·DATE LABEL
THE ASIATIC SOCIETY
1, Park Street, CALCUTTA-16.
The Book is to be returned on
the date last stamped :
25.4.53.
18 JUL 1960
BI
69

·内日 ·69 I's)

·IBLIOTHECA INDICA:
A
LLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
NEW SERIES, Nos. 215 and 252.
गोपथ-बाह्मणं।
TIIE COPATHA BRAHMANA
OF TIIL ATHARVA VEDA.
IN TILE ORIGINAL SANSKRIT.
SOOIE
EDITED BY
ETX
RAJENDRALAʼLA MITRA.
LIBRARY
k
AND
DENGALI
HARACHIANDRA VIDYA'BHUSHANA.
CALCUTTA.
PRINTED AT THE GANES'A PRESS.
976
1872.

·(PT 69 1582 ·LIST OF PROPER NAMES ... ... .. .. .. .I. ... ... .. . .. I. ... ... ... 171, 182 .. .. ... N. B.-No references have been attached to such names as Indra &c. which occur very frequently. Aditi, 33 Agni, Agastya, 38 Aitaşa, 177 Aậgirasa, 142 A'ôgirasa, Anarvána, 84 Anga, 30 Atharvan, 3 Arugi, .71 Babhruka, 28 Bálakbilla, Bharadvája, 28 64 Bhrigu, Brahma, Budila, Chandramá, 60 Chilvați, 28 Dadhyáhgirasa, Dantavala, Dhaumra, Divyatri, Gautama, 28, 45, 49 Gláva, 16 Goala, 171 Guôngugu, 28 Indra, Jamadagni, 28 ... .. ... ... ... 1 ... ... .. ... .. - . ... ... .

·2 LIST OF PROPER NAMES. .. . 25 ib. 30 ib. 28 ... ib. .. ... ... ... ... 71 ... 28 45 30 71 30 ... C .. ... ib. ... ... ib. .. 16 ... .. ... .. Janamojaya, Kabandha, Kábandhi, Kasĩ, Kaşyapa, Kausalya, Kausámbeya, Kriņvána, Kuru, Kusuravindu, Magada, Maitreya, Mándhátá, Matsya, Maudgalya, Mitra, Náráyana, Panchála, Parikshit, Prajápati, Práchínayogya, Priyamedlá, Prodi, Sálvy, Sayu, Sañhanu, Sarpadañishtrá, Satyahavya, Saunaka, Savása, Súlva, Svaidáyana, Saunaka, $vá, .. Svayambhu, Tarakshu, Uddálika Aruni, 80 45 30 25,176 ... ... .. ... ... ... 49 51 71 30 35 28 ib. Ill 45 30 30 45 . ... .. ... 28 28 . ib. 1 ... 71 45 *** ·3 LIST OF PROPER NAMES. 30 ... .. 28 ... 30 137 28 Udichya, Ulavrikárkshu, Uşinara, Vámadeva, Varáha, Varuna, Vaşishtha, Vichárí, Vishnu, Vişvámitra, Vişvedeváh, Vrihuspati, Vrishákapi, Yauvanáşva, ... 28, 111 113 35 14+ 150 .. . 144,115 171,183 30 ...

·No text on this page.

·CONTENTS OF TILE GOPATHA BRAHMANA. FIRST BOOK. CHAPTER 1. Page 1 ib. ... 2 3 . ib. 4 Kandiká. 1.--Brahma, wishing to creato his seconil, perspires 2.-Waters flow from his person, 3.-IIis sced drops into the waters, and the ocean and Blırigu are produced therefrom, 4.-Origin of Atharvan, 5.- Do. of the ten Atharvana siges, of the ten Atharvana sages, and of the Atharva Veda, 6.--Crcation of the three regions and of the three Vedas, 7.-Do. of Varuna and Mrityu, 8.-Do. of A'âgirasa sages, 9.-- Place of the A'âgirasa hymns, 10.-Creation of the five minor Vedas, 11.-Do. of the syllable sam, 12.-Do. of the moon, stars and other objects, 13.--Brahmá performs a sacrifice, 14.--Expiation for flaws in the performance of a sacrifice, 15.-Advantage thereof, 16.--Brahma creates Brahmá, and Brahmá creates Om, ... . . ib. .. ib. 7 ib. .. .. 8 ib. 9 ib. u ·2 CONTENTS. .. do., do., do. do., 19 .. .. Kandiká. 17.-- Creation of the carth &c. froin On, 18.-Do. ether &c. 19.-Do. heaven &c. 20.-Do. water &c. 21.-Do. Sruti &c. 22.-Praise of Om, 23.- Legend of the Devns giving preeminenco to Om, 24.-Questions regarıling the derivation of Om, .. 25.-- Legend of India and Prajápati on the derivation of Om, 26.-The root of Om, 27.-The syllabic instants of Om, 28.-Legend on the precminence of Om, 29.-Relation of Om to the deffcrent Voilas, 30.--Philosophy of Om, 31-32.---Anecdote of Maudgalya and Gláva on the meaning, object and preeminence of the Gáytrí, 33.--The twenty-four sources and twelve couples of the Gayatri, 34.-Meaning of the first foot of the Gáyatrí, 35.-Do. of the second foot of lo. 36.-Do. of the third foot of lo. 37.-Succession of the twelve great elements 38. True knowledge of the relative importance of the twelve elements, 39.--Allvantages of washing the month (áchamann) with refercnce to the preeminence of water, ibil 131 ib. 14 15 16! .. ... ... ib. ... ... ... 18 19 20 ib. ib. ... 21 ... 22 CHAPTER II. 23 1...-Propriety of performing the Brahmacharyn, 2.-A Brahmachári should overcome the seven passions, pride of caste, of fame, of drean, of anger, of praise of beauty, of do. for virtue, of do. for sweet odour, ib.

·CONTENTS. ; .. ... . Kandiká. Page 3.-The duties of a Brahmachárí; collection of sacrificial fuel for the teacher, and tending his housu-hold tire morning and evening; other service to the teacher; hegging ; abstention from carual connection and angry words ; thinking onesself to be a greator sinner than other people, 24 4.--The five fires which abide in the two hands, the mouth, - the hcart, and the genetuls, should be overcome, 25 5.-Anecdote of Janamejaya son of Parikshita and two ganders, pointing out the importance of Brahmacharya, and the time which should be devoted to it (12 to 24 years,) ib. 6.-Legend of Brahma subjecting all creation to death except Brahmacháris, who are to collect sacrificial wood, and house-holders to give them alms, 36 7.-Conduct of Brahmacháris; they are to abstain from sleep ing on bedsteads, from singing, dancing &c. &c. 27 8.-Legeud on the propriety of botaking to a hermitage, and of examples of different sages who did so,... 28 9.-The precminenco of Bralımá at a sacrifice, ib. 10-11.- Anecdote of Kábandhi and the officiating priests of Yauvanáşva, on the proeminence of sacrifice, and the special kuowledge with which the different priests should perforın their duties, 30 14.-Devayajana defined, 32 15. The advantages of tho sacrifice with cooked rice for & year, and those of putting sacrificial wood, a span long each, on the sacred fire for the samo period, 33 16.-Brahmodana sacrifice originated by Atharvá, and the reason why there are four mouthfuls offered in it. In course of this a Rig verse is explained in detail, ib. 17.--A'treya-yajna and the reason why the first fec at a sacrifice should be given to A'treya, 34 18.---Legend about the pacification of the sacrificial horse, the first requirement of Agnyádhána. T'he horse ... ... . ... ... ... ... was ·CONTENTS. Kandiká. Page produced by speech from darksome frightful waters, and was pacified by Kábandhi with an A'tharvana mantra after the other Vedas had failed, 35 19.-The origin of the officiating priests; the second requirernent of Aynyádhána described in a legend in which Indra assumes different shapes to protect a sacrificu of the gods from the intrusion of the Asuras, 36 20.--Origin of the Vaişvánara fire and of the sacrificial horse, 37- 21.-Agni pacifies the horse; the offerings to be presented to hini, 38 22.-Advantages of offering oblation on the Santapanu fire, ... 39 23.---The domestic ceremonies in which the Santapana fire should be employeil, 40 24.--Legend on the qualification of the priests : the hotá should know the Rig Vedu; the Adhvaryu should know the Yajur Vella; the Udrá tá should know the Sáma Veda; and the Brahmá should know thc Atharva Veda, ib. ... CHAPTER III. ... I.. ... 1.--The importance of having a Brahuá versed in the Atharványirasil it il sacrifice, 42 2. - The impropriety of employing less thau four priests versed in the four Vedas at a sacrifice, 43 3.-Expiations for a priest speaking when officiating, ib. 4.--The chief duties for which the priests recieve fecs (dakshiņá,) 44 5.-Legond showing that in a sacrifice with three priests tho fces were reduced by one half, ib. 6-10.-A legend of Uddálaka in which questions are propounded and answers given regarding the process of the development of the body and the functions of its differ- 45 11-12.-Legend of Práchínayogya and Gotamn; the former inquires which are the different Devas with reference to whome the different members of the Agnihota are performed, and the latter's reply thereto, 49 ent organs, ·CONTENTS. 5 Prgo ... ... Kandika. 13. --Legend continuel, questions and answers about certain accidents to the sacred fires, and expiations for the samo, 14. -Advantage of knowing the above, 15. --Legend of Priyamedhrs of the race of Bharadvájn, on the number of timos the Agnihotra should he performed daily (twice) 16.-Do. continued, on the origin, derivation &c. of the word 51 53 .. ... Sváhá, 55 ... ib. .. 17.-Legend about ccrtain sages of the name of Kiru, who performed on Agnishtoma with a fuo of onc cow, and the praise thereof,.. 18.---Directions regarıling the distribution of the slaughterol cow among the officiatiny priests &c., 19-20.- Ordination or diksha and certain defocts in connection ib. with it, ib. 21-22.-Duties which the unordainod should not perform, 23. --The necessity of cooking frumenty by an ordained priest should his wife be in scason, 60 ... Charter IV. . ib ib. 61 ... . ... ib, ib. 1.--Orolination of the houscholder, 2.-Do. of Brahmá, 3._Do. of Udgátá, 4, Do. of Hotá, 5.-Do. of Adhvaryu and Pratiprastlátá,.. 6.-Do, of subordinate priests and the persons to whom they are respectively subordinato, 7. -Different coremonies belonging to different Devas, 8.-Rowards attendant upon the performance of the different ceremonies; the performer attains the rank of the presiding divinity of the ceremony, 9.-Origin of the year from the times devoted to certain sacrificial ceremonies, ... ib. 62 ib. ... 64 .

·6 CONTENTS. ... . do., Kandiká. Page 10. - Rewarls attendant upon the performance of those cereinonios -(the same as in the 8th K.', 65 11.--Advantages of knowing the above, 66 12.-Do. of performing the Daşarátra as a part of the ib. year, 13.-Do. do. Mahávrata as do., 67 14.-Questions and answers regarding the performance of do., ib. 15.Do ib. 16.-Do. do., 68 17.-Rewards attendant on do., ib. 18.-Tho two wings of the year, the two half-years, 69 19.-Both halfyears conuected with sacritice, 20.-Question and answer regarding the connection of the Jyotishtoma &c. with the half-year, ib. 21-22.-Connection of the year with the Atirátras &c., 70 23,-Do. with the sun, ib. 27.-Legend of Preili son of Kansámbi, and Uddálaka son of Kusuravindu, on the subject of the ceremoniul conncction of the days of the year, .. 71 ib. ... ... ... CHAPTER V. 72 ib. ... ... 73 77 1.-Abhiplava ceremony noticed in connexion with the year, 2.-Gádlapratishthá ceremony noticed, 3-5.-Allegorical description of the year as a man; its menibers are represented by the different ceremonies, 6.-Advantage of performing the ceremonies after knowing their relation to the year, 7.-The succession of ceremonies; which should follow which, 8.-Legend of Prajápati attaining eternal fruition by a ceremony which envolved a foe of a thousand heads of cattle, 9.-The most important requirements of different ceremonies to make their fruition permanent, 10.-A legend about the Sahasra-sainvatsa ra sacrifice, and its substitute, ib. ib. 78 79 ·CONTENTS. 7 80 ... 83 Kandiká. Page 11.--Legend about the qualifications of the priests, 12.-Object of rociting certain verses in the morning Savanasacrifice, 82 13,-Do. dlo, midday Pavamána do., ib. 14.-Do. do. A'rbhava Pavamána dv., 82 15.-Do. do. Sansthita-savana, ib. 16-19.-Explanation af the verse quoted in the last, 20.-Advantage of knowing the above, 21.-Legend about certain mystic worls (ryáhritis) which avert evils from sacrifices, 84 22.--Certain sacrifices which yield mal fruits, ib. 23.-Questions and answers regarding the classification of ccremanies, and explanations of technical terms, ib, 21. --Creation and requirements of cereinonies, 86 25.-The uses of the different Vellas in the perforinance of coremonies, 87 . .. SECOND BOOK. CHAPTER 1. 1.--Expiation for a slip of hay falling from the seat of Brahmá; tho necessity of silence on liin part when filling the pranita, and of surrounding the alter with a parilhi, 89 2-4.-Legend of Prajápatí performing a sacrifice in which the share of Rudra was refusal, and the consequences thereof, resulting in the preeminence of Brahma, 90 5,-Dakshina forbidden on the full and the new inoon ceromonies, the rice coooked on those occasions supplying its place, 6.-The guests of a sacrificer are of two kinds ; 1st, those who drink the Soma juice; and 2nd, those who do not partake of it; or those who partako of the sacrifice, and those who do not: the officiating priests and the Devas worshiped belong to the first class ; other Devas Bráhmanas and men to the second, ib. 92 .. .., ...

·8 CONTENTS, ... .. .. .. Kandiká. Page 7.-Legend on the origin of the Odana -sava or cooking ceremony, ib, 8.-Origin of tho Nakshatras, 93 9,-Expiation necessry should the moon rise when the priest is about to cook rice for the evening offering, ib. 10.-The new and full moons, and the creation of animals therefrom, 94 11-15.--Rules regarding ceremonios to be performed on the new and the full moons, 94 16.-Sacrifice to Indra and Agni by those whose father and grand father have not drunk the Soma juice, 95 17.--Legend showing the different coslarers of the offorings at an Indragni sacrifice, ib. 18.-Do. continued, showing the advantagos of the sacrifice, .. 96 19.--Avantages of the Cháturmásya homa which should be performed for four months from the full-moon of Phálguna, 97 20.-Advantages of worshiping different deities at the Agnisoma sacrifice, ib. 21.-Anecdoto of Prajápati crcating the animated world, and Varuņa regulating the same, .. 98 22.-Advantages of various offerings to Indrágni, Varuna 99 23.-Advantages of offorings at various times, 100 24.-Do. offerings to the manes, 101 25.---Do. of various offerings to different deitics on different occasions, ib. 26.-Do. of the Cháturmásya homa, 103 .. .. ... .. .. • CHAPTER II. 104 1.-Offerings of flesh meat on the A’hitágni, 2.-Tho gods, resolved to overcome the Asuras, devide them. selves into five parties, 3.-Tlaey suggest different means of conquest, ib. 105 1.

·CONTEXTS, 9 ... .. . ... Kamika. Pagon 4. --They have recourse to the butter of tho sucrifice as their thundering arm, 100 1. --The sacrifice should not be clefective (lit. with holes.) 107 6.---'They perforin the sacrifice, 108 1 --The gods fight with the Asuras, and being overcome, seak protection of the Upasarla, 109 8. -'The Upasada described, 110 9 ...-Agniilhra (lescribes the Devapatní, ib. 10.--Praise of lrinking the Soma juice at : sacrilice, 111 11. --Legend of the Devas', after failing to overcome the Asuras, perfroming it yajna. 112 12.- --Expiation for the Soma juice being accidently spilled, il, 133.--Legend of Vaşishtha's seeing Indlr and getting a Dráhmara comprising certain stomas assigned to him, 11: 11. --- The stomas rceite, 111 1.5. -- Avantage of knowing the above, 1155 16. -Appointment of the Agnilbia, 116 17. - Reasons for offering the Pravitáhnti 117 18.- Salutation to Prajapati, il. 19.-.-Salutation to Saclasya &c. 118 20-21 --Specialities in offerings to Inılma, 22.- The evening offering to do., 120) 22.-Importance of uttering truthful words, - At a sacrifice the Deras of the preceding days should be reinvokel on the last day, ... ... 11 .. .. ... ... ... ... CILITER, III, ib. ... 122 1. --The Vashatkára recommencleil, 2.-The Vishatkára identified with the thunder-bolt, the six seasons, &c. 3.-Different kinds of Vashat, and the rules for repeating them, 4.- The Vaslat to be repeated while reflecting on the Deva for whom an oblation is taken up, 6 ib. . 231 ·10) CONTEXTS. Kubik'. Pav? 5). "Ihmans aiming thi. Vaslut most advantageous, 121 ", 14.0 lirslit i lentificat suitsprechend breath, ib. 1.), ali, with this c011, 12. X;;11.'n it cotun mitra boinning with the word hita yoshut, or, il. - Reasons for reporting the linkin, 10.11. Various terms and m 1511" appropriate for the morn 1114, 11oon we crening sacritics, 127 1... ... of Prahati and Nitril in connexion with the Horning offiring of the Ekeha ceremony, 1:30) 1:. Nitra u Vara's shares of the morning offering, il, 11. Siir: aludma's larm atd.., .. 1'1 1.1. Pudruni'; ils at all., 14, Vimber of in orationis nicct at lo, 1: 17. Veressity of lines of lakslin, at the morning and the wa; wiring, 1:3:3 The one in which fer should be given beginning will tilgilenir, 19. Ilsmtazes of givin: cous, goals, sheep', horses, golil. clothes. criarx, cooked ricrede 134 1. of the Sinulla ih kil mmitin t'a mult pls. ill. 1. Winition of members of sacrilice with certain CRN's oms, 133 1":"ilmir il intiliclions oplaineal in aetail, %. The gol of the midday ( som mdr) anel offerings to him, 1:35 Curre il 1:2:3 Relationship of this menılıp's of the Verclass will then D) vaig 1:39 1, -fiyar'is pproriate at the ceremony, TIL (*pening of ring to l'aile by then gnidhura with the l'ituivata lumps, ib.

·CYXTEXTS. 11 ... Kandiká. Paro 6.-The Sakalá mílering at the evening ceremony. lin 7.--Different articles of otiering, ill. 8.- Covering of the altar with grass and then offering Harley meal thercon, 9.-( 'ooking cakes on four placers for the Clasıtak' ritcoin the mantras für offering their 10.--Peculearities to be observal at the morning the mildav, and the opening offerings and their advantages. 11.-Legend showing the means the Devasana's) in prenant the Asuries from entering the lening (emany; the substitute thereof for human observance, 1.2. --Praise of the substitute -ailorition with love vital ails, 13.--Discussion as to how the l'ha includes than five devas firs) and not two dia and Hyni, 11. The double (iouls of the Chithi. 1.3.165-17.--Different mantras for the lillisen kers of the Ikthing and proculcritics about thell, 18. --Exhortation to Idhvaryll, it's 19. -- Derivation of the world Shouasi applied to the ceremony, 119 ... (urur. V. 11 . 1.-herend about the origin of the woril Sortarí as name of night, .-. Hvantages of praying with words of different provvis, 150 3.-llymns appropriate for the night, d. H.Identifications of the human body with the scrifice, and of the officiating priests sc. with the tive utal airs ac 131 5.- Various paryyáyns, appropriate, and their alvaros, 153 (i.-Drinking of the Soma juice, 7.--Sama lymns to lx sung, 8.--Legend about, and porriso, of, the Vájapeya cremony, 15) 9.-Praise of the Aptaryáma ceremony, 156 10.-C'ertain mantras when :pilliropriate, 16. ... ..

·12 CONTENTS. 1.. Kandiká 11.-Anaikábika ceremony described, 12.-A'rambhaniya mantras, 13-14.-Paridhániya mantras, 15.-The singing of the Achchhváváka priest, . Page 157 158 ib. 159 . .. CHAPTER. VI. 161 ... 162 163 165 ib. 166 167 .. 1.---Origin of the Sampáta mantras, 2. Praise of the Sampáta mantras, 3.-Do. of the Pragáthá, kastamindra &c., 4.-Do. of the Sampáta mantras, 5.-Peculearities about the Ahina ceremony 6.--Doubts regrading the Uktha solved, 7.--The uses and advantages of various Ukthas, 8.-Do. of the Nábhánedishta, Náráşañsa, Pragátha, Bálakhilya, Vihrita, Vrihati, and other lymns, 9.-Legend in support of the above, 10.-Praise of the 6th. and the 7th. days, 11.-Legend regarding the above, 12-16.- Various hymns to be muttered (sañsana) in course of the ceremony, .. 169 171 173 174 175 ·INTRODUCTION. Alike in interest and in extent, the Atharva is the least inportant of the four Vedas. It bas none of the halo of that remote antiquity which recommends the Rig Veda to the earnest attention of the scholar, the historian, and the philosopher ; and its subjects are of a character which car.not but place it in subordination to the other works of the class to which it belongs. The Rig deals in matters which are original, and stamped with the seal of the most primitive simplicity; the Atharva follows it almost as an expounder. In extent, the Sañhítás of the Rig, the Yajush, and the Sáma are considerably more elaborate, comprising, according to the Váyu Purána, 8,600, 12,000, and 8,014 verses respectively; whereas tha: of the latter has only 5910 verses.* The Charanavyúha gives a greater number of richás (10,000) to the first; while the MSS. available make the last even smaller. Again, the former have more than one Brahmana, "some of considerable size, each, while the latter has an only Brámaņa, and that of a limited extent. The number of Sákhás, Charaṇas and Paribishtas of the last are, likewise, limited, and of the few which are extant the authenticity is extremely doubtful. Even the claim of the 'Atharva to be recko.jed an integral part of the Hindu scriptures' has been questioned, and more than one medieval Indian writer has thought its necessary to discuss the subject at some length. The adverse opinion is Apud Wilson's Vishņu Purána p. 280. I have not been able to verify this in my MS. of the Váyu. A ·INTRODUOTION. mainly, though not exclusively, founded on the repeated mention of the Vedas in ancient Sanskrit literature under the Dame of Trayi-vidyd or "the threefold knowledge," or simply trayi' “ the three," (iti vedás strayas trayć. Amarakosha:) including the Rig, the Sáma, and the Yajush, but omitting the Atharva. This, argue the impugners, is as plain an acknow- Tedgement as could be of the non-existence of the Atharva at an early period, and of its want of authority as a Veda; and, in support of this opinion, quote, among others, two passages from the Shadviñşa Bráhmaņa of the Sáma Veda, (1 p. v. kh.) in which it is said that "Prájápati created the (the first) three Vedas, *" and that " he produced the Rig Veda from the earth, the Yajur Veda from space, and the Sáma Veda from the heaven," (Lit. from this),+ and also a sloka from Manu, which says, « Prajapati milked from the three gods Agni, Váyu, and Ravi, the three Vedas, Rig, Yajush, and Sáma for the accomplishment of sacrifices." I The defendants admit the premiss, but deny the conclusion. They assert that the term Trayi'-vidya, is a common name for those parts of the Vedic literature which refer only to sacrifices, and as the hymns of the Atharva are not used in such sacrifices, they are very properly excluded, without in any way impugning their authenticity or authority as scriptures. There was, they add, only one Veda at first, and when the hymns comprised in it were classified, those which did not refer to sacrifices were put together, and these constitute a seperate class. Thus," the Veda," says Madhusudana Sarasvatá, is divided into Rich, Yajush and Sáma for the purpose of carrying out the sacrifice under its three different forms. The duties of the Hotri priests are performed with the Rig- मांगोन वेदावजन। * पिकाबरोनरिचाल्सामवेदोमुखात् । referuara transat i gate opfordren's ·INTRODUOTION. voda, those of the Adhvaryu priests with the Yajur-veda, thone of the Udgátri priests with the Sáma-veda The duties of the Brahman and the sacrificer are contained in all the three : The Atharva Vedas, on the contrary, is totally different. It is not used for the sacrifice, but only teaches how to appease, to bless, to curse" &c.,* This a gument may, at first sight, appear more ing nious than convincing,; but, notwithstanding the broad and remarkable facts that the Hindus themselves have raised doubts regarding the authenticity of the Atharva, and that it did not contribute to those cereinonies and slow crifices which constitute the essence of Vedic Hinduism, the circumstances of its embracing a great number of hymns which occur likewise in the Rik Saõhitá, and of its being frequently named in the Brahmanas of the other Vedas, leave little room for doubt that it was compiled, or put together, at about the same age when the other collections were completed. It is of course of a comparatively later date.than the Rig Sanhita, for it includes a portion of tha Veda, and its position is doubless lower ;t but that it belongs to the same age which resulted in the compilation of the Yajush and the Sáma, is what will scarcely be questioned. Dr. Max Muller, after a careful consideration of the whole question has come to this conclusion. He says, “ Trayi vidya" the threefon knowledge, is constantly used in the Brábmanas with referonce to their sacred literature. This however, proves by do means that at the time when the Brahmanas were composed the songs of the Atharváagirasa did not yet exist. It only shows that originally they formed no part of the sacreí Apud Max Mullar's Ancient Sanskrit Luterature 445.. * * Itw proper position, with roference to the other Vodas, says Proteador Max Muller, " is wall marked in a passage of the Taittiriya Aranyaka (V, LI3) where the Yajust, is pulled the hand, the Riob the right side, the Sáman the other side, thio Adora (the Upanjubnd), the Vital browthor and the Atharvágicas the tail." Ancient Sanskrit Literature, 447.

·4 INTRODUCTION. . literature of the Bráhmar, as. In some of the Brahmanas, the Artharváñgiras' are mentioned. The passage translated before shows that at the time when the S'atapatha Brahmana was composed the songs of the Atharváðgiras' were not only knowns but had been collected, and had accually obtained the title of Veda. Their original title was the Atharváñgiras' or the Brigváhgiras, or the Atharvans; and these very titles show that songs which could be quoted in such a manner must have been of ancient date, and must have had a long life in the oral tradition of India."* According to Puránic account the name of the Atharva Veda is due to a mythological personage, Atbarvan, the eldest son of Brahıná, to whom, it is alleged, it was first imparted. From Atharvan it decended through a succession of pupils to Angiras, from whose name the Veda is called A'figirasa, or Atharváñigirasa. It is, likewise sometimes, called Bhárgváfigirasa, and Bralıma Veda. The last name is accounted for on the assumption that it belongs to the Brahma, or the chief priest, in the same way as the other three belong to the Hotá, the Adhvaryu, and the Udgátá. Inasmuch, however, 48 it contains nothing which a Brahms can make use of at a sacrifice, the ascription is probably due to a desire to raise the Veda to a rauk which it did not originally possess. The Glopatha Brahmana recognises all these several names, but the details it gives (as quoted below) are totally different from those of the Puránas. Allegorically the Atharva is represented as a lean, blackman, sharp and irascible, amorous and fond of little things, possessing power to assume any shape it likes. It is describe ed to belong to the family or clan (gotra) of Vaitána, and to have. Indra for its special divinity, and the anustubh for its peculiar metre: Itsupaveda or subsidiary branch is said to be the science of Warfare, s'astravidya: * Ancient Sanskrit Literature, 446.

·INTRODUCTION. ; .. After its classification and arrangement by Vyása, according to the Vishnu Purália, " the illustrious Muni Sumantu taught this Veda to his pupil Kabandha, who made it twofold, and communicated the two portions to Devadersa and to Pathya. The disciples of Devadersa were Maudge, Brahmabali, Saulkáyaní, and Pippaláda. Pathya had three pupils, Jájali, Kumudádi, and Saunaka ; and by all these were seperate branches instituted. Saunaka, having divided bis Saihitá into two, gave one to Babhru, and the other to Saindhaváyana; and from them sprang two schools, the Saindhavas and Munjakeśas.. The principal subjects of difference in the Sañbitás of the Atharva-Veda are the five kalpas or ceremonials: the Nakshatra Kalpa, or rules for worshiping the planets; the Vaitána Kalpa, rules for oblations, according to the Vedas generally; the Sanhits Kalpa, or rules for sacrifices, according to different schools; the A'Agirasa Kalpa, incantations and prayers for the destruction of fc98 and the like; and the Şánti Kalpa, or prayers for averting evil."* The account given in the Bhagavata Purána is similar to the above, but not without some peculiarities of its own. Accordicg to it, Vyása, after classifying the four Vedas, taught the Atharvan to Sumantu, "Sumantu, the learned in the Atharvan, imparted his Sanhità to his pupil (whose name according to the commentator Sridhara şvámi was Kabandba). He (Kabandha) divided it in to two parts, and expounded them to Pathya and Vedadarśa. Şaulkdyani, Brahmavani, Modosha, and Pippaláyaní were the pupils of Vedadarśa (who learnt it from him). Now, Brahmaq, bear of the pupils of Pathya. They were Kumuda, $unaka, and Jájali, the knowers of the Atharva. The pupils of Vabbru were Angiras (Supaka) and Saindhaváyana, who learnt two Sañbitás, (from their tutor). Savarna and others (pupils of Saindhavayana) followed. The Nakshatra Kalpa, the Şanti Kalpa, Kasyapa, A'ngirasa &o. (other parts of the * Wilsons Vishņu Purána, p. 285.

·6 INTRODUCTION. Vedas, (whose tencher's name says the commentator, are not given). These are the teachers of the Atbarvana." - The Charanavyúha, which is believed by some to be an older and more reliable authority, does not, however, support these subdivisions. According to it, there were, originally, only nine different recensions of the hymns of the Atharvans. But neither the sakhs of the Váyu, nor those of the Charanavytiha, with one exception, are now available, and even of the nine schools of the latter the names are in many cases doubtful. According to Dr. Max Muller's conjectural emendations, the Dames' are: 1. Paippaládas, 2. Saunakas, 3. Damodas, 4. Tottayanas, 5. Jayálas, 6. Brahmapalášas, 7. Kaunakhins, 8. Devadarsanins, 9. Cháraṇavidyas. These, however, are not all borne out by the six MSS. which I have consulted. They give MS. with a MS. with me. pundit. No. 1477 Sanskrit College. No. 1482 Do. No. 1479 Text. Do. No. 1479 Do. comment. 1 Pippalás. Staittas. Pippalás. Pippalás. Pippalas. Paippalás. 2 Datas. Damodas. Dántás. Dántás. Damodas. Dántás. 3 Pradápa- Snátas. Pradantas. Pradantas. Tuotas. Pradantás. las. 4 Tajtá. Autás. Autas. Taitas. Kunattas. Auptas. 5 Brahma- Brahmapa. Brahmapa- Brahmadá. Brahmada- Brahmadás. dépalas. las. lasas. pasa. pasa. 6 Jábálás. Jáyalás. Jabalin. Autás. Jabalás. Rásds. 7 Satnaki. Sakunakhi.. Saunakás. Saunakás. Saunakas. Saumaki. 8 Devadarsi. Devadarsi. Devadarsås. Vedarsi. Dovadarsi. Vedadarsi. 9 Chárana- Charanavi- Charanavi. Charanavi. Charanavi. Charanavividyk. dyas. dyás. dyás. dyas. dyas. •पर्वपिन मनुब निषधापयत् सवाम् । sifart of your care a ... मौलागिनिमांदोषः पिप्पशावविः। पद विमासे परिवानयो सा॥९॥ मासनको सन् बामनियमित । T: frigirre: gata i qviant dis Tyret ·INTRODUCTION. Professor Max Muller puts all the names in the plural; but in my manuscripts some of the names are in the singular, and the Commentator observes that where the naines are in the plural, there many original teachers are implied; where they are in the singular only one original teacher is understood : yutra vahuvachanum tatra vuhavah: yatraiku vachanum 80 ska evt. Looking to these discrepancies, it may be fairly coucluded that the names bad become already obsolete when the Charanavyúba was complied. The exception above alluded to; refers to the text which is now current under the name of the Atharva Veda Sañhitá, of which an excellent edition has been published by Professor Roth and Whitney. To which of the nine recensions it belongs I know not. Some pandits take it to be the text of the saunakas, but on no reliable authority that I am aware of. It comprises twenty chapters (Kándas) of which the last two are said to be supplementary. The following is Professor Whitney's summary of its nature and contents: "The Atharva is, like the Rik,a histor. ical and not a liturgical collection. Its first eighteen books, of which alone it was originally composed, are arranged upon a like system throughout, the length of the hymns, and not either their subject or their alleged authorship, being the guiding principle; those of about the same number of verses are combined together into books, and the books made up of the shorter hymns, stand first in order. A sixth of the mass, however, is not metrical, but consists of longer or shorter prose pieces, pearly akin in point of language and style with passages of the Brahmanas. Of the remainder, or metrical portion, about one sixth is also found among the hymns of the Rik, and mostly in the tonth book of the latter; the rest is peculiar to the Atharva. Respecting their authorship the tradi- . 977: Nr. Taufe IM pirar ·8 INTRODUCTION.- tion has no information of value to give: they are with few exceptions attributed to mythical personages. The greater portion of them are plainly shown, both by their language and internal character, to be of much later date than the general contents of the other historic Veda, and even than its tenth book with which they yet stand nearly connected in import and in origin. The condition of the text also in those passages found likewise in the Rik, points as distinctly to a · more recent period as that of the other collection. This, however, would not nocessarily imply that the main body of the Atharva hymns, were not already in existence when the compilation of the Rik took place. Their character would be ground enough for their rejection and exclusion from the canon, until other and less scrupulous hands were found to undertake their seperate gathering into an independent collection. The nineteenth book is a kind of supplement to the preceding ones, and is made up of matter of a like nature which had either been left out when they were compiled, or had been since produced. The twentieth and last book is a liturgical selection of passages from the hymns of the Rik, and it is not easy to see how it should have become appended to the Atharva as a portion of its text."* No record has any where been met with of the number of Brahmaņas which the Atharva Veda originally included. At present the Gopatha is the only one which is accessible. If the Atharva is thus poor in its hymnological and liturgical portions, it is particularly rich in Upanishads. The Rig Veda is represented by only two Upanishads, the Aitareya and the Kausitaki; the Sáma by two, the Chhándogya and the Talavakára ; the White Yajush also by two, the Vrihadárawyaka and the Vájasaneyi; the Black Yajush, by four, the Taittiriya, the Maitráyaní, the Yájốika,and the Setásvatara; whereas the Atharva has no less than fifty-two affiliat- Journal, American Oriental Society, IV, 256.

·INTRODUOTTON. . ed to it, besides a number of others of more or less' doubtfulls; authenticity. The three codices of the so-called' A'tharvana Upanishads 'which I have seen are all imperfect. Each of them has a seperate order of arrangement. One of them includes the Talavakárs of the Sama Veda mother the Taittiriya, of the Black Yajush; and the third, which is the most modern, the Gopala-tápaní, the Gopichandana and other works which are excluded from the other two. The fifty two, besides, are made up by counting the different chapters of the Svettsvatara and other treatises as distinct works. After a careful comparison of the three I have compiled the following conjectural list; viz: + 1. Garbha. 22. A'tman. 2. Prasna. 23 to 27. Maba. 3. Brahma. 28 to 33. Kathavalli. 4. Kshurika. 34. Náráyanna. 5. Chulika. 35. Vrihannárávaya(?) 6. runeya. 36. Mahánáráyanı.. 7. Pránágnihotra 37. Sarva. 8. Mundaka. 38. Hunsa. 9. Mándukya. 39. Paramahansa. 10. Vaitathya. 40. Kálágnirudra. 11. Alataşánti. 41-42. Ráina-tápini. 12. Nílarudra. 43. Kaivalya. 13. Nádavindu. 44. Já sála. 14. Brahmavindu. 45. Asrama. 15. Amritaviodu, 46. Pinda. 16. Dhyanavindu. 47. Siras. 17. Tejovindu. 48. şikha. 18. Yogagikha 49-50. Nrisinba-tápaní. 19. Yogatattva. 61. Svetáivatara. 20. Sannyása. 52. Garuda 21. Kanthaşruti. The commentary of Narayana omits Nos. 10, 11, 20, 28 to ·10 INTRODUCTION. Vedas."* same 33, 35, 36, 45, and 51, and supplies their places by Brahma vidya, Sámánya, Shatchakra, Gopála-tápaní, Vásudeva, Gopichandana, A'tmabodha, Ganapati, Krishna, Atharvaveda, and a second Mahá, following in this respect the modern MS of the text. It should be noticed, however, that, strictly speaking, the Upanishads cannot be called integral parts of the Vedas, for they have generally been placed in opposition to those works. Thus Jaimini, in the Púrva Mimáñsá, defines the Vedas to be a works intended to promote ceremonial observances; those which do not promote them are not Prabhákarn, in the way, says, " there is no part of the Vedas which is purely descriptive, and which does not induce, restrain, cnjoin, or probibit actions." + In the Mundaka Upanishad the Vedas are condemned as teaching " secondary knowledge" (Apará vidyá), which is to be rejected in favor of the teaching of the Upanishads.": Nárada, in the Clihándogya Upanihsad, appears before Sanatkumára, and says that he has studied the Rig, the Yajnsh, the Sáma and the Atharva Vedas, and other subjocts, but that they have not sufficed to give him true knowledge, and he accordingly seeks instruction in the Upanishads.|| Kapila holds the Vedic or revealed means of attaining salvation to be as ineffectual as the tomrporal oneſ; and Işvarákrislına, working in this light, condemns the Vedas as worthless, because the rewards attainable by them are transient. The Gopath& Bráhamana, likewise, makes the Upanishads stand apart from the Vedas (1,21). Seeing, further, that the so-called A'tharva- बाबायस विद्यार्थवादानामनदीमाम ॥२१॥ ** Refeforefufafanufache ha utirurat mfe i 1.mai i eraut: vaias: tarte te : Chhándogy. U. p. 116. fpiritatii । पदाधिक सारित विषयाविरुणयुक्त।

·INTRODUCTION, na Upanishads do not occur as parts of any extant Brahmana or A'ra yaka of the Atharva-veda, they may very reasonably be taken to be altogether independant of that Veda. It should, nevertheless, be borne in mind that some of the works of this class have existed from a very early period, and Manu, Vydse and other high authorities have recognised their right to be thought as parts of the şruti, and the whole of the Vedánta depends for its authority on their authenticity as scriptures. Most of these tracts are theological in their character, with a special leaning, in some cases, to par. ticular devinities of the Hindu pantheon. But altogether they are of so miscellaneous a character,--80 inconsistent with each other, -80 dissimilar in language, style, and subjoct, that they cannot be taken to be the productions of one age, much less of one author. For brief accounts of the contents of these, I must refer the reader to my “ Notices of Sanskrit MSS." Vol. I, and to the learned dissertation of Professor Weber in the first two volumes of the Indische studien. Unreliable translations of these are to be met with in Duperron's Oupanikhat. The Gopatha Brahmana is divided into two parts; the first (Purvárdha) comprising five chapters; and the second (Uttarárddha) six chapters. The chapters are of unequal length, and comprise from 39 to ló paragraphs or Kandikás each, the longest being the first two (39 and 34); and the shortest the last two (15 and 16); the others ranging from 19 to 26 Kandikás. The language of the Gopatha is similar to that of the other Brahmåņas, having all their archaisms, grammatical irregularities, and elliptical and involved style, but it is at the same time somewhat simpler. It has no preténsion to rhetorical ornament, and rarely rises to any thing like elegance of diction. Metaphors and allegories occur in the work frequently, but they constitute its subject, and not the ornament citer lan- * ·12 INTRODUOTION. 4 guage. With the exception of a few. quotations from the hymns of the Rig Veda, and several anustubh glokas, the work is: throughout in prose, resembling in this respect the Aitareya more closely than the Brahmaṇas of the Yajush and the Sama. This resemblance is also observable in its subject. Nothing is treated of in it in full or in all its detail. The reader is presumed to be familiar with the rituals of the Vedas, and has only particular topics brought to his notice which serve to ellucidate some obscure point, or is worthy of being known as important; and even these are discussed in such a disjointed, fragmentory, abrupt way, that they entirely fail to be, to us at least, in any way interesting. Myths, legends and parables constitute the staple of the work; but they are short, inconsequential and pointless. They are intended to explain the origin, nature and fruits of particular ceremonies; but, being most ioartistically set forth, fail to attract attention. The case may have been different before, but certain it is that they have ceased to interest the people of this country since the last two thousand years. The work opens with the creation of the world, to which the bulk of the first chapter is devoted. As the subject has been treated in it with greater detail than in any other Veda, and is of some interest, I shall attempt to give a paraphrase of it here with the omission only of such eulogistic and explanatory passages as break the thread of the narrative.. "Om ! Verily, Brahma alone by itself only existed at first. It willed, 'I alone exist as the highly adorable* Ho! I must create from myself a second Deva like unto me.' It worked, upon, it well warined, it fully heated its self. On the forehead of this working, well-warmed and fully heated (heing) perspiration broke forth. Well pleased thereby, it said, " I, the highly adorable, know well all that should be known." • The rendering above given is doubtful.

·INTRODUCTION. 13 - - "He worked again, be warmed himself well again;' he fully heated: his self; thereupon seperate streams of por wpiration flowed from all the pores of the body of that working; well-warmed and fully heated being. They pleased him. He said, "by these I shall-support all and every thing whatever; by these I shall create all and every thing whatever; by these I shall attain all and ovory thing whatever.' " Having thus created water t he looked down, and in the water beheld his own shadow. The sced of the 'beholdor, of its own accord; oozed out, and dropped into the wator, He thereupon worked and well warmed and fully heated the water. The belaboured well-warmed and fully heated water, along with the seed, devided into two. Theroof that which was gross, common, very saline, unpotable, unpalatable, and unsteady, along with the seed in it, became the ocean; the other which was potable, palatable and quiet, was worked upon and well warmed and fully feated, and thereby whatever seed was in it dried up, and because it dried up (abhrijyata), therefore it became Bhrigu. "Having created Bhrigu he disappeared. Bhrigu, having thus been created, looked towards the east. Speech resounded, " Váyu, Váyu" (wind). He turned; he looked towards the south. Speech Tesounded, "Mátarigvan, Mátariavan," (wind). He turned; he looked towards the west. Speech resounded, "Pavamána, Pavamána," (wind). He turned ; he looked towards the north. Speech resounded, " Váta, Váta," (wind). He replied :. "I know it not." "No," (said the other) "Look below into the water;" and because he said "look below into the water" (Atharván) therefore Atharvan proceeded from it; and hence In the first para. Brahma (neuter) is followed bythe nedter. pronoune trd (it)but in the second the masculine sa (he) is substitued without any change in the antecedent. + The word is in the plural number in the text ·INTRODUCTION. Atharvaqt is called by, that name. Verily, of that venerable sage (rishi) - Atharvan, the whole body with its members down to the smallest hair and the vital airs, was like that of Brabma. To bim, Atharvan, said Brahma; " Having, created the-beings of Prajápati protect them." And because he said, Prajápateh prajá srishtvá pálayasva, therefore Prajapati came into being, and became the lord of creation. Atharvan verily is that Prajapati. "He (Brahma) worked upon, and well warmed, and fully heated that sage Atharvan. Out of that wrought, well-warmed and fully beated Atharvay he formed ten Atharvaņa sages; one of one, rieba, one of two richás, one of three, one of four, one of five, one of six, one of seven, one of eight, one of nine, and one of ten richás. Those Atharvana rishis, he workod upon, and well warmed and fully heated, and therefrom ten Atharvana rishis proceeded, the eleventh, twelveth, thirteenth, fourteenth, fifteenth, sixteenth, seventeenth, eighteenth, nineteepth, and twentieth. He worked upon, well warmed, and fully heated those Atharvana as well as the Atharvana rishis, and whatever mantras he beheld in those wrought, well-warmed and fully heated risbis, the same became the A'tharvana Veda. He worked upon, and well warmed, and fully heated the A'tharvaņa Veda, aud from it issued forth the mind-like syllable Om. "He again worked upon, well warmed and fully heated liis self. From his self he created the three regions earth, ether and heaven. He verily produced the earth from his feet, the other from his belly, and the heaven from his head. He worked upon, well warmed and fully heated the three regions, And therefrom created the three gods Agni, (fire) Váyu, (air) and A'ditya (sun). He verily made Agni out of the earth, Váyu out of the ether, and A'ditya, out of heaven. He worked upon, wall warmed and fully, heated the three gods, and therefrom produced the three Vedas, Rig, Yajush and Sama; the - ·INTRODUCTION. 15 Rig Veda from Agni, the Yajur Veda from Váyu, and the SAma Veda from A'ditya. He worked upon, and well warmed and fully heated the three Vedas, and therefrom produced the three great Vyáhritis bhuh, bhuvah and svah; the first from the Rig Veda, the second from the Yajur Veda, and the third from the Sama Veda. " The water which encircling the seed (formedl) the ocean, flowed towards the east and the south, the west and the north, and because it flowed (samaradravanta,) therefore is it called samudra, ocean. It was frightened, and said, "Lord, we install thee as our king." And because encircling (oritvá) it remained, therefore was Varana produced from it, and since Varana was formed of it, therefore is it indirectly called Varuna, for verily the gods are fond of indirect, and inimical to direct, allusions. Ho, Varuna, seperated (amuchyata) from the ocean; he became Muchya, and because Muchya was born of him therefore is he called indirectly Mrityu, for verily the gods are fond of indirect, and inimical to direct, allusions. He (Brahına) worked upon, well warmed and fully heated that Varuņa alias Mriuyu, and froin all the members of the body of that wrought, well-warmed and fully heated Mrityu fluids (rasa) exuded; these formed the Anids of his body (agarasa), and those fluids of bis body are indirectly called Anyiras, for verily the gods are fond of indirect, and averse to direct, allusions. " He (Brahma) worked upon, well warmed and fully heated that Angiras, the sage, and therefrom proceeded the Viñgina Angirasa rishis. He worked upon well warmed and fully heated the Viñşina Angirasa sages, and therewith formed the ten A'âgirasa Aʼrsheyas (sons of sages) having sixteen, eighteen, tsvelve, one, three, four, five, six, two, and seven richás. He worked upon, well warmed and fully heated the Angirasa sages and the A'ngirasa Aʼrsheyas, and whatever mantras he perceived in them therewith be formed the A'Agirasa Veda. He worked upon and well warmed and fully heated that A'Agirasa Veda, and therefrom proceeded the two syllables Junat.

·,'16 INTRODUOTTON. "It, the A'Agirasa Veda, remained above, leaving these regions, therefore the reader of the A'Agirasa remains above. "He (Brahma), looked towards the sides, the east, the south, the west, the north, above and below, and worked upon and well warmed and fully heated them; and therefrom prepared the five Vedas, Sarpa Veda, Pipácha Veda, Agura Veda, Itihasa Vedá, and Purana Veda. From the east side he formed the Sarpa Veda, or the science of serpents; from the south the Pigacha Veda, on the science of hobgoblins; from the west the Aşura Veda, or the science of giants; from the north the Itih ása Veda, or the science of history; and from above and below the Purana Veda, or the science of ancient legends. He worked upon, and well warmed and fully heated the five Vedas, and therefrom formed the five great Vyáhritis, Vridhat, Karat, Guhan, Mahat and Tat; Vridhat from the Sarpa Veda, Karat from the“ Pipácha Veda, Guhan from the Aşura Veda, Mahat from the Itihása Veda, and Tat from the Purana Veda. " He looked forwards and backwards, and worked upon and well warmed and fully heated them, and formed therefrom the preeminent syllable Sam. “He again worked upon, and well warmed and fully heated himself, and from his mind produced the moon, from his nails the stars, from the hairs of his body herbs and trees, and from his minor vital airs the other numerous objects. * "He again worked upon, and well warmed and fully heated himself; he beheld the threefold seven-stringed and twenty-onemembered sacrifice (Yajna). Thereof this Rig Veda verse may be quoted': "Agni formed the threefold and geven-stringed se- The word used is “ dovángods, but seeing that in the Rig Voda svon pestles and mortars and leather straiyen dre named devas, the word, it may be presumed, is here used in the sense merely of created objects, and not of devine beings especially. The use of the word anydi athers" as opposed to herbs and trees can suggest no other meaning.

·INTRODUOTIOR. - . crifice." . On that subject this supplementary sloka may also be quoted : 'The seven sacrifices of cooked rice, are sevenstringed. “ He collected it; he performed a sacrifice with it. In that sacrifice Agui officiated as Hotá, Váyu as Adhvaryu, Surya as Udgátá, Chandramas as Brahmá, Paryyanya as Sadasya, horbs and troes as oblation spoons; the Adhvaryu Vißvedevas as Hotrakas, and the Atharvángirasas as Goptáras. “These learned officiating priests, having completed the sacrifice, thus addressod it, may this resulting oblatory butter make not the imunortal creation heedless.' Verily thoso guardiaus are called the leaders of sacrifice susah-prasarpakán. To these, says Prajápati, plentiful fees should be awarded ; for inefficient priests who have not observed Brahmacharya and are wanting in earnestness, aro verily enemies of the sacrifice; the cnemies of the sacrifice injure the institutor thereof; the even mies of the institutor injure the Ritvijas; the enemies of the Ritvijas injure the fecs; the enemies of focs injuro tu institutor with his children and cattle ; the enemies of his children and cattle injure the institutor in this world and in heaven; the enemies of heaven and earth injure half the resources of the institutor's life: they only accomplish half a sacrifice." Having thus described the origin of creation the work: proceeds, after two short paragraphs on certain expiations for flaws in the performance of sacrifices, to describe the creation of the universe from the syllable Om. It says, "Brahma verily created Brahma on a lotus leaf. Of a truth ho Brahıná, thus created, was engaged in the reflection,' by what single syllable can I perceive all desirable objects, all 'rogions, all Devas, all Vedas, all sacrifices, all words, all fruition, all creation, whether fixed or moving.' He performed a Brahmacharya ; he beheld the syllable Om; of two letters, four instants, all pervading, preeminent, unchangeable, the Brahma, the Brahmi, the Vyáhriti, the godly Brahma. From it was produced all desirable objects, all 1 ·18 INTRODUCTION. the organs regions, all Devas, all Vedas, all sacrifices, all words, all fruition, the whole creation fixed and moving. “From its first letter was produced heaven ; and from its second letter vigor and the luminaries. From its first vocalic instant were produced the earth, fire, herbs, trees, the Rig Veda, the mystic syllable (Vyáhriti) bhu, the Gáyatrí metre, the threefold stoma, the eastern side, the spring season, the instrument of speech-tongue, and the power of taste. “ From its second vocalic instant were produced ether, air, the Yajur Veda, the mystic syllable bhuva, the traistubha metre, the fifteen-fold stoma, the western side, the summer season, of breath-the nostrils, and the power of smelling “From its third vocalic instant were produced the heaven, the run, the Sáma Veda, the inystic syllable svah, the jagati metre, the seventeen-fold stoma, the northern side, the rainy season, the seats of light.-eyes, and the power of vision. “From its consonantal instant b were produced the waters, the moon, the Atharva Veda, the stars, the circumflex Om its life, janat, the Angirasas, the anustubh metre, the twenty-onefold stoina, the southern side, the autumn season, the seat of knowledge--mind, and the power of knowing. "From its consonantal instant m were produced the Itihása Purána, speech, metrical language, nárasansi, the Upanishads, the commnding syllables Vridhat, Karat, Guhan, Muhat, Tat, and Sam, the great Vyáhriti Om, harmony of many corded instruments, voịce, dancing, singing, music, the Chaitraratha Devas, lightning, light, the vrihati metre, the thirty-three-fold stoma, the upper and lower sides, the cold and dewy seasons, the organs of hearing-mears, and the power of audition." Though the syllable is said to comprehend four instants, yet three tocalic and tuo consonantal instants are here recounted; probably the last two are counted as ono. - ·INTRODUCTION. 19 A legend now follows in which the Dovas are said to have overcome the Asuras by starting to the attack led by Ou, to which they promised every preeminence. The subsequent kaq. dikas of the first chapter are devoted to the praise of Om, its origin, derivation and uses, its different positions in the different Vedas, and its place in the Gayatrí, the meaning of which is explained at length. The account given of the Gáyatrí is tho fullest I havo met with in the Vedas, and will perhaps be interesting to many as containing the oldest ideas of the Brahmaņas on the subject. The account is given in the form of a narrative, and is as follows: “Gláva of the race of Mitra (Maitreya) repaired to Maudgalya, who was well versed in the (science of) eleven syllables, and, seeing him engaged in the duties of Brahmacharya, snid : * How is this? Whatever exists in this Brahmacharya, and whatever Maudgalya is performing are all perishablo.' "A desciple of Maudgalya, hearing this, repaired to his tutor, and said, 'the man who has this day become our guest speaks ill of your learning.' «« What does he know, fair youth ? enquired the teacher. “He reads the three Vedas, sir,' replied the pupil. "Invite near me, fair youth, the most forward pupil of the man who has come to question my learning. “The pupil of Maudgalya called a pupil of Gláva, and said to his tutor, 'Here he is, sir." "(of him enquired Maudgalya) What, fair youth, does your tutor profess?' He reads the three Vedas, sir', 'replied the youth. " (Gláva said), How do you, fair youth, speak thus of your tutor to us who have got all the three Vedas in our mouth? How do good people so speak of good people ? He does not wish to reply to the question I have asked him, nor does he know it.' "Maudgalya, thereu pon, said to his own pupil,' Ropair, fair ·20 INTRODUCTION. < as you youth, to Cláva of the race of Mitra, and address him, saying, 'instruct me, sir, and explain to me the Sávitri, (i. e. the Gáyatri;) of twenty-four syllables and twelve couples, of which Bhrigvangirasas are the eyes, and in which all this creation subsists.' Should that Brahmachári tutor, fair youth, happen not to know it, and to ask a Bramachári pupil (liko you) to explain the Sávitrí, to him, then tell him,' as you said to Maudgalya, so are you ill-instructed, since questioned by me you have given no answer. You shall have to submit to privations for a year.' "The pupil repaired to where the other (Gláva) was, and asked the question (which his tutor had suggested to him). "He (Gláva) gave him no reply. Thereupon the pupil said, said to Maudgulya, so are you ill-instructed, since questioned by me you have given no answer. You shall have to submit to privations for a year,' "He, Maitreya, to his own pupils, said ;'forsaking me, repair as you list, to your homes. I said of Maudgalya that he was ill-instructed, and yet have failed to answer the question put to me by him ; I shall therefore go and pacify him.' *On the fallowing morning Maitreya, taking a handful of sacrificial wood (in token of submission) went to Maudgalya and said, 'Sir, I am Maitreya.' "Wherefore are you come ?' (enquired Maudgalya.) I have (said Maitreya) called you ill-instructed, and yet have failed to answer the question put by you, I have therefore come to pacify you. * He (Maudgalya) said; it is said that you have committed every sin by coming here in & conveyance. I give you this auspicious car of mine (instruction) ; go away in it.' "The other said, what you say is neither ungenerous nor finkind, and for it have I come to you.' Then approaching him (nearer) enquired, 'Sir, to whom do wise men allude by the phrase}" the adorable glory of the god Savits"? and advise me as to what they mean by dhiya (intellect); and, should you know - ·INTRODUCTION. 21. it, tell me the courses through which the sun moves on (pera. chodayát)." "To him said the other thus ;' wise men say the Vedas and the chhandas (metres) are the preeminent parts (varenya) of the sun ; and the glory (bharga) of that god is aliment, (anna). I tell you also that dhiya means duties, (karmáni) and the courses, those by which the sun moves op." • Having understood this, Gláva requested him, saying, teach me, sir, who is Savitá (sun) and what is the Sávitri?' "(Maudgalya replied),” the mind (manas) is the sun, Savitá, and speech the Sávitrí. Wherever there is mind, verily there also is speech, and wherever there is speech, there also is mind; thus there are two sources and one couple. The firo, Agni, is Savitá, and the earth, the Sávitri; wherever there is earth there always is Agni, and wherever there is Agni there always istearth; thus there are two sources and one couple. Váyu of a truth is Savitá, and ether, the Sávitrí; wherever there is Váyu there is ether (antariksha), and wherever there is ether there Váyu; thus there are two sources and one couple. The sun, A'ditya, is Savitá, and sky (dymui), the Sávitrí; wherever there is A'ditya there always is sky, and where there is sky, there also is A'ditya; thus there are two sources and ono couple. Chandramas, the moon, verily is Savitá, and the stars, the Sávitrí; wherever there is moon there also are stars, and wherever there are stars thero is the the moon ; thus there are two sources and one couple. The day (ahan) is Savitá, and the night (rátri), the Sávitrí; wherever there is day there is night, and wherever there is night there also is day; thus there are two sources and one couple. Heat(ushna) is Savitá, and cold (olta), the Sávitrí; wherever there is heat, there also is cold, and where there is cold, there also is heat; thus there are two sources and one couple. The cloud These questions include all the leading words of the sacród Gayatrí.

·22 INTRODUCTION. (abbhra) is Savitá, and rain (varsha) the Sávitrí; wherever there is cloud there is rain, and where there is rain, there is cloud; thus there are two sources and one couple. The lightning (vidyut) is 'Savitá, and the thunder (stanayitnu), the Sávitrí ; wherever there is lightning there is thunder, and where there is thunder there also is lightning ; thus there are two sources and one couple. Life (prána) is Savitá, and food (anna), the Sávitrí; wherever there is life there is food, and where there is food there also is life; thus there are two sources and one couple. The Vedas are Savitá, and the metres (chhandas), the Sávitrí; wherever there are Vedas, there are metres, and where there are metres, there also are the Vedas ; thus there are two sources and one couple. Sacrifice (Yajña) is Savitá, and fee (dakshind), the Sávitrí; wherever there is sacrifice there is fee, and where there is fee there also is sacrifice; thus there are two sources and one couple. These verily are the twelve couples.' “Verily Brahma beheld this recepacle, the adorable prosperity, (the Sávitrí alias Gayatri). Meditate on it. If it be religiously held, (vrate), it abides* in truth. He, Savitá, having created Brahmaņas from the Sávitrí, held it within him, hence the first foot of the Sávitrí is savitur varenyam the preeminient portion of Savitá, (a play upon the word vrata, religiously held and thence várenyam the preeminent.) By the earth is upheld the Rig hymns; by the Rig hymns, Agni; by Agni, prosperity (srí, here intended for Sávitri); by prosperity, woman; by woman, a couple; by a couple, man; by man, work; by work, religious austerity; by religious austerity, truth; by truth, Brahma, by Brahma, Brahmana; by Brahmana, devotion; by devotion are Brahmmanas bepraised, made voidless, and unbroken. His thread (lineage) remains unbroken, and the abode of his life remains undisturbed who knows this the first ' foot of the Savitri, or knowing explains it. Rifatin The verb is in the past tenso.

·INTRODUCTION. 28 " We comtemplate the glory of the god,' (blargo derasya dhimahi) is the second foot of the Sávitrí. By ethor is the Yajush upheld; by the Yajush, Váyu; by thë Váyu; cloud; by the cloud, rain; by the rain, herbs and trees; by herbs and. trees, animals; by animals,work ; by work, austirity; by austirity, truth; by truth, Brahma; by Brahma, Bráhmann; by Bráhunana, devotion; by devotion is Brálimaná bepraised, malo voidless, and unbroken. His thread (lineage) remains unbroken, and the abode of his life remains undisturbed, who knows this the second foot of the Sávitri, or knowing explains it. “* He who irrauliates our understanding,' (Whiyo yo ruth prechoda yát,) is the third foot of the Savitrí. By the sky is the Sáma upheld; by the Sáma, Aditya; by A'ditya, light; by the light, rain; by the rain, herbs and trees; by the herbs and trees, animals ; by the animals, work; by work, austerity ; by austerity, truth; by truth, Brahma; by Brahm., Brahmana; by the Brahmaņa devotion ; by devotion is the Brahmaui bepraised, madlo voidless, and anbrokon. His lineage romains unbroken, and the abode of his life remains undisturbed, who knows this the third foot of the Sávitrí, or knowing explains it. "By the Brálmana who, thus knows this, is, of a truth, Brahma acquirod, digested and well understood. By Brahma is the ether acquired, digested and well understood. By the ether is Váyu acquired, digested and well understood. By Váyu is the light acquired, digested and well understood. By light is water acquired, digested and well understood. By water is carth acquired, digested and well understood. By earth is food acquired, digested and well understool. By food is life acquired, digested and well understood. By life is mind acquired, digested and well understood. By mind is speech acquired, digested and well understood. By speech are the Vedas acquired, digested and well understood. By the Vedas is sacrifice acquired, digested and well understood. Verily these twelve great ·24 INTRODUCTION. elements are situated in this order, and thereof is sacrifice the highost. Those who know the above think that they know it (rightly); but in reality they know it not. Sacrifice is ostablished on the Vedas; the Vedas are established on speech; speech is established on the mind; the mind is established on life; life is established on food; food is established on the earth; the earth is established on water; water is established on light; light is established on wind; the wind is established on ether; the ether is established on Brahma; Brahma is established on Brahmaņas acquainted with Brahma. Verily he is conscient of Brahmi who knows this. He achieves meritorious acts, and sweet odours,—he destroys all sins, and enjoys endless grace,---who knows this; as also he, who knowing this, adores the Upanishad which has the Savitrí, the mother of the Vedas, for its subject." This interpretation differs from what is generally received by later authors, inasmuch as it seperates the epithet varenya from bharga, and makes the two distinct. This, however, is more apparent than real, for it is merely allegorical, and docs not alter the sense. Otherwise it is on all fours with the belief of the Hindus that the object adored is Brahma or the universal soul, and therefore also of the sun, and not the sun itself as represented by its rays. As the interpretation is the oldest we possess, and was given within a short time after the Gayatrí had been composed, this fact is worthy of note, particularly as it is at variance with the version given by some European orientalists, notably by the late Professor Wilson, which makes the sun itself to be the object of worship. It is of course impossible to say what the author of the Gayatri bimself had in view, but his Indian commentators, both ancient and modern, are at one in believing that he rose from nature up-to nature's God, and adored that sablime lumimiary which is visible only to the eye of reasony and not the planet we daily see in its course.

·INTRODUCTION. 25 The Chapter closos with a kandiká on the importanco of d'chamana, or washing of the face before cominencing a cerernony. The second chapter devotes its first nine kandikás to the duties appropriate to Brahmacháris, or religious students, inculcating dispassion, mendicity, chastity, devotion to the tutor, and other virtues, and fixing the time to be dovoted to such a course of life from twelve to twenty-four years. The rules are very much the same as those given in the Grihya Sátras, and call for no remark. A legend follows in which a sage of the vame of Kábandhi, son of Kabandha, an A'tharvana Rishi, is described as an intelligent disputant, a knower of the Mimáñsá (mimánsaka), and self-sufficient to a degroo. He discourses with the priests of the great king Yauvanásya Mándhátá, aud questions them about the duties of priests and the particular knowledge necessary for them. Tho replies are brief and inconsequential. Several other legends follow, which describe the various requirements of Burrifices. Of those brief accounts will be found in the table of contents. They are, as usual with Brahmanic legends, inano, and designod mostly to establish the proeminence of the Atharva over the other Vedas. The third chapter opens with an injunction that the four priests at a sacrifice should know the four Vedas, and that a sacrifice with three priests versed in the Rig, Yajush, and Sáma, is, like an animal with a less number of feet than four, or A man with one foot, or a car with one wheel, incapable of moving on satisfactorily. Certain expiations are then recommended for the offence of speaking on the part of the priests when engaged at a sacrifice. A curious legend then fol. lows in which questions are propounded as to why the hair grows first on the head and then on the other parts of the body? why men have mustache and womeu have it not? why the teeth first cut out of the lower jaw? wby they shed and grow . D ·26 INTRODUCTION. again ? and why and how other organs of the body perform their functions ? and they are explained by references to various parts of the Darşapaurņamása sacrifice; as also regarding certain accidents to the sacrificial fire and their expiations. Passing over two other short legends of little importance, we come to a set of rules regarding the distribution of the sacrificed cow among the different persons engaged in the sacrifice. According to them the Prastátá is to receive the two jaws along with the tongae; the Pratiharta, the neck and the hump; the Udgáta, the eaglelike wings or briskets; the Adhvaryu, the right side chine with the shoulder; the Upagátá, the left chine; the Pratiprasthátá, the left side shoulder; the Brahma and the wife of the Rathyá,. the right rump; the Brahmanachchhañsi, the right hip lower down the round ; the Potá, the thigh (legt); the Hota, the left rump; the Maitrávarana, the left round; the Achchháváka, the left leg; the Neshțá, the right arm, (clod); the Sadasya, the left clod; the master of the house, tho sirloin and some part of the abdomen (flank? sada and anuko); his wife, the loin, or the pelvic region, which she is to bestow on a Bráhm an; the Agnidhra, the stomach (vanishtu), the heart, the kidneys, and the right forc-leg (váhu); the A treya, the left leg; the houscholder who ordains the sacrifice, the two right feet; the wife of the householder who ordains the sacrifice, the two left foot; and both of them in common the upper lip; the Grávastut, three bones of the neck, (vertebræ,) and the manirjah (whatever • feu aferreretur: The passage is evidently corrupt, and I am doubtful of its import. The meaning above given is a mere guess. t I cannot mako ont the distinction be tween the avarasaktha "hip lower down" and the uru “thigh." I suspect the last to mean the * पपईनप्रदसः i I do not know the difference between this person and the householder who gets the sirloin.

·INTRODUCTION. that be); the man who leads the cow, three other vertebrue and a balf of the perinæum; the Chamasárdhvaryu, the bladder; the Subrahmanya, the head; the man who invites people to a Soma sacrifice, the hide. These altogether make a total of thirtysix parts. Dire imprecations are hurled against those who venture to depart from this order of division. The chapter is brought to a close with some subsidiary rules regarding dikshá or initiation i. e. the formal engagement of priests at a sacrifice. The fourth chapter continues the subject of initiation, giving directions as to the order in which the different priests are to be initiated, and the several assistants who are to officiate under the chief priests. Some of the principal ceremonies and the gods who preside over them are then named, and tho rewards due for the performance of those ceremonies aro giveu in detail. The latter half of the chapter is devoted to a desa cription of the mystic connection of the year with coremonies. The first six kandikás of the fifth chapter continue tho subject of relation of ceremonies to the year, and sum it up with an allegory in which the year is represented as a human being, and its different members are formed by the different ceremonies noticed in the preceding kandikás. The seventer gives the order which the ceremonies should successively follow; the first is Agnyádhána, then Purváhuti, then Agnihotra, then Darsa and Paurņamása, then Agrayana, then Cháturmásya, then Pashubandha, then Agnishtoma, then Rajasúya, then Vájapeya, then Aøvamedha, then Purushamedha, then Sarvamedha, then Dakshiņávanta, then Dakshina, then Adakshina, the last three forming parts of the Sabasradakshiņá.. A legend follows in which Prajápati is represented to have performed all the other ceremonies, and, attaining thereby only perishable rewards, subsequently to have secured cternal This passage in the original text is cvidently incorrect, and my versiou is conjectural.

·28 INTRODUCTION. fruition by the ceremony of Sahasradakshiņá (one involving a fee of a thousand heads of cattle). Passing over some unimportant paragraphs we come to the twenty-third, which gives some details about the classification and particular times of sacrifices. All ceremonies are devided into three classes ; 1st including all those in which the cooking of rice or frumenty is the most important element, hence called Pákayajno* ;-2nd those in which the offering of clarified butter is the most important-Haviryajna,; and 3rd those in which the Soma beverage holds the most prominent place - Somya or Somayajna. Each of them includes 7 different kinds of sacrifices. Thus Class, I. Pakayajna, comprising, 1, Shyam homa; 2, Prátar homa; 3, nine kinds of Sthálipáka; 4, Bali; 5, Pítriyajna; 6, Ishtakáh; 7, Pagu. - Class, II. Haviryajna, comprising, 1, Agnyádheya, 2, Agnihotra; 3, Paurņamási; 4, A'mávásya or Darsa; 5, the nine Ishțis ; 6, the four Cháturmásyas; 7, Pasubandha. Class. III. Somayajạn, comprising, 1, Agnishtoma; 2, Atyagnishțoma ; 3, Ukthya; 4, Shodasimán; 5, Vájapeya; 6, Atirátra ; 7, A'ptoryáma. The last two kaņņikás of the chapter are devoted to the creation and requirements of ceremonies, and the uses of the different Vedas in the performance thereof. Although the cooking of rice is a sine qua non in these ceremonies, yet some authors are of opinion that páka here does not mean cooking. “It signifies, according to Indian authorities," says Max Muller ; " either small or good. That påka is used in the first sense appears from such expressions as yo mat pakatarah, "he who is smaller tran we." But the more likely meaning is gooi or excellent or pera fect; boca'lise jas the commentators remark, these ceremonies impart to every man that peculear fitness without which he would be excluded findőn the stadietrices, and from all the benefits of his religion." Antient Sanskrit Literature, 203.

·INTRODUCTION. 29 The contents of the Second Book are even more desultory, inconsoquential and fragementary than those of the first. No subject is taken up ab initio, or described otherwise than casually, and with reference to some particular point of doubt only. The author of the work starts with the assumption that the reader is familiar with the subject, and needs elucidation only with' reference to some abstruse point or other. The Book opens with a direction to throw out a wisp of hay from the seat of the Brahmá, and on the necessity of the Brahma's remaining silent when filling the sacrificial vessel called pranitá, and of the alter being surrounderl by & strip of cloth named paridhi. Then follows a legond intended for the praise of Brahmá as the most important member of the clerical staff. It is said that Prajápati once performed a sacrifice without awarding to Rudra his share of offerings. Rudra wished that since he had beon cut out of the ceremony it should not yield the desired return, and accordingly, seizing and piercing it, cut off a portion from it. The resulting fragment is the Prásitra food. It was given to Bhaga; but no sooner that divinity beheld it than his eyes dropped out, for which he is called "the Blind Bhaga." He took it not. It was next offered to Savitá, who took it, but his hands thereupon were immediately cut off, and he had to put on golden hands, whence he is praised as the "golden-handed." The oblation was next offered to Pusban, who tasted it, but that broke his teeth, therefore he is called the " toothless eater of cakes." It was then offered to Idhmáagirasa, who likewise tasted it, and thereby lost his head : the oblation returned to the Yajņa. Thereupon it was offered to Varhi A figirasa, who, partaking of it, had his body disjointed. The food reverted to its place. It was offered next to Vrihaspati A'ágiradu, who was frightened by the idea of an impending danger, and repeated a mantra, which ultimately resulted in the glori." fication of the Brahms as the bead of the sacrifice. The le ·30 INTRODUCTION. gend. though pointless and uninteresting, is of importance as containing the germ on which the Patránic tale of Daksha's great sacrifice has been elaborated. According to the popular version, which is founded on that of the Bhagavata Purána, once on a time Daksha, the mindborn son of Brahmá, happened to be present at a Visvasrig sacrifice celebrated by his father, and, on the arrival of Şiva there, was wanting in courtesy to him. A quarrel thereupon broke out between the two, and culminated in a curse from Daksha, who ordained that thenceforward Şiva should not be allowed a share at a sacrifice. Subsequently Daksha himself celebrated a grand sacrifice such as creation had never before bebeld, resplendant with all that unlimited wealth and divine command could bring together. To it assembled all the gods, with their wives, all the Rishis, and nymphs, and Pitris and Gandharvas from the farthest parts of the world, and the only persons designedly excluded were Umá and her lord șiva. Umá, seated in her blissful mansion on the crest of the Kailasa mountain, beheld the crowds that were moving towards her father's house, and soou heard of the rejoicings that were going on to which she had been purposely excluded. “Wroth of heart was Umá; “To her lord she spake :- Why dost thou, the mighty, u+Of no rite partake ? "Straight I speed to Daksha “Such a sight to see : “If he be my father, "He must welcome thee." But her lord could not be prevailed upon to go to a feast which he had not been invited, and so she started alone. Kanting her favorite bull, and followed by a wild band of her ord's spritely attendants, she hurried through space, and in a ·INTRODUCTION. 31 twinkling alighted amidst the godly company when fcasting and joy and merriment were at their beight in the mansion of her father. "Greeting, gods and sayes, Greeting, father mine! Work hath wondrous virtue, Where such aids combine. “Guest-hall never gathereil Goodlicr company : Sccmcth all are welcome --- All the gods but me." Spako the Muni Daksha, Stern and cold his tone;- «« Welcome thɔn, too, danghter, Since thiou com'st alone. “But thy frenzied husband Suits another shrine; He is no partaker Of this feast of mine. “He who walks in darkness Loves no deeds of light; He who herds with demons Shuns each kindly sprite. “Let him wander naked, Wizard weapons wield, Dance his frantic measure Round the funeral field. "Art thou yet delighted With the reeking hide, ·32 INTRODUCTION. Body smeared with ashes, Skulls in necklace tied ? “Thou to love this monster; Thou to plead his part! Know the moon and Gangá Share that faithless heart. &G Vainly art thou vying With thy rivals' charins : Arc not coils of serpents Softer than thinc arms ?"* These would be bitter words to any faithful wife to hear said of her lord; to Umá, who was the pattern of her sex, and the most devoted of wives, enjoying on that account the proud title of Satí par exellence, they proved the most poignant, touching her to the very core of her heart. In a mighty cry of angnish she upbraided her father, Elating ou the merits of her husband and the injustico than, li done him, endeil by declaring that she woull no lonşir budin a body which she vowed to so wicked a father ccame speechless with overwhelming wul, trek lc vie Bolilern side of the altar wlici lat ic 11:2: cord, and, covering berself with tho bem :fli cup her life: + of profouny! acu, atauicc. Lovro o cumb the Cullen.. behold! Somcey, wil ik is., il. Inake any atır: for here. Fenilendari , rushed forwards Bbrigu. the chci priem, tu all instant poured an oblation in the firs, and brought forth from the flames a mighty host of frightful Ribhus who soud compelled then Waterfield's Indian Ballads and Poesne. The Bhágavata makes kaba utter those reproaches when he meets Şiva at the festal ball of his father, but the popular version brings them to this place.

·INTRODUOTION. 33 1 to ran away. Wheo Şiva heard the news there was no limit to his wrath; terrific flames burst forth from every pore of his body, and, as in an agony of violent grief he plucked a lock of hair from his head, it assumed the forma of a most stupendous giant with a thousand arms. This apparition at once went forth to the place of Daksha, aceompanied by a numerous retinuo of fiends, and dealt destruction on every side. The gods ied in terror, and the festal hall was heaped with carnage. Bhaga had his eyes plucked out; Bhrigu's beard was torn; and Pushan's teeth suffored complete demolition; while most of the Devas were tied hand and foot and trampled upon. But the foremost among the vietinas was Daksha himself, whoso head was lopped off, and thrown into the burning altar, where it was soon reduced to ashes. The gods now met in solemn conclave to devise means for putting a stop to the rapidly increasing havoc, and besought Vishnu and Brahmá to come to the rescue. Then they all went to Şiva and most earnestly supplicated bis mercy, and so far prevailed on him as to bring hina to the scene of devastation. But when that divinity beheld there the corpse of his dearly beloved wife, bis grief and wrath revived again. He stuck the .corpse on the point of his trident, and began a wild maddened dance which threatened immediate destruction to the universe. Vishnu, at this juncture, felt himself unequal to the task of pacifying the fury of Şive; but, knowing that as long as the dead body of Umá would be in sight so long the surging grief would not subside, he cut it off bit by bit with his discus, and threw it wide about the earth. This expedient * Fifty-one such bits were thrown about, and the spot where each of them fell formed a sacred pitha, which is held in the highest ve peration to this day. The Tantra-chudámani gives the following scoount of the different parts into which the body was divided, and the places where they fell : viz. 1, the crown of the 'head at Hingulá (Uinglaj)s 2, the three eyes at Sarkorára; 3, ..

·34 INTRODUCTION. proved efficacious, and șiva was at last induced to restore the killed and wounded to life and health. But Daksha's head having been burnt, it had to be replaced by that of a goat,* which was lying handy by the altar. Tho Kalika Purana differs Purána differs from the Bhágavata in the nose at Sugandhá; 4, the top of the neck at Kágmira ; 5, the tongue at Jválámukhi ; 6, the right breast at Jalandhara; 7, the heart at Vaidyanatha ; 8, the knces at Nepálaz 9, the right hand, at Mánasa; 10, tho navel in Utkala ; 11, the right cheek at Gandaki ; 12, the left arm at Vahulá, 13, the elbow at Ujjayani ; 14, the right arm at Cháttála, Chandrasekhara; 15, the right foot at Tripurá ; 16, the left foot at Trişrots ; 17, the pudendum at Kamagiri (Kámákhyá); 18, the right great-toe at Yugádyá; 19, other right toos at Kálipítha, (Kálighát); 20, the fingers at Prayaga ; 21, the thighs at Jayanti; 22, the earings at Váránaşi ; 23, the back of the trunk at Kanyáșrama ; 24, the right anklo at Kurukshetra ; 25, tho wrists at Manivedaka ; 26, the back of tho neck at Srisaila ; 27, the backbone at Kánchi; 28, one hip at Kálamádhava; 29, the other hip nt Narmadá ; 30, the left breast at Rámagiri; 31, the hairs of the head at Vrindávann ; 32, the upper row of teeth at Şúchi; 33, the lower row of toeth at Panchaságara ; 34, the left talpa (shoulder blade?) at Karatoys ;30, the right do. at Sriparvata , 36, the left anklo, at Vibhásha; 37, the belly at Prabhásha ; 38, the upper lip at Bhairavaparvata ; 39, the chin at Jalasthala ; 40, the left choek at Godávari; 41, the right shoulder at Ratnávalí ; 42, the left shoulder at Mithila; 43, the log bono at Nalápáti ; 44, the ears at Karnáta ; 45, the mind at Vakroşvara ; 46, the palm at Jasora ; 47, the lower lip at Attalása ; 48, the necklaco at Nandipura ; 49, the anklets at Lanká; 50, the toes of the left foot at Viráta ; 51, the right leg at Magadha. How tho mind and the ornaments formed parts of the body, are Tántric mysterios which I cannot unravel. The Bhágavata has nothing to say about this division, as, according to it, the body was consumed by a fire which was evolved from the Devi's profound meditation. Ram according to Wilson; the Sanskrit word in the Bbága vata Pi na is ajn, which means both a goat and a slieep. - .

·INTRODUCTION. 36 many important particulars, and the Váyu differs the most.. But they all agree in making. Daksha's refusal to recognise the greatness of Rudra alias Şiva, and Uma's suicide as the original causes of Daksha's disgrace. The Vedic legend has nothing to say about the substitution of a goat or ram's head for that of Daksha, but the myth on the subject must bo of considerable antiquity, seeing that we have a ram-headed divinity among the most ancient sculptures of Egypt, rcpresenting one of the eight great gods of the country. His name was variously spelt Kneph, Neph, Nef, Cnouphis, Chnoubis, Noub, and, perhaps also, Nou. Like Daksha, ho appears in sculptures as a man with the head of a ram," and if not the progenitor, Prajápati," at least the Icader, of the goals." Elswhere he is described as the "spirit of the god, which loved upon the face of the waters." $ Daksha, however, had many wives, while Neph had only two; and Satí, the daughter of Daksha, became, among the Egyptians, Saté (Juno) ono of the wives of their Jove. Anyhow there is a remarkable analogy between the two gods, and the idea suggests itself that perhaps they owe their origin to a common source, or one of them is derived from the other. The Pauráŋic story of the sacrifice and its consequences is, however, an allegorical representan tion of a quarrel betwoen tho Vaishnavites and the Sivitos, which terminated by the admission of Şiva into the Hindu pantheon, and has no connexion with Egypt. The second chapter begins with some detailed instructions on the offering of flesh meat on the A’hitágni. That fire always wishes the Yajamána to offer it such delectable food, and the Yajamána who offers animals fit for Indrágni to it onco * Wilson's Vishnu Purána p. 61. † Wilkinson's Ancicnt Egyptisas, N. 8. I. p. 241. Ibid I, 238. $ Ibid, I 236.

·86 11: TRODUCTION. every six months, accomplishes the offering of his or 1-self to Indra and Agni. The same offering should be made by those who desire long life, or numerous descendants, or crowded herds. For a prayer to Yamra for long life, the offering meet is a green parrot; and for numerous progeny the offering to Tvashtrá should be a mare. Then follows legend in which the Devas issute forth under five generals to conquer the Asuras. Agni leads the Vashus, Soma the Rudras, Indra the Maruts, Varuna the A'dltyas, and Vrihaspat i the Visvedeváb; but they are defeated, and at last are obliged to regain their lost ground by a Yajna. The 13th kardiká gives an account of how Vasishtha, through having seen Indra in person, obtained certain stomas for himself. These stomas are subsequently recited, and the advantage of knowing them is explained. We next come to a number of details about the appointment of the Agaidhra, the offering of Pravitábuti, and salutations to Prajápati, Sadasya and other priests. The twenty-third kandiká insists upon the necessity of truthfulness on the part of the priestly staff, giving as a reason that none can like a liar. The first half of the third chapter is devoted to the mystic syllables Vashat and Hif, the advantages of repeating them during a sacrifice, the best way in which, and the proper times when, they should be repeated, and the various metres appropriate at the morning, the noon, and the evening ceremonies. The most important legend in the tbird chapter refers to the relation which the Rig Veda bears to the Savaa. . According to it at first there existed only the Rik and the Sáma. Sá was the name of the Rik, and Ama that of the Sáma. The Rik (feminine) said to Sáma (masculine), let us unite for the multiplication of animated beings.' 'Not so ; replied Sama; my greatness is higher than yours.' The Rik divided -borself into two, and addressed the other; but got no reply. She divided herself into three, and again addressed him. Thus she became three-fold, and because she became three ·INTRODUCTION, fold, therefore is he (the Sáma) praised by three Rikssung with three Riks, and completed with three Riks. Hence it is that ono man has many wives, but never one woman many rival husbands. Because, of a truth, the dicussion was betwoen S& and Ama, therefore was Sama produced, and hence the Sáma got the character of Sáme, and by it is pacification (sáma) produced, and superiority attained. Whatever is born, it is pacified, (Sáma); that which is Sámaless or anappeared is condemend. Each of the two, Sáma and Rik, became five-fold; these five parts are A háva, Hifkára, and Prastáva, first; Udgitha, the middle; and Nidhana and Vashat the last." The last three chapters of the Gopatha Brahmana treat principally of peculiarities and details regarding the morning, noon, and evening riteg in connexion with the Ekáha, the Uktha, the Ekáshtaks and other minor sacrificos; but they are not of sufficient importance to require fuller descriptions than what occur in the table of contenta In the whole range of the Gopatha there is not a single circumstance mentioned which is calculated to throw any light on the political condition of India at the time when the work was composed. The only kings named are Yauvandava Mándháta, Janamejaya, and Parikshit. Of other persons, we have Angirá, Bhrigu, Vasishtha and other well known Vodic sages alluded to, but under circumstances which afford po information regarding their lives. The places mentioned are Kuru, Pálohala, K&#1, Magadha and other northern provinces ; but none beyond the Vindhiyan range. In presenting the the first edition of the Copatha Brahma na to the public I have to express my regret that it appears under two very serious disadvantagos; 1st, that it has no commentary attached to it; and 2nd that different portions of it have been edited by two individuals at different times, without consulting each other, 1 ·38 INTRODUCTION. When the work was first undertaken it was expected that a commentary would somewhere turn up, and that it would be printed along with the text; but careful enquiry at Benares, and in the Madras and the Bombay precidencies showed that nono was extant, and a complete edition could not be accomplished. As however several excellent and correct manuscripts of the text came to hand in course of the search, it was thought preferable to print the text alone, rather than drop the undertaking altogethor, particularly as it was supposed that the ripe scholarship and varied knowledge of the late Pandit Harachandra Vidyabhushana, who had volunteered to edit the text and supply a gloss, would stand in good stead of a commentary. The.Paņạit, however, died soon after the publication of the first fasciculus, and the MS. of his gloss was not accessible after his death; the idea of printing a gloss had, therefore, to be abandoned, and the writer of this note confined his labours to the preparation of an eclectic text, with all the varoe lectiones of his codices added in foot notes, and a free sprinkling of punctuation to make tho reading easy, the MSS. consulted having none. The following are the MSS. which have been made usc of in preparing the text for the press- 1st. From the Bombay Government; comprising 78 folia, each 9x 51 inches, and having 9 lines on each page. The writing is clear, but not neat. There are marks of its having boen revised. It contains only the first half of the work (Purvárdha). 2nd. From the Benares College Library; 162 folia, each 13 x 5; 5 lines on a page; dated, Samvat 1878. A carelessly written and unrevised MS. Like the preceding, it comprises only the first part of the work. A fragment of the first two adhyáyas of the second half without pagination accompanies this. It has 9 lines ou each page, and bears marks of having beon revised. *3rd From the Library of the Asiatic Socioty of Bengal; - ·INTRODUCTION. 39 a bound volume, 11x7 iuches, No. 274. It includes the trvo parts of the Brahmana, and also the Pratyangirá Knlpa, It is carelessly written, and not revised. Dated, Samvat 1878. 4th From tho writer of this note; lost by the lato oditor. 5tl (JFrom Ráo Bahadur Gopala Hari-degamukha of Bonubay; 92 folia; cach 9 x 4}, bearing 10 lines on each page. Not dated, but apparently old. Bully but corroctly written, and carefully revised. It contaius ovly tho second half of tho work. 6th From the Bombay Government; 38 folia, foolscap; written in tho oblong puthi foiin, and haviny 13 lines on each page. It has been newly copied, but not reviscil. It contains the Uttarárdha complete. 7th. on-From the Bombay Government; a carefully written old MS. patched in several places, and containing the Purvárdha. It comprises 73 folia, cach measuring 9 x 3 inches, and having 8 lines on each page. It bears a date of four figures of which the first two are 1 and 5, and the fourth 2; the third is illegible. 8th From the Bombay Government; 59 folia, nsuring 9 x 45 each, and having 9 lines on each page. It is carefully written and correct, and bears date, Samvat 1795 şaka 1660. 9th &-From the Library of the Asiatic Society of Bengal, No. 760; 64 folia, each ineasuring 11 x 44 inches, and having 12 lines on a page. It is well and correctly written, and contains both parts of the work. It bears date, Samvat 1746, and has the epigraphs written in red ink. These codices differ but slightly, and their differences. such as they are, are due mainly to unintelligent or negligent copyists. The Bombay texts, for which I am indebted to the kind aid of Dr. George Buhler, are almost alike; and appear to be the most trustworthy. It is to be regretted that No. 7, was received after the first 96 pages had been printed, and its variants, therefore, could not be embodied in this edition,

·No text on this page.

·ओ नमो ब्रह्मणे। मो नमोऽथर्ववेदाय। -18000s:- गोपथब्राह्मणपूर्वभागे प्रथमः प्रपाठकः । श्री ब्रह्म ह वा इदमग्र प्रासीत्, स्वयम्लेकमेव (') तदैवत, (२) मह यक्ष, तदेकमेवास्मि, हन्ताहं मदेव मन्मात्रं द्वितीयं देवं निर्मम इति, सदभ्यथाम्यदभ्यतपत् समतपत्, तस्य बान्तस्य ततस्य सन्तप्तस्य ललाटे स्नेहो यदाऽमाजायत (२) तेनानन्दत्तमब्रवीत् (') महह यक्ष सुवेदमविदामह इति। तद्यदब्रवीत् मह यक्षं सुवेदमविदामह इति, तस्मात् सुवेदोऽभवत्त वा एतं मदं सन्त खेद इत्याचक्षते । परोषेण परोक्षप्रिया व हि देवा(') भवन्ति प्रत्यचहिषः॥१॥ स भूयोऽत्राम्यद भूयोऽतप्यत् भूय प्रामानं समतपत्तस्य शान्तस्य सप्तस्य सन्तप्तस्य सर्वेभ्यो रोमगत भ्यः पृथक् खेदवाराः प्रास्य- न्दन्त । (१) ताभिरनन्दत्, तदब्रवीदाभिर्वा अहमिदं सर्व धारयि- ९ सयभवेकमेवेति क, ख, ग,। २ नदेशीत विसग,। नदीचन, रति क, ब,। ३ यदार्डियमाजायन इनिस, घ, । तदबीदिति ब, ध। ५ देवता रनि ख, ग,। (प्राक् स्यन्दन रनिक, .

·२ गोपथबाधणपूर्वभागे थामि यदिदं किचाभिर्वा प्रहमिदं सर्व जनयिष्यामि यदिदं किच्चाभिर्वा अहमिदं सर्वमाप्स्यामि यदिदं किञ्चेति। तद्यद- अवीदाभिर्वा अहमिदं सर्व धारयिष्यामि यदिदं किञ्चेति, तस्मात् धारा प्रभवं()स्तहाराणां धारावं यच्चासु प्रियते । तदवोदा- भिर्वा अहमिदं सर्व जनयिथामि यदिदं किञ्चेति, तस्मानाया प्रभवस्तमायानां जायावयचासु पुरुषो जायते, यञ्च पुनः पुवाम- नरकमनेकशततारं तस्मात् नाति पुचस्तत्' पुत्वस्य पुत्चत्व। तबदब्रवीदाभिर्वा अहमिदं सर्वमाप्स्यामि यदिदं किञ्चेति, तस्मादापी प्रभवस्तदपामधमानोति वै स सर्वान् कामान् यान् कामयते ॥२॥ ताप्रपः सृष्टाऽग्वेक्षत, तासु खां शयामपश्यत्()तामस्थेचमा- सस्त्र स्वयं रेतोऽस्कन्दत्तदपसु प्रत्यतिष्ठत् तास्तवैवाभ्याम्यदभ्य- तपत, समतपत, ता. बान्तास्तताः सन्तप्ताः साईमवरेतसा वैधम- भवं(२) स्तासामन्या अन्यतरा अतिलवणा अपेया अखादास्ता अशान्ता रेतः समुद्रं हत्वाऽतिष्ठवथेतराः पेयाः स्वाहाः शान्ता- स्तास्तवैवाभ्याम्यदभ्यतपत्, समतपत्, ताभ्यः बान्ताभ्यस्तमाभ्यः सन्सप्ताभ्यो यद्रेत पासीत्तदन्यत, यदज्यत तस्माद् भृगुः १ताभिरमन्दत् नदवीत् चामि पमिदं सर्वधारयिष्यामि चरिद विक्षाभि- कोपामिदं सर्व धारयिष्यामि यदिदं विवि नमाहारा बभवंतवारा धाराव- मिति , म, चिकितपुसकदयपाठः परत्वयं मध्ये बखित इत्यध्यवसीयते उपनामे अनुपातम यहमिदं सर्व जमयिथामोत्यादिपाय उपसंचारवाले दर्शनादिति। १ना पापरतिका चितममभवधितिमा ·१प्रपाठकः। समभवत्, तद्भगो चंगुत्व सुगुरिव वै स सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद ॥३॥ सभृगु सवाऽन्तरधीयत, सभृगुः सष्टः प्राजततं वागबवद- पायो वायो इति, समावर्तत, स दक्षिण दिशमेजततंवागन्यवदत् मातरिश्मन् मातरिणबिति, स न्यवत्तत(') स प्रतीची दिशमेजततं वागम्बवदत् पवमानः पवमान ईति, सन्यवर्तत(२) स उदीचीन्दि- शमेजततंबागन्ववदहात वातति,तमब्रवीबन्दविदामहाति,नहीव- यावीममताखेवासुविच्छेति(प) तबदबवोदधार्बाडेनमताखेवा- सुविच्छेति(') तदधर्वाऽभवत्, तदथर्वणोऽथर्वव (१) । तस्य हवा एतस्य भगवतोऽर्वण ऋषेर्यथैव ब्रह्मणो लोमानि यथामानि यथा प्राण एवमेवास्य सर्व प्रात्मा समभवत्तमर्वाणं प्रयाऽब्रवीत् प्रजापतेः प्रजाः सृष्ट्वा पालयखेति। तदनवोत् प्रजापतेः प्रजाः सृष्ट्वा पालयस्खेति, तस्मात् प्रजापतिरभवत्, तत् प्रजापतेः प्रजा- पतित्वमथर्वा वै प्रजापतिः, प्रजापतिरिव वै स सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद ॥४॥ तमथर्वाणमृषिमभ्याम्यदभ्यतपत्, समतपत्तमायान्तात्तताव • सन्तप्तात् दपतयानथर्वण ऋषीविरमिमतैक/न् पचास्तृचांगत चान् पञ्चर्चान् घडर्चान् सप्त नष्टर्चाववन्दश_निति । ता. १ सत्रावत रति । २ सावन रनि । एतावासबितिकब। परतावासमितिका नदबावजनिति कम।

·गोपथब्राहाणपूर्वभागे मथर्वण ऋषोनभ्यश्चाम्यदभ्यतपक्षमतपत, तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तसेभ्यः सन्तोभ्यो दशतयानार्थवणानार्षयाविरमिमतैकादशान् हादशा- त्रयोदयांचतईशान् पञ्चदशान् षोडशान् सप्तदशानष्टादशानव- दशान् विद्यानिति। तानथर्वण ऋषीनाथर्वणांचायानभ्यथा- म्यदभ्यतपत् समतपत् तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यो यान् मन्त्रानपश्यत् स आथर्वणो वेदोऽभवत्तमाथर्वणं वेदमभ्यत्राम्य- दभ्यतपन्समतपत्तस्माच्छान्तात् तप्तात् सन्तप्तादोमिति मन एवोर्ड- मक्षरमुदंक्रामत्, स य इच्छेन्सवरेतैरथर्व भिवाथर्वणैव कुर्वी येत्थे- तयैव तं महाव्याहत्या कुर्वीत । सर्वह वा अस्यैतेरथर्व भिश्चाथ- वणेच कृतं भवति य एवं वेद यश्चैवं विहानवमेतया महाव्याहत्या कुरुते ॥५॥ सभूयोऽवाम्यद भूयोऽतम्यद भूय आत्मानं समतपत् स आमत- एव बोलोकाविरमिमत पृथिवीमन्तरिक्षन्दिवमिति । पादाभ्यामव पृथिवौं निरमिमतोदरादन्तरिक्षम्, मूर्टो दिवं । स सांस्त्रौंलोकानन्यवाम्यदभ्यतपत्समतपत्तेभ्यः शान्तेभ्यस्तप्त भ्यः सन्त- भ्यस्त्र.न् देवान् निरमिमताग्निं वायुमादित्यमिति । स खलु पृधि- व्या एवाग्नि निरमिमतान्तरिक्षाहायुन्दिव आदित्यं । स तांस्त्रीन् देवानभ्याम्यदभ्यतपत् समतपत्तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्त- .भ्यस्त्रोन् वैदाविरमिमत ऋग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदमिति, अग्ने 'ऋग्वेदं,वायोर्य शुर्वेदमादित्यासामवेदं । स तास्त्रोन् वेदानभ्यश्राम्य- दभ्यतपत् समतपत् तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः स्तिस्रो महाव्यातीनिरमिमत भूभुवावरिति । भूरित्यम्वेदात्, भुव इति यजुर्वेदात्,सद्धिति सामवेदात् । स य इच्छेत्सर्वैरेतैत्रिभिदैः कुर्वी- स खलु ·१.प्रपाठकः। दृतिभिः कुर्वीत येत्येताभिरेव तं महाव्याधु सर्वह वा प्रस्यते- स्त्रिभिर्वेदैः कृतं भवति य एवं वेद यश्चैवं विहानवमेताभिर्महा- व्याहृतिभिः कुरुते ॥६॥ ता या प्रमू रेतः समुद्रं हत्वाऽतिष्टंस्ताः प्रायो दक्षिणायः प्रतीच्य उदीयः समवद्रवन्त । तयसमवद्रवन्त तस्मासमुद्र उच्यते। ता भीता अब्रुवन् भगवन्तमेव वयं राजानं वृणीमह इति । यचे हत्वाऽतिष्ठस्तहरणोऽभवत्(') तं वा एतं वरणं सन्तं वरुण इत्या- चक्षते। परीक्षण परीक्षप्रिया एव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षहिषः । स समुद्रादमुच्यत स मुव्युरभवक्तं वा एतं मुथु स तं मृत्यु रित्या- चक्षते । परीक्षेण परीक्षप्रिया एव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षविषः । तं वरुणं मृत्युमभ्यथाम्यदभ्यतपसमतपत्तस्य श्रान्तस्य तप्तस्त्र सन्तप्तस्य सर्वेभ्योऽनेभ्यो रसोऽक्षरत् सोऽङ्गरसोऽभवत्त वा एतमा- रसं सन्तमतिरा इत्याचक्षते । परोक्षण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षहिषः ॥७॥ तमङ्गिरसमृषिमभ्ययाम्यदभ्यतपत्समतपत्तस्माच्छान्तात्तप्तासन्त- साहिशिनोऽङ्गिरस(१)ऋषीविरमिमत,तान् विशिनोऽशिरस ऋषी- नभ्याम्यदभ्यतपसमतपत्, तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तभ्यो दय- तयानाङ्गिरसानार्षयाविरमिमत, घोड़शिनोऽष्टादशिनो हादशिन एकीस्तृचांचतुर्ऋचान् पञ्चर्चान् षड़र्चान् हाचान् सप्तर्षानिति । तानङ्गिरस ऋषीनाङ्गिरसांचार्षयानभ्यत्राम्यदभ्यतपक्षमतपत्तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यो यान् मन्नानपश्यास प्राङ्गिरसो वेदोऽ- १परणेऽभवत रति बम,। १ विशिनोऽशिरस तिगा।

·गोपथब्राह्मणपूर्वभागे भवत्तमातिरसं वेदमभ्यवाम्बदभ्यतपत्समतपत्तस्माच्छान्तात्तसात् सन्तमाननदिति तमचरं ष्यभवत् । स यच्छे सर्वेरेरगिरोभि- चाङ्गिरसैच कुर्वो येत्येतयैव तं महाव्यावृत्या कुर्यात सर्व वा अस्यै- तैरहिरोभिशारिसैन जातं भवति य एवं वेद यवैवं विहानवमे- तया महाव्याहत्या कुरुते ॥८॥ सजोऽतिष्ठत् स इमाल्लोकान् व्यष्टभात, तस्मादगिरसोऽधोयान जईस्तिष्ठति, तद् व्रतं स मनसा ध्यायेद्यद् वा अहं किञ्चन मनसा ध्यास्यामि तथैव तद भविष्यति तदस्म तथैव भवति । तदप्यतचीतं । श्रेष्ठोइवेदस्तपसोऽधिजातो ब्रह्माज्यानां क्षितये सम्बभूव(') ऋज्यद् भूत() यदसृज्यतेदं निवेशनमतृणंदूरमस्थति। ता वा एता अङ्गिरसां यामयो(२) यन्मेनयः करोति मैनिभि- वीय य एवं वेद ॥॥ स दिशोऽग्वैधत प्राचौं दक्षिण प्रतोचोमुदीची ध्रुवामू - मिति । वास्तवैषाभ्यश्चान्यदभ्यतपत्समतपत्ताभ्यः शान्ताभ्यस्तप्ताभ्यः सन्तप्ताभ्यः पञ्च वेदाविरमिमत सर्पवेदं पिशाचवेदमसुरवेदमिति- हासवेदं पुराणवेदमिति। स खलु प्राथा एव दिशः सवेदं निर- मिमत, दक्षिणस्याः पिशाचवेदं, प्रतीचा अमरवेदमदीचा ति- कासवेदं, ध्रुवायायो याच पुराणवेद(")। स तान् पञ्च वेदानव- ग्राम्यदभ्यतपसमतपत्तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्ततेभ्यः बान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः पञ्च . and- . सबभूव पनि ब, ग, घ,। सम्यगभूत मिति , म, १.अगिरांपामय इतिष,। गाथाबोडीयाः पुरावेदमिति ष, ।

·१प्रपाठकः। . महाव्याहतीनिरमिमत धत् करद गुहन् महत्तदिति। इधदिति सर्पवेदात्, करदिति पिशाचवेदात,गुहदित्यसुरवेदात,महदितीति- हासवेदात, तदिति पुराणवेदात, स य रच्छे सवरेतैः पञ्चभिर्वेदः कुर्वी येत्ये ताभिरेव तं महाव्यातिभिः कुर्वीत सर्वई वा पौतैः पक्षभिर्वेदैः तं भवति य एवं वेद यथैवं विहानवमेताभिर्महा- व्यातिभिः कुरुते॥१०॥ स पावतच परावतयाने क्षत, तास्तवैवाभ्याम्यदभ्यतफ- समतपत्ताभ्यः वान्ताभ्यस्तप्ताभ्यः सन्तप्ताभ्यः समित्य मधर- मुदक्रामत् । स य इच्छेसर्वाभिरेताभिरावदभिव परावभिन्न कुर्वी- येत्येतयैव तं महाव्याहत्या कुर्वोत सर्वामिह वा अस्वैताभिरावद- भिव परावडिव लतं भवति य एवं वेद यश्चैवं विहानवमेतया महाव्याहत्या कुरुते ॥११॥ स भूयोऽत्राम्यत, भूयोऽतप्यत्, भूय मात्मानं समतपत्त मनस एव चन्द्रमसविरमिमत, नखेभ्यो नक्षत्राणि, लोमभ्य पोषधि- प्राणेभ्योऽन्यान् बहन देवान्। स भूयोऽत्राम्यद भूयोऽतप्यत, भूय प्रात्मानं समतपत् स एतविहतं सप्ततन्तुमेक- विंशतिसंस्थं यजमपश्यत् तदप्येतदृचोक्तं । पग्निय विहतं सप्ततन्तमिति । प्रधाप्येष प्राकोडितः नोकः प्रत्यभिवदति सप्त सुत्वाः सप्त च पाकयचा इति ॥१२॥ तमाहरत् येनायजत()तस्थानिहोताऽऽसीत्,वायुरधीः, सूर्य- वनस्पतीन्, मुद्रभ्यः प्राण १नमारने मायनत रति खना।

·पर्जन्यः सदस्य, । गोपथबाधणपूर्वभागे उदगाता, चन्द्रमा ब्रह्मा, ': सदस्य, पोषधिवनस्पतयच- मसा, अर्थवो विश्वेदेवा होचका, अथर्वाङ्गिरसो गोप्तारस्तं ह स्मै- तमेवं विहांसः पूर्वे शोचिया यनं सतं सावसाय ह माहेत्यभि- ब्रजन्ति, मा नोऽयं धर्म उद्यतः, प्रमत्तानाममृताः प्रजाः प्रसाक्षी- दिति, तान् पायेतान्(') परिरक्षकान् सदाप्रसर्पकामित्याचक्षते दक्षिणसमृदास्तदुह माह प्रजापतियह योऽकुशला(१)ऋत्विजी भवन्त्यचरितिनो ब्रह्मचर्य(२)मपराग्या वा तह यन्त्रस्य विरिष्टमित्या- चक्षते । यत्रस्य विरिष्टमनुयजमानो विरिष्यते, यजमानस्य विरिष्ट- मन्वृत्विजो विरिथन्त, ऋत्विजा विरिष्टमनुदक्षिण विरिथन्ते, दक्षिणानां विरिष्टमनुयजमानः पुचपशुभिर्विरिष्यते, पुत्रपशूनां विरिष्टमनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन विरिष्यते, स्वर्गस्य लोकस्य विरिष्टमनु तस्याईस्य योगक्षेमो विरिष्यते, यस्मिवई यजन्त इति ब्राधणम् ॥ १३॥ तंह स्मैतमेवं विद्वांसं ब्रह्माणं यजविरिष्टी वा यनविरिष्टिनी वेत्युपाधावेरन् नमस्ते अस्तु भगवन् यज्ञस्य नो विरिष्टं सन्धेहीति, तत्रैव विरिष्टं स्यात्तत्राग्नीनुपसमाधाय शान्त्युदकं कृत्वा पृथिव्यै थोत्रायेति विरेवाग्नीन् सम्प्रोक्षति, त्रिः पर्यु क्षति, त्रिः कारय- माणमाचामयति च, सम्प्रोचति च, यञवास्तु च सम्प्रोक्षत्यथापि वेदाना रसेन यत्रस्य विरिष्टं सम्धीयते, तद्यथा लवणेन सुवर्ण . १ नाग वा एतानिति ख, ग, घ, २ यर यन्नाकुमला रतिब, ग,। .१ ब्रह्मचर्यामिति ।

·, प्रपाठक सन्दध्यासुवर्णन रजतं, रजतेन लोह, लोहेन सीसं, सोमेन एम्बेव- मेवास्य यजस्व विरिष्टं सन्धीयते, यन्त्रस्य सम्धितिमनुयजमानः सन्धीयते, यजमानस्य सन्धितिमन्धविजः सन्धीयन्त, ऋविजा सन्धितिमनुदक्षिणाः सत्रीयन्ते दक्षिणानां सन्धितिमनुयजमानः पुचपरभिः सन्धीयते, पुत्रपशूनां सन्धितिमनुयजमानः खर्गेण लोकेन सन्धीयते, स्वर्गस्य लोकस्य सन्धितिमनु तस्यारख योग- चमः सन्धीयते, यस्मिवई यजन्त इति ब्राणम् ॥ १४ ॥ तदु माहाथर्वा देवो विजानन्यनविरिष्ानदानीत्युपगम- येरन् (१)यचे प्रायश्चित्तिः क्रियतेऽपि च यदु बद्रिव य (विलोमः क्रियते नवैवास्थ काचनातिर्भवति न च यत्रविष्कन्धमुपयात्यपहन्ति पुनर्मूल्युमपात्येति पुनराजाति कामचारोऽस्य सर्वेषु लोक भाति य एवं वेद यवं विद्वान् ब्रमा भवति यस्य चैवं विद्वान् नया दक्षिणतः सदोऽध्यास्त यस्य चैवं विहान् ब्रया दक्षिषत उदाशमुख पासीनो यन्त्र पान्याहुतीर्जुहोतीति प्राथम् ॥ १५ ॥ ब्रह्मा ह वै ब्रह्माणं पुष्करे समजे, स खलु ब्रह्मा मष्टचिन्ता- मापेदे केमामेकेनाक्षरेण सर्वाय कामान् सर्वात लोकान सर्वा च देवान् सर्वा च वेदान् सर्वान यजान् सर्वास व्युष्टीः सर्वाणि च भूतानि स्थावरजामान्यनुभवेयमिति स ब्रह्मचर्यमचरत् स प्रोमित्ये तदारमपश्यद् (१) हिवर्णवतर्मा सर्वव्यामि सर्वविभूयातयामब्रह्मा बाबी व्याइति ब्रह्मदेवतं तया १ पत्रनिरिहामन्दानित्युपसमबेरनितिक। २५ डिव योनिम,। समित्वेनदचरमपदिनियन। सर्वास शब्दान् ·गोपथबाबणपूर्वभागे सीव कामान् सर्वच लोकान् सर्वाब देवान सीव वेदान् सर्वोच यवान् सर्वात शब्दान् सर्वाश्च व्युष्टीः सर्वाणि च भूतानि सावरजामान्यन्वभवत्तस्य प्रथमेन वर्णनापनेहसान्वभवत्तम हितीयेन वर्षेन तेजो ज्योतीचन्वभवत् ॥१६॥ तस्त्र प्रथमया सरमापया प्रथिवीमम्निमोषधिवनस्पतीन् हखेदं भूरिति व्यातिगायन () छन्दस्मितं स्तोमं प्राचौं दिवं वसन्तमतं वाचमध्यानं जिहा रसमितीन्द्रियात्यनुभवत् ॥ १७ ॥ तस्य द्वितीयया स्वरमाचयाऽन्तरिषं वायं यजुर्वेदं भुव इति व्याइतिस्त्रैष्टुभं (१) छन्दः पञ्चदशं स्तोमं प्रतीची दियं श्रीसमतं प्राणमध्यात्मवासिके गन्धघ्राणमितीन्द्रियाण्यनुभवत् ॥१८॥ तस्त्र वतीयया खरमात्रया दिवमादित्यं सामवेदं सरिति व्याह्नतिर्जागतं छन्दः सप्तदशं स्तोममुदीची दिशं वर्षाऋतं ज्योतिरध्यान चक्षुषी दर्शनमितीन्द्रियानुभवत् ॥१८॥ तस्य वकारमात्रयाऽपश्चन्द्रमसमथर्ववेदवत्रायोमिति खमा- मानं जनदित्यतिरसामानुष्टुभं छन्द एकविंशं स्तोमं दक्षिण दिशं परदस्त मनोऽध्यान जान भयमितीन्द्रियास्यनुभवत् ॥२०॥ तस्य मकारवृत्ये तिहासपुराणं पाको वाबगावानारामंसी- रुपनिषदोऽनुशासनानामिति उधत् करगुहन् महमच्छमोशमिति व्याहतीः स्वरगम्यमानातन्त्रीः (१) खरवृत्यगीतवादिनाथन्वभव- वरचं दैवतं वैद्युतं ज्योतिर्हित छहस्तृणवत्त्रयस्त्रिंगी सामी १ बावृति गायनमितिका २ बाहति पैहममिति का २सरममावावजीरितिक ·१प्रपाठकः। ध्रुवामूली दियं हेमन्तशिमिराक्षत बोनमध्यानं शब्दनवर्मिती द्रियान्वभवत् ॥२१॥ षेकाचराग अनावस्तपसोऽ प्रादुर्वभूव अन्य वेदस्वापर्व- सक्रमत एष मन्त्राः प्रादुर्बभूवुः स तु अलु मन्त्राणामतपसाराषा- ऽनध्यायाध्ययनेन बदूनच विरिष्टच यातयामच करोति तह- धर्वचा तेजसा प्रत्याप्याययेन् मन्बास मामभिमुखीभवेबुर्गी एव मातरमभिनिधांसुः पुरस्तादोहारं प्रयुक्त एतयेव तहमा प्रत्या प्याययेदेव यास्त्र पुरस्ताद्युन्थत एषा पश्चात् सर्वत एतवा यातायते। तदप्येतहलोतं। या पुरतायुज्यत (1) ऋचोऽधरे परी. व्योमविति। तदेतदक्षरं ब्रामणो यं काममिच्छेत् निरामोपोषितः प्रारमुखो वाग्यतो वर्हिथुपविश्य सहस्रकला पावर्तयेत् (5) सिवन्स्यस्यार्थाः सर्वकर्माणि चेति बाहारम् ॥ २२ ॥ बसोधीराणामेन्द्रनगरन्तिदमुराः पर्यवारयन्त, ते देवाभीता प्रासन् क इमानसुरानपहनिष्यतीति, त प्रोतारं ब्रायः पुष ज्य दहशते तमबुवन् भवता मुखेनेमानसुरान् जयेमेति । स होवाच किसी प्रतीवाहो भविष्यतीति वरंबणीति प्रणा रति स परमा- गीत न मामनीरयिता ब्राह्मणा बन्न वदयुयदि वदेयुरवातमा- दिति तथेति ते देवा देवयजनोत्तपःसुरैः संबता पाता- पुरखारघुषका इनि साबल पावावेरिति । मेमगरमिति ·। १२ गोपथब्राह्मणपूर्वभागे नोकारेणाग्नीध्रीयाद्देवा असुरान् पराभावयन्त, तद्यत्यराभावयन्त तस्मादोङ्कारः पूर्वउच्यते(')। यो ह वा एतमोङ्कारं न वेदावशः- स्यादित्यथ य एवं वेद ब्रह्म वशः स्यादिति तस्मादोङ्कार ऋग्यग भवति यजुषि यजुः साम्नि साम सूत्रे सूत्रं ब्राह्मण ब्राह्मणं लोके श्लोकः प्रणवे प्रणव इति ब्राह्मणम् ॥ २३ ॥ प्रोङ्कारं पृच्छामः को धातुः किं प्रातिपदिकं किं नामाख्यातं किलिङ्ग किं वचनं का विभक्तिः कः प्रत्ययः कः खर उपसा निपातः किंवै व्याकरणं को विकारः को विकारी कतिमात्रः कतिवर्णः कत्यक्षरः कतिपदः कः संयोगः किं स्थानानुप्रदानकरणं शिक्षुकाः किमुच्चारयन्ति किं छन्दः को वर्ण इति पूर्व प्रश्ना, अथो- त्तरे मन्त्रः कल्पो ब्राह्मणमृग्यजुः साम कस्माइह्मवादिन ओङ्कार- मादितः कुर्वन्ति किं देवतं किं ज्योतिष किं निरुक्त किं स्थानं का प्रवतिः किमध्यात्ममिति षट्त्रिंशत् प्रश्नाः पूर्वोत्तराणां त्रयो वर्गा हादशका एतैरोकारं व्याख्यास्यामः ॥ २४ ॥ इन्द्रः प्रजापतिमपृच्छद् भगवबभिसूय पृच्छामीति, पृच्छ वत्से- त्यब्रवीत्, किमयमोङ्कारः कस्य पुत्वः किञ्चतच्छन्दः किञ्चैतहर्णः किञ्चैतद् ब्रह्मा ब्रह्म सम्पद्यते तस्माद वै तद्भद्रमोङ्कारं पूर्वमालेभे खरितोदात्त एकाक्षर ओङ्कार ऋग्वेदे, वैखर्योदात्त एकाक्षर ओ- झारो यजुर्वेदे, दीर्घप्लुतोदात्त एकाक्षर ओङ्कारः सामवेदे, इखो- दात्त एकाक्षर ओङ्कारोऽथर्ववेद उदात्तोदात्तहिपद अउ इत्यईच- तस्रो मात्रा मकारे व्यञ्जनमित्याहुर्या सा प्रथमा मात्रा ब्रह्मदेवत्या १ पर्व मुद्यते इनि ख, ग, घ,।

·१ प्रपाठकः। १२ . रता वर्णन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेद ब्रामं पदं,(१) या सा हितीया मात्रा विणुदेवत्या कृष्णा वर्णन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेद वैषणवं पदं, या मा हतीया मात्रैशानदेवल्या कपिला वर्णन यस्तां ध्यायते नित्य स गच्छेदैशानं पदं, या साईचतुर्थों मात्रा सर्वदेवत्या व्यक्तीभूता खं विचरति शुद्धस्फटिकसबिभा वर्ण- न यस्तां ध्यायते नित्य स गच्छे त्पदमनामकमोङ्गारस्य चोत्पत्ति- विप्रो यो न जानाति तत्पुनरुपनयनं तस्माद् ब्राह्मणवचनमादर्त- व्यं यथा लातव्यो गोत्रो ब्रह्मणः पुत्वो गायत्र छन्दः शलो वर्ण: पुंसो वत्सो रुद्रो देवता ओडारो वेदानाम् ॥ २५ ॥ को धातुरित्यापूर्धातुरवतिमप्येके रूपसामान्यादर्थसामान्यवेदी- यस्तस्मादापेरोङ्कारः सर्वमाप्नोतीत्यर्थः कदन्तमर्थवत् प्रातिपदिकम- दर्शनं प्रत्ययस्य नाम सम्पद्यते निपातेषु चैनं वैयाकरण उदात्त समामनन्ति तदव्ययीभूतमनुर्थवाची शब्दो न व्येति कदाचनेति । सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्त्र व्येति तदव्ययं ॥ को विकारी यवते प्रसारणमाप्नोतिरावारप- कारो विका-वादित ओङ्कारो विक्रियते द्वितीयो मकार एवं हिवर्ण एकाक्षर ओमित्योङ्गारो निहतः ॥ १६ ॥ कतिमात्र इत्यादेस्तिस्रो मात्रा अभ्यादाने हि प्रवते मकारचतु- थों' किं स्थानमित्य भावोष्टौ स्थानं नादानप्रदानकरणौ च हय- स्थानं सन्ध्यक्षरमवर्णलेशः कण्ठयो यथोक्तशेषः पूर्वो विकृतकरण- स्थितश्च हितोयस्पृष्टकरणस्थितश्च न संयोगो विद्युत(२) आख्यातोप- १ बाासम्पदमिति ख, ग, पाहापदमिति घ, । २ संयोगो विद्यत इति ।

·१४ गोपनाचणार्यभागे सर्गानुदात्तस्वरितलिङ्गविभक्तिवचनानि च संस्थानाध्यायिन (') आचार्य्याः पूर्व बभूवुः श्रवणादेव प्रतिपद्यन्ते नकारणं पृच्छन्त्य- थापरपक्षीयाणां कविः पञ्चालचण्ड:(२) परिपृच्छको बभूवां वु पृथगुगीथदोषान् भवन्तो ब्रुवन्तिति तहाप्युपलक्षयेदर्णाक्षरपदा- प्रशो विभक्त्यामृषिनिषेवितामिति वाचस्तु वन्ति तस्मात् कारणं ब्रूमो वर्णानामयमिदं भविष्यतीति धड़ङ्गविदस्तत्तथाऽधीमहे । किछन्द इति गायत्रं हि छन्दो गायत्री व देवानामेकाक्षरा खेतवर्ण च व्याख्याता हौ हादशको वर्गावेतद् वैव्याकरणं (२) धात्वर्थवचनं शैक्ष्यं (') छन्दोवचनं चाथोत्तरी हौ हादशको वर्गों वेदरहसिको व्याख्याता मन्त्रः कल्पो ब्राह्मणमृग्यजुःसामाथ- येषा व्याहृतिश्चतुणों वेदानामानुपूर्वणोंभूर्भुवस्वरिति व्याह- तयः ॥ २७॥ असमीक्षप्रवह्नितानि(') श्रूयन्ते हापरादाबषीणामेकदेशो दोष- पतिरिह(६) चिन्तामापेदे त्रिभिः सोमः पातव्यः समाप्तमिव भवति तस्मादृग्यजुःसामान्यपक्रान्ततेजस्थासंस्तत्र महर्षयः परिदेवयाञ्च- क्रिरे महच्छोकभयं प्राप्तास्मो न चैतत् सर्वः समभिहितं ते वयं १ सञ्चिाध्यायिन इति ख, ग, सम्वाध्यापिन रति छ। २ पचालपण्ड रति ग,। ३ एतयाकरणमिनि ध,। ४ अचमिति ख, ग, घ,। ५असमीक्ष्यप्रवलिनामोनि ख, ग, घ,। ६ दोषपतोह इति क, ·१ प्रपाठकः। भगवन्तमेवोपधावाम(१) सर्वेषामेव शर्म भवानीति(') ते तथेत्युला तूणीमतिष्ठवानुपसत्रेभ्य इत्युपोपसीदामोति नीचैबभूवः। स एव उपनीय प्रोवाच मामिकामेव व्यावृतिमादितः आदितः कृणुध्वमित्येवं मामका प्राधीयन्ते । नर्ते भग्वशिरोविज्ञाः सोमः पातव्य ऋत्विजः पराभवन्ति यज- मानो रजसापध्वस्यति अतिचापध्वस्ता तिष्ठतीत्येवमेवोत्तरोत्त- राद्योगात्तोक तोकप्रशाध्वमित्येवं प्रतापो न पराभविष्यतीति तथाह तथाह भगवविति प्रतिपेदिर प्राप्याययंस्ते तथा वोतशोकमया बभूवुः। तस्माद बछा दिन प्रोङ्कारमादितः कुर्वन्ति ॥२८॥ किन्देवतमित्यचामग्निर्देवतन्तदेव ज्योतिर्गायत्र छन्दः पृथिवी स्थान। अग्निमी ले (२) पुरोहितं य॒जस्य देवमृत्विज'। होतारं रख धातममित्येवमादि क्त्वा ऋग्वेदमधीयते । यजुषां वायुर्देवतं तदेव ज्योतिः त्रैष्टुभं छन्दोऽन्तरिक्षं स्थानं। इखे (७) वोर्जे त्वा वायव स्थ देवो वः सविता प्रार्पयतु । श्रेष्ठतमाय कर्मण इत्येवमादिं कृत्वा यजुर्वेदमधीयते । साम्रामादित्यो देवतं तदेव ज्योतिर्जागतं छन्दो यौ स्थानं । अग्न आयाहि वीतये रणनो हव्यदातये। निहोता समि वहिषीत्येवमादिं कृत्वा सामवेदमधीयते । अथर्वणं चन्द्रमा देवतं तदेव ज्योतिः १ उपध्यावाम इति ख, ग, । २ भवतीति रनिघ। ३ मिमीरे रति घ,। ४षे रति ब, ग, घ,।

·ट गोपथब्राह्मणपर्वभागे सर्वाणि छन्दांस्यापः स्थानं । शत्रो देवरभिष्ट य इत्येवमादिं कृत्वा अथर्ववेदमधीयते । अद्भाः स्थावरजङ्गमो भूतग्रामः सम्भवति, तस्मात् सर्वमापोमयं भूतं सर्व भग्वङ्गिरोमयं । अन्तरैते त्रयो वेदा भ- गूनङ्गिरसः श्रिता इत्यबिति प्रकृतिरपामोङ्कारेण चैतस्माद व्यासः पुरोवाच भृग्वशिरोविदा संस्क तोऽन्यान् वेदानधीयीत नान्यत्र संस्क तो (') भृग्वनिरसोऽधीयोत अथ सामवेदे खिलश्रुतिः(२) ब्रह्मचर्य ण चैतस्मादथर्वाङ्गिरसो ह यो वेदः स वेद सर्वमिति ब्राह्मणं ॥२८॥ अध्यात्ममात्मभैषज्यमात्मकैवल्यमोङ्कार आत्मानं निरुद्धय सङ्ग- ममात्रौं भूतार्थचिन्ता(२) चिन्तयेदतिक्रम्य वेदेभ्यः सर्वपरमा- ध्यात्मफलं प्राप्नोतीत्यर्थः सवितर्क ज्ञानमयमित्येतैः प्रश्नः प्रति- वचनैश्च यथार्थ पदमनुविचिन्त्य प्रकरणनो हि प्रबलो विषयी स्यात् सर्वस्मिन्वाको वाक्य इति ब्राह्मणम् ॥ ३० ॥ एतद स्मैतविद्वांसमेकादशाक्षम्मौहल्यं ग्लावो मैत्रेयोऽभ्याज- गाम स तस्मिन् ब्रह्मचर्य' वसतो विज्ञायोवाच किं खिन्मर्या अयं तं मौहल्योऽध्येति यदस्मिन् ब्रह्मचर्य वसतीति तद्धि मौहल्य- स्यान्तेवासो शुश्राव सः आचार्यायाव्रज्याचचष्टे दुरधीयानं वा अयं भवन्तमवोचद्योऽयमद्यातिथि भवति किं सौम्य विवानिति । त्रीन् वेदान् ब्रूते भी३इति तस्य सौम्य यो विस्पष्टो विजिगीषोऽन्ते- १ भृगवडिगरो विदां स्त नोऽन्यान् वेदानधोयोन नान्यत्र संस्तुम इति ख, ग, । २ समवेदबिखिल त्रु तिरिति क, । इभमार्थचिनार्थमिति क,। ४ एकादशाख्यं मौदगल्यमिति ध, SAY ·१ प्रपाठकः। . पासी तमे येति, तमाजुहाव तमभ्युवाचासाविति भी।इति किं सोम्य त प्राचार्योऽध्येतोति, त्रोन् वेदान् ग्रूते भीति, यत्रु खन्नु सौम्यास्माभिः सर्वे वेदा मुखतो एहोताः कथन्त एवमाचार्यो भाषते कथं नु शिष्टाः शिष्टेभ्य एवं() भाषेरन् यं येनमहं प्रश्न प्रच्छामिन तं विवक्ष्यति न ह्येनमध्येतीति। स ह मौहल्यः स्वमन्ते- वासिनमुवाच, परेहि सौम्य ग्लावं मैत्रेयमुपसीदाधोहि भोः सावित्री गायत्रीश्चतुर्वि गतियोनि हादशमिथुनां यस्या भृग्वगिर- सश्चक्षुर्थ स्यां सर्वमिदं श्रितं, तां भवान् प्रब्रवोत्विति स चे मौम्य दुरधीयानो भविष्थत्याचार्योवाच ब्रह्मचारी ब्रह्मचारिणे सावित्री प्राहेति वक्ष्यति तत्त ब्रूयात् दुरधीयानन्त वै भवान् मौदगल्य- मवोचत् स त्वा यं प्रश्नमप्राचीन तं व्यवोचः पुरा संवत्सरादार्ति- माक्लष्यसोति() ॥३१॥ स तत्राजगाम यत्रतरो बभूव, तं ह पप्रच्छ स ह म पतिपेदे, तं होवाच दुरधीयानं तं वै भवान् मौहल्यमवोचत् स त्वा यं प्रश्न- मप्राचीन तं व्यवोचः पुरा संवत्सरादार्तिमालष्यसीति(२) । मैत्रेयः (१) स्वानन्तेवासिन उवाच यथार्थ भवन्तो यथायहं यथामनी विप्रमृज्यन्तां दुरधीयानं वा अहं मौहल्यमवोचं स मा यं प्रश्नमप्रा. क्षोत्र तं व्यवोचं तमुपेष्यामि(१) शान्तिं करिथामीति। सह मैत्रेयः १ शिट भ्य इदमिति ध, ९ मारिष्यमोनि ख, ग,। मामीति घ,। ० दानि मार्य सीनि ख। ४ सह मौदगल्य रमिक, ध,। ५ उपेक्षाम ति ख, ग, घ, ग 15922 ·१८ गोपर्षबाधायपूचनागे प्रातः समित्याणिमौहल्यमुपससादासावाग्रह(१) भी मैत्रेयः किमर्थ- मिति दुरधीयानं वा अहं भवन्तमवोचं त्वं मा यम्प्रश्नमप्राचीन तं व्यवोचं त्वामुपेष्यामि शान्तिं करियामीति,स होवाचात्र वा उपेतच सर्वच कृतं पापकेन त्वा यानेन चरतमाहरथोऽयं मम कल्याणस्तं- ते ददामि (२) तेन याहोति । स होवाचैतदेवात्राविषञ्चानृशंस्यञ्च यथा भवानाहोपायामित्येवं भवन्तमिति तं होपयाय तं होपेत्य पप्रच्छ किंस्विदाहु ः सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य कवयः किमा- हुर्धियो विचक्ष्व(२) यदि ताः प्रवेश्य प्रचोदयांसविता याभिरेतीति। तस्मा एतत् प्रोवाच वेदाश्छन्दांसि सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य कवयोऽवमाहुः । कर्माणि धियस्तदु ते ब्रवीमि(') प्रचोदयांसविता- याभिरतीति । तमुपसङ्घध पप्रच्छाधीहि भोः कः सविता का सावित्री ॥३२॥ मन एव सविता, वाक् सावित्री, यत्र येव मनस्तद वाक्, यत्र वाक् तन्मन, इत्येते हे योनी एक मिथुनम्, अग्निरेव सविता, पृथिवी सावित्री, यब येवाग्निस्तत् पृथिवी यत्र वै पृथिवी तदग्नि- रित्येते हे योनी एकं मिथुनं, वायुरेव सविताऽन्तरिक्षं सावित्री यत्र येव वायुस्तदन्तरिक्षं, यत्र वा अन्तरिक्ष सहायुरित्येते हे योनी एक मिथुनम्, आदित्य एव सविता द्यौः सावित्री यच येवादित्यस्तद्- द्यौर्यत्र वै द्यौस्तदादित्य इत्येते हे योनी एक मिथुनं, चन्द्रमा एक वै १ उपससादासावा अहमिति क, ध, । २ दधामीति क,। ३ धियो विचार रति घ,। ४ प्रायोमीनि ख, ग, घ, ·१ प्रपाठकः। १८ सविता, नक्षत्राणि सावित्री, यत्र येव चन्द्रमास्तवक्षवाणि यत्र वै नक्षत्राणि तञ्चन्द्रमा, इत्येते हे योनी एक मिथुमम्, अहरेष सविता, रात्रिः सावित्री, यत्र येवाहस्तद्रावियत्र वै रात्रिस्तदहरित्येते हे योनी एकं मिथुनम्, उष्णमेव सविता, शीतं सावित्री, यत्रो वोष्णं, तच्छीतं, यत्र वैशीतं तदुष्णमित्येते हे योनी एक मिथुनम्, अब्भमेव सविता,वर्ष सावित्री,यत्र येवाननसहर्ष यत्र वै वर्ष सदभ्रमित्येते हे योनी एकं मिथुनं, विद्युदेव सविता स्तनयित्नुः सावित्री यत्र घे व विद्युत् तत् स्तनयित्नुः यत्र वै स्तनयित्नुस्तविद्युदित्येते हे योनी एक मिथुनं, प्राण एव विता प्रश्नं सावित्री, यत्र ह्येव प्राणस्तदन्न यत्र वा अन्नं तत् प्राण इत्येते हे योनी एकं मिथुन, वेदा एव सविता छन्दांसि सावित्री, यत्र येव वेदास्तच्छन्दांसि यत्र वै छन्दांसि तद वेदा इत्येते हे योनो एक मिथुमं, या एव सविता, दक्षिणा सावित्री, यत्र ह्येव यज्ञस्तत् दक्षिणा यत्र वै दक्षिणास्तद्यन्न इत्येते हे योनीएकंमिथुनम्, एतब सौतहिदांसमोपाकारिमासस्तुर्ब्रह्म चारी ते संस्थित इत्यथैत बासस्तुराचित इव चितो बभूवाथोत्याय प्रावाजोदित्येतहाऽहं वेद नैतास योनिष्पित एतेभ्यो वा मिथुनेभ्यः सम्भूतो ब्रह्मचारी मम पुरायुषः प्रेयादिति ॥ ३३ ॥ ब्रह्म हेदं श्रियं प्रतिष्ठामायतनमैक्षत तत्तपस्ख(१) यदि तद् व्रते ध्रियेत तत्सत्ये प्रत्यतिष्ठत् स सविता सावित्रया ब्राह्माणं सृष्ट्वा तत्- सावित्रौं पर्यदधात्(२) तत् सवितुर्वरेण्यमिति सावित्राः प्रथमः पादः, पृथिव्यञ्च समदधादृचाऽग्निमग्निना थियं, श्रिया स्त्रियं, । १ नम्पखेति ख, ग, र पर्यस्यादिनि ख, ग,।

·२० गोपथब्राह्मणपूर्वभागे स्त्रिया मिथुनं, मिथुनेन प्रजा, प्रजया कर्म, कर्मणा तपस्तपसा सत्यं, सत्येन ब्रह्म, ब्रह्मणा ब्राह्मणं, ब्राह्मणेन व्रतं व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितोभवत्यशून्यो भवत्यविच्छिनो भवत्यविच्छि- ब्रोऽस्य तन्तुरविच्छिन जीवनं भवनं भवति(१) य एवं वेद यश्चैवं विहानवमेतं सावित्रयाः प्रथमं पादं व्याचष्टे ॥ ३४ ॥ भगो देवस्य धीमहीति सावित्रा द्वितीयः पादोऽन्तरिक्षण यजुः समदधात्() यजुषा वायु,वायुनाऽबनमबभ्रेण वर्ष ,वर्षेणौषधि- वनस्पतीनोषधि वनस्पतिभिः पशून् पशुभिः कर्म कर्मणा तपस्तपसा सत्वं, सत्येन ब्रह्म, ब्रह्मणा ब्राह्मणं, ब्राह्मणेन व्रतं व्रतेन वै ब्राह्मणः मंशितो भवत्यशून्यो भवत्यविच्छिन्त्रो भवत्यविच्छिन्नोऽस्य तन्तुरवि- छिन्नं जीवनं भवति य एवं वेद यथैवं विहानवमतं सावित्रया हितीयं पादं व्याचष्टे ॥ ३५ ॥ धियो यो नः प्रचोदयादिति सावित्रयास्ततीयः पादो दिवा साम समदधा(२) सामाऽऽदित्यमादित्येन रश्मोन् रश्मिभिर्वर्ष', वर्षेणोषधिवनस्पतीनोषधिवनस्पतिभिः पशून् पशुभिः कर्म कर्म- णा तपस्तपसा सत्यं सत्येन ब्रह्म, ब्रह्मणा ब्राह्मणं ब्राह्मणेन व्रतं व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितो भवत्यशून्यो भवत्यविच्छिन्नो भवत्यविच्छिन्नोऽस्य तन्तुरविच्छिन्नं जोवनं भवति य एवं वेद यश्चैवं विदानेवमेतं सावित्रशास्तृतीयं पादं व्यानष्टे ॥ ३६ ॥ तेन ह वा एवं विदुषा ब्राह्मणेन ब्रह्माभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टं , १ौवनं भवतीति ख, ग,। २ समदध्यादिति ख, ३ दिवा सा दधादिति ख, गम, ·१ प्रपाठकः । २१ ब्रह्मणाऽऽकाशमभिपन्नं ग्रसितं परामष्टमाकाशेन वायुरभिपत्रो प्रसितः परामृष्टो, वायुना ज्योतिरभिपन्न ग्रमितं परामष्ट', ज्योति- षाऽपोऽभिपवा ग्रसिताः परामृष्टा अविर्भूमिरभिएवा प्रसिता परा- मृष्टा, भूम्याऽनमभिपन्न ग्रसितं परामष्टमन्नेन प्राणोऽभिपन ग्रसितः परामृष्टः प्राणेन मनाऽभिपन्नं ग्रसितं परामृष्ट, मनसा वागभिपत्रा ग्रसिता परामृष्टा, वाचा वेदा अभिपन्ना ग्रसिताः परामष्टा, वेदै- यज्ञोऽभिपत्रो ग्रसितः परामृष्टस्तानि ह वा एतानि हादशमहा- भूतान्येवं विधिप्रतिष्ठितानि(१) तेषां यन एव पराधः ॥ ३० ॥ तंह स्मैतमेवं विद्वांसो मन्चन्ते विनमिति याथातथ्यमवि- हांसोऽयं यज्ञो वेदेषु प्रतिष्ठितो, वेदा वाचि प्रतिष्ठिता, वाङ् मनसि प्रतिष्ठिता, मनः प्राण प्रतिष्ठितं, प्राणोऽन्ने प्रतिष्ठितो, न भूमौ प्रति- ष्ठितं, भूमिरपस प्रतिष्ठिता, आपो ज्योतिषि प्रतिष्ठिता, ज्योतिर्वायो प्रतिष्ठितं, वायुराकाशे प्रतिष्ठित, आकाशं ब्रह्मणि प्रतिष्ठितं, ब्रह्म ब्राह्मणे ब्रह्मविदि प्रतिष्ठितं, यो ह वा एवं वित् स ब्रह्मवित्, पुण्यां च कोर्ति लभते सुरभीथ गन्धान सोऽपहतपामानम्त्यश्रियम- श्रुते २) य एवं वेद यश्चैवं विहानेवमेता वेदानां मातरं सावित्री- सम्पदमपनिषदमुपास्त इति ब्राह्मणम् ॥ ३८ ॥ आपो गर्भ जनयन्तीरित्यपाङ्गर्भः पुरुषः स यज्ञोऽधियतः प्रणोयमानः प्राणायते, तस्मादाचमनीयं पूर्वमाहारयति स यदाचामति बिराचामति दिः परिशुम्भत्यायुरवरुह्य पामानं निर्गुदत्युपसाद्य यजुषोडत्य मन्त्रान् प्रयुज्यायसाय प्राचीः शाखाः १ एवं वेरितिछिनानोनि ख, ग, । २ पापमानन्तश्रियमनु म इति घ,। .

·२२ ट गोपथब्राह्मणपूर्वभागे सन्धायो निरङ्गुष्ठे पाणावमृतमस्यमृतोपस्तरणमस्थमृताय त्वोपस्तृणा- मोति पाणावुदकमानीय जीवास्थेति सूक्तेन बिराचामति । स यत्पूर्व- माचामति सप्त प्राणांस्तानेतेनास्मिन्नाप्याययति या खेमा वाह्याः शरीरामात्रास्तद्यथैतदग्नि वायुमादित्यं चन्द्रमसमपः पशूनन्यां व प्रजास्तानेतेनास्मि बाप्याययत्यापोऽमृतं । स यद् द्वितीयमाचामति सप्तापानांस्तानेतेनास्मिनाम्याययति या ह्येमा वाह्याः शरीरान् मात्रा(१)स्तद्यथैतत्पौर्णमासीमष्टकाममावास्यां श्रद्धां दीक्षां यज्ञं द- क्षिणास्तानेतेनास्मिन्बाप्याययत्यापोऽमृतं । स यत्ततीयमाचामति सप्त व्यानांस्तानेतेनास्मिवाप्याययति या ोमा वाह्याः शरीरान्मात्रा(२) स्तद्यथैतत् पृथिवोमन्तरीक्षं दिवनक्षत्राएयत्नातवान् संवत्म- रास्तानेतेनास्मिन्नाप्याययत्यापोऽमृतं पुरुषो ब्रह्माथाप्रियनिगमो भवति तस्मादै विद्वान् पुरुषमिदं पुण्डरीकमिति प्राण एष स पुरिशे ते संपुरिशंत इति । पुरिशयं सन्तं प्राणं पुरुष इत्याचक्षते । परीक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षहिषः । स यत्पूर्व- माचामति पुरस्ताडोमांस्तेनास्मिन्नवरुधे सयदहितीयमाचामत्याज्य- भागो तेनास्मिन्नवरुन्धे, स यत्तृतीयमाचामति संस्थितहोमांस्तेना स्मिन्नवरुन्धे,स यहिःपरिशम्भति तत्समिसंवर्हिः स यत्सर्वाणि खानि सर्व देहमाप्याययति यच्चान्यदातारं मन्चकायं यजे स्कन्दति सर्वन्ते- नास्मिनवरुन्धे , स यदींपूर्वान् मन्त्रान् प्रयुता आसर्वमेधादेते क्रतव एत एवास्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु देवेषु सर्वेषु वेदेषु सर्वेषु १ मम्बारति क; २ शरीरामग्बा इतिक, ·२ प्रपाठकः। २२ भूतेषु सर्वेषु सत्वेषु कामचारः कामविमोचनं भवत्यईच न प्रमी- यते(१) य एवं वेद । तदप्येतहचोक्त। आपी भृग्वशिरोरूपमापो भृग्वशिरोमयं । सर्वमापोमयं भूतं सर्व भृग्वनिरोमयम् । अन्तरैते त्रयो वेदा भृगूनङ्गिरसोऽनुगाः। अपां पुष्यं मूर्तिराकाशं पवित्रमुत्तम-मित्याचम्याभ्युत्था-मान- मनुमन्त्रयत इन्द्र जीवेति ब्राधणं ॥३८॥ इति अथर्ववेदे गोपथनाधणपूर्वभागे प्रथमः प्रपाठकः ॥१॥ अथ द्वितीयः प्रपाठकः। ओ ब्रह्मचारीष्णंसरति रोदसी उभे इत्याचार्यमाह । तस्मिन् देवाः सम्मनसो भवन्तीति वायुमाह स सद्य एति पूर्वस्मादुत्तरं समुद्रमित्यादित्यमाह दीक्षितो दीर्घश्मयुरेष दीक्षित एष दीर्घश्मयुरेष एवाचार्यस्थाने तिष्ठवाचार्य इति स्तूयते,वैद्युतस्थाने तिष्ठन् वायुरिति स्त यते, द्यौस्थाने तिष्ठवादित्य इति स्तूयते । सदप्येतचीतं ब्रह्मचारीणनिति ब्रावणम् ॥ १। 'जायमानो ह वै ब्राह्मणः सप्तेन्द्रियाण्यभिजायन्ते, ब्रह्मवर्चसञ्च यशव स्वपञ्च क्रोधञ्च श्लाघाञ्च रूपञ्च पुण्यमेव गन्ध सप्तमं । तानि हवा अस्यैतानि ब्रह्मचर्यमुपेतोपनामन्ति, मृगानस्य ब्रह्मवर्चम गच्छत्याचार्य यशोऽजगरं स्वप्नो वराहं क्रोधोपनापं कुमारों रूप- १ भवत्यनेच न प्रमीयते रति, ·२४ गोपथब्राह्मणपूर्वभागे मोषधिवनस्पतीन् पुण्यो गन्धः स यन्मगाजिनानि वस्ते तेन तद ब्रह्मवर्चसमयरुन्ध, यदस्य मृगेषु भवति सह सातो ब्रह्मवर्चसी भवति स बहरहराचा-य कर्मकरोति तेन तद्यशोऽवरुन्चे यद- स्थाचार्यो भवति स ह सातो यशस्वो भवति स यत्सु सुर्निद्राबिन- यति तेन तं स्वप्नमवरुन्धे योऽस्याजगरे भवति तं ह नातंखपन्तमाहुः स्वपितु मैनं बोबुधथेति स क्रुद्धो वाचा न कञ्चन हिनस्ति पुरुषात् पुरुषात् पापीयानिव मन्यमानस्तेन तं क्रोधमवरुन्ध , योऽस्य वराहे भवति तस्य हस्त्रातस्य क्रोधालाघोयसं विशन्तेऽथाद्भिः माध्यमानो न सायात्तेन तं साधामवरुन्धे ,याऽस्याप्सु भवति सह मातः लावीयोs- नेभ्यः साध्यतेऽथैतद्ब्रह्मचारिणो रूपं यत्कुमा-स्तावग्नानोदोक्षे- देतिवेति मुखं विपरिधापयेत्तेन तद्रूपमवरुन्धे, य दस्य कुमाऱ्या भवति तं ह नातं कुमारोमिव निरोक्षन्ते थैब्रह्मचारिण, पुण्या- गन्धो य ओषधिवनस्पतीनां तासां पुण्यं गन्ध प्रच्छिद्य नोपजि - तेन तं पुण्यं गन्धमयगन्ध, योऽस्यौषधिवनस्पतोषु भवति स ह सातः पुण्यगन्धिर्भवति ॥२॥ स वा एष उपयं चतुर्डोपैत्यग्निं पादेनाचार्य पादेन ग्राम पादेन मृत्यु पादेन, स यदहरहः समिध आहत्य सायं प्रातरग्नि परिचरेत्तेन तं पादमवरुध, योऽस्याग्नीभवति। स यदहरहराचा- या॑य कर्म करोति, तेन संपादमवरुध, योऽस्याचार्य भवति । स यदहरहामं प्रविश्य भिक्षामेव परोसति म मैथुनन्त न तं पादमवरुधे, योऽस्य ग्रामे भवति, स यत् क्रुद्दो वाचा न कञ्चन हिनस्ति पुरुषात् पुरुषात् पापीयानि मन्यमानस्तेनव तं पादम- वरु धे, योऽस्य मृत्यो भवति ॥३॥ - ·२ प्रपाठक.। २५ पञ्च ह वा एते ब्रह्मचारिण्यग्नयो धीयन्ते, हो पृथग्घस्तयोर्मुखे हृदय उपस्थ एव पञ्चमः । स यदक्षिणेन पाणिना स्त्रियन्त्र स्पृशति तेनाहरहर्याजिनां लोकमवरुन्धे , यत्सव्येन तेन प्रवाजिनां, यम्मुखेन तेनाग्निप्रस्कन्दिनां, यहृदयेन तेन शूराणां, यदुपस्थेन तेन गृहमे- धिना, तैश्चेत् स्त्रियं पराहरत्यनग्निरिव शिथते । स यदहरहरा- चार्याय कुलेऽनुतिष्ठते सोऽनुष्ठाय ब्रूयाधर्मगुप्तो (१) मा गोपायेति धर्मो हैन गुप्तो गोपायेति, तस्य ह प्रजा खः खः यमी श्रेयसो ह भवति, धाय्य व प्रतिधीयते, स्वर्ग लोके पिटविदधाति, ताम्तवं न वसोत, यस्तान्तवं वस्ते सवं वईते न ब्रह्म, तम्मात्तान्तवं नवमीत ब्रह्म वईतां मा क्षत्रमिति, नोपर्य्यासीत यदुपयर्यास्ते प्राणमेव तदात्मनः- इधरं कुरुते यहातो वहति, अध एवासोत, अधः शयोत, अधम्ति ठे दधी व्रजेदेवं ह स्म वैतत् पूर्व ब्राह्मणा ब्रह्मचर्यचरम्ति तं ह स्म तत्पुत्रं भातरं वोपतापिनमाहुरुपनयेतैनमित्यासमिद्धारात् स्वरे- ष्यन्तोऽत्रमद्यादथाह जघनमाहुः, सापयेतैनमित्यासमिद्धाराव घेतानि व्रतानि भवन्ति, तं चेच्छयानमाचार्योऽभिवदेत्, स प्रति- संहाय प्रतिशृणुयात्तं चेच्छयानमुत्याय तञ्चेदुत्थितमभिप्रक्रम्य (२) तं चेदभिप्रक्रान्तमभिपलायमानमेवं ह स्म वैतत् पर्वे ब्राह्मणा ब्रह्म चयं चरन्ति, तेषां हम वैषा पुण्या कीर्तिर्गच्छत्याह वा अयं सोऽद्य गमिष्यतीति ॥ ४ ॥ जनमेजयो(२) ह वै पारीक्षितो मृगयाञ्चरिष्यन् हंसाभ्यामशिक्ष- १ धर्ममुप्रगुप्तो इनि क, घ,। २ दुतथिनमधिप्रकम्यति ग, । जम्मेजय इति ग,। , ·२६ गोपथब्राह्मणपूर्वभागे बुपावतस्थ इति, तावूचतुर्जनमेजयं (१) पारीक्षितमभ्याजगाम, स होवाच नमो वां भगवन्तो, को नु भगवन्ताविति, (१) तावूचतु- ईक्षिणाग्निशाहवनीयश्चेति, स होवाच नमी वां भगवन्ती, तदा- कीयतामितिहोपाराममित्यपि किल देवा न रमन्ते न हि देवा न रमन्तेऽपि चैकोपारामाद्देवा आराममुपसङ्कामन्तीति, स होवाच नमो वां भगवन्तो, किं पुण्यमिति ब्रह्मचर्यमिति, किं लौक्य- मिति(२) ब्रह्मचर्यमेवेति, तत् को वेद इति,(७) दन्तावली धौम्रोऽय खलु दन्ताबलो धौम्रो यावति तावति काले पारीक्षितं जनमेजयम- भ्याजगाम, तस्मा उत्याय स्वयमेव विष्टरं निदधौ, तमुपसङ्ग्रह्य पप्रच्छाधीहि भो किं पुण्यमिति ब्रह्मचर्यमिति, किं लौक्यमिति ब्रह्मचर्यमेवेति, तस्मा एतत् प्रोवाचाष्टाचत्वारिंशद्वर्ष सर्ववेदब्रह्म- चयं, तच्चतर्धा वेदेषु व्यूह्य द्वादशवर्ष ब्रह्मचर्य हादशवर्षा- ण्यवराईमपि स्तायंश्चरेद्यथाशक्त्यपरं । तस्मा उहस्य॒षभी सहस्रन्ददावप्यपिकीर्तितमाचार्यो ब्रह्मचारीत्येक आहुराकाशम- धिदैवतमथाध्यात्म ब्राह्मणो ब्रतवांश्चरणवान् ब्रह्मचारी ॥५॥ ब्रह्म ह वै प्रजा मृत्यवे सम्प्रयच्छत्,ब्रह्मचारिणमेव न सम्प्रददौ, म होवाचास्यामस्मिबिति किमिति यां रात्री समिधमनाहृत्य वसे- तामायुषोऽवरुन्धीयेति, तस्माद् ब्रह्मचार्यहरहः समिध आहृत्य सायं प्रातरग्नि परिचरेत्, नोपर्युपसादयेत्, अथ प्रतिष्ठापयेत् यदु- १ जनमेजयमिति क,। २ भवताविति ख, ग, ३ किं लोक्यमिति घ,। बेदयति इति क,।

·२ प्रपाठकः। २७ पर्युपसादयेज्जीमूतवर्षी तदहः, पर्जन्यो भवति, ते देवा अब्रुवन् ब्राह्मणे वा अयं ब्रह्मचर्यचरिथति दूतास्मै भिक्षा इति, गृहपतिबूत बहुचारी गृहपत्नया इति किमस्या वृक्षोताददत्या इति, इष्टापूर्त-सुकतद्रविणमवरुध्यादिति, तस्माद ब्रह्मचारिणेऽ हरहभिक्षा दद्याइहिणीमामेयुरिष्टापूर्त (१) मुक्तद्रविणमव- रुध्यादिति । सप्तमों नातिनयेसप्तमीमतिनयन ब्रह्मचारी भवति, समिद्भक्षे सप्तरात्रमचरितवान् ब्रह्मचारी पुनरुपनेयो भवति ॥ ६॥ नोपरि शायो स्यावगायनो न नर्त्तनो न सरणो न निष्ठीवेत् यदुपरि शायी भवत्यभीक्षण निवासा जायन्ते, यहायना भवत्यभी- क्ष्णश आक्रन्दान्धावन्ते, यवर्त्तनो भवत्यभोक्षणशः प्रेतानिहरन्ते, यत्मरणो भवत्य भीक्ष्णशः प्रजाः संविशन्ते, यनिष्ठीवति मध्य एव तदात्मनो निष्ठीवति, स चेब्रिठीवेद्दिवो नु मां यदवापि मधी- रहं यदत्रापि रसस्य म इत्यात्मानमनुमन्वयते। यदत्रापि मधी- रहं निरिष्टविषमस्मतं (२)। अग्निश्च तत्सविता च पुनम जठरे धत्ता(३) । यदत्रापि रसस्य मे परापपातास्म तं । तदिहोपह्वयामहे तन्म आप्यायतां पुनरिति । न श्मशानमातिष्ठेत्, स चेदभितिष्ठेदु- दहस्ते कला यदीदमृतुकाम्येत्यभिमन्त्रा जपत्सम्प्रोक्ष्य परिक्रामत् समयायोपरि व्रजेत् यदीदमृतुकाम्याचं रिप्रमुपेयिम अन्धः लोण- १ ग्रहणीमामोयमिष्टापूत इति ध, 1 २ मिररविषमस्मृतमिति ख, ग, घ,। ३ जठरेधनामिनि ख, म, ।

·२८ गोपथब्राह्मणपूर्वभागे इव होयतां । मा नोऽन्वागादपं यत इति । अथ हैतद्देवानां परिषूतं यद ब्रह्मचारी। तदप्येतदृचोक्त। देवानामतत्परिषूतमनभ्यारूढं परति रोचमानं तस्मिन् सर्वे पगवस्तत्र यज्ञास्तस्मिववं सह देवताभिरिति ब्रामणम् ॥७॥ प्राणापानौ जनयबिति शङ्गस्य मूले महऋषेर्वसिष्ठस्य पुत्वः एतां वाचं ससृजे, शीतोष्णाविहोत्सौ (१) प्रादुर्भवेयातामिति तथा तच्छश्वदनुवर्तते, अथ खलु विपाण्मध्ये वशिष्ठशिला नाम प्रथम आश्रमो, द्वितीयः कृष्णशिलास्तस्मिन् वसिष्ठः समतपहि- श्वामित्रजमदग्नो जामदग्ने तपतः, गौतमभरहाजी सिंही प्रभवे तपतः गुगुगुगुर्वासे तपत्यषिर्ऋषिद्रोणेऽभ्यतपदगस्योऽगस्त्यतीर्थे तपसि दिव्यत्रिह तपति स्वयम्भूः कश्यपः कश्यपतुङ्गेऽभ्यतपदुलकक्षु तरक्षुः श्वा वराहचिल्वटिबभ्रुकाः सर्पदंष्ट्रनः संहनुकण्वानाः कश्यपतुङ्गदर्शनात्सरणवाटात् सिद्धिर्भवति ब्राह्मा वर्षसहस्र- मृधिवने ब्रह्मचार्ये कपादेनातिष्ठद् द्वितीयं वर्षसहस्रं मूईन्येवा- मृतस्य धारामधारय ब्राह्माण्यष्टाचत्वारिंशतं वर्षसहस्राणि सलिलस्य पृष्ठे शिवोऽभ्यतपत्तस्मात्तप्तात्तपसो भूय एवाभ्यतपत् । तदप्येता ऋचोऽभिवदन्ति प्राणापानौ जनयन्निति ब्राह्मणम् ॥७॥ एकपाद विपद इति वायुरेकपात्तस्याकाशं पादयन्द्रमा हिपात्तस्य पूर्वपक्षापरपक्षौ पादावादित्यस्त्रिपात्तस्येमे लोकाः षट्पादस्तस्य पृथिव्यन्तरिक्ष द्यौराप ओषधिवनस्प- तब इमानि भूतानि पादाम्तेषां सर्वेषां वेदा गतिरामा प्रति- पादा अग्निः १ महर्विशिछन्य पुत्र इति व, ग. १, - ·२ प्रपाठकः। ष्ठिताश्चतस्रो ब्रह्मणः शाखा, अथो आहुः षडिति मूर्ति राकाशश्वे- त्यूचा मूर्तिर्याजुषी गतिः साममयन्तेजो भृग्वङ्गिरसामापैतद् ब्रह्मैव यज्ञश्चतुष्पाद दिः संस्थित इति। तस्य भृग्वगिरसः संस्थे अयो आहुरेकसंस्थित इति, यहोतर्चा मण्डलैः करोति पृथिवों से- नाण्याययति एतस्यां ह्यग्निश्चरति । तदप्येतदृचोक्तम् । अग्निवासाः पृथिव्यसि तन्यूरिति । यदध्वर्युर्यजुषा करोत्यन्तरिक्षं तेनाप्याययति तस्मिन्वायुर्न निविशते कतमच्च नाह इति । तदप्येतह चोक्तं । अन्तरिक्षे पथिभियमाणो (') न निवि- शते कतमच नाहः। अपां योनिः प्रथमजा ऋतस्य क स्वि- ज्जातः कुत आबभूवेति । यदुहाता साना करोति दिवं तेनाप्याययति तत्र यादित्यः शुक्रधरति । तदप्येतहचोतं । उच्चायतं तमरुणं सुपर्णमिति। यद् ब्रह्मा काण्डैः करोत्यपस्तेनाप्याययति चन्द्रमा ह्यप्मु चरति । तदप्येतदृचोक्तम् । चन्द्रमा असन्तरिति । तासामी- षधिवनस्पतयः काण्डानि, ततो मूलकाण्डपर्म पुष्यफलप्ररो- हरसगन्धैर्यज्ञो वर्ततेऽद्भिः कमाणि प्रवर्तन्तेऽद्भिः सोमो विषूयते, तद् यद् ब्रह्माणं कर्मणि वर्मण्यामन्त्रयत्यपस्ते- नानुजानात्येषो ह्यस्य भागस्तद्यथा भोक्ष्यमाणोऽप एव प्रथममाचा- मयेदय उपरिष्टादेवं यज्ञोऽशिरेय प्रवर्ततेऽमु संस्थाप्यते तस्माद १ पथिभिडीयमान इनि ख, घ, ·गोपचनाधणपूर्वभागे ब्रह्मा पुरस्ताडोमसंस्थितहोमैर्य जो वर्ततेऽन्तण हि पुरस्ताडोम- संस्थितहोमैर्य परिग्रहात्यन्तरा हि भृग्वङ्गिरसः वेदानोदुह्य(') भृग्वङ्गिरसः सोमपानं मन्यन्ते सोमात्मको ह्ययं वेद । तदप्येतहचोक्तं । सोमं मन्यते पपिवानिति । तद्यथमां पृथिवीमुदीणी ज्योतिषा धूमायमानां वर्ष शमयत्ये- वम् ब्रह्मा भृग्वगिरोभिर्व्याहृतिभिर्यज्ञस्य विरिष्ट शमयत्यग्नि- रादिल्याय म इन्ये तेऽङ्गिरस एत इदं सर्व समाप्न- वन्ति, वायुरापश्चन्द्रमा इत्येते भृगव एत इदं सर्व समा- प्याययन्त्येकमेव संस्थं भवतीति ब्राह्मणम् ॥ ८ । विचारी ह वै काबन्धिः कबन्धस्याथर्वणस्य पुत्रो मेधावी मोमांसकोऽनूचान प्रास, स ह खेनातिमानेन मानुषं वित्तं नेयाय, तं मातोवाच, त एवैतदनमवोचस्त इममेषु कुरुपञ्चालेष्वङ्गमगधेषु काशिकौशल्येषु शास्वमत्स्येषु शवसउशीनरेषूदीच्येवनमदन्तीत्यथ वयं तवैवातिमाने(र) नानाद्यास्मो वत्स वाहनमन्विच्छति स मा- चातुर्यौवनावस्य सार्वभौमस्य राज्ञः सोमं प्रसूतमाजगाम, स सदो- ऽनुप्रविश्यविजश्च यजमानञ्चामन्त्रयामास, तद्याः प्राथो नद्योवहति याच दक्षिणाच्यो याश्च प्रतीयो याश्च उदीयस्ताः सर्वाः पृथइनाम- धेयीरित्याचक्षते, तासां समुद्रमभिपद्यमानानां छिद्यते नामधेयं समुद्र इत्याचक्षते, एवमिमे सर्व वेदा निर्मिताः सकल्पाः स- रहस्याः सबाह्मणाः सोपनिषत्काः सेतिहासाः सान्वाख्याताः १ वेदान दुह्य इति घ.। २ नसेनातिमानेन नानाद्याम्म इति क, ख, ·२ प्रपाठकः। ३१ सपुराणाः सस्वराः ससंस्काराः सनिरुताः सानुशासनाः सानु- सार्जनाः सवाकोवाक्यास्तेषां यज्ञमभिपद्यमानानां विद्यते नामधेयं यन्न इत्येवाचक्षते ॥ ८ ॥ भूमह वै एतद्विच्छिव देवयजनं यदनाक्प्रवणं यदनुदक्- प्रवर्ग यत् कृत्रिमं यत्समविषममिदं ह त्वेव देवयजनं यत्सम समूलमविदग्धं प्रतिष्ठितं प्रागुदप्रवणं समं समास्तीर्णमिव भवति, यत्र ब्राह्मणस्य ब्राह्मणतां विद्या ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करोतीति वोचे छन्दस्तव विन्दामो येनोत्तरमेमहीति । तान् ह पप्रच्छ कि विद्वान् होता होत्रं करोति, किं विहानध्वर्युराष्वर्यवं करोति, किं विहानुहातौद्गात्रं करोति, किं विहान् ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करोतीति वोचे छन्दस्तव विन्दामो येनोत्तरमेमहोति। ते ब्रूमी वागेव होता होत्रं करोति वाचो हि स्तोमा श्च वषटकारावाभि- सम्पद्यन्ते, ते ब्रूमो वागेव होता वाग् ब्रह्म वाक् देव इति । प्राणापानाभ्यामेवाधर्म्य रावय॑वं करोति, प्राणः पणोतानि ह भूतानि प्राणः प्रणीताः प्रणीतास्ते ब्रूमः प्राणापानावेवाध्वर्य प्राणापानौ ब्रह्म प्राणापानौ देव इति। चक्षुषैवोद्गाता औहात्र करोति चक्षुषा हीमानि भूतानि पश्यन्त्यथो चक्षुरेवोहाता चक्षुब्रह्म चक्षुर्देव इति । मनसैव ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करोति मनसा हि तिर्यक्च दिश अर्द्ध च यच्च किञ्च मनसैव करोति तद् ब्रह्म ते बमो मन एव ब्रह्मा मनो ब्रह्म मनो देव इति ॥ १० ॥ तद्यथा ह वा इदं यजमानश्च याजयितारच दिवं ब्रूयुः पृथिवीति, पृथिवीं वाक् द्यौरिति ब्रूयुस्तदन्यो नानुजानात्येतामेवं नानु- जानाति यदेतद् ब्रूयादथ नु कथमिति होतेत्येव होतारं ब्रूयादा-

·३२
गोपथब्राह्मणपूर्वभागे
गिति वाचं, ब्रह्मति ब्रह्म, देव इति देवमध्वयरित्ये वाव
ब्रूयात,
प्राणापानाविति प्राणापानौ, ब्रह्मेति ब्रह्मा, देव इति देव-
मुहातेत्येवोद्गातारं ब्रूयाञ्चक्षुरिति चक्षुर्ब ति ब्रह्म, देव इति देवं
ब्रह्मत्येव ब्रह्माणं ब्रूयान्मन इति मनो ब्रह्मेति ब्रह्म देव इति
देवम् ॥ ११॥
नाना प्रवचनानि ह वा एतानि भूतानि भवन्ति ये चैवासो-
मपं याजवन्ति ये च सुरापं ये च ब्राह्मणं विच्छिन्न सोमयाजिनं
तं प्रातः समित्याणय उपोदेयुरुपायामी भवन्तमिति, किमर्थमिति
यानेव नो भवास्तां ह्यप्रश्नानपृच्छद्यानेव नो भवान् व्याचक्षो-
येति, तथेति तेभ्य एतान् प्रश्नान् व्याचचष्टे , तद्येन ह वा इदं
विद्यमानञ्चाविद्यमानञ्चाभिनिदधाति तद् ब्रह्म तद्यो वेद स
ब्राह्मणोऽधोयानोऽधीत्याचक्षत इति ब्राह्मणम् ॥ १२ ॥
अथातो देवयजनान्यात्मा देवयजनं श्रद्धा देवयजनमृत्वि-
जो देवयजनं भोमं देवयजनं तदा एतदात्मा देवयजनं यदुप-
व्यायच्छमानो वाऽनुपव्यायच्छमानो वा शरीरमधिवसत्येषयन एष
यजत एतं यजन्त एतद्देवयजनमथैतत् अड्डा देवयजनं यदैव कदा-
चिदादद्यात् श्रद्धा से वैनं नातोयात्तद्देवयजनमथैतहत्विजो देव-
यजनं यत्र कचिद् ब्राह्मणो विद्यावान् मन्त्र ण करोति तहे वयजन-
मथैतद्भोमं देवयजनं यत्रापस्तिष्ठन्ति यत्र स्यन्दन्ति प्रतद्दहन्त्युबहन्ति
तहेवयजनं यत्सम समूलमविदग्ध प्रतिष्ठितं प्रागुदपवणं सम-
समास्तीर्णमिव भवति यस्य वचकूर्मो वृक्षः पर्वतो नदी पन्या वा
पुरस्तात्स्याव देवयजनमात्र पुरस्तात्पर्य वशिष्येत्रोत्तरतोऽग्न:
पर्यु पसीदेरनिति ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥

·२ प्रपाठकः । ३३ अदितिब प्रजाकामौदनमपचत् तत उच्छिष्टमश्नात् सा गर्भ- मधत्त, तत आदित्या अजायन्त, य एष ओदनः पयत प्रारम्भण- मेवैतत् क्रियते आक्रमणमेव प्रादेशमात्रीः समिधो भवन्यता- वा ह्यात्मा प्रजापतिना सम्मितोऽग्ने या यज्ञिया तनूरजत्थे तया समगच्छत एषा म्वत्या तनूर्यद घृतं, यद् घृतेन स धो अनक्ति ताभ्यामवैनं तन्तनभ्यां समई यति यनिमार्गस्यादधात्यवकूत्या वै वीर्य क्रियते यनिर्मार्गस्यादधात्यवकूत्या एव संवत्सरो वै प्रजनन- मग्निः प्रजननमेतत् प्रजननं यत्संवत्सर ऋचाऽग्नौ सभिधमादधाति, प्रजननादेवैनन्तत् प्रजनयिता प्रजनयत्यवत्यत्त पुरुषो(') न हि तहेद यदत्तुमभिजायते, यन्नक्षत्रं तदाप्नोति, य एष ओदनः पच्यते, योनिरवैषा क्रियते, यसमिध आधीयन्ते रेतस्तत् धीयते संवत्सरो वैरेतो हितं प्रजायते, ये संवसरे पर्यतेऽग्निमाधत्ते प्रजापनिरवै- नमाधत्ते, हादशसु रात्रीषु पुरा संवसरस्याधेयात्ता हि संवत्म- रस्य प्रतिमा अथो तिसृष्षथो योरथो पूर्वद्यराधेयात्, ते वा अग्नि- मादधानेनादित्या वा इत उत्तरमेष मेऽमुभिल्लोक आयंस्ते पथि रक्षन्त इयन्तदु यक्ष्यमाणं प्रतिनुदन्त उच्छेषणभाजा वा आदि- त्या यदुच्छिष्ट यदुच्छिष्टेन समिधो अनक्ति तभ्य एव प्रोवाच तेभ्य एव प्रोय स्वर्गलोक यन्ति ॥ १५॥ प्रजापतिरथर्वा देवः स तपस्तवैतचातुध्याश्य ब्रह्मौदनं निरमिमत, चतुर्लोकं चतुईवं चतुर्वेदं चतुझेत्रमिति, चत्वारो वा इमे लोकाः पृयिव्यन्तरिक्ष द्यौराप इति, चत्वारो वा इमे देवा अग्निर्वायुरादित्य चन्द्रमाः, चत्वारो वा इमे वेदा ऋग्वेदी १ प्रजनयत्यवत्ता वै पुरुषः न हि नवेद यदन मभिजायत इति क, ख, + ·३४ गोपथबाधणपूर्वभागे यजुर्वेदः सामवेदी ब्रह्मवेद इति, चतस्रो वा इमे होत्रा हौत्र- माध्वयंवमौहात्र ब्रह्मत्वमिति । तदप्येतदृचोक्तम् । चत्वारि शृङ्गास्त्रयो अस्य पादा हे शीर्षे सप्त हस्तासी अस्य । विधा बुद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो मत्त्या आविवेश इति । चत्वारि शृङ्गति वेदावा एत उताः, त्रयो अस्य पादा इति सव- नान्येव, हे शीर्ष इति ब्रह्मौदनप्रवावेव, सप्त हस्तासी अस्येति छन्दां स्येव, विधा बह इति मन्त्रः कल्पो ब्राह्मणं, हषभो रोरवीत्येष ह वै वृषभ एष तद्रोरयोति यद्यज्ञेषु शस्त्राणि शंसत्यभिर्यजुर्भिः सामभिर्ब्रह्मभिरिति, महोदेवी मल् आविवेशत्येष ह वैमहान् देवो यद्यज्ञ एषु मल् प्राविवेश। यो विद्यात्सप्त प्रवत इति प्राणानाह सप्त विद्यात्परावत इत्यपानानाह। शिरो यज्ञस्य यो विद्या- दित्येतदै यज्ञस्य शिरो यन्मन्त्रवान् ब्रह्मौदनी यो ह वा एतममन्ववन्तं ब्रह्मोदनमुपेयादपशिरसा ह वा अस्य यजमुपेतो भवति तस्मान्म- न्ववन्तमेव ब्रह्मौदनमुपेयाबामन्त्रवन्तमिति ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥ किमुपयज्ञ आयो भवतीत्यादित्यं हि तमो जग्राह, तद- विरपनुनोद तदत्रिरत्वपश्यत् । तदप्येतदृचोक्तम् । स्तुताद्यमत्रिविमुविनाय दिवित्वाऽत्रि- रधारयत् सूर्यामासाय कर्त्तव इति । तं होवाच वरं वृणीष्व ति, स होवाच दक्षिणीया में प्रजा स्यादिति, तस्मादावेयाय प्रथमदक्षिणा यज्ञे दीयन्त इति ब्राह्मणम् ॥१७॥ प्रजापतिर्वेदानुवाच अग्नीनादधोयेति, ताम्बागभ्युवाचाखो

·२ प्रपाठकः।
३५
रथ-
वै सम्भाराणमिति, तहोरात् क्रूरासलिलामरस उदानिन्युस्ता-
न् वागभ्युवाचाखः शम्ये तेति, तथेति समृग्वेद एत्योवाचाहमखं
शमेयमिति तस्मा अविसृप्ताय महदयं ससृजे, स एतां प्राचौं दिश-
भेजे स होवाचाशान्तो न्वयमख इति। तं यजुर्वेद एत्योवाचाह-
मख शमयमिति तस्मा अविसृप्ताय महइयं ससृजे, सा एतां
प्रतीचीन्दिशं भेजे स होवाचाशान्तो न्वयमख इति । तं साम-
वेद एत्योवाचाहमखं शमयमिति, केन नु त्वं शमविष्यसीति,
न्तरं नाम मे सामाघोरञ्चाक्रूरञ्च तेनावमाभेष्ट यते तस्मा-
अथ विसृप्ताय तदेव महद्यं ससृजे, स एतामुदीचीन्दिशम्भे जे,
स होवाचायान्तो स्वयमख इति । तान्वागभ्युवाच शंयुमाथर्वणं
गच्छथेति, ते शंयुमाथर्वणमासोनं प्राप्योचुन्नमस्ते अस्तु भगवत्रखं
शम्यतेति। तथेति स खलु कबन्धस्याथर्वणस्य पुत्रमामन्त्रयामास
विचारित्रिति, भगो इति हास्मै प्रतिश्रुत प्रतिभावार्थ शम्य तंति,
तथेति स खलु शान्त्यदकं चकाराणोभिचाङ्गिरसोभियातनर्मा-
हनामभिर्वास्तोष्पत्यैरिति शमयति तस्य ह नातस्यावस्याभ्युक्षितस्य
सर्वेभ्यो रोमशमरेभ्योऽङ्गारा आशय॑न्त सोऽवस्तुष्टो नमस्कार
चकार नमः शंयुमाथर्वणाय यो मा यज्ञमचोक्लपदिति, भविष्यन्ति
ह वा अतोऽन्ये ब्राह्मणा लघुसम्भारतमास्त आदित्यस्य पद आधा-
स्यन्त्यनडुहो वत्सस्याजस्य श्रवणस्य ब्रह्मचारिणो वा एतहा आदि
त्यस्य पदं यह मिस्तयैव पद अाहितं भविष्यतीति सोऽग्नो प्रणीय-
मानेखेऽन्वारब्धं ब्रह्मा यजमानं वाचयति यदक्रन्दः प्रथमंजायमान
इति पञ्च, तं ब्राह्मणा उपवहन्ति तद्ब्रह्मोपाकुरुते एष ह वै विहां-
सर्वविद ब्रमा या ग्वशिरोविदिति ब्राह्मणम् ॥ १८ ॥

·गोपथब्राह्मणपूर्वभागे देवाश्च ह वा असुराचास्पईन्त ते देवा इन्द्रमब्रुवन्त्रिमन्नस्तावद्यनं गोपाय, यावद सः संवतामहा इति, स वै नस्तेन रूपेण गोपाय येन नो रूपेण भूयिष्ठ छादयसि येन शसि गोप्त मिति, स ऋग्वेदो भूत्वा पुरस्तात्परोत्योपातिष्ठन्तं देवा अब्रुवबन्यत्तद्रूपं कुरुष्व नैतेन नो रूपेण भूयिष्ठ छादयसि नैतेन शत्यसि गोप्नुमिति, स यजुर्वेदी भूचा पश्चात्परोत्योपातिष्ठत्तं देवा अब्रुवनन्यत्तद्रूपं कुरुष्व नैतेन नो रूपेण भूयिष्ठं छादयसि नैतेन शक्ष्यसि गोप्नुमिति, स सामवेदो भूत्वा उत्तरतः परोत्योपातिष्ठत् तं देवा अब्रुवन्यदेव तद्रूपं कुरुष्व नैतेन नो रूपेण भूयिष्ठ छादयसि नैतेन शक्ष्यसि गोप्नुमिति, स इन्द्र उष्णोर्षों ब्रह्मवेदो भूत्वा दक्षिणतः परीत्योपातिष्ठत्तं देवा अब्रुवनेतत्तद्रूपं कुरुतेन नो रूपेण भूयिष्ठ छादयस्येतेन शक्ष्यसि गोप्नुमिति, तद्यदिन्द्र उष्णोषी ब्रह्मवेदी भूत्वा दक्षिणतः परीत्योपातिष्ठत्तह्माऽभवत्तद्ब्रह्मणो ब्रह्मत्वं तहा एतदथर्वणो रूपं यदुष्णोषी ब्रह्मा, तं दक्षिणतो विश्वेदेवा उपासोरंस्तं यद्दक्षिणती विश्वेदेवा उपासीरंस्तत्सदसोऽभवत्तसदस्यस्य सदस्यत्वं बलेह वा एतद् बलमुपजायते यत्सदस्य आमयतो वै व्रजस्य बहुलतरं व्रज विन्वन्ति,(१) घोरा वा एषा दिग्दक्षिणा शान्ता इतरास्तद्यानि स्तु- तानि मनाऽनुम-स्त्रयते मनसैव तानि सदस्यो जनदित्येतो व्याहृति जपं चेत्यात्मानं जनयति नजित्यात्मानमपिले दधाति, तं देवा अब्रुवन्वरं वृणीष्वे ति वृणा३ इति, स वरमवणीतास्यामेव मां होत्रायाभिन्द्रभूतं पुनन्तस्तुवन्तः शंसन्तः तिष्ठेयुरिति तं तस्यामेव होत्रायामिन्द्रभूतं पुनन्तस्तवन्तः शंसन्तोऽतिष्ठं स्तं यत्तस्यामेव १ विदन्तीनि घ, ·२ प्रपाठकः । my होत्रायामिन्द्र भूतं पुनर स्तुवन्तः शंसन्तस्तिठस्ताराम स्य- भवत्तहाह्मणच्छंसिनो बाच्छ सित्वं सैपैन्ट्री होत्रा यद् बार- णाच्छसीया, हितीयं वरंबणीव ति वृणा३ इति स वरम्हणीतास्या- मेव मां होत्रायां वायुभूतं पुनन्त स्तुदन्तः सन्तस्तिष्ठे युरिति तं तस्यामेव होत्रायां वायुभूतं पुनन्तस्तुवन्तः शंसन्तोऽतिष्ठस्तं यक्त- स्यामेव होत्रायां वायुभूतं पुनन्तस्तुवन्तः शंसन्तस्तिष्ठस्तत् पोताऽ भवत्तत् पे तुः पोहत्वं सैषा वायव्या होता यत् पोत्रिया, सतीयं वरं वृणीष्वति वृणा३ इति स वरमहणीतास्यामेव मां होगया- मग्निभूतमिन्धानाः पुनन्तस्तुवन्तः शंसन्तस्तिष्ठेयुरिति तन्तस्या- मेव होत्रायामग्निभूतमिन्धानाः पुनन्तस्तुपन्तः सन्तोऽतिष्ठस्त यत्तस्यामेव होत्रायामग्निभूतमिन्धानाः पुनन्तस्तवन्तः शंसन्त- स्तिष्ठस्तदाग्नीध्रोऽभवत्तदाग्नीध्रस्याग्नीध्रत्व सैषाग्नेयो हो यदाग्नीध्रोयेति बाह्मणम् ॥ १८ ॥ ब्राह्मणो हवा इममनि वैखानरं बभार। सोऽयमग्निव- खानरो ब्राह्मणेन भ्रियमाण(१) इमानोकान् जनयतेऽथायमीक्षते- ऽग्निर्जातवेदा ब्राह्मणदितीयो ह वा अयमिदमग्निर्वधानरो जलति हन्ताहं यन्मयि जि इन्द्रियं वोर्य्यन्तद्दर्शवाम्युत वै मा बिभ्रियादिति, स आत्मानमाप्यायवेत्तं पयोधोक्तमिमं ब्राह्मणं दर्शयित्वाऽऽमन्यजुहोत्सहितीयमात्मानमाप्याययेत्तं तमधोक्तमिम ब्राह्मणं दर्शयित्वा आत्मन्यजुहोत्, स हतीयमात्मानमाप्याययेत्तदिदं विश्वं विकृतमन्नाद्यमधोक्तमिमं ब्राह्मणं दर्शयित्वाऽऽत्मन्य जुहोत्, स चतुर्थमात्मानमाप्याययेत्तेन बाह्मणस्य जायां विराजमपश्यत् ध्रियमाण इति क, घ, - - .

·गोपथब्राह्मणपूर्वभागे तामस्मै प्रायच्छत् स आत्मा अपित्वमभवत्तत इममग्नि वैखानरं परास्युर्बाह्मणोऽग्निं जातवेदसमधत्त, सोऽयमब्रवीत् अग्ने जातवेदो अभिनिधेहि मेहीति तस्य हैतं नामाधत्ताघोरं चाक्रूरञ्च, सोऽश्खोऽ- भवत्तस्मादश्वो वहेत रथं न भवति(१) पृष्ठे न सादिनं, स देवानाग- च्छत्स देवेभ्योऽन्वातिष्ठत् तस्माद्देवा अविभयुस्तं ब्रह्मणे प्रायच्छत्त- मेतयाऽशमयत् ॥ २० ॥ अग्नि वाहुर्वैश्वानरं सदनान् प्रदहन्वगाः। स नो देवत्रा- धिब्रूहि मारिषामा वयन्तवेति । तमेताभिः पञ्चभित्रंभिरुपाकुरुते यदक्रन्दः प्रथमं जाय- मान इति । सोऽशाम्यत्तस्मादवः पशूनां जिघत्सुरतमो भवति वैश्वानरी ह्येष तस्मादग्निः पदमश्व ब्रह्मणे ददाति ब्रह्मणे हि प्रत्तन्तस्य रसमपोडयत् स रसोऽभवद्रसो ह वा एष तं वा एतं रस सन्तं रथ इत्याचक्षते, परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्ष- हिषः । स देवानागच्छत् स देवेभ्योऽन्वातिष्ठत्तस्माद्देवा अविभयुस्तं बह्मणे प्रायच्छत्तमेतयाऽऽज्याहुत्याऽभ्यजुहोदिन्ट्रस्यौजो मरुता- मनीकमिति । रथमभिहुत्वा तमेतयाऽतिष्ठद् वनस्पते वोडुङ्गो हि भूया इति । तस्मादान्यायिक रथं ब्रह्मणे ददाति, ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्य तक्षाणस्तनूज्येष्ठां दक्षिणां निरमिमत । पश्यदृचि यजुषि साम्नि शान्तऽय घोरे। तां पञ्चख- १ तम्मादयो बहेन रथिन भवति इति क,।

·२ प्रपाठकः। तासां । ब्रह्मणे प्रायच्छहाचं च ज्योतिष, वाग्वै धेनुज्या- तिर्हिरण्यं तस्मादाग्न्याधेयिकां चातुष्पाश्या धेनुं ब्रह्मणे ददाति, ब्रह्मणे हि प्रत्ता पशषु शाम्यमानेषु चक्षुहीपयन्ति चक्षुरेव तदात्मनि धत्ते यदै चक्षुस्तहिरण्यं तस्मादाग्याधेयिक हिरण्य ब्रह्मणे ददाति, ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्यात्मवधत्त तेन प्राजलयद् यत्राधत्त तदाग्लाऽभवत्तदाग्ला भूत्वा सा समुद्रं प्राविशत्सा समुद्रमदहत्तस्मात्समुद्रो दुगिरपि वैवानरेण हि दग्धः सा पृथिवीमुदैत्सा पृथिवी व्यदहत्मा देवानागच्छत्मा देवा- नहिडत्ते देवा ब्रह्माणमुपाधावन् स नैवागायबानृत्यत् सैषाग्लेषा कारुविदा नाम तं वा एतमाग्लाहतं सन्तमाग्लारध इत्याचक्षते, परोक्षण परोक्षप्रिया व हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः। य एष ब्राह्मणो गायनो वा नर्तनो वा भवति तमाग्लाग्यध इत्याचक्षते, तस्माद ब्राह्मण नैव गायेनानृत्येमाग्लाग्यधः स्यात्तस्माद् ब्राह्मा पूर्व हविरपरं प्राजापत्यं प्राजापत्यात् ब्राह्मणमेवोत्तममिति ब्राह्म- णम् ॥ २१ ॥ अथर्वाणश्व ह वा आङ्गिरसश्च भृगुचक्षुषी तद् ब्रह्माभिव्य- पश्यंस्तदजानन्वयं वा इदं सर्व यदृग्वङ्गिरस इति । ते देवा ब्राह्म हविर्यत्मान्तपनेऽग्नावजुहवुरेत, ब्राय हविर्य सान्तपनेऽग्नौ इयते, एष ह वै सान्तपनोऽग्निर्यद् ब्राह्मणस्तस्योर्जयोर्जा देवा अभजन्त सुमनस एव स्वधां पितरः श्रया स्वर्ग लोकं ब्राह्मणा- स्तेन मन्वन्त्यषयोऽन्ततः स्त्रियः केवल आत्मन्यवारुन्धत वाह्या उभयेन सुन्वन्ति, यदै यज्ञे ब्राह्मा हविर्न निरूप्येतावृजवः प्राजापत्य- हविषो मनुष्या जायेरवसो यांलोकान् शृणिति पिता ह्येष पाह- ·४० श्रोत्रे हप्ते दिशश्चा- गोपथनाह्मणपूर्वभागे वनीयस्य गार्हपत्यस्य दक्षिणाग्नेर्योऽग्निहोत्रं जुहोतीति, देवा प्रिये धामनि मदन्ति तेषामेषोऽग्निः सान्तपनश्रेष्ठी भवत्येतस्य वाचि हप्तायामग्निस्तम्यति, प्राणे हप्ते वायुस्तप्यति, चक्षुषी दृप्त आदित्यस्तप्यति, मनसि हप्ते चन्द्रमास्तृप्यति, सबैशाश्च टप्यन्ति, स्नेहेष हप्तेश्वापस्तृप्यन्ति, लोमेष तृप्तेष्वोषधि- वनस्पतयस्तप्यन्ति, शरोरे टसे पृथिवो टप्यत्येवमेषोऽग्निः सान्त- पनः श्रेष्ठस्तृप्तः सर्वास्तृप्तांस्तर्पयतीति ब्राह्मणम् ॥ २२ ॥ सान्तपना इदं हविरित्येष ह वै सान्तपनोऽग्निर्यद ब्राह्मण यस्य गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मनामकरणनिष्ठमणाब- प्राशनगोदानचूड़ाकरणोपनयनाप्लवनाग्निहोत्रव्रतचर्यादीनि वता- नि भवन्ति, स सान्तपनोऽथ योऽयमनग्निकः स कुम्भे लोष्टः, तद्यथा कुम्भे लोष्टः प्रक्षिप्तो नैव शौचाीय कल्पते नैव शस्यं निवर्तयत्येव- मेवायं ब्राह्मणाऽनग्निमस्तस्य ब्राह्मणस्यानग्निकस्य नैव दैवं दद्यात्र पिता न चास्य स्वाध्यायाशिषो न यज्ञ आशिषः स्वर्गङ्गमा भवन्ति । तदप्येतदृचोक्तम् । अग्नि दूतं वृणीमहे होतारं विश्ववेदसं । अस्य यज्ञस्य सुक्रतुमिति बाह्मणम् ॥ २३ ॥ अथ ह प्रजापतिः सोमेन यक्ष्यमाणो वेदानुवाच, कं वो होतारंणीयां, कमवयं, कमुहातारं, कं ब्रह्माणमिति । त जत्रु- ऋग्विदमेव होतारं वृणीष्व, यजुर्विदमवर्य, सामविदमुगातार- मथर्वाङ्गिरोविदं ब्रह्माणं, तथा हास्य यज्ञश्चतुषं लोकेषु चतुर्ष देवेष चतुर्ष वेदेषु चतसृषु होत्राषु चतुष्याद् यज्ञः प्रतिष्ठति, प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद, तस्मादृग्विदमेव होतारं वृणीष्व, सहि होतं वेदाग्निवं होता, पृथिवी वा ऋचामायतनमनिर्देवता गायत्रं ·२ प्रपाठकः । छन्दः भूरिति शुक्र तस्मात्तमेव होतारं वृणीष्वेत्येतस्य लोकस्य जितय एतस्य लोकस्य विजितय एतस्य लोकस्य सञ्जितय- एतस्य लोक स्यावरुदय एतस्य लोकस्य व्युडय एतस्य लोकस्य समृदय- एतस्य लोकस्योदात्तय एतस्य लोकस्य व्याप्तय एतस्य लोकस्य पर्याप्तय एतस्य लोकस्य समाप्तये, अथ चेन्नैवंविदं होतारं वृणुते, पुरस्तादेवैषां यज्ञो रियते। यजुर्विदमेवाध्वर्यं वृणीष्व स ह्यावर्यवं वेद, वायुर्वी अध्वर्युरन्तरिक्ष वै यजुषामायतनं वायुर्देवता त्रैष्टुभं छन्दो भुव इति शुक्र तस्मात्तमेवावधं वृणोष्वेत्येतस्य लोकस्येत्ये- वाथ चेनैवंविदमध्वयं वृणते, पश्चादेवैषां यज्ञो रिच्यते । सामविदर्मवोहातारं वृणीष्व स ह्योहात्र वेदादित्यो वा उहाता यो साम्नामायतनमादित्यो देवता जागतं छन्दः स्वरिति शुक्र तस्मात्तमेवोद्गातारं वृणीष्वेत्येतस्य लोकस्येत्येवाथ चेन्नैवंविदमः हातारं वृणुते, उत्तर एवैषां यज्ञो रियते। अथर्वाङ्गिरोविदमेव ब्रह्माणं वृणीष्व स हि ब्रह्मत्वं वेद चन्द्रमा वै ब्रह्मा आपो वैभृग्वङ्गि- रसामायतनं चन्द्रमा देवता वैद्यतचोणिकाकुभे छन्दसो ओमित्यथ- वणां शुक्रं जनदित्यङ्गिरसा, तस्मा तमेव ब्रह्माणं वृणीष्वेत्येतस्य लोकस्य जितय एतस्य लोकस्य विजितय एतस्य लोकस्य सञ्जितय- एतस्य लोकस्यावरुदय एतस्य लोकस्य व्युड्य एतस्य लोकस्य समृद्धय- एतस्य लोकस्योदात्तय एतस्य लोकस्य व्याप्तय एतस्य लोकस्य पर्याप्तय एतस्य लोकस्य समाप्तयेऽथ चेन्नैवंविदं ब्रह्माणं वृणुते, दक्षिणत एवैषां यज्ञो रिच्यते दक्षिणत एवैषां यज्ञो रियते ॥ २४ ॥ इति अथर्ववेदे गोपथ । ह्मणपूर्वमागे हितीयः प्रपाठक: समाप्तः ।

·४२ गोपथब्राह्मणपूर्वभागे अथ तृतीयः प्रपाठकः। ओं दक्षिणाप्रवणा भूमिईक्षिणत आपो वहन्ति तस्माद्यज्ञा- स्तभूमरुनसतरमिव भवति यत्र भृग्वङ्गिरसो विष्ठास्तद्यथा(') आप- इमांश्लोकानभिवहन्त्येवमेव भृग्वङ्गिरसः सर्वान् देवानभिवहन्त्येव- मेवैषा व्याहृतिः सर्वान् वेदानभिवहन्त्योश्मिति हर्चामो१मिति यजु- षामो१मिति साम्नामो१मिति सर्वस्याहाभिवादस्तं ह स्मैतदुत्तरं यज्ञे विद्वांसः कुर्वन्ति देवा ब्रह्माण आगच्छत आगच्छतेत्येते वै देवा ब्रह्माणो यशवङ्गिरसस्तानेवैतद् एणानांस्तान् वृणानां वयन्तो(२) मन्यन्त नान्यो भृग्वगिरीविद् तो यज्ञमागच्छन् यन्त्रस्य (२) तेजसा तेज आप्नीत्यजयोर्जा यशसा यशो नान्यो भृग्व- गिरीविदवतो यज्ञमागच्छेवेद्यनं परिमुष्णीयादिति, तद्यथापूर्व वमोऽधीत्य गां धयेदेवं ब्रह्मा भृग्वगिरोविदतो यज्ञमागच्छेत्रेद्यन परिमुष्णीयादिति, तद्यथा गौर्वाऽखो वाऽखतरो वैकपात् हिपात् त्रिपादिति स्यात्, किमभिवहेत् किमभ्यनुयादिति, तस्मादृग्विदमेव होतारं वृणोष्य, यजुर्विदमवयं, सामविदमुद्रातारमथर्वाङ्गिरो- विदं ब्रह्माणं, तथा हास्य यज्ञश्चतुषु लोकेषु चतुर्षु देवेषु चतुषु वेदेषु चतसृषु होत्रासु चतुष्पाद्यतः प्रतिष्ठति, प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभियं एवं वेद यश्चैवमृत्विजामाविज्यं वेद यश्च यजे यजनीयं वेदेति ब्राह्मणम् ॥१॥ १ विष्टास्तद् यथेति घ,। २ नान वैतद टणानस्तान वृणानं कयन्त इति क,। • यज्ञमागच्छवान्यम्येति क,।

·३ प्रपाठकः। ४३ प्रजापतिर्य जमतनुत, स ऋचैव होत्रमकरोत्, यजुषाध्वर्यवं, साम्नौहात्रमथर्वाङ्गिरोभिब्रह्मत्वं, तं वा एतं महावाद्यं कुरुते, यदृचैव होत्रमकरोद्यजुषाध्वर्यवं साम्नौहात्रमथर्वाङ्गिरोभिर्बलत्वं, स वा एष त्रिभिदैर्यनस्यान्यतरः पक्ष: संस्क्रियते मनसैव ब्रह्मा यन्नस्यान्यतरं पक्षं संस्करोत्ययम् वै यः पवते स यज्ञस्तस्य मनथ वाक् च वर्तनिर्मनसा चैव हि वाचा च यज्ञे वहत्यत एव मन इयमेव वाक् स यहदवास्ति विद्यादर्द मेऽस्य यज्ञस्यान्तरगादिति, तद्यथैक- पात् पुरुषो यन्त्रेकचको वा रथो वर्तमानो भ्रषं न्येत्येवमेवास्य यज्ञो भ्रषं न्येति, यत्तस्य भेषमनुयजमानो भेषं न्येति, यजमानस्य श्रेषमन्वृत्विजो भ्रषं नियन्ति, ऋत्विजां भेषमनुदक्षिणा भ्रषं नि- यन्ति, दनिणानां भेषमनुयजमानः पुत्रपशुभिर्धर्ष न्येति, पुत्वपशूनां भेषमनुयजमानः स्वर्गेण लोकेन भ्रषं न्येति, वर्गस्य लोकस्य भेषमनु तस्याई स्य योगक्षेमो भेषं न्ये ति, यस्मिन्नई यजन्त इति ब्राह्मणम् ॥ २॥ तदु ह स्माह खेतकेतुरारुणेयो ब्रह्माणं दृष्ट्वा भाषमाणमई मेऽस्य यज्ञस्यान्तरगादिति, तस्माइमा स्तुते वहिःपवमाने वाची- यम्यमुपांखन्तर्यामाभ्यामथ ये पवमान उद्चुस्तेष्वथ यानि च स्तोत्राणि च शस्त्राण्यावषटकारात्तेषु स यस्तो भेषत्रियच्छेदी भूर्जनदिति गार्हपत्ये जुहुयात्, यदि यजुष्ट ओ भुवो जनदिति दक्षिणाग्नौ जुहुयात्, यदि सामत ओं वर्जनदित्याहवनीये जुडु- यात्, यद्यनाज्ञाता ब्रह्मता ओ भूर्भुवः स्वर्जनदोमित्याहवनीय- एव जुहुयात्, तहाकोवाक्यस्यच्ची यजुषां साम्रामथर्वाङ्गिरसा- माप दानां रसेन यज्ञस्य विरिष्टं सन्धीयते, तद्यथा लक.

·४४ गोपथब्राह्मणपूर्बभागे णेनेत्युक्तं, तद्यथा उभयपात्पुरुषो यन्नुभयचक्रो वा रथो वर्त- मानोऽभ्रषं न्येत्येवमेवास्य यज्ञोऽषं न्येति, यज्ञस्या षमनु- यजमानोऽभ्रषं न्येति, यजमानस्याभेषमन्वृत्विजोऽभ्रषं नियन्ति, ऋत्विजामभेषमनुदक्षिणा अभेषं नियन्ति, दक्षिणानामभेष- मनुयजमानः पुखपशुभिरभेषं न्येति, पुत्त्रपशूनामभेषमनु- यजमानः स्वर्गेण लोकेनाभ्रीषं न्येति, स्वर्गस्य लोकस्याभेषमनु तस्याईस्य योगक्षेमोऽभ्रषं न्येति, यस्मिन्नई यजन्त इति ब्राह्मणम् ॥३॥ तद्यदौदुम्बयान्म आसिष्ट, हिंकणेत् मे प्रास्तावोन्म उदके आसीत् मे सुब्रह्मण्यामाह्वासोदित्युगाने दक्षिणा नीयन्ते, ग्रहान् मेऽग्रहीत् प्राचारी मेऽशुश्रुवन् मे समनसस्कार्षीदयाक्षीन्मेऽशांसो- न्मेऽवषटकार्षीन्म इत्यध्वर्यवे होटषदन आसिष्ट, अयादी मेऽशांसो मेऽवषट कार्पोन्म इति होने देवयजनं मेऽचोकपद् ब्रह्मा सादं मेऽसी सपद् ब्रह्मजपान्मेऽजपोत् पुरस्तादोमसंस्थितहोमान्मेऽहौषो- दयाक्षोन्मेऽशांसीन्मेऽवषट कार्पोन् म इति(१) ब्रह्मणे भूयिष्ठेन मा ब्रह्मणकार्षी दित्येतदै भूयिष्ठं ब्रह्म यग्वङ्गिरसः, येऽङ्गिरसो येऽङ्गि- रसः स रसः, येऽथर्वाणा येऽथर्वाणस्तक्षेषजं, यज्ञेषजं तदमृतं, यदमृतं तद् ब्रह्म, स वा एष पूर्वेषामविजामईभागस्याईमितरेषामई ब्रह्मण इति ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥ देवाय ह वा असुराश्च सङ्गामं समयतन्त, तत्रैतास्तिस्त्रो हो- त्रका जिद्मं प्रतिपेदिरे, तासामिन्द्र उच्छानि सामानि लुलोप, तानि १ वषटकारिषीनम इतीति ख. ग, ॥

·३ प्रपाठकः। ४५ ॥ होत्र प्रायच्छदाज्यं ह वै होतुर्बभूव, प्रउगं पोतुर्वेखदेवं ह वै होतु- र्बभूव, निष्केवल्यं नेष्टुमरुत्वतीयं ह वै होतुर्बभूव, आग्निमारुत- माग्नोधस्य , तस्मादेतदभ्यस्ततरमिव शस्यते, यदाग्निमारुतं यस्मा- देते संशंसुका व भवन्ति(१) यदाता पोता नेष्टाग्नीध्री मुमोहे वसोत तद् बधेयसामिवास तासामई प्रतिलुलोप प्रथमाईणञ्च प्र- थमपदञ्चैतद्दक्षिणाञ्चैतत्परिशिषेदेदिति ब्राह्मणम् ॥ ५॥ उद्दालको ह वा पारुणिरुदीच्यान् वृतो धावयाञ्चकार, तस्य हनिक उपाहितोबभूव, उपवादाद बिभ्यतो यो मा ब्राह्मणोऽनूचान- उपवदिथति तस्मा एतं प्रदास्थामोति, तद्दोदीयान् ब्राह्मणान् भयं बिभेद उहालको ह वा अयमायाति, कौरुपाञ्चालो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्वः स जड़े तो न पर्यादधोत केनेमं वोरेण प्रति संयतामहा इति, तंयत एव प्रपन्न दधे तत एवमनुप्रतिपेदिरे, तं ह स्पैदायनं शौन- कमूचुः, खैदायन त्वं वै नो ब्रह्मिष्ठाऽसोति त्वयेमं वारण प्रतिसयतामहा इति, तं यत एव प्रपत्र दधे तत एवमनुप्र- तिपेदिरे, तं ह खैदायना इत्यामन्त्रयामास, स हो गोतमस्य पुत्रेतीतिहासमा अस्थात्, प्रतिश्रुतं प्रतिशुश्राव, स वै गोतमस्य पुत्र अड़े वृतोऽधावोत् ॥ ६ ॥ यस्त दर्शपूर्णमास पोरूपं विद्यात् कम्मादिमाः शिरस्तः प्रथमं लोमणा जायन्ते, व.स्माद.सामपरमिव श्म- लोमानि जायन्ते, यस्तदर्शपर्णमास- योरूपं विद्यात् कस्मादिमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं पलिता- भवन्ति, कस्मादन्ततः सर्वा एव पलिता भवन्ति, यम्त दृर्श पूर्णमाम- प्रजा: श्रूण्युपकक्षाण्यन्यानि १ शशका रव भवन्तोति क, ·यस्तद्द गोपथब्राह्मणपूर्वभागे योरूपं विद्यात् कस्मादिमाः प्रजा अदन्तिका जायन्ते, कस्मादा- सामपरमिव जायन्ते, यस्तदर्शपूर्णमासयोरूपं विद्यात् कस्मा- दासां सप्तवर्षाष्टवर्षाणां प्रभिद्यन्ते, कस्मादासां पुनरेव जा- यन्त, कस्मादन्ततः सर्व एव प्रभिद्यन्ते, हर्शपूर्णमासयो- रूपं विद्यात् कस्मादधरे दन्ताः पूर्वं जायन्ते, पर उत्तरे, यस्त दर्श- पूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादधरे दन्ताः अणोयांसा इसीयांसः प्रथोयांसो वर्षीयांस उत्तरे, यस्तद्दर्शपूर्णमासयोरूपं विद्यात् क- स्मादिमो दंष्ट्री दीर्घतरौ, कस्मात्ममे इव जम्भे, (१) यस्तदर्शपूर्ण- मासयोरूपं विद्यात् कस्मादिमे श्रोत्रेऽन्ततः समे इव दीर्णे, यस्तद्दर्शपूर्णमासयोरूपं विद्यात् कस्मात् पुमांसः श्मश्रुवन्तोऽश्मश्रुवः स्त्रियः, यस्तदर्शपूर्णमासयोरूपं विद्यात् कस्मादासां सततमिव शरोरं भवति, कस्मादासामस्थीनि दृढ़तराणीव भवन्ति, यस्त दर्श- पूर्णमासयोरूपं विद्यात कस्मादासां प्रथम वयसि रेत: सिक्ता न सम्भवति, कस्मादासां मध्यम वयसि रेतः सित सम्भवति, क- स्मादासामुत्तमे वयसि रेतः सिक्त न सम्भवति, यस्तदर्शपूर्णमास- योरूपं विद्यात् कस्मादिदं शिश्नमुच्चश एति नोचीपद्यते कस्मास कृदपानम् ॥७॥ अथ यः पुरस्तादष्टावाज्यभागान् विद्यात् मध्यतः पञ्च हवि- र्भागाः, षट् प्राजापत्याः उपरिष्टादष्टावाज्यभागान् विद्यात् अथ यो गायत्रौं हरिणों ज्योतिष्यक्षां सर्वर्य यजमानं स्वर्ग लोकमभि- वहन्तों विद्यात् अथ यः पङ्क्ति पञ्चपदां सप्तदशाक्षरां सवय सवैयं यज- १ मम इमेज मख,॥

·३ प्रपाठकः । ४७ मानं स्वर्ग लोकमभिवहन्ती विद्यात् अस्मै ह निष्क प्रयछन्त्रवाचा- नूचानो ह वै स्खैदायना स सुवर्ण वै सुवर्णविदे ददामीति तदुपयम्य निश्चक्राम, तत्रापवाज यत्रेतरो बभूव, तं ह पप्रच्छ किमेष गोतमस्य पुत्र इत्येष ब्रह्मा ब्रह्मपुत्र इति होवाच, यदेनं कश्चिदुपवदेतोत मोमांमेत ह वा मूर्खा वा अस्य विपतेत्, प्राणा वैनं जयुरिति, ते मिथ एव चिक्रन्देयुर्विप्रापवाज यत्रेतरोबभूवुस्ते प्रातः समित्याणय- उपोदेयुरुपायामो भवन्तमिति, किमर्थमिति थानेव नो भवांस्तां ह्य प्रश्नानपृच्छद्यानेव नो भवान् व्याचक्षीयेति, तथेति तेभ्य एतान् प्रश्नान् व्यानचष्टे ॥८॥ यत्पुरस्तात् वेदेः प्रथमं वर्हिस्तणाति तस्मादिमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं लोमगा जायन्ते, यदपरमिव प्रस्तरमनुस्तुणाति तस्मा- दासामपरमिव श्मश्रूण्यपकक्षाण्यन्यानि लोमानि जायने, यत् प्राग्वर्हिषः प्रस्तरमनुप्रहरति तस्मादिमाः प्रजाः शिरस्तः प्र- थमं पलिता भवन्ति, यदन्ततः सर्वमेवानुप्रहरति तस्मादन्ततः सर्वा एव पलिता भवन्ति, यत्ययाजा अपुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति तस्मादिमाः प्रजा अदन्तिका जायन्ते, यदवींषि पुरोऽनुवाक्यावन्ति भवन्ति तस्मादासामपरमिव जायन्ते, यदनुयाजा अपुरोऽनुवाक्या- वन्तो भवन्ति तस्मादासां सप्तवर्षाष्टवर्षाणां प्रभिद्यन्ते, यत्पत्नी- संयाजाः पुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति तस्मादासां पुनरेव जायन्ते, यत्समिटयजुरपुरोऽनुवाक्यावद्भवति तस्माद न्सतः सर्व एव प्रभि- द्यन्ते, यहावयाऽनूथ बिष्टुभा यजति तस्मादधरे दन्ताः पूर्व जायन्ते पर उत्तरे, यदृचाऽनूच्य यजुषा यजति तस्मादधरे दन्ता- ३.ण सः न सोयांसः प्रथीयांसो वर्षीयांस उत्तरे, यदाघारौ दीर्व- ·४८ गोपथब्राह्मणपूर्वभागे तरौ प्राञ्चावाधारयति तस्मादिमो दंष्ट्रो दोर्घतरो, यत् संयाज्ये सञ्छन्दसी तस्मात् समे इव जम्भे, यच्चतुर्थे प्रयाजे समानयति तस्मा- दिमे श्रोत्र अन्ततः समे इव दोणे, यज्जपं जपित्वाऽभिहिङ्कणोति तस्मात् पुमांसः श्मश्रुवन्तोऽश्मश्रुव स्त्रियः, यत् सामिधेनीः सतत्त- वाह तस्मादासां सन्ततमिव शरोरं भवति, यत् सामिधेन्यः काष्ठ- हविषो भवन्ति तस्मादासामस्थोनि दृढ़तराणीव भवन्ति, यत् प्रयाजा आज्यहविषो भवन्ति तस्मादासां प्रथमे वयसि रेतः सिक्त न सम्भवति, यन्मध्ये हविषां दना च पुरोडाशेन च प्रचरन्ति तस्मादासां मध्यम वयसिः रेतः सिक्त सम्भवति, यदनुयाजा आज्यहविषो भवन्ति तस्मादासामुत्तमे वयसि रेतः सिक्त न सम्भवति, यदुत्तमेऽनुयाजे सकदपानिति तस्मादिदं शिश्नमुच्चग एति, नोचीपद्यते, यबापानेत् सक्तच्छूनं स्याद्यना हुरपानेत् सक्क- त्यन्न स्यात्तस्मात् सक्दपानिति नेत् सवनं स्यात् सक्लत्यन्नं वैति ॥८॥ अथ ये पुरस्तादष्टावाज्यभागाः पञ्च प्रयाजा हावाघारी हावाज्यभागावाग्नया आज्यभागानां प्रथमः सौम्यो हितीयो हविर्भागानां हविक्षैव सौम्यमाग्नेयः पुरोडाशोऽग्निषोमीय उपां- शुयाजोऽग्नीषोमीयः पुरोडाशोऽग्निः विष्टकदित्येते मध्यतः पञ्च हविर्भागाः अथ ये षट् प्राजापत्या इडा च प्राशित्रञ्च यच्चाग्नी- ध्रायावद्यति, ब्रह्मभागो यजमानभागोऽन्वाहार्य एव षष्ठोऽथ य उपरिष्टादष्टावाज्यभागास्त्रयोऽनुयाजाचत्वारः पत्नीसंयाजाः समिष्टयजुरष्टममथ वा गायत्री हरिणी ज्योतिष्यक्षा सर्य- यजमानं स्वर्ग लोकमभिवहति, वेदिरेव सा, तस्य ये पुरस्ता- ·३ प्रपाठकः । ४८ ॥ दष्टावाज्यभागाः स दक्षिण: पक्षोऽथ ये उपरिष्टादष्टाबाज्यभागाः स उत्तरः पक्षः, हवींष्यात्मा, गार्हपत्यो जघनमाहवनीयः शिरः, सोवर्णराजतो पक्षो, तद्यदादित्यं पुरस्तात् पर्यन्तं न पश्यन्ति तस्मादज्योतिष्क उत्तरो भवति । अथ या पङ्क्तिः पञ्चपदा सप्त- दशाक्षरा सर्वैर्य यजमानं स्वर्ग लोकमभिवहति याज्येव सा, तस्या ओं श्रावयेति चतुरक्षरम्, अस्तु थोषडिति चतुरक्षरं, यजेति ाक्षरं, येयजामह इति पञ्चाक्षरं, हाक्षरो वै वषट्कारः, सैषा पङ्क्तिः पञ्चपदा सप्तदशाक्षरा सर्वयं जयजमानं सर्ग लोक- मभिवहति, तद्यचास्यैश्वयं स्याद्यत्र वैनमभिवहेयुरेवंविदमेव तत्र ब्रह्माणं वृणीयानानेवंविदमिति ब्राह्मणम् ॥ १० । अथ ह प्राचीनयोग्य(१) आजगामाग्निहोत्रं भवन्तं पृच्छ होतम इति, पृच्छ प्राचीनयोग्यति। किन्देवत्यं ते गवोडायां, किरेनत्य- मुपहतायां, किन्देवत्यमुपसृष्टायां, किन्देवत्य वाममुद्रीयमानं, किन्देवत्य वत्समुन्द्रीतं, किन्देवत्य दुह्यमानं, किन्देवत्य दुग्धं, किन्देवत्यं प्रक्रम्यमाणं, किन्देवत्य हियमाणं, किन्देवत्यमधिश्रीर- माणं, किन्देवत्यमधिश्रितं, किन्देवल म यवजारमानं, किन्देवत्य- मभ्यवजालितं, किन्देवत्यं समुद्दान्तं, किन्देवत्यं विथन, किन्दे- वत्यमद्भिः प्रत्यानीतं, किन्देवत्यमुहास्यमानं, किन्देवत्यमुहासितं, किन्दे व त्यमुनीयमानं, किन्द वत्यमुन्नीतं, किन्द वत्य प्रक्रम्यमाणं, किन्देवत्यं श्रियमाणं, किन्देवत्यमुपसाद्यमानं, किन्देवत्यमुप- । ५ अथ प्राचीनयोग्य इनि घ, । छ ·गोषथब्राह्मणपूर्वभागे सादितं, किन्देवत्या समित्, किन्देवत्यां प्रथमामाहुतिमहौषोः, किन्देवत्य गार्हपत्यमवेक्षिष्ठाः, किन्देवत्योत्तराहुतिः, किन्दे वत्यं हुत्वा सुचं विरुदञ्चमुत्रैषीः, किन्द वत्यं वर्हिषि सुचनिधायो- म्मज्योत्तरतः पाणी निर्माक्षीः, किन्द वत्यं द्वितीयमुन्म ज्य पित्रु- पवीतं कृत्वा दक्षिणतः पिटभ्यः खधामकार्षाः, किन्दे वयं प्रथम प्राशी:, किन्द वत्यं द्वितीयं, किन्दे वत्यमन्ततः सर्वमेवाप्राशीः,(१) किन्द वत्यमप्रक्षालितयोदकं सुचा न्यनैषीः, किंन्दे वत्य प्रक्षा- लितया, किन्दे वत्यमपरेणाहवनीयमुदकं सुचा न्यनैषीः, किन्द - वत्यं नुवं चञ्च(२) प्रत्यताप्सोः, किन्द वत्यं रात्रौ स्रुग्दण्डमव- मा::, किन्द वत्यं प्रातरुमा रित्येतच्चेद्देत्य, गोतम हुतं, चेद्या न वेश्याहुतं त इति ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥ स हो वाच, रौद्र मे गवोडायां, मामव्यमुपहतायां, वायव्यमुप- सृष्टायां, वैराज वासमुन्द्रीयमानं, जागतमुन्द्रीतम्, आखिनं दुह्यमानं, सौम्य दुग्ध, वार्हस्पत्यं प्रक्रम्यमाणं, द्यावापृथिव्यं ह्रियमाणम्,(२) आग्नेयमधिश्रीयमाणं, वैवानरीयमधिश्रितं, वैष्णवमभ्य वजाल्य- मानं, मारुतमभ्यवजालितं, पौष्ण समुद्दान्त, वारुणं विथन, सारखतमभिः प्रत्यानीतं, त्वाष्ट्रमुद्दास्यमानं, धात्रमुद्दासितं, वैखदेव- मुन्नीयमानं, सावित्रमुबीतं, वार्हस्पत्य प्रक्रम्यमाणं, द्यावापृथिव्यं(') नियमाणम्, ऐन्द्रमुपसाद्यमानं, बलायोपसत्रम्, आग्नेयी समिद, यां १ सर्वमेव प्राशीरिति । २ सुकशुवर्ष ति ख, ग, घ, ३ द्यावापृथिव्यां हियमाणमिति ख, घ,। ४ यावाटथिव्यामिति ख, ग, ।

·३ प्रपाठकः । ट प्रथमामाहुतिमहोषं मामेव तत् स्वर्गे लोकेऽधां, यहाहपत्यमवेक्षिष- मस्य शोकस्य सन्तत्यै, प्राजापत्योत्तराहुतिः, तस्मात् पूर्णतरा मन- सैव सा, यजुत्वा स्रुचं विरुदञ्चमुवैषं रुद्रांस्तेनाप्रेषं, यद्दहि वि मुचं निधायोन्म ज्योत्तरतः पाणी निर्मात्यमोषधिवनस्पतीस्सेना- प्रैषंयद हितोयमुन्म ज्य पित्रुापवीतं कृत्वा दक्षिणतः पिटभ्यः खधामकार्ष पिस्तेनाप्रैषं, यत् प्रथमम्प्राशिषं प्राणांस्तेनाप्रैषं,(१) यद् द्वितीयं गभांस्तेम,(२) तस्मादनशन्तो गर्भा जीवन्ति, यदन्ततः सर्वमेवाप्राशिषं विखान्दे वास्तेनाप्रैषं, यदप्रक्षालितयोदकं सुचा न्यनैषं सर्पतरजनांस्तेनाप्रैषं, यत् प्रक्षालितया सर्पपुण्यजना- स्तेन, यदपरेणाहवनीयमुदकं सुचा न्यनेषं गन्धर्वाप्सरसस्तेना- प्रैषं, यत् युवं सुचञ्च प्रत्यताप्स सप्तऋषीस्तेनाप्रैषं, यद्रावी सुग्दण्डमवमाय ये रात्रौ संविशन्ति दक्षिणांस्तामुग्नैषं,(२) यत्पा- तरुन्माय ये प्रातः प्रव्रजन्ति दक्षिणां(')स्तामुन्न षमिति ब्राह्म- णम् ॥१२॥ एवमेवैतद्भो यथा भवानाह पृच्छामि त्वेव(५) भवन्तमिति, पृच्छ प्राचीनयोग्य ति। यस्य सायमग्नय उपसमाहिता स्युः सर्व जल- येयुः प्रक्षालितानि यजपानाण्युपसन्नानि स्युरथ चेद दक्षिणाग्निरु- हायात् किं वाततोभयमागच्छेदिति, क्षिप्रमस्य पत्नी प्रेति, यो विद्वान् - १ प्राणं स्तेनाप्रेषमिति क, ख, २ मम्न नेति क, ख, ३ दक्षिणस्तामुपमिनि का रक्षणांनाभनषमिति घ,। ४ दक्षिण स्नामुन्ने मिति क, ददिनानुषमिति घ, । ५ श्वामित्व वमिति ख, ग, .

·गोपथब्राह्मणपूर्वभागे जुहोति विद्यया त्वेवाहमभिजुहोमोति, का ते विद्या का प्रायश्चि- त्तिरिति गार्हपत्यादधिदक्षिणाग्नि प्रणोय प्राचोऽङ्गारानु- बृत्य प्राणापानाभ्यां वाहेति जुहुयादथ प्रातयथास्थानमग्नो- नुपसमाधाय यथापुर' जुहुयात्मा में विद्या सा प्रायश्चित्ति- रिति। अथ चेदाहवनीय उहायात् किं वा ततो भयमागच्छे दिति क्षिप्रमस्य पुत्रः प्रैति, यो विहां जुहोति विद्यया वेवाहमभिजुहो- मोति, का ते विद्या का प्रायश्चित्तिरिति गार्हपत्यादध्याहवनीयं प्रणीय प्रतोचोऽङ्गारानुत्य समानव्यानाभ्यां वाहेति जुहुया- दय प्रातयथास्थानमग्नीनुपसमाधाय यथापुरञ्जुहुयात् सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तरिति । अथ चेहार्हपत्य(१) उहायात् किं वा ततो भयमागच्छेदिति, क्षिप्रं गृहपतिः प्रैति, यो विहां जुहोति विद्यया- वेवाहमभिजुहोमीति, का ते विद्या का प्रायश्चित्तिरिति सभस्म- क्रमाहवनीयं दक्षिणेन दक्षिणाग्नि परिहत्य गार्हपत्यस्याय- तने प्रतिष्ठाप्य ततः आहवनोयं प्रणोय उदीचो(') ऽङ्गारानुवृत्यो. दानरूपाभ्यां वाहेति जुहुयादथ प्रातर्थ थास्थानमग्नोनुप- समाधाय यथापुरं जुहुयात् सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिरित्यथ घेत्सर्वेऽग्नय(२) उद्दायेयुः किंवा ततो भयमागच्छेदिति, क्षिप्रं गह- पतिः सर्वज्यानिञ्जोयते, यो विहां जुहोति विद्यया त्वेवाहम- भिजुहोमोति, का ते विद्या का प्रायश्चित्तिरित्यानडुहेन शकृत्- पिण्डे नाग्नाायतनानि परिलिप्य होम्यमुपसाद्याग्नि निर्मथा १ अथ प्रातयथास्थानमित्य वाथ चेद गार्हपत्य इति ख, ग, घ, । २ प्रयोददोच इति रस, ग. प्रणयददीच इति घ. । ३ अथ प्रायथास्थानमित्य नाथ चेत् सर्वेऽग्य रति ख, ग, घ. ।

·३ प्रपाठकः । ५३ प्राणापानाभ्यां स्वाहा समानव्यानाभ्यां स्वाहा उदानरूपाभ्यां स्वाहेति जुहुयादथ प्रातर्यथास्थानमग्नीनुपसमाधाय यथापुर- जुहुयात् सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिरित्यथ चेन्नाग्नि (१) जन- यितुं शक्नुयुर्न कुतश्चन वातो वायात् किं वा ततो भयमागच्छ- दिति मोघमस्येष्टं च हुतञ्च भवति, यो विहां जुहोति विद्यया त्वेवाहमभिजुहोमोति, का ते विद्या का प्रायश्चित्तिरित्यानडुहे- नैव शक्तपिण्डे नाग्न्यायतनानि परिलिप्य होम्यमुपसाद्यवात- आवातु भेषजमिति सूक्ते नात्मन्येव जुहुयादथ प्रातरग्नि निर्मा यथास्थानमग्नोनुपसमाधाय यधापुरं जुहुयात् सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिरिति ब्राह्मणम् ॥ १३॥ एवमेवैतद भो भगवन् यथा भवानाहोपायामित्येव ) भवन्स- मित्येवं चेन्नावक्ष्यो मूहा ते व्यपतिष्यतोति(२) हन्त तु ते तह- क्ष्यामि यथा ते न व्यपतिष्यतीति, यो ह वा एवंविहाननाति च पिबति च वाक् तेन तृप्यति, वाचि हप्तायामग्निस्तष्यत्यग्नो टते पृथिवो टप्यति, पृथिव्यां सप्तायां यानि पृथिव्यां भूतान्य- न्वायत्तानि तानि प्यन्ति, यो ह वा एवंविहानशाति च पिबति च प्राणस्तेन टप्यति, प्राणे तृप्ते वायुस्तम्यति, वायो हप्तेऽन्तरिक्षं प्य यन्तरिक्षे टप्से यान्यन्तरिक्षे भूतान्य न्वायत्तानि तानि टप्यन्ति, यो ह वा एवंविदानश्वाति च पिबति च चक्षु स्तेन ट यति, चक्षुषो टप्त आदित्यस्तप्यत्वादित्ये हप्ते द्योस्तप्यति, दिवि १ अथ प्रातर्यथास्थानमित्य वाथ चेनानिमिति ख, ग, घ, । २ उपायामि त्वं वमिनि ख, ग, । ६ व्यपतिष्यदिति व ग. ।

·५४ गोपथब्रामणपूर्वभागे हप्तायां यानि दिवि भूतान्यन्वायत्तानि तानि प्यन्ति, यो ह वा एवं विहानश्नाति च पिबति च मनस्तेन टप्यति, मनसि हप्ते चन्द्रमास्त यति, चन्द्रमसि दृप्त आपस्तृप्यन्त्यपसु सप्तासु यान्यसु भूतान्य न्वायत्तानि तानि टप्यन्ति, यो ह वा एवं विद्वानशाति च पिबति च श्रोत्र तेन टप्यति, श्रोत्रे हप्ते दिशश्चान्तर्देशाच तृप्यन्ति, दिक्षु चान्तर्देशेषु च टप्तेषु च यानि दिक्षु चान्तर्दे- शेषु च भूतान्य न्वायत्तानि तानि टप्यन्ति, यो ह वा एवं विद्वान नाति च पिबति च तस्यायमेव दक्षिण: पाणिर्जुहः सव्य उपभृत् कण्ठो ध्रुवाऽन्न हविः प्राण ज्योती षि सदेष्टं सदा हुतं सदागितं पायितमग्निहोत्रं भवति य एवं वेद यश्चैवं विहानग्निहोत्र जुहोतीति ब्राह्मणम् ॥ १४ ॥ प्रियमेधा ह वै भरद्वाजा यज्ञविदो मन्यमानास्ते ह स्म न कञ्चना वेदविदमुपयन्ति, ते सर्वमविदुस्ते सहैवाविदुस्तेऽग्निहोत्र- मेव न समवादयन्त, तेषामेकः सकदग्निहोत्रमजुहोत् हिरेक- स्विरेकस्तेषां यः सकग्निहोत्रमजुहोत्तमितरावपृच्छता कस्मै त्वं जुहोषोति एकधा वा, इदं सर्व प्रजापतिः प्रजापतय एवाहं सायं जुहोमोति प्रजापतये प्रातरिति । तेषां यो दिरजुहोत् तमितराव- पृच्छता काभ्यां त्वं जुहोषोति, अग्नये प्रजापतय इति सायं, सूर्याय प्रजापतय इति प्रातः । तेषां यस्विरजुहोत्तमितरावपृच्छतां केभ्य- स्त्वजुहोषोत्यग्नये प्रजापतयेऽनुमतय इति सायं, सूर्याय प्रजापतये अग्नये स्विष्टकत इति प्रातः । तेषां यो हिरजुहोस आर्भोस भूयिष्ठो- ऽभवत्युजया चेतरौ श्रिया चेतरावत्याक्रामत्तस्य ह प्रजामितरयोः प्रजास या तत्तुमुपेयातां तस्माद् दिर्होतव्यं, यजुषा चव मनसा च ।

·३ प्रपाठकः । ५५ यामेव स ऋद्धिमा/ति(१) तामृनोति य एवं वेद, यश्चैवंविहा- नग्निहोत्रं जुहोतीति ब्राह्मणम् ॥ १५ ॥ खाहा वै कुतः सम्भूता, केन प्रक्वता, किं वाऽस्या गोलं, कत्य- क्षरा, कतिपदा, किम्प विसाना, क्वचित् स्थिता, किमधिष्ठाना, ब्रूहि स्वाहाया यदैवतं रूपञ्च । वाहा व सत्यसम्भूता, ब्रह्मणा प्रलता, लामगायनमगोत्रा, हे अक्षरे, एकं पदं, त्रयश्च वर्णाः शुक्लः पद्मः सुवर्ण इति, सर्वच्छन्दसां वेदेषु समामभूतैकोच्छासा वर्णान्ते चत्वारो वेदाः शरोरे, षड़ङ्गान्योपधिवनस्पतयो लोमानि, चक्षुषी सूर्याचन्द्रमसो, सा स्वाहा सा खधा मैषा यज्ञेषु वषटकारभूता प्रयुज्यते, तस्या अग्निर्दैवतं ब्राह्मणो रूपमिति ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥ अथापि कारवो ह नाम ऋषयो अल्पस्वा आसंस्त इममेक- गुमग्निष्टोमं ददृशुस्तमाहरंम्तेनायजन्त ते स्वर्ययुः, स य इच्छत् स्वायोति(२) स एतेनेकगुनाऽग्निष्टोमेन यजेतेति ब्राह्म- णम् ॥१७॥ अथातः सवनीयस्य पशोविभागं व्याख्यास्यामः । उद्धृत्याव- दानानि, हनू सजिवे प्रस्तोतुः, कण्ठः सकाकुदः प्रतिहर्तुः, श्येनं पक्ष उगातुर्दक्षिणं पाखं सांसमध्वोः, सव्यमुपगाढणां, सव्यो- ऽसः प्रतिप्रस्थातुईक्षिणा श्रोणिरथशास्त्री ब्रह्मणोवरसक्थं (२) ब्राह्म- णाच्छ सिनः, अरुः पोतुः, सव्या श्रोणिोतुरवरसक्थं() मैत्राव- . . १ मकृविमानातोति ख, ग, घ, । २ वयोमेति क,। ३ वरसथिमिति क। ४ रवरसकथिमिति ·गोपथब्राह्मणपर्वभागे रुणस्योरुरच्छावाकस्य, दक्षिणा दोर्नेष्टुः, सव्या सदस्यस्य, सदञ्चा- नूकञ्च गृहपतेर्जाघनी पत्नपास्तां सा ब्राह्मणेन प्रतिग्राहयति, व- निष्टुर्हदयं वृक्को चाङ्ग ल्यानि दक्षिणो बाहुराग्नीध्रस्य, भव्य आत्रे- यस्य, दक्षिणी पादौ ग्रहपतेव्रतप्रदस्य,(१) सयौ पादौ गृहपत्नया- व्रतप्रदायाः,(२) सहैवैनयोरोष्ठस्तं गृहपतिरेवानुशास्ति मणिजीच स्कन्धास्तिस्रश्च कोकसा ग्रावस्तुतस्तिस्रश्चैव कीकसा अईश्चापान- चान्नेतुरत ऊई चमसाध्वश्रृणां क्लोमाः शमयितुः, शिरः सुब्रह्मण्यस्य, यश्च सुत्यामाद्यते तस्य चर्म तथा खलु षट्त्रिंशसम्पद्यन्ते षट- त्रिंशदवदाना गौः षट्त्रिंशदक्षरा वृहतो, वाहतो वै वर्गो लोकः वृहत्या वै देवाः स्वर्ग लोके यजन्ते, वृहत्या स्वर्ग लोके प्रतिष्ठति, प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं विभजन्ते । अथ यदतोऽन्यथा- शीलिको वा पापकतो वा हुतादो वाऽन्यजना वाऽपि मथोरने व- मैवैषां पशुविमथितो भवत्यस्वर्गोदेवता यो ह वा इमां श्रुतऋषिः पशोविभागं विदाञ्चकार, तामु ह गिरिजाय बाभ्रव्यायान्यो मनु- ष्येभ्यः(२) प्रोवाच, तत इयमर्वाङ् मनुष्थेवासीदिति ब्राह्म- णम्॥१८॥ अथातो दीक्षाः। कस्थविदेतोर्दीक्षित इत्याचक्षते, श्रेष्ठां धियं नियतीति,(५) तं वा एतं दीक्षितं सन्त दीक्षित इत्याच- क्षते, परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्दिषः । १ व्रतपदस्थति ख, ग,। २ व्रतपदाया इति ख, ग, । ३ अन्यो मनुष्ये मनुथे मनुष्य भ्य इति घ, । ४धि क्षियन्तीति घ,।

·३ प्रपाठकः । . कस्यस्वि हे तोर्दीक्षितोऽप्रत्युत्थायिको(') भवत्यनभिवादुकः प्रत्युत्ये- योऽभिवाद्यो ये प्रत्युस्येवाभिवाद्यास्त एनमाविष्टाभवन्त्यथर्वाङ्गिरस- स्तस्य किमाथर्वणमिति, यदात्मन्येव जुह्वति न परस्मिन्नेवं हाथर्व- णानामोदनसमानामात्मन्येव(२) जुह्वति न परस्मिवथास्य किमाङ्गि- रसमिति, यदात्मनश्च परेषां च नामानि न रहात्येवं ह तस्मिता सादात्मनश्चैव(२) परेषां च मामानि न रह्यन्ते, विचक्षणवतौं वाच- भाषन्ते च न सितवती विचक्षयन्ति, ब्राह्मणं च न सयन्ति(') प्राजा- पत्य, सैषा व्रतधुगथर्वाङ्गिरसस्तां धन्वायत्ताः, कस्यस्थि वेतोर्डी.ने- तो नाश्यत्रो भवति नास्य नाम रहन्त्यबस्थो नामस्थो भवतीत्या- हुस्तस्य येऽत्रमदन्ति तेऽस्य पामानमदम्त्यथास्य ये नाम रम्ति तेऽस्य नामः पापानमयानतेऽथापि (') वेदानां गर्भभूतो भव तोत्याहुस्त स्याजातस्याविज्ञातस्याकोतसोमस्याभोजनीयं भरती- त्याहुः । स दोक्षाणां प्रातर्जायते सोमं क्रोणन्ति तस्य जातस्य विज्ञातस्य क्रोतसोमस्य भोजनीयं भवतोत्याहुः। कस्य खिदेतो: संसवा परिजिहीर्षिता भवन्ति यसरी वीर्यवत्तमोभवति()स परस्य यझं परिमुष्णाति । कस्य खिद्दे तोर्दैवे न ध्यायेत् संस्थिते नाधीयतेति संसवस्यैव हेतोरिति विद्योतमाने स्तनयत्यथो वर्षति वायव्य- १ अप्रत्य न्यायक इति ख, घ, । २ मोदननवानामात्मन्येति ख, घ, । ३ तमित्रमादात्मनश्चैवेति ख, ग, ४ न च मर्यान्त इति ख, ग, । ५ तथापीत घ, वीर्यवत्तो भवतीति क, वीर्यवत्तरो भवतीति ख, ग. । ज ६ ·५८ गोपथब्राधाणपूर्वभागे मभिषुणन्ति वै देवाः सोमञ्च भक्षयन्ति तदभिषुणन्ति ब्राह्मणाः शुश्रुषांसोऽनूचानास्तेषां सर्वरसभक्षाः पिपितामहा भवन्ति, स दैवे न ध्यायेत् संस्थितेमाधीयेतेति(१) ब्राह्मणम् ॥ १८ ॥ समावृत्त आचार्या निषेदुस्तान् ह यज्ञो दीक्षिष्यमाणानां ब्राह्मणरूपं कृत्वोपोदेयायेत्यञ्चेद्दोपसमवत्सुहन्त वोऽहं मध्ये दीक्षा- इति, त जचुनॆव त्वा विद्मः न जानीमः को हीदविज्ञाय- मानेन सह दोक्षिष्यसीति, यविदं दीक्षिष्यध्वे भूयो न दी- विथवे,थ वा उ एकन्दोक्षयिष्यथ सं वै तह मोहिथथ मोहि- थति वो यज्ञ:(१) सर्वे ते दीक्षयिष्यतेत्यथ वा उ एक दीक्षयिष्यथ ते वा अहोनलिजो गृहपतयो भविष्यथ, ते तूष्णों ध्यायन्त- आसाञ्चकिरे, सहोवाच किच तणोमाध्वे भूयो वः पृच्छामः पृच्छतेति, यन्विदं दीक्षिणध्व उपयेम एतस्मिन् संवत्सरे मिथुनं चरिथथ नोपेथथेति धिगिति होचुः, कथं नु दीक्षिता उपेष्यामो- नोपेथामहा इति, ते वै ब्राह्मणानामभिमन्दारो(२) भविष्यथ रेतो- ह वो य एतस्मिन् संवसरे ब्राह्मणास्तद्भविष्य(१) स्ते बोधिमता- भविथथेत्यथ वा उपेष्थामो नोपेष्यामहा इति, ते वै दीक्षिता अवकोणिनो भविष्यथ, न ह वै देवयानः पन्था प्रादुर्भविष्यति तिरो- वो देवयानः पन्था भविष्यतीति, ते वयं भगवन्तमेवोपधावाम यथा स्वस्ति संवत्सरस्योदृचं समश्रवामहा इति ब्राह्मणम् ॥२०॥ १माधीयोतेति ख,। २ मोहिष्यथ मोरिष्यति मो यज्ञ इति क, । ३ अभिमन्नार रमिघ, । ४ सविधमिनि क, नदभिभविषमति घ, ।

·३ प्रपाठकः। स होवाच, हादश ह वै वमूनि दीक्षितादुत्क्रामन्ति, न ह वै दीक्षितोऽग्निहोत्र जुहुयात्, न पौर्णमासेन यज्ञेन यजेत, नामा- वास्येनास्मिन्वसोत, न पिढयजेन यजेत,न तत्र गच्छेद्यत्र मनसा जिगमिषेब्रेट्या यजेत, न वाचा यथाकथाचिदभिभाषेत, न मिथुन चरेत् नान्यस्य यथाकाममु युनोत, न पशबन्धेन यजेन यजेत, न तत्र गच्छेद्यत्र चक्षुषा परापश्येत्, कृष्णाजिनं वसीत, कुरीर- धारये मुष्टोकुर्यादङ्गुष्ठप्रभृतयस्तिव उच्च्येत्, मृगशृङ्ग ग्रहो- यात्तेन कषेताथ(१) यस्य दीक्षितस्य वाग्वायता स्यान् मुष्टो वा विमृष्टौ स एतानि जपेत्() ॥ २१ ॥ अग्निहोत्रञ्च मापौर्णमासश्च यज्ञः पुरस्तात् प्रत्यञ्चमुभौ काम- प्रो भूत्वा क्षिया सहाविशतां, वसतिश्च माऽमावास्यश्व(२) यज्ञः प- श्चात् प्राञ्च मुभावितिसमानं, मनश्च मा पिटयजय यज्ञो दक्षिणत- उदञ्चमुभाविति समानं, वाक् च मेष्टिवोत्तरतो दक्षिणाञ्चमुभा- विति समानं, रेतय माऽव चेत जीञ्चमुभाविति समानं। च- तुश्च मा पशुबन्धश्च यज्ञोऽमुतोर्वाञ्चमुभौ कामप्रौ भूत्वा क्षित्या सहाविशतामिति । खलु ह वै दीक्षितो य आत्मनि वसूनि धत्ते न चैवास्य काचनातिर्भवति, न च यज्ञविस्कन्धमुपयात्यपहन्ति पुनमत्यु मयात्ये ति पुनराजाति, कामचारोऽस्य सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद, यश्चैवंविद्वान् दीक्षामुपैतोति ब्राह्मणम् ॥२२॥ १ कखेताथ इनि क,। २ अदिति ख, घ,। ३ वसतिय सामावास्यथेति म,।

·६० गोपथब्राह्मणपूर्वभागे अथ यस्य दीक्षितस्यतुंमती जाया स्यात् प्रतिस्त्रावा प्रति- नावा सारूपवत्साया (१) गोः पयसि स्थालोपाकं अपयित्वाऽभि- पार्योहास्योइत्याभिहिकृत्य गभवेदनपुंसवनैःसम्पातवन्तं (२) क- त्वा तं परैव प्राश्रीयाद्रेतो वा अन्न वृषा हिकार एवं होखराय दीक्षिताय दोक्षिती जाया पुत्र लभेतेत्ये तेनैव प्रक्रमेण यजेतेति ब्राधणम् ॥ २३ ॥ इत्यथर्ववेदे गोपथब्राह्मणपूर्वभागे दृतीयः प्रपाठकः समाप्तः। अथ चतुर्थः प्रपाठकः। ओं अयं वै यज्ञो योऽयं पवते, तमेत इप्सन्ति ये संवसराय दीक्षन्ते । तेषां राहपतिः प्रथमो दीक्षते, यं वै लोको गृहपति- रस्मिन् वा इदं सर्व लोके प्रतिष्ठितं, गृहपता उ एव सर्वे सत्रिणः प्रतिष्ठिताः, प्रतिष्ठाया एवैनं तत् प्रतिष्ठित्यै दीक्षन्ते ॥ १ ॥ अथ ब्रह्माणं दीक्षयति, चन्द्रमा झाऽधिदैवं, मनोऽध्यात्म, मनसैव तदोषधीः सन्दधाति, तद्या ओषधीद स एव ब्रह्मा- षधीस्तदनेन लोकेन सन्दधाति, तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दी- क्षेत, स यदेतावन्तरेणान्यो दोक्षेतेमं तं लोकमोषधिभियांपादये- दुच्छोषुका ह स्युम्तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत ॥ २ ॥ १ प्रति स्नावा रूपवासाया इति ख, । २ सम्पादवन्तमिति ख । वै ब्रह्मा ·४ प्रपाठकः। अथोहातारं दीक्षयत्यादित्यो वा उगाताऽधिदैवं, चक्षुरध्याम, पर्जन्यः आदित्यः, पर्जन्यादधिष्टिर्जायते, वृष्टिरेव तदोषधीः सन्दधाति, तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत, स यदेतावन्तरेणान्यो- दीक्षेतेमं तं लोकं वर्षेण व्यापादयेदवर्षका ह स्युस्तस्मादेतावन्त- रणन्यो न दीक्षेत ॥३॥ अथ होतारं दोक्षयत्यग्निवहोताऽधिदैवं, वागध्यात्ममन्त्र वृष्टिः, वाचं चैव तदग्निं चाबेन सन्दधाति, तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीचेत, स यदेतावन्तरेणान्यो दीक्षेतेमं तं लोकमन्ने न(१) व्यापा- दयेदशनायुका ह स्युस्तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत ॥ ४ ॥ अथाध्वयं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति, वायुर्वा अध्वर्युरधिदैवं, प्राणोऽध्यात्ममन वृष्टिर्वायं चैव तत्प्राणं चान्ने न सन्दधाति,(२) तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दोक्षेत, स यदेतावन्तरेणान्यो दीक्षतेम तं लोकं प्राणेन व्यापादयेत्, प्रमायुका ह स्युस्तस्मादेत वन्तरेणा- न्यो न दीक्षेत ॥ ५ ॥ अथ ब्रह्मणे ब्राह्मणाच्छसिनं दीक्षयति। अथोहात्रे प्रस्तोतारं दोक्षयति। अथ हो। मैत्रावरुणं दोक्षयति। अथावर्यवे प्रतिप्रस्था- तारं नेष्टा दीक्षयति । स हैनमन्वितरेषां वै नवानां क्लिप्तिरन्यतरे कल्यन्ते, नव वै प्राणाः, प्राणैर्य जस्तायते। अथ ब्रह्मणे पोतारं दीक्ष- यति। अथोहात्रे प्रतिहारंदीक्षयति । अथ होवेच्छावाकं दीक्ष- यति। अथाध्वर्यवे नेष्टारमुन्नेता दीक्षयति । स हैनमन्वथ ब्रह्मण आग्नीध्र दीक्षयति । अथोगा। सुब्रह्मण्यं दीक्षयति। अथ होने १ लोकमन्येनेति क, ध, । २ चान्येन सन्दधातीति क, घ, । , ·1. ॥ गोपथब्राह्मणपूर्वभागे ग्रावस्तुतं दोषयति। अथ तमन्यस्नातको वा ब्रह्मचारी वा दीक्ष- यति, न पूतः पावयेदित्याहुः । सैषानुपूर्व दीक्षा, तद्य एवं दीक्षन्ते दीक्षिथमाणा, एव ते सत्रिणां प्रायश्चित्तं न विन्दन्ते, सत्रिणां प्रायश्चित्तमनु तस्याईस्य योगक्षेमः कल्पते, यस्मिन्नई दीक्षन्त इति ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥ श्रद्धाया वै देवा दीक्षणीयाविरमिमत, अदितेः प्रायणीयां, सो- मात् क्रयं, विष्णोरातिथाम् आदित्यात् प्रवग्य", स्वधाया उपस- दोऽग्नीषोमाभ्यामौपवसथ्यमहः, प्रात-वयो देवेभ्यः प्रातरनु- वाकं वसुभ्यः, प्रातःसवनं, रुद्रेभ्यो माध्यन्दिनं सवनम्, आदि- त्येभ्यस्तृतोयसवनं, वरुणदवभृथम् अदितेरुदयनीयां, मित्रावरु- णभ्यामनबन्धां, त्वष्टुस्त्वाष्ट्र देवोभ्यो दिविकाभ्यो,(१) देवता हवींषि, कामाद्दशातिरात्र, स्वर्गलोकादुदवसानोयां, तहा एतदग्निष्टोमस्य जन्म स य एवमेतदग्निष्टोमस्य जन्म वेदाग्निष्टोमे न स आत्मा स लोको भूत्वा देवान् अप्येतीति ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥ अथ यहीक्षणोयया यजन्ते श्रद्धामेव तद्देवो देवतां यजन्ते, श्रद्धा देवी देवता भवति, श्रद्धाया देव्याः सायुज्य सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति अथ यत् प्रायणीयया यजन्ते दितिमेव तद्देवों देवतां यजन्तेऽदितिर्देवो देवता भवत्यदित्या देव्याः सायुज्य सलोकतां यन्ति य एतदुपन्ति अथ यत् क्रयमुपयन्ति सोममेव तद्देवं देवतां यजन्त,सोमो देवी देवता भवति सोमस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां विखेभ्यो देवेभ्यः, दाशरात्र दिग्भ्यो दशरात्रिकं पृष्टंय षड़हमेभ्यो लोकेभ्यः, छन्दोमभ्यहं संवत्सरात् दशममहः प्रजा- देविकाभ्य रतिक, ·४ प्रपाठकः। यन्ति य एतदुपयन्ति अथ यदातिथाया यजन्ते विष्णु मेव तद्देवं दे- वतां यजन्ते, विष्ण र्देवो देवता भवति विष्णोदेवस्य सायुज्यं सलो- कतां यन्ति एतदुपयन्ति । अय यत्य पर्यमुपयन्त्यादित्यमेव तद्देवं देवतां यजन्ते, आदित्यो देवो देवता भवत्यादित्यस्य देवस्य सायुज्य सलोकतां यन्ति य एददुपयन्ति । अय यदुपसदमुपयन्ति खधा- मेव तद्देवी देवतां यजन्ते, स्वधा देवी देवता भवति स्वधाया देव्याः सायुज्य सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति। अथ यदीपवसथा- महरुपयन्त्यग्नोषोमावेव तद्देवी देवते यजतोऽग्नीषोमौ देवी देवते भवतोऽग्नीषोमयोवयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यत् प्रातरनुवाकमु पयन्ति प्रातर्यावण(') एव तद्देवां देवतां यजन्ते प्रातयावाणो, देवा देवता भवन्ति प्रातावणा देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति। अथ यत् प्रातः सवन- मुपयन्ति वसूनेव तहेवां देवतां यजन्त, वसवो देवा(२) देवता भवन्ति वसूनां देवानां सायुज्य सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यन्माध्यन्दिनं सवनमुपयन्ति रुद्रानेव तहेवा देवतां यजन्ते, रुद्रा- देवा देवता भवन्ति रुद्राणां देवानां सायुज्य सलोकतां यन्ति य एतदुयन्ति। अथ यत्तृतीयसवनमुपयन्त्यादित्यानेव तद्देवां देवतां यजन्त, आदित्या देवा देवता भवन्त्यादित्यानां देवानां सायुज्य स नोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यदवभृथमुपयन्ति वरुणमेव तहेवं देवतां यजन्ते, वरुणो देवो देवता भवति वरुणस्य देवस्य सायुज्य सलोकतां यन्ति य एतदुपरन्ति । अथ रदु- १ प्रासयावाणोदेवो रात क,,। २ व..बो देवो रति क, ख, ·अथ गोपथब्राह्मणपूर्वभागे दयनीयया यजन्ते दितिमेव तद्देवी देवतां यजन्ते, दितिर्देवी देवता भवत्यदित्या देव्याः सायुज्य सलोकतां यन्ति य एत- दुपयन्ति । अथ यदनबन्धया यजन्त मित्रावरुणावेव तहे वो देवते यजतो मित्रावरुणो देवी देवते भवतो मित्रावरुणयो- देवयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । यत् त्वाष्ट्र ण पशुना यजन्ते त्वष्टारमेव तद्देवं देवतां यजन्ते , त्वष्टा देवो देवता भवति त्वष्टुदेवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यहेविकाहविर्भिश्चरन्ति या एता उपसत्- सुभवन्त्यग्निः सोमो विष्णु रिति देव्यो देविका देवता भवन्ति देवोनां देविकानां देवतानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुप- यन्ति । अथ यद्दशातिरानमुपयन्ति काममेव तहेवं देवतां यजन्ते, कामो देवो देवता भवति कामस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यदुदवसानीयया यजन्ते स्वर्गमेव तं लोकं देवं देवतां यजन्ते स्वर्गों लोको देवो देवता भवति स्व- गस्य लोकस्य देवस्य सायुज्य सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । तहा एतदग्निष्टोमस्य जन्म स य एवमेतदग्निष्टोमस्य जन्म वेदा- सेव तदग्निष्टोमं स्वर्ग लोके प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशु- भिर्य एवं वेदा अग्निष्टोमेन स आत्मा सलोको भूत्वा देवान् अध्येतीति ब्राह्मणम् ॥८॥ अहोरात्राभ्यां वै देवाः प्रायणीयमतिरानं निरमिमत अईम- सेभ्यसतुर्विशमहः, ब्रह्माणोऽभिप्लवं, क्षत्रात्पष्टामग्नेरभिजितम् अङ्गाः स्वरसामानः, सूर्यादिषुवन्तमुक्ता आवृत्ताः स्वरमामान इन्द्रादिखजितमुक्तो पृश्याभिप्लवी मित्रावरुणाभ्यां, गवायुषी ·४ प्रपाठक। पतमहाव्रतं स्वगील्लोकादुदयनीयमतिरावं तहा एतत् संवत्- सरस्य जम, स य एवमेतत् संवत्सरस्य जम वेद संवत्सरेण स आत्मा सलोको भूखा देवमप्यतीति ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥ अथ यत्पायणोयमतिरात्रमुपयन्यहोरात्रावेव तद्देवी देवत यजतोऽहोरात्री देवी देवते भवतोऽहोरात्रयोईवयोः सायुज्य सलो कतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यञ्चतुर्विशमहरुपयन्त्यमासानेव तहेवां देवतां यजन्तेऽईमासा देवा देवता भवन्त्यईमासाना देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यदभिप्लवमुपयन्ति ब्रह्माणमेव तद्देवं देवतां यजन्ते ब्रह्मा देवो देवता भवति ब्रह्मणो देवस्य सायुज्यं स लोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति। अथ यत् पृष्टयमुप- यन्ति क्षत्रमेव तदेवं देवतां यजन्ते क्षत्र देवो देवता भवति क्षत्रस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ गदभिजित- मुपयन्त्यग्निमेव तद्देवं देवतां यजन्तेऽग्निर्देवो देवता भवत्यग्ने- देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यत्सरसाम उपयन्त्यप एव तदेवीदेवता यजन्ते आपो देव्यो देवता भवन्यपान्दे- वोनां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यदिषुवन्त- मुपयन्ति सूर्यमेव तद्देवं देवतां यजन्ते सूर्यो देवो देवता भवति सूर्यस्य देवस्य सायुज्य सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । उक्ता आत्ताः खरसामानः। अथ यदिखजितमुपयन्तोन्द्रमेव तद्देवं देवतां यजन्ते इन्द्रो देवो देवता भवतीन्द्रस्य देवस्य सायुज्य सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति। उत्तो पृष्टयाभिनवावथ यद गवायुषो उपयन्ति मित्रावरुणावेव तद्देवी देवते यजतो मित्रावरुणो देवी देवते भवती मित्र.वरुण देवयोः स:युज्यसने.कतां यन्ति य एतदुपयन्ति। अथ ·गोपथब्राधाणपूर्वभागे यद्दशरात्रमुपयन्ति विश्वानेव तद्देवान्देवतां यजन्ते विखेदेवा देवता भवन्ति विश्वेषां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यहाशरात्रिकं पृष्टं षड़हमुपयन्ति दिश एव तद्देवीदेवता यजन्ते दिशो देव्यो देवता भवन्ति दिशान्देवीनां सायुज्य सलो- कतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यच्छन्दोमत्त्राहमुपयन्तीमानेव तल्लोका देवान् देवतां यजन्त इमे लोका देवा देवता भवन्ति एषां लोकानां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यद्दशममहरुपयन्ति संवत्सरमेव तद्देवं देवतां यजन्ते संवत्सरो देवी देवता भवति संवत्सरस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यन्महाव्रतमुपयन्ति प्रजापतिमेव तदेवं देवतां यजन्ते प्रजापति वो देवता भवति प्रजापतेर्देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यदुदयनीय मतिरात्रमुपयन्ति स्वर्गमेव तल्लोकं देवं देवतां यजन्ते खौ लोको देवी देवता भवति वर्गस्य लोकस्य देवस्य सायुज्य सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति तद् वा एतत्संवत्सरस्य जन्म स य एवमेतत्संव- सरस्य जन्म वेदाप्त्वैतत्संवसरं स्वर्ग लोक प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद संवत्सरेण स आत्मा सलोको भूत्वा देवा अध्येतौति (१) ब्राह्मणम् ॥ १० ॥ स वा एष संवत्सरोऽधिदैवं चाध्याम च प्रतिष्ठितः स य एवमेतत् संवत्सरमधिदैवं चाध्यात्म च प्रतिष्ठितं वेद प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ ११ ॥ स वा एष संवत्सरो बहतीमभिसम्पन्नो हावक्षरावहां षडहो (0 देवम् चप्नोति ।

·४ प्रपाठकः। ७ हो पृष्टयाभिप्लवो गवायुषो दशरावस्तथा खलु षट्त्रिंशत सम्प- धन्ते षट्त्रिंशदवदाना गौः षटत्रिंशदक्षरा वृहती पाहतो वे वर्गो लोको वृहत्या वै देवाः स्वर्ग लोके यजन्ते वृहत्याः स्वर्ग लोके प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ १२॥ स वा एष संवत्सरस्त्रिमहाप्रत चतुर्वि शेन महाव्रतं विषुवति महाव्रतं महाव्रत एव महाव्रतं तं ह स्मैतमेवं विद्वांसः पूर्व त्रिमहाव्रतमुपयन्ति ते तेजस्विन आसन् सत्यवादिनः संशितव्रता य एनमद्य तथा पेयुर्यथाऽऽमपात्रमुदक आसिक्ते निमज्ये देवं यज- माना निर्मज्ये रन्नुपर्षोपयन्ति तथा हास्य सत्येन तपसा व्रतेन चाभिजितमवरुद्धं भवति य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥१३॥ अथ यच्चतुर्वि शमहरुपेत्यानुपेत्य विषुवन्तं महावतमुपेयात् कथमनाकूत्यै भवतीति यमेवामुं पुरस्तादिषुवतोऽतिरात्रमुपयन्ति तेनेति ब्रूयादभिलवात् पृष्टयो निर्मितः, पृष्टयादभिजित्, अभि- जितः स्वरसामानः, खरसामभ्या विधुवान्, विषुवतः खरसामानः, खरसामभ्यो विश्वजित्, विख जितः पृष्टयाभिप्लवो, पृष्टयाभिप्लवाभ्यां गवायुषो, गवायुयी दशरात्रः, दशराचाय महाव्रतं, महाव्रतादुद- यनोयायातिरावायोदयनोयोऽतिरात्रःस्वर्गाय लोकायावाद्याय प्रति- डित्यै य एवं वेद स वा एष संवसरः॥ १४ ॥ अथ यच्चतुर्विशमहरुपेत्यानुपेत्य विषुवन्त'महाव्रतमुपेयात् क्यमनाक्रूत्यै भवतीति यमेवामं पुरस्ताविषुवतोऽतिरानमुपयन्ति तेनेतिब्रूयादभिलवात् पृष्टया निर्मितः, पृष्ट्यादभिजित्, अभिजितः खरसामानः, खरसामभ्यो विषुवान्, विषुवतः खरसामानः, स्वर- ·गोपथब्राह्मणपूर्वभागे सामभ्यो विश्वजित्, विश्वजितः पृष्टयाभिलमी, पृष्टाभिलवाभ्यां गवायुषो, गवायुा दशरात्रोऽथ हदेवेभ्यो महाव्रतं न तस्थे कथ- मूः स्तोमै विषुवन्तमुपागातां वृत्तैर्मामिति ते देवा इह सामिवासु- रुप तं यज्ञक्रतुं जानोमो य अ स्तोमो येनैतदहरवाप्नुयामिति तत एतं हादगरात्रमूर्द्धस्त मं ददृशस्तमाहरंस्तेनायजन्त तत एभ्यो- ऽतिष्ठस्तिष्ठति हास्मै महाव्रतं महावत प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ १५ ॥ अथ यच्चतुर्वि शमहरुपेत्यानुपेत्य विषुवन्त महाव्रतमुपेयात् कथमनाकूत्यै भवतोति यमेवामु पुरस्तादिषुवतीतिरात्रमुपयन्ति तेनेति ब्रूयात् तदाहुः कति संवसरस्य पराञ्चाहानि भवन्ति, कत्यर्वाञ्चि, तद्यानि सकृत् सदुपयन्ति तानि पराञ्चि, अथ यानि पुनः पुनरुपयन्ति तान्यर्वाञ्चि, इत्येवैनां न्युपासोरन् षड़यो/- वृत्तिमन्वावर्तन्ते य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ १६ ॥ अय यच्चतुर्वि शम ह रुपे यानुपेत्य विनुवन्स महाव्रतमुपेयात् कथमनाकूत्यै भरतोति यमेवामु पुरस्तादिषुवतोऽतिरात्रमुपयन्ति तेमेति ब्रूयादभिन्नवं पुरस्तात् विमुक्तः पूर्वमुपयन्ति पृष्टामुपरि- टात् पिता वा अभिप्लवः पुत्रः पृथ्वस्त स्मात्पूर्व वयसि पुत्राः पितरमुपजोवन्ति पृष्टा पयादिषुवतः पूर्व मुपयन्ति अभिप्लवमुप- रिटात्पिता वा अभिप्लकः पुत्रः पृष्टयस्त मादुत्तमे वयसि पुत्वान् पितोपजीवति य एवं वेद । तदप्ये तदृचोप्ताम् । शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रानश्च- का जरसं तनूनां। पुत्त्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रोरिषतायुर्गतोरिति ।

·४ प्रपाठकः । ६८ उप ह वा एनं पूर्व वयसि पुत्चाः पितरमुपजीवन्त्युपोत्तमे वयसि पुत्रान् पितोपजीवन्ति य एवं वेद स वा एष संव- सरः॥१७॥ अथ हैष महासुपर्णस्तस्य यान् पुरस्तादिषुवतः षण्मासानुप- यन्ति स दक्षिणः पक्षोऽय यानावृत्तानुपरिष्टात् षडुपयन्ति स उत्तरः पक्षः आत्मा वै संवसरस्य विषुवानङ्गानि पक्षी यत्र वा आत्मा तत्पक्षौ यत्र वै पक्षो तदात्मा न वा आत्मा पक्षावतिरिचते नो पक्षावात्मानमतिरिच्चन्त इत्येवमु हैव तदपरेषां स्विदितमहां परे- षामित्यपरेषां चैव परेषां चेति ब्रूयात्म वा एष संवत्सरः ॥१८॥ तदाहुर्यद् हादशमासाः संवसराऽथ है तदहरवाप्नुयामिति यद्वैषुव- तमपरेषां विदितमह्नां परेषामित्यपरेषां चैव परेषां चेति ब्रूया- दात्मा वै संवत्सरस्य विषुवानङ्गानि मासौ यत्र वा आत्मा तद- गानि यत्राङ्गानि तदात्मा न वा आत्माऽङ्गान्यतिरिच्यते भोऽङ्गा- न्यात्मानमतिरिच्यन्त इत्येवमु हैव तदपरेषां विदितमङ्गां परेषा- मित्यपरेषां चैव परेषां चेति ब्रूयास वा एष संवत्सरः॥ १८ ॥ तदाहुः कथमुभयता ज्यातिषाऽभिप्लवा अन्यतरो ) ज्यो तिस्पृष्टय इत्युभयतो ज्यातिषो वा इमे लोका अग्निनेता आदित्येना- मुत इत्येष ह वा एतेषां ज्या तिर्य एनं प्रमृदोव तपति देवचके ह वा एते पृष्टा प्रतिष्ठित पाप्मानं रहतो परिप्लवते तद्य एवं विदु- षां दोक्षितानां पापक कोत देत एवास्य तद्देवचक्रे शिरश्छन्दतो दशराबमुहिं पृष्टयाभिप्लवो चक्रे दशरावहिं पृष्टयाभिनवो चक्रे तन्त्रं कुर्वो तेति ह माह वास्युस्तयो स्तोत्राणि च शस्त्राणि च (५) अन्यतरत इति क,।

·गोपथब्राह्मणपूर्वभागे सञ्चारयेद्यः सञ्चारयेत्तस्मादिमे पुरुष प्राणा नाना सन्त एकोदया- च्छरोरमधिवप्तति यन्त्र सञ्चारयेत् प्रमायुको ह यजमानः स्यादेष ह वै प्रमायुको योऽन्धो वा वधिरो वा न चाग्निष्टोमा मासि सम्पद्यन्ते न वै प्राण प्राणैर्यजस्तायत एकविंशतिरुक्थया एकोक्थाः षोडश्यन्नं वा उक्थं वोयं षोड़शैव तया रूढ़ा वर्ग लोक- मध्यारोहन्ति ॥२०॥ अथातोऽङ्गामध्यारोहः । प्रायणीयेनातिरानेणोदयनीयमतिरात्र- मध्यारोहन्ति, चतुर्वि शेन महाव्रतमभिप्लवेन परमभिप्लवं, पृष्टयन परं पृष्टयमभिजिताऽभिजितं, स्वरसामभिः परान् स्वरसामानः ऽथ हैतदहरवाप्नुयामेति यवैषुवतमपरेषां विदितमह्नां परेषामित्य- परेषां च परेषां चेति ब्रूयात्स वा एष संवत्सरः ॥ २१ ॥ अथातोऽहां नोवाहः । प्रायणीयोऽतिरात्रश्चतुर्विशायाझे निवहति,(२) चतुर्वि शमहरभिप्लवाय, अभिप्लवः पृष्टयाय, पृष्टयोऽभि- जिते, अभिजित स्वरसामभ्यः, स्वरप्तामानो विषुवते, विषुवान् स्वरसामभ्यः, खरसामाना विश्वजिते, विश्वजित् पृष्टयाभिलवाभ्यां, पृष्टयाभिप्लवो गवायुभ्यों, गवायुषो दशरात्राय, दशरात्री महा- बताय, महाव्रतमुदयनीयायातिरात्राय, उदयनीयोऽतिरात्रः स्वर्गीय लोकायावाद्याय प्रतिष्ठित्यै य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥२२॥ आदित्याश्च ह वा आङ्गिरसश्च स्वर्गे लोकेऽस्पर्धन्त वयं पर्वे स्वरे- ष्यामो वयं पूर्व इति त आदित्या लघुभिः सामभिचतुर्भिस्तोमैःभ्यां पृट्याभ्यां स्वर्ग लोकमभ्यप्लवन्त,यदभ्यप्लवन्त तस्मादभिप्लवोऽबच्च एवा- शिरसः गुरुभिः सामभिः सर्व स्तोमैः सर्वस्पृष्टयः स्वर्ग लोकमभ्य- (१) अन वहतीति क, घ, । .

·४ प्रपाठकः । स्मृ गन्त, यदभ्यस्पृशन्त तस्मात् पृश्यस्तं वा एतं स्पृशं सन्तं पृष्टा इत्याचक्षते, परोक्षण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षहिषः । अभिलवात् पृष्टयो निर्मितः, पृष्टयादभिजित्,अभिजितः स्वरसामानः, स्वरसामभ्यो विषुवान्, विषुवतः खरसामानः, स्वरसामभ्यो विश्व- जिविश्वजितः पृष्ट्यानिप्लवौ, पृष्टया भिलवाभ्यां गवायुषी, गवायुर्थयों दशरात्रस्तानहि वा एतानि यज्ञारण्यानि यज्ञकृत्तन्वाणि तेषां शतं शतं रथानां न्यन्तरं तद्ययाऽरण्यान्यारूढा अशनापिपासे ते पामानं टुंहतो परिप्लवेते एवं हैवैते प्रप्लवन्ते ये विहांस उपयन्त्यथ ये विद्वांसमुपयन्ति तद्य या प्रवाहात प्रवाह स्थलात् स्थलं समासमं सुखासुखमभयादभयमुपसङ्क्रामन्तीत्येवं हैवैते संवत्सरस्योदृचं समनवामहा इति ब्राह्मणम् ॥२३॥ प्रेदिह वै कोणाश्वेयः कौसुरविन्दुरुहालक आरुणो ब्रह्मचर्य- मुवाच तमाचार्यः पप्रच्छ कुमारः कति ते पिता संवत्सरस्याहान्य- मन्यथेति कति खेवेति दशति होवाच दश वा इति होवाच दगाक्षरा विराड् वैराजो यज्ञः कति वेवेति नवेति होवाच नव वा इति होवाच नव वै प्राणाः प्राणैः यजस्तायते कति वेवेत्यष्टेति होवाचाष्ट वा इति होवाचाष्टाक्षरा गायत्री गायत्रो यज्ञः कति वेवेति सप्तेति होवाच सप्त वा इति होवाच सप्त छन्दांसि छन्दोभिर्यजस्तायते कति वेवेति षडिति होवाच षड् वा इति होवाच षड् दा ऋतव ऋतूनामा कति वेवेति पञ्चेति होवाच पञ्च वा इति होवाच पञ्चपदा पङ्क्तिः पातो यनः कति लेवेति चत्वारीति हे.वाच चत्वारि वा इति होवाच चत्वारो वेदा वेदैर्थजस्तायते कति लेवेति त्रीणौति होवाच ·गोपथब्राह्मणपूर्वभागे बोणि वा इति होवाच त्रिषवणो वै यतः सवनैर्यजस्तायते कति वेवेति हे इति होवाच हे वा इति होवाच दिपादै पुरुषो हिप्र- तिष्ठः पुरुषः पुरुषो वै यत्नः कति वेवेत्येकमिति होवाचैकम् वा इति होवाचाहरहरित्येकमेव सर्व संवत्सरम् (१) ॥२४॥ इति गोपथब्राह्मणपूर्वभागे चतुर्थः प्रपाठकः समाप्तः । अथ पञ्चमः प्रपाठकः । ओ अभिनवः षडहः षडहानि भवन्ति ज्योतिर्गौरायुौरायु- ज्योतिरभिप्लवः पञ्चाहः पञ्च छवाहानि भवन्ति यशव प्रथम- महस्तदुत्तममहरभिप्लव चतुरहश्चत्वारो हि स्तोमा भवन्ति त्रिवृत् पञ्चदशः सप्तदशै कविंश एवाभिप्लवस्त्राहस्वाहात्तिर्योतिर्गौरायु- गोरायुर्कोतिरभिप्लवो हाहो हे वेव सामनो भवतो वृहद्रथन्तर- एवाभिप्लव एकाह एकाहस्य स्तोमै स्तायते चतुर्णामुक्थानां हाद गस्तोत्राण्यतिरिच्यन्त सप्तमोऽग्निष्टोमस्तथा समाग्निोमा मासि सन्यद्यन्त इति ब्राह्मणम् ॥१। अथातो गाधप्रतिष्ठा समुद्रं वा एते प्रतरन्ति ये संवसराय दोक्षन्ते तेषां तीर्थमेव प्रायणीयोऽतिरावस्तीर्थेन हि प्रतरन्ति तद्य या समुद्र तोर्थेन प्रतरेयुस्तादृक् तहाधप्रतिष्ठा चतुर्वि शमह- यथोपकक्षदन्नं वा कण्ठदन्नं वा यतो विषम्य प्रश्नायेयुस्तादृक् तत्- प्रश्ने योऽभिप्लवः प्रश्ने यः पृटोगाधप्रतिष्ठाभिजिद्यथोपकक्षदनं वा खल १ पहरह.रत्येक मेव सर्व संवत्सरमिति ख, ग ।

·५ प्रपाठकः। ७३ कण्ठदघ्नं वा यतो विधम्य प्रश्नायेयुस्तादृक् तबीविदघ्न एव प्रथमः खरसामा जानुदघ्नो हितोयः कुल्युदघ्नस्ततोयो दोपप्रतिष्ठा विषु- वान्यथोपकचदघ्नं वा कण्ठदनं वा यतो विथम्य प्रश्नायेयुस्तादृक् तत्कुत्युदन एव प्रयमोऽर्वाक् स्वरसामा जानुदनो द्वितीयो नौवि- दघ्नस्तृतीयो गाधप्रतिष्ठा विश्वजिद्यथोपकक्षदघ्नं वा कण्ठदन्नं वा यतो विषम्य प्रश्नायेयुस्तादृक् तत्प्रश्ने यः पृष्ठयः प्रश्ने योऽभिप्लवः प्रश्नेयो गवायुषी प्रश्ने यो दशरात्री गाधप्रतिष्ठा महाव्रतं यथोप- कक्षदनं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विशम्य प्रश्नायेयुम्तादृक् तत्तेषां तीर्थमेवोदनीयोऽतिरात्रस्तोर्थेन छुट्यन्ति तद्यथा समुद्र तीर्थ- मोदेयुस्ताक्तदथ ह स्माह खेतकेतुरारुणेयः संवशरस्यान्वहं दीक्षा इति तस्य ह पिता मुखमुदीक्ष्यायाच वेत्थ सुत त्वमायु- मान् संवत्सरस्य गाधप्रतिष्ठे इति वेदेवेत स्मैतहिरानाहेति ब्राह्मणम्॥२॥ पुरुषो वाव संवत्सरस्तस्य पादावेव प्रायणीयोऽतिराम: पादाभ्या हि प्रयन्ति (') तयोर्यच्छुक्लं तदङ्गो रूपं यत् कृष्णं तद्रात्रे: नखानि भक्षत्राणं रूपं लोमान्योषधियनस्पतीनामूल चतुर्विशमहरुरोऽभिप्लवं पृष्ठय पृष्टाः शिर एव त्रिवत् निहतं हेय शिरो भवति त्वगस्थिमज्जामस्तिष्क ग्रोवाः पञ्चदशचतुर्दश हाव- तस्यां कराणि भवन्ति वीयं पञ्चदशं तस्मादियमाभिरणीभिः सतीभिर्गुरु भारं ()हरति तस्माहीवाः पञ्चदश उरः सप्त- दशौष्ठावन्ये यत्र वौष्ठावन्य उरुः सप्तदशं तस्मादुरः सप्तदश- (७) पादाभ्यां प्रयम्ति रति ख, ग, । (२) गुरु भरमिनि ख, ग, । प ·७४ गोपथबामणपूर्वभागे उदरमेकविंशो विंशतिःवैतस्यान्तर उदर उत्तापानि भवन्त्यु- दरमकविंशं तस्मादुदरमेकविंशः पार्थे त्रिणवस्त्रयोदशान्याः पर्शवोऽन्याः पार्श्व त्रिणवस्तस्मात् पाखं त्रिणवोऽनूकं त्रयस्त्रियो हाविंशति वैतस्यां पृष्टौ कुण्डी उलानि भवन्त्यनूकं त्रयस्त्रिंशः तस्मादभूकं त्रयस्त्रिशस्तस्यायमेव दक्षिणो बाहुरभिजित्तस्य- मे दक्षिण त्रयः प्राणाः स्वरसामान आत्मा विषुवांस्तस्येमे सव्ये त्रयः प्राण अवाक् स्वरसामानस्तस्यायं सव्यो बाहुविख- जिदुक्तो पृष्ट्याभिप्लवो याववाची प्राणो तो गवायुषी अगानि दशरात्रो मुख महाव्रतं तस्य हस्तावेवोदयनीयोऽतिरात्री हस्ताभ्यां घुद्यन्ति य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ ३ ॥ पुरुषो वाव संवत्सरः, तस्य प्राण एव प्रायणीयोऽति- राबः प्राणेन हि प्रयन्ति वागारम्भणीयमहर्यद्यदारभते वागा- रम्भते वाचैव तदारभते (१) तस्यायमेव दक्षिणः पाणिरभिप्लव- स्तस्येदं प्रातःसवनमिदं माध्यन्दिन सवनमिदं तृतीयं सवनं गायत्रया आयतने तस्मादियमस्यै इसिष्ठा तस्येदं प्रातःसवममिदं माध्यन्दिनं सवनमिदं दृतीयसवनं त्रिष्टुभ- पायतने तस्मादियमस्यै बरिठा तस्येदं प्रातःसवनमिदं माध्यन्दिनं सवनमिदं स्तौयसवनं जगत्या आयतने तस्मादियमन- योवरिष्ठा तस्येदं प्रातःसवनमिदं माध्यन्दिनँ सवनमिदं तृती- यसवनं पतया आयतने पृथुरिव वै पतिस्तस्मादियमासां प्रतिष्ठा तस्येदं प्रातःसवनमिदं माध्यन्दिन सवनमिदं तीय- सवनं विराज आयतनेऽब वै श्रीः विराड़वाद्यस्य थियोऽवरुध्यै (१) वाचनदारभते इति क,।

·५ प्रपाठकः। ७५ समादियमासां वरिष्ठा तस्येदं प्रातःसवनमिदं माध्यन्दिनं सवनमिदं वृतीयसवनमतिछन्दसा पायतने तिच्छन्दो वै छन्द- सामायतनं तस्मादिदं प्रतिष्ठं फलकं तस्सेदं प्रातःसवनमिदं माध्यन्दिनँ सवनमिदं दृतीयसवनं सैतः सैतोऽभिन्नवः सैत आत्मा पृष्ठयः प्रवतीवाभिप्लवस्तिष्ठतीव पृष्ठाः भवत इव होवमङ्गैस्तिष्ठती- वात्मना तस्यायमेव दक्षिण: कर्णाऽभिजित् तस्य यद् दक्षिण- मक्षण: शुलं स प्रथमस्वरसामा यत् कृष्णं स हितोयो यम्मण्डल सतीयो नासिके विषुवान् मण्डलमेव प्रथमोऽवाक स्वरसामा यत् कष्ण स दितीयो यत् शक्ल स ढतीयस्तस्यायं सव्यः कणी विखजिदुतो पृष्ठयाभिनवो याववाची प्राणी तो गवायुषी अगानि दशरात्रो मुखं महाव्रतं तस्योदान एवोदयनीयोऽति- रात्र उदानेन हुपद यन्ति य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥४॥ पुरुषो वाव संवत्सरः पुरुष इत्येक संवत्सरमित्येक इत्यत्र तत्सम, हे अहोरात्रे संवत्सरस्य हाविमौ पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्सम, त्रयो वा ऋतवः संवत्सरस्य त्रय इमे पुरुषे प्राणा- इत्यत्र तत्सम, षड् वा ऋतवः संवत्सरस्य षडिमे पुरुषे प्राण इत्यत्र तत्सम, सप्त वा ऋतवः संवत्सरस्य सप्तमे पुरुषे प्राणा- इत्यत्र तलम, हादशमासाः संवत्सरस्य हादशेमे पुरुषे प्राणा- इत्यत्र तत्सम, त्रयोदशमासाः संवत्सरस्य त्रयोदशेमे पुरुषे प्राण इत्यत्र तत्सम, चतुर्विंशतिरर्चमासाः संवत्मरस्य चतु- विंशोऽयं पुरुषो विंशत्यलिश्चतुरङ्ग इत्यत्र तत्सम, षड् विंशति- रईमासाः संवत्सरसा षड़ विंशोऽयं पुरुषः प्रतिष्ठे षड्विंश इत्यत्र तत्सम, त्रीणि च ह वै शतानि षष्टिश्च संवत्सर- ·गोपथब्राह्मणपूर्वभागे साहोरात्राणीत्येतावन्त एव पुरुषस्य प्राणा इत्यत्र तत्- समं, सप्त च ह वै शतानि विंशतिय संवत्सरस्याहानि च रात्रयथेत्येतावन्त एव पुरुषसमास्थीनि च मज्जानश्चेत्यत्र तत्- सम, चतुर्दश च ह वै शतानि चत्वारिंशच संवत्सरसा - हाथाई रात्रयवेत्येतावन्त एव पुरुषसा स्थुरामांसानीत्यत्र तत् सममष्टाविंशतिश्च ह वै शतानाशीतिय संवत्सरसा पादा- हाच पादरात्रयश्चेत्येतावन्त एव पुरुषस्य सावा बन्ध्या इत्यत्र तत् समं,दश च ह वै सहस्राण्यष्टौ च शतानि संवत्सरस्य मुहताः इत्येतावन्त एव पुरुषस्य पेशशमरा इत्यत्र तत्सम, यावन्तो मुहर्ताः पञ्चदशकवस्तावन्तः प्राणा यावन्तः प्राणाः पञ्चदशक्तत्वस्ता- वन्तोऽपानाः यावन्तोऽपानाः पञ्चदशकवस्तावन्तो व्याना यावन्ती व्यानाः पञ्चदशकखस्तावन्तः समाना यावन्तः समानाः पञ्चदश- कत्वस्तावन्त उदाना यावन्त उदानाः पञ्चदशकवस्तावन्ट तादौनि यावन्यतादीनि तावन्त्य तहीणि यावन्त्येतींणि तावन्ति खेदाय- नानि यावन्ति खेदायनानि तावन्ति क्षिप्रायणानि यावन्ति क्षिप्रायणनि तावन्तो रोमकूपा यावन्तो रोमकूपाः पञ्चदश- कत्वस्तावत्यो वर्षतो धारास्तदेतत् क्रोशशतिकम्परिमाणं । तदप्य तदृचोक्ताम् । श्रमादन्यत्र परिवर्तमानश्वरत्वासीनी यदि वा स्वपनपि। अहोरानाभ्यां पुरुषः क्षणेन कतिकत्वः प्राणति चापानति च। शतं शतानि परिवत्सराणामष्टी च शतानि मुहतीन् यान् वदन्ति (३) अहोरात्राभ्यां पुरुषः समेन कतिमात्वः प्राणति चापानति चेति ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥ (१) सतानि संवत् सरस्य मुहान यान् वदम्तोनि ख, ग, ।

·५ प्रपाठकः । ७७ ॥ संवत्सरस्य समता वेदितव्येति ह स्मा ह वा स्यरेकमेव पुर- स्ताद् विषुवतोऽतिरात्रमुपयन्त्येकमुपरिष्टात्तिपञ्चाशतमेव पुरस्ता- हिषुवतोऽग्निष्टोमानुपयन्ति त्रिपञ्चाशतमुपरिष्टाविंशतिशतमेव पुरस्तादिषुवत उक्थाानुपयन्ति विंशतिशतमुपरिष्टात् घड़ेव पुरस्ताद्दिषुवतः षोडशिन उपयन्ति षडुपरिष्टात् त्रिंशदेव पुरस्ता- विषुवतः षड़हानुपयन्ति त्रिंगदुपरिष्टात् सैषा संवत्सरस्य समता स य एवमेतां संवत्सरस्य समतां वेद संवत्सरेण स आत्मा सलोको भूत्वा देवानप्येतीति ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥ अथातो यन्नक्रमाः। अग्नाधयमग्नााधेयात् पूर्णाहुतिः, पूर्णा- हुतेरग्निहोत्रमग्निहोत्राद्दर्शपूर्णमासौ()दर्शपूर्णमासाभ्यामाग्रयणं, आग्रयणाचातुर्मास्यानि, चातुर्मास्त्रेभ्यः पशुबन्धः, पशुबन्धादग्नि- टोमोऽग्निष्टोमाद्राजसूयो राजसूयाहाजपेयः, वाजपेयादव- मेधः, अश्वमेधात्परुषमेधः, पुरुषमेधात्सर्वमेधः, सर्वमेधाइक्षिणा- वन्तो दक्षिणवद्धो दक्षिणा प्रदक्षिणाः सहस्रदक्षिणे प्रत्यतिष्ठं स्ते वा एते यज्ञक्रमाः। स य एवमेतान् यजक्रमान्वेद यज्ञेन स- आत्मा सलोको भूत्वा देवानप्येतीति ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥ प्रजापतिरकामयतानन्त्यमयूयेति(') सोऽग्नौनाधाय पूर्णाहुत्या यजेत सोऽन्तमेवापश्यसोऽग्निहोत्रेणेष्टाऽन्तमेवापश्यत् म दर्शपूर्ण- मासाभ्यामिष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् स आग्रयणेनेष्वाऽन्तमेवापश्यत्स चातु- मास्यैरिष्वाऽन्तमेवापश्यस पशुबन्धेनेट्वान्तमेवापश्यत्सोऽग्निष्टोमे- नेष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत्म राजसूयेनेट्वा राजति नामाधत्त सोऽन्तम- (१) पौर्णमासाविति ख, ग,। (२) अनझामा यति ख, ग, ।

·गोपथबाधणपूर्वभागे वापश्यत्म वाजपेयेनेष्टा समाडिति नामाधत्त सोऽन्तमवापश्य- सोऽखमेधेनेष्ट्वा स्वराडिति नामाधत्त सोऽन्तमयापश्यत्म पुरुषमे- धेनेट्वा विराडिति नामाधत्त सोऽन्तमेवापश्यत्म सर्वमेधेनेष्वा सर्वराडिति नामाधत्त सोऽन्तमेवापश्यत्सोऽहीनैर्दक्षिणावद्भिरिष्ट्वा ऽन्तमेवापश्यसोऽहोनैरदक्षिणावद्भिरिट्वाऽन्तमेवापश्यत्स सत्रणोभ- यतोऽतिरात्रेणान्ततो यजेत वाचं ह वै हो। प्रायच्छत्पाण- मध्वर्यवे चक्षु रुहात्रे मनो ब्रह्मणेऽङ्गानि होत्रकेभ्य आमानं सदस्येभ्य एवमानन्त्यमामानं दत्वानन्त्यमभूयेति तद्या दक्षिणा- अनयत्ताभिरामानं निष्कोणीय तस्मादेतेन ज्योतिष्टमिना- ग्निष्टेमिनात्मनिष्कयणेन सहस्रदक्षिणेन पृष्ठशमनौयेन त्वरेत यो घनिष्ट्वा पृष्ठशमनोयेन प्रेत्यात्मानं सो निष्कोणीय प्रैलोति ब्राह्मणम् ॥८॥ यदै संवत्सराय संवसरसदो दीक्षन्ते कथमेषामग्निहोत्रमन- न्तरितं भवति व्रतेनेति ब्रूयात्, कथमेषां दर्शोऽनन्तरितो भवति दना च पुरोडाशेन चेति ब्रूयात्, कथमेषां पौर्णमासमनन्तरितं भवति आज्येन च पुरोडाशैन चेति ब्रूयात्, कथमेषामाग्रयणमन- तरितं भवति सौम्येन चरुणेति ब्रूयात् कथमेषां चातुर्मास्यान्यन- न्तरितानि भवन्ति पयमेति ब्रूयात्, कथमेषां पशुबन्धोऽनन्तरितो भवति पशुना च पुरोडाशेन चेति ब्रूयात्, कथमेषां सोम्यो:- ध्वरोऽनन्तरितो भवति ग्रहेरिति ब्रूयात्, कथमेषां गृहमेधोऽन- न्तरितो भवति धानाकरम्भैरिति ब्रूयात्, कथमेषां पितृयज्ञोऽनन्त- रितीभवत्योपासनैरिति यात्, कथमेषां मिथुनमनन्तरितं भवति हिसारेणेति ब्रूयासैषा संवत्सरे यज्ञक्रतूनामुपैति स य एवमेतां ·५ प्रपाठकः। ७८ संवत्सरे यचक्रतूनामुपैति वेद यज्ञेन स पामा सलोको भूत्वा देवाएअप्य तीति ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥ देवा ह वै सहस्रसंवत्सराय दिदौक्षिरे, तेषां पञ्चशतानि संव- सराणां पयुपेतान्यासनथेदं सर्व शुअवुये स्तोमा यानि पृष्ठानि यानि शस्त्राणि ते देवा इह सामिषासुरुप तं यचक्रतुंजानीमो यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा को हि तस्मै मनुथी यः सहस्रसंवत्सरेण यजेतेति तदयातयाममध्ये यजस्यापश्यंस्तेनायातयाम्यायापेदे व्युष्टिरासीत्तां पञ्चस्वपश्यदृचि यजुषि सानि शान्तेऽथ घोरे, ता- वा एताः पञ्च व्याहतयो भवन्ति औं श्रावयास्तु थोषड़ यज ये यजा- महे वौषडिति ते देवा इह सामिवासुरूप तं यजक्रतुं जानौमी यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा को हि तस्मै मनुष्यो यः सहस्र- संवत्सरेण यजेतेति तत एतन्तापथितं सहस्रसंवत्सररणजस्यमप- श्यंस्ते ह्येव स्तोमा भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि स खलु हादश मासां दीक्षाभिरेति हादशमासानुपसद्भिद्दादशमासां सु- त्याभिरथ यद् हादशमामां दीक्षाभिरेति हादशमासा पसनिस्तेनै- तावग्नार्कावाप्नोति अथ यद हादशमासां सत्याभिस्तेनेदं महदुक्थाम- वाप्नोति ते देवा इह सामिवासुरुप तं यज्ञक्रतुं जानौमीयः सहस्र- संवत्सरस्य प्रतिमा को हि तस्मै मनुष्यो यः सहस्रसंवत्सरेण यजे- तेति तत एतं संवत्सरन्तापश्चित्तस्याबस्यमपश्यं स्तोव स्तोमा- भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि ते देवा इह सामिवासु- रुप तं यज्ञक्रतुं जानौमी यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा को हितमै मनुष्यो यः सहस्रसंवत्सरेण यजेतेति तत एतं हादशाहं संवत्सर- स्थानस्य मपश्यं स्ते होव स्तोमा भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि श- ·८. गोपथब्राह्मणपूर्वभागे स्त्राणि स खलु हादशाहं दीक्षाभिरेति हादशाहमुपसद्भिर्दादशाह सुत्याभिरथ यद् हादशाहं दीक्षाभिरेति हादशाहमुपसनिस्ते- नेतावग्नाळवाप्नोत्यथ यद् हादशाहं सुत्याभिस्तेनेदं महदुक्था- मवाप्नोति ते देवा इह सामिवासुरुप तं यज्ञक्रतुं जानीमो यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा को हि तस्मै मनुष्यो यः सहस्रसंवत्सरेण यजेतेति तत एतं पृष्ठयः षड़ह हादशाहस्थाञ्जस्यमपश्यं स्ते ह्येव स्तोमा भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि ते देवा इह सामि- वासुरुप तं यज्ञक्रतुं जानीमो यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा को हि तस्मै मनुष्यो यः सहस्रसंवत्सरेण यजेतेति तत एतं विश्वजितं पृष्ठय षड़हस्याञ्जस्यमपश्यंस्ते ह्येव स्तोमा भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि ते देवा इह सामिवासुरुप तं यजक्रतुं जानोमो यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा को हि तस्मै मनुष्यो यः सहस्रसंवत्सरेण यजेतेति स वा एष विखजिद् यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमेष ह प्रजानां प्रजापतिर्यदिश्वजिदिति ब्राह्मणम् ॥ १० ॥ पुरुषं ह वै नारायणं प्रजापतिरुवाच यजख यजखेति स- होवाच यजस्व यजखेत्येवं हात्यमाविरयक्षतेमे वसवः प्रातःसवने- नागू रुद्रा माध्यन्दिने सवन आदित्यास्तृतीयसवने यज्ञवास्तु- न्येव पयशिषी यज्ञवास्तुमित्येवमाशिषोऽहं वा एतवेद यज्ञे वसवः प्रातःसवनेनागू रुद्रा माध्यन्दिने सवन आदित्यास्तृतीयसवने यज्ञवास्तुन्येव पर्यशिषो यज्ञवास्तुमित्येवमाशिषी विहांसो नूनं वा याजयेयुरेते ह वा अविहांसो यत्राग्विद होता भवत्ययजु- विदध्वर्युरसामविदुहाता भृग्वगिरीविदब्रह्मा यजखैव हन्त तु ते तहक्ष्यामि यथा सूत्रे मणिरिव सूत्रमेतान्यक्थाहानि भवन्ति ·५ प्रपाठकः। सूत्रमिव वा मणाविति तस्माद्य एव सर्वविस्यात् तं ब्रमाणं कुर्वीतेष ह वै विद्वान् सर्वविब्रह्मा यग्वशिरोविदेते ह वा अस्य सर्वस्य शमयितारः पालयितारस्तस्माइया स्तते यहिः- पवमाने वाचवति ॥ ११॥ श्येनोऽसि गायत्रच्चन्दा अनु त्वारभेस्वस्ति मा सम्पारयेति स- यदाह श्येनोऽसीति मोमं वा एतदाहेष ह वा अग्निर्भत्वाऽस्मिं लोके संश्याययति तद्यसंध्याययति तस्माच्च्चनस्तच्चे नस्य श्ये- नत्व स यदाह गायव च्छन्दा अनु वारभ इति गायत्रेण छन्दमा वरभिर्देवैः प्रातःसवनेऽस्मि लोकग्नि सन्तमबारभते स यदाह खस्ति मा सम्पारयेति गायत्रेणैव चान्दता वमुभिर्देवैः प्रातः- सवनेऽस्मिं लोकग्निना देवेन खस्ति सम्भारयेति गायत्रेणेवैनन्त- छन्दसा वसुभिर्देवैः प्रातःसवनेऽस्मि लोकेऽग्निना देवेन खस्ति सम्पद्यते य एवं वेद ॥ १२ ॥ अथ माध्यन्दिने पवमाने वाचयति सम्राडसि त्रिष्ट पछन्दा- अनु वारभे स्वस्ति मा सन्यारयेति स यदाह सम्राडमोति मोम वा एतदाहैप ह वै वायुभूत्वाऽन्तरिक्षलोके सम्राजति तद्यत् स- माजति तस्मात्सबाट तत् समाजस्य सम्राट्वं स यदाह त्रिष्टुप्- छन्दा अनु त्वारभ इति त्रैष्टुभेण छन्दमा रुदैर्देवैर्माध्यन्दिने सवनेऽन्तरिक्ष लोके वायुं सन्तमन्वारभते स यदाह स्वस्ति मा सम्पारये ति त्रैष्टुभेणैव छन्दसा रुदैर्देवैर्माध्यन्दिने सवनेऽन्तरिक्ष- लोके वायुना देवेन म्वस्ति मा सम्पारवेति त्रैष्टुरेणवैनं त - न्दमा रुदैर्देवैर्माध्यन्दिने मवनेऽन्तरिक्षलोके वायुना देवेन स्वस्ति सम्पद्यते य एवं वेद ॥ १३ ॥ ट

·८२
गोपथब्राह्मणपूर्वभागे
अथार्भवे पवमाने वाचयति खरोऽसि गयोऽसि जगच्छन्दा अनु-
वारभे स्वस्ति मा सम्पारयेति स यदाह स्वरोऽसीति सोमं वा
एतदाहैष ह वै सूर्यो भूत्वाऽमुभि लोके खरति तद्यत् खरति
तस्मात् खरस्तत् खरस्य वरत्वं स यदाह गयोऽसीति सोमं वा
एतदाहेष ह वै चन्द्रमा भूत्वा सर्वा लोकान् गच्छति तद् यद्
गच्छति तस्माइयस्तगयस्य गयत्वंस यदाह जगच्छन्दा अनु वारभ-
इति जागतेन छन्दसाऽऽदित्यैर्देवैस्तृतीयसवनेऽमुष्मिन् लोके सूर्य
सन्तमन्चारभते स यदाह खस्ति मा सम्पारयेति जागतेनैव
छन्दसाऽऽदित्यैर्देवैस्तुतीयसवनेऽमुभि लोके सर्येण देवेन स्वस्ति
सम्मारयेति जागतेनैवैनन्तच्छन्दसाऽऽदित्यैर्देवैस्ततीयसवने मुभिं
लोके सूर्यगण देवेन खस्ति सम्पद्यते य एवं वेद ॥ १४ ॥
अथ संस्थिते संस्थिते सवने वाचयति मयि भर्गो मयि महो
मयि यशो मयि सर्वमिति पृथिव्येव भर्गो ऽन्तरिक्ष एव महोद्योरेव
यशोऽय एव सर्वमग्निरेव भर्गो वायुरेव मह आदित्य एव यशश्चन्द्र-
मा एव सर्व वसव एव भर्गो रुद्रा एव मह आदित्या एव यशो
विश्वेदेवा एव सर्व गायत्रेश्व भर्गस्तष्टुबेव मही जगत्येव यशोऽनु-
वर सर्व प्रायेव भगः प्रतोयेव मह उदोच्येव यशो दक्षिणैव
सर्व चव अर्गो ग्रोम एव भहो वर्षा एव यश: शरदेव
राई दिन में सदश एव महः सप्तदश एव यश एकविंश एव
सर्वग्वेद य म नदि शव महः सामवेद एव यशो
ब्रह्मवेद एव सर्व हातैव भर्गोऽध्वयुरेव मह उद्गातेव यशो
ब्रह्मैव सर्व वागेव भर्गः प्राण एव महश्चक्षुरेव यशो मन एव
सर्वम् ॥ १५॥

·५ प्रपाठक। ८३ स यदाह मयि भर्ग इति पृथिवीमेवैतं लोकानामाहाग्नि देवानां वसून देवां देवगणानां गायत्र छन्दसां प्राचीन्दिा वसन्तमृतनां कृतं स्तोमानामृग्वेदं वेदानां होत्र होत्रकाणां वाचमिन्द्रियाणाम् ॥ १६ ॥ स यदाह मयि मह इत्यन्तरिक्षमेवैतल्लोकानामाह(१) वायु देवानां रुद्रां देवां देवगणानान्चेष्टुभं छन्दसां प्रतीचीन्दिा ग्रीष्ममृतूनां पञ्चदशं स्तोमानां यजुर्वेदं वेदानामाध्वर्य होत्र- काणां प्राणमिन्द्रियाणाम् ॥ १७ ॥ स यदाह मयि यश इति दिवमेवैतल्लोकानामाहादित्यं(र) देवानामादित्यां देवा देवगणानां जागतं छन्दसामुदीचीन्दिशां वर्षा ऋतूनां सप्तदशं स्तोमानां सामवेदं वेदानामोहात्रं होत्र- काणां चक्षुरिन्द्रियाणाम् ॥ १८ ॥ स यदाह मयि सर्वमित्यप एवैतल्लोकानामाह(२) चन्द्रमसन्दे- वानां विश्वां देवां देवगणानामानुष्टुभं छन्दसां दक्षिण दिशा शरदमृतूनामेकविंशं स्तोमानां ब्रह्मवेदं वेदानां ब्रह्मत्वं होत्र- काणां मन इन्द्रियाणाम् ॥ १८ ॥ स वा एष दशधा चतुः सम्पद्यते, दश च ह वै चतुर्विराजोऽ- क्षराणि तङ्गर्भा उपजीवन्ति श्री विराधशोऽन्नाद्यं थियमेव तद्विराज यशस्यबाद्य प्रतिष्ठापयति प्रतिष्ठन्तीरिदं सर्वमनुप्रति- ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद ॥ २० ॥ । (१) एनं लोकानामाईति क, । (२) एतं लोकानामाहादित्यमिति क, । (२) एतं लोकानामाहेति क,।

·८४ गोपथबाधणपूर्वभागे अनर्वाणं ह वै देवं दध्याङ्गिरसमुपसौदं ह यज्ञस्य श्रुष्टिं समग्रवामहा इति स दध्याङ्गिरसोऽब्रवीद्यो वै सप्तदशं प्रजा- पति यज्ञ ऽन्वितं वेद नास्य यज्ञो रिष्थति न यन्त्रपति रिष्यन्त- इति ता वा एताः पञ्च व्याहृतयो भवन्त्यों श्रावयास्त यौषड् यज येयजामहे वौषडिति स दध्याङ्गिरसोऽब्रवीन वयं विद्मो यदि ब्राह्मणा स्मो यद्यब्राह्मण स्मो यदि तस्य ऋषे स्मो यदि नान्यस्ये- त्यनर्वाणश्च ह वा ऋतावन्तश्च पितरः खधायामाहषायन्त वयं वदामहै श्वयं वदामहा १ इति सोऽयात् स्वायम्भुवो वा ऋता- वन्ती मदेवातां न वयं वदामहा २ इति तस्मात्पवरे प्रक्रियमाणे वाचयेद्देवाः पितर इति तिस्री य एति संयजति स भवति यश्च न ब्रूते यश्च न ब्रूत इति ब्राह्मणम् ॥ २१ ॥ सावित्रं ह स्म वैतं पूर्व पुरस्तात् पशुमालभन्त इति मे तर्हि प्राजापत्य यो ह्येव सविता स प्रजापतिरितिवदन्तस्तस्मादु समोऽ- घाग्नी स्तेन योरस्ते समानधिष्टुर एव स्यूरोषा सम्भरणीया या उपा सम्भरणोया यां विन्युम्याग्नौंस्तया बजेरंस्तेनानाधिष्टया- एव स्युरादीक्षिणीया या दीक्षिणीया यां सन्युम्याग्नीस्तेन यजेरं- स्ते समानधिध्या एव स्युरोदवसानीया या उदवसानीया यां विन्युम्याग्नी स्तया यजेरंस्तेनानाधिष्ठया एव स्यु रथ यदि यज- मानस्योपतयेत्पाखंतोऽग्नौनाधाय तावदासीत यावग्धः स्याद्यदि प्रेयात्खैरेव तमग्निभिर्दहेद् दश वा अग्निभिरितरे यजमाना पासत इति वदन्तस्तस्य तदेव ब्राध्यणं यददः पुरःसवने पिबमध शिषो व्याख्याताः ॥ २२ ॥ सायं प्रात)मौ स्थान्तीपाको नवश्व यः । बलिश्च पिट- ·५ प्रपाठकः । ८५ । यजवाष्टका सप्तमः परित्येते पाकयज्ञाः । अग्नवाधेियमग्नि- होतं पौर्णमास्यमावास्ये। नवेष्टिचातुर्मास्यानि पशबन्धोऽत्र सप्तम- इत्येते हविर्यज्ञाः । अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्थाः षोडशि- मांस्ततः । वाजपेयोऽतिरानचाप्तोर्यामात्र सप्तम इत्येते सत्याः । केविद्देवाः प्रवीवाजाः कस्तिद्देवा अभिद्यवः । केविहेवा हविषन्तः किंखिजिगाति सुनयुः । ऋतव एव प्रवोवाजा मासा देवा अभिद्यवः । अईमासा हविष्णन्तस्तजिगाति सम्मयुः। कतिखिद्रात्रयः कत्यहानि कति स्तोत्राणि कति- शस्त्राया। कतिचित्सवमाः संवत्सरसा स्तोत्रियाः पदा- क्षराणि कत्यसा। दावतिरात्रौ षट्शतमग्निष्टोमा हेविं- भतिशते उक्वानां। हादशषोडशिनः षष्टिः षडहा वैपु- वतञ्च । अहान्यसा विंशतिशतानि लौ हथैकं तावदसा । संवत्सरसा सवनाः सहस्रमशीति त्रीणि च संस्तुतस्य । षट्- षष्टिश्च हे च शते च भवत स्तत शस्त्राणामयुतं चैकमसा । स्तोत्रियाय नवतिसहस्रा हे नियुते नवतियातिषट् च । अष्टो शतान्ययुतानि त्रिंशञ्चतुर्नवतिश्च पदान्यसा । संवत्स- रसा कवि भर्मितस्यैतावती मध्यमा देवमात्रा। अयुतमेक प्रयुतानि त्रिंश हे नियुते तथा ह्यनुसृष्टाः । अष्टी शतानि नव चाक्षराण्ये तावानात्मा परमः प्रजापतेः । कारः प्रदानान्तमेतमग्निष्टोमे पर्वश: स.धु क्लिप्तं । सौभेषजं छन्द ईप्सन्यदग्नी चतुःगतं बहुधा हूयते यत्। प्रातःसवनस्तुत- एकविंशो गायत्रस्तोममित एक एव। माध्यन्दिनः सप्तदर्शन क्लप्तस्त्रयस्त्रिंशेन सवनं रतौया आद्य वषट- ·छन्दसा। गोपथब्राह्मणपूर्बभागे श्रद्धायां रेतस्तपसा तपस्वी वैश्वानरः सिषिचेऽपत्य- मौपसन् । ततो यज्ञे लोकजित्सामजम्भा ऋषेपिरङ्गिराः सम्बभूव । ऋषेजसा चतुर्विधसा श्रद्धां यः श्रेयसी लोक- ममुं जिगाय । यस्मै वेदाः प्रसृताः सोमविन्दयुक्ता वहन्ति सुलता- मुलोकं । ऋचोऽस्य भागांश्चतुरी वहन्त्युक्थशस्त्रैः प्रमुदी मोद- मानाः । ग्रहैर्ह विभिश्च कृताकृतश्च यजूषि भागांश्चतुरी वहन्ति। औदुम्बयां सामघोषेण तावत् सविष्टुतिभिश्च स्तोमैः सामानि भागांश्चतुरो वहन्ति गीत्या स्तोमेन सह प्रस्तावेन च। प्रायश्चित्तभैषजैः सस्तवन्तोऽथर्वाणोऽभि- रसथ शान्ताः । ब्रह्मा ब्रह्मत्वेन पमुदो मोदमाना असंमृष्टान् भागांथतुरी वहन्ति । यो ब्रह्मवित् सोऽभिकरोऽस्तु वः शिवी धि- या धोरो रक्षतु धर्ममेतं । मा वः पमत्ताममृताञ्च यज्ञात् कम्माच्च येनानङ्गिरसोऽपिवासीत्। मायु दशं मारुगस्ताः प्रमेष्ठा मा मे भूर्युक्ता विदहाथ लोकान् । दिव्यं भयं रक्षत धर्ममुद्यतं यज्ञ कलाशस्तुतिगोपलायनं। होता च मैत्रावरु- णश्च पादमच्छावाकः सह ग्रावस्ततैकं। ऋभिस्तुवन्तो अहरहः पृथिव्याः अग्निं पादं ब्रह्वणा धारयन्ति । अध्वर्यः पति- प्रस्थाता नष्टोनेता निहितं पादमेकं । समन्तरिक्षं यजुषा स्तवन्तो वायु पादं ब्रह्मणा धारयन्ति । साम्बोहाता छादयन्त प्रमत्त ओदुम्बा स्तोभदेयः सगह्रदः। विद्वान् प्रस्तोता विदहाथ सुष्टुतिं सुब्रह्मण्यः पृतिहर्ताऽय यज्ञे । साम्ना दिव्ये- कं निहितं निस्तुवन्तः सूर्य पादं ब्रह्मणा धारयन्ति । ब्रह्माहेक ब्राह्मणाच्छ सिनः सह पोत्राऽऽग्नीधी निहितं पादमेक। अथर्व- ·५ प्रपाठकः । भिरङ्गिरोभिश्च गुप्तोऽपसु चन्द्रं पादं ब्रह्मणा धारयन्ति । षोउशिकं होत्रका अभिष्टुवन्ति वेदेषु युक्ताः प्रपृथक् चतुर्धा । मनीषिणो दीक्षिताः यद्दधाना होतारी गुप्ता अभिवहन्ति यज्ञ। दक्षिणतो ब्रह्मणसवां जनदित्येतां व्याहृतिं जपन् । सप्तदशं सदसंघ तं कीर्ति यन्ति पुरा विदुः । श्रष्टादशी दीक्षिती दीक्षितानां यन्ने पत्नी श्रद्दधानेह युक्ता। एकोन- विशः शमिता बभूव विशो यजे ग्रहपतिरव सुन्वन् । विंशतिरेवैषां संस्थायामगिरी वह। वेदैरभिष्टुती लीकी नानावेशापराजितः ॥ २४ ॥ सप्त सुत्याः सप्त च पाकयज्ञाः हविर्यशाः सप्त तथैकविंगति । सर्वे ते यज्ञा अङ्गिरसोऽपियन्ति नूतना यारषयो सृजन्ति ये न स. टाः पुराणैः। एतेषु वेदेष्वपि चैकमेवापव्रजमविजां सम्भरन्ति । कूटम्तृपात् सचते तामशस्तं विस्कन्धमेनं वितं प्रजासु। निवर्तन्ते दक्षिणा नीयमानाः मुते सोमे वितते य- जातन्त्र । मोघाशियो यन्त्वनिवर्तमाना अनिष्टयज्ञा नतरन्ति लोकान्। हादश वर्ष ब्रह्मचर्य पृथग्वे देषु तत् स्मृतम् । एवं व्यवस्थिता वेदाः सर्व एव खकर्मसु । रति चैषां समान : मन्त्राः कल्पाश्च ब्राह्मणानि च। व्यवस्थानन्तु तत्सर्व पृथग्वे - देषु तत् स्मृतम् । ऋग्वेदस्य पृथिवी स्थानमन्तरिक्षस्थानो अध्वरः । द्योः स्थानं सामवेदसापो भृग्वङ्गिरसा स्मतं । अग्नि- दैवत ऋग्वे दसा यजुर्वे दो वायुदेवतः। आदित्यः सामवेदस्य चन्द्रमा वैद्युतय भृग्वङ्गिरसाम् । वृत् स्तोम ऋग्वे दसा यजूषि पञ्चदशेन सह जजिरे। सप्तदशेन सामवेद एकविंशो ब्रह्म- ·८८ ट गोपथब्राह्मणपूर्वभागे सम्मितः । वागध्यात्ममृग्वेदसा यजुषां प्राण उच्यते। चक्षषी सामवेदसा मनो भृग्वङ्गरसा स्मृतम्। ऋग्मिः सह गायत्रं जागतमाधुर्यषि वैष्टुभेन सह जजिरे। उष्टिक्ककुब्भ्यां भृग्वगिरसो जगत्या सामानि कवयो वदन्ति। ऋग्मिः पृथिवों यजुषाऽन्तरिक्षं साना दिवं लोकजिमोमजम्भाः। अथर्व- भिरगिरोभिश गुप्तो यजयत्तष्माद द्विगुइदेह । ऋरिमः सुशस्ती यजुषा परिष्क तः सविद्युतः सामजित् सोमजम्भाः । अथर्व- भिरङ्गिरोभि व गुप्ता यन्न चतुष्याद्दिवमारुरोह। ऋचो विहान् पृथिवौं वेद सम्प्रति यजूषि विद्वान् वृहदन्तरिक्ष। दिवं वेद सामगो यो विपश्चित् सर्वान् लोकान् यद्भग्वगिरोवित् । यांच ग्राम यांसारखे जपन्ति मन्त्रान् नानार्थान् बहुधा जनासः। सर्वे ते यन्ना अङ्गिरसोऽपियन्ति नूतना सा हि गतिब्रह्मणो याs- वराा। चिपिष्टपन्विदिवनाकमुत्तमं तमेतया त्रय्या विद्ययेति । अत उत्तरे ब्रह्मलोका महान्तोऽथर्वणामङ्गिरसाञ्च सा गतिरथ- वणामगिरसाच्च सा गतिरिति ब्राह्मणम् ॥ २५ ॥ इत्यथर्ववेदे गोपथ ब्राह्मणपूर्वभाग पञ्चमः प्रपाठकः समाप्तः ॥५॥ समाप्तमिदं गोपथब्राह्मणपूर्व, ई ।

·श्री श्रीब्रह्मवेदाय नमः। गोपथब्राह्मणोत्तरभाग १ प्रपाठकः। ट अथ यद् ब्रह्मसदनात्तणं निरस्यति शोधयत्येवैनं तदथोप- विशतीदमहमर्वाग्वसोः सदने सोदामीत्यर्वाग्वसुर्ह वै देवानां ब्रह्मा पराग्वसुरसुराणां तमेवैतत् पूर्व सादयत्यरिष्टं यज्ञन्तनुतादि- त्यथोपविश्य जपति वृहस्पतिब्र गति वृहस्पतिर्वा आङ्गिरसी देवानां ब्रह्मा तस्मिन्नेवैतदनुचामिच्छति प्रणीतासु प्रणोपमाना- सु वाचं यच्छत्या हविष्क त उहादनादेत यन्नसा हारं तदेतद- शून्य करोतीष्टे च खिटकल्यानुयाजानां प्रसवादित्येतदै यजसा द्वितीयं हारन्तदेवैतदशून्य करोति यत् परिधयः परिधीयन्ते यजसा गोपोथाय परिधीन् परिधत्ते परिधीन् समाटि पुनात्येवेनं निर्मध्यमं त्रय इमे प्राणः पाणा नेवाभिजयति विर्दक्षिणाई यो वै लोका लोकानेवाभिजयति बिरुत्तराई त्रयो वै देवलोका देवलोकानेवाभिजयति त्रिरुप वा जयति बयो वै देवयानाः पन्थानस्तानवाभिजयति ते वै हादश मासाः संवत्प्तरः संवत्सरमेव तेन प्रोणात्यथो संवत्सरमेवामा उपदधाति वर्गसा लोकस्य यन्नसा साव्मत्वाय भवन्ति हादश ह वै समष्टा ॥१॥ lo

·गोपथब्राह्मणोत्तरभागे
प्रजापति रुद्रं यनाबिरभजत् सोऽकामयत मेऽयमस्या-
आकूतिः समृदिर्यो मा यज्ञानिरमाक्षीदिति । स यचमभ्या-
यम्याविध्य तदाविदं निरकन्तत् तत् पाशिव मभवत्तदुदयतत्त-
गगाय पर्यहरंस्तत्यतीक्षेत। तसा चक्षुः परापतत्तस्मादाहु-
रधेि वै भग इत्यपिहतं ने छैद्यमिच्छति तत् सवित्रे पर्यहरंस्तत्
पत्यग्टलात् तसा पाणी प्रतिच्छेद तस्मै हिरण्य मयो प्रत्यदधुस्त-
स्माहिरण्यपाणिरिति स्तुतस्तत्यूणे पर्यहरंस्तत् प्राश्नात्तस्य दन्ताः
परोप्यन्त तस्मादाहुरदन्तकः पूषा पिष्टभाजन इति तदिमा-
याङ्गिरसाय पर्यहरंस्तत् प्राश्नातसा शिरो व्यपतत् तं यज्ञ एवा-
कल्पयत् स एष इभः समिधो ह पुरातनस्तदर्हय आङ्गिरसाय
पर्यहरंस्तत्पाश्चात्तसागा पर्वाणि व्यवंसन्त तं यन एवाकल्पयत्त-
देतदहिः प्रस्तरो ह पुरातनस्तइहस्पतय आङ्गिरसाय पर्यहरत्
सोऽविभेत्तृहस्पतिरित्थं वा मातिमावष्यसीति स एतं मन्त्र मपश्यत्
सूर्यसा त्वा चक्षुषा प्रतीक्ष इत्यवोत्र हि सूर्यसा चक्षुः किचन
हिनस्ति सोऽबिभेत्य तिरहन्तमाहिसिष्यतीति देवस्यात्वा सवितुः
प्रसवेऽखिनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रसूतः पशिषा प्रतिग्टह्वामी-
त्यब्रवीत्सविटप्रसूत एवैनं तद्देवताभिः प्रत्यग्रङ्गात्ताह्य दृणानि
प्रागदण्ड स्थण्डिले निदधाति पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामीति
पृथिवी वान्तानां शमयित्रो तयैवैतम्छमयाञ्चकार सोऽबिभे-
त्यानन्तं माहिसिथतीत्यग्ने ट्वास्ये न प्राश्नामीत्यब्रवोब्रह्यग्ने रास्य
किञ्चन हिनम्ति सोऽबिमेत्याशितं माहिसिथतीतीन्द्रसा ला
जठरे सादयामोत्यब्रवीत्रहीन्द्रस्य जठरं किञ्चन हिनस्ति वरुण-
स्योदर इति न हि वरुणस्योदरं किञ्चन हिनस्तीति ॥२॥

·१ प्रपाठकः। ८१ अथो आहाराणसीदर इत्यात्माऽस्थामनाऽऽत्मानं मे माहि- सीः स्वाहेत्यवं वै सर्वेषांभूतानामामा तेनैवैतच्छमयाञ्चकार प्रावित्र मनुमन्वयते। योग्निमणा नाम ब्राह्मणेषु प्रविष्टः तस्मिन् म- एतत् सुइतमस्तु प्राशिवं तन्मा माहिंसीत् परमे व्योमविति तत्सर्वेण ब्रहाणा प्राधात्तत एनं नाहिनत्तस्माद्यो ब्रहिः स्यात ब्रह्माणं कुर्वीत बृहस्पति सर्व ब्रह्म सर्वेण ह वा एतद् ब्रह्मणा यन्न दक्षिणत उद्यच्छतेऽप एव वा एतस्मात् प्राणाः कामन्ति य आविचं प्राश्चात्यद्भिर्जियित्वा प्राणान् संस्पगते वाङ्म- आस्यं नित्यमृतं वै प्राणा अमृतमापः प्राणानेव यथास्थान- मुपायते तदु हैक आहुरिन्द्राय पर्यहरविति ते देवा अब्रुवविन्ट्रो वै देवानामोजिष्ठो बलिष्ठस्तस्मा एतत्परिहरन्तीति तस्मै पर्यहर- स्तत्सद् ब्रह्मणा() शमयाञ्चकार तस्मादाहुरिन्द्रो बद्धति यवमानं भवति यवमात्र वै विषसा न हिनस्ति यदधस्तादभिधारयति तस्मादधस्तात् प्रक्षरणं प्रजा अरुन हिनस्ति यदुपरिष्टादभि- धारयति तस्मादुपरिष्टात् प्रक्षरणं प्रजा अरुन हिनस्ति यदु- भयतोऽभिधारयत्युभयतोऽभिधारि पूजा अरुर्घातुकं स्याद्यच्छ- मयाभिहरेदनभिविद्धं यज्ञस्याभिविवेत् ॥ ३ ॥ अग्रेण परिहरति तीर्थनैव परिहरति वै वा एतद्यश्विद्यते यत् पाशित्रं परिहरति यदाह ब्रह्मन् पस्थास्यामौति बह- स्पति सर्व बुद्ध सर्वेण ह वा एतद् ब्रह्मणा यन्न दक्षिणतः सन्दधात्यथोऽत्र वा एतहि यज्ञः श्रितो यत्र ब्रह्मा तत्रैव यज्ञः वित- स्तत एवैनमालभते यहस्तेन प्रमीयेपनस्याद्यच्छीष्णा शीर्षक्तिमां- (१) तनु स प्रहाणेनि क,।

·८२ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे स्यायत्तूष्णीमासौदासम्पत्तो यज्ञः सात् प्रतिष्ठेत्येव ब्रूयाहाचि वै यनः श्रितो यत्रब्रह्मा तत्रैव यज्ञाश्रितस्तत एवैनं सम्प्रयच्छुत्याग्नीध्र- आदधात्यग्निमुखानेवर्तन पौणात्यथोत्तरासामाहुतीनां प्रतिष्ठि- त्या ऽथो समिहत्यैव जुहोति परिधौंसम्माटि पुनात्य वैना सकत सकृत् सम्भाष्टि पराव ह्येतहि यज्ञश्चतः सम्पद्यतेऽथो चतुष्पादः पशवः पशूनामाप्तै देव सवितरेतत्ते पाहत्याह पसूत्यै वृहस्पतिः ब्रह्मत्याह स हि प्रविष्ठः स यज्ञ पाहि स यज्ञपतिं पाहि स मा- म्पाहि स मां पाहि स मा कर्मण्यं पाहीत्याह यज्ञाय च यज- मानाय च पशूनामाप्तैय ॥ ४ ॥ न वै पौर्णमास्यां नामावास्यायां दक्षिणा दीयन्ते य एष- ओदनः पच्यते दक्षिणैषा दीयते यज्ञस्या दृष्टी वा एतेन यद्य- जतेऽथो वा एतेन पूर्ती य एष ओदनः पञ्चत एष हवा इष्टापूर्ती य एनं पचति ॥५॥ हया वै देवा यजमानस्य ग्रहमागच्छन्ति सोमपा अन्येऽसोमपा- अन्ये हुतादोऽन्ये अहुतादीन्य एते वै देवा अहुतादो यद् ब्राह्मण- एतद्देवत्य ऋषयः पुरानीजान एते ह वा एतस्य प्रजायाः पशूना- मोशते ते ऽस्याग्रौता इषमूर्जमादायापकामन्ति यदन्वाहार्यमन्वा- हरति तानेव तेन प्रोणाति दक्षिणतः सद्धाः परिहर्त्तवा आह दक्षिणाहतेनैव यजेन यजत आहुतिभिरेव देवान् हुतादः प्रोणाति दक्षिणाभिर्मनुष्थदेवांस्तेऽस्मै प्रीता इषमूर्जनिय- छन्ति ॥ ६॥ देवाश्च ह वा असुराश्चासीन्त, ते देवाः प्रजापतिमेवाभ्यय- जन्त अन्योऽन्यस्यासन सुरा अजुहस्ते देवा एतमेदिनमपश्यस्त

·१ प्रपाठकः।
८३
प्रजापतये भागमनुनिरवपस्तं भागं पश्यन् प्रजापतिर्देवानुपावर्तत
ततो देवा अभवन् परासुराः स य एवं विहानतमोदनं पचति
भवत्यात्मना परास्थाप्रियो भाथ्यो भवति प्रजापति देवेभ्यो
भागधेयानि व्यकल्पयत्सोमं मन्यत आत्मानमन्तरगादिति स-
एत मोदनमभक्त मपश्यत्तमात्मने भागविरवपत् प्रजापतेर्वा एष
भागो परिमितः स्यादपरिमिता हि प्रजापतिः प्रजापतेर्भागोसूरज-
खान्ययखानक्षितोऽस्य क्षियै त्वा मामक्षेष्ठाः। प्रमुत्रामुभि
लोक इह च प्राणापानौ मे पाहि समानव्यानो मे पाहादानरूपे
मे पावूर्गस्यूज मे धेहि कुर्वतो मे माक्षेष्ठाः । ददतो मे मोपदसः
प्रजापतिमहन्वया समक्षमृध्या समिति प्रजापतिमेव ससक्षमनोति
य एवं वेद य एवं वेद ॥ ७॥
ये वा इह यरा वस्तेषामेतानि ज्योतोषि यान्यमूनि नक्ष-
त्राणि तनक्षत्राणां नक्षत्रत्वं यन्न क्षियन्ति दर्शपूर्णमासौ वे यज्ञस्या-
बसानदर्शी वे वा अनिष्ट्वा दर्शपूर्णमासाभ्यां सोमेन यजन्ते तेषा-
मेतानि ज्योतींषि यान्यमूनि नक्षत्राणि पतन्तीव तद्यथाह वा
इदमस्यष्टावसानेनेहावसास्यसि नेहावमासासोति नोऽनुयन्त
एवं हैवैतेऽमुष्मान् लोकान् नो नुद्यन्ते त एते प्रच्यवन्ते ॥८॥
यस्य हविनिरुतं पुरस्ताञ्चन्द्रमा अभ्यदियात्तास्त्र धा तण्डुला-
विभजेधे मध्यमास्तानग्नये दात्रेऽष्टाकपालादिवपेत् ये
स्थविष्ठास्तानिद्राय प्रदाने दधति चर ये क्षोदिष्ठास्तान्विष्णवे
शिपिविष्टाय शृते चरम्पशवो वा एतेतिरिचन्ते तानवाप्नोति
तानवरुधेऽग्निव मध्यमसा दाता इन्द्रो वैज्येष्ठस्य प्रदाता यदेवेदं
क्षुद्र पशूनां तहिष्णोः शिपिविष्टं तदेवाप्नोति पशूनेवावरुन्धे ॥४॥

·८४ गोपथब्राधणोत्तरभागे या पूर्वा पोर्ण मासी सानुमतिर्योत्तरा सा राका या पूर्वा साऽमावास्या सा सिनीवाली योत्तरा सा कुइश्चन्द्रमा एव धाता च विधाता च यत् पूर्णोऽन्या वसत् पूर्णान्यान्तत् मिथुनं यत् पश्य- त्यन्यावान्यान्तन्मिथुनं यदमावास्यायाचन्द्रमा अधिप्रजायते तम्भि- घनन्तस्मादेवास्मै मिथनात् पशून्प्रजनयते ॥ १० ॥ न हे यजेत यत् पूर्वया सम्प्रति यजेतोत्तरया छ वषट् कुर्य्याद्य- दुत्तरया सम्प्रति यजेत पूर्बया छ वषट्कुर्थान्नेष्टिर्भवति न यज्ञस्तदनु- होतामुख्यमुपगल्मोऽजायत एकामेव यजेत प्रगलो हैव जायते न दृत्यन्त हे यजेत यजमुखमेव पूर्व मालभते यजत उत्तरया देवता- एवं पूर्वयाप्नोतीन्द्रियमुत्तरवा देवलोकमेव पूर्वयाऽवरुन्धे मनुष्यलोक- मुत्तरया भूयसो यज्ञक्रतूनामुपैत्येष ह वै सुमनानामेष्टिय मध्ये याने पश्चाश्चन्द्रमा अभ्युदियादमा अस्मिन् लोक आर्भुकं भवति ॥११॥ आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद दर्शपूर्णमासावारि- पसमाणोऽग्निवै सर्वा देवता विष्णुर्यज्ञो देवताश्चेव यज्ञ चारभत- ऋध्या ऋध्रोत्येवोभी सहारम्भावित्याहुरुदिनु शृङ्गे श्रितो मुच्यत- इति दर्शो वा एतयोः पूर्वः पौर्णमास उत्तरोऽथ यत् परस्तात्यौर्णमास- प्रारभ्यते तद्यथापूर्व क्रियते तद्यत्यौर्णमासमारभमाणः सर- खत्यै चरु' निर्वपे सरखते द्वादशकपालममावास्या वै सर- खती पौर्णमासः सरखानित्युभावेवैती सहारभत ऋध्या ऋत्रोत्ये व ॥१२॥ अग्नये पथिकृतेऽष्टाकपाल निर्व पेद्यस्य प्रज्ञातेष्टिरिति पद्यते वहिष्णथं वा एष एति यस्य प्रचातेष्टिरिति पद्यते वै ऽग्नि ·१ प्रपाठकः। देवानां पथिकृत्तमेव भागधेयेनोपासरम एनं पन्थानमपि नयत्यनङ्गा दक्षिणा म हि पन्यानमभिवति ॥ १३ ॥ अग्नये व्रतपतयेऽष्टाकपालं निर्वपेद् य ाहिताग्निः सम्प्रवसे- द् बहुवा एष व्रतमतिपातयति य आहिताग्निः सम्प्रवसति प्रत्येऽ- हनि स्त्रियं वोपैति मांस वा अनात्यग्नि देवानां व्रतपतिरग्नि- मतस्य व्रतमगात्तस्मादेतस्य व्रतमालम्भयते ॥ १४ ॥ अग्नये व्रतभृतेऽष्टाकपालं निर्वपेद्य आहिताग्निरात्ति- जमश्रु कुर्यादानीतो वा एष देवानां य आहिताग्निस्तस्मा- देतेनाथु न कर्त्तव्यं न हि देवा अश्रु कुर्वन्त्यग्नि देवानां व्रतमृदग्निमतस्य व्रतमगात्तस्मादेतस्य व्रतमालम्भयते ॥ १५ ॥ ऐन्द्राग्नमुत्समनुसृष्टमालभेत यस्य पिता पितामहः सोम न पिवेदिन्द्रियेण वा(१) एष वीर्येण व्यध्यते (२)यस्य पितापितामहः सोमं न पिवति यदैन्द्र इन्ट्र इन्द्रिये णैवैनं तदोर्येण समईयाने देव- ताभिर्वा एष वौत्रण व्यध्यते (३) यस्य पिता पितामहः सोमं न पिबति यदाग्नेयोऽग्नि सर्वा देवताः सर्वाभिरेवैनन्तद देवताभिः समई यत्यनुमुष्टो भवत्यनुसृष्ट द्येतस्य सोमपीथो यसा पिता पितामहः सोमं न पिवति तस्मादेष एव तसा देव- तायाः पशूनां समृडः ॥ १६ ॥ देवा वा ओषधौषु पक्काखजिमयुः स इन्द्रो वेदाग्निर्वा वेमाः प्रथम उज्जेथतीति सोऽब्रवीद्यतरो नौ पूर्व उज्जयात्तं नौ (१) इद्रियेण हवेति ख, (२) वीर्येश विवध्यन इनि ख, ग, 1 (३) एष वीर्येण विध्यते रति ख, ग, ।

·गोपथबामणोत्तरभागे सहेति ता अग्निरूदजयत्तदिन्द्रो नोदजयत स एष ऐन्द्राग्नः सत्राग्नेन्द्र एका वै तहि यषप्ता श्रुष्टिरासोदेका बोहेरेका माष- स्यैका तिलसा तविश्वे देवा अब्रुवन् वयं वा एतत् प्रथयिषाामो भागी नो ऽस्विति तम एव वैखदेवोऽथो प्रथयतेतिनैव पय- सि साद्देवदेवत्वाय वैश्वदेवं हि पयोऽथेमे अब्रूता नवा ऋत- आवाभ्यामवैता यं प्रथयत मयि प्रतिष्ठितमसौ वृष्टया पचति नैत- दितोऽभ्यु शेयतोति भागो नावस्विति ताभ्यां वा एष भागः क्रियत उज्जिता एवाथो प्रतिष्ठितया एव ये द्यावापृथिवीयः सोमोर्वा ओषधी सोम ओषधोनामधिराजो याश्च ग्राम्या या- चारण्या स्तासमिष उद्धारो यच्च्यामाको यच्च्यामाकः सौम्य- स्तमेव भागिनं कणुते यदक्कत्वाऽऽग्रयणं नवसानीयाद् देवानां भागं प्रतिक्लप्समद्यासंवत्सराहा एतदधिप्रजायते यदाग्रयणं संवत्सरं वै ब्रह्मा तस्माद् ब्रह्मा पुरस्ताहोमसंस्थितहोमेष्वावप तेकहायनो दक्षिणा स हि संवत्सरसा प्रतिमा रेत एव होतो प्रजातः प्रजावै ॥ १७॥ अथ हैतदप्रतिरघमिन्द्रसर बाह स्थविरी वृषाणावि- त्ये तेन ह वा इन्द्रोऽसुरानप्रत्यजयदप्रतिह भवतेयतेन यजमानो भ्राटव्यञ्जयति सङ्गामे जुहुयादप्रतिह भवतेयतेन ह वै भर- हाजः पुतहनं समनह्यत् स राष्ट्राभवद्य कामयेत राष्ट्री समादिति तमेतेन सब्रीद्राष्ट्री ह भवत्येतेन ह वा इन्द्रो विराजमभ्यजयद्दथै तान्वाह दशाक्षरा विरा’राजं वा एतेन यजमानो भाटव्यं हैक एकादशान्बाहुरेकादशाक्षरा वजो वजेणैवैतदक्षासापसेधति दक्षिणतो वै देवानां यज रहा- वृङते तदु वै दृष्टुप् चेष्टुभो ·१ प्रपाठकः । . स्थजिघांस"स्तान्यप्रतिरथेनापाघ्नत, तम्मामा अप्रतिरथञ्जप- बेति। यब्रह्मा अप्रतिरथञ्जपनेति, यत्तस्याभिजित्यै रक्षसामप- हत्यै रक्षसामपहत्यै ॥ १८ ॥ अथातश्चातुर्मास्याना(1) चातुर्मास्यानां प्रयोगः, फाल्गुन्या पौर्णमास्यां चातुर्मास्यानि प्रयुञ्जौत । मुखं वा एतत्संवत्सरस्य, यत् फाल्गुनी पौर्णमासी, मुखम् उत्तरे फल गुन्यो, पुच्छं पूर्वे, तद्यथाप्रवृत्तस्यान्तौ समेतौ स्याताम्, एवमेवैतत्संवत्सरस्थान्ती समेतौ भवतः। तद्यत् फालगुन्यां पौर्णमास्यां चातुर्मास्यैर्यजते, मुखत एवैतत् संवत्सरं प्रयुङ्क्ते । अथो भैषज्ययज्ञा वा एते, यचातुर्मास्यानि। तस्मादृतुसन्धिषु प्रयुज्यन्ते, ऋतुसन्धिषु वै व्याधिर्जायते । तान्येतान्यष्टौ हवींषि भवन्ति, अष्टौ वै चतसणां पौर्णमासोनां हयोंषि भवन्ति, चतसृणां वै पौर्णमासीनां वैश्वदेव समासः । अथ यदग्निं मन्यन्ति, प्रजापति वैखदेवं प्रजात्या एव २)। अथैनं दैवं गर्भ प्रजनयति । अथ यत् सप्तदशसामि धन्यः, सप्तदशो वै प्रजापतिः, प्रजापतेराप्त्यै । अथ यमहन्ता- वाज्यभागावसिसन्तीति वै सदन्तौ भवतः । अथ यहिराजी संया. ज्ये, अन्नं वै श्रोविराङ, अनाद्यस्य थियोवरुध्यै । अथ यनव प्रयाजा नवानुयाजा अष्टौ हवौंषि वाजिनववम, तवाक्षरीयां विराजमा- प्राति। अथो आहुद्देशनों विराजमिति प्रयाजानुयाजा हवीं- प्याधारावाज्यभागाविति ॥ १८ ॥ अथ यदग्नीषोमो प्रथमं देवतानां यजति, अग्नीषोमो वैदेवा- १८, चिकितपुस्तके चातुमास्यानामिति वारत्रयमक्रम । २ प्रजापत्या एवेति ख०, ग० च ।

·६९ गोपथब्राधणोत्तरभागे मां मुखं, मुखत एव तद्देवान् प्रोणति । अथ यत्सवितारं यजति, असो वै सविता, योऽसौ तपति, एतमेव तेन प्रोणाति । अथ यत् सरखतौं यति, वाग् वै सरस्वती, वाचमिव तेन प्रोणाति । अथ यत् पूषणं यजति, असी वै पूषा, योऽसौ तपति, एतमेव तेन प्रोणाति । अथ यमरुतः खतवसो यजति, घोरा वै मरुतः खतवः, सानेव तेन प्रोणाति। अथ यदिखान् देवान्यजति, एते वे विश्वे देवाः, या देवाः, तानेव तेन प्रोणाति । अथ यद् द्यावापृथियो यजति, प्रतिष्ठे वै द्यावापृथिव्यौ, प्रतिष्ठित्या एव। अथ यहाजिनो यजति, परावो वै वाजिनः, पशूनेव तेन प्रोणति । अथो ऋलवो वै वाजिनः, ऋतूनेव तेन प्रोणाति । अथो छन्दासि वै वाजिनः, छन्दारस्येव तेन प्रोणाति । अथो देवावा वै वाजिनः, अत्र देवाः साखा अभीष्टाः प्रीता भवन्ति । अथ यत्परस्तात् पौर्णमासेन यजते, तथा हास्य पूर्वपक्षे वैव- देवेनेष्ट भवति ॥ २०॥ वैखदेवेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत, ताः सृष्टा अप्रसूता वरुणस्य या जक्षुः(१) । ताः वरुणो वरुणपाशैः प्रत्यबनात्(), ताः प्रजाः प्रजापति पितरमत्योपावदन्, उप तं यज्ञक्रतुं जानीहि, येनेष्ट्वा वरुणमप्रोणात् । स प्रौतो वरुणो वरुणपाशेभ्यः सर्वस्मा- त्पाप्मनः(२) सम्प्रमुच्यन्त इति । तत एतं प्रजापति यज्ञ क्रतुमपश्यत, वरुणप्रघासं तमाहरत्, लेनायजत, तेनेष्टा वरुणमप्रोणात् । स १ वरुणस्यां यवाचतक्षुरिति ख० । वरणस्य वाचक्षुरिति छ० भ० च। धरुणस्य यवां पशुरिनि र० । पक्षणायां वाचनचुरिति गः । २ प्रत्याबधादिति भ.। ३ सर्वसाधरति प.

·१ प्रपाठकः। प्रीतो वरुणो वरुणपाशभ्यः सर्वस्मात्यामनः(१) प्रजाः प्रामुञ्चत् । प्र ह वा एतस्य प्रजा वरुणपाशेभ्यः सर्वस्माच पामनी मुथम्से । य एवं वेद । अथ यदग्निं प्रणयन्ति, यमेवामु वैश्वदेवे मन्थन्ति(र) तमेव तत् प्रणयन्ति। यन्मथ्यते, तस्योक्तं ब्राह्मणम् । अथ यत् सप्तदशसामिधेन्यः, सहन्तावाज्यभागी, विराजो संयाज्ये, तेषामुलं ब्राह्मणम् । अथ यत्रव प्रयाजाः, नवानुयाजाः, नवैतानि वीषि समानानि वेव पञ्च सञ्चराणि(२) हवींषि भवन्ति पौष्णातानि, तेषामुक्त ब्राह्मणम् ॥ २१॥ अथ यदै न्द्राग्नो हादशकपालो भवति, बलं वै तेज इन्द्राग्नी, बलमेव तत्तेजसि प्रतिष्ठापयति। अथ यहारण्यामिक्षा, इन्द्रो वैवरु- णः, स उ वै पयोभाजनः,(५) तस्माद् वारुण्यामिधा । अथ यन्मा- रुतौ पयस्या, अस वै मरुतः श्रितः, आपो हि पयः । अथेन्द्रस्या वैमरुतः श्रितः, एन्द्र पयः, तस्मान्मारुती पयस्या। अथ यत् काय एककपालः, प्रजापतिकः, प्रजापतेरायै । अथो सुखस्य वा एतबामधेयकामिप्ति, सुखमेव तदध्यात्मन्धत्ते । अथ यत् मिथुनी गावो ददाति, प्रजात्यै ; रूपमुक्थ्या वाजिनः । अथ यदषु वरुणं यजति, ख एवैनन्तदायतने प्रोणति । अथ यत्परस्तात् पोर्णमा सेन यजते, तथा हास्य पूर्वपक्षे वरुणप्रघासैरिष्टं भवति ॥२२॥ - १ सर्वनाच पापन इनि ख०, ग., २ मन्यन्ति इनि ख०, १०, २०७। ३ पञ्च संवत्सराणीनि स्व.। पहम संबममराणौनि गा। " स उवै पयोमाजिन इति भा एयै पयोभाजन इति प. सरे पयो- भोजन इनि म०। सवै पयोमासिम रति र. ।

·.. गोपथब्राह्मणोत्तरभागे अथ ऐन्द्रो वा एष यज्ञक्रतुः, यत् साकमेधाः, तयथा महाराजा पुरस्तात् सेनानौकानि व्यूह्याभयं पन्थानमन्वियात्, एवमेवैतत् पुरस्ताद देवता यजन्ते, तद् यथैवादः सोमस्य महाब्रतम्, एवमे- वैतदिष्टिमहाव्रतम् । अय यदग्मिनीकवन्तं प्रथमं देवतानां यजति, अग्नि देवानां मुखं, मुखत एव तद्देवान् प्रोणाति । अथ यन्मध्यन्दिने मरुतः सान्तपनान् यजति(१), इन्द्रो वै मरुतः सान्त- पनाः, ऐन्द्रं माध्यन्दिनं, तस्मादेनानिन्द्रेणोपसंहितान् यजति, । अथ यत् सायं ग्टहमेधीयेन चरन्ति,(२) पुष्टिकर्म वै गृहमधीया, सायम्पोषः पशूनां, तस्मात् सायं एहमेधीयेन तरन्ति । यच्छोभूते गृहमधीयस्य २) निष्कासमिश्रेण पूर्णादा(!) चरन्ति, पूर्वेद्युः कम्मणैवैतत् प्रातःकर्मोपसन्तन्वन्ति । अथ यत् प्रातमरुतः कौडिनो यजति, इन्द्रो वै मरुतः क्रीड़िनः, तस्मादेनानिन्द्र- णोपसंहितान् यजति । अथ यदग्निं प्रणयन्ति, यमेवामुं वैखदेव- मन्यन्ति, तमेव तत् प्रणयन्ति, यन्मथ्यते तस्योक्त ब्राह्मणम् । अथ यत् सप्तदशसामिधेन्यः, सहन्तावाज्यभागी, विराजौ संयाज्ये, से- पामुक्त ब्राह्मणम् । अथ यनव प्रयाजा नवानुयाजा अष्टौ हवौषि समानानि वेव षट सञ्चराणि हवौंषि भवन्त्येन्द्राग्नान्तानि, तेषा- मुक्त बामणम् । अथ यन्महेन्द्रमन्ततो यजति, अन्तं वै श्रेष्ठी भजते, तस्मादेनमन्ततो यजति। अथ यदेखकर्मण एककपालः, . १यजन्तीति ख० । २ चरतोनि ग०, भ० च । इस भेषीयस्येति ख०, ५ पदयति २० म., ·१ प्रपाठकः । . न्वाहा ट असौ वै विश्वकर्मा, योऽसौ तपत्येतमेव तेन प्रोणाति । यहषभङ्गां ददाति, ऐन्द्रो ह यज्ञक्रतुः ॥ २३ ॥ अथ यदपराले पिटयनेन चरन्ति, अपरालभाजो वै पितरः, तस्मादपराह्ने पिट्यनेन चरन्ति । तदाहुर्यदपरपक्षभाजी वै पितरः, कस्मादेनान्(') पूर्वपक्षे यजन्तीति। देवा वा एते पितरः, तस्मादेनान् पूर्वपक्षे यजन्तीति । अथ यदेकापसामिधे- नीविरवाह, सकदु ह वै पितरः, तस्मादेका सामिधेनीन्त्रिर- अथ यद्य जमानस्याऽन्वाह(२), नेद्यजमानं प्रमणजा- नौति। अथ यत्, सोमम्पिटमन्तं पिटन् सोमवतः पिटपहिषदः पिढनग्निवात्तानित्यावाहयन्ति, न हैके खं महिमानमावाह- यन्ति,(२) यजमानस्यैष महिमति वदत आवाहयेदिति, त्वेव स्थित- मग्नेह्येष महिमा भवति, ओं स्वधेत्याथावयति, अस्तु स्वधेति प्रत्याशावयति, स्वधाकारो हि(') पितृणाम् । अथ यत् प्रया- जानुयाजेभ्यो वहि मन्तावुद्धरति, प्रजा वै वर्हिः, नेत् प्रजा पिटषु दधानोति। ते वै षट् सम्पद्यन्ते, षड़ा ऋतवः, ऋतव: पितरः, पितृणामाप्र ॥ २४ ॥ अथ यज्जीवनवन्तावाज्यभागौ भवतः, यजमानमेव तज्जीव- यतः। अथ यदेकैकस्य हविषम्तिखस्तिस्रो याज्या भवन्ति, जय- त्येवैनां प्रथमया, हितोयया गमयति, प्रैव तृतीयया यच्छति । अथो १ तस्मादेनानिति च०। २ यजमानस्या ऋर्षवाह इति ख०, ग० च। यजमानस्यारिष्ये वाहेति च । ३ रत्यागहयति वह के स्व. महिमानमावास्यति रति गः । : स्वधाकागे वै रति का।

·१०२ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे देवयज्ञमवैनं पिटयनेन व्यावतयन्ति, अथो दक्षिणासंस्थो वै पिट- यन्नः, तमेवैतदुदक्सएस्थं कुर्वन्ति । अथ यदग्नि कव्यवाहनमन्ततो यजति, एतत् विष्टकतो वै पितरः, तस्मादग्निं कव्यवाहन- मन्ततो यजति । अथ यदिडामुपहयावघ्राय न प्रान्ति, पशवी वा इडा, नेत्यशून् प्रमणजानौति । अथ यत् सूतवाके यजमा- नस्याशिषोन्वाह(३), नेद्यजमानं प्रमृणजानौति । अथ यत् पत्नीव संयाजयन्ति, नेत्पत्नौं प्रमणजानीति । अथ यत् पवित्रवति माज- यन्ते, शान्ति भेषजमापः, शान्तिरवैषां भेषजमन्ततो यझे क्रियते । अथ यदध्वर्युः पितृभ्यो निपुणाति, जीवानेव तत् पितृ- ननु(२) मनुष्याः पितरोऽनुप्रवहन्ति। अथो देवयज्ञमवैनं पिट- यजन व्यावर्तयन्ति । अथो दक्षिणसस्थो वै पिटयनः, तमेवैत- दुदक्सएस्थं अथ यत् प्राञ्चोऽभ्युक्तम्यादित्यमुपतिष्ठन्ते, देवलोको वा आदित्यः, पिटलोकः पितरः, देवलोकमेवैनं पिटलोकादुपसङक्रामन्तीति । अथ यद्दक्षिणाञ्चोऽभ्युत्क्रम्याग्नी- नुपतिष्ठन्ते, प्रीत्वैव तद्देवेष्वन्ततोई चरन्ति । अथ यदुदञ्चोऽभ्युत्- क्रम्य त्रयम्बकैर्यजन्ते, रुद्रमेव तत् स्वस्याए दिशि प्रोणन्ति । अथो देवतमेवैनं पिढयज्ञेन व्यावर्तयन्ति । अथो दक्षिणासस्थो वै पिटयज्ञः, तमेवैतदुदक्सएस्थं कुर्वन्ति । अथ यदन्तत आदित्ये ध्या यजति(२) इयं वा अदितिरस्यामेवैनमन्ततः प्रतिष्ठापयति । अथ । कुर्वन्ति । (१) यजमानस्यान्वाहेति ख०, ग०, च। यजमानस्याशि न्याहेति च । यज- मानया शिर्षेबाहेति ट। (३) पिबेमनु इति ख०, ट०, च । (২) যন্দীনি ।

·१ प्रपाठकः। १०३ यत्वरस्तात् पौर्णमासेन यजते, तथाहास्य पूर्वपक्षे साकमधैरिष्टं भवति ॥ २५॥ त्रयोदशं वा एतं मासमाप्नोति, यच्छुनासौर्येण यजते, एतावान्वै संवत्सर, यावानेष त्रयोदशो मासः । अथ यदग्नि प्रणयन्ति, यमेवामु वैखदेव मन्यन्ति, तमेव तत् प्रणयन्ति, यम- थ्यते, तस्योक्तं ब्राह्मणं, यद्य न मथ्यते पौर्णमासमेव तन्त्र भवति, प्रतिष्ठा वै पौर्णमास, प्रतिष्ठित्या एव । अथ यहायुं यजति, प्राणो वै वायुः, प्राणमेव तेन प्रोणाति । अथ यच्छुनासोरं यजति, संवत्सरो वै सुनासोरः, संवत्सरमेव तेन प्रोणाति । अथ यत्सूयं यजति, असौ वै सूर्यः, योसौ तपति, एतमेव तेन प्रोणाति । अथ यच्छ ता दक्षिण ददाति, एतस्यैव तद्रूपं क्रियते । अथ यत् प्रायश्चित्तप्रतिनिधि(१) कुर्वन्ति, स्वस्तायन- मेव तत् कुर्वन्ति, यज्ञस्यैव शान्तिर्यजमानस्य भैषज्याय। तैर्वा एतैश्चातुर्मास्यैर्देवाः सर्वान् कामानाप्नुवन्, सर्वा दृष्टीः सर्वमम- तत्व। स वा एष प्रजापतिः श्चतुर्विशः, यश्चातुर्मास्यानि, तस्य मुखमेव वैखदेवं, बाह वरुणप्रवामाः प्राणोऽपानो व्यान इत्ये- तास्तिस्त्र इष्टयः, आत्मा महाहविः, प्रतिष्ठा शुनासोरं, सवा एष प्रजापतिरेव संवत्सरः, यच्चातुर्मास्यानि, सर्व वै प्रजापतिः, सर्व चातुर्मास्यानि, तत्सर्वेणैव मर्वमानोति, य एवं वेद, यश्चैव विहांथातुर्मास्यै र्यजते चातुर्मास्यैर्यजते ॥ २६ ॥ इत्यथर्ववेदोत्तरगीपथब्राह्मणस्य प्रथमः प्रपाठकः समाप्तः ॥ १ ॥ (१) प्रायचित प्रतिनिधिमिनि छ। प्रायश्चित्तः प्रतिनिधिमिति स०, ग०, भ, ·१०४ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे আলমন, अथ द्वितीयः प्रपाठकः। ओम् । मासोयन्ति वा आहिताग्नेरग्नयः, त एनमेवाग्रेऽ- भिध्यायन्ति यजमान, य एतमैन्द्राग्न पशु षष्ठे षष्ठे मासे(१) आल- भते, तेनैवेन्द्राग्निभ्यां ग्रसितमात्मानं निरवदगत। आयुष्काम प्राणापानौ वा इन्द्राग्नी, प्राणापानावेवात्मनि धत्ती, आयुष्मान् भवति । प्रजाकाम आलभेत, प्राणापानौ वा इन्द्रग्नी, प्राणापानौ प्रजा अनुप्रजायन्ते, प्रजावान् भवति । पशुकाम आल- भेत, प्राणापानो वा इन्द्राग्नी, प्राणापानौ पशवोऽनुप्रजायन्ते, पशु- मान् भवति । यामं शुकं हरितमालभेत शठं वायःकामः(२), एता नाम यः पिटलोके स्यामित्येतेन ह वै यमोमुभिल्लोक आर्धात्, पिटलोक एवार्डोति(२) । त्वाष्ट्र वडवमालभेत प्रजाकाम, प्रजा पतिर्वै प्रजाः ससूक्षमाणः स द्वितीयं मिथुनमन्वाविन्दत्(), स वाष्ट्र वड़वमपश्यत्, त्वष्टा हि रूपाणां प्रजनयिता, तेन प्रजा असूजन, तेन मिथनमविन्दत् । प्रजावान् मिथुनवान् भवति, य एवं वेद, यश्चैवं विहानेतमालभते, योनीन् वा एष काम्यान् पशूनालभते, योनिष्दैन्द्राग्नेन काम्य पशुमालभन्त(५) इष्ट्वालम्भः समृध्यै ॥ १ ॥ पञ्चधा वै देवा व्युत्क्रामन्, अग्निवसभिः, सोमो रुट्रैः, इन्द्रो (१। षष्ठे मासे इति ख०, ग. च । (२) नटं वायःकाम इति छ । (३) एवनोनि ख०, भ० च। एव ओतौति ट। (४) मिथनम्बाविन्ददिनि च०, म०. च० | मिथुनं विन्ददिनि ट। (५. पशुमालभतेति ट।

·२ प्रपाठकः। १०५ ममतिः, वरुण आदित्यैः, वृहस्पतिर्विश्यैर्देवैः। ते देवा अब्रुवन्, असुरेभ्यो वा इदं भाटयेभ्यो मध्यामः, यमिथो विभ्याम्मः, या न इमाः प्रियास्तन्वस्ताः समवद्यामहा इति । ताः समवाद्यन्त, ताभ्यः सनिच्छात्, यो नः प्रथमोऽन्योन्यम्मै टुहादिति । यत्तन्वः समवाद्यन्त, तत् तानूनप्तस्य तानूनप्तत्वं । ततो देवा अभवन् परासुराः । तस्माद्यम्तानूनगुणां गां प्रथमो दुह्यति, म आतिमा च्छति यत्तानूनपर ममवद्यति. भाटव्याभिभूत्यै भवति प्रात्मना परास्याप्रियो भ्रातयो भवति ॥ २ ॥ पत्रकत्वोऽवद्यति, पाङतो यजः, पत्रधा हि ते ताः ममवा द्यन्त। अायतये त्वा गुलामीलाह, गो वा प्रायति'. प्राणमेन तेन प्रोणाति । परिपतये खल्याह, मनो ते परिपति', मन एव तेन प्रोणाति । तनूनन इत्याह, तन्वो हि ते ताः ममनात । माकरायेल्याह, ग) हि ते ता: ममवाद्यन्त । योजिष्ठात्याह, ओजिष्ठं हि ते तदात्मनः ममवाद्यन्त । पृष्टमियाह, अनाधृष्टं ह्येतत् (')। अनाधृष्यमित्यान, अनाथ होतत(२) । देवानामोज इलाह, देवाना होतदोजः । अभि शस्तिपा इल्लाह, अभिशस्तिपा होतत् । अनभिगम्तेन्यमित्या, अनभिशस्तेन ह्येतदन मे दीक्षां दोनापतिर्मन्यतामन तपम्त पस्यति । अञ्जमा मत्यमुपगेपां म्बिते गाधा इत्यान, यमा यजुरेवैतत् ॥ ३ ॥ शकाना শন १ शक्तिमिति च। २ भनाइट्रमित्याहानाध होतदिति झ० । अनामित्याहानाटय हादिनि ट।। ३ अनादष्यमित्याह, अनाट प्य ह्यं नदिन म । ट ·गोपथब्राह्मणोत्तरभाग घृतं वै देवा वधं कृत्वा सोममनन्(१)। स्रुचौ बाह, तस्मात् नुचौ सौमीमाहुतिं नासाते । अवधीयेत सोमः, तस्मात् सुची चाज्यं चान्तिकमाहार्षीत् । अन्तिकमिव खलु वा आस्यैतत् प्रचरन्ति, यत्तानूनप्ले ण प्रचरन्ति । अंशरए सृष्टे देवसोमाप्याय- तामिन्द्रायै कधनविद इत्याह, यदेवास्थापवायते यन्मीयते, तदेवा- स्यैतेनाप्याययन्ति । आ तुभ्यमिन्द्रः प्यायतामात्ममिन्द्राय प्याय- खेत्याह, उभावेवेन्द्रच्च सोमं चाप्याययन्ति । आप्याययास्मान्त सखीन् सन्या मेधया प्रजया धनेनेत्याह, ऋत्विजो वा एतस्य सखायः, तानेवास्यैतेनाप्याययन्ति। स्वस्ति ते देव सोममुल्या- मुट्टचमशीयेत्याह, आशिषमेवैतामाशास्त, प्र वा एतस्माल्लोका- चावन्ते, ये सोममाप्याययन्ति । अन्तरिक्षदेवत्यो हि(२) सोमः आप्यायत एष्टा राय एष्टा वामानि प्रैषे भगाय ऋतमृतवा दिभ्यो नमो दिवे नमः पृथिव्या इति, द्यावारथिवीभ्यामेव नम- स्कृत्यास्मिंलो के प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ४ ॥ मख इत्येतद् यजनामधेयं, छिद्रप्रतिषेधसामात् छिद्रं खमि- त्युक्तं, तस्य मेति प्रतिषेधः, मा यज्ञं छिद्रं करिष्यतीति । छिद्रो हि यज्ञो भिन्न इवोदधिविस्रवति । तहै छिद्रं भवति, ऋविग्य- जमानविमानाहापि वैषां व्यपेक्षया मन्त्रकल्पब्राह्मणानामप्रयोगाटु यथोक्तानां वा दक्षिणानामप्रदानाडोनाहातिरिक्तादात्याताद भूतेषु प्रायश्चित्तव्यतिक्रमादिति। इत्येतदै सर्व ब्रह्मण्यर्पितं । खल १ सोममधान्त इति भ.। २ चत ३. इ, भ, रन ·२ प्रपाठकः। १०७ ब्रह्मेव विद्वान् यद् भृग्वशिरोवित्सम्यगधीयानश्वरितब्रह्मचर्योs- न्यूनातिरिक्ताङ्गः(१) अप्रमत्तो यज्ञं रक्षति, तस्य प्रमादाद्यदि वाप्यसाबध्यायथा भिवा नौरगाधे महत्युदके सम्प्लवेत्, मत्स्य- कच्छपशिशमारनक्रमकरपुण्डरीकजखर() जसपिशाचानां भाग धेयं भवति, एवमादीनां चान्येषां विनष्टोपजोविनाम् । एवं खल्वपि यज्ञविभिन्नोऽपध्वस्त उत्पाता तो बहुलोऽथर्वभिर सएस्कृतोऽसुरगन्धर्वयक्षराक्षसपिशाचानां भागधेयं भवति, एव मादीनां चान्येषां विनष्टोपजोविनां। तदपि नोकाः, छिन्नभिन्त्रीपध्वस्तो विश्रुतो बहुधा मखः । इष्टापूर्तद्रविणं गृह्ययजमानस्यावापतत् ॥ ऋत्विजां च विनाशाय राज्ञो जनपदस्य च । संवत्सरविरिष्टं तद् यत्र यज्ञो विरिष्यते ॥ दक्षिणप्रवणीभूतो यज्ञो दक्षिणतः स्मतः । होनाङ्गो रक्षसाम्भागो ब्रह्मवेदादसंस्कृतः ॥ चतुष्पात् सकलो यजचातुहीत्रधिनिर्मितः । चतुर्विधैः स्थितो मन्चैर्ऋविगभिर्वेदपारगैः ॥ प्रायश्चित्तैरनुध्यानैरनुज्ञानानमन्वणैः । होमैश्च यज्ञविभ्रंशं सर्वं ब्रह्मा प्रपूग्येत् ॥ इति । तस्माद् यजमानो भृग्वगिरोविदमेव तत्र ब्रह्माणं वृणीयात् । स हि यज्ञन्तारयतीति ब्राह्मणम् ॥ ५॥ ट नानिरिका इनि ग० । नना- १ अननानतिरिका इनि च०, झ, ट० च । शिरिनाङ्ग इति छ । २ जखगेनि ख, ग । , ·गोपथब्राह्मणोत्तरभागे यज्ञो वै देवेभ्य उदक्रामत्, न वोहमन्नं भविष्यामीति । नेति देवा अब्रुवन, अवमेव नो भविष्यसीति । तं देवा विमेधिरे। एभ्यो विहतः(१)न प्रबभूव । ते होचुर्देवाः, न वै न इच्छन् वि. हतः(२) अलं भविष्यति, हन्तम सम्भरामीति । तं सजभ्रुः। तं सम्भृत्योचतुरखिनौ, इमं भिषज्यतमिति। अश्विनौ वै देवानां भिषजावखि नावध्व!, तस्मादध्वर्दू धर्म सम्भरत। तए सम्भृत्यो- चतुः, ब्रह्मन् धर्मेण प्रचरिष्यामः, होतर्धर्ममभिष्टुहि, उगातः सामा- नि गायेति । प्रचरत धर्ममित्यनुजानाति । ब्रह्मप्रसूता हि प्रच- रन्ति, ब्रह्म हेदं प्रसवानामोशे, सविटप्रसूततायै धर्म तपामि, ब्रह्म जज्ञानमियम्पित्रमा राष्ट्रे त्वग्र इति। धर्म ताप्यमानमुपासीत, शस्त्रवदर्धर्चश आहावप्रतिगरवर्ज रूपसमृद्धाभिः । एतद यज्ञस्य समृद्धं, यद्पसमृद्धं । यत् कम्म क्रियमाणमृग्यजुर्वाभिवदति, स्वस्ति तस्य यज्ञस्य पारमनुते । य एवं वेद, वेदमिथुनं वा एतत् यद् धर्मः, तस्मादन्तर्धा हि(२) प्रत्नरन्त्यन्तर्हिता वै मिथुनं चरन्तीति । तदेतदेव मिथुनमित्याचक्षते, तस्य यो धर्मः, तच्छिश्न, यो शफौ, तावाण्ड्यौ, य उपयमनीके, श्रीणिकपाले, यत्ययः, तरोतः, तदग्नी देवयोन्यां रेतो ब्रह्ममयं धत्ते प्रजननाय । सोग्निर्देवयोनिङ- मयो यजुर्मयः साममयो ब्रह्ममयोऽमृतमय आहुतिमयः सर्वेन्द्रियः मम्मन्नो यजमान अर्ध्वः स्वर्ग लोकमेति । तदाहुः, न प्रथमयने १, २, विरत इति ख०। विहत इति झ० । ६ अन्तधायेति छ।

·२ प्रपाठक। १०८ प्रात्मा वै प्रवयं कुर्वीत, अनुपनामका (१) ह वा एनमुत्तरे यज्ञक्रतवो भव- न्तीति । कामन्तु योनूचानः(२) श्रोत्रियःस्यात्, तस्य प्रवृञ्जगत् स यज्ञस्येति विज्ञायते, अपशिरसा ह वा एष यज्ञेन यजते, योऽप्रवर्येण यजते । शिरो ह वा एतद्यज्ञस्य, यत् प्रवर्ग्यः। तस्मात् प्रवयंवत्यैव (२) याजयेनाप्रवर्येण । तदप्ये- पाभ्यनूता, चत्वारि शृङ्गेति ॥ ६ ॥ देवाश्च ह वा ऋषयथासुरैः संयत्ता आसन् । तेषामसुराणा मिमाः पुरः प्रत्यभिजिता आसन्, अयस्मयी पृथिवी, रजतान्त रिक्ष, हरिण द्यो। ते देवाः सङ्घातं सङ्घातं पराजयन्त । त विदुः, अनायतना हि वै श्यः, स्मः ? तस्मात् पराजयामहा इति एताः ता पुरः प्रत्यकुर्वत, हविर्धानन्दिव आग्नीध्रमन्तरिक्षात्सदः पृथियाः। ते देवा अब्रुवन् , उपसदमुपायाम, उपरण्दा वै महा पुरज्जयन्तीति । त एभ्यो लोकेभ्यो निरनन्, एकयामुष्मालीका देकयान्तरिक्षादेकया पृथिव्याः। तस्मादाहुः, उपसदा वै महा पुरञ्जयन्तीति । त एभ्यो लोकेभ्यो निहता ते षडुपायन्, तानुपसद्भिरेवर्तुभ्यो निरघ्नन्, हाभ्याममुष्मालोकाद हाभ्यामन्तरिक्षाद् द्वाभ्यां पृथिव्याः। त ऋतुभ्यो निहताः संवत्सरं प्राविशन् । ते हादशोपायन्, तानुपसद्भिरेव संवसरा बिरनन्, चतसृभिरमुष्माल्लोकाच्चतसृभिरन्तरिक्षाचतसृभिः पृथि- व्याः। ते संवत्सरा निहता अहोरात्रे प्राविशन्, ते यत्माय ऋतून् प्राविशन् । १ कुर्वानामुपनामका इति झ०, ८० च । २ काम रूपोनूचान इनि ख०, ग० च । ३ प्रवर्गावतेवेति ग० भ०, ८० च। प्रवयन वेति छ.

·११० गोपथब्राह्मणोत्तरभागे सयत्वाय । मुपायन्, तेनैनान् रात्रमा अनुदन्त,(१) यत् प्रातः, तेनाहः । तस्माहोः सायम्प्रातस्तनमाप्यायते । प्रातःसायन्तनन्तानुपसद्भिरे- वैभ्यो लोकेभ्यो नुदमान आयन् | ततो देवा अभवन् परासुराः। सर्वेभ्य एवैभ्यो लोकेभ्यो भ्राळव्यनुदमान एति, य एवं विहानुप- सदमुपैति ॥ ७॥ न हादशाग्निष्टोमस्योपसदः स्युः, अशान्ता निर्मज्येरन्()तिस्रोऽ होनस्य, उपरिष्टाद्यज्ञक्रतुर्गरीयानभिषोदेत्, यथागुरुर्भारो ग्रीवा निश्रोणीयादार्त्तिमा.दत्। हादशाहीनस्य कुर्यात्, प्रत्यु तथैव(२) तिस्रोग्निष्टोमस्योपसदः स्युः, शान्ताग्निर्मार्गाय । ते देवा असुयान्(५) इमांश्लोकानान्ववैतुमाषणुवन्(')। तान- ग्निना मुखेनान्ववायन्, यदग्निमनुष्टुपसदां प्रतीकानि भवन्ति । यथा क्षेत्रपतिः क्षेत्रे न्ववनयन्ति एवमेवैतदग्निना मुखेनेमांल्लोका- नभिनयन्तो यन्ति। यो ह वै देवान् साध्यान्वेद, सिद्यत्यस्मै । इमे वाव लोकाः, यत्माध्या देवाः। स य एवमतान् साध्यान्वेद, सिद्धात्यस्मै सिद्धात्यमुभ। सिद्धात्यस्मालोकात्, य एवं विहानुप. सदमुपैति ॥८॥ अथ यत्राह, अध्वर्युरग्नीदेवपत्नीाचक्ष्य, सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्य माह्वयेति । तदपरेण गार्हपत्यं प्राङ्मुखस्तिष्ठबनवानाग्नीघ्रो() १ धानुदन्तति च। २ निरमञ्चरनिति म०, ट० च । ३ प्रत्युत्तथै इनि ख०, च०, छ० च । प्रत्यु नथैवा इति ग० । ४ अमर्यानिति छ। ५ नाववतमायण वनिनि झ०। नान्चेतमायण वनिति ट) | ६ निष्ठभत्राममक्तागोप इति छ। तिहमनवाननायोष दमि ग : । .

·२ प्रपाठकः। १११ देवपत्नी.चष्टे, पृथिव्यग्नेः पत्नी, वाग् वातस्य पत्नी, सेनेन्द्रस्य पत्नी, धेना वृहस्पतेः पत्नी, पथ्या पूष्णः पत्नो, गायत्री वसूनां पत्नी, त्रिष्टुप् रुद्राणां पत्नी, जगत्यादित्यानां पत्नी, अनुष्टप मित्रस्य पत्नी, विराड् वरुणस्य पत्नी, पङ्क्तिर्विष्णोः पत्नी, दीक्षा सोमस्य राज्ञः पत्नीति । अतिम्राटव्यानारोहति, नैनं भाटव्या आरोहन्ति, उपरि चाटव्यानारोहति, य एवं विद्यानग्नौधो देव- पत्नीाचष्टे ॥८॥ यथा वै रथ एकैकमरमभिप्रतितिष्ठन् वर्त्तते, एवं यज्ञ एकैका तन्वमभिप्रतितिष्ठन्नेति । पुरा प्रचरितोराग्नीध्रीये होतव्या एतह वा उवान वासिष्ठः सात्यहव्यः, अस्कं मोम इत्युक्तो मा सूर्तत प्रचरत प्रातर्वावाद्याहं सोमं संस्थापयामीति । नास्य सोम स्कन्दति, य एवं विहान्त् सोमं पिति म ह स्म वस हास- न्यामासीनः सक्तुभिरुपमथ्य सोमं पिवति, अहं वाव सर्वतो यज्ञं वेद, य एतान्(९) वेद, न मामेष हिसिष्यतीति । नैनं सोमपी- थोनपेयो हिनस्ति, य एवं विहान्त सोमं पिवति । तं ह स्म यदाहुः, कस्मात्त्वमिदमासन्धामासोनः सक्तुभिरुपमण्य सोम पिवसीति । देवताखेव यन प्रतिष्ठापयामोति अनवोदाम- णः । यस्यैवं विदुषो यस्यैवं विद्वान् यज्ञार्तान् यज्ञे प्रायाचित्तं (२) जुहोति, देवताखव यचं प्रतिष्ठापयति । यज्ञाति प्रतिजुयात्, सयोनित्वाय । त्रयस्त्रिं गदै यज्ञस्य तन्व इति, एकानविंगत्- म्तोमभागाः, त्रीणि मवनानि, यज्ञचतुर्थः, स्तोमभागैरेवैतत् २ एनामिति ख०, च, छ, च । २ पायचिनिमिति च०, छ? च।

·११२ गोपथब्राह्मणोत्तरभाग म्तोमभागान् प्रति प्रयुक्त, सवनैः सवनानि, यज्ञेन यज्ञ, सर्वा ह वा अस्य यज्ञस्य तन्वः प्रयुक्ता भवन्ति, सर्वा आप्ताः सर्वा अवरुद्धा देवस्य सवितुः प्रसवे वृहस्पतये स्तुतेति । यद्यदै सविता देवेभ्यः प्रासुवत् तेनाध्रुवन्, सविट प्रसूता एव स्तुवन् पृध्रुवन्, पुध्यन्ते ह वा अस्य स्तोमाः, यज ऋध्यते, यजमान ऋध्यते, प्र जाया ऋ- ध्यते, पशुभ्य ऋध्यते, ब्रह्मणे यस्यैवं विद्वान् ब्रह्मा भवति ॥१०॥ देवाश्च ह वा अमुराधास्पधन्त, ते देवाः समावदेवा यज्ञे कुर्वाणा आसन, यदेव देवा अवैत, तदसुरा अकुर्वत, तेन व्यावृत्तमग- च्छन्()। ते देवा अब्रुवन्, नयतेमं यज्ञं तिर उपय॑सुरेभ्य स्तेस्था महै इति । तमेताभिराच्छाद्योदकामन्ति, यजू पि यज्ञे समिधः म्वाहेति। तन्तिर उपयं मरेभ्यो यज्ञमतन्वत, तमेषां यन्नमसुराणां बवाय , ततोनदेवा अभवन् परासुराः। स य एवं विहांस्तिर उप यसुरेभ्यो यनं तनुते, भवत्यात्मना परास्थाप्रियो भ्राटव्यो भवति। एतैरेव जुहुयात्स तयज्ञे(२) चतुर्भिश्चतुर्भिरन्वाख्यानं पुरस्तात् प्रातरनुवाकस्य जुहुयात्, एतावान् वै यज्ञः, यावानेष यज्ञम्तं वृङ, स यज्ञो भवति, अयज्ञ इतरः, । एतैरेव जुहुयात्, पुरस्ताद हादशाहस्य । एष ह वै प्रत्यक्षं हादशाहः, तमेव आलभ्य एतैरेव जुहुयात्, पुरस्ताद दीक्षायाः। एषा ह वै प्रत्यक्ष दीक्षा, तामे- वालभ्यतैरेवातिथ्यमभिमशेत, यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा इति ॥२१॥ यत्र विजानाति, ब्रह्मनसोमोऽस्कन्निति। तमेतयालभ्याभिम १ यावर्तमगतविति भर, ट, च । २ रत्तयज्ञ इति ।

·२ प्रपाठकः। न्वयते, अभूद्देवः सविता वन्द्योनून: १) इदानीमङ्ग उपवाच्यो नृभिः, वि यो रत्वा भजति(२) मानवेभ्यः येष्ठत्री अत्र द्रविणं यथा दधदिति। ये अग्नयो असन्तरिति सप्तभिरभिजुहोति । यदेवा स्थावस्कन्नं भवति, तदेवास्यैतदन्नौ स्वगाकरोति । अग्निहि मक्त तोना(२) हविषां प्रतिष्ठा । अथ विमृष्य वैपुषान् होमान् जुवति, द्रमश्वस्कन्देति । या एवास्थाभिषयमाणस्य विपुषः स्कन्दन्ति, अंशुर्वा ता एवाग्वैतदाहवनीये बगाकरोति । आहवनीयो ह्याहुतीनां प्रतिष्ठा। यस्ते द्रप्स स्कन्दतीति, स्तोको वै द्रप्सः । यस्ते अंशर्बाहुयुतो धिषणाया उपस्थादिति, बाहुभिरभिच्युतों शुरधिषवणाभ्यामधिस्कन्दन्ति । अध्वर्योर्वा पप्पः पवित्रात्तन्ते जुहोमि मनसा वषट् कतमिति, तद्यथा, वषटकतं म्वाहातं हतमेवं भवति ॥ १२ ॥ ऋषयो वा इन्द्र प्रत्यनं नापश्यन् । तं वमिष्ठ एव प्रत्यक्ष मपश्यत । सोऽविभेत्, इतरेभ्य ऋषिभ्यो मा प्रवोचदिति । मोऽब्रवीत, ब्राह्मणन्ते वक्ष्यामि, यथा त्वत्पुरोहिताः प्रजाः प्रजनयिष्यन्ते('), अधतरभ्य ऋषिभ्यो मा प्रवोचदिति। तस्मा एतान् म्तोमभागानुवाच। ततो वमिष्ठपुरोहिताः प्रजाः प्रजा- यन्त। म्तीमो वा एतेषां भागः, तम्तोमभागानां स्तोमभा . ग १ वन्द्योनुन इनि ख०, झ... ट० च । २ वि यो रबाभजतोति ख. ३ सुकृप्तीनामिनि ख०, च, क. ५ प्रजनिष्यन्ते रति भ.

·११४ गोपथ ब्राह्मणोत्तरभागे यन्न प्राह । प्रेतिरसि धर्मणे वेति, धर्मी ममुष्याः, मनुष्येभ्य एव यनं प्राह। अनितिरसि सन्धिरसि प्रतिधिरसौति, त्रयो वै लोकाः लोकेष्वेव यनं प्रतिष्ठापयति। विष्टम्भोसीति, वृष्टिमेवावरुन्थे। प्रावोस्याएसीति('), मिथुनमेव करोति । उशिगसि प्रकेतोऽसि मुदितिरसौति, अष्टौ वसव एकादश- रुद्रा हादशादित्या वाग् द्वात्रिंशी स्वरस्त्रयस्त्रिंशस्त्रयस्त्रिंशद्देवा देवेभ्य एव यज्ञं प्राह । ओजोसि पिटभ्यस्वेति, बलमेव तत् पिढ्ननुसन्तनोति । तन्तुरसि प्रजाभ्यस्वेति, प्रजा एव पशू ननुसन्तनोति। रेवदस्योषधीभ्यस्वेति, ओषधीष्वेव यनं प्रति- ठापयति । पृतनापाडसि पशुभ्यस्वेति, प्रजा एव पशूननु- सन्तनोति। अभिजिदसीति, वजो वै षोड़शी, व्याहत्तोसो वञः, तस्मादेषोन्यै व्यावृत्तः। नाभुरसोति, प्रजापतिर्वै सप्त- दशः, प्रजापतिमेवावरुन्धे ॥ १३ ॥ अधिपतिरसि धरुणोसि सएसोसि वयोधा असोति(२), प्राणोपानश्चक्षुः श्रोत्रमित्येतानि वै पुरुषमकरन् । प्राणानुपैति, प्रजात्या एव। त्रिदसि प्रदसि खसदस्यनुवादसीति, मिथुन- मेव करोति । आरोहोसि प्ररोहोसि(२) संरोहोस्थनुरोहोसीति, प्रजापतिरेव । वसुकोसि वस्यष्टिरसि वेषीरसौति(५), प्रति- गत्वं । रश्मिरसि क्षयाय वेति, क्षयो वै देवाः, देवेभ्य एव १ प्रावोस्थहासोनि इनिग । २ वयोधासौति च०, छ०, च। ३ प्रारोहोसि इति भ.। ৮ মুন্নীতীনি দাও।

·२ प्रपाठकः। ११५ . ष्ठितिरेव । आक्रमोसि सङ्क्रमोस्युत्क्रमोस्यक्तान्तिरसोति, ऋदिरेव(प)। यद्यद सविता देवेभ्यः प्रासुवत्, तेनाव॒वत्() सविटप्रसूता एव स्तुवन् न्युध्रुवन्ति (२)। वृहस्पतये स्तुतेति, बृहस्पतिर्वा आङ्गिरसो देवानां ब्रह्मा। तदनुमत्यै वो भूर्जन दिति,(') प्रातःसवन ऋग्मिरेवोभयतोथर्वाङ्गिरोभिर्गुप्ताभिर्गुप्त स्तुतेत्येव। ओं भुवो जनदिति, माध्यन्दिने सवने यजुभिरे वोभयतोथर्वाङ्गिरोभिर्गुप्ताभिर्गुप्तैस्तुतेत्येव । ओं स्वर्जनदिति, तृतीयसवने सामभिरेवोभयतोथर्वाङ्गिरोभिर्गुप्ताभिर्गुप्तै स्तुतेत्येव । अथ यद्यहीन उक्थ्यः षोड़शी वाजपेयोतिरात्रोऽप्तोर्यामा वा स्यात्, सर्वाभिः सर्वाभिरत अई व्याहृतिभिरनुजानाति। श्री भूर्भुवः वर्जनधत् करद्रुहन् महत्तच्छमोमिन्द्रवन्त स्ततेति, मेन्द्रान्माप- गायत सैन्द्रा एस्तुत इत्येव। इन्द्रियवान् न्यडिमान्(') वशीयान् भवति, य एवं वेद, यश्चैवं विद्वान् स्तोमभागैर्यजते ॥ १४ ॥ यो ह वा आयताएश्व प्रतियताश्च स्तोमभागान् विद्याच्च(') विष्यर्धमानयोः समुतसोमयोः, ब्रह्मास्यास्तुतोषे स्तुतोर्जे स्तुतदेवस्य सवितुः सवे वृहस्पति वः प्रजापतिं वो वमून्वो देवान् रुद्रान्वो १ ख०, ग०, च.च। धिरेवेति २ नेनावन इति च। रिधु बन्ति इति ख०, ग०, च। गृध्रु वतीति च । ४ वाभूर्जनदिनि इनि ख० ग०, च । ५ मेन्द्रियान्मुनेत्येवेन्द्रियावानुद्धिमान् इति ख०, | मंन्द्रियांनथ यवन्द्रियवान न्यूधिमानिनि च । ६ विन्द्याचे ति ख.।

·११६ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे . देवानादित्यान्वो देवान् साध्यान्वो देवानास्यान्वो देवान्विखान्दो देवान् सर्वान्वी देवान्विखतस्परि हवामहे जनेभ्योस्माकम- स्तु केवल इतः कृणोतु वीर्यम्, इत्येते ह का आयताच प्रतिय- ताच स्तोमभागाः, ताजपन्नुपर्युपरि परेषां ब्रह्माणमवेक्षेत(१) । तत एपामधःशिरा ब्रह्मा पतति, ततो यज्ञः, ततो यजमानः । . यजमानेऽधःशिरसि पतिते स देशोऽध शिराः पतति । यस्मिन्नर्धे यजन्ते देवाच हवा असुराश्व, सवृतसोमो यज्ञावतनुताम् । अथ वृहस्पतिराङ्गिरसी देवानां ब्रह्मा, स आयताएच प्रति- यताश्च स्तोमभागान् जपचुपयूंपर्यसुराणां ब्रह्माणमवेक्षे- त । तत एषामधःशिरा ब्रह्माऽपतत्, ततो यज्ञः, ततोऽसुरा इति ॥१५॥ देवा यज्ञं पराजयन्त, तमाग्नीध्रात्युनरुपाजयन्त, तदेतद्यन्न- स्थापराजितं, यदाग्नीधं यदाग्नीध्राधिष्णाविहरति । तत एवैनं पुनस्तनुते पराजित्यै । अप खलु वा एते गच्छन्ति, ये बहिष्यवमानं सर्पन्ति । वहिष्यवमाने स्तुत आह अग्नीत्, अग्नीन्विहर, वर्हि- स्तुणीहि, पुरोड़ाशानलकुर्विति। यज्ञमवापराजित्य पुनस्त- न्वाना आयन्त्यङ्गारैई सवने विहरति, शलाकाभिस्तृतीयसवनं सशक्रत्वाय । अथो सम्भवत्येवमेवैतत्, दक्षिणतो वै देवानां यज्ञ रक्षास्यजिघांसन्, तान्याग्नौधेणापाघ्नत । तस्माद्दक्षिणामुखस्ति- छन्नम्नोत् प्रत्याश्रावयति, यज्ञस्याभिजित्यै रक्षसामपहत्यै रक्षसामपहत्यै ॥ १६ ॥ । १ ब्रह्माणमवेक्षते इनि छ ।

·२ प्रपाठक:। । । तदाहुः, अथ कस्मात् सौम्य एवावरे प्रकृताहुतीर्जुह्वति, न हवि र्यत इति । अकृत्स्रा वा एषा देवयज्या, यहविर्यशः । अथ है धैव कत्सा एषा देवयज्या, यत् सौम्योध्वरः, तस्मात् सौम्य एवाध्वरे प्रकृताहुतो क्षति । जुष्टो वाचे भूयासं जुष्टो वाचस्पतये देवि वाग् यहाचो मधुमत्तम, तस्मिन्मा धाः स्वाहा वाचे वाहा वाच- स्पतये वाहा सरस्वत्यै स्वाहा सरस्वत्या इति, पुरस्तात् स्वाहा- कारेण जुहोति। तस्मादाग अत अईमत्सृष्टा यज्ञं वहति । मनसोन्तरा(), मनसा हि मनः प्रीतम् । तदु है के सप्ताहुतीर्जुह्व- ति, सप्त छन्दांसि प्रवृत्तानि प्रतिमन्त्रमिति वदन्तः । यथा मेख- ला पर्यस्यते मेध्यस्य चामध्यस्य च विहत्यै, एवं हैवैते चप्यन्ते, मेध्यस्य च विहृत्यै यज्ञस्य विहृत्यै। प्राचीनं हि धिष्ण्येभ्यो देवानां लोकाः, प्रतीचोनं मनुष्याणां । तस्मात् सोमं पिवता प्राञ्चो धिष्णया नोपसाः। जनं होतद्देवलोकं छु ध्यागेहन्ति, तेषामतदायतनं चोदयनं च, यदाग्नीध्र च सदय । तद्योऽवि- हान् सञ्चरति, आर्तिमाछति । अथ यो विद्वान्, सञ्चरति, न स विष्णीयामातिमाईति ॥ १७॥ प्रजापतिर्वै यज्ञः, तस्मिन् सर्वे कामाः सर्वा इष्टोः सर्वममृतत्वं । तस्य हैते गोप्तारः, विष्ण्योयः, तान् सदः प्रसृप्स्यन्(र) मस्करोति, नमो नम इति। न हि नमस्कारमतिदेवाः, तेह नमसिताः कर्ता- रमतिसृजन्तीति । तत एतं प्रजापति यत्नं प्रपद्यते, नमो नम १ मनमोनरामिति । २ प्रलप्स्यनिति ख.

·११८ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे इति। न हि नमस्कारमतिदेवाः, स तत्रैव यजमानः सर्वान् कामानाप्नोति सर्वान् कामानाप्नोति ॥ १८ ॥ यो वै सदस्यान् गन्धर्वान्वेद, न सदस्यामतिमाछति। सदः प्रस्मन् (१)ब्रूयादुपद्रष्टे नम इति, अग्नि द्रष्टा, तम्मा उएवात्मानं परिदधाति सर्वमायुरेति न पुरा जरसः प्रमीयते । य एवं वेद, सदः प्रसृप्य ब्रूयादुपत्रोत्रे नम इति । वायुर्वाउ उपयोता, तस्मा उ एवात्मानं परिदधाति सर्वमायुरेति न पुरा जरसः प्रमीयते, य एवं वेद । सदः प्रसर्पन् ब्रूयात्, अनुख्याने नम इति, आदित्यो वा अनुख्याता तस्मा उ एवात्मानं परिदधाति सर्बमायुरेति न पुरा जरसः प्रमीयते। य एवं वेद सदः प्रसृप्तो ब्रूयात, उपद्रष्टे नम इति । ब्राह्मणो वा उपद्रष्टा, तस्मा ऊ एवात्मानं परिदधाति सर्वमायुरेति न पुरा जरसः प्रमीयते । य एवं वेद, एते वै सदस्या गन्धर्वाः, स एवमेतान् सदस्यान् गन्धर्वानविद्वान् सदः प्रसर्पति, स सदस्यामातिमाछति, अथ यो विहान् सञ्चरति, न सदस्या- मातिमाछति । एतेन ह स्म वा आङ्गिरसः सर्व सदः पाहुः, ते न सदस्यामातिमाछन्ति। अथ यान् कामयेत न सदस्या- मातिमा युरिति । तेभ्य एतेन सर्व सदः परिब्रूयात्तेन सदस्यामातिमाछन्ति । अथ यं कामयेत प्रमोयतेति, तमेतेभ्य आवश्चेत् प्रमीयते ॥ १८॥ तदाहुः, यदैन्द्रो यज्ञोथ कस्मात् वावव प्रातःसवने प्रस्थितानां प्रत्यक्षादैन्द्रीभ्यां यजतो होता चैव ब्राह्मणाच्छु सो च। इदं ते सोम्यं मध्विति होता यजति । इन्द्र त्वा वृषभं वयमिति १ प्रसपस्येति खप्रसपस्थमिति छ ।

·२ प्रपाठकः । ११८ ब्राह्मणाच्छंसी। नानादेवत्याभिरितरे । कथं तेषामैन्द्रियो भवन्ति(१)। मित्र वयं हवामह इति, मैत्रावरुण यजति । वरुणं सोमपीतय इति, यदै किञ्च पीतवत्, तदैन्द्र रूपं, तेनेन्द्र प्रोणाति। मरुतो यस्य हि क्षय इति, पोता यजति । ससुगोपातमो जन इति, इन्द्रो वै गोपाः, तदैन्द्र रूपं, तेनेन्द्रं प्रौणाति । अग्ने पत्नोरिहावहेति, नेष्टा यजति । त्वष्टारं मोमपीतय इति, यहै किञ्च पोतवत्, तदैन्द्र रूपं, तेनेन्द्र प्रोणाति। उक्षाबाय वशाबायेत्याग्नीध्री यजति । सोमपृष्ठाय वेधस इति, इन्द्रो वै वेधाः, तदैन्द्र रूपं, तेनेन्द्र प्रीणाति । प्रातयावभिरागतं देवेभिर्जन्या(२)वम्, इन्द्राग्नी सोमपीतय इति । स्वयं समृद्दा अच्छावाकस्यैवमु हैता ऐन्द्रियो भवन्ति, यवाना- देवत्याः, तेनान्या देवताः प्रोणाति । यगायत्राः, तेनाग्नेय्यः, तस्मादेताभिस्त्रयमवाप्तं भवति ॥ २० ॥ ते वै खलु सर्व एव माध्यन्दिने प्रस्थितानां प्रत्यक्षादैन्द्रीभि- यजन्ति, अभिटणवतोभिरेकेपि वा। सोममभि यमुग्रतई- इति, होता यजति । सईम्पाहि य ऋजोषो तरत्र इति, मैत्रावरुणः। एवा पाहि प्रत्नथा मन्दतु वेति, ब्राह्मणासी । आर्वाहि सोमकामन्याहुरिति, पोता। तवायं सोमस्त्वमेह्य- वाडिति, नेष्टा । इन्द्राय सोमाः प्र दिवो विदाना इति, अच्छा- वाकः आपूर्णो अस्य कलशः स्वाहेति प्राग्नीध्रः । एवम हैता अभिवणवत्या भवन्ति । इन्द्रो वै प्रातः सवनवाभ्यजयत्, स १ भवतीति इति ग०। २ जन्या इति ख०, ग०, च। जेजा इति का ट. च । .

·१२० गोपथब्राह्मणोत्तरभागे । एताभिर्माध्यन्दिनं सवनमभ्यटणवत्, तद्यदेताभिर्माध्यन्दिनं सवनमभ्य टणवत, तस्मादेता अभिटणवत्यो भवन्ति ॥ २१ ॥ तदाहः, यदै न्द्रार्भवं टतोयसवनमथ कम्मादेक एव तृतीयसवने प्रस्थिताना प्रत्यक्षादैन्द्राभव्या यजति । इन्द्र ऋभुभिजिवद्भिः (१) समुक्षितमिति होतैव नानादेवत्याभिरितरे कथं तेषा मैन्ट्रा व्यो- भवन्ति । इन्द्रावरुणा सुतपाविमसुतमिति मैत्रावरुणो यजति । युवो रथो अध्वरी देववोतय इति, इति, बहूनि वा ह तदृभूणां रूपम् । इन्द्रश्च सोमं पिवतं वृहस्पत इति ब्राह्मणाच्छसी यजति । आवां विगन्विन्दवः स्वाभुव इति, बहनि वा ह तभूणां रूपं । आ वो वहन्तु सप्तयो रघुष्पद इति पोता यजति। रघुप त्वा नः प्र जिगात बाहुभिरिति, बहूनि वा ह तदृभूणा रूपं । अमेव नः सुहवा आ हि गन्तनेति नेष्टा यजति । गन्त- नेति, बहूनि वा ह तदभूणां रूपम् । इन्द्राविण पिवतं मध्वो अस्थत्यच्छावाको यजति । आ वामन्यासि मदिराण्यग्मत्रिति, बहनि वा ह तदभूणां रूपम् । इमएस्तोममर्हते जातवेदस इत्या- ग्नीध्रो यजति रथमिव संमहे मामनीषयेति, वहनि वा ह तभूणां रूपम् । एवमुहैता ऐन्द्राव्यो भवन्ति, यत्रानादेवत्यास्तेनान्या देवताः प्रोणति । यदु जगत् प्रासाहै जागतमु वै टतोयसवनं तृतीयसवनस्य समध्ये ॥ २२ ॥ विचक्षणवती वाचं भाषन्ते(२) च नसित वतीं। विचक्षयन्ति ब्राह्मणं च न सपन्ति, प्राजापत्यं सत्यं वदन्ति। एतदै मनुष्येषु सत्यं १ वाजमभिरिति झा २ भाषते इति ख..

·३ प्रपाठकः। १२१ यञ्चक्षुः । तस्मादाराचक्षाणमन्द्रागिति()। स यदाहाद्राक्ष- मिति। तथा हास्य श्रद्दधति, या वै स्वयं वै दृष्ट(२) भवति, न बहना जनानामेष श्रद्दधाति । तस्मादिचक्षणवतों वाचं भाषन्ते च न सितवतौं । सत्योत्तरा हैवैषो वागुदिता भवति ॥ २३ ॥ सतयज्ञो वा एषः, यद्दर्शपूर्णमासो। कस्य वाव देवा यज्ञमागच्छन्ति, कस्य वा न । बहनां वा एतत् यजमानानां सामान्यमहः। तस्मात् पूर्वार्देवताः परिग्रहीयात् । यो ह वै पूर्वद्युर्देवताः परिग्रहाति, तस्य खोभूते यज्ञमागच्छन्ति । तम्मादित्यस्य चतस्र ऋचो जपेत्। यज्ञविदो हि मन्यन्ते, माम एव सतत इति, यज्ञो यत्नेन सहतः ॥२४॥ इत्यथर्ववेदोत्तरगोपथब्राह्मणस्य हितीयः प्रपाठकः समाप्तः ॥२॥ अथ तृतीयप्रपाठकः। । ओम् । देवपात्रं वै वषटकारः । यद्दषट् करोति, देवपात्रेगेव तद्देवतास्तर्पयति । अथो यदाभियन्तीरभिसंस्थ(१) तर्पयति, एवमेतद्देवतास्तर्पयति । यदनु वषट् करोति, तद्यथैवादोऽश्वान्या (")गा वा पुनरभ्याधारं तर्पयति । एवमेव तद्देवताम्तर्पयति, यदनु । - 4 १ शाचक्षणमदागितौति का २ गिरिमिति ट। ३ टप्यन्नौभिरभिमंस्थमिति छ । ५ अशा वेति ट।

·१२२ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे वषट् करोति । इमानेवाग्नोनुपासत इत्याहुर्धिष्णपानथ कस्मात् पूर्वस्मिन्नेवाग्नौ जुबति पूर्वस्मिन्वषट् करोति । यदेव सोमस्या- ग्ने वोहीति अनु वषट् करोति, तेनैव वषट् करोति, विष्णयान् प्रोणाति । अथ संस्थितान् सोमान् भक्षयन्तीत्याहुः । येषां नानु वषट करोति, तदाहुः, को नु सोमस्य विष्टकद्धाग इति । यदेव सोमस्याग्ने वोहीत्यनु वषट् करोति, तेनैव संस्थितान् सोमान् भक्षयन्तीत्याहुः । स उ एष सोमस्य खिष्टकद्भागः, यदनु वषट् करोति ॥१॥ बच्चो वै वषटकारः। स यं(१), द्विष्यात् तं मनसा ध्यायन् वषट् कुर्यात् । तस्मिंस्तहजमास्थापयति । षडिति वषट्करोति । षडा ऋतवः, ऋतूनामात्यै । वौषडिति वषट् करोति । असौ वाव वौ ऋतः षट्, एसमेव तदृतुष्पादधाति, ऋतुषु प्रतिष्ठापयति । तदुह स्माह, वै त एतानिव(२) एतेन षट् प्रतिष्ठापयति । यौरन्तरिक्ष प्रतिष्ठाता, अन्तरिक्षं पृथिव्यां, पृथिव्यम, आपः सत्येन, सत्यं ब्रह्मणि, ब्रह्म तपसि । इत्येता एव तहेवताः प्रतिष्ठान्याः प्रतिष्ठन्तौरिदं सर्वमनुप्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं देव ॥ २ ॥ त्रयो वै वषटकाराः, वजो धामच्छदक्तः()। स यदेवोच्चैबल- वषट करोति, स वजस्तन्त(५) प्रहरति हिषते भाव्याय, बधं । १ खमिति ग०, १०, भा. ध । २ एतानि वा इति २० २ धामसहता इति ग० । ४ वतन्त्रमिनि भ०, ट० च।

·३ प्रपाठकः। १२३ योस्य मृत्यः, तस्मै स्तरोतवे(१)। तस्मात् स भ्राटव्यवता() वषट् कत्यः। अथ यः स य सन्ततो निर्हाणच्छ (२) खधामच्छत्, तन्तं प्रजाश्च पशवश्वानूपतिष्ठन्ते। तस्मात् स प्रजाकामेन पशु- कामेन वषटकत्यः। अथ येनैव षट् पराोति,(५) स ऋक्तो रिक्त्यामानं(') रिणति यजमानस्य । पापीयान् वषटकर्ता भवति, पापीयान् यस्मै वषट् करोति । तस्मात्तस्याशावयात् । किखित् स यजमानस्य पापभद्रमाद्रियेतेति ह माह, योस्य वषट कर्ता भवति, अवैनं यथा कामयेत तथा कुयायं कामयेत यथैवानीजानीभूत्तथैवेजानः स्थादिति । यथैवास्यचं ब्रूयात्तथै- वास्य वषटकुयात् । समानमेवैनं तत् करोति, यशामयेत पापीयान् स्यादिति। उच्चस्तरामस्यचं ब्रूयाबीचैम्तरावषट् (५) कुर्यात् । पापीयसमेवैनं तत् करोति, यं कामयेत श्रेयान् स्यादिति। नीचैम्तरामस्थचं ब्रूयादुच्चै स्तरान्वषट् कुर्थात् श्रेयासमवैनं तत् करोति, श्रिय एवैनं तक्रियमाद- धाति ॥ ३ ॥ यस्यै देवतायै हविरहीतं स्यात्, तां मनसा ध्यायन् वषट १ योग्य स्तृतस्तस्मै स्तरोतलव इनि छ । योस्य नमस्तस्मै सरोनये इनि ग०, . २ धाटव्याप्त इति भ०, ट.च। ३ निहाणछदिति १० ४ येनैव वषट् पराओं नि इनिर०। येना पडपराामीति ग०,०, मा० । ५रिणतयात्मानमिति च., ६ नोचेस्तराम वडिमि च० भ० ८० च । ट.च।

·१२४ गोपथनाहा गोत्तरभाग कुयात् । साक्षादेव तहेवतां प्रोणाति, प्रत्यक्षाद्देवतां परि- रहाति। संततमचा वषट्कृत्य सन्तत्यै सन्धीयते प्रजया- पशुभिः, य एवं वेद ॥ ४ ॥ वजो वै वषट्कारः। स उ एष प्रहृतः १) शांतोदीदाय । तस्य ह न सर्व एव शान्तिं वेद नो प्रतिष्ठा । तस्माहाप्येतहि भूया- निव मृत्युः, तस्य हैषैव शान्तिरेषा प्रतिष्ठा, यहागिति । । वषट्- कृत्य वागित्यनुमन्त्रयते, वषटकार मा मां प्रमृक्षो माहं त्वा प्रमृक्ष वृहता मन उपह्वये व्यानेन शरीरं प्रतिष्ठामि, प्रतिष्ठां गच्छन् प्रतिष्ठा मा गमयेदिति। तदु ह स्माह, दीर्घमेवैतत् सदः प्रभोजः । सह ओज इत्यनुमन्वयेत, ओजश्च ह वै सहश्च वषट्कारश्च प्रियतमे तन्वौ प्रियाभ्यामेव तत्तनूभ्यां समर्धयति । प्रियया तन्वा समृध्यते, य एवं वेद ॥ ५॥ वाक् च ह वै प्राणपानौ च वषटकारः, ते वषटक्कतेवषट कृते व्युत् कामन्ति । ताननुमन्त्रयते, वागीजः सह श्रीजी मयि प्राणापानाविति । वाचं चैव तत् प्राणापानी न होता आत्मनि प्रतिष्ठापयति, सर्वमायुरेति, न पुरा जरसः प्रमोयते, य एवं वेद । शत्रो भव हृद आपीत इन्द्रो पितेव सोमसूनवे सुशेवः । सखेव सख्य उरु शस धोरः प्र ण आयुर्जीवसे सोम तारीरित्यात्मनं प्रत्यभिमृति, ईखरो वा एषो प्रत्यभिमष्टो यजमानस्यायुः प्रत्य- विहर्तुमनरिहन्माभक्षयेदिति। तद्यदेतेन प्रत्यभिमशति, आयु- रेवास्मै तत् प्रतिरते। । आप्यायखसंते पयासीति हाभ्यां चम- सानाप्याययन्त्यभिरूपाभ्यां । यद् समृद्धं ॥ ६॥ यजेभिरूपं, तत् १ पाहत रमिछ..

·३ प्रपाठकः। प्राणा वा ऋतुयाजाः, तद्यतयाजैश्चरन्ति, प्राणानेव तद्यज- माने दधति । षडतुनेति यजन्ति, प्राणमेव तद्यजमाने दधति । चत्वार ऋतुभिर्यजन्ति, अपानमेव तद्यजमाने दधति। हितने- ति उपरिष्टाद, व्यानमेव तद्यजमाने दधति। स चासुसम्भृतस्त्रेधा विहृतः(१), प्राणोपानो व्यान इति। ततोऽन्यत्र गुणितस्तथाह यजमानः, सर्वमायुरेत्यस्मिंश्लोक आ|त्याप्नोत्यमृतत्वमक्षित स्वर्ग लोके। ते वा एते प्राणा एव, यदृतुयाजाः। तस्मादनवान(२) ततो यजन्ति(२), प्राणानां सन्तत्यै । सन्तता इव होम प्राणाः । अथी ऋतवो वा ऋतुयाजाः। सएस्थानुवषटकारः । योत्रानुव- षट (') कुर्यात्, असस्थितातून संस्थापयेत् । ब्रूयात्, असस्थितान्तून् समतिष्ठि। यो दुःखमनुभविष्यतो ति(५), शश्वत्तथा स्यात् ॥ ७॥ तदाहुः, यद्धोता यनद्धोता यक्षदिति, मैत्रावरुणो हो। प्य- ति, अथ कस्मादहोटभ्यः सद्भयो होत्राशंसिभ्यो होता यक्षहोता यक्षदिति(६) प्रेष्यतीति । वाग्वै होता, वाक् सर्व ऋत्विजः, वाग् अथो सर्व वा एते सप्तहोतारोपि वा ऋचाभ्युदितं, सप्तहोतार ऋतुथा यजन्तीति । अथ य उपरिष्टाद् यस्तं तत्र वक्षहाग् यक्षदिति। ट.च। १ विहूत इति ग०। बिहिन इति च । २ तस्मादन्वानमिति झ०, ३ यजतीति ग०। ४ योजानवडिनि ग०, च०, झ०, ८० च । ५ दुःखमं भविष्यतीनीति च०, म०, ट० च । ६ होवाशंसिभ्यो हौना यक्षदिनौती ग । .

·१२६ गोपथब्राणोत्तरभाग संवत्सरः, संवत्सरः प्रजापतिः, प्रजापतिर्यज्ञः । स योत्र भक्षये- यस्तं तत्र ब्रूयात्, अशान्तो भक्षी नानुवषट्कत आत्मानमन्त- रगान जीविथातीति । तथा हास्याद्यो(१) वै भक्षयेत्,(२) प्राणो द्वादशजामितायै, ते वै द्वादश भवन्ति, हादश ह वै मासाः, भक्षः प्राण प्रात्मनमन्तरगादिति । तथैव ह भवति लिम्पेदिति वाव जिलेत्तत्र(३) त हिदेवत्येषु(५) चेति, तदु तत्र शासनं वेद- यन्ते(4) अथ यदमू व्यभिचरतो नानान्योन्यमनुप्रपद्येते अध्वर्य्य । तस्मादृतुर्ऋतुर्नानुप्रपद्येते ॥८॥ प्रजापतिः यत् प्रजा असृजत, ता वै तान्ता असृजत । ता हिङ्कारेणैवाभ्यजिध्रत् । ताः प्रजा अमारन्(), तबध्यते वा एत द्यज्ञो यदवौंषि पच्यन्ते। यत् सोमः सूयते, यत् पशुरालभ्यते, हिङ्कारेण वा एतत् प्रजापतिर्हि तमभिजिवति, यज्ञस्याहताये ()यज्ञस्यास्य यज्ञस्य वीर्यवत्तया इति । तस्मादु हिवियते, तस्मादु य एव पिता पुत्राणां सूर्वति, स श्रेष्ठो भवति, प्रजाप- तिहि तमभिजिवति । यच्छकुनिराण्ड मध्यास्त() यन्त्र सूयते, १ इ स्याद्य इति छ०, २ भक्षेदिति झ। ३ जिने नबेति च०, झ०, ट च । ४ नद्विदेव नेषु इति २०. झ०, ८०, च। तदिदेव तेषु रति छ । ५ नदुत्तरमासमं वेदयते इति ग०। ६ पखमारन् इति छ । खमारनिति झ० । . यज्ञस्याहतताय इति च०, झ० च । ८ मध्य चा इति भ० ।।

·३ प्रपाठकः। १२७ सद्धि सापि हिपृणोति । अथो खल्खाहु, महर्षि (२) एतद्यन्न- स्याग्रे गेयमपश्यत् । तदेतद्यनस्याग्रे गेयं, यडिझारः। तं देवाश्च ऋयशाब्रुवन्, वसिष्ठोयमस्तु, यो नो यज्ञस्याग्रे गेयमद्रा- गिति(२)। तदेतद्यनस्याग्रे गेयं, यदिङ्कारः । ततो वैस देवानां श्रेष्ठोभवत् । ये न वै श्रेष्ठः, तेन वसिष्ठः । तस्माद यस्मिन्वासिष्ठो ब्राह्मणः स्यात्, तं दक्षिणाया नान्तरीयात् । तथा हास्य प्रीतो हिङ्कारी भवति । अथ देवाच ह वा ऋषयव यदृक्सामे अपश्यन् । त ह स्मैने(२) अपश्यन् । ते यत्रैने अप- श्यन्, तत एवैनं सर्व दोहमदुहन् । ते वा एते दुग्धे यातयामे, य ऋक्सामे। ते हिङ्कारेणैवाप्यायेते। हिङ्कारेण वा ऋक् सामे आपीने यजमानाय दोहं दुहाते । तस्मादु हिङ्गत्याध्वयंव: सोममभिषुणन्ति । हिङ्गत्योहातारः साना स्तुवन्ति । हिइत्यी- क्थश ऋचार्विज्यं कुर्वन्ति । हिङ्गत्याथर्वाणो ब्रह्मत्वं कुर्वान्त । तस्मादु हिनियते । प्रजापतिहि तमभिजिध्रति । अथो खल्वा- हुः, एको वै प्रजापते व॑तं विभर्ति गौरव, तदुभये उपजीवन्ति, ये च ग्राम्या ये चारण्या इति ॥ ८ ॥ देवविशः कल्पयितव्या इत्याहुः, छन्दसि प्रतिष्ठाप्यमिति । गएसावोमित्याह्वयते, प्रातःसवने त्राक्षरेण | शंसावो दैवेत्यध्वर्युः प्रतियणाति । पञ्चाक्षर तत् अष्टाक्षरं सम्पद्यते । पशव স্মার . १ महषिर्वेति च०, ग०, च। मह सर्वेति झा २ गेयमस्याद्रागिति छ । ३ हस्ते रनि।

·गोपथब्राह्मणोत्तरभागे अष्टाक्षरा वै गायत्री, गायत्रीमेवैतत्(१) । पुरस्तात् प्रातःसवने चीलुपता(र) मुक्छ वानोत्याह, शस्त्वा चतुरक्षरमोमुक्थशा इत्यध्वर्यु: प्रतिटणाति। चतुरक्षरं तत्, अष्टाक्षरं सम्पद्यते । वै गायत्री, गायत्रीमेवैतत् । उभयः प्रातःसवने नौलपता (२)मचर्यो शंसावोमिया हयते। माध्यन्दिने षडक्षरेण शंसा वो दैवेत्यधशः प्रतिगणाति । पञ्चाक्षरं तदेकादशाक्षरं सम्प- द्यते । एकादगाचरा वै त्रिष्टुप, त्रिष्टुभमेवैतत् । पुरस्तान् माध्यन्दिने चोलपता(२)मुक्थं वाचोन्द्रायेत्याह, शस्वा षडक्षर- मोमुक्थशा यजेत्यध्वर्युः प्रतिगृणाति । पञ्चाक्षरं तदेकादशाक्षरं सम्पद्यते । एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्, त्रिष्टुभमेवैतत् । उभयतो माध्यन्दिने चोलपता(') मध्वर्यो शशएसाबोमित्याहूयते। तती- यसवने सप्ताक्षरेण शसावीदैवेत्यध्वयः प्रतियणति | पञ्चाक्षरं तबादशाक्षरं सम्पद्यते । हादशाक्षरा वै जगती, जगतीमेवैतत् । पुरस्तात्तृतोयसवने चोलपता()मुक्थं वाचीन्द्राय देवेभ्य इत्याह, शस्त्वा नवाक्षरमोमुक्थशा इत्यध्वर्य : प्रतियणति । त्राक्षर तद् हादशाक्षरं सम्पद्यते । हाशाक्षरा वैजगती, जगतीमेवैतत् । उभयतस्तृतीयसवने चौकृपता(') मित्येतदै छन्दः, छन्दसि प्रति- ष्ठापयति । कल्पयत्येव देवविशः, य एवं वेद । तदप्येषाभ्यनूक्ता, यहायत्रे अधिगायत्रमाहितमिति ॥ १० ॥ अर्थतनानाच्छन्दांस्यन्तरेण गर्ता इव । अथैते अविष्ठे बलिष्ठे १ गायत्रमेवैतदिनि छ। २,३,४,५,६ २, चोप्ने ति म । चोलिओनि ट० ।

·३ प्रपाठकः। १२८ नान्तरे णव ते ताभ्यां )प्रतिपद्यते, तहत स्कन्दं रोहस्यरूपं स्वर्ग तदनु वा न(१) सङ्क्रामत् । अमृतं वै प्रणवः, अमृतेनैव तत् मृत्युं तरति । तद्यथा मन्त्रेण वा वशेन वा गर्त सङक्रामेत्, एवं तत् प्रणवेनोपसन्तनोति । ब्रह्म ह वै प्रणवः, ब्रह्मणैवास्मै ता- झोपसन्तनोति । शुद्धः प्रणवः स्यात् प्रजाकामानां मकरान्तः । प्रतिष्ठाकामानां मकरान्तः प्रणवः स्यादिति हैक आहुः। शुद्ध इति खेव स्थिती मौमासितः प्रणवः । अथात इह शुद्ध इह पूर्ण इति, शुद्धः प्रणवः स्याच्छ स्वानुवचनयोर्मध्य इति, ह स्माह कौषीत- किः। तयसंहितं भवति मकरान्तोवसानार्थ । प्रतिष्ठा वा अव- स.नं, प्रतिष्ठित्या एव । अथोभयोः कामयोराया एतो वे प्रवाहावरं छन्दः परञ्छन्दोतिप्रवहतः, तस्यायुर्नहिनस्ति, छन्दसां छन्दोतिप्रोढं स्यात्, यत्रैव यं द्विथात्तं मनसा प्रैव विध्ये २) छन्दसां क्रन्दत्रे द्रवति वाचं वा शोर्यत इति। विप्रथमां त्रिरुत्तमाम- वाह, यज्ञस्यैव तहहिंसी नह्यति, स्थेने वलायाविनमाय। यद्यपि छन्दः प्रातःसवने युज्यताईचंग एव तस्य शंस्य(५) गायत्रमा रूपेण । अथो प्रातःसवनरूपेणेति, न त्रिष्टुमगत्यावेतस्मिं स्थानेशस्य यत् किञ्चिच्छन्दः प्रातःसवने युज्यता(') पच्छु एवैनयोः शस्थमिति सा स्थितिः ॥ ११ ॥ . . १ बलिहेनान्तरेवत्येताम्यामिति च । २ नदनवानमिति च०, छ०, झ, टच । ३ वैध इति ट। ४ स्यामिति झा । ५ युग्धतामिति छ । घ ·१३० गोपथब्राह्मणोत्तरभागे अथात एकाहस्य प्रातःसवनं । प्रजापति ह वै यज्ञ तन्वानं वहिष्यवमान एव मृत्यु मृत्युपाशेन प्रत्युपाक्रामत । स आग्नेय्या गायत्रयाज्यं प्रत्यपद्यत । मृत्युव तं पश्यत्()। प्रजापतिं पर्यका- मत् । तं सामाज्येष्ठसीदत्। स वायव्या प्रउ गं प्रत्यपद्यत । मत्य- वि तं पश्यत् (२)। प्रजापति पर्यक्रामत् । तं माध्यन्दिने पवमाने सीदत् । स एन्ड्रया त्रिष्टुभा मरुत्वतीयं प्रत्यपद्यत । मृत्युवाव तं पश्यत् (२) । प्रजापति पयंक्रामत्(')। स तेनैव द्रविणे पूर्वी निष्केवल्यस्य स्तोत्रियमासीदत्, तमस्तुणोत् । तस्मादु य एव पूर्वमासोदति, स तत् स्तृणुते । विहान् मृत्युरनवकाशमपा- ट्रवत्, अशएसत्, इतरो निष्केवल्यं । तस्मादेकमेवोकथं होता मरुत्वतोयेन प्रतिपद्यते। निष्केवल्यमेवात्र हि प्रजापतिं मृत्युर्व्य- जहात् ॥ १२॥ मित्रावरुणावब्रवीत्, युवं न इमं यज्ञस्याङ्गमनुसमाहरतां, मैत्रावरुणायां । तथेत्यब्रूतां । तो सयुजी सबलो भूत्वा प्रासहा मृत्युमत्यैतां । तो यस्यैतद्यज्ञस्यागमनुसमाहरतां मैत्रावरुणीया(५)। तस्मान् मैत्रावरुणः प्रातःनवने मैत्रावरुणानि शंसति। तौ ह्यस्यै- तद्यज्ञस्याङ्ग मनुसमाहरता। यद्देव मैत्रावरुणानि शंसति, प्रति १ मृत्यूर्वावदेनं पश्यन् इति छ । मृत्युवावदं पश्यदिति ग०, झ• च । २, ३, मृत्युवाबदं पश्यदिति झ, ८० च। मृत्युवीव नं पश्यनिनि छ । ४८, चिन्हिम-पुस्तके - मध्यन्दिन इत्यादिः पर्यक्रामदित्यतः पाठः पुनरु- पाता। ५ र, चिन्हितपुलके नथेत्यनामित्यादिमवावरणीयामित्यन्तः पाठः पुनरु- पानः।

·३ प्रपाठकः । १३१ वां सूर उदिते विधेम नमोभिर्मित्रावरुणोत हव्यैः। उत वा- मुषसो बुधि:(') साकं सूर्यस्य रश्मिभिरिति ऋताभ्यनूतं । मा नो मित्रावरुणा नो गन्तं रिशादसेति, भैत्रावरुणस्य स्तोत्रियानुरूपौ। प्र वो मित्राय गायतेति उक्थमुखं । प्र मित्र- योर्वरुणयोरिति पर्यासः। आयातं मित्रावरुणेति यजति । एत एव तद्देवते यथाभागं प्रोणाति वषट् कृत्यानुवषट् करोति । प्रत्ये- वाभिमशन्ते नाप्याययन्ति न घनारागसाः सोदन्ति ॥ १३ ॥ इन्द्रमब्रवीत्, त्वं न इमं यजस्याङ्गमनुसमाहरन् ब्राह्मणाच्छ सौयां । केन सहेति । सूर्येणेति । तथेत्यब्रूताम् । ती सयुजी सबलो भूत्वा प्रासहा मृत्युमत्यैताम् । तो यस्यैतद्यज्ञस्याङ्ग- मनुसमाहरतां ब्राह्मणाच्छुसीयां । तम्माद ब्राह्माणामी प्रातःसवन ऐन्द्राणि मूर्यन्यङ्गानि शमति । तो यस्यैतद्यन- स्थानमनुसमाहरतां । यद्देव ऐन्द्राणि सूर्यन्यङ्गानि गएमति, इन्द्र पिब प्रतिकामं सुतस्य प्रातःमावस्तव हि पूर्वपोतिरिति ऋचाभ्यनूक्तम् । आयाहि मुषमाहित आ नो याहि मुतावत इति ब्राह्मणच्छसिन स्तोत्रियानुरूपौ। अयम् त्वा विचर्षण इति उक्थमुखं । उद्देदभिश्रुताममिति पर्यासः । इन्द्र क्रतुविद- मिति यजति । एते एव तहेवते यथाभागं प्रोणाति, वषट- कत्यानुवषट् करोति। प्रत्येवाभिमशन्ते नाप्याययन्ति न धना- राशसाः सीदन्ति ॥१४॥ इन्द्राग्नी अब्रवीत्, युवत्र इमं यजस्यागमनुसमाहरताम- १ बुद्धिरिति छ।

·गोपथब्राह्मणोत्तरभागे १३२ छावाकीयां। तथेत्यब्रूताम् । तौ सयुजी सबलो भूत्वा प्रासहा मृत्युमत्यैताम् । तो यस्यैतद्यज्ञस्याङ्गमनुसमाहरता मच्छावाकीयां। तस्मादच्छावाकः प्रातःसवन एन्द्राग्नानि शंसति । तो यस्यैतद्यज्ञस्याङ्गमनुसमाहरतां । यद्देवैन्द्राग्नानि शंसति, प्रात-वभिरागतन्देवेभिर्जेन्या वसू । इन्द्राग्नी सोम- पौतय इति, ऋचाभ्यनूक्तम् । इन्द्राग्नी आगतन्तोशा वहणा हुव इति, अच्छावाकस्य स्तोत्रियानुरूपौ। इद्राग्नी अपसस्परी- व्युक्थमुखं । इहेन्द्राग्नी उपह्वय इति पर्यासः । इन्ट्राग्नी आगत- मिति, यजति। एते एव तद्देवते यथाभागं प्रोणति वषट- कत्यानुवषट् करोति । प्रत्येवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति न धना- रागसाः सौदन्ति ॥ १५ ॥ अथ शंसावोमिति, स्तोत्रियायानुरूपायोक्थमुखाय परिधानी- याथै इति, चतुचतुरावयन्ते(३)। चतस्रो वै दिशः, दिक्ष तत् प्रति- तिष्ठन्ते २)। अथो चतुष्यादः पशवः, पशूनामात्यै। अथो चतु- पर्वाणो हि प्रातःसवने होत्रकाः। तस्माच्चतुःसर्वे गायत्राणि शंसन्ति । गायत्रं हि प्रातःसवनं सर्वे समवतीभिः परिदधति । तद्यत् समवतीभिः परिदधति, अन्तो वै पर्यासोन्त उदकः, अन्त- नैवान्तं परिदधति । सर्वे मदतीभिर्यजन्ति, तद्यत् महतीभिर्य- जन्ति । सर्वे सुतवतोभिः पीतवतीभिरभिरूपाभिर्यजन्ति । यद्य- जेऽभिरूपं, तत्सम इं। सवऽनुवषट् कुर्वन्ति, स्विष्टक्तत्त्वा अनु- १चावयत रनिगा। २ प्रतितिष्ठन्नौति छ. प्रतितिष्ठते इति ग.

·३ प्रपाठकः। १३३ वषट्कारो नेत् खिष्टकतमन्तरयामति । अयं वै लोकः प्रात:- सवनं । तस्य पञ्च दिशः पञ्चोकथानि । प्रातःसवनस्य स एतैः पञ्चभिरुक यैरेताः पञ्च दिश आप्नोत्येताः पञ्च दिश आ- प्रेति ॥ १६॥ . प्रन्ति वा एतत्सोम, यदभिषण वन्ति । यजं वा एतद् घन्ति, यद्दक्षिणा नीयन्ते। यज्ञं वा एताः सनक्षियन्ति, तक्षिणानां दक्षिणात्वं । स्वगा वै लोको माध्यन्दिनं सवनं। यन्माध्यन्दिने सवने दक्षिण नीयन्ते, स्वर्गस्य लोकस्य समायै । बहुदेयं सेतुं वा एतत् यजमान संस्कुरुते वर्गस्य लोकस्याक्रान्त्यै प्रजाक्रान्त्यै । द्वाभ्यां गार्हपत्ये ) जुहोत्यध्वर्युः, अस्याक्रान्तेनाक्रमयत्याग्नेय्या- ग्नोधौथे, अन्तरिक्षं तेन । यन्मध्यन्दिने सवने दक्षिणा नीयन्ते, वर्ग एतेन लोके हिरण्यं हस्ते भवति । अथ नति, अथ नयति, सत्य वे हिरण्यं, सत्येनैवैनं तवयति अग्रेण गार्हपत्यं जघनेन सदो- न्तराग्नीधीयञ्च सदश्च । ता उदीचीरन्तराग्नीध्रीयञ्च सदव चात्वालञ्चोत्सृजन्ति । एतेन ह स्म वा अङ्गिरसः खर्ग लोक- मायन् । ता वा एताः पन्थानमभिवहन्ति ॥१७॥ अग्नीधे २) अग्रे ददाति । यज्ञमुखं वा अग्नीत्, यजमुखेनैव तद्यजमुखं ममर्धयति । ब्रह्मणे ददाति । प्राजापत्यो वै ब्रह्मा, प्रजापतिमेव तेन प्रोणति । ऋत्विगभ्यो ददाति, होत्रा एव तया प्रोणति । सदस्येभ्यो ददाति, सोमपीथस्तया निष्कोणीते। न हि तस्मा अर्हति सोमपीथः, तया निष्कोणीयात् । यां शुश्रूषव आप- १ गारंपत्येनति झ. 8 भागाध इति छ. च। चा ·१३४ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे याय ददाति, देवलोके तयाोति। यामशुश्रूषवेऽनार्षयाय ददाति, मनुष्यलोके तयाोति । याम प्रसृप्ताय ददाति, वनस्पतयस्तया प्रथन्ते। यां याचमानाय ददाति, भाटव्यन्तया जिन्वौते। यां भोषाक्षत्र, तया ब्रह्मातीयात् । यो प्रतिनुदन्ते, सा व्याघ्रौ दक्षि- ण। यस्ता पुनः प्रतिग्रहीयात्, व्याघ्री ह्येनं भूत्वा प्रवीनीयात् । अन्यया सह प्रतिग्रहीयात्, अथ हैनन्न प्रवीनाति ॥ १८ ॥ यहां ददाति, वैखदेवी वै गौः, विश्वेषामेव तद्देवानां तेन प्रियं धामोपैति । यदजं ददाति, आग्नेयो वा अजा, अग्नेरेव तेन प्रियधामोपैति । यदविं ददाति, आव्यन्तेनापजयति । यत्कृतानं ददाति, मांसन्तेन निष्कोणीते। यदनो वा रथो वा, शरीरन्तेन । यहासो ददाति, वृहस्पति तेन। हिरण्यं ददाति, आयुस्तेन वर्षीयः कुरुते। यदव ददाति, सौर्यो वा अखः, सूर्यस्यैव तेन प्रियधामोपैति । अन्ततः प्रति हर्ष देयं । रौद्रो वै प्रतिहर्ता, रुद्रमेव तविरवजयति । यन्मध्यतः प्रतिहते दद्यात्, मध्यतो रुद्रमन्ववयजेत्। वर्भानुर्वा आसरिर सूर्यन्तमसाविध्यत् । तदचि- रपनुनोद। तदविरन्वपश्यत् । यदात्रेयाय हिरण्यं ददाति, तम एव सेनापहेत। अथो ज्योतिरुपरिष्टाद्वारयति, स्वर्गस्य लोकस्य समध्ये ॥ १८ ॥ अथात एकाहस्यैव माध्यन्दिनम् । ऋक् च वा इदमग्रे साम बास्ता(१),सैव नामासीत् । अमो नाम साम, सा वा ऋक् सामो- पावदत्, मिथुनं सम्भवाव प्रजात्या इति()। नेत्यव्रवोत्साम, ज्यायान् १पासामिति छ। शतामिति ट। २ प्रजापत्या इमि ठ.| प्राजापत्या इति १०, झ, प।

·३ प्रपाठकः। १३५ वा अती मम महिमेति । ते हे भूत्वीपावदताम् । तेन प्रतिवचनं समवदत। तास्तिस्रोभूलोपावदन् । यत् तिस्रो भूत्वोपावदन्, तत् तिमृभिः समभवत् । यत् तिसृभिः समभवत्, तस्मात्तिमृभिः स्तुव- न्ति, तिमभिरुहायन्ति, तिमभिर्हि साम सम्मितं भवति । तस्मादे- कस्य बह्यो जाया भवन्ति, न हैकस्या बहवः सहपतयः । यदै तत्मा चामश्च समवदताम्, तत् सामाभवत्। तत् साम्रः सामत्वं । सामं भवति श्रेष्ठतां गच्छति । यो वै भवति, स सामं भवति । असामान्य इति ह निन्दन्ते । ते वै पञ्चान्यद्भूत्वा पञ्चान्यत्वा कल्पेताम्, आहावय हिकारथ प्रस्ताव प्रथमा चोहीधच मध्यमा च प्रतिहारश्चोत्तमा च निधनञ्च वषट्कारश्च । ते यत् पञ्चान्यद्भूत्वा पञ्चान्यद्भूत्वा कल्पेतां, तस्मादाहुः, पाडतो यज्ञः पाहताः पशव इति । यदु विराज दशनीमभिसम्पद्ययाता, तस्मादाहुर्विराजो यज्ञी दशन्यां प्रतिष्ठित इति। यदु व त्याः प्रतिपद्यते। बाहतो वा एषः, य एषस्तपति । तदेन खेनरूपेण समर्धयति। हे तिस्रः करोति। पुनरादायं प्रजात्यै रूपं हाधि- वाग्रे भवतः । तत उपप्रजायते ॥२०॥ आत्मा वै स्तोत्रियः, प्राजा अनुरूपः, पत्नो धाय्या, पशवः प्रगाथः, ग्रहाः(१) सूक्ता, यदन्तरात्मन्, तबिवित्, प्रतिष्ठा परि- धानौया, अवं याज्या। सोस्मिंश्च लोके भवत्यमुभिश्च प्रजया च परमिथ ग्रहेषु भवति, य एवं वेद ॥ २१ ॥ स्तोत्रियं गएसति । आत्मा वै स्तोत्रियः, स मध्यमया वाचा शंस्तव्य आत्मानमेवा अस्य तत् कल्पयति । अनुरूपं शंसति, १ रहा इति ग०, २. च।

·१३६ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे प्रजा वा अनुरूपः, तस्मात् प्रतिरूपमनुरूपं कुर्वन्ति । प्रतिरूपी हैवास्य प्रजायामाजायते नाप्रतिरूपः । तस्मात प्रतिरूपमनुरूपं कुर्वन्ति। स उ स्तरामिव शस्त यः, प्रजामेवास्य तच्छ्रेयसी करोति । ध्याय्यां शंसति, पत्नी वै धाय्या, सा नीचैम्तरामिव शंस्तव्या । प्रतिवादिनी हैवास्य गृहेषु पत्नो भवति, यत्रैवं विहान् नोचेस्तरान्धाय्यां शंसति । प्रगाथं शंसति, पशवो वै प्रगाथः, स स्वरवत्या वाचा शंस्तव्यः । पशवो वै प्रगाथः, पशवः स्वरः, पशूनामात्य सूत शंसति । गृहा वै सूक्त, प्रतिवोतं तत्, प्रतिवीततमया वाचा शंस्तव्यम् । स यद्यपि ह दूरात् पशू- लभते, ग्रहानेवैनानाजिगमिषति। यहा हि पशूनां प्रतिष्ठा । निविदं शंसति, यदन्तरात्मन्, तबिवित्, तदेवास्य तत् कल्पयति । परिधानोयां शंसति, प्रतिष्ठा वै परिधानोया, प्रति- ष्ठाया एवैनमन्ततः प्रतिष्ठापयति । याज्यया यजति, अन्नं वै याज्या, अनाद्यमेवास्य तत् कल्पयति । मूलं वा एतद्यजस्य, यद्याय्याश्च याज्याथ । तद्यदन्नाः अन्ना() डाय्याश्च याज्याच कुर्यु- उन्मूलमेव तद्यनं कुर्युः । तस्मात्ताः सामान्य एव स्युः ॥ २२ ॥ तदाहु:, किन्देवत्यो यन्न इति । ऐन्द्र इति ब्रूयात्, यने सति यथाभागमन्या देवता न्ववायन् । ता प्रातःसवने मरुत्वतीयेलतोयसवने च | अथ हैतत् केवल मेवेन्द्रस्य, यदूई मरु- त्वतीयात् । तस्मात् सर्वे निष्केवल्यानि शंसन्ति । यदेव निष्केव ल्यानि, तत् स्वर्गस्य लोकस्य (२) रूपं । व देवनिष्केवल्यानि, एक ऐन्ट्रे वाव १ तयन्या अन्य इति छ। तदान्यान्या इति ग० । २ रूपस्येति छ।

·४ प्रपाठकः। १३७ ह वा अग्रे मवनमासीत् प्रातःसवनमेव । अथ हैतं प्रजापति. रिन्द्राय ज्येष्ठाय पुत्रायैतत् सवनं निरमिमत,यन् माध्यन्दिनं सवनं । तस्मान् माध्यन्दिने सबने सर्वे निष्केवल्यानि शंसन्ति । यदेव निश्केवल्यानि, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपं । यहेव निष्केवल्यानि, या ह वै देवताः प्रातःसवने होता शंसति, ताः शस्त्वा होत्रा- शंसिनोनुशंसन्ति। मैवावरुणं टचं प्र उगे होता शंसति, तदुभयं मैत्रावरुणं । मैत्रावरुणं मैत्रावरुणोनुशंसति । ऐन्द्र ढचं प्र उ गे होता शंसति, तदुभयमैन्द्र। ऐन्द्र ब्राह्मणाच्छंस्यनुशंमति, ऐन्द्राग्नं टचं प्र उगे होता शंसति, तदुभयमैन्ट्राग्नं । ऐन्द्राग्न- मच्छावाकोऽनुशंसति । अथ हैतत् केवलमेवेन्द्रस्य, यदूईमरुत्व- तीया। तस्मात् सर्वे निष्कव त्यानि शंसन्ति । यदेव निष्केवल्यानि, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपं । यद्देव निष्केवल्यानि, यदेददेवीरसहि- माया अथाभवत् कोवलः सोमो अस्येति ऋचाभ्य नक्तं । देवान् ह यजन्तन्वाना असुररक्षांस्यजिघांसन् । तेऽब्रुवन्, वामदेवं त्वं न इमं यनं दक्षिणतो गोपायेति, मध्यतो वसिष्ठं, उत्तरती भरहाजं, सर्वाननु विश्वामित्र । तस्मान् मैत्रावरुणो वामदेवान प्रच्यवते, वसिष्ठादाह्मणाच्छंसी, भरहाजादच्छावाकः, सर्व कि खामित्रात् । एत एवाम्मैतहषयो हरहर्नमगा अप्रमत्ता यत्र रक्षन्ति, य एवं वेद य एवं वेद ॥ २३ ॥ इत्यथर्ववेदोत्तरगोपथब्राह्मणस्य वतीयः प्रपाठकः समाप्तः॥३॥ अथ चतुर्थप्रपाठकः। प्रोम् । काया नचित्र आभुवत् कया त्वं न अत्येति मैत्रावरु- द ·गोपथब्राहाणीत्तरभागे रस्य स्तोत्रियानुरूपौ। कस्तमिन्द्र वा वसुमिति बाईतः प्रगा- थः। तस्योपरिष्टाबाह्मण। सद्यो ह जातो वृषभः कनौन इति उक्थमुखम्। एवा त्वामिन्द्र वजिननेति पर्यासः । उशदुषुणः() सुमना उपाक इति यजति । एतामेव तद्देवतां यथाभागं प्री- णाति, वषट्कृत्यानुवषट्करोति । प्रत्येवाभिमशन्ते नाप्याययन्ति, न घनाराशसाः सोदन्ति ॥ १ ॥ तं वोदस्म मृतोषहं तत्वा यामि सुवोर्यमिति ब्राह्मणा- छसिनः स्तोवियानुरूपो । उदु त्ये मधुमत्तमा गिर इति वाहतः प्रगाथः । पशवो वै प्रगाथः, पशवः स्वरः, पशूनामात्यै । अतो मध्यं वै सर्वेषां छन्दसा वृहती, मध्य माध्यन्दिनं सवनानां, तमध्ये- नैव मयं समईयति । इन्द्रः पूभिदातिरदासमरित्युक्यमुखं । उदु ब्रह्माण्यैरतश्वस्येति पयर्यासः । एवेदिन्द्रं षणं वजवाहुमिति, परिदधाति । वसि डासो अभ्यर्चन्ति, अरिति । अन्न वा अर्क, अबाधमेवास्मै तत्परिदधाति । स न स्तुतो वोरवद्धातु गोमदिति, प्रजाश्चैवास्मै तत्पशृंश्चाशास्ते । यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न इति, खस्तिमतो रूपसमृडा । एतदै यजस्य समई, यत् रूपसमृई। यत् कर्म क्रियमाणमृग्य जुर्वाभिवदति, स्वस्ति तस्य यज्ञस्य पारमश्रुते । य एवं वेद यश्चैवं विद्वान् ब्राह्मणाच्छं सो एतया परिदधाति । ऋजोषो वो वृषभस्तराषाडिति यजति । एतामेव तहेवतां यथाभागं प्रोणाति, वषट् कृत्यानुवषट्करोति । प्रत्येवाभिमृशन्ते- नाप्याययन्ति, न ह्यनाराशसाः सोदन्ति ॥ २ ॥ तरोभिाविदहसुन्तरणिरिसिषासतोति, अच्छावाकस्य स्तो- १ उपनुषार पनि ग.

·४ प्रपाठकः। १३८ त्रियानुरूपौ। उदिवस्य रिचत इति, वाहतः प्रगाथः । तस्योक्तं ब्राहलं । भूय इहाधे वीर्य्यायेति उक्थमुखम् । इमामूषु प्रभृति सातयेधा इति, पर्यासः । तस्य दशमोमुद्धरति । घोरस्य वा आङ्गिरसस्यैतदार्ष नेद्यहं निर्दहेत् शस्यमानं पिबा वर्धस्व तव द्या सुतास इति यजति । एतामेव तद्देवतां यथाभागं प्रोणाति वषटक यानुवषट् करोति। प्रत्येवाभिमगन्ते नाप्याययन्ति, न ह्यनारागसाः सोदन्ति ॥ ३ ॥ अथाव> शमावोमिति, स्तोत्रियानुरूपाय प्रगाथायो. क्यमुखाय परिधानोयाया इति, पञ्चकत्व आहयन्ते । पञ्चपदा पतिः, पाको यज्ञः । सर्वे ऐन्द्राणि वैष्टुभानि शंसन्ति । एन्द्र हि त्रैष्टुभं माध्यन्दिन सवनं । सर्व समवतीभिः परिदधति, तद्यत् समवतीभिः परिदधति । अतो वै पासोन्त उदकः, अन्तेनैवान्तं परिदधति)। सर्वे महतीभिर्यजन्ति, तद्यत् मह तोभिर्यजन्ति । सर्वे मुतवतोभिः पोसवतोभिरभिरूपाभिर्यजन्ति। यद्यजेभिरूपं, तत् समृहं । सर्वेनुवषट् कुर्वन्ति, म्विष्टकृत्त्वा अनु वषटकारी नेत् विष्टकतमन्तरयामति । अन्तरिक्षलोको माध्यन्दिनं सवनं । तस्य पञ्च दिशः, पञ्चोक्थानि मान्दिनम्य स एतैः पञ्चभिरकथैरेताः पञ्च दिश आपोत्येता: पञ्च दिश आप्नोति ॥ ४ ॥ अथ यदोपासनं हतोयसवन उपास्यन्ते , पिटनेव तेन प्रोग्णा ति । उपांशु पानीवतस्यानोध्रो यजति, रेतो वै पानोवतः, उपांखिव वै रेतः सियते, तवानुवषट करोति, नेट्रेसः सित १ परिदधात तिट. . सवनस्य। mamm--- ·१४० गोपथब्राह्मणोत्तरभागे संस्थापयामीति। असंस्थितमिव वै रेतः सिक्तं समृद्धं । संस्था वा एषा, यदनुवषट्कारः। तस्मात्रानुवषट करोति । नेष्टुरुपस्थ धिष्णान्ते वासोनो भक्षयन्ति, पत्नीभाजनं वै नेष्टा, अग्नीत् पनीषु रेतो धत्ते, रेतसः सिताः प्रजाः प्रजायन्ते प्रजानां प्रजननाय । प्रजावान् प्रजनयिष्णुर्भवति प्रजात्यै। प्रजायते प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ॥ ५॥ अथ शाकलां जुह्वति । तद्यथाहिर्जीर्णायास्वचो निर्मुच्येत इषीका वा मुञ्जात्, एवं हैवैते सर्वस्मात्यापमनः सम्प्रमुच्यन्त, ये शाकला जुवहति । द्रोणकलशे धाना भवन्ति, तासां हस्तैरा- दधति । पशवो वै धानाः, ता आहवनीयस्य भस्मान्ते निव- पन्ति। योनि पशूनामाहवनीयः, स्व एवैनंस्तहोष्ठे निरपक्रमे निदधति । अथ स व्यावतोपम सोमानाप्याययन्ति, तान् ह अन्त- वैद्यां सादयन्ति, तद्धि सोमस्यायतनं । चात्वालादपरेणाध्वर्यु- शमसानद्भिः पूरयित्वोदीचः प्रणिधाय हरितानि टणानि व्यव- दधति । यदा वा आपचौषधयश्च सङ्गच्छन्ते, अथ कृत्नः सोमः सम्पद्यते । ता वैष्णव्यर्चा निनयन्ति । यज्ञो वै विष्णुः, यजमवै- नमन्ततः(१) प्रतिष्ठापयति । अथ यद्भक्षः प्रतिनिधिं कुर्वन्ति, मानुषेणैवैनं तहक्षेण दैवं भक्षमन्तर्दधति ॥ ६ ॥ पूतिर्वा एषोमुभिलो केवhञ्च यजमानञ्चाभिवहति, तद्यदेनं दधानभिहुत्यावभृथमुपहरेयुः । यथा कुणपं वाति, एवमेवैनं तत् करोति। अथ यदेनं दधानभिहुत्यावभृथमुपहरन्ति, सर्वमेवैनं सयोनि सन्तनुते, समृद्धि सम्भरन्ति । अभूदेवः सविता वन्यो १ यज्ञ एवैनमन्तत इति ग० ।

·४ प्रपाठकः। १४१ नून) इति जुहोति, सर्वमेवैनं सपर्वाणं सम्भरन्ति(२) । तिमभि- स्त्रिवद्भिर्यज्ञो ट्रमवतोभिरभिजुहोति, सर्वमवैनं सर्वाङ्ग सम्भ- रति(२)। सौमोभिरभिजुहोति, सर्वमेवैनं स आत्मानं भरति(१)। पञ्चभिरभिजुहोति, पाडतो यज्ञः, यज्ञमेवावरुन्धे। पाङक्तः पुरुषः, पुरुषमवाप्नोति । पाङताः पशवः, पशुष्वेव प्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ॥ ७ ॥ अग्निर्वाव यम इयं यमौ । कुसोदं(') वा एतद्यमस्य() यज- मान पादत्ते, यदोषधोभिर्वेदिं स्तृणाति । तां यदनुपोय प्रया यात्, यातयेरनेनमे मुभिल्लोके यमे यत्कुसीदमयमित्यमप्रतीत मिति(२)वेदिमुपोषन्ती()हैव सन्यमङ्कुसीदं निरवदाय()अनृणी भूत्वा स्वर्ग लोकमेति । विश्वलोपविश्वदावस्य वा सं जुहामी- होताहा यजमानस्यापराभावाय यदु मिश्रमिव चरन्त्य- ञ्जलिना सन्तान् प्रदाव्ये जुहुयात् । एष ह वा अग्निव बानरी यत् प्रदातव्यः, स्वस्यामेवैनं तद्योन्यां सादयति ॥ ८ ॥ अहां विधान्यामेकाष्टकायामपूपञ्चतुःशरावं पत्का प्रात- रेतेन कक्षमुपोषेत् । यदि दहति पुण्यसमं भवति, यदि न दहति त्याह, १ वन्दयोनग इति ग०, भचा २ मारति इति ग०, म०, ट.च। ३,४, सम्भरन्तीति च। ५ धम रयं पञ्चमा कुमोदमौदमिति ग० | यम इयं यमी यत कुमौदमिति च। ६ एतयजमानस्य नि च। ७ कुमीदमपमित्यप्रती मितीति ट० । कुमोदमपमिलमप्रतोमिनि च०, झ. च। ८ वदिमपोषधोति म०, २० च । र निर्वदाति च, म ·१४२ गोपषबाधणोत्तरभागे पापसमं भवति। एतेन ह स्म वा अङ्गिरसः पुरा विज्ञानेन दोर्घ- सत्रमुपयन्ति । यो ह वा उपद्रष्टारमुपश्रोतारमनुख्यातारमेव विहान्यजते, सममुभिल्लोक इष्टापूर्तेन गच्छते। अग्नि उपद्रष्टा, वायुर्वा उपयोता, आदित्योवा अनुख्याता, तान्य एवं विहान्य- जते, सममुभिलोक इष्टापूर्तन गच्छते। यत्रो नभसस्पति- रित्याह, अग्नि नभसस्पतिरग्निमेव तदाह । एतनी गोपायेति स त्वं नो नभसस्पतिरित्याह, वायुर्वं नभसस्पतिर्वायुमेव तदाह । एतम्रो गोपायेति देव सं फ़ानेत्याह(१), आदित्यो वै देवसंस्कान, आदित्यमेव तदाह । एतन्नो गोपायेत्ययं ते योनिरिति, अरण्यो- रग्निं २) समारोपयेत्। तदाहुः, यदरण्योः समारूढो नश्येदु- दस्याग्निः सोदेत, पुनराधेयः स्यादिति । या ते अग्नेजिया तनूम्तया मे ह्यारोह तया मे ह्याविशायन्ते योनिरित्यात्मन्नग्नोन् समारोपयेत। एष ह वा अग्निोनिः, स्वस्यामेवैनं तद्योन्यां सादयति ॥८॥ यो ह वा अग्निष्टोम सान्हं वेद, अग्निष्टोमस्य सान्हस्य सायुज्यं सलोकतामनुते। य एवं वेद, यो ह वा एष तपत्येषोग्नि- टोम एष सान्हः, तं सहैवान्हा संस्थापये सुः, सान्हो वै नामैषः, तेनासन्त्वरमाणाश्चरेयुः(२) यड वा इदं पूर्वयोः सवनयोरसन्त्व- १ संस्थानेत्याहेति ग० । सस्यामेत्याहेति छ । २ अरण्योरग्नोमिति झा, ट. च । - ३ चमत्वरमाणावर युरिति ग०, ८० च ·४ प्रपाठकः। १४३ रमाणावरन्ति,(१) तस्माद्देद। तं प्राथो ग्रामता बहुलाविष्टा । • अथ यहेदं तीयसबने सन्दरमाणावरंति,(२) तस्मादिदं प्रत्यञ्च- हो_रण्यानि भवन्ति । यथैव प्रात सवन एवं माध्यदिनसवन एवं टतोयसवने, एवम् ह यजमानी प्रमायुको भवति । तेनासन्वर- माणाश्चरेयुः(२)। यदा पा एष प्रातरुदेत्यथ मन्द्रतमं तपति, तस्मान्मन्द्रतैमया वाचा प्रातःसवने शंसेत् । अथ यदाभ्येत्यध बलौयस्तपति, तस्माइलीयस्या वाचा माध्यन्दिने सवने शंकेत् । अथो यदाभितरामेत्यथ बलिष्ठ तमं तपति, तस्माइलिष्ठतमया वाचा दृतीयसवने मंसेत् । एवं शंमेस्, यदि वा स ईशत('), वाग् हि शस्त्रं, ययानुवाचोत्तरण्योत्तरयोत्सहेत्, आसमापनाय- तना प्रतिपद्येत(')। एतत् सुशस्ततरमिव भवति, स वा एष न कदाचनास्तमयति, नोदयति । तद्यदेनं पचादम्तमयतीति मन्यन्ते, अन्ह एव तदन्तं गत्वाथात्मानं विपर्यस्यतेहरेवाधतात् कृणुते रात्री परस्तात्। स वा एष न कदाचनाम्तमयति नोदयति । तद्यदेनं पुरस्तादुदयतीति मन्यन्ते, रावेरेव तदन्तं गवाथात्मानं विपर्यस्यते रात्रिमेवाधस्तात् कणतेहः पर- स्तात्। स वा एष न कदाचनास्तमयति मोदयति न ह वै १,२, मत्वरमाणायरन्तौति ग। ३ बेनामत्वरमाणायरेयुरिनि ग० । ४ वाचनेति छ। ५ प्रतिपद्यते इति ग०।

·१४४ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे कदाचन निम्त्रोचति । एतत्सह सायुज्य सलोकतामनुते, य एवं वेद ॥ १०॥ अथात एकाहस्यैव ढतीयसवनं, देवाऽसुरा वा एषु लोकेषु समयतन्त। ते देवा असुरानभ्यजयंन् । ते जिता अहोरात्रयोः सन्धि समभ्यवागुः । स हेन्द्र उवाच, इमे वा असुरा अहोरात्रयोः सन्धि समभ्यवागुः कश्चाह मानसुरानभ्युत्थास्यामहा इति । अहञ्चेत्यग्निरजवीत, अहञ्चेति वरुणः, अहं चेति वृहस्पतिः, अहं चेति विष्णुः। तानभ्युत्थायाहोरात्रयोः सम्वनिर्जः। यदभ्यु- यात्थाहोरात्रयोः सन्धेर्निर्जः, तस्मादुरथा अभ्युत्थाय ह वै विषन्तं भ्राव्य निहन्ति(१), य एवं वेद । सोग्निरचा भूत्वा प्रथमः प्रजिगाय । यदग्निरखो भूत्वा प्रथमः प्रजिगाय, तस्मादाग्नयोभि- रुक यानि प्रणयन्ति । यदग्निरखो भूत्वा प्रथमः प्रजिगाय, तस्मा- साकमख । यत्पञ्च देवता अभ्युत्तस्थुः(र), तस्मात्पञ्च देवता उक्थे शस्यन्ते । या वाक् साग्निः, यः प्राणः स वरुणः, यन्मनः स इन्द्रः, यच्चक्षुः स वृहस्पतिः, यच्छ्रोत्रं स विष्णुः । एते ह वा एतान् पञ्चभिः प्राणैः समोर्योत्थापयन्। तस्मादु ह एवैताः पञ्च देवता उक्थे शस्यन्ते ॥ ११ ॥ प्रजापतितभ्यः पञ्चभ्यः प्राणेभ्यो देवान्() ससृजे। यदु चेदं कि च पाङतं तत् सृष्ट्वा व्याज्वलयत् । ते होचुर्देवाः, म्लानोयं . १ निहनोति छ। निदइन्नोति ट। २ अभ्यतस्थुरिति छ०, ट० च । ३ प्राणे न्यान्यान्दवानिति छ०, २० च ।

·४ प्रपाठकः। १४५ पिता मयोभूः, पुनरिमं समौर्योत्थापयामोति (')। स ह सत्त्व- माख्यायाभ्युपतिष्ठते(र), यदि ह वा अपि निर्णिक्तस्यैव कुलस्य सन्ध्युक्षेण यजते, सत्त्वं हैवाख्यायाभ्युपतिष्ठते। यो वै प्रजापतिः स यज्ञः। स एतैरेव पञ्चभिः प्राणैः समौर्योत्थापितः । ये हवा एनं पञ्चभिः प्राणैः समौर्योत्थापयएम्ता उ एवैताः पञ्च देवता उक्थे शस्यन्ते ॥ १२ ॥ तदाहुः, यहयोर्देवतयोस्तुवत इन्द्राग्न्योरिति, अथ कस्माभूयिष्ठो देवता उकथे शस्यन्त २) इति । अन्तो वा आग्निमारुतमन्तर क्यान्यन्त आखिनं कनीयसोषु देवतासु स्तुवते, अन्तेष्विति । अथ कस्माडूयिष्ठो देवता उक्थे शस्यन्त()इति । हे हे उक्थमुखे भवतः, तद्यद हे हे ॥१३॥ अथ यदैन्द्रावारुणं मैत्रावरुणस्योक्थं भवति। ऐन्द्रावाई- स्पत्य ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थं भवति । ऐन्द्रावैष्णवमच्छापाक- स्योकथं भवति । हे संशस्यस्त ऐन्द्रच वारुणञ्चैकमैन्द्रावारुणं भवति । हे संशस्यस्त ऐन्द्र च वाहस्पत्यञ्चैकमैन्द्रावाहस्पत्य भवति । हे संशस्यम्त (')ऐन्द्रं च वैष्णवञ्चैकमैन्द्रावैषणवं भवति । हे हे उक्थमुखे भवतः, तद्यद हे हे ॥ १४ ॥ अथ यदैन्ट्रावारुणं मैत्रावरुणस्योकथं भवति। इन्द्रावरुणा सुतपाविमं तं सोमं पिवतं मद्य धृतब्रतावित्यूचाभ्यनूक्त । १ उरु पयामेतीति च०, ट० च । २ अभ्यु यते इनि छ। २, ४, शस ति ग०। दे शंभस्म तभ०। देभस्यस्त रनिप ध ·१४६ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे महधि हतोयसवनम् । एत्यूष(') प्रवाणि ता अग्निरगामि भारत इति मैत्रावरुणस्य स्तोत्रियानुरूपौ। चर्षणी धृतं मघवानमुक्थ- मित्युक्थमुखं । तस्योपरिष्टाहामणम् । अस्तमाद्यामसुरो विश्व- वेदा इति वारुणं सांशंसिकम्। अहञ्चेति वरुणोद्रवीदेवतयो' संशंसायानतिशंसाय । इन्द्रावरुणा युवमध्वराय न इति पर्यास ऐन्ट्रावारुणे। एन्द्रावारुणमस्यैतन्नित्युक्थं(२) । तदेतत् स्वस्मि- नायतने म्बस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति । इन्दं वा एता देवता भूत्वा व्यजयन्त विजित्या एव। अथो इन्वस्यैव मिथु- नस्य प्रजात्यै सैकपादिनौ(२) भवति। एकपादिन्या होता परिदधाति । यत्र होतुत्रिका युञ्जन्ति('), तत् समृहन्त है खल्वावां राजानामध्वरेवकृत्यामिति । एवमेव केवलपर्यास कुर्यात् । केवलसूक्त केवलसूतमेवोत्तरयोर्भवति । इन्द्रावरुणा मधुमत्तमस्येति यजति । एते एव तद्देवते यथाभागं प्रौणाति, वषट्कत्यानुवषट्करोति। प्रत्ये वाभिमशन्ते माग्याययन्ति न धनारामएसाः सीदन्ति ॥१५॥ अथ यदैन्द्रावार्हस्पत्य ब्राह्मणाच्छंसिन उकथं भवति, इन्द्रव सोमं पिस्तं वृहस्पतेस्मिन्(') यज्ञे मन्दसाना वृषणम् इत्यूचा- भ्यनूक्तं महद्धि दृतीयसवनं। वयम् त्वामपूर्य यो न इदमिदं १ एषु रति ट० च । एष पनि च । २ बस्यैनं नित्यमुक्थमिनि च । इसकपादिनीति भा. ५ युअतीति ग। ५ एहस्यते नस्मिन्निति म.

·४ प्रपाठकः। १४७ पुरेति ब्राह्मणाच्छसिन स्तोत्रियानुरूपौ। प्र मंहिष्ठाय वृहते वृहद्रथ इत्युकथमुखं । ऐन्द्र जागतं, जागताः पशवः, पशूना- मास्यै। जागतमु वै तृतीयसवनं तृतीयसवनस्य रूप। उद- प्रतो (') न वयो रक्षमाणा इति वाहस्पत्य सांशंसिकं। अह- श्वेति वृहस्पतिरब्रवीत्, देवतयोः संशंसायानतिशंसाय(२) । अच्छाम इन्द्रं मतयः स्वदि इति पास रन्द्रावार्हस्पत्ये । एन्द्रावाहस्पत्यमस्यैतं नित्यमुक्थं । तदेतत् स्वस्मिवायतने खस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति । हन्छ वा एता देवता भूत्वा व्यजयन्त विजित्या एव, अथो इन्हस्यैव मिथुनस्य प्रजात्यै । वृहस्पतिनः परिपातु पश्चादित्यैन्द्रावाहस्पत्या परिदधाति। इन्द्रा वृहस्पत्योरेव यज्ञं प्रतिष्ठापयति, उतोत्तरस्मादधरादघायो रिन्द्रः पुरस्तादुत मध्यती नः सखा सखिभ्यो वरिवः कृणोत्विति। सर्वाभ्य एव दिगभ्य आशिषमागास्ते, नाऊयं कामं कामयते । सोमै काम समृध्यते, य एवं वेद । यश्चैवं विहान् ब्राह्मणच्छस्ये. तया परिदधाति । वृहस्पते युवमिन्द्रश्च वम्व इति यजति । एते एव तद्देवते यथाभागं प्रोणाति वषट्कृत्यानुवपटकरोति । प्रत्ये. वाभिमशन्ते नाप्याययन्ति न ह्यनाराशएमाः सौदन्ति ॥ १६ ॥ अथ यदैन्द्रावैष्णवमच्छावाकस्योक्थं भवति, इन्द्राविष्ण मद यतो मदाना मा सोमं यातं द्रविणो दधानेत्यचा भ्यनक्तं महडि तृतीयसवनं। अधाहीन्द्र गिर्वण इयन्त इन्द्र गिर्वण इत्यच्छा- वाकस्य स्तोत्रियानुरूपो। ऋतुजनित्री तस्या अपसस्परीत्युक्थ- १ उदभुत इति ग। २ ए मायानतिम माथेनि झा।

·१४८ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे मुखं। तस्योक्त ब्राह्मणं, नूमत्ता दयते स नियबिति वैष्णवं सांशं सिकं । अहञ्चेति विष्णुरब्रवीत्, देवतयोः संशंसायानतिशंसाय । सं वां कर्मणा समिषा हिनोमोति पास ऐन्द्रावैष्णवे। ऐन्द्रा- वैष्णवमस्यैतं नित्यमुक्थं । तदेतत् स्वस्मिन्त्रायतने स्वस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति । इन्हं वा एता देवता भूत्वा व्यजयन्त विजित्या एव । अथो इन्दस्यैव मिथुनस्य प्रजात्या उभा जिग्यथुन पराजयेथे इत्येन्द्रावैषणव्यर्चा परिदधाति, इन्द्राविष्णोरेव यज्ञ प्रतिष्ठापयति। इन्द्राविषण पिबतं मध्वो अस्येति यजति । एते एव तहेवते यथाभागं प्रोणाति वषट्कत्यानुवषट्करोति । प्रत्येवाभिमशन्ते नाप्याययन्ति न ह्यनाराशएसाः सीदन्ति ॥१७॥ अथावा शशसावोमिति स्तोत्रियायानुरूपायोक्थ- मुखाय परिदधानीयाया इति चतुश्चतुराव्हयन्ते । चतस्रो वै दिश:, दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ते। अथो चतुष्पादः पशवः, पशू- नामात्यै। अथो चतुष्पर्वाणी हि तृतीयसबने होत्रकाः, तस्माच्चतु: सर्व त्रैष्टभं जागतानि शंसन्ति । जागतं हि तौयसवनं । अथ हैतत् त्रैष्टुभान्यप्रतिभूतमिव हि प्रातःसवने मरुत्वतीये तृतीय- सबने च होत्रकाणां शस्रं । धोतरसं(१) वा एतत्सवनं, यत्ततीय- सवनं । अथ हैतदधीतरसं शुक्रिय छन्दः, यत् विष्टभा यातया- मसबनस्यैव तत्(२) सरस्वतायै। सर्वे समवतीभिः परिदधति, तद्यत्समवतीभिः परिदधति । अन्तो वै पासोन्त उदऊन्तः, स- जाया उ ह वा अवेनायान्तेनैवान्तं परिदधति । सर्वे मदतीभि- १ बोतरममिति ग०. भा०, ट च । २ सवनस्यैतदिति छ ·५ प्रपाठकः। १४८ । यजन्ति, तद्य महतोभिर्यजन्ति। सर्वे सुतवतीभिः पौतवतीभिर- भिरूपाभिर्यजन्ति । यद्यज्ञेभिरूपं, तत्समहं। सर्वे नुवषट् कुर्वन्ति, विष्टकत्त्वा अनुवषट्कारो नेत् विष्टकृतमन्तरयामति । असोधे लोकस्तृतोयसवनं, तस्य पञ्च दिशः, पञ्चोकथानि हतीयसवनस्य । स एतैः पञ्चभिरुकयेः एताः पञ्च दिश प्राप्नोति । तद्यदेषां लोकानां रूपं, या मात्रा। तेन रूपेण तया मावयेमालोका- नृध्नोतोमालोकानातीति ॥ १८ ॥ तदाहुः, किं षोड़शिनः पोडशित्वं, षोडशस्तोत्राणि षोडगा शस्त्राणि षोडशभिरक्षरैरादत्ते, ते वा अक्षरे अतिरिच्यते, शोड- शिनोनुशुभमभि सम्पन्नस्य (१) । वाचो वा एतौ स्तनो, मत्यानृते वाव ते, अवत्वेनं सत्यं, नैनमवृतं हिनम्ति, य एवं वद ॥ १८ ॥ इत्यथर्ववेदात्तरगोपथना गम्य चतुर्थः प्रपाठकः स गतः ॥४॥ . अथ पञ्चमप्रपाठकः । ओम् । अहर्वे देवा आश्रयन्त रानोममुराः। तेऽसुगः समावहोर्या एवासन्, नो व्यावतन्त। सोऽब्रवीत्, इन्द्रः कशाह चेमानसुरान् रात्रीमन्ववैष्यामहा इति । म देवेष न प्रत्य विन्दत्, अविभयू रानेस्तमसः । मृत्योस्तम इव हि रातिः, मृत्यवं तमः, तस्मादाप्येतहि भूयानिव नक्तं । स यावन्मावमिवाप्रक्रम्य बिभेति, तं वै छन्दास्येयान्ववायन् । तद्यच्छन्दास्येवान्ववायन, १ अनुय भमभिमम्पन्नम्यति छ ।

·१५० गोपथब्राह्मणोत्तरभागे तस्मादिन्ट्रस्य छन्दांसि च रात्रि वहन्ति; न निविक्ष्यस्यते न पुरोरवधाय्या नान्या देवता। इन्द्रस्य येव छन्दांसि च रात्रि वहन्ति, तान्वै पायैः पयायमनुदन्त। यत् पर्यायः पाय- मनुदन्त, तस्मात् पर्यायाः, तत् पर्यायाणां पायवं। तावै प्रथमैरेव पायैः पूर्वरात्रादनुदन्त, मध्यमैमध्यरात्रादुत्तमैरपर- रात्रात् । अपिशर्वया अपिस्मसोत्यब्रुवन् । तद्यदपिशवया अपि- स्मसोत्यब्रुवन्, तदपिशवराणामपिशवरत्वं । शर्वराणि खलु हवा अस्यैतानि छन्दांसीति ह स्माह। एतानि हवा इन्द्र रात्रास्तमसो मृत्योरभिपत्यावारयन्, तदपिशवराणामपि शर्वरत्वम् ॥ १॥ प्रथमेषु पयायेषु स्तुवते, प्रथमान्येव पदानि पुनराददते । यदेवैषां मनोरथा आसन्, तदेवैषान्तेनाददते। मध्यमेषु प-- येषु स्तवते, मध्यमान्येव पदानि पुनराददते। यदेवैषा- मखा गाव आसन्, तदेवैषां तेनाददते। उत्तमेषु पयायेषु स्तुवते('), उत्तमान्येव पदानि पुनराददते। यदेवैषां वासो हिरण्यं मणिरध्यात्ममासौत्, तदेवेषां तेनाददते। आ द्विषतो वसु दत्ते, निरवैनमेभ्यः सर्वेभ्यो लोकेभ्यो नुदते, य एवं वेद ॥२॥ पवमानवदहरित्याहुः, न रात्रिः पवमानवती, कथमुभ पव- मानवती भवतः, केन ते समावद्भाजौ भवत इति । यदेवेन्ट्राय महने सुतमिदं(२)वसो सुतमन्ध इदं ह्यन्वोजसा सुतमिति स्तुवन्ति १ स्तु वन्त इति छ। २ स समिति भ०।

·५ प्रपाठकः । च शंसन्ति (१) च, तेन रात्रिः पवमानवतो,(२) तेनोभे पवमान- वती भवतः, तेन ते समावदाजी भवतः । पञ्चदशस्तोत्रमहरि- त्याहुः; न रात्रिः पञ्चदशस्तोत्रा, कथमुभे पञ्चदशस्तोत्रे भवतः, केन ते समावडाजी भवत इति । हादशस्तोत्राण्यपिशवराणि तिसृभिर्देवताभिः सन्धिना राथन्तरेणाखिना यः स्तुवते, सेन राषिः पञ्चदशस्तोत्रा, तेनोभे पञ्चदशस्तोत्रे भवतः, तेन ते समावद्वाजौ भवतः । परिमितं स्तुवन्त्यपरिमितमनुशंसन्ति, परिमितं भूतमपरिमितं भव्यमपरिमितान्येवावरुध्यादित्यतिशं- सन्ति(२)। स्तोममति वै प्रजास्यामानमतिपशवः(१) । तद्यदेवा- स्यात्मानन्तदेवास्यैतेनाप्याययन्ति । अथो यं वा इदं सर्व नेह- चैव तत्तेजय। अथ तदहोरात्राभ्यामाप्त मेहतेजसोरात्यै । गायत्री स्तोत्रियानुरूपं शंसन्ति, तेजो, वै गायत्री, तमः पामा, रात्रिस्तेन तेजसा तमापामानन्तरन्ति पुनरादाय(५), शंस- न्ति। एवं हि सामगाः स्तुवते, यथास्तुतमनुशम्त भवति । न हि तत् स्तुतं यत्रानुशस्त । तदाहुः, अथ कम्मादुत्तमात् प्रतीहारादाइय साना शस्त्रमुपमम्तन्वन्तीति ॥३॥ पुरुषा वै यज्ञः, तस्यशिर एव हविर्धानं, मुखमाहवनौयः, उदरं सदः, अन्तरुक्थानि, बाह्र मार्जालीयवाग्नीधीयश्व, या इमा १ स्व पति च शंसनोति ग.। १ पबमानवतीतीति ग.। अनिशंसनौति ग०, भ०, ट० च । ४ प्रजासात्माममितीति ग०, प.च ५ पुनरादायनि । .

·गोपथब्राह्मणोत्तरभागे देवतास्त अन्तःसदः, सन्धिष्ठयाप्रतिछे(१) गाई पत्यवतश्रवणो इति । अथापरन्तस्य, मन एव ब्रह्मा, प्राण उहाता, अपानः प्रस्तोता, व्यानः प्रतिहर्ता, वाग्धोता, चक्षुरध्वर्युः, प्रजापतिः सदस्यः, अङ्गानि होत्राशसिनः, आत्मा यजमानः। तद्यदध्वर्युस्तोत्रमुपा- कारोति सोमः पवत इति, चक्षुरेव तत् प्राणैः सन्दधाति । अथ यत् प्रस्तोता ब्रह्माणमामन्वयते, ब्रह्मन् स्तोष्यामः प्रशास्तरिति । मनोग्रणीभवति एतेषां प्राणानां, मनसा हि प्रसूताः स्तोमेन स्तयामेति, प्राणानेव तत् मनसा सन्दधाति। अथ यब्रह्मा स्तुते- त्युच्चै रनुजानाति, मनो वै ब्रह्मा, मन एव तत् प्राणैः सन्दधाति । अथ यत् प्रस्तोता प्रस्तोति, अपानमेव तत् प्राणै: सन्दधाति । अथ यत् प्रतिहर्ता प्रतिहरति, व्यानमेव तदपानैः सन्दधाति। अथ यदुहातोहायति, समानमेव तत् प्राणैः सन्दधाति । अथ यद्योता साना शस्त्रमुपसन्तनोति, वाग्व होता, वाचमेव तत् प्राणैः सन्दधाति । अथ यत् सदस्यो ब्रह्माणमुपासोदति, प्रजापति प्रजापतिमेवाप्नोति । अथ यद्धोत्राशंसिनः सामं सन्तति कुर्वन्ति, अङ्गानि वै होत्राशंसिन , अङ्गान्येवास्य तत् सन्दधाति । अथ यद्यजमानस्तोत्रमुपासोदति, आत्मा के यज- मानः, आत्मानमेवास्य तत् कल्पयति । तस्मात्रैनं वहिर्वेद्यभ्या- श्रावयेयुर्नाभ्युदियावाभ्यस्तमियान् नाधिष्ण्ये प्रतपेवेत् प्राणेभ्य आत्मानमन्तरगादिति ॥ ४ ॥ प्रथमेषु पर्यायेषु स्तुवते, प्रथमेषु पदेषु निनयन्ति, प्रथमरात्रा- देव तदसुराविरघ्नन्ति । मध्यमेषु प-येषुस्तुवते, मध्यमेषु पदेषु १ सन्धिष्णाः प्रतिष्ठे रनि ग०, ५०,०, च। सदस्य, प्राणै:

·१५३ ५ प्रपाठक। निनर्दयन्ति, मध्यमराबादेव तदसुराविरघ्नन्ति । उत्तमेषु पर्यायेषु स्तुवते, उत्तमेषु निनयन्ति, उत्तमराबादेव तदसुराविरघ्नन्ति । तद्यथाभ्याधारात् पुनः पुनः पामानं निहरन्त्येवमेवैतत् स्तो वियानुरूपाभ्यामहोरात्राभ्यामेव तदसराविरजन्ति। गायौं शंसन्ति, तेजो वै ब्रह्मवर्चसं गायत्री, तेज एवामै तहमवर्चसं यजमाने दधति। गायत्री शस्त्वा जगतीं शंसन्ति, ब्रह्म ह वै जगतो, ब्रह्मणेयास्मै तद् ब्रह्मवर्चसं यजमाने दधति । व्यावहयन्ते गायत्रीच जगतोश्चान्तरण, छन्दांस्येव तं नानावीर्याणि कुर्वन्ति । जगतोः शस्त्वा त्रिष्टुभः शंसन्ति, पशवो वै जगती, पशूनेव तत् विष्टुभः परिदधति। बलं वै वोयं त्रिष्टुप्, बलमेव तहौर्य- न्तत:(१) प्रतिष्ठापयति । अन्धस्वत्यो मबत्यः सुतवत्यः पीतव- त्यस्त्रिष्टुभो याज्याः समाः सुलक्षाः, एतदै राचौरूप जाग्रियात् । रात्रि यावदु ह वै न वा स्तुवते न वा शस्यते, तावदोखरा असुररक्षांसि च यजमनुवनयन्ति()। तस्मादाहवनौयं समिध- माग्नीधीयं गार्हपत्यं धिष्णा समुज्वलयते। अतिभाषयेरन् ज्वलयेरन् प्रकाशमिव वै तस्यादारे भिवं सुवोरंस्तान् हातः श्रेष्ठो वा इति पामानाभिहकोति(२) । ते तमापामानमपानते ते तमःपासानमपानते ॥ ५ ॥ विश्वरूपं वै वाष्ट्रमिन्द्रोहं स त्वष्टा हतपुत्रोभिचरणोयमपेन्द्र १ नवौयं तत इति भ.। नवीर्ये नन रनि । २ यज्ञमनु मनयनोति भाः। यत्रमनुमनयनीति गः। अभिष्टकोनीति क.। न ·१५४ गोपथब्राह्मणोत्तरभाग सोममाहरत्()। तस्येन्द्री जधिरे। स संस्मत्वा(२) प्रासहा सोम- मपिवत् स विष्टहार्छत् । तस्मात् सोमो नानुपहतेन(२) न पातव्यः। सोमपीथोस्य हाधिको(') भवति । तस्य मुखात् प्राणेभ्यः श्रीर्यशांस्यू/न्युदक्रामत् । तानि पशून् प्राविशन् । तस्मात् पशवी यशोयशो ह भवति, य एवं वेद। ततोस्मा एतदखिनौ च सरखती च यज्ञं समभरन्(५),सौत्रामणि भैषज्याय । तयेन्द्रमभ्यषिञ्चन् । ततो वै स देवानां श्रेष्ठोऽभवत् । श्रेष्ठः खानां चान्येषां च भवति, य एवं वेद यश्चैवं विद्वान्त् सौवा- भण्याभिषिच्यते ॥ ६॥ अथ साम गायति ब्रह्मा, क्षत्रं वै साम, क्षत्रेणैवैनं तदभि- षिञ्चति । अथो • साम्राज्य वै साम, साम्राज्येनैवैनं तत् साम्राज्यं गमयति । अथो सर्वेषां वा एष वेदानां रसः, यत् साम, सर्वेषामेव तद्देदानां रसेनाभिषिञ्चति । वृहत्यां गायन्सि(९), वृहत्यां वा असावादित्यः श्रियां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठतस्तपति । ऐन्द्रयां हहत्यां गायति(१)। एन्द्रो वा एष याक्रतुर्यत् सौत्रा- मणिः। एन्द्रायतन एष एतहिं यो यजते, ख एवैनं तदायतने प्रोणाति । अथ कस्मात् संश्यानानि नाम, एतैव सामभिर्देवा १ सोममारदिति च0, भ० च । २ससंस्खा रति ग ३मानुपलय नेन रति भा० । ४पस्यर्दिक रति च। सारेदिति च। ६ टहत्यां गायतीति १०,८०८। हत्या गायतीति ग । हत्या गायतौनि ग० ।

·५ प्रपाठक। १५५ । न्द्रमिन्द्रियेण वौर्येण समश्यन् (१), तथैवैतद्यजमाना एतैरव सामभिरिन्द्रयेणैव वोर्येण सएश्यन्ति । संत्रवसे विश्रवसे सत्य- यवसे श्रवस इति सामानि भवन्ति । एषेवैनं लोकेषु प्रतिष्ठा- पयति। चतुर्निधनं भवति, चतस्रो वै दिशः, दिक्षु तत् प्रति- तिष्ठन्ते। अथो चतुथादः पशवः, पशूनामाप्त। तदाहु, यदे- तत् साम गोयते, अथ क्कैतस्य साम्नमुक्थं, का प्रतिष्ठा। त्रयो देवा एकादशैत्याहुः, एतहा एतस्य सानमुक्थमेषा प्रतिष्ठा। त्रयस्त्रिंशं ग्रहं गृहाति, सानः प्रतिष्ठाय प्रतिष्ठायै ॥ ७॥ प्रजापतिरकामयत, वाजमान यात्, स्वर्ग लोकमेति । स एतं वाजपेयमपश्यत् । वाजपेयो वा एषः, य एष तपति, वाजमतेन यजमानः स्वर्ग लोकमानोति । शुक्रवत्यो ज्योतिमत्यः प्रातःमवने भवन्ति, तेजो ब्रह्मवर्चसं ताभिराप्नोति। वाजयत्या माध्यन्दिने सवने खर्गस्य लोकस्य समध्ये। अन्नबत्यो गणवत्यः पशमलस्त तीयमवने भवन्ति, भूमानं ताभिराप्नोति । सर्वः सप्तदशो भवन्ति (९), प्रजापति सप्तदशः, प्रजापतिमेवाप्नोति । हिरण्यस्रज ऋत्विजो भवन्ति, महस एव तद्रूपं क्रियते । एष मेमुभिलोके प्रकाशोसदिति, ज्योति हिरण्यं, ज्योतिषैवैनमन्तर्दधत्याजि धावन्ति यजमानमुज्जापयन्ति, नाके रोहति, स महमे रोहति, विश्वमहसे रोहति, सर्वमहमे रोहति, मनुष्यलोकादेवैनमन्तर्द- धति । देवस्य सवितः सवं स्वर्ग लोकं वषिष्ठं नाकं रोहेयमिति ब्रह्मा रथचक्र सर्पति, सविटप्रसूत एवैनं तत् समर्पयति । अथो १ संश्यन् इति च । भवतीति गा।

·गोपथवाणातरभागे प्रजापति ब्रह्मा, प्रजापतिमेवेनं वादधिप्रसुवति, नाकस्यो- जित्यै वाजिनां सन्तत्यै। वाजिसामाभिगायति, वाजिमान् भवति । वाजो वै वर्गो लोकः, स्वर्गमेव तं लोक रोहति । विष्णोः शिपिविष्टवतीषु बहदुत्तमं भवति, स्वर्गमेव तं लोक रूढ़ा बध्नस्य विष्टपमतिकामत्यतिक्रामति ॥ ८ ॥ अथातो अप्तोर्यामाः, प्रजापति यत् प्रजा असजत, ता वै ता ता असृजत। ताः सृष्टाः पराच्य एवासनोपार्वतन्त। ता एकेन स्तोमेनोपारह्वात् । ता अत्यरिचन्त, ता हाभ्यान्ताः सर्वैः । तस्मात् सर्वस्तोमः, ता एकेन पृष्ठे नोयाग्रजात् । ता अत्यरिच्चन्त, ता हाभ्यां ताः सर्वैः, तस्मात् सर्वस्पृष्टः । ता अतिरिक्तोक्थे वार- अन्तोयेनावारयन्, तस्मादेषोतिरितोक्थवान् भवति । तस्माहार- वन्तीयं ता यदाप्ता यच्छत्, अतो वा अप्तोर्यामाः। अथो प्रजा- वाप्नुरित्याहुः, प्रजानां यमन इतोहेवैतदुक्य (), ता वहिः प्रजा श्रायरंस्तहि हैतेन यजते, स एषोष्टापृष्ठो भवति, तद्यथान्यस्मिन् यझे विश्वजितः पृष्ठमनु सञ्चरं भवति, कथमेतदेवमोति । पितष यज्ञानां तद्यथा थेष्ठिनि संवशेयुरपि विहिषाणः, एवमेवै- तक्रष्ठिनो वरीयानमत्रस्यानुचर्याय क्षमन्ते ॥ ८ ॥ तद्यथैवादोन्ह उक्थानामाग्नेयं प्रथमं भवति, एवमेतदवा- प्याग्नेयं प्रथमं भवति । ऐन्ट्र वाव तत्रोत्तरे एन्ट्रे वा एते पन्द्रावैष्णवमच्छावाकस्योकथं भवति । चतुराहावान्यतिरित्तोक्- थानि भवन्ति, चतुष्टया वै पशवः, अथो चतुष्थादः पशव, पशूना- मात्रै । त एते स्तोत्रियानुरूपास्तचा अईर्चशस्याः । प्रतिष्ठा वा १ इतिहै वैतदुक्कमिनि ट०, म० च। इनौ रेवनदुकमिति छ।

·५.प्रपाठकः । अर्धचः, प्रतिष्ठित्या एव। अथैतेषामेवाविनानां सूतानां हे हे समाहावमकैकमहरहः शंसति, अखिनो देवानां भिषजी, तस्मादाखिनानि सूतानि शएसन्ति, तदखिभ्यां प्रदरिदं भिष- ज्यतमिति । क्षेत्रवत्यः परिधानीया भवन्ति, यत्र हतस्तत्- प्रजा अशनायन्तीः पिवासन्तीः संरुडा स्थिता प्रासन, ता दीना एताभिर्यथाक्षेत्रं पाययाञ्चकार तर्पयाञ्चकार, अथो इयं वै क्षेत्र पृथिवी, अस्थामदीनायामन्ततः प्रतिष्ठास्यामहा इति। त्रिष्टुभी याज्या भवन्ति, यत्र(१) हतस्तत्प्रजा अशनायन्ती: पिवासन्तीः संकडा स्थिता बभूवुः, ता हैवैना एताभिर्यथोकसं व्यवसाययाञ्च- कार, तस्मादेता याज्या भवन्ति तस्मादेता याज्या भवन्ति ॥१०॥ अथातोनैकाहिकं खःस्तीनियमद्यस्तीत्रियस्थानुरूपं कुर्वन्ति, प्रातःसवनेहोनमेव तत्सन्तन्वन्त्यहीनस्य सन्तत्यै। तद्यथा हवा एकाहस्तुत एवमहोनः स्तुतः(२), तद्यथैकाहस्य सुतस्य सवनानि सन्तिष्ठमानानि यन्ति, एवमहीनस्य सुतस्याहानि सन्तिष्ठ- मानानि यन्ति । तद्यश्वःस्तोत्रियमद्यस्तोत्रियस्यानुरूपं कुर्वन्ति, प्रातः सवनेहरेव तदही रूपं कुर्वन्ति । अपरेणेव तदन्हापरम- हरभ्यारभन्ते(३), तत्तथा न माध्यन्दिने सबने । यो पृष्ठानि तानि तस्मिन्नेवावस्थितानि भवन्ति। एतेनैव विधिना तीव- सवने न खःस्तोत्रियमद्यस्तोत्रियस्यानुरूपं कुर्वन्ति ॥ ११ ॥ १य उति ट.. एकहनत ग्यमहीन सुन पनि छ । २ एकाहसनमहोमः न त इति च । एकाहसत एवमहीनसुत इति ग०, ८० च। ३ अभ्यरस्यको रति ट।

·१५८ गोपथब्राह्मणत्तरभागे अथात आरम्भणीया एव, ऋजुनीतो नो वरुण इति मैत्रा- वरुणस्य । मित्रो नयतु विहानिति, प्रणेता वा एष होत्रकाणां, यमैत्रावरुणः, तस्मादेषा प्रणेत्रिर्मती() भवति, इन्द्रं वो विखतस्स- रोति ब्राह्मणाच्छसिनः । हवामहे जनेभ्य इति, इन्द्रमेवैतया- हरहनिवर्हयन्ते, न हैवैषां विहवेन्य इन्द्रं वक्त । यत्रैवं विद्वान् ब्राह्मणाच्छंस्थतामहरहः शंसति । यत् सोम आसतेनर इत्यच्छा- वाकस्य । इन्द्राग्नी अजोहबुरितीन्द्राग्नी एवैतयाहरहनिह- यन्ते, न हैवैषां विहवेऽन्य इन्द्राग्नी वडती । यत्रै विहानच्छा- वाकस्येतामहरहः शंसति, ता वा एताः स्वर्गस्य लोकस्य नाव: सन्तारण्यः । स्वर्गमेवैताभिर्लोकमनुसञ्चरन्ति ॥ १२ ॥ अथातः परिधानौया एव, ते स्याम देव वरुणति, मैत्रावरुणस्य । इषांथ वधीमहीति(२), अयं वै लोक इषमित्यसौ वै लोकः वरिति उभाववैनौ तो लोकाचारभते । व्यन्ततरिक्षमतिरदिति ब्राह्मणा- च्छसिनो विहरचं(२)। स्वर्गमेवैताभिर्लोकं विकृणोति । मदे सो- मस्य रोचनेन्द्रो यदभिनइलमिति, सिषासवो ह वा एते यद्दीक्षि- ताः, तस्मादेषा बलवती भवति । उहा आजदगिरीभ्य आविष्कणन गुहासतीः। अर्वाञ्च नुनुदे बलमिति, सनिमतेभ्य एतयावरन्थे। इन्द्रेण रोचनादिवो दृढानि टंहितानि च । स्थिराणि न पराणुद इति, स्वर्गमेवैतयाहरहर्लोकमवरुन्धे। आहंसरस्वतीवतोरित्यच्छा- सास्य । इन्द्राग्न्योरवोहण इति, एतद वा इन्द्राग्योः प्रियधामः, १ प्रयिमतौति छ। प्रपोटर्मतीति च० । २ पंच खधीमहीतीति च० । दश वधीमहोति छ। ३ व्यविष्टचमिति च। विवाहचमिति छ ।

·५ प्रपाठकः। १५८ - यहागिति, प्रियेणैवैनो तडामा समईयति । प्रियेणैव धामा सम- ध्यते, य एवं वेद ॥ १३ ॥ उभय्यो(१)होत्रकाणां परिधानोया भवन्ति,अहोनपरिधानोयार्थ- काहिन्यस्य(२), तत एकाहिकोभिरेव मैत्रावरुणः परिदधाति, ते नास्माल्लोकान्न प्रच्यवते । आहिनीकौभिरच्छावाका स्वर्गस्य लोक- स्थास्य, उभयीभिर्बाह्मणच्छंसी। एवमसावुभौ व्यन्वारभमाण एतीमञ्च लोकममुञ्च। अथोऽहोनञ्चैकाहञ्च, अधोसंवत्सरचाग्नि- टोमञ्च, अथो मैत्रावरुणञ्चाच्छावाकञ्च, एवमसावुभौ व्यन्वारभ- माण एति । अथ तत एकाहिकीभिरेव टतीयसवने होलकाः परिदधाति, तेनास्माल्लोकात्र प्रयवते। आहिनौकौभिरच्छा- वाक स्वर्गस्य लोकस्य समध्ये । काम तहोता शं मेत्, यहडोत्रकाः पूर्वेयुः शं से युः । यदै होता तडोत्रकाः, प्राणो वै होता, अङ्गानि होत्रकाः, समानो वा अयं प्राणोङ्गान्यनुसञ्चरन्ति । तस्मात् तत् कामं होता शम्सेत्, यहोत्रका पूर्वेद्यः शंमेयुः । यह होता तद्यो- त्रकाः, आत्मा व होता, अङ्गानि होत्रकाः, समानो वा इमेगा- नामन्ताः, तस्मात् तत् कामं होता शंसेत् । यद्योत्रका पूर्वेद्यः संशयुः, यदै होता तहोत्रकाः, सूक्तात हाता परिदधाति, अथ समान्य एव होत्रकाणां परिधानीया भवन्ति ॥१४॥ यः खःस्तोत्रियमद्यस्तोत्रियस्यानुरूपं कुर्वन्ति, प्रातःसवने- हीनमेव तत्सन्तन्वन्ति, प्रहीनस्य सन्तत्यै। त एते होवकाः प्रातःसवने। षडहस्तोत्रियं शस्त्वा माध्यन्दिनेहोनसूतानि शंस- . १ उभय इति ग०, च०, भ०, ट.च। ६ एकाहिनस्यति ।

·१६० गोपथब्राह्मणोत्तरभागे न्ति,(१) सत्यो यातु मधवां ऋजोषोति । सत्यवान् मैत्रावरुणो अस्मा इदु प्रतवसे तुरायेति ब्राह्मणाच्छ सो। शासहर्दुिहितु- नत्यगादित्यच्छावाकः । तदाहुः, कस्मादच्छानाको वह्निवदेतत् सूतामुभयत्र शंसति, स पराक्षु चैवाह सर्वाक्षु चेति। वीर्यवान् वा एष वह्न चः, यदच्छावाकः। वहति ह वै वढे ईरः, यासु यु ज्यते । तस्मादच्छावाको वह्निवदेतत् सूक्तमुभयन शंसति, पराक्षु चैवाह सर्वाक्षु चेति । तानि पञ्चवहःसु शस्यन्ते। चतु- विशेऽभिजिति विषुवति विश्वजिति महाव्रते तान्येतान्यहीन- सूतानोत्याचक्षते। न ह्येषु किञ्चन होयते, पराश्चि 'ह वा एतान्यहान्यभ्यावर्तीनि भवन्ति । तस्मादेतान्येतेष्वहःसु शस्यन्ते । यदेतानि शंसन्ति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपं । यद्देवैतानि शंसति, इन्द्रमेवैतैर्निवह यन्ते, यथ ऋषभं वासिताय ते वैदेवाथ ऋषयश्चाब्रुवन्, समानेन यज्ञए सस्तन्वामहा इति। तदे- तद्यज्ञस्य समानमपश्यत् । समानां प्रगाथां समानो प्रतिपदः समानानि सूतानि। अोकासारो वा इन्द्रो यत्र वा इन्द्रः पूर्व गच्छति। गच्छत्येव तत्रापरं यज्ञस्यैव सेन्द्रताये ॥ १५॥ . इत्ययर्व वेदोत्तरगोपथब्राह्मणस्य पञ्चमः प्रपाठकः समाप्तः ॥५॥ अथ षष्ठप्रपाठकः। ओम् । तान्वा एतान् सम्पातान् विखामित्रः प्रथममश्यत्, १ शंमतीतिग. भा० २०च।

·६ प्रपाठकः । एवा वामिन्द्र वचित्र यत्र इन्द्रः जुजुषे यच्च वष्टि कथामहाम- वृधत् कस्य होतुरिति । तान् विखामित्रेण दृष्टान् वामदेवी प्रस. जत। सहे रक्षाञ्चक्र(') विवाभित्री यान् वाहं सम्पातानदर्श (२), स्तान्वामदेवो असृजत। कानि त्वं हि सूतानि सम्पातां- स्तत्प्रतिमान् सृजेयमिति । स एतानि सूतानि सम्माता स्तत्प्रतिमाननसृजत, सद्यो ह जातो वृषभः कनौन उदु बना. प्यरत थवस्थाभितष्टे (२) वदोधया मनोषामिति विश्वामित्रः । इन्द्रः पूर्भिदातिरदासमय एक इव्यश्चर्षणीनां यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भोम इति वसिष्ठः । इमामूषुप्रभृति सातयेधा इच्छन्ति त्वा सोम्यासः मखायः शासह हिदुहितुर्नृत्यङ्गादिति(' भरद्वाजः। एतैर्दै सम्पातैरेत ऋषय इमान् लोकान् सम- पतन् । तद्य समपतन, तस्मात् सम्माता, तत् सम्पमानां सम्पातत्वं । ततो वा एतां स्त्रोन् सम्पातान् मैत्रावरुणो विप सिमेकैकमहरहः शंसति, एवा त्वामिन्ट्र वचित्रवेति प्रथम- हनि, यत्र इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टोति हितोये, कथामहामहधत् कस्य होतरिति दृतीये। पीनेव सम्पातान् ब्राह्मणाकुसौ विपर्याप्तमकैकमहरहः शंसति, इन्द्रः पूर्भिदातिरदाममरिति प्रथमेहनि, य एक इव्यशर्षणोनामिति हितोये, यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भोम इति टतोये। बोनेव सम्पातानच्छावाको १ महेक्षाच इति ग०, छ .। २ मम्यातानशविति च । ३ श्रवण्याभिन रनिट. च। पवमाभितएं इतिहा। १ नागादिति ग०, १०,०, ट० च। . . . प ·गोपथब्राह्मणोत्तरभागे । विपर्यासमकैकमहरहः शंसति, मामूषुप्रभृति सातयेधा इति प्रथमेहनि, इच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखाय इति हितोये, शास- इट्रिहितुर्वृत्यङ्गादिति(') तोये। तानि वा एतानि नव त्रीणि चाहरहःशंस्थानि। तानि हादश भवन्ति । द्वादश ह वै मासाः संवत्सरः, संवत्सरः प्रजापतिः, प्रजापतिर्यज्ञः, तत् संवत्सरं प्रजा- पति यजमानोति । तस्मिन् संवत्सरे प्रजापतो यज्ञे अहरहः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति, प्रतितिष्ठन्ते । इदं सर्वमनुप्रतितिष्ठति। प्रति- तिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद। तान्यन्तरेणावापमाव- पेरन्, अन्यूखा(२)विराजयतुर्थहनि, वैपदौश्च पतीः पञ्चमे, पारुक्षेपो षष्ठेथ यान्यन्यानि महान्तोत्राण्यष्टान्यावपेरन् ॥ १ ॥ को अद्य नयों देवकाम इति मैत्रावरुणः । वनेन वा योन्यायि चाकविति प्राह्मणाच्छ सौ। आयाद्यर्वाकुपबन्धरेष्ट इत्यच्छा- वाकः। एतानि वा आवपनानि, एतैरेवावपवाश्च ऋषयश्च स्वर्ग लोकमायन् । तथैवेतद्यजमाना एतैरेवावपनैः स्वर्ग लोकं यन्ति। सद्यो ह जातो वृषभः कनौन इति मंचावरुणः पुरस्तात् सम्पातानामहरहः शंसति । तदेतत् सूक्त, स्वर्गमेतेन सूक्तेन देवाश्च ऋषयश्च स्वर्ग लोकमावन् । तथैवैतद्यजमाना एतेनैव सूक्तेन स्वर्ग लोकं यन्ति। तदृषभवत् पशुमद्भवति पशूनामात्यै । तत्पञ्च वभति, अन्नं वै पङ्क्तिः, अन्नाद्यस्याव- रुध्ये(९), परिष्टैनः पथिभिः पारयन्विति स्वर्गताया एवैतदहरहः १ नागादिति ग०, च०,०, ट० च। २ धावपेरनन्यं खा इनि का। धावपेरन्यं खा इति । चावपेरनन्यं पा इति ट। १ चवरन्धः इति छ।

·६ प्रपाठकः। शंसति। उदु ब्रह्माण्रतश्ववस्येति ब्राह्मणाच्छ सौ। मण देतत् सूक्त, समृद्धमतेन सूतीन देवाच ऋषयश्च खग लोक- मायन् । तथैवैतद्यजमाना एतेनैव सूतीन स्वर्ग लोकं यन्ति । तदु वै षडर्च', षड् वा ऋतवः, ऋतूनामात्यै । तदुपरिष्टात् सम्पाता- नामहरहः शंसति। अभितष्ट वदीधया मनौषामित्यच्छावाको अहरहः शंसति । अभिवदति तत्यै रूपमभिप्रियाणि मर्मश- त्यराणीति, यान्येव पराण्यहानि, तानि प्रियाणि, तान्येव तद- भिममृशन्तो यन्त्यभ्यारभमाणाः । परो वा अस्मानोकात्() स्वी लोकः, स्वर्गमेव तं लोकमभिमशन्ति। कयौं ऋच्छामि(र) सन्दृशे सुमेधा इति, ये ह वा अनेन पूर्व प्रोतास्ते वै कवयः, तान्यमेव तदभ्यभिवदति । यदु वै दशर्च, दश वै प्राणाः, प्राणा- नेव तदाप्नोति प्राणानां सन्तत्यै। यदु वै शदर्च, दश वै पुरुष प्राणः, दश वर्गा लोकाः, प्राणांश्चैव तत् स्वगांव लोकानानाति । प्राणेषु चैवैतत् स्वर्गेषु च लोकेष प्रतितिष्ठन्ता यन्ति । यदुवै दशर्च, दशाक्षरा विराड्, इयं वै विराड, इयं वै स्वर्गस्य लोकस्य प्रतिष्ठा, तदेतदस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति । सतदिन्द्रं निरा- हते, नेन्द्राद्रूपाव प्रच्यवते, तदुपरिष्टात् मम्पातानामहरहः शंसति ॥२॥ कम्तमिन्द्र वा वसु कत्रव्यो अतसोनां कद्रूकन्वस्यात (२) १ अम्माल्लोका इति छ०, भ० च । २ रिच्छामोति छ । रुसामीति भ.। १ कदन्वरस्याक्षनमिति ग०। कम्पपस्याकृतमिनि क०, २० च। कदूग्वारस्या- कृतमिति छ।

·१६४
गोपथब्रावणोत्तरभागे
इति कहतः प्रगाथा अहरहः शंसति । एको वै प्रजापतिः,
प्रजापतेराय । यदेव कहन्तः, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपं । यहेव
कदन्तः, अथो अन्नं वै कं, अथो अग्रस्थावरुध्थे । यहेव(३)कइन्तः,
अथा सुखं वै कं, अथो सुखस्थावरुध्यै । यहेब(२) कहन्तः,
अथोहरहर्वा एते, शान्तान्यहोनसूतान्युपयुञ्जाना यन्ति, तानि
कहनिः प्रगाथैः शमयन्ति । तान्येभ्यः शान्तानिकं भवन्ति(२),
तान्येता छान्तानि स्वर्ग लोकमभिवहन्ति । विष्टभः सूक्तः
प्रतिपदः शंसेयः, ता है के पुरस्तात् प्रगाथानां शंसन्ति, धाय्या
इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यात्। क्षत्रं वै होता, विशो होत्रा
शंसिनः, क्षत्रस्यैव तहिषं प्रत्यद्यामिनीकुर्युः। पावमानस्य (')
सन्विष्टुभौ मा इमा(') मुक्तः प्रतिपद इत्येवं विद्यात्, यथा वै
समुद्रं प्रबरेयुः, एवं हैवैते प्रनवयन्ते(१) ये संवत्सरं हादशाह
वोपासन्ते, तद्यथा सैरावती नावं पारकामाः समारोहे युः,
एवं हैवैतास्त्रिष्टुभः स्वर्गकामाः ममारीहन्ति ।
एतच्छन्दी गमयित्वा स्वर्ग लोकमुपावर्तन्ते(१)। वीर्यवन्त
मंहिताभ्यो नद्याव्हयौत, समानं हि छन्दः, अथोऽन्ये धाय्या
.
१ यदेव मि च०,०च।
२ यदेवेति च०, ८० च ।
३ भवतीति ट।
४ पावमस्येति च०, च ।
५ वा इमा रति छ,
६ प्रलवंते च०,
प्रालवत रनिगा।
लोकमुपावर्जन इनि गा, इ. च।
भा
.

·६ प्रपाठकः । करवाणीति । यदेनाः शंसन्ति(), तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपं । यद्देवनाः शंसन्ति(२), इन्द्रमनियन्ते, यथ ऋषभ() वासि- . तायै ॥ ३॥ अपेन्द्र प्राचो मघवन्नमित्रानिति, मैत्रावरुणः पुरस्तात् सम्पा- तानामहरहः शंसति । अपापाचो अभिभूते नुदम्बापोदीची अप शूरा धराच उरौ यथा तव शर्मन् मदेमति, अभयस्य रूपमभयमिव ह्यन्विच्छति, ब्रह्मणा ते ब्रह्मयुजा युनज्मोति, ब्राह्मणास्थतामहरहः शंसति। युक्तवतौं युक्त इवायहीनी- होनस्य रूपमुरु नो लोकमनुनेषौति, अछावाको अहरहः शंसति । अनुनेषोत्येत इवाहहीनोऽहोनस्य रूपं नेषौति सत्रायणरूप। ओकःसारी हैवैषामिन्द्रो भवति, यथा गौः प्रजातं गोष्ठं, यथा ऋषभ(५) वासितायाः, एवं हैवैषामिन्द्रो यन्नमागच्छन्ति ) । न शूनं यथाहीनस्य(९) परिदध्यात्। क्षत्रियो ह राष्ट्राचावते, यो हैव परो भवति, तमभिव्हयति ॥ ४ ॥ अथातोहीनश्च युक्तिय विमुक्तिश्च व्यन्तरिक्षमतिरदित्यहीनं युत । एवेदिन्द्रमिति विमुञ्चति । नूनं सा त इत्यहीनं युक्ते । नष्टत इति विमुञ्चति। एष ह वा अहीनं तन्तुमर्हति, य एनं योक्तच्च विमोक्तञ्च वेद, तस्य हैषैव युक्तिरेषा विमुक्तिः । १, २, शंसनीति ट. १ यथारषभमिति ग०। * यथषमिति ग०, १०, भा०च। ५ यज्ञमागच्छनौति ग० । ६ न शनं ययाहीनस्यैनि छ ।

·गोपथब्राह्मणोत्तरभागे तद्यत् प्रथमेहनि चतुविश एकाहिकीभिः परिदध्युः, प्रथम एवा- हनि य संस्थापयेयुनाहौनकर्म कुर्युः। अथ यदहीनः परि- धानौयाभिः परिदध्यः, तद्यथा युक्तो विमुच्यमाना उत्कृत्येत, एवं यजमाना उत्कृत्ये रन्, नाहौनकर्म कुर्यः । अथ यदुभयौभिः परिदध्युः, तद्यथा दोर्घाव उपविमोकं याज्याः, तादृक् तत् समानीभिः परिदध्य ः। तदाहु, एकया हाभ्यां वा स्तोम- मतिशंसेत्, दीर्घारण्यानि भवन्ति, यत्र बहीभिः स्तोमोति- शस्यते, अथो क्षिप्रन्देवेभ्योऽन्नाद्यं सम्प्रयच्छामीति, अपरिमिताभि- रुत्तरयोः सवनयोः । अपरिमितो वै खर्गो लोकः, स्वर्गस्य लोकस्य समय। तद्यथा अभिहेषते पिपासते क्षिप्र प्रयछेत्, तादृक् तत् समानीभिः परिदध्यः। सन्ततो हैवैषामारधी विसस्तो यज्ञो भवति, सन्ततमृचा वषट कृत्यं सन्तत्यै सन्धीयते प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ॥५॥ सदाहुः, कथं डाक्थो होतैकसूक्त एकोकथा होत्रा दिसूक्ता इति । असौ वै होता योसौ तपति, स वा एक एव, तस्मादेक- सूतः । स यदिध्यातो हाविवा भवति, तेज एव मण्डलं भा अपरं शक्लमपरं कण, तस्माद्दाक्थः। रश्मयो वाव होत्राः, ते वा एकैकं, तस्मादेकोकथाः । तद्यदेकैकस्य रश्मी हौ वर्ण भवतः, तस्माद् हिसूताः। संवत्सरो वाव होता, स वा एक एव, देकसूक्तः । तस्य यद् हयान्यहानि भवन्ति, शौतान्यन्यान्युष्णान्य- न्यानि, तस्माहाक्थः । ऋतवो वाव होत्राः, ते वा एकैकं, तस्मा- देकोकथाः । तद्यदेकैकस्यौ हो हौ मासौ भवतः, तस्माडिसूक्ताः । पुरुषो वाव होता, स वा एक एव, तस्मादेकसूतः । स यत्पुरुषो । तस्मा- ·६ प्रपाठकः। । भवत्यन्यथैव त्यन्यथैव प्रत्यङ् भवत्यन्यथा प्राङ्(), तस्माद् डुक्थः । अङ्गानि वाव होत्राः, तानि वा एकैक, तस्मादेकोकथाः। तं यदेकैकमङ्ग द्युतिर्भवति, तस्माद् दिसूक्ताः। तदाहुः, यद् डाक्थो होतेक- सूक्त एकोक्था होत्रा दिसूक्ताः, कथं तत् समं भवति, यदेव विदे- वत्याभिर्यजन्ति, अथो यद् दिसूक्ता होत्रा इति ब्रूयात्, तदाहुः, य दग्निष्टोम एव सति यज्ञे हे होतुरुक्थे अतिरियेते, कथ तती होत्रा न व्यवच्छिद्यन्त इति । यदेव हिदेवत्याभिर्यजन्ति, प्रथो यद् हिमुक्ता होता इति ब्रूयात्, तदाहुः, यदग्निष्टोम एव सति यन्ने सर्वा देवताः सर्वाणि छन्दांस्याप्याययन्ति, अथ कतभेन छन्दसायातयामान्युक्थानि प्रणयन्ति, कया देवतयेति । गायत्रेण छन्दसाग्निना देवतयेति ब्रूयात् । देवान् ह यत्रं तन्वाना असुर- रक्षांस्यभिचेरिरे यज्ञपर्वणि, यज्ञमेषां हनिष्यामस्तृतीयसवनं प्रति टतीयसवने ह यज्ञस्त्वरिष्टो बलिष्ठः प्रतनुमेषां यज्ञं हनिथाम इति । ते वरुणं दक्षिणतोऽयोजयन्, मध्यतो वृहस्पतिमुत्तरतो विष्णु। सेऽ ब्रुवन्, एकैकाः स्मः, नेदमुत्महामहेति, स्सुनो द्वितीयो येनेदं सह व्यश्वामहा इति। तानिन्ट्रोब्रवीत्, सर्वे मद्वितीया स्थेति। ते सर्व इन्द्र द्वितीयाः, तस्मादैन्द्रावारुण- मैन्द्रावाहस्पत्यमैन्द्रावैष्णवमनुशस्यते । द्वितीयवन्तो ह वा एतेन स्वा भवन्ति, द्वितीयवन्ती मन्यते, य एवं वेद ॥६॥ आग्नेयौषु मैत्रावरुणस्योक्थं प्रणयन्ति, वीर्य वा अग्निः, वीर्येणेवामै तत् प्रणयन्ति । ऐन्द्रावारुणमनुशस्यते, वीर्य वा इन्द्रः, क्षत्र वरुणः, पशव उक्थानि, वीर्यणैव तत् क्षत्रण १ प्राङ्ग इति म०, १०, ८०च।

·१६८ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे चोभयतः पशून् परिएलाति स्थित्या अनपक्रान्त्यै । ऐन्द्रीषु ब्राह्मणाच्छसिन उक्थं प्रणयन्ति, वीर्य वा इन्द्रः वीर्येणैवास्मै तत् प्रणयन्ति । ऐन्द्रावाहस्पत्यमनुशस्यते, वीर्य वा इन्द्रः, ब्रह्म बह- स्पतिः, पशव उक्थानि, वीर्येणैव तहह्मणा चाभयतः पशून् परिग्रहाति स्थित्या अनपक्रान्त्यै। एन्ट्रोप्वच्छावाकस्योक्थं प्रणयन्ति, वीर्य वा इन्द्रः, वीर्यणेवास्मै तत् प्रणयन्ति । एन्द्रा- वैष्णवमनुशस्यते, वोर्य वा इन्द्रः, यज्ञो विष्णुः, पशव उक्थानि, वीर्येणैव तद्यञ्जन चाभभयतः पशून् परिगृह्य क्षत्रन्ततः प्रतिष्ठा- पयति । तस्मादु क्षत्रियो भूयिष्ठं हि पशूनामीगते याधिष्ठाता प्रदाता, यस्म प्रत्ता वेदा अवरुडाः, तान्येतान्यैन्द्राणि । जाग- तानि शंसन्ति, अथा एतैरेवसेन्द्र कृतीयसवनमेतैर्जागतं सवनं, धराणि ह वा अस्यै तान्युक्थानि भवन्ति, यत्राभानेदिष्टी वालखिल्यो वृषाकपिरेव या मरुत्, तस्मात् तानि साईमेवो- पेयुः, साई मिदं रेतः सिक्तं समृद्धं, एकधा प्रजनयामति । वे ह वा एतानि नानूपेयुः, यथा रेतः सिक्तं विलुम्मे त कुमारं वा जातमङ्गशो विभजेत्तादृक् तत् । तस्मात्तानि साईमेवोपेयुः। सार्धमिदं रेत: सितं समृद्धमेकधा प्रजनयामेति। शिल्पानि शंसति, यदेवशिल्पानि, एतेषां बै शिल्पानामनुक्कतिहि शिल्पमधि- गम्यते। हस्ती कंसो वासो हिरण्यमखतरी रथशिल्प, शिल्प हास्य (१) समधिगम्यते । य एवं वेद यदेव शिल्पानि शंसति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूप। यदेव शिल्पानि, आत्मसंस्कृति शिल्यान्यात्मानमेवास्य तत् संस्कुर्वन्ति ॥ ७ ॥ . १ रथशिल्प हास्यति च ।

·६ प्रपाठकः। १९८ नाभानेदिष्टं शंसति, रेतो बै नाभानेदिष्टः । रेत एवास्य तत् कल्पयति । तदेतोमिश्नं भवति, मया रेतः मञ्जग्मानो निषि- चदिति,रेतमः समृध्या एव । तं नाराशं संगंसति(२),प्रजा वै नरः, वाक शंमः, प्रजासु तहाचं दधाति । तस्मादिमाः प्रजा अदम्यो जायन्ते। तं हैके पुरस्तात् प्रगाथानां शंसन्ति, पुर- स्तादायतना वागिति वदन्ते, उपरिष्टादेके। उपरिष्टादायसना वागिति वदन्तो मध्य एव शंसेत्, मध्यायतना वा इयं वाग, उप- रिष्टाबेदीयसीव तं होता रेतोभूतं शस्त्वा मैत्रावरुणाय सम्पय- च्छति । एतस्य वं प्राणान् कल्पयति, बालखिल्याः शंसन्ति २), प्राण वै बालखिल्या, प्राणानेवास्य तत् कल्पयति। ताविहताः(५) शंसति, विता(') वै प्राणाः, प्राणेनापानी अपानेन व्यामः । स पच्छः प्रथमे सूक्ते विहरति, अर्चिगो हितोये, ऋक्शस्ततोये । स यत् प्रथमे सूत विहरति, वाचं चैव तन्मनश्च विहरति यद् हितोये चक्षुथैव, तच्छ्रोत्रं च विहरति । यतृतीये प्राणं चैव, तदात्मानं च विहरति। तदुपाप्तो विहरेत्, कामः, अन्ये तु वै प्रगाथाः कल्पयन्तेति(१) मर्श समेव विहरेत । तथा वै प्रगाथाः कल्पयन्ते(?)। यदेवातिमर्श, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपं। यहे- १ अतिषिधनोति ग०। विषिश्वदितौनि ठ० । २ नाराशं शंमति इति १०, ट। नाराशं शमन्नि झा। ३ शंमतौति च, म०, ट० च । ४, ५ विकता इति ग. । विहता इति च । ६ नेतु प्रगाथाः कल्पयो इनि छ । मतुवै प्रगाथाः कन्यन्ते रतिभ० । ७ कल्पन्ने इति च।

·१७० गोपथब्राह्मणेत्तरभागे वातिमर्थ, आत्मा वै वृहती, प्राणाः सतीबहती, स वृहती- मशंसोत्। स आत्माथ सतोहतों(१), ते प्राणा अथ वृहती- मथ सतोहहती, तदात्मानं प्राणैः परिवढन्नेति(२)। यद्देवाति- मर्थः, आत्मा वै वहती, प्रजाः सतोहती, स वृहतीमशंसोत् । स आत्माथ सतोहतों, ते प्रजा अथ वृहतीमथ सतोहतों, तदात्मानं प्रजया परिदृढन्नेति। यहवातिमश(२), आत्मा वै वृहती, पशवः सतोहती, स वृहतीमशंसौत् । स आत्माथ सतोहतौं, ते पशवोथ वृहतौं, अथ सतोहहतौं, तदात्मानं पशुभिः परिवृढनेति । । तस्य मैत्रावरुणः प्राणन् कल्पयित्वा ब्रामणाच्छंसिने सम्पयति । एतस्य त्वं प्रजनयेति, सुकौर्ति शंसति, देवयोनि सुकोतिः, तद्यज्ञियायां देवयोन्या यजमान प्रजनयेति । वृषाकपि शंसति, आत्मा वै वृषाकपिः, आत्मान- मेवास्य तत् कल्पयति । तन्यूएख( ) इति, अन्न वै लाएख:('), अवाद्यमेवास्मै तत् सम्प्रयच्छति, यथा कुमाराय जाताय स्तनं । स पातो भवति, पाङतो ह्ययं पुरुषः पञ्चधा विहितः, लोमानि त्वगस्थिमज्जामस्तिष्क । स यावानेव पुरुषस्तावन्तं यजमानं संस्कत्याच्छावाकाय सम्प्रयच्छति। एतस्य त्वं प्रतिष्ठा कल्पय, इत्येव या मरुतं शसति, प्रतिष्ठा वा एव, या मरुत्, प्रतिष्ठाया ~ १ एहसौति छ । २ परिणनीति छ । ३ यद्देवाशर्ममेवेति छ। ४ नन्यसमिति २०। ५ न्युक्ल इनि ट।

·६ प्रपाठकः। वै एवैनमन्ततः प्रतिष्ठापयति । याज्यया यजति, अब याज्या, गन्नाद्यमेवामै तत् प्रयच्छति ॥ ८ ॥ तानि वा एतानि सहचरणनीत्याचक्षते, यवाभानेदिष्टो बालखिल्यः । वृषाकपिरष या मरुत्तानि सह वा सेत् सह वा न शंसेत्। यदेषामन्तरीयात्() तद्यजमानस्यान्सरीयात्। यदि नाभानेदिष्टं रेतोस्यान्तरीयात्,यदि बालखिल्या प्राणानस्यान्सरी- यात्, यदि वृषाकपिमात्मानमस्यान्तरोयात्. यदेव या(२) मरुतं, प्रतिष्ठा वा एव या ममत्, प्रतिष्ठाया एवैनन्त श्रावयेत् । दैश्याय मनुष्याश्च तानि सह वा शंमेत्, सह वा न शंमेत् स ह बुडिल(२) आखितरा स्थविश्वजितो होता स दीक्षाञ्चके (५), एतेषां वा एषां शिल्पानां विश्वजिति सांवत्सरिके हे होतुरुक्थे मान्दिनमभि प्रथवेते। हन्ताहमिच्छमेव या मरुतं शस्ययानीति, तड तथा शश्ययाञ्चके। तद्ध तथा शस्यमाने गोश्न आजगाम । होवाच, होतः कथा ते(') शस्त्रं विचकवत इति, किं भूय दित्येव या मरुदयमुत्तरतः शस्थत इति । स होवाच, इन्ट्रो वै माध्यन्दिनः, कथेन्द्र माध्यन्दिनान्यनोकमोति, नेन्द्र माध्यन्दि- नान्यनीषामिति(६)। स होवाच, छन्दस्त्विदम् माध्यन्दिनं, १ य एषामन्तीयादिति ट। २ याय या ति ०, २० च । २ वडिल इनि ५० ४ मन्दोक्षाचक्र इनि ग०, १०, क० च । ५म होवाच तमः कथा ते इति । ६ माध्यन्दिनानिषामौनीति भा० । माध्यन्दिनान्यनीकमीनिमितानिन ! माध्यन्दिनान्यनोयामोनोवि ट।

·गोपथब्राह्मणात्तरभागे सातिजागतं वाति, जागतं वा स उ मारुतो मेवं(१) संसृष्टेति स होवान, अरमाच्छावाकेन्यथास्मिननुशासनमौषे । स होवाच, इन्द्रमेष विष्णु न्यङ्गानि(२) शंसति, अथ त्वं होतुरुपरिष्टाफ़ौद्रिया धाय्या, या पुरस्तान्मारुतस्य सूतस्याप्यस्यधा इति(२) । तथेति । सदप्येतर्हि तथैव शस्यते, यथा षष्ठे पृष्ट्याहनि(५)। कल्पत एव(') यज्ञः, कल्यते यजमानस्य प्रजापतिः, कथमत्राशस्त एव नाभाने- दिष्टो भवति । अथ बालखिल्याः शंसति, रेतो वा अग्रेथ प्राणा एवं ब्राह्मणास्यशम्त एव नाभानेदिष्टो भवति । अघहषा- कपि शंसति, रेतो वा अग्रेथात्मा, कथमत्र यजमानस्य प्रजापतिः, कथं प्राणा अवकहा भवन्तौति । यजमानं वा एतेन सर्वण यजक्रतुना संस्कुर्वन्ति, स यथा गर्भो योन्यामन्तरेवसम्भवच्छते, न ह वै सकदेवा() अग्रे सर्व सम्भवति, एकैकं वाङ्ग सम्भवति । मर्वाणि चेममानेहनि क्रियेरन्, कल्पयत एव यज्ञः, कल्पते यजमानस्य प्रजापतिः । अथ हैव एव या मरुतं होता शंसेत्, तस्यास्य प्रतिष्ठा, तस्या एवैनमन्ततः प्रतिष्ठापयति प्रतिष्ठापयति ॥८॥ १ मारुतो इमवेति च०। मारतो मेवा मिति २० । २ विष्ण बङगानि इति र । ९ सकस्यापिस्थधा इनि भ० । सूनस्थाप्यखधा इतीति छ । ४ पृष्टे पृष्ट्याहनौनि ग० । ष षष्ठयाहानि इति छ । षष्ठे पृष्ठयहनि इति ट० । षष्ठे पृष्ठमाहानौति च। ५ कल्पयत एवेति भा०। कल्पयत एव यज्ञः कल्पयते इति । ६ सहद्द वा इति झा, ट...।

·६ प्रपाठकः । १७५ देवक्षेत्र वैषष्ठमहः । देवक्षेत्र वा एत आगच्छन्ति, ये षष्ठम- हरागच्छन्ति । न वै देवा अन्योन्यस्य राहे वसन्ति, न तो रहे वसतीत्याहुः,तद्यथायथविज ऋतुयाजान् यजन्त्यसम्प्रदायम्, तादृतून् क त्ययति, यथायथं जनिता। तदाहुः, नर्तप्रैषी प्रेथेयुन- र्तुप्रैषो वषट् कुर्यः, वारखा ऋतुप्रेषा(१), आप्यायते वै वाक् षष्ठे- हनीति । यदृतुप्रैषौ प्रेष्येयुः, यदृतुप्रैषौर्वषट् कुर्युः, वाचमेव तदाप्तां शान्तामृतवतौं वहरावणीमच्छेयुः, अञ्यताद्यतस्य च्यवेरन, यजान् प्राणान् प्रजायाः पशुभ्यो जिमायेयुः, तस्माहग्मेभ्य एव प्रेषितव्य- मृग्मेभ्योधिवषट्कत्य। तब वानमाप्तां शान्तामृतावतो वहरा- वणीमच्छन्ति, नाच्यताद्यजस्य यवेरन्, यज्ञान् प्राणान् प्रजायाः, पशुभ्यो जिमायन्ति । पारुच्छेपीरुपदधति, यो सवनयोः पुर- स्तात् प्रस्थितयाज्यानां। रोहितं वै नामैतच्छन्दः, यत् पारुच्छेपं । एतेन ह वा इन्द्रः सप्त स्वर्गालोकानारोहत् । आरीरन्ति सप्त- वर्गालोकात्, य एवं वेद। तदाहुः, यत्पञ्चपद एव पञ्चमस्यान्हो रूपं, षट्पदात् षष्ठस्य, अथ कस्मात् सप्तपदात् षष्ठेहनि शस्यन्त इति । षड्भिरेव पदैः षष्ठमहर महरहर्वाप्नुवन्ति, विच्छिद्ये वै तदहः, यत् सप्तमं । तदेव सप्तमेन पदेनाभ्यारुह्य वसन्ति, सन्तत्यैस्त्रा हैरव्यवच्छिन्द्रयन्ति, य एवं विद्वांस उपयन्ति ॥१०॥ देवासुरा वा एषु लोकेषु समयतन्त। ते देवा षष्ठे नान्हा एभ्या लोकेभ्योऽसुरान् पराणुदन्त। तेषां यान्यन्त हस्तानि) १ ऋतुं प्रेष चाप्यायते इति छ । तुप्रेष चाप्यायन रति म0 । २ यान्यन्तहस्तानीनि च ।

·१७४ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे। वमून्यासन्, तानादायन्(') समुद्र प्रारूप्यन्त । तेषां वै देवा(२) अनुहायैतेनैव च्छन्दसा अन्तहस्तानि वसून्याददत | तदेवैतत् पदं, पुनःपदं। स वां कुश आकुञ्चनायाद्विषतो वस(२) दत्ते, निरवैनमेभ्यः सर्वेभ्या लोकेभ्यो नुदते, य एवं वेद। पौर्व देवताः षष्ठमहर्वहति, त्रयस्त्रिंशस्तोमो रैवतं सामातिच्छन्द- छन्दो(५) यथादैवतमनेन(') यथास्तोमं यथासाम यथाछन्दः समृनोति, य एवं वेद । यदै समानोदक, तत् षष्ठस्यान्ही रूपं । यद्येव प्रथममहः, तदुत्तममहः, तदेवैतत् पदं। पुनर्यत् षष्ठं, यदश्ववद्यद्रथवद्यत् पुनरावृत्तं, यत् पुननिवृत्तं, यदन्तरूपं, यदसौ लोकोभ्युदितः, यन्नाभानेदिष्टं, यत् प्रारुच्छेयं, यत्राराशंस, यद् डेपदा, यत् सप्तपदा, यत् कृतं, यदैवतं, तत्तृतीयस्थान्हो रूपं । एतानि वै षष्ठस्यान्हो रूपाणि छन्दसामु ह षष्ठेनान्- हातानां रसो निनेजत्, तं प्रजापतिरुदानए नाराशस्या गायत्रमा रैभ्या विष्टभा पारिक्षित्या जगत्या गाथया अनुष्टुभा एतानि वै छन्दांसि षष्ठेहनि शस्तानि भवन्ति अयातयामानि, छन्दसामेव तत् सरसतया अयातयामतायै। सरसानि हास्य छन्दांसि षष्ठे हनि शम्तानि भवन्ति, सरसैः छन्दोभिरिष्टं भवति, सरसैः छन्दोभिर्य तनुते, य एवं वेद ॥११॥ १ तान्यादायानिति च। २ देवाः षष्ठे रति छ इति भा०। ५ सामानि बन्दकन्द इति भ।। सामानि इन्टोनियन्द इनि ट०। ५ यथावतभेनेनेति । १ वसू ·६ प्रपाठकः। १०५ अथ यद् दैपदी स्तोत्रियानिरूपी भवतः, इमा नु कं भुवनासी- षधामति । हिपाई पुरुषः, हिप्रतिष्ठः(१) पुरुषः, पुरुषो वै यजः, तम्माद वेपदी स्तोत्रियानुरूपो भवतः। अथ सुकोति शमति, अपेन्द्र प्रानो मघवमित्रानिति । देवयोनि सुकीतिः, सय एवमेतो देवयोन्या सुकीर्ति वेदकीर्ति प्रतिष्ठापयति, भूतानां कोर्तिमान् स्वर्ग लोके प्रतितिष्ठति। प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद । अथ वृषाकपि शंसति, विहि सोतोरसृक्षतेति । आदित्यो वृषाकपिः, त्यत् कम्पयमानो(२) रेतो वर्षति, तस्मा- दृषाकपिः, तहषाकपेषाकवित्वं कपिरिषवै सर्वेषु लोकेषु भाति, य एवं वेद । तस्य हतीयेषु पादेष्वाद्यम्तयोन्य खनिनी (३) करोति, अन्नं वैन्यूख, बल(') निनदः, अन्नाद्यमेवासमै तद् बले निदधाति । अथ कुन्तापं शंमति, कुयं ह वै नाम कुत्सितं भवति, तद्यताति, तस्मात् कुन्तापाः, तत् कुन्तापानां कुन्तापत्वं । तप्य- तेस्मै(') कुयानिति तप्तकुयः स्वर्ग लोके प्रतितिष्ठति। प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद । तस्य चतुर्दशप्रथमा() भवन्ति, इदं जना उपयुतेति । ताः प्रग्राहं शंसति, यथा वृषाकपि वार्षरुप हि वृषाकपेम्तन्यायमित्येव । अथ रैभौः शंशति, वयम्व रेभ- १ विप्रतिष्ठति । २ कम्पायमान रति भा० । ३ न्यं षनिनदामिति ।। ४ न्युरषो बलमिनि का। ५ नष्यन्ने नम्म रति छ। ६ चतुर्दशा प्रथमा इति ।

·गोपथब्राह्मणोत्तरभागे अथ वयस्वेति । रेभन्तो वै देवाय ऋषयश्च स्वर्ग लोकमायन्, तथैवैत- यजमाना रेभन्त एव स्वर्ग लोकं यन्ति, ताः प्रग्राहमित्येव । अथ पारिक्षितीः शंसति, राजो विश्वजनीनस्येति । संवत्सरो वै परिक्षित, संवत्सरो हौदं सर्वं परिक्षियतीति । अथो खल्वाहुः, अग्नि परिक्षित् अग्निों दं सर्वं परिचियतीति । अथो खल्वा हु, गाथा एवैताः कारव्या राज्ञः परिक्षित इति । स नस्तद्यथा कुर्यात्, यथाकुर्य्यात्(), गाथा एवैतास्य शस्ताभवन्ति । यद्य वै गाथा अग्नेरेव() गाथाः संवत्सरस्य वेति ब्रूयात्, या वै मन्त्रो- ग्नेरेव मन्त्रः संवत्सरस्य वेति ब्रूयात्, ताः प्रग्राहमित्येव । कारव्याः शंसति, इन्द्रः कारुमबबुधदिति । यदेव देवाः कल्याणं कर्म कुर्वस्तत् कारव्याभिरवाप्नुवन्, तथैवैतत् यजमानाः । यदेव देवाः कल्याणं कर्म कुर्वन्ति, तत् कारव्याभिरवाप्नुवन्ति, ताः प्रग्राहमित्येव । अथ दिशां कृप्तीः, पूर्व शस्त्वा यः सभेयो विदथ्य इति । जनकल्या उत्तराः शंसति, योनाताक्षो अनभ्यक्त इति, ऋतवो वै दिशः प्रजननः, तद्यदि शालप्तीः पूर्व शस्वा यः सभेयो विदथ्य इति जनकल्पा उत्तराः शंसति, ऋतूनेव तत् कल्पयति, ऋतुषु प्रतिष्ठापयति । प्रतिष्ठन्तौरिदं सर्वमनुप्रतिष्ठति(२)। प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद । ता अर्धर्चशः शंसति, प्रतिष्ठित्या एव। अथेन्द्रगाथाः शंसति, । १ सनेद्यातद्यथा कुर्यादिति छ । २ अग्निरवति च०। १ प्रतिनिष्ठमिति ० ।।

·६ प्रपाठकः १७७ यदिन्द्रोदो दाशरान इति । इन्द्रगाथाभिर्ह वै देवा असराना- चायाथैनानन्यायन्, तथैवैतत् यजमाना इन्द्रगाधाभिरेवाप्रियं भाष्यमागायाथैनमतियन्ति, तामईर्चशः शंसति, प्रतिष्ठित्या एव ॥१२॥ अथैतशप्रलापं शंसति, एता अश्वा आप्लवन्त इति । एतयो ह मुनिय॑नस्यायुईदर्श । स ह पुत्रानुवाच, पुत्रका यज्ञस्यायुरभि- ददृक्षस्तदभिलपियामि मा मा हप्त(१) मन्यध्वमिति । तथेति तदभिललाप। तस्य ह इत्यग्निरैतशायनो ज्येष्ठः पुबोभिदुदृत्य मुखमपि जग्राह, अवं, हप्तो ना पितेति । स होवाच, धिक् त्वा जाल्यापरस्य पापिष्ठान्ते प्रजाकरिष्यामीति । यो मे मुखं प्राग्य- होथो यदि जाल्म में मुखं प्राग्रहोषः(२),शतायुषं ग्रामकरिथ सह- स्रायुषं पुरुषमिति । तस्मादभ्यग्नय एतशायना पाजानेयाः मन्तः पापिष्ठामन्येषां बलिहतः ३) पितायच्छं ताः खेन प्रभापतिना खया देवतया। यदैतशः प्रलापः, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपं । यद्देवैतश: प्रलापः, यातयामा वा क्षितिः, ऐतशतशः प्रलापो यातयामा मे यज्ञः सदक्षिति मे यज्ञोसदिति । तं वा ऐतशैतश- प्रलापं शंसति, पदावग्राहन्तासामुत्तमेन पदेन प्रणोति, यथा निविदः। अथ प्रवन्हिकाः पूर्वशस्त्वा विततौ किरणो दाविति प्रतिराधानुत्तराः शंसति, भुगिय भिगत इति प्रवल हिकाभि- . १ हप्तमिति छ। २ मुखं न प्राग्रहोण्यो यदि जामे मुखं न प्राग्रहीय रनि ट।। ३ मलित्वत इति । बलिहत इति 20। बलिइन रति ग० ।

·१७८ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे । हवै देवा असुराणां रसाम्प्रवः। तद्यथाभिह वै देवा असुराणां रसा प्रवाहुः, तस्मात् प्रवल्हिकाः, तत् प्रवहिकानां प्रवल्हि- कालम् । ता वै प्रतिराधैः प्रत्यरार्भुवन् । तद्यत् प्रतिराधैः प्रत्यरा- र्धवन्, तस्मात् प्रतिराधाः, तत् प्रतिराधानां प्रतिराधत्वं । प्रवल- हिकाभिरेव विषतां भ्राव्याणां रसां प्रवहिकास्ता वै प्रतिराधैः प्रतिरानवन्ति, ताः प्रग्राहमित्येव । अथाजिज्ञासेन्याः(१) शंसति, इहेच्छ प्रागपागुदगधरागिति । आजिज्ञासेन्याभिह बै देवा असुरानाशाय अथैनानन्यायन्, तथैवैतद्यजमाना अजिज्ञासेन्या- भिरेवाप्रियं भाव्यभागायाथैनमतियन्ति। ता अईर्चशः शंसति, प्रतिष्ठित्या एव । अथातिवादं शंसति, वीमे देवा अक्रसतेति । श्रीर्वा अतिवादस्तमेकर्स (२) शंसति, एकस्ता वै श्रीस्तां वै विरेभ(२) शंसति, विरेभैः(५) वियं पुरुषो वहतीति। तामई- चंशः शंमति, प्रतिष्ठित्या एव ॥ १३ ॥ अथादित्याश्चाङ्गिरसीश्च शंसति, आदित्याह जरितरङ्गिरोभ्यो- दक्षिणामनयविति। तद्देवनीथमित्याचक्षते(')। आदित्याय हवा आङ्गिरसश्च स्वर्ग लोकेऽस्पर्धन्त, वयं पूर्वे खरेथामो वयं पर्व इति । ते हाङ्गिरस वासुत्यां ददृशुः। ते हाग्निरमूचुः, परेवादित्येभ्यः १ जिन्यासेन्या रनि भ०। २ एक इति ग०। ३ विरेममिति च। ४ विरमैरिति च।। ५ देवनौत्यमित्याचचने रतिभः।

·६ प्रपाठकः १७८ श्वासत्यां प्रबहीति । अथादित्या अद्यसत्यान्ददृशः, तेहानिरमूचुः, अद्यसुत्यास्माकं तेषां नस्त्व होतासीदुपेमस्त्वामिति । स एत्या- ग्निरुवाच, अथादित्याः अद्यसुत्यामोक्षन्ते, कं वो होतारम- वोचन, वाहयन्ते ) युष्माकं वयमिति । ते(२) हाङ्गिरमचक्रुधुः(२), मा त्वं गमो नु वयमिति। नेतिहानिरुवाच, अनिन्या वै मायन्ते किल्विषं हि तद्योनिन्धस्य हवन इति । तस्मादतिदूरमत्तल्प- मिति, यजमानस्य हवमिया देवाः। किल्विषं हि तद्योनिन्द्यस्य हवत्वति। तान् हादित्यानङ्गिरसो याजयाञ्चक्रः, तेभ्यो होमा पृथिवों दक्षिणां निन्युः, तं ह न प्रतिजग्गृहः। सा होयं, निहत्तो- भयत शोर्णा()दक्षिणाः शुचाविडाः शोचमाना व्यचरन् कुपिताः, मा नः प्रतिग्रहीषुरिति । तस्मा एता निरदोर्यन्से('), य एते प्रतरा अधिगम्यन्ते। तस्मानिवृत्तदक्षिणां नोपाकुर्यात्(९) नैना प्रमजेन्द्रदक्षिणां प्रमणजानीति । तस्माद्य एवास्य समानजन्मा भ्राटव्यः स्याहाहयुः, तस्मा एनां दद्यात् । तमः पराती(१) दक्षिणा विकृति, विषति भ्राढव्येन्ततः शुचं प्रतिष्ठापयति । योऽसौ तपति स वै शंमति, आदिल्या हजरितरङ्गिरोभ्यो दधि- १ होतारमवोचम्बाड्यन्ने त छ।। त्वं इति च। ३ चक्रधुरिति झ०। ४ मायं निहतोभयतःशीया रनि च. ८०, च । ५ एतानि निरदोयन्त इति च । एता विनिग्दीयं न इति । ६ निदक्षिणां न्योपाकुयामिति च। पराचे रति झ०। प्राची इनि च ।

·गोपथब्रामणोत्तरभाग णामनयन् तां ह जरितः प्रत्यायविति, न हीमा पृथिवीं प्रत्याय- स्तामु ह जरितः प्रत्यायविति, प्रतिहितेषु मायंस्तां ह जरि- तनः प्रत्ययविति, न होमां पृथिवीं प्रत्ययभणंस्तामु ह जरितनः प्रत्यग्टभणविति, प्रग्टह्यादित्य मग्राभ्णन् न हाने- तरसब विचेतनानोति। एष ह वा अन्हां विचेता, योऽसौ तपति । स वै शंसति, यमानेतरसं न पुरोगवाम इति । एष ह वै यन्तस्य पुरोगवी, यद्दक्षिणा यथार्हामः सस्तमितिरेतदन्तेत्येष एवेखर उबेता। उत श्वेत आशुप त्वा उतीपद्याभिर्यविष्ठः १) । उतेमाशुमा नः २) पिपर्तीत्येष एव खेत एष शिषपत्येष(२) उती- पद्याभिर्यविष्टः(१) उतेमाशुमानं पिपर्तीति, आदित्या रुद्रा वस- वस्ते नुतः(१)इदं राधः प्रतिग्राभगोहाङ्गिरः । इदं राधो विभुः प्रभु- रिदं राधो वृहत् पृथुः। देवा ददत्वासुरन्तहो अस्तु सुचेतनं । युमाए अस्त दिवे दिवे प्रत्येव सभायतेति()। तद्यदादित्या- थाङ्गिरसोश्च शमति, स्वर्गताया एवैतदहरहः शंसति, यथा निविदोष भूतेच्छन्दः शंमति, त्वमिन्द्र शर्म रिणतीम() वै लोका भूतेच्छन्दोसुरान् ह वै देवा अन्न सेचिरे। भूतेन भूतेन जिघांसन्तस्तितौर्षमाणाम्तानिमे देवाः सर्वेभ्यो भूतेभ्योच्छादयन् । १.४ उतोपद्याभिर्यविश इति च २ माशुमानमिति च० २०, च।। ३ शिशुपती न झ.। नुन रति च । ५ ग्रभाययति च। ६ शम् ऋणतोति च। ४ ।

·६ प्रपाठकः १८१ तद्यदेतानिमे देवाः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽच्छादयन्, तस्मातेच्छन्दस्त- द्भूते च्छन्दां भूते च्छन्दत्वं । छादयन्ति ह वापरमिमे लोकाः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो निरनन् । सर्वेभ्यो भूतेभ्यच्छन्दते, य एवं वेद ॥ १४ ॥ अथाह नस्याः शंसति, यदस्या अंहु भेद्या इत्याह, न स्याहा. इदं सर्वं प्रजातमाह, न स्याहा एतदधिप्रजायतेस्यैव मर्वस्यात्यै प्रजात्यै । ता वै षट् शंमेल, षड्या ऋतवः, ऋतवः पितरः, पितरः प्रजापतिः, प्रजापतिराह, न स्यात् तादृशं शंसेदिति । शाम्भव्यस्य वचः, दशाक्षरा विराड्, वैराजो यजः, तङ्गर्भा उपजीवन्ति । श्री विराड, यशोबाद्यं, श्वियमेव तद्विराज यशस्यवाद्य प्रति- छापयति। प्रतिष्ठन्तीरिदं सर्वमन प्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद। तिस्रः शं मेदिति वात्स्यः । त्रि. है रेतः सिक्त मम्भवत्याण्डमन्य जरायुम्वित् प्रत्ययं, माता पिता यज्जायते, तत् तृतीयं, अभूतोद्यमेवैतत्, यच्चतुर्थी शं मेत् । सर्वा एव षोड़ग शंमेदिति है के। कामाता वै रेतः १) सिञ्चति, रेतसः सिक्ताः प्रजाः प्रजायन्ते, प्रजानां प्रजननाय। प्रजावान् प्रजनयिष्णुर्भवति, प्रजात्यै प्रजायते प्रजया पशुभिः, य । वेद ॥ १५ ॥ अथ दाधिको शंसति, दधिकावशी अकारिषमिति(२)। उत्तराः पावमानीः शंसति, सुतामो मधुमत्तमा इति। अत्र दधिक्रा, पवित्रं पावमान्यः, तदु है के पावमानोभिरेव पूर्व ग तत उत्तरा दाधिक्री शंति। इयं वागवाद्या, यः पवत: १ विरेत इति झ.। २ अकार्षमितौति झ. स., च ।

·१८२ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे वदन्तस्तदु तथा न कुर्यात्, उपनश्यति ह वागशनायती। दाधिक्रोमेव पूर्व शस्त्वा तत उत्तराः पावमानौः शंसति । तद्यहाधिको शंसति, इयं वागाह, नस्यां वाचमवादौत्, तद्देव- पवित्रेणेव वाचं पुनोते । स वा अनुष्टुप्(') भवति । वाग्वा अनु- ष्टुप्, तत् वे नैव छन्दमां वाचं पुनीते। तामईशः(२) शंसति, प्रतिष्ठित्या एव । अथ पावमानी शंसति, पवित्र वै पावमान्यः, इयं वागाह नस्यां वाचमवादोत्, तत्यावमानोभिरेव वाचं पुनौते। ताः मा अनुष्टुभो भवन्ति, वाग्वा अनुष्टुप्, तत्वेनैव छन्दसा वाचं पुनोते। ता अईचंगः शंमति, प्रतिष्ठित्या एव अव ट्रसो अंशुमतोमतिष्ठदिति। एतं चमैन्द्रावार्हस्पत्यं मूक्त शंसति । अथ हैतदुत्सृष्टं, तद्यदेतं चमैन्द्रावार्हस्पत्यमन्यं ढचमैन्द्राजागतं शंसति, सवनधारणमिदं गुलाह इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यात् । त्रिष्टुभायत ना वा इयं वाक् एषां होत्रकाणां, यदे- न्द्रावाहम्पत्या हतोयसवने । तद्यदेतं चमैन्द्रावार्हस्पत्यमन्त्य चमैन्द्राजागतं शंसति, स्व एवैनं तदायतने प्रोणाति, स्वयो- नयो: कामं नित्यमेव परिदध्यात्, कामं टचस्योत्तमया । जि' हुः, संशं सेत् षठेहनि न संशंसेत्, कथमन्येष्वहःसु संशंसति —मत्र न संशंसतोति। अथो खल्वाहुः, नैव संशंमेत्, स्वर्गो वै काः, षष्ठमहरसमा ये वै स्वर्गी लोकः कश्चि वर्ग लोके शमय- तस्मात्र संगंमति । यदेव न संशंसति, तत् स्वर्गस्य कस्य रूपं । यहेवैना: संशंसति, यवाभानेदिष्टे बालविल्यो . त। १ सा वा वनष्टभ रनि च । २ ना चार निभा ·६ प्रपाठकः १८३ वृषाकपिरेव या मरुत् । एतानि वा अबोक्यानि भवन्ति । तस्मात्र संशंसति । ऐन्द्रो वृषाकपिः सर्वाणि छन्दांस्यैतशःप्रलाप उपाप्तो यदैन्द्रावाहस्पत्या टतोय सबने, तद्यदेतं चमैन्द्रावाह- स्पत्य सूतं शंसति, ऐन्द्रावाह स्वत्या परिधानोया विशो अदेवो- रभ्याचरन्तोरिति । अपरजना हविगो प्रदेवोः, न घस्या- परजनं भयं भवति, शान्ताः प्रजाः कप्ताः सहन्ते, यौवं विदं शंमति यौवंविदं शंसतीति ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥ इत्यथर्ववेदोत्तरगोपथब्राह्मणस्य षष्ठः प्रपाठकः समाप्तः ॥ ६॥ समाप्तशायं ग्रन्थः ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·15822
ROYAL ASIATIC SOCIETY OF BENGAL LIBRARY
Author
leda. Aiharra reda.
Title Gopalha Brahmana
Mr.
Call No.
Date of Return
Issued to
Date of Issue
16.2.53 M.Ohasol 111.3.53.
18.5.60. ri B. N.Sen. I 8.60.
Library of the
ROYAL ASLATIC SOCIETY OF BENGAL
Call No.294:1/0:414Agm
Accession No.1.5922....