाहुः । भक्तस्तथा नम्यः, न चेत्, यदि भक्तो न स्यात् । विपरीतत्वं दोग्धृभावमापनः प्राप्तः कयमे नम्यो भवेदिति अयं यादृशतादृशभक्तस्य नम्यत्वबोधनरूपो लोकसह इत्यर्थः ॥ ४ ॥ तत्रेत्यत्र । स्वार्थदर्शनादिति । काले मनःसङ्गः स्वार्थस्तदर्शनादि- त्यर्थः । याकविपयत्वमिति । वायकस्य तद्धर्ममुख्यत्वसाधकयुक्त्यादेविपयत्वमित्यर्थः । पर्वत इत्यर । न देवर्पित्वमात्रमिति । अत इति शेपः ॥ ६ ॥ कृष्णं चेत्या । कथं पूजितवानिति । सम्बन्धित्वेन वा ज्ञातित्वेन वेश्वरत्वा- दिना वेत्यर्थः । मायाया देहग्रहणोक्तौ मायावादिवत्काल्पनिको देह इति शङ्का स्याचन्नित्यर्थमाहुः प्राकृतेत्यादि । निरूपित इति । मूतेन निरूपितः । उत्तरत्रेति । दशपाध्याये कौरवेन्द्रपुरस्त्रीवाक्येषु, तस्य वास्तवत्वं तु 'यस्याः मतं तस्य मत' 'अविज्ञातं विज्ञानता विज्ञातमविनानता'मित्यादिश्रुत्या ज्ञेयम् ॥१०॥ १-९-१२ अहो कष्टमित्यन । निरन्वयमिति । प्रसिद्धहेतुरहितम् ॥१२॥ सर्व कालकृतमित्यत्र । वहनामित्यादि । ईश्वरो वा भवेत् कर्ता पुरुषो वापि भारत । हटो वा विद्यते लोके कर्मजं वा फलं स्मृतीमिति राजघर्मे:- न्यत्र लोकादीना फर्तृत्वप्रतिपादनादित्ययः । निराकरणादिति । धर्मनन्दनपदेन कर्मणः धर्माश्रयपदेन लोकस्य च निराकरणादित्यर्थः । सहवृत्त्येति । वक्ष्यमाणया सहस्त्या। वश्यत्वे हेतुः वयसेत्यादि । कालमित्येति । कारमाने- नेत्यर्थः ॥ १४ ॥ तमादित्यत । दैवतन्त्रमित्यनेन कालस्य पितत्वादिति सम्बन्धः। सर्वाधीनकथनादिति । अत्र वहुनीहिवाध्या ॥ १७ ॥ इति मतिरित्या । अमेपि शतिस्पत्वेन भिन्नाभिन्नतया प्रकृतिस्वरूपे विस्ते ·१९-३३ श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । ६३ १-९-३२ . वस्याः उद्भवो नायाति तत्संयोगादन्यस्यैव त्वायातीत्याशयेनाहुः न घटत इत्यादि ॥ ३२॥ त्रिभुवने इत्यत्र । स्वरूप इति । जीवात्मरूपे । तथा सतीति । शास्त्रसंस्का- रेण सौन्दर्ये सति । औत्पत्तिक इत्यादि । एतेन 'श्यामाच्छवलं प्रपद्य' इति श्रुत्युक्तरूपता नियन्धोक्तरीत्या स्मारिता । अनेनेति । वृक्षसम्बन्धिमा । पीताम्बरस्य मायारूपत्वे प्रकाशकवासम्भवाविशेषणबलाद्विवक्षितं स्वरूपमाहुः तथा वेद इत्यादि । सूर्यो हि त्रय्यात्मा रूपात्मना घटादीन् प्रकाशयति तथेत्यर्थः । पीताम्बरस्य वेदत्वं तु 'वासम्छन्दोमयं पीत'मिति द्वादशस्कन्धवाक्याद्रो. ध्यम् । स्वरूपाच्छादकत्वेन । उक्त इति । वरे उक्ते । अनेनेति । भगवदावरकत्वकथ- नेन । स्पष्टमिति । अवकाशदानेन प्रतीत्या च स्पष्टमित्यर्थः । ननमिति | न विद्यते न: निषेधो यस्येति ननम् । त एव वा त इति । ते ब्रह्मविद एव वा ते । कुलाः कुं संस्कृ- तपृथिव्यात्मकं शरीरं लान्ति गृह्णन्तीत्यर्थः । अग्निब्राह्मणरूपमिति । अग्निरूपं ब्राह्मण- रूपं चेत्यर्थः । अनेरासनत्वं च । 'रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः । वह्निमध्ये स्थितं सत्वं सत्त्वस्यान्तः स्थितोऽच्युत' इति मैत्रायणीयश्रुतौ 'वह्निमध्ये स्मरेदूपं ममैत- दयानमङ्गला मित्येकादशस्कन्धे सिद्धम् । नन्वनवद्यरतिप्रार्थनस्योत्तमाधिकारे सम्भवात्त- यात्वे ' मम निशिते त्याद्युत्तरग्रन्यविरोध इत्यत आहुः भगवदित्यादि । तत्त्व इति । अन्तःकरणादिजेतृत्वे । तया च तदानीं तदभारान विरोध इत्यर्थः । ननु तदानीं तद- भावे इदानीं कयमीहशो भाव इत्यत आहुः एवमित्यादि । तथा च भगवदवस्थाभेदादे- वैवं भाव इत्यर्थः । एतस्याः साचिकसात्विकी तु सर्वकमनीयतया मुखजनकत्वेन प्रकाशकत्वेन च सत्कार्यकरणाज्ज्ञेयम् ॥ ३३ ॥ युधीत्यत्र । भक्तश्रवणकटुकत्वाद्दूरान्वयेन प्रकारान्तरमाहुः युद्धेत्यादि । ननु रजोधूसरवादिकं शोभाजनकत्वाभावान्न रतिजनकमिति कुतस्तवर्णन- मत्रेत्याकालायामाहुः राजसेत्यादि । परोक्षवादेन कालरूपत्ववोधनाय च पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । सूर्यादीनां तुरगत्ये मानमाहुः अग्निरित्यादि । श्रुतिस्त 'अग्निर्वा अर्वा वायुः सप्तिः आदित्यो वाजी एताभिरेवास्मै देवताभिर्देवस्थं युनक्ति' इति बाह्मणप्रथमकाण्डीयतृतीयप्रपाठकपष्ठानुवाके वाजपेयप्रकरणेऽस्ति । ते च त इत्यादि। 'पदि प्रयास्यन्नित्यादिनोक्ताः क्रममुक्यधिकारिण इत्यर्थः । भिन्ना वेति । सामा ब्रह्मविदश्वेत्यर्थः। च समुच्चय इति । चोत्र न निपातरूपः । समुच्चयेऽव्ययत्वस्य वैक- ल्पिकत्वात् । 'चश्चन्द्रदस्युशोभासु पुसि पक्षे समुच्चये । अयार्थे वास्यविस्तारे प्रसङ्गे पाद- पूरणे । अन्योन्यायें समाहारे मर्यादायामनुक्रमे । पुनरर्थेऽव्ययं पक्षादुत्तरेषु व्यवस्थित' ·६४ श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः। इत्येकाक्षरकोशे तथोक्तत्वात् । इतस्योगार्थत्वपक्षे यद्ययव्ययत्व कोश उक्तम्, तथापि तुना अपिनेत्यादिवत्र नामत्वमेव चस्य विवक्षणीयम् । आनने यस्येति । भक्ष्यभूता यस्येत्यर्थः । सद्रूप इति । अस्मिन् पक्षे वाहुलकातकारस्य यकार अकारात् पूर्वभावश्य चोथ्यः । महासामर्थ्य मिति । 'यदिदं किश्च जगत्सर्व प्राण एजति निःमृतम् । महद्भय वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्तीति कम्पनाधिकरणविपयवाक्यथावित तदित्यर्थः । पूर्वश्लोकार्थ इति । अनवद्यभक्तिप्राप्तिरूपे ॥ ३४॥ सपदीत्यत्र । तृतीयो गुण इति । तमो गुणः । पूर्ववदिति । तादृशत्वेपि भक्तवत्सल इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ व्यवहितेत्यत्र । चिहिता इति । विशेपेण हिताः । आत्मविद्यास्वरूपमाहुः अमैव क्रियेत्यादि। 'मत्तः सवै प्रवर्तते 'यदा यदा हि धर्मस्य' 'वासांसि जीर्णानि' इत्यादिवाक्यान्यत्रोदाहरणत्वेन बोध्यानि । अस्य परमस्वे परः को वेत्यत आहुः स एव पर इत्यादि । तथा च परत्वेपि परमत्वं प्राप्तस्यैत्यर्थः । अत्रापि 'मत्तः परतरं नान्यत्' 'मत्तः स्मृतिनिमपोहनं चेत्यादि द्रष्टव्यम् । एवं रूपभेद इवायातीत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः तदवस्था प्राप्तस्येति । आत्मविद्योपदेशेन युद्धकारणेन चास्याः अवस्थायाः साचिकराजसत्वं ज्ञेयम् ।। ३६ ॥ स्वनिगमेत्यत्र । अधिका चेत्यादि । 'अई भक्तपराधीन' इत्येवमधिका कृनै- त्यर्थः । रथस्यैव चक्रे इति । तेन मारते क्षुरान्ततीक्ष्णाग्रत्वायनमपि सुदर्शनावेशादितिबोधितम् । दोपाभावमिति । प्रतिज्ञात्यागेपि दोपा. भारम् । भक्षणाय प्रवृत्तत्वेन फलावदारणवन्मारणार्थवाभावादिति । उपर्याच्छादनार्थ- मिति । भारते 'व्यालम्बी पीतान्तपट 'इति विशेषणेनोतरीयस्य पीतान्तत्वकथनादविकर गौरखवाभावेन न पैदरूपति मायारूपत्वाचदमित्यर्थः । आच्छादनस्वरूपमाहुः अर्जुनी रक्षित इति ।मुत्यर्थतामाच्छाद्यार्जुनरक्षार्थता प्रकटीकृतेत्यर्थः। द्वितीयमाहुः स इत्यादि । स इति । उत्तरीयफ्टः । रतिकार्यकर्तृत्वादिति । मुक्तिदानकर्तृत्वात् । अत्र स्वपति- मात्यागस्तापसोऽभियानं राजसमिति तामसराजसत्तमवस्थाया ज्ञेयम् ।। ३७ ॥ शितेत्या । अनावतायिनो म इति सम्पन्धपष्ठी, तेन मत्सम्बन्धी सन् मयार्थ- पभिमसारत्ययों भाति, तया सति शितविशिखहतत्वादिकं राजसं वधार्थपभिसरणमित्यवस्थाया राजसतामसत्वम् ।। ३८ ॥ बिजयेत्यत्र । ईक्षणीयतया सुसजननं साचिक हतानां स्वरूपमापकर 'साममपित्यवस्थाया रानमतामसमित्यवस्थायास्तथात्वम् ।। ३९ ।।

·। श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः। ललितेत्यत्र । उन्मदान्धपदोक्तमोहजनकत्वं तामसं निरीक्षणं च सात्विक तदेवोक्तकार्यजनकत्वान्मुख्यमित्यवस्थायाः साविकतामसत्वम् ॥४०॥ मुनीत्यादि । न त्वेतस्मिन्निति । न लेतच्छरीरान्तवर्तीत्यर्थः । अत्र राजसूयस्य राजकर्तृकत्वे राजसत्वात्तत्सम्बन्धितयाईणीयत्वस्य राजसत्वम् । ज्ञानो- त्तरं निश्चयात्साचिकत्वम् । सावस्था तादृशी ज्ञेया ।। ४१ ।। तमिममित्यत्र । न तु जीववदिति । नवभिपानितयेत्यर्थः । क इति । भिन्ना अभिन्ना वा ॥४२॥ इति श्रीप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे नवमाध्यायविवरणम् ॥ ९॥ अथ दशमाध्यायविवरणम् । अथ दशमाध्यायं विवरिषवः पूर्वाध्यायार्थमनुवदन्तः प्रस्तुतस्यार्थमाहुः नैश्वि- न्त्येत्यादि । निरूप्यत इति । नैश्चिन्त्यसिद्धये निरूप्यते । एतेन १-१०-० सर्वभक्तसमाधानपूर्वकस्वस्थानमाप्तिरूपं तृतीयकार्यं यत्मागुक्तं तेना- स्यार्थसङ्गतिबोंधिता । तत्प्रकारमाहुः पाण्डवेत्यादि । ननु पाण्डवसुखदानं खादायेव पनिरुच्यते, शेषे खव्याये सर्वेषां भगवत्परत्वगिति तस्य कथमध्यायार्थेन संगतिरित्यत आहुः कृष्णेत्यादि । तथा च शेपं हेतुतयोच्यते इति सैव सङ्गतिरित्ययः । एतेन पूर्व- मध्यायार्थत्वेनोक्तं सर्वमुक्तिदातृत्वमपि समर्थितम् । एवं सर्वमर्थ सगृह्य व्याख्यातुं कथासङ्गतिं वदन्तः श्लोकमवतारयन्ति पूर्वा- ध्यायेत्यादि । राज्यस्थितिमिति । राज्ये युधिष्ठिरस्य स्थितिमकारम् । कौरववधस्तु घटत इति बोधयितुमाहुः अवध्येत्यादि । प्रकारान्तरे- गापि तेपामधर्मित्ववोधनायाहुः अस्वेत्यादि । नन्वेवं वधे दोपाभाये राज्यकरणस्य कथं दुष्टतेत्यत आहुः अनेनेति । रिक्थस्पृथ्पदेन । इति सम्बन्ध इति । एवं सन्देहवोधनाय सर्वत्र शत्रुधादौ सम्बन्ध इत्यर्थः । सन्देह इति तु पाठः प्रतिभाति । तदासव ??। इदानीं वेति । वाशब्द एवकारार्थो वाक्यालकारे । प्रतिकूलत्वे इति । पूर्वावरोधपतिकूलसे॥१॥ वंशमित्यत्र । अन्योन्येत्यादि । तथा च स्वयंकृतत्वात्स्वयं प्रतीकाराभाव इत्यर्थः । अभिवृद्धीत्यादि । तथा च वंशटद्धयर्थं सरोहितवानिति भावः । ननु १-१०-२ मोक्षदानार्यमुद्यतस्तविरुद्ध राज्ये कथं निवेशितवानित्याकासायामाहुः अथवेत्यादि ॥२॥ १-१०-४ काममित्यत्र । क्रमोदिता इति । त्रिविधसौख्यरूपा गुणा इति शेषः। ९ ·उत्सवाश्चेति समासः । नन्वन्ते मुक्ति विनापि वैयर्यमेवेति वजिये वाक्यात् तथेत्यर्थः । हस्तिनापुरे भगवतो या स्थितिः सा मथुरादिस्थितेविरक्षति आहुः कृष्णेत्यादि । 'विष्णोरनुचरत्वं हि मोक्षमाहुर्मनीषिणी इत्यादि। बोधनाय तत्चात्पर्यपाहुः हस्तीत्यादि । चास इति । भगवतः स्थितिः । निरन्नानि कालस्येत्यादि । स्थितेः कथं मुक्तिहेतुत्वमित्यासायां तत्प्रकारमाहुः स्थित्वेत्यादि । भर्ता मारितः, पुत्रो रक्षितः, गान्धार्याः पुत्रो मारितः, भर्ता रक्षित इत्यैकैकमारणाम- भाय आशयः। गान्धायों विराटतनयातिदेशस्य तात्पर्यमाहुः यधेत्यादि । उतराया साम्यात्तथेत्यतिदेशोक्तिरित्यर्थः । विरहासहनोक्त्यबसरे राजार्जुनौ कुतो नोक्काविचा आहुः राजेत्यादि । एकशेषादिति । 'पुमान् स्त्रिये ति सूत्रोक्तादेकशेषात् ॥3-140 सत्सङ्गानित्यत्र । लौकिकमित्यादि । भगवत्मभावादिना भगवत्यलौकिकता ज्ञानत्वात्सर्वप्रकारेण लौकिकं न भवतीत्यर्थः । विरहस्य दुःसहत्वं सर फैयितुं विरहानुभयं व्युत्पादयन्ति उपदिष्टेत्यादि । उपदिष्टेमस्या मानादिनाऽभवने हेतुपाहुः मानसेत्यादि । तथा च तद्वैलक्षण्येन तयोः सकामाबाप- द्युक्तदशाद्रये सत्सङ्गादित्यादिकं यथायथं रसोत्पत्ती हेतुद्यम् । सत्सङ्गादिजन्याय रसस मानस्य सुरसस्यापि चैरक्षण्ये हेनुमेदाधया तत्र रसौजात्यम् , तथानापि रसवैनात्परिति ज्ञानादिना सत्सङ्गादिजन्यरसाभाने सिद्धेऽन्तर्यामित्वेन सचा ज्ञानदशायामपि बदिस्वद भावाद्विरदो युक्त एवेत्यर्थः । ननु मुखाशुपादानमात्मा वा मनो वा, भतसयोषियमानवेन तत्र सत्तासाने विद्यमाने निमितमात्र नात्येन कार्यवैजात्यं न युक्तमिति सानादिनागि तारमरमः सम्भाक्तिक इति निरहोनुपपन्न इति शङ्कायामाहुः स्त्रिया इत्यादि। चात्पुंसः । दोपस्मन्येति । दोपपूर्विकया स्पृा । तथा च सकचन्दनवनिनादिप पपविण द्वोन्ठादिदर्गनाराननिष्टरतस्य सनिष्टकामादिदोपहनया मियत्वादिएत्यां श्रीमद्भागवतपथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः । उपित्वेत्यादीनां तात्पर्य आहुः कारिकया। वृधैवेत्यादि । भक्तिय ज्ञान चका तिर्मथुरादिसम्बन्धिनी । कालवशादेव स्थितवान्, न स्वेच्छयेति वारयितुगा

·श्रीपदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः ।
६७
आयुज्येत्यादि । भिन्नतया स्थितज्ञानमिति । भिन्नतया स्थित इत्याकारकं ज्ञानम् ।
या च कामायभावेपि दोपान्तरस्य तत्र संचाच न व्यभिचार इतीहापि तेनैवाभिव्य-
करिति ज्ञानेन रसाभावाद्विरदो युक्त एवेत्यर्थः भिन्नज्ञानादेदोपत्वे युक्तिमाहुः अन्यथे-
रादि । भिन्नत्वज्ञानादेोपत्वे शङ्कते नन्वित्यादि । कार्यदुष्टत्वस्य कारणे दोपता-
योजकत्वात् प्रकृते च कार्यस्य मक्तिमाचुर्यादिबोधकतयाऽदुष्टत्वाद्विरहकारणस्य भिन्नत्व-
नादेर्गुणत्वमेवाङ्गीकार्यम्, न तु दोपत्वमित्यर्थः । तदुक्तमुपगम्य परिहरन्ति सत्य-
मेत्यादि । तथा च यद्यपि त्वदुक्तयुक्त्या गुणत्वमुचितम् , तयापि यथा 'क्षुत्खलु वै मनु-
यस्य भ्रातृव्यः अशनया मृत्युरेवेत्यादिश्रुत्या युभुक्षादीनां दोपत्वकथनादप्रयोजकम् ,
था 'यदा होवैप एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुत' इत्यादिश्रुत्या भिन्नत्वज्ञानादेर्दोपत्वकथनादे-
उयोरपि गुणत्वमपयोजकमित्यर्थः । ननु बुभुक्षादीनां लोकैपि दोपत्वात्तदृष्टान्तेनात्र
गुणवत्यागो नोचित इति शङ्कायां लोके तेषां दोपत्वं परिहरन्ति अन्यथेत्यादि । तथा
च यया लोके तेषां गुगत्वं शास्खे दोपत्वम् , एवमेतयोरपि भक्तौ गुणवं शास्त्रे दोपत्त-
मित्यर्थः । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । रसस्य दोपाभिव्यङ्गयत्वनियमात् तथेत्यर्थः ।
एतादृशस्य रसजनकत्वे शास्त्रीयदशापेक्षयतादृशदशाया उत्तमले च मानमाहुः अत
एवेत्यादि । तथा चास्य दर्शनस्य दोपजन्यत्वेपीदमेवाधिकं 'गोविन्दभुजगुप्तायां द्वार-
कायां कुरुदह । अवात्सीनारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालस' इत्यादिवास्यादतीनेन
ज्ञानोपमदिरहो युक्त इत्यर्थः । आधिक्ये मानान्तरमाहुः किश्चेत्यादि । तथा चास्मादेव
विशेपान्मुक्तेषु देहसम्बन्ध मुक्तानां सृष्टिं च करोतीत्यतो ज्ञानादिदशापेक्षयेयमेवाधिके-
त्पर्यः । तेन सिद्धमाहुः अत इत्यादि । यतो भगवान् ‘कचिद्रुगोपि दोपः स्यादोपोपि
विधिना गुण' इतिवत्तत्तकार्यार्थ तत्तत्तथा तथा व्यवस्थापपतीति तथेत्यर्थः ।
श्लोकव्याख्याने सत्सङ्गापदं पञ्चम्यन्वमपि सम्भवतीत्याशयेनाहुः तदनन्तरमिति ।
ननु भगवद्विरदासहनप्रस्ताने सत्सङ्गत्यागाशक्तिनिरूपणं कुत्रोपयुज्यत इत्याकाहाया-
माहुः यदर्थमित्यादि । तया च भगवत्संबन्धादेव तत्त्यागानिन्छेति तद्विरहासहनमस्नाये
तदुक्तिरुचितयेत्पर्यः । प्रकारान्तरेणाप्युपयोगमाहुः अत्याग इत्यादि । सिद्धमाहुः
कीरित्यादि । पूर्वमुक्तत्वादिति । स्तुविस्तार पूर्वाध्याये उक्तवान् ॥ ११ ॥
१-१०-१२ वीक्षन्त इत्यत्र न विरोध इति । सम्बन्यस्य न विरोध इत्यर्थः॥१२||
मृदनेत्यत्र । मेर्या आनद्धभेदे गणना, 'ताइयमानमु भेरीविति
भारते प्रयोगाम्जेया ॥ १४ ॥
प्रासादेत्यत्र । 'मक्तिवर्मनाने त्या धर्मपदेन सीखभावम्पो धो
गृद्यते ॥ १५॥

·वाक्यात् तथेत्यर्थः । हस्तिनापुरे भगवतो या स्थितिः सा मथुरादिस्थितेविनाणेति योधनाय तत्तापर्यपाहुः हस्तीत्यादि । वास इति | भगवतः स्थितिः । निरन्तरति भर्ना मारितः, पुत्रो रक्षितः, गान्धार्याः पुत्रो मारितः, भर्ता रक्षित इत्यैकैकपारणाक्षण- साम्यात्तथेत्यतिदेशोक्तिरित्यर्थः । विरहासहनोस्यवसरे राजार्जुनौ कुतो नोक्तावियत आहुः राजेत्यादि । एकोपादिति । 'पुमान् स्त्रियेति सूत्रोक्तादेकशेषाद 119-2011 सत्सङ्गानित्यत्र । लौकिकमित्यादि । भगवत्मभावादिना भगवत्सलौकिकतम ज्ञातत्वात्सर्वप्रकारेण लौकिक न भवतीत्यर्थः । विरहस्य दुःसहवं सम- र्थयितुं विरहानुभवं व्युत्सादयन्ति उपदिष्टेत्यादि । उपदिष्पीत्या. द्युक्तदशाव्ये सत्सङ्गादित्यादिकं यथायथं रसोत्पचौ हेतुव्यम् । सत्सङ्गादिजन्यस्य रसम्म ज्ञानादिनाऽभवने हेतुमाहुः मानसेत्यादि । तथा च तद्वैलक्षम्यैन तयोः सकाशाजाय- मानस्य सुयस्यापि चैलक्षण्ये हेतुमेदाद्यथा तत्र रसवैनात्यम् , तथानापि रसवैप्रात्यमिति ज्ञानादिना सरसङ्गादिजन्यरसाभवने सिद्धेऽन्तर्यामित्वेन सचा ज्ञानदशापामपि वहिस्वद भावाद्विरदो युक्त एरेत्यर्थः । ननु सुखाद्युपादानमात्मा वा मनो वा, अतस्तयोविद्यमानन्वेन तत्र सत्ताज्ञाने विद्यमाने निमित्तमात्रवैनात्येन कार्यवैजात्यं न युक्तमिति ज्ञानादिनापि तादरमः सम्भवदुक्तिक इति विरहोनुपपन्न इति शङ्कायामाहुः स्त्रिया इत्यादि । चारपुंसः। दोपस्कृति | दोपपूर्विकया स्फूर्या । तथा च सरुचन्दनवनितादिष पापण दोन्ठादिदर्शनाचत्तनिष्टरसस्य स्वनिष्ठकापादिदोपकृतया मियतादिए निपिनात्ये पावनात्यमरमपमही कार्यम् । तथा सति यहिः सम्बन्धमन्यस्य रसव स्वतः मुग मदा म्यान्, तया सति विरहदुःसं न तस्याः स्यात्, तब डायने, अनो पासादिदो पगामिन्यत्तेमानादिनाऽभवनाद्विरदो युक्त एरेत्यर्थः। ननु रसस्य मुख पिम्पन्नात् तदभिव्यक्ति प्रति स्वनिष्टदोपरफ्न: कारणता न युक्ता, सायुज्यादा वभिन्यतम्याम्ममुपम्प दोष निगमिन्यतेयनिरकव्यभिचारान् । अनो यया तका मपा भगरटमाभिश्पनामानि सानाटिना रमाभिव्यकेपिरहो न युक इत्यत आह: श्रीमद्भागवतमय स्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः । उपित्वेत्यादीनां तात्पर्य आहुः कारिकया। थैवेत्यादि । भक्तिथ ज्ञान चतर उत्सवाचेति समासः । नन्वन्ते मुक्ति विनापि वैयर्थ्यमेवेति तन्निटले आहुः कृष्णेत्यादि । 'विष्णोरनुचरत्वं हि मोक्षमाहुर्मनीषिण इत्यादि तिर्मथुरादिसम्बन्धिनी । कालवशादेव स्थितवान्, न स्वेच्छयेति चारयितुमाङ्कः कालस्येत्यादि । स्थितेः कथं मुक्तिहेतुत्वमित्यासायां तत्प्रकारमाहुः स्थित्वेत्यादि । भाव आशयः । गान्यार्या विराटतनयातिदेशस्य तात्पर्यमाहुः यथेत्यादि । उ तराया १-१०-११ ·I श्रीपदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । ६७ युज्येत्यादि । भिन्नतया स्थितजानमिति । भिन्नतया स्थित इत्याकारकं ज्ञानम् । च कामायभावेपि दोपान्तरस्य तत्र संचालन व्यभिचार इतीहापि तेनैवाभिव्य- रिति ज्ञानेन रसाभावाद्विरहो युक्त एवेत्यर्थः । भिन्नतानादेोपत्वे युक्तिपाहुः अन्यथे- दि। भिन्नत्वज्ञानादेदोपत्वे शङ्कते नन्वित्यादि । कार्यदुत्वस्य कारणे दोपता- रोजकत्वात् प्रकृते च कार्यस्य मक्तिमाचुर्यादिबोधकतयाऽदुष्टत्वाद्विरहकारणस्य भिन्नत्व- नादेर्गुणत्वमेवाङ्गीकार्यम् , न तु दोपत्वमित्यर्थः। तदुक्तमुपगम्य परिहरन्ति सत्य- त्यादि । तया च यद्यपि त्वदुक्तयुक्त्या गुणत्वमुचितम् , तयापि यथा 'क्षुत्खलु वै मनु- स्य भ्रातृव्यः अशनया मृत्युरेवेत्यादिश्रुत्या बुभुक्षादीनां दोपत्वकथनादपयोजकम् , या 'यदा होवैप एतस्मिन्नदरमन्तरं कुरुत' इत्यादिश्रुत्या भिन्नत्वज्ञानादेर्दोपत्वकथनादे- पोरपि गुणत्वमपयोजकमित्यर्थः । ननु बुभुक्षादीनां लोकेपि दोपत्वात्तदृष्टान्तेनात्र णत्वत्यागो नोचित इति शङ्कायां लोके तेपां दोपत्वं परिहरन्ति अन्यथेत्यादि । तथा यथा लोके तेषां गुगत्वं शास्त्रे दोषत्वम् , एवमेतयोरपि भक्तौ गुणत्वं शाखे दोपत्व- नेत्यर्थः । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । रसस्य दोपाभिव्यङ्गयत्वनियमात् तथेत्यर्थः । तादृशस्य रसजनकवे शास्त्रीयदशापेक्षयतादृशदशाया उत्तमत्वे च मानमाहुः अत वेत्यादि । तथा चास्य दर्शनस्य दोपजन्यत्येपीदमेवाधिक 'गोविन्दभुजगुप्तायां द्वार- कायां कुरुवह । वात्सीनारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालस' इत्यादिवाक्यादतोनेन नोपमर्दादिरहो युक्त इत्यर्थः । आधिक्ये मानान्तरमाहुः किश्चेत्यादि । तथा चास्मादेव वशेपान्मुक्तेषु देहसम्बन्ध मुक्तानां सृष्टिं च करोतीत्यतो ज्ञानादिदशापेक्षयेयमेवाधिक यर्थः । तेन सिद्धमाहुः अत इत्यादि । यतो भगवान् ‘कचिट्ठगोपि दोपः स्यादोपोपि वेधिना गुण' इतिवत्तत्तकार्याथ तत्तत्तथा तया व्यवस्थापयतीति तथेत्यर्थः । श्लोकव्याख्याने सत्सङ्गापदं पञ्चम्यन्तमपि सम्भवतीत्याशयेनाहुः तदनन्तरमिति । ननु भगवद्विरहासहनमस्ता सत्सङ्गत्यागाशक्तिनिरूपणं कुत्रोपपृज्यत इत्याकाडाया- गहुः यदर्थमित्यादि । तथा च भगवत्संबन्धादेव तत्यागानिच्छेति तद्विरहासहनमस्ताये तदुक्तिरुचितैवेत्यर्थः । प्रकारान्तरेणाप्युपयोगमाहुः अत्याग इत्यादि । सिद्धमाहुः कीर्तेरित्यादि । पूर्वमुक्तत्वादिति । स्तुतिप्रस्ताचे पूर्वाध्याये उक्तवान् ॥ ११ ॥ १-१०-१२ वीक्षन्त इत्यत्र । न विरोध इति । सम्बन्धस्य न विरोध इत्यर्थः॥१२॥ मृदङ्गेत्यत्र । भेर्या आनद्धभेदे गणना, 'ताडयमानसु मेरी जिति भारते प्रयोगाज्ज्ञेया ॥ १४ ॥ प्रासादेत्यत्र । 'भक्तिधर्मज्ञाने'त्यत्र धर्मपदेन स्रीस्वभावरूपो धो गृह्यते ॥ १५॥ १-१०-१४ ·६८ श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः । उद्धव इत्यत्र । विष्णोः पद् इत्यादि । अस्यां श्रुतौ मधुन आनन्दादेर्भ- गवत्पदाधिकरणकत्वकथनात् तेषां तादृशज्ञानवत्ताज्ञापनाय मधुपद- १-१०-१७ मुक्तमित्यर्थः ॥१७॥ अश्रूयन्तेत्यत्र । तथापीति । अनुवादत्वेनाप्रामाण्यत्वेपीत्पर्यः । १-१०-१८ गृहीता इति । प्रमाणत्वेन गृहीताः ॥१८॥ स किलेत्यत्र । प्रमाणे नेति । अत्र प्रमाण इति सप्तम्यन्तम् । नेति भिन्नं पदं वोध्यम् । प्रतिपाद्यत इतिशेपः । तत्र गमकमाहुः आत्मेत्यादि । १-१०-२० 'पूर्वमेवे' त्यादिश्रुतिस्तु आरुणकेतुकब्राह्मणस्था । तथा च स पुरुषः पुराणो भविष्यति, नायमित्यर्थः । अत्रेति। उक्तश्रुतिपु | इदानीन्तनैरिति। ब्रह्मविष्णु- महेशादिभिः। नन्वस्मदाद्यपेक्षया पुरातनत्वं नेपामस्तीत्यतिव्याप्तिर्दुरित्यत आहुः यत्कि- श्चिदित्यादि । कयाचिदिति । 'पूर्वमेवे तिश्रुतेः कूर्मवाक्यत्वेन कूर्मस्यावतारत्वरूपया मायामतत्वरूपया वेत्यर्थः । एतदिति । एकस्य सत्वम् । अग्रे तदानीमिति । 'सदेव सौम्वेदमने 'नासदासीनो सदासीचदानी मित्यादिश्रौतशब्दोक्तिः । प्रमाणाभावा- दित्यादि । विशेष्यान्वितैवकारेण सदसन्निषेधेन च तदभावात् । पश्चादिति । 'रतोघा आस'नित्यादिश्रुत्युक्त वाद्युत्पत्यनन्तरम् । तदानीन्तनेत्यादि । पाश्चात्यव्यवहा- रमाश्रित्य ततः पूर्वस्थितियोधनार्थ तथोक्तमित्यर्थः । अत्र गमकमाहुः उभयेत्यादि । तथा च 'सदासीदय आसी'दित्येवमुभयसत्ताप्रतिपादने तथेत्यर्थः । ननु तत्र कालस- तान्यत एव, न तु प्रतिपाद्यत इति न वाक्यभेद इत्यत आहुः ततः पूर्वमित्यादि । 'सदेवे'त्यादिश्रतिः सर्वतः पूर्ववृत्तान्तं वदन्ती एवकारेण चेतरं व्यवच्छिन्दन्ती प्रमाणान्तरस्थाप्यसत्ता पूर्व बोधयतीति तदभावान्नानुवादः शक्यवचन इति काल- प्रतिपादकत्वमेवादरणीयम्, तथा सति दोपस्तदवस्थ इत्यर्थः । कालप्रतिपादकले दूपणान्तरमाहुः एकमित्यादि । पूर्व कालसचामाप्तौ तभ्रमनिरासाया वापयशेष एकपदमन्ययोगव्यवच्छेदपूर्वकमुक्त्वा एकपदस्य वाचकत्वामुख्येनरव्यवच्छेद एव वापयार्य इतिभ्रमनिरासायाद्वितीयपदस्यात्र श्रावणाचद्विरोध इत्यर्थः । एतयाकुर्वन्ति कथमित्यादि । निराकुर्वमिति । अद्वितीयपदेन निराकुर्वन् । वोधनसमयानुसा. रेणेति । योधनमर्यादानुसारेण । ननु मास्तु कालः, तथापि आसनक्रियाया विद्य- मानत्वात् कयमे फसत्तासिद्धिरित्यत आहुः आसनेत्यादि । पूर्ववदेति सिद्धान्तानु. सारेणेति । पूर्वपदे'त्यधिकरणे यः सिद्धान्तस्तदनुसारेण । जगदात्मनीति । अनारोपि- नानागन्तुकं रुपमात्मपदेनोच्यते, तथा च जगतोऽनारोपितानागन्तुरूपे इत्यर्थः । काले. पादि । फालस्यापि कचिदुपादानतरूपनातादृशः कालो भविष्यतीति कयमेतदेकसचा- ।

·श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । सिद्धिरित्याशङ्कायां तन्निराकरणार्थमित्यर्थः । ईश्वर इति । 'प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्मतत्रितयं स्वहम् इति वाक्यात्सर्वेपामपि मूलरूपः स्वयमेवेत्यर्थः । जीवेत्यादि । ननु तथापि 'नित्यो नित्याना'मित्यादिश्रुतौ जीवानां नित्यत्वनिरूपणातत्सत्चायां कथमेतदेकसत्तेति शङ्कायां जीवनिराकरणार्थमित्यर्थः । नितरामित्यादि । 'सर्व एवात्मानो व्युचरन्तीति श्रुत्या व्युच्चरणोत्तरमेवांशानां जीवरू- पेण माकव्यात् ततः पूर्वपमाकटयेन तत्सिद्धिरित्यर्थः ॥ २०॥ स एवेत्यत्र । तत्रेति । सृष्टिकरणे । कालं सृष्टवानिति । तृतीयस्कन्धे काल- निरूपणे 'पुरुषस्तदुपादानमात्मानं लीलयाऽसृज'दितिवाक्यादित्यर्थः । १-१०-२१ द्विविधेति । वक्ष्यमाणकार्ययकरणाद्विविधा । प्रतिकृत्येति । पूरि- तपात्रसञ्चायकतुल्यरूपया । स्वेच्छयेति । अविद्याकामकर्मभिभ्रमणात् स्वकामेन । तदेति । एवं कार्यद्वयकरणे । जीवाति । जीवपुरुषार्थसिद्धयर्था । केवलया तया सृष्टिकरणे मोक्षपतिवन्धादिति । इदानीन्तनाया इति । जीवसृष्टिकालसम्बन्धिन्याः । जगद्रूपेण भवनाथ भगवतस्तत्सम्बन्धकारमाहुः तद्व्यापारेत्यादि । 'सर्वयोनिपु कौन्तेय मूर्तयः प्रभवन्ति याः। तासां ब्रह्म महद्योनिरहं वीजपदः पितेतिवाक्यादित्यर्थः । वेद- करणप्रयोजनमाहुः केवलेत्यादि । तेन व्यामोहितेविति । 'यन्नामभिर्व्यायति धीर- पारितिवाक्यातयेत्यर्थः ।। २१ ।। स वा अयं यत्पमित्यत्र । ननु ब्रह्मविद्भिः समाधिनान्तरात्मोपास्यते इति वहिविद्यमानस्यास्य कयं तथालमित्याकाङ्क्षायामाहुः बाह्येत्यादि । १-१०-२२ पूर्वमिति । 'सवै किलाय'मिति श्लोके 'य एक आसी'दित्यनेनेत्यर्थः । तवाक्यादिति । 'आहुस्त्वामृपयः सर्वे देवपिारदस्तथा । असितो देवलो व्यास इति तेषां वाक्यात् । त्वमिति । त्वम्पदवाच्यत्सेनोपदिष्ट इत्यर्थः ॥ २२ ॥ स वा अयं सखीत्यत्र । जीवतुल्यता स्यादिति । अहन्ताममताभ्यां संसारा- सक्तिः स्यादित्ययः । दोपसम्बन्ध इति सप्तमी । नेति भिन्न पदम् । १-१०-२३ क्षतिरिति । सौन्दर्यहानिः । एतेन 'अस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगदित्यादिश्रुत्युक्तोवयवारयविभावो जीवब्रह्मणोोधितः । स इति । पैत्यश्यामत्यादि- सम्बन्धवद्भोक्तृत्वसम्बन्धः । गुणवे हेतुमाहुः तमित्यादि । जीवार्थमेव प्रपश्चास्य भोग्यत्वेन निष्पन्नतया भोग्यत्वरूपतत्स्वभावाभिव्यञ्जकवादित्यर्थः । ननु कर्तृत्तमोक्त सयोः साहचर्यस्य लोके दृष्टत्वाचाहि कर्तृतमप्यस्त्विति चेत् , तबाहुः अंशानामित्यादि। तथा च व्यायमा साहचर्थमात्रमयोनकमिति न तत्सिद्धिरित्यर्थः । त्रिपदबहुची है। काचिरकत्वायाख्यानान्तरमाहुः सन्धिभियंत्यादि । अनि । अनुगीतः । यत्कृत्य ·७० श्रीमद्भागवतमथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः । मिति । कविनिवद्धायाः कथायाः सखीनां वक्तत्वम् । विशकलिततयेति । भिन्नतया । प्रक्रियाया इति । प्रकरणस्य । सर्ववेदान्तमत्ययाधिकरणं साधनाध्यायतृतीयपादारम्भे । सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशाधिकरणं प्रथमस्य द्वितीयपादारम्भे । तत्रेति । सर्गादिपु ॥ २३॥ यदा हीत्यत्र । सामान्यविशेषभेदेनेति । लोकस्थितिलौकिकस्थितिभेदेन । तत्रेति । स्थितिसर्गसंदारेषु । इत्यादीति । वाक्यादितिशेषः । तत्र १-१०-२४ यदेति । उपमर्देन प्रादुर्भावे विशेषस्थितिकाले । स्थिताविति । लौकि- कस्थितौ । निवेयेति । स्वदौर्बल्यं निवेद्य । नैमित्तिकमुक्तम् । यदापदेन काल- विशेषयोधनाद्भगवदागमन नैमित्तिकमुक्तमित्यर्थः । वर्तुलमिति। लोप्टवन्निविडम् । निमि- त्तमिति । अवतरणे निमित्तम् । यदा यदेत्यादि । तथा चास्मिन् वाक्येऽहमितिपदा- दस्यैव तत्कार्यम्, न सगुणस्य विष्णोरित्यर्थः ॥ २४ ॥ अहो अलमित्यत्र । सतामिति । भगवदीयानां यादवानाम् । तस्थ पूजन इति । तस्कृते पूजने । सर्वैरिति । देव ऋपिभिश्च ॥ २५॥ १-१०-२६ अहो यतेत्यत्र । स्थितिरिति । भगवत्स्थितिः । तत्रत्यानां वा ॥२६|| नूनमित्यत्र । एवमिति । मर्यादापुष्टिभेदेन स्त्रीणां स्वरूपे भेदद्वयम् । एकमिति । गृहीतपाणित्वम् । भगवत्फल मिति । भगवरसम्बन्धिफलम् । 'सुपा सुलु'गिति लुप्तविभक्तिक सखिपदमित्याशयेनाहुः हे सख्य इति ॥२७॥ एवंविधा इत्यत्र । पुरयोपितामित्यनेन तासां धाष्टर्यवोधनमुच्चैः कथने १-१०-३० हेतुर्योध्यः । अभिनन्दने हेतुः सत्यकथनं बोध्यम् ॥ ३०॥ १-१०-३२ अथेत्यत्र । उभयत्रेति । मिलने भिन्नतया गपने चेत्यर्थः ॥ ३२ ॥ इति श्रीप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे दशमाध्यायविवरणम् ॥१०॥ अथैकादशाच्यायविवरणम् । अधकादशाध्यायं विवरिपयोऽवसररूपां सङ्गति बोधयितुं पूर्वाध्यायाधमनुव- दन्तः प्रस्तुतार्थपाहुः एवं कौरवेत्यादि । कथमुदीर्पत इत्या कालायां तदेतूनवान्तराषा- माहुः प्रवेशे चेत्यादि । एवं वियोत्सवायनेन कथं सर्वभक्तसौख्यमत आहुः प्राक: तेत्यादि । तथा च तेपां साचिकादिभेदेन त्रैविध्यातेन तथेत्यर्थः । शास्त्राय जानता यायमेवमत आहुः कृष्णेच्छातस्तदिति । प्रत्यापतिः पूर्वसजातीयसुखस्य पुनः प्राप्तिः। तथा चैवं सर्वसौन्य निरूप्यत इत्यर्थः । प्रवेशे उत्सवो मङ्गात्मेति तानि गणयन्ति ·७१ इति । तत्पुरोभागे। 3-f3=2 नाय वेति । वाशब्द एक्कारार्थः। 'छागो वा प्रायदर्शनादित्पादिवत् । सति । तेषु मस्कन्धसमाप्तो मत्स्यावतारस्तुनो सत्परतारपम् । 'जनो जनस्यादियतेऽसनी मति यया मपयेन दुरत्ययं तमः। वं लव्ययं ज्ञानमयोयमसमा प्रायने येन जनो नितं पद:- श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः। शङ्खनाद इत्यादि । स्निग्धदर्शनं स्निग्धविपयकं भगवत्कृतं दर्शनम् । तदन्त तत्रोपनीतेत्यत्र । तत्रेतिमूलस्थपदस्य भगवन्निकट इत्यर्थः । सूर्योद्देशेनेत्या- दिना उपढौकनमित्यन्तेन व्याख्यानेन इदानीन्तनैरप्येवभावेनोप- दौकनं कार्यमितिशिक्षा बोधिता । कार्यमिति । भगवता कार्यम् । तथा च निजलाभेन भागवल्लाभेन आत्मारामं पूर्णकामं यया स्यात्तया आता इति योजना वोव्यर्थः । एवं श्लोकद्वयस्य प्रत्येकवाक्यत्वपक्ष द्वितीयश्लोके तिङन्तक्रियाविरहेण लिष्ट- मित्र मन्वाना युग्मवाक्यत्वमङ्गीकृत्य पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । नन्वाहता इत्यन्तमेकं वाक्यम् , आत्मेत्याधर्भका इत्यन्तपपरमित्येवमादरणीयं दूरान्वयदोपाभावादित्याशङ्का- यामाहुः स्तोत्रेत्यादि । तथा चैवमन्वयाङ्गीकारे कर्माकाकायाः पूर्वार्धन पूरणात्पितर- मित्याद्यर्घस्यासङ्गतिः पुनरादाने समाप्तपुनरात्तत्वं दूरान्वयश्चेत्यतो नायं पक्षो युक्तः, किन्तु पूर्वोक्त एव युक्त इत्यर्थः । अस्मिन् पक्ष पतिलक्षणे कर्मप्रवचनीयस्तयोग इयं द्वितीयेत्या. शयेन द्वितीयान्तानामर्थमाहुः उत्कृष्टरित्यादि । अवान्तरमकरणविचारे उक्तश्रुतेनीव- प्रकरणस्थत्वेनानुपष्टभकत्वमित्याच्या पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । तिरोभावानुपप- त्तिदशायामिति । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणस्य दशाशब्दस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धः । अव्यक्ता- दिनिधनत्यादिति । अव्यक्तमादिनिधनयोर्येपी पदार्थानां तादृशत्वादिति व्यधिकरण- पदो बहुव्रीहिः । उक्तमिति । व्याख्यातमित्यर्थः । निजपदस्य स्वरूपवाचकत्वपक्षे- थऽमाहुः अवतीर्णेत्यादि । अन्यैराहतत्वादुत्तरार्धे दृष्टान्तवाक्यत्वाङ्गीकारेण दोपाभा- वाच तृतीयामपि योजनामङ्गीकृत्य तस्मिन् पक्षेऽर्थमाहुः स्तोत्रेत्यादि ॥ ५॥ नताः स्मेत्यत्र । नत्राद्यानामिति । पुरुषेपायानाम् । वाक्यार्थो न भव. तीति । समभिव्याहारलभ्यो न भवतीत्यर्थः। अत्र नमनमात्रवाक्य १-११-६ खीणाम् । तत्पूर्वकं सर्वं ज्ञानिनामिति योध्यम् ॥६॥ भवायेत्यत्र । उद्भवायेति । तया च भवाय भौति प्रार्थनमेव वक्तृगां विप- यित्वगमक शेयमित्यर्थः । जरायुवदित्यादि । तथा च त्वनिष्टमातृता- निर्वाहकत्वान गोण्या वा तस्या मातृत्वमिति न तया तब मातृत्वहानि- रित्यर्थः । तदर्थविहितेति । भगवदर्यविहिवेत्यर्थः । तत्रेति । कर्मज्ञानभक्तिषु । मोह- पापण्डादिमार्गेषु जातेषु । तर्हि भगवति कथं सदमन्वमित्यत आहुः त्यमित्यादि । इदपष्ट- १-११-७ ·. " ७२ श्रीमद्भागवतमयमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाश मिति । तस्मात्तथेत्यर्थः । गुरुशुश्रूपयेतिवाक्यादिति । 'नाहमिज्या नातिभ्यां तप- सोपशमन वा । तुष्येयं सर्वभूतात्मा गुरुशुश्रूपया यथेति वाक्ये सायनान्तरापेसया तस्या एव स्वतोपसाधनलकथनात्तयेत्यर्थः । अङ्गदेवता इति । अङ्गकर्मदेवता आवरणदेवताश्च । कृतीति । अनष्टप्सत्कर्मा । 'धर्मः क्षरती'त्यादि । ययातिवत् कथञ्चित् कयनेपि नाश- संभवात् । तत्र प्रायश्चित्ताभाववोधनेन पुन:कर्मान्तरेण पुनस्तत्संपादनाशक्तवेत्यर्थः । द्वितीयवाक्यस्थस्य कृतशब्दस्योपकारवाच मत्वपलेपि न ते मामङ्ग जानन्तीति वाक्येन भावस्कृतोपकाराज्ञाने तदननाचथेति बोध्यम् ।वभूविमेति। प्रार्थनायां लिट्च्छान्दसः ७ अहो सनाथा इत्यत्र । अपेक्षाभावानियता नापेक्ष्यते इति । सापेक्षो यधिकं गृह्णातीति तादृशवारणार्थ नियन्त्रपेक्षा, भगवत्पराणां त्वपेक्षाया एवाभावात ग्रहणं दुरापेतमतो नापेक्ष्यते । तथा च तदभावादेव तेपां सर्वतो भयाभाव इति भावः । त इति । भगवत्पराः । वयमिति । अत्यभक्तियुक्ताः । इदं पुनरिति । आश्चर्यान्तरपित्यर्थः । पुनस्ततोन्यदाश्चर्यान्तरमाहुः किश्चेत्यादि । अने. नेति । स्मितपदेन । उभाभ्यामिति । उक्तव्यञ्जिताभ्यां स्नेहदयाभ्याम् ॥८॥ मधुभोजेत्यत्र । पञ्चसु श्लोकेषु वर्णनीयानर्थान् सङ्गृहन्ति अधिष्ठानेत्यादि । एतेषां सुन्दरमित्पादिनान्वयः । अझविभेदत इति । अङ्गानां द्वारा- १-११-११ दीनां विभेदतः अलङ्कारकृतवैशेष्यादित्यर्थः । अधिष्ठातन धर्णय- तीति विद्यातुल्यत्रो व्युत्पादयितुं सा ययाधिष्ठातृशुद्धौ स्थिराभवति, तथेयमिति वोधनाय तान् वर्णपतीत्यर्थः । पड्डिधर्मुमत्वायने कथं स्थैर्य तौल्पमित्यतो व्युत्सादयन्ति सत्वे- त्यादि । पुरी चेत्यादि । तया चेन्द्रियैर्गोपने यथा सवयन्तःकरणस्यानाशः, तया संगोपने पुर्या इति तथेत्यर्थः । ननु देहं विनेन्द्रियैन सत्वरक्षेत्यतस्ता कार्यकारिवं विशे- पणेन बोधयन्ति ययात्मा देह इत्यादि । नन्वत्र गुणतो रक्षा विवक्षिता, सा तु नैव सिद्धयतीति पक्षान्तरमाहुः वायुवेति । आत्मादेन कथं वायुलाम इत्यत उपपादयन्ति अहं मनुरित्यादि । तथा च यद्यपि वृहदारण्यकेऽस्याः श्रुतेर्वायुपरत्वं न सिद्धयति, तयापि यदृचसंहितायां सिद्धयतीत्यर्थः । ननु यापुरत्र कौष्ठयो विवक्षितः, स त्वमपि मायातीत्यत आहुः मण्डलेत्यादि । तया च मण्डलानां दशलेन 'दश वै पशुपु पाणा' इति श्रुत्युक्तपाणसपानसहयाकलात्तया तलाभादर्थोपपचिरित्यर्थः । अत्र व्यापान- शादात्मपदस्य भावत्सरत्वमङ्गीकृत्य पक्षान्तरमाहुः वलं सेना वेत्यादि । तथा च यथा- तमिणा सन्मार्गप्रेरणेनान्तःकरणसत्वं रक्ष्यते, तथैते दरसन पुरीति तधेत्यर्थः । मर्वप्रवेठान इति । सर्वपा यादवानां पुयाँ प्रविश्य स्थितौ । तथा च यया वासुकि- पनिभिः प्रविश्य वपुरी भोगान्याच्या रक्षपने, तत्वः । अस्मिन् दृष्टान्ते प्रागा . - ·मदर्शननान्यापानन्दननावाचयेत्यर्थः । नीयकन्ये 'तया विभ्रंगितज्ञाना' इत्यत्र शङ्कयाह तदुपपादनाय नेत्रत्यभावं तदेतुलेनाहेलर्यः । अत्र भूले उत्सवहेतुत्वेन दृगविवप्तिरुच्यते, तस्पा अपि हेतुसेन भगवदगानां स्वाधीनलाभार उच्यते । यद्यपि निरीक्षमाणानां द्वारकोळसां नित्यपर्यादनम्, तयापि तपां शो नन्यक्तेः । तामुपपादयन्ति नित्योत्सयत्वादित्यादि । मतिमणमन्यान्यवियरूप. श्रीमद्गोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः। ७३ नायान्तीति पक्षान्तरमाहुः शरीरमित्यादि । तेषां पुर्या भोगवतीति नाम तथा न प्रसिद्धमिति पक्षान्तरमाहुः गङ्गाप्रवाहो वेति । गोपुरत्यत्र । उत्तराङ्गमिति । उत्तरश्लोके वक्ष्यमाणा यान्त शोभा तदङ्गमिदं विशेषणमित्यर्थः ॥ १३ ॥ १-१-३५ दारिद्वारीत्यत्र । अन्तत इति । स्वहृदये गृहे नीत इत्यर्थः ॥१५॥ ५-११-१८ प्रणयागतसाध्वसा इत्यत्रा लौकिकपदार्थपदेन सम्बन्ध उच्यते॥१८॥ भगवांनित्यत्र । न पाक्षिकफलत्वमिति । न कादाचित्कसत्कार- १-११-२१ विषयत्वम् ॥ २१॥ प्रहृत्यत्र । कृतवानिति । 'ये यया मां प्रपद्यन्ते' इति प्रतिज्ञानादुचित कृतवानित्यर्थः। करस्पर्शः शिरसि हस्तस्थापनम् ।। २२ ।। स्वयं चेत्यत्र । प्रयच्छतीति । विषयान् प्रयच्छति । तथा च विषयाणां वन्ध- कत्वाभावेन तदाने दोपाभाव इति भावः। अन्यशब्दस्यान्तरमाहुः १-११-२३ नूतनेत्यादि । ननु पुरिभवेशस्य पूर्वमुक्तत्वात्पुनः तत्मवेशो व्यावत- कत्वेन वक्तव्यः, पुरमाविशन्नाशीन्धुिभिश्च युज्यमानो जात इति, तत्कृतः पुनस्तत्म- बेशकयनमित्यत आहुः अत्रेत्यादि । तथाचात्रानर्तपुर्या द्वारकायाच सचेन पूर्वमानर्त- प्रवेशस्योक्तत्वेप्यत्र द्वारकामवेशक्रियाया एव सर्वोत्कृष्टत्वाचयोच्यत इत्यर्थः । ननु तावता सर्वोत्कृष्टत्वे स्तोत्रादिनिरूपणवैयथ्य स्यादित्यत आहुः केवलमित्यादि । आदि- पदेन स्वप्रार्थनम् ॥ २३ ॥ राजमार्गमित्यत्र । मर्यादास्थितस्त्रीणामिति । आवरणे तिष्ठन्नी- १-११-२५ नामित्यर्थः ॥२४॥ नित्यमित्या । कथमुत्सवत्वमिति। अतिशयितानन्दजनकत्वं शुत्सत्त्वम् । तच दर्शनस्य नित्यत्वादतिशयानन कत्येन कथं केन प्रकारणेत्या. १-११-२५ न विप्यन्ति, हि यतो हेतोः अझं श्रियो घामेत्यादिर्न स्वाधीनं तस्मादिति वय. १० ·७४ श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः। ज्ञानस्य चिरकालस्थायिताया व्यवस्थाप्यत्वेनान धारावाहिकत्वकथनं मतान्तरीयमसि- यभिप्रायेण । तया चोत्तरोत्तरज्ञानेन पूर्वपूर्वज्ञानतिरोभागद्धारावाहिकतुल्यैकज्ञानत्वं नेत्यर्थो चोध्या । ननु मास्तु ज्ञानस्य धारावाहिकत्वम्, तथापि तत्तद्रूपदर्शनन- नितानन्देन दृशां तृप्तेः सम्भवादवितृप्तिः कुन इत्याकाक्षायामाहुः अलौकिकेत्यादि । नवस्तु रुचिः, तथापि भगवतो विषयत्वात्तदंशे तु वृप्तिः स्यादेवेति कथं विशेप- तस्तदभाव इत्यत आहुः न विपयत्वमित्यादि । तथा च 'पराश्चि खानीति श्रुतेः भगवदर्शने प्रमाणानामसामर्थ्यात्तत्र भगवत्सामर्थन दर्शने 'अहं पश्यामी'त्यभिमानमानम्। तथा सत्युचितैवातृप्तिरित्यर्थः । ननु तथापि तटस्थस्य रुच्युत्पादकत्वादर्शनाद्रुच्यनुरोधेन भगवत्सापाद्भगवतो ज्ञानविषयत्वमत्रोपेपम्, तथा सति नावितृप्तिरित्यत आहुः रुचि. रित्यादि । सकृत्पूर्व दृष्टविपयस्यासामर्थ्यादित्यर्थः । अत एवेति । सकृदर्शनादेव । नन्येवं रुच्युत्पादकत्वे समक्या भगवान् कुतो न गृह्यते, भक्त्या दर्शनप्रकारस्य पूर्वा- ध्याये स्थापितत्वादित्यत आहुः दोपादित्यादि । भगवत्पराङ्मुखत्वेन भक्त्यमावरू- पदोपात्तथेत्यर्थः । तद्वक्ष्यते तमिमं मन्यते लोक इत्यत्र । स दोपः किन्निष्टो येनाग्रहणमित्याकाङ्क्षायां तदधिकरणमाहुः तत्रेत्यादि । अमहणप्रयोजके दोषे विचार- णीये दृष्टस्तेजस्वात् 'सूर्यश्चक्षुस्तथारूपं ज्योतिपो न पृथग् भवेदित्यादिवाक्यैस्तेजो- रूपत्वात्तस्य च तत्तेजो विद्धि मामक मिति वाक्येन भगवदीयत्वात्तत्र तदभाये विपयदोपेण तद्बाह्यविषयस्य प्राकृतत्वात्तत्सम्बन्धेनैव चण्डालाग्निवदुष्टता । तथा च तन्द्रहणस्वाभाव्यानगवदहणासामर्थ्यम् । मार्गणं मार्गः, धर्ममार्गे धर्मविचारे तु कटे- धर्मसम्बन्धेपि कर्ता जीवोन्तःकरणं वा तद्धर्मः साधारणत्वेन यो भगवत्यध्यासस्तत्सम- न्धेपि दुष्टतेति तैनाग्रहणमित्यर्थः । एवं दोष निचित्य द्रष्टुपु तदभावं स्फुटीकुर्वन्ति स चेत्यादि । द्वारकौफसामिति । द्वारं कायति वदतीति द्वारका। तथा च तयैव वासेन भक्तिरूपदर्शनसाधनोपदेशात्माकृतत्वरूपविषयदोपस्य अध्यासरूपकर्तृदोपस्य च सम्म न्धाभावात् स नास्तीत्यर्थः । सर्च इति । मोक्षादिफलपतिवन्धकाः । ननु द्वारकावास- मात्रेण सर्वदोपनिरीक्षणस्याचितृप्तिहेतुता नोच्यतेत्यत आहुः पराञ्चीत्यादि । उभय- साधकत्वमिति । दोपनिवृत्तिः तृप्तिधेत्युभयोः साधकत्वम् । दृश्यत इति । द्वितीयक्षणे दृश्यते । तथाच द्वितीयक्षणे पूर्वक्षगस्थदर्शनेन रुचिः, द्वितीयक्षणस्थेन त्वलौकिकयोधः, पुनरमिमे तत्र रुचिरित्येवं रुचिप्राचुयें युक्तवावितृप्तिरित्यर्थः । ननूक्तं तटस्थस्य रुच्यनु- त्पादकत्वम्, अतस्तदापि विषयसम्बन्ध उपेयः, तथासति तृप्तिरवर्जनीयेत्यत आहुः यद्यपीत्यादि । एवमत्तौ हेतु समर्थयित्वात्यन्तातसौ हेत्वन्तराणि स्फुटीकुवन्ति दृश इत्यादिना ॥ २५॥ " - ·भगवत्क्रियायां यया जीवाज्ञानजनकत्वमित्ययः । ज्ञापयतीति । अज्ञा. नादिकं भगवति जीवतं ज्ञापयतीत्यर्थः । विमतं अज्ञानादिकं न दोपन- न्यम् , अयोग्यमतारणार्थत्वात् , भरतीय नडतादिवदित्यनुमानेन पूर्वोक्तहेतोः साध्यसमत्स- नडमरतादिवदित्यनुमानेन जीवत्वमित्यर्थः । एवमाशङ्कयेति । ईदृशानुमानेन मानि- कायां हेवन्तरमाहुः भ्रमेत्यादि । तथा च विमतो जीवः, भ्रमजनकत्येन प्रतारकलान, जीवत्वमाशङ्कप । भ्रमादिति । विपयेवानन्द ननम्वोत्कृष्टत्वभ्रमात् । तया च विपनो विषयसम्बन्धः न जीवधर्मः, दोपानन्यत्वात् , दचादिकृतमुरापानादिवदिति प्रत्यनुमानेन फकार्यपतिबन्धकवा , दचीयमुरापानादिवदिति प्रपोगाचवेत्यर्थः । अत्र च नियतविष- पाधितत्वादित्यर्थः । ईश्वरत्ववोधक इति । विमतः सम्बन्धः ईमधर्मः, नियतकार्यजन- पासक्तिरूपकार्पजनक मनः तरकार्याप्तक्तिपतिपयकत्वं सदस्येतीवावर्नतम् , एवं योगि- सैराचरणस्यापीशधर्मत्वमेव योगनवादतो न देनौ दोपः । ननु पितो नेत्रवः नियत- श्रीमगोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । ७५ सारङ्गाणामित्यत्र । सारङ्गपदेतिपरोक्षवृत्या वर्णागमो वोध्या, हंस इतिवत् । पुनश्चेति । निर्वचनान्तरविचारे । सर इति । द्रवद्रव्यमित्यर्थः। त १-१२-२६ इति । रससमूहमाप्तारः । एतेपां पदाम्बुजसम्बन्ये 'तपस्विनो दान- परा' इति वाक्यं प्रमाणत्वेन बोध्यम् । एवमन्यत्रापि । समुदायशत्त्येति । कोशान्तरे सारङ्गशब्दस्य भ्रमरे शक्या ॥ २६ ॥ प्रविष्टस्त्वित्यत्र । भेदे कारणाभावादिति । स्त्रीणां पृथधर्मशीलत्वं १-११-२८ हि गृहान्तरस्थितौ कारणं तदभावात् ॥ २७ ।। तमात्मजैरित्यत्र । भृगुणा भगवन्माहात्म्यस्यानुभूतत्वाचदंशे प्रधानस्य तवाप्ये- १-११-३२ तन्माहात्म्यज्ञानं भविष्यतीत्याशयेनाहुः भगवन्माहात्म्येत्यादि । यद्यपीत्पत्र । कृतत्वादिति । पार्श्वगतेः कृतत्वात् । स चात्यन्तमिति । स मनोरथोत्यन्तमित्यर्थः । पूर्वोक्त इति । मनोरयः । श्रीरिति । इयं १-११-३३ देवीरूपा या, चिच्छक्तेलबद्भगवन्निष्ठत्वात् ॥ ३३ ॥ एवं नृपाणामित्यत्र ।न लोकसदृश इति । अतः स्वयमेवानुवर्तत इति शेपः । तत्रापीत्यादि । तया चेदं तेपामागन्तुकं कार्यमित्यर्थः। तत्रेति तेषां तादृशे कार्यये तैति । निमित्तमिति । सहकारि ॥३४॥ तमयमित्यत्र । आत्मानमिति । स्वस्वरूपं भगवत्स्वरूपमिति यावत् । तात्प. पिरिज्ञानादित्यादि । भगवता स्वस्मिन्नज्ञत्वादियोधनेऽन्येषां ते १-१२-३७ तत्तात्पर्यापरिज्ञानादित्यर्थः । तथामन्तेति । सङ्गित्वमन्ता ॥ ३७॥ एतदीशनमित्यत्र । वोघनक्रियाया इत्यादि । स्वस्मिन्नतत्वादिबोधनरूपायां १-११-३८ " ·श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः। कार्यजनककार्यपतिबन्धात्वान्मणियन्त्रादिनिष्ठदाहप्रतिबन्धाधर्मवदिति दृष्टान्तान्तरेण हेतोः साधारणत्वमिति चेत्, तबाहुः मणीत्यादि । तथा चैवं हेतोः साधारणत्वेपि तत्त- जीवधर्मे व्यभिचाराभावेनोक्तहेतौ चेतनधर्मत्वे सतीत्येवं विशेपिते साधारण्यपरिहारान- स्येश्वरधर्मत्वे सिद्धे ईश्वरत्वबोधकता निःमत्यूहेत्यर्थः । तदेतद्धृदिकृत्वाहुः अत इत्यादि । सर्याश्रयत्वादिति । तच ब्रह्मवादे स्वरूपेण तादात्म्येन वा । मतान्तरे तु संयोगादि- नापीति बोध्यम् । तस्मादेतोस्तै सदा भगवति वर्तन्त इत्यर्थः । संयुक्तेत्यादि । जीवात्म- संयुक्तं मनस्तत्र समवायः सङ्गादीनाम् , तेन संबन्धेन ते सदा परमात्मन्येव वर्तन्त इत्पर्थः । ते इति । प्रकृतिगुणाः । न भवेयुरिति । कार्यसम्पादने भगवचभाजी- वाधिता एवं भवेयुः, तथा च सर्वस्य भगवदाश्रितत्वानुरोधात्स्वकार्यासम्पादकानामेवा- श्रितस्वमङ्गीकार्यमित्यर्थः । ननु कार्यासम्पादने तत्सत्तायां प्रमाणाभावाम्मास्तु तदाश्रित- त्वमित्यत आहुः भगवत इत्यादि । सिद्धमाहुः तथाचेत्यादि ।अनाश्रित्येति। नियम- तोनाश्रित्य। अन्याश्रितानां व्यधिकरणत्वात्कथमन्यत्र दोपजनकत्वमित्यत आहुः अन्या- श्रयैरित्यादि । चौरादिषु रोगेपु चेति । यथान्याश्रितधनस्य स्यादेवान्यत्र निवृक्षा- दिकार्यजनने तचौर्यलाम्पट्यदोपजनकत्वम् , यथा चान्यत्र विद्यमानस्य कुष्ठादिरो- गस्य 'कुष्ठी यावत्मपश्यती तिवाक्यात् दर्शनविपयदोपजनकत्वं तथेत्यर्थः । अत्रेति । नियताश्रितस्य दोपाजनकत्वे । एवमुपपाद्य सर्वमर्थं संगृह्णन्ति एकस्यैवेत्यादि । अवि. द्यावदिति । अविद्या यया जीवव्यामोहिका तथेत्यर्थः । दोषनिराकरणार्थमिति। 'अज्ञा- निनः सुरवरेशमधिक्षिपन्त ' इतिन्यायेन भगवदस्मरणरूपदोपनिराकरणार्थम् ।। ३८ ॥ तं मेनिर इत्पत्र । दर्शनज्ञानानीति । न्यायादिदर्शनसिद्धानि ज्ञानानि । केचिदिति । निरीश्वरकापिलाः । अन्य इति । बाह्याः । अपर इति । जैमिनीयाः । अन्य इति । वैशेपिकाद्याः । केचिदिति । साढयैकदे. शिनः । मूलप्रमाणाज्ञानादिति । ब्रह्मणि मूलममाण वेदस्तदाज्ञानादित्यर्थः । मूल- कारणेति पाठे ब्रह्मज्ञाने मूलकारणं वेद इति स एवार्थः ॥ ३९ ॥ इति श्रीप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे एकादशाध्यायविवरणम् ।। ११॥ अथ द्वादशाध्यायविवरणम् । अथ दादशाध्यायं विवरिपतः पूर्वसङ्गतिनिरूपणपूर्वकं तस्यार्थमाहुः एयमि- त्यादि । एवमिति । पश्चाध्याय्युक्तप्रकारेण । अधुनेति । द्वादशाध्याये । नन्वेवं दाहाधनन्तरं किमिति रसा कृता, पूर्वमपि करणे भगवतः सामादित्यत आहुः यथे- १ काममनने च इति स्यात् । अन पाठ; संदिग्धः । ।

·७७ पुनः प्राप्त्यर्थः । तदेव विटमन्ति एतापदित्यादि ॥ २८ ॥ श्रीमद्गोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । त्यादिद्वयम् । तथा चैतदर्थमेवं रक्षेत्ययः । अतः परं व्याख्यातुकामाः . शौनकमश्न- तात्पर्यमाहुः व्यवहितेत्यादि। अपीपलदित्यत्र । शाखानुसारेण फलजननं कृष्णसेवायाः सम्यकृ- १-१२-४ तत्वज्ञाने हेतुः ॥४॥ किं तेऽकामा इत्यत्र । अकामा इति । अकामिता इत्यर्थः । पूर्वव- दिति । सम्बादार्थमित्यर्थः ॥ ६॥ मातुरित्यत्र । ननु देवैर्वन्धनस्य कचित्सिद्धावत्र तदकरणं युज्येत, तत्त्वप्रसिद्ध- मिति शङ्कायामाहुः अत्रेत्यादि । 'देवा वै राजन्याजायमानादविभयु'- १-१२-७ रिति तैत्तिरीयसंहिताश्रुतौ भयस्योक्तत्वात् तेन बन्धनमपि युज्यतेति नापसिद्धिरित्यर्थः । तपः स्वधर्मसहित इति । अस्खदह्यमानत्वमेव तपः कृच्आदिवत् । सन्तापात्मकत्वात् । स्वधर्मो वीरत्वं ताभ्यां सहित इत्ययः ॥ ७ ॥ अङ्गुष्ठमात्र इति। अर्थस्त्वेतावसरिमाणकोप्यङ्गुष्ठं पादावयवं चकारादालोम- नखाग्रं च सम्पन्ब्याप्याश्रितः, आसमन्तात्र तत्र कार्यं कुर्वन् स्थित १-१२-८ इति । शेष स्फुटम् । श्रुतिस्तु तैत्तिरीये वृहन्नारायणोपनिपदि ॥ ८॥ गदापाणिमित्यत्र । तेजोग्रास इत्यादि । तेजसो वायुकार्यत्वेन तस्य वायावेत्र लयात्तथेत्यर्थः । अप्रकटयदिति । प्रकटं करोतीत्यस्मिन्नर्थे तत्करोति १-१२-९ तदाचष्ट इत्येनेन णिच् ॥ ९॥ १-१२-१३ तस्य प्रीतेत्यत्र । अपूर्वपक्षमिति । नैमित्तिकमात्मसंस्कारपक्षम् ॥१३॥ अप्येप इत्यत्र । चरित्रस्वभावोत्कर्षाविति । चरित्रोकर्पः स्वभा- १-१२-१८ वोत्कर्पश्चेत्यर्थः ॥ १८॥ दौप्यन्तिरिव यज्वनामित्यत्र । नन्वत्र चकाराभावायज्वनां भिन्नो सम्बन्यो १-१२-२० न युक्त इत्यत आहुः सर्वत्रेत्यादि । सर्वत्रानुक्तचकारे वाक्येपि चकारः पूर्वोक्तसम्बन्धः प्रत्येकसमुदायाभ्यां कीर्तिसम्बन्यो दृष्टान्ते दान्तिक च ममाणसिद्धो दृष्टान्तीयगुणवशेनार्यादेव बोध्य इत्यर्थः ।। २० ।। जयाभाव इति । परेण जेतुमयोग्यत्वम् । मूले सर्व सद्गुगमाहात्म्पपदं सप्तम्य- न्तमित्याशयेनाहुः तदर्थमिति । ' चर्मणि दीपिन हन्ती'तिवदन वाद- १-१२-२४. ये सप्तमीत्यर्थः ॥ २४॥ जिजासितात्मपाथात्म्य इत्पत्र । प्रत्यापत्त्यर्थ इति । ब्रह्मानस्य १-१२-२८ ·७८ १-१२-३० श्रीमद्भागवतमधमस्कन्धमुपोधिनीमकाशः। • १-१२-२९ इति राज्ञ इत्यत्र । इत्युक्तमिति। अनेन सन्दर्भणायमर्थ उक्त इत्यर्थः २८ स एपेत्यत्र । पूर्वस्य च फलमिति । रक्षणस्य फलमित्यर्थः । परित ईक्षा- मित इति । अत्र पृपोदरादित्येनाकारनाशः । इतृजन्तस्यार्थकथनं वेति ज्ञेयम् । इतरसामग्रीरहित इति । 'शब्दादेव प्रमित' इत्येत- सूत्रविषयवाक्योक्तधर्मरहित इत्यर्थः ॥ ३०॥ यक्ष्यमाण इत्यत्र । देवताधिष्ठानादिति । भावप्रधानो निर्देशः। १-१२-३२ हेतुनिर्देशो वा । पूर्वमिति दशमाध्यायारम्भ ॥ ३२ ॥ तदभिप्रेतेत्यत्र । तद्बोहस्तेपां पीडेति । पूर्वश्लोके व्याख्यात- १-१२-३३ खादत्र तदर्थकथनम् ॥ ३३ ॥ इति श्रीप्रयमस्कन्थसुबोधिनीप्रकाशे द्वादशाध्यायविवरणम् ॥ अथ त्रयोदशाध्यायविवरणम् । अथ त्रयोदशाध्यायं विवरिपयः पूर्वपकरणसमाप्ति बोधयन्ति एवमित्यादि। सपरिकरहेतुनिरूपणपूर्वकं निरूपितेत्यर्थः । अग्रिमायां वैराग्यपडध्याय्यां तावतां प्रयोजन साधंधतुभिर्वदन्तः पूर्व त्रयाणामाहुः पुरुषत्रयेत्यादि द्विरूपत्वादिति । मुक्तेर्हेतुकार्यवि- भेदतो द्विरूपत्वात् । हेतुर्भगवत्पयाण कार्य नियामकलयभावनादिकं तबेदनो द्विरूपवान् । सनिमित्ताम् । मयाणसूचकोत्पातदर्शनादिरूपनिमित्त सहिताम् । तामध्यायद्वयेनाहेत्यर्थः । ननु पुरुपत्रयमुक्तेः कथमेतन्मुत्यर्थतेत्यत आहुः अमुक्तपितृकेत्यादि । वार्यत इति । अमुक्तिस्तेषां वार्यते, अतस्तन्मुक्तेः सकाशाद्राज्ञो निश्चिन्ततासिद्धधै हास्मिन्नध्यायत्रये राशचित्तशुद्धिरुभ्यते, सा मुक्तात्रुपकारिणीति तत्प्रयोजकतया पुरुपत्रपमुक्तस्तन्मुत्यर्थ- तेत्यर्थः । शेपाणां चतुर्णापर्थमाहुः तत इत्यादि । नान्यथेति । सत्सङ्गं विना । तथा च सत्सङ्गस्यावश्यकत्वबोधनार्थमग्रिमा सपरिफरवैराग्यानन्तरभाविनी ऊनविंशाध्यायस्य कथेत्यर्थः । अयान्तरव्यापार इति । पूर्व सनत्सुजातादिकतोपदेशस्य निवेदोत्पादना- दिना स्मारणात्तवेत्यर्थः । बहुकालव्यवहितस्य सनत्सुजातीयस्य पुनः कयनाभाये स्मर- णायोगात्कयने च गुरुत्वस्यैव सिद्धिरित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः धर्मराजत्वेन गुरुर्वेति । अयं पक्ष एवं राजे'ति श्लोकस्थात् चोधितपदासिद्धयति । मयमस्तु ततः पूर्वमन्यात् । ननु धर्मराजस्वस्य मागपि सत्वानदानीमुपदेशकर्तृत्वमाप्तापि स्वस्थानधिकारकयन- पूर्वक तदकरणमिति तस्यैदानीमपि सत्चात् कथं गुरुवं युज्यते इत्यत आहुः भगवते.

·विशेषतो ज्ञानम् ॥
-
भवद्विधा इत्यन । प्रयासजननादिनि । तीर्थपापनाशप्रयासजननाद । इदमेव
१-१३-१३ नन्यप्रियमित्पर । स्वकार्यमिति । विदुराभिमेनं कार्यम् ॥ १३ ॥
श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः ।
७९
त्यादि । स्मरणं 'यस्य ज्ञानोपदेशाये तिवाक्ये स्फुटिष्यति । अतो द्वितीयः पक्षोपि
युक्त एवेत्यर्थः । तहि तदर्थ तत्कथैव पूर्व कुतो नोक्तेत्यत आहुः विदुरेत्यादि । तया
च तस्याः पुराणलक्षणग्रन्थे प्रविष्टत्वादहत्वाच नेदानी सोक्ता, किन्तु गुरुत्वरूपपयोज-
नसिद्धयर्य तदुत्तरैव कथोक्तेति नोक्तार्थे सन्देह इत्यर्थः । एवं मुक्त्युपोद्धातत्वेन प्रसङ्गमु-
पपाय व्याकुर्वन्ति विदुर इत्यादि । मृले आत्मविवित्सित इत्यत्र व हुव्रीहौ आहि-
वान्यादिप्विति आत्मपदस्य पूर्वनिपातः । विवित्सितपदं च विशेषज्ञाने रूदमित्यवग-
न्तव्यम् । विशेषेण ज्ञानस्याकारं फलोक्तिमुखेन विटण्वन्ति अयमर्थ इत्यादि । तया च
तया लीलया साङ्घयसिद्ध इव साहीति न ज्ञातः, किन्तु भगवदासत्वादिवैशिष्टयेनो-
पनिपत्सिद्धरूपेण ज्ञात इत्यर्थः । अग्रिमचरित्रमिति । पञ्चमादिस्कन्थान्तरोक्तम् ।
फलज्ञानादिति । फलमनुपदोक्तरीतिकस्वस्वरूपावस्थानरूपं तस्य ज्ञानात् । इदमेव
एतनिगमनायाग्रिमश्लोकं विकृण्वन्ति अत एवेत्यादि । यथाधिकारं निर्णय
१-१३-२
इति । बन्धुत्वनिर्णयः । ज्ञानमोक्षाभ्यां बन्धनं सत्त्वगुणवज्ज्ञेयम् ।
ताभ्यामपि गुरुत्वेनासक्तिजननादिति ॥ २॥
मुमुचुरित्यत्र । भगवतः प्रेम एवेत्यत्र प्रेम इवेति पाठः प्रतिभाति । निपे.
धाभाव इति । पूजा न मया ग्राह्येति निघस्याभावः । कुलक्षयम.
योजकत्वान्निपेधः सम्भाव्यते अग्निमवाक्यकथनानुसारात्, तदभा-
वायतदुक्तम् । तदर्धमिति । लोके हि नानादेशयात्रां कुर्वाणाः स्वस्य पक्षिवं वदन्ति वयं
पक्षिण इति, तदा स्मरण न सम्भवतीति तन्नित्य इत्यर्थः । अर्थपदमत्र निटची मशकाओं
धूम इतिवत् । विचिकित्सेति । अयं शन्दो ग्यानौ रूढो जुगुप्सावत्मयोगवशाज्ञेयः।
क्लेशजनितमिति । पूर्वानुभूतलेशजनितम् । पष्टयन्तपदं तृतीयया कथं व्याख्यायते इति
शङ्कानिटत्तय आहुः जीवनेत्यादि । परित्यागभावनामिति । जीवनस्येति शेप
१-१३-१० मूचितं विकर्याधयमन्थे 'विशेषतश्वेदाज्ञा स्यादिति पयेन १०
अपि न इत्या । ज्ञास्यनीति । सम्भावनायां सृट् । लजयेति ।
१-१३-१२
अवधृतपेशकृतरनया ॥ ११ ॥
एवं गृहेलित्या । भगवन्तं दृष्ट्वेति । द्वारायां गत्वा तत्र दृष्टा ।
१-१२- अन्यथा चेदिति । यदि स्वार्थे प्रमचा न मरेपुरिन्ययः ॥१७॥

·७८ श्रीमद्भागवतमयमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः। • १-१२-२९ इति राज्ञ इत्यत्र । इत्युक्तमिति। अनेन सन्दर्भणायमर्थ उक्त इत्यर्थः २८ स एपेत्यत्र । पूर्वस्य च फल मिति । रक्षणस्य फलमित्यर्थः । परित ईक्षा- मित इति । अत्र पृपोदरादित्वेनाकारनाशः । इतृजन्तस्यार्थकयनं १-१२-३० वेति ज्ञेयम् । इतरसामग्रीरहित इति । 'शब्दादेव प्रमित' इत्येत- सूत्रविपयवाक्योक्तधर्मरहित इत्यर्थः ॥ ३०॥ यक्ष्यमाण इत्यत्र । देवताधिष्ठानादिति । भावप्रधानो निर्देशः । हेतुनिर्देशो वा । पूर्वमिति दशमाध्यायारम्भे ॥ ३२ ॥ तदभिप्रेतेत्यत्र । तदोहस्तेषां पीडेति । पूर्वश्लोके व्याख्यात. २-१२-३३ वादन तदर्थकथनम् ॥ ३३ ॥ इति श्रीप्रथमस्कन्थसुबोधिनीप्रकाशे द्वादशाध्यायविवरणम् ।। अथ त्रयोदशाध्यायविवरणम् । अथ त्रयोदशाध्यायं विवरिपत्रः पूर्वपकरणसमाप्ति बोधयन्ति एवमित्यादि । सपरिकरहेतुनिरूपणपूर्वकं निरूपितेत्यर्थः । अग्रिमायां वैराग्यपाध्यायां तावतां प्रयोजन साधैश्वतुभिर्वदन्तः पूर्व त्रयाणामाहुः पुरुषत्रयेत्यादि द्विरूपत्वादिति । मुक्तेर्हेतुकार्यवि- मेदतो विरूपत्वात् । हेतुर्भगवत्ययाण कार्य नियामकलयभावनादिकं तद्देदतो द्विरूपवात् । सनिमित्ताम्। मयाणसूचकोत्पातदर्शनादिनानिमित्तसहिताम् । तामध्यायद्वयेनाहेत्यर्थः । ननु पुरुपत्रयमुक्तेः कथमेतन्मुक्त्यर्थतेत्यत आहुः अमुक्तपितृकेत्यादि । वार्यत इति । अमुक्तिस्तेषां वार्यते, अतस्तन्मुक्तः सकाशादा निश्चिन्तवासिद्धय इहास्पिन्नध्यायत्रये राजश्चिचशुद्धिरुध्यते, सा मुक्तायुपकारिणीति तस्त्रयोजकतया पुरुपत्रयमुक्तस्तन्मुक्तपर्थ- तेत्यर्थः । शेषाणां चतुर्णामर्थपाहुः तत इत्यादि । नान्यथेति । सत्सङ्ग विना । तथा च सत्सङ्गस्यावश्यकत्ववोधनार्थमग्रिमा सपरिफरवैराग्यानन्तरभाविनी ऊनविंशाध्यायस्य फयेत्यर्थः । अवान्तरन्यापार इति । पूर्व सनत्सुजातादिकृतोपदेशस्य निर्वेदोत्पादना- दिना स्मारणात्तयेत्यर्थः । बहुकालव्यवहितस्य सनरसुजातीयस्य पुनः कयनाभावे स्मर- गायोगात्कयने च गुरुत्वस्यैव सिद्धिरित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः धर्मराजत्वेन गुरुर्वेति । अयं पक्ष एवं राजेति श्लोकस्यात् योधितपदासिद्धयति । प्रयमस्तु ततः पूर्वमन्यात् । ननु धर्मरानत्वस्य मागपि समाचदानीमुपदेशकत्वमातावपि स्वस्थानधिकारकपन- पूकिं तदकरणमिति तस्मैदानीमपि सत्त्वात् कथं गुरुत्वं युज्यते इत्यत आहुः भगवते.

·७९ श्रीमगोस्वामिश्रीमत्पुरुपोत्तमचरणविरचितः । त्यादि । स्मरणं 'यस्य ज्ञानोपदेशाये तिवाक्ये स्फुटिष्यति । अतो द्वितीयः पक्षोपि युक्त एवेत्यर्थः । तर्हि तदर्थ तत्कथैव पूर्व कुतो नोक्तेत्यत आहुः विदुरेत्यादि । तथा च तस्याः पुराणलक्षणग्रन्थे प्रविष्टत्वाद्वहुत्वाच नेदानी सोक्ता, किन्तु गुरुत्वरूपपयोज- नसिद्ध्यर्थं तदुत्तरैव कथोक्तेति नोक्तार्थे सन्देह इत्यर्थः । एवं मुत्युपोद्धातत्वेन प्रसङ्गमु- पपाय व्याकुर्वन्ति विदुर इत्यादि । मूले आत्मदिवित्सित इत्यत्र व हुव्रीहौ आहि- तान्यादिग्विति आत्मपदस्य पूर्वनिपातः । विवित्सितपदं च विशेषज्ञाने रूढमित्यवग- न्तव्यम् । विशेषेण ज्ञानस्याकारं फलोक्तिमुखेन विण्वन्ति अयमर्थ इत्यादि । तथा च तया लीलया साह्वयसिद्ध इव साक्षीति न ज्ञातः, किन्तु भगवद्दासत्वादिवैशिष्टयेनो- पनिपत्सिद्धरूपेण ज्ञात इत्यर्थः । अग्रिमचरित्रमिति । पञ्चमादिस्कन्धान्तरोक्तम् । फलज्ञानादिति । फलमनुपदोक्तरीतिकस्वस्वरूपावस्थानरूपं तस्य ज्ञानात् । इदमेव विशेषतो ज्ञानम् ॥ . एतनिगमनायाग्रिमश्लोकं विवृण्वन्ति अत एवेत्यादि । यथाधिकारं निर्णय इति । बन्धुत्वनिर्णयः । ज्ञानमोक्षाभ्यां बन्धनं सत्त्वगुणवज्ज्ञेयम् । ताभ्यामपि गुरुत्वेनासक्तिजननादिति ॥ २॥ मुमुचुरित्यत्र । भगवतः प्रेम एवेत्यत्र प्रेम इवेति पाठः प्रतिभाति । निपे- धाभाव इति । पूजा न मया ग्राह्येति निषेधस्याभावः । कुलक्षयम. योजकत्वान्निषेधः सम्भाव्यते अग्रिमवाक्यकथनानुसाराद, तदभा- वायैतदुक्तम् । तदर्थमिति । लोके हि नानादेशयात्रां कुर्वाणाः स्वस्य पक्षित्वं वदन्ति वयं पक्षिण इति, तदा स्मरणं न सम्भवतीति तनिवृत्तय इत्यर्थः । अर्थपदमत्र निवृत्ती मशकाओं धूम इतिवत् । विचिकित्सेति । अयं शब्दो ग्लानौ रूढो जुगुप्सावत्मयोगवशाज्ञपः। क्लेशजनितमिति । पूर्वानुभूतक्लेशजनितम् । पष्टयन्तपदं तृतीयया कयं व्याख्यायते इति शङ्कानिवृत्तय आहुः जीवनेत्यादि । परित्यागभावनामिति । जीवनस्येति शेषः॥६॥ भवविधा इत्यत्र । प्रयासजननादिति । तीर्थपापनाशप्रयासजननात् । इदमेव १-१३-१० सूचितं विवेकधैर्याश्रयग्रन्थे 'विशेषतश्चेदाज्ञा स्यादिति पयेन १० अपि न इत्यत्र । ज्ञास्यतीति । सम्भावनायां लट् । लज्जयेति । अवधूतयेशकुनलज्जया ॥११॥ १-२३-१३ नन्वप्रियमित्यत्र । स्वकार्यमिति । विदुराभिमेत कार्यम् ॥ १३ ॥ एवं गृहेप्चित्यत्र । भगवन्तं दृष्ट्वेति । द्वारकायां गत्वा तत्र दृष्ट्वा । १-१२-१७ अन्यथा चेदिति । यदि स्वार्थे प्रमचा न भोयुरित्यर्थः ।। १७ ।।

·८० " १-१३-२३ श्रीमद्भागवतप्रयमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः। विदुर इत्यत्र । कालस्येति । कलिघुगरूपस्य । तत्र लिङ्गं परमदुस्तरत्वं १-१३-१८ योध्यम् ॥१८॥ राजनित्यत्र । पत्नीरिवेति । अष्टावक्रशता भौमाहृताः कुशपत्नीरिख । तासां तथात्वं पायोचरखण्डे प्रसिद्धम् । पूर्वमिति । विश्वरूपमदर्शनावसरे १-१३-१८ 'अमी च वां सूरसडा विशन्ति केचिद्भिताः पाञ्जलयो गृणन्तीति- भयलिङ्गात् । वैधदीक्षान्यायेनेति । यथा वैधदीक्षायां गुरुणा स्वनिष्ठ ज्ञाने शिष्ये सञ्चायते, यथोपकोसलविद्यायां 'ब्रह्मविद इव सौम्य ते मुखं भाति, को नु त्वानुशसा- सेत्यादि । यथा च तान्त्रिकदीक्षायां गुरुणा देवता स्वस्मिन् सन्निवाप्य शिष्ये सञ्चा- यते, तेन न्यायेनेत्यर्थः । अन्यत्रेति । पाण्डववञ्चनादौ । द्वितीय इति । आये ॥१८॥ १-१३-२० येन चैवेत्यत्र । स्वनिष्पादित इति । कालनिष्पादितः ॥ २०॥ अग्निरित्यत्र । सामान्यविशेपभावादिति । लाक्षागृहे समातृकाणां पश्चा- नामाकारातत्समानम् , विषमोदके तु भीम स्यैवाकाराद्विशेष, इति पश्चात्तद्रहणमित्यर्थः । तेपीति । पिता इति शेपः ॥ २३ ॥ तस्यापीत्यत्र । अनालोचितयाचक इति । अनालोचितं यथा स्यात्तथा याचकः, वस्तुयाच्यस्तदातॄणां चतुर्णामन्यतमस्य वा स्वरूपादिकपवि. १-१३-२४ चार्य यो याचते, तादृश इत्यर्थः ॥ २४ ॥ इतोर्वा गित्यत्र । हीनत्ववोधनायेति । धृतराष्ट्रस्येत्यर्थः । स्वतन्त्राणामिति । पुंसामित्यस्य विवरणम् । देशसापेक्ष इति । पुरुष इति शेषः । तथा च देशापेक्षां परित्यज्य यात्वित्यर्थः । अत एवेति । स्वदेशापेक्षात्यागा- देव । परित्यागवैयापत्तेरिति । देशत्यागोत्तरमपि युदिभ्रंशे तथात्वापत्तेरित्यर्थः । ननु तस्यैव हेतोरित्यत्र देशस्य परपफलासायकत्वमुक्तम् , तथा 'भयं द्वितीये'त्यत्र घनस्यापि तथात्वमुक्तम् , तथा सति कोविदत्वस्य प्रमादाभावस्य च तत्साधकत्वं फलतीति' ताभ्यामत्रैव फलार्य प्रयतनीयम् , त्यागे को विशेष अत आहुः तस्यैवेत्यादि । तथा च तत्र तयोरसाधमत्तमामुक्तम् , नतु वाधकत्वम् , अतस्तत्र केवलेन कालेन देशेन च न परमफलविरोध इत्यर्थः । तथा च तत्र तयास्तु, प्रको तु कालस्य वाधाताया, नुमानाभ्यां सिद्धत्वाचनियम्यैः स्वैप्तिस्यापि तथावाद्विरोध एवेति देशस्त्याज्य एवेत्यर्थः । एतदेवाहुः तदित्यादि । केचिदित्यादि । श्रीयरो योपदेवाद्याः गतस्वाति शोकव्याख्यातपक्षस्थं धीरं मन्यन्त इत्यर्थः ॥ २५॥ अभ्यशानुमानाम्यामिति पाठः । प्रत्यक्षा- ·" . श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । ८१ पतिमित्यत्र । पौनरुपत्यपरिहारायाहुः अवाधिकेति । 'विमस्य वै सत्यसतो' इत्यत्रोक्तधादेवरनाविष्टेत्यर्थः । अनुवादादिति । नारदकृतानुवा- दान । ननु नारदेन विदुरोपदेशागत इति कुतो नोक्तम्, तबाहुः साक्षा- दित्यादि। विरोध इति । विदुदोस्मासु पूर्व निमः, इदानीमस्मदोषदर्शी जात इत्याका- रको विरोधो युधिष्ठिरस्य मनस्यापयेत, तदनुचितम्, विदुरस्यान्यत्र तात्पर्याव, अत- स्तभावार्थ नोक्तानित्यर्थः । नन्वस्मिनध्याये धृतराष्ट्रस्य मुक्तिमात्रं वक्तव्यम्, तत्तु 'धृतराष्ट्रः सह भ्रात्रे' त्यादिना वक्ष्यति, तनः पूर्व युधिष्टिरमन्नादिकं व्याससू- ताभ्यां किमित्युक्तमित्याकालायां युधिष्ठिरादिमुक्तिर्यानिमाध्याययोर्वक्ष्यते, तदुपोद्धातत्ये- नात्रेदमुक्तम् । तया धृतराष्ट्रमुक्तः प्रकृतत्वातदुपयुक्तत्वेनाप्युक्तम्, तथान्योपदेशायायुक्त- मित्याशयं कारिकाभिराहः यावदित्यादि । प्राक्कथेति । युधिष्ठिरप्रश्नादिकथा ॥२९॥ अजातशत्रुरित्यत्र । अनुहरणाभ्युदयेति । गार्हपत्यादिकं कुण्डादमीनामुद्धर- णात्पूर्व मूर्योदये तत्मायश्चित्तत्वेन तद्विधानमित्यर्थः । क्रमेणेति । १-१३-३० आवश्यक पूर्व ततः सन्ध्या ततस्तर्पणमिति क्रमेण ॥ ३०॥ अथाजगामेत्यत्र । प्रमादमिति । आत्मवातादिरूपमनर्यम् । उद्धेगा. दीनत्वादिति । उद्वेगेन हीनत्वात् । अधिकारजाघन्यादित्यर्थः ॥३७॥ मा कञ्चनेत्पत्र । गोको हीत्यादि । शोको हि यथा मानभङ्गादौ स्वन्यूनतायां १-१३-४० तस्य मननेन विशिष्टज्ञानम् । तत्र च शत्रुनाशादिनिदिध्यासनेति व्याप्तिवारणाय विशेपणदलम्, स्वन्यूनतापादकमनिष्टज्ञानं शोक इत्युक्ते पुत्रादिनाशश्रवणनन्यशाब्दमात्रेति व्याप्तिरिति तद्वारणाय विशेष्यदलम् । तादृश- शाब्दस्यापि लक्ष्यत्वाङ्गीकारे तु प्रयोगप्रसिद्धयोर्विरोध एव दोप इति समुदितोपादा- नम् । निदिध्यासनं प्रयत्नपूर्वकं विशिष्टज्ञानम् , वदेतदभिसन्यायाहुः कोपीत्यादि । शोकाकरणे हेत्वन्तरमाहः किञ्चेत्यादि । ननु स्वपुत्रनाशादौ कथं हितकरणानुसन्धान स्वार्यपक्षे इत्यत आहुः ममतास्पदेत्यादि । सेवेति । स्वहितकरणरूपा । लीलात्वेन विचारेपि सैवानुसन्धयेत्याशयेनाहुः उभयथेत्यादि ॥ १० ॥ यथा गाव इत्यत्र । तदर्थमिति । लीलार्थम् । अन्यथेति । लीलायां दोप- खाद्यभिसन्धाने । दीर्घरज्जुरिति । यस्यां रज्जौ वलीवनिसि प्रोता कृत्वा रज्ज्वन्तरेण वध्यन्ते, सा तन्ती तद्रूपेत्यर्थः । आधारत्वमिति । माकृतक्रियारूपतुपाधारत्वम् । असंस्कृतान्नरूपत्वमित्यर्थः । अनध्यासे कथमिन्द्रियव्या- १ धृतराष्ट्रमानमिति पाठ. । २ मनने अनिष्टज्ञानमिति पाठः । ३ प्रयोगसिद्धयोः ।

·८२ श्रीमद्भागवतमयमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः। पार इत्यत आहुः इन्द्रियाणीत्यादि । प्रेरकस्येति । इन्द्रियाधिष्ठातुः । अध्यास कृत्वेति । देहादिपु तत्सम्बन्धिषु च यथायथमहन्तां ममतां चेत्यर्थः । किश्च भगवते त्यादि । इत आरभ्य यथा क्रीडोपस्कराणामित्यस्य व्याख्यानम् । कुतश्चिद्योजय- तीत्यत्र । सार्वविभक्तिकस्तसिः । केनचिदित्यर्थः ॥ ४१ ॥ यन्मन्यस इत्यत्र । न चेति मूलस्यार्थमाहुः नासीदस्ति भविष्य- तीति । अत्र त्रिष्वपि नबोन्वयः ।) ४३ ॥ कालकर्मत्यत्र । राजशब्दस्य देहवाचकत्वादिति । इदं देहोयमि- १-१३-४५ त्यस्येदमो व्याख्यानं निमित्तमिति, न रक्षाकर्तेत्यर्थः ॥ ४५ ॥ अहस्तानीत्यत्र । दूषयतीति । द्वाभ्यां दूपयतीत्यर्थः । तत्र सामान्यप्रका- र इति । अन्नात्तृभावे सामान्यमकारः । भावे वेति । जीवानाधिष्ठि- तस्य सत्वेपि ॥ ४६॥ तदिमित्यत्र । तत्राहेति । तादृश्यां शङ्कायां खाद्यानां खादकानां चाभेद- माहेत्यर्थः । सृष्टानाम्पीति । परस्परमभेदादित्यर्थः । बहिरिति । प्रक्टयतीति शेपः। लौकिक इति । तथा च वस्तुविचारे कर्मागवदन्तः प्रवेशान्न दोष इत्यर्थः । आदित्यादि । आसमन्ताददनमात् आतः भक्षणान्मा निषेधा- स्मकः केवलो भवत्यवतिष्ठते इत्यर्थः । 'परोनुनासिको येति सन्धेवैकल्पिकत्वान्नत्वाभावः। पृपोदरादित्वाद्वा । दत्वनत्वयोरभावस्तेनात्मेत्यतिपरोक्षवृत्या सिद्धयतीति ज्ञेयम् । आत् अभजनादिति पागे न भाति । नहीत्याद्यग्रिमग्रन्यानुरोधादित्यपि ज्ञेयम् ॥ १७ ॥ सोयमयेत्यत्र । सर्वरूपेण रक्षकत्वमिति । व्यापकत्वेन भकभक्षकत्येन सर्व वस्तुस्वरूपत्वेन चेत्यर्थः । संहारलीलायां कथं पालकत्वमित्यत आहुः १-१३-१८ दोपदूरीकरणेनेति । तथा च तदापि पालकत्वमव्याहतमिति भावः । विशेषाधिकारित्वादिति । सहरणे विशेषाधिकारित्वात् । मौसलस्य जातत्वात्कयमेवमु- क्तिरित्यत आहुः मोहान्तरेत्यादि । निवारकत्वेनेति । स्थापनीयानां मृत्युनिवारक- लेन मोदनिवारकत्सेन वा ।। ४८॥ १-१३-५० धृतराष्ट्र इत्यत्र । पालवीकृतमिति । पल्लववदीपद्धनीकृतम् ॥ ५० ॥ स्नात्येत्यत्र । अग्नय एव संनियन्ते इति । न फलाय होम इत्यर्थः । निमुख्येति । तथा च सापि त्यक्तेत्यर्थः ।। ५२ ॥ १-१३-७ १नानुनासिक: 21 मश्य ।

·श्रीपदोस्वामिनीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः। ८३ विज्ञानात्मनीत्यत्र । स एवेति । निर्विकल्पसमाधिरेव । अत्रेति । आत्म- विचारे । देह्यमानसभेदेनेति । देहाभिमानित्वमनोभिमानितभेदेन । ब्रह्माण्डाभिमानेति। ब्रह्माण्डे अहमित्यभिमानो यस्य सः। प्रकृत्य. धिष्ठातृत्वमित्यादि । तथा च चतुर्थ आत्मनि प्रविलीन इत्यर्थः ।। ५४ ।। स वा इत्यत्र । आग्नेय्याः धारणाया यजमानस्यावश्यकत्वायाहुः १-१३-५६ आधानेत्यादि । तथा च तस्य तदभिन्नत्वात्तेन साधारणा काय- बत्ययः ।। ५६॥ मनं तस्मादित्यादि। इति श्रीप्रथमस्कन्धसुयोधिनीप्रकाशे प्रयोदशाध्यायविवरणम् ॥ ३ ॥ अथ चतुर्दशाध्यायविवरणम् । अथ चतुर्दशाध्यायं विवरिपवोऽवसररूपसङ्गतिबोधताय पूर्वाभ्यायार्थमनुवदन्तः प्रस्तुताग्रिपयोरर्थमाहुः एवं हीत्यादि । अत इति । एतदनन्तरम् । ननु द्वाभ्यां हेतुपूर्व क्यनस्य किं प्रयोजनमत आहुः तेषामित्यादिद्वयम् । महदिति । भूमित्यागरूपम् । तथा च तदेतत्वेनात्र तत्कथनमित्यर्थः । ननु तथापि तत्तु द्वितीये वाच्यम्, तथात्वस्य कथं हेतुबोधकत्तमित्यत आहुः सम्भावनायामित्यादि। इति चेति । एवं प्रकारेण तत्र हेस्वन्तराणि समुचेतुं विनिरूप्यत इति पूर्वण संवन्धः । एतदेव निगमयन्ति भगवद्ग- १-१४-१ सम्प्रस्थित इत्यत्र । यदा नायादिति । व्यतीता इत्यस्यायः ॥१॥ जिह्मप्रायमित्यत्र । न शक्येति । नानुमातुं शक्या । सौहार्द मिति । नानु- मातुं शक्यमिति शेषः। तस्मा इति । युधिष्ठिरार्थम् । तत्कृतार्यत्वार्थ तस्यैतद्वयं भातमित्यर्थः ॥४॥ भगवानपीत्या । अयुक्तत्वेपीति । भगवत्वादेवायुक्तलेपि । यहनामिति । अस्पादृशामन्यदेशवासिनाम् । आराध्यानामिन्यादिनोक्तहेतुयेनान्यत्र गमनसम्भवात् पुर आसे इति वहिर्मुसेत्यादिहेतोः सुधर्मायामास्ते इति भक्तानामपि कालवशेन तयावाच सुहद्धृत इति प्रकारविशेपं पृच्छतीत्ययः । मुग्वप. दमयोजनमाहुः स्यमन्तकेत्यादि ।। ३४ ॥ मङ्गलायेत्यत्र, क्षेमाय भवायेत्या सापारणानामधिकारामावं हृतिकृयाहुः निविष्टपदरक्षणायेति । ये द्वारकादौ निविष्टाः, तेषां स्थानरमार्थम- विकपदमात्पर्य चत्यर्थः । तादृशा इति । मङ्गलमनकादृष्टान्त पुत्र सृष्टाः सन्तीत्यर्थः । अथवेत्यादि । वया चादृष्टामापि तत्समादनसामांन्न दोष १-१५-३४ ·. श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः । इत्यर्थः । यथा प्रकृतिपरिणाममित्येकं पदं सिद्ध इति क्रियाया विशेषणम् । ध्वनि- नेति । काच्याङ्गप्रधानवाक्येन वा ॥ ३५ ॥ यत्पादशुश्रूपणेत्यत्र-। अन्यत्त्विति । भोगात्मकं तु । विषयबला- १-१४-३७ दिति । शुधपणविषयस्य भगवतो बलात् ।। ३७ ॥ न दत्तमित्यत्र । अधाणीति | 'स्याद्धर्मपस्त्रिया मित्यमरः । २-१४-४० तद्विरुद्धमधर्मम् ॥ ४०॥ पराजितत्पत्र । नसमास इति । नैकत्यादिवत्रशब्देन सह सुप्- मुपैति समास इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ अपिस्थित् पर्यभुक्था इत्यत्र । सम्भोज्येति हस्तान्तपाठे प्रयोगसम्भवपकार- माहुः अथादावुत्तरे विभाग इति । इदं लक्षणग्रन्थस्य प्रातिशाख्यस्य सूत्रम् । तथा च ' अथादायुतरे विभागे हवं व्यञ्जनं पर' इति सूत्रेण यथा देवयते शीकयते इत्येवमादेः पदस्य देवाय ते यजमानाय शर्म, शीकाय ते स्वाहे- स्येवं संहिताध्ययनदशायां दीर्थो बोध्यते, तेन न्यायेनात्रापि पदविभागे हस्वः, संहिता- यामेव दीर्य इत्यर्थः । सूत्रार्थस्तु, अर्थत्यधिकारे । आदाबुतरे पदादौ पदान्ते च संहि- तायां वर्तमानो दी| यदि व्यजनपरः स्यात् , तदा विभागे पदपाठे हस्वमापद्यत इति त्रिभाष्यरत्ने व्याख्यातः । तत्र स्वारसिकमेकपद्यम् , अत्र तु समासकृतमित्यतोत्र न्याय पदमुक्तं ज्ञेयम् ।। ४३॥ इति श्रीप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे चतुर्दशाध्यायविवरणम् ॥ १४ ॥ अथ पञ्चदशाध्यायविवरणम् । १-१४-४३ अथ पञ्चदशाध्यायं विवरिपवः सङ्गतेः प्रागेवोक्तत्वाचां स्मारयन्तः प्रस्तुतस्याः र्थमाहुः एवमित्यादि । विनिश्चयादिति । स्यबलोपे पञ्चमी । शास्त्ररीतापि विशेष- माहुः भार्येत्यादि । तथा च यथा 'ये देवा यज्ञहम' इत्यादीन मन्त्रानुक्त्वा 'इत्याहेमानेव लोस्तीला सगृहः सपशुः सुवर्ग लोकमेतीति तत्पाठेन सपरिकरस्य यजमानस्य सुवों लोकः श्राव्यते, तयात्र भक्त्येति निरूप्यत इत्यर्थः । अवान्तवाक्यतात्पर्यमाहुः भेमेत्यादि । आहेति । सूत आह । पर इति । उत्कृष्ट भक्तः । एवं कृष्णसम्व इत्यत्र । भगवतो जनार्दनसेन कालरूपत्वेन च मुत्ययसरे देहत्यागे च तस्यावश्यकतया 'स्वलताः कान्तसखावख्यशः' इत्यादिपु घडुः चीही सखिशब्दस्य साहित्येपि प्रयोगाचमानित्य पक्षान्तरमाहुः एतद ·" श्रीमगोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । द्वारा वेत्यादि । कृष्णसखः कृष्णसहित इत्यर्थः । एतस्यार्थस्याभिप्रेतत्वाय विपक्षे बायकांस्तानाहु: अन्यथेत्यादि । यद्यर्जुने भगवत्सादित्यं न स्यात् , तदा पूर्वोपदेश- स्मरणस्येदानीमिव तदानीमपि सम्भवात्तत एव वैराग्यादेरपि सिद्धेस्तस्मादेव स्थाना- महाप्रस्थानगमनमुचितं स्यात् । नन्वर्जुनेनान्विता' इति भगवद्वाक्याजाद्यानयनायागपन- मिति नानेन साहित्यसिद्धिरित्यत आहः अर्जुनेत्यादि । उक्तवाक्य इन्द्रप्रस्थस्योक्तत्वा- दिन्द्रप्रस्थादेव तथा स्यात् , न तु गजाह्वयात्तथेत्यर्थः । वाधकतर्कमुक्त्वा साधकतर्कमाहुः तावदित्यादि । नारदेन ह्यवशेष प्रतीक्षत' इति भगवत्कृतां प्रतीक्षामुक्त्वैतेपा प्रती- क्षणमुक्तम् । मौसलस्यैवावशेपत्ताङ्गीकारे तस्य वृत्तत्वेन तद्वाक्यमप्यप्रमाण स्यादिति वदधै तथेत्यर्थः । युक्त्यन्तरमाहुः कृष्णाविति । अश्विनोरिव नरनारायणोरपि साहित्यस्य नियतत्वात्तदपि सत्यं स्यादित्यर्थः । ननु यदि सार्वदिकं साहित्यम् , तदाप- रानयाद्यवस्था न स्युरिति नेदं युक्तमिति गङ्कायामाहुः अवस्थेत्यादि । सर्वत्र भगवत्तेज- सैव कार्यसिद्धिः, नान्यथेत्यर्जुनस्य विश्वासार्य भगवतैव लीला सा कृता, अन्यथा असुरमोहाघथ अज्ञत्वादिकं स्वस्मिन् पूर्व प्रकटीकृत तथेत्यर्थः । अवस्थापकटनस्य लीलात्वे विश्वासार्थत्वे च युक्तिमाहुः अन्यथेत्यादि । यद्येवमर्जुनावस्यां न प्रकटयेत्, तदा तस्याहङ्कारे मुक्त्यभावेन तथा स्थादित्यर्थः । ननु मुक्तर्देवकार्यत्वात्तदानेपि न साव- शेपास्वमितिशङ्कायामाहुः अर्जुनस्येत्यादि । तदभावे मास्तु सावशेषकर्तृत्वम् , तथापि तस्याहारसत्तायां तेजः शोकस्तेजोविपयको यः शोकः स न युक्तः स्यात् , अतो विश्वा- साथै सा लीलेत्यर्थः । फलमपि गमकत्वेनाबाहुः अत एवेति । एवं गृहेषु सक्ताना'- मित्याद्युक्तं संसारावेशं प्राप्यापीत्यर्थः । रूपमेवार्जुन इति । 'इन्द्रो देवते'तिवल्लिङ्ग- मेदेपि विशेपणविशेप्यभावः ॥१॥ कृच्छ्रेणेत्यत्र । ननु भगवतो नित्यत्वव्यापकत्येऽनुभवन्तमर्जुनं प्रति भगवतः परोक्षत्वाभावात् कथं तदुक्तिरित्यत आहुः स्वेच्छयेत्यादि । तथा च तदानीं तादृशेच्छया तथेत्यर्थः ॥ ३ ॥ यत्संश्रयादित्यत्र । गुणस्वभावभेदेनेति । गुणा इतरेतरसङ्कीर्णाः सचादयः स्वभावोर्जुनस्य प्रकृतिः ताभ्यां कृतो यो भेदो वैपम्यं तेनेत्यर्थः । चतुर्द- शस्यार्थमाहुः तेनान्यस्य च सङ्घय इति । अन्यस्येति । तेनसः । चतुर्दशगतिमिति । चतुर्दशाकारम् । तेजसा मध्ये सर्वमिति । हियमाणेन तेनसा- पन्मध्यस्थं सर्वमेव हृतमित्यर्थः ॥ ७॥ १-१५-१२ यत्तेजसेत्यत्र । चरित्रमितीति । इति हेतोभिन्न प्रक्रम इत्यर्थः ॥१२॥ तत्रैवेत्यत्र । ननु पूर्वश्लोकवदुत्तरश्लोकानामपि यत्तदोपवन्धवतां सत्त्वाद- ·श्रीमद्भागवतमयमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः। स्मिन्नेव मध्यस्थे किमिति मोप उच्यत इत्याकाङ्क्षायामाहुः तमसे- त्यादि । गुणनिरूपणादिति । आजमीढपदेन मोक्षदाननिरूपणात् । तथा चैन हेतुद्वयात् परोक्षसं मोक्षदातृत्वं च वक्तुं मोपमाहेत्यर्थः । ब्रह्माण्डविग्रहत्वा. दिति । तथा च तेन रूपेणातिपरोक्षतया मोपहेतुत्वमित्यर्थः । तेजोपहरणेपोति । कार्यकारणोत्तर तेजोपहरणेपीत्यर्थः । एवं सर्वसम्मतपाठपाहत्य मध्ये मोपोक्तिः समर्थिताः । अतःपरं सिद्धान्तपक्षेण समर्थयन्ति वस्तुत इत्यादि । ननु गुणैः कार्यान्तरमपि जायत एवेति त्रयेणैव निरूपणं कुत इत्याकाङ्क्षायामाहुः लोकत्रयेत्यादि । नृदेवदैत्यात्मका ये लोकास्तज्जयस्यैवार्जुनेष्यमाणत्वादित्यर्थः । यत्तेजसेतिश्लोके दैत्यजयस्यास्पष्टत्वा तस्फुटीकर्तुमाहुः दैत्येत्यादि । अत्र दैत्पजय इत्यादौ सतम्यन्तः पाठः प्रतिभाति । तथा च तस्मिन्नेव निरूपणीयेपि अभीष्टेषु भोगस्य प्राधान्यात्स एव तत्र निरूपित इत्यर्थः। तर्हि तनिरूपणे किं मानमत आहुः अर्थादित्यादि । आसनार्द्धप्राप्तिरूपस्यार्थस्य देवारा• तिवधादेव जातत्वातनिरूपणेनार्थादेव निरूपितोपि देवलोकवृत्तान्तोपसंहारे तदनुवदनभ- गवत्कृतपश्चनयोः शेषतयाङ्गतयाग्रिमश्लोके निरूपितः। तथा चाग्रेनुवाद एव मानमित्यर्थः । ननु तथापि मध्ये चञ्चननिरूपणस्य तात्पर्यपाहुः दैत्यानामित्यादि । तत्प्राधान्या- दिति । वञ्चनप्राधान्यात् । तथा चेदानीं संहारकालत्वात्तत्र च ' अन्ने त्वधर्महरमन्युवशा- सुराद्या' इति वाक्येनासुराणामुपकरणरूपत्वादिदानीं तदनुगुणत्ववोधनाय तदुक्तिरि- त्यर्थः । नन्येवं सत्यग्रे भगवचरित्रनिरूपणस्य किं प्रयोजनम् , प्रश्नोत्तरस्य तावतैव जात- खादित्याकाड्यायामाहुः यदित्यादि । नात्यन्तपिति । आपाततः प्रतीयमानोपि तेषु श्लोकेषु सोत्यन्तं न सिध्यतीत्यर्थः । अनुग्रह उपकारः । अत्यन्तासिद्धौ गमकद्वयमाहुः भूभारेत्यादि । सिद्धमाहुः अत इति । यद्वान्धवेत्यादिपद्यत्रयस्यावतारकार्यवोधन- मात्रार्थत्वात् । नन्वेवं सति मध्ये एतेषां कि प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायां तत्चात्पर्य कारिका- भ्यामाहुः कारणमित्यादि । इतरसंहारस्यार्जुनद्वारा कारणं स्वयं तकरणं अर्जुनसंहारम- तिबन्धश्चतित्रयं भगवतस्तूष्णीकत्वेपि भगवत्कृतत्त्वमेपा ज्ञापयितुं कथ्यत इत्यर्थः । तदिति । स्वकृतत्वज्ञापनम् । एवं कथनस्य प्रयोजनमाहुः दोपेत्यादि । सिद्धमाहुः अत इत्यादि । अन्त:साधनं वलम्, वहिःसाधनं धन्वादिसामर्थ्यम्, तथा चैवमुपपत्तौ नेपां श्लोकानां विगीतत्वं युक्तमेवेत्यर्थः । सर्वसम्मतपक्षमाश्रित्याहुः तमोमिश्रेत्यादि । विगीतत्वा- भिप्रायेणाहुः हेतुत्वेनेत्यादि । एक्पग्रेपि । ॥ १३ ॥ यहान्धव इत्यत्र । कथं निवारितेत्यत आहुः तेनेत्यादि । निलीय गपननिरासे एकम्य तत्राशक्तत्वान्निवारितेत्ययः ॥ १४ ॥ सौत्य इत्यत्र । फलस्येति । आनन्दरूपस्य भगवतः । ततः स इति ।

·८७ श्रीमद्रोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । जीवः । प्राप्तत्वादिति । यथेष्टविनियोगे हेतुः ।अल्पमिति। अल्पं फलम् ॥१७॥ नर्माणीत्यत्र । अयथात्वादिति । अपुरुषार्थत्वादित्यर्थः । तत्रानकान्तिक मिति । स्मिते वशीकरणव्यभिचारम् । सम्बोधयतीति । वशीकरणाथै सम्बन्वित्वेन सम्बोधयति । सञल्पितत्वमिति । प्रतिवादिनयमात्रफ- लककयाया जल्पलेन तथेत्यर्थः ॥ १८॥ शय्येत्यत्र । प्रतिकार कृत इति । भगवता कृते । अन्ये इति । अर्जु. नकृताः । तस्यापीति । पितुरपीत्यर्थः ॥ १९ ।। सोहमित्यत्र । अस्य विचार इति । वक्ष्यमाणे कार्ये प्रतीकारस्य विचार इत्यर्थः । ततः पराणां कार्याणां का सम्भावनेत्यत आहुः प्रियस्ये. त्यादि । यथा सारथ्यमित्यर्थः । स्वनिष्ठाः कार्याभावहेतवविविधभग- बदाहित्यानि भगवनिष्ठकार्याभावहेतुः सुहृत्वाभावः ॥ २० ॥ तदै धनुरित्यत्र । प्राप्ताप्राप्तविवेकेनेति । कार्यनिष्पत्तिकारणत्वेन किं प्राप्त किं वानासमिति विचारेण । इदानी स्वित्यादिव्यतिरेकदशायांतु तद्ध- नुरादिकमाधारत्वेन ईशाधारत्वेन हेतुना अन्यथासिद्धं तत्स्वरूपस्य सात-त्र्येणान्वयव्यतिरेकाभावादीशवक्त्यैव तद्रहणात्स्वरूपतो जयाकारणत्वेन सिद्धमि- त्यर्थः । तदभावो वेति । स्वरूपाभाव एव वा असत्चमित्यर्थः । फलसाधकस्य तद्रूपत्वेमा- नमाहुः तत एवेत्यादि । स्थित इतीति । अवशिष्ट इति हेतोरित्यर्थः । विनियुक्त इति । धनुरादिविनियुक्तः । कुहक इति । सकपटः । फलवैफल्यमित्यादि । परियहरक्षाभा- पेनाराधनवैयथ्य साध्यवैफल्य रक्षायी साधनवैफल्य घन्वादिवैयर्थ्यम् ॥ २१ ॥ राजनित्यत्र । द्वितीय इति । स्वास्वास्थ्ये । प्रथमस्येति । सर्वम- नस्य । निश्चीयत इति । अनापि निश्चीयते ॥ २२॥ देशकालेत्यत्र । भगवदीयत्वादिति । वाक्यानां भगवदीयवान् । भगवान् हि अन्यत्करोत्यन्यत्सम्पद्यते तथा वाक्यान्यपीत्यर्थः । अत्र तूष्णी- म्भावः कण्ठतोनुक्तोपि अग्रे चिन्तनोच्यार्थवलादेव पूर्ववाक्यशेप- एवमित्यत्र स्वभायन एव ज्ञानरूपत्वमिति । 'युद्धिर्विज्ञानरूपि- णीति वाक्याद्विशिष्टतानसमानाकारत्वम् ॥ २८॥ वासुदेवायीत्यत्र । भगवत्स्वरूपयोरिति । जीवपरमात्मनोरित्यर्थः । जीव- १.९५.२२२४ सेनारगन्तव्यः ॥ २७॥ १-१५-२८ ·श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धमुबोधिनीमकाशः। भगवत्स्वायोरिति वा पाठः प्रतिभाति । सोर्जुनो जात इति । १.१५.२९३० 'वलक्षो धरलोर्जुन शुद्धो जात इत्यर्थः । विक्षणावस्थायीति । मतान्तरानुसारेण पूर्वपक्षतयोक्तम् । मूले ज्ञानस्य रुद्धत्वकयनेन चिरकालस्थायित्वस्यैवाभि- प्रेतत्वात् । ज्ञानतिरोभावं दूरीकृतवानिति । पुनः प्राप्तिस्वरूपव्याख्यानाचेति ज्ञेयम् ॥२९॥ विशोक इत्यत्र । तत इति । ज्ञानानुसन्धानानन्तरम् । अन्तःप्रवेशेनेति । सर्वान्तःमवेशेन । असम्भव इति । न विद्यते संशयानां सम्भवोय- स्मिन्निति सप्तम्यर्थे बहुव्रीहिः। न पुनरुद्गम इति । तात्पर्यार्थः।।३१॥ यधाहरदित्यत्र । आमासे | आत्मत्यादिति । नियन्तवादित्यर्थः । न दोष- भाव इति । अत्र न दोप इत्येव पाठः प्रतिभाति । विजहाविति । १-१५-३४ तथा च कार्य निर्वृत्ते प्रयोजनाभावादेवं कुनमित्यर्थः । इयमिति । भूभारभूततनुस्तद्वर्तितनुश्चेति ट्यम् । अत्र तयोस्तन्योः सत्यत्वम् , कण्टकदृष्टान्ताद्वयोः साम्यकथनाच । अनित्यत्वं परम् ॥ ३४ ॥ यथेत्यत्र । एवमिदमपीति । तथा च भूभारक्षपणाथै यो मर्यवेशस्तमपीत्यर्थः । अत्र स्लेवरस्यावस्तुत्वम् , त्यत्तरि नष्टान्तात् । 'कृष्णो हत्यक्तदे- होपि त्यक्तदेहस्य देवत् । आत्मानं दर्शयामास स्वरूपसदृशाकृति'मिति ब्रह्माण्डवाक्याच ज्ञेयम् ।। ३५॥ यदा मुकुन्द इत्यत्र । निर्गमनस्यैव गरणले हेतुः तदतिरिक्तेत्यादि । प्रत्यन्तस्य गन्तव्यपदेनान्वयः । सर्वेषु युगेपु कालत्वाविशेषेपि कलि- धर्माणामेव मोक्षवाधकत्वम् , तथा सर्वेषु देशेषु देशवाविशेषेपि देशवि- शेपस्य कुतस्तद्व्याप्तिराहित्यं येन युधिष्ठिरस्य तत्र गमने बुद्धिरित्याकालायां व्याख्येय- श्लोकद्वयस्य तात्पर्यमाहुः कलिरित्यादि । 'वं कालमत्र' इत्युक्तो 'मले शुद्धिर्न विद्यते' इति ब्रह्मवैवर्तीयकाशीमाहात्म्ये कलिं प्रति ब्रह्मणो वाक्यात् । कलिः कालमलम् , अतो मलस्वरूपाद्विशेषात्तद्धर्माणां मोक्षायकत्रमितिभावः। कालस्य सर्वोपादानला सर्व कालस्तैन मृले स्य सर्वत्र व्याप्सिसम्भपि स्वामी 'कालस्वामी तु माधवः कालोपादेयाधतो यस्मादेशान्निवर्तते तिरोहितो भवति, तत्र तस्मिन् देशे निकृष्टता । तत्र दृष्टान्तः वहा विवेति । यथा निटते वह्नौ पार्थिवस्य भस्मतया निकृष्टता, भस्मनोग्निपुरीपत्वात् । 'अनर्भस्मास्यग्नेः पुरीपमसीति' श्रुतेः । तर्हि देशान्तरस्य कथं शुद्धत्वम् , तबाहुः दारा: वित्यादि । तदन्तद्रेः सत्येन न तथा निकृष्टता, एवं देशान्तरन्तर्भगवतः सत्त्वेन न निकृष्टत्त्वम् । अतो देशान्तर्गतियुधिष्ठिरस्य मता युद्धावारूढत्यर्थः । दाराविति पुल्लि- १ मरीति पाठः।

·प्रयोगानुपपत्तिमाशय तदुपपत्यर्थमाहुः पनिमित्यादि । अनुवादानगीकारे दोपमाहुः पतित्वेत्यादि। अनुशासनाभावेन द्वितीयायाधतुर्थ्यर्थे लसणाद्धातोद्विकर्मफत्वकल्पना च दिनत्र सन्यासारम्भे सिद्ध दुक्लादिप्यात्मीयतापि निराम्नति पुनर्निर्ममत्लोक्तेः किं स्पेश्वरक क्त्वात् किमिति कुतो वात्याग इत्यत आहुः भगवत्कृतेत्यादि । तदाजयेति । श्रीमद्गोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । इनिर्देशस्तु लिङ्गस्य लोकाश्रयत्वेनाशिष्यत्वात् । 'नित्यं शलाका स्त्रिया'मिति ज्ञापकात् । ननु भगवत्सत्यैव चेन्निकभावः, तहि भक्तत्वेन युधिष्ठिरेपि तत्सत्वान्निर्गमनमनर्थक- मित्याकाङ्कायामाहुः अग्निभावेपीत्यादि । यथारणौ वह्निसत्त्येपि काप्टेन मथनद्वारा काशनात् स(अग्निः) साध्या, तथात्र भगवत्सत्त्येपि देशान्तरगत्या स प्रकाश्य इति हेतोर्यु- पिष्ठिरस्य गपननिश्चय इत्यर्थः । ननु भगवतो व्यापकत्वात्पूर्वोक्तं सर्वमसम्भवीत्यत आहुः यद्यपीत्यादि । केचिदत्र 'स्वतन्या सहमही जहाविति व्याकुर्वते, तड्पयन्ति भूमी- त्यादि । तथा चैवं व्याख्याने जहाविति त्यागवाचकपदे विध्यनुवादवैरूप्यापत्तिः । सा ह्यस्यानुपपद्यमानत्वात् तृतीयाया अप्यसम्भव इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ युधिष्ठिर इत्यत्र । स वित्यादि । युधिष्ठिरे ज्ञानाविकासमन्ता कलियुधिष्ठिरा- १-१५-३७ दीन् पाण्डवानपि भगवत्कृपानवलोकितान् मन्यत इत्यर्थः ॥ ३७॥ सः स्वपौत्रमित्यत्र । नीवीपदसचितार्थमाहः अन्ये त्वित्यादि । स्त्रिया कृतेन चरणसंवाहनादिना एकदेशे भुज्यमाने वखरहिताया अपि स्त्रीयः पतित्वं स्वस्मिन् मन्यन्त इति योजना । वस्त्ररहिता इत्यत्र वस्त्ररहिताया इति पष्टयन्तः पाठः प्रतिभाति । पिचो किकत्वाभायेन स्वपौत्रं पतिमभ्यपिञ्चदिति विसृज्येत्यत्र । अशास्त्रत्वादिति । न विद्यते शास्त्रमस्मिन्नित्यशास्त्रं तथात्वा- १-१५-४० दशास्त्रीयत्वादित्यर्थः । ननु शेपाभ्यनुज्ञानहीकारे चीरवासस्त्वोक्ति- विरोत्स्यत इत्यतः आहु चीरेत्यादि । तत्परित्यागतुल्यत्वेन वस्त्रपरि- त्यागानुस्सत्येन वस्त्रपरित्यागापनामिति न विरोध इत्यर्थः । ननु माजापत्येष्टिकथना- आहुः परित्यागेत्यादि । नन्वहन्तात्यागकथनस्य किं प्रयोजनमत आएः मध्य इति । अहन्तामध्ये । ननु ब्रह्मवादे ‘मतः स्मृतिनिमपोहनं चेति वाफ्यादध्यास- 'वाचं यच्छ मनो या प्राणान् यन्द्रियाणि च । आत्मानमात्मना यन्छ न भूयः यसेवने'इत्यादिरूपया ॥ ४० ॥ वाचमित्पर । नवस्वाशयाच्यासपरित्यागः, तथापि तनिटस्यय देहादिलये भार. १-१५-१ नीये देवस्यान्नमयत्वा'दने प्रलीयते मय'मित्येकादशोक्तमकारण लयो भावनीयः । अथ सानिकत्वाधज्ञापश्यस्त्वम्, तदा 'श्रोनादीनीन्द्रि- स्यादित्यर्थः ॥ ३९॥ प्रयोजनमत .

·श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः। याण्यन्ये संयमाग्निषु जुति'इत्यादिगीतोक्तमकारेषु केनचित्मकारेण होतव्य किमित्ययं वागादिहोममकार इत्याकालायां साग्नित्वेन द्वितीयस्यावश्यकत्येपि गीतायां नानाप्रकारक- थनात्तेषु नियम्यस्य नियामके होमः सर्वत्र सिद्धयतीति प्रकारान् वैकल्पिकत्वादनादस्य सिद्धमादाय यथास्थञ्चिद्धोमेप्याज्ञासिद्धिरित्याशयेनाहः तत्रापीत्यादि । सम्पादित मिति । यस्य यत्सम्बन्धित्वं सम्पादितम् । तदाहेति । तस्माद्धेतोरेतं क्रममाहेत्यर्थः । सम्बन्धं प्रमाणेन स्फुटीकुर्वन्ति बागित्यादि । तथा च तस्यां हुतायां निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपाय इति शरीरसम्बन्धोप्यपेष्यतीति तदर्थ तथेत्यर्थः । वाचो मन:- सम्बन्धित्वायाहुः मनस इत्यादि । ननु देवपत्नीकथनमस्तावे 'वाम्बायो'रिति श्रावणा- स्कथं मनोभार्यात्वमित्यत आहुः प्राकृती हि सेति । यतो हेतोः सात्र हूयमाना पाकृती तेन मनोभार्या वैदिकीतोतिरिक्तेत्यर्थः । नन्वत्राहुतिरूपा स्ववक्तव्या वाक् स्वश्रोतव्या परस्य वाग्मा देवनारूपा वा । आये यद्धवागित्यग्रिमवैयापत्तिः, द्वितीयतृतीययोस्तु सनियमाप्तम्भवेनाहुतित्वासम्भव इति शङ्कायां तां निश्चेतुं व्यवच्छिन्दन्ति आत्मन- इत्यादि । तयेत्याहुतिरूपया । नेति । नाहुतित्वेन । भगवत्कर्वकाध्यासपक्षेऽयमेव होपप्रकार आवश्यक इत्यत्र वीजमाहुः ईश्वरेत्यादि । हि यतो हेतोः ईश्वरकर्तृकेध्यासे आक्षया निवर्तनीयेऽधीने लयो मुख्यः, अधिक इनः अधीनः निरङ्कुशेश्वर इति यावत् । तस्मिन् लयो मुख्यस्तरसायुज्यसम्पादकः । अतोयं प्रकार आवश्यक इत्यर्थः । स त्वाहत्य न भवतीति क्रमस्यावश्यकत्ये यस्य यनियतत्वं तदाहुः तत्रेत्यादि । मनोधीनत्वं मनो नियम्पत्वम् । अभिमानिनीति । सगर्वा प्रजापतेरिवेति । इदमुपाख्यानं 'प्रजापते आशया वै श्राम्पसी'नि श्रुतौ प्रायोस्ति । एतेन दृष्टान्तेन तस्या आहूतिस पादने तन्निवृत्ते प्रमाणमुक्तम् । सिद्धमाहु तथेत्यादि । निवर्तयिष्यत इति । भग- वता निवर्तनीया । तथा चास्याहुतित्वे तत्सम्बन्धेन सर्वा एव वाच आहुतिभावं प्राप्य नित्ता भविष्यन्तीत्यर्थः । वाचः स्वनियामाधीनत्वं तन्नियापके मनसि तथात्वमति- दिशन्ति तथेत्यादि । हेतुमुखेन तत्र प्रमाणमाहुः तदतागतिभ्यामिति । स यया शकुनिः सूत्रेण मारो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपश्रयते, एवमेव खल सौम्य मनो दिशं दिशं पतित्वायत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपश्रयते, प्राणवन्धनं हि सौम्य मन' इतिच्छान्दोग्यश्रुतौ मनोगतागतिभ्यां मनसः प्राणाधीनत्वनिरूपणादि. त्यर्थः । विपरीतमुद्भाव्य समादधौ यद्यपीत्यादि । अग्र इति । निरोधानन्तरम् । मनु तथा सति तौल्यादाहुतिक्रमस्य वैकसिमवापत्तिरित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः तन्निरोधेनेत्यादि । माणनिरोधेनेत्यर्थः । तथापि दोपतावस्थ्यमिति फलपुरोन स्मृति- भपाणत्वेनाः तथाचेन्यादि । तथा चेति । चोवधारणे । प्राणनिरोधेन मनोनिरोप ·। श्रीमद्गोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । ९१ एव देहसम्बन्धापगमः । अत एवेति । प्राणनिरोधेन देहसम्बन्धापगमादेव । तन्मूल- त्वकथनमिति । मनोमूलकत्वकथनम् । तथा च फलमेवास्य प्राणाधीनत्वगमकम् , अतो मनसः प्राणनिरोधकरणत्वम्, न प्राणस्य मनोधीनत्वप्रयोजकमित्यर्थः । नन्वत्रेश्वरे होमस्योपक्रान्तत्वादेतस्मिन् वददृष्टावस्मिन् होमकथनं विरोत्स्यत इत्याशङ्कायामाहु: होमेत्यादि । प्रकृतस्येति । युधिष्ठिरदेहादेः । तथात्वसम्पादनार्थमिति । मुक्ति- साधनाधिकारसम्पादनार्थम् । पूजायामित्यादि । ययैकादशे 'एवं जीवकलां ध्याय- वादान्ते सिद्धभाविताम् । तयात्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मयः' इत्यादौ पूजा- योग्यत्वार्थ भावनया केवलचिदात्मकदेहनिर्माणवदित्यर्थः । माणस्यापानाधीनत्वं स्फुटी- कुर्वन्ति प्रयत्नेनेत्यादि । वायुनेति । तस्य वायुना । अत्रापि 'प्राणो वै ग्रहः सोपानेना- तिग्रहेण गृहीतोऽपानेन हि गन्धान जिघ्रतिः इति श्रुतिरनुसन्धेया । ननु प्रमाणस्यानुप- सम्भात् मृत्योः कथमपाननियामकत्वमित्यत आहुः मृत्युनेत्यादि । 'स ऊर्य क्रियत' इति अपानः प्राणकर्षणायोमिप्यते । प्राणेऽपानाधीनतायाः साहजिकत्वं बोधयितुं योगिविशेषाणां मतमनूध परिहरन्ति केचनेत्यादि । तत्रेति । दुर्गतिस्थले । अत्रै. वेति । स्वनियामके । तस्मान्न दुर्गतिरित्यर्थः । स मृत्युः को वेत्यपेक्षायामाहुः अग- नयेत्यादि । तस्य क पवाधीनत्वमित्यत आहः स सर्वेत्यादि । तत्र निरुहा. विति । देहे निरुद्धौ । तस्य नियामकानीति । मृत्योर्नियामकानि । नियनन्तीति । प्रति- वनन्ति । अत इति । भक्षणपोपणयोरभावात् । नन्वेवं पञ्चभूताधीने मृत्यौ तस्य पञ्चसु होमो युक्तः, न पञ्चत्वे, अत्र दृष्टं यन्मृत्युनियामकत्वम् , तत्कस्य धर्म इति विम- ऽत्र होममाहुः एवमित्यादि । प्राप्ताप्राप्त विवेकनेति । तस्य संख्यात्वेन. मृत्युनिया- मकवायोगादित्याकांक्षायां तस्वरूपनिश्चायनपूर्वकं तदुपसेचनश्रुत्या भगवत माप्तम्, भूतानां तु प्रमाणभावेन न प्राप्तमिति तद्विवेकन । भगवत्कार्यत्वादिति । त्पन्लोपे पञ्चमी । भावना निश्चित्य । तत्पदिष्टयेति । तादृशव्यवहारनिया- मकसंख्यारूपेग प्रविष्टस्य । एवं मृत्युहोमपर्यन्तं व्याख्यायाग्रिमश्लोक व्याकर्तुमति- दिन्ति एवं तत्रापीति । एवं नियामक नियम्यलयभावनया, तत्रापि त्रित्वे तन्नि- पम्यस्य पञ्चलस्य होमार्थे निर्णयेपि प्राप्ताप्राप्तविवेकरूया युक्तिय शब्देन समुचीयत इति शेषः । सा कथगित्याकांक्षायां तां युक्ति स्फुटीकुर्वन्ति स्वत इत्यादि । पञ्चाना- ऋमत उत्तचेस्ततः पूर्व स्वत एव सहसा भगवतः पञ्चत्वाभावात् तनियामकः पूर्वोत्र- । स च विचार्यमाणखिवं प्राप्तो भगवानेव पर्यवस्यति, तत्कयमित्याकां- क्षायां भूतोत्पत्तेः पूर्व द्विपदातिक्रमस्यैव, द्वे च ते पदे च द्विपदे गरुडकाली तयोरति "च्या स्वकाललक्ष्मीमिनित्वं प्राप्त स्तगहमतिभिवां त्रित्वं प्राप्तो विवेकन पञ्चभूतानियामकन्या . विवक्तव्यः अपस्यत्र शक्यत्वात् सुकरवान् सात ..वि ·. ९२ श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः। अमित्वं भाप्त इत्यर्थः । अग्नि व्युत्पाद्य होपमाहुः तदेवमित्यादि । तचैकत्ये नित्वहोमं व्याकुर्वन्ति तत्रापीत्यादि । प्रकृतिस्वरूपे इति । तदात्मना ए भगवतीत्यर्थः । 'सर्वमात्मन्यजुहवी तित्यनेनोक्तमेकत्वहोम व्याकुर्वन्ति सा ही शेष स्फुटम् । अथवेत्यादि । अस्मिन् पक्षे एकत्वस्थात्मपदवाच्येऽक्षरे होमः । पुरुपयोस्तुल्ययलत्वेनै कस्मिन् नियामकताया अशक्यवचनत्वात् । एवं'.पक्षद्वयेपि हुतयः, नवैवाग्मयः । तदिदमभिप्रेत्याहुः एवं भगवत्यादि ॥ ४२ ॥ चीरवासा इत्यत्र । अतः परपित्यादि । अतः परं एवं प्रकारेण देहपति- दिना जातायाः परममुक्तेरनन्तरं यदि 'अक्षरथिया'मिति , १-१५-४३ न्यायेन भगवदिच्छया अस्य युधिष्ठरस्य देह उत्पद्यते, तदा पा, ब्राझो वा चिदात्मको वा भगवत्सेवार्थमुत्पस्यत इत्यर्थः । वीजस्येति । संसरणा, पाणादेः। एतादृशस्येति । वीजादिरहितस्य । एतदपरित्याग इति । देहापरिद नौकोत्तारणवदिति । नौकात्यागवत् । अनवेक्षमाण इत्यत्र । नन्येवं देहायध्यासाभाये 'निरगा'दित्यनेनोक्तस्य गम् कथं सिद्धिरित्यत आहुः दग्धेत्यादि । दम्ये पटे पटवजातिवदा मानेपि संस्काररूपो गुणस्तिष्ठति, तेन सिद्धिरित्यर्थः । ते साधुकृत्येत्यत्र । अस्तीति। 'यत्कर्मभिर्यचपसे त्यादिवाक्या, भक्तिश्च पञ्चम इति । तैरनुभूत इति शेपः ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ १-१५-४७ तद्ध्यानेत्यत्र तेनेति । बहिर्निर्गमनेन ॥ ४७ ॥ १-१५-८ अवापुरित्यत्र । प्रत्येकमगमने हेतुरिति । आचारराहित्यमन्तः णदोपश्चेति द्वयं प्रत्येक तथेत्यर्थः ॥ ४८ ॥ इति श्रीप्रथमस्कन्धसुवोधिनीप्रकाशे पञ्चदशाध्यायविवरणम् ॥ १५ ॥ अथ पोडशाध्यायविवरणम्। पोडशाध्यायं विवरिपवः सङ्गतिं वक्तुं पूर्वाध्यायत्रयार्थमनुवदन्ति मुक्ति त्यादि । पूर्वमिति । पूर्वाङ्गत्वात्पूर्वमित्यर्थः । पितृहेतुत इति । पितृभ्यो हेतुभ्यः । । पारलौकिकयन्यस्येत्यनेनान्नेति । प्रस्तुताध्यायत्रयामाहा पहिकेत्यादि । अधुने त्यस्मिन प्रकरणे। तेनोभयोः प्रकणरयोरेककार्यस्य सङ्गतिरित्यर्थः। अवाध्यायद्वषप्रयो नमाहुः अधिकारेत्यादि । निवार्यत इति । यो निवार्यते । अतो दैविध्यादध्याय दयपत्रेत्यर्थः । अवान्तरार्यानस्याध्यायस्याहुः प्रधममित्यादि । पनवेदिति ! यद्भरता दिक रानवादयेत् , सामान्येन तनिरूप्यते । अश्वमेवादिकं तु विशेषत इत्पर्यः ~ ·३ अमृतमिच्यतामिति । एतेन मूले मत्पानामृतमिच्छनामिन्पन मादमृत. रसम्भवात्पमान्तरमाहुः पूर्वण चेनि । उक्तयोननयोर्मध्ये पूर्वव मापी- श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः। विशेषतो निरूपणप्रयोजनमाहुः अन्यथेत्यादि । विविध इति । लौकिको वैदिक्व । पूर्वपक्षे न्यूनत्वं लौकिको दोषः । अयाज्ञिकत्वं च वैदिक इति । आधिदैविकरक्षायाः किं प्रयोजनमत आहुः स्थापित इत्यादि । धर्म इति शेपः । मूलदोपादिति । काले धर्मः क्रियत इति तस्य मूलं सालस्तदोपात् । शेपं स्फुटम् ॥ १॥ स उत्तरस्येत्यत्र । 'मातुलस्येव योपेति वाक्यस्य विधायको, समानयोग- क्षेमत्वाद्धन्वन्नित्यादीनामपि विधायकत्वापत्तिः, तया च सति प्रत्यक्ष- १-१६-२ श्रुत्यैव सर्वनिर्वाहान्नित्यानुमेयश्रुत्यङ्गीकारो व्यासादीनां मुधैव स्यादि- त्यत आहुः अन इत्यादि । तथा च यत्र स्मातः प्रतिषेधः, तन लोरिकपरत्वेन श्रुत्याशयो व्यवस्थाप्यः । कुमारशिखाधारणवत्तत्रापि विधेरुन्नेतुं शक्यत्वात् । अन्यथो- मयोर्निरवकाशनान्यवरवाधापत्तिः । यत्त भाडाः। मातुलकन्यापरिणयस्य केवलशि- टाचारमूलकत्वं स्मृतिपादपश्चपाधिकरणद्वितीयवर्णक व्यवस्थापयन्ति । तदेवेन प्रत्युक्तं ज्ञेयम् । दूरतोपि श्रुत्याश्रयाभारे केवलस्य दुर्योधनाद्याचारबद्धान्तावारत्वेनामामाण्या- च्छिष्टानादरणीयतापतेः । अतः श्येनादिवत्तकरणमिति युक्तमुत्पश्यामः । नाम्ने. त्यादि । इराया मुख्यासु द्वादशभगवउत्तिषु श्रिया पुष्टयेति वाक्ये गणनाचद्वत्वेन वयेत्यर्थः । श्रुताविति । 'इरावती धेनुमती दि भूतम्यवसिनी मन यशस्यै व्यस्कना- द्रोदसी विष्णुरेत' इति श्रुतौ ॥ २ ॥ आजहारेत्यत्र । पूर्ववदिति । जातकोतकालगुणवशात् । अनेनेति । परी- क्षिता । ननु पूर्वतन्त्र देवताया मन्त्रमयत्वमतिपादनात् कथमक्षिगो- चालमित्यत आहुः हविरित्यादि । क्रियमाणा इति । मन्त्रमयसेन क्रियमाणाः । तयाचोत्तरतन्त्र देवताविग्रहाधिकरणे तस्या विग्रहस्थापनात्पूर्वतन्त्र मध्यमा- धिकारिपरम् । अतो न विरोध इत्ययः ॥ ३ ॥ १-१६-४ मिजग्राहेत्यत्र । पापाधिष्टातृत्वादिति । क्लेस्तयानात् ॥४॥ कस्य हेतोरित्या । समुचयमनीतिरिति । यथा ग्रामणाः शूद्राः मोशनीया इत्यादौ तथेत्यर्थः । अशरपत्वं विटण्यन्ति विग्रहेत्यादि । तदिशे- पणत्वेनेति । फलिविशेषणत्वेन ॥५॥ किमन्यरित्या । उभयस्योभयं प्रतियोगीति । उक्तालारद्वयं भगवचन- १-१६-६ ताययोः मतिाग्नया योगिविरुदत्सेन सम्बन्धीत्यर्थः ॥ ६ ॥ मिति पाठः मुनरोधिन्यां प्रनिमाति । उकयोजनायामपटायादा १-२६-३ ·श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः। यसी उत्तर श्लोकानां स्वारस्यादिति ज्ञापयितुमग्रिमं व्याकुर्वन्ति सहस्रेत्यादि । निश्चय इति । 'विश्वसृजः प्रथमा' इत्यत्र हिरण्मयशकुनिरूपब्रह्मपादुर्भावधावणात् तथे- त्यर्थः । स इति । मृत्युः । ननु यज्ञे मृत्युमागः को वा सर्वहविषां तत्तदेव सत्त्वेन तत्र मृत्योरप्रवेशात् कचित्सवेशेप्यसार्वत्रिकत्वादित्याशङ्कायामाहुः अवस्थाभेदेनेति । तथा च नीयमानावस्थानां पशूनां तद्भागवान पशुपागे तत्प्रवेशाचधेत्यर्थः । यामान्तरेपि प्रवेशायाहुः रौद्रमित्यादि । तथा च घृतस्य सर्वयागेषु सत्त्वान्मृत्यो रुद्रावस्थया घृतस्य गोनिष्ठत्वावस्थया च यागमात्रे तस्य तथात्वमित्यर्थः । शामित्र इतिवक्तव्ये यसर्मपद. मधिकमुक्तं तत्तात्पर्यमाहुः तत्रेत्यादि । इह भगवानाहूतः । शामित्रकर्मणि मृत्युराहतः । इत्युभयाहानपक्षमङ्गीकृत्याहुः अर्थमित्यादि । अर्थ निश्चित्येति । भाविनमर्थ निश्चित् । न कश्चिदित्यत्र । स्वापकीर्तिनिवारणार्थमिति । अत्र प्रथमश्रुतावागुरणमुक्तम् । तयोद्यमनम् । 'सर्वे सर्वाभ्य एव देवताभ्य सर्वेभ्यः पृष्ठेभ्य आत्मा नमागुरतेयाः सत्रायागुरत इति सर्वाभ्य इत्यादौ चतुर्थी'। तथा चोक्तसर्वार्थमात्मानमुद्यमयतीत्यतोपकीर्तिः । द्वितीयस्यां तु 'सर्वासां वा एते प्रजानां पाणैरासते ये सत्रमासते तस्मात्पृच्छति किमेते सत्रिग'इति स्फुटवापकीर्तिरिति तदर्थं तथेत्यर्थः । एवं विचारितमित्यग्रिमेण अस्याप्यन्वयः ॥८॥ १-६-९ मन्दस्येत्यत्र । सामर्थ्य मिति । मृत्युनिवारणसामर्थ्यम् ॥९॥ १-१६-१० यदेत्यत्र । कलिनिग्रहस्येति । कथ्यमानस्य तस्येत्यर्थः ॥१०॥ १-१६-१० यदापरीक्षिदित्यत्र । कलिमयेशकथनादुक्तमेव । १-१६-१७ तस्यैवमित्यत्र । उक्तमेवेति । धर्म इत्यत्र । प्रवृत्ताविति । पृथिवीधर्मयोर्विशेषणम् । छायापदस्यातपाभावार्थ- कत्वपभिप्रेत्य प्रकारान्तरेण वैवर्ण्यमाहुः चरण इत्यादि । वत्सरहिताया १-१६-१८ गोः पित्रुपयोगित्वं 'पितृभ्योऽग्निष्वातेभ्योभिवान्याय दुग्धे मन्य'मिति तद्धविर्योधकश्रुत्या ज्ञेयम् । अभिवान्या मृतवत्सा । मन्या सक्तः । व्याख्यातमिति । पित्रुपयोगिकयनेनाभिवान्यात्ववोधनादेवोक्तार्थम् ।। १-२६-२६ सत्यमित्यत्र। शोके हचेति । इदानींतनशोके प्राथमिकहर्षे चेत्यर्थः॥ ब्रामादय इत्यत्र । सर्वसाधारण्येन सर्वशोकहेतुभूतयोर्भगवद्राहित्य- १-१६-३२ कलीक्षितयोः कयनेन प्रश्नोत्तरपूर्ती ब्रह्मादय इत्यादिकथनस्य प्रयो- जनमाहुः अलमित्यादि । सत्रोक्तगुणवद्भगवद्राहित्यस्य शोरुपयोजकत्वात्ते गुणाः सहमा इति मूलगन्यानुरोधाद्वक्तव्यमिति तदायाय मतान्तरं दूपयितुमुपक्षिपन्ति अन केचिदिति । मायावादिनः । तदीयत्वे गुणत्यमेव भज्यतेति । तपसः प्रलायकत्येन स्वातन्त्र्पस्य तमोगुणत्वात् कौशलादीनां रजोगुणत्वादजस्तमसोध हेयत्येन तेषां गुणव- ·अपेक्षायां तत्र तोरवश्यवाच्यत्वेन गुणानां तथात्वाङ्गीकारे स्वभाववादापत्या तदोपताद- विचारे भगवति तत्सम्बन्धकल्पनमसङ्गतमित्यर्थः । ननु भेदवादमङ्गीकृत्य सत्चादीनां चेतनत्वं चाङ्गीकृत्य तत्सम्बन्धं च नित्यमङ्गीकृत्य स्वातन्त्र्यादीनां गुणधर्माणां भगवति . . श्रीमगोस्वामिश्रीमत्पुरुपोचमचरणविरचितः । मेव न स्यात्, विग्रहस्य साचिकत्वाङ्गीकारेपि तत्र तेषां प्रवेशालाभादपि तद्गुणत्वं न स्पादित्यर्थः । ब्रह्मत्वं वा भवेदिति । सत्चादीनामतत्त्वादेतेपामपि तथात्वापत्या तत्राभावेन निविशेपब्रह्मत्वमेव भगवतः स्यात् , नवीश्वरत्वमित्यर्थः । तेषां सदसदि- लक्षणत्वे तु 'न सत्तन्नासदुच्यत' इति गीतावाक्येन ब्रह्मणस्तथात्वात्तेपामपि ब्रह्मत्वं स्यात्, न तु गुणत्वमिति वार्थः । नन्येते गुणा भगवति नारोपिताः, किन्त्वागन्तुकाः, अतो निर्विशेषत्वाभावान ब्रह्मत्वम् , किन्वीश्वरत्वमिति चेत्, तबाहुः संयोगजत्व इत्यादि । तया च तथा चेत्तदाबसनारुण्यवद्भगवति प्रतीयमाना अपि ते गुणानामेव स्युन भगवत इत्यर्थः । ननु घृतद्वत्ववत्ते भगवत्युत्पद्यन्ते, न तु परञ्जयन्ति, अतो भगवदीया इति चेत् , तबाहुः उत्त्पत्तीत्यादि । न च नित्यपदस्य यावदवतारभावि- त्वमयों युक्तः, 'न प्ययन्ति स्म कहिचिदिति चतुर्यपादवैयपित्तेः । अतस्तद्विरोधो दुरुदर एवेत्यर्थः । ननु गुणसम्बन्धः सार्वदिक एवाङ्गीक्रियत इति न पूर्वोक्तो दोप इत्यत आहुः सगुण इत्यादि । सत्त्वादिगुणस्वरूपविचारेण दूपणान्तरमाहुः किश्चेत्यादि । अस्तु सगुणस्तथापि कानुपपत्तिर्यदर्थं भगवति सत्वादयः कल्प्यन्ते, निर्विशेषस्य जग- कर्तृत्वाययोगाच्छुत्युक्तानां तेपामसम्भव इति चेद्वाहम् , तर्हि तेषां सत्त्वादीनां सामर्थ्य विचारणीयम् , किमते तां परिहत्त शक्ता न वेति । तत्रायस्तु न सङ्गच्छते । तथाहि । ते जडाः किं ब्रह्मणि स्वत एव सम्बद्धाः, हेतुना वा। आये त्रयाणामन्योन्यमिथुनवृत्ति- सेन सम्बन्यस्याविशिष्टत्वायुगपत्कार्यत्रयापत्त्या सृष्टिमलयादिव्यवस्थाभङ्गप्रसङ्गः । अथ चखाद्रजः भासंसृज्यते, ततोन्यस्तत इतर इति गुणस्वभाव एव व्यवस्थापक इति चचाई सर्वमलायकवात्मवलं तमः कुतस्तूष्णीकं, वस्त्वभावादिति चेत् , तर्हि उत्पद्यमाना- नेव द्वितीयक्षणे ग्रसतु । अथ सत्येन प्रतिबन्धान तथेति चेत्, तहि सत्वस्यापि सर्वदा सत्चान्न जातु मलयोस्तु । अथान्योन्योपमर्दकत्वमपि वेषां स्वभाव इति सत्त्वोपमर्दासु- रेन मलय इति चेत्, तर्हि वैनाशिकमक्रियाया अनङ्गीकारात् ग्रस्यमानानां द्वितीयक्षण उत्पत्तिरस्तु । स्वभावस्यानपेतत्वात् हेत्वन्तरस्यानुपेतत्वाच । अतोऽवधिनियमभङ्गादा- कास्मिकवादान्तर्गतः स्वभाववादस्त्वसङ्गतः । अनीश्वरत्वापादकत्वा 'यतो वा इमानी'- त्यादिश्रुतिविरोधाच । अथ हेतुना सम्बद्धास्तहि सम्बन्धात्पूर्वमीश्वरस्याभावात्तस्य कार्य- स्वापत्तिः, साङ्ख्यमतापत्तिश्च । हेतुश्च क इत्यपि विचारणीयम् । काल इति चेत् , अद्वैत- हानिः । इच्छा चेत् , तदापि तथा । तत्रापि तस्याः क्रमानपेक्षायामव्यवस्थामसङ्गः । वस्थ्यम् । तेपामवस्तुत्वेनाङ्गीकारात्ततः कार्याभाये शून्यवादमसक्तिः । अतस्तेपां सामर्थ- ·. श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशा। नित्यत्वमङ्गीक्रियते इति चेत् , तबाहुः अथेत्यादि । प्रासङ्गिक परिहत्य प्रस्तुतमाहुः बहु तिथमित्यादि । विशेपेणात्मशोके को वा हेतुरित्याकाङ्क्षायामाहुः भगवत्यागस्येति । भगवत्कृतत्यागस्य । विचार्यत इति । स्वतस्त्यागे भगवतः स्वतन्त्रत्वादल्पः, स्वात्म- दोपेण त्यागे त्वधिक इति निश्चेतुं त्यागहेतुविचार्यत इत्यर्थः ॥ ३२ ।। सर्वानर्थायेत्यत्र । कर्मधारयः तदित्यादि । एकैन त्यक्तं ह्यन्योपेक्षत इति तेन ग्रहणे सर्वेऽनाः इत्यर्थः । हेत्वन्तरमाहुः संघातप्रवेशेनेति । व्युच्च- १-१६-३२ रणोत्तरमपि यावन्न सडातमवेशः, तावत् न तत्यागः, अतस्तेन सापे- सत्येऽपेक्षाया अनर्थमूलत्वात्तथेत्यर्थः । प्रकृते को वानर्थ इत्यत आहुः होनेत्यादि । हीनेन हीनस्य वापेक्षायां भगवदीयत्वरूपस्वरूपमेव नश्यतीति स एवानर्थ इत्यर्थः । अत इति । एतत्सर्वमवगत्य । समर्थेति । अन्यस्य हीनतानिवारणसमर्था । निर्वाहार्य घेति । चकारात् स्वस्य भगवदीयताया अपि निर्वाहार्यम् । कार्य कारणं चानुपदमत्रैव व्याख्यास्यते । अन्य इति । ब्रह्मादयः । तत्सेवकाः । भगवतः सेवकाः । सपत्नीति । समानभाग्या । अत एवमस्माकं सर्वेषां भगवदीयत्वाद्विवक्षितं वक्तुं सर्वत्यागमूचक भननरूपं तस्याः कृत्यमाहेत्यर्थः । तस्या इत्यादि । तस्याः स्वकार्य औदासीन्य वक्तुं प्रथमतः स उच्यते इत्यर्थः । कटाक्षपदेनेति । तद्वाचकापाङ्गपदेन । उच्यत इति । भावोद्गारिणान्तानां चतुर्णामभावे तादृशहटेरसम्भवादर्थवलेन समय॑ते । अत इति । एपां दुर्लभानां लक्ष्मीदृष्टया सिद्धिमवगत्य । तादृशा इति । लक्ष्मीकटाक्षमोक्षकामाः ।. उक्त्वेति । तत्रौदासीन्यवोधनायोत्या । जन्मस्थानमिति । 'पुनश्च पद्मादुद्भूता । आदित्योभूयदा हरिरिति विष्णुपुराणवाक्याजन्मस्थानम् । एतेन सिद्धमाहुः एता. वतेत्यादि । तत्त्वाय वेति ! भजत इति शेपः॥ तस्यैत्यत्र । भगवद्हणमिति । 'ततो विभूतिमित्युत्तरार्दै तच्छब्देन भगवद्भहणम् । तद्धमिति । सङ्घाते विद्यमानानामप्यमृताधिका- रार्थम् ॥ ३३॥ त्रीनित्यत्र । विशेष्यभूतलोकोक्तावपि पदसमभिव्याहारसूचितमयमाहुः अन्ये. पां च नित्ययुक्तानामिति । ते च ब्रह्मादयः सात्स्यिकादिभेदभिन्नाः भक्ताश्च शेयाः ॥ ३३ ॥ १-२६-३४ यो वा इत्यत्र । मूलभूतामिति । भगवत्कृते त्यागे मुख्यहेतुभूताम् ॥ इति श्रीप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे पोटशाध्यायविवरणम् ।। १६ ।। १-१६-३३ १-२६-३३ ·कस्त्वमित्यत्र । निश्चयभेदादिति । अद्विनत्वनिश्चयस्प पूर्ववाक्ये जातत्वेपि तद्वि- शेपनिश्चयस्य द्वितीयोक्तकर्मणा जातत्याचेन द्वितीय इत्यथैः । पूर्ववाक्यो- मा सौरभेयेत्या । एवं कथनमिति । अवस्थानुवादेनास्मासु दुष्टत्वमिवारोपय- १-१७-११ एपइत्पत्र । स्वकर्तृकहिंसाविषया इति । परीक्षिनक कतद्विषयाः। तकर्मणापि तस्य सम्भवादित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः अघीत्यादि । ९७ श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । 'अथ सप्तदशाध्यायविवरणम् । अथ सप्तदशाध्यायं विवरिपवोव्यायार्थस्य पूर्वमुक्तत्वेपि विशेपेणावान्तरा. र्यान् वोधयितुं पुनराहुः ततः सप्तदशे इत्यादि । विद इति । तत्स्वरूपज्ञातू राज्ञः सकाशात् । प्रथमं सान्त्वननिरूपणतात्पर्यमाहुः प्रथममित्यादि । विचारत इति । अयमधर्मवन्धुरतस्तादृशान्येव स्थानान्यस्य देयानि, अन्यथान्यस्याप्यधर्मस्थानत्वापत्त्या महानेवानर्थ इति विचार्य धर्मवाक्यतात्पर्यमाहुः विवेकस्थापनायेति । नानावाक्य- कृतो यो विमोइस्तनिवारको योधिकारिवियेफस्तत्स्थापनाय | तस्यापि प्रयोजनं हि यतो हेतोः ततः विवेकादस्य राज्ञः सर्वसामर्थ्यसम्बन्धः । आधिदैविकं ज्ञातुं सामर्थ्य- सत्ता बोध्यत इत्यर्थः । तस्यापि प्रयोजनम् , अग्रिमाध्यायेद्भुतं वैराग्यं वक्तुं तदुपो. । दातता । एतेनाग्रिमसङ्गतिरुक्ता । मूर्तीभूता इत्यादि । अलौकिकसामर्थ्यमवगन्तुं प्रत्यक्षा जाता इति शेषः । ज्ञानानन्तरं धर्मप्रचारसामर्थ्य बोधयितुं प्रतिसन्धानकथेत्या- शयेनाहुः सन्धानमित्यादि । तेन हेतुनास्य धर्मस्य स्वयं स्वत एवाश्वासनं कृतम् , भूमेस्तु शोकस्य हेतूनां निवारणात् परम्परयेत्यर्थः ॥ वृषमित्यत्र । तत्र प्रत्यहं याह्यक्षय इति । पञ्चाङ्गवैकल्ये वाह्यस्य धर्मस्य क्षयः सूचित इत्यर्थः । तदुपपादयन्ति कर्मेत्यादि । कर्मक्षय उक्त इति । मूत्रणस्य विसर्गरूपत्वात् कर्मेन्द्रियसाध्यत्वाच्च बाह्यस्याचारादिरूप- कर्मणः क्षय उक्त इत्यर्थः । इवेत्यनुकरणादिति । इवपदबोधितादनुकरणात् । दम्भेन करणमिवपदेन वोध्यते इति वाह्यधर्मस्य क्रियारूपस्य क्षय उक्त इत्यर्थः । रोग सूचित इति । तथा च दुष्कर्मभोगसूचनात् । तेनापि वाह्यधर्मक्षय उक्त इत्यर्थः । चञ्चला भव. तीति । तेन फलानुपयोगात् क्षयस्तस्योक्त इत्यर्थः । सीदन्तमित्यस्यार्थमाहुः जाड्येन वेपन्तमिति । इत्येव सम्बन्ध इति । पूर्वश्लोकोक्तक्रिययैव सम्बन्धः, नतु पच्छ । त्युत्तरश्लोकोक्तया तत्र मारणोद्योगस्यैव दर्शनादये कलि प्रत्येव पूर्व प्रश्नाचेत्यर्थः । १-१७-२ १-१७-५ द्वितीयस्याभासे । तथापीति । एवं प्रश्नोत्तरमपि ॥ १-१७-९ स्कथनम् ॥

·श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धमुबोधिनीप्रकाशः। आख्याहीत्यत्र । एतस्य शिक्षार्थ दण्डकरणपक्षेपीति । अयं शूद्रो कृपस्य शिक्षायै दण्डं कृतवानिति पक्षेपि । तथापीति । वैरूप्यकरणे । वैरूप्य- १-१७-१३ करणमेवास्योचितम्, न तु मारणमित्यर्थः । पूर्ववदिति । प्रायेण विगीतम् ।। १-१७-१५ राज्ञ इत्यत्र । त्यक्तशासनस्येति । दत्तभूताभयस्य ।। एतद इत्यत्र । अयमिति । राजा । तथा भातीति । बहिर्मुखो भाति । सर्व- १-१७-१६ प्रमाणार्थ इति । इदं भगवत्पदव्याख्यानम् ।। न वयमित्यत्र । उपदिशतीति । परोक्षेणोपदिशति । नन्येवं परोक्षेण किमि- त्युपदेश इत्यत आहुः अयमर्थ इत्यादि । द्वैराश्यादिति । श्रुति- स्मृतिभेदेन द्वैराश्यात् । तादृकस्वभावेति । इसन्स्वभायेत्यर्थः । पुरुप इति । न्यायवैशेषिकमीमांसकमते । अन्तःकरणं सायपातज्जलमते । शरीरं धर्म- शास्त्रमते । अन्यानोति । देशकालद्रव्यमन्त्रकर्माणि । व्यष्टिमेव हेतुं मन्यन्ते इति । अस्मदादिशारीरमेव स्वक्लेशबीज मन्यन्त इत्यर्थः । आत्मनैवेति । पक्षान्तरेध्वियं तृतीया सहार्थे । तेन दैवकर्मस्वभायेपु सर्वत्रात्मपदान्वयो योध्यः। प्रथमपक्षे तु करणार्थे । तथा च तेन क्लेशा भवन्तीति शेपः । समष्टिमिति । ब्रह्माण्डशरीराभिमानिनम् । कारणमिति । व्यष्टिलेशकारणम् । पुरुषकारणवादिनः पातञ्जलाद्याः । पौराणिकविशेषा वा । पुरुपं मन्यन्त इति । तत्वात्मक तथा मन्यन्ते । कमैति । भिन्न पदम् । अन्ये पुनरिति । पौराणिकविशेपाः । विवेचनस्वरूपमाहुः नियामकत्वमित्यादि ।। धर्म वीपीत्यत्र । स्वरूपासिद्धिमिति । पक्षे हेत्वभावम् । धर्मवक्तृत्वादिति । द्वितीयमनुमानमुक्तमित्यर्थः । स्वरूपासिद्धिवारणायानुमानान्तरं बदती- १-१७-२१ स्याहु: किश्चेत्यादि । तया च सुपलेपि प्रयोजकातरमन्तरेण मनुष्य- वाणीवक्तृत्वादनुमिते अलौकिकत्ये, तेषु तस्यैव तथात्वं ततोपि त्वं धर्म एवेत्यर्थः । अर्थादधर्मस्येति । सूचकस्येत्यन्वयः । तथा चाधर्मस्य यः सूचकः अनेनाधर्मः कृत इति शृङ्गयादिफया वक्ता तस्येत्यर्थः ।। तप इत्यत्र । अन्यथानिरूपणस्येति । 'सत्यं दया तपो दानमित्येव कथनस्य। परदुःखप्रहाणेच्छेति । इदं न दयालक्षणम् । पूर्व परदुःखासहनं दयेति लक्षितत्वात् एकादशसन्धसुबोधिन्यां तथा प्रतिपादयिष्यमाग. खाच । ननु 'न हिंस्या'दित्यादिश्रुतिभिर्निपेध्यत्वेन प्रतियोगिनोऽधर्मस्याप्यगमाव फयमधर्म प्रमाणामात्र इत्यत आहुः निवृत्त्यर्थमित्यादि । अनुवादे गमकमाहुः अन्यथे. त्यादि । अधर्मस्यापि प्रमाणवारपायवे अयंग्याभायेन वास्यमैदः स्यात् , अतो न ·९९ श्रीपदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । दिस्या दित्यादिष्वपि निषेधविधानाय हिंसादेरधर्मस्यानुवाद एव स्वीकार्य इत्यर्थः । नूमिरिति । कर्मभूमिः । अधर्ममिति । व्यवस्थापयतीति शेपः । दशाविशेष इति । भगवदासत्वाभिमानसत्सङ्गभगवद्गानादिकृतहोत्कएँ । गोब्राह्मणायकानृतदशायाम् । ननु सम्बुध्यन्ते धर्मपदे विभक्तिव्यत्यासाचां निवर्तयेदिति व्याख्यानमयुक्तमि- त्यत आहुः विभक्तीत्यादि । व्यत्यासानङ्गीकारे स्वात्मानमित्यध्याहारः स्यादित्यर्थः । नन्वधर्मस्य पदार्थान्तरत्वेन कालभिन्नत्वात्कथमुद्देश्यविधेयभाव इत्याकाङ्क्षायां तस्य पर्यवसानं विचारयन्ति अपरिच्छिन्न इत्यारभ्य कलिरित्यर्थ इत्यन्तेन । एवं युगवि- भागे उपपत्तिमाहुः कालस्येत्यादि । द्वितीयराशीति । अधर्मराशीत्यर्थः । अधर्मा- शप्रवेश इति । अवच्छेदके काले तत्सवेशः । तथा च यथा सम्वत्सररूपेण परिभ्रमन सर्वपन्तः स्थापयति, तयाधर्माशमपीति तथा विभाग इत्ययः । ननु कृतकल्योधर्माधर्मा- बच्छेदकत्वे किं मानमत आहुः ये वा इत्यादि । प्रसङ्गान्निर्धारितमिति । 'देवस्य सवितुः प्रातरित्यनुवाके प्रातःसङ्गवमध्याह्वापराह्नसायाद्वानां सवितमित्रवृहस्पतिभृगु- वरुणदेवत्यत्वेन पुण्यत्वं वदन्त्या श्रुत्या तदवान्तराणां सम्बन्धिनां चतुर्णामग्निष्टोमोकथ्य- पोडश्यतिरात्रकरणेनात्तवीर्यत्वं च वदन्त्या चत्वार्यश्लीलानीति वदन्त्या चतुर्णा कालावयवानामेतदभावचतुष्टयरूपत्वं निर्धारितमित्यर्थः । मध्यभागेनेति । घटस्या- न्तर्वहिराकाशो मध्ये घटस्तथोभ्यतः कालो मध्येऽधर्मः। एवं सत्युद्देश्यविधेयभावस्यावच्छे- दकले पर्यवसानमित्यर्थः । पूर्वमिति । द्वापरत्रेतयोरित्यर्थः । ननु द्वापरत्रेतयोः कलि- सदाये कि मानमित्याकाङ्क्षायां पूर्वोक्तां श्रुतिमेव स्मारयन्ति अत एवेत्यादि ।। १-१७-२७ इतीत्यत्र । उक्तसमुच्चयार्थ इति । स्वरूपतदुःखज्ञानसमुच्चयार्थः । १-२७-२८ तमित्यत्र । स्वकुटुम्वमिति । कलिकुटुम्बम् । पतितमित्यत्र । सोपीति । गतिनाशोपि । तत्र जात इति । अधर्ममारणावसरे जात इत्यर्थः । पशुरिति । राजा पशुः । स्वामित्यत्र । ज्येष्टा दारिद्यसम्पादनमिति । पुराणे अलक्ष्म्या लक्ष्मी ज्येष्ठभगिनीत्वाज्ज्येष्ठेतिनाम्ना प्रसिद्धस्तथेत्यर्थः ॥३१॥ यस्मिन्नित्यत्र । धर्मपक्षे विस्ताराभाव इति । धर्मादेव फलमदृष्टद्वारेतिपक्ष शं तनोत्यनेनोक्तो यः सुखविस्तारस्तदभावः । फलस्य तददृष्टनियत- वादित्यर्थः । तथास्त्विति । एकोस्त्वित्यर्थः ॥ ३३ ॥ १-१७-३८ पुनश्चेत्यत्र ! पुनः प्राप्तानामिति । स्वातन्त्र्येण माप्तानाम् ॥ ३८ ॥ अथेत्यत्र । पदार्थाग्रहेणेति । पदार्थस्वरूपस्याविचारेणापाततः पदार्थापतीत्ये- त्ययः । यत्रेति । स्वखीसेवनादौ । न विधिर्न प्रतिपेध इति । लोके १-१७-४० व्यवायामिपमद्यसेवैतिवाक्यातदाकाङ्क्षानिवृत्तये नियम इत्ययः॥४०॥ १-२७-२९ १-१७-३१ १-१७-३३ ·श्रीमद्भागवतपयमस्कन्धसुमोधिनीप्रकाशः । स एप इत्यत्र । शान्तस्येति । अविद्यमानस्य । भगवत इच स्फुरणा- दिति । यथा भगवतो व्यापकलं तथा सायुज्यं प्रासेपि व्याप- १-१७-४२ फत्वाविर्भावात् ।। ४२॥ इत्यम्भूतेत्यन । संवत्सरेत्यादि । तया च दीक्षायां शामित्रस्पाभावेन मृत्योरादानाभावादविरोध इत्यर्थः ॥४४॥ इति श्रीप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे सप्तदशाध्यायविवरणम् ॥ १६ ॥ अथ अष्टादशाध्यायविवरणम् । . अथाष्टादशाध्यायं विवरिपयः पूर्वोत्तराध्यायसङ्गति बोधयितुमध्यायद्यार्थ- माहुः अधेत्यादि । अथाद्भुतवैराग्योपोद्धातत्वेनालौकिकसामर्थ्ययोधनानन्तरमध्यापद्येन वैराग्यदाळवोधकं राज्ञश्चरित्रमीयते । तत्र प्रकारमाहुः शापादित्यादि । शापामाया, ततः प्राय द्वारीकृत्य शापो राज्ये वैराग्पयोषकः । तहि द्वयोः किमिति तत्कयनं तबाहुः सडेपकवनं पूर्वमिति । तया चैतयोः सूतवाक्ये सामान्यविशेषभावः सहतिरित्ययः।। किमिति सङ्केप इत्यत आहुः श्रोत्रित्यादि । सूतशौनस्वास्याना तात्पर्यमाहुः तयो- रित्यादि । स्थापयितुमित्यन्तम् । तयोरिति । वक्तश्रोत्रोः । तादृशमिति । श्रद्धया मोत्साहन चोक्तं श्रुतं च । ननु शापो यथा प्रायद्वारा वैराग्यरूपोत्कर्षवोधकः, तथा स्त्ररूपेणापर्मस्यापि बोधा इति कथं तेनोत्कर्षसिद्धिरित्यत आहुः द्विजादित्यादि । हरिणा प्रोक्त इति ! बामणस्य मुखरूपत्वात्तथा । नान्यथामृतवर्षणादिति । शापा- भावे श्रीभागवतात्मककयामृतवर्षणाज्ज्ञानिदेहनाशो नेत्यर्थः । तथा च तत्मतिपत्यथै स इति नोकपहानिरित्यर्थः । शेष स्फुटम् । तथा सोधर्मोपि 'शापो मेनुग्रहायैवेति न्यायेन फलत उत्कर्षस्यैव साधक इति न कोपि दोप इत्यर्थः ॥ यो वेत्या । प्रकटाप्रकटनामनो इति । प्रकटस्य कालरूपस्याप्रकटस्य सदानन्दरूपस्य नामनी इत्यर्थः ॥ १॥ ब्रह्मकोपेत्या । कोपपदतात्पर्यमाहुः तक्षक इत्यादि ॥२॥ नोत्तमेत्या । अान्तकाले भ्रमाभावबोधनात् कारणसद्भावे च भ्रमाभीक्ष्ण्य- दर्शनादर कथं तदभाव इत्याशवाया भगवच्छास्त्रानुसारेण तत्कारण- मन्यत्र तरसत्त्वमा तदभावं च साधयन्ति भ्रमस्त्वित्यादि । सन्नि- पात: फः कीदृशयेत्यत आहुः दोपा इत्यादि। दोपा रजस्तमसो वृत्तयः गुणाः सवस्य १ व्यवहारबोधक ।

·यस्मिन्नित्यत्र । इति वाक्यानुरोधादिति । अस्मिन् वाक्ये उत्तमश्लोकवार्ता वच्छिन्नस्य कालस्य हरणाभावकयनेन सूर्यपरिस्पन्दानवच्छिन्नत्व- श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः। 7779 - १०१ वृत्तयः । 'शमो दमस्तितिक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा- होर्दयादिः स्वनितिः । काम ईवा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीभिदासुखम् । मदोत्साहो यशः प्रीतिहास्यं वीर्य बलोद्यमः । क्रोधो लोभोनृतं हिंसा या आदम्भः क्लमः कलिः । शोकमोद्दौ विपादाती निद्राशाभीरनुद्यम' इत्यत्रोक्तास्ते एकीभूता यथासम्भ- वमुद्भूतानुभूतरूपेण संहताः एकवं पिण्डीभावेनैकत्वसङ्ख्यायोग यदा प्रामुवन्ति, स तेषां पिण्डीभावः सन्निपातः, यया वैद्यके पूर्व विदोपः, ततः सन्निपातस्तथेत्यर्थः । सच सन्निपातस्त्वह मितिभगवद्वाक्यात् 'व्यवहारः सन्निपातो मनोमात्रेन्द्रियासुभिरिति भगवद्वाक्याचाईममाभिमानरूपो मनोमात्रेन्द्रियमाणस्वाभाचिकव्यापारात्मकन्यवहाररूप- श्वेति दिमकारक इत्ययः । एवं भ्रमकारगमुच्या तस्य सार्वदिकत्वं भ्रमाभीक्ष्ण्याय बोधयन्ति तेनेत्यादि ।तेनाईममाभिमानेन यावज्जीव मनोमानेन्द्रियमाणानामात्मसन्निधा- नपर्यन्तं सन्निपातात्मकः व्यवहारः । अतोन्तेपि देहादीनामात्मसन्निधानात्तैस्तत्काय सन्निपातकाय भ्रमं प्रामुवन्ति, अतस्तेषां भ्रमस्याभीक्ष्ण्यम् । तर्हि तस्य सर्वत्र तौल्याग- गवदीयेषु कुतो न भ्रमोत्पत्तिस्तत्राहुः भगवदीयेत्यादि । तथा च पूर्वसन्निपातनि- वृत्त्या तदनुत्पत्तिरित्यर्थः । निवृत्तिरेव कथमित्यतस्तत्कारणमाहुः तत्रेत्यादि । ताम- सीति । स्वभावतः क्रियमाणत्वात् तथा । विपरीतमिति। तेषां सात्विकस्वभावेन भग- वत्सम्बन्धितयैव क्रियमाणत्वाल्लौकिकी वार्ता साचिकी । आग्रहदायेन क्रियमाणवा- भजनं सेवारूपं तामसम् । कथाजोपणं तु राजसमेव । आद्यमिति । वार्ताकरणम् । तत्रोपपत्तिः यद्दीत्यादि । 'यदि मनसा ध्यायति तद्वाचा बदतीति श्रुतौ वाचां मनःपूर्व- कत्वमतिपादनादिति । अतः सचादिगुणकार्येष्वपि देहादिष्वेवं भगवत्सम्बन्धान्निर- न्तरेत्याधुक्तमकारेणाज्ञानसहिते सन्निपाते निराकृत तथेत्यर्थः । नन्वेवमन्यदास्तु, अन्त- समये तु कालेन स्वभावव्यत्यासामः स्यादेवेति चेत्, तबाहुः यद्यपीत्यादि । नित्यत्वादिति । देहादीनां कालानधीनत्वात् । तथा चातो महाभयेपि न भ्रम इत्यर्थः । तावदित्यत्र । ननु यदि राज्ञा कलिनिराकृतः, तदा तदनधिष्ठितस्य कालस्य कलावप्रवेशाद्गणनायामाधिक्यं स्यादिति तन्निरासायाहुः आधिदैविके- त्यादि । निराकृतस्त्वाधिदैविकः, तेन तस्य प्रभुत्वाभावः । आध्यात्मि- कस्तु वर्तत एवेति न गणनाधिक्यमित्यर्थः । गुणानां गुण्यपेक्षयेति । गुणानां राज- निष्ठानां गुण्पपेक्षया भगवदपेक्षया । गुणानामिति । 'कलिं सभाजयन्त्यार्या' इत्यादि- वाक्योक्तानां कलिगुणानां राजगुणानां च ॥५॥ वोधनानुरोधादत्राप्युत्तमश्लोकवार्तावच्छिन्नस्य कालस्य सूर्यपरिस्प- १-१८-६ ·श्रीमद्भागवतमथमसन्धसुबोधिनीप्रकाशः। दानवच्छिन्ननायाः शक्यवचनखादित्यर्थः । सूर्यपरिस्पन्दानवच्छिन्नत्वे कथं कलिप- मृत्यभावसिद्धिरित्यत आहुः सूर्येत्यादि । तथा च तदभावे तदभावात् प्रत्यभावसि- दिरतस्तथेत्यर्थः । उत्कर्प उद्धरणम् । तदायुपेति । भगवद्वार्तावच्छिन्नेन रामायुपा। ननु विद्यमाने सामर्थ्य कुतो न सम्पन्न इत्याकाङ्कायां पूर्व सामर्थ्यगमकमाहुः तत्रे त्यादि । उत्कृष्टवेति 1 मूर्यपरिस्पन्दावच्छेदे तत्कृतगुणदोपयोर्ययाययमावश्यकत्वेपि 'भूःकालभर्जितभगापि यदध्रिपदस्पर्शोत्यशक्तिरभिवति नोखिला'निति वाक्ये दोपनिवृत्तिकथनेन द्वापरनित्तिवोधनादकत्व । तया च सामर्यमस्त्येवेत्यर्थः । तदसम्पत्तात्रुपपत्तिमाहुः अथेत्यादि । अस्य स्वसमानवलस्वाभावादिति पूर्वोक्तायुर्वि- दिशष्टस्य राज्ञो मर्यादाभङ्गाभावपूर्वककलक्यवतारकालयाधाभावपूर्वकगत्युत्कर्षणासामर्यन तथात्वादित्यर्थः । तद्पेक्षयेति । भगवत्मचलनातीक्षया ॥६॥ या या इत्यत्र । केवलनिर्देशेनेति । निर्देशो लौकिकबुद्धिविषयीकरणम् । साधारणानीति । लौकिकतौल्येन प्रतीयमानानि । सप्रतिष्ठानीति । तादृशान्यपि तत्प्रतिष्ठापूर्वकं कथनीयानीत्यर्थः ॥ १० ॥ सूत जीवेत्यत्र । प्रउगादिशंसनवदिति । प्रउगं शस्त्रविशेषः । 'प्रउगं शंसतीति श्रुतेः । शस्त्रं चात्र (स)गीतमन्नसाध्या स्तुतिया । विर्ष- द्यतीति पचाद्यच् । भावप्रधानो निर्देशः । सथासति प्रवेशकर्तृत्व द्यतीत्यर्थः सिद्धयति, तदाहुः संसारेत्यादि । यत एवमतः प्रवेशकर्तृत्वं यतीत्ययः॥ कर्मणीत्यत्र । यथा तनेत्यादि । मनुष्यलोकस्य प्रत्यक्षफलत्वेनोत्कृष्टत्वं वक्तुं यथा देवलोकफले सन्देहवचनम् , तथात्र भगवल्लीलाकयारसस्योत्कृष्ट- त्वाय कर्मणोऽनाश्वासचमुच्यते, न तु तस्य कर्मणो निन्दार्थमित्यर्थः।। तुलयामेत्यत्र । ननु स्वर्गापवर्गयोः कथं न तत्समानत्वमित्याकाङ्कायां तयोः स्वरूपं क्रमेणाहुः स्वर्गो हीत्यादि । न्युनत्वमेतस्य जन्यत्वापारक्य- १-१८-१३ खाच बोध्यम् । तस्यैव जीवावरणनिवृत्तिरूप इति । 'जीवो जीवं विहाय मामित्यादित्याज्यस्य लिङ्गस्यापि जीवत्वकथनात् । जीवरूपं यदावरणं तन्नि वृत्तिरूप इत्ययों वोध्यः । स एवेति । ब्रह्मानन्द एव । सङ्ख्ययेति । आनन्दमीमांसा. स्थसङ्घयया । ब्रह्मानन्दस्य जीवानन्दाद्विलक्षणत्वे भगवदानन्दस्य तदुभयविलक्षणत्वे च मानमाहुः अन्यथेत्यादि । नन्वानन्दमीमांसायामिव 'यतो वाचो निवर्तन्त' इति मन्त्रेपि ब्रह्मपदेनोभयत्रैकस्यैव ब्रह्मानन्दस्य प्रतीतेः ब्रह्मानन्दस्य कथं भगवदानन्दवो भेदाव- गतिः, कर्य तत्र च न्यूनत्वावगतिरित्यत आहुः ब्रह्मानन्द इत्यादि । तथा च भगवद्- क्षया ब्रह्मानन्दे न्यूनता । ब्रह्मणो न्यूनतेत्युभयमप्येक्रेनैव कार्येणावगम्यते इति श्रुतौ . १-१८-१२ ·पुराणकथनम् । अन्या अश्वचिकित्साया जघन्या इत्युक्ता। पद्गुणा श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः। १०३ शब्दसाधारण्येप्योंगन्तव्य इत्यर्थः । अन्यथा पदयाघातापचेरिति । सिद्धमाहुः अत इत्यादि । ननु मास्तु भगवत्तुल्यत्वम् , तथापि भगवत्सङ्गिसङ्गतुल्यत्वे का वानुप- पत्तिरित्यत आहुः साधनेत्यादि । भक्तिसाधनं भगवत्सङ्गिसङ्गः । तत्तौल्यापगमेपि सा न वक्तं शक्येत्यर्थः । तदुपपादयन्ति मुक्तो हीत्यादिना । इदमिति । मुक्तत्वम् । मोक्ष इति । स्वरूपोपकारीति शेपः । स्वतन्त्रनियतपाक्षिकयोरिति । स्वतन्त्रनियतं च पाक्षिकं चेति द्वन्द्वः ॥ १३ ॥ को नामेत्यत्र । पूर्वमिति । प्रथमाध्यायस्थे 'वयं तु न विकृप्याम' इति श्लोके । तस्येति । कयास्वरूपस्य । तद्रूपत्वमिति । रसजनकत्वम् । तस्येति । तद्रूपस्य उत्कृष्टफलरूपस्येत्यर्थः । साधनत्वेनेति । 'यस्य स्मुत्येति 'ज्ञानं यतः प्रतिनिवृत्त त्यादिवाक्यैः कर्मपूर्तिज्ञानयोः साधनत्वेन ज्ञानात्साधनवरूपे यो रसस्तद्वित्वम् ; न तु फलत्वेन रूपेणेति तयावृत्तिरित्ययः । विरोधाभासत्येनासङ्घया- तत्त्वमुपपादयन्ति यो हीत्यादि । पर्वतापनदीजलवदिति । यथा ब्रह्मगिरेः पतन्ती गोदा न कदापि विच्छियत्यपरिमिता भवति तथेत्यर्थः । उपपत्तिमुक्त्या प्रमाणमाहुः गणकानामित्यादि । भवस्य प्रमाणमुख्यरूपत्वमुपपादयन्ति भवतीत्यादि । 'वेदः शिवः शिवो वेदः' 'वेदाभ्यासी सदाशिवः' 'पापाणः शिवतां याति वेदाभ्यासाद्विनः किम्बिाति वाक्यं शिवपुराणीयम् , तस्माद्भवस्य मुख्यममाणरूपत्वमित्यर्थः । तत्वमिति । प्रमेयमुख्यत्वम् । यद्यपि निःश्वसितश्रुतेः 'प्रचोदिता येने ति वाक्याच भगवत एव वेदोत्पत्तेस्तद्रूपस्य शिवस्यापि प्रमेयमुख्यत्वं सम्भवति, वथापि प्रमाणस्वरूपतया तत्कोटिमावल्यात् मूले पामस्य पृथगुल्लेखाचात्र प्रमाणरूपत्वमेवादृतं ज्ञेयम् ॥ १४ ॥ तन्नो भवानित्यत्र । नित्यनपुंसक इति । सुहृवाचकमित्रशब्दवत् । तथा च मुख्यवाचकस्य पुल्लिङ्गत्वेप्यदोष इत्यर्थः । कोशानुरोधेन सम्बन्ध पष्टयां सम्बन्ध्यध्याहारलेशेन च पक्षान्तरमाहुः भगवानित्यादि । स वा इत्यत्र । तद्विष्णोरिति । 'सोध्वनः पारमामोति विष्णोः परम १-१८-१६ पदमिति काठकादिवाक्येषु तथानिर्णयादित्पर्थः ।। तनः परं पुण्यमित्यत्र । उद्देश्यविशेषणत्वे दूपणमुक्त्वा विधेयविशेप- १-१८-१७ णत्वे गुणमाहुः एवं त्वयेत्यादि । एवं प्रकारकोपकाराय लया कथितमित्यर्थः ॥ अहो इत्यत्र । ब्रह्मकल्पे इयं व्यवस्थेति । तत्र हि पृयोर्यज्ञे वृहस्पतेईविपि ऐन्द्रं हविः प्रमादतः पतितम् , तत सूत उत्पन्नः, तस्य मुख्या वृत्तिः ". " इति । अहो वयमित्यादिश्लोकपोक्ताः ।।

·श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः। कुतः पुनरित्यन । इत्याहेति । इति हेतोरुत्तरेधिकमाप्ति कैमुतिकेनाहेत्यर्थः । अपेक्षेति । तत्रोपादेयबुद्धिः । अपेक्षायां हेतुमाहुः प्रायेणेत्यादि । तत इति । तेन न्यायेनैव ज्ञापनार्थ स न्यायोत्रोच्यत इत्यर्थः । वक्तव्य इति । उक्त इत्यर्थः । विपरीततया कथयनिति । भगवत्कथनपूर्वकनाममाहात्म्य कथयन् । उत्तरवाक्यगतमिति । उत्तरार्द्ध इत्यर्थः । कि भगवति माहात्म्यमित्याका- झायामाहुः महतो भावो माहात्म्यमिति । महत्त्वमेव माहात्म्यमित्यर्थः । तद्धि- वृण्वन्ति महत्त्वमित्यादि । तादृशमिति । देशाद्यपरिच्छिन्नम् । अतो नवघेति । स्वरूपस्य निघाऽपरिच्छिन्नत्वम्, शक्तिगुणयोस्तु कार्यस्य फलस्य च यथायथं सर्वत्र सर्वदा सर्वेषु दर्शनाच्छक्तीनां कार्यतस्त्रिधाऽपरिच्छिन्नत्वम्, गुणानां तु फलवस्तथास्वमतो नवरेत्यर्थः । पश्यतीति पाठे सूतः पश्यति इत्यर्थो वोध्यः। पर्यवस्यतीति प्राञ्जल: पाठः । उत्तरति । महद्गुणत्वादित्यनेनोक्तेपु गुणेष्वपीत्यर्थः ।। एतावतेत्यत्र । स्वरूपशक्तिभिरिति । स्वरूपेण शक्तिभिश्चेत्ययः । 'तया विना क देवत्वमिति वाक्यं तु विष्णुपुराणे इन्द्रकृतलक्ष्मीस्तुती वर्तते । अथापीत्या । युक्तिरिति । दोपसचेऽप्रिरेणुं न भजेदिति युक्तिः । भिन्नं वेति। पादच नखश्चेति द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणस्यारसृष्टशब्दस्य प्रत्ये- कमभिसम्पन्धात्तथेत्यर्थः । अग्रे इति । तृतीयस्कन्ये यच्छौचनिःसृत' इति कपिलोक्तौ नवमरसन्ये शुकोक्तौ चेत्यर्थः। योत्पत्र । तेपामिति । कामनादीनाम् । भवन्तीति । अनुरागेणैव भव-ती- त्यर्थः । ननु यत्र यत्र देहादिसङ्गनाशकत्वम् , तत्तन भगवद्विषयराग- स्वमिति व्याप्तिरप्रयोजिका, ज्ञानदे॒पादौ व्यभिचारादित्यत आहुः त्यादि । तया च भगवद्विपयात्वमात्रय व्याप्तिरिति भावः । अवोचाम इति । कुण्ठि- तेति । तद्वयापारामागेत्र तत्प्रतिपादितेऽर्थे प्रत्तेस्तयेत्यर्थः । अहं हीत्यत्र । अर्यमण इत्यत्र दीर्घाभावः छान्दसः । हीति। मूले हिर्हतावि- त्यर्थः । सम्बन्धत इति । पूर्ववारये कर्तृत्वेन, द्वितीये प्रयोजकत्वेने- १-१८-२३ त्येवं सम्पन्ध्यते । घेदपाठवदिति । आधुनिकवेदपाठवत् । एकदैत्यत्र । विचरनिति । कुवन्नित्यर्थः । हता इति । हि यतो हेतोः हृताः प्राप्ताः गृहीता इत्यर्थः । जलाशयमित्यत्र । अननुज्ञात इति 1 तस्यान्तः प्रयोगः अननुभ- १-१८-२२ उपे. १.१८-२४ येत्यर्थः ।

·" इतीत्यत्र । युक्तमेवेति । 'निघांसन्तं जिघांसीया दिति ,लोक- इति श्रीप्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशेऽष्टादशाध्यायविवरणम् ॥१८॥ श्रीमदोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । १-२८-२६ स्थानत्रयादित्यत्र । कार्यद्वयमिति । वाद्यमान्तरं चेत्यर्थः । तस्य पुत्र इत्यत्र । पापमापणं कयमित्याकाङ्कायामाहुः मृतसत्यादि । आश्रमस्थवधेनेति । यथा सर्पो हतः, तथा अन्यं हन्यात्, तथा १-२८-३१ सति मरणमेवापतेदित्यर्थः । मुनिपर्यवसायी जात इति । यया ब्रह्मनो लिङ्ग कपालधारणम् , तया सनस्थ सर्पधारणमिति तयेत्ययः । १-१८-३२ अहो इत्यत्र । एतावतेति । पूनाया अकरणेन समाधिविघ्नेन च ॥ ब्राह्मणरित्यत्र । विपनदृष्टान्तशङ्कयेति । पुरुषविद्राह्मणे 'क्षत्रात्परं नास्ति तस्माद्राह्मणः क्षत्रियमध उपास्त' इति श्रुतेस्तथेत्यर्थः । चतुर्दा निल- पणमिति । स्वामिद्रोहस्य चतुर्दा निरूपणम् । प्रत्यक्षतो द्वारपालवाद्य- मत्ययात्तत्कमित्याफाक्षायां तदुपपादयन्ति शरीरादीत्यादिना । दारमिति । समा- पेरिम् । तया च नद्राकस्पेन द्वारपालतमित्यतो न प्रत्यक्षविरोध इत्यर्थः । तर्हि कर्थ दृष्टान्तवैपम्यपरिहार इत्यत आहुः वस्तुत इत्यादि । तथा च पश्चादेवभावान्न तपम्य- मित्यर्थः । अहतीति । मूलस्थकर्यशब्दोत्र योज्यः । एवमेकप्रकारेण स्वामिद्रोहो निरूपिनः । द्वितीयमाहुः ब्राह्मणमित्यादि । तथा च कश्यपादिभिर्दत्तेपि राज्ये तैः क्षत्रियेभ्यो दानात तयेत्यतोषि द्रोह इत्यर्थः । तृतीयमाहुः ब्रह्मण इत्यादि । सर्वयुरुपे- त्यादि । द्वाराणीत्यर्थः । बलिस्थानमिति । बलिदानस्य स्थानम् । स्थाने इति वा पाठः । ब्राह्मणमपीति । अत्र ब्राह्मण इति सप्तम्यन्तः पाठः प्रतिभाति, अन्यथा आज्ञापयतीत्यादेरध्याहारापत्तेः । चतुर्थमाहुः समाधीत्यादि ॥ ३३ ॥ कृष्ण इत्रत्र । मूले भगवतीति विशेपणं हेतुगर्भमिति ज्ञापयन्ति भगवत्त्वा- दिति । तथात्वे इति । स्वानन्दानुभवप्रतिपक्षत्वे । कोटिदयस्येति । पाल्यपालककोथ्योरित्यर्थः । द्वयमिति । सेतुपालनं तत्प्रतिपक्षशासन च । स्वार्थपरित्याग इति । स्वप्रयोजनत्यागः । स्वकार्यत्याग इति यावत् ॥ १-१८-४० निशम्येत्यत्र । तस्येति । पुत्रस्य ।। तदार्यधर्मश्चेत्यत्र । निर्लज्जोपभोग इति द्वयं कामविशेषण- त्वेन वोध्यम् ॥ ४४॥ क्षुत्तृडित्यत्र । ते पूर्वमुक्ता इति ] ते क्षुन्डादयः पूर्वं स्तोक्ता इत्यर्थः ॥ ४५ ॥ .१-२८-४८ न्यायेन ॥४८॥ १-२८-३४ १-१८-४४ ·श्रीमद्भागवतमयमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः। अथोनविंशाध्यायविवरणम् । अयोनविंशाध्यायं विवरिषवः मूतोक्तिसङ्गतैः पूर्वमुक्तसातामनुक्खा व्यासो- क्तिसङ्गतेः स्फुटतयानुक्तवातामुभाभ्यां स्फुटीकुर्वन्ति सर्वदोषेत्यादि । निरूपितेति । 'प्रायशः' इति समाप्तिश्लोके निरूपिता। तथाचैकाकार्ययमधिमारे सतिरित्यर्थः । अवान्तरवाक्यतात्पर्यमाहुः एकोनविंशेइत्यादि । तत्रेति। तेषु मुनिपु । विवाद इति । शुकस्य परम्परया भगवदवतारवान्नारदरामव्यासानां साक्षादवतारवाद्विवाद इत्यर्थः । प्रकर्प इति । उन्नतिप्रकर्षः । ननु मास्तु स प्रकर्षः, तथापि प्रश्नोत्तरवक्तृत्वं कुतो नेत्यत आहुः गुरुणेत्यादि । 'ईश्वराज्ज्ञानमन्विच्छे दिति ज्ञानदाने गुरुत्वेन ईश्वरनियतत्वात्तेन गुरुणा ज्ञानदानात् स्वरूपाप्तिर्भवति, 'मोक्षमिच्छेजनार्दना'दिति मोक्षो भवतीति साक्षादव- ताराणामत्र न वक्तृतेत्यर्थः । अन्ते शिवात्मनेति। संहारे शिवस्यैवाधिकृतत्वात्तथेत्यर्थः।। ध्रुवमित्यत्र । विपय इति । अपराधविषयः । स च द्विविध इत्यादि । अत्र नपुंसकपाटः प्रतिभाति । क्रियतामिति । अमतीकार्यत्वपरीक्षार्थ क्रिय- ताम् । धर्म इति । वृत्तिमत्वेन धर्मिणः सकाशादीन इत्यर्थः । अत इति । साक्षादपराधकरणात् । तथा च पर्यवसानविचारे धर्मिनाशापेक्षया धर्मनाश एव ज्यायस्वादुचित इत्यर्थः॥ अयेत्यत्र । पाक्षिकदोपपरिहारार्थमिति । देहादौ विद्यमाने तदध्यासाद कदाचित्पुनरेवमपराधकरणं पाक्षिको दोपस्तत्परिहारार्थमित्यर्थः । आहेति । विलम्बामा प्रार्थयत इत्यर्थः । नन्वयेवं ग्लानौ स्वव्यस- नसकोचाभावः पारमार्थित एवेति किमनेनेति शङ्कायां शेषे पष्टीवोधितमर्थमाहुः शेप- रक्षार्थमित्यादि । पूर्व या व्यसनसङ्कोचाभावस्पात्मनि प्रार्थना, सा शेपरक्षार्थ न, किन्तु कुरुनागलातिरिक्ते स्वस्य साक्षात्सम्बन्धाभाववोधनार्थम् । तयाचानोक्तानिरि- कानां श्रेयोर्थमियं प्रार्थनेति नानर्थक्यमित्यर्थः । सिद्धमाहः अस इत्यादि । यतः सासा- सम्पद्धा एवान्तरापराधननकाभिमानप्रयोजकाः, अतो ब्राह्मणापराधाथै ब्राह्मणापराध निरनये नैमित्तिक अपराधहेतुभूतमन्युमत्सरजनकाभिमाननिवर्तकतया तत्सबन्धी देश- नाशः प्रार्थित इत्यर्थः। तस्य प्रार्थनस्याकारमाहुः साक्षादित्यादि। यत एतत्रयं नाशय: ततो निःमत्यूई भवत्तिति । अयमैवाशय इत्या गमामाहुः तप्रेत्यादि । तया वेद स्वविशेषणमेवाशयस्य गायित्ययः । तस्मिन्निमित्तदाहार्थ इत्पर तत् निमित्त- दाहाथै इति पाठ, प्रतिमाति॥ सचिन्तयनित्या । स यस्य मृत्ययो वेष्टा इत्यादि । बाहिहतौ । ।

·मत्वाञ्च यज्ञसचित्रा देवास्तुष्टा इति, ततश्च तदधीनान्येव भूतानीति, ते देवास्तस्याग्रे ज्ञान- योग्पदेहसिद्धयर्थं तत्र तत्र हुत्वा पश्चामिविद्याप्रकारेण तस्य शरीरं सम्पादयन्तीति श्रीमगोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः। वा एवकारार्थे । तथाच हयमेधावभृये मृत्यूनामिष्टत्वेनेतरेपामभावात्तथे- त्यर्थः। अहेतुत्वमिति । विरक्यहेतुत्वम् । ननु भावितत्सम्बन्धज्ञान- नस्यैव विरक्तिकारणत्वेनोदासीनस्य तक्षकानलस्य तयात्वाभावे परस्परापेक्षाभावेनासाम- त्तिथपर्य समास इत्यत आहुः नित्येत्यादि । कारणशब्दस्य नित्यं कार्यसापेक्षत्वात् वक्तव्ये तस्मिन् विवक्षिताया विरक्तेरेवात्र परम्परया तयात्वेनोपस्थितत्वादयमसमर्य एवं समास इत्यर्थः ॥ अथो इत्यत्र। अनशनमिति। 'प्रायश्चानशने मृत्यौ तुल्यबाहुल्ययोरपी'ति कोशा- दित्यर्थः। अत एवेति । त्यागस्य भगवत्सेवार्थत्वादेव । भगवद्रतत्वे- नेति । 'अनश्नन्नन्य इति श्रुत्या तयात्वेन । एवं चात्रोपविशतैः क्रियार्थत्वं बोध्यम् । यया 'सत्रमासते'त्यत्रासतेः क्रियार्थत्वम् , तद्वत् । तत्तीर इति । मन्दाकिनीतीरे । ननु गङ्गाया अमर्त्यत्वसाधकल इदानी कथं तद्वयभिचार इत्यत आहुः इदानीं त्वित्यादि ॥५॥ या वैलसदित्यत्र । भक्तावित्यादि । गङ्गायां कुत एवं सामर्थ्य मित्याकारायां भक्तावित्याबाहेत्यर्थः । चरणक्षालनमिति । तथा च तत्करणत्वेन फलरूपोपयोग इत्यर्थः । ननु तथापि प्रकृतेः कथं स इत्यत आहुः भावनायामित्यादि । तस्यामिति । सेवायाम् । अभिज्ञापिकेति । स्मारिका । तथा च प्रकृते स्मारकत्वेन स इत्यर्थः । केन रूपेणाभिज्ञाजनकत्वमित्याकाङ्क्षायामाहुः तस्या इत्यादि । तथा च विशेषणोक्तरूपेण तथेत्यर्थः । अत्र विमिश्रत्वकथनानुपपत्त्या तुलसी- स्थितिरुसितेपि चरणारविन्दे सिद्धा, तद्विमिश्ररेणुसम्बन्धेन क्षालनकरणतापि सिद्धा । तथा चैतद्विशेषणोक्तरूपेणाभिज्ञापकत्वमित्यर्थः । एवं फलरूपमुपयोग प्रकृतोपयोगं च बोधयित्वा सेवोपयोगिदेहजननसामर्थ्यसाधनायाहुः भक्तकार्येत्यादि । अत्र भक्ता चलिर्देवाश्च, तत्कार्यमुद्धारत्रिविष्टपमापणं च, तदर्थ व्याप्तस्योत्क्षेपादिकां क्रियां तन्वा- नस्य भगवतश्वरणस्य वा, भूतसंस्कारकपक्षमाश्रित्य, कार्यव्यापाराभावे ततः सायु- ज्यादेरेव सम्भवात् , तद्व्यापारे तु स्वसेवायोग्यदेहसम्पादनरूपस्य भक्तान्तरकार्यस्यापि संभवात् देहनिष्पादकभूतसंस्कारकपक्षमादृत्य। तदन्तरेति साधनाध्यायारंभस्थितम्यो कन्यायेन । तत्र हि 'पूर्वजन्मनि निष्कामयज्ञकर्तुनिरहितस्य परणे सर्ववेदार भगवत्स्वरूपज्ञानाभावेन यज्ञाभिव्यक्त्यभावादूतसंस्कारक एवं यज्ञो जात इति, निकाल प्रतिपादितम् तेन न्यायेन कृतप्राणिपुण्यपुञ्जस्य पूर्वजन्मनि कृतो यः पुण्यपुजःश्रवणा. १ अत्रत्य पाठान्तरं पृष्ठोपरि दृष्टव्यम् ।

·१०८ श्रीमद्भागवतमयमस्कन्धमुबोधिनीप्रकाशः। दीनां साधनभक्तीनां साक्षान्मोक्षसाघनत्वं ज्ञात्वा तान्त्रिकीदीक्षापूर्वकं विहितत्वेन कृतं यदुपासनामार्गीय श्रवणादिनवकं तत्पूर्वोक्तयज्ञवत् भूतसंस्कारकमेव जातमिति तस्य यज्ञस्य स्वव्यापारभूतदेवाधीनानि देहजनकानि भूतानीति विद्यायोग्यदेहनिष्पादनाथ देवसम्बन्ध प्राप्य पञ्चाग्निविधोक्तहोमरूपेण स यशस्तिष्ठति, तथा पूर्वोक्तनवकमपि सम्बन्धिनां निपे- तृपोपकरूपाणां पित्रादीनां भक्तत्वे सति तद्वारा भगवदीयशरीरनिष्पादनार्थं चर- णामृतचरणरेणुरूपेण भूतानि संस्कुर्वत् भगवचरणे सम्बन्धं प्राप्य तिष्ठतीति भक्तानां तादृशपुण्यश्रवणादिकृतां तत्सम्बन्धि तादृशशरीरं निष्पादयितुं चरणामृतचरणरेणु- सम्वन्धिनं साक्षात्सेवायोग्यं निप्पादयितुं स्थितस्य नवकस्य चरणप्राप्सेः पूर्वमेव तत्या प्तिसाधकत्वं चरणामृतचरणरेणुसम्बन्धमाप्तिसाधकत्वं गङ्गाया व्यासः मृतश्च वदति, तेन तस्याः तादृशसागर्थ्यमित्यर्थः। भक्त्योरिति । विहिताविहितभक्त्योः। सेशानिति । अस्मिन् पक्षे उभयत्रेत्यस्य स्थितिदशायां संहारदशायां चेत्यर्थो वोध्यः ॥ ६॥ इत्थं व्यवच्छिद्येत्यत्र । अन्यथा स्यादिति । आधिदैविकरूपानाविर्भावन स्वविचारितकार्यानुपयोगि स्यात् । आध्यात्मिकस्येत्यादि । अन्त:- १-१९-७ करणनिष्ठपापादेवलिष्ठत्वेन पूर्वोक्तं मायोपवेशनमित्यर्थः । ग्रहवदि- त्यादि । यथा ' ग्रई सम्माति सम्मार्गवाक्ये श्रूयमाणाप्येकत्वसङ्खचा, ग्रहान्तराणा- मुत्तरत्र होमादिकर्मणि विनियोगाथै उद्देश्यगतत्वादविवक्षितेत्याद्रियते, तयात्रापि चरणा- न्तरस्प ध्यानोपयोगार्थमविवक्षितेत्यर्थः । अविवक्षितत्वस्य फलमाहुः तेनेत्यादि । पूर्वोपत्वमिति । सेवायोग्यशरीरमाप्तिशेपत्वम् । अनन्यभावत्वकथनप्रयोजनमाहुः प्रायेत्यादि । अपेक्षितत्वादिति । पूर्वश्लोकद्वये कर्मत्वेन शुद्धिजनकत्वादिना च तथात्वात् । आज्ञयेति । गृहमेधे पुत्रादीनामाज्ञादानेन ॥ ७ ॥ तत्रेत्यत्र । कालसामीप्यमिति । यस्मिन् काले प्रायोपवेशं कृतवान्, तदैये- त्यर्थः । पुनर्योधनव्यावृत्यर्थमिति । एवं कथाकरणार्थ यत्पुनवोंधन तयाटयर्यम् । शिष्टाचारदर्शनादेव तसिद्धेरिति ॥ ८॥ अत्रिरित्यत्र । अन्यो वेति । कृपस्य शारद्वतत्वेन प्रसिद्धगीतमस्याले उक्तत्वाच तथेत्यर्थः । भगवद्भक्तान्ता इति । नारदान्ताः । तेप्ववान्तरविभाग- माहुः अधेत्यादि ॥९॥ अहो इत्यत्र । हेतुत्वादिति । भगवत्कृपाहेतुत्वात् । अतो होत्यादि । अतो हेतोः ब्रह्म कति अन्योन्यमात्मानं रक्षत इत्यन्वयः । तद्वि- परीतमिति । उत्तमोत्तमम् ॥ १३ ।। तस्यैवेत्यर । अन्यथेति । शापरूपत्वेन अभवने । एतस्यैव विवरणं अन्यथा ·स्त्विति मार्यनीयम् , तया सति सकृजातेनैव साधनेन सर्वदा तस्याः सिद्धिरित्यत आहुः न चेत्यादि । अपिना सेवानिर्वाहः साह्यः । ननु 'अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेपां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहमिति भगवद्दाक्याद्भगवतेव देहादि- निर्वाहसम्भवान तदनुपपत्त्या असार्वदिकतत्मार्थनं युक्तमिति चेत्, पाहुः तादृशे- त्यादि । सार्वदिकरतेः प्रमेयैकसाध्यलेन प्रमाणस्य साधनत्वाभावात् । यहा । राजा भमाणम्, यथा 'आकाशवदन्तरं वहिभूतेषु सन्तं पुरुष'मिति शुकस्य ज्ञानम्, तच हि भगवदनुभावानुभवात्तत्साक्षात्कारार्थ प्रयतते । स हि वारयोग्यव्यतिरिक्तज्ञानवेन सहायत्वेन तदजनकतया तत्साधनत्वाभावात् । अतो न तत्सायनमिन्ययः । ननु मास्तु सार्वदिकरतिप्रार्थनम् , तथापि प्रतिजन्मीनतत्साधनप्रार्थनमयुक्तम्, विशङ्क्षारयाने -विशकोः स्वर्गसापनीभूतपुण्याभावेपि सकृदचाविश्वामित्रवरादेव फलसिद्धेरुतत्वादनापि -वरस्यैव विवक्षितरतिसाधनत्वस्य शस्यवचनलेन तत एव नानाजन्ममु रविसम्भवादिति श्रीमद्रोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । -१०९ १-२९-२४ अवरेषामित्यादि । समयाभाव इति । शास्त्रश्रवणेऽवकाशाभावः। न तस्येति । इदं पञ्चमस्कन्धे जडवाक्यम् । न तस्य तत्वग्रहणाय साक्षाद्वरीयसीरपि वाचः समासन् | स्वप्ने निरुज्या गृहमेघिसौख्यं न यस्य हेयानुमितं वयं स्यादिति । अर्यस्तु । यस्य गृहमेधिसौख्यं स्वमदृष्टान्तेन हेयतया अनुमितं स्वतो न स्यात् । तस्य वरीयसः शास्त्रीया वाचोपि तस्य तत्वनिश्चयाय न बभूवुरिति । चन्यायादित्यर्थः । तथा जातमिति । गृहे मोचनं न जातमित्यर्थः॥ १४ ॥ १-२९-१५ तं मोपयान्तमित्यत्र । तयोरिति । भगवदीयभगवतोः ॥ १५ ॥ पुनश्चेत्यत्र । ननु प्रवृत्तिपराणां स्वर्गस्येव निवृत्तिपराणां सर्वेषां मुक्तेरेवाभीष्टत्वा- सैवामुत्र कुतो न मार्थ्यते इत्याकाडायामाहुः मुक्तिरित्यादि । अप- राधित्वान्न सम्भाविता, भगवदीयत्वान्नापेक्षिता, अतो न मार्यते इत्यर्थः । तहि भक्तिः कुतः प्रार्थ्यते इत्यत आहुः राज्येत्यादि । विरुद्धधर्माश्रयत्वा- दिति । भक्तौ वन्धरूपत्वेप्यवन्धरूपत्वस्य तृतीयस्कन्ये व्युत्पादनाद्वयोधर्मयोस्तत्र सत्चेन तयात्वात् । तहि जनकादेखि दोपाजनकं राज्यमेव कुतो न प्रार्थ्यते इत्याकाङ्कायां कैमुतिनाहुः जन्मेत्यादि । ननु सकृदुत्पन्नायामपि रतौ कार्यसिद्धरव्याहतत्वाद्वति- कारणमार्थनस्य किं प्रयोजनमत आहुः अन्यथेत्यादि । अन्यथेति । साधनमार्थनाभावे । साधनमिति । रतिदानवररूपं महत्मसङ्गरूपं वा । उपक्षिप्तमित्यत्र उपक्षीणमिति पाठः प्रतिभाति । तया चाक्षिप्तस्य साधनस्यैवोपक्षीणत्वे पुनर्जन्मान्तरे रत्यभावान्मह- देवानिष्टमापयेतेत्यतः कारणमार्थनं युक्तमित्यर्थः । नन्वेवं रतेरावश्यकत्ये सैव सर्वदा- ·'११० श्रीमद्भागवतपयमस्कन्धसुशेधिनीमकांशः। शङ्कायामाहुः वरस्येत्यादि । एतजन्मीनवरस्यैव ताशतत्साधनवेशीकृते त्रिशङ्कवादि. बदवापि फलं भविष्यतीति सम्भावनायाः प्रमाणत्वेजीकृते सति रत्यधिकरणस्य स्वस्थ शापेन लौकिकतुल्यतया प्रकारान्तरे त्रिशन्यायेनोभयाभावे च प्रसक्ते युक्तिवाधाद उस्मेक्षायां प्रमाणत्वकल्पनस्यानपेक्षिताभ्यागमस्यापातेन त्रिशङ्कादिवरन्यायबाधात भगवचवरेण सायुज्यं पर्यवस्यति । तच्च भक्तानां भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्थाना- मनपेक्षितम् , अतः प्रतिजन्मीनरत्यर्थं पतिजन्मीनरतिकारणमार्थनं युक्तमेवेत्यर्थः । एवं वरस्वरूपविचारेण प्रतिजन्मीनसाधनमार्थनस्य युक्तत्वमुपपाद्य रतिस्वरूपविचारेणगो- पपादयन्ति रतिश्वेत्यादि । स्नेहत्वादिति । 'प्रेमाना प्रियता हार्द प्रेमलेह'इतिको शेन प्रियतारूपत्वात् । क्या चान्तःकरणधर्मलेन सिद्धेऽनित्यत्वे प्रतिजन्मनि तत्का. रणप्रार्थनं युक्तमित्यर्थः । ननु रतैः सविषयत्वेनेच्छारूपत्वात्तस्याश्चानुकूलचुद्धिवेद्याद्विप- यादेव सिद्धेस्तत्साधनमार्थनमनर्थकमित्याकाङ्क्षायां रतः स्वरूपं विवेत्तुं विकल्पयन्ति न वेत्यादि । पुत्रादिपु तद्भावप्रसङ्गादिति। पुत्रादिविषयिण्या रतैः इच्छारूपत्वाभा- वेन रविवाभावप्रसङ्गादित्ययः । एतेनैव ज्ञानरूपतापि वारिता । यत्नरूपता च । अनुकूल- बुद्धिवेद्यत्वेन द्वेषादिरूपतापि तथा । पीणाम्यनुरज्यामीत्यनुव्यवसायगम्यत्वाददृष्टरूपतापि निवारिता । सविपयत्वाच न सुखरूपता। तदेतदभिसन्धायाहुः अत इत्यादि । अत अनुः कूल्लयुद्धिवेद्यपि सविषयत्वरूपादिशेपामीणाम्यनुरज्यामि निह्यामीत्यादिषुद्धिगम्यत्वाच रत्यायपरनामा स्नेहः पदार्थान्तरमेवेत्यर्थः । नन्वस्तु पदार्थान्तरत्वम् , तथापि मियत्वापर- पर्यायस्य तस्य निरुपधेरेव मुख्यत्वात्तादृशस्य च तस्य मैत्रेयीव्राह्मणे 'न वा अरे पत्युः कापाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवतीत्यादिना आत्मधर्मत्वेनैव व्यवस्थापनाद्भगवद्विपयकस्य सोपारेवान्तःकरणधर्म तमित्यात्मविपयकतदपेक्षया जघन्य- वान् कि तत्मार्थनेन किंवा तत्साधनमार्थनेनेत्याशङ्कायामाहुः स इत्यादि । तया च यथा चतुःश्लोकीस्थं ज्ञानमैश्वर्यं च भगवदत्तं तत्सम्बन्धाचतमखे तन्नमव्यापार्षदादिषु च भासते, तावतापि न तस्य भगवद्धर्मत्वहानिः, तया स्नेहस्यापि तस्य मनोधर्ममतीतावयागन्तुकत्येन भगवत्सम्बन्धाथै तत्साधनमार्थनं युक्तम्, भगवर्मत्वेनाजघन्यत्वाच तत्मार्यनमपि युक्तमे- वेत्यर्यः। नन्वेमागन्तुकत्वे सर्वत्र तुल्य एव स्यात्, न तु न्यूनाधिक इत्यत आहुः उष्णतः विदित्यादि । तया च वहिनकटये उष्णस्येव तस्यापि भगवन्नकटयातयेत्पर्यः एतदेव निगमयन्ति शारीर इत्यादि। परमस्नेहत्यमिति। सप्तम्पर्य बहुग्रीहिः । परमले. इविषयतमित्यर्थः । ननु परमस्नेहः श्रतो शारीरविषयक मयीब्राह्मणे सिद्ध इति कर्य तस्य भगवन कटयात्परमस्नेहविषयत्वमित्यत आहुः वाक्येलादि । इदमधिकरणं समन्व याध्यायचतुर्थपादेस्ति । तमोयोग्राह्मण जागोप ब्रह्मयोधक पैति संशयः। तत्रो- ·श्रीमद्गोस्वामिश्रीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः । पक्रमे अमृतत्वायात्मदर्शनतत्साधनयोरुपदेशार्थ स्वप्रतीत्या पत्यादिसर्वापेक्षया प्रियवलि- हुकः स्वात्मैवाभ्यस्यते, उपसंहारे च 'एतावदरे खल्लमृतत्व'मित्यनेन तस्यैव ज्ञानस्यामृतत्वं वदतीत्युपक्रमोपसंहाराभ्यासैरिदं जीवस्यैव वोधकम् । यत्पुनर्मध्ये आत्मज्ञानादीनां सर्ववेदन- रूपफलसिद्धयर्थमात्मनः सर्वत्वमुक्तम् , तत्वस्य सोपाधिकस्य नगरकर्तृत्वरूपोत्कर्षवोधनार्थ- मित्यार्दैन्धनाग्निदृष्टान्तादवसीयते, एवमेव समुद्रादिदृष्टान्तैराधारत्वं यदुक्तम्, तदपि तदर्थ- मेवा एवं श्रुत्यन्तरे या तस्य ब्रह्मता श्राव्यते, साप्युत्कर्थिमेवेत्यत इदं जीवबोधकमेवेति पूर्वः पसः। सिद्धान्तस्तु इदं ब्रह्मवोधकमेव, तत्र हेतुः 'वाक्यान्वया'दिति । वाक्यानामन्वयो वाक्यान्वयस्तस्मात् । अत्रोपक्रमेऽमृतत्वायात्मदर्शनं तत्साधनानि चोपदिश्यन्तै, अमृतत्वं मोक्षः, तच्च ब्रह्मज्ञानादेवेति । 'तमेव विदितातिमुत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनायेति सावधारणश्रुतौ मार्गान्तरनिषेधात् सिद्धमितीहापि तमेवात्मत्वेन परामुश्य दर्शनादिवाक्या- नामन्वयो वाच्यः, अन्यथा तयाकोपापत्तेः। एवञ्चोपसंहारवाक्यमपि युज्यते, उपक्रमश्चा- सातविरोधित्वात्मवलः, एवं च ज्ञानफलादिवाक्यान्यप्यन्वेष्यन्ति । तस्यैव सर्वत्वात्स. वधिारत्वाच । अन्यथा तु निःप्रयोजनमसदुत्कर्पयोधनान्नान्वियुः । न च प्रियत्ववाक्या- नन्वयः शङ्कथः। आनन्दाद्धयंत्र खखिमानि भूतानि जायन्तु' इत्यादिश्रुतिभि. ग्रह्मण आनन्दरूपत्वे भूतानां सशरीरजीवानां च तत्कार्यत्वे 'सर्व एवात्मानो व्युचर- न्तीति श्रुत्या केवलानामंशत्वे च सिद्ध ' एप ह्येवानन्दयाती'ति सावधारणश्रुत्या ब्रह्मण एवानन्दजनकत्ये च सिद्धेऽन्यत्र मियत्याध्यासो जीवे प्रियवाधिक्यं तत्सम्पन्वतन्नै- कव्याभ्यामेवेति तेषामपि तत्रैवान्वयः । एवं चाभ्यासोपि तस्यैवानुगुणः । अतः साक्षा- स्परम्परया च सर्वेषां वाक्यानां तत्रैवान्वयादिदं ब्रह्मवाक्यमेवेति । तथा चैतस्मिन्नधि- करणे मियत्वस्य भगवद्धर्मत्वेनैव सिद्धवाजीवे निरुपाधिप्रेमापि तनकटयादेयेति न श्रुविविरोध इत्यर्यः। नन्वेवं सति तस्य स्वतः सिद्धतात् किं तत्साधनप्रार्थनेनेत्यत आहुः अत इत्यादि । अत इति । जैवमियत्वापेक्षयाप्यतितिरोहितत्वेन । तदिति । नैकव्यम् । ननु जीवग्रह्मणोः स्वरूप विचारेशतिनकव्यस्यापि सिद्धत्वात् साधनप्रार्थना न युक्तेत्यत आहुः आश्रय इत्पदि । अन्यया स्वाप्यये जीवस्यापि तदाश्रितत्वेन स्वत एव रतिः स्यात् , अतो नैकठ्यार्थ सर्वदाश्रयोऽपेक्षित इति तथेत्यर्थः । ननु तेपि यहवः समीपेपि सन्तीति किमार्थनेनेत्यत आहुः नेत्यदि।आश्रितमात्रेणेति । साधारणराश्रितः॥१६॥ एवं त्वित्यत्र । निश्चयेनेति । 'यस्य स्यादद्धा न विचिकित्सा- स्ती'ति श्रुतेस्तयेत्पर्यः ॥ १८॥ तमित्यत्र।। स्मश्रूत्पत्यावसीयन्ते इति । अमे तदुत्पत्या तया निधीयन्ते, तनगम मृतेति । मृतत्वज्ञापका इति । लस्मृतत्वज्ञापमाः । तेन १-१९-२६ सिदमाहुः अत इत्यादि । अमेध्यस्पर्शामावात् कालकनो घलववादि- ·११२ श्रीमद्भागवतप्रयमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशः। रूपो गुग एच, न तु कापवत्वादिरूपः कालजो दोपस्तवेत्यर्थः । उभयज्ञापनायेति ।। गुणदोपाभावरूपगुणद्वयज्ञापनाय । अन्यथा पोडशाब्दमित्येव वदेदित्यर्थः । तयोः प्रयोजन- माहुः अग्रिमेत्यादि । कामनरादिदोपव्याध्यभावाय गुणसूचनं सम्पन्नन्य ज्ञानभक्त्या- दिरूपगुणस्य स्थापनाय दोपाभावसूचनमित्यर्यः अस्मिन् पक्षे तमिविपदस्य विशेपार्या- भावात् पक्षान्तरमाहुःभगवदित्यादि । त इति । अग्रिमा वः। ताभ्यां सिद्धमाहुः अत इत्यादि । तथा चामेध्यत्वकस्पर्शाभावाच्छिष्टकाले भगवत्स्मरण यष्टवर्पपदेन मुच्यते द्वितीयस्तमितिपदेन । प्रक्रान्तविषयत्ववप्रसिद्धार्थविषयत्वेपि बाधकाभावादिति । तथा च तद्गुणद्वयमूचनायेदं पदद्वयमत्यर्थः । गूढचिहमिति । पुव्यञ्जनम् ॥ २६ ॥ स विष्णुरात इत्यत्र । आगमने नियतकालरहित इति । 'अनित्यं हि स्थितो यस्पात्तस्मादतिथिरुच्यते' इति तथेत्यर्थः । परिगृहीताना- १-१९-२९ मिति । शुक्न परिगृहीतानाम् । अहो इत्यत्र । पूर्ववदिति। 'अहो क्यामित्या यथा परश्नाचार्य स्वश्लाघा तथेत्यर्थः । उपदेष्टुत्वमिति । जनकादेरिवेत्यर्थः । तद्गतं पापमित्यादि । देहगतं १-१९-३० पापं जलसंयोगद्वारा जले गच्छतीत्यर्थः ॥ ३२ ॥ पुरुषस्येत्यत्र । अधिकारिदैरूप्यं स्वतन्त्रनियमाणभेदेन कर्मणां श्रोतव्या- दीनां तत्तदभावभेदेनेति मूलवाक्य एव स्फुटति । विपरीतेत्यादि । १-१९-३१ स्वतन्त्र सम्बन्धिकर्मपञ्चके म्रियमाणसम्बन्धाभावो अन्यस्यान्यस- म्वन्धितदभाव इत्यर्थः । विशकलिततयेति । कर्तुभेदेन द्विधाकर्मभेदेन दशधेत्यर्थः । यद्वा । विपर्ययमित्यस्यार्थमाहुः अथवेत्यादि । उभयकरणमिति । नित्यदयकरण नित्य- नैमित्तिकारणं च । ननु नियमविव्यङ्गीकार नोभयकरणप्रसक्तिरिति किमर्थ विपरीत- कथनप्रश्न इत्यत आहुः आवश्यकेत्यादि ॥ ३७॥ एवं श्रीवल्लभाचार्यनग्वचन्द्रमरीचिभिः । निरस्ते हृदयध्वान्ते विस्ताद्यसुबोधिनी ॥ १ ॥ सपर्पिता तत्पदयोरेपा पुष्पाञ्जलिगिराम् । तेनतुष्यन्तु दयया दासेस्मिन् सहणूनवः।।२।। यदन सद्सद्वापि जीयुद्धया मयोदितम् । आशयाज्ञानतस्तन्मे मन्तव्य दीनवत्सला॥३॥ घद्धाञ्जलि मूनि युधेपु नत्वा मुहुस्तदीयेपु निवेदयामि । असपदस्मिन् भवति कचित्तकृपापरीक्ष्य निवारणीयम् ॥ ४ ॥ इति श्रीमदाचार्यचरणकमलैकताननीपीताम्बरतनुजपुरुषोत्तमप्रकाशित- प्रथमस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे जनविंशाध्यायविवरणम् ।

·मुद्रितपुस्तकानि । सेबाफलम् । द्वादशविवरणसमेतम् । निरोधलक्षणम् । पड्डिवरणसमेतम् । गुर्जरानुवादसमेतं च । संन्यासनिर्णयः । अष्टविवरणसमेतः । गुर्जरानुवादसमेतश्च । जिलभेदः । चतुर्विचरणसमेतः । पञ्चपद्यानि । विवरणद्वयसमेतानि । (मेवाफलम् । विवरणप्रयम् । भक्तिवर्धिनी । चतुर्दशीकासमेता। सिद्धान्तमुक्तावली । अष्टविवृतिसमेता । गुर्जरानुनादसमेता च । । सिद्धान्तरहस्यम् । एकादविवरणसमेतम् । गुर्जरानुवादसमेतं च । पुष्टिनवाहमर्यादा चतुर्विवरणसमेता। • नवरत्नम्-पञ्चविवृतिसमेतम् । गुरभाषानुवादसमेतं च । रु.१-०-० श्रीसुदोधिनी । दशम-पूर्वाध-तामस-फल प्रकरणम् । थीसुबोधिनी । दशम-उत्तरार्ध-राजस-साधनप्रकरणम् । रु.२-०-० २ श्रीसुवोधिनी दशमांतरार्धराजसफलप्रकरणम् । ३ श्रीसुबोधिनी-दशमोत्तरातात्तिकप्रमेयप्रकरणम् ४ श्रीमती टिप्पणी । धीमहिलेश्वरप्रणीता। ५रासपञ्चाध्यायीप्रकाशः । श्रीपीताम्बरप्रणीतः । ६ दशमतामसफलयोजना । श्रीलालूभट्टरता। ७ चेदान्ताधिकरणामाला । श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणोता। ८-२१ भावप्रकाशिका | बलसूनवृत्तिः श्रीकृष्णचन्नछता। अध्यायाः १-२-३-४ २. २-४-० र तैत्तिरीयोपनिपनाप्यम् । श्रीजयगोपालभट्टकृतम् । गुर्जरानुवादयुतम् । २३ भागवतार्थनिवन्धः। प्रकागापरणभङ्गसमेतः। आधस्कन्धद्वयम् । २४ गाररसमण्डनम् । श्रीविठ्ठलेश्वप्रकटितम् । गुर्जरानुवादसमेतम् । १५ श्रीमधुराष्टकम् । पड्डिवरणसमेतम् । प्रेमामृतम् । श्रीविठ्ठलेयरहसचिवृतिसमेतम् ।। र.२-0-0 रु.२-०-० ह.२-0-0 ३.०-८-० अमूल्यम्। र.०-८-० रु.१-४-० रु. ०-१०० २७ रसान्धिमहाकाव्यम् । श्रीदेवकीनन्दनस्तम् । २८ मनोदूतम्-हृदयदूतं च । गुर्जरानुवादसमेतम् । २९ निविधनामावली टीकासमेता। ३० श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । नामचन्द्रिकायुतम् । ३१ पनारम्यवनम् ३२ श्रीमदणुभाष्य-प्रकाश-ररिम- तृतीयाध्यायप्रथमपादः। ३३ श्रीमदणुमाय-प्रकाश-रदिमः तृतीयाध्यायद्वितीयपादः। ३४ श्रुतिरहस्यम्-प्रकाशसमेतम्-गुर्जरानुवादयुतम् । श्रीमनगरतप्रथमस्कन्धधीसुबोधिनीप्रकाशः 1 श्रीपुष्पोत्तमप्रणीतः । u Discuss how far śnlaraclarya truly represents the view of the author of the Brahmi.Sutras Rs 1-0-0 १. पंडित गटलालाजीनी पाठशाला, केपिडरस्ट्रीट भूरे घर, मुंबई. Prinud Ly daoila! It-haram Desal At the "Gujarati Xoxa" Printing Press, 294 29-14 Bake 1lcoee Leon, Port, Bombay. Publabel by Mulchandra Tolsljas Telitals 1, A, L 1.1, Yakıl, Ihigh Courts 1.Lekknz Dulldog, C P Taal Hort, Gtrzon, Portay.

·श्रीकृष्णाय नमः।
श्रीमती टिप्पणी।
(दशमस्कन्धप्रकरणद्वयविकृतिप्रकाशः।)
श्रीमद्नोखामिश्रीमविट्ठलेश्वरदीक्षितप्रणीता।
श्रीमत्प्रभुचरणनिजश्रीहस्ताक्षरलिखनेन संवादिता ।
साच,
श्रीसुरतिस्थश्रीमद्गोस्वामिश्रीममलालात्मनश्रीवजरत्नलालचरणसंपूर्णसाहाय्येन
'राजनगरस्थ भगवद्धर्मपरायण श्रेष्ठिअचरतलाल हरिवल्लभदास मूल.
चन्दवाला' इत्यस्य द्रव्येण च 'भृगुपुरस्थ मूलचन्द्र तुलसीदास
तेलीवाला यी. ए., एलएल्. बी., वकील हाइ कोर्ट,
सुरतिस्थ धैर्यलाल प्रजदास सांकलीया बी. ए.,
एलएल. यी., वकील हाइ कोर्ट' इत्येताभ्यां
संशोध्य मुम्बापुर्या निर्णयसागर'
मुद्रणालये मुद्रयित्वा
प्रक्टीकृता।
धानहमान्दाः ४४२. संवत् १९७७.
मूल्यं रुप्यरुदयम् ।

·रु.२-०-० स.२-०-० रु.२-0-0 रु.०-८-० मुदितपुस्तकानि ! १ सेवाफलम् । द्वादशविवरणसमेतम् । २ निरोधलक्षणम् । पड्डियरणसमेतम् । गुर्जरानुवादसमेतं च । ३ संन्यासनिर्णयः । अष्टविवरणसमेतः । गुर्जरानुवादसमेतश्च । जिलभेदः । चतुर्विवरणसमेतः । ४९ पञ्चपद्यानि । विवरणयसमेतानि । २.१-०-०. (सेवाफलम् । विवरणत्रयम् । ५ भक्तिर्धिनी । चतुर्दशीकासमेता। ६ सिद्धान्तमुक्तावली । अविवृतिसमेता । गुर्जरानुवादसमेता च । ७ सिद्धान्तरहस्यम् । एकादशक्चिरणसमेतम् । गुर्जरानुवादसमेतं च । ८ पुष्टिनयाहमर्यादा चतुर्विवरणसमेता। ९ नवरत्नम्-पञ्चविवृतिसमेतम् । गुरमापानुवादसमेतं च । १० श्रीसुवोधिनी । दशम-पूर्याध-तामस-फलप्रकरणम् । ११ श्रीलुबोधिनी । दाम-उत्तरार्ध-राजल-साधनप्रकरणम् । १२ श्रीसुबोधिनी दशमोतराधराजसफलप्रकरणम् । १३ श्रीसुदोधिनी-दशमोत्तरार्धसात्त्विकप्रमेयप्रकरणम् १४ श्रीमती टिप्पणी । श्रीमद्विट्टलेश्वरप्रणीता। १५ रासपञ्चाध्यायीप्रकाशः । श्रीपीताम्बरप्रणीतः। १६ दरामतामसफलयोजना । श्रीलालूभट्टटना। १७ चेदान्ताधिकरणमाला । श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीता। १८-२१ भावप्रकाशिका।नलसूत्रवृत्तिः। श्रीकृष्णचन्नता अध्यायाः १-२-६-४ रु. २-४-० २२ तैत्तिरीयोपनिषद्भाप्यम् । श्रीजयगोपालभट्टरतम् । गुर्जरानुवादयुतम् । २३ भागवतार्थनिवन्धः । प्रकाशावरणभङ्गसमेतः। आद्यस्कन्धद्वयम् । २५ टहाररसमण्डनम् । श्रीविहरलेश्वरप्रकटितम् । गुर्जरानुवादसमेतम् । २५ श्रीमधुराष्टकम् । पड्डिवरणसमेतम् । प्रेमामृतम् । श्रीविठ्ठलेश्वरकृतविवृतिसमेतम् ।। पारवृढाष्टकम् । श्रीगोपेश्वरकृतीकासमेतम् ।। २७ रसाब्धिमहाकाव्यम् । श्रीदेवकीनन्दनरुतम् । २८ मनोदूतम्-हृदयदूतं च । गुर्जरानुवादसमेतम् । २९. निविधनामावली। ठीकासमेता। ३० श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । नामचन्द्रिकायुतम् । ६.०-१०० ३१ पनालम्बवनम् ३२ श्रीमदणुभाष्य-प्रकाश-रदिमः तृतीयाध्यायप्रथमपादः । ३३ श्रीमदणुभाप्य-प्रकाश-रदिमः तृतीयाध्यायद्वितीयपादः। २४ श्रुतिरहस्यम्-प्रकाशसमेतम्-गुर्जरानुवादयुगम् । ३५ श्रीमनागवतप्रधमकन्धश्रीसुयोधिनीप्रकाशः । श्रीपुरुषोत्तमप्रणीतः । 36 Discuas how far Sankaracharyn trnly represents the vieir of the author of the Brahma Sutras १. पंडित गहलालाजीनी पाठशाला, केथिड्रलस्ट्रीट भूले धर, मुंबई. Pracked by Harilal Itsharem Desai at the "Gujarati Nawa " Printing Prere, No. 20-24 Bake Herse Lane, Pert, Bombay. Ppblaabed by Malchandra Totalda: Telirala B. A, L L. B , Vatn, Iligh Court, Khakker Donldings, G.P. Tank lioad, Girgaon, Borntay. रु.१-०-० अमूल्यम् । Rs 1-0-0 ·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीमती टिप्पणी . (दशमस्कन्धप्रकरणद्वयविकृतिप्रकाशः।) श्रीमद्गोखामिश्रीमविट्ठलेश्वरदीक्षितप्रणीता। श्रीमत्प्रभुचरणनिजश्रीहताक्षरलिसनेन संवादिता । साच, श्रीसुरतिस्थश्रीमद्गोम्यामिश्रीमनटालात्मजश्रीवजरत्नलालचरणसंपूर्णसाहाय्येन 'राजनगरस्य भगवद्धर्मपरायण श्रेष्ठिअचरतलाल हरिवल्लभदास मूल- चन्दवाला'इत्यस्य द्रव्येण च 'भृगुपुरस्थ मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीबाला वी. ए., एलएल. बी., वकील हाइ कोर्ट, सुरतिस्थ धैर्यलाल प्रजदास सांकलीयाधी. एलएल्. वी., वकील हाइ कोर्ट' इत्येताभ्यां सशोध्य.मुम्यापुयां 'निर्णयसागर' मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकटीकता। भीरहमान्दा ४४२. संवत् १९७७. मूल्यं प्यकंठयम् ।

·श्रीमदोखामिश्रीव्रजरनलालचरणाः। 4 -- श्रीपलभाचार्ययघोविचारमगारचयापचयचित्तः । गुणेगरिष्टोऽधिगतप्रतिष्ठो धमात्तनिष्टो मजरसलालः ॥ १ ॥ मोरमदाना।

·मूल श्रीहस्ताक्षरपुस्तकनो शोध. ઉપર જણાવેલા સર્વ ગોસ્વામિબાલકો તથા વૈષ્ણવ વિદ્વાનોને ઉપકાર અને અન્તઃકરણથી માનીએ છીએ. નવ પુસ્તકના આધારે શ્રીટિપ્પણીજીનું શોધન કરી અમે મુદ્રણકાર્યમાં ફલપ્રકર- ના પ્રથમાધ્યાયના અન્તભાગપર્યન્ત આવ્યા. દા વિ જૈવા' એ શ્રીમુબોધિનીકારિકાનું વ્યાખ્યાન કાંઈક વિલક્ષણ લાગ્યું. આથી શ્રી પુરુષોત્તમજીકૃત તત્રકાશ જોયો. આ પ્રકાશ પણ શ્રીપુત્તમજીને નિજશ્રીહસ્તાક્ષરે લખેલો અમારે ત્યાં વિરાજે છે. તે જોતાં નીચેની પંક્તિ વાચવામાં આવી–ત્ર વારં ળિપુત૭ દરજો, 7 પાદુઢિને જાતિ શ્રીગુરાનાનાં તત્ત્વ તિમતિ, ત્યારે તથતિ કા અહિં કારિકાવ્યાખ્યાનનું દર્શન ટિપ્પણપુસ્તકોમાં થાય છે, તે પહુલિખનમાં નથી, તેથી શ્રીગોકુલનાથજીનું તે હોય એમ લાગે છે, ખરીતિથી પણ તેમજ ભાસે છે. એ કારિકાવ્યાખ્યાન શ્રીગોકુલનાથજીનું છે એમ શ્રી પુરુષોત્તમજી કહે છે તે વાતને એજ કારિકાવ્યાખ્યાનનું સ્વતંત્ર પુસ્તક જે અમારી પાસે વિદ્યમાન છે તે પુષ્ટિ આપે છે. તે પુસ્તકમાં આ પ્રકારે લખેલું છેશ્રીશ્રીવમો ગતિ दशमना अध्याय २६ ने समाते श्रीभाचार्यजीनी कारिका ५॥छे, ते मध्ये पहेली कारिका जे 'क्रिया सर्वापि सैवान परं कामो न विद्यते । तासां कामस्य संपूर्तिनिष्कामेनेति तास्तथा ॥१॥ श्रीजीकृत દૂ દિન'. આના પછી મુકિત શ્રીટિપ્પણીજીમાં વિદ્યમાન સંસ્કૃત વ્યાખ્યાન અક્ષરશઃ આદ્યન્ત લખેલું છે. શ્રીગોકુલેશના અન્તરંગ સેવકો એઓશ્રીને પુરુષોત્તમભાવથી શ્રીજી સંજ્ઞાથી વ્યવહાર છે. આથી શ્રીપુરુત્તમજીનું કથન કે આ વ્યાખ્યાન શ્રીગોકુલનાથજીનું છે તે સુદૃઢ થાય છે. આ તો અપ્રસ્તુત પ્રસંગ થયો, પરંતુ આ શ્રી પુરુષોત્તમજીની પંક્તિથી અન્ય વાત પુરી. આ લેખથી, એમ જણાવ્યું કે શ્રી પુરૂષોત્તમજી પાસે આ પાંડલિખન શ્રીટિપ્પણીજીનું હોવું જોઈએ, અને શ્રી પુરુષોત્તમ સુરતમાં થયેલા હેવાથી ઉક્ત પુસ્તક સુરતના શ્રીબાલકૃષ્ણજીના મંદિરમાં હોવું જોઈએ. આ અનુમાનોથી ઘેરાઈને અમે એક વિનતિપત્ર આ સંબંધમાં શ્રીવ્રજરતજીને લખ્યું. મહારાજશ્રીએ નિજમંદિરમાં વિદ્યમાન સંગ્રહમાં તપાસ કરી, પરંતુ એ પાંડુલિનનું પુસ્તક તેમાં મલ્યું નહિ. તેથી આપશ્રીએ અમને જણાવ્યું કે ઉન શ્રીટિપ્પણીજીનું પુસ્તક અમારે ત્યાં સુરતના મંદિરમાં નથી. આ પ્રત્યુત્તરથી અમારા અન્તરા- ત્માને સંતોષ થયો નહિ, તેથી સ્વતઃ સુરત જઈ આનો નિશ્ચય કરવાનું ફર્યું. આથી દિવાળીની રજામાં ગત આશ્વિન શુલ ત્રયોદશીને દિવસે અમે સુરત ગયા. તે જ દિવસે મહારાજશ્રીજરતજીને વિનતિ કરી કે આપશ્રી અમને આપશ્રીને ત્યાં સેવામાં વિરાજતા હસ્ત- લિખિત પુસ્તકોનું દર્શન કરાવવા કૃપા કરો. મહારાજશ્રીએ કૃપા કરી અમારી વિનતિ લક્ષમાં લઈ બીજે જ દિવસે--આધિન શુકલ પૂર્ણિમા-રાસોત્સવને દિવસે-પ્રાતઃકાલે ગ્વાલ અને રાજ- ભેગના અનવસરમાં ઉક્ત પુસ્તકોનું દર્શન કરાવ્યું. હસ્તલિખિત પુસ્તકોનું દર્શન કરતાં અમને બહુ જ આનદ તથા સંતોષ થયો. અમને માલુમ પડ્યું કે શ્રીમવિકલેશ્વર પ્રભુચરણના નિજ શ્રીહસ્તાક્ષરે લખેલા શ્રીટિપ્પણીજીના મૂલ પુસ્તક ત્યાં બિરાજે છે. અને આજ પુસ્તકનો ઉપન્યાસ શ્રી પુરુષોત્તમજી પાંડુલિખન તરીકે કરે છે. આ ઉપરથી મહારાજશ્રીને વિનતિ પુનઃ કરી કે મુદ્રિત શ્રીટિપ્પણજીના પુસ્તકને આ મૂલ સાથે સરખાવવા દેવાની કૃપા કરો. આપશ્રીએ અમારી આ વિનતિ પણ સ્વીકારી. દીપોત્સવના અન્નકૂટાદિ ઉત્સવ પ્રસંગોમાં આ કાર્ય શાન્તિથી નહિ થાય એમ હોવાથી આપશ્રીએ અમને આ કાર્ય નાતાલની રજામાં કરી લેવાની અનુજ્ઞા આપી. તા. ૨૧ મી ડીસેમ્બરને મગલવારે અમે સુરત પાછા ગયા. તે જ દિવસે સાયંકાલે મહારાજશ્રીના દર્શનાર્થે ગયા. ઉક્ત કાર્ય કઈ રીતે કરવું તેનો આપશ્રીએ સુનિપુણતાથી અને સરળતાથી પ્રબંધ કર્યો. બુધવારે પ્રાત:કાલે મલ શ્રીહસ્તાક્ષરના શ્રી ·[જી સાથે સરખાવવાનું કાર્ય આવ્યું. આ કાર્ય કરતા અમારા આનન્દનો પાર ન રહ્યો બુધ, ગુરુ, શુક્ર, શનિ અને રવિ એમ પાંચ દિવસ પ્રાત કાલે ૮થી ૧૦ અને બપોરના ૨ થી ૬ આ કાર્ય મહારાજશ્રીની કૃપાથી અમે નિર્વિઘ શાન્તિથી તથા અત્યન્ત ઉઘાસથી કર્યું અને જન્મપ્રકરણથી આરભીને છેક ભ્રમરગીતના શ્રીટિપ્પણી પર્યન્તનો સમગ્ર ગ્રન્થ મૂલ શ્રીહસ્તાક્ષરના પુસ્તક સાથે સવાદી લી. ૧૨૮ પૃષ્ઠ તે શ્રીટિપ્પણીજીના મુદ્રિત હતા, તેથી તેટલા પૂછ મૂલ સાથે શેધીને શોધપત્ર પણ તૈયાર કર્યું, અને અવશિષ્ટ ભાગ તે ભૂલને જ અનુસરીને મુદ્રિત કર્યો છે. આથી આ મુદ્રિત શ્રીટિપ્પણજીનું પુસ્તક અત્યંત પ્રામાણિક હોવાનો સંભવ છે ૧૨૮ મુદ્રિત પૂછોમાં અશુદ્ધ પાઠ માત્ર એક બે સ્થલે જ દૃષ્ટિગોચર થયા હવે કોઈ દેવ મુદ્રિત પુસ્તકમાં હોય તે તે નેત્રદોષ અથવા મુદ્રણયત્રિદોષ વિના અન્ય હોવાનો સંભવ નથી શ્રીટિપ્પણુછના પ્રત્યેક વાચકને અમારી વિનતિ છે કે વાચવાનો આરંભ કરતા પહેલાં અને મુદ્રિત શોધપત્રના આધારે મુદ્રિત પુસ્તકના ૧૨૮ પૃષ્ઠ શોધી લેવા ઉો મૂલ શ્રીહસ્તાક્ષરના શ્રીટિપ્પણીજીના દર્શનાદિ કરતાં કેટલાક વિચારો જે અમને રકુરેલા તે પણ અત્ર વૈષ્ણવોને નિવેદન કરવાનું આવશ્યક લાગે છે. ઉક્ત મૂલ શ્રીહસ્તાક્ષરની પ્રતિ એવી રીતે લખેલી હતી, અને તેમાં એટલા બધા તે શોધપત્રો ભિન્ન પ્રમાણના પત્રો ઉપર અને સાહિથી લખેલા હતા કે હાલ શ્રીટિપ્પણજીના પુસ્તકોમાં જે સ્વરૂપનું દર્શન થાય છે તે તે મૂલ શ્રીહસ્તાક્ષરની પ્રતિ ઉપરથી શધિત અને કવચિત્ વાત સપનું લાગે છે અને મુદ્રિત શોધપત્રના મૂલ શ્રીહસ્તાક્ષરપુસ્તકસ્થ પાઠ અત્ર મુદ્રિત પાઠો સાથે સરખાવતા આ કથનને પુષ્ટિ મળે છે. આ જ શોધિત વર્ધિત આવૃત્તિના મૂળ આધાર આ પાલિખન છે, અને તેજ પુસ્તકને ઉપન્યાસ શ્રી પુરુષોત્તમજી નિજવિરચિત રાસપંચાધ્યાયીપ્રકાશમા કરે છે મૂવ શ્રીહસ્તાક્ષરની પ્રતિ પ્રથમથી જ ગ્રન્થપે કપાઈ હોય એમ લાગતું નથી શ્રીમત્રભુચરણે સેવાનવસરમાં શ્રી સુબોધિનીજી ઉપર કવચિત્ કવચિત ટિપ્પણ યોજેલું, પરંતુ પુનું પુન વિચાર કરવાથી આપશ્રીને અધિક અધિક લખવાની પૂર્તિ થઈ અને તેથી પ્રથમ જે શ્રીટિપ્પણ હતુ તે અન્ત ઈતિશ્રીમા વિવૃતિપ્રકાશક્ય થયુ. તથાપિ મૂલ પ્રસિદ્ધિ જે શ્રીટિ- પ્પણીથી થઈ હતી તે જ સંપ્રદાયમા ચિરસ્થાયી થઈ જેમ બાલકનું અન્ય ગૌરયુક્ત નામ હોવા છતા એહી બાબુ, બચું નામથી સેહથી વ્યવહારે છે તેમ શ્રીસુબોધિનીજીના વાચકોએ આ ગ્રન્થને તેના નિવૃત્તિપ્રકાશ એ બૃહત્ નામથી ન વ્યવહાર્યું, પરંતુ શ્રીટિપ્પણી એવા માગ સૂચક નામથી પણ ભાવથી વ્યવહાર્યું મૂલ આ ગ્રન્થ માત્ર પ્રકીર્ણ ટિપ્પણરૂપ હતો તે વાત પણ આ મત પુસ્તકમાં પાછળથી ઉપરની ટિપ્પણો લખેલા મંગલાચરણના શ્લોકોથી તથા અન્તમાં ઈતિશ્રીના અભાવથી પણ સૂચવાય છે મલ શ્રીહસ્તાક્ષરની પ્રતિમા પ્રાય સર્વત્ર જગ્યા ભગવત શબ્દનો પ્રયોગ આવતે ત્યાં ભગવાને સ્થાને ભવશબ્દ લેવામા આવ્યો સાપ્રદાયિક પરિભાષામાં પ્રભુને “આપ” એમ સામાન્ય વ્યવલાર છે શ્રીમદ્મભુચરણને પ્રભુસાનિધ્ય અને પ્રભુતન્મયતા એટલી બધી પ્રકટ છે અને પ્રભુના સોગરમાં એટલા બધા આન્મમિત્ર છે કે અનવધાનતાથી ભગવાદને સૂર્ય મય સવંત્ર ભવતાબ્દનો પ્રયોગ થઈ ગયો છે. શ્રીટિપ્પગુના શોતિ વિખનમાં લેખકે ભગવશ" ·શ્રીમત્રભુચરણના શ્રીહસ્તાક્ષરમાં કેટલીક વિલક્ષણતા પણ દૃષ્ટિગોચર થઈ. આપશ્રીને સામાન્યરીતે બહુ લખવાની ટેવ ન હોવી જોઈએ, અને એ જ કારણથી અક્ષર કરેલા નથી. અક્ષર સર્વ સમાન નથી, પણ નાના મોટા એક પંક્તિમાં પણ દ્રષ્ટિગોચર થાય છે. श्रीग्रन्थकृतः। શ્રીટિપ્પણુજીના પ્રણેતા શ્રીમલભાચાર્યજી શ્રીમહાપ્રભુજીના દ્વિતીય કુમાર શ્રીમદ્વિદલેશ્વર , છે. એઓશ્રી સંપ્રદાયમાં શ્રીગુસાંઈજી, શ્રીમત્રભુચરણ ઈત્યાદિ નામથી પ્રસિદ્ધ છે. શ્રીમદિ- લેશ્વરનું પ્રાકટ્ય સવત ૧૫૭રે ના માર્ગશીર્ષ કૃષ્ણ નવમીને વાર શુક્રને દિવસે થયું હતું. જે સમયે શ્રીમદાચાર્યચરણ નિત્ય લીલામાં પધાર્યા તે સમયે આપશ્રીનું વય માત્ર પંદરેક વર્ષનું હતું, પરંતુ શ્રીમદાચાર્યજીના અંતરંગ સેવકોમાં શ્રીમદામોદરદાસ શ્રી પદ્મનાભદાસાદિ ભૂતલ ઉપર વિરાજતા હતા. તેઓને શ્રીમત્રભુચરણ કવચિત્ સંશય થતાં પૂછતા એમ કેટલીક સાં- પ્રદાયિક ગાથાઓમાં પ્રસિદ્ધ છે. શ્રીમત્રભુચરણે શ્રીમદાચાર્યજીની પછી સંપ્રદાયનો બહુ સારો પ્રસાર કર્યો. સાંપ્રદાયિક અનેક મર્યાદાઓ બધી જે હજુ સુધી અવિચ્છિન્ન સચવાઈ રહી છે. અનેક રાજાઓ પણ એઓશ્રીના સેવક થયા. એઓશ્રીનું નામ અને ક્ષિતિજજપૂર્વાણar- ટાપુન' એ જ આશયને સ્પષ્ટ કરે છે. સમ્રાટુ અકબરના દરબારના રાજા કેડરમલ, રાજા વિરવર (બીરબલ, રાય પુરુષોત્તમાદિ એઓશ્રીના કૃપાપાત્ર વૈષ્ણવ હતા. સ્વપિતૃચરણે પ્રકટ કરેલા બ્રહ્મવાદ અને ભક્તિમાર્ગનું સરસ મંડન આપશ્રીએ વિદભંડન નામક સ્વતંત્ર ગ્રન્થમાં કર્યું છે. વ્યાસસૂત્રના અન્તિમ સાર્ધ અધ્યાયનું ભાષ્ય પણ આપશ્રીએ નિજપિતૃચરણના અન્તિમ દૃષ્ટિબિન્દુથી ચોર્યું છે. ભગવલીલાનું ગાન કીર્તન કરવાનું અને નિજ ગીતસંગીતસા- ગરત્વને શ્રીમકસેશ પ્રભુમાં વિનિયોગ દ્વારા સમર્પણ કરીને સેક્સ કરવાને આપશ્રીએ વૃંગારરસ- મંડનાદિનું પ્રાકટ્ય કર્યું છે. અને શ્રીગોવિન્દના વિહારશ્ય શ્રીસુબોધિનીજીનું ઉત્તમોત્તમ દૃષ્ટિથી દિગ્દર્શન કરાવવાને આપશ્રીએ આ શ્રીટિપ્પણુજી જ્યાં છે. આપશ્રીનું વિશેષ ચરિત્ર સાં. પ્રદાયિક ગાથાઓમાં પ્રસિદ્ધ છે. આપશ્રી સંવત્ ૧૬૪૨ ના પૌવ કૃષ્ણ સપ્તમીને દિવસે નિત્ય ભગવલીલામાં પધાર્યા. આપશ્રીનું સેવ્ય સ્વસ્થ શ્રીનવનીતપ્રિયજ હાલમાં શ્રીનાથદ્વારમાં વિરાજે છે. આપશ્રીની વિજ્ઞપ્તિઓ ખાસ કરીને ભગવદ્વિરહકલેશાનંદનું શુદ્ધ પ્રતિબિંબ છે. ग्रन्थपरिचयः। શ્રીટિપ્પણીજીનું મંગલાચરણ વાચતાં એક બે વસ્તુ આપણું ધ્યાન ખેંચે છે. શ્રી વિષ્ણુ ત્તેિ અને રિરવિજાતીયતા' શબ્દથી આપશ્રીની ઢ અવસ્થામાં આ ગ્રન્થ યોજાય છે એમ દિશે છે. તેમજ “ સર શા મારું હારવુ' એ શબ્દોથી “. આપશ્રીને સૌભાગ્યમદનું અને પ્રકચિત્તતાનું દર્શન થાય છે. આચાર્યશ્રી શ્રીસુબોધિનીજીમાં જે નિગૂઢ આરાઓ કરી ગયા છે તે આરાઓના તહુદયગતે અન્તિમ તાત્પર્યના દૃષ્ટિબિન્દુથી શ્રીમત્રભુચરણે શ્રીટિપ્પણીઓ યોજ્યા છે. આચાર્યશ્રીનો નિતાઃ ‘ગેખ હૃદયતાત્પના કાંઈક અવગાહનની અપૂર્વ અને અનુપમ દૂચી શ્રીટિપ્પણીઓ છે. આપશ્રીની માફક ભગવચ્ચરણાર- વિન્દના કંઠુંમરગથી અનારા હૃદયને જે સમયે શ્રીમત્રભુચરણ “ખઘોત, ગાવા ઈત્યાદિ શબ્દોનું તાત્પર્ય શ્રી સ્વામિનીજીઓમાં ઘટાવે તે સમયે કાંઇક અતિશયતાનો ભાસ થાય, તે પણ જ્યાં આપશ્રીનું દૃષ્ટિબિન્દુ લક્ષમાં આવે કે તરત જ આ ભાસતી અતિશયતા પણ પરમ હદયગમ લાગે છે. કોઈ કોઈ સલે આચાર્યશ્રીની સાંકેતિક વાણીમાં સ્થિત પરમ નિગઢ અચન માધુર્ય આપશ્રી અત્યન્ત ચિતાનુસાર પરમ ઓજસયુક્ત અપ શબ્દોમાં દશો ·દે છે જેમ બ્રહ્મસૂત્રનું અન્ય ટીકાકારકૃત વર્મપર વ્યાખ્યાન અસમત નહિ હોવા છતાં પણ આપથી તે સર્વસૂરોનું તાત્પર્ય મિા જ યોજે છે, કારણકે આચાર્યશ્રીને તે જ અભીષ્ટ છે, અને વ્યાસને પણ તે જ હોવું જોઈએ, તેમ શ્રીસુબોધિનીજીમા પણ ધમપર વ્યાખ્યાન નહિ કરતા, ધમપર સર્વત્ર યોજે છે આચાર્યશ્રી રાસલીલતાત્પર્ય છે, અને તે રાસસી ભાવપ્રતિનિગ્રહ છે, તેથી આપશ્રી ટિપ્પણીઓ દ્વારા શ્રીસુબોધિનીજીનું તાત્પર્ય એવી રીતે ઘટાવે છે જ્યા એઓશ્રીનું તાત્પર્ય દ્રષ્ટિગોચર થાય કે તક્ષણ જ રસસ્ત્રીને પરમ નિ ભાવ એ જ પરમ પ્રાપ્ય વસ્તુ છે એમ સફરે, અને તત્સતિ થતા રસેશ પ્રભુના રાસોત્સવની પરમફલતાનો આસ્વાદ પ્રાપ્ત કરવાના પ્રચુર હૃદયગમ મનોરો તદ્ધાવથી આરા હદય અરે, અને કવચિત કરણામય પ્રભુના પતિશયથી હીનાધિકારીને પણ પરમલની સિદ્ધિ વસ્તુત શ્રી સુબોધિનીજીનુ યથાસ્થિત તાત્પર્ય શ્રીટિપ્પણીના દર્શન વિના શકુ દુર્લભ છે, અને તેથી જો શ્રીસુબોધિનીજીના દર્શનાદિ કરનારા શ્રીટિપ્પણરૂપ ઉપને ધારણ કરીને તદ્દર્શનાદિ કરશે તો અમને તો સંશય નથી કે તેમનું હૃદયકમલ પણ ભગવ ચરણારવિન્દના પરાગરાગથી સદૈવ અરુણ થયા વિના રહે. થઈ જાય मुद्रणसंयन्धी। વાચકોને શ્રીટિપ્પણીજીના સ્વરૂપનુ યથાસિથત પરમ સુન્દર દર્શન થાય તેને માટે વાવ ૨છક્ય પરિશ્રમ અમે લીધો છે. શ્રીટિપ્પણુજી સ્વરૂપથી જ શ્રીસુબોધિનીજીના પ્રકીર્ણ લોકોના વ્યાખ્યાન છે. તેથી અમે બાજુમાં પ્રત્યેક ટિપ્પણના અધ્યાય તથા શ્લોકની સંખ્યાને નિર્દેશ કર્યો છે, અને પ્રત્યેક ભિન્ન વ્યાખ્યાનને માટે નૂતન વિભાગ કર્યો છે. શ્રીસુબોધિનીજીના પ્રતીકો મોટા ટાઈપમાં છાપ્યા છે શ્રીમદ્ભાગવતના ક જેના ઉપર ટિપ્પણ છે તે તથા અધ્યાયાર પણ મોટા ટાઈપમાં છાપ્યા છે પ્રકરણના તથા અધ્યાયને આરભ અન્ત નિર્દેશ્યા છે મુદ્રણ- સમયમાં જેટલા સ્વતંત્ર લેખ પ્રાપ્ત થયા તેટલા સર્વ શ્રીટિપ્પણીજીમાં તે તે લે છેકેટ ( ) કરી છાપ્યા છે. પ્રાચીન પુસ્તકોમા કવચિત વિદ્યમાન ટિપ્પણ પણ ઉપયોગી જણાય ત્યા ટિપ્પણરૂપે છાપ્યું છે. પાઠપાઠાન્તરો યોજવામા યાવચ્છમ્ર પ્રભુદત્ત વિવેક કર્યો છે. અર્થાત શ્રીટિપ્પણીનું રસદર સ્વસ્પદર્શન થઈ શકે તેને માટે થાવા અમે પ્રભુકૃપાથી કર્યું છે स्वतंत्र लेखो। શ્રીટિપ્પણુજીના અને શ્રીગુસાઈજી, શ્રીગોકુલનાથજી, શ્રીહરિરાયજી વગેરે મહાનુભાવોના યાત્રાપ્ય શ્રીભાગવતના લોકોના સ્વતંત્ર વ્યાખ્યાનો તથા શ્રી સુબોધિનીજીના પ્રકીર્ણ ટિપ્પણે પરિશિષ્ટમાં છાપવાને અમારો મરથ હતો પરંતુ આ સમય એ મનોરથ અમારો સફલ નથી થતો તેથી અમને કાઈક ખેદ થાય છે પરિષ્ટિમાં છાપવાને માટે જેમ જેમ અમે સ્વતન લેખો તથા ટિપ્પણોને શોધ કરતા ગયા તેમ તેમ તે સંગ્રહ વૃદ્ધિ પામતો ગયો, અને હાલ અમારી પાસે તે સંગ્રહ એટલે તે મહાન થઈ ગયો છે કે જે તેનું અમે મુદ્રા કરવા જઇએ તે એક બીજા શ્રીમતી ટિપ્પ જીિ જ થઈ જાય કદાચિત્ તેથી પણ પરિશિષ્ટ મોટુ થઈ જવાનો અબવ લાગ્યો આ કાર્ય પૂર્ણ કરવા પ્રેસની હાડમારીમા કદાચિત બે વ શ્રી, પીજીની પ્રસિદ્ધિમાં વિરોષ થવાનો - વાગ્યો તેમ જ તે કાર્યને સગોપાણ પૂર્વ કરવાને કવ્યારિકામગીની પબુ વિશેષ છે લાગી આપી એ સર્વ ગ્રહીત સ્વત, લેખા તથા યથાવ અનિરછાથી કરવો પડ્યો છે આ નિર્ણયથી શ્રીટિપત્રી 1 ·પન્ન થશે. સ્વતંત્ર લેખોને આવો સુન્દર મહાન સંગ્રહ પ્રભુકૃપાથી અમને પ્રાપ્ત થયો તેથી અમને પણ આ વિલંબમાં પ્રભુની ઇચ્છા કારણભૂત લાગે છે. કદાચિત્ અન્ય લેખોનો પણ સમાવેશ હજુ પણ આ સંગ્રહમાં થવાનો હશે. પરંતુ સંપૂર્ણ સાધનસામગ્રી પ્રાપ્ત થયે તેનું પણ મુદ્રણ અમને અતી ઉપયોગી જણાય છે. પ્રભુ તે કાર્ય કરવાનું પર્વ અપેક્ષિત સામર્થ અમને દાન કરો એટલું જ તàતિ પ્રાર્થ છે. વિઝ! શ્રીટિપ્પણીજીના આરંભમાં શ્રીમત્રભુચરણનું લફમીઆર્ટસમાં તૈયાર કરાવેલું રંગિત ચિત્ર ધયું છે, તે રા. હરખલાલ હરિદાસ ભગતે આપ્યું છે. તેથી તેમને પણ ઉપકાર માનીએ છીએ. श्रीवजरलजीनुं उपकारसंस्मरण । શ્રીટિપ્પણીના મુદ્રણદ્વારા પ્રકાશ કરવામાં શ્રીમદ્ભજનજીનો આદિધી અન્નપત પરમ ઉપકાર થયો છે. શ્રીટિપ્પણુજીના મુદ્રણાર્થ અપેક્ષિત દિવ્ય સંપાદન કરવામાં, શોધન માટે નિજ મંદિરના સંગ્રહમાંથી અપેક્ષિત પુસ્તકો આપવામાં, શ્રીલંકરપથીના શ્રીદારકાધીશજી- ના મંદિરના પુસ્તકસંગ્રહના દ્વાર પરમ પરિશ્રમ લઇને અમને ઉઘડાવી આપવામાં, અને નિજમંદિરમાં શ્રીબાલકૃષ્ણજીની નિકટ સેવામાં વિરાજતા શ્રીમત્રભુચરણ શ્રીમદ્ધિકલેશ્વરના નિજ શ્રીહસ્તાક્ષરથી લિખિત મૂલ શ્રીટિપ્પણીજીના પુસ્તક સાથે મુદ્રિત શ્રીટિપ્પણીજીના પુસ્તકને વિના પ્રતિબંધે અને વિના સંકોચે પરમ ઉદારતાથી અને સરલતાથી સરખાવવા અને શોધવા દેવામાં, ઉન મહારાજશ્રીની સાંપ્રદાયિક ઉજ્વલ ઉન્નતિ કરવાની પરમ અભિરૂચિ સ્પષ્ટ થાય છે. આ પ્રકારે અપૂર્વ અને અનુપમ ઔદાર્ય દર્શાવીને મહારાજશ્રીએ નિખિલ સંપ્રદાયને આપશ્રીનો પરમ પણ બનાવ્યો છે. મહારાજશ્રીને અમારા ઉપર જે પરમ અનુગટ થયાં છે તેનું કથન અસ્મોક્ષ પ્રાકૃત શબ્દોથી થઈ શકે એમ નથી. મહાનુભાવો નિજ અનુબવથી યથા સમજી શકે છે. તેમને અસ્મકથનની અપેક્ષા નથી. શ્રીમબાલકૃષપ્રભુ મહારાજશ્રીના સકલ સાંપ્રદાયિક ઉન્નતિપ્રસારના મનોરથો સફલ કરો એટલે પ્રાર્થી વિરમીશું. ग्रन्थनिवेदन। શ્રીસુબોધિનીજીના વરેણ્ય આશય રકુરાવવામાં આ પુસ્તક કોઈ પ મહાનુભાવ બનવ- યને સહાયક થશે જ એ વિચારથી અમારા પરિશ્રમની તકૃત્યતા માનીએ છીએ. અમે પરમ પ્રેમથી અને અભિરુચિથી સિદ્ધ થયેલો અન્ય શ્રીમમબુચરલકમલમાં સમાંવ 'એ છીએ. વસન્ત પંચમી, ૧૭૭. મુબઈ મૂલચ તુલસીદાસ તેલીવાલા, ધીરજલાલ વ્રજદાસ સાંકલીયા, ·तल्लीलाविवरणात्मकमखिलरसात्मक जगदाविरमूदिति । तेन मूले शयनपदोक्त्या नारायणे श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः पिनाय तद्रूपं मोः शेपमा नः क्षीरान्धी अत्यन्तागाधो स्मीसहस्रेस्त- वांशकलानि- त्रैका लक्ष्मी- प्राधिकरणक- । प्रकटो यो कूजनादिः। न नायिका- पुरि शयन । तया सति स्थायिमावा- मक सास्मन् पापत्रान् नावालाच प्रसवताश का अपुरमामुत्पादेतवान् येन २. सेव्यमानमिति। ३. तेनेवि नास्ति चवित् । ते वाक्यात् धीमत्प्रभुचरणश्रीविठ्ठलनाथजी प्रकाशक-शा. हरखलाल हरिदास भगत Latant, Bombay..08 १. निधित्वेन इति पाठः।

·२ श्रीटिप्पणी । .. तत्प्रसिद्धमिति तद्धर्मसाम्यमाचार्यैर्निरूपितम् । मूलेऽनुशयनशब्दस भावार्थकत्वपक्षे त्वनु- शय्यतेऽनेनेत्यनुशयनमिति करणव्युत्पत्त्या ताभिः सहात्मनो निगूढभावकरणं येन स निरोधः । खकीयेषु खविपयकभावोत्पादनं यया लीलया क्रियते सा निरोधशब्दवाच्ये- त्यर्थः। अथ प्रकरणार्यरूपं नमस्यन्ति चतुर्भिरिति । दशमस्कन्धे पञ्चप्रकरणानि सन्तीति पञ्चधा प्रकरणार्थरूपो मम हृदये यो विराजते तं नमामीति सम्बन्धः । पञ्च- रूपत्वं प्रकटयन्ति । आद्यं चतुर्भिरध्यायैः । द्वितीयं प्रमाणप्रमेयसाधनफलात्मकैश्चतुर्भिः प्रकरणैः । तथैव तृतीयम् । चतुर्थ त्रिभिः प्रकरणैः । पञ्चमं पभिरध्यायैः । एवं पञ्चधा यो विराजत इति सम्बन्धः । पूर्वोत्तरेति । अशरीरस्य विष्णोः पुरुषशरीरखीकारः सर्गः, पुरुषात् ब्रह्मादीनामुत्पत्तिर्विसर्गः, उत्पन्नानां तत्तन्मर्यादया स्थापनं स्थानम् , स्थितानामभि- वृद्धिः पोषणमिति प्रकारकः कार्यकारणभावः । प्रकृते च पूर्वस्कन्धे भक्तानां निरूपणात् तेपां चित्तवृत्तिनिरोधे कथ्यमाने स तिष्ठति, अन्यथा मुक्तानामाश्रयत्वेनाश्रयनिरूपणान्मुक्ति- मनिरूप्य तन्निरूपणमशक्यमिति तदसंगतं स्यात्, निरोधः प्रलयत्वेन तेऽभिमत इति मुक्त्यनन्तरं तन्निरूपणे मुक्तानां प्रलय इति संगतिर्भवेत् , सा चायुक्ता, अनेवंकयने कार्यकारणभावक्षतिरित्यर्थः । आद्यन्तयोरिति । प्रकरणयोरिति शेषः । तत्र दुष्टमारणा- मावालक्षणस्याप्रवेश इत्यव्यापकं लक्षणमिति भावः । मुक्तावपीति। स्कन्धान्तरे तन्निरूप- णादतिव्यापकं तदिति भावः । एवं सति तस्सा लीलाया दशविधलीलामध्यपातित्वाभावेन भागवतेऽप्रवेशः । अथ अहिलतया प्रवेशो वाच्यस्तदा दशविधलीलाभ्यो भिन्नत्वेन भागव- तमध्यपातित्वेन चैकादशी सा भवेदित्याहुः लीलाधिक्यमिति । नवलक्षणज्ञानं द्याथ- यज्ञाने कारणम् । तथा सति तयोस्तथावहानिश्चेत्याहुः कार्येत्यादि । 'दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानामिह लक्षण'मित्युपक्रान्तत्वात्तेभ्यः पूर्वमाश्रयोक्तौ तत्यागश्च भवेदित्याहुः प्रका- न्तेति । ब्रामेति । तेषां भक्तत्वेऽप्यधिकारित्वात् केवलभक्ताया भूमेराधिक्यं तदपेक्षयेति मावः । अन्यसंश्रय इति । भक्तेष्वेवाविश्य सेवितवन्तो, न स्वातन्येणेत्यर्थः । यद्वा प्रमोराविर्भावस्य खस्यापीष्टत्वेऽपि न स्वयं विज्ञापयितुं शक्तास्तादगार्खभावात्, किन्तु तादृशीं भुवमग्रे कृत्वेत्यर्थः । प्रद्युम्न इति । अत्र नियन्धानुरोधादयं क्रमो न विवक्षित इति ज्ञेयम् । हेतोपैविध्ये तात्पर्यमाहुः गुणा इति । सत्त्वादय इत्यर्थः । तद्गतम् । मक्तगतमित्यर्थः । द्वादशभिः प्रश्ने हेतुमाहुः गुणदोपग इति । षड्गुणाः लोके दोपत्वेन प्रसिद्धा धमीच पडू देशान्तरगता गर्भमातुलमारणादयः । उभयविपयकत्वात्तस्य तयात्वमित्यर्थः । गुणवास्यसाम्यं दोपवाक्यानामयुक्तमित्याशङ्कयाहुः समत इति । यथा गुणा उत्तमास्तथा लोके दोपा अप्युत्कटा इत्युमयोः साम्येन राज्ञा प्रश्नः कृत इति तयेत्यर्थः । समत इति भावप्रधानः । १०.१.३. अग्रिमप्रयोजनार्थमिति । अनवतारसामयिकजीवोद्धारार्थमित्यर्थः।

·३ १०-१-५. स्साद्, न शस्रग्रहणम् । तदा चरण प्रभुणा चेन रक्षिताः स्युस्तदा स्वसामर्य्यस्याप्रयो. हि तदा शस्त्रग्रहणम् । एवं सति पूर्वमपि प्रभुणेव रक्षितत्वेन तदुपकाराज्ञानान्माहात्स्या- श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। श्रवणानन्दत्वेनेति गानतात्पर्यम् । अनिवार्या इति । भगवद्विपयकत्वेन निवा- रयितुमयोग्याः कामादय इत्यर्थः । तथापि श्रवणस्येति । आद्या प्रवृ- १०-१-४. तिविषयत्वेनैवेति तथा प्रवृत्तस्याखिलपुरुषार्थसाधकेऽर्थे प्रवृत्तिप्रयोजक विषयान्तरसमानधर्मवत्त्वं जघन्यमेवेति तथोक्तम् । अनिवर्त्यदोपेण चेति । सहजासुरत्वे- नेत्यर्थः। वैराग्यजनकस्येति । गुणानुवादे वैराग्यजनकस्सेत्यर्थः। दैयानां मुक्तिस्वरूपमाहुः अपुनरावृत्तीति । पुण्यद्वारमात्रतामिति । अग्ने हि भगवान् साक्षादेव भक्तदुःखं निवारितवान्न तु केनचिद् द्वारेणेत्युच्यते । तेन तचरित्रेऽपि साक्षात्पुरुषार्थसाधकत्वं, न तु पुण्यद्वारेति ज्ञापितं भविष्यतीति तथेत्यर्थः । क्षेत्रं पाण्डोः, वीजिनो धर्म- न्द्रादयः । एकखामिकक्षेत्रजत्वेन पञ्चापि । एकक्षेत्रजत्वेन तु त्रय एव पितामहा भवन्ति । स्वधर्मत्याजनसामर्थ्यमपीति । भगवदिङ्गितकरणं तद् देवव्रतं, तद्विरुद्धं तद् दैत्य- व्रतम् । तथाच देवव्रते भीष्मे तिमिङ्गललं दैत्यव्रतं कौरवैः संपादितमिति तेषां कौरवाणां तथासामर्थ्य जातमित्यर्थः । इदमतिसामर्थ्यमिति भावः । सैन्यसागरपदतात्पर्यमाहुः यहि स्थितमपीति । सैन्यस्था हीतस्ततः खसेनावहिःस्थितं मारयन्ति, न तु खसेनाम् । समुद्रस्थास्तु स्ववृन्दमध्यस्थमपि । इह च उभयरूपत्वमुक्तम् । तेनोक्तकैमुतिकन्यायसूच- नाय सैन्यत्वं समुद्रत्वं चोक्तमित्यर्थः । पोतमपि गिलन्तीति साधनघातकत्वम् । चेत- नेति । जलात्मकः समुद्रः स स्वयं न मारकोऽचेतनत्वात्, किन्तु तस्याश्चेतनाः । इह समुद्रसैव चेतनत्वात् खखरूपेणैवान्यनाशकत्वं ज्ञाप्यत इत्यर्थः । प्लवत्योक्तितात्पर्यमाहुः भगवत इत्यादिना । प्लवो हि समुद्रात् खल्पतरस्तत्खरूपानन्तःपाती च । खाश्रयणमात्रेण तारको, न तु मकरादिनिवारणे खक्रियावान् , एवं भगवानपि पाण्डवसैन्यमशेष रक्षितुं नोद्यतः । तदा वृहद्रूपः स्यात् । किन्तु पाण्डवानेव रक्षितुम् । अतोऽत्परूपत्वमयुझ्य- मानत्वात्तदनन्तःपातित्वम् । 'पितामहा म'इति लोकविवरणे तथापि सम्यगित्यादि। उक्तसागरं वत्सपदमकुर्वन्नित्यतावतैव चारितार्थे प्रभोः प्लवत्वनिरूपणं तत्तरणोक्तिश्च निरर्या । वत्सपदे मजनासंभवेन प्लवानपेक्षणादित एव तरणस्याप्यसंभवादुलधनस्यैव तत्र समवादित्याशय तत्तात्पर्यमाहुः तथापीति । वत्सपदे तासामेव मजनसम्भवात् प्लवतर- णोत्या तेषां तयात्वं ज्ञाप्यत इत्यर्थः । तत्र हेतुः सम्यगित्यादि । तत्रापि होता खदृष्टयेति । स्वसाम्येनेत्यर्थः । लौकिकदृष्टयेति वा । भगवत्वेन भगवति ज्ञाने वत्सपर्दै मअनसंभावना न स्यादित्याहुः भगवद्भाव इति । प्रशानदर्शन उत्तरावच्छरणगमनमेव जकत्वाद् नाश एव स्यात् । इदमेव मजनरूपम् । खसामर्थ्यनास्माकं जय इत्यभिमानान ज्ञानाय क्षुद्रत्वमेव तेषु पिपीलिकात्वम् ।

·४ श्रीटिप्पणी। द्रौप्यस्त्रेत्यस विवरणे अर्जुनस्येत्यादि। सर्वात्मना गर्भदाहे गोप्यस्याभावाद् गोपनासम्मव इति गोप्यमशमाहुः अर्जुनस्येत्यादिना । स्थूलांशे दग्धेऽप्युक्त- २०१६. वीजलांशात्मको धर्मस्तु वैष्णवांशत्वात् स्थित एवेति दग्धानप्यशान् खसा- मर्यन अदग्धान् मावितवानिति तैः सहमूत वीजभाव जुगोपेत्यर्थः। योगविभागादिति । 'जनपदशब्दात् क्षरियादमिति सूनप्राप्ताञ्प्रत्ययस्य लोपस्तु 'जनपदे लुविति सूत्रेण भवति, इह कुरुशब्दस्स जनपदावाचित्वेज्नो लोपासम्भवादेव प्रयोगासम्भव इसाशय तत्समव- प्रकारमाहुः योगविभागादिति । जनपदशब्दे विभक्ते कृते, लुवित्येतावन्मान सूत्रमिति जनपदावाचिलेऽपि तत्प्रत्ययलोपात्तथा शब्दसिद्धिरित्यर्थः । अन्यथा प्रतीतैरिति । पूर्व दग्धत्वेन प्रतीतानामदग्धत्वेन प्रतीतिरन्ययाप्रतीतिः । धर्मरक्षार्थ इति । वेद- मत्रेणाधिष्ठापितब्रह्मरूपदेवताक हि ब्रह्मास्त्रम् । तत्कार्यस्य भगवता प्रतिवन्धे भगवतो वेद- मार्गरक्षकत्वलक्षणो धर्मो गच्छेदिति तथा । एतेनादाहेऽपि सामर्थ्य प्रभौ सूचितम् । मोक्ष इति । वेदमत्राधिष्ठिता देवता हि खकार्य कृत्वा निवर्तते । तदकरणे तदनिवृत्त्या मोक्ष- प्रतिवन्ध. स्यान्मर्यादामार्ग इति तदभावार्य तथेत्यर्थः । तत्त्वसहितमिति । 'तेजस्तत्त्व सुदर्शन मिति वाक्यादिति भावः । इह चक्रपद मगवति स्थितानां सर्वेषां तत्वानामुपलक्ष- कम् । तानि तु द्वादशस्कन्थे, 'अथेममर्थ पृच्छाम' इत्युपगम्य, 'तात्रिकाः परिचर्यायां केवलस्य श्रियः पते । अझोपागायुधाकल्प कल्पयन्ति यथा च पैरिति शौनकेन पृष्टः सूतो 'नमस्कृय गुरून् वक्ष्ये विभूतीर्वष्णवीरपी'त्युपक्रम्य अङ्गादीनि पूजायां येन रूपेण ध्याय- न्याचार्यास्तानि रूपाण्यवदत् । तथाच ध्यानार्थमेव तथा प्रदर्शन मिति साधूक्त उपकार इति । रक्षार्थ चोक्तावग्रिमोक्त्या विरोधः स्यान्न तूक्तरीत्याहुरत एवेति । काल- निग्रहार्थ वेति । चक्र मारकत्वेन कालरूपम् । तद् धृत्वा तिष्ठतीति तन्न खकार्यकरणक्षम भवतीति तथा । चक्रपदोपादानतात्पर्यान्तरमाहुः अत एवेति । दग्धस्यापि पूर्वभावसम्पा- दनेन जीवितसम्पादनमनुमावः । तादृशो भगवान् पूर्णे गर्ने प्रयोजनाभावात्ततो निवृत्त इति सोऽनुभावोऽपि निवृत्तः, अन्यथा भगवता रक्षित इति कालादेरपि भयामावादय देहो नित्य एव स्यात् । तथाच चक भ्रमणशीलमिति व्याधुट्य मत्परितो भ्रमण कृतवदिति कालाधी- नल सम्पन्नमितीदानी न जीवनसम्पत्तिरित्यर्थः । वीर्याणीत्यर अनेनेत्यादि । वारद्वय वीर्यप्रश्नकयनेनेत्यर्थः । यदुवशे वशसन्धि- कार्यकरणार्य प्रद्युम्नानावतीर्य वीर्याणि कृतवानिममहकसमागधादिवघरू- पाणि प्रवयसामपि यौवन यदनां द्वारकानयनवेदर्मीहरणादिरूपाणि चेति 'तमाशेनावतीर्णसे त्यनेनावताररूप निरुपितम् । 'वीयर्याणि तस्ये त्यनेनोक्तरूपयमुक्तफल- दाने वाशीवत् करणम्त यस्य तन्मूठभूत रूप निरूपितम् । अखिलदेहमानामितिपदादेत- आविमावेति पाट । २ पुश्पकालपामकम् । २०१७ ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। दवतारात् पूर्वमपि तेषामुक्तफलदानोक्तस्तथात्वं ज्ञायतेः । एवं सत्यवतारकार्यस्य मूलरूप- कार्यस्यापि करणादुभयरूपत्वमस्मिन्नवतारे ज्ञाप्यत इत्यर्थः । तेन वीर्यवहुत्वसम्भावनास्तीति तत्प्रश्न इति भावः । अत्रैतदवतारवीर्यं पृच्छस्तत्कर्तुर्यन्मूलरूपत्वमुक्तवान् तेनायैवावतारस्य मूलरूपत्वोक्त्या माहात्म्यमेवोक्तवानित्याशयेन पक्षान्तरमाहुः इदमेवेत्यादिना । आत्मत्वेन मृत्युदानमनुपपन्नमित्याशय समादधते निमित्तवशादिति । देहभाक्त्वोक्तितात्पर्योक्ति- रियम् । 'पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो यस्य वन्धविपर्यया'विति तत्त्वसूत्रात् । 'स नैव रेमे, तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छदित्यादिश्रुतिभ्यश्च जीवानां देहसम्बन्धः खक्रीडार्थमेव भगवता कृत इति क्रीडैव निमित्तं, तद्वशात्तथेत्यर्थः । भगवद्ध्यानरूपा- णीति । आन्तरत्वादिति भावः । अतः कथमपीति । उतेति पदादन्तर्मुखेभ्यो रूपये- नाप्यमृतदानम् । विषयपक्षे भजनोपयोगित्वेन तथात्वम् । ब्रह्मादिपक्षे भगवत्क्रीडोपयोगि- त्वेन विभूतिरूपत्वेन च ज्ञानात्तथात्वम् । यहिर्मुखेभ्यस्तयात्वं स्पष्टम् । क वासमित्यत्र । अथवेत्यादि । अधुनापि, 'वयं गोवृत्तयोऽनिशं, श्रूयतां मे पित'रित्यादिवचनानामश्रवणाद्वसुदेवपुत्रत्वेन यादवत्वेन ज्ञानादेवमपि कथन १०-१-९. सम्भाव्यते इत्याशयेनेदमुक्तम् । देहं मानुपमित्यत्र । तत्रैवोक्तमिति । तत्रैव वृष्णिमानुपदेह एवाश्रयणमत्रोक्त- मित्यर्थः । तेषु सर्वेषु भूमारराजपृतनानिरसनसामर्थ्याय भगवानाविष्टस्तिष्ठ- १०-१-११ तीति तथा । वृष्णिभिः सह संव्यवहारे क्रियमाणे वृष्णिदेहेष्वाश्रयणसंम- वादपि तथा । एतज्ज्ञापनायैवाद्यश्वरण उक्तः । अन्यथा तं विनापि प्रश्नसम्पत्तेस्तं न वदेत् । एवं सति, 'वृष्णिभिः सह देहं मानुषमाश्रित्य कति वर्षाणि यदुपुर्यामवात्सी'दिति सम्बन्धो ज्ञेयः । अत एवाग्रे प्रभुर्वक्ष्यति, 'नैवान्यतः परिभवोऽस्य भवेत् कथपिदित्यन हेतुभूतं विशेपणं मत्संश्रयस्येति । उद्धारविपयनिर्धारमाहुः ये भक्ता इति । शास्त्रीयसाधनरहितानामित्यर्थः । ननु ससाधनानामपि कयं न विषयत्वमित्याशक्य तन पाधकमाहुः येपामिति । १०-१-१७. किच, एतेषां निरोधपदार्थोऽपि पूर्वस्माद्विलक्षणोऽतोपि न विषयत्वमित्याहुः संसारेति । अत्र ससाधनेष्वित्यर्थः । निरूप्यते । त्वयेति शेषः । तथाच संसारस्पाविद्या- कार्यत्वेन तन्निवृत्तेश्च ज्ञानैकसाध्यत्वेन तद्रप एव निरोधस्तेषां वाच्य इत्याह अत इति । तथाच बहेव वैलक्षण्यमिति भावः । किञ्च । भक्तानां संसारो लीलोपयोगित्वेन सुसरूप- स्तेपां तु दुःखरूप इतीतोपि तद्वैलक्षण्यमित्याहुः दुग्वेति । प्रासनिकमुक्त्वा पूर्वोत्तमुप- संहरन्ति एवमिति । एक निःसाधनानां भगवत्प्राप्तिलक्षणमित्यर्थः । ननु मगवत्कृतनिरोधो न शास्त्रैर्जनयितुं शक्य इति पूर्वोक्तशेपमावासम्भवात् ससाधनानामपि विषयत्वं वक्तुं युक्तम् । अत एव, 'तया परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम् । भक्तियोगवितानार्य कार्य ·६ श्रीटिप्पणी। पश्येमहि स्त्रियः इतिपथावचनमपि गीयत इत्याशयेन पक्षान्तरमाहुः द्वयं चेति । उभयो- निरोधस्सैकरूपत्वेनोक्तवैलक्षण्याभावात्तथेत्यर्थः । एवम्प्रकारेण लीलाकरणे कथने च हेतु- माहुः साङ्गस्येति । निरोधस्वेति शेषः । अत्रोपपत्तिमाहुः तत इति। यतश्चिकीर्पितनिरोध- मवतीर्य खयं कृतवानतो हेतोरयं स्कन्धो दशमत्वेन युज्यत इत्यर्थः । अन्यथाऽनवतीय- वाम्बरीपादेरिवानापि भक्तदुःखनिवारणोक्तौ भक्तकथैवोक्ता भवतीति ईशानुकथैवेयमपि भवेदित्यस्य स्कन्धस्य दशमत्वं न स्यादिति भावः । अङ्गमाहुः अवतार इति । येन विना यन्न सम्भवति तत्तदगमत्रोच्यते । तथाचानाविर्भावे निरोधपदार्थ एव न स्यादिति भावः । यद्वा, यतः संसारभवदुःखव्यावृत्तिरेव निरोधप्रयोजनमतो निरन्तरं भगवत्स्मरणात्मको निरोधो दैवासुरसाधारणो निरूप्यत इत्याहुः संसारेति । स्मृतिश्च क्वचित् स्नेहात् कचित् द्वेपादिनेति परं विशेषः । एवं पूर्वोक्तमित्यर्थः । अथवा यतो लीलानुपयोगिसंसारवतां संस्मृतिरपि दुःखरूपातोधिकारिभेदेन विरोधाभावाद् दुःखनिवृत्तिः संसारनिवृत्तिश्चेति द्वयमपि फलमित्युक्तमित्याहुः दुःखरूपा च संमृतिः, द्वयं वा न विरुध्यत इति । एवमनुक्तौ दुःखरूपेत्यायनर्थकं स्यात् , केपाश्चिद्भक्तानां दुःखमेव निवारितम् । अहम्ममा- स्मकः संसारस्तु लीलोपयोगित्वेन स्थापित एव । केपाश्चिद्भक्तानामन्येषां च संसारोऽपि नाशितः । तेन द्वयमपि फलमित्यर्थः । नन्वाधिदैविकावर्तनं विना वाण्युद्गमासम्भवे भक्त- दुःखहेतुवाणी स कथं प्रवर्तितवानित्याशय तत्तापर्यमाहुः सर्वमुत्यर्थमिति । हर्या- विर्मावं विना सा न भवतीति स्वयं तं कर्तुमशक्तस्तद्धेतुहेतुं चक्र इत्यर्थः । तदनुगुणदेव- तायास्तदुत्कर्पमसहमानाया इतिरूपेऽग्रिमग्रन्थे तत्पदाभ्यां कंस एवोक्त इति ज्ञेयम् । मुक्ति- हेतुत्वेन तदनुगुणत्वम् । भगवन्मातृदास्य दैवपक्षे परमोत्कर्षः । अयं चासुर इत्यसहमान- त्वम् । एवमविरोधः पूर्वापरयोः । कालो ह्यन प्रतिवन्धको जात इत्यत्रापि अत्रपदस दैवानुगुणत्वे कंसस्पेत्यर्थों ज्ञेयः । तथा सति मातुर्दुःखासम्भवेन मातृत्वमेव न स्यादिति भावः । अतस्तेऽप्यन्त इति । भीष्मादय इत्यर्थः । तद्धर्मा इति । नृपधर्मा इत्यर्थः । वासुदेवकलानन्त इत्यस्य विवरणे । तदाविष्टस्तम्मिनु महर्पणे आविष्ट इत्यर्थः । अत्र पूर्व शय्यारूपे सकपणे शयानस्यावतारदशापन्ने तस्मिन्नावशरूपा स्थिति- १०-१-२४. रनुशयनं भवति । तथाचानुशयनसैव स्कन्धार्थवादलदेवाविष्टवासुदेव- कलाया एव लीलास्कन्धार्थः स्यादित्यत आह अत इति । यतः शयानस्यावेशोऽतो हेतो- विष्णोः सात्त्विककल्पाधिष्ठातुरेव बलभद्रेण कृत्वानुशयनमुच्यते, नात्मनः पुरुषोत्तमस्य नेत्यर्थः । 'निरोधोऽस्यानुशयनमात्मन' इति मूलवाक्यादिति भावः । तेन नोक्तदूपण- ति भावः । तर्हि पलदेव एवं निरूपणे किं तात्पर्य तदाह एकवदिति । पूर्वोक्तवासु- रम्यांशत्वादशांशिनोश्च तादात्म्येनामेदादेकवदेव प्रोच्यते । तेन तनापि तथा निरूपण- सपः । अतस्वयरित्रमपि मूलरूपचरित्रमेवेति भावः । नन्वेवं लोके न प्रतीयत इत्यत ·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। आह कृष्ण इति । यथांशत्वेनस्येपि खरूपे दैविध्यप्रतीतिस्तथा चरित्रेपीत्यर्थः । अंत एव यया चतुर्दूहरूपेण प्राकट्यं मथुरायां, पुरुषोत्तमस्य व्रजे तयात्रापीत्साह देवक्या- मिति । शूरसेनो यदुपतिरित्यत्र । ननु मातृचरणानां दुःखप्रापणोपायमात्र छत्र वाच्यम् । तत्त विवाहं कृत्वा गृहगमनसमये तथाकाशवाण्यभूदित्येतावतैवोक्तं भव- १०-१-२७. तीति देशकालावस्थादिभिः सर्वोत्कर्षवर्णनं व्ययमित्याशङ्कय तत्तात्पर्यमाहुः सर्वोत्कर्षे त्वित्यनेन । भगवदाविर्भावस्थानमिति । यथा वसुदेवजन्मसमय आनका दुन्दुभयश्च नेदुरिति सर्वत उत्कर्षो लोके ज्ञातस्तथा स्त्रिया भर्तृगृह एव पुत्रजन्म भवति । तत्र विवाहो निमित्तमिति तं कृत्वा तद्गृहगमनसमये मातुः सर्वोत्कर्षे भगवता सम्पादिते सति यत् दुःखमुपस्थितं तत् खल्पके निमित्ते शीघ्रमनायासेन भगवता निरसितुं योग्ये सति भवतीति भगवन्मार्गे शास्त्रे निरूपितमित्यत्रापि न काचिचिन्तेति ज्ञापनाय तवर्णनमित्यर्थः । सुष्टु अल्पकमतिसूक्ष्मं दुर्जेयमिति यावत् । तादृशे निमित्ते सतीत्यर्थः । भक्तदुःखं विना भगवदाविर्मावो न भवतीति तदर्थ तत्कथनमित्यपि तात्पर्य ज्ञेयम् । देशतः कालत इत्यादि । सबैव सुखदा इत्युक्त एकस्य द्वयोवापि सुखदत्वं सम्भव- तीति नायं नियम इत्याशक्य निमित्तानां तावद्रूपत्वात्तयेति बोधयितुं तान्येवोक्तानि, देशत इत्यादिना । अथवा, सार्वविभक्तिकस्वसिलिति केचिदिति वाक्यादत्र प्रथमातस्त- सिलिति ज्ञेयम् । तस्यां तु कर्हिचिदित्यस विवरणे । सर्वानित्यायाचकत्यन्तम् । पूर्वसान्निध्ये सति भक्तदुःखामावे स्वावतारो न सम्भवतीति तदर्य तत्सान्निध्यं दूरीकृत. १०-१-२९. वान् । अग्रे च तत्प्रयोजनामावात् स्वस्मिन्नेव लीनं कृतवानित्यर्थः । पथि प्रग्रहिणमित्यत्र । अनेनाधिभौतिकः काल इति । मगवत्प्रादुर्भाव- हेतुर्भक्तिमार्गोऽयं विवाहश्चेत्युमयोः साम्यादेतत्सम्बन्धिमार्गे कालकृतप्रति- १०-१-३४. वन्धकयनेन भक्तिमार्गेऽपि तथात्वं ज्ञाप्यत इत्याशयेनेदमुक्तम् । एवं सत्य- स्मिन् मार्गे भगवत्प्रापकमार्ग इत्ययों ज्ञेयः । खड्गपाणिः कचेऽग्रहीदित्यत्र । कचेषु किश्चिदित्यादि । ग्रहणक्रियाकर्म- खेषि कचानां कर्तुग्रहणक्रिययेप्सिततमत्वामावास्यात्वज्ञापनाय सप्तम्युक्ता, १०.१.३५. न द्वितीयेत्यर्थः । १. यथा चतुम्यूहरूपेण सह प्रारम्य पुरषोत्तमम्य, तया प्रजे यतमदेपि यामुदेवावेशेन सह मार २व्यूहरूलपः। व्यनिलपः।

·धाटिप्पणा। दृष्ट्वा समत्वमित्यत्र । अनेन पञ्चवार्पिक इत्यादि । अवार्य मावः । अग्रे निगडनिग्रहानन्तरमेव, जातं जातमहनिति वक्ष्यमाणत्वात् समर्पणानन्तर- १०.१-५९. ममारणे तन्नोचितमिति मत्वा नारदेन तथा कथनादेतदनुपदमेव तत्कथन- मिति ज्ञायते । तयाच निग्रहे गर्भासंभव इति । अत एव, जातं जातमिति न कालमेद- ज्ञापकमित्यग्रे वक्ष्यते । भगवतस्त्वलौकिकी रीतिरिति नानुपपत्तिः । इति प्रथमाध्यायः। " दितीयाध्यायार्थोक्तौ कृष्णोद्यम इत्यादि । भगवदुद्यमे हेतुमाहुः महत्त्वेति । हेतोरिति शेषः । अत एव तावन्तमपि विलम्बमसहिष्णुर्गर्भकर्षणमाज्ञप्तवान् । १०-२-०. न ह्येवमन्यत्रेति भावः । अथवान्येभ्योऽवतारेभ्योन महत्त्वज्ञापनाय माया- ज्ञापनवसुदेवादिमनःप्रवेशलक्षणः स उच्यत इत्यर्थः । अथवा महत्त्वं पुरुषोत्तमत्वं तज्ज्ञा- पनाय सविशेषणः स उच्यत इति सम्बन्धः । असाधारणत्वेनेतरेभ्यो व्यावर्तको धर्मो हि विशेषणम् । तदन मायाज्ञापनमेकम् । न हि ब्रह्मादिव्यामोहिकां तामन्य आज्ञप्तुमर्हति, सान्याधीना वा भवति । वसुदेवदुरासद्लादिकं, देवक्यां स्वहन्तृज्ञानेप्यासुरमावत्याजनं कंसस्य, ब्रह्मादिस्तुतिश्च । हतेप्चित्यस्यामासे । देवक्या यन्धनावधीति । अत्रेदमाकूतम् । सप्तमे गर्ने जाते नन्दाद्या ये व्रज इत्यादि नारदेनोक्तम् । तदा पदपुत्रहतिर्मातृवन्धनं १०-२-४. च जातम् । तदत्र, हतेष्वित्येकेनानूय स गर्भो देवक्या हर्षशोकविवर्धनो ववेत्यर्थेन शीघ्रं भगवदुधमे हेतुरुक्तः। पूर्व शोकवर्धनो नासीत् । हतेषु तेषु अयमपि तथा मविष्यतीति ज्ञानेन तथा चमूव । तथाचेदं सर्व बन्धनानन्तरं जातमिति तदेव पूर्वा- वधिर्यस्य तादृशं चरित्रमाहेत्यर्थः । अत एवाग्रे वक्ष्यन्ति 'पटपुत्रवधात् पूर्वमेव सङ्कर्षणगर्भ' इति । असुरहननं सङ्कर्षणगर्मविषयकं दुःखं च भगवचरित्रमेव । तर्हि हर्षवर्धनत्वमनुपपन्न- मित्याशन तत्रोपपत्तिमाहुः स पार्धमित्यादिना । पुरुषोत्तमसैव पूर्णानन्दत्वान्मातुर्मनसि तदागमने तत्रानन्दाविर्भाव एवाभूत, परस्परं ताटशी नामनिरोधवशादिति सरस्वती- दृष्टान्तेन वक्ष्यते । अस्सानन्दमयत्वेपि प्रभुसङ्गम एव पूर्णानन्दप्राकट्यकरणं भवतीति तथा । गच्छ देवीसन । स्थावरानगरादिति । गृणातीति नगरमतः स्थावर- १०-२-६. तुल्यम् । अभिमानेन स्तब्ध एव तिष्ठतीति तथा । आविवेोत्यायामासः । अधाक्रोशानन्तरमित्यादि । ननु मूल एतदानन्तर्य- वाचकपदामावात् वयं तत्कयनमनुपपन्नमिति मातीति चेन्मैवम् । भावानव- पोधात् । तथाहि । इह हि शीघ्र स्वागमनार्थमेव गर्भकर्षणाज्ञापनम् । छ, 'गां गता तत्तयाकरो दित्सेतावतैव निरूपितममूत् । आक्रोशस्तु प्रकृतानुपयुक्तः । १०.२.१५.

·१ पेपसारितस्यापि तस तयाकारत्वं टोकन्यायेन सिद्धम् । अनावरणम्य व्यापकत्वेनाविशेषाद् श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । एवं सत्यपि 'गर्भ प्रणीत' इति श्लोककयनं यत्तद्भगवद्वाक्यस्थायशब्दतात्पर्यकयनायेति ज्ञायते । अन्यथा, 'तत् सन्निकृष्य रोहिण्या उदरे सन्निवेशये'त्युक्ते प्रयोजनाकाङ्क्षायामहं देवक्याः पुत्रतां प्राप्स्यामीत्येतावतैव चारितार्थ्यादयशब्दं न वदेत् । एवं सति यस्मा- दानन्तर्य प्रभुबुद्धिसं स पदार्थो 'गर्ने प्रणीत' इति श्लोकेन विवृतः श्रीशुकेन । आचार्य- रपि तमेवाथशब्दं प्रतीकत्वेनोक्त्वा, गर्म इतिश्लोकोक्ततत्तात्पर्यमाकोशानन्तरमित्यादिनानू- दितम् । अयमर्यो भगवतोऽत्यन्त गोपनीय इति तत्सम्पत्तिोंकानामन्यथाज्ञानोत्या तत एव तदज्ञानसूचनेन च ज्ञापितेति सर्वमनवद्यम् । पुरुपोत्तमस्तु नन्दगृह एवेत्यादि, भवतीत्यन्तम् । अनायं भावः । उक्त- वाक्यानुरोधानन्दगेहे पुरुषोत्तमानिर्भावोऽवश्यमङ्गीकार्यः । एवं सति, 'सुतं यशोदाशयने निधाये'त्यग्रिमवास्य चानुपपन्न भवति । तत्र स्वरूपदयदर्शनप्रसङ्गात् । आगतस्य तिरोधानं न वक्तुं शक्यम् , आगमनवैयापातात् । 'प्रागयं वसुदेवस्येतिवाक्यविरोधश्चेति उभयतः- पाशारज्जुरितिचेत् । अत्र घूमः। नन्दगेहे प्रादुर्भूतस्यैव पुरुषोत्तमस्य सर्वत-पाणिपादा- तत्वेन तदा कार्यमस्तीति वसुदेवगृहे प्रादुर्भार इति ज्ञायते । स एव, 'यभूव प्राकृतः शिशु'रित्यनेन उक्तः । पूर्वरूपस्य तिरोधानेप्यग्रिमकार्यार्थ खस्मिन्नेव स्थापितवान् । यतो मुक्तिमूभारहरणवंशसम्पन्धित्वेनापिविपिनादिसुखदानवेदमार्गरक्षानारदशापविमोकद्विजसं- माननादिकार्याणि वासुदेवादिमूर्तिनियतकारणकानि उक्तकार्याण्यग्रे स्पष्टानि । एत- देवोक्तम् एवं सति सर्वपां चरित्राणामभिनिवेशो भवतीत्यनेन । अत्र श्रुता- योपत्तिरेव मानमिति नानुपपचिः काचित् । रूपान्तरमिति । रूपान्तरत्वेन भानमित्यर्थः। तय मानुपत्वम् । तथाच शुद्ध पुरुषोत्तम एव तथा मानस्साने वाच्यत्वान्मायानिरूपणेन तन्नियतकार्य विषयस्याप्युत्पत्तिनिरूपिता भवतीत्यर्थः । दधार सर्वात्मकमित्यस्य विवृतौ । धृद्धिराकाशस्येवेत्यारम्य, भवतीत्य- न्तम् । यथा यया मित्त्यायावरणापसारणं तथा तथाकाशप्राकट्यं यथा, तथा १०-२-१७. यावद्यारन्मायारूप येन प्रकारेणापसार्यते तापत्तावत्तेन प्रकारेण भगवत्स्वरूप प्रकटं भवतीति क्रमेणैव गर्मलक्षणानि रस्तेनेतरगर्नेभ्यो भगवदर्भसम्बन्धिन्यपि युद्धिः- वक्या अविलक्षणोपपन्ना मवति । एवमेन यानता अशेनेतोपमारण तानतांशेन यशोदागर्ने मायाप्रादुर्भाव इति यशोदाया अप्यविकता युद्धिन्तयेत्सर्यः । अन्यथा वीकिकलना तलक्षणामावे पथात् प्राकट्ये च उमयोर्यशोदादेवक्योदिकिता मोत् । तया मति लीला न सम्पयेतेति तथैव जेयमिति माः । साकारल्यापकनमणः न्तोकाकारमानापरणापसार- यशोदागर्भदेशेपि तत्रास्ट्ये नानुपपन्न किचित् । १ पिरदे सगठबाट भवननित।

·१० श्रीटिप्पणी। सत्यव्रतमित्यस्य विवरणे । अष्टविधं भवतीत्यादि । अष्टविधलं चाग्रेस- टीमविष्यति । यत् सत्यं तत् परमित्यादिवक्ष्यमाणश्रुत्यर्थनिरूपकमिति शे- १०-२-२५, यम् । यद्वा सर्वोत्कृष्टमित्यत्र वाशब्द एवकारार्थों वाक्यालङ्कारे । श्रुताविव स्तुतावप्येतयोरेक्यं प्रतिपादनीयमित्यतिदिशन्ति । एवं सत्यत्वेत्यादिना । लोके हि व्रत- मुत्कृष्टमिति यदुक्तं तत्रोपपत्तियस्त्वित्यादिना उच्यते । तथाच लोके व्रतं सत्यं चेति द्विविध सत्यं निरूपितं भवति-। मूले व्रतपदेनैतदुभयप्राप्ती हेतुमाहुः । उभयोः परत्वादिति । सत्यव्रतमित्यनेन सलं परमिति श्रुतिपदस्वार्थ उक्तो भवतीति भावः । तेन ठोके सत्यं व्रतं चेति वैविध्यम् । अग्रे पर सत्यमिति श्रुत्यर्थनिरूपकं सत्यपरमिति पदं व्याकुर्वन्ति । अतः परमिति । अत्रापि लोके लौकिकं नियामकं वैदिकं द्वादशविधं चेति द्वैविध्यम् । भगवतो व्रतं लोकानुसारेण देवहितकारिणो नियामकं चेति दैविध्यम् । त्रिसत्यमिति पदार्थे मूरादि- वयं कायादित्रयं चेति द्वैविध्यम् । एवमष्टविधत्वं सत्यस्य भगवतः कालरूपस । यदि सत्यरूपत्वं न स्यात्तदा लोके व्रतादिकं नियामकं च वैदिकं च द्वादशविधं भगवद्वतानि च लोकाश्चात्मादयश्च न स्युरित्युपपत्तिरूपत्वम् । व्रतं हि उपोपणादिरूपमहोरात्रादिसा- ध्यम् । सत्यमपि तप्ततैलादिष्वप्यदाहोऽत्युत्कटपापेऽल्पेनैव कालेनानिष्टमनुत्कटत्वेचिरेणे- त्यादि । अन्यत् सप्टम् । लौकिकमुक्तद्वादशविधं वैदिकं चेति द्विविधम् । भगवदीयं व्रतं नियामकं चेति च द्विविधम् । लोका मूर्भुवःस्खलक्षणाः । आत्मानः कायजीवपरमात्मानः । लोकाः फलरूपाः । इतरे खितराणि । इदं च द्विविधम् । एवमष्टविधवं सत्यस्सोक्तभेदेन । पदद्वये विधेयभेदेन दैविध्यम् । अयं च द्विविधम् । एवं चतुर्विधत्वम् । इतराविति । प्रमाणफललक्षणावर्थावित्यर्थः । आद्यन्तयोरिति । सत्यात्मकमित्यन्तिमेन पदेन फलम् । एतस्मादायेन, ऋतसत्यनेत्रमित्यनेन प्रमाणमित्यर्थः । भगवत्स्वरूपज्ञानशक्त्योः फलत्वप्रमा- गले प्रसिद्ध । अथवा सत्यस्य योनिमित्यनेन प्रमाणम् । सत्यस्य सत्यमित्यनेन फलम् । 'मानाधीना मेयसिद्धि'रिति कारणान्तःपाति मानमिति तथा । पूर्वमजस्स ज्ञानेन विपयख- रूपमपि तदैव सिद्धं मूतमिति यतो भानम् । फलं विवृतावेव स्फुटं, सत्य एवेत्यादिना । प्रमाणादिचतूरूपं मगवति प्रतिष्ठितं चेति पञ्चविधम् । पूर्वोक्तमष्टविधमेतत्पञ्चविधं चेति त्रयोदशवा । अग्रे ज्ञानशक्तिद्वयं धर्मी चेति पोटशधा । विभपोत्यस विवृतौ । चरचराशब्देनेत्यादि । 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत १०-२-२८. मोदन' इति श्रुत्यर्थनिर्णयं कुर्वन् , 'अत्ता चराचरग्रहणादिति सूत्रे विषय- थारयोक्तब्रह्मक्षत्रे चराचरशब्देन च्यासोवददिति तथेति ज्ञेयम् । त्वत्पादपोनेनेत्यत्र । भगवद्भावकेत्यादि । अक्षरपक्षेऽनुपपत्तिरियम् । भगवतः पुरुपरूपेणापिनाये यक्षरस्य चरणरूपत्वम् । तदा भगवतैव तरणसम्मवे ता- घन्मात्रम्स तथात्वमयुक्तम् । एतदेवोक्तम् , भगवतीत्यादिना । न च तेन पुरुपरूपेणापि तत्सम्मव इसाह । समाधिकल्पितस्यैवेति ।

·११ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। येन्येरविन्दाक्षेत्यत्र । सम्यग्वायुसञ्चारो नाडीशुद्ध्या भवतीति तदर्थमपेयपानादिक १०-२-३१. यत्तदेव विकर्मेति ज्ञेयम् । एतदुक्तं विकर्मसहितमित्यनेन । शरीरिणां श्रेय इत्यत्र । ते हि शरीराभिमानिन इत्यादि । वैदिकं कर्म यथोक्तमेव कृतमदृष्टजनकम् । ज्ञानमपि तत्रागम् । 'य एवं वेदेति वाक्ये- १०-२-३३. भ्यः । तथाच तदभावात्तयेति भावः । जडत्वादपि तथात्वं ज्ञेयम् । सत्त्वं न चेदित्यत्र । उभयोः साक्षात्कार इत्यादि । आत्मसाक्षात्कारस्य फल- मध्यासनिवृत्तिः । द्वितीयस्साद्वैतस्फूर्तिः । वैदिकमार्गे हि प्रमेयं, 'स हैतावा- १०-२-३४. ना'सेतिश्रुतेह्यात्मकम् । अतस्तत्त्वेन स्फूर्तिः फलमिति भावः । इत्पद- व्यतिरिक्तमिति । न चेदित्यत्र यदित्पदं तद्व्यतिरिक्तमित्यर्थः । अज्ञानभिद्विज्ञानं मार्जनमापेति न व्याख्यानमिति । क्रियापदस्य समानलकारेणैवान्वयनियमान्मा- नमानुयादिति भवेत् । खोक्ताशङ्काया अनिवृत्तेश्च खव्याख्यातशास्त्रार्धाप्राप्तेश्चेति भावः । इति द्वितीयाध्यायः। १०.३-०. तृतीयाध्याये प्रकरणार्थसंदर्भ । अधिकारिणि काल इति । दक्षिणायनक- प्णपक्षनिशीथादिदोषेषु सर्वकर्मणि निन्दितेपु सत्सु सर्वगुणोपेतत्वोक्तिर्मूलेड- नुपपन्नेसाशन तत्तात्पर्यमाहुः अधिकारिणीत्यादिना । तथाप्यधिकं त- बानुप्रविष्टं, न तु तद्धानि रिति न्यायेनोक्तदोषानिवृत्तिस्तदवस्यैवेति चेत् । अत्र वदामः । नात्र पूर्वोक्ताधिमौतिककाले प्रादुर्भाव उच्यते, किन्वधुनैव लीलाविर्भावारम्भ इति लीला- कालो योग्रे मगवदात्मकत्वेन वाच्यः स प्रादुर्भूत इति । एवमेव देशादिरपि । अत एवाय- शब्दो भिन्नप्रक्रमाक उक्तः । आधिभौतिकस्य तस्स जन्मनिमित्तत्वाभावाद् मौनिकस्याधि- प्ठानत्वेऽपि यथा वरदेवरात्रीणां तदा दिवापि प्रकटनं कृतमिति तद्रात्रीणां दिवारूपत्वमपीति न वक्तुं शक्यम् । तथास्याधिमौतिकतपत्वं न वक्तुं शक्यम् । एतज्ज्ञापनायैव शुकैम्तयो- तम् । अन्यथा प्रकटे बदुक्तपणे सत्येवं न वदेत् । यद्यप्याधिभौतिक उत्तरायणत्वादि- विशिष्टेऽप्यताक्टनं सम्भवति, तथापि यदेतादृशे तस्मिंस्तथा करणं तन्मयौदामार्गात पु- टिमार्गोऽतिविलक्षणो बलिष्ठश्चेति ज्ञापनायेति जानीमः । अत एव सर्वदेवतासान्निध्यप्रयुक्त- सर्वगुणोपेतत्वव्यावृत्त्ययं तद्गमनानन्तरं भिन्नप्रक्रमेण इदमुक्तम् । असङ्कोचात् सर्वशब्देनै- वर्यादय उच्यन्ते । तेन भगवदात्मकत्वमुक्तं भवति । तेन लीलाकालत्वमायाति । प्रादुर्भावस्यले नैश्चिन्त्यं याचि पूर्ववदिति । वाचि उपनिषद्रमायामित्यर्थः । 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनमा सह, 'अदृश्यमग्राध,' 'न तर स्यों १०.३.८. माति न चन्द्र तारकं नेमा विद्युतो मान्ति कुतोऽयममिः,' 'न चक्षुपा रदयते नोत वाचे'त्यादिपिरोधः प्राकमकथने आफ्नति । म च, 'कथिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैनत्, ·श्रीटिप्पणी। .१० सत्यव्रतमित्यस्य विवरणे । अष्टविधं भवतीत्यादि । अष्टविधवं चाग्रे स- टीमविष्यति । यत् सत्यं तत् परमित्यादिवश्यमाणश्रुत्यर्थनिरूपकमिति ज्ञे- १०-२-२५. यम् । यद्वा सर्वोत्कृष्टमित्यत्र वाशब्द एवकारार्थों वाक्यालङ्कारे । श्रुताविक स्तुतावप्येतयोरैक्यं प्रतिपादनीयमित्यतिदिशन्ति । एवं सत्यत्वेत्यादिना । लोके हि व्रत- मुत्कृष्टमिति यदुक्तं तत्रोपपत्तिर्यस्त्वित्यादिना उच्यते। तथाच लोके व्रतं सत्यं चेति द्विविधं सत्यं निरूपितं भवति । मूले व्रतपदेनैतदुभयप्राप्ती हेतुमाहुः। उभयोः परत्वादिति । सत्यत्रतमित्यनेन सत्सं परमिति श्रुतिपदस्सार्थ उक्तो भवतीति भावः । तेन लोके सत्यं व्रतं चेति द्वैविध्यम् । अग्रे पर सत्यमिति श्रुत्यर्थनिरूपकं सत्यपरमिति पदं व्याकुर्वन्ति । अतः परमिति । अत्रापि लोके लौकिकं नियामकं वैदिकं द्वादशविधं चेति दैविध्यम् । भगवतो व्रतं लोकानुसारेण देवहितकारिणो नियामकं चेति द्वैविध्यम् । त्रिसत्यमिति पदार्थे भूरादि- वयं कायादित्रयं चेति द्वैविध्यम् । एवमष्टविधत्वं सत्यस्य भगवतः कालरूपस्य । यदि सत्यरूपत्वं न स्यात्तदा लोके व्रतादिकं नियामकं च वैदिकं च द्वादशविषं भगवद्वतानि च लोकाश्चात्मादयश्च न स्युरित्युपपत्तिरूपत्वम् । व्रतं हि उपोपणादिरूपमहोरात्रादिसा- ध्यम् । सत्यमपि तप्ततैलादिष्वप्यदाहोऽत्युत्कटपापेऽल्पेनैव कालेनानिष्टमनुत्कटत्वेचिरेणे- त्यादि । अन्यत् सप्टम् । लौकिकमुक्तद्वादशविधं वैदिकं चेति द्विविधम् । भगवदीयं व्रतं नियामकं चेति च द्विविधम् । लोका भूर्भुवःस्खलक्षणाः । आत्मानः कायजीवपरमात्मानः । लोकाः फलरूपाः । इतरे लितराणि । इदं च द्विविधम् । एवमष्टविधत्वं सत्यस्योक्तमेदेन । पदद्वये विधेयभेदेन दैविध्यम् । त्रयं च द्विविधम् । एवं चतुर्विधत्वम् । इतराविति । प्रमाणफललक्षणावर्थावित्यर्थः । आद्यन्तयोरिति । सत्यात्मकमित्यन्तिमेन पदेन फलम् । एतस्मादायेन, ऋतसत्यनेत्रमित्यनेन प्रमाणमित्यर्थः । भगवत्स्वरूपज्ञानशक्त्योः फलत्वप्रमा- णले प्रसिद्ध । अथवा सत्यस्य योनिमित्यनेन प्रमाणम् । सत्यस्य सत्यमित्यनेन फलम् । 'मानाधीना मेयसिद्धिरिति कारणान्तःपाति मानमिति तथा । पूर्वमज्ञस्स ज्ञानेन विपयस्व- रूपमपि तदैव सिद्धं भूतमिति यतो मानम् । फलं विवृतावेव स्फुटं, सत्य एवेत्यादिना । प्रमाणादिचतूरूपं भगवति प्रतिष्ठितं चेति पञ्चविधम् । पूर्वोक्तमष्टविधमेतत्सञ्चविधं चेति प्रयोदशवा । अग्ने ज्ञानशक्तिद्वयं धर्मी चेति पोडशधा । विभपीत्यस्य विवृतौ । चरचराशन्देनेत्यादि । 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोमे भवत १०-२-२८. मोदन' इति श्रुत्ययनिर्णयं कुर्वन् , 'अत्ता चराचरग्रहणादिति सूत्रे विषय- वाक्योक्तब्रह्मक्षत्रे चराचरशब्देन व्यासोवददिति तयेति नेयम् । त्वत्पादपोनेनेत्यत्र । भगवद्भावकेत्यादि । अक्षरपक्षेऽनुपपत्तिरियम् । भगवतः १०-२.२९. पुरुषरूपेणाविर्मावे घक्षरस्य चरणरूपत्वम् । तदा भगवतैव तरणसम्भवे ता. पन्मात्रम्स तयात्वमयुक्तम् । एतदेवोक्तम्, भगवतीत्यादिना । न च तेन पुरुपरूपेणापि तत्सम्मव इत्याह । समाधिकल्पितस्यैवेति ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। येन्येरविन्दाक्षेत्यत्र । सम्यग्वायुसञ्चारो नाडीशुद्ध्या भवतीति तदर्थमपेयपानादिकं १०-२-३१. यत्तदेव विकर्मेति ज्ञेयम् । एतदुक्तं विकर्मसहितमित्यनेन । शरीरिणां श्रेय इत्यत्र । ते हि शरीराभिमानिन इत्यादि । वैदिक कर्म यथोक्तमेव कृतमदृष्टजनकम् । ज्ञानमपि तनाङ्गम् । 'य एवं वेदेति वाक्ये- १०-२-३३. भ्यः । तथाच तदभावात्तथेति भावः । जडत्वादपि तथात्वं ज्ञेयम् । सत्त्वं न चेदित्यत्र । उभयोः साक्षात्कार इत्यादि । आत्मसाक्षात्कारस्य फल- मध्यासनिवृत्तिः । द्वितीयस्याद्वैतस्फूर्तिः । वैदिकमार्गे हि प्रमेयं, 'स हैतावा- १०-२-३४. ना'सेतिश्रुतेर्ब्रह्मात्मकम् । अतस्तत्त्वेन स्फूर्तिः फलमिति भावः । इत्पद- व्यतिरिक्तमिति । न चेदित्यत्र यदित्पदं तद्व्यतिरिक्तमित्यर्थः । अज्ञानभिद्विज्ञानं मार्जनमापेति न व्याख्यानमिति । क्रियापदस्य समानलकारेणैवान्वयनियमान्मार्ज- नमाप्नयादिति भवेत् । खोक्ताशङ्काया अनिवृत्तेश्च स्वव्याख्यातशास्त्रार्थाप्राप्तेश्चेति भावः । इति द्वितीयाध्यायः। तृतीयाध्याये प्रकरणार्थसंदर्भ । अधिकारिणि काल इति । दक्षिणायनक- प्णपक्षनिशीथादिदोपेषु सर्वकर्मणि निन्दितेषु सत्सु सर्वगुणोपेतत्वोक्तिर्मूले- १०.३-०. नुपपन्नेत्याशक्य तत्तात्पर्यमाहुः अधिकारिणीत्यादिना । तथाप्यधिकं त- त्रानुप्रविष्टं, न तु तद्धानि'रिति न्यायेनोक्तदोपानिवृत्तिस्तदवस्यैवेति चेत् । अत्र वदामः । नात्र पूर्वोक्ताधिभौतिककाले प्रादुर्भाव उच्यते, किन्त्वधुनैव लीलाविर्भावारम्भ इति लीला- कालो योग्रे भगवदात्मकत्वेन वाच्यः स प्रादुर्भूत इति । एवमेव देशादिरपि । अत एवाथ- शब्दो भिन्नप्रकमार्थक उक्तः । आधिभौतिकस्य तस्य जन्मनिमित्तत्वाभावाद् भौतिकस्याधि- ठानत्वेऽपि यथा वरदेयरामीणां तदा दिवापि प्रकटन कृतमिति तद्रानीणां दिवारूपत्वमपीति न वक्तुं शक्यम् । तथास्याधिभौतिकतद्रूपत्व न वक्तु शक्यम् । एतज्ज्ञापनायैव शुकैस्तथो- क्तम् । अन्यथा प्रकटे त्वदुक्तपणे सत्येव न वदेत् । यद्यप्याधिभौतिक उत्तरायणत्वादि- विशिष्टेऽप्येतत्प्रकटनं सम्भवति, तथापि यदेतादृशे तस्मिंस्तथा करण तन्मर्यादामार्गात् पु- टिमार्गोऽतिविलक्षणो बलिष्ठश्चेति ज्ञापनायेति जानीमः । अत एव सर्वदेवतासान्निध्यप्रयुक्त- सर्वगुणोपेतत्वव्यावृत्त्यर्थ तद्गमनानन्तरं भिन्नप्रक्रमेण इदमुक्तम् । असदोचात् सर्वशब्देने- श्वर्यादय उच्यन्ते । तेन भगवदात्मकत्वमुक्त भवति । तेन लीलाकालवमायाति । प्रादुर्भावस्यले नैश्चिन्त्यं याचि पर्यवदिति । वाचि उपनिपद्रमायामित्यर्थः । 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह,' 'अदृश्यमग्राझं,' 'न तर सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो मान्ति कुतोऽयमग्निः, 'न चक्षुपा दृश्यते नोत वाचे'त्यादिविरोधः प्राकमक्यने आपतति । स च, 'कथिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत् ,' । . १०.३.८.

·श्रीटिप्पणी। सत्यव्रतमित्यस्य विवरणे । अष्टविधं भवतीत्यादि । अष्टविधत्वं चाग्रे सस- ष्टीभविष्यति । यत् सत्यं तत् परमित्यादिवक्ष्यमाणश्रुत्यर्थनिरूपकमिति जे- १०-२-२५. यम् । यद्वा सर्वोत्कृष्टमित्यत्र वाशब्द एवकारार्थो वाक्यालझारे । श्रुताविक स्तुतावप्येतयोरक्यं प्रतिपादनीयमित्यतिदिशन्ति । एवं सत्यत्वेत्यादिना । लोके हि व्रत- मुस्कृष्टमिति यदुक्तं तत्रोपपत्तियस्त्वित्यादिना उच्यते । तथाच लोके व्रतं सत्यं चेति द्विविध सत्य निरूपितं भवति। मूले व्रतपदेनैतदुभयप्राप्ती हेतुमाहुः । उभयोः परत्वादिति । सत्यव्रतमित्यनेन सत्वं परमिति श्रुतिपदस्थार्थ उक्तो भवतीति भावः । तेन लोके सत्यं व्रत चेति द्वैविध्यम् । अग्रे परं सत्यमिति श्रुत्यर्थनिरूपकं सत्यपरमिति पदं व्याकुर्वन्ति । अतः परमिति । अत्रापि लोके लौकिकं नियामकं वैदिकं द्वादशविधं चेति दैविध्यम् । भगवतो व्रतं लोकानुसारेण देवहितकारिणो नियामकं चेति दैविध्यम् । त्रिसत्यमिति पदार्थे भूरादि- वयं कायादित्रयं चेति द्वैविध्यम् । एवमष्टविधत्वं सत्यस्य भगवतः कालरूपस्य । यदि सत्यरूपत्वं न स्यात्तदा लोके व्रतादिकं नियामकं च वैदिकं च द्वादशविधं भगवद्वतानि च लोकाथात्मादयश्च न स्युरित्युपपत्तिरूपत्वम् । व्रतं हि उपोषणादिरूपमहोरात्रादिसा- ध्यम् । सत्यमपि तप्ततैलादिष्वप्यदाहोऽत्युत्कटपापेऽल्पेनैव कालेनानिष्टमनुत्कटत्वेचिरणे. सादि । अन्यत् स्पष्टम् । लौकिकमुक्तद्वादशविधं वैदिकं चेति द्विविधम् । भगवदीयं व्रतं नियामकं चेति च द्विविधम् । लोका भूर्भुवःवर्लक्षणाः । आत्मानः कायजीवपरमात्मानः । लोकाः फलरूपाः । इतरे वितराणि । इदं च द्विविधम् । एवमष्टविधत्वं सत्यस्सोक्तभेदेन । पदद्वये विधेयभेदेन द्वैविध्यम् । त्रयं च द्विविधम् । एवं चतुर्विधत्वम् । इतराविति । प्रमाणफललक्षणावर्थावित्यर्थः । आद्यन्तयोरिति । सत्यात्मकमित्यन्तिमेन पदेन फलस् । एतस्मादायेन, ऋतसत्यनेत्रमित्यनेन प्रमाणमित्यर्थः । भगवत्वरूपज्ञानशक्त्योः फलत्वप्रमा- णत्वे प्रसिद्ध । अथवा सत्यस्य योनिमित्यनेन प्रमाणम् । सत्यस्य सत्यमित्यनेन फलम् । 'मानाधीना मेयसिद्धि'रिति कारणान्तःपाति मानमिति तथा । पूर्वमज्ञस्य ज्ञानेन विषयख- रूपमपि तदैव सिद्धं भूतमिति यतो भानम् । फलं विवृतावेव स्फुटं, सत्य एवेत्यादिना । प्रमाणादिचतूरूपं भगवति प्रतिष्ठितं चेति पञ्चविधम् । पूर्वोक्तमष्टविधमेतत्पश्चविधं चेति त्रयोदशधा । अग्रे ज्ञानशक्तिद्वयं धर्मी चेति पोडशधा । विभपौत्यय विवृतौ । चरचराशब्देनेत्यादि । 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोमे भवत ओदन' इति श्रुत्यर्थनिर्णयं कुर्वन् , 'अत्ता चराचरग्रहणा'दिति सूत्रे विषय- वाक्योक्तब्रह्मक्षत्रे चराचरशन्देन व्यासोवददिति तथेति ज्ञेयम् । त्वत्पादपोतेनेत्यत्र । भगवद्भावकेत्यादि । अक्षरपक्षेऽनुपपत्तिरियम् । भगवतः पुरुषरूपेणाविर्मावे यक्षरस चरणरूपत्वम् । तदा भगवतैव तरणसम्भवे ता. चन्मायस्य तथात्वमयुक्तम् । एतदेवोक्तम्, भगवतीयादिना । न च तेन रुपरुपेणापि तत्सम्भव इत्याह । समाधिकल्पितस्यैवेति । १०-२-२८. १०-२-२९.

·प्रादुर्भावस्थले नैश्चिन्त्यं वाचि पूर्ववदिति । वाचि उपनिषद्रपायामित्यर्थः। भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो मान्ति कुतोऽयममिः,' 'न चक्षुपा दृश्यते नोत वाचे'त्यादिविरोधः प्राकटयकयने आपतति । स च, 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत् । श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। येन्येरविन्दाक्षेत्यत्र । सम्यग्वायुसञ्चारो नाडीशुद्ध्या भवतीति तदर्थमपेयपानादिकं १०-२-३१. यत्तदेव विकर्मेति ज्ञेयम् । एतदुक्तं विकर्मसहितमित्यनेन । शरीरिणां श्रेय इत्यत्र । ते हि शरीराभिमानिन इत्यादि । वैदिक कर्म यथोक्तमेव कृतमदृष्टजनकम् । ज्ञानमपि तत्राङ्गम् । 'य एवं वेदेति वाक्ये- १०.२-३३. भ्यः । तथाच तदभावात्तथेति भावः । जडत्वादपि तथात्वं ज्ञेयम् । सत्त्वं न चेदित्यत्र । उभयोः साक्षात्कार इत्यादि । आत्मसाक्षात्कारस्य फल- मध्यासनिवृत्तिः । द्वितीयस्याद्वैतस्फूर्तिः । वैदिकमार्गे हि प्रमेयं, 'स हैतावा- १०-२-३४. ना सेतिश्रुतेशात्मकम् । अतस्तत्त्वेन स्फूर्तिः फलमिति भावः । इत्पद- व्यतिरिक्तमिति । न चेदित्यत्र यदित्पदं तद्व्यतिरिक्तमित्यर्थः । अज्ञानभिद्विज्ञानं मार्जनमापेति न व्याख्यानमिति । क्रियापदस्य समानलकारेणैवान्वयनियमान्मा - नमाप्नुयादिति भवेत् । खोक्ताशङ्काया अनिवृत्तेश्च खव्याख्यातशास्त्रार्थाप्राप्तेश्चेति भावः । इति द्वितीयाध्यायः। तृतीयाध्याये प्रकरणार्थसंदर्भ । अधिकारिणि काल इति । दक्षिणायनक- ष्णपक्षनिशीथादिदोषेषु सर्वकर्मणि निन्दितेषु सत्सु सर्वगुणोपेतत्वोक्तिर्मूलेड- १०.३-०. नुपपन्नेत्याशक्य तत्तात्पर्यमाहुः अधिकारिणीत्यादिना । तथाप्यधिकं त- बानुप्रविष्ट, न तु तद्धानि रिति न्यायेनोक्तदोषानिवृत्तिस्तदवस्थैवेति चेत् । अत्र वदामः । नात्र पूर्वोक्ताधिभौतिककाले प्रादुर्भाव उच्यते, किन्त्वधुनैव लीलाविर्भावारम्भ इति लीला- कालो योग्रे भगवदात्मकत्वेन वाच्यः स प्रादुर्भूत इति । एवमेव देशादिरपि । अत एवाथ- शब्दो मिन्नप्रकमार्थक उक्तः । आधिभौतिकस्य तस्य जन्मनिमित्तत्वाभावाद् भौतिकस्याधि- ठानत्वेऽपि यथा वरदेयरात्रीणां तदा दिवापि प्रकटनं कृतमिति तद्रात्रीणां दिवारूपत्वमपीति न वक्तुं शक्यम् । तयास्याधिभौतिकतद्रूपत्वं न वक्तुं शक्यम् । एतज्ज्ञापनायैव शुकैस्तथो- क्तम् । अन्यथा प्रकटे त्वदुक्तदूपणे सत्येवं न वदेत् । यद्यप्याधिभौत्तिक उत्तरायणत्वादि- विशिष्टेऽप्येतत्प्रकटनं सम्भवति, तथापि यदेतादृशे तस्मिंस्तथा करणं तन्मर्यादामार्गात पु- प्टिमार्गोऽतिविलक्षणो बलिष्ठश्चेति ज्ञापनायेति जानीमः । अत एव सर्वदेवतासान्निध्यप्रयुक्त- सर्वगुणोपेतत्वव्यावृत्त्यर्थ तद्गमनानन्तरं भिन्नप्रक्रमेण इदमुक्तम् । असङ्कोचात् सर्वशब्देन- वर्यादय उच्यन्ते । तेन भगवदात्मकत्वमुक्तं भवति । तेन लीलाकालत्वमायाति । 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह, 'अदृश्यमग्राह्यं,' 'न तत्र सूर्यो १०.३.८.

·कम्य, 'अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परम ममेति प्रभुवाक्याच्छ्रीव्रजजनमनोरथपूर्तये, 'दर्शयामास लोक ख गोपानां तमसः परम् । सत्य ज्ञानमनन्त यद्ब्रह्मज्योतिः सनातनम् । यद्धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिता' इत्यादिवाक्यै. सर्ववेदप्रतिपाद्यत्वेनाप्यक्षर ब्रह्म पुरुपोत्तमस्य लक्षणम् । चेप्टारूपत्वेन, अथ सर्वगुणोपेत. काल' इत्यादिना निरूपितो य आनन्दमयो लीलाकालः सोऽपि तथा । आ- दिपदालीलाविशेपाश्च । तथाच सर्वात्मकत्वभगवत्त्वजगदादिलक्षणेषु ब्रह्म मुख्य लक्षणम् । सर्ववेदप्रतिपाद्यत्वादाविर्भूतसच्चिदानन्दरूपत्वाज्ज्ञानिमुक्तिस्थानत्वात् पुरुषोत्तमगृहचरणा- त्मकत्वात् । अतः श्रीवत्सस्स लक्ष्मत्वमुक्तमन्यथेतरविशेपणवदिदमप्युक्त स्यादिति भावः । अनोपपत्त्यन्तरमाहुः अत एवेति । जातिवेदाक्षरब्रह्माणि तदानन्दश्च सर्वशब्देन उच्यते । तदाधारभूतो भृगोर्देहः । तद्वतस्तस्य गतिभगवत्पर्यवसायिन्येवेति तथेत्यर्थः । किञ्च भगव- तस्त्वगिन्द्रियाद् भृगोरुत्पत्ति। तचेतरेन्द्रियेभ्यो विशिष्टमन्तबहिर्व्यापित्वात्तथा ज्ञानजनक- खाच सर्शसुखाभिव्यक्तिहेतुत्वाद्भगवतः स्पर्शसुसाभिव्यक्तिहेतुः । श्रीस्तत आविर्भूतेत्याश- येनाहुः लक्ष्म्याश्चेत्यादि । गलशोभीत्या । सरस्वत्या ज्ञानशक्तिरूपत्वात्तथा कृतिः । अत्र विद्यादिपदानि त्यक्त्वा सरस्वतीपददानस्साय भाव । सा हि वीणागानपरा, प्रभुश्च मुक्तोपसृप्य इति मुक्ताः सर्वे सङ्गीतविद्यया यथा प्रभु सन्तोपयन्ति तदर्थमेव करणम् । एतेनैवविधानां लीलास्थम- क्तानां न प्राकृतत्व, किन्तु कण्ठभूपणरूपत्वमेवेति ज्ञाप्यते । स्थान प्रभुगुणगानम् । मुक्ता- नामेव शुकादीनां तनाधिकारादिति भावः । सान्द्रपयोदेसन । पूर्वमिति । निवन्धे निरूपितमित्यर्थः । तत् स्मारयन्ति । आकाशेत्यादिना । चक्षू रूपवद् द्रव्य गृहत्तदभावे निर्मघ आकाशे दूर गत सन्नीलमिव पश्यति । तथा ब्रह्माप्यतिगाढ गम्भीरतया नीलमिव पश्यतीत्येकः प्रकारः । तत्तद्युगाधिष्ठा- तृदेवतानां तारक्तादृपत्वात् तत्रतिविम्बेन नियतानेकरूपत्वमिति द्वितीयः । भूमेनील- रूपत्वेन तत्राविर्भावे तत्प्रतिफलनेन तथा मातीति तृतीयः । शुद्धस्य सत्त्वस नीलरूपत्वेन तत्प्रतिफलने वैकुण्ठाविर्भूत ब्रह्म तथा मातीति तुरीयः । अथवा भूमिवैकुण्ठ श्वेतद्वीपम् । हन्तेद ब्रह्मणो नीरूपत्वपर्यवसायितेन न दासविद्वजनमनोरम भवतीतिचेन्मैवम् । अशा- वतारविभूतिरूपावतारविपयत्वादस्य । श्रीपुरपोत्तमाख्य तु वस्त्येव तादृश, न त्वौपाधिक तवामप्यस्ति, शुद्धनारूपत्वादित्यनुपदमेव प्रमाणप्रकरणे निरूपयिष्यत इति विद्वद्भक्तम- नोरममेतदिति जानीहि । यस्तु स्वकाल इत्यादि तु परोक्षवादत्वेनापि ज्ञेयम् । स्थकाले लीलाफाले । अत एव खपदम् । नूतनरसोसादको दिनान्तादिप्वनिमश्च । एवमित्यादिना श्रीपमैत्यादिविशेषणोक्तितात्पर्यमुक्त क्रमेण, पुरुषोत्तमासाधारणचिहत्वात् तत्वेन ज्ञाने मू- टकारणभूत. श्रीवत्स. । तस्स ब्रह्मल निरूपितम् । वस्तुतस्तु श्रीरूप एव सः । ब्रह्मानन्द- ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । रूपत्वात्तस्यास्तत्र स्थितो लीलां करोतीति लीलामूलभूतमपि तद्रूपं ब्रह्म । 'कौस्तुभव्यपदेशेन खात्मज्योतिर्विर्सज' इति वाक्यात् । खीयत्वेनाङ्गीकृतानामात्मनामाधिदैविक रूपं स्व- कण्ठे स्थापयन्न जातु त्यजति । स्वरूपानन्दं च ताननुमावयतीति तथा । भूरूपकट्या आ- वरणोक्त्या तथात्वम् । प्रावृड्धनश्यामत्वोक्त्या सर्वानिष्टनिवृत्तिपूर्वकं सर्वार्थदानम् । महार्हयत्र । भगवन्मुखनिरीक्षका इत्यादि । अत्रायं भावः । 'विभर्ति सांख्यं योगं च देवो मकरकुण्डठे' इति वाक्यात्तद्रूपयोस्तयोः सहभावेन किरीट- १०-३-१०. सोक्तेमौलिपदं, पारमष्ठयमित्यत्रापि तद्रपो वेद एवोच्यत इत्यवगम्यते । स- प्रमाणानामुपरि स्थितिस्तस्यैवोचिता यतः । एवं सति तअनितज्ञानमेव तत्त्विपमिति तत्परिष्वहोत्या तेषां तथात्वमेव संपद्यत इति जीवानां तत्र स्थितिरयुक्तेतिशङ्कानिवारणाय मगवन्मुखेत्याद्युक्तम् । अपरं च तेषां वहुत्वेपि तत्त्विष्येकत्वोक्त्या तअनितस्य भक्तिमाव- स्सैकरूपत्वं मूले ज्ञाप्यते । तेन वेदादीनां भक्तिरेव फलमिति ज्ञापितं भवति । अर्हस्य प्रा- पकद्रव्यरूपत्वेन तादृशोब गुरुरेवेति तथोक्तम् । अन्यथा त्वमूल्यपदमेव वदेदिति भावः । इदं च भक्तिमन्महापुरुषानुग्रहादेवेति ज्ञापनाया महत्त्वमुक्तम् । अत एव, 'वेदवादरताः पार्थे'त्यादिनोक्तशीलानां न भक्तिलाभः । एतदेवाभिसंधाय सर्वलोकप्रसिद्धादिति विशेषणं दत्तम् । अर्हस्य लोकसिद्धत्वेनापि तथा विशेषणमिति ज्ञेयम् । कुन्तलानां रसोद्दीपकत्वेन तेप भक्तिप्रवर्तकत्वमपि सूच्यते । तान्येव पदानीति । 'कुन्तलानां भ्रमरतुल्यत्वेन तेपां पहपदत्वेनैतेष्वेतान्येव तानीत्यर्थः । त्रयाणामपीति । वेदसांख्ययोगानामित्यर्थः । कुन्त- लानां शास्त्राभिज्ञजीवत्वेन पूर्वमुक्तत्वात्तेषामनेकविधत्वे तज्ज्ञानप्रकारानेकविधत्वमेव प्रयो- जकमिति कुन्तलानेकत्वोक्त्या तत्प्रयोजकमप्याक्षिप्तं भवतीत्यर्थः । उद्दामेत्यत्र । त्रयाणां कर्मलोक्तरय भावः । भूमावेव कर्ममार्ग इति तद्रूपकट्यां भूषणत्वेन स्थितस्स कर्मत्वं युक्तम् । इतरयोः क्रियाशक्तौ प्रतिष्ठितत्वेनेति । कृष्णावतारेत्यत्र । सम्यग्भ्रमो यस्येति । विविधपदार्थैर्महानुत्सवः कार्य इति बुद्ध्या तत्र तत्र मनोधावनं भ्रमः । पुरःप्रकटे मगवत्यन्यत्रापि मनोधावन- १०-३-११. स्यानुचितत्वात् । परं तूत्सवरसस्तादृश एवेति भक्तिमार्गे स गुण एवेति भगवच्छास्त्रेणापर्युदस्तः । (वसुदेवदेवकीस्तुतितात्पर्यनिरूपणं द्वादशात्मेत्यादिमिः क्रियते । पूर्वं तमद्भुतमित्यादिना द्वादशधा प्रादुर्भाव उक्तः । अग्रे तद्रूपदृग्भ्यां वसुदेवदेवकीम्यां ततो न्यूनाधिकभावेन निरूपणे विसंवादादन्यतराप्रामाण्यशङ्का स्यात्, तन्निरासः स्तुतिनिरूपि- तार्थाम्यां भवतीति ज्ञापयन्तीति द्वादशात्मेत्यादिना । स्तुतिभ्यामिति पूर्ववद् द्वादशधैव निरूपितो हरिज्ञेयः । तत्र प्रकारमाहुः त्रिधा च नवधेति । देवकीभिस्त्रिधा, वसुदेवैन- वधेयर्थः । स्तुत्याः खरूपमाहुः वैदिकोऽलौकिक उच्यत इत्यनेन । आधस नपान १ शोधपनमिदं श्रीमन्मयुरेशपुस्तकस्थम् ।

·श्रीटिप्पणी। इतरस्य च त्रिधाव उपपत्तिमाहुः यज्ञस्त्वित्यादिना । अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिरूपः पश्चात्मकः । चतुयूहात्मकश्चतुर्मूर्तिः । पहुणैश्वर्यवान् साकारब्रह्मरूप उपास्यत्वेन तत्र उ- च्यते । तत्रपदेन भागवतशास्त्रमप्युच्यते । एतज्ज्ञापनायैव भगवत्पदम् । फलितमर्थमाहुः पञ्चात्मकश्चतुर्मूर्तिरिति । वेदे तो चोपास्यत्वेनोक्तं रूपमिदमेवेत्यर्थः । ननु वैदिकत्वे- नैव चारितार्थ्ये द्वितीयस्पोक्तिः कुतस्तत्राहुः तन्त्रमिति । यथा वेदो भगवत्प्रापकः, तथा तन्त्रमपीति वेदतुल्यं तदित्यर्थः । तत्र त्रैवर्णिकानामेवाधिकारः, अत्र तु सर्वेपामिति मर्या- दापुष्टिभेदेनोमयमपि भगवत्यापकम् , यतोतस्तथेति भावः । द्वितीयस्याः स्तुतेत्रिधात्वे हेतुमाहुः लौकिक इति । अत्र गुणशब्दः प्रकारवाची, न तु प्राकृततद्वाची । 'अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम' इति भगवद्वाची । 'अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरु- पोत्तम' इति भगवद्वाक्यालोकेपि तत्स्वरूपं प्रथितं वाच्यम् । तचाधिदैविकादिरूपं त्रिविधं स्मार्तमिति सा तथेत्यर्थः । लौकिकस्यैव हि वस्तुन आधिदैविकादिरूपत्रितयं रूपमुच्यते । अत एव स्मृतौ परमात्मत्वेनैव भगवानुच्यते, आधिदैविकत्वात् । इदं स्तुतिव्याख्याने स्फु- टीभविष्यति । उक्तार्थमनुवदन्ति संदेहामावाय नवधेत्यादिना । पूर्व वसुदेवेनैकेन श्लोकेन प्रार्थनं कृतं, तेन दशश्लोकाः । विरूपत्वोक्तिरेख मुख्येति त्रिधेत्युक्तम् । 'मत्या मृत्युव्या- लेति 'विश्वं यदेत'दिति च श्लोकद्वयं पर्यवसानतः स्तुतिरूपमिति चकारेण समुचितम् । प्रतिपत्तिहेतुविरोधपरिहारयोरेव तत्र स्फुटं प्रतीतेः । फलितमर्थमाहुः शास्त्रत इति । प्रती- यमानस्यैव शुद्धभगवद्पत्वमुभाभ्यां तयेत्यर्थः । एवं निरूपणस्यावश्यकत्वमाहुः बाधक- मिति । उभयोर्हेतुचाक्षुपत्वादिति ज्ञानं तस्मादित्यर्थः ।) विदितोसीयत्र । यस्त्वित्सारभ्य प्रयोगान्तम् । अत्रैवं ज्ञेयम् । असीति १०.३.१३. व्यवहारो युष्मच्छब्देनोपस्थित एव भवतीति स्थितावपि व्यवहारमानोक्तिर्या सा, स तेन विनानुपपन्नस्तमाक्षिपतीत्यन्यलभ्यत्वाभिप्रायेणेति । अत एव, पिघेहीत्यादौ द्वारादिपदार्थस्यैवाध्याहारो, न तु पदस्यापि लाघवादिति भाट्टा मन्यन्ते । प्रकृते त्वयंस पुरःस्थत्वेन नाध्याहारापेक्षापि । वस्तुतस्त्वसिभवानिति समस्तं पदम् । तथाचासिशब्दयुक्तो भवानित्यर्थः । तद्युक्तत्वं तेन व्यवहार्यमाणत्वम् । पूर्वोक्तपक्षे भवच्छ- ब्दसंगत्यभावारुच्या पक्षान्तरमाहुः अधवेत्यादि । क्षराक्षरपुरुषोत्तमाः, आधिभौतिकादयो वा त्रयः पुरुषाः । असीति देहरूपेण सत्त्वेन प्रतीयमान उक्तः । भवानिति तदभिमानित्वेन अग्रिमण परमात्मत्वेन प्रतीतिविषय उक्तः । तेन थुत्युक्तसैन्धवपनदृष्टान्तन्यायोत्राभिप्रेत इति ज्ञायते । प्रकृते पर इत्यस्याने । प्रत्यक्षदोपस्त्वित्यादि । शुद्धग्रह्मत्वेन पुरुषोत्तमत्वेन च वेदनं हि विदितोऽसीत्यनेन प्रतिनातम् । असि मवानितिव्यवहारश्च प्रत्यक्षविषय एव में- पति । एवं सत्युक्तम्यवहारविषयस्यैव प्रमोरक्तरूपलं सिध्यतीति तत्परिहार इत्सधः ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। १७ ननु ज्ञातत्वे प्रामाणिक सत्युक्तदोपपरिहारः । तच्च न वक्तुं शक्यम् । दोपत्वा- दित्यत आहुः ज्ञातत्वेति । भवत्पुरुषपदाभ्यां पूर्व तथोक्तत्वादलौकिकचक्षुस्तत्सामर्थ्यरू- पेणापि खयमेव हरिः प्रकटो जात इति खस्स ज्ञानं यथा न विरोधि तथा वसुदेवज्ञानम- पीत्यर्थः। 'अन्यदेव तद्विदितादयो अविदिता'दित्यादिश्रुतिरपि लौकिकयोस्तयोः सकाशादेव भेदमाह । अन्यथा वदव्याघात इति भावः । नन्वदृश्यत्वादिप्रतिपादकवेदाप्रतिपाद्यत्वाद् ब्रह्मत्वमपि न वक्तुं शक्यमित्यत आहुः विरुद्धा इति । यद्रूपं यदा दृश्यं तदेव तदैवाह- श्यमपीतीन्द्रियसामर्थ्यलक्षणेनांशेन अम्विच्छालक्षणेन तेन चोभयधर्मसिद्ध्या ब्रह्मत्वं न क्षतं भवतीत्यर्थः। स एव स्वप्रकृत्येत्यत्र । आधिदैविकस्वभावेनेत्यादि । लीलोपयिकपदार्थाना- मलौकिकत्वेन लौकिक्या प्रकृत्या न तत्सृष्टिः सम्भवतीति तथोक्तम् । अ- न्यथा स्वपदानर्थक्यमिति भावः । त्वयीश्वर इत्यत्र । अविरोधे ईश्वरत्वब्रह्मत्वलक्षणं हेतुद्वयमुक्तं तृतीये पादे । च- तुर्थेऽपि द्वितीयकोटबुपस्थितिर्न प्रामाणिक्यतोऽपि न विरोध इति हेत्व- १०-३-१९. न्तरमुक्तमिति, किञ्चेत्यादिना व्याख्यातम् । अन्यथा त्वविरोधः पूर्वेणोक्त एवेत्यग्रे तच्छड़योपचारोक्तिः शशशृङ्गभिया पलायनमनुहरेत् । वस्तुतस्तु, ननु सांख्यादिषु गुणानामेव कर्तृत्वमुच्यते इत्यत आह त्वदाश्रयत्वादिति । त्वमेवाश्रयो येषां तादृशत्वा- गुणानां लन्निष्ठं कर्तृत्वं तेपूपर्यत इत्यर्थोभिप्रेत इति ज्ञेयम् । देवकीस्तुतितात्पर्योक्तौ । इदानीं मारण इत्यादि । युद्धे भगवतैव तन्मा- रणसम्भवेऽपि पूर्वमुद्यतायुधेन थाला मारिता इत्यधुनापि तादृशतदर्शनं पूर्व- १०-३-२३. ज्ञानसदृशम् । तथाच तन्मात्रेणैव तथेत्यर्थः । अन्यथेति । जन्माज्ञानाभावे प्राणास्थितिरेव स्यादित्यर्थः । न सिध्येदिति पाठे प्रथमः पक्षो रक्षा । १०-३-२५. व्यक्तेऽव्यक्तमित्यत्र । पुरुपोत्तमाभिन्न इति । पुरुषोत्तमचरणात्मक इत्यर्थः । त्वत्पादाब्जं प्राप्येत्यत्र । ननूक्तपलायनविशिष्टस्य साक्षाद्भगवचरणप्राप्तिन संभ- वत्सतोनुपपन्नमिदमित्याशय तत्तापर्यमाहुः सत्सङ्गो भागवतं चेत्या- १०-३-२७. दिना। स त्वं घोरादित्यत्र । इदानी मारणे वेत्यादि । रक्षाप्रार्थनेति शेपः । अ- स्मिन् पक्षे रूपानुपसंहारातिरिक्तवाधकाभावात्तत् कृत्वान्यत्र स्थेयमिति मावः । १०-३-२८. एतदेवोक्तम् , अनुपसंहार इत्यादिना । अन्यतरेति । इदानीमेव मारणं लोके चैतद्रपदर्शनमित्येतयोरन्यतरस तथात्वायेत्यर्थः । इदानीममारणमन्यत्र गमनं च १. स्वज्ञानमिति पाठः।

·श्रीटिप्पणी। १०३३० . मध्यम पक्ष । एव सत्यपि यदि तममारयित्वैवान्यन गतिर्भवति तदा स्वतस्तन्मारणान्नि वृत्तिर्भवतीति, तथापि दोपानिवृत्तिरित्याहु मध्यमपक्षे स्वत इत्यादिना । तेन जन्मा- ज्ञानस्यावश्यकत्वमुक्त भवति । शङ्खचकेयर । यद्यपीति । केचिद्देवा अपि चतुर्भुजा भवन्तीति तादृशे रूपे दे- वाना नालौकिकत्वेन भानम् । इतरेषा तु भवतीति तथा । तादृशम पीति । उपसहतालौकिरणम चतुर्भुजाकारमानमपीत्यर्थ । रूप चेदमित्य- नेन कसादीनामदर्शन प्राषितम् । अत एव, मासघशामित्युक्तम् । अनेन तु तदर्शनेऽपि मनुष्यमानस्य तथा दर्शन नास्मद्धितमिति तदभाव प्रार्थितोऽतो नान्यतरवैयर्थं शङ्कनी यम् । किच, यद्यप्यायेनैव द्वितीयचारितार्थ्य भवति, तथापि रूपपदमात्र ध्यानधिष्ण्यपद च श्रुत्वा सर्वांशेन तिरोधान हरिौ करोत्विति विशेषप्रार्थन द्वितीय कृतमिति ज्ञेयम् । त्वमेवेसन । भगवदुक्तवाक्यसख्यातात्पर्यमाहु चतुर्दशेति । पूर्णब्रह्मणो देव १०३३२ कीपुनत्व न प्रमाणसिद्धमिति भ्रमाभावाय सर्वा अपि विद्या अत्र प्रमाणानीति ज्ञापनाय तत्समानसख्यैर्वाक्यैर्भगवतोक्तमित्यर्थ । प्रमाणस्य भाव प्रामाण्य प्रमाणत्वमिति यावत् । तदर्थमित्यर्थ । नच सख्याया अपि तात्पर्यवत्त्व प्रमाणाभाव इति वाच्यम् । श्रुतिसिद्धत्वात् । तथा हि । 'वैश्वानर द्वादशकपाल निर्वपेत् , पुत्रे जाते यद- टाकपालो भवति, गायत्र्यैवैन ब्रह्मवर्चसेन पुनाति, यन्नवकपालस्त्रिवृतैवामिस्तेजो दधाति, यद्दशकपालो पिराजैवास्मिन्नन्नाय दधाति, यदेकादशकपालस्लिष्टभैवास्मिन्निन्द्रिय दधाति, यवादशरूपालो जगत्यैवास्मिन् पशून् दधाती'तिश्रुतौ कपालेषु द्वादशसख्याविधानतात्पर्य तदवयवमूतसख्याफलोक्त्या निरूपितम् । तत्तत्सख्यायास्तत्तत्फलसाधकत्वोक्तेरपि तत्तत्फल- सस्यासजातीयत्वमेव प्रयोजकमिति ज्ञेयम् । 'अष्टाक्षरा गायनी तेजत्रिवृत्, दशाक्षरा विराडन्न निराद, एकादशाक्षरा त्रिष्टुप् , द्वादशाक्षरा जगती, जागता पशव' इतिश्रुतिभ्य । ननु सकृत्पुरत्वेपि वरवाम्यसत्यत्वे वारय तथाल कुत इत्यत आह त्रिगुणमित्यादि । लोरिकमेकगुण, द्विगुण वेदिक, भगवदीय निगुणमत सर्वाधिकमिहोक्तमिहैव फलति चेत्तदा सत्य भाति । वेदिक तु जन्मान्तरेऽपि फलतीति तथा। भगवदुक्त वामोक्ष यापन्ति जन्मानि तेषु सप्वेव फलतीत्येतदेवेफगुणवादिक तेषु । अजुष्टग्राम्येत्सर । ननु ग्रीतिसेवनार्थत्वाज्जुपेरनयो प्रीतिसत्त्वादजुष्टत्व कथमि- तिचेत् । सत्यम् । तथापि द्वितीयमर्थमादाय तथोक्तमित्याहु सेवा न पृ. तेतीति । नन्वजुष्टत्वेऽनपत्यत्व प्राप्तमेवेति कथन तस्य किंप्रयोजनकमि- त्यागका तत्वात्पर्यमाद् वैदिकेनापीति । अटोकिप्रकारकतन्निषेधार्थक तदित्यर्थ । पजुटेत्यादिविशेपणतात्पीणि रागस्येत्यादिना कमेणोक्तानि । ननु मोक्षाधिकविवक्षि- तलीलाऽमृताधिफटके मोक्षाररमपूर्वकहरिसदृशपुनवरणे मायामोहस हेतुत्वोक्तिभक्तिमा- १ तदा इसपि पाट । १०३३१ ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । १९ गविरुद्धा, मोक्षस्य चैवमाधिक्यं भवेदित्यत आहुः इयं विशेषमायेत्यादि । तर्हि म- दनुग्रहात्तन्न बनाथ इति वक्तुं युक्तं, न त्वेवमिति चेद्, न । अनवबोधात् । प्रकटे भग- चति ज्ञानशक्तेरपि प्रकटत्वेऽपि ब्रह्मत्वेन भगवत्त्वादिना च ज्ञानाभावो यः स न मोहमृते । तथा ज्ञानं च लीलारसविरोधीति न तथा ज्ञापनम् । नन्वयमप्यनुग्रहादेवेतिचेन्ननु मोहो- ऽप्यनुग्रहादेवेति बुद्ध्यस्य । तथाप्येवंविधेऽर्थे मोहोक्तिः कथं भक्तमनोरमा भवेत् । इत्थम् । अचिन्त्यानन्तशक्तेर्भगवतो नियतकार्या हि ताः सर्वा लीला अप्यनेकविधाः । एवं सति यान्तरङ्गलीलायामेवाधिकृता सा तल्लीलास्थभक्तानां मध्ये यस्मिन् यादृशी लीला प्रभोश्चि- कीर्पिता तस्मिस्तदुपयोगिपदार्थेष्वासात तदतिरिक्तविस्मृतिं च करोतीयेतन्मात्रसाधणे- तच्छक्तिकार्येपि मोहत्वोक्तिः । प्रकटे प्रभौ सर्वशक्तिप्राकट्येऽपि स्वानुरूपातिरिक्तज्ञानाद्य- भावात् प्रमाणमार्गात् प्रमेयमार्गोतिविलक्षणो बलिष्ठश्चेति ज्ञापनाय च । अत एव, 'न न्य- वर्तन्त मोहिता' इति वक्ष्यते । न हि तत्रामोह उत्तम इति वक्तुं शक्यम् । निवृत्तिहेतु- त्वात् । यथा यथैतन्मोहाधिक्यं तथा तथा पुष्टिमार्गे भावप्राचुर्यमिति ज्ञेयम् । अत एव गोविन्दापहृतात्मत्वेनैवानिवृत्तिसम्भवेऽपि मोहिता इत्युक्तम् । अत एव भगवन्मायावाच- कपदयोरसमासः । दास्यभावात् । पितृत्वादिभावस्य न्यूनत्वात् । यद्वा, 'समो मशकेने ति श्रुतेर्भगवतः सर्वसमत्वेपि भगवत्समत्वं नान्यस्यास्तीति ताइकुपुत्रवरणं मोहकार्यमिति त- थोक्तिः । वस्तुतस्तु 'अपवर्ग न ववाथे' इत्येतावतैव चारितार्थ्यपि 'म' इति यदुक्तं, तेन पुरुषोत्तमसम्बन्धी भक्तिमार्गीयो दास्यरूपो योपवर्गः स उच्यते । तस्य सर्वाधिकत्वात्तदव- रणं मोहादेवेति तथा । ननु तदवरणोक्तिप्रयोजनं न पश्यामः । तया विनापि प्रकृतार्थों- पपत्तेः । उच्यते । भगवद्वचनरुक्तप्रकारकस्वरूपदर्शनेन च सर्वार्थतत्त्वज्ञानमभूदित्येवम्भू- तास्मक्लेशेनाविर्भूतो भगवान् दास्यमेव कुतो न दत्तवानित्याशङ्काभावायैतदुक्तम् । अवार्य भावः । कामदित्सयेतिवचनान्नियतेच्छयैवाविर्भाव इति भवदकामितं स्वतो न देयम् । अ- पवर्गे च भवतोः कामो नाभूदिति तथेति ज्ञापयितुं तदुक्तिः । तथापि परमकृपालुरेवं कुतः कृतवानिति शङ्का तु, एवं सति यान्तरङ्गेत्यादिना प्रागेच निरस्ता । एतेनैव कामदित्सयेति वाक्यादेवाकामितादानस्य प्राप्तेः कामाभावस्य च स्वतः सिद्धत्वात्तदनुवादः किमर्थ इत्याश- शापि निरस्ता ज्ञेया । कामाभावहेतोर्मोहस्यापि निरूपणात् । अन्यथा मोहनमेव कुतः कृतवानिति शङ्का तिष्ठेदेवेति । किञ्च, 'स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिन'इति वाक्या- निरयतुल्यत्वं यस्मिन् भगवत्परा मन्यन्ते, तस्सापवर्गस्यावरणं भक्तानां मायामोहकार्यमिति कथं वक्तुं शक्यम्, अतो यथोक्त एवार्थों ज्ञेयः । युवां मामित्यत्र । यदि भक्त्यङ्गत्वेन ज्ञानं नोच्येत, किन्तु खातव्येण, तदा यथाकयश्चित् स्नेहमात्रेण निरोधपदार्थसिद्धरस्मिन् स्कन्धे ज्ञानमुच्यमानमे- तदर्थासङ्गत्यात्र प्रवेशमलभमानं वास्यभेदापादकं भवेदित्याहुः अन्यथा योधांश इत्यादि । १०.३-४५.

·श्रीटिप्पणी। १०-३-४६. इत्युक्त्वासीद्धरिस्तूष्णीमित्यस्य विवरणे, अब आत्मपदेन इदमाकूतम् । य- थात्मा अविकृतो नित्यः शुद्धः सद्रपस्तथेय मायाप्युक्तगुणविशिष्टा । अत एव ता- दृशगुणविशिष्टलीलायाःप्रत्यायिका, नासत्पदार्थस्य । ससारहेतुभूता माया यथा जीवस्य खरूप विस्मारयित्वा प्रापचिकविषयासक्ति जनयत्येवमियमपि भक्तानां खस्वरूप- विस्मृति भगवदासक्तिं च जनयतीत्येतावद्धर्मसाम्येनास्यामपि मायाशब्दप्रयोगः । वस्तुतस्तु यथाऽन्ये लीलोपयोगिनो गोपीगोपादय आनन्दरूपा एवमियमपीति ज्ञापनायात्मपदम् । अन्यथा पुरुषोत्तमवाचिमगवत्पदाव्यवहितोत्स्यैव मायाया भगवदीयत्वप्राप्तेरात्मपद व्यर्थ स्यात् । एव सति, 'प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्या'दिति न्यायेन भगवद्रूपत्वादन कर्मधारयो प्यभिप्रेत इति ज्ञेयम् । तथाचेद पद सर्वत्रानुपज्यते । तथाहि । अत्र लीलार्थ भगवता तौ पितृत्वेनाङ्गीकृताविति भगवच्छत्त्यैव तयोस्तथाविर्भावः । अन्यथा निपेकजननायभावेन तयोस्तथात्वमुच्यमानं वाधित स्यात् । एतदेवाह आत्ममायया पित्रोरिति । ननु 'एतद्वां दर्शित रूपमिति वाक्यात् पूर्वरूपदर्शन एव भगवदिच्छाया उक्तत्वाद्, 'नान्यथा मद्भव ज्ञान'मिति वाफ्यादर्शनस्यानन्यलभ्यत्वाचैतद्पदर्शन कथमेतयोरत आह आत्ममा- यया सम्पश्यतोरिति । एतेन चक्षुस्सामर्थेनादृश्यत्व सूचितम् । अतिशयेनोपकान्तका- योपयोगित्व हि सम्यक्त्वम् । तेन पूर्वमीश्वरत्वेन जानतोलीलोपयोगिमायाकरणकदर्शने सम्यक्ल खपुनत्वेनापि दर्शन ज्ञेयम् । तथैव लीलायाः करिष्यमाणत्वात्, पित्रोरितिवच- नाच । यद्वा, लौफिकभावे सत्येव लीलोपपत्तिरिति दर्शने लीलोपयोगिमायाकरणकत्वनिरू- पणेन पितृत्वोक्त्या च पुत्रत्वज्ञान प्राप्तमेव । तच न केवल, फिन्त्वीश्वरत्वानुसन्धानसहि- तमिति तदेव सम्यक्त्वम् । 'युवां मां पुत्रभावेन ब्रह्मभावेन चेति भगवद्वचनात् । अथवो- तरूपमायाकरणकदर्शने तद्विरुद्धाविषयकत्वमेव सम्यक्त्वम् । तथाच ब्रह्मभावस्य लीलाविरो- धित्वेन तद्रहित स्वस्मादुत्पन्न इत्येव ज्ञान सम्यग्दर्शनम्। एव सति तया पश्यतोस्तयोः पर प्राकृत. शिशुर्वमवेति तद्दर्शनप्रकारकथनम् । वस्तुतस्तु भगवान् पगुणसम्पन्नः परमकाष्ठा- पन्न. शुद्धब्रह्मरूप एव यः शिशु. शिशुरूप. स सद्यस्तस्मिन्नेव क्षण आसीद् दृष्टः प्रकटो वा जात इति योजना। तनाभवद्भगवान् व्यासपुत्र इत्यत्रेवावाप्यासीदिति पदस्य नोत्पत्तिरर्थः, जातो हि बालो रोदिति । तच द्वा स्थजागरणहेतुरिति तूष्णी तथासीत् । अपरोक्षत्येप्य- लौकिकत्वेन ज्ञानामावात् सोशः परोक्ष एवेति लिटूप्रयोगः । अपर च । इह हि तत्तत्क्षण- सम्वन्धिलेनोच्यमानापि सर्वा लीला तथाभूतैव शुब्रह्मधर्मरूपा नित्यैवेति, 'कृतागस तमितिश्लोकोक्तरूपवन्नालादिसहितशिशुरूपस्यापि शुद्धब्रह्मत्वायथाश्रुतेपि न काप्यनुपपत्तिः । तच्छोकोतरूपम्यैर, नचान्तरित्यादिना शुद्धग्रह्मत्वमग्रे शुकेनोक्तमिति न काचिच्छवार । लीलाया निरोधार्यत्वाद् यथैव सम्मवति तथैव करोतीति न पाहतानुकरणलीलायां काचि- यूनता । प्रत्युत भक्तार्थ एमपि करोतीत्यद्भुतमाहात्म्यख्यापकमित्येतत्सर्वं हदि कृत्वा ·२१ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। खस्यैव सर्वभवनसामयेन तथा कृतवानित्याधुक्तमिति ज्ञेयम् । अत एव 'ववन्ध प्राकृतं यथेति प्राकृतदृष्टान्त उक्तोऽग्रे । अथवा शेपे इदं सूत्रं शेषाधिकारकाण्प्रत्ययान्तोन प्रकृ- तिशब्दः । तेन यथा चक्षुषा ग्राह्यं रूपं चाक्षुपमित्यादिशब्दास्तथायमपीति प्रकृत्या ग्राह्यः प्राकृत इत्यर्थः सम्पद्यते । लौकिकालौकिकमेदेन हि द्विविधा जीवाः । तेषां प्रकृतिरपि तथा । तथाच, 'मल्लानामशनि रितिश्लोकोतरीतिवदलौकिकप्रकृतिभिरलौकिकत्वेन ग्राह्यो, लौकिकप्रकृतिमिलौकिकत्वेनेत्येतादृशो, वस्तुतस्त्वलौकिक एव शिशुर्वभूवेत्यर्थः सम्पद्यते । अत्र लौकिकन्यवहारोपयोगि ज्ञानं लौकिक, तद्वन्तस्तथा । शास्त्रीय ज्ञानमलौकिकम्, तद्व- न्तस्तथेत्युच्यन्ते । तेन नन्दादीनां लौकिकत्वेन भानेपि लीलाया अलौकिकत्वात्तन्मध्यपा- तित्वेन तज्ज्ञानादीनां न लौकिकत्वम् । तेषां पुत्रत्वादित्वेन ज्ञानं शास्त्रेणानूद्यते परं, न तु विधीयत इति शास्त्ररीतिमपेक्ष्य लौकिकत्वमुच्यते । नैतावता काचिन्न्यूनतात्र । लीलात्वेनालौकिकत्वमुक्तमेव । यद्वा, प्रथमस्कन्धे भीष्मोक्तौ, 'प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्व' इत्यत्रेवात्रापि प्रकृतिशब्दो भगवत्स्वरूपवाची । तथाच पूर्ववत् प्रकृत्या स्वरूपेणैव प्रायः। तथा, 'न तत्र सूर्यो भाती'त्यादिश्रुतिभिः, 'नाहं वेदै रित्यादिस्मृतिभिश्चेतरसाधन- निषेधाच्छुत्यन्तरे च, 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य' इत्यादिनेतरसाधननिषेधपूर्वकं, 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्य' इत्यादिना भगवतैव भगवाँल्लभ्य इति निरूप्यते । तथाचैतादृशशुद्धब्रह्म- रूपो लोकवेदप्रसिद्धः पुरुषोत्तमः शिशुर्वभूवेत्यर्थः । तयोः सम्पश्यतोरेवे तथाकरणे उपपत्ति- माहुः लौकिकज्ञानेत्यादिना । सामर्थ्यस्य सामर्थ्यप्रकटनस्वेत्यर्थः । इदमत्राकूतम् । अनेनैव रूपेणाधुनैव कंसं मारयित्वा सर्वसमाधानं कर्तुं सामर्थ्य सत्यपि यद्रूपान्तरप्रकटनं तत् 'समुद्विजे भवद्धेतोरधीरधी'रित्यादिवाक्यैलौकिकरीत्यैव स्नेहातिशयो ज्ञायते । येन भगवतः कंसाभिमुखत्वमात्रेपि प्राणापगमो भवेत् । लोकविद्वेपभिया रूपोपसंहारप्रार्थनेनापि लौकिकरीत्यैव स ज्ञाप्यते मातुः । पितुस्तु पूर्णमाहात्म्यज्ञानवत्त्वेनोक्तशङ्कामावेप्यनेनैव रूपेण अधुनैव कसमारणे भक्तदुःखनिवृत्तौ सत्यां स्थितौ प्रयोजनाभावादस्माकं पुनर्दर्शनं न भविष्यति चेन्न, प्राणस्थितिर्भविष्यतीत्यभिप्रायेण तद्वृत्तान्तकथनादेतद्रपोपसंहारोन्यत्रा- धुना गमनमभिप्रेतमिति ज्ञायते । अन्यथा माहात्म्यज्ञानवत्त्वेन सर्वज्ञतामपि प्रभोर्जानातीति न तन्निवेदयेत् । तथाच तदा तद्दर्शनसत्त्वोच्या तज्ज्ञानस्योक्तरूपस हेतुत्वं सूच्यत इति युक्तं तथात्वमिति । ततश्च शौरिरित्यत्र । सर्वमोहनस्वभावायास्तस्या आविर्भावे वसुदेवे तथालं कुतो नेत्याशङ्का तन्निवारणाय, भगवत्प्रचोदित इतिपदतात्पर्यमाहुः साधार- १०-३-४७. णमोहस्येति । भगवता गोकुले खनयनार्य ततः कन्यायाश्चानयनाथ स प्रेरित इत्येतावति कार्ये भगवज्ञानशक्त्यैव व्याप्त इति योगमायाजनितसर्वसाधारणमोहस्य निवर्तकमुक्तरूपं ज्ञानमिति तयेत्यर्थः । यथान्यः कश्चिचौर्येण गच्छन् पद्भ्यां शनैश्च ग- - ·श्रीटिप्पणी। २२ च्छति खचातुर्येण, तथैव वसुदेवोपीति ज्ञाने साधारणत्वम् । अन्यथा गोपाला भाण्डीरमि- वायमपि गोकुल प्रापित स्यात् । यद्वा, भगवद्विपयकज्ञानतारतम्येन मोहापगमतारतम्य- मिति भगवति लोकसाधारण ज्ञानमधुनास्यास्तीति तारमोहोप्यपगत इति तथेत्यर्थ । ता- वान् चाह्योपि वन्धो निवर्तत इत्याहु कपाटोद्धाटनं चेति । तदा देवकीत्यादि । दर्शनेन हि मोहाभाव । समानकालखे जन्मनो दर्शनक्षणे मोह एव भवेदित्यर्थ । इति तृतीयाध्यायः। १०४१९ चतुर्थाध्यायोक्तिसन्दर्भ अनिमित्त इति । भक्तदु खाभावादित्यर्थ । ज्ञा पने इति । मायाकृतरोदनेन स्वज्ञापनम् । ततो गृहपालकृतयालजन्मज्ञापन १०४. च कसे । एते उभे अपि तथेत्यर्थ । ततोपीति । एतदुभयज्ञापनानन्तर, 'यत्र क वा जात' इति मायाकृत भगवजन्मज्ञापन, कसकृतज्ञापन च मत्रिपु । एते उभे अपि दुखसुखदे इत्यर्थ । न चान्यथेति । मायामोह विनेत्यर्थ । ननु धर्मस्थापनहेतो भगवदवतारस्य तन्नाशहेतुल कयमुच्यते । 'जात खलु तवान्तकृद्, यत्र क्क वेति वाक्य श्रवणेनैवानिर्दशानिर्दशाश्चेत्यादिमन्त्रणस्य जातत्वादित्यत आहु तामसप्रभुक इति । तामसाश्च त इति । तद्धता पश्वादय इत्यर्थ । एवमपि कण्टकन्यायेन धर्मप्रतिपक्षदूरी- करण युक्तमिति भाव । पश्चादिति । तम कार्यनिवृत्ते पश्चाजातो धर्मस्तथेत्यर्थ । भुवि भौमानीत्यन । ननु 'भुवि भौमानि यथा यान्यपयान्ति तथात्मा न याति नापयाती सतावतैव वाच्योऽर्थ सम्पद्यत इत्यन्यानि पदानि व्यर्थानि । किच, यथा भून विक्रियत इति द्वितीयो दृष्टान्तो चाधित । भौमाना भूविकारत्वा दित्यरुच्या पक्षान्तरमा भुवि भौमानि भित्यादीनीत्यादि । भुवि भौमानि मित्त्या दीनि यया यान्त्यपयान्ति च । मूतान्यवादीनि च यान्त्यपयान्ति । आत्मा त्वेतेषु भूतेषु विद्यमान एव न तया । न याति नापयातीत्यर्थ । एतेन भूतानीतिपदस्यात्मनि सम्बन्धे प्रकार उक्त । यद्यप्येवमपि भूतपदमेतेष्वित्यादिपदानि च न सार्थकानि भवन्ति, तेपु विद्यमानस्यापि तद्धर्मासवन्धकथनात्तथात्वम् । अन्यथेतदर्थानासे । दृष्टान्त एवेति । दृष्टान्तनिरूपकपास्ये भूतपदस्यापि प्रवेश उक्त इत्यर्थ । अत पर, यथा भूरिति दृष्टान्त विवृण्वति यथा यहिरित्यादिना । भौमानि यदा पिक्रियन्ते तदा तेन्यो पहि स्थिता स्थूटा मून रिकियते, तथैतेष्वन्तस्थित आत्मापि तथा । एव सति तथैतेष्वित्यस्यावृत्ति कार्या ! तदेतदुक्त, तथैतेजिति भिन्नवाक्यमित्यनेन । अस्मिनेव पक्षे, एतेष्वित्या- दिपदानि प्रकारान्तरेण व्याकुर्वन्ति । एतेपु मनुष्यदेहेवपीत्यादिना । यथा यहि - स्थिता मूमनुष्यदेहे सद्यमानेषु न विक्रियते तथात्मापीत्यर्थ । अग्रे तक्तेऽर्थे प्रमाणमुक्तमेते १रक्षणे रक्षणो यति पार । तथापि ·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। २३ श्वित्यादिना। अथ प्रकारान्तरेणार्थमाहुः वर्षाकालेत्यादिना । एतेषु तृणादिपूत्पद्यमानेषु यथा भूविक्रियते, न तथा तदन्तर्गत आत्मेत्यर्थः । व्यतिरेकेत्र दृष्टान्तः । 'यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिवीमन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीर'मिति श्रुतेः पृथिव्यन्तर्गतोऽभिमान्या- मास्तीति मन्तव्यम् । विपक्षे वाधकमाहुः अन्यथेति। एकतृणरूपेण एकस्यात्मनो विकृती सत्यां निरवयवत्वेनांशभेदस्य वक्तुमशक्यत्वाद् द्वितीयादिषु तेषु मिन्नो भिन्न आत्माङ्गीकार्यः सादित्येकस्मिन् पृथिवीलक्षणशरीरेऽनन्ता आत्मानः कल्पनीयाः स्युरित्यर्थः। अधिष्ठान्य इति । त्वगादिगोलकेपु लोमादीनामिन्द्रियाणामोपध्यादयो देवताः शरीरामिमान्यात्मनः सकाशाद्विन्ना इत्यर्थः ॥ इति श्रीजन्मप्रकरणश्रीटिप्पणी समाप्ता। इति चतुर्थाध्यायः। . तामसप्रकरणे प्रमाणप्रकरणम् । पञ्चमाध्याये प्रकरणार्थसन्दर्भ । स्वभावस्येति । भक्तस्वभावानुसरणे भग- वतः परमदयालुत्वं भक्तिमार्गोत्कर्षश्च सिध्यति । तदन्ययाकरणे किष्टक- १०.५.०. मलं स्सादनेकविधत्वं रसालता च लीलाया न स्यादिति भावः । सात्त्विकं विहायादावेव तामसप्रकरणनिरूपणेऽस्य तामसत्वेनोक्तौ च हेतुमाहुः लौकिकं तामस इति । इदमत्र आकूतम् । पुरुषोत्तमस्वरूपमेव फलं, नेतरदिति हि भक्तिमार्गे मुख्यः सि- द्धान्तः, तत्सम्बन्धादेव अन्यत्र फलत्वोक्तिः । एवं सत्यत्र स्वभावान्ययाकृत्यभावेन सात्त्वि- कानां ज्ञानादिविहितमार्गरुच्या राजसानां च विक्षेपतो लौकिकालौकिककर्मव्यासङ्गेन स्वरू- पविस्मृतिसम्भवेन सम्यग्निरोधासिद्धिः, तामसानां तु मौट्यात् यत्राग्रहः पतति तत्र स न गच्छति कथञ्चनेति लोके दृश्यते । ब्रजवासिनां च भगवत्स्वरूपविषयकः स्नेहस्तादृशो जातो येन स्वरूपातिरिक्तस्स भगवदुक्तस्यापि धर्मस्थानङ्गीकारोभूत्तथैवाग्रतनज्ञानस्यापि । तेन सर्वात्मना निरोप एतेष्वेव फलित इत्येतद्धर्मसाम्येन पुष्टिमार्गस्य मर्यादातो विपरीता गतिरिति ज्ञापनाय च तामसत्वं प्रकरणस्योच्यते । वस्तुतस्तु निर्गुणमेव । 'तस्मान्मद्भक्तियु- तस्यत्सारभ्य 'न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिहे ति भगवद्वास्या स्वर्गापवर्गनर- केष्वपि तुल्यार्थदर्शिन' इति वास्यात्तत्साध्यमोक्षस्सापि नरकतुल्यत्वेन गणना, अतोपि भ- क्तिमार्गाद् ज्ञानमार्गस्य हीनत्वमिति भगवदेकनिष्ठविशुद्धभाववतां सर्वाधिकत्वं शास्त्रसिद्ध- मिति दिक। एतदेव लौकिकत्वं तामसे मुख्यमितिपदेनोच्यते। व्यापकत्वेनात्मखेनान्तर्हदि हरिरस्त्येवेति श्रवणेपि वहिर्लोके प्रकटं ययूं तदेवोक्तरीत्या मुख्यमत्र, नान्तरात्मादिरूप- मित्यर्थः । मर्यादामार्गतो वैलक्षण्यात् खियोत्र मुख्या इति ज्ञापयितुं तवापि मर्यादायां यो मुक्तिप्रतिवन्धकत्वेन सम्मतः कामः स एवात्र भगवत्रापक इति च ज्ञापयितुं काम एवान्तःफलं यस्यास्तादृशी सेसर्थः । अनासम्भावितत्वभानं न कार्यम् , यत एतादृश्येव ·श्रीटिप्पणी। कृतिरने स्फुटा निरूपयिष्यत इत्ययः । किञ्च, मर्यादायां विहितभक्त्या भगवदाविर्भावः, अब तु कामवशादेव दैन्ये सति प्रफटे प्रभौ स्नेहः, सोपि तथा, तच्छास्त्रानुसारी, न तु निध्यनुसारीत्यर्थः । 'एका भृकुटिमावध्ये त्यादिकयनात् । तथा चार निःसाधनेभ्यो ब्रह्मादी- नामपि साधनैरप्यप्राप्य भजनानन्द तदधीनत्वमङ्गीकृत्य दत्तमानिति सर्वोत्कर्षवत्वेन तत्तथेत्यर्थः । यदा, अग्रे गजदृष्टान्तदानैभगवान् खय कामयशाद्भक्तानां समीपमागच्छतीति ज्ञाप्यते । तथा चोक्तरीत्या कामेनोद्भूते प्रिये स्नेह इत्यर्थः। न ह्येवमन्यत्र सम्भवतीति युक्तमादौ तत्कथनमिति भावः । लौकिकमारूष्येण चतुर्विधलीलाफरणे लौकिकत्वेन भग- वति ज्ञानवतां निरोधासिद्धिरित्याशक्याहु. एकमिति । यथैकेन पूतनासुपय पानेन लोके वीर्यप्राकट्य, तस्याश्च मुक्ति, प्रमेयवलप्राकट्य लोके वेदे च, पूर्वभक्षिताना वालानां कृतार्थता, अन्येषा च रक्षा, तोकेनामीलिताणेतिवाक्यादग्रे ब्रजवासिनां माहात्म्यज्ञान- पूर्वकः स्नेहस्तात्कालिकश्च विस्मयोन्येषां श्रवणादिफल चेत्याधनेककार्याणि जातानि, तथा सर्वापि लीलेत्यर्थः । एव सति प्रतिपाद्याननुगममाशय तदनुगमक रूपमाहुः प्रपञ्चेति । आसक्तिरत्र मुख्या, तद्विस्मृतिरङ्गम्, तया विना सर्वथासक्त्यसम्भवात्तथा च निरोधत्वमेव तथेत्यर्थः । नन्वत्र वलदेवादिकार्यमप्युच्यत इति न सर्वा भगवलीलेयाशबाहुः येनै- वेति । आविष्टचरित्रमिति भाव ।अन्यथा निरोधः तेनापि न स्यात् । अत एव 'वलपार्थ- भीमव्याजाह्वयेन हरिणे ति ब्रह्मणोक्तम् । एव सति प्रपञ्चस्मृितिरित्यनेनैवास्य श्लोकस्य गतार्थतेति शङ्का निरस्ता ज्ञेया। पूर्व प्रतिपाद्यत्वेनात्र तु परिचायकत्वेन तदुक्तेः । उत्सवावि- टेत्यादिना कमेणैतत्प्रकरणस्थाध्यायप्रतिपाद्यनिरोधाविकारिण उक्ताः । समुञ्चय एवास्थ, न वेतन्मानत्वम् । भगवदासताना तत्सम्बन्धमारेण सर्वासां लीलानां हृद्यत्वात् । आय स्पष्टम् । तृतीये 'नन्दादयश्चाद्भुतदर्शनाकुला' इति वास्यात्। 'अहो वतात्यद्भुत'मिति 'मान- यामास पिस्मित' इति च । 'आसीत् सुपिस्मितेति च वाक्यैराश्चर्याभिवेशिनो निरुद्धाः । तुरीयेध्याये शारे पुरुषोत्तमनामत्वेन प्रसिद्धानि कृष्णवासुदेवादिनामान्या कृतानीत्यलौ- किकम् । गर्गेण स्पष्टतयोक्तेपि नन्दावोधोपि तथा । अलौकिकत्वेन ज्ञात्वा तेपु नामसु ये रता- स्तेऽत. परमसैतानि नामानीति ज्ञात्वास्मिन्निरुद्धा भविष्यन्तीति च। रिंगणलीलाप्यलौकिक- रीला दैत्यनाशनपूर्वकभक्तेप्टदेति तथा । लोके हीनत्वापादकत्व चौर्य भगवत्युत्कोधायक नि- रोधसाधकत्वादेवमपि भक्तमनीपितकरणाचालौकिकत्वम् । मृत्लाभक्षण, तत आस्से विश्वदर्शन शरणागतिर्महदनुग्रहथेति समलौकिकमिति तादृशानामतपणेन निरोध. सेत्स्वतीति तथा । पञ्चमे दविमाण्डभेदनादिक लोकदृष्टयोपद्रारामिति तथा । अग्रिमा लीला म्यभक्तोपद्रा- निका चेति । पष्ठे नलकृतरमणिग्रीनी स्त्रीखभाषरताविति तत्कथा तथा । त्रियश्च स्वभावध राजमतामसादिम्तयो रता इत्यर्थ । नान कमो विवक्षित इति । अत.पर द्वितीयाध्यायतात्पर्य- मुच्यते । तबादी हरिशरणगमनेनेत भयनिवृत्तिरिति तत्त्वम् । अनधिकारिमुत्तयुक्त्या प्रमे- १अधिसवनति पाट ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। यवलतत्त्वं चोच्यते । रक्षाकरणेन स्वामिनीनां च तत्त्वमलौकिकत्वताहक्लेहवत्त्वादिलक्षणम् । हरौ रक्षाकरणं लोकरीत्येति लौकिके तत्त्वे रतास्तथा । सप्तमे वृन्दावनावासपर्यन्तं महानेवो- द्यमो निरूपितो 'गोपीमिः स्तोमित' इत्यादिना । अग्रे च लीलोद्यम उक्त इति तथा । अथवा । यथाक्रममेव निरूपणं ज्ञेयम् । तथाहि । पूतनाया आगमनप्रकारागमनभगवत्कर्मकग्रहणपू- तनाकर्मकमारणप्रकारतद्दोपानाक्रमणतन्मुक्तितत्सहजरूपतद्दाहगन्धादयः सर्व आश्चर्यरूपा इति तादृशानां निरोधः । तृतीये खोत्सवार्थमपि लौकिकप्रवाहधर्मासक्त्या खविस्मृती प्रकारान्तरेणास्मरणे शकटं भक्त्वा मातुनिरोधकरणमलौकिकम् । तस्य वैपरीत्येन तथात्वमपि तथा। प्रवालमृद्वंप्रिस्पर्शमात्रेण तथाकृतिरपि तथा। अकस्माद्गुरुत्वप्रकटनमारभ्य कुशलेनाग- मनपर्यन्तं सर्वमलौकिकम् । जम्भालीलायां तथात्वं स्पष्टम् । उक्तत्रिविधलीलायामाचर्यरू- पत्वमप्यस्तीति तादृशानामप्यत्र निरोध इति समुच्चयार्थोपिशब्दः । तथाप्यलौकिकत्वं मुख्य- मिति पृथक्त्वम् । चतुर्थे चौर्यादिलीलाया लोकप्रतीत्योपद्रावकत्वमिति तथा । नामरूपा- देरलौकिकत्वेनोक्तनिरोधस्यापि समुच्चयार्थश्चः । पञ्चम आवश्यकत्वज्ञानेन दास्याद्यभावे खयमपि कर्मकरणम् । पुत्रे च शिक्षार्थ तथा करणं स्त्रीस्वभावः । षष्ठे नारदोक्तिभिर्लोकत- त्वम् । परमार्थतस्तत्त्वं स्तुत्येत्युभयत्र रतास्तथा । सप्तमे मन्त्रणपूर्वस्थानत्यागापूर्वतत्परि- ग्रहतनगमनाद्युद्यमोक्तेस्तादृशास्तथेति । अत्रोक्ताधिकारिणो यथासम्भवं लीलास्थास्तदन्ये च ज्ञेयाः । सप्तखप्यध्यायेपूक्तासु लीलासु सप्तविधा अपि यथासम्भवमधिकारिण इति ज्ञेयम् । आवश्यकमिति तदनन्तरमेव शीघ्रं करदानार्थगमनोक्त्येति शेषः । यदि केनाप्यंशेन नन्दो वसुदेवागमनं जानाति तदाकाशवाणीवृत्तान्तज्ञत्वेन सजातवृत्तान्तशङ्कया वपुत्रत्वे सन्दिहान एव पोत्सवं कृतवानिति कस्यचिच्छका स्यात् सापि तदैव मथुरागम- नेनापास्तेत्याहुः अन्यथाज्ञानेति । उपपत्त्यन्तरमाहुः उत्सवस्त्विति । यथाकथ- चिद्गमनसम्भवेऽप्युत्सवस्तु स्वपुत्रत्वनिश्चयं विना न स्यादित्यर्थः । नन्दः स्वपुत्रमादायेत्य- बोदारधीरिति विशेपणसूचितं महाहानेकविधभगवदुपयोगिद्रव्यानयनं चान्यथा न स्यादि- त्याहुः द्रव्येति । यद्यपि भ्रमप्रमासाधारणं तथाज्ञानमात्रमेवाह्लादहेतुस्तथापि महतामन्तः- करणमतथाभूतं वस्तु न गृह्णातीत्याशयेनाहुः अन्तःकरणप्रतीत्यापीति । अलङ्कत इत्यस्याभासः।अन्यामपि शुद्धिमित्यादि । अत्रायं भावः । वाद्या- भ्यन्तरभेदेन शुद्धि<धा । एतत्तारतम्येन भगवदानन्दानुभवतारतम्यमिति मर्यादा । प्रकृते चोत्सवरसानुमावकमलङ्करणमिति तथात्वमिति । मूलस्थ- पाणिपदतात्पर्यमाहुः रिक्तेत्यादि । सम्बद्धा इति कुलदेहसम्बन्धयुक्ता इत्यर्थः । नवकुश्मेत्यत्र । मुखेषु तादृक्पकजवोत्या व्यजितमर्थमाहुः गन्ध इत्यादिना। १ कोटापुस्तके कर्मकस कर्तृक इति कृतम् । ४टि.

·श्रीटिप्पणी। भावज्ञापकत्वसाम्येन कटाक्षोक्त्योरक्यविवक्षया चतुष्टयत्वमुक्तम् । कटाक्ष- १०५१०. युक्तास्ता इति वा । तथा च गन्धादिवक्रोक्तिगानपर्यन्त ताभिर्जापित ज्ञास्यति । यतस्तचतुष्टय ज्ञेयम् । लोभात्मक रस तु खत एव ज्ञास्यतीति योजना । एतेन भगवतस्तु रूपादिपञ्चविधविषया ये भोग्यास्ते एता एवेति सूचितम् । तेनैतासु भगवत आसक्ति. सूचिता भवति, मिथश्चित्तव्यतिपङ्गोपि । चतुष्टयज्ञेयपदे रसस्यैव वा विशेषणे । कृष्णे विश्वेश्वर इत्यत्र सज्ञेत्यादि । ननु विश्वेश्वरादिपदसामानाधिकरण्या- तद्वत् कृष्णपदमप्यानन्दहेतुत्वेनोक्तम् , न तु नामत्वेनेति सम्शेत्यादिकथन १०५१३. न घटते । अस्तु वा, तथापि व्रजवास्युक्ति पर न घटते । शुकस्तु जाना त्येवेति युक्त तदिति कथमेवमिति चेत् , सत्यम् । यदा यादृशी लीला भवति तत्कालीनां तादृशीमेव तां शुको वदति । यथा 'चिर पाहीति वालक' इति । तथा च तदालोके तन्नामप्राकट्य भगवता न कृतमिति तत्कथनमयुक्तमित्याशयेन तदुक्तम् । यत्तु नामत्वेन नोक्तमित्युक्तम् , तत्राप्युच्यते । पुरुषोत्तमखरूप सदानन्दात्मकमिति केवलस्वरूपवा- चित्वेन कृष्णपदॆव मुख्य नाम । नत्वीश्वरादिपदवद्धर्मपुर सरत्वमिति तत्सामानाधिक- रण्येप्यस्य नामत्वेनैवोपस्थितिः । यथान्यशब्दानां धर्मपुर सर धर्मिवाचकत्वेपि सत्ताशब्दस्य न तथात्वम् , तथानापीति । मारयेदिति । वादकानिति शेषः । महानपकुर्यादिति । पूज्यपूजाव्यतिकमजन्यदोषप्रयोजको भवेदित्यर्थः । तत आरभ्येत्या । यदा पूर्वोक्तेत्यादि । अत्राय भावः । रमाक्रीडत्वोक्त्यैव सर्वसमृद्धिमत्त्वस्य प्राप्तावपि पृथक तन्निरूपणाद्धरेनिवासेत्यनेनैव हेतुकथनेपि १०५१८. तत आरम्येति पार्थक्येन पूर्वाधिकथनाच पश्चादिसमृद्धौ विष्ण्वाराधनस्यैव नैकट्यात् हेतुत्वमवगम्यते । तादर्थ्यचतुर्थ्याराधनसैव मुख्यफलत्वेनानुपतिकत्वमनेति । दिष्ट्या भ्रातरित्या । इदानीमित्यादि । वसुदेवबुद्धिमनुसृत्येदमुक्तमिति ज्ञेयम् । १०५२३. वस्तुतस्तु प्रजाशब्दोपत्यमानवाचीत्यग्रे वचनादिदानीमाजत्योक्ति. कन्याभि- प्रायेण तस्या गतत्वात्तयात्वम् । प्रजा यत्समपयेति तु भगवदभिप्रायेण । अन्ययेदानीमप्रजस्य प्रजा समपद्यतेति विरुद्ध वाक्य स्यात् । न तेष्वित्या । यथात्मन इत्यादि । नन्दस्यातिप्रियत्वात् तत्तोपार्थं खगृहे नन्दा- कारणमुचित यद्यपि, तथापि तथाकृते भगवति देवकीपुरत्व कसः सम्भाव्य नन्दानिष्ट कुर्यात्तदा सुहन्नन्द किष्टो भवेदतो नाकारणम् । इदमप्येक दुस- मेतदुक्त्या ज्ञाप्यते, तेन ययात्मनो नन्दस्य स्वगृहे नाकारणमिति सम्बन्धः । शेप हेतुत्वे- नि साधनफलात्माय प्रादुर्भूतोस्ति गोकुले । यतो वय मुनिश्चिन्ता जाता. सर्वत एव हि ॥१॥ इति पशमोध्यायः। - २०५२८. नोक्तम् ।

·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। २७ पप्ठेध्याये वीर्ये वर्णनीये भक्तदुःखोक्तिरनुपपन्नेत्याशङ्कयाह माययेति । माये- त्यसुरा इति श्रुतेरसुराणां तद्रप एवोपास्य इति तत्सम्पादितपूतनारूपं १०.६-०. मायारूपमिति तया करणभूतया कृत्वा भगवतैव कृतं दुःखमित्यर्थः । अत एव स्वामिनीनां श्रीत्वमानम् , अन्यथा ताभिरेव सा निवत्यैत । अत एव तदभावाय मुक्ति- दानं च । अन्यथान्यत्र प्रविश्य पुनदुःखदानसम्भवेन सर्वात्मना तन्निवृत्तिर्न सात् । तर्हि सुतरां दुःखमनुपपन्नमित्याशय भगवति भक्तचित्तवृत्तिनिरोधहेतुलेन पुरुषार्थरूपं तदुःख- मिति नेदं भक्तिमार्गे दूपणमित्याहुः निरोधोक्तेरिति । एतेन निरोधमार्गों मर्यादाभक्ति- मार्गाद्विलक्षण इति सूचितम् । यद्वा । ईश्वरे रक्षाकरणं नोचितमित्याशबैतदुक्तम् । अमंसताम्भोजकरणेत्यत्र। स्वातन्त्र्येण सम्बन्धमत्रालममाना गोपीद्वारा सम्बन्धे- १०-६-६. प्सया तत्राविशतीत्याशयेनाहुः खस्मिन्नावशातिरिक्तरूपामिति । रसा दिशश्चेत्यत्र । तासामपि चलनमिति । तद्देवतानामित्यर्थः । प्राणैः सम पानोक्त्यैव व्यसुवे प्रासेपि पुनस्तदुक्तिराध्यात्मिकादिभेदविवक्षयेत्याशयेनात्र १०-६-१२. तज्दा उक्ताः। अत एव जीवमर्मोक्तिरपि मूले । ननु भगवत्यागते गोकुले सर्वोत्कर्पवर्णनमेवोचितम् , न त्वेतादृशोपद्रवस्त्याशय पूतनावधोक्याऽलौकिकेभ्य उत्कर्ष उक्त इति वक्तुमुत्कर्षस्य च लौकिकालौकिकमेदेन द्विविधत्वालौकिकः स पूर्वाध्यायेनोक्त इत्याहुः साधारणस्थितिरिति । तादृगुत्सवेन तत आरभ्यति वाक्येन गोकुल इति पदात्तदतिरिक्ते तदभावः सूचित इति तत्रैवोत्पातोच्या च लोकसाधारणी स्थितिगर्गोकुलस्य तथेत्यर्थः । तेन लौकिकेम्य उत्कर्ष उक्तो भवति । अलौकिकम्य उत्कर्षमाहुः अविद्येति । अत्रायं भावः । सा हि स्वरूपाज्ञानदेहेन्द्रियप्राणान्तःकरणाध्यासलक्षणपञ्चपर्वात्मिका । तत्र 'तत्प्रभया पिते निरीक्ष्यमाणे अतिष्ठता मित्युक्त्या जनन्योस्तत्कृतखस्वरूपविस्मृतिरुक्ता । ततो नष्टायां तस्यां सर्ववृत्तान्तानुभवे सत्यस्मतूष्णींस्थित्यैतादृशमभवत्कार्यमित्यतः परं सावधानतया भगवद्रक्षा कार्या, अन्या काप्यत्र न प्रवेशनीयेत्यवधृतिरभूदिति । तयोर्जननी- त्वधर्मो यादृशस्तादृशो हृयागत इति निरोधरूपखस्वरूपस्मृतिरुक्ता भवति । गोपानां च रक्षकत्वेन स्थापितानां तद्रपजमोहेनोक्तस्वस्वरूपविस्मृतिरभूत् । ततश्च जननीवदेतेपा- मपि भावो ज्ञेयः । एतेषां स्त्रीरूपेण मोहाद्धि तदनिवारणम् । तत्र च पुंस्त्वमेव हेतुरिति देहाध्यासस्य तदनिवारणे हेतुत्वमायाति । तस्यां सौन्दर्यमल्लिकादिसत्त्वेन रूपगन्धादिमिर्म- नोहरणे चेन्द्रियाध्यासस्तथा । वज्रनिपातशङ्कायां भगवानधुना क्वास्ति कथमस्ति इति विचार एवोचितस्तमकृत्वा स्वप्राणरक्षार्थ क्षितौ पातस्तदध्यासहेतुकः । ब्रजसीमन्तिनीनाम- न्तःकरणे भगवत्सम्बन्धसत्त्वेन तस्मैवात्रापि स्फुरणेन तदवारणमभूदित्यन्तःकरणाध्यासस तद्धतुत्वम् । वयाचैवं तूष्णींभावस्य तन्मारणानन्तरं भगवद्गामिखानिष्टपर्यवसायित्वं दृष्ट्या यथाकयश्चित् कुशलिनं प्रियं प्राप्य पश्चात्तापयुक्ताः सन्तोऽतः परं नैवं स्पेयं, किन्तु ·N २८ श्रीटिप्पणी। तत्परतयैवेति ज्ञानमभूदिति सुष्टूक्त मविद्या पूतना नष्टा,' 'अतःपरं निरोधः सुगम' इति च । अत एव ब्रजौकसां साधारणानां गोपीनां जनन्योच भावा उक्ताः। अत एवाग्रे 'सन्तत्रसु'- रित्युक्त्वा 'गोप्यस्तूर्ण जगृहुरित्युक्तम् । कृष्णासक्तिसमन्विता प्रपञ्चविस्मृतिः । सा निरोधरूपेत्यर्थः । ईपामात्रेत्यत्र, अनेनेति, हस्तादिमानं हित्वेपामात्रत्वकथनेनेत्यर्थः। कन्दराथुपमाने हेतुमाहुः क्रीडेति । तत् तस्याः शरीरम् । 'तस्या उरसि क्रीडन्त'मिति वाक्यात्तथाजातमिति क्रीडायोग्यस्थानरूपमीयत इत्यर्थः। तज्ज्ञानेन्द्रियं दुष्ट- मिति तथोपमा । ननु पूर्वमात्मभूपणकर्तीभिः प्रियतमे गोमूत्रसम्बन्धः कथं कारितस्तत्राह अर्भकमिति । प्रिये दुष्टसम्बन्धज्ञानेनातिकातर्येण सर्वविस्मृतियथाकथचिदमंगलनि- वृत्त्याशंसा च स्नेहस्खाभाव्यादयश्यं सदैव भवितुमुचिता, किं पुनरभकभावापन्न इति ज्ञापयि- तुमर्भकपदम् । मूले अयमेवार्थो 'ननु कथमित्यादिना पितृचरणैरुक्त इति ज्ञेयम् ।नत्वितरा- भकवत्तत्कालोचितरूपदर्शनाभिप्रायेण तदुक्तमिति शनीयम् । क्रीडन्तमकुतोभयमिति पदेन पूर्वमेव तन्निरासात् । ननु स्नेहवशाद्रक्षाकृतिरिति सत्यम् , परन्तु तस्या उपयोगः क्वेति विचारणीयम् । न च दोपाभाने, तेपामेवाभावात् । न च तदारोपाभावे, भ्रममूलकत्वा पत्त्या रक्षाया अप्रामाणिकत्वापत्तेः । एवं सति भक्तिमार्गीयभजनमात्रस्य तथात्वापत्त्या महानेवानर्थश्च स्यात् । स्नेहस्य भ्रमजनकत्वेन दोषापत्तिश्च । न चैवमपि वक्तुं शक्यम् , सर्वप्रमाणविरोधात् । न च प्रमाणानामन्यपरत्वम् । स्नेहस्यैव भक्तिपदार्थत्वेन विवृतत्वात् सर्वत्र । नन्वत्र यथाकथञ्चिन्निरोध एव साध्यः । रक्षाकृत्या चासक्तिविशेषरूपः स सिद्ध इति न किश्चिदनुपपन्नमिति चेत्, एवं सति देहाद्यध्यासरूपाज्ञानमूलकत्वेन स्रक्चन्दनादिसुखस्य हेयत्वं यथा, तथा लीलारसस्याप्यज्ञानमूलकत्वेन तथात्वं स्यात् । मोक्षादप्याधिक्यं भक्तौ तत्र तत्र निरूप्यत इति न तथा वक्तुं शक्यं चेत्युभयतःपा- शारज्जुरिति चेत् । अनेदं प्रतिभाति । माहात्म्यज्ञानदशायामपि स्नेहजो भावो दृश्यत इति नाज्ञानमूलकत्वं वक्तुं शक्यम् । तदुक्तं देवकीस्तुतौ, 'रूप चेदं पौरुपं ध्यानधिष्ण्यं मा प्रत्यक्षं मांसदृशां त्वं कृषीष्ठा' इत्युपक्रम्य 'समुद्विजे भवद्धेतोः कंसादहमधीरधी रित्यादि । एवं सति ज्ञानभक्त्योर्युगपत्सत्वेपि स्नेहकार्यस्यैव सम्भवेन स्नेहस्य ज्ञानमार्गीयज्ञानाबलिष्ठत्वं ज्ञायते। तथा च 'भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् रष्टे परावर' इत्यादिश्रुतिभ्यः शास्त्रीयज्ञानपूर्वकभगवत्साक्षात्कारवति भ्रमसम्भावनापि न कर्तुं शक्या, अतः स्नेहजमावस्य न भ्रमत्वमिति सर्वथा मन्तव्यम् । तथा सति विषयावा- धश्च वाच्यः । प्रकृतेपि 'पतिं द्रष्टुमागतां श्रियममंसतेति वाक्याद्भगवत्वेन ज्ञानवतीभिरेव रक्षा कृतेति ज्ञायते । एवं सति यथैकस्मिन्नेव पुरुपे पुत्रत्वभाववत्याः स्त्रियास्तद्दर्शने वात्स- त्योपत्तिः, स्वपोपणपुष्टत्वपोप्यत्वादिज्ञानस्य च पतिभाववत्या विनयविशेषपूर्वकरसमावो .

·२९ श्रीविट्ठलनाथविरचिता। ममैहिकपारलौकिकनिर्वाहक इति च भाव उत्पद्यते । जारभाववत्यास्तु तत्प्रत्यङ्गेषु स्वरस- पोषकत्वज्ञानेन प्रौढिपूर्वकविविधरमभावविशेपोत्पत्तिस्तदनुरूपभावा. पुस्यप्युत्पद्यन्ते । न युक्तभावविषया धर्माः पुस्खसन्त इति वक्तु शक्यम् , अनुभवविरोधात् । तथा च तन विद्य- माना अपि धर्मास्तत्तद्भावैकगम्यत्वेन तत्तद्भाववतीनामेव विषयास्तथा स्नेहभावे सत्सेव ये धर्मा भगवनिष्ठाः स्फुरन्ति ते तर सन्त एव तागेकवेद्या एव तथेति न भ्रमत्वशापि । यथा 'न चान्तन पहिर्यस्य'तिश्लोकोक्तधर्मरत एव दानावच्छिन्नत्वम्, तथा लोकविलक्षण- लेन माहात्म्यज्ञानजनकत्वेन ज्ञानप्रकरणोक्तधर्मविपरीतधर्मा लीलारूपा अपि प्रमौ सन्तीति नानुपपतिः काचित् । अत एव 'अतृप्रमुत्सृज्य जवेन सा यया वित्युक्त शुकैः, अन्यथा 'न चान्तरित्यादिधर्मवत स्तन्येन तृप्तिस्तदप्राप्या चातृप्तिविरुद्धा नोक्ता स्यात् । किञ्च । शास्त्र हि ययाधिकार ब्रह्मस्वरूप निरूपयति । ज्ञानमागीयेभ्यो भक्तिरसादानान्मोक्षमानदानाच्च रसात्मकब्रह्मधर्मनोधने प्रयोजनाभावान्नैतान् धर्मान् ज्ञानमार्गे निरूपयति । नातावता सदतिरिक्तधर्माभावः सिध्यति । येषु तज्ज्ञापनप्रयोजनमस्ति तान् ज्ञापयतीति जसीम- न्तिन्यादिषु तदज्ञापनम् । ते च ब्रह्मधर्माः स्नेहे जाते स्वत एवानुभूयन्त इति फलरूप- त्वेन साधनमार्गे तदकथन युक्त च । ज्ञानकर्मादीनां विहितत्वेन साधनमार्गीयत्वात् । ननु ज्ञानमार्गस्याक्षरस्पियत्वेन तयात्वस्य युक्तत्वेपि भक्तिमागीयेष्वपि केपाश्चिन्मुमुक्षूणामुक्त- धर्मास्फूर्ति सेहवतां तु तत्स्फूर्ति , तत्रापि तारतम्यमिति कथमिति शङ्का यथैकस्मिन्नेव पुरुप' इत्यादिना निरस्ता ज्ञेया। यया प्रत्यासत्तिमाम्येपि न चक्षुपा गन्धादिग्रहोऽयोग्यत्वात्त- थानापीति ज्ञेयम् । किञ्च 'रसो वै स' इत्यादिश्रुत्या लीलाया. म्वरूपात्मकत्वान्नानुपपत्ति' काचित् । ययैतत्तथा विद्वन्मण्डने प्रपश्चितमस्मामि । यद्वा । 'तेन ब्रह्मविदो वय पूत ब्रह्म पुनीमह' इत्यादिश्रुतौ ब्रह्मण पावन श्रूयते । तच ब्रह्मात्मकातिशयविशेषप्राकट्यमेव । प्रकृते च 'रसो वै स' इत्यादिश्रुत्या भगवतो रसात्मकत्वात्तस्य च भावात्मकत्वाद्रक्षाकृत्या खामिनीभावविशेषरूपातिशयप्राकट्यमभूदिति तत्रैवोपयोगो रक्षाकृते । सौंदर्य विशेषाभि- व्यक्ती मण्डनकृतेरिव । अत एवाधुनापि खक्षुत्पिपामादि ज्ञापयति भक्ते हरिः । पूतनात. खस्मिन्नानीतानां यालकानामग्रे रिनियोगयोग्यतामिझ्यर्थ गक्षमीस्पर्शजदोपोरयं निवारणीय इति स्वामिनीकृतरक्षायाम्तन्निवारणमप्येक प्रयोजन भगादभिमतमिति नेयम् । एकस्सा मगाल्लीलाया अनेककार्यसाधकत्वात् । अगानि करणानि आत्मा की । तदाहुः करणकर्तृभेदेनेति । अध्यादज इत्यत्र, अंधिरयमित्यादि । अय अपनीयलेनोच्यमान इलयं । परिदृश्यमान एवाधिदैविकोपदेनोच्यते । म म्यापिष्ठानभूतमाथामिक १०-६२२. खस्मिन्विधमानमेव वाल्यादिति प्रार्थनेति भावः । ।

·श्रीटिप्पणी । १०-६-४४. य एतदित्यत्र । इष्टजनकं मोक्षजनकमित्यर्थः । इति षष्ठोऽध्यायः। . सप्तमाध्यायप्रकरणार्थोक्तौ । सह इति । अग्रे खोपयोगं ज्ञात्वोत्तमानामता- दृशानां च स्वीयत्वेन स्थापनं हि लोके सङ्ग्रह इत्युच्यते । सोत्राधुनिक- १०-७-०. निरोध एव । तथा च सङ्ग्रहनिमित्तमीर्यत इति सम्बन्धः । सर्वेषां दुःखोक्त- स्तात्पर्यमाहुः यश इति । सर्वगमिति । चरित्रमिति शेषः । दुःखमिति वा । एवं सति तन्निवारके सर्वेपामासक्त्या चरित्रगानेन यशसिद्धिरित्यर्थः । आयपक्षे चरित्रस्य सर्वगत्वे हेतुमाहुः स्वासत्त्येति । सर्वेषां तदा गानसम्भवेन तथेत्यर्थः । तस्मिन्नेव दिवसे रोहिणीनक्षत्रमितिवाक्यमनतिप्रयोजनमपि स्वरूपकीर्तनपरमिति ज्ञेयम्, न तु व्या- ख्यानमिति । नन्दबजस्थानां भगवदीयत्वात्तत्पूजनं चेत्स्याद्रुदिताश्रवणं न स्यात् । किन्त्व- न्यजस्थानां तत्रापि केवलं मिक्षुकाणां तेन तथेत्याशयेन ते चेत्सन्त इत्याधुक्तम् । अप्रमेयं बलमित्यत्र । यद्यप्यत्र संशयो न कण्ठोक्तस्तथापि बालोक्ते श्रद्धाभावो- १०-७-१०. त्या तन्निश्चयाभाव एवायाति, न तु विपरीतनिश्चयोपीति संशयप्राप्तिरि- त्याशयेनाहुः सन्देहस्त्वनेनेत्यादि । येसूयेत्यत्र । विप्रवाच एव सत्यत्वमुक्तम् , न कृतेरपीति यत्तत्तापर्यमाहुः कृतं तु सर्वेपामिति । सर्वेपां भगवतो विप्राणां च निर्दोपाणां कृतमपि सत्य- १०-७-२३. मेव, परन्तु तद्वचनाविरोध्येव, न तु खच्छन्दचरितमपीत्यर्थः । खकर्तव्य- जातीयत्वेन ग्रहविषयत्वाभाव एव कृती सत्यत्वाभावो ज्ञेयः । एकदेत्यत्र । याचिकमित्यादि । पूतनावधे रक्षाकरणे वाङ्गियुक्तेति तन्निरोप उक्तः । शकटमङ्गे भगवदर्थः कायिको व्यापार उक्त इति तथा । तृणावर्त- १०-७-१८. प्रसङ्गे भगवन्निमित्तकं दुःखं वक्ष्यते मानसमिति । मानसो निरोधस्तथा । प्रकरणान्निरोध एव विशेष्य इति लिङ्गमविवक्षितमत्रेति ज्ञेयम् । उक्तत्रयसम्बन्धिनिरोध- करणं वा विशेष्यम् । रक्षाविधानशान्त्यादेभंगवल्लीलात्व उपपत्तिमाहुः अन्यथेति । एतस्य निमित्तत्वात्यन्लोपे पञ्चमी ज्ञेया। तथा च तत्प्राप्य तद्विपयत्वं प्राप्येति यावत् । ज्ञानहेतुपु स्वरूपतीपु सत्स्वपि खलीलार्थं तेपामन्यथाज्ञानं स्वस्मिन् प्राकृततुल्यत्वेन ज्ञानमुत्पाद्य सयमेव सर्व करोतीत्यर्थः । तेन रक्षाविधानादिना पूर्वस्माद्वैलक्षण्यमानं यथा लोके तथा सस्मिन्नपि प्रकटयतीति ज्ञेयम् । तथा ज्ञानामावे तूतप्रकारको निरोधो न सादिति मावः । अन्यथा ज्ञाने सति कायवायनोनिरोधकथनाच्छास्नेत्यद्भुतत्वं चरित्रेस्मिन् नापितं भवति । किय । एकस्मिन् पाले सर्वेषां सहजस्लेहो लोके न सम्भवतीति तथात्वं यूदन तद्भगवत्कृतमेवेति ज्ञायते । यद्वा । मानसिकनिरोधस्यावश्यकतामाहुः अन्ययेति ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । अत्र गुरुत्वात्मकखधर्मज्ञापनपूर्विका लीलोच्यत इत्येतत्कथनाभावे जीवसहजाज्ञानतो हेतो- नन्दयशोदादिः सर्व करोतीति ज्ञानं सर्वेषां भविष्यतीति तदभावायैतदुच्यत इत्यर्थः । अनिमित्तश्चेति । अहारोहे कालो न निमित्तमिति न विद्यते कालो निमित्तं यस्य ताह- गारोह इति च न तत्कयनमित्यर्थः । महापुरुपमाध्यावित्यत्र । आगतस्त्वित्यादि । उक्तविधासक्तौ मातृत्वेन परानुरोधाभावागोचारणरात्रिलीलादिकं सर्वं प्रतिवद्धं तया स्यादुक्तज्ञाने १०-७-१९. सार्वदिके वा लीलारसानुभवो न भविष्यतीत्याशय गोकुले समागमनं सर्व- सुखदानार्थमिति यथैव तद्भविष्यति तथैव सम्पादयिष्यतीति न काप्यनुपपत्तिरित्युक्तमेतेन । किञ्च । लालनेत्यादि । आनुपङ्गिकफलस्यासार्वदिकत्वादपि ज्ञानमिदं न स्थास्यतीति भावः । मुख्यं फलं तदेव स्वयं, निरोधो वा तत्कृतः । गोकुलं सर्वमावृण्वन्नित्यादि प्रकर- णार्थनिरूपणेऽविद्यापर्वपञ्चककथनं तचानुपपन्नम् । यशोदादिलेहे तथात्वस्यायोगादत आहुः लौकिकादिति । प्राकृतवालके तादृक्समये लोकानां यथा शङ्का तथात्रापि सात्ययुक्त्य- यमशो लौकिकः स तत्सर्वरूप उच्यते । न तु राहदुःखादिरपि । अलौकिकत्वात् । एतदेवाहुः लौकिकादिति । लौकिकसजातीयत्वादुक्तभावस्य पर्वत्वमुच्यत इत्यर्थः । सा वीक्ष्येत्यस्याभासोक्तौ । अद्यापि तस्या इत्यादि । अत्रायमाशयः । मातुर्हि पुत्रत्वेनैवात्र स्नेहः, स च लौकिकसरूप एव वाच्यः, परन्तूत्कटः १०-७-३७. स्वरूपतोऽलौकिकश्च । तथा तत्र लौकिकविजातीयधर्मदर्शनं प्रथमत एव स्नेहप्रयुक्तातिभयजनकम् , येन प्राणस्थितिर्न भवति, अतः क्रमेण किञ्चित् किश्चित् तथाविधधर्मदर्शनेग्रे सहजभगवद्धमत्वेन ज्ञानाद्धैर्येण सर्वसामञ्जस्यं भविष्यतीत्यधुना तथा ज्ञानाभावार्याभाव एवाधिकाराभावरूप उच्यते । तेन क्षणमात्रं प्रदर्य तिरोहितं कृत्वा विस्मयरसमुत्पादितवानिति सर्व सुस्थमिति । इति सप्तमोध्यायः। अष्टमेध्याये प्रकरणार्थोक्तौ । संस्कृतान्येव नामानीति । सत्त्वशोध- नस्य मर्यादामार्गीयत्वाद्गुरूपदेशलक्षणसंस्कारवन्त्येव तानि तथेत्यर्थः । इयद- वधि यशोदायधीनमेव गमनादिकमुक्तमस्मिन् सत्त्वशोधकाध्याये स्वातन्त्र्येण रिङ्गणादिलीलोक्त्या सत्त्वशुद्धिपर्यन्तं स्त्रीसम्यन्धि लीलाविशिष्टं रूपं न भावनीयम् । पाक्षिकोपि दोषः परिहरणीय इति न्यायात् । किन्तु केवलभगवत्कृतलीलाविशिष्टमेव रूपं तच्छुड्यनन्तरं सा लीला भावनीयेति तात्पर्य ज्ञाप्यते । एतदेवाहुः स्वेच्छा लीलेत्यादिना। खेच्छया, न त्वन्येच्छया कृता या लीला तद्विशिष्टं रूपं शोधकमिति सम्बन्धः । पूर्वस्मादे- तस्य वैलक्षण्ये हेतुमाहुः आनन्देति । आनन्दस्वरूपत्वादित्यर्थः । गूढाभिसन्धिमुराट- १ सहजधर्म इति । , . १०.८-०.

·श्रीटिप्पणी । , १०-८-१२. यन्ति अन्येच्छ येति । भक्तानां भगवत्सम्बन्धेनैवानन्दो, मगवांस्त्वानन्दरूप एवेत्यस्मि- नध्याये न दुःखकथनम् , अन्याधीने चरित्रे क्वचिद्दुःखमप्युक्तमिति तस्माद्वैलक्षण्यमित्यर्थः । कंसस्यैतज्ज्ञानं स्वानिष्टमित्युक्त्या रहसि नामकरणाद्दुःसङ्गवर्जनमङ्गत्वेन सूचितमिति तदाहुः दुःसङ्गवर्जनमिति । अयं वै रोहिणीपुत्र इत्यत्र, वस्तुत इत्यादि । अप्राकट्यदशायामव्यवहार्ये ब्रह्मणि सत्यन्यपदार्थवल्लोके केवलं स्वरूपत एव भगवन्नामप्राकट्याभावाद्भग- वतः प्राकट्यात्मकगुणयोगादेव लोके नामानि प्रकटानि भवन्तीत्यर्थः । ययाश्रुतार्थकयने नामानि रूपवन्नामरूपस्यापि भगवतो रूपाणीत्यारभ्याखण्डान्येवेत्यन्ते- नाग्रिमग्रन्येन विरोधः स्यात् । यशोदायाः पुत्रत्व इति । अत्रायं भावः । गर्गः पूर्व- तान्ताभिज्ञोत्रागत्याधुना भगवद्भाववत्त्वेन भगवति यशोदापुत्रत्वलक्षणं धर्म च दृष्ट्वा सन्दिहानस्तत्त्वनिश्चयं जानस्तद्वाच्यव्ययं वा इत्युक्तवान् । अत एव विपरीतनिश्चयो नोक्त इति भगवन्नामकरणप्रस्तावे सम्यग्भगवद्भावान्निश्चयोभूदिति तवात्मजस्ते सुतस्येत्युक्तवान् । तान्यहं वेदेत्यस्य विवृतौ । सारूप्येण साधकमित्यादि । ननु साङ्केत्या- दिना भगवन्नामोच्चारणस्यापि फलसाधकत्वं श्रूयत इत्याशय तत्तात्पर्यमु- च्यते । सङ्केतिते पुरुपे सदानन्दत्वादिधर्मवाधेन भगवन्नामस्तत्रावाचक- त्वालौकिक एव शब्दस्तत्समानाकारस्तद्वाचकः स इति मन्तव्यम् । तथा च सारूप्येणापि मोचकमिति माहात्म्यज्ञापनपराण्यप्रवर्तमानस्य च प्रवर्तनपराण्युपाख्यानानीत्यर्थः । ज्योतिः- शास्त्राभिज्ञवं भात्रिज्ञाने लोकप्रतीतिमनुसृत्य हेतुत्वेनोक्तम् । भगवद्धर्माणां तच्छाखागम्य- वात् । न लभ्यते यद्धमतामुपर्यध'इति वाक्यात् । माविरूपनामज्ञानहेतुत्वेन वा तदुक्तम् । एप वः श्रेय आधास्यदित्यत्र । स्वयं पुरुषार्थरूपोपीति । ननु धार्यधार- कयोमेंदाद्भगवदतिरिक्तस्य श्रेयस्वं भक्तिमागविरुद्धमित्यत आहुः स्वयमि- त्यादि । एवं सति श्रेयोधारकत्व नन्दादीनामेव तत्त्रतिबन्धकनिवर्तक- त्लेन भगवत्युपर्यत इत्यर्थः । तथा च नन्दादीनां भक्तत्वेन सर्वपुरुषार्थरूपस्य भगवत- स्तत्राविय विराजमानत्वादन्यस्य श्रेयस्त्वाभावेपि तद्धारकत्वमुक्ताभिप्रायेण भगवति न विरुध्यते । यद्यपि भगवति विद्यमाने दोपाणां प्रतिबन्धकत्वमेव न संभवति, क तन्निवर्तक- लेनोपचारः, तथापि लीलायां निरोधसिद्ध्यर्थमस्मत्प्रभुणा लोकरीतिरेव स्वीकृता । यतस्त- दयं स्वरूपमपि तथा प्रदर्शितवान् । तदुपपादितं 'वभूव प्राकृतः शिशु रित्यत्र । लोके च यथा यया प्रतिवन्धवाहुल्यम् , तन्निवृत्त्या पुनः फलानुभवः, तथा तथा दुरापलज्ञानेन फ- ठेप्यामक्तिरधिकतरा मवतीति दृश्यते । अतो नन्दादीनामासक्तिसिद्ध्यर्थ खेच्छयैव दोपरू- १०.८.१६. । १ति पाटः । २ भत्या मामभिजानादीत्यधिक चित् ।

·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। पान् पूतनादीन् प्रतिवन्धकत्वेनोद्भाव्य तन्निराकरणद्वारा स्वयमेव तच्छ्योरूपः फलतीति मनस्यभिसंधाय साधूक्तं स्वयमित्यादि तातचरणैः । नारायणसमो गुणैरिसत्र । उपमेये तत्समाना धर्मा ये त उच्यन्ते । एत- सृष्टिविलक्षणा हि लीलासृष्टिरियम् । अस्सामुत्पादितास्तु जीवगणा दशरस- १०-८-१९. सम्वन्धिनो यावन्तो भावा भगवद्विपयकास्तद्वन्त इति तद्भावपोपार्थ भगव- तापि तथैव खनिष्ठा गुणाः प्रकटीक्रियन्त इति भगवद्गुणख्यापकत्वं तेपाम् । न च मन्तव्यमेतादृशा एव केचन जीवाः सन्ति, येपामेताइक्सामर्थ्य सहजमस्तीति, यतस्तद्रूपः स्वयमेव प्रकटो जात इति ज्ञापनायाहुः तावद्गुणप्रसिद्ध्या इत्यादि । एतेन प्राकृतानां नैतद्रसप्राप्तिरिति ज्ञापितं भवति । द्वितीयेत्यादि । अत्रैतादृशो ब्रजसुन्दरीपरिग्रह एव । रसाधिक्ये घुमावेनाग्रिमोक्तधर्माः स्पष्टाः । तृतीये गोपिकाधीनत्वादि स्पष्टम् । 'अहं भक्त- पराधीनः' 'एवं मदर्थोज्झिते'त्यादिवाक्येभ्यः । एतदेवोक्तं त्रिविधा अपीत्यादिना । श्रिया कीयेत्यत्र । एवं कृष्णोपि करोतीति । ब्रजसुन्दरीणामिति ज्ञेयम् । अग्रे स्पष्टम् । कालेन बजतेत्यत्र । आभासोक्तौ तस्मिन्नेवाधिदैविके गच्छतीति । नन्वेवं सति गतेर्गमनमुक्तं भवतीत्यनुपपन्नमिति चेत्, अत्रेदं प्रतिभाति । उत्तरदे- १००८-२१. शसम्बन्धफलिका हि गतिः, तत्तत्कालविशिष्टा लीला च नित्यत्वेन विद्यमा- नैव क्रमेणाच्छाद्य क्रमेणाविःक्रियत इति रिङ्गणादिलीला यस्मिन् काले स कालोधुना प्रक- टित इत्ययमेव पूर्वलीलाकालस्योचरदेशस्थानीय इत्युक्तन्यायेन तत्सम्बन्धित्वे जाते तदाधेय- रिङ्गणलीलामपि प्रकटितवानिति हृदयम् । तथा च लीलानित्यत्वज्ञापनाय कालेन व्रजतेत्यु- तमिति सारम् । उपविष्टमित्यादि । उक्तत्रिविधरूपस्यैवानुवादोयम् । अन्याश्रित- मित्यादि । कथञ्चित् केनाप्यंशेनान्याश्रितं रूपमित्यर्थः। स्वतः स्वातन्त्र्येण क्रियमाणली- लाविशिष्ट रूपमित्यर्थः । सर्वथा । सर्वांशेन स्वतः क्रियमाणलीलाविशिष्ट रूपमित्यर्थः । निर्गुणेति । तामिश्चरित्रे ज्ञापिते सति तदनन्तरं ताभिः परिदृश्यमानं निर्गुणावस्थवेयं रूप- मित्यर्थः । अखिलैतत्प्रकरणतात्पर्यमाहुः सात्त्विकादीति । सात्त्विकादिभेदोपलक्षितास्ते ते ये पुरुषास्तत्तद्धृदयगामिनि रूपे सति सा हृदयस्थितिस्तथा कृत्वान्तिमे रूपे स्थिरा भवति, स्वरूपमाननिष्ठा भवतीत्यर्थः । गोकुले रामकेशवावित्यत्र । रिङ्गणलीलायां केशकृतः शोभातिशयो भव- तीति तत्राधिक्यं मन्वानरुक्तम् । वस्तुतस्त्वित्यारभ्यापेक्षाभावादित्यन्तम् । भगवद्वाच-. कले योर्थस्तमनूय तबारुचौ हेतुमाहुः प्रत्ययेति'। मत्वर्थीयवप्रत्ययाभावे तत्सौ. न्दर्यालामादिति भावः । उभयोस्तरतमभावेपि गतिसाम्ये हेतुमाहुः भगवद्गतित्वे- नेति । वलदेवेप्याविष्टस्यैव गतिनिरूप्यते । सा चैकैवेति तथेत्यर्थः । वयसोधिकन वलदेवरिङ्गणं पूर्व कुतो नोक्तमित्याशमात्र भगवद्गतिरेव वाच्या तत्सम्बन्धश्चात्र नामकरण- .

·श्रीटिप्पणी । १०-८-२४. मारभ्येति भगवद्रिगणलीलासमय एव तदुक्तिरपीत्याशयेनाहुः भगवत्सन्निधान इत्यादि । पाण्योः सहभावोक्त्या गौणत्वोक्तिपूर्वकं रिङ्गणे जानुनोः प्राधान्येन निरूपणस्य तात्पर्य- माहुः जानुभ्यामिति । सर्वमूलरूपत्वेनैतयोः सुतलाधिदैविकरूपत्वमुच्यते । 'दै जानुनी सुतल मिति वाक्यात् । तथा च रिङ्गणलीलायां जानुनोरपि घर्षणं संभवतीति तमंशमादा- येदमुक्तम् । वर्षणे पीडासंभवात् तस्याश्चात्रायुक्तत्वाल्लोकसाम्येन सर्वकरणात् तजनितकिण- धारणेनापि सा तदपास्य दैत्यगामिनीति मन्तव्यमिति भावः । न च जानुनोरेव सहभावो वाच्य इति वाच्यम् । अस्या ठीलायाः प्रथमगतिरूपत्वेन तस्याश्च पदधर्मत्वेन तयोरेव प्राधान्यस्योचितत्वादिति भावः । उज्झितगृहा इत्यत्र । सूचितमानुपङ्गिकमप्यर्थमुक्तवन्तः एवं कर्मभ्य इत्या- दिना । प्रेक्षन्यो ज्ञानपरा इत्यादि । उक्तत्रिविधासु तासु मध्ये खाद्याः कौतुकं मखा वत्सपुच्छालम्बनेन गतिं द्रटमेवोद्यता इति ज्ञानपराः । प्रियदर्शनकटाक्षस्पर्शादिरसाविष्टानामन्यत्र रागामावः स्पष्टः । तृतीयास्त्वेकाकी प्रियः प्राप्त इति सन्तोपाद्धसन्त्यो जाताः । विनियोगस्त्विति । उक्तनैविध्यकथनेनेत्यर्थः । अझं नयन्तीत्यने वा नयन्तीति तथेति तदुत्त्येति वा । गृह्याणि कर्तुमित्यत्र पञ्चमलीलायामिति । जन्मप्रकरणयुक्तं फलप्रकरणं पञ्चममिति तत्रोक्ता सा पञ्चमीति ज्ञेयम् । ततस्त्विति त्रिभिरिति । ततस्त्वित्यस्मादग्रिमैत्रिमिरित्यर्थः । तद्भाववतां निरोधहेतुत्वेन लीलायामपि ते गुणा उपचर्यन्ते। ब्रजस्त्रीणां मुदं जनयन्नित्यत्र । अन्यथेति । तन्निर्देशो न सादित्यनेन सम्बध्यते । अन्यथेत्यस्यैव विवरणं शिप्टेन । तथा चानुपङ्गिकं फलं ब्रजस्त्रीणां १०-८-२७. मुत्करणम्, न तु तदेकप्रयोजनलेन लीलाकरणमिति चेत् स्यात् , तदा 'बजस्त्रीणां मुदं जनयन्निति शुको न वदेदित्यर्थः । अनावश्यकत्वादिति भावः । निरो घस्सात्रोद्देश्यत्वेनापि तथा मन्तव्यमिति हृदयम् । तर्हि तद्धर्मप्राधान्यात् ता मुमुदिर इति वदेन तु प्रभुप्राधान्येनेति चेत् , तबाह निरोधजनकत्वं स्वस्येति । मान् भोक्ष्यनियत्र । सोपीत्यादि । यद्यपि श्रौतं ज्ञानं न सहजमेतासां, भगवता लीलार्थ न ज्ञाप्यते च, तथापि भगवद्धर्मनिरूपणे चित्ते तदावेशाद्भ- गवति सोपि धर्मोस्तीति वस्तुस्वभावात् तस्यापि स्फूर्तिः । तत्रापि भोजनन- करणादस्यैव धर्मस्य । अन्यथा पुरःस्थिते प्रियेऽयमित्यनुक्त्वा स इति न वदेयुरिति भावः । हस्ताग्राह्य इत्यत्र । पञ्चविधमित्यादि । प्रकारशब्दोत्र साधनवाची । तथा च पीठादिसाधनयुक्तं तदयुक्तं चेति वैविध्यम् । यस्मिन्काले तद्गृहे कोपि न भवति । तत्कालविषयकं ज्ञानं वस्तुविषयकं च तथा। तदीयांशानामिति । १०-८-२९ १०८३० ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। - पूर्वोक्तज्ञानस्यांशाः पीठादयो विषयत्वात् ज्ञानस्य स्खतो निरंशत्वेन तस्यैव तथात्वात् । तथा च स्वगृहे सदा तज्ज्ञानमिति तत्सम्बन्धिभगवज्ञानमपि सदेत्युपकार एवेत्यर्थः । न ह्युपालन्धुमैच्छदित्यस्य विवृत्तौ। यावन्नात्यन्तासक्त्येति । नेसत्यन्त- पदविशेषणम् । अत्यन्तासक्तौ तु बाह्यानुसंधानमेव न स्यादिति भावः। सो- 3; १०८३१ प्युद्गत इति । भगवद्विपयकः पुत्रत्वेनाध्यासोपि निवर्तिष्यत इति सम्बन्धः। अत एव प्रणता स्वमतिप्रकारगणनाया मेप मे सुत' इत्युक्तवती । निवर्तने हेतुमाहुःखसमा- नेति । पुत्रत्वेन स्नेहाद्धि मृगक्षणे शिक्षार्थ लोकन्यायेन विरुद्धाचरणमपि संभवतीति तचि- कीयां खेहसमानविषयको विरोधो भवतीति स्वधर्मप्रदर्शनेन सोपि निवर्तिष्यत इत्यर्थः । एकदा क्रीडमाना इत्यत्र । ये स्त्रीणां सुखार्थ इति । पूर्व वयस्यैत्रजयालकै- बजस्त्रीणां मुदं जनयंश्चिक्रीड इत्युक्तम् । तथा च तच्छन्दस्य पूर्वपरामर्शि- १०-८-३२ खेन त एवोच्यन्त इत्याशयेनाहुर्य इत्यादि । निरोधसेति । मृदोनिष्टहे- तुत्वेन ज्ञानेन हि तदभावाय निवेदनम् । तच स्नेहं विना न संभवतीति कथं तदक- रणमुक्तमिति चेत् । उच्यते । क्रीडमाना इत्यात्मनेपदप्रयोगेण न भगवदर्थ नापि भगवत्सङ्गे क्रीडेयम्, किन्तु खार्थमेव परस्परमेवेति च ज्ञाप्यते। सर्वभावेन निरोधे तु तथा करणं न सम्भवतीति तथोक्तमाचार्यैः । ब्रजस्त्रीमुजननस्यैवोद्देश्यत्वेन तदुपयोगिलीलोपयो- गित्वेन चालकसहभाव इति हृदि कृत्वा स्त्रीसङ्गादित्युक्तम् । अत एव मुख्यो निरोधो न सम्पन्नः, आनुपङ्गिकस्तु जात इति भावः । तत्कार्यम् । निरोधाकरणकार्यमित्यर्थः । यथैव ता भगवत्सङ्गता भवन्ति तथैव सम्पादयतीति स्त्रीरतिकर्तृवं रामे । अत एव रसरीत्या ताम्बू- लाद्यङ्गीकार एवास्स रोचते, न त्वलौकिक्या अपि मृद इति सेहवशादेव दोषदृष्टिस्तत्र । अत एव रामाद्या इत्यत्रातद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः, तेन चालकविजातीयो भावः सूच्यते । रामे गोपबालकत्वाभावात्तथा । गोपानां त्वग्रे निरोधो वक्तव्य इत्यधुना तथा न निरोध इति तथोक्तम् । पुत्रशब्दविवरणं लोकसम्बन्धीति ज्ञेयम् । तथा च यत्र लौकिक एव स एतादृशस्तत्र भगवानगीकृततथात्वः स्वापराधकरणात् क्रियारूपाद्रक्ष्यतीति युक्तमेवेति भावः । अत एव वचनमेव, न तु क्रिया काचिद्विरुद्धा । भयसम्भ्रान्तप्रेक्षणाक्षमित्यत्र । प्राकृता वाला हि ताडनभिया मातृसंमुखं द्रष्टुं न पारयन्ति, प्रभुरपि ताननुकरोतीत्यस्यालौकिकत्वेन तत्तात्पर्यमुच्यते । १०८-३३. प्रदर्शयिष्यमाणमित्यादि । मुखारबिन्दे प्रदर्शयिष्यमाण रूपं ब्रह्मधर्म- त्वाद् ज्ञानात्मकमेव । तत्साधनत्वादपि तथोच्यते । एतस्य भविष्यमाणमधिकरणं माता । अग्रे ज्ञानजननात् । तत्र च भगवति दोषारोपो विरोधी गुणः। भगवत्प्रेक्षणं ज्ञानरूपमिति तबेन्मातर्यागच्छति, तदा तेन ज्ञानमाविर्भवति । तयोक्तगुणशङ्कयतस्तत एव भ्रमणं करोति । न तु संमुखं निरन्तरं यशोदाविषयकं भवतीति तथा। अत एवाग्रे ज्ञानं जननीयमिति मात- १प्रणतास्मीतिप्रकारेति पाठः ।

·श्रावि रमीक्षते । परन्तु प्रकण नेति ज्ञापनाय प्रशब्दो मूले । विरोधी च गुण इत्यादिनेक्षणप्रेर- णायां हेतुत्वेन प्रभुतात्पर्यमुक्तम् । वस्तुतस्तु तत्कालीनमौग्ध्येनैव मोहिता नान्यत्कर्तुमश- कत् । तथापि स्नेहभरवशतोस्मिन्नर्थे विज्ञप्तिः कार्यवेति तां कृतवती । तत्र सम्बोधनेन कृपालुत्वमुक्तम् । तथाहि न दान्ता अदान्ता असंयतेन्द्रियाः पुरुपा इति यावत् । तेपाम: प्यात्मा निरुपधिहितकर्तेत्यर्थः। मृगक्षणमस्मद्धितं न भवति, मनाखेदहेतुत्वादिति भावः अत एव हेतुरेव पृष्टः, भगवांस्तु मात्रादिसम्भावितमृददनकार्याभावादेव हेतुविचारो न युक्त इत्याशयेनोत्तरितवान् । अन्यथा लोके चालखभावमेव प्रसिद्ध हेतुं जानन्ती कस्मादिति न वदेत् । तदानी ज्ञानदित्सया तादृगीक्षणेन चैतावन्मात्रं ज्ञानमभूदने सम्पूर्ण भविष्य- सेवेति हृदयम् । भगवत्प्रेरणया गन्तव्यमेवेत्यनेन पितृचरणैपितम् । सर्वे मिथ्याभिशंसिन इत्यत्र । नैवेद्यमिति । उपासनामार्गीयैः पूजायां दत्त १०-८-३ ५. नैवेद्यं तथेत्यर्थः । शुद्धान्नसम्बन्धेनेति । साक्षाद्भगवद्भक्षितत्वेनोच्छिष्टं यदन्नं तच्छुद्धान्नपदेनोच्यते । भुक्तशिष्टान्नान्मुखारविन्दमध्यस्थं चर्वितं ताम्बू- लमिव मुख्यमुच्छिष्ट भवति । न ततोन्यत्फलरूपं शोधकं वास्तीति तत्सम्बन्धेन तथात्वाये- त्यर्थः । वन्यत्वं साधारणभगवत्सम्बन्धो वात्र शुद्धिपदार्थ इति न वक्तुं शक्यम् । भगवदन्तः- स्थितानां पूर्णपुरुषार्थत्वेन तथाविधेन तेन कृतार्थत्वोक्तेरनुचितत्वात् । यत्वेते बालका इत्या- रम्य मिथ्याभिशंसिन इत्यन्तं वाक्यं तन्मर्यादामागपरं ज्ञेयम् । 'वशे फुर्वन्ति मां भत्त्येति चाक्यावथैव तत्तोपस्तथैव भगवतः कर्तव्यं भवतीति स्वमर्यादामतिक्रम्य भक्तेच्छानियम्य- त्वाङ्गीकारात् पुष्टिमार्गीयभक्तिमार्गे भक्षणादिकं सर्वमुपपद्यते । वस्तुतस्त्वियमेव पुरुषोत्तम- मर्यादा यद्भक्तवश्यत्वम् । अत एवाधुनापि भाग्यवतो भक्तानाज्ञापयति भोग्यविषये ज्ञान- मिश्रभक्ते मर्यादाभक्तिमार्गीयभक्तेऽनवतारदशायां चानशनादयो धर्मा भगवता प्रकटीक्रियन्त इति तद्विपयाणि तथाविधवाक्यानीति ज्ञेयम् । यद्यपि यथा सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्या इत्यत्र सर्वपदस्य निमत्रिततत्परत्वम्, तथात्रापि रामादिपरत्वमिति नानुपपत्तिः काचित् । तथाप्याचार्यस्तु याला इत्येत इति वाऽनुक्त्वा सर्वपदं भगवतोक्तमिति ततात्पर्यमुक्तमेते पालका इत्यादिना । तत्तात्पर्य चोक्तमेव । ज्ञानप्रकरणत्वादपि तथोक्तिरिति न भक्तिमार्गीय- विरोधः शङ्कनीयः । यद्येवमित्यसाभासे । अपेक्षितमिति । मुखव्यादानमित्यर्थः । विशेषेणासमन्ता- देहीत्यपि ध्वनिः । भक्तिमार्गीयत्वमत्र विशेषः। तस्यापि यावती मर्यादास्ति यावद्रूपं वा तत्तद्दानमाडोर्थः । अत एव सर्वात्मभावावधि ज्ञानं जातम् । अन्यथा तदतिरिक्तबुद्धीनां भगवद्विपयिणीनामपि कुमतित्वं नोच्येत । अन्याहतैश्चर्य इत्यस्यामासे । कथं सर्वसंवाद इति । यः पृथिव्यां तिष्ठन्नित्यादि सर्वश्रुतिसंवाद इत्यर्थः। १०-८-३६.

·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। ३७ सा तत्रेत्यत्र । प्रतिकृतिरूपमिति । यथा 'क्षुरः क्षुरधान' इत्याद्युपनिषद्भिस्तथा। सूनोस्तनौ । सूनोविदारितं यदास्यं तस्मिंश्च वीक्ष्येति सम्बन्धो ज्ञेय इत्याशयेनाहुः १०-८-३७. तस्मिन्नन्तर्वहिःसर्वत्रैवेति । अन्यथा तनुविशेषणत्वेन स्त्रीलिङ्गत्वापत्तेः । किं स्वप्न इत्यत्र । सन्ध्यत्वादिति । 'तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने १०-८४०. भवतः, इदं च परलोकस्थानं च, सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थान'मिति श्रुतौ स्वप्नस्य सन्ध्यत्वमुक्तम् । एतचेहलोकमध्यपात्येवेति तद्वैलक्षण्यम् । काल्यै नेत्यादि । खप्नसृप्टेरसत्यत्वे व्यासचरणैहेतुरुक्तो 'मायामात्रं तु कायनानभिव्यक्तस्वरूपत्वादिति । एतदर्थस्तु स्वप्नसृष्टिर्मायामात्रम्, तत्र हेतुरग्रे यस्य यादृशं खरूपं देशकालवस्तुसापेक्षं तथा- भिव्यक्तिः कालर्येनाभिव्यक्तिस्तदभावादिति । उभयोश्चादर्शनमिति । द्रष्टुमायिनोर्मा- यिकैः पदाथैः सहादर्शननियम इत्यर्थः । चेतोमनःकर्मत्यत्र । कायिकमनेति । उत्तमकायहेतुप्रारब्धमित्यर्थः । परस्प- १०.८.४१. व्याघातादिति । एकदैवैकस्यैव वस्तुनोन्तर्वहिश्च स्थितिकथने तयात्वा- दित्यर्थः। विचारेपीति । मायिकानां भ्रमप्रतीतानां वस्तूनां विचारासहत्वम्, अत्र च तद्वैपरीत्यमित्यर्थः । मायातिरिक्तस्त्वहमिति विवरणे पुल्लिङ्गनिर्देशो बुद्धिप्रकाराणां दुष्टत्वेन गणनाच्छुद्धजीवमात्राभिप्रायेण कृतः । सद्योनष्टस्मृतिरित्यत्र । अनुभवस्मरणयोरिति । न संस्कारनियम इत्यर्थः । अन्यथा अनुभवाव्यवहितोत्तरक्षणे यत्र स्मृतिः सा न स्यात् । नचैवंविधा १०-८-४४. सा नास्तीति वाच्यम् । बाधकामावात् । न चोपनीतभानमेव तत्रेति वाच्यम् । स्मृतित्वोच्छेदप्रसङ्गात् । संस्कारोपनीतत्वस्य सर्वत्र वक्तुं शक्यत्वात् । न च ज्ञानातिरिक्तस्योपनायकत्वाभावान्न तथेति वाच्यम् । अप्रयोजकत्वात् । क्लृप्तमा- नाभावेपि ज्ञानजनकत्वस्योपनायकत्वेन संस्कारेपि तत्सत्त्वात् । न च संस्कारजन्यत्वस्य स्मृतित्वात् नैवमिति वाच्यम् । साक्षात्प्रमाणजन्यज्ञानत्वस्यानुभवत्वेन तदतिरिक्तज्ञानत्वस्य स्मृतित्वात् कृप्तद्वारातिरिक्तानन्तरितत्वं साक्षात्त्वं विवक्षितम् । अत एव स्मरामीत्यनुव्यवसाय- स्तदुत्तरक्षणे तमेव विशेषमवलम्ब्य भवति । यथानुभवत्वसामान्येप्यनुमित्यनन्तरमनुमिनो- मीत्येव प्रत्ययो न त्वनुभवामीति तथेति भावः । यद्वा । लौकिकवस्तुतत्त्वनिरूपणे नास्माकं प्रवृत्तिरिति लोके स्मृतिः संस्कारजन्यैवास्ताम् न वा, प्रकृते त्वलौकिकप्रदर्शनप्रस्तावेन तत्सम्बन्ध्यग्रेतनमप्यलौकिकमेवेति ज्ञापनाय तथोक्तिः । एतदेवात्रपदेनोच्यते । स्मृतिनाशो- तैस्तदुत्पत्तिरवश्यं वाच्या । सा चोत्पत्तिक्षणोत्तरक्षण एव नष्टेति ज्ञापनाय सद्यापदं मूले। अन्यया नाशस्थानुक्तिसिद्धत्वेन तन्न वदेत् । एवं सति द्वितीयक्षणाधिकरणकनाशस्या प्राप्तत्वात्तदा तन्नाश इति ज्ञापनाय सयो नष्टस्मृतिरित्युक्तम् । तेनेदमप्येकमलौकिकं चरित्र- १ तमाशनकाल एव तस्स नाश इति पाठः।

·श्रीटिप्पणी । ३८ मिति ज्ञाप्यते, आस्तिकैद्वितीयक्षणे लोके तन्नाशानहीकारात् । एतेन भक्तिरसानुमानकत्वेन मोहने निलम्यासहिष्णुव भगवत उक्त भवति । यथा खावतारार्थ गर्भसङ्कर्षण तयेदमिति भार । यद्यप्येव सस्कारजन्यत्व तदजन्यत्व वा न सिध्यति, तथाप्यन कालान्तरेपि स्मृत्य मानस वक्तयत्वान्नष्टसस्कारेत्येव वदेत् । स्मृतिनाशस्य खत सम्भवेन तदुक्तिस्तदर्थ मोहो त्तिश्च न स्यात् । एव सत्यन्यथानुपपत्त्येव तेनानुभवेन स्मृतिरेवोत्पन्ना सा चोक्तरीत्या नष्टा, सस्कारस्तु न जनित एव, भगवदिच्छाभावादिति मन्तव्यम् । एतदेवाभिसन्धायोक्तमाचा यरन भगवन्मतमित्यादि। किञ्च। सस्कारवादिना सर्वोत्पत्तिमन्निमित्तकारणत्वेनादृष्टस्यापि स्मृतिहेतोर्वक्तव्यत्व आवश्यकत्वालापवाञ्च तदेवास्तु कृत संस्कारेणेत्याशयेनापि तनिषेध उक्त न चानुभवस्थाविहितत्वेन तदजनकत्वात्प्राचीनस्य तस्यानुभव विनाऽजनकत्वात्तस्य च नष्टत्वेन सहकार्यभावात्स्मृतिरेव न स्वाद अनुभव विनापि वा स्यादिति वाच्यम् । अनुभवत द्धसयोरन्यतरस्य सहकारित्वात् । त्वयापि सदृशादेरननुगतस्यैवोदोषकत्वाङ्गीकारात् । एतदे वोक्तम् स्मृतिरपीत्यादिना । नाश्यते चेति । स्वसमानाधिकरणखसजातीयप्रागभावास हभूत क्रियत इत्यर्थ । न च प्रतियोग्यभावयोरेकनाजनकत्वान्नैवमिति वाच्यम् । व्यक्तिमे देनादोपात् । न चैकजातीयेपि तथेति वाच्यम् । ज्ञानजातीय उभयोरपि जनकत्वात् । नन्व भावत्वेन कारणत्वे प्रतियोगिन प्रतिवन्धकत्वापत्त्या नैव वक्तुयुक्तम् , ज्ञान प्रत्यमावस्य विष यत्वेन कारणत्वान्न दोष , ससर्गाभावत्वेन प्रतिबन्धकाभावस्य हेतुत्वेनान तथात्वाभावादिति चेदा अवाप्यनुभवध्वसत्वेन कारणत्वान्न दोष इति तुल्यम् । अन्यथानुभवप्रागभावेत्य वा स्थायिमक्के मतवानुभवाव्यवहितोत्तरक्षणेपि स्मृतिमङ्गीकृत्योक्तम् । तदनहीको तचोक्तरूपेणेति भगवन्मतानुवादग्रन्यो यथाश्रुत एव प्रतियोग्यभावयोरेकव्यक्तिजनकत्वादर्शनाच्च । "त्व दृष्टमिति चेत् । सत्यम् 'व तत्कार्य तद्धसेन न जन्यत इति पावे च सति स्मृतिप्रसास्यानीति ज्ञेयर वयागजापूर्वीसिद्धि । श्रुत्या यागस्य हेतुत्वमुक्त रसस्यैव सहकारित्व वाच्यम् वाऽनुक्त्वा सर्वप प्यान् भवतीति सर्व सुस्थम् । नशाज्ञानप्रकरणत्वादा. छेदकधर्मस्पेन यत्कार्यजनस्तापच्छेदक । अत एव सर्वात । तर यागत्वम्येोभयजनातापच्छेदकल्लामपि कुमतित्व नोच्ये मोक्तपणापत्ति । अत एवानुमून सर्वसवाद इति।। म्, तथानापि रा. मिति । मुसव्यादाना जर्गीयत्वमन विशेष । . प्रति तदभावस तथा कथनायोगात् । तदभावयो वसमूहालम्बिजानननको, रेपयत्वमेव तदर्य इति धर्म अतिराधागे पन्न तथा वक्तु शक्यम् । प्रकृतेऽनुम 'पर्यत इति व्यवहारो भूतेक्तानुशास हेतुत्वमवगम्यते, अतीतमनुभववित्र क्यमिति आरोपणात्पूर्ववत्कृत इति मोहसहित इति । शुद्ध पि लेहो न निरुपधि , किन्तु पुत्र ऑक्तज्ञाने सति भगवति मक्षा पति सहजा । तया चोमयोर्विरो स ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । ३९ इति स्नेहसम्बन्धी यः कलिः कलहो विरुद्धधर्मोपमर्दनमिति यावत् । तं लाति खीकरोत्ये- तादृशं हृदयं यस्याः सा तथेत्यर्थः। तेन हृदि ज्ञानतिरोभावपूर्वकः स्नेहभर उक्तो भवति । ज्ञानं निरूप्य तदन्ते स्नेहस्य प्रकृष्टवृद्धिकथनं तत्फलत्वाभिप्रायेण । अन्यस्य तत्त्वेनानुक्तेः । अन्यथा तु ज्ञानस्य निष्फलत्वापत्तिः । अननुसन्धानेपि वैदिकसंस्कारस्थालौकिकातिशयजन- कत्ववज्ञानस्यापि स्नेहवृद्धिहेतुत्वमिति भावः । जातिकुलधर्मपरता मातृत्वं च पूर्वावस्था । स्नेहवर्धिन्या मायायास्ततत्वात्लेहेन सततमन्यत्यागपूर्वकं भजनमेव भवेदिति विहितभक्तौ प्रवेशः स्यात्, न तु पुष्टिमार्गीयलीलारसानुभव इत्यर्थः । नन्दः किमकरोदित्यत्र । पञ्चभिरुत्तरदाने तात्पर्यमाहुः कर्मव्युदासस्येति । नेशं फलं कर्मणो भवितुमर्हति, किन्तु महदनुग्रहस्यैवेति कर्मव्युदासस्य १०-८-४६. वक्तव्यत्वात् तस्य चाग्निहोत्रदर्शपौर्णमासचातुर्मास्यपशुसोमात्मकत्वेन पञ्चा- त्मकत्वात् तावद्भिस्तद्वयुदासोक्तिरित्यर्थः । कृष्णोदारेत्यत्र । उदारत्वोक्तितात्पर्यमाहुः साधनफलमित्यादि । अधिकारः साधनम् । तस्य हीनत्वात् तजन्यं फलमपि तथा । अथवा । सुखसाधनरूपं १०-८-४७. वैदिककर्मणः फलं पश्चादिरूपं तथा । साध्यफलं स्वर्गादि मोक्षान्तम् । 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ती'ति श्रुतेस्तथा । स परमानन्द एव चेत्तथा । तदा पश्चादि तजन्यं लौकिकमलौकिकं च सुखं तादृशमेव परमानन्दरूपमेवेत्यर्थः। लौकि- कवदिति । लौकिकवत् परिदृश्यमानं परमित्यर्थः । लोके वेदे च फलात्साधनमपकृष्ट दृष्टम् । यत्र परमकाष्ठापन्नं वस्तु साधनं तत्र तत्साध्यफलस्स का वार्तेति भावः । अस्त्वित्युक्त इत्यत्र । फलग्रहणार्थमित्यादि । अत्रायं भावः । पुरुषोत्तमा- नन्दाधिष्ठानं ब्रह्मानन्द इति तेयोग्यत्वार्थ ब्रह्मानन्दता महदनुग्रहण सम्पन्ना- १०-८-५०. स्मिन् , तदा हि सर्वत एवानन्दस्फूर्तिर्भवति । एवं सत्येतेनैव पूर्णार्थताज्ञाने पुरुषोत्तमाविर्भावः खस्मिन्न भविष्यतीति भक्तिरसानुभवार्थमुक्तं याधकमंशं त्यक्त्वा तथा प्रसिद्ध इति । अपुत्र इति । निपेकादिहेत्वभावादिति भावः । मोक्षदानार्थमिति । मजनानन्दो भक्तिमार्गे मोक्षस्तद्दानार्थमित्यर्थः, न तु प्रासङ्गिकमिति । प्रासङ्गिकं प्रयोजन पाकव्यहेतुर्न भवितुं शक्नोतीत्यर्थः । प्रासङ्गिकप्रयोजनान्तरमाहुः सर्वार्थमिति । स्वरूपकी- तिभ्यां सर्वोद्धारार्थमपि प्रकट इत्यर्थः। एतेनाप्युक्तमोक्षपदस्योक्तमोक्ष एवार्थ इति ज्ञेयम् । अन्यथा पुनरुक्तित्वप्रसङ्गात् । नन्दचरणानां यद्विपयकोधिकारो येषां वा सर्वात्मना निरोधो न कृतो भगवता ते गोपगोपीपदेनोच्यन्ते । अन्यथा वयस्यानां ब्रजस्त्रीरलानां चाग्रे सर्वा- धिकनिरोधोक्तिविरुध्येत । अत एव सत्सङ्गन्यतिरेकेणापीत्येतत्तात्पर्यमुक्तम् । , १ तत्त्वादिति पाठः।

·श्रीटिप्पणी । कृष्णो ब्रह्मण इत्यत्र । साक्ष्यर्थमिति । निःसाधनजीवनिमित्तं प्राकट्यं तदधी- नत्वेन लीलाकरणादिकं च ब्रह्मणि श्रुतिविरुद्धमिति शानिरासं वेदात्मक- तत्संमत्या कर्तुमित्यर्थः । अत एव श्रुतिरप्याह 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य' इत्युपक्रम्य 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्य' इति, 'ते ते धामान्युश्मसीति 'विष्णोः कर्माणि पश्यते'त्यादि । एतदर्थस्तु विद्वन्मण्डनेस्माभिः अपञ्चितः। तेषां प्रीतिजनन इत्यादि । खेच्छया या स्थितिस्तदपेक्षयाधिको व्यापारो भगवता न क्रियत इति ज्ञापनाय 'वसन्नीति चक्र' इत्युक्तमित्यर्थः । अन्यथा लीलायाः प्रीतिजननोक्त्यैव वासस्य स्वतःप्राप्त्या तत्कथ- नमनर्थकं स्यादिति भावः। इत्यष्टमोध्यायः। नवमाध्याये निवारितापीति । ननु मायाकार्याद्भगवत्कार्य बलिष्ठमिति भगव- स्कृते निवारणे सत्यपि कथं गृह्यकृत्ये प्रवृत्तिरित्याशङ्कय तत्र हेतुमाहुः पुनमोहि- तेति । निषेधेन पूर्वमोहापगमेनावश्यकमपि कार्य त्यक्त्वा भगवत्परापि 'स- स्मितमीक्षती मुखमिति वाक्यात् स्मितेन पुनर्मगवता मोहिता सती तथा जातेत्यर्थः। नन्व- न्यासक्तिहेतुत्वेन निरोधविरोधि पूर्वमोहनमित्याशवाभावायाहुः गुणगान इति । भगवत्कृत- त्वान्मोहस्य तत्कालोपि गुणगानार्थमेवामूदित्यर्थः । मोहेस्मिन्नस्ति रूपद्वयम् । विपयास- सकत्वं भगवकृतत्वं च । तेन द्वाभ्यामुक्तमिति शेषः । तोवरूपतन्निपेधोनुचित इत्याशा तन्निमित्तमाहुः ततः श्रमोभवदिति । ततः श्लोकद्वयानन्तरमेकेन श्रमोभवदिति निरुप्यत इत्यर्थः । यत एवमतो भक्तक्लेशासहिष्णुत्वेन स कृत इत्याहुः अत इति । लोके धर्न पुत्रार्थमिति न्यायेन मगवदर्थमिदमिति ज्ञानेन माता प्रवृत्तेति कयं कोप इत्याशक्य तत्र हेतुमाहुः भ्रान्तेति । भगवतस्तदपेक्षाभावात् तथाज्ञानं भ्रम इति तथा । एतादृश्येष मक्तिमार्गमर्यादेति ज्ञापनाय भवेदित्युक्तम् । तान् यष्टिग्रहणादियत्नानित्यर्थः । तपोन्तः- करणदोपापहं दुःखरूपं भगवत्प्रापकं चेत्यनुधावनयनेन तपस्त्वमुक्तम् । अत्रापि प्रचुरदोप- बुद्धिसत्त्वात्तथा । अत एवाने यष्टित्यागः । सर्वात्मना दोषारोपानिवृत्तेस्तत्मापकस्स दुःखस भक्तिमध्यपातित्वं नोक्तम् । अत्रायं भावः । पूर्वमेव स्वप्रापणमकृत्वा तावल्लेशानन्तरं तथा करणे कश्चन विशेपो वाच्यः। स च पूर्व यष्टिग्रहणेन क्लेशानन्तरं तत्त्यागेन चान्तःकरणगत एवेति लक्ष्यते । एवं सति 'वीर्य मे दुश्वर तप' इति वाक्यात् तद्गतालौकिकविशेपहेतु- स्तप इति तथोक्तम् । मक्तित्वानुत्ती हेतुरुक्त एव । एतदेवामिसन्धायोक्तं परोक्षेत्यादि । परोक्षवादविषय एवासक्तिं चेदित्सादिनाप्युक्तः । १येति नाम्नि चित् । २ पुनरिति पाटः।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। दधिनिर्मन्थने काल इत्यत्र । क्रियाशक्तरित्यादि । क्रियाशक्ति जयोः प्रति- ष्ठिता। तदाधिदैविकश्चन्द्रः। 'इन्द्रियं वै दधीतिश्रुतेस्तस्येन्द्रियरूपं तदिति १०-१.२. तथा । वस्तुतस्तु परोक्षवादविषय एवार्थानेनोक्तः । तथाहि । क्रियाशक्तेरिति पञ्चमी हेतौ । भगवद्वियोगे हि सर्वेन्द्रियगतस्तादृक्क्षोभो भवत्यतिप्रचुरो, येन तत्तदाधि- दैविकस्सापीन्द्रियं क्षुभितं भवति । तदा भावविशेपैर्गुणगानं भवति । यथा बजरत्नानाम् । तदेतत्प्रसङ्गादुक्तं भगवत इत्यादिना । क्षौमं वास इत्यत्र । सुभूरित्यस्याभासः। नन्वेवमतिक्रम इत्यादि । व्रजजनक्ले- शहेतुभूतानां नाशाय दुःखप्रापणाय च मृत्युयमौ तत्राज्ञप्ताविति कुचकम्पस १०-९-३. क्लेशहेतुत्वेन तत्की पूर्वोक्तदेवतां तौ कथं न तथा कृतवन्तावित्यर्थः । सर्वनियमनत्वेन तयोर्यमत्वम् । दिपालस्यात्रातयात्वमिति ज्ञापनायेदमुक्तम् । भाव्यर्थः श्रमस्तस्यानङ्गीकारे तद्धतौ न प्रवर्तेत । तथा च तदङ्गीकृत्य ममन्येति सम्बन्धः । क्लेशे भ्रूसकोचसम्भवेनात्र च शोभनत्वेन तदभावात् क्लेशाभावो ज्ञाप्यत इत्याशयेनाहुः पर्यव- सानादिति । तददण्डः पर्यवसानं । ख्वाकर्षे भुजद्वयस्यापि व्यापृतत्वं भवतीति दक्षिणवा- मयोर्यथाक्रमं तद्रूपत्वम् । अत्रायं भावः। अस्त्यत्र क्रिया द्विविधा । भगवत्सम्बन्धिनी गार्हस्थ्यसम्वन्धिनी चेति प्रधानत्वाप्रधानत्वाभ्यां तद्रूपत्वमुच्यते । तत्तत्कङ्कणानां भक्ति- मार्गीयनियमरूपत्वं कर्ममार्गीयदेवतारूपत्वम् । तदाश्रितत्वात् । सुभूरितिवत्खतत्रवि- शेषणत्वं सर्वेषामनुक्त्वाभरणकर्मत्वोक्तेस्तात्पर्यमाहुः क्लिष्टं सर्वत्रेति । क्लेशरूपसमानधर्म- वत्त्वं सर्वेष्वस्तीति ज्ञापनाय तथेत्यर्थः । विशेषणत्वोक्तौ प्रकारकत्वापत्त्या तदप्राधान्येन तक्ले- शस्याप्रयोजकत्वात् तद्धेतुभूतमन्थनेनुचितवं न ज्ञापितं भवेदिति भावः । शीर्ष्णः सत्य- लोकाधिदैविकरूपत्वेन तदुपरि ज्ञानिनां जीवन्मुक्तानामेव स्थानमिति तथोक्तम् । लीलामध्य- पातिनां भगवदात्मकत्वमभिसन्धायैवं सर्वत्राचार्यैर्निरूप्यत इति ज्ञेयम् । प्रभौ स्नेहवतां तथैव तत्सम्बन्धिष्वपि स्नेह इति मातुस्तादृक्श्रमदर्शने तदसहिष्णुत्वेन क्षोभात् मुक्ताना- मपि स्वधर्मविस्मृतिर्भवतीत्याशयेन मा लक्ष्मीरित्याद्युक्तम् । किञ्च । सर्वमूलभूतभगवदा- विर्भावस्थानत्वेन सर्वमूलभूतत्वान्मातरि तादृशधर्मे सति तत्कार्यपरंपरायां स्वत एव तादृशत्वं भवतीति भावेनापि तथोक्तम् । विपक्षे वाधकमाहुः आकृतीत्यादि । मन्यनोक्त्यैव तदनु- रूपाक्रतेरपि प्राप्तेस्तत्कयनं पुनर्मन्यनोक्तेश्च तथा स्यादित्यर्थः । एवं सति विशेषस्याव- श्यवाच्यत्वे मन्थनस्यानुचितत्वज्ञापनमेव विशेप इति वक्तुं युक्तमिति लोकतः परमार्थतश्च तथावमुक्तम् । किञ्च । पूर्व दधिनिर्मन्थने काल इति वाक्याद्गुणगानाइलेन मन्थनमुक्तम् । तेन मन्यनेन न किमपि क्लिष्टमभूत् । तथैव चेदपि स्यान्न निवारयेत्प्रभुः । निरोधाविरो- धात् । एवं सत्यग्रे निषेधस्य वाच्यत्वात् तद्धेतुभूतं निरोधविरोधिमन्यनमवश्यं वाच्यमित्ये- केन तदुक्तम् । एवं सति विवृतिस्तथाविधेति युक्ततरम् । अन्यथा निषेधोक्तिविरुद्धा ·श्रीटिप्पणी। ४२ स्यादित्यभिसंधायाहुः शुकवाक्येत्यादि । मन्थनसामयिकाकृतेः साधारणत्वेन विशि- एलीलारूपत्वं न सम्भवतीत्युत्तमश्लोकलीलया गृहीतचेता' इति लक्षणं शुकवाक्यं तथा -सादिति वा । उक्तरीतेस्तु माहात्म्यज्ञानहेतुत्वेन भक्तिजनकत्वादुत्कर्षः । पूर्ववदिति । निष्फमणोत्सववदित्यर्थः । तमङ्कमारूढमित्यत्र । दैत्यानिति । उक्तन्यायेनाधिदैविकभूरूपत्वादवस भूस्थितांस्तांस्तथाकर्तु मित्यर्थः । मात्रा ग्रहणसम्भवेपि स्वयमद्वारोहणस्येदं तात्पर्यमुक्तम् । उत्सिच्यमान इत्यत्र । वैदिकेमिहोत्रादावलौकिकदोपजनकं यथा, तथा लौकिके तल्लौकिकदोपजनकमित्याशयेनोक्तं दोषजनक चेति । स जातकोपेत्यत्र । तत्त्रयं निवारणीयमिति । यशोदाया अपराधस्तन्त्रि- छाध्यात्मिकलोभस्य च नाशनमेतदमारणार्थमाधिदैविकविज्ञापनं चेति त्रयम् । आधिदैविकश्चेदाध्यात्मिक मारयेत् , सर्वांशेन मारयेत् , तया सत्यग्रिमकार्य न भविष्यतीति तत्कृततन्मारणस्य निवारणमत्रोच्यते । भगवांस्त्वेतत्कालीनापराधहेतुभूत- लोभमात्रं नाशितवानिति पूर्वोक्तेन लोभं तद्गतं भाण्डं च स्फोटितवानित्यनेनानिमग्रन्थेन न विरोधः । अत्रैवाग्रे घयमुत्पादयितुं भिन्नमिति । यथाधिदैविकेन तथा कर्तु- मुद्यतम् । तथान्यां यशोदां तद्गतं लोभं च भगवदेकविपयम् । तदुपभोग्यत्वेन भोगविषयान् दुग्धादींश्चान्यानुत्पादयितुं स तथेत्यर्थः । तेन क्रोधातिशयो निरूपितो भवति । तदुभयमपीति । आधिदैविकं लोभं रजोगुणं चेत्यर्थः । ननु पुत्र- दुग्धयोः समानप्रीतिविषयत्वेपि नैवं संभवतीत्यनुपपन्नमिदमित्याशय तत्रोपपर्ति वदन्तो उपदश्मना भेदनस्यापि तात्पर्यमाहुः दैत्याविष्टेवेति । सा यशोदानिष्ठा पयोविपयिणी राहकला प्रभुविस्मारकत्वेन दैत्याविष्टवोद्गतेति तथागमनमभूत् । तन्नाशं वालौकिकप्रकारेण करिष्यन् 'स्मयश्च कपालानि चाग्निहोत्रहवणी च शूर्प च कृष्णाजिनं च शम्या चोलूखलं च मुसलं च पञ्चोपला चैतानि वै दश यज्ञायुधानी'ति श्रुतेस्तथेत्यर्थः । तथएवणे पुत्रानुसन्धा- नात् तया। तत्रैवं कथनमयुक्तमितीवेत्युक्तम् । वस्तुतस्तु भगवत्कृतो मोह एव तादृगिति तथात्वम् । अत एवास्यापि लीलात्वं तथाप्यनुचितमभूदिति तथोक्तमाचार्यः । जघास हैयङ्गवमन्तरगत इत्यत्र । आधिदैविकदैत्यानामिति । मातृदर्शनयोग्ये स्थाने भक्षणे तस्याः क्रोधो भवेत् । अतो यत्र भक्षणे कृते तदनुत्पादस्तत्र तथाकृतवानिति भावः । मर्काय काममित्यत्र । पूर्वमपि दैत्यावेशेनेति । पूर्वमपि यत्सम्पादितं तन्मर्काय यच्छतीति सम्बन्धः । तम हैयङ्गवगतं हेतुमाहुदैत्यावेशेनेति । मक्तीयपदार्थस्य सयमनहीकारात् । करे विनियोगाच दुष्टत्वं लक्ष्यते । स चालौकिक एव दोपो याच्यो, लौकिकस्यादर्शनात् । तदेतदुक्तं देत्येत्यादिना । सकटदृष्टा- १०.९.८.

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। न्तेनान्यत्राप्येवंभूते दृष्टिः कायेंति नासम्भावना काचित् । चौर्यविशङ्कित्तेक्षणमित्यत्र । तस्याश्चौर्यदोपनिवारणायेति । पुत्रस्नेहस्नुतेति वास्यात् भगवदकेमोग्यस्तन्यनि- रोघश्चौर्यम् । तच्च तदीयवस्तुनो यथेच्छं विनियोगकरणेन सन्तोपान्निवार्यते । विशब्दस्य कालवाचित्वपक्षमादायाहुः तस्या ज्ञानं कालेनेति । चालत्वं ज्ञात्वा तथा व्यवहरतीति तथा । 'पृष्ठे कृतो मे यदधर्म' इति वाक्या पृष्ठभागदिशि पापस्थानमिति तत्र व्याप्ता दृष्टिस्त- द्विपयिणी भवत्येवेति भावेन पापदृष्टिरित्युक्तम् । वित्रंसितकेशवन्धनेसत्र । उत्पत्तिप्रलयावित्यादि । कशब्देशशब्दयोरुत्पत्ति- लयाधिष्ठातृदेववाचकत्वात्तद्वाच्यत्वात्केशानां तयोस्तत्र सत्त्वं ज्ञायते । तत्स- १०-९-१०. त्त्वेनैव तदपिष्ठेयोत्पत्तिलययोरपि । एतादृशान्मुक्तानां युक्तमेवाजननम् । अन्यथा खाधिष्ठातृसहितोत्पत्तिलयाधिष्ठानाच्युतिर्न स्यादिति भावः । तत इति । तादृशानां यन्धादित्यर्थः । मचान्तन यहिरिपत्र । किञ्च जगन्मयोयमित्यादि । जगच य इत्यत्र १०-९-१३. चकारार्थकथनमिति ज्ञेयम् । तद्दाम बध्यमानस्येत्सत्र ! भगवता स्वस्मिन्दोपद्वयमित्यारभ्य ज्ञापयि- तुमेवमाहेत्यन्तम् । अत्रेदं प्रतिभाति । यहिः प्रकट एव प्रभौ पुत्र- व्यवहार इति तत्कृतमन्तःस्थितस्याज्ञानम् । दोपारोपे पहिरनुभूयमानो- प्यननुभूयमान इव भवति । दोपज्ञानपराभूतत्वादृष्टेः । तदिदमुक्तमन्तवहिःस्थितमि- त्यादिना । मूलस्थविशेपणस्यतात्पर्यरूपं लीलापदार्थानां सच्चिदानन्दरूपत्वमभिप्रेत्य दानि ज्ञानकरणे निरूपिते । ननु ज्ञानेन वस्त्वन्यथाभावाभावाद्वेष्टनमसम्भवि, दानस्तथात्वे सुतरां तथेति चेत् । अत्र वयं वदामः । अत्र हि भगवान् भक्तप्राधान्येन लीलां करोति, अतो यथा मर्यादाभक्तिमार्गे भगवद्विपयकापराधे भक्तानां दण्डः कालादिभिस्तदधिकारिभिः क्रियते तथा (पुष्टि)पुष्टिमार्गे भक्तविषयकापराधे यथैव ते चिकीर्षन्ति, तथैव प्रभुरङ्गीकरो- तीति वस्तुस्थितिः । अत्र भजनविरोधिभावजननमेवापराधः । एवं सति पुत्रत्वेङ्गीकृते तद्ध- माझीकारोपि जात इति मातृनियम्यत्वस्यापि स्वस्मिन्नङ्गीकारात्तत्स्वामिकदानामपि तादृक्- सामर्थ्य दत्तमस्तीति तथा । इदमेवोक्तमन्यथा पहिरपीत्यादिना । एवं सति दाममि- नियमने दण्डसम्पत्तिर्भवति । अत्र तयामावेशद्वयं प्रतिवन्धकं निसर्गेश्वरत्वनिसर्गदास- त्वलक्षणं भगवत्तदासगतम् । न हि दासनियम्यः प्रभुर्भवति । यद्यपि मातृनियम्यत्वमङ्गी- कृतमिति तेनैव सर्वात्मना नियमनं सम्भवति, तथापि यथा भगवद्धर्मत्वेनाङ्गीकारो बलिष्ठ- स्तथैश्वर्यस्यापि तथात्वादवाध्यत्वाचन तथा सर्वात्मना भवितुमर्हति । उक्ताङ्गीकारात्परं तावद्वेष्टनमभूत् । भक्तेषु प्रमुनियम्यत्वस्यापि नित्यत्वात् । अतस्तथा न्यूनमभूत् । अतएव सर्वोपयोग्यङ्गमानेन न्यूनतोक्ता । अग्रे त्वीश्वरत्वेनान्यया कर्तुं समर्थत्वात्तदेव खनियमने ·श्रीटिप्पणी। साधक कृतवानिति वक्ष्यते कृपयासीत्ववन्धन इति पदेन । कृपाया ईश्वरधर्मत्वे- नैश्वर्यमेव करणत्वेनावगम्यते । अन्यथैतत्कार्य न स्यात् । न हीश्वरादन्यः स्वखरूपमर्या- दातिक्रमणे जीवखरूपमर्यादातिक्रमणे च समों भवति, अखतत्रत्वात् । यथा जगत्क- र्तृत्वादेरीश्वरधर्मलेपि नैतादृशत्व तथा भक्तानामप्येतदतिपौरुपमिति ज्ञाप्यते । यद्वा, बन्ध- नन्यूनतोक्त्योर्मध्ये विशेषणद्वयकथनेन तयोरुभयन हेतुत्वमभिप्रेतमित्यवगम्यते । बन्धने तयोर्हेतुत्वमुक्तम् । तादृशन्यूनतायामपि तयोस्तधात्वमुच्यते। विशेपणाभ्यां हि तज्ज्ञानप्रकार उच्यते । भगवांस्तु निरुपधिस्नेहेन दोपारोपाभावयुक्तेन वशे भवति । तथा च पुत्रत्वेन स्नेहः सोपाधिरिति दोषारोपश्चास्तीति वशीकरणे प्रतिवन्धकमेतद्वयमिति ज्ञापनाय सङ्गुल- न्यूनतोच्यते । अतएव खपदम् । यद्वा । स्वाभकस्स कृतागसः इति मातृविशेषणम् । अतृप्त- त्यागावगूरणवन्धनोधमैः कृत्वा कृतागस्त्वम् । प्रथमतोकस्तत्रापि खस्यैव तादृशे तमा कृतिरत्यनुचितेति ज्ञापितम् । तथा चैतादृश्यास्तद्दाम तथामूदिति सम्बन्धः । तथा च वाह्या- भ्यन्तरापराधवत्सम्बन्धित्वात्तथा न्यूनमभूदिति भावः । दामसामध्ये सत्यपि भगवदिच्छया तथात्वे न्यूनं चकारत्युक्तं स्यात् । तया चैवमुक्त्या वस्तुस्खाभाव्यादेव तथात्वमिति योध्यते । पूर्वापरयोर्भगवत एव सत्त्वादित्यादिग्रन्थस्याय भावः । 'एवं सन्दर्शिते'ति वाफ्यात्तत्रदर्शनार्थमिमां लीलां कृतवानिति गम्यते । यद्यपि भक्तनिवेदितानवस्त्रभूपणा- द्यङ्गीकारोपि भक्तेच्छयैवेति सोपि तथा भवति, तथापि तेषामिष्टत्वालोके तदङ्गीकारो न तथा तद्बोधकः । बन्धन तु दुःखहेतुत्वेनानिष्ट लोक इति तदगीकारस्सुतरां तथेत्यनेन प्रकारेण प्रदर्शितवानित्युच्यते । अतएवानेवभावे तन्न दर्शित भवति, किन्त्वेवभावेनैवेत्या- आयेन मूल 'एव सदर्शिते'त्युक्तम् । किञ्च । ईश्वरे दुःसामावेन तथा भक्तेच्छापूरणे न कोपि मिशेपः सिध्यति यद्यपि, तथापि मानतिरिक्तमत्तानां श्रवणेपि दुःखहेतुरिदमिति भक्तदुः- खहेतुकरण भक्तिमार्गविरुद्वमिति सर्वथा पुरुषोत्तमस्याकर्तव्य भवतीति तस्यापि करणेना- तिशयेन तथात्व वोधित भवति । एव सत्युदरस्य व्यापकत्वाद्या कुत्रचिस्थितिवद्भगवत्प्र- एमागे पायोश्च दानः स्थितिन विरुद्धा । किन्तु दानावच्छेद्यत्व विरुद्धम् । तच्च तदाय- न्तयोर्मेलने भाति । यद्यप्युक्तदेशे स्थितिवद्यधागापि स्थितिस्तथोक्तदेशे तन्मेलनवदनापि तत्सम्माति। तथाप्या स्वरूपप्राकट्यात् तद्धर्माणामपि व्यापकत्वादीनां प्रकटत्येन स्वकार्यों- न्मुसत्वान्न तत् समवति । स्वस्यैवावच्छेदकत्वे तत्साधनोच्छेदप्रसङ्गः । तथा च दामा- चन्तयोः मतोदरेणैव न तथा सम्भवतीति न्यूनताया आवश्यकत्वेन प्रथमातिकम इति न्यायादस्पेत्यादिनोक्तहेतुना च तथा न्यूनमभूत् । अग्रे 'कृष्णः कृपयासीत्खवन्धन' इति वास्यात्स्वयमेर म्वरूपमर्यादामतिकम्य तयामादित्युक्तम् । 'सर्वतः पाणिपादान्तमिलन तल्ल्यामाविकधर्मरूपयमनभूपणविशिष्टानामेन देशापरिच्छेद उक्त इति न तैरवच्छेदः शङ्क- नीयः । व्यापकत्वस्येति । स्वाभाविकव्यापकत्वस्यैवानवच्छेद्यत्वे हेतोः सत्वात् कृषि- मतवरणमप्रयोजनकमयुक्त चेति मावः । अल्पपरिमाणवेन प्रतीयमानस्यैव तदपिकपरि- ·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। माणवत्त्वमवच्छेदकाधिस्येपि सर्वत्र समानपरिमाणत्वेन प्रतीयमानत्व च चन्द्रतत्प्रतिनिम्ब- योरस्तीति तदृष्टान्तमाहुः प्रतिबिम्बादाविति । यथा द्वादशसहस्रयोजनात्मकत्वेपि चन्द्रमण्डलस्येतो यावत्सरिमाणक तदृश्यते तावत्परिमाणकमेवोदञ्चने सरस्सरित्प्रभृतिषु च, तयात्रापीत्यर्थः । तया सति तु पूर्ववैलक्षण्यज्ञानादशम्यताज्ञानेन भूयो योजनासम्भवोपि । इदमेवोक्त लक्षण्याज्ञानादित्यनेन । यद्वा । तदेव निकटस्थमणिस्तम्भादिगतमगवत्प्रति- विम्व आदिपदात् तच्छायायां च पूर्ववदेवोपालम्भादित्यर्थः । कृष्णस्त्वित्यस्याभासे । एवं स्वमनोरथ इत्यादि । अधुना वितो मातुर्गमन- मुच्यते, अग्ने वाला ऊचुरित्यनेन तेषां तन स्थितिीप्यते, नान्येषाम् । एवं १०९२२. सत्यर्थाद्गोपीनां गमनमुक्त भवतीति तदिदमुक्तम् । एतास्तु तादृशं त द्रष्टुम- क्षमा इति तादृग्गेहेपि समुख मुख न कृतवत्य इति तद्नेहादहिरेव प्रसन्नमुखा जाता इति ज्ञापनाय विशेषणमुक्तम् । एवं खमनोरथे सिद्ध इति तु मातुर्वैयग्र्ये हेतुरुक्तः। अथवा, अधुनाप्यनालिष्टप्रियास्तदमिलापिण्यो दाना वन्धनाभाव दृष्ट्वा खार्थे सन्दिहाना जाताः । सम्पन्ने तस्मिन्खमनोरथोपि सेत्स्यतीति निश्चयेनैतासामेव स सिद्ध इति तथोक्तम् । इति नवमोध्यायः। दशमेध्याये । त्वमेव काल इसन । वस्तुनः परिच्छेदकत्वमित्यादि । ननु समवेतस्य वस्तुनो घटादे. परिच्छिन्नत्वेन तत्समवायिनो भगवतोपि १०-१०-३०, परिच्छेदापात इत्यत आह वस्तुन इत्यादि ! सर्व ब्रह्मेति वादी सर्ववादी । तथा च तन्मते स्वस्यैव सर्वभवनसामर्थ्येन वस्तुरूपेणाप्याविर्भाव इति न तत्कृतपरिच्छेद- शङ्का भगवतीत्यर्थः । अथवा समवेतस्य परिच्छिन्नत्वेपि न समवायिनस्तथात्व सर्वेषां वा- दिनां सम्मत, शब्दस्य तथात्वेप्याकाशस्यातयात्वादित्यर्थः । गृह्यमाणैरित्यन । तेषां धर्माणामित्यादि । भगवद्हणहेतौ सत्यप्यग्रह इति वक्त तद्धेतुमाहुः तेषामित्यादि । तेपां घटादीनां त्वदाश्रयत्वादाश्रयस्य च १०-१०३२. सहभाननियमात्तथा मनितु युक्तमित्याद्यपक्षे धर्माणां घटादिधर्माणामपि तथात्वाद्धमिसहभाननियमात्थेत्यर्थः । यद्यप्येव धमिपदमनर्थक तथापि प्रत्येक भिन्नहे- तुकथनार्थमिति ज्ञेयम् । एव सत्यप्यग्रहे हेतुमाहेत्साहु, तत्र हेतुरिति । इति दामोध्यायः। १भवतीति पाठ । २ मावेति पाठ ।

·श्रीटिप्पणी । एकादशेऽध्याये प्रकरणतात्पर्यनिरूपणे । वत्सचारणदोपस निवृत्तिवत्समारण- मिति तन्निवृत्तिरूप तदित्यर्थः। अनीश्वरस्यैव कर्म वत्सचारणमितीश्वरस्य १०-११-०. तत्करणमनुचितमिति दोपबुद्धिस्तन्मारणकथया निवार्यते । न घनीश्वर एव- भूत ज्ञातुमेव हन्तु वा शक्तो भवत्यतस्तन्निवृत्तिः । किञ्च । तस्यासुरत्वेपि वत्ससारूप्यता- थगतत्वाभ्यां तत्सम्बन्धित्व लक्ष्यत इति पशुत्वेन कण्टकराक्षेत्रप्रवेशहेतुभूतभाव एव निवर्तित इति ज्ञाप्यते । तथा सत्यपराधः स्यादिति । एव सति वत्सास्तञ्चारण च । तयोः सम्बन्धिदोपस्पेत्यर्थ. सम्पद्यते । भगवदीयेषु प्रवेशस्य फल करकमलसम्बन्धः । दोपबुद्धेः फल स्वरूपनाशः । तेन निर्दोपवुझ्या भक्तसङ्गः कार्यो, न त्वन्यथेति ज्ञापित भवति । मूले भक्तानिष्टनिवर्तने लोकवेदयोरगणना च। गोपालदोपैति । दम्भस्यैव लोभानृताभ्यां कृत्वा- न्तःकरणे भगवत्तिरोधायकत्वमिति सेवकानां सोनुचित इति तद्रूप वक मारितवानित्यर्थः । दर्शयंस्तदिदामित्यत्र । बजे यावद्विधा इत्यारभ्य भगवानुवाहेत्यन्तम् । इदमनाकूतम् । प्रभुपुत्रत्वेन सर्वेषां यथेच्छ भगवति व्यवहमशक्यत्वे सति यदि भगवांस्तत्तभावानुरूप तेषु खय न व्यवहरेत्तदा रूपचेष्टादिभि- भगवदालेपादिविषयक उत्कट उत्पन्नो भावः स्वविषयमप्राप्य को चेद किं कुर्यादतस्तथा करणमावश्यकम् । इमे एव वहनाशक्तिवहने उक्ते । भगवता या कुत्रचित्तथा करणे तेषां च सर्वसमक्ष यथेच्छ करणे वालसेनैव लोकाविगानमपि । इदमेव वालचेष्टि- तैरित्यनेनोक्तम् । फिच । परम्पराहर्पजनन एवेय व्यवस्था यत्र, तर साक्षात्खरूपेण येषु तजनन तेषां रीति कथ वक्तु शक्येत्याशयेन वालचेष्टितैरित्यस्याभासमाहुः तदपीत्यादि । करणस्य व्यापारत्वेन बालचेष्टितानामगाव तयात्वम् । यत्र स्वरूपमेवासक्तिहेतुस्तत्र साक्षात्त- ज्जननमिति नेयम् । गोपवृद्धा इत्यस्यामासे । सर्वदेवाधिष्ठितेति । आधिदैविका इन्द्रादयोन्तरङ्ग- १०.११ २१. सेवका भूत्वा तत्तल्लीलोपयोगिस्थान सजीकृत्य प्रभु प्रतीक्षन्त इति तथात्वम् । मुक्तः कथञ्चिदित्यस्याभासे । उत्पातत्वं चेति । न स्यादिति शेप । प्रतिका- १०-११.२४. रवत एवोत्पातशब्दवाच्यत्वादिति भान. । वृद्धान्यालानित्यादिपु । तदा केवल खोपकरणमानपरत्वे तामसत्व, प्रभुत्वेन कर्ममागीयद्विजसहितत्वेन च राजसत्वम् । प्रमाणप्रकरणे यशोदानन्दनिरोधो मुख्य इत्येतत्वकरणार्थभूतनिरोधतारतम्य- ज्ञापनाय सात्त्विकत्वक्यनम् । अनुकृत्य म्नैर्जन्तृनित्यत्र । तेषां दोपदरीकरणामिति । लीलाविरोधि- म.वप्रकटन दोपः । अलौकिकलज्ञान च तथा । प्राकृताननुकरण प तदनुः । तथा च तदननाथं तदनुकरणमित्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। ४७ पितरं जगद्गुरोरित्यत्र । तस्यैतन्निदर्शनार्थमिति । यथा गोपालसूनुरपि १०-१२-५०. तपितृत्वेन परब्रह्मरूप एव, तथा प्राकृतसंघातेषु प्रतीयमानोपि जीवोक्षररूप इति ज्ञापनार्थमित्यर्थः। १०-११-५९. निलायनैरिसत्र । ब्राह्मणोपीति । सुक्ष्मरूपेण विश्वासमुत्पाद्य प्रतिवन्धके । तेनैवापगते खेप्टरूपमाविष्करोति हि ॥१॥ भक्तातिहतिरिष्टाप्तिः फलं तदितरेष्वपि । निरोध्येयु प्रभौ दोपारोपाभावः फलं त्विह ॥ २ ॥ कदाचिनिजभक्तानां पित्रादीनामनुज्ञया । तत्संगतस्तत्र लीलाः कुर्वन् कृष्णो विराजते ॥३॥ कचित्परस्परं गुप्तानुरागवशतो वने । कथञ्चिद्भक्तसंगे सत्यनिशं रमते प्रभुः ॥४॥ कदाचिद्भक्तपित्रादिनिपेधेपि निजाग्रहात् । नयति खेप्टदेशांस्तं चातुर्येण प्रतापवान् ॥ ५॥ कदाचित् कौतुकावेर्श ज्ञापयन् खस्स नृष्यसौ । अन्यसंगनिवृत्त्यर्थ वानरैः सहितः प्रभुः॥६॥ पुलिनस्थितभक्तायै बहुधोपायकार्यभूतु । तत्स्थितप्रतिवन्धं च नाशयत्वेव सर्वतः ॥७॥ अन्यश्चेदमिमानेन भक्तनैकट्यमाप्नुयात् । वालभाषाग्रहेणैव तमपास्य तदा स्वयम् ॥ ८ ॥ स्थित्वानेकविधा लीलाः करोति व्रजवल्लभः । स्थापयित्वान्यगमनप्रतिवन्धकमात्मनः ॥९॥ केवलस्य गतौ तत्र साधनं विदधाति च । भक्ता हि विविधैर्भावैर्युक्ता हरिरपि कचित् १० एकत्रैवाखिलान् मावान् क्रमेणोत्पाद्य तान् रसान् । भुक्ते कदाचित् प्रत्येकं तत्र तत्र स्थितस्तथा।। अथवैकन पुलिने वेणुवादनलीलया । संगतेष्वखिलान् भावरसान् भुतेत्युदारधीः ॥ १२॥ एतदेव ब्राह्मणोपीत्यादिनोक्तं सुगोपितम् । एतदने मूलरूपलीलेत्यादि निरूपितम् ॥१३॥ तद्भावः प्रोच्यते सम्यक तदनुग्रहतः स्फुटः । प्रमाणाख्यप्रकरणोपसंहारेपि शुद्धता ॥१४॥ ब्रह्मता नोच्यते चेत् तत्सिद्धं नो भवति द्वयम् । अत एव त्रयं प्रोक्तं ब्रह्मतापरिचायकम् ।। सर्वाज्ञातखरूपं हि ब्रह्म पूर्व रिंसया । ततोऽखिलजगद्पं भूत्वा तत्रातिदुस्तराः॥१६॥ मर्यादाः कुरुते लीलासिद्ध्यै यद्वा प्रपञ्चतः। अतीतस्याप्तये भक्तिमार्गानप्यकरो दृढान् ॥१७ अशेपवेदशाखोक्तफलभोगाय वेदताम् । आत्मनः प्रकटीकृत्य क्रीडतीत्यपि सूच्यते ॥१८॥ भक्ताः सर्व परित्यज्य प्रभुप्राप्त्यै यथा रहः। स्थितास्तथा चेत् कुरुते स्वयमेव तदा परः १९ यतो नान्यप्रतिज्ञेयं 'ये यथे'सादिनोदिता । साक्षात्स्वरूपदानेन परा लीलेयमित्यपि ॥२०॥ लीलासम्बन्धि वस्त्वत्र सर्वं भगवदात्मकम् । प्रवर्तकत्वतो वेणुनादो वेदात्मकोन हि ॥२१ एतत्सर्वं ज्ञापयितुमेतलीलात्रयं शुकैः । उक्तमित्युक्तमाचार्यैर्गोप्यत्वं चापि सूचितम् ॥२२॥ अग्नेऽध्यायत्रयं प्रक्षिप्तमित्युक्तम् । तत्र 'कौमारं जहतुः' 'ततश्च पौगण्डवयः निता विति युक्तः सन्दर्भ इति । मध्येन्यकथा 'त्वेवं विहारै रित्यस्य ततश्च पौगण्डवय' इत्यस्य च वा नोक्तेति ज्ञायते । अन्यथैतदध्यायत्रयानन्तरमेव कौमारत्यागं वदेत् । किञ्च, 'पोगण्डे परिकीर्तित मिति वाफ्यात् पूर्वाध्याय एव तप्राप्ते स्ततश्च पोगण्डवय:निता विति वाक्यं विरुद्ध सात् , तदनर्थकं च। तृतीयाध्यायान्ते प्येवं विहारै रिति श्लोकोधुना कैश्चित्यु- ·श्रीटिप्पणी। ४८ . स्तकेषु लिख्यते, तदप्रामाणिकमितीतोपि तथालं तेषां ज्ञेयम् । भगवत्प्रियाकृतलीलानुकृति- प्वेतदनुकृत्य भावात् । तृतीयस्कन्धे श्रीमदुद्धवैदशे स्कन्धे सूतेन चैतत्कथाया अकय- नाच्च । 'न भारती मेङ्ग मृयोपलक्ष्यते, 'न वै क्वचिन्मे मनसो मृपा गतिः, 'न मे हपीकाणि पतन्त्यसत्पथ' इति ब्रह्मवाक्यविरोधश्च । ईश्वरे तत्त्वेन ज्ञानवतस्तत्परीक्षाकृतेर्महानर्थरूप- वात् , 'भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुद्यति कहिँचिदिति भगवद्वाक्यविरोधश्च । तोकेन जीवहरणमित्यादिनिरूपकस्य सदेश्वरत्वेन ज्ञानवतस्तादृग्धाष्टर्चस्सासम्भवाच । आचार्यः प्रसिद्धिमात्रेण विवृतमित्यस्माभिरुपेक्षितम् । इति श्रीप्रमाणप्रकरणम् । - प्रमेयप्रकरणम् । द्वादशेध्याये प्रकरणार्थोक्तौ । गोपालानां निरोध इत्यादि । एतयोनि- रोधो मुख्यतयोच्यत इत्यर्थः । मध्यमोयमिति । वयस्यानां खामिनीनां चाग्रेस्मान्निरो- थादधिकस्य तस्य वक्ष्यमाणत्वादेतत्प्रकरणोक्तस्तमपेक्ष्य स तयोरपि मध्यम एवेत्यर्थः । प- वधैवेति । धेनुककालीयदावाग्निद्वयनलम्वनिग्रहात्मक इत्यर्थः । साधारणानां व्रजस्थाना- मेतेनान्तःकरणनिरोधप्रतिबन्धकापगम उक्तः, वयस्यानां सखीनां तु मुख्यत्वेन निरोध एकै- केनाध्यायेनोक्त इत्याहुः उभयेपामिति । तत्र निमित्तमाहुः लेहाधिक्येति । साधारणा- पेक्षयाधिकलेहज्ञापनार्थमित्यर्थः । प्रथमं द्वादशेध्याय इति श्लोकः । अत्र अयमाशयः । अत्र ह्यादौ लीलासम्बन्धिवस्तुखरूपज्ञानं निरूप्यते। तदनन्तरं दशरसात्मकलीलानुभवश्च । तथा चैवं मावोत्यनन्तरं देहादिसर्वविस्मृतिरेव वक्तुं युक्ता, सापि न तात्कालिकी, किन्तु सार्वदिकीति स्थितौ सत्यां यदेतदये धेनुकयधनिरूपणं तत्ताग्रूपमित्येव ज्ञेयम् । धेनुकाति- रिक्ततदध्यासाभावश्चेत्यपि । अध्यासनिवृत्तौ तत्स्मृत्यसंभवात् । किञ्च । अध्यासस अविद्या- जन्यत्वनियम इति अहिलवादिनं प्रति 'तुष्यतु दुर्जन' इति न्यायेनाहुः यद्याग्रहस्त- दैतमेव धेनुकं तथा मानयेति । आवश्यकदैहिककर्मप्रवृत्तिनिमित्तत्वेन भगवद्भजन- प्रतिवन्धकत्वं हि देहाध्यासे । अयमपि स्वाभीष्टमजनप्रकारविशेपानुकूलतद्वनगमनप्रति पन्धक इति तथा। अतएव मूले 'प्रेम्णेदमब्रुव'नित्युक्तम् । गोपेष्टप्रकारस्य भगवदभिमतत्वमपि ज्ञापयितुं सतित्वमप्युक्तम् । अन्यथा सोतिवीर्य इत्यादेः कृतनराहारलस चोक्तत्वात्सम्भा- वितानिष्टदेशे गमनविज्ञापनं प्रेमविरुद्धमिति तदुक्तिविरुद्धा स्यात् । यथा तत्त्वज्ञानखमा- यादेव तदध्यासनिवृत्तिरावश्यकी, तथात्रोक्तरसानुभवखभावनिततप्रकारविशेषोत्कटरागतः खेप्टलीलाप्रनिबन्धकत्वातिरिक्तस्तद्धर्मो भासमानोपि न याधकस्तेषां विज्ञप्तावत् , अतस्त- निवृत्तिरावश्यकत्वात् । अन्यथा सा न सादेव । अतएवाग्रेत्युञ्चाधिकारवयाप्यं फलं प्राप्तवन्तः । एतदेवाः फलायधीति क्रियाविशेषणेन। कालीय इन्द्रियाण्याहुरिति । नबोपरपननरमिमी पाट । २ मृत्यभावाशित पाटः।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । इत्याहुरिति सम्बन्धः। इति मतमिति च । आध्यात्मिकीमविद्यामित्युक्तत्वात्तादृशस्यैव देहादेरध्यासनिवृत्तिरत्र कार्या । स च लिङ्गशरीरात्मक इति प्राकृततन्निवृत्तिरेव वाच्या । सैवाध्यायान्ते निरूपिता। अत एव 'देवोपहतचेतस' इति वक्ष्यति । लीलास्थभक्तजीवनादिक- मपि नादृष्टजन्यम् , अलौकिकत्वादिति ज्ञापनाय । एतदेवोक्तमाचार्यैः ततश्चेज्जीविता इत्यनेन । देहस्य प्रारब्धजन्यत्वनियमेन तस्य च नष्टत्वेन न तजन्योनिमो देह इति पूर्वस्मा- दिन्न एवेत्साहुः पुनर्देहान्तरेति । 'मृत्युरत्यन्तविस्मृतिरिति वाक्यात् हरिविस्मृतेरेव तथात्वम् । तथा च विषयोन्मुखेन्द्रियाणां तद्धेतुत्वात्तथात्वमित्याशयेनोक्तं कालीय इन्द्रियाण्याहुरित्यादि । एतेनैतेषां मगवद्भावातिरिक्तमावामावः सार्वदिक इति सूचि- तम् । यद्यपि पूर्वमप्येतेषां तथात्वमेवासीत्तथापि यथा वाचा लीलास्थतर्वादिस्वरूपं ज्ञा- पितम् , तथा स्वकृत्यैतेषां स्वरूपमाधुनिकान् ज्ञापयितुं लौकिकमपि भावं स्थापयित्वा तथा कृतवान् , अन्यथा 'देवोपहतचेतस' इति न वदेत् , अलौकिकत्वात् , लौकिकेष्वेव तथा- त्वसम्भवादिति भावः। ततश्च पौगण्डवय इत्यत्र । दोपाभावः प्रथममित्यादि । पुरुपे हि देहे- न्द्रियप्राणान्तःकरणजीवात्मकः सङ्घः। तथात्वं भगवत्यपि भासत इति तदभा- १०१२-१. वनिरूपणेन दोपाभाव उक्तः । प्रमाणप्रकरणत्वात् । तेन भक्तानामपि तथात्वं सिध्यति । अन्यथा सख्यदानं न स्यात् । स चोक्तलीलयैवोक्तः । तथा हि । नहि जीवस्य तादृगुत्सवहेतुत्वं पूतनान्तकत्वं मुक्तिदत्वं वा सम्भवति । न वा स्वापकार- कामपि ब्रह्मादिदुरापपुरुषार्थहेतुकृपायुक्तमन्तःकरणमन्यस्य भवति । यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलचनादिति न्यायः सर्वत्र द्रष्टव्यः न वा पूतनास्तन्यसम्बन्धे प्राणरक्षा सम्भवति । अतएव दुर्जरवीर्यमित्युक्तम् । अतितोकस्य प्राणधर्मरूपस्तनार्थित्वदशायां प्रवाल- मृद्वंघिस्पर्शमात्रेण शकटे तथात्वोक्त्या चावस्थाविरुद्धकार्यकरणेन भौतिकप्राणराहित्यमेवोकं भवति । तृणावर्तगलग्रहणेपि तथा । वकमुखान्तःप्रवेशेपि । स्वमुखकमलेखिलप्रदर्शनेनैक- दैव लघुत्वगुरुत्वप्राकट्येन रज्जुन्यूनतया चेन्द्रियदेहराहित्यं ज्ञाप्यते । न हि 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्नित्यादिश्रुत्युक्तधर्मवतीन्द्रियं देहो वा सम्भवति । न हि देहे लघुत्वगुरुत्वे एकदैव सम्भवतः, तावद्रज्ज्वमानं वा । उक्तन्यायोनुसन्धातव्यः । एवं सति देहायमावेन तदध्या- सादेरप्यमावादुक्तगुणैश्च निर्दोपपूर्णगुणविग्रहरूपत्वं सिद्धम् । तेन दोपाभावज्ञापककालाभि- मानिन्यस्ता इति पूर्व ता एव निरूपिताः । अत्रैव श्लोके सखिभिः सममित्यत्र । गोरक्षा धर्म इत्यारभ्य नोपपद्येरन्नित्यन्तम् । ननु गोरक्षा हि वर्णधर्मः । तथा च भगवत्सख्यं प्रा- सानां तदपेक्षाविक्षेपावसम्मावितावित्यनुपपन्नमिति चेत् । अत्राय भावः । अधिकं तवानुप्रविष्ट न तु तद्धानिरितिन्यायेन स्वाभाविकधर्मान् स्थापयित्वैव सख्यं दत्तवान्प्रभुरिति मन्तव्यम् । अन्ययाने दैवोपहतचित्तत्वं विषपानेन चान्यथाभावो नोपपद्येत । अतएव खाभाविकपूर्वस- टि.

·श्रीटिप्पणी। ५० १०१२२ वधर्मनिवृत्तिर्विषपानकार्यव्याजेन भगवता कृतेत्युक्तम् । एव सति सख्यस्य फलपर्यवसायि- त्वार्थ खकर्तव्य गोरक्षण तै. कारयदि प्रभुः । सख्य प्राप्तानां प्रभुकर्तव्यकरणस्यैव खधर्म- त्वात् । अन्यथा तदकरणेन स्वाभाविकधमैश्च चित्तमितस्ततो भ्रमद्भगवन्माहात्म्यग्रहणाक्षम सद्भगवल्लोकदिक्षामपि न जनयेदिति तद्दर्शनमपि न स्यात् । समर्पणे कृतेपि प्रमुश्चेन्नमनुते, तदा न तत् सम्पद्यत इसात्मीयत्वेनागीकारे सत्येव तत्सम्पत्तिः । इह तु तदर्थ स्वगृहन- कटनेनात्मत्वमेव भगवानेतेपु मनुत इति ज्ञायते । तेन अस्स आत्मसमर्पणरूपत्वम् । इद तु साधनरूपम् । अत. साधनप्रकरणे निरूपितम् । फलरूप तु फलप्रकरणे निरूपयिष्यते । साधनरूपनवविधभक्त्यनन्तर हि फलरूपाणि तानि नवापि भवन्ति । अत. साधनप्रकर- णान्ते निरूपितम् । पुण्यमतीवेसन । पूर्वमयोचामेति । 'या वै लसच्छ्रीतुलसी'ति लोक इत्यर्थः । तन्माधवो वेणुमित्यत्र । लक्ष्म्या सह क्रीडां कर्तुमिति । ब्रजसीमन्तिन्य एवान लक्ष्मीपदेनोच्यन्ते । एकवचन तु दिवा कथञ्चित्तथैव सम्भवतीत्या- शयेनोक्तम् । अत्रैव शब्दब्रह्म च संवादार्थमिति । अन हि स्वच्छ- न्दविहारार्थ वनप्रवेश उच्यते । स चामर्यादारूप इति मर्यादानिरूपकशब्दब्रह्मणा विस- वादादप्रामाण्य स्यात्तन्निरासाय तल्लीलास्वरूपनिरूपक शब्दब्रह्म प्रकटयति । एव सति यर प्रवर्तकशब्दस्यैव मोक्षादिविस्मारकत्वम् , तत्र तद्विषयस्य कीदृशत्व याच्यमिति कैमुतिक- न्यायप्रदर्शनार्थ वेणुपदव्युत्पत्तिकथनम् । वेदे चातथात्व स्फुटम् । इद च खत पुरुषार्थ- रूपम् । फलाविसवादि च । तेन प्रमाणोत्तमत्व सूचितम् । तथा चाय मार्ग. पुष्टिरूप इति मर्यादामार्गीयप्रमाणाविषयल युक्तमिति भाव. । कुसुमाकर वनमित्यत्र । रजसैव विहार इति । रसोद्दीपिका सामग्री रज शब्देनोच्यते । यथा रसशास्त्रसिद्धा लौकिकी रीति , तथानापीति ज्ञापनाय । अत्रैव सत्त्वप्रधानैवेति । 'सत्त्वात्सजायते ज्ञान'मिति वाक्याद्रसस्वरूपज्ञानपूर्विकैव लीलेत्यर्थः । स्पृशच्छिखान्वीक्ष्येत्यत्र । तान् उद्धृतान् दृष्ट्वेति। निरुद्धान् दृष्ट्वेत्यर्थः । अप्रैव तमोपहत्य तरुजन्मेत्या । तस्त्वदोषनिवृत्त्यर्थमिति । अनाय भाव । तमसोऽज्ञानहेतुत्वेन ज्ञानविरोधित्वाच कदाचित् स्वसमीपे मगवत्यागते स्वसम्बन्धिपत्रपुष्पफलाद्यपेक्षाया च सत्या पूर्वोक्तदोषेणेदमजालान प्रकटयेयु, स्वजातिसमावेन स्वखकाले एव च प्रकटयेयुस्तदापराधः स्यात् । अन ताक्तजन्म- वैयर्थ्य च । अतस्तमोनिवृत्तावज्ञानस्यापि निवृत्तेर्यथोचिता सेवा भवतीति तन्निवृत्ति प्रार्थनीया, न तु तरुत्वस्यापि, परमेष्टत्वादिति । पतेलिन इत्यत्र । वृक्षापेक्षया किञ्चित्समीचीना इति । देवापेक्षया मुनीना तथात्व स्पष्टम् । वाचनिक भजनमनुपथ च भजन रसविशेपोद्दीपकत्व चाधिक्मतेपु तेन तथा । १०१२५. १०१२६.

·श्रीविठ्ठलनाधविरचिता। , एव वृन्दावन इत्यस्यावतारिकायां, तत्र प्रथमं धममाविस्कुर्वन्निति । अत्र हि भगवद्दास्यमेव मुख्यो धर्मः । स च वृक्षाणां भगवता निरूपितः । तथा १०१२९ चैव 'वृन्दावने पशून्सचारयन् रेमे' इति वास्येन पूर्ववास्यानां सम्बन्ध इति तादृशधर्मप्रकटनपूर्वक रमण महावास्यार्थो भवति । स्वय पशुचारणे क्रीडायां प्रति- बन्धः स्यादिति तदभावाय भगवत्कार्य खय गोपा. कुर्वन्तीति पशुचारणमपि सेवैवेति स्वधर्म एव, वैश्यानां चाय धर्मो भवत्येवेत्यर्थ. समाज इति भावः । वृक्षमूलाश्रय इत्यन । वृक्षस्य मूलमेवेत्यारभ्यातस्तेषु शेत इत्यन्तम् । गोपोत्सझोपवर्हणस्य तल्पेषु शयानस्य वृक्षमूलाश्रयत्वमनुपपन्नमित्येव १०१२१६ व्याख्या। न च तत्र तल्पस्थित्या तथात्वमुक्तमिति वाच्यम् , भगवद्विशेषण- त्वानुपपत्ते । एव सति विवक्षितार्थस्यातिगोप्यत्वेन परोक्षवादेनैवोक्तिरिय श्रीशुकस्येत्याचा- यैरपि तथैवोच्यते । तथा हि । इमानि वृक्षमूलानि स्वप्रियाभ्य. सङ्केतितानि, गोपाश्चान्त- रङ्गाः प्राप्तसख्या इत्युभयानुगुणकार्यकर्तारोऽत उक्तमूलेष्वेव तद्रचना कृतवन्तः । तथा च सङ्केतानन्तरं नायिकान्तःकरणानि तव सन्तीति तेषु तथात्वेनोक्तिः । गुप्ततया स्थितिरि- सतीन्द्रियत्वम् सर्वपरित्यागेन मानसोत्कटभावप्राधान्येन च परमहसत्वम् । रह सन्देशवाक्या- नामतिगोप्यानामुक्त्या चर्पित्वम् , अत एव परमत्वमुक्तम् । प्रिययोगवत्वेन योगित्वम् । शयन उपरहणस्य प्राथमिकत्वेन तथैव वक्तुमुचितत्वेपि यदन्ते कथन तेन रतिश्रान्त्या पत्राध- च्छयन तदनोच्यत इति ज्ञायते, अन्यथोपवहणस्य तल्पान्तर्गतत्वेन तेनैव तत्प्राप्तर्गोपोत्सगो नोच्येत । एव सति तदुत्त्या तल्पान्तर्गततदभाव सूचितो भवति । स च विविधवन्धैरेव भवतीति तदन्ते श्रमापनोदनार्थमन्तरङ्गगोपास्तथा कृतवन्त , तदा तेषामेव प्राधान्यम्, न नायिकानाम् । इदमेवाभिसन्धाय तेषु भगवत प्राधान्यस्थापनमित्याद्युक्तमाचार्ये. परोक्ष- वाद इति । स्मरयुद्ध नियुद्धपदेनोक्तवान् , अन्यथा पूर्वोक्तरीत्या शान्तरसो नोक्त स्यात् । अन्ये तदनुरूपाणीत्यन । भगवति सर्व सम्भवतीति । भक्तिमार्गे विरोधली- लाया अभावात्तत्कृतो मनोज्ञत्वपरिहारोनुपपन्न इत्यत आहु महात्मन इत्यस्य १०.१२१८ तात्पर्य भगवतीत्यादिना । यथा रोदन यथा वाग्रे सर्वज्ञत्वेन जाननपि भक्तपरीक्षार्थमसन्तमपि भक्तदु खहेतु कालीयहदे प्रदर्शितवान् । तथाविधा लीला न गीतेत्यर्थः । एवं निगूढात्मगतिरिसर । स्वकार्याकरणमेवार निगूढत्वम्, तेन तद्विपरीत- १० १२ १९ कार्यसम्भवोपि । अत एव पूर्णशृङ्गाररसात्मत्व सगच्छत इति दिक् । विद्यन्तेऽभुक्तपूर्वाणीत्यर। केचिदित्यस्वरसोद्भावनम् । तद्वीज तु गन्धविशेषेणे- टरसानुमानाकाम सम्भवति । अत एर गन्धलोभितचेतसामिति वक्ष्यन्ति । उक्ततद्धर्मश्चौर्यसम्मावनापि नेति । १००२० ·श्रीटिप्पणी । ५२ ' तं गोरजइत्यत्र गायोत्र धर्म इत्यादि । धर्मस्य बृपरूपत्वेन गोजातीयत्वानो- शब्देन धर्मात्रोक्तः । धर्महेतुत्वेन वा । अर्थस्य धर्मसाध्यलेन तत्सम्बन्धित्वा- १०-१२-४२. द्विक्षेपहेतुत्वेन च रजोरूपत्वान्मदहेतुत्वाच रजःपदेनार्थ उक्तः । निष्काम- स्यान्यसम्बन्धासम्मवात्कामे सत्येव तथात्वाध्याप्तिः कामः । स नैव रेमे, तस्मादेकाकी न रमते, स द्वितीयमैच्छत्स हैतावानासे'ति श्रुतेः । 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदिति श्रुतेश्च कामेनैव सर्वरूपेणाविर्भूय सर्व व्याप्तवानिति च तथा । केशाः सदा पद्धास्तिष्ठन्ति, अलकाः सदैव मुक्ता एवेति तथा । दूरमिव गतानां मानिनीमनसां खशोभातिशयेनाकार्येव स्वरूपा- नन्ददातार इति च मोक्षस्थानीया इति भावः । तत्तदर्शनेन सा सा लीला साक्षादनुमतेत्र भवतीति निगवः । अत्रैव कुन्तलाश्च कामरूपा इत्यादि। उत्तमरसमोक्तदर्शने स्वस्यापि तद्भोगेच्छा लोकसिद्धा । प्रकृते च भ्रमरतुल्या एते मुखाम्बुजस्य परितश्चकासत इति तद्रष्टर्मावोद्दीपका इति कामरूपाः । गवां सदा मगवत्संगतत्वेन प्रियस्मारकत्वात् कदाचित् तासामन्यादर्शनसम्पादकत्वेन रसानुमवहेतुत्वाचानुभावकत्वम् । मध्ये अधिकारिदेवै- रिति त परोक्षकथनं वेदितव्यम् । त्रयोदशेध्याये प्रकरणतात्पर्योक्तौ । परीक्षवेन्द्रियाणामित्यादि । ननु कालीयस्य भक्तापराधित्वेन निग्रह उचितः । तं नागभोगेत्यादिनोक्तलीला १०.२३.०. त्वयुक्ता, उत्पाताश्चानुपपन्नाः, वस्तुतो हेत्वभावादित्याशक्य तत्तात्पर्यमाहुः परीक्षेत्यादिना । कृतो निरोधः सम्पन्नो न वेति परीक्षैवास्मिन्नध्याये निरूप्यत इत्यर्थः । अत्रोपपत्तिं वदन्त एव तं नागभोगेत्यादितात्पर्यमाहुः इन्द्रियाणां हीति । हि यस्माद्धेतोस्तन्निग्रहं परीक्षार्थ हरिः कुरुते इति सम्बन्धः। मृत्योरप्यधिकपीडाजनको दण्डो निग्रहशब्देनोच्यते । भगवतः खेन्द्रियकार्याप्रकटनमात्रमेव गोकुलवासिना तादृशं पूर्णे निरोधे मवेन्नान्यथेति तज्ज्ञापनार्थ तथात्मानं प्रदर्शितवानित्यर्थः । उत्पातोपपतिमाहुः ततो देव इति । देवपदेनाधिदेवरूपः काल उच्यते । स च भगवद्पः स्वयमाध्यास्मि- काधिभौतिको प्रेरितवानित्यर्थः । अत एव त्रिविधा इत्युक्तम् । पुरुषाय महात्मन इत्यस्याभासे । ततः सर्वोत्तमोपीत्यादि । यद्यपि सर्वोत्तमस्तथाप्ययं नन्दगेहे जातो, न तु नृसिंहवत्स्वयमेव प्रकटः । तथा च जननं गर्भादिसापेक्षमिति पुरुषोत्तमत्वमनुपपन्न सादिति तदमावाय पुरुषोत्तमत्वं पदद्वयेनोपपादयतीत्यर्थः । अपराधः सकृत्यत्र । यद्यपीत्यादि । पालकत्वेन साम्प्रतं सात्त्विकेष्वेव कृपा, न राजसतामसयोरतस्तयोः खकार्यकरणेनवसर इति तत्करणमपराधस्तथापि १०-१३५१. तयोरपि भवानेव पतिरिति सोढव्य इत्यर्थः । चतुर्दशाध्याये प्रकरणतात्पर्योक्ती इन्द्रियमाणयोदोंप इत्यादि । क्षुद्रः पामेः प्राणधर्मत्वेनात्र चामे निवृत्युक्त्या प्राणदोपनिवृत्तिरेयोच्यते । काली- यकथया सह कयने हेतुः सहेव हीति । अन्यतरदोषसत्वेप्युभयकार्या- ·५३ श्रीविट्ठलनाथविरचिता । वश्यंभावेन तथा । महतो गरुडस्यापि प्राणदोपादेव शापप्राप्तियतोतः सर्वथा निवर्तनीय इति ज्ञापनाय पूर्व प्रासङ्गिकी कथेति भावः । कालस्याप्यगम्यस्थलकर्ता तद्भयरहितस्यापि भयहेतुश्चेत्यद्भुतकर्ता मत्स्यरक्षार्थ भक्तापराधे कृते भगवता स तत्रानीतो येन तत्सर्वनाशो- ऽभूदित्यप्यद्भुतं कर्म । किञ्च, गरुडस्य प्रभुविहारस्थानत्वेनैव तत्रत्यजीवमात्रापीडनेन शाप- प्रयुक्तखादनाद्यभावात्सौभरेरपि मक्तापराधदोपनिवृत्तिः । सर्पस्थितितद्विपकार्यादिपु शाप- स्यैव मूलत्वात् तदुद्वासनादिनापि तथा । यमुनाया अपि दोपनिवृत्तिरनयैव लीलयेति ज्ञाप- नाय प्रासगिकी कथेत्यर्थः । अत्र प्रविश्येत्यत्र । इदमनुवादकमिति । सर्पप्रवेशे तीरगानां विषेण तथात्वं स्वत एव भविष्यतीति तदनुवादकत्वशङ्का । अन्यथा विपप्रवेश एव न स्या. १०-१४-११. दिति भावः। पञ्चदशेध्याय प्रकरणसन्दर्भे अन्तःकरणदोषश्चेति । तिष्ठतु स्नेहवार्ता दूरे, लोके लौकिकानामपि क्रीडादिष्वप्यारोहणादेनिमित्ते जातेपि प्रभुपुत्रादौ न १०-१५-०. तत् कर्तुमन्तःकरणप्रवृत्तिः सम्भवति । इह तु लेहवतामप्यनेवं भाव उच्यत इत्यवश्यमन्तःकरणे तादृशो हेतुरस्तीति मन्तव्यम् । प्रलम्बे हते भगवत्सलौकिकत्वबुद्धिः पूर्वस्मात् स्नेहातिशयश्च जातो येन आशीर्दानं विहलचेतस्त्वं चाभूदतः सुलूक्तमन्तःकर- णेत्यादि । कूजत्कोकिलसारसमित्यत्र । कृजिते परपुष्ट इति । पूणे रसे हि कूजि- तोद्गमः । स च न विवाहिते पुंसि भवति । किन्तु परस्मिन्नेवेति कूजिते प- १०-१५७. रपुष्टो भावोपेक्ष्यते । कोकिलश्च पूर्व काकपोषित इत्येतत्साम्येन कोकिलो- क्योक्तोों व्यज्यत इत्यर्थः। पोडशेध्याये । अजा गावो महिष्यश्चेत्यत्र । ते हि वर्पवृद्धा इत्यादि । 'ग्राम्यपशुसद्देष्वतरुणेषु स्त्री'त्यनुशासनादत्र स्त्रीप्रयोगादतरुणत्वं ज्ञाप्यत इति तथा । सप्तदशाध्यायार्थकयनं । लीला सप्तदशेध्याय इत्यादिना । ननु सर्वा लीला निरुद्धभक्तसहितेत्यत्र को विशेष इति चेत् । उच्यते । प्रलम्यवधदवाग्नि- १०-१७-०. मोचनाभ्यां वयस्यानां तदुक्ततच्छ्रवणेन ब्रजस्थानां च पूर्वस्माद्विशिष्टा भगवदासक्तिरेव विशेष इति । अपरञ्च । निरुद्धभक्तसाहित्यं प्रमोरनुक्त्वा लीलाया यदुक्तं तेन दिवा स्वामिनीनामिव रात्रौ वयस्यानामाधुनिक्यात्यासक्त्या मिथो भगवल्लीलागानेन तद्भावापत्तिरेव जाता । एवं सति प्रभुर्यां यां लीलां करोति, सा सा गोपानां हृदये तिष्ठ- तीति ज्ञाप्यते । सर्वतत्त्वमिति । लीलामध्यपातिनां सर्वेषामित्यर्थः । नन्वितः पूर्वमपि तयो- भूतत्वादस्माद्रीष्मात्पूर्वमेवैतयोः कथं न निरूपण तत्राहुः दोपापगमन इति । स- ·श्रीटिप्पणी । क्रीडेति । मारणार्थमपि दैत्यासम्बन्धिनीत्वात्केवलानन्दरूपत्वमेव क्रीडायाः सत्त्वम् । प्राजापत्य इति । 'यो चै सप्तदशं प्रजापतिं यज्ञमन्वायत्तं वेदेतिश्रुतौ यज्ञामकाजा- पतेः सप्तदशत्वमुक्तमिति तत्समानसंख्याकेध्याय इत्यर्थः । तत्संगदोपो न भवेदिति । गोपालानां प्रभावत्यासत्या रात्रावपि निरन्तरं गुणगान एव क्रियमाणे मात्रादयः स्नेहा- आगरणस्य दुःखत्वं ज्ञात्वा कदाचिनिवारयेयुस्तासां प्रभावनासक्तिश्चेत्स्यात् । एतलीला- दूयश्रवणेन माहात्म्यज्ञानपूर्वकः सुदृढः स्नेहो जातस्तासामपीति तासामप्येतदेव रोचत इति न प्रतिवन्धकत्वं स्पादित्यर्थः । सर्वसत्त्वगुणोडोधाद्वेति । अप्राकृते भगवद्धर्मात्मके सत्त्वे यथा भगवदाविर्भावेंशावतारे तथा सचिदानन्दात्मकतल्लीलाया अपि तत्रैवाविर्भावः । एवं सति सर्वेषां लीलापदार्थानां सम्बन्धी यः सत्त्वगुणस्तस्याविर्भावे तदधिष्ठेयानामपि तत्राविर्भावाल्लीला सम्यक् सम्पद्यत इति कार्यतो लीलोपयोगित्वं प्रावृपः । सत्त्वव्यवधानेन जीवानां साक्षात्प्रभुसम्बन्धाभावमाशङ्याहुः तदा भगवानिति । धर्मेण साक्षाद्धर्मिभि- रपि क्रीडिप्यतीत्यर्थः । एतान्येवेति । अप्राकृतानि भगवद्धर्मरूपाणीति ज्ञेयम् । दिव्या- निति । अस्याः पूर्व संभृतिरूपत्वमुक्तम् । सा न लौकिकी, किन्तु लोकेप्यलौकिको यः खगों लोकस्ततोप्यलौकिकी सचिदानन्दरूपत्वादिति ज्ञापयितुं सर्लोकं ज्ञापयितुं सर्लोकस- मसंख्यैःश्लोकैरुच्यत इत्यर्थः । तेनेतरलीलातोपि वैलक्षण्यमायाति । सान्द्रेत्यादिलोकसंख्यातात्पर्योक्तौ । एकविंशो वा इत इत्यारभ्य एकविंश इति चेत्यन्तम् । यथास्माल्लोकाद्विलक्षणः सुखरूपो वेदैकसमधिगम्योऽत एवं अलौकिकश्च स तथा अयमपीति ज्ञापनाय तत्सख्यासमानसंख्याकैः श्लोकै- रुच्यत इति भावः। अष्टौ मासान्सान्द्रनीलाम्बुदैरिति श्लोकद्वयेपि वृष्टिनिरूपणेऽन्यतरवैयर्थ्यमिति शङ्का- १०.१७-४. भावाय तद्नेदकं रूपमाहुरामासाभ्याम् । तत्संबन्धिनं सूर्य निरूपय- तीति । सूर्योपरिलोकयोरित्यादि च । तपाकृशेत्यत्र । ननु 'न यत्र चण्डांशुकरा विपोल्वणा भुवो रसं शाङ्कलितं च गृह्णत' इति वाक्यविरुद्धं भूमेस्तपःकृशत्वकथनमिति चेत् । मैवम् । दृष्टान्तेनैव- तन्निरासात् । तथा हि । पूर्वमप्राप्ततापोपि कामितफलप्रास्यर्थं विहित खयमुद्यम्य हि तपः करोति पुरुषस्तद्विना तदसम्भवात् । तथा तरणितापाभावेऽत्यार्तीयां वृष्टिजलाप्लुतायां भुव्युप्तं वीजमपि नश्यत्यतो येषु क्षेत्रेषु तापापेक्षा तेषां क्षेत्राणां रस रविकरा गृह्णन्त्येव । तदपि न स्वस्वभाववशात् किन्तूक्तदृष्टान्तन्यायेन गोपालानां विशे- पतस्तथेच्छयेति मन्तव्यम् । अत एव ग्रीष्मवर्णने भुवो रसस्यैव ग्रहणमुक्तम् , न तु जलस्यापि । रसशब्देन चानोत्पत्तिहेतुभूतातोच्यते । एतेन ब्रजजनेच्छानुरूपमेव कार्य भवति, नान्य- दिति ज्ञापितं भवति । एतदेव हृदि कृत्वा तपसा शोपिनदेह इत्याद्युक्तमाचार्यः । १०-१७-७.

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। निशामुखेष्वित्यादिश्लोकपञ्चकाभासोक्तौ । एवं लोकत्रयस्येत्यादि । द्वादश- मासा इति श्रुत्युक्तैकविंशतिपदार्थपूक्तचतुष्टयं निरूप्येत्यर्थः । अग्रेच १०.१७-८. पञ्चर्तव इति श्रुत्युक्तपञ्चर्तुरूपतोच्यते । द्वादशसु मासेषु प्रत्येकं मासद्वयात्म- कत्वेनतूनां पोढावे सम्भवति पञ्चत्वनिरूपणं यत् तत्तापर्यमाहुः ऋतवो धर्म इति । अग्निहोनदर्शपौर्णमासचातुर्मास्यपशुसोमा वैदिका धर्माः पञ्च । ते च वसन्तेऽनीनादधीतेत्या- दिश्रुतिभितूनेवाधिकृत्य विहिताः। तथा चोक्तधर्मार्थमेवर्तुविभाग इति ज्ञापनाय तत्स- मानसंख्याका एव ते निरूप्यन्त इत्याशयेनाहुः ऋतवो धर्म प्रतिष्ठिता इति । प्रतिष्ठितत्वं तत्रोपयुक्तत्वं तन्निमित्तत्वमिति यावत् । वसन्तादिष्पनयनान्याधानज्योतिष्टोमादीनां वर्ण- भेदेन यागभेदेनापि विधानात्तथा। मासानां द्वादशवे हेतुमाहुः मासा धर्मिष्विति । धर्मिणो वैदिकधर्मकतारः पुरुपास्ते चोक्तधर्मसमुचिताः पष्ठा भवन्ति । सकामनि- कामभेदेन तेपि द्विविधा इति द्वादशविधत्वम् , द्वादशांगत्वेनापि तथा । तेषां चायुः कर्मानुष्ठाने साधनम् । तच संवत्सरैर्मितमिति तेषामपि द्वादशमासात्मकत्वमित्याशये- नोक्तं मासा धर्मिविति । अग्रे जलस्थलौकस इत्यादिद्वादशसु श्लोकेषु जीवादयो द्वादश- धर्मिणो ये वाच्यास्तेपि धर्मिपदेन संगृह्यन्ते । निशामुखेष्वित्यादिश्लोकप्रतिपाद्यानन् क्रमेणाहुः अर्थः शब्द इत्यादिना । वेदो हि धर्ममूलम् । तत्र वर्णाश्रमधर्म अर्थः । तत्प्रतिपाद्यत्वात् । अध्ययनं शब्दः, शब्दग्रहणात्मके तस्मिंस्तस्यैव मुख्यत्वात् । निपिद्धं कर्मफलम् । निपिद्धफलप्राप्तौ याह्या सम्पत्तिस्तजो मदचांगे । अत्र पञ्चस्वपि श्लोकेषु हीन- दृष्टान्तोक्तितापर्यमाहुः-पुष्टिमार्ग इति । पुष्टिमार्गे मर्यादामार्गाद्वैलक्षण्यं ज्ञापयितुं तथो- क्तिरित्यर्थः । तर्हि धर्मप्रतिष्ठामाहेत्याभासः कथं संगच्छते । इत्थम् । लौकिक्यां सृष्टौ पापेन यथा पापण्डधर्माणां प्रकाशो, न वैदिकधर्माणाम् , तथा प्रावृट्सहजधर्मरूपं यत्तमस्तदन्य- त्पापम् । खद्योतप्रकाशातिरिक्तः पापण्डधर्मप्रकाशश्च, चन्द्राद्यप्रकाशातिरिक्तो वैदिकधर्मा- प्रकाशश्च नास्तीत्यर्थः । इदं च प्रावृपः शोभाकरं तेन पूर्णों वैदिको धर्मोत्रास्तीति ज्ञापित भवति । एतेन लीलासृष्टिस्वरूपज्ञापिकेयं प्रावृडित्युक्तं भवति । अत्रत्यानां क्षुद्राणामपि प्रकाशोऽधुना लीलानुपयोगिनां महतामप्यप्रकाश आवरकस्य प्रकाशकत्वं चेति वैलक्षण्यं च । किञ्च । परोक्षवादेन मर्यादामार्गादन्यदपि वैलक्षण्यमत्र ज्ञाप्यते । तथा हि । खे आकाशे द्योतः प्रकाशो येषां ते तथा । गतिमतामेव च तेषां द्योतः । सोपि न दिवा । किन्तु तमस्येव । एवं सत्येतत्समानधर्मवत्यो भगवदर्थमभिसारवत्यः स्वामिन्यो लक्ष्यन्ते । तासां भानं शोमा निष्प्रत्यूहं भगवत्प्राप्तिरेव । अत एवं निशामुखेष्वित्युक्तम् । प्रियप्राप्यनन्तरमलौकिकचन्द्रस्यैव प्रकाशनात् । अन्यथा तमसा भान्तीत्येतावदेव वदेत् । ग्रहो ग्रहणं पाणिग्रहणं यासां तास्तथा । परोक्षवादत्वान्न पाणिपदोक्तिः । नहि तादृशं प्रत्यभिसारः सम्भवति । अत एव न भान्ति । गृह्णन्तीति ग्रहास्तदन्वेपणेन तन्निवारकास्त- ·श्रीटिप्पणी। पुरुपा इति वा । एवं सति यथा मर्यादामार्गे निपिढेनाभिसारेण तानि पापस खण्डानि, 'लिङ्ग खण्डमिहोच्यत' इति वाक्यात् । तज्ज्ञापकमत्युग्रं दुःखं प्राप्नुवन्ति, न तु सुखम् । तथात्र । तेन मुक्तानामपि दुर्लभं सर्वश्रुतिमृग्यं भगवत्संगं प्राप्नुवन्तीति महदेव वैलक्षण्यमिति भावः । इदमत्राकूतम् । स वै पतिः स्वादकुतोभयः खयमिति 'त्वकश्मश्रुरोमनखकेशपि- न त्यादिवाक्यैः स्त्रीणां भगवानेव पतिर्न तु जीवः । एवं सति यथा वैदिकेषु कर्मसु विष्णुयाग आसुरा यथा न जानन्ति, तथोपांशुरेव क्रियते, उपसदोपि तथा । यहा, 'इद- मुच्चैर्यज्ञेन चरामः तन्नोऽसुराः पाप्मानुविन्दन्ति । उपांशूपसदा चराम तथा नोऽसुराः पाप्मानानुवेत्स्यन्ती'ति श्रुतेः । तेषां ज्ञानमेव तद्धर्मरूपपाप्मयोजकत्वेन फलप्रतिवन्धकम् । तथा प्रकटं प्रभुसमीपगमन एतन्मार्गानधिकृताः खधर्मेण फलप्रतिबन्धकरणेन योजयिष्य- न्तीति तथा गमनमेव तासां स्वधर्म इति मुख्यो धर्मों ज्ञापितो भवत्यत्रेति । यद्वा, सर्वत्र धर्मविरोधदृष्टान्तोक्तितात्पर्यमाहुः पुष्टिमार्गे हीति । इदमत्राकूतम् । सर्वसामर्थ्यानि प्रक- टीकृत्य स्वयं प्रकटे फलरूपे प्रभावितरसाधनानुष्ठानस्याप्रयोजकत्वेपि व्रजे यद्वेदाध्ययनादिकं तन्न मर्यादामार्गीयम् , किन्तु 'मन्नाथं मत्परिग्रह'मिति प्रभुवाक्यात् तेपो मर्यादामार्गीयत्वा- सम्भवात् पुष्टिमार्गीवम् । खस्त्ययनाशीदर्दानादिभिस्तजनितसामर्थ्यस्य भगवति विनियोगात् लीलोपयोगित्वाच तथा। 'विप्रा मत्रविद' इति वाक्यात् तादृशानामेवाशिषामनिष्फल- त्वात् तेषां खस्मिन् विनियोगस चिकीर्पितत्वात् तदिच्छात एव तत्करणात् पुष्टिमार्गीयत्वम् । तेन मर्यादामागीयो धर्मोत्र नास्तीति ज्ञापनाय तादृग्दृष्टान्तोक्तिरिति । अथवा, ऋतवो धर्म इति । यसौर्यो धर्मः पुष्पधर्ममेघादिस्तस्मिन् प्रवृत्ते सम्यगयमृतुः प्रवृत्त इति सबै स्तुतो भवतीतीयमेवर्तुप्रतिष्ठा । तथा च तमोविशेषः खद्योतप्रकाशो ग्रहामानं च वर्पतधर्मः शोभाहेतुश्चेति स उच्यते । प्रकाशस्य ग्रहाणां च मर्यादामार्गीयत्वात्तदशोभोच्यते । मर्यादा- मार्गविरोधांशे च दृष्टान्तः । मण्डूकशब्दोपि वर्तुशोभाकरः । ब्राह्मणास्तु मेघगर्जितं श्रुत्वानध्यायज्ञानेन वेदाध्ययनलक्षणनियमभंगे तदन्या वाचः सृजन्ति, कर्मानुपयोगित- मुमयोस्तुल्यम् । तेन वेदाध्ययनात्मकमर्यादाशोभाभाव उक्तो भवति । क्षुद्रनदीनां तथा- त्वमपि (तदा) तथा अविहितप्रकारेण दानभोगाभ्यां मर्यादाभाव उक्तः अग्रिमश्लोकोक्तधर्मा अपि तदा शोभायै । नृणामिति साधारणवचनात् क्षुद्रार्थजनिता लौकिकी शोभोक्तेति न मर्यादामार्गीयत्वम् । क्षेत्राण्यपि पूर्ववत् । उत्तरार्धे स्पष्टं पूर्ववत् । यधा पापेनेत्यस्याभासे । एवं भावे यो हेतुरित्यादि । मर्यादामार्गतिरोधानमेव हेतुरिति भावः। श्रुत्वा पर्जन्यनिनदमित्यनेनापि कलिस्थसाह्मणतुल्या अन मण्डूका एव, न तेपीति ज्ञाप्यते । तेनात्र ब्राह्मणानां स्वधर्मनिष्ठत्वं ज्ञापितं भवति । आसन्नुत्पथवा हिन्य इत्यनेनापि क्षुद्रनदी-यतिरिक्त उत्तरार्धोक्तधर्मविशिष्टः पुरुषोत्र नास्तीति ज्ञाप्यते । गतेनेन्द्रियपरवशत्वाभावेनान्तरमणमुक्तं भवति । हरिता हरिभिरित्यनेनापि नृणां ·P श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। क्षुद्राशयानां क्षुद्रार्थसम्पदो मदजनिका यथा, तथात्रोक्तधर्मत्रयातिरिक्ताः क्षुद्रार्था न सन्तीति ज्ञाप्यते । न ह्येते मदजनकाः । तथा च 'तत आरभ्य नन्दस्येति वास्यादलौकिकी सर्वा- सम्पदस्ति, न तु मदजनिकैति ज्ञाप्यते । अपरञ्च । लौकिकमहाराज्यश्रीतुल्यात्र भुवो वर्णादिशोभैव । सापि बाबैव । प्रभुपदाम्बुजचिह्नलीलानन्दादिरूपवायाम्यन्तरशोभायास्तु दृष्टान्त एव नास्तीति भावः । क्षेत्राणीत्यनेनापि सर्वजीवनहेतुभूतान्नोत्पत्त्यनुकूलप्रयत्नवतां मुदं स्वदोपेण वस्तुतत्त्वाज्ञानेन च परद्रोहकर्तृणां तत्प्रतिबन्धकरणेन दुःखं च क्षेत्राणि जडानि यत्र ददुस्तत्र किमु वक्तव्यं गोकुले चेतनानां सर्वहितकर्तृत्वमन्येनापि परद्रोह- चिन्तने तत्प्रतिबन्धकत्वमिति ज्ञाप्यते । तेनान पूर्णो धर्मों निरूपितो भवति । अतः सुष्यूक्त धर्मप्रतिष्ठामाह पञ्चभिरिति । जलस्थलौकस इत्यत्र ।मासा हि निमित्तमित्यादि । द्वादश मासा' इत्यादिश्रु- त्युक्तैकविंशतिप्रकारेण प्रावृडुच्यत इत्यादित्यत्रिलोकन्यायेनोक्त्वा तुन्यायेन १०-२७-१३. पञ्चभिः श्लोकैर्धर्मप्राधान्येन निरूपणं कृतम् । अधुना तु धर्मिप्राधान्येन माससमसंख्याकैः श्लोकैस्तक्रियते । मासा हि गर्भन्यायेन धर्मिस्वरूपविशेषसम्पत्तौ निमि- तभूताः, अतो वक्ष्यमाणजीवादयो धर्मिण एवात्र प्रधानभूता इत्यर्थः । साक्षाद्भगवरसे- वौपयिकदेहसाधनत्वं वारिमात्रस्य यत्र, तत्र किं वाच्यमन्यस्य वस्तुन इति भावः । एके- नालौकिकगुणाधायकत्वमुक्त्वात्र सदोपवस्तु निकटेपि नास्तीति ज्ञापयितुं दूरस्थं सिन्धुं निरू- पितवान् । सिन्धुद्वीपमर्यादाहेतुत्वेन मर्यादामाीय इति तस्य क्षोम उच्यते । एतलीलानु- पयोगिनो महतोप्यनर्थपर्यवसानमेवेति च ज्ञाप्यते । अन्यथा सिन्धोरबजस्थस्य निरूपण- मनर्थकं स्यात् । निरूप्यते चात्र भगवदीयप्रावृप एव कार्यम् । तस्याश्चेतोन्यत्र प्राकटये प्रयोजनाभावः । एवं सति खाधिष्ठानत्वादाधिभौतिकमावृषस्तवारैव तथा कारितवती- यमित्यस्मिन्प्रकरणे ब्रजस्थेतरस्यापि सिन्धोर्निरूपणम् लीलारसामृतसमुद्रे जागरूकेन्यस्मिन् समुद्रत्वमसहमानया तया स्वप्रौढ्येदं कृतमिति ज्ञायते । तथा चास्थैर्यस्वभावा स्त्री, तादृश्याः पतिश्च गोकुले नास्तीति दोपाभावो व्यज्यते । दृष्टान्तेन चात्र भगवदेकनिष्ठत्वेनोमयेपां सिद्धचित्तवृत्तिनिरोधत्वादेकत्रस्थित्या स्वस्त्रीदर्शनादावपि न क्षोभ इति व्यज्यते, तेन 'मन्य- मानाः स्वपार्श्वस्थानि ति न्यायः सार्वदिक इति सिद्धम् । अत्र पूर्व वारिमावस्यापि मुख्य- भक्तिकार्यकर्तृत्वेन भक्तिरूपत्वमुक्त्वा तदात्मिकानामेव सरितां यत् क्षोभकत्वमुक्तम् , तेन प्रावाहिकमक्तिमन्तो न लीलानिष्ठा भवन्ति, प्रभुखरूपनिष्ठाभावाद्यत्संगता भवन्ति तमपि क्षोभयन्तीति ज्ञापयति । ये तु प्रभुलीलौपयिकत्वेन स्वरूपैकनिष्ठया निश्चलत्वेनात्युचाधि- कारं प्राप्तास्ते त्वमिभावकसम्बन्धेपि नामिभूता भवन्तीति ज्ञापयितुं गिरीनने निरूपितवान् । यथा यथा वर्षधारासम्बन्धस्तथा तथा खगुहाधन्तःस्थितप्रभौ तत्सम्बन्धा भावाः खेन भवन्तीति ज्ञानेनानन्दातिशय एव भवति, न तु तुत्सम्बन्धजं दुःखमपीति दृष्टान्तेन ज्ञा- प्यते । इदमेवोक्तं यतस्तेन्तःसारा इत्यनेनाचार्यः । ८टि.

·श्रीटिप्पणी। ५८ अग्रिमश्लोकामासे तेपां वर्पकृतोपद्रवमाहेति । नतु भगवदीयप्रावृयो भक्तो- पद्रवकर्तृलकथनमनुचितमिति चेत् । अत्रैवं ज्ञेयम् । उपद्रवो हि दुः- १०.१७-१५, खदः । वर्षधाराणामतादृशत्वे वक्ष्यमाणरीत्या सुखदत्वाभिमानहेतुत्वं न स्थाधतः अभौ तन्निवारकत्वेनैव स्वस्मिन् कृतार्थताभिमानः । अत एव मूले हननमुक्तमतः सुष्ठुक्तमुपद्रवमाहेति । 'मार्गा वभूवुरित्यनेनापि बजे लीलोपयोगिवर्पतौ मार्गाणामेव तथा- त्वम्, न तु कदाचिद्वेदानामिति ज्ञाप्यते । अत एव कालहता इति विशेषणं मूले । यथा भगवत्प्रापका वेदा अलौकिकरीत्या तथैवैकान्ते भक्तानां भगवत्प्रापका मार्गा इति द्वयोः साम्यम् , तेन सदा व्रजलोकयातायातं यत्र समा! नात्र विवक्षित इति ज्ञायते । अत एव तादृशानामेव भक्तानां तमिस्रायां कचिदिवापि तत्सन्देहः । अन्येषां तु तदज्ञानमेव । इद- मेवोक्तमाचार्यः पूर्व ये तेनेत्यादिना । अत एव यावत्पर्यन्तं तद्विपयकसंस्कारानुत्पत्ति- स्तावत्पर्यन्तमेव सन्देहस्तदुत्पत्तौ तु वमिसायामपि न सन्देह इत्याशयेनोक्तं मूले असं- स्कृता इति । मार्गलोप एवेति । स्यादिति शेपः । तेन संस्कारस्यावश्यकत्वमायाति । लोकबन्धुष्विसनेनापि बजे चलसौहृदा विद्युत एव दृष्टाः, न त्वन्याः स्त्रिय इति ज्ञायते । कदाचित्सत्त्वे हि चलत्वं सौहार्दस्य । अत्र तु प्रभवतिरिक्ते तदभावाप्रमौ च तस्य सार्वदि- कत्वात्सौहार्दस्स चलत्वाभाव एव यतः । धनुर्वियतीत्यत्र चक्रं निर्गुणमपीति । वृत्रवधाय भगवदावेशे जात एवेन्द्र वज्रसम्बन्धो जातः । वज्रेपीन्द्राविष्टभगवदायुधस्स चक्रस्यावेशः । अत १०-१७-१८. एवायुधानामहं वज्रमित्युक्तम् । तच्च गुणातीतं सगुण इन्द्रे शोभत इत्यर्थः । वनं निर्गुणमपीति पाठे स्पष्टम् । न रराजेत्यस्यामासे । गुणेष्ववशिष्टमिति । तामसमित्यर्थः । अभगवदीय- साहंकारस्य दृष्टान्तत्वादस्य तामसत्वम् । अत एवात्रास्य न शोभेति १०-१७-१९. भावः । न रराजोडुप इत्यनेनाप्युक्तरीत्या यथा प्राकृतः पुरुषो न राजते, तथात्र घनाच्छन्नो लौकिक इन्दुरेव तथा । न तु तदन्यः कोपि पुरुषोपीत्युच्यते । अत एवं भगवदीयव्यतिरिक्तमित्याचार्यरुक्तम् । मेघागमोत्सवानित्यत्र । पूर्वतापं दूरीकृत्य भगवदानन्ददायिभक्तजनागमदृष्टा- १०-१७-२०. न्तोक्त्या यदा दिवा परिजननिरोधतश्विरविरहतापे सति कथविद्वधाजेन श्रीनन्दगेहे गमने सम्पन्ने सति वनगमने वा प्रियसङ्गे सति मेघास्तादृशीं वृष्टिं चिरं कुर्वन्ति । यतोत्रातिविलम्येपि स्वगृहीया नोपालभन्ते तदा तन्मेपागमस्य प्रति- नन्दनं भवत्यन्यदा तु न तथा वृष्टिं कुर्वन्तीति ज्ञाप्यते । अयमेवार्थ उक्त एतनिरूपणं यद तदात्यामासेन । ग्रीष्मे पर्मादिना गिरिशिखरादिप्वनावृतदेशेषु लीलाया असम्भ- वात् सर्वत्र भगवदानन्ददातृत्वेनैवेतदभिनन्दनम्, नतु वैपयिकसुखदत्वेनेति ज्ञापनाय निर्विष्णत्वमुक्तं दृष्टान्ते।

·१०-१७-२४. श्रीविट्ठलनाथविरचिता। पीत्वापः पादपा इत्यत्र । तेपां नीरस्यैवेत्सारभ्य तथेत्यन्तम् । अत्राय भावः। नीरस्य जीवनत्वेपि तत्सम्पादने स्वयमशक्तास्तत्सम्बन्धघटकं ये पान्ति ते ह्य- १०-१७-२१. तिदीनास्तापतप्तास्तेभ्यो जीवनसम्पादकोयमृतस्तेन यदेकोपजीविनो ये तेषां तदातेति ये तादृशा भक्तास्तेषां भगवत्सम्बन्धजनकः, सर्वत्रैव निकुञ्जगह्वरप्रदेशजननादिति । अत एव नानात्ममूर्तित्वं कार्यमुक्तम् । अयमेवार्थ एतदपि निरूपणमित्याभासेनोक्तः।सरः- स्वित्यादिनापि दृष्टान्तीयधर्मसमानधर्मवन्तोत्र सारसा न त्वन्यः कोपीति ज्ञाप्यते । तत्रापि सारसानामेव निरूपणेन सरसा ये भक्तास्तैः सह जलविहारदेशे तद्रसावेशाद्दोपमप्यगण- यन्तो भवन्तीति तथा । दोपागणनपूर्वकमत्यासक्तिर्याम्याणां गृहादिषु भवतीति ते दृष्ट्वान्ती- कृताः, तेनात्र गृहवन्तोपि भक्ता एव, न तु प्राकृतः कोप्यस्तीति ज्ञाप्यते । एतज्ज्ञापकोयमूतु- रित्येतत्प्रस्ताव इदं निरूपितम् । अयमेवार्य एतदित्याभासेनोक्तः । जलौघैरित्यनेनापि जलसेत्वतिरिक्तस्य सेतोर्न नाशो ब्रजेस्तीति ज्ञाप्यते । तेन वेद- १०-१७-२३. सेतोः सातत्यं सूचितं भवति । इदमेवोक्तं तदपीत्याभासेन । व्यमुश्चन्नित्यत्र जलमोकोक्तेः पुनरुक्तिशङ्कानिरासायामृतपदं मूले । तदर्थमा हस्ता- दीत्यादिना । अन्यथा पूर्ववृष्टेरपि वैयर्थ्य स्यादन्नासम्पत्तेरित्यस्यामृतत्वम् । तद्धि क्षुत्कृतमृतिनिवर्तकमिति भावः । दृष्टान्तेनावत्यसाधारणजनानामपि सर्वसम्पत्तिरितरापेक्षाभावश्च ज्ञाप्यते । प्रभुणैव ह्यत्र सर्वेषां सर्वसम्पत्तिः । एवं सत्युक्तरीत्या भगवत्संभृतिरूपात्वं प्रावृपः सूचितं भवति । एतदेवोक्तमेतदपीत्यामासेन । अपरञ्च, यथान्यप्रेरणयैव विश्पतयो ददति, न स्वतोपि, तथात्र मेघा एव, न त्वन्येपि, यतः स्वत एव श्रीनन्दप्रभृतयः सर्वेभ्यः सर्व ददतीत्यपि ज्ञाप्यते । धेनवो मन्दगामिन्य इत्यस्याभासात्पूर्व वैराग्यशक्तिर्वति । विरक्तो हि गृह १०-१७-२६. हित्वा वनं प्रविशतीति वनप्रवेशमात्रसाम्येनैवमुक्तम् । क्वचिद्वनस्पतिकोड इत्यस्य रामविषयकत्वोक्तौ खाशय उद्घाटितः क्रोडे पुनरिसादिना । यधप्येवमप्येका बाउकीला सम्भवति, तथापि अमुली- १०-१७-२८. लायां सोचमसहमानैरेवमुक्तम् । उपपत्तिश्चोक्ता, विशेपं च वक्ष्यति भग- वतीति । शरद्वर्णने सा हि प्रवृत्तिरूपेत्यादि । प्रवृत्तौ मालिन्यं निवृत्तौ नैर्मल्यं भवतीत्येत- द्धर्मसाम्यादेवमुक्तम् । व्रजेपि लीलारूपेष्वेव गोचारणकृप्यादिपु सक्ताः केचन भक्ताः, सर्व- निवृत्तिपूर्वकं स्वरूपमात्रपराः केचन । तथा च विशेषतस्तत्तदुपयोगित्वेनापि तथात्वममि- प्रेतम् । तेनात्र प्रवृत्तिनिवृत्ती लीलारूपे ज्ञेये। प्रतिश्लोकार्थोक्तौ जलानामित्यारभ्य गोपिका- नामित्यन्तेन दशवाक्यानामर्थमुक्त्वाप्यचित्तस्यापीत्यनेनैकस्यार्थमुक्त्वाग्रिमवाक्यानामा भगशब्दार्था इति सर्वानशोभयदित्यनेनोक्ला गुणरूपत्वेनैव चन्द्रादयो निरूपिता इत्या- १. अगृहवन्त इति पाठः।

·श्रीटिप्पणी । हुश्चन्द्रमा न वा इत्यादिना । महाभूतशुद्धयुक्तिप्रस्तावे तन्मध्यपातित्वेन द्वितीयेपि श्लोके अपां मलमित्युक्तमन्यथा पौनरुक्त्यं स्यादित्याशयेनाहुः एवं पञ्चमहाभूतानामिति । अखण्डमण्डलो व्योम्नीत्यत्र । सोऽपि चन्द्रो गोपिकाभिरिति । भगव- दीयचन्द्रसोडुरूपाणि स्वामिनीमनांसीति तार्टिश्यमानस्तन्मनःसहकृतो १०.१७-४४, भवतीति शोभितो भवतीत्यर्थः । एवं सति मूले अखण्डमण्डलपदेन भगव- दीयः स उच्यते । शशिपदेन लौकिक इति भावः । अष्टादशेध्याये । गोपानामपि सोच्यत इत्यत्र । बालका हि यत्किश्चिद- १०-१८.०, द्रुतमनुभ्य खवाल्यखाभाव्यादेवोत्साहवशात्सर्वेषामग्रे तद्वदन्ति, तथा नैतै- रुक्तं, किन्तु अभ्यासत्या। तस्यास्त्वयं खभावो यत्स्वसमानशीलेष्वेव खसर्व- स्वतया ज्ञातं प्रभुचरित्रं व्यक्ततया वादयति । तादृक्त्वमेतारखेवेति गोपाः स्वखगृहे ताभ्य एवाचल्युः। इदमेव सम्यक्त्वं चक्षणे।एतेन यया दिवैतासां गुणगानं तथैवेषां निशीति ज्ञा- पितं भवति । एतच प्रकरणादौ ज्ञापितमिति तदन्ते च ज्ञापितमन्तरङ्गक्रीडार्थ वनप्रवेशे गोपालसाहित्यकयनेन । अन्यथा व्रतवरदानार्थ गच्छन्यथैतान्सङ्गे न नीतवांस्तत्कायं कृत्वभिः सहितो जातस्तद्वक्ष्य 'त्यथ गोपैः परिवृत' इत्यनेन, तथात्रापि कुर्यात्तदेतद्धृदि कृत्वोक्तं गोपा- नामपि सोच्यत इत्याचार्यः । यथा खामिन्यो गृहेषु स्थिता अपि वने दिवाकृतां लीलां मगवद्भावानुभावेन खहृदयेष्वनुभूय गायन्ति, तथैतेपि निशिकृतां लीलामासक्ति- भरानुमावेन स्वस्खहृदयेष्वनुमय गायन्ति, सा चातिगोप्येति शुकैः स्फुटतया नोक्ता, एत- दानकथनेनैवोक्ता भवति, गानहेतुभूतासक्तेस्तुल्यत्वात्सा च ज्ञापितैवेति तत्कार्यमपि सुतरा ज्ञापितं भवति । तदेतदुक्तं वर्ण्यवर्णकभेदेनेत्यनेन । वयं वर्णनीय रात्रिचरित्रं, वर्णका वर्णनकर्तारो गोपाः । तत्र दिवा चरित्रं खामिन्यश्चेति भेदः । आसक्तिनिरूपणमुपपाद- यन्ति तद्गुणेवियादिना । अत्रैतज्ज्ञेयम् । गुणासक्तिलक्षणकार्येण भगवदासक्तिप्यिते । आसक्तिः प्रेमोत्तरभाविनीति तन्निरूपणेन प्रेमापि निरूपितो भवति, स चायश्लोकेन निरु- प्यते । स तूदुद्ध एवासक्तिं जनयत्ययं तु लौकिकवत्कोकिलादिकूजनेन नोबुद्धो भवत्यली- किकत्वादतः प्रभुकृतमेव तदुच्यते । फलितमाहुरासक्त्या वर्णनमिति । आसक्ती सत्सामपि यायद्भगवान् वयं न ज्ञापयति तावत्स्वरूपगुणलीला न ज्ञातुं शस्यन्ते यतस्त- स्माद्धतोरेकेन लोकेन यहीपीडमित्यनेन गानोपकमान्ते विद्यारूपं सपरिकरं ब्रह्मस्वरूपज्ञानं स्फुटं यया भवति तथा वर्ण्यते इत्यर्थः । पूर्व नादब्रह्मात्मकामूर्तविद्यामन्तरे चानुमावयि- त्यान्तरेव तत्फलमूतं गानेन सरूपानुभवं कारितवान् , अग्रेतु खलोकात्मकव्यापिवैकुण्ठस्य पहिरनुभवात्मकविद्यया तत्फलमूतं वहिरङ्गसङ्गेन स्वरूपानन्दानुभवं कारयिष्यतीति ज्ञाप- नायाप्यत्र विद्यालनिरूपणमिति नेयम् । यद्वा । लोकपचकानन्तरं गानारम्भोक्तिव्यतितम- १. स्वगृहेमिति पाट ।

·- श्रीविठ्ठलनाथावराचंता । र्थमाहुर्विद्यान्त इति । विद्याया अन्त इत्यर्थः । सा हि पञ्चपर्वात्मिका । तथा च गानोक्तेः पूर्वलोकेषु तत्समानसंख्योत्या तेषु तत्त्वं लक्ष्यते । तथा च ब्रह्मविद्यातोप्याधिक्यं, तस्या अपीदं फलमिति ज्ञाप्यत इत्याशयः । श्लोकसंख्यातात्पर्यमाहुः कालाधिक इत्यादिना । द्वादशमासात्मकः कालो, द्वादशाङ्गः पुरुपश्च । इह तदधिकसंख्यया गेये तदधिकत्वं ज्ञाप्यत इत्यर्थः। इत्थं शरत्वच्छजलमित्यत्र । शक्तीनां निर्भयत्वायेत्यादि । अलौकि- कत्खनित्यत्वस्वाभाविकधर्मत्वज्ञापनायैतदनभिज्ञेषु गोपनाय भगवद्भोग्यसी- १०-१८-१. मन्तिनीषु शक्तिपदप्रयोगः । स्वार्थ तदपेक्षारहितः फलभोगसमर्पको यथा- धिकारं तत्र प्रवर्तकश्च साक्षी भवति यथा परमात्मा। तादृशत्वमन्तरगत्वारोपेष्वस्तीति साक्षित्वमुक्तम् । कुसुमितेत्यत्र । धर्म कुर्वन्नित्यादि । धर्मो हि साक्षात्परम्पराभेदेन चतुर्वर्गस्यापि साधकः । अवगाहनं च तत्र तत्र तथा तथा लीलाकरणार्थम् । एवं सति १०-१८-२ लोकसिद्ध कार्यान्तरं विना तत्र गमनं चिरस्थित्यादिकं च लोकविरुद्धम् । लोके चिकीर्पितलीलाज्ञानं च रसविरुद्धमिति सर्वसमाधानपूर्वकं सर्वसम्पादकं गोचारणमिति भावेन धर्मत्वोक्तिः । तजस्त्रिय आश्रुत्येत्यत्र । गोपिकाभिरेव श्रूयेतेति । एतदितरश्रवणाभावे प्रमाणापेक्षायामुच्यते । भगवान् हि सप्रयोजनकमेव कार्य करोति, न त्वन्य- १०.१८-३. थापि, जीववत् । अत्र च रमणार्थ भावोद्दीपनमेव प्रयोजनम् । एवं सति यासु तदभावस्तासु तच्छूवणं निष्प्रयोजनकमिति प्रभुन करोत्येवेति मन्तव्यम् । एतेन श्रुतं सर्वैः, परन्तु स्थायिभावोत्रैवास्तीत्यत्रैव तदुद्दीपनं नान्यत्रेति निरस्तम् । सर्वज्ञस्य तादृक्- कृत्यसम्भव इत्युक्तत्वात् । नादनिष्ठामृतस्य स्वप्रवेशमात्रेणैव भगवदीयत्वकरणलक्षणस्वभा- वहानिप्रसङ्गश्च । स्वस्वरूपातिरिक्तस्य वपुपोनाभावात्तद्भरणोक्तिरसङ्गतेत्याशय तत्तापर्य- माहुर्भगांस्त्वित्यादिना । उक्तरीत्योबुद्धद्विविधरसात्मकं हि वपुः, रसश्च भावात्मकत्वा- स्वप्रियाव्यतिरिक्तेषु भक्तेषु तादृशत्वस्याप्रकटनाचामूर्तत्वेन लोके प्रसिद्धः । वपुर्विभ्राणस्तु बहिः स्वस्वरूपं प्रकटयन् भवति । तथायमपि कुर्वन् वृन्दारण्यं प्राविशदिति । अत्रैवं ज्ञेयम्। शब्दात्मकत्वेनामूर्तत्वेन लोके प्रसिद्धा अपि 'वेदा यथा मूर्तिधरास्त्रिपृष्ठ' इति वाफ्यात् सार्वदिकशब्दब्रह्मात्मकमूर्तिप्राकट्यवन्तो यथा, तथा ब्रह्मणः साकारत्वात्सादिकमेव रसा- रमकं वपुर्वृन्दारण्ये एव प्रकटितवान् । हृद्येव प्राकट्ये तु मनोमात्रमोग्यत्वम् , पहिःप्रा- कट्ये सर्वेन्द्रियभोग्यत्वम् । एवं सति चक्षुराधविपयत्वे प्रियपदार्थस्य मनोमात्रविपयलं दुःखदमित्यनुभवसिद्धमतो भक्तार्थ तथेति । न त्विति । स एव भगवानेव तथा । आत्मभि- नवपुपो भर्तेत्यर्थः।

·દ૨ श्रीटिप्पणी । वैजयन्ती च मालामित्यस्याभासे । ततोप्याच्छादिकामिति । विक्षेपस्यापि १०-२८-५. वस्तुयाथात्म्यज्ञानाच्छादकत्वमस्तीत्साशयेनेदमुक्तम् , अन्यथाग्रे विक्षेपकं च रूपे निरूपितमिति न वदेयुः । रन्ध्रान्वेणोरित्यत्र गूढाभिसन्धिना हेल- न्तरमप्याहुर्यावचेति । नादो हि रसात्मको धारावकर्णद्वारा हृदि प्रविष्टः स एव भगवदीय- सर्वेन्द्रियविषयक विविधरसभावैर्निरैः पाथःप्रवाह इव पुष्टो रसपूररूपो जातो, येन समान- शीलव्यसनानां परस्परं तद्वर्णनरूपो पहिः प्रकटोभूत् । स च सार्वत्रिक इति तत्र हृदय- स्थितीधररसो मुख्याधररसस्यांश एवेति । स सर्वासां हृदि स्थितः पर्यायेण सर्वासां हृदि प्रविष्टः । तदानिर्वचनीयोत्कटभावोदयेन साक्षात्तदनुभवयोग्यता भवतीत्यर्थः । एवं सति यावदुक्तरीत्या सोशो नान्तःप्रविशति तावदपि साक्षात्चद्भोगयोग्यता न भवतीति शेपग्रन्थो ज्ञेयः। एतदर्थमेवेति । रसपूरेण तदंशप्रवेशार्थमेवेत्यर्थः । अत्रैवाने अत एवेति । यतो विहितभक्तिमतामप्ययं रसः फलत्वेन प्रार्थनीय एवं तिष्ठति, न तु तत्त्रात्यैवायं प्राप्तो भवत्यतो वंशद्वयसम्बन्धिभक्तनिरूपणानन्तरं निरोधो निरूपित इत्यर्थः । एतस्यैव तात्पर्यान्तरमप्याहुः सृष्ट्युत्पन्नानामिति । भक्तानामिति शेपः । भोगो भक्तिरसभोग इत्यर्थः । एतत्पर्यवसा- यीति । एतदप्राप्तौ तेपामपि सृष्टावुत्पत्तिर्व्यर्थत्यर्थः । एतेनान्येपां कैमुतिकन्यायेनैव जन्मवैयर्थ्य ज्ञापितं भवति । नैष्कर्म्यमप्यच्युतमावे'त्यादिवाक्यैः । तहह्येवं फलस्य सिद्धत्वादग्रिमलीलायं व्यर्थमित्याशय तत्तात्पर्यमाहुः ततो विमोचनमित्यादि । ये मुक्ताः खान्तःसिता एवं जीवा लीलार्थ सृष्टास्तेषां परमानुग्रहतो नित्सलीलामध्यपातिभक्तैः सहैतद्रसानुभवं कार- यित्वा पुनः पूर्वभाव सम्पादयतीति स्कन्धद्वयेन निरूप्यत इत्यर्थः । पुनः पूर्वभावसम्पत्तैरेव प्रत्यापत्तिपदार्थत्वात् । लोक एतद्रसप्रकटनस्य तात्पर्य वदन्तः आवश्यकतां चाहुः अन्य- थेति । अस्पैच परमपुरुषार्थत्वेन सृष्टिमध्ये यत्र कुत्रापि प्रकटनेनैव सृष्टेः सार्थकत्वम् । अन्यथा प्राणसम्बन्धरहितदेहटॅष्टिवत्सा व्यर्थी स्यादित्यर्थः । तदंशानामिति । महिष्या- दीनामित्यर्थः । मुख्यप्रापणार्थ वेति । मुख्यः पुरुषोत्तमः । एतासां च स एवापेक्षित इति तस्यात्मत्वेन कथने स एव प्रापितो भवतीति तथा । अक्षण्वतामित्यत्र । प्रकरणार्थविभागे द्वाभ्यां भक्तरिति । लोके हीनानामपि चरणारविन्दसम्बन्धिकुङ्कमसम्बन्धमात्रेण लक्ष्मीसमानभाग्यवत्त्वं चरणमा- १०.१८-७. हात्म्यमेव । स्पर्शमात्रेण प्रकृष्टमोदजनकत्वं च । चरणश्च भक्तिमार्गरूप इति तद्धर्मप्रकटनं भक्तिस्थापनरूपमित्यर्थः । एवं तत्तात्पर्यानुक्तौ बाधकमाहुः अन्यथेति । प्रकारान्तरेण तात्पर्योक्तावित्यथः । पुरुषोत्तमस्य लोकेपि हीनायाः स्त्रियाः सम्बन्धोत्या हीननायकत्वमापयेत । श्रीपतेः कन्दाधुपयोगश्च तथा । अतस्तत्रैव तात्पर्यमिति भावः । तथापि लोकरीत्या दूपणत्वं तस्य भवत्येवेत्यत आहुः चपरीत्यात्समाधानमिति । प्रमे- १ धारारूपेणेति पाटः।

·३ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। यमार्गः प्रमाणमार्गाद्विपरीतो बलिष्ठश्च । अधुना च स एव प्रकटीकृत इति वस्तुस्वाभाव्या- देव तथालमिति न दूपणमिति भावः । अत्र मर्यादावैपरीत्यं भूषणमिति सारम् । मर्यादामार्गी- यपरमोत्कर्षवद्भचोप्युत्कर्षसिद्धेः सर्वमवदातम् । अन्यथा वैपरीत्यमात्रेण मार्गोत्कों न सि- ध्येत् । सेन्द्रियाणामपि तदफलने हेतुमाहुः वाधकानामिति । भगवदतिरिक्तस्य सर्वस्य वाधकत्वात्तत्त्यागे सति प्रतिवन्धकाभावेन मोक्षलक्षणं फलं न भवेदित्यर्थः । मुमुक्षूणां तथात्वेपि न तथात्वमित्याशक्य तत्साधनमाहुः साधकानामिति । सर्वात्ममावेन भजन साधकत्वम् । यद्यपि सर्वात्मभावेन सर्वत्यागोप्यन्तर्भवति, तथाप्याधुनिकानां स्वतस्तद्भाव- रहिताना पूर्व बुद्धिपूर्वकस्तत्त्याग एतद्भावनं चोपदिश्यत इति पृथगुक्तिः । भत्रैव वयस्यै- रित्यत्र । तदाधारत्वे निमित्तमितीति । गोपलीलयोरेककालाधारत्वे प्रभुप्राकट्यं निमित्तमिति तथेत्यर्थः । चूतप्रवालेत्यत्र । त्रयाणामन्योन्यगुणप्रधानभाव इति । स्थायिभावंव्यभि- १०.१८.८. चारिभावविगाढभावानामित्यर्थः। गोप्यः किमाचरदित्यस्याभासे । तस्याधिदैविकरूपतासम्पादकमिति । कामरसो हि सहजः, वेणुनादेन सह सुघान्तःप्रविष्टा सहज .पूर्वकार्म १०-१८-९. दूरीकृत्य भगवदीयं तं प्रकटितं करोतीति तथा । दामोदरेत्यस्साभासे । मर्यादायां हीनतामिति । हीनतां साधनहीनता, न्यूनतामिति यावत् । नादं मुस, इत्यत्र प्रमाणमाहुः सा वनस्पतीनित्यादि । वाग्वै देवेभ्योपाक्रामद्यज्ञाया तिष्ठमाना सा वनस्पती- न्माविश'दिति श्रुतिः । सुधाभोगविवादे हेतुः सुधानधिकार इति । वृन्दावनं सखीयस्याभासः । चरणानां स्वरूपमाहेति । अत्रेदमाकूत- मिति मे भाति । भगवचरणमाहात्म्यं सर्वश्रुतिप्रतिपादितम् । तदेव देवानाम् पादा' इत्युपक्रम्य 'तस्सा माग्याभिनन्दन'मित्यन्तेनोक्तम् । तथा चैतादृपदसम्बन्धात् वृन्दावनखरूपमुत्तमत्वेन निरूपितं भवति । तत् कयमुक्तमत्र विहारनिरूपणेन चरणानां तथेति । अत्रेदमाकूतम् । लोके वेदातीतशुद्धपुष्टिमार्गीयलीला- सामग्री हि नान्यत्र प्रसिद्धा ! एवं सति तत्कापि तथेति सिध्यति । अत एव वृन्दावना- द्गतो दूरमित्यग्रे वक्ष्यति । यतस्तत्र पुष्टिलीलानङ्गीकारो वक्ष्यते । एवं सत्यन्वयन्यतिरेका- भ्यामियं लीलात्रैवेति फलिष्यति । एवं सति यत्रैव शुद्धपुष्टयङ्गीकारस्तत्रैतचरणलीलेति ज्ञेयम् । अत एव बृहद्वनेपि 'प्रेक्ष्यन्त्य उज्झितगृहा जगृहुः,' 'सह रामो व्रजस्त्रीणां चि- क्रीडे जनयन् मुदम्' 'कृष्णस गोष्ण' इत्यादिनेयमेवोक्ता । कालीयशिरोनृत्ये नैतच्चरण- प्राकट्यम् । तत्र पुष्टिलीलायामनङ्गीकारात् । अत एव तत्स्तुतिरपि तादृशी । अतो यत्र पुष्टि- मार्गीयभक्तिमार्गप्रकटनं लीलायाम् , तत्रैतचरणारविन्दाविर्भाव इति ज्ञेयम् । अतः सुप्यूक्तं (त्वच्) चरणानां खरूपमाहेति । असाधारणधर्मनिरूपणे धर्मिनिरूपणसम्पत्तिवत् । यतो ·श्रीटिप्पणी। . लीलैव तत्परिचायिका । एवं सति देवानां पादा' इत्यारम्य 'आधिदैविकावानन्दरूपावित्यन्तेन यावन्ति चरणरूपाण्युक्तानि तदतीतत्वमेतच्चरणयोपितं भवति । उक्तेपु पुरुषोत्तमो लोक- वेदप्रथितो ज्ञेयः, अयं तदतीत इति शेयः । धन्यास्त्विसत्र । स दोपो न जायत इति । दोपस्वरूपमाहुः न ज्ञायत इति । मृगीभिभगवत्स्वरूपं श्रुत्यादिप्रतिपाद्यत्वेन न ज्ञायत इति लक्षणो दोप इत्यर्थः । १०.१८-११. पूजां दधुरित्यत्र । तस्याश्च धारणं ततोपीति । सर्वोत्तममिति शेपः। कृष्णमुखनिर्गतेत्यत्र । मुखं वागधिपतिरित्यादि । अत्राय भावः । पूर्वलोके देवत्रीणां मोह एवोक्तो, वस्तुसामर्थ्यात् , न तु रसपानमपि । गवां भगवदी- यत्वात् भगवत्सङ्गतत्वात् प्रियत्वाच रसपानमुच्यते । तत्र सुरस्त्रीणां यत्र तपात्वं, तत्रैतासां पशुजातीयत्वेन तदसम्भावितमित्याशङ्कानिरासाय नेदं साधारण्येन गानं, किन्तु यथैव तासामपि रसानुभवो भवति, तथा सर्वसामग्रीप्रकटनपूर्वकमिति ज्ञापनायेति । अतएवाग्रे हृदि प्राकट्य स्पर्शश्चोक्तः । आधिदैविकसम्बन्धमात्रेण यत्राध्यात्मिकाधिभौति- कयोरपि कार्यकरणसामर्थ्य, तत्र साक्षादाधिदैविकस्यैव करणले किं वाच्यं कार्यसम्पत्ता- विति वागधिपतित्वाद्युक्तस्तात्पर्यम् । एतेन शब्दनिष्ठरसप्राप्तौ साधनसम्पत्तिरुक्ता भवति । किञ्च । वाच्यार्थीज्ञाने रसखरूपाज्ञानात्तत्कार्यासम्भव इति शङ्का कृष्णपदार्थोक्त्या निरस्ता। खरूपात्मकत्वादर्थस्य खत एव प्रकटत्वाज्ज्ञानसाधनानामनपेक्षणादलवत्त्वाच न पशुत्वा- दिकं प्रतिवन्धकमतः सर्वमवदातम् । अपरञ्च । कृष्णमुखान्निर्गतस्य तत्रापि परम्परासम्ब- द्धस्स पीयूपस्य यत्रैतादृशत्वं, तत्रापि पशुषु, तत्र साक्षान्मुखपानकीपु किं वाच्यमित्युत्कण्ठा- ज्ञापनायापि निर्गमनाथुक्तिरिति ज्ञेयम् । अन्यच्च, मुखस्यामित्वेन साक्षात् तत्पानकीणां कदाचित्तत्पीयूपं तापमप्युत्कटं जनयति । इदं तु तस्मानिर्गतत्वेन सदैवानन्दजनकमेव, न तु तथा । तस्माद्भिन्नत्वेन परम्परासम्बन्धाच तद्धर्मासम्भवात् । अत एव साक्षात्सम्बन्धानन्तरं यादृशस्तापस्तादृशो न पूर्वम् , किन्तु सहजसम्वन्धात्तद्धर्मवत्त्वस्यापि सहजत्वात्कञ्चन ताप जनयतीति ज्ञापनाय तावदुक्तमिति । प्रतिक्षणं नूतनकर्णत्वादिति । पुटत्वोच्या तत्र यथैकेन रसेन पूर्णे द्वितीयरसावकाशो न सम्भवति, तथैकैकक्षणसम्बन्धिनादरसस्यापि तत्त्वात् तेन पूर्णे पुटे द्वितीयादिक्षणसम्बन्धिनां तेषां प्रवेशासम्भवात्तत्मानार्थ द्वितीयादि- पुटापेक्षावश्यकीति तथात्वम् । अन्यथा करणाभावेन नादग्रहणासम्भवाद्वितीयादिपानमेव न भवेत् । अत्रैवं ज्ञेयम् । मगवत्सम्बध्यर्थो न लौकिकेन्द्रियग्राह्यः, किन्त्वलौकिकैरेव तैः। प्रभुदित्सा च तत्र हेतुः । तया च तवैव तावत्साधनसम्पत्तिर्भवतीति नानुपपत्तिः काचित् । प्रायो यताम्बेत्यत्र । सम्बोधनं दयार्थमिति । दयया भगवान्निकट एव स्था. पयेदिति भावः। तेषां शरेति । पल्लवैरेवावृताङ्गत्वेनान्यदर्शनाभावाच्छादि- मयाभाव इति केचित् ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। नद्यस्तदेत्यत्र । सर्वतत्त्वं ज्ञातवन्त इति । भगवत्स्वरूपात्मकरसतत्त्वं ज्ञातवन्त १०-१८-१५. इत्यर्थः । गा गोपकैरित्यत्र । सर्वेषामेव वनानामित्यारम्य तत्र गच्छत इत्यन्तम् । शुद्धिपदेनाशुद्धिनिवृत्तिरुच्यते । वस्तुतत्त्वाज्ञानहेतुभूततरुत्वखभावोऽशुद्धि- पदार्थोन विवक्षितः । पूर्व 'कृष्णमुखनिर्गते'त्यादिना पशुत्वेपि सति तदुल- चैतद्रसानुभाविका सामग्र्युक्तेति तत्फलवत्यो गाव इति तत्सम्बन्धे सति वनस्यापि तरु- त्वादिखभावोलइनपूर्विका रसप्राप्तिर्भवति । गोपेषु रसिकत्वं स्पष्टम् । तदेव धर्मपदेनो- च्यते । तदेतदुक्तमेतदीया शुदिर्धर्मश्च तत्र गच्छत इत्यनेन । गोषु तस्थुरितिपदेन क्रियानिवृत्तेरप्युक्तत्वात्तत्सम्बन्धादत्रापि तथा । वेणुवनयोरौदार्योक्त्या प्रासङ्गिकमिदं नाद- कार्य वस्तुस्वभावजम् , न त्वेतदुद्दिश्य भगवतायं नादः कृत इति ज्ञाप्यते । प्रासनिककार्य- कयनेन यत्रतेष्वेवैतादृश्यं तत्रैतन्नादविपयेषु किं वाच्यमिति ज्ञाप्यते । अतो भीता इत्यादि । गोनिष्ठरसग्रहणार्थ बन्धनादिप्रयासं करोति, तथास्मासु प्रयास मा करोत्वित्याशयेन प्रभुप्रया- साद्रीताः स्वत एव समर्पयन्तीत्यर्थः । निदाने इति पाशनामोक्तिः । इति प्रमेयप्रकरणम् । अथ साधनप्रकरणम् । एकोनविंशाध्याये प्रकरणार्थनिरूपणे विद्यापञ्चकमत्रापीत्यादि । सा- क्षादसम्भवे परम्परयापि भगवानेव सेव्यः । देहेन्द्रियादिकं च तदर्थमेव १०.१९.०. विनियोक्तव्यं, न स्वार्थमपीति निर्णयरूपैका । देहनिर्वाहार्य प्राणादिधर्म- निवृत्त्यर्थमपि स्वतः सम्भवेऽपि प्रभुरेव प्रार्थनीयः, न त्वन्योऽपि । प्रमुश्च लोके नालौकिक करोति, भगवद्भावे चानुग्रह एव नियामकः, न तु साधनमपि शास्त्रीयमिति निर्णयरूपा द्वितीया । इतरभजन न कार्य पारम्पयांगतमपि, धर्म भगवदिच्छायां सत्यां विस्जेतेतिरूपा तृतीया । सर्वावस्थासु हरिरेव सेव्यः, भगवांश्चालिष्टकर्मा रक्षसेव खानिति च तुरीया । माहात्म्यज्ञानपूर्वकः परमस्नेहो भक्तेष्वाधिक्यज्ञानं चेति पञ्चमी । एतत्पञ्चकसम्पत्तौ पूर्णो निरोधः सिद्ध इति स्वकार्य सम्पन्ने जाते पश्चादिन्द्रादिविपयिणी दृष्टिं कृतवान् । अत एव पश्चानिरूपितम् । व्रजेन्द्रस्य च भगवदुत्कर्पज्ञानहेतुभूतवरुणदर्शनं कारितवान् । इदमेवोतं तस्मिन् जाते सुरेक्षणमित्यनेन । एतन्निरूपणतात्पर्यमाहुः अविद्याकार्येति । अविया तत्कार्यं चेति ज्ञेयम् । स्त्रीपुंसेति । तयोस्तथानिरूपणे हेतुस्तुल्यत्वादिति । अविद्यासम्बन्धाभावस्स तुत्यत्वादित्यर्थः । निरोधस्य वा । ९टि ·श्रीटिप्पणी। " , एकोनविंशाध्यायार्थनिरूपणसन्दर्भ । अन्यपूर्वास्त्वन्यथैव कृतसं. स्कारा इति । अत्रेदं ज्ञेयम् । स्त्रीणां विवाह एव मुख्यः संस्कारः, समबकत्वात् । स च स्वर्गादिफलकामिहोत्रादावधिकारित्वसम्पादको लोके । प्रकृते चातथात्वाद्भगवत्सम्बन्धस्य च फलत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् तत्र चास्याप्रयो- जकत्वादेतत्कथनमत्राप्रयोजकं स्यादिति विवक्षितफलप्रयोजक एव कश्चन धर्मः संस्कार- शब्दवाच्योत्र वाच्यः । स च विवाहजनितः तृतीयपुरुषार्थरसविशेषानुभवहेतुरेव ! स दम्पत्योर्न सम्भवतीति यतस्तद्रसमर्यादा । अत एवान्यथैवेत्युक्तम् । भगवदीयानामन्यत्र विवाहस्यानुचितत्वात् । परन्तु तैः सह सम्बन्धाभावाद्भगवद्रसपोपकत्वाचास्स संस्कार- त्वम् । एतेनायुक्तत्वमपि परिहतम् । न धनुचितः संस्कारो भवतीत्यनवधमखिलम् । किञ्च, 'लोकानुसारिणी विद्या कर्मज्ञानात्मिका पुरा निरूप्यत' इति वाक्यालोकानुसारेणात्र कर्म निरूप्यते, न तु भगवच्छास्त्रानुसारेण । भगवदर्थ भगवानेव सेव्य इति यतस्तत्र मर्यादा । लोके हि प्रियप्रात्यर्थ तदीया दूतिका प्रार्थ्यते, तयात्रापि कात्यायनी प्रार्थ्यते । लौकिकी सा यथा द्रव्यादिदानेन तोष्यते, तथेयमलौकिकीत्यलौकिकप्रकारेणेति । अन्यम- जनदोषोपि नैवं सम्भवति । भगवत्तोपहेतुस्खवपुर्मण्डनतुल्यकक्षत्वेन , रसपोषकत्वात् । विवाहितानां तु प्रौढात्वेन जातभावाराणामनुदिनमेधमानप्रेमाप्रियेक्षणेक्षणप्ररूढतद्रस- पूरमत्तत्वेनान्यस्फूर्तिरहितानां समयविशेष समागम एवापेक्षितः । स च 'निशम्य गीत'मि- त्यारभ्य 'न न्यवर्तन्ते' त्यन्तेन निरूपयिष्यते । एतदेवाभिसन्धायोक्तं तासां त्यागोङ्ग- मिति । ननु कुमारीणां व्रतप्रसङ्गे प्रौढानां कथं प्रसङ्गः । इत्यम् । मूले 'कुमारिका व्रतं चे. रु'रिति कथनेन तदितरासां व्यावृत्तिः सूच्यते । तत्र च्यावानां स्वरूपं वाच्यम् । व्याव- त्यत्वे हेतुश्चेति युक्तं तदुभयकथनमिति दिए । एतदग्ने । अन्यासामसंस्कृतानामि- त्यादि । आदौ भगवदर्थव्रतजक्लेशजभावविशेषलक्षणः संस्कारः । अनायासेन प्राप्तात् क्लेशेन प्राप्त स्नेहातिशयस्वानुभवसाक्षिकत्वात् । ततः 'कृष्णचेतस' इति पदोक्तानवरतानेक- विधसङ्गममनोरथरूपस्तजनितो भावविशेपश्च सः । येनाग्रे भगवत एव प्रार्थना । तत 'उपसी'त्यादिना वक्ष्यमाणप्रकारकः सः । ततः प्रियागमने सति विविधरसमावगर्भ- परस्परवाग्व्यवहारजप्रमोदविशेषजमावः सः । ततो 'यूयं विवस्त्रा' इति वाक्ये श्रुतेऽग्रिमवास्यनिरूपितो भावविशेषः सः । ततो वसनदानतत्सामयिकभावोद्गारिटष्टि- विविधस्पर्शजीतो भावविशेषः सः । स एव 'दृढं प्रलब्धा' इति श्लोकेन शुकेनोक्तः । अत एवास्याहेतुपु सत्स्वपि न तदुत्पत्तिः । संस्कारस दोषाजनकत्वात् । ततोग्रिमवाक्य- निरुपितस्तद्विशेषः सः । ततोतितुष्टप्रियावलोकनवरदानवाक्यश्रवणजसशमविशेपनिश्चयजः सः । ततो गृहगमनाशाजनितदुःखभरेणेष्टप्राप्तिसुसभरेण च शबलो भावविशेपथ्य सः । तत एकैकस्स क्षणसानेककल्पतुत्यत्वमानं सर्वतः समापनेन च सहपेव प्रवर्षमान- ·. श्रीविट्ठलनाथविरचिता। भावरसपूरतया क्वचिदन्योन्यं तत्कथामृतोगिरणनिर्वृत्या सततमनोरथैश्चानुक्षणं साक्षादुप- भोगमिव मन्यमाना भवन्तीत्यनेकविधसंस्कारः । अन्तःसाक्षात्सम्बन्धो पहिर्न तथेति च । एवं हि सत्यनिमभगवत्सङ्गे मुख्यरसास्वादयोग्यतेत्येषां संस्कारत्नम् । एतदेवा- भिसन्धायोक्तं संस्कार एवं निरूप्यत इति । यद्यपि भगवत्यस्ति सर्व सामर्थ्य तथापि तद्रसस्वरूपमेव तथेति तथोच्यत इति भावः । विद्यायामयमेव त्यागा- सागनिर्णय इति । अयं त्यागपदार्थः, अयमत्यागपदार्थः, स चैवं कार्यः, अन्यथा न कार्य इति निर्णयरूपः अयमेव । उक्तरूपसंस्कारनिरूपणलक्षण इत्यर्थः । तथाहि । 'यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रबजे'दिति श्रुत्या प्रावाहिकाश्रममर्यादायां रागाभावमात्र एवं त्याग उपदिश्यते, भक्तिमार्गे न तथेति ज्ञापनाय विद्यायामिति । सात्र मक्तिमार्गी- योच्यते । अन्यत्र विद्यात्वमेव नाभिमतमिति सामान्यपदम् । एतासां विषयरागाभावेपि फलरूपो भगवान् गृह एवास्तीति बहिर्गमने प्रयोजनाभावात् वाह्यो न त्यागः, किन्तु गृह एव स्थित्वा तत्त्राप्यनुकूलो यत्नः । यथा यथा भगवद्भावप्राचुर्यम् , तथा तथा वहिरङ्गसाधनत्यागोन्तरगतस्कृतिश्च । भगवत्सगमभावस्खाभाव्येन यत्त्यक्तं भवति वैदिक- मपि, तद्भवतु नाम, न तु स्वबुद्धिपूर्वकः कस्यचित्त्यागः । प्रियतोपार्थमशस्यत्यागा अपि दैहिकान्तःकरणधर्मास्त्याज्याः । फलप्राप्तावपि यदा भगवदिच्छा, तदैव त्यागः कार्यः, नत्वन्यदापीति व्रतभगवत्रार्थनवसनत्यागालियन्धगृहगमनैनिीयत इति तथा । अंत एवाग्रे त्याग उक्तः । उक्तरूपादन्यथा कृतस्त्यागस्त्याग एव न भवति, फलरसाननु- भावकत्वादित्यत्यागपदस्य तात्पर्य ज्ञेयम् । साधनदशायां तु सागो न युक्त इति निर्गलितोर्थः । एतासां फलप्राप्तावपि पूर्वोक्तसंस्काररीत्या साधनदशैव । वस्तुतस्तु फलप्रातिनिश्चय एवाधुना, प्राप्तिस्त्वने । अतो युक्तं गृहगमनम् । ननु 'नीवी प्रति प्रणि- हिते च कर' इति न्यायेन तदा स्ववस्त्रमोकार्थमपि तदनुसन्धान कथ घटते । इत्यम् । सद्गममाव एव स्वस्मिन्मगवतोनिप्रीत्या स्वान्तरायासहिष्णुत्वभावनयेति बुध्यस्व । अत एव प्रियेण 'पद्धासलिं मूभी'नि तनावपरीक्षैव कृता । उक्तभावेनैव चेदेवं कृतं भविष्यति, तदा दृष्टयन्तरायमपि दूरीकरिष्यन्तीति । देवहेलनहेतुकयनेन वसनत्यागे खारुचिः चिता । साक्षात्तयात्व एव तयाकरणं युक्तम् । न तु तया मावनायामीति यतो भगवदाशयः । एतदेवाभिसन्धायोक्तं अत्यागस्त्यागादुत्तम इति ज्ञापयितुं परीक्षेति । अत एव मूळे 'तत्पूर्तिकामा' इत्युक्तम् । पूर्णागदृष्टया पूर्ति मन्वानसा- तथाले सति भवत्यपूर्तिरिति पूर्वोक्तरीत्या तत्पूर्तिकामा एव तथा कृतात्य इत्यर्थः । वसनात्यागे शीघ्रमेव प्रियान्तिकागमनं स्यात्यागेन च विलम्योऽभवदित्यप्युत्तमत्वे हेतुरिति ज्ञेयम् । एतदने 'ब्राह्मणाः सात्त्विका' इत्यारम्य सेव्यत इत्यन्तम् । पद्मपुराणे गीयते । दण्डकारण्ययासिनः पोडशसहस्रमृपयः स्वाश्रमान्तिकागतकोटिकन्दाधिक ·श्रीटिप्पणी। लावण्यश्रीकोसलेन्द्रदर्शनजरिरंसाभावभरेण तं प्रार्थितवन्तस्तदीयस्त्रीत्वम् । तदा मगवानेक- पत्नीव्रतधरोहमधुना, बजे वो मनोरथः सम्पत्स्यत इति प्रसादं कृतवान् । त एवैता इति हृदि कृत्वोक्तं ब्राह्मणा इत्यादि ।आदिवाराहे 'कृष्णस्य रमणार्थ हि सहस्राणि च पोडश । गोप्यो रूपाणि चक्रुश्च तत्राक्रीडन्त केशवम् ॥' महाकौमें 'अग्निपुत्रा महात्मानस्तपसा स्त्रीत्वमापिरे । भतारं च जगद्योनि वासुदेवमजं विभुम् ॥' अत एवैकजातीया ऋषयः पोडशसहस्रमिति पुराणान्तरादवसीयत इत्याचार्यैरुक्तम् । अत्रैवं ज्ञेयम् । पुरुषशरीरे सति स्त्रीभावोत्पत्तिरसंभाविता, विरोधात् । एवं सत्येतानतिशुद्धान् कृतपुण्यपुजान् दृष्ट्या हरिस्तया प्रसन्नोऽभवयेनादेयतमसाक्षात्वरूपानन्ददित्साविरभूत । तदनुभवस्तु न पुंस्त्वे केवलस्त्रीत्वे वा । मानाभावात् । द्विजस्त्रीपु तथा प्रपन्नास्वप्यदानात् । क्षुद्राखपि पुलिन्दीपु दानात् । किन्त्वचिन्त्यानन्तशक्तेर्भगवतः प्रसादरूपा अपि शक्तयो बढ्यः सन्ति । तत्राप्यन्तरङ्गतमा सैकाऽस्ति यत्सम्बन्धिजीवे भगवत्स्वरूपानन्दानुभवोऽवश्यं- भावी । सा चोक्तरूपस्त्रीत्वलक्षणधर्मरूपैव । अतस्तामेतेषु स्थापितवानिति युक्तस्तदा तेषां स भावः, तदनुरूपो देहः परमधुना सम्पन्नस्तथा भगवदिच्छा यतः । एतदेवाहुः तेषां प्रसादुरूपा शक्तिः स्त्री भवतीति । स्त्रीत्वलक्षणधर्मरूपापि स्त्रीरूपा कात्यायनी- रूपेत्यर्थः । सैव तदर्थं फलपर्यवसानार्थ सेव्यत इत्यनेन सम्यध्यते । अथ तेषां स भावो भगवद्भाव इति निश्चितम् । दृष्टिद्वारा हृयागत एव भगवति तदुत्पत्तेः । 'रसो वै स' इत्यादिश्रुत्या च मावरूपत्वेनैव निरूपणान्न धर्मरूपत्वम्, किन्तु धर्मिरूपत्वमेवेत्याशयेन पक्षान्तरमाहुः भगवानेवेति । सेव्यो हि सेवके खं रूपं सम्पादयति । हृयागतेन मावरूपेणास्माकं देहादिकमेवं सम्पादितमिति तद्रप एव भगवान्सेव्यते । वहिरस्मद्रमणार्थ प्रकटो भवलित्येतदर्थ नायिकामावत्वेन स्त्रीत्वमुच्यते । नैतावता काचिन्यूनता सगुणवं वे तदाशङ्कानिरासायैव गुणातीत इत्युक्तम् । ययान्धिजामृतदायकं तद्रपम्, खीयलोभामृतदायकमिदमिति ज्ञेयम् । एतेन 'दिव्यं ददामि ते चक्षु'रिति वाक्याद्भगवदीय- चक्षुपैव यथा मगवान् दृश्यः, तथा स्त्रीत्वेनापि तादृशेनैव भगवान् भोग्य इति ज्ञापितम् । अत्रैवाने चित्तदोषस्य गतत्वादिति । भ्रमजनको हि दोप इत्युच्यते । एतासां तु पूर्वमपि केवलं मगवदीयत्वाद्रताचरणहेतुभूतसंशयहेतुद्वितीयकोटिस्फूर्तिस्तपैवेति ज्ञायते । कृष्णचेतस्त्वे भगवत्पतित्वनिश्चयेनेतरकोटिस्फूतिरपि गतेत्येतदभिसन्धायेद- मुक्तम् । दोपत्वमत्रानिश्चयसैव । तत्र च ताक्नेहो हेतुः । ताक्स्वभावत्वात्लेहस । अग्रे स्नेहसत्त्वेपि कृष्णचेतस्त्वहेतुकतत्प्रतियोग्युत्पत्त्या तन्नाश एवेति सर्व सुस्थम् । सार्वदिकत्वेपि पुनः कृष्णचेतस्त्वोक्त्या कश्चन विशेषो वाच्यः । तानन्तरमेवोक्तत्वेन तरफलत्वमेव विशेप इत्याशयेन फलत्वमुक्तम् । अग्रे पुनः साधनोक्त्या चावान्तरफलत- मिति विवेकः । तेन पूर्वस्माद्वैलक्षण्यं प्राप्यते । तथा ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। भूयानन्दसुत इत्पन्न । फलवांचकत्वादिसारभ्य कृतमित्यन्तम् । अनायं भावः । पूर्व माससमाप्यव्रतोपसंहारस्य कृतत्वात्युनः पूजापूज्यनाम- भेदमिन्नमघकालभेदानां कथनाद्धृतवता इति प्रभुवास्याचेदं व्रतान्तर- मिति गम्यते । अपिच । भगवत्पतिलमात्रार्थत्वाद्रतस्य कृष्णचेतस्त्वेन चान्तस्तन्निश्चयेन भगवदेकसाध्यत्वज्ञानाच तदर्थ तत्करणासंभवः । किन्वतःपरं पहिरपि तथात्वमेवा- पेक्षितम् । तत्र च तादृक्कालस्यैव निमित्तत्वमिति तदभिमानिदेवता चेयमेवेति तथावे- नैतस्या एवात्र पूजोच्यते । अत एव मगवतैव तस्याश्चतुर्दशनामस्विदं नामोक्तम् । मत्रेपि पहिः प्रकटतया पतित्वभवनमेव प्रार्य्यम्, अन्यथान्तस्तन्निश्चयसत्त्वेन तत्रार्थनानुपपन्ना सात् । अत एव न पूजाङ्गलमस्य, भिन्नविषयकत्वात् । अपरञ्च, पूर्वमन्यप्रार्थना हि कृता । तथा च तन्निर्बन्धेन तथाले खतोऽतथाले नीरसत्वं स्यादित्येवं प्रार्थना । अत एव न पृथग्मगवतः पूजा कृता । पतित्वेन भावनात् । न चैवं पूर्वमवस्याप्रयोजकत्वेन मन्त्र- त्वानुपपत्तिः । भावक्रमस्य तथात्वेनोत्तरभावप्रयोजकत्वात् । अत एव बतफलत्वेन कृष्णचेतस्त्वमुक्तम् । एतच्च यथा तथोपपादितम् । अस्मिन्मत्रेर्थमावनैव मुख्या, न तु उपोपि । अतः स नोक्तः । खेप्टप्रकारेण प्रियमावनमेवात्र पूजारूपम् । इदमेव भगवता 'मदर्चना दित्यनेनोक्तमिति दिक् । किश्च, भगवानेव वा गुणातीत इति पक्षे तु सर्वमवदातम् । अस्मिन्पक्षे उभयोरक्येप्युत्तरस्या गुणविशिष्टत्वेन पूर्वस्याः सकाशाद्भेदः सिध्यति । तेन बतभेदोपि तथा । न चाचार्योक्तावान्तरफलत्वपरमफलत्वानुपपत्तिः, एक- कार्यत्व एव तत्सम्भवादिति वाच्यम् । स्वामिन्युद्देश्यलेन फलस्य परमत्वस्य तन्नान्तरीयक- फलत्वेनेतरत्वस्य च विवक्षितत्वात् । एवं सत्येककर्मसाध्यत्वमप्रयोजकमिति ज्ञेयम् । अत एव पुरुषमेदेनावान्तरफलस्यैव परमफलत्वमपि भवति । अत एव ज्ञानमार्गीयमोक्षेच्छो- योगेन दोपनिवर्तन, ज्ञानेन च मोक्षसम्पादनं सङ्गच्छते । अत्रैवाग्रे वयस्यैरागत इत्यस्य विवरणे । एते हि यालका इत्यारभ्य तदो- गार्थ चेत्यन्तम् । अत्रेदं ज्ञेयम् । भगवान्सृष्टिं कुर्वन् काँश्चन जीवान् १०.१९.८. पुंप्रकृतिकान् कॉश्चन स्त्रीप्रकृतिकानसृजत् । शरीरस्यातयात्वेपि तेषां तेषां प्रकृतिस्तथैव भवति । प्रकृतिकास्तु हरि मजन्ते, पुरुषांशप्रवेशात् । नेतरे, केवल- प्रकृत्यंशवत्त्वात् । अत एव भगवद्भजनविधाने 'को नु राजनिन्द्रियवा' नित्यादी सर्वत्र पुलिङ्गेनवाधिकार्युक्तः । अन्यया श्रीणां हरिभजनमकर्तव्यं स्यात् , अविहितलात् । तेन शरीरगतपुंस्त्वस्त्रीले अविवक्षदुक्तरुपमेव विवक्षन्छास्त्रं भजनं विधत्त इति मन्तव्यम् । तथा च जीवेष्वपि पुंस्त्वस्त्रीत्वे स्त इति ज्ञायते । एवं सति पूर्वोतर्पयोपि पुंस्त्ववन्तः स्थिताः । ते चायन्तं प्रिया इति तत्सम्बन्धि सर्व प्रियमिति महानुग्रहेण तद्धर्माणा- मप्यगीकाराच तत्सम्पन्धि यत् किमित् तद्वैययं न युक्तमिति तदीयपुंस्त्वाख्यं धर्म- ·श्रीटिप्पणी। . मप्येनासु स्थापयितुं तत्र तत्रावतारितवान् । इदमेवाधिदैविकत्वम् । अत एवपित्वदशाया- मुक्तं वचनं सत्यं कृतमित्येते जानन्तीति तान् साक्षित्वेन वक्ष्यति । 'तदिमे विदुरिति । नीप्रेक्षणादौ सति विकारवत्वं सहजस्तदोपः, तस्मिन्सत्यपराधः स्यात् , तेन चानर्थ- सम्बन्धः स्यादिति क्षारेण मलनिवृत्तिवदतिक्रूरायां स्त्रियां पूतनायां प्रथम सम्बन्धं कारितवान् । एतेषां महापुरुषत्वेपि तदा साप्ययं मगवानयं वा मगवानिति भाववतीति तानन्तर्निनाय । अत एव तदन्तःस्थितावपि नासुरभावप्रवेशः । तथा सति तत्सम्बन्धज- क्लेशेन तपसेव तदोपनिवृत्तौ स्वकृते च तेषां मक्षणमिति स्वानन्ददानाय तत्प्राणैः सह तानप्यानीतवान् खस्मिन् । कुमारीपूक्तरीत्या प्रसादरुपायाः शक्तेर्भगवतो वा प्रवेशेन तादग्भोगयोग्यता परं सम्पादिता, सहजं पुरुषत्वं त्वेतासु स्थापितमेव । अन्यथा 'यत्रा- प्यतिशयो दृष्यः स स्वार्थानतिलचना'दिति न्यायेन काममाव एव स्यात्, न तु सर्वात्म- भावः, स्त्रीखमावस्यैव ताशत्वात् । अत एवं प्रौढमावोत्पत्तिः, येन लोकवेदनरपेक्ष्येण भजनम् । भगवतोपि खच्छन्दभोग एताखेतासां च । यद्यपि भगवान् विनैव साधनं सर्व कर्तुं समर्थ इति शक्यं वक्तुं तथापि तत्तद्वस्तुमर्यादास्थापनपूर्वकं मोगे महान् रस इति भगवतैव सर्वरसमोक्त्रा तथा क्रियते । अन्यथा विनापि स्त्रीलं स्वानन्दं दातुं समर्थ इति तथैव कुर्यात् । अत एव वात्स्यायनीयानुसारेणैव रमते । 'भगवानपि रन्तुं मनश्चक्र' इति वक्ष्यते चेति सर्वमवदातम् । अत्रैवाने तासां वासांस्युपादायेत्यय विवरणे । उपादायेत्यारन्यान्यत्र स्थापितमित्यर्थः इत्यन्तम् । अत्रायमाशयः। वस्त्रग्रहणोक्तरादायेसे- तावतैव सम्मवेपि गृहीतस्य ग्रहीतृसामीप्ये अन्यतः प्राप्तेपि सामीप्य- वाच्युपसर्गकथनं तद्विशेपाभिप्रायकमिति मन्तव्यम् । स एव स्वान्तःस्थितेत्यादिना निरू- प्यते । तचिन्त्यते । 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्नित्यादिश्रुतिनिरूपितत्वेन तस्स नैसर्गिकयाधर्म- वाद् चबैस्तदाच्छादनकयनं न युक्तिगम्यम् । मगवता सह व्यवधानासम्भवाच । अत एव तेषु दैत्यप्रवेशोपि तथा । प्रयोजनं चाच्छादनस्य न विद्मः । तदमावार्थ नीपारोह- णोक्तिरपि तथा । तत्र हि स्वयमारूढः । स्वनिष्ठत्वेन स्वद्वारा जगतस्तत्सम्बन्धो वाच्यः । एवं च सति भगवनिष्ठत्वेनैव तत्प्रवेशासम्भवे तदारोहण किमर्थम् । उच्यते । एक हि शास्त्रार्थत्वेन हरि ज्ञाला तन्माहात्म्यं च मजन्ते । तदपि न साक्षात् , किन्तु श्रवणादिधर्मद्वारा । वस्तुतस्तु धर्मानेव मजन्ते, तेन वैदिकास्ते । अन्ये च पुत्लादिधर्मपुरःसरमिति लौकिकधर्मद्वारा । अतस्तदनुरूपमेव फलं तेभ्यो हरिददाति । एता हि धर्मिमात्रे पर्यवसितमतयः, न तु तद्धर्मेष्वपि । न वा धर्मद्वारा । नारदादिवद् १.किच, शरीरमानसम्बन्धेनाप्यामुराणामपि सम्बन्धः स्याद्, नौकाप्रवाहवदप्रयोजकत्येन पूर्व- परसाधनानुसारेण फलं भवतीयत एवोऊं सेवाफलविवृत्तावाप्टरोयं जीव इस्यादिना दिगियधिक चित् । +- ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । यशोदादिवचं । अत एव भगवताग्रे वाच्य मेवं मदर्थोज्झितलोकवेदखाना मिति । अत एव खामाविकलजात्यागोपि । एवं सति 'ये यथा मां प्रपद्यन्त इति वास्यादेतदनुरूपमेव भगवतापि कार्यम् , सर्वमर्यादात्यागपूर्वकमेतद्भजनमिति । भगवतापि स्वस्वरूपमर्यादाप्येतदयं त्यक्ता । अत एव 'आत्मारामोपी'ति वक्ष्यते । 'साधवो हृदयं मह्यमित्यत्र 'मदन्यत्ते न जानन्ति नाह तेभ्यो मनागपी'त्यपि भगवतोक्तम् । अन्यथा अकुण्ठितज्ञानशक्तस्तदन्याज्ञानकथन- मनुपपन्नं स्यात् । एपा हि पुष्टिलीला । अत्र . मयीदामार्गवैपरीत्यं न दोपाय, किन्तु गुणाय । मार्गस्यैव तथात्वात् । एवञ्च सत्सेतावद्दर्शनं खातिरिक्तस्य यथा न भवति तथा- च्छादनं कृतमिति युध्यख। 'नाहं तेम्य' इति वाक्यायथा ज्ञानं नान्यविषयकम् , तथा खरूपमप्येतदर्य प्रकटीभूतमेतदितरासम्बद्धमिति भगवता सह व्यवधानमपि सम्भाव्यते । अलौकिकथायमों वचनवलेन भक्तिभावितान्तर्हृदयेन चावगन्तव्यः । अतो न व्याप- कत्वेन तदसम्भवः शङ्कनीयः । अन्यथा 'हृदिसं कुरु केशवम् ।' 'विसृजति हृदयं न यस्पे'त्यादिकमनुपपन्नं स्यात् । श्रुतिरपि 'तरे तद्वन्तिक' इत्येतदमिप्रायिकैव । धर्मि- ग्राहकमानसिद्धं वस्त्वेव तथेति नानुपपत्तिः काचित् । यत्तु 'नीपारोहणानुपपत्ति'रिति तम्रोच्यते । भगवान् हि लीलां कुर्वन् शास्त्रार्थमपि योधयति । एतद्भाक्वतामेव साक्षा- सुरुषोत्तमसम्बन्धः, अन्येषां दूरतरः । तेष्वासुरधर्मग्रवेशश्चावश्यकः । स च भगवदधिष्ठि- तैष्णवैस्तदुक्तधर्मः श्रवणादिमिश्च शीघ्रं निरस्य इति ज्ञापनार्थत्वमाच्छादनारोहणयोरि- येतत्तात्पर्यकोयं अन्य इति नोक्तानुपपत्तिः । ननु सेवकेषु सत्सु स्वयमीवरः कुतो वस्त्राणि जगृहे । अगृहीत्वैव तन्निकट एव वा कथं नाकारितवांस्तत्राह तासामावरणमिति । न ह्यत्र वसनग्रहणमुच्यते । किन्वेतासां साक्षाद्भगवत्सम्बन्धेन्तरायस्स हरणम् , तच नान्य- शम्यमिति वनव्याजेन तदृत्लान्यत्र पूर्वोक्ते स्थापितमित्यर्थः । मगनकृतिलौकिकवत् प्रतीयते, परं वस्तुतस्त्वलौकिकी । तत्त्वेन मानं च भगवद्दशैव भवति, नान्ययेति भावः । एतदने हसद्भिः प्रहसन्यालैरित्यत्र । तेपामपि मायाधिदैविकीत्यादि । यदि पालान् स्वसम्बन्धित्वेन जानीयुस्तदा पुरुषान्तरत्वज्ञानामावेन तद्दष्टि- १०.१९.९. पातेपि मयामावनानामावात् प्रयमाकारण एवागच्छेयुः । ते च तया न ज्ञापयन्त्यन्यथा च ज्ञापयन्तीति तत्कापट्यं माया । तया च पुरुपान्तरत्वज्ञानेन खस्स चानन्यत्वेन तन्क्ष्या नागता इति । एतेपामाधिदैविकत्वेन भगतदिच्छानुसारित्वेन च तत्राधिदैविकत्वम् । प्रभोरिन्छा तु रसपिशेपार्य परीक्षासम्पत्यर्थ चेति । अस्मदीयः काम इति । लोके हि क्रियाफलस्य स्वसामानाधिकरण्यवैयधिकरण्यविवक्षयैव गतिक्रियाया- मागमनगमनशन्दी प्रयुज्यते वना, तया चागत्सेत्सेनापतैव खनिकटदेशप्राप्तावनेतिपदं किमर्थम् । न चामिमुख्यम्यैवार्थत्वेन.देशविशेषाकांक्षापूरकत्वेनारपदं सार्यकमिति वाच्यम् । 'संवं वासः प्रद्यतामिति वास्यादागमनस तदर्थवादन्यत्र स्थितौ ग्रहणामम्मवात ·७२ श्रीटिप्पणी। -- प . तत एव तद्योग्यतत्प्राप्तेः । दण्डेन घटं कुर्वित्यत्र दायस्येव । अपरध । आभिमुख्यपदार्थोपि विचारणीयः । न च सांमुख्यमानं सः । सम्मुखं स्थित्वा पश्चाद्गच्छत्यप्यागच्छतीति प्रयोगापत्तेः । किन्तु वक्तृनिकटदेशसंयोगफलकक्रियाजनकप्रयत्नः सः । इतोपि नात्रपदं सार्थकम् । न च तत्रागत इतिश्योगान तथेति वाच्यम् । तत्र प्रयोगद्वयमपि लोके दृश्यते । उक्तरूपाभिप्रायवतस्तु नियमत आइप्रयोगो दृश्यत इत्याडोत्र शक्तिः । तत्रागत इत्यादौ तु वक्ष्यमाणदेशसामीप्यत्वेन तत्र खस्थितिमिव मन्यमानस्यौपचारिकः प्रयोग इति त्वया- प्युररीकर्तव्यमिति चेत् । उच्यते । एतावत्पर्यन्तं भावनयैवैताः सर्व कृतवत्सः, न तु साक्षाद्भगवत्रा कट्येन । तच साक्षादप्राप्तावेवोचितम् , न तु प्राप्तावपि, एतदतुल्यत्वात् । जातेपि प्राकट्ये पूर्वोक्तस्थिति।चितेति भावितं तत्कार्यं च त्यक्ला अत्र प्रकटे मय्यागत्य वासः प्रगृह्यतामित्यर्थः । किञ्च, एतावत्कालपर्यन्तं भावनयैव कामपूर्तिरासीत्। स च न मुख्यः कामः । किन्तु तदाभासः । अतो मुख्य काममेव ददामि वासोरूपेण लोके परिदृश्यमानं परं वस्तुतस्तु मदीयकामरूपमिति.सामानाधिकरण्यमुक्तं कामं वास इति । अत एवाग्रे न भावनामात्रेण कामपूर्तिः साक्षात्सम्बन्धं विना । एतदेवाभिसन्धायोक्तमाचायरस्म- दीयः कामः इत्यादि । तत्र भावनायां मुख्यः कामभावो न भवतीत्यर्थः । अन्य- थेति । ईश्वरत्वेन तन्निमित्तकवलाभावस्याभावे रसमर्यादाभङ्गः स्यादित्यर्थः । दत्तस्यादानं ग्रहणम् । तत्र प्रियस्य रसवशात् स्वाधीनत्वे सति तदीयस्यादत्तस्यापि रसाधिक्येन घलाद्वा- ससो ग्रहणं प्रकपः प्रशब्देन ध्वन्यत इत्यभिप्रायेणाहुः वासोपीत्यादि । अत्र खं मदीयं खं स्वकीयं यथा भवति तथा प्रगृह्यतामित्यर्थः । एतेन भवतीपु नादेयं किश्चिदस्तीति सूचितम् । सम्योधनेन पूर्व चलरहिता अपि मन्निकटे समागत्योक्तरूपवलवत्यो भवत्यो भव- न्त्वित्सप्यर्थः सूचितः । वाच्येर्थे वाससामेतदीयत्वस्यानुक्तिसिद्धत्वेन तदुक्तिवैयर्थ्यमाशंक्येत, तदपनोदनाय तद्धनितमर्थ पक्षान्तरत्वेनाहुः अस्मदीयाभिरित्यादिना । अधुना घेता वस्त्रवत्कामभावमपि सक्त्वा विहरन्ति, मुदेतिपदाद्भावनयैव पूर्णमनोरथा इति ज्ञापनात् । तथा च सम्बोधनेन खातत्र्याभावात् खानधीनत्वेन स्वकीयत्वं ध्वन्यते, तेन ग्रहणे- धिकार उक्तो भवति, खपदाम्यां च पूर्वसिद्धं स्वत्वमन्यत इति ऋपित्यदशायां ' प्रार्थनाहेतुर्यः कामः पूर्वः इहैव वा पूर्वकालीनो यः स ध्वन्यते । एतदेवोक्तमस्मदी- याभिरेव पूर्वपरिग्रहः कर्तव्यः इत्यनेन । पूर्वपरिग्रहस्त्यक्तार्थपरिग्रह इत्यर्थः । अन्यथेति । अस्मामित्रतयलेनैतावत्साधितम् । तेनैव अन्यदपि सापयिष्यत इति माघे सति मगवदधीनखामावेनोक्तरूपाधिकाराभावात् कर्मफलस्यात्यत्वेन तथाफलत्वेन दत्तपत्र- परिग्रहोऽनिष्टः स्यात् । सर्वमावग्रपत्यैकलम्यो रसो हीएः । तदितरोऽनिष्टः स स्यादित्यर्थः । एतेन पूर्व खं स्वकीयमेवाधुना त्यागात् पुनः खं यथा भवति तथा गृह्यतामित्यप्यों ·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। मूलस्य धन्यते । पूर्ववत् प्रचुरमावयुक्ता भवन्विति भावः । भगवतो हि स एवेष्टः । अन्यथा रसाभासः स्यात् । एतदेवान्यथानिष्टः स्यादित्यनेनोच्यते । अथवा । वीप्सया नायिकाभेदेन यादृश्या यादृशो भावस्तादृशी तादृशमेव तं गृह्णातु, न विजातीयमित्यर्थों ज्ञाप्यते । विजातीयग्रहणे रसपोपो न स्यात् । एतदेवोक्तमन्यथेलादिना । उच्छलिते रसे त्वन्या व्यवस्थेति न काचिदनुपपत्तिः । तदर्थमवैतत्करणं यतः । यद्वा । त्यागात्याग- निर्णयरूपत्वादेतत्प्रकरणस्य तन्निर्णयोप्यनेन ध्वन्यत इत्याहुः अस्मदीयाभिरित्यादि । अत्रायमाशयः । अधुनैतासां भाव्यवस्थान्तरस्फूतौ हि खत्वानुसन्धानपूर्वकं वसनस्थापन तीरे स्यात् , किन्तु रसभरवशेनेयमेवावस्था मे सार्वदिकी कदाचित् तदपेक्षायां प्रियस्यो- त्तरीयमेव ग्रहीष्य इति प्रत्येकं भावोत्पत्तेर्वसनानां साग एव कृतः, न तु स्थापनमात्रम् । एवं सति त्यक्तार्थपरिग्रहत्वेन तद्रहणं न युक्तं स्यादिति । तनिषेधकवाक्यस्य मर्यादा- मागीयपरत्वात् धर्मिपराणां वचनानधीनत्वेन केवलं तदधीनत्वात् तद्दत्तस्य सक्तस्यापि ग्रहणं युक्तमेवेति । अन्यथा मर्यादामागीयत्वमित्यर्थः । किञ्च, केवलवस्त्राणां त्यागोभूत्। भगवांस्त्वना स्वकीयकामरूपाणि तानि ददातीति त्यक्तार्थतापि नाच । आचार्यस्तु लोक- दृष्टिमपेक्ष्य समाहितम् , त्यागनिर्णयकथनार्थ च । वा, पूर्वपरिग्रह इत्यत्र नमश्लेपो वा कार्यः । यद्वा । पूर्वपदेन पूर्वः पुंस्त्वाख्यो धर्म उच्यते । तदभावे सर्वमावप्रपत्तिनै स्यादि- त्युक्तम् । तेन पूर्व दण्डकारण्ये पुरुषा एव गोकुले समागत्य स्त्रियो जाता इति पूर्वसम्बन्धं खस्य स्मारयन्नत्रागत्याबला इत्यनेन सम्बोध्य कर्तव्यमाह । सः तच्छब्दस्य पूर्वपरामर्शि- त्वेन पूर्वः पुंस्त्वाख्यो धर्मः प्रगृह्यतामिति । अत्र स्वशब्दस्याव्ययरूपस्य कथनात् तद्वि- शेपणत्वम् । ध्वनितेर्थे लिङ्गादेरविवक्षितत्वेनापि तथा । क्रियाविशेषणं वा । सर्वभावा- पन्नाभ्य एव खानन्दं भृङ्गाररसरीत्यैव दास्यति । स च मानखण्डितादिभावैरेव पूर्णो भवति । सर्वात्ममावस्फूतौ च न तत्सम्भव इति कदाचित् तत्सम्भवः कदाचिन्नेति वि- कल्पेन गृह्यतामित्याह वाशब्देन । निसर्गालोपश्छान्दस इति मूले ध्वनितोों ज्ञेयः । मानयं भो कृथा इति श्लोकस्य विवरणे उक्ता राजसादयो ये गुणास्ते स्वा- मिनीमावानामन्योन्यं वैजात्यं ज्ञापयितुं दृष्टान्तरीत्या, नतु प्राकृततद्वत्त्वा- १०.१९.१५. भिप्रायेण । अथवा 'न तदस्ति पृथिव्यां वा' इति वाक्याद्गुणरहितं वस्तु त्रिलोक्यां न सम्भवतीति ग्रहिलवादिनं प्रत्युच्यते । अौते भावा एव तपाः, न तु प्राकृता अत्र सन्तीति । एतेनात्र प्रकृतिरपि मिन्नैवेति ज्ञाप्यते । सा च स्थायिमावरूपैवेति ज्ञेयम् । अत एव भगवता पृथिव्यादय उक्ताः, न तु सामान्यतः । लीलाया अलौकिकले. नाजन्यत्वेन च पृथिव्यादिमध्यपातित्वाभावाद्ब्रह्मवत् । एतद्विद्वन्मण्डने प्रपञ्चितमस्मामिः । १ वास इति पदे वा इति स इति पदच्छेदेन व्याख्यान झेयम् । १.टि.

·श्रीटिप्पणी। अत्रैव ततो जलाशयादित्यत्र । मूले तत इत्यानन्तर्यमात्रमुक्तम् । न तु श्रुत्वेत्यादिज्ञानवाचकम् । तत उक्तं चाक्यार्थापरिज्ञानपीति । स चे- श्वरवाक्यमेव कर्तव्यमित्यादिनोक्तः । ईश्वरवाक्येनेत्यादि । मानयं भो कृथा इति श्लोकविवरणे ये राजसराजसादयो गुणा उक्तास्तद्भाववशात् तादृशव- चनान्येवोक्तवत्यो, न त्वागताः, तदा प्रभुणा दासीत्वादेवागन्तव्यमित्यनुस्त्वा, यदीत्युक्तं यत्, तेनानागमने दासीलमपि न सेत्सतीति ज्ञापितम् । तच्चानिष्टमिति भयरस उत्पन्नः । सर्वान् भावास्तिरोहितानकरोदितीश्वरवाक्येन तेषां तिरोभावे सर्वासामेकरूपत्वेनैकेनैव रूपेण सवी आगता इत्यर्थः । नन्वत्यन्ततामस्य इति । परपुरुपत्वादात्मानं वालेभ्यो न दर्श- यिष्यामो, भगवदुक्ता अपीत्याग्रहस्तमश्शब्देनोच्यते । वालेषु खधर्मत्वेन पुरुषान्तरत्वा- मावेपि तथालेनाज्ञानात् । एव सति भगवद्वाक्यादागमनं न सम्भाव्यत इति कथमागता इत्यर्थः । एतत्समाधानेऽयमाशयः । खनिकटे समानेयाः, सर्वधा परीक्षार्थ बालकवरूपं च न जापनीयम् । एवं सति तदुभयसम्पत्त्यर्थं लीलोपयोग्याधिदैविकः कालो मुख्यः सेवकः स्वधर्म शीतमन्तयहिश्चाविश्वकार जलान्तःस्थिती वाधकम् । अत एवेतः पूर्व जलविहारेपि न शीतमभूत् । तेन तत्र खातुमशक्ताः कर्शनोक्त्या पूर्वोक्ताग्रहस्यापि तिरो- धानादागता इति । एतदेवोक्तं स्वभावाधीना एवेत्यनेन । नन्वेव कालाधीनत्वं स्यान्न मगवदधीनत्वमिति चेत् । स्यादेवं यद्याज्ञया नागतं स्यात् । नत्वेवम् । पूर्व स्वोक्तयोः पश्चाद्भगवदनूदितयोर्दास्सोक्तकारित्वयोः सिद्ध्यर्थमेवागमनात् , यतो भगवता तथैवोक्तम् , यदिपदेनाधुनानागमने पूर्वोक्तं यमपि न सेत्स्यतीति ज्ञापनात् । अतोग्रेपि भगवदुक्तकरण सम्पद्यतामिति मत्वा यत्रागमनं तत्रतत्सामयिकोक्तकरणं सतःसिद्धमिति बुध्यस्व । शीतोक्तिरक्ताग्रहदायज्ञापनायेति ज्ञेयम् । एवंमूता अपि पूर्व न निर्गता इति । ततः एवंभूतोक्त्यनन्तरं त्वागता एवेत्यर्थः । यदीति पदं श्रुत्वा खाग्रहविपरीते प्रियाग्रह जात्वा खेप्टप्रतिबन्धं च ज्ञात्वा तथा चक्रुः । तत्रापि स्वप्रधानाङ्गमाच्छायेति निगूढाशयः । तेन कञ्चन खाग्रहमत्यक्त्वैवागता इति स्वभावाधीना एवेत्युक्तमाचार्यः । भगवदन- भिमतकरणे कालधर्मा थाधन्त इत्यपि ज्ञापनाय शीतोक्तिशैंया । सम्भवदुक्तिकः पूर्वमस्मा- मिरुक्त आशय इति सर्वमवदातम् । ज्ञानदृष्टिः सर्वन न व्यासेत्यादि । अत्रेदं नेयम् । भगवत एतत्सर्वाङ्गदिदृक्षातिप्रचुरेति तत्प्रतिपाते रोपोऽभवदिति तदापवर्णनं कृतमतस्त्याज्या इत्यनेन । मध्ये प्रसादितत्वोक्त्यायमर्थों लम्यते । यत्र पाण्यन्तरायमपि न सहते, तत्र यत्राणि कयं ददातीतिशाऽभावाय वृक्षस्कन्धनिधानतात्पर्यमाहुः तासामा- परणानीयादि । अपायमाशयः । पूर्व मगवदन्तरायवेनान्यत्र स्थापितमित्युक्तम् । अतः परं यथा वैष्णरसहो मगायापफस्त थैतनाणामपति वृक्षस्कन्धे निधानेन तादृग्धर्मयुक्तान कुवेत्यर्थः । तेषां परार्यता भगवतैवानुपदं वक्ष्यने यत इति मावः । एतेषां तमापकत्वं ·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। ७५ रसोदोधकत्वेन । तेन ताइक्संस्थानविशेषकृतिरपि लक्ष्यते । तदानी प्रीतियुक्तत्वे विशेष- हेलपेक्षायां तमाहुः तासां निदानं श्रुत्वेति । वयस्यसहित सयि सति वास्यादनाग- मनमागमनं वा साध्वसाधु वेति वयं न विद्मः । केनलं त्वदीयाश्च वयम् , अतः किं कृते किं मनुते मवानिति शडितहृदयासु यथोचिता रक्षा त्वयैव कार्येयादिरूपं श्रुत्वानन्यत्व ज्ञात्वा तथा जात इत्यर्थः । यद्वा । निदानं निज स्वरूपमित्यर्थः । तथाच पमिनीनां नीवीपु पद्म- गन्धो भवतीति यदा वृक्षस्कन्धे पिविच्य स्थापितास्तास्तदा मधुपकुलाकुलतया तदीयझ- इतिश्रवणमेव निदानश्रवणम्, तेन खानुरूपनायिकोत्तमत्वज्ञानेन रसभावोदोधात्तासु प्रीतोऽभवदित्यर्थः । यद्धाञ्जलिमित्यत्र । क्रियाशक्तिर्बाह इत्यर्थः । नियामूलस्थापीति । वाहुमूलस्यापीत्यर्थः । वस्त्रदाने लोके वेदे च मुक्तरेव परमफलत्वप्रसिद्धि- रिति तस्या भक्तिमार्गेऽल्पत्व प्रकटीकर्तुमाहुः ननु तर्हि मुक्तिमेव दयादित्यादि । सर्वदुःसाभावरूपत्वेन मुक्तरुक्तरूपफरुणत्वस्य तदैवोपपत्तेरिति भावः । एतददाने हेतुत्वेन विशेषणव्याख्यानेन येषु नाय तोपस्तेभ्य एव मुक्तिदानम् , न लेव- मूतेष्वपीति भावः सूचितः । तथा च तदल्पत्वं स्पष्टमेव । दृढं प्रलब्धा इत्यत्र । लौकिकदृष्ट्वभावस्याविचार्यत्वे याधकमाहुः अन्यथेति । असूयाहेतुत्वेन लोके ये धर्माः प्रसिद्धास्तेष्वनुभूयमानेष्वपि तदसम्भवश्चेत्, १०-१९.२२. तदा सिद्धमलौकिकलं मावस्येति तात्पर्येण मूले ते निरूपिताः । न च स्ले- हमात्रमेतेनोक्तमिति वाच्यम् । तद्वतीनामपि खण्डिताकलहान्तरितादीनामसूयासम्भवात् । ईश्वरेऽस्यानिष्टहेतुरिति शास्त्रज्ञानवतां स्नेहरहितानामपि तदसम्भवाच । न चखण्डितादीनां सगाभागात्तथालमत एवानाप्यन्ते विशेपण तथेति वाच्यम् । यदा प्रलम्भनादिस्तदा वक्ष्यमाणसङ्गाभावात् तत्सम्भवात् खण्डितादीनां प्रियं प्रत्येव तथोक्तेः सङ्गामावाभावश्च । न च पूर्वकालीनः स तथा । उत्तरेण सङ्गेन तद्वाधात् । न च पूर्वकालाधिकरणकसना- मावस्तदाप्यस्ति, तस्यात्यन्ताभावरूपत्वाद्विशिष्टाप्रसिद्धावपि खण्डशः प्रसिद्धेरिति वाच्यम् । उत्तरकालीनातिरिक्तस्य सङ्गस्य प्रतियोगित्वे मानाभावात् गौरवाचात्यन्ताभावत्वाभा- वात् । नचैतेन दोपमानामाव उपलक्ष्यते एताखिति वाच्यम् । दोपाणा हि मूलममि- मानस्तदभावश्चाञ्जलिवन्धपर्यन्ताज्ञाकरणेनैवोक्त इति पुनस्तदुक्तिवैयर्थ्यापत्तेः । तदेत- हुक्त सर्वथा निरभिमानानामित्यनेन । एव च सति सङ्गे सत्यपि लौकिकरीत्या मावे सत्यसूया भवतीति तदभावोक्त्या लौकिकदृष्ट्याभाव एवोक्तो मवति । स च न रूक्षः, किन्तु महारस इति ज्ञापनाय प्रत्येकविशेषणनिर्धारणीयार्थानाहुर्भगवद्वचने चेत्यादिना । एतासामेतादृशो विशुद्धभावो येन वसनद्वारापि सम्बन्धं साक्षादिवान्वमवन्निति मूले प्रियसङ्गनिर्वता इत्यनेनोक्त तदभावहेतुभूतेन । अन्यथा हेतुत्वेनोक्तदृढप्रलम्भाचव्यवहि- तोत्तरक्षणेऽस्योत्पत्ती प्रतिनन्धकामावादुक्तानुपपचिरिति भावः।

·श्रीटिप्पणी। परिधायेयस्य विवरणे । रसाकरा जाता इति । रसः शृङ्गाररसः, स हि ख- योग्येष्वेवाङ्गेषु प्रकटीभवतीति स्वशास्त्रे सिद्ध इत्यङ्गानामताइक्वे रसाश्र- १०-१९-२३. यत्वमपि न स्यादिति तादृशवमत्र जातमिति ज्ञापनायैव धनुःकवचादिस- म्पन्नाः रणार्थं सन्निता वीरा इव प्रेष्ठसड्नमसजिता जाता इत्युक्तमित्यर्थः । वाससां काम- रूपत्वात् तदनन्तरं तथात्वमुक्तम् । ननु कुमारीणां तदैवोक्तरूपत्वमनुपपन्नमित्याशप विपक्षे याधकमाहुः अन्यथेति । तादृग्वयोगादिसम्पत्यभावे कामशास्त्रोक्तनखदन्तता- डनादिव्यापारोबोधनीयरसानामाश्रयाभावः स्यादित्यर्थः । तथाच मूलोक्तसङ्गमपदार्थया- धनसन इति भावः । उक्ताभावेपि यथाकथञ्चित्सझमे पूर्णरसाभावेन क्षीणरसत्यं वा स्या- दित्यर्थः । पूर्व दारिकावकुमारीत्वोत्याधुना च रसाकरत्वनिरूपणेन भगवानेव गुणातीत इत्यादिनोक्तभगवत्स्वरूपात्मिकैवासां देहेन्द्रियान्तःकरणादिरूपा सामग्रीति ज्ञाप्यते । कालकमं विनैव तदैव तथात्वादिति । लज्जायितेक्षणा इत्यत्र । पूर्वखदोपेति । प्रथमाकारणेऽनागमनं दोपः । वस्तु- तस्त्वधुना प्रियप्रकटितरसभरमरितत्वेन तदन्यानुसन्धानमसम्भावितमिति तत्समयोचितभावदृष्टिरेवैपेत्याहुः तदेयं भावदृष्टिरिति । सङ्कल्पो विदित इत्यत्र । भवतीनामित्यस्य विवृतिः सर्वासामेवाज्ञातस्वरू- पाणामिति । स्वरूपतो धर्मतश्चेति द्वेधा वेदनं सम्भवति, इह तु भवतीनां १०-१९-२५. सङ्कल्प इति पदव्यासेन सङ्कल्पस्यैव वेदनम् , न तु स्वरूपस्यापीति ज्ञाप्यते । स्वरूपस्य रसात्मकत्वेनानुभपैकवेद्यत्वादने वेदनं भावि । संप्रति तु सङ्कल्प एव विदित इति रसोक्तिः । 'लोकवत्त लीलाकैवल्य'मिति न्यायाद्रसमर्यादयैव भगवानेतत्स्वरूपानुभव करिष्यतीत्याशयेनैवमुक्तम् । मयानुमोदित इत्यत्र । अनेन कार्याधीनत्वादित्यादि । असावितिपदेनो- तोऽर्थः कार्यपदेनोच्यते । फलं च भगवद्रमणम् । तचैतन्निवेदितदेहेन्द्रियादिभोगरूपमेव । तथोक्तकार्यमध्यपाति । कार्य पैतत्कर्तृकल्वेनैतदधीनमिति तथा । असाविति पदोक्तपूजाया भगवति विविधरसमावजनकत्वेन तत्पूर्वकस्मितविलासेक्षणादिमिरेतद्भावः पूर्यते, नान्यथेति परस्परं मोग एवाद्भुतः सम्पयते । इदं चोक्तपूजामध्यपाति । पूज्यकर्तृकनिवेदितभोगस्य पूजामध्यपातिल्यात् । एतस्या एव रसमर्यादाक्रमेण पुष्टाया अग्रिमफलसाधकत्वमिति मुक्तं गोपिकाधीनमेव फलमिति । अत एवाधुना न रमणम् । तेन कृष्णचेतस्त्वेन मानसनिश्चये सत्यपि 'यदि मे दास्य' इति वचनेन 'यूयं निवस्त्रा' इत्यादिवचनेन च अनितो यः फळे संशयः सोपि निवारित इत्यर्थः । अव यातायला इत्यस विवरणे । यधा भूमिरित्यादि । अस्स कामस कार मान्तरानुसादकत्वेन दृष्टान्तीकृता पाना इति तब्यनितोऽर्थोऽयोन्यते । ते हि पूर्वावस्थायां भूमाउप्ता अहरोसादकाः । तत्र न हि विजातीयारानु- १०.१९.२७.

·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। पत्यर्थ रक्षार्थ भूरन्यत्र नीयते, किन्तु तदुत्पादका मौमा दोपा एव निरस्यन्ते । प्रकृते तु भगवानस्मानतःपरं यत्र कुत्रापि स्वसङ्ग एव नयस्विति स्वामिनीनां हृदयम् । तचा- धुना रसपोपाय लौकिकविरोधाद्रसामाससम्भवाच न कर्तव्यमत इयमाक्षेति । यद्वा । भौमा एव भूसम्बन्धिनो हलादय एव परं भूसमीपं नीयन्त इत्यर्थः । तेन यथासम्मवं मवतीरुद्दिश्य सन्ध्यादिष्वहमेव व्रजमागमिष्य इति भावः । मयमा रंस्यथेत्यत्र । रमणसहितास्ता इति । आसां क्षपाणामेतन्मात्रभोगार्थ- मेवाविर्भावादेतज्ज्ञापको धर्मविशेषः क्षपासु वर्तत इति तद्दर्शनेन स्वरमणनिश्चयोऽभूदित्या- शयेनेदमुक्तमिति ज्ञेयम् । अत्रैवोपसंहारे तासामर्थभक्तिरिति । अगसङ्गाभावादर्घत्वम् । अत्रैवाग्रिमप्रकरणार्यनिरूपणे । अन्यथा गोपालानामनर्थपर्यवसानं स्या- दिति । अत्राथ गोपैरित्यनेनोक्ता गोपाला उच्यन्ते, न तु पूर्वोक्ताः, वि- १०-१९-२९. नियुक्तत्वात् । गोपपदेनैव च तद्व्यावृत्तिः, तेषु तदभावात् । अत एव मूले तेषु वयसत्तादिकमेवोक्तम्, न तु गोपत्वमपि । स्तोकादयो यदि अजयं वस्तुमात्रं न केवलं भगवदर्थ किन्त्वन्यार्थमपीति जानीयुस्तदा पूर्ववृत्तान्तं श्रुत्वा प्रभौ दोपारोपं कुर्युः । स एव चानर्थरूपः । यदि तदर्थमेव सर्वमिति जानीयुस्तदोक्तवैपरीत्यमित्यर्थः । अत्रैव वृन्दावनागतो दूरमित्यस विवरणे । वृन्दावनस्य स्त्रीमाधान्या- दित्यादि । अत्रोपक्रान्तत्वात् परार्थताज्ञानमेव ज्ञानपदेनोच्यते । भग- १०-१९-२९. वदीयनजस्त्रीणां तु रसभावभरेणास्मदर्थमेव प्रभुप्राकट्यमिति ज्ञानं दृढम् । अत एव वक्ष्यन्ति च 'व्यक्तं भवान् ब्रजजनार्तिहरोऽभिजात' इति । एवं सति तद्वने तद्वि- परीतज्ञानं न सम्भवतीत्यर्थः । भगवदतिरिक्ते वस्तुनि तूपेक्षेति तस्मिन् तदर्थत्वाचद- र्थत्वज्ञाने अपि न सम्भवत इति भावः । निदाघार्कातप इत्यत्र ।ब्रजजातापेक्षयेति । भगवदन्तिकागमने निवारकत्वानु- क्षाणां चैतद्रमणानुकूलत्वात्त्यात्वमिति भावः । यद्वा, ब्रजजाता वृक्षा एवा- १०.१९.३०. त्रोच्यन्ते । तेषु लीलाविशेषानुपयोगात्तथात्वम् । पराकान्तजीवनानित्यत्र । परार्थजीवनानियेतावतैव चारितार्थेऽपि यदे- कान्तपदयोः कयनं तत्तात्पर्यमाहुः तदा अन्ते धर्म इत्यादि । जीवनस्य १०-१९.३२. परार्थसाधनत्वेन तत्पूर्वकालीनस्य तस्य तथात्वं वाच्यम् । तथाचोत्तरक्षणे जायमानः परार्थः पूर्वक्षणीयजीवनस्यान्ते भवति । स च न प्रासङ्गिकस्तथा, किन्तूद्देश्य- खेन मुख्यः । एतदर्थमेकपदम् । एतदेवोक्तमन्ते या मतिरित्यादिना । एवं सति परार्थ एवैको मुख्योऽन्ते यस्येति मूलार्थः सम्पद्यते । अस्मिन्नेव पक्षे योजनान्तरमप्याहुः एकान्तत इति । यथोपवासा इत्यादि । एतस्यैव विवरणं विद्यमानमित्यादिना क्रियते । तथाहि । तद्दत्वा स्थितस्स रन्तिदेवस्य तदमावे अन्नाभावे सति ये जाता उपवासा- ·श्रीटिप्पणी । स्ते तस्य मोक्षहेतवो जाता इत्यर्थः । तथा चैतादृशास्त उत्तमा इति भावः । स्वत इति । खत एवान्नाभावे सति न तु दानप्रयुक्त इत्यर्थः । ईशसान्यतोऽन्नप्राप्तिसम्मवेपि खस्सापेक्षासत्त्वेपि तत्पीडाभावाय तद्दत्तान्नाग्रहणेन य उपवासः स मध्यम इत्यर्थः । तदुभ- याभाव इति । स्वतः परतश्चान्नाभावे सत्यनकामनायां सत्यां य उपवासः स तथेत्यर्थः । निहतुश्चेदिति । ईदृशोऽपि चेदनेनोपवासेनास्येष्टं स्वस्य वा करिष्य इति संकल्प न कुर्यात्तदा स उत्तमः । तस्मिन्सति मध्यमः । अग्ने स्पष्टम् । वातवर्पातपहिमानित्यत्र । आयश्चतुर्णामिति । चतुर्णा मध्य आयस्स- याणां सहकारीत्यर्थः । यद्वा । मन्दोऽनिलः स्वसजातीयानेकसहकारेण महत्कार्यमपि करो- तीत्याशयेनेदमुक्तम् । तया च यथाश्रुत एव ग्रन्यो वोद्धव्यः । विमुखा यान्ति नार्थिन इत्यत्र । अग्रेपि धीनां मुखेन प्रविशन्तीत्यादि । अग्रेपि देहत्यागानन्तरमपीत्यर्थः । वीनां पक्षिणां गृध्रादीनां मुखानि मक्ष- १०-१९-३३. णार्थ भवन्ति येषु ते विमुखास्तादृशाः सन्तोन यान्ति । दारुपु ससु देहस्य भस्मीभावात् । विशब्दस्य कालवाचकत्वेपि तथा । वृक्षमात्रभिक्षुकाः परमहंसाः । एतापजन्मेत्यत्र । यदि सर्वतुल्यतेति । ज्ञाने जातेऽप्यज्ञवत्स्वार्थपरता चेत्तदा तथेत्यर्थः । अत्रैव एतावजन्मेत्यस्य विवरणे । यथा पुमान् कुण्डलवान् १०-१९-३५. कुण्डली भवति । न हि तत्र कुण्डलातिरिक्तं कुण्डलित्वमस्ति । तस्यैव विशेषणत्वात् । तथात्रापीत्याशयेनाहुः एतावदित्यादि। इति एकोनविंशोध्यायः। १०२००. विंशतितमेऽध्यायेऽध्यायार्थसन्दर्भ । उभयोनिर्णयो यादगित्यादि । उभयोज्ञानकर्मणोः । भगवत्सम्बन्धं विना कर्मापि न सत्त्वशोधकम् । अन्य- था गोपवाक्यैरेव भगवद्भावः स्याद्विप्राणाम् । तथापि कर्मणो वैदिकत्वात् तस्य च भगवत्येव तात्पर्यवत्वात् पर्यवसानं भक्तायेव । तदपि न स्वतः, किन्तु भक्तसङ्गा देव । भक्त्यभावे वैययं च । मक्ताया इति वचनादेकस्याः प्रसङ्गेनान्यासामप्यंगीकारः । तादृशीनामपि सङ्गेन पुंसां भक्तिः। 'गृहन्ति नो न पतय' इतिवाक्यं श्रुत्वा हि तत्समाधान- पूर्वकं प्रभुर्गमनमेवोक्तवान् । सम्पन्नं च तदेव । तेनान्यशेषतया भजनं प्रभुन मनुते । तेन च मगवदन्तराय एव भवति । अतो न पुरुषार्थसिद्धिरिति ज्ञाप्यते । अन्यासामपि स्नेहवत्वे. ऽपि प्रसादविपय एव तद्धेतुत्वेन भक्तत्वोत्याग्न्यभावतो वैलक्षण्यमेतद्भावे ज्ञाप्यते । तय सर्वात्मभावत्वमेवेति ज्ञेयम् । पुष्टिलीलायामहीकार एवान प्रसादः, न तु शीघं मुक्तिः । पूतनादिसाधारण्येन प्रसादविशेपोक्तिरत्र विरुद्धा मवेत् । शरीरस्य मर्यादामायित्वेन तन्नाशपूर्वकं देयं दत्तवानिति हृदयम् । एवंरूपम्तयोनिर्णयोऽप्युच्यत इत्यर्थः । ३ .

·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। ७९ ननु 'नन्वद्धा मयि कुर्वन्तीति 'प्राणबुद्धिमनःस्वात्मेत्यादिनां च स्वस्मिन्सहजप्रि- यत्वोक्त्या स्वेतरेषु प्रीतेरौपाधिकत्वेनापुरुषार्थत्वं स्फुटमेव भगवतोक्तमिति तच्छ्रुत्वापि कथं पल्यो गृहान् गता इत्यत आहुः साक्षाद्भगवतोक्तं हीति । यया ययावत् तात्पर्यज्ञानपूर्वकं पूर्वमेव न भासत इत्यर्थः । गोपद्वारा ब्राह्मणेभ्यो यदुक्तं तत्परम्परोक्तम् । उत्तमाविकाररहितानामिति शेषः । एतच प्रायःश्रुतेतिश्लोकविवरणे स्फुटीभविष्यति । ननु देहत्यागोत्तरावधिकोत्कटमावोऽवश्य पूर्वमप्यन्येपामपि ज्ञातः सम्भवतीति कर्य प्रतिवन्धकरणमुपपद्यत इत्यत आहुः स्त्रिया भाव इति । परः सर्वासां पत्नीनां मावेम्य उत्कृष्टः सर्वात्मभाव इति यावत् । स्त्रियाः उत्तमनायिकाया भावस्तथा । यथापूर्वं न मासत इत्यर्थः । वस्तुन एव तथात्वादिति भावः । यद्वा । तर्हि पत्नीनां परम्परोक्तभानं कथमि- त्यत आहुः स्त्रिया भाव इति । यथा प्रभुवास्यं दुर्योधम् , तथा स्त्रीणां भाव एवोत्कृष्ट इत्यर्थः । तथा च प्रियसम्बन्धिवार्ताश्रवणजनितोत्कटमाबेनैवागताः, न तु वचनतात्पर्य ज्ञावेति भावः । जात्यभिप्रायेणैकवचनमुक्तम् । यद्वा । ननु 'प्रसीद' नितिवाक्यात्प्रसाद- स्तस्यामवश्यं वाच्यः । स च देहत्यागः सद्योमुक्तिर्वेति न वक्तुमुचितम् । एतयोः पूतना- दिसाधारणत्वादन्यस्य स्पष्टतयानुक्तत्वात् तत्कार्यं न किञ्चित्पश्याम इत्यत आहुः स्त्रिया भाव इति । यथा व्रजसीमन्तिनीनां तथास्या अपि भावः परः सर्वोत्कृष्टः सर्वात्मभावरूप इत्यर्थः । तथाच यथैतासु लीलां कृतवानेवमेवास्यामपीति । मर्यादामार्गीयत्वादेहो नाशितः । यदीयमत्रागता स्यान्न निवर्तेतैव । सर्वात्ममाववत्वात् । अतोत्र प्रतिबन्धकं मर्यादादेहं नाशयित्वा नीतवानित्ययमेव प्रसादः । अन्यथा 'ये यया मा' मिति प्रतिज्ञा न सङ्गच्छतेति भावः । यद्वा । नन्वेकस्यामेव प्रसाद को हेतुरत आहुः स्त्रिया इति । परः सर्वासां भावेम्य उत्कृष्टोऽस्या भावोऽतस्तथेत्यर्थः । भक्ताया विप्रभार्याया इत्यस्य विवरणे । ज्ञानं हि ब्रह्मात्मकमित्यारम्य कार्यक्षमं भवतीत्यन्तम् । अत्रायमाशयः । पूर्वाध्याये हि सर्वमत्रत्यं मगवदर्यमिति ज्ञानमुपदिष्टम् । एवं सति स्वविनियोगानहत्वज्ञानेन वस्तु- मात्रे तयाकरणे व्यवहारविरोधेन च लीलाविरोधः स्यात् । अत एव क्षुन्निवारणस्यावश्य- कत्वेन भगवदीयवस्तूपयोगभिया नूतनप्रार्थनम् । अन्यथा फलादिम्य एव तत्सम्भवे प्रार्थन व्यर्थ स्यात् । तेन यदुपयोगकरणे प्रभोरिङ्गितमस्ति तस्य तथाकरणम् । यत्रातयालं, न तत्र तयेति ज्ञानमपेक्षितम् । तत्रापि यदीदं मयैव ग्राह्यं मयैव भोक्तव्यमित्याग्रहः स्यातदेव वाललीलायां रसः स्यात्, अन्यथा शान्तरसमध्यपातित्वेन रसामासः स्यात् । इदं चोपदि- एज्ञाने जाग्रति न सम्भवतीति प्रथमं लोकानुरूपं पर्यवसानतो मगवदामि यज्ञानं तयतो मवति तदिदमन्नमिति तयोक्तवान् । अन्नस्वामिनां पहिर्मुखत्वात् समर्पणकर्मणां च भक्त- त्वादुमयरूपलं तस्येति । अन्नस्य जानपोपकत्वं श्रुतिसिद्धम् । १०-२०-२.

·श्रीटिप्पणी। ८० 'मां ज्ञापयतेत्यत्र । तस्यान्नदोपो निरूपित इति । पूर्व यथेष्टमिति कामपदं १०.२०-२४. व्याख्यातम्, अधुना तस्यान्नविशेषणत्वमभिप्रेत्य तत्तापर्यमुच्यते । दोषः खभोगे ज्ञेयः स कथं निरूपित इत्यत आहुः कामपदादिति । अत्रेदमाकू- तम् । अन्नं हि पुरुषस्वामिकं भवतीति तदनं तैः स्वर्गकामनया यज्ञसंवन्धिदेवतान्तरो- देशेन सङ्कल्पपूर्वकं निष्पादितत्वात् सकाममपि कामप्राचुर्यात् कामरूपमेव जातमिति ज्ञापनाय तथा विशेषणम् । तेन तेपामभक्तत्वं सूचितम् । तथा चान्योद्देशेन कृतमभक्त- संवन्धि खभोगयोग्य न भवतीति दोपोक्तिः । किञ्च, 'मां ज्ञापयत पत्नीभ्यः' इत्युक्त्वा दानसमयेपि 'मह्यं दास्यन्तीति पात्रान्तरोक्त्या चोक्तदोष एवान्नस्य स्फुटीभवतीत्याशयेनोक्तं व इति पदाचेति । न च पूर्वोत्तरवाक्ययोः कथं संगतिरिति वाच्यम् । तासां भक्तत्वात् मदागमने ज्ञापिते मत्संबन्धित्वं ज्ञात्वा वो युष्मभ्यमपि दास्वन्तीति ज्ञापयितुमादौ ख- कथनम् , अने दोपत्वमन्नस ज्ञापयितुं व इति कथनमित्युपपत्तेः । अन्यथा यथा भगव- तोक्तं वो दास्यन्ति तथा ता अपि तेभ्य एव दद्युः, न तु स्वमत्रानयेयुः । तर्हि कथं तद- न्नमताभिरानीतं भगवानगीकृतवानिति चेत् । अत्रैवं प्रतिभाति । पल्या आत्मनोऽर्धत्वा- तदन्ने तासामंशो भवितुमर्हति । स च तासां भक्तत्वादुक्तदोपरहित एवेति मन्तव्यम् । तथाति तस्य पूर्वमपृथग्भावात् समुदिताभिप्रायेण दोपोक्तिः । ततस्ताभिर्भगवदर्थ खांशे पृथकृते तदङ्गीकरणमावश्यकं प्रभोः । 'भक्त्युपहृतमश्नामीति वचनात् । यद्वा । 'अन्नमादाय माजनैरिति माजनोक्त्या पृथग्भावासंभवेपि यथा तदन्ने पूर्वम- न्योदेशो दोपहेतुरभूत्, एवं पश्चाद्भगवदुद्देशस्तस्मिन्निवृत्तिहेतुरभूत् । अतः सर्वमेवान्नमङ्गी- करणयोग्यमित्युपपद्यते । न च तासां भक्त्या पुमंशः कथमदुष्टो भवतीति शकनीयम् । तत्संबन्धात्तेपामपि भक्तत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अथवा, कामं यथेष्टमिति पक्षेपि तत्तात्पर्योक्तिस्तस्यानस्य दोप इति । अत्रायमर्थः। आधिदैविकं यज्ञं संपादयितुं पुंमिराधिदैविकयज्ञात्मकस्स भगवतस्तदाज्ञयाध्यात्मिकानां गोपानां यायामङ्गः कृतः । सोत्र दोपपदेनोच्यते । तथा सति कथमाधिभौतिकोपि स संपत्स्यत इति ज्ञात्वा साक्षादाधिदैविके दातुमशक्यत्वादाध्यात्मिकम्यो वो युष्मन्यं यावता तृप्तिर्मविष्यति, तावद् दास्यन्ति । तेन चाधिदैविकस्य तृप्तिर्भविष्यति, आधिभौतिकश्च संप- स्थत इत्याशयेनोक्तं कामपदाद इति पदाचेति । अन्यथा यज्ञीयान्नस्य यज्ञार्थमस्थापयित्वा यथेष्टदानकथनानुपपत्तेः । तास्तु 'यथा तरोमूलनिषेचनेने ति ज्ञानेनाधिदैविकद्वारेणैव सर्व भवविति तत्रैव सर्वमन्नमानीतवय इति सर्वमवदातम् ।' अत्रैव श्यामं हिरण्यपरिधिमित्यय विवरणे । ज्ञानक्रिययोरित्यारम्य सर्व- विरोधः परिहतो भवतीत्यन्तम् । ननु स्वरूपस्योक्तरूपत्वे तासां व्या- घुट्य गमनं सर्वया विरुद्धम् । तथाहि । ज्ञानं हि क्रियापर्यवसायि । तथाच १. मागिरारभ्य समादातमिसन्तं सोपपत्रमेस्सिय पुसके सम्पम् । १०.२०-२४.

·श्रीविट्ठलनायविरचिता। ८१ यहधातुप्रवालेत्यादिविवरणे केवलधर्मसहितरसदानार्थोपस्थितिपरवशत्वयुग्मरसख्यापनादि- क्रियया तदनुरूपमेव भगवज्ज्ञानमपीति ज्ञायते । तथा च व्याघुट्यगमनमेतदुभयवि- रोधि । इत एव मर्यादाविरोधः । न हि भगवज्ज्ञानादि विरुद्धं भवितुमर्हति । 'कृष्णा- शिपद्ममधुलिण् न पुनर्विसृष्टगेहे'प्वित्यादि भागवतं शास्त्रं रसशास्त्रं च तादृशमतस्त- द्विरोधः । अनानि भगवत्प्रेम्णः प्राचीनश्रवणादीनि विभावकानुभावकादीनि च । भगव- सगतानामन्यत्रापि पतित्वेन भजनमिति भक्तेविरोधः । 'च्यामोहेन समाधानस्यायमा- शयः । यदि पूर्वोक्तरूपेष्वेकस्यापि स्फूर्तिः स्यात् , सातत्कायमेव । किन्तूक्तानां मूलरूपे मोहकसम्बन्धात् कस्यापि न स्फूर्तिरिति न तत्कार्यसम्भव इति । यद्वा । भगवतो ब्रह्मत्वेन तज्ज्ञानशक्तरपि सर्वसमत्वेन विकाराजनकत्वादुक्तरीतेश्च तजनकत्वात् तथा । तक्रियाश- तिरपि योगशास्त्रादिनिरूपिता मनःसमाधिहेतुत्वेनोक्तरूपैवेति तथा । ब्राह्मणीष्वेवंभाव- प्राकट्य मर्यादाविरोधि । शास्त्राणि खखाधिकारानुसारेण भगवद्भजनं विदधते । तथा सति शुभं फलम् , विपरीते विपरीतमिति । एतासां विवाहितपुंभजनस्यैव तयात्वादुक्तरीतेश्चात- थात्वहेतुत्वेन तथा । शास्त्रोक्तरीत्यैव भजनं भक्त्यगमिति तद्वैपरीत्येन भावजनकरीति- प्राकट्यमनविरोधि । जारत्वेन ह्यत्र भजनं स्यात् , तच भक्तिविरोधि । व्यामोहसमाधेरयमा- शयः । लोके यो हि येन यदर्थ व्यामोहितः क्रियते, स तदनुगुणमेव करोति, न तु स्वानु- गुणम् । तथाच पूर्वोक्तानामेवंभावेन भजन एव तात्पर्यमधुना सम्पन्नमिति तेषां पुष्टिमार्गीय- त्वकरणान्न विरोधगन्धोपीति । यद्वा । ननु स्वरूपस्योक्तरूपस्योक्तरूपत्व इत्यादिनास्मदु- काशबानिरासायाहुः सर्वव्यामोहादिति । सर्वासां पत्नीनां सर्वाशे वा तासामेव व्यामोहो भगवता कृत इति पूर्वोक्तभगवदीयज्ञानक्रियादेः कार्यासम्पत्तिरमवदेतासु, तेन गेहं गताः । अत्रेदमारुतम् । तासां गृहगमनोक्त्या भगवदीयज्ञानक्रियादिका सम्पत्तिः स्पष्टैवेति ज्ञानाथुक्तिनिरर्थेति शहानिरासायावश्य तत्प्रयोजनं वाच्यम् । तच मर्यादादेहं त्याजयित्वा पुष्टिमागायें तं प्रापयित्वा समान ता या तन्निमित्तं प्रभुणा तादृशा धर्माः प्रकीकृता इति तस्यां तत्कार्य सम्पन्नम् । एतदर्थमप्राकट्यादेतासु तत्कार्यासम्भवेऽपि न विरोधः । अत एवै- तदर्शनमस्मिन् श्लोके नोक्तम् । किन्तु पूर्वस्मिन्नेव । परन्तुभयदृष्ट रूपमेकमेवेति पूर्वणास श्लोकस्य सङ्गतिः कृता । प्रतीयमानानामपि धर्माणामेतद्धृदयानारोहो व्यामोहादिति । पूर्व- मप्रतीतिरेव धर्माणामुक्ता, संप्रति प्रतीतावपि हृदयाप्रवेश उच्यत इति विशेषः । प्रायःश्रुतेला । कर्णपूरपदतात्पर्योक्तौ । दृष्टानन्तर्याभावादिति । दृष्ट दर्श- नम् । तदानन्तर्यामावादित्यर्थः । यद्युक्तानां मावानां तदनुरूपस्वीयमावैः १०-२०-२३. साक्षादनुभवानन्तरं श्रवणं स्यात् , तदा पूर्वानुभवसंवादेन सर्वाङ्गे तद्रसा- विर्भावः स्यात्, अन तु तथात्वाभावान्न तथेति भावः । -- १टि.

·श्रीटिप्पणी । नन्वद्धा मयीत्यत्र । यावन्न भगवति प्रेमेत्यादि । अनायं मावः । भक्ति- मार्गे खतत्रपुरुषार्थत्वं भगवत एवेति निरुपधिस्नेहस्तद्विपयक एव भवति । १०२०-२६. तदुपयोगित्वेन खात्मादेः परं तथासमिति वस्तुस्थितिः । अत एव 'यी- म्युजाक्ष न लभेय मवत्प्रसादं जह्यामसू निति महिपीवचनं गीयते । एवं यथा विष- विणामात्माध्यासप्रयुक्तलेहविपयत्वेषु देहेन्द्रियादिपु खात्माज्ञानेपि परमखेहः, तथा भगवल्लेहरहितानामपि मुमुक्षूणां विषयवैराग्यमिति ज्ञेयम् । पतयो नाभ्यसूयेरनित्यत्र । पित्रादयोपि पूर्वपूर्वोपाधीत्यादि । पतिपितृ- मातृसुतादीनां मध्ये पूर्वस्यैतन्निपेधप्रयोजकोयो धर्मः स उत्तरे नास्तीत्यर्थः । १०२०३१. एतदेव विवृतं नहीत्यादिना । पितुस्तत्सुतदत्तपिण्डे लोभादेतन्निषेधः सम्भ- वति, स न प्रातरि । भ्रातुः स्वसमौभाग्येच्छा भवति तथा । सुते तु न सा। अस्य मातु- निर्दोपत्वमपेक्ष्यम् । अन्येषां तदपि नेत्यर्थः । यद्यप्यन्यधर्माभावोऽनसूयायां न हेतुः, तथापि खनिष्ठतादृग्धर्माणामप्यधुना नाशात् तदुपलक्षकोऽयं अन्य इति ज्ञेयम् । एवं सत्यागमन- समये प्रतिबन्धकृतिहेतुभूतपत्यादिनिष्ठधर्मा एव पूर्वपूर्वोपाधिशब्देनोच्यन्त इत्यपि ज्ञेयम् । अथानुस्मृत्येत्यस्वाभासे । एवं ज्ञानकर्मणी द्विविधे इति । विप्रतत्प- १०-२० ३७. ल्योमर्यादापुष्टिभेदेन द्विविधे ते निरूप्ये इत्यर्थः। यद्विश्वेश्वरयोर्याच्यामित्यत्र । विश्वेश्वरपदतात्पर्यमाहुः वस्तुतो भगवतै- चेत्यादि। विश्वसैवेश्वरो नियामकः प्रवर्तको निवर्तकश्च यत इति भावः । यलिवाक्यात् परम्परयापीत्यादि । यद्यपि मामितिपदात् वलिना स्वविषयकमेवोक्तमिति न भगवद्धर्म- निरूपकं तद्वाक्यमिति भाति, तथापीश्वरस्यैवेशं वाक्यं भवतीत्यैश्वर्यधर्मरूपत्वात् तस च भगवदीयस्यैव पलौ सत्त्वाद्भगवद्वाक्यमेव पर्यवस्वतीति भावः । ननु याच्याभङ्गाथे- द्भगवत्कर्तृक एव, तदा विप्रापराधत्वेनास्य कथनं कथम् । अपरञ्च । पत्नीनां दीक्षितविमि- तात् प्रवास न ददातीति विध्युल्लधन च कारितवानिति, प्रत्युत विप्रापकारकृतिरापयत इत्साशमाहुः ब्राह्मणानामयमिति । अयं सनलक्षणो धर्मोन्नसमर्पणेन न वाध्यते । 'शेपागुखौरनितिविवेरन्नदानस्स विहितत्वायज्ञार्थनिर्दिष्टाज्यादेः शेपभूतान्नातिरिक्तवस्तुदा- नसैव निषेधस्य कृतत्वादनहीनं दहेद्राष्ट्र'मितिवाक्यादावश्यकत्वाचेति भावः। किम्य, अग्रे फलदर्शनादपि साधनबैगुण्यं न वक्तुं शक्यमित्साहुः लेहाचापीति । यद्यपि तदीयान- खीकारेण भक्तसङ्गेन च तेषां भक्तिर्माता, तथाप्यने तेषां कर्मफलासम्भवाद्वैदिककर्मणो वैयासम्भवादेतत्फललेनापि भगवता मक्तिरेव सम्पादितेति ज्ञापनायापिशब्दः । यचोकं यानामद्येदित्यादि, तबाहुः भिक्षारूपेणेति । मगवता विहितैन सा वाध्यत इत्यर्थः । लौतिकी तु विगैरेवेति युक्तमपराघवेन कयनं याजाभङ्गस्येति भावः। अतो याञापराणि भगवचनानि लौकिकतत्परत्वान्न निरुध्यन्त इत्याहुः न्यासभूतावित्यादि । यता । ननु ·" श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । मक्तवाक्परिपालकत्वाद्भगवतः कथं बलिवाविरुद्धं स्त्रीपु याचनं कृतवानित्यत आहुः ब्राह्मणानामिति । पलिवाक्येन वर्णाश्रमधर्मत्वेनोक्ता स्नेहप्रयुक्ता च या याना सा न बाध्यते, कन्यादिविषयिणी सा लौकिकी, सापि तथा । किन्तु दैन्यप्रयुक्तैन सा पाध्यत इत्यर्थः । प्रकृते च न दैन्यप्रयुक्ता सा । 'भक्तायाः प्रसीद नितिवाक्यादिति भावः । अत एव तादृग्वचनैरविरोध इत्याहुासभूतावित्यादि । चिमुसा ये त्वधोक्षज इत्यत्र । ज्ञानेप्यात्मसाक्षात्कार इत्यादि । इन्द्रि- १०-२०-३९. यजन्यज्ञानस्य पुरुषोत्तमाविषयत्वं प्रदर्शयन्ति ज्ञानपीत्यादिना । मनोज- न्यात्मसाक्षात्कारफलकज्ञानमार्गस्यात्ममात्रपर्यवसायित्वम् । कर्ममार्गस्या- धिकारिभेदेन दैविध्यम् । पहिर्मुखानां तु क्रियारूपे भजनम् , तेनैवादृष्टद्वारा फलसिद्धिरिति यतस्तन्मतम् । श्रुतितात्पर्यज्ञानवतां त्वलौकिके यज्ञरूपे भजनमितीन्द्रियजज्ञानकृत्यविप- यत्वेनाधोक्षजवं सिद्धमित्यर्थः । भक्तिमार्गे भगवत्साक्षात्कारो 'नाहं वेदै" तु मां शक्यसे द्रष्टु'मित्यादिवाक्यैर्नेन्द्रियजन्य इति भावः । दृष्टेपि भगवति यावत्सर्वेन्द्रियैः साक्षा- बानुभूयते, न तावत्स्वास्थ्यमिति, न साक्षात्कारमात्र फलम् । 'दर्शयन् मुहुर्मनसि स्मरं यच्छसी'ति वाक्याद् दर्शनस्याग्रेतनभोगोपयोगित्वेनाङ्गत्वम् । यथेक्षुदण्डस्य रससम्ब- न्धाद्रक्ष्यत्वम्, तथा मगवदानन्दलेशसम्बन्धेनान्येषां रूपाणां भजनीयत्वमित्याशयेनेक्षु- दृष्टान्तः । केवलरसात्मकः स्वयमधुनैव प्रकट इतीतः पूर्वमेव ते पक्षाः कर्तव्यत्वेन स्थिताः, नत्वतः परमपीत्याहुः अत एतादृश इत्यादि । इति विंशोध्यायः । एकविंशाध्याये। एतहि महान्काम इत्यत्र । शुश्रूपव इत्यने कथनात् सन्त्र- त्ययेनेच्छैवोक्तेति कामपदार्थमन्यमाहुः अभिलपितोर्थ इति । यद्यप्यन्य- १०-२१-४. द्वारा कथनेपि शुश्रूपानिवृत्तिः सम्भवति, तथापि शुश्रूपवे मय साक्षाद्भगवत्क- धनलक्षणोर्थो महानिति प्रातीतिकोर्थः । वस्तुतस्तु यागमङ्गलक्षणोर्थस्तयेति । हृदयम् । तथाप्यन्यमजननिवारणपूर्वकस्खभजन एव प्रभुतात्पर्यमिति पक्षान्तरमाहुः तद्विषयि- णीच्छा वेति । खयागविपयिणी सेत्यर्थः । पर्जन्यो भगयानित्यत्र । अन्यथा तद्रेतसेत्यादि । भगवंदतिरिक्तस्सैकस्या- १०-२१-८. खिलजगदुत्पत्तिस्थितिहेतुत्वं न सम्मवतीत्येतत्परोऽयं ग्रन्थः । इत्यद्रिगोदिजमखमिसत्र । वासुदेवत्वेन शुद्धसत्त्वाकारमन्तःकरणं कृत्वा कर्मों- पयोगिश्रद्धासामर्थ्याधुपयोगित्वेन तत्राविर्भूय सर्व कारितवानित्याशयेन १०.२१-३८. वासुदेवप्रचोदिता इत्युक्तम् । प्रेरणे प्रकर्पोप्ययमेव । अन्यथा न वदेत् । अग्रे च गमने गोपानां मुख्यत्वं प्रमोस्तु गौणत्वमुक्तमित्यनावेशस्तदा सूच्यत इति तदु- भयतात्पर्यमाहुः भगवदावेशेनैतदित्यादि । इत्येकविंशोध्यायः। द्वाविंशाध्यायार्थोक्तिसन्दर्भ तदु ज्ञापयति निश्चितमिति । दृष्टांध- .

·श्रीटिप्पणी। फलककर्माविष्ठाता दृष्टानिष्टजननद्वारा खत्यागे सति स्वानुमावं ज्ञापयतीत्यर्थः । अदृष्टाने- कसाधनत्त्वेपि गोवर्धनात्मकदृष्टसाधनेनैव रक्षणे तात्पर्यमाहुः उभयोहतुकत्वार्थमिति । एतज्ज्ञापनार्थमित्यर्थः। तच्छेषेणोपजीवन्ती'तिवाक्यात् स्वोपजीव्यान्नजनकत्वेनेन्द्रो यष्टव्य इति ब्रजराजेनोक्तं यथा, तथा भगवतापि 'वयं गोवृत्तयोऽनिशं 'वनशैलनिवासिनश्चात उपजीव्यत्वाद्धेतो गवादीनां मख आरम्यता' मित्युक्तमित्युभयोहतुकत्वम् । एवं भग- वता कृतमिति । दृष्टमेवानिष्टमन्यप्रतीत्या दृष्टेनैव तद्वारणं चेत्यर्थः । अन्यथा 'गोपाये स्वात्मयोगेने'तिपदं विरुध्येत । यदपेण भुक्तं तद्रपेणैव रक्षितवानिति तत्त्वम् । दश- श्लोक्यां प्रतिवाक्यार्थोक्तौ सर्वनाशनादिति । सर्वपुरुषार्थनाशनादित्यर्थः । तेपामेतत्सल थावत्त्वादिति भावः । कृष्णं मर्यमित्यस्य द्वितीयार्थोक्तौ । अथवा कृष्णमित्यादि । विपरीतषजुण- मिति मर्त्यपदव्याख्यानम्, मर्त्यस्यानीश्वरत्वादिधर्मनैयत्येन विपरीतपडणा १०-२२-३. लक्ष्यन्ते । तथाच शके गृह्यमाणेपि पीतिमारोपवत्खधर्मारोपं सदानन्दे कृतवन्त इति मे अप्रियं चकुरित्यर्थः । तत्त्वेनोपाश्रित्येत्यस्यैव विवरणं भगवत्यपीत्यादिना कृतम् । अहं चैरायतं नागमित्यत्र । अक्षयो गजो जले स्थले चेत्यादि । अमृ- तमथनप्रस्ताव एवोत्पन्नत्वेनामृतधी अप्यस्मिन्सन्तीत्यक्षयत्वम् । पूर्व जल १०२२७. एव स्थितत्वादधुना च स्थले सत्त्वातथेत्यर्थः । शिलावर्षनिपातेनेत्यस्याभासे । अन्यद्वा कर्तव्यमिति । अधुना खस्मिन्न- १०-२२-१४. वेशोऽन्यशब्दार्थों ज्ञेयः । तत्र प्रतिविधिमित्यय । योगमायेत्यसाभासे । न प्रशासनन्यायेनेति । 'एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिवी विधृते तिष्ठत' इति श्रुत्यु- १०-२२-१६. क्ततद्धारणवत्र सन्न सम्भवतीत्यर्थः । गोपाये खात्मयोगेनेत्यत्र । पर्वतधारण इत्यारभ्य भविष्यन्तीत्यन्तम् । अत्र हि द्वयं कार्यम् आसाराद्रमा पर्वतधारणेन, एतेषां जीवदेहादिरक्षा च । अन्यया पर्वतधारणेपि प्रलयकालीनभेपानां स्तनितादिमिरेताणस्थितिर्न स्यात् । तदेतदुक्तं पर्वतधारण इत्यारम्य योग एवेत्सन्तेन । तेनात्मयोगेन गोपाये । खात्मयोगेन गोपाय इति मूलार्यों विवक्षितः, अन्यथा खपदं न वदेत् । अथवा खिश्चात्म: योगग्य तयोः समाहारस्तया। युज्यते फलमनेनेति योगः साधनं सामर्थ्य शक्तिरिति यावत्। आत्मनः सा योगमायैवेति सैवोक्ता । एवं सति खेन तयाणादिरक्षा खरूपानन्ददानेन । तदुकं 'भुतृड्व्यया मित्सनेन मूले । तथाचाद्रिधारणं तेनासाराद्रक्षेति भावः । तस्मान्मन्छ- रणं गोष्ठ'मिति वास्योत्यनन्तरं प्राप्ताशशानिरासायाहुः प्रथम क्लेशसम्यन्ध इत्यारम्प ततो भवेदित्यन्तम् । नन्वीहक्परिग्रहे नन्दादीनामन्यमजनमसम्मति । कयमित्सम्भव ·, श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । वा ततो निवर्तनमेवोचितम्, न तु यागोपदेशोपि । स्वरूपेणैवैतत्परिग्रहात्साधनानन्तरान- पेक्षणात् । न चाधुनैवायं परिग्रह इति वाच्यम् । 'स्वगोकुलमनन्यगति'मित्यादिवाक्यैः सार्वदिकत्वात् । किञ्च, स्वस्य सर्वज्ञत्वेन ब्रजपरिग्रहस्य च पूर्वसिद्धत्वेन शरणागमनप्रार्य- नपर्यन्तं तूष्णींमावोनुपपन्न इति चेत्तत्राहुः प्रथममित्यादि । अत्रायं भावः । अत्र परिग्र- हेणैव सर्वम्, न तु सोऽप्यन्यसाधनसाध्य इति ज्ञाप्यते । एवं सति पूर्व विपरीतसाधनवत्त्वेपि स्वपरिग्रहेणैव तन्निवर्तनोक्तौ तत्सम्पद्यते, न तु पूर्वमेव तदभावोक्तौ । अत एवेतरसाधना- साध्यत्वोक्तिपूर्वक 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्य' इति श्रुतिरप्याह । इदमेवोक्तं प्रथमं क्लेशेत्य- धैन । यागोपदेशप्रयोजनमाहुः शरणागमन इत्यादि । अन्यथा भगवद्वचनादिन्द्रयागे त्यक्तेऽस्माभिः क्लेशः प्राप्त इत्यस्यैवोत्पयेत । तथा सति सर्वो निरोधो व्यर्थः स्यात् । परिग्र- हस्य खतःपावल्यज्ञापनायतेषां लोकसाधारणी रीतिर्यत उच्यते, अतोनास्यानुत्तचिशङ्कापि। पूर्व देहेन्द्रियादीनामन्यत्र विनियुक्तत्वादपि तत्सम्भवः । अत एव ताशवे इन्द्रियादीनां निरोधो न सम्भवतीति खकर्मणि विनियुक्तवांस्तानि तद्वस्तूनि च । तथा सति पूर्वदोषाप- गमात्प्रभौ न दोपारोपः, तच्छरणागमने च धुद्धिरभूत् । न च खरूपवलेनैव परिग्रहादेत- नैरर्थ्य मिति वाच्यम् । परिग्रहान्तःपातित्वादस्य । परिग्रहो हि तेषां तदीयस्य च वाच्यः । तेषां च परिग्रहीतृनिष्ठलाभावे परिग्रहस्वरूपासम्भवात् । न च शरणागमनेन परिग्रहोऽन्यथा- सिद्ध इति वाच्यम् । तस्यैव रक्षाहेतुत्वात् । शरणागतिवर्णनं तु भगवत्परिगृहीता भगवन्त- मेवैहिके पारलौकिके चार्थे प्रार्थयन्ति, नान्यमिति भक्तिमार्गीयमर्यादाज्ञापनार्थम्, परि- ग्रहोऽप्यनेन सिद्ध इति ज्ञापनार्य च । अन्यथेन्द्रापराधेऽनिष्टं दृष्ट्वा, अतःपरं त्वद्यागमेव करिष्यामोऽस्मात्रक्षेतीन्द्रमेव प्रार्थयेयुः । इदमेवोतं मर्यादास्थापनायेत्यनेन । अथवा । मादकार्थमचस्सेतरागणनवअरिग्रहखभावेनैव को वा वराक इन्द्रोऽस्माकं कस्स वा मयमिति स्मयेन प्रभुमपि चेन्न प्रार्थयेयुस्तदापि रक्षणीया एव स्युः, परन्त्वेत- द्भावानुसारेणैव । तथा सति गोवर्धनोद्धरणं न स्यात् । वृष्टिनाश एव कर्तव्यः स्यात् । एवं सति गोवर्धनोद्धरणेऽन्यापेक्षाराहित्यपूर्वकप्रियेक्षणकेवलभगवदीयत्वमाहात्म्यज्ञानगोविन्दना- मधारणाभिषेकादिलीला यास्तासामननुभवोऽसम्भवश्व स्यात्, एतजनितनिरोधश्च न स्यात् । तथा सत्येतन्निरोधार्थमेव सर्वकरणमिति नियमरूपा या मर्यादा सा मज्येत अतस्तद्रक्षणाय तथेत्यर्थः । किञ्च, अस्स साधनप्रकरणत्वात् साधनमार्गानुसारेण या लीला कृता, सेवा- त्रोच्यते । अतोऽन्ययागनिषेधखयागकारणशरणागमनतदनन्तररक्षणादिकयनं च युक्तमिति- भावः । विपक्षे वाधकमाहुः अन्यथेति । ययेतान्सर्वतः पृथकृत्यात्मसात् करिष्यामी- तीच्छयैव यागमशादिकं न कृतं स्यात् , तदेन्द्रार्धमुद्दिष्टत्वेन तच्छेपीमूतमन्नं नोरीकृतं स्यात् । अन्येनाप्यन्नेन गोसवसम्मवात् । तथा सति गोकुले तदीयोंशः स्थापित एव भवेत् । अत एवं प्रभुणोक्तं 'यइन्द्रयागसम्भारास्तैरेवायं मखः साध्यताम् , नान्य' रिति । अतः केवलात्मसात्क- ·८६ श्रीटिप्पणी। , रणेनाने केवलखरूपानन्ददानार्थमेव यागोपदेश इत्याहुरतो यागोपदेश इत्यादिना । किन्च, एवमनन्यभक्तिमार्गः सिध्यति, अन्यथान्यसंवलितैव सा स्यात् । यावति कृते भक्ताः कालकर्मादिम्यो मुक्ताः सन्तः केवलं खीया भवन्ति, तावति क्रियमाणे सति यदानुपङ्गि- कमिन्द्रमानभङ्गादिकं भवति, तद्भवतु नामेत्यक्लिष्टकर्मत्वं च सादित्याहुभक्तिमार्ग इति । इत्युक्त्वैकेन हस्तेनेत्यस्याभासे । विश्वासार्थमित्यादि । सार्धेनायेन गो- पानां रक्षिष्यत्येवेति विश्वास उत्पादितः । स्ववचनकृतिहेतुकत्वज्ञाने स- १०-२२-१९, त्यवश्यं तत्प्रतिकृतिर्भवतीति तज्ज्ञापनायापावित्याद्युक्तम् । यतो वचनेन यागे कृते प्रत्यक्षं देवो दृष्टः । तदुक्तं 'कृष्णस्त्वन्यतममित्यनेन । इन्द्रदमने क्रियमाणे 'विन्द्रस युज्यः सखेति श्रुतिविरोधो भवेत् । तत्र श्रीमदहरणोच्या हितकर्तृत्वेन स परिहतः । आधिदैविकस्स सर्वत्रैव भगवद्पत्वात् तद्युक्तस्य च मदासम्भवादस्य च तद्यु- क्तत्वात् तद्रहितत्वेन मानभङ्ग आधिदैविकसम्मत एवेति ज्ञापनायोक्तं नहि मड़ाव- युक्तानामिति । अन्यथा मद्भावयुक्तानामिति न वदेदिति भावः । गोपाये स्वात्मयो. गेनेत्यनेनोक्तरीत्या तयोः प्रयोधनम् । आदिपदेन गोवर्धनस्थवृक्षपक्ष्यादय उच्यन्ते । तेपा- मावरणाभावान्नाशस्य चानिष्टत्वात् तेष्वपि खयोगो ज्ञाप्यते । अन्यथेत्युक्त्वा दधारेति न व- देत् । वचनं विनापि गोवर्धनोद्धरणेन रक्षासम्भवादिति भावः। इति द्वाविंशोध्यायः । योविंशाध्यायार्थीक्तौ । अज्ञानमिति । निरुद्धानामज्ञानादि कृष्णगं १०.२३.०. कृष्णविषयकं निवार्यत इत्यर्थः । प्रयोजनमाहुः समत्वायेति । गोवर्ध- नोद्धरणेन कृतो यो निरोधः स तु सर्वेषां समान इति तज्ज्ञापनाय तथे- त्यर्थः । प्राकृतत्वेनेति । स्वनिष्ठो हेतुः । जातस्तादृश एवेति । तादृश एव, अप्राकृत एव, प्रकट इति । अत्र भगवत्यप्राकृतत्वखसम्बन्धित्वयोर्विरोधाभावान सन्देह इति परः सिद्धान्तस्तथा, उच्यत इत्यर्थः । गर्गवाक्यानि परे सिद्धान्ते । तथा, हेतव इत्यर्थः । तज्ज्ञानमिति । भगवत्स्वरूपज्ञानं फलमित्यर्थः । एवंविधानीत्वस्य विवरणे । हेत्वभावे नैवैतत्कार्यमिति । अतिप्राकृतयु- १०-२३-१. द्वितुल्यत्वज्ञापनायैवमुक्तमिति ज्ञेयम् । तेन भगवन्माहात्म्यं सूचितं भवति । यद्वा, हेतुत्वेन प्रतीयमानो यः प्रभुस्तदन्योन्यामाववता तदतिरिक्तनेत्यर्थः । श्रूयतां मे वच इत्यत्र । पूर्वपक्षसिद्धान्तयोर्व्यत्यास इति । नन्दसात्मनो देहाजातत्वामावेन तथावं सिद्धान्तो भवितुमर्हति यद्यपि, तथाप्येतादृश १०.२३-१५. एव खात्मज इति भगवता लीलार्थ तद्बुद्धिः सम्पादितेति तथात्वम् । पासा अमरूपत्वेनास सिद्धान्तामासत्वम्, नतु वस्तुतस्तयात्वमिति वाच्यम् । हेत्व- सिद्धेः । भगवता तथैव लीलार्थमनीकारात् । नित्यस्वभावोनुपपन्न इत्याशक्षानिरासाय वाशस तयावे हेतुमाहुरद्भुतकर्मतीति । लौकिकोपपत्तिरहितं पशुतम् । तया चार ·- श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। तद्राहित्यं भूषणम्, नतु दूपणम् । अद्भुतकर्मत्वलक्षणस्वरूपसम्पादकत्वात् । अत एव 'तस्मान्नन्दात्मजोऽयं त' इति गर्गोक्तिरपीति भावः । वर्णास्त्रय इत्यत्र । वाक्यान्यष्टश्लोकैरुक्तानीति नामकरणसमये गर्गेण छन्दो- ननुरोधेनैव वाक्यान्युक्तानि, तथैव नन्दैरपि, तान्येव व्यासेन श्लोकैरुपनिव- १०-२३.१६. द्धानीति तथोक्तम् । यद्यप्यासन्नित्यादीनि तानि सप्तैव, तथापि मन्ये नारायणस्यांशमित्यादिकं गर्गवाक्यफलितार्थनिरूपकत्वेन तद्रूपमेवेत्याशयेनाष्टसङ्ख्योक्ता । इति प्रयोविंशोध्यायः। चतुर्विंशाध्यायतात्पर्योक्तौ । गोरक्षा चेदित्यारभ्य जायत इत्यन्तस्यायं भावः।साजात्यमात्रेणाप्यखिललौकिकगवाधिदैविकगामिनी पालनलीला पुरु- १०.२४०. पोत्तमातिरिक्तस्य न सम्भवतीति तत्त्वप्रमापिका ताररूपसुरभिप्रपत्तिः । तदुक्तं भवताऽलोकनाथेन सनाथा वयमच्युत' इति सुरभ्या । लोकभिन्ना अलोका अलौ- किक्य इति यावत् । तासां नाथेन पालनकर्ता त्वया वयमपि सनाथाः पालितां भवाम इत्यर्थः । लीलास्थपदार्थमात्र इयं व्यवस्थेति ज्ञापनायालोकेति सामान्योक्तिः, अन्यथोक्तरीत्या- लोकनाथेति वदेत् । तत्र हेतुरच्युतेति । धर्मतोऽपि च्युतिराहियेन पालनलक्षणो धर्मो यद्यस्मगामी न स्यारोत्साविशेषात् तदास्पदंशे स च्युतः स्यादित्यर्थः । तदेयमिति । लीला- पदं भावप्रधानम् । भगवल्लीलाप्रमाणमिति समस्तं पदम् । तथा चेयमुच्यमाना लीला मगवल्लीलाले प्रमाण तथेत्यर्थः । ननु हेतुवादसिद्धत्वेनेन्द्रयागश्चद्भग्नः, तदा प्रकृतेपि 'भवता लोकनाथेने त्यादिना रक्षकत्वादिहेतूक्तिपूर्वक एवेन्द्राभिषेकः कृत इति को विशेष इत्यत आहुः अतो हेतूक्तिरपीति । यतो यागमङ्गकरणप्राससदोषत्वशङ्कापरिहाराय तद्भङ्गतदपूर्वकारणपालनानां केवललीलात्वं ज्ञापनीयम् । तच्चाधिदैविकगामित्वनिरूपणेन भवतीति तद्रूपमेव । अतोत्र हेतूक्तिरपि । एपा लीलारूपैवेत्यर्थः । अत एव भवाय मवेति 'कृष्णेऽभिषिक्त एतानी'त्यादिना सत्कला वर्ण्यत इत्याहुः सत्फलेति । किञ्च, पारम्पर्या- गतमर्यादामडोऽप्येवं न जात इत्याहुरिन्द्रयागश्चेति । अग्रेपि प्रतिवर्ष गोसवं करिष्य- न्तीति भवितेत्युक्तम् । एतेन लीलासम्वन्धिलोकपालादयोपि न भगवदतिरिक्ता इति ज्ञापितमिति दिक। गोलोकादानजदित्यत्र । न हि प्राकृतैः स्ववंशीयैरिति । प्रकृतं लीला- १०.२४-१. करणं तत्सम्बन्धिभिरित्यर्थः । तथा सति लीलारसविरोधः स्यादिति मावः। इन्द्रस्तुत्याभासे दशभिः प्राणश्लोकैरिति । मगवदपराधैराधिदैविकसर्वतिरो- धाने तादृशाः प्राणा अपि तिरोहिता इत्ययं मृत इवाधुनेत्याधिदैविकतत्प्राप्त्या १०-२४-३. खजीवनसिद्ध्यर्थ तत्समानसहयाकैः श्लोकैः स्तुतिमाहेति सङ्ख्यातात्पर्यमु- १ केवलपुरुषोत्तमलीलात्व देवकार्यकृतियूंहकार्यत्वादिल ।

·८८ श्रीटिप्पणी। कम् । ननु 'गोवर्धने धृते शैल' इतिवाक्यात् क्रियाशक्त्याविर्भाव कृत्वा यथायं घोधितस्तथा पूर्वमेव ज्ञानशक्तिमेवाविर्भाव्य कुतस्तथा न कृतवान् , तदा प्रभुमाहात्म्यज्ञानान्नापराध कुर्यात् , अधुनाग्रेऽपि चेत्सत आहुः क्रियाशक्तीति ।इन्द्रादीनां वाहुरूपत्वादिति भावः। ननु प्रयोजनमस्तीति कुतस्तथा नाकरोदित्याशय तदनधिकारमाहुः थायश्चायमिति । हेतुककर्मसम्बधित्वेन वेदवाह्य इत्यर्थः । अत एव गवादिद्रोहार्थमाज्ञप्तवानिति भावः । एतदेवाहुस्तथाविध इति । अतःपरं क्रियाशक्तिर्यावत्प्रयोजनार्थ खस्मिन्यावती च दचास्ति तदुपयोगिज्ञानमपि दत्तमस्तीति भगवदपराधेन चतुर्विधपुरुषार्थानां भगवद्दत्तगुणानां च तिरोधानं ज्ञात्वा तत्सिद्ध्यर्थ स्तौतीति तावत्ससयाकैः श्लोकैः स्तुत्या ज्ञाप्यत इत्याहुः पुरुपार्थप्रसिद्धयर्थमिति । खच्छन्दोपात्तदेहायेत्यत्र । नटवदेव रूपमित्यादिग्रन्थः पूर्वोक्तरूपेन्द्रस्तुत्य- १०-२४-११. भिप्रायेणेति ज्ञेयम् । इति चतुर्विशोध्यायः। पञ्चविंशेध्याये तात्पर्योक्तौ । अन्यथा नन्दविज्ञानमिति । यदि वरुणैश्वर्य- तद्दास्यखानयनलक्षणं पुरुषसम्बन्धि यत्परं माहात्म्यं पुरुषोत्तमत्वेन ज्ञानजनकमिति यावत् । तद्दर्शनं न स्यात्तदा तत्तदेव पूर्वोक्तं नारायणांशत्वेन देवोत्तमत्वेन यज्ज्ञानम् , वस्तुतस्तु पुरुषोत्तमविषयकमेवं ज्ञान भक्तिमार्गविरुद्धं, पर्यवसायि पर्यवसानशीलं स्यादित्यर्थः । तथा सत्यग्रे भजनानन्दानुभवो न स्यात्, तद्विरुद्धज्ञानवत्त्वाद, अतो निरवधिमाहाल्यवत्त्वेन पुरुषोत्तमत्वेन ज्ञानं जननीयम् , भक्तिमार्गविरुद्धज्ञानवत्त्वेन निग्रहश्च कार्यः । वरुणद्वारा, भगवानुभयं कारितवानिति वरुणं सेवकत्वेन प्रभुर्मनुत इत्यर्थः । नमस्तुभ्यं भगवत इत्यत्र । विवादे सत्स्वित्यादि । ननु 'यावजीवमग्निहोत्रं १० २५.६. जुहुया'दित्यादिकर्मकाण्डेन 'यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत्' 'यामिमा पुष्पितां वाच'मित्यादिना च विरोधात् कथं तत्तदुपास्यानां न नमस्यतेत्या- शय तत्र विषयव्यवस्थामाहुः विवाद इति । विषयस्य विवादविषयस्येत्यर्थः ।देहाथध्यास- कृताधिकारकत्वेनाज्ञानमूलकत्वेन कर्मणो जघन्यत्वात् 'तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः, न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिहे ति प्रभुवचनाद्भक्तिमार्गान्मार्गान्तरस्य दौर्बल्यम् । तत्रोपास्यरूपाणां भक्तिमार्गसेव्यपुरुपोत्तमरूपाद् दौर्बल्यमिति भावः । भक्ति- मार्गाज्ञानदशायामेव कार्यता तेषां दौर्बल्यम् । अत एव 'मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायत' इति भगवतोक्तम् । ननु चार्वाकादिभिरीश्वरो नाङ्गीक्रियत इतीश्वरोऽपि न सर्वसिद्धान्तसिद्धः । किञ्च, ईश्वरवादिनामपीदं स्वरूप शुद्धं ब्रह्मरूपमिति न सर्वेषां सम्मतमित्यत आहुः सत्विति । मोहकशास्त्रजमोहरहिताः सन्तः, तेषु परस्परं यस्मि- विपये विवादस्तन तथेत्यर्थः । अत एवाग्रे श्रुसादिकमेवोक्तम् । न यत्र श्रूयते मायेसन । लोकानामित्यादि । मायया मोहिता एव तथा फत्पयन्तीति तथा । कार्यो मोहः, कारणं सा । एतदेवाहुः कार्यकारणरूपिणीति ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। ८९ आनीतोऽयं तव पितेत्यत्रेदंप्रयोग विनापि चारितार्थ्ये तत्प्रयोगात् तत्ता- सर्यमुक्तं वेपमानः पुरो वर्तत इत्यनेन । तत्र भगवदैश्वर्यदर्शनज- १०.२५-७. सात्त्विकभावात्तयेति ज्ञेयम् । नन्दस्त्यतीन्द्रियमित्वस्यामासे । यथैकं वचनमिति । गोसवकर्तव्यताबोधक वचनं प्रजानन्यतेन्द्रमानमङ्गगोवर्धनोद्धरणनजजनाप्यायनतन्माहात्म्यज्ञाने- १०-२५-९. न्द्रप्रणतिगोविन्दनामधारणाधनेककार्य करोति तथेत्यर्थः । ते तु ब्रह्महदमित्यस्याभासे । विलय एवाभूदिति । अयमर्थः । लोकस्याक्षरा- त्मकत्वेनानन्दरूपस्य सर्वत्राविर्भावेन सर्वेषां देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणात्म- १०-२५-२६. खप्याविर्मावे प्रकटाग्निसम्बन्धात् काष्ठान्तर्गताग्निप्रादुर्भावे तस्याप्यग्निरूपता- पत्त्या काष्ठताविलयवदेतदेहादीनामप्यानन्दतापत्त्या देहादिभावविलयोऽमृदिति । प्रत्या- पत्त्यर्थमिति । पूर्वमावसम्पत्त्यर्थमित्यर्थः । तदात्मकांशस्येति । सर्वत्राविर्भावात् त- चद्देहादिष्वप्याविर्भूतांशस्वेत्यर्थः । काष्ठाग्निवदिति । काष्ठान्तर्गताग्निप्राकट्यार्य योऽन्योड- निस्तत्र प्रविष्टस्तस्यापि तदतिरोधाने तिरोधानं न यथा, तयेत्यर्थः । अर्घज्वलिताना- मिति । अत्रैवं ज्ञेयम् । ब्रजवासिमनोरथपूर्वयं ब्रह्मानन्दाद्भजनानन्दे तारतम्यज्ञापनार्थ च खलोकस्य हि प्रदर्शनम् । तारतम्यज्ञानं चाग्रे नैतत्स्मृति विना संभवति । सा चाधुनैत- दनुभवं बिना तथेत्यधुनैतदानन्दानुभवोऽपि वाच्यः । स च खस्मिंस्तद्भिन्नत्वज्ञानं विना- नुपपन्नः । एवं सत्यानन्दात्मकत्वं खस्स भेदज्ञानपूर्वकमक्षरानन्दानुमवश्वेत्सर्वज्वलित- त्वम् । पुनः काष्ठता तु पूर्वोक्तदेहादिष्वाविर्भूतलोकस्य तिरोधानेन तत्सम्बन्धजनिता- नन्दात्मकत्वभानतिरोधानेन च ययापूर्व स्थितिः । एवं करणस्यावश्यकतामाहुः अन्यथे- ति । तद्धेतुमाहुस्तचेति । अत्रायं भावः । ज्वलितांशस पुनः काष्ठतावदानन्दात्मकता- मापनस्य देहादेः पुनर्जडमावो ह्यशक्यः । प्रकृते तु लीलोपयोगित्वात्सर्वेपां देहादिमावे सत्सेव च तथात्वसम्मवाद्देहादिभावः प्रकृतिः, मुक्त्यवस्था विकृतिरेव । एवं सति विकृतिम- पास्य प्रकृतिसम्पादकमेतादृशानां वेदब्रह्मैव भवितुमर्हति । कार्यस्यामर्यादलादेतदपि न मर्यादामध्यपाति तथा भवितुमर्हत्यतो यथा हृदो नयन्तर्गत एव प्रवाहाद्भिन्नः सन् सदा- तिनिर्मलः स्रवन्मरन्दारविन्दोदयहेतुः सततमतिगभीरतया खान्तःपतितपदार्थपूरणपटुस्तथा वेदान्तःपात्लेव मर्यादामागीयाद्भिन्नं सद्ब्रह्मत्वेन निर्दोपभजनानन्दानुभवहेतुविचित्रमावज- नकं पुष्टिमागीयमेवेति ज्ञापनाय मूले वेदस्य ब्रह्मत्वं हदवं चोक्तम् । एतदेवोक्तं तद्वि- तस्य जलात्मकमित्यनेन । न चाक्षरात्मकलेन लोकस्य तदानन्दवाचकं ब्रह्महदपदमिति वाच्यम् । ब्रह्मानन्दस्य महत्त्वेन हृदस्याल्पत्वेन तत्त्वोक्त्यनुपपत्तेः । आनन्दपदं हिला हदपदोक्ताववश्यं तात्पर्य वाच्यम् । तत्तक्तरूपमेव संमवति । एतेनैवाक्षरपरलं ब्रह्मप- १. देहादिभावप्रतिप्राप्त्या भजनानन्दानुभवरूपम्येलयः । , ·श्रीटिप्पणी । दस्स निरस्तम् । तत्त्वस्य पूर्वमेवोक्तेश्च । मध्ये शब्दब्रह्मयोजनायां हेतुमने वक्ष्यन्ति प्र- माणतो ज्ञानमित्यादिना । एवं सत्या हृदत्वमजनोक्तिभ्यां जलरूपतापि शब्दब्रह्मणो- स्तीति मन्तव्यम् । तदाहुरत एवेति । एतस्यापि व्यापकत्वात् क्वचिद् गोकुलनिकटे प्रकटीकृत्येत्यर्थः । एवं कृतेरावश्यकतामाहुः तत्कार्यमिमिति । एतादृशानां पूर्वभाव- सम्पादनलक्षण कार्य प्रमाणतो ज्ञान च तदेकसाध्यमित्यर्थः । अनोपपत्तिमाहुरग्रे चेति । 'यत्रा-रोध्यगात् पुरे'त्यनेन । तर हि शब्दब्रह्मात्मके जले भगवत्स्वरूप स ज्ञातवा- निति । मजनपदार्थमाहुः शब्दब्रह्मात्मका एव जाताः । तत्र हेतुरुत्तमाधिका- रिण इति । नन्वस्मादप्युद्धरणस्यावश्यकत्वे पूर्वस्मादेव किमिति नोद्धय प्रकृतिभाव सम्पादितवानित्याशक्य तन हेतुमाहुः क्रमश्चायमित्यादिना । स्वकृतमर्यादास्थापनार्थ तथाकृतिरित्यर्थः । तमेवाहुः परब्रह्मेति । परब्रह्मणा पूर्व खस्मिन् स्थित पश्चात् स्वस्मा- द्विभक्त यद्वस्तु तच्छन्दब्रह्मात्मक भवति । ततस्तेन तथा कृत जगद्रूप भवतीत्यर्थः । इद- मनाकूतम् । साक्षाडीलोपयोगि जगद्धि सचिदानन्दात्मक स्वस्मिन् स्थित क्रीडेच्छया खस्माद्विभक्त करोति प्रभुः । यतोन्तस्थित न बहिःकार्यक्षमम् । तच्चानन्दस्वरूपाद्वि- युक्त सत् स्वरूपमलभमानमिव न किञ्चित्कार्यक्षम भवति । तदा प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्याम- लौकिकीभ्यामलौकिकार्यसम्पादनक्षम शब्दन ति तदात्मकतायां लीलोपयोगि प्रवृत्तिनि- वृत्तिक्षम भविष्यतीति ज्ञात्वा तथा सम्पाद्योक्तसामध्यें सम्पन्ने तस्य प्रमाणरूपत्वाली- लायां प्रवृत्तिनिवृत्ती स्नेहाधीने इति न तदुपयोग इति तस्मादप्युद्धता इति । एतदेवोक्त- मन्यथा प्रमाणगृहीता इत्यादिना । लीला हि स्वतन्त्रा । एते प्रमाणाधीनत्वे विहि- तमेव कर्म कुर्युर्नेतरदपीति तनानुपयुक्ता भवेयुरित्यर्थः । यद्वा । प्रमाणमार्गगृहीतत्व प्रमा- णैकवशचित्तलम् । तच्च पुष्टिलीलाप्रवेशानधिकाररूपमेवेति तथेत्यर्थः । तदानयना इति । जले निमग्नानामा ते भवत एव । प्रकृते च तस्य शब्दब्रह्मात्मकत्वेन यादृश श्रुति- सिद्ध भगवत्खरूप तादृशमेव दृष्टयापि पश्यन्तीत्येतदेवार्द्रत्वम् । तदानन्दाश्रुभिरपि तथात्व ज्ञेयम् । सर्वस्यापि प्रघट्टकस्य तात्सर्यरूप गूढाभिसन्धिमुद्धाट्यन्ति ब्रह्मानन्दादिति । यद्वा । ते तु ब्रह्महदं नीता इत्यस्याभासः । ततो दर्शनानन्तरमित्यादि । अगाय मायः । अक्षरानन्दालीलात्मकानन्दस्याधिकत्वेप्येतेपां तद्रूपत्वेन तन्मध्यपातित्वे- प्यक्षरानन्दस्पेयदवध्यननुभवेन तारतम्याज्ञानाद् भगवता च लोकमध्य एव लीलाकरणात् खस्येतरलोकसाधारण्य मन्यमानानां स मनोरथोमूत् । तत्पूर्व) खलीलात्मकत्वांश हम्तपिहितमिव कृत्वा साधारणी रीतिं प्रकटितवान् । तस्यां तु सचित्राकट्यमेव जीपु, नानन्दांशस्य । तत्याकट्ये च ब्रह्मभावः सम्पद्यते । स चाक्षरानन्दांशभूतः । अक्षः रानन्दापिसवे च जीयस्वरूपात्मकानन्दोपि तयामूत् । बाह्यामिसम्बन्धे दान्ति स्थवहिरिष । इदमेव विलयशब्देनोच्यते। अन्तराईदारुणो यथा वाशांश एवामित्वम् , तथैतेप्यने लीला- ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। याश्चिकीर्पितत्वेन तदालकत्वमातास्थानीयमतो नाक्षरानन्दात्मकत्वसम्पत्तिः । बाह्यां- शस्थानीयो जीवत्वांश एव । इदमेवार्घज्वलितत्वम् । अक्षरानन्दानुभवार्थ लीलात्मकलं यल्लीलात्मककार्यानुन्मुखं कृतवानासीत् साधारणी च रीतिमप्रकटयत्तदूरीकृत्य पुनीलाका- र्योन्मुखत्वसम्पादनमेव काष्ठतासम्पादनम् । लोके ज्वलितांशस्य काष्ठता त्वशक्या कर्तुम् , अतस्तादृशमग्नितिरोधायकमपेक्षितं येन ततिरोधानं पुनः पूर्वरूपता च सम्पद्यते । तादृशं शब्दब्रह्मैव । यतो देहायध्यासवत एव विपयीकृत्य देहधर्मरूपवर्णाश्रमधर्मान् कर्मज्ञानोपा- सनारूपान्निरूपयति । तत्सम्बन्धेऽक्षरानन्दाविर्भावाविर्भूतजीवखरूपात्मकानन्दतिरोभा- वेन जीवभावः सम्पद्यते । स चात्र पूर्ववल्लीलोपयोगित्वमेव । मूले ब्रह्मणो हृदत्वोत्या तस्स च जलरूपत्वेनैतस्य जलात्मकत्वमुच्यते । जलनिर्वाप्योऽनिरिति तदपनेयस्याक्षरात्मक- त्वस्याग्नित्वमुच्यते । अतः क्वचिगोकुलनिकट एव शब्दब्रह्म जलात्मकं प्रकटितवान् । अक्षरात्म- कतातिरोधानमेव तत्कार्यम् । उक्तेऽर्थे प्रमाणमाहुरने च वक्ष्यतीति । 'यत्राकूरोऽध्यगा- पुरेति शेपः । तस्य जलमध्य एव तदवगमादेतद्वचनेन तदभेदोक्त्या हृदत्वोक्त्या च जल- रूपत्वं शब्दब्रह्मणो निःप्रत्यूहं मन्तव्यमिति भावः । सर्वाशेन तत्सम्बन्धज्ञापनार्थी स्ना- नोक्तिः । शब्दात्मका एव जाता इति । हृदनयनोक्त्यैव तत्सम्बन्धप्राप्तावपि मजनोक्ते- स्तदात्मकत्वमेव तस्यार्थ इति भावः । एवं करणे हेतुमाहुः क्रमश्वायमिति । पुष्टिमार्ग- प्रवेशनक्रम इत्यर्थः । शब्दब्रह्मणः सकाशात्परत्वेनाक्षरब्रह्मैव परब्रह्मशब्देनोच्यते । तथा च 'मुक्तोपसृप्यन्यपदेशादा'दौ ब्रह्मभावाद्वैकुण्ठाद्वा पृथक्त्वा न स पुनरावर्तत' इत्यादि- वाक्यैस्तादृशानां पुनर्देहादिसम्यन्धस्य मर्यादाश्रुतिविरुद्धत्वात् , ततोपि पृथकृत्वा पुष्टि- लीलात्मकजगत्त्वसम्पादनमित्यर्थः । अत एवेति । पुरुषोत्तमस्वरूपं साक्षाद्वक्तुमशक्त कार्यद्वारा खानुभवज्ञापनद्वारा वा शक्तमित्यर्थः । यथा चैतत्तथा 'मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययु' रिति दृष्टान्तव्याख्यानविवरणे प्रपञ्चयिष्यते । चकारादित्यादि । वेदास्तु मर्यादा- निरूपकाः । ब्रह्मानन्दनिमग्नानां ततः पृथक्करणं न तत्सम्मतम् । अतः श्रीकृष्णाज्ञारूपपुष्टिश्रु- तिसम्मत्या पुष्टिलालापरिगृहीता नास्माद्विपयाः, किन्तु मर्यादामागीया एवोति स्वस्माद्भिन्नाः कृताः। तदेतदुक्तं वेदैरपि भगवदाज्ञयोद्धृता इति । एतस्यावश्यकत्वायाहुरन्यथेति । मर्यादामायित्वे पुष्टावप्रवेशः स्यादित्यर्थः । यतस्तदानयना इति । 'नन्दादयस्तु तं दृष्टा परमानन्दनिवृता' इत्यनुपदमेव वक्ष्यमाणत्वात्तदानन्दाश्रुभिस्तथेत्यर्थः । अधवा । अग्नि- मपदैनतेषां प्रमाणतो ज्ञानकरणार्थ लोकं प्रदर्शितवानिति वक्ष्यमाणत्वालोकदर्शनेन माहा- म्यज्ञानपूर्वकः स्नेह आर्द्रनयनत्वोक्त्या सूच्यते । नन्वेवं व्याकृतौ को हेतुः? यथाश्रुतव्याकृतेरपि साधीयसीत्वेन प्रतीयमान- त्वात् । तथाहि । अतिगभीरत्वेन शुद्धत्वेन तापहारकत्वेन ब्रह्मानन्द एव ब्रह्महदपदे- नोच्यते । यथा हदे मनो वाह्यमर्थ न जानाति, तथा तदानन्दभरेण देहायनुस- ·श्रीटिप्पणी । ९२ न्धानरहिता जाता इति ज्ञापनाय मजनोक्तिः । ततः कृष्णेन पूर्णानन्देन ततो गणि- तानन्दात्स्यकृताः देहाद्यनुसन्धानयुताः कृताः । तदा तल्लोक ददृशुः । अत एव ब्रह्मण इति व्यस्तं पदमुक्तम् । दर्शनक्रियायाः पूर्वमसम्भवात् । एव साधारणानां व्यवस्थामुक्त्वा श्रीनन्दादीनां विशेषत आह नन्दादय इति । शिव, 'दर्शयामासे ति पूर्व भगवत्का- यमुक्त्वैतत्कर्तृकदर्शन 'दशु'रित्यनेनोक्तम् । एवं सति तावत्पर्यन्तमेकवाक्यतैयोचिता, न तु वास्यभेद इति चेत् । स्यादेतदेव यदि दर्शयामासेत्युक्त्वा निपयस्वरूप चोक्त्वा- नुपदमेव ददृशुरित्युक्तं स्यात् । उच्यते च ब्रह्महदप्रापण तर मजनं तत उद्धृतिश्चेति कि- यान्तरसमुदायः । तत्रापि तुशब्देन पूर्वार्थव्यवच्छेदपूर्वकम् । त्वदुक्तरीत्या तु दर्शनात्पूर्व- मेव तदानन्दे मजनमुक्तं भवति, तच नोपपद्यते, हेत्वभावात् । किय, दर्शयामासेत्यनेनैवै- तदर्शनस्य प्राप्तेस्त्वदुक्तरीत्या पुनस्तस्यैव दर्शनं ददृशुरित्यनेन न वदेत् । तस्मादाचार्योक्त एव ग्रन्थार्थ इति ज्ञेयम् । पञ्चविंशत्यध्यायविवरणं समासम् ॥ इति साधनप्रकरणम् । १०२६०. , फलमकरणम् । पदिशाध्याये प्रकरणार्थोक्तौ । ब्रह्मानन्दात् समुद्धृत्येति । ननु सर्व- समर्थत्वेन ब्रह्मानन्दवत्स्वगृहस्थिताभ्य एव खामिनीभ्यो भजनानन्द कुतो नादात् , लोकवेदत्याजनपूर्वक विवक्षितरीत्या कुतो दत्तवानियत आहुर्घ- ह्मानन्दादिति । तथैवैतदाने एतस्यापि ब्रह्मानन्दमध्यपातित्वेन तत उद्धृतेर्वैयर्थ्यं स्यात्, भजनानन्दस्वरूप चैतादृशमेवेत्येवंरूपानन्ददाने तददत्तमेव च स्यादिति भावः । ननु स्त्रीभ्य एवैतदाने को हेतुः। तचापि पूर्वमन्यविवाहितासु। कुमारीघ्वतथात्वेपि भगवता सम विवाहामानात्तन्याय एव । अत एव वरदानानन्तरमपि 'लब्धकामा कुमारिका' इत्येवोक्त- मित्याशस्य तन हेतुमाहुः लौकिकस्त्रीष्विति । भजनानन्दो हि स्वरूपात्मकः । तच्च 'रसो वै स' इत्यादिश्रुतिमी रसरूपम् । स च यादृस्वशास्त्रसिद्धस्तादृगेव । तत्र चखाविवा- हितायामेन मुख्यो रस इति निरूपितम् । अतो लोकसम्नन्धिन्यो लौकिम्यो भगवदतिरि- क्तलोके विवाहलक्षणसम्वन्धवत्य इति यावत् । एतादृशीपु सम्यक् सिद्धो भवति । तत एतत्कथाश्रवणेन तद्भावोदये पुरुपेपि स रसो भवेत् , नान्यथेति स्त्रीष्वेव तदानमित्यर्थः । सिद् इतिपर्दैनैतद्रसस्वरूपसिद्विवेत्पूर्व स्वात्तदान्यत्रापि तत्राप्ति. सात् । सा चैतासेव सम्भवतीति तथेति ज्ञाप्यते । किश्च । लक्ष्मीतुल्यतायां हि मगाद्रमणमिति मर्यादा । सा च ब्रह्मानन्दरूपा । तथा च पूर्वाभ्याये ब्रह्ममावोक्त्या तद्रूपत्वमुक्त जातमित्युक्तमर्यादापि सपनेतीतोप्या रमण- मित्याहुः स्त्रानन्दानुभवार्थमिति । यद्यपि सामिनीप्वेतावता न कोपि विशेषः, तथा १.भानन्दादान इति पाठ ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। ९३ 'प्यधिकं तत्रानुप्रविष्टं नतु तद्धानि रिति न्यायोत्रापिशब्देन ज्ञाप्यते । तथा च स्वपदस्य खामिनीवाचकस्यानुभवपदेन समं सम्बन्धो ज्ञेयः । आनन्दपदं भजनानन्दपरम् । यद्वा । बलदेवे खधर्मानिरूपयता भगवता 'गोप्योन्तरेण भुजयोरपि यत्स्पृहा श्री रितिवाक्ये श्रियोपि स्पृहानिरूपणेन तस्या अपि दुर्लभो यो रसस्तं प्राप्य गोप्यो धन्या इति ब्रजखीष्वेव स्वान- न्दानुभवयोग्यता निरूपिता, नान्येष्वन्यासु वेत्यर्थः । तथा च तत्रैवैतदधिकारवत्त्वात्तथेति- भावः। यद्वा । हेमन्ते प्रथमे मासी'सत्र तेपां प्रसादरूपा शक्तिः स्त्री भवतीत्यत्र या शक्ति- रुक्ता तत्प्रवेशो यत्र, तत्र प्रभुसम्बन्धयोग्यता, स चैतारखेव सम्पन्न इति पूर्व निरूपितमित्यर्थः । एवं सत्येतत्प्रवेशो यत्र पुरुपेपि भविष्यति, तत्रैवंभावो भविष्यतीत्याशयेनाहुः तवारेति । तासामनुग्रहद्वारेति वार्थः । यत्रापि तत्प्रवेशोनुग्रहो वा तत्रापि त्रीत्वमृते नैतद्रसप्राप्तिरित्याहुः स्त्रिय एव हीति । तं पुरुषरूपं भगवन्तमित्यर्थः । ततः स्नीकर्तृकपानानन्तरं पुमान् भगवांस्तासु प्रापीतरसाधिकरणमूतासु तमेव रसं पातुं शक्त इत्यर्थः । रसाधिक्ये पुंभा- वात्तयेति भावः । यतस्ता एव रसयोग्यास्तपाने शक्ताश्चातो न कदाचिद्रमणे व्यवधानं करोतीत्याहुः अतो हि भगवानिति । आन्तरं त्विति । सखीवृन्दे मियो गुणानुवादे लीलासहितप्रियतमप्राकट्येनान्तर्ये भावविशेषा उत्पद्यन्ते, न ते संगमेपीत्यस्य परत्वम् । 'ना- मरूपे व्याकरवाणी'ति श्रुतेः प्रपञ्चस्य द्विरूपत्वेन लीलाप्रपञ्चस्यापि तथात्वाद्गुणगानलक्षण- नामात्मकभगवत्स्वरूपस्य परमानन्दरूपभावात्मकरमणलक्षणा लीला प्रिये दोपारोपादिदो- परहिताने निरूप्यत इत्याहुः ततः शब्दात्मिकेति । सप्तमाध्यायव्यवस्थैपा । शब्दात्मि- काया अपि लीलायाः प्रवृत्तिनिवृत्तिभेदेन द्विरूपत्वेनोत्तरा सप्तमाध्याये निरूपिता । पूर्वस्याः सदोषत्वादनापि तत्पूर्वाध्याये वेदात्मकशेषरूपत्वेन यलदेवस्य तत्साहित्येन कृतलीलायां शंखचूडोत्त्या सदोपत्वं तद्वधोक्यात्र सापि निर्दुष्टेति ज्ञाप्यत इत्यर्थः । अत एवाध्यायद्वयेन निरूपणमिति भावः। यतो रूपं पश्चात्मकमतस्तहानं पञ्चधातस्तन्निरूपणमपि तावद्भिरध्यायः कृतमित्याहः तत इति । पञ्चात्मके रूपे येनांशेन या लीला कृता तां तां लीलां क्रमेणाहुः आत्मनेति सार्धेन । 'यथेन्द्रियादिरूपत्वं शुद्धस्य ब्रह्मणस्तथा । आत्मत्वादिस्वरूपलं मन्तव्यं श्रुति- वाक्यतः । ययेन्द्रियादिसद्धात आत्मनो मुख्यता तथा । प्रकृते खामिनीमावप्राधान्यं तत आदिमे । स एवोक्तः प्रभुर्यस्माद्रसरूपः श्रुतेर्मतः । आत्माधीनं यथा कार्य सर्वमेवमिहापि हि । भावाधीनमतः प्रोक्तमात्मनेत्यादि मुष्ठु हि । अन्याप्राधान्यतः पूर्व केवलेनेति तत्तथा । तत्वाधान्यतस्तत्तलीलेत्यने तयोदितम् । मनःप्रभृतिसर्वखं तासु नास्ति हरेः परम् । इति ज्ञापितमेतेन विप्रयोगदशासु वै' । यद्वा । आत्मना प्रथमेत्यादिनोक्तं पञ्चविधत्वं प्रत्यध्यायो- क्तलीलायामपि ज्ञेयम् । तथाहि । प्रियाभ्यः फलं दातुं तथा रूपप्राकट्यं कृत्वा स्थित इति भगवत्पदेनात्मना लीलोक्ता। 'मनश्चक्रे 'कृष्णगृहीतमानसा' इत्यादिनाऽन्योन्यं चित्तव्यति- ·९४ श्रीटिप्पणी । पङ्गो निरूपित इति मनसा । ततः 'खागतं व' इत्यादिकथनादचसा । तानवधनश्रवणेपि प्राणानां स्थितिस्तु प्राणरूपेण भगवानेव वारद्वारा प्रविष्ट इति प्राणैः सा । अत एव मूले 'प्रतिभाषमाणमित्युक्तम् । वलं हि प्राणानां धर्मः, एते चालौकिका इति भगवद्वशीकरणलक्षणं वलं संपन्नमिति स्वामिनीवामृपत्वं प्राणरूपत्वं चेति तथा । तत इन्द्रियशरीरयोः सेति सष्टम् । तिरोधानमपि कायिकमिति तथेति प्रथमाध्यायस्थितिः । तिरोधानदशायामेतासामात्मा भग- वत्येव प्रविष्ट इति स एवात्मत्वेनैतासु स्थितः कार्य कृतवानित्यात्मना सा । एवमेव मनः- प्रभृतीन्द्रियान्तं ज्ञेयम् । 'नात्मागाराणि सस्मरु रिति वाक्याइहस्मृतिरहितानां पुनः पुलि- नागमनं खतो न सम्भवतीति शारीरी सा । तृतीयेध्याये व्रजोत्कर्षहेतुत्वं दर्शनाभावेन वधहेतुलं रक्षकल्पमलौकिकत्वे सति ब्रह्मप्रार्थनया प्राकट्यं च स्वरूपमात्रसैवेत्यात्मना या लीला सा चतुर्भिरुता । ततोग्रे निकटागैमनद्विविधरमणमुख्यरसदानानि प्रार्थि- तानि, तानि चोद्दीप्तभावपूर्वकाणि । भावाश्च मनोनिष्ठा इति तल्लीला चतुर्मि- रुक्ता । तत एकेन प्राणस्थितिहेतुत्वेन कथाखरूपं निरूपितम् । तत्र वाक्प्राणरूपत्वं स्पष्टम् । ततोग्रे प्रहसितेक्षणादिकं चलनं चेन्द्रियकार्यमिति तल्लीलोक्ता । ज्ञानकर्मभे- देनेन्द्रियं द्विविधमिति द्वाभ्यामेवोक्ता । ततो दिनान्ते खयमागत्याननं प्रदर्शयतीति शा- रीरी सा । एतदने शारीरीत्वं स्पष्टम् । अधरामृतदानस्य रतान्तःपातित्वेन तदपि तथा । अटच्यटनं स्पष्टम् । दर्शनेन्तरायस्य दुःखदत्वे हेतुः स्वरूपमेवेति सापि तथा । अग्रे त्या- गोपि दैहिक एवेति तथा । अग्रे चाननोरसोर्देहमध्यपातित्वेन सापि लीला तथा । त- तोग्रे स्वरूपाभिव्यक्तिप्रार्थनमिति तथा । अग्रे चरणाम्बुजरुहं देह इति स्पष्टम् । खा- मिनीनां हि यहिःप्राकट्यमेव भगवतोभीष्टम्, तदैवेश्वरवादोन्यदा शून्यवाद इति ज्ञापना- यैश्वर्यसमानसंख्याकैः श्लोकैः दैहिकी सा निरूपिता । तुरीयेध्याये प्रियप्राकट्येन पू. दशाखिलापि विस्मृतेति ज्ञापनायोक्तकमातिकम उच्यते । दैन्यभावयहि प्रकटनरु- पाभ्यां साधनफलरूपाभ्यामात्मना सा । ततः सर्वासामुत्यानं भगवन्मनसैवेति सा तथा । तत इन्द्रियैरिति स्पष्टम् । ततोनिमलीलायोग्यस्थले गतिः, तत्रासन उपवेशनादिकं शारी- रम् । ततो वाग्रूपत्वं भगवता चातिरोधानकथनाद्वाचः प्राणरूपलं चेति । पञ्चमेध्याये प्रतिवन्धकनिवर्तनेन वारैः पोपणेन च पूर्ववद्धावसंपन्नाः प्रियाः कृता इत्यात्मना सा । क्रीडाया मानसरसोद्गमहेतुत्वेन तदारम्भस्तथा । शोभोभयोरपि क्रीडासामयिकीति सापि मानस्येव । ततोगे भगवत्साम्येन गानं वाक्प्राणैः सा । ततः स्कन्धग्रहणाघाणरसाखाद- नादि हस्तान्जधारणान्तेन्द्रियैः सा । ततोग्रे शारीरी । अथवा । शास्त्राणां विषयस्तावद्याव- न्मन्दरसा नराः । रतिचके प्रवृत्ते तु नैव शास्त्रं न च मम' इतिवाफ्यादत्रोमयोरुदटमायव- , वि पाटः। २. गमनानिविधेति पाठः।

·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। ९५ त्वेन सर्वत्र सर्वा लीलात्रोच्यत इति नायं क्रमो विवक्षितः । एतच्च यथा तथा स्वयमेव भावनीयम् । रूपं प्रतिष्ठितमिति । हरिप्रियाखिति शेपः । पूर्णखरूपानन्दो दत्तोभवदित्यर्थः । आयेध्याये प्रभुरुक्तरूपात्मना लीलां कृतवानिति भक्तानामप्यात्मन्येव खानन्दं पूरि- तवानित्याहुः जीवानानन्दयदिति । आत्मन इत्यर्थः । अत एव प्रभुणा ताग्रसभावः पूर्णोत्र कृतो येन प्रभुवचनेभ्योपि निरपेक्षा जाताः । ततः क्रमेणातिशयितभावस्तथा कृतो येन स्वरूपादपि निरपेक्षा जाताः, यतो मानोभूत् । तथा च भगवद्भावस्य नित्य- त्वादयं भावः स्थायिभाववत्सदा स्वामिनीष्वस्तीति ज्ञेयम् । यतोस्मिन् रसे नायिका- प्राधान्यमेव निर्वहति । अग्रे यदा-देः कथनं तदेतस्यैव मावस्यावस्थाविशेषसम्बन्धिव्य- मिचारिभावानामेव । अत एवाने 'ईपत्कुपिता' इति वक्ष्यते । द्वितीयतृतीयादिलीलाकर- णमूतमनोवाक्प्राणादिषु रसपूरणं च तथैव भवेदिति तथेति भावः । 'यमेवैप वृणुत' इति श्रुतेरेतावरस्वतो भगवता कृतम्, न तु साधनवलेनैताखियाहुः स्त्रयमिति । तर्हि नादेनाकारणं गमनबोधनादिकं चानुपपन्नमित्याशंक्य, तत्रोपपत्ति वदन्तो भगवान् लीलां कुर्वन् शास्त्रमर्यादामपि प्रदर्शयतीत्याशयेनाहुः ते चेत्समर्पितात्मान इति सार्थेन । स- त्मिभाववन्तश्चेद्भक्ता भवन्ति, तदैवायं रसः प्राप्यो, नान्यथेत्यर्थः । एतेनैतास्वेवैवं रमणं कुतो नान्याविति शंकापास्ता । सोपि भगवत्कृत एव भवति, नान्यथेति ज्ञापनाय तदु- पायरूपरिरंसाचन्द्रोदयगाननिषेधवचनान्युक्तानीत्याहुः तत्रोपायश्च रूप्यत इति । तत्र समर्पितात्मत्व इत्यर्थः । अन्तहगतकथयतद्भावरहितानां नैतत्प्राप्तिरित्यत्र निदर्शनम- प्युक्तमिति चकारार्थः । मानतिरोधानाभ्यामन्यापि सा मर्यादा ज्ञाप्यत इत्याहुः आत्मेति । लडथै लुङछान्दसः । रसमर्यादामग्रे खयमेव वदिष्यन्यन्त्यश्लोकद्वये । अन्तःप्रपत्त्यमावे वाद्यततिरोधत्ते । तत्र हेतुरन्तःकरणसम्बन्धीति । यथा पतिपुत्रादिः शरीरसम्बन्धी, तथा हरिः सर्वभावप्रपत्त्येकलभ्य इति, सा चान्तःकरणधर्म इति तया । तथा च हेत्वमावे कार्याभावो युक्त इति मावः । तिरोधानमपि मानजदुःखहरणार्थमेवेसाहुः हरिश्च स इति । अत्र हरिपदस्सायं भावः । एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेष ब्रह्मादयो विविधलिङ्गाभिदा- भिमानाः । नैते यदोपसरपुर्निखिलात्मकत्वात्तवाखिलामरमयो हरिराविरासी दिति वाक्या- द्यथान्यैररक्षणे जाते खयमाविर्भूय रक्षितवान् , एवमन्वेषणादिसाधनानामसाधकवेतिदैन्ये सति तन्निवारणाय स्वयमाविर्भूय सर्व कृतवानिति । अथवा । अन्तःकरणसम्बन्धी सन् तत्र स्थितः सन् याद्यतस्तिरोषत्त इत्यर्थः । यद्वा । मानस्सायं हि सहजो धर्मो यन्नायकतिर- स्कारोऽवचनानीक्षणादिमिः, प्रकृते च तत्कार्य स्खयमेव प्रभुः कृतवान् । न केवलमधुनैवम् , किन्तु सार्वदिकीय व्यवस्थेत्याहुः सोऽन्तःकरणेति । सः पूर्वोक्तरसमावात्मक एवं प्रभुः स मानात्मकः सन्नन्तःकरणसम्बन्धी चेत्तदा पहिस्तयेत्यर्थः । यद्वा । कायिकचेष्टया ·श्रीटिप्पणी। मानापनोदनं कुतो न कृतवानित्याशंस्य तन हेतुमाहुः स इति । अन्तर्ज्ञानादिकार्यकरण येनेत्यन्त करण आत्मा तत्सम्पन्धी यतोऽतस्तथेत्यर्थः । आयेध्याय आत्मनैवैतदात्मनि खानन्द पूरितवानित्यन्तरेव च सोस्तीत्यन्तरेव प्रविश्य तद्धर्मापनोदन कृतवानित्युच्यते । यदा काविकमानन्ददान करिष्यति, तदा बहिरेव तथा करिष्यतीति भावः । अत एव गीत- गोनिन्दादिपु तथैव गीयते । हरिरिति पूर्ववत् । आयश्लोके सर्वाखेव रात्रिवित्यादि । ननु तासां रानीणां नित्यत्वाद् दिवापि स- खेन तेप्वप्येतद्रातिप्राकट्य कृत्वा रमते, उत लौकिकीपुरानिष्वेव तथा कृत्वा तयेति शकानिरासायाहुः सर्वास्ववेत्यादि । यावतीपु ता आरोपितवा- स्तावतीपु सर्वासु रानिष्वेव लौकिकीष्वित्यर्थः । अन्य 'थैव शशाङ्क्षांशुविराजिता' इति श्लो- केन लौकिकीनां तासामतिदेशो न सइच्छेत । दिवापि तयोक्तौ दोहनपयोधिश्रयणसयावसि- झ्यादिक गोपानां दिवा गोचारणादिपराणामेतासु खपार्थस्थत्वेन माननं च न सहन्छत इति मार.। पूर्णत्वादिति । रसशास्त्रीयाभिः सर्वाभि. कलामि. पूर्णत्वादित्यर्थः । सकलकलापूर्ण- मगवन्मन सम्बन्धिचन्द्रस्यापि सदा तथात्वात्तासु तत्राकट्यकरणेन तथात्वकरणमित्याशये- नाहुः पूर्णिमेत्यादि । अन्यदा सदोपस्स जलादे॰पनिवर्तकत्वं कमलादिलक्षणगुणाधायकत्व च शरदो लोके दृश्यत इति तस्यामसाधारणो धर्मोस्तीति ज्ञायते । इहापि रसानुपयोगिवस्तु- निरासपूर्वक भगवद्भारपोपिकाउलौफिकी शरद्भविष्यतीति तामेव कृतवानित्याहुः मतुम- पीति । पुसा सदोपभावखीणामप्यत्र न प्रवेश इत्यपि ज्ञापयितु वसन्तादीना प्रावृपश्चाकर- णमिति हृदयम् । ननु रात्रीणां नित्यत्वेन तद्धर्माणामपि नित्यत्वात् तासां कालात्मकत्वेन- र्खवश्यमावाच्च तत्करणोक्तिर्विवरणे कथमुपपद्यते । न च मनस इवेति वाच्यम् । तथाना श्रुतेरिति चेत् । इत्यम् । अत्र हि वीक्षणस तथा मन करणे हेतुत्वमुच्यते । तथा च सर्व- विपयकापरोक्षनित्यनानवतो नित्यरानिदर्शनस्यापि तथात्वेन तत्कार्यस्यापि तथाखापत्ती तत्समाधानाय वीक्षणे पूर्वस्माद्विशेपो वाच्यः । स चान विपयरूप एव वक्तु युक्त । स च विशेपणाश एव । पूर्व तस्सानाविर्भावनादधनैर तया करणादसोहीपिका सामग्री प्रभुरेव कृतवानिति सुष्टतमाचार्यः कृत्येति । यद्यपि विशेषणस्यापि नित्यत्वेनोक्तदूपणानुद्धा- रस्तथापि मत्तानामपि दर्शनयोग्यता तन सम्पादितेति तथा । नायकभावेनेक्षणमेव विशेष इति ज्ञेयम् । अत एपोपसर्गों वीति । वस्तुतस्तु तत्तत्क्षणसम्बन्धिनी लीला नित्यैवोच्यत इति नानुपपत्ति काचित् । यद्यपीत्यादिनाऽपिशब्दार्थ उक्तः । तथापि मर्यादेति । रसमर्यादेत्यर्थः । एवं कार्य योगमायाया इति । मजनानन्ददानलक्षणे कार्य इत्यर्थः । अन्यत्र स्थितं प्रमाणम् । वेदात्मान सपण देवक्या स्थितं रोहिण्या मनमोकी पाट । २ प्रकटितयामिति पाट ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। ९७ योजितवती, स्वयमाविर्भूय मथुरायां स्थितमानन्दरूपं प्रभुं गोकुले, तथात्रापि पूर्व गोपानां गृहेषु स्थिता ऋचोधुना भगवति योजयति, भगवति स्थितमानन्दं च ताखित्यर्थः । अन कश्विदाह । आनन्दस्य सुखरूपत्वादमूर्तस्यान्यत्र गमनासम्भवात्प्रियसङ्गनि- मित्तकः खामिनीषु सुखविशेष उत्पन्न इत्येव वक्तुं युक्तम् , अतो योगमायाश्रयणनिमि- तकथनमनुपपन्नमिति । स वक्तव्यः । 'आनन्दायेव खल्विमानि भूतानि जायन्त' इत्यादिश्रुतिभ्य आनन्दमयोभ्यासा'दित्यादिन्यायेभ्यश्च धर्मिग्राहकप्रमाणभूतेभ्य आनन्द- मयत्वं भगवत्स्वरूपे मन्तव्यम्, अनिच्छतापि त्वया । तथैव चिद्रूपस्य धर्मरूपभग- शब्दार्थज्ञानरूपत्ववप्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वादिति न्यायाधर्मरूपतापि । तथा च 'तदेजतीति श्रुतेस्तस्य गतिरूपत्वमप्यङ्गीकार्यम् । अत एव व्यापकत्वेपि गतिली- लोपपद्यते, दामोदरलीलेव । वस्तुतस्तु स्वरूपमर्यादामप्यतिक्रम्य भक्तार्थे लीलां करोतीति नानुपपत्तिः काचित्।। अत एव रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवतीति श्रुतिः । सर्वात्मभावलक्षणः स्थायिभावो रसस्तमेव लब्ध्वानन्दवान् भवति । तादृशे प्रभुः स्वरूपानन्दं ददातीति तथा लाभकथनेन भगवदत्त एव प्राप्यते, नान्यथेति सूच्यते । एवकारः सर्वत्रानुषज्यते । तथाहि । रसमेव लब्ध्वा तथा । तं लब्ध्वा तथा भवत्येव । तथा भूत्वा आनन्येव भवति, न तु लौकिकदुःख्यपीति च । अतः प्रमा- णातिरिक्तमार्ग इति । प्रमाणमार्गातिरिक्तो मार्ग इत्यर्थः । यतोन्यन्न स्थितं प्रमाण- मन्यत्रापि योजयत्यतोन्यभजनरहितं विवाहितपतिभजनं विदधच्छास्त्रं तत्त्यागपूर्वक भगवत्सेवामेव विधत्त इत्यर्थस्तु स्वामिनीनां तथा भजनेन तेन च फलसिद्ध्या 'या मा- मजनितिवाक्येन भगवता प्रत्युपकृतित्वेन कथनात्फलरूपेण चाधुना ज्ञाप्यते । तस्य मा. गलं च । अन्यथोन्मार्गत्वमेव भवेत् । अस्त्वेवमेतदित्यादिना प्रतिपादितं च ताभिः । ईश्वरवाक्यस्याखिलप्रमाणाधिकवलवत्त्वेपि स्वामिनीवाक्यैदुर्बलत्वमपि प्रमाणातिरिक्तो मार्ग इति ज्ञेयम् । यद्वा । प्रभुप्राप्त्यर्थ गुरूपसत्तिस्तदुक्तकरणं च भक्तानां प्रमाणमार्गः । प्रकृते च खामिनीप्राप्त्यर्थ योगमायाश्रयणादिकं प्रभुः करोति करिष्यत्यपीति प्रमाणातिरिक्तो मार्गः, यतोन्यत्र प्रतिष्ठितमानन्दमन्यत्र योजयत्सत एतद्भावेन भजनरूपोत्युत्कटलेहजविरहभावेन सर्वत्यागपूर्वकं खदेहादिविस्मृतिपूर्वकं भगवदन्वेषणपरत्वलक्षणश्व भक्तिमार्ग इत्यर्थः । इदं च द्वितीयतृतीयाध्यायादिपु स्पष्टम् । एवं सत्यस्मिन्मार्गे स्वामिन्य एव गुरव इति ज्ञापितं भवति । खामिनीनां विप्रयोगभावे सौभाग्यमदादिहेतुः । तत्र च भगवद्धर्मप्रवेश एव हेतुः । अन्यथा पादरजःप्रपन्नानामेतासां मदो मानश्च न स्यातामिति भावः । नन्वेवं 'शशांकांशुविराजिता निशा' इति वाक्यालौकिकीष्वपि रात्रिषु रमणमिति ज्ञायते । एवं . सत्यलौकिकीतत्परिग्रहे गौरवं विशेपाभावश्चेत्याशंक्य लौकिकीनामपि तासां स्वरूपमाहुः याश्च रात्रय इति । निर्मिता इतिपदात्सर्गादावेवैतदर्थमेव मगवता सृष्टाः काश्चन रात्रयो ·श्रीटिप्पणी । ९८ भगवत्येव स्थिता एतावत्पर्यन्तं, लीलासमये लौकिकीष्वेव रात्रिषु स्थापयित्वा तां कृत- वानिति ज्ञाप्यते । लौकिकेन्दुप्रकाश्यत्वेन गीतगोविन्दायुक्तप्रकारेण लौकिकरीत्यैव रमणेन चैतासां लौकिमीत्वमुच्यते । तासु विवक्षितेन्दुप्रकाश्यत्वेन नायकमानोक्त्या नायिकाप्र- णिपातोक्त्यैतन्माननायकान्तर्धाननायिकादैन्योक्त्यैतद्धेतुकतदाविभवे तदधीनत्वोत्या प्रश्नोत्तरे परोक्षमजनोक्तौ पूर्वमननुभवेपि प्रत्यक्षवापि तदनुभवतद्वाग्विश्वासोक्त्या भग- वद्विचारितानुपूर्वीकखरजात्युन्नयनादिमिश्थालौकिकरीबैवालौकिकरसदानमिति ज्ञाप्यते । उक्तार्थेपु लौकिकवलक्षण्यं स्पष्टम् । एवं सति स्वरूपत एव वालौकिकत्वमितिविवेकः । एवं कथन उपपत्तिमाहुः अन्यथेति । साधारणीनां रात्रीणां तल्लीलाश्रयत्वे तासां सर्व- चैव तुल्यत्वात् सर्वेषु देशेषु सर्वेपामेतदानन्दप्राकट्यं सादित्यर्थः । अन्यथेत्यस्सैव वि- वरणं साधारणीत्यादि । भूम्येकत्वेपि लीलाश्रयभूम्वधिष्ठानवेनास्या नानुपपत्तिरिति भावः। ननु सर्वज्ञस्य रात्रिदर्शनमपि सार्वदिकमित्यधुना को विशेप इति चेत्तत्राहुः शरदि क- सावित्यादि । विशिष्टदर्शनं विशेष इत्यर्थः । ननु विशेषणस्यापि नित्यत्वान्न तयेति चेत् । सत्यम् । यादृशी लीलोच्यते तादृश्या एव नित्यत्वादधुनैवोक्तविशेषणवैशिष्टयमित्युक्तपि न दोपः । एतद्यथा तथा विद्वन्मण्डने निरूपितमस्माभिः । ईश्वरस्यान्याश्रयणं हि लौ- किकी रीतिः, तदुक्लात्र तद्रीत्यापि रमणं सूच्यते । एवं सति मध्यस्थत्वेन तदा तस्या विशे- पत उपयोग इति तदाश्रयणमुक्तमिति ज्ञेयम् । किञ्च । स्वाशक्ये ह्यर्थेऽन्याश्रयणं क्रियते । तथा च सर्वसमर्थस्यापि खानन्ददानसमये ईश्वरत्वादिधर्माज्ञानं सम्पादयितुं रसपरवश- त्वेन न कर्तुं शक्यं, गोपानां चैतल्लीलाविषयकाज्ञानं तथा । आगमनसमये निषेधोक्त्या तज्ज्ञानस्य कथनात् अत एतदादिकार्यसिद्धयर्थ योगमायाश्रयणमलौकिकरीत्या रमणेपीति ज्ञेयम् । अत एव 'मोहितास्तस्य मायया' 'मन्यमानाः स्वपार्थस्था'निति वक्ष्यति । अत एव रसोपयोगि यद्यत्कार्य तत्तदा तदा सम्पादयितुं शक्तेयमिति स्वनिकट एव मूर्तिमत्यास्तस्याः स्थापनमिति ज्ञापनायोपेत्युपसर्गः । एतदेवोक्तं समीप एवाश्रित्येसनेन । तदोडराज इत्यस्याभासो नूनने तस्मिन्नित्यारभ्य सहज इत्यन्तः । अत्रेदं प्र- तिभाति । आश्रितत्वोच्यात्रेश्वरत्वमर्यादामुलंघ्य भगवानधुना प्रवृत्त इति १०.२६-२. ज्ञायते। अन्यया रसमर्यादोच्छिद्येत । एवं सति यदवधि सर्वविकारराहित्येन नैवंविध मनः प्रकटितमिति सपद्येतादृशस्स तस्स नूतनत्वम् । लौकिकी रीतिमनुसृतवतस्तद्दे- वतापेक्षापि पटते । लोके देवताधिष्ठितसैव कार्यक्षमत्वात् , अन्यथा नियामकाभावेन सामया- मावेन चाल्पेनैव यथा पूर्वमेव भवेत् , नतु रसैकपरवशं सदा। अत एवात्तगजेन्द्रलील इति व- .क्ष्यति । करिणीसशमानेण परवाल्वं तत्र प्रसिद्धम् । युक्तं चैतद्विमावादिकं विना न रसपोप इति । 'विमानानुभाव्यभिचारिसंयोगासनिप्पत्ति रिति वात्स्यायनसूनान् । वस्तुतस्तु रसो " १ तासानी पाठ । , ददन्त शी पारः।

·भीविट्ठलनाथविरचिता। ९९ वैस' इत्यादिश्रुतिभ्यो रसरूपत्वाप्रमोस्स यादृशस्तच्छानसिद्धोऽस्ति तादृशो निरूप्यत इति नानुपपत्तिः काचित् । अत एवैवंभूतस्यैव नित्यत्वमपि । एतद्विद्वन्मण्डने द्रष्टव्यम् । तस्मा- सुप्यूक्तमनधिष्ठितं चेत्यादि । ननु चन्द्रस्योदयकर्तृवं मूले प्रतीयत इति भगवतः सृष्टिकर्तृ- खोक्तिरत्र विरुद्धेति चेत् । न । अनवबोधात् । यदा मनश्चके तदैव य उडुराजोर्यादुत्पादि- तस्स उदगादिति मूलार्थस्य विवक्षितत्वात् । अन्यथा तदेति न वदेत् । सोप्युदगादित्येव वदेत् । किञ्चाग्रिमश्लोकोक्तचन्द्रदर्शनान्यथानुपपत्त्यैव चन्द्रोदयप्रारेतच्छकवैयर्थ्यापातः । एवं सति चिकीर्पितलीलाया वेदलोकयोरप्रतीतत्वेनापूर्वत्वात्तत्सामग्र्यप्यपूर्वव सर्वा स- म्पादितति ज्ञापनाय तदेत्युक्तिपूर्वकं तदुदयवर्णनमिति ज्ञायते । अत एव भगवन्मन- श्चन्द्रस्येत्यारभ्य कदाचिदपीयन्तो ग्रन्यो युज्यते । अन्यथा मूले पूर्णत्वादिधर्माः कण्ठोक्ता नेत्याचार्या अपि न वदेयुः । अत एव पूर्वश्लोके मनसोपि करणमुक्तं चक्रे इति पदेन । क्रीडायां मनस एव मुख्यत्वात्तस्य नूतनतया करणोक्त्यैव सर्वस्या अपि सामग्र्या- स्तयात्वं ज्ञातं भविष्यतीत्यभिप्रायेण । एवं सति तादृशं चन्द्र च प्रभुः सहज इति हेतो. रने तदुदयमाह शुक इत्यामासार्थो ज्ञेयः । तथापि क्रमेणैवेति । अन्यथा रजन्येपेति प्रभुन वदेदिति भावः । नन्वस्या रात्र्या नित्यत्वेनैकयेव चारितार्थं वह्वीनां तासां परिग्रहः किमर्थ इति चेत् । अन्न वदामः । नायिकाविशेपेषु प्रतिपदादितिथिनियतकर्त- व्यताकबन्धादिविशेपैरेव रसः प्रादुर्भवतीति वात्स्यायननयसिद्धत्वात्तदर्थमेवोक्तरूपाणां तासां परिग्रह इति । रात्रीणामलौकिकत्वेन प्राकृतनक्षत्रारक्षकत्वेप्येतद्रात्रिप्रकाश्योडूना चाप्रसिद्धलेपि यदुडुपपदोपादानं तत्त्वेतद्रात्रिष्वेव प्रकाशमानत्वेन स्वामिनीनां मना- सेवात्रोहुत्वेनाभिमतानीत्याहुः सोऽपि चन्द्र इत्यादिना । इन्दोर्नक्षत्रसजातीयत्वं 'नक्षत्राणामहं शशी तिवास्यात्सिद्धम् । एतन्मनस्सु तत्त्वोक्त्यैतचन्द्रसजातीयत्वं सूच्यते । तच भगवन्मनःसम्बन्धित्वम् । तत्त्वं चात्र भगवन्मनोंशत्वम् । स्वमनःप्रवृत्तिनिवृत्तितो- पादिकार्यार्थमाविर्भावितत्वं च । प्राच्याः ककुभ इत्यत्र । प्रतिस्पर्धिन्यामिति । प्रतीच्या दिशीत्यर्थः । उत्तरसन्ध्यायामखिलद्विजोपास्यत्वेनेयमेव दिइख्येति मर्यादा- मार्गीयलं लक्ष्यते । रविश्व तथा । अतस्तेन तत्र रागसम्भवः । यत्रोक्तरूपेन्दुप्राकट्यं सा दिक्पुष्टिमागीयेति तस्या एतत्प्रतिस्पर्धिनीत्वम् । एतेन मर्यादामार्गे ताप एव, पुष्टिमार्ग- प्रवेशे तन्निवृत्तिरिति सूचितम् । प्रातः प्राच्या अपि तथाभूताया एवाधुनैवंभूतात्वकथनात् अधुना प्रभोरेवेन्द्रत्वेन तदेवताकावेनाप्यस्यास्तस्याः सकाशादुत्कर्षः । पुष्टिमार्गोत्कर्षमेव प्रभुः करोति, नान्यत्रास्मादुत्कर्ष सहत इत्येतत्सर्वं हृदि कृत्वा तस्या मुखे न राग इत्याद्युक्तं प्रतिस्पर्धिनीत्वमप्युक्तमिति ज्ञेयम् । स चर्पणीनामिसत्र । इदं ज्ञेयम् । चप प्रजननैश्ययोरिति पाठादयं धातुराविर्भावन ईशधात्वर्थे गमने च शक्तः । अथवेशस्य भाव ऐश्यं तत्र तथा । प्रकृते तु सर्वात्मभावकलभ्यरसाधिकारिमात्रसृष्टावेव याः शक्तयोऽ .

·श्रीटिप्पणी। धिकृतास्ता भगवदाविर्भावं ज्ञात्वा तादृशीराविर्भाव्य फलसिद्धि प्रतीक्ष्यन्त्यस्तपर्यन्तमन्य- भावेभ्यस्ता रक्षन्तीति चर्पणीशब्देनोच्यन्ते । यद्यपि शाब्दिकैरैश्यशब्दस्य गत्यर्थकत्वमेवोक्तम् , तथापि गत्योरित्यनुक्त्वा यदैश्ययोरित्युक्तं तत् सोप्यर्थोत्र ज्ञेय इति ज्ञापनायेलस्माभि- स्तथोक्तम् । गमनार्यत्वे तु यत्र ता आविर्भावितास्तत्र गत्वा तत्फलसिद्ध्यनुकूलप्रयत्नवत्यो मवन्तीति तथा । तथा च खखामिनीपु भगवद्भोगयोग्यावपि तद्विलम्यं दृष्ट्वैतदाति च चर्ष- णीनां परमस्नेहवशाच्छोकोजनि । एवं सत्ययमिन्दुः प्रियसंगाभावजदुःखं स्वामिनीनामपन- यन्न केवलानां तदपनयति, किन्तु चर्षणीसहितानामिति मूलार्थः सम्पद्यते । स्वामिनीदुःख- निमित्तकस्तासां शोक इत्येतद्दःखनिवारणेनैव तासामपि स निवर्तत इत्यमुख्यत्वात्सहभाव- स्तासामुक्तः । एतदिन्दुस्खाभाव्यादेतदुदये संगमनिश्चयेन च तन्निवृत्तिः । इदमेवोक्तं चर्प- णीसहितानां जीवानां वेत्यादिना आद्यपक्षेतु यत्सम्बन्धिनामेव परमानन्दानुभवस्ताः शक्तयः स्वयं तदर्थिन्यो भगवद्भक्तेष्वेतदतिरिक्तप्पेतावत्कालपर्यन्तं परिभ्रान्ताश्चर्षणीशब्देनो- च्यन्ते । मुक्तौ तदभाव ज्ञात्वा तादृशेभ्यः स्वयमेव निवृत्ता भवन्ति । भगवतैव तादृश्य एव ताः सृष्टा इति तेषु न प्रवेश इति ज्ञापनाय न लभन्त इत्युक्तम् । अत एवाने खत एव निवृता भवन्तीत्युक्तम्, न तु निवर्तिता इति । तथा चैतदुदये तच्छोकनिवृत्तिर्जातेति तथा। अस्मिन्पक्षे पुनश्चन्द्रपरामर्शस्य प्रयोजनाभावादेकस्मिन्वाक्ये वारद्वयं तत्कयना- सम्भवात्पूर्वमप्रसिद्धत्वेनास्येन्दोः प्रसिद्ध्यर्थकत्वमपि तच्छब्दस्य न वक्तुं शक्यमित्व- रुच्याग्रिमः पक्ष उक्त इति नेयम् । दृष्ट्वा कुमुदन्तमित्यस्साभासे । तस्य शब्दयोनित्वं निरूपयन्निति । वाचः पूर्वरूपं हि मनस्तच समानाधिकरणाया एव तस्यास्तथा । प्रकृते च गान १०-२६-३. एतचन्द्रदर्शनस्य हेतुत्वोच्यापि गानसमानाधिकरणमनोधिष्ठातृत्वं तत्र ज्ञाप्यत इति मावः । न चैवं वनेपि तत्त्वापत्तिरिति वाच्यम् । विशेषणस्यैव तन प्रयोजन कत्वेनोक्तेः । रमाननाभमित्यत्र लक्ष्म्या अयं भ्रातेत्यादि । भगवान् रमणेच्छायां तद्रसपूरणार्थ ब्रह्मानन्दं लक्ष्म्यात्मकनायिकारूपमाविज्ञपितवान् । तस्यैव रमणस्थानत्वात् चन्द्रोपि तथैवायमाविर्भावित इत्यस्य तद्रातृत्वमत एव समानाकारत्वमिति मावः । नयकुमारणमित्यत्र । नवपदस्य तात्पर्यमाहुः विवाहसमय इत्यादि । कलले गानस्स हेतुमाहुः यदि व्यक्तमित्यादि । यद्यपि वरूपदिक्षा न तच्छपणनित्यी, तयापि गीतस्वार्थः खरूपमेवेति, तचार्यसंयुक्तमेवेति गीतस व्यक्तत्वेऽयस्यापि तपास्वं म्यात् । तया च तदनगवर्धनमि'तिवाक्यात्स्वरूपरसानुमवेच्छाया एवोद्भूतत्वेन तदनु मनैवागमनप्रतिपन्धः स्यादिति भावः । वामशामिल । पासा पुनदृष्टिरि- प्रदीश्यमागा इति पाठ ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। १०१ त्यादि । पुष्टिमार्गानुसारिभजनपरत्वमेवोत्तमत्वं दृष्टेः । अन्यथा चार्वादिपदान्यपहाय वामपदं न वदेदिति भावः। निशम्य गीतमित्यत्र । यद्यपीति । उपक्रम एतत्सम्बन्धिरात्रिदर्शनसैव रिरसाहेतुत्वेनोक्तेरिति भावः । तथापीति । तदनगवर्धनमितिवचना- १०-२६-४. द्भगवदीयोनगो यत्रास्ति तं तत्र वर्धयत्येवेत्येतास्वपि स्थितः । स तेन तथा कृत इत्येता अप्यागता इत्यर्थः । अत एव वर्धकत्वमुक्तम् , न तु जनकत्वमिति भावः । एत- देवोक्तमाह्वानं सदृशमित्यनेन । पूर्वापेक्षयाधुनात्युत्कटो जात इत्याशयेन नूतन उत्पन्न: काम इत्युक्तम् । दुहन्त्य इत्यस्यामासः । प्रसङ्गादित्यादि । अत्र पक्षद्वयं सम्भाव्यते । कुमारी- णामेवाहानं मुख्यमित्येकः, अविशेषेण तथेत्यपरः । तत्राचे प्रसङ्गादि- १०.२६-५. त्यादि । द्वितीये तासामित्यादि । एवमपि । गुणशब्दोत्र सर्वत्र भाव- परो ज्ञेयः । माववैलक्षण्यज्ञापनाय तथोक्तिः । जातीत्यादि । धर्मपदं विष्वप्यनुपज्यते । दोहनाघपेक्षयाखनस्यान्तरङ्गत्वादन्यस्मिन्मण्डने सत्यप्येतद्विना तेषां सौन्दर्याजनकत्वाद- सम्पूर्णस्याशोभाजनकत्वाच मुख्यत्वमिति तत्यागोऽशक्य इति तत्करणाद्दुर्लमाधिकार इत्युक्तम् । ज्ञानमार्गशोधिका इति तु शास्त्ररीत्या बुभुत्सूनां योधायोक्तम् । काश्चित्कृष्णान्तिकमित्यत्र । तन्मध्येपीति । अन्यथा पूर्ववाक्ये काश्चि- दित्युक्तत्वाद्वस्त्रादिव्यत्यासस्य जवकृतस्य सर्वसाधारणत्वादने काश्चिदि- १०.२६-७. तिपदमसम्बद्धं स्यादिति भावः। अन्तहगता इत्यस्याभासे । यासां काल इत्यादि । नन्वासां भक्तत्या- कालस्तथा कर्तुं न शक्नोतीति चेत् । अत्रेदमाकूतम् । 'उक्तं पुरस्ता'- १०-२६-९. दित्यस्य द्वितीयव्याख्यानानन्तरं 'यासां साक्षा' दिल्यादिनोतप्रयोजनार्थ प्रतिबन्धोवश्यं कार्यः । मगवांस्तु भक्तानां स्वप्राप्तिप्रतिवन्धं न साक्षात्करोतीति वस्तु- स्थितिः । अतोधिकारी कालः प्रभुकार्य कृतवानिति नानुपपत्तिः काचित् । उक्तं पुरस्तादित्यत्र । उक्तं निर्गलितार्थमाहुर्यथाशास्त्रमित्यादिना । अन्यथा चैद्यस्यापि पक्षसमत्वेन नेदमुत्तरं स्यादिति भावः । एतेनाद्यश्लोकार्थ उक्तः। १०-२६-२३, भगवानित्यादिनानिमाणाम् । फिञ्च । पूर्व ज्ञानभक्त्योरपि हेतुत्वमङ्गीकृ- सोक्तम् , अधुनात्याविर्मावेनैव ते अन्यया सिद्धे इति खरूपेणैव सर्वेषां मुक्तिरित्याहुः ज्ञानभत्त्योरियादिना। भगवतो नृपेत्यत्र । सवैश्वर्यसम्पन्न इत्यारम्य निरपेक्ष इत्यन्तेन ग्रन्थेन १०-२६-२४. मगशब्दार्थवत्त्वं विवृतं प्रकृतोपयोगित्वेनेति ज्ञेयम् ।

·१०२ श्रीटिप्पणी। काम क्रोधमित्यत्र । नन्ववतारसमये पूर्वोक्तभक्तनिमित्तं पृथगाविर्भावोपेक्षितो- १०-२६-१५. थवा तेनैव तत्फलसाधनमिति सन्देहे निर्णयमाहुः एकस्येति । उक्तस्थले तेनैव तत्फलसाधनं न पृथक्तदपेक्षेत्येकस्यैवाविर्भावस्योभयरूपत्वं भवति । एकत्र विनियुक्तस्यान्यन विनियोगो न न्यायसिद्ध इत्याशङ्कानिरासाय निर्णायकन्याय- माहुः संयोगेत्यादि । यथा होम एव नियुक्ता जुहः पर्णमयीत्वगुणयोगात्पापश्लोकश्रव- णाभावमपि साधयति, न त्वेतदर्थं पृथक्सा तन्मयी क्रियते। 'वस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोक शृणोती ति श्रुत्या होमार्थाया एव तन्मय्यास्तस्या एतत्फलसाधकत्वोक्ते', तथा प्रकृतेपि भूम्यादिक्लेशव्ययनिमित्तकाविर्भावस्यैव तत्तद्भक्तयोगे तत्तत्फलसाधकत्वमिति न पृथक्तदपेक्षेत्यर्थः । अत्रेदमपि ज्ञेयम् । पुष्टिमर्यादाभेदेन द्विविधानामपि भक्तानां फलसाधन सर्वशक्तिप्राकट्यपूर्वकमवतीर्णेन पूर्णेनैकेनैव स्वरूपेणैव कर्तुं शक्यम् । तत्रापि केवल- मर्यादामार्गस्थापनायाविर्भूतेन पुष्टिमार्गीयमक्तेष्टपूरणं न क्रियते । एवं केवलपुष्टिमार्गी- येणाप्याविर्भावेन । अत एव दण्डकारण्यस्थपीणामिष्टपूर्तिन कोसलेन्द्रेण कृता । श्रीमदो- कुलचन्द्रेण च यज्ञपत्नीनाम्, पुष्टिलीलानधिकारात् । अग्रे मथुरादिषु प्रद्युम्नादिरूपेण लीलाकरणाततदनुरूपं फलदानमिति । नित्यं हरावित्सत्र । स हि सर्वदुःखहतेति । भावनाविषयखभावादेव न दुःखभानमित्यर्थः । नित्यमित्यादिना तन्मयत्वं विवृतम् । तथा स्फुरण उपपतिमाहुः सर्वत्र भगवदावेशादिति । अतिविगाढभगवद्भावनायां देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणजीवेष्वपि तदावेशात्तेषु तथा स्कृतौं तत्सम्मन्धिष्वपि तथैव भान- मित्यर्थः । एतदेव जीव इत्यादिना विवृतम् । ननु प्रश्नोत्तरं लायाभ्यामेव सम्पन्नम्, अने- नापि श्लोकेन स एवार्थः पर्यवस्सतीत्येतत्कथनं व्यर्थमित्याशक्य तत्तापर्यमाहुः तादृशी- मिति । एव वोधनार्थमित्यर्थः । ता दृष्ट्या । यास्त्वित्यादि । अन्तर्गृहगता अनाकारिता एव नाद श्रुत्वोद्युक्ता इति प्रतिवन्धोभूदिति शकानिरासायाहुः याः पूर्वोक्तास्ता अप्याहूताः । तत्रो- पपत्तिमाहुः समागता इति । अन्यथा तथा न स्यादिति भावः । गेहस्य देह- सम्बन्धित्वात्तस्य नष्टत्वे तासां गृहाभावात्तत्र गमनं याधितमिति न निवार्यन्ते । दोपनिवा- रणार्थ प्रतिबन्ध इत्युक्तम् । यावद्भिर्गुणैर्भगवद्रमणं भवति तावद्गुणसम्पन्ना अन्यत्र विवाहतो रसशास्त्रोक्तरसविशेषोपयोगिगुणवत्यश्च याः समागतास्ता अपि यद्यपि न निनारयितु यो- ग्यास्तथापि स्थातुमशक्ताः सत्यः सतो नागताः किन्तु शब्दश्रवणे सति । तथा च तारा- नंशो निवारणीय इति शब्देनैव निवारण कृतम्, न तु तदा । तदनगीकारेण शब्दोपाधि कमागमन चेत् म्याग्निवृत्तिरपि म्यादिति तदमावो ज्ञाप्यत इत्याहुयाः पुनरियादिना । एवं करणे हेतुमाहुरन्पशेपतयति । एतेन भक्तिमार्गमर्यादा ज्ञापितेति भावः । अपा- गमा इति । अन्तहिर्विमंपादो नागरीणां कदाचिश्वेदापि, न त्वेतासाम् । जसम्पन्थे- १०२६-२७.

·श्रीविठ्ठलनाधविरचिता । नान्तरधर्मावरणासम्भवात्तथा चागमनं सर्वांशेनैव, नत्वन्यत्रापि केनाप्यंशेन हृदयं स्थाप- यित्वेति भावः । एतासां निवर्तने यावत्स्वसामर्थ्यमुपयुज्यते तावत्पूर्णमत्र प्रकटीकृतवान्प्र- भुरिति ज्ञापनाय भगवानित्यादीनि प्रभुविशेषणानीति ज्ञेयम् । तेन स्वामिनीमावस्य महा- बलवत्त्वं ध्वन्यते । तेन भक्तिमार्गोत्कर्य एव सिध्यति । मावस्य भगवद्रूपत्वात्तदुत्कर्ष एवै- वमपि पर्यवस्वतीति हृदयमाचार्याणाम् । नन्वत्र मोहने विशेष उक्तोन्यथा मोहिता इत्यु- तत्वेन पौनरुक्त्यं स्यात् । तथा च पूर्वस्मादाधिक्यस्य विशेषपदार्थत्वात्पूर्वस्य च भग- वद्विपयकस्यैव तस्योक्तत्वात्तद्गत एवं विशेषो वक्तुं युक्तो, न तु गृहादिविपयकस, पूर्व- मसत्त्वादिसरुच्या पक्षान्तरमाहुः अथवेति । स्थूणानिखननन्यायेनेति भावः । न च भग- वद्विपयकमोहाद्विशेपो वक्तुं शक्यः, असम्भवात् , तथा सति गच्छेयुश्चेत्याहुः अन्यथेति । ननु तच्छब्देन सर्वसागसर्वात्मभावाद्युक्तधर्मपरामर्शात्तस्य स्वत एव दृढत्वात्तया सत्यु- मयविशेषणकयनप्रयोजनामावाच्च नैतत्साधीय इति चेत् । सत्यम् । उक्तानुपपत्त्या प्रमुणा स्ववाक्यानां गमनार्थकत्वावोधनाचाद्य एव पक्षे तात्पर्यमस्तीति यद्यपि ज्ञायते, तथापि स्वरूपस्य रसरूपत्वेन भावात्मकत्वं यदुच्यते, तत्तु तद्विरोधिवचनाविर्भावेनानुपपन्नमिति शंकानिरासाय तदविरोध्यर्थकत्वमप्युच्यते वाक्यानां तात्पर्य विषयत्वेन । एतदेवाहुरतो- थत इत्यादिना । यतः स्थितावेव भगवत्तापर्यमतो हेतोरापाततः प्रतीयमानार्थप्रत्यायना- निवारयन्नपि फलतः स्थित्यर्थकानीत्यप्युच्यन्त इत्यर्थः । । भगवद्वाक्यसंख्यातात्पर्यमाहुः दशविधानामिति । सगुणनिर्गुणभेदेन दशविधानां तया, नत्वेतासामिति भावः । एतासां वस्तुतो निर्गुणत्वेपि लीलारूपत्वेन प्रस- १०-२६-२८. स्यभावेन तदभावोपि न वक्तुं शक्य इति तथा । तर्हि निषेधस्य कोपयोगः। क्षुब्धदनो नवनीतस्येव क्षोमकवाक्यैस्तयाभूताम्यो हार्दप्रकटने प्रभुशुश्रूषापूर्ती वाचनिक्या अपि प्रपत्तेः सिद्धौ लोके सर्वात्मभावमार्गप्राकट्ये चोत्कटभावोद्दीपने रसपोपादिषु चेति यु- ध्यस्व । एतासु नायिकाभेदेन मावभेदो वोधनीयः,ते च क्वचिदेकरूपाः, कचित्तदाचिन्मिश्राः, क्वचिएकदाचिदुत्तरेणोपमर्दिताः, केचित्वचिचिरं स्थिराः, केचित्किञ्चित्कालं, केचिदाशु नाशिन इत्येवंरूपत्वं सत्त्वादिगुणेष्वस्तीति तदृष्टान्तेन योधयितुं तावद्भिः श्लोकैरेता निवार्यन्त इत्याशयेनाहुः तमो रज इत्यादि । तथा सत्युपचारेण भावा एव तमआदिशब्दैरु- च्यन्ते । तथा च तेषां भेदा यत्रतादृश्यस्ता निरूप्यन्त इति सम्बन्धः । वस्तुतस्तु लीला- मध्यसाः सत्वादयः प्राकृतेम्यस्तेम्यो मिन्ना एतासु सन्ति । यतः प्रमुसंगमविलम्बहेतो. तैयं कर्तुं प्रिये खसंगविलम्यासहिष्णुत्वहेतुभूतभावमुत्पादयितुमेतस्सैव पालनेन स्थैर्य कर्नु च समाः । अत एवादौ तम एवोक्तं, ततो रजन्ततः सत्त्वम् । एतदेवाहुः वान्तेति । सस तमआदेरन्तः फलं लयादि । उक्तरीत्यैतद्गुणानां तत्र पर्यवसानात्तया निरुप्यन्त इत्यर्थः । प्रियं किमिलन । अर्थादेतामामिति । स्वानिरिक्तम्प प्रश्नविषयीकरणादिति । , ·२०४ श्रीटिप्पणी। भावः । किश्च । प्रियस्थानेकविधत्वे हि तेषां मध्ये किं करवाणीति प्रश्नः संगच्छते । तेन तदनेकविधत्वं विवृण्वन्ति तत्प्रयोजनमित्यादिना । देशादिव्यवहितत्वमेवेष्टात् कामिते विशेषः । व इत्येकेनैव चारितायें द्वितीयपदेपि तदुक्तभिन्नविषयकत्वं तस्यावगम्यत इत्याशयेन पक्षान्तरमाहुस्तनापीति । खामिनीष्वप्युक्तरूपसत्त्वादिभिस्तथात्वमस्तीत्येकैक- विषाः प्रत्येकैकचरण इत्यर्थः । १०-२६-२०. भ्रातर इत्यत्र ! अदृष्ट्वेत्यादिना प्रासंगिको लोकस्थित्या प्राप्तोर्थ उक्तः । दृष्टं वनमित्यत्राप्युक्ता गुणाः पूर्वोक्ता ज्ञेयाः । स्थितिपक्षे गृहे न गन्तव्य- मिति यदुक्तं तत्र हेतुमाहुर्यदि गृहगमनेत्यादि । सर्व त्यक्त्वा वनं प्रवि- १०-२६-२२. एस्य तदपेक्षायामेव प्रायश्चित्तं कृत्वा तत्र गमनं स्मृतिवचनेन योध्यते यत. इत्यर्थः । प्रकृते तदभावान्न गन्तव्यमेवेति भावः । पतीन् सतीरित्यन । द्वितीयाघहुवचनान्यथानुपपत्त्याहुः पतिविशेषणं १०-२६-२२. वेति । तथा च तेपामुपहासवचनमिदं भवति । यतो लोकव्यवस्थैताह- तामुक्तवन्तः पूर्वजन्मनीत्यादिना । भवन्तश्चेति । जाय- माना इत्यर्थः। भर्तुरित्यत्र । स्त्रीणामिति बहुवचनेन भर्तरित्येकवचनेन च सर्वासां य एको मर्ता तत्सेवाविधानाद्भगवत एव तथात्वाद्भजनमेव विहितं क्रियत इत्याश- १०-२६-२४, येन स्थितिपक्षार्थमाहुः स्वभावतो जीवानामित्यादिना । अत्र वन्धुप्रजा- शब्दाम्यां तत्सखीमावपरम्परे उच्यते । दुःशील इत्यादिना क्रमेण यशऐश्वर्यवीर्यज्ञानवैराग्यश्रीविरुद्धा धर्मा उक्ता इत्या- १०-२६-२५. शयेनाहुः पइदोपःस इत्तीति । स्थितिपक्षे स्वतोपि धर्मी दुष्ट इति पातक- सम्बन्धोक्त्या ज्ञाप्यते । कदाचित्त्याज्यत्वेन नित्यममजनीय इसपि तया । अख>मित्यत्र । उपपतिसम्यन्धे दोषोक्त्या प्रमोश्च सहजपतित्वेन स्पष्टः स्थिति- १०२६-२६. पक्षः । कुलसम्बन्धाभिमानवतीनामुक्त्या तत्र तदभावादपि तथा । प्रेष्टं प्रियेतरमिवेत्यत्र । शानजर्षानुपपत्त्या पक्षान्तरमाहुः अथवा तस्याः मित्यादि । मापणेनैव सर्वतिरोधानमुक्तमिति पुनरपि तथैव चेदापणं सान्न स्यादेव विशेषामावादतः पूर्वविलक्षणमेतद्वाच्यम् । ततो जीवनमुक्ति- सामर्थ्य चात्र जातम् , अन्ययैतन्न स्यादिति वैलक्षण्यमेव निरूपितं तस्यामप्यवस्थाया- मित्यादिना । अत एव प्रतिभापणमुक्तं मूळे । औदासीन्यपूर्वकपूर्वमापणविरोधि- सहासभापणामिप्रायेण । तदर्थयिनिवर्तितेत्यत्र । यदि त्यसोपीति । भगवदर्थ सर्व- यागो मगवतोक्तः, पूर्व त्यक्तार्यापरिग्रहोपि, यतः शुकादयोपि तथा चरन्ति, अधुना गृह- परिग्रहं वदति, एवं सति भगवदुक्तमिति गृहं चेदाचं, तदा तदविशेपात्सर्वत्यागपूर्वकं मग- वानेर कुनो न ग्रामः, गृहस्सैव ग्रहणे विनिगमकामावादित्यर्थः । १०-२६-३०. . , " ·। भावः । अत एव वाग्दत्वापि कन्या ततः प्रोगिय उपपन्ने तस्मै दीयते न पटलावर- श्रीविट्ठलनायविरचिता । देवो यथेत्यत्र । अनंगीकार इति । अन्यत्र रागोत्पत्त्या विवाहिते रागामाव उचित इत्यर्थः । यद्वा । द्वितीयस्सानङ्गीकार उचितः, न तु मर्तुरभजनमि- १०-२६-३१. सर्यः । अनेन दृष्टान्तेन खस सर्वत्यागपूर्वकं भगवद्भजनेप्युपपत्तिरुक्तेति ज्ञापनायैवमुक्तमाचार्यः । अन्यया मूले प्रभुकर्तृकमजने दृष्टान्तोक्त्या विरोधः स्यादिति ज्ञेयम् । स्वाप्ययेति । आविष्कृतमिति भावार्यकक्तान्तम् । तथाच सुपुतिमपेक्ष्य तत्साक्षिरूपस्य भगवतः सम्पत्तिब्रह्मसम्पचिर्मोक्ष इति यावत् । तदानार्थ वा मगवतः खाविष्करणमित्यर्थः । केचित्तु स्वयं प्रकाशनाखरूपनानातिरिक्तज्ञानामावकथनम्, श्रुतौ तु तयोरन्यतरापेक्षम् , तत्र विनिगमकमाहाविष्कृतं हीति । हि यस्माद्धेतोस्तचत्प्रकरण एव तदु- कमित्यर्थ इति वदन्ति । एवमपि सति ब्रह्मखरूपाविर्मावस्यैवोक्तज्ञानामावे निमित्तवान्न पूर्वस्माद्विशेषः । प्रथमवचनश्रवणानन्तरं चित्तवैयय्यममूदित्यग्निमवाक्यानां व्युत्क्रमणो- चरदानमिति ज्ञेयम् । अस्त्वेवमेतदित्यत्र । एवमित्यस्य विवृतिः सर्वरूपेति । पत्यादिसर्व सेवा- रूपेत्यर्थः । एवमुक्तौ हेतुमाहुः अन्यनेयादिना । पत्यादिसेवानिधेर्मग- १०-२६.३२. वत्सेवाविधायकत्वोच्या त्वमेव सेव्य इति पक्षेप्युपपत्तिरुक्तेति ज्ञेयम् । कुर्वन्ति हीत्यत्र । लेहेन हीत्यादि । क्रियायाः स्नेहसमानविपयकत्वस्यौत्स- गिकत्वादात्मन एव निरूपविलेहविषयवाद्भगवति कृतस्यैव च तद्गामिन १०-२६-३३. वात् त्वय्येव रति कुर्वन्तीत्यर्थः । यत्रोपाधिकस्नेहकयनसायं हेतुः । मग- वता हि खातिरिक्ते स्वात्मौपाधिकी प्रीतिर्भावस्पेति पक्षमाश्रियोक्तम् । स्वामिन्यस्तु वादिरीत्या प्रतिवादिमतमङ्गीकृत्य प्रौढ्या तत्पक्षं निराकुर्वन्तीति न कश्चिदोपः। नित्यप्रिय इत्यत्र ! अन्यथा जारसेवापीत्यादि । ननु धर्मत्वे विहितत्वस्य प्रयोजकत्वादत्र तदमा वान्न तयेति चेत् । उच्यते । प्राग्जन्मनि विवाहिते पुंसि जीवति पुरुषान्तरेण विवाहे दोगा- कयनाचत्र जन्मावच्छेदकमिति वाच्यम् । एवं सत्येतत्समानयोगक्षेमत्वादिनस्यापि वयानं सुवचम् । न च तत्र पतित्लामावान्न तयेति वाच्यम् । स वै पतिः स्पादकुतोमवा जीवच्छवं भजति कान्तमतिविमूढा । या ते पदाजमकरन्दमजिप्रती स्त्री'त्यादिशा कालमयवति पतित्वामावेनोमयोस्तुल्यत्वात् । एवं सति पतिमजनं विदयानं हा सेवामेव विधत्ते । प्रमोर्दुरापत्वेन व्यवहारनियमायं परं तया स्मृत्यादिषु कयन देवरेति सम्योधनेन व्यतितमर्थमाहुरतो वयं लिष्टा इत्यादिना । सिञ्चाङ्गेत्यत्र । अत्र सिघनसावश्यकत्वे हेतुरुत्तरार्धेनोच्यते । तऋषि यान इति वर्तमानप्रयोगेन खजीनस क्षणमानमपि तद्विटम्बामहिएवं नाचते । १०.२६-३५. एवं सत्येतत्काठीनं जीवनमुक्तिश्च । टि.

·१०६ श्रीटिप्पणी। नुपपत्त्या कल्प्यते । यद्यप्युचरदानसमये न तदस्ति, तथापि पूर्ववचनानामुत्तरदानार्थमेव हृदि स्थापितत्वात्तदनन्तरं तदमावे सति चेत्साक्षात्सुधादानमन्ततो भापणमपि वा न मवे- उदोक्तैव रीतिर्मवित्रीति हृदि कृत्वा पितृचरणैरुक्तं वयमित्यारम्य वक्तव्यमित्यन्तम् । नो चेदयमित्यत्र । हरेणैव दग्ध इत्यादि । त्रियोगादिपदमनुक्त्वा विरहपदं यदुक्त- वत्यस्तज्ज्ञापितं मावविशेपमाहुः स विपरीत इत्यादि । अयमग्निर्न पूर्वोक्तः । तथा सति पुनरयुक्तिर्न स्यात् । तथा च पूर्वस्मादस्य कठिनत्वं वाच्यम् । तदाहुर्नामव्युत्सत्या । हर- दग्धः कामोऽग्यवस्थोप्यस्ति । उक्तामृतेन जीवेदपि । अनेन तु दग्धः क्षणेनैव भस्मसाद- वति पदार्थः, पुनर्जीवनाशारहितश्च । उक्तरूपदाहकर्तृवाचकपदस्थवर्णवैपरीसेनैतद्वा- चकपदस्थवर्णयोरेतद्वाच्ये तद्विपरीतधर्मवत्त्वं लक्ष्यते । सोऽस्माभिरुक्तोऽनेन लित्या- दिना । एवकारोप्यर्थे । तथा चोक्तरूपदाहकर्ना हरेणापि दग्धो यत्र कामोऽधुनापि न जीवति, तत्रोक्तरूपेण दग्धाः कथं पुनर्जीवेयुरिति भावः । पूर्व सिञ्चनेन जीवनकर्तृत्वलक्ष- णोपि तद्विपरीतो धर्म उक्त इति प्रभुखरूपमेवात्र रहमदेनोच्यते । तत्खत एवं समर्थ, तत्रापि कोटिकन्दर्पविकलावण्येन विमाचानुभावादिसानग्र्या च विशिष्टं किंकिं न कुर्यात् । एतदेवोक्तं तत्रापि विशिष्ट विरह इत्यनेन । लोकप्रसिद्धमर्थमाहुरेकान्ताभाचेति । ननूकरूपत्वे कदाचिदपि सुखदत्वं न स्यादित्याशंक्य लिटार्थकोयं प्रयोग इत्याशये- नाहुरनेन त्वयेत्यादिना । स्वरूपस्यैव विरहत्त्रमित्यर्थः । शृंगाररसस्स संयोगविप्रयो- गात्मकत्वात्तद्रपत्वात्प्रमोस्तथात्वं युक्तमिति भावः । ततः काष्ठात् । उपाधेरा:न्धनत्वस्य । दाष्टीन्तिके स्वरूपातिरिक्तः स्नेहहेतुरुच्यते । तेन सोपपिलेहे त्वनेवंभाव इति भावः सूच्यते । यर्थम्वुजाक्षेला ! तलविशेषणोक्तितात्पर्यमाहुरस्माभिर्विचारितमित्यादि । 'भगवान् ब्रह्म काल्येन निरन्वीक्ष्य मनीपया । तदध्यवस्सत् कूटस्थो रति- २०-२६-३६. रात्मन् यतो भवेदितिवद्रमावेदार्थ विचार्य निर्दोषपूर्णगुण एव सेव्यः। स च मगवानेव । स च निर्दोपेणेव सेवितुं शक्य इति निश्चित्याधिदैविकाध्यात्मिकदोपाव- प्यपहाय तं चत्र इति तथा । अरण्यजनेत्यत्र । ननु चाञ्चल्यत्सागोत्यैवान्यसंगत्यागो- प्युक्त एवेति तेनापीति ग्रन्यो न युक्त इत्यत आहुः संगाभाव एवेति । पूर्व दोपाभाव उत्तोऽधुना प्रीतिहेतुर्गुण उच्यत इति न तथेति भावः । अत एव मूले प्रीतिरुक्ता । अन्यपदार्यमाहुः सर्वथेति । तद्धर्मति । भगवद्भावप्राकट्यादित्यर्थः । सर्वदैव स्वम इति । पूर्वमपि रमणपक्षे तस्स गोप्यत्वादेवमुक्तमिति नेयम् । वीक्ष्यालकत्सर । चतुर्विधो मोक्ष इत्यादिना पुरुषार्थप्रयविवरणम् । बनाटकावृतादिपदैमोक्षादिनिराकरणोक्तेरयमाशयः । मूठे हि प्रमोरशान्ये- वोक्तानि दासीमवनहेतुभूनेक्षणविषयत्वेन । तथा च त्वां वीक्ष्येत्येतावन ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। १०७ चारितार्थ्यपि यत्प्रत्यङ्गनिरूपणं, तत्रापि भूपणानां, तत्साभिप्रायमिति स निरूप्यत इति । सारूप्यमिवेति । सारूप्यमुक्तिमिवेत्यर्थः । अत्रालिसारूप्यवदलकैः सारूप्यमुक्तिमन्तो भक्ता लक्ष्यन्ते । केशा बद्धा अपि भवन्ति, न त्वलकाः । इतोपि तथा । 'मत्सेवया प्रतीतं च' 'सालोक्यसाहिंसामीप्ये त्यादिवाक्यैश्च तासां चतुर्विधानामपि दास्यान्न्यूनत्वं सिद्धम् । तत्रैतद्रसप्राप्त्यमाकादेतस्य च ततोधिकत्वाद्धि तदवरणम् । अत एवात्राप्यावरणरूपत्वमे- वोक्तम् । नान्तःस्थिति विना परितः स्थितिमात्रेण रसपानमलीनां सम्भवति । मुखस्याम्बु- जत्वमप्येतेषां रसपानामावज्ञापनायैव नोक्तम् । किञ्च, कमलं हि न पेयमपि तु तत्थो रस- स्तथा न तदासं किन्तु स्वयमेव रसात्मकमित्यपि ज्ञापयितुं तत्त्वं नोक्तमिति ज्ञेयम् । बहु- मिरावरणान्महारसत्वं व्यज्यते । किश्च । लीलाया नादस्स वा श्रवणेन पूर्व जनितो यो मावः स एतद्दर्शनेन पुष्टः क्रियते । प्रचुरातेर्लयो विविधरसभावोसत्तिश्चेति स्थितिलयो- सत्तिकर्तृवाचकवर्णात्मकनामा सूच्यते । अत्तो युक्तं दासीभवनमिति भावः । त्वत्सुन्द- रस्मितेत्यादिनोक्ताधिकारवतीनां देये दास्ये मुखं खाधीनं भवतीति तच्छेपभूतानामनङ्गीकारः सर्वच । गण्डस्यलेत्सत्र । स्थले हीति । एतज्ज्ञापनायैव स्थलपदम्, अन्यथा नोक्तं स्यादिति भावः । भुजदण्डयुगमित्यत्र । उभयत्रेति । इन्द्रादीनां भयदैरपि दैत्यै- भगवच्छासनमनुलइयमित्यैहिकानिष्टनिवर्तकः । देवानामपि तत्तथा । यज्ञाकरणे द्विजा- न्दण्डयत्येवेत्यनुल्लचचाज्ञत्वेन मुक्तिहेतुभूतशुद्धिजनकहविदर्दानेन पारलौकिकसुखप्रद इत्यर्थः। हविर्दानेन परलोकसाधने विशेपमाहुः तत इति । भगवत्क्रियाशक्तिरूपवैदिकक्रिया- सम्बन्धिहविर्भोगादित्यर्थः । सर्वथा अन्तःकरणस्थानामपीत्यर्थः । (भुजदण्डावित्यनुक्त्वा द्वित्वसंख्यावाचिपदमेकवचनान्तं यदुक्तं तत्रायं भावः । द्वयोः पृथक् प्रतीतौ धपेक्षाबुद्धिः । तया च द्वित्वम् । प्रकृते चापदशायामुभयोर्भुजयोरेकवत् प्रतीतिः । सा च न खाछेप- समये संमवति, किन्त्वन्यस्याः । तथा च तादृग्दर्शनं भावोदोधकं भवत्येवेति । तथापि दूयपदमनुक्त्वा युगपदं यदुक्तं तेन युगस्खमावो यया न निवर्तयितुं शक्यः केनापि, तथा भुजदण्डयोरप्येकवचनसूचितार्थलक्षणः स्वमावो न मर्यादाशास्त्रादिमिनिवर्तयितुं शम्यो मवति च । तथैवेति ज्ञाप्यते । तेनास्माकं दासीभवनमावश्यकमिति ।) का रुयंग त इत्यत्र । मगवत्साक्षात्कारे सति मोहासम्मवमाशंस्याहुः तेपां पलमिति । मर्यादामार्गीयमगवद्धर्मेभ्योपि पुष्टिमार्गीयास्ते बलिष्ठा इति १०.२६-४०. मावः । आर्यचरितादित्यत्र । नन्वार्या हि श्रेष्ठाः, ते च मक्ता एवेति तचरितमेव सर्वत्यागपूर्वकं भगवद्भजनमिति कथमेवं कयनं युज्यंत इत्याशंकानिरासायार्य- पदार्थमाहुः प्रमाणयलविवेकिन इति । ननु विवाहितमजनं हि प्रमाणमार्गः, भगवान् सर्वात्मक इति गोपीनां तत्पतीनां चे त्यो वक्ष्यमाणत्वाच तन्न हीयते, अधिक परं सम्पपत इति नैपोपपत्तिरित्यत आहुः प्रमाणे हीत्यादि । तन्मार्गे हि पतिवादयो धर्मा देहनिष्ठा , ·श्रीटिप्पणी। एव । अतस्तद्भिन्नत्वेनोपस्थितस्तद्वचनविषयो न भवति । 'यावद्वचनं हि वाचनिक मितिन्या. यात् । एवं सत्सयं मार्गो वस्तुविचार न सहते । न च विहितत्वेनैवोचमता, निषिद्धवे- नैवाधमतेति वाच्यम् । 'शुद्ध्यशुद्धी विधीयते समानेष्वपि वस्तुध्विति भगवद्वाक्यविरोधात् । न चैतद्विरोधापरिहारात्तन्न कर्तव्यमिति वाच्यम् । प्रमेयमार्गस्य स्वतन्त्रत्वेनैतस्मादलिष्ठलेन चैतद्विरोधस्याप्रयोजकत्वात् , अन्यथा प्रमेयमार्गोच्छेदापत्तिः। एतदेवोक्तं प्रमाणे हीत्यारम्य न दूषणमित्यन्तेन ग्रन्थेन । ननु प्रमाणमार्गीयाणां प्रमेयमार्गीयाणां च मिथो भेदात्र- माणवाक्यं न प्रमेयमार्गीयं विपयीकरोति, यागविधिर्यतिमिव, अतो न विरोध इति चेत् । स्सादेवं यदि प्रमेयमार्गेपि विधिः स्यात् , यत्याश्रम इव । तथा सत्यधिकारिविशेषणमहि- अवान्यस्याप्राप्तेरविरोधः स्यात् । प्रकृते च प्रम्वनुग्रहैकलन्यत्वेन विध्यभावाद्वर्णाश्रमविशे- पाधिकारेण प्रवृत्तं वाक्यं न संकुचितुमर्हति । वाधकाभावात् । अतस्ततोन्ययाकरणे विरोधो दुर्निवारः । प्रमेयमार्गप्रामाण्यं तु 'धर्मव्यतिक्रमो दृष्ट' इत्यादिना 'याः श्रुत्वा तत्परो भवेदित्यन्तेन शुकवाक्येनैव वक्ष्यत इति सर्वमनवद्यम् । व्यक्तं भवानित्यत्र । ननु यथा? सत्यामपीयदवधि तत्र स्थितम् , तथा धुनापि स्थेयमित्याशङ्कानिरासायाधुनार्तिहरत्वोक्तितापर्यमाहुः इदानीं १०.२६-४१. यथातिरिति । इति विक्लवितमित्यत्र । अत्र पद्भिः श्लोकैः रमणं स्वकार्यसहितं निरूप्यते । १०-२६-४२. तत्र संख्यातात्पर्यमाहुः पङ्गुणैश्वर्येति । अत्रायं भावः । भागवते हि परमकाष्ठापन्न वस्तु भगवच्छब्देनोच्यते । तस्य च पङ्गुणवत्त्वमर्थः । प्रकृते च रमणमुच्यते । तच विविधभावसाध्यम् । ते च निर्विकारे ब्रह्मणि न सम्भवन्तीति मायया प्राकृतगुणसम्बन्धाद्वैतत्कृतमिति कश्चिदहिर्मुखः शंकेत, तन्निरासो रमणनिरूपक- लोकसंख्ययैव रमणखरूपनिरूपणेन क्रियत इति । एतदेवाहुः पड्गुणैश्वर्येत्यादिना । पद्गुणे यो भगवत ऐश्वर्यभावः खामिभावः । रमणे यदा यस्य गुणस्योपयोगस्तदा तत्रा- कट्यकरणेन रेम इत्यर्थः । न तु मायाघधीनत्वेनेति भावः । अत एव खयं पदम् । अन्त्येन शोकेन तिरोधानोक्त्या विप्रलंभोपि निरूपितो भवतीति पर्णो रसोत्र निरूपितो भवतीत्याहुः स्वरूपेणापीति । विशेपतो लक्षणानि त्वग्ने वाच्यानीति भावः । वाक्या- नाहुः सामान्येत्यादि । विशेपरमण वाद्याभ्यन्तरभेदेन द्विविधमिति । द्वितीयेन वायं तदुक्तमित्याहुः विशेप इति । तृतीयेनान्तरम् । अजातस्मरकेलिजातस्मरकेलिभेदेन द्विविधा दिलासा इति द्वाम्यां तदुक्तिः । ननु नायिकामानापनोदनं चाटुकारैरकृत्वैवं कयं शतवानित्यत आहुस्तात्पर्य नायं लौकिकेति । एतच लोकविवृतौ स्फुटीमनिष्यतीति तया । तदेय स्वरूपमेवेत्यारम्य वचः स्फुटमित्यन्तग्रन्थस्यायं मावः । प्राकृतपुरुषस्येव सोप्रेक्षणादिमिस्तदा समातः कामश्वेत्स्यात्, तजनितथ्याशादिविकारः सात् , तदा प्राकृत ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। १०९ स्यैव तन्नाशोपि स्यात् । न चैवम् , किन्तु 'रसो वै स' इत्यादिश्रुतिमिः स्वरूपमेव रसा- त्मकमिति रसशास्त्रसिद्धा यावन्तो मेदास्तत्सर्वरूपं स्वरूपमेवेति तादृशमेव पुरुषोतमख- रूपमिति नानुपपत्तिः काचिदिति । यथा दैत्यान्प्रति वीररूपेणैवाविर्मावः, तेषां तथैवाधि- कारात् , तयात्रैवमाविर्भाव इति हृदयम् । हासस्य मोहकत्वेनाधुना तत्प्रयोजनाभावमा- शंक्य तदाहुः तासां यथेत्यादि । हासे प्रकर्पोयमेव । सख्याङ्गीकार एव हास्यसम्भव इति तथा । अन्यथोक्तरूपेण समं साम्याभावाद्रसो न स्यात् । सख्यखभावादेव न खस्मादिन्नतया गणना । सा तु मर्यादायामङ्गीकारे भवति । तथा सत्सेवभूतानामपि मर्यादायां पातने भक्तिमार्गमर्यादानाशः स्यात् । तदेतदुक्तं नाशनार्थमित्यन्तेन । उद्धारोत्रैतदुक्ततापात् । उत्कटतापदर्शनेनैव तदुद्धरणार्थ दया । तथा च हासेनैव तापनाशः सूचितो भवति । अन्यथा रसामासहेतुत्वेन तां न वदेत् । अथवा । मूले सदयं रेम इति सम्बन्धः । इदं हि रमणमभूतपूर्वमादावुक्तं सामान्यरूपं च । अतोत्र न पूर्णरसदानं, किन्त्वने । तेन न भगवत्समानं सामर्थ्यमधुनास्तीत्यधिकक्रियाशक्त्याविर्भावने नायिकानामुपमर्दैन रसनाशः स्यादिति, तदभावाय दयोक्ता । यद्यप्येवं रसः पुष्टो न भवति, तथापि रसाभासभावाभासैमुख्योरसः पोष्यत इतीदं रमणमग्रिमरसपोपायोपयु- ज्यते । अत एवामासे तापापनोदनाथं सामान्यलीलामाहेत्युक्तमाचार्यैः । (क्रिया सर्वापि सैवेत्यत्र । भगवतो मक्तानां चालौकिकत्वं लौकिककामामा चाहुः क्रिया सर्वापीति । अयमर्थः । लोके रससम्वन्धिनी क्रिया लौकिककामविषयि- ण्येव प्रसिद्धति भगवचेष्टायाश्च तत्सजातीयत्वात्कामोपि लौकिक एव भविष्यतीति कस्य- चिद्धान्तस्याशंकां वारयितुमाहुः परं काम इति । लौकिकः कामो न विद्यत इत्यर्थः । ननु भगवान् पुरुषोत्तम इत्यस्तु नाम लौकिककामाभावः, एतासां लौकिकतद्वत्त्वमस्त्विति चेत्त- बाहुः तासां कामस्येति । अयमर्थः । यदि मक्तानां लौकिकः कामः स्यातीलौकिकेन भगवत्कामेन पूर्णो न स्यात् , तयोः परस्परमेकजातीयत्वाभावात् । विजातीयेन विजाती- यस्य पूरणासम्मवात् । अतो भगवत्कामेनैव तासां कामस्य पूर्मगवत्तुल्यत्वं तासामपीति ज्ञापनायोक्तं तास्तथेति । यथा भगवानप्राकृतो लौकिककामरहितस्तथैता अपीत्यर्थः । अन्यथा भगवतः पूर्णरसोरोधो न स्यात्, न्यूनाधिकत्वेन भाववैजात्यात् । ननु कामो न विद्यत इति कथनाद्भगवति तत्सम्बन्धात् मक्तेषु चोभयविधकामामाव एवास्त्विति चेत् । न ।पञ्चमाध्यायोक्तकारिकाविरोधात् । तत्र लौकिकनिषेधपूर्वकमलौकिकस्य भगवति निरू- पितत्वात् । तथा हि । 'अत्रैव लोके प्रकटमाधिदैविकमुत्तमम् । कामाख्यं सुखमुत्कृष्टं कृष्णो भुक्ते न चापुर' इति । अन कामसुखुस आधिदैविकत्वोत्तमत्वविशिष्टस्य प्रमोमो- कृत्वकथनालौकिकस्यैव तस्य निषेधो, न खलौकिकस्यापि, अतो भगवद्रोग्यासपि तथैव, 1 'भत्र कारिकाव्याख्यान टिप्पणीपुस्तकेषु दृदयते, तत् पाण्डलिखने नास्तीति श्रीगोकुलनापाना तत् प्रतिमाति, रेखरीयापि तयेतिचेति श्रीपुरुषोत्तमा.। -- ·१२० श्रीटिप्पणी । . अन्यथा भगवतो भोक्तृत्वमेव न स्यात् । तस्मात् सुनक्तं तास्तथेति ! विपक्षे बाधकमाहुः कामेनेति । प्राकृतेनेति शेपः । तादृशस्य संसारजननावश्यकत्वात् । प्राकृतेषु सर्वत्रैव तथा दर्शनात् । अत्रसमक्तेषु संसाराभावात्प्राकृततदभावो निःसन्दिग्ध इति ज्ञापनायोक्तं न संशय इति । प्राकृतत्वाभावे हेत्वन्तरमाहुः अतो न कापीति । यतोस्य भावस्या- लौकिकत्वम् , अत एव मर्यादामार्गीयमोक्षेच्छूनामपि प्रवृत्तिर्न बाधितेत्यर्थः । मोक्षमागे कामाभाववतामेवाधिकारात् । तथा च श्रुतिः 'श्रोत्रियस्य चाकामहतस्पेति । तस्माद्ययस्य भावस्य प्राकृतलं स्यात्, तदा तत्कृतलीलाया अपि तथात्वात्तच्छ्रवणे लौकिक- काव्यादिवत् कामोद्दोधात्तेषामेतल्लीलाश्रवणस्य विपरीतफलकत्वात् प्रवृत्तिर्न स्यादित्यर्थः । चकाराद्भक्तिमार्गीयापि मर्यादा न भन्नेत्सर्थः । तस्मादस्य भावसालौकिकत्वात्तेपातलीला. अवणे फलमुखां प्रवृत्तिमाहुः अत एतच्छुताविति । एतलीलाश्रवणेन लोकः सर्वोपि साधारणोपि लौकिककामरहितो भवेत् । नन्वेतादृक्श्रवणमात्रेण कथं लौकिकतदभाव इति चेत्तत्राहुः भगवचरितं सर्वमिति । वस्तुखभावादेवेत्यर्थः । यद्वस्तु यादृशं भवति तत्वनिष्ठमपि तादृशं करोति । एतलीलाया लौकिककामराहित्यादलौकिकतप्रतिपादकत्वा- देतत्परोपि लौकिकतद्रहितः सन्नलौकिकनिर्हेतुकभगवद्भावयुक्तो भवतीत्यर्थः । श्रवणं तु लीलातात्पर्यावधारणपूर्वकम् , न तु यथा कथञ्चित् । अतः कामस्येति । यत इयं लीला लौकिककामरहिता अत एतच्छ्रवणेन लौकिककाव्यश्रवणवन्न लौकिकतदुबोधः । ततः कार- णात् 'कामं हृद्रोगमाश्वपहिनोत्सचिरेण धीर' इति शुकवचनं स्फुटं स्फुटार्थमित्यर्थः ।) अतो न कापीति । मोक्षफला मर्यादा कामे सति न मोक्षः, तदभाव एव सः, इति लक्षणापि न भन्नेति सम्बन्धः । तथा च श्रुतिः मोक्षरूपब्रह्मानन्दप्राप्तौ 'श्रोत्रियस चाकामहतस्य'ति । तत्रोपपत्तिमाहुः अत एतच्छुताविति । ननु कामलीलाश्रवणेन लौकिकमावोत्पत्तिलौकिकस्यावश्यं भवतीति विपरीतं प्रयोजनं स्यादित्यत आहुः भगवचः रितमित्येकं श्लोकम् । वस्तुस्खमावादेवाद्भुतकर्मत्वाच प्रमोरेतच्छ्रवणे तदुद्बोधो नेत्यर्थः । यतो न भवत्यत एव शुक एतल्लीलाश्रवणादिफलं कामाभावमेव 'काममपहिनोतीति प्रक- टमेवाह । यद्यपि हृदोषमपहिनोतीत्येवमेव वाच्यम् , तावतैव चारितार्थ्यात्, तथाप्युक्तलीला- स्वरूपं ज्ञापयितुं स्फुटमाहेत्यर्थः । उदारहासद्विजकुन्देत्यत्र । कुन्दत्वं लेहस्येति । काममात्रपर्यवसायी स्नेह इति ज्ञापनार्थमित्यर्थः । कुन्दानां रसमात्रोपयोगित्वादिति भावः । अत्राय मावः । स्वामिनीनां सदा निरुपविलेह एव चेत्स्यात्तदा खण्डितादिमावा: सम्भवेन पूर्णरसमोग उभयत्रापि न सम्भवतीति निरुपधित्वांशमाच्छाद्य कामोपाधिकरवं मम्पादितवान् , नैतावता मक्तिमार्गे हीनता । आद्यप्रवृत्तेनिरुपाधिकत्वाद्भगवता खानन्ददा नार्य स्वयमेतद्वापजननादिति । तहिं कामनिवृत्तौ तनिवृत्त्यापत्तिरित्याशंकानिरासो . १०-२६-४३.

·- श्रीविट्ठलनाथविरचिता। दीधितिनिरूपणेन कृतः । स्नेहरूपदन्तेषु दीप्तिरुत्तरोत्तरमेकरूपेण प्रकाशमानत्वमेव ।। एतमेवार्थ परोक्षणाहुः तथा सतीत्यादिना । ननु भगवानेतत्प्रार्थनया रमते, न तु स्वयं विनैव प्रार्थनाम् । तथा सति स्वामिनीष्वियदवधि यावान्भावः सम्पादितोस्ति तत्पूरण- मेवोचितम्, न त्वधिक(संपादन)म्, प्रयोजनामावात्, तावतैव श्रोतृणां कामदोपनिवृत्ति- संमवादुदारहासादिकरणं कुत इत्याशयेन यद्यपीत्यादिनाशक्यात्र भगवद्रिरंसाया एवो- पक्रान्तत्वात्स्वानुरूपसर्वसामग्रीसम्पादनमावश्यकम् । अत एव न पूर्णमनोरथ इवौदासीन्येनै- तत्सन्तोपार्थमेव रमते। तया सति रमणस्वरूपाभावेनैतत्सन्तोपासम्भवप्रसंगः, किन्तु लौकि- कनायकवद्विकारयुक्तः । एतज्ज्ञापनायैव मूले दृष्टान्तोयमुक्त इति तत्समाधानमाहुस्तथा- पीत्यादिना । कलङ्कवत्त्वोक्त्या प्रकृते विकारभाववत्त्वं सूच्यते । स यथा पूर्णोप्यपूर्णो भवति, पुनः क्रमेण पूर्णोपि, न तु सदा पूर्ण एव, तथात्रापीति ज्ञाप्यत इति भावः । यन्धातिरिक्ताः सर्वा इति । खामिनीनामुडस्थानीयत्वानेपामेवावरकत्लोक्यावरणस्य च यहिः परितः स्थितिनियमेनावापि वाह्या एव लीला उक्ता भवन्तीत्यर्थः । मालामित्यत्र । प्रकरणाद्रसपोपार्थत्वात्सर्वस्य , चरणमपि तदर्थमेवेत्याशयेनाहुः १०-२६-४४. एपा हि गतिरिति । इति पड़िशोध्यायः । सप्तविंशाध्यायार्थनिरूपणाय पूर्वाध्यायोक्तान्तर्धानतात्पर्यवर्णने । पुष्टो यथा- न्तरित्यादि । अत्राय भावः । संगमे ह्यग्रिमाग्रिमरसार्थ नवो नवः प्रयत्नो १०-२७०. माव्यते, न तु पूर्वानुभूतो रसः पोष्यते । सर्वेषां तेषां स्वतन्त्रत्वात् । संयोगे यथा यथा रसानुभवाधिक्य, तथा तथा विप्रयोगे दुःखाधिक्यमित्यनुभवसिद्धम् । एवं भावे संस्कारमात्रशेपस्स पूर्वरसस्सोपमर्दकाग्रिमसंगमरसाभावेनान्तरेवातिपुष्टो भवति तथा, यथा पूर्वानुभूतलीलास्वरूपात्मका देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणात्मानो भवन्ति । किमुत । अत एवासावहमित्यादिरूपं ज्ञानं तयैव किया च भवतः । एतदनन्तरं जाते संगमे पूर्व- संगमादधिकरसत्वस्फूर्तिरप्यत एव । अन्यथा संगमत्वाविशेषेण तदनुपपत्तेरिति दिक् । यद्यपि संगमोत्तरकालीनविप्रयोगमात्र एवैतादृशत्वं सम्मवतीति नान्तःप्रवेशापेक्षा, तथाप्ये- तद्विप्रयोगस्यातिविपमत्वेन क्षणमात्रेणैवान्यथाकरण एतद्रसदानं नोपपद्यत इति रसात्म- कत्वात्स्वरूपस्य खयमेव प्रविष्ट इत्याहुस्तदर्थं भगवानिति । चत्वारोऽत्रेति प्रियप्रा- प्तिसाधनानुष्ठानरूपं तद्रसस्वमावप्राप्तं गुणगानं चतुर्थोर्थः । रसासक्तिरिति । रसास- क्यादित्रयमस्मिन्नध्याय उच्यते । एता हि रसासक्त्यैवान्वेपणपराः, अन्यथा गृहानेव गच्छेयुः । एवं सति यदैव बहिः संवेदनं तदैवान्वेपणमिति तदुत्त्या रसासक्तिरेवोक्ता भवतीति तथा । अग्रे सष्टम् । उक्तात्रयनिरूपणे प्रकारविशेषमाहुः उद्देशत इत्यादि । आयैनिभित्रयाणामुद्देशः कृतः । अन्वेषणं रसासक्तेर्लक्षणमसाधारणो धर्मोनुमापक इति यावत् । लीलाया एतदन्तःस्थित्यनुमापक एतासु तदाविर्मावः । गर्वाभावज्ञापकं सपनी- ·११२ भ्राटिप्पणा। भाग्याभिनन्दनादिकम् । अन्वेषणफलं च पददर्शनम् । लीलावेशफलं प्रियाधीनत्वखान- धीनत्वदर्शनेपि प्रिये दोपारोपाभावपूर्वको रेमे तया चेत्यादिनोक्तो भावः । गर्वाभावफल- मितरविस्मृतिपूर्वक तत्याप्त्यर्थंकः प्रयत्नः । १०-२७-१, करिण्य इवेत्यत्र । तथान काल इति । अवतारसम्पूर्तिकाल इत्यर्थः । गत्यानुरागेत्यत्र । अतःस्मितेन मन्दहासेनेति । अन्यथा प्रकृष्टोदारहासस्सैव १०.२७-२. पूर्वमुक्तत्वादधुना स्मितं न वदेदिति भावः । गतिस्मितेत्यत्र । भगवति खधर्मानिति । स्वगतौ प्रियगतिमावना जातेति तथा । भगवद्धर्मेष्विति । भगवत एतासां च मिथो वैलक्षण्यं गत्यादिषु १०-२७-३. सहजम् । अधुना तु भगवद्गत्यादिवदेव गत्यादि, संस्थानविशेषोपि तथा, न तु प्राग्वत् । तथा च तद्भावापन्ना मूर्तिर्जातेत्यर्थः । गायन्त्य उच्चैरिसत्र । प्रथमतो मिश्रभावादिति । सुप्तप्रबुद्धन्यायेन बहिःसंवेदनासंवेदनाम्यां संगमविरहविषयकसमूहालम्बनज्ञानं जनितमिति १०-२७-४. तथेत्यर्थः । ननु प्रमोरानन्दरूपत्वेन तद्भावेपु सत्सु सदानन्द एवोचितो, न तु वक्ष्यमाणावस्थेत्याशंकाभावाय तस्याः स्वरूपमाहुः शब्दो हि धूमवदिति । अत्रेदमाकूतम् । एतावत्कालपर्यन्तं भगवता स्वरूपानन्दो न प्रकटितः । तस्य खरूपा- त्मकत्वेन तत्प्राकट्यं विना तदनुभवासम्भवात् । 'तथा परमहंसाना मिति वाक्यात् यादृशेन भक्तियोगेन तत्प्राप्तिस्ताहकूतत्प्रकटनायाधुनैव पुरुषोत्तमावतारात् । प्रभुप्राक- बानर्थक्यापत्तिमिया श्रुत्यायुक्तसाधनसाध्यत्वं स्वरूपानन्दस्सैतत्साधनमक्तियोगस्य च न वक्तुं शक्यम् । अत एव कुन्तीभिः पूर्णसाधनवतामप्ययं दुर्लभ इति ज्ञापनायैवाधिका- रिविशेषणान्युक्तानि । एवं सति स्वरूपस्य रसात्मकत्वेन अत्रत्या भावाः सर्वे रसात्मका एवेति मन्तव्यम् । अन्यथैतच्छ्रवणमात्रेणापि स्नेहोत्पत्तिर्न स्यात् । एवं सति तद्वार्ता- नभिज्ञस्स तवेयमाशंका कंटकवेधदृष्टान्तेन कामिनीकुचकुम्भे नखवेधस्यापि दुःखहेतुत्व- साधनमनुहरतीयलमुक्त्या । एवं सति तापकत्वेन विरहोग्निरेव । स यथान्धननिष्ठमनिं खयं तत्संयुक्तः प्रकटीकुर्वन्नात्वेन प्रतिबन्धात्तत्रासमर्थो धूममेव जनयति, तथायमप्य- मिरापाततो बहिःसंवेदनेन न सवीत्मना तिरोधानास्फूर्तिरिति तजनितत्वेन ताश एव जातः । पहिःसंवेदनामावे तिरोपानास्फूर्तिरिति यावानंशस्वस्य तावान्सोवाईत्वस्था नीयः । अन्यथैकदेव पूर्णतयाकट्ये क्षणमात्रेण सर्व भस्मसात्कुर्यादेव । तथा सत्यस्यामे- धूमो गानरूपः शब्द एव । एवं सत्सर्धज्वलितदारुतुल्यता सिध्यति । तदेतदुक्तं बाधा भ्यन्तरयोगत इत्यनेन । यथा स पूर्वमेकरूप एव भवति, ततोनेकधा, तथोत्तरोत्तरं विधि- प्रभावजननागानमपि विचित्रं भवतीत्साहः विराजत इति । ययागर्यादिधूमस निर्ग- च्छतः शोभा, तथासापि शन्दस गानरूपत्वमिति ज्ञापनाय विराजत इत्युक्तम् । अतोऽ- .

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। त्रेति । यतो हेतोभगवानसात्मकः, तदात्मका एव च भावाः, अतो हेतोरखण्डाद्वैतभानादिदं खामिनीनां ज्ञानमुत्तममित्यर्थः । एतदेव स्फुटयन्ति धर्मिधर्माणामिति । एते भावाः स्थायिभावस्य व्यभिचारिभावा इति धर्मिणः श्रीकृष्णस्य तद्धर्माणां विहारादीनां जीव- तद्धर्मापेक्षयोत्कृष्टत्वात् तथेत्यर्थः । उक्तज्ञाने जीवतद्धर्मयोरेव सत्त्वात्तदपेक्षयैतयोन्यूनत्वा- दिति भावः । अथवा । यथा प्रियवद्विहारादिस्तथैवेदं गानमपीत्याहुः यथा भगवत इति । प्रीतिविषयाणामाकारणं भगवद्धर्मः सोत्रोक्तः । अत एव तदा स्वागमनवदधुना न प्रभोरागमनम् । तस्य स्वधर्मत्वात् । भगवान् कौतुकार्थमनैव कुत्रचिल्लीनोस्ति रसपरवशश्व । अतोस्मद्गानेनागमिष्यतीति ज्ञात्वा जगुरित्यर्थः । अस्मिन् पक्षे बहिःसंवेदनमेवास्ति, परं त्वदर्शनजायोक्तरीत्या तथा करणमिति ज्ञेयम् । सर्वथा वहिःसंवदने हि विचयनमिति । तत्र हेतुमाहुः कृत्रिमत्वादिति । आत्मनि भगवद्भावस्य कृत्रिमत्वात्तिरोधानमावश्यकम् । तद्धेतुर्विचित्रभाववतीनां मियो मिलनं तदाहुः । यतो हेतोर्मिलितास्ततो हेतोः स्वतोन्यतश्च विशेषविज्ञानात्तयेति योजना । यद्वा । भगवद्भावापन्नाऽपरां सखी मत्वाश्लेषादिकं करोतीति । स्वतो मिलनम् । तदान्यासामस्यां भगवत्त्वबुद्ध्यभावात् तद्भावाननुरूपक- रणेऽस्या विशेषविज्ञानमभूत् । अन्ययापि भगवद्भावापनयाऽस्यां सखीत्वज्ञानेन मिठनम- न्यतो मिलनम् । तत्रापि पूर्ववत्तथा । नन्वने पूतनासुपानकरणदशापन्नप्रभुभावापन्नैव पूतनायन्या एव स्तनमपिवदिति यथा, तथात्रापि कुतो न । तथा सति विशेषविज्ञानास- म्भव इत्यत आहुः कृत्रिमत्वादिति । अग्रे लीलाविर्भावस्य वक्तव्यत्वाद्याशी लीला तादृश्येवाविर्भवतीति सर्वमुपपद्यते । प्रकृते तु प्रियादर्शने सत्युत्कटभावेन प्रियमात्रस्फूर्त्या स्वस्मिन्नपि तत्त्वेन भानमिति कृत्रिमत्वमस्य । एवं सत्यनेनैव भावेन यदोक्तन्यायनान्य- ज्ञानं तदा तिरोभावस्फूर्तिरित्यर्थः । यहि संवेदने सत्यपि मादकद्रव्यखभावादुन्मनो विवे- करहितो भवति, एवं विरहभावस्खभावजवैकल्यात्तथेत्याशयेन तत्रापि न सर्वात्मनेत्यायुक्तम् । आकाशवदन्तरमित्यत्र । शुको हीत्याद्याभासमारभ्यायमपीत्यन्तम् । अवार्य मावः । तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः । न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिहे ति मगवद्वाक्यात् भक्तिमार्गे ज्ञान प्रतिवन्धकमिति मन्तव्यम् ।युक्तं चैतत् । आत्म- वेन भगवज्ज्ञाने तदिदृक्षादिजनितार्त्यसम्भवेन प्रभुप्रादुर्भावासम्मवात्सर्वस्वनाश एव यतः । एवं सति यत्र कालादिनियन्तृत्वज्ञानात्मकप्रतिबन्धके सत्यपि कंसादिभयज्ञानरूपः स्नेहकार्य एव देवक्यां जातः, तर प्रतिपन्धरहितानां लेहमात्रकार्यसम्भव इति किं वक्तव्यमिति कैमुतिकन्यायः सूच्यते । किञ्च । तत्र देवकीधर्मरूपं ज्ञानं प्रतिव- न्धकत्वेनोक्तम् , अत्र तु विशेषणेन भगवद्धर्मस्तयोक्तः । एवं सति यत्रायमेव न प्रतिबन्धकः, तान्यस्य का वार्तेत्यपि ज्ञापनायेदं विशेषणम् । तथा च हेतुसत्त्वेप्युक्तज्ञानामावेन भक्त्यु- ट्रेका सन्यते । एतदेवोक्तं तासामज्ञानकथनार्थमित्यनेन । शुकस्यैवं ज्ञानामावे १५ टि.

·खेतत्कथनेप्यशक्तिः सात् , जीवनं वान स्यादिति शुकज्ञानोक्तितात्पर्य वेदितव्यम् । अपरछ । सर्वेष्वित्यादिपदमनुक्त्वा नपुंसकलिंगभूतपददानेन प्रभौ च पुरुषत्वोक्त्या यथा पण्डस पुरुपनैकट्ये रसोत्पत्तिर्न, किन्तु स्त्रीणामेव । तथा प्रभुसान्निध्येपि भूतानां रसानुत्पत्तिः, एतासां तदुत्पत्तिश्च युक्तेति ज्ञाप्यते । तेनैतासामेव प्रभुरसाभिज्ञत्वमित्युक्तं भवति । एता- वान्परं विशेपो, बहिःसम्यन्धे विलक्षणो भाव उत्पद्यते, अन्तरेव सम्बन्धे तु विलक्षण इति । कात्यायनीखरूपनिरूपणप्रस्तावे कथितं स्त्रीत्वमत्र विवक्षितमतो न शंका कापि । अपरञ्च । भगवति दृष्ट एवासां वहिरिदमन्तरिदमिति ज्ञानम् , अधुना तदभावेन तयोरप्यभा- वादप्यन्तरननुसन्धानमुचितम् । परन्तु प्राप्तिरपेक्षितेति यत्र कुत्रचित्प्रश्न इत्याशयेन बाया- म्यन्तरेत्यारम्य पृच्छन्तीयन्तेनोक्तम् । सर्वत्रैव विद्यमान मित्याद्यविशेपणतात्पर्यम् । 'पुरि हद- याकाशे शेत' इति व्युत्पत्त्या आत्मनीत्यादिद्वितीयविशेषणस्य । यद्वा । प्रकरणाद्भक्तिमार्गा- द्भगवता ये वहिर्भाविता जीवास्ते यहिभूतपदेनोच्यन्ते । तथा च तेष्वेवाकाशवनिराकार इवाप्रत्यक्षतयैव सन्तं तत्राप्यन्तरमेव न तु कदाचिदपि वहिःप्राकट्येन । वस्तुतस्तु भक्ति मार्गीयेपु पुरुषत्वेन साकार बहिःप्रकटं भर्तरूपमतो बहिर्विचयनमेवोचितम् । न हि स्त्रीणां स्वभर्तुरन्तरन्वेषणमन्तःस्थितिज्ञानं वा स्वास्थ्यहेतुः, पुरुषार्थाय वा भवतीति मूलार्थः । नन्दसूनुर्गत इत्यत्र । प्रभुपुत्र इति न ज्ञात इति । चोरत्वेन न ज्ञात १०-२७-५. इत्यर्थः । प्रभुपुत्रो यतो न चौर्य करोतीति भावः । प्रेमहासावलोकन- रित्यत्र । तमो रज इत्यादि । यस्य यादृशं मनस्तस्य तादृश्यैव रीत्या तद्धरतीति भावः। तुलस्यास्तदुभयमिति । पुष्पकृतः फलकृतश्च यो विधिविनियोगस्तदुभयं १०-२७-६. नास्तीत्यर्थः। कचित्तुलसीपत्र । सा चेत्यादि । पूर्व हि भक्तात्वेन निष्कामा निरन्तरं चर- १०-२७-७. णारविन्दमेव सेवमाना स्थिता, लक्ष्म्यादीनामप्यत एवैपा पूजासाधनमन्यथा सपत्नीत्वं ज्ञात्वा तथा लक्ष्म्यादयो न कुर्युः । तथा सति नायिकात्वे यो रसः स नानुभूतो भवतीत्यस्मद्रीतिमज्ञावा तूष्णीं तिष्ठतेति मत्वा तथाहुरित्यर्थः । अस्मदा- द्यपेक्षयेति। अवस्थाविशेषकृतदैन्याविर्भावज्ञापनायैवमुक्तम् । अन्यथा सपनीत्वं ज्ञात्वापि नेमां पृच्छेयुरिति भावः। याहुं प्रियांस इत्यत्र । समतया गमनेनेत्यादि । यद्यपि चरणचिह्रादर्शनेपि भगवद्भावसभावादेव तल्लीलास्फुर्तिः सम्भवति, अत एवालिषु तुलसिकासम्य- न्धित्वोक्तिः, तदनुसारेणाने गमनामावश्च, तथाप्यधुना प्रियदर्शनवता ज्ञापितः प्रियः शीघ्रं प्राप्यत इति ज्ञात्वा प्रश्नपरा इति, ताप्युन्मत्तदृष्टान्तस्सोक्तत्वादत्यनवहिता इति १ विधियो विनियोग इति पाठः। द्विविधविनियोगः स्यादपि । १०.२७-१२.

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। ११५ चिह्नदर्शनेपि तन्मार्गेण न गताः । किञ्च । यथा सहभूताया अपि स्वामिन्याश्चरणचिह्नादर्श- नं पूर्व पश्चाच दर्शनं तथेहाप्येकत्रैकदा पददर्शनं, नाग्रे । तीक्ष्णभावशान्त्यर्थमेव पदचिह्नानां दर्शितत्वात्तस्य च तावतैव शान्तेः । अग्रे तु भगवदावेशकार्यत्वेन वक्ष्यत इत्याशयेनाचा- यैरेवमुक्तम् । पदचाञ्चल्यज्ञापितालिनिवारणयत्नेनैव गृहीतपनत्वं ज्ञायतें । तेनांजसा तदपी- डनेन च तत्सम्भवात् । मदस्य संगाभाबहेतुत्वमनुभूयते । तेषां च समदानामपि संगे मर्यादामार्गीयभक्तिरसजनित एव मदो भवितुमर्हतीति तुलसीसंबन्धकथनम् । अनवसरेपि गमनान्मदान्धतोक्ता । एवं रसासक्तस्पेतरानुसन्धानासम्भवात् खमिलनं दुर्लभं जानन्ती तरुणामं चेदनुसन्धास्यसस्मिन्नपि समये तदास्मानपि कदाचिदनुसन्धास्यतीत्याशयेन प्रश्नं चक्रे । अन्यथाऽलीनामन्धत्वनिरूपिकायास्तरुपणत्यभिनन्दनं प्रश्नोऽनुपपन्नः स्यादिति भावः। लीला भगवतस्तास्ता इत्यस्याग्रे । भत्त्यातिमत्ता इत्यादि । एतासां प्रिये स्नेहसाम्येपि क्वचिद्भगवद्भावे क्वचित्पूतनादिभावे हेतुमाहुः भक्त्येत्यादि । १०-२७.१४. नायिकाभेदेन हि मावभेदः । एकस्या अपि समयादिहेतुभेदेनापि तथा । एवं सति भगवत्तलीलातत्सम्बन्धिनांमध्ये यस्सा यदा यादृपस्य यस्य स्मृतिस्तस्यास्तदा तदात्म- कत्वं विशुद्धभावत्वाजलादिसम्वन्धिस्फटिकस्यैवेति प्रघट्टकार्थः । तथा च भगवन्मात्रज्ञानम- तिमत्तत्वम् । तत्सम्बन्धिनामपि ज्ञानमीपन्मत्तत्वम् । लीलासम्बन्धिनां येषां ये भावास्तदा- मकतायां ते भावा अपि स्वत एव भवन्तीति ज्ञापनाय रोषत इत्यादिना तदुद्देशः कृतः । भावेषु दृष्टान्तेन वैजात्यज्ञापनाय सत्त्वाद्युक्तिः। ननु तथापि भगवज्ज्ञानं विहाय पूतनादि- ज्ञानं यत्र, तत्र ततो न्यूनभावता गम्यते, तत्र हेतुरपि वक्तुं न शक्य इत्यरुच्या पक्षान्तर- माहुः अतो न न्यूनभाव इति । हि यस्माद्धेतोः शकटादिभिरविष्टा अतो न न्यूनते- त्यर्थः । अप्रैवं ज्ञेयम् । अत्र तापलीलाभगवतामन्योन्योपमर्दकभावेनाविर्भाव इति पूर्वमुक्तम् । सपदि तु लीलाया आविर्भाव एतासूच्यते । सा च भगवत्कृतितत्सम्बन्ध्यात्मिका विशिष्टा, न त्वन्यतरमात्ररूपा । तथा च यदंशो यत्राविर्भूतस्तत्र स एवांश उच्यते, अन्यथा पूतना- सुपयःपानसामयिकदशापन्नभगवत्खरूपभावापन्नैव पूतनायन्त्याः स्तनं कथं पिवेत् । पूत- नायन्ती च तस्यामेव पूतनावत् कथमाचरेत् । अतो न कापि कुतश्चिन्यूनतेति सारम् । अस्मिन्पक्ष एका लीला यत्राविर्भूता तत्र न द्वितीयेति सिध्यति । तथा सति चिरं विला- सोयं न स्यादिति पक्षान्तरमाहुर्भगवद्भावापन्नायाः सकाशात् पूतनोलूखलादिभावापन्ना उत्कृष्टा इति ज्ञापनाय सर्वत्रेति । अत्युत्कटविरहभावेनातिदीनतया कथञ्चिचरणसम्बन्धं वान्छन्त्यो यत्र तत्सम्बन्धः पूर्वमनुभूतोस्ति तद्वदाचरन्ति। मयि चेन्न चरणं स्थापयति, तदा पूतनोलूखलादिबुद्ध्यापि वा स्थापयत्विति भावेन अत्यात्यैव सर्वत्र भगवद्बुद्धिः। अतस्त्रस्य प्रकर्षण सिद्ध्यर्थं तथेत्यर्थः । पुनरिति पदादेकस्सा लीलायामनुकृतायामप्युक्तरीत्यात्याती पुनरुलूखलादिभावोपि भवतीति ज्ञाप्यते । एवं सति भावप्राचुर्यादत्रोत्कर्षः सिद्ध इति भावः ।

·श्रीटिप्पणी। , कस्याश्चित्पूतनायन्या इत्यत्र । अन्या अहं कृष्ण इत्युक्तवतीति । यद्यप्यत्रोक्तिप्रयोजनं नास्ति, पूतनासुपयःपानदशाया मुक्तिप्राकट्या भावाच १०-२७१५. नैवं सम्भवति । तथापि यथा तदा पूतना मां गृह्णात्वन्यथा तु कार्य न मविष्यतीति भगवदिच्छा स्थिता, तथा कृष्णत्वेनेयं मां जानात्विति कृष्णायन्या अपि तदेच्छासीदिति ज्ञापनपरा तटुक्तिरिति ज्ञेयम् । तस्यास्त्वित्यादि । अत्र मुख्योपप- तिविनयैवाविर्भूतेत्यादिना पूर्वमेवाचार्यरुक्तेति सर्वमवदातम् । तत्रैकोवाचेत्सर । विरहेण दावाग्निं दृष्टवतीत्यादि । अत्रेदमाकृतम् । १०-२७-२२. भगवता यदेयं लीला कृता, तदा पूर्व गोपैवामिदृष्टः, ततः प्रार्थितः प्रभुः, अत्र कथं तद्वैपरीत्यमुच्यत इति शंकानेन निरस्यते । अतिविगाढमा- ववत्या एव भगवद्भावो भवति । तादृश्या एव च हृदये विरहाग्निः प्रकटो भवतीति सैव खामिनी तं दृष्टवती । तदेतदुक्तं विरहेणेत्यादिना । तदा पूर्व ततः पालनमेव कृतमि- त्यधुनापि स्वामिन्या रक्षैव सम्पन्नेति भावः । अथवैतस्या एवैतल्लीलाभावनाभूदिति सैवो- क्तवतीत्याहुभावनया वेति । याताया नन्दसनुनेत्यत्र । प्रमोः सह भावोक्त्या गौणत्वेन सूचितमर्थमाहुः १०.२७-२७. तयैव प्रायेणेति । भगवान्हरिरीश्वर इत्यत्र । वैलक्षण्यज्ञापनार्थमिति। तादृशं कर्म स्वकृतमिति स्वदोपज्ञाने मात्सर्यजं दुःसं न भवतीति तथेत्यर्थः । तुल्यफलत्वेनेति । १०.२७२८. यादृधर्म तागेव फलमिति तुल्यफलकं कर्म भवति । तथा च यथास्माखपि कर्मवैलक्षण्येप्यस्मान् भक्तिमार्गेङ्गीकृतवानिति सा च तुल्येति तुल्यं फलं कृतवान् तथा चेत्तामप्यङ्गीकुर्यात्तदास्मत्तुल्यैव भवेत् । तस्यामाराधनवललक्षणं कर्माधिकमस्तीति तां तन्मार्गे कुतोगीकृतवानित्यर्थः । गोविन्दपदतात्पर्यनिरूपणे साधारणेन्द्रोपीति । यद्यपि इति गोगोकुलपति गोविन्दमभिपिच्च चेति वाक्यात साधारण्येन सर्वसैव गोकुल- स्येन्द्रः, न तु विशेषेणैकस्य कस्खचित् । अतस्तादृशस्यास्मदपेक्षया विशेषेणैकस्या भोगोनु- चितः, तथापीश्वरत्वात्तथोपपद्यत इति भावः । धन्या अहो इत्यस्याभासे । स्वभाग्याभिनन्दनमपीति । चरणसम्बन्धाद्रे- १०.२७-२९, णूनां धन्यत्वोक्या स्वस्यापि तथात्वात्तथात्वमायातीति तथा । रेमे तया चात्मरत इत्यत्र । पुष्टत्वात्कामस्येत्यादि । यथा प्राकृतः कामी महानपि केवलं स्वार्थपरः सन्खयं यदि सुखी भवति तदा खकृतेपि दुःखिनं नानुसंधत्ते तथा । यथात्मारामत्वलक्षण स्वधर्ममप्यतिकान्तवांस्तया- ऽस्मदुःखमप्यविचार्य स्वार्थमेवैतावत्सम्पायोटमानः स्वयं तादृश्यैव तया च रेम इत्यर्थ १भाराधनलक्षणमिति पाठ । 4 - १०२७-३४.

·श्रीविठ्ठलनायविरचिता। इत्याशयेनोक्तं पुष्टत्वादित्यादि । तथा च खधर्माविचारकस्य परधर्माविचारे किमा- श्चर्यमिति भावः । एवं सत्यात्मरत इत्यस्य स्वार्थपरत्वमर्थः पर्यवस्थत्यतो न पौनरुत्यमिति ज्ञेयम् । एवं सकामत्वेपि न निष्कामताक्षतिरिति ज्ञापनायात्मारामत्वोक्तिरित्याशयेनाहु- निष्काम एवेत्यादि । प्रकारान्तरेणाप्यपौनरुक्त्यमित्याशयेनात्मरतत्वं प्रकारान्तरेणाहुः रसाधारत्वायेति । अत्रेदमाकूतम् । रसात्मकत्वाद्भगवतस्तस्य च स्थायिभावात्मक- वात्तमेतस्यां प्रकटीकृत्य रेमे । अन्यथैतद्रसानुभवासम्भवात् । न तु प्राकृतभावे सतीति । यद्वा । आत्मरत इयत्रात्मपदं स्वामिनीवाचकम् । तथा चात्मारामोऽपि तयात्म- रतः कृतो मे । चकाराद्विशेपरमणं विविधवन्धादिविशिष्टमुच्यते । तथा सति नखदश- नादिकार्यसम्मवेनाब्रह्मत्वशंका स्यात्, तन्निरासायाहुरखण्डित इति । यथा तस्यां रतो- प्यात्माराम एव तथा दशनादिभिः खण्डितोप्यखण्डित एवेत्यर्थः । कामिनां दर्शयन्दै- न्यमित्यत्र । कामिनस्त्वित्यारभ्य एवं रेम इत्यन्तम् । अत्रायमर्थः । पूर्वमात्मारामत्वो- तया तादृशोपि सन्यन्नायिकाधीनत्वमेवं भजते, तेन रसात्मको रसवांश्च भगवानेव, अन्ये तु कामिनो रसाभासिनो मलपूर्णे वस्तुन्यासक्त्या वीभत्सरसपूर्णा प्रान्ताः सन्तस्तादृशी- वेव दैन्यमानं फलं लभन्त इति ज्ञाप्यते । किञ्च । आत्मारामोपि यद्रसपरवशस्तत्रैव रस- भरवशेन मानादिकं भवति, अन्यासु तु रसाभावान्न स मानः, किन्तु दौष्टयप्रकटनमेवेति । एतेनात्मारामस्यापि प्रभोर्यत्र रतिस्तत्रैव रसो नान्याखिति फलितम् । यां गोपीमित्यत्र । यहिःप्रियसम्बन्धेन्तरायहेतुत्वेन माने दोपत्वोक्तिर्विवृता- विति ज्ञेयम् । समानरसत्वेप्येतासां तदा मानोभून्नैकत्र । तत्राप्यधुना सो- १०-२७-३५. भूत् , तर हेतुमाहुः स्वगत्ययुक्तकरणादिति । नायिकानां हि प्रकृतिः सदा मानिनीत्वम् । प्रकृते चेयदवधि नायकाधीनत्वमेवाझीकृतमिति खस्यापि नायिकाप्रक- तेर्या गती रीतिस्तस्पामयुक्तकरणान्नायकाधीनत्वेन स्थितेर्नायिकाप्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुत्वेनाधि- कारिण इवाधिकारिणो ये, आदिपदात्रौढा भावास्ते पूर्वभावान्कोमलान्नाशयामासुरित्यर्थः । स्वयं त्वयुक्तेति पाठे खयंपदं खामिनीपरम् । शेष पूर्ववत् । ननु पूर्वमेवास्या अपि खामिन्या मानः कुतो नामूत् , रसप्राप्तेस्तुल्यत्वादिति चेत्, उच्यते । भगवान् हि मक्तेभ्यो भजनानन्दं दातुं लीलां करोति, स्वस्य तद्रसानुभवार्थं च । तथा च यहीष्वपि प्रियासु सतीष्वेकस्यां पृथङ्नयनेन विशेपरमणे यो रसस्स न सम्भूय रमणे । स च स्वरूपात्मक एवेति तस्वरूपं प्रकटीकृतवानिति न काप्यनुपपत्तिः । पूर्व मानामावे स्वामिनीभिरेव हेतुरुतोऽनयाराधित इत्यादिना । ततो गत्वेत्यस्यामासे । दोपाभावेनैवेत्यादिना सात्ववक्तुस्खात्पर्यमुच्यते । शक्तौ सत्यामपि प्राकृतकामिवत्कामाधीनत्वेन स्ववशत्वज्ञानेनाशक्तिख्यापने खस्कन्धेनापि नेष्यतीति ज्ञानं भ्रमः । यथा मगवद्रमणे दोपमावासम्मवा- ·श्रीदिप्पणी । द्भगवद्भावात्मकावेव सौभाग्यमदमानाविति 'तासां तत्सौमगमद'मित्यत्र निरूपितम् , क्या प्रकृतेपि प्रियाधीनत्वमावेनात्र रसो दत्त इति स एव भावोत्राजनि, न तु दोपरूपः । स एव हित्वा गोपीरित्यनेनोक्तः । एवं सत्यत्र विप्रयोगात्मकरसाननुभवे पूर्णरसदानं न भविष्यतीति ज्ञात्वा प्रभुः संयोगरसदित्सासंकोचमकरोत् । अयमेव भावः क्रियाशक्ति- संकोचप्रकाशको न पारयेहं चलितुमित्यनेनोक्तः । अन्यथाऽनृतवादित्वं स्यात् । न हि भगवन्तं प्रति तदीयानामेवं सम्भवति । स त्वतिपूर्णरसाविर्भावेन स्तम्भरूपः सात्विकभावो भवितुमर्हति । दृप्तत्वं घमर्यादत्वम् । तथा चोक्तरीत्या निरवधिरसदातस्तत्संकोचेच्छा रस- मार्यादिकी न भवतीति तद्भावोदयोत्र दृप्तापदेनोक्तः। रजस्तमोऽधिष्ठात्रोरपि तजं भावं दुरीकृत्य अमृतदातेत्यत्रापि पूर्णरसदानार्थमेव तद्भावजननं खतिरोधानं चेति ज्ञापनाय केशवपदोक्तिः। एवं सति पर्यवसानतो रसमार्यादिकीत्वमप्युक्तेच्छाया ज्ञायते । प्रियो विमं वृत्तान्तमजानन्ती पूर्ववदेव प्रियः करिष्यतीति ज्ञात्वा 'नय मामिति क्रियाशक्ति प्रार्थितवती । परन्तु यत्र ते मन इत्यज्ञात्वाप्युक्तेर्भगवन्मन उक्तकार्येस्तीति पूर्ववक्रियो- द्गमस्याशक्यत्वाद्दुभयोः प्रभुरशक्यमेवोपदिष्टवान्प्रियायाः स्वस्कन्धारोहणम्, न तु स्वस । अग्रिमरसदित्सया प्रभुः स्वहार्द न ज्ञापयतीति प्रिया प्रियस्कन्धमेव बुवा तथैव कर्तुमुद्य- ताभूत् । तदा प्रमुस्तथाकरोत् । एतत्सर्व हृदि कृत्वाचार्यरुक्तमेपा हि नृत्यमित्यादि । नटो हि नृत्यचेष्टया खा- न्तःस्थ रसं द्रष्टारमनुभावयति । एतद्धर्मसाम्येनानापि नृत्यपदप्रयोगः कृतः। १०-२७-३८. एतदेव विवृतं खान्तरित्यादिना । पूर्व प्रभुणा सर्वथा तदधीनत्वेन रसो दत्तः । सोऽन्तःप्रियाया अस्तीत्यधुना खयं तं रसं प्रियमनुमावयितुं वाकृती प्रकटयति । सञ्चाशक्यम् , भक्तलेहेनैव तद्वशीभूतस्तथा रमते, नवन्ययापि । प्रकृते हि 'न पारयेह'- मित्यादिलेहरीतिविरुद्धम् । यद्रसमार्गाविसद्धमिति तथा कर्तुमुचितं भवतीत्युच्यते । तन्न साधीयः। तथा सति रसखाभाव्येन प्रियान्तःस्थरसच्युतेः किं प्रियमनुभावयेत् , अग्रिमरस- दानप्रतिवन्धश्च भवेत् । इदमेवोक्तं तद्भूमावित्यादिना। एतदर्थस्तु । तत् उक्ताभिनय- नम् । भूमौ स्थान्तर्लक्षणस्थानं त्याजयित्वा पहिःस्वीच्या तत्प्रकटने न सम्भवतीति शेषः। तत्र हेतुरूप्रभावेत्यादि । स्वान्तर्गुप्तो हि रसामृताधिरुत्तरोत्तरं भावतरङ्गाननुमावयति । इदमेवोर्ध्वभावत्वम् । स एव बहिः प्रकटितो रसत्यादेव बहिर्भवति । अतोयमेवोर्ध्वमावा- मावः । च्युतः स्वरूपत एव नष्टो भवेदिति यावत् । अलौकिकरसामिनयनम् । विरहेणार्यादिप्रकटनं तलौकिकरीत्या खाधिक्यज्ञापनं भूमौ पदस्थापनम् । त. १ ततो मोगस्यानेत्यादिन्यतापर्यमाहुः एवं सतीलादि । २ एपा हि नृत्यमित्यादिमन्यतात्पर्म- मा: प्रियेत्यादि । ३ संयोगविप्रयोगयोरिलः ।

·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। स्मिन्सति तन्न सम्भवतीत्यर्थः । अशक्ता चेदिति । 'यत्र ते मन' इति प्रौव्या, न तु प्रार्थनरीत्या, सख्येन कथं वदेदित्यर्थः । (एवं सति भंग्यन्तरेणाप्येतद्व्याकृतिः सम्भवति । तथा हि । भगवता ह्यस्सै प्रियायै पूर्णः खरसो दत्त इति भगवन्निष्ठा भावाः सर्वे हृदि स्फुरद्रपा जाताः । तथा चं सर्वत आधिक्यमपि खस्मिन् स्फुरितम् । तदुक्तं हित्वा गोपीरित्यादिना । एवं सति द्वितीयरसलीलाचिकीर्षा यदाभूत्सापि हृदि स्फुरिता । तामविपयां मन्यमानापि न कातरा जाता । किन्तु पूर्वरसगरिम्णा दृढा सती प्रियमब्रवीत् । एतदेव . दृप्ता- पदेनोक्तम् । दुष्टगुणव्याप्तयोरप्यमृतं ददाति । अहं त्वेतद्गुणैरेव पूर्णेति अवश्यं सुखमेव दास्यति, न दुःखमित्यभिप्रायज्ञापनाय केशवपदम् । ततो मोगस्थानादने वनसम्ब- न्धिनमुत्कृष्टं देशं स्वयं खेच्छया गत्वा, न तु प्रियेण नीता । गत्वाऽब्रवीदित्युक्त्या प्रियनै- कट्यं ज्ञाप्यते । तेन तदधीन एव प्रियस्तत्संगे गत इति ज्ञापितं भवति । अथवा वनमि- युद्देशो नाममात्रम् । वस्तुतस्तु महारसनिधानम् , तेन रसोद्दीपकमित्युक्तं भवति । एतादृशे वने मद्वियोगेन मां विचिन्वन् यदि प्रियो मवति, तदा कीदृशो रसः स्यादित्याशयेनाप्रवीत् । अत एव दृप्तात्वमुक्तम् । पूर्वरसातिमदात्तथा चेत्करिष्यतीति तदाहं चलितुं स्पन्दितुमपि न पारये, जीवनमेव न संपत्स्यत इति भावः । एवं चेत् किं कर्तव्यमित्याकांक्षायामाह नयेति । यय स्वान्तर्धाने ते मनस्तत्रान्तर्धाने मां नय, तिरोहितां मां कुरु, वं मा तथा भवेत्यर्थः । प्रियस्त्विदमत्यशक्यमित्याशयेनोत्तरयति स्कन्धेत्यादिना । यथा खस्कन्धारोहणमशक्यम्, तथा मत्तोऽन्तर्धानं मवलाः । न हि पूर्णज्ञानशक्तरविषयः कोपि भवितुं शक्नोति । यद्यपि विरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वेन रसात्मकत्वेन च जाननेवाजानन्नपि भवितुं शक्नोतीसेवमुत्तरं न सम्मवति, तथाप्यत्रातिप्रीतिविषयत्वेन तं धर्म प्रकटयितुं न पारय इति भगव- दाशयज्ञापनाय प्रियापदमुक्तम् । उत्तरदानमप्यत एव । अन्यथा लेवमुक्तस्तूष्णीं तिष्ठत्तिरो- धीयेतैव वा । प्रियात्वान्ममाशम्यं मवलान्तिरोधानम् , तत्सामयीभावाद्भवत्याः खतस्तिरो- धानं तयेति भावः । एवं सति प्रियया प्रार्थितं देयं यद्यपि, तयापि प्रियालेन खाशम्यमिति लक्षणो यो हेतुस्ततो हेतोः स्वयमेव तयाऽकरोदित्साह ततश्चेति । एवं करणे प्रभुनिष्ठं हेतुमाह कृष्ण इति । अस्यां दशायां हृदि प्रकटः सन्नेवानन्दात्मकतद्रसपोपको यत इत्यर्थः।) इति सप्तविंशोध्यायः। अष्टाविंशाध्यायाक्तिौ । स्वभावादपराधत इति । तदवस्थाया एव ख- मावो यद्गुणगानमेव भवत्येव । अतस्तल्खमावादेव गानं चकुरिति सम्बन्धः । १०-२८.०. पक्षान्तरमाहुरपराधत इति । भक्तेम्पोपि स्वस्मिन्नाधिक्यनानलक्षणमप- राधं प्राप्यास्मान्यदि प्रार्थयिष्यति, तदा रसं दासाम इति मानलक्षगा कृतावना यामि- १ भगवतः । २ सरकन्यारोहण्नुपमिसः । Mara ·१२० श्रीटिप्पणी । स्तादृश्यो यतोऽतः स्तोत्रं चकुरित्यर्थः । अवज्ञयाऽप्रसादे स्तोत्रेण प्रसादो भविष्यतीति तथेति भावः । यद्वा । स्वभावाद्रसस्वभावाद्योपराध इत्यने पूर्ववत् । स्तोत्रमिति गानविशे- पणम् । तथा च स्तोत्ररूपं गानं चक्रुरित्यर्थः । अग्रे गुणकथनं भाववैजात्यज्ञापनार्थमिति ज्ञेयम् । गूढामिसन्धिना पक्षान्तरमाहुः अथवेति । प्रार्थनाश्च ता आधाश्च प्रार्थनायाः याः प्रथमद्वितीयतृतीयपञ्चमपष्ठसप्तमाष्टमश्लोकैः कृताः, अन्ते त्रयोदशचतुर्दशाभ्यां च सान्निध्यात् कुमारिकाभिः कृताः । अन्ये तु प्रौढाभिरुक्ताः श्लोकाः । चतुर्यो गुणातीतभावापन्नाः कोम- लभावा इति यावत् । अतस्तथा श्लोकसंख्येत्यर्थः । ननु 'तदागमनकांक्षया जगुरिति वच- नाद्यथा मानेनापरावाद्गतः, तथा स्तोत्रेण सन्तुष्ट आगमिष्यतीति भावो लक्ष्यते, एवं सति दोपारोपादिरनुपपन्न इसाशंक्य गूढाभिसन्धिमुद्बाटयन्तः स्तुतिस्वरूपमाहुः तत्तदिति । स्तुतिर्हि ययाधिकारं भवति । एतासामेतादृश एवाधिकारो येन कुहककितवादिवचनाना- मपि स्तुतित्वम् । अन्यथाग्रे तथानुवदिष्यस्तदागमनकांक्षया जगुरिति न वदेत् । न ह्येवं ब्रह्मादिभिरपि वक्तुं शक्यम् । तथा च स्वस्वभावोद्भिरणे तच्छ्रवणेन प्रभोः परमसन्तोष इति तासां भाव एव निरूप्यत इत्यर्थः । विपक्षे वाधकमाहुः अन्यथेति । यद्यन्यस्तुतिवद्- त्रापि स्तुतित्वमेव सात्, न भावमात्रनिरूपणम् , तदोपालम्भादिप्रकारैरनेकरूपता स्तुती न सम्भवतीति सा नोच्यतेत्यर्थः । सुरतनाथेत्यत्र । (सुरतं संभोग इत्सादेरयमर्थः । रत लौकिकं भोगशब्दवा- १०-२८-२. च्यम् । तत्तु सृष्टिमारभ्य प्रवर्तते । तत्र न भगवदाज्ञापेक्षा । सृष्टिसमानयो- गक्षेमत्वात्तस्य । एवं सति सुष्टु अलौकिकं शोभनरूपं यत् रतं तत् सम्यग्भोगशब्दवाच्यम् । तदस्माखेव वदाज्ञयेच्छयेति यावत्, तयैव प्रवर्तते । यतो जगत् लौकिकम् । गच्छति, नश्यत्येव, न तु स्थिरम् । अतोत्यलौकिकं खरूपानन्द- रूपं तत्र प्रकटीभवितुं नार्हति । एतादृशस्य तस्य भवानेव नायः। प्रवर्तको रक्षकश्च । एवं सति स रसश्येत् त्वय्येव निरुद्धस्तिष्ठेत, तदा त्वलौकिका अपि भक्ताः शून्य- हृदया मवेयुरिति त्वदिच्छां ज्ञात्वा त्वां प्रार्थयित्वा तादृशीर्वयं प्रकृटीकृताः, यतः प्रति- वन्धनिवृत्तिः । अत एवाने 'विखनसार्थित' इति वक्ष्यते । कामो भगवदीयः । मनसः पूर्वरूपत्वात् वाच उत्तररूपत्वात् 'मनश्चक' इत्युक्त्वा 'जगौ कलं वामदृशां मनोहरम्' 'ता दृष्ट्वान्तिक मित्यादिकं च वागूपमलौकिकमावप्रवर्तकं खप्रियास्थित्याशयेनाज्ञापदगु- कम् । 'मैवं विमोहंती'त्यादिवाचां भगवद्भावात्मकत्वात्तासामप्याज्ञारूपत्वमित्याशयः । तैरेव वचनैः प्रतिबन्ध निवृत्तिरपि । अतो ब्राह्मणेति । अनाय भावः । 'प्रसादयो पहुतिथं यदपांगमोक्षकामा' इत्यत्र भगवद्भावकामाः सन्तः साक्षात्तमलममानाः श्रियो- १ टिसमानकालीनत्वादिति पाठः । २ यत्यहृदया इत पाठः । ३ तादृदय- इति स्यात् । ४ पेश- सरपरयादिति ।

·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। १२१ पांगा भावोद्गारिणो निरन्तरं - प्रियसंगतत्वेन तद्भावात्मकवं प्राप्ता इति तत्सम्बन्धे तदनुभावेन कदाचित्स भावोपि भवेदित्याशया तत्कामास्तपश्चरन्तीति निरूपितम् । प्रकृते च स्वयं प्रभुः प्रकट इति तन्मार्गप्रकटनार्थ द्वारभूता वयं तेन प्रकटिता इति । अत्र सुरतशब्देन सुष्ठु भगवता समं रतं येनेति भगवद्भाव एवोच्यते, न तु सम्भोगः, तस्यापाम- रमनुवर्तमानत्वेन बदाज्ञेत्यादिना नाथत्वविवरणं यत्तदनुपपत्तेः । एतन्मार्गप्राकट्येन ब्रह्मणो न कोपि भावः सिद्ध इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः कामेन वेति । भगवदीयभाव- रूपेणेति ज्ञेयम् । स्वामिनीदर्शने हि भगवतो भाव उद्विक्तः सन् कामकार्य करोत्यतस्तेनैव खार्थ वयं प्रकटीकृता इत्यर्थः । सख उदेयिवानियत्र । पूर्वमपि सखा यथेच्छमित्यादि । 'सुपर्णावेतौ सयुजौ सखाया'विति श्रुतेरन्तरात्मा जीवस्य सखा भवति । प्रकृते च १०-२८-४. खरमणेच्छामनतिकम्य तदनुरूपमेवास्मान्प्रेरयसीत्यर्थः । अत एवास्माकं नायिकाभाव एव सार्वदिक इति भावः । एतादृशस्यागमनं नायिकायै खसमर्पणार्थमेव भवतीति तदेव कर्तुमुचितमिति भाव इत्याशयेनाहुः आगतस्येयादि । दिनपरिक्षय इत्यत्र विभ्रत्पदतात्पर्योक्तौ । ज्ञानं वा भवेदिति । भक्त्या- १०-२८-१२. त्मकत्वात् मुखस्य स्नेहरसानुभव एव स्यादित्यर्थः । प्रणतकामदमित्यत्र । अथवा यल्लोक इत्यादि । लौकिककामखण्डनैश्चर्य- खकामदानालंकरणापडूरीकरणात्मकं पञ्चविधमुपकारं करोति तच्चरणपङ्कज १०-२८-१३. तापनिवारणात्मकमेकमेवोपकारमस्मासु करोत्वित्यर्थः । पद्मजैरर्चितमिति । चरणपद्मजै खैस्तथेत्यर्थः । लोके तेषां संयोगिद्रव्यत्वेपि मगवन्नखाना सचिदानन्दरूपत्वेन स्वरूपात्मकत्वेन तथा वक्तुमशक्यं यद्यपि, तथापि स्वस्याधुना चरणसम्बन्धेत्याां यदेव तत्सम्वन्धि, तदेव पूर्णसाधनमित्याशयेन तथोक्तम् । अस्मिन्पक्ष उपपत्तिमाहुरन्यथेति । उक्तारुच्यैव पक्षान्तरमाहुस्तत्तुल्यं चेति । तैरतिशोभा । अतस्तैश्चरणपञ पूजितमिव भवतीत्यर्थः । धजादिचिहानि चोक्तरूपाणि ज्ञेयानि । रहसि संविदमित्यत्र । गुणत्रयसहितमिति । मधुरत्ववल्गुवाक्यत्वबुधम- नोज्ञत्वलक्षणं गुणत्रयं ज्ञेयम् ।रहसि संविदो ज्ञानानि येन वाक्येन तत्तथा । १०-२८-२७. वाक्यनिरूपणे सति यादृशं तदस्ति तादृशमेव प्राप्यत इति गुणत्रयसहित- मित्युक्तम् । अथवा । कारणत्रयस्यैव विशेषणमिदम् । कारणोद्देशो वास्यमित्यादिना कृतः । कामेत्यादिना गुणानां बन्धादियोधकत्वेन वाक्यं कामोद्बोधकम् । हास्यमानन्दस्य । श्रीधामत्वेनोरसाधिकारिणो वोध्यन्ते । एतावन्निरूपणेन भगवत्प्राप्तौ भक्तकृतसाधनस यावती पराकाष्ठास्ति, तात्रयुक्ता , १६ दि.

·१२२ श्रीटिप्पणी । - , जाता, भगवता च भक्तानां स्नेहपरीक्षायां क्रियमाणायां यावती तस्याः १०.२८-२९. पराकाष्ठा, साप्युक्ता जातेत्युपसंहरन्ति एवं साधनेति । अत्र यावत्ताव- दित्यव्ययपदे । तथा चोक्तरीत्या साधनपरीक्षयोर्यावत्स्वरूपं तावद्रपस्तापो निरू- पित इत्यर्थः । इत्यष्टाविंशोध्यायः। एकोनत्रिंशाध्याये । तासामाविरभूदित्यस्याभासे । ब्रह्मा विष्णु- रित्यादि । अत्रेदमाकृतम् । आयब्रह्मकल्पे भगवानेव चतुर्मुखो ब्रह्माभूत, १०.२९.२. तपश्च पूर्वं कृतवान् । स वाच्यवाचकतया 'भगवान् ब्रह्मरूपधृक् नाम- रूपक्रिया धत्त' इति वाक्या छब्दब्रह्मेति यं विटुरिति वाक्याच्छब्दसृष्टिमर्थसृष्टिं च कृत्वा तदेवानुप्रविश्य सर्व कार्य कृतवान् , खयं रजोरूपश्च । प्रकृते च पूर्व रजोरूपमानरूपेणा- विभूतः, ततस्तापरूपेण, ततो विविधगानप्रलापरूपेण, ततो विविधलीलारूपेण । विष्णुश्च विक्षेपरहितः शुद्धसत्त्वात्मको यथा यस्स पालनं भवति तथा पाति । प्रकृते च सखी- वचनश्रवणानन्तरं खापराधहेतुकं गमनं प्रियस्य ज्ञात्वा चित्तविक्षेपं त्यक्त्वा पुनः खस्थानस्थिताः स्वजीवनाथ खं खं भावं प्रकटीकृतवत्य इति ताहग्भावरूपेण प्रकटः । 'यदरोदीत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्व'मिति श्रुतेः सप्टं रुद्रत्वम् । देवाः खधनमग्नी निधाय संग्रामाष यदा गताः, तदाग्निस्तहीवा पलायितः, तदा देवा यलाखकीयं धनमगृहन्, स तदा दुःखेनारोदी'दिति श्रुतावुपाख्यानम् । प्रकृते चादेयं रसं खं प्रभुः स्वामिनीभ्यो दत्तवान् खभोगार्थम् । स्वामिन्यस्तु मानेन खस्मिन्नेव तं रसं निरुद्धवत्यः, तदा मानेऽपहृते. ऽतिदैन्यमाविष्कृतवत्य इति रुरुदरित्युच्यते । यथा स सर्वनिरासकस्तथायं भावोऽखिल- शास्त्रोक्तसाधनबलनिरासकः । यतः साधनयलस्फूतीवेतदनुदयो भगवदनाविर्भावश्च, एत- दुदये तत्स्फूर्तिनाशः प्रभोराविर्भावश्च । 'कृषिवाचक' इति वाक्यात्कृष्णशब्दवाच्यता यद्यपि सदैवास्ति, तथाप्येतद्भावोदयाव्यवहितोत्तरक्षणे यदि नाविर्भूयाद्, भक्तानां तदा देहा- दिसत्तैव न स्यात्, दैन्येनैवात्युपमर्दकभावेन प्राचीनसत्त्वनाशात् । अतः खयमावि- द्य स्वस्वरूपात्मकं सत्त्वमानन्दं च तत्र स्थापयतीत्याविभूतस्य कृष्णतेति । स्मयमा- नमुग्वाम्बुज इत्यत्र । स्सयमानाभ्यां वेत्यादि । न घेतादृशोऽन्योस्ति यस एतादृशा भक्ता इति स्मयः । अत एवैताश्चेत् मां प्रार्थयिष्यन्ति, तदाऽन्यस्मा अपि मद्रक्ता- ये रसं दास्ये, अन्यथा तु मुक्तिमेवेति मानः। अत एवाम्बुजत्वमुक्तम् । तद्धि रविकिरणस- म्बन्धादेव विकसितं सद्सं प्रकटयति । अत्रैतत्प्रार्थनैव तत्स्थानीयेति भावः । भक्तानां दोप इति । विचारे प्रमाणे भगवद्रसपानानन्तरमेव तादृग्मावोत्पत्तेस्तस्यैव स धर्म इति निधीयत इत्यर्थः । अथवा व्यापिवैकुण्ठेत्यादि । 'मया परोक्षं भजते'तिवाक्यात् श्रीकृष्णस्त्वेतासामेव निकटे स्थितः । एवं सति तं विलोक्यागत'मिति यदागमनकय- नम्, न येन रूपेण तत्रास्थितिः पूर्वम् , तेन रूपेणागमनमित्यवश्यं वान्यम् , तत्र स्थित , ·श्रीचिट्ठलनाथविरचिता। स्यैव आगमनासम्भवात् । अतो येन रूपेणागमनं तद्रपमुक्तं व्यापिवैकुण्ठेत्यादिना । व्यापिवैकुण्ठे हि पुरुषोत्तम एव, नांशः, बजे तु 'श्रयत इन्दिरे'ति वाक्यालक्ष्म्याः कदाचिदपि नावसरः । इदानीमेतन्मानापनोदनं तदार्तिनाशनं चैकदैव करिष्यन् लक्ष्म्या रमणं येन रूपेण करोति, तेन रूपेण कृत्वा तत्स्वरूपस्य एतदमिन्नत्वात् तान् धर्मान् प्रकटीकृत्य प्रकट इत्याशयेनागमनमुक्तम् । एवं सत्येतेषां धर्माणां पूर्वमसत्त्वात् तद्विशि- टस्यापि तथात्वात्तादृशस्यागमनमुक्तं भवतीति भावः । ननु कन्दर्पणेति पृतनोक्तेरि- दमाकूतं ज्ञायते। पृतनया हि परपक्षनिरासः क्रियते । दुःखिता तु सा न तं कर्तुं समर्था । किन्तु सुखिता । स्वामिनीमिरपि सर्वात्मभावविरुद्धाः सर्वे भावा निरस्ताः । तथा च सर्वा- रममाववत्सु भक्तेषु दुःखसम्भवे मर्यादामार्गीया भक्ता अप्यस्मिन्मार्गे दुःखसम्भावनारहि- तामोक्षादप्याधिक्यं न ज्ञास्यन्तीयेतन्मार्गप्रवृत्तिर्न भविष्यतीति ज्ञात्वा कुतोऽतिरोधानं न कृतवानिति । तथा च कन्दर्पशब्दः सर्वात्मभावपरः । एतासां कामभावोपि सर्वात्म- भावात्मक एवेति ज्ञापनाय कन्दर्पपदप्रयोगः । स्वपृतना खिन्नेति । भविष्यतीति शेषः । यद्वा । दैन्येनाविर्भूतो न तु हेत्वन्तरेणेतीममर्थ स्फुटं कर्तुमत्रापि लौकिकरीति जानतो मान्तस्याशंकामनुवदन्ति ननु कन्दर्पणेत्यादिना । साक्षादित्यनेनाद्यपक्षे समाधानमेवं ज्ञेयम् । अस्मिन्मार्गे मोक्षादाधिक्यज्ञानाभावः किं रसवार्ताभिज्ञस्यापाद्यते, उत तदनभिज्ञस्य । तत्रान्त्ये ओमिति ब्रूमः । आधे तु विवरणोक्ताध्यात्मिकमन्मघरसव यत्र विप्रयोगे महारसत्वमुच्यते, तत्र तस्यापि तद्पस विप्रयोगे महारसत्वेन ज्ञाने का शंका नामेति । द्वितीयपक्षसमाधानं विवरणे स्फुटम् । काचित्कराम्बुजमित्यत्र । पूर्वमनेकविधा अपीति । अनाविर्भावे चित्त- विक्षेपादनेकविधत्वं पूर्वाध्याय उपपादितं वचनरीत्या । अधुना तु प्रभुभंग- १०.२९-४. शब्दार्थ प्रकटीकृत्य स्वयमाविर्भूत इति ता अप्याविर्भूतस्वरूपैकनिष्ठा इति तदात्मिका जाता इत्यर्थः । एवं सति स्वरूपस्य रसात्मकत्वेन तद्धर्माणामपि तथात्वात् भृकुटिवन्धनादिभावा अप्युपपद्यन्त इति भावः । निर्गुणाश्च शिष्टा इति । चकारा- त्तमस्सजातीयभाव उच्यते । १०-२९-५. चन्दनरूपितमिलन । एवं सामग्रीत्यादि । एताखनुग्रहविशेपो ज्ञापित इति भावः । एका भृकुटिमायध्येसत्र । तादृशभावस्येत्यादि । पूर्व मानमात्रं निरूपि- तम्, अधुना तु शतधापि मानापनोदनाथ यत्ने कृते मानमह न त्यक्ष्यामीति गाढमानो निरूप्यते । तथा हि । कालविलम्वेन हि मानः शिथिलो भवति, व्यभिचारित्वेनाचिरस्थायित्वात् । तथा चायं मानस्तथा यथा न भवति । गाढता तादृश्यैवास १गाठतादृशेवास इति पाठ, गाढतादशैवेसपि पाठ । १०-२९६ ·१२४ श्रीटिप्पणी । ' सार्वदिकी भवति । तथा कृतिरेव कालनियमनम् । प्रियवचनादिभिर्मानमवश्यं त्यजतीति नायिकास्वभावः, स मा भवतु, मानस्वभाव एव मम तिष्ठत्विति प्रयत्लस्तन्नियमनं खभाव- नियमनं नाल्पेन भवतीति संरम्भ उक्तः । मानस्य प्रियसंगमविलम्वहेतुत्वेन दुःखदत्वात् किमित्येवंकरणमित्याशंक्यैतद्विचारानुदयं तत्र हेतुत्वेन वक्तुमेतद्धेतुमाह विह्वलेति मूले। पूर्वानुभूतसंगमसुखस्मरणे तल्लोभात कदाचिन्मानत्यागः स्यादिति तदभावाय दंशः। एवमत्याग्रहेपि हदि प्रियस्थितेरावश्यकत्वान्मानस्यापि तत्रैव सत्त्वात् कदाचिदस्य तस्मिन् लयः स्याचेत्तदापि मानराहित्यं भवेदिति तदभावाय ज्ञाने कौटिल्यम् । निर्दोषभावे हि धर्मिणो मुक्तिः, तस्यातयात्वे तत्सम्बन्धाद्यत्र धर्मिणोपि न मुक्तिस्तत्र तस्य कथं सा भवेदिति भावः । प्रमाणनिराकरणार्थमिति । 'सर्वस्येशानः' 'य आत्मानमन्तरो यमयती' सादिश्रुतिभ्य ईशितृत्वनियामकत्वादिधर्मवत आज्ञोलचनं तदने स्तब्धत्वादिकं प्रभु- शान्तःकरणं मानान्निवर्तयितुं यतते, अन्तःकरणं च न निवर्तत इति प्रमाणविरुद्धत्वान्न सम्भवति, तच्च प्रमाणवलनिराकरणे सम्भवतीति तद्धननमेव कृतं भवतीत्यर्थः । यतो लौकिकी भक्तिरिति । लोकरीत्यनुसारी स्नेह इत्यर्थः । १०-२९-७. अपरानिमिपदित्यत्र । एषा हीत्यादि । गतदोपा विस्मृतपूर्वदुः- खेसर्थः। तं काचिन्नेत्ररन्ध्रणेत्यत्र । पूर्व लौकिकीत्यारभ्य दृष्टिभेदः स्यादित्य- १०.२९-८. न्तम् । एका भृकुटिमित्यनेन लौकिकसरूपभाववती निरूपिता । तद्यथा तथोपपादितम् । भक्तिमार्गे हि रोहवशाहिर्मुखारविन्ददर्शने तेनैव वि- स्मृतसर्वा तदन्यन्नापेक्षते, सा स्वपरेत्यनेन निरूपिता । योगे हि ध्याने प्रत्येकमंगं पृथक् चिन्यते, धारणायां तैः समुदितमेकत्वेन खरूपं चिन्त्यते । परस्परसम्बन्धास्मरणपूर्वक- मेकाइस्मरणस्सानुचितत्वेनापराधरूपत्वात् । प्रकृते तु स्वरूपस्य रसात्मकत्वेन भावा- त्मकत्वादेकैकस्यैवाइस स्वामिनीमावविषयत्वे तत्र परस्परं भेदापत्तिः स्यात्, सा च अनेन भावेनापास्यते । इदमेवोक्तमन्यथा दृष्टिभेदः स्यादित्यनेन । दृष्टिकृतो भेदः स्वरूप स्यादित्यर्थः । न च विषयत्वेन वरूपस्य भावा दो वाच्यः । एतन्नियमाभावात् । सर्व ज्ञानं प्रमेयमित्यादौ व्यभिचारात् । ईश्वरज्ञानस सर्व विषयकत्वेन स्वविषयकत्वस्यापि सर्व- वादिसम्मतत्वेन प्रकृते च स्वयंप्रकाशचिद्रूपत्वात् स्वरूपस्य न काप्यनुपपत्तिः । एतेषां भावानां व्यभिचारिभावले तु न स्वरूपमेदकत्वं स्यात् । स्थायिभावत्वेन तद्भेदकत्वमाव- स्यकमिति तत्समाधानमावश्यकमिति भावः । स्वकीयो वा भाग इति । प्रभुरेताभ्यः प्रत्येकमाविर्भूय रसं ददातीति सर्वासां भागरूपो भवति । तथा च यदर्थमाविर्भूतं यदूपं तत् तम्या मागरूपमिति तया । एतेन पितृधने पुत्राणामित्र प्रभुखरूपे खामिनीनामेव म्वलमिति ज्ञापितं भवति ।

·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। सर्वास्ताः केशवालोकेत्यत्र । क्षुद्रगुणक्षोभयुक्तानामिति । एतासां भग- १०-२९-९. वतश्च गुणाः सर्व महान्तः । परोक्षमजनस्याज्ञानं क्षुद्रो गुण एतासामिति हृदयम् । मुक्ता एच ता इसादि । तदात्यार्तितः प्राणेन्द्रियान्तःकरण- जीवा भगवत्येव प्रविष्टास्तत्सम्बन्धेन च परमानन्दं प्राप्तवन्त इति पुनर्वहिरनुसन्धान- मेतादृशीनामसम्भावितमित्यर्थः । एवमत्रापीति । एतास्तु न लौकिक्यो, नापि प्रसिद्ध- मुक्तिमार्गीयाः, किन्तु वहिः प्रियसंगमामिलापवत्यः, भगवांश्च एतन्मनोरयं पूरयत्येवेति तथैव संपत्स्यत इत्यर्थः । १०-२९-१०. ताभिर्विधूतेत्यत्र । प्राकृतीनामिति । प्राकृतीत्व इत्यर्थः । श्रुतयो यथेत्यत्र । श्रुतयो हीसारभ्य युक्तिं वेत्यन्तम् । अत्राय भावः । श्रुतिष्वस्त्वंशद्वयम् । भगवत्वरूपानुभूतिः, अन्येषां तत्सम्पत्तौ साधनत्वं च। १०-२९-२३. तत्र स्वशक्त्यैव चेत्तदनुमवो जातो भवेत्तदा 'यतो वाचो निवर्तन्ते अ- प्राप्य मनसा सहेति न वदेयुः । भगवदनुग्रहेणानुभवैकवेद्यत्वाभावे श्रुतीनां वायूपत्वादेवं कथने वदयाघातश्च स्यात् । अतः श्रुतीनां पूर्व तदप्राप्तिः, सततं तद्गुणवर्णनेन तदनु- ग्रहात्पश्चादनुभवो भगवदानन्दस्येति तथोक्तिरिति मन्तव्यम् । एतदेवोक्तं श्रुतयो जाता इत्यन्तेन ग्रन्थेन । अपरश्च । 'तं त्वौपनिपदं पुरुषं पृच्छामी'त्यादिश्रुतिस्मृतिभ्योऽन्येषां भगवज्ज्ञानं श्रुत्यादिभिरेव भवतीति निश्चितम् । तच्च श्रुतीनां वागूपत्वा 'यतो वाचो निवर्तन्त' इत्यादिश्रुतिभ्योऽसम्भावितम् । एवं सत्युभयविरोधपरिहाराय श्रुत्युक्तमग- वद्धर्मश्रवणेन तत्कृत्या च भगवदनुग्रहे भक्तौ जातायां स्वयमेव तदानन्दानुभवयोग्यता भवतीति वाच्यम् । तदेतदुक्तं सर्वे चेत्यारभ्य युक्तिं वेत्यन्तेन ग्रन्थेन । एवं सति प्र- कृतेशद्वयवोधनार्थमयं दृष्टान्तः । तेन सार्धाध्यायत्रयेण निरूपितलेहेन वशीकृतेन प्रभुणा कृत्वैतासां मनोरथान्तप्राप्तिः । अन्येपामपि कृतपुण्यपुञ्जानामेतदुक्तिश्रवणकीर्तनादिना एतद्भावानुसारेण भजनेन च भगवदानन्दानुभवो भविष्यतीत्युक्तं भवतीति । ननु सर्वथा वागविषयत्व वेवं कथनमपि न सम्भवति । अनेनैव प्रकारेण तथात्वस्य प्रातः । किञ्च । भगवदानन्दानुभवहेतुत्वेन हि गुणवर्णन श्रुतीनां पूर्वमुक्तं तदप्येवं बाधितं भवेत् । तथा सत्येवं निरूपणमपि बाधितम्, अतो निषेधमुखेनैव वाग्विषयत्वं न विधिमुखेनेत्यस्याः श्रुतेस्तात्पर्यमिति चेत्, तत्राहुः श्रुतिश्च तत्प्रतिपादिकेत्यादि । प्रतिपादनं हि तबोध- कवाक्यकथनम् , चोधश्च न शक्तिग्रहं विना । लोके तद्वाचकशब्दाप्रसिझ्या सोपि न स. म्भवति, अतस्तदर्थयोधो भगवदिच्छयैवेत्यर्थः । अत एव भगवतोक्त मतोस्मि लोके चेदे च प्रथित' इति । मुक्त्युच्छेदामावाय तथेच्छा । यदप्युक्तं सर्वथा वागविषयत्वेत्यादि । तत्राप्युच्यते । जीवानां सर्वपुरुषार्थसिद्ध्यर्थ हि भगवान् वेदमाविश्वकार । तत्र येन रूपेण यः पुरुषार्थो यादृशाधिकारिणः सिध्यति, तद्रूपं तं पुरुषार्थ तमधिकारिणं च श्रुतिनिरूपित- ·भीटिप्पणी । यती मोक्षपर्यन्तम् । एवं करणे सन्तुष्टो भगवान् यद्रपं प्रकटीकृत्य यमानन्दं दत्तवान् , तद्रप स आनन्दश्च पूर्व न ज्ञातौ, अधुनापि मनोवागविपय इत्येतादृशमपि फलात्मकं वस्वस्तीति ज्ञापनाय चाहुः 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न विभेति कुतश्चने'ति । अत्र पूर्वार्धमानन्दस्य विशेषणम् । तथा चैतस्मात्पूर्व रसो वै सः रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवती'त्यादिना यद्भगवत्स्वरूपं निरूपितं, तत्सर्वात्मभावैक- लभ्यम्, न त्वन्यथेति ज्ञापयितुं सर्वात्मभावस्य निर्वचनमशक्यमिति तद्व्यञ्जकं धर्ममाहो- त्तरार्धेन । एतादृशमानन्दं यो विद्वान् ज्ञातवान् लब्धवान् वा स कुतश्चन लोकाद्वेदात् किं बहुना परीक्षार्थ साक्षाद्भगवदुक्तोलनान्मानादिदशायां तदतिक्रमादपि न विमेतीत्यर्थः । मोक्षसाधनस्य खकृतिसाध्यत्वेन तत्र श्रवणादीनि साधनान्युक्तानि । अत्र तु भगवद- नुग्रहैकलभ्यत्वेन स्वकृत्यसाध्यत्वादनुवाद एव कृत इति । खैरुत्तरीयरित्यस्साभासे । आधारधर्मसम्बन्धादित्यादि । खामिन्यो हि सर्वाशे खसम्बन्धमेव प्रियस्यापेक्षन्ते । तद्भावखामाव्यात् । प्रभुश्च तदर्थमेवाधुना प्रकट इति न तदन्यस्य तत्सम्बन्धयोग्य- तापि । अत एवाने वक्ष्यति कल्पितासन इतीति भावः । स ईश्वर इत्यत्र । येपां जलक्रीडायामित्यादि । जलक्रीडानन्तरं येपामार्द्रता न तिष्ठतीत्यर्थः । योगेश्वरान्तहदीत्यस्याभासे । अपवित्रेत्यादि । १०-२९-१४. लोके वेदे च पवित्रत्वेन यादृशं वस्तु नोपादेयं तादृशमप्येतत्सम्बन्धियोगे- श्वरान्तईदयादपि भगवत उपादेयं यत्र, तत्र लोकादिपुपादेयत्वेन प्रसिद्धं यादृशं तादृशस्य एतत्सम्बन्धिनो वस्तुनः का वातेति ज्ञापयितुमेवं कथनमिति ज्ञेयम् । सभाजयित्वेत्यस्याभासे । स्वान्तःकरणदोषेत्यादि । दोपस्यैव विवरणं वक तनतामित्यादिनोच्यते । परोक्षं भजता प्रभुणा तादृशो रसो दत्त इति १०.२९-१५. तदज्ञानं स्वकृतघ्नता । प्रभौ दोपाभावात्तदारोप एव तत्र सम्भवति । स च गृह्यमाणस स्मर्यमाणस्य वा वस्तुनः सम्मवति । खामिनीनां तु प्रियातिरिक्तधर्मास्तू- तिनियमेन खनिष्ठस्यैव एतस्यायमारोप इति भावः । यद्यप्ययमपि रसमध्यपात्येवेति न दोपत्वं वक्तुमुचितम् , तथापि भगवति दोपामावस्य शास्त्रसिद्धत्वादारोपस्य च ममत्वनिय- माच्छानरीतिमवलम्ब्य तथोक्तम् । अग्रेपि दोपपदं यत्र तत्रेदमेव तात्पर्य ज्ञेयम् । विन- मद्भुवेत्यत्र । भूर्यम इत्यादि । यमयति नियमयतीति यमः, कालः । तथा च कालविलम्बेन स मावः कदाचिन्नश्येतेति तदमावाय तस्मैव मावस्य नियमनं सदा स्थिति ताशी भ्रूः करोतीति तथा । अथवा । फलस्सैव नियमनमत्राभिप्रेतम् । एतदेवाहुः यावत्प्रसार देति । तत्रैवानंगमाव एवाशेपवरूपानन्ददाता, नान्यत्रेत्यर्थः । ईपत्कुपिता इत्यत्र । साधननिवर्तित इत्यत्रापि दोपपदं पूर्ववज्नेयम् । काचित्कराम्बजमित्यादिनोक्तखकृता- ·श्रीविट्ठलनाथविरचिता । १२७ राम्बुजधारणादीनि साधनानि । ननु स्वरूपेणानिवर्तितो दोपो वचनेन कथं निवर्तिप्यते । तस्मात्तस्य दुर्वलत्वात्तदुपपादितमायेऽध्याय इति चेत् । अत्रायं भावः । रसोवै स' इत्या- दिश्रुतिभिर्भावात्मको हि भगवान् । स चाधुना दोपात्मको, रसस्वरूपस्यैव तथात्वात् । स्वामिनीभावाविर्भावमूलकारणं वेणुनादात्मकः शब्दः इति निर्दोषपूर्णगुणरूपमावा- विर्भावोपि वायूपशब्देन भविष्यतीति किमनुपपन्नम् । किञ्च । यथा वीक्षणेन यो रसस्स न स्पादिना । सम्भाषणेन च यः, स नेक्षणादिनेति तत्तद्रसस्वभावः। तथास्मांस्त्यक्त्वा गतः कथमिति मावस्तादृग्वचनैरेवेति शिशिरय निजहृदयम् । आयेऽध्यायेप्येवमेव ज्ञेयम् । अतः सुष्ठुक्तं साधनैर्निवर्तित इत्यादि । ननु मजनामजननिर्णयस्य प्रभुविषयकस्सोद्देश्ये सति साधारण्येन प्रश्ने को हेतुरिति चेत्, उच्यते । भगवद्विपयकप्रश्नसैवाद्धा क्रियमाणे क्यमेतादृश्यो मक्तास्त्वमेतादृशीरस्मान्कथं त्यजसीति हि प्रश्नः स्यात् । स च नायिको- त्तमानां स्त्रीरलानामग्रे भगवता स्तुत्यानां स्वामिनीनां मुखाम्बुजान निःसर्तुमर्हति, किन्तु ग्राम्याणां रसाभासयुक्तानामेव सात् । न हि विकचशारदसरोरुहात् तित्रिणीरसस्पन्दः सम्भवति । अतो व्याजेन प्रश्ने मावगोपनेन महानस इति मुख्यरसखाभाव्यादेव तथोक्ति- रिति वुध्यख । भगवांस्तु जीवेभ्यः स्वस्य वैलक्षण्यं वक्तुं तत्स्वरूपज्ञानं विना ततो वैल- क्षण्यं ज्ञातं न भविष्यतीति तत्स्वरूपमुक्त्वा स्वस्वरूपमुक्तवान् । अन्यथा खामिनीतात्पर्य- विषयः स्वयमेवेति तान्न निरूपयेत् । भजतोऽनुभजन्त्येक इत्यत्र । तेषां त्रयाणामित्यादि । भजनानुसारेण भजनकर्ता प्रथमः, अमजतो भजनकर्ता द्वितीयः, उभयाभजनकर्ता तृतीयः। द्वितीयो यमभजन्तं भजते स एकः प्रतियोगी । तृतीयो यं भजन्तं न भजते स द्वितीयः प्रतियोगीति ज्ञेयम् । भजन्त्यभजतो ये वा इत्यत्र । धर्मशेपश्चेत्यादि । धर्मार्थ यो भजते तस्य धर्म एव मुख्य इति भजनीयस्तच्छेपः । एवं सति भजनकर्तुः पातकादि- १०-२९-१८ सम्भवे तद्दोपो निवर्तनीय एव, कृतघ्नतापरिहारायेत्यर्यः । ननु पुण्येनैव पापनिवृत्तिरित्यस्य तत्र नोपयोग इत्यत आहुः तदीय एवेति । धर्मशेपीय एव धर्मों भजनद्वारा मक्तेषु गच्छतीत्यर्थः । ननु विहितत्वात्तद्भजनस्यापूर्व एव धर्मस्तेनोत्पद्यत इति चेत् । मैवम् । ताफलसाधकत्वेन तद्भजनविधाने भजनीयनिष्ठतादृग्धर्मवत्वस्यैव प्रयोजकत्वात् । 'तेजस्कामोमिमेव तेजखन्तं खेन भागधेयेनोपधावती'सादिश्रुतिभ्यस्तथा निर्णयात् । अन्यथा तेजस्वन्तमिति न वदेत् । न चामूर्तत्वं बाधकमिति वाच्यम् । अलौकिकस्पार्थस्य लोकरीत्या निर्णतुमयुक्तत्वात् । 'अलौकिकास्तु ये भावा न तांस्तकेंण योजयेदिति श्रुतेश्चेति दिक् । निषेधस्य प्राप्तिपूर्वकत्वनियमेनात्र चापवादनिपेघोक्तेर्यत्र धर्मापवादसम्मावना स एवान धर्मः परिगृहीतः, यत्र न तत्सम्भावना न सोऽत्र विवक्षित ·१२८ प्रीटिप्पणी । १०२०२२ इत्याशयेनाहु तत्र धर्म यत्रेत्यादि । नित्य कर्म कर्तव्यत्वेनैव यत्र क्रियते तन तदेव प्रधानम् । यत्र देवताराधनेनैव धर्मस्तन सा प्रधानम् । न चोक्तेषु धर्मामावादविवक्षित त्वमिति वाच्यम् । भगवता हि निर्णय क्रियते । स च सन्दिग्धे कर्तुमुचित । उक्तेषु सन्देहामावादनाविवक्षितत्वात् । भजतोपि न वै केचिदित्यन । ये दयाधर्माधिकारिण इत्यादि । धर्मार्थ भजत्सु धमै सम्पादयितुमधिकारिण समस्तान् ये न भजन्ति ते वधमा इत्यर्थ । अकृतज्ञत्वादिदोपवत्त्वेन त एवाग्रे वाच्या । लोकिकमेव निमित्त मजने येपा ते लौकिकनिमित्तास्तान् ये न भजन्ति ते उत्तमा इसाहु ये लौकिकनि मित्ता इति । त एव आत्मारामलादिधर्मवत्वेनाग्रे वाच्या । न पारयेमित्यस्वाभासे । भक्तिमार्गविरोधमित्यादि । ननु 'नाह तु सख्य' इत्यादिना सावनमार्गीयभक्तविषयकमभजनमुक्तम् , प्रकृते च परोक्ष- भजनमुक्तम् , अनुवृत्तिवृत्त्यर्थ परोक्षभजने च हेतुत्वेनैव मदर्थेत्यायुक्तम् । तथा चैतद्भजनानुरूपमेव खभजनमुचितम् । न तु कामपि मर्यादा स्थापयित्वा । तथा सति भक्तिमार्गविरोधापत्ति । एतादृशीना दु सदर्शनमपि स्वस्य तद्विरुद्धमिति प्राप्त उच्यते । अत्र स्वामिनीमजनानुरूप न मजनमिति हि तवाशका । तत्तु प्रावाहिकधर्म रूपम् । एतदेव भगवताप्युक्त महत्तयत्फलार्थिनो यादृश भजन तत्फल दत्वा ततो चिमुच्य इत्याशयेन 'ये यथा मामित्यादि । अत्र यथा तथेति पदाभ्या भजनप्रकार योरप्येकरूपस्वमुच्यते । प्रकृते च दास्य प्रकार । स च भक्तधर्म एव, नत्वीश्वरे सम्भवति । कदाचित्कियमाणमप्यनुकरणनद्भवति । न हि महाराज कदाचित्सतोपेण खसेवकाजमर्दन कुर्वन् दासो भवति । तथा प्रकृतेपि रसवशात् मानिनीपदपद्मपरागानुराग कुर्वनपि पति- खे, न त्वन्यथा भवतीति व प्रत्युपकृतिसम्भवो भजनानुरूप भजन वा । एव सति प्रत्यु पकृत्यपेक्षया तदमावेन दोपारोपो न कार्य , अशक्यत्वादित्युक्त भवति । नन्वेव सति सुतरा परोक्षमजनमनुपपन्नम् । न ह्यप्रत्युपकार्यभजनासु दु सहेतुकृति सम्भवतीति चेत् । अत्र घूम । रसात्मक प्रभुरित्यविवादम् । म च सयोगविप्रयोगभेदेन द्विविध । तान्य- तराभावे त्वसम्पूर्ण एव स स्यात् , अत सम्पूर्ण रस दत्वा तदुत्तरकालीनदोपारोपात्मकन्य मिचारिमापोत्पत्ती तच्छान्तिचनै कृता । तस्याग्रिमरसानुभवपिरोधित्वादिति न कि- चिदनुपपनम् । एतेनैतादृशीषु टुसदर्शन म्वस्य भक्तिमार्गविरुद्धमित्यपि निरस्तम् । एव सतीश्वरत्नमेनाशक्ती हेतुरित्याशयेन प्रभुराहेत्याहु भक्तिमार्गविरोधं परि हर्तुमिति । नन्वतेन म्यस्पेश्वरत्वमेवोक्त भवति, न त्वेतत्स्तुतिरिति चेत् । अनाय भार । यद्यपीश्वरत्वेनोक्तरीत्या प्रत्युपकारकरण न सम्भवत्येव, तयापि तकिंतमुच्यते, यदि कषधिन्मयि दाम्यमापयेत, तथापि निरन्तर दासकरणेपि कदाप्यनृणो न ·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। १२९ भवामीति प्रभुणा निरवध्युत्कर्ष उक्त इति का वान्या स्तुतिरेतदने । अन्यथा विबुधायुपापीति न वदेत् । 'स्वसाधुकृत्य न पारये' इत्येतावतैव चारितार्थ्यात् । नन्विदमितरभक्तसाधारणमिव भाति । तथा हि । चतुर्वर्गार्थिषु तदानस्य प्रत्युपक- तिरूपत्वेपि प्राप्तात्यन्तिकमक्तियोगेषु सेवातिरिक्तानपेक्षणात्तस्याश्च स्वतत्रपुरुषार्थत्वा- त्किं वा प्रत्युपकृतित्वं भजेत । प्रकृतेपि दास्यातिरिक्तानपेक्षणान्न प्रत्युपकृतिः सम्भ- वतीति कोत्र विशेष इति चेत् । अत्रेद प्रतिभाति । न ह्यपेक्षितत्वेन प्रत्युपकृतित्वं सम्भवति । स्वल्पं कृत्वाऽधिकप्रेप्सोरधिकं कृत्वा स्वल्पप्रेप्सोश्चार्थे व्यभिचारात् । अतः स्वरूपतः पूर्वकृत्यनुरूपत्व मृग्यम् । तत्रापेक्षानपेक्षे अप्रयोजिके । खामिनीभजनानुरूपं भजनमीश्वरेपि न सम्भवति, किं पुनर्जीवे । यचोक्तं प्राप्तात्यन्तिकेत्यादि, तत्राप्युच्यते । ते हि पूर्व सकामत्वेन नित्यकर्तव्यत्वज्ञानेन वा प्रवृत्ता मध्ये भगवदनुग्रहेण सेवारसानुभवे जातन्यापेक्षा त्यक्तवन्तः स्वार्थ, न तु तदर्थं तथा । एवं सत्युत्तरोत्तरं तादृक्सेवासम्पा- दनेन तदेकसाध्यसुखदानमेव प्रत्युपकृतिस्तेषु । अब तु 'स्त्रदुपासनाशाः' एवं मदर्थोज्झि- तलोकवेदे'त्यादिवाक्यैस्तत्प्राप्तेः पूर्वमेव त्यागः । प्रभौ सहजस्नेहोऽतः तत्सुखे स्वोपयोग मत्वा तत्प्रतिवन्धकं दूरीकृत्य खं निवेदितवत्यः । अत एव 'यत्ते सुजाते'त्याधुपपद्यते । अत एवं मदर्थोज्झिते'त्यत्र खसागोप्युक्तः । स्वार्थमन्यत्यागो लौकिकानामलौकिकानां च पुंसां सम्भवति, न तु यथाकथञ्चिदपि स्वत्यागः । अत्र खपदेनात्मोच्यते । तथा च खात्मत्वेन स्नेहविपयत्ताभाव एवैतत्यागः । भगवदुपयुक्तत्वेनैव तस्य देहादेश्च स्नेह- विषयत्वात् । एवं सति भगवदर्थमात्मा प्रियो, न त्वात्मार्थ भगवानित्यागतम् । खण्डितादिष्वपि स्वसम्पाद्यसुखानगीकृतिरेव दुःखे माने च हेतुः । तथा च मगव- सुखसम्पादनं केन प्रत्युपकृतं भवेत् । न चैतत्साधनसम्पादनमेव प्रत्युपकृतिर- स्त्विति वाच्यम् । अत्र भावस्यैव साधनरूपत्वात् तस्य पूर्वकक्षापन्नत्वात्सदैकरूपलेन नित्यत्वेनासाध्यत्वाच । किञ्च । भावयलेनैव यद्भवति तत्र न भगवत्कृत्यपेक्षा, विशे कुर्वन्ति मां भक्त्येति वाक्यात् । अन्यच । 'नैकात्मतां मे स्पृहयन्ती'त्युपक्रम्य सेवा- कथारसासक्तियुक्तानां तेपां पश्यन्ति ते म' इत्यनेन खरूपरसानुभवमुक्त्वा एतादृशानपि 'भक्तिरनिच्छतो मे गतिमण्वीं प्रयुक्त' इति कपिलदेवेनोक्तम् । इह तु रसमारीत्याहीकार इति न कदाचिदपि तदिच्छाननुरूपा कृतिः सम्भवति । तस्य रसस्य तादृशत्वादेव । अपरञ्च । स धर्ममार्गोऽयं धर्मिमार्ग इत्यन्येभ्य इयान् विशेष इति कथं वदामः, सद्यो- तेभ्य इव तरणेः । अतः सुष्टुक्तं न पारय इति । यद्यपि गेहशृंखलाछेदस्य मावसभाव- कार्यवाचस्स च भगवदनुग्रहैकलम्यत्वानेहशृंखलान्छेदोपि मगवतैव कारितो भवतीति नैतदुत्कर्ष आयाति, तथाप्येताम्य एवायं भावो दत्तो, नान्येभ्य इत्येतदुत्कर्षः । अतएवैत- सैव प्रत्युपकृतिरूपत्वं मगवतोक्तम् । तर्हि 'न पारय' इत्यनुपपन्नम् । प्रत्युत एताह- १७टि.

·श्रीटिप्पणी । , ग्मावदातरि प्रत्युपकृत्यसम्भवाद्वैपरीत्यमापततीति चेत् । अत्रेदं प्रतिमाति । पूर्णाखिल- शक्तिपूर्णस्यापि प्रमोरशक्तिर्यत्करणे तद्वस्त्वत्यन्ताभाव एवेति निश्चयः । न हि सर्वसाम- Wवत्त्वेन द्वितीयमीधरं कर्तु समर्थः । अतएव प्रभुणोक्तं न शक्यन्तेऽनुसंख्यातुमनन्त- वान्मयापि ही'ति, तथा प्रकृतेपि केवलभावस्व रसात्मकत्वेन भगवदात्मकत्वात्तदनुरूप- वस्त्वभावादशक्तिरेव निष्प्रत्यूहेति मन्तव्यम्, अन्यथा ईश्वरत्वमेव न स्यात्, श्रुत्युक्तरू- पाभावादिति बुध्यस्व । वैपरीत्यापत्तिरिति दूषणं यदुक्तम् , तत्रोच्यते । कर्मज्ञाने साधन- मार्गीयभक्तिं च जीवायं कृतवान् भगवान् , फलमार्गीयभक्तिमार्ग तु स्वार्थमाविश्चकार । अन्यथा रसात्मकखस्वरूपानन्दानुभवो न स्यात् । तस्मादेकाकी नरमत' इति श्रुतेः । तथा च भावदानादेरपि स्वार्थत्वानोक्तदूपणम् । नन्वेवमपि न पारय' इति नोपपन्नमिति चेत् । न । अस्यानन्दस्य स्वरूपात्मकत्वेप्येतान्य एव तदनुभवादनुभूतस्य च वस्तुन एवैतादृशत्वे- नैवं कथनस्य तत्स्वरूपनिरूपकत्वात् । यथा 'विस्मापन खस च सौभग रित्यत्र वस्तु- स्वरूपनिरूपणम्, तथानापीति सर्वमनवद्यम् । अत्र पूर्वार्धनैवैतत्स्तुतिसंपत्तावप्युत्तरार्धकथ- नस्य तात्पर्यमाहुः अतो मयीत्यादिना । अत्रोपकृतरेव प्रत्युपकृतिरूपत्वोक्त्या तदिन्न- तदपेक्षायां सोपाधिभजन कार्य भवति, तथा च भजन एव तत्सम्भवात् । एतदेवोक्तं नो चेदित्यनेन । तच्च भवतीष्वसम्भावितमशक्यत्वादित्याहुः न ह्यशक्यमित्यनेन । प्रत्युपकृत्यशक्तावयं भगवन्निष्ठोपि हेतुरिति ज्ञेयम् । इत्येकोनविंशोध्यायः । त्रिंशत्तमाध्यायार्थकथने । त्रिंशत्तमे हरिरित्यादि । इतिशब्दो हेतुवाची । लीलां चक्रे इति । लोके प्रकटामिति शेपः । तथा सत्ययं वाक्याथः । यद्यप्यतिगोप्यत्वादियं लीला न वक्तुमुचिता, तथापि प्रभुलॊके प्रकटां लीलां चक्र इति हेतोरीयंत इति, अन्यथा रासलीलेयत इत्येव वदेयुः । सा च 'यया मदच्युद्विरदः करेणुमिरित्यन्तेन ग्रन्थेनोक्ता । एदतग्रेतिदेशेन कामशास्त्रोक्तरीत्यापि सोक्तेत्याहुः कामकृतामपीति । इन्द्रो विषयभोगेभियुक्त इति तन्नामग्रहणम् । वस्तु- तस्तु ब्रह्मादीनामपि दुर्लभैव । कामकृता सा हि लोकानुसारिणी भवति । एवं सति यन्त्र सापीन्द्रादिदुर्लमा, तत्र पूर्वोक्तलीलायास्तथाले किं वाच्यमिति भावः । लीलोक्तिप्रस्तावे फलश्रुतिरसंगतेयाशंक्य तत्तात्पर्यमाहुः अस्या इति । लोके कामकथा तदुद्रोधिका दृष्टेति तच्छंकया वैराग्यार्थी कदाचिन्न शृणुयात् , तथा मत्यर्थ्यपि, मातृणां रहस्यवार्ता न श्रोतुमुचिता, तथा सति चित्तवैषम्येतिमहान्दोपः स्यादिति शंकया, न शृणुयात् । एवं सनि विपय्येवावशिष्यते । तथा सति तु हीनाधिकारिविषयत्वेनोत्तमत्वं न स्यादित्ये- तत्सर्वपरिहाराय फलश्रुतिरित्यर्थः । विषयिणः पूर्व विपयत्येन श्रवणेपि तत्स्वभावादेव दोपनिवृत्तिपूर्वकं परमपुरुषार्थप्रातिरिति मावः । अन्ते प्रश्नोतरयोस्तात्पर्यमाहुः लौकि क्यपीति । सर्वथा प्रपन्ना दृष्ट्वाऽदेयमपि सरूपानन्दं दत्तवानिति तु वस्तुस्थितिः । १०.३०-०.

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। १३१ , भगवतो रसात्मकत्वेन तत्स्वरूपमध्यपातित्वमेतासामिति च । पूर्वमन्यत्र विवाहाभावे रस- खरूपमेव न सम्भवति, यतस्तद्रसखरूपमर्यादा तथा । एतादृशेर्थे विषयलेनोभयोः प्रवृ- त्तिः, अतोनुचितमिदमिति बुद्धिः कस्यचिच्चेत्स्यात् , वस्तुतस्तु उपेक्ष्य एव सः, तथापि प्रभुः सर्वोद्धारक इति तादृशस्याप्यलौकिकी युद्धिर्यया भवति, तथा वक्तव्यमिति प्रश्नतात्पर्यम् । शुक'स्तुष्यतु दुर्जन' इतिन्यायेन तन्मतमेवानुसृत्योत्तरितवान् । अन्यथाग्रे 'गोपीनां तत्स- तीना मित्यनेन परदारावयैव दूपितत्वेन तद्दोपाप्रसत्या तेजीयसां न दोषायेति निषे- धोनुपपन्नः स्थात् , 'नैतत्समाचरे'दित्यादिरपि । एवं सति"कुत एव बन्ध' इसन्तमुक्तरी- योक्तम् , अग्रे तु वस्तुस्थितिमनुसृत्येति भावः । नृत्यवन्धादेरुपयोगमाहुः रसात्मक इति । नृत्यवन्धाभ्यामुद्बुद्धे रसे भोगः संपन्न एवेति स्वरूपेणैवानन्ददानाच । जलानि- लयोः क्वोपयोग इत्याशंक्याहुः जलं वायुश्चेति । रमणं जलस्थलभेदेन द्विविधम् । तत्राये जलं सामग्री, द्वितीयेऽनिलः, तयोस्तथावे हेतुः स्वामिनीमगवतोः श्रमः । शीतत्वं जला- निलनिष्ठो हेतुरत्र सामग्रीत्वभवने । तथा च जलं वायुश्च रमण उक्तहेतुभ्यां सामग्री जायत इति योजना । जायत इति पदादपूर्वासा भगवल्लीलार्थमेव तदैव जायत इति ज्ञाप्यते । शीतादिति भावप्रधानो निर्देशः । ननु भरतवात्स्यायनप्रणयनं हि जीवार्थम् । तथा च तदुक्तरीत्या प्रवृत्तस्य जीवस्यापि तथानन्दसम्भवादनावैशिष्टयापत्तिः । न च प्रभुखरूपमेत्र विशेषः । तस्योबुद्धरसात्मकत्वेन तदुद्बोधकानामप्रयोजकत्वादिति चेत् । मैवम् । अत्र हि रसात्मकं स्वरूपमेवोच्यते । तचोद्वोधकविशिष्टमेवोद्बुद्धम्, न तु केवलम् । अन्यथा रसा- त्मकत्वं न स्यात् । तत्स्वरूपस्यैव तथात्वात् । तच्च विशेषतो न भावयितुं शक्यमज्ञानादिति तज्ज्ञानार्थ भरतवात्स्यायनाभ्यां तत्स्वरूपं निरूपितम् , एवं भगवता नृत्यमकारि, एवं च रमणमिति । जीवास्तु ब्रह्मपरां श्रुतिमिवैतदपि द्वयं जीवपरमिति ज्ञात्वा प्रवृत्ताः क्लिश्यन्ति परमिति बुध्यख । एतदेवाहुः कृष्णो भुङ्क्ते न चापर, इत्यनेन । तत्र हेतुरुत्तम- मिति । क्षराक्षराभ्यामुत्तमं पुरुषोत्तमस्वरूपात्मकमित्यर्थः । न हि भगवत्स्वरूपमन्येन भोक्तुं शक्यमिति भावः । एतल्लीलाया भूमौ प्राकट्यकरणे प्रयोजनमाहुः अत्रैवेति । आधिदैविकले संपन्ने हि पुरुषोत्तमभजनं साक्षात्सम्पद्यते । तच वैकुण्ठे भवति । प्रभुस्तु अस्मिन्नेव लोके आधिदैविक रूपं जीवानां प्रकटं यथा भवति तथा भुङ्ग इत्यर्थः । एतल्लीलाश्रवणेपि तथा भवतीति तथा । उत्कृष्टमिति । मोक्षसुखादपीति शेषः । प्रमाणेन वचनैरित्यर्थः । प्रमेयेण स्वरूपेणेत्यर्थः । इत्थं भगवतो गोप्य इत्यत्र । विपरीतभावेनेत्यादि । नागरीवत्कुतर्कोप- हतमतयो न भवन्तीति तथा । ननु ता वाच इत्यादि । अनुभवविरो- धित्वाद्वचनानां भगवति चाप्तत्वनिश्चयादिति मावः। मनसि विचि- कित्सायामेवेति । मिथो विरुद्धत्वज्ञान एवेत्यर्थः । प्रकृते भगवद्वचनानुभावात्पूर्वसा- निध्यानुभवोऽधुना सम्पन्न इति नानुमवविरोधोतो न सन्देह इति मावः । १०-३०-१.

·श्रीटिप्पणी । गोपीमण्डलमण्डित इत्यत्र । उत्तरोत्तरेति । उत्तरोत्तरक्षणसम्बन्धिभिरि- १०-३०-३. त्यर्थः । पूर्वपूर्वेति । पूर्वपूर्वक्षणसम्बन्धीत्यर्थः । जगुर्गन्धर्वपतय इत्यत्र । अन्यथा भगवद्धस्तेत्यादि । अवार्य भावः । यथा भगवल्लीलामानोपयोगिनो नटा इव विश्वावसुप्रभृतयः, तथा भगवद्रह- १०.३०.९. स्सदनादिमानोपयोगिक्रियाशक्तिमन्त इन्द्रादयो दिक्पालेभ्यो भिन्नाः सन्ति, ते त्वेतद्भुजदण्डमात्रावलम्बाः । तयो रसरूपत्वेन रसात्मकक्रियाशक्तिप्रधानानामेव तत्र स्थितेरुचितत्वात् । अतः सुष्टुक्तं भगवद्धस्तेत्यादि । काचित्समं मुकुन्देनेत्यस्यामासः । उत्पन्नस्य नादस्येत्यादि । अत्रायं १०-३०-१०. मावः । अयं नादो न लौकिकः, पूर्वसिद्धो वा, किन्त्वलौकिकोऽपूर्वः । स च भगवतोऽन्यभावनिवृत्तिपूर्वकं स्खमात्रविषयकभावोत्पत्त्यर्थ प्रत्येक कृतः । अयं च स्वामिनीनामप्युक्तभावानुरूपभगवद्विषयकभावविशेयोत्पत्तौ रसानुभावको भवति । मूलकारणत्वात्स्वामिनीगानस्य तथात्वम् । इदमेवामृतमयत्वम् । सा च भगवन्ना- देनेति तथा कृतः । अपरञ्च । खामिन्याः स्वरजात्युन्नयने प्राधान्योक्त्या प्रमोस्तत्सह- भावोक्त्या ततः सकाशादस्य माधुर्य लक्ष्यते । अन्यथा प्रभोस्तारनादेनास्यामिभवे रसा- भास एतद्वैयर्थं च स्यात् । साम्ये तूभयोः स्वातत्र्येण करणात्परस्पराननुगुणत्वेन च मिथो रसानुपयोगित्वप्रसंगः । स्वयं नादस्वरूपमज्ञात्या भगवन्नादं श्रुत्वा तत्स्वरूपना- दकरणेपि तथा । यतो भगवद्विचारितानुपूर्वी खय ज्ञात्वा तथैवोनीतवतीति ज्ञेयम् । पूर्ण- रसोदयो मगवति जात इसपि ज्ञापनाय तदधीनत्वमपि ज्ञापयितुमेवं कथनम् , प्राधान्यस्य एतद्रसखभावरूपत्वात् । एवं सति तारनादसाध्यजगत्पूरणं मधुरेण न भवति। अन्यधर्मनिवृत्तौ ह्येतेन पूरणं भवति । तदर्थमेतत्स्वरूपे रसाभिज्ञा निरूपिकाचैता एवेति । यथा 'तं त्वौपनिषदं पुरुष मिति श्रुतेस्तदुक्तमेव ब्रह्मस्वरूपम् , तथैतन्निरूपितधर्मवदेव पुरुपोत्तमखरूपम्, नान्यधर्मविशिष्टमित्येतद्गानस्योपनिपद्वाक्यरूपत्वादेतच्छ्वणेन भगवति प्राकृतधर्मराहित्यज्ञानं स्वस्मिंश्च तत्सम्बन्धित्वेनान्यधर्मराहित्यं तज्ज्ञानं च भवति । तदनन्तरं भगवदानन्दानुभवो भवति । एतत्प्रभुगानकार्यम् । एवं सत्येतेन जगत्पूरणं भव- सेवेति सर्वमवदातम् । काचिद्रासपरिश्रान्तत्सत्र । भगवतः स्थिरत्वायेति । कदाचित्प्रभुर्गदा- मवष्टम्य तिष्ठति चलति वा । यथेतस्ततश्चरणस्खलनं न मवति, तथा १०.३०-११. तद्गृहीतस्कन्ध एव यथापूर्व मण्डलं नृत्यं चानुवर्तयतीति ज्ञाप्यत इत्यर्थः । वृक्षाधिरूदालिङ्गानमिति । रमणचरणमेनोरुणासम्म सिनश्वसितमपरपादेनाश्रयन्ती तदूरुम् । निजमय सुजमेकं पृष्ठतोऽस्यार्पयन्ती'त्यादिना रसशाखे निरूपितम् । नायिका.

·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। 1 { हृष्टरोमा चुचुम्ब हेत्यत्र । सदानन्दत्वादिति । चुम्बनेन हि रस आखाद्यते । अधरादिवद्वाही न रसोतः कथं तथेत्याशंकानिरासायेदमुक्तम् । चन्दनाले- १०-३०-१२. पतात्पर्यमाहुः विवेकधैर्येति । अंगरागस्यानुमावात्मकत्वेन प्रचुरभाव- विशेषजननात्तेन तयोर्नाश इत्यर्थः । बाहौ तथा कृतिर्न लोकसिद्धान्तः सखीनां समक्षं कथमेवं करोमीति विवेकः । एकान्तसमयप्रतीक्षया स्थितिधैर्यकार्यम् । कस्याश्चिन्नाव्यविक्षिप्तमित्यत्र । अनेन तस्यै स्ववियेति । यथा सर्ववेदान्त- वाक्यानां निष्पीडितोर्थो ग्रह्मविद्या, तथोपनिपदादिवागधिपतिना रसात्मकेन १०.३०-१३. स्वान्तरेव भक्तविषयकस्नेहकलाभिनिष्पीड्य स्थापितं ताम्बूलचर्वितमिति तथेत्यर्थः । दानप्रयोजनमाहुस्तेनेयमेवेति । विप्रयोगदशायामुपस्थितमरणनिवर्तक- वाक्यकथनेन सखीनां जीवयित्री भविष्यतीत्यर्थः । ब्रह्मविद्या हि ब्रह्मप्रापिका । अनापीयं स्वामिनी प्रियं प्रापयिष्यतीति भावः । नृत्यती गायतीत्यस्याभासः । अपरा पुनर्वैराग्यात्मकमित्यादि । अन्नायं भावः । स्वस्यापि स्नेहातिमरेण विप्रयोगासहिष्णुत्वेऽन्यासां समाधानं न १०.३०-१४. सम्भवतीति, तदापि यथान्यासां समाधाने शक्तिर्भवति, तथा पूर्वदत्तज्ञान- कार्यसिद्ध्यर्थ क्रियाशक्तिरूपमच्युतीयत्वेन तदापि कार्यक्षममच्छिद्रत्वेन फलाव्यभिचार्य- ज्जत्वेन तदापि तापकार्यनिवर्तकं तथाऽकरोदिति तापनिवर्तकत्वं ज्ञानसहायत्वं च वैराग्ये प्रसिद्धम् । यद्यपि स भावोन्याप्रतिवध्यखभावस्तथापि प्रभुसम्वन्धित्वेन यथा स तथा तथा हस्तान्जमपि तथेति। तदोभयोरनुवृत्त्योभयकार्यसम्मवेन विचित्रो महारसात्मको भाव उत्पद्यत इति भावः। ननु पूर्वोत्तरश्लोकोक्तनायिकयोमियो भेदेनेदं सर्वमनुपपन्नमिति चेत् । मैवम् । अत्र द्यैश्वर्यादिपङ्गुणरूपा एता एव । अत एतद्विशिष्टमेव स्वरूपं भगवच्छन्दवाच्य- मिति निरूप्यते । धर्मयोर्भेदश्चावश्यकः, तथापि धर्म्यभेदात्सर्वोपपत्तेः । तथाच भगवतो ज्ञानवैराग्ये वियोगदशायां स्वामिनीनामेवार्थ उपयुज्येत इत्युक्तं भवति । एतेन तस्मिन्समये प्रभोरपि रसात्मकत्वेन स्वामिनीविरहजभावकार्यशान्तिरेताभ्यां भवतीति सूच्यते । । गायत्यस्तं विजहिर इसन । इयं क्रिया शक्तिरूपेति । शक्तिरूपा भग- १०-३०-१५. वत्सामर्थ्यरूपेत्यर्थः । तस्मिन्सति खातव्यमुचितमिति भावः । उपक्रमालासेपि नृत्ये यत्पुनर्वाद्योक्तिपूर्वकं नृत्यकथनं तत्कञ्चन विशेषमाश्रित्येति त- माहुः अतः परं राधादामोदरवदिति । अथवा रसावेशजनिता १०-३०-१६. मर्यादारहिता क्रिया विहार इति तदुत्त्योत्तरस्यादिना पूर्वस्यावसान- मिति न्यायवत् पूर्वनृत्यविरामो ज्ञाप्यते । तथा सति पुनर्नृत्योक्तिरुचिता । तचेत्पूर्ववदेव , . -- ·१३४ श्रीटिप्पणी । . स्यात्तदा तत्त्यागो न स्यात् । रसार्थमेव तत्करणात्तदुदयं विना तत्त्यागासम्भवात् । एवं सत्यपूर्वरसार्थमेवापूर्वमेव नृत्यमथोच्यत इति ज्ञायते । तदेवाहुरतः परमित्यादिना । कर्णोत्पलालकेत्यत्र । खतो वेत्यादि । श्रमामावज्ञापकधर्मश्रीकथनेन रसावेशादे- वैतदपि नृत्यं जायत इति तस्मिन्भवति सति खत एव पूर्व विहारनिवृत्तिर्जातेति सूच्यत इत्यर्थः । अथवा । फ्रीडाया अनिवृत्तिः क्रीडानिवृत्तिः । श्रमाभावसूचनेन पूर्वक्रीडाया निवृत्तिनै खामिनीनामशस्येति सूच्यत इत्यर्थः । गोप्य इति । भगवत एवेत्यादि । भगवत्साम्येन नृत्यकृतिर्न पूर्वशिक्षया गोपजातीयानां, तत्रापि कुलवधूनां, तदसम्भवात्, किन्तु तथा रसाविर्भावो येन तथा नृत्यं स्वत एवाभूदिति ज्ञापनायेसर्थः । रेमे रमेश इत्यस्याभासे । ननुप्राकृती भिरित्यादि । अत्राप्राकृतीत्वं निरूपयितुं तद्विपरीतधर्मोक्तिः पूर्वपक्षे । सिद्धान्तस्तु ब्रह्मानन्दरूपत्वेनाप्राकृती रमा । १०.३०-१७. भगवांस्तु तदीशत्वेनाप्राकृतीरमणैकस्वभावः, तेनान रमणोक्त्यैवाप्राकृती- त्वमप्युक्तमेव भवतीति भावः । किञ्च । स्वामिनीनामप्राकृतत्वे का नाम शंका, यत एत- सम्बन्धद्वारैव रमापि प्रभुसम्बन्ध प्राप्तवती, नान्यथेत्याहुः रमापि भगवदाशयेत्यादि । तदुक्तं 'श्रयत इन्दिरेत्यादि । तथा च स्वामिनीयु प्रमोः स्नेहभरदर्शनेन खयं तत्र प्रविश्य तद्वारा प्रभुसम्बन्धं प्राइमिच्छन्त्यपि तन्महत्त्वस्कूल् खयं न प्राविशत्, किन्तु तदार्ति दृष्ट्वा तन्निवृत्त्यर्थं प्रभुणाज्ञापिता तथाकरोदिति ज्ञापनायोक्तं भगवदाज्ञयेति । अपरश्च । यदि नागरीवदस्मदतिरिक्तायाः प्रभुसम्बन्धो मा भवत्तिति चित्तकौटिल्यं स्यात्, तदा रमा न तथा कर्तुं शकुयात् , एतास्तु सर्वथाङ्गीकृतत्रजसम्पन्धिन्य इत्यतिसौजन्यादिगुणवत्य इति सुखाराध्या इति रमायास्तयाकरणमित्याशयेनाहुस्ता अप्यधिष्ठानयोग्या इत्याहेति । नन्वेतद्रसप्राप्त्यर्थ घेतदाज्ञापनम् । सा चोभयोरपि दम्पतित्वमावस्य जाग- रूकत्वेनात्रासंभाविता । एवं सति प्रियस्यापि पूर्वभावविलक्षणभावोत्पत्या रसाभासप्रसंगेन पूर्वरसस्यापि मंजिकेयमाज्ञा, खौधःस्पर्शमप्यसहमाना शिक्यस्थमपि क्षीरं नीरे पातयन्ती गौरिवाअतस्तत्सम्पादनमनुचितम् । किच । ब्रह्मभावे हि ब्रह्मानन्दाविर्भावो, रमा चैतद्रपा । खामिन्यस्तु ततोऽधिकभगवद्रसभाववत्योऽतस्तत्सम्बन्धोऽत्राशस्यवचन इत्याहुनन्येत- दप्पनुचितमित्यादिना 1 अप्राकदृष्टान्तेन समाहितरयमाशयः । यदुक्तं रमावेशे रसामासप्रसंगः पूर्वरसविच्छेदश्चेति । तत्रोच्यते । यथा प्रतिविम्यं पश्यन् पालो दर्पणादौ गृहादिप्रतिविम्वे सत्यपि स्वप्रतिविम्व एव रमते, नतु तदन्यस्मिन् । अत एवं मूले स्वपदोपादानम् । तथा स्वामिनीपु रमासमागमेपि खस्स रसरूपत्वेन तदात्मकान् भावान्या दृष्टवांस्तत्रैव तदनुरूपमावचेष्टावानेव रेमे, नतु रमास्फूतिरपि, येन मार्यात्व- ज्ञानेन पूर्वरसविच्छेदः सात् । तस्य रसस्स ताइक्वभावत्वादेव तथालं प्रमोः । अर्भकत्व- खमावस्स तयावाचस्पेव । रमायास्तु भगवति मर्तृमाववत्वेन न मुख्यरसप्राप्तिः, अत एव , ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । १३५ 'नायं श्रियोंग उ नितान्तरते रिति श्रीमदुववचनम् । किन्तूक्तभावविशिष्टप्रियांगसंगिवजां- गनांगसंगित्वेनैव पूर्वमननुभूतजातीयः कश्चनानन्दविशेषः समजनि, येन सर्वविस्मृतिर- भूत् । एतेनैव रमाप्रवेशे स्वामिनीनां माववैलक्षण्येन पूर्वरसविच्छेद इति निरस्तम् । न हि प्रतिविम्याश्रयस्तज्ज्ञानं लोके क्वचिदृष्टचरम् । ज्ञानसात्मधर्मत्वेन तत्र तदसम्मवात् । अपिच । खामिनीनां प्रमोश्च तज्ज्ञानेपि न काचित्क्षतिः । यतो रसाभासभावाभासैzख्यो रसः पोप्यते । प्रकृते च तदावेशतः क्षणमात्रं तया भावोऽग्रिमक्षणजायमानरसविशपानुमा- वक इतीष्ट एव । अतः प्रस्तुतखौधोमारधाराभरेण शिक्यस्थभाण्डान्यप्यतिशयेन पूरयन्त्यद्भुता गौरिवयमा त्युचिततरा । यत्रोक्तं ब्रह्ममावाभावात् तदानन्दरूपाया रमायाः सम्ब- न्धोनुपपन्न इति तत्रोच्यते । न हि ब्रह्ममावात्मकसाधनेनाविर्भवब्रह्मानन्दो रमा । तस्य तद्विशिष्टेषु पुरुषेष्वप्याविर्भावात् । अस्याः पुरुषोत्तमैकनिष्ठत्वात्, किन्तु पुरुषो- तमस्य रसात्मकत्वेन स यावद्विधस्तावद्विधोयं निरूपणीयः । तथा च स्निग्धदम्पती- भावोऽप्येकस्ताकार इति तदात्मकानन्दप्रकाशिका । 'अ| वा एप आत्मनो यत्पनी'ति श्रुतेः स्वयमपि तदर्धवेनानन्दरूपा । ब्रह्मणः पुरुषोत्तमस्य या शक्तिः सा रमा ब्रह्मानन्दशब्देनोच्यते । तया च एतादृश्याः सम्बन्धयोग्यतास्तीत्यत्र प्रवेश उपपद्यत इति । खामिनीनां प्रमोश्च रमाननुसन्धानपक्षमाश्रित्य 'वालको ही'त्यारम्य 'स्थापयित्वे सन्तो अन्य उक्तः । अनुसन्धानपक्षमाश्रित्य ब्रह्मेत्यादिः । अत्र ब्रह्मपदेनोद्दीपकानुमावकवा- कृतिमिराविर्मावितो व्यभिचारिमावपुष्टो मुख्यो रस उच्यते । अविकृतो नित्योऽयं रस इति ज्ञापनाय ब्रह्मपदोपादानम् । ब्रह्मानन्दपदेन पूर्वोक्तो मुख्यरसपोपको रमावेशज- नितो भावविशेप उच्यते । ननु स्वसामर्थ्यादिस्थापनेनैव चेद्रमणम् , तदा स्वत उत्तम- नायिकात्वाप्राप्त्या स्वामिनीपु भगवतश्च स्वसामर्थ्यादियोजनव्यासंगेनोत्तमरसाननुभवप्र- संग इत्यरुच्या पक्षान्तरं वक्तुं तामुद्भावयन्ति नन्वेतदपीत्यादिना । सामर्थ्यादि योज- यित्वा रमणे क्लिष्टकर्मत्वप्रसंगेनानुचितमिदमित्यर्थः । पक्षान्तरे दृष्टान्तस्यामासमाहुः किमनेनेति चेदिति । स्वामिनीनामेवार्थे अस्सा लीलायाः क्रियमाणत्वाद्रमावेशन रमणेन स्वामिनीनां किं फलं सम्पादितवानित्यर्थः । इयमाशंका दृष्टान्तेनापास्यते । तथाहि । यदा यशोदारोहिण्यादिसमक्षं तत्संकोचतः स्वयमाश्लेषाधकरणेनात्यातर्तानां ब्रज- सुन्दरीणामातिहरणार्थ बालमावव्याजेन तदुरस्सु विविधविहारान् करोति, तदैतासां रसरी- सैव रसपूर्तिरार्तिहरणं च भवति, अन्यासां तु विचित्रयाठचेष्टात्वभानेन चाललीलारसा- नुभव एव भवति, एवमिहापि खामिनीनां निजरसभावानुरूप एव रसानुभयो रमायास्त्वे- तत्प्रसंगेन निजमावानुरूप एव स इत्यर्थः । तथा च दृष्टान्तद्वयमत्र ज्ञेयम् । यथार्मको रेमे तथेत्येकः, अनिमश्चापरः । सान्निध्यात्स एव तथाविधो यथेति । अत्रावृत्तेनार्भकपदेन लौकिकः स उच्यते । द्वितीयो दृष्टान्तः पूर्वोक्तप्रकारक एवेसाचार्यरत्र नोक्तः । एवं सति रमाप्रवेशत एवात्र रमणयोग्यतेति कश्चिन्मन्येतेत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः यद्वेत्यादि ।

·श्रीटिप्पणी। कामार्दिताः शशाङ्क-श्वेत्यत्र । एकस्मिन् वाक्य उक्तयावद्धर्मविशिष्टेन येन समं यस्योक्तस्थानुक्तस्योभयोर्वा समुच्चयस्तस्य तयोर्वा तावद्धर्मवत्त्वमावश्य- १०.३०-१९. कमिति चन्द्रे पि कामादितत्वं चकारेण चोध्यते । तत्रैतस्मिन्वाक्येऽनुक्तो- अकलङ्गश्चन्द्रोप्यनेन समुचीयत इत्याहुः आनन्दमयोऽपीति । अग्रे लौकिकेन्दोनि- रूपणम् । उक्तसमुचितमर्थमाहुः चकारादित्यारभ्य तथा चन्द्रोऽपीयन्तेन । भग- वति निवेशनार्थमित्यारम्य जात इत्यन्तेनालौकिकस्येन्दोः कथनम् । अन्यथा तथा चन्द्रोपीसतिदेशेनैव कामादितत्वं प्राप्यमेवेति पुनर्नोक्तं स्यात् । अत्रैवं निरूपणे नियामकमाहुः अनेनान इत्यादिना । अत्रेदमाकूतम् । 'एवं परिष्वंगे'त्यादिना रसना- स्रोक्तरीत्या रमणोक्त्या सहस्रवणादिकमपि प्राप्तमेव भवति । तस्य तावद्रूपत्वात् , परन्त्वख- ण्डरूपे भगवति खबुद्ध्या तन्नोपपादयितुं शक्यत इति गोप्यत्वाच प्रकटं न वक्तुं शक्य मित्यनेन प्रकारेण शुकदेवैज्ञापितमित्याचार्यैस्तथाऽगादि । सोमस्स रेतोरूपलं श्रुतिसि- द्धमिति नानुपपत्तिः काचिदंशनिवर्तन इति दिक् । ननु स्वरूपस्य रसात्मकखेनैव सर्वसु- पपत्स्यत इति किमेतत्रवेशेनेति चेत् । मैवम् । अस्य रेतोरूपत्वात्तस्य चाध्यात्मिकरूपत्वेन खरूपान्तर्गतत्वात्तेन रूपेण प्रवेशस्यावश्यकत्वात् । न च तस्य तत्रैव स्थितेनेदं साधीय इति वाच्यम् । प्रकारवोधनपरत्वादस्सा लीलायाः । अन्यथा तमिस्रायामियं लीला न स्यादिति । आत्मारामोऽपि लीलयेत्यत्र । चन्द्रप्रवेशादिति । रेतःपोपस्य भावपोपक त्वादिति भावः । अस्यामपि दशायामिति । प्रमाणसिद्धत्वेनोभयो- १०.३०.२०. रत्र विरोधाभावादिति भावः । एतद्विद्वन्मण्डने प्रपश्चितमस्माभिः । वस्तुतस्तु लीला स्वरूपात्मिकेति तन्मध्यपातिन्योपि तथैवेसात्मरमणमेवाबापीत्याशयेनाहुः तत्रापि आत्मरमण एवेति । अत एवाग्रे वक्ष्यति 'गोपीनां तत्सतीनां चेति श्लोकम् । लीलापद- ध्वनितमर्थमाहुः यथा महानपीत्यादिना । ईश्वरोऽपि सन्नायिकाप्राधान्येन स्वस्य गौण- भावेन रेमे । तस्य रसस तथात्वादित्यर्थः । गोप्यः स्फुरदित्यत्र । गाने हीति । एवमत्र ज्ञेयम् । पूर्वलोकेन हि खाधी- १०.३०-२२, नभर्तृकात्वमुक्तम्, अस्मिन्नपि कुण्डलकुन्तलगण्डशोभा प्रियकरकमलसम्पा- दितैव । अत एवास्सा मानधारणे हेतुत्वम् । स्वनिष्ठत्वेन सहजत्वमस्य । एवं सत्युत्साहविशेपो यो गानजनकः स रजोगुणशब्देनोच्यते । तथा च पूर्व मानेन दुःखम भूदिति तादृशत्वाभावाय गुणगानमिति । अत्रैव मूलभूतगुणेति । भगवचातुर्यकार्यमि- सर्थः । गानजः पुष्टो भावविशेपोऽलौकिकेप्टसाधकत्वेन पुण्यपदेनोच्यते । ताभिर्युत इत्यस्यामासे । तुल्याभिरिति । निर्दोपपूर्णगुणत्वेन भावैरानन्दा १०.३०-२३. मकलेन च तुल्यामिरित्यर्थः। अत एव प्रतिपकः सम्परसते । रमणं जलस्थलमेदेन द्विविधम् । तच पूर्णरानिसाध्यम् । तत्रैकस पूर्तीवितरसारम्भ इति महारानसमय इत्युक्तम् ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। १३७ वैमानिकरित्यस्याभासः । ननु देवैरिति । अविचारमत्यर्थ बहुभिरेकदा कृतः ' परिपेको लोके व्याकुलतासम्पादको दृष्ट इत्यत्रापि तथा सम्भावनयान्तरं- १०-३०२४. गभक्तैः स्वामिनीषु शनैः परिपेकः कार्यों नैवमिति विज्ञप्तिः कथं न कृते. सर्थः । अन्यस्य भक्तस्वापि तदा दर्शनं दुर्लभम् , परन्तु पूर्व विमानशतसंकुलमित्युक्तमिति तस्थितानां दर्शनं सम्भाव्यते । तेषां तु प्रभुलीलोपयोगिमण्डपस्थितिलक्षणसम्बन्धेनैव जनितानन्देन भगवदिच्छया पुष्पवृष्टिस्तुतिरसामिनिवेश एव भवति, न तु दर्शनमपीति भावः। यद्यपि दर्शनेपि तैर्न किञ्चिद्वक्तुं शक्यम् , भगवदतिरिक्तस्यैतासु वक्तुमनधिकारात्, तथापि यदन्यत्र दुःखदं दृष्टं तदेताभिः कृतं प्रमोरतिसुखदमिति ज्ञापयितुमाचार्यैराभास- स्तयोक्तः । अत एवात्तगजेन्द्रलील युक्तम् । अत एवोत्क्षिप्तजलप्रतीकार उत्तानपाणिभ्यां सम्भवत्यपि प्रभुन करोति, प्रत्युत तदभिमुखमेव वाहू प्रसारयतीत्याश- येनाहुः सर्वे देवा इत्यादि । वाहोर्दैवतारूपत्वेन तदवयवभूताहुलीकरतलादीनामपि देवत्वमिति भावः । अन्यथा लोके इति । भगवता निवारणे कृते स्वामिनीलक्षणे लोके तथा न भवेदित्यर्थः। यथा मदच्युदित्येतत्तात्पर्योक्तौ । ततः अविचारेणेति । पूर्वस्यां लीलायां १०-३०-२५. देशकालनायिकाविचारपूर्वकं रमणं कृतम् , तदनन्तरं न तथेत्यर्थः । प्रश्नतात्पर्य तु लौकिक्यपि यदा दृष्टिरित्यत्र निरूपितम् । प्रतीपमाचरदित्यत्र । धर्मों नष्ट इत्यादि । अधर्मनाशधर्मस्थापनतत्करण- १०-३०-२८. तदुक्तितद्रक्षाणां पूर्वमुक्तानां प्रतीपा अर्था अनेनोक्ताः । नैतत् समाचरेदित्यस्यामासः। ननु तेजीयसामपीसारभ्य न्यायादित्यन्तः । यद्यप्येतत्समाहिति तेन श्लोकेन भवति, तथाप्युत्तरार्धेऽन्यस्स कर्तु शो- १०-३०-३१. क्येश्वराणामनाशज्ञापनेन च समाहितिर्मविष्यतीत्याशयेनेदमप्युक्तमिति ज्ञेयम् । अन्तररेखेसो वक्ष्यन्ति च । इच्छयात्तवपुष इसत्र । वपुष्शब्दस्य वपुष्प्राकट्यपरत्वमित्याचार्याणामा- १०-३०-३५. शयः । ( अत्रैवाग्रे यथान्नभेदेनेति । यावद्यस्यान्नेन देहः पोषितो भवति, तावत्तदीयत्वेन लोके व्यवहियते । पुनरन्यस्यान्नेन पोषितः स एव तावत्तदीयत्वेनापि व्यवहियते । एवमेकदेहस्सानभेदेन भेदव्यवहार इत्यर्थः।) योन्तश्चरतीत्यत्र । वस्तुतस्तु नायमित्यादि । देहकृततत्तन्निषेधोत्र क्रियते । १०-३०-३६. प्रभुस्तु खत एव पुमान् । अत एव श्रुतावेकस्मिन्नेव वाक्ये पुरुषं पुरुष- विधमित्युक्तम् । () चिहान्तर्गतं श्रीहस्ताक्षरपुस्तके नास्ति । -- १८ टि.

·१३८ श्रीटिप्पणी। भजते तादृशी क्रीडा इत्यत्र । तत्तद्धर्मप्रवेशेति । श्रोतृणामिति शेषः । यल्लीलाश्रवणमेव भगवद्भावसाधकम् , तत्र तल्लीलामध्यपातिनां स्वरूपं कि १०.३०-३७. वक्तव्यमिति भावः । ब्रह्मरात्र इत्यत्र । वासुदेवपदतात्पर्यमाहुः यतो भगवानित्यादि । दिवा विप्रयोगजातौं सयां दिनान्ते प्रियसंगमे य आनन्दो, न स सदा दर्शन १०.३०.३८. इति सोऽत्र मोक्षपदेनोच्यते । श्रुतिसिद्धरसात्मत्वं प्रकटीकृत्य भूतले । क्रीडन्मल्लोचने शश्वच्छिशिरीकुरुते प्रभुः ॥१॥ इति त्रिंशोध्यायः। अथैकत्रिंशाध्यायं विवृण्वन्त उक्तलीलानन्तरमन्यमजनं कुतुकादपि ब्रजवा- सिनामनुपपन्नमित्याशंक्य इदं प्रकरणं न सर्वथा पूर्वप्रकरणमध्यपातीति १०-३१-०. ज्ञापनाय पूर्वप्रकरणार्थमनूचैतदुक्तितात्पर्यमाहुः नामलीलात इत्यारम्य हरिणैव त्वित्यन्तेन । नामलीलातो यो रसस्तदर्थमन्यभजननिवृत्तिपूर्वकमिदं प्रकरणमु- च्यत इत्यर्थः । यथा रूपलीला स्वतबा, तथा नामलीलापीति ज्ञापनाय भिन्नोपक्रमणैतता- करणारम्भः कार्यः । तत्रान्यभजननिवृत्तिपूर्वकं भगवन्माहात्म्यज्ञानमंगं तदर्थ तयोच्यते । एवमुद्धृतभक्ता इति । इन्द्रभजन निवृत्तिपूर्वकमित्यर्थः । एतावान्परं विशेषो यद्रपलीला. रसानुभवे वैष्णवधर्माणामपि त्यागोंगम् , नामलीलारसानुभवेऽन्यदेवताभजननिवृत्तिस्तथा। न तु विहितानां भगवद्धर्माणामपि । विधेरपि नामलीलामध्यपातित्वात् मर्यादापुष्टिभेदेन तस्सा द्विविधत्वान्मयीदामिनपुष्टिमार्गीयाः पूर्वाध्याये कथ्यन्ते । शुद्धपुष्टिमार्गाया द्वितीये । मर्यादामार्गस सदोपत्वज्ञापनाय शंखचूडप्रसंगः । रजनी तां महाभागा इत्यत्र । अग्रिमानिष्टमिति । सर्वथा परिग्रहो भाग्ये महत्त्वं तद्वत्त्वादेतेपामन्यमजने दुःखसम्भवः, उपेक्षायां तु सुसमेव १०-३१.४. मवेदिति भावः। स्वेन पाप्मनेसत्र । पूर्व हीति । ब्रह्मवृत्यपहारस्य सर्पयोनिफलकत्वादिति भावः । प्रपन्नोऽस्मि महायोगिनियत्र । तव ते पित्रादय इत्यादि । सर्प- १०.३१.१६. वाद्धीनाधिकारित्वादेवं कथनमिति नेयम् । तदात्मवैभवमिसत्र । यत्र क्रियाज्ञानादीनामिति । तेषां प्रयोजनामाव १०.३१.११. इत्यर्थः । कदाचिदय गोविन्द इत्यत्र । इयं हि लीलेयादि । तत्- काल एव कर्मविधानान्नामलीला कालप्रधाना । स चोपाधिरूपत्वेन संयं- ·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। क्षयिष्णुरन्यानपि काठयति, दैत्याच तादृशा इति तदनुगुणः कालो भवतीति कालप्रधाने मार्गे दैत्यानां धाधकलमावश्यकम् । राजसे मार्गे तामसानां प्रभावसोचितत्वाच । एवं सति तन्निवारणे भगवन्माहात्म्येन जातेपि तत्र नामलीलात्वयैव प्रयोजकत्वाचन्मा- हात्म्यं नामलीलापर्यवसाय्येव भवतीत्यग्रजाय मणिदानेन ज्ञाप्यत इत्यर्थः । अतएव प्रकृते शिवरात्रिरात्रिनिशामुखसंमाननान्युक्तानि। तत्र वापनिवारणस्यावश्यकत्वायाहुः लौकिका- लौकिकेति । ठौकिकं शंखचूडवधश्चरणाविन्दस्पर्शमात्रेण ब्रह्मशापजाहिलस्यापि नाशोऽपू- वरूपसम्पत्तिश्चालौकिकम् । ज्ञात एव । लौकिकैः प्रत्यक्षतया ज्ञात एवेत्यर्थः । विपरीते वाधकमाहुरन्यथेति । लौकिकालौकिकमाहात्म्याननुभवे फलश्रुतेर्यथाश्रुतार्थस्य प्रत्यक्षया- धितत्वेन तथोप्रेक्षापरत्वं कल्प्येत । यथा यजमानस्य वर्हिर्मुष्टिरूपत्वं प्रत्यक्षवावितमिति यजमानः प्रस्तर इति वाक्यं यागोपयोगित्वेन, उभयोस्तत्त्वेनोत्प्रेक्ष्यते यजमान इति कल्पय- न्ति । वस्तुतस्तु लौकिकमानानुरोधेन वेदार्थवाधका भ्रान्ता एव । यतो लौकिकं मानमलौकि- कार्यसमर्पणे न समर्थम् , अतो ययाश्रुतार्थ एव प्रामाण्यं श्रुतेर्मन्तव्यमितिमावः। क्रियाश- क्तिप्रधान इति । इन्द्रत्वेन देवत्वात्तयेति भावः। अनेन मध्यमाधिकारिणामिति । प्रमाणरूपवलदेवपराणामपि युगपदङ्गीकारेणेति भावः । अतएवैतादृशानामधिकारिणामन- न्यत्वमगोपि नेत्याहुः अन्यथेति । आवेशामाव इत्यर्थः । तेनैव तेषामगीकारान्न तदङ्ग इति भावः। अद्भुतविक्रम इत्यस्य तात्पर्यान्तरमाहुः केवलार्थपराणामिति । अत्रा- यमर्थः । अद्भुतं हि लौकिकोपपत्तिरहितं मनस उल्लासकं भवति । प्रकृते वेदरूपरामस्य वि- कमः क्रियाशक्तिफलरूपो विचित्रः स्वर्गादिस्तन्निरूपकस्य वेदस श्रुतितात्पर्याविदुपां य- थाश्रुतार्थपराणामुपयोगः । वस्तुतस्तु स्वर्गशब्देन 'यन्न दुःखेन सम्मिन्न मिति वाक्या- दात्मसुखमेवोच्यत इति तत्त्वनिवन्धे विस्तृतं पितृचरणैरिति तात्पर्य विदन्यमजनराहित्येन प्रभुमेव भजेत् । तथाच केवलार्थपराणामित्सस्स यथाश्रुत्यर्थपराणामित्यर्थो वेदपक्षे । भगव- पक्षे तु खप्रयोजनपराणाम् , न तु निरुपधिभगवत्पराणामित्यर्थः। अत्र स्वरक्षा कामसुखं च स्वप्रयोजनम् । एवं सत्यधिकारिभेदेन भजनमेदाफलभेदोपीति तदुपपत्त्यर्थमुभयरूपेण क्रीडेति भावः । विपरीते वाधकमाहुः अन्यथेति । उभयरूपेणैतलीलाया अकरणे शंख- चूडवधः स्त्रीणां स्वप्रयोजनसमर्पणं चेति कार्यद्वयमेकेनैव रूपेण न सम्भवतीति तद्रक्षार्थ रूपान्तरं प्रकटनीयं स्यादित्यर्थः। नामलीलायां शब्दप्राधान्यं मत्वा पक्षान्तरमाहुः वेदे वे- ति। यदि साधनरूपेण ययाश्रुतार्थपराणामर्यनिरूपणं फलरूपेण च तात्पर्य विदुपामितर- निराकरणं न कुर्यात्तदा 'हिंसायां यदि रागः स्थायज्ञ एव न चोदनेति वास्या त्तावत्क- माणि कुर्वीत न निर्विघेत यावता । मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायत' इति वाक्याच यागादिविधीनां 'पञ्चपचनखा मझ्या' इति वाक्यस्य तदितरमक्षणनिषेधपर- खवयागातिरिक्तकर्मनिषेधपरत्वमेव मिष्यति, न तु यागविधानपरत्वम् । भकरणे ·१४० श्रीटिप्पणी । प्रत्यवायश्रवणादवश्यकर्तव्यताकत्वविधानपरत्वं चेत्येकस्यैव विधेः खार्थपरत्वं स्वार्थीतिरि- क्तनिपेधपरत्वं चेति द्विगुणा वृत्तिः स्यादित्यर्थः । विरजाम्बरावित्सत्र । शुद्धा मायेत्यादि । वेदमार्गे हि द्विधा प्रवृत्तिः । कर्म- जडत्वेनैका, भगवदिच्छां ज्ञात्वा भगवत्परत्वेन चान्या । उभयत्रापि माया १०.३१.२१. सहकारिणी।तत्र रजस्तमोयुक्ताश्ये। एतद्रहिता द्वितीय इति तथेति भावः । सदितोडपतारकमित्यत्र । प्रमाणं चन्द्र इत्यादि । अत्रायं भावः । अत्र हि रामप्रभ्वोलीलोच्यते। तौ च प्रमाणफलरूपौ । सामग्यपि तद्रपैवेत्युच्यते । १०-३१-२२. तथा च रसप्रमापकत्वादिन्दुस्तया । 'सुकृतां वा एतानि ज्योती पि यन्नक्षत्राणीति श्रुतेः सुकृतफलानुभवसामयिकतेजोरूपत्वादुडूनां तदुदयोक्त्या फलोदयो ज्ञाप्यत इति । मत्तालिजुष्टमित्यत्र । पहपदत्यादिति । गत्यर्थशब्दानां ज्ञानार्थ- खाज्ञानसाधनपटकवत्त्वमत्र सूच्यते । तानि दर्शनरूपाण्येवेति सर्वज्ञत्वम् । मणिमादाय भास्त्ररमित्यत्र । मणिग्रहणेन मणिगता देवतेति । गृहीतेति शेषः । तदधिष्ठान विना भास्वरलाभावादन्यथा विशेषणं न १०.३१-३२. वदेदिति भावः । ताःकामयतीति पक्ष इति । वल इति शेपः । उपभो. गायान्या अपि कामयत इति ज्ञापनाय बहुवचनम् । नन्वेवं चेद्देवताया एव ग्रहणम: चितम्, न तु मणेरपीत्यत आहुः तत्रैवेति । मणिनियामकत्वलक्षणाविकाररूपं देवतात्वं हि भगवद्दतम् । तच तत्रैव स्थिताया भवति । तथा च तत्रैव मणाव स्थित्वा या देवतात्वं भजते तस्या अपीत्यर्थः । यत्किञ्चित्करोतीति । यन्मार्गसम्बन्धि यत् करोति तत् तन्मार्गाविष्ठातरि तथेत्यर्थः । प्रकृते प्रमाणमार्गसंवन्धिफलात्म- कमण्याहरणं कृतवानिति तथेति भावः । तर्हि सर्वमूलवाद्गवतस्तत्रैवास्य स्थापन- मुचितम् । प्रभुकरस्पृष्टस्य मुक्त्यभावश्चानुपपन्न इत्याशंन्याहुः प्रमाणवलमेवेति । द्वात्रिंशाध्यायाोक्तौ । दात्रिंशेऽन्तरित्यादि । यद्यप्यानन्दः सर्वत्रैवा- न्तरेवानुभूयते, तथापि वायरमणे शरीरचेष्टयोरेव प्राधान्यात्वरूपस्य मूर्त- १०-३२-०. वेन तदात्मकानन्दस्यापि तथात्वाच्छरीरे न्द्रियादिप्वपि सरूपतः स्थापि- तस्य मनसाऽनुभयो भवति । प्रकृते त्वन्त संगेन प्रकटेनानन्देन शरीरेन्द्रियादिपु वाह्य- रमणेनेव धर्मा मयन्तीत्यभिप्रेत्यान्तरित्युक्तम् । सानन्दं पूरयामास इतीर्यत इति सम्यन्धः । ननु धर्मिस्वरूपविरहजदुःसनिवारणं धर्मरूपेण गुणगानेन कथं सम्भाव्यते । तत्रापि स्वरूपेणेवानन्दपूरणं चेत्यत आहुः येनैवेति । यथा स्वरूप पूर्णानन्दात्मकम् , तथा नामलीलापीति सर्वमुपपद्यत इत्यर्थः । यद्वा । येन खरूपलक्षणेन हेतुना पूर्व तथा कृतः वास्तेनैवान्तःस्थितेनैवात्युदेकेण मुखकमलद्वारा निर्गतेनाधुनापि तया कृतवामित्यर्थः । एतदेव विवृतमन्तामविष्ट इत्यादिना । यद्वा । यथा यया सविपयिका भक्तानामाति ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। पश्यति भगवांस्तथातथा मुदितो भवतीति वस्तुस्थित्या दिवा विरहजार्तिपूर्णानां सायं मिलने यो रसो भगवतः स न दिवा संगमे सतीति च येनैव स्वानन्देन स्वयं पूर्णानन्दो ज्ञातो भक्तैस्तादृशं तं पूरयामासेत्यर्थः । यद्यपि गुणगानं भावस्वभावादेव भवति, न तु प्रयोजनानुसन्धानेन, तथापि पूर्वभावस्थैर्यमप्यनेन भवतीत्याहुः अन्तःप्रविष्ट इत्यनेन । पूर्व या नादद्वारा सुधा प्रविष्टा भावात्मकभगवदात्मिका रन्ध्रान्वेणोरधरसुधया पूरयन्नित्यत्र निरूपिता सा पूर्वोक्तप्रकारैर्वहि फलानुभवपर्यन्तैः क्रमेण पुष्टा सत्ती सवि- पयरूपं स्वपोपकं बहिःसम्बन्धमलभमाना तदर्थ स्वयं गुणगानरूपेण प्रकटाप्यलब्धविपया सती स्वप्राकटपात्पूर्वमन्तःसाक्षाप्रियप्राकट्यात्पुनस्तत्रैव खस्यान्यासां च श्रोत्रद्वारा प्रविष्टा तन खविपयं पोपकं प्राप्य सुस्थिरा जाता । तदेतदुक्तमन्नाप्रविष्ट इत्यादिना । युग्मश्लो- कैर्गाने हेतुमाहुः शब्दार्थयोरिति । पूर्व नादमात्रमनुभूतमिति नादप्राधान्येन अक्षण्वता- मित्यादिना गीतम् , अधुना स्वरूपानुभवोपि साक्षावृत्त इत्युभयोरपि महारसरूपत्वज्ञापनाय द्वाम्यां कथनमुभयोरप्येकरूपत्वमिति ज्ञापनायकवाक्यता चेत्यर्थः । संख्यातात्पर्यमाहुः सर्वेष्विति । निरूप्यते यत इति शेषः । अत्र हि वर्षे वर्षे यावती लीलां प्रभुः करोति, तावती सर्वा लीला क्रमेण स्वामिनीमिर्गीता, न त्वेतावन्मात्रेति ज्ञापनाय पूर्णवर्षस्य द्वादशमासात्मकत्वात् माससमानसंख्याका युग्माः श्लोका उच्यन्त इत्याहुः अतोऽनेति । किच । उपक्रमोपसंहाराम्यां चैकं युग्मं भवति, तेनाधिमासेपि यत्करोति तदपि स्वामिनी- मिर्गीयत इति ज्ञाप्यत इत्याशयेनाहुः आद्यन्त इति । समाहारोज्न । तत्र प्रतिपाय रूपमाहुः प्रक्रम इति । गोप्यः कृष्ण इत्यत्र । केवलपदादिति । गोत्रजयोषितामितिवदपकर्पज्ञापक- धर्मानुक्तिपूर्वक शुद्धभावज्ञापकगोपीपदात् रासमण्डलमध्यस्था एवोच्यन्ते,' १०.३२-१. न तु पूर्वाध्यायोक्ता इत्यर्थः। अन्त्ययुग्मद्वयतात्पर्योक्तौ जानाति भगवानेवेति । ततः पुंखिति । त्रिवि- १०-३२-२. धेष्विति शेपः । लतानां तरुमध्यपातित्वेन पुंखेव गणना कृता । वलिगतभ्ररित्यस्साभासे । मानुपभावादिति । मानुपभावमनतिक्रम्य लीलां करोतीति तयोक्तम् । मुकुन्दतात्पर्योक्तौ वेणुनादेनेति । परोक्षवादोन कृतो, विवक्षितार्थस्य गोप्यत्वात्। १०.३२-३. शुद्धिर्भगवद्भावान्यभावरहित्यम् , मोक्षो भजनानन्दानुभवः । हन्त चित्रमित्यत्र । सोमोत्पत्तो निर्णय इति । तनामावास्यायां सोमस्य दिवा स्थितिस्थानमुक्तम् । 'विमुहूर्त वसेदर्के त्रिमुहूर्ते जले वसेत् । त्रिमुहू- १०.३२-४. तं वसेगोषु त्रिमुहूर्त वनस्पता'विति । एवं सति दिनस्स द्वादशमुहूर्तात्मक ·श्रीटिप्पणी। त्वाप्रतिमुहूर्त यां यां लीलां प्रभुः करोति, सा सा लीलाऽत्र गीयत इति संख्यया ज्ञापित भवति । लीलासहितो भगवान् हदि प्रकट इति यदा यां लीलां प्रियः करोति, तदैव सैव लीला स्वामिनीहृदयेषु स्फुरतीति नानुपपत्तिः काचित् । हारहास इत्यत्र । केवलमुक्ताहार- तुल्यत्वे चित्रता नास्तीति यथा रत्नैरित्युक्तम् । अधरप्रभामिररुणत्वं दन्तानां सहजम् । हासविभागस्थैर्यसूचितमर्थमाहुः अनेनेति । भगवत्लेहेन सर्वात्मना मायावपगमः प्रमाणवलम् । तत्स्थैर्यकृत्या तु तन्निराकरणं भवति । एवं सति स्नेहमायाकार्ययोः सहभाव- करणेन भगवत्लेहवतोऽपि जगतो बजीयजीवरूपस्स प्रपञ्चे विपयरूपे तयावं तथेत्यर्थः। इदमप्येकं चित्रम् । एतादृशस्य सूचितस्पार्थस्योक्तौ हन्तेति खेदोक्तिवीजम् । भगवति रागवतामन्यत्रापि रागदर्शने भक्तानां खेदोत्पत्तेरावश्यकत्वात् । अन्यथा तु नेइन सर्वत्यागे तैः सह लोके लीला न स्यादिति तथा कृतिरिति भावः । लोके नैवं हासः सम्भवतीत्यत्राप्यसम्भावना मा भवत्विति प्रमाणमुक्तं श्रुतार्धापत्तिरित्यादिना । अग्रिमपदेप्येवमेव ज्ञेयम् । अचिरस्थायित्वधर्मसाम्येन विद्युत्पदेन धनं लक्ष्यते । यद्वा । हारवद्भगवदुरस्येव हासस्थित्या विभागस्थैर्यसूचिता या प्रपञ्चविषयिण्यासक्तिस्तामपि खविपयिणीमेव करोति । एवं सति प्रपञ्चे प्रपञ्चविषयको यो मोहस्तस्य स्वविषयकवेन जनकत्वं स्थिरीकृतं स्वस्मिन्निति टीकार्थः सम्पयते । स्खमानविषयकासक्तिजनकत्वं लोकेत्यप्रसिद्धमिति चित्रतात्र । एवमेवाग्रेपि ज्ञेयम् । अस्मिन्पक्षे हन्तेति हर्षे । अत्र न कस्यापि वलं प्रभवतीति ज्ञापनाय सम्बोधनम् । विशेपणयोर्मुख्यार्थोऽतिगोप्य इति पितृचरणैर्न लिखितः । अत एव स्वामिनीभिरपि गूढार्यज्ञानार्थ सावधानतया श्रोतव्य- मित्याशयेनेदं शृणुतेत्युक्तम् । अस्माभिरप्यत एव न लिख्यते । तदनुग्रहवतां स्वत एवं तत्स्फूर्तेः, अन्येषां तज्ज्ञानस्थानुचितत्वात् । भगवन्मात्रस्नेहवतोन्यधर्मनिवृत्तिः खामा- विकीति प्रमाणवलनिरासः । । कहिचित् सबल आलीत्यत्र । गोप्यतयायमर्थ इति । एतेन कहिचिदेव १०.३२-६. सवलः, कहिचिदेव गोपैः सहित इत्यपि सम्बन्धो ज्ञाप्यते । तेन सदैकान्ते भोक्तैवेति स इत्यनेनोच्यते । मुकुन्द इत्यत्र । दर्शनसुखमानं मोक्ष, खरूपरसज्ञानं खरसस्थापन मिति ज्ञेयम् । वनचर इत्यत्र । सात्विकभावापन्न इति । वृन्दावनस रसोद्दीपकत्वेन स्तम्मादिसात्त्विकमावहेतुत्वात्तद्युक्त इत्यर्थः। आदिपुरुषस तद्रहितत्वेन श्रवणात्तस्माद्भदेन वर्णनमुचितमिति भावः । बनलतास्तरय इसत्र । पञ्चधर्मयुक्ता इति । 'पश्यतैतान्महाभागा नित्यादिनोक्ताश्चत्वारो भगवदीयत्वं चैक- १०.३२-८, मिति तथा।

·. - श्रीविठ्ठठनायविरचिता । १४३ १०-३२-११. एत्येत्यस्यामासे । ज्ञानरूपे वेति । आत्मन्येव ब्रह्मत्वेन ज्ञात इत्यर्थः । विदधत्तपत्रमित्यस्साभासे। किन्तु राज्यमपीति । सुरभीकृतगोविन्दामिपे- १०-३२-१३. कवदस्यापि खाधिपतित्वेनैव वरणमिति तथोक्तम् । स्वरजातीरनयदित्यत्र । नूतनत्वेनेति । यद्यपि स्वरजातिप्रापकत्वमेव मूल उच्यते, निजशिक्षा इति विशेषणेनापूर्वत्वं च प्राप्यते, न तु नूतनो- १०-३२-१४. त्पत्तिः, तथाप्यन्यज्ञानमपेक्ष्येदमुक्तमिति ज्ञेयम्, अतो नादब्रह्म नियमिति पूर्वमन्याविरोधोपि। रवपश्चितचित्ता इत्यत्र । इदानीमेवोपयोग इत्यादिना प्रतीतिप्रकार- कथनम् । उपयोगो नायिकावदुपभोग इति यावत् । वेणुनादस्सैता- १०-३२-१९. दृगनुभावो यदेतासामप्येवं भावस्तवान्यासां का वार्तेति भावः । वत्सलो ब्रजगवामित्यत्र । गावो मुच्यरनिति । एकैकेक्षणादिलीलारसस्य १०-३२-२२. निरवधिमहारसत्वेनैकत्र निमग्ना नात्मानमपि जानीयुः, किमुतान्यदित्यर्थः । मद्विर्णितेत्यत्र । रजोगुणो मुख्य इति उद्दीप्तो रसमाव इत्यर्थः । तस्मिन् स- त्येव तत्करणात्। मदविघूर्णितेत्यत्र मदोनेत्यारम्योक्तमित्यन्तम्। पूर्वानुभूत- १०३२-२४. विविधनायिका विविधविलासस्मृतिधाराजनितानन्दसन्दोहानुभवः पूर्णावयोप इत्युच्यते । स चेतरपिस्मारक इति मदरूपः । सोधुना भवतीनामिन ममापि भवतीसम्ब- न्धस्मृत्यैव वनेपि मोदः, न त्वन्यनायिकारिपविण्या किययापीति ज्ञापयितुं ज्ञानप्रापकन- यनयोरेख मदः प्रदर्श्यते । ज्ञानमपि भवतीमारविषयकम्, न त्वन्यविपयकमपीति ज्ञाप- यितुं विघूर्णिततम् । तामहिःपसरद्रयं न मरतीति तथा । प्रचुरप्रेमवतीनां तत्रापि दिवा क्लिष्टानां प्रियदर्शने तत्रैवात्मप्रवेशः स्यादिति तदभावायेपदेव मानं ददाति यावता पृथक- स्थितिर्भवतीत्याशयेनाहुः स्वरूपस्थित्यर्थमित्यादि । यद्वा । इयदवधि पृथकस्थित इति ज्ञानेन माने सम्मवत्यपि ज्ञापितार्थज्ञानेनेपदेव मानो भवतीति तथा । अथवा । उक्तज्ञापनेने. पदपि मानं घतीत्यर्थः । यद्वा । प्रचुरस्मरभाव एष मदन्तेन तयेति पूर्ववत् । यद्यप्ये- तादृशस स्वप्रियाम्यः पूर्णमेव सम्माननं कर्तव्यं भवति, तथापि मध्येमार्गमन्येपि पश्यन्तीति तेपामनुचितत्वज्ञानं याता न भवति, तापदेव कृनवानितीपन्मानदः । मन हेतुः कीर्तिमत्त्वमेव, अन्यथा तु ठोका अन्यया वदेयुरित्याशयेनोक्तं वनमालीनि । ईपत्त्वे हेतुमाहुः त्रिप्यपीति । विप्लपि पक्षेग्वित्यर्थः । ते सम्माननमानमानसण्डनरूपाः । रूपेणाचतानां स्मितेक्षणादिना य याचामः स स्वन्प एन कार्यः सम्माननस । पृयक्तरूपस्थितिमा मानस । पूर्णमानवतीनामशेपमानसण्डने मति प्रचुरप्रेमवत्वेन तोकापनुरोपामाववत्त्वात्तदैव सानुरूपं सर्व कुयुः । अतन्नत्सण्डनं तावदेश यात्रता ·१४४ श्रीटिप्पणी। तदा लोकविगीतं न भवति । यदपाण्डवदनमित्यत्र । ईपन्मानदत्वादिति । अग्रे पूर्णमानप्रद इति तस्माद्विशेष इत्यर्थः । मृदुगण्डमित्यत्र । मृदुत्वं भोगा- र्थमिति । रसविशेपानुभवार्थमित्यर्थः । तदुक्तं 'अनंकुरितकूर्चकः शृतसितोपलामं पयस्ततोङ्कुरितकूर्चकः सलवणाम्बु तकं पयः । ततः पलितकूर्चकः कथितगुग्गुलूद्वेगकृद्भ- वन्ति हरिणीदृशां सततमेव भावास्त्रय' इति । यामिनीपतिरिवैष इत्यत्र । नन्वहर्पतिरपीति । चन्द्रदृष्टान्तेन दिवा सुखदानं न प्राप्यते, तस्यातथात्वात् । भगवांस्तु दिवापि सुखं ददातीति १०-३२-२५. कथमयं दृष्टान्तो युज्यत इत्यर्थः । अंगीकृत्योत्तरमाहुः सर्वालंकारेति । सर्वासामलकारभूतो वृन्दमध्ये तिष्ठति यस्ता विहाय स्थातुमशक्तः परस्परगुणानु- वादश्रवणतद्भावानुभवजनिदानन्दसमुद्रलहरीभिरााद्रों रसपोपायाप्रकट इव दिवा यः स एप इत्यनेन प्रदश्यते । इतोप्यानन्दपोष इति ज्ञायते । यथान्यासां लीलानां परिज्ञानं भावबलात् , तथा स्थितेरपि। परन्तु कादाचित्कमिदं ज्ञानम् , अन्यथा गानरस एव ने सात् । तथा च दिवा निकट एवाप्रकटः सन्सुखयति प्रकारान्तरेण ! दिनान्ते तु प्रकटः सन् दूरादेव चन्द्र इव तापनाशकः । यामिनीपतिपदाद्यथाग्रे यामिनी पूर्णा साक्षा- हुक्के सः, तथा प्रियोप्यस्मान् भोक्ष्यतीति ज्ञाप्यते । मोचयन ब्रजगवामित्यत्र । गवां चेति । सद्यःप्रसूतानामिति शेषः । यद्वा । यथा रात्रि विरहजं तापं दिवा स्वरूप- नादादिभिर्गवां मोचयति, तथा ब्रजस्थिताः सर्वे तदेकनाथत्वेन तदेकपोष्यत्वेन तदधीन- प्राणादिधर्मत्वेन, यथा तदेहप्राणादिरक्षार्थ दिवा ता वने नीयन्ते, तथा तदर्थ निशीति च गाव इवेति गोपदेन स्वामिन्य एवोच्यन्ते ।। पितृपादान्जकृपया निरोधविवृतिर्मया । स्फुटीकृता यथाशक्ति भक्तानां तुष्टये हरेः ॥१॥ अनेनैव प्रकारेण निरोधविवृतौ बुवैः । छेतव्यः संशय इति तं प्रदर्योपरम्यते ॥२॥ न हि ब्रजवधूपदाम्बुजपरागरागं विना मनागपि विचारणे भवति शक्तिरसास्ततः । मया चिरविचारहृद्गततदीयतात्पर्यमाश्रितेन लिखितं सदा गिरिवरेशपादाम्बुजम् ॥३॥ संशयपककलंकितहृदया गोविन्दविहृतिविवृती येते श्रीविठ्ठलवाणीपायोभिनिर्मलाः सन्तु इति श्रीगोपीजनवल्लभचरणकतानश्री विद्यलेश्वरदीक्षितविरचितो दशमस्कन्ध- प्रकरणद्वयविवृतिप्रकाशः समाप्तः ॥

·1 - श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। भ्रमरगीताध्यायटिप्पणी । श्रीमट्टिलेश्वरप्रकटिता। श्रीकृष्णः शरणं मम। विविधापराधकूटक्षमाक्षमांस्तातचरणयुगरेणून् । नत्वा तत्तात्पर्य प्रकटीकुर्मों यथाशक्ति ॥ १॥ तसादरजसागस यादग्भावः कृतो मम । तादृशेनैव तद्भाव वर्णयाम्यवशः कचित् ॥२॥ ननु ब्रजसीमन्तिनीनां ता मन्मनस्का' इत्यादिवाक्यैः प्रभुणा स्तुतानां ज्ञानोपदेशो निरोपविरोधी, तयोः सहानवस्थाननियमात् । एवं सत्यस्याध्यायस्यैतत्स्कन्धा- १०-४४.०. प्रवेशश्च स्यात् । तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः। न ज्ञान न च वैराग्य प्रायः श्रेयो भवेदिहेति मगवद्वाक्यादत्युचावस्यां प्रापितानां नीचावस्थाप्रापणमयुक्तं चेत्याशंकानिरासमध्यायार्थोक्यैव कुर्वन्ति चतुश्चत्वारिंशेध्याय इति । अस्मिन्नध्याये निरोधमेवाहेति संवन्धः । उद्देश्यत्वेन ज्ञानोक्तिव्यवच्छेदायैवकारः। 'त वीक्ष्ये'त्युपक्रमेण 'भक्त्युद्रेक ब्रजौकसा'मित्युपसंहारेण च स्नेहस्सैवोक्तिः सम्यक्त्वम् । पूर्वमहर्निशं पूर्णों भगवद्भावो निरूपितः । यधुना तु यया प्रियेण समं खसंपन्धन्यवच्छेदकोपस्थितावार्त्य- तिशयोऽनिर्वचनीयो भवति लौकिकानामपि, तया तादृग्नानोपदेशश्रवणेनातितप्ततैलपति- तजलयिन्दुसदृशेनात्युत्कटमावो वर्यत इति पूर्वस्माद्विशेषः । ननूपदेशस्य न मावजन- कलम्, किन्तु स्थितस्यैव प्राकट्ये हेतुत्वम् । एव सत्येतदुक्तिय॑थैयत आहुः याते कृष्ण इति । अन्यथेति शेषः । हदि सर्वदा प्राकट्यान्नकट्यामावो याषित इत्यत उक्त लोकरीत्येति । देहलीदीपवलोकरीत्येत्युभयन संवध्यते । तया सति लोकरीत्यैव याते, वस्तुतस्तु बज एव सदा प्रकट इत्यर्थः । लोकवन्नैकट्यामाव. पूर्वमपीति स्फुट- मित्युक्तम् । यतत्कयनं न साचदा बहिः प्राकट्यामावेपि कालक्षेपदर्शनात् सर्वेषां मक्तानां तया मतिः सात् , तदभावार्यमेतत्कयनमावश्यकमित्यर्थः । ननु ज्ञानोपदेश- अवणेनापि सा मतिर्मवित्र्येवेसत आहुः सेवकेनेति । ता उक्तप्रकारैर्निरुद्धा एव । तर हेतवः सेवकेनेलादिनोच्यन्ते । यदि जानमार्गे प्रवेशयेत्, बानमागीयेणवोपदेश १९t.

·भ्रमरगीवाध्यायटिप्पणी । कारयेत् । सेवकेन कृत्वोपदेशं यत्कारितवास्तेन भक्तिमार्ग एवं प्रवेशोभिमतो, नेतरस्मि- नित्यर्थः । किश्च । एताः पूर्व प्रयोजनवान्न निरुद्धाः। तथासति प्रयोजने जाते निरोधो गच्छेत् । किन्तु शुद्धभावप्रसादितः प्रीतः प्रोवाच सस्मितम् । 'माऽसूयितुं नाईय तत्प्रियं प्रियाः । न पारयेह'मित्यादिवाक्यैः भगवतो व्रजसीमन्तिनीविषयिणी या प्रीति- स्तयैव ता निरुद्धाः, अतः कथमन्यथा कुर्यात् । अतो ज्ञानेन उपदेशजनितज्ञानेना- पीत्यर्थः । तत्र प्रकारमाहुः आत्मत्वेनेति । नहि स्वात्मनः खेन समं वियोगः खविस्मृतिः खाहिताचरणं वा संभवत्यतस्तथाभूतासु किं समाधेयमस्तीति स्वस्मिन्नसा- धारणनिरुपपिस्नेहं प्रियस्य ज्ञातवत्य इति पूर्वस्मादतिविलक्षणः स्नेहभाव उत्पन्नः । त एव मूळे प्रियतमपदमुक्तमेवं प्रियतमादिष्टमिति । अथवा । सेवकेनेत्यादिना भगवतः कायवामनोभिरेतन्निरोध उच्यते । सेवकः कायरूपः, उपदेशो वागूपः, प्रीतिर्मानसी । अत उपदेशनात्मत्वेन ज्ञानेनापि प्रियस्वरूपपरत्वमेवासाम्, न तु ज्ञानिनामिव खास्थ्यम् , अन्यथा 'कृष्णावेशात्मविक्लव'मिति न वदेत् । तथाचैतावत्पर्यन्तं स्वसत्ताज्ञान- मपि स्थितम् । अतः परं तु तामपि न ज्ञास्यन्तीति पूर्वस्मादधिको निरोधः सेत्सतीत्यर्थः । अत एव सर्वथेतिपदम् । एवं मक्तिमार्गविरोधं परिहृत्य ज्ञानोपदेशस्यावश्यकतामाहुः वस्तुन इति । 'विज्ञाय संदेशहर' मितिवाक्यात खार्थमेवागत इति निश्चयेन मानोत्स- तिरिति निश्चयस्यापि दोपत्वम् । भगवदीयत्वनिश्चयाभाव उपालंभासंभवादिति भावः । चतुश्चत्वारिंशाध्यायविवरणे खामिनीमावेपु दोपशब्दप्रयोगस्यायमाशयः । लोके बन्सावस्याहेतुर्दोयो भवति, विरहभावस्य च तथात्वं प्रसिद्धमेव । यथातिप्रचुरे दोपे तीक्ष्णौषधदानं विषमाशीविपदंशश्च कार्यते मर्मस्थानेषु, तेन वहिःसंवेदनं तत्कालीनमरण- निवृत्तिश्य, ततो विविधरसैः शनैः शनैः सर्वात्मना दोपापगमे खाभाविकजीवनहे. खन्नदानम्, तेन च सर्वात्मना स्वास्थ्यम् , तथात्राप्यत्यन्तप्राणवाधायां हि प्रिये दोपारोपः। स चाचिरादेवान्त्यावस्थाज्ञापको मवति, अतस्तं दृष्ट्वा तन्निवृत्त्यर्थमेवोक्तरूपसदृशोपदेश दत्वा स्वयं प्रियभिपजा प्रेपित इत्युद्धवस्तादृशं तं दत्तवान् । तदा याह्यानुसन्धानमभूत् । थत एव तत्संदेशागतस्मृती रितिवचनम् । ततस्ताः कृष्णसंदेशैर्यपेतविरहज्वरा' इति ज्वरपदप्रयोगच । भगवतोऽव तात्पर्यमित्येतदेव फलत्वेनान्यते, न तु ज्ञानमार्गीयं ज्ञानम्, अन्ययान्ते 'कृष्णावेशात्मविक्लव'मिति न वदेत् । तहि ज्ञानोपदेशस कोपयोग इति चेत् । उच्यते । यथा योगिनो वपुर्योगसंस्कारसंस्कृतं सनायापुर पढ्तं भवति, तथा भगवानात्मेति महापुरुषोपदेशेन ज्ञानाख्यसंस्कारे संपन्ने विरहेन्त्या- वस्था भवितुं न शनोतीति तत्रैवोपयोग इति । अत्रागतस्मृतित्वे विरहज्वरराहित्येच हेतुः संदेशे प्रियसंवन्धित्वज्ञानमेव, न तु शास्त्रार्योयमिति ज्ञानम् । अन्यथोपदेशपदमेव यदेदुभयन, न तु संदेशपदम् । किश्च । ज्ञानोपदेशलक्षणसंदेशो युक्तरूल एव । , ·- " श्रीमद्विदुलेश्वरप्रकटिता। तत्रोपको 'श्रूयतां प्रियसदेश' इति सदेश एकत्वमेवोक्तम् । 'कृष्णसंदेशै'रिति बहुत्व पश्चादुच्यते । एवं च सति ज्ञानोपदेशस्य स्मृतावुपयोगो विविधान्तरङ्गवार्तानां तज्ज्वरा- पगम इति मन्तव्यम् । अत एव भगवंतापि 'मत्सदेशै'रिति बहुत्वमुक्तं संदेशेषु। विप्रयोगे प्रियसंदेशस्यापि तत्तुल्यत्वभानेन तदा स्वास्थ्यस्य रसशास्त्रसिद्धत्वादपि । अपरश्च । स्मृतिर्हि पूर्वानुमूतस्य, पूर्वमनुभवश्व निर्दोपपूर्णगुणस्य भगवत. । मध्ये विरहस्खामाव्यादो- पारोपक्षणे व्यभिचारिमाने जाते यथा पैत्तिकादिज्वरमरेण दोपवशात् प्रलापे सत्सलना- दिना प्रकृत्यनुसधानेन प्रलापनिवृत्तिः, न तु ज्वरस्यापि, तथोपदेशसदेशेन दिरहमर- निवृत्त्या पूर्वोक्तव्यभिचारिमावनिवृत्तिः, न तु निरहस्सापीति । अन वयं त्वेव मन्महे । पूर्वमुपक्रमे दुःखमेवोक्तम्, तत उपदेशः, तदनन्तरमपि हे नाथे' त्यन्तेन ग्रन्थेन क्लेशो निरूपितः । ततो विविधसंदेशैविरहतापनिवृत्तिर्मगवत्यात्मत्वेन ज्ञानं चोक्तम् । ततोन्ते 'दृष्ट्वा स्त्रीणां भगवति कृष्णावेशात्मविक्लव'मिति सर्वदानुवर्तमानः क्लेश उक्तः । एवं सत्युपक्रमोपसहाराम्यां निरहमाव एव दृढो निरूपितो भवति । मध्ये यत् 'ज्ञात्वात्मानम- धोक्षजमित्युक्तम् , तत्तु 'असावह, कृष्णोह' 'पश्यत गति मितिवत्लादाचित्क एव भाव उक्त इत्युपसंहारानुरोधान्मन्तव्यम् । नन्वेव सत्युद्धवप्रेषणं किंप्रयोजनकम् , उक्तभावस्स सादिकत्वादिति चेत् । अत्रा- प्युच्यते । उद्धवे हि प्रमोः परमा कृपा, अतः पूर्णो भगवद्भावो यारशोस्ति, तादृशोन देयः । स च जसुन्दरीयेर सिद्धः । पुंन्यक्तावसमानितश्च । अतो मदार एतादृश इत्युद्धवाय प्रदर्शनमेकं प्रयोजनम् । ततस्तद्दर्शनेन सतत तद्भावनया प्रियसंदेशहारकत्वेन तासामत्यनु- ग्रहेण चोद्धवेपि तआतीयमानोत्पत्यर्थमिति द्वितीय प्रयोजनम् । विप्रयोगे प्रियसंदेशागमनेन यः कथन संतोपः स नान्यदा नान्यथा चेति तृतीयम् । 'मद्वियोगाधि मिनिपचनान्मध्ये मध्ये यदैव प्रियेणैनमेवं संदेशः प्रेपित आसीदिति स्मरिष्यन्ति, तदा च पूर्णविलक्षणो भावो भविष्यतीति तुरीयम् । ज्ञानाद्भक्तिरधिका, यतस्तदुपदेशेपि भक्त्यैव तदुपमर्दो, न तु तेन भक्तरिति निदर्शनार्थमपीति पथमम् । अत एवैकादशे मगरद्वचन 'न ज्ञान न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो मोदिहे ति । पिनोः प्रीतिजननमुक्तमेव । भगवतः स्वामिनीनां चान्योन्यमदेशैरन्योन्यं ये भाना जायन्ते, तेनन्ता एवेत्यनन्तान्येन प्रयोजनानीति दिक् । प्रकरणामीनाहुः यीजमिति । वक्ष्यमाणस्तोगादी पीजं स्नेहः । स पूर्व निरूप्यते । मनोनोपदेशयोरनन्तर दोपम्य प्रिये दोपारोपस मानस च निचिः, तया च पूर्वसहोक्तिः । ततो ज्ञानस फळ प्रिये निर्दोपपूर्णगुणत्वज्ञान सस्मिन्नत्तत्वज्ञान च । तत उद्धववास्यैः कृतार्थत्वम् । १०-४-१. मानाद्दोपडपमिति । उपालंमो अमरप्याजोल्या दोपोक्तिथेति दूपम् । है ·प्रकृते १४८ भ्रमरगीताभ्यायटिप्पणी। जानीमस्त्वामित्यादिवाक्यप्रतिपाद्यार्थोक्यनन्तरं कस्याश्चिदेव तामस. तामस्या इति । अत्युत्कटभक्तिमार्गीयभाववत्त्वेन ज्ञानमागीयज्ञानोदय- १०-४४-४. संभावनारहिताया इत्यर्थः । सत्त्वरजस्तमांसि प्राकृतेभ्यो भिन्नानि भगव- धर्मरूपाणि सन्तीति पूर्वमेव बहुधोक्तम् । समित्युपसर्गसूचितमर्थमाहुः तत्रापीति । भूपणादिसर्वसंपयुक्त आगत इति । भर्तरि अपि कुशलं ज्ञायते तवापि तथेत्यर्थः । एवं कथने गूढाभिसन्धिमुद्घाटयन्ति अन्यथेति । स्वयमापनस्तोन्यानुपेक्षेत चेत् , न दोष स्यात्, सर्वतः कुशली स्वयमन्यान् दुःखितांश्चेटुपेक्षेत, तदा सा दोषायैव स्यात्, खोपेक्षाकरणात्तथास्वमिति भावः । दुःखिता अपि तदीयत्वममन्यमानाचेत्, तदा तदुपेक्षा न दोपाय स्यात्, न तु तद्विपरीतानामपीत्याशयेन खस्स केवलतदीयत्वमाहुः भत्रेति पदेन । विवाहितो हि भर्ता भवति । अत्र तदभावेपि स्वस्स केवलतदीयत्वं वक्तुं तथोक्तम् । किञ्च । न पतित्वमात्रम्, किन्तु भरणकर्तृत्वमपि, एतादृशश्चेदुपेक्षते, तदा तासां जीवनमेव न भवतीति भावः । पुंभिः स्त्रीपु कृतेत्यत्र विवाहिताः पुमांसः स्त्रियश्च ज्ञेयाः । अत एव विरागे श्रुत्युक्तत्यागोक्तिः । लेहमेव कुर्वन्तीति । न त्वपराधेपि क्रोधानुवृत्ति- मिति भावः । अथवा । कुर्वन्त्येवेति संवन्धो ज्ञेयः । तन सात्त्विकादिभावेष्विति । आयो दृष्टान्तो राजससात्त्विकः । ततो राज- १०-४४०८. सराजसः । ततस्तामसतामसः । ततस्तामसराजसः । ततो निर्गुणः । ततः सात्त्विकराजसः । ततस्तामससात्त्विकः । ततः सात्त्विकसात्त्विकः । ततः सात्त्विकतामसः । ततो राजसतामस इति दश । मधुप कितवेत्यस्याभासे । प्रथमं तामसतामसीति । अप्रेदमाकूतम् । विप्रयोगे प्रलापदैन्यादिवद्दोपारोपोपि व्यभिचारिभाव एव । तथा सति १०.४४.१२. रसात्मकत्वाविशेषेप्यत्युग्रभावोत्पत्ती भगवद्धर्मरूपो रसात्मकः प्रमाणादि- सर्वयलनिरासकोत्युग्नस्तामसत्वेनोपचर्यमाणो यः स एव हेतुरिति वाच्यम् । भावानां मिय उपम?पमर्दकमावस्तु 'रजस्तमश्चाभिमय सत्त्वं भवति भारत । रजः सत्त्वं तमवैव तमः सत्त्वं रजस्वय'ति प्रभुवास्यात्सत्त्वादीनां यथा, तथैवेति तत्त्वमुपचारेणोच्यते । एवं सति रसात्मकप्रभुधर्म एवाविर्भवतीत्यारोपो दोषस्यायमिति न वक्तुं शक्यम् । भगवदितरा- स्मरणात्, स्मर्यमाणस्य तस्य स न वक्तुं शक्यः । इत एव नानुभूयमानस ! प्रमुखरूपे तद्धर्मेषु वा दोपत्वाभावात् । ज्ञानवत आत्मस्फूर्तियावश्यकी । एवं सति तदा तदमावादोपत्वेनैव प्रमुधर्मेषु ज्ञानादुच्यमानधर्मात्मकत्वमेव खामिन्यावदा संपन्नमिति तामसतामसीत्युक्तम् । श्रीमद्वानामपि खामिन्या एतादृगवस्थादर्शनेन अभुरेताशीरेताः कथं न मिठतीति मावो दोपारोप इव जात इत्यपि ज्ञापनायतत्स्वरूपत्व- ·श्रीमद्विटुलेश्वरप्रकटिता । १४९ मेवोक्तम् । एतादृश्याः खामिन्या हृयागमनेनैतद्भावोदयात् । उपचारोयमित्यरुच्या पक्षा- न्तरमाहुः तद्भावयुक्ता वेति । मधुप कितवेत्सत्र । मतान्तरभाषेयमित्यादि । अनायमाशयः । शुद्धपुष्टि- मार्गीयमक्तानां ज्ञानमार्गयोधनं भक्तिमार्गविरुद्धतमम् , अतोन समाधिभाषायामस प्रवेशो वक्तुं शस्यः । वर्ण्यते चात्युत्कटो रसात्मकः लेहभावः। स एव हि परमपुरुषार्थरूपः । त- द्विघातकश्च सः । यद्यपि ज्ञानस्य खात येणात्रानुद्देश्यत्वम्, किन्तु प्रिये दोपारोपमात्र- निवर्तकत्वेन, तथापि तदारोपस्यापि रसात्मकत्वाद्यभिचारिभावत्वेनास्थिरत्वाच न सर्वथा ज्ञानस्योपयोगः । न ह्येतावत्पर्यन्तं साधिते निरोघे काचिन्यूनतास्ति, येन ज्ञानमुपयुज्येत । तस्मान् सुष्टुक्तं मतान्तरेत्यादि । कयने तूपपत्तिरियमेव । यत्संगमस्तदा- तिर्वा पुरुषार्थ इतिशास्त्रार्थः । एवं सति विप्रलंमे प्रिये दोपस्फूतौ स्वदुःखदत्वज्ञानं हेतुः । तथा सति स्वसुखदलेनोत्तमत्वं प्रियत्वं च सिध्यति, न तु स्वरूपतः । तथा सति लेहस्य निरुपधित्वं भज्यतेति तत्समाधानायात्मत्वेन चोधनम् । तथा सति भगवत्से- तासामेतासु च भगवतः सहजः स्नेहः सूचितो भवति । दुःखदत्वासंभवश्व । यथा खाधिष्ठितं देहं पीडयितुं जीवात्मा नोत्सहते, तथा स्वाधिष्ठितं जीवात्मानं भगवा- नित्युक्तं भवति । अत एव श्रुतिराह 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्यस्तस्सैप आत्मा विवृणुते तनूं स्वामिति । तथा च विप्रयोगेन्ताभः, सयोगे पहिरिति तदा तदा तत्तद्धर्माः स्नेहवशादा- विर्भवन्ति । तावपि स्लेहजनितावेव, अन्यथा सर्वेषां तौ स्याताम् । तथा च स्नेहस्यैव दोष- स्फूर्तिहेतुत्वं पर्यवस्सतीति निर्दोपत्वं प्रिये भाति । इदं तु मर्यादारीत्योच्यते, वस्तुतस्त्व- त्युत्कटलेहेनैव दोषः स्फुरति, सोपि मगवद्भाव एवेति न भ्रमरूपो, न वा दोपरूपः । रसात्मकभगवत्खरूपमेतादृशमेवेति नाधिकं विचारणीयमत्रास्ति । अन्यथा रसाभाव (रसामासः१) एव सिध्यतीति नः प्रतिभाति । ज्ञानात् भक्तेराधिक्यमप्यनेन ज्ञाप्यते । समाधिमापायामिति । तत्र हि माहात्म्यज्ञानस्नेही कचिद्यस्तौ क्वचित्समस्त्री च निरूप्येते । प्रकृते तु 'काचिन्मधुकर मित्यादिना प्रस्तुता कथा न तादृशीत्यस्याः कथायाः समाधिमापात्व तद्विरुद्धार्थकत्व च विरुद्धमिति कस्यचिद्धाति, विहितस्नेहा- भावेन भक्तिमार्गविरोधश्च तथा, स वोध्यते विरोधोत्र नास्तीति । तत्र मतान्तरभाषात्वं कामशास्त्रानुरोधित्वं चेति हेतुद्वयम् । अत्रेदं ज्ञेयम् । मर्यादामागीयमतात् पुष्टिमार्गीयं तत् मतान्तरमित्युच्यते । समाधौ तु व्यासैदिविधोपि भक्तिमार्गो दृष्टः । 'अनर्थोपशमं साक्षाद्भक्तियोग मिति वाक्यात् । तदर्थस्तु 'अनर्थोपशमं भक्तियोग'मिति पदेन साधनरूप उच्यते, 'साक्षाद्भक्तियोग मिति पदेन फलरूपः । 'अजानतो लोकस्स' आधः। 'समाधौ दृष्ट्वा वयं विद्वानितिद्वितीयमपि तमुक्तवान् ब्रजसीमन्तिनीषु । अयं पुष्टिमार्गीय इति मतान्तररूपः । एतादृशेषु ज्ञानोक्तिरपि तथा । कामशास्त्रानुसारेणैव पूर्व Re , . .

·" , १५० भ्रमरगीताध्यायटिप्पणी। नन्दं दत्तवानियधुनापि तथैवोच्यत इति न कोपि विरोधः । तथाचेयं समाधिभाषेव । तथाचात्र समाधिभाषायां सत्यां भक्तिमार्गे च सत्युक्तरीत्या न विरोध इत्यर्थः । कालस्स दूतत्वमुपपादयन्ति कालंद्वारा हीत्यादिना । तत्तत्काले तथा तथा भगवत्पूजाध्यानस्तोत्रादेविहितलेन स स काल एव भगवत्प्रापकः, तदमावे- तदन- रणादिति भावः। प्रियसखेयत्र । प्रथमपर्यायादित्यादि । 'काचिन्मधुकरं दृष्ट्यादिनोक्तः १०.४४-२२. प्रथमः पर्यायः । तदैतदर्शनेन यादृशी बुद्धिर्जनिता तस्याः सकाशादन्यथा प्रकारान्तरेण बुद्धिमधुना जनयतीत्यागमनमपि तथैव संभावयतीत्यर्थः । कालपक्षे अर्थसंगतिमाहुः हेमन्ते तासामित्यादिना । पूर्व वसन्तर्वोरागमनमुक्तम् । तथा च 'पुनरागा' इति पदात्तस्यैवाधुनाप्यागमनं वक्तुमुचितम्, न तु हेमन्तरसेति शंका निरस्यन्ति तासां साधनोपक्रम इत्यादिना । अत्रेदमाकृतम् । पूर्वोक्तस्तु नेप्टसाधकत्वेन प्रतीतः, अधुना प्रतीयमानस्त्विष्टसाधकत्वेन प्रतीयते, तादशश्च हेमन्त एव । व्रते कालस्याप्यनत्वात्तेन तत्त्वमुच्यते । तथा च व्रततत्फलदानसमये पूर्वमागत आसीः, अधुना किं पुनरागा इष्टं साधयितुमित्यर्थः पर्यवस्यति । किन्ध । चैत्रादिकस्य संव- सरस्य नवमो मासो, हेमन्तस्य प्रथमो मासो मार्गशीपो भवति । उक्तिधेयं नवमीति स एव तद्व्यापारविपयीक्रियते । गतस्य तस्यैवावृत्तिरसंभावितेतिशंकामावायाहुः पुनर्दण्डक- लितवदिति । यथा गतोपि पुरुषः पुरुपान्तरेण दण्डेन प्रेरितः पुनरावर्तते, कुलालचक्र- प्रादेशो या, तथा पुनरस्मदिष्टं सिपाधयिपुस्त्वां प्रेपितवानित्यर्थः । कालो हि सर्वनियामकः, तस्यान्यशेपत्वेनागमनमसंभावितमित्यत आहुः सात्त्विक इति । दोषा- मावज्ञापनपूर्वकप्रियत्वादिज्ञानानुगुणत्वेन तथा । भक्त्यनुगुणत्वेन गुणातीतो वेत्यर्थः । प्रेपितो हि प्रेपकवाफ्यमंगीकृत्यागत्य तदुक्तं वचनं निवेदयति । प्रकृते कालस्तादृश इति तस्मिस्तद्धर्मानाहुस्तदीयेत्यादिना । कालपक्षे खस्य श्रुतिरूपत्वान्मन्त्रदेवतारूपत्वम् । तत्तत्काले कृतं पूजनादिकं मन्वाधिष्ठातृदेवतावरेणैव फलितं भवतीति घरयेत्युक्त मित्यर्थः । विभज्यैवेति । शक्तीनां भगवद्धर्मत्वेन तत्वरूपाभितत्वेपि पृथक्कार्यकरणार्य तथेत्यर्थः । सान्त्वयन् प्रियसंदेशैरित्यत्र । तत्रापि प्रियसंदेशेनेय, न तु खत इति । अनायमाशयः । एतादृशीनां सान्त्वनं प्रभुप्रादुर्भाव बिना तद्वाक्या नामप्यशक्यम् , किं पुनर्मम, तद्यावश्यकम् , तप सेहस्यैवायं सहजो धर्मो यत्तत्संपन्धिन्यपि तत्त्वेनैव मानम् । तेन शब्दार्थस्यानमिप्रेतवेपि प्रियसंपन्धित्वेन शब्दज्ञानेनैव तच्छ्रवणेनापाततः सान्त्वनं भविष्यतीति झाला. श्रीमदुवैर्विवक्षित मुक्तमितिज्ञापनाय प्रियपदमुक्तमिति । अत एवोपक्रमोपसंहारयोरपि :श्रूयतां प्रियसंदेश' , १०-४४-२२.

·सीमद्विट्ठलेश्वरप्रकटिता। १५१ इति, 'तत्संदेशागतस्मृती रित्येवोक्तम्, ना तूपदेशपदम् । वस्तुतस्तु संदेशोप्येतादृशीषु न वक्तुं शक्यः, तथापि प्रभोराज्ञा तथेति तत्पालनार्थमुक्तमित्याहुराज्ञा चेत्यादि । खरू- पातिरिक्तस्स सान्त्वनहेतोः खस्याज्ञानेप्याज्ञानुभावेनैव सान्त्वनं भविष्यति, नो चेत्प्रमुः। कथं वदेदिति हृदिकृत्वा वदन्तीति भावः । एतदवस्थादर्शने तागवाक्यश्रवणेपि यदेतेषां वाक्प्रसवः स तु मत्सदेशैविमोचये' त्याज्ञानुभावेन, न तु खसामर्थ्येनेति ज्ञेयम् । वस्तुतस्त्ववश्यंभाव्यसामर्थं प्रेषणवैयर्थं ज्ञात्वा स्वसामर्थ्यमेव वरमिव दत्तवान् 'मत्सं- देशैविमोचयेति वचनेनेति प्रतिजानीमः । अहो यूयमित्यादेरामासे । तासां स्वाभाविक इत्यादि । पड्भिः स्तोत्रक- रणे तात्पर्यमुच्यते । स्त्रीत्वादिस्तत्वभावश्च भगवद्गुणकृत एवेति । 'ता १०.४४२३. मन्मनस्का' इति भगवद्वाक्याच तद्धर्मा भगवद्धर्मा एवेति निर्दोषगुणरूपा एवेति ज्ञापयितुमैश्वर्यादिगुणसंख्यासमानसंख्याकैः श्लोकैः स्तवनमित्यर्थः । भगवद्गुणैः अन्तः स्थितभगवत्स्वरूपा इति तद्धर्मा एव वागादिरूपेणाविर्भवन्तीति तथेत्यर्थः । साधार- पयार्थाविति । कतिपयानामेव न पूर्णार्थत्वम् , किन्तु सर्वासाम् । लोका अपि न तथा, किन्तु सर्व इत्यर्थः । तेपामिति । लोकानामित्यर्थः । भवतीनां वियोग इत्यत्र । जीवब्रह्मणोस्तु भेदेऽज्ञानमेव हेतु- रित्यादि । अत्रेदं प्रतिभाति । एतावानस्य महिमा अतो ज्यायांश्च पूरुष' १०४४२९. इत्यादिश्रुतिभ्यो 'यस्मात्क्षरमतीतोह'मित्यादिवाक्यैश्च प्रपश्चातीतत्वं पुरु- पोत्तमस्य निर्विवादम् । एतावानस्य महिमा' 'सर्व खल्विदं ब्रह्मेत्यादिश्रुतिभ्यः प्रपञ्चस्स विभूतिरूपब्रह्मात्मकत्वम्, पुरुषोत्तमस्य तदतीतत्वं चोपपद्यते । एवं पुरुषोत्तम- लीलापदार्थानां पुरुषोत्तमात्मकत्वमेव, न तु पूर्वमध्यपातित्वमिति मन्तव्यम् , अन्यथा 'ते ते धामान्युश्मसी'साक्षु 'विष्णोः परमं पद मिति न वदेद्, 'विष्णोः कर्माणि पश्यत' 'तद्विष्णोः परमं पदमित्यादि च । एवं सति सर्वस्यापि लीलापदार्थस्यात्मरूपेण सह भव- तीनां वियोगो न संभवति । न हि खेन साकं वियोगः संभवति । एतदेव मूलै सा- त्मनेति पदेनोक्तम् । सर्वात्मना सर्वधेत्यर्थः । तथाच तत्तद्देशकालज्ञानक्रियातत्करणादे- रातृणस्तम्बस्स नित्यत्वेन श्रीरासोत्सवखनृत्यप्रभुवाहुगृहीतकण्ठानि खखरूपाणि पूर्वमनु- भूतान्यधुनापि वर्तमानैस्तैः साकमेतदवस्थापन्नानामपि खानामभेदज्ञापने पूर्वोक्तानामनि- र्वचनीयनिरवध्यानन्दात्मकत्वात्तथात्वमेवाधुनापि खस्मिन्मातं भवतीति स्वास्थ्यं भवति । यद्यप्यस्य कादाचित्कत्वेन तस्य च सर्वोपमदिवेन न सर्वात्मना स्वास्थ्यसमावना, तथाप्यस्य प्रियसंगमरूपत्वेन निरवच्यानन्दरूपत्वेन भवतितर्रा तथात्वम्, येन तत्सामयिकोत्कटदुःख- निवृत्त्या किञ्चित्कालं सस्मितस्वामिनीमुखान्नदर्शनेन वागमनसार्थकत्वज्ञानेन वस्यापि दुःखनिवृत्तिः। एवं सति भवतीनां मे वियोगो, मम च भवतीनां विद्योगः, सर्वात्मना सर्वात्म्- ·१५२ भ्रमरगीताध्यायटिप्पणी। रूपेण वर्तमानस्य मम न संभवतीत्यर्थः संपद्यते । अयमेवार्थाने व्यक्तीकृतो यथा भूतानी- त्यादिना । आश्रयकरणकर्मणाममेदश्योक्तः । आत्मन्येवेत्यादिना । सृष्टिः खरूपस्थि- तिहेतुः, सोत्र प्रभुसंगम एव । हननं वियोगकरणम् । सर्वतिरोधायकत्वात् । तदपि रसार्थ- मेवेत्सनु पश्चात्सालये स्वरूपानन्ददानेन । अत एवान्ते पालनमुक्तम् । अत्र हेतून क्रमेणाह आत्मेत्यादिना । आत्मानुभावेन सृजे, तदपि माया योगमायान्तरङ्गा लीलोपयोगिनी- तदनुभावेन माने सति हन्मि, तेन सर्वतिरोधाने भूतेन्द्रियगुणखरूपेण पुनराविर्भूयानु, पालये। ननु देहायध्यासवानात्मा प्रतीयत इति कथं भगवदात्मकत्वमिति चेत्तत्राह आत्मा ज्ञानमय इति । ज्ञानप्रचुर इत्यर्थः । लीलासंयन्धिदेहानामपि तदात्मकत्वात्तत्राहमिति ज्ञानं वास्तवमेव, न त्वविद्याकृतम्, यतः शुद्धोऽविद्यासंवन्धरहितः । अत्र हेतुर्व्यतिरिक्तः प्रापश्चि- केभ्यो जीवेभ्य इति शेषः । तत्र हेतुर्गुणाश्रय इति। पुरुषोत्तमगुणाश्रयत्वात्तथा। न हि प्रा- कृतेषु लीलां स्वयं करोतीति भावः । स्वापायवस्थावत्त्वेनापि प्राकृतत्वं न शकनीयम् । यतः सुपुप्त्यादयो लीलोपयोगिन्या मायया संपादिता या वृत्तयस्ताभिः स संबध्यते । 'लोकवतु लीलाकैवल्य' मितिन्यायेन लोकमध्ये क्रियमाणा लोकसमानाकारा चेन्न भवेत् , तदा ली- लारसो न भवेत् । अत एव व्यासैरपि लोकसमानाकारत्वम्, न तु लोकमध्यपातित्वमिति ज्ञापनाय लोकवदित्युक्तम् । ननु लीलाविषयिणी कस्यापि नैवं प्रतीतिर्दश्यत इत्याशंक्य प्रतिबन्धकवशान्नैवं प्रतीतिर्लोकस्य, तदपगमे सा भवतीत्याशयेनाह येनेति । सर्वतो मनसो निवृत्ती केवलभगवत्परत्वे तयैव प्रतिपद्यते जानातीत्यर्थः । नन्वेवं सति शास्त्रानेकत्वं कथ- मित्याशक्य साधनप्रकारभेदत एव तद्भेदः, न तु तत्र फलभेदोप्यस्तीत्याह एतदन्त इति । नन्वेवं सति विशेषाभावात्सनिकर्ष एव कुतो न साध्यते, दुःखहेतुर्विप्रकर्षः किमर्थ इत्या- • कायां तत्तात्पर्यमाह यथेत्यादिना । अत्रेदमाकूतम् । पूर्वमनुभावितो यो भजनानन्दः स तु प्रधानन्दतः शास्त्रीयभक्त्यानन्दतश्च कोटिगुणाधिको निर्वचनीयश्च भवति । तथा च संनिकर्षे त्वनिमाग्रिमनूतननूतनरसाकांक्षा तदनुकूलो यत्नश्च भवति, न तु पूर्वानुभूतलीलास्वरूपतल. स्पर्शः कदापि। विप्रकर्षे तु मनआदीनां पहिःखविषयालाभेन्तर्विद्यमानमेव तं गृह्णन्ति, तदा यथा वहिः प्रकटास्त्रियाद्रसानुभवः पूर्वमासीत्तथान्तःप्रकटात्प्रियात् पूर्वस्मादपि विलक्षणो रसोनुभूतो भवति, यः संगमेपि दुरापः । अतो महारसदानार्थमेवैवंकरणम् । एतदेवोक्तं मदनु- ध्यानकाम्ययेतिपदेन, यथेत्यादिना च । संगमे मदुपयोगित्वेन देहादिस्फूतिरप्यस्ति, द्वितीये तु सापि नास्तीत्यपि रसाधिक्यम् । एतदेवोक्तं विमुक्ताशेपवृत्तीति विशेषणेन ! एतेन रसानुमवे नरन्तर्यमुक्तं भवति । पहिरनुसन्धाने तु तदेव बहिः साक्षात्संबन्धात्मक फलं शीघ्रमेव साधयति । अतस्तथैव भविष्यतीत्साह अचिरादित्यादिना । एतासां त्वधुनैव पहिःसंगमोमिलपितः, तदमायादस्मदनमिप्रेतामप्यस्मदधिकारविरुद्धामपि ज्ञात्वेश्वरमावे- नाज्ञापितवान्, अनभिप्रेतमपि पलाताहयितुमित्सनाकर्णनीयमिदं भवति ययपि, तथापि ·श्रीमद्विट्ठलेश्वरप्रकटिता। १५३ - प्रियतमसम्बन्धीसाकर्णनमावश्यकमिति तथा । एताभिः प्रियसंवन्धित्वेनैव श्रुतत्वात्तथैव फलिष्यति, न तुपदेशत्वेनेतिज्ञापनायाने संदेशपदम् । एतेनैव 'ननु वयमिव भगवानपि पूर्वमस्मदयोगासहिष्णुरनुभूतः, अधुना तं कथं सहत' इत्याशंका निरस्ता । भगवदुक्तिष्वा- ज्ञात्वमेव प्रतीतम्, न तु प्रीतिवचनत्वम् । सात्वीश्वरभावेनैव भवतीत्यैश्वर्यमेवाधुना खस्मिन् जानाति, ईशितव्यतामेवास्मासु जानातीति युक्तमनागमनम् । न चैवं भक्तिमार्गविरोध इति वाच्यम् । 'खागतं व' इत्यादिवचनवत्पूर्वतिरोधानवदस्यापि रसविशेषानुभावकत्वात् । एवमेव प्रभावपि ज्ञेयमिति दिछ । मतान्तरभापेयमित्याचार्यवयः पूर्वमेवोक्तमिति नाधिकं शङ्कनीयं समाधेयं वास्त्यत्र । परन्तु यन्मायया दुर्जयया मुह्यन्ति ज्ञानकाशय'ति- वाक्याज्ज्ञानस्य मोहरूपत्वाद्धर्मिमात्रपराणामन्येन मोहासंभवात् तस्य फलत्वेन मोहकत्वा- संभवान्न भगवद्भावच्युतिः कदापि भविष्यतीति सर्व सुस्थम् । अत एव 'ज्ञानिनामपि वाक्येन न भक्तं मोहयिष्यती'त्याचार्यवचनमस्मत्सर्वस्खपालकमस्तीत्यतिनिश्चिन्ता वयम् । ईश्वरस्य कृतौ वाचि पूर्वपक्षसमाहिती । ब्रह्मादीनामप्यशक्ये तथापि स्वस्य सर्वथा ॥१॥ तदीयत्ववशाद्धाष्टायत्किञ्चित्कथयामि तत् । क्षमन्तां तातचरणास्तेनैवाशेषमुत्तमम् ॥ २॥ यो वीजावापमारभ्य फलपाकावधि खयम् । पोपितस्तं व्रजतरूं नाथो नापि जिहासति ॥३॥ इति श्रीमद्विहलेश्वरविरचितभ्रमरगीताध्यायटिप्पणी । २.टि.

·परिशिष्टम् । श्रीहरिः । नम इति । श्रीकृष्णस्य यत्पादाब्जे तयोस्तले तत्र यद्रखिते कुकुमपङ्के तयोः रुचे नमः । श्रीकृष्णपदेन मक्तसहितलीलारसाविष्टत्वं सूचितम् । तादृशस्य चरणयोरजत्वोक्त्या लीलायां परस्परसम्बन्धेन उभयोस्तापहारकत्वं सुखदत्वं च ज्ञापितम् । किश्च । अन्नं विकसितं भवति । अत्रापि तत्तद्वन्धादिषु तत्तथैव भवति । अन्जे अरुणत्वं भवति । तदत्र सहजमपि विशेषतः कुकुमपडून तादृशम् । पद्मिनीनां तलमप्यारक्तं भवति । शृङ्गारादिपु कुङ्कमपथेन रजितमपि क्रियते । अत एव रुचे नम इत्युक्तम्, न तु पक्षाय, तदभावादिति । तत्कान्तेः सर्वोत्कृष्टत्वज्ञापनाय नमनमेवोक्तम् । तदेवाहुः यदरुणमिति. । मदीयं हृदयाम्बुजं यतः सम्यन्धेन शवदारक्तं जातम् । निरन्तरं तत्कान्तेः स्थित्या तदात्मकतया तादृशमेव जातमिति भावः । यद्वा । अत्र प्रभुचरणसरोजतलसम्बन्धि कुङ्कुमपङ्कमुक्तम् । तन्नायिकानामेव सम्भवति, न तु नायकस्येति कथमुपपद्यत इति चेत् । तत्रोच्यते । श्रीकृष्णपदेन गूढमावात्मकत्वम् । तेन तद्भावात्मकस्स विरचितप्रियावेपोचितसकलशृङ्गारस्स प्रमो- श्चरणतलमपि तेन रञ्जितं क्रियत इति तत्स्मृत्वा तथोक्तम् । प्रियायास्तु पूर्व तादृशमेवे- त्युभयोश्चरणतलस्यारुणत्वमुक्तम् । अत एव पड्कयोरिति द्विवचनं चोक्तम् । अन्यथा पङ्कस्सैकरूपत्वात्कयमेवं वदेयुः । तयो रुचे नम इति । तत्तलशोभां दृष्ट्वा प्रणयमरे- णात्यातुरतया रसेन नमनम् । अन्यया चरणं विहाय रुचे नम इति कयमुक्तं स्यात् । किच । यत्सम्बन्धेन मामकं हृदयाम्बुजं सततमरुणं जातम् । रसात्मकतत्सम्बन्धेन हृदयमपि तल्लीलारसात्मकं जातम् । तादृशलीलासमये प्रियासहितप्रभुचरणतलं खकरतलेन यदा लाठितं क्रियते, तदा तच्छोभादर्शनेन परमरसावेशेन तदात्मकतया तचरणतलं हृदये साप्यते । तदा तदा तद्धृदयं पूर्वमप्यम्बुजत्वेन सरसं तथापि तदानीन्तनप्रचुरमावेनान्तलीलारसभरेण पुष्टं विशेपतो जातमिति तयोक्तम् । अत एवं ताग्लीलाविवरणमभूत् । सर्वदा तलीलात्मकमेव तिष्ठतीति शश्वदित्युक्तम् । किय। यथा रविसम्बन्धेन कमलं विकसितं भवति, तदा तदरुणकान्तिसम्पन्धेनैतवृदयाम्बुज- मपि विकसितम् । पुनस्तस्य तद्रसात्मकतया तद्रूपत्वमेव जातमिति तयोक्तम् । किछ । यया प्रियमिलने तदात्मकतया प्रियरूपत्वं भवति, तया तटस्सारुणले तत्सम्बन्धेन हृदयसाप्यरुणवं युक्तमित्यारक्तादिपदानि विहायारुणपदोपादानादवगम्यते ॥ १ ॥ नमामि दिये शेप इत्सस्स टिप्पण्यां । मूलेनुशयशन्दस्येत्यत्र । सापायीगोरेसाना सारिति प्रविमादि। २ श्रीहरियागामिति प्रतिमादि । .

·श्रीटिप्पणी । मूले 'निरोधोऽस्यानुशयन मिति वाक्येऽनुशयनशब्दो भावार्थक एवं प्रतिभाति । यतो- अनुशयनं नाम भगवतो भावात्मकस्य सर्वात्मभाववति भक्तहृदये तथाविधाखिलली- लाविशिष्टस्य प्रभोनिगूढभावरूपेण स्थायितया स्थितिः । तथाचान स्कन्धे क्रियमाणा- खिललीलायाः कथं निरोधशब्दवाच्यता । अन्यथा 'प्रपञ्चे कीडनं हरे'रित्याचार्यविवृति- विरोध इत्याशक्य तस्योभयार्थकत्वनिरूपणायाहुः करणव्युत्पत्त्येति । पक्षे वित्यत्र तुरप्यर्थे । तथा मूले भावार्थकत्वपक्षेपि अनुशय्यतेऽनेनेति करणव्युत्पत्त्या तथाविधख- रूपस्थितिसम्पादकलीलायामपि तद्रस्त्वमुच्यत इत्युभयार्थकोयमनुशयनशब्द इत्यर्थः । अत एवाचार्यवयैरंग्रे तथैव निरूप्यते । 'प्रपञ्चविस्मृतिः सर्वा तदासक्तिश्च वर्ण्यते' 'प्रपञ्चे क्रीडनं हरे रित्यादि । प्रपञ्चविस्मृतियुतासक्तिर्व्यसनमिति निरोध एव । भरतेन 'या तु व्यसनसम्प्राप्तिनिरोधः स तु कथ्यत' इति तथैव तलक्षणाभिधानात् । तथा च भगवतो निरोधो भक्तपु तत्परतया लीला, भक्तानां प्रपञ्चविस्मृत्या भावरूपस प्रभोः स्थायित्वं हृदये निरोध इति बोधितम् । यद्यप्येवं तथास्थितिनिरोध इति सिध्यति । अत एवोद्धवेपि ब्रजसीमन्तिनीचरणरेणुसम्बन्धिगुल्मलतादिपु स्वजनना- भिलापसञ्चितातुलभाग्यसन्ततावेपैव स्थितिरुक्ता । स्वामिनीसम्बन्धितया तवारकतद्विप- यकप्रसादवता प्रभुणा स्वामिनी, यतो विदुरसविधे तेनाप्यात्मनः परमां स्थिति'मित्यनेन सामान्यतः सा तथैवानूदिता । तथापि स्थितेर्धर्मान्तरवन्न स्वरूपतो भिन्नत्वं लेशतोपीति तादृगवस्थापन्नं खरूपमेव स्थितिशब्देनोच्यते । अत एव प्रभुभिराभासो निरोधरूपं भगवन्तं विवृण्वन्तीयेवमेव निरूपित इति नानुपपत्तिः काचित् । 'रसो वै स इति श्रुतेः 'स्थायिमावो रसः स्मृत' इत्यादिवाक्यैर्भगवतो रसरूपस्य स्थायिभावात्मकत्वं तच्छास्त्रप्रसिद्धमिति न तथाभासनिरूपणेऽपि रसस्वरूपविद्भिः संशयितव्यमिति दिक् । अयमों निजाचार्यचरणाम्बुजभावनात् । भासते भाग्यराशीनां सततं हृदि तिष्ठति ॥१॥ श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः । टिप्पण्यां तेन लोके सत्यं व्रत चेलारम्य धर्मी चेति पोडशधेत्यन्ते ग्रन्ये सत्यं विनियते । लोके सत्यं वचनम् । व्रतमेकादश्या घुपोपणादिरूपम्, लोके लौकिकं नियामकं सत्यं तसतैलादौ शपथरूपम् । वैदिक द्वादशविधम् । मगवतो व्रतानि 'कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति' 'द्विशर' मित्यादिना निरूपितानि । लोकानुसारेण देवहितकारिणो नियामकं भगवतो भगवद्वचन: सत्सत्वम् । भूरादित्रयम् , कायादिवयम् । इदमष्टविधं सत्यम् । लोके व्रतं शपथरूम च सत्यमुक्तद्वादशनि वैदिकं चेति द्विविधम्, लोके सत्यवचनम् । व्रतमेकादश्यादि तप्ततेलादी शपथरूपं सत्यं चेदं वयं ठौफिकत्येनेकविधमुक्तद्वादशविधं वैदिकत्लेनक- . १..२.२६. १६ भीमरल्याणरायाणाम् ।

·परिशिष्टम् । १५७ विधमिदं द्विविधमपि परत्वेनैकम् । शपथस्य नियामकत्वेनान्येपामुत्कृष्टत्वेन च परत्वात् । भगवतो व्रतं नियामकं भगवद्वचनं चेति द्विविधं, भगवद्धर्मत्वेनैकम् । भूरादयः फल- रूपाः । कायादयः साधनानि । भूरादीनां फलत्वेन कायादीनां साधनत्वेन वैक्यम् । इदं चतुर्विधं सत्यं, प्रमाणरूपं सत्यं वेदो मगवद्धर्माः अमेयरूपं सत्यं सत्यस्य कारणरूपो भगवान् साधनरूपं सत्यं सत्ये स्थितः सत्यरक्षको भगवान् । फलरूपं सत्यं सत्यस्य लय- स्थानमाधिदैविकसत्यरूपो भगवान् । भगवति प्रतिष्ठितं वस्तु सत्यं चैतदुभयं फलितसत्यत्वेन पञ्चमं सत्यम् । इदं पञ्चविधं सत्यम् । सत्यत्वेन परत्वेन साधनत्वेन ऐहिकफलमूलत्वात् फलत्वेन रमणादिकरणत्वेनेतिप्रकारैः पञ्चविधं सत्यं वेदे निरूपितम् । तदष्टविध एवं प्रविशति । पूर्वोक्तमएविधप्रमाणादिरूपं पञ्चविधं चेति त्रयोदशधाः। इदं त्रयोदशधा ज्ञान- शक्तिद्वयं वेदो भगवद्धर्माश्च धर्मी चेति पोडशधा ।, वेदे भगवद्धर्माणां प्रमापकत्वात् प्रमा- णलोपाधिना क्रियाशक्तिरूपं पञ्चविधसत्यमध्ये प्रवेशेपि द्रुतं भगवत्साक्षात्कारसाधकत्वेन तज्ज्ञानशक्तित्वेनापि निरूपणं न दोपाय, सर्वत्रोपाधिभेदेन भेदात् । इति सत्यविवरणम् । श्रीकृष्णाय नमः ॥ निलायनैरित्यस्य विवरणे ब्राह्मणोंपीत्यादेष्टिप्पणे कारि- काभिरर्थनिरूपणे सूक्ष्मरूपेणेत्यादि । अत्र ब्राह्मणक्षत्रियभवनयोस्तात्पर्याणि यथाक्रम निरूप्यन्ते, परोक्षवादप्रकाशनाय । तत्र यथा ब्राह्मणो नम्रतादिभिः कृत्रिमसूक्ष्मरूपेण स्वस्मिन् विश्वासमुत्पाद्य खकार्यप्रतिवन्धकनिवर्तकः । यतः सर्व एव शुद्धः साधुः प्रशा- न्तः, न चैतस्मास्किंचनान्यथा भविष्यतीति बुझ्या तादृशं तं विश्वस्य परिजननिक- टस्थमपि रहसि विहाय स्वस्खकार्यायाव्यग्रा गच्छन्ति, तथा भगवानपि कृत्रिमतयाङ्गस्थाप- नादिना खस्मिन् शुद्धत्वादिकं विवोच्य सर्वेषां विश्वासमुत्पाद्य खलीलाप्रतिबन्धकनिव- तक इत्यर्थः । तदेतदुक्तं सूक्ष्मरूपेणेलारम्य तेनैवापगत इत्यन्तेन । तेनैवेति । विश्वासोत्पादनेन, नतु सामर्थ्यादिनेत्यर्थः । क्षत्रियमवनतात्पर्यमाहुः खेप्टरूपमिति । यथा क्षत्रियः स्वकीयानामन्यतः खतो वात्यातौं तन्निवर्तनाय स्वस्मिन् विद्यमानमेव तदनुकूलसामर्थ्यादिविशिष्टं युद्धोपविकसकलसामग्रीसहितं तदिष्टं । रूपं तत्प्रतिबन्धके निवृत्ते सुखे भाविनि प्रकटयति, तथा भगवानपि स्वतः परतो वा स्वजनातौं तदमावाय खस्मिन् विद्यमानमेव रसोपयोगिसकलसामर्थ्यवन्मन्मथायोधनानुकूलसकलसामग्रीविशिष्ट- निजजनेष्टं रूपं तप्रतिवन्धकापगमे प्रकटयतीत्यर्थः । नन्वेकरसस्य ब्रह्मण एवं करणे किं तात्पर्यमित्याशयाहुः भक्तातिहतिरित्यादि । ..अत्र हि द्वयं कर्तव्यम्, भक्तानामा- तिहतिपूर्वकमिष्टप्रापणं तदतिरिक्तनिरोध्यनिष्ठप्रभुविपयकदोपारोपाभावश्च । तत्र प्रति- चन्धकामावाय ब्राह्मणत्वप्राकट्ये प्रतिवन्धकसद्भावेन भक्तानामार्तिहतिं क्षत्रियत्वाना- विर्भाव तदिष्टप्राप्तिश्च न स्यात् । तस्माच खामिनीतरव्रजस्थेषु प्रभुविपयकदोपाभावश्चे- सर्थः । तेषामपि निरोध्यत्वेन प्रभोः सर्वार्थमागतस्य तेषु तथाकृतेरुचितत्वात् । प्रभौ ·श्रीटिप्पणी । खामिनीषु तल्लीलायां दोषारोपे तन्निरोधासिद्धेरिति भावः । पुनर्ताह्मणभवनतात्पर्यमाहुः कदाचिदिति । यथा ब्राह्मणो गुर्वाद्यधीन एव भवति, न स्वतन्त्रः, सर्वं कुर्वन्नपि तद- मुज्ञयैव करोति, अनुज्ञापरतया निदोपश्च, तथा भगवानपि खभक्तपिनायधीन एव, तदनुज्ञयैव च सर्व करोति, भक्तानुज्ञापरतया भक्तिमार्ग निर्दोपश्चेत्यर्थः । एतादृशेर्थ आज्ञादातृत्वाय भक्तत्वमुक्तम् । अन्यथा अन्येषां भगवदिगितातिरिक्तस्फुरणानियमात्तथा न स्यादिति भावः । पुनः क्षत्रियभवनतात्पर्यमाहुः कचिदिति । यथा क्षत्रियो गूढमत्रो महासाहसः सर्वथा खकार्यसाधको निर्भयः सर्वरसभोक्ता, तथा भगवानपि गूढः समत्रो वनसेवनान्महासाहसः कथञ्चिव्याजादिना सङ्केतितस्थले भक्तागत्या सर्वथा लीलारूप- खकार्यसाधक इत्यर्थः । निर्भयत्वबोधनावैवानिशं रमत इत्युक्तम् । पुनर्गह्मणमवन- तात्पर्यमाहुः कदाचिङ्गत्तेति । यथा ब्राह्मणः परमाग्रहः सकलासहिष्णुप्रतापवानसा. मध्येऽपि चातुर्येणैव स्वकार्यसाधकः, तथा भगवानपि कदाचिदेव भक्तानां खामिनीनां ये पित्रादयस्तकृते एतत्सद्दे न गन्तव्यमित्यादिरूपनिषेधेऽपि मया गृहीत्वैवैनां गन्त- व्यमित्सतिविहिताग्रहः सर्वधर्पणक्षमप्रतापवान् वालमावेनासामर्थ्यपि व्याजादिप्रक- ल्पनचातुर्येण खेष्टदेशनयनरूपकार्यसाधक इत्यर्थः । पुनः क्षत्रियभवनतात्पर्यमाहु' कदाचिदित्यारम्य सर्वत इत्यन्तेन । यथा क्षत्रियः कुतुकावेशी खधर्मज्ञापनपरः प्रति- पक्षागतिशङ्कया सेनासहितो दुर्गादिस्थितवस्तुग्रहणाय विविधोपायकारी सकलप्रतिबन्ध- निवर्तकश्च, तथा भगवानपि वालफीडाकुतुकावेशी कूर्दनादिना स्वसामर्थ्यज्ञापको लीला- कृतिपरिपन्थिसमागतिशया कपिसेनासहितः पुलिनस्थितभक्तप्राप्तये च विविधसेतुबन्ध- नाद्युपायकर्ता निजभक्तसुखप्राप्तिप्रतिबन्वनिवर्तक इत्यर्थः । पुनर्वाह्मणभवनतात्पर्यमाहुः अन्यश्चेदिति । यथाभिमानेन स्वप्रयोजनप्रतिवन्धार्थमन्यस्मिन्नागते ब्राह्मणो निजाग्र- हेणैव तन्निरासकः स्ववित्रत्वाग्रहेण तन्निरासको, न तु खसामर्थेन, ततश्च स्वकार्यसाधक तयार भगवानपि स्वसम्बन्धाभिमानेन भक्तनैकथ्यमन्यस्मिंस्तदहिभूते समागते सति खनालमानाग्रहेणैव तन्निरासको, न तु खसामर्थ्येन, तेन तथाकृतौ ताशरूपे, तथा सामर्थ्यदर्शनेनान्येषां ज्ञानात् सम्यक् लीलासिद्धः । ततश्चानेकविधलीलारूपखकार्यसाधक इत्यर्थः । पुनः क्षत्रियभननतात्पर्यमाहुः स्थापयित्वैवेति । यथा क्षत्रियो दुर्गादिष्वन्य- प्रवेशप्रतिनन्धकमटादिस्यापकः खगतिमानसाधनविधाता, तथा भगवानपि पुतिनादि- प्वन्यगतिममानितम्यलेषु रक्षकगोपादिम्यापकः स्वमानगतिसाधनसेतुपन्धविधातेत्यर्थः । अनः परं ममेर रसमेकन स्थितमेवेत्यादितात्पर्यमाः भक्का हीति । मक्ता हि भगवति प्रत्येक स्पीदिविविधमावयन्तः, तया भगवानपि तेषु । तथा चैककस्सामेव म्यामिन्यां सुर्मानेगासिलम्यामिनीजनमनःस्थितान् भागन फ्रमेणोत्साय तत्तदायरसांम्तन भुरू इत्यर्थः । एतेनेन मुरयो रमो निरूपितः । मोगे प्रकारान्तरमाहुः कदाचित्प्रत्येक ·परिशिष्टम् । १५९ मिति । कदाचित्कपिवद्युत्य तत्र तत्र तस्यां तस्यां खामिन्यां स्थितः प्रत्येकमखिलान् भावरसान् भुक्त इत्यर्थः । एकत्रेत्यस्य तात्पर्यान्तरमाहुः अथवेति । एकत्र पुलिने स्थितो वेणुवादनलीलया सर्वेषु भक्तेषु सङ्गतेषु अखिलानेव भावरसान् रासलीलास्थितानपि भुङ्ग इत्यर्थः । एतेन मिश्ररूपेणाग्रे क्रियमाणाः सर्वा अपि लीला अत्र केवलरूपेण कृता इत्युक्तं भवति । अत एवोक्तमाचार्यविवरणे नतु तस्य कापि मर्यादा प्रतिव- न्धिकेति । अत्राप्युक्तमत्युदारधीरिति । वालो हुंदारबुद्धिर्भवति । अत एवात्र परीक्षासाधनाद्यसम्पादकलं द्वितीयतृतीयाध्यायीयलीलयेव । एतेन लोकवेदातीत- पुरुषोत्तमखरूपं सर्वलीलाविशिष्टमेतदिति समर्थितम् । उपसंहरन्ति एतदेवेत्यादि, सुगोपितमिति । आचार्यैस्तथोक्तमित्यस्माभिरपि तथैवोच्यत इत्यर्थः । अतः परं विव- रणस्थमूलरूपलीलेयादेस्तात्पर्यमाहुः एतद्न इति । तद्भाव इति । तात्पर्यवृत्तिनिरू- पितोर्थः प्रकर्षणोच्यत इत्यर्थः । सम्यगिति । नान पूर्ववत्सरोक्षवादरीत्या निरूपणमि- त्यर्थः। तदनुग्रहत इति । खाचार्याशयस्यानुग्रहैकलभ्यत्वादित्यर्थः । स्फुटमिति । अयं भावः । प्रकटन एव पूर्ववत् परोक्षरूप इत्यर्थः । रसात्मकेतरब्रह्मधर्माणामत्र निरूपणेन तत्साम्यस्यान प्रकटत्वादिति भावः । तमेवाहुः प्रमाणाख्यप्रकरण इति । तदुपक्रमे हि तथा प्राकट्येन तादृगुत्सवहेतुतया पूतनासुपयःपानादिचरित्रैः स्वामि- नीकृतरक्षया च शुद्धत्वं ब्रह्मत्वं च भगवति निरूपितम् । तदुपसंहारेपि यदि नोच्येत- तदोपक्रमोपसंहारविरोधात्तवयं न सिध्येत्, अतस्तत्परिचायकलीलात्रयं प्रोक्तमित्यर्थः । तदेवाहुः सर्वाज्ञातस्त्ररूपमिति । पूर्व प्रपञ्चरूपेणाविर्भावात्पूर्व सर्वेषां सूक्ष्मरूपेण तदु, दरस्थत्वेपि तेपामज्ञातमित्यर्थः । न तं विदाथेति' श्रुतेः । सृष्ट-युत्तरं तु तज्ज्ञानसम्भ- वोऽपि । सर्गस्य मोक्षं प्रति कारणत्वात् । 'दैवी सम्पद्विमोक्षायेति' वाक्यादित्यर्थः । अनेन ब्रह्मणो निलायनलीलोक्ता । सेतुबन्धचितमर्यादाधारतयाक्षिसां जगद्रूपलीलामाहुः रिरंसया तत इति । ततस्तदनन्तरं प्रपञ्चरमणेच्छयाखिलजगद्रूपं जडजीवान्तर्यामिभेदमि- अतद्रूपमात्मानं कृत्वा तत्र अपञ्चरूपतिदुस्तराः सर्वधानुलपया मर्यादाः खलीलासियैव वन्धमोक्षरूपक्रीडासिबै कुरुत इत्यर्थः । ननु सेतुवन्धैः परपारस्थितप्राप्युपायभूतैर्न अप- अमात्रपर्यवसितमर्यादासूचनं भवतीत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः यदेति । प्रपञ्चतोतीतस्य स्ख. स्याप्तये प्राप्तये भक्तिमार्गान् सेतुवन्धरूपान् सर्वथानायासेन विवरणसाधनान् दृढान् कर्मा- दिवत् शैथिल्येन पातसम्भावनारहितानकरोदित्यर्थः । एवं जगद्रपलीलां निरूप्य वेदरूप- लीलां निरूपयन्ति अशेपेति । अशेषाः सकला या वेदशाखास्तासूक्तं निरूपितं यत्फलं स्वर्गापवर्गादिरूपं तद्भोगाय खसृष्टजीवानां तत्प्राप्तय आत्मनः पूर्वमेव विद्यमानां वेदरूपतां प्रकटीकृत्य नामलीलयापि रूपप्रपञ्चे क्रीडतीति सूच्यत इत्यर्थः । शुद्धब्रह्मतापरिचायक- तचरित्रत्रयमत्राप्यतिदिशन्ति तथात्वाय भक्ता इति । भक्तिमार्गे भगवतो मूलचरि- ·श्रीटिप्पणी । प्राकट्यं भक्तार्थमेवेति ज्ञापनायाहुः भक्ता इति । यथा भक्ताः सर्वं गृहादिकं परित्यज्य प्रभुप्रायै रह एकान्ते सङ्केतितवृक्षमूलाधाश्रयेण स्थिताः, तथा भगवानपि तदर्थ रहः स्थित- श्वेत्तदा सर्वाज्ञातस्वरूपतया निलायनक्रीडावत्वेन परः पराकाष्ठापन्नो लोकवेदातीतः पुरुषोत्तम इत्यर्थः । एतेन 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते' इत्यादिमर्यादाकर्तृत्वेन लीलासृष्टिजग- द्रपलीलाप्युक्ता । नन्वियं प्रतिज्ञा सर्वसाधारणी, नासाधारणब्रह्मधर्मो, यतः सर्वेप्येवमेव खप्रपन्नेषु वदन्तीत्याशयाहुः यतो नान्यप्रतिज्ञेयमिति । एतादृक्प्रतिज्ञाकरण भगवत एव सम्भवति, नान्यस्य, सर्वसामर्थ्याभावात् । परमफलप्रेप्सया प्रपत्तौ तहानाशक्तत्वात्, यतो मूलचरितमेवेदमिति भावः । सा केत्याकाङ्क्षायामाहुः । आदिपदेन 'न मे भक्त प्रणश्यती' त्याद्या अनुसन्धेयाः । एतल्लीलाया मूलचरित्रत्वं प्रकारान्तरेणाहुः साक्षादिति । अस्यां भजनानुरूपभजनलीलायां साक्षात्स्वरूपदानम् , तच नान्यस्य सम्भवति । न हि साक्षात्खरूपं दातुमन्यः शक्तो, रसात्मकत्वाभावात् , मोक्षपर्यन्तमेव दातुं तच्छक्तेः, वन भगवतः प्राप्तिनत्वस्येति खरूपदानमप्येतलीलाया मूलचरित्रत्वे हेतुरित्यर्थः । वेदरूपली- लामप्यत्रातिदेष्टुं लीलामृष्टिसितस्वरूपमाहुः लीलासम्बन्धीति । अत्र लीलासृष्टौ सर्व लीलासम्वन्धि । अत एव भगवदात्मकम् , लीलाविशिष्टस्यैव भगवत्त्वात् । अतस्तत्प्रवर्तक- त्वमन्यस्य न सम्भवतीति खयमेव तत्प्रवर्तनाय तद्वारा सर्वफलभोगाय शब्दात्मकवेणु- नादरूपेण प्रकटीभवतीत्यर्थः । एवं लीलात्रयमतिदिश्योपसंहरन्ति एतत्सर्वमिति । गोप्यत्वं चापीति । परोक्षवादरीत्या निरूपणेत्यर्थः । इति श्रीवलभाचार्यकृपामात्रसहायवान् । न्यरूपयन्निजस्खामिदासस्तत्कारिकाशयम् ॥१॥ विदन्त्येतेन विद्वांसः श्रुतिसारमखण्डितम् । लोकवेदायतीतं यत् पुरुषोत्तमसंज्ञकम् ॥२॥ , १. श्रीहरिरामाणामिति ।

·शोधपत्रम् । २ ३ तद् देवन ४ ४ १९ श्रीमत्याष्टिप्पण्या मुद्रितपुखकवाचनारम्भकरणात् पूर्वमनेन शोधपत्रेण तत् संगोष्य पाचनीयमिति वैष्णवेभ्यो भगवदीयेभ्यो विज्ञप्तिः। मुद्रितपुस्तकस्थपाठाः केचित् क्वचित् मूलपुस्तकस्य- पाटेम्या संस्कृता अपि सन्तीति नः प्रतिभाति । ते च श्रीमप्रभुचरणैरेव पश्चात् संस्कृताः युरित्यनुमीयते, परन्तु बहुवारं लेखकत्रमात् मूलस्थपाठा विकृता अपि दृश्यन्ते, तत्र त एवादच्या इति । धाचित् (पृष्ट १५४) 'वकं पयः' 'सवत'मिति मूलपाठा एव 'तकोपमः' 'प्रियतमेपु' इत्यनुक्रमेण शोधिताः । ते च विद्यमानासद्दष्टप्रीटिप्पणीपुस्तकेषु दृश्यन्ते । तथापि मूलस्था एव पासखग्रासामिराहताः । श्रीहताक्षरलिखितमेतन्मूलपुखकमेव श्रीपुरुपोचमचरण रासपञ्चाध्यायी- प्रकाश पाण्डुलिसनरदेनोपन्यस्यते । अतो मुद्रितपुस्तकस्योचिततरपाठा: श्रीमत्प्रभुचरणैरेवाहता इति सुष्टु निश्चीयते । क्वचित् टिप्पण्या शोधः श्रीमद्गोकुलनाथचरणैरपि कृतो दृश्यते, क्वचित् पाठाश्च शोषिता इत्यतः पाठादरणे विवेकः कर्तव्य इति । पंधिः मुद्रितपाठः। मूलपाठः। दृशविलीलाम्यो दशलीलाम्यो देवव्रतं द्वादशस्कन्धे द्वाददो स्कन्धे अगादीनि अनादीन् दूक्तरीत्याहुरत मुक्तरीत्यामित्याहुरत पूर्वभाव इति मूलस्थः पाठः । आविर्भावेति पाउस्त्वनिष्टः । दानोपरि मृत्त्वमूल्योः इति टीका पर्वते, रूपस्वमुतवान् रूपत्वमुक्तम् 'सृणिभिः सह...... ....संभवादपि तया' इति हसाक्षरदृष्टेषु न वर्तते, पश्चात् प्रत्यकारः लिसिवमिति प्रतिभाति । कचित् वचित् लीलानुपयोगिसंसारवतामिति मूल पुस्तके न वर्तते । ११ संस्मृतिरपि संसृतिरपि असुर भासुर परस्परं परस्य परम् । आविवेदोत्याचामासः। भाविवेदोत्यसाभासः। व्यावृर्षन्ति । अतः परमिनि घ्यायन्ति भतः परमिति । एवमष्टविधत्वं सत्यस्य भगवतः एवमष्टविधावं सत्यस्य । कालरूपस । यदि भगवतः कालरूपस पदि- अज्ञानमिद्विज्ञान भनव मानमिद्विज्ञान स्वोकाशशया स्वोक्तावापा ज्ञापयन्तीति शापपान्त लुनिम्यामिति स्तुतिभ्यामपि २१ ४ ५ ६ ६ ८ २८ 14 ८ ९ २१टि.

·१६२ श्रीटिप्पणी। पृष्टम् पतिः मुद्रितपाठः। मूलपाठः। स्तुत्याः स्तुत्योः वैदिकोऽलौकिक वैदिको लौकिक पूर्णमास पौर्णमास चतुयूहात्मकश्चतुर्मूर्तिः। चतुयूहात्मकश्चतुर्मूर्तिः श्रितोसि लोके घेदे च प्रथितः पुरपोत्तम' इति भगवद्वाचीति मूले - १६ नास्ति । १६ २० १८ २८ २० १९ २० ३ ३० २० २ तथा चैतादृशः १९ आधिदैविकादिरूपग्नितयं आधिदैविकादित्रितयं प्रतिपत्ति प्रपत्ति तददर्शनेपीति पाठः मूलस्थः । तदर्शनेइतिटिप्पणमसुबम्। अष्टाक्षरा गायत्री अष्टाक्षरा गायत्री। जुष्टत्वं जुष्टतत्वं जुष्टत्वे शुष्टतत्वे तदुक्तय तदुक्तिः। तिष्ठेदेव तिष्ठेतैव तादृश ताप सम्भवति स भवति भक्तार्य भक्तार्थ शेपे इदं सूत्रमिति मूले टिप्पणम् । शास्त्र शास्त्रीय प्रायः। तथा ग्राह्यः तथा। तथा चैताश ज्ञायते ज्ञाप्यते दर्शनक्षणे इति पाठः मूलस्थः । लक्षणे लक्षणो येति टिप्पणं न पाच• नीयम् । भनिमित्त अनिमित्तत एवं सति एवं सति न तु मौढ्यात् तु लोके मौढ्यात लौकिकरवं लीलाकरण लौकिकरवेन लीलाकरणेऽलौकिकत्वेन हीनत्वापादकत्वं हीनत्वापादकं जम्मा एव वोरसवं एवोत्स अस्तु वा, अस्तु षा तथा यरसमपति यत्समपद्यतेति निरीक्ष्यमाण निरीक्षमाण अर्मकपदम् । मूले अर्भकपदं मूले। दोषापतिः दोपत्वापत्तिः। ज्ञानस्य ज्ञानस्य च २२ २६ २२ २३ २३ ७ ९ ८ २६ २८ २८ ३१ ·शोधपत्रम् । पृष्ठम् पंक्तिः २९ १३ २९ २९ १७ १९ ३ 18 तत्व १२ ३२ ३२ १९ १९ ६ - ३० ६ ४० ७ . ४० १२ मुद्रितपाठः। मूलपाठः। सदज्ञापनम् । तज्ञापनम् । धर्मास्फूतिः धर्मास्फूर्तिः, निरस्ता शेया। निरखा। सहज अनवंटिप्पणं न वाचनीयम् । मूले 'कंसस्यैतरज्ञानं स्वानिमित्युक्त्यति नास्ति। तन,टिप्पणस्थः पाठः मूलस्था इति इति। द्वितीयं टिप्पणं मूले नाति। ज्ञानहेतुत्वेन ज्ञाने हेतुत्वेन 'स्वमति' इत्युपरिटिप्पणपाठः मूले नास्ति । रक्ष्यति रक्षति भोगविपये भोगविपये। तन्वाश अन्नत्यटिप्पणस्थः पाठः मूलस्थः। 'ततत्वात्' इत्यत्र टिप्पणमशुद्धत्यान्न वाचनीयम् । या इत्यत्र टिप्पणं न घाचनीयम् । लीलाया: लीलया पूर्व इत्यन्त्र टिप्पणमशुद्धत्वान वाचनीयम् । तदपेक्षाभावात् तदपेक्षाऽभावात् । यत्नेन याने भगवद्वियोगे भगवद्विप्रयोगे तद्रूपत्व- तत्तदूपत्व- प्रकारकरवा- प्रकारत्वा- ব্যক্তি वालौकिक चालौकिक तथाप्यनुचित तथाप्यत्यनुचित भनङ्गीकारात् । रे अनगीकारात् करे पुग्रव्यवहारः पुनवव्यवहारः (पुष्टि) पुष्टिमार्गे पुष्टिपुष्टिमार्गे अतिक्रमणे भतिकामणे सुतरां ततस्तरां पूर्ववदेवोपालम्भाद् पूर्ववदेवोपलम्भाद् भगवतीत्या भवतीति टिप्पणं न वाधनीयम् । सहमाननियमादित्यत्र भावति टिप्पणं न याचनीयम् भवति । मूले एवं एवं पाह्मणोपीति माझगोपीत्यादि स्थापयिग्वान्य स्थापयित्ववान्य ४० २० २२ ५० ४ ४१ ४१ ११ १३ ૨૫ ४३ १५ २२ " ४४ " ५ " " ८ भवति मूले। 11 १३ " ·१६४ श्रीटिप्पणी । पृष्टम् ९ न तेपीति ५९ " ६० " ६२ पंक्तिः मुद्रितपाठः। मूलपाठ २३ स्वयमेव स्वयमेप १९ द्वयमित्यन्त्र मूले टिप्पणमेवम् 'प्रकरणस्य प्रमाणवं शुद्धमझत्वं च त गायोगात् प्रमाणाभावात्' तदनुवादकस्वाहा तदनुवादस्वराका २९ नतेपीति २० द्वारव तथा -द्वारव तत्र तथा १३ ज्ञायते ज्ञाप्यते तेनाय गृहवन्तोपि तेनायामहवन्तोपि २९ दशवाश्यानामर्थमुपरवाप्यचित्त दावाक्यानामयमुक्रवाय पत्रान्ते टिप्पणं न वाचनीयम् । ११ एवाचत्युः एवाचक्षुः १२ तदन्ते च ज्ञापित- तदन्ते च सदज्ञापित- २४ तदुच्यते घ तदुच्यते चिरस्थित्यादिक चिरं स्थित्यादिक २४ म्यतिरिक्तेषु मक्तेषु तारा- व्यतिरिक्तेपु ताहरा- अपि 'वेदा अपि वेदा 'वेदा वेदा इत्यधिक) सार्यदिक- निपृष्ठे सार्वदिक- धारावत् मूलपाठ, धारारूपेण इति पाउन वाचनीयः। ६ इति तत्र इति तत्तद् सर्वात्मभायेन सर्वात्ममावे रोके वेदा- लोकवेदा- (प) चरणानां चरणानां यथैव तासामपि यथैतासामपि १६ प्रकटत्याज्ञान- प्रकटत्वात्तज्ञान- २४-२५ स्मस्यापि तवात् रसस्यामितत्वात् सम्बध्ययों सम्बन्ध्यर्थो भगवान्निकट भगवनिस्ट सन्तत्वं सर्व तत्वं वैतादृश्यं वैताहरू २१ गतमपि, गतमपि २३ परमसेहो स्त्रीपुंसेति स्त्रीपुंसोरिति मन्त्राप्रयोजक मनाप्रयोजनक त्यनेकविघसंस्कारः त्यनेविधः संस्कार तु सागो त्यागो कोसले कोशले आदिवाराहे.. इत्याचायकम्। मूललेखटीका तदनुमवरनु तदनुमवश्व ४ " ७ ६३ R . " १ परमः नेहो " " १८ " ·शोधपत्रम् । पृष्ठम् मूलपाठः। भगवानेव वेति " ७. तव खच्छन्दं मोग " " ८ पंक्तिः मुद्रितपाठः। भगवानेवेति अत स्वच्छन्दमोग पत्रान्तटिप्पणं मूले नास्ति. तनिकट २४ भयामावहानामावाद न तु साक्षाद् पूर्वोक्तस्थितिनों स्वानपीनत्वेन १२ मार्गीयस्वामित्यर्थः १३ स्वकीयकामरूपाणि पग्रान्तटिप्पणं मूले नास्ति। फर्शनोत्या ३० नुत्पादकरवेन तदर्थस्वात्तदर्थत्व जन्मेत्यत्र परः नारायिना नीतवानि शानमपेक्षितम् २-३ दोपः स्वमोगे शेयः तनिकटस्थ भयाभावज्ञानात् न तु तत्र साक्षाद् पूर्वोक्त स्थितिनों स्वाधीनत्वेन मार्गीपरव इत्यर्थः स्वीयकामरूपाणि ७७ ११ ७ कर्षणोत्तया नुत्पादकरवे तदर्थरवातदर्थरव जन्मेत्यस्य विवरणे परः। नाशयिवानीतवानि शानमप्यपेक्षितम् दोपः मन स्वमोगयोग्यत्वा. मादो शेयः । इति कुयचित् पाठः। " ८० ८० ८० इदं शोधपत्रं मूले नाति । फिच, मां शापयत दास्यन्ती'ति पाना- ८ " " " किच, पूर्व मा शापयत दास्यन्तीति वक्तव्ये सया- नुवरवा 'दो दास्वन्तीति पाना- भने सदोपर- पोदात्यन्ति' स्वपमयानयेयुः सासामप्यंगो दुरेशनिवृत्ति- माधिमानिक याप्यामिकपशामकानों गोपानां च पायामः तिर्मविष्यतीति आधिदविका यज्ञार्थीयायस्य म्यागारि- १८ भने दोपाव- घो दास्यन्ति स्वमग्रानयेयुः तासामंगो दुरेशस्लिनिवृति- माधिदैविक -पाप्मारिमकानां गोपाना याचामः नमिभविष्यति माधिभौतिहम यहीयापस शनोनाधि- २२ " " २५ " " 1 ·श्रीटिप्पणी । पृष्ठम् पंक्तिः न स्वानु- ८२ ४ ८४ १३ ३१ " ८५ १ ८७ १४ " ८८ १२ ८८ ८८ ८९ ८ १४ २३ मुद्रितपाठः । मूलपाठः। म तु स्वानु- एवं यथा एवं सति यथा वाक्यमेव वाक्यत्वमेव गृह्यमाणेपि पीतिमा- गृह्यमाणपीतिमा- सम्मेव सम्भवे साधनानन्तरा- साधनान्तरा- लोकनाथ- ऽलोकनाथ- पत्रांतटिप्पणं न ग्रंथकर्तृणाम् । हेतुक हैतुक पञ्चविंशे पञ्चविंशा दुपास्यानां न नमस्य उपास्यानां नमस एतदेवाहुः एसदाहुः स्मकत्वेन स्मत्वेन स्वरूप- स्वस्वरूप- मूले श्रीकृष्ण इति नास्ति । इयं फक्किका मूले एवं वर्तते-नन्वेवमात्रायः कुतो व्याकृतम् ? यथाधुतार्थ- स्यापि सुवचत्वात्। शुद्धत्वेन तापहारकत्वेन तापहारकत्वेन शुद्धत्वेन च पूर्णानन्देन ततो गणितानन्दात् पूर्णानन्देन गणितानन्दात एवं सतीति मूले नास्ति । ब्राहदप्रापणं तत्र मजनं तत उमृतिश्चेति उच्यते च ब्रह्महदनापणादिः । क्रियान्तरसमुदायः। स्वरूपानन्ददाने खरूपानन्दादाने इति मूल स्थपाठः टिप्पणे शुद्धः। न्याये 'न तु तद्धानि रिति नास्ति मूले । सर्वस्वं सर्व स्वं वघसा घाचा सा निक्टागमनेति मुद्रितपाठ एव शुद्धः, टिप्पणस्थपाठरस्वशुद्धः। चरणाम्बुजरह चरणाम्बुरुहं प्रकटन प्रक्ट मन्द मान्द पूर्णस्वरूपानन्दो प्राधान्यमेय प्राधान्यमेवमेव साधकम्पेन साधनस्पेन तद्धमापनोदनं सद्धमापनोद न च मनस इति पाटो मूलस्यः शुदः, दिप्पणपाठस्कशुद्धः । मगपद्धर्मप्रवेश भयद्धर्मप्रवेश तदुपवान तदुरत्याग ९२ १ ५ ९२ ९२ ९ २ १८ ९३ १ १ ९४ ९४ ९४ २१ २९. ३ पूर्णः स्वरूपानन्दो ९ ९५ ३ १९ १८ ·शोधपन्नम् । .१६७ मुद्रितपाठः। मूलपाठः। पृष्टम् कार्य तत्तदा काय तत्तत्तदा । ९९ - " १०० २१ - " १०१ १९ २१ १०२ ४ १०४ २३ मुक्त्या तत्र १०६ ११ टिप्पणस्थाः तासाम्, तदन्त इति पाठी न वाचनीयौ। स्वामिनीनां मनांस्यै स्वामिनीमनांसे ३० चूप नृप प्रकृते तु सवात्म- प्रश्ते सर्वात्म- प्रयोजनकत्ये- प्रयोजक - टिप्पणस्थपाठः न वाचनीयः। यासां येपां यथाशास्त्रमित्यादिना यथाशास्त्रद्वयमित्यादिना निर्णायकन्याय- निर्णायकं न्याय- स्वरूपेणैव स्वरूपेण प्रत्यकैकचरण प्रत्यकैकश्वरण तथात्वाद्जनमेव तथात्वात्तगजनमेव मुक्त्यात ततो यतो भगवतः भगवतः॥ १९ महीकृत्य मप्यङ्गीकृत्य सिचनेन सेचनेन किं कि कि तदास्पं दास्वं स्फुटीभविष्यतीति रफुटीभविष्यति । तया । तदैव तथा तदैव १९.२० तथा च श्रुतिः......हतस्पे'ति मूलेनास्ति। नरवधिकसम्पादनं नरवधिक सम्पादन तेपामेवा- तेपामाव- सम्मायधंकः प्रपरनः तपास्पकायमः निरोधानास्पूतिरिति निरोधानरपूर्तिरिति पर स्वदर्शनजात्योक पर स्वदर्शनजाोत मित्यान मिरास पूननामुपय.पान- पूठनामुपान दशायामुक्ति सरस्वती एष्टयती टिप्पगस्प भाराधनलक्षणमिनि मूटपाटः। गोविन्देत्यारभ्य मापेनि कविनाति। प्रतिवन्धन प्रतिवन्धकम भतोय- अप- एरिता " ८ १० ४ " ३ १२ ११२ २२ २ २ दशाया मुक्ति ११८ ·श्रीटिप्पणी। पृष्टम् पतिः मूलपाठः। १५ १२२ ९ १२२ ६ २८ १२३ १२३ १२३ १२४ मुद्रितपाठः। गत्वाऽब्रवीत्- गायति नाति। अत एव रसात्वम् भतो सास्वम् । सर्व कार्यम् कार्यमिति नाति। आविभूतः भाविभूतः कन्दर्पणेति कन्दर्पणेति । त्यक्ष्यामि त्यध्ये गाढतादशैवेति टिप्पणस्थपाठा मूलपाठः । विमुच्य विमुच्यते दानाच। दानाच तत्स्वरूप- तत्सरूप तक पयः इति मूलपाठः। तक्रोपम इति शोधितः पाठ । सततमेवेति मूलपाठः । ९ १६ १३२ १४४ प्रियतमे विति शोधितपाठः। १३४ ५ ·१६८ श्रीटिप्पणी। . पृष्ठम् पक्ति १५ १२२ ९ १० १२३ ६ मुद्रितराठ । मूलपाठ गत्वाऽब्रवीत्- गरवेति नाति। अत एवं रसात्वम् भतो हास्वम् । सर्व कार्यम् कार्यमिति नाति । भाविभूते माविर्भूत कन्दर्पणेति कन्दर्पणेति । सक्ष्यामि त्यश्ये गाढतादर्शवेति टिप्पणस्थपाठः मूलपाटा। विमुच्य विमुच्यते दानाचा दानाच तस्विरूप- तत्सरूप तक पय इति मूरपाठ । तकोपम इति शोधित पाट । सततमेयेति मूलपाठ 1 १२३ १२८ १७ ९ १४४ प्रियतमेविति गोधितपाट।

·मुद्रितपुस्तकानि । ए रु.२-८-० अमूल्यम् । ९ १ सेवाफलम् । द्वादशविवरणसमेतम् । २ निरोधलक्षणम् । पविवरणसमेतम् । ३ संन्यासनिर्णयः । अष्टविवरणसमेतः । ' (जलभेदः । चतुर्विवरणसमेतः। ४१ पञ्चपद्यानि । द्विविवरणसमेतानि । (सेवाफलम् । विवरणत्रयम् । ५ श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । नामचन्द्रिकायुतम् । ६ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम् । जयगोपालभट्टकृतम् । ७ शृङ्गाररसमण्डनम् । श्रीविहलेश्वरप्रकटितम् । ८ श्रीमधुराष्टकम् । पश्चिवरणसमेतम् । प्रेमामृतम् श्रीविठ्ठलेश्वरकृतवितिसमेतम् ।। परिवृढाष्टकम् श्रीगोपेश्वरकृतटीकासमेतम् ।। १. वेदान्ताधिकरणमाला । श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीता । ११ भक्तिवर्धिनी । चतुदशटीकासमेता । १२ त्रिविधनामावली टीकासमेता। 13 Discuss how far Sankaracharya truly represents the view of the author of the Brahma-Satras. (Zala Vedanta prize Essay) प्रापणस्थानम्- १. चुनीलाल बुकसेलर, वडामंदिर भूलेश्वर, मुंबई. २. नडीयाद पुष्टिमार्गीय पुस्तकालयः, नडीयाद. ३. पंडित मुख्याजी गोकुलदासजी, श्रीविठ्ठलनाथ पाठशाला, कोटा, राजपुताना. ४. पंटित गठ्ठलालानी पाठशाला, फेथिड्रलम्ट्रीट भूलेश्वर, मुंबई. . यत्रस्था। यत्रस्था। Rs. 100 Irlated by femebuddra Yeon Sledge, at the Mirnaya agar Press, 23, Kolbhat Lae, l'ombay. Pubttaketun staleshendra THAThhath B.ALL.., Takll, Iligla Court C. f, Took Pond, Cirgeon, Combay

·॥ श्रीनवनीतप्रियो जयति॥
महानुभावश्रीहरिरायचरणानां श्रीवल्लभानाच टिप्पणीभ्यां
समलङ्कता, श्रीपुरुषोत्तमचरणविरचितप्रकाशेन रिशदी-
कृता, श्रीमटिलेगमभुचरणनिर्मिता
॥ श्रीवृत्रासुरचतुःश्लोकीविवृतिः॥
गोस्वामिकुलावतंसगोस्वामिनीजीवनाचार्यात्मनविद्यानुरागिगोस्वामि-
श्रीमद्रणछोडलालचरणानां निखिलप्रबन्धेन प्रादुर्भूता
शास्त्री चिमनलाल हरिशङ्कर.
'साहित्यभूषण! "शुद्धद्वैनरत्न"
शास्त्री हरिकृष्ण वीरजीभाई.
"शुद्धाद्वैतविशारद
इत्येताभ्यां संशोध्य
श्रीजीवनाचार्यपुष्टिमार्गसिद्धान्तकार्यालयात्
प्रकाशिता गुर्नरगिरानूदिता च
संवन् १९७८,
सन् १९२२
मूल्यम् ०-१०-० दशामकाः
42AAM

·प्रस्तावना શ્રીમદાચાર્યચરણે પડશગ્રન્થ ચતુર લેકીથી પુરુષાર્થચતુષ્ટયનું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું. પ્ર- માણમૂર્ધન્ય શ્રીમદ્ ભાગવતમાં શ્રીકૃષ્ણચંદ્રની દશવિધ લીલાનું નિરૂપણ કરતાં પધ પિષણલીલાનું ગાન કરે છે, આ પુષ્ટિનિપક ષષ્ઠસ્કંધ ઉપર સ્વકૃત વિવરણ નહિ હોવાથી આ ચતુર્લોકી ઉપર આચાર્યચરણોએ સ્વવિવૃતિ કરી ષષ્ઠસ્કંધના સારપ પિષણલીલાનું અને પુરુષાર્થચતુષ્ટયનું સ્વપ દર્શાવ્યું. આ ચતુશ્લેકીના ચાર શ્લેકે પૈકી પ્રથમ ત્રણ ઉપર શ્રીપ્રભુચરણનું વિવરણ છે, અને ચતુર્થ ક ઉપર શ્રીઆચાર્યચરણનું વિવરણ છે પરંતુ ચારે શ્વેકનું વિવરણ શ્રીપ્રભુચરણે સ્વનામથી જ પ્રકટ કર્યું છે. સામ્પ્રદાયિકગ્રજોદ્ધારણુપ્રયત્નાત્મા શ્રીરછોડલાલજી મહારાજે પોરબંદરમાં નિજ પિતૃચરણસરયનુસાર વૈષ્ણને સાંજરે નિયમિત રીતે આ વૃત્રચતુર્લોકી ટીકા સહિત ઉપદેશી. તેના શ્રવણથી ઉત્સુક વૈષ્ણવોએ મુદ્રણ કરવાની વિનંતિ કરતાં આપે તેને યાત્રાપ્ય ટીકા સહિત મુદ્રણ કરવાની આજ્ઞા કરી. અને તે “શ્રી જીવનાચાર્ય પુષ્ટિસિદ્ધાંત- કાર્યાલય” તરફથી અમે છપાવી પ્રકટ કરીએ છીએ. આ વિવરણ ગ્રન્થ ઉપર શ્રીહરિરાયજી, શ્રીવલ્લભજી, શ્રી પુરુષોત્તમજી, આ ત્રણ આચાર્યોની ટીકા ઉપલબ્ધ છે. આ ત્રણમાં શ્રી પુરુષોત્તમજીની ટીકા પુષ્ટિભકિતસુધામાં પ્રકટી છે. અને તેને અનુવાદ પણ શ્રી છગન- લાલ શાસ્ત્રીજીએ પ્રકટ કર્યાનું સંભળાય છે. પરંતુ શ્રીહરિરાયજી અને શ્રીવલ્લભજીની ટીકા મુદ્રિત થઈ નથી. શ્રી પુરુષોત્તમજીની ટીકાને અનુવાદ તે જાણે યથાકથંચિત કેઈને પ્રાપ્ય છે, તેથી અત્રે શ્રીહરિરાયજીની ટીકાને અનુવાદ મુક્યો છે. મુદ્રણની શુદ્ધતા અને ભાષાન્તરની સરલતા માટે અમારાથી બનતે પ્રયત્ન અને પુરતું ધ્યાન આપ્યું છે છતાં છવગતોષથી અથવા પ્રેસના અનવધાનથી અશુદ્ધિ દ્રષ્ટિપથમાં આવે તે તેની ક્ષમા પ્રાર્થીએ છીએ. શુદ્ધ- મુદ્રણ માટે નીચે પ્રમાણે ટીઓની પ્રતિઓ મેળવી હતી. અને તે ટીકાની પ્રતે અપનારને પરમ ઉપકાર સર્વથા સર્વદા અવિસ્મરણીય છે અને તેવી જ રીતે “શ્રીજીવનાચાર્યપુષ્ટિસિ- દ્વાન્તકાયાલય” તરફથી ઉત્તરોત્તર પ્રકટ થતાં પુસ્તક માટે પુસ્તક પ્રદાનથી સાહા કરી ઉપકૃત કરશે. એવી આશા રાખીએ છીએ. ભાષાન્તરની સરલતા માટે કૃષ્ણદાસ અને વલ્લભદાસને સંવાદ લે છે. જેમાં પ્રશ્નકર્તા કૃષ્ણદાસ છે અને સિદ્ધાન્ત કહેનાર વલ્લભદાસ છે. નીચે પ્રમાણે પ્રતિઓથી આ પુસ્તકની શુદ્ધિ કરી છે. (૧) ચતુશ્લોકી ઉપર શ્રીગુસાંઈજીની ટીકાઃ- (૨) આ ટીકાની બે પ્રતિઓ શ્રીજીવનાચાર્યજીના સરરવતી ભંડારમાંથી ઉ— લબ્ધ થઈ હતી.

·પ્રસ્તાવના (૨) બૃહત્સંદિરાધીશ્વર શ્રીગેકુલનાથચરણેએ પણ આ ટીકાની બે પ્રતિનું દાન કર્યું હતું. (૧) મેહમયીસ્થ શ્રીલાલબાવાના મંદિરના મહારાજશ્રી શ્રી રણછોડલાલજીના સંગ્રહમાંથી આ ટીકાની એક પ્રતિ મળી હતી. (૧) પુષ્ટિભક્તિસુધામાં પ્રકટ થયેલી ટીકાને પણ એક પ્રતિ તરીકે ઉપયોગ કર્યો હતે. (૨) શ્રી પુરુષોત્તમજીને પ્રકાશ – (૧) વિશ્લીલાસ્થ સ્વામી શ્રીજીવનચાર્યશ્રીના સંગ્રહમાંથી એક પ્રતિ ઉપલબ્ધ થઈ હતી. (૨) પુષ્ટિભક્તિસુધામાં પ્રકટ થયેલ બીજી પ્રતિ તરીકે હતી. (૩) શ્રીહરિરાયજીની ટિપ્પણું – (૧) એક પ્રતિ ગોસ્વામી શ્રીજીવનચર્યશ્રીના સંગ્રહમાંથી પ્રાપ્ત થઈ હતી. (૨) બીજી ગોસ્વામી શ્રીગોકુલનાથજી મહારાજશ્રીએ સ્વસંગ્રહમાંથી આપી હતી. (૩) ગોસ્વામી શ્રી રણછોડલાલજી મહારાજશ્રીના સંગ્રહમાંની હતી. (૪) શ્રીવલ્લભજીની ટિ૫ણું – (૧) ગેસ્વામિ શ્રીગોકુલનાથજી મહારાજશ્રીના સંગ્રહમાંથી. (૨) મહમયીસ્ય શ્રીદાઉજી મંદિરવાલા શ્રીદ્વારકેશલાલમહારાજશ્રીના સંગ્રહમાંથી, આ પ્રમાણે શ્રીગુસાંઈજીની ટીકા છ પ્રતિઓથી શ્રી પુરુષોત્તમજીને ઓથી શ્રીહરિરાયજીની ટિપ્પણી ત્રણ પ્રતિઓથી શ્રીવલભજીની ટિપ્પણી બે પ્રતિઓથી શુદ્ધ કરી છે. શ્રીગોકુલનાથજી મહારાજ પાસે જ્યારે અમે પુસ્તકો લેવા માટે ગયા ત્યારે “શ્રીજીવ- નલાલજી મહારાજ સાથે તે અમારે પરસ્પર પુસ્તકપ્રદાનને વ્યવહાર જ છે.” આવા ઉત્તમ વ્યવહારનું સ્મરણ કરાવી સર્ષ જે ગ્રંથમુદ્રણમાં ગંધમદાનથી સહાય આપવાનું આપે સ્વીકાર્યું એ આપને વિદ્યાનુરાગ અમને ઉપકાર મનાવે છે. ભગવધર્મપરાયણ મગનલાલ શાસ્ત્રીજીએ તેમજ શુદ્ધાદ્વૈતભૂષણ પંડિત શ્રીરમાનાથ શાસ્ત્રીજી તથા પંડિત શ્રીબબુનંદઝાએ પણ અમને સમચિત સૂચન કરી ઉપકૃત કર્યા છે. આ સ્વ૫ પ્રયાસ અમે શ્રીજીને શાચાર્યના ચરણકમલમાં સવિનય અર્પએ છીએ. શાસ્ત્રી ચીમનલાલ હરિશંકર શાસ્ત્રી હરિકૃષ્ણ વિરજીભાઈ સાહિ.. પ્રકાશ બે પ્રતિ શુદ્ધાદ્વૈતવિશારદ, ·ગુર્જરાનુવાદમાં વિષયાનુક્રમણિકા. ૨૫ ૨૭ ર૭ ૨૭ . ૨૭ કે ૨૦ . ૩૧ ne ૧ s ૩૨ ૩૪ ૩૫ o ૩૫ ૧ ચાર પુરૂષાર્થ ૨ વૃત્રાસુરે મોક્ષ ના માગતાં દાસ્ય કેમ માગ્યું? ૩ દાસ્યમાં પણ દાસાનુદાસત્વ કેમ માગ્યું ? ૪ વૃત્રના પૂર્વજન્મને પરિચય ૫ ભજનાનન્દાનુભવ ઇન્દ્રિયવાલાથી જ થાય ક ત્રાસુરને ચાર પુરુષાર્થને અધિકાર ૭ ધર્મ પુરૂષાર્થનું નિરૂપણ ૮ બે ત્રણ લૌકિક અને ત્રણ વૈદિક અર્થને કરેલો ••• ન્યકાર અને ભગવાનમાં છએ અર્થનું અસ્તિત્વ ૯ ભગવાન જ અર્થ છે ૧૦ કામ પુરુષાર્થ ૧૧ અજાતપક્ષ પક્ષીનું દષ્ટાન્ત અને તેમાં દેવ ૧૨ વાછરડાનું દષ્ટાન્ત અને તેમાં દેવ ૧૩ પરદેશ પધારેલા પ્રિય પ્રત્યે પ્રિયાનું દષ્ટાંત ૧૪ મનની પરતંત્રતા ૧૫ મોક્ષ પુરુષાર્થ ૧૬ પુષ્ટિમર્યાદા પ્રમાણે અર્થ અને અન્વય ૧૭ પુષ્ટિપુષ્ટિ પ્રમાણે અર્થ અને અન્વય ૧૮ પુષ્ટિમર્યાદામાં મેક્ષ અને બંધનું નિરૂપણ ૧૯ પુષ્ટિપુષ્ટિમાં મેક્ષ અને બંધનું નિરુપણ… ૨૦ પુષ્ટિમર્યાદામાં ભગવાન પરેશ --- ૨૧ પુષ્ટિપુષ્ટિમાં ભગવાન પ્રત્યક્ષ ૨૨ પુષ્ટિપુષ્ટિમાં ભગવાન પ્રત્યક્ષ છતાં પણ ભકતના સખની અપેક્ષા ૨૩ ભકતના સખ્યથી ગુણગાનને લાભ ૨૪ સભાજનપી ફલ ૨૫ વૃત્રાસુરે સંસારચક્રમાં ભમવાને કર્મને દેવ કા, ભગવદીયો ભગવાનને દોષ કાઢતા નથી. રક પુષ્ટિપુષ્ટિમાક્ષનું નિરૂપણ ૨૭ સ્વપસંબન્ધી લીલા૫ માયાની ઉત્તમતા ૨૮ મહિકા માયાનું સ્વરૂપ ૨૯ લીલા૫ માયાથી જ વૃત્રે સખ્ય માગ્યું.… ૩૭ . . ૩૭ -- ૩૭. ૩૮ . -- ૩૯ o ૪૧ ર ૪૩ છે. o ૪૫ ૪૬ ૭ છે.

·૪૮
.
૪૯
૪
વિષયાનુક્રમણિકા
૩૦ આવા ઉત્તમ ફલ માટે વૃત્રને અધિકારવિચાર
૩૧ “નાથ” શબ્દ ભગવદીયે જ વાપરે છે
૩ર મોક્ષ મેળવવામાં માયા સહાયક છે
૩૩ બ્રહભાવ કરતાં પણ ભગવદ્ ભકિતના ગ્રહસ્થાશ્રમની ઉત્તમતા
૩૪ કિક આસકિતથી શ્રીયશોદાજીને બહિર્મુખત્વ
૩૫ પુષ્ટિપુષ્ટિમેક્ષનું સ્પષ્ટ સ્વરૂપ
૩૨ ઉપસંહાર
તા
i
૫
iા
પર
.
પર
o

·॥ श्रीनवनीतप्रियो जयति ।। ॥ श्रीकृष्णाय नमः॥ ॥ श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः॥ ॥ श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः ॥ महानुभावत्रीहरिरायचरणानां श्रीवल्लभानाञ्च टिप्पणीभ्यां समलङ्कृता, श्रीपुरुषोत्तम- घरणविरचितप्रकाशेन विशदीझता, श्रीमद्विट्ठलेशप्रभुचरणनिर्मिता ॥ श्रीवृत्रासुरचतुःश्लोकीवितिः ॥ ननु पुरुषार्थाश्चत्वारस्तत्र त्रिवर्गविघातं भगवानेव करोति मोक्षस्तु भक्तानामेव नापेक्षित इति भक्तिमार्गे न कोपि पुरुषार्थः सिद्धयतीत्याशङ्कय भक्तिमार्गीयं तच्चतुष्टयं भिन्नमेवेत्याह-चतुर्भिः, पूर्वमिन्द्रं प्रति माह ततो भक्त्याग्रतो हरिम् । दृष्ट्वा तत् मार्थयामास पुष्टिईष्टफला यतः ॥ १॥ आये तु पुष्टिमागीयो धर्मः स्मरणकीर्तने । सेवा चेति त्रयं तेन प्रार्थितः स निरूप्यते ॥ २॥ आत्मनश्चाधिकारित्वमुत्तमं दीनभावतः । प्रार्थनीयतया तस्य साधनं च कृपोच्यते ॥३॥ धर्म प्रार्थयन् प्रथममधिकारित्वं स्वस्य निरूपयति, अहमिति, अहं हरे तव पादैकमूलदासानुदासो भवितास्मि भूयः । मनः स्मरेतासुपतेर्गुणानां गृणीत वाक् कर्म करोतु कायः ॥ १॥ हे हरे, अहं तव पादैकमूलदासानुदासो भवितास्मि भविष्यामीत्यर्थः । ननु सर्वस्यापि दुःखात्यन्ताभावोपेक्षितः स च मोक्षं विना न भवतीति किं दास्येनेत्यत आह-हरे इति, अत्रायं भावः, दास्ये हि त्वमेव दासानां त्रिविधमपि दुःखमपनयसि, मोक्षे तु ज्ञानं, तच्च तव धर्मस्तेन धर्मापेक्षया धाश्रयणमेव युक्तं, किञ्च मोक्षे दुःखनिवृत्ता- वपि प्रभुकृपया मम दुःखं गतमतोहं सुखेन वर्त इति भावस्तु दुर्लभ एव, भेदाभावात् , ·२ श्रीप्रभुचरणविरचिता दास्ये तु न तथेत्याशयेनास्मच्छन्देन भेदमुपपाढयति-अहमिति । ननु दास्यं कथं सेत्स्यतीत्यत आह-तवेति त्वदीयोहमित्यर्थः तेनावयोः सेव्यसेवकभावः सहज इति चितम् , अन्यथा त्रिवर्गविघातमसुरत्वेपि सति कयं कुर्याः, ततो मोक्षे चानधिकार उक्तः, एवं चेत् कथं दास्यं न करोपीत्यत आह-भवितेति, जीवस्य त्वदीयत्वेपि देहस्यामु. रत्वेनायोग्यत्वादेहान्तरे दासो भविष्यामीत्यर्थः, अतस्त्वदनुग्रहेणैव तथा भवितेत्यन विश्वासमाह-अस्मीति । साक्षात्यभुदास्ये हि स्वस्य दीनभावो गच्छतीति परम्परादास- त्वमुक्तं, यवा, प्रभुदास्ये हि स्वस्य सर्वोत्तमवाभिमानेन भक्तान्तरे अपराधसम्भवात् प्रभु दास्यादपि भ्रंशो भवेत्तच्चानुभूतं चित्रकेतुदशायाम् , अतः परम्परादासत्वेन दैन्यमेवोचि- तमिति भावः। अथवा तवेत्यादिपदसमुदायेन मोक्षादिक्रमेण वक्ष्यमाणपुरुषार्थचतुष्टयेप्यधिकाररूपं चतुर्विधं दास्यमुच्यते, तत्र पुष्टिमार्गे मोक्षो हि भजनानन्दानुभवः, स च देहेन्द्रियमाणा- न्तःकरणयुक्तानामेव, 'अक्षण्वतां फलमिदं न परं विदाम' इत्यत्र श्रुतिप्रतिपादितः, तत्र चाधिकाररूपं प्रभुदास्य 'भवाम दास्यः' 'पुरुषभूपण देहि दास्य'मिति श्रुतिवाक्यादतस्तवेति पदान्मोक्षाधिकाररूपं प्रभुदास्यमुक्तमतस्तवेत्यसमासः, अन्यथा स्वत्पादेति वदेत् , तव पादावेवैकं मूलं येषां ते तथा, अर्थातजस्थितभक्ता एच, 'तेनि- मूलं प्राप्ता' इति तेपात्रोक्तः, तेन कामाधिकाररूपं तदासत्वमुक्तमन्यथा कामासिद्धेः अत एवोक्तमाचार्यचरणैः 'तद्वारा पुरुषाणां च भविष्यति न चान्यथेति । अनु- पदेन तदासदासत्वमर्थाधिकाररूपमुक्तम्, ततस्तव दासत्वं धर्माधिकाररूपमुक्तम् । ननु सत्सङ्गाभावेप्येवम्भावस्तव कथं जात इत्यत आह-भूय इति, पूर्वमई चित्र- केतुर्दास एव स्थितोऽतः पुनरपि तथा वितेति भावः । एवं स्वस्याधिकारचतुष्टयं प्रतिपाद्य तरतमभावादादी धर्म मार्थयते मनः मरतेति । असुपतेरिति गुणानामिति च कर्मणि पष्ठी, तथा च मनः असुपति स्मरेत चिन्तयेत् , स्मरणस्यात्मसुखैकसाधनत्वादात्मने- पदम् । वाक् तस्यैव गुणान् गृणीत कीर्तयेत् , कीर्तनस्यापि मुख्यः स्वार्थ एवं परार्य- स्त्वानुपद्भिक इत्यात्मनेपदम् । कायस्तस्यैव कर्म सेवां करोत, सेवा तु यथा प्रभोः सुख भवति तथा क्रियते, न तु तत्राणुमानमपि स्वार्थपरत्वमतः परस्मैपदम् । स्मरणकीर्तनयोः श्रवणाधीनत्वेनान्यकथनसापेक्षत्वाविधिरुक्तः । सेवायां स्नेह एव नियामकः, स च प्रभु पैकसाध्य इति तनाशीनिरूपिता ॥१॥ (१) भा० १०, २१, ७ (२) भा० १०, २९, ३९ (३) मा० १०, २९, ३८. (४) मा. १०,००,३८ (५) मा मु १०, २६, १ ·श्रीवृत्रासुरचतुःश्लोकीविवृतिः एवं मनोवाकायभेदेन त्रिविधमपि धर्म सम्प्रार्थिं निरूपयति-न नाकपृष्टमिति । न नाकपृष्ठं न च पारमेष्ठयं न सार्वभौम न रसाधिपत्यम् । . न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा समञ्जस त्वा विरहय्य काझे ||२|| लौकिको वैदिकश्वार्थस्त्रिविधः प्राकृतैर्गुणः । क्रमेण ते भगवतो गुणैः पडिनिराकृताः ॥१॥ स्वर्गभूमिरसैश्चर्य सात्त्विकादि तु लौकिकम् । मोक्षश्च पारमेष्टयं च सिद्धयश्चेति वैदिकम् ॥२॥ प्रवृत्तिधर्मसाध्यत्वात्सामान्यं तत्तु लौकिकम् । निवृत्तिधर्मसाध्यत्वाविशेषाद्वैदिकं परम् ॥३॥ प्रत्येकमेव ते चार्था न तु सम्भूय कुत्रचित् । भगवत्यखिलात्मत्वाद्भवन्त्येव तथा हि ते ॥ ४ ॥ अतोऽर्थों भगवानेव पुष्टिमार्गेङ्गमन्यतः । सर्वतो नैरपेक्ष्यं च तथात्र विनिरूप्यते ॥५॥ आदौ लौकिकसाचिकमर्थं निराकरोति-न नाकपृष्टमिति, नाकः स्वर्गस्तस्य पृष्ठं राजासनम्, इन्द्रासनमितियावत् , तच्च नश्यति कालान्तरे, अतस्त्वय्यखण्डितैश्वर्यस्य विद्यमानत्वात्तन्न काड्ढे नेच्छामीत्यर्थः । वैदिकराजसमर्थं निराकरोति-न पारमेष्ठय- मिति, परमेष्ठी ब्रह्मा, रजोवतारत्वात्तत्स्थानं राजसम्, तत्र च 'ब्रह्मणा सह मुच्यन्ते' इति वाक्यापारतन्त्र्येण फलसिद्धया स्वार्यहानिरव, त्वयि चाखण्डितवीर्यस्य विद्यमान- त्वात्तदपि न काझे। लौकिकराजसमर्थ निराकारोति-न सार्वभौममिति, सर्वभूमेरीश्वरत्वे हि सर्वत्र लोके यशो भवति, तच्च दानादिसापेक्षत्वादोपाधिकं सावधिकं च 'तेद्वायसं तीर्थ मिति बचनात्स्वरूपतोपि दुष्टं 'राज्यान्ते नरकं ध्रुव'मिति वचनादवसानतोपि तथा, त्वयि चानवद्ययशसो विद्यमानत्वात्तदपि न काङ्के । लौकिकतामसमर्थ निराकरोति- न रसाधिपत्यमिति, रसेत्युपलक्षणं तेनापोलोकाः सर्वे निरूपिताः, तत्र च भूम्यपेक्षया मुखभोगोधिकः स च श्रिया भवति, सा च त्वया चलेरपहृता दत्ता च, त्वयि चानपा. यिन्याः श्रियो नित्यं विद्यमानत्वात्तदपि न काझे । वैदिकतामसमर्थ निराकरोति-न योग- सिद्धीरिति, अपकयोगिनो हि सिद्धियलेनापेक्षितविपपान् संसृज्य भोगं कुर्वन्ति तेन यो- गादपि भ्रष्टा भवन्तीति नेपां ज्ञानं भ्रान्तमेव, त्वयि च नित्याखण्डितज्ञानस्य विद्यमानत्वा- (१) मा. स्कं. १-६-१०॥

·श्रीप्रभुचरणविरचिता ता अपि न काङ्के । वैदिकसात्त्विकमर्थ निराकरोति-अपुनर्भवं वेति, 'सत्त्वात् स- जायते ज्ञान मितिवचनाज्ञानस्य सात्त्विकत्वेन तत्साध्यमोक्षस्यापि तथात्वमुच्यते, स च गणितानन्दत्वेन त्वदानन्दांश एव न तु त्वम् , तत्रापि सेव्यसेवकभावेन नान्योन्य सापेक्षता भेदाभावादतस्तस्यार्थत्वाभावायापुनर्भवपदम् , जन्माभावातिरिक्तविशेषाभा- वाद, त्वं तु पूर्णानन्दो भक्तसापेक्षथेति 'मदन्यत्ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनाग- पीति वाक्यादतो भक्तातिरिक्तरागाभावेन त्वय्यखण्डितवैराग्यस्य विद्यमानत्वात्तमपि न काड्थे। मर्यादाया मोक्षस्तुरीयपुरुषार्थः सच पुरी हेयत्वेनार्थमध्ये गणित इत्यनादरयो. तनार्थ वेत्युक्तम्, यत्र मोक्षस्याप्यनादरस्तनान्येपा किंवाच्यामिति च । तहि कोर्थस्तवापेक्षित इत्यत आह-समञ्जसेति, हे समास पूर्णत्वात्सकलार्थरूप, अतस्त्वा त्वां विरय्य पृथकृत्योक्तार्थानहं न काइँ, किन्तु त्वामेव सर्वार्थरूपत्वादर्थत्वेन काझे निरन्तरमिच्छा- भीत्यर्थः। यद्वा उक्तार्थान्पृथकृत्य त्वामेव चार्थत्वेन काझे ॥ २ ॥ एवमर्थ निरूप्य काम निरूपयति-अजातपक्षाइवेति । अजातपक्षा इव मातरं खगाः स्तन्यं यथा वत्सतराः क्षुधााः । प्रियं प्रियेव व्युपितं विपण्णा मनोरविन्दाक्ष दिक्षते त्वाम् ॥३॥ पुष्टिमार्गे हरे रूपदिक्षा मनसोस्य हि । कामो निरूप्यते तत्र दृष्टान्तत्रितयं यथा ॥१॥ द्वितयं लौकिकं प्रोक्तमेकं शास्त्रीयमुत्तमम् । लौकिकस्त्रिगुणीभूय दृष्टान्तः स्यादलौकिके ॥२॥ अन्यथैकतरेणापि सिद्धेर्थे नितयेन किम् । क्षुद्रूपो लौकिकः कामो रसरीत्या तु शास्त्रतः ॥ ३ ॥ प्रभोस्तु रसरूपत्वात्स्वस्यैकत्वेन चोत्तमः । अयमेव हि दृष्टान्तस्तेनान्ते चैकतौदिता ॥ ४ ॥ हे अरविन्द ? मनुस्त्वां दिक्षत इति सम्बन्धः । नेत्रयोरम्बुजत्वेन तदिसिया मनसो मधुपत्वं योधितम् तथाचारविन्दे विकसिते मधुपस्य कामः सिद्धयति नान्ययेति तथाष्ट्रि मपि संपादयति मार्थितम् , दिक्षाहेतुभूतं स्त्रम्पसौन्दर्य च संरोधनेन ध्वनितम् । मनसः स्वतन्त्रत्वायास्मन्छन्दमयोगाभावः। किश्च, दिक्षा शो धर्मः स च मनसो निम्प्यते, तेन सर्वेन्द्रियाणामपि मनःसनिकर्षात्पूर्णः कामो निरूपितः, अन्यथा भजनानन्दानुभयो न स्यात (१) गीता में १४, १५। (२)भा १५१८ । * अध्यक्तिमिरयपि पाठ ।

·५ श्रीवृत्रासुरचतुःश्लोकीविवृतिः तस्य सर्वेन्द्रियैकवेद्यत्वात् । प्रभोः पूर्णकामत्वेन क्रियाफळस्यात्मगामित्वायात्मनेपदम् । मनसश्चञ्चलम्यान्मधुपत्ववोधनेन च कामान्तरं संभवतीति तदभावाय दृष्टान्तमाह-खगा इवेति, यथा पक्षिणः कदा किमानीय दास्यतीति मातरं द्रष्टुमिच्छन्ति, खगानां नियतभक्ष्या- भावादनियतस्य च क्षुधाततयार्थसिद्धत्वाचदत्र नोक्तम् , तदपि न सर्वदा किन्तु कियत्काल- पर्यन्तमेवेत्याह-अजातपक्षा इति, पक्षोदयानन्तरं न तथेति तावदेव देशान्ततेत्यर्थः । तथाचात्र क्षुदुपाधिकृतत्वमनियतविषयत्वमनियतकालत्वं चेति दूपणत्रयं संभाव्य द्वितीय दृष्टान्तमाह-स्तन्यं यथेति । वत्सतरा अतिवालवत्सास्ते यथा कदा स्तन्यं प्राप्स्याम इति तदिच्छन्ति तथेत्यर्थः । तेषां स्तन्यमात्रैककामत्वादत्र तदेव प्रोक्तम् , मातुरभावे तद्रुद्धया परस्या अपि स्तन्यं पिबन्तीति तदनुक्तिः। अत्रापि नियतविपयत्वेपि वत्सतरपदादनियत- कालत्वं क्षुदुपाधिकृतत्वं चेतिदूपणद्वयं संभाव्य तृतीयं दृष्टान्तमाह-प्रियं प्रियेवेति, प्रिय- पदादुभयत्र निरुपाधिकस्नेहो निरूपितः, स्नेहस्य तथात्वं तदभिज्ञेनोक्तं आविर्भावदिने न येन गणितो हेतुस्तनीयानपी ति, तेनोपाधिदूपणमत्र परिहृतम् , व्युपितमिति प्रवासि- नमित्यर्थः, तेन गमनक्षणमारभ्यागमनावधि दिदृक्षाया एकरसत्वादनियतकालत्वं चापा- स्तम् । विषण्णेतिपदादनियतविपयत्वं च, अन्यया विपादासम्भवात् , एवं दोपत्रया- भावादयमेव दृष्टान्तो युक्त इत्याशयेन स्वस्पैकत्वादत्राप्येकवचनमुक्तमन्यया पूर्ववत्रापि बहुवचनं वदेत् , बहुषु तथात्वस्यासंभवात् , अत एवान्ते च निरूपणं कृतम् , पूर्वोक्तद्वय- मेकदेशाभिमायणेति तत्कयनमपि नानुपपन्नम्। किञ्च, प्रिया हि विप्रयोगे केवलं विपादमात्र न करोति किन्तु, पिये विविधरसभावानन्त:प्रकटयति, प्रकारान्तरेण जीवनमेव न स्यात् , जाते च जीवने प्रियत्वं तु बाधितं स्यात् । स्वस्य पुरुपत्वेन स्वीदृष्टान्तान्यथानुपपत्या च तज्जातीयरसभाव उक्तः, अतो रसस्यातिगोप्यत्वादयं भावः प्रियापदेनाभिव्यज्यते, विपादस्य तु बहिरप्यनुभूयमानत्वादन्यज्ञानविषयत्वाच्च तथाविशेषणम् , एवमनेकरसभाव- विशिष्टं विपणं च मनत्वां दिक्षते, न तु दर्शनमात्रमिच्छिति, तत्तु पूर्वमर्थत्वेन कान्ति- त्वादत्रानुपपन्न विशेपाभावात्, अन्यच्च, अस्मच्छब्दप्रयोगो हि देहाध्यासकृतो भवति साम्प्रतं तु रसानुभवयोग्यदेहाभावात्रशरीरस्य च तत्सतिवन्धकत्वादध्यामाभावान्मन एवोक्तं न तु ममेति। दृष्टान्ते च तदध्यासस्य दृढत्वात्प्रियेति निरूपितं न तु मनः, अन्यथा प्रियेवाह दिदृक्षे इति दृष्टान्तसाधम्ये वक्तव्ये मनो दिदृसत इति न वदेत् , अतो रसमार्गीयः कामो रसदृष्टयैव पूरणीय इति तथा सम्बोधनेन प्रार्थितम् ॥ ३ ॥ , १तिष्ठतेति गपुस्तके पाठः । * अज्ञानविपयवादपीति पाः ।

·६ टिप्पणीभ्यां प्रकाशेन च संवलिता एवं कामं निरूप्य मोक्षं निरूपयति-ममोत्तमेति, ममोत्तमश्लोकजनेषु सख्यं संसारचक्रे भ्रमतः स्वकर्मभिः । वन्माययात्मात्मजदारगेहेष्वासक्तचित्तस्य न नाथ भूयात् ॥ ४॥ पुष्टिमार्गे हरेर्दास्यं धर्मोों हरिरेव हि । कामो हरेर्दिदृक्षैव मोक्षः कृष्णस्य चेद् ध्रुवम् ॥१॥ पुष्टिमार्गे* मोक्षो निरूप्यते, श्रीमदल्लभाधीशमहाप्रभुचरणकमलरेणुभ्यो नमः॥ अथ श्रीहरिरायचरणविरचिता टिप्पणी। श्रीवल्लभाचार्यपदः स्वीयसर्वार्थसम्पदः ॥ प्रणमामि तदुक्तार्यबोधनाय मुहुर्मुहुः ॥ १ ॥ [१] अथ श्रीवल्लभाचार्यचरणाः पुष्टिमार्गे धर्मार्थकामानां पूर्वपद्येषु स्पष्टत्वमवगम्यमानत्वा- मोक्षमात्रस्य सन्दिग्धत्वादतिविलक्षणत्वाञ्च तन्निरूपयन्ति-पुष्टिमार्ग इति, पुष्टिहिं प्रमोरनुप्रहः स च फलदानेच्छा, सापि द्विधा, केवला विशिष्टा च, तत्र केवला निःप्रकारा, साधनं प्रकारस्त- द्रहिता, विशिष्टा ससाधना सैव फलप्राप्त्युपायतया मार्ग इत्यर्थः । तत्र मोक्षो निरूप्यत इत्यर्थः । अथ श्रीपुष्टिमार्गीयमुक्तिविवृतिप्रकाशः। दशदिगन्तविजयि-श्रीपुरुषोत्तमपाद-प्रणीतः । श्रीकृष्णाय नमः प्रणम्य श्रीमदाचार्यचरणाँस्तत्कृपावलात् । तदीयां पुष्टिमार्गीयमोक्षोक्तिं विवृणोत्ययम् ॥ १ ॥ [१]अथ श्रीमदाचार्यचरणाः पुष्टिप्रवाहमर्यादायां पुष्टेर्गित्वस्य वितृतत्वेन तत्र पुमर्थाना- मवश्यवक्तव्यत्वात् पुष्टेः पष्टस्कन्धार्थत्वेन तत्र सपरिकरायास्तस्या निरूपितत्वात् वत्यैर्वात्यैरेव तान्विरिषवः पूर्ववाक्येपु धर्मार्थकामानां स्पष्टत्वात्तुरीयस्य चास्पष्टत्वाचन्निरूपणं प्रतिज्ञानते- पुष्टिमार्गे मोक्षो निरूप्यत इति, "पोपणं तदनुग्रह" इतिलक्षणवाक्यात्पुष्टिरनुपहा, धर्मान्तरमिति भक्तिहेतुनिर्णये स्थितम्, स एव फलसाधनत्तान्मार्गः । तत्र मोक्षी (भा० २, १३, ६.) " मुक्तिहिलान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिरि "तिवाक्योक्तलक्षणकमन्ययारूपत्याग- पूर्वक स्वरूपेणावस्थानम् । निरूप्यते इतरवलक्षण्येन ज्ञाप्यत इत्यर्थः । १. इयं चतुर्थयोतवितिः श्रीमदाधापंचरणानामेवेति ताहिकात्रयेणावगम्यते दृश्यते चैतत्प्रमापक पेन युद्धपो ग पुस्तके। पुष्टिमार्गीय इस्पपि पाठः मा. २,१०,४. * ·७ - श्रीवृत्रासुरचतु लोकीविकृति तंत्र स्थितौ बन्धो नामाहन्ताममतास्पदेष्वासक्तिस्तदन्येषु सङ्गश्च, तस्य सहे- तुकस्याभावो मोक्षश्च, पुष्टिस्तु तद्विपरीता, तत्र व्यवस्थया मोक्षद्वयमाह-ममोत्तमेति । टिप्पणी-[२] अत पर पुष्टिमार्गे वन्धमोक्षाभ्या वैलक्षण्य निरूपयन्ति तन स्थिताविति, तत्र स्थितौ पुष्टिमर्यादाया बन्धोऽहन्ताममतास्पदेषु पुत्रटारगृहधनादिषु आसक्तिः सर्वात्मना तन्निष्ठमनोवृत्ति , तदन्येप्यासक्तिविषयान्येषूढासीनेषु सङ्गश्च तस्य बन्धस्य सहेतुकस्य तदुत्पादककारणकलापसहितस्य योऽभावः स मोक्ष इत्यर्थ । पुष्टौ तद्वैपरीत्यमाहु- पुष्टिस्त्विति, पुष्टिः पुष्टिमार्गस्ताभ्या बन्धमोक्षाभ्या विपरीता, पुष्टिमार्गे बन्धो हि पुत्रा- दिष्वासक्तिविषयेषु भगवदीयत्वेनानासक्तिरुदासीनेषु भक्तेष्वसङ्गय, तदभावो मोक्ष । भगवढीयेषु पुत्रादिष्वासक्तिभंगवद्भक्तसख्य च मोक्ष इति वैपरीत्यमित्यर्थ । प्रकाश [२] ननु "प्रसङ्गमजरं पाशमात्मनः कवयो विदुरि"ति (मा० ३, २५, २०) “स्नेहपाशैर्निवनाति भवान्सर्वमिदञ्जगदि"त्यादिवाक्यैर्वन्धस्य स्पष्टत्वेन तद्- भावरूपमोक्षस्यापि तथात्वात्तस्य च मार्गमात्रतुल्यत्वादपार्थोय प्रयास इति शङ्कायामाहु-तने- त्यादि, मोक्षस्येतरवैलक्षण्येन ज्ञाप्यतया वैलक्षण्यप्रतियोगिनोऽवश्यवक्तव्यत्वे, स्थितौ उपादेय- तया प्रतियोगिभूतायाम्, वन्धः ससारकारणभूत उक्तविध , तस्य सहेतुकस्य "तंत्र सत्वं निर्मलत्वादि" यादिगीतावाक्यात्तद्धेतवो गुणास्तरसहितस्य बन्धस्याभावो ध्वसादिमोक्षः। पुष्टिः पुष्टिसरणी, तद्विपरीता विरुद्धलक्षणा, तथा च तर ससारास्पदेषु प्रसङ्गासक्ती मोक्षस्तदभावश्च बन्ध इत्यर्थ । तर मोक्षस्तु अन स्फुटिष्यति, वन्धस्तु तृतीयस्कन्धनवमाध्याये ब्रह्मस्तुती 'अन्ह्यापृतार्तकरणा" इत्यस्य सुपोधिन्या व्युत्पादित । ये पूर्वजन्मनि ब्रह्मारमभावचिन्त- नपरास्तेभ्य. स्वोत्तनिवृत्तिमार्गकरणाद्भगवान्प्रसन्नो भूत्वा सत्यादिलोफेष्विह वा फिश्चित्प्रसाद प्रयच्छति तदा नेदमस्माकमपेक्षितमिति ततो विमुखा ब्रह्मात्मभावचिन्तनेनैव "प्राप्तदेहाव- सानातिश्लोकोक्तरीत्येहैव सञ्चरन्तीति स्वमुक्तत्वाभिमानेन भगवदत्तप्रसादागृहाणा ऋपी. णामप्येव भाव इति । श्रीकृष्णाय नम अथ श्रीमदल्लभानामियं टिप्पणी। ममोत्तमैतिश्लोकविवरणे तोति मोतविषये इत्यर्य , स्थिताविति मयांदामार्ग इत्यर्थ । पुष्टिमोक्षभेदबोधकतया प्राकृतन्निरूपणस्यावश्यक्त्वात् । तद्विपरीतति, स्वरूपत साधनत फलतश्चेत्यर्थ । स्वरूप कृपया नि साधनाङ्गीकार., साधन गृहस्थितिपूर्वक भजनम् , फल साशाद्जनानन्दानुभव । अत एव फलप्रकरणे प्रमाणनिष्ठात्यागन तदनुभव , नो चेत् द्विजदारवत्तनिष्ठायां गृहगमनमेव स्यात् । तत्र व्यवस्ययेति, पुष्टिमार्गे व्यवस्ययेत्यर्थ । . १ गीता १४,६ ·टिप्पणीभ्यां प्रकाशेन च संबलिता. " मोक्षो हि द्विविधः, पुष्टिमर्यादया पुष्टिपुष्टया च । । (मर्यादायां ज्ञानेनैव मुक्तिः, पुष्टी च ज्ञानेन भक्त्या वा मुक्तिः) भगवत्पारोक्ष्यापारोक्ष्याभ्यां व्यवस्था, प्रत्यक्षेपि भगवति टिप्पणी-[३] अथ पुष्टेः शुद्धमिश्रभेदेन द्विविधाया मोक्षक्यस्य बाधितत्वाट्यवस्पया तद्यमाहुः-तत्रेति, पुष्टिमागे व्यवस्थयैकेन पद्येनार्द्धाभ्यां मार्गभेदेन मोक्षद्धयमाहेत्यर्थः । ममोत्तमेति मोलो हि द्विविध इति, कर्मभिः संसारचक्रे भ्रमणेन भगवदीयत्वप्रकारेण पुत्राद्या सत्या, चोत्तम लोकजनसख्यं मोक्ष इति द्विविध इत्यर्थः । उपायद्वैविध्यमातुः-पुष्टिमर्यादयेति, पुष्टिमर्यादा ह्यनुग्रहे साधनसाहित्यम् । पुष्टिपुष्टिश्च तत्र तद्राहित्यमिति भेदः । [४] ननु प्रकारभेदेपि तत्सत्यस्यैकरूपतायां कथं व्यवस्थया द्वैविध्यमित्याशङ्कयाहुः- भगवत्पारोक्ष्येति, पुष्टिमर्यादामोक्षरूपसख्ये भगवत्पारोक्ष्यं शास्त्रार्थतया गुणगानकर्तृशुकादिसख्ये तथात्वस्य स्पष्टत्वात् । अत एव मथुराया बजङ्गता" इत्यादिषु परोक्षेणैव कथनम् । पुष्टिपुष्टौ तु गुणगानविषयलीलाविशिष्टप्रभोरपारोक्ष्यम् , " नन्दसूनुरय"मित्यादिषु तथाक्ते- स्त्वन्माययेत्याभिमुख्योक्तेश्च स्पष्ट एव व्यवस्थया भेद इत्यर्थः । प्रकाश:-[३] ननु मागैंक्ये साधनस्य समानतया वैजात्याभावात्फले कथं भेद इत्यत आहुः-तत्रेत्यादि, तथा च मार्गे अवान्तरभेदान्मोक्षभेद इत्यर्थः । [४] ननु किंनिवन्धनो भेदः, कथं च मोक्षभेद इत्यत आहुः-मोक्षे होत्यादि । वेदोक्ता: कर्मज्ञानभक्तयो मर्यादेति पुष्टिप्रवाहमर्यादायां स्थितम् , तेष्वत्र प्रकरणवशाद्विहितज्ञानभक्ती ग्राह्य, योगोपासनादिग्रहणे त्रयो वा, तथा च तया ताभ्यां तैर्वा मिश्रितोऽनुग्रहः पुष्टिमर्यादा, तयैकः । अनुग्रहान्तरेण मिश्रितोऽनुग्रहः पुष्टिपुष्टिस्तयेतर इति भेदनिबन्धकमुक्तम् । स्वरूप- भेदकमाहुः-भगवदित्यादि, तथा चाद्यया भगवतः परोक्षानुभवः, इतरया च प्रत्यक्षानुभवः, इति ताभ्यां कृत्वा भक्तरूपावस्थितिरूपमोक्षस्यापि स्वरूपभेद इत्यर्थः । [५] एवं श्लोकार्थ सद्गृह्य पूर्वस्य गुणभाव स्पष्टयितुं पूर्वार्द्धस्थपदानि विघृण्वन्तः पूर्वश्लो- केपु हरेसम असारविन्दाक्षपदैः संबोधनेन भगवत्प्रत्यक्षतायाः स्पष्टत्वादत्रापि संबुद्धिः संभाव्यते, तथा सति हे उत्तमश्लोकी उक्तविधस्य मम जनेषु सख्यं न भूयादिति जननादिधर्मवत्सख्या- भावप्रार्थनं श्लोकार्थो भवति, स वाऽपुनर्भवपर्यन्तमनाकातो मनसा भगवन्तं दिक्षतश्च प्रतिबन्धकनिरासस्य प्रागेव जातत्यात्ताझा सख्याभावे स्यादेव निरस्त इति न युज्यतेऽतः समासमादृत्यान्य एवाथों वक्तुमुचित इत्याशयेनाहुः-प्रत्यक्षेपीत्यादि, अप्रत्यक्षवादिनापि सम्बो. श्रीवल्लभटिक-ननु एकस्मिन्नेव मागे कथं व्ययत्याभेदः १ तत्राहुः भगवत्पारोक्ष्यति, पुष्टिमर्या- दास्याः परस्परं गुणसमाजनेनान्तःमकटेनैव भगवता पूर्णता मन्वाना: लोकोपकारिणः शुकादय हवात्मारामा रमन्ते । शुद्धपुष्टिमार्गीयास्तु साक्षादहि:संबन्धमन्तरा नैतावतेय पूर्णतां मन्यत इति एतत्कृतो व्यवस्थाभेदः । अत एव फ्लपकरणे भगवद्भावसम्पत्या गुणगानेन च न तापशान्तिः, पश्चादाविर्भूते एव तस्मिस्तच्छान्तिः । पुष्टिमर्यादास्याः कदाचित्प्रत्यक्षे भगवति प्रमाणनिती परित्यज्यं तमेव गृह्णीयुस्तदा कर्य + इयं पहिनंहि कश्चिदपि टीकाकारारयाता तथा "" "" पुस्तकयोरपि नोपलभ्यते । * मा०१०,६,३१ । भा. १०,३५ ४.

·- श्रीवृत्रासुरचतुःश्लोकीविकृति - शास्त्रार्थत्वाय उत्तमश्लोकजनेष्विति समासः। भक्तसंवलित एव भगवास्तद्वारा फलंद- टिप्पणी-[५] नन्वस्ति भगवान् शास्त्रार्थ " 'येदैश्च सर्व"रितिस्मृते “ त त्वौ- पनिपदं पुरुपमिति"श्रुते "सर्वरेदान्तप्रत्ययमि"ति न्यायाचातस्तत्प्राप्त्यर्थ तन्नानार्थं च तथाप्रतिपादकभक्तमत्यापेक्षा इति तदुपायापेक्षा । तर परोक्षे भगवति गुणगाने भक्तवाक्यप्र- । तिपाद्यतया तदपेक्षा । प्रत्यक्षे वचसा गौणतया न शास्त्रार्थता, साक्षानुभूयमानत्वादिति तदुत्तर तेदपायरूपमक्ता नापेक्षन्त इति तदा किमिति तत्सरन्यप्रार्थनमित्याशङ्कयाहु-प्रत्यक्षेपीति । उत्तमश्लोकजनेप्वितिममासेनेकार्यताबोधकेन प्रमोमवाना च परस्पर सापेक्षता सूचिता। तथा च भक्ताना प्रभुसत्रलितन्वमेव तन्सापेक्षत्व, प्रमोश्च तबारैव फलढातृत्वमिति सापेक्षत्वात्प्र- त्यक्षेपि प्रभौ भक्तापेक्षासवान भक्तप्रतिपाद्यतारूपशास्त्रार्थत्वन्याहतिरित्यर्थ । एतेन प्रभुस्वरू- र पमनुभूयमानमपि भक्तनिरूपितमेव विदित भवतीति भाव । प्रकाश:- धनानुरोधेन यौद्धसन्निपानस्य " *अहं समाधाय पनो यथाह सङ्कर्षणस्तचरणारविन्द " इतिवाक्यापूर्वसर्वस्मरणस्य चावश्यवाच्यत्वात्तस्यैकान्तभक्तत्वमवश्य वाच्यम, तथा तादृशस्या सुत्यागावसरे भीष्ममुत्ताविर भगवदनुकम्पा, तया दर्शनदान चावश्य मन्तव्यम् , तथा सति कानुपपत्ति प्रत्यक्षे ? तस्मादुक्त प्रत्यक्ष इति । एत्र यद्यपि भगरान्प्रत्यक्ष इति मम वदीयेषु जने. विति वक्तव्यम् , तथापि यदेवमुक्त तेन उत्तमैथयार्थशास्त्रार्यविद्धि श्लोक्यते कोर्यंत इत्युत- मश्लोकः । उत्तमा परापरविद्यागोचरा वा शोका कीर्तिर्यग्य स तथा । तस्य ये जना , "न कर्मवन्यन जन्म वैष्णवाना च विद्यते, विष्णोरनुचरत्वं दि मोक्षमाहुर्मनीपिण"इति पाया- तादृशजन्मयुक्तास्तेप्विति य समास स शास्त्रार्थत्वाय, भगवद शास्त्रार्यरूपत्व ज्ञापयितुमित्यर्थ । अर "क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्यानिन " इत्यनेन तुमुन प्रयोगे चतुर्थी । फलेभ्यो यातीविवन् । ननु शास्त्रार्थत्वमुत्तमश्लोकपदीयसमासेनैव प्राप्यते, न तु पदनयसमासेन । दया च ताद- शवेन सम्बोध्य प्रतिबन्धकामावत्रार्थन सत्सङ्गादौ पर्यवसास्यतीति कय सम्पूर्णस्य तयार्य इत्यत आहु भक्तेत्यादि । तथा च वैयासकिः स भगवानय विष्णुरातमि" त्याव तादृशमत्सले श्रीवल्लभटि०-दस्तपाहु-प्रत्यक्षेपात्लादि । पदाचित्तयात्वपि वेपो भावार्य यमेव । गुणसमाजनरूपण शास्त्रेणैवार्य पुरुषार्थो यो ते तया । तद्भावस्तत्त्व तदर्थमित्यर्थः । समासतात्सयमाहुः- उत्तमेति । उत्तम कादिभि शानद्वारा श्लोक्यन एव न तु पुष्टिस्थेखि बहिरनुभूयते । सत्सम्बन्धिनो जना । पयोमाना मगरवध श्लोकितृलोयभाव एवं सम्बधो न त्वन्योगि वाह्यम्वया वेपु समासेन पदेफत्ववत्तमकत्वमपि शापितमिति तददेव त इत्यर्थ । वाहननेषु सत्यमार्थनया तत्समानशील व्यसनल सिमी मुस्ता सिद्धति सरयस्य मोक्षरूपत्व सिदमिति स एव प्राप्यते । ननु भ'वत्सल्यमय कुतो न मार्यदे ताहु-भक्तमालित इति । वाहननमलद्वारा ण्ठादौ सम्पादिमस्सयटित एष पररूप स भरतीत्येकम् । गीता १५, १. । • प्रयशेतरम् । ३ प्रपशेयम्पा * भा. ३, ११, ." - ·१० टिप्पणीम्यां प्रकाशेन च संवलिता दातीति पौरुपसभाजनञ्च (" येन्योन्यतो भागवता" इति तृतीयस्कन्धे दर्शनकारणं पौरु- पसभाजनमुक्त) फलम् । भक्तेषु दास्पपर्यन्तस्य साधनत्वात्सख्यं प्रार्थयते । टिप्पणी-[6] ननु प्रकटे प्रभौ फलरूपे तत्सरज्यं कोपयुज्यते तस्य तु गुणगानसाधन- त्वादतः कथं शास्त्रार्थत्वप्रत्यय इत्यत आहुः-पौरुपसभाजनञ्च फलमिति । उभयत्रापि पारोल्यापारोक्ष्ययोः पौरुपसभाजनं लीलाभिनन्दनं विपजलाप्ययेत्यादिरूपं तदेव फलं, स्वरूपस्य तु गुणगानावसरमात्रप्राकट्यस्य तद्रूपस्य तदनुभवाधीनानुभवस्य तच्छेपत्वमिति तस्यैव फलतया प्राक्टयेपि तद्भक्तसख्योपयोगेन शास्त्रार्थत्वसिद्धिरिति भावः । [७] ननु भक्तानामीदृशत्व तेषु दास्यमप्रार्थयित्वा साम्यसम्पादक सरत्र्यं कथं प्रार्थितवा नित्याशङ्कयाहुः-भक्तेष्विति । भक्तेषु “मद्भक्तपूजाभ्यधिक "त्यादिना श्रवणमारभ्य दास्य- पर्यन्तस्य सर्वस्य सख्यरूपफलसाधनत्वात्फलप्रकरणत्वात् फलरूपं सत्यमेव प्रार्थयत इत्यर्थ । प्रकाश:- तेष्वाविष्टो भगवांस्तद्वारा फलतीति पदव्यसमासमहिना लभ्यते, तदमाये तु केवलेन सम्बोधने- नोदासीनतया सत्सङ्गाक्षेपात्प्रार्थनमसततं स्यादतः पदत्रयसमाम एवादरणीय इत्यर्थः । [६] ननु सादृशसत्सङ्गेपि शास्त्रार्थरूपस्य परोक्षण प्रकाशात्तत्र चानुभवामीति प्रत्य- याभावात्कथं फलतीत्युच्यत इत्यत माहुः-पौरुपेत्यादि । "कात्मतां मे स्पृहयन्ति केचि. न्मत्पादसेवाभिरता मदीहाः । येन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य सभाजयन्ते मम पौरुपाणी-" त्यत्र श्रीकपिलदेवैर्यद्भगवदीयानां परस्परासक्तिपूर्वकं भगवत्पौरुषसम्माननरूपं जीवतां साधनमुः के , तदपि “प्रायेणे मुनयो राजनिवृत्ता विधिपेषतः, नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानु फथने हरे:" " परिनिष्ठितोपि नैगुण्य उत्तमश्लोकलीलया, गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान् " "तेदई तेभिधास्यामि" "निवृत्ततर्पपगीयमानाद्भवौपघाड्रोत्रमनोभिरि-" त्यादिपु गुणातीतानां स्वरूपावस्थितानां रतिविषयत्वेन च कथनात्फलम् । तथा च तदानेन फल तीत्यर्थः । यद्वा यः समुच्चये। तथा च यथा काव्यश्रवणे वर्णनीयस्य परोक्षज्ञानेऽपि विगलित- वेद्यान्तर आनन्दो लौकिकानां, तथात्र स्वानन्दवद्गुणांश्च सभाजयन् स तथेत्यर्थः । [७] नन्वेतादृशं फलं श्रवणेपि भवति यथा परीक्षितः, तस्यापि "नातृप्ये जुपन्युष्म दचो हरिकथामृतम् " " येने येनावतारेणे"त्यादीनां गुणसभाजनवाक्यानां दर्शनात् । तत्र च वस्तुरपेक्षया हीनभावस्य स्फुटत्वात् सट्कममात्रमेव तदर्थं प्रार्थ्य, सख्ये को विशेष इत्यत आहुः-भक्तेष्वित्यादि । इमानि वाक्यानि सभाजनप्रयोजकानि न तु सभाजनरूपाणि । स्वरूपादि श्रीवल्लभटि० -रह तादृशः सह गुणसभाजने देहधर्मनिर्यापणपूर्वक ब्रह्मानन्दादप्यधिकविलक्षणार सानुभयो भवतीत्यपरं फलम् , तदप्युक्तं पौरुषसभाजन फलमिति । तेन तस्सख्ये फलद्वयमिति तत्प्रार्थनेत्यर्थः । भगवत्सख्ये तु स एवं फलमिति कदाचिदर्जुनयत् (गीता. अ. ११-७-४१) "यचावहासाथमसत्कृतोसीपति वाक्येनापराधसंभवोपीति न तत्प्रार्थनेति मायः । १ भा. १०, ३१,३. • भा. ११, १९, २१.। ३ भा. ३, २०, ३४.। ४ मा. २, १, .. ५ भा. २, १,९भा. ., १,१० । भा. १०, , ४. भा. ११.३.२ । १ भा. १०, ७, १० ·श्रीवृत्रासुरचतुःश्लोकीविवृतिः ११ सर्वथा स्वतन्त्रत्वाय स्वनिष्ठभक्तविषयकीर्तनम् । गुणसभाजने स्वस्यापि स्वातन्याथै, टिप्पणी-[८] ननु तन्निरूपितसख्यमप्रार्य मम उत्तमश्लोकजनेविति षष्ठीसप्तमीभ्यां निष्ठताविषयताबोधिकाभ्यां क्यं स्वनिष्ठतद्विपयकसख्यप्रार्थनमित्यत आहुः-सर्वथा स्वतन्त्र- वायेति । सग्व्यस्य भक्तिमार्गीयमोक्षतया स्वातन्त्र्यमुचितं, तत् स्वनिरूपितत्वे तन्निरूपितत्वे वो तस्य व्याहन्येत । अतः स्वनिष्ठभक्तविपयसख्यकीर्तनमित्यर्थः । एतेनैतन्मार्गीयमोक्षस्या- साधनसाध्यत्वमुक्तं भवति । [९] ननु पौरुपसभाननं हि फलं तदस्वातन्त्र्ये न भवति, तथा सति श्रवणमेव भवेन्न सभाजनमिति फलप्रतिबन्धक्तया न सख्यं मोक्षः । सभाजन विशिष्टस्यैव तस्य तथात्वादित्यत आहुः-गुणसभाजन इति । गुणानां सभाजने अभिनन्दने स्वस्यापि स्वातन्त्र्यार्थ स्वस्यापि प्रकाश:- ज्ञानपूर्वकतदनुवादस्य सभाजनत्वात्। “कलिं सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञाः सारभागिन" इत्यादी वथा दर्शनात् । परीक्षिद्वाक्यानां गुणादिज्ञानार्थत्वात् । अतस्तादृशभावस्य वक्तृप्रोत्सकत्वेन सा- धनत्वम्। तच्च दास्यपर्यन्तानां तुल्यं, सख्यस्य तु तदीयस्वरूपमानसजनकत्वमिति विशेषात्तत्प्रा. र्थनमित्यर्थः। [८] नन्वभयं विशोकत्वमपारतन्त्र्यं च मोक्षलक्षणं "अभयं वै जनक प्राप्तोसि" "स्म- तव्यश्वेच्छताभयं," " तरति शोकमात्मवित् "" तदस्य संमृतिर्वन्धः पारतन्त्र्यं च तत्क- तमि"त्यादिवास्यात् । प्रकृते तु "निवृत्ता विधिषेधत" इत्यनेन "एप ह वा व तपतीति " श्रुत्यर्थस्फुरणात्तेषां भयाभावशोकाभावयोः सत्त्वेपि सख्यस्य ससम्बन्धकत्वेन पारतन्त्र्यान मोक्षन- मित्यत माहुः सर्वथेत्यादि । तथा च दयाप्रश्रयादिवत् ससंबन्धकत्वेपि स्वधर्मत्वेन तेषु विद्यमानः सख्यरूपो धर्मो मत्सम्बन्धोप्यस्त्वित्याशयेनात्र स्वनिष्ठस्य भक्तविषयस्य सख्यस्य कीर्तनं घृतद्र- वत्वननैमित्तिकत्वेपि तस्य विद्यमानतया सर्वथा स्वातन्त्र्यं ज्ञापयितुं, तेन न मोक्षत्वहानिरित्यर्थः । [९] ननु सख्यस्य स्वतन्त्रत्वेपि स्वस्य सख्येन श्रोतृत्वे वक्तृपारतन्त्र्यान्मुक्तत्वहानि- स्तेपाञ्चजनत्वेनोपान्त्यादिभावविकारदशापत्तौ प्रतियोग्यभावेन सख्यस्याप्यभावे देशकालपरि- च्छेदात् सख्यस्य मुक्तित्वहानिरित्यत आहुः-गुणेत्यादि । तथा च बहूनां युगपद्वक्तृत्वासम्भ- श्रीवल्लभटि 0-ननु स्वाधीनत्वात्ताहग्जनदास्यमेव कार्य तेन गुणसभाजनमपि सेत्स्यतीति किं सख्यप्रार्थनयेत्यत आहुः-सर्वथेति । तद्दास्ये लोकत: स्वातन्त्र्येपि दास्यव्यासङ्गेन वत्सभाजने सर्वथा वन्न स्यादिति तदर्थ स्वस्मिन् विद्यमानस्य लोकविषयसख्यधर्मस्य भक्तविषयक कयनमित्यर्थः । ननु गुणसभाजको महान् “ मुक्तानामपि सिद्धाना नारायणपरायण. । सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुन" इति वाक्यादेक एव भवति । तत्समाजनञ्च तदधीनमतः ततः स्वातन्यमसभावित तदपि तत्सख्ये सति भवति तादृशेन तदप्यसभावितमिति किं तत्प्रार्थनयेत्यत आहुः गुणसभाजने स्वस्यापीत्यादिना । जनेषु इति बहुवचनतात्पर्य, न हि तादृश एक एव किन्तु १ वा इति पक्षान्तरे सख्यस्य भकनिधनिरूपितस्ये सति स्वातन्यं पाहन्येत. २ सख्यस्य, ३ भग. परमार्थनेन।

·च ताभ्यां यः क्लेशस्तदभावोत्र संसारस्य चक्रवकथनेन सूचित इति दुःखसम्भेदाभावान्न धीनं तदिति तत्सख्यमपि नासभावितमिति मुक्तेरपरिच्छेदार्थमित्यनेनापरम् । तदर्थ बहुवचनम् । अन्यथा तेषु बहुत्वं न वदेदित्यर्थः । तेन यथा ते तत्सभाजनेऽन्यापेक्षारहितास्तथा तत्सख्येन तदतभूयो- जनत्वादिति । तेषामपि जननधर्मवत्त्वेन तत्साम्ये स्वातन्त्र्येण न तत्संबन्धः । स्वस्मादधिकधर्म- १२ टिप्पणीभ्यां प्रकाशेन च संवलिता मुक्तरपरिच्छेदार्थ बहुचनम् । जनत्वादेव स्वातन्त्र्येण न दोषसंबन्धः। संसारस्य चक्रत्वादेव परिभ्रमणविपयोपार्जनरेशाभावः। टिप्पणी- तत्कर्तृतया मुख्यत्वार्थ, मुक्तेः सख्यरूपाया अपरिच्छेदार्थ निरवधित्वाय, उत्तमश्लोकजने- प्विति बहुवचनमित्यर्थः । बहूनां सत्त्वे सत्रयाग इव कस्यापि स्वातन्त्र्यमस्वातन्त्र्य च । तथा च तन्मण्डलमध्यपाते स्वस्यापि स्वातन्त्र्यमिति भावः । [१०] ननु तेषु दैन्यमेवोनितं न स्वातन्त्र्यं, तथा सति स्वतन्त्रेषु स्वातन्त्र्यस्येश्वर इस दोषजनकत्वादित्याशङ्कयाहुः-जनवादेवेति । तेपि जनास्तदिच्छ्या जननादिधर्मयुक्ता. प्रभ्यधीना अस्वतन्त्रा इति तेषु गुणसभाजनाथ स्वातन्त्र्ये न दोपसंवन्ध इत्यर्थः । [११] ननु भगवद्भक्तेषु सख्यं मोक्षस्ते च दुर्लभा इति क तत्संबन्धसंभावना इत्यत आहुः-संसारस्पेति । संसारस्य अहंताममतात्मकस्य चक्ररूपतया तत्र स्थितो नैकत्र तिष्ठति परं भ्रमति, यतोहंताममते प्रतिक्षणं नूतने भवतोऽतः परिभ्रमणं विषयो यस्य तद्भक्तसल्यस्य तस्योपार्जनविषयकः क्लेशाभाव इत्यर्थः । चक्रस्थितस्यानायासेन तत्प्राप्तेः । प्रकाश:- वादहत्वेन तेषां श्रोतृत्वस्कोरणात्स्वस्य वक्तृत्व स्वातन्त्र्यसिद्धषा प्रतियोगियाहुल्येनप्रतियो- गितिरोधानेपि वैशेपिकप्रतिपन्नसमवायवत्सख्यस्याप्यपरिच्छेदसिद्धया च न स्वस्य मुक्तत्वहा- निर्न वा सख्यस्य मुक्तित्वहानिरित्यर्थः । [१०] ननु स्वस्य वक्तृत्वेन स्वातन्त्र्ये भक्तावज्ञादोपः सम्बध्येतेत्यत आहुः-जनत्वा- दित्यादि । तेषां शास्त्रार्थज्ञातृभक्तत्वेपि जननादिधर्मयोगेनास्वतन्त्रत्वबोधनात्तत्र स्वातन्त्र्येण दोषो न सम्बध्यते । यथा ज्ञानिषु सनन्दनस्य, तथेत्यर्थः । [११] ननु मोक्षे दुःखासम्भेदस्य सुखावच्छेदकत्वाव्यकृतमोक्षसुखस्य श्रोतृसापे- क्षत्वात्तादृशश्रोतृप्राप्तेविचयनसापेक्षत्वात्पौरुषस्य ज्ञानविषयत्वे समाजनसिद्धर्ज्ञानस्य च श्रवणेन जायमानस्य वक्त्रधीनत्वाद्वक्तृप्राप्तेरपि विचयनसापेक्षत्वाच प्रयासापत्त्या दुःखसम्भेदेन तादृशस्य कथं मोनत्वमित्यत आहुः-संसारस्येत्यादि । चक्रे भ्राम्यन् हि तं तं देशं शीवमुपयाति सदृशविः सदृशौ संयुनक्ति वियुनक्ति चेति न तत्र तत्सम्पादनप्रयासः । तथा च परिभ्रमणञ्च विषयोपार्जन तत्सख्यस्य मोक्षत्वहानिरित्यर्थः । श्रीवल्लभटि०- बहव इति न ततः स्वातन्त्र्यमसंभावितमिति स्वस्यापि स्वातन्त्र्यार्थमित्यनेनैकं तात्पर्यम् । तत्सख्या: धर्मवत्त्वेनाहमपि स्यामित्याशयः । मुक्तेरिति सख्यरूपमुक्तेरित्यर्थः ।

·श्रीवृत्रासुरचतु श्लोकीविवृतिः १३ केशसाधनपदेन कृपया साधनसंपत्तिश्व सूचिता । योग्यायोग्यदेहाना बहुधाजातत्वादिदानी तदभावार्थ प्रार्थना । क्लेशे स्वामिनामग्रहणस्य हेतुत्वे- नायुक्तत्वात्कर्मपदम् । आवश्यकत्वाय स्वपदम् । निरवधित्वाय बहुवचनम् । टिप्पणी-[१२] ननु तथापि भगवद्भक्तसग्व्ये किं साधन, न हि ते संसारपरिभ्रमणमा- त्रेण मिलन्ति तत्सङ्गस्य भवापवर्गसाधनत्वात् "भवापवर्गोभ्रमत" इति वाक्यादित्याशङ्कयाहुः क्लेशसाधनेति । क्लेशसाधनपदेन परिभ्रमणपदेन कृपया सतां तत्सत्यसाधनसंपतिः सिद्धिः सूचितेत्यर्थ । ते हि कर्मभिर्भममाणमवलोक्य सहनकरुणा कृपालयो भवन्ति । सैव च साधन- मिति तथेत्यर्थ । एतेन भक्तिमार्गस्य साशस्यापि नि साधनत्व द्योतितं, न हि तदीयोंश कोपि साधनै सिद्धयति । नन्वेव सति कयं प्रार्थनेत्याशङ्याहु -योग्यायोग्येति । संसारचक्रनमणेन योग्यायोग्य- देहा बहवो जाता इतीदानी क्लेशेन स्वधर्ममविचार्यापि तदभावार्थ प्रार्थना, न फलार्थमित्यर्थः । [१३] ननु कथं भक्तिमार्गीयस्य वृत्रस्य सख्योपयोगिचक्रभ्रमणहेतुत्वेन कर्म युज्यते इत्यत आहु -क्लेश इति । स हि भक्तिमार्गीय एवेति भ्रमणरूपे केशे हेतुत्वेन स्वामिनो नाम- ग्रहणमयुक्तमिति हेतुत्वेन कर्मोक्तवानित्यर्थ । ननु तानि कर्माणि त्यक्तन्यानि भ्रमणसाधनत्वा- दित्यत आहु-आवश्यकत्वायेति । स्वकृतत्वेनावश्यमोक्तव्यतया कर्माणि न त्यक्तु शक्यन्त इति भाव । ननु किं बलं कर्मणा स्वसाध्यत्वादित्यत आहु -निरवधित्वायेति । बहुवचनेन कर्मणा निरवधित्वमुक्त, नेहि कश्चिदिति वाक्यात् । प्रकाश:-[१२] ननु तथापि संसारपदेन क्लेशसाधनतापि स्फुटतीति कथं दुःखासम्भेद इत्यतस्तत्तात्पर्यमाहु-क्लेशसाधनेत्यादि । तथा च तेन पदेन भगवन्त प्रति तथा सा सूचितेति तदर्थ तत्पदप्रयोगो न क्लेशबोधनायेति न दुससम्भेद इत्यर्थः । नन्विदं सूचनं प्रार्थनाफलक तथा सति कथं लेशाभाव इत्यत आहुः-योग्येत्यादि । तथा चेतः परं भगवद्दययाऽन्तिमदेहभावनादित प्रागेववेशो,न त्वेतदुत्तरमपीति न दुःखसम्भेद इत्यर्थ । [१३] ननु कार्यमात्र प्रति भगवदिच्छायाः कारणत्वेन वेशेपि तस्या एव तथात्वादीदृश- भक्तस्य तत्स्फुत्तेरैवोचितत्वात् कथं तदनुक्तिरित्यत आहु-क्लेश इत्यादि, बहुवचनमित्यन्तम् । आवश्यकत्वायेति । तत्फलभोगावश्यकत्वाय । तथा च तन्नोचितं, किन्तु कर्मपदमेवी- चितम् । तथेदृशक्लेशे प्रार्थनाप्युचितेत्यर्थः । ननु “जनो वै लोक एतस्मिन्नविद्याकामकर्मभिः, उच्चावचासु गतिषु न वेद स्वां गति भ्रमनि"त्यत्र त्रयाणा भ्रमणकारणत्वसिद्धः कथ कर्ममात्रस्यैव कारणत्वेन कथनमित्यत श्रीवल्लभटि०- क्लेशेति । केशसाधन ससारस्तत्पदेनेत्ययं । तर पतितस्य चेत्ताहग्जनसबन्धरूपसाधननिम्पत्ति , सा तयवेत्यर्थः १ भा.१०, ५१, ५४. २ सइजपालत्वेन । ३ मचिमार्गीपस्य भगवति अप्रार्थनाटणम । १ गीता ३,५.

·टिप्पणीभ्यां प्रकाशेन च मवलिता चक्रपरिभ्रमणे दण्डस्येव मुख्योपयोगे तृतीया । अस्या मुक्तौणत्वाय नात्र मार्थनापद- प्रयोगः । तथा च तादृशभगवद्भक्तसख्य पुष्टिमयार्दायां मोक्ष इत्युक्तम् । टिप्पणी-ननु संसारचक्रभ्रमणे साधनान्तराणामविद्याकामादीनां सत्वात्कथं कर्ममात्रं तत्साधनत्येनोक्तमित्यत आहुः-चक्रपरिभ्रमण इति । सर्वेषां निमित्तकारणत्वेपि कारणता भोगविषयत्वेन मुख्योपयुक्तानां कर्मणामेव । घटे दण्डस्येवेति ज्ञापनाय तृतीयेत्यर्थः । [१४] नन्वर्थतः प्रार्थनासिद्धावपि तद्वाचिपदप्रयोगाभावतात्पर्यमाहुः-अस्या इति । अस्याः पुष्टिमर्यादामुक्तर्द्वितीयापेक्षया गौणत्वज्ञापनायात्र प्रार्थनापदानुक्तिः । निर्गलितार्थमाहुः- तथा चेति । एतादृशं पूर्वोक्तधर्मविशिष्टं चक्रभ्रमणादिलेशप्राप्यं भगवद्भक्तसख्यं पुष्टिमर्यादा मोक्ष इत्युक्तम् । प्रकाश:- आहुः-चक्रेत्यादि । कर्माभावे ताभ्यां तथाभ्रमणाभावस्यानुभवसाक्षिकत्वाभूमणे मुख्योपयोग: कर्मणामेवातस्तेषामेव तथात्वं बोधितमित्यर्थः । [१४] ननु मक्त्वेवं तथापि सख्यं प्रार्थयत इति यदुक्तं तदसङ्गतम् । प्रार्थनावाचक पदस्थात्रानुपलम्भादतो व्याख्यानं सर्वमेव सन्दिग्धमित्यत आहुः-अस्या इत्यादि । तथा च तदप्रयोगमात्रेणोक्तेऽर्थे न सन्देह्यमित्यर्थः । सिद्धमाहुः-तथा चे त्यादि । पुष्टिप्रवाहमर्यादाया "तस्माज्जीवाः पुष्टिमार्गे भिन्ना एव न संशय" इति जीवभेदं पूर्वोक्तहेतुभिर्निगमयित्वा भगवद्रूपसेवार्थ तत्सृष्टिः, तेषां स्वरूपादिभिर्भगवनुल्यत्वं, सेवासिद्धयर्थमीपत्तारतम्यं चोक्त्वा तेषा शुद्धमिश्रभेदेन द्वैविध्यं प्रतिज्ञाय मर्यादामिश्राणा गुणज्ञत्व लक्षणमुक्तं, तच्च भगवद्रूपसेवार्थ स्रष्मृत्वे सति स्वरूपादिभिर्भगवत्तुल्यत्वे सति सेवार्थमीपत्तारतम्यत्त्वे सति भगवद्गुणज्ञत्वं मर्यादामिश्र- पुष्टजीवस्वमिति फलति। तथा “ वैदिकत्वं लौकिकत्वं कापट्यात्तेषु नान्यथा । वैष्णवत्वं हि सहजं ततोन्यत्र विपर्यय" इत्यन्यथारूपज्ञापनपूर्वक सामान्यलक्षणं त्रयाणां तत्रोक्तम् । तन्मूले "नैकात्मतां मे " "प्रायेण मुनयः "परिनिधितोपी"त्येतेषु तत्रभवद्भगवान् व्यासपुत्रः” "त यष्टवर्ष""द्वैपायनाच्छुको जज्ञे भगवानेव शङ्करः । अंशांशेनावतीयोंव्या संप्राप परम पदं "" तं स्कन्द इत्याचक्षते " सुहृत्तमदिक्षितभने "गोविन्दभुजगुप्तायां द्वारावत्यां कुदह । अवात्सीनारदोभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालस" इत्यादिभिः शुकसनत्कुमारनारदेषु रसु- टम् , तथा "कायेन तु फलं पुष्टाविगत पुष्टिफलस्य स्वरूपसाध्यत्वं तत्रोक्तम् । तदन्न "वैयासकि सभगवानि"त्यनेनोक्तम्।तेनलौकिक्त्ववैदिकत्वरूपा इत्यर्थ । अत्रापि पूर्वकक्षा परीक्षिति, उत्तर- कक्षा सनत्कुमारादिपु ज्ञेया । छान्दोग्ये सनत्कुमारनारदसंवादे सर्वात्मभावविवरकतया तरिमस्तथा त्वस्य शम्यवचनत्वाच्छुतिगीतार्थनिर्णयस्य भजनार्थतायाः सुबोधिन्या निर्णीतत्वाचेति । अयं मोक्षः प्रायस्तुरीयाश्रमाणां इंसपरमहंसानामेवेति भाति । उदाहरणस्य तेष्वेवोपलम्भादिति दिछ । श्रीवल्लमटि०-अस्या इति । शुद्धपुष्टिमुत्यपेक्षया गौणत्वादित्यर्थः । - . १ भा. १,१९,२०१३ भा. १७१९, २६.1३ भा.१९, २०, १.।

·श्रीवृत्रासुरचतुःश्लोकीविवृतिः- १५ द्वितीयमाह-त्वन्माययेति । समासादेच भिन्नतया न मायामोहनम् । टिप्पणी-[१५] पुष्टिपुष्टिमोक्षं वक्तुं सनातीयत्वबोधनायाभासमाहुः-द्वितीयमाहेति । द्वितीय भक्तिमार्गीय मोक्षमाहेत्यर्थः । तस्य मर्यादाऽप्राप्यकेवलपुष्टिप्राप्तिप्राप्यत्वात् तत्सनाती- यत्वसिद्धिरित्यर्थः । त्वन्माययेति । संसारचक्रे भ्रमतो भगवदिच्छ्या कुटुम्बासक्तस्य न किन्तु, वन्मायया तदासक्तस्य मे भूयादिति संबन्धः । पूर्वस्माद्वैलक्षण्यमाहुः-समासादेवेति । वन्मा- ययेतिसमासेन तस्याः स्वरूपसंबन्धित्वमुच्यते । सा च स्वरूपसंबद्धैव तदर्थ मोहयति न तु पृथ- ग्भावेन लीलार्थमेव तस्याः प्राकट्यादत एव तदुपक्रमे तस्या आज्ञापनम् । वैष्णवीं व्यतनो- मायामित्यादिष्वपि सैवोक्ता । सा च भगवान् यत्र प्रकटीमूय लीलाः करोति तत्रैवोपयुज्यते, तदभावे लीलाऽसंभवात् । एवं सति पुष्टिपुष्टिमोक्षस्य प्रकटलीलाविशिष्टप्रमुस्वरूपान्तररमणरूप- त्वात् तदुपयोगित्वेन गृहादिष्वासत्यपेक्षणात् त्वन्माययेत्युक्तम् । पूर्वत्र तु पारोक्ष्येण साक्षाल्ली- लाऽसंभवान्नासक्तरुपयोग । माया तु तत्रापि भगवदीया परं न स्वरूपसंत्रन्धिनी, "ममै माये-" तिव्यत्यासेन कयनात तरणोक्तश्च । अत एवात्रोक्तं न भिन्नतया प्रमुपृथग्भावन मायामोहन- मिति, किन्तु प्रमुरेव तया मोहयतीत्यर्थः । [१५] प्रकाश:-अतः परं पुष्टिपुष्टिमोक्षं विवरितुमाहुः-द्वितीयमित्यादि । ननु "प्रसङ्गमजरं पाशमात्मनः कवयो विदुः । स एव साधुपु कृतो मोक्षद्वारमपातं" "त एते साधवः साध्वि" "सत्सङ्गेन हि दैतेया" इत्यादिवाक्यः सत्सङ्गस्य मोक्षद्वारत्वात् पूर्वोक्तवा- क्येषु गुणगानस्य फलस्वसाधनाञ्च पुष्टिमर्यादामोक्षरूपत्वं तत्सख्यस्योचितम् । तञ्च पूर्वार्द्ध भूयादि- त्यदूरान्वयाङ्गीकारेण सिद्धम् । अतः परमुत्तरार्द्ध देहाद्यासक्तिबोधकं स्वविशेषणमवशिष्यते, निधो नाथपञ्च । तथा सति देहाद्यासक्तिनिषेधः प्रार्थनीयत्वेन फलिष्यतीत्यासक्तिरूपो मोक्षः कथमत्र कथं वा देहाद्यास- क्तमोक्षत्वमित्याकादायां भगवदपरोक्षज्ञानेन पुष्टिपुष्टिमोक्षस्य पूर्व व्यवस्थापितत्वादन तादृशत्वेन तस्या मोक्षत्वं वक्तुं देहाद्यासक्तिजनकमोहने विशेषमाहुः-समासादित्यादि । मायाशक्तिर्हि मोहने अधिकृता । तत्र यदि "माया चाविद्या च स्वयमेव भवतीति" अत्या मायाविद्ययोरमेद आद्रियते तदापि "सर्सर्जाग्रेन्यतामिस्रपथ तामिस्रमादिकृत् । महामोहश्च मोहश्च तमश्चाज्ञान- वृत्तय" इति " तामिसँभन्यतामिस्रं तमो मोहो महातम" इति द्वादशविंशाध्यायवाक्ययोः पर्वक्रमभेदेनाविद्याभेदस्य तृतीयस्कन्धसुयोधिन्यां विंशाध्याये भगवत्कर्तृकत्वकथनपूर्वकं व्युत्पा- १ गच्छ देवि व भद्रे इति । २ भा. १०, ८,४३.। ३ गीता ७, १४. मम माया दूरत्ययेति गीतावास्ये मन्मायेति पदं नोक्म् तत्र मायाया मोहरूपत्वाम् तस्यास्तरणमुचितम् न तु टी. । ६ भा. ११, १२, ३. ६ भा. ३, १२, २. भा. ३,२०,१८.। ४ भा. ३, २५, २४. वारूपमायायास्तरणम् ।

·सतिन तत्परित्याग, प्रत्युत स्वरूपविषयकासतिजनकत्वेन फर साधकत्वादुण एव, अतो विशेषस्तेनेत्यय । प्रकाश:- हरि मीना इचोडपमि"त्यादिपु सिद्धत्वात् परोक्षज्ञानमपि चेहरे कुतस्तर्हि प्रत्यक्षसभावनेति १६ टिप्पणीभ्यां प्रकाशेन च संलिता पूर्वस्मादेतस्य विशेषस्त्वत्पदेनोक्तः । आभिमुख्यश्च । स्वदिच्छया प्राप्तस्यात्मात्मजादिषु सख्यं पुष्टिपुष्टिमोक्षः। टिप्पणी-[१६] ननु को विशेपो मोहस्यैकनातीयविषयत्वादित्याशङ्कयाहु-पूर्व- स्मादिति । पूर्वस्मात् मोहादेतस्य पुष्टिपुष्टिमोक्षाय मोहस्य विशेष आदरणीयत्व मोसाङ्गत्वा दिरूपस्त्वत्पदेन प्रकारतया तत्सबन्धसूचकेनोक्त इत्यर्थ । यद्वा, नन्वेतस्मिन्नपि मोक्षे मायामो हस्य तुल्यत्वात्को विशेष इत्यत आहु -पूर्वस्मादिति । एतस्य पूर्वस्मात् मोक्षाद्विशेपस्त्वत्पदे- नोक्त । एतत्सवन्धिमायाया अपि सदा स्वरूपसाहित्यादिति भाव । किञ्चान मोक्षे विशेष प्रकारान्तरेणाप्युपपादनीय इत्याहु -आभिमुख्यं चेति । एतत्प्रार्थनावसरेपि यत्र वृत्रस्य प्रमु प्राकट्यम् , अन्यथा त्वत्पदं न प्रयुयात् । तत्र तदनुभवे तस्य का वार्तेति भाव । दनात्पूर्वापेक्षयोत्तमत्वस्य च ततोपि देहाहङ्कारो भगवत्सेवौपयित्वादुत्कृष्ट इति पञ्चमपर्वव्याख्या- नेन सूचनाद्भगवद्वैमुख्येन महाभोगेच्छारूपस्य तत्प्रथमपर्वण इन्द्र वर्तमानस्य मसभातरुहरण- लीलोपयोगिताया, भोगेच्छारूपस्य द्वितीयस्योग्रसेनादौ, अज्ञानस्य तृतीयस्य " सद्यो नष्ट स्मृतिरि"त्यादौ, मोहस्य चतुर्थस्य कालियदमनादौ, महामोहस्य पञ्चमस्य सेवापयिकताया सर्वत्र सुटत्वाञ्च तदुत्तमतायाः स्फुटत्वेन प्रकारभेदो मोहने । यदि च "विद्याविद्ये मम तन विद्धयुद्धव शरीरिणां। मोक्षबन्धकरी आये मायया मे विनिर्मित" इतिवाक्ये कार्यकारणभावोत्या भेद आद्रियते तदाप्यविद्याकृत मोहन ससाराय, मायाकृत तु भगवल्लीलार्थ, तदपि "वैष्णवीं व्यत- नोन्मायां प्रजास्नेहमयी प्रभुरि"त्यादौ स्फुटम् । प्रकृते च तदभिप्रेतमतस्तव माया त्वन्मायेति साक्षात्सम्बन्धनोधकात् त्वदविनाभूता माया त्वन्मायेति वा तथाभूतात्समासादेव भिन्नतया भगवत्सम्वन्धराहित्येन केवल ससारार्थतयेति यावत् । तथा न मायामोहनमित्यर्थ । [१६] ननु शक्के शक्तिमदविनाभावस्य साक्षात्सम्बन्धस्य च सर्वजनीनत्वात् सर्वतन्त्रसिद्ध स्वाच्च सदैव तयात्वेन प्रागपि वैष्णव इति पूर्वजन्मीनस्यापि देहपुत्रायासक्तिरूपमोहस्य तथात्वेन तस्य च वन्धकताया मूरे पुत्रशोकशापाटिकथया सुटत्वेन प्रकृते तत को विशेषो ? येन मोक्षत्वमि- त्यत आहु -पूर्वेत्यादि । अविनाभावस्यानुक्तसिद्धत्वेन तद्बोधकपदोक्तिप्रयोजनाभावेपि या सदुक्ति सेदानी प्रार्थ्यमानस्य मोहस्य तच्चिकीर्पितलीलार्थत्व बोधयतीत्येप पूर्वस्माजन्मनो विशेष इत्यर्थ । ननु भवतु लोलार्यत्व तथापि मायामोहो भगवदज्ञानस्य "ये संवसन्तो न विदुर पूर्वोचव्यवस्था तु भन्येनैवेत्यत आहु-आभिमुरयं चेति, तद्धि भगवतो नाभिमुल्ये, प्रष्टते श्रीवल्लभटि०-पूर्वस्मादित्यत्र । पूर्वन माया भिन्ना, दस्याच परित्याग । अन तु स्वरूपाभिमा आभिमुख्यश्चेति । प्रत्यञ्च एव त्यत्पदव्यवहार इति तत्प्रार्थनायामेव भगवदाभिमुल्यमितीदमपि विको पहेतुरित्यर्थ । १ सम्पदन मायाया सामनति स्पष्टोऽयं । २ भा १०,८,४४ ·श्रीवृत्रासुरचतुलोकीविकृतिः - स्वत्सेवीपयिकत्वेन चित्तस्य तेष्वासक्तिं नाथपदेन प्रार्थयते । तेषां नाथत्वे तथा भवतीत्यर्थः । चक्र एव परिभ्रमतः सख्यं न भगवदिच्छया हिरण्यकशिपुमभृतिष्विर कुटु- बासक्तस्य, सर्वथानन्यत्वमङ्गमसगाव । टिप्पणी-[१७] ननु वन्माययेति को विशेषो ? यथाकथञ्चिदपि पुत्रादेर्भगवदीयत्वेन तदासक्या तत्सख्यस्य मोसत्वादित्याशङ्कयाहुः-चक्र एवेति । चक्र एवं परिभ्रमतस्तत्सख्यं भवतु, अनन्यत्वाक्षतेः पुष्टिमर्यादामोक्षरूपत्वाञ्च, न तु भगवदिच्छया स्वावतारकारणीभूतया, हिरण्यकशिपुमभृतिषु यया दैवगत्या प्रहादे पुत्रतया मासक्तिः सख्यञ्च पुत्रवात्सल्यरूपं, अ- न्यया न शिक्षा दापयेत् , तथा कुन्टुवासकस्य मे न भूयात्किन्तु त्वन्माययेत्यर्थः । सोपि पुरा भक एव शापेनासुरो जात इति साम्येन प्रार्थनां तजातीयां मन्येत प्रमुरितिभिया निपेषप्रार्थ- नमिति भावः। ननु तथापि भगवद्भकासक्तेस्तत्सत्यस्य विद्यमानत्वात् को दोष इति चेत्तत्राहुः सर्वयेति । भगवन्मायामन्तरा केवल भगवदीयपुत्राद्यासक्तावप्यनन्यत्वभङ्गस्तदंशे तत्संबन्धास्फूर्तेः । न हि अनन्याः कदाचिदपि तदसंबद्धं किञ्चिदपि स्मरन्ति । दृष्टं च हिरण्यकशिपौ प्रहादासत्या शिवभ- जनमतोऽन्यया सर्वथैवानन्यताभन एव । तस्मात् त्वन्माययैव तथासकस्य सख्यं भूयादितिभावः । प्रकाश:- प्रत्यक्षं भगवन्तं प्रति युष्मत्सदोच्याभिमुख्य सूच्यते, तेन यथा " वैष्णवी व्यतनोदि त्यादी मोहन तथाभिप्रेतं, तच्च प्रत्यक्ष इति न व्यवस्थाभनलेशोपीत्यर्थः । [१७] उक्त विशेष निगमयितुं पूर्व जातयोः सख्यासक्योः स्वरूपं परिच्छिन्दन्तः प्रथम सख्यं परिच्छिन्दन्ति-चक्र एवेत्यादि।पूर्व नारदाङ्गिरसोमर्यादापुष्टभक्तयोर्यत्सख्यं तत्स्वकर्मभिः संसारचक्रे भ्रमत एव । अत एव " ज्ञात्वान्याभिनिवेशं ते पुत्रमेव ददावहमि"त्यन्तान्यङ्गि- रोवाक्यानि, अम्विकाशापो वृतदेहातिश्च न भगवदिच्छया परीक्षित इब न कर्मवन्धत्या. जिकया वयेति, पौर्वत्रिकसख्यस्वरूपं परिच्छिन्नम् । तेन एतादृशभगवद्भक्तसरयं पुष्टिमर्यादा मोक्ष इत्यत्रापि कर्मवन्धत्याजिकया भगवदिच्छयेति विशेषणीयमिति बोधितम् । अतः परमासकिं परिच्छिन्दन्ति-हिरण्येत्यादि । अत्र सख्यपदरहितां पूर्वफक्किकामनुपज्यासक्तिपदं चाध्याहृत्य योजनीयम् । तथा च तत्समृविष्विव स्वस्यापीतः पूर्व वृतदेहे चित्रकेतुदेहे च शापप्रयोजकशिवो. पहासादिना तयानादासक्तिरपीत: प्राक्तना चक्रे परिभ्रमत एव । न तु कर्मत्याजकपूर्वोकमो- हसंपादकमगवदिच्छयेत्यर्थः । तेनैवं प्राक्तनोभयस्वरूपनिष्कर्षेण प्रार्थ्यमानयोविंशेपो निगन्तव्य इति भावः। श्रीवल्लभटि०-चक्र एवेत्यत्र। यद्यपि हिरण्यकशिपुप्रभृतिषु भगवदिच्छया शापेन लोके जातेषु तकुटुम्बिना सख्यमुत्तम लोकजनसख्यम् , तयापि तन्न मोक्षरूपम् । कुदम्बित्वेनोपाधिप्रयुक्त्वात् । मग- वदीयत्वमयुक्तमेव वतया, सर्वयाऽनन्यत्वसाधकत्वात् । तया च तव परिप्रमतत्तभृयादित्ययः । दिग्छ विना वजनानां जन्मामावाल्कुटुम्बित्वेन सख्यामाव इति भगवदिच्छयेत्युक्तम् । १ पुगवासदयंशे सति । २ भगवत्संबन्यायतें: । मा. ६, १५, २०.।

·-ननु सर्वसाधनापेक्षारहितेन कृतार्थेन पुष्टिमोशः प्रार्य इति तत्राहुः कृतार्थत्वं. १८ टिप्पणीभ्यां प्रफाशेन च संवलिता कृतार्थत्वं तु नाथपदप्रयोगादेव सूचितम् । तदन्ते च प्रार्थना, *"भगवदीय- त्येनैव परिसमाप्तसर्वार्थाः इतिसिद्धान्तात् । टिप्पणी-[ १८ ] नन्वयं प्रकारस्तु लीलासृष्टिस्थेष्वेव, वृत्रस्य तु कयमेवंकथना- धिकार इत्यत आहुः कृतार्थत्वं विति । स हि तद्धावयागत्यैव कृतार्थः पूर्णसर्वार्थः । न होत- दतिरिक्तमन्यस्य किश्चित्फलं भवति । रसानुभवस्तु तेषामेव । अन्यः कामयमानोप्ययोग्यः पैतेद- तस्तद्भावस्फुरणेन भगवदीयत्वसिद्धया कृतार्थ एव । अन्यया नाथपदं न प्रयुन्यात् । न हि केचि- दप्यभगवदीया भगषन्तं नायत्वेन संबोधयन्ति, तदनधिकारात् । अनधिकारकृतस्य दोपावहत्वाच । प्रकृते तत्कथनाधिकारसिद्धौ सिद्धं तात्वमिति भावः । [ १९ ] नन्वेवं सति फलान्तरानभिलापिणः प्रार्थना न घटत इत्याशङ्कयाहुः तदन्त चेति । नाथपदप्रयोगान्तेपि या सख्यप्रार्थना सा भक्तिसिद्धान्तबोधनाय । तत्र हि भगवदीयत्व मेव परमपुरुषार्थः । “भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्था " इतिवाक्यात् । स च तत्सख्ये- नैव भवतीति ज्ञापनाय तथाप्रार्थनमिति भावः । मकाश:-[१८] नन्वरत्वेवं तथाप्यो प्रार्थित सेत्स्यतीत्यत्र किं गमकमत आहुः- कृतार्थेत्यादि । पूर्वसन्दर्भ भक्तत्वस्य स्फुटत्वादन्न च नाथपदप्रयोगेण दैन्याविभावयोधना "द्र तानां दैन्यमेवैकं हरितोषणसाधनमि"ति सर्वत्र दर्शनेन भगवत्तोपादिति तत्प्रयोगादेव तत्सिद्धिः सूचितेत्यर्थः । [१९] नन्वत्रासक्तिरूपैव कृतार्थतेत्यत्र किं गमक्रमत आहुः तदन्त इत्यादि । इदं वाक्य पञ्चमस्कन्धीयपष्टे ऋपभचरितसमाप्तास्ति, तन्त्र च पूर्वगो चरित्रश्रवणश्रावणयोः फलं भक्तिरिति भगवति तस्मिन् वासुदेव एकान्ततो भक्तिरनयोरपि समनुवत्तत" इत्यनेनोक्ता । तदभिमे " यस्यामेव कवय आत्मानमविरतं विविधजिनसंसारतापोपतप्यमानमनुसवनं स्नापय न्तस्तयैव परया निच्या ह्यपवर्गमात्यन्तिक परमपुरुषार्थमपि स्वयमासादितं नो एवादि- यन्ते भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्था" इति वर्तते । तत्र संसारावस्थावस्थितानां कवित्वेन भगवद्गुणगातृणां भक्तिजन्यसुखेन भगवद्दत्तपरमोक्षानादरपूर्वकं भगवदीयत्वधर्मणः सर्वतः सम्य माप्तसर्वपुरुषार्थत्वमुक्तम् । तावता " सालोक्यसाटिसामीप्यसारूप्यकत्वमप्युत । दीयमानं न गृहन्ति विना मत्सेवनं जनाः" " स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृत" श्रीवल्लभटि०- स्विसि । सर्वसाधनस्य चेन्नाथस्तदा न किञ्चित्कर्तव्यमिति त्वत्पदन तत्सूचितमित्यर्थः । तदन्ते चेति कृतार्थ- स्वान्वे । पुष्टिमोशमार्थनेत्यर्थः । पुष्टिमोक्षस्वरूपमा(भगवदीयत्वेनैवेत्यनेन । भा० ५-६-१७. १ भयोग्यमिच्छम्पुरुषः पतत्येव न संशयः । २ लीलासृष्टिस्यत्वम् । ३ भा. । । २१,१३+१४.।

·श्रीनासुरचतुःश्लोकीविकृतिः धर्मार्थकाममोक्षचतुर्विधपुरुषार्थसिद्धयर्थं माया क्रमादेहायध्यासं करोति । तत्र देहाध्यासे धर्मसिद्धिः प्रसिद्धा । पुत्रापेक्षया अन्यार्थस्योत्कृष्टस्याभावादर्यसिद्धिः । .. टिप्पणी-[२०] नन्विदमद्भुतमिवाभाति यन्मोक्षे मायातत्कार्यसंबन्धसाहित्यमित्या- तङ्कय मोक्षेद्भुतत्वसाधनाय वैलक्षण्यं निरूपयितुमाहुः-धर्मार्थेति । अत्रायमाशयः मर्यादामार्गी- पमोक्षे हि तन्मात्रानुभवो न धर्मार्थकामानां प्रत्युत विरुद्धत्वं च । प्रकृते तत्साहित्याविरुद्धत्वा- दिवोधनायात्मात्मनदारगेहेष्वासक्तचित्तस्येत्युक्तम् । यतो माया क्रमात् देहेन्द्रियादिक्रमाद्दे- हायध्यास चतुर्विधपुरुषार्थसिद्धयर्थं करोति । तत्रैकेनैव देहान्यासेन धर्मार्थकाममोक्षान्तान्सा- घयति । एवमिन्द्रियाद्यध्यासेनेति क्रमो ज्ञेयः । [२१] तत्र देहाव्यासं विवृण्वन्ति तत्रेति । तत्रैतेप्वध्यासेषु देहाध्यासे धर्मसिद्धिः मसिद्धा, तदध्यासवतामेव तत्राधिकारात् । अर्थसिद्धिरपि देहाध्यासेन यतः पुत्ररूपस्योत्कृष्ट- प्रकाश:- इति च स्मारितम् । तेन तादृशपरमभक्तियुजां संसारस्य मुख्याधिस्यं तत्र स्फुटति, तदत्रापि स्ववि- शेपणनाथपदप्रयोगाभ्यां स्फुटतीति तदन्ते वादृशसिद्धान्तं हृदि कृत्वा प्रार्थनैव तादृशासक्तिरू- पवार्थत्वगमिकेत्यर्थः । सिद्धान्तादिति ल्यग्लोपे पञ्चमी । [२०] ननु भवत्येवं तथापि त्रिवर्गस्य गृहाश्रमे संसिद्धेमोक्षस्येतरेषु संसिद्धेः प्रकृते च दारात्मजपदाभ्या गृहाश्रममोधनात् तस्मिन्नितरेतरविरुद्धचतुर्वर्गानुभवसिद्धिर्न घुद्धिमधिरोहती- त्याकाद्वायां तदनुभवप्रकारमाहुः-धर्मेत्यादि । मायेति पूर्वोक्ता । करोतीति पुष्टिपुष्टिभक्तानां करोति । [२१] तत्रेति । तेप्वध्यासेपु । प्रसिद्धेति । ब्राह्मणत्वाद्यभिमानाभावे वासन्तिकाधाना- दिकरणायोगात्तदुपदेशशास्नादरतत्करणाभ्यां प्रसिद्धा । पुत्रेत्यादि । पुने प्राणाधिकप्रियत्वभा- नात्तत्र ममतारूपस्तत्साकल्यवैकल्ये खसारल्यवैकल्यभानान्नाशे देहप्राणवियोगाच्च तदाद्यर्थेऽहन्ता- रूपो वा प्राणाध्यासस्तस्मिन् सति तदुपार्जनप्रयत्नात् प्राणाध्यासेर्थसिद्धिः । प्रसिद्धेत्यध्याहारेण श्रीवल्लभटिल-मगवदीयत्वेन सर्वार्थपरिसमाप्तौ प्रकारमाहुः-धर्मार्थकामेति । माया यया सर्वपुरुषार्थसिद्धयर्थं जीवस्य देहाद्यध्यासं करोति, तं विना तदसमवात् , तथा लिलौपयिकी माया पुष्टय- ङ्गीकृतस्य भगवदीयत्वेन तमुत्पादयति न तु लोकवदित्याशयः । तेन तत्तद्विषयेष्वपि तदीयत्वेनैव रागो न त्वन्ययापीवि सिद्धम् । तत्रेति चतुर्विधाध्यासेष्वित्यर्थः । प्रसिद्धा लोक इति शेषः। तथात्र तदध्यासेन भगवद्दास्यसिद्धिरित्यर्थः । लेके ययेन्द्रियाध्यासेनार्थसिद्धिस्तयार भगवत्सेवोपयिकत्वेन पुत्रादिना तत्सिद्धिः। मूले अर्थनिरूपण आत्मजपद यदुक्त तदाशयमाहुः-पुत्रापेक्षयेत्यनेन । पुनाभावे अन्यार्यस्याप्यप्रयोजक- ·नुभवरूपो मोक्षः । गोपिकादितुल्यानां प्रसिद्ध इति योजना । तथा च दृष्टत्वात्परस्पराविरोधी भावत्वेन शून्यस्थितितुल्यमोश्चापेक्षया गृहमेर विशिष्यते तन्यायेनैतस्यापि पुष्टिमार्गीयत्वात्तन्मागीयम- टिप्पणीभ्यां प्रकाशेन च संवलिता लिया कामसिद्धि प्रसिद्धा । *"भक्तानां गृह एव विशिष्यते' इति न्यायान्मोतः। टिप्पणी- स्यार्यस्य तद्व्यासेनैव सिद्ध । कामसिद्धिरपि स्त्रीसापेक्षा देहाध्यासमूलैव | गृहासक्तिरपि तन्मूलैव [ २२ ] चतुर्विधस्यापि मोक्षरूपत्वमाहुः-भक्तानामिति । भगवन्मायया लीलोपयोगि पदार्थत्वेन तत्रासच्या तन्निरोधेन ब्रह्ममावापेक्षया गृहमेव भक्तानां विशिष्टं, यतो ब्रह्मभावेऽखि लपूरुपार्याननुभव इन्द्रियादिवैफल्यं च । अतोऽलौकिकदेहप्राप्त्या प्रमुप्राकटयेनाखिलपुरुषार्थक लीलायास्तद्भक्तसाहित्येनान्तररमणात्मकोनुभवो मोक्ष इति सिद्धम् । प्रकाश:- योज्यम् ।तेष्वेव ममतारूपोऽध्यासो वा । मूले पुत्रपदमर्थमात्रोपलक्षकमित्याशयेनैवमुक्तम् । स्त्रियेत्यादि । अत्र इन्द्रियाध्यासः नियामेव, ममतादि वा तेन फामसिद्धिस्तथेत्यर्थः । [२२] भक्तानामित्यादि । । " ब्रह्मानन्दे प्रविष्टानामात्मनैव मुखममा । सड्ढावस विलीनत्वाद्भक्तानां तु विशेषतः" " सर्वेन्द्रियैस्तथा चान्तःकरणैरामनापि हि । ब्रह्म भावात्तु भक्तानां गृह एव विशिष्यते " इति निबन्धकारिकाभ्यां + " पश्यन्ति ते मे रुचिरावतंसमसन्नवक्त्रारुणलोचनानि । रूपाणि दिव्यानि वरमदानि साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्ति" तैर्दर्शनीयावयवैख्दारबिलासहासेक्षितवाममुक्तैः । हृवात्मनो हृतपाणांच भक्तिरनिच्छतो मे गतिमण्वी प्रयुद्ध" इति श्रीकपिलदेववाक्यद्वयार्थः सङ्गहीतः, तदुक्तन्याया- मोक्षानिच्छापूर्वकभगवदेकतानतारूपान्मोक्षस्तविकीपितलीलोपयुक्तगृहासक्तिपूर्वकभगवदानन्दा अजमकादीनामिवेत्ययं प्रकार इत्यर्थः । श्रीवल्लमटि त्यात् , तेन तत्सिद्धिरित्यर्थः । उत्कृष्टत्यन्तु मगवदर्थसंपादितार्यरक्षकत्वेन मुख्यतया सेवोपयिकत्वेन वंशजननद्वारा परम्परया सेवानिर्वाहसत्वेनैकविंशतिपुस्पोदारकत्वेन च । लोके पुनस्यार्थत्वेन प्रसिद्धय मावात् सा नोचा। नियेति । तया यथा विपयार्य कामसिद्धिः प्रसिद्धा तद्वदत्रापि सेवायामुमयोश्चित्तचाचल्याभावाय भगवदीयपुत्रोत्पत्यैव तत्सिद्धिरित्यर्थः । भक्तानामिति । यथा तेषा मजनोपयोगित्वेन विविघलीलारसानु तभावभावनया भजने तयैव परमानन्दानुमचे स ततो विशिष्यते । अयमेव " सोचते सर्वान् कामान् सहे"त्या मुख्यतया निरूपितः पुष्टिमार्गीयो मोमो, न तु केवल्यम् । - * निबन्ययात्राप्रकरणे का० ०१. + निरन्ध शा. ६३+५४.भा, ३, २५, ३५+३६ ·श्रीवृत्रासुरचतुःश्लोकीविकृति चित्तस्य घामदेवात्मकत्वान्मोक्षमकरणत्वाचिचपदप्रयोगः । क्रीडामतिबन्धकत्वा- स्मकृते विरोधाच निषेधमार्थना । । टिप्पणी-[२३] ननु कयमस्य तदधिकत्वेपि मोक्षरूपत्वं, चित्तासक्तेः संसाररूपावा- दित्याशङ्कयाहुः-चित्तस्येति । चतुर्विधेऽन्तःकरणे चिचस्य वासुदेवात्मकत्वात्तस्य च मोक्षदातृ- स्वात्तद्वाचिचित्तपदप्रयोगेण मोक्षरूपत्वं सिद्धमित्यर्थः । किञ्च, प्रकरणमपि मोक्षस्येतिज्ञापनायापि चित्तपदप्रयोग इत्याहुः-मोक्षप्रकरणत्वादिति । [२४]ननु भगवन्मायाननितासक्तिमात्रं प्रार्थेत, किं केवलासक्तिनिषेधप्रार्थनेनेत्यत आहुः- क्रीडापतिवन्धकत्वादिति । केवलासक्तिनिषेधामावे 'अप्रतिषिद्धमनुमतं भवती तिन्यायेन भग- प्रकाश:-[२३] प्रकृते तादृशोनुभवप्रकारो विवक्षितोन्तःकरणाच्याससाध्यश्वेत्यत्र कि गमकमत आहुः-चित्तस्येत्यादि । *यत्तत्सत्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवतः पदम् । यदाहु- सुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकमितिकपिलवाक्येन सर्वेष्वन्तःकरणेषु चित्तस्य वासुदेवात्मकत्वात् सृष्टिस्थितिप्रलयमोक्षकर्तृषु प्रद्युम्नादिपु चतुर्पु वासुदेवस्य मोक्षदातृत्वादत्र मोक्षप्रकरणादन चित्तपद- प्रयोगः । तथा च स एवोकप्रकारानुभवस्य तस्यान्तःकरणाध्याससाध्यतायाश्च विवक्षितत्वगमक इत्यर्थः । अनेन तादृशासक्र्मोक्षत्वे युक्तिरपि स्मारिता । तथा हि यनेदं चित्तस्य वासुदेवात्मकत्व. बोध वाक्यं तत्रैव मनसोऽनिरुद्धत्ववोधकमहङ्कारस्य सङ्घर्पणत्वबोधकं च वाक्यमस्ति, तेन तत्त. दन्तःकरणाधिदैविकत्वं तेषां व्यूहानां तत्र सिद्धम् । भक्कान्तःकरणरूपाश्च त एव । किञ्च, यो योऽ- ध्यासः स सर्वोप्यहवाराध्यासमूलकः, अहङ्कारश्च सङ्घर्षणात्मकः, तत्रास्याहमित्यध्यासस्तदहड्तहो- पासनातुल्यकक्षो भवति, अहङ्कहोपासना च सर्वतापनीयसिद्धा । तथा च सा यथा मोक्षफल- कत्वान्मोक्षरूपा तथायमध्यासोपि मोक्षफलकत्वान्मोक्षरूप इति तन्मूला देहाद्यासतिरपि तथेति । [२४] ननु सर्वमिदं वदोपपद्येत यदन्तरा नप्रयोगो न स्यात्, दृश्यते च स इति नायमर्थः साधीयान् । किन्तु स्वकर्मभिः संसारचक्रे भ्रमतो मम उत्तमश्लोकजनसख्यं भूयात् तस्य प्रार्थ- नीयत्वे हेतुः त्वन्माययात्मात्मजदारगेहेष्वासक्तचित्तस्य नेति "भवापवर्गों भ्रमतो यदे "ति- वाक्याइहाद्यासक्तौ तन्न भवतीति तदभावपूर्वकवत्सख्यमात्रप्रार्थनेत्ययं युक्त इत्यत आहुः-क्रीडे- त्यादि । उक्तसख्यस्येति शेषः । अयमर्थः, त्वया ह्येतस्यासाधुत्वेन अनुपपत्तिमात्रमविवक्षितत्व- श्रीवल्लभटिक-चित्तस्येति । चिती संज्ञान इति घातोश्चित्तं ज्ञानात्मकम् । तच्च सत्त्वजन्यम्। तदधिष्ठाता वासुदेव इति तदात्मकत्वमुक्तम् । इतः पूर्व त्रिभिः श्लोकः पुष्टिमार्गीयपुरुषार्थत्रयमुक्तम् । अत्र तन्मार्गीयो मोक्षो निरूप्यते इति वत्प्रकरणत्वम् । “ज्ञानान्मोक्ष " इविन्यायेन चितपदप्रयोगो मूले । वेन शुद्धशानात्मकत्व एव तस्य यया मोक्षसायकत्वं तथा शुद्धपुष्टिमार्गीयमावात्मकत्व एव तन्मोक्षसाप कत्वमित्ययों ज्ञापितः । क्रीडेति । संसारहेतुभूतमायामोहापगम एव तद्गृहे भगवान् श्रीहतीति तत्पतिबन्ध- * भा० ३,२६, २१. १ मा० १०, ११, ५४.

·टिप्पणीभ्यां प्रकाशेन च संवलिता तथा च कर्मसंवन्धव्यतिरेकेण फेवलभगवन्मायया रमणरूपया भमवत्सेवाश्रवणादितत्पर- परमफला- टिप्पणी- वन्मायायामपि तत्सत्त्वे तन्मिश्रणेन पुत्रादिषुभयप्रकारबुद्धौ केवलभगवन्मायामावान भगवान् क्रीडतीति क्रीडायां प्रतिबन्धकत्वात्तन्निषेधप्रार्थनमिति भावः । अत एव “सैमागतान्पूजयती बजौकस"इत्यत्र भगवदीयत्वेपि ज्ञातिबुध्या तत्रासक्तौ मातृचरणानां तथाभाववर्णनं, लीलारसा- नुभवप्रतिबन्धकशक्टभङ्गश्चेति । किञ्च, मोक्षविरुद्धत्वादपि केवलासक्तिनिषेधप्रार्थनमित्याहुः-प्रकृते विरोधाचेति। प्रकृते विरोधोनामावल्यां शकटभेदचरित्रे लौकिकभाववर्णनं चेति । मोक्षो हि भगवदी- यत्वं, तच्च सर्वोशे तदीयत्वानुसन्धानरूपं, तत्र केवलासक्रंशतः सत्या अपि बाधकत्वानिषेधप्राथमि- त्यर्थः । [२५] सिद्धमर्थमाहुः-तथा चेति । कर्मसंवन्धव्यतिरेकेण संसारेपि प्रभुसंबन्धात्सर्व- प्रकाश:- गमकतयोच्यते, सा तु नास्ति । तथा हि अत्र संदमें "अहं समाधाये"त्यादिवाक्यपत्रस्य स्वपूर्व- जन्मीनसर्ववृत्तान्तस्मरणं निश्चीयते । “त्रैवर्णिकायासे तिवाक्यात्स्यस्मिन्प्रसादोऽनुमित इति च । एवं सति पूर्वजन्मीनान्याभिनिवेशाशिरःसङ्गपुत्रदानतच्छोकनारदोपदेशभगवत्प्रसादविद्या- धराधिपत्यशिवोपहासाऽम्बिकाशापा अपि तस्य स्मृतिगोचरा इति पूर्वप्रसादस्य साधकत्वं स्मृत्वा साम्प्रतं प्रसादे किं भगवता विधेयमिति तदाशये सन्दिहानः इदानी व मरणकाल इतीदानींगोचरो मोचयिष्यत्येवेति निश्चिन्वानः अनुगृहीतत्वात्पौष्टिकमेव दास्य- तीति निश्चित्य पूर्वजन्मीननारदागिरःसख्यस्य भ्रमत्सख्यत्वञ्च निश्चित्य यदि पुष्टिमर्यादया दिसति तदा पूर्ववन्माभूदिति सख्ये सविशेषणे हीति प्रकारनिषेधस्य पूर्वार्धन प्रार्थना, सख्यं भूयात्परं तथा न भूयादिति । यदि पुष्टिपुष्ट्या दित्सति तदा तथाऽसक्तचित्तस्य पूर्वार्द्धप्रार्थित सख्यं न भूयादितिविशेष्य निषेधस्योत्तरार्द्धन प्रार्थनेति प्रकरणवशेनान वाक्यद्वयाङ्गीकारस्योपप- नत्वात् तत्र नोपपत्तिरिति न सोर्थः किन्त्वयमेव साधीयानिति । [२५] सिद्धमाहुः-तथा चेत्यादि। "वैष्णवत्वं हि सहजमिति पुष्टिप्रवाहमर्यादायां पौष्टिकानां सामान्यलक्षणाचादृशः, न कर्मवन्धनं जन्मे"तिपाद्मात्तब्यतिरेकेण फेवला "अविद्याकामकर्मभिरितिवाक्योक्तभ्रमणसाधककामकर्मासंसृष्टा या क्रीडासाधिका भगवन्माया, तया गृहे गृहाश्रम एव “पश्यन्ति ते म" इत्यत्रोक्तरीत्या तदनुभवन्, " पुष्टया विमिश्राः सर्वज्ञा" इति तेषां विशेषलक्षणात्सर्व भगवदाशयपर्यन्तं जानन् भगवदीयः "यावन मयि ते श्रीवल्लभाटि- पत्वम् । प्रतेऽर्थात् प्रीदेव प्रार्य्यत इति वद्वाध्यबाधकविरोधाच्च तबनितासक्तिनिषेधप्रार्थना । तेन त्वन्माय- याऽऽसक्तचित्तम्य ममात्मादिषु सख्यं भूयान्नेतरमायासक्तचित्तस्य लोऊवदिति मूलार्थः पर्यवस्पति । तया घेवि । लोके कर्मसम्बन्धमन्तरा पुरुषार्थाननुभवस्तथा त विनात तदनुभयः । तस्मिन् दृष्टे परावर ति १ मा. १., ७, बहिर्मुरप्रभाव इत्यर्थः । मदीया अप्य परिर्मुसा जायन्ते इति पोधिनी । ०- ३.प्र. म.1 ·श्रीवृत्रासुरचतुःश्लोकोविकृतिः २३ तया गृह एवं चतुर्विधपुरुषार्थमुखमनुभवन् भगवदीय इति द्वितीया मुक्तिरियमेव मुख्या, आशीरिति सर्वान्ते क्रियाप्रयोगः। हे नाथ ? मर्यादाज्ञानमोक्षो मे मा भूयादिति ॥ ॥ इति श्रीमत्मभुचरणकृता वृत्रासुरचतुःश्लोकीविवृतिः संपूर्णा ॥ टिप्पणी- या तत्संबन्धराहित्येन केवलं भगवन्मायया लौकिकासतिसंवन्धरहितया गृह एव लीलारूप- चतुर्विधपुरुषार्थसुखमनुभवन् भावप्रकारेण लोकवेदातीतप्रमुस्वरूपेण सह सर्वलीलानुभवं कुर्वन् भगवदीयः स्वतन्त्रभक्त इति द्वितीया पुष्टिपुष्टिमार्गीया मुक्तिरित्यर्थः । [२६ ] तदुदाहरणं तु स्वामिन्य एवावगन्तव्याः, एतस्यैव सकलफलमूर्द्धन्यफलत्वज्ञाप- नायाहुः-इयमेवेति । इयमेव नान्या मुख्याखिलफलेषु, आशीरिति ज्ञापनाय सर्वान्ते पद्य- निष्ठार्यजातनिरूपणान्ते भूयादित्याशीर्वादार्थक क्रियापदप्रयोग इत्यर्थः ॥ प्रकाश:- नाये"तिविज्ञप्तिश्लोकोतरीत्या भगवता स्त्रीयत्वेन निश्चित इति द्वितीया पुष्टिपुष्टिकृता मुक्तिः । तया च गृह एव दयानुभवत्वेन मर्यादापुष्टमुक्तव्यावृत्तत्वे सति ""निर्गुणो मदपा- य" इत्येकादशे गुणातीतकर्तृलक्षणाद्भगवदीयत्वेन त्रिविधलौकिककर्तृव्यावृत्तत्वं पुष्टिमिश्रपु- राजीवत्वं तेपां स्वरूपं तेन रूपेण यावनीवं स्थितिः सेत्यर्थः । अत्रापि पूर्वकक्षा यादवादी, सत्तमा श्रीमदुद्धवादौ ज्ञेया, "नोवोऽण्वपि मन्यूनो यद्गुणैर्नादित" इति कर्मबन्धव्यतिरेकस्य "वृक्णश्च मे मोहमहान्धकार" इत्यत्र "प्रसारितः सृष्टिविवृद्धये त्वये"ति भगवन्मायया देहाद्यासक्तः, अथापि तदभिप्रेवं जानन्निति तादृशत्वस्य स्फुटत्वादिति । [२६] एवं पुष्टिमार्गे द्विविध मोक्षं निश्चित्य “शुद्धाः प्रेम्णातिदुर्लभा" इत्यत्र विचा- रितानां शुद्धपुष्टानां फलस्य स्वरूपस्य चेतोप्यधिकत्वं हृदि कृत्वा प्रकृतानामैतदन्ततां ज्ञाप- यितुमाहुः-इयमित्यादि, इयमेव, नेतोधिकेत्यर्थः । नन्वत्रायमेवाशय इत्यत्र किं मानमिति चेत् उच्यते । अत्र "भक्तानांगृह एव विशिष्यत" इतिन्यायोपक्षेपात् तद्वपारयाने साधनं भकिः फलं मोक्षस्तथापि फलदशातः साधनदशैवोत्तमेति- कथनेन "अनिच्छतो गतिमी प्रयुत इति मुक्तिदित्सासूचनात्। शुद्धपुष्टानां तु मुक्तीच्छाया- मपि तदनुक्तेरिति जानीहि। न च भक्तानामित्यस्य स्वतत्रभक्तानां गोपिकादितुल्यानामिति व्याख्या- मानवमिति शङ्कयं, तस्य साधनदशामात्रोत्कर्पज्ञापनपरत्वात् । अन्ययाफलदशाकथनविरोधापा- वात् । व्रजस्थेषु वेणुगीते “स्वाश्रयमापणं च प्रत्यापत्तिरि"वि प्रत्यापत्तेरेवाङ्गीकारात् । वाक्याद्भगवदीयस्य सर्वकर्मशयः पुरुषार्यः। भक्तिमार्गे हरेर्दास्यमित्यायुक्तचतुर्विधपुरुषार्यसुखमित्यर्थः । अमे स्पष्टम् ॥ इति श्रीविलरायात्मजश्रीवलभता"ममोत्तमे" त्यस्य टिप्पणी समाप्ता ॥ १ भा० ११, २५, २६, । २ मा० ३, ४, ३१.१३ भा० ३, २६, ३६. । ४ वहांपीहमित्यस्य सः .- श्रीवल्लभाटि भा० १०,२१,५.।

·१० मा० म० ३.३.३३.भत्र उपसदात्ये कर्मणि एकं तान्नमस्तस्यं भोपसई काति, मस्मिन् कर्मणि सा ऋतिनां तानननवं समानं, तथापि अयं पर्श पथसमृगरि नियममानस यस्मिन्टेहातिरायः तमेव ऋलिन यजमानो हशत, नहि तत्र समानंग से कथं यहाभेर इति प्रमः संमत। २४ टिप्पणीभ्यां प्रकाशेन च संवलिता टिप्पणी- इति श्रीवल्लभाचार्यकृपया विनिरूपितः । ममोत्तमेतिपद्यार्थव्याख्यानार्यो मया मुदा ॥ १ ॥ मयोदितमिदं भक्का अवलोक्य विचारितम् । भवन्तु सततं श्रीमदाचार्यचरणाश्रयाः ॥ २॥ एतत्फलं तत्कृपातो भविष्यति न संशयः । अतस्तदुक्तमार्गेण मननीयः प्रमुः सदा ॥ ३ ॥ स एव श्रीमदाचार्यपक्षपाती मम प्रभुः । करिष्यति स्वकीयानामैहिकं पारलौकिकम् ॥ ४॥ इति श्रीमत्प्रभुपादपमदासानुदासहरिदासविरचिता ममोत्तमेतिपद्यव्याकृतिटिप्पणी समाप्ता प्रकाश:-जन्नस्त्वेवं, तथापि .परमभक्तिस्वरूपे साधने तारतम्याभावात् फलमेदः किंप्रयुक्तो यः स्वरूप भिनचीति चेद् , उच्यते । उत्तरतन्त्रताायिकतृतीयपादीयाऽक्षरैधियां त्वविरोध" इतिसूत्रोक्तौपसदन्यायेन भगवदिच्छाभेदावेखवेहि । ततस्तेष्वपि तारतम्यं भ्रमर गीतोकसंदेशस्वरूपाक्षातव्यम् । एकादशीयद्वादशाध्यायस्था 'नरोधयति मां योग' इत्यारभ्य "यास्यसे ह्यकुतोभयमि"त्यन्तात् सर्वात्मभावपूर्वकशरणोपदेशसंदर्भाव । तेन पाथों हि पुष्टि- मर्यादायामनीकृतो न तु पुष्टिपुष्टाविति "न्यासादेशे"ष्वित्यत्र प्रभुचरणोक्तेः । सात्त्विकप्रकरणो. कानां तत्सातीयभाववतां चाद्यः, राजसप्रकरणोक्तानां तादृशां चेतरः, तामसप्रकरणोतानां तु प्रत्यापत्तिरेवेति लीलापरिकरस्य यथास्थितस्य नित्यसमस्यामेव लीलायां सिद्धपतीति । कि च पूर्वोक्तोपदेशश्रवणोत्तरमपि संशयः शृण्वतो वाचं तव योगेश्वरेश्वर । न निवर्चत आत्म- स्थो येन मे भ्राम्यति मन " इतिश्रीमदुद्धवोक्तरयं भावोतिदुर्लभो भगवत्परमप्रसादादेव लन्य इति च । तथाप्रे "त्वद्भक्तियोगं च महदिमग्य" "आख्याही ते प्रश्ने 'भक्तियोगः पुरै- वोक्त' इति द्वादशाध्यायोक्तं तत्स्वरूपं स्मारयित्वा "पुनश्च कथयिष्यामि मद्भक्तेः कारणमि" त्यादिना तदुपायकथनात्तथा सदुपायत्वज्ञानपूर्वकतत्करणेन प्रसन्नाद्भगवत एव तादृशप्रसादसिद्धि- नंतरयेत्यादिकमालोचनीयमिति तदेतत्सर्वं हृदि कृत्वोतमियमेवेत्यादि । इति दिक् । रससिन्धुचन्द्रमुखबारिरहोद्गतपुष्टिपुष्टिमकरन्दरसः। इति कृष्णचन्द्रकृपया विदितः पुरुषोत्तमेन वचसा विवृतः॥ इति श्रीमवल्लभनन्दनचरणकतानश्रीपीताम्बरतनुजपुरुपोचमकृतः पुष्टिमागीयमुकिविवृतिप्रकाशः संपूर्णतामगात् ।। ॥ समाप्तोयं ग्रन्यः ॥ पवमत्रापि भगवदिष्या फटभेट इस्पाययः । २ भा० ११.१२.१६.

·श्रीनवनीतमियो जयति । श्रीमदनमोहनो विजयते। श्रीप्रभुचरणविरचितवृत्रासुरचतुःश्लोकीविवृति अने श्रीहरिरायजीप्रणीत तट्टिपणीनो गुर्जरानुवाद. પુરુષાર્થ ચાર પ્રકારના છે. ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ. શંક-વૃત્રાસુર કહે છે કે-“હે ઇ! પુરુષના ધર્મ,અર્થ,કામ,આ ત્રિવર્ગ મળવવા)- ના પ્રયાસને તે અમારા પતિ શ્રીકૃષ્ણચન્દ્ર દૂર કરે છે. આવી રીતે ભક્તને ત્રિવર્ગવિઘાત પ્રભુ કરે છે, અને ભક્તનેજ મેક્ષની અપેક્ષા નથી, માટે ભક્તિમાર્ગમાં કઈ પણ પુરુષાર્થ સિદ્ધ થતું નથી એમ કેમ ન કહેવાય? સમાધાન-એવી શંકા કરશો નહિ, ભક્તિમાર્ગય ચારે પુરુષાર્થ અમે આ વૃત્રાસુરેન્દ્ર ચતુર્લોકીથી દર્શાવીએ છીએ. ૪૦ ૨–આ ચતુર્લોકી ભાગવતના ષષ્ઠ સ્કન્ધાન્તર્ગત દ્વાદશાધ્યાયના ૨૪-૨૫-૨૬- ૨૭ ઑકમાં છે. આ ચાર શ્લેક પહેલાં વૃત્રાસુર ઇન્દ્ર સાથે બેસી રહ્યો હતો, હવે આ ચાર લેથી તે ભક્તિથી સન્મુખ પ્રકટ થયેલા શ્રીહરિને નિરખીને પ્રાર્થના કરવા લાગે, કારણ કે પુષ્ટિ-કૃપા-એ પ્રકટ ફલવાલી છે. ૧૦ ૨–આ ચાર શ્લેક પૈકી પ્રથમ શ્લેકમાં વૃત્રાસુર પુષ્ટિમાર્ગીય ધર્મપ સ્મરણ, કીતિન અને સેવા, આ ત્રણની યાચના કરે છે. અને તે ત્રણનું જ આ પ્રથમ શ્લેકમાં નિપણ કરાય છે. –વૃત્રાસુર પિતાનું ઉત્તમ અધિકારિત્વ દીનભાવથી પ્રાર્થના કરી બતાવે છે. અને એ ઉત્તમાધિકારીનું સાધન કૃપા છે. ધર્મની પ્રાર્થના કરતા પહેલાં પોતાનું અધિકારિત્વ આ શ્લેકથી સાબીત કરે છે. अहं हरे तव पादैकमूलदासानुदासो भवितास्मि भूयः । मनः स्मरेतासुपतेर्गणानां गृणीत वाक् कर्म करोतु कायः॥१॥ [ રે રે ] સુકાના ના E? [ મર્દ ] ૬ તા ] તારા [ રૈમૂર- दासानुदासः ] चरणकमल एज जेनुं मूल छे- आश्रय छ- एवा आपना दासनो दास [મૂ ] થી ઘન [ માતાશ્મિ] સવા શરૂા. १वनिकायासविघातमस्मत्पतिविधत्ते पुरुषस्य शक ॥ भा० ६.-११-२३ ૨ નેતિ જેવા ” “રોયાદ્દિવનુ ·શ્રીપ્રભુચરણવિરચિત [ ] જન [ ગયુવત] કાળપતિના [ જુનનાં ] Tળોનું [ નોત ] કાન -વિન્ચન કરે. [ વા] શાળા [] તેના ગુળોનું ટન , [fa] शरीर [कर्म ] भगवानननी सेवा [करोतु] करो, ॥१॥ ભાવાર્થ...હે દુઃખહર્તા હરિ! હું આપના ચરણકમલ જ જેનું અવલંબન છે એa આપના દાસને પણ દાસ પુનરપિ થઈશ. (મારું) મન પ્રાણપતિના ગુણનું ચિન્તન કર, વાણું પ્રાણપતિના ગુણનું રટન કરે, (મારું) શરીર એ જ પ્રાણપતિની સેવા કરે. વિવેચન-“હે હરિ! હું ચરણકમલમાં જ આસક્તિવાળા આપના દાસને પણ દાસ થઈશ” એ આ પૂર્વાર્ધનું વારસ્ય છે. મેક્ષ ન માગતાં દાસ્ય કેમ માગ્યું? શ્રીહરિ-પ્રાણી માત્રને પણ દુઃખને સમૂલ નાશ કરવાની ઈચ્છા હોય છે, તે દુઃખને સમૂલનાશ મેક્ષ વિના થતું નથી, તે તું મેક્ષ માગવાને બદલે દાસ્ય કેમ માગે છે? વૃત્રાસુર-આપ શ્રીહરિ છે, આપના હરિ શબ્દમાં જ ઉત્તમ વારસ્ય રહ્યું છે, આપનું દાસ્ય સિદ્ધ થતા આપ જ દાના આધિભૌતિક આધ્યાત્મિક આધિદૈવિક એવા ત્રણ પ્રકા નાં દુઓનું નિવારણ કરે છે, હવે આપ કહે છે કે મોક્ષ કેમ નથી માગતે? તેનું ઉત્તર આપું છું-મોક્ષ એ જ્ઞાનથી જ થાય છે તે જ્ઞાન આપના છ ધર્મ પૈકી એક ધર્મ છે, તેથી તે ધર્મને આશ્રય કરવા કરતાં આપ સાક્ષાત્ ધર્મ-નાનાદિધર્મયુક્ત પ્રભુનો જ આય કરો વધારે ચર્ચા કહેવાય. એમાંની નિવૃત્તિ પણ આપની જ કૃપાથી છે. તેમ છતાં “પ્રભુકૃપાથી મારું દુઃખ નિવૃત્ત થયું હવે હું સુખી થ” એ ભાવ મેક્ષમાં થ દુર્લભ છે, કારણ કે તેમાં અભેદ થઈ જાય છે, બ્રહ્મમાં લય થઈ જાય છે. શ્રીહરિ ત્યારે દાસ્યમાં શી રીતે એ ભાવ રહેશે. વૃત્રાસુર-દાસ્યમાં તે હું આપને દાસ, આપ મારા વ્ય. હું આપનો સેવક, એ ભાવ હમેશ રહે છે. શ્રીહરિનું દામ્ય શી રીતે સિદ્ધ કરીશ. વૃત્રાસુર-હું આપને જ છું, એટલે મારે દાસ્ય સિદ્ધ થઈ ચુક્યું છે. આપને સેવ્ય સેવકભાવ રાહજ છે. જેમને આપનું સ્ટસિદ્ધહેતા આપ મારે વિવર્ગ-(ધર્મ, અર્થ કામ)ને વિઘાત આ આસુરી અવસ્થામાં પણ ક્યાંથી કરો આજે મારા ત્રિવર્ગને વિઘાત કર્યો તે જ આપની આ દાસ ઉપર કૃપા સૂચવે છે. શ્રીહરિતારે મેક્ષમ અધિકાર નથી એવું તારા ત્રિવર્ગ શબ્દ કહેવાથી સમજાય છે, તે તું હાલ દાસ કેમ થતું નથી ? (અને દાસ થઈશ એવું ભવિષ્ય વચન કેમ કહે છે!) વાસુર- પ્રલે! આ જીવ તે આપને જ છે. પણ આ દેહ હાલમાં આવ્યું છે તેથી આપના દાસ્યને લાયક નથી, તેથી આ આયુર દેહનો ત્યાગ કરી અપર જન્મમાં અવશ્ય થઇશ. અને આપના અનુગ્રહથી જ અવર એમજ થશે. કારણ કે હું આપને છે, તેથી મને સંપૂર્ણ વિશ્વાસ છે.

·વૃત્રાસુરચતુ:શ્લેષીવિકૃતિ
શંકા-વૃત્રાસુરે સાક્ષાત્ પ્રભુનું દાસ્ય ન માગતાં દાસાનુદાસત્વ કેમ માગ્યું?
સમાધાન-સાક્ષાત્મભુના દાસ્યની માગણી કરવાથી પિતાની દીનતામાં ખામી આવે,
માટે દીનતાસૂચક દાસાનુદાસત્વ જમાવ્યું, અથવા પ્રભુનું દાસ્ય મળતાં (ગોપીજનેને જેમ
હુંપદ અથવા મેટાપણાનું અભિમાન આવ્યું હતું તેવી રીતે) સર્વોત્તમ-મોટાપણાનું
અભિમાન થાય
તે જર કેઈભક્તને અપરાધ થઈ જાય, અને પ્રભુના દાસ્યથી પણ ભ્રષ્ટ
થઈ જાય, વૃત્રાસુરે આ કો અનુભવ પૂર્વજન્મમાં ચિત્રકેતુ અવસ્થામાં અનુભળે છે,
માટે પરમ્પરાદાસ એટલે દાસના પણ દાસ થઈ રહેવું એ જ દીનતા છે.
વૃત્રાસુરને ચારે પુરુષાર્થનો અધિકાર કેવી રીતે છે?
વૃત્રાસુર “તવ” ઇત્યાદિ પદ સમુદાયથી મેક્ષાદિ કમથી--, અર્થ, કામ, ઘર્મ, એવા
કમથી પિતાને અધિકાર સાબીત કરે છે-
ભજનાનન્દાનુભવ ઈન્દ્રિયવાલાથી જ થાય-
ભજનાનન્દને અનુભવ” એ પુષ્ટિમાર્ગમાં મેક્ષ છે અને તે દેહ, ઈન્દ્રિય પ્રાણુ અન્તઃ-
કરણવાળાને થઈ શકે છે. એવું માત્ર કલ્પ-૧૦–૨૧-૭ શ્લેકમાં નિરુપણ કર્યું છે કે-
ઈન્દ્રિયવાળાને પ્રભુના મુખારવિન્દ્રદર્શનપી ફલ છે, બીજું એથી ઉત્તમ ફળ નથી, આ વાત
અમે યથાર્થ જાણીએ છીએ, કારણ કે અમે શ્રુતિરૂપા છીએ. શું ફલ છે? સખા સહિત
ગાને વનમાં ચરાવતા શ્રીકૃષ્ણચન્દ્ર અને શ્રી બલદેવના મુખનું દર્શન થાય એનાથી શું ઉત્તમ
૧ પૂર્વજન્મમાં આ વાસુર ચિત્રકેતુ નામને રાજ હતું, તેને હજારો સ્ત્રીઓ છતાં પુત્ર
ન હતા, અંગિરા ઋષિએ તેને હર્ષપ્રદ એક પુત્ર આપે. પટરાણુ ઉપર દેવથી બીજી રાણ-
ઓએ તે પુત્રને ઝેર આપ્યું તેથી તે મરી ગયે. રાજા વિગેરે સર્વ બહુ જ શોક કરવા લાગ્યા
ત્યારે નારદ સહ અંગિરા ઋષિ આવી તેના શાકને દૂર કર્યો, અને વૈરાગ્યાદિ ભાવથી યુક્ત ચિત્ર-
કેતુને એક ઉત્તમ વિઘા આપી કે જે વિદ્યાને સાત દિવસ પર્યન્ત જલનું ભક્ષણ કરીને ધારણ
કરશે. જેથી તેને વિદ્યાધરનું આધિપત્ય મળ્યું, પુનઃ આજ વિદ્યાના પ્રતાપથી સાક્ષાત ભગ-
વાનના ચરણકમલમાં તેને જવાને અધિકાર સિદ્ધ થયે, ભગવાને તેને સાક્ષાત દર્શન આપ્યાં,
મહાન ભકત તરિકે તેની પ્રશંસા કરી, ભગવાન અન્તર્ધાન થઈ ગયા.
એક વખતે વિમાનમાં બેસી જતાં ચિત્રકેતુએ સભામાં પાર્વતીજીને આલિંગન કરી બેઠેલા
શંકરને જોયા. દેવીના સાંભળતાં હાસ્ય કરતો ચિત્રકેતુ તાણને બેલવા લાગે, “જટાધર
તપરવી હોઈ આપ નિર્લજની પકે પ્રાકૃત માણસ માફક સ્ત્રી સાથે સભામાં બેસો છો તે તદન
અયોગ્ય છે.” શંકર તે આ વાત સાંભળ મૌન રહ્યા પણ પાર્વતીજીથી આ વાત સહન ન થઈ
તેથી ક્રોધસહ શાપ આપતાં કહ્યું કે “પાપવાળી આસુરી પોનિમાં તારે અવતાર થશે.”
કારણ કે તે અમારું અપમાન કર્યું છે. હવે પુનઃ અપમાન ન કરીશ” ભક્ત ચિત્રકેતુએ શાપ
પ્રણામ સાથે સરકારી ક્ષમા માગી રથમાં બેથી ચાલ્યા. પુનઃ જ્ઞાન વિજ્ઞાનયુક્ત અવિસ્મૃત
પૂર્વજન્મત્તાન વૃત્રપે આ અવતાર થયો છે- ર૪ ૬. મ. ૧૪-૧-૧૬ ઉપરથી.
(१) अक्षण्वतां फलमिदं न परं विदामः सख्यः पशूननुविवेशयतोर्वयस्यैः ।
वक्त्रं व्रजेशस्तयो रनुवेणु जुष्टं यैर्वा निपीतमनुरक्तक्टाक्षमोक्षम् ॥ ७ ॥

·૨૮ શ્રીપ્રભુચરણવિરચિત ફલ હોઈ શકે? અથવા બંસી બજાવતા અને અનુરાગ ભય કટાક્ષને છેડતા મુખારવિદા જેમણે નિરન્તર પાન કર્યું છે, એજ ઇન્દ્રિયેવાળાને ઉત્તમોત્તમ ફલ છે. શ્રીઆચાર્યચરણે તેજ લેકની યુધિનિજીની કારિકામાં આજ્ઞા કરી છે કે ભગવાનની સાથે વાર્તાલાપ કરવે, દર્શન કરવું, અધરામૃતનું પાન કરવું, ભગ, રેમાગમ, વેણુનાદરાવણ, સુંઘવું, આપની પાસે જવું, આપનું સર્વ ધ્યાન-ભાવન કરવું, એ જ ઈન્દ્રિયવાળાને દત્તત્તમ ફલ છે. મેણ પણ આજ છે. અન્ય નથી, ઉપર દર્શાવેલા મેક્ષના સ્વરૂપમાં વૃત્રાસુરનો અધિકાર વૃત્રાસુરે તz શબ્દથી ક્ષાધિકાર દર્શાવ્યું છે. શ્રીરાસપંચાધ્યાયીના “ચાટવૃત” આ શ્લોકમાં મોક્ષ કરતાં દાસ્યની સર્વોત્કૃષ્ટતા દર્શાવતાં કહે છે કે-“લેકમાં ત્રણ પ્રકારના પાર્થ ધર્મ, અર્થ, કામ, અને ચાર પ્રકારને મેક્ષ, અને સ્વર્ગ,એ આ લેકમાં ઉત્તમોત્તમ કહે વાય, પરંતુ હમારે એ સર્વ દાસ્યમાં ઉત્તમ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે. તેમાં સાકય, સામીપ્ય, સાથ, સાયુજ્યાદિ ચાર પ્રકારને ક્ષતે પણ દાસ્ય આગળ નકામે છે તેમ જ તેના આગળ લેકના વિવરણમાં “સ્વતઃ પુરપાર્થરૂપ દાસ્ય અમને આપે” એમ કહેવું છે આ પ્રમાણે શ્રુતિરૂપા ગોપીજનોના વાક્યથી સિદ્ધ થાય છે કે જેમ ગેપીજનેએ મેણાધિ કારરૂપ બલ્ક મોક્ષથી ચઢીયાતું પ્રભુનું દાસ્ય માગ્યું હતું તેમ વૃત્રાસુરે તવ એ પરથી મોક્ષાધિકારપપ્રભુનું દાસ્ય માગ્યું છે. અને તેથી વૃત્રાસુરને મેણાધિકાર સિદ્ધ થાય છે. મૂલ પ્લેકમાં મૂઢ ના કહેતાં તલ હૈ મૂરું કહેવાને આશય પણ એ જ છે તમારે દાસાનુદાસ ચાઉં. હવે વૃત્રાસુરને કામાધિકાર સિદ્ધ કરે છે “u gp મૂવાં તે.” અર્થાત્ ભગવાનના ચરણ એજ જેમનું મૂલ છે, એવાં ગેપીજને જ છે. કારણકે “ચરણકમલ એજ અમારુ મૂલ છે એવાં ગોપીજનનાં વચનેથી જ સાબીત થાય છે. (१) श्रीमुबोधिनीजी-भगवता सह संलापो दर्शन मिरितस्य च। आश्लेप.सेक्न चापि स्पर्शश्चापि तथाविध । अबरामृतपानञ्च भोगो रोमोद्गमस्तथा । वलू जिताना श्रवणमामाणं चापि सर्वतः ॥ तदन्तिकगतिनिन्यमेवं तद्भारनं सदा । इदमेवेन्द्रियवता फल मोलोपि नान्यया ॥ ययान्धकारे नियतास्थितिनांश्यो: फ्ल मरेत् । एवं मोक्षोपीन्द्रियादियुचानां सर्वथा न हि ॥ (२) वीक्ष्यालकावृतमुखं तव कुण्डलधि गण्डस्यलाघरसुध हसितावलोकम् । दत्ताभयच मुजदण्डयुग विलोक्य वक्ष.श्रियैकग्मगंच भवाम दास्यः ॥ (૩) તામના પુરાવા રે વાસ્થ” (४) हे अनन्तकोटीमन्दर्पलावण्यरूप ? स्वतः पुरुषार्थरूपं दास्यं देहि. (૫) જે પરિપૂર પર રાખે તે વત્ શબ્દના અર્થને સબધ ચરણ તક 1 અને તેથી તમારા ચરણ એ જ જેનું મૂવ છે એવો અર્થ થાય અને તવ રે કહેવાથી તા શબ્દને સંબંધ દાય તરફ જાય છે (ચરણ ? જો નથી, તેથી ઉત્તમ રહે એ નિકળ્યું કે “ગોપીજનેએ જેમ ભગવાનને કહ્યું કે તમારું દાય આપ તેમ ત્રાસ છે તમારે શબ્દ વાપરી દાસાનુદાસત્વ માગ્યુ” એ મૉર્મિક રહસ્ય છે, ·વૃત્રાસુરચતુઃ શ્લેષીવિકૃતિ "तन्नः प्रसीद वृजिनार्दन तेजिमूलं प्राप्ताः" આ શ્લોકમાં કહે છે કે-“હે પાપને દૂર કરનારા અમે આપના ચરણારવિન્દ્રના મૂલમાં આવ્યા છીએ. અમારા ઉપર પ્રસન્ન થાઓ.” આ શબ્દોથી વૃત્રાસુરને કામ પુરુષાર્થમાં અધિ- કાર સિદ્ધ થયે, જે પાકમૂલ એવા સમર્થ ભકતેને આશ્રય ન કરે તે પિતાને કામ મને- રથ-સિદ્ધ ન થાય, માટે પર્દકમૂલ શબ્દ કામાધિકાર દર્શાવે છે. શ્રીસુબેધિનીજીની કારિ. કામાં કહ્યું છે કે *ભજનાન સ્ત્રીઓમાં સારી રીતે સ્થિર થાય છે અને તે દ્વારા પુરુને પણ ભજનાનન્દ પ્રાપ્ત થશે.” આવી રીતે પર્દકમૂલ ગેપીજનોના દાસત્વથી વૃત્રાસુરને પણ પિતાને ભજનાનન્દાનુભવરૂપી કામ અવશ્ય સિદ્ધ થાય જ તેથી પર્દકમૂલ શબ્દ કામાધિકારતક છે. હવે વૃત્રાસુરનો અથધિકાર દર્શાવે છે. દાસાનુદાસ” શબ્દ વૃત્રાસુરના અર્થાધિકારનું શેતન કરે છે.' હવે વૃત્રાસુરને ધર્માધિકાર સિદ્ધ કરે છે, તવ દુવં અથૉત્ પ્રભુની પાસે અન્ય કંઈ ન માગતાં દાસત્વ જે માગ્યું તે ઘર્મા- ધિકાર સૂચવે છે. શંક-વૃત્રાસુરને સત્સંગ નહિ છતાં આ ભાવ શી રીતે ? સમાધાન-“પૂર્વે હું ચિત્રકેતુ નામને દાસ હતે પુનરપિતે જ દાસ થઈશ.” યુવા- સુરના એવા વચનથી તે ભક્ત હતા એવું સિદ્ધ થાય છે. તેથી તેને સત્સંગની જરૂર નથી. આ પ્રમાણે પિતાને ચાર પ્રકારને અધિકાર પ્રતિપાદન કરીને ચારે પુરુષાર્થમાં વધારે અને પ્રથમ ઉપગી ધર્મની માગણી કરે છે. મન પ્રાણપતિના ગુણોનું સ્મરણ કરે, ચિન્તન કરે. મૂલ લેકમાં “Tળાના” એ કર્મણિ પછી છે. કર્મણિ પછી થાય ત્યારે છીને પણ દ્વિતીયા જે વ્યવહાર કરી શકીએ, તેથી “પ્રાણપતિના ગુણોને” એ અર્થ કરી શકીએ. પ્રભુનું સ્મરણ કરવામાં પિતાને જ સુખ થાય છે. એવું “મા” એ આત્મપદનું સુંદર રહસ્ય છે. વાણું પ્રાણપતિના ગુણેનું કીર્તન કરે, રટન કરે. કીર્તનમાં પણ પિતાને જ અધિક આનંદ થાય છે. પરને આનંદ થાય એ તે આનુષંગિક છે. માટે જ ક્રિયાપદ આમને- *ततो हि भजनान्दः सीपु सम्यक् विधार्यते ।। तद्वारा पुरुषाणांच भविष्यति न चान्यथा ॥ मु. का. ૧ કારણ કે પુષ્ટિમાર્ગમાં પ્રભૂજ અર્થ છે. “ગુ ઘરમ હિતો નિત્તતાં મત”. જો આ શ્લોકની ટીકામાં “મ” શબ્દ “શ્વ શા મથa” સમાસ કરી સારા અર્થમાં પ્રભુ છે, એવો અર્થ કરે છે. આ અર્થરૂપી પુરુષાર્થ ત્યારે જ સિદ્ધ થાય કે જ્યારે પ્રભુના નિતાન દાસની કૃપા થાય, માટે દાસાનુદાસ એ શબ્દ અર્થાધિકારતક થ. ૨ કારણ કે પુષ્ટિમાર્ગમાં “ad કમર માનવો ” એ ન્યાયે પ્રભુની સેવા-દાસત્વ- એ જ કર્મ છે. ૩ મુખ્ય કાર્ય કરતાં વચમાં જે સિદ્ધ થઈ જાય તે આનુવંશિક કહેવાય.

·૩૦. શ્રી પ્રભુચરણવિરચિત કાયા પ્રાણયતિની જ સેવા કરે, પ્રભુને જેમ સુખ થાય તેવી રીતે દાસ સેવા કરે છે, પિતાના સુખની લેશ પણ દરકાર નથી. તેથી તેમાં સ્વાર્થ નથી પણ પરાર્થ જ છે, માટે “તું” એ પરમૈપદ ક્રિયાપદ છે. સ્મરણ અને કીતન શ્રવણને અધીન હોવાથી અને શ્રવણ પણે અન્યના કથનની અપેક્ષાવાળે હેવાથી “તએ વિધિ કહ્યો. સેવામાં હજ નિયામક છે, સ્નેહ જ સર્વ રીતે પ્રધાન છે, અને તે સ્નેહ પ્રભુકૃપાથી જ સાધ્ય હેવાથી ત્યાં ‘તુ” એવું આશીલિંગ ક્રિયાપદ મુકયું છે. ૧ એ પ્રમાણે ધર્મનું નિરૂપણ કરીને હવે અર્થનું નિરૂપણ કરે છે. न नाकपृष्ठं न च पारमेष्ठ्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा समञ्जस ? त्वा विरहय्य काझे ॥२॥ મવા–દે મge?] દેસાસ્ત્રાર્થ [ā] તને, વિદ] સનીને [વાશgs] જાણજે, [] નથી, [છતો, [] અથવા, [9] કક્ષાનને, [1] નથી, [] છતો, [મૌવં] જાત્રા, ]િ નથી, [] જીતી [amષિી સાતસ્ત્રક્રિના આધિને, ] નથી, ]િ દૂછતો, જસિદ્ધ ગળિયા, મરિનારિ સિરિ, ત્રિ] નથી, [] જીતો, [at] અથવા [પુ]િ ગણાત્રહ્મમાં રુપાશિને, [ નથી, [] રૂચ્છિતો. ભાવાર્થ–હે સકલ અર્થભ્રપ! આપને ત્યજીને ઇન્દ્રાસનને નથી ઈચ્છત, બ્રહ્માસનને નથી ઈચછત, સામ્રાજ્યને નથી ઇચ્છતે, રસાતલાદિકના આધિપત્યને નથી ઈચ્છ, ગની સિદ્ધિને નથી ઇચ્છતે, અથવા સાયુજ્યાદિ લયને પણ નથી ઈચ્છતે, અર્થાત એ સર્વને ત્યજીને આપને જ ઈચ્છું છું.. ૨ વિવેચત–પ્રાકૃત સત્વગુણ રજોગુણ અને તમોગુણ એમ ત્રણ ગુણથી લૌકિક અર્થ ત્રણ પ્રકાર છે અને વૈદિક પણ ત્રણ પ્રકાર છે. તે એ પ્રકારના અને ભગવાનના ઐશ્વર્ય, વી, યશ, શ્રી, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય આ છ ધર્મથી કમે ક્રમે ત્યાગ કર્યો છે. અર્થાત ભગવાનમાં છ પ્રકારનું ઐશ્વર્ય બિરાજે છે તેથી તે લૌકિક દિને આ પ્રકારના અર્થની ભગવાનથી જ સિદ્ધિ થઇ જાય છે માટે તેની અપેક્ષા નથી, તેથી તેને વૃત્રાસુર ત્યાગ કરે છે. ૧ આ શ્લોકની અંદર છ વસ્તુને અનાદર વૃત્રાસુરે કર્યો. તેમાં ઇન્દ્રાસન, સામ્રાજ્ય અને રસાતલાદિકનુંઐશ્વર્ય આ ત્રણ લૌકિક છે. મા, બ્રહ્માસન, અને સિદ્ધિઓએ ત્રણ વૈદિક છે આપણે ઉપર લૌકિક અને વૈદિક વિચાર કરી ગયા તેમાં જે લૌકિક છે તે પ્રવૃત્તિ ધર્મ સાધ્ય હેવાથી તે સામાન્ય છે. (ઇન્દ્રાસન, સામ્રાજ્ય, અને રસાતલાદિકનું ઐશ્વર્ય માં ત્રણેમાં અનહદ પ્રવૃત્તિ જ ભરેલી છે. અને પ્રવૃત્તિ ધર્મથી તે પ્રાપ્ત થાય છે. દાખલા તરીકે અનેક યજ્ઞથી ઇન્દ્રાસન મળે, યજ્ઞકર્મ પ્રવૃત્તિધર્મ છે. માટે જે પ્રવૃત્તિધર્મથી સાધ્ય છે તે સામાન્ય જ કહેવાય. મેલ થ, બ્રહ્માસન, સિદ્ધિઓ મેળવવી એ સર્વ વૈરાગ્યાદિક નિવૃત્તિધર્મથી મળી શકે છે, તેથી તે વૈદિક અને પર–શ્રેષ્ઠ છે. ૩ ·વૃત્રાસુરચતુઃઑકીવિકૃતિ ઉપર છ અર્થો ગણાવ્યા (ઇન્દ્રાસન, સામ્રાજ્ય, ઐશ્વર્ય, મેક્ષ, બ્રહ્માસન, સિદ્ધિઓ) તે પ્રવૃત્તિધર્મથી સાધ્ય છે કે નિવૃત્તિધર્મથી સાધ્ય હે, પણ છ પૈકી સાધકને એક જ અર્થ સિદ્ધ થાય છે, કેઇને મેક્ષ મળે તે બ્રહ્માસન ન મળે, ઈન્દ્રાસન મળે તે મોક્ષ ન મળે, પરંતુ ભગવાન્ સર્વ કપ હેવાથી ભગવાનમાં એ છએ અર્થ હોય છે. (અને તે છએ અર્થને ભક્તને એકી વખતે અનુભવ થાય છે. એ આ વૃત્રાસુરનું વચન સ્પણ સાબીતી આપે છે) ઉપર છ વસ્તુ સમજાવીને એ મહાન અર્થ છે. પણ એ એકી વખતે મળવી મુશ્કેલ છે. પરંતુ પુષ્ટિમાર્ગમાં તે સાક્ષાત ભગવાજ અર્થહેવાથી વૃત્રાસુરને એ અર્થને અનુભવ ભગવાનમાં થતાં વૃત્રાસુર અન્ય સર્વમાં નિરપેક્ષતા દર્શાવે છે. એ જ રહસ્ય આ બ્લેકમાં દર્શાવામાં આવે છે. ૫ (૧) આરંભમાં કિસાત્વિક અર્થનું નિરાકરણ કરે છે હું નાપૃષ્ઠની ઈચ્છા રાખતા નથી, નાક એટલે સ્વર્ગ, અને પૃ8 એટલે રાજાસન, અર્થાત્ ઈન્દ્રાસનને નથી ઈચ્છતે. હું ઇન્દ્રાસનની શા માટે ઈચ્છા કરું, “ક્ષીને પુષ્ય મર્યો વિનિત” પુણ્ય ક્ષીણ થતાં તે કાલાન્તરે મૃત્યુલેકમાં આવે છે. હું તે આપનામાં જે અખંડિત ઐશ્વર્ય વિદ્યમાન છે તેને પ્રત્યક્ષ અનુભવું છું, માટે મારે ઈન્દ્રાસનની ઈચ્છા નથી. (૨) વૈદિકરાજસ અર્થનું નિરાકરણ કરે છે હું પારમેયની ઈચ્છા રાખો નથી, પરમેથી એટલે બ્રહ્મા એ ગુણવતાર છે, તેથી તેનું સ્થાન પણ રાજસ જ હેય એ સ્વાભાવિક છે. આ બ્રહ્માસનમાં એક મહદદુઃખ છે. “ગ્રાળા સદ્ મુળ” “બ્રહ્મકસ્થ સલેકની બ્રહ્માની સાથે મુક્તિ થાય છે આ વાક્યથી પરતંત્રતાથી ફલસિદ્ધિ થઈ એમ નિશ્ચય થાય છે. અને પરતંત્રતાથી સિદ્ધિ ત્યાં થાય ત્યાં સ્વતીની હાનિજ થાય, હું તે આપ- નામાં અખડ વીર્યનું દર્શન કરી રહ્યો છું તેથી વીર્યની હાનિરૂપ બ્રહ્માસનની મારે ઈચ્છા નથી, (૩) લૌકિકાજલ અર્થનું નિરાકરણ કરે છે સાર્વભૌમની ઈચ્છા રાખતા નથી, સાવ એટલે સર્વભૂમિનું ઈશ્વરત્વ, સર્વભૂમિનું ઈશ્વરત્વ પ્રાપ્ત થાય તે સર્વ લેકમાં થશે ફેલાય. યશ પણ દાનાદિક કરે તે પ્રાપ્ત થાય માટે તે યશ દાનાદિકને અધીન ગણાય, એટલું જ નહિ પણ તે નાશવંત છે. “વાયાં તીર્યમુનિ માનસી” પ્રભુના યશનું વર્ણન જેમાં ન આવે તે વાયસતીર્થ કહેવાય છેઆવી રીતે સ્વરૂપથી પણ દુષ્ટ જ છે. પરિણામે તે જાન્ત ૐપુર નરકામિ છે. માટે તેનું પરિણામ પર જ છે. હું તે આપનામાં અવિગત અનિરિત-ચશને પ્રત્યક્ષ નિરખી રહ્યો છું. માટે મારે સામ્રાજ્ય પણ નથી જોઈતુ. (૪) લૌકિસ્તામસ અર્થનું નિરાકરણ કરે છે તું રસાધિપત્યની ઈચ્છા નથી રાખ, રસ શબ્દ તે માત્ર એક અર્થસૂચક છે પણું તેનાથી નીચેના પાતાલના- સર્વે લેક સમજવાના છે. પૃથ્વીની અપેક્ષાએ એ લેકમાં ભેગ અધિક હોય છે. ભાગ શ્રી- લકમીથીજ થાય, બલિરાજાને શ્રી-લદ્દમી અપાર હતી, આવા સમર્થની શ્રીને આપેહરી લીધી અને પુનઃ આપ જ અપ, અર્થાત્ થી આપને અધીન છે. હું તે આપનામાં કેઇનથી હરી ના શકાય એવી અખંડ શ્રીને નિત્ય બિરાજેલી જોઉં છું તેથી મારે રસાધિપત્યની પણ ઈચ્છા નથી.

·૩૨ શ્રીપ્રભુચરણવિરચિત (૫) વૈદિક્તામસ અર્થનું નિરાકરણ કરે છે-હું ગસિદ્ધિની ઈચ્છા રાખો નથી. કારણ કે અપર્ટુગિઓ પિતાને પ્રાપ્ત થએલી સિદ્ધિને બલથી મનમાનતા વિશે સરળ ભેગ કરે છે, અને તેથી તે યોગથી ભ્રષ્ટ થાય છે. જે ગિઓનું જ્ઞાન સ્થિર હોય તે આવી દશા ન આવે, પણ તેમનું જ્ઞાન બ્રાન્ત જ છે. હું તે આપનામાં નિત્ય અખડિત જ્ઞાનને નિરખી રહ્યો છું, માટે તે સિદ્ધિઓ મારે ના જોઈએ. (૬) વૈદિક સાત્વિક અર્થનું નિરાકરણ કરે છે હું મોક્ષની પણ અપેક્ષા નથી શખતે, “વારત-જ્ઞા જ્ઞાન “સત્વગુણથી સાન થાય છે અને જ્ઞાનથી મેક્ષ થાય છે. આ પ્રમાણે જ્ઞાન સાત્વિક છે, તે સાત્વિકજ્ઞાનથી થતે મોક્ષ પણ સાત્વિક જ કહેવાય. મેક્ષ અક્ષરબ્રહ્મમાં તે હેવાથી તે ગણિતાનન્દ છે. આપના આનંદને એક અંશ જ છે, આપ તેવા નથી, આપ તે પૂર્ણનન્ટ છે, અન્ય પણ મોક્ષમાં ખામી છે. અક્ષરમાં લય થયા પછી તેમાં સેવ્યસેવકભાવથી થતી સામાસામી કઈ પણ જાતની પ્રીતિને આનંદ મળતો નથી, તેથી આપની લીલારસને અનુભવ તેમાં નથી મળતું, કારણ કે તેમાં સમુદ્રમાં ફેકેલા સિન્ધાલુણની માફક અભેદ થઈ જાય છે. માટે તેને ખરેખર અર્થ કહી શકાય નહિ. આ જ હેતુથી “મોક્ષ શબ્દ નહિ લખતાં “અપુનર્ભવ” પદ લખ્યું છે. સારાંશ કે તેમાં પુનઃ જન્મને અભાવ- પુનઃ જન્મ ન લેવું પડે-એ વિના કંઈ પણ વિશેષ મહાભ્ય નથી. આપ તે પૂર્ણબ્દ છે. ભક્તની સદૈવ અપેક્ષા રાખનાર છે. હે ભગવનું આપે પ્રતિજ્ઞા કરી છે કે “જન્ચ ૧ ગતિ નાદું તેઓ મા” “ પણ જાણતા જ નથી. મને જ સર્વસ્વ ગણે છે. હું પણ તેમનાથી અન્ય જરાપણ જાણતો નથી. આવી રીતે આપ ભક્તની અપેક્ષા રાખનારો છે, તેથી આપને ભકત સિવાય અન્યમાં જરા પણ રાગ નથી, અર્થાત્ અન્યમાં વિરાગ અને ભક્તમાં જ રાગ, તેથી આપનામાં અખડિત વેરાગ્ય વિદ્યમાન છે, તેથી મને અપુનર્ભવ–મોક્ષની પણ ચાહના નથી, મર્યાદામાં મેક્ષને ચતુર્થ પુરુષાર્થ તરીકે સ્થાન આપ્યું છે. જ્યારે પુષ્ટિમાં તેને ત્યાગ કરાવાને અર્થ નામના પુરુષાર્થની ગણત્રીમાં ગણે છે, માટે ભક્તિમાર્ગમાં તેનો અનાદર છે, એજ ક્ષથી અધિક આનંદદાયક પુષ્ટિમાર્ગની બલિહારી છે. (મૂલમાં “ના” તેનું આ સ્વારસ્ય છે) આ પ્રમાણે વૃત્રાસુરે બધા અર્થનું નિરાકરણ કરીદીધુ તે ભગવાન તેને પુછે કે ત્યારે તે કેવા અર્થની અપેક્ષા છે?” તે તેમને ઉત્તર આપતાં કહે છે કે-હેસમેજિસ હે સકલ અર્થથી પૂર્ણ આપને ત્યજીને ઉપર કહેલા અર્થોની હું ઈચ્છા રાખતા નથી. પરંતુ સર્વાર્થરૂપ આપની અર્થપે ઇચ્છા રાખું છું, સદૈવ મારા અર્થ આપજ હો, અથવા પૂર્વોત અર્થને ત્યજીને આપની જ અર્થપે ઈચ્છા રાખું છું, તાત્પર્યાર્થ–પુષ્ટિમાર્ગમાં ભગવાન જ ભક્તના અર્થસૂપ છે. પુષ્ટિમાર્ગીય તૃતીય કામ પુરુષાર્થનું નિરૂપણ अजातपक्षा इव मातरंखगाः स्तन्यं यथावत्सतराः क्षुधार्ताः । प्रियं प्रियेव व्युपितं विपण्णा मनोविन्दास दिदृक्षते त्वाम् ॥ ३॥ 'મારા ભક્ત મારાથી અન્ય કંઈ શિશ્ન ·= E ધૃત્રાસુચતુ કીવૃદ્ધિ શક્યારે ગા!] દે ને ! [ ગાતya] gd ફેરાનાં શુપાd] મુક્ય [વા] ઘણી પડ્યાં [પાda] જે ના [પાd] भूख्यां [वत्सतराः] नानां वाछरदां [स्तन्यं यथा] दुधने जेम [विषण्णा ] खेदयुक्त [मिया ] बहाली स्त्री [व्युपितं ] प्रवासे गयेला [मियमिव ] वहाला पतिने जेम [મના] અને [ત્યાં બાપને [ ]િ નવનિ છે જાણે છે. ભાવાર્થ-જેને પાંખ ઉત્પન્ન નથી થઈ એવાં તથા ભૂખ્યાં થયેલાં પક્ષનાં બચ્ચાં જેમ પિતાની માતાને જોવા આતુર બને, તથા ભૂખ્યાં નાનાં વાછરડાં જેમ પાન કરીને સુધા મટાડવા માટે દુધના દર્શનની ઈચ્છા રાખે, પતિના પ્રવાસથી ખેદ પામેલી વહેલી સ્ત્રી પરદેશ ગયેલા વહાલા પતિને નિરખવા જેમ અધિરી બને, તે પ્રમાણે હે કમલનયન! મન આપના દર્શનની ઈચ્છા રાખે છે. વિવેચન –આ શ્લેક ઉપર વચનામૃત કરતાં શ્રીગુસાંઈજી આરમ્ભમાં ચાર કારિ. કાઓથી સંપૂર્ણ બ્લેકનું તાત્પર્ય સમજાવે છે. તેને અર્થ આ પ્રમાણે (૧) શ્રીપુષ્ટિમાર્ગ- તે પ્રભુના અનુગ્રહમાર્ગમાં શ્રીહરિના સપના દર્શનેચ્છા થવી, તે તૃતીય પુરુષાર્થ કામ કહેવાય છે અને આવા પ્રકારને કામ તે અલૌકિક કામ કહેવાય છે. આ અલૌકિક કામ સમજાવવા માટે શ્રી વ્યાસજીએ મૂલ શ્લોકમાં ત્રણ ટકાન્ત આપ્યાં છે, પક્ષી, વાછરડાં, અને સ્ત્રી, (૨) આ ત્રણ ટકાન્ત પછી પહેલાં બે ટકાન્ત લૌકિક છે. કારણ કે તેમાં લેકિક સુધારૂપ કામ બતાવ્યો છે. ત્રીજું સ્ત્રીનું દષ્ટાન્ત શાસ્ત્રીય છે અને તે જ ઉત્તમ છે. એક રાષ્ટન્ત સમજાવવા માટે ત્રણ દષ્ટાન્ત આપવાનું કારણ એ છે કે લૌકિક દષ્ટાન્ત ત્રણ ગણુ થઈને જ અલૌકિક દાર્ટીન્તમાં દષ્ટાન્ત થઈ શકે છે. (૩) જે એમ ન હોય તે એક જ દષ્ટાન્ત મૂલમાં આપવું હતું તેમ નથી કર્યું, તેથી માલુમ પડે છે કે લોકિક ત્રણ ગણું દષ્ટાન્ન થઈને જ અલૌકિક સિદ્ધાન્ત સમજાવી શકે છે. પહેલાં બે ટકાન્તમાં બતાવેલ કામ તે લૌકિક છે કારણ કે તે સુધારૂપે વર્ણવ્યો છે. ત્રીજા પ્રિયાને દષ્ટાન્તમાં બતાવેલ કામ શાસ્ત્રીય છે. કારણ કે તે રસશાસ્ત્રની રીતિથી વર્ણન વેલ છે. (૪) ત્રીજું પ્રિયાનું જ ટાસ્ત ઉત્તમ છે, તેનું કારણ એ છે કે પ્રભુ “ હૈ ” ઇત્યાદિ વાક્યથી રસસ્વપ છે, અને મૂલમાં જેમ વહાલી સ્ત્રી એક છે અને રસભાવયુક્ત પ્રિયને ચાહે છે, તેમ અહિં વૃત્રાસુર પણ એક છે અને અનેક સ્વપયુક્ત પ્રભુના બીજા કેઈ પણ સ્વરૂપને નહિં ચાહતાં રસરૂપ પ્રભુને જ ચાહે છે. આ શ્લોકમાં “હે કમલને વાળ” આવું સંબોધન આપવાને હૃદય- ગમ અર્થ-વે પ્રભુના નયનને કમલની ઉપમા આપીને મનને ભ્રમર સૂચવ્યું છે, એટલે કે કમલ વિકાસ પામે ત્યારે જ ભ્રમરની ઈચ્છા પૂરી પડે છે, તેમ આપ પણ મારી ઉપર વિકસિત દષ્ટિ કરે. બીજું પણ તાત્પર્ય એ સૂચવ્યું છે કે આપનું સ્વરૂપ સૌન્દર્ય જ એવું મને હર છે કે મન આપની સ્વ૫ સુદરતા નિરખવા લલચાય જ. ૧ જે વાતને સમજાવવા દાન અપાય છે તે દકાન્તથી સમજાવાની વાતદાન કહેવાય છે. 5 ન - ૫.

·ચીજથી કામ સરે છે, તે (ફુવાર્તા) ભૂખ્યાં આવું વિશેષણ આપવાથી પણ ભયની અનિ. ૩૪ શ્રીપ્રભુચરણવિરચિત કા-અહિં એક એવી શંકા ઉદ્દભવે છે કે જેમ લેકમાં ત્યાં જવા મારું મન છે “સારુ મન આ ચીજ જેવા ઈચ્છા રાખે છે વગેરે વ્યવહારમાં મન ઉપર પિતાને કાબુ દર્શાવાય છે ત્યારે વચ્ચે પણ (મમ મનઃ) મારું મન આપનાદર્શનની ઇચ્છા રાખે છે આમ કહેવું જોઈએ? સમાધાન–કમાં જે મન ઉપર પિતાપણું દર્શાવવાને વ્યવહાર છે તે બ્રાન્ડ છે, કારણ કે જે ચીજ ઉપર આપણે કાબુ હેય તે ચીજે ઉપર આપણે ચાહે તેમ કરી શકીએ છીએ. જેમકે મારુ ઘર તે ઘર આપણા તાબેની ચીજ લેવાથી આપણે તેને ભાંગી શકીએ રીપેર કરાવી શકીએ, પણ તે પ્રમાણે મન આપણા તાબામાં નથી. ઉલ્ટા આપણે તેના તાબામાં છીએ તેથી જ મન જ્યાં ચાહે ત્યાં આપણને લઈ જાય છે. તેથી લેકને જે મન ઉપર પોતા પણને વ્યવહાર છે તે બ્રાન્ત જ કહેવાય. પણ વૃત્ર તે ભ્રાન્તનથી તે સમજે છે કે મન વતન છે તેથી તેણે (મમ) “મારુ મન આ સ્વાધીનતાસૂચક અત્ શબ્દ પ્રયોગ નથી કર્યું શંકા–વ્યવહારમાં આપણે એમ બોલી કે ચક્ષુ જેવાની ઈચ્છા રાખે છે અને અહિં વૃને તે “મન જોવાની ઈચ્છા રાખે છે એવું તે કેમ કહ્યું ! સમાધાન-તેનું તાત્પર્ય એ છે કે સર્વ ઇન્દ્રિય મનના સમ્બન્યથી જ કાર્ય કરી શકે છે, જે મન આપણું ન હોય તે નેત્ર ખેલીને ઉભા હોઈએ છતાં જોઈ શકતા નથી તેથી વૃવ સમજે છે કે સર્વ ઇન્દ્રિમાં પ્રધાન મન, છે અને તેને પ્રભુના સ્વરૂપમાં લગાડે કે જેથી બધી ઇન્દ્રિયે પિતાપિતાના વ્યાપાર જેવું, સાંભળવું, વગેરેમાં નિષ્ફલ થઈ પ્રભુની આવી લાગશે, અને તેથી મને ભજનાનન્દને અનુભવ થશે, કારણ કે સર્વે ઇન્દ્રિયોથી જ ભજનનનને અનુભવ થઈ શકે છે, તેથી વૃત્રે મન જેવાની ઇચ્છા રાખે છે તેવું કહ્યું શ્લોકમાં “દિશા” ક્રિયાપદમાં આત્મપદ મુકયું છે તેનું રહસ્ય આ બ્લેકમાં વૃત્રે માગેલે પૂર્ણકામ તે પિતાને અપેક્ષિત છે, પ્રભુને અપેક્ષિત નથી જ કારણ કે તે તે પૂર્ણ કામ છે. તેથી ફલ એટલે કે પૂર્ણ કામથી ફલને પિતાના તરફનું છે એવું દર્શાવવા આત્મને પદ મુક્યું છે. વંજ હિં મન જ આગતાવાકયથી મન ચંચલ છે એવું સાબીત થાય છે. તેમજ મનને ભ્રમરની ઉપમા આપી છે, તેથી ભ્રમર જેમ વિકાસ પામેલા બીજા કમલ પાસે પણ ન છે, તેમ મનમાં પણ બીજી ઈચ્છા ઉદ્દભવવા સંભવ છે, તેના અભાવ માટે ખાન્ત આપે છે જેમ સુધાથી પીડિત પક્ષનાં નાનાં બચ્ચા પિતાને માતા ભ લેવા ગયેલી છે તે કંઈક લઈ આવી આપશે આવી આશાથી જેમ પિતાની માતાને જેવા ઈચ્છા રાખે છે તેમ મને આપને જોવાની ઈચ્છા રાખે છે. આ દૃષ્ટાન્તમાં ગુસાંઈજીએ દર્શાવેલાં દૂષણે. (૧) પક્ષીઓનું ભય કંઈ નિયત હોતું નથી, તેમજ સુધાથી પીડિતને તે કઈ છે યતા પ્રાપ્ત થાય છે અને ભયની નિયતા નહેવાથી જ ભૂલમાં પણ ભણ્યનું નામ જેમ બીજા દરમાં (ર) (૧) આવું પદ સુધી દર્શાવ્યું છે તેવું કઈ પણ પ ક દશાવ્યું નથી. તેમજ આ પાન્તમાં (અજા) જેને પાંખો ઉપર થઈ) મહું ૧ ·વૃત્રાસુચતુવિદ્યુનિ ૩૫ વિશેષણ પક્ષીઓને આપ્યું છે, તેથી પાંખ ઉત્પન્ન થયા પછી પક્ષીઓ માતાને જોવાની ઈચ્છા રાખતાં નથી અર્થાત પક્ષીઓની દર્શનેચ્છા સદા એક સરખી નથી તેથી કાલની અનિયતતા ૫ એટલે કે પાંખ ઉત્પન્ન નથી થઈ તે વખત સુધી જ પછી નહિં આવું એક દૂષણ આ છાતમાં પ્રાપ્ત થાય છે. (૨) બીજું દૂષણ સુધાથી પીડિત છે માટે માતાના દર્શનની ઈચ્છા રાખે છે તેથી સુધાની પાધિ પણ માતાના દર્શનમાં કારણે હવાથી નિરુપધિક પ્રેમથી માતાના દર્શનની ઇચ્છા ન કહેવાય, તેથી શુદુપ ઉપાધિએ કરેલું આવું બીજું દૂષણ આવે છે. (૩) ત્રીજું, વિષય જે ભક્ષ્ય તે નિશ્ચિત નથી તેથી વિષયની અનિયતતા પણ છે. તે આ પ્રમાણે ઉપરોક્ત ત્રણ દૂષણથી પ્રથમ દૃષ્ટાન્ત દૂષિત છે. તેથી બીજું દૃષ્ટાન્ત આપે છે કે- ભૂખ્યાં નાનાં વાછરડાં જેમ દુધની ઈચ્છા રાખે છે, તેમ મન આપને જેવા ઈચ્છા રાખે છે. આ દષ્ટાન્તમાં પણ નાનાં વાછરડાં કહેવાથી મોટાં થયાં એટલે તેની દુધની ઈચ્છા નષ્ટ થાય છે પછી તેની માતાને જોવાની ઈચ્છા રહેતી નથી એટલે આ દષ્ટાન્તમાં પણ કાલની અનિયતતા-કાલની અવધિ બતાવી છે, અને સુધાથી પીડિત આવા વિશેષણથી સુધાની ઉપાધિ પણ બતાવી છે, તેથી આ દષ્ટાન્તમાં બતાવેલે પ્રેમ પણ પાધિક છે અને સાવધિક છે, તેથી નિર્દષ્ટ ત્રિીજું દાન્ત વહાલી સ્ત્રીનું આપે છે. વહાલી સ્ત્રી પર- દેશ ગયેલા વહાલા પતિને જેમ જેવા ઈચ્છા રાખે તેમ હે પ્રભે? મન આપના દર્શનની ઇચ્છા રાખે છે. આ દાન્તમાં શિવ પદના પ્રાગથી જ પતિપત્ની બન્નેમાં નિરુપધિક સ્નેહ છે એવું પ્રતીત થાય છે, કારણ કે કઈ પણ ઉપાધિથી કરવામાં આવેલે ને તે સ્નેહ ન કહેવાય પણ તે તે સ્વાર્થ જ કહેવાય તેવા ઉપાધિ વગરના સ્નેહનું નિરૂપણ કરતાં કોઈ સ્ત્રી કહે છે કે જે નેહના ઉત્પન્ન થવામાં કંઈ પણ કારણ જોવામાં નથી આવ્યું, અને જે સ્નેહને કંઇક અપરાધ થઈ જતાં ઘટતે નથી જોયે તથા જે સ્નેહને બહુ નમન કરવાથી વધતે નથી જો આવા અમૃતને પણ ટક્કર મારે તેવા તથા ત્રણ લેકના દુઃખને નાશ કરનાર એવા સદા એક રસ અને સ્વરૂપથી જ મતે પ્રેમને વાણીથી હું શું વર્ણવું-વાણીથી વર્ણવી ન માપી શકાય તેવા પ્રેમને વાણુના માપમાં શામાટે લાવું તે આ પ્રેમ ઉપાધિથી રહિત અને શુદ્ધ કહેવાય કારણ આવા સ્નેહમાં કંઇપણ ઉપાધિનું દૂષણ નથી. પરદેશ ગયેલા વહાલા પતિમાં સ્ત્રીને સ્નેહપતિના પરદેશ ગયાના સમયથી આરમ્ભીને આગમન સુધી એક રસ-એક સ રહે છે તેથી આ દષ્ટાન્તમાં કાલની અનિયતતાનું દૂષણ પણ નથી અને ખેદ યુક્ત રહે છે તેથી વિષય પણ નિશ્ચિત છે અન્યથા ખેદ થાય નહિં. આ પ્રમાણે પહેલાં બે દાન્તમાં દર્શાવેલા દોષ પૈકી એક પણ દેષ આ દષ્ટાતમાં નથી તેથી આજ દષ્ટાન્ત યુક્ત છે. વૃત્ર પિતે એક છે તેથી દાન્તમાં પણ (પ્રિયા) આવું એક વચન વાપર્યું, એમન હોય તે જેમ પહેલાં બે દામાં બહુવચન વાપર્યું છે તેમ અહી પણ બહુવચનને ઉપયોગ કરવામાં શી હરકત હતી. બીજું પણ એકવચનનું તાત્પર્ય એ છે કે ઘણે ઠેકાણે તે સ્નેહ હેતે નથી, આ વાત પણ જણાવવા એક વચન વાપરી સહુની છેલ્લે આ દાન્તનું નિત પણ १ माविमावदिने न पैन गणितो तुस्तीयानाप क्षोसापि न वापराविधिना नत्या नवे पर्दत पीयूप्रतिवादिनविनपता दुःबद्दः साधत वस्तस्य गुरोः किमय कसे वादिष्टतागोरखन।

·दिगटेन यरियामजीवति जीवति प्रियतमा भवेद । इस्यदेश्य मामेपमालिक प्रपति શ્રીપ્રભુચવિશ્ચિત કર્યું છે. પહેલાંના બે દષ્ટાન્ત પણ એકદેશના અભિપ્રાયથી થઈ શકે છે તેથી તેનું નિરૂપ પs અને અગ્ય ન ગણાય, છી, પતિના વિરહ કાલમાં કેવલ ખેદ કરીને જ નથી રહેતી પરન્તુ વહાલાના નિમિત્ત વિવિધ રસભાને પિતાના અન્તઃકરણમાં પ્રકટાવે છે, નહિંતર તેનું જીવન જ ન થઈ શકે કારણ કે-વિપ્રોગકાલમાં પતિવિષયક વિવિધ રસભાવેજ જીવવાનું સાધન હોય છે. કદાચિત કેઈ સ્ત્રી, પતિના વિરહકાલમાં પતિનિમિત્ત અનેક રસ ભાવેને પ્રદાવ્યા વિના પણ કો તે તે પ્રિયાજ ન કહેવાય, તેથીજ એક પરદેશ ગયેલા પુરુષે નવીનશ્યામ મેઘની પંક્તિને જોઈને કહ્યું છે કે –દિ પ્રિયા ન આવતી હોય તે મને ઘેર જવાથી શું ફલ? અને તે જીવતી હોય તે તે પ્રિયતમા જ કેમ કહેવાય? તેથી મારે ઘેર જવું નિષ્ફલ છે એમ સમજી પ્રવાસી પિતાને ઘેર જ નથી” ઈત્યાદિ વાક્યથી સિદ્ધ થાય છે કે પતિના પરદેશ ગમન પછી પ્રિયાનું જીવન પતિવિષયક વિવિધ રસભાથી જ ટકી રહે છે. વૃત્ર તે પુરા છે અને દૃષ્ટાન્ત સ્ત્રીનું આપ્યું છે, તેથી અહી એ રહસ્ય સમજવાનું છે કે સ્ત્રીને દૃષ્ટાન્તથી સ્ત્રી જાતને રસ ભાવ અવ વિક્ષિત છે, અને તે રસ અતિગે છે તેથી ખુલ્લી રીતે નહિ કહેતાં પ્રિયાપદથી સૂચવ્યું છે. ખેદને તે બહાર પણ અનુભ થઈ શકે છે, તેમ બીજઓ પણ એને જાણ શકે છે તેથી ખેદ વાળી’ આવું વિશેષણ આપ્યું છે. આ પ્રમાણે અનેકસિ ભાવથી યુક્ત અને દિયુક્ત એવું મને આપના દર્શનની ઈચ્છા રાખે છે. કેવલ દર્શન માત્રની ઈચ્છા નથી, કારણ કે દર્શનની ઇચ્છા તે બીજાકમાં અર્થ પુરુષાર્થ તરીકે માગી લીધેલું છે તેથી, હે નાથ! પ્રિયાની પડે અનેક રસભાવયુક્ત મન આપને તેના તલપે છે આ તાત્પર્ય એ સમજે. મન ઉપર “મા દિને પ્રયોગ ન મુકવાનું વૃત્રનું આંતરિક મર્મ મા” શબ્દ પ્રયોગ દેહાધ્યાસને સૂચક હોવાથી દેહાધ્યાસથી જ મુકી શકાય છે. પરન્તુ હમણાં તે વૃત્ર સમજે છે કે આ દેહ સાનુભવ કરવાને ગ્ય નથી બલ્ક પ્રતિબન્યા છે અને તેથી જ આ હિમાં અધ્યા પણ નથી. તેથી જ અહી અમ્રત થઇ (મારું) આ પ્રયોગ પણ નથી કર્યો. દાનમાં તે દેહાધ્યાસ દઢ છે તેથી જ (for) આવે હાથાસ યુક્ત પ્રયોગ કર્યો છે, મને નહિ, વૃત્રને પણ દેહાધ્યાસ હોલ તે વેવાઈ દિક્ષે (પ્રિયાની પકે હું લેવાની ઈચ્છા રાખું છું.) આ પ્રમાણે પ્રયોગ કરી કારણ કે તે પ્રેગ કરવાથી દષ્ટાન પણ બરોબર યુકત થાય છે તેના કહેતાં નિ મન વિરા) પ્રિયાની અને જવાની ઇચ્છા રાખે છે તેવું કહ્યું તેનું તાત્પર્ય એજ છે કે વૃત્રને દેહનો અધ્યાસ નથી જ. માર્ગીય કામ રસ દષ્ટિથી જ પુરણ કરજો આવું (હે કમલ નેત્ર!) આ મંધનથી પ્રાચ્યું છે. पपिसनाधिन। ૧ સામે કાને નામ દઇને લાવવું તે સંપન કહેવાય.

·વૃષાતુ: કીવિનિ તૃતીય પ્લેકમાં પુષ્ટિમાર્ગીય તૃતીય પુરુષાર્થ કામનું નિરુપણ કરી આ ચતુર્થ કમાં વૃત્ર પ્રભુ પાસે મેક્ષી ચતુર્થ પુરુષાર્થની પ્રાર્થના કરે છે. આ પ્લેકમાં પુષ્ટિ- મયદામેક્ષ તથા પુષુિષ્ટિમાસ આમ બે પ્રકારના મેલનું નિરુપણ છે, તેથી આ કને અન્વયે પણ તે બે રીતિથી જુદો જુદો કર્યો છે. પુષ્ટિમર્યાદા પ્રમાણે પ્લેકને અન્યયાર્થ. [દેનાપ?] વામન ?[+]િ તાનાં રહે [ #HIT ] સં पीचकरमा [भ्रमतः] भ्रमणकरता [मम] मने [उत्तमश्लोकजनेषु ] भगवदीयोमा [ સા ] મૈત્રી [મૃત ઘા [મામાના ] , પુત્ર, ચી, અને ઘણાં [ आसक्तचित्तस्य ] आसक्तचित्तवाळा [मम ] मने [ उत्तमश्लोकजनेषु ] भगवदीयोमा [] મૈત્રી [] [મૂવા] વાગો. ભાવાર્થ સ્વામિ મહારાં પિતાનાં જ અનેક જન્મનાં કમોંવડે આ સંસારરૂપી ચક્કરમાં ભ્રમણ કરતા મને ભગવદીયેમાં સખ્ય થાઓ, પણ સંપૂર્ણ વિશ્વને મોહ કરનારી આપની માયાવડે દેહ, પુત્ર, સ્ત્રી, અને ઘર વગેરે અહનામમતાસ્પદ પદાર્થોમાં આસક્ત- મનવાળા મને ભગવદીયેમાં સખ્ય ન થાઓ. એટલે કે ચિત્રકેતુ અવસ્થામાં પણ ભગવદીય એવા નારદ, અંગિરા સાથે સખ્ય હતું પણ તે સખ્ય તે આ ભગવદીયો મને પુત્ર આપશે આવી પુત્રમાં આસક્તિથી થયું હતું અને તેવા સખ્યથી તે મારે એટલું ફરવું પડ્યું તેથી, નાશ! હવે ચિકેતુ અવસ્થામાં પ્રાપ્ત થયેલું અહબ્લામમતાસ્પદ સખ્ય મને ન થાઓ. પુષ્ટિપુષ્ટિ પ્રમાણે કને અવયાર્થ. [દે રાજ!] દે ! [જન્માવવા] તમારી લીલેગિની માયાવડે [મગ- રા] દેહ, પુત્ર, સ્ત્રી, અને ઘરમાં માસવાર આસક્તચિત્તવાળ [મન] મને (ઉત્તર- બજાનેT] ભગવદ્ગોમાં [1] મત્રી [મન] થાઓ. [વક્રમ:] પિતાનાં કમાડે [ia] સંસારના ફેરામાં [પ્રયત:] ભટકતા [B] માર [ઉત્તમોને] ભગવદીમાં f] સખ્ય માયા એ. ભાવાર્થહે નાથ ! આપની લીલયગિની માયાવડે દેહ, પુત્ર, સ્ત્રી, અને ઘરમાં ૧ લીલોપયોગિની માયા એટલે જે માયાનું પ્રાકટય શ્રીકૃષ્ણચંદ્રપ્રભુની શ્રીરન્દાવનમાં રમઝાથી શ્રીગોકુલમાં થયું અને જે માયા પ્રભુની આધિદૈવિક લીલામાં સ્વીકૃત થયેલા જીવોને જ મહ કરે તે માયા લીલોપાગિની કહેવાય. કૃષ્ણદાસ-શું પ્રભુની આધિદૈવિક લીલામાં વરણ પામેલા છવને પણ મેહની જરૂર હશે? વલભદાસ-. જે તેમાં જીવને મેહ ન હોય તે ગોપીકાદિ સ્મકતાની પિડે દડામાં માનદિ ન સંભવે, તેથી લીલામવિક જીવને પણ પશુની માયા મેહ કરે છે. તેથી જ લીલે પગ ની પ્રભુએ આધિભૌતિક અવિદ્યાપ પૂતનાને નાશ કર્યો અને તામસ પ્રકરણનિ- ગત પ્રમેય પ્રકરણમાં ધેનુકાદિ દુષ્ટને નિપ્રહ કરી ભીની આધ્યાત્મિક અવિદ્યા દર કરી, ·ચરણ કરે છે. ૧૮ શ્રીપ્રભુ ચરણવિરચિત : આ બધી ચીજો ભાવવામાં ઉપગિ છે આવું સમજી આસક્તિ કરનારા એવા મને ઉત્તમ પ્લેકજન-ભગવદીમાં સખ-સખાભાવ થાઓ, પરન્તુ નિજકર્મોવડે સંસારના ફેરામાં ભ્રમણ કરતા મને ભગવદ્ભકતામાં સગ્ય ન થાઓ. અર્થાત હે નાથ! મર્યાદામેક્ષ મને ન થાઓ. હવે આ શ્લેકનું વિવેચન કરતાં શ્રીહરિરાયચરણ આરમ્ભમાં આ પ્રમાણે મંગલા- श्रीवल्लभाचार्यपदः स्वीयसर्वार्थसंपदः । प्रणमामि तदुक्तार्थबोधनाय मुहुर्मुहुः ॥ १॥ (પિતાના ભક્તના ચારે પુરુષાર્થની સંપત્તિરૂ૫ શ્રીઆચાર્ય શ્રીમહાપ્રભુજીના ચરણાવિનને આપશ્રીની વાણીના અર્થને સમજવા માટે વારંવાર પ્રણામ કરુ છું. વિવેચન-શ્રી આચાર્યચરણ આ ચતુર્થ બ્લેકમાં મોક્ષનું નિત પણ કરે છે. પાછd ત્રણ ગ્લૅકમાં ધર્મ, અર્થ, કામ, આ ત્રણ પુરુષાર્થનું સ્પષ્ટ રીતે પ્રતિપાદન થઈ ચુક્યું છે તેથી હવે તેનું નિરૂપણ ન કરતાં મેક્ષનું નિરૂપણ કરે છે, બીજા માર્ગોના મોક્ષ કરતાં પુષ્ટિમાર્ગીય મેક્ષ વિલક્ષણ છે. તેથી તેમાં સહુ થાય, એ સજોહ દર કરવાને આ ચોથા શ્લેકમાં મેલનું નિ પણ કરે છે. પુષ્ટિમર્યાદામાં મેલ, તથા બંધનું નિરૂપણ. કૃષ્ણદાસ-પુષ્ટિ એટલે શું? વલ્લભદાસ-પુષ્ટિ એટલે પ્રભુને અનુગ્રહ “જો તેનું પ્રભુની જીવને ફલદાન કરવાની ઈચ્છા, તે પુષ્ટિ કહેવાય. તે બે પ્રકારની છે કેવલા અને વિશિષ્ટાશુદ્ધ અને મિશ્ર શુદ્ધપુષ્ટિને સાધનની અપેક્ષા નથી,મિશ્રપુષ્ટિને સાધનની અપક્ષી છે. આજે કુલમણિના ઉપાયશ્ન હોવાથી આપણે મા પણ કહીએ છીએ. અનુગ્રહ એ ખાસ પ્રભુના ધર્મો પૈકી એક ધર્મ છે. ફલસાધક અનુગ્રહ હેવાથી તે જ માર્ગ છે. આ માર્ગથી તેનું નિરૂપણ કરાય છે. કૃષ્ણદાસ-(૨) પુષ્ટિમર્યાદાના બંધ અને મિક્ષ કરતાં પુષ્ટિપુષ્ટિના બંધ અને મેક્ષ જુદી જાતના હશે વા? વલ્લભદાસ-હા જુદા જુદા છે. પુષ્ટિમર્યાદામાં બન્ધ મેક્ષનું સ્વરૂપ કહું છું, સાંભળ. અહુન્તા અને મમતાના સ્થાન, સ્ત્રી, પુત્ર, ગ્રહ, ધન વિગેરેમાં આસક્તિ પરંતુ આધિદૈવિક અવિદ્યાને નાશ ન કરતા લીલેગિની હોવાથી રહેવા દીધી છે તે એમ સૂચવે છે કે લીલાપ્રવિષ્ટ જીવોને પણ મેહની જરૂર છે. 'अविद्या पूतना नष्ट 'पञ्चधैवानुभावीन दुष्टनिग्रहरूपवान् । आध्यात्मिकीमविद्यां वे दूरी तथाकृतिः ॥ * “વળે ” તિવાવયા પોરી રાધા ઘસવ “atargat વિભિજાવા धनुमहो धर्मान्तर एति मत्ति हेतु निर्णये । अत्र हु इटार तत्व स्वीकृत श्रीहरिशय चरण रिति उमयेषा मत मित्र मिसनप्रतिमाति। વિશિષ્ટ એટલે મિશ્રપુષ્ટિ, તે ત્રણ પ્રકારની છે. પુષ્ટિપુષ્ટિ, પુષ્ટિમ, પુષ્ટિપ્રવાહ તે मु.का.

·ધૃત્રાસુરચવુઃપ્લેસીવિત - શખવી, અને આસક્તિના સ્થાન શિવાય બાકીના સગાઓમાં સંગ રાખે એ પુષ્ટિમર્યાદામાં બંધ છે. આ બંધનને તથા બંધને ઉત્પન્ન કરનાર અહંતા મમતાને જે સમૂહનાશ તે પુષ્ટિમર્યાદામાં મિક્ષ છે. કૃષ્ણદાસ-હવે પુષ્ટિપુષ્ટિના બંધ અને સેક્ષનું સ્વરૂપે કહે. વલભદાસ-પુષ્ટિમાર્ગમાં મર્યાદામા કરતાં બંધક્ષનાં સ્વરૂપવિપરીત છે. પુષ્ટિમા- ગમાં તે આસક્તિના સ્થાન પુત્ર ધન ગૃહવિગેરેમાં ભગવદીયત્વે કરીને-ભગવાનને માટે જ આ સર્વ છે એવી બુદ્ધિથી જે આસક્તિ ન કરવામાં આવે અને ભગવદીમાં સંગન રાખે તે ખરેખર પુષ્ટિમાર્ગમાં બન્ધ કહેવાય છે. અને પુત્રાદિકમાં ભગવદઈ ઉપગ જાણુ-ભગવદીય બુદ્ધિથી–તેમાં આસક્તિ રાખે અને ભગવદીમાં સંગ રાખે તે પુષ્ટિમાર્ગીય મેક્ષ છે. કૃષ્ણદાસ-આ તે તદ્દન વિલક્ષણ થયું, જે મર્યાદામાં બન્યું તે અત્ર ભગવદીય બુદ્ધિથી મેક્ષ. જે મર્યાદામાં મોક્ષ તે અત્ર બંધ. કૃષ્ણદાસ] પુષ્ટિ તે શુદ્ધ અને મિશ્ર એવા બે પ્રકારની કહીં. તે મિક્ષ પણ બે પ્રકારને સ્પષ્ટ સમજાવે. વલ્લભદાસ-સાંભળે. આ પ્રમાણે છે. ચતુર્થ લેકમાં પૂર્વાર્ધ અને ઉત્તરાર્ધથી બે પ્રકારના મોક્ષનું નિ પણ છે, પુષ્ટિમર્યાદા મેનું નિરૂપણ પૂર્વાર્ધમાં છે, ઉત્તરાર્ધમાં પુષ્ટિ. પુષ્ટિમેશનું નિરૂપણ છે. પિતાને કમવડે સંસાર ચક્રમાં ભમતાં ભગવરીને સંગ કર, તે પુષ્ટિમર્યાદા મોક્ષ છે. ૨. ભગવદીયબુદ્ધિથી પુત્રાદિકમાં આસક્તિ અને ભગવદીને સંગ એ પુષ્ટિ પુષ્ટિમેશ છે. જેવા મોક્ષ બે પ્રકારના છે તેમ ઉપાય પણ બે પ્રકારના છે. પુષ્ટિમર્યાદામાં ભગવાન સાધનની અપેક્ષા રાખે છે અને પુષ્ટિપુષ્ટિમાં સાધનની અપેક્ષા નથી. કૃષ્ણદાસ- વાહ મોક્ષનું સુન્દર સ્વરૂપ સમજાવ્યું. પરંતુ આપ ભગવદીને સંગ કરવાની જરૂર તે બન્ને પ્રકારના માક્ષમાં બતાવી ગયા તેથી બને મેક્ષ એક સરખા જ લાગે છે. વલ્લભદાસના બન્ને પ્રકારના મેણમાં બહુ જ તફાવત છે. હું બન્યું અને મોક્ષની વ્યવસ્થાથી જે ઉપર તફાવત બતાવી ગયેતે ઉપરાન્ત બીજે મે તફાવત છે તે સાંભળે. પુષ્ટિમર્યાદામેક્ષમાં ભગવાન્ પક્ષ રહે છે. અર્થાત્ સાક્ષાત દર્શન થતાં નથી, પુષ્ટિ. પરિક્ષમાં સાક્ષાત દર્શન થાય છે. કૃષ્ણદાસ-સાબીતી શી? વલ્લભદાસ-પુષ્ટિમર્યાદામાં શ્રીશુકદેવજીનુ દાન્ત આપું છું. ભગવાન શાસ્ત્રા- ઈ૫ છે, એવું જાણું શાસાર્થ કરનાર શ્રી શુકદેવજીના સખ્યમાં આ વાત સ્પષ્ટ થઈ છે, શ્રીગુકદેવજીના વચનો પણ આ વાતની સાક્ષી પૂરે છે. શ્રીમદ્ભાગવતમાં શ્રીગુદેવશ્રીકૃષ્ણ ની લીલાનું વર્ણન કરતાં કહે છે કે- ·૨૮ શ્રીપ્રભુચરવિરચિત આ બધી ચીજો ભગવસેવામાં ઉપગિ છે આવું સમજી આસકિત કરનારા એવા મને ઉત્તમ પ્લેકજન-ભગવદીમાં સખ્ય–સખાભાવ થાઓ, પરન્તુ નિજકર્મોવડે સંસારના ફેરામાં ભ્રમણ કરતા મને ભગવદ્ભક્તોમાં સખ્ય ન થાઓ. અર્થાત હે નાથ ! મર્યાદામણ મને ન થાઓ. ચરણ કરે છે. હવે આ મલેકનું વિવેચન કરતાં શ્રીહરિરાયચરણ આરમ્ભમાં આ પ્રમાણે મંગલા- श्रीवल्लभाचार्यपदः स्वीयसर्वार्थसंपदः। प्रणमामि तदुक्तार्थबोधनाय मुहुर्मुहुः ॥ १॥ (પિતાના ભકના ચાર પુરુષાર્થની સંપત્તિરૂપ શ્રીઆચાર્યજી શ્રીમહાપ્રભુજીના ચરણાવિને આપશ્રીની વાણુના અર્થને સમજવા માટે વારંવાર પ્રણામ કરુ છું). વિવેચન-શ્રી આચાર્યચરણ આ ચતુર્થ ગ્લૅકમાં મેક્ષનું નિપણ કરે છે. પાછલ ત્રણ લેકેમાં ધર્મ, અર્થ, કામ, આ ત્રણે પુરુષાર્થનું રાષ્ટ રીતે પ્રતિપાદન થઈ ચુક્યું છે તેથી હવે તેનું નિરૂપણ ન કરતાં મિક્ષનું નિરૂપણ કરે છે, બીજા માર્ગોને મોક્ષ કરતાં પુષ્ટિમાર્ગીય મેક્ષ વિલક્ષણ છે. તેથી તેમાં સન્દ થાય, એ સન્દ દૂર કરવાને આ ચોથા શ્લેકમાં મેક્ષનું નિરૂપણ કરે છે. પુષ્ટિમર્યાદામાં મેલ, તથા બંધનું નિરૂપણ. કૃષ્ણદાસ-પુષ્ટિ એટલે શું? વલ્લભદાસ-પુષ્ટિ એટલે પ્રભુને અનુગ્રહ વળે તરનુક: પ્રભુની જીવને ફલદાન કરવાની ઈચ્છા, તે પુષ્ટિ કહેવાય તે બે પ્રકારની છે કેવલા અને વિશિષ્ટ શુદ્ધ અને મિશ્ર. શુદ્ધપુષ્ટિને સાધનની અપેક્ષા નથી, મિશ્રપુષ્ટિને સાધનની અપેક્ષા છે. આને જ કુલપ્રાપ્તિના ઉપાય૫ હેવાથી આપણે માત્ર પણ કહીએ છીએ. અનુગ્રહ એ ખાસ પ્રભુના ધમ પછી એક ધર્મ છે. ફલસાધક અનુગ્રહ હેવાથી તે જ માર્ગ છે. આ માર્ગથી મોક્ષનું નિરૂપણ કરાય છે. કૃષ્ણદાસ(ર) પુષ્ટિમર્યાદાના બંધ અને મોક્ષ કરતાં પુષ્ટિપુષ્ટિના બંધ અને મિક્ષ જુદી જાતના હશે વા? વલ્લભદાસ-હા. જુદા જુદા છે. પુષ્ટિમર્યાદામાં બન્ધ મોક્ષનું સ્વરુપ કહું છું તે સાંભળે. અહના અને મમતાના સ્થાનપ સ્ત્રી, પુત્ર, ગૃહ, ધન વિગેરેમાં આસક્તિ પરતું આધિદૈવિક અવિદ્યાનો નાશ ન કરતા લીલેગિની હોવાથી રહેવા દીધી છે તે એમ સૂચવે છે કે લીલાપ્રવિષ્ટ જીવોને પણ મેહની જરૂર છે. 'अविद्या पूतना नया qa ધાવીઘ્ર યુનિવ્રજવાના आध्यात्मिीमविद्यां वे दूरी तयाविः ॥ * “વળે ત” તિવાર વીર વાત બ્રાવિધિ દરિવાજવાદ धनुनहरे घान्तर एति मतिहेतु निर्णये । भय हुइयाराव स्वीकृत घोहरिरायचर रिति उमयेक मतं मिला સિઝ સિમાપ્તિ વિશિષ્ટ એટલે મિશ્રપુષ્ટિ, તે ત્રણ પ્રકારની છે, પુષ્ટિપુષ્ટિ, પુષ્ટિમય, પુષ્ટિપ્રવાહ શું ·ધૃવાણુરચતુર્લૅકવિવૃતિ કેટ રાખવી, અને આસક્તિના સ્થાન શિવાય બાકીના સગાઓમાં સંગ રાખવે એ પુષ્ટિમર્યાદામાં બંધ છે. આ બંધનને તથા બંધને ઉત્પન્ન કરનાર અહંતા મમતાને જે સમૂલનાશ તે પુષ્ટિમર્યાદામાં મેક્ષ છે. કૃષ્ણદાસ-હવે પુષ્ટિપુષ્ટિના બંધ અને મોક્ષનું સ્વરૂપ કહે, વલભદાસ–પુષ્ટિમાર્ગમાં મર્યાદામાર્ગ કરતાં બંધ મેક્ષનાં સ્વપવિપરીત છે. પુષ્ટિમા- ર્ગમાં તે આસક્તિના સ્થાનરૂપ પુત્ર ધન ગૃહવિગેરેમાં ભગવદીય કરીને-ભગવાનને માટે જ આ સર્વ છે એવી બુદ્ધિથી જ આસક્તિ ન કરવામાં આવે અને ભગવદીમાં સંગન રાખે તે ખરેખર પુષ્ટિમાર્ગમાં અન્ય કહેવાય છે. અને પુત્રાદિકમાં ભગવર્થ ઉપયોગી જાણેભગવદીય બુદ્ધિથી–તેમાં આસક્તિ રાખે અને ભગવદીમાં સંગ રાખે તે પુષ્ટિમાર્ગીય મેક્ષ છે. કૃષ્ણદાસ-આ તે તદ્દન વિલક્ષણ થયું, જે મર્યાદામાં અન્ય તે અત્ર ભગવદીય બુદ્ધિથી મેક્ષ જે મર્યાદામાં મોક્ષ તે અન્ન બંધ. કૃષ્ણદાસ-[3] પુષ્ટિ તે શુદ્ધ અને મિશ્ર એવા બે પ્રકારની કહી. તે મેક્ષ પણ બે પ્રકારને સ્પષ્ટ સમજાવે. વલ્લભદાસ-સાંભળે. આ પ્રમાણે છે. ચતુર્થ સ્લેકમાં પૂર્વાર્ધ અને ઉત્તરાર્ધથી બે પ્રકારના મોક્ષનું નિ પણ છે; પુષ્ટિમર્યાદા મેક્ષનું નિરૂપણ પૂર્વાર્ધમાં છે, ઉત્તરાર્ધમાં પુષ્ટિ પુષ્ટિમેક્ષનું નિયણુ છે. ૧. પિતાના કવડે સંસાર ચક્રમાં ભમતાં ભગવદીયે ને સંગ કરે, તે પુષ્ટિમર્યાદા મેક્ષ છે. ૨. ભગવદયબુદ્ધિથી પુત્રાદિકમાં આસક્તિ અને ભગવદીને સંગ એ પુષ્ટિ- પુષ્ટિાક્ષ છે. જેવા મેક્ષ બે પ્રકારના છે તેમ ઉપાય પણ બે પ્રકારના છે. પુષ્ટિમર્યાદામાં ભગવાન સાધનની અપેક્ષા રાખે છે અને પુષ્ટિપુષ્ટિમાં સાધનની અપેક્ષા નથી. કૃષ્ણદાસ-[૪] વાહ મેક્ષનું સુન્દર સ્વરૂપ સમજાવ્યું. પરંતુ આપ ભગવદીને સિંગ કરવાની જરૂર તે બન્ને પ્રકારના મોક્ષમાં બતાવી ગયા તેથી બને મોક્ષ એક સરખા જ લાગે છે. વલ્લભદાસના. બન્ને પ્રકારના મેક્ષમાં બહુ જ તફાવત છે. હું બન્ધ અને મોક્ષની વ્યવસ્થાથી જે ઉપર તફાવત બતાવી ગયેતે ઉપરાન્ત બીજો મે તફાવત છે તે સાંભળે. પુષ્ટિમર્યાદામેક્ષમાં ભગવાન્ પક્ષ રહે છે. અર્થાત્ સાક્ષાત્ દર્શન થતાં નથી, પુષ્ટિ- પુષિમેક્ષમાં સાક્ષાત્ દર્શન થાય છે. કૃણદાસ-સાબીતી શી? વલ્લભદાસ-પુષ્ટિમર્યાદામેક્ષમાં શ્રી શુકદેવજીનું દષ્ટાન આપું છું. ભગવાન શાસ્ત્ર- ઈપ છે, એવું જાણી શાસ્ત્રાર્થ કરનાર શ્રી શુકદેવજીના સખ્યમાં આ વાત સ્પષ્ટ થઈ છે. શ્રી શુકદેવજીના વચન પણ આ વાતની સાક્ષી પૂરે છે. શ્રીમદ્ભાગવતમાં શ્રી શુકદેવજીશ્રીકૃષ્ણ- ની લીલાનું વર્ણન કરતાં કહે છે કે- ·પ્રભુચરણવિરચિત तावनन्दादयो गोपा मथुराया बजङ्गताः । भा०१०-६-३१, પૂતનાને આકાશમાંથી પાત થયે, મહાન ખળભળાટ મચી ગયે, બધા ગે ભેગા થઈ ગયા,ગેપીએ શ્રીકૃષ્ણચન્દ્રની રક્ષા કરવા લાગ્યાં, ડાકિની શાકિનીથી રક્ષા કરી, શ્રીકૃષ્ણ ચન્દ્રને રતનપાન કરાવી પલનામાં શયન કરાવ્યું, તેટલાકમાં નાદાદિગે મથુરામાં કંસને કર આપવા ગયા હતા ત્યાંથી ત્રજમાં ગયા. “મથુરાથી વ્રજમાં ગયા” એ પક્ષ વાત થઈ શુકદેવજીનું હૃદય મથુરામાં છે, તેથી તેમને ભગવાન પ્રત્યક્ષ નથી, એ સ્પષ્ટ થયું. હવે પુષિષ્ટિમાં હું ગેપીજનું દાન્ત આપું છું, આપણી પ્રત્યક્ષ વસ્તુને આપણે આ શબ્દ વાપરી શકીએ, પ્રત્યક્ષમાં આ વસ્તુ પક્ષમાં તે વસ્તુ એમ આપણે બોલીએ છીએ, પીજનેને ભગવાન પ્રત્યક્ષ હતા, આગળ શ્રીકૃષ્ણચન્દ્રનું વેણુનાદ સ્વટ્સપ પ્રત્યક્ષ હતું. તેથી ગોપીજને કહે છે કે- રજૂનુર્વિનના નરો નિત માત્ર ૧૦-૩–૪ વેણુનાદ કરનાર,દુઃખીજનેને સુખી કરનાર, આ નપુત્ર. ગોપીજનેનું વર્ણન પ્રત્યક્ષ પ્રભુ બિરાજતા હોય એવું જ થયું. હવે સ્પષ્ટ થયું કે મર્યાદામાં પક્ષ અને પુષ્ટિમાં પ્રત્યક્ષ પ્રભુ બિરાજે છે, એ મહાન ભેદ ભુલાવે ન જોઈએ. વૃત્રાસુરને પણ પ્રભુ પ્રત્યક્ષ જ છે. કારણ કે વૃત્રાસુર પણ ગોપીજની માફક “મા- જો તમારી માયાવડે મને આસક્તિ થાઓ, એમ તમારી શબ્દથી પ્રભુ સાથે પ્રત્યક્ષ વાતચિત કરે છે. કૃણુદાસ-પ તમે કહી ગયા કે પુષ્ટિમર્યાદામાં ભગવાન સાક્ષાત નથી, એટલે પરોક્ષ બિરાજે છે. અને પુષ્ટિપુષ્ટિમાં ભગવાન સાક્ષાત્ છે, પ્રત્ય દર્શન થાય છે. એ વાત હું બરાબર સમજે, પરંતુ મને એક શંકા ઉદ્ભવી છે તે પુછવાની રજા લઉં છું. ભગવાન પક્ષ બિરાજતા હોય તે ભગવદ્ભકતના સખની અપેક્ષા પણ ભાગ- વાનું પ્રત્યક્ષ થયા પછી ભગવદીયના સખ્યની શી અપેક્ષા વલ્લભદાસ-તમારી શંકા વિવેચનથી સમજાવે. કૃષ્ણદાસ–મારી શંકા એ છે કે ભગવાન શાસ્ત્રના અર્થપ છે, સર્વ શાસ્ત્ર ભાગ- વાનનું જ પ્રતિપાદન-ગુણગાન કરે છે. “સર્વ વેદથી વેર હું જ છું એવી ભગવાનની આજ્ઞા છે. “હું ઉપનિષત્ પ્રતિપાદ્ય બ્રહ્મને પૂછું છું” “સર્વ વેદાન્તથી પ્રત્યય-જ્ઞાન-જેનું થાય છે એવું બ્રહ્મ છે” આ સર્વપ્રમાણેથી એમ સિદ્ધ થયું કે ભગવાન શાસ્ત્રના અર્થાય છે. આ શાસ્ત્રાર્થમાં ભગવાન પ્રત્યક્ષના થયા હોય તેથી તેમને પ્રાપ્તિ થવા માટે અથવા ભગવાનનું યથાર્થ સાન થવા માટે ભક્તના સભ્યની જરૂર છે, કારણ કે ભગવદી શા પ્રમાણે ભગવાનના સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કરે છે સમજાવે છે, તેથી પરેશ ભગવાનને પ્રત્યક્ષ ૧ “દેવ Hd :” ત રવિ પુર્વ gif" બાના શો નાયિકાત (૨-૨-૧, મામા ) ·ન પૃત્રાસુરચતુઃસ્થાકીવિદ્યુતિ કરવાના ઉપાયમાં ભગવદીને સંગ ગુણગાન કરવા ઘણો જ ઉપયોગી છે, તે હું કબુલ કરું છું. પરંતુ ભગવાન પ્રત્યક્ષ થયા પછી ભક્તના વચનેથી ભગવાનના સ્વરૂપને સમજવાની જરૂર રહેતી નથી, ભગવાન પ્રત્યક્ષ થયા ભગવાનને પ્રત્યક્ષ અનુભવ કર્યો પછી ભક્ત વચ- નેની કે તેને સંગ કરવા જવાની શી જરૂર છે? મારા ધારવા પ્રમાણે વૃત્રાસુરને પણ ભગવાન પ્રત્યક્ષ થયા છે, પછી ભગવદીના સંગ સખ્ય-માગવાની તેને પણ જરૂર નથી, છતાં સખ્ય કેમ તેણે માગ્યું? વલ્લભદાસ-હું તમારે પ્રશ્ન સમજે, કે ગુણગાન સાંભળવા કે ભગવસ્વપનું જ્ઞાન થવા ભકતના સખ્યની જરૂર પણ ભગવાન પ્રત્યક્ષ થયા પછી સખ્યની શી જરૂર? એ પ્રશ્નને સાર છે. હું હવે તેનું ઉત્તર આપુ છું. ભાઈ કૃષ્ણદાસ? ભગવાનને ભક્તો બહુ વહેલા હોય છે. ભક્તને જેમ પ્રભુની અપેક્ષા છે તેમ પ્રભુને ભક્તની પણ અપેક્ષા છે. ભક્તોને પ્રભુ પ્રત્યક્ષ થયા હોય એવા ભકતની જ અપેક્ષા છે. વાહ પ્રભુ કેવા દયાળુ છે? પ્રભુ ભક્તદ્વારા જ ભક્તને કુલ અપાવે છે. માટે ભગવાન પ્રત્યક્ષ બિરાજતા હોય તે પણ ભક્તના સખ્યની જરુર છે. ભગવાન્ ભક્ત વિના ઓળખી શકાય જ નહિ, ભગવદીયે જ ભગવાનને ઓળખાવે. તેથી ભક્ત જે શાસ્ત્રના અર્થરૂપ ભગવાનનું પ્રતિપાદન કરે છે તે જ ખરું, તેથી ભગવાન શાસ્ત્રને અર્થરૂપ છે એમાં જરા પણ આઘાત ન થયે, અને પ્રત્યક્ષમાં પણ ભગવદ્ભકતના સખ્યની અપેક્ષા છે એ સિદ્ધ થયું. મૂળ શ્લેકમાં ઉત્તમપ્લેક- ભગવાનું અને તેમના જન–ભગવદીયે--આ બન્ને એક જ છે એવું સમજાવાને ઉત્તમશ્લેક- જન” એવું આખુ પર મુકેલું છે. માટે ભગવદીના સખ્યની જરૂર બને મલમાં છે. કૃષ્ણદાસ-(૬) વાહ ભક્તના સખ્યની મોટાઈહું આજ સમયે. પરંતુ ભાઈ? ફલરૂપ ભગવાન પ્રત્યક્ષ બિરાજતા હોય ત્યારે ગુણગાનના સાધનરૂપ ભક્તોનું સખ્ય કેવી રીતે ઉપયોગમાં લે છે અને ભગવાન પ્રત્યક્ષ બિરાજ્યા પછી આ શાસ્ત્રના અર્થરૂપ ભગવાન છે. એવું ભાન શી રીતે થાય તે જરા સમજાવશે. વલ્લભદાસ-સાંભળે. ભગવાન પ્રત્યક્ષ હે જાન છે, તે પણ બને અવરથામાં ભગવદીયે ભેગા થઈ ભગવાનના પરાક્રમોને–પ્રેમથી ગાય છે, આજ ફલ છે, આને માટે તૃતીયસ્કન્ધના પચીશમાં અધ્યાયનો શ્લેક કહું છું, नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचित् मत्पादसेवाभिरता मदीहाः । येन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य सभाजयन्ते मम पौरुपाणि ।। મારી સેવામાં પ્રીતિવાલા મને જ ચાહનારા મારા કેટલાક ભકતો મારામાં લય નામના મેક્ષની ઈચ્છા પણ રાખતા નથી, કે જે ભગવદીયે સામાસામી ભેગા મળી મારા ગુણગાનને જોરથી ગાય છે.” ગોપીજનોએ પણ ભેગા મળી ગુણગાન ગાતાં કહ્યું છે કે- ·બબુચરણરિચિત विपजलाप्ययायालराक्षसार्पमारुताद्वैद्युतानलात् । પ્રભે આપે વિજલમાંથી બચાવ્ય, વ્યાલ રાક્ષસથી બચાવ્યાં, વિગેરે અનેક દુઃખમાંથી બચાવ્યાં. આવી રીતે ભકતના સખ્યને ઉપગ થાય છે, ભગવદીયે ભેગા મળી ગુણગાન કરે, એ જ પરમફલરૂપ છે. જ્યાં ગુણગાન થતાં હોય ત્યાં જ પ્રભુ પ્રકટ બિરાજે છે, ભગવાનના સ્વરૂપને અનુભવ ભગવદીને જ હોય છે. ભગવદીયો આપણને ભગવાનના સ્વરૂપને અનુભવ કરાવે છે. તેથી આપણને જે અનુભવ થાય છે તે ભગવદીને અધીન છે. ભગવદીયને અનુભવથી જ આપણને ભગવતપને અનુભવ થાય છે, એ જ ફલરૂપ છે. ભગવાન પ્રકટ હેય તે પણ ઉપર કહ્યા મુજબ ભગવદીને સખ્યને ઉપ- ગ કરવો જ પડે છે તેથી ભગવદીનાં વચનથી ભગવાન શાસ્ત્રાર્થસૂપ છે. એ પણ સિદ્ધ થયું. કૃષ્ણદાસ-[૭] ભક્તની જ્યારે એટલી ઉચ્ચ કક્ષા છે કે જેની સાથે--જેના મંડળમાં બેસી પ્રભુના ગુણગાન કરવામાં પ્રભુને સાક્ષાત્કાર પણ એક અંગ છે એટલે સહાયક છે તે પછી તેવા મહાન ભક્તનું તે વૃત્રે દાસ્ય જ પ્રાર્થવું ઉચિત હતુ સામ્યસંપાદક-અબરી કર- નાન્સ... કેમ માગ્યું? વલ્લભદાસ-જે કે તેવા મહાનુભાવ ભક્તનું દાસ્ય જ માગવું એ જ ચગ્ય ગણાય- તે પણ એકાદશ સ્કલ્પના ઓગણીશમા અધ્યાયમાં પ્રભુ ઉદ્ધવના પ્રતિ આજ્ઞા કરે છે કે- છે ઉદ્ધવ! “ફૂગાવો” હાર ભકતની પૂજી મહારા કરતાં વિશેષ કરવી, કારણ કે ભગવાનને પિતાના ભકતેમાં વિશેષ પ્રીતિ રહે છે બીજું પણ તેના આગળના લેકમાં ભક્તિ થવાના સાધન ઉપદેશ્યાં છે તેમાં શ્રવણથી આરષ્ણને દાય સુધીની ભક્તિને સાધન- જપ કહેતાં સખ્ય ફળરૂપ ગયું છે તેથી, તથા આ પ્રકરણ પણ ફલનું-મોક્ષનું છે તેથી પણ વૃ તેવા ભગવદીયેનું દાસ્ય ન યાચતાં સખ્ય પ્રાચ્યું છે. કૃષ્ણદાસ૮આ શ્લોકમાં રહેલા [મન] હા ૩૧મોજાને ભગવદીમાં (સખ્ય થાઓ) આવા પછી તથા સસમીવિભક્તિના પ્રયોગથી એમ સમજાય છે કે- પિતામાં રહેલું જે સખ્ય તે ભગવદીયવિષયક થાઓ. અર્થાત વૃત્રે ભગવદીયને પિતાના સખા સમજવાની પ્રાર્થના પ્રભુ પાસે કરી છે, પરંતુ તેવી પ્રાર્થના કરવી તે તે અમૃત ગણાય, કારણ કે વૃત્ર તે ભગવદીને પિતાના સખા સમજે જ તેમાં વળી પ્રાર્થનાની શી જરુર પ્રાર્થનાનું સ્વરૂપ આવું થવું જોઈએ કે હે પ્રભુ! તે ભગવદીયે મને પિતાને સખા-મિત્ર સમજે પિતાના મંડળમાં આપના ગુણનું સભાજન કરવા યોગ્ય સમજે. વલભદાસ-આપની શંકાગ્ય છે તે પણ તેનું ગૂઢ રહસ્ય તમને કહું છું તે સાંભળે. અહી વૃ માગેલું સખ્ય, ભક્તિમાર્ગધ મેક્ષ છે તેથી તે એક્ષપ સખ્ય એક પ્રભુ શિવાય બીજા કેઈને અધીન ન હોઈ શકે, હવે આંહી જો વૃત્ર એમ માને કે ભગવદીયે ૧ તેથી જ આપણને જે ભગવાનના સ્વરૂપને અનુભવ થાય છે તે ભગવદ સાથે ગુણગાનના શેષરૂપ કહેવાય.

·વૃત્રાસુરચનુ કવિકૃતિ ૪૩ મને પિતાને મિત્ર સમજે તે તે સખ્ય, ભગવદીયે ને અધીન થયું તેથી ભગવદીયની અનુ- કૂલતા પ્રમાણે વૃત્રને વર્તવું જોઈએ નહિતર સખ્ય નભી શકે નહિ અને તેઓની અનુકૂલતા પ્રમાણે વર્તવામાં વૃત્રને પરાધીનતા આવે અને પરાધીનતામાં વૃત્રને મુક્ત ન કહી શકાય કારણ કે જેને મેક્ષ તેનું પરત ન સંભવે. કૃષ્ણદાસ–ત્યારે વૃત્રે પ્રભુ પાસે એવી પ્રાર્થના કરવી જોઈએ કે હે નાથ? ભક્તોમાં રહેલ જે સખ્યરૂપ ધર્મ તે સ્વરે અધીન થાઓ એટલે કે તેનું સખ્ય મારે અધીન રહેશે વલ્લભદાસ-તેવી પ્રાર્થનામાં પણ સખ્ય રૂપ મેક્ષને તે પારત પરતન્નતા જ આવે છે કારણ કે તેવી પ્રાર્થનામાં વૃત્રની અનુકૂલ ભકતેને રહેવું પડે છે, તેથી સખ્યપ મિક્ષને પારતય-પરતત્વતા-કઈ પણ રીતે ન આવે તેવી પ્રાર્થના વૃત્ર આંહી આવા શબ્દોથી કરે છે કે હે નાથ? જેમ ભગવદીમાં રહેલો જે સર્વ પ્રાણ ઉપરને સખ્યપ ધર્મ તે મારા વિષયક પણ છે એટલે કે તે ભગવદી જેમ પ્રાણી માત્રને પિતાના સખા સમજે છે તેમ મને પણ પિતાને મિત્ર સમજે છે તેમ હું પણ તે ભગવદીની પેઠે સ્વતન્ન રીતિથી તે ભગવદીઓને મહારા મિત્ર સમજું. તેથી આ વાત પણ સાથે જ સિદ્ધ થઈ રહે છે કે-ભક્તિમાર્ગીય મોક્ષ પ્રભુ આપે તે જ મળે પણ સાધનથી સાધ્ય-મળે તેવું નથી. કૃણુદાસતમેએ ભગવદીયેના સભ્યને મોક્ષ બતાવ્યું પણ પહેલાં એવું સિદ્ધ થયું છે કે પુષ્ટિમર્યાદા તથા પુણિપુષ્ટિમાં પ્રભુનાં ચરિત્રનું સભાજન કરવું તેજ ફલ છે, પણ તે ફલ તે ભગવદીનું સખ્ય પ્રાપ્ત થતાં જે પરતત્રતા પ્રાપ્ત થઈને પ્રભુના ચરિત્રનું શ્રવણ કરવાનુ જ મળે તે સભાજન કરવાનું ન બને અને ગુણ સભાજન કરવું એ તે લ છે તે તે ભગવદીના સખ્ય પ્રાપ્ત થતાં બનતું નથી તેથી તેવું સખ્ય, મુખ્યફલરૂપગુણસભા- જનને અટકાવનારુ હેવાથી મેક્ષ૫ ન કહી શકાય કારણ કે જેમાં પ્રભુનાં ગુણેનું સભાજન થઈ શકતું હોય તેવા સભ્યને જ મોક્ષ કહેવાય? વલ્લભદાસ-ભગવદીયના સખ્યને મિક્ષ કહેવામાં કઈ બાધ આવતું નથી કારણ કે તેઓની સાથે વૃત્રનું સખ્ય થતાં તે ભક્ત ઘણું છે તેથી કેઈ એક વક્તા થાય ત્યારે બીજા શ્રવણ કરે તેમ વૃવ પણ કોઈ વખતે ગુણોનું સભાજન કરે ત્યારે બીજા શોતા બની સાંભળે તેથી જેમ સત્રનામક યાવિશેષમાં ઘણા યજમાને હેવાથી કેઇ એક કાર્ય સિદ્ધ કરે બીજે બીજું કર્મ સિદ્ધ કરે તેમાં કેઇને સ્વતંત્રતા કે કેઇને અસ્વતન્નતા પ્રાપ્ત થતી નથી તેમ આંહી ગુણસભાજનમાં પણ સમજવું. કૃષ્ણદાસ–પ્લેકમાં જમોને (ભગવદ્ભક્તોમાં) આવું બહુવચન વાપર્યું તેનું તાત્પર્ય શું હશે? ૧ લેકમાં પણ એવી રીત છે કે જેની સાથે સખ્ય થયુ હોય તેની અનુકૂલ વર્તવુ જોઈએ નહિંતર સખ્ય નભી ન શકે, ૨ પ્રભુનાં સ્વરૂપ ગુણ ચરિત્ર વગેરેને સમજી તેને વખાણવું તે સભાજન કહેવાય છે.

·શ્રીપ્રભુચરણવિરચિત વલભદાસ-એક તાત્પર્ય તે પહેલાં કહેવાયું છે કે તે ભગવદીની સંખ્યા અધિક હેય તે વૃત્રને પણ ગુણસભાજન કરવાને સમય મળે. બીજું એ છે કે ભગવદીયન સભ્યને મેક્ષ કહ્યો છે તેથી તેમાં કદી પણ વિચ્છેદ ન પડે જોઈએ તેથી એક ભગવદીયનું તિરધાન થાય તો પણ બીજાઓનું સખ્ય તે છે જ તેથી સખ્યમાં વચ્ચે ત્રુટિન આવી તેવું સમજાવવા અહી “ભગવદીમાં આવું બહુવચન વાપર્યું છે. કૃષ્ણદાસ-વૃત્રને તે તેવા ભક્તની સાથે દીનતા જ રાખવી જોઈએ કારણ કે સર્વ તન્ન વતત્ર ઈશ્વર ઉપર સ્વતંત્રતા દેખાડવી તે જેવી દેષયુક્ત છે તેવી જ તેના ભકત ઉપરની સ્વતન્ત્રતા પણ વૃત્રને દેષ કરનારી થશે? વલભદાસ-તે પણ ભગવાનના જન છે. એટલે કે જન્મ લે, તિરધાન થવું, વગેરે ધમાં તેને પણ લાગેલા છે અને તેઓ પ્રભુને અધીન છે. તેથી તેવા ભકતો ઉપર ગુણ સમાજનાર્થ પ્રાપ્ત થતું સ્વાતવ્ય વૃત્રને દ્રષિત કરનારું ન કહેવાય કારણ કે વૃત્ર પણ તેઓની બરાબર ધર્મવાળે છે. એટલે કે જનન, તિરેધાન, ભક્તત્વ વગેરે ધર્મવાળે છે. કૃષ્ણદાસ-તએ ભગવદીના સખ્યને મેક્ષ કહ્યું પણ તેવા ભગવદીયે તે દુર્લભ છે તેથી તેવાઓની સાથે સખની સંભાવના પણ કેમ કરી શકાય? વલ્લભદાસ-અહમ્નામમતારૂપ આ સંસાર એક પ્રકારનું ચક્ર છે તેથી ચક્રમાં પડેલે જેમ એક ઠેકાણે ન સ્થિર થઈ શકે પણ ભમ્યા જ કરે તેમ સંસારચકમાં પડેલે પણ જ્યાં ત્યાં ભમ્યા જ કરશે કારણ કે અહન્તા, મમતા, ક્ષણ ક્ષણમાં બદલાય છે અને તે જ સંસાર છે તેથી ભ્રમણ કરતાં કરતાં જ તેવા ભગવદીનું સખ્ય પણ વિના કલેશે પ્રાપ્ત થવા સંભવ છે જ. કૃષ્ણદાસપણુ ભગવદીનું સખ્ય વિના સાધનો થઈ જાય તે કંઇ સમજમાં આવતું નથી કારણ કે તેઓનું સખ્ય સંસારથી' અપવર્ગ-મક્ષ કરાવના છે આવું વા શ્રીમદ્ભાગવતના દશમસ્કલ્પના એકાવનમા અધ્યાયમાં મળે છે તેથી આ વાત સ્પષ્ટ સમજાવે? વલ્લભદાસ-પુષ્ટિમાર્ગ-કૃપામામાં સાધનની બહુ શોધ કરવાની જરૂર નથી કારણ આ માર્ગમાં તે બધું શ્રીપ્રભુની કૃપાથી જ સિદ્ધ થાય છે તેમ આંહી પણ લગ- દીની કૃપાથી જ તેઓનું સખ્ય વૃત્રને સિદ્ધ થશે તેઓ અત્યન્ત કૃપાલુ હોય છે તેથી પિતાનાં કર્મવડ સંસારમાં ભટક્તા છ ઉપર તે કૃપાયુક્ત બની પિતાનું સખ્ય સિદ્ધ કરાવે છે. તેથી ભક્તિમાર્ગને કોઈ પણ અંશ સાધન સાધ્ય સાધનથી મળે તે નથી આ વાત સ્પષ્ટ થાય છે. કૃષ્ણદાસ-વૃત્ર સમજે છે કે ભક્તિમાર્ગધ કઈ પણ કુલ સાધનથી મળે તેવું નથી છતાં પ્રભુ પાસે સખ્યરૂપ મેક્ષની પ્રાર્થના શા માટે કરી હશે? વલ્લભદાસ-અહી ને પ્રભુ પાસે ફુલની પ્રાર્થના કરી જ નથી પાપિતાને અનેક ગ્ય અયોગ્ય દેહ ધારણ કરવા પડ્યા છે તેથી કંટાળી તેવારે ન ધારણ કરવા પડે તેવી પ્રાર્થના પ્રભુ પાસે કરી છે ફળ માટે નહિ, १ भवापो प्रमतो पदा भवेशनस्य तहस्युत सरसमागमः ।

·વૃત્રાસુચતુઃસ્લેટીવિકૃતિ ૪૫ કૃષ્ણદાસ-ભક્તિમાર્ગધ વૃત્રે સંસાર ચક્રમાં ભટકવાના કારણરૂપે પિતાના કમને શા માટે કહ્યાં હશે? ભગવદીયને તે સુખ દુઃખ બધું પ્રભુ ઈચ્છાથી જ થાય છે તે પ્રભુનું નામ લેવું યુક્ત હતું? વલ્લભદાસ-વૃવ ભક્તિમાર્ગીય છે તેથી પિતાના સંસારચક્રમાં ભમવાપી દુખમાં પિતાના સ્વામિને કારણુપણું આપવું એ અયુક્ત કહેવાય તેથી દુખના કારણ તરીકે કમને જ બતાવ્યાં છે. કૃષ્ણદાસ-ત્યારે તેવાં સંસારમાં ભમાવનારાં કમોને ત્યાગ કરવો જોઈએ. વલ્લભદાસ-પિતાનાં કરેલાં કમોં પિતાને અવશ્ય જોગવવાનાં હોય છે તેથી તેને ભોગ કર્યા સિવાય ત્યાગ થઈ શકતે નથી. કૃણુદાસ-કમ કરવાં તે પિતાને હાથ વાત છે તે તેવાં દુઃખદાયક કમ કરવાં જ શા માટે? વલ્લભદાસ-તે કર્મો ઘણું છે અને એક ક્ષણ પણ કર્મ કર્યા સિવાય કઈ પણ રહી શકતું નથી” આવું શ્રીભગવાનનું અર્જુન પ્રતિ ગીતામાં વાક્ય છે તેથી પણ તેને ભોગ કરવો જ પડે છે. કૃષ્ણદાસ-સંસારચક્રમાં ભમાવનારાં સાધને તે કર્મ શિવાયનાં પણ કાલ, કામ, અવિદ્યા વગેરે છે જે તે પછી વૃત્રે બીજાં કાલાદિ કારણેનાં નામ ન આપતાં કેવલ કમનું જ કથન શા માટે કર્યું હશે? વલ્લભદાસ-કાલાદિ કારણે રહેતાં છતાં પણ મુખ્ય કારણુતા તે કર્મમાં જ છે કાલાદિની તે નિમિત્ત કારણુતા છે જેમ ઘટના પ્રતિ દંડની છે તેમ. કૃષ્ણદાસ–પહેલાં કરેલી વ્યવસ્થા પ્રમાણે લેકના પૂર્વાર્ધ્વમાં-પહેલા અર્ધામાં પુષ્ટિ. મર્યાદામેક્ષની પ્રાર્થના વૃત્રે કરેલી છે, પણ પ્રાર્થનાવાચક–પ્રાર્થનાને કહેનાર-કઈ પણ પદને પ્રયોગ [મૂયાત થાઓ, વગેરેને નથી કર્યો તેનું શું કારણ? વલ્લભદાસ-પહેલા અર્ધા કલેકમાં પ્રાર્થેલે પુષ્ટિમર્યાદામેક્ષ, ઉત્તરાર્ટ-બીજા અશ્લોકમાં પ્રાર્થેલા પુષ્ટિ-પુષ્ટિમક્ષ કરતાં ગૌણ છે ઉતરતા છે એવું જણાવવા પૂર્વાદ્ધમાં થાઓ” આ પ્રાર્થનાવાચક પદને પ્રયોગ નથી કર્યો. કૃષ્ણદાસ-એટલા પ્રશ્નોતરી સંપૂર્ણ અશ્લેકનું તાત્પર્ય શું નિકળ્યું તે કૃપા કરી કહે. વલ્લભદાસ-જેમાં વતત્રતાને હાનિ ન પહોંચતી હેય, જેમાં પ્રભુના ગુણનું સભા- જન કરવાનું મળતું હોય, જે સંસારચક્રમાં ભ્રમણ કરતાં કરતાં ભગવદીયેની કૃપાથી જ મળી જતું હોય એવું જે ભગવદીનું સખ્ય, તે પુષ્ટિમર્યાદા અને તે જ સંપૂર્ણ અર્ધ ઑકને સંક્ષિપ્ત અર્થ થ. કૃષ્ણદાસ—આપે પુષ્ટિમર્યાદામાક્ષ કહ્યો હવે પુષ્ટિ પુષ્ટિ મેક્ષ કહો, વલભદાસ-[૧૫] બન્ને પ્રકારના મેક્ષ સાતીય – ·૪૬ શ્રીપ્રભુચરણવિરચિત દ્વિતીય પુણિપુમિક્ષ કહેવાને આભાસ-મૂળ શ્વેકને ઉદ્દેશીને આચાર્યચરણ કહે છે કે-આ ઉત્તરાર્ધમાં બીજે પુષ્ટિપુષ્ટિમક્ષ કહેવામાં આવે છે. પુષ્ટિપુષ્ટિમેશ અને મર્યાદામાલ ઉભય સજાતીય-એક જ જાતના છે. અર્થાત બને ભક્તિમાર્ગીય છે. બન્ને પ્રકારના મેશ પ્રભુ ના અનુગ્રહથી જ મળે છે. તેથી સજાતીય છે. મર્યાદામેક્ષ જ્યારે અનુગ્રહમિશ્ર મર્યાદાથી પ્રાપ્ત થાય છે ત્યારે આ પુષ્ટિપુષ્ટિમેશ મર્યાદાથી ન મળી શકે પણ કેવળ અનુગ્રહથી જ મળી શકે. તેથી સજાતીય છે. હવે, સ્વરૂપ સંબધી લીલા૫ માયાની ઉત્તમતા સાંભળે હે નાથ સંસારચકમાં મને ભગવદિથી કુટુંબાસક્તિ ન થાઓ, પણ આપની લીલાપ માયા વડે મારી કુટુંબમાં આસક્તિ થાઓ. કારણ કે આપની લીલારૂપ માયાવર જે કુટુંબમાં આસક્તિ થાય છે તે જ ખરેખર મેક્ષરૂપ-ફલ છે. પૂર્વાર્ધમાં કહેલા મર્યાદામાક્ષ કરતાં પુષ્ટિપુષ્ટિમેશની વિલક્ષણતા છે. આ વિલક્ષણુતા તવ માવાન કહેતાં ચાચા એવું શ્લોકમાં સમાસ કરી કહેલું હોવાથી સ્પષ્ટ થાય છે. કૃષ્ણદાસ-સમાસમાંથી શી રીતે સ્વારસ્ય નિકહ્યું? વલભદાસ–સાંભળે. “વન્માચાઇએ સમાસ પ્રભુ અને માયાને સ્વરૂપ સંબંધ દર્શાવે છે. જે સ્વઢપસંબંધિની માયા તે લીલાપ કહેવાય અને તે સ્વરૂપ સંબંધ કરાવવા જ મોહ કરે, અને તેથી જ મોક્ષ થાય, અર્થાત તે તારનારી છે. અને બીજી મેહિકા માયા છે, કે જે પ્રભુના સ્વઋ૫ સંબંધિની નથી તેને તે આપણે તરવાની છે. તેને મેહથી તે પાત જ થાય, આ બે માથાભેદ ભુલાવવા ન જોઇએ. કૃષ્ણદાસબે પ્રકારની માયામાં લીલામાયાને આપે મોક્ષ આપનારી કહી તેમાં દષ્ટાન્ત? વલ્લભદાસ–ભગવાનને જ્યારે લીલા કરવાની ઈચ્છા થઈ ત્યારે લીલા૫ માયાને આજ્ઞા કરી–“હે ભદ્ર તું રાજમાં જા” આ માયા પ્રભુલીલાર્થ વ્રજમાં પધારી તેથી તે લીલાઢય માયાનું વર્ણન કરતાં શુકદેવજી કહે છે કે શ્વતનોભાયા” વૈષ્ણવી માયાને ફેલાવી” જ્યાં ભગવાન પ્રકટ થઈને લીલા કરવાની ઈચ્છા કરે ત્યાં લીલાપ માયાને ઉપયોગ કરે છે. તેના વગર લીલા થઈ શકે નહિ, આ દષ્ટાન્ત. કૃષ્ણદાસ-શું સ્વારસ્ય આવ્યું? વલભદાસ-પુષ્ટિ પુષ્ટિમેક્ષમાં પ્રકટલીલાયુક્ત પ્રભુના સ્વપના રમણને અનુ- ભવ થાય છે, અર્થાત, પ્રકટલીલાયુક્ત પ્રભુના સ્વપસહ રમણ એ પુષ્ટિપુર્ણિમેલ છે. આ મેણમાં ગડ બંધનપ નથી પણ મેક્ષરૂપ છે પ્રભુનું લીલાપ છે. આવા ઘરની અંદર આસક્તિની આવશ્યકતા છે. આવા લીલાઢ૫ ગૃહમાં આસક્તિ તે ઉત્તમ સંબંધી માયાથી જ સંભવે, માટે વૃત્ર મારા શખથી પસંબંધીમાયાથી ગુહમાં આસ- તિરૂપ પુષ્ટિ-પુષ્ટિમેશ માટે પ્રાર્થના કરે છે, ·છે. ધૃવાયુંચતુઃશ્લેષીવિદ્યુત કણુદાસ-પૂર્વોક્તક્ષમાં ત્યારે કેવી માયા હતી? વલ્લભદાસ-મર્યાદામેક્ષમાં માયા ભગવદીય ખરી પણ સ્વપસંબંધિની નહિ, મર્યાદામેક્ષમાં સાક્ષાત લીલા નથી, પારેશ્યથી લીલાનુભવ થાય, તેથી પુષિણિક્ષની માફક આમાં-મર્યાદામેક્ષમાંગ્રહાસક્તિની પણ જરૂર નથી, માટે જ ગીતાજીમાં “મ માયા દુલ્યા ત્યાં “મા” શબ્દ ન મુકો, કારણ કે તે લીલામાયા નથી પણ મેહિકા માયા છે. તેથી તે દુઃખથી તરી શકાય એવી છે અને તેને “જયાત સાત્તિ ” ઇત્યાદિ વાકયથી શરણાદિકથી તરવાને ઉપદેશ આપે છે. અર્થાત્ માહિકા માયાથી મેહ અને તે માયાને તરવાની આવશ્યકતા છે. લીલા માયાથી લીલા- નુભવ અને તે માયા તારનારી છે–આજ હેતુથી શ્રીઆચાર્યચરણ આજ્ઞા કરે છે કે ભિન્નતાથી–પ્રભુ વિના-માયા મેહ નથી કરતી પરંતુ પ્રભુજ તેનાથી- લીલારૂપ માયાથી- મેહ કરે છે. ગૃહાસક્તિ કરાવે છે. લીલારૂપ માયા મેહ અને બંધનરૂપમાયાના મેહમાં તફાવત. કૃષ્ણદાસ-[૧૬] લીલારૂપ માયાના મોહમાં અને બંધનરૂપમાયાના મેહમાં કંઈ તફાવત ખરે? વલ્લભદાસ-હા. હમે ઉપર વારંવાર તફાવત દર્શાવે છે. તથાપિ અવ ફુટ કરીએ છીએ. પૂર્વ બંધનરૂપ મેહ કરતાં પુષ્ટિપુષ્ટિક્ષાર્થ એહ વિશેષ આદરણીય છે, આ મેહ મેક્ષને અંગભૂત છે કારણ માયા પદ સમાસથી એ મેહપ્રભુના સંબંધને કરાવનાર છે, એવું આપણે પૂર્વે નિશ્ચય કરી ગયા. કૃષ્ણદાસ-આ મેક્ષમાં પણ માયાહ અને મર્યાદામેક્ષમાં પણ માયામહ, તે પછી મેક્ષમાં વિશેષતા શી છે તે સમજાવશે? વલભદાસ-હા. સાંભળે મર્યાદામેક્ષ કરતાં આ મેક્ષમાં પ્રભુના સ્વરૂપસંબંધિ સર્વ લાભ મળે છે. એ માયા પણ સાક્ષાત્ બુ સંબંધિન હાથી ૫ સંબંધ કરાવનારી છે હજુ પણ આ મેક્ષમાં પ્રકારાન્તર-બીજી રીતથી–વિશેવતા દર્શાવવા ઇચ્છા છે? કૃષ્ણદાસ-હા, દર્શાવે. વલ્લભદાસ-આ પ્રાર્થના વખતે પ્રભુનું આભમુખ્ય છે, અર્થાત્ આ પ્રાર્થના વખતે પણ જ્યાં પ્રભુ વૃત્રાસુરની પ્રકટ-સન્મુખ-બિરાજે છે ત્યાં પ્રભુના સ્વરૂપને અનુભવ થાય એમાં તે કેવું જ શું? માટે જ વૃત્રાસુર “સ્વ” પદથી વ્યવહાર કરે છે. “સ્વ” પદને વ્યવહાર પ્રભુ સન્મુખ બિરાજતા હોય તે જ સંભવે, અન્યથા નહિ. લીલારૂપ માયાથી જ વૃત્રાસુર સખ્ય માગે છે. કૃષ્ણદાસ-તમે “ના” ઉપર આટલે બધે ભાર શા માટે મુકે છે, તેમાં શો ·ટ શ્રીપ્રભુચરવિરચિત ' વિશેષ છે? મોક્ષ મેળવવા માટે, તે મિક્ષ તે કઈ પણ રીતે મળી શકે છે. પુત્રાદિકમાં ભગવદીય બુદ્ધિથી આસક્તિ થાય અને તે આસક્તિથી સખ્ય થાય, તે સખ્ય, મેક્ષા છે.. વલ્લભદાસ-હું જે પુત્રાદિકમાં આસક્તિ માગી રહ્યો છું તે (ન્મા) ભગવાનની માયાથી મારી આસક્તિ માગી રહ્યો છું, માટે જ તેના ઉપર ભાર મુકું છું. તમારા કહેવા મુજબ લીલાપ માયા વિના હર કઈ રીતે પુત્રાદિકમાં મારે આસક્તિ જોઈતી નથી, કારણ કે તમે કહે છે તે સખ્ય તે સંસારચક્રમાં ભમતા એવા મને ભલે થાઓ, (એવું પૂર્વાર્ધમાં મર્યાદામણ વખતે કહેવાયું છે. પણ તેમાં મારી અનન્યતા ટૂટી જશે. અને તેવું સખ્ય મર્યાદા મેક્ષરૂપ હિવાથી મને અપેક્ષિત નથી, તેથી મારે લીલામ્રપ માયાથી જ પુરા- દિકમાં જે આસક્તિપી મેક્ષ છે તે જ જોઈએ છે. કૃણુદાસ-જરી દૃષ્ટાન્તથી સમજાવશો? વલ્લભદાસ-હા સાંભળે. અત્રે હું હિરણ્યકશિપુનું દષ્ટાન્ત આપું છું. જેમ ભગ વાનને પિતાને અવતાર ધારણ કરવાની ઈચ્છા થઈ તેથી હિરણ્યકશિપુ વિગેરેની દૈવગતિથી પ્રહ્માદ વિગેરેમાં પુત્રરૂપે આસક્તિ થઈ. પુત્રવાત્સલ્યપ સખ્ય પણ તેના ઉપર થયું, અને તેથી હિરણ્યકશિપુએ પ્રહૂદને ભણા. (આ સખ્યથી કંઈ પણ ઉત્તમ ફલન થયું) તેથી કહું છું કે મારે હિરણ્યકશિપુ જેવી કુટુંબમાં આસક્તિ ન થાય પણ ભગવાનની લીલાપ માયાથી મારી આસક્તિ થાઓ. હિરણ્યકશિપુ પણ પૂર્વ જન્મમાં ભક્ત જ હતે ભગવત્પાર્ષદ હતે શાપથી જ આસુર બન્યા હતા. હું પણ પૂર્વજન્મમાં ભક્ત હતા અને અત્યારે આસુર છું તેથી મારી પ્રાર્થના હિરણ્યકશિપુ જેવી ભગવાન વખતે માની લે, એવી બીકથી હું એવા સભ્યની ચેખી કૃષ્ણદાસ-તમે તેવા સમ્પની ના પાડે છે, પણ ભગવભક્તમાં આસક્તિ, એ તેમાં તેનું સખ્ય રહેલું છે તેમાં દેવ છે? વલભદાસતે ભગવદૂભક્તમાં આસક્તિસ્ત્રપી સખ્ય પણ ભગવાનની લીલાપ માયાથી જ મને થાઓ. ભગવાનની માયા વિના કેવલ ભગવદીય પુત્ર વિગેરેમાં આસક્તિ કરવાથી અનન્યતાને ભંગ થાય છે, કારણ કે ભગવાનની લીલાપ માયાના વિના જે આસક્તિ કરવામાં આવે તે ભગવસંબંધની પૂર્તિ ન જ થાય. અનન્ય ભક્ત કદાપિ પણ ભગવાનના સંબંધ વિનાની વસ્તુનું સ્મરણ પણ કરતા નથી. આવી રીતે હિરણ્યકશિપુમાં અનુભવ્યું, આવી રીતે ભગવસંબંધ વિના જે પુત્રાદિકમાં આસક્તિ કરવામાં આવે તે સર્વથા અનન્યતાને ભંગ થાય. માટે ભગવાનની લીલા માયાથી જ મારી પુત્રાદિકમાં આસક્તિ થાઓ અને સખ્ય થાઓ. લીલા૫ માયા વિના નહિ. આવા ઉત્તમ ફલ માટે અધિકારવિચાર, કૃષ્ણદાસ--આવી ઉત્તમ ભાવના તે ગોપીજને જોવામાં સંવે. આ વૃત્રાસુર ની રિતે આવું કરી શકે છે?

·વૃત્રાસુરીશ્લેકવિવૃતિ ૪૯ વલ્લભદાસ–વૃત્રાસુરમાં પણ તે વ્રજભક્તને ભાવ હદયમાં પ્રકટેલ હોવાથી વૃત્રાસુર પણ અત્યારે કૃતાર્થ પૂર્ણ-મરથ-પૂર્ણ પુરુષાર્થ થઈ ગયું છે. રસાનુભવ તે વ્રજભક્તના જેવા ભાવવાળાને જ થાય છે. જેને આ ભાવ ન હોય તેમને આવું ઉત્તમ ફલ પણ ન જ હોય એ સ્વાભાવિક છે. ત્રજ્જનેના જેવા ભાવ વિનાને જે આવી (ગૃહાસક્તિપી એક્ષની) કામના-ઈચ્છા–કરે તે તે નાલાયક થઈ તેને પાત થાય છે. જે વ્રજજનેના જે ભાવ ફુરે ભગવદીયત્વ સિદ્ધ થાય તે કૃતાર્થ થઈ જાય. વૃત્રમાં તે ભાવ છે માટે તે પ્રભુને નાથ શબ્દથી સંબેધે છે. જે આ ભાવ ન હોય તે. નાથ શબ્દ ન જે. કેટલાક ભગવદીયે હમે જોયા છે કે ભગવાનને નાથ શબ્દ, વાપરી બેલાવતા નથી, તેમને નાથ શબ્દ વાપરવાનો અધિકાર નથી, અધિકાર વિના જે વાપરે તે બિચારે દેષિત થાય. વૃત્રે નાથ શબ્દને વ્યવહાર કર્યો, તેથી વૃત્રને ઉચાધિકાર સાબિત થાય છે. વૃત્રાસુરે ફલ મેળવવા પ્રાર્થના કરી નથી. કૃષ્ણદાસ-ત્રે પ્રાર્થના કરી કે મને સખ્ય થાઓ, આ પ્રાર્થના કંઈ પણ અભિલાષા વિના ન સંભવે. વલ્લભદાસ-નાથ પદને પ્રયોગ કર્યા પછી પણ જે સખ્યની પ્રાર્થના કરી છે તે, ભક્તિસિદ્ધાન્તનું ભાન કરાવનારી છે. આ બીજા મેક્ષમાં ભગવદીય થવું, એજ પરમ- પુરુષાર્થ ય છે. “માવીનવ સમાયાં:” (ભા સ્કo૫.) “ભગવદીયપણાથી જ જેના સર્વ પુરુષાર્થો સિદ્ધ થઈ ચુક્યા છે” એ ઉત્તમ ભગવદીયનું લક્ષણ છે. આવી રીતે થવું તે તેના સખ્યથી જ સંભવે. એવું જણાવવાને આ પ્રાર્થના કરી છે. મિક્ષ મેળવવામાં પણ માયા સહાયક છે. કૃષ્ણદાસ-અરે? આ તો મને આશ્ચર્ય ઉત્પન્ન કરે છે કે મેક્ષમાં પણ માયા અને તેના કાર્યના સંબંધવાળાં સાહિત્યને ઉપગ થાય? એ શું આશ્ચર્ય ઉત્પન્ન કરે એવું નથી? વલ્લભદાસ–પુષ્ટિટપુષ્ટિમાક્ષની એ જ વિલક્ષણતા છે એ જ તેની અદ્દભુતતા છે કે જેમાં માયા અને માથાનાં સાહિત્ય સર્વથા અનુકુલ રહે છે. કૃષ્ણદાસ-કેવી રીતે? વલ્લભદાસ–સાંભળે. અત્રે આ આશય છે. મર્યાદામાર્ગીયલમાં તે કેવળ મોક્ષ- ને જ અનુભવ થાય છે ધર્મ, અર્થ, કામ, આ પુરુષાર્થત્રયને નહિ બલ્ક એ પુરુષાર્શત્રય વિરુદ્ધ ભાસે છે. પુષ્ટિટપુષ્ટિક્ષમાં તે માયાનાં સાહિત્ય સર્વ રીતે અનુકૂલ છે. એવું સૂચવવાને વૃત્ર આત્મા, પુત્ર, સ્ત્રી, ગૃહમાં આસક્તિ માગે છે. કારણ કે માયા ક્રમથી એટલે દેહાધ્યાસાદિ ચાર અધ્યાસથી ચાર પ્રકારના પુરુષાર્થ સિદ્ધ કરે છે. તેમાં પણ દેહાધ્યાસથી ધર્મ, અર્થ, કામ, અને મોક્ષ, આવા ચારે પુરુષાર્થોને સાથે છે એવી રીતે ઇન્દ્રિયાધ્યાસથી, એવી જ રીતે પ્રાણાધ્યાસથી, એવી જ રીતે અંતકરણાધ્યાસથી, તેમાં પ્રથમ દેહાધ્યાસનું ૭ ·પs શ્રીપ્રભુચરણવિરચિત વર્ણન કરે છે. આ અધ્યામાં દેહાધ્યાસથી ધર્મસિદ્ધિ થાય છે. જે દેહાધ્યાસ ના હોય તે ધર્મ પાળવામાં અધિકાર ન રહે. કારણ કે ધર્મ ભાવ દેહને ઉદેશી કહેવામાં આવે છે. અર્થસિદ્ધિ પણ દેહાધ્યાસથી જ થાય છે. પુત્રરૂપી ઉત્તમોત્તમ અર્થ પણ દેહાધ્યાસ હોય તેજ ઉત્પન્ન થાય. કામસિદ્ધિ પણ દેહાધ્યાસથી જ થાય છે. કામસિદ્ધિમાં સ્ત્રીની અપેક્ષા, તે પણ દેહાધ્યાસ વિના કેમ થાય! અને વૃત્રાસુર લીલા૫ માયાથી ગ્રવાસક્તિપી મેક્ષ માગે છે તે પણ દેહાધ્યાસ વિના કેમ સંભવે? માટે દેહાધ્યાસથી જ ચારે પુરુષાર્થ સિદ્ધ થશે. ભગવાનની લીલાપ માયાથી ભગવાનની લીલામાં ઉપયોગી સર્વ પદાથો છે એવી ભગવદ્ બુદ્ધિથી તે પદાર્થોમાં આસક્તિ થાય છે અને તે આસક્તિથી ભગવાનમાં તે જીવને નિધિ થાય છે. અને આ ભગવલ્લીલા૫ ગૃહમાં આ ભક્ત ભગવલીલાને આન્તર અનુભવ કરે છે (આ જ ભકતની સર્વોત્કૃષ્ટ દશા છે) માટે મેક્ષમાં લય થઈ બ્રહ્નભાવ થાય એની અપેક્ષાએ આવા લકતનાં ગૃહ ભગવલ્લીલાનુભવથી ઉત્કૃષ્ટ હોય, એમાં કહેવું જ શું? કૃષ્ણદાસ-બ્રહ્નભાવ કરતાં ભગવદ્ભક્તિનાં ગૃહપની અધિકતા સમજાવશે? વલ્લભદાસ-બ્રહ્નભાવમાં તે મેક્ષ વિના અન્ય પુરુષાર્થને અનુભવ નથી પરંતુ ભક્તના ગૃહમાં ચારે પ્રકારના પુરુષાર્થને અનુભવ છે. બ્રહ્નભાવમાં સર્વ ઇન્દ્રિયને લય થઈ જાય છે ત્યારે ભક્તના ગૃહમાં તે સર્વ ઈન્દ્રિયે ભગવાનની અલૌકિક સુંદર લીલાને અનુભવ કર્યા કરે છે. માટે બ્રહ્નભાવ કરતાં ભક્તનાં ગૃહે સર્વ રીતે શ્રેષ્ઠ છે. તેથી અલૌકિક દેહ પ્રાપ્ત થઇને નિજ અન્તરંગ ભક્તની સાથે પ્રકટ થયેલા પ્રભુની અખિલ પુરુષાર્થ લીલાને આનર રમણત્મક અનુભવ કરે તેનું નામ છે પુષ્ટિપુર્ણિમક્ષ. અને તેને જ વૃત્ર માગી રહ્યો છે. કૃષ્ણદાસ-તમે બ્રહ્યભાવ કરતાં પણ તેની ઉત્તમતા દર્શાવી પણ મને ગૃહાસક્તિને મિક્ષ કહેવામાં જરા શંકા રહે છે કે ચિત્તની આસક્તિ એ સંસારપ કેમ ન કહેવી? અને જે સંસારરુપ કહેવાય તેને મિક્ષત્વ શી રીતે ? વલભદાસ-ચિત્ત, બુદ્ધિ, મન, અને અહંકાર આ ચાર પ્રકારનું અન્તઃકરણ . તેમાં ચિત્ત એ વાસુદેવાત્મક છે અને જે વાસુદેવ છે તે મેક્ષદાતા છે. માટે જ વૃત્રાસુર ઉપરના ચાર પૈકી ચિત્ત વાપરી કહે છે કે હુલીલાપ માયાથી આત્મા વિગેરેમાં આસક્ત ચિત્તવાળે થા.” માટે માણસ પત્વ છે (જે ચિર સંસારમાં આસક્ત હોય તેને સંસાર ફલ) પણ અહીં તે ભગવલીલાપમાયાથી ભગવલ્હીલા ગૃહમાં ભગવદીય કરીને પુત્રાદિકમાં વાસુદેવાત્મક ચિત્તની આસક્તિ તે સાક્ષામેલ છે. તેમાં સંસારાસક્તિ ક્યાં રહી? તેમજ આ એક્ષપ્રકરણ ચાલે છે તેથી કરીને આની અંદર સંસારાસક્તિ સંભવે નહિ કૃષ્ણદાસ-ત્રે ભગવન્માયાથી ઉત્પન્ન થએલી આસક્તિ માત્ર માગી તે ઠીક, પરંતુ ·વૃત્રાસુરચતુર્લોકોવિકૃતિ પર તેની સાથે “ભગવન્માયા વિનાની કેવલ આસક્તિ ન થાઓ એવું નિષેધવચન શા માટે માગ્યું? એકજ માગતાં બીજાને નિષેધ આપેઆપ થઈ જાય છે. વલ્લભદાસ-જે કે ભગવાનની લીલાપજ માયાથી મને પુત્રાદિકમાં આસક્તિ થાઓ” એવું કહેવાથી જ ભગવાનની લીલાપ માયા વિનાની આસક્તિ સમજાઈ જતી હતી તે પણ વૃત્રને એમ લાગ્યું કે જેની સ્પષ્ટના ન કહી હૈયતે બુલ કર્યું કહેવાય? એ ન્યાયથી વૃત્ર ન મૂવાત કહી નિષેધ કરે છે. કૃષ્ણદાસ– મુન્ કહી નિષેધ ના કર્યા હતા તે શું નુકસાન થાત? વલભદાસ ભગવાનની માયામાં મહત્વ અને લીલાપ ઉભય રહેલાં છે. તેથી પુત્રાદિકમાં ઉભય પ્રકારની આસક્તિ થઈ જાય, તે ભગવાન તે ભક્ત સાથે-કીડા ન કરે. ભગવાન ક્વલ લીલા૫ માયા વિના કદાપિ કીડા ન જ કરે. આવી રીતે લીલારૂપ માયા વિનાની લૌકિક આસક્તિથી ક્રીડામાં પ્રતિબન્યકત્વ-અડચણ આવે તેથી વૃત્ર સ્પષ્ટ ના કહે છે. લૌકિક આસક્તિથી શ્રીયશેદજીને પણ બહિર્મુખ થયું. એક વખતે શ્રીયશોદાજી શ્રીકૃષ્ણચન્દ્રને સ્નાનાદિક કરાવી, બ્રાહ્મણે પાસે સ્વત્યયન કરાવી. બ્રાહ્મણને અન્ન વસ્ત્ર વિગેરે આપી, હવે આ શ્રીકૃણચન્દ્રને નિદ્રા આવી જાણી પિઢાડ્યા. પુનઃ અનેક લૌકિક કાર્યમાં તે રેકાયાં. ઘેર આવેલાને સામા લેવા જવામાં,યશોદાજી રકાય, લેકિકમાં આસક્તિ થાય એટલે ભગવત્સંબંધ ગૌણ થઈ જાય, ત્યારે ભગવદંશને પણ ત્યાગ કરી લૌકિક આગતા સ્વાગતા કરતાં માલા કુંકુમાદિકથી તામસ જેમાં અધિક છે એવા ત્રિક-ત્રજવાસીઓનું સંમાન કર્યુંઆ સંમાનમાં ભગવકાર્ય ગૌણ થયું અને લૌકિક કાર્ય મુખ્ય થયું. સ્તનાથ ભગવાનનું રૂદન પણ ન જાણ્યું. તેથી શ્રીઆચાર્યચરણ “શ્રી ચશેદજીને તેટલા પુરતી બહિર્મુખતા થઈ એમ આજ્ઞા કરે છે. બહિર્મુખતાનાં ફલતે તુરત જ મળ્યાં, લીલારસના અનુભવને આનંદ લુંટી રહ્યાં હતાં તેના પ્રતિબન્ધશ્નપ શકટ ભંગ કર્યો. કિક આસક્તિથી બહિર્મુખતા થવામાં પ્રમાણ આવી રીતે લોકિક કેવલાસક્તિ મિક્ષમાં વિરુદ્ધ હવાથી ભગવાનની લીલે પશિની માયા વિના કેવલ આસક્તિને નિષેધ કર્યો. નામાવલીમાં “રામે વારિત્રા નમen -એવું બાલચરિત્રનું ૩૦ મું નામ છે. તેની નિવૃતિ કરતાં શ્રીગોકુલેત્સવજી કહે છે. સાક્ષાત ભવનને ત્યજીને અન્ય આસક્તિ જરૂર અનુતિ છે, માટે જ આપ કટ કંગ કર્યો. ભગવાન ભક્તોનું વેદમાં સ્વાથ્યન થવા દેતે લેકમાં સ્વાસ્થ શી રીતે થવા દે. શટ ભંગ १ औत्यानिके कर्मणि शोमा यद् औत्सुक्यम् उत्सुकता लौकिकाभिनिवेशः, तनैव मनो यस्या इति भगवत्संबन्धस्य गौणत्वात्प्रवाहस्य पलिष्टत्वात् भगवदंशमपि परित्यज्य लौकिकसभावनार्थमभिमानवती च जाता इत्याह-मनस्विनीति । एवं पायाभ्यन्तरभेदेन तस्या पहिर्मुखत्वं जात स्वकार्यमपि कृतवतीत्याह-समा- गतान् पूजयतीति । ये लौकिकव्यवहारेण सम्यग् आगताः तान् पूजयती मालाकुडुमोपहारेः, बालाः, पुरुषाः, त्रियच सर्व पूजिता इति पुंलिङ्गनिर्देश.। वे चेत् सन्तो भवेयुः सर्वया भगवदीयाः तथापि न रोषः स्यात् इति त- द्यावृत्यर्थमाह-बजौकम इति । बजे एवं तामसे मोकः स्थानं येषां इति । वामनभूयिष्ठा एव स्थिताः न ता નવ બોક્તિ છે “તિ સુધમ્ ૬૦-૭- २ लोके स्वास्थ्य तथा वेदे हरितु न करिष्यति.

·પર શ્રીપ્રભુચરણવિરચિત પછી લૌકિકાસક્તિ તરત દૂર થતાં શ્રીયશોદાજીની તુરત શ્રીમાં આસક્તિ થઈ માટે સારાંશમાં કહેવાનું કે મેક્ષ એટલે સંપૂર્ણ ભગવદીયત્વ. આવી રીતે સર્વપ્રસંગમાં સર્વ વસ્તુમાં ભગવદ્દબુદ્ધિ થવી જોઈએ. આવી ભગવબુદ્ધિમાં કેવલાસક્તિ-ભગવદ્દબુદ્ધિ શિવાયની. આસક્તિ બાધક થાય માટે કેવલાસક્તિને વૃત્રાસુરે નિષેધ કર્યો. કૃષ્ણદાસ-જરા પણ અન્યાય એ સર્વથા બાધક થાય છે. પણ પ્રભુ કૃપાળું છે તેથી કરે છે. વલ્લભદાસ-હવે હું તમને આ સર્વ સંદર્ભ ઉપરથી પુષ્ટિપુષ્ટિએક્ષને અર્થ કહું છું આ સર્વ સંદર્ભ ઉપરથી પુષ્ટિપુષ્ટિમેક્ષને અર્થ એ થશે કે–સંસારમાં રહેતાં છતાં પણ કર્મ સંબન્ધ વિના કેવલ પ્રભુના સંબંધથી જ આપની સ્વય સંબશ્વિની માચાવડે ગ્રહ- માં જ લેકવેદાતીત ગુઢ પુષ્ટિમાર્ગીય પ્રભુવન્નપ સાથે સર્વ લીલાને અનુભવ કરવામાં ભક્તને સ્વાતન્ય પ્રાપ્ત થયું તેને જ પુષ્ટિપુષ્ટિ મેક્ષ કહેવાય. આનું ઉદાહરણ તે શ્રી ગેપ- જો છે. આ જ મેક્ષ સર્વ ફલમાં ઉત્કૃષ્ટ છે એવું જણાવવાને સર્વના અન્તમાં પદ્યમાં જે વર્ણવાનું હતું તે વર્ણવ્યા બાદ આશીર્વાદાત્મક ક્રિયાપદ “મા” થાઓ મુકયું છે ઉપસંહાર આ પ્રમાણે શ્રીઆચાર્યચરણ કૃપાથી આ “મમત્તમ પદના થા ખ્યાનને અર્થ મેં (શ્રી હરિરાયજીએ) હર્ષથી દર્શાવ્યું છે. [૧] મારા વિચારી વદેલા વિવેચનને વિચારીને ભકતે નિરંતર શ્રીમદાચાર્યચરણમાં આસ- તિવાળા થાઓ. ૨. પુષ્ટિપુષ્ટિએક્ષપી ઉત્તમ ફલ પણ તમને શ્રી આચાર્યચરણની કૃપાથી થશે. માટે તમે સસારાસક્તિ છોડી શ્રી આચાર્યચરણક્ત ભક્તિમાર્ગથી ભો. ૨ / તે જ મારા પ્રભુ શ્રી આચાર્યચરણ ભક્તને પક્ષ લેનાર છે. તે પોતાના ભક્તનું ઐહિક અને પારલૌકિક ઉભય સિદ્ધ કરશે. આ પ્રકારે શ્રીપ્રભુચરણકમલપરાગાનુરાગીશ્રીહરિરાયચરણવિરચિત અત્તમ પધ વિવરણની ટિપ્પણીને અનુવાદ સંપૂર્ણ થયો.

·नीचेने ठे० पुष्टिमार्गीय सर्व प्रकारना पुस्तको मलशे
श्रीजीवनेशाचार्यपुष्टिसिद्धान्तपुस्तकभडार
लालबागान मदिर भुलेश्वर-मुबई
मोहमयां
'माणलाल इच्छाराम देसाई' इत्यनेन स्वीय
'गुजराती' मुद्रणयन्त्रालये मुदिता ।
कोट सामुनविलिंग न०८

·APPRECIOHTOHIRAHMOHAMARIOl|||TOHHUTOHTORRHE SaaDEOoEDDREEDE श्रीकृष्णाय नमः। श्रुतिरहस्यम् । DOE LUNO BUNUNLO 12.00) वा काशीस्थश्रीमगोस्वामिश्रीगिरिधरचरणविरचितम् । सागरस्थ- नेतोपनामश्रीरामकृष्णभकृतप्रकाशसमेतम् । क श्रीवीरक्षेत्रस्य भगवद्धर्मपरायण परी मोतीलाल गोकुलदास(परी ब्रजभूषणदास अम्बाइदासवाला) इत्यस्य द्रव्येण भृगुपुरस्य मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला वी. ए., एल एल्. वी. वकील हाइकोर्ट' इत्यनेन सशोध्य 'गुजराती न्यूस' मुद्रणाच्ये मृद्रयित्वा प्रकटीकृतम् । १ into HVLULO 1. OM I QUI IT DEEPEED श्रीवट माग्दा ४४८ सरत् १९८२. मूल्यमेकमुद्रिका। JADOE --- ·शुद्धाद्वैतब्रह्मवादनिर्गुणभक्तिमार्गप्रवर्तकाचार्यचक्र- चूडामणिश्रीमदल्लभाचार्यचरणाः प्रास्ट्यम् स १५३५ चेन ११ तिरोधानम्स १५८७ नापाढ शु २ ·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगिरिधरजी। શ્રીકૃતિરહસ્ય ગ્રન્થના પ્રણેતા કાશીથ શ્રીમસ્વિામિશ્રીગિરિધરજી મહારાજ શ્રીમદ્મભુચરણના પણ પુત્ર શ્રીયદુનાથજીથી આઠમી પેઢીએ થયા છે. પુષ્ટિમાર્ગનું પ્રાકટ્ય શ્રીમદાચાર્ય શ્રીમલભાધીશ્વરચરણે કર્યું, તેને પ્રચાર શ્રીમત્રભુચરણે કર્યો, અને તેનું નિયમન શ્રીમદ્મભુચરણના ચતુર્થ લાલજી શ્રીગેકુલનાથજી તથા શ્રીહરિરાય- જીએ કર્યું. જેવી રીતે સાંપ્રદાયિક આચરમર્યાદાનું નિયમન શ્રીગોકુલેશાદિએ કર્યું, તેવું જ નિયમન અને વિસ્તાર શ્રી પુરુષોત્તમજી અને ચગી શ્રીગોપેશ્વરજીએ સાંપ્રદાયિક વિચા- રમાં કર્યો. કાશીસ્થ શ્રીમદ્ભગવામિ શ્રીગિરિધરજી આ પ્રથમ પંક્તિની ઉભય કોટિમાં નથી, પરંતુ શ્રીયદુનાથજીના ગૃહમાં આ એક જ પ્રસિદ્ધ પ્રતાપી બાલક થયું કે જેમણે સાંપ્રદાયિક ઇતિહાસ ઉપર નિજ પ્રભાવ પાડ્યું છે. કાશીસ્થ શ્રીગિરિધરજી મહારાજને પ્રાદુર્ભાવ સંવત ૧૮૪૭ના માર્ગશીર્ષ વદી તૃતીયાને દિવસે થયે હતું. શ્રીગેપાલલાલજીએઓશ્રીના પિતૃચરણ અને શ્રીકૃષ્ણાવતીજીએઓ- શ્રીના માતૃચરણ હતા. શ્રી દ્વારકાનાથજી મહારાજ એઓશ્રીના બ્રહ્મસબન્ધદાતા ગુરુ થાય. આપશ્રી શ્રીગોપાલના પરમ ઉપાસક હતા. શ્રીગોપાલની ઉપાસનાના સાધનથી છે આપશ્રીએ સાંપ્રદાયિક નિધિઓ પ્રાપ્ત કરી. પs ગૃહની અનિશ્ચિતતા દૂર કરવાને પણ આપશ્રીએ પ્રબલ પ્રયાસ આદર્યો. આપશ્રીના સમયમાં શ્રીનાથદ્વારમાં ટિકેત તરીકે શ્રી દામોદરજી મહારાજ વિરાજતા હતા. શ્રીદામાદરજી સાથે શ્રીગિરિધરજીને ગાઢ સંબધ હેય એમ લાગે છે. શ્રીદામોદરજીના વહુજી શ્રીલક્ષ્મીજી અને શ્રીગિરિધરજીના વહુજી એ બે બહેન હતાં. આ લૌકિક સંબન્ધ ઉપરાન્ત શ્રીગિરિધરજીનું ભાવનાવિષયક પ્રાવીણ્ય, સેવામાં કૌશલ્ય, વિદ્યાવિલાસ અને વાચાતુર્યથી આપશ્રીએ શ્રીદામ દરજી ટિકેત મહારાજ ઉપર સારી છાપ પાડી હોય એમ લાગે છે. શ્રીગિરિધરજી સંવત ૧૮૮૦ માં શ્રીનાથદ્વાર પધાર્યા ત્યારે સંપ્રદાયના સવંતત્વસ્વતંત્ર વિદ્વાન શ્રીગોપેશ્વ- રજી દ્વિતીય પીડાધીશ્વર વિદ્યમાન હતા. શ્રીગિરિધરજીને અધ્યયન કરવાને ઉપદેશ શ્રીગોપેશ્વરજીએ કર્યો એમ શ્રવણ કર્યું છે, તથાપિ આપશ્રીએ શ્રીગોપેશ્વરજી પાસે કેટલું અને ક્યાં સુધી અધ્યયન કર્યું તે જાણવાની સાધનસામગ્રી ન્યુન છે. શ્રીદામો- દરજી સાથેના આપશ્રીના ગાઢ સંબન્ધને પૂર્ણ લાભ આપશ્રીએ લેવાનો પ્રયત્ન કર્યો દિસે છે. શ્રીમદ્મભુચરણના શ્રીરુકિમણીજીના સર્વેમાં કનિષ્ઠ લાલજી શ્રીયદુનાથજી હતા. શ્રીગુસાંઈજીએ સર્વ લાલજીના ગૃહની વ્યવસ્થા સ્વયં કરી, પરંતુ શ્રીયદુનાથજીના ગૃહની વ્યવસ્થા થઈ ન હતી એમ આપશ્રીને એક પત્ર ઉપરથી જણાય છે. “i લા यानाथद कारणीपम.' આ નિર્દેશથી આપણે એવું અનુમાન કરી શકીએ કે અન્ય છ બાલકેના ગૃહ સિદ્ધ થઈ ગયા હતા, ત્યારે શ્રીયદુનાથજીનું ઘર સિદ્ધ કરાવવાને શ્રીગુંસાઈજીની આજ્ઞા હતી. શ્રીગુંસાઈજીના પ્રીમિનીજી વહુજીના શ્રીયદુનાથજી કનિષ્ઠ પુત્ર હતા અને એમનાથી ન્હાના રીપદ્માવતીજીના શીઘનશ્યામ” હતા. યદ્યપિ શ્રીઘનશ્યામજીના ઘરની અવ્યવસ્થા રહેત, પરંતુ શીઘનશ્યામજી ચતુર્થલાલજી શ્રીવલ્લભને અતિપ્રિય હોવાથી -- ·ઉપઘાત. અને શ્રીગુંસાઈજીના ઘરના વ્યવહારચતુર નાયક એ સ્વય હોવાથી શ્રીઘનશ્યામજીને દાચભાગમાં શ્રીમદનમોહનજીનું સ્વરૂપ શ્રીગુંસાઈજી દ્વારા પધરાવાવ્યું એટલે સપ્તમલાલજી શ્રીઘનશ્યામજીના ગૃહની સિદ્ધિ શ્રીયદુનાથજીના ગ્રહની સિદ્ધિ પહેલાં જ થઈ ગઈ. શ્રીયદુનાથજી બહુજ સરલ ઉદયને લેવા જોઈએ. શ્રીગુંસાઈજી પણ આપને મહા- રાજજી એમ સંજ્ઞાથી સંબોધતા શ્રીગુસાંઈજીના બાલકનું મહારાજ તરીકેનું સાધન જે હાલ પ્રચલિત છે, તેને પ્રથમ પ્રગ શ્રીયદુનાથજીનાં સંબધમાં શ્રીગુસાંઈજીએ જ કર્યો કે કેમ એ સંશય છે. શ્રીયદુનાથજીની આ ઉદારતાને લઈને શ્રીગુંસાઈજીના લાલજીઓની જેવી રીતે પોતાના ઘરની સ્વતંત્ર સિદ્ધિ થઈ, તેવી રીતે શ્રીયદુનાજીની ગૃહસિદ્ધિ ભૂતલપર આપ બિરાજ્યા ત્યાં સુધી થઈ હોય એમ લાગતું નથી. શ્રીયદુનાથજીને શ્રીગુંસાઈજીએ સુરતવાળા શ્રીબાલ- કૃષ્ણજી પધરાવી આપ્યા અને તે આપે ન સ્વીકારવાથી તૃતીય લાલજી શ્રીબાલકૃણુજીએ એ શ્રીબાલકૃષ્ણજીને શ્રી દ્વારકાધીશની ગેદમાં પધરાવ્યા, અર્થાત્ શ્રીગુંસાઈજીએ પ લાલજીને પધરાવી આપેલું શ્રીબાલકૃષ્ણજીનું સ્વરૂપ તૃતીય લાલજીને વને માથે બિરાર્યું. શ્રીહરિરાયજી રવયં શ્રીબાલકૃષ્ણજીને શ્રીયદુનાથજીના સેવ્ય તરીકે જણાવે છે, તે પણ આ ઘરની અવ્યવસ્થાનું ઉપર જણાવેલું કારણ મુખ્ય છે. શ્રીયદુનાથજીના નિત્યલીલામાં પધાર્યા પછી શ્રીયાથજીના વેશ્યને માથે શ્રીગોકુલનાથજીએ શ્રી કલ્યાણરાયજી પધરાવી આપ્યા. એ સમયથી શ્રીયદુનાથજીના છ વંશ્ય તરીકે તે બલકે એ શ્રીલ્યાણરાયજીના સ્વરૂપને શ્રીયદુનાથજીના ઘરનું સ્વરૂપ માન્યું. પરંતુ આ માન્યતા સર્વગ્રાહ્ય થઈ નહિ. શ્રીયદુનાથજીના ચતુર વિદ્વાન જંક્ય તરીકે કાશી શ્રી ગિરિધરજીને આ અવ્યવસ્થા હદયમાં બહુ જ પરિતાપ કરતી. એ અવ્યવસ્થા દૂર કરવાને આપમાં સામર્થ્યનું પ્રભુએ દાન કર્યું હતું એમ આપશ્રી માનતા, એટલું જ નહિ પણ સોગ પણ આપને અનુકૂલ મળી ગયા. આપના સમયમાં શ્રીનાથજીના દિકેત શ્રીદામોદરજી મહારાજ હતા. આ શ્રીદામોદરજી શ્રીગિરિધરજીના સા થતા હતા. અર્થાત શ્રીગિરિ અને શ્રીમદરજીના વહુજી એ બન્ને બહેને હતાં. વળી શ્રીગિરિધરજી શ્રીગોપાલનો ઉગ્ર ઉપાસક હતા. શ્રીપાલની ઉપાસનાના સામર્થ્યથી શ્રીગિરિધરજીએ ઘણા ભૌતિક ચમત્કારે દર્શાવ્યાનું ગાથાઓ જણાવે છે. આપણે એ ગાથાઓ સાથે અન્ન સંબંધ નથી, પરંતુ શ્રીપાલની ઉપાસનાનું શ્રીગિરિધરજીને એક પ્રકટ ફલ મહ્યું શ્રીનાથજીના ટિકાત શ્રીદાદરજીને ગેપાલમંત્રની દીક્ષા લેવાને મને રથ થશે, સંપ્રદાયમાં શ્રીગેપાલની દીક્ષા આપે એવા સુયોગ્ય વિદ્વાન તરીકે શ્રીગિરિધરજી આપને જણાયા. તેથી શ્રીદામોદરજી મહારાજે ગેપાલમંત્રની દીક્ષાની દક્ષિણમાં કહે છે કે શ્રીમહાપ્રભુજી દિગ્વિજયયાત્રામાં જે સ્વરૂપને ભેગ ધરીને લેતા અને જે સ્વરૂપ શ્રીનાથજીસમીપ બિરાજતું તે શ્રીમુકુંદરાયજીનું સ્વરૂપ પધરાવી આપવાને લેખ લખીને શ્રીગિરિધરજીને આપી ગયા છીદારજી મહારાજના જીવનમાં તે શ્રી- મુકુંદરાયજી કાશી ન પધાયાં, પરંતુ શ્રીદામોદરજીના પધાર્યા પછી શ્રીદામોદરજીની વહુજી શ્રીલક્ષ્મી વહુજીએ પોતાના બનેવી શ્રીગિરિધરજી મહારાજને શ્રીમુકુંદરાયજીનું સ્વરૂપ પધરાવી આપ્યું. શ્રીલમી વહુજીએ પિતે પણ શ્રીગિરિધરજી પાસે ગોપાલ મંવદીક્ષા લીધી, અને અનંતોષ શાલગ્રામ જેમને શ્રીમહાપ્રભુજી નિરંતર નિજ કંઠમાં ધરજીના વહુ ·૩ ઉપોદઘાત. ધારણ કરતા હતા, તે અનંતશયનજી પણ પધરાવી આપ્યા. આ રીતે સંવત ૧૮૮૬ કે તે અરસામાં શ્રીગિરિધરજીએ શ્રીમુકુંદરાયજીને શ્રીનાથજીથી કાશી પધરાવ્યા. શ્રીનાથ- જીના ઘરમાં વઈ ગૃહની પાલખી આદિને અધિકાર શ્રીદામોદરજીએ શ્રીગિરિધરજીને આપ્યો. આથી શ્રીગિરિધરજીના પ્રતાપબલથી ગૃહના મુખ્ય પ્રતિનિધિ તરીકે કાશી તરફના વૈષ્ણવે આપને જાણવા લાગ્યા. શ્રીદાઉજી મહારાજે શ્રીગિરિધરજીને જે લેખ લખી આપેલે જણાવ્યું છે તેમાં શ્રીઠાકુરજી પધરાવી આપવાનું જણાવેલું છે, પરંતુ શ્રીમુકુંદ- રાયજી પધરાવી આપવાનું કથન જેવામાં આવતું નથી, કહે છે કે શ્રીરામે દરજીએ તે શ્રીગિરિધરજીને શ્રીનાથજીની સમીપમાંના શ્રીબાલકૃષ્ણજીનું સ્વરૂપ પધરાવી આપ- વાનું જણાવેલું, પરંતુ શ્રીલક્ષ્મી વહુજીએ શ્રીગિરિધરજી મહારાજને એમના પ્રતાપ- બલથી શ્રીમુકુંદરાયજી પધરાવી આપ્યા. ગમે તેમ છે પણ શ્રીગિરિધરજી મહા- રાજને શ્રીમુકુંદરાયજી પિતાને માથે કાશીમાં પધરાવવા અને શ્રીનાથજીના ઘરમાં શ્રીયદુનાથજીના ઘરનું નામ રાખવાનો પ્રયત્ન સર્વથા શ્રીયદુનાથજીના વંશ્યને માટે સ્તુત્ય ગણાશે. શ્રીયદુનાથજીને સંતતિમાં એક બેટીજી શ્રીશ્યામાબેટીજી હતા. આ બેટીજીએ નિજ પિતૃચરણને પગલે ચાલી નિલીલામાં પધાર્યા ત્યાં સુધી શ્રીમુકુંદરાયજીની ટહેલ કરી. આ લાભ મળવામાં કારણ એ થયું કે શ્રીગિરિધરજીએ પિતાના જીવનમાં કઈ પણ ગોસ્વામી બાલકને ગેદે ન લીધા. શ્રીમુકુંદરાયજી ૧૮૮૬ માં પધાર્યા અને ત્યાર પછી ૧૦ દશ વર્ષ સુધી શ્રીગિરિધરજીએ શ્રીમુકુંદરાયજીની તનમનધનથી એવી સેવા કીધી કે જે ઉકત સ્વામીશ્રીનું ઉજ્જવલ ભગવન્મયત્વ સૂચવે છે. ટિકા શ્રીદામોદરજી અને એઓશ્રીના વહુજી શ્રી લક્ષ્મીજીની કૃપાથી શ્રીગિરિ ધરજીએ શ્રીનાથદ્વારમાંથી શ્રીમુકુન્દરાયજી, શ્રીઅનન્તશેવજી, શ્રીલુજી અને શ્રી મહાપ્રભુજીના શ્રીહસ્તાક્ષર પધરાવ્યા. શ્રીમહાપ્રભુજીના શ્રીહસ્તાક્ષરમાં લખેલા પ્રથમ- ધ્યાયના ચતુર્થપાદના ભાગ્ય પ્રાપ્ત થયા. સંભવ છે કે આજ શ્રીહસ્તાક્ષરભાષ્યવિભા- ગનું શ્રી પુરુષોત્તમજીએ દર્શન કર્યું છે. એ જ પદના ભાવ્યપ્રકાશમાં શ્રીપુરુત્તમજી નીચે પ્રકારે આજ્ઞા કરે છે -તિ વાકઃ બીજાનું સંક્ષિપdaો ૨-૪-૬. શોદામૈદરજી મહારાજ કાંઈ સમગ્ર ભાષ્ય શ્રીહસ્તાક્ષરલિખિત પધરાવી આપે નહિ, તેથી સંભવ છે અવશિષ્ટ મૂલ શ્રીહસ્તાક્ષરલિખિત ભાષ્યવિભાગ શ્રીનાથદ્વારમાં હેય. શ્રીગુસાંઈજીના વ નિજ નિજ માથે વિરાજતા શ્રીહસ્તાક્ષરનું સૂચિપત્ર પ્રસિદ્ધ કરે, તે આચાયૅશ્રીના ઘણુ ગ્રજો સમગ્ર મલે એટલું જ નહિ, પણ તેના પાડાદિ સુનિશ્ચિત થઈ શકે. શ્રીગિરિધરજીને ભાગ્યવિભાગ ઉપરાંત શ્રી સંન્યાસનિર્ણયનું શ્રીહસ્તાક્ષરલિખિત એક પત્ર શ્રીદામૈદરજીએ પધરાવી આપ્યું. આ રીતે શ્રીગિરિધરજીએ પ્રથમ શ્રીસ્તાક્ષર અને શ્રીજી પધરાવ્યા. શ્રીદામો- દરજીએ જ શ્રીગિરિધરજીને પધરાવી આપ્યા. શ્રી મુકુન્દરાયજી અને અનનવજી આપને શ્રી લક્ષ્મીવટુજીએ શીદાદરના નિત્યલીલામાં પધાર્યા પછી પધરાવી આપ્યા. શ્રી મુકુન્દરાયજીને માટે કાશીમાં શ્રીગિરિધરજી મહારાજે એક ભવ્ય મંદિર સિદ્ધ કરાવ્યું શ્રીમુકુંદરાયજીને ત્યાં પધરાવી દશ વર્ષે પર્યન્ત શીની સેવાદિ શ્રીગિરિધરજીએ કર્યો વિષ્ણુ આપકીની લાખો રૂપિઆની ટુડીઓ સ્વીકારતા, આપે હિરા પન્ના, મિતી મોક આદિના અનેક આભૂષણે તથા સાજ સિદ્ધ કરી શ્રીમુકુન્દરાયજીને નિવેદન જ્યા.

·Y ઉપઘાત. સાગરથ નેપનામક રામકૃષ્ણભટ્ટજી શ્રીમુકુન્દરાયજીના પધાર્યા પછી શ્રીગિરિ ધરજીને શરણે આવ્યા. રામકૃષ્ણભટ્ટ તૈલંગ માથુર ભટ્ટ હતા. પરમ વિદ્વાન હતા શ્રીગિરિધરજીને ઉક્ત પંડિત પરમ આરાધ્ય માનતા. આ પંડિતના શરણે આવ્યા પછી શ્રીગિરિધરજીની નામસેવામાં પ્રવૃત્તિ સતત થઈ શુદ્ધાતમાડ, હરિવિણ વિદ્ધ સંડનની ટીકા, શ્રીમદણુભાષ્યનું વિવરણ, બાલપ્રબોધિની ઇત્યાદિ ગ્રન્થ એ દશ વર્ષમાં જ સિદ્ધ થયા. આ ગ્રન્થ સંસ્કૃતમાં છે. આપ વ્રજભાષામાં ગઇટીકા પણ લખી. કેટલાંક અષકો પણ આપે લખ્યાં છે. તિલકાદિવિષયમાં આપશ્રીએ ઉદ્ધપુમાર્તડ . શ્રુતિરહસ્ય આપશ્રીએ શ્રુતિરહસ્ય શ્રી મુકુંદરાયજીના પધાર્યા પહેલાં જ સિક કર્યો હોય એમ લાગે છે. ઉક્ત ગ્રીના આરંભ કે અન્તમાં શ્રીમુકુન્દરાયજીનું મરણ નથી. ભાષા તથા વિચારશૈલીની પ્રૌઢતા હરિતષિણી આદિ જેવી નથી, તથાપિ અપને શ્રીની શ્રીમન્મહાપ્રભુચરણ વિષે નિરતિશય ભક્તિ પ્રતિપદ આ ગ્રન્થમાં પ્રકાશે છે, આચાર્યશ્રીના સ્વરૂપમાં કેવી નિગૂઢ નિકા આપશ્રીની હતી તે આ ગ્રન્થના પર્યાય- નથી આપણે જાણી શકીએ એમ છે. આ જ શ્રુતિરહસ્યનું ઉપવૃંહણ આપશ્રીના સેવક નેતપનામક રામકૃષ્ણભટ્ટજીએ તત્રકાશમાં કર્યું છે. શ્રુતિરહસ્ય મલ અને એના પ્રકાશ એ બન્ને ગ્રન્થ અત્ર મુદ્રિત છે. સહદય ભક્તિમાન વિદ્વાન વાંચકને આ બન્ને ગ્રી વાચન અવશ્ય વિલાસ કરાવશે. પ્રત્યેક સંપ્રદાયમાં તwવર્તકના સંબન્ધમાં બે પ્રકાર તદનુયાયીઓમાં જોવામાં આવે છે; એક બાહ્ય વા પ્રમાણુવાદી અને બીજે અન્તરંગ પ્રમેયવાદી. પ્રથમ વર્ગના વિચાર તપ્રવકને માટે તદુત શબ્દોને અવલંબીને નિજ ભાવના બાંધે છે. આ પ્રકારની ભાવને એતિહાસિક દ્રષ્ટિથી સમર્થિત હોવાથી સંપ્રદાયના તથા બહારના સર્વવિચારકેને સમજાય એવી છે, એટલું જ નહિ પણ ગ્રાહ્ય છે. દ્વિતીય વર્ગ નિજ ઉત્કટ ભાવનાનુરૂપ તવર્તકનું સ્વરૂપ બધે છે. આ ભાવનાની ઉત્કટતા એટલે સુધી જાય છે કે આચાર્ય રૂપની જ ભાવનાદિમાં તન્નેવ્યાદિ ભગવદાકારાદિના દર્શનાદિની અપેક્ષા રહેતી નથી. સંપ્રદાય પ્રવર્તક જ પરમ તત્વ તરીકે પુરે છે, અને તદનુસાર ભક્તો ભાવના ગુણગાના કરે છે. આવા ભકતે પણ વિવિધ પ્રકારના હોવાથી તરત ભાવના ગુણગાનાદિમાં પરમ વૈવિધ્ય જોવામાં આવે છે. કેઈક ઈસમય એક જ ભકતમાં ઉભય ભાવના એક જ સમય કે કમશઃ જોવામાં આવે છે. સૂત્રકાર શ્રી બાદરાયણ વ્યાસને પ્રથમ નમન કરીને પછી ભાગ્યકારને મંગલાચરણમાં નમન એ બાહ્ય પદ્ધતિનું અનુસરણ છે, સૂત્રકારને નમન કર્યા પહેલા ભાધ્યકારને નમન કરવું એ પ્રમેયમર્યાદાની ભાવના છે. શ્રી પુનમના ભાષ્યપ્રકાશનું મંગલાચરણ અને લાલભટ્ટની શ્રીમદણભાષ્યની ચેજનાનું મંગલાચરણ પ્રમાણે અને પ્રમેયના દાણાન્તરૂપ છે. શ્રી પુરુષોત્તમજી પણ “બ્રોremજાવાન શોnિa- કાનાણાપન એકમ સ્વીકારે છે, અર્થાત્ સંપ્રદાયપ્રવર્તક આચાર્યશ્રીને જ પરમ તત્વ માનીને સર્વ નિર્વાહ કરવાનું એક પક્ષે સ્વીકાર્યુ. આચાર્યશ્રીનું અલૌકિક સ્વીકાર્યા પછી એઓશ્રીને વિષે પુરુષોત્તમત્વાદિભાવનાઓ તે તે ભક્તને પુરે એ સવાભાવિક છે. આચાર્યશ્રી જેમ શ્રીગુસાંઈજીને વસ્તુતઃ કુણરૂપ રયાં, તેમ શ્રીગુસાંઈજી, શ્રીગિરિ ધરજી, શ્રીગોકુલનાથજી આદિ ભક્તને અમેરિયા અને જિનિજર્તિ પ્રમાણે તે તે સ્વરૂપના ગુણગાનાદિ તેઓએ કર્યા. આ સર્વ ભાવનાઓનું મૂલ સંપ્રદાયમાં જ ·૫ 1 ઉપેદવાત. છે અને તેથી અમુક સ્વરૂપને મુખ્ય માની અન્યને ગૌણ ગણી કોઈ ભક્ત માત્ર તે જ સ્વરૂપનું ગુણગાનાદિ કરે તેટલા માત્રથી એ પુષ્ટિમાર્ગીય નથી એમ કહેનારા સંપ્રદાયના શુદ્ધ દૃષ્ટિબિન્દુથી ચુત થાય છે. સંપ્રદાયમાં આચાર્યશ્રી અને શ્રીમદ્મભુચરણ પ્રવર્તક તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે, સંપ્રદાયનું ગુરુત્વ પણ પિતાપુત્રમાં સ્વીકારાયું છે, કૃતિ પણ “જા રે કુત્તે એમ આજ્ઞા કરે છે. આ દષ્ટિબિન્દુથી શ્રીગોકુલનાથજી શ્રીમન્સહાપ્રભુચરણ અને શ્રીમત્રભુ- ચરણની જ પુરુત્તમત્વભાવનામાં જ શ્રેય જોતા. પુરુષોત્તમત્વની ભાવના જે લેકે પિતાને વિષે કરતા તેમને પણ આપે નિષેધ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કર્યો છે, તેવાઓ આચાર્ય- શ્રીની પ્રસન્નતા સિદ્ધ કરી શકશે નહિ, તેવાઓને આગ્રહ દુષ્ટ છે, ઈત્યાદિ. ( gm- तमं निचित्य भजन्ते किं तेन आचार्याणां प्रसन्नता सिध्यति न कदापीत्यर्थः । एतेषामाग्रहविपये भगवदि. च्छाया एवं नियामकत्वादस्माकमपि आग्रहो नास्ति दुष्टाग्रहवां स्वभावपरावराटत्तौ॥) શ્રીગોકુલેશની આવી સ્પષ્ટ આજ્ઞાને અનાદર કરીને પુરુષોત્તમભાવનાને સર્વ- સાધારણ કરી નાખવામાં સંપ્રદાયે એ અલૌકિક ભાવનામાં સ્થિત ગૌરવનું તિરધાન કરી નાંખ્યું છે. ભૂતલ ઉપર નિજ વિદ્ધારક સ્વરૂપ પ્રકટ કરવાને સાક્ષાત્ શ્રીકૃષ્ણ શ્રીમ- દ્વલ્લભાધીશ્વરસ્વરૂપે પ્રકટ થયા એ ભાવનામાં પ્રકટ થતું આચાર્યશ્રીનું વસ્તુતઃ કૃષ્ણવ સમજી શકાય એવું છે. આચાર્ય સ્વરૂપે પ્રકટિત કૃષ્ણમાં સામર્થ્યન્યૂનતાની શંકા જ નથી, તથાપિ આવિભાવની મર્યાદા છે. પુરુષોત્તમ આચાર્યસ્વરૂપે શ્રીગેપીજનવલ્લભવિત ભગવદાશત અને સંપ્રદાયમાં ઉપદિષ્ટ સર્વસ્વનિવેદન ન જ સ્વીકારે, કારણ કે તેમ કર- વામાં આચાર્યવરૂપનું વિશેષ્ય તિરધાન થઈ જાય. “ન જન પw વોતિ તૈના Rપૌષિ તિક્રૂિ જ નિ, સા સા તા–આચાર્યશ્રીનું પુરુષોત્તમ માત્ર કથન નહિ કરતા, પણ અનુભવતા એવા પરમ ભાગ્યવાનું શ્રી પદ્મનાભદાસાદિ ભગવદીએ સર્વસ્વ- નિવેદનાદિ શ્રીમન્મથુરેશાદિ ભગવટવરૂપમાં જ કર્યું, અને શ્રીદામોદરદાસાદિ મહાનુ- ભાવે પણ શ્રીમત્રભુચરણને શ્રીગોપીજનવલ્લભની જ વેલાના ગુણાનુવાદમાં સહાયક થયા. આ સૂક્ષ્મ મર્યાદાની વિસ્મૃતિમાં પુરુષોત્તમત્વભાવના આચાર્યશ્રીના વંને વિશે તથા વૈષ્ણવ જનસમાજને માટે હિતકત્ર નથી નિવડી એમ ઘણને અનુભવ સાક્ષી પૂરી શકશે. આજ કારણથી પ્રમેયના ઉંડા કુવામાં ભુસકો મારવાજવામાં અહિત થાય, તેના કરતા આચાર્યશ્રીને ત૭ખને જ અવલંબીને સૃષ્ટિમાં થઈ ગયેલા સર્વ આચાર્યોના શિરા- મણિ તરીકે જે સ્વીકારે, તે તેને સ્વલ્પ પણ પતનને ભય નથી, એટલું જ નહિ પણ એ ભાવના એટલી બધી પ્રકટ સુદઢ શ્રેયસ્કર અને કલ્પનારહિત છે કે જેનો સ્વીકાર સાંપ્રદાયિકે વિના સંકે કરી લે છે અને સંપ્રદાયેતરને સમજવામાં કલેશ પડતો નથી. આ ભાવના પ્રમેય દૃષ્ટિવાળાઓને કનિષ્ઠ લાગે, તથાપિ એ કનિછતા તેમના શબ્દમાં જ છે પરિણામે એ જ ભાવના આચાર્યશ્રીના તાવિક સ્વરૂપને યથાર્થ પરિચય કરાવવામાં પ્રથમ સોપાનરૂપ હોવાથી નિજ ઉત્તમત્વ સિદ્ધ કરે છે. આ પ્રકારે પ્રમાણ અને પ્રમેય સરણિ સંપ્રદાયમાં પ્રચલિત છે. શ્રીગિરિધરજી શ્રુતિરહસ્યમાં પ્રમેયસરણિને અનુસરે છે. આ પ્રકારે પ્રસ્તુત શ્રુતિરસ્યગ્રન્થ પણ દ્વિતીય કેટિને છે. શ્રીમદાચાર્યજીનું પુરુ- તમવ શ્રીગિરિધરજીને પૂછ્યું. નિખિલ વેદ શીમલ્લભાધીશ્વરનું જ પ્રતિપાદન કરે છે એમ આપશ્રીએ અનુભવ્યું. જે પ્રકારે આપશ્રીને અનુભવ થયે તે પ્રકાર આ ગ્રન્થમાં આપ- ·૬ ઉપધાત. શ્રીએ દર્શાવ્યું છે. ગત પાણી અને જો વારે ઈત્યાદિ સૈત્તિરીય કૃતિઓમાં આપશ્રીને આચાર્યસ્વરૂપનું જેવું દર્શન થયું તેવું પરમ ભક્તિથી પ્રતિપાદન કર્યું છે. શ્રી ગિરિધરજીનો આ ભક્તિવિલાસ છે એમ આપશ્રી સ્વયં ગ્રન્થાને આજ્ઞા કરે છે. શ્રી ગિરિધરજીનું દષ્ટિબિન્દુ નહિ સમજનારા લોકોને માટે આપશ્રીને પ્રયત્ન નથી જ. આચાર્યસ્વરૂપ વિષે પદ્મિવિપ્રયાગાદિની સાંપ્રદાયિક ભાવનાઓનું મૂલ આ ગ્રન્થમાં હોય એમ લાગે છે. સંપ્રદાયમાં પુરુષોત્તમત્વની ભાવના સવવ્યાપી અને સરલ થઈ ગઈ હતી એમ શ્રીગિરિધરજીને લાગ્યું હોય એમ લાગે છે. સંપ્રદાય તે આચાર્યશ્રીના વૈશ્ય માત્રને યોગ્યતાદિને વિચાર કર્યા વિના કેવલ આચાર્યશ્રીના સંબંધને જ મુખ્ય માનીને, પુરુષ નામ તરીકે કથન કરે છે. પરંતુ શ્રીગિરિધરજી આ સાંપ્રદાયિક માન્યતાનો કાંઈક અંશે સંકેય કરતા હોય એમ લાગે છે. આચાર્યશ્રીનું વાચસ્પતિત્વ પ્રતિપાદન કરતાં આપશ્રી આ કરે છે કે “વાચસ્પતિ શબ્દથી હાલમાં વિદ્યમાન શ્રીમદાચાર્યકુલમાં ઉત્પન્ન જેમનું ભાગ્ય નિબન્ધસંધિની આદિ સકલ ગ્રન્થને ઉપદેશ કરવાનું સામર્થ્ય છે તેમનું ગ્રહણ કરવું શ્રીગિરિધરજીની આ આજ્ઞા સંપ્રદાયે સ્વીકારી હોય એમ ઈતિહાસની સાક્ષી નથી. જો કે શ્રીગિરિધરજીની આજ્ઞાનું અનુસરણ થયું હતત સંપ્રદાયને લાભ જ થાત એ નિસંશય છે. આ સિવાય તિલક તથા માલાની સંપ્રદાયમાં આવશ્યકતા છે તે પુરાણવાયના ઉપન્યાસથી આપશ્રી સારી રીતે આનુષગિક જણાવી દે છે. શ્રીગિરિધરજીનું હાર્દ શ્રીરામકૃષ્ણભદજી સુન્દર રીતે દર્શાવે છે. આ ગ્રન્થને સાર પણ તે જ છે. “સર્વ વેદ શ્રીમહાપ્રભુજીને જ બેધ કરે છે.' मम तु प्रतिभात्येवं सर्वे वेदा महाप्रभोः । श्रीवसमाचार्यरूपं हि पोषयन्त्येव निश्चितम् ।। આ દષ્ટિબિન્દુથી સર્વ વેદ શ્રીમહાપ્રભુજીનું પ્રતિપાદન કરે છે, અને પુરુષોત્તમનું જ સર્વ વેદ પ્રતિપાદન કરતા હોવાથી આચાર્યશ્રી સ્વયં પુરુષોત્તમ છે એમ શ્રીગિરિધરજી મહારાજનું ધ્રુવ છે. બીurrળકg ગંગાદશમી, ૧૯૮૨, મૂલચન્દ્ર તુલસીદાસ તેલીવાલા ·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । શ્રુતિરહસ્યનો ગુર્જરભાષામાં અનુવા કાશીસ્થ ગેસ્વામિશ્રીગિરિધરજી મહારાજે શ્રીઆચાર્યચરણનું સ્વરૂપ શ્રુતિપ્રતિ- પાદિત પુરમાભિન્ન છે એમ બતાવી આપનાર શ્રુતિરહસ્ય નામને ગ્રન્થ સંસ્કૃત, ભાષામાં રચે છે, તેને સાધારણ ગુજરાતી ભણેલાને પણ સમજાય એવી સરલ ભાષામાં અનુવાદ કર્યો છે. • ગ્રન્થના આરંભમાં મંગલાચરણ કર્તવ્ય છે. તેથી શ્રીગિરિધરજી મહારાજ શ્રી. ગોપાલને નમસ્કારાત્મક મંગલ કરે છે. સમગ્ર પ્રાકૃત ધર્મથી રહિત એક વેઠવડે જ જાણી શકાય તેવા અને સ્વાભાવિક ઐશ્વર્યાદિક સર્વ ઈશ્વરધર્મ સહિત એવા શ્રીગોપાલને નમસ્કાર કરું છું. પિતાના અંતરંગ ભક્તોને સ્વસ્વરૂપ બતાવનાર સમક્ષ કમલને પ્રકાશ કર- વામાં સૂર્યરૂપ શ્રીવલ્લભાચાર્યચરણને હું નમું છું. કૃતિના અર્થમાં નવીન બુદ્ધિકલ્પનાનું દાન કરનાર ભક્તિમાર્ગરૂપી વેલીનું વિણ કરવામાં નવીન મેઘપ લેવ્યાપિ યશને ફેલાવનાર પર- પુત્તમરૂપ શ્રીપ્રભુચરણ શ્રીવિઠ્ઠલનાથજીને મારી નતિ હો તે શ્રીગુસાંઈજીના છઠ્ઠા પુત્ર શ્રીયદુનાથજીને વંદન કરું છું કે જે વિપ્રગ રસને અનુભવ કરાવનાર છે અને બુદ્ધિવગરને માણસ પણ જેને નમન કરવા માત્રથી બુદ્ધિમાનની પદવીને પામે છે. એ પ્રમાણે શ્રીગિરિધરજી મહારાજ શ્રીકૃષ્ણ શ્રીમહાપ્રભુજી શ્રીગુસાંઈજી તથા શ્રીયદુનાથજીને નમસ્કાર કરી દે ખ્યાપન કરવાને માટે આજ્ઞા કરે છે કે શ્રુતિને અર્થ અતિ ગંભીર હોય છે તે ક્યાં, અને તેને અર્થ કરનાર મંમતિવાળે હું ક્યાં પણ તેને અર્થ કરવા જતાં ખલ એવા વિદ્વાના ઉપામને પાત્ર થઈશ. તે પણ શ્રીમદાચાર્યચરણની કૃપાથી મારુ રચેલું અને તેઓશ્રીની જ પ્રેરણાથી જણાયેલું શ્રુતિરસ્ય વિદ્વાને આનંદથી અવલોકે. શ્રીમદાચાર્યચરણ શ્રીવલભાચાર્યજી છે ઐશ્વર્યાદિ તથા સંગ અને વિપ્રયાગ એમ બે ભેદવા રસ તદ્રુપ હોઈને ધર્મ તથા ધર્મિરૂપ એ આઠ ધર્મયુક્ત ધર્મિષ શ્રીવલ- ભાચાર્યનું સ્વરૂપ વેદ વર્ણવ્યું છે. તેનું વર્ણન શુતિપ્રમાણથી મારી બુદ્ધિ પ્રમાણે હું વર્ણવું છું. વાદી શક કરે છે કે, શ્રીઆચાર્યજીનું સ્વરૂપ શ્રુતિપ્રતિપાદિત છે એવું તે સાંભ- લવામાં નથી, છતાં તમે તે કહે છે કે વેદમાં તેનું સ્વરૂપ વર્ણવ્યું છે, તે તે કેમ ઘટે? તેના ઉત્તરમાં કહે છે કે જે અંતર્મુખ દૈવી જીવે છે, તેમને તમે કરી તેવી શંકા થતી નથી, પણ બહિર્મુખ આયુર જેને તમે કરી તેવી શંકા થાય છે. જેની કલિકાલના ·૨ શ્રુતિરહસ્ય તામસભાવથી બુદ્ધિ ઢંકાઈ ગઈ છે, તેને તે વેર પણ શ્રીઆચાર્યજી નું રૂપ બનાવી શકતા નથી, કારણકે બહિર્મુખને તે સવરૂપ જાશુવાને અધિકાર નથી. તેથી જ ગીતમાં તેવા- એને માટે ભગવાન આજ્ઞા કરે છે કે, મને નહિ મળતાં તેવા બહિર્મુખે અધમગતિને પામે છે. શ્રીમદાચાર્યચરણના સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન વેની તૈતિરીય ઉપનિષદની આનંદ- વલ્લીમાં કર્યું છે, ત્યાં શત્રવિરાતિ પણ બ્રશને જાણનાર પરને પામે છે. ત્યાં બ્રજ્ઞાન સાધન અને પરબ્રહ્મજ્ઞાન ફલ છે એમ કહી તમત્યાંથી લઈને તેનું વ્યાખ્યાન કેશથી લઈને જગતની ઉત્પત્તિ સુધી કહ્યા પછી, રસાત્મક પુરુષોત્તમને મળવાના પ્રસ્તાવમાં તે રમાત્માને મળવાનું સાધન તો શ્રીઆચાર્યજી છે એમ કહેવાને માટે ત્યાં શ્રીઆચાર્યચરણનું સ્વરૂપ બતાવતાં કહે છે, પ્રથમ ત્યાં આચાર્યચરણને ભૂલ ઉપર પ્રાદુર્ભાવ ન થયે અને હવે પ્રાદુર્ભાવ થયે છે તેનું હેતુપૂર્વક વર્ણન આ પ્રમાણે શ્રુતિ કરે છે. ખાસ વ આલી તો હૈ રાત | તાતિમાન ૬ દાન તમારતરત તિ a gi reો હૈ , ra cતી પતિ-આ શ્રુતિને અર્થ-અસત્ આ પ્રથમ હતું એમાં અસત્ શબ્દથી જગત્ તે ન લેવાય, કારણકે હે સેમ્ય આ બધું સત હતું” એ શ્રુતિને વિધિ આવે. તેથી શ્રુતિમાં જાતને તે સત્ કહ્યું છે, તેથી સતપદથી લીલા દૈવી જી લેવા. આગળ પણ જ્યાં એક વચન આવે ત્યાં જાતિવડે એકવચન લેવું. જે વખતે નિત્યલીલાસ્થ દૈવી જીવ ભૂલ ઉપર નથી પ્રકટયે, તે સમયને અસત્ શબ્દથી કહ્યો છે. તેથી શ્રીઆચાર્યચરણ પધાર્યા પહેલાં આ જગત એવા દૈવી જીવના પ્રાથવગરનું હતું, તે પછી દૈવી જીવે ઘણે વખત નિત્યલીલામાં રહી ત્યાંથી ભગવાનની ઈચ્છા ભૂતલ ઉપર તેમને મેકલવાની થતાં તેઓ કેઈ નિમિત્ત કરી આ જગતમાં આવ્યા, ત્યારે આ જગતું પહેલાં આવતુ હતું તે હવે દૈવી જીવ આવવાથી ફૂ થયું. દૈવીજીવાળું આ જગત્ નિશ્ચય થયુ. તે સમયે જે દૈવી જીવે ભૂતલ ઉપર આવ્યા, તેને ઉદ્ધાર કરવાને માટે રસાત્મક પુરુતમે પિતે પિતાના સ્વરૂપને શ્રીવલુભાચાર્યરૂપે ભૂતલ ઉપર પ્રકટ કર્યું, ભૂતલ ઉપર બીજા આચાયો થયા છે ખરા, પણ તે રસાત્મક પુરુષોત્તમ સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કરતા ન હોવાથી રસામાને પ્રાદુર્ભાવ તે શ્રીવલ્લભાચાર્યજીના સ્વરૂપમાં જ ઘટે છે, કારણકે તેમણે જ રસાત્મક માર્ગ પ્રકટ કર્યો બીજા આચાર્યો રસાત્મક માર્ગ પ્રકટ કરવામાં સમર્થ નથી. તેથી જ તેઓ પુત્તમરૂપ પણ નથી તેથી જ દેવીજીને ઉદ્ધાર કરનાર પધાર્યા તેથી જ શ્રુતિમાં આગળ કહે છે કે તાજકુદરતે. તે શ્રીઆચાર્યજી પ્રકટ થઈને દેવી ને શાન એટલે ભગવન્સેવાપી મુક્ત કરવાને ઉપદેશ કરે છે. તેથી દૈવજીને બીજું કબ નથી એમ બતાવતી શ્રુતિ કહે છે કે દૈ રાત હાર નિશ્ચયથી જાણે કે શોધવાચાર્યે કહ્યું તેજ સારું કર્તવ્ય છે. બીજુ કવ્ય જીવનું નથી. એ શ્રીઆચાર્યજીના ઉપદેશનુ ફલ હવે કહે છે કે તેમણે જે સેવા બનાવી છે તે કરતાં દેવીજીને રસાત્મક ફલ થાય છે, તે રસરૂપ થઈ જાય છે. રસરૂપ અને રસાત્મક ફલરૂપ શ્રીકૃષ્ણ તેજ છે કે જે બ્રશવિ પરને પામે છે, ત્યાં પરશદથી જે કહેલ છે તે શ્રીકૃષ્ણ છે. તેને જીવ પ્રાપ્ત થાય છે. ત્યાં શંકા કરે છે કે જાવિતિ પણ એ શ્રુતિમાં કહેલ ફેલાત્મક પરુત્તમને રમપણું કેમ ઘટે? તે શા મટાડવા માટે વ્યાયમૂત્રના કાળમાં પ્રકા રવિ એને અર્થે વિવિધ ભેગચતુર એ વિપતિ શબ્દનો અર્થ કર્યો છે. તેને ·શ્રુતિરહસ્ય વ્યાકરણના છરિ ગણુથી સિદ્ધ કર્યો છે. એવા અનેક પ્રકારના ભેગમાં ચતુર એવા બ્રહ્મની સાથે જીવે સર્વ કામોશન કરે છે. તે બ્રહ્મના રસને આ જીવ પ્રાપ્ત કરીને શ્રી. મહાપ્રભુજીએ બનાવેલું સેવારૂપી સુકૃત કરનારે જીવ આનંદી બને છે. સેવાફલમાં ત્રણ ફલ બતાવ્યાં છે. અલૌકિક સામર્થ્ય, સાયુજ્ય, અને સેવેગી દેહ વૈકુણ્ડ આદિમાં, એ ફલમાંથી એકને પામીને આનંદમય વિગ્રહ થઈ જાય છે. એમ શ્રુતિમાં વર્ણન કર્યું છે; આગળ જો વાત ઈત્યાદિ પુરુષોત્તમના સ્વરૂપનું વર્ણન છે. ભગવાન્ ગીતાજીમાં આજ્ઞા કરે છે કે બધા વેદવડે હું જાઉં છું તેથી બધો વેદ પુરુષોત્તમના સ્વરૂપને કહેનાર છે. માવાનું સ્વરૂપ પુરુષોત્તમરૂપ છે તે ભગવાને શ્રી ભાગવતના એકાદશ સ્કંધમાં કહ્યું છે કે મારા માં વિજ્ઞાનીપજાવત રિ. આચાર્યનું સ્વરૂપ એ મારું સ્વરૂપ સમજવું, ત્યાં નાં આચાર્ય મને જાણે. ત્યાં અભેદ આચાર્યથી કહ્યો છે. તેથી શ્રીવ૮ અને પુરુત્તમરૂપ કહેવામાં કાંઈ બાધક નથી. તાતર ઉપ- निषहमा यस्य देवे परा मतिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता धाः प्रायन्ते महात्मनःनी પ્રભુમાં પરમભક્તિ હય, અને તેવી જ ભક્તિ ગુરુમાં હોય, તેવા મહાત્માનેજ શાસ્ત્રમાં કહેલા અર્થો હદયમાં પ્રકાશે છે. ભક્તિરહિતને શાસ્ત્ર પણ કાંઈ કરી શકતું નથી. ઉપલી શ્રુતિમાં દેવ અને ગુરુને તુલ્ય કહ્યા છે, તેથી શ્રીવલ્લભાચાર્યજીને પુરુષોત્તમરૂપે શ્રુતિ વર્ણવે તે તેમાં કેઈને શંકા કરવાનું કારણ રહેતું નથી. વળી શ્રીવલ્લભાચાર્યજીના સ્વરૂપનું શ્રુતિ વર્ણન કરે છે, તે બતાવે છે. नमो ब्रह्मणे नमोस्त्वग्नये नमः पृधिव्यै नम ओपधी-पा, नमो वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे તે મિ આ કૃતિને અર્થ-બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરનાર, શ્રીવલ્લભાચાર્યને નમસ્કાર છે. શ્રુતિમાં શ્રીવલ્લભાચાર્યજીનું નામ દેખાતું નથી, તો શ્રી વલ્લુભાચાર્યપરત્વે તે શ્રુતિને અર્થ છે, એમ શા ઉપરથી સમજવું? આવી શંકા કેઈને થાય તે તે ન કરવી, કારણ કે શ્રીવલ્લુભા- ચાર્યજીના બધાશ્રુતિમાં સ્પષ્ટતાથી બતાવેલા છે. તેવા ધર્મવાળા ધર્મ શ્રીવલ્લભાચાર્યજીના સ્વરૂપનું જ તે શ્રુતિ પ્રતિપાદન કરે છે એવો નિશ્ચય થાય છે. જેમાd wાએ શ્રુતિ મહા ભાષ્યકારે સમાનધર્મ જણાતાં વ્યાકરણશાસ્ત્રપર ઘટાવી છે, તેમ અમે આ શ્રુતિમાં કહેલા બધા ધર્મે શ્રીમદુવલ્લભાચાર્યજીમાં લેવાથી તત્પર અમે તેનું વ્યાખ્યાન કર્યું છે. હવે કહે છે કે બ્રાહ્મણરૂપ તે ભગવાને વામનાદિ અવતારમાં ધર્યું છે, તેથી આ શ્રુતિ વામનજીના રવાપને પ્રતિપાદન કરનારી છે એમ કેઈ શક કરે તે ત્યાં બીજું વિશેષણ બતાવે છે કે બ્રાહ્મણમાં અવતાર ધારણ કરવા છતાં અગ્નિરૂપ છે. શ્રીવલ્લભાચાર્ય અગ્નિ રૂપ છે; એટલે વામાવતાર બ્રાહાણ છે; છતાં અગ્નિ નથી. શ્રી વલ્લભાચાર્યજી બ્રાહાણ છતાં અગ્નિસ્વરૂપ છે. ત્યાં કહે છે કે અગ્નિરૂપ ધારણ કરનાર સૂર્યાદિ લેકમાં દેવ હોય છે, મનુષ્ય અગ્નિરૂપ કેમ થાય એ શંકાની નિવૃત્તિ માટે ત્રીજું વિશેષણ કહે છે, નમ: ળેિ, પાર્થિવ રૂપ ધારણ કરનાર એમ કહેવાથી આ લોકમાં પ્રાદુર્ભાવ થયાનું સૂચન કર્યું છે. શા માટે પ્રાદુર્ભાવ થયે એમ કઈ કહે તો તેના ઉત્તરમાં શ્રુતિ કહે છે કે ન આપી, આપ એષધિ છે ભૂતલ ઉપર પ્રકટ્યા છે. અને ભવરૂપી રંગ લાગે છે તેને મટાડવા આપ એષધિરૂપ ધારણ કરી પ્રકટ થયા છે. એટલે જીવના સંસારને મટાડી તેને ઉદ્ધાર કરવા માટે આપનું પ્રાકટ્ય છે. ત્યાં કહે છે કે ભગવાને પ્રચ્છાદની રક્ષા કરવા માટે અને હિરણ્યકશિપુને મારવા નૃસિંહાવતાર ધારણ કર્યો તત્પરત્વે આ શ્રુતિનું તાત્પર્ય હશે, તે ત્યાં બીજું ·કૃતિરમ્ય વિશેષણ કહે છે જે નો છે આ શ્રીવલ્લભાચાર્યજીના અવતારમા કેઈને મારીને ઉદ્ધાર કરવાનું નથી, પણ વાવડે એટલે વચનકાર ઉદ્વાર છે ભક્તિમાર્ગને વચન દ્વારા ઉપદેશ કરી દેવી અને જન્મમરણથી ઉદ્ધાર કરવામાં એમને સામર્થ્ય કયાથી થયુ એ શકાના સમાધાનાથે બીજુ વિશે શુ કહે છે કે રાજરત્ત શ્રીવલ્લભાચાર્યચરણે આપે જ ભાગ વતના પ્રથમ અકલ્પના સુબોધિનીજીના આભમા માં જ રિતિ એ શ્લોકમાં પુરુ રમના મુખારવિંદના અધિષ્ઠાતૃરૂપ એવું નિજ સ્વરૂપ છે એમ શ્રીમુખથી આજ્ઞા કરી છે એટલે વાજા વષuત્ર એ ન્યાયથી આપછી વાણીના પતિ હેઈને વાણથી ઉદ્ધાર કરવાને સમર્થ છે ત્યાં શક કરે કે અધિષ્ઠાતૃરૂપ કહે છે, ત્યારે તો કેઈ અશાદિ અવતાર હશે, પૂર્ણ પુરુત્તમ તેને કેમ કહી શકાય, એ શકાના ઉત્તરમાં એક બીજું વિશેષણ શ્રુતિ આપે છે -નમો રે ગુણવતાર વિષ્ણુ છે એમ કેઈને શક ન થાય તદર્થ તેનો અર્થ કરે છે કે વ્યાપક એવા પૂર્ણ પુરુષોત્તમરૂપ એવા શ્રીવલભાચાને નમન હો બાદમાં તે કહતે નિ એ પાઠ છે એને અર્થ એ જ કે મેટા એવા વિષ્ણુને નમન કરું છું એવા વિશેષણ જેનામા સાર્થક થાય છે એવા શ્રીવલ્લભાચાર્ય પ્રાકૃત શરીરવાલા નથી, પણ સર્વ વ્યાપ્ત છે એમ કહેવાથી એ વિશેષણથી પ્રાકૃત શકાને પણ અહિં સ્થાન નથી ન એ શ્રુતિને બીજો અર્થ પત થાય છે તે તમે શ્રીવલ્લભાચાર્યપર કેમ લગાડે છે એવી કેઈ શકા કરે તેને ઉત્તરમાં કહેવાનું કે શ્રીભાગવતમાં કહ્યું છે કે ભક્ત પિતાની બુદ્ધિવડ જેવા જેવા ઈશ્વરની ભાવના કરે, તેવું તેવું રૂપ તે તે ભક્તના અનુગ્રહને લઈને પ્રભુ ધારણ કરે છે એ ન્યાયથી ભક્તની ભાવનાને અનુકૂળ રૂપ પ્રભુ ધારણ કરે છે તેમ દેવ શબ્દ પણ બ્રહ્માત્મક ભગવદ્રુપ હેવાથી ભક્તની ભાવનાને અનુસાર પિતાના અથને બતાવનાર થાય છે જે એમને હેય તો નિરુતમાં જાર મા એ શ્રુતિ યજ્ઞપર વર્ણવી છે, તે જ શ્રુતિ મહાભાષ્યકાર વ્યાકરણશાસ્ત્ર પર લગાવે છે બો નષિ પ્રામાણિક છે, એકનુ કહેવુ સાચુ અને બીજાનું કહેવું ઠીક નહિ એમ કેઈથી બેવાય નહિ માટે જે શાસ્ત્રમાં જે રૂપે શ્રુતિને અર્થ વર્ણવ્યો હોય તે શાસ્ત્રની દષ્ટિએ શ્રુતિને તે જ અર્થ છે એમ સમજવું માટે જ વિદ્યારણ્યસ્વામિએ જત્વ જજૂએ શ્રુતિને, કષિએ કહેલ વેદના અને બાજુ પર મૂળ, પિત પ્રણવપરત્વે તેને અર્થ કરે છે તે શુતિ નીચે પ્રમાણે અર્થસહિત આપે છે चत्वारिला त्रयो भस्य पादा द पीपे सप्त हस्तासी अत्य । विधा बद्धो कृपभो रोरवीति महो ફેવો આશા આ શ્રુતિને નિરુતકાર યાક મુનિ આ પ્રમાણે અર્થ કરે છે ચાર વેદ એ તેના છે, પણ સવન એના પાદ છે, પ્રાપણીય ઉદયનીય એ બે તેના શીર્ષ છે સાત છદ તેને હાથ છે અને તે મા બ્રાહ્મણ અને ક૫ એ ત્રણ પ્રકારે બધાયલે છે એ વૃષભ એટલે શ્રેષ્ઠ તે દવડે પ્રશસા કરે છે, યજુવડે યજન કરે છે, સામ વડે સ્તુતિ કરે છે એ તેનું રેવણ છે આ યજ્ઞ મનુષ્યમા આવિષ્ટ થઈને યજન કરાવે છે મહાભાષબર પાલિમુનિ આજ શ્રુતિને અર્થ બીજે કરે છે. તેજ આપે છે નામ, આખ્યાત, નિપાત, ઉપસર્ગ એ વ્યાકરણશાસ્ત્રના ચાર શ્રેષ્ઠ છે ભૂત ભવત, ભાવિ થતુ એ ત્રણ ફાયરૂપ તે શાસ્ત્રના ચરણ છે નિત્ય અને કાર્યરૂપ શબ્દ તે બે થી છે (શબ્દ અને અર્થતેમાં પણ અગ્ય અને બજક તેમા શબ્દ બજક અને અર્થ વ્યગ્ય ·૫ શ્રુતિરહસ્ય તે. નિત્ય અને કાર્યરૂપે પણ થાય છે). સાત વિભક્તિ એ તેના હાથ છે. ત્રણ સ્થાનમાં એ શબ્દશાસ્ત્ર બંધાયેલ છે. (ઉરસ શિરસ અને કઠ એ ત્રણમાં તે બદ્ધ છે) વર્ષણ કરવાથી એ વૃષભ કહેવાય છે તે તો વીતિ એટલે શબ્દ કરે છે. (રુ ધાતુ શબ્દ કર્મક છે) એ શબ્દરૂપ મે દેવ તે મનુબ્ધામાં પ્રવેશ એટલા માટે કરે છે કે હું પણ મેટ દેવ થાઉં. તેથી વ્યાકરણશાસ્ત્ર ઉપરની શ્રુતિમાં કહ્યા એવા ગુણવાળું હોવાથી તે બધા ભણવું જોઈએ એમ વ્યાકરણશાસ્ત્ર પરત્વે અર્થ થ. રામાનુજાચાર્યને અનુસરનારાઓ તેને અર્થ બીજી રીતે આ પ્રમાણે કરે છે. જે પર- માત્માને ચાર વેદરૂપી છે, નિત્યજીવ, મુક્તજીવ અને બદ્ધજીવ એ ત્રણ પરમાત્માના ચરણ છે, શુદ્ધ સત્વ અને ત્રિગુણ સત્ત્વ એ બે શી છે, મહદાદિ પ્રકૃતિની સાત વિકૃતિ તે પરમાત્માના હસ્ત છે, એવા વૃષભ એટલે શ્રેષ્ઠ વાસુદેવ છે. તે અનિરુદ્ધ સંકર્ષણ અને પ્રશ્ન એ ત્રણથી બંધાયેલા છે. તે બધી વસ્તુને વ્યવહારરૂપે કરે છે. એ મહાદેવ તે ચેતનાચેતન પદાર્થમાં અન્તરાત્મતાથી પ્રવેશ કરે છે. ફરીને આ શ્રુતિને જ અર્થ વિદ્યારય મુનિ આ પ્રમાણે અર્થ કરે છે. પ્રણવમાં અકાર, ઉકાર, મકાર અને અદ્ધિમાત્રા એ ચાર તેના શું છે, જેનાથી જવાય તે પગ કહેવાય એવા વિશ્વતિજ અને પ્રાણ એ ત્રણ પ્રણવને પગ છે. એ અધ્યાત્મ કહ્યા અધિદેવ લઈ તે વિરાટુ હિરણ્યગર્ભ અને અવ્યાકૃત એ ત્રણ પગ છે. એમ સમજવું. ચિત અને અચિત એ બે મસ્તક છે. તેના ભુરાદિ સાત લોક સાત હાથરૂપ છે. અકાર ઉકાર અને કારમાં ત્રણ પ્રકારે બંધાયલ પ્રણવ તે બ્રહ્મતત્વ છે. એ જ પ્રણવ તત્વસૃષ્ટિ કરે છે. તે જ મનુષ્યમાત્રમાં અક્ષરરૂપે પ્રવેશ કરે છે. બીજી શ્રુતિ પણ પરમે- શ્વર મનુષ્યમાં પ્રવેશ કરે છે એમ કહે છે. રામાનચાર્યના મતવાલાઓ તો આ શુતિને વાસુદેવ પરત્વે વર્ણવે છે. પણ વાસુદેવ તે બૂડતર્ગત હેવાથી પુરુત્તમપરત્વે શ્રુતિને ઘટાડવી એ ઉત્તમ વ્યાખ્યાન ગણાય. વિદ્યારે પ્રણવપરત્વે શ્રુતિને અર્થ કર્યો, પણ પ્રણવ તે શબ્દ બ્રહ્મરૂપે પુરુત્તમને કહેનાર છે. પ્રતિપાદક કરતાં પ્રતિપાદ્ય શ્રેષ્ઠ ગણાય તેથી પુરુષોત્તમ પરત્વે વર્ણન કરવું તે જ ઉચિત છે. પુરુષોત્તમનું સ્વરૂપ તે સર્વ વેદ જેને વર્ણવે છે. બધા વેદથી હું જ જાઉં ઇત્યાદિ શ્રુતિમાં વેદૈવેદ્ય ગણ્યું છે. ગીતાજીમાં પણ કહ્યું છે કે બધાં ભૂત તે ક્ષર- ફૂટસ્થ તે અક્ષર અને તે બન્નેથી પર તે પરમાત્મા પુરુષોત્તમ તેથી કુરિલીલાવિશિષ્ટ પત્તિમપર વર્ણન કરવું તે જ ઉચિતાર છે. તે જ વ્યાખ્યાન નીચે પ્રમાણે કરે છે. પુરુત્તમ પરત્વે આ શ્રુતિને અર્થ કરતાં ચાર ઈંગવાલી ગાયે જે પુરુષોત્તમના વ્યાપિકંઠમાં છે. ગાયને તો એ શીંગડાં હોય તે ત્યાં કહે છે કે paa મુખિ એ શ્રુતિમાં ચાર ઈંગની ગાન સાબેતી આપણું અથવા–ચાર યુથ નિત્યસિદ્ધા-શ્રુતિરૂપ અવિરૂપા અને તુર્યપ્રિયા એ ચાર ચૂથ રૂપ ચાર શૃંગ છે. લીલાસ્થ પુરુત્તમને પ્રાપ્ત કરાવનાર ત્રણ પગ તે તનુજ વિત્તજા અને માનસી એ ત્રણ પ્રકારની સેવાથી જ પુરૂ ઉત્તમ પ્રાપ્ત થાય માટે તે ત્રણ પાદ ગણ્યા છે. ભક્તિ વિના ત્રણ પ્રકારની સેવા સંભવે નહિ માટે નવ ભક્તિમાં છેલ્લી બે ખ્ય, આત્મનિવેદનરૂપ બે ભક્તિ તે બે શીર્ષ છે. તેને શી કહેવાનું કારણ તે એટલું જ કે તે ભગવંસ્કૃતિસાધ્ય છે. કેવલ જીવકૃતિ- ·અતિરહસ્ય પાધ્ય તે બે નથી તેથી તેને ઉત્તમતા માટે શીર્ષરૂપ કહી છે તે ઉત્તમ હોવાથી શ્રવ દિ સાત ભક્તિને ન કહેતા પ્રથમ જ તે બે ભક્તિને ગણાવી છે ત્યાં શક કરે છે કે સખ્ય ભક્તિ તો બ્રિનિષ્ટ હોવાથી કેમ જીવથી તે થઈ શકે, તેના ઉત્તરમાં કહેવાનું કે સાત શ્રવણાદિ ભકિત જાતિસાધુ હોવાથી તે સાત ભકિત કરતા પ્રભુ દાસના નેહને જોઈને તેને સખ્યનું દાન કરે છે, તેથી સખ્ય અને આત્મનિવેદનને મેળવવામાં સાત ભકિત સાધનરૂપ હોવાથી તેને હાથરૂપ ગણી છે એમ નવ પ્રકારની ભકિત કરનાર જીવ સેવા કરતા ત્રણ પ્રકારના સેવાના ઉલમા બધાય છે એટલે તે પ્રમાણે સેવા કર નાર ભક્તને સેવાફેલેક્ત ત્રણ ફલમાથી કોઈ એક ફલ અવશ્ય મળે છે, પણ તે સેવા કરતા પહેલા તેને ગુરુને શરણે જવું પડે અને તે ગુરુના કહ્યા પ્રમાણે નવધા ભકિત કરે તો જ ભક્તિમાર્ગનું ફલ તેને મળે, માટે વૃષભરૂપ ગુરુ-જેમ વર્ષદ વર્ષે છે તેમ પણ કૃપા૫ વર્ષણ કરે, ત્યારે તે ભક્તના હદયક્ષેત્રમાં ભક્તિ અકુરિત-પુષિત- ફલિત થાય છે ગુરુ સેવા કરવાનો ઉપદેશ કરે છે અને સેવા કરનારને અલૌકિક સામર્થ્ય સાયુજય કે વડાદિકમ સેવાપયોગિ દેહ એ ત્રણ ફલને વર્યું છે તેથી જ દમ તેનું નામ છે તે पल वर्षतीति सृप भातीति भ भक्ताना सकलदोपदरीकरणद्वारा सर्वेष-कृष्टत्वेन भाति भ उपश्चासौ मधे તિ દવા વર્ષે તે વૃષ અને ભક્તના બધા દેષ દૂર કરીને શોભે તે જ કહેવાય-એટને સમુદાય અર્થ એટલોજ કે સેવકના બધા દેશને દૂર કરે છતા પોતે પિતાના તેજને ન છે. અને તેને સર્વ સેવાલ આપીને શેભે એવા ગુરુ શ્રીવલભાચાર્યજીજ હોઈ શકે હવે વલભપદને અર્થ કરે છે જ પાતુ પ્રકાશાર્થક છે તેનું ગણુને વિજ પ્રત્યય અને અર્શાદ્યમ પ્રત્યય કરતા થાય છે વર ધાતુ જ્ઞાનાર્થક છે ?' ધાતુ ગ્રહણાર્થક છે તે બે મવીને વસ્ત્ર થાય છે, જટ્ટ અને મ માવીને વવભ થાય છે અથવા ૬ અને ૨૫ ગુણગાન કરનાર ભક્ત તે વ૬ કહેવાય તેમને મ્ એટને પ્રાપ્ત થાય તે વર કહેવાય અથવા વાપરે માગણી કરે તે કહેવાય અને તેને પ્રાપ્ત થાય તે મ કહેવાય, તેથી રામ અથવા નામનો એક દેશ બેલવાથી આખા નામનું જ્ઞાન થાય છે તેમ અહિ અમાથી સમ એવો અર્થ પણ લેવાય દેવતાઓ પક્ષપ્રિય કહેવાય છે, તેથી એવા સંકેતથી પણ અર્થે થઈ શકે છે, એના શ્રીવલ્લભાચાર્યજી ભકતોને સ્વવેચનાર વારંવાર કહે છે નામ નિવેદન મને થપદેશ વિગેરેથી જ ઉદ્ધાર કરે છે એમ જાને અવાર ફન એ થાય છે કે શ્રીવલ્લભાચાર્યના ઉપદેશથી તે જમા તેને ભગવાનના પ્રવેશમાત્રથી જીતની અવિદ્યા નષ્ટ થાય છે દવિ તમાં પુરોતિ 1 જ ટિT Tat a પિતાના જનના શ્રીકૃષ્ણ તે જીની અવિદ્યાને મટાડે છે, જેમ જવના માડે છે એમ શીઆરપાન, ઉપસર્ગ એ વ્યા, એ તેનું રહ્યું છે પાજી વાણી દ્વારા ઉદ્ધારક છે તે સિદ્ધ થયું “આ મન છે તે તે પાનrgબલિ નજરે જો તેમાં પણ જગ્યા અને બેન્ક મમતિ દે | વિનો પતિ વાલ એટને શ્રેષ્ઠ તું પતજલિમુનિ આજ મ એવું રૂપ સદાદિ भाइसरो પ્રવમાં પ્રવેશ કરનાર કુક ગોકમાં ચાર શાળ 'પાકમાં છઠ્ઠ અનુવા- વાવી ગયો છે તેમાં પ્રમાણરૂપ શ્રુતિ પ્રથમ પve (Emrut તે શાસ્ત્રના પણ વદ / પતિ go પિવી જાતના અક મૂમ ભગવાન્ શ્વેતદ્વીપ રમકડ વ્યાપિ ·છે શ્રુતિરસ્ય વૈકુંડ વિગેરેને પામવાને અમે વેદે ઈચ્છા રાખીયે છીયે. અથવા ગમસ્થને અર્થ એ કરો કે ગમન કરવાનાં સ્થાન કે જ્યાં ચાર શીંગ અથવા મેટા શીંગવાલી ગાવે છે. ઐરાવત હાથીને ચાર દાંત છે એમ ભગવાનના ધામમાં ચાર શીંગવાલી ગાય છે એમ કહીએ તે કઈ ખોટું ન ગણાય. ત્યાં નાશરહિત એટલે નિત્ય સર્વ પદાર્થો છે. લીલામાં નિત્ય સર્વ પદાર્થો છે. લીલા નિત્ય તેથી ત્યાં રહેલ પદાર્થો પણ નિત્ય છે અથવા ભગવાનની સાથે રાસકીડામાં રહેલા વ્રજમત્તે બિરાજે છે. એવા ભગવદ્ગામને ઉત્કર્ષ વેદ પિતે ગાય છે. આ વ્યાપિ વૈકુંડમાં વિષ્ણુનાં ઘણું રૂપ છે. તેમાં જે રાસક્રડાનું સ્વરૂપ છે તેનું ભકત ગાન કરે છે. મોટું રૂપ એટલે બહુરૂપ એમ મહતું શબ્દના બે અર્થ થયા. તેથી એકમાંથી અનેકરૂપ તે ભગવાને રાસ વખતે કર્યા છે. તે જ શુકદેવજી આજ્ઞા કરે છે. વર્તમાનં જીવતર તા ૧ રૂäો. જ્યાં રાસાદિલીલ થાય છે તે વિણનું પરમ પદ છે તે સ્વતઃ પ્રકાશરૂપ છે. તે જ ગીતામાં કહ્યું છે તzતે ઘર સુચારૂ ન જ વાર વિગતે રામ મં મમ સર્વ કરતાં પરપણું નિત્યલીલામાં છે, તે સ્થાનને જ છે. હે ભગવદીયે, વિષ્ણુના કમને જુઓ. અર્થાત્ ગેલેકધામમાં બિરાજતા પુરુ- પિત્તમની લીલાને નિહાળે. ભગવાન પુરુત્તમના કર્મ તે ગોપચારણ વગેરે છે. તેથી કહ્યું છે કે જ્યાં બહુ શીંગવાલી ગાયે છે. ઈન્દ્રના સખા કહ્યા તેથી પરઐશ્વર્યયુક્ત હેવાથી રાસાદિ લીલારૂપ તેમનાં કર્મ સંભવે. તેવી લીલાના અધિકારવાળા ભક્ત તે જ લીલાના દર્શન કરી શકે તેથી પુષ્ટિભક્તિના ત્રીજા ફલ સેપગી દેહ વૈકુંડાદિમાં કહ્યો છે તેવા ભકતને ઉદ્દેશીને લીલાનાં દર્શન કરવાનું વેદ કહે છે. તેથી અધિકારીને તે દર્શન અતિ- દુર્લભ છે. જો હૈ કિ કહ્યા તેથી યજ્ઞથી તેવા ફળની પ્રાપ્તિ થાય એમ કેઈ શંકા કરે ત્યાં કહે છે કે એવા સેવાફળને માટે કાત્યાયનીવ્રતાદિ ભગવાને કરવાનું કહ્યું છે, અથવા તનુજ વિત્તજા માનસી વગેરે કરવાનું શ્રીઆચાર્યરૂપે પ્રકટ થઈને કહે છે. એ ભકત તે ઇ એટલે પુરુત્તમને મિત્ર બને છે. એ ધામને સદા વાળા ભક્તો ખુલ્લા નેત્રથી જુવે છે. જેમાં સ્વર્ગમાં જાય ત્યાં ઈંદ્રાદિની ક્રિીડા આંખથી જોઈ શકે, મનુષ્ય- ક્યાં રહેતાં તે લીલા ન દેખાય, એમ નિત્યલીલામાં પ્રવિણ ભકત પુરુષોત્તમની રામક્રીડાને આંખથી જુવે છે. સ્વર્ગમાં રાસાદિકીડા છે તે અનિત્ય છે. ભગવલીલા નિત્ય છે તેથી એ બન્નેને ભેદ સમજવાનું છે. અહિં આંખથી જોવાનું કહ્યું ત્યાં આંખ તે ઉપલક્ષણમાત્ર છે, કહેવાનું તાત્પર્ય તે અગ્યાર ઈદ્રિયે વડે જીવ ભગવદસને અનુભવ ત્યાં કરે છે. ઉપરની શ્રુતિને અમે અર્થ કર્યો તે જ ખરે છે. એમન હેય તે શ્રીકૃષ્ણ જન્મખંડમાં વ્યાસજી ગાલેનું વર્ણન આપ્યું છે ત્યાં રાસલીલાનું વર્ણન ન કરતે, પણ વેદની શ્રુતિ રાસલીલાનું વર્ણન કરે છે તેને અનુસરે વ્યાસજીએ પણ રાસાદિલીલા વર્ણવી છે. કારણકે શ્રુતિના અર્થને સ્મૃતિ અનુસરે છે. એજ ગોલોકધામ ભૂતલ ઉપર કુલરૂપે પ્રકટ થયું છે. તેથી જ પ્રભુચરણે વિદ્ધન્યૂડનમાં શ્રી ગોકુલને ગોલોકરૂપે વર્ણવ્યું છે તેમાં કાંઈ વિરુદ્ધ જેવું નથી. શ્રીવશ્વમાચાર્યજીને નમસ્કાર હે એ અર્થ નો ગાળે શ્રુતિનો કયો, તેમાં એક : શબ્દથી ચાલત, છતાં સાતવાર નમઃ શબ્દ લખે છે. તેથી છ ધર્મ અને એક ધરમને નમસ્કાર હોવાનું ધ્રુતિનું તાત્પર્ય જણાય છે. તમે તે પ્રથમવતરણમાં અષ્ટપ્રકારનું ·શ્રુતિરહસ્ય એશ્વર્ય શ્રુતિ વર્ણવે છે એમ કહે છે, તે તે ઘતું નથી એમ કઈ શંકા કરે, તેના ઉત્ત- રમાં કહે છે કે તેમાં શુ એ વિશેષણમાં ચતુથી વિભક્તિ છે, તે જુદુ રૂપ બતાવે છે, અને ધર્મિરૂપ સંગ અને વિયેગ એમ દ્વિરૂપ છે, તેથી અરૂપતા થાય છે. વળી ઘમિમાં : પદ નથી. તેનું કારણ તો એટલું જ કે રસમાં નાયિકા પ્રાધાન્ય હોવાને લીધે નમનનું કાંઈ પ્રજન નથી. બીજા બધામાં નમ: પદ હેવાથી છ ગુણ અને એ ધર્મિ મળી આઠ પ્રકારના એશ્વરવાળું શ્રી વલ્લભાચાર્યજીનું સ્વરૂપ શ્રુતિ પ્રતિપાદન કરે છે. અને જ્યારે તે પુરુષોત્તમરૂપ છે તે પછી જીવ તેને નમન વિના બીજું શું કરી શકે? તેથી નમન કરવાનું શ્રુતિ કહે છે તે યોગ્ય જ કહે છે. હવે શ્રીઆચાર્યચરણને બ્રશ ક્યાં કહ્યા છે એમ કઈ શંકા કરે ત્યાં કહે છે કે છદિગ્ય ઉપનિષદમાં બાપના બાબુરા રāg કોઇ રૉg જા ગરમીતિક મતનામ વ્યાસ થાય તે આત્મા કહેવાય છે. એવા આત્મા પુરુષોત્તમરૂપ વિશ્વાનર એટલે શ્રીવલ્લભરૂપને ધારણ કરનાર વલ્લભ એ વૈશ્વાનરનામવાળા છે. ત્યાં શંકા થાય કે આચાર્યજીનું નામ તે વલ્લભ છે તે વિશ્વાનર કેમ કહેવાય? ત્યાં કહે છે કે પક્ષવાદને માટે વલ્લભ એ જ વૈશ્વાનર કહેવાય છે, દેવ પરીક્ષપ્રિય હોય છે. ભગવાનનું કહેવું પણ એવું છે કે વેદમાં પક્ષવાદ છે અને મને પણ પક્ષ પ્રિય છે. તેથી જ શ્રીભાગવતમાં પા નામનું સ્પષ્ટ ઉચ્ચારણ કયાંય પણ નથી. પણ પક્ષપણથી છે. તેથી તે પુરુત્તમ અને આત્મા વૈશ્વાનર શ્રીવલ્લભાચાર્યજીને ભકત સેવે છેઃ સર્વ લેકમાં વૈકુંડાદિમાં શ્રીવલ્લભાચાર્ય ભગ વાનના મુખારવિંદ હોવાથી તેની ઉપાસના કરવી યોગ્ય છે. તેથી જ સબૂત બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિય વૈશ્ય શૂદ્રાદિ તેની સ્ત્રીઓ તથા ગેસ્વામિ બાલને આચાર્યરૂપે ભક્ત ધા- નરને સેવે છે. પિતાના વંશમાં પિતાનું મહત્પ મૂક્યું છે તેથી તેમાં તદ્રુપતાથી સેવે છે. અને સર્વમાં અન્નનું ભજન કરે છે. શ્રીમદાચાર્યજીના પ્રાકટ્યમાં ગીના પણ પ્રમાણરૂપ છે. તેમાં કહ્યું છે કે જ્યારે જ્યારે ધર્મ ઘટે છે અને અધર્મ વધે છે, ત્યારે ત્યારે મારા આત્માને ભૂતલ ઉપર ઉતારું છું એમ ભગવાન આત્મસ્વરૂપ શ્રીવલ્લભાચાર્યજીને મેકલે છે એ તેને અર્થ છે. ત્યાં શંકા કરે છે કે ઉપરની શ્રુતિમાં આત્મા શ્વાનરરૂપ શ્રીવલ- ભાચાર્યને તમે કા, પણ વિશ્વાનર શબ્દ તે અગ્નિવાચક છે. એ શંકાના ઉત્તરમાં કહે છે કે શ્વાનરથી લૌકિક અગ્નિ એમ સમજવાનું નથી, પણ વૈશ્વાનરશષ્ટ બ્રશને કહે નાર છે. તેમાં વ્યાસ સૂર પ્રમાણુરૂપે બતાવે છે કે જા વાળવા. ત્યાં આત્મ ફેણ બ્રા ણ? એ શાના ઉત્તરમાં વ્યાસજી એ સૂત્ર આપે છે. તેમાં થાતરનું મસ્તક પ્રશવાળું છે એમ કી.યાન કરી પર અવા, રાત્રિ. લેવા એમ કહી સંવત્સર છે તે પ્રજાપતિ છે એમ કહીને આ વાકય હિરણ્યગર્ભની ઉપાસનાને કહેનાર છે એમ પૂર્વપક્ષ કરી, પછી આ સૂત્ર એને નિર્ણય કરવાને વ્યાસજી જે છે, તેમાં કહે છે કે પેશ્વાનર શબ્દનો અર્થ પરમાત્મરૂપ છે; કારણ કે યુતિમાં પ્રદેશ માત્ર કઈ ઘમૂર્ધવરૂપ કહ્યા તેથી વિરુદ્ધમાર તે પર મુભા જમાવે અન્ય કોઈ સમજે નહિ તેથી શ્વાનર શબ્દ વાચક છેઅવાચક પી; વળી સાચા પત્તમ છે તેમાં સમાધિ ભાષા શ્રીભાગવત પણ પ્રમાણુ છે. તેઓ કહે છે. આ 1 જીજાજ ! = =જોન gs મને જ આચાર્યું જ મારાથી જરા પણ મૂન છે એમ ન કર્યું. તેથી જ આચા- ·શ્રુતિરહસ્ય ચરણનું સ્વરૂપ વર્ણન કરતાં પ્રભુચરણ આજ્ઞા કરે છે કે પરિવર્તિને તે મારિ an g T Us. (ડાહ્યા પર તમને અગ્નિ કહે છે, પણ ખરી રીતે તે આપજ શ્રીકૃષ્ણ છેતેથી જ આચાર્યચરણ ભગવફૂપ નથી એમ તેની અવગણના ન કરવી જીવ જેવું પ્રાકૃત રૂપ છે એમ પણ ન કહેવું કારણ કે જીવને ઉદ્ધાર કરવા માટે મનુષ્યનાટય દેખાડે છે. વસ્તુતાથી તે કૃષ્ણરૂપ છે. મનુષ્ય રૂપ ન દેખાડે તે જીવને સખ્ય ન થાય; તેથી જીવને સમાનશીલ શ્વસનતા કરાવવા મનુષ્યનાટ્ય બતાવે છે. શ્રીમહાપ્રભુજી જીવના બધા મનેરથો એક રૂપે કેમ પૂર્ણ કરી શકે તેથી બીજાને આશ્રય કર જોઈયે એમ શંકા ન કરવી; કારણ કે તે આચાર્યજી ગુરુરૂપ થાય છે અને સર્વ દેવરૂપ પણ પિતે થઈ ભકતેના સકલ મરથને એક કાલે પૂર્ણ કરવાને સમર્થ છે, તેથી તેને છેડ બીજાનો આશ્રય ન કરવો. જે ફલ આપવાની શ્રીમદાચાર્યચરણની ઈચ્છા નથી તે ફેલ બીજા કેઈથી અપાય તેમ નથી, તેથી શ્રી વલ્લભાચાર્યને છેડી બીજાને ભજવાને સંકલ્પ પણ ન કરો. હવે કહે છે કે જે કે વેદ અને શાસ્ત્રને જાણતા હોય તેને ગુરુ કરવા એ ચોગ્ય ગણાય. શ્રીવલ્લભાચાર્ય અને તેના વંશને જ ગુરુ કરવાનું શું પ્રજન છે? ત્યાં કહે છે કે ગુરુને લાયક તે શ્રી વલ્લભાચાર્ય જ છે. બીજાનો ગુ. એવું આપનું નામ છે. વળી ગુરુનાં લક્ષણ કહે છે કે (કૃષ્ણની સેવા કરનાર ગુરુ હોવા જોઈએ. દંભાદિ દોષથી રહિત અને તે પણ પુરુષરૂપ દેવા જોઈયે. શ્રી ભાગવતના તવને જાણનાર એવા ગુરુને ભજવા જે) એવા ગુરુનાં સર્વ લક્ષણ તે શ્રી વલ્લભાચાર્યજીમાં જ મળી શકે. તેમના પુત્ર શ્રી વિઠ્ઠલનાથજીમાં અને તેમના કુલમાં મળે, કારણ કે માતા િથી7mતામા એમ આપે શ્રીમુખે આજ્ઞા કરી છે. તેથી બીજા ગુરુ કરે તો તેનાથી પુરુષોત્તમ મળે નહિ. જેના મિત્રોપદેશ માત્રથી મનુષ્ય મુક્ત થાય છે. પૂર્વ અને પર કટિ પુરુષ સાથે તે મુકાય છે. મંત્ર લેવા માત્રથી કરે જન્મનાં પાપ છૂટી જાય છે. પૂર્વ કર્મ છુટી જતાં પોતે મુકત થઈ જાય છે તેથી બધાની ગુરુદ્વારાજ સદ્દગતિ થાય છે. જે પુત્રને સિને, સેવકને અને બંધુઓને સન્માર્ગ બતાવે છે તેની જ ગતિ થાય છે” એમ શાસ્ત્ર કહે છે, સ્ત્રીપુરુષ એક ગુરુ પાસે ઉપદેશ લે તો તે ભાઈબેન જેવાં ગણાય એમ કેઈ શકા કરે તે તેને ખુલાસો કરતાં કહે છે કે મારા ઘર્ષમય શુભૈત્રક વતા રાવપૂર્વ રીત મજા (આચાર, ધર્મમાર્ગ, ગુરુમંત્ર, દેવતા, એ સ્ત્રીપુરુષ અને છોકરાંને એક હોય તે તેનું વિશેષ ફલ છે) વિજુતાં ાિ at a Rા રીતિની રવ રે gવયોવસાત વિષ્ણુનું તત્વ જાણ્યા પછી એક છતાં અનેક ભેદવાળું છે એટલે નિશ્ચય થઈ ગયા બાદ સર્વ પૃથિવીને દીક્ષા આપવાને તે સમર્થ છે તો શરણે આવેલા ઉદ્ધાર કરે તેમાં તે શું જ કહેવું) ગુરુને ઉત્કર્ષ કહે છે કે “ભગવાન કેપ કરે તે ગુરુ રક્ષા કરે છે, પણ ગુરુ કેપે તે કઈ રક્ષા કરનાર નથીમાટે સર્વ પ્રયત્નવડે ગુરુને જ પ્રસન્ન કરવા ગુરુ રહેતા હોય છતાં તેને ન ગણતાં કેઈ કુબુદ્ધિવાળે બીજાને પૂજે છે તે તે દુર્ગતિને પામે છે અને તેનું આપેવું ફેકટ થાય છે. “પહેલાં પ્રયનવડે ગુરુને આપી પછી બીજાને આપવું. વિદ્યા- રહિત અથવા વિદ્યાવાળે પણ ગુરુ તેજ ભગવાન છે. ગુરુને આપવું તેમાં સાત્તિ ન ·૧૦ યુતરહસ્ય કહેવરાવતા જ ફલ છે તે કે ગુને, બાપને, અધ્યક્ષને અધ્યાત્મવતવાળાને ત કહા યા વગજ આપવાનું અનત ફલ છે, “સાગરને છેડે છે પણ દાનને છેડે નઈ? લક્ષ્મીને વેણુમ મૂકવવામાં તેની અવજ્ઞા થાય એમ કે કહે ત્યા કહે છે કે “મનુષ્યના પગમા રહેવી લક્ષ્મી પિતાના ધામમાં તેને લઈ જાય છે એમ માનુ વચન છે ગુખ અને ભગવાનની સેવા એ બન્ને બરાબર છે એમ શ્રી ભાગવતમાં કહે છે જેને સાક્ષાત્કંગવદ્રુપ જ્ઞાન આપનાર ગુમા ભક્તિ નથી તેનું કર્તવ્ય બધુ કુકરશૌચ જેવુ નિરર્થક છે ગુરુ બ્રહ્યા છે, ગુરુ વિષ્ણુ અને ગુરુ મહાદેવરૂપ હોવાથી પ્રદ્યારૂપ ગુરુને જ હું નમું છું જે મન છે તે જ ગુરુ છે જે ગુરુ છે તે જ સાક્ષાત હરિ છે, ગુરુ જેની ઉપર પ્રસન્ન થાય છે તેને જ ભગવાન પિતાની મેળે પ્રસન્ન થાય છે. સર્વથા અવૈષ્ણવને ગુના કરે કહે છે કે મોટા કુળમાં જન્મ્ય હાય, સર્વયજ્ઞની દીક્ષા લીધી હોય અને હજાર શાખાને ભણનાર હેાય છતા તે “વૈષ્ણવ હોય તે તેને ગુગ ન કરે અવૈષ્ણવ ગુરુથી માત્ર લે તે નરકે જાય, માટે તેમ થયું હોય તે પુન વૈષ્ણવ ગુરુ પાસે જઈ વિધિ પ્રમાણે મન ગ્રહણ કરવું એમ શ્રુતિમૃતિશ્રીભાગવતાદિના પ્રમાણેથી શ્રીવલભાચાર્યજી પુત્તમ છે એમ સિદ્ધ થાય છે, ત્યારે તે તેને જીવોયે નમન કરવું એગ્ય છે કહ્યું છે કે તમારે ગગડ જેવુ આસન છે તેને અમે આસન તેનાથી ઉત્તમ બીજુ શું આપી શકીયે ? જેને સ્તુભ જેવું ઘરેણું છે તેના જેવું અમે ઘરેણું ક્યાથી આપી શકીયે? વળી સાક્ષાત લમી જૈન ગ્રી છે તેને અમે શું આપી શકીયે? વાણીને પતિની સ્તુતિ કરવી પણ અમારાથી અશક્ય છે, માટે જે ભગવાનને નમન કરવું હવે નમે બહાણે એ શ્રુતિના અર્થથી શ્રીવલભાચાર્યમા પુષ્ટિમાર્ગધ પશ્વર્યાદિ છે તેનું વર્ણન કરી તેમાં ઘટાવે છે તેમાં પ્રથમ વિશેષણ નો ત્રાજે છે તેગ કુને દીપાવનાર બ્રાહ્મણ રૂપ ધારણ કરનાર શ્રી ભાચાર્ય છેઆ વિશેષણથી ઐશ્વર્યશg બતાવે કારણ કે વેદ વ્યાસસૂત ગીતા અને શ્રીભાગવત જેનું વર્ણન કરે છે તેવા તે એશ્વર્યવાના છે એમ થાય છે પુષ્ટિમાર્ગીય એશ્વર્યનુ સ્વરૂપ બતાવે છે " તે નિ યા તો નિરાપિ vi na varm (જ્યારે મેં પણ ઈશ્વર જાણુને પૂજે ત્યારે ડાહ્યા છે તેને નિરૂપાધિ એશ્વર્યા રહે છે) નિ સાધન સ્ત્રી શુદ્ર વિગેરે શ્રીવનભાચાર્યને પૂરે છે, તેથી તેમનામા અશ્વ છે એમ સિદ્ધ થાય છે મકાઇan એ વિશેષણથી વીજ ગુણવાળા એમ કહે છે અસિરૂપને ધારણ કરનાર હેવાની પ્રતિ ક્વિન પિ ઈત્યાદિ વામ શ્રીવભાચાર્યજીને અનિરૂપ કહ્યા છે, ત્યા શા થાય કે અરિ તે અતિ તેજથ્વી હોય તે એને નમન ન થઈ શકે, ત્યા કહે છે કે એમ પ્રાર્પના કરે છે આ વાર્યચરણનું અગ્નિરૂપ ભક્તને તપ કરનાર નથી પણ જાતના દેવને દાહ કરવા માટે છે ત્યા થકા કરે છે કે તમે તે આચાર્ય અને પુ. ત્તિમરૂપ કહ્યા છે, અત્યારે પિ કેમ કહે છે, ત્યા કહે છે કે કવિ ગુજરા મનું મુખ અગ્નિઅપ છે, તે કય શ્રી આચાર્યજી છે, તેથી તેમના પુત્તમત્વ નથી એમ નથી ઉપદેશમાત્રથી દેવી ના મવદ બાળી નાખનાર હોવાથી અનિ કહી છે તેથી ટુ વી. ક, કારણકે વીયનું લક્ષણ વીવે તા તા ર મા ળેિ turnt at સર ની કાર શ્રીમહાપ્રભુએ જ પિતાનું અમિ સ્વરૂપ પોતે જ બના યુ ·૧૧ શ્રુતિરહસ્ય છે; તેથી ભગવાનના મુખારવિંદના અધિષ્ઠાતુ અગ્નિરૂપ હેવાથી વેણુવાદન સંભવે તેનાથી Tiसनाने भाडाद थाय से माटुं वीर्य, वीर्य देवेषु प्रतिष्ठितम् अभवति छ. हे शपथा शिसेवा वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय मेवी भगवाज्ञा थतi.शून्यवाह અને માયિકવાદ વિગેરે પ્રકટ થતાં અગ્નિરૂપ શ્રીવલ્લભાચાર્યજીયે સાકાર બ્રહ્મવાદનું સ્થાપન કર્યું તેથી માયાવાદરૂપ ટૂલને બાળવાથી વીર્યગુણ વર્ણવ્યું છે. ત્યાં કહે છે કે स्त्रं च द महाबाहो त्यात पायो पित छ म आध्ये न. १२ वारा પુરાણ અને પદ્મપુરાણમાં તે વાકયે જોવામાં આવે છે. તે જ વાક્ય નીચે આપે છે- त्वं च रुद्रमहाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अतथ्यानि वितध्यानि दर्शयस्व महाभुज ॥ १ ॥ प्रकाशं कुरु चात्मानमप्रकाशं च मां कुरु । मां च गोपय येन स्यात्सृष्टिरेपोत्तरोत्तरा ॥२॥ इति वाराहपुराणे उक्तम् पद्मपुराणे च वंच रुद्र महाबाहो मोहनाथै सुरद्विषाम् । पापण्डाचरणं धर्म कुरुष्व सुरसत्तम ॥ १॥ तामसानि पुराणानि कथयस्व च वान्प्रति। मोहनानि च शास्त्राणि कुरुष्व च महामते ॥२॥ मय्यभक्ताश्च ये विप्रा भविष्यन्ति महर्षयः। त्वच्छच्या तान्समाविश्य कथयस्व च वामसान् ॥३॥ काणादं गौतम शाक्तमुपमन्युं च जैमिनिम् । दुर्वाससं च कपिलं मृकण्डं च वृहस्पतिम् ॥ ४ ॥ भार्गवं जमदग्निं च दशैतान तामसानृपीन् । तत्र शक्ति समाविश्य कुरुते जगतोहितम् ॥ ५ ॥ त्वच्छत्तयाभिनिविष्टास्ते तमसोद्रिक्तया भृशम्। तामसास्ते भविष्यति क्षणादेव न संशयः ॥ ६॥ कथयिष्यन्ति ते विप्रास्तामसानि जगत्रये । त्वमेव लोके ताल्लोकान् मोहयस्व जगत्रये ॥ ७ ॥ तथा पाशुपतं शास्त्रं त्वमेव कुरुसत्तम । कङ्कालशैवपाखण्डमहाशैवादि भेदतः ॥ ८॥ अवलक्ष्य मतं सम्यग्वेदबाह्या द्विजाधमाः । भस्माक्षधारिणः सर्वे भविष्यति न संशयः ॥९॥ त्वां परत्वेन वक्ष्यति सर्वशास्रेषु तामसाः । तेषां मतमधिष्ठाय सर्वे दैत्या महाबलाः ॥ १० ॥ भविष्यन्ति मद्विमुखाः क्षणादेव न संशयः । अहमप्यत्रतारेषु त्वां च रुद्र महाबल ॥ ११ ॥ तमोवतां विमोहाय पूजयामि युगे युगे, मात्स्य कौमै तथालैग शेवं स्कन्दं तथैव च ॥ १२ ॥ आग्नेयं च पडेतानि सामसानि निबोध मे । वैष्णवं नारदीयं च तथा भागवतं शुभम् ॥ १३ ॥ गारुडं च तथा पाझं वाराहं शुभदर्शनम् । सात्त्विकानि पुराणानि विशेपेण शुभानि वै ॥१४॥ ब्रह्माण्डं ब्रह्मवैवर्त मार्कण्डेयं तथैव च । भविष्य वामनं ब्राझं राजसानि नियोच मे ॥ १५ ॥ सात्तिका मोक्षदाः प्रोक्ताः राजसाः वादाः शुभाः । तथैव तामसा देवि निरयप्राप्तिहेतवः १६ तथैव स्मृतयः प्रोका ऋषिभित्रिगुणात्मिकाः॥ इति पद्मपुराणे । (હે રુદ્ર મહાબાહ! તમે મેહશાસ્ત્ર કરે, ખોટું અને વિરુદ્ધ લાગે એવું તમે બધું બતાવો. તમારા આત્માને પ્રકાશમાં લાવો અને મને ગુપ્ત કરે કે જેનાથી આ સૃષ્ટિ ઉત્તરોત્તર ચાલ્યા કરે એ વારાહ પુરાણનું વાક્ય છે. પદ્મપુરાણમાં મહાબાહે , તમે દેવતાના શત્રુને મેહ કરવા માટે પાખંડ આચાર છે એવા ધર્મને કરે, તેમની પ્રત્યે તામસ પુરાણ તમે કહે. હે મહામતે મોહન કરનારાં શાસ્ત્ર ૨. મહર્વિયે મારાથી વિમુખ થશે. તેમાં તમે શક્તિવડે પ્રવેશ કરીને તેને તામસ .

·૧૨ શ્રુતિરહસ્ય પુરાણ કહે કણાદ, ગૌતમ, શક્તિ ઉપમન્યુ, જૈમિનિ, દુર્વાસા, કપિલ, મૃદંડ, બ્રહરપતિ ભાવ અને જમદગ્નિ એ દશ તામસ ષિઓ છે તેને તમારી શક્તિને પ્રવેશ થતાં તે તામસ થશે. તે બ્રાહ્મણે ત્રણે જગતમાં તામસ ધમાં કહેશે, તે લેકેને તમે મેહ કરો. તમે પાશુપત શાસ્ત્ર કરે. જેમાં કંકાલ શૈવ પાખંડ મહાશિવાદિ ભેદને જોઈને વેદ બાહ્ય તે બ્રાહ્મણે થઈને બધા ભસ્માલધારી થશે. તે તામસે તમને પરત્વે કરીને કહેશે, તેમ તને આગળ કરી સર્વે દૈત્યે મહાબળવાળા થઈ મારાથી વિમુખ થશે, એમાં સંદેહ નથીઃ હું પણ અવતાર લઈ તામસોને મેહ કરવા માટે યુગયુગમાં તમને પૂછશ, માસ્ય, કર્મ, લેંગ, શૈવ, રકટ, આગ્નેય એ છ તામસ પરાણે છે. વિષ્ણુપુરાણ, નારદ- પુરાણ, ભાગવતપુરાણુ, ગરુડપુરાણ, પદ્મપુરાણ, વારાહપુરાણ એ સારાં છે અને સાત્વિક છે. બ્રહ્માંડ, બ્રહ્મવૈવર્સ, માર્કંડેય, ભવિષ્ય, વામન અને બ્રહ્મપુરાણ એ છ રાજસપુરાણ છે. તે સ્વર્ગને આપનાર છે; તામસપુરાણ નરક પહોંચાડનાર છે. તેવી જ ત્રણે ગુણવાળી રકૃતિ પણ છે.) એવી શિવને આજ્ઞા થતાં તેમણે મેહ શાસ્ત્ર રચીને પ્રકટ કર્યા છે. એમ વીર્યનિરવ પણ કરીને યરૂપ ધર્મને નિરૂપણ કરે છે. નમ: પિ.એ વિશેષણથી પૃથિવીરૂપ આપે છે એટલે ગોકુલાદિમાં જ્યાં આપની બેઠકે છે ત્યાં શ્રી આચાર્યરૂપે આપ પૃથિવીનું રૂપ ધારણ કરી તસ્થાન સ્થિત દૈવી જીવનો ઉદ્ધાર કરે છે. ત્યાં શંકા કરે છે કે શ્રી આચાર્યજીને પુરુત્તમ રૂપ કહીને અહિં પૃથિવી અપ કેમ કહે છે; તે ત્યાં કહે છે કે ચહ્ય કૃષિ શી જે કૃષિવી ર વૈદ્ર ઈત્યાદિ શ્રુતિમાં પૃથ્વીરૂપ શરીર પુરુષોત્તમનું કહ્યું છે તેથી પુરુષોત્તમને પૃથ્વીરૂપ ધારણ કરવામાં ગણતા નથી. જેમ શ્રીવલ્લભાચાર્યના પ્રાકટ્યસમયમાં દેવી જીએ સેવા કરી તેને ઉદ્ધાર થયે, તેમ હાલમાં તેમની બેઠકમાં સેવા કરનારને અત્યારે પણ ઉદ્ધાર કરે છે તે મોટું યશ છે. ત્યાં શંકા કરે છે કે શ્રીઆચાર્યજી તો નિયત સ્થાન ઉપર બિરાજતા હોય ત્યાં સર્વ દૈવી જી જઈ ન શકે, તે સર્વને ઉદ્ધાર કેમ સંભવે એમ કેઈ કહે, તેના ઉત્તરમાં કહે છે કે આપ પૃથિવીરૂપ ધારણ કરે છે, એટલે સવય આનંદમાત્રરપદમુખદિરાદિરૂપ છતાં વંશરૂપે અવતરે છે, એટલે શરીર પાર્થિવ અંશ છે. એ પ્રાકૃતે માને છે. તે દ્વારા સર્વને ઉદ્ધાર કરે છે. જે જાતજાજા એ વાક્યથી અદ્યાપિ વંશ દ્વારા ઉદ્ધાર કરે છે, તેથી મેટું તેમનું યશ છે. વોચ વિજ્ઞાન પ્રસ્થાત્તિવાળા પદ્ધ થોડુ મવતિ નાપા સ્ત્રી શક વગેરેને પણ લેફિકમાંથી પ્રત્યક્ષ આસકિતને છોડાવી તેને બ્રાસંબંધ કરાવી દેવી કેટિમાં દાખલ કરી સ્વધર્મ ભગવસેવામાં તેને જોડીને કૃતાર્થ કરે છે, એથી મહદશ વર્ણવ્યું મોર એ વિશેષણથી થીનું નિરૂપણ કરે છે. શ્રીગોકુલમાં બેઠક ઉપર શમીનું વૃક્ષ છે તે ભગવ૫ હેવાથી એધિરૂપને આપે ધારણ કર્યું છે, જેમ વિષ્ણુને શાપ થવાથી પિપલારૂપે પૃથ્વમાં અવતાર છે એમ અહિં નથી. પણ અહિં તે અને કૃષ્ણ ધરામૃતાસ્વાદ આપવાને માટે વૃક્ષરૂપે આપનું પ્રાકટ્ય છે. શ્રીભાગવતમાં ભગવાન જો આપવા ઈત્યાદિથી વૃક્ષોની સ્તુતિ કરે છે. તે વૈષ્ણવરૂપ છે અને અહિં બીજાં વૃક્ષ નહિ કહેતા મેરૂપે પ્રકટ થવાનું કારણ તો શમી અદ્વિરૂપ છે, તેથી આપ તે રૂપે બેકમાં દર્શન માત્રથી સર્વ પાપનું દહન કરનાર છે એમ બતાવવા અગ્નિરૂપ શમી વૃક્ષરૂપે આપ પ્રકટ છે. તેથી આપની શીનું વર્ણન થયું.

·૧૪ શ્રુતિરહસ્ય શ્રી મહાપ્રભુજીના પાદુકાજીની સેવા થાય છે તે પાદુકાજી ચરણમાં રહેવાથી ચર- ગુરૂપ ગણાય તેને સેવામાં ભેગ પણ ધરાય છે. તે પાદુકાજી ચરણરૂપ હેઈને ભેજન કેમ કરે? કારણ ભેજન કરવું તે તે મુખનું કાર્ય છે એવી કોઈ શંકા કરે તેના ઉત્તરમાં કહેવાનું કે ન શોપીગ્નઃ એટલે એવધિરૂપ ધારણ કરનાર શ્રી આચાર્યજી છે તેમને નમ- સ્કાર છે. હવે પાદુકાછ કાષ્ઠ જેવાં દેખાય છે તેથી તે ઓષધિરૂપ છે તેના સ્વરૂપને વિચાર કરીયે તો તે તે આનંદરૂપ છે. પણ સંસારથી ઉદ્ધાર કરનાર હોઈને તેને ઓષધરૂપ ગણ્યાં છે. શ્રીભાગવતના શ્રવણને પણ એષધિરૂપ માઁપાર એ જ કહ્યું છે. તેથી જ્યાં પાદુકા વિદ્યમાન છે ત્યાં તે આનંદ માત્ર કરપાદિમુખેદરાદિ એટલે ભગવદ્રુપ હોવાથી તેને તિલક ભેગ સામગ્રી વિગેરેથી સેવા થાય તે વ્યાજબી છે. તેમ જ તે સેવાને સાક્ષાસ્વીકાર પાદુકાપે પ્રભુ કરે તેમાં શંકા કરવા જેવું કોઈ નથી. નવા વન- વૈરાજપને એવી શ્રુતિ છે. શ્રીમદાચાર્યજી ધર્મિસ્વરૂપની તે પાદુકા શર્કરાકાદિથી રક્ષારૂપ સેવા કરતાં હોવાથી પાદુકાજીને સેવકપણું પણ છે. પુષ્ટિમાર્ગીય શ્રીનું લક્ષણ તે સેવક પણ સ્વામિ જેવા હોય ત્યારે શ્રીની પરમકાષ્ઠા કહેવાય તે અહિં શ્રીઆચાર્ય જીવનો ઉદ્ધાર કરે, તે પ્રમાણે તેમના પાદુકાજી જે સેવકરૂપે ઉપર વર્ણવ્યાં છે તે પણ ઉદ્ધાર કરવામાં સમર્થ હોવાથી શ્રીનું ઘટે છે. તેથી શેભાની પરિ– સીમા પણ શ્રીમહાપ્રભુમાં જ સંભવે છે. આગળ શ્રીમદાચાર્યજીને વિષ્ણુપે કહેવાના છે તે રીતે પાદુકાઓ પૈષ્ણવ ગણાય. અને વૈષ્ણવજ પાદુકાજીની સેવા કરે છે. અથવા શ્રીમદાચાર્યજીના પાદુકાજી તે દુર્લભ હોવાથી બધા ભક્તોને તે પાદુકાજી મલી શકે નહિ, તેથી તે બધા શ્રીપાદુકાજીની સેવા કયાંથી કરી શકે ત્યાં ઉપલી શ્રુતિ કહી તેને અર્ધ કરે છે. વૈજ્ઞાવા કે વનવાવો વૈવૈદુવાપરે એટલે વનસ્પતિ વૈષ્ણવ છે એટલે તુલસી વનસ્પતિરૂપ અને વિષ્ણુ દેવતા છે. તેને વૈષ્ણવ માત્ર કંઠમાં ધારણ કરે છે. તે વનસ્પતિરૂપ તુલસી તે શ્રીમહાપ્રભુજીનું જે ઓષધિરૂપ ઉપર જણાવ્યું તે જ રૂપ તુલસીનું છે, અને જેમ પ્રતિશરીર અંતર્યામિ સ્થિત છે, તેમ દરેક વૈષ્ણવની કેટમાં તુલસીની માલારૂપ (ઓષધિરૂપ ધારણ કરનાર શ્રીઆચાર્યજીની સ્થિતિ છે. તે વડે બધા વૈષ્ણવે કંઠમાં તુલસીમાતાના દર્શન સ્પર્ધાદિ કરે છે, તેનાથી શ્રીઆચાર્યજીની સેવા તપ કરી જીવ કૃતાર્થ થાય છે. ભવને (સંસારને મટાડનાર તુલસી છે, તેથી તે એપ- ધિરૂપ કહેવાય છે. શ્રીઆચાર્યજીનું પ્રાકટ્ય પણ ભવનિવારક હોવાથી એષધિરૂપે વૈષ્ણવના કંઠમાં રહી તેના સંસારને દૂર કરવા માટે ઓષધિરૂપ વેદમાં વર્ણવ્યું છે. વેદમાં માવાવાન પુ. આચાર્યવાળે પુરુષ બ્રહ્મને જાણે છે. માલા આચાર્ય- રૂપ હેવાથી માલા ધારણ કરનાર પુષ્ટિમાર્ગીય જીવ ભગવાનના સ્વરૂપને જાણે છે એ ઉપલી શ્રુતિને અર્થ છે. માલા એ આચાર્યરૂપ હેવાથી માલા ધારણ કરનારું આચાર્ય- વાલ કહેવાય અને એ પુરુત્તમના સ્વરૂપને જાણનાર પુરુષ જ સેવાને અધિકારી હોઈ શકે. આચાર્યરૂપ સ્વરૂપને ન જાણે અને માતાને કંઠમાં ન ધારણ કરે એ અવૈષ્ણવ સેવાને અધિકારી ગણાય છે; અંતમિ જીવન સાથે રહે છે તેમ આચાર્યરૂપ વનસ્પતિરૂપતુલસીમાચ્છિ- વના કંઠમાં રહે છે એમ કહેવાથી તુલસીની માલા સદા ધારણ કરવી જોઈએ. તેમાં પ્રમાણ છે ત્યાં વિષ્ણુધર્મમાં ભગવાન આ પ્રમાણે આજ્ઞા કરે છે.

·૧૪ 1 શ્રુતિરહસ્ય तुलसीकाप्टमालांच कण्ठस्थां वहते तु यः । अध्यशौचोप्यनाचारो मामेवैति न संशयः ।। તુલગીના લાકડાની માલા જે કંઠમાં ધારણ કરે છે તે અપવિત્ર કે અનાચારી હોય તે પણ મને જ પામે છે એમાં સંશય ન સમજે. કન્દ પુરાણમાં કહ્યું છે કે- धात्रीफलकृता माला तुलसीकाप्ठसंभवा । दृश्यते यस्य देहे तु स वै भागवतोत्तमः ।। सन्निवेद्यैव हाये तुलसीकाष्ठसंभवाम् । माला पश्चात्समाधत्ते स वै भागवतोत्तम. ॥ तुइसीकाण्ठसभूता माला यो वहते नरः । तारितं च कुरु तेन यावद्रामकथा क्षितौ ।। ગરુડ પુરાણમાં માર્કણ્ય કહે છે કે, निवेद्य केशने माला तुलसीकाप्टसमनाम् । वहन्ति ये नरा भतया तेपा वै नास्ति पातकम् ॥ सदा प्रीतमनास्तस्मिन् कृष्णो देवकिनन्दन. । तुलसीकाष्ठसंभूता माला यो वहते नरः ।। प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति नाशौच तस्य विग्रहे । तुलसीकाष्ठसंभूता शिरोबाहुविभूषणाम् ॥ धारयेन् कण्ठदेशे तु तस्य वै नास्नि पातकम् । तुलसीकाप्ठमाला तु प्रेतराजस्य दूतिका. ।। दृष्ट्या नश्यन्ति दूरेण वातोद्धृत यथा रजः । तुलसी काष्ठसभूते माले कृष्णजन प्रिये ।। विममि त्वामहं कण्ठे कुरु मा कृष्णवल्लभम् ।। આભલાના ફલની બનાવેલી માલા તુલસીના લાક્કામાથી બનાવેલી માલાને જે પિતાના શરીરમાં ધારણ કરે છે તે ભગવદ્ભક્તમાં ઉત્તમ કહેવાય. ૧ તુલસીના લાકડાની માલા બનાવી ભગવાનને નિવેદન કરી જે પાછળથી ધારણ કરે છે તે ઉત્તમ ભગવદીય ગણાય. ૨ તુલસીના લાકડાની માલા ભગવાનને નિવેદન કરી જે પોતે કઠમા ધરે છે તેણે જ્યાસુધી જગત્મા રામની કથા રહે, ત્યાં સુધી પિતાના કુલને તાર્યું છે એમ સમજવું. ૩ જે તુલસીના કાકની માલા ભગવાનને નિવેદન કરી પોતે ધારણ કરે છે તેને કેઈ પ્રકારનું પાપ લાગતું નથી (૪) જે તુલસીની માલા પહેરે છે તેની ઉપર દેવકીજીના પુત્ર શ્રીકૃષ્ણ સદા પ્રસન્ન રહે છે. તેને પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું પડતું નથી તેને અશૌચ લાગતુ નથી. (તેના શરીરમાં કઈ પ્રકારની અપવિત્રતા થતી નથી એ આશૌચ શબ્દને “ અર્થ છે, જેણે હાથ અને મસ્તકમાં તુલસીને બનાવેલા ઘરેણા ધાર્યા છે, વળી તુલના કરી હોય તેને પર લાતું નથી જેને પાછું છે દુર ભાગવા માંડે તેમ જેણે તુલસીના કાછની માલા પહેરી હોય તેનાથી ચમરાજની દૂતિકાએ દુર ભાગે છે. માલાની પ્રાર્થના આ પ્રમાણે કરી તેને કઠમાં ધારણ કરવા તે તુલસીના કાણમાથી બનેલી માલા, તું g જનને પ્રિય છે, હું તને કડવડે ધારણ કરે છુ, તેથી તું મને કૃષ્ણની પ્રીતિ કરાવ. ગરુડપુરાણ અને પદ્મપુરાણમાં કહે છે કે – भारयन्ति न ये माला देतुकाः पापबुद्धयः । नरकान निवर्तन्ते दग्धाः कोपामिना हरेः ।। मुलसी काठमालोक्य फण्ठं वा मलफ कर । निन्दा पुर्वन्ति ये मूहा म्लेच्छमास्ते न संशयः ।।

·૧૫ શ્રુતિરહસ્ય अत्रातिशयमालोक्य तुलसी द्वेषयन्ति ये । बहुनोकेन किं पार्थ सर्वे ते धन्यवीर्यजाः ।। यज्ञोपवीतबद्धार्या कण्ठे तुलसिमालिका | नाशौचं धारणे तस्या यतः सा ब्रह्मरूपिणी ॥ જે હતુકલેકે (એનું કારણ શું એમ પૂછનારા) પાપબુદ્ધિવાળા હેઈને કંડમાં તુલસીની માલા ધારણ કરતા નથી તે ભગવાનના ક્રોધાગ્નિથી બળીને નરકમાંથી છૂટતા જ નથી. ૧. કેઈના કંઠમાં કેઈના હાથમાં કે કોઈના મસ્તક ઉપર તુલસીના કાઇને જોઈને જે લેકે નિંદા કરે છે તે સ્વેચ્છથી ઉત્પન્ન થયેલ છે એમ સમજવું, એમાં સંદેહ ન સમજ તુલસીમાલામાં અતિશય જોઈને જે તેને ય કરે છે તેને માટે વધારે તે શું કહેવું પણ તે અન્યવીર્યથી ઉત્પન્ન થયેલ છે એમ સમજવું. (૩) વળી સ્કન્દપુરાણમાં કહ્યું છે કે જેને ઈની પેઠે સદા તુલસીની માલા ધરવી. તેમ કરવાથી અપવિત્રતા થતી નથી કારણકે તુલ- સીની માલા બ્રાપિણ છે. કેટલાક લેકે તુલસીની માલા ધરે છે. પણ સેવા વખતે જ ધરે છે; પછી કંડમાંથી ઉતારી નાખે છે. અને નીચે લખ્યા પ્રમાણે આપે છે તેઓ તે પ્રમાણેના તાત્યને સમ- જતા નથી, તેમાં કેવલ તુલસીમાલા લખી હોય ત્યાં તુલસી પત્રની માલા સમજવી. જ્યાં કાછ શબ્દ લખ્યું હોય, ત્યાં આપણે ધરીયે છીયે તેવી માલા સમજવી; તેથી જ્યાં નિધિ દેવામાં આવે છે ત્યાં તુલસીપત્રની માલાને છે. કાઇની માલા સદા ધારણ કર- વાને વિધિ છે તે જ વિરુદ્ધ વચને નીચે પ્રમાણે છે:- भोजने मैथुने चैव मलमूत्रविसर्जने । तुलसी धार्यते येन विष्णुद्रोही न संशयः ॥ ભજન અને મિથુન તથા મલમૂત્ર કરતી વખતે જે તુલસી ધારણ કરે છે તે વિષ્ણુને દ્રોહી છે એમાં સંદેહ નહિં. तुलसी धार्यते कण्ठे मलमूत्रविसर्जने । नरके पच्यते मूढो यमदण्डेन पीडितः ॥ મૂત્ર કરતી જે તુલસીની માતાને કંડમાં ધારણ કરે છે તે મૂઠ યમદંડથી પીડિત થઈ નરકમાં પાપના ફળને ભેગવે છે. स्नानकाले यदा कण्ठे तुलसी धार्यते कचित् । तदारि पतितं पादे स पापिष्ठो नरायमः ।। સ્નાનસમયે જે તુલસી કંડમાં રાખે છે અને તુલસીને અડેલું જલ પગ ઉપર પડે છે તેનાથી તે પાપીજન મનુષ્યમાં અધમ થઈ રહે છે. તુલસી એ લક્ષ્મી છે અને લક્ષમી તુલસીરૂપ છે ઇત્યાદિ વચનેથી પાંચ ઠેકાણે તુલસી ધારણ કરવાની હરિત મુનિ ના પડે છે તેથી કેઈએમ કહે કે પૂજા વખતે માલા પહેરવી અને પછીના વખતમાં ન પહેરવી તે ત્યાં બીજે વચન આપી સદા ધારણ કરવી એવો સિદ્ધાન્ત સિદ્ધ કરે છે કે જયારે માલાને યોપવીત જેમ ધારણ કરવાનું કહે છે તે ય પવીત તો સદા ધારણ રહે છે. કર્મકાલે ધારણ થતું નથી. તેમ મલમૂત્ર વખતે કાઢી નાંખવામાં આવતું નથી. તે યજ્ઞોપવીતની પેઠે તુલસીની માલાને સદા ધારણ કરવાનું નારદ પંચરાત્રમાં કહ્યું છે. आशौचे वाप्यनाचार कालेऽकाले च सर्वदा । तुलसीमालिकां धत्ते स याति परमं पदम् ।। આશૌચ. અનાચાર સમયાસમયે પણ જે તુલસીમાળા ધારણ કરે છે તે પરમ પદને પામે છે. સ્કંદપુરાણમાં લખ્યું છે કે- तुलसीकाष्ठमालां यो धूवा स्नानं समाचरेत् । पुष्करे च प्रयागे च स्नानं तेन मुनीश्वरः ।।

·૧૬ યુતિરહસ્ય તુલસીકાની માળા પહેરીને જે આન કરે છે તે પુકર ક્ષેત્રમાં અને પ્રયાગમાં હા એમ હે મુનિશ્વર જાણે, વળી तुलसी काठगाला यो धृत्वा भुक्ते द्विजोत्तमः । सिक्थेसिम्ये च लभते वाजिमेधफलं मुने ॥ તુલસીકાની માળા પહેરીને જે બ્રાહ્મણ ભજન કરે છે તેને એક એક માસે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે. એમ જ પદ્મપુરાણમાં પાર્વતીજીને શિવજી કહે છે કે स्नानकाले तु यस्याने दृश्यते तुलसी शुमा । गङ्गादिसर्वतीर्थपु स्नातं तेन न सशयः । तुलसीमालिका धृत्वा यो भुत गिरिनन्दिनि । सिस्थे सिक्थे स लभते वाजिमेरफल शुभम् ।। बहुना किमिहोक्तेन शृणु त्वं वरवणिनि । विडुत्सर्गादिकाले च न त्याच्या फण्ठमालिका । अन्तकालेपि यस्याङ्गं तुलसीमालिका स्पृशेत् । तस्य देहो पाप तत्क्षणादेव नश्यति ।। कण्ठे मिरसि वाहुभ्या कर्णयोः करयोस्तथा । निभ्यात्तुलसी यस्तु स ज्ञेयो विष्णुना समः॥ यत्कण्ठे तुल्सी नास्ति ते नरा मूढमानसाः । अन्नं विष्ठा जल मूत्र पीयूषं रुधिरं भवेत् ।। तत सपु कालेषु धार्या तुलसिमालिका । क्षणार्द्ध तद्विना योपि विष्णुद्रोही न संशयः ॥ નાનસમયે જેના નડમાં સુદર તુલીની માલા દેખાય છે તેણે સર્વતીર્થમાં સ્નાન કર્યું એમાં સદેહ ન સમજે (૧) હે ગિરિનદિનિ, તુલીની માલા પહેરીને જેને કરે છે તેને કેળી કળીયે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે (૨) હે વરવર્ણિનિ બહુ કહેવાઈ શું ફાયદે છે પણ મલમૂત્રત્યાગમા પણ તુલસીની માલા દૂર ન કરવી (૩) અતકાવ સમયે જેના અને તુલસીની માતાને પૂર્ણ થાય તેના દેહના પાપ તે ક્ષણે નાશ પામે છે (૪) કૂફ, મન, બે હાથ, બે બાહુ, બે કાન એટલા જાનમા જે તુગીને ધા કરે છે તેને વિધાન બરાબર સમજ (૫) જે મૂહમનવાળાને કઠમા તુવી નથી તેના હાથનું અન્ન વિણા બરાબર, જલ મૂત્રવત્ અને અમૃત રુધિર બરાબર સમજવું (૬) માટે સદા તુલમ માલા ધારણ કરી એક પલ પણ તેના વગર રહે તે વિષ્ણુને છેહી સમજે વળી જેના કપાલમાં ગેપીચદન વડે તિલક કરવું હોય અને કઠમા તુલીની માતા છાતી સુધી લટકતી હોય તેને યમના દૂત પૂર્ણ કરી શકતા નથી ઊર્ધ્વ પંડૂના વચમાં જ રહે છે તેમાં ભગવાન લક્ષ્મીની સાથે રહે છે એ વચનથી છીનું ધારણ કરવું, ઘમતું નથી પણ તિલકની વચ્ચે શ્રીગોપીજનવલ્લભાય એટલા અક્ષરવાળ મુદ્રા પુષ્ટિ માયે ધારણ કરે છે. એ પ્રમાણે તુલસકાણની માલા નિત્ય ધારણ કરવાનું ઉપરના વાકયથી સિદ્ધ થયુ નિષેધ વાયે તુલીપત્રની માલા પર લેવા, આથી વિરોધ આવતો નથી એ સિદ્ધ થયું જીવન ઉદ્યાન્ને માટે જીવની સાથે પરમાત્મા અતમિરૂપે રહે છે તેમ પુષ્ટિ માર્ગીય ભક્તના દ્વાને માટે શ્રી આચાર્યજી એધિ એટલે તુલરૂપે પ્રકટ થઈ તેના કડમાં સદા તેના ઉદ્ધારને માટે રહે છે, છતાં જીવ તેને બદલે કેમ આપતા નથી તેના વત્તમા કહેવાનું કે છાથી કોઈ પણ ઈશ્વર ઉપર ઉપકાર થઈ શક્તો નથી તે વાત દ્રવજીયે એકાદશ ધમાં ભગવાનને ઉદ્દેશીને કહી છે. नैवोपयन्यानिनि त्रयस्तश ब्रह्मायुपापि कृतमृद्धमुद इमान्त । योवहिस्तनुभृतामा म विधुन्धन आचार्यचायवपुषा र गति व्यक्ति ।। તે ·૧૭ શ્રુતિરહસ્ય ઈશ! આપના ગુણનું ન કરનાર ભક્તો બ્રહ્માના આયુષ સુધી પણ આપના ઉપકારને બદલે આપી શકતા નથી અને આપની લીલાનું સ્મરણ કરતાં હર્ષયુક્ત થઈને આપને ભજે છે. જે આપ ઈશ્વરપે ભક્તના અંતર્દોષને દૂર કરે છે અને આચાર્યરૂપે પ્રકટ થઈને બહારના દોષને દૂર કરી આપની ગતિને જીવને માટે પ્રકટ કરે છે. (જીવને મિક્ષનું દાન કરે છે, તે પ્રમાણે શ્રીઆચાર્યજી ઔષધિરૂપે પ્રકટ થઈ જીવના કંઠમાં રહી તેમની વિષયવાસનાને દૂર કરીને સ્વરૂપ પ્રાપ્તિના માર્ગને બતાવે છે. વસ્તુતાયે તે પુષ્ટિમાર્ગીય જીવને આ લોકમાં આવવું થયું તેજ રેગ અને તેને પાછા સ્વધામમાં પહેં- ચાડવા માટે પ્રભુનું શ્રીઆચાર્યરૂપે પ્રાચ્ય છે, તેથી જીવને નિસાધનતા છતાં સ્વામિ કરાવનાર શ્રીઆચાર્યજીને ચતુર્થ ધર્મ શ્રીરૂપ આથી વર્ણન કરાય. નો જ એ પદથી જ્ઞાનરૂપ પંચમ ઐશ્વર્યનું શ્રીઆચાર્યજીમાં નિરૂપણ કરે છે. શ્રીઆચાર્યજી ભૂતલ ઉપર પ્રકટ થઈને વાણી દ્વારા ઉદ્ધાર કરવા માટે બ્રહ્મસૂત્ર ભાષ્ય, નિબંધ સુધિનીજરૂપે પ્રકટ થયા છે, તે પણ શ્રીઆચાર્યજીએ પ્રકટ કરી તેમાં સ્વયંપ્રવેશ કર્યો છે. ત્યારે જ તે વાણી દ્વારા જીવને ઉદ્ધાર થાય. ત્યાં શંકા કરે છે કે જીવને ઉદ્ધાર તે આપ સ્વરૂપથીજ કરશે તે હવે નામથી ઉદ્ધારનું શું પ્રજન છે? ત્યાં આજ્ઞા કરે છે કે ની તિજાતે જ રસ્મરપિટ : એવું આપશ્રીનું વાક્ય છે. વળી જાવ તુ વિર૫ જ્ઞાની જે શ્રીકૃષ્ણને ભજે તે તેનાથી બીજે કઈ શ્રેષ્ઠ નથી-જ્ઞાનથી જ મેક્ષ મળે છે. એવી કૃતિ છે. તેથી શ્રીઆચાર્યજીને ધરૂપે પ્રાદુર્ભાવ થશે. ત્યારે મુખારવિંદવડે પુષ્ટિમાર્ગીય વૈષ્ણને જ્ઞાન સિદ્ધ કરાવે છે. તે પુષ્ટિસિદ્ધાન્તનું જ્ઞાન તેને આપશ્રીજ કરાવે છે. જે ભાષ્ય સુધિની વિગેરે ન પ્રક્ટ કરેથી આધુનિકને પણ રવમાર્ગનું જ્ઞાન ન થાય છે તે માર્ગની મુક્તિ પણ તેને ન મળે તેથી આધુનિકને પણ સ્વમાર્ગનું જ્ઞાન કરાવવા માટે રવચં વાણુરૂપે પ્રકટ બિરાજે છે. વળી જ્ઞાનને ઉત્કર્ષ ત્યારે જ કહેવાય કે જ્યારે સ્વભાવ જીતી જવાય. શ્રીઆચાર્યજીના ગ્રંથનું શ્રવણ કરે તે જીવ ઈદ્રિય વગેરેમાં પ્રાકૃત અંશ હેય તે જ રહે અને સેવામાં ઉપયેગી અપ્રાકૃત ભાવ પ્રકટ થાય છે. તેથી સ્વભાવ વિજયરૂપ જ્ઞાનરૂપ ગ્રંથના અભ્યાસથી પ્રાપ્ત છે. આનું નામ જ્ઞાનરૂપ પંચમ એશ્વર્ય. આ સેવકમાં આવે છે, ત્યારે એ વાણું જેના શ્રીમુખથી પ્રકટ થઈ છે તેમ તે પુષ્ટિમાર્ગીય જ્ઞાનરૂપ ઐશ્વર્ય હોય તેમાં શું કહેવું? તેથી નમો વારે એ વિશેષણથી જ્ઞાનનું નિરૂપણ થયું. જો તારા એ શ્રીઆચાર્યજીનું વિશેષણ શ્રુતિ યેજે છે. તેનાથી પુણિમય વૈરાગ્યરૂપ છઠ્ઠા ઐશ્વર્યનું આચાર્યચરણમાં પ્રાકટ્ય છે એમ સિદ્ધ કરે છે. શ્રીવલ્લભા- ચાર્ય વાણના પતિરૂપે પ્રકટ્યા છે તેને હું નમું છું એમ કૃતિ કહે છે. શ્રીવલ્લભાચાર્યજી પૂર્વ પાંચ વિશેષણેથી છોને ઉદ્ધાર કરવાને સમર્થ છે છતાં વાણીના પતિરૂપ શા માટે થયા તેના ઉત્તરમાં કહે છે કે શ્રીવલ્લભાચાર્યજીએ પ્રથમસ્કંધ સુબોધિનીજીમાં આજ્ઞા કરી છે કે, अर्थ तस्य विवेचितुं नहि विभुर्वैश्वानराद्वाक्पते- रन्यस्तत्र विधाय मानुषतर्नु मां व्यासवच्छ्रीपतिः । दत्त्वाक्षां च कृपावलोकनपटुर्यस्यादतोहं मुदा गुढार्थ प्रकटीकरोमि बहुया व्यासस्य विष्णोः प्रियम् ।। ૨ ·૧૮ શ્રુતિરહસ્ય આ શ્રીભાગવતનું પ્રાકટ્ય ભગવાને વ્યાસરૂપે પ્રકટ થઈને કર્યું પણ તેને ખરા અર્થ વાણીને પતિ એટલે શ્રીમુખારવિંદના અધિષ્ઠાતા અગ્નિરૂપ શ્રીવલ્લભાચાર્ય થયા તે ભાગવતને ગૂઢ અર્થ જે વ્યાસજીને પ્રિય છે તેને જ હું પ્રકટ કરું છું, એમજ શ્રી ભાચાર્ય શ્રીમુખથી પિતે વાણના પતિ છે એમ કહે છે પુરુતમને બાર અગ છે તેમ ભાગવતના બાર ધ છે, તેથી ભાગવત પણ પુરુષોત્તમનુ નામાત્મક સ્વરૂપ છે તે પુરુષોત્તમના રૂપને પુરુત્તમ વિના બીજો કઈ જાણી શકે નહિ, તેથી ગીતામાં અર્જુન કહે છે કે રાયવાનનતમાન ય સ્વં પુરવાર હે પુત્તમ, આપ પિતે જ આપના આ રૂપને જાણે છે તેથી જ શ્રીવલ્લભાચાર્યજી વય પુરુત્તમ હેવાથી પુરુષોત્તમામ શ્રીભાગવતના અર્થને જાણે તેથી સ્વચ પ્રકટ થઈને વ્યાસના અભિપ્રાયરૂપ ભાગવતના અર્થને પ્રકટ કર્યો. તે જ અર્થ ભાષ્ય સુબોધિની નિબન્ધ વિગેરેથી વ્યાકૃત કર્યો તે જ ના દાવાન એ શ્રુતિમાં કહ્યા પ્રમાણે સ્વયમેવ તે કરવાને સમર્થ છે તેથી જ શ્રીઆચાર્યજી દતિ રૂપ છે. આથી વૈરાગ્યરૂપ ગુણ શ્રીઆચાર્યજીમાં છે એમ બતાવ્યું તે વૈરાગ્યનું લક્ષણ બતાવી તેને શ્રીઆચાર્યચરણમા ઘણાવે છે हरेश्वरणयो. प्रीति स्वसर्वस्वनिवेदनात् । उत्कर्षश्चापि वैराग्ये हरेरपि हरियदि ॥ भत्तया च ताहशत्व च सा सेवा सेवकोचिता ॥ પિતાનું સર્વશ્વનિવેદનપૂર્વક ભગવાનને પ્રીતિ એનું નામ વૈરાગ્ય બીજે બધે વૈરાગ્ય હોય તે જ ભગવાનમાં પ્રીતિ સભવે તેમા પણ વિરાગ્યને ઉત્કર્ષ ત્યારે જ ગણાય કે જ્યારે સર્વના દુ અને હરનાર હરિના દુ અને પણ હરણ કરે સેવક વસ્ત્રાદિ ઉપચારથી સેવા કરી ભગવાનની કડી ગરમી વિગેરે મટાડી ભગવાનને પણ હરિ થાય છે. બીજા માર્ગ વાલા કહે છે કે ભગવાનને શ્રેમ નથી હોતો. સિદ્ધાન્તમાં પ્રભુને શ્રમ પડે છે. તે સૂબો ધિની દશમસ્કંધને યુગલગીતના પ્રસગમા કહે છે વલી અરજaોપિરાશીતિ એ શ્રુતિમા મર્યાદામાર્ગમાં પ્રભુ આરોગતા નથી, પણ પુષ્ટિમાર્ગમાં તે ભક્તના ભાવથી તા મા વદનમમ પ્રયતન એ વાયથી પ્રભુ આરોગે છે એ વાત દશમસ્કંધના આઠમાં અધ્યા ચન ટિપ્પણીજીમાં કહી છે. પૂતનામેક્ષપ્રસગે ગોપીએ સ્નેહથી ભગવાનની રક્ષા કરી છે. તે ભ્રમથી નથી પણ તેને ધર્મ છે અને ભક્તના નેને લઈને ભગવાનને તે તે લીલા કરવી પડે છે એમ ત્યા ભગવાનના દુખને ભક્ત મટાડે છે એમ કહ્યું છે. વેણ ગતમા દાનવે નવજી એ કમ મેઘે પિતાના સર્વવરૂપ કુસુમાવલી વર્ષાવી પિતાના શરીરથી ભગવાનને છાયા કરીને સેવા કરી છે તેને વૈરાગ્ય કહેવું છે એમ સેવકમા પણ વૈરાગ્ય સિદ્ધ થાય છે, તે શ્રીમદાચાર્યજીમા વિરાગ્યનું શું કહેવું ? જ દૂતે જે ઈત્યાદિ કારિકાઓ શ્રીઆચાર્યજીએ હરિણી વગેરેની બાબતમાં કહી છે તેને તમે અહિં કેમ બંધબેસતી કરે છે, તેના ઉત્તરમાં કહેવાનું કે ને? in guતે એમ ભાષ્યમાં કહ્યું છે તેથી ઉદાહરણ ભિન્ન હોય છતા તે અન્યત્ર ઘટે ત્યાં તેને ઉપયોગ કરી શકાય છે. તેથી જ શ્રીહરિરાયજીએ તે કે શ્રીયમુનાજી પરત્વે જ તેમાં પુષ્ટિમાર્ગીય એશ્વર્યને અતિદેશ કરે છે ત્યાં બીજી શકો કરે છે કે જ્યારે શ્રીઆચાઇ વાચસ્પતિપિ ભૂતવ ઉપર પ્રધ્યા, ત્યારે જેને જેને ભાષ્ય ધિનીજી વિગેરે સંભળાવ્યા તેને પુષ્ટિમાર્ગીય ભગવટવરૂપનું જ્ઞાન થયું અને તેને તન્મા ·થતિરહસ્ય ગાય ઉદ્ધાર થયે તે વાત ઠીક છે, પરંતુ આધુનિક જીવને તે લાભ ન મળવાથી ઉદ્ધાર નહિં થાય ત્યાં કહે છે કે વાચસ્પતિ શબ્દથી હાલમાં બિરાજતા શ્રીઆચાર્યજીના કુલના બાલકો જેઓ ભાષ્ય સુબોધિની નિબંધ વિગેરેને યથાર્થ જાણી બીજાને સમજાવી શકે છે, તેવા લેવા. તેવા આધુનિકના મુખથી સિદ્ધાન્તજ્ઞાન પુષ્ટિમાર્ગીય જીને થઈ શકે છે. તેથી માહાતમ્યાનપૂર્વક સુદઢ નેહ થવાથી બધા આધુનિક જીવને પણ ઉદ્ધાર થશે જ, તેથી જ શ્રીઆચાર્યચરણ નિબંધમાં આજ્ઞા કરે છે કે- सात्विका भगवद्भक्ता ये मुक्कावधिकारिणः, भान्तसंभवा दैवातेषामधे निरूप्यते ॥ જે સાત્વિક છે ભગવદ્ભક્ત છે મુક્તિના અધિકારી છે અને અનિમ જન્મવાલા છે તેને માટે આ બધું શાસ્ત્રાર્થ કહીએ છીએ. એમ વિરાગ્ય-નિરૂપણ કરીને સંગાત્મક ધમિસ્વરૂપનું નિરૂપણ રમો વિળ એ વિશેષણથી શ્રુતિ કરે છે. વિષ્ણુ પધારી વલ્લભાચાર્યને હું નમન કરું છું. અહિ ફલાત્મક કૃષ્ણપાદન કહેતાં વિષ્ણુપદ કહ્યું છે તેથી વ્યાપક રહેવાથી પૂર્વોક્ત છ ધર્મવિશિષ્ટ આપ ઘમિરૂપ છે. એ વિશુપદ પુરુષોત્તમવાચક છે. તેથી જ તેવા નિવાં વધુ તવૈકુહાડા ગાપિત્તશીવપા પ્રા વિશી વિ Tera: ત્યાં વિષ્ણુ વ્યાપક પુરુષોત્તમ જેને વેદાન્તમાં બ્રહ્મ કહે છે તે સર્વત્ર વિદ્યમાન હવાથી વિષ્ણુ કહેવાય છે એમ તેની વ્યાખ્યા કરેલી છે. તઘલકુરાતો વિજુનાંખ્યા જિતે ત્યાં પણ શ્રીગોકુલનાથજી વિષ્ણુશબ્દથી પુરુષોત્તમનું ગ્રહણ કરે છે. કારણ કે તે બહાર અને અંદર વ્યાપી છે. વલી શ્રીવલ્લ- ભાચાર્યજી ધર્મિરૂપ છે એમ શ્રુતિ કહે છે. ક્રિાણા નીિાિથા: વો વાવો રેarta વિનાની રેપો રતનો વૈમન સા કમીમિતા નો પૈસૂર શરત મુસિો પરમ ઐશ્વર્ય જેને પ્રાપ્ત થયું છે એવા મુખ્ય સ્વામિનીના અતિપ્રિય એવા શ્રીવલ્લભાચાર્યજી જે પ્રકટ દશામાં સ્વામિનીભાવથી સેવા કરે છે, બન્નેના મધ્યસ્થ પણ છે તેથી પણ વલ્લભ એવું નામ છે. તે જ વાસુદેવ એટલે નંદનંદનરૂપ પણ છે. વાસુદેવશબ્દથી નંદનંદન કેમ લેવાય ત્યાં કહે છે કે કોની પણ કad. એ શ્લેકમાં નંદરાયજી દ્રોણનામના વસુ હતા એ વસુમાં કીડા કરે તે વાગ્યું અને તે જ દેવ એટલે નંદનંદન. હવે અહિ વાસુદેવ ઉપર વ્યાકરણને લઈને શબ્દશક્તિને વિચાર કરે છે કે વાસુદેવ શબ્દથી પુરુત્તમ ના સમજાય પણ વસુદેવના પુત્ર એટલે જ એ સૂત્રથી અત્યાર્થમાં મન્ પ્રચય કરવાથી વાસુદેવશબ્દ સિદ્ધ થાય છે અને તેને અર્થ વસુદેવના પુત્ર એટલે જ થાય ત્યાં કહે છે કે ભાષ્યમાં આ બાબત વિશેષ ઊહાપોહ કરીને કહ્યું છે કે સૈમાવત, તેથી અહિં અપ- ત્યાર્થક બન્ પ્રત્યય નથી. ત્રાએ સૂત્રથી થતો પ્રત્યય પણ નથી. તેથી પુરુષોત્તમનું જ વાસુદેવ એવું નામ છે તે જ વાત કહી છે કે- सर्वत्रासौ समस्त च वसत्यति वै यतः । ततोऽसौ वासुदेवेति विद्वद्भिः परिगीयते ।। સમસ્ત પદાર્થમાં અને સર્વે ઠેકાણે આ વસે છે તેથી વિદ્વાને તેને વાસુદેવ એ નામથી ગાય છે. ભૂતમાં જે વસે અને ભૂત જેમાં વસે તે વા અને તે જ દેવ એવી રીતે વાસુદેવ કહેવાય છે. તેથી અડુિં શેત્રવાચક કે ક્ષત્રિય વાચક પ્રત્યેની કોઈ જરૂર નથી. એવા વાસુદેવ પુરુષોત્તમરૂપ શ્રીવલ્લભાચાર્ય છે. વલી કેવા છે કે દેવો બ્રહ્માજી વગેરે જેનું ગાન કરે છે. તે જ વલી દૈવી ને આનંદરૂપ ભગવાનનું દાન ·Re શ્રુતિરહસ્ય કરનાર હોવાથી દિવિજાનંદદાયી છે. એવું ફલ આપવાનું સામર્થ્ય કયાંથી આવ્યું ત્યાં કહે છે કે દેવના પણ તે દેવ છે, પુરુષોત્તમરૂપ પિતે છે. શ્રીવલ્લભા- ચાર્યજી તે સન્મનુષ્યાકૃતિ છે તે પુરુત્તમ કેમ કહેવાય ત્યાં કહે છે કે અથવા છે એટલે ભગવાનને માટે જ જેને યત્ન એટલે વ્યાપાર છે. શ્રીભગવાનની આજ્ઞા- થી જ ભૂતલ ઉપર આપનું પ્રાકટ્ય છે. તેથી જ દપંતાજપના એવું આપનું નામ છે. તે જ શ્રીવલ્લભ અમને સેવાનું સામર્થ્ય આપવા માટે તે લક્ષ્મીપે અમારે માટે પ્રક્ટ હ. અર્થાત્ અમારામાં રસ ભગવાનની સાથે ક્રીડા કરવાનું સામર્થ્ય અને ચેગ્યતા પ્રાપ્ત કરાવવા માટે લક્ષ્મીરૂપે આપ અમારામાં પ્રવેશ કરે એટલે બ્રહ્મા નિંદરૂપા લક્ષ્મી આવવાથી ભજનાનંદરૂપ રસને અધિકાર અમારે સિદ્ધ થાય. એ દાન કરનાર શ્રીવલ્લભાચાર્યજી છે તે જ્યારે સામ્ય સંપાદન કરે ત્યારે જ રસને માટે એગ્યતા પુષ્ટિમાર્ગમાં થાય છે. સામ્ય વગર રસને અધિકાર સિદ્ધ થતું નથી. તે પુરુષ ત્તમ સ્વસ્વરૂપ તેમાં પ્રવેશ કરાવે ત્યારે જ સમતા થાય છે. તે વાત કહી છે કે स्वरूपेणावतारेण लिनेन च गुणेन च । तारतम्यं न स्वरूप देहे वा तकियाइ वा ॥ तथापि यावता कार्य - wો િરિતેવા શ્રીવલ્લભ છે છતાં આપ ભૂરિ ભોગને માટે પ્રકટ થયા છે તે વાત यस्मादस्मिन् स्थितो यत्किमपि कथमपि क्वाप्पुपाहर्तुमिच्छत्यदा तगोपिकेशः स्ववदनकमले चारुहासे જોતિ એમાં કહ્યા પ્રમાણે ભગવાનને ભેગ આપશ્રી તરફથી મલે છે અને પ્રસાદન તદુરિચ્છષ્ટતાથી જેને પણ ભેગા મલે છે તે વાત ઉદ્ધવજીએ કહી છે. તો ભુજHINgવતિ દિમોનિનો દાણTera માં જગરિ ઉચ્છિષ્ટરૂપ ઐહિક ભૂરિભેગ અને પરલોકમાં સેવા ફલમાં કહ્યું ભેગ અલૌકિક સામર્થ્ય સાયુજ્ય અને સેપગી દેડ વૈકુઠાદિમાંથી અન્યતમ યથાધિકાર આપની કૃપાથી મળે છે. આ શ્રુતિનું બીજું વ્યાખ્યાન લક્ષ્મીજી મુખ્ય સ્વામિની શ્રીરાધિકાજી લેવા અને તેના વલ્લભ શ્રીકૃષ્ણ તે અજને ભૂરિગ આપે એવી રીતનું વ્યાખ્યાન વ્યુત્યંતરથી કરેલ છે. અહિં વાસુદેવ શબ્દથી ચતુર્વ્યૂહાંતર્ગત વાસુદેવ ભૂલ ન લે. તેમાં પ્રમાણ यता छ । साविकेषु तु कल्पेषु यः शेते सालिले हरिः । वासदेवः स विज्ञेयो यस्पांशोनन्त उच्यते એમ કહી નિજી રા રજૂ એના સુબોધિનીજીમાં ક્યાં બધુ કંઈ કાલે એમ કહ્યું છે. તેથી વાસુદેવથી પુત્તમ જ લેવાય ભૂતાદિ ન લેવાય એમ સિદ્ધ થાય છે. પણ ત્યાં પુરુષોત્તમ પદન કહેતાં વાસુદેવ પદ મુકયું તેને કોઈ અભિપ્રાય તે હવે જોઈએ તે બતાવે છે કે વાસુદેવ જેમ પ્રથમ કલ્પમાં બ્રહ્માદિકને ઉત્પન્ન કરે છે તેમ હમણું તેજ વાસુદેવ વલ્લભરૂપે ભૂતલ ઉપર પ્રકટ થઈને પુષ્ટિને પ્રકટ કરનાર થયા તેનાં બીજા વિશેષ બધાં વાસુદેવ પર વર્ણવી આ કૃતિને અર્થ સંપૂર્ણ કરી નમો વિષે એ વિશેષણથી ધર્મિ- સંગરૂપ શ્રીવશ્લભાચાર્યનું વર્ણન થયું. હવે તે પ્રથમની શુતિમાં છેલ્લું વિશેષ બાકી રહ્યું છે તેનાથી ધર્મિવિપ્રયાગનું વર્ણન કરે છે. 7 મિ વ્યાપકરૂપને ધારણ કરનાર શ્રી લભાચાર્યજીને નમન કરું છું એમ યુતિ છેલે કહે છે. અહિ સંગ અને વિપ્રગ એમ બે ભેદથી ધનુિં વર્ણન કર્યું. તે રસ સગવિપ્રગ એમ દિદલાત્મક છે. તે રસરૂપ પુરુષોત્તમ છે અને તેને જ પ્રાદુર્ભાવ ભૂતલ ઉપર વલભરૂપે થયે છે તેથી જ જેમ વિયેગાત્મક રૂપનું ભક્તના હૃદયમાં દર્શન થાય છે, જેમ શ્રી ગોપીજનેનું વર્ણન છે કે મરજાપ્તા જાતિવેદાન: કનૈવ પર નિરમ, ત્યાં શંકા ·૨૧ શ્રુતિરહસ્ય કરે છે કે વિપ્રયાગાત્મક રૂપ તે અમૂર્ત હેવું જોઈએ ત્યાં કહે છે કે વિપ્રયોગ થતાં થતાં બહાર પ્રાકટ્ય થાય તે જ તે પ્રકટપ કાર્યક્ષમ ગણાય. હૃદયરથરૂપ કાર્યક્ષમ ન ગણાય. તે જ વાત કહી છે કે यावहिःस्थितो वह्निः प्रकटो वा विशेन हि ! वावदन्तः स्थितोप्येप न दारुदहनक्षमः ।। एवं सर्वगतो विष्णुः प्रकटचेन्न तद्विशेन् । ताक्न लीयते सर्वमिति कृष्णसमुद्यमः।। કાઇમાં અગ્નિ રહ્યો છે છતાં બહારને અગ્નિ તેને લાગે નહિં ત્યાં સુધી અંદર રહેલ અગ્નિ લાકડાને બાળી શકે નહિં એમ સર્વત્ર વ્યાપ્ત એવા ભગવાન બધા જીવન અંત:- રણમાં છે પણ તે જીવને બહાર પ્રકટ થઈને તેના હૃદયમાં ભગવાન ન પધારે ત્યાં સુધી તેને છવભાવ મટે નહિં; તેથી કૃષ્ણ બહાર પ્રકટ થયા અનેક લીલાવડે જીવના હૃદયમાં વ્યાસ થઈને તેના જીવભાવને નિવૃત્ત કરે છે. તેથી વિપ્રોગાત્મા હૃદયમાં પધારે તેની પરાકાષ્ટાએ બહાર પ્રાકટ્ય થાય તેને પાછો ધર્મિવિDગ થાય ત્યારે તે જીવને કરવાનું કાંઈ ન રહે તે બતાવે છે. अटति यद्भवानह्निकाननं त्रुटियुगायते त्वामपश्यताम् । कुदिलकुन्तलं श्रीमुसं च ते जड उदीक्षतां पश्मदृशाम् ।। ઉપરના શ્લેકથી વ્રજમીમતિનીઓને ક્ષણ માત્ર વિગ પણ સહન થતું નહતે તે મથુરા પધાર્યા ત્યારે તેમનું જીવન થયું તેથી જ ભગવાન તેની પાસે પ્રકટ થઈ દર્શન દેતા એ વાત સિદ્ધ થાય છે. તેથી વિપ્રોગાત્મક ભગવરૂપ અત્યંત તાપ થાય ત્યારે ભક્તના અંતઃકરણમાંથી બહાર આવી ભક્તને જેવી લીલાને અધિકાર હોય તેવી લીલાને અનુભવ કરાવે છે. ઉત્તરાર્ધમાં પણ ઉત્તરો જaઃ પીતશેષ સંભવતું નથી કારણ કે પ્રાસ્ત્ર પછી વાસુદેવ તે તુરત વ્રજમાં પધાર્યા છે. તેથી પણ દેવકીને ત્યાં પ્રક- ટીને વાસુદેવે સ્તનપાન ક્યનું એ વાક્યની અન્યથાનુપપત્તિથી સિદ્ધ થાય છે. દેવકી- અને જ્યારે પિતાના પુત્રમાં હકલા અતિભૂમિએ પહોંચે છે ત્યારે ભગવાન તેના હૃદયમાંથી બહાર પ્રકટ થઈને તેના સંતોષને માટે દેવકીજીના સ્તનનું પાન કરે છે. અતિ તાપથી બહાર પ્રકટ થાય તે જ વિપ્રયુક્ત ધર્મિ સ્વરૂપ સમજવું. વિપ્રગનું વર્ણન શુતિમાં પણ છે તે શ્રુતિ બતાવે છે. पवित्रं ते विजतं प्रगमसते प्रभुसत्राणि मपि विश्वतः । अतप्ततनुर्न तदामो अश्नुते श्रिवास इवहन्तस्तत्समाशत ॥ હે બ્રહ્મગુપતે અક્ષરને સ્વામી પુરુત્તમ તમારે વિસ્તાર આગળ અતયતનું હ્યા છે તેથી જણાય છે કે ભગવાન્ મથુરા પધાર્યા પછી પણ તેવા વિપ્રયેગી ભક્તને તે તે રૂપે પ્રકટ થઈને સુખ આપ્યાં છે. તેથી જ તે સ્વરૂપ પ્રાકટ્યરૂપ વિસ્તારો વિરહમાં કામાદિ દુઃખ દે છે તેનાથી આપનું સ્વરૂપ રક્ષણ કરે છે. તેમ કરવામાં આપ પ્રભુ એટલે સમર્થ છે. ભક્તનાં શરીરને ચારે તરફથી વ્યાપ્ત થઈરહે છે તેથી તે પણ અગોલિક અને અગ્નિની પકે ભગવાનથી વ્યાસ થઈને જ રહે છે. એમ વિયેગની સ્તુતિ કરી તેની દુલભતાનું વર્ણન કરે છે કે જેનું શરીર વિરહથી બળતું નથી તેને વિપ્રગાત્મક ધમ- સ્વરૂપને અનુભવ થતો નથી. તે તો જે આશ્ચય કરીને રહે છે અને શ્રીભાગવતાદિ- ·૨૨ શ્રુતિરહસ્ય લીલાને સાંભળે છે તે જ તે સ્વરૂપને સારી રીતે અનુભવ કરી શકે છે રાસપાધ્યાયીમાં ઘર્મિવિપ્રયેળ ન થવાનું કારણ તે એટલુજ કે જે જોઈયે તેટો તાપ તેમને ન હો તેથી સગથ પછી જ્યારે તેમને અધિકાર થયો છે ત્યારે તેમને લાત્મક વિપ્રગથયે છે આ શ્રુતિને કેટલાક તસમુદ્રા ધારણ કરવા પર પણ વર્ણન કરે છે, પણ તેના પૂર્વાપર ભાગ ઉપર નજર કરતા તેવું કઈ પ્રકરણ જણાતું નથી કે તે અર્થ કરીએ ભગવત્પર અર્થે કરવામાં તે 7 1 ચમન ત એ શ્રુતિથી બધા વેદ ભગવાનનુજ વર્ણન કરી રહી છે તેથી વિપ્રગરૂપનું વર્ણન કરવું યોગ્ય છે જેવુ શ્રીઠાકુરજીનું વિપ્રયોગ ધર્મિસ્વરૂપ છે તેવુ શ્રીઆચાર્યજીનું પણ સ્વરૂપ છે, તેને અનુભવ દામોદર દાસજી વિગેરેને જ્યારે સગાવસ્થાને વિરહ હોય ત્યારે અનુભવમાં આવે છે આધુ નિક જીવેને પણ પ્રભુમાં અથવા શ્રીઆચાર્યજીમાં જે પરાકાષ્ઠાએ તાપ થાય તે ધર્મિ સ્વરૂપને પ્રભુ તેમજ શ્રીવલ્લભાચાર્યજી અનુભવ આજે પણ કરાવે એ કેટલાક અનું ભવીએ જાણે પણ છે એ બધી બાબત અનુભવથી વેદ્ય હોવાથી વધારે કહેવાની જરૂર નથી ઉપરના પ્રથથી શ્રીઆચાર્યચરણ શ્રીવલ્લભાચાર્યજીનું સ્વરૂપ પુરુષોત્તમભિન્ન છે એમ શ્રુતિ વર્ણવે છે એ વાત કહી હવે તેમના પરથી વિઠ્ઠલનાથજી પણ પુરુષોત્તમ રૂપ છે તેજ કૃતિથી સિદ્ધ કરી બતાવે છે अङ्गादगात्सभवसि हृदयादधिजायसे । आत्मा वै पुत्र नामासि स जीव शरद शतम् ।। શ્રીવિઠ્ઠલનાથજી સ્વય પુરુષોત્તમ હોવાથી શ્રીવલભાચાર્યજીનું પુરુષોત્તમપણું તેને જ જાણવામાં આવ્યું તેથી જ કહ્યું છે કે ત્રણ તે શક્તિ વિહુવા નાના રાષ્ટ્ર ભિવાદનનારા પ ત્ર ગુજરા, એ ભગવાન તમારા સ્વરૂપને દેવ કે દાનવ જાણતા નથી આપ તેિજ આપનું સ્વરૂપ છેપુરુષોત્તમ જાણે છે માટે જ શ્રીવિઠ્ઠલનાથજીએ શ્રીવલ્લભાચાર્યજીના સ્વરૂપનું વર્ણન કર્યું છે कचित्पाण्डित्य चेन्न निगमगति सापि यदि न क्रिया सा सापि स्यादि न हरिमार्गे परिचय । यदि स्यात्सोपि श्रीव्रजपतिरतिर्नेति निसिलै- गुणैरन्य को वा विलसति विना वहभवरम् ।। કયાક પાડિય હેય છે, પણ વેદમાગ પ્રમાણે તે ચાલતા નથી જેમ બુદ્ધાવતાર પાહિત્ય ખરુ પણ વેદમાર્ગ પ્રમાણે ન ચાલતા તેની નિંદા કરી તેથી જ જયદેવે કહે છે કે નિકાસ નિ હવે રાષભદેવજીના અવતારમાં પાકિય છે અને વેદમાર્ગ પ્રમાણે ચાલ વાનું છે પણ ત્યા ક્રિયા નથી એટલે વૈદિક ક્રિયા કરવાનું નથી મળમુત્ર થાય છે તે તેને દેતા નથી એટલે તે પણ બરાબર નહિ હવે કપિલાવતારમાં પાહિત્ય વેદમાર્ગમાં જ્ઞાન અને તસ્કૃતિ પણ છે પણ ભગવન્માર્ગમાં ચાલવું જોઈએ તેની ખામી છે, કારણ કે તત્વનું જ્ઞાન માતાને કરાવ્યું તે પણ બધુ જાણીને કે તેને કૃતિમાં લેવા પ્રયત્ન ન કર્યો ભક્તિને માતાજીને ઉપદેશ કર્યો, પણ તત્વજ્ઞાન થવા માટે વ્યક્તિ તેના અગરૂપે કહી તવજ્ઞાનને ભક્તિના અગરૂપે ન કહ્યું, તેથી ભક્તિ ગૌણ કહીં, તે ભગવપ્રાપિકા ન થાય એટલે તે અવતારમા ભગવન્માર્ગના પરિચયનો અભાવ રહ્યો બાસના અવતારમાં એ ચારે બાબતો છે પણ શ્રી કૃષ્ણચદ્રમા સ્નેહ નથી કારણ કે જ્ઞાનને અવતાર છે જ્ઞાન ·૨૩ શ્રુતિરહસ્ય અને સનેહ એ વિરુદ્ધ ધમે છે. તેથી જ શ્રીભાગવતમાં કહ્યું છે કે ના ન જ ગાર મરિ. એ પચે બાબતે શ્રીવલ્લભાચાર્યમાં જ ઘટે છે તેથી અવતાર તરને આશ્રય છેડી શ્રી વલ્લભાચાર્યજીનો આશ્રય કરે. તે જ જીવનું મુખ્ય કર્તવ્ય છે. એ સંપૂર્ણ ગ્રંથનું તાત્પર્ય કહી ગ્રંથકાર આ ગ્રંથને સમાપ્ત કરતાં નીચેની કારિકાઓથી પિતાનું ન્ય પ્રદર્શિત કરી ગ્રંથ સમાપ્ત કરે છે. यद्यप्ययोग्य एवाहं तत्स्वरूपनिरूपणे । तदीयत्वेन कृपया सर्व संपादितं मयि ॥ १ ॥ यथामति विलासेन प्रेमोल्लासेन वर्णितम् । श्रीमदाचार्यचरणाः प्रसीदन्तु स्वतः सदा ॥२॥ इति श्रीवहभाचार्यचरणाञप्रसादतः । निगमोदिततद्रूपं वर्णित हि यथामति ॥ ३ ॥ यद्यप्यज्ञानदोषेण ह्यन्यथा वर्णितं भवेत् । क्षमन्तां श्रीमदाचार्याः स्वीयेपु करुणाकराः ।। ४ ।। इति श्रीप्रमुचरणात्मजमहाराजश्रीयदुनाथकुलोद्भवगोस्वामिश्रीगोपालसुतश्रीगिरिधरविरचितं श्रुतिरहस्य મામ્ | જે કે હું તેના (શ્રીવલ્લભાચાર્યજીના સ્વરૂપનું વર્ણન કરવાને અયોગ્ય છું પણ તેના- પણું (તદીયત્વ) જ મારામાં છે તેણે એ સ્વરૂપનું વર્ણન મારા મુખથી કરાવ્યું છે (૧) કાંઈક વિલાસથી કાંઈક પ્રેમ વધવાથી મેં મારી બુદ્ધિમાં આવ્યું એમ શ્રીવલ્લભાચાર્યનું સ્વરૂપ વર્ણવ્યું છે. તેનાથી તે સ્વયં પ્રસન્ન થાઓ (૨) શ્રીવલ્લભાચાર્યજીના ચરણ- કમલની કૃપાથી વેદમાં કહેલુ તેમનું સ્વરૂપ મેં યથામતિ વર્ણવ્યું છે (૩) મેં મારા અજ્ઞાનરૂપી દેવને લઈને કરવામાં ન ઘટે એવું કાઈ વર્ણવ્યું હોય તે તે શ્રીવલ્લભા- ચાર્યજી કે જેઓ પિતાને ગણે છે તેની ઉપર કૃપા કરનાર છેતેઓ મારા દેષને માફ કરે. એ પ્રમાણે શ્રી વિઠ્ઠલનાથજીના છઠ્ઠા લાલજી શ્રી યદુનાથજીના કુલમાં પ્રકટેલ શ્રી પાલલાલજીના પુત્ર શ્રીગિરિધરજીએ કરેલ શ્રુતિરહસ્ય સંપૂર્ણ થયું.

·श्रीकृष्णाय नमः प्रास्ताविक नोंध. શ્રુતિરહસ્ય તથા એના પ્રકાશનું મુદ્રણ નીચે જણાવેલા પુસ્તકના આધારે થયું છે. મૂલ શ્રુતિરહસ્યના પાઠ છ પુસ્તકોના આધારે જાયા છે. આ પુસ્તકમાં એક ૫. ગલાલાજીની સંસ્થાસંગ્રહનું, બીજું શ્રીમથુરેશજીના કોટાના મદિરના સંગ્રહ મનું ત્રીજું રિબંદરવાળા શ્રીમદ્દસ્વામિશ્રી રણછોડલાલજીનું, ચોથું શ્રીમદુગોસ્વામિ શ્રીગેકુળનાથજીનું, પાંચમું પ્રકાશ સાથે લખેલું. અને છઠું પ્રકાશસહિત લખેલુ. પાંચમું પં. ગલાલાજીની સંસ્થાનું હતું અને છઠ્ઠ કાશીસ્થ શ્રીમદ્દગાસ્વામિશ્રીમુરલી- ધરજી મહારાજનું. શ્રુતિરહસ્યપ્રકાશની ત્રણ પ્રતો મળી હતી. એક પં. ગઠ્ઠલાલાજીના સંગ્રહમાંથી, દ્વિતીય કાશીના શ્રીગોપાલદિરના સંગ્રહમાંથી. આ બે પુસ્તકે પૂર્ણ હતા. ત્રીજું ત્રુટિત પ્રકાશનું પરતક વર્ગસ્થ ઈચ્છારામ સૂર્યરામ દેસાઈના ગુજરાતી પ્રેસ સંગ્રહમાંથી રા. નટવરલાલ ઈચ્છારામ દેસાઈએ આપ્યું. ગોસ્વામિ બાલકના પુસ્તક તેમના શાસ્ત્રીઓ દ્વારા પ્રાપ્ત થયાં હતાં. શાસ્ત્રી રમાનાથજી, હરિકૃષ્ણ વિરજીભાઈ તથા હરિશંકર કારજીને તદર્થ પરમ ઉપકાર થયો છે. ગુર્જરભાષાન્તરકાર્યમાં સંપ્રદાયની વિદ્રાન શાસ્ત્રી કલ્યાણજી કાનજીભાઈએ પરમ સહાધ્ય કર્યું છે. પ્રેસ કેપી સિદ્ધ કરવામાં તથા શેધવામાં નિર્ણયસાગરના વિદ્વાન શાસ્ત્રી વાસુદેવ લક્ષમણ પણસરકારને પરમ ઉપકાર થયેલ છે. શ્રુતિરહસ્યના મુદ્રણમાં સાંસારિક તથા અન્ય વ્યાવહારિક પ્રતિબોને લઈને હાથ કરતાં વિશેષ વિલંબ થયે છે. આચાર્યોપાસનાના ઉત્કટ ભાવનાષિક આ ગ્રન્થરનદયનું મુદ્રણ વડોદરાના વૈષ્ણવ ભગવદ્ધર્મપરાયણ મોતીલાલ ગોકુલદાસ પરીખના દ્રવ્યથી થયું છે. વૈષ્ણવ તદર્થ તેમને પરમ ત્રણ છે. શ્રીમદાચાર્યચરણુજીનું ભાવનાત્મક પ્રાચીન ચિત્ર તથા કાશીથ શ્રીગિરિધરજી મહારાજનું ચિત્ર અત્ર ધર્યું છે. મુબઈ વૈશાખ કૃષ્ણ બાદશી, ૧૯૮૨. સૂલચન્દ્ર તેલીવાલા સમાજ }

·-~-18AS
ELESL50-654".' ' . "
औरामीम्पनीमहोम्यामिश्रागिरिधरजी-
मगराजनगणाः।
4.
१८.८८COME
Eerse: २१ * CHEESEPS REFERREFTEEEEEEER
--
32-2717
प्रादुर्भाव मात् १८४७ मार्गशीर्ष कृष्ण तृतीया
*:-RSEE५१२८२
31TNASEENS

·२
२
श्रुतिरहस्यम् ।
श्रीविठ्ठलपदद्वन्द्वनखचन्द्ररचे नम |
मन्मन कैरव शश्वद्य-प्रादुर्भावतोऽस्फुटत् ॥ ८ ॥
भूयाड्रीवनरामनन्दनपदद्वन्द्वकरत्यग्रणी-
यद्विश्वासबलादमुप्य विवृतौ जाता प्रवृत्तिमम |॥ ९ ॥
शेष शान्देऽथ काव्ये कविकुलतिलकाराध्यपादाम्बुनश्री-
न्याये न्याय्यार्थवयों पिमलतामति साहायसाठ्यावदार्य ।
वेदे वेदान्तशास्त्रे हरिरतिनिपुण कर्मशास्त्रे गुरुयो
योगे योगीन्द्रवन्धो निजजननिवहोद्धारकृत्कृष्णचन्द्र ॥ १० ॥
काश्मीरो गुणकुङ्कुमे हिमार सन्तापनिर्वापणे
धर्माम्भोगवने नवाम्बरमणियो द्विषत्कानने ।
सिन्धु कीर्तिकलानिधी निरुपधिबन्धु प्रपन्ने जने
श्रीमान् भाति विधुर्गुरुगिरिधरस्तत्पादपद्मे नुम ॥ ११ ॥
जयन्ति श्रीमदाराध्यचरणाम्बुजरेणव ।
यस्पर्शान्निर्मलमभून्मम मानसदर्पणम् ॥ १२ ॥
जयति श्रीमदाराध्यमुखाम्बुजविनिर्गता ।
गूदश्रुत्यर्थप्त-दर्भा भाति गझेव भारती ॥ १३ ॥
वागीशेन्द्र मुहुर्विधाय विनतिं कञ्चिद्वर प्रार्थये
मञ्चेतोवचसोनिकाममधुना व सनिधिं करपय ।
येनाह करवै तवैव विभवादाराध्यपादप्रभो-
ग्रन्थेऽस्मिन् वचनार्थयोनिपुणता विद्वन्मुदे कामपि ॥ १४ ॥
श्रीमतिरहस्याख्ये सन्देहध्वान्तवारकम् ।
नेतोपाटो रामकृष्ण प्रकाश कुरुते सुधी ॥ १५ ॥
यद्यप्ययोग्य एवाहमीश्वरोक्तिविचारणे ।
श्रीमदाराध्यचरणा क्षमन्ता मम साहसम् ॥ १६ ॥
श्रीमदाचार्यवर्याणा गुणगानेन जन्मन ।
साफ यमीहते लन्धु गुरुपादावलम्बन ॥ १७ ॥
शप शक्तो न यस्योन्म्वलगुणगणनाया सहस्रेण वने-
मांढर तद्वर्णनाया कथमपि न पुनर्गण्योरिप्रविष्ट ।
यद्यप्येव तथापि स्वमतिपरिमित वर्णयह यथाम्भो
ग्रहात्येवाम्बुराशेषिमलितपयास स्वानुरूप हि कुम्भ ॥ १८ ॥

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। नौमि श्रीगोपाल प्राकृतमात्राशेपधर्मरहितम् । अथ श्रीमदाचार्याणामाकारस्य तदर्माणां च तदीयानां सर्वेषामेवालौकिकत्वभानादलौकि- कस्य लोके जन्मायसम्भवाजन्मादीनां कर्माधीनत्वादलौकिकस्य कर्मानधीनत्वाल्लोके लौकिकन- नसाधारण्येन जन्मादीनां प्रतीयमानत्वात्तदीयानां तत्र कारणाज्ञानाद्भवति सन्देह इति तत्र श्रीमत्प्रमुचरणाः स्ववचनामृतमरीतरङ्गिणीलहरीपूरप्रवाहैः सीयानां , संदेहसंदोहपविलचेतसो निर्मलीकरणाय श्रीमद्वलमाष्टकं प्रकटयामासुः । तत्र चरमश्लोके 'अज्ञानाद्यन्धकारप्रशमनपटु- ताख्यापनाय त्रिलोक्यामग्नित्वं वर्णित ते कविभिरपि सदा वस्तुतः कृष्ण एव । प्रादुर्भूतो भवा-' निति निरूप्य, 'मानाधीना मेयसिद्धिरितिन्यायात् ' इत्यनुभवनिगमायुकमानैरवेत्य । त्वां श्रीश्रीवल्लभेमे निखिलवुधनना गोकुलेशं भजन्त' इति निरूपितम् । यद्यप्यनुमत्राग्रे प्रमाणान्त- रापेक्षा नास्ति, तयापि तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि', 'नावेदविन्मनुते तं वृहन्तम् ', 'औप- निषदः पुरुषः श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्य' इति श्रुतिभ्य उपनिषत्प्रतिपाद्यत्वेनापेक्षितं ज्ञानम् । किञ्च, प्राकृतधनाश्रयमप्राकृतनिखिउधर्मरूपमिति । निगमप्रतिपाद्यं यत्तच्छुद्धं साकृति स्तौमी'त्युक्तं श्रीमत्प्रमुनरणैः । तत्र कोसौ निगमः श्रीमदाचार्यप्रतिपादकः, कयं निगमप्रति- पाद्यत्वं श्रीमदाचार्यविति सन्दिहानानां स्वीयानां सर्वसन्देहनिरासाय श्रीमदाचार्यप्रतिपादकनि- गमतदर्यनिरूपणं चिकीर्षवः श्रीमदाराध्यचरणाः श्रुतिरहस्याभिधेयं ग्रन्थमाविर्भावयामामुः। तर चिकीर्पितार्थनिर्विनपरिसमाप्तिहेतुकं विशिष्टशिष्टाचारानुमितश्रुतिबोधितकर्तव्यताकं नमस्का- ररूपं मङ्गलं शिष्यशिक्षायै समाचरन्ति नौमीति । भगवति जीवैमनमेव कर्तव्यमिति श्रीमदा- चार्यचरणैरुकम् , ' मद्यानी मां नमस्कुरु', 'कृष्णप्रणामो न पुनर्भवायेति स्मृतिपुराणवायैश्व नमनमेव कर्तव्यत्वेन निरूपितम्, नौमीति नुतेरस्कृष्टनिष्ठम्वापसष्टबोधानुकूलव्यापारार्यकत्वादिति स्वस्मिन् हरिदासत्वं ज्ञापितम् । एतेन नमनं दामधर्म इति सूचितम् । अत एवावरणमड़े 'अत्यन्तमपि दैन्यादेव प्रसादोतर्मानादिना तिरोभावोक्तेश्च दैन्यस्यावश्यक्तात्तत्तत्प्रयुक्त नमनमेव कर्तव्यत्येनावशिष्यत' इतिश्रीपीताम्बरचरणैरगादि । नहि साधनसम्पत्त्या हरिस्तु. प्यति कस्यचित् । मकानां दैन्यमै हरितोषगसाधन मिति श्रीमदापार्यवरणः सुबोधिन्या- मुक्तम् । नौमीत्युत्तमपुरुषप्रयोगेणाचनेन न स्वस्मिन्नत्तमत्त मुख्यत्वं च ध्वनितम् । उत्तमत्वं विना 'नादेवो देवमर्चये दित्यादिवास्येनाधिकारोऽनन । अत एव ब्रमसम्बवादिना देहनीव. निष्ठपर्वदोषनिवृत्तावृत्तमलेन भगवत्सेवाविकारो मानि जीवस्येति ध्वनितम् । श्रीगोपाल: सदानन्दः परमकाष्ठापन्नः श्रीयशोदोत्मगलालिनो नान्यः । ननु श्रीगोगलपदेनासिद्धगुणार्णवत्वेन विशेषागां प्राप्तवाच्चीविग्रहः प्राकृतवर्मविशिष्ट इति चेत्तवाहुः प्राकृतमात्रेत्यादि । प्रकृति- सहरुलेन्द्रियनन्यज्ञानविषयत्वं प्रारतत्वम् । प्राप्तमात्रा येऽपपस्ति रहितमित्यर्थः । अत्र र यक्षिणीपूर इति पाटः।

·श्रुतिरहस्यम् । वेदैकसमधिगम्य स्वाभाविकसर्वधर्मसहितम् ॥१॥ - . - मानपदमवधारणे । ' मात्र कात्स्न्येऽवधारणे' इत्यमर । ननु प्राकृतसम्बन्धशून्यमेव ब्रह्मेति प्राप्तिपूर्वकस्य निषेधात् कय तेषा निषेध इति चेन्न । भूमावग्निश्चेतव्यो, नान्तरिक्षे, न दिवी तिवन्निषेधस्य नित्यानुवादरूपत्वात् । प्राकृतमात्रशून्यत्वोक्ते 'रष्टादशमहादोपै रहिता भगवत्त नुरिति येणवतन्त्रोक्तमपि क्रोडीकृतम् । ते च विष्णुयामले 'मोहत्तदा भ्रमो रूभरसता काम उल्वण । लोलता मदमात्सयें हिंसा खेदपरिश्रमौ । असत्यत्रोध आकाडा आशङ्का विश्ववि भ्रम । विषमत्व परापेक्षा दोषा अष्टादशेरिता' इति । अज्ञव पारवश्यत्व देहत्यागादिक तया । असुराणा विमोहाय दोषा विष्णोर्न कर्हिचि'दिति पुराणवाक्यात् सर्वदोपशून्यम् । अत्र प्राकृतधर्मात्य ताभाव एव । अत एव श्रीमदाराध्यचरणैर्मानाशेयपदे उक्ते । 'आनन्दमात्रकरपा- टमुखोदरादि', 'आनन्दमयोऽभ्यासात्', 'तमेक सच्चिदानन्दविग्रह वृन्दावनसुरभूरुहतासीनम्', 'नन्दननजनानन्दी सच्चिदानन्दविग्रह' इतिश्रुतिसूत्रपुराणवाक्येरितिदिक् । ननु प्राकृतगुणशू य ब्रह्म प्रत्यक्षानुमानोपमानशाब्दप्रमाणैर्न ज्ञातु शक्यते । तथाच विद्वन्मण्डने जीवस्याणुत्वप्रति पादने चतुर्मि प्रमाणेरगम्यत्व जीवब्रह्मणोरपपाद्य किन्तु श्रुत्येकममधिगम्यमित्युक्त श्रीमत्प्र भुचरण, तथैवातीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षादिप्रमाणाविषयतया ब्रह्मण शाखैकप्रमाणत्वादिति शास्त्र योनित्वा दितिसूने श्रीरामानुनमाये श्रीमा-भाष्येपि वैदैगम्यत्व निरूपितमिति घेदेनैव पर ब्रह्मज्ञान भवतीत्यभिप्रेत्याहु वेदैकसमधिगम्यमिति । अत एव तत्त्वदीपे 'अलौकिक तत्प्रमेय न युक्त्या प्रतिपद्यते । तपसा वेदयुक्त्या च प्रसादात्परमात्मन' इतिश्रीमदाचार्यचरणरुक्तम् । विञ्च, प्रत्यक्षाटीना लौकिकत्वादलौकिकेन वेदेनैव तत्स्वरूपज्ञानसम्भवादित्यर्थ । ननु ' यतो वाचो निवर्त ते अप्राप्य मनसा सहेति श्रुत्या वागविपयत्वेन कथ वैदैकसमधिगम्यमिति चेत्, उच्यते । 'यतो वाचो निवर्तते अप्राप्य मनसा सह । भान द ब्रह्मणो विद्वान्न विभेति कुत श्चनेति सम्पूर्णा श्रुति । अर्यस्तु पुरुषोत्तमान दानुभव सत्यनुभवैकगम्योऽयमान दो न मनो वाग्विषय इति ज्ञात्वा लोकसेवेभ्योपि न विभेतीति श्रीमदाचार्यचरणैरणुभाष्ये आन-दमयाधि करणे निरूपित । तया टिप्पण्यामपि फलप्रकरणे 'श्रुतयो यथ'त्यस्य व्याख्यानेऽस्या अर्थ उदित , अन पूर्वार्धमान दस्य विशेषणम् । तथा चैतस्मात् पूर्व 'रसो वै स , लम्ब्यान दी भवती'त्यादिना यद्भगवत्स्वरूप निरूपित तत् सर्वात्मभावलभ्यम् , न त्वयथेति झापयितु सर्वात्ममावस्य निर्वचनमशक्यमिति तद्वयजक धर्ममाहोत्तरार्धेन । एतादृशमान द विद्वान् ज्ञातवान् लब्धवान् वा स कुतश्चन रोकवेदात् , कि बहुना, परीक्षार्थ साक्षाद्भगवदुत्तो राधनान्मानादिशाया तदतिवमा-पि न विभेतीति श्रीमत्प्रभुचरणविस्तरस्तु तत्रैव निरुपित ते । यद्यत्र ब्रह्मणो वागविषयत्वमनया प्रतिपादित स्यात्, तर्हि श्रुतीना वायूपत्वात् । स्वीप निपद पुष्प पृच्छामि', ' नावेदविन् मनुते त बृहन्तम्', 'औपनिषद पुरुप. श्रोतव्य श्रुतिवा- रसोवाय यो ·श्रुतिरहस्यप्रकाश । ५ - - वन्दे श्रीवल्लभाचार्यान् स्नेहमार्गाजभास्करान् । निजान्तरङ्गभक्तभ्यः स्वस्वरूपदर्शकान् ॥२॥ क्येभ्य', 'वेदेश्च सर्वैरहमेव वैद्य ' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्य श्रुतिभिरेव परब्रह्मणो ज्ञान सम्भव तीति निश्चित विरु- येत । किच, वाड्मनमयोब्रह्मणि प्रवृत्त्यभावेन निष्प्रमाणक ब्रह्मेत्युच्यते इति भ्रान्तिमल्पित 'यतो वाचो निवर्तन्त ' इति तस्मादुक्त एवार्थ । ननु परमान दालौरि- कानेकधर्मा आगन्तुका इति चेत् , तत्राहु स्वाभाविकसर्वधर्मसहितमिति । ' न तस्य कार्य करण च विद्यते', 'न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते', 'पराऽस्य शक्तिर्विविधैव ब्रूयते, खाभाविकी ज्ञानवलम्यिा चेति श्रुते । एतेन सपा ब्रह्मधर्माणा ब्रह्मत्वमेवेति महता प्रबर्धन विद्वन्मण्डने श्रीमत्प्रभुचरणेनिरूपितम् ॥ १॥ । यस्य देवे परा भक्तिर्यया देवे तथा गुरौ । तस्येते कथिता ह्या प्रकाशन्ते महात्मन' इति वाक्याच्द्रीमत्पुरुषोत्तमवत् श्रीमदाचार्येभ्यो नीवैर्नमन तव्यमित्यभिप्रेत्याहु वन्दे इति । श्रीवलापटे पष्ठीतत्पुरुष । अतएव 'ला नीनोवलभेमे निखिलबुधनना गोकुलेश भन त' इत्युक्त श्रीमत्प्रभुचरणै । एतेन श्रीमहालक्ष्मीविशिश्वन्दन फलितम् । पुस्पोत्तमत्व च ध्वनि तम् । इन्दिराया नलिनीमन्तिरामा' इति श्रुतौ श्रीवट भत्व स्पष्टमुदितम् । स्नेहमार्गप्रतिबन्ध कान्धकारनिवारणार्थमवतार इत्यभिप्रेत्याहु स्नेहमार्गेत्यादि । यद्यपि 'तत प्रेम तथाऽऽसक्ति य॑सन च यदा भनत् । स्नेहाटागविनाश स्यादासक्त्या स्याद्गृहारुचि । यदा स्यात् व्यसन कृष्णे कृतार्थ स्यात्तदैव ही' ति भक्तिवर्धिन्या व्यमनस्य परमावधिभूतत्वमुक्तम् , तथापि स्नेहवृद्धिपराकाष्ठा व्यसनमिति स्नेहानातिरिच्यते । तद्वयाख्यातृमि श्रीवलमचरणे पूर्व स्नहाकुरो भवति, तन्नन्तर प्रौढभाव सति आसक्तिर्भवति, तत प्रौढभाव सति व्यमन भवतीति स्नेहात्त्यिा अस्पस्नेहाङरोत्पत्त्या भागवतिरिक्तरागो न भवति, तन्न तर याऽऽमक्तिर्भवति, ता प्रोढभावो भवति, तस्येव स्नहपराकाष्ठामाहु यदा स्यादिति । या यस्मिन् काले कृष्ण फलात्मके व्यपन स्यात्, तदर्शनाढिव्यतिरेकेण तत्सम्बन्धव्यतिरकेण वा स्थातुमशक्तिय॑मन मिति व्याख्यातम्, माहात्म्यज्ञानपूर्वन्तु सुदृढ सतोधिक । स्नेहो भत्तिरिति प्रोक्तस्तया मुक्तिर्न चान्यथति, 'सा परानुरक्तिरीश्वर' इति नार पचरागशाण्डिल्यसूनोत्त सगच्छन । उनपतिरतिनति निखिलैगुणेरन्य को वा विलसति विना वहमवर मितिपये श्रीम कृष्णचन्द्ररति श्रीमटाचायेंप्येवेति निरूपित श्रीमत्प्रमुभि । 'य सेवते हरि प्रेम्णा गवणा- दिमिरुत्तम' इति तत्त्वदीप श्रीमदाचार्यचरणेरप्युक्तमितिदिन । श्रीमदाचार्यकृषामन्तरा तपा स्वरूपदर्शनमन्तरङ्गमक्तानामपि दुर्घम्, किन्तु कृपया स्वम्वरूप तान् प्रर्शयन्तीत्यभिप्रेत्याहु निजान्तरङ्गभक्तेभ्य इति । स्वीया परमकृपापात्रभूता श्रीदामोदरदासादय परमान्नरङ्गमत्ता अत एव १ 'परमावधि मूलतत्व' इति पाद ।

·श्रुतिरहस्यम् । श्रीविठ्ठलान् प्रभून् नौमि श्रुत्यर्थप्रतिभाकरान् । भक्तिवलीजलधरान् स्फुरत्कीतिफरान् परान् ॥ ३ ॥ स्तेभ्य स्वमखिलानन्दमय सक्लकल्याणनिदान 'सत्य विज्ञानमानन्द ब्रह्म', 'आनन्दमात्रकर पादमुग्वोदरादी'त्यादि प्रतिक्ष्यिमाणाभिश्च प्रतिपादित 'तत्सारभूतरासस्त्रीभावपरितविग्रह' इति वा तस्य प्रदर्शकानित्यर्थ । प्रदर्शकत्वोक्त्या जीवकृतिराहित्य सूचितम् । यमेवैप वृणुते तेन रभ्य' इति श्रुते । एतेन श्रीमदाचार्यचरणसेवका द्विविधा अन्तरङ्गा बहिरङ्गाश्चेति सूचितम् । श्रीमदाचार्यचरणस्मरणानुवशत प्रादुर्भूतातिदु सहतापाविर्भावेन शरीरधारणमसहमानानामुपरि केपारसभराम्बुनिघय श्रीमदाचार्यचरणा निनान्तरङ्गभक्तवत्स्वस्वरूप प्रकाशयन्ति । श्रीमदा चार्याणा प्रास्ट्य देवाना जीवानामासुरभावनिवृत्तिपूर्वकस्वस्वरूपप्रदर्शनेनोद्धारार्थमितिभाव ॥२॥ श्रुत्यधिष्ठातृणा नमने श्रुत्यर्थ स्फुरतीत्यभिप्रत्याहु श्रीविठ्ठलानिति । श्रीविठ्ठलपदनि रक्तिस्त्वग्रे व्युत्पादयिष्यते । प्रभुपदेन स्वाभीष्टफलप्रदानसमर्थत्व सूचितम् । ततश्च तेषा नम नेनास्मामिष्टसिद्धिनिष्प्रत्यूहेति ध्वनितम् । श्रुत्यर्थप्रतिभाकरत्वोत्या तेपा नमनेन सक्ल श्रुस्यर्थ स्वाभीष्टोऽनायासेन प्रको भवतीति वोधितम् । विमतमतम्थे स्वस्वरीत्यार्थकत्सनवन् स्वीयानामपि तादृशार्थाभावपूर्वक याथार्थेन स्फुरण भाति येपा कृपयेति । वैदैश्च सरहमेव वेद्यो वेदान्तद्वेदविदेव चाह'मिति गीताया वेदवेत्तृत्व भगवत श्रीविठ्ठलस्येति फलिनम् । कृष्ण वाश्यानुसारेण शास्त्रार्थ ये वदन्ति हि । ते हि मागवता प्रोक्ता शुद्धास्ते ब्रह्मवादिन' इति तत्त्वदीपे श्रीमदाचार्यचरणैर्गदितम् । एतद्विवृतौ शास्त्रार्थ वेदार्थमित्युक्तम् । बेन्याथार्थ्यप्रकाश- क्त्वन भक्तिमार्गस्थापनार्थमेवावतार इत्यभिप्रेत्य विशिंपन्ति भक्तिवल्लीजलधरानिति । यथा वटी नठधरा त्रयेण वर्धते तथा श्रीमत्प्रमुनरपराश्रयवता भक्तिवलीसमृद्धिनिष्प्रत्यूहा । भक्ति वहीवर्षकत्वमूलक प्रमुषु जलधरा प्रयत्वारोप प्रमुभलधरवर्धापरत्नमूलको भक्तौ वलीत्वारो इति परम्परितरूपकालङ्कार इति । मायावादादिमतखण्टनादिकसम्पादनमानार्यवर्यं कृतम् , श्रीमत्प्रभूणामवतार साक्षात्पुष्टिभननरूपभक्तिप्रथनार्यमेव । तथा चोक्तम्, 'श्रीमत्पुरषोत्तमो विचारयामास, अहो मया साक्षात् म्वानन्दमय स्वास्य प्रादुर्भूतमपि लोके ब्रह्मवाढ एव सतन सहृदयदृढ़ जातम् , नतु पृष्टिभक्तराधिक्यम् , इति विचार्य श्रीकृष्णशरणैरतिनामक सेवन प्रेमव सकलपुरपार्थफल भगवन्नुग्रहैल्लभ्य स्वस्य सेवनस्य वैद्यत्वेन लोके भक्तिमार्गप्रपनाय ब्रह्माण्डपुराणोक्तभगवद्वाप्यमापल्याय 'श्रीपूर्णपुरषोत्तम प्रादुर्बभूवति श्रीदेवकीनन्दनैश्चरित्रनि न्तामणौ । नमाण्टपुराणेपि भत्तिमार्गप्रथनार्थमेव प्रादुर्भावसारणस्योचे । तद्वचासि स्फुटीभवि प्यन्त्यग्रे । स्फुरत्कीर्तिरानिति । 'निगद्वयापिमत्कीर्तिपालीकृतमेचा' इति नामरत्न । कीर्तिकरत्व च भक्तोशापह्त्वेनानिन्त्यमहिमत्येन श्रीमत्पूर्णपुरषोत्तमानुग्रहलभ्यत्वेन महापनि पामराम्युनिषय इति पार । २ विमस्य इति पाट । अत , ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। वन्दे श्रीयदुनाथांश्च विभयोगानुभावकान् । तपावनत्वेनानेकमरणिहिटनीवानन्ददातृत्वेन सक्लविमतान्धकारनाशस्त्वनाखिलपण्डितमण्डली. मुकुटत्येन सकलसमाश्रयणीयत्वसर्वभ्रमनिरासात्वाद्यनन्तकल्याणगुणगणत्वादिना धवलीकृतमेस- कन्वोत्याऽखिलनिनजनस्वान्तान्तनिरासो ध्वन्यते । 'सद्धिारप्रयत्नात्मा कृष्णः प्रादुर्वभूत्र हेति श्रीपदाचार्यचरणैरुक्तमिति श्रीकृष्णवत् सर्वोद्धारकत्वं श्रीमत्प्रमुषु । परत्वोच्या परब्रह्मत्वं निरूपितमित्यप्रे विस्तरः ॥ ३ ॥ स्वस्य श्रीमद्यदुनाथकुलोन्द्रवत्वेन तेषां साक्षाद्भगवद्वियोगासहिष्णुलेन भगवत्संयोगरतमा- दानुभवतया वियोगरसेऽतितापानुभवत्वेन 'अझाङ्गादिति वक्ष्यमाणश्रुतिरीत्या 'स्वानुरूपसुत- प्रसूरिति वाक्याच्च वक्ष्यमाणश्रुतिभिश्च पूर्णपुरुषोत्तमत्वेन सकलनिनजनबुद्धिदत्वेनान्यत्कर्तुमस- मर्थनया तानमन्ति वन्दे इति । श्रीयदुनायत्वोन्या भगवद्भननैकनिष्ठधर्मवनां रक्षणकर्तृत्वं सुचितम् । विप्रयोगेति । अनेन विप्रयोगानुभववतामेव साक्षात् पुष्टिपुरुषोत्तमसंयोगरतपुष्टितेति ध्वनितम् । ययोकं 'संयोगो विप्रयोगेन विना पुष्टिं न चाश्नुते । कापायिते हि वनादौ भूयान् रागोऽमिनायत' इति । अत एव श्रीमत्प्रभुनरणै विरहानुभवैकार्थपर्वत्यागोपदेशा' इति नाम श्रीमदाचार्याणामुदितम् । तद्विवृतौ श्रीगोकुलनायचरणैः 'यद्यपि रामलीलाप्रदत्वस्यनेनैवैतत्प्रति- पादितसंयोगविप्रयोगरमानुभवस्य श्रोतृणां तदीयानां तद्रसभावनया रसानुभवः सिद्धयति, तथापि केवलो विप्रयोगभावो भाषान्तररहितः स्वतन्त्रतया तत्तदास्था विक्लवम्, अस्वास्थ्यम् , मूळ, पुनर्जागरणं तादात्म्येन यत्किञ्चिन्स्वास्थ्यं प्रलापाद्यपस्याभेदेनानुभवसिद्धयर्थकथनव- ज्ञापनायोक्तम्, 'विरहानुभौकार्यपत्यागोपदेशक' इति निम्मपिनम् । एतदयस्योदाहरणादि गीतगोविन्द-श्रीभागवतादौ । तत्र भगद्रुपताया उदाहरणं यया 'मधुरिपुरहमिति माग्नशीले ति। कृष्णोऽहं पश्यत गति ललितामिति तन्मना' इति च । तयामरुशतके 'प्रासाद सा, दिशि दिशि च सा, पृष्ठतः सा, पुरः सा, पयह मा, पथि पपि च सा, तद्वियोगातुरस्य । हो चेत. प्रकृतिरपरा नास्ति ते कापि मा सा, सा सा सा मा नगति सकले कोऽयमद्वैतवाद' इत्युक्तम् । 'म एसाय. स्तादित्यादिश्रुतेः । अस्मिन् रसे भगवानेव भातीति मरेट्यम् । यया 'तन्मनस्का'इति. श्रीभागाने । अतएव 'गोपिकापिरहाविष्ट' इति प्रभूगां नाम । किच । भगान्तमन्तरा क्षगमपि स्थातुं न शायमतो भगादीयानां सदा श्रीकृष्णानुमत्रो यया श्रीमाननमुन्दरीषु । 'क्षणं युगशनामित यामां येन रिनाऽमादिति । 'ययाऽचनो लपवने निष्टे तचिन्तयान्यनिभूतो न वेदेति श्रीमद्भागते । नीव एतमावतिरोमात्रादेव मादप्राप्तिरिति श्रीमदावार्यहरयनदार- निरिति सदेत निदिभिर्भगादामविप्रयोगानुभवः लन्यः । तथान संन्यामारणे 'विहानुभाष तु परित्यागः प्रशस्यइति । यद्यपि मंयोगपूर्वमान्य नीगानां तापात् कयं रमानुभा. नरिपाठ..

·श्रुतिरहस्यम् । यद्वन्दनेन मन्दोपि लभेत् बुद्धिमतां पदम् ॥ ४ ॥ श्रुत्यर्थः कातिगम्भीरः काई मन्दमतिस्ततः। विदुपामुपहास्यत्वं यास्यामि पिशुनात्मनाम् ।। ५ ॥ तथापि श्रीमदाचार्यक्रपया मयि घोधितम् । स्तयापि पुष्टिमार्गीयभगवदीयाना भगवत्स्वरूपस्यावश्यकन्वात् तत्र भावपूर्वकश्रीमुखदर्शनतम्त दयस्पर्शननितसशामिलापाया अतिप्रचुरत्येन तच्छान्त्यजननात् सझमपूर्वक वमस्य । न दु खस्वरूपत्वात् कयं श्रेष्ठ्यमितिचेत्, सत्यम् , दुखरूपत्वादेवोत्कृष्टत्वम् । श्रीकृष्णस्य रस- रूपत्व 'रसो वै स' इति श्रुत्या प्रतिपादित वासस्य संयोगविप्रयोगात्मकत्वेन द्विरूप वायथा गोधकृतक्षतताडनकोपाढीना दु खात्मक्त्वम् , तथा क्षतत्वादिसानात्येपि सयोगरसान्न पातित्वेन परमानन्दरूपत्वम्, तथा विप्रयोगरसननितवैकल्यादीनामपि विप्रयोगरसात्मकत्वेन शोकादिजन्य वैरूल्यवत्प्रतीयमानत्वेपि रसरूपत्वान्न तेपा दुखरूपत्वम् । यथानन्दादप्यश्रृणि, शोकाढप्यश्रूणि । नहि तत्राश्रुत्वसाजात्यादुभयोरेकफलस्व सेत्स्यति, तथापि तद्धर्म साम्येपि न तदूपत्वम् । अतएव 'यच दु ख यशोदाया नन्दाढीना च गोकुले । गोपिकाना च यहु ख तहु ख स्यान्मम कचिदिति निरोधलक्षणे श्रीमटाचार्यचरणैरुक्तम् । 'भूमिर्माता तथा चान्ये दुखभानो हरि प्रिया' इति सुबोधिन्या दु खभाच हरिप्रियात्वमुदितमिति मन्जुलमखिलम् । नमनफल्माहु यदिति । शास्त्रार्थग्रहणाममर्यो मन्टः । सोपि बुद्धिमता पदं लभेदिति सम्बन्ध । भारती भगवत्कृपयैवति भार । यद्वा । मन्दो भगवद्भावमन्दोपि बुद्धिमता सूरीणा पद प्राप्यस्थान लभेत् । यद्वा पद भगद्व्यसनरूप वस्तु लभेदित्यर्थ । सूरित्व च शब्दब्रह्मपरब्रह्मवित्त्वम् । परब्रह्मज्ञान भक्त्यैवति भक्त्या मामभिनानाति', स्याहमेकया ग्राह्य' इति वाक्याभ्या बुद्धि मत्पदेन भक्ता उन्यन्ते ॥ ४ ॥ देन्याढिनेत्र भगवत्प्रसादेऽभिमतयाथार्थवदार्थज्ञानमित्यभिप्रेत्याहु अत्यर्थ इति । गम्भी रत्वोच्या समुद्रता वन्यते । तेन स्वयुक्त्या प्रतिपाटनमशायमिति बोधितम् । तथाच 'नहि स्वबुद्ध्या वेदार्थ परिक्रप्य तदर्यविचार कर्तुं शक्य' इत्युक्त श्रीमदाचारणुभाष्ये । मन्द मतित्वोत्या स्वम्मिन् दैन्यप्रकटनेनानुस्म्प्यत्व ध्वनितम् । पिशुनात्मना विदुपामुपहास्यत्व यायामीत्यनेन पूर्वोक्तलक्षणलक्षितविद्वासो मन्दमतिषु कृपा कुर्वन्तीति व्यन्यते ॥ ५ ॥ अकिको हि वेदार्थो न युक्त्या प्रतिपद्यते । तपसा घेदयुक्त्या तु प्रसादात्परमात्मन इति श्रीमटानाक्तिपास्या पयुक्त्या वेदानिर्ववना याशक्यत्वात् निश्वसितमस्य वेदा' इति अते श्रुतीना भगवायूपत्वादलोविकाग्नेश्च तःविष्ठातृत्वाच्यामदाचार्याणा चालविकाग्निरूप त्वातीना तदेव परत्यात्तत्तात्पर्यस्य तर ज्ञापनाच्छीमदानार्योक्तार्थत्येव वरीयस्थम्, अत श्रीमदानायाया वोधित मयोच्यते, न तु स्वबुद्धिापितमिन्याहु तथापीत्यादि । मर्वया स्वशक्याऽशस्यत्वम् , तथापि श्रीगटाचार्यक्रपया योधितं तथैव हनम् । मे इति यद्यपि ·९ श्रुतिरहस्यप्रकाशः। कृतं श्रुतिरहस्यं मे विद्वद्भिद्देश्यतां मुदा ॥६॥ अथ श्रीवल्लभाचार्या रूपाष्टमसमन्विताः। सम्बन्धमामान्य पष्ठी, मयेत्यर्थः । मया विरचितं श्रुतिरहस्य पूर्वोत्तलक्षणलक्षितविद्भिदृश्य- तामित्यर्थः । श्रुतिरहस्यमित्युक्त्या तथा रहस्यपदार्थस्यान्यस्य ज्ञान संभवति, किन्तु रहस्यविद एव तद्वोधनेन वा ज्ञानम् , एवं श्रीमदाचार्यकृपया बोषितस्य मम ज्ञानमिति मयोच्यत इति सूचितम् । किच, रहस्यपदेन विनातीयाने प्रकाशनमयोग्यम् । विजातीयजनाकान्त गोपनीय स्वयोनिवन्', 'गोपयेन्मातृनारव'दित्यादिवाझ्यात् ।स्वबुद्धयारूढत्वात् क्रियमाणस्यापि करिष्य- तीत्युक्तम् । श्रीमदाचार्याणां वापतित्वेन तदुक्तार्य-यैव यायाव्दन्योक्तस्य श्रुतिहार्दज्ञाना- भावादिति श्रीमदाचार्यकृपयेत्यादिना सूचितम् । तथाच श्रुतिः 'उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्न भृगोत्येनाम् । उतो त्वस्मै तन्व विसो जायेत्र पत्य उशती सुवासा' । अयमर्थोऽस्याः । वशब्दोऽन्यवाची । उतशब्दोऽपिशब्दस्याथें । स च मिन्नक्रमः । तथाच । शब्दोऽपि खलु शब्दस्वरूपमुपलभमानो याथार्यापरिक्षानान्न पश्यति । अपि खलु एकः शृण्वन् न शृणोति सरस्वतीहृदयज्ञत्वाभावात् । एनां वाचमित्यर्थः । अनभिमतार्थनमाहार्धम् अपि एकस्मै जायेव पत्य इति दृष्टान्तानुरोधेन स्वप्रियाय स्वपनये श्रीवल्लभाचार्याय 'वास्पति- विबुधेश्वर' इति वास्यात् । 'वागीशाने भगवति व्यासे व्यभ्रनभःप्रभे । गते मतिमतां श्रेष्ठे समाश्वास्य युधिष्ठिर'मिति द्रोणपर्वणि व्यासवास्याद्वापतित्वं 'तव स्तन्यं मन्ये' इतिशंकरा- चार्यवत् स्वम्वरूपं द्योतयितुम् , 'अर्थ तस्य विचितुं नहि विमुर्वधानराद्वारपतेरन्यस्तत्र विधाय मानुपत मां व्यासपट्रीपति' रित्यात्मानुभवकथनाच । 'वाक्पतिवल्लभः कृष्णमुखं प्रादुर्भवि- प्यतीति भविष्यवास्याच 'अग्नि मुख'मिनि श्रुतः श्रीमत्पुरुषोत्तममुखस्वरूपतया 'वाचा वहेर्मुखं क्षेत्रमिति श्रीभागवनवाश्याच वापतित्वं स्पष्टमेव । 'हुताशनावनारस्तु वल्लभो लक्ष्मणात्मन' इति संमोहनतन्त्रवास्यात् । तन्वं विमने स्वात्मानं विश्णुतं स्वात्मानं प्रकाश- यति । अन दृष्टान्तः 'नायेव पन्ये कामयमाना मुनामा ऋतुकाले शोभनवासाः स्वात्मानं पिणुते' स्वात्मानं प्रकाशयतीत्यर्थः । एतत्यर्थमादायैव न ह्यन्यो वागधीशाच्छुनिगण- वनसा भावमाज्ञातुमीष्टे यस्मात्साध्वी स्वभाव प्रकटयति वधूरग्रतः पत्युरेव । तस्माच्चीवल्लभात्य सदुदिताननादन्यया रूपयन्नि भान्ता ये से निमर्गरिदशरिपतया केवटासन्तमोगा' इति श्रीमत्प्रमुनरणरुक्तम् ॥६॥ अथ श्रीमदाचार्याणां साक्षात्पूर्णपुरुषोत्तमन्येनाधिश्चर्यविशिष्टमंदोदितम्पनिरूपगं प्रति- नानते । अर्धन्यादि । रूपाटकं तु पढेश्वर्यमधर्मसंयोगवियोगद्विविषधर्मिरूपतया चाटविधम् । रामानुनानां मने तु हैयप्रत्पनीकाशेपवाभ्यां पद्गुणैधादविवर्यमिति । अयेत्यादिना श्रीमदा- १ 'नदि से वानराव पनि पाठः।

·ܘ श्रुतिरहस्यम् । निगमोदिततद्रूप वर्णयामि यथामति ॥ ७॥ ननु श्रीमदाचार्याणा निगमप्रतिपायवेनाश्रवणात् क्यं निगमोदिततद्रूपत्वमुच्यत इतिचेत् । न । अन्तर्मुखाना देवाना नेय शङ्का, फिन्त्रासुराणा बहिर्मुखानाम् । चार्या विषय । वर्णयामीत्यनेन प्रतिपाद्यप्रतिपादक्भाव सम्बन्ध सूचित । निगमोदित श्रीमता चार्यस्वरूपज्ञान च प्रयोजनम्, तजिज्ञासुरविकारीत्यनुबन्धचतुष्टयमन सिद्धम् । पूर्णपुरषोत्तम वच्छ्रीमटाचार्याणामपि निगमप्रतिपाद्यत्वमिति ज्ञानन तच्छरणमवश्य गन्तव्यम् । 'आचार्यवान् पुरुषो वेद' 'आचार्यवान्नरो भरत्या जीवन्मुक्तित्वमश्नुत' इति अतिपचरामवचना-यामाचार्यवत एव साफल्य जन्मन । आचार्यपटनिरुक्तिस्तु निरुक्तानुदिता । 'कस्माटाचार्य, आचार ग्राह यति, आचिनोत्यर्यान् , आचिनोति बुद्धिमिति वति । तत्र नारदपचरानाद्युक्तमाचार ग्राहयति, याथार्थ्यवेदार्थमाचिनोति, एतेन वेदार्थहत्त्व बोधितम् । 'मन्त्रव्याख्यास्टाचार्य' इत्यमर । बुद्धिचयन तु विवादादिसमये प्रतिपतिभूतवादिबुद्धिहरणरूपमित्यर्थ ॥ ७ ॥ अन्तर्मुखानामिति । अन्तरङ्गभक्तानामित्यर्थ । तेपा तु श्रीमदागर्ये स्वस्वरूपप्रका शनेन निगमोदितम्वरूपज्ञानाच्छवाभाव इत्यर्थ । 'विन विप्रासोऽत्रसे देव मास उतये । अग्निं गीर्भिहंगामहे' इति जुते । तद्विष्णो परम पद सदा पश्यन्ति सूरय' इति श्रुतेश्च । अर्थ त्वग्रेऽनयोनिपयिष्याम । अन्तरङ्गभक्तास्तु श्रीमटाचार्यरूपमन्येभ्योऽपि प्रकाशयन्तीति तेपा तु किमु वाव्यमित्यर्थ । तया च अति 'तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवास समिन्धते । विष्णोर्यत्परम पदमिति । अर्थस्तु श्रीमत्प्रभुचरणैनिगटितो विद्वन्मण्डने श्रीगोकुलपरत्वेन । अत्र तु श्रीमदा चार्यपरत्वेनार्थ प्रदर्यत । 'सत्यसङ्कल्पितो विष्णु न्यथा तु करिष्यती'त्यन्त करणप्रबोधति वृतौ नीगोकुलनाथचरणैर्विष्णुपदेन पूर्णपुरुषोत्तमो गृहीत । एव च विष्णो पूर्णपुरपोत्तमम्य यत्परम पट अत्युत्कृष्टमतिप्रिय वस्तु प्रीवटभाचार्याख्यम् । 'पट व्यवसितनाणम्थानलक्ष्म्याडिय वस्तृप्नित्यमर । वदति वहम वोहरे' रिति त्रीयमुनाष्टकममाप्तौ श्रीहरिवल्लभव स्वस्मिन् स्वनैव प्रतिपादितम् । इति श्रीकृष्णासेन वर भेन विनिश्चित मिति सन्यासवरणविस्तौ वल्लभेन श्रीकृष्णवह भेनेत्यर्थ उरित श्रीवलमचरणै । 'प्रिया गोपीभर्नु स्फुरतु सतत वहम इति प्रया वयम्माफ हदि सुभगमूर्ति मारणेति श्रीमत्प्रभुचरणैरुतम् । ततश्च श्रीकृष्णवह मन्त्र श्रीमा गार्येषु स्पष्टमेव । यदा 'नमामि इत्ये गेप लीगभीराब्धिशागिनग । लक्ष्मीमहीलामि संन्यमान कनिषिमिति श्रीमुबोधिनीराग्क्यिा श्रीमत्पृर्णपुरषोत्तमस्य स्थान श्रीमगार्यस्य थप तन् विप्रास मेधाविन शन्ब्रह्मपरनलकित सीमानार्याणा वदोदितम्वरूपज्ञा । ननु स्तोतृणामेव श्रीमताचार्यम्वरूपज्ञानमत आह विपन्या इति । विविधस्तोतार नीमटाचार्ययशो- गानपरा स्तुत्यादिना म्यम्मिन् देन्यप्रका 'मत्ताना दन्यमा हरितोपणमाधनमि ति पायान् 'स्वयशोगानमायाम्भोगविश्र' इति नाग्या मदानार्या स्तोतून मम्वरूप ·" - श्रुतिरहस्यप्रकाशः। कलिकालवान्ताच्छादितबुद्धीनां तु वेदैरेव तद्रूपं न माश्यते, तेषामनविकारात् । 'मामप्राप्यवति भगवता तेपामघमगतित्वोक्नः । अय स्वाचार्यमादुर्भावप्रतिपादकनिगमः प्रदृश्यते तैत्तिरीये आनन्दवल्लयाम् । ब्रह्म- प्रदर्शयन्तीति भावः । ननु'अमन्यभक्केषु ज्ञापिताशय' इति वाक्यादनन्यत्वमपेक्षितं मक्तेषु तबाह, मागृवांसः श्रीमदाचार्यस्वरूपदर्शनगुणगानस्मरणानुभवादिषु जागरूकाः । एतेन श्रीमदाचार्य- चरणम्मरणाद्यन्यविषये निद्रालुतं सूचितम् । यथाऽयं रात्री जागर्तीत्युक्त्या दिवा शयनं सूच्यते 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुने- रिति गीतायाम् । ते समिन्धते प्रकाशयन्तीत्यर्थः ॥ नन्वन्तरङ्गभक्तानां शङ्काभावादासुराणां तु वेदादिनापि स्वपनानाभावाद्यर्थोऽयं प्रयत्न इति शङ्काव्युदासायाहुः किन्वित्यादि । आसुराणामिति । आसुरावशेन बहिर्मुग्वतयाऽसुर- सदृशानां देवानामित्यर्थः । अतएव 'नाविभूयाद्यांश्चेटधिधरणितलं भूतनाथोदितासन्मार्गवा- न्तान्धतुल्या निगमपयगतौ देवमर्गेपि नाता' इत्युक्तं प्रभुचरणैः । एतद्याग्व्यायामाचतुल्य- त्वोक्त्या देवानां मुक्तियोग्यत्वेन श्रन्युक्तमुक्तिमार्गज्ञानपंभाऽप्यमानवान्तप्रवेशेनाज्ञानादन्ध- तुल्यत्वम् । न तु स्वामाविकान्वत्वमिति तुल्यपदयोग इति वल्लभचरणाः । एवंचामुरायेशिवा- द्रीमदाचार्यस्वरुपाक्षानम् , देविनीवत्वाच्डीमदाचार्यम्वरूपनिदामोदय इति तेषां निगमप्रति- पादितश्रीमदाचार्यस्वरूपज्ञानार्थमयं यत्न इति भावः । सर्वयाऽऽमुराणां तु तत्स्वरूपाज्ञानमेवेन्याहुः कलिकालेन्यादि । 'प्राकृतानुकृतिव्यानमोहितासुरमानुप' इति वाक्यान् आसुराणां ज्ञानवत्व- ऽपि ज्ञानिनामपि चेतांसी'ति वारयान्मोह एवं । तेषां प्रतिस्त्वन्धपरम्परेन । 'भविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितमन्यमानाः । जन्यमाना अपियन्ति मूढा अन्धेनन नीयमाना यथान्धा' इतिश्रुतेः । तेषां फलमाहुः पामित्यादि । 'अन्धं तमः प्रविशन्ति सम्भूति य उपासत' इतिश्रुते. 1 श्रीमदाचार्यप्रनिरादकनिगमप्रकरणमन्यमानरणमाहुः अति । ब्रह्मविदित्यादि । असरबनवित् परं प्राप्नोतीत्यर्य । अन परशन्टस्य ब्रह्मपरत्व तदिन्येव वदेत् । पू मोत्या यत्परमित्याह तेन श्रेष्टाचिपरशन्देनोत्कर्षम्य सावधिकत्वान्मान्निध्यात् । तम्मापरं पुरुषोत्तम सम्पमेवाताभिप्रेतमिति नायने । किध, प्रतिवादिला तदाप्तिानात्मिबल याच्या । तया मति ब्रमप्राप्तो प्रमप्रामोतीत्यर्थः स्यात्, म नामदन. स्यात् । साध्यसाधनव्याहतिधेति श्रीपदावा- यनरणैरणभाष्ये निपिनमित्यभिप्रेत्याहुः अक्षरनमज्ञानमित्यादि । सरोऽक्षरोक्षराती श्चेतिन- विध्यं मिदान्त । तया च गीतामु'द्वाग्मिी पुम्पो के क्षरधार एन क्षरः पाणि भूतानि फूटम्गोमर उच्यते ।। उत्तम पुष्पम्दन्यः पग्मान्मेन्युदाहतः । यो रोग्यमाविश्य विम- त्यंन्यय ईश्वर. ॥ यम्माक्षग्मनीतोऽहमारादपि गोत्तमः । अतोऽस्मि के येदे ग प्रपितः पुष्पोत्तम नि । अस्तु गो क्षग्याक्षर एर पनि पुग्पो प्रणिती, न ग्रीतिमी, .

·१२ श्रुतिरहस्यम् । , नाप्यवान्यतरोऽपि । स्त्रीप्रकृति केवलजडप्रकृतिश्च पुरुषत्वेनोभयनिर्देशात् । एतेनाव्यक्तपद- वाच्याक्षरस्य स्त्रीरूपत्व परोक्तमपास्नम् । अव्यक्तोमर' इति गीतावाक्यविरोधाच्च । एवं चैत्यनेन स्वरूपत क्षरोऽक्षर एव चेति सूच्यते । क्षरत्व च भगवदिच्छ्या प्रकृतिससर्गापाधिक तमेव । अतो जायते म्रियत' इति प्रवाहो न वस्तुत । तदेतत् स्वय व्याचष्टे क्षरः सर्वाणि भूतानीत्यादि । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानि व्यष्टिभूतानि जीवशब्दाभिलपनीयानि भगवत्सञ्चिदश भूतानि चराचरत्वेन व्यपदिश्यमानानि । तर पुरुष । 'आब्रह्ममुवना दितिवाक्यात् । अत्रै क्त्वनिर्देशो व्यष्टीना समष्टयैक्याशयेन । अचित्ससर्गोपाधिना वेति केचित् । कूटस्थो मूलभूत सच्चिदानन्दात्मा भगवद्धामादिपढवाच्योऽपि स महदादि सृष्ट्वा कूटे भूतसमुदाय तिष्ठतीति वा मूर्धन्यमणिरिव 1 ' अविनाशी वारेऽयमात्मा' 'आत्मा वारे द्रष्टव्य श्रोतव्यो मन्तव्यो निदि ध्यासितव्य' इत्यौपनिषदज्ञाने साक्षात्कृतो योऽक्षर स पुरुष उच्यते । भगवद्धर्माणा श्रुता वुपदेशाधिदैवादिष्वन्तर्यामी भगानेवेत्यर्थकात् । अन्तर्याम्यधिदेवादिषु तद्धर्माभिलापा'दित्य नेन साख्यमत निराकृत्योक्तन्यायेन जीवान्तर्यामीति प्राप्ते 'शारीर चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधी यत' इतिसूत्रमुक्तवान्सूनकार । एतदर्थस्तु । नेत्यनुवर्तते । शारीरश्च जीदो नान्तर्यामी, हि यत, उभयेऽपि काण्वा माध्यन्दिनाश्च एन 'विज्ञाने तिष्ठन्नित्यादिना प्रकारेणान्तर्यामिणो भेदेनैव जीवमधीयते । नि सदेहाथमुभयग्रहणम् । 'यो विज्ञाने तिष्ठन्निति काण्वा । 'य आत्मनि तिष्ठन्निति माध्यन्दिना । विज्ञानात्मशब्दयो शरीरपरत्वेन तयोर्भदस्य स्पष्टत्वादिति माव एतेन शारीरो जीव 'अन्तर्याम्यक्षर इति सिद्धम् । तथाचाक्षरस्याक्षरात्परत्वेन पुरुषोत्तमस्य च प्रतिपादिका श्रुति । 'यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोजमवर्णमचक्षु श्रोत्र तदपाणिपाद नित्य विमु सर्वगत सुसू-म तव्यय परिपश्यन्ति धीरा' इत्युक्त्वा यथोर्णनाभि सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामो पधय सभवन्ति । यथा सत पुरषात्केशलोमानि तथाक्षरात्सभवन्तीह विश्ध' मित्यक्षरस्वरूप निरूप्य 'अक्षरात्परत पर' इत्युक्तम् । क्षरात् परतोऽक्षरात् पर पुरुषोत्तम इत्यर्थ । अनेन परत्वोपपादनेन स्पष्ट पुरुषोत्तमस्वरूपमुदितम् । तेनाक्षरस्य ब्रह्मत्व तस्मात्परब्रह्मत्व पुस्पोत्तम स्येति । कि'चैतद्वै तदक्षर ब्राह्मणा अभिवन्त्यस्यूलमनण्वमहस्वमित्यादिना क्षरस्य ब्रह्मत्व श्रुतौ निरूपितम् । एतेन क्षराक्षरनिरूपणेन मतान्तर निरस्तम् । तदुत्तमाश्रयभूत मुख्यस्वरूप माह 'उत्तम पुरुषस्त्वन्य' इति । तुशब्द पूर्वतो भेद दर्शयति । एताभ्यामन्यो विलक्षणो: मितमचिदानन्दात्मा पुरुषोत्तम निरस्तसमस्तविकृनिरव्यय ईश्वरोऽश्रुतेश्वर्या विभिनधर्माश्रय इति यावत् । स लोकत्रय गुणात्मम्माविश्यान्तर्यामिरूपो भूत्वा विभर्ति, तत परमात्मत्युदा हुन सर्वे । यद्वा । नन्तभरपरमपुरपोत्तमयोरपि भगवत्त्वात्को विशेषरतनाह परमात्मेति । पर- मधातावात्मेति । गङ्गाध्यात्माधिदेवतयो स्वरूपमिति भाव 1 तया च क्षराणि प्रतिकार्याणि तत्सम्बन्धी क्षर । तदुत्सृष्टोऽक्षर तदुत्तम पुरषोत्तम इत्या । एतदेवाटमाध्याये 'अव्यनान् ·श्रुतिरहस्यप्रकाश । (१३ विदाप्नोति पर'मित्यवाक्षरब्रह्मज्ञानं साधनं परब्रह्मज्ञानं फलं च निरूप्य, 'तदेपाभ्युक्ते'. त्यारभ्य तस्यैव व्याख्यानं कोशादिजगदुत्पत्तिपर्यन्तं निरूप्य, रसात्मकपुरुषोत्तमप्राप्ति- प्रस्तावे तत्साधनीभूतमाचार्यस्वरूपं निरूपयति । तत्र पूर्वमाचार्यपादुर्भावो न जातः अधुनैव जातस्तद्धेतुमपि । तथाहि । असदा इदम आसीत् ततो वै सदजायत । तदा- स्मान स्वयंमकुरुत । तस्मानत्सुकृतमुन्यत इति । यद्वैतत्सुक्रतम् । रसो वै सः, रसर ह्येवायं लब्बानन्दीभवति । अस्यार्थः । 'असद्वा इदमन आसी'दित्यन असत्पदं जगद्वा- चकं न सम्भवति । 'सदेव सौम्येदमग्र आसी' दिति श्रुतिविरोधात् । जगतः सत्वेनैव विधानात् । तस्मात् सत्पदवाच्यः नित्यलीलास्थटैविजीवः । अग्रेपि सर्वत्र जातिवादे- कवचनं वोव्यम् । नास्ति सन्नित्यलीलास्थदैविजीवो यस्मिन् तदसत् एतादृशम्, व्यक्तय. सर्वा.' इत्यादिना क्षरस्वरूपं निरूप्य 'परस्तम्मात्तु भावोऽन्य' इत्यादिना अक्षरब्रह्म- स्वरूपमुक्त्वा 'पुरुष स पर पार्थ' इत्यादिना पुस्पोत्तमस्वरूप निरूपितम् । सर्वमिदमभिप्रेत्यो- तमक्षरब्रह्मज्ञानं साधनं परं ब्रह्म फलमिति श्रीमदाराध्यचरणै । अतएव आनन्दमयाधिक- रणे अक्षरब्रह्मज्ञानेनाविद्यानिवृत्त्या प्राकृतधर्मराहित्येन शुद्धत्वसम्पादनेन पुरुषोत्तमप्राप्तौ स्वरू- पयोग्यता सम्पद्यते, तादृशजीवे स्वीयत्वेन वरणे भक्तिभावात्सहकारियोग्यतासम्पत्त्या पुरुषोत्त- मप्राप्तिर्मवतीति श्रीमदाचार्यचरणैरणुभाष्ये । आनन्दात्मके सत्यपि तम्य परिच्छिन्नत्वान्न परम- फलत्वमत आनन्देऽपरिच्छिन्नत्वमेव परमफलतावच्छेदपमिति च तत्रैवोक्तं तैरित्यलम् । तदेपा- भ्युक्तेति । तदित्यव्ययम् । तत्पूर्वोक्त ब्रह्मविट परप्राप्तिलक्षणमर्थ विशदतया प्रतिपाद्यत्वेनाभि- मुखीकृत्योपगृह्य कोपा 'सत्यं ज्ञानमनन्त ब्रह्म' 'यो वेद निहितं गुहाया पग्मे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते' त्येपा कक् । 'यो मामेवममंमूढो जानाति पुरु. पोत्तममिति गीतोक्तविदितपरब्रह्मौरुक्ता । पूर्ववाक्योक्ताथवेशद्यमनया नियत इत्यर्थ । तत्सा- घनीभूतमिति । पुरुषोत्तमप्राप्तिमाघनीभूतमित्यर्थ । 'आचार्यवान् पुरषो वेदेति श्रुते । रसात्मकपुरुषोत्तमसाधनीभूतत्वेन श्रीमटाचार्याणामपि रमात्मकत्व वनितम् । तद्धेतुमपीति । एत कालिप्रादुर्भावकारणमपीत्यर्थ । श्रुतिं निरूप्य तदर्थमाहु अस्यार्थ इत्यादि । जगद्वाचक न सम्भवतीति असत्त्वेन जगतो वोधकं न सम्भवतीत्यर्थ । असत्त्वेनाज्ञान त्वासुराणामेव । असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीवर'मिति गीतायाम्। ते आसुरा जगत् असत्यमप्रतिष्ठितमनीश्व- रमाहुरित्यर्थ । 'असत्यमाहुर्जगदेतज्ञा शक्ति हरेनैव विदु परा हि याम् । सत्यस्वरूपं जगदेतदीहक् सृष्ट्वा त्वभूत्सत्यकर्मा महात्मे' तिश्रुते । सन्यकार्य सत्ये ब्रह्मणि प्रतिष्ठितमिति । 'सन्मूला सौम्येमा प्रना सदायनना सत्प्रतिष्ठाना' इति श्रुतेश्च । तस्माजगत सत्यत्वमेवेति निरूपित बहुशोऽस्मत्परिवृद्वेर्विद्वन्मण्डनादिषु । तहि सत्पदस्य कीदृशोऽर्थस्तनाहु नित्यलीला- स्थदैविजीव इति । नित्यविशेषणेनानित्यत्वं तासा निरस्त वेदितव्यम् । नित्यत्वस्यापनं तु - - ·श्रुतिरहस्यम् । व इति निश्चयैन । इदं दृश्यमानं जगत् अग्रे पूर्व आसीत् । तत: बहुकालानन्तरं नित्य लीलास्थजीवः परस्परं शापयशाद्भगवदिच्छावशादा जगति समागत इति, वै इति निश्च येन सत् । नित्यलीलास्थदैविजीवयुक्तं जगदजायत । तदा तस्मिन् काले पूर्वोक्तजीवाना सदित्येतत्प्रयुज्यते । प्रशस्ते कर्मणि तथा सञ्छन्दः पार्थ युज्यत' इति श्रीगीतावाक्यात् । 'सतामय सारभूता निसर्ग' इति 'सन्त आत्माहमेव चेति श्रीभागवतवाक्याभ्या सच्छन्देन भक्ता ग्राह्या इति भाव. । दृश्यमानमिति । इदशब्दस्य प्रत्यक्षवाचित्वादिति भाव । इदमस्तु सन्निकृष्टं समीपतरवर्ति चैतदो रूपम् । अदसस्तु विप्रकृष्टं तदिति परोक्षे विजानीयात्' इत्यभि- युक्तोक्ते । शापवशादिति । यथा श्रीराधाश्रीदाम्नो, शापादिकं ब्रह्मवैवर्तादिषु प्रसिद्धम् । शापादिप्वपि भगवत एव निमित्तता । 'आसकौ भगवानेव शापं दापयति क्वचिदिति पुष्टिप्रवाह मर्यादायाम् । नन्वेवं सच्छब्दस्य दैविनीववाचकन्ये इदं सदिति सामानाधिकरण्यं न सम्भवतीति सच्छन्द सद्विशिष्टनगति लाक्षणिक इत्यभिप्रेत्याहु नित्यलीलेत्यादि । यथा 'गवि च युक्त' इत्यात्वविधायक्वार्तिकोदाहरणेऽष्टाना गवा समाहारोऽष्टगवं तद्युक्तत्वाच्छकटमप्यष्टागवम् । यथा च 'शालीनकौपीने अधृष्टागर्ययो रिति सूनोटाहरणे कूपपतनमर्हति कौपीनं पाप तत्साधनन्या- तद्वगोप्यत्वात्पुरुषलिङ्गमपि कौपीन तत्सम्बन्धात्तदाच्छादनमपि कौपीनम् । यथा वा 'कते नासिकायाः सज्ञाया टीटम्नाटग्भ्रटच'इत्यस्मिन्सूत्रोदाहरणे नासिराया नतं नमनमवीयम् अवनाटम् अवभ्रटम् तद्योगान्नासिका अस्टीटा पुरुषोऽप्यवटीट इति । यथा वा 'चक्रचात सह- गदो हरिरस्तु पश्चात्त्वत्पार्श्वयोर्धनुरसी मधुहाऽजनश्च । कोणेषु शह उरगाय उपर्युपेन्द्रस्ताय न्तिादिति भागवतपये वनुर्धरो महाऽसिघरोऽजनश्च शङ्खधर उरु गायश्चेति व्याख्यात श्रीधरस्वामिना एवमत्रापि बोध्यम् । पूर्वोक्तजीवानामिति । नित्यीला- स्यदैवानामित्यर्थ । तत्प्रतिपादक मन्त्रद्वयम् । 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथ मान्यासन् । ते ह नाक महिमान सचन्ते यन पूर्व साध्या सन्ति देवा' इत्येक । देवा अवन्तु नो यतो विष्णुर्विचामे । पृथिव्या सप्तधामभिरिति द्वितीय । अनयोर्थ । यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा , 'अग्निना अग्निमयजन्त देवा'इति निरुक्तम् । तदर्थस्तु 'आचार्यवान् पुरुषो वेद' इति श्रुते । 'आचार्यो भगवानग्नि'रितिवास्यात् । 'हुताशनावतारश्च शेषरूप सुदर्शन ' । 'हुताशनावतारस्तु वल्लभो लक्ष्मणात्मन' इति समोहनतन्त्रास्यात् 'वेधानरो यत- मोक्ता सूरमाप्यप्रदर्शर । पापतिलभ कृष्णमुग्वं प्रादुर्भविष्यतीति भविष्यारीवर भाचार्या ऽग्निपदवाच्य । तेन मह अग्निं श्रीमत्पुस्पोत्तममित्यर्थ । अर्चिष्मानर्चित कुम्म' इति 'अनन्तो हृतमा भोपि विष्णुसह्यनामवास्याभ्याम् । विष्णुसहस्रनाम्नोऽपि शत्तिग्राहकत्वात् । एनेपा नाम्ना योगस्टत्वादिन्यग्ने वस्पाम । देवा देवमर्गात्पना भत्ता इत्यर्थ ते अयनन्त महला प्रबन्धन विद्वन्मण्डनादिषु एतं श्रीमन्प्रमुभिरिति ततोऽनधयम् । 'सद्भाय साधुभाषे न सितौ हल्धर पुरुष 'अतो ·श्रुतिरहस्यप्राश । १५ सेवनमकुर्वन्त । श्रीमदाचार्यसाहित्योक्त्या दैवाना शिक्षणार्थ तत्साहित्येन सेवनमिति व्यन्यते । 'जनशिक्षाकृते कृष्णभक्तिकन्निखिरेप्टद' इति श्रीप्रभुचरणैरगादि । यद्वा यज्ञ विष्णुम्, 'यज्ञो वे विष्णुरिति श्रुते । यज्ञेन मानमरल्पेन मानमोपस्करेणायजन्त । 'मानसी सा परा मतेति वचनान्मानसमेवनम्य |पय 'यज्ञेन मानसेन सक्ल्पेने ति विद्यारण्येनोदितम् । सिद्धान्ते मान- सोपस्कार आत्मप्राणन्द्रियरून, तेपा भगवडेकपरत्वम् । ता नाविटन्' 'मन्मनस्ता' इत्यादि श्रीभागवतवचनै श्रीनजसुन्दरीषु प्रमिद्धा । भगवत्सेवनस्य श्रेष्ठ्यपाह तानीत्यादि । तस्मा- त्तानि भगात्सेवारूपाणि धर्माणि प्रथमानि मुग्न्यान्यासन् । तेपा परब्रह्मावाप्तिलक्षण फरमाह ते इत्यादि} ते देविनीवा । ह इति स्फुरम् । नाफ न अक दु ख यस्मिन् तम्मिन् परमानन्द- रूपे साक्षात्पुष्टिपुरुषोत्तमसेवनरूप फले । 'नभ्राण्नपानदेवा नासत्या नमुचिनकुल्नखनपुमक- नक्षननम्नाकेषु प्रकृत्येति सूनेण निपातितो नाक्शब्द । महिमान महिता श्रेष्ठा । सचन्ते 'पच समवाये । परमानन्दनिर्भरा भवन्ति । परमानन्ठका भान्तीति विद्यारण्यो जगादेत्यर्थ । भगवत्सेवनमन्तरङ्गभक्ता कुर्वन्तीति सदाचारमभिप्रेत्याह योत्यादि । यत्र परमानन्दे श्रीपुस्पो- चमे साच्या माथा सेवका सन्तीत्यर्थ । यद्धा । ये यक्षेन यज्ञमयनन्त ते देवा भवन्ति । आसुरभानिवृत्तिपूर्वालीलगनुभवयोग्या भवन्तीत्यर्थ । अन यजन सेवैव । पूजा तु पुष्टिमार्गा- तिरिक्तमर्गे पूनाया विभूतिमो भगवान् सेव्य । सेवाया तु साक्षात्पुष्टिपुरुषोत्तम सेव्य इति महान् भेद इत्यन्यत्र विस्तर । यद्यर यनधातो पृनार्थक्तेव, तर्हि ते ह नाक महिमान सचन्त इति विरोधापत्ति तत्र परमानन्दानुभवफलाभावात् । तानि धर्माणीत्याटिक पूर्ववत् । तेषा फमाह त इत्यादि । ह इति स्फुटौ। नाक नाके 'यन्न दुग्न सम्भिन न च अम्तमनन्तर- मिति लक्षणप्रतिपाद्ये व्यापिनैकुण्ठे । महिता श्रेष्ठा सन्त सचन्ते श्रीपरसोत्तमानन्दानुभविनो भवन्तीत्य । आसुरमावनिरसनेन साक्षात्पुरषोत्तमलीलानुभविनो भवन्तीति भाव । एवं देवाना भगवत्सेवनकल निरुप्यान्तरङ्गभक्ता अपि भगात्सेवनमेव मुर्वन्तीत्याह । यत्र व्यापि- वैकुण्ठे साध्या भगात्सेवाकारका सन्तीति वर्तमानप्रयोगेण नेपा नि यत्वमुन्तिम् । पिराष्ट्रप- साधका देवास्तदुपामरा महात्मान इति विद्यारण्येनेरितम् । अस्मिन्मन्ने साक्षात्पुष्टिपुरषोत्तम लीलानुभवित्व सर्वदा विद्यमानन्य मर्वत श्रेष्ठत्व नित्यतीराम्यदेविनीवाना निरूपितम् । द्वितीय- मन्त्रे तु परस्पर शापपशागवच्च्यिा ग मृतरे ममागतास्तेपामुद्धारार्थ श्रीमदाचार्या श्रीविहरनाथा या प्रादुर्वपरिति प्रतिपाया अत इत्यादिना । अत कारणाद्देवा अन्तरममता न अम्मान् भवतु रक्षन्तु । अधातुनि पिनमात्मरन्दे कमन्वम् । रक्षण चान भगवानु- भरप्रतिर पनिशरणपूर्वकभगवद्रमानुभवदानम् । यहा अवन्तु प्रीणन्त प्रमना भान्त्विन्यर्थ । तेपा प्रमातयाऽम्मारमविष्टमिद्धिगिति भाव । भगवरिया शापयशाद्वाज्वनित प्रगान पानुदारार्थ श्रीवहभानार्या जीविनापा वा प्रादुर्भूता इत्याह यतो विष्णुपिचरमे इयादि ।

·१६ श्रुतिरहस्यम् । 'वस्तुत कृष्ण एवेति वास्यात् 'शास्त्रयाथार्थ्यथने यस्यास्य स सय पुमान् । वस्तुत कृष्ण एवास्ति स्वमाहात्म्यनिरूपक' इति वाक्याच 'नमो विष्णवे बृहते करोमी'ति श्रुतश्च । 'विप्रोऽह वलभो नाम्ना भविष्यामि कलौ युगे' इति नारदपञ्चराने भगवद्वाम्याच । विष्णुपदेन श्रीवल्लभा चार्या ग्राह्या । यतो येषामुद्धारार्थ पृथिव्या पृथिव्यामवतार्य विचक्रमे इत्या । 'स्यकोप कर्मण्यधिकरणे चेति सूत्रेण पञ्चमी । आसनात्प्रेक्षत इतिवत् । सप्तधामभि सप्तपौन वा-यमाण नामकै सह विष्णु श्रीवल्लभाचार्य विचम्मै पृथिवीपरिक्रमण कृतवान् । 'वारत्रयविधिकरित भूपल्यपरिक्रमे तिभक्तवचसा पृथ्वीपरिक्रमश्रपणात् । अत्र विष्णुपदे तन्त्राश्रयणेन श्रीविठ्ठलेशोऽपि ग्राह्य । 'तदाह वल्लभकुले द्विजाचाररतेऽमले । अवतीर्य पर रूप दर्शयिष्ये मनोहरम् ॥ पृथिव्या भारते क्षेत्रे माथुरे मम वल्लभे । गोकुल मत्पद नित्य यत्रास्ते वे मुटावहम् ।। कालिन्दी सरिता श्रेष्ठा यन गोवर्धनो गिरि । आदिमध्यावसाने वै वासो मे तन निश्चितम् ॥ वर्तते विश्रुत पूर्व त्वया चास्ति परन्तप । अपि चान्तर्हित रूप सर्वलोचनगोचरम् ॥ करिष्ये विमल सौम्य बजभक्तसुखावहम् । विठ्ठले शेति विख्यातिं गमिष्ये जगतीतले ॥ आढावह चेक्रूपो बहुरूपधरस्तत' इत्यादि ब्रह्माण्डपुराणा न्तर्गतैराण प्रति भगवद्वाक्यै विष्णुपदेन श्रीविठ्ठलेशोऽप्यन ज्ञातव्य । तन्त्र तु द्विविधम् । शब्बतन्त्रमर्थतन्त्र च । तदुभयोलक्षण तु अर्थभेदाच्छन्दभेद इति नये सकृत्ताल्चोष्ठपुटव्यापारा च्छब्दोच्चारणे श्रोतुर्यत्र विनिममनाविरहाच्छब्दद्वयज्ञान तवाद्य, अर्थभेदेऽपि शब्दैत्यमिति नये तादृशव्यापारात् प्रकाशितैकशब्देन विनिगमनाविरहाउनेकार्थबोधे द्वितीयम् । यथा ' विद्वन्मान सहसपैरिक्मले' त्यादौ मानसमव मानसमिति शिष्टरूपकालङ्कार इति । एव च श्रीविठ्ठलेश सप्तधामभि सप्तपुरे । 'स जयति गिरिधरदेवो गोविन्दो बालकृष्णश्च । श्रीवल्लभरघुनायौ नीयदुनाथो घनश्याम ' इति नामौ सह । सहाथै तृतीया। विनापि तद्योगे 'वृद्धो यूने'ति निर्देशात् । पृथिव्या पृथिव्यामवतीर्य देवोद्धारार्थ विचामे पृथिवीपरिरमण कृतवान् । 'देशा न्तर प्रवक्ष्यामि मद्भक्तानुग्रहाय वै' इति ब्रह्माण्डवचनात् । घामत्वनोपादान शरणापन्नाना सम्लाज्ञानान्वकारनिवृत्तिसकलदोपदाहासामर्थ्यवत्तया । श्रीमदाचार्याणा श्रीपत्प्रभूणा त पु. चाणा तद्वशोद्भवाना चारतारस्य भविष्यत्त्वाच्छतिषु भूतत्वनोपादान भविष्यदवतारस्य श्रीमद्रा मचन्द्रस्य श्रीवाल्मीकिरामायणे चरित्रपर्णनवत् । विश्व श्रुतीना ज्ञान सार्वकालिसमिति बीमगनार्गज्ञानस्य नियमानत्वन भृतनिश । बिसयमा श्रीमत्पुरगोत्तमस्य तली ठाना । सता विद्यमान प तरा नीमदाचार्याणा तली गाना च नित्यत्वम् । यथा 'निश्वसितमस्य वदा' * वगे नारायण साक्षात्स्ययभूरिति शुश्रम ' इति याश्याच येतानामनादित्व श्रीपामनायरतारस्य भविष्यम्य तन्कर्मणच 'निर्देव पृथिवीमप एता' : विपरम शिवीमेप एता' 'यतो विष्णुविचम्मै ' ' इद विष्णुर्विवक्रम' इत्यादि श्रुतिभिरतत्वात् नियत्व सत्येव माने । एव सांगना विद्यमानयन श्रुतीनामनुभव वापि यती नामपि भूतत्वन निर्देश इति अत्या ·१७ , । श्रुतिरहस्यप्रकाश । मुद्धारार्थ स्वय रसात्मकपुरुषोत्तम आत्मान स्वस्वरूपं श्रीवल्लभाचार्यमकुरुत प्रादुर्भूतं इति दिन् । आवरणभङ्गेऽप्युक्तम् । 'भूतार्थवादस्य स्वार्थे प्रामाण्यप्रतिपादन वेदस्य सर्वनेश्वर- वाक्यत्वेन पुराणेषु सूतोक्तिमयनवत् भाविनोऽप्यर्थस्य तथा कथनोपगमेऽप्यदोषात् । वस्तुतस्तु वेदाना भगवल्लीलावेदकत्वेन तासा च नित्यत्वेन ' पुरुष एवढ सर्व यद्भूत यच्च भव्य ' मित्यादि- अतिमिस्नाशव्यवहारकालेऽपि सर्वस्य पुरपरूपतया नित्यत्वेन पादोप' इति । एव च देवोद्धा- रार्थ प्रादुर्भाव इति श्रुत्या सिद्धम् । तदेवाहु उद्धारार्थमिति । 'यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्यानमधर्मस्य तदात्मान ननाम्यहम् ' इति गीतोपनिषदि । धर्मत्य पुष्टिमार्गम्य ग्लानिर्मान्धम् । अधर्मस्य मूतनाथोदितमायावादिमार्गस्य । तदा तस्मिन्काले । आत्मान श्रीवहभाचार्यादिक सनामि प्रादुर्भापयामीत्यर्थ । 'त्वमग्ने वृषभ पुष्टिवर्धन ' इति जतो आधिदैविकधर्मरूपत्वेन धर्मप्रतिबन्धकाधर्मनिरासायावतरण युक्तमेव । त्रिस्तरार्थस्तु मूले एव स्फुरीपविष्यति । नाविभूयादितिपद्येन ग्रीमत्प्रमुचरण श्रीमदाचार्यावतरणमन्तरा तेपामु- द्धारो न स्यादिति प्रतिपाटिनम् । आत्मानमित्यादि । ' आत्मान वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु स सर्वेश्वात्मस्वनमती'ति आन्दोग्य नुते । 'वैश्वानर साधारणशब्दविशे- पादिति सूत्राद्वैवानरस्य परमात्मत्त्रम् । आत्मान वेश्वानरमिति सामानाधिकरण्येनात्मशब्देन श्रीवल्लभाचार्या ज्ञातव्या । ' स्मर्यमाणमनुमान स्यादिति सूने 'अह वैश्वानरो भूत्वा प्राणिना देहमाश्रित' इनि स्मर्यमाणमत्रापि स एव वाच्य इति मध्यभाष्ये गीतावाक्य प्रमाणमुक्तम् । यद्यप्यस्मिन्वाक्ये विभूतिरूपत्व भगवतस्तयाप्युदाहृन निसूनाभ्या परब्रह्मत्वमेव वैश्वानरस्य । किञ्च, 'गीतावाक्येऽपि सन्देहे व्यापसूत्रेण निर्णय ' रति वटा श्रीकृष्णवाक्यानि व्याम- सूत्राणि चैव हि । समाधिभाषा व्यासस्य प्रमाण तच्चतुष्टयम् ।। उत्तर पूर्वमन्देहवारक परि- कीर्तितम् ' इति शास्त्रार्यनिबन्धे श्रीमदाचार्यचरणोक्ते । एव सति ‘वैश्वानरो वल्लभाख्य' इति वा. क्यात् 'हुताशनावतारश्च शेपरूप सुदर्शन ।' 'हुताशनावतारस्तु वल्लमोल-मणात्मन । रामानुन शेपरूपो निम्बार्कोऽय सुदर्शन' इति समोहनतन्त्रात् 'आचार्यो मगवानग्नि'रितिवचनात् वैचा- नरो यज्ञभोक्ता सूत्रमा'यप्रदर्शक । वाक्पतिवल्लभ कृष्णमुख प्रादुर्भविष्यतीतिभविष्यवास्यात् 'कृष्णवर्मा वल्लभाग्थ्यो वेदवेदान्ततत्त्ववित् । कृष्णात्मा भक्तरक्षार्थ प्रादुर्भूतो भविष्यतीति सनत्कुमारसहितावचनाचेत्यायकवास्याच्यीमदाचार्याणा पूर्णपुरुषोत्तममुखारविन्दाधिष्ठानलौकि- कवैधानरत्वनात्मत्वमवाधितम् । विञ्च व्यामसूरमाध्वमाप्यीकायाम् 'आत्मशब्द परे विष्णौ नान्यत्र कत्रिदिप्यत' इति पुराणवायेन पूर्णपुरुषोत्तमस्य मुल्यया वृत्त्याऽऽत्मशब्दस्य वाचकत्वेन श्रीमदाचार्याणा मात्मान वैश्वानरमुपास्ते ' इति श्रुत्या 'वैश्वानर साधारणशब्द विशेषादिति सूमा दस्तुत कृष्ण एवति वाक्याच पूर्णपुरपोत्तमत्वेना मशब्दस्य वाचकत्वमित्य भिप्रेत्यात्मशम्स्यार्यमाहु स्वस्वरूप श्रीवल्लभाचार्यमिति। ननु आत्मशब्दो लोकवद्रोणोऽस्तु । .

·१८ श्रुतिरहस्यम् । कृतवान् । वस्तुतस्त्वन्याचार्येषु रसात्मकपुरुषोत्तमप्रतिपादकत्वाभावात् श्रीवलभाचार्या एव ग्राह्या नान्ये । तस्मात् दैवोद्धारार्थप्रादुर्भावात् तत्सुकृत तदुद्धारक सुष्टु कृत यज्ञदत्तो ममायमात्मेतिवदिति चेन्न । इमा शङ्कामपहर्तु सूत्रमार सूनमसूनयत् 'तनिष्ठस्य मोतो पदेशा दिति । अर्थस्तु भाष्ये श्रीमदाचार्यचरणनिगदित इति ततोऽवधेय अत्र श्रीमदाचार्यवाच कात्मशब्दोपादानेन 'सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्म' 'आनन्दमानकरपामुखोदरादि ''आनन्दमयोऽभ्या सादिति श्रुतिसूत्रै 'सत्यादिगुणसाहस्त्रेयुकमौत्पत्तिकै सदेति नीमदाचार्योटितवास्येन चान दमयत्वमनेकानन्दमयगुणार्णवत्वमप्राकृतसौन्दर्यसौकुमार्यलावण्ययौवनाद्यनन्तकल्याणगुणनिधि त्व स्वाभाविकज्ञानवलैश्चर्यशक्तितेन सौशील्यवात्सल्यमार्दवासौहार्दसाम्यकारुण्यमाधुयौदार्य चातुर्यस्थैर्यपराक्रमसत्यसङ्कल्पकृतित्वकृतज्ञताद्यसंख्येयगुणार्णवन्व सूचितम् । प्रादुर्भूत कृतवान् प्रादुर्भावितवानित्यर्थ । 'तस्यैवात्मानुभावप्रस्टनह्दयस्याज्ञया प्रादुरासी' दित्युक्त श्रीमत्प्रनु चरणै । नन्वात्मपदेनान्याचार्याणा ग्रहणमस्तु, मिमिति श्रीवल्लभाचार्याणामेव ग्रहणमिति चेत्तनाहु वस्तुतस्वित्यादिना । रसात्मकैति । रसात्मकप्रतिपादन वस्तुतस्त्वन्याचार्यं कृत मिति भाव । यद्वा रसात्मापुरुषोत्तमस्य प्रतिपादन यस्मिात्रे तसात्मापुरपोत्तमप्रति पादक शास्त्र तस्य भावस्तत्त्व, तस्य शास्त्रविषयस्याभावात् रसात्मापुरुषोत्तमप्रतिपादकशास्त्र मन्याचार्यप्रतिपादक न भवतीत्यतोऽत्रात्मश देनान्ये न ग्राह्या इत्यर्थ । अत्र प्रकरणे पुरषोत्त मस्य 'रसो वै स' इतिश्रुत्या रसत्वेन निरूपणाजीपस्य रसस्यैव लाभो — रस होवाय लन त्यनया निरूपणात् पुरुषोत्तमप्राप्तिसाधनीभूत श्रीमदाचार्याणामपि रसरूपत्व, प्ररणार्थस्य निया मक्त्वात् । तथाच काव्यप्रकाशादौ — सयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विगेधिता । अर्थ प्रकरण लिङ्ग शब्दस्यान्यस्य सन्निधि ॥ सामर्थ्य मौचिती देश कालो व्यक्ति स्वरादय । स्यानवच्छेदे विशेषम्मृतिहेतव' इति । श्रीमदाचार्याणा रसरूपत्व तु यथा रसेषु शृङ्गारस्य प्राधान्येन तत्सयोगविप्रयोगोभयात्मक्त्वेन श्रीमदाचार्येषु तत्सारभूतरासत्रीभावपूरितविग्रह इतिवास्यात् तदुभयात्मकत्वम् । पिञ्च 'कृष्णाधरामृतास्वादसिद्धिरन न सशय ' इति सर्वोत्तमस्तोत्रपाठमाण जीवानामपि साप्ति , किमु ता 'पिरहानुभाई सत्यागोपदेश' इतिराश्यात् 'स्वामिन् त्रीवल्लभाग्ने क्षणमपि भवत सनिपाने कृपात प्राणप्रेष्ठलनाधीश्वरवदन दिशातितापो जनेषु । यत्प्रादुर्भावमामोत्युतितरमिट यत्तु पश्चादपोत्य दृष्टेऽप्यस्मिन्मुरोदौ प्रचुरतरमुदत्येव तचित्रमेत दिति वाक्याच वियोगरसानुभावरत्वम् । विश्व 'यटन दाशुषे त्व मिति श्रुत्या · अग्निर्मुख यान्य तु जातवेता जात' इति श्रीभागातवाश्याच | अग्निवें मुख'- मिति श्रुतश्च 'पोष्णास्य कृपानिधि रिति वाश्याच त्रीमदाशार्याणा सरपपुरपोत्तमास्य तेन पुरुषोत्तमावयवम्य पुरषोत्तमरूपरेन रसग्रूप व स्पष्टमेक्त्यम् । अन्याचार्येषु सुदर्शनशे पहनुमायाद्यातारेषु गृगाररसम्यामातन्त्र स्पाग्मे । तदुद्धारममिति । तेपामुद्धारो यस्मिन शब्दार्थ - , ·श्रुतिरहस्यप्रकाश । भगवत्सेवादिकृतिरूपं जीवान् प्रति, उन्यते उपदेशः क्रियते । तदन्योपदेशनिषेधमाह यद्वै तत्सुकृतं तस्मात् ' इति । वै निश्चयेन यदल्लभाचार्योक्तं तदेव सुकृतं नान्यत् । तदु- पदेशफलमाह 'रसोवै सः ! रस होवाय लम्वाऽऽनन्दी भवतीति । रस: रसात्मकफल- रूपः श्रीकृष्णः । व इति निथयेन सः यो 'ब्रह्मविदामोति पर' मित्यत्र परशब्देन रसात्मकफलरूपः पुरुषोत्तमः प्रतिपादितः । ननु 'ब्रह्मविदामोति परमित्यत्रोक्तफलात्मकपुरपोत्तमस्य कथं रसरूपत्व यस्य स इति तच्छन्देन परामर्शः क्रियते इत्याशडानिरासायानन्दमयाधिकरणे 'ब्रह्मणा विपश्चित'त्यस्य व्यारयाने श्रीमदाचार्यचरणैाख्यात 'विपश्चिता विविधं पश्यचिवम् । प्रपोदरादित्वात्पश्यच्छदावयवस्य यच्छन्दस्य लोप कृत्वा व्युत्पादितो विपश्चिच्छब्द- सेन विविभोगचतुरेण सह सन्किामानश्नुत इत्यर्थः। 'सध्यवाय लम्बानन्दी भवतीति रसं नित्यलीलास्थरसात्मकपुरपोत्तम अय जीवः हीति निश्चयेन श्रीमदाचा- वकर्म नामोपदेशब्रह्ममम्बन्धादिरूपमित्यर्थ । सुष्टकृतमिति 'अपदु सुपु स्य कुरिति सूत्रेण सूप- पढात् स्थावातो कुप्रत्यये पत्वे टुत्वे सुष्ठ इति रूपम् । भगवत्सेवादीति । ब्रह्मसम्बन्धादिना सर्वोपनिवृत्तौ भगवत्सेवायामधिकारो भवतीति भाव । उच्यते । श्रीमदाचार्यैरिति शेप । उक्तम् श्रुत्यर्यादिकम् । नान्यदिति अन्योकमित्यर्थ । 'न ह्यन्यो वागधीशा'दित्यादिनान्यत्र्या- ख्यातश्रुत्यर्थम्य भ्रान्तिग्रस्तत्वादिति भाव । श्रीभागवतार्यस्याप्यन्यप्रोक्तम्य यायार्थ्याभावात् । ' अर्थ तम्य विवचितु न हि विमुश्वानराद्वाक्पतेरन्यम्ता विधाय मानुपतनु मा व्यासवच्छ्री- पतिरिति सुबोधिन्यारम्भे श्रीमदाचार्य स्वयमेवोकत्वादिति भाव । रसात्मकफलरूप इति रसम्येव लाभोक्त्या फत्त्वमिति भाव । 'त्वयि सर्वरसे' 'मल्लानामशनि रित्यादिश्रीमागवत- वाक्याभ्या सर्वरसरूपत्वम् । तच्छन्दम्य पूर्वपरामर्शकत्वादाहु य इत्यादि । नन्वियादि । ब्रह्मविदैत्यगोत्फलात्मक्पुरुषोत्तमस्य स इति तच्छन्दैन यस्य परामर्श क्रियते, तस्य कथ रसम्बत्वमित्याशङ्कानिरासायेत्यन्वय । इत्यर्थ इति । एतत्पर्यन्त श्रीमदा- चार्यचरणोदित व्याख्यानम्, 'एतद्ग्रे एतेन परप्राप्तिपदार्थ उक्तो भवति, शुद्धिपृष्टिमार्गीयादस्य भक्तस्य स्वातन्त्र्य भोग उच्यते, सहमावोक्त्या ब्रह्मणो गौगतम्, अत एव मकाधीनत्व मा- वत स्मृतिष्यप्युच्यते । 'अह भव पराधीन वशे कुर्वन्ति मा भक्त्येत्यादिवाक्ये रिति तव निरूपित तै । एतेन विविधभोगवातुर्यविशिष्टतानिरूपणेन रसरूपत्वं स्पष्टमेव । मक्तस्य मुख्य- त्वप्रतिपादनेनात्र रमम्पत्व स्फुटम्। शृङ्गारे नायिकाया प्राधान्यात्तच्च जनसुन्दरीष्वेवेति भाव । इदशब्दम्य पुरोवर्तिपढार्थवाचकत्येन श्रीमटाचार्यात पाविशिष्ट इत्याहु श्रीमदाचार्योक्त- ·+ २० श्रुतिरहस्यम् । योक्तसुकृतविशिष्ट एव जीवो नान्यः स्वा प्राप्य आनन्दी भवति सेवाफलोतफल यथाधिकार अलौकिकसामथ्र्य सायुज्य सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिघिति फल रब्धवा आनन्दमयचिग्रहो भवतीत्यर्थः । अग्रे'को दोवान्यादित्यादिभिस्तु पुरुषोत्तमवर्णनम् । किञ्च 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वैद्य' इति भावदाक्यात पुरुषोत्तमपरत्वं वेदमात्रस्य त्यादि । जीव इति । शुद्धपुष्टिमार्गीय इत्यर्थ । नान्य इति । अन्यो मर्यादाप्रवाहस्थ इत्यर्य । पाप्येति रसपदेनान्वय । आनन्दी भवतीति । चिप्रत्ययोऽत्र । एव च यदा भगवानानन्द ददाति, तदाऽऽन-ठी भवति । आनन्ददान चाविद्यानिवृत्तिपूर्वकालौकिकभगवत्सेवो पयोगिदेहसपत्तौ पश्चादिरहभावेऽतितीव्र वेन सर्वोपमर्दिना शरीरमाणेन्द्रियान्त करणानि नष्टानि स्युर्यदि तत्तद्रूप ब्रह्म तेषु तेषु न प्रमिष्ट स्यात् , जीवे त्यानन्दमय प्रविशतीति रसात्मकत्वातान दात्मकमेव विरहभावमनुभूय पश्चात्प्रादुर्भूत प्रभुस्वरूप प्राप्य प्रमुरानन्ददान करोति तठान दी भवतीत्यभिप्रेत्याहु सेवाफलोक्तमित्यादि । फलप्रकरणे एव कायें योगमायाया' इति प्रती यमुपादाय टिप्पण्या 'रस ह्येवाय'मित्यस्यार्य उदित । सर्वात्मलक्षण स्थायिभावो रसस्तमेव याऽऽन-दवान् भवति, तादृशे प्रभु स्वरूपान-ढ ददाति । तमा लाभक्यनेन भगवदत्त एवं प्राप्यते, ना यथेति सूच्यते । एवकार सर्वत्रानुपन्यते। तथाहि । रसमेव लब्ध्वा यथा त लम्बा तथा भवत्येव तया भृत्वाऽऽनन्येव भवति, न तु लौकिक्दु ख्यपीति चे युक्त श्रीमत्प्र भुचरण । सेवोपयोगिदेह इत्यादि । तया नाणुभाष्ये आनन्दमयाधिकरणेऽस्मालोशात्प्रेत्येति वाश्ये इशब्दप्रयोगात् प्राकृतगुणमय प्रपञ्चमतिरम्य गुणातीत प्रपञ्च साक्षात्सेवोपयोगिन प्राप्नोतीत्यवगम्यते इत्युक्त श्रीमदाचार्यचरणै । यद्यपि सायुज्यपदेन पुरुषोत्तमस्य स्वरूपे रीनाव जीवस्य, तथापि सह युनतीति सयुझ सयुनो भाव सायुज्यमिति व्युत्पत्त्या सायुज्यशब्देन पुम्पोत्तमलीलानुभक्त्वम्, अयथा ' सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति' श्रुतिप्रति पादितभोगानुपपत्ते । अत एव श्रीमदाचार्यचरणै 'जीवस्य ब्रह्मण्येव लयेन लीलारसाननुभवेन नाश एवं स' इत्यान दमयाधिकरणेऽणुभाष्ये । इदमेन मोक्षस्वरूपम् । श्रीवैष्णवाना मते तु चरमशरीरजनकादृष्टजन्यभोगान तर भगवच्छेपत्वप्रमितिपूर्वकातुलनानाविधकर्ययोग्यत्वे सति नित्यज्ञानानन्दाविर्भायो मोस इति । अस्यार्थ । चरम यच्छरीर तजनक यदृष्ट तजन्यो यो भोग सुखान्यतरसाक्षात्कार इति यावत् तदनन्तर या भगवच्छेपत्वामिति । शेषत्व मत्तोऽयम् त्कृष्टोऽहमस्मादपकृष्ट इति यावत् । तद्योगे सति नित्यौ यो ज्ञानानन्दौ तयोराविर्भावो व्यचि मोक्ष इति । अापकृष्टताग्रन्यवाहुरयभयानेह प्रतन्यते । श्रीमटाराध्यनरगरलौकिकत्यायुक्त इद रक्षणमस्मन्मतान्नातिरिच्यते । 'समें वेटा यसदमामनन्तो ति श्रुत्या सपा वेदाना वेदान्ताना च श्रीमत्पुरुषोत्तमपरत्वेन श्रीमटागर्याणा पुरुषोत्तमाभिन न श्रीमटाचार्यपरत्व नेपामित्याहु किश्चेत्यादि न कोऽपि राहालेश इत्यन्तम् । ।

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः । स्पष्टम् । आचार्याणां पुरुषोत्तमत्वं भगवतोक्तम् 'आचार्य मां विज्ञानीयान्नावमन्येत कहिचि' दित्यत्र मामिति स्वाभेदेन निर्देशात्तद्रूपेण व्याख्याने न किञ्चिद्वापकमिति भावः । किञ्च श्वेताश्वतरोपनिपदि 'यस्य देये परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ने महात्मन' इति मन्त्रेण देवगुरुभन्योः साम्यं श्रावितम्, तेन गुरुत्वाच्छ्रीमदाचार्यपरत्वेन श्रुतिप्रतिपादने न कोपि शङ्कालेशः । किश्च तत्स्वरूपप्रतिपादकनिगमः प्रदृश्यते । तथाहि 'नमो ब्रह्मणे नमोऽस्त्रग्नये नमः पृथिव्यै नम ओपधीभ्यः। नमो वाये नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे बृहते करोमि।' अस्यार्थः । नमो ब्रह्मण इति । ब्राह्मणरूपधारिणे श्रीवल्लभाचार्याय नमः ।। श्रीमदाचार्यपरत्वेनान्यच्छतिव्याख्यानं चिकीर्षवस्तवतारयन्ति किञ्चेत्यादि । अति- मनूद्य तदर्थमाहुः नमो ब्रह्मण इतीत्यादि । 'ब्रह्म तत्त्वं तपो वेदो ब्रह्मा विप्रः प्रजापति'रि- त्यमराह्मशब्दार्थमाहुः ब्राह्मणरूपधारिण इति । 'पृथिवी वैश्वानरः संवत्सरो वैश्वानरः ब्राह्मणो वैश्वानर' इति निरुक्ते वैवानरस्य ब्राह्मणत्वम् । तचास्मिन्नवतार इत्याहुः श्रीवल्लभा- चार्याय नम इति । अत एवात्रानन्तर्ये एवाग्निपदं सामानाधिकरण्येनोपात्तम् । श्रुतिरपि 'विप्रं विप्रासोऽवसे देवं मास ऊतये । अग्निं गीर्भिहवामहे' । अर्थस्तु विनं विप्ररूपधारिणम् । विप्रपदेन श्रोत्रियत्वं सूचितम् । तस्य च ' स एको मानुप आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामह- तस्य । ते ये शतं मानुपा आनन्दाः । स एको मनुष्यान्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाका. महतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दाः । स एक आजान- जानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजाननानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्यानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमिन्द्रस्यानन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं वृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापते- रानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य, चाकामहतस्ये' त्युपनिषत्सु मानुपानन्दमारभ्य ब्रह्मानन्दानुभवस्य निरूपणात् परमानन्दकत्वं परं किमित्युक्ते 'यः सर्वान्तर आनन्द' इति श्रीमदाचायैरणुभाष्ये उक्तत्वाच्छो- त्रियानन्दस्य सर्वान्तरे विद्यमानत्वेन परब्रह्मत्वं 'पूर्णानन्दः पूर्णकाम' इतिवाक्येन अकामहतत्वं श्रीमदाचार्येषु निरूपितमित्येतादृशं श्रोत्रियत्वमत्रैवेति । न चात्र गणितानन्दस्य श्रोत्रियानन्दा- नुभवत्वेनाक्षरब्रह्मत्वम्, न तु परं ब्रह्मत्वमिति वाच्यम्। 'आनन्दः परमानन्दः' 'पूर्णानन्दः पूर्णकाम' इति 'वस्तुतः कृष्ण एवेति वायैध पूर्णानन्दत्वं पूर्णपत्पोत्तमत्वमिति दिछ । अग्निं श्रीवहभा- - ·२२ श्रुतिरहस्यम् । - चार्यम् । 'हुताशनावतारस्तु वल्लभो लक्ष्मणात्मन' इति सम्मोहनतन्त्रात् वैश्वानरो बछभाख्य' इतिवाझ्याच । विप्रास विप्रा । 'आजसेरसुगि' तिसूत्रेणासुगागप । वेदाभ्यासाद्भवेद्विम' इति वचनाच्छन्दब्रह्मपरब्रह्मविद मेधाविनो भक्ता दैविनीवा वर्से विदु । 'वस आच्छादने' इति धातोर्लनि इटि एसे रूपसिद्धि , आच्छादनार्यस्यानिका धातको भवन्तीतिमहाभाष्यात 'सेधतेर्गता' वित्यस्मि सूत्रे गतावितिग्रहणसामर्थ्यात् 'कुर्दखुर्दगुर्दगुद क्रीडायामेवेति भीमसेन निर्दिष्टार्थे एवकारग्रहणाच धातूनामनेकार्थत्वाज्ज्ञानार्थकत्वम् । अत एव निरुक्तकार 'वसैर्विदु' रित्युक्तम् । आन्दसत्वेन पुरुषश्चनव्यत्यय । श्रीमदाचार्यसेवका श्रीमदाचार्य स्वरूप शास्त्रोटिन जानन्तीति भाव । 'प्रतिक्षणनिकुजस्थलीलारससुपरित ।' रासलीलैकतात्पर्य ।। 'गोवर्धनस्थि त्युत्साहस्तलीलाप्रेमपूरित' इत्यादिवाक्याच्छीपुरषोत्तमलीलानुभविनमित्यभिप्रेत्याह देवमिति । मीडार्थक दिनुधातो पचायच । श्रीमदाचार्याणामवतारो भूतले दैविजीवोद्धारार्थमित्यभिप्रेत्याह मप्ति । यदा देवा मर्त्यलोके प्रादुर्भूतास्तदुद्धारार्थमवनितले श्रीमदाचार्याणा प्रात्यमिति भाव । यद्वा मर्तास अविद्यासम्बन्धेन मरणादिधर्मविशिष्टा दैविनीवास्तेषा मरणादिदोपनिवृत्तये प्राक्ग्य स्तुतिश्च क्रियते भक्तैरिति भाव । 'साधिका भगवद्भक्ता ये मुक्तावधिकारिण । भवान्तसम्भवा दैवात्तेषामथें निरूप्यत' इति श्रीमदाचार्यचरणोक्त तेषा ययान्तमत्त्व सिद्धयति तया निरुप्यत' इति तद्विवृतौ निगदितम् । स्तुतिप्रयोजनमाह ऊतये इति । 'ऊतियूतिभूति सातिहेतिकीर्तयश्चेतिसूत्रेणावतेरूतिशब्दो निपातनात् । रूश्याय लीलाया पुष्टिदोपनिवृत्त्यर्थ मूतीर्चीला निरूप्यत' इति श्रीभागवतनिबन्धे श्रीमदाचार्यचरणोक्त 'उतीलीला द्विधा प्रोक्ते'ति गोधरस्वामिनाप्युवम् । एवञ्च लीला अनुमवितुम् । 'तुमर्याच' इतिसूत्रेण चतुर्थी । यद्वा ऊति शब्देन कामना गृह्यन्ते । अवते शान्तिरप्यर्थ । कान्ति कामना । भत्ताना कामनास्त भगवडीलानुभवरूपा एव । अन्यपदार्यम्य जातमानस्य तम्या 'यस्तु आशिष आशास्ते नस भृत्य स वै वणिगिति श्रीभागातवाक्यादासत्वभनापत्ति । अग्निं श्रीवल्लभाचार्य । गीर्भि निग मम्रपाभि हवामहे प्रीणीमहे तर्पयाम इत्यर्थ । यद्यपि 'हु दानाटनयोरिति पठित तथापि सोऽर्यो ऽननुगुणो भवतीनि प्रोगनार्था गृह्यने । तथाच महाभाष्ये प्रीणनमप्यत्यार्थी भवतीति । रूप सिद्धिन्तु जुहोते कर्तरि लटू तस्योत्तमपुरपबहुवचने 'व्यत्ययो बहुल'मित्यनुशासनात् आत्म नेपदे वर्तरि शविति शपि गुणे दी 'टित आत्मनेपदाना टेरे' इति सूत्रेण टेरेत्वे बोध्या । तेन चार 'शपो लुक्' 'बहुल छन्दसी' त्यनुशासनात्तदभाव इति प्रीणनार्थधातुना स्तुत्यादिना गुणश्रवणेन श्रीमदाचार्याणा प्रसन्नतति अयते । 'स्वयशोगानसहप्दयाम्भोजविष्टर' इति बास्यात् । एत्रश्च सेवौ स्तुतिरख कर्तुं शक्येति ध्वनितम् । अत एव श्रीप्रमचरणरन्यमले श्रीमहावार्यस्तुत्यादिप्रकरन नियते । एवञ्च अग्नि प्रिमिति सामानाधिकरण्येन ब्रह्मणे माह्मणम्पचारिण इति न्याग्न्यान युक्तमेवेति दिए ।

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः । २३ ननु श्रुतौ श्रीवल्लभाचायेंतिनामोचारणं न कृतं कथं तत्परत्वेन प्रतिपाद्यत इति चेन्न । श्रीवल्लभाचार्यनिष्ठाः सर्वे धर्माः श्रुतौ स्पष्टतया प्रतिपादिता इति धर्ममि श्रीव- लभाचार्यस्वरूपं निश्चीयते । यथा चत्वारिशृङ्गेतिश्रुतिर्महाभाष्यकारधर्मसादृश्येन व्याक- रणशास्त्रपरत्वेन व्याख्याता, तयात्र श्रीमदाचार्यपरत्वेन प्रतिपायते । ननु ब्राह्मणरूप- धारण श्रीवामनादीनामवतारेवपि वर्तते तेनेयं श्रुतिमिनरूपप्रतिपादिका स्यात्तयावृत्त्य- र्थमाह नमोऽस्त्वमय इति । सर्वे धर्मा इति । अप्राकृता इत्यर्थः । दृष्टान्तद्वाराप्तानां प्रमाणमाहुः यथेत्यादि । श्रीवामनादीनामिति । आदिशब्देन श्रीव्यासश्रीपरशुरामश्रीकपिलादीनां संग्रहः । नमो- ऽस्त्वग्नय इति । ननु 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽय- मग्निः । तमेव भान्तमनु भाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' । 'न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं ममेति श्रुतिस्मृतिभ्यां श्रीमत्पूर्ण पुरुषोत्तमस्याविषयत्वं सूर्यादीनामग्नेश्च प्रतिपादितमिति कयमग्नेः पुरुषोत्तमाननाधिष्ठा- तृत्वं संमोहनतन्त्रादिषु श्रीमदाचार्याणामग्निरूपत्वं वर्णितमिति तेपां पूर्णपुरुषोत्तमत्वं कथम् ? 'अग्निर्मुखं यस्य तु नातवेदा'इत्यादि तु विभूतित्ववोधकमिति चेन्न, पूर्वोदाहृतश्रुतिसूत्रादिभि- वक्ष्यमाणैश्च ब्रह्मत्वमेव । अलौकिका खिलब्रह्मनिष्ठ नगदुदयस्थितिलयादिलोकोत्तरविलक्षणासाधा- रणकार्यर्तृत्वेन श्रुत्यादिषु प्रतिपादना'दग्नि मुखमिति श्रुत्येकवाक्यतया ब्रह्मणोऽवयवस्य ब्रह्मल्दाच्छ्रीमत्पुरुषोत्तमाऽऽननाधिष्ठातृश्रीमद्वैश्वानरश्रीमदाचार्याणां ब्रह्मत्वम् । अत एव 'श्रीकृ- प्यास्य कृपानिधि'रिति श्रीमत्प्रमुचरणैरगादि । अत्र निषेधे कुतोऽयमग्निरितीदंशब्दप्रयोगात्तस्य च लौकिकाग्निविषयत्वात् । अन्यथा 'त्वमग्ने द्युभिरि'ति · अग्निमीळे पुरोहित'मित्यादिश्रुतयो भारतवचनान्यपि विरुध्येरन्। तदेवोपपाद्यते त्वमग्ने द्युभिस्त्वमाशुशुक्षणिस्त्वमद्भयस्त्वमश्मनस्परि। त्वं वनेभ्यस्त्वमोषधीभ्यस्त्वं नृणां नृपते जायसे शुचिः' । अस्थार्थः-हे अग्ने, त्वं द्युभिः 'सुर- लोको द्योदियौ द्वे' इत्यमरादिवशब्दस्य स्वर्लोकवाचस्त्वात् तेन चात्र, तत्स्था लक्ष्यन्ते स्वकाल्य क्षयिष्णुत्दैन । यन्न दुःलेन संभिन्न मिति श्रुतिनिरूपितस्यर्लकिस्थित विनीवैः सह जायसे, श्रीवल्लभाचार्यनाम्ना प्रश्टोऽसि । 'हुताशनावतारस्तु वल्लभो लक्ष्मणात्मज'इति वाक्यात् । श्रीमदाचार्याणां भक्तदुःखनिरासात्वमाह । त्वं नृणां दैविजीवानां भक्तानां आशुशुरक्षणिः आशु शीनं शुचं शोके क्षणोतीति व्युत्पत्त्या शोकनाशकोऽसि 'क्षणु हिंसाया'मिति धानोः 'सर्वधातुभ्य इनि'त्यौणादिकसूत्रेणेन्प्रत्यये ,रूपं नित्यतापेक्षत्पादन वृत्तिः । यद्यपि 'रोहि- ता-धो वायुसम्बः शिखावानाशुशुक्षणिरित्यमरान् रूटोयम्, तथापि'लमग्नं द्युमित्वमागुगुर क्षणिरित्याग्ने इति सम्बोधनमुक्त्वा त्वमाशुशुणिरित्युक्तम् । तेन योगमुद्धोऽयं पनान् । तेनालौश्किीकृष्णाननरूपानावेवास्य वृत्तिः। शोकनाशकत्वमामर्थ्यवत्वं तस्यैव । कोशादिषु । - ·श्रुतिरहस्यम् । यल्लौकिकाग्निवाचकत्तं तत्रांशांशिनोरभेदेन तत्त्वं बोध्यम् । शोकदूरीकरणेन महाकारुणिरत्वे श्रीमदाचार्येषु । अत एव 'महाकारुणिको विभु' 'रतिकरुगस्तं प्रपद्ये हताश मित्युक्तमस्मत्परि- वृद्धैः । ननु 'शृङ्गारहास्य करुणारौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतसंज्ञौ च नाट्ये चाष्टौ रसा म्मृताः' इति रसानां यथाक्रम रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मय- श्वेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिता' इति करुणायाः शोकस्यायित्वेन तस्य चेष्टवस्तुविश्लेषजनितो रत्यनालिङ्गितोऽपरिमितो मनोविकारः शोक इतिलक्षणात् । यथा खुकाव्येऽनस्य प्रलापे करुण एव रसस्तत्र तत्र बाधनिश्चयादिष्टवस्तुप्तमीहाया अभावात् । एवं च करुणरसस्यामङ्गलप्रायत्वात्त- द्विशिष्टता प्रभो नोचितेति । यदीष्टवस्तुप्राप्तितया रत्यालिशितशोकस्तत्र रतिस्थायितया विप्र- लम्भ एव रस इति चेत्सत्यम् । 'आश्रिताय॑ग्निना हेम्नो रक्षितुर्हदयद्रवः । अत्यन्तमृदुचित्तत्वम- श्रुपातादिष्वात् । कथं कुर्यो कदा कुर्यामाश्रितार्तिनिवारणम् । इतीच्छादुःखदुःखित्वमार्तानां रक्षणत्वरा । परदुःखानुमन्धानाद्विह्वलीभानं विभोः । कारुण्यात्मगुणस्त्वेष आर्तानां भीतिवारक' इति भगवद्गुणदर्पणे मधुराचार्योक्तेरिष्टयस्तुविश्लेपननितरत्यालिङ्गितोऽपरिमितो मनोविकार शोक इति । रतिविशिष्टस्थायितयात्र करुणरसः तद्विशिष्टता प्रमुषु । यत्तु मृत एव करुणरस इति । तदसाधु । विकृतदुग्धवत्तस्याप्रयोजकत्वात् । अत एस 'भाभूतेः संबन्धाधरभूरेख भारती भाति ! एतत्कृतकारुण्ये किमन्यया रोदिति ग्रापा' इति गोवर्धनोक्ति संगच्छते । तथा च । 'करुणा- दावपि रसे जायते यत्परं सुखम् । सुचेततामनुभवः प्रमाणं तत केवलम् ॥ सर्वत्र करुणाख्यस्य रसस्यैवोपपादनात् । भवेद्रामायणादीनामन्यथा दुःखहेतुता ॥ तथात्वे रामपादानप्रेमालोल- वारिधिः । प्रीत्या रामायणादीनां शृणुयाद्धनुमान् कथमि'ति गौडमतानुवर्तिभिर्भक्तिरसामृतसि. न्धायुक्तम् । नत्र रतिविशिष्टतया विप्रलम्भ एवेति वाच्यम् । विप्रलम्भे उभयनिष्ठरतित्वेनात्र तु स्वाश्रितातिदूरीकरणत्वेन रतैरेकनिष्ठ वान्महान् भेद । उभयनिष्ठत्वे तु सहेतुकत्ये कारुण्या- भावात शृङ्गारे तु एकनिष्ठरतौ रसाभास एव स्यादित्यलम् । प्रकृतमनुप्सरामः । सर्वतः श्रेष्ठय- माह-त्वमित्यादि । त्वमवादिभ्यः श्रेष्ठोसि कारणं त्वमेगाप्ति । अवादिग्रहणं सर्वस्य जगत उपलक्षणार्थम्। 'भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च दर्शित' इति श्रीभागवतवास्यात् भारतस्य वेदार्थ- रूपत्वात्तदर मानम् । तया हि । खाण्डवदाहप्रसङ्गे मन्दपालस्तुतौ सर्व मुखरूपत्वं सर्वान्तर्यामित्वं पूर्वमुपपाद्य सृष्टिकर्तृत्वं स्वयतिरेकेण जगतोऽभावत्वमाह पद्येनकेन । त्यया सृष्टमिदं विधं वदन्ति परमर्पयः । त्वदृते हि जगत्कृत्स्नं सद्यो नश्येद्धताशने ति ब्रह्मत्वमुपपायान्तर भक्का समर्पितदेहागारादयः 'कर्माप्येकं तस्य देवस्य सेव'ति पुरुषोत्तमवाश्यात् तनुनावित्तमामानसी- सेवामारो नमनमात्रेण लीलाप्रशम्यां गति प्राप्नुवन्तीत्याह । 'तुभ्यं कृत्वा नमो विप्राः स्वक मपिनितां गतिम् । गच्छन्ति सह पत्नीभिः मुतैरपि च शाश्वती मिति । अत्र स्वकर्मणा भगात्सेवा- रुपेण विमिनां गति लीलाप्रशम्पां दारादिभिः सह गच्छन्तीत्यर्थः। तथा च श्रीमदाचार्यचरण- ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। २५ , नमनफलमुदितं श्रीमत्प्रमुचरणैः । 'पितृपदसरसिजनतिततिविनिहतविश्वाशुमै रिति टिप्पणीप्रार- म्मप्रतिज्ञावाक्ये । पालनं संहारश्च तवैव कर्मणी इत्याह । 'वामग्ने ज्वलनादाहुः खे विपक्काः सवि- शुतः । दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हेतय' इति । हेतयो ज्वालाः । जगत्सृष्टिस्त्वत एवे- त्याह । 'जातवेदस्त्वयैवेदं विश्वं सृष्टं महाद्युते । तवैव कर्म विहितं भूतं सर्व घराचरम् ।' सर्वस्यरू- पात्मकत्वं सर्वाश्रयत्वमाह द्वाभ्याम् । त्वय्यापो विहिताः पूर्व त्वयि सर्वमिदं जगत् । त्वयि हत्र्यंच कन्यं च यथावत्संप्रतिष्ठितम् । त्वमेव दहनो देव त्वं पाता त्वं बृहस्पतिः । त्वमश्विनौ यमो मित्रः सोमस्त्वमति चानिल' इति । आप इति भूतान्तरोपलक्षणम् । त्वमेव दहन' इत्यनेन लौकिकोऽग्नि- स्तत्र विभूतिरित्युक्तम् । एवं च सर्वान्तर्यामित्वं सर्वकर्तृत्वं सर्वभोक्तत्वं सर्वरूपत्वं सृष्टयावलौकिक- कार्यकर्तृत्वं प्राकृताग्ने सम्भवतीत्यलौकिकोऽग्निब्रह्मरूपः पुरुषोत्तमाननाधिष्ठाताऽऽस्मानमित्यादि वैश्वानर इति श्रुतिसूत्रप्रतिपादितः स इति बोध्यम्। न च मुनिना स्वपुत्ररक्षणार्थमेव स्तुतिः कृता तत्र स्वकार्यगौरवादसंभवन्तोऽपि धर्मास्तस्मिन् प्रतिपादिता इति वाच्यम् । 'धर्मज्ञानां मुख्यतमस्तपस्वी शंसितत्रनः। आसीन्महर्षिःश्रुतवान्मन्टपाल इति श्रुतः। समार्गमाश्रितो राजन्नृपीणामूर्ध्वरेतसाम् । स्वाध्यायवान् धर्मरतस्तपस्वी विजितेन्द्रिय' इति तत्र पूर्वमेवोदितत्वात् तस्याप्तत्वात्स्वकार्येऽप्य. न्यया भाषणं न संभवति । 'अनुभवेन वस्तुतत्त्वस्य कात्स्न्येन निश्चयवान् रागादिवशादपि मान्यथा- वादी यः स स ' इति चरके पनञ्जलिः । एवं सर्वश्रेष्ठत्वमुपपाद्य त्वमेव दैविजीवानां पालक इत्याह नृपते इति । नृशब्देन भगवद्भकास्तेषां पतिः स्वामी नेपां रक्षक इत्यर्थः । त्वं शुचिः सदा पवित्रोऽसि । तदाऽहं वल्लभकुले द्विनाचाररतेऽमले' इति ब्रह्माण्डवत्रनम् । अनेन भवत्स्मरणेन अन्येपायपावित्र्यं नश्यतीति सूचितम् । यद्वा शुचिः शृङ्गाररसरूपोऽपि । 'शृगारः शुचिरु- चर' इत्यमरः । एतेन रसरूपत्वं श्रीमदाचार्येषु घोधितं तदुपपादितमेव पूर्वम् । किञ्च अग्नि- मीड इत्यादिमन्त्रागामर्थ उच्यते । अग्निवे मुखमिति श्रुतेः 'अग्निर्मुखं यस्य तु नातवेदा' इति श्रीमागवतवाक्यात् वैश्वानरस्य पूर्णपुरुषोत्तममुखारविन्दाधिष्ठातृत्वनिश्चया'दग्नि देवानाम- वमो विष्णुः परम ' इति ब्राह्मणे उक्तत्वात् तस्य प्राधानिकत्वनिश्चयेन 'हुताशनावतारस्त्वि'- त्यादिवाक्याच्छ्रीमदाचार्याणां तद्रूपत्वात् प्रधानेषु कृतो यत्नः फलवान् भवनी'ति महाभा- प्यकारैरुक्तत्वाग्वेदप्रारम्भेऽलौकिकाखिलगुणसागररूपश्रीमद्भगवन्मुखाधिष्ठातृहुताशनरूपश्रीमदा- चार्यप्रतिपादकसुकमारब्धम् । तत्र केचिन्मन्या मया व्याख्यायन्ते । तत्राद्यो मन्त्रः । ॐ अग्निमीडे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृविनम् । होतारं रत्नधातमम् ॥ १॥ एतन्मन्त्रावनरणे- अथातोऽनुक्रमिष्यामोऽग्निः पृथिवीस्थानस्तं प्रथम व्यायास्यामोऽग्निः कस्मादप्रणीभवत्यग्रं यज्ञेषु प्रणीयतेऽहं नयतीति निरक्तकारैर्गदितम् । तर पृथिवीस्थान उक्तवक्ष्यमाणश्रुत्यादिरीत्या पृथिव्यामवतीर्णः श्रीवल्लभाचार्योऽग्निः अग्रणीः सर्वतः श्रेष्ठ इत्ययः । यद्वा अग्रे मुग्यं प्रकृष्टं पद यन्न दुःखेनेनि लक्षितं व्यापिवैकुण्ठाख्यं नयतीत्यग्रणीः 'सन्सूद्विपेत्यादिना किम् ' अग्रमा- ·२६ श्रुतिरहस्यम् । माझ्या नयतेो वाच्य ' इत्यनेन णत्वम् । अग्रे प्रकृष्टं पुष्टिभक्त्याख्यं फलं यज्ञेषु प्रणीयते प्रापयति । अनेन यज्ञादिकरणेन भक्तिप्रतिबन्धनाशकत्वेन यज्ञादीनां भक्तिमार्गसाधकत्वं सूचि- तम् । ' यागादौ भक्तिमार्गकसाधनत्योपदेशक ' इति वास्यात् । अझं नयतीति । अझं गात्रा न्तिकोपायप्रतीकेषु प्रधानके ' इति विश्वकोशादङ्गं प्रधान मुखं नयति भक्तेषु प्रापयतीत्यर्थी बोध्यः । मन्त्रार्यस्तु 'मिति ब्रह्म अमितीदं सर्व ॐकार एवंदं स' 'प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवश्य परः स्मृतः । अपूर्वोऽनन्तरो बाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः । सर्वस्य प्रणवो ह्यादिमध्यमन्तस्तथैव च । एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यनुते तदनन्तरम् । प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृयवस्थितम् । सर्वव्यापिनमोकार मत्वा धीरो न शोचती ति माण्डूक्योपनिषदि तद् ब्रह्म तद्वायुः। त- दात्मा तत्सत्यम् पुरोर्नम' इत्यादिश्रुतिषु ' अमित्येकाक्षर ब्रह्म' 'प्रगवः सर्ववेदेषु गिरा- मस्न्येकमक्षरम् । आयं तु असरं ब्रह्म त्रयी यस्मिन् प्रतिष्ठिता । वाड्मयं प्रणवः सर्व तस्मात्प्रगवमभ्यसेदि त्यादिस्मृतिषु प्रणवस्य ब्रह्मत्वनिश्चयादग्रोङ्काराग्निशब्दयोर्वाच्यवाचकयोर- त्यन्नभेदाभावात् सामानाधिकरण्येनान्वयः । ॐविश्वं विष्णुरित्यादिवत् । किञ्च 'ॐकारश्चा- थशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्टं भित्त्वा वहिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकाबुभावि'ति पुराणान्त- रवाक्यान्मङ्गलवाचकन्येनाग्निशब्देऽन्लयादग्नावपि मङ्गलमयत्वं ज्ञेयम् । किञ्च मङ्गलरूपप्रणवम्य प्रारम्भे मङ्गलकर्तव्यता वेढसूचितेत्यन्यदेतत् 'मभ्यादान' इति सूत्रादत्र प्लुतः । एवं च अग्निं परब्रह्म श्रीवल्लभाचार्याख्यं आचार्यो भगवानग्नि'रिति वाफ्यात् । 'हुताशनावतार शेपम्प सुदर्शनः ।' 'हुताशनावतारस्तु वल्लभो लक्ष्मणात्मज' इति पंमोहनतन्त्रादग्निपदमा श्रीमदाचार्यवाचकम् । इंडे अहं स्तौमि । कर्नात्र मन्त्रद्रष्टा । स्तुत्यर्थ वातोः प्रयोगेण श्रीमदा• चार्येषु परमैश्वर्य ध्वनितम् । स्तुतिप्रयोजझीभूतगुणानामीश्वर एव सत्त्वात् प्रयममेव श्रीमदावा- र्याग्निस्नाकरणन सर्वन प्राधान्यमस्यैति ध्वनितम् । नवनाग्निपदेन आचार्याणां ग्रहणं कर- मिति शङ्कानिरामायाचार्यपाचकपदमाह । पुरोहितमिति । गर्ग पुरोहितो रामन् । 'यदूनामह माचार्य ' इति श्रीभागवनवाश्याभ्यां पुरोहिताचार्ययो. पर्यायत्वमत पुरोहित श्रीवल्लभाचार्य- मित्यर्थ । अत एवा'चार्यों भगवानग्नि'रित्युक्त श्रीप्रभुचरणै । ननु यज्ञादिनैव सफलसिद्धिः श्रुत्यादिषु निरूपितति किं श्रीमदाचार्यस्तुत्यादिनत्यत आह यज्ञस्य देवमिति । यज्ञफन्दाताई यक्षमोक्तारमित्यर्थः । 'यज्ञभोक्त'ति वास्यात् । अथवा यक्षस्य देवं प्रकाशकमित्यर्थः । 'कर्ममार्गप्रतिक' इति वास्यात् यज्ञपतित्वेनास्य शरणेन यज्ञोदितफलप्राप्ति सुलभेति भावः । यानकत्वमप्याह मालिजमिति । यानामित्यर्थः । 'ऋत्विनो यानकाच ये । इत्यमरसिंहे- नोक्तम् । एवं यज्ञकारयितृत्वमुपपाद्य यज्ञतत्वमा । होतारं यज्ञकर्तारमित्यर्थः । यज्ञकर्तति वास्यात् । एवं च यज्ञातृवं यानात्वं यज्ञदेवत्वं आचार्यत्वमित्यनकामविशिष्ट अलौकिक- हताशब्रह्मग्येर संभाति न नु लौश्विानी । अनेकविभिन्नधर्मवैशिष्टयमेव ब्रह्मत्वमिति । ननु - ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। २७ सर्वभवनसमर्थत्वेऽपि श्रीमदाचार्यस्तुतौ कि फलमित्याह रनधातममिति । रत्नानि दवातीति रत्नपाः 'विप् चेति विप् तेषु अतिशयित अतिशायन तमविष्टुना विति तमप् । भगवद्भन- नैकरत्नमित्यभियुक्तोक्तत्वात् भगवद्धजनरत्नपोपकेषु श्रेष्ठलामित्यर्थः । निरुक्तौ तु रमणीयधनानां दातृतममित्युक्तं तत्र लौकिकवनानां क्षयिष्णुत्वेन रमयणोयत्वाभावात् भगवत्सेवोपयिकानदाता- रमित्यर्थः । यद्वा 'भकरत्नपरीक्षक' इति वाक्यात् अन्तरगमक्ता रत्नानि तेषु साक्षादनुभवै- कगम्यानन्ददातृषु श्रेष्ठतममित्यर्थः । धाधातोर्दानार्थत्वं निरुक्तकारैरुक्तं तत्र धातूनामनेकार्य- त्वात्तत्त्वं बोध्यम् । एतेन श्रीमदाचार्योपसतिरेव कर्तव्येति तदैव चानन्दानुभयो दासानामिति सूचितम् ।। ननु भवद्भिरेव स्तूयते किमन्यैः स्तुतः । तत्र प्राचीनैर्महर्षिभिः स्तुतो नूतनैश्च स्तोतव्य इत्याह द्वितीयमन्त्रेण 'अग्निः पूर्वेभिपिभिरीड्यो नूतनैरुत । स देवाँ एह वक्षति ॥' शिष्टाचारप्रमाणं दर्शयति पूर्वेभिरिति । पूर्वैः प्राचीनद्वैर्महर्पिभिरन्तरङ्गभक्तैरीडित इति शेषः । पूर्वशब्दाद्भिस् — अतो भिम ऐस्' इति शास्त्रेण प्राप्ते सोर्निवृत्तिः बहुलं छन्दसी तिसूत्रेण । ऋषयः सत्यवचम् ' इत्यमरात् सत्यवचोभिः परमाप्तैः परावरमन्त्रदर्शिभिरीडितः । एवञ्च स्तुतिप्रयोनकीभूतगुणालयता श्रीपूर्णपुरुषोत्तमपरब्रह्मण्येवेति तद्रूपमेव श्रीमदाचार्याणामिति निश्चितम् । अन्यथा परमाप्तस्तैः स्तुतिविषयीकृतोऽग्निर्न स्यात् । आप्तलक्षणं तूक्तमेव । यदि स्तुतिः स्तुतिप्रयोजकी भूतगुणारोपेण कृता स्यात्तर्हि मिथ्याभाषणन्वेन ऋपित्वं भन्येत् । मूर्यो यः सोऽनृतं वक्तो'ति वक्ष्यमाणवाक्यान्मूर्खत्वापत्तिः । एवञ्च ऋपिभिः प्राचीनैः स्तुतिः कृता । यथा भारते मन्दपालेन कृता । तत्पुत्रैश्च परमर्पिभिः । तत्र मन्दपालस्तुतिस्तु पूर्वमेवो- पनिबद्धा । तत्पुत्रनिरूपितस्तुनि श्लोकाः कतिचिदुपन्यस्यन्ते । तत्र स्तृतिकारी मन्दपालेन चरितानाम्न्यां स्वपत्न्यां निरितार-सारिसक-स्तम्वमित्र-द्रोणेतिनामानश्चत्वारः शाणि उत्पादि- तास्तेषां ब्रह्मवादित्वमुदितम् । तत्र 'तस्यां पुत्रानननयञ्चतुरो ब्रह्मवादिन' इति । एवञ्च ब्रह्म- वादिभिः स्तुतेनिलपितवान् कृष्णवमनः परब्रह्मत्वमुरीकार्यम् । अत एव स्तुतिसाली श्रीमद- मिनाप्युक्तम् 'ऋपिणिस्त्वमसि ब्रह्मतव्याहृतं त्वया । इशिनं ते करिप्यामि न च ते विद्यते भय'मिति । एवञ्च परब्रह्मत्वं मिद्धमेव श्रीमद्वैश्वानरस्य । अस्यैव स्तुतिर्निगदिता तैः । तथाहि जरितारणा 'ऊ चावट सर्वत्र पृष्टतः पार्थतस्तया । अपिस्ते महावीर्य रश्मयः सवितुर्यथे' त्यनेन सर्वव्यापकल्लम् । सारिसूकस्तुतौ 'माता प्रणा पितरं न विद्मः पक्षा जाता नैव नो धूमकेतो । न नखाता विद्यते वै त्वदन्यस्तस्मादम्मान्पाहि वालांस्त्वमग्ने' इति । अस्य प्रकटार्थस्तु सष्ट एव । अन्ततस्तु श्रीभागवते 'पिता न स स्याजननी न सा स्याद्गुन स स्यात्स्वननो न स स्यात् । वन्धुर्न स स्यात्सुल्दो न स स्यान्न मोचयेद्यः समुपेनमृत्यु' मिति वाक्यात् । अत्र माता प्रणष्टा अम्मदुद्धरणेऽममा । पितरं पालक मगवद्धर्मरक्षकं न विद्यः न नानीमः । - । - ·२८ श्रुतिरहस्यम् । पक्षा जाता नैवेति स्वस्यासामर्थ्यमुक्तम् । पक्षा स्वस्य हितकारिणो नैव जाता । घूमकेतो हे श्रीवैश्वानर । अा धूमकेतुपदढानेन स्वसेवक्शत्रुनाशकत्व ध्वनितम् ‘रोपटकपातसम्प्लुटमक्त द्विभक्त सेवित' इति सर्वोत्तमस्तोते । न नत्राता त्वहते त्वदन्य न नस्त्राता अस्माकमुद्धारक न कोपि वै निश्चयेन नास्ति । तस्मादस्मान् वालान् सर्वथा असमर्थान् त्राहि रस स्वदर्शन- दानेनासुरमतान्ध्यनिवृत्त्या जीवयेति भाव । हे अग्ने, लौकिकाग्निषु एतादृशोद्धारकत्वाभावा दग्निशब्देनारौकिकाग्निपरब्रह्म श्रीमहल्लभाचार्या एव गृह्यन्त इति भाव । न नत्राता विद्यते वै त्वदन्य इत्यनेन पुष्टिमार्गीयाणामन्याचार्येण नार्थसिद्धिरिति सूचितम् । पुनीकिकविलक्षणस्वरूपनिरूपणपूर्वक श्रीमदाचार्यशरण प्रार्थयन्ति । 'यदी ते शिव रूप ये च ते सप्त हेतय । तेन न परिपाहि त्वमान्न शरणेपिण । अस्यार्थ । हे अग्ने, यत् ते तब शिव कल्याणकारक भगवदाननाधिष्ठातृ श्रीवल्लभाचार्याख्य रूपम् । एतेन जगदमन रनाशकत्व ध्वनितम् ( ध्वन्यते )। ये च ते सप्त सप्तसंख्याका श्रीमद्विरिधरादय पौत्रा हेतय न्वाला प्रदीप्यमाना तेन रूपेण तैश्चेति वचनविपरिणामेनान्वय । ' असति विशेषा नुशासने विशेषणविशेष्ययो समानविषयत्व तन्त्र' मित्यनुशासनात् । अस्मान् जीवान् पाहि उद्धरेत्यर्थ ॥ स्नम्बमित्रस्तुतौ 'सर्वमग्ने त्वमेवैकम्त्वयि सर्वमिदं जगत् । त्व धारयसि भूतानि मुवन त्व विभर्पिच । स्वमग्ने हव्यवाहस्त्व त्वमेव परम हवि । मनीपिणस्त्वं जानति बहुधा नैश्वापि च । सृष्ट्रोलाबाँस्त्रीनिमान् हव्यवाह काले प्राप्ते पचसि पुन समिद्ध । त्व सर्वस्य मुवनस्य प्रसूतिम्त्वमेवाने भवसि प्रतिष्ठति सर्वरूपत्व सर्वजगदाधारत्वं भूतधारकत्व सकलपोपक- स्वमग्निरूपत्व हव्यवाहत्व विद्वज्जनवेत्तृत्वमनेकैकरूपत्व सकललोकोत्पादकत्व पालकत्व सहारकत्व निरूपितमिति नानाविधत्व सर्वभवनममर्थपरब्रह्मान्तरा न सङ्गच्छते ॥ द्रोणस्तुतौ — सूर्यो भूत्वा रश्मिभितिवेदो भूमेरम्भो भूमिनाता-रसाश्च । विश्वानादाय पुनरुत्सृज्य काले [त्वमेव ] वृष्टया मावयमीह शुक्र । इट वै सद्म तिग्माशो वरुणम्य परायणम् । शिवस्त्राता भवास्माकमस्मानद्य विमोचये त्यलौक्किधर्मविशिष्टपरब्रह्मतया मपिभिरीडितो यथा तथा श्रीमदाचार्यावतारानन्तर नूतनै मपिभिर्भक्तैरीय स्तोतु योग्य । स्तुत्यादिना श्रीमदाचार्या प्रसन्ना भवन्तीति भाव । 'स्वयशोगानमहृष्टहृदयाम्भोजविष्टर ' इति सर्वोत्तमम्तो निगदित श्रीप्रमुभि । 'किमलभ्य भगवति प्रमते श्रीनिकैतने' इति भागवतवाक्येन श्रीमदाचार्यप्रसादे सर्वेष्टसिद्धिरिति भाव । एव स्तुतिकर्तव्यतामुपपाद्य श्रीवल्लभाचार्या अवतीर्य देवान् नाममन्त्राद्युपदिशन्तीत्याह स इति । य सर्वभवनसमर्थपरब्रह्मत्वेनोपात्तोऽलोकिकोऽग्नि श्रीवलमानार्य स एह इहेत्यर्थ । भवतीयेति शेष । अस्मिन् मूलोफेऽवतीर्य देवान् दैविनीवान् वक्षति शरणमन्त्राद्युपदेश करि प्यनीयर्थ । अत्र व्यञ्जनोप वक्ष्यतीत्यपेक्षित । यथोक वृहदेवतायाम् । वर्गस्य वर्गयोलोपो बहूना ध्यानस्य चैति । 'मत्राण्यम्मे पनि सम्भरन्ती'त्या वर्णस्य रोप अनवाणीत्य- ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। २९ सिते । प्रिया तदानि में कपिपरित्यत्र वर्णयोलापः पारुपिरित्यपेक्षिते । 'अयं नाभा वदति वन्गुको गृहे' । 'दनो विश इन्द्र भृध्रवाचा इत्यादी बहूनां लोपः अयं नामानेदिष्ठ इत्योतिते । तत्त्वा यामी ' त्यत्रैकवर्गलोपः यानामीत्यपेक्षिते । ' अघासु हन्यन्ते गार' इत्यत्र व्यञ्जन- लोपः मघास्तित्यपक्षिते इति तदुदाहरणं बोध्यमित्यर्थः ॥ २ ॥ अतःपरमन्यमन्त्रेण सर्वतः त्रैष्ठ्याद्यनेकधर्माधारत्वनिरूपणपूर्वकं श्रीमदाचार्याणामन्तरग- भक्तसाहित्येन प्रादुर्भावमाहुः । 'अग्निहोता कविक्रतुः सत्यधिश्रवानमः। देवो देवेभिरागमत् ' ॥ ३ ॥ अर्थस्तु । अग्निः श्रीवटमानार्यः । होता तृप्तिकारकः मर्वेषां पालक इत्यर्थः । 'प्रीण- नमप्यस्यार्थो मवती'ति महामाप्यात् । यद्वा श्रीमत्पुरुषोत्तमतृप्तिकारकः । 'बनाधिपतिरिन्दि- राप्रभृतिमृग्यपादाम्पुनः क्षणेन परितोपिनस्तदनुगत्वमेवास्तु में' इति श्रीमत्ममुगरणोत्तेः। अग्निमीड इत्याधमन्त्रे होतारमितिपदेन हवनात्वमुपपादितमतोत्र तृप्तिरूपोऽर्थ एव ज्यायान् । कविः संत्र्यावान् पण्डितः कवि' रित्यमरात् कविः पण्डित इत्यर्थः । श्रीमागवतगूढार्थप्रका- शनपरायणः । साकारब्रह्मवादकस्यापको वेदपारग.। मायावादनिराक्तां सर्ववादिनिरासह दित्यादि- वास्योक्तं सूचितमैन । यद्वा कविः धीमानित्ययः । 'धीमान् सूरिः कृती कृष्टि ' रित्यमरः । एतेन ' मेधावी छिनमंशय'इत्यागमोक्तलक्षणवैशिष्ट्यं ज्ञेयम् । यद्वा लोकोत्तरवर्णनकवनशालीत्यर्थः । ऋतुः मतुरूप इत्यर्थः । 'ऋतुर्धर्मश्च यन्मय ' इति श्रीमागवत उक्तम् । सत्य इति सत्यात्मक इत्यर्थः । यदा यदे ' तिवाक्यात् सत्यवचनोऽमि । यतः श्रीवल्लभाचार्यनाम्नावतीोसीति भावः । 'सत्यात्मकं त्वां शरणं प्रपन्ना' इति श्रीमागरते सत्यात्मरत्वं यथा श्रीकृष्णे तथा श्रीमदाचा- यांणां तत्वमिति भावः । सत्यविशिष्टत्वमनुक्त्वा यत्सत्यपदमुक्तं तेन यज्ञानन्दयोरुपलक्षकं तत् । 'सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्माति श्रुत्युक्तं श्रीमदाचार्येषु प्रसिद्धमिति भावः । 'सत्यादिगुणमा- हयुक्त ' मित्यादिवास्यादन्यगुणानामभ्युपलक्षणम् । सत्यविशेषणेन सत्यादयो रूपादभिन्ना एवेति सूचितम् । श्रीमदाचार्याणां गुणगानं कर्तव्यमित्यभिप्रेत्य विशेषणमाह चित्रश्रवस्तम- मिति । चित्राणि विविधलीलाकर्मानुरूपाणि श्रवांसि श्रवणीयानि नामान्यस्येति चित्र- श्रवाः अतिशयेन चित्रश्रवा इति चित्रश्रवस्तम इत्यर्थः । 'अतिशायने तमविष्ठना' विति तमप् । भतिशयित्वं च विविधावतारापेक्षया बोध्यम् । एतेन श्रीमदाचार्यगुणलीलानुरूपनाम- श्रवणादि कर्तव्यमवश्यमिति सूचितम् । यद्वा चित्रं श्रयो यशो यस्यासौ चित्रश्रवाः अतिशयेन स इति चित्रश्रवस्तमस्तमित्यर्थः । एवं श्रीमदाचार्याणां सालाप्यायकत्वं पण्डितत्वं यज्ञमयत्वं सत्या- द्यनेकगुणार्णवलं परब्रह्मत्वं श्रवणीयलीलागुणनामत्वं निरूप्य शुद्धपुष्टिमार्गीयभक्तिप्रयनाय श्रीमदाचार्याणां नित्यलीलास्यान्तरङ्गभक्तमाहित्येन प्रादुर्भावमाह देवेत्यादि । दिबुधातोः क्रीडापकत्वाद्भगवल्लीलाम्बुधिभराकान्तरूप इत्ययः । तयाच श्रीमत्प्रमुचरण: 'स्फूर्जदाप्तादिली- लामृतमलधिभराकान्तसर्वोऽपि शश्व' दित्युक्तम् । देवैः भगवल्लीलामध्यपातिभिरन्तरङ्गमकैः सह - ·अतिरहस्यम् । - . । आगमत् । भूतले इति शेष । आगमनत्वोक्तौ श्रीमदाचार्याणा व्यापिवैकुण्ठादौ स्थिति सूचिता, नित्यत्व च ध्वनितम् ॥ ३ ॥ एव श्रीमदाचार्याणा सान्तरङ्गभक्ताना प्रादुर्भावमुक्त्वा श्रीकृष्णास्यरूपत्व निरूपयन् प्रार्थयति । यदन दाशुषे त्वमग्ने भद्र करिष्यसि । तवेत्तत्सत्यमद्भिर ॥ ४ ॥ अर्थस्तु । हे यदन यस्य श्रीभगवतोऽङ्ग मुख हे श्रीवल्लभाचार्य, 'अग्निवै मुम्ब ' मिति श्रुते । श्रीक ष्णास्य कृपानिधि' रितिवास्यात् । 'अग्निर्मुख यस्य तु जातवेदा जात क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मा। अन्त समुद्रे विदधत् स्वधातून प्रसीदता न स महाविभूति'रिति श्रीभागवतवाक्याच्च । एतद थस्नु । यस्य श्रीभगवतो मुख जातवेदा अग्नि श्रीवल्लभाचार्य नात भूतले इति शेष । धरण्या प्रादुर्भूत इत्यर्थ । ' जातवेदसे सुनवा'मेति श्रुतौ , जातमिद् चराचर स्थित्युत्पत्तिप्रलय'मिति निरुतमारुत्तम् । तेन ब्रह्मत्वमुक्तम् । जात वेदो धन यस्मादितिव्युत्पत्ती भगवद्भजनधनरूप प्रादुर्भावकर्तृत्वेन भक्ताना सफलदारिद्याभावतया कल्याणकारकत्व श्रीमदाचार्येषु । यद्वा जात वेदो यस्मात्स जातवेदा । 'निश्वसितमस्य वेदा ', ' निश्वसितमेतद्यदृग्वेद ' इति श्रुते , 'देवोद्धारप्रयत्नात्मेति वाक्यात् प्रादुर्भापत्य दैवोद्धारहेतुकत्यात् दैवोद्धास्थ भगवद्भननरूप कर्मप्रादुर्भावेनेति तदर्थ प्रादुर्भाव इत्याह क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मेति । 'कर्माप्येक तस्य देवस्य सेव'ति पुरुषोत्तमवाक्यात् क्रियाशब्देन भगवत्सेवन तस्या काण्ड तत्प्रतिपादक वेदादिशास्त्र प्रकरण तन्मोहक्मतप्रचारतया लुप्त तदुद्धारार्थमेव जन्म प्रादुर्भावो यस्य स । यद्वा कर्ममार्गप वर्तनार्थमेव प्रादुर्भाव इत्यर्थ । कर्ममार्गप्रवर्नर' इति वाक्यात् । श्रीभागवतार्थस्य दुरवगाह तया ' अर्थ तस्य विवेचितु न हि वरो वेवानराद्वाम्पते ' रितिवचनात् श्रीमदाचार्याणामेव याथार्यप्रकाशस्त्वम् , अतस्त-पदयाथार्य प्रकटयन् जात इत्याह अन्त समुद्र इत्यादि । अन समुद्रशब्दस्त सदृशे लाक्षणिक । सादृश्य च गाम्भीर्यवत्त्वेन : श्रीभागवतपीयूषसमुद्रमथनक्षम' इति वास्यात् समुद्रशब्देन श्रीभागवताख्यसमुद्रो बोध्य । तस्मिन् स्वीयान् स्वाभिमतान् धातून शब्दान् प्रपचन् याथार्य प्रात्यन् 'सर्व धातुनमाहे ' त्यभियुक्तोक्तत्वाद्धातूनित्युक्तम् । गोप्यत्वेन वर्णन च 'परोक्षप्रिया ह वै देवा' इति श्रुतेर्वाव्यम् । यद्वा अन्त समुद्रे जगति स्वीयाना भक्ताना धातून् शारीरान् प्रपनन् शुद्धीकुर्वन् । धातुहरसादिक ' इत्यनेकार्थ । सर्वस्वनि वेटनेन तेषामपक्क निरस्यनिति भाव । स महाविभूति श्रीमत्पुरुषोत्तमो नोऽस्माक्मुपरि प्रमीढतामित्यर्थ । एवञ्चाबाङ्गपदेनाननस्य ग्रहणम् । एवं श्रीमदाणा श्रीकृष्णात्यस्वरूप मुक्त्वा श्रीकृष्णानन्ददातृत्वमभिप्रेत्याह दाशुषे । ' टाश्चान्साहानिति सूत्रेण निपातितो. यम् । भगवडानन्दवाने तुभ्यं श्रीवल्लभाचार्याय नम | ' अदेयदान पश्चेतिवास्यात् । यनामा वर्तन कुर्वता 'कृष्णाधरामृतास्वा-सिद्धिरत्र न सशय ' इत्युत श्रीमत्प्रमुभि । 'नमस्त्र स्ती'नि सूत्रेण नम शब्दयोगे चतुर्थीविधानात्तत्रातिप्यते । हे अग्ने श्रीवल्लभाचार्य, भद्र करि- ·श्रुतिरहस्यप्रकाश । नन्वग्निरूपत्वं सूर्यादिलोरस्थदेवाना सम्भवति तद्यावृत्यर्थमाह नमः पृथिव्यै पार्थिवरूपधारणेनास्मॅिल्लोके प्रादुर्भावः सूचितः । किमर्थं प्रादुर्भाव इत्याशहानिरासायाह नम ओपधीभ्यः । देवीजीवाना भवरोगनिवारणार्यमोपधीरूपम् । वस्तुतस्तू द्वारार्थमिति यावत् । ननु हिरण्यकशिपुमारणेन श्रीनृसिंहस्यापि महादोद्धारकत्व ताशरीतिव्यावृत्य- थैमाह नमो वाचे। अस्मिन्नवतारे उद्धारस्तु वाण्या वचनद्वारा भक्तिमार्गोपदेशेन वाण्योद्धारे प्यसि ब्रह्मसन्धादिना सर्दापनिवतनन साक्षात्पुष्टिपुरपात्तमसेवोपयिक कल्याण जीव करिष्यतीत्यर्य । करिष्यसीत्यनेन तेपामसामर्थ्य ध्वनितम् । 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्य' इति श्रुते । यद्वा मायामतनिरसनेन भद्र ब्रह्मवादम्यापनरूप कल्याण करिष्यसीत्यर्थ । ननु दुर्घटत्वात्पुरुषोत्तमप्राप्त साधनमन्तरा कय तत्प्राप्तिम्तवाप्तिश्चेति तत्राह तवेत्यादि । तव तत् सहदेव प्रपन्नाये' त्यादि 'यदा यदा हि धर्मप्ये ' त्यादि वाक्यम् । सत्यम् कालिकावाध्यम् । तन्छब्दस्य बुद्धिम्यपरामर्शकत्वात् अस्तीत्य याहार । मत्यप्रतिज्ञ इत्युक्त सर्वोत्तमे । सत्य- लक्षण तु 'प्रधान धर्मबीज यद्धित पूत प्रिय नृगाम् । गम्भीर मधुर वाक्य सत्य तच्चोत्तम विदु । लुब्धोऽयार्थी छली बूर्तोऽममर्थो ग्रामिक प्रिय | मूर्खा य सोऽनृत वक्ति तदोपवि रही तनु' रिति । कीदृशम् ? सत्यम् इन् श्रीमत्पुस्पोत्तमप्रापक 'इण् गतो' णिजन्तात् किम् । 'हस्वस्य'ति तुम् । यद्यपि 'सदेव ति 'यदा यदेति च वाक्य पुरुषोत्तमस्य तथापि श्रीमदा- चार्याणा भगवन्मुखम्पत्वात्तवेत्युत्तम् । श्रीमदाचार्याणा भवता रामे प्रपनत्व भक्ताना सिद्धयति, ते तु समारासक्ततया क्षणमपि गृहादि त्यक्तमममय इति तेपामुद्धारार्थ ननिकल गमनशीलोऽमी- त्यभिप्रेत्य सम्बोधयति हे अगिर हे गमनशालिन् , पृथ्वीपावनार्थ भक्तानामुद्धारार्थमिया । यद्वा प्रतिक्षण निकुञ्जस्यलीलारससुपूरित' इति वाक्यात् कुजात्कुत्रान्तरगमनशील । यद्वा 'तत्सारभूतरासस्त्रीभावपग्निविग्रह' इति वाक्यात् रासनृत्यशालिन् , अनेर्गन्यादगिरा इत्यौ- णादिकसूत्रेणामिप्रत्ययो रुडागम व निपातित । यद्यम्यय मपौ रूटस्तथापि तदनुपयोगाद्यौगिक एवेत्यर्थ । एवञ्च त्रीमदाचार्याणा श्रुतिभारतादिवचनै पूर्ण पुरुषोत्तमत्वम् । निपधादिक तुलौकि- काग्नेरिति । एतेना ने शिवस्य माहात्म्य तामसेपु प्रकीर्तित मित्यपि व्याख्यातमिति दिए । प्रकृतमनुमराम -'पृथिवी वेधानर' इति निरुककारोक्ते श्रीमठाचार्यागा पृथिवीत्वेन, 'वस्तुत कृष्ण एव' त्याग्विाक्यात् पुरुषोत्तमत्वेन च, 'यस्य पृथिवी शरीर'मितिश्रुत्या तेषा पृथि- वीशरीरत्वेन 'आनन्दमानकरपादमुखोदरादि' । 'आनन्दमयोऽभ्यामात्' । 'अरूपवदेव हि तत्प्र- धानन्वान्' इत्यादिश्रुतिसून कदम्बै शरीरशरीरिणोरभिनयन पृथिव्या इत्युक्तमित्यभिप्रेत्याह पार्थिवस्पधारणेनेत्यादि । प्रादुर्भावात्पूर्व श्रीकृष्णाननन्दमत्वमिति भाव । बहुवचन तु विविध- रोगोपशामात्वनानेरोपधीत्वविवशयेति भाव । उद्धारार्थमिति । तया च श्रीमदाचार्यागा 'देवो- बारप्रयत्नात्मनि नाम । वाग्रुपधारणमुदागर्यमित्यभिप्रेत्याहु अस्मिन्नवतार इत्यादि । 'टयया ·श्रुतिरहस्यम् । कयं सामर्थ्यमित्याकालायामाह नमो वाचस्पतये । स्वस्वरूपं स्वयमेव प्रकाशित अर्थ तस्य विवेचितु'मिति श्लोके पुरुषोत्तममुखारविन्दाधिष्ठातरूपम् । ननु मुखारविन्दाधि वारूपायनेनांशावतारत्वं स्यादित्याशङ्कानिरासायाइ नमो विष्णः । गुणावतारविष्णु रूपच्यावृत्यर्थमाह बृहते करोमि । व्यापाय पूर्णपुरुषोत्तमरूपाय । ऋग्वेदे तु 'महते करोमीति पाठोस्ति, तस्मिन्नपि पाठे विष्णवे महते महाविष्णवे पुरुषोत्तमस्वरूपायेत्यर्थः । एतादृशविशेषणविशिष्टाय श्रीवल्लभाचार्याय नमः करोमि । नमः पृथिव्यायिति विशेषणेन भाकृतदेहशवा माता सापि परिहृता । एतादृशविशेषणविशिष्टाः श्रीमदाचार्या एवं नान्ये। ननु ' नमो ब्रह्मण' इति श्रुतेरन्तरस्यापि प्रतीयमानत्वाच्छ्रीमदाचार्यपरत्वेनैव कथं प्रतिपाद्यते, पूर्व केनापि न प्रतिपादितमितिचेन्न। 'यद्यढ़िया त उरुगाय विभाव यन्ति तत्तद्वपुः प्रणयसे सदनुग्रहायेति वाक्येन यथा भगवतो भक्तानां भावनानुरूप रुपयारकन्वं तथा देवस्थापि शब्दब्रह्मात्मकभगवद्वपत्वाद्भक्तानां भावनानुसारेण स्वार्थ- प्रदर्शकत्वम् । अन्यथा निरुक्तौ 'चत्वारिशृङ्गेति तिर्यज्ञपरत्वेन व्याख्याता। सैव महाभा- प्यकाराकरणशास्त्रपरत्वेन व्याख्याता भावपिप्रामाणिकपी। (ए)कतरस्याप्यर्थस्या- प्रामाण्यं वक्तुं न शक्यते । तस्मात् यस्मिन् शास्त्रे श्रुत्यर्थो येन रूपेण प्रतिपादितस्तस्मि निनमाहात्म्य करिष्यन् प्रकार हरि । वाण्या यदा तदा स्वास्य प्रादुर्भूत चकार हे' तिवाक्या भगवता वचनद्वारैव स्वमाहात्म्यख्यापनार्थमेव श्रीमदाचार्याणा प्रादुर्भाव कारितो भगवन्मा हात्म्यप्राचुर्यवर्णनत्वेन वायूपत्वमितिभाव । वाचस्पतय इति । षष्ठ्या पतिपुत्रपृष्ठपादपय स्पोषष्वितिसूत्रेण पष्ठीविमर्गस्य सत्वम् । अस्मादेव ज्ञापयात् पठ्या अलुक् । पातौ च बहुर"मिति सूताबहुलमित्यनुवर्तते । तेन बाक्पतिरिति वामपत्व वाक्पतित्वमुभयं सम्भवति, ब्रह्मणि सर्वभवनसमर्थत्वात् । स्वस्य रूपमिति वाक्पतिवमित्यर्थ । ' वाक्पतिर्विबुधेश्वर' इति वाफ्यात् । मुखारविन्दाधिष्ठातृरूपमिति : निश्वसितमस्य वेदा' इति श्रुतेर्वेदप्रादुर्भावसत्वेन तत्त्व सुवचमितिमाव । अशावतारत्वमिति । अवयव-वात्तदधिष्ठातर्यप्यशवमितिभाव | गुगा वतारेति । 'सब रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणा स्यु'रिति श्रीभागवत पद्योक्तगुणावतारख्यात्य मितिमाव । व्यापकायेति । पूर्वीदानाचनान्यत्र प्रमाणानि । महत इति । अस्य बृहर अस्यार्थ एक एव । महट्टहतोश्थ श्रेष्ठवाचिवात् । तदेवाहु पुरषोत्तमस्वरूपायेति । वस्तुत कृष्ण एवंाति वास्यात् । नम इति । 'नमो ब्रह्मण' इत्यादिषु पुन पुनर्नम पदोच्चारणेन नमनातिरिक्तम-यकर्तुं न शक्यत इति धन्यते । नान्य इति । अन्यानार्यप्वेतादृशवाभावा दितिमाव । शबनमाभवम्बय'मिति वाफ्यात् वदो नारायण साक्षात्स्वयम्भूरिति शुश्रुम इत्यादिवचनाच्च शन्दनामगवनो मक्तेच्छानुमारार्थप्रकाशात्यमित्यभिप्रेत्याहु शन्दप्रमात्मक त्यादि । तदेवोपपाटयन्ति अन्ययेत्यादिना । अन्यया व्याख्यानुमारार्थप्रदर्शकत्वामा । . , ·.. श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ज्छास्त्रे स एवार्य इत्यर्यः । अत एव विद्यारण्येन 'चत्वारिति श्रुतिः साक्षापिमोक्तं वेदाङ्गार्यमपि दूरीकृत्य मणवपरत्वेन व्याख्याता। तया हि । चत्वारि शृङ्गाः प्रयो अस्य पादा दे शो सप्त इस्तासो अस्य। त्रिधा बद्धो हपभो रोरवीति महो देवो मा आवि. येश'। निरुक्तकारास्त्येवमर्थमाहुः चत्वारिशृङ्गा इति । वेदा वा ये त उक्ताखयोऽस्य पादा इति सवनानि त्रीणि । द्वे शीर्षे प्रायणीयोदयनीये। सप्त हस्तासः सप्त छन्दांसि । त्रिया बद्धोया यद्धो मन्त्र ब्राह्मणकल्यैः । तृपभो रोरवीति । रोखणमस्य सवनक्रमेण ऋम्भिर्यजभिः सामभिः । 'यदेनमृम्भिः शंसन्ति यजुभिर्यजन्ति सामभिः स्तुवन्ति । महो देव इत्येप हि महान्देवो यद्यझो मया आविषेशेत्येष हि मनुष्यानाविशति यजनाय तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय। महाभाप्पकारास्त्येवमर्थमाहुः। चत्वारिशृङ्गाः शृङ्गाणि चत्वारि पदजातानि नामारुपा- तोपसर्गनिपाताथ। यो अस्य पादाःत्रयः काला भूतभविष्यद्वर्तमानाः। द्वेगी दो शन्दा- मानौ नित्यः कार्यश्च । सप्त हस्तासो अस्य सप्त विभक्तयः । त्रिधा यद्धः त्रिषु स्यानेषु वद्धः उरसि कण्ठे शिरसीति । कृपभो वर्पणात् । रोरवीति शब्दं करोति । कुतं एतत् । द्वितीयव्याख्यानेतिरदायानन्तरमित्युमयोाख्यानमसङ्गनं स्यादिति शेपो बोव्यः । अत. एवेति । भक्केञ्यानुमारिवंदार्थप्रादुर्भावावेत्यर्थः। ऋपिरोक्तमिति । शाकटायनपनञ्जत्युक्त- मित्यर्थः । वेदाङ्गार्यमिति । निरुकन्याकरणयो।दाङ्गत्यात्तदुक्तमित्यर्थः । तदेव वेदार्थस्य भते अनुमारिव्याख्यानवत्वेनेतिबोधनार्थ निरुककारादीनामर्थमनुवदन्ति तथाहीत्यादिना । तर पूर्व निरुककाराणां व्यारूपानमनुवदन्ति निरुक्तकारास्त्वित्यादिना । सवनानि त्रीगीति । नीचमन्योचोच्चारणरूपाणीत्यर्थः । प्रायगीय इति । इष्टी एते । छन्दांसीति । गायत्र्युष्णिगनुष्ट- बृहतीपतित्रिष्टु-जगत्यश्छन्दांसि । मन्त्रेत्यादि । अनुष्ठेयार्थप्रकाशनपरो मन्त्रः । मन्त्रबामण- मेदस्तु-स्वर्येण पाठो मन्त्रः । ऐकस्वयेंग पाठो ब्राह्मगम् । श्रौतस्मातप्रति रादनपरः कल्पः । एं निहतकाराणामर्थमनूय महामाप्यकाराणामनुवदन्ति पहाभाष्यकारास्वित्या- दिना । तत्र शब्दशास्त्रप्रतिराद्यस्य वृषभवन निरूपणं कुर्वन्ति महाभाष्यकाराः चतारीत्या- दिना । पदनातानीति । परा-पश्यन्ती-मध्यमा-वैखरीरूपाणि । अत एवाग्रे निपाताश्चेनि चकारः सङ्गने । नामाख्यातेति । नामशब्देन मुबन्तम् । नमन्त्याख्याताप्रति विशेषणी- भवन्तीति व्युत्पत्तेः । आख्यातं तिदन्तम् । उपसर्गनिपातयोः पृथगुपादानं गोचलीवदन्यायेन । प्रयः काला इति । लडादिविषयाः वर्तमानभूतभविप्यपाः । नित्यः कार्यश्चेति व्यङ्ग्यव्यञ्जकमे. देन । तत्र व्यङ्गय आन्नरङ्गः । व्यजको वैखरीरूपः । सप्त विभक्तय इति । सुप इत्यर्थः । केचित्त तिहामपरिग्रहप्रसङ्गान्पष्ठ्ययेन सह सप्त कारकाणि विभक्तिपदाभिधेयानोनि व्याचक्षते । उर. सीति । 'हकारं पञ्चभैर्युक्तमन्नस्याभिध संयुतम् । औरस्यं तं विनानीया दितिशिक्षायाम् । कण्डे इति । आकारादयः । शिरसीति । 'स्युर्मूर्धन्या ऋटुरपा' इति शिक्षायां मूर्धन्या इत्यर्थः ।

·श्रुतिरहस्यम् । रौतिः शब्दकर्मा । महो देवो मत्यो आविवेशेति महान् देवः शब्दः मा मरणधर्माणो मनुप्यास्तानाविवेश । महता देवेन नः साम्यं स्यादित्यध्येयं व्याकरणम् । रामानुजाचार्यानुयायिनस्त्वैवमर्थमाहुः चत्वारीति । यस्य परमात्मनश्चत्वारो वेदाः शृङ्गाणि । नित्यबद्धमुक्तरूपास्त्रयोपि पादाः । शुद्धसत्वं त्रिगुणसचं च द्वे शिरसी। महदादयः प्रकृतिविकृतयः सप्त हस्ताः। तृपभः श्रेष्ठो वासुदेवः त्रिया संकर्षण-अनिरुद्ध प्रद्युम्नतया त्रिधा वद्धः भूतः सन् सर्व वस्तु रोखीति । 'रु शब्दे । इति धातुः । व्यवहरति नामरूपवत्करोतीत्यर्थः 1 तादृशो महोदेवो मान् चेतनाचेवनपदार्थान अन्तरात्मतया प्रविवेशेत्यर्थः। विद्यारण्यस्त्येवमर्थमाह । शृङ्गाः प्रणवस्य यान्यकारादीनि तानि चत्वारि अस्य प्रण: वस्य प्रतिपाद्यन्ते । प्रणवरूपस्य ब्रह्मणस्त्रय पादाः पद्यते गम्यते ब्रह्मतत्वमेभिरिति पादाः! अध्यात्म विश्वतैजसमाज्ञाः । अधिदैवं विराडिरण्यगर्भव्याकृतानि ।द्वे शीर्षे उत्तमाङ्गस्थाने शिरः कण्ठ इत्यनेन मुखान्तर्गतकण्ठादिस्थानमुपलक्ष्यते । वर्पणादिति । वर्षतीति युषभः । कामानां ज्ञानपूर्वकानुष्ठानफलत्वात् । महान्देव इत्यादि । महान् परब्रह्मस्वरूपो देवोऽन्तर्यामी । रूपशब्दो मत्येवाविष्ट इत्यर्थः । तदादेशफलमाह महतेति । परेण ब्रह्मणेत्यर्थः । साम्यं-सायु- ज्यम् । तदुक्कं भर्तृहरिणा अपि प्रयोक्तरात्मानं शब्दमन्तवस्थितम् । प्राहुर्महान्तमृषभ येन सायुज्यमिष्यत' इति । रामानुजाचार्यानुयायिरचितमर्थमनुवदन्ति रामानुजेत्यादि । नित्यबद्धमुक्तरूपा इति । त्रिविधा जीवा इत्यर्थः । एतेषां लक्षणानि एतद्देदाश्चैतेपां ग्रन्थे स्पष्टानि ग्रन्थबाहुल्यभयाद प्रकृतत्वाच न लिख्यन्ते । शुद्धसत्त्वमिति । रजस्तमःशून्यव्यवर्तिसत्त्वं शुद्धसत्त्वम् । त्रिगुणः सत्त्वमिति । मिश्रितसत्त्वमित्यर्थः । तन्नित्यविभूतावुपचारात्तत्प्रवर्तकेश्चरे च रनस्तमःसहकर्तिमत्वं मिश्रसत्त्वम् । महदादय इति । प्रकृतयश्चता विकृतयश्चेति प्रकृतिविकृतयः सप्त । तथाहि महत्त त्वमहंकारस्य विकृतिश्च प्रकृतेः । एवमहंकारतत्वं तन्मात्राणामिन्द्रियाणां प्रकृतिविकृतिश्च महतः। एवञ्च पञ्चतन्मात्राणि भूतानामाकाशादीनां प्रकृतयो विकृतयश्चाहद्वारस्येति भावः । श्रेष्ठ इति ! 'यूपभो वृप' इति विष्णुसहस्रनामवास्यादृपभपदेन श्रेष्ठो यासुदेवो गृह्यत इति भावः । तत्र पगुणपूर्णी वासुदेवः । सङ्घर्षणेत्यादि । ज्ञानवताभ्यां संकर्षणः । ऐश्वर्यपीर्याभ्यां प्रद्युम्नः । शक्तितमोभ्यामनिरुद्ध इति गुणविभागेन भेद इति भावः । चेतनाचेतनपदार्थ इत्यादि । तेन कार्थम्पना बोध्या । एवञ्च सूक्ष्मनिचिद्विशिष्टं ब्रह्म कारणम् । मयूरनिनिद्विशिष्टं ब्रा कार्य- मिति कारणादनायकार्यमिति विशिष्टाद्वैतमेतेषां संप्रदाय इति सूनितम् ॥ विद्यारण्योदितव्याख्यानमनुवदन्ति विद्यारण्यस्त्वित्यादि । अकारादीनीति । अकारो- कारमारा नादवेत्यर्थः । अध्यात्ममित्यादि । आत्मनि भधीत्यव्यात्मम् । विभत्यर्थेऽव्ययीभावः। । - ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। . चिदचिद्रूपे दे शक्ती । तथैवास्य ब्रह्मणो भूरादयः सप्त लोकाः हस्तासः हस्ताः हस्त- स्थानीयाः । विधानद्धः अारोफारमकारेषु विश्वतैजसमातेः विराहिरण्यगर्भव्याकृतैश्च त्रिप्रकारेण सम्बद्धः सूपमः प्रणवो महस्तेजोरूपं ब्रह्मतत्वम् । रोरवीति अतिशयेन पनि- पादयति । तदेव प्रतिपाद्यलं सृष्टिः क्रियते । महोदेवः परमेश्वरो मान् मनुष्यदेहान् । आविवेश सर्वतः प्रविष्टः स्पिष्ट इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्य' इति श्रुत्यन्तरात् । रामानुजाचार्यमतस्यैस्तु चामुदेवपरत्वेन व्याख्यातम् । तस्य च व्यूहान्तर्गतत्वात्त- दपेक्षया पुरुषोंचमपरत्वेन प्रतिपादनं सुवचम् । विद्यारण्यमतिपादितार्थे प्रणवपरत्वात् मण- वस्प शब्दब्रह्मत्वेन पुरुषोत्तमप्रतिपादकत्वं पुरुपोचमस्य प्रतिपाद्यत्वं प्रतिपादकापेक्षया प्रति- पायस्योत्कृष्टत्वात् । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति', 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य', इत्यनुशासनात् 'क्षर सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृत' इति वाक्याच । वस्तुतस्तु पुष्टिलीलाविशिष्टपुरुपोत्तमपरत्वेनैव व्याख्यानमुचिततरम् । तथाहि चत्वारिभृङ्गा इति । 'चत्वारि भृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सात हस्ता- सो अस्य । त्रिया बद्धो कृपभो रोरवीति महो देवो मा आविषेश ॥ अस्य लीला. अन्नमयकोशव्यष्ट्युपहितं चैतन्यं विश्वः । विज्ञानमयादिकोशत्रयव्यष्ट्युपहितं चैतन्यं तैनमो मत्र- ति। कोशादीनां व्यष्टिनिकृष्टोपाधितया मलिनमत्त्वप्रधाना । एतदुपहितं चैतन्यमल्पत्वानीश्वरत्वा- दिगुणकं प्राज्ञ इत्युच्यते । एकज्ञानावमासक्त्वादम्य प्राज्ञत्वम् । चतुर्विधशरीरममष्टयुपहितं चैतन्य वै-धानरो विराडित्युच्यते । कोशत्रयसमष्टयुपहितं चैतन्यं सूत्रात्मा हिरण्यगर्भः । चिदचिद्रूपे इति। जीवप्रकृतिरूपे इत्यर्थ । एवंविषमकानेकविधेच्छानुमारेण वेदार्थत्य स्फूर्त्या नमो ब्रह्मण इति श्रुतिरस्माभि. श्रीम. दाचार्यपरत्वेन व्याख्यायते । तत्र रामानुजानुयायिविद्यारण्यव्याख्यानापेक्षयाऽस्मद्याख्यानस्य न्यायस्त्वमवयवापेक्षयाऽवयविनः पटीयस्त्वात् प्रतिपादकापेक्षया प्रतिपाद्यम्य चेत्याहुः रामानु- जाचार्यमतस्पैस्विस्यादि। पुरुषोत्तमस्योत्कृष्टत्वे प्रमाणमाहुः सर्वे वेदा इत्यादि । एतच्छुत्यर्थमूर्त श्रीगीतावाक्यं प्रमाणत्वेनोपन्यस्यन्ति वैदैश्वेत्यादिना । अहमेवेन्यनेनान्यत्र्यवच्छेदकैवकारेण मुख्यत्र्यावृत्त्यान्यपरत्वं नास्तीति सूचिनम् । एतेन पुरुषोत्तमपरव्याख्यानस्य युक्तिमत्त्वं बोधि- तम् । तत्र पुरुषोत्तमत्वलसं निर्दिशन्ति क्षरः सर्वाणीत्यादिना । योध्यार्थस्लमयोचाम पुरुषोत्तमवर्णनपूर्वकं पुरुषोत्तमप्राप्ति श्रीमदाचार्यशरणेनबेत्याशयेन श्रुतिं व्याकुर्वन्ति तयाहीत्यादिना । श्रुतिं निरूप्य अस्येति । यं श्रुति साक्षात्पुष्टिपुरुषोत्त- मलीलामध्यपातिन्यत प्रत्यसतो भगवन्तं निर्दिशतीति भाव । चत्लारीति । शृङ्गा इत्यत्र 'सुपां सुलुकपूर्व सवर्णाच्छेयाडाध्यायानाल'इतिशास्त्रेण टाप्रत्यय । चत्वारि शृङ्गाणि कत्या व्यक्तरित्या- कादायां यासां तानि ता व्यापिवैकुण्ठस्या गाव इत्यातिप्यते इत्यभिप्रेत्याहुः चत्वारि शृङ्गा ·. श्रुतिरहस्यम् । स्थभगवतः पुरुपोचमस्य चत्वारि शृङ्गाः चत्वारि शृङ्गाणि यासां ताश्चत्वारिकाः चतु:शृङ्गविशिष्टा गाव: व्यापिवैकुण्ठाख्यगोलोकस्था इत्यर्थः । गवां चतुःशृङ्गत्वं 'गावो यत्र भूरिशृङ्गा' इति श्रुतिव्याख्याने वक्ष्यामि । अथवा चत्वारि यूथानि शृङ्गाः प्रधा. नानि नित्यसिद्धायूथम् , श्रुतिरूपायूथम् , फपिरूपायूथम् , तुर्यमियायूथम्' च प्रधानाः । 'यूथं तिर्यक्स्मृहेपि वृन्दमात्रेपि भापित'मिति विश्वः । शृङ्गः प्रधानमिच्छन्ती'त्यनेकार्थः। लीलास्थपुरुपोत्तमस्य प्राप्तिप्रकारमाह । त्रयः पादाः पद्यते लीला याभिरिति पादाः साथ- नरूपाः तनुजावित नामानसीसेवाः ।भक्ति विना सेवा न सम्भवतीति तदर्थ सेवासाधिक मुख्यभक्ती आह। द्वे शीर्षे सख्यात्मनिवेदने भगवत्कृतिसाध्यत्वेन शीर्पपदोपादानम् । अत एवाभ्यर्हिनत्वाच्छ्रवणादिसप्तभ्यः पूर्वप्रतिपादनम् । यासामित्यादि । गवां चतुःशृङ्गत्वाप्रसिद्धेरितिसन्देहनिरासायाहुः नित्यसिद्धायूथमित्यादि । वृहद्वामनीयपुराणे श्रुतिभिर्विज्ञापितः पूर्णपुरुषोत्तमः स्वं रूपं दर्शयामास । तत्र 'नानारासरसो. न्मत्तं यत्र गोपीकदम्बकम् । ततः कदम्बमध्यस्थः किशोराकृतिरच्युत इति वाक्योक्तयूयम् । पम- पुराणेपि श्रीकृष्णं प्रति व्यासवचनम् ' त्वामहं द्रष्टुमिच्छामि चक्षुभ्यो मधुसूदने'त्यारम्य प्रार्थितः श्रीकृष्ण उवाच । 'व्यास त्या दर्शयिष्यामि स्वरूपं वेदगोपितम् । गोपकन्यावृतं गोपैर्हसन्तं गोपवालकै रित्यादिवाक्यैर्नित्यसिद्धायूथम् । बृहदामनीये भगवद्रुपदर्शनानन्तरं श्रुतय ऊचुः । कन्दर्पकोटिलावण्ये त्वयि दृष्टे मनांसि नः । कामिनीमावमासाद्य स्मरक्षुब्धान्यसंशयम् । यथा त्वल्लोकवासिन्यः कामतत्वेन गोपिकाः ।भनन्ति रमणं मत्वा चिकीजिनि नस्तथा । श्रीभग- वानुवाच । आगामिनि विरिञ्चौ तु जाते सृष्टयर्थमुद्यते । कल्पं सारस्वतं प्राप्य बजे गोप्यो भविष्य'तिवचोभिः प्रतिपादितं श्रुतिरूपायूथम् । अत्र यथा त्वल्लोकवासिन्यः काम- तत्त्वेन गोपिकाः । भजन्ती'त्यनेनापि नित्यसिद्धा निरूपिताः । ऋषिरूपायूथस्तु पाझे उत्तर- खण्डे 'पुरा महर्षयः सर्वे दण्डकारण्यवासिनः । दृष्ट्वा रामं हरिं तत्र भोक्तुमैच्छन् सुविग्रहम् । ते सर्वे स्त्रीत्वमापन्नाः समुद्भूताश्च गोकुले । हरि संप्राप्य कामेन ततो मुक्ता भवार्णवादिति निरूपितम् । तुर्यप्रियायूयस्तु तुर्यश्चतुर्थो यः प्रियाया यूथः । जनिप्यते तत्प्रियार्थ सम्भवन्तु मुरस्त्रिय' इति श्रीभागवतपयेन तस्य भगवतः प्रिया श्रीराधा तत्सेवार्थ सुरस्त्रियः सम्मवन्ति त्यर्थः केनचिन्निरूपितः । तथोक्तं पाझे 'गोप्यस्तु श्रुतयो ज्ञेया ऋपिना गोपकन्यकाः । देवकन्याश्च राजेन्द्र न मानुष्यः कथञ्चनेति चतुर्विधत्वमुक्तम् तत्र श्रुतयः श्रुत्यवतारभूताः गोप- कन्यापदेन नित्यसिद्धा ज्ञेयाः मानुप्यत्वनिषेधात् । इदं चान्यरीत्योदितम् । वस्तुतस्तु ' नमत कृष्णतुर्यप्रिया'मिति श्रीयमुनाष्टके श्रीमदाचार्यचरणैरुक्कतया तुर्यप्रिया श्रीयमुना ! तस्या यूथ इत्यर्थः । पद्यत इति पद गता वित्यस्येदम् । पादा इति कर्मणि घन् । मानसीसेवायाः फल- रूपत्यम् । उत्तसेवामाधने इतरे । तयोक्तम् ' कृष्णसेना सदा कार्या मानसी सा परा मते'ति श्रीमदानायचरणैः । एतद्वितो मानमी परा फरूपेत्यर्थ इति श्रीप्रमुचरणाः । भक्तिमित्यादि । - . - ·. - श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ननु सख्यस्योभपनिठलाजीवानां कर्य तत्सम्भवतीत्याशङ्कानिरासायाह । सप्त- हस्तासः श्रवणादयः सप्त । ते जीवकृतिसाध्याः तत्करणेन भगवतो दासोपरि स्नेहसम्पा- स्नेिहो भक्तिरिति प्रोक्त' इति पञ्चरात्रात 'सा परानुरक्तिरीश्वरे' इति शाण्डिल्यसूत्रात् 'केवलेन हि भावनेत्यादिवाक्याच मकिशब्दप्रवृत्तिः स्नेह एव | श्रवणादिषु भक्तिशब्दो लाक्षणिकः । तया च भक्तिहसे भक्तिपदशक्तिः स्नेह एव श्रवणादिषु तद्धेतृत्वेन भाक्त' इत्युकं श्रीप्रमुचरणैः । मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोननात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्ष- णारोपिता क्रियेति लक्षणं लक्षणायाः । विस्तरस्तु बाहुल्यमयानेह तन्यते । श्रवणादय इति । 'श्रवण कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदन ' मिति श्रीभागवतोका दास्यन्ता इत्यर्यः । श्रवणादीनां निगमनिरूपिनत्वा- मावसन्देहकान्दिशीकाः कैनन सन्ति तेषां संशयनिरासाय श्रवणादिनाविधप्रतिपादनश्रुतयः प्रद- यन्ते । तत्र प्रायशः श्रीमदाचार्यपरत्वेनापि व्याख्यायन्ते । तयाहि 'प्रतत्ते अद्य शिपिविष्ट- नामार्यः शंतामि व्युनानि विद्वान् । तं त्वा गृणामि तवसमतन्यान् क्षयन्तमस्य रनमः पराके' ॥१॥ अस्यार्थः । हे शिपिविष्ट शरीरान्तर्यामिन् ! तत् ते तव नाम अथेदानी प्रशंसामि कीर्तयामि । आर्यः श्रेष्ठम्त्वं मत्याद्यनन्तगुणार्णवत्वात् 'सत्यादिगुणमाहत्रैर्युक्त'मिति तत्त्वप्र. दीप श्रीमदाचार्यचरणाः । वयुनानि ज्ञातव्यानि । विद्वानिति नामोचारणे । शान्त्यादिगुण- सम्पन्नस्य ज्ञातव्यं नावशिष्यते । तं सा गृगामीति गुणसंकीर्तनं करोमि । तवसं महान्तम् अतन्यान् भल्पोऽहं भस्य रनसः पराके परपाके क्षयन्तं निवसन्तम् । इयं श्रुतिः श्रीमदाचार्य- गुणगानं कर्तव्यमित्यपि बोधयनीति द्वितीयार्थः प्रदर्यते । यया ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मण- त्रिविधः स्मृत' इति वाक्यात्तच्छन्देन पुरुषोत्तम उच्यते । यथा 'यो बुद्धेः परतस्तु स' इति गीतावाक्ये स इति तच्छन्देन पुरुषोत्तम इति व्याख्यातममियुक्तैः । यद्यपि तत्र कामप्रकरणं 'ततो बुद्धरात्मा ततो महान् । महतः परमव्यक्तमश्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किंचित्सा काठा सा परा गतिरिति श्रुतौ बुद्धेः परत्वेन परपुरुषस्यैवोपपादनात् । एवञ्च हे तत् पुरुषोत्तम । यद्वा प्रकर्षण तनोति स्वमाहात्म्यं श्रीमदाचार्यद्वारा विस्तारयतीति तत् ते तव शिपिविष्टनामार्यः 'शिपिविष्टः प्रकाशन' इति विष्णुसहस्रनामवाक्यान्छिपिविष्टपदेन भगवानुच्यते । शिपि- विष्टस्य पुरुषोत्तमस्य श्रीवल्लभ इति नाम यस्य स श्रीवल्लभाख्यः आर्यः । पूर्वोक्तरीत्या वर्णलोपः । तेन आचार्यः तस्य वयुनानि ज्ञानानि शंसामि कीर्तयामि । ज्ञानानीत्यस्य सुबो- धिन्यादिमन्यरूपाणीत्ययः । तेषां कीर्तनेनैवास्मसिद्धिरिति भावः । श्रीमदाचार्याणां ग्रन्या प्रकटने सामर्थ्यमाह विद्वानिति । पण्डित इत्यर्थः । एतेनाप्तत्वमुदितम् । 'मूर्यो यः सोऽनृतं वतीति वाक्यात् । यद्वा विपश्चित्पर्यायोऽत्र विच्छन्दः । विद्वान् विपश्चिद्दोपज्ञ' इत्यमर- कोशात् । तेन विविधमोगचातुर्यत्त्वं लीलारसान्तःपातित्वमुदितम् । तेन श्रीमदाचार्याणां रस- रूपत्वं ध्वनितम् । तं त्वेति । तं श्रीमद्वलमाचार्य त्वां श्रीमत्पूर्णपुरुषोत्तमं च । 'विनापि चं ·श्रुतिरहस्यम् । - समुच्चयो भवतीति महाभाष्यम् । गृणामि गुणगानरूपं कीर्तनं श्रीमदाचार्यगुणगानपूर्वकमेवेश्वर- भननं कर्तव्यमिति सूचितम् । तवसमतन्यानिति पूर्ववत् । श्रीमदाचार्याणां महत्त्वेन स्वस्या- लपत्वेन च तेषु स्वामित्व ध्वनितम् । अल्पत्वनिरूपणेन दैन्यं सेवकधर्म इति ध्वनितम् । अथवा शिपिविष्टस्य विष्णोः ततो निवृत्त आयातोऽपश्यत् भीमरथीतटे । द्विभुनं विहलं विष्णुं मुक्तिमुक्तिप्रदायक' मिति पद्मपुराणस्थगीतामाहात्म्योक्तं विल इति नाम यस्य सः श्रीविठ्ठलेशः तदाह वल्लभकुल' इत्यादिवाक्यनिरूपितः आर्यः श्रेष्ठः । शेषं पूर्ववत् ॥ १ ॥ अथ श्रीमत्पुरुषोत्तमसम्प्रदाय(नक)दानेऽर्चने परिचरणे च श्रुतिः । 'नू मर्तो दयवे स निष्यन् यो विष्णव उरुगायाय दाशत् । प्र यः सत्राचा मनसा यनात एतावन्तं नर्यमाविवासात्' ॥ २ ॥ अस्यार्थः । यो मतः मर्त्यः गुरुगायाय बहुभिः कीर्त्यमानाय विष्णवे पुरुषोत्तमाय दाशत् दद्यात् सर्व समर्पयेत् । यः सत्राना समीचीनेन मनप्ता भगवति निश्चलेन प्रयनते भगवन्तं सेवयतीत्यर्थः । यनधातोः पुनार्थकत्वेपि प्रकृष्टार्थप्रोपसर्गविशिष्टत्वेन सेवारूप एवात्र यनतेस्र्थः । सनिष्यन् फलमिच्छन् नु क्षिप्रं दयते प्राप्नोति अविशेषात्सर्व फलं प्राप्नोतीत्यर्थः । ततः एतावन्तं महान्तं नर्य नरेषु हितं विष्णुं आविवासात् परिचरेदित्यर्थः । श्रीमदाचार्यपक्षे तु नमो ब्रह्मण इत्यस्यां विष्णुत्वेनोपादानात् 'वस्तुतः कृष्ण एवेति वाक्याच विष्णुशब्देन श्रीवल्लभाचार्याणा- मपि ग्रहणम् । एवञ्च यो मर्त्यः मर्त्यलोके प्रादुर्भूतो दैविजीवः उरुगायाय भक्तर्गीयमानाय विष्णवे श्रीवल्लभाचार्याय दाशत् सर्व समर्पयेत् । यः सत्राचा मनसा समीचीनेन मनसा अच्छलेन प्रयमते श्रीमदाचार्य सेवयति सनिष्यन् श्रीमद्भगवत्सेवौपयिकालौकिकदेहादिकल- मिच्छन् नु क्षिप्रं दयते प्राप्नोति । श्रीमदाचार्याः सर्वदानसमर्थाः 'अलौकिकैरदानकृत्' :अदेय. दानदक्षश्चेति प्रभुचरणोक्तत्वात् । तत एतावन्तं महान्तं सर्वतः श्रेष्ठमित्यर्थः । दैवोद्धारकर्तृत्वमाह । नयं नरेषु दैविनीयेषु हितम् । आसुरायेशनिवर्तनपूर्वकदैवाविर्भावकारकम् एतादृशं श्रीमदाचार्यम् आविवासात् परिचरेदित्यर्थः । अनेन श्रवणकीर्तनादीनामुक्तानां संग्रहः । श्रीविठ्ठलानां ब्रह्माण्डा दिषु श्रीकृष्णरूपत्वेन प्रतिपादनाद्विष्णुशब्देन तेषामपि ग्रहणमिति तत्परापीयमिति बोध्यम्॥२॥ श्रीपुरुषोत्तमदास्ये श्रुतिः । 'त्रिदेवः पृथिवीमेष एता विचक्रमे शतर्चस महित्वा । प्रवि. प्णुरस्तु तवसस्तवीयान् त्वेपं ह्यस्य स्थविरस्य नाम' ॥ ३ ॥ अस्यार्थः । एष देवः श्रीपुरुषो. त्तमः शतर्चस शतमपि यस्य एतां पृथिवीं त्रीलोकानित्यर्थः । महित्वा महत्त्वेन त्रिः पित्रामे विक्रान्तवान् । सोऽयं विष्णुः प्रास्तु प्रमुरस्तु स्वामी भवत्वस्माकम् ! ' एको दधार मुवनानि विश्वे'ति वचनात् स्वामिन एव स्वामित्वस्याप्रार्थनीयत्वात् तदास्यं वयं मनामह इति तात्पर्य लभ्यते । तसस्तवीयान् महतो महानित्यर्थः । किमिति तस्यैतदास्यं प्रार्थ्यतेऽन आह ! हि यतोऽस्य स्यविरस्य पुराणपुरुषस्य त्वेपं दीप्तं महत् नामास्ति । महतो हि दास्यमाशास्य लोकानाम् । अनेन हेतुवन्निगदनेन श्रीपुरुषोत्तमस्य दास्यमेव प्रायते । लामी अस्त्वित्यनेन ।

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। N - दासत्वं स्थितम् । दासनिरूपितमेव स्वामित्वम् । श्रीमदाचार्यपक्षे तु एष देवः 'देव वैश्वानरैषेति वाक्ये 'विप्रं विप्रासोऽजसे देव मिति श्रुतौ च देवशब्दस्य विशेषेणोपपाइनबत्रापि देवशब्दस्य तता । एवञ्च देवः भगवल्लीलामध्यवर्तीत्यर्थः । ननु देवशब्देनावान्यदेवग्रहणं कुतो नेत्यत आह शतर्चसं शतमीपि यस्य सः। हुताशनावतारस्तु वल्लभो लक्षणात्मन' इति वाक्यात् 'अग्निर्मुखं' इत्यादिश्रुतेः श्रीवल्लभाचार्योऽग्निर्भगवन्मुखाधिष्ठाता । लौकिकालेः सप्लाष्टुिनात्र शतार्चिष्टेना- लौकिकत्वं स्पष्टमेव । एतां पृथिवीं महित्वा महत्त्वेन श्रेष्ठल्वेन । तत्त्वं च जीवोद्धारकर्तृत्वम् । त्रिः निवारं विचक्रमे परिक्रमितवान् वारत्रयविधिकलितमूवलयपरिक्रमेत्यभियुक्तैरप्युक्तम् । ननु पूर्वो- तधर्माः सूर्येपि सन्तीत्यत आह । विष्णुः पुरुषोत्तम इत्यर्थः । वस्तुतः कृष्ण एवेति वाक्यात् सः प्रास्तु प्रमुरस्तु ! 'व्यवहिताश्चेति सूत्रेण व्यवहितोपसर्गप्रयोगः । गुणावतारविष्णुव्या- वृत्यर्थमाह । तवसस्तवीयान् महतोमहानित्यर्थः । सर्वतःश्रेष्ठत्वेन पुरुषोत्तम इत्यर्थः । स्थविरस्य वृद्धस्य पून्यस्य श्रेष्ठस्य नाम त्वेषं दीप्तिमदस्ति । त्वेषमित्यनेन चिद्रूपत्वमुक्तम् । तच सदा- नन्दयोरुपलक्षकम् । तेन सच्चिदानन्दात्मकं नामास्तीति भावः । एतेनालौकिकत्वमुदित नाम्नः । त्वेषमितिविशेषणेन नामावर्तनकर्तृगामज्ञानान्धकारविनाशः सूचितः । एतेन नीवैः श्रीमदाचार्य- नामावर्तनमवश्यं कर्तव्यमिति ध्वनितम् ॥ ३ ॥ अय श्रीमत्पुरुषोत्तमस्मरणकीर्तने च श्रुतिः। विचक्रमे पृथिवीमेप एता क्षेत्राय विष्णु- मनुपे दशस्यन् । ध्रुवासो अस्य कोरयो जनास उरुक्षितिं सुननिमा चकार' ॥ ४ ॥ इयं श्रुतिः श्रीमत्प्रमुचरणैरपि विद्वन्मण्डने लीलानित्यत्वप्रतिपादनप्रसङ्गे व्याख्याता । मयापि व्याख्यानं तदुपचीयते । एप विष्णुः श्रीपुरुषोत्तमः एतां पृथिवीं लोकत्रयं मनुषे स्वस्मरणशीलाय. भक्ताय देवगणाय क्षेत्राय निवासाय दशस्यन् असुरेभ्योऽपहृत्य दास्यन् विचक्रमे विक्रान्तवान् । अनेन भगवतो माहात्म्यमुकम् । तत्र भगवन्माहात्म्यं किमु वक्तव्यं येषां मका अपि माहात्म्य- विशिष्टा इत्यभिप्रेत्याह ध्रुवास इति । अस्य भगवतः कीरयः कर्तनशीलाः जनासो मक्ताः ध्रुवासः निन्याः । तत्त्वं तु ध्वंसाप्रतियोगिवम् । उरुक्षिति महान्तं निवासं सुननिमा सुनन्मा श्रीकृष्णाधवनारैश्चकार । श्रीमदाचार्यपक्षे तु एष विष्णुः श्रीवल्लपाख्यः तन्त्रेण विष्णुपदेन श्रीविद्वलोऽपि गृह्यने । मनुषे स्तुवते दैविगणाय एतां पृथिवीं क्षेत्राय निवासाय दशस्यन् दास्यन् विचक्रमे परिक्रमितवान् । असुरमतष्टयुलनयाऽनौ स्थातुमशका देविनीवास्तपां स्थित्यय मायामतनिर्दलनपूर्वक भगवद्भक्तिप्रयनेन स्वास्थ्यतया भगवत्सेवनसिद्धौ तेषामवनौ निवासः सिद्ध इति भावः । तेषां नित्यत्वमाह । भस्य श्रीवल्लमाख्यस्य कीर्तनपरा भक्ताः नित्याः । कीर्तनशी- लत्वेन तदुद्धारार्थमेवावतारः । किञ्चावतारेण धरण्या अपि महद्भाग्यमित्यभिप्रेन्याह उरुक्षिति- मित्यादि । सुननिमा सुमन्मा सोपसर्गतयाऽलौकिकः प्रादुर्भावोऽस्येति सूचितम् । उरु श्रेष्ठां महद्भाग्यवती सितिं चकार। अहो भूमिभाग्यं यत्र श्रीमदाचार्याः प्रादुर्भूताः सन्ति चेति भावः । 'भूमिभाग्यं महनमुन्दर' इति सर्वोत्तम श्रीप्रमुचरणाः । श्रीविहरेशपक्षे तु देशान्तरे .

·श्रुतिरहस्यम् । गमिष्यामि मद्भक्तानां हिताय वै' इति ब्रह्माण्डपुराणवाक्यात् पृथिवीं विचक्रमे । शेपं. समा. नम् । अत्र श्रीमदाचार्याणां तदात्मनानां चावनिपरिक्रमणादिकं देवोद्धारार्थमेव । देवोद्धारम- यत्नात्मेतिवाक्यात् । एतेन वात्सल्यवत्त्वं ध्वनितम् । तलक्षणं तु आश्रितदोषभोक्तृत्वमिति केचन । 'आश्रितागस्तिरस्कारबुद्धिर्वात्सल्यमित्यपि । मुस्निग्धहृदयत्वं यद्दोपसौक्ष्म्यातिगं निजे । भने स्यात्तद्धि वात्सल्य भक्तप्राणस्य वै हरेः । ममतामोहसंपर्कद्रढीयांस्तनुनादिषु । यत्पि- च्छिलमनस्कत्वं विदुत्सिल्यमुत्तमा' इति । अत्र दोपभोक्तत्वं चासुरावेशनिवर्तनरूपन् । श्रीमदाचार्यविस्मरणरूपमेवागोऽपराधस्तस्य तिरस्कार इत्ययः ॥ ४ ॥ अथ श्रीमत्पुरुषोत्तमचरणोदक्यहणे अतिः। तदस्य प्रियमभि पायो अश्यां नरो यत्र देवयवो मदन्ति । उरुक्रमस्य स हि बन्धुरित्या विष्णोः पदे परमे मध्व उत्सः ॥ ५ ॥ अस्यार्थः । विष्णोः पुरुषोत्तमस्य परमे पदे चरणे अमि अभिषिक्तम् । उपसर्गाणां क्रियाया असन्निधाने कर्तृकर्मादिसाधनसहितक्रियावाचकत्वात् मध्व मधुरस्य उत्सः निष्पन्दो वर्तते तत् अस्य पुरु. पोत्तमस्य प्रियं पायो जलं अहं अश्यां पित्रेयम् । यत्र पादोदकपाने देवयवः देवं विष्णुं प्राप्नु मिच्छन्तो नरः मराः मदन्ति हृष्यन्ति स हि पुरुषः इत्या इत्थंप्रकारेण उरुक्रमस्य श्रीकृष्णस्य बन्धुः सुहृत् प्रियो भवतीत्यर्थः । यद्वा सः अहं इत्या इत्य उरकमस्य भगवतः सखा भवेयमिति मावः । तदनेन सख्य निर्दिश्यते || माध्वमतानुवर्तिनस्तु इत्थं व्याचख्युरिमाम् । उरुक्रमस्य विष्णोः परमे उत्तमे शालिग्रामचक्राङ्कितादिरूप पदे स्थाने अभिषिक्तं भागीरथीगोदावर्यादि- प्रस्त्रवणरूपं पाथः अश्यां पिवेयम् । यत्र पाने देवयवः देवत्वमिच्छयो नरः पुरुषाः मदन्ति सः तीर्थपानकर्ता अस्य विष्णोः बन्धुः प्रेमास्पदः हि श्रुत्यादिप्रसिद्धः मध्वः मुख्यप्राणावतारः श्रीमध्वाचार्यः इत्या इत्यं तीर्थपानं कृत्वा विष्णोः बन्धुः सुहृजात इत्यर्थः ॥ श्रीमदाचार्ययो तु विष्णोः श्रीमन्नन्दकुमारस्य परमे सर्वतः श्रेष्ठे । 'ते ते धामान्युश्मसि गमध्यै यत्र गावो भूरिशृङ्गा अयास' इत्यादिश्रुतिप्रतिपादिते पदे श्रीगोकुलादिस्याने मध्वः मधुररूपस्य श्रीयमुना- पारिप्रवाहरूपं तत् भगवत्प्रियकर्तृत्वेन प्रसिद्ध 'प्रियो भाति सेवनात्तव हरेर्यथा गोपिका' इति श्रीयमुनाष्टकवाक्यात् अस्य श्रीमद्वासुदेवस्य श्रीमन्नन्दकुमारस्य प्रिंय ' मुररिपौ मुकुन्द- प्रिये', 'नमत कृष्णतुर्यप्रिया'मिति वाक्ये श्रीयमुनायाः प्रियंत्वोंपादनेन तज्जनस्यापि तत्त्वम् । अभि अभिषिक्तम् । कैः कस्योपरीत्याकासायां श्रीगोपकुमारिकाभिःश्रीमद्यशोदानन्द- नोपरि । तथाच ' सोऽम्भस्यलं युवतिभिः परिपिच्यमान' इति श्रीभागवते । पाथः श्रीयमुना- जलम् । कवन्धमुदकं पायः' इत्यमरः । अहं अश्यां पिबेयम् । 'अश भोजन' इति पातोः आशीलिडि उत्तमपुरुषैकवचने यामुडागमे मिप: अमादेशे अश्यामिति रूपम् । मन्त्रद्रष्टात्र यो । यमुनानलपानफलं तु 'नमोऽस्तु यमुने सवा तव चरित्रमत्यद्भुतं न नातु . यमयातना भवति ते पयःपानतः । यमोऽपि भगिनीमुतान्कयमु हन्ति दुष्टानपि प्रियो माति सेवनात्तव हरेर्यपा गोपिकाः' इत्युक्तं श्रीमदाचार्यचरणः । यत्र श्रीयमुनानलपाने नरः सन्मनुष्याकृतिः - ·" श्रुतिरहस्यप्रकाशः । उरुक्रमस्य श्रीकृष्णस्य सः प्रसिद्धः। हिशब्दोऽतिशयं द्योतयति । अतिशयेन बन्धुः प्रियः श्रीवल्लभाचार्याख्यः वदति वल्लभः श्रीहरेरिति श्रीमदाचार्योक्तेः, 'प्रिया गोपीभर्तुः स्फुरतु सततं वल्लभ इति प्रथावत्यस्माकं हृदि सुभगमूर्तिः सकरुणे'ति श्रीमत्प्रमुचरणैरप्युकम् । देवयवो धार्मिकाः । 'मृगय्वादयश्च'त्युणादिसूत्रेण निपातितो देवयुशब्दः । 'देवयुर्वाच्यलिङ्गः स्याद्रामिके लोक्यात्रिक' इति मेदिनीकोशाधार्मिकवाचकत्वम् । देवत्वमिच्छर इत्यर्थे देवशब्दात्स्यजन्तात् 'क्याच्छन्दसी'त्युप्रत्ययः । धर्मशब्दो मुख्यया वृत्त्या भगवत्सेवापरः । तादृशा दैविनीवाः लीलामध्यपातिनश्च । विनापि चं समुञ्चयो भवतीति महाभाष्यम् । इत्या इत्यं श्रीयमुनानलपानेन मदन्ति हप्यन्ति । 'मदी हर्ष ' इत्यस्येदं रूपम् । एतेन श्रीयमुनानलपानमवश्यं कर्तव्यमिति सूचितम् ॥६॥ अथ पादसेवने श्रुतिः- यस्य त्री पूर्णा मधुना पदान्यक्षीयमाणा स्वधया मदन्ति । य.उ त्रिधातु पृथिवीमुत यामेको दावार भुवनानि विश्वा' ॥ ६ ॥ अस्यार्थः। यस्य पुरुषो- तमस्य त्री त्रीणि मधुना पूर्णा पूर्णानि । जसः ‘सुपा सुलु'गिति सूत्रेण डादेशः । एवमोऽपि । त्रित्वं पादप्रक्षेपत्रित्वात् । अक्षीयमाणा पादप्रक्षपणे अक्षीणानि पदानि स्वधया अनेनोपलक्ष- णमेतत् । सर्वफलेनापि मदन्ति मादयन्ति तदाश्रितमनानिति भाप्यकारेण व्याख्यातम् । य उ त्रिधातु त्रिप्रकारं पृथिवीं उत द्याम् । किं बहुक्त्या । विश्वा विश्वानि सर्वाणि मुवनानि एकः दाधार दधारेत्यर्थः । श्रीमदानार्यपक्षे तु यस्य पूर्णपुरुषोत्तमस्य श्री श्रीणि श्रीवल्लभाचार्य-श्रीगोपीनाथ- थ्रीविठ्ठलाख्याभिधानानि रूपाणीत्यर्थः। श्रीमदानार्याणां वक्ष्यमाणः पूर्वोदाहृनवनोभिश्च पुरुषोत्तम- त्वमाश्रीविठ्ठलेशानां पूर्णपुरुषोत्तमत्वं ब्रह्माण्डपुराणवननैः स्फुटमेव । तथाच श्रीदेवकीनन्दननरणैर्ग- दित श्रीवल्लभानार्यगृहे श्रीमहालक्ष्मीदेव्यां श्रीगोपीनाथेन श्रीवलभद्रेणान्वित. स्वयं भगवान् श्रीम- त्पूर्णपुरुषोत्तमः प्रादुर्वभूवेति नरित्रचिन्तामणौ, तैवाने ' देवेष्वप्यासुरं भावं संकर्षणवदन यः । दृष्ट्वा हलं कलयते स गोपीशः प्रसीदतु ' इति । ब्रह्माण्डपुराणवचनानि तु तदाहं क्छभकुले द्विनाचाररतेऽमले । अवतीर्य परं रूपं दर्शयिष्ये मनोहरम् । पृथिव्यां भारते क्षेत्रे माथुरे मम मण्डले । गोकुल मन्पदं नित्यं यत्रास्त वै मुदायहम् । कालिन्दी सरिता श्रेष्ठा यत्र गोवर्धनो गिरिः । आदिमध्यावसाने वै वासो मे तत्र निश्चितम् । वर्तते विश्रुतं पूर्व तव चास्ति परंतप । अति नान्तर्हित रूपं सर्वलोचनगोचरम् । करिष्य विमलं सौम्यं अनभक्तसुखावहम् । विठ्ठलेगेति विख्याति गमिप्ये जगतीतले । आदावहं नैकरूपो बहुरूपधरस्तत' इत्यादीनि । एतेषु श्रीम- थुरागोकुलादिनिरूपणेन ग्रनभक्तमुखावहमित्युक्त्या न यथेषु स्थानेषु श्रीकृष्णचन्द्रेण वनभक्त- मुखावहा लीला कृता तथा श्रीविठ्ठलावनारेऽपि मया क्रियते । एवञ्च बलदेवावतारोऽप्यस्मिन्नवतार सूचितः । कीदृशानि । मधुना आनन्देन पूर्णा पूर्णानि । मधोरानन्दसावकत्वेनानन्दवाचित्यम् । यथा श्रीमदानायनरणः ' अन्तस्तद्धर्मापदेशा' दिति सूत्रेऽणुमाष्ये हिरण्यशब्द आनन्दवानी लोके तान्यानन्दसायकवादियुक्तम् । 'आनन्दः परमानन्द' इति वारयात् 'परमानन्दविठ्ठल - . , ·४२ श्रुतिरहस्यम् । इति ब्रह्माण्डपुराणवाक्यात् श्रीबलदेवस्याक्षरब्रह्मत्वाद्ब्रह्मणश्चानन्दरूपत्वात् 'सत्यं विज्ञानमानन्द बाँति श्रुतेस्त्रयाणामानन्दरूपत्वम् । किमर्थमत्र प्राकट्यं भगवल्लीलायां देविनीवप्रापकत्वेनो- द्धारार्थमित्यभिप्रेत्याह । पदानि पद्यन्ते गम्यन्त लीलायां दैविजिया एभिरिति तानि भग- वलीलाप्रापकाणीत्यर्थः । ' आचार्यवान् पुरुषो वेदेति श्रुतेः । ननु पुरुषोत्तमावेशेन पुरुषोत्तमा- नन्दप्रादुर्भावत्वे नानन्दरूपत्वमेतेयामिति चेत्तत्राह । अक्षीयमाणानि केनाप्यंशेन न क्षीणत्वम् । अवतारासाधारणफलमाह । स्वधया मदन्ति स्वाद्यते या सा स्वधा 'प्वाद आस्वादने अस्मा- दौणादिक आप्रत्ययः दकारस्य धकारो इस्वत्वं च पृपोदरादित्वात् । स्वाद्यते श्रीमद्र नसुन्दरी- भिर्या श्रीकृष्णाधरसुधा सेत्यर्थः । तया मदन्ति हर्पयन्ति स्वानिति शेषः । 'कृष्णाघरमृता- स्वादसिद्धिरत्र न संशयः' इति नामावर्तनफलश्रुतेः । एतेनासाधारणकउदातृत्वमेतेषु । यः पूर्णपुरुषोत्तमः त्रिधा श्रीवलभाचार्य-श्रीविठ्ठल-श्रीगोपीनाथरूपेण पृथिवीं उत द्यां दाधार पुपो- पेत्यर्थः । श्रीमदावार्यरूपेण प्रादुर्भाक्तयाऽसुरमतविनाशनेन भगवत्स्नेहमार्गप्रयनेन च पृथिव्य- खारमिति भावः । अत एव श्रीमदाचार्याणां नाम भूमिमाग्यमिति । अस्मिल्लोके कर्ममार्ग- प्रवर्तकन्वन देवानां सन्तर्पणतया स्वलोकयोपणमिति भावः । एकः स्वयं पुरुषोत्तमः सर्वाणि भुवनानि दधारेत्यर्थः ॥ ६॥ अथ समर्पणे सङ्कीर्तने श्रवणे च श्रुतिः-'यः पूर्याय वेधसे नवीयसे सुमजानये विष्णवे ददाशति । यो जातमस्य महतो महि बवत्सेदु श्रोभियुन्य चिदम्यसत्' ॥७॥ अस्यार्थ । यः पुरुषः पूर्याय कारणाय वेधसे कत्रं नवीयसे नित्यनूतनाय सुमज्जानये सुमतिः श्री या यम्य तम्मै विष्णो ददाशति ददाति अर्पयति अविशेषात्सर्व देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणादि- जातं जन्म । उपलक्षणमेतत् गुणकर्मणाम् । महतो महि श्रेष्ठम् । अन्य विष्णोः नातं जन्मादि वात् ब्रूयान् मः । इत् उ निपातो अवधारणायौँ । प्राप्तयादेवति । युन्य सायुन्यम् । वर्णलोप उक्तरीत्या। नित्। इदं जन्मनो विशेषणम्। अभ्यसत् प्राप्नुयात् अयोभिः कीर्तिभिः । यद्वा श्रवोमिः श्रयणः सन्निधानाजन्मगुणकर्मणां वा सुपर्णा सयुमा सखाया' इति मन्त्रवर्णात् युन्यं पुरुषोतम चिन् सच्चिदानन्दरूपमित्यर्थः । निदित्युपलक्षण सदानन्दयोः । तथा च 'तमु स्तोतार' इति श्रुतिविवरणे चिदित्युपलक्षणं सदानन्दयोरिति श्रीमत्प्रमुचरणरुक्तं सिद्धान्तमुक्तावलीवि. वृतौ । अभि आभिमुग्न्येन अनुरागेण अभ्यसत् प्राप्नुयात् । श्रीमदाचार्यपक्षे तु पूर्याय त्रपसम्बन्चादिप्रकाशनकारणाय विशेषेण दधाति भगवडीलामसौ भास्तस्मै वेधसे । भक्तषु भगवाहीलास्थापकायेत्यर्थः । नवीयसे अतिशयेन नतनायत्यर्थः । दर्शनीयतमत्व मारनगन्धशून्यत्वं च वनितम् । मुमनानये श्रीमहालक्ष्मी वल्लभाय विष्णः 'वस्तुतः कृष्ण एपेनिना श्रीकृष्णरूपाय यो देहादि वाशति यति स पुरुषः अस्य महतः पूर्णपुरुषोरा- मम्य नातं नमादि व्रवन् ब्रूयात् । समर्पणवतो भगवद्गुणगानाधिकारो भक्त्यन्यथा तु न तया प्रकाश दति भाः । 'भानार्यवान्पुरंगो वेदेति श्रुतः । युज्यं सायुज्यं । उपलक्षणमेतत् । तेना- ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। . लौकिकसामर्थ्य सायुज्यं भगवत्सेवोपयिकदेहो वैकुण्ठादिप्विति, ,फलम् । अभ्यसत् प्रामुयात् ।। श्रीविठ्ठलेशपक्षेप्यस्याः। पूर्याय सर्वानन्दावधिभूतपरमानन्दाय। परमानन्दविठ्ठल' इति ब्रह्माण्ड- पुराणवचनात् । ब्रह्मानन्दस्यापि कारणीभूतानन्दरूपत्वं श्रीमत्प्रमुषु विशेषेण दधाति पुष्टिमक्ति- मसौ वैधास्तस्मै श्रीमत्प्रभूणामवतारः पुष्टिभक्तिप्रयनायैवेति प्रागेवोक्तम् । 'मम भक्तिवितानाय विनाशाय च मायिनामिति ब्रह्माण्डपुराणे उक्तम् । यद्वा वेधसे करें नयवीसे नित्यनूतनाय । एतेन दर्शनीयतमत्वं दर्शनीयतमो वाग्मी तिवचनात् । सुमतिः श्रीरुक्मिणी जाया यस्य राधव. त्वेऽभवत्सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनि ' इति विष्णुपुराणवचनात् रुक्मिणीरमणायेत्यर्थः । तया च'रुक्मिणीरमणः श्रीश' इति नामरत्न उदितम् । विष्णवे ' तदाहं वल्लमकुले द्विनाचारर- तेऽमले ' इत्यादि ब्रह्माण्डपुराणान्तर्गतभगवद्वचनेभ्यः श्रीविठ्ठलाय ददाशति सर्व देहाद्यर्पयति । शेष पूर्ववत् ॥ ७ ॥ अथ श्रवणकीर्तनादिसामान्यसेवने श्रुति:--'प्र विष्णवे शूपमेतु मन्म गिरिक्षित उरुगा- याय वृष्णे । य इदं दीर्घ प्रयतं सधस्यमेको विममे त्रिमिरित्पदेभिः ॥८॥ अस्यार्यः । प्रकर्षण शूपं बलं एतु आयातु । मन्म महत् । किमर्थं । विगये विष्णुं सेवितुं । 'तुमर्याचे'ति सूत्रेण चतुर्थी । गिरिसिते वाचि तिष्ठते । विष्णुपदादेव मर्वत्रावस्यानप्रतीतेः पुनरुक्तिरिति चेन्न । अर्थविशेषद्योतनार्थत्वात् । तथाहि कस्वां वाचि तिष्ठते इत्यपेक्षिते उरुगायायेति सन्निधानात् यत्रेनं गायति तस्यां वाचि विशेषेण तिष्ठते इति लभ्यते । ततश्च 'मद्भक्ता यत्र गायन्ति तत्र तिष्ठामि नारदे'तिस्मृतिमूलमेतत् । 'शङ्खचक्राद्यङ्कन च नृत्यगीतादिकं तथा । एकनातेरयं धर्मो न जातु स्याविनन्मन' इति स्मृतिः लौकिकं गानं निषेधति 'ग्राम्यं गीतं न शृणुया दिति वाक्यात् । विस्तरशस्तु इन्दिराया इति श्रुतिन्याख्याने निरूपयिष्यामः । अतश्वावश्य सेवनीय इति भावः । वृष्णे कामवापिणे । अतोऽपि सेवनीय इति । य इदं दी प्रयतं नियतं सधस्थं स्थानं लोकत्रयं त्रिमिः एक इत् एव विममे विक्रान्तवानिति । इयं श्रुतिः श्रीगोवर्धनधारणसमयमपि वक्ति । तथा हि । गिरिः क्षित् तिष्ठति यस्मिन् स तस्मै श्रीमद्विरि- धराय प्रविष्णवे पुरुषोत्तमाय मन्म महत् शूपं बलं एतु आयातु इति श्रीमद्यशोदादीनां वचनं स्नेहद्धिमत् । आशिपि लोट् । योऽस्मै मम बालकः सप्तहायन: पर्वतं विमति ततस्तद्धारणयोग्यं बलं भवत्वस्मा इति भावः । विष्णुत्वेनोपादानं तु ' नारायणसमो गुणैरिति गर्गवाक्यश्रवणात् गर्गोक्तं स्मृत्वा तदर्थानुवादमाहुः । उरुगायाय बहुभिर्गीयमानाय । अतोऽयं महानिति भावः । अनेन सर्वदुर्गाणि यूयमञ्जस्तरिप्यथेति वचनार्थमाहुः । वृष्णे सकलकामवर्षकाय । इदं माहात्म्यज्ञानमुक्तम् । नन्वतादृशोऽयं तर्हि किमाशीभिर्युजते तत्र स्नेहं व्यञ्जयन्त आहुः । यः सप्तवार्षिकः इदं गोवर्धनधारणरूपं दीर्घ महत् प्रयतं प्रयत्नं कृत्वेति शेषः । सधस्यं स्यानं श्रीगोवर्धनं विममे दधार । बालके महत्कर्म दुर्घटमिति स्नेहवृद्धयाऽऽशिषो दानम् । पुनर्माहात्म्य- माहुः । त्रिभिः पदेमिः स्यानोकः इत् ज्ञातः । ये गत्यर्यास्ते ज्ञानार्या इति न्यायेन गत्यर्थ- ·- श्रुतिरहस्यम् । दनद्वारा सख्यात्मनिवेदनसाधकत्वाद्धस्तस्थानीयाः। नवधाभक्तिसहितसेवाकर्तुराह । सः सेवौपयिकपूर्वोक्तमकारकनवधाभक्तियुक्तो जीवः जातिवादेकवचनम् । अस्य पुरुषोत्तमस्य लीलाया निधा बद्धः। सेवाफलोतं यथाधिकार अलौकिकसामध्ये सायुज्यं सेवोपयो गिदेहो वैकुण्ठादिष्विति फलायेण सम्पदः । पूर्वोक्तसेवात्रयविशिष्टनवधाभक्तिीवाना मतिदुर्लमेतितत्सिद्धयर्थ गुरुपसत्तिः कर्तव्येति गुरुस्वरूपमाह । वृषभः वर्पतीति वृषभः कम्य ज्ञानार्थकत्वम् । एव च माहात्म्यज्ञानेऽपि स्नेहाधिक्यमिदमेव पुष्टिस्वरूपम् । यदि केवल स्नेहपृद्धिरेव तर्हि श्रीगिरिवरधारण दृष्टा प्राणाना त्यजेयु । श्रीमदाचार्यपक्षे तु शूप बलं एतु आयातु । मन्म महत् । किमर्थ । विष्णवे 'वस्तुत कृष्ण एवेति वचनापूर्णपुरषो तमश्रीमदाचार्य सेवितु गिरितिते वाचि तिष्ठते । वास्पतिविबुधेश्वर' इति वचनाद्वाक्पतये उरगायायेति पूर्ववत् वृष्णे सकलमत्तेच्छानुवर्षकाय भक्तेलापूरक सर्वातातलीलोऽतिमोहन' इति सर्वोत्तमे । भक्तमनोरथपूरणार्यमेव पृथिवीपरिक्रमणमित्याह । य श्रीवल्लभाचार्य इद पृथिवीमण्डर दी महत् सधस्थ स्थान तिमि विवार इत् गमनशील । यद्वा इत् ज्ञानविशिष्ट । मम परिक्रमणेन मायावादिमतान्धकारनाशपूर्वकभक्तोद्धारो भविष्यतीत्यभिज्ञ इति भाव । गरे । बहुवचन तु श्रेष्ठेवपेक्षितमिति सूचनाय । विममे परितमण कृतवानित्यर्थ ॥ ८ ॥ अथ श्रीमत्पुरषोत्तमशरणतयावस्थाने श्रति यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व यो वै वेदाश्च प्रणिोति तस्मे । त ह देवमात्मबुद्धिप्रकाश मुमुक्षुर्वे शरणमह प्रपद्ये ॥ ९ ॥ अस्यार्थ । अह शरण प्रपद्ये 'निर्गुणा मुक्तिरस्माद्धि सगुणा सान्यसेवयेति तत्त्वदीपे श्रीमदाचार्यनरणोत्ते निर्गुणमुक्तिमिच्छुर्मुमुक्षु । शरणमात्रेणेवाज्ञानान्धकारनिवृत्तिरित्याह । आत्मबुद्धिप्रकाशमिति । मात्मना जीवाना बुद्धिप्रकाशकमित्यर्थ । यद्वा आत्मन स्वस्वरूपस्य बुद्धेश्य प्रकाशकमित्यर्थ । ननु शरणगमनेऽज्ञाना-धकारनिवृत्तिरेव परमिति चैत । भगवलीलानुभवमपि फरमित्यमि प्रेत्याह । देव रीलास्थपुरषोत्तममिया । एतादृशस्य शरणगमनेऽस्य लीलानुमको भविष्य तीति भाव । विष्ण्वादिपदमनुक्त्वा यदेवपटोपालान तेनाय सिद्ध । 'यो ब्रह्माणमित्यादि श्रीमद्भगवदतिशयप्रतिपादमाहात्म्यज्ञानार्थमिया । एवन नवविधभते श्रुतिनिरूपितत्त्व सिद्धम् । अन्या अपि सन्त्येतदर्थप्रतिपादिका अतयो बाहुत्यभयान्न निरूपिता ॥ प्रकृत मनुमराम । गुरूपसतिः वर्तव्येति । 'समित्याणि श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्ठ । नेपा तग मतिरापनये'त्यादिश्रुति श्रुतिसिद्धेत्यर्थ । पम इति । यूप भातो 'रिगुपधज्ञाप्रीकिर क्' इति सुरेण प्रत्यये रूपमिद्धि । पानापानेति । 'स्त्रीशूद्रा- युदतिक्षम' इति वास्यात् । पानत्व चागमोक्तशिप्यरक्षणविशिष्टत्वम् तदभावात्मपात्रत्व तयोविवकम्त विनत्यर्थ । सर्वकरणसमर्थत्वादिति भाव । अदेयदानदाश्चेति वास्यायत्केनापि दातुं न शक्यत सणाधरामृत वर्षतीत्यर्थ ।एतन परमपाल्य परममामर्थ्यात्वं सूनितम् । पारक्षणं तु रक्षणे सांभूतानामस्मे परो विमु । इति सामध्यम धान कृपा सा पारमेश्वरी ।' 'स गुरुमेवाभिगच्छन्' सेचन' इति .

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। वर्षति मेघ उदकमिव । पूर्वोक्तसेवाद्युपदेशपात्रापात्रविवेक विना भक्तेभ्योऽलौकिकसाम- ध्य सायुज्यं सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिष्विति फलं वर्पति ददातीत्यर्थः । भातीति भः स्वतेजसा भक्तानां सकलदोषदरीकरणद्वारा सर्वेपूत्कृष्टत्वेन भाति । वृपश्चासौ भवति वृषभः । एतादृशगुरुस्तु श्रीवल्लभाचार्य एव । श्रीवल्लभपदार्यस्तु भान भाः सम्पदादित्वादावे किए । भा विद्यते यस्यासौ भः अर्शआध। वदन्तीति वदः 'किप्चेति किम् । तान् वदो भक्तान् लाति गृहातीति वल्लुः वल्लचासौ भवेति वल्लभः । यद्वा लभ्यत इति लाभः पुंसि संज्ञायां घः । वदन्ति स्वाचार्य- गुणगानं कुर्वन्ति ते वदो भक्तास्तेपां लभः प्राप्यो वल्लभः। यद्वा 'वनु याचन' इत्यस्मात् कि । वन्वते याचन्त इतिवत: भगवत्माप्तिविषयकयाच्याकर्तारो भक्तास्ताँल्लातीति पूर्व- वत् नामैकदेशे नामग्रहणमितिन्यायादव भशब्देन वल्लभो ग्राह्यः । अथ परोक्षप्रिया भश- अथवा स्वसामर्थ्यानुसन्धानाधीनः कालुप्यमानसः । हार्दो भावविशेषो यः कृपा सा जागदी- श्वरी ॥' 'कृप सामयः इति धातोनिप्पन्नः कृपाशब्द इति । भातीति भ इति । 'भा दीप्ता विति धातोः अन्येप्वपि दृश्यत' इति डः प्रत्ययः । ' नक्षत्रमृक्षं भं तारे त्यादिवत् । स्वतेजसेत्यादि । सकलदोपाः देहनीवनिष्ठाः अज्ञानाद्यन्धकारप्रशमनपटुताख्यापनाय त्रिलोक्यामग्निवं वर्णितं ते कविमिरपि सदे'ति श्रीप्रभुचरणैरगादि । दृपम इति । वृपभशब्दार्थकत्वं श्रीवल्लभशब्दस्य बोध्यम् । तेन पर्यायतापि । तत्त्वं च भिन्नानुपूर्वीकत्वे सति एकार्थबोधकत्वम् । तथा हि । वल्ल संवरण' इति धातोर्वल्लते संवरणं करोति ढासत्वेन वृणोति जीवानसौ स वल्लः पचा- द्यच् । ' यमवैष वृणते तेन लभ्य ' इति श्रुते । स चासौ भश्चेति वल्लभः । वृषमशब्दस्या पात्रादिविवेकं विना फलं वर्षतीत्युक्तौ वर्पणमत्र स्वदामत्वेनाङ्गीकारे सत्येवेत्येवं पर्यायते- त्यर्थः । त्वमग्ने वृषभः पुष्टिवर्धन' इति श्रुतौ वृपभत्वं श्रीमदाचार्याणामुक्तमित्यभिप्रेत्याहुः एतादृशगुरुस्त्विति । एवेति । श्रतिनिरूपितवृषभत्वं वृषभपदार्थकत्वं चान्येषु नास्तीत्येव- कारेणान्यस्य व्यवच्छेदः । श्रीवल्लभपदस्यार्थमाहुः श्रीवल्लभेत्यादिना । सम्पदादित्वादिति । दीप्त्यर्थकमाधातोः सकाशात्संपदादेराकृतिगणत्वादिति भावः। भ इति । 'यस्येति चेत्यलोपः । दीप्तिविशिष्ट- त्वेनातितेजस्वातिशयौज्वल्यादयो गुणा बोध्याः। वदन्तीति । ' वद व्यक्तायां वाचि' । अनुगृहातीत्यनेन श्रीमदाचार्यानुग्रहेणैव भगवत्प्राप्तिस्तद्विनान्यस्य साधनाभावो ध्वनितः । पुंसि संज्ञायां ध इति । समुदाये वृत्ताः शब्दा अवयवेष्वपि वर्तन्त इति न्यायेन श्रीवल्लम- पदैकदेशे लम् इत्यत्र संज्ञात्वमस्तीति भावः । स्वाचार्यगुणगानमिति । 'स्वयशोगानसंहृष्ट- हृदयाम्मोनविष्टर' इति वचनाच्छ्रीमदाचार्यगुणगानस्यावश्यकत्वम् । तेपामिति । गुणगान- कर्तृणामित्यर्थः । किनिति अनुनासिकलोपविधायके 'गमः का विति सूत्रे 'गमादीनामिति वक्तन्य मिति वार्तिकेनात्र नकारलोपे 'हस्वस्येति तुकि वदिति रूपम् । 'न्यायादिति । 1 .

·, ४६ श्रुतिरहस्यम् । न्दोपादानं 'परोक्षमिया ह वै देवा' इति श्रुतेः । वाण्योपदेशद्वारा भक्तेभ्यः फळपदान- 'विनापि प्रत्ययं पूर्वोत्तरपदलोपश्चेति वार्तिकसिद्धादिति भावः । 'दयया निजमाहात्म्य करिष्यन् प्रकटं हरिः । वाण्या यदा तदा स्वास्यं प्रादुर्भूतं चकार हे तिवाक्यावाण्या स्वमाहात्म्यख्यापनार्थमेव श्रीमत्पुरुषोत्तमैः श्रीमदाचार्याः प्रादुर्भाविता इत्यभिप्रेत्याहुः वाण्योष- देशेत्यादि । अत एवास्मिन्नवतारे 'उद्धारस्तु वाण्येति श्रीमदाराध्यचरणैः प्रागप्युक्तम् । वाक्यादिति । 'सयो हृयवरुध्यतेऽत्र कृतिभिः शुश्रुषुभिस्तत्क्षणादिति श्रीमागवन- वाक्याच्चेति भावः । यथा श्रीमदाराध्यचरणैरत्रेयं श्रुतिः पूर्णपुरषोत्तमवर्णनपूर्वकं पूर्णपुरुषोत्तमप्राप्त्यर्थ गुरु- पसत्तिः कार्येत्युक्त्वा श्रीवल्लभाचार्यगुरुस्वरूपनिरूपणं कृतम् । तथा श्रीमत्प्रमुचरणैर्ज्ञानाधिको भक्तिमार्ग' इति सिद्धान्तमुक्तावलीपद्यविवरणे भक्तः श्रेष्ठतां निरूपयितुं 'तमु स्तोतार' इति मन्त्रमुपन्यस्य तस्य विवरणे नामस्वरूपज्ञानार्थ गुरूपास्तिः कायेंत्युक्त्वा गुरुस्वरूपनिरूपण कृतम् । तन्निरूपणेन श्रीवल्लभाचार्यो गुरुरेव फलति, स एव श्रीमत्प्रभूणां ग्रन्थस्तदर्थश्च मया व्युत्पाद्यते । तथा हि –'तमु स्तोतारः पूर्व्य यया विद ऋतस्य गर्ने जनुपा पिपर्तन । आस्य जानन्तो नाम चिद्विवक्तन महस्ते विष्णो सुमतिं भजामह' इति ॥ हे स्तोतारो मदुकर्षवर्णनपराः, पूर्व्य सर्वकारणकारणरूपं तं लोकवेदप्रसिद्धं श्रीमत्पुरुषोतमं यथावद्विदन्ति तत्स्वरूपमिति तथाभूताः ऋतस्य सूनृतवाणीरूपस्य वेदस्य गर्भ रूप स्वोदरस्य वेदं विश्व हितार्थ ब्रह्मणे उपदिष्टवान् इति । तथा जनुपा जन्मनैव संपूर्ण न तु क्षणयाममात्रेण पिपर्तन पूर्तियुक्तं सन्तुष्टं कुरुत । अत्र यथावित्त्वोच्या पूर्णज्ञानानां देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणजीवास्तदर्थ- मेव तद्ननार्थमेयोपयुक्तान् कुरुतेति भक्तिमार्ग एवं विनियोग उपदिश्यते । तेन स्फुटमेव ज्ञानमार्गाद्भक्तिमार्गस्याधिक्यमवगम्यते । भक्तिं विना न कोऽपि पुरुषार्थ सिध्यतीति हृदयेनाह आस्य नानन्त इति । अग्रे देहादिविनियोगासक्तौ आसमन्ताज्जानन्तोऽखण्डशब्दब्रह्मा न तु लौकिकशब्दस्वरूपमिति नामस्वरूपं नानन्तस्तदेव विवक्तन । विशेषणं चेदं अधिक माहात्म्यायनाने नाममात्रमुत्कीर्तयितुम् । एतेनैव भगवत्स्वरूपतन्माहात्म्यादिकं ज्ञातं भवि- प्यनीत्याशयेनाह नाम सम्प निदिति । चिदित्युपलक्षणं सच्चिदानन्दमित्यर्थः । नामस्वरूपा- ज्ञाने तदुपदेष्टुगुरूपसत्ति कार्यन्याशयेनाह महस्त इत्यादि । ते त्वत्संबन्धिनं सुमति निर्दोष- पूर्णगुणवैन मदन्तं नानन्तं भगवद्भक्तं मनामहे । स च स्वतेजसा पराज्ञाननिरासक इत्याह मह इति । तेजोम्पमित्यर्थः । स्वहृदि सर्वदा श्रीकृष्णप्राफ्ट्येनोत्सवात्मकमिति वा । एतेन शानिनां भक्तिमार्ग एवोपदिष्टो भवतीति श्रीमत्प्रभूणां ग्रन्थः । अब गुरुपमत्तिः कायेंत्युत्तया 'श्रीकृष्णतानदो गुरु'रिनि वाक्याच्ड्रीवल्लभाचार्य एक ने नोस्पमित्यनेनान्येषां तत्वामागद्गान्मुखारविन्द्राविधानादिश्वानरस्तेनोरूप उदितः ।

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। प्रकारमाह । रोरवीति भक्तान् प्रति वचनद्वारा पूर्वोक्तं सर्वं पुनः पुनः अतिशयेन रौति नाममन्त्रब्रह्मसम्बन्धमन्नग्रन्याशुपदिशति । उपदेशमात्रेणेव भक्तानामवान्तरफलमाह । महो सुमतिमित्यनेन शब्दब्रह्मवेत्तारम् । यद्वा सुमतिमित्यत्र मुष्ट मतिर्महालक्ष्मीर्भार्या यस्य तं मुमज्जानय इति वत् । एतेन पूर्णपुरुषोत्तमरूपतोक्ता । निर्दोषपूर्णगुणत्वेन भगवन्तं नानन्त- मित्युक्त्या सर्वज्ञत्वं श्रीकृष्णज्ञानदातृवं च सूचितं साकारब्रह्मवादस्थापकत्वं वेदपारगत्वं च । 'श्रीकृष्णज्ञानदो गुरुः । साकारब्रह्मवादैकस्थापको वेदपारग' इति सर्वोत्तम । उत्सवात्मकमिति । 'स्फूर्जदासादिलीलामृतनलधिभराकान्ततर्वोऽपि शवदिति प्रमुचरणाः । भनामहे सेवामह इत्यर्थः । सेवा च कायवाड्मनोभिस्तदेकपरत्वेन तनुनावित्तमामानसीरूपा । एवंच श्रीमदाचार्य- सेवकानामेव रसास्वाद इति दिक् । अथ चत्वारिशृङ्गत्यस्य श्रीमदाचार्यपरत्वेनार्थः प्रदश्यते । तथा हि । 'वेदाः श्रीकृ. ष्णवाक्यानि व्याससूत्राणि चैव हि । समाधिभाषा व्यासस्य प्रमाणं तञ्चतुष्टयमि' ति तत्त्व- दीपोक्तानि चत्वारि प्रमाणानि शृङ्गाः प्रधानानि । प्राधान्यं चैतदविरोधेनान्यप्रमाणप्रामा- ज्यवत्वम् । एतद्विरुद्धं यत्त्वस्य न तन्मानं कथंचनेति तत्रैवोक्तत्वात् । 'अविरुद्धं तु यत्त्वस्य प्रमाणं तच्च नान्यथ'त्यपि तत्रैव । त्रयः पादाः विवेकधैर्याश्रयरूपाः । द्वे शी। शीर्षशब्दो मुख्यवाचकस्तेन श्रीगोपीनाथश्रीविठ्ठलनायौ पुत्रौ आचार्यरत्नमिति वाक्यायोः श्रीवलदेव- श्रीकृष्णरूपत्वाच्छीपत्वेनोपादानम् 'मुवि भक्तिप्रचारकहने स्वान्वयकृत् पितति वाक्याजी- वोद्धारार्यमेव स्ववंशप्राकट्यकरणाच्छ्रोमदाचार्यसप्तपौत्राणां करस्थानीयत्वमाह । सप्तहस्ताम: श्रीगिरिधरश्रीगोविन्दश्रीबालकृष्णश्रीवल्लभश्रीरघुनाथश्रीयदुनाथश्रीयनश्यामात्न्याः सप्त पौत्राः हस्तस्थानीयाः । यथा हस्तैः पदार्थग्रहणमेवमेतैर्जीवानामङ्गीकार इति भावः । अस्य श्रीवल्ल. भावार्यस्य । वारद्वयमिदंशब्दोपादानेनान्तरङ्गभक्तानां श्रीमदाचार्यनैकट्यं ध्वनितम् । निवा निप्रकारेण भक्तिवर्द्धिन्युक्तैः स्नेहासक्तिव्यसनैर्बद्धः सकलकामपूरक इत्याह । दृपभः वृषभश- ब्देन धर्म उच्यते । तेन धर्मस्वरूपः धर्मरक्षणार्थमेवावतार इति सूनयितुं वृपभपदोपादानम् । 'यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सूनाम्यहमिति गीतोक्तं सूचितम् । यद्वा 'ऋपिवृषिभ्यां म' इति सूत्रेण 'घृषु सेचने' अस्माद्धप्रत्यये वर्षति भक्तमनोरयानिति वृषभः । वर्षणार्थकधातुघटितप्रयोगेण यया मेवादिवर्षणेन ताप उपशाम्यति तथा श्रीमदाचार्याणां कृपारमवर्षणेन सफलतापोपशामकतेति सूचितम् । किंच यया मेघः स्वच्छयैव वर्षति तया श्रीमदाचार्या अपीति वल्लभपदत्यार्थ उररीकृतः । तत्र संवरणायकवल्ल- धातोरच्प्रत्यये वल्ल इत्यस्य निष्पत्तिः । स्वीकारश्च स्वैच्छयैवैत्यनुपदमेवोकम् । यमेवेति श्रुतेः। स नासौ मश्चेति पर्यायतया नामनिरुक्तिरुक्ता । श्रीमदाचार्या अवतीर्य भगवन्नाम्नैव जीवोद्धार इति सूचयितुं नामोपदेशादि कुर्वन्तीत्याह रोरवीति । नाममन्त्रब्रह्मसम्बन्धमन्त्रादि कथयति । ननु जीवानां दुष्टत्वा जीवाः स्वभावतो दुष्टा' इतिवाक्यात्तेषां दोपनिरसनमन्तरा नोद्धार इति ।

·- . श्रुतिरहस्यम् । देवो मत्या आविवेश भक्तानामविद्याया भस्मसात्करणार्य मइस्तेजः एतादृशो देवो रास- क्रीडास्थपुरुषोत्तमः मान् पुष्टिमार्गीय नीवान् आविवेश देहेन्द्रियान्तःकरणेषु प्रविष्टः। 'भविष्टः कर्णरन्धेण स्वानां भावसरोरुह 'मिति वाक्यात् । पूर्व व्याख्यातम् । चतुःशृङ्गविशिष्टा गावो व्यापिवैकुण्ठगोलोकस्थास्तत्र प्रमाणभूता श्रुतिः प्रथमाटके तृतीयमपाठके पष्ठानुवाकेऽयं मन्त्रः- ते ते धामान्युश्मसि गमध्ये गावो यत्र भूरिशृङ्गा अयासः । अवाह तदुरुगायस्य विष्णोः परमं पदमवभाति भूरेः', 'विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे । इन्द्रस्य युज्यः सखा', 'तद्विष्णोः परमं पदसदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीय चक्षुराततम् । अस्यार्थ:-ते तानि प्रसिद्धानि ते तव धामानि स्थानानि ते ते तव तव धामानि बागोवर्धनाद्रिभूमापुरुषश्वेतद्द्वीपरमावैकुण्ठन्यापिवैकुण्ठादीनि वेदाः वयं गमध्ये गन्तुं उम्मसि कामयामहे । अथवा गमध्ये गच्छन्ति जीवा येषु तानि गानि गतिस्थानानि गानां मध्यस्तस्मिन् गतिस्थानेषु मध्ये यत्र यस्मिन् स्थाने भूरिशृङ्गा गावः महन्छृङ्गाः चतुःशृङ्गा वा । यथा ऐरावतस्य चत्वारो दन्तास्तथा अलौकिकाश्चतु:शृङ्गा तबाह मह इति। तेनोरूपस्तेन सकलदोपदाहकत्वमज्ञानाद्यन्धकारनाशकत्वं श्रीमत्पुरुषोत्तमान- नाधिष्ठातृतजोरूपवैश्वानरत्वं निरूपितम् महस्ते विष्णो सुमतिं भजामह' इत्युदाहृतश्रुतः । ननु श्रीमदाचार्यशरणेन भगवलीलाप्राप्तिर्भविष्यतीत्यत्र किं मानमिति चेत्तत्राह । देवः श्रीम. पूर्णपुरुषोत्तमलीलाविष्टः । तेन श्रीमदाचार्यशरणानां भगवल्लीलानुभवः सिद्ध एवेति भावः । जीवदेहदोपदाहकत्वं कया रीत्येत्यत आह मान् मरणधर्माणो मनुष्या जीवास्तान् । एतेन देहगतदोपा निरूपितास्तपां दोपनाशार्थमाविवेश मन्त्राद्युपदेशकाले आविवेश देहेन्द्रियान्त : करणेषु । एतेन श्रीमदाचार्याः श्रीमद्भगवल्लीलाविष्टाः प्रविशन्ति भक्तानां हृदय इति ध्वनितं यथा श्रीदामोदरदामश्रीसूरदासादीनामिति दिक् । एतेन 'नमो द्विशीष्णे त्रिपदे चतु:शृङ्गाय तन्तवे । सप्तहस्ताय यज्ञाय त्रयीविद्यात्मने नमः इति श्रीभागवतश्लोकोऽपि व्याख्यातः । श्रत्यन्तरमवतारयन्ति पूर्वमित्यादि। अयं मन्त्र इति । तैत्तिरीये इति शेषः । अत्र मन्त्रद्यम् । एकवचनं तु ग़वां चतुःशृङ्गप्रतिपादने प्रथमो मन्य इत्यभिप्रायेण 1 एवं श्रुति पदेऽपि द्वितीयव्याख्यानं तु तत्प्रसङ्गतः ऋग्वेदेऽपि ' ता वां वास्तून्युश्मसि गमध्ये यत्र गावो भूरिश्रना अयासः । अत्राह तदुरुगायस्य वृष्णः परमं पदमवभाति भूरीति ॥ व्याख्यान तु प्रमुभिः कृतमेव विद्वन्मण्टने प्रसिद्धानीति तच्छन्दस्य प्रक्रान्तप्रसिद्धानुभूतरूपार्थत्वादिति भावः । तव तवेति आदर द्विरुक्तिः । रमावैकुण्ठेति । 'वैकुण्ठः कल्पितो येन लोको लोक नमस्कृत' इति श्रीभागवतप्रसिद्धः । गच्छन्तीत्यादि । अन्येष्वपि दृश्यन्त' इति डप्र• त्ययः हित्वाहिलोपः । अयास इति । यान्त्यनेन भगवत्सुखमिति याः अलौकिकदेहादयः तान् अस्यति क्षिपनीति याः स्वरूपहानिः न याः स्वरूपहानियेषां ते अयासः अलौकिक- ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। गावो वर्तन्ते तत्र अयासः अनपायाः अपायः स्वरूपहानिः जले निमग्नस्य जलपानवत् । तहिता भगवदर्शना|पयुक्तनित्यालौकिकशरीरेन्द्रियादिवन्तस्तत्रत्याः सपि पदार्थाः नित्याः नित्यलीलास्थाने स्थितत्वादिति यावत् । यद्वा अयः शुभावहो विधिरिति भग- वता सह क्रीडादिरूपो विधिस्तेन आसते स्वामिन्यः । तस्मात् एकाकी न रमते सद्विती- यमैच्छदेतावानासे 'तिश्रुतेः तादृशस्थानस्योत्कर्ष वेदः स्वयमेवाह अत्राहेति । अत्रास्मिन् व्यापिवैकुण्ठे विष्णोर्वहुरूपमाहेत्यर्थः । तदुरुगायस्य तस्मिन् गोलोके उरुभिर्भक्त रासक्री- डायां गीयमानस्य भूरेः बहुरूपिणो महतो वा रसात्मकपुरुषोत्तमस्य रासं विना बहुरू- पधारण न सम्भवतीत्यांपत्या रासक्रीडा ज्ञायते । यया रासक्रीडायां 'तासां मध्ये द्वयोयो रिति । 'कृता तावन्तमात्मान' मित्यादीनि च । अत्रापि नित्यलीलास्थानस्यत्वाद्रासादीनां सार्वदिकत्वं विष्णोः पुरुषोचमस्य परमं पदमवभाति स्वत एव प्रकाशकत्वम् । तदुक्तं गीतायाम् 'न तद्भासयते सूर्यो न शशाको न पावकः । यद्गता न निवर्तन्ते तद्धाम परमं ममे' ति सर्वापेक्षया परत्वं नित्य- लीलास्थितिस्थानस्यैवेत्यर्थः । अवगलितार्थस्तु-हे यूपाभिमानिन् विष्णो, तब स्थानानि वयं तद्देशं गन्तुं कामयामहे इत्यनेनात्युत्को दुर्लभ च स्थानानां घोतितम् । जीवानां गतिस्थानानां मध्ये यत्र वृहस्छुड़ा बहुङ्गा वा गायो वर्तन्ते तत्स्थानस्थितपदार्या नित्या: गोलोकस्थितभक्तैर्गीयमानस्य रासार्थ भगवतो बहुरूपधारिणो विष्णोस्तत् परमं पदमब- भाति तादृशमाप्त्यधिकारसिद्धत्वहेतवे निष्कामकर्मणे यूपोऽस्मिन्नवटे तिष्ठतु । विधत्ते वैष्णवर्चा कल्पयति 'वैष्णवो वै देवतया यूपः स्वयौन देवतया कल्पयती'ति ब्राह्मणवाक्यं प्रमाणमित्यनेन संहितासङ्गनावपि न विरोधः । विष्णोः कर्माणि पश्यतैति । हे भगवदीया: ! विष्णोः गोलोकस्थितपुरुषोत्तमस्य देहादिवन्त इत्यभिप्रेत्याहुः अनपाया इत्यादि । क्लिष्टकल्पनात्वादर्थान्तरमाहुः यदेति । स्वामिन्य इति । सन्तीति शेपः । सादिकत्वामिति । ' ब्रजपुरवनितानां वर्धयन् कामदेवमिति पद्ये वर्तमानप्रयोगात् । गीतायामिति । 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनु भाति सर्व तम्य मासा सर्वमिदं विभातीति श्रुतावप्युक्तम् । अत्राग्निनिषेधो लौकिकाग्निविपय इत्यवोचाम । संहितासंगतिविरोधं परिहरन्तः श्रुत्यर्थ व्याकुर्वन्ति 'हे यूपा- भिमानिन् विष्णो,' इत्यारभ्य न विरोध इत्यन्तेन । वेदा इति वृहद्वामनीय वेदैः प्रार्थितो भगवान् स्वलोकं दर्शयामासेत्युक्तम् । कर्माणीति । सर्वेषां कर्मणां नित्यत्वेन सामा- न्यतः सर्वकर्मदर्शनमुक्तम् । सर्वेषां कर्मणां नित्यत्वं ' बहूनि सन्ति नामानि रूपाणि च सुतस्य ते । गुणकर्मानुरूपाणि तान्यहं वेद नो जना' इति श्रीभागवनवास्य सन्तीति वर्तमान प्रयोगाज्ज्ञेयम् । झं यथा तथा श्रुतिस्मृतिप्रामाण्येन विद्वन्मण्डने निरूपितं प्रमुनरणैः ।

·श्रुतिरहस्यम् । कर्माणि पश्यत । भूरिभृङ्गा गाव इति कथनानुरोधाद्रोचारणादीनि कर्माणि, इन्द्र स्येति दिवीव चेति वक्ष्यमाणानुरोधाद्रासक्रीडादीनि कर्माणि, बहुवचनानुरोधाग्नि- स्यलीलास्थानि कर्माणि सर्वाण्येव सम्भवन्तीत्यर्थः । पश्यतेति कयनेन तादृशभगवदी- यानां दर्शनाधिकारः कथितः । तेन सेवाफलोतसेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिष्विति फलं योतितम् । ननु यज्ञेनैव तत्फलप्राप्तिन साधनान्तरेणेत्याशङ्कानिरासायाह यतो घतानीति । देहलीदीपकन्यायेन व्रतादिसाधनस्य फलत्रयेपि सम्बन्धो बोध्यः । अतः फलमाप्ति- प्रकारमाह यतो व्रतानि पस्पश इति । यतः तादृशफलप्राप्तिहेतोः व्रतानि भगव- दीयव्रतानि कात्यायनीव्रतादीनि ' सकृदेव प्रपन्नाये' त्यादीनि च, तनुजावित्तजामान- स्पादीनि वा पस्पशे सृष्टवान् श्रीमदाचार्यरूपेण प्रादुर्भूय निर्मितवान्वा । इन्द्रस्येति । परमैश्वर्यस्य विष्णोः । अथवान विष्णुपदमनुक्त्वा यदिन्द्रपदोपादानं तेन यथा स्वर्गे इन्द्रस्य सदा रसाविष्ट तयात्रस्यपुरुषोचमस्यापि रसाविष्टत्वम् । 'रसो वै सः। रसर होवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवती'तिश्रुतेः । युज्यः सायुज्यं प्राप्तः सखा अलौकिकसामर्थ्यवान् । अत्र फलकथनात् नवधा भन्यन्तर्गतसख्यत्वं न सम्भवति, तस्य साधनत्वात् । तद्विष्णोः परमं पदं रसात्मकपुरुषोत्तमस्य नित्यलीलास्थानं सूरयः माहात्म्यज्ञानयुक्ताः स्नेहविशिष्टा भक्ता भगवदीयाः सदा दिवीव चक्षुराततं यथा भवति तथा पश्यन्ति । सदा नित्यली- भगवदीयानामिति । ' त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजमिति श्रीभागवतवाक्येन । एवेत्यनेन भगवद्भक्तातिरिक्तानां नाधिकारः सूचितः । निर्मितवानिति प्रकटितवानित्यर्थः । 'हणालनामासविश्वर्यादिन्द्र उच्यते ' इति ब्रह्माण्डपुराणवाक्यादिन्द्रशब्दस्य परमैश्वर्यविशिष्टश्रीपुरुषोत्तमरूपार्थत्वादत आहुः परमैश्वर्य स्येति । ' इदि परमैश्वर्य' इति धातुपाठादिति भावः । यद्वा गावो भूरिशृङ्गा इत्युक्तत्वात गवामिन्द्र इत्यर्थः । त्वं नः परमकं देवं त्वं न इन्द्रो जगत्पते । भवाय भव गोविप्रदेवानां ये च साधन ' इति श्रीभागवतवाक्यात् । अलौकिकेत्यादि । भवतीति शेषः । यतो हेतो. घृतानि पस्पशेऽतस्तेषु स्थितः सखा भवतीत्यन्वयः । यद्वा यतो हेतो तानि भगवत्सेवौपयि- कानि श्रीमदाचार्यरूपेण पस्पशे सृष्टवान् । अतः श्रीमदाचार्यकशरणा भगवत्सेवादि कुर्वन्तस्तत श्रीमत्पूर्णपुरुषोत्तमस्य परमं स्थानं सूरयः सदा पश्यन्तीत्यन्धयः । श्रीमदाचार्यान् विशिनष्टि । इन्द्रस्य श्रीमद्गोविन्दस्य गुन्यः योग्यः अनुकूलस्तदीयहार्दप्रकटनकारकः अत एव तस्यैवात्मानु- भावप्रकटनहृदयस्यातया प्रादुरासो'दित्युक्तं प्रभुचरणैः । सखा प्रियः श्रीवल्लभाख्य इत्यर्थः । म्य इति । शब्दपरब्रह्मवित्त्वं तत्त्वं शब्दब्रह्मणि भगवन्माहात्म्यप्रतिपादनात् परब्रह्मज्ञानं । 'मक्या मामभिनानाति " भत्त्याहीश्या माय' इत्यादिवास्यात् । भक्तिध स्नेहरूपैदेत्यभि- ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। लायां गतेऽस्मिल्लोके स्थितेपि दिवीव यथा स्वर्ग लोके अमाकृतचक्षुपा आततं अवलो- कनविषयीभूतं भवति तथा गोलोकेऽलौकिकविग्रहविशिष्टा भगवन्तं पश्यन्ति । दिवी- पेति स्वर्गदृष्टान्तकयनेन तत्र यथा रासादिक्रीडा । सा त्तनित्या । अत्र तादृशी नित्या रासादिक्रीडा । अत्र चक्षुःपदमेकादशेन्द्रियाणामुपलक्षणम् । तेन सर्वेन्द्रियैर्भगवत्स्वरूप- माततं व्याप्तं विपयीकृतमित्यर्थः । पूर्वोक्तार्थ एव श्रुत्यभिप्रायः । अन्यथा च्यासचरणैः श्रीकृष्णजन्मखण्डे गोलोक- निरूपणे भगवल्लीला न प्रतिपादिता स्यात् , तत्प्रतिपादकमूलभूतश्रुत्यन्तरादर्शनात् 'श्रुते- रिवार्य स्मृतिरन्वगच्छ दिति पूर्वोक्तविष्णोरनुग्रहाद्वैष्णवस्य यूपस्याग्रिष्टोमानिमाहवनीयन संमित स्थापयामीत्यर्थः । एतस्यैव धान्नो भूतले गोकुलरूपेण प्रादुर्भावात् । अत एव प्रभुचरणैर्विद्वन्मण्डने तत्परत्वेन व्याख्यातायामपि न विरोधः । ननु 'नमो ब्रह्मणे नमो अस्त्वमये नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः । नमो वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे बृहते करोमीति श्रुवौ एकस्मिन्विशेषणे नम इति करनेन सर्वत्र सम्बन्धः स्यादेवेति पुनः प्रतिविशेषणे नम इति कयनेनैश्वर्यादिपधमिद्वपरूपा- एकं ज्ञायते । न च सप्तसु विशेषणेषु नमःपदोपादानात्सप्तरूपमेवेति वाच्यम् । बृहत इति विशेषणे चतुर्थीकथनेन पृथग्रूपत्वं ज्ञायते । धर्मित्वेन रूपेण धर्मिण एकत्वेपि संयोग- विप्रयोगद्योतनार्य विशेषणद्वयं नमो विष्णवे बृहत इति । अथवा विप्रयोगात्मकर्मि- रूपस्य भक्ताधीनत्वादसशास्त्रे नायिकामाधान्याच नमनप्रयोजनामावः सूचितः । अतः परं सर्वत्र नमःपदकयनानुरोधेनाष्टस्वरूपात्मकपड्गुणधर्मिद्वयसहितं श्रीमदाचार्यस्वरूपं प्रेत्याहुः माहात्म्पेत्यादि । एकादशेन्द्रियाणामिति । सेवौपयिकानामित्यर्थः । विद्वन्मण्डन इति । विस्तरावलोकनार्थिभिस्ततोऽवलोकनीयमिति बोधितम् । 'निजाचार्यपदाम्भोजरेणवः कृपयन्तु मे ये धृता मूर्षि कुर्वन्ति श्रीमगोविन्दवल्लभम् ॥ प्रासङ्गिकमुपपाद्य प्रस्तुतमनुवदन्ति नन्विति । संबन्धः स्यादेवेति नमस्कार्यनमस्का- रकमावरूपः । सप्तरूपमेवेति । बृहत इदं विष्णव इत्यस्य विशेषणमिति भावः । विशेषण इति । श्रीमदाचार्यवाचकाग्निशब्दस्य । तस्मिन् यद्यप्येकस्यैवैतानि विशेषणानि, तथापि प्रत्यङ्न- मस्कारकथनेन पृथग्रूपत्वं बोध्यम् । पृथग्रूपत्वमिति । बृहत इत्यत्र नमःशब्दयोगमन्तरा चतुर्थ्यनुपपत्त्या तत्सिद्धयर्थं तदाक्षेपात्स्यक्त्वं सुवचमिति भावः । भक्ताधीनत्वादिति । 'अहं भक्तपराधीन ' इत्यादिश्रीभागवतवचनात् मुख्यमकत्वं श्रीवनसुन्दरीष्वेवेत्यभिप्रेत्याहुः नायिकामाधान्याचेति । अन्यथा रसपृष्टता न स्यात् । अष्टस्वरूपात्मकेत्यादि । अष्टस्वरू- पात्मको हि पुरुषोत्तमः । अत एव श्रीमागवते पूर्णपुरुषोत्तमप्रादुर्भावप्रतिपादकान्यप सर्वेत्या- ·श्रुतिरहस्यम् । प्रदृश्यते । तथाहि 'नमो ब्रह्मणे नमो अस्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नम ओपधीभ्यः । नमो वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे बृहते करोमि । नम इति श्रीमदाचार्याणां पुरुषो. तमरूपत्वाज्जीवैमनमेव कर्तव्यमिति सिद्धान्तानमनमेवोक्तम् । ननु कुत्रोक्तमाचार्याणां ब्रह्मत्वमितकयाङ्कायां छान्दोग्ये पठ्यते 'आत्मानं वैश्वा. नरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्तीति। अतति व्यामोति सर्व- मित्यात्मा । आत्मानं पुरुषोत्तं वैश्वानरं श्रीवल्लभरूपधारिणम् । 'वैश्वानरो वल्लभाख्य' इति वाक्यात् । ननु श्रीमनाचार्याणां श्रीवल्लभ इति नामप्रसिद्धिस्तां विहाय कथं श्रुती वैश्वानर इति नामकयनमिति चेन्न । परोक्षवादार्थमिदम् । तत्र 'परोक्षपिया ह वै देवा' दीनि सार्धवसुपरिमितानि श्लोकानि । तथा सिद्धान्तरहस्यसार्धाष्ट श्लोकान्यपि पूर्णपुरुषोत्तम- बोधकानि संगतानि । अत एवं यमुनाष्टकविवृतौ भगवताप्रविधमैश्चर्य कालिन्यै दत्तमिति ज्ञापनायाप्टभिः श्लोकैः स्तुवन्ती'त्युक्तं श्रीप्रमुचरणैः । एवं च ययाष्टविधमैश्वर्यरूपत्वं श्रीमन्नन्द- कुमाराणां तथा श्रीमदाचार्याणामिति भावः । सिद्धान्तादिति । शास्त्रार्थनिबन्धे श्रीमदाचार्य- कृतसिद्धान्तादिति भावः । श्रीमदाचार्येषु पुरुषोत्तमत्वं प्रतिपादयन्तः पूर्वमाशङ्कामुवाटयन्तस्ता परिहरन्ति नन्वि- त्यादि । छान्दोग्ये पठ्यन्त इति । अग्नेरपि व्यापकत्वं सर्वस्वरूपत्वं पूर्वोदाहनभारतादिवचनेषु श्रुतिप्वपि निरूपितम् । अधुना सर्वस्वरूपप्रतिपादिका श्रुतिरुदाहियते 'इन्द्रं मित्रं वरुणमग्नि- माहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् । एक सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः ॥ अत्यार्थी निरुक्तकारैरुक्तः । इममेवाग्निं महान्तमात्मानमेकमात्मानं बहुधा मेधाविनो वदन्तीन्द्र मित्रं वरुणमग्निं दिव्यं च गन्मन्तं दिव्यं दिविनो गरुत्मान् गरुणवान गुर्वात्मा महात्मेति वा । 'यस्तु सूक्तं भनते यस्मे हविनिरूप्यते यमेव सोऽग्निनिपातमेवैते उत्तरे ज्योतिषी एतेन नामधेयेन मनत' इति । एतेनैकस्यानेकरूपकथनं परब्रह्मते न घटते । वैश्वानर इति । वैश्वानरपदनिरुक्तिनिरककारैरुक्ता वैश्वानरस्येति श्रुत्यातरणे । श्रुतिः श्रीपदाचार्यवथैर्यदा विद्यानगराविपतिकृष्णदेवाभिवरानममदि गिरिजानानिप्रवर्तितमाया- वादविवादचातुरीधुरीणैः पण्डितः पराजितेषु वैष्णोषु साकारल्यवादस्थापनपूर्वक वैष्णवमन- स्यापने मति सकलसंप्रदायिविप्रवर्यैराचार्यैर्निगदितं राजानं प्रति-एतेऽस्माकं स्वामिन एवं आचार्या भवन्विति विज्ञापयामासुरिति वृत्तं वदति, तदेवं सर्वमुपपाद्यते । तया हि । वैश्वा- नरः कस्माद्विश्वानरानयति विश्व एनं नरा नयन्तीति वा विश्वानर एव स्यात्मन्यूचः सर्वाणि भूनानि तत्य वैवानरस्तस्यैषा भवति । 'वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राना हि के भुवनाना- मभित्रीः । इनो नातो विश्वमिदं विनष्टे वैश्वानरो यतते सूर्येण । तत्र नरशब्देन दैविनीवास्ता- नयनि नाममन्त्रयमसंबन्यादिना सम्लदोषदरणपूर्वकं व्यापिकुण्ठादिषु प्रापयति । देविनीवा - ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। यदाऽस्मिल्लोके समायान्ति तदा तदुद्धारार्थ श्रीमदाचार्याः प्रादुर्भवन्तीत्यभिप्रेत्योदितं विश्वे एनं नरा नयन्तीति निरुक्तार्थः । यद्वा विश्वे नरा दैविनीवाः श्रीदामोदरदासादयः सेवका अस्य श्रीवल्लभाचार्यस्य ।। 'नरे संज्ञाया'मिति विश्वशब्दस्य दीर्घः। विश्वानर एव वैश्वानरः । स्वार्थिकः प्रज्ञाद्यण् । यत्तु विश्वानरस्यापत्यमिति व्युत्पाद्य विदादित्वादभित्युक्तं रामाश्रमैस्तत्तु लौकिकाग्निपरशब्दव्युत्पत्तिपरम् । श्रुत्यर्यस्तु वैश्वानरस्य श्रीवल्लभाचायस्य सुमतौ सुष्ठ मति- निं यस्यां तस्यामाज्ञायां वयं स्याम आज्ञाकारिणो वयं भवेमेति कृष्णदेवाख्यरानानं प्रत्यु. क्तिवैष्णवानां सर्वेषां ब्राह्मणानाम् । यद्वा सुमतौ कल्याण्यां मतौ स्यामेति निरुक्तकाराः । या श्रीमदाचार्याणां बुद्धिस्तम्यां स्याम तदनुसारिणो वयं भवेमेति तदर्थः । हि यतः कं सुखं मवतीति अतोऽस्माकं सर्वेपामयं राजा आचार्यः यया भवान् स्वराज्यस्य तथास्माकमयमि- त्यर्थः । नन्वेतादृशश्चेत्तर्हि किं कर्तव्यमित्यभिप्रेत्याहुः भुवनानामभिश्रीरिति । सर्वेषां भूता- नामभिश्रयणीय इति निरुक्ककाराः। सर्वेपामाश्रयणीयत्वेन सेवनीयोऽयमिति भावः । अभिश्रीः श्रयितुं सेवितुं योग्य इत्यर्थः । नन्वन्येप्याचार्याः सन्तीति किमयं सेवनीय इति तत्राहुः इतो जातो विश्वमिति । इतोऽस्माच्छ्रीवल्लभाख्याद्विश्वं जगजात प्रादुर्भूतः । जात इत्युपलक्षणं स्थितिलययोः, पूर्वोकभारतवचनेषु निरूपितं जन्मस्थितिलयादि, तेनास्य ब्रह्मत्वमतोऽयमेव शरण- योग्यः । नन्वस्तु ब्रह्मत्वमस्माकं किमायातमिति चेदस्मद्वैष्णवमार्गस्थापनमनेनैव कृतमित्यभि- प्रेत्याहुः इदं विचष्ट इति । इदं साकारब्रह्मवादस्थापनपूर्वकभगवत्सेवनं विचष्टे, मायावादखण्डन- पूर्वकमुक्तवान् । किञ्चास्य चलने श्रीपुरुषोत्तमा अपि सह चलन्तीति सदा पुरुषोत्तमा न त्यनन्तीत्यवश्यं सेवनीय इत्यभिप्रेत्याहुः वैश्वानरो यतत इत्यादि । वैश्वानरः श्रीवल्लभाख्यः । सूर्येण । सरतीति सूर्यः पुरुषोत्तमः । यद्वा सूर्यशब्देन सूर्यान्तर्वर्ती पुरुषोत्तमो लक्ष्यते । तेन सह यतते मायावादनिरासार्थ देवोद्धारार्थ च यतते प्रयत्नवान् भवतीत्यर्थः । एतेन परमकृपा- लुत्वं ध्वनितम् । किच प्रमझादन्यापि श्रुतिरेतदर्थप्रतिपादिकोदाव्हियते । श्रीमदाचार्यान् प्रति सर्वे ब्राह्मणा राना सामात्यश्व विज्ञापयासुः-गणानां त्वा गणपति हवामहे कविं कवीनामुपमश्रव- स्तमम् । ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नूतिभिः सौंद सादनम् ॥ अस्यार्थः । ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पते, त्या त्वां वयं हवामहे अतस्त्वं ऊतिमिः शृण्वन् सदनं सीदेत्यन्वयः । हे ब्रह्मणस्पने अक्षरस्वामिन् , उद्देश्यत्वा'त्संवोधने चेति सूत्रेण सम्बोधनविभक्तिः । सम्बोधन चाभिमुखीकृत्याज्ञातार्थविषयकज्ञानानुकूलच्यापारवत्त्वम् । ब्रह्मणां ब्राह्मणानामित्यर्थः । 'ब्रह्मा विप्रः प्रजापति रित्यमरात् । वा त्वामित्यर्थः । त्वामौ द्वितीयाया' इति सूत्रेण त्वादेशः । त्वां श्रीवल्लभाख्यं वयं सर्वे हवामहे जुहुमः प्रीणीमहे | कनकाभिषेकेण श्रौतेन विधिना तर्पयाम इत्यर्थः । प्रीणनमप्यस्यार्थी भवतीति महाभाग्यात् । रूपमिद्धिस्तूदिता पूर्वम् । नः अस्माकं सर्वेषामूतिभिः । द्वितीयार्थे तृतीया । उतीः । अवते. स्त्रियां तिनि'ति चिन्प्रत्यये ·पशम्यः स्तुत्य इत्यर्थ 'प्रशस्यस्य श्री इत्पनन्तरं 'ज्य चेत्यनेन न्यादेशः 'अतिशायने सिद्धपदम्य युद्धाः ।' इति । एतेनालौकिकज्ञानवत्त्वेन पुरुषोत्तमत्वं सूचितम् । यद्वा लोशेत. वर्णनशीलाः कनयनेषां मध्ये श्रेष्ठमित्यर्थः । पुनः किंमूतं स्वाम् ज्येष्ठराज अतिशपेन श्रुतिरहस्यम् । 'ऊतियूतिजूतिसातीति निपातितोऽयं शब्दः । तत्प्रयोजनं त्वन्तोदात्तार्थम् । नच प्रत्यय- स्वरेण सिद्धिः । तिनो नित्यत्वेन 'न्नित्यादिनित्यमित्यनुशासनादायुदात्तत्वात् । 'ज्वर- स्वरे'ति सुत्रेणोपधाया उठि कृते रूपं बोध्यम् । अवतेः कान्तिरप्यर्थः । कान्तिः कामना गृह्यते । तथा च कर्मीभूताः कामना इत्यर्थः । अत्र उतिशब्दार्थ प्रति श्रुधातुनिरूपितं कर्मत्वं तच प्रकृतधात्वर्थव्यापारजन्यफलशालित्वम् । शृण्वन् मादरं श्रुतिविषयीकुर्वन् सदनम् । संहिताया सदनमेव सादनम् । सीदन्त्यस्मिन्नित्यधिकरणे ल्युट् प्रज्ञादित्वादण् । पदानां व्याख्यानरूपत्वान सदनमिति दीर्घरहितः पाठः । सदनशब्दो गृहवाची । अस्माकं गृहं प्रति सीद आगन्छ । अयं भावः । मायावादिभिनितेषु वैष्णववर्येप्वस्मासु अस्मदीयानां मतं कथं स्यात्यतीति व्याकुलहृदयानां स्वमतस्थितिर्भवत्विति कामनाः शृण्वन् यथा वैष्णवमतस्थापनार्थमागतोऽसि तया सर्वदेवागन्तव्यमिति । सीदेति पलधातोगत्यर्थकात्प्रार्थनायां लोट् । श्रीमतामागमनेन सकलविमतान्धकारपटलविघटना समभनि । अतो भवन्तः श्रीमत्पुरुषोत्तमसदृक्सकलसेदादि- विशिष्टा इत्यभिप्रेत्याहुः । उपमश्रवस्तम उपमीयते इत्युपर्म, उपमितमुपमेयमित्यर्थः । मूल- विमुनादिलात्क: आतो लोप इटि त्यालोपः । उपमान विषय इति यावत् । श्रूयतेऽस्मिन् धर्मादिकमिति श्रवो वेदः । उपमः श्रवो यस्य स उपमश्रवाः अतिशयेनोपमनवा इति उपमश्रवस्तमस्तमित्यर्थः । अनेकमन्यपदायें ' इति बहुव्रीहिः । 'अतिशायने तमत्रिष्टनाविति तमप् । अत्रोपमशब्दस्योपमावाचित्वात्तस्य चोपमानाकालायां पुरुषोत्तमनिष्ठवेदस्योपमानत्य- निर्णयेन पुरुषोत्तमसदृशः श्रवो वेदो यस्य स इत्यर्थः पर्यवसन्नः । एवं च वेदार्थवित्त्वं यपा भगवति 'वेदविदेव चाहमिति गीतावचनात् , तया वेदयापार्थ्यवित्वं श्रीमदाचार्येष्विति भावः । एतदेव 'न ह्यन्यो वागधीशादिति पय॑नोदितं श्रीमत्प्रमुचरणैः । 'उत त्वः पश्यनिति श्रुत्या श्रीमदाचार्यान्यस्य सरस्वतीहार्दमावज्ञानामावत्वं बोधितमिति प्रागेव निरूपितम् । एव चैत एवाश्रयणीया इति भावः । किंभूतं त्वां श्रीवल्लभम् । गणानां दैविगणानां सर्वेषां गणपतिः । संबन्धे पष्ठी । स च स्वस्वामिमावरूपः । स्वामी सपामाचार्यः । एको गणशब्दो दैविग- णपरः। द्वितीयस्त समुदायवाची । तेन दैविजीवानां गणः समुदायस्तस्य स्वामी उद्धतेंति यावन् । अतो देवैः सेवनीय एवेति भावः । पुनः किंमूतं त्वां श्रीवल्लभम् । कीनां कवि कवयो ज्ञानिनस्तपा मध्ये कविः क्षानीत्युक्ते विनातीयज्ञानशालीत्ययों गम्यते । यथा शराण मध्ये शूर इत्युक्ते विनातीयशूर इत्यर्यस्तद्वदिहापि संख्यावान् पण्डितः कविरिति कोशेन कविशन्दम्य ज्ञानिनि शक्तिबोधनात् कोशस्यापि शक्तियाहत्त्वात् । तथा धाभियुका 'शक्तिमहं व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्याद्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सानिध्यत ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। इति श्रुतेः 'परोक्षवादो वेदोऽयं परोक्षं मम च मियामिति भगवद्वाक्याच्च । अत एव श्रीभागवते श्रीराधानामोच्चारणं स्पष्टतया न कृतं परोक्षेण कृतम् । उपास्ते पुष्टिमार्गायै- भक्तः सेवा क्रियते । सर्वेषु लोकेषु वैकुण्ठादिपु सर्वेषु भगवल्लोकेषु श्रीमदाचार्याणां भगवदास्यरूपत्वात्तत्रोपासनं युक्तम् । सर्वेषु भूतेषु ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रेषु तत्तत्पलीषु च 'स्त्रीशूद्रायुद्धृतिक्षम' इति वाक्यात आत्मसु गोस्वामिषु 'स्ववंशे स्थापिताशेपस्वमा- हात्म्य' इति वाक्यात् सर्वे पुष्टिमार्गीयाः वैश्वानरं श्रीवल्लभमुपासत इत्यर्थः । अन्नमत्ति भोजनं करोति । तत्र श्रीमदाचार्याणां पुरुषोत्तमत्वेन प्रादुर्भावे गीताप्रामाण्यम् । 'यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ' । हे भारत, यदा यदा यस्मिन् यस्मिन् काले धर्मस्य भगवद्भक्त्यादिरूपस्य ग्लानिः संकोचो भवति । अधर्मस्य ज्ञानभक्त्यादिनाशकस्य अभ्युत्थानमुत्पतिर्भवति । हीति निश्चयेन । तदा आत्मानं स्वस्वरूपपई सजामि अर्थाच्छीमदाचार्यादिरूपेणेत्यर्थः । ननु श्रीमदाचार्याणां ब्रह्मत्वादात्मानं वैश्वानरमिति श्रुतौ वैश्वानरशब्दोण्या- दिवाचक इतिचेन्न । वैश्वानरशब्दो ब्रह्मवाचक एव । तत्र सूत्रं प्रमाणम् 'वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात्' । सत्र को नाम आत्मा किं ब्रह्मेत्युपक्रम्य 'तस्य ह वा एतस्या- स्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेव सुतेजा' इत्याद्यान्नायते । तत्र वैश्वानरशब्दात् 'संवत्सरो वा अग्निधानर' इति संवत्सरो वैप्रजापति'रिति च श्रुतेहिरण्यगर्भोपासनपरमिदं वाक्यम् । तमभिष्ठनावि'तीष्ठनि श्रुतिस्मृतिस्तुतिविषय इत्यर्थः । एतेन भवान् सर्वया स्तब्य इति ध्वनि- तम् । ज्येष्ठश्चासौ राजा चेति कर्मधारयः समासान्तष्टच्प्रत्ययः । 'रानृ दीप्ताविति धातोः कनिन् । यद्वा वृद्धप्रकृतिको ज्येष्ठशब्दः 'वृद्धस्य चेति सूत्राज्ज्यादेशः । सर्वेभ्योऽपि वृद्धः पूर्णपुरुषोत्तम इत्यर्थः । अथवा ज्येष्ठानामत्यन्तवृद्धानां सर्वेषां राना स्वामी आचार्य इत्यर्थः । त्वामेव शरण्यं शरणं गताः स्म इति भावः । यद्यप्यस्यां श्रीमदाचार्यवाचकपदाभाव- स्तयापि श्रीमदाचार्यनिष्ठधर्मोपलम्भात्पूर्वश्रुत्येकवाक्यतया चाचार्यपरत्वेन व्याख्यातेति दिछ । प्रकृतमनुसरामः । परोक्षेण कृतमिति । यद्यपि 'अनयाऽऽराधितो नूनं भगवान् हरिरीश्वर' इति श्रीभागवते राधया इतो राधितः शकन्ध्वादित्वात्पररूपमिति श्रीराधानाम श्रूयते तथापि संहितायामप्रतीतौ शकन्ध्वादिषु पाठकल्पने मानामावात्तयार्थाभासनाच्च परोक्ष- रूपमित्यर्थः । ब्राह्मणेत्यादि । कैरिति जिज्ञासायां तैरित्यर्थः । आत्मसु गोस्वामिपु इति । अङ्गादगादिति श्रुत्या स्ववंशे स्वस्वरूपत्वमेवेत्ययः । श्रीमदाचार्यरूपेणेति । आत्मानं वैश्वानरमित्यादिषु सामानाधिकरण्यादात्मपदेन श्रीवल्लभाचार्याणां ग्रहणमिति भावः। इत्यादीति । 'एतस्य वैश्वानरस्य मूर्धेव सुतेनाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वा सन्देहो बहुलो बस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुदर एव वैदिर्लोमानि बहिर्हृदयं गार्हपत्यो मनोन्वाहार्यपचन . - ·श्रुतिरहस्यम् । किञ्चोपक्रमे ब्रह्मात्मपदश्रवणात्तदेकवाक्यत्वेन ब्रह्मपरमिदमिति संशये हिरण्यगर्भस्य समष्टयभिमानित्वेन लोकावयवत्वोपपत्तेस्तदुपासकस्यान्नभोजनात्मकफलस्यापि सम्भवाद्वे- दगर्भत्वेनाग्नित्रयात्मकत्वस्यापि युक्तवाद्धिरण्यगर्भोषासनपरमिदमिति प्राप्ते उच्यते । "वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् " वैश्वानरपवाच्यः परमात्मैव । कुतः। येऽस्मिन्वाक्ये हिरण्यगर्भसाधारण्यशब्दाः श्रुतास्तेभ्योपि प्रादेशमात्रस्यैव द्युमर्धत्वादिरूपे विशेषाम्ना- नात् । विरुद्ध सर्वधर्माश्रयत्वसर्वभवनसमर्थत्वं परमात्मन एव नान्यस्य सम्भवति । अतो वैश्वानरशब्दो ब्रह्मपरः। श्रीमदाचार्याणां पुरुषोत्तमत्वे श्रीभागवतस्य समाधिभापाममाणं भगवद्वाक्यम् 'आचार्य मां विजानीयान्नावमन्येत कहिंचित् । न मर्त्ययुद्धयाऽसूयेत सर्वदेवमयो गुरु'! आचार्य मामिति मामेवाचार्य विजानीयात् नत्वण्वपि मन्यूनम् । अत एवोक्तम् ‘अनित्वं वर्णित ते कविभिरपि सदा वस्तुतः कृष्ण एवेति । 'नावमन्येत कहिचिदिति श्रीमदा- चार्या भगवद्रूपा न सन्तीति नाचमन्येत अवज्ञा न कुर्यात् । कहिचिन् कदाचिदपि । 'न मर्त्यबुद्धयाऽभूयेतेति जीववत्माकृतरूपधारणेपि न असूयेत गुणेषु दोपारोपणं न कर्तव्यं 'सन्मनुष्याकृति'रितिवाक्यात् । जीवानामुद्धारार्थ मनुष्यनाव्यस्वीकारात् । 'समा नशीलव्यसनेषु सख्य'मिति तथा दैवजीवानां सख्यं सिद्धयति । ननु श्रीमदाचार्याणा- मवच्छेदकावच्छेदेन मनोरथपूरणे कथं सामथ्र्य भवतीति तदर्थमाश्रयान्तरमपि कर्तव्यमि- त्याशङ्कयाहुः सर्वदेवमय इति । अत्र प्राचुर्थकमयाप्रत्ययस्तेन यथा भगवदेहे तत्तद्वेष आधिदैविकदेवानां स्थितिस्तहस्ट्रीमदाचार्याणां श्रीमदङ्गेपु स्थितिस्तेनावच्छेदकावच्छेदेन सकलमनोरथपूरणकर्तृत्वसामर्थ्यस्य विद्यमानत्वात्कदाचिदपि दुःसङ्गेन वा जडबुद्धया वान्याश्रयो न कर्तव्यः स्वधर्महान्यनन्यत्वभङ्गमसङ्गात् । यदि श्रीमदाचार्याणां यत्फल- दानेच्छा नास्ति, तत्फलदाने केपांचिदपि देवादीनां सामयं नास्ति । आधिदैविकस्य श्रीमदाचार्येषु विद्यमानत्वात् तदर्धनान्याश्रयः कर्तव्यः । ननु या कश्चिद्वेदशास्त्रसम्पन्नश्चेत्तस्यैव गुरुकरणं युक्तं, किमिति श्रीमदाचार्याणां तश्यानां च गुरु आस्यमाहवनीय ' इत्याद्यानायते । ब्रह्मपर इति । तेन श्रीमदाचार्याणां ब्रह्मत्वं निराबाधम् । अत्र सूने विशेषस्तु भाप्यादिषु स्फुट एव । मामेवाचार्यमिति । श्रीवल्लभाचार्यमित्यर्थः । 'आचार्यो भगवानग्निरिति वाक्यात् । उत्सवनिर्णये श्रीमदाचार्योत्सवनिर्णयप्रस है। ब्रह्मयाचार्यरूपेणावतिष्ठत इति शंकराचार्यकृत- भारतीयमयनामटीकायां व्यासोक्तेथेति । श्रीपुरुषोत्तमचरणरुक्तं न कुर्यादिति गुरोरवज्ञायां मदनिष्टप्रसक्तिरिति बहुतन्त्रपुराणादिषु निरूपितं विस्तरभयान्नानुद्यते । नान्याश्रयः कर्तव्य इति । 'यथा तरो रनिपचनेन तृप्यन्ति तस्कन्धमुनोपशासाः । प्राणोपहाराच यथेन्द्रियाणा .

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ५७ करणमिति चेन्न । गुरुवं तेपामेव सम्भवतीत्याहुः गुरुरिति । श्रीकृष्णक्षानदो गुरुरिति वाक्यात् तदुपदेष्टा गुरुः। तस्य लक्षणमाह 'कृष्णसेवापरं वीक्ष्य दम्भादिरहितं नरम् । श्रीभागवततत्त्वज्ञ भजे जिज्ञासुरादारात् । एतादृशगुरुलक्षणं श्रीमदाचार्येषु श्रीवल्लभा- चार्येषु श्रीविठ्ठलनाथेषु वा । एपां कुले 'अस्मत्कुलं निष्कलङ्क मिति वाक्यात अन्यगुरोः तथैव सर्वाहणमच्युतेन्ये ति श्रीभागवतवाक्ये वृक्षमूलसेचक्रवत्पुरुषोत्तमभजनतः सर्वदेवतर्पण- मुदितम् । युक्तं चैतत् । न हि पादपस्य स्कन्धादिसेकेन तर्पणं प्रत्युत शुष्कतैव । तत्त्वं तु मूलसेकेनैवैवं सर्वमयाश्रयत्वेन सर्वाराधनफलसिद्धयाऽन्याश्रयो न कार्य इति भावः । अन्या- श्रयकरणे न किंचित्फलम् । तथा च भरद्वाजसंहितायामाचार्यप्रकरणे 'जानतस्त्वनुपेतस्य ब्रह्म- चर्यममीप्सतः । यथैवात्मसमुत्क्षेपो जायते कृष्णवर्त्मनि' । अस्यार्थः । अन्यगुरोः समाश्रयेण श्रीमद्वल्लभाचार्यसमाश्रयणमन्तरेणात्मसमर्पणमनुतिष्ठतो न किञ्चित्फलमित्याह जानत इति । अन्याचार्यसमाश्रयेण ज्ञानवतः पुरुषस्य कृष्णवर्मनि श्रीमदाचार्य श्रीवल्लभाचार्य अनुपेतस्यो- पसत्तिमकृतवतो ब्रह्मचर्य परं ब्रह्मानुभवपूर्वकं तत्कैवर्य अभीप्सतः प्राप्तुमिच्छनः आत्मसमुत्क्षेप आत्मसमर्पणं वृथैवेत्यर्थः । यतो यत्केनापि न दातुं शक्यं तदानसामर्थ्यवत्त्वमत्रैव ' अदेयदान- दक्षश्च लौकिकैहिकदानहदिति वचनादन्याश्रयो न कार्य इति भावः । दम्भादिरहितमिति । आदिपदेन क्रोधादयो लक्ष्यन्ते । पूर्वोकवैष्णवतन्त्रोदाहृताष्टादशदोपरहितत्वं ज्ञेयम् । तच्च श्रीवल्लभ एव पुरुषोत्तमत्वात् । श्रीभागवततत्त्वज्ञमिति । 'श्रीभागवतपीयूपसमुद्रमयनक्षम इति वाक्यात, 'श्रीभागवतगूढार्थप्रकाशनपरायण ' इति वाक्याच, 'अर्थ तस्य विवेचितुं नहि विमुर्वैश्वानराद्वाक्पनरन्यस्तत्र विधाय मानुपतनुमिति वाक्याच्च तन्क्षत्वमत्रैवेति भावः । यद्वा भगवत इदं भागवतं भगवत्सेवादिरूपमित्यर्थः । यद्वा भगवदात्मानुभावप्रकटनरूपं तत्त्व- मित्यर्थः । तस्यैवात्मानुभावप्रटकनहृदयस्याज्ञया प्रादुरासी दिति श्रीप्रमुचरणाः । श्रीविठ्ठलनाथेष्विति । पूर्णपुरुषोत्तमरूपत्वात्तेषामेव गुरुकरणं नान्येषामित्यर्थः । किञ्च यत्र फलमेव साधनं तत्रान्यसाधनं नापेक्षितमिति भावः । श्रीमत्प्रमुचरणप्रतिपादकश्रुतयो निरूपिता' निरूपयिष्यन्ते च । एपां कुल इति । ' सप्तपूरुपविक्षेये समर्पणसुनिर्मले । कुले जातो गुणैर्युक्तो विप्रः श्रेष्ठतमो गुरुरिति पञ्चरात्रोक्तेः । सप्तपूरुषा विज्ञेया यस्मिन् तस्मिन् सुनिर्मले सर्वकलङ्करहिते कुले जातः गुणैरागमोकैर्युको विप्रः श्रेष्ठतमः सर्वतः श्रेष्ठः गुरुरिति तदर्थः । एतल्लक्षणलक्षिता एने एतत्कुलं वा । निष्फलङ्कमिति । अयं लोकस्निमगललित- ग्रन्यारम्भे श्रीप्रमुचरण । समुदितं तत्त्वं चागमोक्तगुरुलक्षणविशिष्टत्वे सति जीवोद्धारकर्तृत्वम् । किञ्च गुरुलक्षणमागमेप्युक्तं 'शान्तो दान्तः कुलीनश्च विनीतः शुद्धवेपवान् । शुद्धाचारः सुप्रतिष्ठः शुचिर्दशः सुबुद्धिमान् || आश्रमो ध्याननिष्ठश्च मन्त्रतन्त्रविशारदः। निग्रहानुग्रहे शक्तो गुरुरित्यभिधीयते ॥' इति । एतादृशलक्षणं श्रीमदाचार्येप्पैव श्रीप्रभूणामेव च । तद्वंगे , . 4 ·श्रुतिरहस्यम् सकाशात् पूर्णपुरुषोत्तमप्राप्तिन । 'मन्त्रोपदेशमात्रेण नरा मुक्ताश्च भारत । पूर्वैश्च कोटि- पुरुपैः परैः साध हरेरहो । कोटिजन्मार्जितात्सापानमन्त्रग्रहणमात्रतः । मुक्ताः शुध्यन्ति यत्पूर्वकर्म निर्मूलयन्ति च । सर्वेषां गुरुवारैव सद्गतिमाह 'पुत्रान्दारांश्च शिष्यांश्च सेवकान्वान्धवांस्तया । यो दर्शयति सन्मार्ग सद्गतिस्तद्भभेदध्रुवम् ॥ स्त्रीपुंसोरेकगुरोरुपदेशश्चेद्धातृभगिनीतिसम्बन्ध तु 'स्ववशे स्थापिताशेषस्वमाहात्म्य' इति वचनात् निग्रहानुग्रहशक्तिश्च श्रीमदाचार्येष्विवै तत्कुले संभवति । गुरुकरणमैतेषामेव मन्त्रोपदेशेनैव पुरुषोत्तमप्राप्ति । किञ्च तद्वंश्याना सर्वेषा- मेव पुरुषोत्तमत्वात्तत्प्राप्तिस्तेभ्यः सुतरामेव नान्येभ्य इत्याहु प्राप्तिति । श्रुतिरपि श्रीवछभ- वंशोद्भवाना प्रतिपादिका श्रीमदाचार्यवंशगुरुकरणमावश्यकमित्यभिप्रेत्य तेषा स्वरूपमाह । अस्थुरुचित्रा उपस पुरस्तान्मिता इव स्वरवोऽध्वरेषु । व्यूब नस्य तमसो द्वारोच्छन्तीरबन्छु- चय पाका' । अत्यार्थ । पाक्काः पावकस्य श्रीवल्लभाचार्यस्य वंशोद्भवा पुरस्तात्प्रथम मिता इव श्रीगोपीनाथश्रीविठ्ठलनायौ पुत्रौ श्रीमगिरिवरादय सप्त पौत्राश्चेति मिता उच्यन्ते । वस्तु तस्तु तेषु ब्रमत्वनिश्चयादपरिमिता इति द्योतनार्थमिवेत्यस्य ग्रहणम् । अस्थु स्थितवन्त । यद्वा पुरस्तान्भिता इवेत्यनेन तत्पुत्रपौत्रसमूहत्वेनान्येऽमिता इत्यर्थ । कथभूता । उ इत्या श्चर्ये । चित्रा चिनमनेकधर्मविशिष्ट ब्रह्म येषा ते चित्रा । अर्शआदित्वादच । अनेकधर्म- विशिष्टब्रह्मयोधमा इत्यर्थ । यद्वा चित्रा विविधरसविशिष्टा लीलारसाविष्टा वा । निर्मलत्व. माह । उपप्त उप काल इव निर्मला इत्यर्थ । तेन दम्भादिराहित्यं सूच्यते । तथा चास्म त्कुल निष्कलङ्कमिति वचनम् । सफलवेदोक्तयज्ञादिकर्तृत्वमाह । अध्वरेषु यज्ञेषु स्वरवः स्वरन्ति वेदोच्चारणरूपं शब्दं कुर्वन्तीति ते स्वरव । 'स्व शब्दोपतापयोरस्मात् शृस्वस्तिही'त्यु । भक्ताना क्रोधादिनिर्मू क्त्वमाह । वनस्य भक्तपमूहस्य तमसो द्वारं 'नरकस्तमउन्नाह' इति वास्यात् तमसो नरक्स्य द्वार कामक्रोधलोभरूपम् । तथा च गीतासु त्रिविधं नरकस्येद द्वार नाशनमात्मन । काम बोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रय त्यजेत्' इति । व्युच्छन्तीः नाशयन्ती अत्रत् वरणं कुर्वन्त स्वदामत्वेनाझीकुर्वन्त शुचयः शुद्धा इत्यर्थ । 'शुद्धाचार शुचिर्दक्ष सुबुद्धिमा'निति वाक्यात् । एवं च श्रीमदाचार्यवंशत्य श्रुतिप्रतिपादितत्वादन्यस्य मुख्यया वृत्या तदमावेन पुरुषोत्तमरूपत्वेनान्यत' प्राप्तिनेत्यर्थ । रिश्चान्यत समर्पणमपि न समय तीति भारद्वानसंहितावचनमुपपादित पूर्वम् । अन्येऽपि मन्त्रा एतत्कुलप्रतिपादका वक्ष्यन्ते । गुरुशरणमहिमानमनुस्मारयन्ति मन्त्रोपदेशेत्यादि । मन्त्रोपदेशमारेण पापमोचरस्वसामर्थ्य- मौवेत्यभिप्रेत्योक्त श्रुतिस्मृतितन्त्रसूतादिभि पुस्पोत्तमत्वेन स्ववंशे स्थापिताशेपस्वमा हात्म्यत्वात् । केपिटौकिकस्त्रीमारेक्गुरुारणे भ्रातृभगिनीत्वापातकान्दिशीरा एकगुरुपरण न्तीति तन्निरासार्थमाहस्त्रीपुंसोरिति । अब प्रमाणं पायोक्तमनुवदन्ति आचार इत्यादि ।

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। लोके प्रसिद्ध निषेधति स्मृतिः 'आचारो धर्ममार्गश्च गुरुर्मन्त्रश्च देवताः । दम्पत्यपत्यभू- त्यायैरेकीकृत्य महत्फलम्'। फिञ्च 'विष्णुतत्वं परिज्ञाय होकं वानेकमेदवत् । दीक्षयेन्मे- दिनी सर्वां किं पुनश्चोपसन्नतान् । गुरोरुत्कर्षमाह 'हरौ रुष्टे गुरुनाता गुरौ रुष्टे न कश्चन । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गुरु- मेव प्रसादयेत् । गुरौ वसति यस्त्वन्यमाश्रयेत्पूजयेत्कुधीः । स दुर्गतिमवामोति दत्तमस्य च निष्फलम् । प्रयत्नेन गुरौ पूर्व पश्चादन्यत्र दापयेत् । अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव जनार्दनः । स्वस्त्युच्चारणं विना गुरौ दत्तस्य महत्फलमाह 'गुरौ पितरि चाध्यक्षे ह्यध्या- स्मवतिकेषु च । श्रद्धया दीयते तस्मै स्वस्त्यक्षरविवर्जितम् । विद्यते सागरस्यान्तो नान्तो दानस्य विद्यते' । पादाये द्रव्यधारणे लक्ष्म्यवज्ञारूपदोपमाशाक्य परिहरति 'वृणां पदे स्थिता लक्ष्मीनिलयं सम्प्रयच्छतीति मार्कण्डेयात् । गुरुसेवनभगवत्सेवनयोः समत्वमाह श्रीभागवते 'यस्य साक्षाद्भगवत्ति ज्ञानदीप- प्रदे गुरौ । भक्तिर्न स्यात्कृतं तस्य मन्ये कुञ्जरशौचवत्' । पाये 'गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरु- देवो महेश्वरः । गुरुरेव परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः । यो मन्त्रः स गुरुः साक्षायो देहनसम्बन्ध एव भ्रातृत्वादिसिद्धो लौकिकः । अयमेकगुरुरूपः सम्बन्धोऽलौकिको न लौकिकः । अलौकिकसम्बन्धस्य लौकिकपदार्थदोपजनकत्वं नास्त्येव । अतो नैकगुरुत्वे दम्पत्यो तृभगि- नीत्वापातः । 'अन्नदाता भयत्राता पत्नीतातस्तथैव च । विद्यादाता जन्मदाता पञ्चैते पितरो नृणामिति ब्रह्मवैवर्तीयब्रह्मखण्डे दशमाध्यायोदितवाक्यात् पितृवत्पूज्यत्वमात्रमभिप्रेतम् । अन्यथाऽन्नदात्रादीनां पितृत्वे दम्पत्योरेकपोष्यत्वे एककर्तृकभयत्राणे च यदि भ्रातृभगिनी- भावापत्तिस्तर्हि विवाहवैयर्थ्यापातः । किञ्चास्मिन्वाक्ये पत्नीतातस्य पितृवदतिदेशात् भ्रातृभ- गिनीभावापत्तौ व्यभिचार आपयेत । एवं च गुरौ च पितृवत्पूज्यत्वमभिप्रेतम् । नत्वेकगुरुत्वे भ्रातृभगिनीत्वम् । तस्माद्दम्पतीभ्यां गुर्वैक्यकरणं न दोपायेति दिक् । यो मन्त्र इति । मन्त्रोऽप्येकस्तस्य नामानि यानी'ति श्रीमत्पुरुषोत्तमवाक्याद्भगवन्नामरूपो मन्त्र इत्यर्थः । साक्षादित्यनेन विभूतिरूपत्वादिकं निरस्तं वोध्यम् । यद्यपि ' सर्वेषु वर्णेषु तथाभमेषु नारीषु नानायजन्मभेषु । दाता फलानामभिवाञ्छितानां द्रागेव गोपालकमन्त्र एप ॥' इति वाक्यात् , 'विशेषतो दशार्णोऽयं जपमात्रेण सिद्धिद' इति वाक्याच्च, 'गोपालेषु न बोद्धव्यः स्वप्रकाश इति स्मृत' इति तन्त्रवचनेन सिद्धसाध्यसुसिद्धारिऋणधनशोधनादिविचाराकरणप्रतिपादनाचा- स्यापि तत्त्वं तथापि यानास्थाय नरो राजन्न प्रमाद्येत कहिचित् । घावन्निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिहे ति श्रीभागवतवचनेन कदाचिदपि भगवद्धर्मस्थितौ प्रमादाभावत्योपपादनेनान 'ध्यायन् स्वं कंसमयनं स्वैन मञ्चादधः कृतम् । वैरिणं कमरूपं च कर्पन्तं प्राणिवनितम् ॥ अयुतं प्रनपेन्मन्त्र हुनेद्वा तत्सम बुधः। समिद्भिर्नन्मनक्षत्रतरूणां तस्य मन्त्रवित् । शनि- ·क्षातरहस्यम् । गुरुः स हरिः स्मृतः । गुरुयस्य भवेत्तुष्टस्तस्य तुष्टो हरिः स्वयम्' । अवैष्णवगुरोरुपदेश- ग्रहणं सर्वथैव न कर्तव्यमित्याह 'महाकुलप्रसूतोपि सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । सहस्रशाखा- ध्यायी च न गुरुः स्यादवैष्णवः । अवैष्णवोपदिष्टन मन्त्रेण नरकं ब्रजेत् । पुनश्च विधिना सम्यग्वैष्णवाबाहयेगुरोः' । इत्यादिपूर्वोक्तश्रुतिस्मृतिश्रीभागवताद्यनेकप्रमाणसिद्धत्वा- च्छीमदाचार्याणां पुरुषोत्तमत्वं सिद्धम् । तेन नमनमेव कर्तव्यम् । धनमाप्नोति सुधाभक्षोऽपि नान्यथा । वास्तासि बल्लवस्त्रीणां मनोभिः सह केशवम् । समादाय कदम्ब तु समारूढं तु चिन्तयेत् । जप्यात्सहस्रमानं यो रात्रौ स दशभिर्नरैः। शचीमप्यानये- न्मन्त्री शीघ्रमेव न संशयः। किं बहूक्तेन मन्त्राभ्यामेताभ्यां सदृशोऽपरः । नास्ति वश्ये तथा- कृष्टौ देवदानवयोपितामिति शिवार्चनचन्द्रिकायां श्रीसारसंग्रहवचोभि संमोहनगौतमीतन्त्रत्र- मदीपिकादिषु च निरूपितैश्च मारणवशीकरणादि श्रूयते । श्रीपुरुषोत्तमभक्तस्तु नैतत्फलं अनर्थरूपत्वात् । 'अनर्थोपशमं साक्षाद्भक्तियोगमवोक्षने । तस्मान्निराशिपो भक्तिनिरपेक्षस्य मे भवेत् ' इत्यादिश्रीभागवतवाक्यानुरोधात् न भगवद्रूपत्वं किन्तु विभूतिरूपत्वम् ।' तथा न श्रीमत्प्रभुचरणैस्तत्पुरुषोत्तमस्य विभूतिरूपं भिन्नमेवेति मन्तव्यमिति प्रतिपादितं महता प्रत्र- न्धेन भक्तिहंस इति दिक् । श्रीमदाचार्याणामिति । एतैर्वात्यैर्गुवनुकूलादिनिरूपणैर्गुरुपदस्य शक्तिः 'श्रीकृष्णज्ञा- नदो गुरुरिति वचनाच्छ्रीमदाचार्येष्वेव 'मन्त्रादुद्धिरणेनैव गुरुरित्युच्यते बुधैरिति ब्रह्मवैवर्ते मन्त्रोच्चारणेनैव शिष्यमुद्धरेदिति स गुरुरिति तदर्थः । 'मन्त्रोपदेशमानेणे त्यादिकमप्यत्रानुसं- धेयम् । एतादृशी शक्तिस्तु श्रीमदाचार्येष्वेवेश्वरपरत्वात् । किञ्च मन्त्रशास्त्रे श्रीविद्यामन्त्रप्र- करणे श्रीगुरुपादुकामन्त्रे श्रीमदाचार्या एव प्रतिपाद्यन्ते । तथा च श्रीपरपावकमाराध्य- सर्वमूर्धपुरनाथ सर्वगुरस्वयंगुरु श्रीगुरुनाथेत्यादिकमुक्तं तस्मिन्मन्ने । तेन मुख्यगुरुलं श्रीमदाचार्येष्वेव । अलौकिकोऽग्निः श्रीपुरुषोत्तमाननाधिष्ठातोपपादितः । सर्वाराध्यत्वेन पुरुषो- तमवदाराभ्योऽयम् । सर्वमूर्धत्वेन सर्वत श्रेष्ठत्वमुदितम् । यद्वा सर्गमूळ. सर्वतः श्रेष्ठस्य श्रीव्यापिपैकुण्ठत्य स्वामीत्यर्थः । सर्वगुरुत्वेनान्यत्र गुस्त्वमारोपादिनति व्यज्यते । यद्यप्ययं मन्त्रो मन्त्रशास्त्रे निरूपितस्तेन मन्त्रोपासनवैदिकतान्त्रिदीक्षानादिविधिभिर्यः । अस्पृष्टो रमते निजभक्केषु स मेऽस्तु स्विमिति श्रोप्रमुचरणोक्तवान्मन्त्राद्यविषयत्वं, तथापि सर्वत्र गुरुप्रतिपादनेन श्रीमदाचार्य एप गुरुः फलनीति प्रतिपादनायोपन्यतोऽयमः श्रीमदाचार्य- विभूतिरूपत्वमस्य । एवं च मुख्यया वृत्त्या गुरशब्दम्य प्रवृत्तिरत्रै यो गुरुः स हरिः स्मृत' इति वचनेन पूर्वोदितवात्यैश्च पुरुषोत्तमत्वमिति भावः । अत एवान्यगुरुकरणानन्तरं भत्युत्पत्तौ श्रीमदाचार्य कुलगा तेषां तमाश्रयणमपश्यं कार्यमे । अन्यगुरुकृपया पुरुषोत्तम- प्राप्तियत. श्रीमानायांणां पुरपातमन्ये 'आमा ये पुत्रनामामी ति श्रन्या यक्ष्यमाणाभिध । ।

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। तत्सन्तानप्रबन्धस्य पुरुषोत्तमत्वान्, 'स्वानुरूपसुतप्रसूरिति वाक्याच,आचार्यस्यापितमाहा, म्यत्वेन सोद्धारकर्तृत्वाच । न च शिष्टाचारः । पूर्वतः श्रेष्ठलाभे सति द्वितीयगुरुकरणं दृश्यते महत्सु । यया पराशरादिद्वारोपनयनादिसकलदग्रहणपर्यन्तसंस्कारवतः श्रीनारदाश्रयः श्रूयते । 'निज्ञासितमधीतं च ब्रह्म यद्यसनातनमि'त्यनेन जिज्ञासितं विचारितं अवीतं प्राप्तं चेति श्रीनारद- वचनस्यामिथ्यावाद्ब्रह्मप्राप्तिस्त्वाचार्य विना न घटते 'आचार्यवान् पुरुषो वेदेति श्रुतेः । ततश्च कृतगुरुसमाश्रयस्यापि पुनर्नारदाश्रयणमवगम्यते । तया परीक्षितोऽपि तथाविषस्य श्रीशुकाश्रयः । 'वैय्यासक नही शिष्यो गङ्गायां स्वकलेवरमित्यादेश्च । 'सवै मागवतो राना पाण्टवेयो महारयः । वालक्रीडनकैः क्रीडन् कृष्णक्रीडां य आहे । सारथ्यपार्षदे- त्यादि । भत्किं करोति नृपतिधरणारविन्दे''स दै महाभागवतः परीक्षियेनापवर्गारख्य'मि- त्यादि । तया 'धर्मपालो नरपतिः स तु सम्राट् वृहवाः । साक्षान्महाभागवतो राजर्षिय- मेघयाट् ' । अपापेषु स्वभृत्येषु 'तिरस्कृता विप्रलब्धाः शताः क्षिप्ता हता अपि । नास्य तत्प्रतिकुर्वन्ति तद्भकाः प्रभवोऽपि ही'त्यादिविरोधात्। न ह्यामरणकालं तेनाभक्ततयैव स्थितम्। 'सवै भागवतो नामे'त्यादिवचनविरोधात् । तया प्रहादस्यापि श्रीनारदशिष्याय 'आन्वी- शिकीमलाय प्रहादादिम्य उचिवानि'त्युक्तेः । श्रीदत्तात्रेय इति । तया रुद्रोपदिष्टप्रचेतसां पुनर्नारदाश्रयः श्रूयते । तया नारदम्यापि ब्रह्मशिष्यस्य पुनः श्रीनारायणोपदेशः । तया हमो- पदिष्टसनकादीनां श्रीरुद्रशेषादिभिरुपदेशः । तया विदुरस्यापि पुनमैत्रेयाश्रयणं उद्धवस्य सांस्यायनवृहस्पतिशिष्यस्यापि पुनः श्रीकृष्णोपदेश इति । तयाश्रितगुर्वन्तराणामपि पृथुरहू- गणादीनां पुनः सनकादिभरतप्रभृतिभिरुपदेशः श्रूयते । अतः पूर्वगर्वपेक्षयाज्यगुरोकृष्टस्य लामे सति समाश्रयः कार्य एव । एवं स्थिते सति दीक्षितोऽपि श्रीवल्लमपुत्रस्य पुरुषोत्तमरूप- खासर्वतः श्रेष्टत्वाच तच्छरणमवश्यं गच्छन् । 'सान्निध्यमात्रदत्तश्रीकृष्णप्रेमा विमुक्तिद' इति वाफ्यात् । अन एवं श्रीमदाचार्यान् दृष्ट्वा स दीक्षितोऽपि क्षत्रियः कृष्णदासान्यः श्रीमदाचार्य- शरणं जग्मिवान् नाममन्त्रादिप्रणं कृतवान् । तस्कृतासाधारणसेवया प्रसन्नैः श्रीमदाचार्यैरि- त्रयमभिमतं दत्तम् । स एकदा स्वगुरुगृहे गवा तं नमस्कृत्योपविष्टवान् । तदा तं गुरुः पृष्टवान् मामःमत्यान्याश्रयः कृतस्त्वया कथम् । तत्रोत्तरं नगाद 'मगुम्स्तु भगाने नि । भवत्कृपया पूर्गपुरुषोत्तमडाभः समननि मवरप्रमादस्य पुरुषोतमप्रापकत्वान् । तदा गुरणोकं तेषां पूर्णपुर- पोत्तमत्व किमानमित्युक्तः स कृष्णदामो न्वद्धनलमलिभ्या गृहीत्वेदमुक्तवान् । यदि श्रीवद्ध- मानार्याः पूर्णपुरुषोत्तमास्तदा मामग्मिन ज्वालयि यति नोचेन्न्यायिष्यतीत्युक्त्वा मुहूर्तमा तथा स्थितवान् । तदा गुरम्नदुक्ते मन्यत्वं ज्ञात्वा तद्गृहीतमग्निं मीतः सन् स्यानस्पिति कारितानिन्यायायिका संगत । अतः श्रीवभर सर्वथैव समाप्रयगीयमिनि । 'गन्य- लुम्यो यया भृगः पुष्पापपान्तरं ग्रनन् । नासाहरानानं मुस्यितं स्यान्मुपुष्कलम् । - ·श्रुतिरहस्यम् । वीर्य निरूपयति नमोऽस्त्वमय इति । अग्निरूपधारिणे श्रीवल्लभाय नमः । 'अग्नित्वं वर्णितं कविभि'रिति वाक्यात् । नन्वग्निरूपत्वेनातितेजस्त्वानमनं न सम्भव- तीत्याशदानिरासायाह अस्विति । नमनमस्तु । श्रीपदाचार्याणामनिरूपत्वं भक्तदोप- दहनार्थ न तु भक्तानां तापार्थमिति यावत् । ननु श्रीमटाचार्याणां पुरुषोत्तमत्वादग्नित्वं कथमुपपद्यत इत्याशङ्कानिरासायाह 'अग्नि मुख मिति श्रुतेः अग्निवं पुरुषोचमत्वं च । किमिति अग्निरूपधारणं दैविजी- वानामुपदेशमात्रेण सकलदोपदाहकत्वादग्नित महवीर्यमपि । किश्च वीर्य देवेषु । तथापि वादिन संनगदुः ।युष्माक्रमस्माकं भापणे माध्यस्थ्यमपेक्षित, अतो वय कलशे भगवती सरस्व तीमावाह्य मध्यवर्तिनी कुर्मः । सा यस्य मतं सत्य वदिष्यति तस्यैव मतं सम्यक् । तदा श्रीमद्वछमा सरस्वतीवल्लभा ऊचु समीचीनमिति । तदाऽज्ञातमहिमभि स्वसिद्धान्तसिद्धि विदधद्भिर्मायावादविवादमदकलुषकपायितबुद्धिभि पृयगीशमानिभि सरस्वत्यावाह्य विज्ञापिता । सा च देवी मायावादरमहुताश सर्वश्रुतिस्मृतिसूत्रादिप्रतिपादितसाकारब्रह्मवादस्थापकं सकराति बमाटिस्थेमलयासाधारणमारणमसाधारणनिजस्वामिनं साक्षात्पूर्णपुरुषोत्तम समवलोक्य लजा- पती किमपि नोवाच । तदा निरुत्तरा वभूस्ते । तदा सर्वान्तर्यामिणो विदितवेदशास्त्रतत्त्वा परममहिममहर्षिविदिततत्त्वा सरस्वतीविज्ञाततत्त्वा. श्रीमदाचार्यवर्या उचु पाखण्डिन एते इति । तदा राना सर्वे वैष्णवाचार्या सभासदश्च प्रसन्ना बभूवु । श्रीमदाचार्यान् पूजयामासु । तदा निवृत्ताया सभाया भूतनाथमतमतावलम्बिनो भगवन्मायामोहिता निसर्गासुरसर्गसमुद्भूता देव्युपरि मर्तुमवस्थिता ऊचुः । अस्माकं मानापनोद कारितो महत्या भगवत्या भवत्याऽतो वयं मर्तुमवस्थिता । तदा सा महामाया भगवती विदिततत्त्वा कारण्यसुधासागरोवाच । भगवन्तम्नु मूर्खनरा स्थ। यतो मोहकमतमदमत्ता । एते हि परमेश्वरा निजचरणनखचन्द्रचन्द्रिकानिवारित- निखिलविश्वतमसो मायावाटमततूलदहना साकारब्रह्मवादस्थापनार्थमवनितलेऽवतीर्णा नो सामा न्यपण्टिता मम स्वामिन । मत्सदृश्यो निनस्वामिवर्याज्ञानिश्वासकारिण्योऽनन्ता दाप्तभूता सन्ति । सर्वमामर्थ्यवतामेतेषामग्रे वक्तुमसमर्थाहम् । एते हीचरा मायाप्रेरका न तु प्रेयर्या इति सेव्या एव एते इत्युक्त मायया तया । ततो निरुतरा बभूषस्ते । तदनन्तरमेतद्वृत्तं राज्ञा श्रुतमी. चरा एव श्रीमदाचार्या अस्मदुद्धारार्यमेवागता इति निश्चित्य सपरिसरः सेकसो बभूवेति माया- प्रेरकत्व प्रसिद्धम् अनिरूपपरिण इति । श्रीमस्कृष्णाननानिष्ठावलौकिकाग्निरूपधारिण इत्यर्थ भक्तटोपदार्थमिति । अज्ञानादिटोपनाशनार्थमित्यर्थः । 'अज्ञानाद्यन्धकारप्रशमनपटुतारख्या: पनाय त्रिलोक्यामिति वास्यात् । श्रुतेरिति । श्रुती मगरमुग्वरूपत्वमुक्त तेन भगवटवयवानां मगतद्रूपवान्मुग्यभृतानेरपि पुरषोत्तमत्वमिति भाव. । तथाच सूत्रम् 'अरूपादेय हि तत्प्रचा ।

·। -- - श्रुतिरहस्यप्रकाशः। स्त्रीषु तत्रापि कामतः । सान्निध्ये पुरुषाणां च मूर्छा तेन ततो महत् । श्रीमदाचार्यच- रणैरेव स्वस्वरूपं भगवदास्यत्वेन प्रतिपादितम् । अर्थ तस्य विवेचितु'मिति सुबोधि- न्यारम्भे, तेन भगवदास्यरूपत्वात् येणुवादनं तेनैव सम्भवतीति देवादीनां मोहकरणेन महवीर्यम् । किञ्च 'वीर्य देवेषु प्रतिष्टित मितिश्रुतेः देवेषु शङ्करादिपु । 'वं च रुद्र • महाबाहो मोहशास्त्राणि कारये ति भगवदाज्ञया प्रवृत्तेपु शून्यवादिविशिष्टमायिकमत- प्रकाशकैपु शङ्करादिदेवपदवाच्येषु 'शङ्करः शङ्करः साक्षादिति वाक्यात् तत्र देवेषु प्रतिष्ठिनम् , श्रीमदाचार्याणां साकारब्रह्मवादस्थापकत्वेनाग्निरूपत्वेन च मायावादादि- - तूलबद्दाहकत्वाद्वीर्य प्रतिष्ठितम् । . नत्वात्' । अस्यार्यः। रूप्यतेऽनेनेति करचरणाद्यच्यते । तया च लोके करादिभिन्नस्तदभिमानी भिन्नस्तथा ब्रह्मणः श्रुतिषु करादिमिन्नतदभिमानित्वं निरूप्यते । किन्तु करादेरपि ब्रह्मत्वा दा. भावाद्रूपमेव निरूप्यते न तु रूपवदित्यर्थः । कुतः । तत्प्रधानत्वात् सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मैव प्राधान्येन प्रतिपाद्यं यतः। अयं भावः । करादीनामब्रह्मत्वे तन्निरूपकाणां वेदान्तानामब्रह्मपरतया ब्रह्मपरत्वनियमव्याहतिः । । अतः करादिनिरूपकाः साक्षाद्ब्रह्मप्रतिपादका एवेति सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् । 'आमनन्ति हि चैनमस्मिन्नित्यायधिकरणरूपोपपत्तिहिशब्देनोच्यते । स यथा सैन्धवयनोऽनन्तरोऽआह्यः कृत्स्नो रसघन एवं वारे अयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानवन एवेति' सत्यं विज्ञानमानन्द ब्रह्म 'आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः''आनन्दमयोऽभ्यासादित्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायैकवा- क्यतया ब्रह्मत्वमवयवानामवधारणीयमित्यादि श्रीप्रभुचरणैर्विद्वन्मण्डने प्रपञ्चितम् । वीर्याधिकरणान्याहुः वीर्यमित्यादि । विवेचितुमिति यलुइन्ताद्विच् । धातोस्तुमुनिश्ति- पाशपानुवन्धेन निर्दिष्टं यद्गणेन च । यत्रैकान्ग्रहणं चैव पञ्चैतानि न यईलुकी ति परिभाषया एकाचउपदेशेऽनुदात्तादि'तीडागमनिपेघाभावे रूपम् ।न च 'गुणो यड्लुको रित्यनुशासनेनाभ्या- सत्य गुणापत्तिरिति वाच्यम् । 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्य ' इति परिभाषया तदभावात् । अत्र जापर्क तुओरोदितिवक्तव्ये ओर्गुण' इति सूत्रे गुणोक्तिः । पूर्वा तु इडागमनिषेधसूत्रे एकाज्महणेनैकदेशानुमत्या क्षाप्यते । अन्यथोपदेशे एकाचामुदात्तत्वस्यैव सत्त्वेन तद्वैयर्य स्पष्टमेवेति । मायिकमतप्रकाशकेविति । पामोत्तरखण्डे गुणत्रयविवरणाध्याये श्रीशिवेन 'शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तामसानि ययाक्रममि'त्युपत्रम्य तामसशास्त्रगणनायां 'मायावादमसच्छास्त्रं प्रच्छन्नं वौद्धमुच्यते । मयैव कथितं देवि कलौ बाह्मणरूपिणा । अपार्थ श्रुतिवाक्यानां दर्शयलोक- गर्हितम् । कर्मस्वरूपत्यान्यत्वमत्रैव प्रतिपाद्यते । सर्वकर्मपरिभ्रष्टं विकर्मत्वं तदुच्यते । परेशजीवयो- क्यं मयात्र प्रतिपाद्यते ।। ब्रह्मणस्तु परं रूपं निर्गुणं वभ्यते मया। सर्वस्य जगतोऽन्यत्र मोहनार्थ कलौ युगे ॥ वेदार्यवन्महाशास्त्रं मायावादमवैदिकम् । मयैव कथितं देवि जगता ·६६ श्रुतिरहस्यम् । नाशकारणा'दित्यादिप्रकारकप्रकाशकेष्वित्यर्थः । दाहकत्वादिति ‘मायावादाख्यतूलाग्निर्ब्रह्म- वादनिरूपक' इत्युक्तं श्रीमत्प्रमुचरणैः । वीर्य प्रतिष्ठितमिति । एतादृशमतनिरसनेन वीर्य प्रतिष्ठितमित्यर्थः । तथा च श्रीभागवते तृतीयस्कन्धे 'स्वशान्तरूपेवितरैः स्वरूपैरभ्यद्यमानेष्व- नुकम्पितात्मा । परावरेशो महदंशयुक्तो ह्यजोऽपि जातो भगवान् यथाग्निः । अत्र श्रीकृष्णान- तारप्रादुर्भावोऽग्निप्रादुर्भावदृष्टान्ततयोपपादितः । एवं च दृष्टान्तदान्तिकयोस्क्यमपेक्षितमन्यया दृष्टान्तहानिः । एवं च यथाग्निः प्रादुर्भविष्यति तथा भगवान् जातः । 'हुताशनावतारश्च शेष- रूपः सुदर्शनः' । ' हुताशनावतारस्तु वल्लभो लक्ष्मणात्मनः ॥ रामानुजः शेषरूपो निम्बाकोऽय सुदर्शन ' इति संमोहनतन्त्रात् । अग्निपदेन श्रीवल्लभाचायनामा गृह्यते । स यथा प्रादुर्भविष्यति तथा भगवान् श्रीकृष्णो जातः । यद्यत्र काष्ठात्प्रादुर्भावपरत्वेन व्याख्यायते तदा स्वशान्तेत्या- दिविशेषणाननुगुणतया दृष्टान्तभङ्गः, भगवान् यथाग्निरिति सामानाधिकरण्यमङ्गश्च । भगवान् यथाग्निरिति सामानाधिकरण्येन पडैश्चर्यवत्त्वं पूर्णपुरुषोत्तमवच्छ्रीमदाचार्येषु निरूपितम् । अत पूर्णपुरुषोत्तमत्वं सूचितमाचार्याणाम् । समुदितार्थस्तु-स्वीयाः शान्तरूपा ये भकास्तेषु इतरशा- न्तरूपैरसुरैरभ्यद्यमानेषु अनुकम्पितात्मा अनुकम्पित आत्मा यस्य स । परावरेशः महदंशयुक्त' महान्तोऽशाः वासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धाख्यास्तैर्युक्तः । अजोऽपि भक्तरक्षणार्थ भात. प्रादु- भूतः । श्रीमदाचार्यपक्षे तु स्वीयाः शान्तरूपाः शान्त्यादिगुणयुक्ता भक्ता देविजीवास्ते इतरैः स्वरूपैर्मायावादविवादाभिनिवेशतयाऽशान्तरूपैरभ्यद्यमानेषु पीडितेषु सत्सु अनुकम्पिन अनुकम्पाविशिष्टः आत्मान्त करणं यस्य सः । अनुकम्पालक्षणं च रक्षिताश्रितभक्तानामनुराग- मुखेच्छया । भूयोऽभीष्टप्रदानाय यच्च ताननु धावति । अनुकम्पागुणो ह्येप प्रपन्नप्रियगोचर इति । तयाह श्रीमद्यदुकुलनलधिरत्नं 'तेपामेवानुकम्पार्थमहमज्ञान तमः । नाशयाम्यात्मभावस्यो ज्ञानदीपेन भास्वते'ति । परावरेशः परा देविनीवा; अवरा मर्यादाप्रवाहस्थास्तयोरीशः प्रेरक देवादीन् भगक्दननादिषु प्रवर्तयति असुरान्मोहयति । प्राकृतानुकृतिव्यानमोहितासुरमानुप' इत्यादिवास्यात् ' तमेव साधु कर्म कारयति यमूर्ध्वमुन्निनीपति । तमेपामाधु कर्म कारयति यमधो निनीपती'ति श्रुतेः । न च वैषम्यनैपुण्यापत्तिरितिवाच्यम्। 'वैपायनैपुण्ये न सा- क्षत्वादिति सूत्रेण तत्परिहारात् । विस्तरस्तु भाप्यविद्वन्मण्डनादिपु निरूपितोऽस्मत्परिदै. । महदंशयुक्तः । महद्हतोः पर्यायवेन महच्छन्देनाक्षरब्रमोच्यते तदंश यस्य पूर्णपुरुषोतमस्य 'तदाह वलभले' इति ब्रह्माण्डपुराणनात्यान् श्रीविठ्ठलः पूर्णपुरुषोत्तमस्तेन युक्तः । यहा महान्तो दैविनीयाः नित्यलीलास्यास्त च ते अंशाः सेवफास्तेषां महत्त्वं भगान्सपरत्वेन स भगवन्सामर्थ्यत्त्वेन तादृशा नित्यलीलास्यान्तरङ्गभक्तास्त सह युक्तः । श्रीमदानार्या निना- स्तरङ्गभूतश्रीदामोदरदासादिभिः सह प्रादुर्भूता इति भावः । आप्त कामत्वाछूतोऽननारप्रयो. 'ननाभाषेऽपि स्वमक्तदुःखनिवारणार्थमवतार इत्यार अनोपीति । एतेन वात्सल्यगुणः सूचित ।

·१७ . श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ननु 'वं च रुद्रेतिवाक्यानि कलितानि स्युरितिवेन्न । वराहपुराणे पद्मपुराणे च कण्डरवेणोक्तत्वाचत्तत्पुस्तकेषु दृश्यमानत्वाच । तानि वाक्यानि त्वं च रुद महाशाहो मोहशास्त्राणि कारय । अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्त्र महाभुन । प्रकाशं कुरु चात्मानम- - प्रकाशं च मां कुरु! मां च गोपाय येन स्यात्सृष्टिरेपोत्तरोत्तरा' इति वाराहपुराण उक्तम् । पद्मपुराणे च 'वं च रुद्र महाबाहो मोहनार्थ सुरद्विषाम् । पापण्डाचरणं धर्मं कुरुष्व सुरस- तम । तामसानि पुराणानि कथयस्व च तान्मति । मोहनानि च शास्त्राणि कुरुष्व च महामते । मय्यभक्ताच ये विमा भविष्यन्ति महर्षयः । त्वच्छत्या तान्समाविश्य कय. यस्व च तामसान् ! काणादं गौतम शाक्तमुपमन्युं च जैमिनिम् । दुर्वाससं च कपिलं मृकण्डं च वृहस्पतिम् । भार्गवं जमदग्निं च दशैतांस्तामसानृपीन् । तव शक्तिः समाविश्य कुरुते जगतोऽहितम् । वच्छत्स्याभिनिविष्टास्तै तमसोद्रिक्तया भृशम् । तामसास्ते भवि- प्यन्ति क्षणादेव न संशयः । कथयिष्यन्ति ते विप्रास्तामसानि जगत्रये । त्वमेव लोके तांल्लोकान्मोदयस्व जगत्रये । तथा पाशुपतं शास्त्रं त्वमेव कुरुसचम । कङ्कालशैवपाखण्डम- हाशैवादिभेदतः । अवलक्ष्य मतं सम्यमेदवाद्या विनाधमाः । भस्माक्षयारिणः सर्वे भवि- प्यन्ति न संशयः । तां परत्वेन वक्ष्यन्ति सर्वशास्त्रेषु तामसाः । तेषां मतमधिष्ठाय सर्वे दैत्या महाबलाः । मविष्यन्ति मद्विमुखाः क्षणादेव न संशयः अहमप्यवतारेपु त्वां च रुद्र पहावल । तपोवतां विमोहाय पूजयामि युगे युगे । मात्स्यं कौम तथा लैङ्ग शैव स्कान्दं तथैव च । आगेयं च पडेतानि तामसानि निबोध में । वैष्णवं नारदीयं च तथा भागवतं शुभम् । गारुडं च तथा पानं वाराई शुभदर्शनम् । सात्विकानि पुराणानि विशेषेण शुभानि वै । ब्रह्माण्ड ब्रह्मवैवर्त मार्कण्डेयं तथैव च । भविष्यं वामनं ब्राह्म रानसानि निवोध में । साविका मोक्षदाः प्रोक्ता राजसाः स्वर्गदाः शुभाः । तथैव तापसा देवि निरयमाप्तिहेतवः । तथैव स्मृनयः प्रोक्ता ऋपिभित्रिगुणात्मिकाः' इति पद्मपुराणे एवं शिवपत्याज्ञा जाता तदावतारान्गृहीत्वा मोहशास्त्राणि प्रकाशितानि ।। अग्नय इति विशेषणेन वीर्य निरूप्य यशो निरूपयति नमः पृथिव्या इति । ननु श्रीमद्रोकुलादिस्यानेषु यत्र श्रीपदाचार्याणामुपवेशनस्थानं तत्र श्रीमदाचार्यरूपेणैव भक्ति- 'विक्रम पृथिवीमेप एतामिति श्रुतित्र्यास्त्याने वात्सल्यगुगलक्षणं निरूपितम् । यद्यपि यथा भगवाजात तयाऽग्निः प्रादुर्भवि-यतीत्यन्वयोऽपि सन्यह, तथापि प्रकरणविरोधाद्याख्यातमेव न्यायः । एवं चासुरमनिरमनार्थमेव प्रादुर्भाव इति महद्वीर्यम् । दृश्यमानत्वाचेति । चकाराद- भियुक्तः प्राचीन रिखितवान् । उपरेशनस्थानमिनि । यया श्रीमत्कृष्णचन्द्रपिहारादिल्यानंषु श्रीकृष्णम्पत्वेन सेवा संभवनि तत्र श्रीमकृष्णनन्द्रम्य विद्यमानत्वात् , एवं श्रीमदाचार्योपवेशनस्याने श्रीमदाचार्य, ·निश्चयेन तत्समाशत इति तत्पुरुषोत्तममनुभवन्तीत्यर्थः । वस्तुत इति । यथा श्रीमदाचार्याणां श्रुतिरहस्यम् । मार्गे समानयनं किमिति क्रियते इत्यत आह नमः पृथिव्या इति । पृथिवीलधारिणे श्रीवल्लभाय नमः। ननु श्रीपदाचार्याणां पुरुषोत्तमरूपत्वात्कथं पृथिवीरूपत्वमित्याशङ्कन्याइ ' यस्य पृथिवी शरीरमि'त्यादि श्रुतिः । यथा श्रीमदाचार्याणामानन्दमात्रकरपादमुखोदरादि- धर्मिरूपेण प्रादुर्भावसमये दैविजीवानां सेवादियोग्यता उद्धारश्च तथाऽधुनापि श्रीप- दाचार्याणामुपवेशनस्थाने दैविजीवानां सेवादिनोद्धारणान्महद्यशः । अथवा ननु श्रीमदाचार्याणामुपवेशनस्यानस्य स्थानविशेपे विद्यमानत्वात्कथमवच्छेदकावच्छेदेन दैवि- जीवानां तत्र गमनं सम्भवति दरस्थत्वात्सामर्थ्यविशेपाभावाच । तथा च वंशरूपेणावि- विः पृथिवीरूपा देहस्य पार्थिवरूपेण प्रतीयमानत्वात्पृथिवीरूपः । वस्तुतस्तु आनन्दा स्मकमेव स्वरूप प्राकृतानुकृतिव्याजमोहितासुस्मानुप' इत्यासुराणामेव मानुपत्वमतीविन सेवा संभवतीति भावः । 'पृथिवी वैश्वानरः संवत्सरो वैश्वानर' इति यास्कोक्तेः पृथिवीरपत्वं श्रीमदाचार्याणामस्तीति उपवेशनस्थानस्य सेवादिकमार्यैः क्रियत इति भावः । वंशरूपेणावि- र्भाव इति । तथा च श्रुतिः 'पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते प्रमुर्गात्राणि पर्यपि विश्वतः । अत. ततर्न तदामो अनुदे श्रितास इद्वहन्तस्तत्समाशत' इति । इयं श्रुतिः शङ्खचक्रधारणवादे पुरुषो- त्तमचरणे रासलीलापरत्वेन अस्मिन्नेव ग्रन्थे वियोगशृङ्गारप्रतिपादनेन श्रीमदाराध्यतमचरण- र्थ्याख्याता । अस्माभिस्तु श्रीमदाचार्यपरत्वेन व्याख्यायते । तथाहि-हे ब्रह्मणस्पते ब्राह्मणानां स्वामिन् , [ 'ब्रह्म तत्त्वं तपो वेदो ब्रह्मा विप्रः प्रनापति'रित्यमरात् 'पठ्याः पतिपुत्रपृष्ठपादपय- स्मोपेषु' इति सूत्रेण पष्ठीसम्बन्धिविसर्गस्य सत्वम् । अस्मादेव ज्ञापकात्पष्ठ्या अलुक् । ] हे दीक्षितवर्य , ते विततं विस्तारः सन्तानप्रबन्धो वंशस्तस्य विस्तारः 'आत्मा वै पुत्रनामासी'ति श्रुतेः पवित्रं भक्तानामुपदेशमात्रेण सकलदेहनीवगतदोपनिवर्तकम् । स्ववंशे स्थापिताशेषत्र- माहात्म्य' इति वाक्यात् ते वंशरूपो विस्तारः सर्वोद्धारे समर्थ इति भावः । कुतः , तत्र हेतु. प्रमुः समर्थो भवान् स्ववंशोद्भवोपदेशमात्रेण भक्तानां गात्राणि शरीराणि विश्वतः पर्येपि अन्त बहिर्व्यामोपि । यस्मादेवं तस्मात्ते यययोगोलकन्यायेन व्याप्ता भगवनिष्ठा भवन्तीति तदा विरहननिततापादिस्फूर्तिः । भगवद्विरहतापादिस्फूतौं भगवत्प्रादुर्भावो भवति नान्यथा । विरहननिततापास्फूर्ती भगवत्प्राप्तिनेत्याह अतप्ततनूरिति । भगवद्वियोगननिततापरहितः तत् 'ॐतत्सदितिनिर्देशो ब्रह्मणत्रिविधः स्मृतः' इति गीतोक्तेः पूर्णपुरुषोत्तमस्य स्वरूपं न अनुते नानुभवति । यतो भगवतो विरहतापमन्तरा आमाः अपक्काः पूर्णकाष्ठारहिताः श्रीमदाचार्य- भगवत्कृपया तापाविर्भाव श्रितासः पक्काः वहन्तः विरहानुभवधारण कुर्वन्तः । इदित्यवधारणे ! मानुपाकृतिन्धन प्रतीतावपि आनन्दात्मफवं, तथा श्रीमदाचार्यकलोद्धवानामप्यानन्दात्मकमेव स्वम्पं, तेन श्रीमदाचार्यवंशोद्भवानां पूर्णपुरुषोत्तमत्वमङ्गीकार्यम् । आसुराणामेवेति । 'अवजा- ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। तु देवानाम् । तेन 'स्ववंशे स्थापिताशेपस्वमाहात्म्य' इति वाक्यादाधुनिकानां दैविजी. वानामुद्धारकत्वान्महद्यशः। किश्च 'यशो यदि विद्वानां प्रत्यक्षासक्तिवारणात् । स्वधर्म योजयेत्तेषु तदा भवति नान्यया । यश इति । विहाना स्त्रीशूद्राणां प्रत्यक्षासक्तिवारणात् लौकिकसा. सारिकासक्त ब्रह्मसम्बन्धेन वारणात् दूरीकरणादित्यर्थः । तेषु दैविनीयेषु स्वधर्म योज- येद सेवादिरूपं धर्म योजयेत्तदा यशो भवत्यन्यया नेत्यर्थः । पृथिवीविशेषणेन यशो निरूपितम् । अतःपरं श्रियं निरूपयति नम ओषधीभ्य इति । श्रीमदोकुले श्रीमदाचार्योप- वेशनस्यानोपरि शमीसस्पौषधिस्वरूपधारिणे श्रीवल्लभाय नमः । यया विष्णोः शापव- शादश्वत्यरूपधारणं तया न, किंतु जीवानामुपकाराय कृष्णाधरामृतादिस्वादसिद्धि- नन्ति मां मूढा मानुषी तनुमाश्रितमिति गीतोकेः श्रीमदाचार्याणां पुरुषोत्तमत्वाइंशोद्भवाना- मपि 'अङ्गादगात्समवसी'ति श्रुत्या तद्रूपत्वनासुराणामेव मानुषत्वप्रतीतिरिति मावः । देवानां तु 'स्वानुरूपसुतप्रसूरिति नामरत्नोत्तत्वात्पुरुषोत्तमत्वेन प्रतीतिरिति मावः । उद्धारकत्वादिति । उपदेशमात्रेण मत्यादिनाविर्भावादिनोद्धारकत्वम् । 'मुवि भक्ति- प्रनारकहने स्वान्वयकृत्पिति वास्यात् । चरित्रचिन्तामणावपि ये चान्ये मानवो मान्ति तदीयाः सर्व एव हि । कृष्णसेवासुधावृष्टिमुचोऽपि सुरुचो मुवी'ति थीमदाचार्यकुलोद्भवाना पृथिवीपरिक्रमणद्वारोद्धारस्त्वम् । तपा न श्रुतिः । विरूपास इदृपयस्त इद्गम्भीरवैपसः । ते अगिरस्पूनास्ते अग्नेः परिनक्षिरे'। अस्यार्थः-विरूपासः बहुरूपा इति निरुककाराः अनेके इत्यर्थः । यद्वा विशेषेण विविधं बहुप्रकारं वा समार्गतत्त्वं प्रकाशयन्तीति विरूपाः । इदिति निपातः साकल्ये । सा इत्ययः । ऋपयः सर्पज्ञाः वदतत्त्वार्थविदः । नन्छन्दम्य इद्धिपरामर्श- फखाते साक्षाद्भगवत्प्रकाशकाः । श्रीमत्पुरुषोत्तमानन्ददानं भगात्तत्त्वनिरूपणं चाल्पानां न सम- वति किन्तु वे बहुमता इत्याह गम्भीर पेरस इति । ' गम्भीरकर्माणः गम्भीरप्रज्ञा' इति निरुक- काराः । मगाद्विपपकर्मकारकाः 'कर्माप्यकं तस्य देवस्य सोति वास्यात्तनुनावितनामानसी- सेवापकर्मकारकाः । यद्वा नित्यं नैमित्ति कर्म मगाद्विपयल्पत्वेना करणमिति कर्मणां गम्भी- रत्तम् । यहा लौकिलोकित यरर्म तन्ना भगाइनुरोधेनानि तपां गम्भीरप्रशत्वं न मुगो- चिन्यादिमाटश्रीमदानाविमर्मावितग्रन्पार्थप्रकासालम् । गम्भीर प्रशत्वेनाल्पद्धिनिरामः । सेन महदिनमा पुरुषोत्तमल मुनिनम् । ननु एतादृशानामपि कर लामो देवानां तु स्वरूप. विस्मरणता गुरापासण्या पारायंगलवारगगमनायारालतां वर पानुदार इत्यार अहिरमः) गत्यपदिदिरा युगादिपूर्तगामित्रत्ययो स्टागनया पृथ्वीपरिक्रमगशीठा:देशना- मुद्धारा प्योपरिकमगं तपामिति मारः | पहा अतिम ति श्रीमहामार्ग रानामिपदम्य .

·७० श्रुतिरहस्यम् । दानाय वृक्षरूपेणाविर्भावः । 'अहो अमी देववरे' त्यादिना भगवता वृक्षाः स्तुताः वृक्षा- न्तरं विहाय शमीरूपधारणेन शम्या अग्निरूपत्वात् तेन दर्शनमात्रेण सकलपतिबन्धादि- दहनपूर्वक पूर्वोक्तफलदातृत्वं सिद्धम् । तेन परमा श्रीनिरूपिता । किंच ननु श्रीमदाचार्यपादुकानां चरणरूपत्वाद्भक्तिमार्गे भोगसामग्र्यादिसेवाया दृश्यमानत्वात्कथं भोजनं पादुकायाः सम्भवति पुष्टिभक्तिमार्गे साक्षागोजनस्य प्रतिपाद्यत्वात् 'किमपि कथमपि काप्युपाइर्तुमिच्छत्यद्धा तट्रोपिकेशः स्वबदनकमले चारु- हासं करोती'तिवाक्याचेत्यागानिरासायाह नम ओपधीभ्य इति 1 ओपधिरूपधारिणे विशेपण, तेन 'प्रतिक्षणनिकुञस्थलीलारससुपूरित' इति वाक्यात्कुञात्कुञ्जान्तरगमनशालिनः श्रीमदाचार्यस्याग्नेस्ते सूनवः तव वंशोद्भवाः । सूनुशब्दोऽपत्यपर्याय इति भावः । अग्नेः श्रीव- भाचार्याद्भवनः परिजज्ञिरे उत्पन्ना बभूवुः प्रकटाः बभूवुः । अनेन तेषामपि नित्यत्वं सूचितम् । एतेन श्रीमदाचार्यवत्तत्कुलोद्भवानां सर्वोद्धारकत्वान्महद्यश इति भावः । शम्या अग्निरूपत्वादिति पुरूरवस आख्यानेऽग्निस्थालीसकाशाच्छमीगर्भमश्वत्यजात- मिति पुराणप्रसिद्धत्वादग्निरूपत्वं शमीवृक्षस्य । अत एव 'शमीगर्भादग्निं मन्यती'ति श्रुतिः संगच्छते । श्रीमदाचार्याग्निरूपशमीवृक्षादिदर्शनेन सकलालौकिकफलसिद्धिः अखिलाज्ञानध्वा- न्तनाशोऽपि । यद्यपि 'ओपध्यः फलपाकान्ता' इत्यमरात्फलपाकान्तरूपाणामेवोपधीत्वं तथापि भवरोगनाशकत्वादाचार्यरूपशमीवृक्षस्य तेनौषधीरूपत्वमिति भावः । भोजनस्य प्रतिपायत्वा- दिति । श्रुतावपि भक्ताः श्रीमदाचार्यान्प्रार्थयन्ति । तथाहि 'स्वदस्व हव्या समिपो दिदीत्य- स्मद्य संमिमीहि श्रांसि । विश्वा अग्ने पृत्सु तान् जेपि शत्रूनहा विश्वा सुमना दीदिहिन । अस्यार्थ:-हे अग्ने श्रीवल्लभाचार्य, 'हुताशनावतारस्तु वल्लभो लक्ष्मणात्मज' इति संमोहन- तन्त्रात् । हल्या शुचीनि भक्तजनोपल्टतानि उपनीतानि समर्पितानि स्वदस्व आस्वादय भक्त- जनोपरि कृपां कृत्वाऽझीकुरु । भवत्सेवादिकमिच्छन्ति ते इपो भक्तास्तत्सम्बन्धीनि । जाता- वैश्वचनम् । संदीदिहि सम्यक् दीपय वर्धयेत्ययः । कयंभून, हे अस्मद्या, अस्माभिः सह अश्यति गच्छतीत्यामद्या अस्मत्पक्षीय इत्ययः । अस्माकमर्थं सर्वसाधनं करोपीति भावः । भकमनोरथपूरकेति यावत् । श्रयांसि मायावादादिमतकपायितबुद्धीनां मायावादिना यशामि समीहि परमापय स्वीययशोभिरतिक्रमस्वेत्यर्थः । पृत्सु मायावाद्यादिभिः सह वादरूपेषु संग्रामेषु । बहुवचनं तु मायावादिभिः सह बहुषु स्थलेषु विवादस्य जायमानत्वात् । विश्वान् सर्वान् शनून तान् प्रमिद्धान् भगवदानप्तोमापरिवृद्धप्रवर्तितमार्गस्त्यान् जेपि जयसि । नमोऽस्माकं अहा अतून संकल्पान् विश्वा सर्वान् दीदिहि प्रकाशय । कयंभूतम्त्वम् । मुमनाः सदा प्रसनः । एवं न देविभ्यः प्रापिनो भवान् श्रीमदाचार्यों भोजनादिकं करोतीति भावः । श्रीमदाचार्याः सवोर- पितं पदार्यादिकं मुझने इत्येतिह्मादप्यागन्तव्यम् । वाफ्याचेति । यद्यन्यनेन वाश्येन प्रति.

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। श्रीवल्लभाय नमः । श्रीपादुकाया दारुखत्मतीयमानत्वादोपधीत्वम् । वस्तुतस्त्वानन्दरूपैव संसारादुद्धारकत्वादोपधीत्वमपि । यया श्रीमद्भागवतश्रवणस्यौषधीत्वं भवौपधाच्छोत्र- मनोभिरामादि' तिवाक्यात् । तेन यत्र पादुकाया विद्यमानत्वं तत्रानन्दमात्रफरपादमु. खोदरादि श्रीवल्लभमोपधिरूपं श्रीपादुकायां विद्यमानम् । तस्माद्भोगसामग्र्यादीनां भोज- नतिलकादिसर्वसेवायाः साक्षात्स्वीकारः सम्भवति । किश्च 'वैष्णवा वै वनस्पतयो वैष्ण- वैस्तदुपावत' इति श्रुतेः श्रीमदाचार्यधर्मिरूपस्य श्रीपादुकायाः मार्गस्थातपशर्करादिज- न्यश्रमनिवारकत्वात्सेवकत्वम् । श्रियो हि परमा काष्टा सेवफास्तादृशा यदि'। तेन श्रीम- दाचार्यचदुद्धारकत्वाच्छ्रीरूपत्वं श्रीपादुकायाः सेवकत्वेनोद्धारकत्वात् तेन श्रीमदाचा. र्याणां श्रियः परमकाष्ठापन्नत्वमागतम् । श्रीमदाचार्याणां विष्णुरूपत्वस्याग्रे वक्ष्यमाणत्वा- त्तत्सम्बन्धे श्रीपादुकाया वैष्णवत्वम् । वैष्णवैरैव तदुपाधत्ते । श्रीपादुकायाः सेवा वेष्ण- वैरेव धारण स्वीकारः क्रियते । अथवा ननु श्रीमदाचार्यपादुकाया दुर्लभत्वाद्वैष्णवत्वावच्छिन्नानां कथं सेवा सम्भ- वतीत्यागडानिरासायाह 'वैष्णवा वै वनस्पतयो वैष्णवैरेव तदुपायत्त' इति श्रुतिः । तुल- सीमालाया अपि श्रीमदाचार्याणामोपधिरूपं ययान्तर्यामिणो देहत्वावच्छिन्ना जीवस- मीपे स्थितिस्तथा पुष्टिमार्गीयवैष्णवदेहत्वावच्छिन्ने श्रीमदाचार्योपधिरूपमालायाः स्थितिः। तेन सर्वेषां वैष्णवानां श्रीमदाचार्यसेवा सम्भवति । भवनिवारकत्वादोपधीत्वम् । वैष्ण- चत्वाच्छीसम्पादकत्वमपि । पादनात् शङ्केतिवाक्येन तु साक्षागोननादिप्रतिपादनात् पादुकायास्तत्त्वाभावात्कथं पादुकाया- स्तदिति शङ्कार्थ । ओपधीत्वमिति । 'ओपथ्य फलपाफान्ता' इत्यमरो यद्यपि तथाप्योप- धीवदुपकारक्त्वाच्छ्रीपादुकाया ओपधीत्वम्। आनन्दरूपैवेति । यथा श्रीमत्पुरुषोत्तमस्य सर्वपढार्य- जातस्यावयवाना चानन्दरूपत्वं श्रुतिपु, तथा श्रीमटाचार्याणामानन्दरूपत्वेन पादुकानामानन्द- रूपत्वमिति भाव । यथा ब्रह्मणोऽवयवाना ब्रह्मत्वमेव श्रीमदाचार्यपादुकानामपि श्रीमदाचार्य- त्वमित्यभिप्रेत्याहु तत्रेत्यादि । धारणमिति । 'पादुका च गुरोनित्य वस्त्रं वा श्रीगुरोर्यजेदिति नारदपञ्चरात्रवचनात्सेवकै पादुकासेवाऽवश्यमेव विधेया । अन्यदपि तत्रैव 'विना श्रीपादुका- मन्त्रं न तिष्ठेत्तु कदाचनेति वाक्याद्वेष्णवै स्वीकार सेवा क्रियते । विधीयत इत्यर्थ । 'वैष्णवा वै वनस्पतय' इति श्रुति तुलसीमालापरत्वेन व्याकुर्दन्ति तुलसीमालाया इत्यादि । श्रीमदाचार्य. सर्वोद्धारार्थ मालारूपत्वमप्यगीकृत तेन सुलभगुणवत्त्वं सूचितम् । तल्टक्षण तु 'स्वलीनान् भूछिनान् जीवान् शून्यान् स्वाभीष्टसाधन. । दृष्ट्वा सौरभ्यता प्राप्तम्तेनाप्तौ गुणवारिधिरि'ति । अन्तर्यामिण इति । 'ईश्वर सर्वभूताना रद्देशेऽर्जुन तिष्ठती ति स्मृते ·श्रुतिरहस्यम् । किञ्च 'आचार्यवान् पुरुषो वेदेति श्रुतेः आचार्यवान् मालाया आचार्यरूपता- तद्वान् पुरुषः पुष्टिमार्गीयजीवः वेद भगवत्स्वरूपज्ञानं तस्य भवति । तेन मालारूपश्रीम दाचार्यविशिष्टस्यैव जीवस्य पुरुषोचमस्वरूपज्ञानाद सेवाधिकारः । आचार्यरुपमालार- हितस्य तदभावात्स्पष्ट एवानधिकारः । नन्वन्तर्यामिदृष्टान्तेन तुलसीकाठमालाया धारण प्राप्तं तत्र प्रमाणजिज्ञासायां भगवद्वाक्यानि प्रमाणानि सन्ति । तथाहि विष्णुनमें श्रीभगवानाह 'तुलसीकाष्ठमालां च कण्ठस्थां वहते तु यः । अप्यशोचोऽप्यनाचारो मामे वैति न संशयः । स्कान्दे च 'धात्रीफलकृता माला तुलसीकाप्ठसम्भवा । दृश्यते यस्य देहे तु स वै भागवतोत्तमः । सन्निवेद्यैव हरये तुलसीकाष्ठसम्भवाम् । मालां पश्चात्स माधत्ते स वै भागवतोत्तमः । तुलसीकाष्ठसम्भूतां मालां यो वहते नरः । तारितं च कुलं तेन यावद्रापकथा सितौ' । गारुडे मार्कण्डेयवचनम् 'निवेद्य केशवे मालां तुलसीकाष्ठ सम्भवाम् । वहन्ति ये नरा भक्त्या तेपां वै नास्ति पातकम् । सदा प्रीतमनास्तस्मिन् कृष्णो देवकीनन्दनः। तुलसीकाष्ठसम्भूतां मालां यो बहते नरः । प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति नाशौचं तस्य विग्रहे । तुलसीकाप्टसम्भूतं शिरोबाहुविभूपणम् । धारयेत्कण्ठदेशे तु वस्य वै नास्ति पातकम् । तुलसीकाठमालां तु प्रेतराजस्य दृतकाः । दृष्ट्वा नश्यन्ति दूरेण वातोट्तं यथा रजः । तुलसीकाष्ठसम्भूते माले कृष्णजनप्रिये । विममि त्वामहं कण्ठे कुरु मा कृष्णवल्लभम्' इति । गारुडे पाने च-'धारयन्ति न ये मालां हैतुकाः पापबुद्धयः । नरकान्न निवर्तन्ते आचार्यरूपत्वादिति । यथा श्रोमटाचार्याणा वदति बल्लभ श्रीहरेरिति वाक्यात 'प्रिया गोपीभर्तु स्फुरतु सतत वल्लभ इति प्रथावत्यस्माकं हृदि सुभगमूर्ति सकरुणे ति वाक्याच वल्लभत्वमतस्तन्नामवत्त्वम् । एव श्रीकृष्णप्रियास्व तुलस्या अपि । तया हि 'कचितुलमि कल्याणि गोविन्टचरणप्रिये' इति श्रीभागवतवाक्ये श्रीगोविन्दप्रियात्वं तुलस्या 'तुलसीकाप्ट. संभूत माले कृष्णगनप्रिये । विभमि त्वामह कण्ठे कुरु मा कृष्णवल्लभमिति गारुडवचसि कृष्णन नप्रियात्वमुदितम् । कृष्णाल्लम मा कुर्वित्युक्त्या यथा श्रीकृष्णवल्लमा लमसि तथा मा कुर्विया । किञ्च ब्रह्मवैवर्ने प्रकृतिखण्डे 'वृन्दा वृन्दापनी विश्वनिता विश्वपावनी । पुष्पसारा नन्दिनी च तुलमी कृष्णनीवनी'ति नामाष्टके कृष्णजीवनीत्युक्त्याऽतिप्रियात्वं श्रीकृष्णात्य । एव च मालाया श्रीमद्वहमाचार्यरूपत्वमिति भावः । यद्वा आचिनोत्यर्यानाचार ग्राहयतीति वाचार्य' इनि निरुक्तसरचत्वामागमत्व एवं भगवदाचारग्रणेऽधिकार । भगात्सेपार्यादिचयनेऽधिकार इति भाव. । पुष्टिमार्गीयजीव इति । 'को वै न सेवेत विना नरेतर' 'श्वविवादोदवी संस्तुत पुरुष पशु.। न यमगायोपेतो मातु नाम गदायन' इत्यादिश्रीभागाताचोभि पुरषत्व भगाह: सम्यैवेति भाव । अनधिकार इनि। वापमाणाचोभिर्मालारहितम्य भगवन्सेवानधिकारइत्पर्य ।

·--- श्रुतिरहस्यप्रकाशः। दग्धाः कोपाग्निना हरेः । तुलसीकाष्ठमालोक्य कण्ठे वा मस्तके करे । निन्दां कुर्वन्ति ये मृदा म्लेच्छनास्ते न संशयः । अत्रातिशयमालोक्य तुलसी द्वेपयन्ति ये । बहुनो- तेन किं पार्थ सर्वे ते ह्यन्यवीर्यना' । स्कान्देपि 'यज्ञोपवीतबद्धार्या कण्ठे तुलसिमा- लिका नाशौचं धारणे तस्या यतः सा ब्रह्मरूपिणी'ति । अत्र केचिद्वक्ष्यमाणवाक्यानुरोधात्सदा न धारयन्ति तेषां वाक्यानां तात्पर्यान- वबोधाद , निपेनवाक्यानां विधायकवाक्यानां च परस्परं विरोधात्, निषेधवाक्येषु काठपदाभावात् केवलतुलसीपदस्य विद्यमानत्वात् , निषेधस्य तुलसीपत्रधारणपरत्वं पत्रा- । त्मकमालाधारणपरत्वं योध्यम् । न तु तुलसीकाष्ठमालाधारणपरत्वम् । विधायकवाक्याना विद्यमानत्वात् । विरोधादिति । भोजनादिकाले हारीतवचनादिभिनिषेधस्य प्रतीयमानत्वं नारदीयपुरा- णपञ्चरात्रस्कान्दपामादिषु भोजनादिकालेषु विधायकत्वमतो विरोध इत्यर्थः । विरोधं परिहरन्ति निषेषवाक्येविति । 'भोजने मैथुने चैव'त्यादिष्वित्ययः । काष्ठ- पदाभावादिति । यत्तु 'सूतके मृतके चैव विसर्गे मलमूत्रयोः । स्नानभोजनशय्यासु तुलसी- दारुसंभवाम् । मालां कण्ठगतां कुर्वन् भगवद्विमुखो भवेदिनि लोकाचार्यकृतग्रन्थस्यनिषेधवाक्ये काष्ठपदमत्त्वात्सदा न धारणीयेति वदन्ति, तत्तु श्लोकार्यानवयोधान्निषेधवास्यत्वेन योनयन्ति । 'क्षणार्थ तद्विहीनोऽपि विष्णुद्रोही न संशय' इति पाद्मवचसा क्षणमात्रत्यागेन विष्णुद्रोहित्यापत्त्या 'यज्ञोपवीतबद्धायें'त्यतिदेशेन यथा यज्ञोपवीतत्यागेन ब्रह्मकर्मविमुखत्वं तथा तस्याः क्षणमात्र- त्यागेन भगवद्विमुखत्वमित्यर्थः । एवञ्चात्र स्नानादिकालेषु सर्वेषु तुलसीकाष्ठमालाधारणस्य महा- फलत्वात्यागे दोषश्रवणादन मालां कण्ठगतामित्यत्र कण्ठाद्गतामन्यत्र प्राप्तां कण्ठाद्यां निःसृतां मालां कुर्वन् भगवद्विमुखो भवेदित्यर्थः । मालाहीनस्यैव भगवद्विमुखत्वमिति राद्धान्तः संपद्यते । यथाश्रुतार्थः स्यात्तर्हि क्षणमात्रत्यागेन विष्णुद्रोहिन्वापातात् सुतरां विमुखत्वापत्तौ वृश्चिकभिया पलायितस्याशीविपमुखे निपातः प्रसन्ज्येत । यच्च वाक्यान्तरमुदाहरन्ति 'भोजने शयने याने मलमूत्रविसर्नने । तुलसीमालिकां बिभ्रत्सनत्येव न संशय' इति , तत्त्वत्र काठपदाभावात् पत्र- मालापरत्वेन निषेधः पर्यवस्यतीत्यनेनापि न तत्सिद्धिः । तथैव व्यवस्थापयन्ति पत्रात्पकमाला- धारणपरतं वा योध्यमिति । ननु प्राप्तौ सत्यां निषेधः । तुलसी पत्रात्मिकमालाधारणविधेर- श्रवणादिति चेन्न । निषेधवाक्येषु काठपदाभावात् विवायकेषु काष्ठरदश्रवणादेवं कल्प्यते । यदि च अहिलतया वचन एवाग्रहस्तर्हि स्कान्दपुराणाधिकरणमार्गशीर्पमाहात्म्यस्यं गृहाण । 'तुलसीदलनां मालां ममोत्तीर्णो वहेतु यः । पोपत्रेऽधमेवस्य दशानां लभते फमिति । एवं च पनात्मिकाया एव भोजनादौ निषेध इति निर्विवादो राद्धान्तः । विद्यमानत्वादिति । भोज- नादिकालेष्विति शेषः । - ·श्रुतिरहस्यम् । तथाहि । ननु 'भोजने मैथुने चैव मलमूत्रविसर्जने । तुलसी धार्यते येन विष्णु द्रोही न संशयः । तुलसी धार्यते कण्ठे मलमूत्रविसर्जने । नरके पच्यते मूढो यमदण्डेन पीडितः । स्नानकाले यदा कण्टे तुलसी धार्यते कचित् । तद्वारि पतितं पादै स पापिष्ठो नराधमः । तुलसी च यथा लक्ष्मीलक्ष्मीश्च तुलसी तथे' त्यादिवचनैर्हारीतेन मुनिना भोजनादिपञ्चस्थानेषु तुलसीधारणस्य निपिद्धत्वात् सदा न धार्येति चेन्न । तद्धारणस्य यज्ञोपवीतवदुक्तत्वात् । न हि यज्ञोपवीतं मलमूत्रादिविसर्जनेपि केनचित्त्यज्यते । तथा तुलस्याः सर्वकाले विशेपतो धारणमुक्तं नारदपञ्चरात्रे आशौचेवाप्यनाचारे कालेऽकाले च सर्वदा । तुलसीमालिकां धत्ते सयाति परमं पद' मिति। कान्दे च-'तुलसीकाष्ठमाला यो धृत्वा स्नानं समाचरेत् । पुष्करे च प्रयागे च नातं तेन मुनीश्वर । तुलसीकाष्ठमाला यो धृत्वा भुक्ते द्विजोत्तमः । सिक्ये सिक्ये स लभते वाजिमेधफलं मने । पाने पार्वती प्रति शिवश्वाद 'स्मानकाले तु यस्याङ्के दृश्यते तुलसी शुभा। गङ्गादिसर्वतीर्थेषु स्नातं तेन न संशयः । तुलसीमालिकां धृत्वा यो भुइक्त गिरिनन्दिनि । सिक्थे सिक्थे से लभते वाजपेयफलं शुभम् । बहुना किमिहोकेन शृणु वं वरवणिनि । विद्युत्सगांदि- काले च न त्याज्या कण्ठमालिका । अन्तकालेऽपि यस्याङ्गं तुलसीमालिका स्पृशेत् । तस्य देहोद्भवं पापं तत्क्षणादेव नश्यति । कण्ठे शिरसि वाइभ्यां कर्णयोः करयोस्तथा । विभृयात्तुलसी यस्तु स ज्ञेयो विष्णुना समः । यत्कण्ठे तुलसी नास्ति ते नरा मूढमा- नसाः । अन्नं विष्ठा जलं मूत्र पीयूपं रुधिरं भवेत् । ततः सर्वेषु कालेषु धार्या तुलसि- मालिका । क्षणार्ध तद्विना योपि विष्णुद्रोही न संशयः (भवेन्नरः)। 'हरिनामाक्षरयुतं भाले गोपीमृदाङ्कितम् । तुलसीमालिकोरस्क न स्पृशेषुयो द्रटाः । ऊर्ध्वपुण्यस्य मध्ये तु विशाले सुमनोहरे । सान्तराले समासीनो हरिस्तत्र श्रिया सहे' ति वचनेन श्रीधारणमपि न सम्भवति किन्तु श्रीगोपीजनवल्लभायेति मुद्र एतदेव हृदि कृत्य भोजनादिस्थानेषु तुलसीक्राष्टधारणवचनान्युदाहरन्तः पूर्वकृतां व्यवस्था स्थापयन्ति तथा हीत्यादिना । विडुत्सर्गादीति । आदिना सूतकमरणाशौचानामपि संग्रहः । 'यज्ञोपवीतबद्धायें'त्यतिदेशात् 'अशौचे वाप्यनाचारे कालेकाले च सर्वदे'त्यादिवाक्याच ! हरिनामाक्षरयुतमित्यादि । यस्य भाले गोपोमृदा गोपीचन्दनेन हरिनामाक्षरंयुतम- कितमूर्ध्वपृष्मिति शेषः। तुलसीमालिकोरस्कमिति । तुलसीमालिका उरसि यस्य तम् । का- त्ययः । अत एव स्वसंप्रदाये उरःपर्यन्तं धार्यते । नच 'ये कण्ठलग्नतुलसीनलिनाक्षमालेति स्कान्दवचनविरोधः शङ्कयः । नलिनाक्षमालासाहचर्येण तर सकामविषयत्वं घोतितम् । नादृश- धारणस्य प्रसङ्गादूर्ध्वपुण्डे स्वसंप्रदाये हरिद्राचूर्णधारण न कर्तव्यमित्याहुः ऊर्ध्वपुण्ड्स्पेत्या: दिना । ऊर्ध्वपुण्ड्रप्रतिपादनश्रुतिर्मयोपन्यस्यते श्रौतत्वप्रतिपादनार्थम् । तथाहि 'श्रोणामुदक" ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ७५ - गामवानति माममेकः पिंशति सूनया भृतम् । आनिनुचुः शदेको अपामरत् किंस्वित्पुत्रेभ्यः | पितरा उपावतुरिति । चतुर्दशर्चस्य ऋभुदैवत्यस्य दशमीयमृछ । तत्रायमर्यः । हे ऋभवः, भवतां मध्ये एकः पुष्टिमार्गाधिकार प्राप्तः श्रेष्ठः श्रोणां रकां भगवच्चरणकुड्कुमादिरूपाङ्ग- चन्दनं पूर्णाः पुलिन्द उरुगायपदाम्नरागश्रीकुडकुमेन दयितास्तनमण्डितेन । तदर्शनस्मररुनां स्तृणरूपितेन लिम्पन्त्य आननकुचेषु नहुस्ताधिमिति श्रीभागवतवाक्यात् । यद्वा श्रोणां लक्ष्णाम् । श्लक्ष्गता च 'असमर्पितवस्तूनां तस्माद्वर्जनमाचरेदि तिदिति वाक्यात् त्वयोपमुक्त- खगन्धवामोऽरकारचर्चिता' इति श्रीभागवतवाक्याच्च भगवदुपमुक्तां गां चन्दनादिरूपां मुख्य- कर्मभूतां प्रति । 'उर्ध्वपुण्डूं तु विप्राणामित्यादि स्मृन्या 'विप्राणां नैव धार्य स्यात्तिर्यक्पु. ण्डादिकं तथा । नारायणाजगन्नायादन्येपामर्चनं न तु' इत्यादिवाक्यैश्चोर्ध्वपुण्डूवारणार्थमुदकं जलं गौण कर्म अवानति अवगमयति । अन्तर्भावितण्यर्थोऽयम् । श्रोणां गामुदकेन मिश्रयतीत्यर्थः । एक: सूनया हिंसया तत्का आभृतं आहतं मासं गोरोचनाख्यम् । अत्रापि त्वयोपमुक्त'त्या- दिवाक्यैर्यगवदुषमुक्तं विंशति घर्षयति उदकेन सहेति शेषः । 'व्यवहिताश्चेति छन्दसि व्यव- हितेनाप्युपसर्गण क्रियायाः सम्बन्धः । अत्र वासुदेवोपनिपामतन्त्रपुराणानुसारादूर्ध्वपुण्ड्राय श्लक्ष्णां मृदं जलेन मिश्रयेदिति व्याख्येयम् । अत्र गोरोचनग्रहणं चन्दनायष्टगन्धो- पलक्षणार्यम् । यया श्रीभगवतः प्रीतिस्तया गन्धादिकं भगवतेऽयित्वोर्ध्वपुण्ड्रार्यमङ्गीकार्यम् । 'यद्यदाचरति श्रेष्ठ' इति स्मृत्या महतां मार्ग एवाश्रयितन्य इत्याह किस्वित्पुत्रेभ्यः पितरा उपावतुरिति । पुत्रहितायें यत्किञ्चिद्वतं पितरौ मातापितरौ पितृपितामहौ वा उपत्य स्वीकृत्य अवतः व्रतं सम्यक्पालयामासतुस्तदेव तस्य श्रेयस्माघनमित्यर्थः । यद्वा लक्ष्णां चिक्कगां गां गोपीचन्दनादिमृत्तिका चक्रादिधारणार्थमुदकं अवानति मिश्रयति 'गोपीचन्दनतो नित्यं लान्छिन यस्य विग्रहम् । शङ्खचक्रगदापौहे तस्य सदा हरिः । कृप्णायुधाङ्कितं यस्य गोपीचन्दनमृत्स्नया । प्रयागादिषु तीर्येषु स गत्वा किं करिष्यतीति पासवचनाभ्यामन्यैश्च वाक्यैः शादिधारणमवश्यमिति मानः । एकः मासं गोरोचनाख्यं भगवदुपमुक्तमूर्ध्वपुण्ड्रार्थ पिशतीत्यन्यत्पूर्ववन् । न संभवतीति । श्रीधारणं श्रियो हि चिहं श्रिया सह हरिः समा. सीन' इत्युक्त्या श्रियस्तत्र सुतरां विद्यमानत्वेन निष्प्रयोननत्वान्न विधेयमिति भावः । ननु 'ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य मध्ये तु लक्ष्मीम्यान प्रकल्पयेत् । हारिद्रेण तु चूर्णेन कुङ्कुमेन सुगन्धिना । पुण्ड्राणामन्तगले तु हारिद्रं धारयेच्छ्यिमिति नारदीयवचनात् । अन्येभ्योऽपि स्मृतिपु- राणवचनेभ्यः श्रीधारणस्य विधानाच्ट्रीधारणमावश्यकमिति चेत्सत्यम् । ' तापः पुण्डू तया नाम मन्त्रो यागश्च पञ्चमः । अमी च पञ्च संस्काराः परमैकान्तहेतव' इति पाझवचने ताप- नैक्टये पुण्डूविधानात्तत्रैव श्रीधारणस्योदितत्वात् पुराणादिषु तप्तचक्रादिधारणविधिनिकट एव श्रीधारणस्योदितत्वाच तप्तचक्रादिधारिणामेव श्रीधारणकर्नभ्यताबोधका न्यूर्वपुण्ड्रस्य मञ्येत्वि'- ·नतीति । असमर्थतया प्रत्युपकारं कर्तुमसमर्थाः । कवय इति । 'संख्यान ७६ श्रुतिरहस्यम् । यैव धारणं सम्भवति । निषेधस्य केवलतुलसीपत्रधारणपरत्वम् । यतस्तत्र वचने काष्ठव- चनाभावात् । तेन सर्वदा पालाधारण माप्तमित्यर्थः । ननु पूर्वोक्तान्तर्यामिदृष्टान्नेन जीवानामुद्धारार्थ श्रीमदाचार्यचरणैरेवावत्कृतं यदर्थ मालारूपेगापि पुष्टिमार्गीयजीवानां मतिशरोरेषु जीवस्थितिः कृता, तत्र जीवैः प्रत्युप- कृतिः कर्तव्योचितेत्याशङ्कगनिरासायैकादशस्कन्धे श्रीभगवन्तं प्रति उद्धव माह 'नैवोप- यन्त्यपचिति कवयस्तपेश ब्रह्मायुपापि कृतमृद्धमुदः स्परन्तः । योऽन्तर्वहिस्तनुभृतापशु विधुन्नन्नाचार्यचैत्ययप्पा स्वगति पनक्ति। नैवेति । अपचिति प्रत्युपकारम् । आऋण्य- मिति यावत् । कचयो माहात्म्पज्ञानपूर्वकसुदृढसर्वाधिकस्नेहविशिष्टा अपि नैवोपयन्ति ने प्रामुवन्ति । यतः वत्कृतमुपकारं स्मरन्तः ऋद्धमुदः उपचितपरमानन्दाः । उपकारमे- वाह । यो भवान् यहिराचार्यवपुपा श्रीपदाचार्यस्वरूपेण, अन्तश्चैत्यवपुषा अन्तर्यामिरूपेग, तद्वत् अन्नः ओपधीरूपलीलामवेशेन अशुभं प्राकृतविषयवासनां विधुन्वन् निरस्पन स्वगति निजरूपां सायुज्यादिरूपां प्रकटयति । वस्तुतस्तु पुष्टिमार्गीया जीवाः लोला- त्यादीनि वचनानीति नास्मा वाधः । न चोर्ध्वपुण्ड्रस्य तथात्वापत्तिरिति वाच्यम् । एतप्रमा रणे चतुरगुलविस्तीर्णशूर्पाकारोर्ध्वपुण्डूविधानात् । मन्मते तु श्रीमदाचार्यचरणैर्निबन्धे 'दण्डाकार ललाटे स्यादि'त्युक्तं 'दण्डाकारं सुशोभाढ्यं मध्ये छिद्रं प्रकल्पयेदि'त्यादिपुराणवचनादण्डा- कारस्यैव विधानात् स्वमते तप्तचक्रादिधारणं न कार्यम् । गोपीचन्दनादिमृदा कार्यमित्यादिसर्वनि- र्णयनिबन्धे श्रीमदाचार्यचरणैः शङ्खचक्रधारणवादे श्रीपुरुषोत्तमचरणैहुशो निरूपितं ततोऽवधे- यम् । सर्वदा मालाधारणमिति । तुलसीमालाधारणमित्यर्थः । विस्तरस्तु मालाधारणवादे:- वलोकनीयः । ननु संप्रदाये सवै. श्रीवृन्दावनादिस्थानोद्भवकाष्ठादिमालाधारण क्रियते । तत्र काट मालाधारणस्य निषेधनवणादिति चेन्न । 'वैष्णवा वै वनस्पतयो वैष्णवैरेव तदुपधत्त' इति श्रुत्या वैष्णवस्थानोद्भवा वनस्पतयो वैष्णवैस्तस्मात्कारणादुपधत्ते इत्यर्थिकया श्रीवृन्दावनादिस्थानोगः वकाष्ठमालाधारणविधानात् । वस्तुतस्तु श्रीमत्पुरुषोत्तमधाम्नः श्रीवृन्दावनादेः सच्चिदानन्दरूपत्वेन तस्थितपदार्थानामप्यानन्दमयत्वेन तदुद्भवानां वनस्पतीनां काष्ठत्वाभावात् काष्ठत्वेन प्रतीतिस्तु भ्रमात्मिका । मलादिदोपदृपितनयनस्य समीचीनस्य पदार्थस्य भ्रमात्मकत्येन पीतत्वेन प्रतीति- वदनाप्याद्याविद्यकेन्द्रियत्वेन। अत एव गिरिकाननयमुनापुलिनानामपि विपर्यासप्रतीतिः । श्रीगो- कुलादिस्थानस्य तस्थितपदार्थनातानामपि नित्य निर्गुणत्वं श्रुतिस्मृति- पुराणादिवचनकदम्बैर्विद्वन्मण्डने प्रतिपादितं श्रीमत्प्रमुचरणैरिति नेह तन्यत इति दिक् । पण्डितः कविरिश्त्यमरात् पण्डिताः । तत्त्वं च शब्दब्रह्मपरब्रह्मवित्तम् परब्रह्मज्ञानं । भगव-माहात्म्यज्ञामपूर्वकं सच्चिदात्मकत्वेन ज्ञानं तेन सर्वतोऽधिकोहवन्त इत्यर्थः । श्रीमदाचार्या- ·७७ श्रुतिरहस्यप्रकाशः। स्थास्तेपां शापादिना भगवदिच्छया वा भूतले आगमनं तदेव रोगपदवाच्यम् । तन्निट- तिरुपौषधं पुष्टिमार्गः तेन लीलायां मवेशरूपः स्वस्वरूपमाप्तिश्च । तस्माच्ड्रीमदाचार्या- णामोपयमपुष्टिमार्गस्वरूपतं तेन जीवानां निःसाधनोद्धारकर्तृत्वात्परमा श्रीः । नम ओपधीभ्य इति विशेषणेन श्रीनिरूपिता । 'दिरूपेणेति । 'आचार्यो भगवानग्निरितिवाझ्यात् श्रीमद्वल्लभाचार्यस्वरूपेणेति भावः । पुष्टि. मार्गस्वरूपातमिति । पुष्टिमार्गवर्धनार्थमेव श्रीमदाचार्याणां प्राकट्यम् । तया च श्रुतिः 'त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धि पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् । अयमयः-त्रीन्व- दान् अम्बते शब्दायते अर्थादिद्वारा प्रकाशयति । 'अवि शब्दे कर्मण्यण स्वार्थे क्न् । एतेन वेदपारगत्वं सूचितं । 'वेदपारग'इति सर्वोत्तमे । यद्वा त्रिषु कालेषु त्रिषु लोकेषु वा अम्बः शब्दो वेदलक्षणो यस्य । अनेन श्रीमदाचार्यभाषणं वेदरूपमेवेति वोध्यम् । एतेन श्रीमदाचार्यप्रका- शितमध्ययनं वेदवदवश्यं कार्यम् 'निःश्वसितमस्य वेदा' इति श्रुतेः । श्रीमदाचार्याणां भगवदास्य- 'त्वात् । यद्वा त्रीणि अम्बकानि नयनानि यस्येति व्युत्पत्तावपि वहेस्तन्त्रादिषु त्रिनेत्रत्वं स्फुटम् । तथाहि करैर्वरस्वस्तिकशक्यभीतोर्दधानमम्मोनगनं त्रिनेत्रम् । सिन्दूरवर्ण तपनीयमूष वन्हि जटा- मृषितमोलिमीडे' इति लौकिकाग्मेरलौकिकाग्न्यंशतयाऽनौकिकासावपि त्रिनेत्रत्वं तानि वेदत्रयरूपा- णीत्यर्थः। यद्यपि निरुक्ककारैः 'त्र्यम्बको रुद्रस्तं त्रियम्बकं यजामह' इत्युक्तं तथापि रुनं द्रावयते यस्माद्बुद्रस्तेन जनार्दन' इति ब्रह्माण्डपुराणवचनाद्दशब्दप्रवृत्तिर्विष्णावेव, श्रीमदाचार्याणां विष्णु- रूपत्वं श्रुत्यादिभिः स्फुटमेव 'आचार्य मां विनानीयादिति वचनेन 'सर्वे वेदा यत्सदमामनन्ति' वैदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य' इति श्रुतिस्मृतिपुराणवचनैः श्रीमदाचार्यपरत्वेन व्याख्यानं न दुर्घटम् । किञ्च त्वमग्ने वृषभः पुष्टिवर्धन' इति मन्त्रे पुष्टिवर्धनत्वोक्त्याऽस्मिन्नपि तद्वर्धनत्वोच्या परस्पर- मेकवाक्यतया श्रीमदाचार्यपरत्वेन व्याख्यानं युक्तिमत् । एतेनास्मिन्मन्त्रे श्रीमदाचार्यवाचक- पदाभावात्तत्परत्वेन व्याख्यानं न संभवनीत्यपास्तम् । तस्मात् त्र्यम्बकं श्रीवल्लभाचार्य यनामहे सेवामहे । किंभूतम् । सुगन्धि सुष्ठ गन्धोऽम्येति गन्धस्येदुत्पूतिसुसुरभिम्य' इत्यनुशासनादि- दादेशः समामान्तः । एतेन श्रीमदाचायें सौरभ्यगुणं निरूपितम् । तल्लक्षणं तु 'श्रीवल्लभस्य सौरम्यं स्तौमि व्यक्तं द्विनन्मनः । यस्य प्राशस्त्यवासेन वासिता मुक्नत्रयी ॥ छागगन्धी नरो मेपगन्धी कश्चिन्नरोऽपरः । गनमाहिपगन्दी च मीनरेतोगगन्धकः ॥ छुहुन्दर्याः समो गन्धो नरो नारी च तादृशी । दोर्गन्ध्यदूपिता मास्तेषां तु गगना न हि ॥ अयोग्या देव- पूनादौ मूतशुद्धि विना ततः । ततो मुक्ता महाशुद्धाः स्वनः सौगन्ध्यभूपिताः ॥ सेवाहर्हाः सर्वथा विष्णोः सर्वदाः सर्वदा हरेः।' तदुक्तं मोसवमें 'अनिन्द्रिया अनाहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः । ये च मुक्ता भवन्तीह नरा भरतसत्तम ॥ तेषां लक्षणमेनाद्धि श्वेतद्वीपनिवासिना- मिति । अत्र भकानामपि सौरभ्यगुणत्वम्, श्रीमत्पूर्णपुरुषोत्तमस्य श्रीमदाचार्यस्य किमु वक- ·७८ श्रुतिरहस्यम् । व्यम् । लौकिकप्रतीतिस्त्वासुराणां 'प्राकृतानुकृतित्र्याजमोहितासुरमानुप' इति 'प्रमुभिरुक्तम् । 'अयोग्या देवपुजादाव'स्मिन् पये भूतशुद्धि विनेत्यस्यागमोदितभूतशुद्धि विना अयोग्या इत्यर्थः। सिद्धान्ते तु 'मन्त्रोपासनवैदिकतान्त्रिकदीक्षार्चनादिविधिभियः । अस्पृष्टो रमन निनभक्षु स मेऽस्तु सर्वस्वमिति भक्तिहंसे प्रभुनरणैरुतत्वादन्न ब्रह्मसंबन्धादिना देहनीवनिष्ठसर्वदोषनिवृत्ति- रूपभूतशुद्धि विना पूजादौ भगवत्सेवायामयोग्या इत्यर्थः । अनेन गुणेनेतरगुरुकरणनिवृत्तिः । सर्वतः श्रेष्ठयेन सर्वथैवाश्रयणीयत्वं श्रीमदाचार्याणामिति फलितम् । ननु किमर्थ श्रीमदाचार्याणां प्राकट्यमिति शङ्कानिरामायाह पुष्टिवर्धनमिति । अत एव चरित्रचिन्तामणौ श्रीमदाचार्याव- तरणप्रसङ्गे संदेवैः प्रार्थितो भगवान् । तथा हि 'सेव्यसेवकभावो हि न पुष्टिं याति भूतले । मर्यादा वा प्रवाहो वा वर्तते पुष्टिरेव न ॥ सहनः सेवको जीवः सेव्यः श्रीपुरुषोत्तमः । इति भावो यया सिद्धयेत्पुष्टया तत्साधय प्रभो' इत्युक्तम् । एवं च सेव्यसेवकभावपुष्टयर्थमेव श्रीम- दाचार्याणां प्राकट्यमिति । 'पुष्टिर्नाम भगवदनुग्रह' इति पुष्टिप्रवाहमर्यादाविवृतौ कल्याणरायः चरणैरुतत्वात् 'देवानां गुणलिङ्गानामानुश्रविककर्मणाम् । सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु येति तृतीयस्कन्धवाक्यात् 'माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु सुदृढः सर्वतोऽधिकः । स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया भक्तिर्न चान्यथेति नारदपञ्चरात्रवचनाच्च सा परानुरक्तिरीश्वरे' इति शाण्डिल्य. सूत्राच्च । 'सणं युगशतमिव यासां येन विनाऽभादिति श्रीभागवतवाक्याच सर्वतः परद्धि- स्नेहत्वे सति भगवन्तमन्तरा क्षणाऽमहिष्णुत्वं पुष्टिमार्गः तस्य वर्धनमित्ययः। हे श्रीवल्लभाचार्य, मृत्योर्मुक्षीय मृत्योः सकाशान्मा मां मुञ्च । तथा तत्त्वदीपे 'सात्त्विका भगवद्भक्ता ये मुक्तावधि- कारिणः । भवान्तमभवा दैवात्तेपामर्थे निरूप्यते' इत्युक्तम् । तेन श्रीमदाचार्यैः स्वशरणापन्नानाः मधिकारिणां जन्ममरणात्यन्ताभावो निरूपितो यथा ऋषिभिः प्रार्थितम् । ननु मृत्योः स्वरूप कीदृशमित्याह । मृतात् प्राणत्यागरूपात् । यद्वा मां हे ऋतात् ऋतं सत्यमततीति ऋतात् हे सत्यप्रतिज्ञ, किमिव । 'बन्धनादुर्वारुकमिव फळ बन्धनादारोधनादिति नैरुक्ता इत्यर्थः । 'पुष्टि- पथप्रयनकधीरनिगणशयमासके'त्युक्तमभियुक्त. । त्वमग्ने वृपम इति श्रुतिस्तु 'त्वमग्ने वृपम. पुष्टिवर्धन उद्यतस्रुचे भवसि वाय्यः ।। आहुतिं परिवेदा वषट्कृतिमेकायुरने विश आ विवासति ।' अर्थात हे अग्ने, श्रीवल्लभाचार्य, त्वं वृषमा भक्तानां मनोरयपूरकः । विशेषार्थस्तु चत्वारिशृङ्गेति श्रुतौ निरूपितः । यद्वा वृषभ धर्मरूपः । धर्मश्च भगवत्सेवनरूपः । धर्मः स्वनुष्ठितः पुंसां विष्वरसेनकथासु यः । नोत्पादये- यदि रति श्रम एव हि केवलम् । स वै घुमां परो धर्मो यतो भक्तिरघोक्षने । अहेतुस्यप्रति- हता ययात्मा संप्रमीदतीति भगवद्वान्याभ्याम्। तथा च सुबोधिन्यां श्रीमदाचार्यचरणैः गोग- पितुरानोलनेऽपि मुख्यपितुर्भगवतः सेवनं मुख्यो धर्म इत्युक्तम् । ननु भगवत्सेवनमन्येऽपि कुर्वन्ति फिमर वैशिष्टयमित्याशङ्कायामाह । पृष्टिाम भगवदनुग्रहः पुष्टिर्नान्येष्वितो वैधि- ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ७९ अतःपरं ज्ञानं निरूपयति नमो वाच इति । सूत्रभाष्यनिवन्धमुबोधिन्यादिवाग्रुप- धारिणे श्रीवल्लभाय नमः । ननु जीवानामुद्धारस्तु श्रीपदाचार्याणां पूर्वोक्तरूपधारणेनैव सिद्ध इति किंवाग्रुपधारणेनेतिचेन्न । 'ज्ञानी चेद्भजते कृष्णं तस्मानास्त्यधिकः पर' इति वाक्यान 'ज्ञानादेव तु कैवल्य' मितिश्रुतेश्च श्रीमदाचार्याणां धर्मिरूपेण प्रादुर्भावसमये स्वमुखारविन्देन दैविजीवानां पुष्टिमार्गीयसिद्धान्तज्ञानप्तम्पत्तिः संसिद्धा । आधुनि- कानां तदीयानां संमनि पुष्टिमार्गीयाज्ञानादकृतार्यतैब स्यात्तदर्थ भाप्यादिरूपज्ञानात्मक- श्रीमदाचार्यप्रादुर्भावः । तेनाधुनिकानां पुष्टिमार्गीयाणां जीवानां पुष्टिमार्गीयज्ञानस- म्पचिः संसिद्धा। किञ्च 'ज्ञानोत्कर्पस्तदैव स्यात् स्वभावविजयो यदि । ग्रन्यश्रवणेन जीवेन्द्रियाणां' टयमिति भावः । 'कर्मणैव हि संसिद्धिमाश्रिता जनकादय' इति, 'यदि ह्यहं न वर्तेयं नातु कर्म- ण्यतन्द्रितः' । 'सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रना' इति भगवद्वाक्यात् । 'कर्ममार्गप्रव- तक' इति वाक्याच ! कर्ममार्गप्रवर्तनाय प्रादुर्भावमाह उद्यतखुच इत्यादि । उद्यताः खुचो यस्मिन् तस्मै यज्ञाय यज्ञं कर्तुं भवसि प्रादुर्भवसि यज्ञकति वाक्यात् । कथंभूतः । श्रवाय्यः श्रवणीयगुणकर्मलीलः । ननु यज्ञकर्तृत्वमन्येष्वपि किमत्र वैशिष्टयमित्यभिप्रेत्याह । यः भवान् आहुति परिवंद नानाति इन्द्रायुदेशेन त्यक्ताहुतिरिन्द्रादीनां भगवदगभूततया भगवत्त्वन मग- वदर्पण पर्यवस्यतीति परिपूर्वकविदेरर्थः । कथंभूताम्। वषट्कृतिम् यज्ञे देवाह्वानमन्त्रो वषट् तस्य कृतिरुचारणं यस्यां ताम् । पुनः किंभूतः । विशः एकायुः विशन्ति ते विशः दैविनीवानामेकायु- जीवनमित्यर्थः । विश इति जातावकवचनं तन्त्राश्रयणेन विश इति प्रथमाया बहुवचनमपि । तथायमर्थः-अग्रे प्रथम विशः दैविनीवाः आविवासति परिचरन्ति त्वामिति शेषः । तथाच दैविजीवोद्धारार्यमेवावतारोऽन्यदुपसर्जनीभूतमित्यर्थः । वायूपबारिण इति । यथा श्रीमद्भगवतो रूपं शब्दब्रह्मवेदात्मकं तथा श्रीमदाचार्याणामपि शन्दात्मकं रूपं सुबोधिन्यादिकमित्यर्थः । श्रीमदाचार्याणां मुखादाविर्भूतानां ग्रन्थानां वेदस्वरूपत्यादित्युक्तमेवात्र नैकट्ये भगवटास्यस्व. रूपत्वादाचार्यवाणाम् । ज्ञानादेव विति । 'ऋते ज्ञानान्न मुक्तिरिति श्रुत्यन्तरात् 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेतीति ऋगन्तराच्च भगवद्विषयकज्ञानमवश्यमपेक्षितम् । माहात्म्यज्ञानादेवा- पराधनिवृत्तिः । माहात्म्यज्ञानपूर्वस्त्वित्यत्र 'सुदृढः सर्वतोऽधिकः स्नेहो भक्तिरिति लक्षणम् । माहात्म्यज्ञानं त्वराधनिवृत्त्यर्थ न तु मक्तिलक्षणे निविष्टम् । अत एव 'सा परानुरक्तिरी- श्वरे' इति सूत्रेऽनुरक्तेः परमतित्वमुक्तम् । ननु ज्ञानसंपत्ति. कयं सेत्स्यतीत्याशङ्कानिरासायाहुः किश्चेत्यादि । अन्यश्रवणेनेति । यथा यमुनाष्टकपाठफलस्तुतौ 'स्वभावविनयो भवेद्वदति वल्लभः श्रीहरेरि'त्युक्तं श्रोमदाचार्यवर्यः । श्रवणादिना भगवद्विषयकनिष्ठया भगवति व्यसन कृतार्थता संपद्यते यया श्रोभागवतश्रवर्णन म ·श्रुतिरहस्यम् । यदी'ति । तथा च 'दृष्ट्वाऽऽतपे ब्रजपनि'तिश्लोके मेयस्य स्वसर्वस्वजलवर्पणेन स्ववच्छा- याविधानेन च सेवाकरणाद्वैराग्यं सिद्धम् । एवं सेवकादिषु वैराग्यसिद्धौ श्रीमदाचार्येषु कि वक्तव्यमिति भावः ॥ नन्धिमाः कारिकाः ईश्वरः पूज्यते लोके मूढेरपि यदा तदे’त्यादयः श्रीमदाचार्य- चरणैर्वेणुगीते हरिण्यादिषु प्रतिपादिताः कथमत्र प्रतिपादनं क्रियत इति चेन्न । 'नकम- दाहरणं योगारम्भं प्रयोजयतीति भाप्याददाहरणभिन्नेपि न काप्यनुपपत्तिः । अतएवं 'अनन्तगुणभूपित' इतिश्लोकव्याख्याटिप्पण्यामिमाः कारिका: श्रीहरिरायैरपि श्रीयमु- नापरत्वेन व्याख्याताः । किञ्च ननु श्रीमदाचार्याणां वाचस्पतिरूपेण यदा स्थितिस्तदा श्रीमुखादुक्तसुबोधिन्यादिग्रन्थावबोधस्तु सर्वेषां देवानां भवत्येव, तथाप्याधुनिकाना जीवानां तदभावादनुधार एव स्यादित्याशङ्कानिरासायाहुः नमो वाचस्पतय इति । वाचस्पतिशब्देनाधुना विद्यमानाः श्रीमदाचार्यकुलोत्पन्नाः येषां भाष्पनिबन्धसुबो- चिन्यादिसमलग्रन्थानामुपदेशकरणे सामर्थ्य ते ग्राह्याः । तेषां श्रीपदाचार्याणा बाच- स्पतिस्वरूपत्वाद तेपां मुखासिद्धान्तज्ञानं जीवाना पुष्टिमार्गीयाणां भवत्येव । तेन माहा- रम्पज्ञानपूर्वकसुदृढस्नेहसम्पादनेन सर्वेषां दैविजीवानामुद्धारो भवत्येवेति न संशयः । सम्बन्धेनेति । साक्षाद्भक्तितत्त्वेनोच्छिष्टं यदन्नं तच्छुद्धानपदेनोच्यते । मुक्तिशिष्टान्नान्मुखारवि न्दमध्यस्थ चर्वित ताम्बूलमिव मुख्यमुच्छिष्ट भवति न ततोऽन्यत्फलरूपं शोधकं वास्तीति तत्सम्बन्धेन तथात्वायेत्यर्थः । अन्यत्वं साधारणभगवत्सम्बन्धो वात्र शुद्धिपदार्थ इति न व शक्यम् । भगवदन्त स्थिताना पूर्णपुरुषार्थतन तथाविधेन कृतार्थत्वोक्तेरनुचितत्वात् । यत्नु एते बालका' इत्यारभ्य 'मिथ्या मिथ्याभिशसिन' इत्यन्तं वाक्य तन्मर्यादापर ज्ञेयम् । विशे कुर्वन्ति मा भत्त्येति वाफ्याद्यथैव तत्तोपस्तथैव भगवत कर्तव्यं भवतीति मर्यादामतिकम्य भत्तेच्छानियम्यत्वाङ्गीकारात्पुष्टिमार्गीयमतिमार्गे भक्षणाटिक समुपपद्यत इत्युक्तम् । पूतना मोक्षाध्याये टिप्पण्या चेत्यारभ्योपपादितमित्यन्तं श्रीननसीमन्तिनीविहितश्रीमत्कृष्णचन्द्ररक्षा- प्रकरणे महता प्रबन्धेनोपपादितम् । श्लोक इति । सम्पूर्णस्तु 'दृष्ट्वाऽऽतपे वनपशून सह राम- गोपैः सवारयन्तमनु वेणुमुदीरयन्तम् । प्रेमप्रवृद्ध उदित कुसुमावलीभि सख्युम्यवात्स्ववपु- पाऽन्युन आतपत्रमिति । अत्र प्रेमप्रवृद्ध उदित इति विशेषणेनाधिस्नेहव तया भगवत्सेवा- कग्णाटगरिकत्वमम्बुदस्य न काप्यनुपपत्तिरिति श्रीमदाचार्योदितवचमा वेदरूपत्वेन यथा वद्रव्य यद्यद्विग्न्यात उस्गायनि पूर्वोदितदिशा भक्मनोरयानुकूगर्योधकत्वं तयार बोध्यमित्यभिप्राय.! अधुनिकानामिति । पूर्व श्रुत्यादिभिर्महायज्ञत्वेनोपपादिता पुरुषोत्तमरूपत्वेन वाच- स्पतिम्मा तेपा श्रीमदाचार्याणामिति मामानाधिकरण्यमाचार्यकुलोत्पनानामाचार्यन्वेन 1 नई सोपामेव कुतो न प्रत्तिरित्याशङ्कायामधिशारिणो दुलमा इत्यभिप्रेत्य तत्त्वदीपवाक्यमाहु ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। 'सात्विका भगवद्भक्ता ये मुक्तावधिकारिणः । भवान्तसम्भवा देवात्तेपामर्षे निरूप्यत' इति वाक्यात् ।। नमो वाचस्पतय इति विशेषणेन वैराग्यं निरूप्यातः परं संयोगात्मकमिस्वरूपं निरूपयति नमो विष्णव इति । विष्णुरूपधारिणे श्रीवल्लभाय नमः करोपीति सम्बन्धः । ननु नमो विष्णव इति विशेषणस्य कथं धर्मिरूपत्वं सम्भवतीत्याशहानिरासाय फला- स्मककृष्णपदं विहाय विष्णुपदमयोगः । तेन व्यापकन्वेन पूर्वोक्तैश्चयांदिपइधर्मेपु विद्यमा- नेपि धर्मी स्वस्वरूपे पइयर्पयुक्त इत्यर्थः । ननु विष्णोर्गुणावतारेणापि कयनात्कयं धर्मि- वाचकत्वमिति चेन । पुरुषोत्तमशचकमेवार विष्णुपदम् । यथा 'देवक्यां देवरूपिण्यां विष्णुः सर्वगुहागयः । आविरासीद्यया प्राच्या दिशीन्दुरिव पुष्कलः । एतद्याख्यायां सुबोधिन्यां देवरूपिण्यामिति पाठान्तरे व्याख्याने देवो विष्णुापकः पुरुषोत्तमो यो वेदान्ते ब्रह्मशब्देनोच्यते तस्य सर्वव विद्यमानत्त्रादिति व्याख्यानात् । अतएवान्तः- करणमवोधे 'सत्यसङ्कल्पतो विष्णु न्यया तु करिष्यती' त्या विष्णुपदव्याख्याने श्रीगोकुलनायैरपि 'वाद्याभ्यन्तरभेदेन स व्याप्तः पुरुषोचम' इति व्याख्यातम् । किश्च पाण्डुपरायिते घर्मिरूपश्रीवल्लभप्रतिपादिका श्रुतिः । तथाहि 'इन्दिराया नलिनीपन्दिराया बल्लभो वासुदेवो देवगीतो दिविमानन्ददायी । देवदेवोऽयतनो वै- भवेन सा लक्ष्मीरमिता नो बभूव सन्ततं भूरिभोग'मिति । अस्याथैः । इन्दिरायाः 'इदि परमैश्वर्य' इति परमैश्वर्थ प्राप्ताया मुख्यस्वामिन्या नलिनीमन्दिराया बल्लभः । अत- एव वल्लभ इति नाम । अवतारदशायां स्वामिनीभावेन सेवाकरणात् उभय मध्यत्वेन वल्लभत्वम् । स एव वासुदेवः । अथवा 'वस्तुतः कृष्ण एवेतिवाक्यात् फलरूपत्वेन सर्वेषां भक्तानां वल्लभः । अतएव तादृशवेष्टित इति नाम सर्वोत्तमे वरीवति । सालिका इत्यादि । अस्यार्थस्तु श्रीमनाचार्यैर्निबन्ध एवोपपादित । विष्णुरूपधारिण इति । 'निर्देव पृथिवीमेष एता'मिति श्रुतौ श्रीमदाचार्याणा विष्णुरूपन्चमुदितम् । तदर्थस्तूपपादित एव । वस्तुत कृष्ण एति वाक्याच्च । व्यापकत्वेनेति । एतेन ब्रमशपाउदित सर्वत्र पूर्णगुणकोऽपि बहूपमोऽभूदिति श्लोकव्यास्त्र्यायामैश्वर्यादिगुणा सर्वेषु पूर्णा इति श्रीमदाचार्य- घरगैात्यातमतो ब्रह्मण ऐश्वर्यादिधर्मा इति भाव । 'अन्यतमो मुकुन्दात्को नाम लोके भगवत्पढायं' इति श्रीभागवनवाक्याद्भगवद्भिन्ने तदभावात् “सर्वप्रसिद्धोपदेशा'दित्यस्मिन् सूत्रे वासुदेवात्पर को नु ब्रह्मशब्दोदितो भवेत् । स हि सर्वगुणे पूर्णस्तदन्ये तूपचारत' इति माध्वभाष्ये । पुरुषोत्तमवाचकमेरेत्यादि । 'अनन्योऽन्यन्यशब्देन तथैको बहुरूपवान् । प्रोच्यते भगवान्विष्णुरैश्वर्यात्पुरुषोत्तम' इति ब्रह्माण्डे । सयोगात्मकर्मिस्वरूपोपपादने श्रुत्यन्तरमाहु किञ्चेत्यादिना । उभयमध्यत्वेनेति । अनवतारसमये इन्दिराया वल्लमत्वम् अवतारदशायामिन्दि- राया वलभत्वेऽपि तत्सारभूतरामनीमावपूरितविग्रह' इति वचनात्वामिनीभावतया श्रीकृष्ण- ·८४ श्रुतिरहस्यम् । ननु वासुदेवशब्दस्य पुरुषोत्तमवाचकत्ये किं प्रमाणम् । तस्य च चासुदेवशब्दस्य व्यूहपरत्वेनापि सत्वादितिचेन्न । 'द्रोणो वसूनां प्रवर' इतिवचनात् वमुपु दोव्यनीति वसुदेवो नन्दस्तस्यापत्यं वासुदेवो नन्दनन्दनः। किञ्च 'वासुदेवार्जुनाभ्या'मिति सूत्रे वासु देवग्रहणाज्जापकात्पुरुषोत्तमवाचकत्वम् । ननु कयं ज्ञापकत्वमुच्यते वसुदेवस्यापत्यमित्यर्थे 'प्यन्धक' त्यणि वासुदेवशब्दो निष्पन्नः । तथा च 'गोत्रक्षत्रियाख्येभ्य' इत्युचरमू- त्रेण वास्तु किमनेन वुना । नत्यत्र द्धौ विशेषः प्रागेत्र वृद्धत्वात् । नच 'पृद्धिनि- मित्तस्येति पुंवद्भावनिपेधे दोपः स्यादिति वाच्यम् । युन्यपिन कोपधाया'इति निषेत्र- स्येप्यमाणत्वात् । न वा स्वरे विशेषः । नित्यादिनित्यमिति तुल्यस्वरत्वात् । नापि 'अभ्यहितं पूर्व मिति ज्ञापनमेव फलमितिवाच्यम् । ज्ञापकार्यत्वे हि पूर्वनिपातप्रकरणेऽ. भ्यहितमित्येव कुर्यादितिचेदत्र भाष्यम् । संज्ञेपा भगवतः । तथाच 'ऋष्यन्यके' त्यणूपत्य यस्यामाप्तिः । 'गोत्रक्षत्रियाख्येभ्य इति बुभत्ययोपि न । वासुदेव इति भगवतः पुरुषो- चमस्य संज्ञा । अयं भावः । 'सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यनेति वै यतः । ततोऽसौ बासु. देवेति विद्वद्भिः परिगीयत' इति स्मृतः परमात्मेह वासुदेवः। भूतेषु वसतीति वामः। भूतानि वासयतीति वा वासुः सचासौ देवश्चेति । सर्वत्रासौ वसति सर्वमत्र वसतीति वा व्युत्पत्त्या वासुः वाहुलफत्वादण् । वासुश्चासौ देवश्चेति विग्रहः । तथाच नायं गोत्राख्या नापि क्षत्रियाख्येति युक्त एव चुन्विधिः । अभ्यदितं पूर्वमिति तु प्रसङ्गाज्ज्ञापितं तदप्य- नित्यम् 'श्वयुवमघोनामतद्धित' इत्यादिलितादित्यवधेयम् । पुनः कथंभूतो बल्लभः । देवगीतः देवगीतो देवगीतः देवैर्ब्रह्मादिभिः पुरुषोत्तमगानेन तदास्यवादाचार्याणामपि गानम् ॥ ननु प्रयोजनमनुद्दिश्य कथं गाने प्रवृत्तिरित्यत आहुः दिविभानन्ददायी। वद्धभत्वमिति भाव । वासुदेवशब्दम्य व्यूहपरत्वमत्र निरसन्तस्तत्राशङ्कामुद्घाट्यन्ति नन्धि- त्यादि । व्यूहपरत्वेनेति । चतुर्गृहे वासुदेवस्य श्रूयमाणत्वात् समाधिमाविष्कुर्वन्ति द्रोणो बमूनामित्यादि । व्याकरणेनापि वासुदेवशब्दम्य पुरुषोत्तमपरत्वं साधयन्ति किश्चेत्यादि । पुत्र- द्भावनिषेध इति । वासुदेविका भार्या यस्य स वासुदेविकामार्य इत्यत्र वुनि तद्धितस्य वृद्धि निमित्तन्वादिति भावः । इप्यमाणत्वादिति । एतेनोभयपक्षे वासुदेविकामार्य इत्येव रूपम् । विग्रह इति तेन वासुदेवशब्दम्य योगरूदत्वम् । तत्वं च योगार्थताकदापमानाधिकाणरूढयता- वच्छेदकावच्छिन्ननिरूपितबोधकलम् । अस्ति चेदं पङ्कनपढे पडूननिफर्तृत्वसमानाधिकरणपद्मावा- वच्छिन्नबोधकत्वात् । वासुदेवादिमंत्राशन्देऽपि सर्वाधिकरणकवामरूपवासाधिकरणरूपयोगार्थ- तावच्छेदकपमानाधिकरणरूट्यर्यतावच्छेदकावच्छिन्नबोधकत्वालक्षणममन्धयः । अवधेयमिति । वासुदेवशब्दम्य संज्ञावमित्यर्थः। गानमिति । कृनमिति शेषः । 'उरुगायाय वृष्णे 'उगायाय दाशत् देवगीतः एतमेव तु वीणायां गायन्ति गायन्ति त्वे'तिश्रुतिलिगमूलानि श्रीमत्कृष्णमन्द्रगुणगानकर्तव्यताप्रतिपा- ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः । दिविजानामानन्दं सुखं ददातीत्यर्थः। अथवा कयंभूतो वल्लभः । देवगीतः देवैः देवसृष्टयु- त्पन्नः पुष्टिमार्गस्थितीतः तत्तद्गुणवैशिष्टयेन । तैः कथं गीतः । यतो दिविजानन्ददायी दिविजानां क्रीडास्थितानां पुष्टिमार्गस्यानां दैविजीवानामानन्दं साक्षात्पुरुषोत्तमसम्ब- न्धिलीलासुखं ययाधिकारेण सेवाफलोक्तं ददाति वच्छीलः आनन्ददायी । ननु तादृश- फलदाने कयं सामर्थ्यम् । यतो देवदेवः देवानामपि देवः पूज्य इत्यर्थः । पुरुषोचमत्वात् । दकानि पुराणवाक्यानि गायतेः पङ्कनशब्दस्य तामरस झ गीतरूढत्वात् । अत एव लिङ्गपुराणे उत्तरार्धे ऋपय ऊचुः 'कृष्णस्तुष्यति केनेह सर्वदेवेश्वरेश्वरः । वक्तुमर्हसि तत्सून सर्वशास्त्रा- र्थविद्भवान् ॥ सूत उवाच । पुरा पृष्टो महातेमा मार्कण्डेयो महामुनिः । अम्बरीपेण विप्रेन्द्रा- स्तद्वदामि यथामति' इति अम्बरीपमार्कण्डेयसंवादमुपक्रम्य 'पुरा त्रेतायुगे कश्चित्कौशिको नाम वै द्विनः । वासुदेवपरो नित्यं सामगानरतः सदा ॥ भोजनासनशय्यासु सदा तद्गतमानसः । उदारं चरितं 'विष्णोर्गायमानः पुनः पुनः ॥ विष्णुस्थलं समासाद्य हरेः क्षेत्रमनुत्तमम् । अगायत हरिं तत्र लयतालसमन्वितम् ' इत्यादिना श्रीमत्कृष्णगुणगायकस्य कौशिकस्य तदन्न- दातृश्य पद्माक्षस्य नित्यं तद्गानं शृण्वतस्तच्छिष्याणां च राजन्यवैश्यविप्राणां गानविद्याधिकानां श्रीवासुदेवपरायणानां गालवनामकस्य वैश्यस्य च विष्णुपरायणम्य सभार्यस्य तद्गानं शृण्वतः । अन्येषां च ब्राह्मणानां शृण्वतां स्वगुणगानार्थ कलिकराजेन कृतेऽपि निग्रहे श्रीमदोविन्दगुण- व्यतिरिक्तगाननिवृत्तानामेतेपां सर्वेषां कालगतिं गतानां 'वेष्टित स्वगणै राजन् ब्रह्मा प्राह च तान् सुरान् । कौशिकादीन् द्विनानद्य वासुदेवपरायणान् ॥ गानयोगेन ये नित्यं पूजयन्ति जनार्दनम् । तानानयत भद्रं वो यदि देवत्वमिच्छथे"त्यादिना भगवदनुग्रहश्च श्रूयते 'ततोऽव- लोक्य भगवान् हरिनारायणः प्रमु. । कौशिकेत्याह संप्रीत्या तांश्च सर्वान्ययाक्रमम् ॥ जयघोपो महानातीन्महाश्चयें समागते । ब्रह्माणमाह विश्वात्मा शृणु ब्रह्मन्यथोचितम् ॥ कौशिकस्य तु ये विप्राः साध्यसाधनतत्पराः । हिताय संप्रवृत्ता ये कुशस्थलनिवासिनः ॥ 'मत्कीर्तिश्रवणे युक्ता गानतत्त्वार्थकोविदाः । अनन्यदेवतासक्ताः साध्या देवा भवन्ति ते ॥ मत्समीपे तथाऽन्यत्र प्रवेशं देहि सर्वदा । एवमुक्त्वा पुनर्देवः कौशिकं प्राह माधव ॥ स्वशिष्यैस्त्वं महाप्रात संयुक्तो मम वै सदा । गाणाधिपत्यमापन्नो यत्राहं त्वं समास्व वै ॥ गालवं गालवीं चैव प्राह दामोदरो हरिः । ममालोके ययाकामं भार्यया सह गालव ॥ दिव्यरूपधरः श्रीमान्कृण्वन् गायन् ‘महा- धिपः । आस्व लोकं यथाफामं यावल्लोका भवन्ति वै ॥ पद्माक्षमाह भगवान् धनदो भव मानद । धनानामीश्वरो भूत्वा ययाकालं हि मां पुनः ॥ आगम्य दृष्ट्वा नत्वा च कुरुष्व च यथासुख' मित्यादि । अम्बरीपं प्रति 'तस्मात्त्वया महारान विष्णुक्षेत्रे विशेषतः । अर्चायं गाननृत्यादि वाद्योत्सवसमन्वितम् ॥ कर्तव्यं विष्णुभक्कैहि पुस्पैरनिशं नृप । श्रोतव्यं च त्वया नित्यं स्तोत- व्योऽसौ हरिस्त्वयेति। 'विष्णुक्षेत्रे ततो विद्वान्कारयेद्भक्तिसंयुतैः। माननृत्यादिकं चैव विष्ण्वा- ·श्रुतिरहस्यम् । ख्यानकयां तया ॥ जाति स्मृतिं च मेषां च तयैव परमोन्नतिम् । प्राप्नोति विष्णुसालोक्य सत्यमेतन्नराधिपति । ततोप्यनिमाध्याय कौशिकादीनां गानयोगेन भगवदनुग्रहमवलोक्यानु ततो नारदस्त पस्तत्वा आकाशवाचा नियुक्तो गानबन्धुमुलूकेन्द्र प्रति गतः 'उलुकेन्द्र महाप्राज्ञ शृणु सर्व यथातय' मित्युपक्रम्य 'यद्दत्तं यद्भुतं चैव यद्वाचा श्रुतमेव च । यदधीतं मया सर्व कलां नाईन्ति पोडशीम् ॥ विष्णोर्माहात्म्ययुक्तस्य गानयोगस्य वै तदेत्यादिना गानयोगविपये ते प्रार्थित वान् । गानबन्धुरपि मुवनेशं नाम रानानं प्रकृत्य 'तस्य राज्ञः पुराभ्याशे हरिमित्र इति स्मृतः । ब्राह्मणो विष्णुभक्तश्च सर्वद्वन्द्वविवर्जितः ॥ नदीपुलिनमासाद्य प्रतिमां स हरेः शुभाम्' अभ्यर्च्य च यथाशास्त्रं घृतदध्युत्तरं बहु ॥ मिष्टान्नपायसं दत्त्वा हरेरावेद्यपूर्वकम् । प्रणिपाल ययान्यायं तत्र विन्यस्तमानसः ॥ अगायत हरिं साक्षात्तालवर्णसमन्वित'मित्यादिना श्रीहरि गुणगायक हरिमित्रं प्रशस्य तत्प्रतिवन्धर्तुश्च राज्ञो यमयातनां निरूपितवान् । नचैतद्राह्मण- विषयमिति वाच्यम् । 'गायन्ति त्वा गायत्रिण' इति श्रुतौ 'ब्राह्मणो वासुदेवाख्यं गायमा- नोऽनिशं नृप । हरेः सालोक्यप्राप्नोति रुद्रगीतसमो भवेत् । अन्यथा नरकं गच्छेद्गायमा- नोऽन्यदेव ही' त्यत्र च ब्राह्मणकर्तव्यताप्रतिपादनात् । किञ्च विष्णोगीतं च नृत्यं च वादनं च विशेषतः । ब्रह्मन् ब्राह्मणजातीनां कर्तव्यं नित्यकर्मव' दिति नारदीयवाक्यात् 'गीतनृत्यादि कुर्वीत द्विजदेवाग्मितृष्टये । न जीवनाय युजीत विप्रः पापभिया क्वचिदिति स्मृतेः । 'ब्राह्मणो वासुदेवाय गायमानोऽनिशं परम् । नववर्षसहस्राणि कुबेरभवनं बसे' दिति वाराहाच मिद्ध ब्राह्मणेनापि विष्णोर्गुणगानं कर्तव्यमिति । निवारणोपहासयोर्दोषश्रवणात् । तयाच नृसिंहपरि- चर्यायां पाझे 'निवारयति यो गीतं नृत्यं जागरण हरेः । पष्टियुगसहस्राणि पच्यते रौरवादिषु !! नृत्यमानस्य विप्रस्य उपहासं करोति यः । जागरे याति निरय यावदिन्द्राश्चतुर्दशे'ति 'श्रोतव्यं च त' दिति तन्ट्रोतृणां पद्माक्षप्रभृतीनामुत्तमगतिश्रवणात् भगवति चित्तानुरागहेतुत्वाच भगा- द्गुणगानस्य कर्तव्यता श्रोतव्यता च विज्ञायते । तस्मात्केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशये' दिति 'शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यमीक्ष्णश' इति श्रीभागवतवचनाच्च । अतश्चैतन्निरस्तम् । यदुदितं 'भाषागीतं न श्रोतव्यं नच कर्तव्य' मिति तत्तु भगवद्व्यतिरिक्तस्य तथात्वेऽपि श्रीमद्भगोकुलेशनामकीर्तनसम्बन्धिनो माषागीतस्य पुनः पुनः क्रियमाणस्य, मगवति चित्तानुराग हेतुम्वेनानुभवसिद्धत्वात् । नच 'न म्लेच्छित नापमाषितवै म्लेच्छो ह वा एप यदपशब्द' इति निषिद्धत्वादापया गुणानुवादो न (प्य) कर्तव्य इति वाच्यम् । तस्य विहितत्वेन निषेधाप्रवृत्तेः । न च भगवद्गुणगान कर्तव्यताविधैरुक्तनिषेधानुरोधेन संकोपो युक्तः । साधुशब्देनैव भगवद्गणरी- तनं कर्तव्यमिति वाच्यम् । निपेषस्य रागप्राप्त विषयत्वनानुपपत्तेः । न नै साक्षाच्यते सा शन्देनैव भगवद्गुणनामकीर्तन कर्तव्यमिति । किन भगवति द्वेपादिश्र्तृणामपि चैयादीनां सनिः ·८७ श्रुतिरहस्यप्रकाश । ननु सन्मनुष्यत्वेन प्रतीयमानत्वात् कयं पुरुषोत्तमत्वमितिचेन्न । अयतनः आय भग- बदथै यतमं व्यापारो यस्य सः अयतनः । 'अकारो वासुदेवः स्यादिति कोशाद्भगव- दाज्ञया जीवोद्धाराथै स्वस्य पुष्टिमार्गसाधने प्रवृत्तिराचार्यरूपेण स्वस्थ प्राकट्य च । अत एव सर्वोत्तमे मत्स्वामिनो नाम विराजते । स्वदासार्यकृताशेपसाधनः स बल्लभो नः अस्माकं वैभवे सेवासम्पत्त्यर्थ । वैभवे इति निमित्तसप्तमी । सा लक्ष्मीरमिता नो वमूव । सा स्वपरिग्रहरूपा अमिता निरवधिकानन्दरूपा नः अस्माकं देवाना सुखार्थ यथार्थ- सायुज्यादिरूपा मुक्तिश्च श्रूयते । सा च न द्वेषादे फलम् । तस्य निपिद्धत्वात् । किन्तु द्वेषा दिनन्यानुपझिकगोविन्दानुस्मरणफलम् । ततश्च द्वेषादिनापि श्रीकृष्णस्मरणे सद्गतिश्चेत् भापयापि भत्त्या गुणानुवादस्मरणे च सहतिर्भवतीति किमु वक्तन्यम् । वचन एवाग्रहश्चेत् 'तस्मात्केना- प्युपायेन मन कृष्णे निवेशयेदिति, 'स्तवैरुचाव स्तोत्रै पौराणे प्राकृतैरपि । 'यस्मिन् प्रतिश्लोक्मबद्धवत्यपि । श्रीमद्वनसीमन्तिनीप्रसङ्गे 'यासा हस्कियोद्गीत पुनाति मुवनत्रय' मिति भापायामपि गुणानुवाद कर्तव्य इति ज्ञायते । किश्च भाषया लौकिकविषयवार्तासु तदभि- निवेशपूर्विकासु न दोष । श्रीमद्भगवद्गुणानुवादे परमेश्वरस्मारके प्रापके भाषाकृते दोप इति वदता मायाननितो मोह एव । 'ज्ञानिनामपि चेतासि देवी भगवती हि सा । बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छती'ति मार्कण्डेयपुराणात् यदेव किञ्चिद्भगवद्विषयक तदनुरागभूत च तत्सर्वमवश्य कार्यम् । 'तस्मात्केनाप्युपायेन मन कृष्णे निवेशये दिति प्रतिप्रसवात् 'ग्राम्यगीत न शृणुया'दिति तु न परमेश्वरविषयकनिबन्धक श्रवण ग्राम्यपदोपादानात् ईश्वरस्याप्राकृतविष- यत्वादित्यार्याणामस्माक्माचार्याणा निर्दुष्ट एव पन्या इति दिक् । गायन्ति त्वेति श्रुतिस्तु 'गायन्ति त्वा गायत्रिणोऽर्चन्त्यर्कमणि । ब्रह्माणस्त्वा शनकत उद्धशमिव येमिरे । अर्थस्तु हे श्रीकृष्ण, गायत्र्या सामगातार वा त्वा गायन्ति । अब अमण्डलान्तस्थ त्वा अणि भवत्सेवकास्त्वामर्चन्ति । हे शतक्रतो, अस्माकमिन्द्र, त्वा त्वा ब्रह्माण ब्राह्मणा दैविनीवा उद्वशमिव मुरलीकाण्डमिव तदेव वादयितु उद्येमिरे उद्यम कारित- वन्त इत्यर्थ । एवच श्रीकृष्णगीतमिव श्रीमदाचार्याणा गुणगान कर्तव्य पुष्टिमार्गस्थैरिति भगवदनुग्रहविशिष्टै कृष्णदासश्रीसूरदासादिभिर्यया । आनन्ददायोति 'अलौकिकैहिकदानकृ'दिति वचनात् , देवाना देव इति आनन्द परमानन्द' इति वचनात् श्रीमदाचार्याणा पूर्णानन्दत्वेन पुरुषोत्तमत्व, 'प्राकृता सकला देवाऽगणितानन्दक वृहत् । पूर्णानन्दो हरिस्तस्माकृष्ण एव गतिर्ममेति श्रीमदाचार्यचरणैश्वाना पूर्णानन्दत्वाभावात् पुरुषोत्तमसेवकत्वमिति भाव । आय इति अशब्दस्य चतुर्येक्वचने रूपमिदम् । भगवदद्यमिति भगवदाज्ञार्थमित्यर्थ । तस्यैवात्मा- नुभावप्रकटनहृदयस्याज्ञया प्रादुरासीदितिवाक्यात् । स्वदासेत्यादि । त तु कर्तुमसमास्तमा स्वयमेव साधन कुर्वन्तीत्यर्थ । " ·श्रुतिरहस्यम् । वेदोक्तकर्मकरणे सहायभूता प्रकटा बभूव रमणार्थं च । उभयोः साम्ये सत्यैव रमणं भवति 'रसो वै स' इति श्रुत्या रसात्मा । स्वस्य रसात्मकत्वेन द्विदलात्मकत्वाद्रसस्य । साम्यं विना रसो न भवति । समत्वं च पुष्टिपवाइमर्यादायामुक्तं स्वस्य पुरुषोत्तमत्वात् । तथाहि 'स्वरूपेणावतारेण लिड्लेन च गुणेन च । तारतम्यं न स्वरूपे देहे वा तरिक्रयासु चे' त्युक्तलक्षणात् । किञ्च सन्ततं निरन्तरं भूरिभोग यथास्यात्तथा त्वं बल्लभरूपेण प्रकटो बभूव । भोगो भगवतोऽस्माकं च । भगवतो भोगः प्रकटितो चल्लभाटके 'यस्मादस्मिंस्थितो यत्किमपि कथमपि काप्युपाहर्तुमिच्छत्यद्धा तगोपिकेशः स्ववदनकमले चारुहासे करो- तीनि । अस्माकं च भोगो नानामकारव्यञ्जनादिसहितो भगबद्धोगानन्तरमुच्छिष्टतया । तदुक्तमुदपेन 'स्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोलङ्कारचर्चिताः । सच्छिष्टभोजिनो दासास्तव प्रकटा बभूवेति । महालक्ष्मीरूपेणेत्यर्थः । एतत्प्रतिपादनपरां श्रुतिमग्रे दर्शयिष्ये । रमः गाथै चेति । एकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छदिति श्रुतेः । एवेति न्यूनाधिकभावेन रमणं भवतीति सूचितम् । स्वरूपेणेत्यादि । लीलासृष्टेर्भगवद्पस्वात्स्वरूपप्ताम्यम् । यथा भगवतोऽत्र- तारः प्रादुर्भावो न जीववज्जन्म तथा लीलासृष्टिपातिनोमपीत्यवतारसाम्यम् । अलौकिकत्वज्ञाप- कस्य भगवता समं नृत्यादिसामर्थ्यस्य विद्यमानत्वाञ्चिहसाम्यम् । गुणाः सौन्दर्यादयस्तत्साम्य स्पष्टमेव । तेन तेषां क्रियासु स्वरूपे देहे वा न तारतम्यमित्यर्थः । यस्मादस्मिनित्यादि । अस्मिन्मार्ग स्थितिश्च कायवाड्मनसां तदेकपरत्वम् । तदहं भक्त्युपहृतमन्नामि प्रयतात्मन' इति स्मृतावपि उच्छिष्टतयेति मुक्तशिष्टान्नान्मुखारविन्दमध्यस्थताम्बूलं मुख्यमुन्डिा भवती- त्युक्तं श्रीमत्प्रमुचरणैष्टिप्पण्याम् , तादृशोच्छिष्टतयेत्यर्थः । श्रीविष्णुतत्त्वेऽन्तिमे पटले 'शेपभुक्ति प्रशंसन्ति मुनयस्तत्त्वदर्शिनः । युवानः खलु वाञ्छन्ति ताम्बूलं तरुणीमुखा'दित्यस्मिन् दृष्टान्त नैतादृशमेवोच्छिष्टं प्रतीयत इति । गीतासु ' यज्ञशिष्टाशिनः सर्वे मुच्यन्ते सर्वकिल्विषैः । मुञ्जते ते त्वयं पापा ये पचन्त्यात्मकारणा'दिति । 'यज्ञो वै विष्णुरिति श्रुतेः यज्ञशिष्टाशिनो विष्णूच्छिष्टभोनिन इत्यर्थः । तथैव श्रीभागवतवचनमुदाहरन्ति त्वयोपभुक्तेत्यादि । नन्वत्र विधिश्रवणामावाद्भगवन्नि- वेदितव्यमातस्य स्वम्वनिवेदितस्य स्वसत्तापरित्यागपरसत्तासम्पादनरूपदानरूपत्वाद्देवव्यापहा- रकत्वात्कयं भगवन्निौदितं भोक्तव्यमिति चेन्न । अष्टमस्मन्धे पोडशाध्याये (निवेदितं तद्भ- क्ताय दद्याद्भुञ्जीत वा स्वय' मिति कश्यपेनादिति प्रति भगवद्रतपूनाविधिकयने उक्तम् । नंच तर विकल्पोक्तत्वाद्भोक्तव्यमेवेति नियम एवेति वाच्यम् | अनियमपि पक्षे निवेदितभोगनवि- धानान्न त्वदुक्तमतसिद्धिः । किन्च षष्ठेपि उनविंशाध्याये पूनाविधिकथनान्ते 'उद्वास्य देवं स्वे धाग्नि तन्निनेदितमग्रतः। अद्यादात्मविशुद्धयर्थं सर्वकामसमृद्धय' इति विकल्पामावेन 'दद्याझुमीत ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। वा स्वय' मित्यत्रापि यदा एकादश्यादिनियमस्तदा एकादशीव्रतस्य नित्यत्वात्परित्यागास- म्भवाद्रोगादिप्रस्तत्वाद्वा तन्निवेदितं भक्तेभ्यो दद्यात्स्वयं चोपोष्य तिष्ठेत् । ननु रोगादिप्रस्तोऽन्नमहितं मवतीति न भुङ्के, एकादशीव्रती तु रागतः प्राप्तमन्नभोजन- निषेधवचनादेकादशीवतकरणफलश्रवणाच न मुझे । वैष्णवस्तु 'सिक्थे सिक्थेऽश्वमेधस्य फलं प्रामोति मानव' इति ज्ञातप्रसादमाहात्यः कयमेकादशीदिने भगवन्निवेदितमन्नं परित्यजेदिति- चेन्न । एकादशीवतकरणे भगवत्प्रसादत्यागे प्रत्यवायाभावात् । यद्यपि प्रसादस्यान्नत्वाभावात् यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति सम्प्राप्ते हरिवासर' इति वचनात् प्रसादभक्षणेपि न दोपः तयापि 'सिक्थे सिक्थेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति मानवः' इति प्रसादमाहात्म्यश्लोके सिक्यत्वोपपादनादन्नत्वमपि । नच मिक्थपदोपादानात् 'भक्तमन्धोऽन्न- मोदनोऽखी' त्यमराचौदनवृत्तिरेवान्नपदमिति वाच्यम् । मुक्तिमात्रस्य निषेधात् । 'न करोति हि यो मूढ एकादश्यामुपोपणम् । स नरो नरकं याति रौखं तमसावृत' मिति सनत्कुमारव- चनात् । 'एकादशीमुपवसेन्न कदाचिदतिक्रमे दिति काण्ववचनेन सर्वाहारनिवर्तमुपोपणं विहि- तम् । एकादश्यां न मुञ्जीत कदाचिदपि मानव' इति सर्वविधभोजनं निषेधत्येव विष्णुस्मृतिः । परमापदमापन्ने हर्षे वा समुपस्थिते । सूतके मृतके वापि न त्याज्यं द्वादशीव्रत'मिति श्रवणा- क्सञ्चिपि न त्यान्यम् । स्कन्दपुराणेपि 'मातृहा पितृहा चैव भ्रातृहा गुरुहा तथा । एका- दश्यां तु यो मुझे पक्षयोरुभयोरपि । तया 'वरं स्वमातृगमनं वरं गोमांसभक्षणम् । वरं हत्या सुरापानं नैकादश्यां तु भोजन' मित्याद्यकरणप्रत्यवायविधायकवाक्यैरेकादश्या नित्यत्वप्रतिपाद- नान्न तद्रतपरित्यागः । यत्त 'सिक्ये सिक्थेऽश्वमेधस्येति वचनेन प्रमादभक्षणे फलश्रवणाद्वैष्णवे- तरेणैकादशीव्रतं कार्यमिति, तन्मन्दम् । वैष्णवावैष्णवभेदेनारुणोदयसूर्योदयवेधनिषेधवाक्यम- त्वाद्वैष्णवैरवश्यं कार्यमेकादशीव्रतम् 'दशमीशेपसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः । वैष्णवैर्नतु कर्तव्य तदिनैकादशीव्रत'मिति । तया परमापदमापन्नो हर्षे वा समुपस्थिते । नैकादशी त्यजेद्विद्वान्यस्य दीक्षास्ति वैष्णवी' इति । नचोभाभ्यां भगवन्निवेदितान्नपरित्यागपूर्व भगवद्तमुपोपणीयम् । ननु 'अनचयित्वा गोविन्द' मित्यनेनानर्चने प्रत्यवायश्रवणात् निवेदितपक्षणम्य तदङ्गत्वात्सागस्य वैदिककर्मणः फलावश्यंभावनियमानिवेदनस्यावश्यंभावित्वात्तदभक्षणे कृतावजन्य न मोक्षादिरिति चेन्न । यतिषु ये यजामहे नानुयाने वित्या पर्युदासविधिनानुयानव्यतिरिक्तयागेप्विवात्रा- प्येकादशीव्यतिरिक्तान्यदिनेषु भगवन्निवेदितान्नभक्षणविधिः प्रतिसिस्थाधमेधफलदस्तदतिरेकफ- लदश्च भवति । असमर्थस्य का गतिरितिच्छृणु ! 'नक्तं हविप्यानमनोदनं वा फलं तिलाः क्षीरम- थाम्बु चान्यम् । यत्पञ्चगव्यं यदि वापि वायुः प्रशस्तमत्रोत्तरमुत्तरं वित्यनेनापि प्रकारकाद- शीवतापरित्याग उक्तः । वैष्णवस्य तु विशेषः यद्भस्यार्थमुपकल्पितं तन्निवेदितमेवाद्यात् । 'अनि- ·९० श्रुतिरहस्यम् । वेद्य न भुजीत यदाहाराय कल्पित' मिति वचनात् । न च भगवन्निवेदितत्य परस्वतत्वात् स्वम ताभावाच्च क्यमन्येभ्योपि दद्यात् स्वय वा मुञ्जीतेति वाच्यम् । भक्ताय दद्यादित्या प्रतिप त्तिरेव न दानम् । तयाच भक्तत्वाविशेषात्स्वयमपि ग्राह्यम् । यया यागाद्युद्देशे त्यक्तपुरोडाश स्यापि 'उत्तरार्धास्विष्टकृतमपद्यति यजमानपञ्चमा पुरोडाश भक्षयन्ती'ति प्रतिपत्तिस्तथात्रापि वचनादेव तद्भक्तेभ्यस्त प्रतिपत्ति स्वयमपि मुजीत अन्यथा भक्तेभ्योपि न प्रतिपादयेत् । दाने तु नैवम् , तस्य स्वस्वत्वध्वसेन परस्वत्वापादनरूपत्वात् , एव पादोदकेऽपि । किञ्च गीता 'इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञमाविता । तैढतानप्रदायै यो यो मुझे स्तेन एव स' इत्यन क्वाप्रत्ययस्य समानर्तृक्त्वेन क्त्वासमभित्र्याहतनन सामानाधिकरण्येनान्वयाद्बाधक विना देवेभ्योपि दत्तमपि भोक्तव्यम् । श्रीविष्णुतत्त्वेऽन्तिम पटले 'शेषभुक्ति प्रशसन्ति मुनयस्तत्त्वदर्शिन । युवान खलु वाञ्छन्ति ताम्बूल तरणीमुखादिति तैर्दत्तानित्यत्र स्वय निवेदितस्य स्वभोन्यत्वनिषेधस्तु न श्रूयते प्रत्युतानियेदितभोजने निन्दा । ब्रह्माण्डपुराणेपि 'पन पुष्प फल तोयमनपानाद्यमौषधम् । अनिवेद्य न भुञ्जीत यदाहाराय कल्पितम् । अनिवेद्य प्रमुञ्जान प्रायश्चित्ती भवेनर' इति । यत्स्वाहारार्थ सम्पादित तत्स्वयमनिवेद्य मुक्त चेद्दोपमाप्नोति । कृतनिवेदितभोजनस्तु फल्मामोति 'सिक्थे सिस्थेऽश्वमेधस्य फल प्राप्नोति मानव' इति वचनात् । 'अम्बरीष नव वस्त्र फलमन्नरसादिकम् । कृत्वा कृष्णोपभोग्य हि सदा सेन्य हि वैष्णवै' रिति ब्रह्माण्डवचनात् सर्व समप्यत ग्राह्यम् । 'असमर्पितवस्तूना तस्माद्वर्जनमाचरे' दिति श्रीमदा चार्यचरणैरुक्तम् । किञ्च वैष्णवस्य भगवद्दासत्वात् तस्य च भगवत्सदैव धर्मस्तमकृत्वा यो मुक्ते तस्य श्वानविष्ठासमभोजनप्रतिपादनात् । तदुक्तम् ‘अनर्चयित्वा गोविन्द यमुक्त धर्म वनित । श्वानविष्ठासम चान्न नीर च सुरया सम' मिति कौमें विधानात् सर्वथा हरिसेवन मकृत्वा न भोक्तव्यम् । यो हि सति सामर्थ्य भृत्यादिद्वारा निर्वाह्य स्वयमकृत्या कारयित्वा वैष्णवानसम्पूज्य प्रसादादिभिरसन्तोष्य केवल जिह्वालोलुप सन् मुद्दक्ते चेत्तदा दोषण महापातकीभूत्वा पतत्येव । ननु वयोपमुक्तस्रग्गन्धे' त्यनेनेन्द्रियलारनेनापि भगवन्मायाजय उक्तस्तत्क्थमिति चेन्न । महदधिकारिणो महापुरपस्य वचने दासपददानात् । तच्च दास्य विना न घरते । जिह्वालोलुपस्य दासत्वाभावात् । यत्तु सेवनमकृत्वा भोजने दोषश्रवणात्सेवन विधायासमर्पितभोजने न दोप इति । तत्तु- च्छम् । 'असमर्पित तथा विष्णो श्वमाप्तसदृश भवेत् । अन्न विधासम ज्ञेय नीर च सुरया सममिति निपिद्धमसमर्पितभोजनम् । ' निवेदित तु भक्ताय दद्याद् मुजीत वा स्वयामित्यष्टमस्क न्धवाक्यात् दानभोजनविधानात् । 'उद्वात्य देव स्वे धाम्नि तनिवेदितमग्रत । अद्यादात्मविशु द्वयर्थ मितिपष्ठम्पन्धवचनेन स्वात्मविशुद्धिसम्पादक्भोननविधानात् । 'ततस्तु भगवद्भक्तान दीक्षितान् पञ्चरात्रिण | समभ्यय॑ विधानेन गन्धपुष्पादिभि क्रमात् । तेभ्यो दद्याञ्च नैवेद्य ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। मायां जयेमही ति परस्मिन्भूरिभोगः सेवाफलोक्तः ययाधिकारमित्यर्थः । गृहाभिमन्धिना पक्षान्तरमुच्यते । अथवा 'इन्दिराया नलिनीमन्दिराया वल्लभो वासुदेवो देवगीतो दिवि- जानन्ददायी देवदेवो यतनो वैभवेन । सा लक्ष्मीरमिता नो बभूव सन्ततं भूरिभोग'- मितिश्रुतेरयमभिमायः । देवगीत: देवदेवः नलिनीमन्दिराया इन्दिरायाः सम्बन्धी वासु- देवः वैभवेन यतनः सन्ततं भूरिभोगं नः दिविनानन्ददायी वजभः सा लक्ष्मीरमिता यया स्यात्तया वभूति सम्बन्यः । नलिनीनामेव मन्दिरं यस्याः सा नलिनीमन्दिरा तस्या नलिनीमन्दिरायाः । नलिनीति स्त्रीलिङ्गपयोगेण पुरुपान्तरसंचाराभावः सूचितः । इन्दिराया लक्ष्याः । किञ्च नलिन्यः पद्मिनीजातीयाः स्त्रियो मन्दिर यस्याः सा नलि- मधुपर्कपुरःसर'मित्यादिकमुक्त्वा प्रायश्चितप्रकरणे ह्युकम् ‘दत्तं भागवतैः श्रेष्ठविष्णो प्रभवि- प्णवे। तत्पवित्रं पवित्राणां पावनानां च पावनम् । दातव्यं च द्विनातीनां भक्तानां पावनाय च। तया ब्राह्मणैः क्षत्रियैश्यैष्णवैक्तिसंयुतैः। भोज्यं निवेदित'मित्यादि नारदीयसमास:- माराधनाध्यायवचनाच्च सभक्तिवेन्गवमर्ववर्णकर्तृकनिवेदितभोजनस्य तद्भक्तदानस्य चोक्तत्वात् । तया तत्रैव स्वयं वापि तदनीयात्सर्वरापविशुद्धये । तस्य संम्पर्शनात्पानाद्भसणाद्धारणात्सदा । शुचिर्भवति विप्रेन्द्र सर्वकर्मसु सम्मत' इति वचनात् ' विष्णोनिवेदितं शुद्धं पावनानां च पावनम् । प्रायणं दुर्लभं भोन्यं न त्यान्यं स्यात्कदाचन । मुजानानां समेधन्ते त्यनतां परि- हीयत' इति पाझे भगवत्परिचर्यापादकद्वादशाध्यायोक्तविधिकरणनिषेधाकरणप्रापितसुखदुःसप्र- निपादकललावश्यं भगवन्सेवोतरं निवेदितानमेव भोकव्यं । तया विधिवतगात् , 'अनिवेद्य न मुञ्जीत यदाहाराय कल्पित'मिति ब्रह्माण्डवचनात् , 'अनिवेद्य प्रभुञ्जानःप्रायश्चित्ती मवेत् द्विन' इति वननाच देवतान्तरनिदितानि परित्यन्य भगवन्निवेदितमेव सर्वदा भोक्तव्यमिति सर्व रमणीयम् । अस्मन्मते तु 'दत्तापहारवचनं तयाच सरलं हरेः । न ग्राह्यमिति वास्यं हि भिन्नमार्ग- परं मत मित्युक्तं श्रीमदाचार्यचरणः । अत्र 'क्रीडामाग्डमिदं विश्वं', 'क्रीडायमात्मन इदं निनगकृतं ते स्वाम्यं तु तत्र कुधियः पर ईश कुर्युरिति श्रीमागवताचोम्यां सर्वस्मिन्पदार्यमाने देहादौ वा भगवन्तताया विद्यमानवात् स्वमताया अमावात् । अत एव परम्वन्चोत्पादनमपि न सम्माति । स्वमत्ताध्यमपूर्वक परम्बन्वोत्पादनम्य दानलक्षणत्वात् भगवत एव पदार्थस्य भगवने समर्पणमिनि नान दानमिति दत्तापहारहोपो नान्येवेति । एतदेव नवरत्नप्रकाशे श्रीम- त्प्रमुचरणरवादि दाने हि स्वत्वविनियोगो न तु निोदन' इति । एवं च दत्तापहारखननं भिन्न- मार्गारमियर्थः । इदं च मिदान्तरदस्पटीकायां निरूपितं बालक गमटेरित्यलम् । मूचित इति । अत एव श्रीमत्लभुचरणः स्रोमानपूर्वकं श्रीमन् शामिन्यनुनरीवं प्रार्थित स्वामिनीस्तोत्रे । अत एव म 'सन्सारभूतरामन्त्रीमापूरितविग्रह' इति श्रीमदावार्याणां नाम । एतातो मानः कार्य इत्यपि सूनितम् । पमिनीजातीय इति । पग्रिन्या लसगं तु 'सम्यूगें- .

·९२ श्रुतिरहस्यम् । नीमन्दिरा तस्या नलिनीमन्दिराया इन्दिरायाः परमैश्चर्य प्राप्ताया राधापाः । नामैकदेशे नामग्रहणमिति न्यायादव नामैकदेशे नामग्रहणं सत्या भामेत्यादिवत् । 'विनापि प्रत्ययं पूर्वोत्तरपदलोप' इत्यनुशासनात् । तेनेन्दिराशब्देन परमैश्वर्ययुक्ता राधा ग्राह्या । इन्दि- रायाः सम्बन्धी वासुदेवः । यथा किरातार्जुनीये 'तवाभिधानावयते नतानन' इत्यस्य व्याख्यायां तशब्देन तक्षकपरत्वं वशब्देन वासुकिपरत्वं च व्याख्यातम् , तथेन्दिरेत्यत्र राशब्दोपि राधावाचको ज्ञेयः। न्दुमुखी कुरङ्गनयना पीनस्तनी दक्षिणा मृदङ्गो विकचारविन्दसुरभिः श्यामाय गौरद्युतिः । अल्पाहाररता विलासचतुरा हंसात्वना गायिनी लजालुर्गुरुदेवपूजनरता स्थान्नायिका पद्मिनी'ति पञ्चसायके । परमैश्वर्य प्राप्ताया इति । यद्यपि परमैश्वर्य सिद्धमेव तस्यास्तथापि मानादिदशायां लीलास्यपुरुषोत्तमकृष्णपाइपतनेन महदेश्वर्य प्राप्तमित्यभिप्रायः । राधाया इति । देवी कृष्णमयी प्रोका राधिका परदेवता। सर्वलक्ष्मीमयी सर्वकान्तिः सम्मोहिनी परे'ति बृहद्गौतमीये । 'राधाया माधवो देवो माधवस्य च राधिका । विभ्राजेते जनेबिति परिशिष्टे । 'रुक्मिणी द्वारवत्यां तु राधा वृन्दापने वने' इति मात्स्ये । स एकाको न रमते स द्वितीयमैच्छ'दिति श्रुतौ एकाकिनः पूर्णपुरुषोत्तमस्य रमणासम्भवात्तया रिरसया स्ववामांगाच्छीराधां प्रादुर्भावितवान् । तया च ब्रह्मवैवर्ते प्रकृतिखण्टे पट्चत्वारिंशघ्याये 'पुरा वृन्दावने रम्ये गोलोके रासमण्डले । शनकदेशे च मल्लिकामालतीवने । रत्नसिंहासने रम्ये तस्थौ तत्र जगत्पतिः । सोच्छया चैव भगवान् बभूव रमणोत्सुकः । एतस्मिन्नन्तरे दुर्गे द्विधारूपो बभूव सः । दक्षिणाद्य श्रीकृष्णो वामानश्चैव राधिका । बभूव रमणी रम्या रासे सा रमणोत्सुका । अमूल्यरत्नाभरणा रत्नसिंहासनस्थिते'त्यादिना स्वरूपं निरूप्याने 'दृष्ट्वा कान्तां जगत्कान्तो बभूव रमणोत्सुकः । दृष्टा सा रसिकं कान्तं सा दधार हरेः पुरः । तेन राधा समाख्याता पुराविद्भिर्भहेश्वरि । राधा भनति श्रीकृष्णं स च तां च परस्परम् । उभयोः सर्वसाम्यं च सदा सन्तो वदन्ति चे' ति । 'देवश्चकः क्रीडनार्थ द्विघाभूदिति श्रीराशातापिन्यां च । मृत्युंजयतन्ने ध्यायेत्तत्र महादेवीं स्वयमेव तथाविधः । रक्तपद्मनिमां वाला बालार्ककिरणोन्न्धलाम् । पीतवस्त्रपरीधानां वंशयुक्त कराम्बुमाम् । कौस्तुभोद्दीप्तहृदयां वनमालाविभूपिताम् । श्रीमत्कृष्णाङ्कपर्यङ्कनिलयां परमेश्वरीम् । मवक्ष्मीमयों देवीं परमानन्दनन्दिताम् । रामोत्सवप्रियां राधा कृष्णानन्दस्वरूपिणीम् । भनेचि दमृताकारां पूर्णानन्दमहोदधि मिति । अत्र स्वयमेव तथाविवः सखीभाववान् । एतेनान्यभावतो ध्यानादि वनविकार इति ध्वन्यत । श्रीमत्स्वामिनीप्रतिपादकानि वाक्यानि तन्त्रपुराणस्यानि विनामयानाद्यन्ते । अत्र राशब्देन रापाग्रहणम् । इन्दिराशब्दस्य परमेश्वर्य प्राप्ताया इत्यर्थः । 'दि परमश्व' इति धानो: 'सधातु पइन्नि'त्युणादिसूत्रेणेन्प्रत्ययः । न्यायादिति । राधेतिनाग्न एकदेशो राशन इन्दिराशब्देस्ति ता राधेतिनामप्रणमिति भावः । विनापीति । समुदायशः निग्रह का रेऽपयवानामपि शक्तिप्रदादवयवनोपि तद्दोघ इति भावः । राशब्दोऽपीति । राति ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ९३ नच वासुदेवपदं व्यूहपरमिति वाच्यम् । 'वासुदेवकलानन्त' इत्यस्य व्याख्याने सुबो- घिन्यां 'साविकेषु तु कल्पेषु यः शेते सलिले हरिः। वासुदेवः स विज्ञेयो यस्यांशोऽनन्त उच्यते' । किञ्च 'निशीथे तम उदूत' इत्यस्य व्याख्यायां सुबोधिन्यां देवक्यां प्रद्युम्नो नन्दगृहे वासुदेव इति वाक्यपर्यालोचनेन वासुदेवपदं पुरुपोचमपरम् । पुरुषोत्तमपदं विहाय वासुदेवपदकयनस्यायमाशयः । यया क्षीराधिशायी वासुदेवश्चतुर्मुखोत्सादकः सृष्टिकर्ता, तयात्र वासुदेवपदेन पुरुषोत्तमस्तस्यैव रूपान्तरं वल्लभः पुष्टिमार्गोत्पादकः पुष्टिसृष्टिकर्ता नन्दगृहे वासुदेव इति कयनेनान्त!हो बहिः पुरुषोत्तमः । अन्तर्वासुदेवव्यूहकयनेन सर्वेषां देवानां मोक्षदानार्थमित्यर्थः । इन्दिराया इति भक्तिसाहित्येन च रसात्मकपुष्टि- सृष्टयुत्पादकानन्दमात्रकरपादमुखोदरादिनन्दनन्दनः श्रीकृष्णोऽत्र वासुदेवपदेनोच्यते । एतादृशो यो वासुदेवः वै इति निश्चयेन भवे संसारे । अथवा भवति साधनमस्मिन्निति भव इति व्युत्पत्त्या भवे भूलोके स वल्लभो बभूव श्रीवल्लभस्वरूपेण प्रादुर्वभूव । कथंभूतो वासुदेवः । देवगीतः देवगीतः । 'ब्रह्मा तदुपधार्याथ सह देवैस्तया सह । जगाम सत्रि- ददाति मगवत्सुखं भक्तेभ्य इति रा । 'किप चेति विप् । दधाति भक्तेषु श्रीकृष्णरसमिति घा सा चासाविति कर्मधारयः । 'रा राज्यदानवचनो धा च निर्वाणवाचकः । यतो मुक्ति च मुक्तिं च सा राधा परिकीर्तितेति ब्रह्मवैवर्तप्रकृतिखण्डषट्चत्वारिंशदध्यायवाक्यात् भगवत्से- वोपयोग्यलौकिकदेहादिराज्यदात्री दधाति निर्वाणं निर्गुणमुक्तिम् 'निर्गुणा मुक्तिरस्मादीति वाक्यात् । एवंचेन्दिरापदे राशब्देनेन्दिराशब्देन च कर्मधारयः । एवं च राशब्देन राधा ग्राह्येति भावः । नन्दगृहे वासुदेव इति । 'नन्दपन्न्यां यशोदायां मिथुनं समजायत । गोविन्दाख्यः पुमान् कन्या त्वम्विका मथुरां गता । वसुदेवसमानीतो वासुदेवोऽखिलात्मनि । लीनो नन्दप्सुते रामन् तडित्सौदामिनी यथेतिपाद्मात् । यथेति दृष्टान्तदान्तिकयोः समत्वमपैक्षितं, अतः श्रीवद्धभाचार्याणामपि भगवल्लीलारूपक्षीराब्धिशायित्वम् । पुष्टिमार्गोत्पादक इति । अत्र पृष्टि- मार्गम्य चतुर्मुखमाम्यम् । नन्दनन्दन इति । 'नन्दस्त्वात्मन उत्पन्ने नाताहादो महामना' इति वचनं श्रीशुकदेवचरणैरपि आत्मनपदमुपात्तमितिमाः । अन्यया 'नन्दस्तमात्मनं मत्वति वदेत् । गीत इति । स्तुत इत्यर्थः । श्रुतिरपि स्तोतारः श्रीमदाचार्यान् प्रार्थयन्तीति बोधयति । तयाहि 'नवानो अग्न आमर स्तोतृभ्यः सुक्षितीरिपः । ते स्याम य आन्चुस्त्वा दूतासो दमदम इयं स्तोतृभ्य आमरे'ति । अर्थस्तु-हे अग्ने श्रीवहमाचार्य, अस्मभ्यं स्तोतृभ्यः नवा अभि- नवा भगवडीलागुणायाः ‘यनूतनयमीशस्य शृण्वन्नपि कयां मुहुः', 'स्वादु स्वादु पदे पदे। इति श्रीमागवतात् नूतनाः कयाः आभर आहर प्रकाशयेत्यर्थः । 'महोभन्दमी तिहस्य मः । किंभूताः । इपः इच्छाविपर्याभूताः । यद्वा इच्छाविशिष्टस्य मुक्षितीः कल्याणभूमीः क्ल्याण- ·श्रुतिरहस्यम् । नयनस्तीरं क्षीरपयोनियः । तत्र गत्वा जगन्नायं देवदेवं पाकपिम् । पुरुषं पुरुषसूक्तेन उपतस्थे समाहितः । अत एव देवदेवः देवानां शिवब्रह्मादीनामपि देवः । कथंभूतो वहमः। नो यतनः नः अस्माकं संबन्धी दैविजीवानामुद्धारार्थ यतनः प्रयत्नयुक्तः । 'यती प्रयत्ने' नन्द्यादेराकृतिगणत्वाल्लपुरनादेशः । पुनः श्यंभूतो वल्लभः । सन्ततं भूरिभोग दिविना नन्ददायी सन्तत निरन्तरं भूरिभोगोऽस्येति भूरिभोगः । मत्तीयोऽच् । तं भूरिभोग जीव सन्ततं निरन्तरं भूरिभोग सुखदुःखयुक्तं जीवमित्यर्थः । 'यया सुदीप्तायावका दिति मुण्डकथुतेः । 'पराभि-यानात्तिरोहितं ततो ह्यस्य विपर्यया' विति च्यासम्बादपि यदारभ्य भगवतः सकाशाद्भिन्ना जाता जीवास्तदारभ्य निरन्तरं भूरिभोगो बहुज- न्ममरणादिपवाहरूपसुखदुःखादिरूपो यस्य तादृशमानन्दरहितं जीवं 'आनन्दांशतिरो- निदानभूता. याभि श्रुताभि सर्वापद्विपयरूपनिवृत्तिपूर्वर भगवत्स्नेहादि जायते । यथान्तर- गभक्तास्तथा वयमपि भगवत्सेवका भोम इति भावेनाहु । ये देवास्त्वा पुरा आन्चु स्तुतवन्त त एव वय स्याम । अन्तरगमक्ता वयमपि भवेम भगवत्कृपयेति नाव । दमे दमे गृहे त्या दूतास त्वदाज्ञाकारिण इष स्तोतृभ्य आभरेति पुनर्वचनमादरार्थमित्यर्थ । अग्नि पूर्वेभिर्फ पिभिरीट्यो नूतनरुते'तिश्रुते सदा स्तुत । चरित्रचिन्तामणौ श्रीमदाचार्यप्रादुर्भावार्थ श्रीमत्पूर्ण पुरुषोत्तमं स्तुवन्त इत्युक्त तदेव श्रीभागवतपद्येनाहु. ब्रह्मेत्यादि । अन भगवत श्रीमदाचार्यस्य वा स्तुतिवेदेन कर्तव्येति सूचितम् । सूकेनैव स्तोत्रकरणमुचितमित्यत्रेव सुबोधिन्यामुक्त श्रीमदाचार्थे । सर्वेषा देवाना कार्यसाधक्त्वादाज्ञाकारकत्वाच्च सर्वेषा देव इत्याहु अत एवेति । देव इति । यद्वा । देवै श्रीमद्रजभक्तै सहदीव्यति कीडतीति देव । प्रयत्नयुक्त इति । दैवोद्धार- प्रयत्नात्मेति श्रीमदाचार्याणा नामेति भाव । व्याससूत्रादिति । अस्य जीवस्यैश्वर्यादि तिरोहित तन हेतु पराभिध्यानात् परस्य भगवतोऽभिध्यान स्वस्य जीवस्य च सर्वतो भोगेच्छा तस्माद्धेतोरैश्वर्यादिसद्धावे वैचित्र्याभावाद्धोगो न भविष्यतीति जीवे तिरोभाव कृतवान् । स्वधर्माणा तत एव तिरोभावाद्वन्धो भगवद्धर्मविपरीतधर्मत्व चेत्यर्थ । ऐश्वर्यतिरोभावाद्दीनत्व पराधीनत्व चावीर्यतिरोमावात्सर्वदु खसहनम् । यशस्तिरोभावात्सर्वहीनत्वम् । श्रीतिरोभावाजन्मादिप्सपिद्विष- यत्वम् । ज्ञानतिरोभावाद्देहाग्रहबुद्धि । सर्वविपरीतज्ञानमपस्मारसहितस्यैव । वैराग्यतिरोभावाद्विप- यासक्ति । आनन्दाशस्तु पूर्वमेव तिरोहितो येन जीवभाव इति विद्वन्मण्डने श्रीप्रभुचरणैरुक्तम् । एषचानन्दाशतिरोभावपूर्वक्त्वे सति ऐश्वर्यादिपकतिरोहितत्व जीवत्वमिति लक्षण फलितम् । एतदर्थसाधक तत्वदीपस्थवास्यमुपन्यत्यन्ति आनन्दाशतिरोभावादिति । एतत्तिरोधानात्त जीवत्व भासते तेनानन्दांशेनाविभूतेन युक्त सब्रह्मवदवभासत इत्यर्थ । अंशद्वयस्य विद्यमान- त्वात् । सदशस्फूतौ प्रतिविम्बत्व त्रितयस्फूर्ती ब्रह्मत्वमिति निर्णय इति श्रीमदाचार्यचरणैरु- पुरुषमूक्तपददानेन ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ९५ भावाचत्तद्वत्वेन च भासत' इनि वाक्यात् आनन्दरहितं भगवद्वियोगजतापक्लेशरहित जीवं भजनानन्ददानार्थमिदं विशेषणं दिविजानन्ददायीति । न च दिवशब्द इन्द्रस्थितस्व- गलोकवाचक इति वाच्यम् । तस्य क्षयिष्णुफलवादानन्दत्वाशवान्मात्सर्याद्यनेक- दोपग्रस्तत्वाच । अत्रानन्ददानकथनेन स्वर्गशब्देन व्यापिवैकुण्ठो ग्राह्यः । 'यन्न दुःखेन सम्भिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् | अभिलापोपनीतं च तत्सुखं स्वापदासद' मितिश्रुतेः । तेन दियिन नित्यलीलास्थमानन्दम् । 'अलौकिकसामथ्र्य सायुज्यं सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिपु चे त्यादिरूपमानन्दं तद्ददातीत्यानन्ददायी । एतद्विशेषणविशिष्टः श्रीवल्लभः सा लक्ष्मीरमिता यथा स्यात्तथा प्रादुर्बभूव । सा इति वासुदेवस्वरूपे या क्षीराव्यौ लक्ष्मीः स्थिता सा बल्लभरूपे महालक्ष्मीतिनाम्ना प्रादुर्भूता तया सह रमितो यथा स्यात्तथा । अस्मिन्नाम्नि पूर्वस्वरूपयोधनार्थं महापदम् । 'तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छ' दितिश्रुत्या रमणार्थमेव रूपयेन प्रादुर्भूतस्तेनानवतारदशायामपि स्वकु- लोत्सादनद्वारा दैविजीवानासुद्धारार्थमित्यर्थः । तोऽर्थः । तापलेशरहितमिति । यदवधि क्षणं युगशतमिवेत्यादिवद्भगवद्विरहन निततापाद्यस्मू- तिस्तदधि भगवत्प्राप्तिति तत्वम् । प्रादुर्भूतेति । अस्याः प्रतिपादकं मन्त्रद्वयमुदायिते । तयाहि 'हिरण्यवर्णी हरिणी सुवर्णरजतस्रनाम् । चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मी जातवेदो म आवहे'त्येकः । अस्याः । यदा श्रीमदाचार्याः पाण्डुरङ्गपुरे श्रीविठ्ठलदर्शनार्थ गतास्तदा तान् प्रति श्रीविठ्ठलप्रमुभिराजसं गार्हस्थ्य स्वी करून । मातां गृहेऽहं भविनति श्रीपाण्डुरङ्गविलमविपादकं पामपुराणस्थगीतामाहात्म्ये पष्ठाध्यायमाहात्म्यप्रतिपादने तीर्थयात्राप्रसङ्गे 'ततो नित्य आयातोऽपश्यन्दीमरथीनंटे। द्विमुनं विट्ठलं विष्णु भुक्तिमुक्तिप्रदाया' मितिवास्यं श्रीमदाचार्यान् प्रत्यानारूपं वृत्तं वदतीय श्रुतिः । हे जातवेदः हे अग्ने, श्रीवल्लमाचार्य, हिरण्यवर्णो हिरण्यस्य सुवर्णस्य वर्ग इस पों यस्याः सा हिरण्यवर्णा ताम् । पुनः किंभूनाम् । हरिणी मनोहारिणीमित्यर्थः । यद्वा हरि नयति प्रापयति कैलिगृहमिति हरिणी ताम् । गौरादिलान् टीप् । हरिणीमित्यस्य हरितार्ग- परत्वेन ब्यारन्यानं न सम्भवति । हिरण्यवर्गो हरिणीमिति विशेषणविरोधात् । अलद्वारादिक- माहुः सुवर्णरननयनां सुवर्णरननस्य पुष्पाणि तेषां यर माला यस्याः सा ताम् । यस्पदो- पादानेन पुष्पागोत्यवगम्यते 'आप थे' त्या । मुर्गादोपादानं मुर्गबाहुल्यात् । यद्वा मुर्ग- रमनमिर पुष्पाणि तेषां यह ययाः सा ताम् । पन्द्रों नन्द्राप्रा हिरण्मयीन् । यारोपरगन्दमः । हिरण्यभूषणबाहुल्यादिग्ण्मयीन । यया 'फुटन्मरोगन्धदनालिपवार पानिप्रतिनारपट्मान मिन्या मरानबाहुल्यात्मरोपादानम् । यद्वा हिरण्मयीं आनन्द पाम । 'अन्नातदोपदेशादिनि मूने हिरण्यराद मानन्दवानी टोपि तस्य आनन्दमा.

·९६ श्रुतिरहस्यम् । एवं संयोगात्मकर्मिस्वरूपं निरूप्यातः परं विश्योगात्मक धर्मिस्वरूपं निरूपयति बृहते करोमीति । व्यापकरूपधारिणे श्रीवल्लभाय नमः करोमि। ननु धर्मिस्वरूपस्य द्वैविध्यातिपादने कि प्रमाणमितिचेन्न । प्रमाणस्य सद्भावात् । तथाहि 'रसो वै सः । रस येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दीभवति' इति श्रुत्या रसरूपेण पुरुषोत्तमप्रादुर्भावात् श्रीमदाचा- र्याणां रसात्मकपुरुषोत्तमास्यस्वरूपत्वाच रसस्य संयोगविप्रयोगात्मकत्वाद्धर्मिणो द्वैविध्य- मित्यर्थः । तत्र विप्रयोगात्मकर्मिस्वरूपं यथा पुरुपोत्तमस्य भक्तानां हृदये 'तन्मनस्का- धकरवादित्युक्तं श्रीमदाचार्यचरणैर्भाष्ये । तेन परब्रह्मरूपत्वमिति फलितम् । पुनः किंभूताम् । लक्ष्मी लक्षणवतीम् । सामुद्रशास्त्रोक्तलक्षणवतीमित्यर्थः । 'लक्ष्मीलाभाल्लक्षणाद्वेति निरुक्तात् लक्ष्मीपदे वर्णयोर्लोपः । तेन महालक्ष्मीनाम्नी मे मह्यं मदाज्ञापरिपालनार्थम् आवह अङ्गीकुरु पत्नीत्वेन वृणु । अहं तव पुत्ररूपेण प्रादुर्भवेयम् । अतो मम जन्म न लौकिकीयु योग्योऽ- लौकिकत्यात् । यद्वा मे मयाऽऽज्ञप्तोसीति शेषः । स्पष्टं कुतो नोक्तम् । रहस्यत्वात् । 'परो- क्षप्रिया इव हि देवा' इति श्रुतेः । तथाच चरित्रचिन्तामणौ ‘श्रीपाण्डुरपुरे द्रष्टुं विठ्ठलं विष्णुमादरात् । तेनाज्ञप्तं परिणय त्वत्पत्न्यां भवितास्म्यहम् । काश्याममुकगोत्रस्य कन्या विप्रस्य वर्तते । मयेरितः सोपि तुभ्यं पृष्टगोत्रः प्रदास्यति । महालक्ष्मीतिनाम्नीं स्वां कन्यां सपदि वाडवः । इनीरिताश्च तस्याज्ञाद्वय- भङ्गानुतापिताः । शीघ्रमेवागतास्तत्र तथैव तदकुर्वते'त्येकः । यथा श्रीमदाचार्यशरणेन श्रीमत्पु- रुषोत्तमप्राप्तिस्तथा श्रीमहालक्ष्मीशरणेनेत्यन्यमन्त्रेण तच्छरण गन्तव्यमिति प्रतिपाद्यते-चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम् । तां पद्मिनीमीं शरणमहं प्रपद्ये अलक्ष्मी नश्यतां त्वां वृणोमि' । अस्यार्थः अवाहंशब्दप्रक्षेपः प्रामादिक इति विद्यारण्यैर्माध्ये उक्तम् । चन्द्रां चन्द्रवत्प्रकाशमानां प्रभासां प्रकृष्टा भाः कान्तिर्यस्याः सा ताम् । आपं चे- त्याप् । यशसा कीर्त्या ज्वलन्तीं । यस्या उदरे साक्षात्पुष्टिपुरुषोत्तमाः श्रीविठ्ठलप्रमवः प्रादुर्ब- भूवुः । यस्याः सन्ततिपरम्परा अद्यापि जगदुद्धारार्थ विराजत इति की| ज्वलन्ती प्रकाशमा- नाम् । लोके भूलोके पूर्ववद्वर्णलोके । तेन भूलोके प्रादुर्भूतामिति शेषः । 'एकाकी न रमते । द्वितीयमेवेच्छ'दितिश्रुत्या रमणार्थमेवस्य द्विदलात्मकत्वेन प्रादुर्भाव इत्याह देवजुष्टामिति । देवः श्रीवल्लभः देव वैश्वानरैवेतिवाक्यात् ‘विप्रं विप्रासोऽवसे देव'मिति श्रुतेश्च । जुष्टां सेविताम् । देवपदोपादानेन रसात्मकवं द्योतितम् । यद्वा देवः जुष्टो ययेति । उदारां भक्तेच्छादानसमाम् । तेन स्वभक्तानां न किंचिदुर्घटमिति भावः। तां प्रसिद्धाम्।श्रीपूर्णपुरुषोत्तमलोकं या महालक्ष्मीः तत्परामर्शार्थ तच्छन्दोपादानम् । पद्मिनी कामशास्त्रोक्तपमिनीलक्षणलक्षिताम् । ईमिति निपा- तोऽनयकः निश्चयार्थो वा । एतादृशीं महालक्ष्मी शरणं प्रपद्ये प्रपत्नोस्मि । अतः अलक्ष्मीन्म- मरणादिरूपा भगवद्विमुखत्वरूपा वा नश्यतां नाशं प्राप्नोतु । एतादृशीं त्वा स्वामिनीत्वेन वृणो- मीत्यर्थः । तन्मनस्का इत्यादि । अन तदात्मिकेतिपदे स आत्मा यासाम् । सर्वदा कृष्णभावनैव ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ९७ स्तदालापास्तद्विचेष्टास्तदात्मिकाः । तद्गुणानेव गायन्त्यो नात्मागाराणि सस्मरुः । ननु विप्रयोगात्मकर्मिस्वरूपममूर्तत्वमिव मतिभातीति चैन्न । आनन्दात्मककेवलविमयोग- जन्यबहिःमाकठ्यस्यैव कार्यक्षमत्वात् । अमूर्तस्यामकटस्य च कार्यक्षमत्वाभावात् । तथाहि 'यावहिः स्थितो वह्निः प्रकटो वा विशेन हि । तावदन्तः स्थितोप्येप न दारुदह- नक्षमः । एवं सर्वगतो विष्णुः प्रकटश्वेन्न तद्विशेत् । तावन लीयते सर्वमिति कृष्णसमुद्यमः। तत्र विप्रयोगात्मकस्य वहिः प्राकट्य वोध्यमित्यर्थः । 'अटति यद्भवानति काननं त्रुटियुगायते त्वामपश्यताम् । कुटिलकुन्तलं श्रीमुखं च ते जड उदीक्षतां पक्ष्मकृशाम् । तच्च जसीमन्तिनीनां क्षणमात्रमपि वियोगासहि- प्णुत्वात् श्रीभगवतो मथुरागमने एतासां जीवनं कयं स्यादेतासां जीवनान्यथानुपपत्या विप्रयोगे प्रादुर्भावः कल्प्यते । तदेव विप्रयोगात्मकर्मिस्वरूपं तापपूर्वकभक्यद्रेकदशायां भक्तान्तःकरणात् पृथक्यादुर्भूय भक्तानां यथायोग्य लीलानुभवं कारयति । किश्च, उत्त- राधे 'पीतशेष गदाभृत' इत्यत्र पीतशेपत्वं कथं सम्भवति । भगवतः प्रादुर्भावानन्तरं श्रीवासुदेवेन झटिति बजे नयनात् न स्तनपानं सम्भवति । तत्र श्रीभागवते पीतशेषत्व- कथने पीतशेपत्वान्यथानुपपत्या देवस्याः स्तनपानं कल्प्यते । तच तापयुक्तम्नेहोदेवद- शायां देवक्यामन्तःकरणाद्वहिः पादय स्तनपान करोति । एतदेव विपयोगात्मकं धर्मि- स्वरूपमित्यर्थः। किञ्च । तत्र विप्रयोगात्मकर्मिस्वरूपप्रतिपादिका श्रुतिरस्ति । तथाहि 'पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते प्रभुर्गात्राणि पर्येपि विश्वतः । अतप्ततनून तदायो अश्नुते श्रितास इदइन्तस्तरसमासत' । अस्या अयमर्थः । हे ब्रह्मणस्पते अक्षरस्वामिन् पुरुपोत्तम, 'प्रभुत्वेन हरेः स्मृता लोकत्वेन तदुद्भव' इति निबन्धे ते तव विततं विस्तारः । अमेऽनप्ततनरिति निषेधकथनानुरोधेन ज्ञायते श्रीभगवतो मथुरागपनानन्तरं विप्रयोगेषु तादृशानुगृहीतामु गोपीपु तावद्रूपेण प्रादुर्भावो विस्तारः पवित्रं पवितो विरवजावायत इति कामादिशल्य- नित्ते आत्मत्वेन भगवानव स्फुरतीति न देहादिस्मरणमित्युक्तं श्रीमदाचार्यचरणैः । अत एवास्य फलापत्वम् । एतदुपपादानं तु पूर्वमेव कृतम् । विनरस्तु टिप्पण्यादिषु प्रपधिनोऽस्मत्परिवृतैः । पावदित्यादि दशमलन्यसुबोधिनीप्रथमाध्यायवाक्यम् । अन्पयानुपपत्त्येति । पीनो देवदत्तो दिवा न मुझे । अत्र पीनन्यान्यथानुरपत्त्या रात्रि- मोमनकल्पनवत् । पवित्रमिति । श्रीमदानार्गपरत्न श्रुत्ययस्तु पूर्वमेवोपपादिनः । अक्षरस्वामिनिति । अक्षरन मण न्या. ब्रमणोक्षरलं नीवम्ग सावं नत्कृष्टलं पुरुषोत्तमत्वमिति प्रागेदोरमादितम् । तावपेणेति । यथा 'पला तावन्नमात्मानं यावतीगोपगोपिन'इति । सीविग्रहमाप्तस्यानि ।

·९८ श्रुतिरहस्यम् । निवर्तकं वा । तत्र हेतुः प्रभुः समर्थो भवान् गात्राणि भक्तानां शरीराणि विश्वतः पर्येषि अन्तर्वहिानोपि । यस्मादेवं तस्मात्ता अपि वययोगोलकन्यायेन व्याप्ताः भगवनिष्ठा भवन्तीति तथा । एवं तत्स्तुत्वा तस्य दुर्लभत्वमाह अतप्ततनूः विरहतापरहितः । तनूरिति स्त्रीलिङ्गेनाधिदैविकसीविग्रहमाप्तस्यैव तदधिकार इति ज्ञाप्यते। तत् विमयोगात्मकर्षित नाश्नुते न विशेषेण प्राप्नोति नोपभुः इति यावत् । ननु रासलीलास्थस्यान्तर्धाने विषयो- गात्मकर्मिप्रादुर्भावः कुतो नेत्यत आह आमः अपकः रासानन्तरं पकता 'शारीरी पञ्चमी वाच्या ततो रूपं प्रतिष्ठित' मिति हेतोः। श्रितासः अन्तःपुरुषोत्तमविशिष्टाः पक्काः शाखा- भेदेन । श्रुतास इति पाठे श्रीभागवतं श्रुतवन्तः । अथवा दुर्लभत्ववोधनाय श्रुतास इति कथनम् । वहन्तः सम्मापयन्तः विप्रयोगे तद्विप्रयोगात्मकर्मिस्वरूपं समासत सम्यगुप विष्टाः । शाखाभेदेन समाशतेतिपाटे सम्यग्भुक्तवन्त इत्यर्थः । ननु केनचित् पवित्रं ते विततमित्यारभ्य अतप्ततनून तदामो अश्नुत इति श्रुति. स्तप्तमुदाधारणपरत्वेन च्याख्यायते। तन्त्र । अत्र विध्यभावात् । 'ऐन्ध्रा गार्हपत्यमुपतिष्ठत' इतिवत् विनियोजकश्रुत्यन्तराभावाच्च । तस्मात् 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीति श्रुतिमा- ढाय भगवत्परत्येन व्याख्याने तु न काप्यनुपपत्तिः । यथा श्रीपुरुषोत्तमस्य विभयोगा- स्मकं धर्मिस्वरूपं तथा श्रीमदाचार्याणामपि विपयोगात्मक पर्मिस्वरूप श्रीमदाचार्याणां सेवकेषु श्रीदामोदरदासमभृतिषु संयोगात्मकधर्म्यनवतारदशायां तापयुक्तभक्त्युद्रेकसमये तेपामन्तःकरणादहिः प्रादुर्भूय दर्शनं ददाति तदेव विपयोगात्मकं धर्मिस्वरूपम् । किचाधुनिकानां तदीयानामस्मदादीनां तापयुक्तत्वं चेचहि दर्शनं ददातीत्यनुभवैक- वेद्यमित्यर्थः। किश्च । श्रीपदाचार्याणां निगममतिपाद्यपुरुषोत्तमत्वात्तदात्मजस्यापि पुरुषोत्तमत्वम् । अतएव पद्मपुराणस्थपातालखण्डाधिकरणकश्श्रीवृन्दावनमाहात्म्ये श्रीमच्छुकनारदादिबहूनां परम- पीणां भगवदुपासनया स्त्रीविग्रहपाप्या भगवद्रमानुभव इति कथानकं श्रुतिमूलतया संगच्छते । एतादृशभावोऽवश्यं कार्यः । तथाच मृत्युञ्जयतन्त्रे श्रीमद्राधिकाध्याने 'ध्यायेत्ता महादेवीं स्वयमेव तथाविकः । श्रीमत्स्वामिन्यनुचरीभाववान् शारीरीति । अस्यान्तु टिप्पण्यां निरू पिनः श्रीप्रभुचरणैर्नेह तन्यते । तन्नेति । अत्र विचारादिकं न क्रियते । शङ्खचक्रधारणवादे पुरुषोत्तमचरण श्रीमदाचार्यचरणनिबन्धे चोक्तवाद्विस्तरभयाच्च । अनुभवैकयेयमिति । एता- दृशानुभास्तु श्रीमदाचार्यकृपयैव, नान्यथेति तत्वम् । एवं श्रीमदाचार्याणां निगमोदितपूर्णपुरुषोत्तमत्वमुपपाय तदात्मनानां श्रीविठ्ठलेशप्रभू- णामपि श्रुतिप्रतिपादितपुरुषोत्तमत्वमाहुः किश्चेत्यादि । पुरुषोत्तमत्वमिति । ब्रह्माण्डपुराण मनवण्डे भगवद्ब्रह्ममवादे युगारतारप्रसझे श्रीविठ्ठलापतारस्योदितत्वात् तदेव मयोपन्यत्यते ।

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ९९ । 'तयाहि ब्रह्मोवाच । त्वया परम कल्याण देवदेव जगत्पते । युगत्रयावताराणां कारणानि मम प्रभो । कथितानि सविस्तारं चरितानि च सर्वशः । कलौ कत्यवताराणि कथ्यतां विगलाशय । श्रोतुमिच्छामि त्वत्तोऽहं कारणानि च सर्वशः । चरितानि च सर्वत्र भूतभावन पूर्वन । श्रीभग- वानुवाच । साधु पृष्टं महाप्राज्ञ श्रूयतां कथयामि ते । चत्वारो ह्यवतारा मे भविष्यन्ति कला- वपि । कृष्णो बुद्धो विठ्ठलेशः कल्किम्लेंच्छनिकृन्तनः । पूर्णः कृष्णो बुद्धश्चांशः परमानन्द- विट्ठलः । मम चांशधरः कल्की शृणु पुत्र विशेषतः।' इति चतुरोऽवतारान्प्रतिज्ञायोद्देशक्रमेणाव- तारकथां नगाद श्रीभगवान् । तत्र प्रथम 'भुवो भारावतारार्थ तत्रादौ पूर्णरूपधृक् । वसुदेवगृहे नूनं देवकीनरोदित' इत्युक्त्वा प्रभासीयकयापर्यन्तं वर्णयित्वा अन्तर्घानं ततोऽहं वै सर्वलोकस्य पश्यतः । गमिष्ये लोकपालेशः स्वस्वरूपधरः स्वय' मितिपर्यन्तं श्रीकृष्णावतारं निरूप्य श्रीविठ्ठलावतारमाह 'शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं मम । घोर कलियुगे प्राप्ते सर्वधर्मवि- वनिते । पापपुजरते पुण्ये म्लेच्छधर्मरते जने । तदाहं वल्लभकुले द्विनाचाररतेऽमले । अवतीर्य परं रूपं दर्शयिष्ये मनोहरम् । पृथिव्यां मारते क्षेत्रे माथुरे मम वल्लभे । गोकुलं मत्पदं नित्यं यत्रास्ते वै मुदावहम् । कालिंदी सरितां श्रेष्ठा यत्र गोवर्धनो गिरिः । आदिमध्यावमाने वै वासो मे तत्र निश्चितम् । वर्तते विश्रुतं पूर्व त्वया चास्ति परंतप । अपिचान्तर्हितं रूपं सर्व- लोचनगोचरम् । करिष्ये विमलं सौम्य बनभक्तपुखावहम् । विट्ठलेशेति विख्याति गमिष्ये जगतीतले । आदावहं चैकरूपो बहुरूपधरस्ततः । देशान्तरे प्रवेक्ष्यामि मद्भक्तानुग्रहाय वै । मम भक्तिवितानाय विनाशाय च मायिनाम् । मद्भक्तसुखदानाय दुःखाय च दुरात्मनाम् । भक्तानां गुरुरूपेण यान्येऽहं सेव्यतां परम् । दारगुहैः सुतः प्राणैः प्राणादप्यधिकैर्धनैः । मत्सेवनं करिष्यन्ति सर्वभावनिवेदिनः । तेषामेवानुकम्पार्य करिष्ये रूपमुत्तमम् । उद्धरिप्याम्यहं तत्र बहुरूपधरः प्रमुः । ते वै भागवताः सर्वे भक्तिसिद्धाः कलौ युगे । भविष्यन्ति महाभागा मानिनो वै दुरासदाः । मत्कृपासिन्धुतोयेन सेविताः खलु वर्धिताः । पुष्पितास्ते महाभागा मम मक्तिफलान्विताः । दृढप्रेममदोन्मत्ता निर्भयाः सर्वतः सदा । मयि चानन्यभावास्तं भवि- प्यन्ति तदानय । त्यक्तसर्वफुलाचाराः कर्ममार्गविनिःसृताः । वेदवादविनिर्मुक्ता भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः । ममैव दर्शनारामा मत्कयाश्रवणे रताः । मद्ध्याननिरता नित्यं ममैव गुणवादिनः । हंमधर्मसमारूढास्ते वै भागवतोत्तमाः। प्रवेश्यन्ति परं धाम कालमायातिगं च यत् । ममैव तनवस्ते तु भविष्यन्ति न संशयः । वकारो मम धर्माणां तथैव च प्रवर्तकाः । ये केचिनु विशे- पज्ञा मम साधर्म्यमागताः । मत्कृपालवलेशेन तत्सणान्मुन्यते जगत् । मम भक्तेश्च धर्माणां वक्ता कश्चन महते । भक्तितत्त्वोपदेष्टा वै अहमेव तदा युगे । सर्वधर्मोन्झिते शुद्धे पाखण्डनिरते खले । विलसे वेदमार्गे वै पापिष्ठे दुष्टभूमिपे । लोके लुप्तविवेके हि अविवेकपरायणे । तस्मिन्नि- पतितान्माधून्मम भक्तिपरायणान् । ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्यान् सच्छद्रान् सस्त्रियोऽन्त्यनान् । उद्धरिष्याम्यहं ब्रह्मन् ब्रह्मरूपेण भास्वता । कृष्णनाम विशुद्धं यन्मयोक्तं परमं गतम् । करें ·१०० । श्रुतिरहस्यम् । च दक्षिणे नून श्रुत्वा चैव प्रजायते । नमस्यन्ति जना सर्वे यावद्वै मानवनिता । अर्चिप्यन्ति च मा नित्य तावदेव न सशय । निवसिप्याम्यह नून तत्कुले चाग्निभूपिते । अन्तर्धान गमि प्यामि ततो वै चतुरानने ति निरूपितम् । तदनन्तर कलियुगान्त निरूप्य कल्क्यवतारो निन्द पित । तत् 'चतुरो मेऽवताराश्च वगै साधो निरूपिता । भूयो वदामि ते ब्रह्मन् किमन्यच्छ्रो- तुमिउसी ति सर्वाध्यायसग्रह । अत्र परमानन्दविठ्ठल इत्युक्त्याऽगणितानन्दाक्षरवृहह्यावृत्ति । अत एव पुरुषोत्तमत्वम् । एतेनाशावतारादिनिवृत्ति । श्रीकृष्णश्रीविठ्ठल्यो पूर्णपरमानन्दत्वमन्ययोरशलात्वमुदितम् । 'यस्मात्सरमतीतोऽ हमक्षरादपि चोत्तम । अतोस्मि रोके वेदे च प्रथित पुरुषोत्तम' इति गीतोक्तेरितिभाव । तथाच श्रुति श्रीविठ्ठलप्रतिपादिका 'सुदेवोसि वरण यस्य ते सप्त सिन्धव । अनुक्षरन्ति काकुद सूम्य सुपिरामिवति । अर्थस्तु श्रीविठ्ठलशब्दस्य वरुणशब्दस्य चैकार्थत्वावरुणशब्देनात्र श्रीविठ्ठलो गृह्यते । यथा श्रीविठ्ठल्पदनिरुक्ति 'विद ज्ञाने' भावे विप् । विदा ज्ञानेन ठान् शून्यान् सर्वपा- धनहीनान् जीवान् लात्यनुगृह्णाति स्वदासत्वेन वृणुत इति विठ्ठल । भगवत्सम्बन्धिज्ञानेन च नाममन्त्रब्रह्मसम्बन्धादिप्सकलसिद्धान्तोपदेशेन सक्ल्माधनहीनान् जीवान् स्वदासत्वेनानीक रोति य स विट्ठल इति समुदितोऽर्थ । एव वस्णशब्दस्यार्थ सवरणाद्वस्ण इति शङ्कराचार्य कृतविणुसहस्रनामभाष्ये । एवञ्च बियते वृणोतीति वा वरण 'कृवृद्धास्य उनम्' इत्युणा दिसूनेण उनन् प्रत्यय । वृणोतीतिक्रियाया कारकासत्वाकर्मीभूता सर्वसाधनशून्या जीवा गृह्यन्ते । एवञ्च स्वटासत्वेन वृणोति अङ्गीकरोति जीवानिति वरण । 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्य' इति श्रुते । वरणस्वरूप च भक्तिहसे । 'वरणोक्या कन्या स्वाभिमतमेव स्वपतित्वेन वृणुते वरो वा तादृशी कन्या स्वस्त्रीत्वेन, तथा भगवान् स्वदासत्वेनात्मीयत्वेनाङ्गीकरोतीत्यु च्यत' इत्युक्त श्रीप्रभुचरण । एवञ्च हे वरुण हे श्रीविठ्ठल । न च 'रूढियोगमपहरती'ति रथारा- धिकरणन्यायन रूटेलीयस्त्वात् 'प्रचेता वरुण पाशी'त्यमरात् प्रतीचीदेशे वरणशब्दस्य रूदि, अत क्थ व्युत्पत्त्या श्रीविठ्ठलपर्यायतेतिवाच्यम् । 'वरुणो वारुणो वृक्ष' इति विष्णुसहस्रनानि वम्णशब्दस्य विष्णौ रूढ़ताया शिष्टसम्प्रदायस्यात्राविशिष्टत्वात् । न च रूढेस्तुल्यत्वेऽप्यैवात्र ग्रह मानाभाव इति वाच्यम् । 'सवें घेदा यत्पदमामन-नीति, 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्त कृषिति श्रुतिम्मृतिभ्या भगव येव सर्वेषा नाम्ना मुम्ब्या शक्ति । एवकारेणान्या तु तयारोपात्सा । अत एव 'वढे रामायणे चैव पुराणे मारते तया । आठौ मध्ये तया नान्त हरि सर्वत्र गी या'इति हरियशोत्तभंगवत्येव मोंषा वेदाना वेदान्ताना पुराणानां च समन्वय । न च भगवत्परत्वेन व्याख्यायता क्थ श्रीवियरवन व्याख्यायत इति वाच्यम् । ब्रह्माण्डपुगणवायेभ्य श्रीविद्वाना पूर्णपृषोत्तमन्यम्य निश्चयात । पुराणानुरोधन श्रुतित्र्या- म्यान-योनिननग्लान् । इतिहामगणा-या यद ममुपयेत् । विभत्य पश्रुताद्वेदो माम प्रय रिव्यनी'नि यास्यात् नीलिपरत्वन व्याख्यान न बाघोऽम्मारम् । एवध वण हे श्रीविठ्ठल, - ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ܐ ܘܰܐ । . त्वं सुदेवोसि वासुदेवोसि साक्षात्पूर्णपुरुषोत्तमोसि । अत्राद्याक्षरलोपः । 'वर्णस्य वर्णयो.पो वहूनां व्यजनल्ये ति बृहदेवतोक्तत्वात् । यया 'सुदेवो अद्य प्रपतेदनावृ'दिति श्रुतित्र्याख्याने नीलकण्ठेन सुदेव इत्यस्य वासुदेव इत्यर्थ उक्तः । एतेन श्रीविठ्ठलनाथानामेवाश्रयः कर्तव्योऽन्या- चापिक्षयेति सूचितम् । यद्वा निरुक्तकारैः सुदेवस्त्वं कल्याणदेवः कमनीयदेवो भवसीत्युक्तम् , तत्र 'मगलानां च मङ्गल'मिनि भारते 'मङ्गलं भगवान्विष्णु'रिति स्मृतौ च सर्वमङ्गलमयत्वम् । एवं च सकलमगलमयोसि । मकलमङ्गलाश्रयणेन सर्वममाङ्गल्यं निरस्यत इति ध्वनितम् । कम- नीयदेव इत्यनेनातिसुन्दरत्वं ध्वनितम् । तच 'अथास्मन्निविष्टानामङ्गानां रुचिरत्विषाम् । शोभोत्कर्षकमन्दर्भः सौन्दर्य सुरसंमतम् । अन्योन्यापेक्षया तेषामुत्कर्षोत्कर्षदर्शनं । आश्चर्य भवद्गानां सौन्दर्य सुदृशां मतम् । अङ्गेन येन येनैव दृष्टमात्रेण पश्यताम् । सुखमुत्पद्यते सयः सौन्दर्य तत्र तत्र च । अन्यस्य दर्शनेऽन्यस्य दिक्षा न तु जायते । अगानां तादृशां पुमां सौन्दर्य संहतिः परम् । अन्यूनाधिकसत्वं च सल्लक्ष्मत्वानवद्यता । सौन्दर्य परमं तत्तत्पश्यतो स सुरद्रुम' इति लक्षणमिति । तथाच 'दर्शनीयतमो वाग्मी'ति नामरत्न उदितम् । महामाप्य. कारस्तु सुदेवोसि सत्यदेवोमीति व्याग्ज्यातं, तस्य तु ' यदा हि धर्मस्ये ति स्मृत्युदितवचनपा- लकोसि । 'सत्यात्मकं त्वां शरणं प्रपन्ना' इति श्रीभागवतवचनात्सत्यवचनोमीत्यर्थः । सत्य- लक्षणं तूदितमेव । ननु अवतारानन्तरं कयं देवानामुद्धारो वंगेन तन्मयादित्यभिप्रेत्याह । 'यस्य ते सप्त सिन्धवः सप्त पुत्राः । स नयति गिरिवरदेवो गोविन्दो वालकृष्णश्च । श्रीवल्लभरघुनायौ श्रीय- दुनापो घनश्याम' इति चरित्रचिन्तामण्युक्तनामानः भविष्यन्ति सन्ति वा । मिन्धुत्वेनोपादानं तु सकलगुणात्नाकरत्वेन गम्भीरप्रज्ञन्येन 'स्वानुरूपमुतप्रसू'रितिवास्यान् पुरुषोत्तमवत्सर्वोद्धार- कर्तृत्वम् । 'आदावहं चैकरूपो बहुरूपधरस्नत' इति, 'उद्धरिप्याम्यहं तत्र बहुरूपधरः प्रमु'रिति ब्रह्माण्डपुराणवचनाभ्यां सर्वो वंशः श्रीविठ्ठलनायरूप एवति । श्लोकार्थस्तु आदौ प्रथमं अहमेक- पः श्रोविलः तदनन्तरं बहुरूपधरः स्ववंशरूपेण बहुम्लपवरः । तत्र श्रीवल्लभकुले बहुरूपधरः वंशरूपेणोद्धरिप्यामीत्यर्थः । एवं न सालवंशः श्रीविलम्प एव । तेन देवानामुद्वारे सन्यदेवलं न व्यभिचरितमिति भावः । ननु ते कया रीत्योदरिप्यन्तीत्याह अनुक्षरन्ति कामुलं, 'काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिर्धने' इत्यमराछोरुभय ननितानिविकारः काकः, तान् ददानीति काकुदः मंसारः तं स्वसेवकानां नाममन्त्रायुदेशमाग अनुक्षरन्ति दहन्ति । उपमर्गवशादहन- पोधः । मन्त्रोपदेशेनैव सकलसंसारदाहरवे वढ्ययोगोलात्यायन जीवान् भगवहिरहमनुमाव- पन्तीत्यभिप्रेत्य दृष्टान्तमाहः सूर्य मुपिगमित्र । अय महामाप्यकारैग्न्यिातम् । तद्यया । शोपनामूमि मुपिराममिरन्तः प्रविश्य दहतीति । अनामिपूत' इत्यनेन मूर्मिमिति प्राप्त 'द' उन्दसी' स्यनुवृत्त्या यगादेशः । अयं भावः । यथा बहुछिद्रां प्रतिकृतिमग्निरन्नः प्रविश्य मला. रायंदरनि, नदनन्तरं समस्यापमं ना कुम्ने, तद्वदनापि नीवस्य मंसारादि नाशयिन्या भगाद्वारा ·" श्रुतिरहस्यम् । 'अङ्गादगान्सम्भवसि हृदयादधि जायसे । आत्मा वै पुरनामासि स जीव शरदः शव मिति श्रुतेः श्रीविठ्ठलनायाना पुरुषोत्तमत्वात्पुरुषोत्तपस्वरूपं पुरुषोत्तमस्पैव गम्यम् । 'न हि ते भगवन् व्यक्ति विदुर्देवा न दानवाः। स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ व पुरुषोत्तमेति । तस्मात् प्रभुचरणैरुक्तम् 'कचिताण्डित्यं चेन्न निगममतिः सापि यदि न क्रिया सा सापि स्याद्यदि न हरिमार्गे परिचयः । यदि स्यात्सोपि श्रीवनपतिरतिनति निखिले. गुणैरन्यः को वा विलसति विना वल्लभवरम्' । बुद्धावतारे पाण्डित्यमस्ति, परं वेदमार्ग गतिर्न, 'श्रुतिजात निन्दसी' तिवाफ्यात् । ऋपभावतारे तद्वयमस्ति, परं वैदिकी क्रिया न । मूत्रपुरीपादिकं भवेत् , तथापि प्रक्षालन न करोति । कपिलावतारे तत्रितयमस्ति, पर हरिमार्गे परिचयो न, साख्याचार्यत्रामातुर्दैवहतेः साख्योपदेशः कृतः । न च तत्र भक्त्युपदेशोऽस्तीति वाच्यम् । तदङ्गत्वेन तस्या गौणत्वात् । व्यासावतारे तञ्चतुष्टयमस्ति, परं श्रीकृष्णचन्द्र स्नेहो न । ज्ञानावतारत्वात् । 'न ज्ञानं न च वैराग्य प्रायः श्रेयो भवे- दिहे'ति वचनात् । श्रीमदल्लभाचार्यावतारे तत्पञ्चकमस्ति । अत एव मत्मभूणा नाम रूपमेव कुर्वन्तीति । यद्वा । निरूक्तकारै सूमि कल्याणोमि स्रोत इति व्याख्यात, तत्रायमर्थ । क्कुदोस्यास्तीति काकुदो वृष तत्सदृशो जीव काकुदशब्देनोच्यते । सादृश्य च ज्ञानादिशून्य त्वाजाड्यादिधर्मेण तादृश भगवद्भजनहीन पशुतुल्य जीव अनुक्षरन्ति, भगवन्नाममन्त्रादिवमु- पदिशन्ति । दृष्टान्त । यथा सूर्य कल्याणोमि स्रोत सुपिरा बहुच्छिद्रा यथा प्रविशतीति । अ बहुच्छिद्रधारिण्या उपमानता । तन्निरूपिता जीवस्योपमेयता । क्ल्याणोर्म्युमानतानि रूपितोपमेयता नाममन्त्रादिषु चेति स्वस्वरूपण स्ववशेन च नगदुद्धारकर्तृत्व, अत सत्यदे- वोसि वासुदेवोसीत्यर्थ । किन्च अन्या अपि श्रुतय श्रीविठ्ठलप्रतिपादिका पूर्वमेवोदिता । विश्च सर्वा वेद श्रीकृष्णप्रतिपादकोऽत श्रीविठ्ठलप्रतिपादक एवेति विस्तरो न निरूप्यत इति दिछ । 'श्रीविहले कृष्णचन्द्रे विभिनमतयो हि ये । तेषा सङ्गो न मे भूयाद्विपतोऽपि सुदु: सह । एतदेव हृतिकृत्य श्रुतिमाहु अङ्गादगादिति । गम्पमिति । वक्ता कश्चन महते' इति ब्रह्माण्डवास्यात् । तत्र गीता प्रमाणयति नहि ते इत्यादि । एवञ्च श्रीमदाचार्याणामपि पूर्वादात तिम्मृतिपुराणवचनै पुरुषोत्तमत्वेऽवधारिते श्रीविद्वलेशत्यापि तत्त्व श्रीमदानार्यस्त रूपतान तेपामवेत्यभिप्रेत्याहु तस्मादित्यादि । वैदिकी क्रिया नेति । 'भाचारहीन न पुनन्ति वे।' इति स्मृते । अन हेतुमा सार याचार्यत्वादिति । गौणत्वादिति 1 'कृष्णसेवापर वीक्ष्ये'त्यादि भगवत्प्राधान्येन भगवन्मार्गवर्तित्वमपेक्षितमिति भाव ।व्यासावतारेति । 'को घन्य पुण्टरीमाक्षान्महाभारतद्भव' दितिवाफ्याद्भगवन्यतारत्वम् । पश्चमस्तीति । 'अविण्डरस ण्डितप्रसनचण्टपारखण्डवाग्विग्वण्डनसुचण्डिमा घरणिमण्डलासण्डल' इति वाय पाण्डित्यप्रति पाक, ये पारग इति निगमगनिनिरूपा, कर्ममार्गप्रवर्तक इति वैदिक्षमियावैशिष्टयनरोधक, , ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। 'वनमियः मियबजस्थिति रिति । अतोऽवतारान्तराश्रयं त्यक्त्वा निजाचार्याश्रय एवं कर्तव्य इति तात्पर्याथैः सिद्धः। यद्यप्ययोग्य एवाहं तत्स्वरूपनिरूपणे । तदीयत्वेन कृपया सर्व सम्पादितं मयि ॥१॥ यथामति बिलासेन प्रेमोल्लासेन वर्णितम् । श्रीमदाचार्यचरणाः प्रसीदन्तु स्वतः सदा ॥२॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणाजप्रसादतः । निगमोदिततद्रूपं वर्णितं हि यथामति ॥ ३ ॥ यद्यप्यज्ञानदोर्पण ह्यमया वर्णितं भवेत् । क्षमन्तां श्रीमदाचार्याः स्वीयेषु करुणाकराः॥४॥ इति श्रीमत्प्रभुचरणात्मजमहाराजश्रीयदुनाथकुलोव- गोस्वामित्रीगोपालसुतश्रीगिरिधरविरचिन श्रुतिरहस्यं समाप्तम् ॥ भक्तिमार्गाजमार्तण्ड इति यागादौ भक्तिमार्गकमाघनत्वापदेशक इति च हरिमार्गज्ञातृत्वज्ञापक, 'स्फुरस्कृष्णप्रेमामृतरसभरेणातिमरिता विहारान् कुर्वाणा ननपतिविहारान्धिषु सदेति वायं स्नेहबोधकमिति भावः । निजाचार्याश्रय एवेति । पूर्वोटाहतश्रुतिकदम्वैः श्रीमदा श्रयितुरेख भगवन श्रीमलीलापुरुषोत्तमानुभवः । अन्याश्रयेण न तयेत्येवकारार्थ. 1 तथाच भारद्वान हितायां 'नानतस्त्वनुपेतस्य ब्रह्मचर्यमभीक्षतः । वृधैवात्मसमुत्क्षेपो नायते कृष्णवर्मनी'ति । एतदर्थस्तु निरूपित एव । तात्पर्य इति । सम्पूर्णग्रन्थम्य पूर्वोदितश्रुतिस्मृतिवाश्यानामिति शेषः । एवं निरूप्य भकानां दैन्यमेवैकं हरितोषणमाधन मिति वाक्येन देन्यस्यावश्यकत्वेन स्वस्मिन् तद्द्योतयितुं प्रन्यान्ते च महमाचरणीयमिति शिष्टसम्प्रदायाच्छीमटाचार्यान्प्रार्थयन्त यद्यपीत्यादि । ईश्वरस्याखिलम्वामिनो निम्पगमल्पप्रज्ञेन कर्तव्यमित्ययोग्यमिति भावः । तर्हि कार्य निरुपितमित्याहुः तदीयत्वेनेति । श्रीमदानायैः पीयवन स्वम्वरुपं कृपया बोधिनं ध्रुव- न्यायन । अतो मया तथैव निरूपितमित्याहुः यथामतीति । श्रीमदाचार्या अम्माकं ददि प्रविष्टास्नदा ययामनिविलासेन परमानन्दम्य निरूपणे परमानन्द एव मनीति प्रेमोडासेन गणितं मया । 'केवटेन हि भावन' त्यादिवास्यः प्रेम्गर प्रमोदन्नि श्रीमदानार्यनरणा इनि मायः । प्रसीदन्विति । श्रीमदानार्य नरणप्रमादेनेवास्माकं निम्विन्दप्रत्गृहन्गृहनिरमनपूर्वक सते. एमिद्धिरिति भावः । स्वत इत्यनेनामामु साधनरहितेषु कृपया प्रपीटन्विति मातः । पुनः श्रीनदानायनरणप्रमादं प्रार्थयतः ममाप्ति प्रतिनानते इतीत्यादि । चरणान्नप्रसादन। वेदोदि- तरूपज्ञानमिति भावः । यद्यपीत्यादि । स्वस्मिनशानादिनिरूपगेनानिदैन्य योननन प्रभारनिका- .. -- ·: श्रुतिरहस्यम् । - णोत्पत्तिर्भवतीति भावः। यद्यपि श्रीमदाचार्यकुलोद्भवानां पूर्णपुरुषोत्तमत्वेन श्रीमदाराध्यचरणा- नामपि साक्षात्पुष्टिपुरुषोत्तमरूपत्वादज्ञानादि न सम्भवति, तथापि शिष्यपरम्परायै निरुपिन- मिति भावः ॥ ४ ॥ श्रीमदाचार्यपादान्जकृपया यनिरूपितम् । साधवः कृपया पूर्णाः सम्यक्पश्यन्तु मत्कृतिम् ॥ १ ॥ श्रीमदाचार्यरूपार्थबोधिकाः श्रुतयोपि याः। निरूपितास्तथा स्थालीसिक्थन्यायोऽवधार्यताम् ॥ २ ॥ मम तु प्रतीभात्येवं सर्वे वेदा महाप्रभोः । श्रीवल्लभार्यरूपं हि बोधयन्त्येव निश्चितम् ॥ ३ ॥ श्रीमदाचार्यवर्याणां स्वरूपं श्रुतिदुर्गमम् । काल्पीयसी तत्र बुद्धिर्मम रूपनिरूपणे ॥ ४ ॥ तथापि श्रीमदाराध्यचरणैर्यन्निरूपितम् । तरलं सम्यगाश्रित्य यथामति निरूपितम् ॥५॥ श्रीमदाराध्यपादानां ग्रन्थाशयनिरूपणे । त एव शरणं सन्ति नान्यथा मतिरीहशी ॥ ६ ॥ वन्देऽहं श्रीमदाराध्यचरणेन्दुनग्यप्रभाः । याभिलोकत्रये पूर्ण तिमिरं मम नाशितम् ॥ ७ ॥ यथा श्रीश्रीमदाचार्यचरणैः प्रेरितोहम्यहम् । तथैव लिखितं सर्व स्वबुद्धया नैव किञ्चन ॥ ८ ॥ गृह्यतां श्रीमदाचार्यभृत्योक्तत्वादहो बुधाः । श्रीमदाराध्यचरणे वाक्यपुष्पं समर्पितम् ॥ ९ ॥ यदन सदसद्वापि व्याख्यातं स्वल्पमुद्धिना। समन्तां श्रीमदाबार्यचरपरः सर्वदा मपि ॥१०॥ इति श्रीमभिजचरणनखचन्द्रपभाच्छटानिरस्तसमस्तजीवान्धकार- श्रीवल्लभाचार्यावतारकुलकमलविकासकनिजशरणसन्तापह- रणश्रीमदोरवामिश्रीमद्रिरिधरचरणकोकनदपधुपाय- मानमानसतैलङ्गाजातीयगोकुलग्रामस्पनेतोपना- मकरामकृष्णभट्टमकाशितश्रुतिरहस्पप्रकाशः सम्पूर्णतामबाजीत् ।।

·नित्यलीलास्थश्रीमदोस्वामिश्रीदेवकीनन्दनाचार्यस्मरणार्थम् ।
श्रीकृष्णाय नमः।
रासपञ्चाध्यायीप्रकाशः।
दशमतामसफलप्रकरणश्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः ।
श्रीमत्पीताम्बरप्रणीतः।
सच
'भगवद्धर्मपरायण हरसलाल हरिदास भगत' इत्यस्य द्रव्यसाहाय्येन
'भृगुपुरस्थ मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला, वी. ए.,
एलएल्. वी., वकील हाय कोर्ट, सुरतिस्य धैर्यलाल
प्रजदास सांकलीया, वी. ए., एलएल्. वी.,
वकील हाय कोर्ट' इत्येताभ्यां संशोध्य
मुम्यापुर्या 'निर्णयसागर' मुद्रणालये
मुद्रयित्वा प्रकटीकृतः।
श्रीवहमान्दाः ४४४. संवत् १९७८.
मूल्यमेकमुद्रिका ।

·श्रीकृष्णाय नमः। શ્રીમદ્ભાગવતના દશમરધિના તામસ ફલપ્રકરણના શ્રીસુબોધિનીજી તથા શ્રીટિપ્પણજીનો પ્રકાશ મુદ્રિત કરી, પ્રસિદ્ધ કરી, ભગવદીયોની સેવામાં નિવેદન કરતાં અમને બહુજ આનન્દ થાય છેઆ ગ્રન્થના પ્રયોજક દશદિગન્તવિજયી શ્રીમન્યુમોત્તમજી જ છે અને આપશ્રીએ આ ગ્રન્થના ક્ત તરીકે પ્રસિદ્ધિ નિજ પિતૃચરણ શ્રી પીતાબાજીની ઈચ્છી છે એમ મગલા- ચરણના શ્લોથી સુસ્પષ્ટ છે તદનુસાર આ ગ્રન્થ અમે પણ શ્રી પીતાબરછના નામથી જ પ્રસિદ્ધ કરવાનું ઉચિત ધાર્યું છે હાલના સમયમાં જેમ અર્પણપત્રિકાઓથી માન્યોને ગ્ર નિવેદન થાય છે, તેમ શ્રીપુત્તમજીએ સ્વપિતૃચરણનુ કર્તા તરીકે નામ યોજીને જ આ ગ્રન્થ નિજ પિતૃચરણ શ્રીપીતાબરછને નિવેદન કર્યો છે. શ્રી પુરુષોત્તમજીએ આ પ્રકારે માત્ર નિજ પિતૃચરણને નામથી ગ્રન્થ યોજ્યા છે, એટલું જ નહિ, પરંતુ નિજ સર્વ માન્યોના નામથી ગ્રો અને તે તે ગ્રન્થ તેઓને નિવેદન કર્યા છે નિજ ગુચરણ શ્રીસ્વામિશ્રીકૃષg- ચન્દ્રજીને ભાવપ્રકાશિકા બ્રહ્મસૂત્રવૃત્તિ તન્નામથી યોજીને નિવેદન કરી છે પૂર્વમીમાસાભાવાર્થ પાદભાષ્યટકા નિજ પિતામહ શ્રીયદુપતિજીના નામથી યોજીને તેઓશ્રીને નિવેદન કરી છે. નિજ પિતૃવ્યચરણ શ્રીવ્રજરાજકુત ગીતામૃતતરગિણીટીકાનો આરભક ઉપઘાત તે જ પ્રકારે ચોજ્યો છે, અને શાસ્ત્રાર્થ નિબન્ધને આવરણભગ, પુષ્ટિપ્રવાહમર્યાદાટીકા, તથા દશમશ્રીસુબો- ધિનીજીને પ્રકાશ નિજ પિતૃચર શ્રી પીતાબરછના નામથી યોજ્યા છે શ્રીપુજ્યોત્તમજીએ આ ગ્ર પોતાના માન્યોના નામથી યોજ્યા છે છતા તે તે કૃતિ પોતાની જ છે તે ગુપ્ત રાખ્યું નથી, તેથી એઓશ્રીને પણ આશય માત્ર નિવેદન પૂરતો જ છે એમ લાગે છે વસ્તુત આ ગ્રન્થોના ક્ત તો શ્રીપુત્તમજી પોતે જ છે એમા તે સ્વપ પણ સદેહ નથી અત્ર મુદ્રિત થતો રાસપંચાધ્યાયી પ્રકાશ શ્રી પુરુષોત્તમજીના નિજ શ્રીહસ્તાક્ષરનો લખેલો પ્રભુકૃપાથી અમને બે- એક વર્ષ ઉપર પ્રાપ્ત થયો, તે ઉપરથી સહજ જણાઈ આવે છે કે આપશ્રી જ એના મૂલ લેખક છે પીતાબરછકૃત એમ પ્રસિદ્ધિ આપશ્રીને ઇષ્ટ છે આ મૂલ ગ્રન્થ ઉપરથી મુદ્રણ કરતા અમને ઘણે જ આનન્દ થયો અમારું સૌભાગ્ય અમને રુકુરે છે કે પ્રાચીન ગ્રના મુદ્રણમા અમને ઘણી વાર મૂલ ગ્રન્થો ગ્રન્થકારના શ્રીહસ્તાક્ષરમા જ લખેલા મળે છે શ્રીટિપ્પણી, તથા ષોડશ ગ્રન્થોની ટીકાઓમા આમ ઘણીવાર થયું હતું આમા જેટલો પરિશ્રમ માનુષ સ્વભાવને સુલભ હતો તેટલો અમે કર્યો છે, છતા આમા દેવ નહિ જ લેય એમ અમારાથી કહી શકાય નહિ, કારણ કે તેમ કહેવામાં અમારૂ જીવત્વ જ દૂર થઈ જાય છે, અને ભનિમાર્ગમાં તે તે મહા અનર્થ થઈ પડે, પરંતુ એટલું કથન આવશ્યક છે કે આ રાજ્યના મુદ્રણમા પ્રમાદ ન થાય એમ ખાસ પ્રયત્ન કર્યો છે. બીજી ખેદની વાત એ કે આ મૂલ પ્રતિ પણ રસપચાધ્યાયીપર્યન્તની છે શખચૂડવધ અને યુગલગીત એ બે અધ્યાયનો પ્રકાશ અમને વૃષ્ટિગોચર ક્યાદિ પણ થયો નથી એટલે ૧ પ્રકરણના પ્રકાશમાં આ બે અધ્યાય ન્યુન છે શ્રી હસ્તાક્ષરની પ્રતિનું અનિમ પત્ર અર્ધ લખેલું છે, અને તેમા ધતિથીપણ નથી, એટલે કદાચિત કોત્તમજીને તેટલો જ પૂર્ણ કરવાનું વિશિષ્ટ પણ રહ્યું હોય એ સવભિત છે ગુજ રાતી પત્રના ભૂતપૂર્વ અધિપતિ ઇચ્છારામના પુત્ર રા નટવરલાલ દેસાઈએ અમને તે પ્રેસના યહમાથી આ અવની એક પ્રતિ આપી છે આ પ્રતિના મૂળ માલિક કાશીસ્થ શ્રીગિરિધર ·મહારાજના આશ્રિત શાસ્ત્રી રામકૃષ્ણભટજી છે તે પ્રતિમા પણ મૂળ પ્રતિમા વિદ્યમાન જ ભાગ છે છેલ્લા બે અધ્યાયનો પ્રકાશ નથી ફલ પ્રકરણના અચંગાથીર્ય અવગાહન કરવાને શ્રીટિપ્પણીઓ, અને શ્રીસુબોધિની તથા શ્રીટિપ્પણીજીના સમર્થ અર્થની ભાવના કરવાને પ્રકાશ અત્યન્ત ઉપયોગી છે એમાં અમને લેરો પણ સાથ નથી આ ગ્રન્થમા વચિત્ મુદ્રિત કરેલા ટિપ્પણ રામકૃષ્ણભદજીની પ્રતિમાથી ઉઠ્ઠત કરેલા છે, પરતું તે પ્રતિના પાઠો ઘણે સ્થ મૂલ પ્રતિની સાથે સરખાવતા અશુદ્ધ માલૂમ પડ્યા હતા અર્થાત એ ટિપ્પણ કવચિત અશુદ્ધ પાકના આધારે યોજાયેલા હોવાથી સર્વથા વિશ્વસનીય ગણી ન શકાય માટે વાચકોએ ઉક્ત ટિપ્પણના આધારે મૂવપ્રકાશ યોજવામા વિવેક વાપરવો ખાસ કરીને ૨૯ અધ્યાયના ભજનવિષયક પ્રશ્નોત્તર શ્લોકોના પ્રકાશમા રામકૃષ્ણભદજીની પ્રતિમા ઘ| ગુટિ તથા અશુદ્ધિઓ હતી અને તેથી ટિપ્પણ પણ અવિશ્વસનીય થયુ આ ગ્રન્થનો મુદ્રણ ખર્ચ અમને ભગવદ્ધર્મપરાપણ રા રા હરખવાય હરિદાસ ભગત તરફથી મળે છે તેઓની ઇચ્છાથી પચમ પીઠાધીશ્વર નિત્યવિવારથ શ્રીમગોસ્વામિશ્રીદેવ કીદનજીના સ્મરણાર્થ આ ગ્રન્થનું પ્રાકટ્ય છે આ ચન્થના વેચાણમાંથી જે દ્રવ્ય પ્રાપ્ત થશે તેનો અન્ય આવા ગ્રન્થોના મુદ્રણમાં અને શ્રીમદેવકીનનસ્મારક માલામાં વિનિયોગ થશે શ્રીસુબોધિનીજી અને શ્રીટિપ્પણીના વરેય આશય ફુરાવવામાં આ ગ્રન્ય કોઈ પણ આચાર્યચરણેકનિક મહાનુભાવી ભગવદીયને સહાયક થશે એ વિચારથી જ અમારા પરિશ્રમની તત્યતા માનીએ છીએ, અને તે આશયો અમને પણ પુર એમ દીને પ્રાર્થના સાથે આ ગ્રન્થ શ્રીમત્રભુચરણકમલમ સમપીએ છીએ આધિન શુકલ, રાસોત્સવ સંવત ૧૮૭, મુંબઈ મૂલચ તેલીવાલા, ધીરજલાલ સાંડલીયા ·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनयल्माय नमः। रासपञ्चाध्यायीप्रकाशः। PRIOM श्रीमद्भागवतदशमतामसफलप्रकरणश्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। श्रीमत्पीताम्वरप्रकटितः। व्रजजनचरणसरोरुहपरागरागेण पीतवसनस्य । श्रीगोपीपतिपदयोर्दास्यविलासा भवन्त्वनिशम् ॥१॥ पड्डिशाध्यायं विवरिपवः पूर्वाध्यायप्रकरणयोः सङ्गति वदिष्यन्तः प्रथमं प्रकरणयोः साधनफलमावरूपां वदन्तीत्साशयेन टिप्पण्यामाहुः ननु सर्वसमर्थेत्यादि । अत्रा- मासव्याख्यानयोरयमाशयः । तथा हि । अस्य फलप्रकरणत्वादत्र सर्वेषां फलं वक्तव्यम् । तत्रापि रसात्मकस्य फलस्य प्रमेयप्रकरणेपि दर्शितत्वादस्य फलप्रकरणलायात्र ततः कश्चिद्विशेपोपि वक्तव्यः । स च क्रमस्वारस्याब्रह्मानन्दादाधिक्यज्ञापनरूप एव सेत्स्यति । अन्यथा पूर्वप्रैकरणसमाप्तौ शुको वैकुण्ठनयनं तत उद्धरणं च न वदेत् । फलप्रकरणोत्तर तंत्र नयनमात्रमेव च वदेत् । अत उक्त एव विशेपो निश्चयः । सोपि फलंयोय॑धिकरणत्वे मुख्यावान्तरभावामावादसिध्यन् सामानाधिकरण्यमाक्षिप्यतासु पूर्व ब्रह्मानन्दं गोपेषु पश्चाद्भजनानन्दं च व्यवस्थापयतीत्याशयेनैव 'तहारा पुरुषाणां च भविष्यतीति वक्ष्यन्ति। तेन तत्सामान्यादेतासु ब्रह्मानन्दोपि निरावाध एव । न चैतासां तदाकांक्षाभावात् स कथं वक्तुं शक्य इति वाच्यम् । भक्तिखभावादेव तसिद्धेः । 'हृतात्मनो हृतप्राणांश्च भक्तिर- निच्छतो गतिमण्वी प्रयुक्त' इति वाक्यात् । 'स्वर्गकामो यजेते'त्यादौ यजमानमात्रस्य तत्का- मनायामपि 'सगृहः सपशुः सुवर्ग लोकमेतीति श्रुत्या परिकरस्यापि तत्फलश्रावणेनात्रापि तथा वक्तुं शक्यत्वाच्च । किञ्च । भगवत्कार्यखरूपविचारेपि तेषु मजनानन्दस्येवैतासु ब्रह्मानन्दस्यापि सुवचत्वम् । भगवताप्याकांक्षितमेव दीयते इति नियमाभावात् । विप्रयोग ज्ञानोपदेशादिनी तथा निश्चयात् । एवञ्च 'एक भगवतः कार्यमिति न्यायागोपानां सूक्ष्मग- त्याकांक्षोदयरूपं भगवत्कार्यमेतासु ब्रह्मानन्दानुभवं साधयतीत्यपि ज्ञेयम् । वस्तुतस्त्वेतेन १ ग्रन्यर्तृपीताम्बरस्य । २ अहर्निशम् । ३ वेणुगीते। ४ ब्रह्मानन्दानन्तर भजनानन्दक्थनम् । ६ वैकुण्ठे। गोपीगोपनिष्ठफ्लयो.। ८ पलस्य । ९ ब्रह्मानन्दस्य । शानोपदेशस्तु भकाना नाकाक्षितम् । ५साधन-1 १० उद्धवद्वारा ७ ·२ रासपञ्चाध्यायीप्रकाशः। ग्रन्थेन परप्राप्तियोधकर्युक्तप्रकारका प्रत्यापत्तिप्रकारो योध्यत इति वैयधिकरण्येप्यदोपः । वक्ष्यन्ति च पञ्चमाध्याये 'यथार्मक' इत्यस्याभासे 'ब्रह्मभावाभावादिति । नच भ्रमरगीतादि- कथाविरोधः । इदानीन्तनफलस्य निरोधशेषत्वात् । प्रत्यापत्तौ तु निरोधस्स फलशेषत्वमिति सर्व समजसमिति दिक् । लौकिकस्त्रीष्वित्यत्र टिप्पण्या पूर्व स्यादिति । इह मूलोके पूर्व स्यादित्यर्थः । खपदस्थेत्यादि । खासामानन्दानुभव इत्येवं समास इत्याशयः। ब्रह्मभावोक्तरेतल्लीलाधिक्यमात्रज्ञापनार्थत्वेन योग्यतायां तात्पर्याभावान्नैतदर्धसङ्गतिरित्य- रुच्या पक्षान्तरमाहुः यद्वा बलदेवेत्यादि । अत्र योग्यतोक्तावपि योग्यतावीजस्साकय- नात्तद्वोधनाय पक्षान्तरमाहुः यद्वा हेमन्तेत्यादि । तेनानुग्रहैकलभ्यत्वं योग्यताया दृढीकृतम् । सुबोधिन्यां ततो हीति । स्त्रीष्वेव संसिद्धत्वात् स्त्रीणामेव योग्यत्वाचे- त्यर्थः । टिप्पण्यां योग्यतादृढीकारेण सिद्धमनिमाभासमुखेनाहः एवं सतीत्यादि। अनुग्रहदारेति । अयमर्थः 'स्मयमानमुखाम्बुज' इत्यस्य टिप्पण्यामग्ने सेत्सवीति वोध्यम् । तथा चास्य फलस्य तामसप्रकरणीयत्वात्तत्प्रकरणपठिताधिकारिमात्रस्येदं वक्तव्य- मित्यतो द्वारमाचार्यैरुक्तम् । तथा चकारेण हीनाधिकारिणो गवादयश्च 'केवलेन हि भावे- ने'त्यत्रोक्ताः संगृहीताः । तेन साधनप्रकरणोक्ता योग्यता एतद्विषयिणीत्याशयः । सापि योग्यता खरूपयोग्यतासापेक्षतयैव फलसाधिकेत्याशयेन वदन्तीत्याहुः यत्रापीत्यादि । ननु ब्रह्मानन्दस्य नित्यत्वं 'न स पुनरावर्तते' 'अनावृतिः शब्दादिति श्रुतिन्यायसिद्धम् । तदपेक्षयात्राधिक्येऽस्य नित्यत्वमवश्यं वक्तव्यम् । तच्च लीलानां तदनुभविवृणां प नानात्वाद्भिन्नभिन्नकालिकत्वाच्च बाधितमित्याशक्य लीलानां स्वरूपतः प्रवाहतश्च नित्यत्व- मधिकारिनिरूपणमुखेन वदन्तीत्याशयेनाहुः यत इत्यादि । तथा च रमणरूपेण लीलानां खरूपनित्यता, बाह्याभ्यन्तररूपेण च प्रवाहनित्यतेत्यर्थः । अयमर्थः । रसात्मा भगवान् बाह्य- रमणे धर्मसहितः, आन्तरे तु नाट्य इव केवल इति तस्य तथात्वसंपादिकास्ता नित्याः परिच्छिन्नाश्चेति तदाविर्भावस्य कालचक्रवद्गमागमरूपतया प्रवाहरूपतायामपि खरूप- निसलं निरायाधस्वान्न बाधितमित्यर्थः । नन्वान्तरस्यापेक्षावैशिष्टयादपूर्णत्वाद्भगवद्रपत्वा- भावे कयं परमफलत्वमित्याकांक्षायां तस्य तथात्वं विवृण्वन्ति आन्तरं त्विति । सखी- वृन्देत्यादि । तथाचापेक्षापूर्त्या उक्तविशेपैस्तथेत्यर्थः । अत्र गमकं वदन्तीत्याशयेनाः नामरूपेत्यादि । तथा च दोपाभाव एव परत्वगमक इत्यर्थः । कारिकास्यसेत्यस्य पदस्य तात्पर्यमाहुः पूर्वस्या इत्यादि । सापीत्सपिशब्देनैतत्साम्यात्पञ्चाध्यायीथलीलाग्रह- णम् । तेन यथात्र शहचूडवधाद्दोपनिवृत्तिः, तथा पञ्चाध्याय्यां 'नाहं तु सस्य' इत्या- दिवाक्यमक्तान्तःकरणस्यदोपनिवृत्तिरिति द्विविधापि निर्दष्टा । एतावान् परं विशेपो यत्स्- सां भगवामयनेन दोपरादित्यम् , उत्तरसां तु खत इति । अत एव च परत्वम् । ब्रह्मा- नन्दाधिक्यं तुभयोरनुमहविशेपनियतत्वादिति फलप्रकरणतात्पर्यम् । एतदेव 'लीला या ·३ - श्रीसुयोधिनीटिप्पण्योः प्रकामः। युज्यते सम्य'गिति सम्यक्पदेन पूर्व ज्ञापितं योध्यम् । एवं प्रकरणार्यमुक्त्वा तदवान्त- रयोः पूर्वस्मिन्नध्यायान् विमजन्त इत्याशयेनाहुः यतो रूपमित्यादि । सुबोधिनीका- रिकास्थरूपप्रपचपदस्य रूपविस्तारोों योध्यः । ननु भगवति सजातीयविजातीय- खगतद्वतामावादात्मनेत्यादिसाधकारिका कयं संगच्छत इत्यत आहुः यथेत्यादि । 'चक्षुपश्चक्षुः, श्रोत्रस्य श्रोत्रं, मनसो मन' इति 'प्राणन्नेव प्राणो मवती'त्यादिश्रुत्या यथा तत्तत्कार्यकर्तृत्वेनेन्द्रियादिरूपत्वं वैदिकैर्मन्यते, तथा 'यस्सात्मा शरीरं, य आत्मानमन्तरो यमयतीतिश्रुतिवाफ्यादात्मादिमोक्तृत्वेनात्मत्वादिस्वरूपमपि मन्तव्यम् । तया च तत्तत्कार्यकरणातनद्रपः स्वयमेवेति न कथमपि द्वैतापत्तिरित्ययः । एवमनुपपत्ति . परिहत्यात्मरूपं निश्चिन्वन्ति यथेत्यादि । ननु मावस्य मनोविकारात्मकत्वात् कथं समरूपत्वमित्याकांक्षायामाहुः प्रभुरियादि । तथा च रसस स्थायिमावात्मकत्वेन 'स मानसीन यात्मा जनाना मिति श्रुत्सा तत्र प्रकटस्य मावरूपतया विकारात्मकत्वा- मावाद्रयरूपलं निर्याधमिति वेणुगीत एव व्युत्पादितमित्यर्थः । नन्वस्त्वात्मादिरूपत्वम्, तथापि लीला तु प्रकटरूपेणैव क्रियत इति तेन कयं लीलेत्याकांक्षायामाहुः आत्माधीनमित्यादि । इदं च 'आत्मारामोप्यरीरमदित्यत्र स्फुटीभविष्यति । एवं चात्मादीनां कर्तृतमेव, न करणवमित्याशयेनाहुः अन्येत्यादि । एतन्निरूपणप्रयो- जनमाहुः मन इत्यादि । तथा चान्तरफलसिद्ध्यर्थमेवं कृतवानित्यर्थः । लीलाक्रमे वीजं तु प्रथम 'आत्मना लीले ति आत्मा चाधारभूतं लिङ्गमुपजीवतीति । द्वितीये मनसा, ततः प्राणयन्धनत्वेन मनसः प्राणाधीनतया तदुपजीव्यत्वाद्वाचश्च प्राणवि- कारतया तदन्तर्गतत्वेन तृतीये वारपाणैः, तत इन्द्रियाणां प्राणवतत्वेन प्राणोपजीवक- त्वात्तुरीये तैः । ततः शरीरस्य तत्सर्वोपजीवकत्वात्तेनेति श्रीतवासनारूपं बोध्यम् । एतेन सङ्गतिरप्युक्तप्रायैवेति न पृथक्तदुक्तिः । अस्मिन् पक्षे भक्तस्वरूपन्यग्भावेन. रमात्मकस्य भगवतो लीति मवति, न तु रसवतः। भगवांस्तु रसवानपीति तत्वेनापि सा वाच्यैव, अन्यया मूलस्य वाक्यासङ्गतेरित्यभिसंधाय आत्मादीनां करणत्वस्या- प्पविरुद्धत्वात्तद्वटितं पक्षान्तरमाहुः यद्वेत्यादि । प्रतिभापमाणमिति । भापमाणपदेनैव चारितायेपि प्रतिशब्दोपादानात् खप्रवेशप्रतिकूलतया भाषमाणमित्यर्थः । सुयोधिन्यां वास्याणैरियैकपद्यादग्रिमाध्यायलीलासु वास्नाणैत्येनैव लीलाया विवरिष्यमाणत्वाचान भेदेन तल्लीलाकथनं युज्यत इत्याशयेनाहुः यलं हीत्यादि । तृतीयाध्यायलीलाविम । इति तथेति । इति हेतोः स्वरूपामिव्यक्तिः शारीरी लीलेत्यर्थः । ऐश्वयेत्यादि । मणिमादिभेदेन तस्माष्टविषत्वात्तुल्यसंख्यैरित्यर्थः । एवमध्यायपञ्चके आठम्वनरूपीय- अत्र १ इदं शोधपत्र एवमित्यारभ्य हरिप्रियेसारीत्यन्तं मूलीहस्ताक्षरपुस्तके नास्तीखतो रामकृष्णभपुस्त- कतो निवेशितम् ।

·रासपश्चाध्यायीप्रकाशः। पञ्चलीलाविवरणेन तलीलायामपि क्रमः समर्थितः । तत्र सकृदपि पञ्चलीलाकरणेन रूपप्रतिष्ठामिरध्यायान्तरलीलावैयऱ्या क्वचित्क्रममझो यदुक्तस्तत्राप्यालम्वनीयतारूपेण पीजाभावश्चेत्याशङ्कां हृदि कृत्वा पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । शास्त्राणामिति । इदं श्लोकरूपं वात्स्यायनसूत्रम् । तथा च रसशास्त्रमर्यादायास्तथात्वान्न क्रमस विवक्षितत्वमित्यर्थः । अत्रेदं योध्यम् । भगवतो रसरूपत्वस्य तदालम्बनस्य च खाभाविकत्वाद्भक्तानां सर्वात्मभावस्य तद्रसात्मकतया तथात्वात् क्रमस्थाविवक्षितत्वेपि 'अन्यो ह्यन्यस्मिन्प्रतिष्ठित' इति तत्प्रकरणीयश्रुतेर्भेदस्य सत्त्वात्सलीलाकृतौ तदनि- वृत्त्या लयासम्भवात्तदर्थमसकृत्तकरणं विवक्षितम् । सधर्मत्वस्य स्वाभाविकत्वाचेति नेतराध्यायलीलावैयर्थ्यम् । तथा सति प्रथमपञ्चविधया आत्मनि, ततस्तादृश्या मनसीत्येवं पञ्चसु पञ्चविधधर्मसहितुस्सालम्बनस्य प्रतिष्ठायां भक्तखरूपस्य सम्यक्तया लय इति न सुबोधिनीविरोधगन्धः । शास्त्रीयहेतोरुक्तत्वाच न पूर्वत्र क्रमत्यागदोपश्चेति । तदेत- दृदि कृत्वा रूपं प्रतिष्ठितमिति विवृण्वन्ति हरिप्रियेत्यादि । एवं प्रथमप्रकरणीया- ध्यायविभागमुक्त्वा निर्वाहकत्वं कार्यकारणमावो वावान्तरयोः संगतिरिति बोधयित्वा पञ्चविंशपड़िशयोरपि साधनफलरूपैव सङ्गतिः परं विशेषरूपेणेति बोधयितुमध्यायार्थ वदन्तीत्याशयेनाहुः आद्य इत्यादि । उक्तरूपात्मनेति । स्वामिनीभावरूपात्मना । आत्मन्येवेति जीवात्मलिङ्गरूपे मनसि भावरूपेण प्राकट्यालिझान्तःस्थस्य जीवस्यैव नैकट्यात्तत्रेत्यर्थः । आनन्दपूरणे गमकमाहुः अत एवेत्यादि । अत एवेति । एतस्य भावस्सात्मरूपत्वादेवेत्यर्थः । एतस्य निरपेक्षा इत्यादिना सम्बन्धः । एतस्य प्रयोजनमाहुः यत इत्यादि । तस्यापि प्रयोजनमाहुः द्वितीयेत्यादि । एवं प्रकारकमनत्यं सर्वं भग- वतो गजजलपानन्यायेन स्वस्वरूपानुभवार्थमित्यात्मारामत्वस्यैव निर्वाहकमित्यतिगूढाशयं प्रकटयितुं वदन्तीत्याशयेनाहुः यमेवेत्यादि । सर्वात्मभावस्य निष्कृष्टं खरूपं वदन्तीत्या- शयेनाहुः सोपीत्यादि । सोपीति । सर्वात्मभावोपीत्यर्थः । एतेन भगवदनुग्रहविशे- पैकलभ्यः स एवाधस्तादित्यादिश्रुत्युक्तमावासाधारणकारणभूतो यः स्थायी भावः सः सर्वात्ममाव इति तत्स्वरूपादिलक्षणं योध्यम् । यथा जीवानां चिदात्मकखम्, तथा स्थायित्वं लौकिकेपीति तद्वारणाय लभ्य इत्यन्तम् । शेपं कार्यलक्षणं फलोपधानाय श्रीतत्वाय चेति लिङ्गम्यस्त्वाधिकरणादवगन्तव्यम् । भगवद्विषयरत्याख्यस्थायित्वमपि न तलक्षणमिति ज्ञापनायाहुः अन्तरित्यादि । एतस्य भावस लौकिकालौकिकविलक्षण- त्वज्ञापनाय वदन्तीत्याशयेनाहुः मानेत्यादि । सेति । सर्वात्मभावसम्बन्धिनी । एवमेकेन प्रकारेण वैलक्षण्यव्याख्यानाहुर्लभत्वमस्य फलस प्रदर्शितम् । एवमपि कुर्वन्नानुगृहीतांस्त्य- जतीति योधनाय प्रकारान्तरेणोत्तरार्ध व्याकुर्वन्ति अथवान्तःकरणेत्यादि । अन्तःप्रपत्य- भावे सर्वभावप्रपत्तिजननार्थ तन स्थितः सन् पाशतस्तिरोत्ते, नवन्तस्त इति द्वितीया ·श्रीसुपोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। मर्यादेति भावः । तृतीयामाहुः यदा मानस्येत्यादि । एतां व्यवस्थापयितुं प्रकारान्तरेग 'व्याकुर्वन्ति यदा कायिकेत्यादि । सर्वमेतत् श्रीमदाचार्य स्वासां तदिति लोके विवेच- नीयमतो न कापि कोपि विरोधलेशः। . भगवानपीत्यत्र । इति तथेति । अनेन हेतुना दूषणोद्धार इत्यर्थः । नन्वयमेव मूलेयर्यो विवक्षित इत्यत्र किंगमकमत आहुः नायकेत्यादि । तथा च मूले १०-२६-१ रन्तुं मनःकृतिकयनेन नायकमावो बोध्यते । ततश्च व्युपसर्गेण तद्भाव- पूर्वकेक्षणमेवायातीति स एव विशेषः । स च भगवदीयत्वान्न निरर्थक इति खकार्य सम्पा- दयितुंरतिविषयेष्वपि स्खोपयुक्तां सामग्री दर्शनगोचरां कारयतीत्येतावपर्यन्त एवावसीयते । तेन विपदमेव गमकमित्यर्थः । नन्वेवमपि वीक्षणस्वेदानीन्तनलेन नित्यत्वं तु न सिध्यतीति न दूपणोद्धार इत्यत आहुः वस्तुत इत्यादि । तया च लीलानां नित्यपरिच्छिन्नत्वेन क्षणानां वा तयावेन चक्रवद्गमागमान्न काचिदनुपपत्तिरिति मावः । इदं चात्र दिमात्रमुक्तम् , विशेषस्य निवन्धविन्मण्डनादौ सत्कार्यवादस्थापने प्रपञ्चनादिति । सुबोधिन्यां सामग्री विधा- येति । सामग्रीविधाने रोदस्योरपि विद्वन्मण्डनोक्तदिशा दहराकाशभगवन्मनःस्थाधिदैविकमू- रूपत्वमवगन्नव्यम् । 'यामैरयन् चन्द्रमसी'तिवत् । तत्रेति । सामग्रीसम्पादने । तत्रेति । तासु संकल्पोद्दोधने । अत्र मनसः करणत्वेन नादस्य व्यापारत्वाद्वेणोः सहकारितया सहायत्वं योध्यम् । ननु मायाकार्य स्थितस्यावरणम् , अन्यत्र स्थितस्सान्यत्र प्रत्यायनरूपो विक्षेपश्चेति द्वितीयस्कन्धे 'ऋतेथं यदित्यन सिद्धम् । इयं चान्तरङ्गेति तद्विलक्षणमत्र किं करिष्य- तीत्याकांक्षायां तत्कार्य यदाचार्यरुक्तं तद्विवृण्वन्ति वेदेत्यादि । तथा च यथा पहिरडा मनोवृत्तीरन्यत्र नयति, तथ्यमन्तरबैतत्करोति, तदपि करोति । तच्च 'मन्यमाना'नित्यनेन वक्ष्यते । एवं चात्र ययास्थितनयनमेव ततो वैलक्षण्यमिति मावः । 'मन्मायामोहितधियः पुरुषाः पुरुपर्पम । श्रेयो वदन्त्यनैकान्त्याययाधर्म यथारुची' सत्र प्रमाणस्यान्यनयोजन तत्काय दृष्टम्, नत्वानन्दस्सेत्याशयेन कश्चिदाशङ्कते, तदाहुः अत्रेत्यादि । समादधते स इत्यादि । तस्येति । भगवतः । अत एवेति । विरुद्धधर्माश्रयत्वादेव । तथा च धर्मरूप- ताया गतिरूपताया विरुद्धधर्माश्रयत्वस्य च प्रामाणिकत्वेन आनन्दस्यामूर्तत्वाभावेन च धर्मधमिविचारेन्यत्रगतिः सुघटा, सामर्थ्यस्यापि धर्मरूपत्वान्न तदाश्रयणेपि दोष इत्यर्थः । नन्वत्र पुष्टिलीला मगवत उच्यते, अतो मर्यादया समाधिन युक्त इत्यरुच्या तद्रीया समादधते वस्तुत इत्यादि । तथा चामूर्तयेपि गत्युपपतिरित्यर्थः । अब स्वरूपमर्या- दातिकमे मानमाहुः अत एव रसमित्यादि । अनुपज्यत इति । संयोगपृयक्तैनानु- पज्यते । मायोर्विततत्वं व्याकुर्वन्तो व्युत्पादयन्ति यतोन्यत्रेत्यादिना । फलरूपेणेति। भजनस विशेषणम् । प्रतिपादितमिति । मार्गत्वमिनिशेपः । मार्गद्वयवितानप्रयोज- नमाहुः एवं सतीत्यादि । नन्वन्वेषणादिलक्षणमार्गस सौमाग्यमदादिदोपप्रयुक्तत्वमे.

·६ रासपश्चाध्यायीप्रकाशः। तद्गुरुपु तदारोपयतीति शङ्कायां समादधते स्वामिनीनामित्यादि । तथा च प्रपतिम- दमानानि वदतो मूलादेव समाधिर्योध्य इति भावः । प्राकट्यं स्यादिति । यथा- साधारणेपि काले सूर्यचन्द्रमासम्बन्धे सर्वत्रालोकाहादादि, तथा साधारणीपु रात्रिषु लीलासम्बन्धे तथा स्यादित्यर्थः । तदोडराज इत्यस टिप्पण्याम् । भगवन्मनस आधिदैविकलात्तत्र देवतानपे- क्षणादाभासे देवत्ता नास्तीत्यादिकयनं कथमुपपद्यत इत्याशय तत्तात- १०.२६-२ र्यमाहुः अत्रेदं प्रतिभातीत्यादिना । नन्वेवंप्रणाड्या रसोरो- धकथने रसस्य जन्यत्वापत्या भगवद्रूपता हीयेतेत्याशङ्कायां प्रणाडीतात्पर्यमाहुः वस्तुत इत्यादि । तथा च श्रुत्या रसस्स भगवद्रूपत्वे निश्चिते, यया यज्ञात्मकस्यास्सचेष्टाव्यं- ग्यत्वम्, एवं रसात्मक एतत्प्रणाड्या लोके व्यज्यत इति न तद्धानिरिति भावः । सुबोधिन्याम् । नन्वेकदा दृष्टासु वहीपु रात्रिष्वेकचन्द्रस्थितिः कथं युज्यत इत्यत माहुः यद्यपीत्यादि। रमाननाभमित्यस्य टिप्पण्याम् । एतन्मन्वन्तरे चन्द्रस्यात्रिपुत्रत्वेन लक्ष्मीभ्रा- तृत्वामावात्पूर्वमन्वन्तरीयस्य तथालेपि तस्य पुराणान्तरे खण्डरूपेण १०-२६-३ शिवमौलिमण्डनत्वोक्तरत्र चाखण्डमण्डलतया रमाननामत्वकथनात्पूर्व नूतनतया व्यवस्थापनाच लक्ष्मीभ्रातृत्वं नोपपद्यत इत्यतस्तदाशयमाहुः भगवानित्यादि । तथा चानेन भावेनात्र भ्रातृत्वकयनं न लोकसिद्धाभिप्रायेणेत्यतो नानुपपत्तिरिति, नवा लक्षणा, तथा तद्विवाहलीलापीति नात्र लौकिकलेशोपीति हृदयम् । निशम्येत्यन्न । सुबोधिन्याम् । अङ्गं तु नाशयतीति । स्वरूपविस्मारक- तया कामागभूतं धैर्यादिकं नाशयतीत्यर्थः । ननु देशान्तरीयो व्यवहारो १०.२६४ न देशान्तरीयोत्तमव्यवहारे सति सम्भवतीति कथमेतासां तथात्वमित्यत आहुः पूर्वमित्यादि । सति चातुर्य अनागरीत्वमव्यवहारप्रयोजकमिति पक्षान्तरमाहुः ताटङ्केत्यादि । 'कुण्डलं कर्णभूषण'मिति कोशेन तस्य पदस्य सामान्ये शक्तवादित्यर्थः । दुहन्त्य इत्यत्र । सुबोधिन्याम् । सम्यगुत्सुका इति । विवेकविलम्बाय- १०-२६-५ सहिष्णुश्चित्तोल्लास औत्सुक्यं तस्य सम्यक्त्वमत्युत्कटत्वं योध्यम् । अनन्त्य इत्यत्र । नाम इति । उत्पत्तिस्थितिप्रलयकमः। प्रमार्जनस्य मालि. न्यालायकत्वात् प्रलयकर्तृत्वम् । एतासां तामसीत्वादौ हेतुमाहुः शरीरेत्यादि । शरीरसेवादिरेव चात्र लोकधर्मों योध्यः । यद्यप्यत्र य एवोकास्तथापि तत्तदादीनां धर्माणां प्रायपाठात् ताशत्वं बोध्यम् । , १०-२६-७ ·७ श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकागः। १०-२६-८ काश्चित्कृष्णान्तिकमित्सत्र । शब्दपरा इति । निवारकवाक्यपरा इत्यर्थः। तमेव परमात्मानमित्यत्र । ननु भगवति प्रविष्टत्वेपि खाप्ययवदज्ञानादिवास- नायुक्तानामेव प्रवेशात्कथं न मुक्तिप्रतिवन्ध इत्यत आहुः तदा अज्ञा- १०-२६-१२ नेत्यादि । ज्ञानस चिरस्थायित्वपक्षेपि प्राग्जन्मीनास्मिरणेन, 'प्राक्कल्प- विपयामेतां स्मृति ते सुरसत्तम । न ोप व्यवधात्काल एप सर्वनिराकृति'रिति प्रथमस्कन्धे कालस्य स्मृतिनाशकत्वयोधनेन च कालस्य तैधात्वात्तदा तासां प्रतिवन्धके काले यदज्ञानं भंगवत्स्वरूपविषयकं, यच जाररूपतया अन्ययाज्ञानं, तत्रिक्षणावस्थायि विनश्यदवस्यमिति न तयोः खरूपतस्तधात्वमित्यर्थः । ननु तथापि वासनान्तरसत्त्वे कथं न तत्स्यितिरित्यत आहुः वियोजकेत्यादि । सांसारिक्या विरुद्धवासनायाः कर्मणश्च क्षीणत्वेन तत्स्थापकामावाच न जथात्वमित्यर्थः । उक्तं पुरस्तादित्यत्र । भगवानित्यादिना द्वितीयस्वार्थ उच्यते । तेन मुक्ति- दानार्थमवतीर्णस्यैव साधनता, न तुदासीनस्येति बोध्यते । अत २०-२६-१३ इत्यादिना तृतीयसोच्यते । तेन तादृशस्यापि सम्बन्धस्यैव साधनत्वम्, नलसम्बद्धस्य । सम्बन्धश्चाविच्छिद्यमान एव व्यापारः, न तु विच्छिद्यमान इति निणीयते । ज्ञानभक्त्योस्त्वित्यादिना तुरीयस्योच्यते । तेन राजोक्तो विरोधः कालमेदेन · श्रुतेः सावकाशतया परिहियते । तत्रोपपत्तिश्वेश्वरेच्छारूपा योध्यते । तया फलबलादयं निर्णयो न व्यभिचारशङ्कयापनेतुं शक्य इति च योध्यत इति ज्ञेयम् । नृणां निःश्रेयसार्थायेत्यत्र । अन्यथापीति । 'यदा यदा हीति वाक्या- दशावतारेणापीत्यर्थः । अन्यार्थमागमनं कुतो न सङ्गच्छत इत्यतस्तदु- १०.२६-२४ पपादयन्ति । अन्येपामित्यादि । एतत्प्राकट्यस्य 'योगानयो मये- खादिमगबदुक्तसाधनवतां फलदानार्थतं वक्तव्यम् । तन्न युक्तम् । तत्र खोक्तलनिवन्धन प्राकटयात्, प्रकृते तदभावात् । भूमारहत्यादेशद्वारापि संमवादतोधुना यत्राकट्यं तत्केवलं साधनरहितानां निःश्रेयसायैव । तदेव 'नायमात्मेति श्रुत्या साधनान्त(र)निषेधपूर्वकं वरण- कलम्यत्तस्वात्मनिवरकले श्रावयन्योक्तम् । एवं सति इदानीं यत्प्रकटस्तयाकव्यं न जानकृत्योः साध्यमित्यर्थः । अथ भक्त्यैवेति श्रुत्या साम्प्रतं भक्तिसाध्यता शीत, तदापि नेत्याहुः देहादीत्यादिना । एवं च सेवकानुपयोगे तकृतसेवादिना प्रसादोषि दूरापेत इति साधनप्रकारेण साध्यतामावादन्यख न मगवटुपयोग इति न तदर्थमपीदं प्राकट्यमित्यर्थः। अनः स्त्रेयादि । अतो निःसाधनानां फलायवेति निश्चय इत्यर्थः । प्रसपान (1) पासपोरयत् । आरपुरपापि ममताः । ३ एलिनाराकया। ४ न मुद्धि- - वेन सिद्धमाहुः प्रतिवन्धवम् ।

·रासपश्चाध्यायाप्रकाराः। . नन्वेवं सति कुतो न सर्वे तदैव मुच्यन्त इत्याकाक्षायां तत्र पूर्वोक्तादतिरिक्त व्यापारद्वयं सम्बन्धनरन्तर्यरूपमपेक्षितमिति वदतीत्याशयेन काम १०-२६-१५ क्रोधमित्याभासमाहुः एवं सतीत्यादि । सौहृदपदेनाविहितम- क्तिरुच्यत इत्याशयेनाहुः सख्यमित्यादि । नन्वस्त्वेवम् , तथाप्यवतारदशायां मर्या- दामागीयाणामपि सत्त्वात्तेपां कथं सिद्धिरित्यपेक्षायां निर्णय वक्तुं टिप्पण्यामाहुः नन्वित्यादि । पूर्वोक्ता मर्यादामार्गीयाः । 'यस्स पर्णमयी'त्यादि । अत्र केचित् । नेदं संयोगपृथक्त्वन्यायोदाहरणं सम्भवति, फलश्रुतेरर्थवादवा- क्यनिष्ठत्वेनार्थवादस्य च प्राशस्त्यपरतया विधेयस्तावकत्वेन फलविघ्यन्तराभावात् विहितस्य च फलान्तराभावात् स्तुतेरसत्समारोपणरूपखाच । किन्तु 'खादिरे थभाति, खादिरं वीर्यकामस्य यूपं कुर्यात् , दना जुहोति, दनेन्द्रियकामस्य जुहुयादित्यायु- दाहर्तव्यमिति वदन्ति । तन तेपां वेदविरोध एव सम्पद्यते । तथा हि । परमातः परमाप्तवाक्यं वा वेदः । स चेदतथाभूतं वस्तु तथात्वेन स्तुत्यर्थ वदेत् , तदा मिथ्यावादित्वेन सर्वोप्यनाप्त एव स्यात् । न ह्येकत्र ज्ञातमिथ्यामापित्वस्यान्यत्र विश्वासो भवतीति विधिवाक्योक्तफलेपि तथा कल्पनायाः कर्तुं शक्यत्वात् । अतो विधिवाक्यप्रामाण्यरक्षणायैवार्थवादादिकमपि फलं विध्यभिप्रेततया स्वीकर्तव्यम् । यया, 'अक्ताः शर्करा उपदधाति' 'तेजो वै घृतमित्यत्र घृतस्य विध्यनभिप्रेतत्वे अर्थवादो न तत्स्तुतिं कुर्यादिति स्वीक्रियते, तथान्यत्रापि फलस्थानभिप्रेतत्वेपि न सो ब्रूयादित्यपि स्वीकार्यम् , एकवाक्यत्वानुपपत्तेरुभयत्रापि तुल्यत्वात् । न च प्राशस्त्यपरतयैवैक- वाक्यत्वमभिप्रेतम्, न तु फलसमर्पकत्वेनापीति वाच्यम् । वाक्योक्तफलसमर्प- कत्वातिरिक्तस्य प्राशस्त्यस्यात्रादर्शनेनान्यस कल्पयितुमशक्यत्वात् । यथाकथञ्चित्क- ल्पने तु रात्रिसत्राधिकरणन्यायेन क्लुप्तेन कल्प्यमानयाधस्स वक्तुं शक्यत्वात् । न चात्र कामशब्दाभावान्न विधेरपीदं फलमभिप्रेतमिति वाच्यम् । रात्रिसत्राधिकरणे प्रतिष्ठाया अपि तथाखापातात् । 'प्रतितिष्ठन्ति हवा य एता रात्रीरुपयन्ती'त्यत्रापि काम- शब्दाभावात् । न च तत्रागत्या तथा स्वीक्रियते, भत्र तु होमनिष्पादकत्वेनापि फलवत्त्वसम्मवान्नार्थवादिकफलग्रहणे किञ्चिद्वीजमिति वाच्यम् । यया कयापि तया होमनिप्पत्तेः सम्भवेन पर्णमयीत्वस्य तथापि फलं न किश्चित्पश्यामः । अतो विधिवा- क्याभिप्रेतमेव फलमर्थवादो वतीति स्तुतिलक्षणं चोकांधायकगुणवर्णनमिति सर्वसामा- सायान्युपेयम् , अतो नानुपपन्न किश्चित् । प्रकृतमनुसरामः । एवं यद्यप्येकेन प्रामय्येन द्विविधयोरपि फलं न्यायसिद्धम्, तथापि नेदमत्र श्रीमदाचार्याभिप्रेतम्, पूर्वसिद्धति फक्षिकया तत्र स्वतत्राविर्भावनियमो- पन्यासात् । न्यायोदाहरणं तु स्वतच्यत्वेन कदाचित्तथात्वस्यापि संमवज्ञापनाय । अत ·श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। एव मूलेपि तथानभिप्रेतम् । तदेतदृदि कृत्वाहुः अत्रेदमित्यादि । सुबोधिन्याम् । स्वतन्त्रे वैपरीत्यशङ्कायाम् । सा चातिदूर इत्यादिना अन्यासामनिवृत्तौ हेतुकथन- स्थाप्यसङ्गतत्वं बोध्यम् । तदानीं प्रतिवद्धदेहत्यागज्ञाने हेतोरशस्यनिरूपणत्वात् , 'काश्चित् कृष्णान्तिकं ययु'रित्यत्र काश्चित्पदादूचनेन निवृत्तेरपि सूचनाच । ‘एवं तद्भावनायुक्ता' इत्यत्र तच्छन्दस्य पूर्वपरामर्शित्वमपि तथा । यतोत्र तच्छन्दस्य विषयतया पूर्वपरामर्शितायाः प्रकृतानुपयोगित्वेन वक्तुमशस्यतया सम्बन्धितेन साङ्गीकृता । तत्र च सम्बन्धापेक्षया गौरवेण पूर्वानुभूतार्थविषयत्ताया एव प्रत्यासन्नतया लाघवेनौचित्यात् । अतो भावे भेदान्न पूर्वोक्ताखेतन्निष्ठाशेपधर्मसिद्धिरित्यप्यरुचिवीजं वोध्यम् । ता दृष्ट्वेत्यत्र टिप्पण्याम् । अन्तर्गृहेत्यादि । ननु 'निशम्य गीत'मित्यत्र मुख्यमाकारणं वरदत्तरात्रिकाणामेवेति तदनिवारणस्यैव सुबोधिन्यां प्राब- १०-२६-१७ लातीतेरन्तहगतानां कः प्रसद्ध इति चेत् ? उच्यते। मूले 'ता'इत्यस्य गीताकर्णयितृसाधारण्येपि 'दुहन्त्य' इत्यादिना अन्यपूर्वाणामेव प्रस्तुतत्वाचाखेव कासा- चियतिवन्धकथनोत्तरं मुक्त्या शङ्कामावनियारणेपि प्रतिबन्धहेतुप्रश्नाभावेन तदुत्तराभावा- देतदनाकारितत्वशासत्वे ताशनादश्रवणवैयर्थ्यापहारेण लीलायां दोपप्रसक्तेः 'ता' इत्यस्य वृत्तिसोचेन तत्परिहार एवेति युध्यस् । तर्हि प्रतिवन्धलीलायाः किं प्रयोजनमत आहुः दोपेत्यादि । एतासां च स्वरूपं तृतीये सुबोधिन्यां निरूपितं 'ब्रह्मणा कामेन शप्ता वाक् गोपिका' इति । तया च शुक्रेण भयात् शप्तानां कंसादीनां यथा मयादेव प्राप्तिः, तथात्र कामादिति तं दोपं निवारयितुं तथेसतो न कोपि शङ्कालेशः । तद्नङ्गीकारेणेति । इदं तदभावो ज्ञाप्यत इत्यनेन सम्बध्यते । स्वागतमित्यादिसङ्ख्यातात्पर्य टिप्पण्याम् । एतासां कुतो न निवारकाणीत्या- शङ्कायां गुणप्रसस्यमावो न निवारणायोग्यत्रादित्याशयेनाहुः एतासा- १०-२६-२८।१९ मित्यादि । केति । यदि तादृश्यः स्युः, गच्छेयुः, अतो न, तथा सति स्थापनार्थों निषेधः, तदा पिष्टपेपः, यदि गमनार्थः, तदा रसरूपत्वहानिर्वाक्यवैयर्थ्य चेति न काप्युपयोग इति प्रश्नवीजम् । उपचारेणेति । सारूप्यनिवन्धनया गोण्या । तथा च यया मगवान् 'अप्राणो ह्यमनाः' इति श्रुत्या प्राणादिरहितोपि 'आनीदवातं स्वधया तदेकम् प्राण- वेव प्राणो मवति, वदन्वा गित्यादिश्रुत्या तत्कारी श्राव्यते, तथा 'रसो वै स'इति रसतया श्रावितो मानसीनो भावान् स्वात्मकानेवैवं तत्र तत्र विभजन् स्खं रूपं खदासेप्वाविष्करोतीति मावः । एवं यद्यपि श्रौतप्रक्रियया सर्वसिद्धिः, तथापि श्रीमागवतस्स पुराणलेनात्र तनकि- पैव ज्यायसीत्याशयेनाहुः वस्तुत इत्यादि । जन्मप्रकरणे 'तमद्भुत'मित्यत्र 'आत्मा कार्य च भूतानीति कारिकायां ये गुणा भगवदात्मका उक्ताः, त एत एतत्कार्यका इत्याशयः । एवं विवरणेनान्तपदवैयय परिहतम् । तामससात्त्विकीत्यादिविमागचोपपादितः । एवध .

·रासपश्चाध्यायीप्रकाशः। भेदस्मृतिप्रतिपन्ना मायिकाः सदंश वा, अभेदश्रुतिप्रतिपन्नाः सदंशाचिदंशा वा, एते खान- न्दांशा इति बोध्यम् । सुबोधिन्याम् । मातर इत्यत्र । सर्या नागता इति नागन्तव्यमित्यनेन 'काश्चित्कृष्णान्तिक मित्यत्र यथा शब्दपराणामदृढो भावः, तथा युष्माक- १०-२६:२० मपीत्यापादितं योध्यम् । दृष्टं वनमित्यत्र । परितो विलोकयन्तीरित्यनेन भावादायनिर्णायकमापादित योध्यम् । अग्रिमेत्यादिना शिष्टभेदस राजससात्त्विकत्वं वोधितम् । १०.२६.२१ वनं तामसमित्यादिना राजसराजसेष्ववान्तरभेदः सूचितः, तेन तुरीय- पादे यमुनासम्बन्धाद्गुणातीतत्वमपि वोध्यम् । यद्यपि 'वनं तु सात्त्विको वास' इत्येकादशे भगवता सात्त्विकत्वमुक्तम्, तथापि तन्मर्यादायां विषयसम्बन्धाभावेन वैराग्यपोषकत्वात्। पुष्टौ तु रतिस्थानतया मोहकत्वादनं तामसमित्युक्तम् । अत एव यत्र न रतिस्थानत्वस्, तत्र न प्रविष्टं मक्कैरिति स्फुटमग्रिमाध्याये । पर्वादियुद्धाविति । ननु मर्यादामार्गेपि 'नामावास्यायां च पौर्णमास्यां च स्त्रियमुपेयात् , यदुपेयान्निरिन्द्रियः स्सा'दिति श्रुतेः 'पर्वा- ण्याद्याश्चतस्रश्च वर्जये'दित्यादिस्मृतेश्च पुरुषमधिकृत्यैव प्रवृत्तिदर्शनात्मुस एव दोप इति ताः प्रत्येवं कथनमसम्भवीति चेत् । न । शास्त्रस्य पुरुषाधिकारकत्वेपि ज्योतिष्टोमादिफलं यथोभयोः कर्मणि सहभावात् 'सहोभौ चरतां धर्म'मित्यादिस्मृतेश्च तथा प्रायश्चित्तादिस्मृत्यनुरोधान्नि- पिद्धफलस्यापि समानत्वादिति बुध्यस्ख । वर्णनायामिति । एतन्निरूपणस वर्णनाङ्गत्वा- चथेतिमावः । रसोदोधक इति भावप्रधानः । प्रमदादाविति वा, श्रमादिनिवारकत्वादिति । तयात मेत्यत्र । भवन्तश्च पुरुषा' इत्यनेन एतासां श्रुतिरूपाभ्योपि भेदो घोधित १०२६-२२ इति प्रतिभाति । अथवेत्यत्र । ननु सिद्धान्तस्य दूपणानहत्वात्कथं पूर्वपक्षार्थमनुवाद इत्यत आहुः निरुक्त इत्यादि । खेहात्सर्वत्यागपूर्वकागमनरूपः भावः भगवत्त्वेन १०-२६-२३ कामपूरकतां गाहमानो गुणात्मकः जारत्वसङ्कीर्णतया तां गाहमानो दोपात्मक इति फलं भगवदात्मकं न प्रयच्छति, तत्र हेतुलौंकिको भवति । अतस्तदुभयरु- पतां तत्रापाय पूर्वपक्षीक्रियत इत्यतोनुवाद इत्यर्थः। तहीति । यद्येवं भावनागमनं युक्तम्, तहि ये यया मा मिति प्रतिज्ञा पालनीयेत्यर्थः । नन्येवं सति प्रतिज्ञायाः कथं सिद्धिरित्यत आहुः स्नेह एवेत्यादि । ये मां निरुपधिलेहेन भजन्ते. तेष्वहं तथैव सिधामीत्येतावतैव प्रतिज्ञासिद्धिः, कृतिस्त्वशक्या, नमनादीनां जीवधर्मत्वादित्यर्थः । साधारणमिति । सर्व- वम्, न तु मवतीप्वेवेत्यर्थः ।. स्थितिपक्ष उपपन्नवं व्युत्पादयन्ति न हीलादि । फलितमर्थमुपदेशार्थमाहुः निःकपटेत्यादि । उभयत्रेति । पक्षद्वयेपीत्यर्थः । १०.२६-२५,दुःशील इत्यत्र । अघनोपीत्यादिना मूलस्थोऽपिशन्दो व्याख्यातो ज्ञेयः । ज - ·" , . श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । श्रवणादित्यत्र । भक्तिहीत्यादि । तथा चैवं दशविधायामपि न सम्बन्धापेक्षे- सर्थः । सुतरामिति । तत्रैव फलवस्य परिसमाप्तेस्तयेत्यर्थः । तदेव १०-२६-२७ स्पष्टयन्ति स्नेह इत्यादिना । तदर्थस्यानुभव इति । मानसः परोक्षानुमवः निदिध्यासनं वा । एतयोदर्शनशब्दानभिधेयत्वात्पक्षान्तरमाहुः कृपयेत्यादि। स्थितिपक्षं स्पष्टयन्ति तथेत्यादिना । तथा च स प्रकारान्तरापन्नः, अयं तु तद्विलक्षण इत्यर्थः । तर्हि तौल्ये कतरस्स ज्यायस्त्वमित्यत आहुः गृहेत्यादि । तथा च तेषां विहितं भवति, नतु स्वतन्त्रमित्ययमेव ज्यायानित्यर्थः । १०-२६-२९ इतीत्यस्याभासे । तत्रापीति । शरीरपरित्यागेपीत्यर्थः । प्रेष्ठमित्यत्र । टिप्पण्याम् । न स्यादेवेति । वक्ष्यमाणं कार्य न स्यादेवेत्यर्थः । सुयोधिन्याम् । कर्तुं शक्य इति । नीतौ वाग्वादस्वातिप्रिये एवं १०-२६-३० निपिद्धत्वेनोदासीने दोपामावात्तथेति पूर्वपक्षीकरणे हेतुरुक्तः । नन्वत्र रुपान्तरस्सादर्शनात् रूपान्तरेण वदतीत्यनिश्चयेन कयं पूर्वपक्षीकरणमित्याकांक्षायामाहुः नहीत्यादि । तथा च प्रियं किं करवाणि व' इत्यनेनोपक्रमे स्वस्य साधनत्वकथनाच्छेपैः प्रतिवन्धकरणाच रूपान्तरावगमः, पूर्वोक्तहासाच फलरूपस्यैवं तूष्णीकत्वावगम इति कार्यवलेन रूपान्तरावगतौ युक्तं पूर्वपक्षीकरणमित्यर्थः । स इति । फलात्मा । तदाहेति । तस्मात्फलात्मकत्वं शुक आहेत्यर्थः । सर्व इति । मुक्तिपर्यन्ताः । नन्वेवं सत्ययं कुतो न त्यज्यते तत्राहुः काममय इत्यादि । 'काममय एवायं पुरुष' इति श्रुत्यर्थोयम् । श्रुतिस्तु शारीरब्राह्मणस्या वृहदारण्यके । तेन खरूपधर्ममपि त्यक्त्वा भगवान् गृहीत इत्युक्तम् । यदीति । भगवता खानङ्गीकारे । तस्मादिति । सर्वकामानां भगवदर्थ त्यागात् । संरम्म- प्रयोजनमाहुः सर्वोपीत्यादि । तथा च वाश्यतात्पर्य निर्णीय ततो यत्सेत्स्यति तद्विधास्याम इत्येतदर्थ संरम्म इत्यर्थः। मैवमित्यत्र । नन्वशक्य इत्यादि । भगवानेको, भक्ताथानेका इत्यशम्ये स्थापने तदर्थी स्तुतिः कथं कर्तव्येत्यर्थः। दयायामित्यादि । तथा च यः पूर्व विपजलाशयादिम्योऽवनेन स्वसामर्थ्य प्रकटितवास्तस्स मगवत एवं कयनं नासामर्थ्यसूचकम् , अपि तु दयाभावस्यैत्यर्थः । अनुचितपदमिति निरूपि- तमित्यनेनान्वेति । जारत्वेनेति । जारत्वमंनुसन्धायेत्यर्थः। एतेन 'प्रियं कि'मित्यन चितं कामस्य प्रियमपि निराकृतम् । अमजनाग्रहस्स दुष्टत्वमुद्घाटयन्ति ये यथेत्यादि । तया च प्रतिज्ञामक्षकत्वाद्दुष्ट इयर्थः । ननु प्रतिज्ञायां यथातथेतिपदाम्यां प्रकारसाम्य- मुक्तमिति 'यथा भवत्स आगताः, तया मयाप्यागन्तव्य'मिति तत्पूरणार्थमेव साम्प्रतममजन- १ सत्यादिषु मन्दनादिषु एताससम्बन्धापेक्षाऽयवा अवगदिशक्तिसशेवः।

·१२ रासपश्चाध्यायीप्रकाशः। , मिति चेत्तत्राहुः यदीत्यादि । नन्वस्त्येवम्, तथापि भजनप्रार्थना किमर्थत्यत आहुः एतच्चेत्यादि । विवक्षितं भजनं विवेचयितुमुपपादयन्ति देवो हीत्यादि । भजनमत्र फलदानाद्बोध्यम् । देवताविग्रहवादस्य व्यासाभिप्रेतत्वेन कर्मण्यपि देवताया एव द्वारत्वात् । शास्त्रं त्यागमत्रलिङ्गादिरूपम् । अस्त्वेवमन्येपाम्, तावता भगवतः कथं तथात्वमित्यत आहुः तत्रापीत्यादि । 'यो देवानां नामधा एक एव', 'एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ती- सादिश्रुतेस्तत्रापि तेषु देवेष्वपि स एवेति तस्यैव तथात्वमित्यर्थः । तदेवाहुः पूर्वेत्यादि । भजनं भगवत्कर्तृकम् । ज्ञानभक्त्योरपि फलदानात्सुतरामिति । नन्विदं सोपधौ, तब 'प्रियं किं करवाणी'त्यनेनोरीकृतमेवेति प्रकृते को विशेप इत्यपेक्षायां निरुपधिप्रपत्तिव्य- वस्थामाहुः आदीत्यादि । 'अकामः सर्वकामो 'सादिस्मृतिभिर्भजनविधानात्तस्य पर- मपुरुषत्वेन निष्कामसेव्यत्वमुक्तम् । तथा 'सोश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणे' यादिश्रुवौ रन्तृत्ववोधनाद् देवत्वमुक्तम् । तावता निरुपधिप्रपत्तावपि भजनं सेवाकारणरूपं सिद्ध- मेवेत्यर्थः । तथा च प्रतिज्ञावाक्ये यथा प्रकारवाचके पदे स्तः, तथा प्रपत्तिभजनवाचके अपि स्तः, तेन यत्प्रकारिका प्रपत्तिः, तत्प्रकारकं भजनमित्यर्थो भवति । तथा सति निरु- पधिप्रपत्तौ सेवाकारणरूपं सोपधौ तत्फलदानरूपं भजनं करोमीति फलति, तस्मात्या- र्थ्यत इति भावः । तेन लोकन्यायोपि न विरुध्यत इत्याहुः नहीत्यादि । नहीति पदद्वयं पुरुषान्तरेत्यादावपि सम्बध्यते । नहीत्यादिना यसिद्धं तदाहुः अनङ्गीकार इत्यादि । इदं लोकन्यायाविरोधादिचिन्तनं प्रकृतानुपयोगीत्याशङ्कायां टिप्पण्यां तत्ता त्पर्यमाहुः अनेनेत्यादि । सुबोधिन्याम् । एतेनेति । देवो यथादिपुरुषो भजत' इति दृष्टान्तदानेनेत्यर्थः । विवक्षितविज्ञापनस्यैतावतैव सिद्धेर्मुमुक्षुपदमनतिप्रयोजनमित्या- शय तत्तात्पर्य विवृण्वन्ति किश्चेत्यादि । अत्र स्फुरतीत्यन्तं 'यमेवैष वृणुत' · इति श्रुत्यर्थः, शेपस्तु लिखितायाः। ननु मजधातुः सेवावचन इत्यात्मीयत्वेन परिग्रहादेः कथं भजनत्वम् । 'एप ह्येवेति श्रुतेश्च 'को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात्, न स्यादिति जीवनरूपं कार्य प्रक्रम्य पाठात्कयं मुमुक्षुविषयत्वमित्याशक्य न्यायेन तां निवारयितुमाहुः खाप्ययेत्यादि । अयं न्यायश्चतुर्थस्य चतुर्थपादेस्ति । तत्र हि 'न तदश्नोति कश्चन, न तदश्नोति कञ्चने ति 'सोचते सर्वान्कामासह ब्रह्मणा विपश्चिते'ति विक- रणव्यत्ययेन भोजनवचनाशयातुघटिततया भोगनिषेधकतरोधकयोमाध्यन्दिनतैत्तिरीयशु- योरितरेतरविरोधे तत्सामञ्जस्याय मुक्तौ निर्गुणसगुणविभाग आदरणीय इति प्राप्ते खाप्य- यसूत्रं पठित्वा 'तपयापि हिरण्यनिधि निहितमक्षेत्रा उपर्युपरि सञ्चरन्तो न पिन्देयुः, एवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्यः, एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्तीति छान्दोग्यश्रुत्या मुपुप्तौ प्रवज्ञानामावेनाप्राप्तिश्रावणात् 'प्रझविदाप्नोति पर'मितिथुत्या मुक्तौ ज्ञानेन पर- प्राप्तिश्रावणादारिष्कृतं भोगनिपेधकतबोधकथुत्युक्तं खाप्ययसम्पत्योरन्यतरापेक्षम्, 'खम- .. - यदेप आकाश आनन्दो ·श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। पीतो भवतीति श्रुतेः स्वाप्ययः सुषुप्तिः, सम्पत्तिः ब्रह्मसम्पत्तिः पुष्टिमार्गीयो मोक्षः, तयो- रन्यतरापेक्षम् । तथा च निपेधिका खाप्ययविषया, योधिका तु मुक्तिविषया । युक्तं चैतत् । 'लोकवत्तु लीलाकैवल्य मितिसूत्रेण पूर्व लीलाया मुक्तित्वेन व्यवस्थापनादिति हिशब्दार्थ इति व्याख्यातम् । तच्च प्रकृतानुपयोगीत्यस्स न्यायस्योपन्यासो न युक्त इत्या- शक्य टिप्पण्यां तस्यार्थमाहुः स्वाप्ययेत्यादि । अत्रेदं प्रतिभाति । तृतीयस्य द्वितीये 'तदमावो नाडीपु तच्छ्रुतेरात्मनि चे'त्यत्र सुषुप्तद्वैविध्यमङ्गीकृतम् । तत्र नाडीपु सुषुप्ता- वानन्दाभावः । आत्मनि सुपुप्तौ तु खपितिनाम । 'सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवतीति- छन्दोगश्रुती सुपुप्तिसाक्षिसान्निध्यस्य कथनात् । अय 'यत्र सुप्तो न कश्चन कामं काम- यते, न कञ्चन स्वप्नं पश्यति, तद्वास्यैतदात्मकाममाप्तकाममकामं रूपम्, तद्यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिप्वक्तो न याचं वेद, नान्तरम् , एवमेवायं शारीर यात्मा प्राज्ञेनात्मना सम्परि- प्वक्तो न याद्यं वेद, नान्तर'मिति ज्योतिर्ब्राह्मणे संपरिष्वगायनाच, तत्रापि सामग्रीसा- निध्ये सिद्ध मोगस्य निरायाधत्वान्निषेधिकायाः श्रुतेः सुपुप्तिविषयत्वमसइतमिति शङ्का स्वादिति तां वारयितुं तत्र प्राज्ञरूपस्यैव सान्निध्यं परिष्वद्गश्व, न तु परब्रह्मणः । तथा 'नाहं खल्वयं भगव एवं सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति, नो एवमानि भूतानि विना- शमेवापीतो भवति, नाहमत्र भोग्यं पश्यामी'ति छन्दोगश्रुतौ भोग्यकथनाद्भोगसुखादिसाक्षा- त्कारात्मनः अमावान्निविषयज्ञानस्य सत्त्वेपि तस्य भोगरूपत्वाभावात्तत्र न भोगोपीति निपे- 'धिकाया श्रुतेः सुपुप्तिविपयत्वं युक्तमेव । एवं च सति प्रकृते 'देवो यथा मजत' इत्युक्तौ मुपुतिसममजनप्राप्तिः, 'आदिपुरुषो यथे'त्युक्ती 'तदनुप्रविश्य सच त्वचामव'दिति श्रुति- योधितरीत्या प्रविष्टस्यैव जीवान्तर्यामिमावेन तद्रीतिकमजनप्राप्तिः, 'देवो ययादिपुरुप' इति पदद्वयोक्त्या पर्यविद्योत्तरीत्या मुक्यनन्तरं भजनप्राप्तिः, नलिदानीमिति तत्रयमपि व्यावर्तयितुमत्र मुमुक्षुपदम्, तेन तैत्तिरीयोक्तरीतिकं भजनं विवक्षितम्, एतदेव विशे- पतो वक्तुमशक्का इत्यनेन योधितम् । एवं मजनं तदर्थप्राकटयेन भवति, नेतरति तद्वो- धनाय न्यायोपन्यासोऽत्यन्तं युक्ततर इति । ननु मतान्तरेन भिन्न एवार्थः । तया हि । 'तत्केन के विजानीया'दित्यादी विशे- पविज्ञानवारणश्रवणं सुपुप्तिसम्पचिसापेक्षम् , सम्पतिः ब्रह्मसम्पत्तिः, परममुक्तिः, न तु सगुणविद्याविपाकमूतसगुणमुक्तिपरमिति मायावादिनः । एतेम्पो नतेभ्यः समुत्याय तान्ये- वानुविनश्यतीति विशेषविज्ञानवारणश्रवणं सुपुतिमरणसापेक्षम्, सम्पत्तिमरणम् । 'तसै- तस प्रयतो वामनसि संपद्यत' इनि श्रुतेः । न तु परममुक्तिपरम् , यत 'एतेभ्यो मनेभ्यः समुत्यायेति शरीरे प्रियविषयनियन्धनं निनानं 'न प्रत्येति प्रतिपिप्यते, न तु मुक्तम्स । तदवसाया अचानुक्तेः । तया 'सर्व पश्यः पश्यति, सर्वमानोति सर्वग' इति अनेयेति मामास्कररामानुजाचार्यमते । 'तीनों हि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस भवतीति वीर्ग- . " ·१४ रासपञ्चाध्यायातकाशः। . शोकखश्रुतिः सुपुप्तिमुक्तिपरेवि मध्यभाष्ये । तत्कथमत्र विवक्षितार्थनिश्चय इत्याकांक्षाया- मेकहेलया तेषामविरोधं वक्तुं मायावादिमतमुपक्षिपन्ति केचित्त्विति । अविरोध व्युत्पा- दयन्ति एवमित्यादि । सुषुप्तिमयसम्पत्त्योर्ब्रह्माविर्भावस्य सर्वमतसाधारण्यान्मरणेपि मोहद- शायां 'मुग्धेऽर्धसम्पत्तिः परिशेपादिति सूत्रेणार्धाविर्भावाङ्गीकाराच सर्वमतेपि ब्रह्माविर्भावस्यैव ज्ञानामावेपि हेतुत्वमिति पूर्वोक्तव्याख्यानं सर्वाविरुद्धम् । अतः सुखेन निश्चय इत्यर्थः । प्रकृतमनुसरामि । एवञ्च 'को ह्येवान्या दितिश्रुतिर्ममक्षविषयेति प्रकरणादे- वावसीयत इति तजीवनपरैवेति न कोपि शकालेश इति दिक् । एतत्सर्वं हदि कृत्याहुः यथेत्यादि । एतेनेति । मुमुक्षुपददानेनेत्यर्थः । विज्ञापनविरुद्धमग्रिममिति शङ्कानिरासा- याहुः अग्र इलादि। यत्पत्यपत्येत्यत्र । धर्मवित्सदतात्पर्यमाहुः पहिरित्यादि, त्वयोक्तमित्यन्तम् । नारदादिमिर्भगवद्धर्मस्य याज्ञवल्क्यादिभिरात्मधर्मस्यापि स्वस्खशाले कथ- १०-२६-३२ नात् ज्ञायते, यदा तैर्देहविशिष्टस्य कर्तृत्वमनुसन्धीयते, तदैव शारीरध- मस्स खधर्मत्वमुच्यते, नत्वन्यदा । अन्यथा 'अयं हि परमो धर्मो यद्योगेनात्मदर्शन'मि- सादौ तस्स परमं न वदेयुः । तथा च शारीरधर्मबोधनं तत्र यथा जघन्याधिकारविपयम् , तयात्रापीत्यर्थः । अथाध्ययनविधिवदिदं प्रथमाधिकारमनुसृत्योक्तम् , नतु बाहिर्मुख्येनेति- चेद्विभाव्यते, तबाहुः तस्यापीत्यादि । अपर्ण व्याकुर्वन्ति स्त्रीभिरित्यादि । विपयनिर्धारमुपपादयन्ति नहीत्यादि । सेति । स्त्रीधर्मत्वेनोपदिश्यमाना । ननु नाई गुरुः, किन्तु भवतीभिः क्रियमाणमनुवदामीत्यत आहुः न चेत्यादि । तथा च पूर्वकालीना तत्कृतिर्लोकानुसृता, न शास्त्रानुमृता, विध्यज्ञानात् , अत इदं प्रमाणवाक्यं नानुवादकमित्यर्थः। ननु इदानीं ज्ञात इति गन्तव्यमित्यत्राहुः नापीत्यादि । यदि सकृच्छ्रवणमात्रेण धर्मः स्फुरत् , गुरुसेवाविधायकं शास्त्रं व्यर्थ स्यात् , अतोवश्यकर्तव्यत्वेन स्फूर्त्यर्थं तथेत्यर्थः । एवं खस्य प्रथमाधिकारमगीकृत्य धर्मावस्थाविचारेण विषयनिर्धार उक्तः । अतःपरं वास्यतात्पर्यविचारेण तमाहुः किञ्चेत्यादि, अतो वाक्येति । अनुभवप्रामाण्येन तथा निश्चयात् । तथा च यथा वेदे परोक्षवादेन कर्ममोक्षाय कर्मविधानम् , एवमत्रापि तद्विधानम् । तद् यथा वत्सेवायां पर्यवस्पति, तथेदमपीति विवितात्पर्यविचारेण विषयनिर्धार उक्तः । अतःपरं विध्यर्यानुष्ठानाधिकारविचारेणापि विषयं निर्धारयन्ति किञ्च, धर्मत्यादि । धर्यत्र देही । अनाप्त इति । विधिरिति शेपः । संमति चात्राहुः अत एवेति ! धर्माविरोधेन कव्यत्वादेवेत्यर्थः । ननु सर्वस्वारादायनिटेपि प्रवर्तनस दर्शनान्नायं नियम इत्सत याहुः द्रव्येत्यादि । तन मरणस्यैवेटत्वेन फलवत्त्वेन देहप्रतिपत्त्यन्तरामावेन च तयावेषि या तस्स नेटत्वं, देहस प्रतिपत्त्यन्तरं फलान्तरं या, तन तयालं न शक्यवचनम्, न्यायः - .

·श्रीसुवोधिनीटिप्पण्योः प्रफाशः। वैयर्थ्यप्रसङ्गात्, इतोऽन्यत्र तु नियम एवेत्यर्थः ।यद्येवं तहिं देहोनुरोद्धव्यः, किमिति- मदर्य क्लिश्यत इत्यत्राहुः तदित्यादि । सर्वरूपले गमकमाहुः यत इत्यादि । अतिशायने इष्ठन् । स क इसपेक्षायामात्मपदोक्तं देहादिवयं बन्धुश्च । तथा च शास्त्रे देहानुरोधो ना खदेहलोपाधिकः, अपि तु प्रियलोपाधिको, भवांश्च सर्वैः प्रकारैः प्रिय इति भवानेवानुरो- व्यो, न तु देह इत्यनुष्ठानाधिकारविचारेणापि मवानेव सेव्य इत्यर्थः । नन्वस्त्वेवं सेव्यत्वम्, तथापि देहस्य सेव्यमानसाधारणत्वात्तस्य मदेकविनियोगाय किमित्याग्रह इत्यत आहुः किञ्चेत्यादि । 'भवाय नाशाये'तिवाक्यं तु पञ्चमस्कन्धप्रथमेऽध्याये प्रिय- व्रतं प्रति ब्रह्मणोक्तम् । 'भवाय नाशाय च कर्म कर्तुं शोकाय मोहाय सदाऽभयाय, सुखाय दुःखाय च देहयोगमव्यक्तदिष्टं जनताङ्ग धत्त' इति । अत इति । अस्मिन्वाक्ये अव्यक्तदिष्टपदेन भगबद्दत्तत्वं योध्यम् । चेतन इत्यादि । तथा च प्रियव्रतदेहस्य राज्याद्यर्थत्वाज्ञाने यथा ब्रह्मणा स बोषितः, एवमज्ञानेनान्यस्मै दाने ततो निवार्य खसेवार्थ प्रेरणीयाः, नतु विपरीत इति वोषितम् । नन्वस्त्वेवम् , तथापि मयेदानी तथा प्रेर्यंत इति तथा प्रियव्रतवत्कर्तव्यमित्यत आहुः अत इत्यादि, वस्त्वित्यन्तम् । तथा च स हि देहे निरमिमान इति तथा कृतवान् । तदुक्तं तत्रैव 'अनवबुध्यमान इव महा- मना बुभुजे' इति । हृदि तत्त्वं बुद्ध्वा पहिरनवबुध्यमान इव देहाभिमानी वेत्यर्थात् । अस्माकं तु देहः प्रियः, भवांस्तु प्रियतम इति तथेत्यर्थः । ईदृशेऽधिकारे एतदेव कर्तव्य- मित्यत्र प्रमाणमाहुः अत्रेत्यादि । श्रेष्ठत्वं विवेक्तुं पदान्तरं व्याकुर्वन्ति किञ्चेत्यादि । येनेति । हेतुनेत्यर्थः । कुर्यन्तीत्यत्र । इदमिति । निषिध्यमानं घन्धुसाध्वसम् । तत्रापीति । साध्व- साकर्तृप्वपि । अत्रापि मगवदुक्तधर्माधिकारिनिर्धारद्वारा विषयनिर्धार १०२६.३३ एव फलिप्यतीति योध्यम् । ननु भगवदनुवृत्रात्महितत्वसाधनाय भग- वत्सेवा आत्महिता, अविगीतमहदाचारविषयत्वात् , शीलादिवदिति वक्तव्यम् । अत्र रतेस्वयात्वसाधने नार्थान्तरमित्यत आहुः स्नेहेनेत्यादि । वर्थस्तु टिप्पण्यां प्रभुचरणैरेव विवृतः । तथा च रतेस्तयात्वसाधन व सेवायास्तयावसिद्धिरित्येवं साधनं न दोपाये. पर्यः । नन्यत्रात्महिताधिनस्त्वयि रतिं कुर्वन्तीति कथनेन 'न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्ति, आत्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ती'तिश्रुत्युक्तन्यायेनोपाधिकपी- निप्राप्ती सर्वात्ममाववत्वमङ्गप्रसङ्ग इत्यतष्टिप्पण्यामाहुः अत्रीपघीत्यादि । ननु मास्तु पुत्रादौ प्रीतिः, तथापि धर्मत्वेन नित्यकर्मवदिदमपि कर्तव्यमित्यतः मुबोधिन्यामाहुः पदीत्यादि । भगवति रतिकरणेन कयमात्मकुशलत्वमित्यपेक्षायां तदुपपादयन्ति तेपा- मित्यादि, अन्यगामीति । इन्द्रियमिति शेषः । यत्र प्रमाणमाहुः यत इत्यादि । इदं यास्यमेकादशस्यम् । 'यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततन्ततः । एप धर्मो .

·रासपश्चाध्यायीप्रकाशः। नृणां क्षेमः शोकमोहभयापह' इति । अत्र हि 'यतो यतो निवतेते'ति कयनान्नि- वर्तनसामर्थ्याभावेऽन्यगामिकर्तव्यतायाः प्राप्तिः, निवृत्तौ विमुक्तिकथनान्निरुद्धाना- मात्मगामिताप्राप्तिर्योध्या । निवृत्तेरुत्तमत्वेपि न तन्मात्रकृतावेव कौशलपर्यवसानम् , अपि तु साधनविशेषेण तथा कृतावित्याशयेनाहुः तत्रापीयादि । इदं च द्वितीय- स्कन्धे 'यदंत्र्यनुध्याने त्यादौ स्फुटं भवति । पूर्ववदिति । पूर्वश्लोक इवेत्यर्थः । एवमिदं वादमुद्रया औपाधिकप्रीतिपक्षमङ्गीकृत्य हीनाधिकारविचारेपि तेषां कौशलनिरूपणेन विषयो निर्धारितः । अकुशलैरेव बन्धुसाध्वसं न कार्यम् । मात्राद्यनुवृत्तिश्च कार्येति । अतःपरं सिद्धान्तरीत्या कौशलं तदर्थं निश्चिन्वते किञ्च, भवानित्यादि । तथा च 'परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते, स उत्तमः पुरुष' इत्यादिश्रुतिभिः स एव सर्वे परमार्थभूत' इत्यादिस्मृतिभिश्च तथात्वात्त्वद्रतिकर्तृत्व एव ज्ञानकौशलम् , नान्यथेति । एत- दज्ञावृणामेव तदकरणादिकमित्यर्थः । अतःपरं सेव्यविचारेणापि कौशलं समर्थयन्ति किञ्च, प्रियस्येयादि । तथा च 'नाल्पे सुखमस्ति, भूमैव सुख'मित्यादिश्रुतिभिस्त- थेत्यर्थः । ननु भूमप्राप्तेः पूर्वमनिषिद्धे सुखसाधनेऽपि प्रवृत्तिदर्शनात्कुतोयं नित्यप्रियसे- वानिवन्ध इत्यत आहुः अन्यथेत्यादि । तथा च यद्ययं निर्वन्धो न शास्त्राभिप्रेतः स्यात् , तर्हि तथा स्यात् , यदि तथा स्यात् , तदा तदभ्यनुज्ञापि स्यादित्यर्थः । तदेतट्टिप्पण्या- मुद्भाव्य साधयन्ति नन्वित्यादिना, एतत्समानयोगक्षेमत्वादिति । नित्ये परि- च्छिन्ने समागमस्यैव जन्मत्वात्स यथा जन्मान्तरे तथा प्रत्यहमपि, सुषुप्तौ भगवति लीन- सैव जीवस्य प्रत्यहं पुनरागमनस्य 'सर्व एवात्मानो व्युच्चरन्ती'त्यादिश्रुतिसिद्धत्वान्नित्य- प्रलयसिद्ध्या देहस्याप्यवस्थाभेदेन भेदालिङ्गशरीरस्य चामुक्त्येकवेनाप्रयोजकत्वात्तथेति भावः । ययेवं सर्हि स्मृतिः कथं लौकिकपतिभजनं विधत्व इत्यत आहुः प्रभोरित्यादि । तथा च पत्यौ विष्णुबुझ्या सेवनस्स विधानदर्शनाद्रोणपक्षमाश्रित्य ब्राह्यभावे नीवारवत्त- दंशसत्तया तत्र तथा विधानमित्यर्थः । अत्र गमकमन्यदाहुः अत एवेत्यादि । यतो गुणाधिक्य एव पतित्वमत एवेत्यर्थः । तथा च जारे विधियोधितगुणाभावेन दोषा- धिक्येन च न गौणमपि तदिति न तत्सेवायां गौणधर्मत्वमपीति भावः । एवमत्र धर्म- विचारकाणां ज्ञाणां आनन्दविचारकाणां च चरित्रस्य निर्णायकत्वकथनेन भग- वदुक्तवाक्यतात्पर्य निर्धारितम् । अतःपरं तद्दार्थ पुरस्स्फूर्तिकेऽथें दोपं दर्शयन्ति किञ्च, पतीत्यादि । अन्यथेति । धर्महेतुत्वे । 'धर्मस्य ह्यापवर्यस्य नार्थीयोपकल्पत' इत्यत्र तथा निर्णयादित्यर्थः। चित्तं सुखेनेत्यत्र । मनस इव करयोरपहरणं न संभवतीति तत्प्रकारमाहुः कामनेति । भगवदमिलापेणेत्यर्थः । अनेनेति । कियाशक्त्यमावकथ- १०-२६-३४ नेनेत्यर्थः । ननु ते स्वत एव पास्यन्तीत्यत आहुः आशेत्यादि ।

·. . श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । -सिञ्चाङ्केत्यत्र । ननु यथा पित्तादिना हृदये तापो बहिश्चन्दनादिपूरेण शाम्यते, तथायमपि वायैः शमनीय इत्यत आहुः अलौकिक इत्यादि ।कय- १०२६-३५. मस्सालौकिकत्वमित्याकांक्षायां तथात्वं व्युत्पादयन्ति कन्दर्पत्यादि । नन्वेवं सति मोक्षोऽस्स देय इत्यत आहुः सृष्टीत्यादि । एतत्सृष्टिकारणत्वादस्य मोक्ष इयं सृष्टिरेवान्यया स्यादित्याशयेन फलितमाहुः कामेत्यादि । ननु देहाभावे मत्पद- पर्यन्तमपि कथं गन्तव्यमित्यत आहुः देहेत्यादि । 'तं विद्याकर्मणी समन्वारमेते पूर्व- प्रज्ञा चेति श्रुत्युक्तस्स देहवीजस्य अन्तर्गृहगतानामिव ध्यानेन दग्धत्वाद्देहान्तरानु- पत्तौ अन्तर्यामी खगत्वादुडीय त्वत्पादयोरेवायास्यति । अक्षरस्य तद्धामत्वात्तदा तच्छा- यारूपा वयमपि तेन सहभूतास्तत्रैवैवं समायास्याम इति भावः । ननु दाहानन्तरं परी- क्षितीव भवतीषु जीवनं सम्पादयिष्यामीति चेत्तत्राहुः हरेणेत्यादि, विशिष्टो विरह इत्यन्तेन । तत्तापर्यमाहुष्टिप्पण्यां वियोगेत्यादिना, अस्तीति । नतु भस्मीभूय नष्ट इत्यर्थः । अस्मिन्नग्नौ पूर्वोक्तामिविपरीतधर्मवत्ताज्ञानप्रकारमाहुः उक्तरूपेत्यादि । तथा च यदि तव जीवनसम्पादनेच्छा स्यात् , तदा नानेन दाहं सम्पादयः । अतो 'भ्रमति भवानवलाकवलायेति गीतगोविन्दोक्त एवं न्यायोत्र तवाभिप्रेत इति भावः । एतं न्यायं प्रतिरन्धाना आहुः लोकेयादि । तथा चावस्थाभेदेन स्वरूपस्यैव तथात्वाद- त्राप्रवीकार एव तथा न्यायो, न तु प्रतीकार इत्यर्थः । आदॆन्धनत्वस्येति । अत्र विशेषणामावप्रयुक्तो विशिष्टाभावो योध्यः । यद्यम्वुजाक्षेत्यत्र । टिप्पण्यां 'भगवा'नित्यादिना 'विचारात्मकतया ज्ञानमयं तप आधिदैविकाध्यात्मिकदोपा'वित्यादिना च 'यद्वांछया श्रीललनाचर- १०-२६-३६. त्तपो विहाय कामान् सुचिरं धृतवते'त्यत्र ललनापदोक्तः स्त्रीस्वभाव आधिदैविकः, त्यक्तत्वेनोक्ताः मनोभिलापरूपाः कामा आध्यात्मिकस्तौ विवृतौ । एतौ च सुबोधिन्यां चाञ्चल्यपदेनैव संगृहीतो ज्ञेयौ । श्रीश्चात्र सात्त्विकी शक्तिः, न तु ब्रह्मानन्दरूपा शक्तिरिति तत्रैव विवृतम् । तेनापीति। हेतुनेत्यर्थः । नन्वरण्यजनानां प्रियवे को हेतुरि- सपेक्षायामाहुः अरण्यं हीत्यादि । भगवत्रापकं भगवदीयं चेत्यतस्तथेत्ययः । श्रीर्यत्पदेत्यत्र । ननु पत्यैक्येन तुलस्याः सापल्यस्स सार्वदिकलात् 'सापत्यम- ड्गीकृत्ये त्यादि कयमुच्यत इत्यत आहुः चरणेत्यादि । यद्यध्यैकपत्यं सार्वदिकम् , तथापि 'श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्या' इत्यादौ विष्णुपदसम्य- धित्वेनैव तुलस्याः प्रसिद्धत्वाचद्रजोपि संबन्धनकव्यात्तुलस्या भवति, लक्ष्मीश्च भक्तिरूपस्य चरणमक्तेति प्रथमस्कन्धे 'या वै लसच्चीतुलसीविमित्रपादाब्जरेवन्यधिकाम्मुनेत्री'सत्र श्रियो नित्यमगवत्पूजायां चरणयोस्तुलसीसमर्पणविवरणेन प्रतिपादितम्, तया च पूर्व १ करस्पादिभिः। १०-२६-३७. ३ रा.पं.

·१८ रासपञ्चाध्यायीप्रकाशः। , सपत्नीत्वेपि विषयमेदान्न सापत्योद्गमः, चरणरजाकामनायां तु तदुद्गम इति तथोच्यत इत्यर्थः। तत्रेति । पदाम्बुजे । महिष्य इति । एतेन अष्टावक्रप्रसादशापयोर्गोचरा व्यावर्तिताः । वीक्ष्येत्यत्र । भगवत्प्रमाणावलम्बिनीति । भगवतः प्रमाणं श्रोत्रं तदवल- म्विनीत्यर्थः । एवं च भगवनमाणं वेदोपि भवतीति वेदाविरुद्धसांख्य- १०-२६-३९. (योग)योस्तदवलम्वित्वं फलति, तयोश्च मुखनिरीक्षकत्वेन मक्त्यमिलाप एव तन्निष्ठानाम् , न तु तत्राप्तिरपीति सूच्यते । मूले श्रियेतीयङ् छान्दसः। तथा च श्रियाः एकं मुख्यं रमणं योति विवक्षितं तदाहुः श्रीरपीसनेन । धर्मस्यापीति । 'धर्मः स्तन' इति वाक्यात्तस्यापि तत्स्थानमिति लोके श्रीसाधनभूतः सोपि तत्रैव रमत इत्यर्थः । विधिप्रयुक्तेत्यादि। वीक्षणस्येति शेपः । तथा च विध्यप्रयुक्तवीक्षणस्य दास्यहेतुत्वेन तद- साधकविध्यनगीकारोऽस्माकं युक्त इति भावः । पनिर्गुणैरिति । अलकावृतेत्यादि- विशेषणोक्तैः क्रमेणैश्वर्ययशोवैराग्यज्ञानवीर्यश्रीभिरित्यर्थः का स्त्रीसत्र । अयमिति । सन्मार्गरक्षणरूपः । ननु वय एतादृश्यो या नाभि- सरणं कुर्वन्ति, भवत्सोपि तादृश्य एवेति कथमेवमुच्यते इत्यत आहुः १०-२६-४०. एवमित्यादि । सतीनामपीत्यर्थः । ननु धर्मस्थापकस्य कथं नाशकत्वम्, तत्राहुः अद्भुतेति । यथा 'चस्कम्म यः स्वमहसाऽस्खलता त्रिपृष्ठ'मित्यत्र पातुकाया एवं क्रियायाः स्थापकत्वम् , यथा च 'वादैविमोइयति यज्ञकृतोऽतदानित्यत्र वेदवासबोध- कस्य वेदस्थापकत्वम् , तथात्र विपरीतमित्यर्थः । नन्वेवं सत्सेतत्कृतेरधर्मरूपत्वमिव सादित्यतः पक्षान्तरमाहुः वस्तुत इत्यादि । तैरिति । खरूपधर्मैः । तथा च प्रतियोगि- भेदेन व्यवस्थयात्रापि धर्मस्थापकत्वमेवेति न दोपलेश इति भावः । नन्वविद्यापर्वभिरेव मोहसम्भवे किमिति कलादीनां मोहकत्वमुच्यत इत्यत आहुः भगवदित्यादि । गीतस्स देहमोहकत्वे किं मानमत आहुः गायन्तमित्यादि । ननु कामनाया मनोधर्मत्वेन मनोमोहकत्वं युक्तम्, न तु देहमोहकत्वमित्यत आहुः स्त्री तु देह इति । स्त्रीत्वस जीवेन्द्रियप्राणान्तःकरणेषु वक्तुमशक्यत्वात्तस्यैव च कामनायां प्रयोजकत्वात्तथेत्यर्थः । इन्द्रियाणामित्यादि । इन्द्रियाणां रूपादिग्राहकत्वेन वेणुद्वारा वामपरावर्तादिरूपेण वेणुविशिष्टस्य रसात्मकस्य स्वरूपस्य विषयत्वे वेणुरपि नाट्य इव रसात्मकतयैव भासत इति अमृतस द्रवत्वेनापोमयप्राणपोपकतया, पदानां सूक्ष्मरूपस्य मनोमयतया, एतस्सा अव्यक्ताया आनन्दीयत्वेनामनि चानन्दस्याव्यक्ततया साजायेन प्राणान्तःकरणात्ममो- हकत्वमिति प्रतिमाति । अत्रैवं योध्यम् । द्वितीयस्कन्धे सत्त्वरजस्तमसां क्रमेण सचिदानन्द- मठत्वं प्रतिपादितम् । तनाविद्या तामसी मलिनसत्त्वरजोयुक्ता तमसा स्वखरूपाज्ञानं विधाय रजासत्त्वाम्यां देहादिपु विपयेषु च व्यामोहमुत्पादयति । मगवत्सम्यन्यात्तस्सा अयाध- .

·श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। कत्वे लीलार्थों मोहः स्वरूपविषयक उक्तैरेव खरूपधभैरुक्तरीया सम्पद्यत इति । टिप्पण्याम् । अयं मार्ग इति । प्रवृत्तिरूपः प्रमाणमार्गः । वस्तुविचारासहत्वमुद्घाटयितु- माहुः न चेत्यादि । तथा च 'शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते समानेष्वपि वस्तुपु' इत्यारभ्य 'गुण- दोपौ विधीयते नियमाय हि कर्मणा'मित्यन्तस्य भगवद्वाक्यस्योपवृंहणतया श्रुत्यर्थनिश्चाय- कत्वेन वस्तुतः सर्वसाम्ये सिद्धे विधिनिषेषयोः कर्मार्थतया न वस्तूत्तमत्वादिनियामकतेति भावः । एतद्विरोधापरिहारादिति । प्रमाणमार्गविरोधापरिहारात् । एतस्योत्तरमन इत्यादिनन्यं व्याकर्तुमाहुः नन्वित्यादि । सुबोधिन्याम्। तस्मात्रेति । मार्गान्तरवि- रोषस्यात्रादुष्टत्वात् प्रमेयमार्ग इत्यर्थः । कलपदेत्यादिनोक्तमोहकस्य शब्दरूपत्वेन वेद- तुल्यतया मार्गद्वयस्थ समवलले प्राप्ते 'श्रवणाद्दर्शनादिति भगवद्वाक्यस्य प्रमाणमार्गोपोदल- कतया तस्स बलिष्ठतायां तद्विरोधस्स प्रतिवन्धकत्वमाशझ्याहुः किश्वेत्यादि । नान्नेति । शब्देन । त्रैलोक्यमेवेत्येवकारोग्रिमपदेन योज्यः । दृष्टान्तानुगुण्यात् । तथा च गीतरूप- शब्दमात्रेण प्राप्तौ मार्गद्वयस्य तुल्यत्वं शंक्येतापि, न वत्र तथेति न तस्स प्रतिवन्धकत्व- मिति भावः । अतःपरं प्रमाणविचारस्य फल्गुत्वमभिसन्धाय खरूपस्यैव चालकत्वं कैसुति- केन वदन्तीत्यभिप्रायेणाहुः अस्त्वित्यादि । नेदमाश्चर्यम् । बलवत्प्रमाणप्रमेयाम्यां प्रमा- णान्तरवाधस्य औदुम्यर्यधिकरणे 'औदुम्बरी स्पृष्ट्वोद्गायेत्, सर्वा सा वेष्टयितव्ये'त्यत्र दृष्ट- त्वादियं प्रस्तुता प्रमाणवार्ता प्रमाणवलावलचर्चा अस्तु, विरमताम् । तत्र हेतुः दुर्वलेति । खरूपधर्मविचारापेक्षया दुर्बलत्वात् । तर्हि स्वरूपेण कथं चालनमित्यत्राहुः प्रकारान्तरे- णेत्यादि, नाश्चर्य किञ्चित्रेत्यन्तम् । तथा च खरूपं गानं च येषां प्रमेयमर्यादा नाशयति तेषां चलनं, येषां न नाशयति तेषां प्रमेयमर्यादया स्थितिरिति व्यवस्थायां सिद्धायां, येषां प्रमेयमर्यादापि चलनानुगुणा, तत्र अधिकं तत्रानुप्रविष्टम् , न तु तद्धानि रिति न्यायान्नाश्चर्यमित्यर्थः। एतेन सगुणैव चलति, न तु निर्गुणेति मूले केतिपदमनतिप्रयोजन- मिसपि निरस्तम् । 'आत्मारामाश्च मुनय' इत्यादिवाक्यानि समर्थितानि । व्यक्तमित्यत्र । नन्वत्र कि भगवद्वाक्यार्थनिर्धारकरणेन प्रसन्नं भगवन्तं ज्ञात्वा १०-२६-४१. कृपा प्रार्थ्यते, उत सन्देहेपि खदैन्येन, उत हेत्वन्तरेण । आये स्वत एव तत्सिद्धेःप्रार्थनाप्रयोजनाभावः। द्वितीयेपि वाक्योक्तिभिरेव तदनङ्गीकार- सूचनान्न तदौचित्यम् । तृतीयं तु न स्पष्टमित्याशंकायां द्वितीयं सूचयन्त्यस्तृतीयं व्यक्ती- कुर्वन्तीत्याशयेनाहुः नापीत्यादि । अत्र यद्यपि वासुदेवकार्य नोक्तमिति प्रकृतं वासुदेव- कार्यमिति मवति, तथापि पूर्व मुक्तस्तत्कार्यत्वेन सिद्धत्वालोकवेदातीतपुरुषोत्तमकार्यस्स प्रस्तावादवतारान्तरकार्यपदेन पुरुषोत्तमकार्यमेव तदिति । वासुदेवव्यूहानुक्तिस्तु तस बजे खन्यार्थमाविर्भावेन भगवदैक्येन स्थित्येति प्रतिभाति । देवो भूत्वेति । क्रीडापरो मूत्वा । तयेति । क्रीडार्थमवतीर्ण इत्यर्थः ।

·२० रासपञ्चाध्यायीप्रकाशः। . इति विक्लवितमित्यत्र । ननु परार्थेपि रमणे योगेश्वरेश्वरत्वकथनायोगिवद्रमण- मायाति । ते च संकल्पादेव तथा तथा विदधतीति 'सङ्कल्पादेव च १०-२६-४२. तच्छुते रित्यत्र सिद्धं मतान्तरे, स च कामजनक इति कामसापि सिद्धी कथमात्मारामत्वं युज्यत इत्याकांक्षायां तदुपपादयितुमाहः क्रिया सर्वेयादि । अत्र कारिकाव्यास्यानं टिप्पणीपुस्तकेपु दृश्यते, तत्पाण्डलिखने नास्तीति श्रीगोकुलनाथानां तत् प्रतिभाति, लेखरीत्यापि तथेति च । क्रिया रमणो- पयोगिनी, सी रसोदोधिका पोपिका पूरिका च । अपिशब्दात्तदवान्तरभेदभिन्ना च । सैव 'रसो वै स'इति श्रुत्या भगवतो रसात्मकत्वेन रसशास्त्रसिद्धवान रमणे, परं किन्तु कामो न विद्यते, कामो नास्ति । तथा च न योगिवद्रमणम् , किन्तु यथा योगेऽणिमादिस- वस्फूर्तिः, तथाप तदीपरत्वेन रमणोपयोगि सर्वमभिध्यागोचरीकृत्य खखरूपमेवेन्द्रिया(दि)- भावेन प्रकटीकृतवानिति । यथा पुरुषविधवागणे 'स वै नैव रेमे'इत्यादिना रमणादि- कथनोत्तरं 'सोनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्य'दित्युपसंहारात्तत्र कामाभावः, इच्छाया अपि खरूपानतिरेकात् , एवमत्रापि, तेन तत्र यथा तत्कियासत्त्वेप्यात्मारामत्वम् , एवमत्रापीत्यर्थः। ननु श्रुत्युक्ता लीला खाभाविकी खार्था च, प्रकृता तु परार्था आगन्तुकी, सा च यदर्थी तदनुरूपैव भवित्री, सर्वत्र तथा दर्शनात् । एवं सति यदर्थेयं लीला तास्तु 'वसुन्दर- स्मितनिरीक्षणतीवकामतप्तात्मना मित्यादिवाक्योत्तया सकामत्वेन निर्णीयन्त इति तत्सम्बन्धाल्लीलायास्तकामपूरकतया कामोपाधिकवे सिद्धे भगवत आत्मारामत्वं कर्य सिध्यतीत्याशंकायामाहुः तासामित्यादि । लीला हि भगवद्धर्मरूपा, भगवांस्तु निष्काम- खेन सर्वश्रुतिसिद्ध इति तदीयलीलया तत्कामा ता अपि निष्कामाः । श्रुता 'वया- कामयमान' इति प्रतिज्ञाय 'योऽकामो निष्काम आत्मकाम' इति कथनेनात्मकामस्य निष्का- मकोटिनिवेशात् । प्रकृते च 'सन्त्यज्य सर्व विषया'नित्यत्रात्मकामतया तथात्वस स्फुटत्यात् मगवता कामपूर्तेः 'सोश्नुते सर्वान् कामानिति श्रुत्युक्तरीतिकनया तकृतावपि मगवतो निष्कामत्वेन तत्सम्बन्धात्ता अपि तथेत्यर्थः । नन्वस्त्वेवम्, तथापि तासां वास्येषु सत्य- ज्ये'सत्रात्मकामत्वस्येव 'वसुन्दरे'त्यत्र तदतिरिक्तकामवत्त्वस्यापि स्फुटलान सर्वथा निष्का- मत्यविनिगमनेत्याकांक्षायां तदुत्तमम्युपगम्य कामवत्वेपि निष्कामत्वं परिचाययितुमाहुः फामेनेत्यादि । यया द्वारकालीलायां महिप्यादिकामः . प्रद्युमरूपेणामोरैतसा भगवता कामेन परितः, पुत्रादिरूपं संसारं जनयन् प्रकटोऽमूत, एवमत्र मूलरूपीयकामेन परित- अत्रापि तं जनयन् स्फुटः स्यात् , यतो नैवम्, अतो नायं कामेन पूरितः। यतः परितः, यनः कामामावनैव पूर्णः, अतो निष्कामः, वहयाविष्टदासत् कामस्वरूपादेव १. पाटिसन गरविपुरे धीमदातागुन्दिर ऐयाया विरामबन शाय धीमटी पिनो यानि अत्मसात्, - ·श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकागः । निवृत्त इत्यर्थः । ननु महावन्ध्यात्वभावकोपजभक्षणलभावादिनापि संसाराजननस दृष्टत्वात्तर्कितो हेतुः साधारण इति शङ्कायां साधारण्यवाधकमत्र मानं स्मारयन्ति नं संशय इति । 'न मय्यावेशितधियां कामः कामाय कल्पते । मर्जिताः कथिता धाना मूयो वीजाय नेशत'इति भगवता भाविरमणबोधनसमय एवोकत्वात् । तया च दग्ध- पटे पटत्वं यथाकारमात्रेण प्रतीयते, तथात्र क्रियासाम्येनोभयत्र तत्प्रतीतिः, न तु भगवति मक्तेपु वा काम इत्यर्थः । कापीसनेन रसशास्त्रीया ब्रह्मधर्मीया संगृहीता ज्ञेया । तत्र ब्रह्मधर्मीयाया अभङ्गस्तु साधित एव, रसशास्त्रीयायास्तु स्वधर्मादिप्रवेशेन साम्यसम्पा- दने 'निरञ्जनः परमं साम्यमुपैतीति श्रुत्सावधारणीय इति निगूढाशयो वोध्यः । शेप टिप्पण्यां स्फुटमिति दिक् । ताभिः समेताभिरित्यत्र । चेष्टिते रसविपयकस्यौदार्यस्सोक्तत्वेन महारसावि- भविस्य तत एव सिद्धौ हासौदार्य किप्रयोजनकमित्यपेक्षायामाहुः १०-२६-४३. तासामित्यादि । अतिशयिते निकटसम्बन्धे स्वरूपधर्मज्ञानावश्यंभा- वान्माहात्म्यस्फूर्त्या भयोत्पत्तौ रसो भज्येतेति तदभावाय मोहस्सावश्यकत्वादुदारेण तेन स्नेहः संवर्धितः । तथा च मोहेन स्नेहसंवर्धनाय तदित्यर्थः । नन्वेवमौपाधिकस्नेहवर्धने निरुपधेस्तस्स न्यग्भावापत्त्या महानेवानय इति शङ्कायां टिप्पण्यां तदाशवमाहुः अनार्य भाव इत्यादिना। नद्या इत्यत्र । रेम इति । अरीरमदिति पूर्वमुक्तत्वात् तदर्थ एतेन परामृष्टः । जुष्टमित्यस्य वायुनान्वयः । तत्तरलानन्दीत्यत्र तरङ्गसम्बन्ध- १०-२६-४५. सार्वदिकत्वादानन्दे विशेषाभावेनापुष्टार्थत्वमाशंस्य तदर्थमाहुः ताभि- रिति । तथा च तस्यास्तरला यत्रेति तत्तरलं तादृशं च तदानन्दि च तरङ्गाणां पूर्वमपि सत्त्वेनार्याचामिरानन्दीत्यर्थः। तासामित्यत्र । पूर्णतेति । मगवद्धर्मरूपा आप्तकामता । 'सोन्तःकरणसम्बन्धी'ति कारिकायां पूर्व सूचितं तिरोभावहेतुं स्मारयन्ति कायिकतिरोभावे- १०-२६-२८. त्यादि । अयं कायिकतिरोभावः 'कस्य रूपम द्वेधा तत्कायमभिचक्षत' इति कायपदनिरुक्क्या द्वैधीभावहेतुकाभिध्यानस्तं देहे कायत्वमिति प्रकृते स्वरूपद्वैधीमा विधाय वाह्यं कायं तान्यतिरोधापितवान् । तत्र हेतुः । प्रयमाधिकारित्वात्सर्वात्ममावा- रम्मकक्षात्मकाधिकारवत्त्वादिति । तथा च सर्वात्मभावारम्मदशायामेवैवं भावो, न तु पूर्णदशायाम् । तदा चैत्र पहिस्तिरोभावेन रसात्मनान्तःस्थितिरिति मर्यादानेन बोषितेत्यर्थः । इति पड्विंशाध्यायसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः ।

·, २२ रासपञ्चाध्यायीप्रकाशः। सप्तविंशाध्यायं विवरिपवःप्रसङ्गरूपां सङ्गतिं वोधयितुं पूर्वाध्यायार्थ साधेनानुव- दन्ति स्वानन्देत्यादि । स इति, आनन्दात्मा रसः । प्रसङ्गतावीज टिप्पण्यां स्फुटम् । किमुतेति, सर्वात्मभावाधिकारेऽतः परं किमवशिष्टम् , अपि तु निरोधात्मनः प्रलयस्य जातत्वेन सर्वात्मभावस्य पूर्णाधिकारः सम्पन्न इत्यर्थः। तत्र गमकमाहुः अत एवेत्यादि । सुबोधिन्याम् । चत्वारोत्रेति । अत्रेत्यनेन रसपोपिका विप्रयोगावस्था परामृश्यते, न वध्यायः । यद्यपि 'गायन्त्य उचैरित्यत्र गानमप्युद्दिष्टम् , तथापि लक्षणफलयोरनुक्या तत्रादावित्यादिपदेन च गानस्य पाश्चात्यलं वोध्यते. तेन न विरोधः । यद्वा । उद्देशविचा- रेण 'तद्गुणानेव गायन्त्य' इति समाप्तौ कथनेन चाध्याय एव चत्वारोर्थाः, लक्षणादिविचारे- णादौ त्रयः । चतुर्थस्तु न लक्षितः, तथाप्युपक्रमोपसंहारयोस्तदर्शनादर्थत्रयेनुस्यूतः समनन्तराध्यायोक्ततत्प्रकारादेव वोध्यश्चेत्याशयाद्वा न विरोध इति बोध्यम् । उद्देशत इति, उद्देशोत्र न नाममात्रेण कीर्तनम् , किन्तु संक्षेपेण कथनम् , एकदेशेन कथनं वा। 'एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मये'त्यत्र तथा दर्शनाझ्याख्यानाचेति न टिप्पण्यामनुपपत्तिः । अन्वेषणस्य वह्निज्वालाक्दविनाभूतधर्मत्वात्पददर्शनस्य तत्फलत्वेपि रसासक्तिफलत्वं न विरुध्यत इति चोध्यम् । आधे नायकदर्शनाभावजतापरूपेण रसासक्तेः कथनात् । द्वितीये 'तास्ता' इति संक्षेपेण 'रमापतेविचेष्टा' इत्येकदेशेन च लीलाकथनात् । तृतीये च 'तदास्मिका'इति भगवदात्मकत्वकथनेनैकदेशतो गर्वाभावस्य कथनात् । एवमर्थत्रयनिरू- पणे प्रतिपाद्याननुगमादध्यायार्थमाहुः सप्तविंश इत्यादि । तथा च त्रिमिरप्यत्र रसा- न्तर्गतिकरणमेव प्रतिपाद्यते इति त्रितयनिरूपणेपि नाननुगम इत्यर्थः । अन्तर्हित इत्यस्याभासे । तत इति । विस्तृत इत्यर्थः । गत्यानुरागेत्यत्र । अन्यथैवं सतीत्यादि । स्मिताभावपूर्वकमीक्षणे सति ईक्षणस्य ज्ञानात्मकत्वात्तथा स्पादित्यर्थः। तद्धर्मपु चेत्यत्र चोवधारणे, तेन धर्मेष्वेव समागता इत्यर्थः । स्मितस्य मोहकत्वात्तेनैकस्खनिष्टतात्याजनसम्भवे वद्विलासस नात्यन्त- मुपयोग इत्याकांक्षायां तत्तात्पर्यमाहुः अनुरागेत्यादि । तथा च कटाक्षेषु तस्योपयोगात- दुक्तिरित्यर्थः। गतिस्मितेत्यत्र । तदात्मकत्वे असाविति प्रयोगो न युज्यत इत्याशा पक्षान्तर १०-२७-३. माहुः अथवेति । गायन्य इत्यत्र । एवमित्यादि । अनेन प्रकारेण तापायुदेशाद्रसासत्यादि- सम्बन्धमुक्त्वेत्यर्थः । टिप्पण्याम् । एतावत्कालपर्यन्तमिति । सृष्टिमारभ्य कृष्णावतारकालपर्यन्तमित्यर्थः। अधुनेत्यनेना'प्यथ सर्वगुणो- पेत' इत्युक्त एव कालः परामृश्यत इति जेयम् । तजनितत्येनेति । यहिःसंवेदनजनितत्वेन। १ एकरयत्वं तु पयसनुस्यूतमिति तदधिकाम् । २०२७-१.२. १०२७-४.

·- " श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । २३ उक्तज्ञानेत्यादि । 'कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानमिति वाक्यादखण्डाद्वैतभानं जीवधर्मः, जीवश्य चिप्रधानः । प्रकृतं तु ज्ञानं वरणैकलभ्यम्, स्वामिन्यश्च मगवत्पराः, विपयश्च पूर्वोक्त इति तथेत्यर्थः । एकादशे भगवद्वाक्येषु व्रजरत्नानामेव सर्वोत्कृष्टत्वेन निरूपणात् 'मत्स्वरूपाविदोऽवला'इति च कथनादत्र च 'शुको ही'त्यादिग्रन्थे भक्तापेक्षया शुकस्यो- कर्पप्रतीतेपेलविरोधः, पुष्टिप्रवाहमर्यादानन्थे 'शुद्धाः प्रेम्णातिदुर्लमा'इत्युक्तेः 'एतादृशस्तु पुरुषः कोटिष्वपि सुदुर्लभः । यो दारागारपुत्राप्तप्राणान् वित्तमिमं परम् । हित्वा कृष्णे परं मावं गतः प्रेमप्लुतः सदे'ति नियन्यस्य च विरोधः प्रतीयत इति तत्परिहाराय 'शुको ही'त्यादिग्रन्यतात्पर्यमाहुः अत्रायं भाव इत्यादिना, सूच्यत इति । तथा च यत एतादृशः ज्ञानमिश्रभक्तः, न तु शुद्धप्रेमभक्तः, अत एवं वदतीत्याशयेन कैमुतिकन्यायः 'शुको ही'त्यादिग्रन्थेन सूच्यत इत्यर्थः । अत्र भक्तिपरमकाष्ठाज्ञापनाय कैमुतिकान्तरमाहुः किञ्चेत्यादि, अनेनेत्यन्तम् । तथा च न विरोधलेशोपीति भावः । ननु 'परिनिष्ठितोपि नैगुण्य' इत्यत्र शुकेन खस्स भगवल्लीलागृहीतचित्तायाः प्रतिपादितत्वेन तस्मिन्नपि मक्तेरेवोद्रेकात्तस्यापि ज्ञानाभाव एवोचितो, नत्वेवं कथनमित्याकांक्षायां तदधिकारस्वरूपप- रिचायनायायं ग्रन्य इत्याहुः शुकस्येत्यादि। तथा च यदि तस्य न्यग्भूतज्ञानाच्छुद्धमक्तिरेव खात् , तदैवंभावेन श्रीभागवतं न प्रचरेदेव । अतस्तदर्थ शुकस्सैताक्स्वरूपं शाब्दमेव, नतु मकानामियानुभव इत्येप तदधिकार इति ज्ञानभक्त्युद्रेक इत्यर्थः । इदमेव 'गुणगाने सुखा- वाप्तिगोविन्दस्स प्रजायते । यथा तथा शुकादीनां नैवात्मनी'त्यत्रापि बोध्यम् । पूर्वोक्त- मिदं च द्रढयितुं भूतपदतात्पर्यमाहुः अपरञ्च, सर्वेष्वित्यादि, भवतीत्यन्तम् । तथा च न काल्पनिकमस्मदुक्तम् , अपि तु भूतपदप्रयोगादर्थसिद्धम्, अतो न शकालेश इत्यर्थः । ननु भक्तानां रसज्ञत्वे सर्वदैव कुतो नैवभाव इत्याकांक्षायां पूर्वोक्तं स्मारयन्ति एतावानि- लादि । ननु भगवतः पुरुषत्वात्स्यीत्वावच्छिन्नानामेव रसाभिज्ञानमुचितम्, नत्वेतासामेव, यतो न मूतपदाधिकमत्र सम्भवदुक्तिकम् , अत आहुः कात्यायनीत्यादि । तया च यत्र प्रसादशत्यादिसम्बन्धः, तत्रैव तदभिज्ञानम्, नान्यत्रेत्यतः शानिवृत्तेरार्थिकं न प्रति- क्षेसं शक्यमित्यर्थः । एवमामासव्युत्पादनेनाधिकारतारतम्यं विविन्य व्याख्यानन्युत्पाद- नेन तदृढीकर्तुमाहुः अपरश, भगवतीत्यादि । अभावादिति । ज्ञानामावात् । पहिरनुसन्यानं वारयन्ति पवित्यादि । तथा च स एवायस्तादित्यादिना श्राषि- तमावस्य पहिरन्त नामावरूपव्यभिचारिभाव एतावेव स्फुटो, न गुरु इति प्रथम- । तत्र हि 'भूतानां छिद्रदातृलं पहिरन्तरमेव चेति कापिलेय नाका- शलक्षणे आकाशे तयात्वस निरूपणाच्छुकेन तदृष्टान्तपूर्वकं व्यापकत्वकथनाल्बस्य तदनु- सन्धानं ज्ञाप्यत इति स्फुट एवाधिकारमेद इत्यार्थिकार्यानादरेपि नाधिकारतारतम्यं व्याह- न्यत इत्यर्थः । एवं व्याख्यानोक्तं व्युत्पाद्य स्वतन्त्रतया प्रकारान्तरेण पूर्वोत्तमधिकारना- - विशेषणादेवावसीयते ·२४ रासपश्चाध्यायीप्रकाशः । रतम्यं व्युत्पादयन्ति यवेत्यादि । उचितमिति । अन्तर्ज्ञानेप्युचितम् । तथा चैवमौपंसद- न्यायेन भगवद्विचारितादधिकारतारतम्याच्छुकस्स भक्तत्वेपि नैतदधिकार इति तस्य स्वास्थ्या- दिकम् , नैतासाम् , अन्तर्ज्ञानं तूभयोस्तुल्यम् , परमेतासामधिकारखभावाप्रतिहन्यते, तस्य तु नेति सर्वमौपसदन्यायादेव समञ्जसम् , न कोपि विरोध इत्यर्थः । प्रकारान्तरेण व्याख्यानं तु 'उपेयप्रतिपत्त्यर्थमुपाया अव्यवस्थिता' इति न्यायात् , नतु पूर्वोक्ते अस्वरसादिति न दोपलेशः । दृष्ट इत्यत्र । वनस्पतिमाने वैष्णवत्वस्य तुल्यत्वेपि प्रथममश्वत्यादिपु प्रश्ने हेतुमाहुः तत्रापीत्यादि । अत्र प्रश्नोत्तरं नामोक्तेस्तत्सूचितमर्थमाहुः तथापी- १०-२७-५. त्यादि । एवमग्रेपि ज्ञेयम् । नन्वेते महत्त्वात्पृच्छ्यन्ते चेत्, अनुत्तरणेपि दूपणमेतेषु न वक्तव्यम् , अपि तु स्वस्मिन्नेवारोप्यमित्याशङ्कायामाहुः (अयं हीति । पावित्र्यं खानं तस्य सारणात् ।) अग्रे इत्यादि । तथा च तान्विहाय भगवतोगे गमने इदं हेतुत्वेन सम्भाव्य वदन्तीत्यर्थः । नामाग्रहणं वेति पक्षान्तरे भवतीभिः स्वमनोरक्षणं कुतो न कृतमित्याभासो ज्ञेय इत्यभिप्रायेणाहुः अत एवेत्यादि । कचित्कुरवकेत्यत्र । भर्तृनामेत्यादि । एतेन कुमारीवाक्यत्वं वोधितम् । श्लोकद- योक्तेषु दूषणान्तरमाहुः पूर्वोत्तेत्यादि । यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्ती'ति- १०.२७-६. वत्थुप्पाणां शोभादायकत्वात्तदभावेन गुणाभावः पूर्वोक्तेषु । एतेषु फलाभावात्मनस्याप्यफलत्वमिति भावः । १०-२७-७. कच्चित्तुलसीत्यत्र । नानाविधेति । एतेनान्यसम्बन्धस्तेपूक्तः । अप्येणपत्नीत्यत्र । भीरुत्वादीत्यादिपदेन खासामिव तासामपि भगवद्गात्रै निर्वृतिः, १०.२७११. भगवता तथा करणं संगृह्यते । अन्यथेति । उत्तप्रकारकदर्शनाभावे । पाहुं प्रियांसेत्यत्र । टिप्पण्याम् । अग्ने गमनाभावश्चेति । देशान्तरे भगवद्गम- नाभावः, चोप्यर्थे, ज्ञानविपयतया सम्भवतीति शेपः । एतासामेव वा । २०.२७-१२. तत्रापीति । भगवद्भावानुभावेन लीलास्फूर्तावपि । इदं अनवहिता इत्यनेन योज्यम् । ननु तीक्ष्णभावशान्त्यर्थमेव चेत्प्रदर्शन किमित्यने तत्वदर्शनमित्सत आहुः अग्रे त्वित्यादि । एवमुक्तमिति । अत्र ज्ञापकान्तरमुक्तम् । तेनेयादि । पोन सामस्त्वेन तदपीडया चालिनिवारणसंभवादित्यर्थः । मर्यादामागीयभक्तिरसेति । कामरहितमक्तिरसेत्यर्थः। इतीत्यत्याभासे । एतदुपमर्दिकेति । तापोपमर्दिका । प्रथमस्यापगम इति । ज्वालापगमेन वद्वेरिव प्रश्नान्वेषणरूपयनतिरोधानेन रसासक्तेस्तनु- १०.२७-१४. वाग्म्यां तिरोधान इत्यर्थः । उक्ताः कृताश्चेति । प्रमाणादिप्रकरणीयाः 1. ३.३.३३ ब्रह्मसूमोपन्यायेन । २. मूले नाम्नि। - ·श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। फलप्रकरणीयाश्चेत्यर्थः । आविष्टा इत्यादि । ननु 'लेमे गति धान्युचिता मित्यादिवाक्यैः पूतनादीनां मुक्तिकथनाच्छकटाचावेशकथनमत्र कथं सङ्गच्छत इत्याशङ्का तु टिप्पण्या साच भगवत्कृतितत्सम्यन्ध्यात्मिका विशिष्टेति लीलास्वरूपकथनादपनेया । मगवडी- लानां नित्यत्वेन तासु भगवतीर्यरूपाणामाधिदैविकासुराणां सम्बन्धितया प्रवेशेन मुक्तिवा- क्यस्य च तदाविष्टजीवविषयले वा भिन्नविषयत्वेनाविरोधात् । कृष्णरामायित इत्यत्र । ननु वत्सपाललीलायां चालका एव सङ्गे सन्तीति वालायन्त्य इति वक्तव्ये गोपायन्स इति कथमुक्तमित्याकांक्षायामाहुः गोपा इत्यादि । तत्रोपपत्तिर्जातीत्यादि । यद्धान्येत्यत्र । ननु पूर्व भगवता पूतनासुपयःपानम्, ततः शकटमङ्गादिश्च कृत इति तेन क्रमेण पूर्वा लीला उक्त्वा अन गोवर्धनोद्धरणादिलीलासु १०-२७-२३. किमिति स क्रमो नोक्त इत्याकांक्षायामाहुः अत्र क्रम इत्यादि, चिर- तिरित्यन्तम् । तथा च अनुक्रियमाणलीलाक्रमे चित्तजानां गुणानामेव प्रयोजकत्वात्तद- धिकारानुसारिभावनया तत्तलीलाप्रादुर्मावातासां च भगवदशीकरणमेव फलम् , यतो वशीकृत एव पदानि दर्शितवानिति वक्तुमत्रैवं कथनम् , भगवदिन्छयैवारब्धक्रमत्यागश्चेत्यर्थः । एवं कृष्णमित्यस्याभासे । वचन मेवेत्यादि । एतेनावत्यः 'पृच्छमाना' इत्य- नेनोक्तः कायिकाभिनयः कृतो वोधितः । तेनात्यातियोंधिता । तादृश्या- १०-२७२४. मातों यजातं तद्व्याख्यान आहुः तदा पुनरित्यादिना । ननु भगव- दावेशो मूले वाचनिको नेति स्वयं कयमुच्यत इत्यत आहुः भगवदित्यादि । तथा च सर्वज्ञतालक्षणकार्यानुमेयमित्यर्थः । सर्वज्ञतायाः किं ज्ञापकमत आहुः तेषां चेत्यादि । । सर्वज्ञानामित्यर्थः। तैस्तैरित्यत्र । अयला जाता इति । देहमनुसन्दधाना जाता इत्यर्थः । एता १०.२७-२६. इति । पदद्रष्ट्य इत्यर्थः । पदानीत्यस्याभासे। अनयेत्यत्र । तामसतामसीति । 'विनायमन्ता विशतां १०-२७-२८. तमोन्धं यया गज' इति वास्याद्गजस्तामस इति तदृष्टान्तीकरणात्तद्वक्री स्वामिनी तामसतामसीत्यर्थः । 'नूनं नाराधित' इत्यनेन स्वयमप्याराधितः, परं क्रिषिद्द्वारेति लक्ष्यते । नन्वेवं सद्वारकाराधने तत्क्रतुन्यायेन फलमपि सद्वारकं खात्, नेतु साक्षात्सम्बन्ध इत्यत आहुः भगवदित्यादि । प्रद्मपुराणसमाप्ती मायानुकीर्त- नाध्यापारम्भे मास्करप्रसादात् शंमोः पूजारुचिमुक्त्वा 'तुष्टे त्रिलोचने तस भक्तिभवति केश्वव' इति कथनात, एकादशे भगवतापि मययागयोः शैवत्वेन प्रसिद्धयोरपि 'वृषपर्या यटिपो मयन्याय विभीषण इत्यादिना सपदप्राप्तिकथनाच भगवदनाराधकः साधनैरपि ·गसपश्चाध्यायीप्रकाशः। - तयोक्तत्वान्न साक्षासम्बन्धानुपपत्तिरित्यर्थः । एतेनानन्यपूर्वाभिरपि 'स्वस्य कात्यायनी- द्वारकमेवाराधनं स्मृतमिति प्रतिभाति । ननु यद्येवं ताराधिते को विशेपो येन तत्र निश्चय उच्यत इत्याकांक्षायामाहुः आराधित इत्यादि । ननु यद्येवं तर्हि भगवानावाल्यादेतद्वश एव 'गोपीभिः स्तोभितोऽनृत्य'दित्यादिनोक्तः, इदानीमप्येतद्वाक्यांगीकाराचैतद्वशत्वमेव प्रक- टीकृतमिति कयं 'नूनं नाराधित' इत्युच्यत इत्यत आहुः तत्रापीत्यादि । साक्षादाराधने- पीत्यर्थः । अन्यथा कयं विहाय गत इति भावः । रेम इत्यत्र । टिप्पण्या 'यथा प्राकृत' इत्यारम्य 'ज्ञेय'मित्यन्तेन तया च सह रेमे इत्येतदेव व्याख्यातं ज्ञेयम् । एवं सति 'आत्मरत आत्मक्रीड आलमिथुन' १०-२७-३४-३५. इति श्रुत्युक्तं भज्येतेति तत्संग्रहाय सुबोधिन्यां चकारं व्याकुर्वते चकारा- दित्यादि । तथा च लक्ष्मीस्ताश्च न स्वतो भिन्ना इति न श्रुत्युक्तस्य भङ्ग इत्यर्थः । ननु तथापि पूर्वोक्तरमणं तु तद्भक्षकमेवेत्सत आहः निष्काम इत्यादि । ननु पारायपि तद्नो नापैतीत्यत आहुः अस्यामपीत्यादि । अर्थस्तु टिप्पण्या प्रकारान्तरेत्यारम्य सतीत्यन्तेन विवृतः । सुबोधिन्यां रमणं क्रीडेति आरामपदस्पार्थो ज्ञेयः । केशप्रसाधनमित्यारम्य सात्विकीनां वाक्यानि तन्मध्य इदं सात्त्विकसात्त्विक्या इति घोधयितुं टिप्पण्या प्रका- रान्तरं संगृह्याहुः यद्वेत्यादि । सुबोधिन्यामसमीचीनस्थान इति । 'तृणाकुरैः सिद्यसुजातांत्रितलामि'त्यनेन सूचित इति ज्ञेयम्। कामुकानुकरणकरणकस्तन्निरोधप्रकारो न स्फुट इति, एतद्वाक्यवक्रीष्वपि रसभावजमानस्य भगवद्धर्मत्वेन खेदवीजं न स्फुटमिति तदुमयं व्यक्तीकुर्वन्ति टिप्पण्यामन्त्रायमर्थ इत्यादिना, किश्चेत्यादिना च । तथा चोकप्रकारकज्ञानेन कामिनिरोधः। खस्मिन्नमुख्यतमो रस इति खेदचीजमिति भावः । यां गोपीमित्यस टिप्पण्याम् । अधिकारिणो ये इति यच्छन्दे खभावगुणा बोध्याः । ततोगत्वेत्यस्य टिप्पण्या पूर्व भक्तानां भावस्स भगवद्भावात्मकत्वेन स्थापितत्वात्, अत्र चन्तु धर्मान्तरेणे'त्युक्तौ तदापत्त्या पूर्वस्माद्विरोध इति तन्निवारणाय तचा- पर्यमाहुः सात्वेत्यादि, भ्रम इत्यन्तम् । ननु नमस्स सर्वत्र दोपजन्य- त्वदर्शनात्कथमेतद्भमजनकमावस्यादोपत्वमित्याकांक्षायां तदुपपादयन्ति यधेत्यादिना । स एवेति । प्रियो मदश इसाकारकः । तया च यथा लोके रमणस्य दोपवेपि मगवदीयस वस्स न वयातम् , तथैतस्यापि तत्सम्बन्धित्वेन भगवदीयत्वादेव न तथात्वमित्यर्थः । अग्रिमस मावतयात्वमुपपादयन्ति एवं सतीसादि, अहतीत्यन्तम् । मध्यमस साधयन्ति दृप्सत्वमित्यादि । इति तद्धावत्यत्र । इतिहेती । तथा च रसमर्यादा- विरुदेन्ययाः हेतोरित्यर्थः । उक्त इति । मूले सुपोधिन्यां चोक्त इत्यर्थः । अत्रा- पीति । सामिन्यामपि संयोगजनकमावदूरीकरणाय तद्भावजननं सापदोक्तभावजन- निप्पामलमनम्। १०.२७.३७.

·२७ - - श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। नमित्यर्थः । तथा च सुबोधिन्यां यत्तादृशकृपानधिकारित्वं जाताजीर्णलं च यदुक्तं तत्पू- वापेक्षया सर्वात्ममावाधिक्यज्ञापनार्थम् । तेन यादृश्यन्यासु कृपा तदनधिकारिणी, किन्तु तद्विलक्षणकृपाधिकारिणी प्रसादप्राप्त्या अत्यन्तमुच्छलद्रसेति हृदयं वोध्यम् । एवमुक्त इत्यत्र । सुबोधिन्यां नटवटुरिति । वट वेष्टने । कर्तरि उप्रत्ययः । तथा च नटेपु वटुइँप्टकः खांगवेष्टनचतुर इत्यर्थः । एपा हि नृत्य- १०२७-३८. मित्यादिनन्यस्य तात्पर्यमाहुः प्रिया वित्यादिना । उभयोरिति । संयोगविप्रयोगावस्थयोः । स्वतन्त्र खतस्तिरोधानं तथेति । भगवतः सकाशाचचिरो- धान खस्कन्धारोहणतुल्यमित्यर्थः । इति सप्तविंशाध्यायसुयोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। अष्टाविंशाध्यायं विवरिपवः पूर्वाध्यायसमाप्तावेव कथासङ्गतरुतत्वादर्थमेवाहुः अष्टाविंश इत्यादि। जयतीत्यत्र । अनन्यत्वेनैकत्वादिति । नित्यः शब्दः शब्दलादितिवद्वजः १०२८-१.. सर्वोत्कृष्टः भगवजन्मन इत्यस्याप्यसाधारणहेलामासत्वादित्यर्थः । शरदुदेत्यत्र । अपकीर्त्यभावायेति । प्रसह्य मारयित्वा हरणेपकीर्तिरिति तदभावायेत्यर्थः । न खल्वित्यत्र । नन्वयं को वा नियमो यगोकुलखामिपुत्रत्वाभावेऽधीनो न भवतीति, यतस्तदमावेपि स्नेहवशादधीनत्वदर्शनादित्यत आहुः तुल्य- १०-२८४. तायामित्यादि । हि यतो हेतोर्वशीकणहेतुरितिशेपः अर्याज्ज्ञेयः । तथा च ययोरात्मसमं वित्त'मित्यत्र मगवता यत्र यत्र तुल्यता, तत्र तत्रैव विद्यायोनिसम्बन्धस वशीकरणहेतुतायाः प्रतिपादितत्वालोके तया दर्शनाच तदैव तथा, यन्नेदानी तथा, तेन ज्ञायते नियत तत्तिरोहितमिवेत्यर्थः । अस्मिन्वाक्ये मूलस्थं भवानितिपदमुद्देश्यसमर्पकमपि मातीति मवानित्यर्यतो विधेयसमर्पकं भवतीति ज्ञेयम् । अग्ने वैकुण्ठाधिपतिः पुरुषोत्तम इति तदर्थवि- चरणात् । तथा सति तुल्यताया अभावादुपालम्मोन युक्त एवेति भावः । एतावदुक्तौ मगवति सेवकदुःखानवधातृत्वारोपः पर्यवस्तीति तदभावाय पूर्व यशोदाधीनत्वसम्पादनेन गोकुल- सामिपुत्रत्वे सन्देहामावादिदानीमधीनत्वाभावे खस्मिन् तादृशविद्यायभाव एव विचार्य- वाम्, न तृपालम्यतामित्याशयेन वास्यान्तरं बदन्तीत्याशयेनाहुः किश्वेत्यादि । अनुपा- उभ्यत्वादेव भगवति दोपामा विशेषाकारेण समर्थयन्तीत्याश्यनाः आगतश्चेत्यादि । विरचिताभयमित्यत्राननु भवतीनां संसारमयं वास्ति येन संस्तेमयादित्युच्यत इत्याकांक्षायां तत्वात्पर्यमाहुः न हीत्यादि । अनेनेति । संसारनिवर्तकत्व- कयनेनेत्यर्थः । तया चानया प्रार्थनया दुःखनिवृत्तिरेव प्राणितेतिमावः । उत्सवायां वशीकरणहेतुः। २०२८५.

·| रासपञ्चाध्यायीप्रकाशः ब्रजजनेत्यत्र । कृष्णो भगवानित्यनेन योषितां वीरेतिपदसमुदायार्थः १०-२८-६. संक्षेपेणोक्तः । सम्बोधने फलितमर्थमाहुः वीररित्यादिना । पणतेत्यत्र । न इति बहुवचनेन कुचेषु वहुत्वमायातीत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः विरहेणेत्यादि । संयोगे हि भगवदुपयोगित्वात्तेपु खीयत्वेन भानम्, १०-२८-७. विरहे तु न तथेति मिन्नान्मन्यन्त इत्यर्थः । तथा चास्मासु चेन्न स्थाप- यसि तदास्मद्भिन्नेषु तेषु त्वत्परेषु स्थापयेति भावः । अत एव 'गणये कुचयो रिति तद्भावः प्रभुमिरुपवर्णित इति श्रीहरिरायाः। सर्वत्र मनोरथतौल्यादर्शनादयमपि पक्षो न बहुत्व- साधक इसरुच्या पक्षान्तरमाहुः स्त्रीणामित्यादि । ननु कालियनृत्येनैतञ्चरणप्राकट्य-' मिति वेणुगीते प्रतिपादनादन फणिफणार्पितमिति विशेषणं कथं सङ्गच्छत इति चेत् 'इत्युन्मत्तवचो गोप्य' इति पूर्वाध्याये कथनादत्रापि तदनुस्यूतमित्यतः सङ्गतिरिति केचित् । तत्रोन्मचवचनोपसंहारपक्षस्यापि सुबोधिन्यामङ्गीकारातत्पक्षेऽसङ्गतितादवस्थ्ये तु 'चे- रुगोप्यो विचेतस' इति पूर्वाध्यायोपान्ते कथनादन च तदनुसीवनादिति भाति । वस्तुतस्तु ज्ञानपूर्वकमेपैवं कथनम्, न च पूर्वविरोधः । तत्र यथेत्यादिसुबोधिन्यामेव दोपरी- करणार्थतां तस्योक्त्वाग्रेऽम्बुजपदव्याख्यानेन मूले क्रमेणोभयविधचरणस्थापनस्य व्यक्ती- करणान्न तदर्थ प्रयासान्तरं कर्तव्यमिति भाति । मधुरयेत्यत्र । इममेवेति । वान्छितोपकाररूपमित्यर्थः । गिरेत्यस्य आप्या- १०-२८-८. ययस्वेत्यनेन सम्बन्धः । पाययतेति । मिषक्तम इति शेपः । तव कथेत्यत्र । इत्यप्यसङ्गतमित्यत्रापि 'विधिकरीरिमा' इति संगृह्यते । परिहर• तीति । अभक्ताः विरहेपि जीवनादिति । जीवनानुमितमभक्तत्वं हेतोरु- १०.२८-९. पहितत्वव्यञ्जनेन परिहरतीत्यर्थः । तथा च यथा यागीया हिंसा अधर्मः, हिंसात्वादित्यत्र निषिद्धत्वमुपाधिः, तथा प्रकृते वकृतिसाध्यत्वमुपाधिरिति भावः । तदेत- प्रदर्शयन्ति नेदमित्यादिना । उच्यत इति । 'अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेने'- त्यादिश्रुतिपूच्यत इत्यर्थः । सर्वतापनिवर्तकमिति । अत्र तप्तजीवनमित्यस तो अयःपिण्डतैलादौ यथा जीवनं जलं फिश्चित्पतितं सदधिकमेव तापं जनयति, एवं तव कथामृतमपि विप्रयुक्तेऽविकतापमेव करोतीत्यर्थ इत्साह वैष्णवतोपिणीकारः । तदवि- चाररमणीयम् । ततायःपिण्डे पतितस्य सल्पस्यापि जलस विद्यमानत्वे खानुरूपौध्यय- नाशकत्वस्स प्रत्यक्षमिद्धत्वात्, अन्यथान्यन्तरसंयोगसेव बहुजलसंयोगस्यापि तापाधिक्य- हेतुत्वं स्यात् । तप्ततेलादौ तु तस्योत्तेजकत्वेपि तीनवह्निना तन्नाशेनान च कयाया विद्यमा- नतया तद्वैधात् । तत्रोत्तेजनस्यापि वहिद्विक्षेपणेनेतरतापकत्वमेव, न तु जलसंयुक्तता- पकत्वमित्यस्यापि तत्र दृष्टत्वाच प्रकृतेपि परतापकत्वस्खतापशामकत्वयोरेव सिद्धेश्च । ननु कथायाः सर्वतापनाशकत्वे भगवत्संयोगस्यावश्यकता नायासतीति चेत् । न । भगवा ·२९ - श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । दपेक्षया कथायाः खल्पत्वेन सांसारिकसकलतापनिवर्तनमानसमर्थतया विरहमहाताप- निवारणे तदसामर्थ्यासुखेन भगवत्संयोगावश्यकतोपपत्तेः । अत एव मूले जीवनसम्पा- दकत्वमेवोक्तम्, न तु विरहतापनिवर्तकत्वमपि । किन्तु तदुक्तार्थाशीकारेऽमृतपदविरोधः। तस्यातापकत्वात् । तथा भूरिदपदविरोधश्च । महातापजनकवाक्यवक्तृस्तुतेस्तादृश- तत्तापतप्तकर्तृकत्वायोगात् । तत्र काकुविपरीतलक्षणाद्यगीकारस्तु साहसमेव । तस्मा- चापनाशकत्वमेवात्रार्थ इति दिक् । यत्संस्कारेत्यादि । अत्र प्रथमोदाहरणं अप्रजवा- दितप्तम् , 'तद्धक आहुः ऋषयः कावषेयाः, किं प्रजया करिष्यामो, येषां नो एवायमात्मा, नायं लोक' इत्यादिश्रुतेस्तादृशज्ञानादेव तन्नाशात् । द्वितीयोदाहरणं तु जुङ्गितोपगतादितप्त बोध्यम् । स्मृतौ 'चतस्रस्तु परित्याज्या' इत्यनेन सागयोधनात् । इत्यपीत्सपिना सूचितं पाठान्तरं तु 'ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णां मग इतीरित' इत्येवमानेयादौ दृश्यते । अत्र ईरीत इत्यस्य वाचक ईरित इत्यर्थो ज्ञेयः । पूर्वोक्तधर्मोऽलौकिकसाधकत्वम् । प्रहसितमित्यत्र । मोहकगुणसद्भावे किं प्रमाणमत आहुः तदर्थमित्यादि । तदर्थ- मिति । मोहनार्थम् । तथा च तदर्थकतादृशलीलैव मानमित्यर्थः । नन्वे- १०-२८-११. वमारोपोऽनुचित इत्यत आहुः स्वस्खभावेत्यादि । त इत्यस्य सर्वन सम्बन्धे प्रथमत एव तदुक्तिरुचितेत्यत आहुः अन्यदित्यादि । अत एवमेत इति । एवं एत इति पदच्छेदो वोध्यः । चलसीयन्न । नलिनपदसूचितमर्थमाहुः जल एवेत्यादि । सरस्यादिरूप उत्प- त्तिस्थान एवेति यावत् । तेन चालनायोग्यता सूचिता । तेन ब्रज एव २०-२८-११. स्थापनीयमित्याशयः। यदि चेचालनं क्रियेत, तदापि नीरसे स्थापनं नो- चितमित्याहुः जलपूर्णे वेति । शालेवित्यर्थः । अर्थान्तरमाहुः नलिनादपीत्यादि । इत्यष्टाविंशाध्यायसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। अथैकोनत्रिंशाध्यायं विवरिषवः कार्यत्वमत्र कथासङ्गतिरिति बोधयन्तोऽध्यायार्थ- माहुः एकोनत्रिंशक इत्यादि । तं विलोक्येत्सत्र । निर्णयज्ञानस्यापि प्रसादकार्यतया पर इति वक्तमिति । एवं प्रकारकमाश्चर्य वक्तुम् , अन्यथा दृष्टान्तमेतं न वदेत्, प्रयोजनामारादि- त्यर्थः । प्राणे तु सर्वाणि सम्भूयेति । बृहदारण्यके यो ह वै ज्येष्ठ च श्रेष्ठं चेति ब्राह्मणे सन्द्रियाणां शरीरस्थितेश्च मुख्यप्राणाधीनत्वं प्रतिपादितं, प्रत्य- क्षमपि तयेति तयेत्यर्थः । पञ्चानां भाव्यमिति । यद्यपि देहसैव प्रतीयते, तथापि व्युत्पाद्यमानरीत्या तथेत्ययः । तत्र जीवस्य व्युत्पादयन्ति तत्रेत्यादि । तथा च 'चित्तेन हृदयं चैत्यः क्षेत्रज्ञा प्राविशयदा । विराट् तदैव पुरुषः सठिलादुदतिष्ठतेति तृतीये . १०२९.३. , ·रासपञ्चाध्यायीप्रकाशः। तदागमनेनैव पुरुषोत्यानस्योक्तत्वादन्यत्रापि तथेत्यर्थः । ननु पूर्व जीवाभावे पूर्वाध्या यद्वयोक्तकार्य कथं निरपद्यतेत्यत आहुः स वित्यादि । तथा च पूर्वं भगवानन्तःप्रविष्ट इति सुषुप्ताविव सोपि भगवति प्रविष्टः । अत एव 'जगृहुस्तदात्मिका' इत्यारम्भ एवो- कम् । एवं च सुपुप्तौ प्राज्ञस्य सम्परिप्वामात्रं, नान्या क्रियेति सुखमात्र, जीवस्य तमोभिमवादज्ञानं च । प्रकृते तु भगवतो ब्रह्मविष्णुरुद्रमावेन लीला चिकीर्पितेति तमो- भिमवामावात्सर्व कार्य निरपद्यतेति न काचिदनुपपत्तिरिति भावः । शेपं स्फुटम् । काचित्कराम्बुजनित्यत्र । नन्वत्रानुभूतस्वैव तत्र स्फूर्तिनियमात्तत्रैतत्सत्वे चन्दनसुगन्धमिति वदेदित्यत आहुः अत एवेत्यादि । यतस्तत्रेय- १०-२९:४. मेवातो भगवद्वाहुसम्बन्धी सामाविको धर्मश्चन्दनान्तःस्थस्तथा करि- ष्यतीति योधयितुं चन्दनस्सागन्तुकत्वाय तथोक्तमित्यर्थः । अतएव दह्यमानपूतनादेहस भगवत्सम्बन्धादपहतपाप्मत्वेन धूमस्यागरुसौरभत्वमुक्तम् , दह्यमानस देहस धूमश्चागरुसौ- रम इत्यतो न कोपि विरोध इति दिक् । एका भृकुटीत्यस्य टिप्पण्याम् । अस्य तस्मिन्निति । हृदयस्य भगव- १०-२९-६ तीत्यर्थः । तस्यातथात्व इति । भावस्स सदोषत्वे । अपरेत्यत्र । ननु विषयसौन्दर्ये सत्यपि प्रतिबन्धके विद्यमाने पानं न सम्भवती- त्यत आहुः न त्वित्यादि । असमासेल्पयोर्व्याकरणान्तरसिद्धत्वेन पक्षा- १०-२९-७. न्तरमाहुः अलुक् समास इति । 'हृद्युभ्यां चेति सूत्रेण तथेत्यर्थः । तं काचिदित्यस्य टिप्पण्याम् । रसात्मकत्वेन भावात्मकत्वादिति । इदं यथा तथा विचारितं 'चूतप्रवाले'त्यत्र । भेदो वाच्य इति । १०.२९.८. तथा सति दृष्टिभेदो न दोपायेति भावः । न काप्यनुपपत्तिरिति । विपयविषयिणोरभेदानुपपत्तिदृष्टिभेदकृतापराधानुपपत्तिश्च नेत्यर्थः । प्रकारान्तरीयानुपपत्ति हृदिकृत्याहुः एतेषामित्यादि । सर्वास्ता इत्यत्र । खाप्यय इत्यादि । स्वाप्ययः सुषुप्तिः, 'खमपीतो भव- ती ति श्रुतेः । तत्र भगवदाविर्भावः । एवमेवायमात्मा प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्त' इति श्रुतौ सम्परिष्वङ्गकथनेन पोधित इत्यर्थः । अधि- कारिण इति । संसाराधिकारिणः । एतस्यैव व्याख्यानं यत इत्यादि । नन्वे तत्तौल्ये 'तयथापि हिरण्यनिधि निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सञ्चरन्तो न विन्देयुः, एवमेवेमाः सर्वाः प्रजा यहाहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्तीति, सति सम्पद्य न विदुः, सति सम्पद्यामह' इत्यादिश्रुत्या तत्राज्ञानकथनादत्रापि तथा स्यादिसत आहुः खसम्पन्धे- त्यादि । तया च ताशावस्थायामपि यत् ज्ञानं तत्परोक्षभजनदशायामपीदानीमिवाह स्थितः, परं भवतीमिर्न ज्ञात इति तदानीन्तनस्वसम्बन्धख्यापनार्थमिदानी प्रकट इति , ·१०-२९-२३. श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। नाजानमित्यर्थः। एतेन दृष्टान्तवलक्षण्यमपि योधितम् । तदेव टिप्पण्यां विवृतम् । एतास्तु नेत्यादिना । अतो मुक्ताधिकारवैलक्षण्यमात्र एव दृष्टान्त इति मावः । ताभिर्विघृतेत्यत्र । ननु मगवतः सर्वदैव रोचमानत्वेन परापेक्षामावादन तामी रुच्याधिस्यं किमित्युच्यत इत्याकांक्षायामाहुः तासामित्यादि । तया च १०२९-१०. तासां तथाले मगवतः प्राकृतवत् क्षीणरसत्वं शक्यतेति तन्निवृत्यर्थ तयो- च्यत इत्यर्थः । ननु तदनिवृत्तौ को दोप इत्यत आहुः अन्यथेत्यादि । स्वार्थमिति । रमणामावार्थम् । ननु रसरूपत्वस्य श्रुतिसिद्धत्वात्कयमेतच्छवोदय इत्यत आहुः स वा इत्यादि । तथा च सिद्धे रमणामावे तदिवेदमपि रमणं कादाचितं स्यात्, ततश्च पूर्वा- शंकापुष्टौ रसरूपत्वमपि तथा स्यात्, 'प्रशमाय प्रसादायेति पूर्वोक्तमपि विरुध्येतेति तन्नि- वृत्त्यमावे दोप इत्यर्थः । तथापि दृष्टान्तस किं प्रयोजनमत आहुः लोकेपीत्यादि । श्रुतयो यथेत्यत्र । तादृशमिति । अवामनसगोचरम् । ननु श्रुतीना- मवायनसगोचरप्रातिर्न प्रसिद्धति दृष्टान्तसङ्गतिः कथमित्याशन तासां तामुपपादयन्ति श्रुतयो हीत्यादि । पासवत्य इति । ज्ञातवत्यः । एवं प्राप्ति प्रतिज्ञाय तत्र मानमाहुः यत इत्यादि । ननु प्रतिपादनमात्रेग कयं प्रासिनिश्चय इत्याकांक्षायां तदुपपादयन्ति टिप्पण्याम् अत्रायं भाव इत्यादिना । प्रयमांश निवाययन्ति तत्र खेत्यादिना । एवं कथन इति । वानिवृत्युवरं विद्वत्वकयने । स्पादिति । तद्बोधकप्रमाणान्तरामावात्स्यात् । मन्तव्यमिति । श्रुतापत्या मन्तव्य- मित्यर्थः । ननु यतो वाच' इत्यत्र निषेधमुखेनैव प्रतिपादनमभिप्रेतम्, न विधिमुखेनेति कयं चत्राप्त्यवगम इत्यत आहुः सुवोधिन्याम् सर्वे चेत्यादि । तया चोक्तश्रुतिस्मृ. तिम्यां विधिमुखप्रतिपादनं सवरेवामियुक्तरङ्गीक्रियते, तेन तथेत्यर्थः । एतदेव टिप्पण्यां विवृण्वन्ति अपरश्चेत्यादिना । श्रुत्युक्तमगवद्धर्मः सर्वभावेन भजनम्, 'यो मामेवमसंमूटो जानाति पुरुषोतमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वमानेन मारते'ति गीता- स्मृतेः । एवं अपरश्चेत्यादि वाच्यमित्यन्तेन द्वितीयांशो निवृतः । इदमंशद्वयं दाटन्तिके योजयन्ति एवं सतीत्यादि भवतीत्यन्तम् । नन्वभियुक्ताङ्गीकारमानेण श्रुत्पर्यो न निर्णेतुं शस्य इत्यतः सुवोपिन्यामाहुः सर्वे वेदा इत्यादि । तया च प्रत्यक्ष- भुत्या व्यासवाश्येन च विधिमुखप्रतिपादनमेव नियत इत्समियुकाटीकारोपि तदनुसा- रित्त्वाचयेत्यर्थः । ननु विधिमुसप्रतिपादनस पदपदार्यसम्पन्याधीनत्वाद्रसपोऽलौकिकत्वेन वन पदानां सम्बन्धासम्म तहसाप्पसम्मवात्कयं तया प्रतिपादनं, कयं वा तनिधायकरते- घा वायो योपोझीकन यस्य इत्यत बाहःअलौकिक इत्यादि । परानपेक्षतामाग्ये वेदे जैमि- निनार्यानुपलव्यावस्यव्यतिरेकाचोदनांशस ययाऽटौकिको धर्मोयः सीकृतः,तया 'हिरण्यपर्ण- प्रदिवले अर्थमित्यादिमिप्रत्यक्षमप्रवर्यजमानविजां वेदादेव खसकार्यावगमप्रसादमद- ·३२ रासपश्चाध्यायीप्रकाशः। . नीनां पञ्चावत्तमित्याद्यनुमानाच व्यासपादैमघायंशस्याप्यलौकिकः पुरुषावयवरूपोथःखीकृतः, शब्दाश्च स्वरादिवैशिष्टयादिना स्फुटमेवालौकिकाः, अतो न तेषां लोके संकेतः, तथापि जैमि- नीयानुसारेणाकृती व्यासचरणोक्तपक्षान्तरानुसारेण प्रवाहे वा शब्दसम्बन्धमवधार्य तच्छ्र- वणे लोकाः प्रवर्तन्ते, परं वेदशब्दास्तु पूर्वोक्तश्रुत्या निरन्तरं भगवत्कार्य कथयन्तीति तन्छु- वणेन तद्दलेन शुद्धान्तःकरणाः सन्तो यथोत्पत्तिकमनीपया यश्चादयो नारदीयवाकूटार्थ- मवधारितवन्तः, तथा खयमेव पूर्वोक्तेऽलौकिके विपये तेषां सामर्थ्य मन्यन्त इति तद्रहे सति सुखेन विधिमुखप्रतिपादनं, तथा वोधश्चाङ्गीकर्तुं शक्य इत्यर्थः। शुद्धान्तःकरणैरप्यलौकिकार्थ- विषयकविधिमुखयोधस्य वापवेदशब्दजन्यताया एवाङ्गीकारात् पुनराशंकान्तरं टिप्पण्यामाहुः नन्वित्यादि । एवं कथनमिति । निरन्तरं भगवत्कार्य कथयन्तीति कथनम् । तथा- स्वस्थति। कार्योंक्तिद्वारा भगवत्स्वरूपे वाग्विपयत्वस्य । एवमिति । भगवत्स्वरूपस्स सर्वथा वाचनसागोचरत्वे । एवं निरूपणमिति । दृष्टान्ते मनोरथान्तप्राप्तिनिरूपणम् । तात्पर्यमिति । नतु पूर्व सर्वथा वागविषयस्यानन्तरमिच्छया वाग्विषयत्वे । तथा च प्राप्ति- मात्रे दृष्टान्त इति व्याख्याय विरन्तव्यम् , न तु मनोरयान्तप्राप्ति कथञ्चित्प्रकल्प्य तत्र दृष्टान्त इत्यत्र यतनीयमित्यर्थः । समाधानं व्याकुर्वन्ति प्रतिपादनमित्यादि । योध इति । वाक्यार्थबोधः । अयमर्थः। सर्वेषां मते वाक्यार्थयोधे पदजन्यपदार्थोपस्थितेखत्रत्वात्तस्वाभ पदशक्तिग्रहाधीनत्वात्तस्य च शक्तिग्रहं व्याकरणेतिश्लोकोक्तवाग्विशेषादिरूपकारणाधीन- त्वाचेपां च लोकवर्तिवाचकशब्दसापेक्षत्वादुक्तश्रुत्या वागादिनिवृत्तिकथनेन भगव- त्वरूपवाचकशब्दाप्रसिद्धौ सिद्धायां तद्विषयकः शक्तिग्रहो न सम्भवतीति तन्मूलकस्ता- दृशखरूपप्रतिपादकवाक्यार्थबोधोपि लौकिकसाधनयुक्त्योरभावान्न सम्भवति । तथापि तस्य यो विधिमुखो बोधः, स केवलं भगवदिच्छयैवेति । ननु स जायत इत्यत्र किं मानमत आहुः अत एवेत्यादि । अत्र हि क्षरातीतत्वकथनेन क्षरांशशक्तशब्दरूपाणां वाचां ताह- शमनसश्चागोचरत्वं खस्स वोधितम्, अक्षरादुत्तमत्वकथनेन 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमित्यादिश्रुत्युक्तपरविद्यारूपवाचां तत्पूर्वरूपमनसश्चागोचरत्वं बोधितम् । तत एताभ्यामेव हेतुभ्यां स्वस्य पुरुषोत्तमत्वेन प्रथितत्वमुक्तम् , तच तदगोचरत्वेन बाधित सत् तदतीतत्वतदुत्तमत्वाम्यां पुरुषोत्तमत्वेन प्रथितत्वस्वेच्छयैव लोकवेदगोचरत्वं घोधयतीति श्रुतार्थापत्तिरेव मानमित्यर्थः । तादृशेच्छायां प्रयोजनमाहुः मुक्तीत्यादि । 'मोक्षमिच्छे- अनार्दना'दितिवाक्यान्मोक्षो भगवत एव । स च तमेवं विद्वा'नित्यादिश्रुतेीनादेव । यदीच्या न स्यात्तदा साधनान्तरामावेन ज्ञानाभावे मुक्त्युच्छेद एव स्यादतस्तदभावाय तथेत्यर्थः । ननु 'शब्दोपि बोधकनिपेषतयात्ममूलमर्थोक्तमाह यहते न निषेधसिद्धिरित्ये- कादशस्कन्धेपि निषेधमुक्नेव वाग्विपयत्वसाहतवात्तदुपगमे को दोष इत्याकांक्षायामाहुः यदपीत्यादि । येन रूपेणेति । साधनात्मकेन । निरूपितयतीति । यथा वीणा- वादकसेच्छादिना तत्तदर्थकशम्दादि यो वीणातः, तया भगवदिच्छानुसारेण निरूपितवती- ·तदनपेक्षाम्यां च कृत्वा कृतमत्वधूर्तत्वसमीचीनत्वैः स्वरूपसन्देहो योध्यः । तृतीये प्रेरिता. गताः न तु खमनीपया । ७ भारत उत्तरो मजति पूर्वोन भजतीलयं. मुबोधिन्याम् । श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । 'त्यर्थः। एवं करणे सन्तुष्ट इत्यादि दत्तवानित्यन्तम् । यथा वैणिकेच्छानुरूपशन्दाविर्भावे वीणोपरि सन्तुष्टः सतां विविधविधाभिर्गोपायति, तथा श्रुतिभ्यो रूपं प्रकटीकृत्यानन्दं दत्तवा- निसर्थः । एतस्मादिति । फलरूपवस्त्वनुभवात् । शेष स्फुटम् । तथा च निषेधमुखेन वाग्विषयत्वोपगमे खरूपयोधकस्य पदस्य सम्वन्धषष्ठीपक्षे ब्रह्मणः पष्ठयाश्च विरोध एव दोप इत्यर्थः । न चैकादशीयवाक्यविरोधः। तत्रापि 'यीननामचरणे'त्यग्रिमे 'साक्षाद्यथाऽ- मलदृशोः सवितृप्रकाश' इतिदृष्टान्तेनात्माविर्भाव एवात्मप्रकाशस्य बोधनादत्रोक्तस्यैव प्रका- रस्य सिद्ध्या सर्वथा वागायविषयत्व एव तात्पर्येण निषेधयोधे तात्पर्याभावात् । उक्तरीत्यादरे 'को अद्धा वेदेति, 'वेदा अवेदा' इत्यादीनां नायमात्मे त्यादीनां खारसिकस- गतिसिद्धेश्चेति । तस्मान्मूले मनोरथान्तप्राप्तिपर्यन्तो. दृष्टान्तः, न तु प्राप्तिमान इति सुवो- विन्युक्तं सर्व निःसन्देहमेवेत्यर्थः । भजत इत्यत्र । उभयोरित्यादि । टिप्पण्यां विवृतयोरभजद्भजनकर्तृभज- दभजनकोंः फलविपयः सन्देहो निवारणीय इत्यर्थः । तेन खरूप- १०-२९-२६. विपयस्तु सर्वेषां वारणीय इति फलति । तदाहुः य इत्यादि । किं कृतमा इति । भजनानुसारिभजनोत्तरं पूर्वभजनस्यानुपकारत्वादिकं खकृतस्य तत आ- धिक्यं चानुसन्दधानाः पूर्वकृतं निकर्षन्ति न मन्वत इति तादृशा इत्यर्थः । धूर्ता इति । पूर्वकृतायुपकारत्वानुसन्धानेपि स्वकृतौ तत्साम्यमनुसन्दधानाः पूर्वकृतं नोत्कर्षन्ति वञ्चय- न्तीति तादृशा इत्यर्थः । समीचीनत्वं व्युत्पादयन्ति केनचिदित्यादि । किं स्यादित्यस्यैव विवरणं फलार्धेत्यादि निरपेक्षेत्यादि । पूर्वेण तैयाकरणे उत्तरेण प्रत्युपकारस्य निश्चेतुमशक्यत्वात्संदेह इत्यर्थः । तथा च फलंदाने तत्करणे सन्दिहानत्वेन स्वस्मि- स्तद्धाराङ्गीकारे च समीचीनों इत्यर्थः । सन्देहवीजं तु लोके त्रिविधानां दर्शनमेव । एवं प्रथमपक्षे खरूपसन्देहो विवृतः । द्वितीये फलसन्देहं विवृण्वन्ति अभजत इत्यादि । पोदाहरणं तार्तीयीकं दित्युपाख्यानम् । उपकारोदाहरणं पाञ्चमिकमानीभोपाख्यानम् । महोदाहरणं नावमिकमुश्युपाख्यानम् । धर्मोदाहरणं भारतीयं सुदर्शनोपाख्यानम् । पाझे शाखमाहात्म्ये चित्रोपाख्यानं च । एवं नानाफलस्मरणात् द्वितीयप्रतियोगिफलविषयकः सन्देहो विवृतः । स्वरूपसन्देहोत्रानुपङ्गिको बोध्यः । अनुयोगिविषयकमाहुः यो वे- आदि । अर्जुन उर्वशीशापस्य, नारदे जराशापस, मार्कण्डेये वरूथिनीप्रत्याचक्षाणे बामणे धर्मवृद्धव दर्शनेन सन्दहोत्र योध्यः । अत्रापि कृतनिन्दनायैः पुनर्भजनापेक्षा- पूर्वकृत । २ संकृतिसदृशमेव नवधिकम् । ३ निरपेक्षभजनकरणे उत्तरेण पुरषेण । मानं सन्देहः । अयं प्रत्युपकारः कर्तव्यो वाऽयं प्रत्युपकार इति सन्देहः । कस्सस्स्याधुना काममावः । था. ५ भजनानुसारेण न मजन्ति ते विविधाः समीचीनान्ताः झेयाः। ६ ब्रह्म- ४ कोटि- । प्रहेण कृतं चेत् दुःखदम् । ५ रा.पं.

·। . 'रासपश्चाध्यायीप्रकाशः। सन्देहमाहुः ये वेत्यादि । तेपामिति । भजदभजदभजनकृतामुदासीनानाम् । उभय- विधानामिति । उक्तोदासीनभजनकर्तृणां तदभजनकर्तृणां चेत्यर्थः । अत्रापि सूर्यस्य कि- मुदासीनस्य यत् फलं तत् , उत कृतघ्नादेयत्तत् । तथोत्तरस्य किं धर्मात्मनां यत् तत् , उत मूर्खाणां यत् तत् । एवं तृतीयस्य किमुदासीनस्य यत्तत् , उत धूर्तस्य यत्तद्वेति । अत्रापि पूर्ववत्स्वरूपसन्देहोपि योध्यः । साधनविषयकमाहुः कृतस्येत्यादि । कुत्रेति । अपूर्वजनने खेहे लौकिकप्रशंसायां वेत्यर्थः । मिथ इत्यत्र । स्वार्थैकान्तोद्यमत्वमुपपादयन्ति ते हीत्यादि । मिथःशब्दघोधि- तायामन्योन्यतायां योगपद्यस्याशक्यत्वात्पूर्वापरभाव आवश्यकः । तत्रो- १०-२९.१७. त्तरेण क्रियमाणे भजने पूर्वकृतमजनतुल्यतादर्शनेनोत्तरस्य तदनुरूपं ज्ञान- मनुमीयते । तदुत्तर पूर्वेण पुनस्तथा तदकरणात् पूर्वस्यापि तादृशं ज्ञानमनुमीयते । असकृ- स्कृतौ तूमयोस्तथा ज्ञानं सुस्पष्टानुमानम् । एवं तरतमभावानुवृत्या तयोः खार्थपरत्वमपि सुस्पष्टानुमानम् , अन्यथा तथा नानुवर्तयेयुः । अनुवृत्त्या काकतालीयता निवारिता । एवञ्च पौनःपुन्ये कृतावाधिक्यानुसन्धानयाधात्कृतमता, वञ्चनासम्भवाद्धूर्तता च निवा- रिता । एवं दोपकोटिव्यावृत्तौ उपकारस्नेहधर्मान्यतमसम्भवेन समीचीनता सम्भवति । तत्रोपकारस्य तुल्यतायामुपक्षीणत्वान्न समीचीनतानिर्वाहकत्वमित्यन्याभ्यां समीचीनत्वं न. वित्यादिनाशंक्य परिहारं व्युत्पादयन्ति क्षणेनैवेत्यादि । उदाहरणं तु गजेन्द्रमोक्ष अगस्त्यकोषः । ननु धर्मत्वे किं वाधकमत आहुः नापीत्यादि । तथा चोक्तवाक्य- सूचितमन्योन्यभजनं न धर्मः, अन्योन्यभजनत्वात, पिशाचभिक्षावदित्यनुमानमेव वाधक- मित्यर्थः । ननु यत्र यत्रान्योन्यभजनलं न तत्र धर्मत्वमिति व्याप्तिर्गुरुसेवायां व्यभिचरती- त्यसदनुमानत्वान्नास्य पाधकतेत्याशङ्कायां दृष्टार्थायां तस्यामपि न धर्मत्वमित्याहुः गुरुसे- वायामित्यादि । दृष्टायतेति । वृत्तिप्रतिष्ठाद्यर्थता । तथा च तत्र शास्त्रप्रयुक्त्यभावेन ताश- गुरुसेवायां धर्मत्वस्याशक्यवचनत्वान्मियो भजनं धर्मो मिथो भजनत्वात् , गुरुमेवावदित्या तादृशी सा न धर्मः दृष्टार्धत्वाद्वाणिज्यवदिति प्रत्यनुमानेन तन्निरासात्वार्थार्थव सेति न सापि धर्म इत्यर्थः । ननु दृष्टार्थतायामपि शिष्यस्य गुरोश्च 'वसन् गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चा- हुतः' 'उपनीय तु यः शिप्य'मित्यादिशास्त्रानुसारित्वे गुरुसेवा धर्मः, विहितत्वाद्यागवदिति शास्त्रसनाथानुमानेन तस्यां धर्मत्वे सिद्धे पूर्वोक्तहेतोः साधारणत्वनिश्चयान्न तस्यानुमानस यापकतेत्यत आहुः शास्त्रेत्यादि । तथा च यदि वृत्त्यायभिसन्धानं, तदा तदंशे शास्त्रा- मावादाम्मिकत्वेन पापण्डत्यादिकमेव तवेति न हेतोः साधारणत्वं, यदि च न तागभि- सन्धान, तदा तु शास्त्रस्यैव प्रयोजकत्वेन तस्यां मियो भजनत्वमेव न, किन्तु विहितत्वमेवेति तेन रूपेण व्यारयाधान्न वाधकलहानिरित्यर्थः । ननु दृष्टार्थत्वेन मिथोमजनरूपाया गुरु- सेवाया धर्मत्वाभावसापनमसङ्गतम्, विद्यारूपस्य दृष्टार्थस्य वैधसेवायामपि सत्वादि- साकांक्षायामाहुः विवेत्यादि । तस्माद्वरं मपयेत जिज्ञासुः श्रेयमुत्तम'मित्यादी जिज्ञा- ·पामवैशाखमाहात्म्यप्रथमाध्यायसं चित्रोपाख्यानं योध्यम् । तत्र हि वैश्यजातीयया वियो वायां वैशाखस्लानोपदेशं विधाय तया साध तन लानं कुर्वन् कारयन् दयया तदुपगेन वमंस्तां खात्मानं चोदृत्य स्वयं पाण्ड्यदेशाधिपो वीरसेनाख्यो जन्मान्तरे श्रीसुमोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । खादिपदानां 'चित्रया यजेत पशुकाम' इत्यादिषु पशुकामादिपदवत्फलबोधकत्वादिच्छा- विपयाया विद्याया दृष्टत्वेपि शास्त्र एवं प्रवेशेन धर्मत्वाभावसाधकहती वैधभिन्नत्वस्य विशेषणीयत्वान्न दोप इत्यर्थः । ननु धर्मादयः पुरुषार्थनाविपया इति शास्त्रीयत्वेपि खार्य- वस्य तेषु निर्वापत्वात्स्वार्थार्थत्वेन मियोमजननिन्दा न युक्ता । तथा 'सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वैति सन्द, 'देवान्मावयतानेन ते देवा मावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्ययेति वाक्येन यज्ञस्य मियोमजनत्वसिद्धेमियोभजनत्वेन धर्मत्वाभावसाचनम- प्ययुक्तमित्यव आहुः यद्यपीत्यादि । अत्र हि ठौकिकोपयोगि खार्थाभिसन्धानपूर्वक यन्मियो मजनं तन्निन्यते, 'मजतोनमजन्तीति प्रश्नवाक्येन तत्स्वरूपनिश्चयात्, न तु यत्किञ्चित्वार्थामिसन्धानम्, अतो धर्मादीनां स्वार्थत्वेप्यदोषः । न च तेपामन्योन्यमजने सिद्धिः । तया सति हविग्रहणायात्रागत्य फलं ददतां देवानामपि धर्मापत्तेः । न च तेन तेषां कोपि धर्मः । 'मजन्ति ये यथा देवान्देवा अपि तथैव तान् । छायेव कर्मसचिवाः साधबो दीनवत्सलाः । देवाः स्वार्थानसाधव' इत्यादिनिन्दादर्शनात् । एवं सत्युक्तस- न्दर्भसं परस्परभावनमपि स्वार्थसाधनलेनैव फलति, न तु धर्मसापकत्वेन, श्रेयः परमवाप्स्ययेति फलकथनेन अकरणे दोपयोधनेन च तया निश्चयात् । तदेतदुक्तं न ते सिध्यन्तीति । अन्योन्यमजनेनेति तृतीयान्तपक्षेपि तेन ते सिध्यन्ति, न तु तद्रपा इत्यों वोघ्यः । अनुपपत्तेरुक्तत्वात् । एवं 'ये यथा मां प्रपद्यन्त' इत्यत्रापि द्रष्टव्यम् । एवं मदर्थे यस्य टिप्पण्यां तस्य भजनस्य प्रावाहिकरूपताया वक्ष्यमाणत्वात् । एवं मियो मजने धर्मामावं साधयित्वा क्वचित्तदकरणे क्रोधामावे सौहार्द तु स्यादेवेति तन्निधो नोपपद्यत इलाकांक्षायां तदमावमप्युपपादयन्ति तथेत्यादि । हिशब्द इत्यन्तम् । दुःखनि- त्तिरिति । सेवाकर्तुर्दुःखनिवृत्तिः । शेपं स्पष्टम् । अत्र च 'यस्त आशिष आशास्ते न स मृतः स वै वणि'गिति फलितं वोध्यम् । भजन्यभजत इत्यत्र । पूर्व इति । मजनकर्ता । कर्तव्य इति । बमजता उत्तरेण कर्तव्य इत्यर्थः । विधेयमिति । मजनीयेन विधेयम् । तदेव टिप्पण्यां विवृतं धर्मार्थमित्यादिना । पातकादीत्यादिपदेन लौकिका- निष्टम् । तथा च श्रोत्रियस्य प्रचारिणो दीक्षितस्य प्रतिनो लिङ्गिनो वामां दृष्ट्वा जानरागस मुमूर्पोर्मित्रवाक्यादानृशंसाच गमनं धर्मोऽधर्मो वेति संशय' इति कामसूत्रो पदर्शितादिस्यले मननीय प्रायविनादिकं कुर्यादित्याशयः । उदाहरणं तु वेश्याभूतया विचित्रः मुरतोपचारेरघुझ्या संसेवितोऽतिथिस्तीर्यान्यटमानो यस्सुदेवनामा । । १०-२९-१८. - चावः । सा च काशिपर्वष्णवतमस दिवोदासस सुता दिव्यादेवीनासी जातेयुतम् ।

·। रासपश्चाध्यायीप्रकोशः। पुण्येनैव पापनिवृत्तिरित्यादि । 'धर्मेण पापमपनुदती'तिश्रुतौ क.क्यस्य विवक्षितत्वा- दन्ययातिप्रसनाच तथेत्यर्थः । धर्मशेषीय इत्यादि । 'पतिं त्वपतितं भजे'दित्यादि- स्मृतावपतित इत्यादिविशेषणात्तथेति तथा । दिगिति । जातेष्टिगयाश्राद्धपुण्यदानादि- शास्त्रेभ्योपीत्यर्थः । अत्र नियमानोऽभजद्भजनरूपो धर्मः को वेति निष्कष्टुं वद- तीत्याशयेनाहुः निपेधेत्यादि । धर्मापवादेति । धर्मे अपवादेति समासो बोध्यः । कर्तव्यत्वेनेति। 'कार्यमित्येव यत्कर्मेति, एतान्यपि तु कर्माणि' इत्यादिवाक्यादित्यर्थः । न चेत्यादि । कर्मदेवतागवादिषु जडत्वस्वर्गवासित्वाज्ञत्वैर्धर्मानुत्पत्तेस्तस्याविवक्षितत्वं, न तु प्रतियोगिनि भजनशङ्कामावादित्यर्थः । उक्तेष्वित्यादि । बहुलाव्याघ्रसंवादादिना इन्द्रायश्वमेधकथादिम्यश्च निमित्तवशाचत्रापि धर्मोत्पत्त्यवगतेन तेन तथा, किन्तूक्तशङ्का- भावादेव तथेत्यर्थः । सुबोधिन्यां यत्र पुनरित्यादि । अत्र निरपवादधर्मोदाहरणमानु- शासनिकपर्वस्थं सुदर्शनोपाख्यानं योध्यम् । तत्र ह्योघवत्या स्वपत्युर्गृहस्थधर्म रक्षन्त्या खा- त्मप्रदानेनातिथिाह्मणः पूजित उटजानिर्गस्य खखरूपं धर्म इति प्रकटीकृत्य, अग्रे 'एषा हि तपसा खेन संवृता ब्रह्मचारिणी । पावनार्थ च लोकस्स सरिच्छेष्ठा भविष्यति । अर्द्धनो- घवती नाम त्वामर्द्धनोपयास्यति । यत्र नावृत्तिमभ्येति शाश्वतांस्तान्सनातनान् । अनेनैव तु देहेन लोकांस्त्वममिपत्स्यसे' इत्यादि सुदर्शनं प्रत्युवाचेत्याद्युक्त्वा धन्यं यशस्यमायुष्यमि- दमाख्यानमुत्तम'मित्यादिना भीष्मेण श्रवणकथनफलकथनात् । नन्वेवं सम्भावितापवादम- प्यमजनजनं चेन्निरपवादधर्मात्मकं तर्हि सर्वः प्रवर्त्यत इति मर्यादा भक्ष्यत इत्यत आहुः अधिकारीत्यादि । एकत्रेति । धर्मजनके तस्मिन् । अत्र सौहृदधर्मानुपतिकमर्थख- मावादेवानुवध्यते । अपरत्रेति । सौहृदजनके । अन्यत्रापि दृश्यत इति । सांसिद्धिककरुणानेहरहितेष्वप्यमजद्भजनं दृश्यत इत्यर्थः । अतिदेशप्रयोजनमाहुः य इत्यादि । ननु राजधर्मे 'सहार्यो भजमानश्च सहजः कृत्रिमस्तथा । धर्मात्मा पञ्चमो मित्र'मिति पञ्चविधमित्रेषु सहजभजमानौ निरुपधी उक्ताविति तयोर्भावभेदेन स्नेहेपि मेदाल्कथमेक एवात्र दृष्टान्त इत्यत आहुः सम्बन्ध इत्यादि । तथा च कर्मणां गहनग तित्वेन सम्बन्धादेव तथा माव इति भावभेदेपि निरुपधित्वेनैक्यादेकविधा एवेत्यर्थः । एतेन स्नेहाद्भजने जन्मान्तरीयसम्बन्ध एव प्रयोजक इति न तत्र धर्मसंभावनेति सूचितम् । एतदुपकारेणेति । अभजता कृतेन प्रत्युपकारेणेत्यर्थः । एतेन स्नेहाद्भजने पूर्वसम्ब- न्धस्साशक्यज्ञानत्वादपवादोपि सम्भवतीति सूचितम् । एवं व्याख्याय धर्मस्थलं निष्कर्षन्ति अनेनेत्यादि, नियमाणमिति । प्रत्युपकार मियोमजनलभिया नाहीकुर्वन्तीत्यर्थः। तथा च 'प्राह्मणस्य कामपरवशस्य प्राणत्राणार्थ गमनं धर्मो निरनुवन्ध इति कामसूत्राघुक्तस- जातीयादिस्यले धर्मानुवन्धधर्मस्थले च धर्मः। तथा तस्यैव लोकविद्विष्टस्य मायाविनो वा प्रियुपकारेण तस्य मनस्य बाधः नामापवादः ।

·९ . श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । स्वायमेव विपय इत्यत्र किं गमकमित्यपेक्षायां तदुपपादयन्ति अत्रं यथेत्यादि, भजनं वेत्यन्तम् । कथञ्चिदिति । 'अकरोः सचिवं दूत'मित्यादाविव लीलयेत्यर्थः । अर्थ इति । तस्मै दीयमानेऽर्थ इत्यर्थः । एवं प्रत्युपकृतिस्वरूपमेतद्भजनखरूपं च निश्चित्य साधारण्यपरिहारायाहुः यचेत्यादि । श्रुत्युक्तरूपाभावादिति । अनुरूपवस्तु सत्तायां न तत्समश्याम्यधिकश्च दृश्यत' इति श्रुत्युक्तरूपाभावादित्यर्थः । न स्यादिति । स्वस्य न स्यादित्यर्थः । तद्भिन्नतदपेक्षायामिति । उपकृतिभिन्नप्रत्युपकृत्यपेक्षायामि- सर्थः । नो चेदिति सुयोधिनीस्थं प्रतीकम् । अयमिति।अशक्यकृत्यशक्तिरूप इत्यर्थः । इत्येकोनत्रिंशाध्यायसुयोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। अथ त्रिंशाध्यायं विवरिपवः पूर्ववदेव कथासङ्गतेातुं शक्यत्वादध्यायार्थमे- वाहुः त्रिंशत्तम इत्यादि । अर्थस्तु टिप्पण्यामेव स्फुटः। रसात्मकस्तु यः काम' इत्यादि- कारिकाद्वयेन यदुक्तं तदाक्षिपन्ति टिप्पण्याम् । नन्वित्यादिना । प्रणयनं हि जीवार्थमिति । तदैतद्ब्रह्मचर्येण परमेण समाधिना । विहितं लोकयात्रार्थ न रागा- पोऽस संविधि'रिति शास्त्रसमाप्तौ वात्स्यायनसूत्रादवगम्यते। एवं भरतग्रन्यादपि वोध्यम् । अध्यायानां शतसहस्रेण ब्रह्मणा चतुर्वर्गप्रणयनकथनाचेत्यर्थः । तथा च रसाभिव्य- खनार्यकप्रनाड्यङ्गीकारे रसस्य भगवद्पत्तहानिः, भगवद्पतायां च प्रणाडीवैयर्थ्यान्मूलवि- रोध इत्युभयतःपाशारज्जुरिति पूर्वपक्षतात्पर्यम् । तत्र समादधते मैवमित्यादि । अत्रेति । मूले कारिकायां चेत्यर्थः । अत्रायमर्थः । श्रुतौ हि 'असदा इदमग्र आसीत्, ततो वै सदजायत, तदात्मानं खयमकुरुत, तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति, यद्वैतत्सुकृतम् , सो वै सः, रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी मवती'त्येवं पूर्वसृष्टेरसाधुत्वं, ततः सृष्टयन्तरस्य साधुत्वम् , साधुत्वे खात्मरूपत्वरूपं हेतुः, तस्य सुकृतत्वं, सुकृतस्य रसवं, रसस्यानन्द- रूपता च योधिता। तत्र यधुरोधकादिप्रनाडी न विवक्षिता स्यात्, आत्मकरणं न वदेत्, यदि वा सर्वसामान्या स्यात्, पूर्वसृप्टेरसाधुत्वमनेवंरूपतां च वा न वदेत् । यदि च रसस मनोविकारत्वं लौकिकत्वं वा विवक्षितं स्यात् , तदाप्यात्मकरणं आनन्दरूपत्वं च न वदेत् । अत उद्बोधकादिवैशिष्टयं श्रुतिसिद्धम् । तदेतदुक्तं तत्स्वरूपस्यैव तथात्वादित्यन्तेन । तथा च प्रनाडयङ्गीकारेपि न भगवद्रूपत्वहानिरित्यर्थः । किञ्च, अनुकृत्यधिकरणे सर्वस्य मगवदनुकारित्वं तमेव मान्तमनुमाति विश्वमिति विषयवाक्येन प्रतिपादितम्, अतः प्रकृतेपि यदि लौकिको रसः प्रतिपाद्यते, तदापि मूलरसानुकारितयैव तत्स्वरूपं सिध्यतीत्यैतई- धान्तेन सोपि रसोनुमीयताम् । अयं लौकिकः परिच्छिन्नो, मात्रोपजीवनश्रुतेः, स त्वपरि- छिन्नो, ममत्वात् । तथा च लोकेऽनुकरणमात्रेण तदामाससैव प्राकट्यम्, न तु तसेति ने जीवस्य, तत्करणेपि न तद्रससम्बन्धलेशः । शास्त्रप्रणयनं तु दूरतस्तस्यैव परिचा- १ मया गौतमेन रसशानं कथितम् । २ निर्वाहार्थम् । यानार्थमिति रसरूपभगवयाप्त्यर्यम् । ३ मगवदसानुसारि । ४ लौकिका ५ अलौकिकः । ६ परिमितः । ७ व्यापकरवात् । .

·३८ गसपश्चाध्यायीप्रकाशः। नृणामनित्यचित्तत्वात् । अभंजतस्तु प्रायश्चित्तं विधेयं खार्थ तदर्थ च । यदि तदर्थ न तत्कुर्यात्तदैतद्धर्मों भजति गच्छेत्ततश्च पापभागी सादिति । अभजन्तस्तु यद्यात्मारामा आसकामा वा तदा निर्दोषा एव । तत्राद्यप्रतियोगिक साधनं धर्मे उपयुज्यते । द्विती- यप्रतियोगिक तु मजतोज्ज्ञता ज्ञापयद्वयर्थमेव । संभावितापवादे तु निर्बन्धेन प्रवृत्तौ दो- पमप्युत्पादयति भजतः । यदि चामजन्तो नैतादृशास्तदापि उपकाराज्ञाने अज्ञताप्रयुक्त दोपभाजः । ज्ञात्वा प्रत्युपकाराकरणे गुरुद्रोहिण इति । नाहमित्यत्र । एवं भगवति भजनसामर्थ्यसत्तया भक्तानां धर्मार्थभजनपक्ष- व्यावृत्तावपि स्नेहाजनस्याच्यावर्तितत्वातत्र भक्तानां प्रवेशे शिष्टानां १०-२९-२०. वाक्यानामसङ्गतिरित्यतस्तमपि व्यावर्तयितुमुद्भावयन्ति नन्वित्यादि। निरूपकत्वेनेति । स्नेहविषयतया भजनप्रयोजकत्वेन । एपामिति । आत्मारामादि- चतुर्णाम् । तथा च वालादिवदविचार्य एवेत्यर्थः । ननु सामर्थ्यसत्तायां तेपि बिचार्या, एवेत्सत आहुः ईश्वरश्चेत्यादि । अत्र प्रतिभजनशताया एवाभावात् पञ्चमोऽय- मिति तथेत्यर्थः । तथा च भजदभजतोरुभयोरप्यविचार्यत्वादेव प्रश्नोत्तरसिद्धावग्रिम- वास्यानां न सगतिरिति शङ्काग्रन्याशयः । अत्र समादधानाः सङ्गति व्युत्पादयन्ति मैवमित्यादि । उपक्षीणा इति । तावतैव तादृग्भजनसिद्धेनं विचाराही इत्यर्थः । नन्वीश्वरत्यागगवानविचार्य इत्यत आहुः ईश्वरोपीत्यादि । नोचित इति । काला- न्तरेऽपेक्षया नोचितः । तृतीयपक्ष इति। अकृतज्ञतादौ । ईश्वराणामित्यादिना द्वितीयापि कोटिर्वारिता । तेन धर्मवद्धर्मसन्देह एव पर्यवसन्न इति तन्निवृत्त्यानि वाक्यानीति नास- अतिरित्यर्थः । तं पक्षमिति । पूर्वोक्तकोटिपञ्चकम् । 'नतु जीव' इत्यनेनाकृतज्ञत्वादिव्या- वृत्तिः । तथाप्यात्मारामत्वादेर्भगवति श्रौतत्वात्कथं तद्वयावृत्तिरित्याकांक्षायां तयुत्सादयन्ति तेनेत्यादि । तथा च शुकादिभिः स्वप्रतिष्ठत्वेन रामत्वाय तथोच्यते, न तु व्याव_व्याय- त्य इति न स पक्ष इत्यर्थः । एवं 'सोऽकामयते'त्यादावभिध्यैवोपदिश्यते, न तु , काम इति । 'नह्यपुत्रः पण्डितपुत्रो भवती'तिन्यायेन सोपि पक्षो निरस्तो योध्यः । तत्रेति । मजनस्पष्टसाधनत्वपक्षे । पूर्वमुक्तमिति । अनुपदमेव 'द्वितीये त्वियादिनोक्तम् । एवं मदर्थे त्यत्रो मे विचिकीर्पत इति । विशिष्टः सर्वाधिकचिकीर्पितः। 'यदा १०.२९.२१. पुमांस्त्यक्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्यितो में' इति वाक्यादित्यर्थः । न पारये इत्यस्य टिप्पण्याम् । उक्तमिति । जन्तुपददानादुक्तम् । वृत्त्यर्थ- मिति। सिद्ध्यर्थम् । तथा सतीति । मर्यादालेशस्थापने सति । विरो- धापत्तिरिति । 'ये यथा मां प्रपद्यन्त' इति वाफ्यात्तथेत्यर्थः । तदिति । भजनानुसारेणामजनम् । विमुच्ये इति । निश्चिन्तो मवामि । गीतावाक्य- १ समजतः पुरुषस तप्रायश्चित्तं भजनकी विधेयम् । १०-२९.२२.

·न जीवस्य, तत्करणेपि न तद्रससम्बन्धलेशः । शास्त्रप्रणयनं तु दूरतस्तस्मैव परिचा- ३ भगवदसानुसार । ४ लौविकः । ५ अलौक्तिकः । ६ परिमितः। व्यापरवात् । श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। स्थायमेव विषय इत्यत्र किं गमकमित्यपेक्षायां तदुपपादयन्ति अत्र यथेत्यादि, भजनं वेत्यन्तम् । कथञ्चिदिति । 'अकरोः सचिवं दूत'मित्यादाविव लीलयेत्यर्थः । अर्थ इति । तस्मै दीयमानेऽर्थ इत्यर्थः । एवं प्रत्युपकृतिखरूपमेतद्भजनखरूपं च निश्चित्य साधारण्यपरिहारायाहुः यञ्चेत्यादि । श्रुत्युक्तरूपाभावादिति । अनुरूपवस्तु सत्तायां 'न तत्समश्चाम्यधिकश्च दृश्यत' इति श्रुत्युक्तरूपाभावादित्यर्थः । न स्यादिति । खस्स न सादित्यर्थः । तद्भिन्नतदपेक्षायामिति । उपकृतिभिन्नप्रत्युपकृत्यपेक्षायामि- त्यर्थः । नो चेदिति सुबोधिनीचं प्रतीकम् । अयमिति । अशक्यकृत्यशक्तिरूप इत्यर्थः । इत्येकोनत्रिंशाध्यायसुयोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । अथ त्रिंशाध्यायं विवरिषवः पूर्ववदेव कथासङ्गतेातुं शक्यत्वादध्यायार्थमे- वाहुः त्रिंशत्तम इत्यादि । अर्थस्तु टिप्पण्यामेव स्फुटः । रसात्मकस्तु यः काम इत्यादि- कारिकाद्वयेन यदुक्तं तदाक्षिपन्ति टिप्पण्याम् । नन्वित्यादिना । प्रणयनं हि जीवार्थमिति । तदैतद्ब्रह्मचर्येण परमेण समाधिना । विहितं लोकयात्रार्थ न रागा- • योऽस संविधि रिति शास्त्रसमाप्तौ वात्स्यायनसूत्रादवगम्यते। एवं भरतग्रन्थादपि योध्यम् । अध्यायानां शतसहस्रेण ब्रह्मणा चतुर्वर्गप्रणयनकथनाचेत्यर्थः । तथा च रसाभिव्य- अनार्यकानाड्यहीकारे रसस्य मगवद्पत्तहानिः, भगवद्रप्रतायां च प्रणाडीवैयर्थ्यान्मूलवि- रोध इत्युभयतःपाशारज्जुरिति पूर्वपक्षतात्पर्यम् । तत्र समादधते मैवमित्यादि । अत्रेति । मूले कारिकायां चेत्यर्थः । अत्रायमर्थः । श्रुतौ हि 'असद्वा इदमग्र आसीत्, ततो वै सदजायत, तदात्मानं खयमकुरुत, तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति, यद्वैतत्सुकृतम्, रसो वै सः, रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी मवती'त्येवं पूर्वसृष्टेरसाधुत्वं, ततः सृष्टयन्तरस्य साधुत्वम् , साधुत्वे खात्मरूपत्वरूपं हेतुः, तस्य सुकृतत्वं, सुकृतस्स रसवं, रससानन्द- रूपता चबोधिता। तत्र याद्वोधकादिप्रनाडी न विवक्षिता स्यात्, आरमकरणं न वदेत्, यदि वा सर्वसामान्या स्यात् , पूर्वसृष्टेरसाधुत्वमनेवरूपतां च वा न वदेत् । यदि च रसस मनोविकारत्वं लौकिकत्वं वा विवक्षितं स्यात् , तदाप्यात्मकरण आनन्दरूपत्वं च न वदेत् । अत उद्दोधकादिवैशिष्टयं श्रुतिसिद्धम् । तदेतदुक्तं तत्खरूपस्यैव तथात्वादित्यन्तेन । तथा च प्रनाड्यगीकारेपि न भगवद्पत्तहानिरित्यर्थः । किञ्च, अनुकृत्यधिकरणे सर्वस्य भगवदनुकारित्वं तमेव भान्तमनुभाति विश्वमिति विषयवाक्येन प्रतिपादितम् , अतः प्रकृतेपि यदि लौकिको रसः प्रतिपाद्यते, तदापि मूलरसानुकारितयैव तत्स्वरूपं सिध्यतीत्येत - धान्तेन सोपि रसोनमीयताम् । अयं लौकिकः परिच्छिनो, मात्रोपजीवनश्रुतेः, स त्वपरि- छिन्नो, मूमत्वात् । तथा च लोकेऽनुकरणमात्रेण तदामासस्यैव प्राकट्यम्, न तु तस्येति १ मया गौतमेन रसशास्नं कथितम् । २ निर्वाहार्थम् । यानार्थमिति रसरूपभगवत्प्राप्त्यर्थम् । . , ·रासपश्चाध्यायीप्रकाशः। यनायेति तत्रैव स्फुटम् । वस्तुतस्तु पाझे पातालखण्डे रामाश्वमेधे शेपवात्स्यायनसंवादा- हवैष्णवत्वमवगम्यते । एवं भरतस्यापि, नाट्यशास्त्रज्ञातुर्मोक्षकथनात् । किञ्च, आंजनेयोपि प्रणेता नाट्यशास्त्रस्य । स च परमभक्तो जनकतनयाप्राणनाथस्य । अतस्तादृशां य एतावान् प्रयासः स न त्रिवर्गोपयोगितया जीवार्थः, अपितूक्तरीत्या मोक्षसाधनतापर्यन्ततया । किञ्च, वात्स्यायनेन सांप्रयोगिकाधिकरणे 'ऋचा दशतयीनां चतुःपष्टिसंज्ञितत्वादिहापि तदर्थ- सम्बन्धात्पाञ्चालसम्बन्धाञ्च व चैरेपा पूजार्थ संज्ञा प्रवर्तितेत्येक' इति सूत्रयता संप्रयो- गानचुम्बनादीनामगर्थत्वं प्रदर्शितम् । 'सर्वे वेदा यत्सदमामनन्ति 'वंदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य' इति श्रुतिस्मृतिभ्यां वेदस्य भगवत्परत्वं सिद्धम् । एवं सत्यस्य शास्त्रस्य तत्सामानाधिकरण्ये वेदवत् परोक्षवादेन लीलासहितभगवत्प्रतिपादकत्वं युक्तमेव । गान्धर्वस सामवेदोपवे- दतया च । अत एवमर्थाज्ञावृणां जीवानां भ्रान्तिरित्येतदायभिसन्धायोक्तं तच्चेत्यादि, बुद्धयस्वेत्यन्तम् । तस्मान्न कोपि शङ्कालेश इति दिक् । सुयोधिन्यां तासां मध्य इत्यत्र । अन्यथेति । पोडशकृष्णपक्षे चतुःकृष्णपक्षे चेत्यर्थः । तत्राद्यपक्षे हेतुमाहुः कृष्णेत्यादि । द्वितीये हेतुर्मूलादेव १०-३०-३. स्फुटतीत्याशयेनाहुः इममित्यादि । इमं अष्टकृष्णपक्षरूपम् । तथा च चतुःकृष्णपक्षे अष्टानां सम्बन्धाभावेन मूलं विरुध्येतेत्यष्टकृष्णपक्ष एवादर्तव्य इत्यर्थः। प्रकारान्तरेण रसाभासमाशय परिहरन्ति स्वसंमुखेत्यादि । ननु भगवदि- च्छया दर्शनामावसमर्थने पोडशपक्षोप्यदृष्ट इत्यत उपपत्त्यन्तरमाहुः यावतीरित्यादि । नन्वस्त्वेवं, तथापि भक्तानां प्रत्यक्षस्यापि प्रामाण्याद्विल्वमङ्गलैश्च समसंख्यादर्शनान्नैकान्त- तोऽष्टसंख्यानिर्णय इत्यत आहुः यदित्यादि । तथा च तद्वाक्ये कालवशेनाधुना पाठ- अमो वा, तादृशपाठस्य प्रामाणिकवे तदृष्ट मण्डलमन्यदेव रसपोपोत्तरभावीति निश्चयमित्यर्थः । ननु मध्ये वेणुनादोक्तिर्नान्यत्वगमिका, रसार्थेपि मण्डले गानस्यापेक्षितत्वादित्यत आहुः गानार्थमित्यादि । नन्वत्राप्यग्ने समसंख्यापक्षस्स संभवटुक्तिकत्वाकान्ततः संख्यानि- र्णय इत्यत आहुः मध्ये मणीनामित्यादि । तथा च यथात्र भगवदिच्छया संमुख- स्थितकण्ठालिडितदर्शनाभावः, तया तत्र देवानां समसंख्यादर्शनं, न तावतार ताटक्स- ख्यासिद्धिरित्यर्थः । अत्र वीज 'तासां मध्ये योयोः' यावती रितिवाक्यद्यापतिरेव योध्येत्याशयेनाहुः नानुपपन्नं किञ्चिदिति । नन्वौत्सुक्यस भगवदर्शने प्रयोजकत्वा- तेन कथमात्मापहार इत्यत आहुः स्खेत्यादि । जगुरिसत्र । नटानामिति । नर्तकीशिक्षकाणामित्यर्थः । अन्यथावुद्धि- रिति । मर्यादामार्गादिरीतिमनुसृत्येत्यर्थः । सखीका इति विशेषणेन १०.३०५. सस्त्रीणामपि दर्शनं भवतु, एताश्थोपयुज्यन्तामिति मावस्तेषां स्फुटतीति भक्तिमागीयत्वान्न तथेतिभावः । ऋग्वार्थत्वम् । १नुमान्। २६नुमान।

·। श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। काचित्सममित्यस्याभासे । उत्पन्नस्य नादस्य अमृतत्वायेति । अत्रेदं प्रतिभाति । आहतानाहतभेदेन नादो द्विविधः। तत्रानाहतः प्राणघोषात्मा, १०-३०-२०. स न रखकः । आहतस्तु ‘आत्मा विवक्षमाणोयं मनःप्रेरयते मनः । देहस्थं बहिमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् । ब्रह्मग्रन्थिस्थितः सोथ क्रमादूर्ध्वपथे चरन् । नाभि- हृत्कण्ठमूर्धास्येष्वाविर्भावयति ध्वनिम् । नादोतिसूक्ष्मः सूक्ष्मश्च पुष्टोऽपुष्टश्च कृत्रिमः । इति पञ्चाभिधा धत्ते पञ्चस्थानस्थितः क्रमात् । व्यवहारे त्वसौ त्रेधा हृदि मन्द्रोभिधीयते । कण्ठे मध्यो मूर्ध्नि तारो द्विगुणश्चोत्तरोत्तरः । तस्य द्वाविंशतिर्भेदाः श्रवणाच्छ्रुतयो मताः' इत्यादि- रूपेणोत्पन्नो रखकः। स आसन्यांशो लोकेपि तुल्य इति तस्य नामृतप्राचुर्यम् , स यदा आस- न्यात्मा मूलरूपोऽपहतपाप्मा पूर्णो भवति, तदा तथेति । तत्प्रचुरत्वायेत्यर्थः । ननु स्वामि- नीगानस्य भगवन्नादेनामृतमयत्वं किमित्याकाहायां टिप्पण्यां प्रभवस्तदाशयं स्फुटीकु- र्वन्ति अत्रायं भाव इत्यादि । कथमेतदवगम्यत इत्याकांक्षायामलौकिकत्वमपूर्वत्वं च कार्यद्वारा परिचाययन्ति स चेत्यादि, तथात्वमित्यन्तम् । मूलकारणत्वादिति । मूले भगवद्गाने प्रयोजकत्वादित्यर्थः । इदमिति । कार्यद्वयजनकत्वम् । सा चेति । भगवद्वि- पयकभावविशेपोत्पत्तिश्चेत्यर्थः । तथा कृत इति । मूलासन्यरूपः प्रकटीकृत इत्यर्थः। तथा च कार्यात्तस्य तथात्वमवगन्तव्यम् । यदि सामान्यः स्यात् , भगवता न पोष्येतेति तर्काच्च । नन्वेवं भगवन्नादसैवतकार्ये प्राधान्यमायातीति नैवं खामिनीगानस्य तथात्वसिद्धिरि- त्याकांक्षायां तस्य तथात्वं विशदीकर्तुमाहुः अपरश्चेत्यादि, रूपत्वादित्यन्तम् । तया चैवं खामिनीनादप्राधान्यानस्सैव तत्कार्यमित्यर्थः । तर्हि प्रभुगानस्य किं मुख्य कार्य- मित्याकांक्षायां तदाहुः एवं सतीत्यादि । तदर्थमिति । सुघोधिनीप्रतीकम् । जगत्पू- रणार्थमित्यर्थः । पड्जादय इत्यादि । 'सातां निपादगान्धारौ द्विश्रुती धैवतर्पभौ । त्रिश्रुती वेदश्रुतयः पडमध्यमपञ्चमाः । मयूरचातकच्छागक्रौञ्चकोकिलदर्दुराः । गजश्व सप्त पगादीन् क्रमादुचारयन्त्यमी'त्यादिवु वोधिता इत्यर्थः । तदेवेत्यत्र । 'गानक्रिया वर्णसंज्ञया सङ्गीते व्यवहियते । गानक्रियोच्यते वर्णः स चतुर्धा निरूपितः । स्थाय्यारोह्यवरोही च संचारीत्यय लक्षणम् । स्थित्वा स्थित्वा प्रयोगः स्यादेकैकस्य स्वरस्य यः । स्थायी वर्णः स विज्ञेय' इति तस लक्षणान्तरात्प्रकृते को वा स्थायी विवक्षित इति सन्देहानपायात्पक्षान्तरमाहुः भगवन्नाद एव वेत्यादि । 'चतुर्विधाः स्वरा वादी संवाद्यथ विवाद्यपि । अनुवादीति बादी तु प्रयोगे बहुलः स्वरः । श्रुतयो द्वादशाष्टौ च ययोरन्तरगोचराः । मियः संवादिनी तौ स्तो निगावन्यविवादिनी । रिधयोवे वा स्यातां तौ तयोर्वा रिधावपि । शेषाणा- मनुवादित्वं वादी राजा गीयते । संवादी त्वनुसारित्वादस्यामात्योभिधीयत' इति सङ्गीते निरूपणाद्भगवन्नादो वादी । स एव राजत्वात् ध्रुव इति तस्मिन्नेव संवादिनादं स्वामिनी १०-३०-१०. ६ रा.पं.

·४२ रासपश्चाध्यायीप्रकाशः। योजितवतीत्यर्थः । तत्र हेतुमाहुः भगवता तथैव गीतमिति । यादृशे नादे स्वामिनी- नादयोजनं भवति, तथा गीतमित्यर्थः । न विचारक्षममिति । तावतः कार्यस्य सुकर- तया ताइक्संमाननप्रयोजकत्वासंभवेन तस्मै मानं च बददादिति ग्रन्थासङ्गतेस्तथेत्यर्थः । काचिद्रासपरिश्रान्तेत्यत्र । ननु श्रान्तत्वे स्थिरे भगवति स्वभारनिक्षेपादि- कमेव श्रमाभावाय वक्तव्यम्, न तु स्कन्धग्रहणमात्रमित्यत आहुः १०३०-११. अधिकेत्यादि । नन्वयं रसाधिक्यजन्य एव श्रम इत्यत्र किं गमकमत आहुः अन्यथा रसार्थमित्यादि । परिश्रमस्य देहक्लेशजनितत्वे उपवेशनादिरेव स्यात्, न तु स्कन्धग्रहणमित्यर्थः। ननु स्कन्धग्रह्ण हस्तपरित्यागेन मण्डलभङ्गे रासभङ्ग इत्य- त आहुः मण्डलेत्यादि । हस्तग्रहणमिति । खामिन्यन्तरस्येत्यर्थः । रसार्थप्रवृत्ती गमकमाहुः पार्श्वभागेत्यादि । एतस्यार्थस्य मूलाभिप्रेतत्वं प्रकटयितुं तुरीयपादं व्याकुर्वन्त आहुः भगवतेत्यादि । आप्तता च प्रदर्शितेति । शुकेन खस्स यथा दृष्टार्थवादित्वं चैतेन दर्शितमित्यर्थः । कस्याश्चिदित्यत्र । आभासे । इयं खामिनी पूर्वाध्याये 'काचिदनलिनेति श्लोकोक्तेति ज्ञापयितुमाहुः गृहीतमिति । अन्यथा मूले 'प्रादादिति १०-३०-१३. पदेन विरोधापत्तेः । इत्याहेति । इतीदं दानकथनमुखेनाहेत्यर्थः । अत्रैत- द्वोध्यम् । द्वितीयस्कन्धे निरोधलक्षणे द्वासप्ततिर्नाडीरूपा देहशक्तयः स्वस्स द्वादशश्रियादयः शयनं जाग्रत्खनसुषुप्तभेदेन त्रिविधमिति स्कन्धस्थाध्यायसंख्याबीजमुक्तम् । तच स्थूलतया । 'अत्रैतदेकशतं नाडीनां तासां शैतं शतं एकैकस्यां द्वासप्तति प्रतिशाखानाडीसहस्राणी'ति प्रश्न- श्रुतेः । अत्रापि वाक्यप्रकरणादिप्रतिपाद्यविचारेणानन्त्यात् । एवं 'परास्य शक्तिर्विविधैवेति श्रुतौ स्वशक्तेविविधत्वेन श्रावणादापि गुणधर्मादिभेदेन नानात्वात् । सर्वावन्तरङ्गास्तु धर्मरूपा एव, भगवत्त्वनिर्वाहकत्वात् । तत्र प्रकृतलीलास्थास्ता एवेति संख्याबलान्निश्ची- यते । तत्रैश्वर्यादिचतूरूपाणां निगमनं तत्तत्कायरेव जायत इति तत्र विशेपो न स्पष्टीकृतः । प्रकृतस्वामिन्यास्तु ज्ञानरूपतागमकं कार्यमत्राग्रे च न स्फुटमिति योग्यतैव च स्फुटेति योग्यतापलात्तयोत्वं स्फुटीकर्तव्यम् । यथा 'अजलिना सक्तून् प्रदाव्ये जुहुया'दित्यन सक्तुस्थितियोग्यतावलादखलेाकोशत्वम् । तत्र भगवद्धर्मा ऐश्वर्यादयो भगवति नित्याः, इतरवागन्तुका इति 'युक्तं मगैः स्वैरितरत्र चाध्रुवै'रित्यत्र स्थितम् । अत एव प्रकृते रसस्वरू- पान्तःपातितया धर्मरूपतया चैतासां भगवदमेदेप्यवतारेण भेदात्तत्रागन्तुकमेव तदिति कार्यद्वारापि परिचायितम् । तथा सति ज्ञानमपि तथेति तदाने संप्रदानस्से साधनतः १ निरोधोऽस्पानुशयनमित्यादि । २ दशमस्कन्धे। ३ 'शतं चैका च हृदयस्य नाम्य' इति श्रुतेः । ४ अनन्तानि । ५ निरोधस्कन्धेपि। ६ मकाना निरोधेपि । ७ भगवत.। ८ मफेषु । ९ भगवदूपत्व पान। १. अत्रैव पूर्वोचानां । ११ काचि राममित्यादि । १२ प्रमाणकम् । १३ ज्ञानत्यम् । १४ विशालस्था भवम् । १५ऐश्चयादि । भागन्तकम् । १७ प्रादाताम्यूरेपि। + ·४ पुरुषोत्तमगोपीनिष्टोच्यते। ५ हीधीरिति श्रुतिव्याख्याने वृत्तिरूपं ज्ञानं मनोधर्म इति श्रावितम् । श्रीमदिकलनायखाम्बूलचर्वितदानेन गोपालदासेषु कवित्वं प्रदर्शितम् । लचर्वितग्रहणेन ग्रहीतुः कवित्वशक्त्यादिकं लोकेपि प्रसिद्धमित्युपदेष्टुत्वेपि न संदेह इति श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । ४३. खरूपतश्च योग्यतादानकारणीभूतः प्रसादश्च मूले सूचित इति ताभ्यां देयखरूपं स्फुटी- करिष्यन्तो व्याख्यानमुखेन तो प्रदर्शयन्ति नाट्ये इत्यादि । तत्र भगवत्कुण्डलयोः सांख्ययोगात्मकत्वादत्रापि तदभेदेनैतत्कुण्डलयोरपि तथात्वात्स्वामिन्याश्च वामदक्षि- णपार्श्वस्थत्वयोरेकतरनिर्णायकस्यात्रामावात्पक्षद्वयेन वदिष्यन्तः प्रथमं सांख्यपक्षणाहुः कुण्डले ज्ञानेत्यादि । अभ्यास आवृत्तिरिति पूर्वोत्तरतंत्रयोः स्थितम् । तथा च सांख्यपक्षे ज्ञानपूर्वकभगवद्विचारितरीतिककर्मात्यावृत्त्या योग्यतेत्यर्थः । योगपक्षे आहुः योगेयादि । 'योगः कर्मसु कौशल' मितिवाक्यात कौशलेन कृतानि शमादीनि विक्षेप इत्यर्थः । तथा च योगपक्षे तादृशसाधनसमुदायेन योग्यतेत्यर्थः । तादृशं च कर्म ज्ञानपर्यवसायि ज्ञानं च प्रकाशकं तदत्राहुः तस्येत्यादि । रूक्षं तु तदक्षरपर्यवसायि । प्रकृते तु भक्त्यङ्गं विव- क्षितं सन्धानकधनादिति तदाहुः तेनेत्यादि । एवमत्र योग्यतायाः काष्ठा निरूपिता । एतादृशी योग्यता प्रसादे कारणमिति तत्फलभूतप्रसादकाष्ठामाहुः यथेत्यादि । ईदृश्यपीयं मक्तिर्न फलरूपा, किन्तु 'चेतस्तप्रवणं सेवे'त्युक्तसाध्यरूपैवेति वदनैकदेशयोधकगण्डपदे- नोमयनिष्ठोच्यत इत्याशयेनाहुः तत्रापीत्यादि । तत्रापीति । सम्बन्धेपि । तथा चेदृश- त्वेपि ज्ञानोपक्षीणत्वात्साध्यापैव, न तु फलकाष्ठारूपेत्यर्थः । एवं मूलव्याख्यानेन योग्यताप्रसादौ स्फुटीकृत्य ताभ्यां देयस्वरूपनिश्चायनप्रकारमाहुः तामित्यादि । मगवत्ख- रूपस्त्वं तदुपदेष्टत्वं कूर्मपुराणादौ लक्ष्म्याः सिद्धम् । अत्र च साधनप्रकरणीयब्रह्मानन्द- मजनोद्धरणक्रययतासु योग्यताबोधनेन लक्ष्मी सिद्धम् । 'वृत्तिरूपं ज्ञानं मनोधर्म' इति 'हीमिर्मी रित्यत्र श्रावित विद्यात्म ज्ञानं च तथेति प्रकृते तदभिप्रेतम् । प्रतिर्लक्षणे कर्म- प्रवचनीय इति तद्योगे द्वितीया। तथा च तां पूर्वोक्तरीत्या लक्ष्मी प्रति लक्षीकृत्य मूलपर्यटनं विद्यामूळस भगवन्मनसः परित आवृत्तिरिति, मूले धापोषणर्थ इत्यामीक्ष्ण्यसिद्ध्या लक्ष्मीवन्तं धर्मिणं लक्षीकृत्य पुनः पुनरावर्तते, सन्धानायोयुज्यत इति ज्ञानताम्बूलयोः उक्तरीतिकयोग्यतायां देययोस्तुल्यता । तथा च यथा सादृश्येन ब्रीहिस्थले नीवारग्रहणं बद्रव्यैकदेशमाक्तया, तयात्रापि तयोः सिखाया तुल्यतायां तादृशज्ञानांशभाक्तया तद्दानमिति भावः । एतदेवामिप्रेत्य टिप्पण्यामुक्तं तथा सर्ववेदान्तेत्यादि । तथा सरस्वतीताम्बू- सर्वमसन्दिग्धमिति दिक् । १०-३०-१४. नृत्यतीसत्र । टिप्पण्यां वैराग्यात्मकत्व उपपत्तिं स्फुटीकुर्वन्ति तापनिवर्तक. त्वमित्यादिना । तथा च तत्सम्बन्धेनोपदेशसाहाय्यरूपमक्तकार्यद्वारा वैराग्यरूपत्वं श्रीहस्ते निश्चयमित्यर्थः । किञ्च, शक्तिवाणायामागे फल- २ एतस्यैव पर्यायः आवृत्तिः। ३ पूर्वमीमांसायां उत्तरमीमांसायां चलः। क्रियाज्ञानरूपी।

·" गसपश्चाध्यायीप्रकाशः। व्यवहारो लोके दृश्यते । हस्तश्च क्रियाशक्त्यात्मकस्य बाहोरग्रभागः, वैराग्यं च कर्मणां फलम् , अतोपि तथा । अच्छिद्रत्वमप्यग्रभागत्वादेव । प्रान्त एवाच्छिद्रकरणादिति बोध्यम् । ननु वैराग्यलक्षणं तत्काष्ठा च पतअलिना 'दृष्टानुश्रविकविपयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैरा- ग्यम् , तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्य मिति सूत्राभ्यां दर्शिता। तदर्थश्च भाष्ये व्यासपादैरेवं प्रदर्शितः। रूपन्नपानश्वर्यादिरूपे दृष्टविपये खर्गवैदेह्यप्रकृतिलयत्वप्राप्तिरूप आनुश्रविकविषये वितृष्णस्य तदोपदर्शिनः पुरुषस्य दिव्यादिव्यविषयसंप्रयोगेपि चित्तस्य वशीकारसंज्ञा उपेक्षाबु- द्धिः कपायेपुरागादिरूपेषु पक्केषु इन्द्रियाणां विषयेष्वप्रवृत्त्या चित्ते औत्सुक्यरूपेणापि रागाघ- स्थित्या या एकाग्रता सा वैराग्यम् । इतोप्युत्कृष्टं तु गुणवैतृष्ण्यम् , तच विविक्तात्मज्ञानवतो भवतीति ज्ञानपरमकाष्ठारूपं कैवल्यमेतदविनाभूत मिति । एवं सति गुणपर्यन्तेषु यावद्वि- पयेपेक्षापूर्विका चित्तस्यात्मैकतानता वैराग्यमिति फलति । अत्र च भगवति परस्परं च रागस्य मात्सर्यस्य चोक्तत्वेनात्मैकतानत्वाभावान्न मुमुक्षुसाधारणं वैराग्यम् । न च यतः मानसंज्ञादिरेवात्रेति शक्यम् । तलक्षणस्याप्यत्राभावात् । किन्तु 'सन्त्यज्य सर्वविषयान्' 'यत्पत्यपत्य' 'कुर्वन्ति ही'त्येतेषु यावद्विपयवैतृष्ण्यस्य सिद्धत्वात्तदेव वैराग्यत्वेन वक्तव्यम् । किञ्च, विप्रयोगे आत्मानमप्यनिच्छतीनां भगवदेकतानतेत्येवमात्मैकतानत्वेपि पूर्वोक्त- वैराग्याद्विशेषः । तदुभयमत्र सर्वसाधारणमिति किमत्र वैराग्यं विवक्षितमिति चेत् । अत्रैवं प्रतिभाति । नवमस्कन्धे 'नाहमात्मानमाशास' इत्यादिवाक्येषु भगवतो भक्तेषु कृपा, तदति- रिक्त रागाभाव इत्याकारकं तसिद्धम् । तथा वेणुगीते 'उत्कर्षश्चापि वैराग्य' इति कारिकया भक्त्या भगवक्लेशहारकसेवारूपो वैराग्योत्कर्ष उक्तः । एवं सति स्वसमानानां भगवद्विप्र- योगसामयिकनवमाद्यवस्थानिवृत्त्यभावे भगवतः क्लेशसंभवात्तादृशक्केशं खयं सोझापि सखीनां तन्निवारणरूपा या सेवा तदात्मको यो वैराग्योत्कर्षः स उक्तरूपभगवद्वैराग्यं विना न सम्भवतीति तदेवात्र विवक्षितम् । भक्तेपु कृपायास्तदितरेषु रागाभावस्य चात्र स्फुटत्या- दिति । तदेतत्सर्व ढदि कृत्वा प्रभुचरणैरुक्तं अनायं भाव इत्यारभ्य, सूच्यते इत्य- न्तमिति न किश्चिदनुपपन्नम् । सुयोधिन्याम् । वैराग्याधिकारयोधनाय स्वामिनीविशेष- णानां तात्पर्यमाहुः शाब्दमित्यादि । अन्यथा न वदेत्, नृत्यादेः सर्वसाधारणत्वादिति भावः । ननु पूर्वक्रियापरित्यागो वैराग्यबोधकः, स चात्रोक्त एवेति किमवशिष्टं वैराग्य इत्यत आहुः स्वस्या इत्यादि । तथा चान्तस्तः स्वकियात्यागो भगवलियाशक्त्यैवाने माव्य इतीदानीमन्तस्तत्सत्तैवावशिष्टेत्यर्थः । कर्णोत्पलेत्सन । टिप्पण्यां अतःपरमित्यादिप्रतीकेन प्रकृतनृत्ये उमयोस्तौल्य- मेव विशेप इति योधितम् । तेन उभयतीत्यविशिष्टं पूर्वनृत्यमेवेदमित्यर्थः । १०.३०-१६. ननु फले विशेपामावे साधननिष्ठविशेपाङ्गीकारो न युक्त इति पुनर्नुयो- तिरनुपपन्नेत्यरुन्या पक्षान्तरमाहुः अधवेत्यादि । तथा घोक्तविहारजनकरसाविर्भावः ·४५ . मित्यर्थः । नन्वयमेव श्रीमदाचार्याशय इति कथं विनिगन्तव्यमित्याकांक्षायामाहुः किच्चे- केयनाद्विनिगन्तव्यमित्यर्थः । ननु यद्येवं तदा 'अधिष्ठानयोग्या' इत्यनेन रमापेक्षया निकर्म इव किमिति चोध्यते इति शङ्कायां नात्र निकर्पयोधनमपि तूत्कायमेवैतदित्याहुः अपर- वेत्यादि । तथा च यदि निकभिप्रायेणात्र योग्यता चोध्या स्यात् , तदा मूले ब्रजपदं न वदेत्, किन्तु किल सुन्दरीमिरित्येव वदेत् । अतो मूले ब्रजपदात् श्रीमदाचार्याणामपि तथै- वाशय इत्यर्थः । एवं च 'न तत्सम' इत्यादिभिर्यद्यपि साम्यं निषिद्धम् , तथापि 'निरचनः परमं साम्यमुपैती ति मगवदरणेनानञ्जनले तस्यापि श्रावणादन तयात्वस्य सिद्धत्वान्न रसो- मानुपपत्तिरिति भावः। नन्वेवं रसोद्गमविचारे रमणस्य पारायंमायाति, तादृशं तु पश्चिश एव, परम दिति णिजन्तेन योधितम्, प्रकृते तु रेमे' इति कर्तृसमवेतक्रियाफलयोधकात्मने- श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । पूर्वनृत्यफलं, प्रकृतस्य त्वपूर्वरसाविर्भाव इति फलभेदात्प्रकारभेदाच नृत्यान्तरत्वयो- घनाय पुनस्तदुक्तिरिति नानुपपत्तिरित्यर्थः । सुबोधिन्याम् । ननु यदीदमुभयनिरूपितं, तदा 'गोप्य' इति बहुवचनस्य कथं सङ्गतिरित्यत आहुः गोष्ठीमात्रमिति । तथा च टिप्पण्युक्तरीत्या सिद्धे नृत्यान्तरत्वे अत्र प्रत्येकं पर्यायेण नृत्यमित्यन्यासां द्रपृतया सभ्य- त्वबोधनाय बहुवचन मिति भावः । ननु पूर्व सामान्यनृत्ये 'किंकिणीनां च योपिता'मित्य- नेनोक्तत्वागाडनृत्ये तस्स कथनावश्यकत्वमिति कुतस्तदनुक्तिरित्यत आहुः घोपेत्यादि । तया च 'उच्चैघुष्टं तु घोषणे ति कोशादोपशब्दसोचैःशब्दवाचकतया तेनैव तस्यापि संग्रहान्न पृथक्तदुक्तिरित्यर्थः । वाद्यपदमजहत्स्वार्थया वाद्यशब्दयोधकमित्याशयेनाहुः वाद्यशब्दा इति । उदुद्धरसात्मकस्स नानुमावकापेक्षेत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः स्वतो वेत्यादि । टिप्प- ण्यां श्रमाभावेत्यादि । तथा 'चोत्तरस्यादिना पूर्वस्पावसान मिति न्यायोत्रापि चोध्यते, तेन खत इत्यस्यार्थादेवेत्यर्थो बोध्य इत्यर्थः । न्यायस्य पूर्व सूचितत्वेनापुष्टार्थमिदमित्यरु- च्या पक्षान्तरमाहुः अथवेति । अस्मिन्पक्षे स्वत इत्यस्य स्वामिनीशक्त्येत्यर्थों वोध्यः । एवं परीत्यत्र । मूलस्थातिदेशः प्रयोजनांशे एव, न तु प्रकारांशे इत्याशयेनाहुः एवमेव रसोद्गमार्थमिति । नन्वेवं सर्वभावेन रमणे रसोद्गम उभयोस्तु- ल्यतायामेव भवति, न तु न्यूनाधिकभावे, प्रकृते च 'न तत्सम' इत्या- दिश्रुत्या भगवत्तुल्यस्याभावात्कथं रसोदाम इत्याशहां हृदिकृत्वाहुः ननु प्राकृतीभि- रित्यादि । प्राकृतशरीरत्वमन्तहस्थिताखेव, न तु रासमण्डलमण्डलायमानास्वपीति ‘उक्तं पुरस्तादित्यस्य स्वत। एतत्कथोपक्षेपार्थापत्त्या प्रभुचरणैः स्थापितम्, न तु मूले पक्तिम् , वा श्रीमदाचार्यैरुक्तम्, अतोन तथा तत्राशयः । अत्र सिद्धवत्प्राकृतीत्वकथनाचेत्याशङ्कायां तदुमयगोचरत्वं योधयितुं प्राकृतीत्वोक्तितात्पर्य प्रभवष्टिप्पण्यामाहुः अत्राप्राकृतीत्यादि । अप्राकृतीत्वं मूले कुतः सिद्धमित्याकांक्षायां सिद्धिप्रकारं वदन्त आहुः सिद्धान्त इत्यादि । तथा चासाधारणस्वभावपरिचायका द्रमे रमेश' इति समभिव्याहारादेव सिद्ध- “१०-३०-१७. , न ·रासपश्चाध्यायीप्रकाशः। पदेन रमणस्य स्वार्थता लभ्यते इत्यात्मारामत्वमगमाशय मूले दृष्टान्तेन तन्निरस्यत इत्याशयेन 'नन्वित्यादिना दृष्टान्तमवतार्य एतामि'रिति पदेन साम्येपि भिन्नाभी रमणमात्मारामत्वम• अकमिति 'कथं रेम' इत्यनेनाशझ्यलक्ष्मीवद्धर्मरूपत्वेन तादात्म्याददोपइति समाधाने ब्रह्मा- नन्दरूपत्वाभावेन तदभावं लक्ष्म्यावेशेन समाधाने ब्रह्मभावाभावेनावेशदौर्घटयं च दोप घो- धयित्वा तेन लक्ष्म्यामेतासु च रमणस्य भिन्नविधत्वसूचनेन पूर्वपक्षं दृढीकृत्य 'ततो वालको ही'त्यादिना व्याख्यानेन सामर्थ्यादिभिरेव रमणान्नात्मारामत्वमग इति समाहितम् । तथा सति धर्मात्मकव्यतिरिक्तासुन रमणमित्यायातीति श्रीमदाचार्याणां कथं तथाशयोवगन्तुं शक्य इत्याकांक्षायां रेमे तया चात्मरत' इत्यत्र 'साधारवाय तस्यामात्मानं स्थापितवा'निति यदुक्तं तदनुसन्धाय मूलस्य दृष्टान्तद्वयगर्भत्वस्फुटीकरणाद्वितीयदृष्टान्तावतारिकायामात्मारामत्व- निर्वाहकरमणसाधकसिद्धान्ताक्षेपात्तत्र तादृशसिद्धान्तावतारिकाक्षेपस्सार्थतो लाभाचावगन्तव्य इत्याशयेन पूर्वदृष्टान्तं द्वितीयावतारिकां च विवरीतुं पूर्वदृष्टान्ताक्षेपं पूर्व तत्र स्फुटीकुर्वन्ति नन्वेतद्रसेत्यादि । सेति । आज्ञा । तत्सम्पादनमनुचितमिति । आज्ञया तासु रमानि- वेशसम्पादनमनुचितम् । रमणस्य स्वार्थताबोधनात्ताशरमणविघटकत्वेनानुचितम् । ननु मूलवाक्यातदावेशे सिद्धे आज्ञायां को दोप इत्याकांक्षायां तमप्याक्षिपन्ति किश्चेत्यादि तथा च रसात्मत्वेनैतासु रमणौचित्येपि भगवत आत्मारामत्वेनाप्येवं रमणस्य सप्तविंशे उक्तत्वात्तदभड्रेन कथं रेमे । न च लक्ष्मीवत् । तस्याः ब्रह्मानन्दरूपतया ब्रह्माभिन्नत्वेन तथा रमणौचित्येप्येतासु ब्रह्मानन्दरूपत्वाभावेनाभेदस्य दुर्वचत्वात् । एतलक्ष्मीवद्रमणम् । अपिशब्देन रमावेशकृतभेदाभेदात्पूर्वदृष्टान्तप्रतिपादितं रमणं च ब्रह्मभावाभावेनावेशस्याशक्य- वचनस्वादनुचितमित्येव पूर्वोक्तावतिरिक्तायास्तत्सिद्धान्तस्य चार्थोत्राक्षिप्तो बोध्योऽतोऽत्र न त्वदभिमतोर्थ इत्यर्थः । नन्वेवं पूर्वावतारिकार्थस्तदा स्याद्यदि पूर्वदृष्टान्तव्याख्याने तदनुसारी समाधिदृश्येत, तन वर्मकदृष्टान्तेन समाधानान्न तथार्थ इत्याशङ्कायां तदाशयमाहुः त्यादि । अत्रेति । उक्ताशङ्कायाम् । अयमिति । वक्ष्यमाणः । कथमित्याकांक्षायां तथात्व- मुपपादयन्ति यथेत्यादि । नन्वेवं सति रमेशपदयोधितरमावेशो व्यर्थः स्यादित्याशङ्कायां तन्निरासायाहुः रमाया इत्यादि । तथा च रमार्थ रमावेशोऽतो न व्यर्थ इत्यर्थः । नन्यस्त्वेवम् , तथाप्यावेशे खस्मिन् रमात्वानुसन्धानात्पूर्वरसविच्छेद इत्यत आहुः एतेने त्यादि । नन्वस्त्वेतासामज्ञानम् , तथापि प्रभोः सर्वज्ञत्वेन तदनुपपन्नम् , ताम्बूलग्रहणादिना एतासामपि तथेत्याशङ्कायां द्वयोस्तदनुसन्धानेप्यक्षतिरित्याहुः अपिचेत्यादि, उचिततरे- त्यन्तम् । तथा चावेशयोक्तनितयार्थत्वेऽन्यतरार्थत्वे वा क्षत्यभावान्नाज्ञायामनौचित्यग्रास इत्यर्थः । नन्वस्त्वाज्ञाया उचितत्वम् , तथापि रमायाः ब्रह्मानन्दरूपत्वस्य पूर्व स्थापित तत्वात्सर्वन तथा प्रसिद्धेश्य तस्याः प्रमानन्दरूपलमनिवादम्, अत्र च निरिक्तासु तथात्वामानः स्फुट इति तमादाय या न्यूनता तामनुसन्धायैव श्रीमदाचारा- पेशाभावपूर्णपक्षे महामानामावो हेतुत्वेनोक्त इति तद्विरोधो नापैतीति कथं तधाशय इत्या- अत्रे- धर्मात्मकन्य- ·पूर्वदृष्टान्तव्याख्यानतात्पर्य स्फुटीकृत्य द्वितीयं व्याख्यानं स्फुटीकतु तदवतारिकासूचिताम- नन्वावश्यकखे क्लिष्टकरणमप्यदुष्टम् , यथा 'महद्भयं वज्रमुद्यत मित्यादावियाकांक्षायां द्वैषH बोधयितुं वदन्तीत्याशयेनाहुः पक्षान्तरेत्यादि । अत्राभासार्थकथनेन तद्वैलक्षण्यं बोषिका । यथा नियमनार्थं तदावश्यकम्, एवं रमाया अपि मक्तत्वेन तदभिलापपूर्तिर- प्यावश्यकीति तथा करणम् । न चक्लेशः मुख्यरसपोपार्थत्वादित्युक्तमित्याशयेन दृष्टान्तार्थ व्युत्तादयन्ति तथा हीत्यादि । एवं व्याख्यानयोरनुपपत्ति परिहृत्य मूलगन्धं स्फुटी- कुर्वन्ति तथाचेत्यादि । द्वितीये इति । लौकिकार्भकसम्बन्धी । एवं सतीति । उक्त- सीखापि रमावेश खीकृते सतीत्यर्थः । (सुबोधिन्याम्) । नन्वस्मिन्पक्षे आत्मारामत्वस्य कयं समर्थनमित्याकांक्षायामाहुः एतेनेत्यादि । तथा च पूर्वोक्तथुत्या रसात्मकत्वरसवत्त्वाभ्यां न स्वरूपभेदः, एवं तामिरपि न भेदः, तासामपि रसखरूपान्तःपातित्वात्, तेजःस्यले किरणप्रवेशेनैव प्रतिविम्बात् । अतोत्रापि दृष्यन्तेनैव पूर्वोक्तरीत्या तत्समर्थनमित्यर्थः। पूर्वत्र रमासापनम् , अन तु स्वस्थापन मिति विशेषः, अतो न किचिदनुपपन्नम् । श्रीसुयोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । ४७ शङ्कायां तमनूय विरोधं परिहरन्ति यचेत्यादि, तत्रोच्यत इत्यादि च । अयमर्थः । एतासु न्यूनत्वमापादयता भवता रमास्वरूपं कीदृक् प्रतिपन्नम् , किं 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मे सादिप्रतिपादितब्रह्ममावात्मकसाधनीयफलात्मकब्रह्मानन्दरूपम् , उत पुरुषोत्तमाभिन्ना- नन्दरूपम् । तत्रावस्तु न युक्तो, न हीत्यादिनोक्तदोपात् । अतो द्वितीय एवाङ्गीकार्यः । तथा सति पुरुषोत्तमस्वरूपं पूर्व विचारणीयम् । तच रसरूपमिति पूर्व निर्णीतम् । अतो रमायास्तदभेदेपि दाम्पत्यस्य प्रसिद्धत्वात्सिद्धे शक्तिशक्तिमद्भावे सोऽभेदस्तादात्म्ये पर्य- वसन् रमायास्तदानन्दैकदेशतां व्यवस्थापयतीत्येतादृशं रमाखरूपं शास्त्रविचारेण सिद्धम् । तथा सति न ब्रह्मानन्दमावहेतुकरमावेशाभावशङ्कायां श्रीमदाचार्याभिप्रायः, किन्तु ब्रह्मा- नन्दपदेनावान्यदुच्यत इति तदादायात्र शङ्केति न त्वदुक्तरीतिकः श्रीमदाचार्योक्तिविरोध इत्याशयेन रमास्वरूपं निर्धारयन्ति किन्त्वित्यादि । रमाखरूपनिर्धारेण यत्सिद्धं तदाहुः तथा चैतादृश्या इत्यारभ्योच्यत इत्यन्तम् । अत्र प्रथमपक्षे तस्याः मूर्तरूपेण न स्थापनम्, किन्त्वमूर्तस्वसामर्थ्यात्मना रूपात्मना वा, तेनाननुसन्धानपक्षसंग्रहः । अनुस- न्धानसंग्राहके द्वितीयपक्षे च मुख्यरसं तत्पोषकं चाविर्भावयित्वा रेम इत्यर्थो भवति । तया सति तत्पूर्वपक्षे रमायास्तादृशरसभावाभावातदावेश एताखनुचित इत्यर्थोऽभिप्रेत इति न विरोधगन्धोपीति पूर्वोक्त एवाशयः । एवं सति स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित' इति प्रश्ने 'खे महिम्नी ति 'अन्यो ह्यन्यस्मिन्प्रतिष्ठित' इतिवच्छावितस्योत्तरस्य विचारे खमहिमात्म- कशक्तिरूपत्वमेतावपि निर्वाधमिति शक्तिशक्तिमद्धावस्य रमायामिवैताखपि तौल्यात्स एवात्रापि समाधिरिति रसरूपत्वादिकमात्मारामत्वं चैवमविरुद्धम् , न तु तथेत्यर्थः । एवं रुचिं स्फुटीकुर्वन्तस्तामवतारयन्ति ननु खेत्यादिना। इदमिति । पूर्वोत्तरीतिकव्याख्यानम् ।

·४८ रासपश्चाध्यायीप्रकाशः। , १०-३०-२१. प्रामृजदित्यत्र ।क्लेश एच निवर्तते इति । क्लेशो निवर्तत एवेत्येवं योजना। सोम्भसीत्यत्र । पूर्व तासामित्यादि । अत्र श्रीहरिरायाः । अयं भावः । अध्यायचतुष्टयलीलायां यद्यपि भगवत्स्पोंस्ति, तथाप्यात्मारामोप्यरी १०.३०-२४. रमत्' 'रेमे तया चात्मरत आत्मारामोपि' 'तासामाविरभूत्' 'काचित्क राम्बुज'मित्यादिवाक्यैस्तासामिच्छयैव भगवता रमणं कृतं, न स्वार्थ स्वयावत्सामर्थ्य प्रकटनेन । अत एव 'त्रैलोक्यलक्ष्म्येकपद मिति तत्र न निरूपितं, किन्त्वेतल्लिलोपका एव निरूपितम् । अत एवाचायरेतदध्यायारम्भ 'स्वानन्दार्थमितीर्यत' इत्युक्तम् । तथ च पूर्वाध्यायेषु रमणसत्त्वेपि श्रमलीला नाविरभूत् । इह तु खेच्छया सर्व कृतर्माि लौकिकसजातीयकामभावः सुरतान्तश्च जातः । तथा च लौकिकसरूपमावे जा यथात्मारामत्वादिमर्यादा भन्ना, तथा देशकालमर्यादापि मन्ना, देशो रसानुभवदेशः, कार रसावष्टम्भकालः । अत एव तथाभूतः सन् जलक्रीडाथै जले प्रविष्ट इत्यर्थ इति । मम तु प्रतिभाति । गजदृष्टान्तभिन्नसेतुत्वयोरितः पूर्वलीलायामनुक्तत्वातत्रात्माराम त्वभक्तविक्लवयोरनुसन्धानपूर्वकमेव तत्करणम् । अव्यवहितपूर्वायां तु दृष्टान्तविशेषणाम तदभावो बोध्यते । तत एव लोकतौल्यप्राप्त्या राज्ञोपि धर्मसेतुभगसन्देहादत्र प्रश्नः वस्तुतस्त्वत्र दृष्टान्तेन पूर्व लीलयेति प्रयोगाच ब्रह्मधर्मादिभञ्जनेप्यायासाभावो बोध्य अक्लिष्टकर्मत्वाय । अत एव भनेप्यमनश्च । ततश्च निरहुशमात्मतत्रत्वं समर्थ्यते, अन्या खधर्माधीनस्यातयं भज्येत । देशकालाभ्यां रसस्यानुभवेऽवष्टम्भे च तदधीनता ब्रह्मरूपत्वं तस्य भज्येत । अतस्तदुभयनिवृत्त्यर्थ देशकालमर्यादामङ्गः । तेन मर्य दान्तरङ्गमाहुः अत इत्यादि । एवं शशाङ्केत्यत्र । सर्वथा रताखित्यादि । अत्र प्रथमाः कुमार्यः । द्विती नित्यलीलास्थाः श्रुतिसिद्धा अन्तर्गृहगताश्च । तृतीया द्वारकालीलास्थाः १०-३०-२६. तुरीया गोपगृहसम्बन्धिन्यो योध्याः। एतासूक्तविशेषणकत्वान्नात्माराम भङ्गप्रयोजकता । इतोऽतिरिक्ता यद्यप्यत्र स्फुट नोक्ताः, तथापि भिन्नसेतुत्वाद्युक्तिवलानि वन्धोक्तरीत्या ज्ञातव्याः । एतदेव पूर्वलोकेप्युक्तम् । मर्यादामार्गों लौकिकथान्यथा ! इत्यनेनेति । तदेतदभिसन्धायाहुः अग्र इत्यारभ्य, प्रापयिष्यत्येवेत्यन्तम् । ते वैति । निशादिकथान्तेष्वेव । अर्थान्तरमाहुः शरदित्यादिना । तथा च लौकिककाव्येष्व सरखती भगवदीयमेव वदति, लौकिका एच वन्यथाभिमन्यन्त इति भावः । अत । लौकिकासु गाथास्वपि जीवनाम दूरीकृत्य भगवन्नाम तत्र निक्षिप्य ताः प्राञ्चो गापयाच मंस्थापनायेलन । ननु दैत्यनाशम्भारहरणयोरप्यवतार(कार्य)त्याचदिदमप्य कार्यमित्यत आहुः दैत्यादीति । तथा चास्य तदनुपयोगित्वान्न ताद मिति नावतारगौणकार्यत्वमपीत्यर्थः । तस्य साधन मिति । धर्मो . ०.३०.२७.

·यथान्नेत्यादि । अन्नं पृथिवी, 'यत्कृष्ण तदन्नस्से'त्यादिश्रुत्या तथा सिद्धत्वात् । तथा च खामिनीनामित्यादि । तथा च व्यवस्थापकामावान कर्मणान यन्ध इति प्रमाणविचा- पारकार्य प्रागुक्तम् । तचैवमप्युपपन्नमेव । धर्मस्थापनाऽधर्मप्रशमावप्येतदर्थाविति प्रका- लाहुः प्रकाशनार्थमित्यादि । तथा च 'नृणां निःश्रेयसाय व्यक्तिर्भगवतो नृपे'त्यव- रान्तरेण तत्सिद्धौ न तयोरावश्यकत्वम् । अतो नावतारविरुद्धमित्यर्थः । लोकप्रमेय- गोविरोधं परिहरन्ति अत इति । साधनविरुद्धफलदानादित्यर्थः । इदमेव 'न मय्यावे- शितषिया मित्यत्र सिद्धम् । तथा च वेदस्यापि नियामकोयम्, न तु तन्नियम्य इति पोषयतीत्साहः ईश्वरधर्मोऽयमिति । न भवेदिति । खस्स न भवेत् । वेदविरोध परिहरन्ति विधीत्यादि । तथा च नियोज्यत्वाभावान वेदविरोधीत्यर्थः । ईश्वराणामित्यत्र । न त्वाचरितमिति । उक्तं चरित्रं न लोकसंग्रहाथम्, उक्तं तधुत्सादयन्ति कर्म हीत्यादिना । प्रतिनियतमिति । नियतं नियतं प्रति लक्षी- कृत्येत्यर्थः । तत्रेति । वपुपि । तेनेति । वपुपा वन्धो वेति वाशन्दः कर्मणान्वेति । लौकिके देहे वृद्धिविपरिणामादिदर्शनेन पार्थिवांशानां समवायव्यवायसन्देहभेदेनापि यया ४९ श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः ।। मगशब्दवाच्यान्तर्गत इति तद्रक्षणावश्यकतया रक्षणसाधनं भगवत्वमित्यर्थः । एता- भ्यामिति । धर्मस्थापनाधर्मनिवृत्तिभ्याम् । भाप्तकाम इत्यत्र । उभयोरिति । धर्माधर्मयोः । ननु 'द्वयं तथा ब्रह्मणि कर्म न→ती'ति न्यायादुभयग्रहणे को दोष इत्याकांक्षायामाहुः प्रयोजनं वक्तव्यमिति । ननु गोपिकाकामपूतिरेव प्रयोजनमिति चेत्तयाहुः अन्तर्यामिण ईश्वरस्येति । तथा च तास्तथैव प्रेरयेत् , उद्वहेद्वेत्यर्थः । धर्मव्यतिक्रम इत्यत्र । द्वितीयपक्षं दूषयन्ति नहीलादि । तत्र हेतुः । न १०.३०-३०. ह्यन्यार्थमित्यादि । यथा मृगयार्थ निःस्तो राजा उपवने विहरति, विहरन्नपि सेवकादीन् शास्ति तथेत्यर्थः । न च तासां बन्धसम्भव १०३०-३२. १०-३०-३५ किन्तु निरहशैश्वर्यवोधनार्थम् , तेन तत्प्रतीयमानरूपेण न तथ्यमित्यर्थः । वचस्तथ्यमित्यत्रोपपत्तिं वदन्ति ते हीत्यादि । पत्पादेत्यत्र । मार्गत्रयमिति । हेतुरिति शेपः । विस्मारितदृष्टेत्यादि । एतेनाताशा इदानीं ये मार्गप्रवेशमात्रेण खैरमाचरन्ति, ते दुष्टा योध्याः । नापि कर्ममार्गविचारेण कर्मप्राधान्यपक्षे दोपः शङ्कनीय इति यदामासे सन्तत्यैक्यादवच्छेपैक्याकदेहव्यवहारः, तयान पृथिव्यात्मकसहादेशैक्यादवच्छेवैक्यादा एकदेहव्यवहार इत्यर्थः । तदेव व्युत्पादयन्ति भगवत इत्यादि । ननु मगवतः सर्वतः पाणिपादान्तत्वेनैतत्समाधानमात्तवपुःपदाद्विरुध्यत इत्यखरसाप्रकारान्तरेण समादधते ७ रा.पं.

·रासपञ्चाध्यायीप्रकाशः । रेण समाधिरुक्तः । तत्राहेति । तादृशाशङ्कायां तेपां भ्रान्तत्वमाहेत्यर्थः । क्रीडनेनेत्या- दिना भ्रान्तौ हेतुर्विशदीकृतः । नासूयन्नित्यत्र । अज्ञानादनारोपे तेषामनङ्गीकृतत्वमायातीत्यरुच्या पक्षान्तर माहुः सर्वथाङ्गीकृता इति वेति । अस्मिन्पक्षे मायापदं बुद्धिवा १०-३०-३८. चकम् , 'स्यात् माया शाम्बरी क्रिया दम्भो बुद्धिश्चे'त्यनेकार्थकोशात् तथा च तस्य मायया भगवत्सम्बन्धिन्योत्कृष्टत्वबुद्ध्या मोहिताः अतिनेहकलायुता सन्तो नासूयन् , खलु प्रसिद्धौ, खपार्थस्थास्तान्मन्यमानाः समानितवन्त इत्यर्थों योध्यः । एतदेव विशदीकुर्वन्ति बुद्धिरेवेत्यादि । अत्र पक्षद्वयनिरूपणाचे गोपाला रात्रिगानपरा स्तेषां द्वितीयपक्षे निवेशः, अन्येषां च पूर्वस्मिन्निति ज्ञेयम् । ब्रह्मरात्र इत्यत्र । पूर्वश्लोके दारपदादत्रान्यपूर्वाणामेव गृहगमनम् , न कुमारिका १०-३०-३९. णामिति शानिरासोपि टिप्पण्यां दिवा विप्रयोगे'त्यादिनैव कृतो योध्यः - इति श्रीपीताम्बरकृतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः तामसफलप्रकरणीयः ।

·'मुद्रितपुस्तकानि । १ सेवाफलम् । द्वादशविवरणसमेतम् । २ निरोधलक्षणम् । पड्डिवरणसमेतम् । गुर्जरानुवादसमेतं च । ३ संन्यासनिर्णय. । अविवरणसमेतः । गुर्जरानुवादसमेतश्च । जिलभेदः । चतुर्विधरणसमेतः। ४१ पञ्चपद्यान । रिसरणद्वयसमेतानि । सेवाफलम् । विवरणत्रयम् । ५ भक्तिवर्धिनी । चतुर्दशीकासमेता। ६ सिद्धान्तमुक्तावली । अष्टविवृतिसमेता । गुर्जरानुवादसमेता च । ७ सिद्धान्तरहस्यम् । एकादविवरणसमेतम् । गुर्जरानुवादसमेतं च । ८पुष्टिप्रवाहमर्यादा चतुर्विवरणसमेता। ९ नवरत्नम्-पञ्चविवृतिसमेतम् । गुर्जरभाषानुवादसमेतं च । १० श्रीसुबोधिनी । दशम-पूर्वार्ध-तामस-फलप्रकरणम् । ११ श्रीसुबोधिनी । दशम-उत्तरार्ध-राजस-साधनप्रकरणम् । १२ श्रीसुदोधिनी दशमाप्तरार्धराजसफलप्रकरणम् । १३ श्रीसुबोधिनी-दममोत्तरार्धमारिएकप्रमेयप्रकरणम् १४ श्रीमती टिप्पणी। धीमद्विट्टलेश्वरप्रणीता। १५रासपञ्चाध्यायीप्रकाशः। श्रीपीताम्बरप्रणीतः । १६ दशमतामसफलयोजना । श्रीलालूमाता। १७ घेदान्ताधिकरणमाला । धीमत्पुरुषात्तमप्रणीता। १८ भावप्रकाशिका ! ब्रह्मसूत्रवृत्ति प्रथमाध्यायः । श्रीकृष्णचन्द्रकता । १९ मावप्रकाशिका । द्वितीयाध्याय ।। तैत्तिरीयोपनिषद्गाप्यम् । श्रीजयगोपालभट्टकृतम् । गुर्जरानुयादयुतम् । १.१-१ २१ मागवतार्थनिवन्धः। प्रकाशावरणभङ्गसमेत. आद्यस्कन्धद्वयम् । २२ङ्गाररसमण्डनम् । श्रीविठ्ठलेश्वरप्रकटितम् । गुर्जरानुवादसमेतम् । २३ श्रीमधुराष्टकम् । पशिधरणसमेतम् । २४९ प्रेमामृतम् । श्रीविष्लेश्वरस्तविकृतिसमेतम् । पारबढाष्टकम् । श्रीगोपेश्वरकृतीकासमेतम् । २५ रसान्धिमहाकाव्यम् । श्रीदेवकीनन्दनरतम् । र.१-०-१ २६ मनादूतम्-हृदयदूतं च ।गुर्जरानुवादसमेतम् । २७ त्रिनिधनामावली। रीकासमेता। २८ श्रीपुरुषोत्तमनामसदनम् । नामचन्द्रिकायुतम्। २२. पत्रावलम्बनम् ३० श्रीमदशुमाप्य-प्रकाश-रदिम तृतीयाध्यायपथमपादः। ३१ श्रुतिरहस्यम्-प्रसारासमेतम्-गुर्जरानुवादयुतम् । 32 D:<coss how far Sankaracharya truly represents the vost of the agtitor of the Brahma-Sutras Rs. 1-0-0 १. पंटिन गट्टलालाजीनी पाठशाला, यिट्टरस्ट्रीट भूलेश्वर, मुंबई Irinted by Usnils Itehsram Desai atthe " Gujarati dewa Printing Prese 19 20-24 Bale IIcon Lase, Port, Bombay Patlıkelly Hakhandia Tofs tas Telitals BA, LL.B, takıl, High Court, bbektar Do Nigga, CT Taal Burd, Girgron, Dombaye ०० अमूल्यम्। } रु-१-४-. रु. 0-100 1 ·श्रीकृष्णाय नमः। दशमतामसफलप्रकरणयोजना। वागरोदीश्रीभाणेजभट्टसुतदीक्षितश्रीलालूभट्टकृता । . श्रीगिरिधारी करोतु कुशलानि ।। फलपकरणार्थोक्तौ ब्रह्मानन्दात्समुद्धृत्येत्यादि । ब्रह्मानन्दादित्यादिसा. धेपेञ्चकारिकाणामर्थटिप्पण्यां स्फुटः । एतावता यद्ब्रह्मोनन्दानुभवरूपं मर्यादाभक्तो फलम्, तदत्र पुष्टिभक्तानां भजनानन्दाख्यफेलपाप्तौ सायनमिति मर्यादाभक्तितः पुष्टि- भक्तेः परमोत्कर्षः सिद्ध इति योद्धव्यम् । इह पश्चाध्यायीसुबोधिन्या अर्थ: स्फुटतया विस्तारेण च टिप्पण्यां निरूपित इति मया योजनायां ताः फक्किका न वित्रियन्ते, किन्तु टिप्पण्या या फक्किा न विवृताः, ता एव योज्यन्त इत्याकलनीयम् । आत्मना प्रधमा लीलेति । अत्र पक्षद्वयं टिप्पण्याम् । तत्र प्रथमपक्षे आत्मना प्रथमाध्याये लीला, मनसा द्वितीये, वाक्माणैस्तृतीये, इन्द्रियैः चतुर्थे, शरीरेण पञ्चमे । एवं पश्चस्वध्यायेषु एकैकन लीला, एकैकस्याध्यायस्यार्थः । द्वितीयपक्षे तु आत्मादिभिः पश्चापि लीलाः पश्चस्त- ध्यायेषु सर्वत्रोच्यन्त इति । तत्र यद्यपि पुरुषोत्तमस्य ‘स यथा सैन्धवधन' इतिश्रुनेः सैन्धवचनवदानन्दैकरूपत्वेनैकरसत्वात् करचरणादीनामानन्दमयत्वेन साकारस्य प्रत्तीय- मानस्यैवात्मरूपत्वम्, नतु प्रतीयमाने पुरुषोत्तमदेहे जीवनदात्मस्थितिः, तथापि पश्यन् चक्षुर्वदन् वाक्' इति श्रुतेस्तत्तदिन्द्रियकार्य कुर्वन् भगवानेवेन्द्रियरूपः, तथा आत्मकार्य कुर्वन् आत्मशब्दव्यवहार्यो भवतीति भावः । अतएव श्रीमत्प्रभुचरणैष्टिप्पण्या 'यथे- न्द्रियादिरूपत्वं शुद्धस्य ब्रह्मणस्तया । आत्मत्वादिस्वरूपत्वं मन्तव्यं श्रुतिवाक्यत इत्यनेनात्मरूपता ब्रह्मणो निरूपिता । आत्मकार्य तु पुरञ्जनोपाख्याने स्पष्टम् । तत्र हि केवलस्यात्मनो लिङ्गशरीरसंबन्धकरणं स्थूलदेहवासकरणं च वर्ण्यते । अतः प्रथमनः सर्ववस्तुसम्पादनं आत्मकार्यम् । एवमत्रापि परन्तुं मनश्चक्र' इत्यादिपु वाक्येषु नूननाया पनादिसर्वसामग्र्याः करणं निरूपितम् । अत आत्मकार्यमस्मिन्नध्याये वर्णित बोद्ध- व्यम् । अग्रे कारिकाणामर्थटिप्पण्यां स्फुटः । १०-२६-१ भगवानपीत्यस्यामासे। स्त्रीपु स्वानन्दः स्थापनीय इतीति । पाकृते लोके हि भोगादिना आनन्दलेश उत्पाद्यते, सोपि न चिरस्थायी । इह तु स्वरू- .

·२ - . दशमतामसफलपकरणयोजना। पात्मक आनन्दो रमणेन बनसुन्दरीपु स्थाप्यते । स तु स्वरूपात्मकत्वान्न ध्वंसप्रतियो- गीत्यमाकृतत्वमेव स्फुटीभवति । तत्र सर्वासु संकल्प इत्यादि । स्वस्मिन् वर्तमानो यो बजलीरमणसंकल्लः स सर्वास्वपि ब्रजस्त्रीपु वोधनीय इत्यर्थः । सर्वासु ब्रजस्त्रीपु कथं बोध- नीय इत्याकांक्षायां वेणुना वोधनीय इत्याहुः तत्र वेणुरपि सहायता प्राप्स्यतीति । १०-२६-२.--स चर्पणीनामुद्गादित्यत्र- शक्तिसहितानामेव परमा- नन्दानुभवस्य वक्तव्यत्वादिति । मर्यादाभक्तिमार्गे हि मुक्तितः पूर्वमेव चर्पणी- शक्तीनां निवर्तनम्, मुक्तस्य परिभ्रमणाभावेन चर्षणीनामनुपयोगात् । प्रकृते तु चर्पणी- शक्तीनां परिभ्रमणहेतुभूतानां रासक्रीडायां नृत्यादौ भ्रमणे उपयोगान्न शक्तीनां निवृत्तिः, किन्तु परिभ्रमणशक्तिसहितानां ब्रजवधनां रासे परमानन्दानुभवो भावीति ज्ञानेन तासां शोकहानिः तदेतदुक्तं शक्तिसहितानामेव परमानन्दानुभवस्य वक्तव्यत्वादिति । १०-२६-३ दृष्ट्वा 'कुमुदन्तमित्यत्र । कुमुद्रांश्चन्द्र इति । कुमुद्वत्पदनि रुक्तिमाहुः पृथिव्यां सर्वत्रैव मुदं कृतवानिति । अर्थप्रदर्शनमेतत् । तथा च को पृथिव्यां मुत् कुमुत् कुमुद्विद्यते कार्यत्वेन यस्य स कुमुदानिति शब्दसिद्धिः । तत्फलितार्थ उक्तः 'पृथिव्यां सर्वत्रैव मुदं कृतवा'निति । १०-२६-४ निशम्य गीतं तद्नंगवर्धनमित्यस्य विवृतौ । अझं तु नाशयत्येवेति । भक्तानां प्रपञ्चाभावो निरोध इति द्वितीयस्कन्धसुबोधिन्यामुक्तत्वात दशमसुबोधिन्यां ' एवं सर्वगतो विष्णुः प्रकटचेन्न तदिशेव । तावन्न लीयते सर्वमिति कृष्णसमुद्यम' इत्यत्रापि प्रपश्चलयस्योक्तत्वात् 'लौकिकेषु तु भायेषु यत्रैव हरियेशनम् निवर्तते तदेवात्र बढ़ेदारमयं यथे'त्यत्रापि प्रपञ्चलयस्योक्तत्वाद्भक्तानां पूर्वदेहादिभपञ्च लयः फलामको निरोध इति मया पूर्व निरोधपदार्थविचारे उपपादितम् । तथा देहादिलयकर्ता वेणुनाद इत्युक्तं ' अझं तु नाशयती'त्यनेन । एवं सत्यलौकिकदेहादि प्रपञ्चसम्पादन घेणुनादकार्यमिति फलितम् । १०-२६-५ दुहन्त्योभिययुरित्यत्र । दुग्धस्योत्पत्तीत्यारभ्य प्रथममुदी रिता इत्यन्तम् । राजसीत्रिके दुहन्त्यो दुग्धोत्पत्ति कुर्वन्त्यो राजस्यो राजसराजर इत्यधः । पयोधिधित्यनेनोक्ताः स्थिति कुर्वन्त्यः सात्विक्यः सालिकराजस्य इत्यर्थः संपायमनुढास्येति निरूपिता: दुग्धस्य प्रलयकर्यस्तामस्यः तामसराजस्य इत्यर्थः १०-२६-६ . परिवेपयन्त्य इत्यस्याभासे । सात्त्विकीराहेति । सारि कीनां त्रिकमाहेत्यर्थः । तत्र परिवेपणकर्यः सात्त्विकीपु राजस्यः राजससाचिस्य ·वागरोदीश्रीभाणेजभट्टसुतदीक्षितश्रीलालभट्टकृता । ३३ इत्यर्थः । तासां राजसीत्वं व्युत्पादयन्ति परिवेपणं च सृष्टिरेव रेतस उत्पादकत्वा- दिति । परिवेषणं भोजने कारणम्, भोजनेन रेतस उत्पत्तिः, एवं परिवेपणस्योत्पत्तिसा- धकत्वात्तत्कयो राजससात्विक्यः । 'पाययन्त्यः शिशून्पय' इत्यनेनोक्ताः सात्त्विक्यः सालिकसात्विस्य इत्ययः । तासां साचिकीत्वप्नुपपादयन्ति स्तनदानं पालनमिति । शुश्रूषन्त्यः पती' नित्यत्रोक्तास्तामस्यः तामससाचिक्य इत्यर्थः । तासां तामसीत्व- मुपपादयन्ति शिष्टमन्यदिति । शिष्टं तामसीत्वे अन्यत्पतिशुश्रूपण तामसमित्यर्थः । पतिशुश्रूणस्य भोगमाघान्येन पारमार्थिकबुद्धिनाशकत्वात् । नौशस्य तमोगुणकार्यत्वा । एवं राजसतामेससाचिकत्रिकमुक्त्वा राजसत्वं तामसत्वं साच्चित्वं च कथमित्याकांक्षा- यामुपपादयन्ति शरीरसेवातः गोसेवा मुख्या, ततः पतिसेवेतीति । एवं सति शरीरसेवा तामसधर्मः 'अनन्त्योऽपास्य भोजन मित्यनेनोक्ते विकेऽस्तीति बोध्यम् । गोसेवा हि शरीरसेवातः उत्तमा । तया च गोसेवा राजसधर्मः, सा''दुहन्त्योऽभिययुरि- त्यनेनोक्ते त्रिके वर्तते । गोसेवातः पतिसेवा उत्तमा, सा पतिसेवा का? 'परिवेपयन्त्य' इत्युक्ते विकेऽस्ति । सा सोचिकीति योध्यम् । १०-२६-१० ध्यानप्राप्ताच्युतेत्यस्य विवरणे। नतु समागतोपिजार- वेनेति । यद्यप्येतासां जाखुद्धिमत्त्वेन जारत्वेनैव भगवान् ध्यातः, तथापि ध्याने पाविर्भूतो भगवान जारत्वेन न समागतः, कित्वन्युतत्येन, ध्यानप्राप्तान्युताश्लेपेत्य- साच्युतपदात् । 'समागत' इतिपदेन ध्यानप्राप्तेति प्राप्तपदस्यार्थ उक्तः । १०-२६-१२ गुणप्रवाहोपरम इत्यस्य विवौ । ननु कृष्णं ब्रह्मत्वेन न वेदुरेतावता किं बाधकम् , बहवोपि श्रीकृष्ण ब्रह्मत्वेन न जानन्ति, अयापि येषां वेदान्त- प्रवणादिना ब्रह्मज्ञानमस्ति, ते मुच्यन्त एव, तथैता अपि मुक्तिं माझ्यन्तीन्याशङ्कयाहुः वैदिकः पक्षस्त्वसंभावित एव । 'ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवती'त्याद्युपनिपनिरूपितो ब्रह्मभावस्त्वसंभावित एव, वेदान्तश्रवणमननायभावादित्ययः । १०-२६-१४ नृणां निःश्रेयसायेत्या । नृपति सम्वोधनं कचिद्राजा कथञ्चिद्गच्छतीत्यादि । अयमर्थः । राजा ह्यन्यैरेव सर्व कार्य कारयति, स्वयं तु कदा- चिदेव क्रीडाविशेषार्थ गच्छति, तद्वद्भगवानपि भूभारहरणादिरूपं प्य्हैः कारयत्ति, निःश्रेयसशब्दवाच्यमुद्धाररूपकार्य स्वयमेव करोतीति भावः । १०-२६-१५ नित्यं हरौ विधन इत्यस्य विटतौ । दृष्टिः कामेनानु- रक्तैति किं पुनः स्वात्मेति । कामादिभिः पद्भिरपि यत्र भगवन्याप्तिः, तत्र गोपवधना दृष्टिः कामेन अनुरक्ता इति हेतोः जगदैव तदा तदात्मकं स्फुरति, किं पुनः स्वस्य, .

·दशमतामसफलपकरणयोजना। m जीवस्य संघाते यः आत्मा मविष्टः सः भगवत्येन स्फुरेदिति। तदात्मका एव भवन्ति सर्वत्र भगवदावेशादिति । सर्वत्रेत्यस्यायें स्वयमेव स्फुरति । जीवेऽन्तःकरणे चैवे. त्यादि । पुत्रादिपु हरिर्यत इति । पुत्रादिषु यतो हेतोः हरिः आविष्ट इति शेषः वथा च यतो हरिराविष्टः, अतः सः कामक्रोधादिभिस्तादृशी भावनां कुर्या'दित्युत्तरेप श्लोकेनान्वयः । तादृशीं आसीनः संविशस्तिष्ठन् भुञ्जानः पर्यटन्मही मित्यत्रोक्दां कंस कृतभावनासदृशीमित्यर्थः। कामक्रोधादिभिरिति । कामक्रोधादयस्तादृशभावनायां हेदव इत्यर्थः । भावनायां सत्या- किं ,स्यादित्याकाङ्कायामाहुः पूर्वप्रपञ्चेत्यादि । यथा ज्ञाने अपञ्चलयः, तथा कामक्रोधादिभिरपि भवेदित्यर्थः। काम, क्रोधमित्यस्य द्वितीये व्याख्याने । सगुणेनापि, भावेन भजते भगवान् स्वानुरूपमेवेत्यादि । स्वानुरूपं मुक्तिरूपं फलमित्यर्थः । सगुणभावेन भजतो 'यस्त आशिष आशास्तै न स भृत्यास वै वणिक, इतिवाक्येन मक्यभावालौकिकं,, फलमेव तत्र दातुमुचित-यद्यपि, तथापि स्वस्वरूपं विचार्य मुक्तिमेव ददातीत्यर्थः । - १०-२६-१८ ब्रजस्यानामयमित्यत्र । यज्ज्ञापयितुं तेषां समागमन मिति । तेषां भवत्पित्रादीनामित्यर्थः । भगवनिकटे समागवा प्रजमुन्दरीः प्रतीर्य भगवत उक्तिः । तथा च वनोपद्रवमूचनाय भवत्पित्रादीनां पुरुषाणामागमनं सम्भावितं तत्तेपा- मनागमनं भवतीनामागमनं महान्तमुपद्रवं सूचयति, स वक्तव्य इति भावः । १०-२६-१९ रजन्येपेत्यस्य विकृतौ । एपा रजनी, नतु दिनमिति । अयमर्थः । एतासां रात्रीणामलौकिकत्वादिवापि सचेन हेमन्तती प्रातःसमये ' मयेमा रंस्यय क्षपा' इत्युच्या रात्रयः प्रदर्शिताः, परन्तु साधनमकरणत्वादिवा प्रदर्शनम्, तेन रमणं नाभूत् । यतो लौकिकरावायेवालौकिकराठ्यारोपे रमणं भवति । तदन लौकिकरावावालौकिकरावीणां सत्वादमणं भविष्यत्यतोत्रैव स्थातव्यम् , गृहे न गन्त- व्यम् , एवं स्थितिपक्षः पोपितः । तदेतदुक्तं पपा रजनी, नतु दिनमिति। एपाधिकरण- रूपा लौकिकी रजनी, एतस्यामलौकिम्या आरोपः । अत एव घोरसचनिषेविते'ति विशेषणम् । चनहरणमसंगे तु अधिकरणभूतं दिनं स्थितमिति अलौकिारात्रीणां विध- मानत्वेपि रमणं नाभूत् । साम्मतं तु रागावालौकिकरावीणां विद्यमानत्वाद्रमण भवि. प्यतीति भगदाशयः । अयं चन्द्रः, न तु सूर्य इतीति । भातीनां मत्संगमातिवशा. संतापरत्वेन दिवाकरवत्मतीयमानोपि चन्द्र एवेति भाषः । १०-२६-२० मातरः पितरः पुत्रा इत्यस्य विसरणे । न च वक्तव्यं ता अपि तथेति । ताः अस्मन्मातरोपि तया मुरलीनादमोहिताः, आगता अपि चेत् , - न ·वागरोदीश्रीभाणेभट्टसुतदीक्षितश्रीलालूभट्टकृता। किञ्चिद्वाषकमित्यर्थः । स्त्रीत्याही नागमिष्यन्तीतीति । मातरस्तु स्त्रीत्वान्नागमिष्य- न्त्यतो वा न किंश्चिद्धाधकमित्यर्थः । १०-२६-२१ दंष्टं वनं कुसुमितमित्यस्य विकृतौ । इदानी पुष्पाण्येव जातानीत्यादि । इदानीमुद्दीपनसामग्री जाता मदर्शनं जातमिति रमणपूर्वसम्पत्तिः सर्वापि सिद्धेति पुष्पाणि जातानि । फलं तु रमणे सति भविष्यतीति रमणात्मकफला- सये अत्रैव स्थेयमिति भावः । वनं तामसमिति । यद्यपि वृन्दावनं गुणातीतम्, 'मुनय- थापि पक्षिण' इति वेणुगीताव्यायसुबोधिन्यों गुणातीतत्वमुक्तम् , तथापि अधुना भोगे- कोपयोगितया तामसत्वमेव । एवं सति ये कृतार्थीभवितुमुधुक्ता भक्तास्तोन्नति गुणाती- तन्वम् , भगवदेकपरतासापकत्वात्, ये पुनः कृतार्था लीलासृष्टिस्या भगवता संह रन्तु- कामांस्तान्नेति वाग्भावजनकत्वेन तामसत्वमेवेति व्यवस्थयोभयमपि । १०-२६-२३ अथवा मदभिलेहादित्यत्र । निरुक्तो भावो गुणात्मको दोपत्मिको वान फलं प्रयच्छतीति। गुणात्मक इति । दानादिरूपो धर्मः स्वमु- खेन कथितश्चेत् फलदानसमयों न भवति । अत एव भगवतोद्धवं प्रत्युक्तं 'कृतस्यापरि- गीर्तन मिति धर्मः परति कीर्तनादितिवाक्यात् फलदत्वं तस्य नश्यति । एवं दुष्क- पापि कृतं पुनः कथ्यते तदा क्षीणं भवति । पूर्वोक्ताः पक्षा भवतीनामागम ने मया कल्पिताः, वस्तुतस्तु मदर्शनार्थमेवागतं भवतीभिः, परन्तु क्षरणभयाद्भवतीभिर्न कथ्यत १०-२६-२७ श्रवणाद्दर्शनादित्यत्र । भगवत्साक्षात्कारो वा भगव- कार्यार्थ इति । भगवतिपयककामोत्पादनाथ भगवइतः साक्षात्कारो दर्शनशद्धवान्य इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः । नारदादेरिवेति । नारदस्य भगवता स्वदर्शनं सम्पादितम्, स्वविषयककामोत्पत्यर्थम् । 'सकृयदर्शित रूपमेतकामाय तेन'तिवाक्यातददित्यर्थः । १०-२६-३१ देवो यथादिपुरुप इत्यत्र । पुरुपान्तरभजनेपि प्रथमभती विवाहितः अभजनीयो भवतीति । नहीति पूर्वोक्तेनान्वयः । परपुरुपभजनेपि विवाहितस्य पत्युभजनं कर्तव्यमेव । तथाच परपुरुषस्थानीयाः गोपाः, तेपां भजनेपि विवाहितपतिस्थानीयो भगवांस्तस्य भजनं तु कर्तव्यमेवेति फलति । एतच मूले आदि- पुरुपपदेनोक्तम् । आदिपुरुषः प्रथमभर्तेत्यर्थः । अनंगीकारस्तृचित इति । जारस्त्वङ्गी- कृतः सन् पतिमादृश्यं लभते, नतु विधिवशात् । एवं चाङ्गीकारस्य स्वकृतत्वात्तस्य जारस्य अनङ्गीकारोपि स्वकृतो भवेचेदुचित एवेत्यर्थः । पतिस्तु विधिवशात्स्वामित्वं मातः, अतो चैटकृतवान्न दूरीकर्तुं शक्यः । अतस्तस्य कदाचिदप्यभजनं न कर्तव्यम् । तदेतदाहुः इति भावः । .

·६ दशमतामसफलमकरणयोजना। न त्वभजनमिति । विवाहितपतेरभजन नोचितमित्यर्थः । प्रकृते भगवतो विवाहितपति- स्थानीयत्वम् ,सार्वदिकपतित्वादादिपुरुषत्वेन । गोपानां देहसम्बन्धित्वेन नित्यपतित्वा. भावाचेपामनङ्गीकारस्योचितत्वेपि भगवतो नित्यपतेरभजनं न युक्तमितिहार्दम् । १०-२६-३३-३४ कुर्वन्ति हीत्यत्र । जन्मवद्दिनस्यापीति । एतदर्थष्टि- प्पण्यां स्फुटः । चित्तं सुखेन भवतेत्यत्र । भवता वा आनन्दरूपेणापहृतमिति । अस्मिन् पक्षे सुखेन भवतेत्यत्राभेदेनान्वयः । सुखरूपेण भवतेत्यर्थः । 'यो भूमा तत्सुख मिति श्रुतौ ब्रह्मणः सुखरूपताकथनात् । १०-२६-३५ नो चेदयं विरहजाग्न्युपभुक्तेत्यस्य विवृतौ । हरेणैव दग्ध इत्यारभ्य विरहत्वमित्यन्तम् । एतस्यार्थष्टिप्पण्या स्फुटः । १०-२६-३९ वीक्ष्यालकावृतमित्यत्र । लोके हि पुरुषार्थत्रयमित्यादि । तत्र चतुर्विधो मोक्ष एकः पुरुषार्थः । इन्द्राद्यैश्चर्यभावेन स्वर्गप्राप्तिद्धितीयः पुरुषार्थः । इद- लोके परमा लक्ष्मीस्तृतीयः। भगवत्प्रमाणावलम्बिनी इति । 'कर्णी दिशः श्रोत्रममुप्य शब्द' इतिवाक्याद्भगवच्छ्रोत्रस्य शब्दरूपत्वात् प्रमाणरूपत्वम् , तादृशममाणरूपश्रोत्राव- लम्बिनी कुण्डले इत्यर्थः । तथा च भगवत्प्रमाणपङ्गिप्रतिपादकं शास्त्र भागवतभगवढी. तारूपं तदवलम्बित्वं कुण्डलात्मकयोगसांख्यशास्त्रयोरतो भक्तरेव सर्वत्र मुख्यत्वमित्यर्थः । कुण्डल श्रीयुक्तं गण्डस्थलमित्यस्मिन्पक्षेपीति । तथा च वीक्ष्यालकाटतमुखं तये'तिश्लोके कुण्डलश्रीगण्डस्थलाधरसुधमित्येकं समस्तं पदम् । सामीप्याभूताविति । सांख्ययोगशास्त्रात्मककुण्डलसामीप्याद्भक्तिरूपे गण्डस्थले शास्त्रीयो रसोधिको निरूपित इत्यर्थः । 'यज्ञादिना इबिरपि प्रयन्छती'त्युक्तम् , तत्मयोजनमाहुः यथाने इन्द्रस्या- धिकारसमाप्ताविति । इन्द्रस्याधिकारसमाप्तौ यथा इन्द्रो मुक्तो भवेत् , तदथै मुक्तिपाप्ति- माघनीभूतशुद्धिसम्पादकं वैदिकविधिसिद्धं हविरिन्द्राय प्रयन्तीत्यर्थः । चकाराद्धर्म- स्यापीति । 'धर्मस्तनोधर्मपथोस्य पृष्ट' इतिवाक्यास्य तत्र स्थानात् । अत्र श्लोक मुबोधिन्यामयं गृहाशयः । चतुर्विधपुरुषार्थाभिलापो ब्रजवधृभिपितः। तत्र यद्यपि सारू. प्यमुक्तौ अधिकारिणां मुखदर्शनादिना परमानन्दानुभवो भवति, तादृशो दास्ये नानन्दा- नुभवः, तथा च किमर्थ मोक्षानगीकार इत्याशङ्का प्राप्नोति, तथापि स्वरूपान्तःपाते सत्यल. कर्मुखानन्दानुभवः क्रियेत, तथा सति न सकलस्वरूपसुखानुभव इत्येतदर्थ सारूप्यमुक्ते रनगीकारः । एवं सामीप्यादावपि ज्ञेयम् । स्वरूपान्तःपातापेक्षया लीलान्तःपातस्यैवो. नमत्वान् । चतुर्भुनादिरूपं माप्तानां वैकुण्ठस्थानां पापदादीनां भगवत्सारूप्यं यादृशं तार गामिदं न भाति, फिन्तु भगवस्वरूपे सायुज्यं प्राप्य पुनः श्यामम्पतारूपमलकानां मारूप्यमिति घोद्धव्यम् । .

·वागरोदीश्रीभाणेजभट्टसुतदीक्षितश्रीलालूभट्टकृता । १०-२६-४० का स्व्यंग त इति श्लोकविवरणे । आर्याः प्रमाणवलवि- बेकिनः इति । अस्याटिप्पण्यां स्फुटः । प्रमाणे हीन्द्रमहेन्द्रयोरपि भेदस्वीकार इति । यद्यपि महांश्चासाविन्द्रश्च महेन्द्र इति निर्वचने इन्द्र एव महेन्द्र पवाच्यः, तथापि यागविषये प्रमाणवलादिन्दमहेन्दयोरपि भेदस्वीकारः। तत्रान्ययानुपपत्ति प्रमाणयन्नि अन्यथा इन्द्रयाजिन इत्यारभ्य, प्रमाणवले विरुध्यत इत्यन्तैन । एवं सति आत्म- वैनत्येपि गुणादिकृतं भेदमादाय देवतान्तरत्वं महेन्द्रस्य कल्प्यते । गुणादयस्तु देह- घा इति देहस्य माधान्यं प्रमाणमागें । तया च सिद्धमेतत् । प्रमाणमार्गे देहनिष्ट पतिन्व- मंगीक्रियते इति गोपा एवं पतयो गोपीनाम् । वस्तुतस्तु भगवानेव पतिरतो विवाहित. पतिमजनं त्यक्त्वा भगवद्भजनं कर्तव्यमित्येव हार्दमुपनिपदाम् । तथा च भजनमेव आर्यमार्ग इति तकरणे आर्यमार्गाव का स्त्री न चलेदित्युक्तिरेव न संभवति यद्यपि, नयापि इद्द आर्यशब्देन प्रमाणवलविवेकिनो ग्रायाः । ते च वस्तुविचारमकुर्वन्तः प्रमाण- बलेन देहस्यैव प्राधान्यमंगोकुर्वन्ति । देहप्राधान्ये तु विवाहितपतिभननं मुख्यम् , तस्येव पतित्वात्, न तु भगवद्भजनम् , अतो विवाहितपतिभननत्यागेन वस्तुतो यः पतिर्भग- चांस्तस्य भजनमार्यमार्गाचलनमेवेति तयोक्तिर्मूले । वस्तुविचारस्तु प्रमेयवन्टमाथिन्येति । नमेपस्य भगवतः सर्वात्मत्वात्सर्वरूपत्वान्न तलमाथित्य 'गोपीनां तत्पतीनां चेत्यादिना मगवति परपुरुषत्वादिखण्डनविचारः इत्ययः । तया च वस्तुतो भगवान्पतिरपति तन- जनमार्यमार्ग एवैत्याशयः । अन्यथा विधिनिपेघविधय इत्यादि । प्रमाणयले यस्तु- विचारो नास्ति । अन्यया यदि वस्तुविचारः स्यात् , तदात्मयमांगामेव मुग्यता स्यात् । तथा सति देहं पुरस्कृत्य प्रवृत्ता विधिनिषेधाः व्ययाः स्युरित्यर्थः । यदुत्तग्य स्यति एकादश इति । वस्तुविचारेणात्मधर्मपुरस्कारातत्समयानं एकादग्रस्कन्ये उदय अनि भगवान् वक्ष्यति, ' तस्मात्त्वमुद्धयोत्सृज्य चोदनां प्रतियोदनाम् । मत्ति नितिन थोतव्यं श्रतमेव च । मामेकमेव मरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् । याहि सर्वान्मभानमा स्या परनोमय' इत्यादिनेत्यर्थः ।

·दशमनामसफलपकरणयोजना। स्वरूपभूतान् कृत्वा धर्मिरूपेण तिरोभावलीलया विप्रलम्भात्मकशृंगाररूपेण रेमे, तद- मण 'तत्रैवान्तरधीयत' इत्यनेन निरूप्यत इत्यर्थः । एवं सप्तभिः श्लोकः सिद्धार्थमनु. बदन्ति शृद्धारो दिविधोपि निरूपित इति । सामान्यरमणं पूर्वमिति । 'इति विक्लवितं तासा'मितिश्लोकेन सामान्यरमणं निरूपितमित्यर्थः । विशेपे मेलने पुरेति । विशेषे रमणे विशेपरमणार्थ पुरा पूर्व मेलन सङ्गमः । स ताभिः समेताभिरुदार- चेष्टित' इत्यनेन श्लोकेन निरूपितः । 'व्यरोचणांक इवोडुभिर्वृत' इति वावयात् ।' विशेपरमणं द्विविधमित्याहुः वाह्येन रमणं पश्चादान्तरं चेति । बाह्येन रमणमिति । साक्षादंगस्पर्शनादेः सकाशाद्वान विलासपूर्वकगत्यादिरूपेणेत्यादि । तद्रमण मुपगीयमान उद्गायनित्यनेन निरूपितम् । आन्तरं च ततः परमिति | साक्षादंगस्पर्शादिरूप आन्तरं रमणे 'नद्याः पुलिनमाविश्येत्यनेन श्लोकेन निरूपितं बन्धादिप्रकारेण । तनो नानाविलासेन जातफेलिविभेदत इति । जातकेलिविभेदतः नानाविलासेन रमण- मिन्यन्वयः । तन्नानाविलासेन रमणं 'बाहुमसारे तिश्लोकेन निरूपितम् । विप्रलम्भस्य सिद्ध्यर्थमिति । 'एवं भगवतः कृष्णा'टिति श्लोकेन 'मानमुदीर्यते' तस्य प्रयोजनमाहुः विप्रलम्भस्य सिद्धयर्थमिति । ' तासां तत्सौभगमदमिति श्लोकस्यार्थमाहुः तिरो. भावस्ततश्चापीत्यादिना । नायं लौकिककामुक इति । एतस्यार्थष्टिप्पण्यां स्फुटः । इति विक्लवितमित्यस्य विवरणे । ननु निरिन्द्रियः कथं रेमे इति । भगवतः इन्द्रियाणि न सन्ति । परिदृश्यमाने साकार ब्रह्मणि गोलकेषु प्रत्यक्षतो दृश्यमानेषु इन्द्रियाण्यंगीकर्तव्यानि स्युः, तथा सति परिदृश्यमानासाकारह्मणः सकाशादतिरिक्त वस्तु ब्रह्मण्यायात् । तथा सति स्वगतद्वैतं स्यात्, तत्तरुपत्रयोरिव । तच सिद्धान्ते ब्रह्मणि नास्ति, 'सनातीयविजातीयस्वगतद्वैतवर्जित'मिति वाक्यात् । एवं सति यबोलकत्वेन मनीयते, तीन, न तन्त्र पार्थक्येन चक्षुराढीन्द्रियाणामंगीकारः, न वा मूर्यादि. देवानाम्, किन्तु ब्रह्मैव दर्शनरूपं कार्य कुर्वचक्षुरादिशद्धवाच्यं भवति । 'पश्यन् चक्षुर्वदन् वागिन्यादिश्रुतेः । इत्यमेव तृतीयाध्यायभाप्ये स्फुटमुपपादितम् । अलौकिकान्यपी- न्द्रियाणि नांगीकृतानीति । अत एवात्राप्येवमाहुः स्वरूपमेवेन्द्रियादिभावेन प्रकटी. कृनयानिति । इन्द्रियादिभायेन प्रस्टीभूतं वसुन्दरीप्रेमफलदानार्थ तादृशभाववि- मिटेन्द्रियादिरूपेण सरूपं प्रकटितानित्यर्थः । ननु 'बाहुपसारपरिरंभकराटकोस्नी. वीस्तनाठभनेत्यादिना लौकिकक्रियासदृशी क्रिया प्रतीयते, सा च कामं विनानुपपन्नेति फामोप्यगीतन्यः, तया सति प्राकृनत्वमेवायातीत्याराग्य समाधिमाहुः प्रिया मर्यापि मैवानेत्यादिफारिफाभिः । 'बाहुपसारेत्यादिना या क्रिया उक्ता, सा सर्वर वर्तते, . " .

·वागरोदीधीभाणेजभट्टसुतदीसितश्रीलालभट्टकृता । परन्तु तस्या अलौकिकलात्या न लौकिकः काम आक्षिप्यते । तदाहुः परं कामो न विद्यते । लौकिकः कामो न विद्यत इत्यर्थः । तत्र गमकमाहुः कामेन पुरितः कामः संसारं जनयेत् स्फुटमिति । लौकिककामेन चेत् व्रजसुन्दरीणां कामः पुरितः स्यात् , तदा संसारं पुत्रादिरूपं जनयेदित्यर्थः । एतल्लीलाश्रवणकीर्तनादिफलत्वेन कामा- भावस्योक्तत्यादपि नेयं कामलीलेत्याहुः अत एतच्छुतौ लोको निष्कामः सर्वथा भवेदिति । ततः शुकवचः स्फुटमिति । एतल्लीलावणकीर्तनफलत्वेन लौकिककाम- निवृत्तिवोधकं 'काम द्रोगमाश्वपहिनोत्यचिरेण धीर'। इति शुकवचः स्फुटमित्ययः । १०-२६-४३-४४ उदारहासद्विजकुन्ददीधितिरित्यस्य विवृतौ । कुन्दत्वं स्नेहस्येत्यादेयष्टिप्पण्या:स्फुटः । वनिताशतयुथप इत्यस्य विकृतौ । यूथप- पदतात्पर्यमाहुः तेषामत्र रक्षणं दुरादेवाश्वासनेन चेति । दूरादाश्वासने ललित- गतिवल्गुवाक्यमन्दस्मितकटाक्षमक्षेपादिरूपम् । रक्षणं दूरादपि भवतीति तथोक्तम् । १०-२६-४८-तत्रैवान्तरधीयतेत्यस्य विवृतौ । गोपिकासु यूथमध्ये वैति । गोपिकासु गोपिकाहृदयेषु लीलासहितस्य प्रभोः क्रीडा सा ह्यलौकिकी लीला। यूधमध्ये बेति तु लौकिकमकारेण निलीय स्थितिः । एवं पायपि तत्रैवान्तरधी. यतेत्यत्र तत्रपटं प्रमाणमिति बोद्धव्यम् । किञ्च, व्यापिवैकुण्ठे गमनम् , लक्ष्म्या सहैव तावत्समयपर्यन्त रमणमिति तृतीयः पक्षः । तत्र मानं तु चतुर्याध्यायसुबोधिनीयोजनायां वक्ष्यते । एवं तिरोधाने प्रयः पक्षाः । तत्रैवान्तरधीयतेत्यत्र केशवशब्दे कश्च ईशश्च केशौ, तयोर्व मोक्षाख्यं सुखं यस्मात् केशव इति निरुक्तिज्ञेया । मानं च निवार्य मुक्ति दातुमिति । मुक्तिशब्देनेह विप्रयोगानुभव उच्यते । 'वासुदेवानुमोदिता' इत्यस्य सुवो- धिन्यास्तथाशयात् । 'वासुदेवानुमोदिता' इत्यस्य टिप्पण्यां विमलम्भभृङ्गाररसानुभवस्य मोक्षपदार्थत्वेनोक्तत्वात् । इहापि मुक्तिपदेन तदेव ग्राह्यम् । तथा च एतासां मदं मानं च निवार्य विप्रलम्भशृङ्गाररसानुभवं दातुं तथा कृतवान् तिरोधानं कृतवानित्यर्थः। प्रथ- माधिकारित्वादिति । तामसत्वादित्यर्थः । तथा च गोपीनां तामसत्वात्स्वरूपमात्रनिष्ट- त्वेन वाक्तिरोधाने मानसिफतिरोधाने वा नैतासां दुःखमिति न वियोगानुभवः, किन्तु कायिकतिरोधाने एवामृपां दुःखमिति तदैव विरहानुभवो भवेद, अतो विरदानुभवकार- गाथै सरूपतस्तिरोभूत इत्ययः । इति श्रीमदोवर्धनघरश्रीवल्लभाचार्यवरश्रीविद्यलेश्वरचर- गानुचरसेकेन लालूभट्टोपनामदीक्षितबालकृष्णेन कृता दशमस्कन्धपविशाध्यायसुबो- धिनीयोजना संपूर्णा । स्थापनार्थायेत्यादि । भगवता कामलीला कृना, सा स्वानन्दस्य स्वरूपात्मकानन्दस्य १०-२७-० श्रीगिरिधारी जयति । सप्तविंशाध्यायार्थोक्तौ । स्वानन्द- . - - ·दशमतामसफलप्रकरणयोजना । . वजवधूटीपु स्थापनार्थम् । स्वानन्दस्थापनार्यरूपो योऽर्थस्तस्मै इति कारिकार्यः । अत्रेदमा- कूतम् । लौकिके हि कामजन्यानन्दः समयविशेषावच्छेदेनोत्पद्यते, स्वल्पफालं तिष्ठति, ततो नश्यति च, विकृतत्वात् । प्रकृते तु कामलीलया प्रादुर्भवन्नानन्दोपि स्वरूपात्मक एव । स्वरूपस्याविकृतत्वादविकृत एवोद्भवति । अतएव सर्वदेव तिष्ठति, न तु कदाचिदपि नश्यति । तत्र संयोगावस्थायां वहिपाकट्यम्, विप्रलम्भेऽन्तःप्राकट्यम् । एवं प्रकार येन तिष्ठतीत्याहुः स्वानन्दस्थापनार्थायेत्यादिना । चत्वारोत्र निरूप्यार्था इति । रसासक्तिरेकोर्थः । इरेः क्रिया द्वितीयोर्थः । गर्वाभावश्च तृतीयः । गुणगानं चतुर्य इति टिप्पण्यां स्वीकृतम् । उद्देशतो लक्षणतः फलतश्चेति । अस्यार्थष्टिप्पण्यां स्फुटः । १०-२७-१ सन्ति च सिंहा इति । बहवः सिंहाः सन्ति, अतो गजम- चक्षाणाः सिंहभयात् करिण्यस्त्रसन्तीत्यर्थः । तथात्र काल इति । अवतारसमाप्तिकाल इत्यर्थ इति श्रीमटिप्पणीकाराः । १०-२७-२ गत्यानुरागेत्यस्याभासे । यदा पुनस्तापः अन्तः प्रवेष्टु मैच्छदिति । तापस्य भगवद्रूपात्मकत्वेन सच्चिदानन्दरूपत्वात्प्रवेणुमैच्छदिति चेतनः धर्मः सम्भवति । तस्य विलासः स्वनिष्ठतात्याजनार्थमिति । स्मितस्य विलासो भक्तानां भगवद्भजननिष्ठतां त्याजयति । स्मितस्य मायारूपत्वात् । भजननिष्ठां त्याजयित्वा केवलं प्रपदामावसम्पादनेन मानादिकमुत्पादयतीति भावः।न बहिर्गता नान्तः स्थिता इति । वहिरनुसंधाने केवलं विरहज्ञानात् क्लेशमेव प्रामुयुः, अन्तःस्थितौ तु लीलासहितस्य भगवतः स्वहृदि प्रवेशज्ञानात्केवलं सुखमेव प्रामुयुः । एतास्तु क्षणक्षणविलक्षणभावाः विरद्दजाने दुःखं पुरुपोत्तमान्तःसम्बन्धेन सुखं च प्रामुवन्तीति न सर्वथा यदिः स्फूर्तिः, नवा सर्वथान्तनिष्ठतेतिज्ञेयम् । भगवति मध्ये स्फुरित इति । याद्यानुसंधानान्तनिष्ठयोरुन वितुमुत्सुकयोर्मध्ये हृदये भगवान् स्फुरितस्तद्धर्मान् स्वयं कृतवत्य इत्यर्थः । यथोत्तानके ग्राम्यादय इति । बन्धविशेपे ग्राम्यादयो यथा विलासं प्राप्नुवन्ति, तद्वदित्यर्थः । १०-२७-३ गतिस्मितेत्यत्र । स्वधर्मानारोपितवत्य इति । स्वगतौ प्रिय. भावना जातेत्यादिना टिप्पण्यां स्फुट एतदर्थः । भगवद्ध पु स्वमूर्तिरारोपितेति । भगवद्धर्मस्य रमणस्यानुकरणं कुर्वाणाः भगवानेव रमते इति मन्यमानाः पुनः पुनस्तथैव रमन्त इति भगवद्धर्मे रमणे स्वमूर्तिः स्वदेवस्यारोपणं तदेकपरतेति यावत् । ताहगेव रमणं कुर्वन्त्यः स्थिता इति हार्दम् । १०-२७-४ गायन्त्य उच्चरमुमेय संहता इत्यत्र । प्रथमतो मिश्रभावा दिति । शब्दो हि धूमवरलोक इत्यादयः मार्शस्तिस्रः फारिकाः । एतदष्टिपण्यां .

·वागरोदीश्रीभाणेजभट्टसुतदीक्षितश्रीलालूभट्टकृता । स्फुटः । कस्याश्चित् पूतनायन्त्या इत्यादिलीलानुकृतितात्पर्य कयने भक्त्यातिम- त्तास्तभावमित्यादिकारिकास्तासामर्थष्टिप्पण्यां स्फुटः । १०-२७-१६ रिङ्गयामास काप्यंनी इत्यस्य विकृतौ । पूर्वश्लोके चतस्र उक्ता लीलाव्ये इति । कस्याश्चित्पूतनायन्त्या' इति श्लोके चतस्रो गोपिका उक्ताः। पूतनायन्ती कृष्णायन्ती तोकायन्ती शकटायन्ती चेति । लीलाद्रये इति । पूतनामार- णशकटभंजनाख्ये लीलाय इत्यर्थः । अत्र तिन एवेति । दैत्यायित्येतिश्लोके दैत्या- यन्ती कृष्णार्भभावना च रिंगणकीं चेति तिस्स एवेत्यर्थः । अथवा युगलास्तिस्रो निरूपिता इति । पूतनायन्ती कृष्णायन्ती चेत्येकं युगलम् । तोकायन्ती शकटायन्ती चेत्येकं युगलम् । दैत्यायन्ती कृष्णार्भभावना चेत्येकं युगलमेवं युगलवयं वर्तते यासां वास्तिस्रो युगलाः । युगलशब्दादर्शआयच् । तथा च युगलास्तिस्रः सगुणा इत्यर्थः । गुणातीता त्वेकेति। रिंगणक गुणातीतेत्यर्थः । पुनः प्रकारान्तरेण बाह्य इत्यारभ्य बहुरूपा जाता इत्यन्तम् । एकभावमापन्ना इति । गोपालकरूपा बढ्यो जाता इत्यर्थः । प्रधानगुणभावं कृष्णवलदेवभावं गोपिके द्वे प्राप्ते । रजसा अनेकधा विक्षिप्ता बहुरूपा जाता इति । शृङ्गाररससम्बन्धिना रजोगुणाख्येन भावविशेषेण विक्षिप्ता बहुस्पा गोपालकरूपेषु बहुरूपा जाताः श्रीकृष्णरूपवलदेवरूपगोपबालकरूपभेदेन गोप- रूपेषु बहुत्वात् । १०-२७-१९ कस्यांचित्स्वभुजं न्यस्येत्यस्य व्याख्याने । अत्रापि पूर्व- वत् युगलास्तिस्र इति । अत्रापीति । कृष्णरामायित इत्यारभ्य ललितामिति तन्मना इत्यन्तेन वृन्दावनलीलाकयनप्रसंग इत्यर्थः । पूर्ववत् युगलास्तिस्र इति । 'कस्याश्चि- रघूतनायन्त्या' इत्यादिना निरूपितयुगलबत् युगलास्तिस्र इत्यर्थः । तत्र कृष्णरामायित- त्यनेन श्रीकृष्णवलदेवौ निरूप्य 'वत्स्यायती नती चान्या तत्रैका तु वफायती'मित्यनेन श्रीकृष्णकृतवकमारणलीलावलरामकृतवत्समारणलीलोक्ता । अतः श्रीकृष्णरूया एका, अपरा वकरूपेत्येकं युगलम् । बलरामम्पा एका, अपरा वत्सरूपेत्येकं युगलम् । इत्यं युगलदयम् । तदाहुः कृष्णरामायिते द्वे युगले' इति । 'आहूय दूरगा यदिति श्लोक दूरगगवाडानयेणुक्वणनक्रीडनकी कृष्णरूपा एका सानासनकी एकत्येकं युगलम् , इत्यं तिस्रो युगलाः । युगलं विद्यमानं यासां ता युगला इत्यत्र अर्शआयच् । यद्यपि आहूय दूरगा' इति श्लोके गोरूपकृष्णरूपगोपरूपेण त्रित्वं वनुमुचितम् , तथापि गवाहानीलामतत्वेन एको भगवान् विवक्षितस्तन्मध्ये गोपरूपाणामभिनिवेशादिया साध्याशंसनसहिता येणुवादनपरा च तृतीयेति । येणुवादनपरा गोपी श्रीकृष्णरुप - ·- . -TC ir LFITI - १२ दशमतामसफलपकरणयोजना । धारिणी साध्वाशंसनकीभिर्मोपरूपाभिः सहिता तृतीया । तृतीययुगलसाधिरेत्यर्थः । एपा त्विति । कस्यांचित्स्वभुजमित्यत्रोक्ता कृष्णरूपा गुणातीतत्यर्थः । वद्धान्यया स्रजेत्या भगवदशीकरणान्ता च लीलेति । साधनानां परमकाष्ठा तु तदैव सिध्यति, यदा भगवान् स्वयशे भवतीति पुष्ट्रिभक्तिमार्गव्यवस्था। सा चास्य लीलायां सिद्देति, नात; परं रिश्चि- रकर्तव्यमतो लीलानां तिरोभावः । साधनत्वेनाविर्भूय कृतार्थीभूताः । अतः प्रयोजना- भागत्तिरोभूता इत्यर्थः । एतावता भगवति वशीभूते पुष्टिभक्तिस्वरूपं सिद्धस् । 'कृष्णा- वीना तु मर्यादा स्वाधीना, पुष्टिरुच्यते' इति निबन्धात् । यया दामोदरलीलायां सा पुष्टिरिति व्याख्यानाच ।। 7 १०-२६-२५ पदानि व्यक्तमेतानीत्यत्र । महान् वा ब्रह्मरूप इति । अस्मिन्पक्षे कर्मधारयो ज्ञेयः 1 महांथासावात्मा चेति विग्रहे महापदस्यार्यमाहुः । ब्रह्मरूप इति । ", -१०-२७-३६ सा च मेने तदात्मानमित्यस्याभासे । स्वयं त्वयुक्तकर- णादिति कारिका । एतस्यार्थटिप्पण्यां स्फटः ।। १०-२७-३८ स्कन्धमारुह्यतामितीत्यस्य विवरणे । एपा हि नृत्य कतु घान्छति स्थान्तर्गतं रसमभिनेतुमिति । अयमर्थः भगवता सह रमणे यो रसोनुभूतः सोन्तस्तिष्ठति । तस्याभिनयो नृत्येन कर्तव्यः । अभिनयस्य नृत्यसाध्यत्वात् । अतोभि- नयं चिकीर्षुर्नृत्यं कर्तुं वाञ्छतीत्यर्थः। तमौ पदस्थापने ऊर्द्धभावाभावात् रसः च्युतो भवेदिति । भूनौ पदस्थापने इति । भगवता सह चरणाभ्यां चलने इत्यर्थः । रसच्युतो भवेदिति । अभिनायमानः शृङ्गाररसयुतो भवेत् , बोधविषयो न भवेदि- त्यर्थः। स एवेत्यारभ्य नरीनीत्यन्तम् । सङ्गीतशास्त्रे नृत्यविशेष स्वस्कन्धारोहणमुक्तम् । तदतिकठिनम्, अतो यो नर्तकः स्वस्कन्धमारुह्य नरोनति, स अत्यन्तनटश्रेष्ठ इत्यर्थः । नन्वा भगवत्स्सन्धारोहणमेव भगवताज्ञप्तमित्येव कुतो नोच्यत इति चेत् , न । 'सत्यं देवानामनृतं मनुष्याणा'मिति श्रुतौ मृपा भाषणस्य मनुप्यासाधारणधर्मवान्मनुप्यासा• धारणर्माणां 'मायामनुष्यस्य वस्त्र विनित्यादिवाक्यैर्भगवत्यभावात् । तदेतदाहः भगवांस्तु नान्यथा बदतीति न स्वस्कन्धसम्भावनेति । 'सा वधुरन्वतप्यते'त्यस्य विवरणे अनन्यपूर्वी व्रतमध्यस्था तत्रापि गुणातीतेति । वधूपदस्य अननुभूत शृङ्गाररसाया नगोढाया 'वरवयोः मुमङ्गलं' 'वधूमशः खलु महलपद' इत्यादिवाचयः भक्तन्वस्य निर्धारात । इयं अनन्यपूर्वेत्युक्तम् , 'सा बरवतप्यते'तिवधूपदाव । सेति तन्देन पूर्वोक्तपरामर्शिना तम्या याद्या । पूर्व व्रतस्यानामेव रासक्रीडायां निरूपित- , ·- , वागरोदीश्रीभाणेजभट्टसुतदीक्षितलालभट्टकृता। वात् । अन्वतप्यतेत्यनुतापकयनागुणातीतत्वम् । अन्यया रोपादिकं कुर्यात् , नत्वनुतापम् । अतो गुणातीतत्वम् । अन्यायवितिसमाप्तौ कारिकाव्यम्। श्रीकृष्णगोपीकास्तत्रेत्यादि । द्विविधा इति । श्रुतिरूपाग्निकुमारमेदेनेत्ययः । नवधेति । सात्विकादित्रिकभेदेनेत्यर्थः । समुदा- येन भिन्ना वेति । समुदायेन यूथेन नवघेत्यर्थः । पूर्वस्मिन् पक्षे गोपिकाः प्रत्येक सात्वि- क्यः राजस्यस्तामस्यश्चेति । अस्मिन् पक्षे तु समुदायेन तामसत्वं राजसत्वं सात्विकत्वं च । तथा च कश्चियूयः सात्विकीनाम्, कश्चिद्राजसीनाम् , कश्चित्तामसीनाम् । तत्रापि मात्विकीना त्रिकं राजसीनां त्रिकं तामसीनां त्रिकं चेति नवप्रकारा यूथा इति फलितम् । इति श्रीमन्निरोधस्कन्धसप्तविंशाध्यायसुबोधिनीयोजना सम्पूर्णा । १०-२८-० श्रीगिरिधारी जयति । अष्टाविंशाध्यायार्थोक्तौ । स्वभावा- दपराधत इत्यादेर्यष्टिप्पण्या स्फुटः । " राजसी तामसी चैव सात्विकी निर्गुणा तया । एवं चतुर्विधा गोप्यः पतिमत्यो निरूपिता' इत्यादिकाः पतिमत्यः श्रुतिरूपाः, गोपा- ना खियश्चतुर्दा श्लोकेषु स्तुतिकत्र्यों निरूपिता इत्यर्थः । ततश्चत्वारः श्लोकाः अनन्यपूर्वा- गामित्याहुः तथैवेत्यारभ्य राजसी तथेत्यन्तेन । ततः पुनरपि त्रयः श्लोकाः अनन्यपूर्वा- णामेरेत्याहुः अनन्यपूर्विका इत्यारभ्य विश्रुता इत्यन्तेन । ततः श्रुतिरूपाणा त्रयः शोकाः इत्याहुः सपूर्वा इत्यारभ्य परेत्यन्तेन । पराशब्देन साचिकी गृह्यते । ततः श्रुतिरूपा एव त्रिपु श्लोकेषु वय इत्याहुः पुनस्ता एवेत्यारभ्य विभेदत इत्यन्तेन । ततः श्लोकद्वयमग्निकुमाररूपाणामित्याहुः अनन्यपूर्वा द्विविधेति । एवमेकोनविंशति- लोकाः । पक्षान्तरमाहुः अथवा प्रार्थनाद्या याः सप्तेति । प्रथम द्वितीयतृतीयपञ्चम- पष्टसप्तमाष्टमश्लोकैः कृताः प्रार्थनाः । अन्ते द्विविधा पुनः । अन्ते त्रयोदशचतुर्द- साभ्या प्रार्थनाः कृताः । एवं नवाश्लोकाः प्रार्थनायास्ते कुमारिकाणाम् । चतुर्थ्यस्तु समा इति चतुर्यो 'न खलु गोपिकानन्दन' इति चतुर्थश्लोकनिरूपकाः समा गुणातीता इत्यर्थः । एव दश श्लोकाः । नवमदशमैकादशद्वादशपञ्चदशपोडशसप्तदशाष्टादशैकोन- विशश्लोकाः प्रौढानाम् । इत्यमेकोनविंशतिश्लोका इति बोध्यम् । १०-२८-१ जयति तेऽधिकमित्यस्य विवृत्तो । अन्यथा क्रिया. मादौ न प्रयुज्यादिति । जयतीतिक्रियापदं पूर्व न प्रयुज्यात् , किन्तु पर्तृवाचक बेजपदमुच्चा जयतीति प्रयुज्यादित्यर्थः । वाक्यार्थो वा कर्मेति । 'तावकारतीय धृवासवस्त्वा विचिन्वत ' इति अग्ने वक्ष्यमाणः वाक्यार्यो दृश्यतामिति क्रियायाः करें- न्यर्थः । दिक्षु त्वदीयास्त्वयि सतीति महदैन्यमिति । त्वदीया इति तु तावका इति ·दशमतामसफलपकरणयोजना। पदस्यार्थ उक्तः । अस्मिन्पो लयीति सति सप्तमी ज्ञेया। तथा च त्वयि सति त्वयि बजे विराजमाने सति तायकास्त्वां विचिन्वते इति महदैन्यमित्यर्थः । १०-२८-२ वरद निघ्नतो नेह किं वध इत्यस्य विवृतौ । अनेन भग. वदृष्टिः सर्वधातुकेत्यादि । यद्यपि भगवतः पुरुषोत्तमस्य दृष्टिरानन्दमयीति परमा- नन्दमेव प्रयच्छति, नतु इन्ति, तथापि विरहे स्मर्यमाणा परमलेशं जनयतीति एतस्या- मानन्दमय्यामेव दृष्टौ घातुकत्वभानात् भगवतः कालादिरूपे या सर्वधातुका दृष्टि सामानन्दमये निरूपितेति भावः अशक्यचौर्यादपि पुरुषात्तदुदरवर्तिसर्वस्वने. तेति । चौरविशेपणमेतत् । अत एव नेतेति पुल्लिंगनिर्देश। चौर्य हि क्रियते बलि- टेन अपकीर्त्यभावायेति । ये बलिष्ठा राजादयस्ते स्वापेक्षितं परकीयं वस्तु मूल्येन न ददाति चेत् , चौर्येण गृह्णन्ति, न तु बलात्कारेण, लुण्टन्ति । तथा सत्यपि अपकी- तिर्भवेदतोऽपकीत्यभावाय चौर्येण, गृहन्तीत्यर्थः । :तब तुन भविष्यतीत्युक्त- मिति । तदपकीयंभावरूपं विचारितमत्र न भविष्यति, किन्त्वपकीर्तिभविष्यतीत्यर्थः । १०-२८-३ पिपजलाप्ययादित्यत्र । व्यालाः कालियसुदर्शनादय इति । इह आदिशब्देन कालियपरिकरभूताः : सर्पा ग्राह्याः, कालियनिःसारणे तेपा- मपि निःसारणात् । ' सकलवसुहत्पुत्रो द्वीपमजे जगाम हेति वाक्यात् । १०-२८-४ न खलु गोपिकानन्दन इत्यत्र । यशोदानन्दनत्वनिराकरणं तु लौकिकभावकृतपुप्रभावपरम्। 'जयतिजननिवासो देवकीजन्मवाद ' इत्यत्र देवकीनन्दन- त्वनिराकरणवत् । अत एव' न माता न पिता तस्ये'त्यादि सङ्गच्छते । तथा च पुरुषोत्तमस्य जन्माभाषेपि पुत्रभावेन प्रादुर्भावाद्यशोदानन्दनत्वं वर्तत एवेत्युपपादितं पुरस्तात् । अथया। बजमुन्दरीणां शृङ्गाररसभाववचाकटाक्षोक्त्या यशोदानन्दनवनिराकरणं ज्ञेयम् । १०-२८-६ ब्रजजनार्तिहन्नित्यत्र । अत एव लोके दातारः कीर्तिमन्तो भवन्ति चोरभ्य इति । वीरा हि मारणीय स्वरूपतो मारयन्ति । दातारस्तु दीनगृह समृद्रया पूरयित्वा दारिद्रयं दूरीकुर्वन्ति । तदृहे लक्ष्म्याः पूर्त्या दारिद्यस्यायकाशा- भावात्ततो दारियमपसरतीति हार्दम् । १०-२८-७ फणिफणार्पितमित्यस्याभासे । ननु कर्कदोषु स्तनेषु कथं कोमलचरणस्थापनम् , अयुक्तमिति चेदिति । इई फयं कोमलचरणस्थापनमित्युच्या अयुक्तमित्यनेन प्रश्ने उपपत्तिरुक्ता । तया च यतः अयुक्तं अतः कथं कोमलचरणस्थापः नपिन्यन्वयो शेयः । अथया । अयुक्तं यत्कोमलचरणपारणं तत्कयमिति प्रश्नायः । श्रीनिकेतनमित्यस्य विवरणे ।अन्यासु का सन्देह इति । सर्वासां मीणां लक्ष्यंश- बालायाः सर्गयोग्यतायां तदंशभूतानां योग्यते का सन्दे। इत्यर्थः ।

·-- . निभिः सह । कलो नष्टहपामेप पुराणार्पोभुनोदित' इत्यनेन नामात्मके श्रीभागवते वागरोदीश्रीभाणेजभट्टमुनीक्षितश्रीलालूभट्टकृता । १०-२८-८ मधुरया गिरेत्यत्र । हस्तेन च स्वरूपेणेति कारिकाः । हुम्नेनोपकारः, 'करसरोरुई कान्तकामदमित्परोक्तः । स्वरूपेणोपकारः, 'बजजनातिह'- नियनेनोक्तः। पदोपकारः, 'प्रणतदेहिना' मित्यनेनोक्तः । मुखेनोपकारः, 'मधुरया गिरे'त्यनेनोक्तः । मधुरया गिरेत्यत्र । वक्तव्या द्रष्टव्याः पाययितव्या इति । 'मधुरया गिरे'त्यस्य 'वक्तव्या' इति विवरणम्, 'पुष्करेक्षणे'तिसम्बोधनस्य 'द्रष्टव्या' इति विवरणम् , 'अधरसीधुने त्यस्य 'पाययितव्या' इति । १०-२८-९ तव कथामृतमित्यत्र । ज्ञानं वैराग्यं च तापनाशके भवन इति । 'तप्तजीवन'मित्यनेन वैराग्य ज्ञान वा ग्राह्यम् । तापनाशकत्वस्य ज्ञाने वैराग्ये च सत्त्वात् । तथा च भयोम ये एको धोऽनेन विशेषणेन सिद्धः । कविभि- रोदिनमित्यस्य विकृती जान वैराग्यं चेति । अनेनापि विशेषणेन ज्ञान वैराग्य वा पादम् । क्वीडितत्वस्य ज्ञाने वैराग्ये च विद्यमानत्वात् । तथा च उभयोर्मव्ये एको धोऽनन सिद्धः । तत्र यदा तजीवनमिति विशेषणेन ज्ञानं गृहाते, तथा कविभिरी- तिमिन्यनेन वैराग्यं ग्राह्यम् । यदि पूर्वेण वैराग्यम् , तदा कविभिरीडितमित्यनेन ज्ञानं याचम् । एवमेकेन विशेपणेने ग्राह्यम् । इत्यं द्वाभ्या विशेषणाभ्या ज्ञानवैराग्यसिद्धिः । कल्पपापह'मित्यनेन धर्मारयो धर्मः सिध्यति । कल्पपनाशकत्वस्य धर्मे स्फुटत्वात् । ऐश्वर्यादिषु पदसु धर्मेष पाठान्तरेण धर्मस्य संग्रहात् । तदेतदाहुः धर्मस्येत्यपि कचि त्पाठ इति । 'ऐश्वर्यस्य समयस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णा भग इतीरणा' इतिवाक्ये वीर्यस्येत्यस्य स्थाने धर्मस्येति पाठ इत्यर्थः । वीर्यस्येति पाठेपि 'थपापह'मिस्यनेनेव विशेषणेन वीर्यपि ग्राह्यमित्यत्रोपपत्तिमाहुः अलोकिकसाध- केवच वीर्य महत्तदर्मरूपमेव भवतीति । अनेन वीर्यधर्मयोरेक्यमुक्तम् । 'थवणम मित्यनेन यशो गृद्यते । 'श्रीम'दित्यनेन श्रीाह्या । 'आतत'मित्यनेन ऐश्वर्यम् । एव परगुणाः कयायामिति भगवत्कथा भगवतुल्यति सिद्धान्तितम् । युक्त चैतत् । 'नाम- ११ व्याक्रवाणी'तिश्रुतो नामरूपयोस्तोल्यनिरूपणात् । अत एव 'आच्छिय कीर्ति मुलोका वितन्य'त्युक्त्वा 'तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात्स्व पदमीश्वर'इत्यनेन स्वकीर्वा भावना स्वभारः स्थापित इत्युक्तमेकादशस्कन्थे । 'कृष्णे स्वधामोपगते धर्मज्ञाना- - .. गोल्य प्रथमस्कन्चे उक्तम् । - १०-२८-१० प्रहसितं प्रिय प्रेमवीक्षणमित्यत्र । प्रेमवीक्षणस्य क्षोभ- बनेगा व्युत्पादयन्ति स्मृतं सदित्यादिना । स्वविषयक यत्प्रेमवीक्षण संयोगे, तद्वि- ·दशमतामसफलमकरणयोजना। । प्रलम्भदशायां स्मृतं सक्षोभं जनयति । अन्यविषयकं वेति । अन्यनायिकाविषयक प्रेमवीक्षण क्षोभजनकमित्यर्थः । मनस उत्तोलकं वेति । प्रेमवीक्षणमस्य मनस उत्तो- लक परीक्षकमित्यर्थः । अतोपि क्षोभजनक सर्वथा प्रेमवता ज्ञातप्रेमकाणा परीक्षाकरणस्य क्षोभजनकत्वं स्फुटमतः सुस्थम् । १०-२८-१९ चलसि यद्जादित्यस्य विघृतौ । पाल्यानां चर्म च न परिधेयमिति । पाल्याना चर्म परिपेयं च नेत्यन्वयः । भूम्यादीनामनुग्रहार्थ चरण- योश्चर्म न परिधेयम् , चर्म परिधेयं च न भवतीति हेतुद्वयं च परिधाने, पादुकयोरधारणे तु एक एव हेतुरित्यर्थः । जल एवं स्थातुं योग्यं जलपूर्णे वा । नलिनं जलनवाजले स्थातुं योग्यमित्यर्थः । उद्धृतजले स्थापितमपि तया न शोभत इति पक्षान्तरमाहुः जल- पूणे वेति । जलेन पूर्णे सरसि स्यातुं योग्य - सरोजत्वादित्यर्थः । अनन्यपूर्वाणां तु नित्य एव काम इति । या अनन्यपूर्वा अविवाहितास्तासां पविकृतप्रतिवन्धाभावादिवा वने गमनागात्रौ भगवदन्तिके गमनादहर्निशं रमणं, सम्भवतीति तद्धेतुभूतः कामोपि नित्य एव दिवा राजावापि, इत्यर्थः । - १०-२७-१३. प्रणतकामदमित्यस्य, विवृतौ । कीर्तिरूपतामाह घर- णिमण्डनमिति | धरण्या मण्डनमलकरणरूपं श्रीरूप वेति । धरणिमण्डनमिति विशेषणेन यशो ग्राह्यम् । श्रीर्वेत्युक्तम् । आपदि ध्येयम्, श्रीरूपं कीर्तिरूपं वेति । 'ध्येयमापदी'तिविशेषणेन श्रीर्यशो वा ग्राह्यम् । तथा च यदि 'धरणिमण्डन' मित्यनेन श्रीयते, तदा 'ध्येयमापदी'त्यनेन कीर्तिया । यदा तु पूर्वेण कीर्तिह्यते, तदा ध्येय. मापदी'त्यनेन श्रीह्या । एव विशेषणद्वयेन धर्मद्वय ग्राह्यम् । 'शंतम मितिविशेपणेन ज्ञान रूपतोक्ता । 'आतिह'नित्यनेन वैराग्यमुक्तम् । 'चरणपङ्कज मितिविशेष्यनिर्देशे षड्वन- लोक्या स्वरूपस्य धर्मिण उत्कर्ष उक्तः । १०-२८-१४ सुरतवर्घनमित्यस्य विवरणे । पूर्वण प्रमाणबलमिति । 'इतररागविस्मारण' मित्यस्मात्पूर्वेण 'स्वरितयेणुना सुष्ठ चुम्बित' मित्यनेन प्रमाणवल. मुक्तम् । वेणुनादस्य वेदात्मकत्वात् । न च येणोर्वेदात्मकत्व प्रमाणाभाव इति वाच्यम् । 'वंशस्तु भगवान् रुद्र' इति कृष्णोपनिपल्सु वेणोः शिवत्वक्थनाव 'वेदः शिवः शिवो येट इति श्रुत्या शिवस्य वेदरूपतया वेणोरपि वेदत्वात् । नृणामस्माकमनधिकारिणामिति । नृशद्धेन साधारणवाचिना अनधिकारित्वं चितम् । अतो निःसाधनाना परमपुरुषार्थ- प्रदत्वादधिक उत्कर्ष उक्तः।दुर्लभपुस्पार्धानां वेति। नृशदेन पुंजीवाः उक्ताः। अतोऽ. न्यैर्दुर्लभपुरुषार्यानामित्यों भवनि । यदिदमधरामृतमस्माफ नृशद्धवाच्याप्राप्य तदस्म- द्वितीने प्राप्यत इति भावः ।

·तेषु न प्रवेश इति । स्वामित्यादिना । तथा च रहसि संविदं त्वां, हृच्छयोदयं त्वां, प्रहसिताननं त्वां प्रेम- वागरोदीश्रीभाणेजभट्टसुतदीक्षितश्रीलालूभट्टकृता । १७ १०-२८-१६ पतिसुतान्वयनातृवान्धवानित्यस्य विवरणे । कित- वानां वा वयं सम्बन्धिन्य इति । अस्मिन्पक्षे 'कितवयोपित' इति समस्तमेकं पदम् । सम्बन्धिन्य इति । कितवानां सम्बधिन्यो, न तु नार्यः, भगवदेकभोग्यत्वात् । गोपानां तु भर्तृत्वाभिमानमात्रम् । 'मन्यमानाः स्वपार्थस्था नितिवाक्याद्वाससमये यथा योगमाया- मोहितगोवैः स्वस्वस्त्रियो भगवन्निकटे स्थिता अपि स्वनिकटेस्थिता अपि स्वनिकटे ज्ञाताः, एवं सर्वदेवाभिमानमात्रम्, नतु तत्कर्तृको भोगः, योगमायामोहितत्वात् । पुत्राद्युत्पति- स्त्वलौकिकप्रकारेण भगवतः सकाशादेव । इदं सप्तदशाध्यायटिप्पण्या स्फुटम् । गोपानां पनित्वाभावेपि पतित्वेनांगीकारो रसपोपार्थः। 'रसस्तु परकीयायामेवेति वात्स्यायनरा- डान्तान् । अतो वस्तुतो भगवदेकभोग्या इति निष्कर्षः। अत एवाग्रे आहुः अतोऽस्माकं १०-२८-१७ रहसि संविदमित्यस्य विवृतौ । तत्र कारणत्रयं गुण- अयसहितमिति । भगवद्वचनं हास्यसहिताननं भगवदुरश्चेतिकारणत्रयम् । 'हृच्छयो. दयं 'प्रेमवीक्षणं "श्रियो घामेति प्रत्येकं गुणत्रयं ज्ञेयम् । कारणत्रयं विष्वन्ति वाक्यं हास्यमुरश्चैवेत्यादिना । भगवद्रूपस्य वा पड्गुणत्वमुच्यत इति । ‘रदसि संविदमित्यादिपद्गणा भगवत एवोच्यन्ते । अस्मिन् पक्षे 'रहसि संविद'मि- त्यादिषु चतुर्पु बहुव्रीहिसमासो ज्ञेय इत्याहुः रहसि संविदो यस्मादिति एतादृशं बीक्षणं वां वीक्ष्य, ते बृहदुरः श्रियो धाम च वीक्ष्येत्यन्वयो ज्ञातव्यः । प्रमाणादिवल- रूपतेत्यादिना । 'रहसि संविद 'मित्यनेन वाक्यमुक्तम् । भगवद्वाक्यस्य च प्रमाणरूपता सष्टा । 'हृच्छयोदय'मित्यनेन प्रमेयवलम् । तादृशवाक्यैः भृङ्गाररसम्बधिभिः प्रमाणे- योदयस्यैव ममेयत्वात् । 'प्रहसितानन'मित्यनेन साधनम् । तादृशहाससहित- श्रीमुसस्य सर्वफलसापकत्वात् । प्रेमवीक्षणमित्यनेन फलम् । प्रेमपूर्वकावलोकनस्य साध्य. लान् । वक्षसि च स्वस्थित्यर्थ यश इति । स्वशब्देन वक्त्रयो ग्राद्याः । समयविशेपे मसि स्वस्थित्यर्थ वृहत्त्वेन उरसः यशो निरूपितमित्यर्थः । पूर्वस्थित्यभाव इति । हसिनाननदर्शनात्पूर्व या मानादिना स्थितिस्तस्या अभावः महसिताननदर्शनानव- नीत्यर्थः । महसितयुतश्रीमुखसुपपावलोकनजन्यपरमोत्कण्ठाप्रादुर्भावान्मानः स्यापयितुं न शुपन इति भावः । ततः काम' इत्यारभ्य, 'स्वयोग्यते'त्यन्तम् । हृच्छयोदयमित्यनेन कामः । अस्मिन्पले महसिताननमित्यस्य हृच्छयोदयमिति विशेषणम् । अत एव ततः: क्यम इत्युक्तम् । ततः प्रहसिताननरूपविशेष्यदर्शनानन्तरं फामो भवति । महसिताननस्य ।

·दशमतामसफलमकरणयोजना। हृच्छयोदयत्वात् । प्रेमवीक्षणेन च तस्य स्थिरीकरणमिति स्पष्टम् । ततः स्वयोग्यतेति । 'वृहदुरः श्रियो धामे त्यनेन तत्र वृहदुरसि स्वस्थितियोग्यता निरूपितेत्यर्थः । ततो भोगचातुर्य प्रथमविशेपणेनेति । (रहसि संविदामिति विशेषणेन एकान्ते याः नससम्बन्धिसंविदस्ताभिोगचातुर्य भवतीति भावः । १०-२८-१८ ब्रजवनौकसां व्यक्तिरित्यस्य विवरणे । एतादृशीं मनाक् त्यजेति । त्यन स्थापयेत्यर्थः । इह स्थापनस्य त्यागपदार्थत्वात् । तथा चैतादृशीमानन्दमयीं भवद्वयक्ति अस्मासु स्थापयेत्यर्थो भवति । १०-२८-१९ यत्ते सुजातमित्यत्र । पुनर्यदायाति तेन सन्देह इति । कूर्पादिभिर्व्यथायाः प्रसिद्धत्वाद्यथत इति ज्ञान, पुनर्वने यत् आयाति तेन न व्यथत इति ज्ञानम् । अन्यथा यदि व्यथा स्यात्, तर्हि वनागमनं न स्यात् । एवमुभय- कोट्यवगाहि ज्ञानं संशय उत्पयत इत्यर्थः । पूर्व तु खेदेनेत्यादि । 'शिलतृणावरैः सीदती'त्पनेन पूर्व भगवञ्चरणारविन्दविषयकखेदज्ञानेन स्वमनःपीडा निरूपिता । *कलिलतां मनः कान्त गच्छती'तिवाक्यादित्यर्थः । इदानीं तु मूछेति । 'यत्ते मुनाते'त्यनेन तु मूर्छा निरूपिता । 'भ्रमति घी'रिति वाक्यात् । उभयत्र चरणखेदस्य म्वतजन्यस्वदुःखतौल्येप्येतावान् विशेपः । तत्र पीडोक्ता, अत्र मृच्छेति । अन्तःस्थि- तिरिति । मू या नवमावस्यात्वात्तदग्रिमावस्थाया अभावान्मृच्छैव अन्तःस्थितिपर्यव- सानमित्यर्थः । इति श्रीदशमस्कन्धाष्टाविंशाध्यायसुवोधिनीयोजना सम्पूर्णा । १०-२९-० एकोनत्रिंशाध्यायार्थोक्तौ । प्रसादं भगवत्कृतमिति । आविर्भूय करस्पर्शदानादिरूपं प्रसादमित्यर्थः । रोदनात्प्राप्येति । रोदनं कृत्वा पाप्येति स्यब् लोपे पश्चमी । रोदनं निःसाधनत्वे भवतीति निःसाधनत्वेन केवलदै- न्याविर्भावे भगवान् प्रसादं कृतवानिति ज्ञेयम् । निर्णयजा इति । जाता इति शेषः । 'भगतोनु भजन्त्यः' इति पृष्टा 'मियो भजन्ति ये सख्य' इत्यायुत्तरवाक्यश्रवणे निर्णयज्ञा जाता इति हार्दम् । अतो निर्णयवाक्यानीत्यादि । यतः सन्तुष्टः सर्वदुःखानि नाश- यत्यतो ' मियो भजन्ती' त्यारभ्य 'तदः प्रतियातु साधुने'त्यन्तानि वाक्यान्युक्तवान् । मन्यया अस्मानेतावत्पर्यन्तं विहाय दुःखिताः कृत्वा भगवान् गत इति दुःश्यं ब्रजवर- वयुहृदयसरसीरुहान गच्छेदित्यर्थः । १०-२९-२ तासामाविरभूदित्यस्याभासे ।ततो भगवान ब्रह्मा विष्णू रुद्रश्च मूत्वेत्यादि । एतदष्टिप्पण्या स्फुट स्मयमानमुखाम्बुज इत्यस्य विवरणे। स्मयमानाभ्यां या सहितमिति । अस्मिन्पो स्मयो मानधेति द्वन्दं कृत्वा मुखाम्युन- - ·वागरोदीश्रीभाणेजभट्टसुतदीक्षितश्रीलालूभट्टकृता । पदेन समासः । अर्थस्तु विप्पण्यां स्फुटः । भक्तानां दोपो भक्तेभ्यो निर्गत इति । एतदर्यस्तु टिप्पण्यां स्फुटः। पीताम्बरघर इत्यस्य विवृतौ । हास्यसंकोचार्थ हस्ते धृत्वा तिष्ठतोति'। अयमर्थः 'पीताम्बरधर इत्युक्या लव्यः । अन्यथा पीताम्बर एता. चदुच्या चारितायें घर इति न वदेत् । अथवेति । पूर्वस्सिन् पक्षे मायाजवनिकां दूरी- त्य प्रकटो जात इत्युक्तम् । तत्रागमनं नास्ति, तथा 'तं विलोक्यागतम्' इत्यनेनोक्त- मागगर्न बाध्येत, अतः पक्षान्तरमाहुः अथवेति । व्यापिवैकुण्ठरूपेणेत्यादि । अयमाशयः । 'तं विलोक्यागतामित्यनेनागमनमुक्तम् । तच्च गमनं विना न सम्भवत्यतो गमनं वक्तव्यम् । कुत्र गमनमित्यपेक्षायां गमनस्थलस्यानुक्तत्वाद्विशेषानुक्तो सामान्य याद्यमितिन्यायेन सामान्यस्थलस्य ग्राद्यत्वाव्यापिवैकुण्ठं च भगवतो नित्यनिवासत्वेन सामान्य स्थलमतस्तदेव ग्राह्यमित्याशयेनाहुः व्यापिवैकुण्ठरूपेणेत्यादि । मध्ये ब्रह्मादिपूजां वेति । ब्रह्मणा कृतायां पूजायां माला समर्पिता तां परिघाय समागत इति स्त्रीत्युक्तम् । ब्रह्मा हि यत्र यावतारस्तत्र तत्र दर्शनार्थगच्छति। अतोत्राप्यवतारादर्शनार्य गतो भगवन्तं पूजितवान् । अत्राप्यवतारोस्ति व्यापिवैकुण्ठादवतरणात् । अवतारो नाम व्यापिवैकुण्ठाद्भगवतः प्रपञ्चेसमागमनमित्यवतारलक्षणात् । अतएव तासामाविरभूच्छौरिः' इत्यनेनाविर्भावः उक्तः । पीताम्बरधरः सन्बी तिविशेषणदयस्प तात्पर्यान्तरमाहुः यदेति । इदानीमनाविर्भाव तुन रसो नवा कीर्तिरिति । यदि प्रभुनाविभव, तदा बजमुन्दरीणां तिरोभावो भवेत, तदा रसो न स्यात्, कीर्तिश्च न स्यादित्यर्थः । भगवतस्तु सापेक्षा । अतः प्रादुर्भाव एव कृतः रसापेक्षासूचकः, आच्छाटकं पीताम्बरं हि, 'गुप्तो हि रसो रसत्वमापद्यते इति शाखाद । कीर्यपैशाचिका वनमाला । अतो रसकीयों- रुभयोरपेक्षितत्वात् प्रादुर्भूतः । अतः पीताम्बरघरः सवी च । भक्तानां स्वरूपतिरो. घाने उक्तोभयाभाव इति । रसकीयोरुभयोरभाव इत्ययः । साक्षान्मन्मथमन्मथ इत्यस्याभासे । ननु कन्दर्पणेति । एतस्यार्यष्टिप्पण्यां स्फुटः । १०-२९-३ तं विलोक्यागतं प्रेष्ठमित्यस्य विवृतौ । जीवस्य अन्या- धीनमुत्थानमिति । लीलासहिते हृदयस्थिते भगवति जीवस्य स्थितताद्भगवटुन्या- धोनमुत्यानमित्यर्थः । अन्तःकरणोत्याने भगवन्निष्ठं गेष्टत्वं हेतुः । अतः मेष्टमिति विशेषणम् । इन्द्रियाणामुत्याने प्रीतिहेतुः । अतः न्तेनैव प्राणानामुत्थानमिति । तच 'प्राणमिवागत'मिति दृष्टान्तन प्राणानाला मुक्तम् । शरीरोत्याने पूर्वोक्ताभिलपितपदार्थता हेतुः । अतस्तमिति विषयमा १०-२९-४ काचित्कराम्युजमित्यत्र । 'प्रीत्युत्फुल्लदृश' इत्युक्तम् । दृधा- अर्माना! पानमानांच कृत्र एतम्याष्टिप्पग्यां स्फुटः। अंसे 4 ·२० दशमतामसफलमकरणयोजना । प्रदर्शितमिति । देवोत्तमानां ब्रह्मादीनां पूजारूपं यद्भगवति कृत्यं तत्तासां व्रजसुन्दरीणां प्रदर्शितम् । व्रजसुन्दरीभ्यः प्रदर्शितमित्यर्थः । पूजायां स्थापितस्य चन्दनादेवजसुन्दरी- भिर्वाहुधारणे प्रत्यक्षीकरणात् । ताम्बूलयोग्यतामाह तन्वीति । कोमलांगीति । कोमलांगीत्वाचर्वितताम्बूलं कण्ठे प्रतिफलत्यतः परमसौन्दर्य सूच्यते । इयमेव ताम्मूलयो- ग्यता नाम । तादृशभावस्य कालनियमनार्थमित्यारभ्य लौकिकी भक्तिरित्यन्तम् । एतस्यार्थटिप्पण्यां स्फुटः। १०-२९-७ अपरानिमिपहरभ्यामित्यत्र । प्रीतिसेवनमत्राभिप्रेत- मिति । जुपाणा तन्मुखाम्बुजमित्यत्र जुपी प्रीतिसेवनयोरिति जुपधातुना यपि कुत्रचित्मीतिरुच्यते, कुत्रचित्सेवोच्यते, तथाप्यत्र भीत्यर्थकधात्वन्तरं सेवनार्थकधात्व- न्तरं विहाय जुपधातोः प्रयोगः कृतोऽतो ज्ञायते प्रीतिसेवनमत्राभिप्रेतमिति । मुखाम्बु- जस्य प्रीतिसेवनं नाम तन्निष्ठलावण्यामृतपानम् । अत एवापीतमतः स्वाधीनं जात- मिति । आपीतमित्याङः प्रयोगात आसमन्तादर्मसहित पीतमतः स्वाधीनं जातमित्यर्थः । तस्य स्वाधीनत्वस्य स्वरूपमाहुः यदैवेच्छतीत्यादिना । २०-२९-८ तं काचिदित्यत्र । एतदर्थटिप्पण्यां स्फुटः । स्वकीयो वा भाग इति । एतदर्थटिप्पण्यां स्फुटः । केवलानन्देन पुलके गोपीत्वं नेति । योगिनो हि अन्तर्भगवदाविर्भाव आनन्देन पुलकिताङ्गा भवन्ति, तन्नेयम् , किन्तु उपगृहनं कृत- वतीति कामभावोऽस्या मुख्य इति गोपीत्वमेव प्रधानम् , न तु योगरीविरितिहार्दम् । १०-२९-९ सर्वास्ताः केशवालोकेत्यत्र । केशवपदतात्पर्यमाहुः बलि- टरजस्तमोभ्यामित्यादिना। बलिष्ठरजस्तमोभ्यां व्याप्तयोर्ब्रह्मशिवयोरित्यर्थः । फलस- म्पादको मोक्षसम्पादक इत्यर्थः । कश्च ईशश्च केशौ केशयो मोक्षात्मकं सुखं यस्मादिति केशवपदव्युत्पत्तेः । तस्य क्षुद्रगुणक्षोभयुक्तानामिति । एतदर्थटिप्पण्यां स्फुटः । १०-२९-१२ शरच्चन्द्रांशुसन्दोहेत्यस्य विवृतौ । परितश्च निकृष्टाः पदार्या नोपर्यधश्चेति । परितः उपरि अधश्च निकृष्टाः पदार्या नेत्यन्वयः । सर्वत्रैवो- स्कृष्टाः पदार्थाः सन्तीति भावः । १०-२९-१३ तद्दर्शनाादविधृतगुज इत्यस्य विवृतौ । तत्प्रति- पादिकाः श्रुतयो जाता इति। सर्वं च मन्यन्त इति । दैब्रह्म प्रतिपाद्यते इति लोका पन्यन्ते इत्यर्थः । लोका वेदानां ब्रह्मप्रतिपादकत्वं मन्यन्ते तत्र किमानमित्याकांक्षाया श्रुतिभगवद्गीतावाक्यश्रुतीरुपन्यस्यन्ति । त खोपनिपद पुरुपं पृच्छामि। 'अतोस्मि लोके वेदे च मथितः पुरुषोत्तमः सर्वे वेदाः यत्पदमामनन्ति' । 'तं वोप- ।

·वागरोदीश्रीभाणेजभट्टसुतदीक्षितश्रीलालूभट्टकृता । २१ निषद' मित्या प्रश्नका औपनिपदत्वं ब्रह्मण उच्यते । अत उपदेशात्पूर्वमेव प्रष्टुर- तावज्ञानमस्ति यत् उपनिषत्सतिपाद्य ब्रह्मेति । अतो वेदप्रतिपाद्यत्वं ब्रह्मणो लोका मन्यन्ते इति यदुक्तं तत्सत्यमेव । भगवतापि गीतासु 'वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम' इत्यनेन वेदमतिपाद्यत्वमुक्तम् । सर्वे वेटाः पदरूपं पद्यते प्राप्यत इति पदं प्राप्यं यद्य आमनन्ति अभ्यस्यन्तीत्यर्थात् वेदप्रतिपाद्यत्वमुक्तम् । अतो वेदैर्ब्रह्म प्रतिपा- दितमिति मनोरयान्तमाप्तिः श्रुतीनाम् । सा च भगवदनुग्रहेणैव । अन्यथा 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहति श्रुतेर्मनोवागमाप्यस्य प्रतिपादन कयं स्यात् । अतो मनोरयस्यापि यत्र गतिर्नास्ति तादृशं ब्रह्म श्रुतयो निरूपयन्ति । तद्भगवतोऽनुग्रहविशेष- सायम् । तया ब्रजसुन्दरीणां मनोरयान्तमाप्तिः। अ भौतिक्य शब्दात्मिका: श्रुतयो दृष्टान्तस्याः, आधिदैविक्यो जनसुन्दरीसंज्ञकाः श्रुतयो दान्तिकाः । अतो दृष्टान्त- दान्तिकमावः श्रुत्योरेव । ब्रजवरवधुटीनामपि श्रुतिरूपत्वात् । न स्त्रियो वनसुन्दर्यः पुत्र ताः श्रुतयः फिले'ति भृगुं प्रति वृहद्वामनपुराणे ब्रह्मवाक्यात् । ' गोप्यो गावस्तृण- सस्येति कृष्णोपनिषद्भिर्गोपिकानां श्रुतिरूपतामयनात् । अलौकिका वेदशब्दा इति । वेदे येऽग्निवाश्चिन्द्रादिशब्दा दध्यादिशब्दास्ते सर्वे न लोकिकाः । अत एवं ‘बेदाराणि यावन्ति पठितानि दिजातिभिः, तावन्ति हरिनामानि कीर्तितानि न संशयः' इत्यनेन वेदातराणां हरिनामवमुक्तम् । यत्र हरिनामत्वेनाक्षराणामलोकि- नम्, नत्र तादृशाक्षरसमुद्भूतशब्दानामलौकिकत्वं किं वाच्यमित्यर्थः । 'नि:श्वसितमस्य यहा' इति श्रुतेर्वेदस्य भगवनिःश्वासरूपत्वमुक्तम् । वेदाच 'इपे वो वा वायव स्यो. पायर' इत्यादिशब्दरूपाः । अतः शन्दानामलौकिकतैव, 'वेदो नारायणः साक्षादिति चाक्याच' । लोके च न संकेत इति । एतेषां शब्दानामलौकिकत्वादेपां लोके संकेनो नास्ति। लौकिकशब्दसादृश्यं दृष्ट्वा लौकिकसंकेतबलेनार्यफल्पनायां तु येदार्थों यः कन्प्यते, न स वेदार्थः । अतो वेदानां संकेताभावाटर्यज्ञानं दुर्लभमिति कृष्णानुग्रहेक- लयो पदार्य इति भावः । तथापि निरन्तरमित्यारभ्य, मन्यन्त इत्पन्तम् । वेदाः भगवनो गायन्ति, अतो वेदश्रवणेन शुद्धान्तःकरणाः पुरुषाः पेदस्य स्वयमेपालौकिक विषय भगात्स्वरूपविषये प्रतिपादनं मन्यन्त इत्यर्थः । श्रुतिय तत्मनिपादिकेन्यारभ्य, युक्तिं वेत्यन्तस्यार्यष्टिपण्यां स्फुटः । स्वैरत्तरीपरित्यस्याभासे । आधारधर्मसम्बन्गत् स्पस्य कृनाना न भविष्यतीतीति । यदि भगवते आसनार्य स्वकीयत्रयाणि न दयः, तदा भगवान ममम्यातिरिक्तवस्तुन्युपविशे , तदा तावन्पो कृतार्यवाभावो मरेत् । पृष्टिमा र ·२२ दशमतामसफलपकरणयोजना। कृतात्मनिवेदनानां यस्मिन्क्षणे येन वस्तुना येनेन्द्रियेण वा भगवत्सेवोपयोगो न स्यात, तस्मिन्नेव क्षणे तस्य वस्तुनस्तदिन्द्रियस्य कृतार्यता नास्तीति सिद्धान्तो निरुद्धानाम् । तथा च निरुद्धानां भक्तानां सर्वत्र सर्वेषु पदार्थेषु भगवत्सम्बन्धोऽभिलपितः, तत्सचे कृतार्थत्वम् , वदसच्चे यकृतार्थत्वम्, अत आधारसम्बन्धाभावेप्यकृतार्थता स्यात्, अत: आसनं ददुरित्यर्थः । १०-२९-१६ भजतोनुभजन्त्येक इत्यस्य विवरणे । यः पक्षाः सन्दिग्धाः फलतः स्वरूपतः भजनाभजनाभ्यामिति । तत्र भजनकर्तन् भजन्ती- त्येक पक्षः । तदाहुः तत्रैके ये यथा भजन्ति ते तथा तानपि भजन्तीति । द्वितीय पक्षमाहुः एके पुनरभजतोपि भजन्तीति । 'एक एतद्विपर्यय'मिति मूले पठितस्यार्थ उक्तः । एवं भजने प्रकारद्वयम् । तृतीयममननपक्षपाहुः अन्ये तृभयानपि न भजन्तीति । उभयानपीति । भनतः अभजतश्वेत्यर्थः । एवं भजनाभजनाभ्यां त्रयः पक्षाः भवन्ति । उभयोरपि प्रतियोगिनोरिति । 'एक एतद्विपर्यय मित्यनेनोक्तस्य अंभनद्भजनकर्तुः अभजनकर्ता प्रतियोगी एकः । 'नोभयांश्च भजन्त्यन्ये' इत्यनेनोक्तस्य भजदभजनकर्तुः भजनकर्ता प्रतियोगी द्वितीयः। तस्य भजनस्यावश्यं फलं वाच्यम् । ये भजनानुसारेण भजन्ति ते किं कृतना इति । भजनरूपोपकारममत्वा भजनस्य फलं दातुमवाञ्छन्तो भजनमेव कुर्वन्ति, नतु प्रत्युपकारम्, अतः कृतघ्नवं सम्भाव्यते । प्रत्युपकारसामर्थ्यस्य विद्यमानत्वात् । आहोस्विद्भूर्ता इति । अयं अस्मान् भजति धनाप्तये, एतस्मै धनं तु न देयम् , एतस्यापि भजनमस्माभिः कर्तव्यमिति बुद्धघा भजन्ते, तत्र धूर्तत्वं सम्भ- वति । घनायिने तदर्यमेव भजनं कुर्वते धने विद्यमानेपि धनादानात् । द्वितीयपक्षे अभ- जगजनरूपे कचिदोपमाहुः अभजतो भजन इत्यादिना । १०-२९-१७ मिथो भजन्तीत्यस्य विवरणे । स्वार्थ एव एकान्तः एकं फलमुद्यमो यस्येति । स्वार्थ एकान्तो यस्येति वहुव्रीहिं कृत्वा स्वार्थेकांन्त उद्यमो यस्येति पुनर्वहुव्रीहिः । तया च स्वार्य एव एकान्तः फलं यस्य तादृश उद्यमो यस्येति फलितम् । शास्त्रानुसारी चेदिति । मिथः स्वस्मै भोजनं दत्तवते ब्राह्मणाय भोजन ददाति । परन्तु ब्राह्मणसेवा भोजनादिरूपातिशयपुण्यननिका इति ज्ञात्वा ब्राह्मणभोजनादि कारयति, स धर्मभाग्भवत्येव, धर्मयुद्धया क्रियमाणत्वात् । तत्र न मियो भजनमित्यर्थः । तया च न स्वार्थैकान्तोद्यमत्तं तत्रेति झेयम् । ननु शिष्यः सेवते, तादृशाय गुरुविधा ददाति । तत्र पुण्यं गुरोर्मवतीति श्रूयते, प्रोक्तविचार तु सेवाहतायेव पाठयतीति मियो भजनमापतत्यतः स्वार्यपरतैव भवतीत्याशंन्याहुः विद्या तु फलस्पेति । विद्या ·दित्वात् । एतावतैवोपक्षीणाः । प्रतिभजनावश्यकत्वानों इत्यर्थः । ईश्वरोपीत्यारभ्य नापेक्षेति भजनाभननयोस्तदीययोर्न विचारः कर्तव्य इत्यर्थः । व्यवहारे दृष्टार्थश्चे- २३ . वागरोदीधीभाणेजभट्टसुतदीक्षितश्रीलालूभकृता । रूपफलाप्त्यर्थं सेवाकरणे विद्या तु देयैव, यो यदर्थं यतते, तस्मै तदाने धर्मों भवत्येव, न वत्र मियो भजनमितिभावः । तथा सौहार्दमपि यद्यन्यमपेक्षेतेति। भोजनवसनादिदा- नेन सौहार्दमिव कुर्वन्नपि यद्ययं ममेष्टं साधयतीत्यपेक्षया कर्ता न सौहार्दवान् भवतीत्यर्थः । १०-२९-१८ भजन्त्यभजतो ये वा इत्यस्य विवृतौ । धर्मशेपश्चे- दित्यस्य तदीय एव'धर्म इत्यस्याटिप्पण्यां स्फुटः । तत्र धर्मे यत्र कर्म पंधान, यत्र वा देवतेत्यादेर्थष्टिप्पण्यां स्फुरः । १०-२९-१९ भजतोपि न वै केचिदित्यस्य विवृतौ । ये दयाधर्मा- धिकारिणस्ते अधमा इति । अस्याटिप्पण्या स्फुटः । आत्मारामा ह्याप्तकामा इत्यस्य विवरणे । एकत्राप्रवृत्तिरिति । भुक्तवन्तं प्रति मुंश्वेति कथने अस्य भुक्तवतः भोजने प्रवृत्ति स्यादित्यर्थः । सिद्धसाधनत्वेनानुवाद इति । भुक्तवन्तं प्रति मुंश्वेत्युक्ते अनुवाद एव । तस्य कृतभोजनस्य भोजनेच्छाभावाभोजनं न करिष्यत्येव, अतो भोज- नाभावकथनमनुवाद एवेत्यर्थः । उभयथापि वैयर्थ्यमिति । भुक्तवन्तं प्रति भुंश्वेत्यु- वतावपि भोजनाभावदर्शनाद्वैयर्थ्यम्, अर्थो भोजनं भोजनमेरयितुः अपेक्षितत्वाद । तादृशस्य भोजनस्याभावाद्वैयर्थ्यमित्यर्थः । भुक्तवन्तं प्रति मा भुंश्येत्युक्तौ अनुवाद एव । वस्य भुक्तवत्वाभोजनेच्छाया अभावादेव भोजनाभावे सिद्धे मा मुंश्वेति कयनस्य वैयर्थ्यम् । एवमुभयथापि वैयर्थ्यमिति हार्दम् । तस्याप्तकामत्वात् । आप्तकामे सुवति कयनं न फलसाधकम्, यतस्तस्य तृप्तत्वान्न भुक्ते, मा भुस्यति कयनमपि फल साधकं न, तृप्तत्वादेव भोजनाभावस्य सिद्धत्वाभोजनाभावविधानमकिश्चित्करमेयेत्युभयथा वैय- यम् । प्रवर्तमानस्य धर्म इति । य: मुंत्येति भोजनार्थ प्रेरयति कारुण्यायधीनस्तस्य धर्मः सेत्स्यनि, परोपकारार्थ प्रवृत्तत्वात् । अज्ञानं चेति । अयं तु कृतभोजन एवं भोजनार्थ कथं प्रेरयामीत्याद्याकारकज्ञानाभाव इत्यर्थः । ननु द्वितीयपक्षे इति । 'मजतोनुभजन्त्येक एतद्विपर्यय मिति भन्ने द्वितीयो यः अभजगजनकर्ता तत्कवृकभजन- पक्ष इत्यर्य । गोपिकानां भजन इति । गोपिकाकर्तृकभगवद्भजन इत्यर्थः । स्नेहान- जनमस्तु इति । गोपिकाकर्तृ भजन स्नेहभजनमस्त्वित्यर्थः । गोपिका भोग्या इत्यारभ्य उपक्षीणा इत्यन्तम् । गोपिकाभिर्भजनं यत्कृतं तगोपिकानां भोग्यवानो ग्यासमर्पकत्वे उपलीणम् । भोग्यत्वसिद्धये देहादीनां भगवदुपयोगः कृतः, कृतात्मनिय न विचार्य इत्यन्तम् । फलार्य सेव्यमानादीश्वरान् फलं प्राप्तव्यम्, नतु तत्ककमन ·२४ दशमतामसफलप्रकरणयोजना। दित्यारभ्य विचार्य एवेत्यन्तम् । भजनफर्ता दृष्टमेव पश्चादिरूपं फलं अर्थों यस्य एतादृशश्वेत्तदा दृष्टं फलं चेन्न प्राप्तं तदा भजनविपय ईश्वरः विचार्य:, किमस्माभिः कृनायां पूजायां अर्पितान् गन्धायुपचारानीश्वरो गृहीतवान्नवेति, यदि गन्धाशुपचारा गृहीताः स्युस्तदास्मन्मनोभिलपितं स्यात् । तस्मान्न गृहीतवानित्येका कोटिः । शास्त्रो. कयथावदुक्तमर्यादया कृतस्वादृहीतवानेवेति द्वितीया कोटिः । एवं कोटिद्वयोपस्थिती निर्णयसिद्धयर्थमीश्वरो विचार्य एव । ननु भगवानात्मारामः, तस्य प्रयोजनाभावाड़. वतीनां भजने प्रतिभजनं न कुर्यादेवेति किमर्थमत्र भजनाभजनविचार इत्याशङ्कयाहुः पूर्व गृहीतत्वान्नात्मारामता, नापि पूर्णकामतेति । अस्मत्समर्पितस्य देहादः पूर्व गृहीतत्वाद् अङ्गीकृतत्वान्नात्मारामता, किन्तु व्रजसुन्दरीगणविहारकतानतेत्यर्थः । अत एव पूर्णकामतापि नास्तीतिभावः । ननु मास्त्वात्मारामता, पूर्णकामता वा, तयापि पूर्वरमणस्य कृतत्वात्तृप्तो भगवान्न रमते, किमत्र दूपणमित्याशङ्कयाहुः प्रथमप्रवृत्या तृप्तावपि परित्यागोऽनुचित इति । पूर्वकृतेन रमणेन तृप्तिरास्तां नाम, परन्त्वस्माकं परित्यागस्त्वनुचित एवेतिभावः। १०-२९-२० नाहं तु सख्य इत्यस्य विवृत्तौ । ननु ईश्वरोपि प्रतिभजनं फलदानादिना करोत्येवेति वयमपि प्रतिभजनं प्रतीक्षामह इत्याशङ्कयाहुः नापीश्वर- भजनपक्ष इत्यादि । तत्र हेतुः । सख्य इति । यतो भवतीभिः फलमुद्दिश्य भजनं न कृतम्, किन्तु शुद्धपुष्टिरीत्या कृतम्, अतः फलदानादि मयापि न कृतम् । अपि च, भगवतीनां मयीश्वरबुद्धयभावात्सख्यमात्रेण रमणं कृतमिति न तत्र प्रतिभजनापेक्षेति भावः । नत्वात्मारामः, ममात्मव्यतिरिक्तपदार्थाभाचान्न व्यावय॑मस्तीति । आत्मारामपदे आत्मशब्देनात्मन्येव रमते, नान्यत्रेत्युच्यते, तथा चात्मशब्दस्यान्यव्या वर्तकत्वमस्ति, अतः आत्मारामत्त्वं भगवति नास्ति । 'आत्मैवेदं सर्व, स सर्व भवती - त्यादिश्रुतेर्भगवतः सर्वरूपत्येनात्मव्यतिरिक्तपदार्थाभावात् । आत्मन्येव रमते, नान्यत्रेति व्युत्पत्तेः । असम्भवादित्यर्थः । चतुर्धा हि भगवदुपयोग इति । भोग्यत्वे द्वधा, भोक्त- खेन च द्वेधेत्येवं चतुर्धेत्यर्थः । तत्र भोग्यत्वे प्रकारद्वयम् । कामनापूरकत्वेन स्वातन्त्र्येण चेति । भोक्तृत्वे प्रकारद्वयम् । भक्या भक्तदत्तपदार्थस्वीकारेण विषयत्वेन भोगेन चेति । एवं चतुर्धा । आये भजनं नश्येतेति । कामनापूरकत्वेन भोग्यत्वपक्षे इत्यर्थः । कामनापूरफ्त्वेन यदि भगवान् भोग्यः स्यातदातीवकामनाया: अल्पत्वाचावकापनापूर्ती अग्रे प्रयोजनाभागदजनं न स्यादित्यर्थः । अतो भजनं नयेतेत्यर्थः । तत्र तुमाहुः अल्पफलदानादिति । अल्पफलं प्राप्य कामनाया निवृत्तौ भननानुचिन स्यादि- ·वागरोदीश्रीभाणेजभट्टसुतदीक्षितश्रीलालूभट्टकृता । ૨૫ त्यर्थः । ननु भगवतस्त्वगणितानन्दत्वात्कामनापूर्त्यर्थमपि भगवत्सम्बन्ये पूर्णानन्दानुभव व भविष्यतीति किं वाधकं कामनापूरकत्वेन भोग्यत्व इत्याशङ्कयाहुः स्वरूपतो मह- स्वेपि कालपरिच्छेदात् । भगवतः स्वरूपतो महत्व पूर्णानन्दत्वं यद्यप्यस्ति, तथापि काउपरिच्छेदात् । कालेन कामनाविषयस्य रमणस्य परिच्छेदानावता रमणेन मनोरथ- पूर्ती अग्रे भजनानुत्तिर्न स्यादित्यर्थः । द्वितीये विति । द्वितीये पक्षे स्वतन्त्रत्येन भोग्यत्वपले इत्ययः। अतिभजनेन भवतीति । अहर्निशं विप्रयोगसंयोगभेदेन चेटतिभजनं कुर्युः, तदा स्वतन्त्रत्वेन फलरूपतया भोग्यत्वं भगवतो भवतीत्यर्थः । अनो विभयोगदानार्थ भगवता तिरोहितमिति भगवतः सरणिरन्यैव, नतु आत्मारा- मादिषु चतुर्वन्तर्भाव इति भावः । अतः परं विषयन्यायेन भोक्तृत्वेन उपयोग दुपयन्ति अपेक्षाभावादित्यादिना । भक्त्यर्थं त्विति । भक्त्या दत्तस्य पदार्थस्य भोक्ता भव- तीति पक्षे तु भक्त्यर्थ निरन्तरभक्तिसिद्धयर्थमभजनं भगवता कृतमतो यदा निरन्तरं भक्ति- र्मविष्यति, तदा भोक्ता भगवान भविष्यतीतिभावः । आये त्यागोऽनिष्टहेतुरिति । या त्यागो विध्यभावात्याच्यानां दुःखसम्पादकत्वाचानिष्टहेतुरित्यर्थः । द्वितीयेन मम भार इति । द्वितीयेन मदर्थत्यागनेत्यर्थः । मदर्यत्यागेन हेतुना ममोपरि भवतीनां भारः मयि ऋणित्वमित्यर्थः । तथा च ऋणिवपरिहारार्य परोक्षभजनं कुर्वता मया तिरोहितमित्यर्थः । वस्तुतस्तु भवतीनामृणी भवाम्येयेत्यग्रिमश्लोके वक्ष्यते । १०-२९-२२ , न पारयेहमित्यस्याभासे । भक्तिमार्गविरोघमिति । एतदर्यष्टिप्पण्या स्फुटः । इति श्रीमद्गोवर्धनधरश्रीवल्लभाचार्यवरश्रीविठ्ठलेम्वर- चरणानुचरसेवकेन लालूभट्टोपनामदीक्षितबालकृष्णेन कृतायां दशमस्कन्धै- कोनविंशाध्यायसुबोधिनीयोजना सम्पूर्णा ॥ १०-३०-० त्रिंशत्तमाध्यायविवरणारम्भे । रसात्मकस्तु यः कामः गूढ एव हीति । त्रिषु लोकेपु रसात्मकः कामो गूढ एव । देवादयोपि कामेन न तु तेषां रसात्मकः कामः । तत्रापि रसलेश एवानुभूयते, न तु रसः । रसशब्देनानन्दो बोध्यः । 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीव- न्तीति श्रुतेः । अतो भगवता कीदृशो रसोनुभूयते इति जिज्ञासायां तादृशरसस्य सर्व- वाभावानिरुपमत्वेन बोधयितुं न शक्यते, अतो भगवता भुज्यमानस्य रसस्यात्यन्तं गृतम् । 'रसो वै स' इति श्रुतेः स्वरूपाभिन्नानन्दरूपत्वात् । तद्रसस्य गृढस्य वोध- नार्य वात्स्यायनभरतयोः प्रवृत्तिरित्याहुः अतः शास्त्रं प्रवृत्तं हि तृतीयं भारत तथेति । तृतीय कामशास्त्रं वात्स्यायनप्रणीनम् । भारतं भरतकृतसूत्राणि । तस्यालौकि- सोत्यन्तं रसमुपपाद्यानुभवन्ति, ·। . . २६ दशमतामसफलपकरणयोजना। कस्यानन्दरूपस्य सर्वाङ्गेषु स्थितस्य गुप्तत्वात्तत्मकटनाथ भगवान् नृत्यं करोति कारयति चेत्याहुः अतोत्र भगवांश्चकै नृत्यमित्यारभ्य ब्रजेदित्यन्तम् । 'जलं वायुश्च साम- मी'त्यादेः 'अत्रैव लोके प्रकट मित्यादेरयष्टिप्पण्यां स्फुटः । प्रमाणेन प्रमेयेन दुःखं दूरीकृतवानिति । प्रमाणेनेति । 'नाई तु सख्य' इत्यारभ्य 'तदः प्रतियातु साधुने त्यन्तेन भगवद्वाक्येनेत्यर्थः । प्रमेयेन स्वरूपेणाविर्भूतेनेत्यर्थः । १०-३०-१ इत्थं भगवत इत्यत्र । भ्रमादेवास्माकं विरहो जात इतीति । ननु विरहस्य शृङ्गाररसद्वितीयदलात्मकस्य भगवद्रूपत्वाद्धमजन्यत्वं कथं सम्भवतोति चेत् । सत्यम् । यस्य विरहस्य भगवदात्मकत्वं स भिन्न एव, न तस्य निवृत्तिः । स रसरूपः । यत्र तु भगवान् अस्मान् विहाय : गतः । अतो नास्माकं भग- वत्सम्बन्ध इति बुद्धिः, नत्वन्तर्भगवत्स्फूतिः, भगवद्रमणं चा, लीलास्फूतिर्वा सम्भवति, किन्तु यत्कृतघ्नत्वबुद्धया प्रकटीभूतेपि भगवति सम्यक्त्वेन न सुखानुभवः, सोज्ञानजन्मा विरहः, स भगवद्वचोभिर्नाश्यते । एतासां तु विरहद्वयमप्यस्ति । तत्र भगवदात्मकस्य विरहस्य त्वाविर्भूते भगवति तिरोभावः । द्वितीयस्य तु भगवद्वाक्यनिवृत्तिरिति बोध्यम् । अतएव द्वितीयविरहस्याज्ञानजन्यत्वेन वास्तववाभावात् 'भवतीनां वियोगो मे न हि सर्वात्मना कचिदित्यनेन तदभावो भगवता बोधितः । मनसि विचिकित्सायामे- वेति । अस्यार्थटिप्पण्यां स्फुटः । १०-३०-२ तत्रारभतेत्यस्य विवृतौ । अतोऽसाधारणो भोगश्च, तस्यावश्यक इति चेति । एतासामङ्गीकारस्य कृतत्वात्फलदानाथ रासक्रीडा कर्तव्या। गोविन्दपदेनेन्द्रत्वनिरूपणात् 'इदि परमैश्वर्य' इति धातुना परमैश्वर्यकथनादसाधारणो भोग आवश्यक इत्यर्थः । गोविन्द इति चाभ्यधादित्यत्र चकारेण गोपेन्द्रो प्रजेन्द्रो गोकुलेन्द्र इत्यादिनामानि प्रकटीभूतान्यतो गोकुलेन्द्रवात्तत्सम्बन्ध्यसाधारणो भोगो भगवता कर्तव्य इति भावः । बहुनर्तकीयुक्तो नृत्यविशेपो रास इति । रूदिसिद्धमिदं लक्षणम् । 'रसानां समूहो रास' इति यौगिकी व्युत्पत्तिः । क्रीडायां मनसो रस स्योद्गमः, नृत्ये देहस्येति । मानसिकस्यानन्दस्य क्रीडायामाविर्भावः । नृत्ये दैहिका- नन्दस्याविर्भावः । नृत्यं तु रासपदवाच्यमतो रासे दैहिकानन्दस्याविर्भाव इति क्रीडाया रासस्प च मेदो ज्ञेयः । अतएव रासे क्रीडा इति पूर्व रासक्रीडयोर्भेदेन व्याख्यानम् । यद्यपि रसशब्दवाच्यस्यानन्दस्याविर्भावो मनस्येव, तथापि भगवत्परिकरस्यालो- किकरपेन सचिदानन्दरूपतया सर्वत्रानन्दस्य विद्यमानत्वादेहेप्यानन्दाविर्भावो युक्त एयेति योध्यम् । अनुप्रतरित्यस्य विवृतौ । अनुव्रतपदतात्पर्यमाहुः तासामपि ·. वागरोदीश्रीभाणेजभट्टसुतदीक्षितश्रीलालूभकृता। २७ रसोत्पादनमावश्यकमितिति । यथा भगवतो रमणोत्कण्ठया रसोत्पादनमावश्यकम्, तथा तासामपि रसोत्पादनं आवश्यकम् , रिरिसाधिक्यादतोऽनुव्रतात्वमित्यर्थः । अथवा तासां अनुत्रवानामुपरि परमानुग्रहादसोत्पादन भगवता कर्तव्यमेतिभावः । अनुव्रत- पदस्यान्तरमाहुः यादृशो भगवतोभिप्रेतस्तादृश एवेति चेति । ताभिरभि- व्यक्तीक्रियत इति शेपः । तासामनुव्रतात्वेन भगवदभिमायानुकूल एव रसोभिव्यक्ती- क्रियत इति भावः । स्त्रीरत्नैरित्यत्र । स्वासाधारणधर्मरित्यादि । असाधारणधर्म- रित्यादि । असाधारणधः कृशाशोत्वमृगनयनीत्वचन्द्रमुखीत्वादिरूपैः स्त्रीरत्नत्वा- काशका इत्यर्थः।। १०-३०-३ गोपीमण्डलमण्डित इत्यत्र । उत्तरोत्तरमण्डलैः पूर्व- पूर्वरसः पोष्यत इतीति । एतदर्यष्टिप्पण्यां स्फुटः । तासांमध्ये द्वयोयोरित्यस्य विवृतौ । तासां द्वयं द्वयं भिन्नतया भावनीयमिति । गोपिकाद्वयं भावयित्वा श्रीकृष्णभावना कार्या, ततः पुनः गोपिकाद्वयं भावनीयम् , पुनः श्रीकृष्णो भावनीयः। एवं मति सर्वासां एकस्मिन् पाचे भगवान्, तेन सह क्रीडा, भगवतस्तु वामपार्षे ब्रजसुन्दरी, तया सह क्रीडा, दक्षिणपार्थे चैका, तया सह क्रीडा इत्येकस्य भगवत्स्वरूपस्योभाभ्यां गोपिकाभ्यां क्रीडेति वोध्यम् । द्वित्वद्वयस्य नैकाधिकरणता भाव्येति । गोपिका- द्वित्ववयस्य एकाधिकरणता न भाव्या । गोपिकाचतुष्टयमेकभगवत्स्वरूपमवलम्ब्य तिष्टतीति न भावनीयम्, किन्तु गोपिकाद्वयमेकं भगवन्तपवलम्ब्य तिष्ठतीति भावनीयम् । तत्राप्येकस्या वामभागे भगवान्, अन्यस्या दक्षिणभागे हरिरिति ज्ञेयम् । इह द्वित्वद्वयं भिन्नभिन्नतया भावनीयमिति थीमदाचार्यभावनायां कृत्यमत्ययस्योक्तवादवश्य जपादि- समये सर्वदेवैतादृशं रूपं स्मर्तव्यम् । एवं पोडशगोपिकानामष्टकृष्णा भवन्तीति । पोडश गोपिकानामेकं मण्डलम् । एवं नानामण्डलानि । तत्र पोडशगोपिका 'भगवतः कलारूपाः, ताभिः कलारूपाभिः सहितः श्रीचन्दावनचन्द्रो भगवान् बोधितः । अत एव पोडचैव गोपिकाः गणिताः । तावतीनामेव मण्डलं निरूपितम् । अनेन प्रमाणप्रकरणे एकादशाध्याये वृन्दावनगमनप्रसङ्गे 'गोपद्धा महोत्पाताननुभूय बृहद्वने' इत्यारभ्य 'राममाधवयोवृपे'त्यन्तः पोडशभिः श्लोकः पोडशसंख्यातात्पर्येण मूचितं श्रीकृष्णस्य चन्द्रत्वं फलप्रकरणे स्फुटीकृतं पोडशगोपिकामण्डलकयनेन । अन्यथा रसाभासः स्यादिति । यदि एकामेकां गोपिकां प्रति एक एक कृष्णस्वरूपं स्यात्, तदा मण्डलमध्ये एकस्या एकस्या गोपिकायाः पार्थद्वये भगवान् स्यात् । तदा भगवत्स्वरूपद्वयन एकैकस्याः सम्बन्ये रसामासः स्यादित्ययः । तदेवाहुः कृष्णदैविध्यप्रतीतेरिति ।मध्ये मणीनां ·२८ दशमतामसफलपकरणयोजना । हैमानामित्यत्र त्विति । 'हैमानां मणीनां मध्ये महामारको यथे युक्ते एको भग- वान् बढीपु नृत्यतीति मतीयते, तच्च पूर्वोक्तविरुद्धम्, पूर्व तासां मध्ये द्वयोर्द्वयोः पत्रि- प्टेनेत्युक्तत्वादित्याशक्य समादधते । 'मध्ये मणीनां हैमाना'मित्यत्र तु दर्शनार्थमुक्तत्वा- ड्रोपिकानां देवानां च दर्शनं तथैवेत्यनेन । पूर्व यथा भगवान् मण्डलमध्ये रूपाणि कृत्वा प्रविष्टः, तथा वर्णितं भगवतो बहुरूपत्वं शुकेन । ' मध्ये मणीना'मित्यत्र तु यया देवानां दर्शनं जातं बढीषु गोपिकाको भगवानिति तथैव शुकेन वर्णितमित्यविरोधः । गोपि- कानां देवानां चेति सुबोधिनीफक्किकायां गोपिकानां दर्शनं गोपिकाकर्तृकं दर्शनमि- त्यों बोध्यः । दैवानां चेति तु देवककं दर्शनमित्यर्थो बोध्यः । तथा च देवानां भगवदर्शने एको भगवान् नृत्यति मध्ये इति दर्शनम्, गोपिकानां तु बहीनां तु दर्शनं मारकतपणेः परितो योजितानां हैममणीनामिवेत्यर्थों भवति । एवं सति गोपिकानां परितः स्थितानामेव देवैर्दर्शनं कृतम्, न तु गोपिकासम्बन्धिनी काचिदन्तरङ्गा लीला दृष्टेति फलितम् । १०-३०-५ जगुर्गन्धर्वपतय इत्यत्र । अन्यथा भगवद्धस्तेत्यादि । अस्याष्टिप्पण्यां स्फुटः । सनीकास्तद्यशोमलमित्यस्य विवरणे । वैपयिकदोष- व्यावृत्यर्थमाहेति । देवानां भगवल्लीलादर्शने भगवत्परिकरविषयकदोपोत्पत्यभावेषि स्वभोग्यस्त्रीषु कामोद्बोधः स्यात्तनिवृत्तये यशो जगुः। तद्यशःस्वरूपमाहुः अमल तद्यश इति । न मले यस्मादिति पञ्चम्यन्तै अन्यपदायें बहुव्रीहिणा मलनिवर्तक या इत्ययः सिध्यति । तदाहुः तद्धि मलनिवर्तकमिति । अतो न तासां तेषां वेत्या- दि। तासां देवस्वीणामित्यर्थः । तत्कालोपयोगिपदार्थादतिरिक्त इति । स्वस्वपुरु- पविषयक कामभाव इत्यर्थः । तेषां वेति । तेपां देवानां भगवत्परिकरविषयकः स्वस्व- स्त्रीविषयकश्च कामभावो नोत्पद्यत इति भावः । १०-३०-७ तत्रातिशुशुभे इत्यस्य विवरणे । तदुक्तं शक्तिभिः सहितोधिकां शोभा प्रामोतीति । 'व्यरोचिताधिकं तात पुरुषः शक्तिभिर्ययेत्य- त्रोक्तमित्यर्थः । १०-३०-८ पादन्यासरित्यस्य विस्तौ । एकनावयवेनेत्यादि । चारी- करणरूपपादन्यासादिसपये सहीतशास्त्रोक्तमकारण यादृशी भुनविधुतिरपेक्षिता, ताह- श्येव जायते, तस्मिन्नेव चारीकरणभूकम्पनादिव्यापारे यादृशो नेत्रव्यापार उचितो, यादृशो भ्रव्यापारस्तादृशः कर्तुं शक्यते । भगवदीयपरिकरस्य परमालौकिकत्वात् । तथा चैन नृत्यव्यापारितहस्तायवपन सह शिष्टावया वरणादिरूपास्तथा संवि- . .

·२९ वागरोदीश्रीभाणेजभट्टसुतदीक्षिवश्रीलालूभट्टकृता । बानयुक्ता यथोचितविधानकरणशीला इति फकिकार्थः । ननु पादन्यासभुजविधुत्यादि- नमये ययोचिता भ्रमभृतिव्यापाराः कथं जायन्त इत्याकांक्षायामाहुः तत्तद्रसे हृदया- विष्टे इत्यादि । अयमाशयः। नृत्ये हि संयोगङ्गारस्याभिनयः क्रियते, स च संयोगस्पति विना न सम्भवत्यतः स्मर्यमाणो यादृशसंयोगरसस्तस्मिन् क्षणे हृदये आविष्टो भवति, ताहर्गव व्यापारो भवतीत्येतासां हृदये भगवत्संयोग आविष्टोस्ति, स च सर्वगुणयुक्त दनि तस्मिन् आविष्टे सर्व एवावयवा यथोचितविधानयुक्ता भवन्तीति भावः । रस एकी- 'भवतीति । नृत्ये सर्वेषामवयवानां भ्रमाधिक्यात्सर्वत्रावयवेषु सच्चिदानन्दरूपेषु स्थितः आनन्द एकीभवनीत्ययः । विद्युतामिवेति । भगवद्गण्डेषु ब्रजसुन्दरीकुण्डलसम्बन्ध सामगौरसमामेलनाद्वनेषु विद्युठविरिख शोभा भवतीति भावः । गण्डलौलेरित्यस्य विवरणे । सर्वा कान्तिस्तत्रैवेति । गण्डेषु सम्बन्धमाप्य कुण्डलानां सौन्दर्यगर्यो गच्छति । अत एव गण्डं प्राप्य कुण्डलानां लोलत्वं भवति । युक्तं चैतत् । यो यस्माद्गुण- चूना स तस्याग्रे लोलतामापद्यत इति । गण्डे हि केवलो रस इति । सर्वस्नेहवद्भोग्य- त्वात्सर्वसाधारण इत्यर्थः । न तत्र शृङ्गाररसवत्येकभोग्यताधरवत् । अत एव बाल्यभाव- नीभिरपि गण्डचुम्बनं क्रियते, अतः साधारणत्वम् । तत्र गण्डे स्थित्वा कुण्डलैरथरे पयो रसः प्रकाश्यत इत्याहुः पयो रस इत्यारभ्य अभिव्यक्त्यर्थमित्यन्तेन । रसेन सर्वावयवस्थेनेत्यादि । रसेन आनन्देनेत्यर्थः । एतासां देहस्य सचिदानन्दात्मकत्वात सर्वदेई आनन्दोस्ति स आनन्दः एकनागतस्तदा तदितरत्र कार्य भवति । तदा पूर्व स्यौल्यानुसारेण कृता ग्रन्थिः पश्चात् शिथिला भवतीति भावः । उपभोकय इति । उपभोक्तृत्वं पुंधर्मः, स च रसाधिक्यादेतास्वागतः, अत उपभोगे श्रमो भवतीति युक्तम् । एनच कृष्णवध्व इति मूलस्थस्य पदस्यार्थ उक्तः । उत्पन्नस्य नादस्यामृतमयत्वा- १०-३०-१० काचित्सममित्यत्र । मोक्षदानार्थमिति । अयमर्थः । 'यत्र हि तमिव भवति तदितर इतर पश्यति, यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन कं पश्ये- तन्कन के विजानीया'दितिश्रुतेर्मोसे ब्रह्ममात्रैकस्फूर्तिस्तथा स्वमात्रविषयकासक्ति- सम्पादनेन केवलं शृङ्गाररसात्मककृष्णाद्वैतस्फूर्तिनसुन्दरीणां यथा भवेत्तयोपायो भग- वश्विकीर्पितः । स च ताशनादो भवति । नादेन हि परमाह्लादोत्यच्या तदितर- विस्मृतिलोंके प्रसिद्धा । एवं सति महाररसात्मककृष्णाद्वैतस्फूर्तिपोक्षपदवाच्या। ततश्च मोक्षदानार्थमित्यस्य ध्रुटाररसात्मककृष्णाद्वैतस्फुर्त्यर्यमित्यर्थो भवति । उपनिषदि स्वनादं पूरितवानिति । जसीमन्तिनीकृतनादोत्रोपनिपसदवाच्यः । स्वामिनीनादस्य येति । एतदर्थष्टिप्पण्यां स्फुटः ।

·दशमतामसफलपकरणयोजना। लक्ष्मीत्वमुक्तम् । ततश्च तां प्रति मूलचर्षितं मूलस्य स्नेहरूपगण्डस्य चर्वितं पुनः पुन- धारणं पादात् । यथा तया स्वगण्डं स्थापयित्वा स्नेहः प्रदर्शितः, तथा भगवतापि स्वगण्डं स्थापयित्वा तद्विपयकस्वस्नेहः प्रदर्शित इति सिद्धम् । युक्तं चैतत् । चर्चितताम्बूलदान परमप्रेम्णैक भवतीति । अनेन 'ये यथा मां प्रपद्यन्त इति भगवत्पतिज्ञापि सिद्धेति ज्ञेयम् । ताम्बूलशब्दे तामितिद्वितीयान्तं कृत्वा मूलशब्दस्य व्याख्या कृता । तत्र यद्यपि यूल इति वकारोस्ति, न तु मझारः, तथाप्या एतावानाग्रहो न रक्षणीय इति वकारस्थाने मकार- कथनेप्यदोपः । किञ्च, ताम्बूलपदे वापदान्तस्येति परसवर्णेन मकारोप्यस्तीति मूलपटो- क्तिरप्यविरुद्धा । वस्तुतस्तु नरुक्तीयं व्युत्पनिरिति वर्णसाम्येन शब्दार्थो वक्तव्य इति नात्यन्तं साधुत्वासाधुत्वविचारः । अप्यक्षरवर्णसाम्येन निर्ब्रयान्न संस्कारमाद्रियेते त्य- नुशासनात् । लक्ष्मीवन्तं प्रति पुनः पुनरावर्तत इति जानताम्बूलयोस्तुल्यतेति । लक्ष्मीवन्तं भगवन्तं प्रति गोपिकागण्डं पुनः पुनरावर्तते, स्नेहेन सा गोपिका पुनः पुनः भगवद्गण्डे गण्डं धारयति, यथा ज्ञानोपदेष्टः सकाशाज्ज्ञानं प्राप्य यादृशं बुध्यते, तादृशं ज्ञानं पुनरुपदेष्टुरये निवेद्यते, संशयशमनाय पुनः पुनरावृत्तिः क्रियते, एवं पुनः पुनर्ल- क्ष्मीवन्तं भगवन्त प्रति गण्डधारणं क्रियत इति ज्ञानताम्बूलयोस्तुल्यतेत्यर्थः । यथा ज्ञान• वतः सकाशादुपदेशद्वारा ज्ञानं गृह्यते, तथा लक्ष्मीचतः पुरुषोत्तमाद्भगवतः सकाशाद्दण्ड- स्थापनेन चर्वितताम्बूलं गृहीत्वा ज्ञानं गृह्यते, भगवान्मय्यत्यन्तमनुरक्त इति रसिकशिरो- मणिरिति च । एवमस्यां ज्ञानं निरूपितम् । १०-३०-१४ नृत्यती गायती काचिदित्यस्याभासे । वैराग्यात्मकक्रि- यारूपमच्छिद्रमिति । एतस्याटिप्पण्या फुटः । नृत्यती गायतीत्यस्य धिवृतौ । शाब्दं जानं तदानुष्ठानं च तस्याः वर्तत इति । इहैकस्या एव गानं नृत्यं चोच्यते, तथा च गायतीत्युक्त्या शाब्दं ज्ञानं तस्या वर्णितम् । यादृशं गीयमाने प्रबन्धे नृत्यस्वरूप मुक्त तादृशं जानातीति। अतो ज्ञात्वा गायतीत्युक्तम्। यादृशं स्वगीयमानप्रबन्ध नृत्यस्वरूप वर्णितम्, तादृशमेव नृत्यं करोतीति नृत्यतीत्यनेनोक्तम् । तदेतदाहुः तदर्थानुष्ठान चेत्यादिना । तदर्थस्य गीयमानप्रवन्धार्थभूतस्य नृत्यस्यानुष्ठानं करणमित्यर्थः । क्रिया- भक्तरक्षयत्वेत्यादि । नृत्यरूपक्रियाशक्तेरसयत्वसूचनायाच्युतपदमित्यर्थः । अग्रे सम्ब. न्धस्यापीति । सम्बन्धस्य मुख्यरमणस्य करिष्यमाणतया तत्र न्यूनतादिदोपपरिहारा- याच्युतपदमित्यर्थः। १०-३०-१५ गोप्यो लब्ध्वाच्युतमित्यस्य विवरणे । कण्ठे क्रियायाः स्थापितत्वादिति । 'गृहीतकण्ट्यस्तहोयो' इति वास्यात्कण्ठे भगवक्रिया स्थापिता। , ·। विकारणां भगवत्याविर्भावाद्ब्रह्ममर्यादा निटत्ता तिरोहितेत्यर्थः । आत्मारामत्वरूपेति । वागरोदीश्रीभाणेजभट्टसुतदीक्षितश्रीलालभट्टकृता । अतः कर्मेन्द्रियरूपवाग्व्यापारो गानं सम्पन्नम् , कण्ठाधीनत्वाद्वानस्य । क्रियायाः स्था- पितत्वादिबहिरे इतिवाक्यसिद्धां विहाररूपा क्रिया च सम्पन्नेत्यर्थः । १०-३०-१६ कर्णोत्पलालकेत्यस्य विवरणे । रासार्थमेवैतदपीति | उभ- योनृत्य रासार्थमित्यर्थः । रसानां समूहो रास इति व्युत्पत्त्या रससमूहोत्पादनाथ प्रति युवतिभेदेन प्रकटीभूत इति भावः । अतो भगवता सममिति । समशब्दोस्मिन् पक्षे तुल्यपर्यायः । तथा च भगवता समं भगवता तुल्यं ननृतरित्यर्थः । १०-३०-१९ कृष्णविक्रीडितमित्यस्य विवृतौ। लौकिकोपि चन्द्रो । दृष्टवान् सोमात्मकत्वादेहस्येति । शशाङ्कपदेन लौकिकश्चन्द्र एवायातीति तेन चन्द्रेण दर्शनं कृतमित्यर्थः । ननु रासक्रीडायां समागतानां रमणीनां दर्शने सोमेस्य दोप उत्पद्यते, वत्कथं दृष्टवानित्याशक्य दोपाभाचे कारणमाहुः सोमात्मकत्वाद्देह- स्येति । 'अग्निपोमात्मकं जगदिति श्रुतिसम्मतत्वादेहस्य सोमात्मकत्वेन स्वाभिन्नत्वा- चदर्शनं न दोपजनकमित्यर्थः । ननु वजसुन्दरीणां देहस्यालौकिकत्वात्कथं सोमात्मकत्व- मित्याशङ्कय समादधते साधारण्यश्च स्त्रिय इति । चकारोपिशब्दार्थः । गोपि- काभ्यो भिन्नाः साधारण्योपि स्त्रियः रासे समागता इत्यर्थः । इद भगवदेकभोग्याः कृष्णबध्यो बजरमण्य एवं रासे समागताः रासक्रीडास्पपूर्णफलसिद्धयर्थम् । रासदर्शनार्थ तु वयोगन्नाः साधारण्योपि समागताः । अनएर ब्रह्मवैवर्ते रासक्रीडायां वह्वीनां गोपि- वेतरवधूटीनां समागमनं निलपितमतः साधारणीनां गोपवधूनां दर्शनं चन्द्रस्य न दोपा- वहम् । तासां देहस्य लौकिकत्वेन सोमात्मकत्वात् । निसर्गात्सुखमितिपक्ष इति । 'सिपेचात्मन्यवरुद्धसौरत' इति वक्ष्यमाणवाक्योक्तपक्षे त्वलौकिक्येव रीतिः, न तु लोकानुसारिणी । निसर्गात्सुखमिति लोकानुसारिणि पक्षे चन्द्रस्य भगवद्रेतोरूपत्वाच्च- दस्य भगवति प्रवेशे निसर्गपक्षे उपपत्तिरुक्तेत्यर्थः । १०-३०-२२ गोप्यः स्फुरत्पुरटकुण्डलेत्यस्य विवृतौ । उज्वला गण्डश्रीः पीता वेति । जसीमन्तिनीपु काश्चित्तडिठौर्यस्तासां गण्डश्रीः उज्ज्वला । काश्चिचम्पककोरकवत्पीतात्तासां गण्डश्रीः पीतेत्यर्थः । उज्ज्वला नीला चेतरे इति । कुण्डलथीरुज्ज्वला कुन्तलश्रीनालेत्यर्थः । मूलभूत गुणकार्यमिति । सूर्वस्य कार्यमा- अस्य मूलभूता मुख्यकारणभूता ये भगवदणा भगवचातुर्यादयस्तैपां कार्यभूतमित्यर्थः । इंदं कान्तित्रयं भगवता स्वचातुर्येणैव निर्मितम्, नत्वस्यान्यः कोपि कतिभावः । १०-३०-२३ ताभिर्युत इत्यस्य विवृतौ । भगवतापि ब्रह्ममर्यादा आत्मारामत्वरूपेति । ब्रह्ममर्यादा अविकृतत्वरूपमर्यादेत्यर्थः । शृङ्गाररसात्मकानेक. न जातं, तावद्भगवता ब्रजवामलोचनाः स्वाभिन्नत्वेनैव ज्ञाताः, ताभिः यावद्रसैत्यन्तपुष्टत्वं ·३४ दशमतामसफलपकरणयोजना। क्रीडा च कृतेति आत्मारामत्वमेव स्थितम् । यदा पुनरत्यन्तपोपः शृङ्गाररसस्याभूत , तदा ज्ञानांशस्य तिरोभावात्केवलानन्दांशस्यैवाविर्भावादात्मत्वस्फूतिरपि ब्रजसुन्दरीपु नाभूत्किन्तु नायिकाभावस्फूतिरैवेत्यात्मारामत्वमर्यादापि निवृत्ता तिरोहितेत्यर्थः। देश- कालमर्यादा चेति । देशशब्देन स्वामिनीनामवयवाः । रसशास्त्रे सर्वत्र तत्र तत्र 'स्पर्शादयो वर्णिताः, तन्मर्यादा निवर्तिता, यथेच्छ स्पर्शादिविधानात् । अस्मिन् प्रहरे एवं इयं नायिका तोपणीयेति कालमर्यादापि दूरीकृता । यथेच्छं क्रीडायाः कृतत्वादि. त्यर्थः । ननु देवैः कथं न निषिध्यत इति । एतदाशय सर्वे देवा अभिनन्दनमेव कुर्वन्तीति समाहितम् । एतदाशङ्कासमाधानयोरयटिप्पण्या स्फुटः । युवत्य इत्यविचारे इति । 'सोम्भस्यलं युवतिभिरित्यनेन युक्त्य उक्तास्तत्वात्पर्यमुक्तम् । यतों युवत्यः अतः शृङ्गारकौतुकाविष्टा अविचारेण परितः सेचनं कुर्वन्तीति भावः । यथा मदच्युद्विरद इत्यस्य तात्पर्योक्तौ । ततः अविचारेण रमणमितीति । एतस्यार्थष्टिप्पण्या स्फुटः। १०-३०-२६ एवं शशाङ्कांशुविराजिता निशा इत्यस्य पिटत्तौ । यो मोक्षपर्यवसायी स कामो भगवन्तं प्रापयिष्यत्येवेति । इह मोक्षपदेन नित्यली. लापयेश उच्यते । तृतीयाध्याये सूत्रभाष्ये नित्यलीला प्रवेशरूपा पुष्टिमार्गीयाणां मुक्ति- रिति बहुशो व्यवस्थापितत्वात् । १०-३०-२८ परदाराभिमर्शनमित्यस्याभासे । ये पश्चपदार्था उक्ता इति । 'संस्थापनाय धर्मस्य प्रशमायेतरस्य चे'त्यस्य चेत्यत्र अधर्मस्थापनार्थमधर्मप्रशमनार्थ भगवदवतारमुक्त्वा 'प्रतीपमाचर'दित्यनेन धर्मो नष्टः अधर्मः स्थापित इति द्वयमुक्तम् । 'बक्ता फाभिरक्षिते'त्युक्त्वा प्रतीपमाचरदित्यनेन अधर्मः कृतः उक्तः रक्षितश्चेति वय मुक्तम् । एवं पञ्च पदार्थाः निरूपिताः । १०-३०-२९ आप्तकामो यदुपतिरित्यस्य विवरणे । तथा गोपिकाः नामपीति । गोपिकानामपि मर्यादैव हितकारिणीति पूर्वेणैवान्वयः । ननु किं कर्तव्य गोपिकानां भक्तत्वातासां मनोरथपूर्तिरावश्यकीति तथा करणमित्याशङ्कयाहुः अन्त: यामिणः न किञ्चिदसाध्यमिति । अन्तर्यामित्वादन्यथैव गोपीः प्रेरयित्वा मनोरयान्त- रमेव कुतो नोत्पादितवानिति भावः । १०-३०-३२ तेषां स्वच्छन्दचरितमित्यस्य विवरण । तत्रैश्चर्यज्ञान पैराग्यैर्यत्करोति तत्स्वच्छन्दचरितमित्युच्यत इति । 'कुशलाचरितनपा'मि- व्यग्रिमश्लोके निरहंकारिणामित्युक्त्या मानं वैराग्य चोक्तम् । 'किमुताखिलसवाना मिति शोक ईशितुरित्युक्त्या ऐश्वर्य निरूपितम् । तथा चैश्वर्यवानगग्यवनां न किश्चिद्राधा- मतो भगवता यदेश्वर्यज्ञानवैराग्यः क्रियमाणं स्वच्छन्दचरितं बुद्धिमानन्यो नाचरेदितिभावः! • १०-३०-३५ यपादपङ्कजेत्यस्ता विवरणे । नहि मर्वपामेव जीवानां ·?? घागरोदीश्रीभाणेजभट्टसुतदीक्षितश्रीलालूभकृता । समानकर्मणा समानं फलमुपलभ्यते इति । निषिद्धं कूर्म कृत्वा यदि मायश्चित्तं कुर्यात तस्य नानिष्टं भवति । यदि ज्ञानी योगी वा निपिद्धं कर्म कुर्याद्भगवद्भक्तो वा कुर्यात्तस्य निपि नापि कर्मणानिष्ट न भवत्यत: समानकर्मणा समानं फलं नास्तीति यदुक्तम्, ता. कमेव । अन्यथेति । यदि साधारणजनानामिव प्रायश्चित्तं कुर्वतामपि ज्ञानियोगिभग- वृद्भक्तानामनिष्टं फलं स्यात्तदा प्रायश्चित्तशास्त्रस्य 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते- जुने स्यादिशास्त्रस्य 'योगेनैव दहेदह' इति शास्त्रस्य 'नाम्नोस्ति यावती शक्तिः पाप- निर्दहने मम, तावत्कर्तुं न शक्नोति पातकं पातकी जन' इत्यादिशात्रस्य वैफल्यं स्यादिति भावः । तस्येच्छयात्तवपुप इत्यत्र । आत्तानि प्रकटीकतानीत्यभिप्रायः सुबोधिन्या इति टिप्पण्यामुक्तम् । यो हि तावद्रूप इत्यारभ्य भवेदित्यन्तम् । येन रूपेण फर्म कृतवान् तपस्य कर्मणश्वाच्छादनं तिरोधानमेव, नतूत्पत्तिनाशौ, एवं सर्वेषां भगवत्कर्मणां नित्यत्वादुचितानुचितकर्मणोः सर्वदा विराजमानत्वात्केन कर्मणा बन्धो भवेत् । मोचककर्मणामपि विद्यमानत्वात् । मोचककर्मव्यधिकरणमेव बन्धकं कर्म प्राणिनं वनाति । मोचकर्मसमानाधिकरणेन बन्धककर्मणा न बन्धो भवत्यतो न भगवति बन्ध- सम्भावनेतिभावः । तदेतदाहुः यो हि तावद्रूप इत्यारभ्य आच्छादयतीत्यन्तेन । आन्छादयति तिरोभाव्यतीत्यर्थः । तिरोभावेन कर्मणां सर्वेषां नित्यत्वं मूचितम् । तेन सर्वेषां बन्धकमोचक.कर्मणां सर्वदा विद्यमानत्वान्न भगवतो बन्यो न वा मोक्ष इति भावः । कर्म हि प्रतिनियतमिति । प्रतिजीवं कर्म व्यवस्थितम् । ब्राह्मणेनेदं कर्म अस्मिन् समये कर्तव्यम् । यया वसन्ते ब्राह्मणोनीनादधीत, राजन्येनेदं अस्मिन् काले कर्तव्य- पस्मिन्काले अनेनाधिकारिणा इदं न कर्तव्यमित्यादिप्रकारेण कर्म नियतं व्यवस्थितमि- त्यर्थः । तत्र यदि भिन्न भिन्नो जीवः स्यादिति । यदि ब्राह्मणक्षत्रियादिप्रकारेण जीवो भिन्नो भिन्नो भवेत्तदा तस्य तस्य जीवस्य तेन तेन कर्मणा वन्धो भवेत् । इह तु रूपबहुसेपि जीवाभावात्तस्य तस्य रूपस्यैवात्मत्वाद्राह्मणक्षत्रियादिभावाभावाद्भगवतो न किश्चिकर्म विहितम् , न वा निपिद्धमिति न वन्य इति भावः । १०-३०-३६ योन्तश्चरतीन्यत्र । जीवो वेति । पूर्वम्मि पक्षे अपरितोपा. ज्जीवो वेत्युक्तम् । अतोऽयमेव पक्ष उत्तमः । अतो भगवतो गोपीजीवरूपत्वाद्गोपीदेहो भगवदेह एवेति न कश्चिदोष इत्यर्थः । अतएवं पूर्वमुक्तम् ‘नहि स्वस्पर्शः स्वस्य क्यापि निषिद्ध' इति । अनुग्रहाय भक्तानामित्यत्र । तत्तद्धर्मप्रवेशव्यतिरेकेणेति । १०-३०-३८ नासूयन्वन्धित्यस्य विवृतौ प्रथमप्रवृत्तिं ज्ञात्वेत्यादि। 'नन्यवर्तन मोहिता' इति वाक्यान्निधेपि भगवन्निकटे तासां प्रवृत्ति ज्ञात्वापि नासूयन् । तत्र हेतुमाहुः भगवन्मायामोहिता नासूयन्निति । अग्रे तु स्वपार्श्वस्यानित्यादि । भगवन्निकटगमनादारभ्य पुनः स्वगृहागमनपर्यन्तं तु स्वपार्श्वस्थाभिमानादसूयासम्भावनैव नास्तीति हार्दम् । बुद्धिरेव तेषां भ्रमादित्यादि । भ्रमान्मायामोहजन्याद्या बुद्धिरेता . एतस्याटिप्पण्यां स्फुटः।

·तास्वपि संक्रमः स्यात् । दशमतामसफलभकरणयोजना । अस्मन्निकट एव वर्तन्ते, भगवन्निकटे सर्वथा न गता' इत्याकारिका, सा तु तेषां गोपानां सम्बन्धिनी । शिष्टं सर्व देहेन्द्रियमाणान्तःकरणजीवाप्तगेहादिकं भगवत एव भगवदीय- मेवेत्यर्थः । गोपीनां सर्वं भगवदीयमेवेति तन्मध्ये भर्तृत्वेन प्रसिद्धानां गोपानापपि नि. दितत्वादेतेपां भगवति दोपस्फूतिरेव महान् दोपः, स च मन्यमानाः स्वार्थस्था नित्यनेन दोपारोपाभावोक्तेर्गतः । अतः सर्वदोपपरिहार इत्यर्थः । अनेन तास्यपीति । गोपानां निर्दोपत्वे निर्दुष्टसङ्गादेतासामपि दोपो निवारित इत्यर्थः । अन्यथा तत्संसर्गजदोपस्यै- १०-३०-३९ ब्रह्मराब उपावृत्त इत्यस्य विवृत्तौ । मोक्षाधिकारियो भविष्यन्तीति । मोक्षपदार्थटिप्पण्यां दिखतः । १०-३०-४० विक्रीडितमित्यस्य विवृतौ । किन्तु यः कथन भृणुयान् वर्णयेव वा, स उक्तं फलं प्राप्नोनीत्यर्थः । भगवतो माहात्म्यश्रवणादेवमपि मोच. यतीतीति । एवमपि श्रवणमात्रेण वर्णनमात्रेणापि गुणान्तरराहित्येपि भगवान् मोचय- यतीत्यर्थः । शीघ्रमेव च वाधकर्तेति । इह 'हद्रोगमावपहिनोतीति वाक्ये आशु हृद्रोगमित्याशुशब्दस्य पूर्वेण हद्रोगपदेनान्वयं कृत्वा व्याख्यातं शीघ्रमेव च बाधक तेति । तमाश्वव दूरीकरोतीति । द्रोगमाश्वपहिनोतीति वाक्ये आश्वपहिनोतीत्याशु- पदस्य परेणापहिनीतीति पदेनान्वयं कृत्वा व्याख्यातम् । एवमाशुपदस्य देहलीदीप- न्यायेनोभयत्रान्वयः कृत इति वोद्धव्यम् । शृङ्गारस्थायिभावत्वादालकृष्णस्वरूपवान् । स एव रसतां प्राप्तो गोवर्धनधरः प्रभुः ॥१॥ इतिश्रीमगोवर्धनधरश्रीवल्लभाचार्यवरश्रीविठ्ठलेश्वरचरणानुचरसेवरून दीक्षित तलाठूभद्देन कृता दशमस्कन्धत्रिंशाध्यायसुबोधिनीयोजना सम्पूर्णा । १०-३१-२ श्रीगिरिधारी करोतु कुशलानि । एकत्रिंशाध्याया- र्थोक्तौ । प्रमाणानन्दसिद्धये इति । प्रमाणस्य वेदरूपस्य बलदेवस्य सम्बन्धी य आन: न्दस्तस्य सिद्धये इदं रमणं प्रभुश्चक्र इत्यन्वयः । युक्तं चैवत् । प्रमाणप्रधानतया पुरुषोत्तम भजन्तीभ्यः थुतिरूपाभ्यो गोपिकाभ्यः प्रमाणरूपवलदेवसहितपुरुपोचपरमणानन्दानुभव एव दातव्य इति तथैव बलदेवसहितो भगवान् ने इत्यर्थः । वलभद्रेण सहितो वेदरूपेणेति । 'शब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोगे शाश्वती तनू' इति वाक्यात् वेदरूपताक्षर ब्रह्मरूपता चज्ञातव्या। जगद्गुरु सात्वतशास्त्रविग्रह'मितिवाक्येऽपि वेदरूपताया उक्तत्वाद। सात्वतशास्त्रस्य वेदादेविग्रहत्येन कयनात् । १०-३१-३ गाय इत्यत्र । सोपि रुद्र इति । अग्निरपि टु एवेत्यर्थः । 'यदरोदीचद्रस्य दल मिति तैत्तिरीयाणां प्रमाके रोदनादतोरसे स्ट्रवकथनात् ।

·वागरोदीश्रीभाणेजभट्टसुतदीक्षितश्रीलालूभट्टकृता । ३७ १०-३१-१६ प्रपन्नोस्मीत्यस्य विवृत्तौ । तव नैते पित्रादय इत्यस्य तात्पर्य टिप्पण्या स्फुटम् । १०-३१-२० कदाचिद्य गोविन्द इत्यत्र । इयं हि लीलेत्यादि । इह हि परोक्षवादेन शास्त्रार्थः शिक्ष्यते । अध्यात्मरीत्येति बोध्यम् । वेदात्मकवलदेवसाहित्येन कृताया लीलायाः कालप्रधानत्वम्, 'उदिते जुहोती'त्यादिविधीनां कालाधीनत्वात् । अतोत्रेत्यादि। यतो वेदलीला कालाधीना, अत: कालोपासकानां दैत्यानां तत्रागमनम् , अतः शंखचूडस्यागमनम्। अतएव दैत्यावेशसम्भावनया कर्मणि रक्षोन्नादिमन्त्राणामुप- योगा भगवत्सामयेनेत्यादि। वेदोक्तमन्त्रादिपठनेन स्वाज्ञारूपवेदसत्यत्ववोधनाय भग- वान्दैत्यान् निवार्य वेदोक्तानि कर्माणि निर्विघ्नानि करोति, सदैत्यनिवारणाय प्रकटीकृतं यत्सामर्थ्यं तेन दैत्यनिवारणे कृते शब्दस्य वेदोक्तमन्त्रस्यैव माहात्म्यं लोके प्रकटीभवति । तया च स्वसामर्थेन सर्व कृत्वापि यशो वेदायैव ददातीत्यर्थः । प्रकृतेपि शंखचूडं निहत्य मणिलदेवे स्थापित इति मणि दृष्टा लोका वलदेवमाहात्म्यमेव गायन्तीति वेदरूपाय बलदेवाय यशो दत्तमिति हार्दम् । लौकिकालौकिकमाहात्म्ये ज्ञात इत्यादि । वेदोक्त- कर्मणा लौकिके पुत्रादिरूपे फले प्राप्ते लौकिकं माहात्म्यं वेदस्य ज्ञातं भवति । 'वेदैश्च सवेरहमेव वेद्य' इत्यादियाक्यै र्वन्दिनस्तत्पराक्रमै रित्यादिवाक्यैश्च भगवद्गुणगानपरता वेदस्यावगत्य परमार्थमापका येदा इत्यलौकिकं माहात्म्यं ज्ञातं भवति । एवमुभयविधे माहात्म्ये ज्ञाते येदानां स्वतःमामाण्यं सिध्यति । प्रामाण्यं ज्ञानविपयो भवतीत्यर्थः । अन्ययेत्यादि । आधुनिका मीमांसका वेदोक्त प्रमेये युक्तिविरोधं यत्र पश्यन्ति, तत्रो- नेक्षामानं मन्यमाना वेदार्थमन्यथा ब्रुवन्ति। ये तु वेदमहिमानमवगच्छन्ति, ते तु विलक्षण- सामर्थ्य स्वीकृत्य युक्त्यगोचरतां मन्यमाना यथाश्रुतं लापयन्ति । तथा यदि महिमज्ञानं न स्यात्तदा स्वतःमामाण्यज्ञानाभावात्मेक्षादिदोपसम्बन्ध स्वीकुर्युरित्यर्थः । अतो वेद- महिमावश्य वोधनीयः । प्रकृतेपि अग्रजाय मणिदानेन श्रीवलदेवस्य ज्येष्ठभ्रातृत्वहेतुक- पूज्यत्वरूपो लौकिको महिमा दर्शितः । श्रीवलदेवेन दैत्यं हत्या मणिरानीत इत्ययं देवेभ्योप्यधिकवलवानित्यलौकिकोपि महिमा प्रदर्शित इति ज्ञेयम् । पूर्वोक्तगोपिकाव्यतिरिकाभिरिति । पञ्चाध्याय्यां निरूपिताभ्यो भगवदेक- भोग्यगोपिकाभ्यो व्यतिरिक्ताभिरित्यर्थः याःपूर्व शास्त्रपरा इत्यारभ्य वलभद्रेण सह रमणार्थमिच्छा जातेत्यन्तम् । या शास्त्रपराः शास्त्रे स्वविवाहितेत भजनं निपिद्धमिति ज्ञात्वा भगवतोपि भजनं न कृतवत्यः, या या लौकिधर्मपरा लोके पतिपुत्रादिभ्यो विवाहितेतरभजने भयं भवतीति विमृश्य भगवतोपि भजनं न कुर्वन्ति, तादृश्यः स्थितास्ता अपि एतावता समयेन भगवतोनुभाय हा सर्व भगवदधीनमिति भगवद्भजने वैदिक लौकिकं वा भयं चेद्भविष्यति, तदा भगवान् सर्वानिष्टं दूरीकरिष्यतीति निथयेन भग- ·दशमताममफलमकरणयोजना। . । वता सह बलदेवेन च सह रिरंसवो जाता इति भावः । तासामपीन्द्र इति । क्रिया- शक्तिप्रधान इति । एतदटिप्पण्यां स्फुटः । अनेनेति । वेदात्मकबलदेवसहितभगवद- मणकथननेत्यर्थः । मध्यमाधिकारिणां वेदपरत्वमिति 1 प्रमाणपुरःसरं पुरुषोत्तमपराणां घेदपरत्वं नदोपाय, किन्तूचितमेव । तेषां तथैव निरोधसिद्धेः। केवलार्थपराणामितीति । एतदर्यष्टिप्पण्यां स्फुटः । अन्यथेति । एतदर्थटिप्पण्यां स्फुटः । वेदे वेत्यस्याप्यर्थः । १०-३१-२१ विरजाम्बरावित्यत्र । शुद्धा माया चेति । एतदर्यष्टिप्पण्यां विस्तृतः । कर्मणां रात्रिरेवेत्यारभ्य सन्माननमित्यन्तम् । महाराने बुद्धा 'ब्रह्मणा सहाचान्तोश्वर्युः अग्ने नयेत्याग्नीध्रमभिमशती'त्यादिवाक्यात् कर्ममु रात्रिरेव प्रधाना । किञ्च । अग्निहोत्रकरणानन्तरं सायं दोहं दोहयतीत्यमावस्यायां रात्रौ दोह इतोपि रात्रे प्राधान्यम् । सन्ध्यायां चाग्निहोत्रम्, अतः सन्ध्याया अप्यादरणीयत्वम् । एवं रात्रे सन्ध्यायाश्च माधान्यं वक्तुं निशामुखपदम् । तथा च निशाया निशामुखस्य च सन्मान फलितम् । अन्यथा सन्ध्यां मानयन्तावित्येव वदेत् । १०-३१-२२ उदितोडुपतारकमित्यस्य विवृतौ। पर्वसूचक इति । पूर्णि मामूचक इत्यर्थः । 'निशामुखं मानयन्ता वित्युक्त्या चन्द्रोदयकथनान्निशामुखे चन्द्रोदयस् पूर्णिमायामेव सत्वादित्यर्थः । प्रमाणं चन्द्र इति । फलं नक्षत्राण्यपीति । एतदर्थ टिप्पण्यां स्फुटः । अनेनाङ्केपि फलश्रुतिरिति । तादृशं कालं मानयन्तौ ' इत्यने कांगभूतस्य कालस्य प्रशंसाबोधनेपि या पूर्वकाण्डे फलश्रुतिः, सा युक्तैवेत्यर्थः । भगव तापि कालसन्मानस्य कृतत्वात् । १०-३१-२३ तौ कल्पयन्तावित्यत्र । इयोरेकमुखतेति । ठूयोर्वेद वेदप्रतिपाद्ययोर्बलदेवश्रीकृष्णचन्द्रयोरेकमुखता युगपत् स्वरसमूहमूर्छनाकल्पनेत्यर्थः । १०-३१-२५ शङ्खचूड इति ख्यात इत्यस्य विवृतौ।सर्वा एव श्रुतयं लौकिकाः कर्तव्या इति पापण्डिनां बुद्धिरिति । यथा पापण्डिनो भगवत्पराना वेदान् लौकिकपरत्वेन व्याकुर्वन्ति, तथायं शंखचूटोपि भगवत्पराः श्रुतिरूपाः गोपित्र अन्यन नेतुं वान्छत्तीति पापण्डी भवतीत्यर्थः । तथा च लोभनोधादयो दैत्या ई कृष्णोपनिषत्सु भगवद्वध्यानां लोभादिदोपरूपता वर्णितेति तेपु दोपेषु अयं पापण्डरूप शंखचूड इसि तात्पर्यम् । विशेषपराश्वेदित्यादि । वेदवेदार्थरूपवलदेवश्रीकृष्णचन्द्रो भयपराः, अतो दैत्येन नीता गता विशेषपरा: पञ्चाध्यायीस्थगोपिकावत् पुरुषोत्तमै कप राश्वेत्स्युः, तदा न गन्छेयुरित्यर्थः। मणिग्रहणेन मणिगता देवतेत्यादेरर्थष्टिप्पण्य स्फुटः । देवनाया अप्पय भाग इति । मणिगतदेवताया बलदेवकको भोग इत्यर्थः इतिश्रीमगोवर्धनधरश्रीवल्लभाचार्यवरश्रीविठ्ठलेश्वरचरणानुचरदीक्षित- लालूभट्टेन कृता दशमस्कन्धैकत्रिंशाध्यायसुबोधिनी समाता ।

·योजनायाः शोधपत्रम् । ३-१२ इत्यर्थ शुद्धम् इत्यर्थः ह्यर्पितान् पूर्व उत्पाद्य २३-२३ २४-३ २४-८ २५-२३ २६-२ .. अशुभम् शुद्धम् पृ. पं. अशुद्धम् हि दष्ट दृष्टं ५-३ अर्पितान् प्रमाणपति प्रमाणयक्ति ६-१३ पूर्वे धर्म धर्मः ६-२२ उपपाद्य यदुतरन तदुतरत्र त्यनेन इत्यनेन ११-२१ मितिति साध्या-तृतीयेति cap ११-३० रिरिसा १०-२६-२५ २०-२७०२६ १२-१ नेयम् चतुर्यस्तु समा cap सत्यपि सति पनि वति १५-१० १५-३१ भूवरण स्थिनि १८-१६ स वाक्याच वाक्याच एनाद्विपर्ययम् एक एतद्वि २३-२२ ग्राह्यम् मितीति रिरंसा व्येयम् कर्मक देवानां भूवरण सम किया- २७-२ २७-१८ २८-७ १३-२१ वर्तृक १४-१० देवानां २८-२९ २९-१७ २१-२० क्रिया ग्राह्यः ३०-३३ अस्पन्मुदितनाममफलश्रीसुबोधिनीशोधपत्रम् । पृष्टं २८ २८ अशुद्ध कुन्द्रवती बीओने काद्धित्ताः मनन्त्येक भननानुयाय॑म् त्यागवृत्त्ययम् ७ १२४ १२४ शुद्ध हे कुलवधूओ काड्या मनन्त्यन्ये भजनानुवृत्यर्यम् त्यागव्यावृत्त्यर्थम् शृसडा मारस्तः प्रादात् पट्टिका आत बच्छन्दनारित बुद्धिमान । गुणगणाणम् मस्त. अदात् पहिवा १३४ २४० ७ यन्स्यवनोयुक्तं बुद्धिमानन्। মৃগালাম १९९ ३ १९ ·श्रीकृष्णाय नमः। निवेदनम् । श्रीमद्भागवत-दशम-पूर्वार्ध-तामस-फल-प्रकरण-श्रीसुबोधिनी-मुद्रणं स्थितः पूमिस्माभिः कृतमेव । तत्साधनेषु टिप्पणीप्रकाशलेखाश्चापि प्राटिताः । तत्रावशिष्टा वागरोदीदीलितश्रीलालू- भट्टकृता योजनाधुना प्रकाश्यते । श्रीभाणेजभट्टसुतेत्यनेन लालूभट्टा न गोस्वामिजामातरः, अपि तु तत्पुत्रा इति कल्याणशास्त्रिणः। दशमतामसफलश्रीसुबोधिनीयोजनापुस्तकं निजवाचनार्थ संपा- दितमतीनस्वच्छाक्षरलिखितं मोहमयीस्पश्रीमद्गोस्वामिश्रीगोकुलनाथमहाराजचरणैर्दत्तम् । एत- पुस्तकं ग्रन्थप्रणेतुमलग्रन्यतो लिपीकृतम् । अस्माभिरपि 'प्रेसकॉपिपुस्तकमेतत्पुस्तकत एव' लिपीकृतम् । पण्डितयंवलभद्रशभकृपया च तदीयमूलपुस्तकेन पूर्व मुद्रणासरे च संवादितम् । एतन्मुद्रणव्ययोस्मत्सुद्धरेण 'वाडीलाल नगीनदास शाह बी. ए. एल एल. बी. वकील हाइकोर्ट' इत्यनेन दत्तः । इदं मूलपुस्तकं संवत् १८०३ श्रावणवदी नवम्यां लिखितम् । अस्यां योज- नायां वहुषु स्थलेषु इति टिप्पण्यां स्पष्ट मिति लिखितमिति । तत्रास्मन्मुद्रिता श्रीमती टिप्पणी द्रष्टव्या विशेषनिज्ञासुभिरिति । द्वात्रिंशाध्याययोजना तु नोपलब्धास्माभिरिति । 'प्रेसकॉपि' पुस्तक 'द्वारकादास यल्लमदास' इत्यनेन लिखितम् । योजनापि तामसफलश्रीसुबोधिन्या अपगाहने किमपि सौर्य कस्यचिदपि भगवदीयस्य संपादयिप्यतीति विचारेण परमप्रेम्णा शोषितमेतत्पुस्तकं श्रीमत्प्रभुचरणकमलेषु समर्पयाम इति । श्रीरामजयन्ती १९८१. मुम्बई. मूलचन्द्र तेलीवाला।