·प्रथमः स्तवकः। ३ । वत्प्रकाशते इति न्यायात् । तस्य प्रस्यन्दोऽसन्यद्धसम्बन्धोपहिता किया।उत्पत्तिरिति यावत् । तदेध माध्यीरु मधुतिस्पभूरुत्पत्तिस्थान- म् । रसपदेन स्वरूपत इप्यमाणतां दर्शयता, दुःसामाचोऽपि नावेद्य' पुरुषार्थ इति निरस्तम् ।माध्वीकपदेन चोत्कटेच्छाविषयत्व दर्शयता, मुग्रहानावपि तुल्याऽऽयव्ययतया नायमऽपुरपार्य इति दर्शितम् । अमृत मोक्ष । तस्य रस इच्छा । तस्य प्रस्यन्द प्रवाह उत्तरोत्तरा. नुवृत्ति । स एव माध्धीकम् । तस्य भूरत्पत्तिस्थानम् इति तु न व्याप्यानम् । मोशेच्छाया पूर्व मोक्षानादेव सातत्वाद, उत्तरोत्त- रानुत्तेरपि उत्तरोत्तरशानसाध्यत्वात् । एतावता मोक्षजनकेयरवि पयानुमितिकरणलिङ्गपरामर्शविषयलिङ्गप्रतिपादनद्वारा मोक्षानुकूल- त्यमस्य दर्शितम्॥ अथ च,न्याय इव प्रसूनाजलिरअलिस्थानि कुसुमानि । तनानघ- त्य न्यायोपात्तत्वमपर्युषितत्वादि च । रूपकपक्षेपि न साधये चिना तदिति तदुमयसाधर्म्यमाह ॥ सत्पक्षेति ॥ पचि व्यत्तीकरणे इति धात्वनुसागत् पक्षशन्दी दल्यचन । सत्पक्षाणां प्रसरो यन। सता पक्षणानुकूलेन रविक्रिंणादिना विकाशो यस्येति वा । तेन हस्तादिना कलिकाप्रकाशो निपिद्ध । यद्वा, सत्पक्षप्रसर सदनुकूल- विकाश । सतां मुरतिनामनुपहतघ्राणाना, परिमल सीरमविशे- प, तस्य य मोद्बोध प्ररक्षानम् । तेन या स्थिरीरत उत्सचो येन स तथा । विमर्दने करपुटसम्पर्क न विम्लानो नान्यथाभूतस- स्थान | अमृतमायो रसात मस्यन्दते इति प्रस्थन्द । पर्मण्यम् । अमृतरसमस्यन्द पय माच्चीयम् । तस्य भूगत्पत्तिस्थानम् । यद्वा, अमृतमिय रसो यस्यामस्यन्दते इति प्रस्यन्दामनयो कर्मधारय ॥१॥ ननु कर्मगु विद्यमानेषु जन्मानुच्छेदात्, तेणं चाभुनानाम् अक्षयाद मोगेन च तद्धेतुना पुन' पर्मान्तरार्जनात् क्वाशेषगुणो च्छेदो मोक्ष । नापीश्वरे प्रमाणन्युत्पादनस्य मोक्षहेतुत्ये मानमिति तनिष्फलम्। पिता सरमननस्य मोक्षहेतुत्व मानाभाय । यात्मा या अरे श्रोतायो मन्तन्यो निदिध्यासितय साक्षात्वतन्य इति युती सामानाधिकरण्याद यद्विपया साक्षात्यारो मोक्षजनरस्तद्वि- पपय मनन मोक्षहेनु । साक्षात्कारश्च न जीवात्ममानगोचरो, न येश्वरयिषयास्तथा। मिय्याशानभ्वसद्वारा एस्य तदेतुत्यम् । नच ·४ सममाचे न्यायमुमाञ्जली जीवात्ममात्रगोचरमीश्वरगोचर या मिय्याशान ससारहेतुयेन तदु- च्छेदस्तहार स्यात् । किन्तु स्वात्मगोचर मिथ्यामानमिति तचार साक्षात्कार एप मोक्षहेनुरित्यत आह ।। स्वर्गापर्गयोमार्गमामनन्ति मनीषिणः ॥ यदुपास्तिमसावत्र परमात्मा निरूप्यते ॥२॥ स्वर्गेति । स्वर्गयोस्कटगगगोचरयोरपयर्गयोरपरपरयोर्मुक्त्या मांगमुपायमित्यर्थ । तथाच पथपरमुक्त्योरेकानुष्ठानसाध्यतां दर्शयता जीवन्मुक्सिहिता परममुक्ति साध्येति दर्शितम् । तेन च, न प्रवृत्ति प्रतिसन्धानाय हीनहेशस्य देहिन इत्यपूनरोपार्जनाका निरस्ता। ईदसरमनन न तहोचर प्रमाणमव्युत्पाद्य शक्य व्युत्पादयितुमिति तदोपकममाणन्युत्पादनमपि मोझहनु । ममाणभ्युत्पादने च तन एय मननसिद्धी न मननपर्यन्त ग्रन्यन्यापार 1 घूमोऽस्तीति वाक्यस्य यया पहिविषयानुमितिपय॑न्तन्यापारत्यमिति । ईसरमननागलया तन्त्रमाणन्युत्पादनमपि प्रयोजनपदिति सूचितम् । ईचरमननञ्च मोक्षहेतु तिमेर पिदित्यापतिमृत्युमेतीति श्रुत्या स्वात्मभानस्येव इंदरज्ञानस्यापि तद्धेतुन्यप्रतिपादनात् । द्वे ब्रह्मणी चेदितव्ये इत्यत्र वेदनमावस्याकाहितत्वेन प्रतत्वात् । धोत्तन्यो मन्तव्य इत्यादे रम्बयान । परमननञ्च यद्यपि मिथ्याशानोन्मूलनद्वारा नोपयोगि, तथापि स्यात्मसाक्षाकार एरोपयुन्यते । यदाहु-~स हि तत्वता सारा स्थात्मसाक्षात्कारस्योपक्रोनोति । यद्वा, श्रुत्या तहेतुत्व प्रमापिने तदनुपपत्त्याग्रमेन तद्द्वार वल्ल्यते । केचित्तु मोक्षस्याय प्रस्तुतत्वात् स्वर्गपद मुख्यमय दृष्टान्तार्थमुपातमित्याहुः । उपास्ती त्यत्र, ज्यासन्यो युजिति युज्नमति कचिदपगदविण्यऽप्युन्सर्ग प्रवर्तते- इति न्यायान, यहुरूपचनाद्वा । यद्वा यातुनिर्देश हितपो ऽय प्रयोग । तस्य च धातुरूपान्दामियायवऽप्यर्षे द्विरेफ पदवलक्षणा ॥२॥ मगरदुपालना फलपती, निरूपणच नियते, इत्यसङ्गाति परि हान् यादिना रिमनिपत्त्यमान न्यायाह सरायमाक्षिपति । इह पद्यपि यं कमपि पुरपार्थमर्थयमानाः, शुद्ध- ·प्रथमः स्तवका। , वुद्धस्वभाव इत्यौपनिषदाः, आदिविद्वान सिद्ध इति कापिलाः, क्लेशकर्मविपाकाशयेरपरामृष्टो निर्माण- कायम् अधिष्ठाय सम्प्रदायप्रद्योतकोऽनुग्राहकश्चेति पातञ्जलाः, लोकवेदविरुद्धैरपि निर्लेपः स्वतन्त्रश्चेति महापाशुपताः, शिव इति शैवाः, पुरुषोत्तम इति वैष्णवाः, पितामह इति पौराणिकाः, यज्ञपुरुष इति याज्ञिकाः, निरावरण इति दिगम्बराः, उपास्यत्वेन देशित इति मीमांसकाः, यावदुक्तोपपन्न इति नैया- यिकाः, लोकव्यवहारसिद्ध इति चार्वाकाः, किं बहुना कारवोऽपि यं विश्वकर्मेत्युपासते, तस्मिन्नेवं जाति- गोत्रप्रवरचरणकुलधादिवदासंसारं . प्रसिद्धाऽनु- भावे भगवति भवे सन्देह एव कुतः ? किं निरूपणीय- म् । तथापि, न्यायचर्चयमीशस्य मननव्यपदेशभार । उपासनैव क्रियते श्रवणानन्तरागता ॥३॥ श्रुतो हि भगवान् बहुशः श्रुतिस्मृतीतिहास- पुराणेप्विदानी मन्तव्यो भवति । श्रोतव्यो मन्तव्यः इति श्रुतेः। आगमेनानुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन च । विधा प्रकल्पयन् प्रज्ञां लभते योगमुत्तममिति स्मृतेश्च ॥ इहेति ॥ इह विचारे । सन्देह एव न्यायपूर्वाहं कुतः । अत्र हेतुः प्रसिद्धानुभाये ॥ अनुमावे असाधारणी कारणतामाह ॥ यं कमपी. ति ॥ यं कमपि मोक्षादिकं स्वाभिमतं पुरपार्थमर्थयमानाः, यमीश्व- रमुपासते मननविषयीकुर्वन्तीत्यौपनिषदा इत्यादी सर्वत्र सम्बन्धः । शुद्ध एको, द्वितीयाभावाद । बुद्धः स्थप्रकाशज्ञानात्मकः । द्वितीया.

·सप्रकाशे न्यायसुमाजली भावेन परप्रशश्यत्यानुपपत्ते । एतदुभय पेदान्तिसाधारणम् । आ. दीति ॥ यादी प्रथमतो विवाश्चिद्रूप स्यमावतश्चेतनी, न तु प्रकृति पंचतनोपरागादौपाधिक चैतन्य तस्येत्यर्थ । सिद्धी नित्यो, न तु बुयादिवत् साध्य । तेन फूटस्थनित्यो, न तु प्रकृतिवत् परिणामि नित्य इत्यर्थ । एतय सरररमसाधारणत्वान परमात्मोत्कर्षाभि धायकमित्यन्यथा व्याख्येयम् । यादी सगादी, विद्वान् । सिद्धो योग दिसम्पदुत्पादिताएविधेययंसम्पद्युत्त इत्यर्थः । यथोर तत्त्व कीमुद्या पाचस्पतिमि-सादाचादिविद्वानानुभवन् कपिलले महा मुनिधम्मशानश्वय्यसम्पन्न प्रादुर्वभूवेति स्मरन्तीति ॥ क्लदौति ॥ अविद्यास्मितागगदेषाभिनिवेशा क्लेशा कर्म धमाधम्मैहेतुविना साध्य यागहितादि । विपाशे ज्ञात्यायुभोंगा । फलपर्यन्तमाशेर त इत्याशया धमाधम्र्मा । तैरपयमृष्टोऽसम्बद्ध इत्यर्थ । शरीरैक निप्पावेदादिनिम्माणार्थ कायर्या निम्माणकाय । सम्पदीयते गुरुणा शिष्यायति सम्प्रदायो चेद ।स धानादिरेव भगवता योग्यते।भगव तवादृष्टाभावेऽपि तच्छरीरसाध्ययनादिजन्यभोगजनकासदायरष्ट रेय तनिष्पाद्यते । अनुसाहको घटादिनिम्मा शिक्षाद्वारेत्यर्थ ॥ रोकेति ॥ लोकविन्दै सर्प-दहनधारणादिभि, वेदविरुद्धदीरत्रन द्विनधूपियसनरूपरभित । इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया । सोऽयमि स्यम्भूतापि निरेंग, पापरूपरेपरहित इत्यर्थ । करणे या तृतीया । घेदविरुद्ध हेतुस्-मोगजनविशेषगुणरहिन इत्ययं । स च सुख दुप धमाधम्र्मी चेति । मिथ्याज्ञानसलिलावसित्तायामात्मभूमी पम्मीर धम्मीयम्माङ्करमारमते, न तु तवाननिदापनिपीत सलिएतयोषरायामिति माव । स्वतन्त्रो जगत्काशियो निले गुण्य । पुरषेपत्तम समत्वात्। पितामहो जनकस्यापि उन । यो प्रयास मिज्य यापुरुष । सर्वच क्षणिकसन निरामरण इनि) आधरणामडएमरिया स्वरापातिश सरीरमस्य नास्तीत्यर्थ।। उपास्यन्नति ॥ यदोपविणपास्यमार पश्चिममादिरित्यर्थ । लोके ति॥ यथागो चायइियते चतुर्भुजाधुपेतदेहयान,नत्वरदय इत्यर्थ । याहुति । यारदुचेषु यदुपपन्न युति मन् सर्पसत्यादि, देनोपपन्न सम्मान इति मध्यपदररोपी समासस्त पुरुष । यादुक्तेषु उपपत्र प्रामाणिको धम्मो यस्पति बपाहियों । ननु यावद्भिस्वरुपपन्न .

·प्रथमः स्तवकः। साहेत इत्यर्थः। अद्वैताद्यनङ्गीकारेण यावयथाव्याख्यातार्थस्य नैया- पिकैरनहीकारात् । यद्वा, सन्देह एव कुत इत्युपसंहायत् सर्वाण्येव दर्शनान्येकार्थपरतया व्याख्यायन्ते । शुद्धो दोपहीना, युद्धस्वमायो घटादिभिन्नत्वे सत्यौपाधिकचैतन्यरहितः, आदी सर्गादो, विद्वान् ज्ञानवान्, सिद्धो नित्यः, सम्प्रदायमद्योतको घेदं मणीय सर्गादिस. मुत्पन्नाध्यापक, अनुग्राहकः कुलालादिकृतेऽपि घटादौ सहकारीत्या- दिक्रमेण । नवमैझमत्येन दर्शनभेदानुपपत्तिः । फलैकमत्येऽपि प्रकारभेदात् सर्वथा विरोधाभावे विचारोपयोगिसंशयस्याष्यमाव- प्रसगात् । यद्यपि मीमांसकानीश्यरसांख्यमते नेश्वरे सम्प्रतिपत्तिः, तथाप्युपास्यत्वेन धर्मिणि सम्प्रतिपत्तिरस्त्येव । कारः शिल्पी । विश्वं समुत्पत्तिमत् कर्म कार्य यस्य स तथा । जातिाह्मणादि। गोत्र काश्यपादि । कपय एव यो नियमाणाः प्रवराः । चरणं शाखा। अनुभावो साधारण कार्य वेदादि । अत एव, भवत्यस्मादिति भवः । तथाच, जातिगोआदिवत् संसारमभिव्याप्य शुत्यादिप्रमाणसिद्धे परमात्मनि न सन्देहोप्तस्तत्रेश्वरे किं निरूपणीयमित्यर्थः। तथापि धम्मिणि भगवति विहितमनने प्रकाराकाहायां तत्र विप्रतिपत्त्या सन्देहोऽस्तीति मनसिकृत्य मननरूपोपासनैव क्रियते इति समाध- क्षे॥ तथापीति ॥ न्यायेन च न्यायचर्या अनुमितिरूपा, उपासनैवेति सम्बन्धः। श्रवणानन्तरागतेत्यनेन श्रुतिप्रामाण्यग्राहकन्यायनिरूपणमपि सचि- तम् । श्रवणानन्तरागतेति संगृहतिं विवृणोति ॥ श्रुतो हीति ॥ श्रुति- मूलकत्वात् स्मृतेरपि तत्समानविषयतया स्वयोधदााथै श्रवणे उपयोग उतउत्तमो योग आत्मसाक्षात्कारमाननुभगवति सन्देहा- भावेन सिद्धसाधनात् कथमनुमितिः ? | सिद्धसाधनं स्वार्थानु माने न दोषः। प्रमाणसम्लयस्य संस्थापनादितिचेद्, न। विनिगमका- भावात् । प्रन्यस्य परार्थानुमानरूपत्वाच । यथा अग्निहोत्रं जुहोति, यवागू पचतीत्यत्रार्थेन क्रमेण शाब्दः क्रमो लवयते । तथा, श्रोतव्यो मन्तव्य इत्यत्रापि मननानन्तरं श्रवणे थुतेस्तात्पर्यमिति चेद्, न । हपान्ते, होमे द्रव्यान्तरसाधनत्वं यवागूपाकस्यादृयार्थत्वञ्च कल्प्य- मिति गौरवात्तथास्तु, प्ररुते त्यनुपपत्त्यभावः । श्रयणानन्तरं मनन- स्थान्यथोपपाद्यत्वात् । श्रवणानन्तरागतेति ग्रन्थविरोधाश । ओत- ·समाशे न्याययुगुमाञ्जली व्य भुतियास्यस्परति यदुवचन, कपिजलानालभेतेतिवमित्वपरम्। सती रूपान्तरेण मननमयिरुभूमिति वैन। श्रोतव्योमन्तव्य इति सा- मानाधिकरण्ययुतलाघवाध येनैव रुपेण श्रवण तेनैव रूपेण मनन- स्योचितत्यान् । न या रुपान्तरेण श्रुतस्य रूपान्तरेण मनने श्रद्धा मलक्षालन शानन्यापारो निर्वहति।श्रुतस्यामननात् । अतएव,धर्मि स्वरूप सन्देहामारपि तितिरत्यादी धर्मे सन्देहात्तत्रानुमेत्यपा स्तम् । तथापि धर्मिणि सन्देहानुपपादनाच न था,तपमस्तीश्वरे, यन पेदे श्रुतमस्ति । तथाच, धोतन्य श्रुतिवाक्येभ्य इत्यवासदोचा दीवरपरमर्षवाक्येभ्य एव श्रवणे सति वय मननम् । एतेन, भग- यति भोसन्देह एप किं निरूपणीयमिति,बुत - पृथिवीत कर्तृजन्य- त्यसशयात्तत्र सशय एवेत्यपि योजनामानमपास्तम् । यत्तु, श्रुतेपपि मगयति ध्रुने' प्रामाण्यसन्देहाचत्प्रतिपादिते पीसरे सन्देह इति । तम । श्रीतन्यो मन्तव्य इति सामानाधिकरण्यविरोधात् । मनन- स्य प्रामाण्यविषयकत्वात् । यदि च श्रुतिरनरभृतमामायक, तदा कय तत थवणेऽपि बहायासमाध्ये प्रवृत्ति । तथात्वेऽपि घेदमामा- प्यानुमानमानाचिन्यादीश्वरानुमानानुपपत्ति ॥ अप सिद्धसाधन, महेन्यामास । उमयया हि हेत्वाभासता, परणनिधदात्याविरुधानेकान्तिपयोरिष, सद्विघटनमकुर्वत स्वत एय प्रनियन्धात्यान्यायप्रतिरोधयत् । सिरसाधनन्तु न व्याप्तिवि. घटर, न या स्पन एय मतियाधरम् । अतो न हेन्यामास । दूपता स्यान्तरान्तावादिनि मतम् । तन्न । व्यानिशानस्येव पक्षमता. शानस्यापि तारणात् विघटामिद्धसाधनस्यापि तदौचित्या- वापसमर्मताशान न नताणपिन्तु च्यामिवानमिति धन्न । लाय या पारणमात्रय प्रपोजायाताधुनिपोधितऽपि मगपनि यदुविध- पनीरम्प्यनिरगुनादियने , पुत्र युनिर्मुल्यार्या, पुष योपचरि- सानि नापप्यमन्दवान् सन्देश निषेत्रातपापि धर्मिभ्यरूपे सश- पानुपादनात वारपणेनादन्यायामिधानमात्रम्माचिनस्यात् । पांयादी गन्देवानगोरिलो घामण्ययमन्देदोग्न्यथाधर्मी पस पिमापरिपयों न म्यादिति प्राधानग्या मन्तव्य त्याम- डानम्प ममतुल्य, न नु तलमियादिनिधयम्पति नगर श्यापागान् नारि नियकम्प तस्य सानुमायग्याचरम- ·प्रथमः स्तुपको निश्चयोऽप्यादरणीय इति चेनापरस्पराविरुद्धप्रकारेण तश्चिन्तनोप- पत्तेरिति दिक् ।। अनोच्यते । साध्यज्ञानं न स्वतः साध्यज्ञानविरोधि । धारावाहि- कसत्त्यात्। नापि साध्यानुमितिविरोधि।प्रत्यक्षाधिगतस्याप्यनुमिति- दर्शनात्। किन्तु सिपाधयिपायटितपक्षत्यविघटनद्वारा । सिपाध- विषा च साध्यशानेच्छा।साचयी साध्यबानमा तद्विशेपेचातत्र या साध्यज्ञानमात्रेच्छा सा श्रौतज्ञानानिवर्त्तताम् । यत्किञ्चिद्विशेष- सिधैव हि सामान्येच्छाविच्छेदः । अन्यथा सकलविशेषसिद्धरस. म्भवेन तद्विच्छेदः क्वापि न स्यादेव । या त्वमितिरूपसाव्यशान- विशेपेच्छा सा कथं निवत्तेत । तद्विपयस्य ज्ञानविशेपस्यासिद्धः। इच्छायाः स्वविपयसिद्धिनिवर्त्यत्वात् । अन च, श्रोतव्यो मन्तव्य इति श्रुत्या मननस्यष्टसाधनत्वावगतेः श्रोते शाने वृत्तेपि मननस्या- ऽसिद्धत्वात् तत्रेच्छा भवत्येवेति न सिपाधयिपाविघटनद्वारकदूपण- । भावस्यसिद्धसाधनस्थावकाशाइच्छाविषयत्वावच्छेदकरूपतत्सिद्धेः सिद्धपदेन विवक्षितत्वात् । अत एव सिद्धसाधनं दशाविशेपे दोषः, पृथक् च न दूपणम्। असिद्ध्युपजीव्यत्येऽपि वाधवत् स्वतो दूपक- स्वाभावात्, किन्तु दूपकतायामुणधेरिव परमुखनिरीक्षकत्वात् । भवेदेवं यदि सिपाधयिषाघटितं पक्षत्वम्। तदेव न । तस्य विशेषण- तोपलक्षणतयोरुभयत्रापि दोपात् । योग्यतायाश्च तदवच्छेदकरूपपरि- चेयत्वादिति चेन्न । सिपाधयिपाविरहसहकृतसाधकप्रमाणाभावस्य तत्वात् । स च विशिष्टाभावो यत्र साधकप्रमाणसिपाधयिषे स्तः तन विशेषणाभायात्। यत्रोभयाभावस्तत्र विशेष्याभावात्। यन सा. धकप्रमाणाभाचे सिपाधयिषामात्रमस्ति तब हयाभायात् सर्वचाधि- शिष्टः। यत्र साधकप्रमाणे सत्यपि सिपाधयिषाया अमावस्तत्र ना- स्तीत्यस्मत्पितचरणाः । तथापि संशयं विना कथं न्यायाचतार इति चेदित्थम् । संशयो हि न्यायाई न तावद् न्यायकारणतया । तस्य लिपलमारीपला संशयं विसति सम्मत्पात् । कारणस्पासिद्धी फलजात्यस्यापि कल्पने मानाभावात्, अन्योन्याश्रयाच्च । नापि सहकारित्वेन । तद्धिन साक्षात् । लिङ्गपरामादिना तन्नाशात् । शान्दलिपरामर्श तत्कारणत्वाभावाश संशयस्य कारणत्वासिद्धी तत्कल्पनऽपि मानाभावात् । अत एव परम्परयापि सहकारित्वमपा- २ ·सपकारी न्यायवुमुमाञ्जली स्तम् । नाप्याश्रयायल्छेदकत्वेन । पर्वतत्वादेव तथास्यात् । अन्यया पक्षतावच्छेदक-धर्म-साध्ययो सामानाधिकरण्यभाननयत्येन पर्वत- त्वादेरिव सन्दिग्धत्वस्याप्यनुमितो भानापत्ते । अथ सशयेन स्व याग्यतोपरभणात् साधस्थाधकमानामागो न्यायाह्नमिति चेन्न । त थापि संशयस्यातत्त्वात् । सशययोग्यतायास्तदन्याद् विशिष्टस्य तद्भाहकमानेन विशपणस्यापि तच विषयीरतमितिचेन्न । मिरिता भारस्य प्रत्येक्सत्वेऽपि सत्चात् । प्रत्येक्शन योग्यताकवलान्यपि नि बाधकामसिद्धेश्चन्यन्यन विस्तर. । तथापि, सशयस्यानुमिति मानाहेतुत्येऽपि जिशासितार्थानुमिती जिशासाद्वारा सायस्यानु मितिहेतु धम् । यद्वा, शङ्कशुकतानिवृत्तये न्यायोपासने सशयोग- मिति सशय विना यो न परिनुप्येन् त प्रति, श्रोतव्यो मन्तव्य पति श्रुतेरनन्यगया भिन्नविषयक एवधर्मविशेषसशयोधर्मिविपपर न्यायमवृत्तिहेतुरित्यास्थेयमिति विमाययस्तसारण विशेषविप्रति पतिमादर्शयति- तदिह संक्षेपतः पञ्चतयी विप्रतिपत्तिः। अलौकि- फस्य परलोकसाधनस्याभावात् । अन्यथापि परलोक- साधनानुष्ठानसम्भवात् । तद्भावावेदकप्रमाणसहा- यात् सत्त्वेऽपि तस्याप्रमाणत्वात् , तत्साधकप्रमाणा- 'भावाचति ॥ तत्र न प्रथमः करपः। यतः। सापेक्षत्वादनादित्वादैचित्र्याद्विश्ववृत्तितः ।। प्रत्यात्मनियमाद् मुक्तेरस्ति हेतुरलौकिकः ॥४॥ न धध्यं संसारोऽनेकविधाग्यमयो निरपेक्षो भवितुमर्हति । तदा हि स्यादेव न स्यादव वा, न तु कदाचित् स्यात् । अकस्मादेव भवतीति चेन्न । तदिहति । नदिति घाश्योपरमे । सक्षपोधान्तरविप्रतिपस्यति पसा। पिस्दा प्रतिपरिर्शनमभिरापा या विमतिपचि । विमतिपत्ती ·प्रथमः स्तवकः। विषयिण्या विषयस्य प्रयोजफत्यं विपक्षित्वा पञ्चमीनिर्देशः । तथा. लौकिक तावत्, साक्षात्कारफारणेन्द्रियसनिकांश्यत्वं प्रमेयत्य- ध्याप, नया रन्द्रियस्य तुन सग्निकांप्रयत्यं, किन्तु प्रतियोगित्य- मिति न विपतिपतिः। य एव चक्षुषा रूपस्य संयुसासमवायः स पर गुरुत्यस्यापीति तस्यापि लौकिकत्यापत्तेः । किन्तु सामान्यलक्षण- प्रत्यासायजन्ययोगजधर्माजन्यस्ववियफसविफल्पफाजन्पजन्यसा. क्षात्कारविषयत्वं प्रमेयत्यव्यापकं न या? अमावसमवाययोस्ताहा- प्रतियोगिसंपन्धिसविकल्पकजन्यसाक्षात्कारविषयत्वेऽपि प्रत्यक्षत्या- व तत्समहाथै स्वविषयेति विशेषणम । अत्र यद्यपि घटोऽयमिति सविकल्पके घटत्यस्य तत्कारणज्ञानविषयताऽस्ति, तथापि तज्झाना- जन्यनिर्विकल्पफविषयताऽप्यन्ति । न हि तज्मानजन्यमानगोवर- स्वंततानाजन्यमानगोचरताविरोधि । एकम शानद्वयस्थ भावादि- त्याहुः॥ अलौकिकविशेपे स्वदृष्ट प्रयतकारणात्मविशेषगुणनिरुपाधि- विषयफारणात्मविशेषगुणत्यं मानसप्रत्यक्षाविपये वर्तते नया? यद्वा, लौफिकप्रत्यक्षाविषयगुणत्यसाक्षाचाप्यजात्यधिकरणत्वमात्मगुणे य- ते, न पा?मापनात्यन्तु न गुणत्वसाक्षायाप्यमहत्वन्तुन जातिः॥ परलोके तु, समानकालीनानेकावृत्ति शरीरवृतिजातित्वं दुःपा. यच्छेदकत्याममानाधिकरणवृत्ति न घा? इति स्वर्ग। नरके तु दुप- पदस्थाने मुखपदप्रक्षेपात् संशयः। तादशी च जातियल्यादिशरीर- यतिरसाधारणी चैत्रत्वादिः प्रसिद्धति विशेषतः । परलोकमानेतु मुम्बदुःखोमयजनक-मच्छरीरातिरिक्तशरीरवानहं न वेति संशयः। चप्रस्तथा प्रसिद्धः॥ साधने तु मागभापत्याधप्रतियोगि कार्य प्रतियोगित्यमागभावान्यना. गमावाविषयप्रतीत्यविषयप्रतियोगि, नया? यहा, फार्यप्रतियोगिरवं प्रतियोगित्वमागभावान्यप्रागभावाविषययुयाविषयवृत्ति न पाइयो- रपि प्रागमायत्वे प्रसिदिः। यता, कार्यपूर्वपत्तिनि तनियतत्वं पर्चते, नया ? यद्वा, सजातीयोत्पत्तिप्राक्क्षणत्वप्रतियोगिन्यापकतापच्छेद- फत्यमत्यन्ताभावप्रतियोगिवृत्ति न या?" विशिष्टे तु, अलौकिके परलोकसाधनत्वं वर्तते, नया? परलोक- साधनेऽलाकिफरवं पर्तते न वेति विप्रतिपत्तिः। तथाच कार्यकारण- ·सप्रकारे न्यायगुमाञ्जली भाषामा क्षित्यादिक्त्तृत्वानेश्वरसिद्धि । परलोकामावे च तसा- धनयागादिष्टुरमावे तदुपदेशक्तयाऽपि नेश्वरसिद्धिः । अदृष्य- प्रसिद्धी तदधिष्ठातनयाऽपि नेसरसिद्धिरिति चाकभिप्रायः॥ अन्यथेति अिध्यादिसत्वेऽपि चेदानामातीक्तत्वेन प्रामाण्यारधारण विना तयोधितस्वर्गादिसाधनयागादी यहुवित्तव्ययायाससाध्ये न प्रवृत्तिरित्यातो घेदवार सिद्धनाति नास्ति, अन्यथाऽपि वेदानां नित्यनिदोषत्वेन स्यता प्रामाण्यायधारणात् । परता प्रामाण्यऽपि पर्मयोगसिद्धसर्यशपूर्वकन्यारोपां परलोउसाधनयागाद्यनुष्ठानसम्भ- वादिरगये ॥तदमावति।भातु चेदानां पौरुषेयत्वाद् योगसिद्धसर्यक्ष- पूर्वरत्वेनासामाचातोक्तत्वम् । तथापि तत्र, क्षिन्यादेः कर्तजन्यत्वे च प्रत्यक्षादियाघान्न तसिद्धिरित्यर्थ ॥ सत्पीति ॥ याधकामावा- तसिद्धावपि स न प्रमाणम् । प्रमाणपदं हि भाववरणकर्तृव्युत्पत्त्या प्रमातत्साधनतदाश्रयेषु वर्त्तते । यथार्थानधिगतार्थाधिगतिश्च प्रमा। तथा च यदीसर वत्ती स्यात् प्रमाांस्तत्करणेन्द्रियादिमांस्तत्स- भवायिारणा स्यात् । न चाय तथेति विपर्ययानुमानादित्यर्थः । अप्रमाणपुरुषम्य वय प श्रद्धाम्यतीति भाव नित्साधोति॥कार्यत्या देवाधिदुष्टयान् क्षितिवेदादे वजन्यत्वसाधकमेव नाम्नीत्यर्थ ॥ तर चारस्याय माय । कार्यकारणभाव प्रत्यक्ष न तावन्मान, धर्मिस्वरूपमन्यपि तर सशयान् । नचान्वयन्यनिरकानुविधान- मानसामागिविरहान् महनियाच्यम्। तन्मात्य व्यभिचारिसाधार• प्यात् । नियमानन्यथासिदोश शहाररविनयेनानधारणात् । माप्यनुमान, तम्य मया मानत्वनानभ्युपगमात् । तरसाधने पचिद- सिद्धारन्ययिनोऽमम्मयात् । तदप्रसिद्धी व्यतिरेवाशानात् वेचल- म्यतिरेक्यनरतागत् । मम त्यप्रमितम्यामन्यान्यभ्युपगमार निषे. ध्यामिद्धिग्न्यित आह । तति ॥ तेयु मध्ये न प्रथम पक्ष करपो यन , पानामरणानिम्नतिपय । नथादि, कार्यकारणभावानभ्यु. पग परप्रतिपसिलकपचनप्रयोगानुपपत्ते । यया यथा तमिरा परणाप प्रयत्नातथा तथा नस्ययापत्तरिति व्याघात एवेत्यर्थ । नयापि माधक पिना न नमिचिरिति चत् तत्राह॥ मापेक्षन्या. विनि विशय मापप्तन्यान् महापेक्षया यर्तमानन्यात् पादा. बिवन्यादित्यर्थ । तर विधिवालामपन्धित्य मति मिशिवाल- ·प्रथमः स्तवकः। १३ संयन्धमपं कार्याणां प्रत्यक्षसिद्धमित्यनन्यथासिद्धमेतत् । अस्माद- नन्तरमिदं भवत्येतदभावे नेति प्रत्यक्षमेव कार्यकारणभाव मानम् । अत पय प्रागभावस्य कादाचित्कत्वेऽपि न तत्र तत्सिद्धिः । प्राग- सत्यस्य विवक्षितत्वाद्वा । अपि च, इदमस्मानियतपूर्वसदित्यपि प्र. त्यक्षं तत्र मानम् । प्रत्यक्षे चानन्ययासिद्धिनियमांशाध्यधारणहेतु- शद्वानिवर्तकस्तो दर्शयिष्यतेहातभावः।यद्वा, प्रत्यक्षसहकारित्वेना., अनुमानमेवोपन्यस्तम् । यद्वा, प्रथमतोऽनुमानप्रामाण्य प्रसाध्य कार्य सहेतुकं कादाचित्कत्यात् । यत्नव, तनवम् । यथाऽऽकाशम् । न च साभ्याप्रसिद्धिः । कियद्भागे प्रत्यक्षेणैव तत्सिद्धौ तदविपयेऽनुमाना- त्। नवोत्पत्तेःकादाचित्कत्वेऽपि न सहेतुकत्वम्। तथात्वे चोत्पत्तिम- त्यापत्तावनवस्थेति वाच्यम् । कार्य्यस्याद्यक्षणेन सह स्वरूपसंबन्ध पय हुत्पत्तिः। कार्यक्षणस्वरूपयोश्चोत्पत्तिमत्त्वेन हेतुमस्यात् । यद्धा, उत्पत्तिगर्भः किश्चित्समयसंवन्धः कादाचित्करत्वम् । अत पच न प्रागमाये व्याभिचारः । न चोत्पत्तरूपत्तिमत्त्वेन हेतुमत्त्वात् स इति न तया व्यभिचारः। एतेनानुमानपक्षे, हेतुरस्ति सापेक्षत्वाद- इत्या हेतोरसिद्धावाधयासिद्धिः। सापेक्षत्वस्य कार्यधर्मत्वेन हेताववृत्ती स्वरूपासिद्धिश्च । कार्य्यस्यैव पक्षत्वे, सापेक्षत्वादित्यस्य हेतुमत्या- दित्यर्थे साध्याविशेषः । कादाचिरकत्यादित्यर्थे च प्रागभावेन व्यभि- चार इत्पपास्तम् ।। ननु हेतुरपि यदि सदातनस्तदा तत्सापेक्षस्य कार्यस्यापि तथा त्वापत्तिरिति कादाचित्कत्वमहेतोरियाकाशादेः सहेतोरपि सपक्षात् ध्यावृत्तमित्यसाधारण स्यादिति हेतुः फादाचित्को याच्यः । तथा च तस्यापि कादाचित्कत्वं हेत्वपेक्षयेत्यनयस्थापत्तिः । अहेतुकत्येच तदेव कार्यमप्याहेतुकं कादाचित्कं स्यादित्यत आह ।। अनादित्वा- दिति ।। हेतोरपि कादाचित्कत्वं स्थहेतुफादाचित्करवादेव । प्रामाणि- की चेयमनवस्था पीजाङ्कुरयन्न दोपायेत्यर्थः ।। ननु कारणमात्रसिद्धावप्येकमेफजातीयं या कारणमस्तु कार्य- जातस्य । तचास्मदादिनैच शम्यज्ञानमिति न तदर्थमुपदेशो, न वा विलक्षणसामग्रीजन्यं कार्य सिद्यतीत्यत आह ॥धैचित्र्यात्॥ भिन्न- जातीयकारणानन्तरं तथाभूतकार्यविषयकं प्रत्यक्षमेव यिचित्रे साधने मानमुपन्यस्तम् । यद्वा, पैचिन्यं कार्यस्य विचित्र हेतुफत्वे .

·सप्रकाशे न्याययुसुमाअली रिमेय । उभयत्राप्यभिन्नत्वामिन्नजातीयत्वयोहेंत्यो कार्यस्य भेद- विजातीयत्वे आपस्मिरे स्यातामिति तर्कः सहकारीत्यर्थ ॥ तथापि रश्यमानविचित्रतुस्मेय कार्य्यमस्थिति नादृष्टसिद्धि- रित्यत आह ॥ विरवृत्तितः ॥ विश्वेषां प्रेक्षावतां परोकार्थितया पागादी प्रवृत्ति प्रेमावत्प्रवृत्तित्वेन सफला । फलसाधनत्वञ्च यागा- देगाग्निासित्येन न स्यादिति तजन्यफलानुफ्लमरट पल्प्यते इत्यर्थः ॥ तथापि तदर भोग्यनिष्टभुन भोक्तृनिधम् । अत्यापि किं प्रतिभोक्तृनियत, साधारण या! इत्यत माह । प्रत्यात्मेति ॥ भुने मुमदुमसाक्षाकारस्य प्रत्येकात्मनियतत्यालाधयाय तदुपपादक प्रतिमोक्तु नियनमेगष्ट पल्ल्यते इति, अस्ति हेतुरोविक इत्याध- स्तपासाहः पपोत प्रत्यक्षानुमानयोरन्यथासिद्धिनिरासाय तर्फमाह ॥ न घ- यमिति ।। भनेपविधति ॥ मुमुधुवराग्याथै कार्यवेचिभ्यस्फोरणार्थ था। तथ रिविवारएमाधनोपयुतम् । निरपेक्षन्यच विचित्पदार्था- अधिशेतात्यन्यायकारमयन्धिरयम् । न च प्रतियोग्यमसिद्धि। तम्याम यानियादिन साम्यवहारिफ्स्य सापेक्षत्वस्यापिस्वीशरात्॥ मनु, निरपेक्षायनान व्यायेन स्यादेष, न स्यादेयेतिरूप म्यापक दर दि कयमापाचत । न होय मिथोविरोधिद्वयन्यान्यम् । तु. सदधामन कादाचित्यन्यामापस्य स्यतन्त्रस्यानिटापादनार्थ- रयान् । मा। निरक्षरयन पादाचित्लत्यन्यतिरेर पपापास चम्यादपान म्यादेयेनि पक्षदये पर्यायस्यति । अत पर तुरादापि गरपउने । यदा, पार्ण यदि निरपेक्ष म्या, स्यादयनिय स्यादा. पासपरिति म्यमन । तन्मते तुन स्वादय देयाचव्यत्यन्तामाय- प्रतियोगि म्यान्मपुपयत् । उमपत्र तु पादाचित्यन्य न म्यादिनि। पसा, एतनाकालानुगनिय पटी योगमायामनुत्पतिको गणेशगानिकानयोगपति म्पादन पंगापृति स्या हापा, पपमेनकारीनीति पर महंतुषो म स्यादन कागेन म्याम् । या, घटो यदि पटण्यपतिशासनधिारपदा पिशामायणायापतिनं म्याद पटप्यपदिनकार स्यात् तपानिपरादिदिति तर रामापादन म्यादथेपस्या ।

·प्रथमः स्तवकः । १५ अन्यकालानुत्पत्तिकोऽयं घटो यद्येतत्पूर्वकालानपेक्षोत्पत्तिका स्यादे. तत्कालोत्पत्तिको न स्यात् । यहा, सफलकालावृत्तिरयं घटो यदि निरपेक्षः स्यात् किश्चित्काला- स्मृत्तित्वे सति किञ्चित्कालवृत्तिर्न स्यात् । तेत पक्षविशेषणमहिम्ना- लोकत्वं सिद्यति । यद्वा, एतावत्कालपूर्वापरकालावृत्तिर्घटो योता- पत्कालपूर्वकालावृत्चित्ये सति एतत्कालाव्यवहितपूर्वकालवृत्तिपदा- ाधिकरणक्षणोत्तरत्वव्याप्यकालो न स्यादेतावत्कालवृत्तिर्न स्यादि- ति, न स्यादेवेत्यस्यार्थः । अत एव कालान्तरावृत्तित्वे सत्येतत्काल- पृत्ति स्यादिति कादाचित्कत्वाभावापादनमपीति सम्प्रदायविदः ॥ कार्यकारणभावग्राहकमाने, कादाचित्कमायो निर्हेतुको माय- स्वाद व्योमवदिति सत्पतिपदं शकते। अकस्मादिति । अत्र किंशब्दो यदा हेतुमात्रपरस्तदा तस्य नमा सम्बन्धाद्धन्वभावे भवनं लभ्य- ते । यदा तु भवनक्रियाया नन्ना सम्बन्धस्तदा प्रसज्ज्यप्रतिषेधे भवननिषेधोऽर्थः। किशब्द-समस्यमानेनापि नया भवतीत्यस्यान्वया. त । असामध्येऽप्यसूर्यम्पश्या राजदारा इतिवत् समासः। अ-शब्द स्यैव चाय समासं विना प्रयोगःभमा नो ना प्रतिपेधवचना इति कोपात् ॥ हेतुभूतिनिषेधो न स्वानुपाख्यविधिर्न च ॥ स्वभाववर्णना नैवमवधेर्नियतत्वतः ॥५॥ हेतुनिपेधे भवनस्यानपेक्षत्वेन सर्वदा भवनम- ऽविशेपात्।भवनप्रतिषेधे प्रागिय पश्चादप्यभवनमवि- शेपात् । उत्पत्तेः पूर्व स्वयमसतः स्वोत्पत्ताचप्रभुत्वेन स्वस्मादिति पक्षानुपपत्तेः। पौर्वापर्यनियमश्च कार्य- कारणभावः। न चैकं पूर्वमपरश्च । तत्त्वस्य भेदा- ऽधिष्ठानत्वात् । अनुपाख्यस्य हेतुत्वे प्रागपि सत्यप्र- सक्तौ पुनः सदातनत्वापत्तेः ॥ स्यादतत् । नाकस्मादिति कारणनिपेधमानं या, ·सप्रकाश न्यायकुसुमाञ्जली भवनप्रतिपेधो वा, स्वात्महेतुकत्वं वा, निरुपाख्य- हेतुकत्वं वाऽभिधित्सितमपि त्वनपेक्ष एच कश्चिन्नि- यतदेशवानियतकालस्वभाव इति, घूमः । निरवधित्वे अनियतावधिकत्वे या कादाचित्कत्वव्याघातात् । न शुत्तरकालसिद्वित्वमानं कादाचित्कत्वं, किन्तु प्राग- ऽसत्त्वे सति । सावधित्वे तु स एच प्राच्यो हेतुरित्यु- च्यते । अस्तु प्रागभाव एवावधिरितिचेन्न । अन्येषा- मपि तत्काले सत्यात् । अन्यथा तस्यैव निरूपणा- नुपपत्तः । तथाच न तदेकावधित्वमविशेषात् । इत- रनिरपेक्षस्य प्रागभावस्यायधित्वे प्रागपितदवधेः कार्य- सत्यप्रणात् । सन्तु ये कोचिवधयो, न तु तेऽपेक्ष्य- न्ते इति स्वभावार्थ इति चेत् । नापेक्ष्यन्ते इति को- यः । किं न नियताः, आहोस्विनियता अप्यनुप- कारकाः। प्रथमे धूमा दहनवद्र्दभमप्यवधीकुर्यात्, नियामकाभावात् । ठितीये तु किमुपकारान्तरण, निपमस्पयापेक्षार्धत्वात् , तस्य च कारणात्मत्वा- त्, ईदृशस्य घ स्वमाययादस्यष्टत्वात् । नित्यस्वभा- धनियमयदेतत् । न याकाशस्य तत्त्वमाकास्मिकमिति मर्यस्य किं न स्यादिति वक्तुमुचितमितिचेन्नामवस्य भवतः स्यमावत्यानुपपत्तः । न च्येकमनकस्वभावं नाम । व्याघातात् । नन्ययमिहापि सर्वदा भवतः फादापिकत्यस्वभावव्याघातहति तुल्या परिहारान तुन्यः। निरवधित्व अनिपनायधित्ये या कादाचित्क- त्यन्याधानात् । नियतापधित्व हेतुवादाभ्युपगमात् ॥ समय निरस्पति ।नुभूतीति । अथ ईनुभयनयोनिरस्त ·प्रथमः स्तवका . शेपाभ्यनुशाफलकात्यात् पर्युदासनमा हेतुव्यतिरिकाद्भवनं लभ्यते। अहेतुश्च कार्यस्वरूपमवस्तु च तदा स्वानुपाख्यविधिः । तं निपे- धति ॥ स्वानुपाख्येति ॥ स्वं कार्यम् ॥ अनुपाख्यो निर्द्धर्मकोग्ली- कः । अथाश्वकर्णादिवदव्युत्पन्न एवायमकस्माच्छन्दः, किंशब्दोऽस्य- भायपरो या । तदा स्वभाधादेव कार्यस्य कादाचित्करयमित्यर्थः । तत्राह ॥ स्वभावेति ॥ सर्वत्र हेतुमाह ॥ अवधेरिति ॥ नियतावधिस- म्वन्धित्वनेय विवादपदस्य कादचित्कस्य कार्यस्य सतर्कण प्रत्यक्षेण विषयीक्रियमाणत्वादित्यर्थः। क्रमेण तर्कमेवाह ।। हैत्विति ॥ भवनस्य सत्त्वस्याविशेषात् सदातनत्वे कार्यस्य कादाचिकत्यव्याघात इत्य- थः । भवनेति ॥ भयनस्योत्पत्तेः सदा प्रतिपेघे प्राक् पश्चादिव मध्ये- ऽप्यभवनप्रसङ्गात् कदाचिद्भवनमाहिप्रत्यक्षवाध इत्यर्थः॥ उत्पत्तेरि- ति ॥ स्वोत्पत्तेः पूर्व यदि स्वं भवेत, तदा नियतकालोत्पत्ती हेतुः स्यात् ॥ न चैवम् । असतोऽपि हेतुत्ये प्राक् पश्चादपि कार्यसत्वप्र- सङ्गेन तदनुपलब्धिविरोध इत्यर्थः। कार्यकारणयोरभेदे विरोधान्तर- माह॥ पौर्वापयति ॥ पटार्थिनः पटमेव नोपाददते,किन्तु तत्पूर्वकाल- चर्तिनस्तन्तूनिति लोकव्यवहारसिद्धकार्यकारणभावविरोध इत्यर्थः।। तत्त्वस्य-पौर्वापर्यस्येत्यर्थः।।अनुपाख्यस्यार्थक्रियाजनकरवाभावेऽप्यनि- एप्रसद्वान्तरमाह ॥ अनुपाख्यस्येति ॥ एतत्पटानुत्पत्तिक्षणो थघेत- स्पटोत्पादकानुपारयोत्तरक्षणः स्याद् एतत्पटाधिकरणं स्यादित्यर्थः । यद्यपि स्यभावः कार्य तद्धर्मो वा । आधः, अकस्मादिति निरासेने- व निरस्तः । अन्त्ये धर्मस्य कारणत्वमङ्गीरुतमेव । तथापि यथा परमाणुतत्कारणयोरकारणत्वेऽपि स्वमावादेय नियतदेशवृत्तित्व, यथा या कारणत्याविशेऽपि पटस्य तन्तुदेशवृत्तित्वं, न तु चेमादि. देशवृत्तित्वमिति स्वभावादेव नियमः । तथा कार्यस्याहेतुकत्वेऽपि तत्सत्कारणत्वाभिमतनियतोत्तरकालवृत्तित्वं, न तु कालान्तरवृत्ति त्वमिति स्वभावादेव कादाचित्कत्वं स्यादिति शङ्कत ॥ अपि त्विति ॥ ये ये निरचधयो दृष्टास्ते नियमेन फादाचिकत्वस्वभावविरहा- निरवधिकत्वकादाचित्कयोपिरोधाधिरयधित्येकादाचित्कत्यस्वभाव एव न निर्वहेदित्यभिप्रेत्य पारेहरति ॥ निरवधित्वे इति ॥ अयं क्षणो योत्तत्परध्वंसानाश्रयः सतत्परप्रागमायाश्रयो न स्यादेतरपटा- ऽधिकरणं स्यादिति भाच त्यन्ये ॥ ३ ·समाशे न्यायकुमुमारी मनूत्तरकालससगित्व कादानिस्त्वम् । तच निरवधित्वेप्या- काशरत् स्यादित्यत आह ॥ न हीति ॥ तथा सति घटामाशयोः कादाचित्क्त्याकादाचित्स्न्वलोकव्यवहारविरोध इति भाय । न च सावधित्वेऽपि न हेतुमयस्वीकार पायत्वादनयोरित्याह ॥ सार- धिले विति ॥ नन्त्रतापताऽपि प्राचीनोम्नधि प्रागभाव एच, न तु भावोऽपीति स पर हेतुर्न भाव इति न प्रागभागातिरिते कारणत्व वर्तते इति सकते ॥ यस्त्विति ॥ किं प्रागभारकाले भावस्यासत्वादे वानरधित्व कायॆणानपेक्षित्याद्वा'आद्य परिहरति । थन्येषाम- पानि । भाषानामपि अनन्यथासिद्धान्यय यतिरेक्यत्तया प्रागभाव- तुल्यत्यादयधित्वमन्यथा प्रागभावस्यापि तन्न स्यादितिभाव । अन्य- येति ॥ थनिरूपिनस्य प्रागमावस्य प्रतिपादयितुमशस्यत्वादवझ्य घटादिप्राकालेऽनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेरिण क्पालादयस्तनिरूप का सीका- इत्यर्थ । ननु प्रागभागनिम्परस्य चक्षुरादेन कारण त्व यथा तथा तन्निरूपरभावान्तरस्याऽपि । न च प्रागभाव प्रति योगिसमवायिकारणमारनिरूप्यस्तच कारणमेरेति युतम् । शब्दा मावप्रत्यक्षता तस्य निरस्यत्वात् । मैगम् । चतुरादरधिकरणग्रह एनान्यथामिद्धत्वात् । चरादिव्यापाराभावेऽप्यनुमितेऽधिकरण प्रागभापतीनेरिति भाव । यगाथै कादाचिक्त्वयाघात मागुक्त विपक्षयाधर स्मारयति । इतरेति ।। यद्यय घट प्रागभावान्याधि- कोन स्यात् सरकालीन स्यादित्यर्थ । द्वितीय शवते ॥ सन्धि ति ॥ प्रागभावादन्येषाम् अनधित्वेऽपि तैगदिसत्ताया अनियमना- प्रतानि कारणानीत्यर्थ ॥ प्रथम इति ॥ ननु यो दहन यभिचारी स रातभानन्तर भवतीत्यवापादकाभार । स्वयमपि व्यातेरनभ्युपगमा न च धमत्व यदि दहनत्यभिचारित्ति स्याद् दहनासमवाहित सामान्युत्तरकारीत्पत्तिावृत्ति स्यादित्य । परस्पणपत्ते । भवम् । भूमी यदि गममममाधानान्पनिकतावच्छारुपमान् स्याद् रासभ समपधानानन्तगत्पतिक स्यात् । मरवा यदि दहनयभिचारि- पनि स्याद् दहनासमयहिनदेशत्ति म्यान यापादनार्थत्वात् । यानुनी यद्यग्निमवारण न म्यान्, तदा पथ धमाधी नियमतो ग्निागदेन,न. समिलि राहि प्रत्यक्षमाधान नि भार । द्वितीय स्पिनि । न धुपवारय्याता कारणता येन सदभाव न स्यात् ।

·प्रथमः स्तरका उपकारेऽपि कर्तव्ये उपकारान्तरापेक्षयाऽनयस्थितेः । किन्तु स्वरू- पविशेपव्याप्ता, तन्निवृत्तावेव निवर्तते इत्यर्थः ॥ नियमस्यैवेति ॥ नि- यतान्वयन्यतिरंकरजातीयस्यैवापेक्षणीयपदवाच्यतया लोकप्रसिद्ध- स्वादित्यर्थः ॥ नित्यस्वभावेति ॥ यथा नित्यस्याकाशस्य यः स्वभावो धर्मःशब्दाश्रयत्वमात्मनश्चात्मत्वमाकस्मिकमिति सर्वस्य तदन्यस्या- ऽपि धर्मः कुतो न स्यादिति न यस्तुमुचितमप्रामाणिकत्यात् । तथा आकस्मिकत्वाविशेऽपि सदातनत्वमाशाशादीनां, कादाचित्कत्वं घटादीनां स्वभावो, न त्वन्यस्य धर्मोऽन्यस्येत्यर्थः । यथाऽहुः- नित्यसत्वा भवन्त्येके नित्यासत्वाश्च केचन । विचिनाः केचिदित्यत्र तत्स्वभायो नियामकः ॥ यहिरुप्णो जलं शीतं समस्पर्शस्तथानिला, केनेदं रचितं तस्मात् स्वभावात्तद्यवस्थितिः, इति ।। न च नियतदेशपनियतकालस्वभाव इत्यनेनास्य पौनरुक्त्यम् । पूर्व हि सा- पेक्षत्वादित्यन यथा परमाणुतत्परिमाणादीनां निरपेक्षत्वेऽपि नियत- देशवृत्तित्वं तथा घटादीनां नियतकालत्वं स्यादित्यप्रयोजकत्वमुक्क- म् । सम्प्रति तु कादाचित्यात्वस्वभावो निर्हेतुकः, स्वभावनियतत्वात्। नित्यस्वभाववदिति सत्प्रतिपक्षत्वमुक्तमित्यर्थभेदात् । पूर्व यनियतं तम कारणनियम्यं, यथा जाते क्वाचिकत्वमित्युकम् । सम्प्रति तु स्यभायो न नियम्य इत्युच्यते, इत्यपानरुक्त्यमित्यन्ये ॥ न सर्यस्यै- ति । एकनियतो धर्मः स्वभाव इत्युच्यते । तद् यदि सर्वस्य सम्भ- चेत् तदा स्वमावत्यममारणत्वं नोपपद्यते सत्तादेरिवेति स्वभाव- त्वव्याघात इत्यर्थः । नन्वेयमिति ॥ यद्याकाशस्याकाशवं न सर्वस्य तत्यव्याधातादिति विपरीतमनाशकनीयं, तदा कादाचिकत्वस्वभाव. स्थाहेतुकत्ये सदातनत्वमप्यनाशकनीयम्। कादाचिकत्वस्वभावमा- प्रसङ्गादित्यर्थः । कादाचित्कत्वस्वभायसिद्धौ तद्विपरीतफल्पनायां व्यायातः स्यात् । तत्सिद्धिश्च निरवधित्यस्वभावत्वे या सारधित्व स्वभावत्वे या प्रकारान्तराभावात् । द्वितीयेऽप्यनियतावधिाव तद्वि. पर्वये वा । तर प्रथमद्वितीययोराह ॥ गिरयधित्व इति ॥ ये ये निरय. घयोनियतावधयश्च भावा दास्तेषां नियमतः कायाचिकत्वस्व- भावविरहाद् निरवधिस्वभावस्य अनियतायधिस्वभावस्य वा कादा- चित्कत्वस्वभावविरोधः । न हि विरुद्धयोरुष्णशीनयोरेकस्सभावत्व.

·सप्रकाशे न्यायकुगुमाञ्जली म्। तथा च कादाचित्कल्पच्याघातस्तत्स्वभावत्यच्याधात इत्यर्थः ।। तृतीयमाशय सम्प्रतिपत्तिमुत्तरमाह । नियताम्वधित्त्य इति । यस्तुतोऽस्मिन् सतीदं भवति, असति न भवतीति प्रत्यक्षेण नियत- पूर्वमावस्य ग्रहात् प्रत्यक्षमेव कारणत्ये मानम् । तस्य चानन्यथा. सिद्धत्वग्राहकस्तर्कः, स्यादेवेत्यादिना दर्शित इति रहस्यम् ।। ननु कादाचिकत्वं सापेक्षनिरपेक्षाभ्यांच्यावृत्तत्वेनासाधारणम्। तथा हि । न सामग्रीनिरपेक्ष कार्य, सदातनत्यापत्तेः । मापि तत्सा- ऽपेक्षं, सामग्यपि हि न तनिरपेक्षा । तत्सदातनत्वे तत्कार्यसदातन- त्वापत्तेः । नाऽपि तत्सापेक्षा, अनवस्थानात्। ततः प्रागभावयद् यथा सामग्री निरपेक्षाऽपि कदाचित्की तथा भावोऽपि घयदिः स्यादित्या- सायचाना- स्यादेतत् । उत्तरस्य पूर्वः पूर्वस्योत्तरो मध्यमस्य उभयमवधिरस्तु । दर्शनस्य दुरपहवत्वात् । त्वया- ऽप्येतदभ्युपगन्तव्यम् । न हि भावयदभावेऽप्युभया- ध्वधित्वमस्ति। तद्दयावेप्यन्यनुपलभ्यमानैकैककोटिषु स्यात् । न स्यात् । अनादित्वात् ।। प्रवाहोनादिमानेप न विजात्येकशक्तिमान् ॥ तत्वे यनवता भाव्यमन्वयव्यतिरेकयोः॥६॥ प्रागभायो द्युत्तरकालावधिरनादिः, एवं भायोऽपि घटादिः स्यात् । अनुपलभ्यमानमाकोटिकघटादिविषयं नेदमनिष्टमिति चेन्न । तावन्मात्रायधिस्वभावत्वे तद्- ऽर्वत् पूर्वारपितमयधीकृत्य तदुत्तरस्य सत्वपसमा- स्। अपेक्षणीपान्तराभावात् । एवं पूर्वपूर्वमपि । भावे, सदेव सदातनत्वम् । तद्हरेवानेन भवितव्यमित्यस्य स्वभाव इति चेन्न । तम्याग्रहःपूर्वन्यायेन पूर्वमपि स- चममहात् । तस्मात् तस्यापि तत्पूर्वकत्यमेवं तत्पूर्व- स्थापील्पनादित्यमेव ज्यायो,नत्यपूर्वानुत्पादकस्यचि- ·प्रथमः स्तरका। २१ दपूर्वस्य सम्भव इति। तथापिव्यक्त्यपेक्षया नियमोऽस्तु, नजात्यपेक्षयेतिचेन्न ।नियतजातीयस्वभावताव्याघा- तात् । यदि हि यताकुतश्चिद् भवन्नेव तज्जातीयस्व- भायः स्यात्, सर्वस्य सर्वजातीयत्वमेकजातीयत्वं या स्यात् । एवं तजातीयेन यताकुतश्विद्भवितव्यमित्यस्य स्वभावः। तदाऽपि सर्वस्मात् सर्वजातीयमेकजातीयं वा स्यात् । कथं तर्हि तृणाराणिमणिभ्यो भवन्नाशुशुक्ष- गिरेकजातीयः ? । एकशक्तिमत्वादिति चेन्न । यदि हि विजातीय चष्पकजातीयकार्यकारणशक्तिःसमवेयाद्, न कार्यात् कारणविशेषः काप्यनुमीयेत । कारणच्या- वृत्त्या च न तज्जातीयस्यैव कार्य्यस्य व्यावृत्तिरवसीयत। सदभावेऽपि तनातीयशक्तिमतोऽन्यस्मादपि तदुत्प- त्तिसम्भयात् । यावद्दर्शनं व्यवस्था भविष्यतीतिचेन्न । निमित्तस्यादर्शनाद् दृष्टस्य चानिमित्तत्वात् । एतेन सूक्ष्मजातीयादिति निरस्तम् । अवहेरपि तत्सौक्षम्याद धूमोत्पत्त्यापत्तेः । कार्य्यजातिभेदाभेदयोः समवायि- भेदाभेदावेव तन्त्रं, न निमित्तासमवायिनी इतिचेन्न । तयोरकारणत्वमसङ्गात् । न हि सति भावमात्रं तत्, किन्तु सत्येव भावः । न च जातिनियमे समवायि- कारणमात्रं निबन्धनमपि तु सामग्री । अन्यथा द्रव्य- गुणकर्मणामेकोपादानकत्वे विजातीयत्वं न स्यात् । न च कार्यद्रव्यस्यैपारीतिरिति युक्तम् । आरब्धदुग्धै- रेवावयवैर्दध्यारम्भदर्शनात् ॥ स्यादेतदिति ।। उत्तरस्य ध्वंसस्य पर्यों घट एवावधिन तुध्वंसः। पूर्वस्य तु मागभावस्य उत्तर प्रतियोग्येयावधिर्न तु प्रागमायः म. ध्यमस्य तु घटादेः प्रागभायो ध्वंसश्वेत्युभयमवधिनिरूपको स्त्वि ·२२ सफाशे न्यायकुसुमाजला त्यर्थः । दर्शनस्यनि । सूर्यलोकसिदत्वादित्यर्थः । दर्शनेन कारणं सिधति, तदा शित्यादी कर्तुरदर्शनाद्धर्मादेश्चादर्शनात्तदसिद्धौ न तदधिष्ठातृसिद्धिरिति निगः । अनहीकारे दण्डमाह ॥ न हीति ।। अन्यथा प्रागभावप्रध्यसयोरप्यनुपलभ्यमानपूर्वोत्तरावधिकल्पनप्रसन इति भावः॥ तद्वदिति ॥ तथाचायधिसिद्धायपि न तत्प्राच्यत्यनियम. सिद्धिरितिम तारतेय कारणसिद्धिरशतः सिद्धसाधनं चेति भावः॥ प्रवाह इति ॥ एप कार्यकाराप्रवाहोनादिमान तत्तत्सामग्रीमान् तत्तत्सामन्यपि स्वसामग्रीपरम्पराधीनेति न तजन्यकार्यस्थानादि- त्वासनः । न चानवस्था । वीजाङ्कुरवदनादितया प्रमाणिकत्वादित्य- थे. । प्रागमायध्यसयोस्तु पूर्वोत्तरकोटिकल्पने भाषोन्मजनमेव थाथ- कमिति भावः । अनादित्वं च ध्वंसयाप्यमागभावप्रतियोगित्वम् । तथापि यधतितो यत्कार्य संच व्यक्तिस्तत्र कारणं,न नुतजातीयमिति नैतावता कार्यजातीये कर्तृजातीयं कारणम् । अव्यवहितप्राकालीन- व्यकेरेव कारणत्यापत्ती यागादीनामकारणत्वानालौकिकसाधन- सिद्धिः। अती न शित्यादिकत्वेनाईयाधिष्ठातृत्येन वेश्वरसिद्धिान चरं नियनजानीयकार्यानुत्पत्तिः । एकजातीय कार्यानुकूलशक्तिमत्वेन तदुपपत्तेः । अनाह ॥ न विजातीनिविलक्षणजातीयवेका या शनि- स्तद्वान प्रवाह इति सम्बन्ध । विजानिर्विरुद्धज्ञातिरेकशक्तिमांश्चेति था। वश्यमाणयुक्तरित्यर्थः । तर्हि तृणादी व्यभिचारेणाग्निकारणत्वं कथं माहामिति। तबाह ॥ तत्त्व इति ॥सामान्यविशेषाकान्तगोचरयो- रन्वयन्यतिरेकयोस्तोनियतत्वेप्राधे यत्नत्रतापुरुषेणभाव्यमित्यर्थः ।। प्रागभावी हीति ॥ यद्यदृष्टयाकोटिनयेय भावरूपमपि कार्य पूभित्रिशून्यं स्यादिति शेषः । अष्टापत्तिमाह । अनुपलभ्यमाने- नि ॥ यत्र नामोदिः सामग्नी नोपलभ्यते, तत्रानादित्यमिष्टमेवेत्यर्थः ।। नाममात्रति अपूर्वकोटित्वेनानादिमागमात्रावधिस्थमावत्ये यथा तत्र दिवसे तस्य सत्व तथा गतदिवसेपि तदित्यनादिमायोत्तरस्य तत्वार्यस्य सत्चप्रमः । एवं तत्पूर्वपूर्वदिनवृत्यपि तत्कार्य स्यादित्य- थः। तथानागन्तुशदेव तस्मात् कार्यस्य कादाचित्कत्वं नियंतीति भावः ॥ नदद्दयदिति, समासान्तरिधेरनित्याचात् समाधेयम् । तदव- धिसभारत्वं यत्र दिनयमध्यसम्नवाननोत्पत्तन्यमित्येषोऽपि तस्य ररमार इति सनं नदरेवनि । अाह पदेन कालमात्रमभिने.

·प्रथमः स्तवकः। तम् । तदनादित्वे तावन्मात्रावधैर्घटादेरप्यनादित्यप्रसङ्गादित्यनाद्य- नित्यप्रवाहसिद्धये तथाविध एव कालोपाधिर्षाच्यः । तथाच तस्या- ऽप्यनादिरूपादृष्टायधिस्वभावत्वे तदुत्तरस्यापिदिनस्यानादित्यप्रसङ्गो घटस्येवेति परिहति ॥तस्यापीति॥ वस्तुतस्तु,उत्पत्तिगर्भकादाचित्क- त्यानुरोधादवधिस्वीकारः । न चोत्तरेण उत्पत्तिनियम्यत इत्यवधेः प्राच्यत्यनियतत्वसिद्धौ कारणत्वं सिद्धम् । तथाचोत्पत्तिर्यदि किश्चि- दुत्तात्वनियता न स्यादनादिः स्यादिति निगर्वः । न त्वपूचति ॥ आगन्तुककारणधरितसामग्न्यजन्य कार्य नियतकालोत्पत्तिकं न स्यादित्यर्थः॥तथापीति। जात्यपेक्षया कारणत्वे निरस्ते ध्यक्त्यपेक्षया व्यभिचारेण तत्सुनिरसमिति पूर्वोक एयाभिसन्धिः। नियतेति ।। कार्यनियतजातीयत्वे कारणजातिनियमस्य हेतुत्वादित्यर्थः॥ अथ स्वभाचादेव का नियतजातीयं स्यात्, तबाह । यदि हीति ।। किमयं कार्यस्यैव महिमा, यद्भिनजातीयेभ्योऽपि जायमानं सजातीय- मेव भवति, हेतोरेव या यद्भिन्नजातीयमपि सजातीयमेव जनय. ति? । आये कार्यपक्षक तर्कद्धयमाहायदि हीति||अयं घटो यदि पट- जनकयावजन्यः स्यात् पटजातीयः स्यात् । एवं, यदि यावद्धूमजन- कजन्यः स्याद् धूमजातीयः स्यात् । एवमन्यजातीयत्वमप्यापायम् । पटादावपि तत्तजातीयत्वमापाद्यमिति सर्वजातीयत्वापादनार्थः। घट- भिन्न कार्य यदि यावद्धटजनकजन्यं स्याद् घटजातीयं स्यादित्येक- जातीयत्वापादनार्थः॥ द्वितीये कारणपक्षकं तद्वयमाह ॥ एवमिति ॥ घटसामग्री यदि पटप्रयोजकयावद्रूपवती स्यात् पटजातीयजननी स्यात्।एवं धूमादि- जातीयजनकत्वमप्यापाघम् । घटान्यकार्यसामनी यदि घटप्रयोजक- यावद्धर्मवती स्याद् घटजातीयजनिका स्यादिति क्रमेणापादनीय. म् । ननु, यद्येकजातीयकारणनियमात् कार्यजातिनियमस्तहि भिन्न- जातीयेभ्यः कारणेभ्यो नाभिन्नजातीयं कार्य जायतेत्याह॥कथमिति॥ अनमीमांसकमुत्तरयति । एकेति ॥ कार्यानुपलब्धिलिद्रमानुमानदय: भङ्गप्रसङ्गेन तनिराकरोति ।यदिहीति।। याचदिति ॥ यत्र क्लसकारण- भाचं विनाऽप्यन्यस्मादेकजातीयं दृश्यते तन विजातीयेप्येककार्यानु- फूला शक्तिः कल्प्यतेन त्वन्यत्रापि ततो नोक्तदोप इत्यर्थः॥ निमित्त- स्येति ॥ तृणादिपु कारणतावच्छेकरूपस्यादर्शनान । न च शक्तिरेष .

·२४ सप्रका न्यायकुमुमाञ्जली तथा मन्योन्याश्रयात्।शरणत्याहे तवल्पनम् । अन्यथा रासमेऽपि तदापत्ते । तत्कल्पनेन च कारणत्वग्रह । तस्यान्वयव्यतिरेयावच्छेद्य त्यात्, यस्य च तृणत्वादेरनिमित्तत्यात्कारणतानपच्छेदकत्यादित्य- र्थ । तृणादिपु व्यभिचारम् अग्निकुटूपत्यादतीन्द्रियजातिविशेषाद्ये परिहरन्ति, तेऽप्यतपय निरस्ताइत्याह ॥एतेनेति॥ ननु, तृणादयोऽग्नी निमित्तकारणानिनिच तत्साजात्ययेजात्याभ्यां कार्यसाजात्यजात्ये, किन्तु समायिनस्तयात्वात् । तथाग्नावस्त्येति शङ्कते ॥ कार्येति॥ तथापि तृणादेव्यमिवारण कारणत्व न स्यादिति परिहरति । तयोरि- ति ॥ न हीति । व्यभिचारिणोऽपि कारणत्यापातादिति भाव ॥ कि त्विति तृणादी चकामावेऽप्यानभांगत् कारणत्व न स्यादित्यर्थ । न च समयायिशरणसालात्यादिकमपि कार्यस्य तथात्वे तन्त्रम् तद- मायापि कार्यरजात्यदर्शनादित्याह ॥ न चेति । यपि स्विति ॥ सामग्री च तृणादिघटिता भित्रैवेति भाव । अन्यथे ति॥ न च समायिनो द्रव्यस्याभेदेऽपि कारणतारच्छेदयधर्मभेदाद् द्रव्यादीना जातिभेद स्यात् । तथा हि द्रव्यजनने स्पर्शवत्वमवच्छे दक,गुणमंजनने तु द्रव्यत्वम्त्तत्वे तथति वाच्यम् । द्रव्यत्वेनैवनैव रूपेण सयोगविमागी प्रति कारणत्वेऽपि तयोर्जातिभेदात्, कारण तावच्छेदकस्यापारणत्याचेति भावः । न च कार्यभारीतिरेपा, अपि तु द्रव्यस्य सत । यतो न द्रव्यादिमि समानापादानन्यभिचार इन्याह ॥न चैति एष सति समवाय्यभेदे कार्यदथ्य दधिदुग्धरूपन भियत क्षीरपरमाणवएपाम्लसयोगानष्टकार्यद्रव्या दध्यारमन्त । यत एघ, क्षीर नए दधि जातमितिलौकिकोऽयमनुमइत्याह ॥ आरब्धेति । नन्यतीन्दियेषु परमाणुपु दर्शनाभागद् दध्यारम्भको योग्यो उपपयो चाच्या तय च क्षीरत्व योग्यानुपलब्धिगधिनमाप्रत्युतापय यावयवित्तिजातित्वेन पृधिपीत्ववद् दधित्वस्य परमाणुवृत्तित्वमनु- मेयमान चतन्तुचन च्यभिचार । तस्य पटावपयेभनवयविनि वृत्त रिति पाव्यम् । तदवनिवृत्तित्व सति तदवयववृत्तित्वस्य विवक्षि तत्वात् । इयणुक रत्तिजातित्यस्य लिङ्करमाहा। न च दधिरन पर मागृत्ति पृथित्यन्यायजानित्वात् पट वयदितिगच्यम् । व्यञ्जश मायस्योपाधित्वात् ।पटरव्यमासस्थानविशेषस्य परमाणावभावा धित्यन्यजारसरिशेपस्यच तर सापात् । न चरसविषयदपय ·प्रथमः स्तवका। २५ चित्य तव्यजक, गौरयात् । गन्धवदवययित्वस्य पृथियीत्वम्यअफत्वे तस्यापि परमाणाववृत्त्यापत्तेश्च । यद्वा, दधिद्यणुकं दधित्वाश्रयोपा- दानक, कार्यत्वे सति धित्वात्। स्थूलदधिवत् । न च कार्यत्वं व्यर्थे, स्थतोऽनैकान्तिकपरिहारार्थत्वात् । दधिद्यणुकोपादानं वा न क्षीरा- रम्भकं, दध्यवयवत्वात् । ध्यारम्भकध्यवयववत् ॥ अनोच्यते । क्षीरपरमाणूनां तत्रावश्यफत्वाद् य एवावयवाः क्षीर- मारब्धवन्तस्त एव सहकारिविशेषाइभ्यारमन्ते, लाघवात्। अनुमाने चानुकूलतकामावः । दधित्वं यदि पार्थिवपरमाणुवृत्तिजातिः स्यात् पवृत्ति स्यादिति प्रतिकूलतप्रतिहतत्वं च । न च लाघवोपकार्य- मानामावः । ध्यारम्भकः परमाणुन दधित्वाश्रयः । नित्यपार्थिव- स्वात् । पटारम्भकपरमाणुवदित्यनुमानस्य सत्यात् । न च व्यजका- सिस्वमुपाधिः । दधित्वाश्रयपरमाणौ च रसविशेषवत्वं दधित्वव्य- अकमस्तीति वाच्यम् । प्रतिकूलतर्केण रसविशेपवद्वयवित्वस्य तधन्यञ्जकत्वात् । किञ्चैवं दुग्धोत्कर्षापकर्पयोर्दध्युत्कर्षापकर्यप्रयोज- पत्यानुपपत्तिः । अनुपादानोत्कर्षादेरनुपादेयोत्कर्षाप्रयोजक न चेन्धनोत्कर्षादिना वह्वेस्तथात्वेन व्यभिचारपस्वाद तकरार स्कार्थ तहत्तिदन्यत्वन्यायजातीयं यदुपादीयते, तत् दुसद्धान पादेयमिति व्याप्तेः । इन्धने तु तदृत्तिद्रव्यवसायो उद्भूतरूपस्येति विशेषणानानुभूतरूपपहनकपीथमपातयः त्कर्षण व्यभिचारः। उपादेयता च साक्षात्परम्परांसोधोरणी विवक्षित तेति न पटोत्करपात्ततन्तूकपेण व्यभिचारः । न च त्याधिन तद् दुग्धारभ्यमिति स्थूले दर्शनादधिधणुकं न दुग्धत्वाश्रयपरमा. प्यारभ्यमिति वाच्यम् । दधिधगुकारम्भके परमाणी दुग्धत्वस्या- प्रवृत्तेः । सत्ताऽन्यद्रव्यत्वसाक्षाधाप्यजातेरेव परमाणो वृत्तेः, द्रव्य- त्वस्यापि द्रव्यत्वसाक्षाद्याप्य जातित्वात् । तद्भिग्नताप्याव्याप्यत्ये सति ताप्यत्वस्यैर साक्षारयस्वरूपत्वात् । नचान्ये परमाणच- स्तमायाकृष्टा दध्यारम्भकाः। तदुकपोचविधानानुपपत्तेरकत्वात्। दव्यर्थ दुग्धोपादानानुपपत्तेध । अपि च, यद्रव्यध्यंसजन्यं यद्व्यं भवति तत्तदुपावानोपादेयं यथा महापटभ्यंसजन्यः पण्डपट इति नियमाद् दुग्धवंसजन्यं दधि दुग्धोपादानोपादेयम् । न च प्रति- बन्धकद्रव्यध्वंसजन्यद्रव्येण व्यभिचारस । ध्वसत्त्वेन कारणत्वस्य ·२६ समकारी न्यायकुमुमाञ्जली नियक्षितत्वात् । प्रतिवन्धकामावस्य च संसर्गामावत्वेन हेतुत्वात् । न च स्थूलदुग्धध्वंसजन्यं दधि न तदययपजन्यमिति व्याभिचारः। परमाणुश्च न तवयव इति वाच्यम् । साक्षात्परम्परासाधारणोपा. देयत्वस्य निरक्षितत्वात् ॥ रनकोपकृतस्तु, रसविशेषवृत्तिरेव दुग्धत्यादिजातिः । द्रव्य- त्तित्वेपि तद्यसकस्य रसस्यावश्यकत्यात् । व्यत्यादिसामाना- धिकरण्यबुद्धिश्च परम्परासम्बन्धात्। तथाच दुग्धारम्मका एवावय- पाः पाकजरसविशेषशालिनो दध्यारम्भका इति न विरोध इत्याहुः॥ तृणादेरग्नि प्रति तृणाद्यन्यान्यत्वेन कारणत्वं गृहते, इति न व्यभिचार रति व्यावृतिपदार्थवादिना यत् समाहितं, तत्राप्यनुमान- मह रत्यतिदिशति । एतेनापोहवादे नियमो निरस्तः कार्यकारण- भावादेत्यादिविप्लवमसद्गात्। तस्मानियतजातीयता- स्वभावमॉन व्यक्त्यपेक्षयैव नियम इति फूत्कारेण हणादेरेव, निर्मन्यनेनारणेरेव,प्रतिफलिततरणिकिरण- मणरवेति प्रकारनियमवत्तेनैव व्यज्यमानस्य कार्य- जातिभेदस्य भावात् । दृश्यते च पावकत्वाचिशेपेऽपि प्रदीपः प्रासादोदरध्यापकमालोकमारभते, न तथा ज्वालाजालजटिलोपि दाम्दहनो,न तराशकारीपः॥ यस्तु तं नाकलयेत्, स कार्य्यसामान्येन कारण- मात्रमनुमियादिति किमनुपपन्नम् । एवं तर्हि धूमा- दायपि कश्चिदनुपलक्षणीयो विशंपास्याद् यस्य दहना- ऽपेक्षेति, न धूमादिसामान्यादहिसामान्यादिसिद्धिः। एतेन व्यतिरेको व्यारपातः । तथा च कार्यानुप- लन्धिलिद्गम स्वभावस्याप्यसिद्धेर्गतमनुमानेनेतिचेत् प्रत्यक्षानुपलम्भगोचरो जातिभेदो न कार्यप्रयोजक इति वदती पादस्य शिरस्पंप प्रहारः। अस्माकन्तु य.

·मधमास्तरका २७ सामान्याकान्तयोर्ययोरन्वयव्यतिरेकवतातयोस्तथैव हेतुहेतुमद्भावनिश्चयः। तथाचावान्तरविशेपसद्भावेऽपि मनो विरोधः । किं पुनस्तार्णादी दहनसामान्यस्य प्र- योजकम् ? तृणादीनां विशेप एव नियतत्वादितिचेत्, तेजोमात्रोत्पत्ती पचनो निमित्तम् । अवयवसंयोगो- ऽसमवायी,तेजोऽवयवाः समवायिनः इयमेव सामग्री गुरुत्ववद्व्यसहिता पिण्डितस्य । इयमेव तेजोगत- मुद्भूतस्पर्शमपेक्ष्य दहनं, तत्रापि जलं प्राप्य दिव्यं, पार्थिवं प्राप्य भौमम्, उभयं प्राप्यौदर्यमारभते इति स्वयमूहनीयम् ॥ एतेनेति ॥ नियमोऽपिनाभायः । यहि विना तदन्यस्मादपि धूम- सम्भवेन तो यहयनुमानामावापातात् तृणादिवदतद्यावृत्त्या तनापि कारणत्यमहसम्भवादित्यर्थः। कार्यकारणभावासिद्धौ स्वभावनियमो- अपि दुरवगमः ! कार्यानुपलब्धिप्रसहरूपविपक्षवाधकसाध्यत्वात्त- स्येति भावः । तदेवं गत्यन्तराभावाद् व्यक्तीनामेव कारणत्वमित्यु- पसहरति ॥ तस्मादिति ॥ययवान्तरजातीयेतृणादीनां प्रत्येक कारण- त्वस्वीकायदेव सर्वसमञ्जसमित्याह ॥ फूत्कारेणेति । प्रकारनियमः। सहकारिनियमः । वह्नयनुकूलशक्तिमत्वेन कारणत्ये मणिफूत्कारादि. स्तोमादपि कार्यापरित्यर्थः । न चानुपलब्धियाधितं वेजात्यमि- त्याह । तेनेति ॥ विवादपदम् अन्नयो यहित्वन्याप्यजातिमन्तः । नियतसहकार्यनुप्रवेशेन जायमानयाहित्यात । प्रदीपदारदहनवदिति कारणविदोपसंयन्धव्यङ्गयत्यातजातीनामित्यर्थः । न च दृष्टान्तः सा. ध्यविकल इत्याह ॥ रश्यते चेति ॥ तप तैलादिकारणविशेषन्यनपत्वं यया जाताना, तथाापीति गायचरकल्पनमित्यर्यः। यद्यपि दुरुद- स्वाधप विशेष आपाततः स्फुरति, तथापि विशेपानाफलनेऽपि तद्- नुकूलकारणमारमनुमीयते । तदाफलने तु विशेषोऽप्यनुमीयत पवे. त्याह ॥ यस्त्विति ॥ नन्वग्न्यवान्तरजातीये तृणादीनां कारणत्यं न युक्त, कारणगतकशक्तिरूपमपहाय कार्यगतयातरजातिकल्पने गौर- ·२८ . समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली धात् । सृणादिजन्याग्निष्यवान्तरजातेर्याग्यानुपलम्भयाधितत्वात् । या च तत्तकारणप्रयोज्य प्रदीपादौ वैजात्यमनुभूयते । तत्रैवशाति- मत्वमपि कारणे नास्ति । अत एवानुमानमप्रयोजकम् । अथास्ति तृणादीना फूत्कारादिसहकारिता । तत्र फूत्कारादीना सहकारित्व तृणत्वाद्यवच्छिन्न प्रति स्यात् ? तृणादिसाधारणैकशक्तिमन्त प्रति था। नाय । तृणत्वाद्ययच्छिन्नस्य प्राकारनैयत्याभावेन कारणत्या भावात् तत्सहकारित्वस्य दूरनिरस्तत्वात् । नान्त्य । तृणादिवाऽरणे रपि फूत्कारसमयहितादग्न्युत्पत्यापत्ते । न च फूत्कारादिविशिष्टे तृणादी शतिर्न केवले इति वाच्यम् । तस्य तृणादिभिन्नत्वे तृणादी नामजनम्त्वापत्ते । तदमिन्नवे च यत् तृण फुत्कारेणोपधीयते, तत्र था शक्ति , फूत्कारसमवधाने सति वा । नाद्य । फूत्काराधसमव धानेऽपि तस्मात् तृणादेरन्युत्पत्त्यापत्ते । नापर । तथा सति सैव शक्तिस्तुणे फूत्काराद्रणी निर्मन्थनादिाते शतायनियतहेतुकत्वा पत्ते । तत्राप्येक शक्तिमत्त्वेन हेतुत्वेऽनवस्थापत्तेरिति । मैवम् । यथा ह्यन्वयव्यतिरेकाभ्या तृणफूत्कारयोरन्योन्यसह पारिव तथैव तच्चर घोरपिपरस्परसहकारित्वेन बहानुकूलत्यम् । तथैव कार्यदर्शनात् । न तु मणिपूत्कारयो सहकारित्वमिति, न त छत्तपोरपि परस्परसहकारित्वम् । कार्यविशेषात् कारणविशेपाननु मान तु वद्विवृश्चिवादी इयत एव । निरूपितनियतययादिकारणके घूमादौ अनुमान स्यादेव । अन्यथा कार्यपैजात्येऽपि यहित्वन धूम विशेष एव कारणत्य, नधूममाघरतिशङ्कया तवाप्यनुमान नस्यादिति। अप्रास्मपितृचरणा । तृणाणिमणिफत्वायदिव्यतीनामनन्त स्वेन प्रतिव्यक्ति मारहेतुजानिन्यानन्तशतिस्वीशरे गौरवम् । ताव दनन्तव्यषिजन्यानन्तयहिव्यत्तिषु जातिपयकल्पने साधनमिति तदेव कल्यते । न च जाती योग्यानुपाधियाध । गोमयवृश्चिकप्रभव पृथिस्योरीपच्छपामत्वकपिलत्यन्यायवैजान्यस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । तृणादिजन्याग्निप्यपि तृणजन्यत्वमानानन्तर माणिजन्पच्यावृचानुगत. युद्धातिविषय या यायकाभायात् । ननु तृणादीनामग्नी कारणत्य प्रहे शनिवजात्ययोरन्यतरपल्पनम् । तद्ग्रहश्च नान्ययव्यतिरे. काम्याम् । प्यभिचारात् । अथाणिमण्यमापयति स्तोमविशेपे तृण पिना म पहि । तृणान्ययेयाश्य पहिरियन्वयव्यतिरेकाम्या तय ·प्रथमः स्तवकः स्तोमे इतरकारणसमधाने तृणान्ययेऽवयं पहिरिति नियतेनान्व- येन या, रासमव्यावृत्तेन तृणादिकारणताग्रह इतिचेन्न । तृणं बिना ऽपि यतिरिति ज्ञाने सति पहिनियतपूर्ववर्तित्वस्य कारणत्यस्य ग्रही- तुमशक्यत्वात् । अयाधिताभावग्रहे भावग्रहस्याभावात् ॥ मैवम् । उक्तग्राहकैद्विनिष्ठकार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदक- रूपवत्वं तृणस्य । तृणनिष्ठकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदकरुपयत्वं यहे, अफार्यकारणव्यावृत्तं परिच्छिद्यते, न तु तणत्वेन कारणत्वं, वहित्वेन कार्यत्वं या। तच्चोभयथापि सम्भवति । वद्वित्वेन कार्यत्व- मेकशक्तिमत्त्वेन कारणतया चा, तृणत्वेन कारणता वहिविशेषत्वेन कार्यतया या । तत्र च विनिगमकमुक्तमेव । एतेन मण्याद्यजन्यवही तृणादीनां हेतुत्वं गृह्यते इत्यपास्तम् । अन्योन्याश्रयाय । मणिजन्य- त्वग्रहे हि तदजन्यत्वग्रहः, तृणजन्यत्वेन च तद्ग्रह इति । तथापि यत्र कार्ये वैजात्याभावः सामग्रीमेवश्च तत्र या गतिः । यथा द्रव्य- नाशः कचित् प्रतियोग्याश्रयनाशात् , कचिदसमचायिकारणनाशात् । नवाश्रयनाशाजन्यद्रव्यध्वंसत्वावच्छिन्नं प्रत्यसमवायिनाशस्य नि- यतत्वात् कारणत्वग्रहः । उत्तरीत्याऽन्योन्याश्रयात् । उच्यते । नि. मित्तकारणेतरकारणनाशत्वेन कारणत्यम् ।यद्वा, विद्यमानाश्रयद्रव्य- नाशे असमवायिनाशो हेतुरेवं सासमवायिकारणकद्रव्यनाशे प्र. तियोग्याश्रयनाशः । तथाप्युभयजन्ये द्रव्यनाशे का गतिः ? आश्रय- नाशाजन्यद्व्यनाशं प्रत्यसमवायिनाशस्य हेतुत्यात तस्य चाश्रय- नाशजन्यत्यात् । अत्राहुः । तत्रेतरसमवधाने तदुभयभावाभायाभ्यां व्यक्तिविशेषभावाभावाद व्यक्तिविशेपं प्रति तदुभयव्यक्तयोरनन्यथा- सिद्धयोः कारणत्यं गृह्यते इत्येषा दिक् ॥ ननु, कार्यवेजात्ये तृणस्य पहिविशेष इव पहिल्वेन धूमविशेष एच कारणत्वं, न धूममात्र इति शङ्कया न कार्यात् कारणं फाप्यनु- मीयेत । यदि चोपस्थितरूपे व्याभिचाराभायात्तेनैव रूपेण कार्यत्व- प्रदस्तहि कारणतायामपि यत्रोपस्थितरूपे व्यभिचारस्तत्रैव रूपा- न्तरेण कारणताग्रह इति तुल्यमित्याह । एवं तहॊति ॥ एवं बहेधूम- विशेष पत्र प्रयोजकत्याद् यहिमानव्यतिरेका घूममात्रव्यतिरेको नानुमीयतेत्याह ॥ एतेनेति ॥ निषेध्यतयेति शेषः । तथा चेति ॥ विपक्षयाधकमानवेदनीयो हि स्वभावनियमो चौद्धानाम् । वाधकं च ।

·३०. समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली कार्यानुपलब्धी । ततस्तद्भङ्गे कथमनुपायकः सियेदित्यनुमानमान- चिलयस्त्रिधैव तदुपगमादित्यर्थः । तदेतद् दूषणं चीजत्यसामान्य प्रत्यक्षसिद्धम् यडरे न प्रयोजकं, किन्तुतद्विशेषापुर्वदूपत्वमतीन्द्रिय- मिति पदतो बौद्धस्य, नास्माकमित्याह । प्रत्यक्षेति । अप्रामाणिक- वीजकुर्चद्रूपत्वयदप्रामाणिक एव कार्यविशेपो यस्य कारणविशेषा- पेक्षेति चौद्धस्य दोष इत्यर्थः । अस्माभिस्त्वप्रामाणिको विशेपो नो. पेयते इति भावः । अस्माकं त्विति ॥ यत्र कारणसामान्य कार्यसामा- न्यं ध्यभिचारि दृश्यते, तत्रैव विशिम्यकारणताग्रहः । यत्र तु सन रयते तत्रोपस्थितसामान्येनैव कार्यकारणताग्रहः । यदि च तृणा- दिवद्वद्विविशेषामविशेषास्यादित्युच्यते, तदानेदमनिष्टमित्यर्थः।। ननु, कार्यकारणभावग्रहो न तावद्यक्तयोरेव । स हि व्यक्तिमात्र- मपेत्य ? तद्विशेपं वानाधः। यदि घटो यावत्पटजातीयापेक्षणी- यापेक्षः स्यात् पटजातीयः स्याद्, घटजातीयो न स्यादित्यत पय याधकात् । विशेषोऽपि पूर्ववत्तित्वमा या तत्तयक्तित्वं या । नायः यावत्पटादिजनकजन्यत्वे घटादिव्यक्तीनामभेदापैजात्यापत्तेः। रासमादिसाधारण्याथ । अत एव नान्त्यः । व्यत्योरेव कार्यकारण- भावे पूर्व तदनिश्चये प्रवृत्याद्यनुपपत्तेश्च । नाऽपि जात्यपेक्षया । मक्षितविनएयीजादिव्यक्तिप्यप्यापत्तेन चेपापत्तिः । तस्प सर्वधा कायोजननाच्छिलाशकलनुल्यत्वात् ॥ मैवम् । वीजादिव्यक्तीनामेच पीजत्यादिना सामान्येनानन्ययासिद्धान्वयन्यतिरेकवत्वेन कारण- स्यात् । क्वचित् कार्यव्यतिरेकश्च सहकारिवैकल्यात् । अत एय शिलासकलवैषम्यम् । न हि यस्मिन् सति कार्य, भवत्येव तत्कारण- म् । अपि तु यस्मिन् सत्येव भवति । एनथ भक्षितविनटेऽपि सा. मान्यतोऽस्येव न च सामान्येनापि रूपेण या व्यक्तिः कार्य जनय- त्येय सा कारण, न त्यन्येति वाच्यम् । यागादी यष्टुवित्तव्ययायास- साध्ये, यागत्येपि किमियं व्यक्ति स्वर्गजनिका, न घेति संशये प्रवृत्पमापापतेः । पदि सा पापन्यक्तिर्नरकनिका, तदा रतेपि मायश्चित्ते नरकं जनयिष्यत्येव । अन्यथा तु प्रायश्चित्रं विनाऽपि म नरकमित्युमययाऽपि मायधित्ते प्रवृत्त्यनुपपत्तेधेनि किं पुनरिति। दहनगतं सामान्यं दहनसामान्य तेजस्त्ववाहिन्यादि । तेन नोत्तर. विरोपाहणादीनामिति । तथा च सामान्यमाकस्मिकं स्यादिति ·प्रथमः स्तरका भावः ॥ तेजोमात्रेति ॥ तेज.पदं कार्यतेजःपरम् । न च सूर्यालोके न्य- भिचारादन पवनस्तेजोमाचे निमित्तमिति वाच्यम् । निर्वातस्थितस्य दीपस्य वातं बिना नाशदर्शनेन तत्र पवननिमित्तकत्वनिश्चयादन्य- धापि तेजस्त्येन पवनजन्यत्वानुमानात्। न च यहित्वमुपाधिः तैजस- शरीरस्य पाञ्चभौतिकत्वेन पवनजन्यतया तन साध्यान्यापकत्वात् । आगमोऽन्यत्रास्त्येवेत्येके । पवनोत्कर्पण घहयुत्कर्षदर्शनात् तेजोमाने तस्य निमित्तत्वं, न पहिमात्र सामान्यस्य सामान्य प्रति प्रयोजकत्वे विशेषस्योपाधितायामतिमसहादित्यन्ये ॥ पिण्डितस्य सुवर्णस्य ॥ दिव्यमिति दृष्टान्तार्थम् । तत्राप्रश्नात् ॥ एतायता कारणमात्रे सिद्धेऽपि सापेक्षत्यादित्यत्र सिद्धसाधनं शाइते । तथाप्येकमेकजातीयमेव वा किश्चित् कारणमस्तु, कृतं विचित्रेण । दृश्यते ह्यविलक्षणमपि विलक्षणा- ऽनेककार्यकारियथा प्रदीप एक एव तिमिरापहारी, वर्तिविकारकारी रूपाऽन्तरव्यवहारकारीति चेन्न । चैचित्र्यात् कार्यस्य ॥ एकस्य न क्रमः कापि वैचित्र्यञ्च समस्य न॥ शक्तिभेदो न चाभिन्न स्वभावो दुरतिक्रमः ॥७॥ न तावदेकस्मादनपेक्षादनेकम् । अक्रमात् क्रमव- कार्यानुपपत्तेः । क्रमवत्तावत्कार्यकारणस्वभावत्वा- त्तस्य तत्तथा यौगपद्यवदितिचेत् । अयमपि क्षणभङ्गे, परिहारो, न तु सहकारिवादे । पूर्वपूर्वानपेक्षायां ग्रामस्यैव व्याहतेः । क्रमनियमे त्वनपेक्षाग्नुपपत्तेः ।। नाप्यनेकमविचित्रम् । यदि धन्यूनमनतिरिक्तं था दहनकारणमदहनस्यापि हेतुर्नासावदहनो दहनो वा स्यादुभयात्मको या स्यात् । न चैवम् । शक्तिभेदा- यमदीप इतिचन्न । धमिभेदाभेदाभ्यां तस्यानुपप- ·सपकाशे न्यायकुमुमाञ्जली तेः । असकीणामयजननसभावत्वादयमदोप इति चेद्, न । न हि स्वाधीनमस्यादनत्वम्, अपि तु त- जनकस्वभावाधीनम् । तथाच तदायत्तत्वादहनस्यापि तत्त्वं केन वारणीयम् । न हि तस्मिन्नपित्तव्ये नासो तत्स्वभावः । तस्मादिचित्रत्वात् कार्यस्य कारणेनापि विचित्रेण भवितव्यम् । न च तत्स्वभावतस्तथा । ततः सहकारिवचिन्यानुप्रवेशः।न तु क्षणोऽपि तदन- पक्षस्तथा भवितुमर्हतीति ॥ तथापीति । एकमिति निदण्डिमत्तसमुत्थानम् । हेपा ब्रह्मण एवं सरकारणत्वात् । एकजातीयमिति साहयमतम् । तेपा पुरपाणा भेदान् प्रति पुरुष च महत्तत्याना भेदेऽपि प्रकृतिविकारत्वात् प्रश्ते कन्वादेव जातीयत्यात् । तथाच कारणस्यैक्च्यक्तित्वेनैवजातीय त्वेन वा नेसरसिद्धिरस्मदादिनाऽपि तद् द्रष्टु शक्यत्वादिति प्रहर सहति । न चाविचिनात् कारणाद्विचित्र कार्यमष्टचरमित्याह । दृश्यते हीनि ॥ तिमिरमारीकाभाव । तदपहार आलोकः । तत्कारी दीप पिण्डितरूप । रूपान्तर घटादिरूपम् । प्रदीपे च न स्वरूपभे दसहकारिभेदारित्ययं ।तथाच तदृशन्तेनान्येरामपि विचित्रकार्या णामविचित्र-यारणतन्यत्वमनुमेयमिति भाय ॥न वैचियादिति ॥ रटान्तेऽप्यविचित्रकारणजन्यस्यमसिद्धमिति भाव ॥ एषस्यति ॥ एक्स्य कारणस्य सम्बन्धी न प्रम कार्याणाम् । समस्या नातीयस्य च कारणस्य सम्बन्धि न चैचिय कार्याणाम् । शक्तिविशेषा न कार्यवैचिन्यहेतु । धर्म्यमिन्नो यत ।चो हेत्वथें । पित्रिकायननस्समाधादपिन कार्यचि यमुपपाद्यम् । एकत्र कार्य यत्म्यमाग उनकस्तदितरबार्यजननेऽपि तत्स्वभागो याच्य । अन्य थपस्य स्वमायभेदादरत्यादिहानिप्रसङ्ग इत्येवस्वभावजन्यत्वेन वि जातीयाणामप्यक ज्ञात्य स्यादित्यर्थ ॥ यत्रमादिति ॥ श्रमप्रयो जासहशारियिधुरादित्यर्थ ॥ ममयदिति ॥ सहकारिविरहेपिन मिरवायांनसीर यादरमस्यापि प्रमिश्चार्यजनकन्य स्यादित्य योगपयादिति सामीसमयावति । यथा कार्ययोगपद्ये अयुग ·पथमः स्तवकः । पत्स्वभावोऽपि दीपः कारणमेवमक्रमोऽपि फ्रमिककाव्यपु कारणं स्यादित्यर्थः । तत्=कार्यम् । तथा- क्रमवदित्यर्थः । अयमयीति ॥ समर्थस्य विलम्बानुपपत्तेरनेकानि फ्रामिकाणि कार्याण्युत्पत्त्यन्तर- मेय कुर्यादित्यत्र समर्थोऽपि न तथा । नमवत्तावत्कार्यकरणस्वमा- यस्योत्पादादिति न विरुद्धधर्माध्यास इति क्षणभङ्गपक्षे परिहारः सम्मयी । स्थैर्यपक्षे तु मिक्रसहकार्यपेक्षां विना तादृशः स्वभाव एव न स्यादित्यर्थः॥ पूर्वपूर्वक्रमिककार्यानपेक्ष उत्तरकार्योत्पादः? तत्सापेक्षो या?। आधे, पूर्येति । चिलम्बे हेत्वमायादित्यर्थः । अन्त्ये, प्रामेति ॥ तस्यैव द्वितीयस्य फारणस्यापेक्षणादित्यर्थः । एकजातीयं कारणं दहनजन- कैकस्यमावं था? अदहनजनकैकस्यभायं वा ? उभयजनस्वभावं घा? । आधे दोपमाह ॥ नासाविति ॥ कारणाभावादित्यर्थः । भवन या वहनात्मको भवेदित्याह । दहनो वेति ॥ इतरदहनवत्तद्धेतुस्थ- भावप्रसूतत्वादित्यर्थः । वहनजनकैकस्यभाषस्य अदहनजनकत्ये व्याधातोपीति भावः। द्वितीये तु यथाब्यारयातवैपरीत्यं फकिकार्थः । नाऽसौ दहनोदनी या स्यादिति, कृत्या । तृतीये, उभयात्मक इति । अत्र च पटो यदि यायदहनजनकजन्यः स्यात् पटो न स्याद्, दहनो वा स्यादित्यदहनदहनत्ययोरापादनम् । अदहनो या यदि तथा स्याद् दहनः स्यादित्युभयापादनमिति नाप्रसिद्धिः। ननु, दहन- जनकस्यैव धर्ममेदमुपादायादहनजनकत्वानोक्तदोष इति शङ्कते ॥ शचिमेदादिति ॥ स धर्ममेदो न धर्नाभिन्नः । तथा सति धर्मिणो. भिन्नत्वात्तदभिन्नस्य शक्तिरूपधर्मस्य भेदानुपपत्तेः । नापि धर्मि- मिनः । तस्यैव कारणान्तरत्वे प्रतिक्षातैकजातीयकारणत्वन्याधाताप- त्तेः । नाऽपि धर्मिणोऽभिन्नाभिन्नो विरोधादिति परिहरति । धर्मिभे- दाभेदाभ्यामिति ।। परस्परविलक्षणानेफजनकस्वभावस्य कारणत्व- मिति नोभयात्मकत्वमेकस्येत्याह ॥ असङ्कीर्णेति ॥ अनितादहनस्य दइनेऽपि जनयितव्ये अदहनजनकस्वभावत्वमनुवर्तते ? न घा?। आधे, न हीति॥ अस्य अदहनत्येनाभिमतस्य । अन्त्ये पुनरेकजातीय- कारणव्याघातः तस्यैवादहनजनकस्वभावत्यमतिक्रम्य स्वमाया- न्तरेण दहनजनकत्वादिति मायः ॥ तथा चेति ॥ दहनो यद्यदहन- जनकस्वभावजन्यः स्यादहनः स्यादिति । एवं विपरीतमप्यापाद्य- ·३४ सपकाशे न्यायकुसुमाञ्जली मिन्यर्थ विचित्रकार्याणा विचित्रकारणजन्यत्वे प्रत्यक्षानुमानेप्रमाण- मुपमहरनेवाह ॥ तस्मादिति ॥ ननु स्वरूपमेव विचियमस्तु कृत सह- कारिवचित्र्येणेत्यत आह ॥ न चेति ॥ ननु सहकारिवैचित्र्यानुप्रवेश विनय तयोत्पनक्षणस्वरूपमुपादाय कार्यवैचित्र्यमुपपत्स्यत इत्यत आह ॥ न त्यिति । तदनपेक्ष सहकार्यनपेक्ष । तथा विचित्रकार्या- जिंक बौद्धमते सहोत्पन्नविचित्रसहकारिसहितस्यैव विचित्रकार्य जनयत्यादित्यर्थ । तदेव पिलक्षणसामग्री विचित्रकार्यजनिति प्र- साधितम् ॥ सम्प्रति इप्रकारणमेलकात्मिक्य सा तथा, तदधिष्ठान चास्म दादिमिरेव शक्यमिति पुनरपि सिद्धसाधनमित्याक्षिपति- अन्तु दृष्टमेच सहकारिचक्र किमपूर्वकल्पनयनि- चन्न । विश्यवृत्तितः ॥ विफला विश्ववृत्तिों न दुःखेकफलाऽपि वा ।। दृष्टलाभफला नापि विपलम्भोऽपि नेशः ॥८॥ यदि हि पूर्वपूर्वमूतपरिणतिपरम्परामात्रमेयोत्त- रोत्तरनियन्यनं, न परलोकार्थी कश्विदिष्टापूर्तयोः प्रयतैत । न हि निष्फले दुःखैकफले वा कश्चिदेको- ऽपि प्रेक्षापूर्यकारी घटते, प्रागेव जगत् । लाभपूजा- ग्यात्यर्थमिति चेद, लाभादय एव किन्नियन्धनाः? | न ही प्रवृत्तिः स्वरूपत पय तदेतुः । यतो वाऽनेन लायं, यो नं पूजयिष्यति । स किमर्थम् । रयात्य- मनुरागार्थ । जनी दातरि मानपितरि च रज्यते । जनानुरागमभया रि सम्पद इनिचे, न । नीतिनर्म- सचिषय तदर्थ दानादिव्यवस्थापनात् । विद्य- नपस्थिनो धूसरमा ण्यतिचन्न । तेषां दृष्टमम्पदं प्रत्य- नुपयोगात् ।सुम्बार्य तथा करीतीतिचन्न नास्तिकरपि ·प्रथमः स्तवका। ३५ तथा करणप्रसङ्गात् । सम्भोगवत् । लोकव्यवहार- सिद्धत्वादफलमपि क्रियते वेदव्यवहारसिद्धत्वात् । संध्योपासनयदितिचे, गुरुमतमेतन्न तु गुरोर्मतम् । ततो नेदमनवसर एव वक्तुमुचितम् । वृद्धर्विपलब्ध- स्वाद घालानामितिचेन्न । वृद्धानामपि प्रवृत्तेः । न च विप्रलम्भकाः स्वात्मानमपि विमलभन्ते । तेऽपि वृद्ध- तरैरित्येवमनादिरितिचेत् । न तर्हि विप्रलिप्सुः क- श्विदन्न, यतः प्रतारणशङ्का स्यात् । इदम्प्रथम एद फश्चिनुष्ठायापि धूतः पराननुष्ठापयतीतिचेत् । कि- मसौ सर्वलोकोत्तर एव, यः सर्वस्वदक्षिणयां सर्व- घन्धुपरित्यागेन सर्वसुखविमुखो ब्रह्मचर्येण तपसा अद्धया वा केवलपरवञ्चनकृतूहली यावनीवमात्मान- मवसादयति । कथञ्चनमेकं प्रेक्षाकारिणोऽप्यनुविद- ध्युः। केन वा चिह्नायमीहशस्त्वया लोकोत्तरमज्ञेन प्रतारक इति निर्णीतः ? ! न घेतावतो दुःखराशेः प्रतारणसुखं गरीयः । यतः पाखण्डाभिमतेप्वप्येवं दृश्यते इतिचेद्, न । हेतुदर्शनादर्शनाभ्यां विशेषात् । अनादौ चैयम्भूतेऽनुष्ठाने प्रतापमाने प्रकारान्तरमा- नित्यापि यहुवित्तव्ययायासोपदेशमात्रेण प्रतारणा स्याद्, न त्वनुष्ठानागोचरेण कर्मणा। अन्यथा प्रमाण- विरोधमन्तरेण पाखण्डित्वप्रसिद्धिरपि न स्यात् ।। अस्त्विति ॥ विश्चचितः विश्वेषां लोकानां वृत्तेः प्रवृत्तेरदृष्टं सिद्धयतीत्यर्थः । तदेव प्रपञ्चयति ॥ विफलेति ॥ भूतचैतन्ये सूता- नामेव परिणतिभेदाद्वासनात एवोचरकार्यमिति न परलोकसिद्धिरि- त्यत्र दोपमाह ॥ यदि हाँति ॥ इष्टं यागादि, पूर्ततडागादि ॥ न हीति ।। बलयदनिष्टाननुयन्धीष्ट- ·सप्रमाणे न्यायमुमाखली माघनतासानजन्यत्वात् प्रवृत्चरिति भाव ॥ प्रागेवेति । निपात- समुदायोतिशयार्थ ॥ रामेति ॥ तथाच दृष्टेष्टसाधनतानानादेव तत्र प्रवृत्तिन पाराक्विंटसाधनताशानादिति भार न हीति ॥ चिरातीतायामेर यागादिक्रियायां रामाधुत्पादादिति भावः । यदा, स्वरूपती रामादिहेतुत्वे, नास्तिकैरपि तत्करणप्रसङ्गादिति भाव ॥ यतो वेति ॥ रामाशुदिश्य यागादी प्रय-मानाय परेण धनदानमा पार्थमेवेति ससिद्धिरित्यर्थ ॥ स्यात्यर्थमिति ॥ दृष्टार्थमेव तद्दानमि ति नादृष्टमुद्देश्यमिति भार ॥ नीतिनमेति ॥ राजादिमि प्रयोजनमु दियय दानादनस्थतपस्विभ्य प्रयोजनाननुसन्धानेन दानाभाया दित्यर्थ विधेति ॥ विदीविदोऽपि तपस्विन परप्रतारणा तपसि प्रपनन्त इत्यर्थः । तपामिति ।। दृष्टप्रयोजनमुद्दिश्यैर परमतार णात् तेषाञ्च र निस्पृहत्वात् तदसम्भव । प्रच्छन्नमपि परोपनीत धननिस्पृहस्तप करणादित्यर्थः ॥ वेदेति । सन्ध्योपासनमकरणे निन्दोपदेशात् प्रायश्चित्तोपदेशाच नित्यम् । नित्ये च यदि फला पिन प्रवृत्ति स्यात् तदा यागनित्यतामप्रसङ्ग इत्यपरेर तत्र प्रवृत्ति । कार्यवाहान हि तत्र प्रवर्तकम् । नच लोके पाकादाविष्ट साधनताशानात् कार्यताऽनुमित्या निर्वहति । वैदिवे च निन्ये कार्य नानान घेदाधीनमिति किमिएसाधनतामानेन । न च नित्यापूर्वमेव पल, तथापि नियनाभङ्गात् । काम्यस्थले घर्मिग्राहक्मानान् काम्य साधन नरसिडेगीणप्रयोजनतयाम्यत प्रयोजनन्यामाया । लोके प्रवृत्तारिटमाना यन्यतिरेकारिण्साधननाशानजननद्वारा कार्यता भान परोपक्षीपारिति फरमान न प्रवृत्तिहेतुः । न चान्यनाऽपि निपले प्रतिप्रमग । घेदस्यप्रसाधनत्वस्य वा लिङ्गस्य कार्यभान तोरमायादिति जरन्मामासम्मत दृष्टान्त इत्यर्थः । अत्र सोपदास माह ! गुग्मतमिति ॥ गुरो प्रमावरगुगे गुरु महता मतमेतद्, न रयम्मदगुगेर्मनमियर्थ । निप्पले प्रेदशास्ता प्रवृत्तेरनुपादनिय मात् । प्रयोजनमानस्य प्रवृत्तिहेतुन निरोधार्यत्वस्यायोग्यतया पंदन योधयिनुमाश्य यान प्रयत्तस्य कार्यन्यमानस्यासम्मवात् । अत पर नामान कार्यतामान परोपणम् । अनन्यथासिद्धत्वादि निमाय निति । तथाच निपल एयान्य प्रतारणादाकुमार प्रतिनि मनत्र प्रयोजनगरपामिति गाप । विप्ररिप्रन्यथा ·मथमः स्तरका झातमर्थमन्यथा बोधयति, मान्तो या ? । आये, वृद्धानामिति ॥ अन्त्ये, कथं चैनमिति ॥ प्रत्युतानादिप्रवृत्तिया दृष्टफलनिरपेक्षतया चाइफलत्यमेवानुमेयमिति भावः ॥ यत इति ॥ एवं पाखण्डप्रवृति- रपि दृष्टफलनिरपेक्षा परलोकसाधनं स्यात् । अन्यथाऽयं परिशेप- स्तत्रैव व्यभिचदित्यर्थः ॥ हेत्विति ॥ हेतुदर्शनेन कर्मलाययादिना ताशी तत्प्रवृत्तिरन्यथासिद्धा । अत्र तु ब्रह्मचर्यादिदुःसमयकर्म- प्रधानतया न तत्सम्भव इत्यादद्वितीयस्तबके घश्यमाणत्यादित्यर्थः । नन्विशापूर्तादीनां हेतुदर्शनशून्यत्वे पीदम्प्रथम एय प्रतारकस्तद्- योधकागमस्य प्रामाण्यं भ्रमेण ग्राहयित्या प्रेक्षावतः प्रवर्चयेदित्यत आह ॥ अनादाविति ॥ एवम्भूने नादौ अविगीते परलोकसाधने । प्रकारान्तरं = सादित्यं विगीतत्वञ्च । यदि वैदिकव्यवहारातिरिक्तो- ऽनादिरविगीतश्च व्यवहारः प्रामाणिकः स्यात्, तदाध्यमाधुनिको चैदिकव्यवहारः परप्रतारणपर इति व्यवतिष्ठत । यथाऽनादिसिद्धः पिपासोपशमनं तोयपानमिति व्यवहारः । अप्रभक्षणं पिपासोपशमन- मित्याधुनिक उपदेशः परप्रतारणपर इति निश्चीयते । न त्वेवमित्या- ह ।। न त्यिति ॥ तस्मादयमेव व्यवहार प्रामाणिको, न परप्रतारण- पर इत्यभ्युपेयमिति भावः । अनभ्युपगमे त्वप्रामाणिकत्वाविशेषात् पाखण्डापासण्डमतभेदो न स्यात् । तथाच प्रमाणेन खण्डिताः पाखण्डा इत्यपि न स्यादित्याह ।। अन्यथेति ॥ अस्तु दानाध्ययनादिरेव विचित्रो हेतुर्जगढचि- न्यस्येतिचन्न । क्षणिकत्वादपेक्षितस्य कालान्तरभावि: त्वात् ।। चिरध्वस्तं फलायालं न कर्मातिशयं विना ॥ सम्भागो निर्विशेषाणां न भूतैः संस्कृतैरपि ।।९।। तस्मादस्त्यतिशयः कश्चित् । ईदृशान्येवैतानि स्वहेतुघलायातानि, येन नियतभोगसाधनानीति चें- त् । तदिदममीपामतीन्द्रियं रूपं सहकारिभेदो चा? न तावदैन्द्रियकस्यातीन्द्रियं रूपम् । व्याघातात् ।

·. ३८ समकाचे न्यायकुसुमाञ्जली द्वितीय त्वपूर्वसिद्धिः । सिद्ध्यतु भूतधर्म एव गुरुत्वा- दिवदतीन्द्रिय: । अवश्यं त्वयाऽप्येतदङ्गीकरणीयम् । कथमन्यथा मन्त्रादिभिः प्रतिवन्धः । तथाहि । कर- तलानलसंयोगाद् यादृशादेव दाहो दृष्टा, तादृशादेव मन्त्रादिप्रनियन्ये सति दाहो न जायते । असति तु जायते । तत्र न दृष्टवैगुण्यमुपलभामहे । नापि दृष्ट- साद्गुण्ये अदृष्टवैगुण्यं सम्भावनीयम् । तस्यैताव- न्मात्रार्थत्वात् । अन्यथा, कर्मण्यपि विभागः कदा- चिन्न जायेत । न च प्रतिवन्धकामावविशिष्ठा सामग्री कारपणाम् । अमावस्याकारणत्वात् । तुच्छो घसी । प्रतिवन्धकोत्तम्भकप्रयोगकाले च तेन विनापि कार्यो- त्पतेः । प्रात्मध्वंसादिविकल्पेन चानियतहेतुक- त्वापानात् । अकिश्चित्करस्य प्रतिवन्धकत्वायोगात् । किश्चित्करत्वे चातीन्द्रियशक्तः स्वीकारात् । मन्त्रा. दिप्रयोगे चेतरेतरामावस्य सत्त्वेऽपि कार्यानुदयात् । अतोऽनीन्द्रियं किञ्चिद्दाहानुगुणमनुग्राहकमग्नेमनीय- ते, यस्यापकुर्वतां प्रतियन्यकत्यमुपपद्यते । यस्मिन्न- ऽविकले कार्य जायते । यस्पैकजातीयत्वादनियतहेतु- कत्वं निरस्यते हति॥ यस्चिति । न तु नजन्यमदृष्टमिन्येप्रकारार्थः । तथाचादृष्टा- धिष्ठातृत्वेन दररानुमानमाध्यामिमितिमामाक्षणिक्त्वादिति । आशुनरविनाशित्यादिन्यर्थः । चिरयस्लमिनि ॥ फलस्य स्वर्गादेः वारान्तरमारितया न तपागुपिनाशिनः माक्षात्साधनन्यमिति - तीनमाघनत्यानुपपत्त्या तमन्यापूर्वकल्पनमित्यर्थः। यतिशय चिना चिरस्यम्न कम्मन फलायालं समर्थमिनि योजना ! साक्षान्साधन- त्यामायापि साधन रस्य फलसमयपर्यन्नस्थायिव्यापारव्यामन्या.

·प्रथमः स्तवकः। दिति भावः । ननु चादृष्टसिद्धावपि भूतधर्म एव तदस्त्वित्यत आह । सम्भोगः समीचीनो नियतो भोगो निर्विशेषाणामहरूपचि- शेपाहतानामात्मनां न स्यात् । संस्कृतानां भूतानां साधारणत्वादि- त्यर्थः । अत्र स्वहेतुबलोत्पन्नस्वरूपविशेषवन्ति शरीरादीनि नियता- सत्ममोगसाधनानि सन्त्विति शङ्कते ॥ ईदृशानीति ॥ एतद्विकल्प्य व्याघाताभिमतसिद्धिभ्यां परिहरति ॥ तदिदमिति ॥ रूपं स्वरूपम्, अतीन्द्रियस्थमावत्यमित्यर्थः । सहकारिभेदोऽतीन्द्रियसहकारी । य- द्वा, रूपं धर्मो जातिरूपोऽजातिरूपो वा ? । आये, न तावदिति ॥ व्यक्तियोग्यतयैव जातेोग्यत्वादित्यर्थः। अन्त्य शङ्कते॥सिद्धात्विति ।। नैतावताऽप्यात्मधर्मापूर्वसिद्धिः। मूतवृत्त्यतीन्द्रियधर्मादेयोपपवेरि- ति भावः ॥ गुरुत्वादिवदित्यादिपदेन मीमांसकाभिमतशतिर्गृह्यते । तत्र शकावपत्तिं प्रमाणयति । तथाहीति || शक्तौ विप्रतिपत्तिः। कारणानि स्वजन्यानुकूलाद्विष्टातीन्द्रियभावभूतधर्मवन्ति, न था ? आत्मन्याएं तथा प्रसिद्धम् । यद्वा, कारणतावच्छेदकत्वमतीन्द्रिय. त्यव्याप्यं न वेति सामान्यतः । विशिप्य तु, वहिर्दाहानुकूलाद्विष्टाती- न्द्रियभायमूतधर्मवान्न था? करतलानलसंयोगों धा तादृशधर्मस. मयायो नया ? । आत्मा तथा प्रसिद्धः । अनुकूलस्वच कार्यामाव. व्यायामावप्रतियोगित्वं कारणतदवच्छेदकोमयसाधारणम् इति नापसिद्धान्ताप्रसिद्धी । अर्थापत्तौ दृष्टादृष्टान्यतरवैगुण्येनान्यथोपप- ति निराकरोति ॥ तत्रेति ॥ दाहकोष्णस्पर्शस्य पूर्ववत् सत्त्यादित्य- ऽर्थः । न च मन्यादिना स पय नाश्यते । पुरुषान्तरेणोष्ण्यानुभवादि- ति भावः ॥ तस्येति ॥ अदृष्टस्य दृष्टसाकल्यमात्रार्थत्वादित्यर्थः॥ ननु परमाणुकर्मणि, अध्ययनतुल्यत्वेऽप्येवं फलाभावे, यन्ध्या. सम्प्रयोगे चाइष्टविलम्यो दृष्टोपसंहारे सत्यपि । मैवम् । अदृष्टवि- लम्बो हि न तापनाशानुत्पादी। मण्याचपसारणानुपदं दाहाभावाप- ते अदृष्टोत्पादकस्य तथाभावात् । अदृष्टजनकशौचाचमनादेः सा- धारणस्यायनान्चयापत्तेः । अशुचेरेव च तदुत्पादे शौचे सति तद- भाषापत्तेः । अपात्यन्तामायस्य य तमाभावात् । कदाचिहाहात् । दाहादिकार्यविरोपे याचदृष्टसमवधानेवश्यमएसद्भावात्तदभिप्रेत्य एतदुक्तमित्यन्ये ॥ ननु मण्यादिनादाप्रतिपक्षस्यादृष्टभेदस्योत्पादनादाइस्यामायःस्था- ·सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली स्न चाग्न्यन्तरेणापि तस्य दाहाभावापत्ति प्रतिनियताग्निसाध्य दाहमतिपक्षस्यैवाइएस्यानेन जननात् । औषधिलिमकाष्ठादिपु लेप कारिपुरुषनिष्ठस्य तस्योत्पादनात् । अष्टविशेषार्जितप्रतिपक्षसमय धानस्य वा प्रतिबन्धक्त्यम् । स च दाहाभायफल्स्य । मैवम् । तस्योत्तेजकामावविशिष्टमण्यजन्यत्वे नियमेनादाहार्थिनस्तत्राप्रवृत्त्या पते । तजन्यत्वे तु प्रथमोपस्थितोपजीव्यत्वेन तदुत्पादकस्यैव हेतुत्वौचित्यात् । प्रतिवन्धकामावहेतुत्यस्य तथाप्यभ्युपगमात् ॥ अन्यथेति ।। अविनश्यदयस्थकर्मण्यपीत्यर्थ । अतो यदभावात् पायांमावस्तवहयादावभ्युपेयम् । तेन बिना तदभावाधीनदाहाध भावानुपपत्यार्थापत्ते शनिसिद्धिरिति भाव । ननु यत्किञ्चिदाह प्रयोजकाभावस्तर सिद्ध्यति, न तूतरूप । यद्भावे दाहामावस्तदभाव एव प्रयोजकोऽस्तु । अन्वयाद्यनुविधानादुभयसिद्धत्वाचेत्यत आह ।। न चैति ॥ तुच्छो हीति ॥ तुच्छत्व विधिरूपरहितत्वम् । अत्र कारण स्व विधिकस्याप्यमित्याशयात् । म त्वलीकत्यम् । मीमासकैस्तथा ऽनङ्गीकारात्ा पतथाने स्फुटम् । व्यतिरेक्व्यभिचारमाह ॥ प्रति बन्धमेति ॥ एकातिएन्धकसत्वे तदन्यप्रतिवन्धकाभावे कार्यानु दयादन्वय यभिचारोस्पीति माव । सामान्यतो व्यतिरेवव्यभिचार- मुस्त्या विशिष्य तमाह-- प्रागिति ॥ परस्परव्यभिचारेण प्रतिवन्धफाभायहेतुत्यस्य ग्रहीतु मशक्यत्वाद् न तेनान्यथोपपत्तिरित्यर्थ । तावतामुपसग्राहकश्चैक उपाधिनास्तीत्यभिमान । अत्र प्रागभावेति वतन्ये प्रध्वसपदगम्या मायविशेषणतया प्रागभावस्य प्राप्त प्रागित्येतायन्मानमुनम् । प्रति यन्धयत्यान्यथानुपपभिरूपामप्यर्थापतिमाह ॥ अविञ्चिदिति ॥ प्रति यन्धजनन विना प्रतिवन्धपत्यानुपपत्तेरित्यर्थ । अथ शक्तिनाशरूप प्रतियन्धजनकत्वात्तत्त्व तयाह॥ किञ्चित्वरत्व इति । प्रतिवन्धका भायमाप्रशारणत्वे दूषणान्तरमाह । मन्त्रादीति । यदि मागमावा दिप्यनुगमरममावत्वमेव, तदाऽन्योन्याभावेऽपि तदस्तीति प्रति यन्धसत्वेऽपि तदन्योन्यामावमादाय कार्योत्पत्तिप्रसङ्ग ।ससर्गा भाग्यश्च तव्यावृत्त निर्वस्तुमसत्यमित्यर्थ । सिद्धमर्थमुपसहर नि। मीन्दियमिति। मा अनुगुणस्य वार्यामायव्याप्पामायप्रतियोगित्य सहकारिणोऽप्य ·प्रथमः स्तवका। त्यत्रः स्तीति शतः सहाकारित्वाभ्युपगमेम्पसिद्धान्तः । शक्तिमत्कारणं न शक्तिरिति स्वीकारादिति विशिनष्टि ।। अनुप्राहकमिति ॥ कारण- तायच्छेदकमित्यर्थः ॥ यस्यापकुवंतामिति ॥ कर्मणः कारकस्यैव सम्बन्धमानविवक्षया पष्टी । यस्येत्यनन्तरं स्वरूपमिति शेप इत्य- न्ये । तथाच कारणतावच्छेदकराते प्रतिवन्धकेन नाशात् सति प्रतिवन्धके कार्याभाव उपपद्यते । नित्यानित्ययटितसामग्न्यां नित्य- कारणशक्तेरनुत्पन्नभावत्वेनानाशेऽप्यनित्यकारणशक्तिनाशात् कार्या- भावः। नचैयं पुरुपान्तरस्यापि ततोग्नेदाहानुत्पत्तिः। प्रतिनियत- करतलानलसंयोगगतदाहानुकूलशक्ते शादिति भावाशक्त प्रदेशा- ऽन्तरोप्युपयोगमा ॥ यस्येति ॥ तृणादीनां व्यभिचारात्कारणन्यः मनुपपद्यमानमनुगतसामयंमतीन्द्रियं कल्पयतीत्य अनोच्यते॥ भावो यथा तथाऽभायः कार कारमताता प्रतिवन्धो विसामग्री तहेतुः प्रतिवन्धक ॥ न ह्यभावस्याकारणत्वे प्रमाणमस्तिान हि रूपेणासो तुच्छ इति स्वरूपेणापि तथा निषेधरूपा- ऽभावे विषेरपि तुच्छत्वप्रसङ्गात् । कारणत्वस्य माय- त्वेन व्याप्तत्वात्तनिवृत्ती तदपि निवर्त्तते इति चेन्न । परिवर्तप्रसङ्गात् । अन्वयव्यतिरेकानुविधानस्य च कारणत्वनिश्चयहेतो ववभावेऽपि तुल्यत्वात् । अमावस्यावर्जनीयतया सन्निधिन तु हेतुत्वेनेति चेत्, तुल्यम् । प्रतियोगिननुत्सारपतस्तस्यान्यमयुक्तः स- निधिरिति चेत्, तुल्यम् । मावस्याभावोत्सारणं स्व- रूपमैवेति चेदभावस्यापि भाषोत्सारणं स्वरूपान्ना- ऽतिरिच्यते । तस्माद्यथा भावस्यैव भाचो जनक इति नियमोऽनुपपन्ना, तथा भाव एव जनक इत्यपि । को घनयोर्विशेषः । प्रतिवन्धकोत्तम्भकप्रयागकाले तु ६ ·४२ समकारी न्यायवुसुमाञ्जली व्यभिचारस्तदा स्यात्, यदि यादृशे सति कार्यानुदय- म्नादृश एवं सत्युत्पादः स्यात् । न त्वेवं तदाऽपि - तिपक्षस्याभावात् । असत्प्रतिपक्षो हि प्रतियन्धका- भिमतो मन्त्रः प्रतिपक्षः । स च तादृशो नास्त्येव । पस्त्वस्ति, नासौ प्रतिपक्षः। तथापि विशेप्ये सत्येय विशेषणमात्राभावस्तत्र स चोत्तम्भकमन्त्र एवेत्य- न्यैव सामग्रीति चेत् । न । विशिष्टस्याप्यभावात् । न हि दण्डिनि मत्यऽदण्डानामन्येपां नाभावः, किन्तु दण्डाभावस्यैव केवलस्येति युक्तम् । यथा हि केवल- दण्डसद्भाचे उभयसहावे दयाभावे चा फेवलपुरुपा- भावः सर्वप्राविशिष्टः, तथा केवलोत्तम्भकसावे प्रतियन्धकोत्तम्भासदाये दयामाये वा फेवलमति- पन्धकामायोऽविशिष्ट इत्यवधार्यताम् । अथैवम्भूत- सामग्रीयपमेय कि नेप्यते ? कार्यस्य तद्यभिचारात् । जातिभेदकल्पनायाच प्रमाणाभावात् । यथोक्तेनैयो- पपत्तेः। भावे या काममसायस्तु, का नो हानिःप्राक् प्रध्यंसविकल्पोऽपि नानियतहेतुकत्यापादका, यस्मिन् मनि कार्य न जायते तस्मिन्नमत्येव जायते इत्यत्र संमगामायमात्रस्यैव प्रयोजकत्यात् ।। भाषी यति । या येन प्रकारेणान्ययापनुविधानेन वारणत्य- पादन माय पारण मन, तेनैयामायोति वारणम् । तथान्येऽपि मायामापत्यमिति यदि प्रयासबापापयदिति तहमायो नियतीनायनियन पायोति न स्यात् ।मायत्ययाप्यस्यात् पायरय- व्य । मग पायगापि मुराग यात्र तया, पपममाय कारणमपि मायाप पापपारायं मानामाशादित्ययं । दितीयामापत्ति दूर- पगाधनि सामान्यतयामबापमापपिनिगमप पण ·प्रथमः स्तवकी ४३ प्रतियोगिरूपा. प्रतिवन्धः । तत्कारण प्रतिवन्धका पुरुपो, न तु मण्यादिः। स च किञ्चित्कर पवेत्युभयसिद्धमित्यन्यथोपपत्तिरित्य- उधः। ननु तुन्छन्वमेव तन मानमुक्तमित्यत माह ॥ न हीति ॥ तुच्छ- त्वं हि भावनिषेधरूपत्वमुक्तम् । तथापयोजकम् । अन्वयादिरहितत्व- स्योपाधित्वात् । न चान्यनिषेधरूपत्वेनयाकारणत्वं, भावस्पाप्यमाव- निषेधरूपन्नाकारणत्वापातात् । अथाकारणत्वे तन्नमस्वरूपत्वम् । मावश्च स्वरुपमेवेति मतं, तधमावेऽपि तुल्यमित्यर्थः॥ परिवति । कारणत्वममावत्वन्यायमिति भावः । कारणं न स्यादित्यर्थः। नि- यतपूर्ववर्जित्वमात्र कारणत्वं, वचाभावेऽप्यस्तीति भावः। कारणत्य- प्राहकमप्युमयसाधारणमित्याह ॥ अन्ययेति ॥ न च सत्ताविशिष्ट- स्य कारणत्यं, जात्यादेरप्यतत्वापातादित्यर्थः ॥ अमावस्येति यन्ययायनुविधाने तुल्येऽप्यभायसनिधिराकाशस्येचा. ऽन्यथासिद्ध इत्यर्थः ।। तुल्यमिति ॥ अमावस्यैय कारणत्वे मावस- विधिस्तयेत्येय किल स्यादित्यर्थः। प्रतियोगिनमिति ॥ विध्युत्सारण- प्रयुक्तसबिधिरमावस्येत्यन्यथासिद्ध इत्यर्थः । तुल्यमिति ॥ भाय- स्थाप्यमायोत्सारणमयुक्तः सोऽन्यन्यथासिद्धः स्यादित्यर्थः ॥ अ. मावस्यापीति ॥ मावामाययोः स्वरूपमेव मियोविरोधो, न तूत्सारण- मन्यदित्युमयसमानमित्यर्थः । वस्तुतस्तु कुड्यसंयोगामावस्य गती, अनुपलब्धेश्यामावताने, विहिताकरणस्य प्रत्ययाये, निर्दोषत्वस्य घेदप्रामाण्याने जनकत्वस्य मीमांसकैरपि स्वीकारामावस्य कारणत्वानभ्युपगमेम्पसिद्धान्त इति रहस्यम् ॥ अनुप्रपन्न इति ॥ प्रमाणामावादिति शेषः ॥ प्रतिवन्यकेति ॥ तनापि प्रतिवन्धकस्या- मावो, न तु तत्सद्भाव इति, न व्यतिरेकन्यभिचार इत्यर्थः । ननुप्र- तिवन्धकोचम्मकसत्त्वे कयं प्रतिवन्धकस्याभाव इत्यत माह ॥ अस- प्रतिपक्षी हीति ॥ उत्तम्मकामावविशिष्टो यः प्रतिवन्धकस्तस्यामायः कारणम् । स चोमयसद्भावेऽप्यस्तीत्यर्थः ॥ प्रतिवन्धकामित इति ॥ प्रतिवन्ध एप प्रतियन्धकः । स्वार्थे कः । तत्वेनामिमत रत्य- थोंतो न विरोधः ॥ यस्थिति ॥ कार्यामायोग्नेयं प्रतिपक्षत्वं कार्य- सत्वे नास्तीत्यर्थः। तथापीति ॥ यत्रोचम्मकामात्रे सति प्रतिवन्धकस्यामावस्नत्र विशेष्यप्रतिबन्ध कस्वाभाषः कारणम् । यत्रनु प्रतियम्धकसद्गाचे सत्युत्ताकसद्दा.

·४४ समाशे न्याययुमुमाञ्जली पात् काय, तत्रोत्तम्मकामावस्य विशेषणस्यामाय एच कारणमिति सामग्रीमेदत्यर्य विशिएस्यापीति विशेषणाद्यमावेसर्वत्र विशि- सामायोऽप्यस्तीति स एवानुगतः कारणमित्यर्थः। तदेवोदाहरणेनोप- पादयति ॥ न हीति ॥ दण्डिनि सत्यदण्डानां दण्डाभाववतामन्ये- पानाभाय', किन्तु दण्डामारस्पैवेति न, किन्त्वभावोऽस्त्येवाग्येपा- मपीति लोकसिमित्यर्थः। तदेव स्पष्टयति ॥ यथा हीति ॥ पुरपे दण्डामायवैशिष्ट्यं कैवल्यम् । प्रतिवन्धके तृत्तम्भकाभाववैशिष्टय. म् । यथा कंवलदण्डसद्भाचे विशेषणविशेप्योभयामावाद्दण्डपुरष. सद्भाये विशेषणदण्डामावविरहादुमयाभाव विशेष्यपुरपामावात् वैयन्यविशिष्टपुरुषामायोऽनुगतोपाधितन्यवहारथलात् सर्वप्रतीति- सिद्धः, तथा पंचलोत्तम्मक्सद्गाये विशेषणविशेष्यदयामावादुत्त- म्मकातिनन्धरसनाये विशेषणोत्तम्मकामावविरहादुमयामाचे च विशेप्यमनियन्धामावाद् उत्तम्मकामावविशिष्टप्रतिवन्धकामावो- ऽनुगतो विशेषणापमायथ्यापको दाहवारणमित्यर्थः । ननु विशिष्ट नार्थान्त, येन तदभायोऽनुगत. स्यात् । फिन्तु पिशेषणपिशेप्यसम्यन्धा इति तेषां प्रत्येकामायस्य कारणत्ये सा- मनीमेदस्तदयस्य । न च व्यासज्यमतियोगिकोऽन्य पवायममाया, पंपलपतियन्धकमऽपि तदमायादाहापतः। एकसचेगापि द्वयमिद नास्तीति प्रतीत.1 तस्य समुदाययिोधिनी यायत्समुदायिसरये एय यिरदात् । नारशामायानभ्युपगमाप । व्यासज्पवृत्तिधर्मसमाना. धिरजन्यकपर्ययमितप्रतियोगितामायादेव तजन्यमतीत्युपपत्तेः॥ यप पिशिपिरोधित्यमेयानुगत पिशेषणाधमानानां कारणता- परकम् । यत्र विशिष्ट न तत्र तदमाय इति सहानस्थाननियमस्य पिस्यानुमयमिन्यादितिरोन्न (मदि परसरामायरूपत्तपा,पर- स्गमायथ्यान्यनपा था, तदाक्षेपपनया या? नाघः। विशेषणा- पमाषम्य या विशिष्टामायतया तत्प्रत्ययामायामायस्य विशेष. मादेवितियार निरमायामायस्य तस्यात् । न घामपामाया- भाप गोमय गिरिम् ।नया मयमायदयस्य विशिष्टामापत्ये मापामापानिरामापमयदागना । नामयो । विशेषणाप. भापायपिये मामात्यान, नदनापल्याए । मभेद हपोरमाप ·प्रथमः स्तवका । ४५ अथ विशिष्टानतिरेकेपि प्रतियोगिभेदादिव प्रतियोगितावच्छेदक- विशेषणभेदादप्यमावो भियते । यथा वायो पृथिव्यादिनयप्रत्येक- रूपाभावे निश्चितेपि रूपत्वावच्छिन्नस्य तस्याभावानिश्चयाद्वायौ रूपं न येति संशयः । एवमुत्तम्भकाभावयत्त्वेन मण्यादीनाममायः प्रतिबन्धकसत्वेऽप्युत्तम्मकामावविरहादस्त्येवेति स एवानुगतो हेतुः स्यादिति चेत् । न । एवं क्षणरूपातीतविशेषणावच्छिन्नरूपत्वेन प्रतिक्षणं घटादिनाशे क्षणमहापत्तेः प्रत्यमिझानानुपपत्तेश्च । दण्डि- त्वावस्थायां केवलोऽयमासीत् पुरुष इत्यादी विशेप्यवति, सविशे- पणे हीति न्यायेन कैवल्याद्यमावस्यैव प्रतीतेः । अत एव विशेपणा- पच्छिन्नप्रतियोगिको विशेष्याभाय एव विशिष्टामायः प्रत्येकामावा- नुगतो हेतुरित्यपास्तम् ॥ अत्रास्मपितृवरणा:- विशेषणविशेप्ययोःसम्यन्धाविशिष्टव्यव- हार इति तयोः सम्यन्धाभावाद्विशिष्टामायव्यवहारः । यतो यद्यय- हारस्तदभावाचदभावव्यवहारस्योचितत्वात् । अत एव यत्र यस्य सम्बन्धः स एव तत्र तस्य वैशिष्ट्यमिति नाननुगमः । तदिह प्रति- बन्धकोत्तम्भकामावयोः सम्बन्धामावः प्रत्येकाभावव्यापकोऽनुगतो दाहादिहेतुः। सर्वत्र प्रतिबन्धकोचम्मकामाधयोःसम्यन्धो नास्तीति प्रतीतेन चैवं प्रतियन्धकोत्तम्मकामाची यत्र तत्रापि दाहापत्तिः। अमायाधिकरणयोरतिरिक्तसम्बन्धाभावादिति वाच्यम् । तदभावे- ऽपि स्वरुपसम्बन्धस्य भावात् । अथ तदुमयस्वरूपामावस्य हेतुत्वे तदुभयाभावोत्तम्भकसत्त्व एव दाहः स्यात् । प्रतिवन्धकामावोते. जकपोरेप तदुमयामावरूपत्वादिति चेन्न । सम्बन्धान्तरं विना विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्यस्य स्वरूपसम्वन्धत्यात् तदमावस्य च प्रतिबन्धकामाचे प्रतिवन्धकोत्तम्भकसद्भावे तदुभयामाचे यावि- शिष्टत्यात् ॥ ननु उत्तम्भकप्रयोगे मणेरमावो न मागमाचप्रध्वंसात्मा । तयोः प्रतियोग्यसमानकालस्वात् । न चोत्तम्मकाभावमयसप्रयुकेनोत्त- म्भकाभाववत्त्वेन मणेस पवेति वाच्यम् । क्षणमझापचेरुतत्वात् । ध्वंसस्यानन्तत्वेनोत्तम्मकापनयेऽपि दाहप्रसनाच । नाप्यत्पन्ता- भावः । फादाचित्कत्वात् । न च विशेषणाद्यभावप्रत्यासत्तिकादा. चित्कत्वात् कादाचित्कप्रतीतिकार्यानुयायिति वाच्यम् । प्रत्यास- ·समाशे न्याययुमुमाजला तित्यारच्छेदानुगतधर्मामायात् । विशिष्टविरोधित्वस्य च निर- स्तत्वात् । मण्यादे. स्वायययवृत्तितया करादी तदत्यन्तामावस्य सदातनत्वात् । मणिसमषधानेपि दाहापत्तश्च । मैवम् । क्लुप्तसंस- गांमारत्रयवयम्यऽभ्यराधितप्रतीतेस्तुरीयस्यैर तस्य सिद्धेः । क्लप्त- विशेषयावतः सामान्ययाधे क्लमानादिसंसर्गाभाववैधाद् घंस- स्पाप्यासिद्धपापत्तेः । यवाधितसामान्ययुद्धेर्विदशेपान्तरमादाय पर्यव- सानमिति तु तुल्यम् । यद्वा । इह भूतले घटो नास्तीतिवत् संसर्गा. मच्छिन्नमतियोगिकामावविशेषस्य सति प्रतिवन्धके तनाभावः । स च समवायावच्छेदेन ससर्गितयात्यन्ताभाव एव । तादृशश्च मण्या- प्रमायो घटामाय इव भूतले करेऽपि वर्तते । नचैवं प्रागभायप्रध्यस- योरप्यसिद्धिरत्यन्तामानैर कालभेदात् कपाले घटो नास्तीति त- अन्पयुचुपपत्तेरिति वाच्यम् । अत्यन्ताभावस्य घरसत्वकालेऽपि सत्यातदापि घटो मरिष्यतीति घटसस्वविरोधियुद्धथापत्तेः, प्रति. योगिसाथपिरोयमारस्वीकापत् । न च मणिसयुक्तरेऽपि तत्सं- योगात्यन्तामानोऽस्त्यर तस्यान्याप्यत्तित्वादिति तत्रापि दाहाप- तिः। समानाधिकरणप्रतियोगिसस्पपिरोधिनस्तस्य हेतुत्वात् । प्रहर मा ददत्यत्र सापधिमन्यपराठे तु मन्त्रनाशेम्प्युद्देश्यत्वज्ञानाहितसं. सारिपालम्य प्रतिवन्धयमिति यथेति । विशेषणायभाय. अपयटित सामग्रीश्यमय दाहहेतुरस्तु, रिमनुगतेन रिशिष्टामायने- स्पर्ष कार्यस्यति । अन्योन्यन्यभिचारेणान्वयम्यतिरेक्योरशक्य- प्रादल्यादित्यर्पः । ननु तसवारणप्रयोज्यो दाहे जातिभेद तिन प्पमिकार एयत माह जातिभेद इति । दाहे पैशान्यस्य योग्या- नुपम्पियाधिनन्याद् योग्यव्यती चापोग्यजात्यमायादित्यर्थः । ननु हमादिमन्याग्निप्पिय पारणमेदध्यानयो जातिभेदः स्यादित्यत माह पोनेनेति गौरयादिति माय । तमपि न सिद्धान्तमतिरि. स्याहमारे पेति । विशरम्यभिचारमगारोति प्रागिति । प्रति- पापमपमापमापयोगधानुगताननियमनम्य मत्स्यादित्यर्थः ।। मम्पन्योन्यामायध्यापुनस्य ममगांमायायम्योपाधेरमायात् प्र. विपापगरि तदन्योन्यामापान कार्य स्वादिल्यत माह- पस्तु ममगाभायतादारम्पनिषधयोपिशेषमना- ·प्रथमः स्तवकः। कलयन इतरेतराभावेन प्रत्यवतिष्ठते, स प्रतियोध- नीयः । तथाप्यभावेषु जारभावात् कथं त्रयाणामु- पग्रहः स्यात् , अनुपगृहीतानाच कथं कारणत्वाव- धारणमिति चेत् । माभूजातिः। न हि तदुपगृहीताना- मेव व्यवहाराङ्गत्वम् । सर्वत्रोपाधिमव्यवहारविलोप- प्रसङ्गात् । एतेनप्रतिवन्धके सत्यपि तजातीयान्यस्या- ऽभावसम्भवात् कार्योत्पादग्रसङ्गोऽनुत्पादे वा ततो- ऽप्यधिक किश्चिदपेक्षणीयमस्तीति निरस्तम् । यथा हि. तज्जातीये सति कार्य जायते अर्थादसति न जायते इति स्थिते तद्भावेऽपि तनातीयान्तराभावान भचि- तव्यं कार्येणेति, न तथैतदपि । अनुकूलवत् प्रतिकूले- ऽपि सति तनातीयान्तराभावानामकिञ्चित्करत्वा: दिति । यत्त्वकिश्चित्करस्यति । तदप्यसत् । सामग्री- वैकल्पं प्रतिवन्धपदार्थों मुख्यः। स चात्र मन्त्रादिरेव, न त्वसौ प्रतिवन्धकः। ततः किं तस्याकिञ्चित्करत्वेन तत्प्रयोक्तारस्तु प्रतिबन्धारते चकिश्चित्करा एवेति किमसमञ्जसम् ॥ ये तु व्युत्पादयन्ति, कार्यानुत्पाद एव प्रतियन्ध इति । तैः प्रतिबन्धमकुर्वन्त एव प्रतियन्धका इत्युक्तं भवति । तथाहि, कार्यस्यानुत्पादः प्रागभावो वा स्या- त्, तस्य कालान्तरप्राप्तिर्वा ? न पूर्वः । तस्यानुत्पाद्य- त्वात् । न द्वितीया, कालस्य स्वरूपतोऽभेदात् । तदुपा- धेस्तु मन्त्रमन्तरेणापि स्वकारणाधीनत्वात् । मागभा- वावच्छेदककालोपाधिस्तदपेक्ष इतिचेन्न मन्त्रात् पूर्व- मपि तस्य भावात् ॥

·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली यस्त्विति । प्रतियोधनीयः प्रतिबन्धा योधनीय इत्यर्थः। तथाहि अन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्याप्तिकारणत्वयोद्महे मीमांसकैरपि संसर्गाभा- वस्य कारणत्वाङ्गीकारः। अन्यथा घ्यापकसामान्याः सत्त्वेऽपि तद- न्योन्यामावाद् व्याप्यकार्याभावापत्तेः । तथापि प्रतियन्धकाभावेऽपि शक्तिरस्तीति प्रतिवन्धकसच्चे तदन्योन्याभावमादाय शक्तिसत्त्वप्र- सङ्गश्चेति भावः ॥ मा भूदिति । जात्यभावेऽपि संसर्गाभावत्वरूपैको- पाधिनैव कारणत्यमित्यर्थः। न च तद् निर्वफ्तुमशक्यम् । अधिकरणे प्रतियोगिनमारोप्य यत्र निषेधयुद्धिस्तत्र संसर्गाभावो, यत्र तु प्रतियोगितावच्छेदकमारोप्य निषेधधीस्तत्र सोऽन्योन्याभाव इत्य- ऽस्मद्गुरवः॥ ननु प्रतिबन्धकाभावो न हेतुः । एकदण्डान्वये घटोत्पत्तिवदेक- प्रतिवन्धकसत्वेऽपि तदन्योन्याभावात् कार्योत्पत्त्यापत्तेः । न हि यावत्कारणत्वावच्छिन्नं तावदन्वये कार्यमित्यत आह् ॥ एतेनेति ॥ अभावकारणत्याहीकारेण । यथा वीजजातीये सत्यपि वीजान्तराणा- ममाघादड्रेण न भाव्यमित्ययुक्तं, तथेदमपीत्यर्थः। प्रतिबन्धकत्वा- यच्छिन्नप्रतियोगिकः प्रतिवन्धकसामान्याभावः कारणम् । स च या- यद्विशेषाभावनियत इति नैकप्रतिवन्धकसत्त्वे तदन्याभावात् कार्यो- त्पत्तिः । यद्वा, प्रतिवन्धकाभावत्वेन न कारणत्वम् । अन्योन्याश्रया- त् । कारणीभूताभावप्रतियोगित्यस्य प्रतिवन्धकत्यात । किन्तु मण्या- घभावकूटस्य । स च तत्र नास्त्येवेति भावः॥मुख्य इति ॥ प्रतिबन्ध पदस्य सामग्यन्तर्गतकारणविगमार्थत्वादित्यर्थः॥ ये विति । तथाच कार्यानुत्पादहेतुतया मन्त्रादिरेव प्रतिबन्धक इत्यस्त्यित्यर्थः ॥ कालस्येति ॥ कालपागमावस्वरूपातिरिक्तायास्त- त्प्राप्तेरभावान्, स्वरूपस्य च तदजन्यत्यादित्यर्थः । प्रागभावायच्छेद- कत्यत्र कर्मधारयः । कालोपाधिमात्रस्य मन्त्राधजन्यत्वेऽपीति शेषः!! लोके कारणाभावात् कार्याभाव इति हेतुपञ्चमीप्रयोग औपचा- रिक इत्याह- तस्मात्, सामग्रीतत्कार्ययोः पौर्यापर्यनियमा- सदभावयोरपि पूर्वापरभाय उपचर्यते । वस्तुतस्तु तुल्यकालत्वमेवेति नायं पन्थाः । न चदेवं, शक्ति- ·प्रथमः स्तवकः। स्वीकारेऽपि का प्रतीकारः । तथाहि । प्रतिवन्धकेन शक्तिया विनाश्यते, तदम्मो वा, धर्मान्तरं चा जन्य- ते, न जन्यते वा किमपि? इति पक्षाः। तत्राकिञ्चित्कर- स्य प्रतियन्धकत्वानुपपत्तेः । विपरीतधान्तरजनने तद्भावे सत्येव कार्यमित्यभावस्य कारणत्वस्वीकारः मागाभावादिविकल्पायकाशश्च । तदिनाशे तद्धर्म- विनाशे वा पुनरुत्तम्भकेन तज्जननेऽनियतहेतुफत्वं, पूर्व स्वरूपोत्पादकादिदानीमुत्तम्भकादुत्पत्तेः । न च समानशक्तिकतया तुल्यजातीयत्वान्नैवमिति साम्म- तम् । विजातीयेषु समानशक्तिनिषेधात् । न च प्रति- यन्धकशक्तिमेवोत्तम्भको विरुणद्धि, न तु भावशक्ति- मुत्पादयति इति साम्प्रतम् । तदनुत्पादप्रसङ्गात् । कालविशेषात्तदुत्पादे तदेवानियतहेतुकत्वमिति ।। तस्मादिति । मुरारिमिश्रास्तु-न प्रतियन्धकाभावः कारणं, न या शक्तिः । किन्तु तत्तत्कालीनदाहविशेष प्रति तत्तत्कालप्रतिबद्धतर- चह्नः कारणत्वमिति प्रतिवन्धकाभावः कारणतावच्छेदको दण्डत्य- घत्, न कारणम् । आकाशादी त्वेकय्यक्तिके क्वचित् प्रतिवन्धप्य- न्यत्र शन्दोत्पत्तेरतयात्वेऽपि भेर्यादरेव तथात्वेन कारणत्वमित्याः। तन्न । दण्डसंयुक्तचक्रात्वेन कारणत्वे सहकार्युच्छेदापत्तेः । अन्यय- व्यतिरेकतौल्येनोमयस्यापि हेतुरवं विनिगमकाभायादित्यस्यापिनुल्य- त्वात् । यद्धर्मवत्वमवगम्यैव यत्र यदयगमस्तत्र तस्य तदवच्छेदका त्वात् । प्रतिबन्धकामाधमनवगम्यापि बहेर्दाहहेतुत्यावगमात् । अन्यथा शक्तिस्वीकारेऽपि त्यदुक्कदोपडत्याहानचेदेवमितिशतमात्र विपरीतधर्मान्तराभाये । पूर्वमिति ॥ नित्ये नित्यैव सा शक्तिनित्य भायहेतुजा* इति पपभ्युपगमादित्यर्थः ॥ विजातीयप्पिनि। शक्त्य. उफूलशक्त्यन्तरपरम्परानुसरणेऽनवस्थानश्चेति मायः ॥ तदनुत्पाद- ताप्रतिवन्धकेन वहिशक्तिनाशादुत्तेजकेन प्रतिबन्धककिनारोऽपि ·समकाश न्यायकुसुमाञ्जली पुनर्वह्रौ शतिर्न स्यात्।पूर्वस्यानाशादन्यस्याश्च हेतोरमावादित्यर्थ । नन्यनुमानमस्तु शकौ मानम् । तथाहि । कारणानि स्वजन्यानु- फूलाद्विष्ठभावभूतातान्द्रियधर्मवन्ति । कारणत्वात् । आत्मपत् । त प्रादृष्ट तथा सिद्धम् । नचात्मत्वमुपाधि । अन्त्यशब्दध्यसकारण कालाकाशयो साध्यान्यापकत्वात् । तत्रान्त्यशन्दस्यैव तथात्वादि- ति सामान्यत । पिशिष्य तु पिण्डीभूतो वह्निः कार्यानुकूलाद्विष्ठा. अतीन्द्रियधर्मसमयायी । जनकत्वात् । आरमवत् । नचारमत्य नित्यत्व योपाधि । स्पर्शकत्वादिमति द्वयणुके साध्याव्यापकत्वात् । करवह्नि- सयोगो या पक्ष । नचात्मत्व द्रव्यत्व योपाधि । घणुकैकत्व स्पर्शादी साध्याव्यापकत्वात् ।मण्यादिसमवहितो या वह्निदाहजनक- दशावृत्तिदाहानुकूलभावभूतधर्मशून्य । दाहाजनकत्वात् । दाहा- सयुक्तानियत् । अयानुकूलत्व न स्थितिस्थापकेनार्थान्तरवारणाय । तत्र तदभावात् । क्रियाया वेगेनाइएपदात्मसयोगेम योत्पते । किन्तु तथाभूतो धर्म सियात्वित्येतदर्थम् तिच कारणतवच्छेदकसाधारण निरक्तम् । अदृश्वदात्मसयोगवारणार्थमद्विष्ठेति । न च तजनकत्ये मानाभाय । कार्यस्यादृष्टजन्यतया व्यधिकरणगुणजन्यत्वात् । तस्य तत्समानाधिकरणगुणजन्यत्वव्याप्तत्वात् । स्पर्शवद्वेगवद्रव्या भिधातजन्यक्रियाया तथा दर्शनात् । उष्णस्पर्शव्यावर्तनायातीन्द्रिये ति।तर च साक्षात्कारनियामकमत्यासत्यनाश्रयत्यम् । प्रतियन्धका मावनिवारणाय मायभूतेति ॥ उच्यते ॥ अनुमानाना विपक्षबाधकाभावेनाप्रयोजकन्यम् । उभयसिद्ध प्रतिवन्धमभावनैवोपपत्ते । न च सहचारदर्शनन्यभिचारादर्शनाभ्या मेर व्याप्तिप्रद । साध्ये शक्त्यतिरितेतिविशेषणात्तनय हेतुना त सिद्धाय तत्तदतिरित्तेतिविशेषणपरम्परातस्तादृशानन्तधर्मसिया पत्ते । न च ययत् क्षिति क्षितिपट इतोश्वरानन्त्यवच्छत्या नन्त्यम् । कार्यमाघे नेशरत्येन द्विकर्तृकत्येन या कारणता, गौरवा स् । पिन्तु पर्तृग्नेति तदापादशभार । प्रतिकृरतक्प्रतिघातश्च । शनेभावनुयान यनुकूलाऽप्यन्या शातिरेय तत्तदनुकलाऽप्यन्या अन्ययावस्थापातान् । भावभूतेति च व्यर्थम् । न च व्यापके न भ्यर्थविशषणतााच्याप्यताग्राहक व व्यापकतामाहवेऽपि राघपस्य सहकारिन्यान् 1 द्वितीयाघनुमानेषु यहिरिन्द्रियाप्रत्यक्षत्वमुपाधि ।

·1 प्रथमः स्तरकः। तुल्ययोगक्षेमत्वेऽपि सन्दिग्धोपाधित्वात् ॥ अस्मरिपतृचरणास्तु, जनकत्वस्य केवलान्ययित्वेन व्यतिरेकाप्र. सिया नान्वयन्यतिरेकचम् । न च शकायेष तत्प्रसिद्धिरन्योन्याश्र- यात् । नाऽपि पण्डापूर्वपरासहपयोस्तत्प्रसिद्धिः । अप्रत्यक्षयोः शकवेद्ययोस्तयोर्याप्तिाहकेण प्रत्यक्षेण साध्यहेतुव्यतिरेकस्य प्रहीतुमशक्यत्वादित्याहुः । स्यादेतत् । मा भूत् सहजशक्तिराधेयशक्तिस्तु स्यात् । दृश्यते हि प्रोक्षणादिना व्रीह्यादेरभिसंस्कारः। कथमन्यथा कालान्तरे तादृशानामेव कार्यविशेपोप- योगः। न च मन्त्रादीनेव सहकारिणः प्राप्य ते कार्य- कारिण इति साम्प्रतम् । तेषु चिरध्वस्तेष्वपि कार्यो- त्पादात् । नाऽपि प्रध्वंससहायास्ते तथा । एवं हि यागादिप्रध्वंसा एवं स्वर्गादीनुत्पादयन्तु, कृतमपूर्व- कल्पनया। तेपामनन्तत्वादनन्तफलप्रवाहःप्रसज्यते इति चेत्, अपूर्वेपि कल्पिते तावानेव फलप्रवाह इति कुतः । अपूर्वस्वाभाव्यादिति चेत्तुल्यमिदमिहा- ऽपि तावताऽपि तत्पध्वंसोनविनश्यतीति विशेषः॥ प्रोक्षणजन्यः कालान्तरफा-नुकूलोऽतीन्द्रियो धास्तीत्युमय- सिद्धम् । स वीहिसमवेतो न वेति नाधेयशकौ संशयः । प्रन्ये प्रथम संस्कारसाधनस्यार्थान्तरतापत्तेः । किनु प्रोक्षणं घीहिनिष्टातीन्द्रिय- धर्मजनक, न चा? | प्रीहिगुरुत्वजनके तजनकन्यं प्रसिद्धम् । तमा- धायकं शतायाह दृश्यते हीति ॥ ननु श्रीहीन् प्रोक्षतीत्येतावन्मानं श्रूयते, न तु प्रोक्षणस्य संस्काराधायकत्वमपीत्यत आह ॥ कथमिति। कालान्तरेश्वघातादी प्रोक्षितस्यैव प्रीहेथिनियोगो न स्यादित्यवश्य प्रोक्षणमन्यः संस्कारो नीहिनिष्ठः स्थिरोऽभ्युपगन्तव्य इत्यर्थः निन्य- अपघातादी कथं प्रोक्षितस्यैव बाहेरन्ययः मीहीननहन्तीत्यस्य योहि- मात्रान्वये प्युपपत्तेः । अथावधाते बीहिविशेषाकाङ्क्षायां प्रोक्षिताना- मेवान्ययो व्यक्तिवचनानां सन्निहितविशेषपरत्यमिति न्यायात् । अ- ·समकाचे न्यायसुमाञ्जली न्यथा प्रकरणोपस्थितहाने तदन्योपस्थितिकल्पने च गौरयमिति चेत् । त.कस्य द्वय यत्र प्रोक्षण तत्रायघातो न तु प्रोक्षणविशिष्टे इति तस्य कारणत्वज्ञानान्न तजन्यातिशयकल्पनम् । प्रोक्षिता बीह योग्यधाताय फ्ल्पन्ते इति वाक्यशेषादिति चेत् । न । तेनाप्यतीत प्रोक्षणे नीहायवयातान्वयो योध्यते इति प्रोक्षणध्वसस्य हेतुतापत्ते । मैयम् । प्रोक्षणमवघातजनक प्रमाणतस्तदर्थमुपादीयमानत्वाद् बीहि यत् । न च हेत्वसिद्धि । अप्रोक्षितेश्ययातासम्भवादितिभाय। पतायता तजन्यव्यापारमात्रसिद्धावपि न सस्कार सिद्ध्यति, ध्वसनैवोपपत्तेरित्याशय निराक्रोति । नापीति ॥ तेपामिति ॥ ननु ध्वसव्यापारत्ववादिना व्यापारस्य यावत्सत्त्व फ्रोत्पादकत्वाप्रसि द्वि" । न च व्यापारकालस्य फलपूर्वत्यनियमेन फानन्त्यापत्ति । उत्तरकालीनकीर्तनादिनाइयापूर्वे व्यभिचारात् ॥ मैवम् ॥ विवादा ध्यासित कालो यदि चैत्रस्यर्गोत्तरत्वे सति तत्स्वर्गजनकयागव्या पारयान् स्यात् तत्स्वर्गाधार स्यादित्यापादनार्थत्यात् ॥ अपूर्वेति ।। प्रतिनियतकालावच्छिन्नस्वर्गजनस्वभावत्वादित्यर्थ । तुल्यमिति। तर्हि तवसस्यापि स एव स्वभाव इत्यप्रे सन्नपि न स्वगौत्पादक इत्यर्थ । अथ यागध्वसो न व्यापार, प्रतियोगिध्वसयोरेकत्राजनक स्वादुपजीव्ययागारणत्वमापते । प्रत्युत प्रतिबन्धकत्यापत्ति । कारणीभूतामावप्रतियोगियादिति मतम् । तदपि तुल्पमिति भाव । स्यादेतत् । उपलक्षण प्रोक्षणादयो, न तु विशेष- णम् । तथाचाविद्यमानेरपि तैरुपलक्षिता ब्रीह्याद्य- स्तन तनोपयोक्ष्यन्ते। यथा गुरुणा टीका कुरणा क्षेत्र- मिति चेत् । तदसत् । न हि स्वरूपव्यापारयोरभावे- ऽपि उपलक्षणस्य कारणत्य कश्चिदिच्छति, अतिप्रस- द्वात् । व्यवहारमात्रन्तु तज्ज्ञानसाध्य, न तु तत्सा- ध्यम् । तज्ज्ञानमपि स्वकारणाधीन, न तु तेन निर- न्यपध्यस्तन जन्यते।अस्तु वा तत्राप्यतिशयकल्पना, विशिषतम् !! ॥ यदा, पागादेरप्युपलक्षणत्वमस्तु ·प्रथमः स्तवक। तदुपलक्षितः कालो यज्वा वा स्वर्गादि साधयिष्य- ति, कृतमपूर्वेण । न च देवदत्तस्य स्वगुणाऽऽकृष्टाः शरीरादयो भोगाय, तभोगसाधनत्वात् स्रगादि- वदित्यन्वयिवलादपूर्वसिद्धेनाविशेप इति साम्प्रतम् । इच्छाप्रपनज्ञानैर्यथायोगं सिद्धसाधनात् । न च तद्र- हितानामपि भोग इति युक्तिमद्, येन ततोऽप्यधिक सिद्धयेत् । नाऽपि स्वगुणोत्पादिता इति साध्यार्थः । मनसाऽनैकान्तिकत्वात् । नापि कार्यत्वे सतीति वि- शेपणीयो हेतुः । तथाप्युपलक्षणैरेव सिद्धसाधनात् । असतां तेषां कथमुत्पादकत्वमिति चेत्, तदेतदभि- मन्त्रणादिष्वपि तुल्यम् । तस्माद्भावभूतमतिशयं जन- यन्त एव प्रोक्षणादयः कालान्तरभाविने फलाय क- ल्पन्ते । प्रमाणतस्तदर्थमुपादीयमानत्वात् । यागकृषि- चिकित्सावदिति । अन्यथा कृप्यायो दुर्घटाप्रसज्ये- रन् । बीजादीनामापरमाण्वन्तभङ्गात् तेषु चावान्तर- जातेरभावाद् नियतजातीयकार्यारम्भानुपपत्तेः ।। स्यादेतदिति ।यथाऽन्यप्रातीतेनाप्युपलक्षणेनोपलक्ष्यव्यावृचिबुद्धि- स्तथा प्रोक्षणेनापि बीहेरिति तादृशानामेयोपयोगोऽन्यथासिद्ध त्यर्थः ॥ न हीति ॥ अन्यत्राप्यतीतेनोपलक्ष्यव्यावृत्तपोधो न जन्यते । स्वरूपव्यापारयोरसत्त्वात् । किन्तु तज्ज्ञानेनेत्यर्थः । ताई तज्ज्ञानमेव, तजन्य स्यादित्यत आह ॥ तम्मानमपीति ।। ननु स्वकारणमपि तदेवे- त्यत आह ॥म विति । अनुत्पादितव्यापारयस्तेनेत्यर्थः । तथापी. ति || उपलक्षणाभिमतेऽपीत्यर्थः। नगादिस्तनिर्मितो दृष्टान्तः ॥ स्व- गुणाराष्टा इति । स्वगुणसहकारिण इत्यर्थः, स्वगुणोत्पादिता इति वा।आय, इच्छेति ॥ अन्त्यमाशय निराचटे॥ नाऽपीति ॥ उपलक्षण- रिति ॥ जन्मान्तरीयतानेच्छाप्रयत्नैरित्यर्थः । सिद्धसाधनपदमप्रेट- हानिपरम् । यथाशुपसिदान्तापातात् ॥ तस्मादिति । यद्यपि पुरुष ·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली निष्ठातिशयेन सिद्धसाधनम्, तथापि नीहादिगतेति साध्यं विशेष. णीयम् । यो यदुद्देशेनोपादीयते स तयातिशयजनक इति व्याप्तेरिति संप्रदायविदः॥ अस्मत्पितृचरणास्तु- सोऽतिशयो लायवात् फलसमानाधिकरण इति ग्रीहिनिष्ठ एव । तेन तत्समयहितत्यं बीहेः साक्षात् सम्बन्धात् । पुरुषनिष्ठत्ये मीहीणांसाक्षात् सम्यन्धामायात् परम्पपसम्बन्धे गौरवं च । न च विहितत्वेन पुरुपनिष्टातिशयजनकन्यमनुमेयम् । अप्रयोजक- स्वात् । चिकित्सादिना व्यभिचाराचेत्याहुः। दृधान्तस्य साध्यवैकल्य- मपाकरोति । अन्यथेति ॥ प्रोक्षणादिजन्यातिशयसिद्धावपि तस्य ग्रीहिनिष्टत्यं न सिखती- त्याह- अनोच्यते- संस्कारः पुंस एवेष्टः प्रोक्षणाभ्युक्षणादिमिः ॥ स्वगुणाः परमाणूनां विशेपाः पाकजादयः ॥११॥ यथा हि देवताविशेपोद्देशेन हुताशने हविरा- हुतयः समन्त्राः प्रयुक्ताः पुरुपमभिसंस्कुर्वते, न यहिं नापि देवताः। तथा व्रीह्याद्युद्देशेन प्रयुज्यमानः प्रोक्ष- णादिः पुरुपमेव संस्कुरुते, न तम् । यथा च कारीरी- जनितसंस्काराघारपुरुषसंयोगाज्जलमुचां सञ्चरण- जलक्षरणरूपा क्रिया, तथा ब्रीह्यादीनां तत्तदुत्तर- क्रियाविशेपाः । यथा चैकत्र कर्तृकर्मसाधनवैगुण्यात् फलाभावस्तथा परत्रापि । आगमिकत्वस्पोभयत्रापि तुल्यत्वात् ।। न तर्हि यहिप इव ब्रीद्यादेः पुनरूपयोगान्तरं स्या- स्, उपयोगे वा तनातीयान्तरमप्युपादीयेत, अधि- शेषात् । न । विचित्रा घभिसंस्काराः केचिद्याप्रिय.

·मथमः स्तवकः। . माणोद्देश्यसहकारिण एव कार्ये उपयुज्यन्ते । किमत्र क्रियतां, विधेर्दुलध्यत्वात् । यथा चाभिचारसंस्कारो यं देहमुद्दिश्य प्रयुक्तस्तदपेक्ष एव तत्संबद्धस्यैव दुःखमुपजनयति, नान्यस्य । न वा तदनपेक्षः। एवम- भिमन्त्रणादिसंस्कारा अपि भवन्तो न मनागपि नो- पयुज्यन्ते । कथं तर्हि ब्रीह्यादीनां संस्कार्यकर्मति चेत्, प्रोक्षणादिफलसम्बन्धादेव ।। संस्कार इति ॥ अतिशयधर्मिग्राहकमानादेव लाघवसहकृतात् स एक एवं सिध्यति, पुरुपनिष्ठश्च । तथाहि । बीहिगतत्वे न तावत्सकल-. ग्रीहिनिष्ठ एक एव । एकनीहिनाशे तमाशापत्तेः । न च यावदाश्रय- नाशाचनाशः । लाघयादाभयनाशस्यैव तन्त्रत्वात् । वृक्षादौ किञ्चि- दाश्रयनाशात्तमाशेऽपि खण्डपरन्यायेन पुनरुत्पत्तिरित्यनेको याच्यः। नयमेकमोहिनाशे फलानुदयः । तावत्संस्काराणाममायादिति वा- च्यम्। संस्कारत्वेनैव प्रयोजकत्यात् । किश्चित्तत्समवधानेऽपि दण्डा- दिवत्कार्यसत्त्वादिति गौरवम् । न च विनिगमकाभावः । मोक्षण- मपूर्वजनक, दृष्टद्वाराभावे सति कालान्तरभाविफलजनकतया विहि- तत्यात् । यागयत् । न चाऽप्रयोजकत्वम् । यागादीनामपूर्वजनकता. यामुक्तरूपस्यैव प्रयोजकत्वात् । अन्यस्याननुगतत्वादिति भावः । ऋष्यादिना व्यभिचारामाचं परोक्तदृष्टान्तस्यासिद्धिं चाह ॥ स्वगुणा इति ॥ तत्र दृष्टद्वारस्यैव सम्भवाग्न व्यभिचारः। न वा तत्र परमाणी अतिशय इति दृशान्तः साध्यविफल इत्यर्थः । यद्यपि पाकजा रूपा- द्योऽपि तनिष्ठातिशया एयेति न साध्यवैकल्यं, तथाप्याधेयशपत्य- भावमाने तात्पर्यम् । न चाधेयशक्तिपाफजयोरतीन्द्रियस्वापिरोपात् कल्पनायामविशेषः । परमाणाववयविरूपादिसजातीयपाकजरूपाधु- त्पत्तेरावश्यकत्वात् । तत एव नियतकार्यजननोपपत्ती शक्त्याधान- कल्पने गौरवादिति भावः ॥ यो यदुद्देशेनोपादीयते इत्यत्र पपेक्वानुमाने व्यभिचारमाह । यथा होति ॥ देवतायाः सिद्धत्वे यथा प्रीतिभागितयोद्देश्यत्यं तथा व्यापारमागितया वीहेरपीत्यर्थः । न च यद्गतफलार्थितया यत्मियते ·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली तत् तद्गतमेव तदनुकूलमतिशयजनयतीति व्याप्तेरनुमानं स्यादिति चाच्यम् । शत्रुवधमुद्दिश्य प्रवर्तितेन दयेनयागेन घ्यभिचायदिति भायः । अथात्मनिष्ठसंस्कारस्य नीहिणा सम्बन्धाभावान मिथ: सहकारित्वं स्यादित्यत आह ॥ यथा चेति ॥ संस्कारवदात्मसयोगे मेघस्येय बोहरपि तुल्य इत्यर्थः।। नच परम्परासम्बन्धे गौरयम् ।प्रामाणिकत्वादितिभावःनम्बात्मनो- उनधिकृतस्यापि सम्भवान्न तनिष्ठः संस्कारः सम्भवतीति बीहिनिष्ठ पव स स्यादित्यत आह ॥ यथा चेति ॥ कर्तृवैगुण्ये संस्कारो नोत्पद्य- ते । तत्साद्गुण्यस्यापि हेतुत्वादित्यर्थः । नचाने प्रधानयागाच- भावाद् यत्र प्रधानापूर्वाभायस्तत्र प्रोक्षणजन्यापूर्वस्य कथं नाशः। • तस्य भोगेतरानाश्यत्वादिति वाच्यम् । इतराङ्गापूर्वतुल्यत्वादिति भावः ॥ वहिप इवेति ॥ उत्पादिताहापूर्वस्य यहिर्यागस्येव विनियुक्त- विनियोगविरोधादित्यर्थः । यद्वा । पहिस्तृणाति वहिपि हविरासा- दयतीति वचनाद्यथा यहिपः पुनरुपयोगो, न तथा बीहेरिति व्यति- रेके दृष्टान्तः। ननु चीहिभिर्यजेतेति यागसाधनत्वेन ब्रीहीणां विधा- नात्तत् स्यादित्यत आह । उपयोगे घेति ॥ विचित्रा हीति ॥ संस्कार- माहात्म्यमेवेदं यनिष्ठव्यापारेण पुरुषसंस्कारो जनितस्तस्य ब्रीद्यादेः संस्कारः सहकारी, नान्यस्येत्यर्थः ॥ विधेरिति । मीहीनवहन्तीति विधेः पूर्वोक्तन्यायेन प्रोशितबीहिप्वेव तात्पर्यादित्यर्थः । प्रोक्षिता मीयोग्यघाताय कल्पन्ते इति थास्यशेपसहितस्यैय विधेदुर्लय- त्यादित्यर्थः । व्याप्रियमाणोद्देश्यसहकारित्वं संस्कारस्य नाऽसांदृष्टि- कामित्याह ॥ यथा चेति ॥ ननु, बीहीन् प्रोक्षतीति द्वितीयाश्रुतेः फ्रियाजन्येप्रफलमागित्वं प्रीहीणां प्रतीयते । न चापूर्वस्य प्रीहिवृत्ति- त्यं, साक्षात्सम्बन्धस्योत्सर्गिकत्यादित्याह ॥ कथमिति ॥ प्रोक्षण- क्रियाजन्यजलसंयोगेन धात्वर्थावच्छेदकफलेन साक्षात्सम्बन्धाद मीहेः कर्मत्यमित्याह ।प्रोक्षणादीति। न च जलसंयोगस्य कृत्रनीहिः स्वभावः, कपिछलन्यायेन मोहित्रयजलसंयोगनर बहुवचनोपपत्तेः । कालान्तरे कृत्स्नोपादानस्य च कृत्स्नोद्देश्यतामात्रप्रयुक्तत्वात्। अन्यथा शत्वाधानपापि तुल्यत्यात् । न च विध्यपेक्षितफलभागित्वं दिनीयाऽर्थः । तदव्युत्पत्तेः । प्रामं गच्छत्तीत्यादी तदभायात् । सं. यांगस्ापि विध्यपशिनत्याय । अन्यथा तदनुपयोगापत्तेः । न च ·प्रथमः स्तवक:। ५७ . जलसंयोगावच्छिन्नक्रियाविशेषः प्रोक्षणमिति कधं तदेकदेशस्य त- साध्यताऽन्वय इति वाच्यम् । संयोगस्योपलक्षगत्येनापदार्थत्वात् । अन्यथा यत्र नाधेयाक्तिः, सक्तून् प्रोक्षतीत्यादौ, तत्र का गतिः। वस्तुतो मानविपययौरिय नीहिपुरुषसंस्कारयोः स्वरूपमेव साक्षा- सम्बन्धो, न तु समवाय इति भावः ॥ एराभितमनुमानमुद्दाव्यानेकान्तिकस्यं स्फुटयाते- ननु यदुद्देशेन यत् क्रियते तत्तत्र किञ्चित्करम् । यथा पुत्रेष्टिपितृयज्ञो । तथा चाभिमन्त्रणादयो बीया- शुद्देशेन प्रवृत्ता इत्यनुमानमितिचेत्, तन्नाहविस्त्यागा- दिभिरनैकान्तिकत्वात् । न हि ते कालान्तरभावि- फलानुगुणं किञ्चिद् हुताशनादौ जनयन्ति । किं वा न दृष्टमिन्द्रियलिङ्गान्दव्यापाराः प्रमेयोद्देशेन प्र- वृत्ताः प्रमातर्येव किश्चिजनयन्ति, न प्रमेये इति । कृषिचिकित्से अप्येवमेव स्यांतामिति चेन्न । दृष्टेनैव पाकजरूपादिभेदेनोपपत्तावदृष्टकल्पनायां प्रमाणा- भावात् । तथा च लाक्षारसायसेको व्याख्यातः.। अत एव पीजविशेपस्यापरमाण्वन्तभङ्गेऽपि परमाणू- नांमवान्तरजात्यभावेऽपि प्राचीनपाकजविशेपादेव विशिष्टाः परमाणयः, तं तं कार्यविशेपमारभन्ते । यथा हि कलमबीजं ययादेः, नरवीजं वानरादेः, गो- क्षीरं माहिपादेर्जात्या व्यावर्त्तते, तथा तत्परमाणयो ऽपि मूलभूताः पाकरेव व्यावर्तन्ते । न घस्ति मम्भवों गोक्षीरं सुरभि मधुरं शीतं, तत्परमाणवश्व विपरीताः । तस्मात्तबाभूताः पाकजा पय परमाणवो यथाभूतैरेव आद्यातियोऽन्त्यातिशयोऽनुरादिति किमत्र शक्तिकल्पनया ? । कल्पादायप्येवमेव ।

·. , समकाशे न्यायकुमुमाञ्जली इदानीं बीजादिसन्निविष्टानामस्मदादिभिरूपसंपादन तदानीन्तु विभक्तानामदृष्टादेव केयलान्मिथः संसर्ग- इति विशेषः । न च वाच्यमिदानीमपि तथैव किं न स्यात् ? यतः कृप्यादिकम्माच्छेदे तत्साध्यानां भोगानामुच्छेदप्रसङ्गात् । अव्यवस्थाभयाच अदृष्टानि कमाणि दृष्टकर्मव्यवस्थयैव भोगसाधनानीत्युनी- यते । तस्मात् , पाकजविशेषैः संस्थानविशेपैश्च वि- शिष्टाः परमाणवः कार्यविशेषम् आरभन्ते । ते च तेजोऽनिलतोयसंसगैर्विशेषैः, ते च क्रियया, सा मोदनाभिघातगुरुत्ववेगद्रवत्याऽदृष्टवदात्मसंयोगेभ्यो यथायथामिति न किञ्चिदनुपपन्नम् । निमित्तभेदाच पाके भवन्ति । तद् यथा । हारीतमांसं हरिद्राजला- ऽचसिक्तं हरिद्राग्निप्लुष्टम् उपयोगात् सद्योव्यापा- दयति । दशरात्रोपितं कांस्ये घृतञ्चापि विपायते । ताम्रपाने पर्युपितं क्षीरमपि तिक्तायते इत्यादि । पत्र तर्हि तोये तेजसि वायो वा न पाकजो विशेष. स्तत्र कथमुभवानुभयद्रवत्वकठिनत्वादयो विशेपाः? कथं वा पार्थिवे प्रतिमाऽऽदौ प्रतिष्ठाऽऽदिना संस्कृते. ऽपि विशेपाभावात् पूजनादिना धर्मो,व्यतिक्रमे त्व- ऽधर्मोऽप्रतिष्ठिते तु न किञ्चित् ? न च तत्र यजमान- धर्मेणान्यस्य साहायकमाचरणीयम् । अन्यधर्मस्यान्यं प्रत्यनुपयोगात् । उपयोगे या साधारण्यप्रसवात् ॥ नन्धिनि ॥ पुत्रष्टीति ।। वैश्वानरं द्वादशकपालं च निपेत् पुत्रे जाते इति प्रजन्मनिमित्तको यागो यस्यायमर्थवादो यस्मिाते एतामिटिं नियंपति स पून पय तेजस्वी यन्नादः पशुमान् भवतीति । पितृय:- ·ग्णुकम्, अन्त्यातिशयोकरादिरित्यभेदेनान्ययः । अत्यानिमाया था. प्रलये कार्यद्रव्याभावेऽपि परमाणुपु नियतकापन्निीनन्यमानानां पाक- दा । माद्यातिशयो यीजस्योच्नत्यमन्त्यातिशय उच्चननम्त्वम् । सानामात्मन्याएस्यव सद्गावात्तत एय सर्मादायपि नियम ल्याए । कल्पादाविति ॥ उपसंपादनं सहकारिसमयधानोत्पादनमा नचनि यपि कृप्यादिसायमोगहेत्यरटपलात् प्ररिसमयेऽपि मगादाधिय. दानीमपि कृप्यादि विनाऽष्टुरः स्यादेय, तथापि तथादर्शनाला ए. प्यादिहेत्वद्दष्टस्यैर तत्प्रतिबन्धकन्यमुनीयते । या, समाचार प्रथमः स्तवका। पितृश्राद्धादि ॥ ननु ताभ्यां पिपुप्रगतमेवापूर्व जन्यते। विहितक्रिया. या यागस्येव कर्तुगतापूर्वजनकत्वात् । न च मुख कर्तरि तददृष्टना- शात् पुादी फलाभावोपपत्तिरिति वाच्यम् । अस्य फलनाश्यतया पुत्रादिफलाभावेनादृष्टानाशात् । भनादुः । फलोपपादकमदृष्टं फला- अये कल्प्यते । तस्य प्रथमोपस्थितत्वात् । साक्षानुपपादकत्याच । मुक्के च पितरि श्राद्धेन दोपाभावान्नादृष्टं जन्यते । न चैवं सागमाद- स्य निष्फलत्यापत्तिः। अस्पोत्पत्ती स्वरूपसतो दोपस्यास्य वैकल्या- त् । अत्र किश्चित्करत्वमा साभ्यम् । अतीन्द्रियत्वेन विषिर्त या? । माघे संयोगजननेन सिद्धसाधनमन्त्ये च यहायपूर्यहेतुहविः- संयोगेन हविस्त्यागेनानकान्तिकमित्याह ॥ हविरिति । किया नेति ॥ प्राभाफरं प्रत्यनैकान्तिकत्यम् । भाट्टानां प्रमेये शातता- जननात् ॥ रुपीति ॥ प्रोक्षणवदपूर्वरिवानागतकार्यहेतु स्याता मित्यर्थः ॥ दृष्टेनथेति ॥ पाफजानामावश्यकतया तत पय नियत. कार्योपपरित्यर्थः । ननु धीजपूरलासारसाधसेकस्याशुनरविनाशिनः कालान्तरीयारुणयुष्पजनकत्वं तदाधेयशक्त्या मिना न नियंती- त्यत माह ॥ तथा चेति ॥ तत्रापि तत्माहित्येनोत्पन्नपाकजादेवय- स्यकत्वात् तथेत्यर्थः । अत एव शाल्यादिनियतकार्यारम्भान्यथा - पपस्या परमाणायपि न तत्कल्पनमित्याह ॥ अत एवेति ॥ कार्यम- जातीयपाकजवत्त्वं परमाणनामप्यायश्यकमिति न तत्कल्पन, ये फलपनायामयिशेषः स्यादित्याह ॥ न हस्तीति ॥ शीतमित्युपरम्मक जलाभिप्रायम् ।सौरभशैत्ययोरेकाधारत्वामावात् । यापातिशयो- दुरादिरिति पाटेऽन्त्यातिशयोहुरादिसमयायिकारणमित्यर्थः ।

·६० समाशे न्यायमुमाजला विजातीयएचेदानीमडगे यस्य कृप्याद्यपेक्षा । अत एव वैज्ञात्याभाये दुषणमाह ॥अयवस्था इति ॥ व्यभिचारेण कृष्यादीना कारणत्वव्यर स्थैव न स्यादित्यर्थ । यद्वा भोगानियमप्रसगाश्चेत्यर्थ ॥ अदृष्टानी ति ॥ भ्यादिजन्याकुरजनकमद्दष्ट इष्टरष्यादिद्वारेच हेनुरित्यर्थ ॥ सस्थानेति ॥ सस्थानपद सयोगमानपरम् । परमाणाववयवसयोगाभा यादित्येके । चित् पाकविशेष, धचित्परम्पराजन्य समानजातीय रुपादा शरीरादौ सस्थानविशेषमपेक्षन्ते परमाणव इत्यन्ये । एतच उभयमुपलक्षणम् । तुत्यपारजसस्थाने ब्राह्मणादायधिशेपस्यापि तेरपेक्षणात् । तर्हि पापजोत्पत्त्यर्थमयाधेयशकिरभ्युपेयेत्यत आह ॥ ते चेति ॥ ननु हारीतमाम हरिद्राजलावसित हरिद्रानरप्लुष्ट सद्यो भोसार व्यापादयतीत्युभयनादिसिद्धम् । तनावश्य तेन शक्ति राधेया । नचारश्यकात् पाक्जादेवोत्पत्ति । तस्य पीलारानल साधितस्याव्यापादनेनानान्तादित्यत आह ॥ निमित्तेति ॥ पाकज भेदमान न हेतु, मि तु निमित्तभेदेनासादित पाकजविशेष इत्य ऽर्थ । अग्नी सहकारित्वमुक्त्वा सौरालोके तदाह ॥ दशरात्रेति ॥ ताम्रपान इत्यनेन पारजविशेषस्य प्रत्यक्षत्व वदता शक्त्यपेक्षया तत्र चिनिगमकमुक्तम् ॥ उद्भवानुद्भवा विशेषगुणप्रत्यक्षत्याप्रत्यक्षत्वप्रयोजयी तद्वृत्ति जातिभेदी। पाक्जयत्ययान्तरविशेषानुपपत्या शक्तिरामशेयेत्यत आह॥ पार्थिवेति ॥ नन्धन्यधर्मस्यान्यत्र सहकारित्वम् । यथा पात्राय दाने ऽधिपुण्यम् । धर्मविशेपयत्वस्य पात्रत्यादित्यत थाह ॥ उपयोगे पेति ॥ यजमानधर्मस्य भोगादिना क्षये पूजक्स्य धर्मानुत्पादप्रसङ्गा त् । नत्मत्येऽपि चण्डालादिस्पर्शनेनापूयत्वाचेति ॥ अत्रोच्यते- - निमित्तभेदसमर्गादुनयानुङ्ग्यायः ॥ देवताः मनिधानेन प्रत्यभिज्ञानतोऽपि वा ॥१०॥ उपनायकादृष्टविशेषम्हारा लि परमाणयो कर विशेपमारभन्ने। तैपां विशेपामुग्यविशेपाः प्रादुर्भ- ·मथमः स्तवकः ६१ वन्ति । तथा स्वभावगवा अप्यापो निमित्तभेदप्रति- यद्धद्रवत्वाः कठिनं करकाद्यमारभन्ते, इत्यादि स्वय- मूहनीयम् । प्रतिमाऽऽयस्तु तेन तेन विधिना स- निघापितरुद्रोपेन्द्र महेन्द्राभिमानिदेवताभेदाः, तत्र तत्राऽऽराधनीयतामासादयन्ति । दष्टमूछितं राज- शरीरमिय विपापनयनविधिनाऽऽपादितचैतन्यम् । स- निधानञ्च तत्र तेपामहङ्कारममकारी, चित्रादाविव स्वसादृश्यदर्शिनो राज्ञ इति नो दर्शनम् । अन्येपान्तु पूर्वपूर्वपूजितप्रत्यभिज्ञानविपयस्य प्रतिष्ठितप्रत्यभि- ज्ञानविषयस्य च तथात्वमवसेयम् । एतेनाभिमन्त्रित- पयःपल्लवादयो व्याख्याताः॥ घटादिपु का वार्ता ? । कुशलैवेति चेन्न । नहि सामग्री दृष्टं विघटयति, नाप्यदृष्टं, ज्ञापकत्वात् । नाप्यदृष्टमुत्पादयति धर्मजनने सर्वदा विजयप्रसझा- त्। विपर्यय सर्वदा भङ्गप्रसङ्गात् ॥ अत्रोच्यते- जयेतरनिमित्तस्य वृत्तिलाभाय केवलम् ॥ परीक्ष्यसमयेतस्य परीक्षाविधयो मताः ॥ १३ ॥ यद्यपिधर्माद्यभिमानिदेवतासन्निधिरत्रापि क्रियते ताश्च कर्मविभवाऽनुरूपंलिङ्गमभिव्यञ्जयन्तीत्यस्माकं सिद्धान्तः, तथापि परविप्रतिपत्तेरन्यथोच्यते तेनापि हि विधिना तदेव जयस्य पराजयस्य या निमित्तमभिव्यक्तं कार्यमुन्मीलयति । कर्मणश्चा- ऽभिव्यक्तिः सहकारिलाभ एव । तच सहकारि, सो. ऽहमनेन विधिना तुलामधिरूढो योऽहं पापकारी नि.

·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली प्पापो येति प्रत्यभिज्ञानम् । यदाहुः । तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वश्चैवान्तरपूरुपः । अथवा । प्रतिज्ञाऽनु- रूपां विशुद्धिमपेक्ष्य तेन धर्मों जन्यते । निमित्ततो विधानादिजयफलश्रुतेश्चाअविशुद्धिश्चापेक्ष्याधर्मापरा. जयलक्षणानपेक्षितफलोपदर्शनेन फलतो निषेधात् ।। निमित्तभेदेति ॥ यद्यप्युभृतानुभूतपरमाणुरूपादेव तत्कार्य मुद्भूतमनुभूत चोत्पद्यत इति निमित्तभेदस्तत्राप्रयोजकस्तथापि साक्षात्कारप्रयाजकतयोद्भूतत्यकल्पनात् परमाणुगुणेषु तदभावात् तधास्तीत्यविशेपादेयानुभूतरूपादप्युद्भूतरूप जायते इत्यभ्यु पेयम् । न च याध्ययविरूपवृत्तिजाति सा परमाणुरूपवृत्तिरिति ध्याप्ति । चित्रत्वज्ञाती व्यभिचारात् । उद्भवानुद्यादय इत्यतद्गुण सधिशानरहुयीहिणा कठिनकरकाविघुदादीना सग्रह इत्यप्याहु । देयता इत्यत्राराधनीयतामासादयन्तीत्यध्याहार्यम् ॥ उपनायकेति ॥ परमाणुनियाजनकमहमित्यर्थ ॥ अहद्वारेति । न च देवताना विशेषदर्शनवारान भ्रम इति या ध्यम् । पमिमानीत्यनेनाहार्यारोपरूपत्वस्य दर्शितत्वात् । शानस्य भारोऽपि तजन्यसस्कारस्य सत्यात् । अस्पृश्यस्पर्शादिना च तन्ना शात् । अचेतनदेवतापक्षे त्याह ॥ अन्येपान्विति ॥ आद्यपूजाया न पूजितमत्यमिक्षानमित्यत उक्त-प्रतिष्ठितेति ॥ अवाप्यस्पृश्यस्पर्शना दिससर्गाभावसहतस्येति द्रष्टव्यम् । प्रतिष्ठित पूजयेदिति विधि पलान् तम्मानम्यायदयकत्वात् । अत एव तदभावे पूजा निष्फले- पति भाव ॥ घटस्तुला ॥ न हीति । सामग्री परीक्षासामग्री अवनतिहेतो एस्थाहास्य या विघटने सदयोन्नमनप्रसङ्गादित्यर्थ । तस्माइमूता धारिष्टदिया शनिस्तुरादिगामग्रीजन्येत्यभ्युपेयमिति भाव । जयतति ॥ जयमानिमित्तस्य परीस्यात्मसमवेतस्यादृष्टस्य गृत्ति स्यशपंजननामिमुख्य, तल्लामाययत्यर्थ ॥ यद्यपीति पाप पान् पुष्पचान पाध्यमनेन विधिना तुगमाम्द इति ययताशान, अपय देषतासनिधिरत पक्षापिधेविरोपिफमोनायक नमना ·मथमः स्तयफः। दिकं लिङ्गमभिव्यजयन्ति । तादृश शानं न परीक्षाविधि विनेति सोऽपि प्रयोजक इत्यर्थः । परविप्रतिपत्तिर्देवताचैनन्ये ॥ सोऽहमिति॥ ननु यत्र पापविस्मरणानिष्पापत्वप्रत्यभिज्ञानं, तब कुतो न जयः। न च सत्यं तादृशं प्रत्यभिज्ञानं जयहेतुः, तथापि भङ्गहेतुपापवस्यप्रत्य- भिनानाभावेन भगानुपपचेः । न च स्वरूपसदेव पापवत्त्वं भगहेतुः । तस्यैव प्रयोजफत्वे परीक्षाविधेरतत्त्वापत्तेः । मैवम् । पापतदभाषयोः स्वरूपसत्त्वे सति, योऽहं पापयत्वादिना सन्दिह्यमानः सोऽहमनेन विधिना तुलामारूढ इति तस्य प्रत्यभिज्ञानस्य तन्त्रत्वात् । तश्च न परीक्षाविधि विनेति तस्यापि तत्त्वात् । यत्रं तु सभाक्षोभादिना ता- दृशप्रत्यभिज्ञानाभावस्तय गत्यन्तरमाह ॥ अथवेति ॥ तेन परीक्षा- विधिना । ननु तादृशविधिवाफ्याभावात् परीक्षाविधेर्धर्मजनकत्वे मानाभाव इत्यत आह ॥ निमित्त इति ॥ साक्षात्तादृशविधियाक्या- भावेऽप्यभिशापनिमित्तकत्वात् परीक्षाविधेरितरनैमित्तिकवदभिशप्तः सत्यप्रत्यभिज्ञो जयकामस्तुलामारोहेदिति विधिकल्पनमित्यर्थः ॥ विजयेति ॥ कालान्तरमाविजयसाधनताऽनुपपत्तेरपूर्वकल्पनावे- त्यर्थः ॥ पराजयेति ॥ भङ्गलक्षणानिष्टफलसाधनत्येन निषेधविधेरुन- यनागफलश्रुतेश्चाधर्मजनकत्वं फलप्यत इत्यर्थः । यद्यपि तुला. रोहणादेरधर्मजनकत्वे मानाभावः। पूर्वाधर्मादेवायनमनोपपत्तेस्तथापि परीक्षाविधि विनाऽयनमनेऽपि भगाभावानियमेन तस्याधर्महेतुत्वम् ॥ जल्पकथामाश्रित्य पृच्छति- अथ शक्तिनिषेधे किं प्रमाणम् ? । न किश्चित् । तत् किमस्त्येव? बाढम् । न हि नो दर्शने शक्तिपदार्थ एव नास्ति । कोऽसौ तर्हि ? कारणत्वम् । किं तत् ? पूर्वकालनियतजातीयत्वं,सहकारिवैकल्यप्रयुक्तकार्या- भाववत्वं चेति । ततोषिकनिषेथे का वातान काचित् । तत् किं विधिरेव ? एतदपि नास्ति|प्रमाणा- भावात् । संन्देहस्ताह ? । कथमेवं भविष्यति, अनु- पलब्धचरत्वात् । विवादस्तर्हि ? कुत्र । ? अनुग्राहक ·६४ सप्रकाश न्यायमुमाञ्जली त्वमाम्यात् महकारिष्वपि शक्तिपदप्रयोगात् । सह- फारिभेदे तत्रापि दहनादेरनुग्राहकोऽधिकोऽस्त्यायः प्रतियन्धकैरपनीयते इति यदि, तदा न विवदामहे । अस्मदभिप्रेतस्य चाभावादेरनुग्राहकत्वमङ्गीकृत्य नि:- साधना मीमांसका अपि न विप्रतिपनुमर्हन्ति । ततो- ऽभावादिरनुग्राहक इत्येके, नेत्यपरे, इति विवाद- काष्ठायांव्युत्पादिनचैतस्यानुग्राहकत्वम्। किमपरमव शिप्यने यत्रप्रमाणमभिधानीयमित्यलमतिविस्तरेण।। तथापि चेतन एवायं संस्क्रियते, न भूतानीति फुनो निर्णय इति चेत् । उच्यते । भोक्तृणां नित्यवि- भूनां मर्वदेवमासाबविशिष्टायां विशिष्टरपि भूतैर्नि- यामकाभावात् प्रतिनियतभोगासिद्धः । न हित- पछरीरं नन्मनस्तानीन्द्रियाणि विशिष्टान्यपि तस्यैवेति नियमः । नियामकाभायात् । तथाच माधारणविग्रह- घरममदः । न च भूतधर्म ण्य कश्चितनं प्रत्यसा. धारणः विपर्ययदर्गनात् । मित्यादिवदितिचेन,तत्या- पिनगरादितुल्यतया पक्षयात् । नियतचेतनगुणोप- प्रणय तस्यापि नियमो, न तु तन्नन्यतामात्रेण । स्यमविशेषात् ॥ भयेति । उत्तर-नेति । शमि पदार्थमे न निधाम इत्यर्थ । मा ग्यांगर पयानं म्यादिन्यमित्याद ॥ कामाविति ॥ पूर्य- पातिना गुरंग मागभाषायच्छिमारयम् । प्रागभाव न प्रतिगामितनगमाय । अन्योन्याश्रयात् । नापि निारयभाय । माताम्य भागमानिमययात् । उपनिमानमारी यम इनिन् । पामगारपान भाममयसम्याय मनि घेत् । रिमामयम्। र माननादासापांगिरध्यानधारममयमगन्ध इनि पत्र ।

·प्रथमः स्तवका। परस्पराश्रयात् । नाऽपि प्रतियोग्यन्यूनानतिरिक्तकालीनाम्यधिक- सामयिकयावत्परत्वाश्रयसमानकालीनकाशचित्काभावः। प्रलयका- लीनपरमाणुक्रियामागभावाव्याप्तेः । न च तदाऽपि ब्रह्माण्डान्तरवर्ति- द्रव्येणापरत्वाश्रयेण परत्वनिरूपणम् । तस्य विशिष्याज्ञानात् । निय- तस्वमपि व्यक्त्यपेक्षया, जात्यपेक्षया पा? । नाद्यः । पहिव्यक्तेः पूर्व रासभस्यापि भावात् । अत एव नान्यः । न हि कापि पाहिजातीय- पूर्वकाले न रासभसत्यम् । देशतोऽपि नियम इति चेत् । सोगप सं- योगः समवायी वा प्रत्यासनमात्र वा ? आये गुणादीनामकारणत्व- प्रसङ्गः । द्वितीये धूमै प्रति वढेरकारणत्वप्रसङ्गः । तयोरेफदेशसमया. यित्वाभावात् । अन्त्ये व्योमः कार्यमा प्रति कारणत्वप्रसङ्गः । अन्य- थासिद्धत्वे असतीतिचेन्न । कारणेतरत्वेन तत्सिद्धेः कारणशानापेक्षि- त्वात् । नापि कार्याभावव्यापकाभावसमूहकदेशप्रतियोगित्वं कारण- त्वम् । व्योमादेः कार्यमाने तत्वापचेः । नापि सामग्न्येकदेशत्वं कारणत्वं, कारणसमूहस्यैव सामग्रीत्वात् । उच्यते । गन्धानधिकरणा- कालावृत्तिरभावः मागभावः । न च तत्र मानाभावः । गन्धत्वं स्वा- धिकरणानधिकरणकालवृत्ति कार्यमात्रवृत्तिजातित्वात् । घटत्ववत् । स एव सर्वमुक्तिकालः । अन्यथासिद्धिश्च पञ्चधा । येन सहैव यस्य यं प्रतिपूर्ववर्चिवज्ञानम् । यथा घटं प्रति वण्डरूपस्य । अन्य प्रति पूर्ववर्तित्वे शात पर यस्य ये प्रति पूर्ववर्तित्वज्ञानम् । यथा शब्द प्र- ति पूर्ववर्तित्वे शात एव घटं प्रत्याकाशस्य । अन्यत्र फ्लप्तपूर्ववर्तिन एव कार्यसम्मये तत्सहकृतत्वम् । यथा गन्धवति गन्धानुत्पादाद गन्धं प्रति गन्धकादाचित्काभाषस्य नियतपूर्ववर्तित्वकल्पनाद् गन्धं प्रति पाकजस्थले रूपमागमाचादीनाम् । यत्र जन्यपूर्वभावे शाते जनकस्य पूर्वभायो ज्ञायते, तत्र जन्येन जनकमन्यथासिद्धम् । यथा कुम्भकारेण कुम्भं प्रति तत्पिता । यमादायैच यस्यान्वयव्यतिरेको तेन तदन्यथासिद्धम् । यथा दण्डेन दण्डत्वम् । एतावदन्यथासिय- भाये सति यस्य नियतपूर्ववर्तित्व, तत् कारणम् । सहकारीति ॥ नन्वत्रात्माश्रयः, सहकारित्वस्य कारणत्यात् । प्रयुक्तत्वं च न जन्यत्वं, प्रागभावस्थाजन्यत्वात् । नापि जनकत्वमसम्भवात् । नापि व्याप- फत्वम् । शिलाशकलेऽपि तादृशाभाषस्य सत्वेन तत्रातिव्यासः । नाऽपि व्याप्यत्वम् । कार्यसंसर्गाभायमानस्य सहकार्यभावाव्याप्य- ९ ·३६ सपकाशे न्यायकुसुमाञ्जली त्वात् । शिलाशकलादौ कार्याभावे सत्यपि सहकार्यमावस्यासत्वात्। म व कार्यप्रागभावस्तद्याप्यः । निमित्तासमयायिनोः कार्यप्रागमाषा- भावेन तदव्याप्तेः। उच्यते । यस्य कार्याभावव्याप्यत्यमितराभावा- पच्छिन्नं, तत्कारणम् । बीजेड्डुराभाषन्याप्यता नवीजत्येनावच्छिद्य- ते, इतरसमवधाने सति वीजादड्डुरसत्यात् । किन्त्यितराभावेनाव- च्छिद्यते।इतराभावे वीजेण्डुरामावनियमात्। शिलायां तु तत्,शिला- स्वेनैवावच्छिद्यते । यद्वा, अन्यासमवधानायच्छिन्नकार्यानुत्पत्तिव्या. प्यत्वं कारणत्वम् । रासमादेश्च स्वत एव काय भावव्याप्यतयाऽन्या. इसमवधानस्य वैयध्येनान्यवच्छेदकस्यादिति। ततोऽधिकेति। कारण- स्पस्योभयसिद्धत्वात् तदन्यशक्तिनिषेधकमित्यर्थः ॥ अनुप्राहकत्वे- ति! कारणत्वस्यं शक्तिपदवाच्यत्वेऽपि अनुग्राहकत्वस्य कारणत्व- सहकारिसाधारणत्यात् सहकारिप्वपि शक्तिपदप्रयोगः । यत्समव- घाने नियतं कार्य, तस्यैवानुग्राहकत्वादित्यर्थः ॥ तत इति ॥ मन्त्रा- दिप्रयोगे किं भावरूपोऽनुग्राहको नास्त्यभावरूपो वेति विप्रतिपस्या कथायाममावस्यानुप्राहकरवे व्युत्पादिते कान्यत्र प्रमाण वाच्यमि- त्यर्थः॥ भोक्तृणामिति ॥ भोक्तृप्रत्यासत्तेरविशेपात् किञ्चिच्छरीरं कस्य चिदेव भोग जनयतीति प्रतिनियतभोगान्यथानुपपत्त्या प्रतिनियत- भोक्तृकोपार्जितत्यं शरीरादावभ्युपेयमित्यर्थः । विशिष्टरित्यभ्युप- समयादः ॥ असाधारण इति । प्रतिनियनभोगजनक इत्यर्थः ॥ विपर्य- येति ॥ भूतधर्मस्य नोलादेस्तथात्वादर्शनादित्यर्थः ॥ द्वित्वादीति ॥ पया भूतधर्मोऽपि द्वित्वादि यस्ययापेक्षाबुद्ध्या जनितं तस्यैव भोग- अनकं, तया भपूर्वमपि तद्धर्मः स्यादित्यर्थः । द्वित्वादेरप्यसाधारण- स्पं नियतचंतनगुणोपग्रहेणैवेत्याह ॥ तस्यापीति ॥ ननु भूतधर्मान्तरस्य साधारण्यऽप्यपूर्व तद्धर्मस्तत्वार्यत्वमाणे- पासापारणं स्यादित्यत थाह- तथापि तमन्यतयैव नियमोपपत्तौ विपक्षे याधकं किमिति चेत्, कार्यकारणभावभड्गप्रसनः । शरीरा- दीनां चेतनधर्मापग्रहेणैव तद्धर्मजननोपलब्धेः । तद् पथा । इच्छोपग्रहेण प्रपतो, ज्ञानोपग्रहेणेच्छादयः, ·प्रथमः स्तवकः। ६७ तदुपग्रहणे सुखादय इत्यादि । प्रकृतेऽपि घेतनगता एव युझ्यादयो नियामकाः स्युरिति चेद्, न । शरीरा- देः प्राक् तेपामसत्त्वात् । तथाच निरतिशयाश्चेतनाः साधारणानि भूतानीति न मुक्तिनियम उपपद्यते । एतेन सांख्यमतमपास्तम् ॥ तथापीति ॥ कार्यकारणभावमेवाह ॥ शरीरादीनामिति ।। प्रयते- पीति ॥ यथा शरीरादीनां चेवनगुणवुयादिसहितानां नियतभोग- जनकत्वं, तथा प्रकृतेपि तेपां तत्सहितानामेय तजनकत्वमस्त्विति कृतमपूर्वेणत्यर्थः । शरीरादेरिति । न शरीरायुत्पत्तेः पूर्व दुधादि- सम्भव इति तदम्यचेतनगुणापूर्वसिद्धिरित्यर्थः । देवदत्ताचशरीरं स्थाव्ययहितमाफ्कालपार्तिदेवदत्तसमवेतविशेषगुणजन्यम् । कार्यत्वे सति तन्द्रोगलाधनत्वात् । तनिर्मितन्नग्यवत् । घटादीनां पक्षसम- त्वाद् न तैयभिचारः। न च संस्कारेणार्थान्तरं तस्य मोगजनकत्वेना. कल्पनात् । संस्काराजन्यत्वेन पक्षविशेषणाद्वेति भावः । ननु चेतने न भौगो नाप्यटएम् । तस्य फूटस्थत्वात्, किन्तु बुदायिति चेतन धर्मस्य नियामफस्यमयुक्तमिति सांख्यमतं दूषयति ॥ एतेनेति ॥ चैतने अपूर्वानाधाने साधारणविग्रहयत्वासरुनेत्यर्थः ॥ शिष्यहितैपितया तन्मत प्रपञ्चयति- एवं हि तत् । अकारणमकार्यः फूटस्यचैतन्यस्व- रूपः पुरुषः । आदिकारणं प्रकृतिरचेतना परिणामि- नी। ततो महदादिसर्गः । न हि चितिरेव विषय- पन्धनस्वभावा, अनिर्मोक्षासद्गात् । नापि प्रकृतिरेव तदीपस्वभावा, तथापि नित्यत्वेनानिनोक्षमसङ्गात् । नापि घटादिरेवाहत्य तदीयः, दृष्टादृष्टत्वानुपपत्तेः । नापीन्द्रियमावप्रणाडिकया, व्यासहायोगात् । नापी- न्द्रियमनोदारा, स्वमदशायां चराहव्याघ्रायभिमा- मिनो नरस्यापि नरत्वेनात्मोपधानायोगात् । नाप्पह- ·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली कारपर्यन्तव्यापारेण सुपुप्त्यवस्थायां तद्यापारविरमे- ऽपि श्वासप्रयत्नसन्तानावस्थानात् । तद् यदेतास्वय- स्थासु संव्यापारमेकमनुवर्तते, यदाश्रया चानुभव- पासना, तदन्तःकरणमुपारुढोऽर्थः पुरुषस्योपधानीभ- वति । भेदाग्रहाच निकियेऽपि तस्मिन् पुरुपे कर्तृ- त्वाभिमानस्तस्मिन्नचेतनेऽपि चेतनाभिमानः । तत्रैव कर्मवासना । पुरुपस्तु पुष्करपलाशवनिर्लेपः। आलो- चनं व्यापार इन्द्रियाणां, विकल्पस्तु मनसा, आभि- मानोऽहङ्कारस्य, कृत्यध्यवसायो बुद्धेः। सा हि बुद्धि- रंशत्रयवती। पुरुपोपरागो, विपयोपरागो, व्यापारा- वेशश्चत्यंशाः । भवति हि मयेदं कर्त्तव्यमिति । तत्र मयेतिचेतनोपरागो दर्पणस्येव मुखोपरागो भेदाग्रहा. दतात्त्विकः । इदमिति विपयोपराग इन्द्रियप्रणाडिक- या परिणतिभेदो दर्पणस्येव निःश्वासाभिहतस्य म- लिनिमा पारमार्थिकः । एतदुभयायत्तो व्यापारावेशो- ऽपि । तत्रैवंरूपव्यापारलक्षणाया वुद्धर्विपयोपराग- लक्षणं ज्ञानम् ।तेन सह यः पुम्पोपरागस्यातात्विकस्प सम्बन्धी दर्पणप्रतिविम्वितस्य मुखस्येव मलिनिमा, मोपलब्धिरिति । तदेवमष्टायपि धर्मादयो भाचा बुद्ध रेव, नत्सामानाधिकरप्येनाध्ययसीयमानत्वात् । न प बुद्धिरेव स्वमायतश्चैतनेति युक्तं, परिणामित्वात्। शुरूपस्य तु कूटस्यनित्यत्वादिति । तदेतदपि प्रागेव निरस्तम् ॥ पर्य हानि ॥ यकारणमित्यनेन प्रस्तदायकार्य इत्यनेन चरम- परिणतिपटादेमेंदः । ननु युयायकारणत्वे तस्य तत्र मानामाय ..

·प्रथमः स्तवका। त्यत आह ।। फूटस्थेति ॥ अकारणत्वादेव कूटस्थोऽनित्यधर्मानाश्रयः, कार्यत्वाभावान स्वरूपतो नाशः। अकारणत्वाच्च कार्यकारणयोस्ता- दात्म्यात्तदात्मतयापि न नाशः। अत एवापूर्व न तस्य गुणः। चैतन्य स्वरूपत्वमपि धर्मधर्मिणोस्तादाम्यात् कूटस्थत्वेन चैतन्येन नि- रूप्यत इति न तत्र मानाभाय इत्यर्थः। बुद्धिगतचैतन्याभिमानान्यथा- अनुपपत्या तत्कल्पनादिति भावः । आत्मनोऽकारणत्वेऽपि सर्गमु- पपादयति ।। आदीति ॥ आदिपदाद् महदादिव्यवच्छेदः । तस्य प्र. कृत्यनन्तरमुत्पादात् । कारणमिति पुरुषव्यवच्छेदः । पुरुषा दफमा. ह ॥ अचेतनेति ॥ तत्र हेतुमाह ॥ परिणामिनीति ॥ अनित्यधर्माश्रय- स्ततः कार्यधर्मात्मतया नश्यति । ततो घटादिवदचेतनेत्यर्थः । तत इति ॥ प्रकृतेर्महत्तरवमन्तःकरणं वुद्ध्याख्यम् । प्रकृतेर्महान् महतोऽह- कारस्तम्मात्पञ्चतन्मात्राणीति सांख्याः । ननु किमर्थं महदाविसर्गों मन्तव्यो नित्यचैतन्यमेच विषयप्रकाशस्थरूपमस्त्यित्यत आह ॥न हीति ॥ चितिः पुरुषचैतन्यम् । विषयवन्धनं विषयावच्छेदः । चैतन्य. विपयावच्छेदस्येप्टानिष्टोपलब्धिरूपस्य हेतुसापेक्षत्वे हेतोरिन्द्रि- यादेरङ्गीकारापत्तिः । निरपेक्षतया सर्वदा तस्य भावादनिर्मोक्षः पुंसः स्यावित्यर्थः । तर्हि प्रकृतिरेय साक्षाद्विपयवन्धनस्वभावाऽस्त्वित्यत आह ।। नापीति ॥ प्रकृतेः साक्षाद्विषयप्रकाशकस्वभावत्वे तस्याः स- दातनत्ये पुनरप्यनिर्मोक्षः पुंसः स्यादित्यर्थः । ननु विषयस्यैव चैतन्य- सम्बन्धित्वं स्वभायः । तथाच विषयनाशे पुंसो मोक्षः स्यादित्यत आह ॥ नापीति | विषयस्य परम्परया चतन्यसम्बन्धित्ये द्वारीभूत- स्पेन्द्रियादेरङ्गीकारापत्तिरिति साक्षात् तद्वाच्यम् । तथाचेदं दृष्टमिद- भदृष्टमिति न स्यात्, व्यवहितस्यापि विषयस्य यावत्सरवमयभास- प्रसङ्गादित्यर्थः । नन्धिन्द्रियमात्रद्वारा विषयस्तदीयः स्यात् , किं मन:- कल्पनयेत्यत आह ।। नापीति ॥ व्यासझेति ॥ इन्द्रियसम्बन्धेऽपिच्यास- हेन दर्शनाभावादित्यर्थः । ननु व्यासहानुरोधान्मनःसंयुकेन्द्रियस. म्यद्धविषयस्य चैतन्यावच्छेदकत्वमस्तु, किमहङ्कारेणेत्यत आह ॥ ना- पीति ॥ यदीन्द्रियमनोभ्यामेव विषयाः सम्यधन्ते, तदा शयानो नरो यथा वराहोऽहमिदं प्रत्येमीति थभिमन्यते, तथा नरोऽहमिदं प्रत्येमी- तिनरत्वेनाप्यात्मोपधानं स्यादस्ति हि तप नरत्वं सनिहितमस्ति पेन्द्रियमनसोरपि • व्यापायेऽन्यथाऽलोचनविफल्पयोरनुत्पादासह ·समका न्यायकुसुमाञ्जली इति तद्भिश्नोग्हतारोऽनियतविषयाभिमानाव्यापारो मन्तव्य इत्यर्थः। बुद्धितत्त्वं साधयति ॥ नाऽपीति ॥ पूर्वेषां व्यापाराभावेऽपि यद्यापा. रादुच्छ्वासादि तबुद्धितत्वं कल्प्यमित्यर्थः । उपसंहरति । तद्यदि- ति ॥ अवस्थासु जाग्रत्स्यमसुषुप्तिषु ॥ भनुभयरूपा वासना संस्कारो ऽनुभववासना सारयस्तथाङ्गीकारात् ॥ तदन्तःकरणमिति ॥ तस्मि- अन्तःकरणे बुद्धिरूपे अर्थो घटादिरुपारूढो शानरूपतत्परिणामविषय- तया सम्बद्धः पुरुषस्यात्मन उपधानीभवति । उपधायको व्यवधा- यका स्वरूपतिरोधायक हति यावत् । यत्सत्यासत्याभ्यां पुरुषस्य संसारापवर्गी व्यवहियेते इत्यर्थः। तर्हि कर्ता चेतन इति कृतिचैतन्य. योः कथं सामानाधिकरण्यानुभव इत्यत आह ॥ भेदामहाधेति ।। निष्फिये अकर्तरि ॥ तस्मिन् वुद्धितत्त्ये॥ वुद्धिपुरुषयोमैदानहाचैतन्य- कृत्यभिमानी । यथा भवतां गौरोऽहं सुखीत्यर्थः । कर्मवासना कर्म- जनितमपूर्णम् । ननु पुरुषधर्म एव किन्नापूर्वमित्यत आह ॥ पुरुषस्त्यि- ति ॥ नापूर्वतत्फलाभ्यां लिप्यते कौटस्थ्यादिश्रुतेरित्यर्थः । इन्द्रिया- दीनां मियाभेदकमसाधारणं व्यापारमाह ॥ आलोचनमिति ॥ निर्वि- कल्पकमित्यर्थः । ननु धुद्धः कृत्यध्यवसायो न व्यापारः, कृतिविषय. स्य घटादेहायां धुद्धी प्रतिभासासम्भवात् । न च कर्तव्येन घटा. दिना सम्यन्धान्तरमस्ति । न चासम्यन्धे, करोमीत्यादिव्यवसायो- प्रतिप्रसङ्गादित्यत आह ॥ सा होति ॥ चेतनोपरागवशेन जडाया अपि घुघरिन्द्रियप्रणालिकया परिणतिभेद एव ज्ञानरूपःकर्तव्येन घटादिना सम्बन्ध इत्यर्थः । पुरुषेति ॥ युद्धिचंतनयो दामहादेकत्वाभिमानः पुरुषोपरागानोलेन्द्रियसग्निकर्षानीलाकारशानरूपपरिणति भेदोत्पादः पारमार्थिको विषयोपरागस्ताभ्यां कर्तव्यविषयस्य प्रतिभासात्तजन्यः कमीत्यव्यवसायो व्यापारायेश इत्यर्थः ॥ दर्पणस्येवेति ॥ दर्पण. माया युद्धिः । युधितो झानोपलभ्योर्मेदमाह ॥ तत्रयमिति ॥ विषयो. पपगो विषयेन्द्रियसम्यन्धे युद्धपियाकारः परिणतिभेदोऽयं घट- इत्यादिः । तेनेति ॥ तेन मानेन चेतनोऽहमिदं जानामात्येयमाका. रो पुढापापिनस्य चैतन्यस्य यः सम्यन्धोऽतात्विकः सोल्यमुप- लम्धिरित्ययः । एवं व्यवस्थित सिद्धमर्थमाह ॥तदेयमिति। मानवत् मुशकुमेछापप्रयत्नधमाधमा अपि युद्धरवेत्यर्थः । संस्कारस्य मारनभ्युपगमावामस्पैप स्मृतिदेतोरनमिन्यक्कतमाऽनुरिति ·प्रथमः स्तवकः। स नोक्तः ॥ तत्सामानाधिकरण्येनेति ॥ शतिसामानाधिकरण्येनेत्य- ऽर्थः । यद्यप्यदृष्टस्यायोग्यतया तत्सामानाधिकरपयं न प्रत्यक्षं, तथा- ऽपि धार्मिकोऽहमित्यनुव्यवसायादुपनीतस्य प्रत्यक्षत्वमिति भावः। परिणामित्वादिति ॥ अनित्यधर्माश्रयत्वादित्यर्थः ॥ तथाहि- कर्तृधर्मा नियन्तारश्चेतिता च स एव नः ॥ अन्यथाऽनपवर्ग: स्यादसंसारोऽथवा भुवः ॥१४॥ कृतिसामानाधिकरण्यव्यवस्थितास्तावद्धर्मादयो नियामका इति व्यवस्थितम् । चेतनोऽपि कर्तव । कृतिचैतन्पयोः सामानाधिकरण्येनानुभवात् । नायं अमो, बाधकामावात्। परिणामित्वाद्घटवदिति याध- फमिति चेत् । न । कर्तृत्वेऽपि समानत्वात् । तथाच कृतिरपि भाविकी महतो न स्यात् । दृष्टत्वादप- मदोप इति चेत्, तुल्यम् । अचेतनकार्यत्वं याधकं, कार्यकारणपोस्तादात्म्यादिति चेद्, न । असिद्धेः। नहि कर्तुः कार्यत्वे प्रमाणमस्ति । प्रत्युत "वीतराग- जन्मादर्शनात् "(न्या० अ० १आ० २५०) इति न्यायाद्नादितैय सिद्ध्यति । यद् यच कार्य रूपं दृश्यते तस्य तस्य कारणात्मकत्वे रागादयोऽपिप्रकृती स्वीक- र्तव्याः स्युः । तथाच सैव पुदिन प्रकृतिः, भावाप्ट- कसम्पन्नत्वात् । स्थूलतामपहाय सूक्ष्मतया तेतन स- न्तीतिचेत्, चैतन्यमपि तथा भविष्यति।तधाप्यसिद्धो हेतुः तथा सति घटादीनामपि चैतन्यप्रसद्गस्तादा- त्म्यादितिचंदू रागादिमत्त्वप्रसङ्गोऽपिदुरः । सौम्य च समानमिति । तस्माद्, पन्नातीयात् कारणाद् यजातीयं कार्य दृश्यते, तथाभूतात्तथाभूतमात्रमनु- ·७२ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली मात्तव्यं, न तु यावद्धर्मकं कारणं तावद्धर्मकं कार्य व्यभिचारादिति किमनेनाप्रस्तुतेन ? । यदि च बुद्धि- नित्या, अनिर्मोक्षप्रसङ्गः। पुंसः सर्वदा सोपाधित्वे स्वरूपेणानवस्थानात् । अथ विलीयते, ततो नाऽनादे- विलय इत्यादिमत्त्वे तदनुत्पत्तिदशायां को नियन्ता? प्रकृतेः साधारण्यात् । तथा चासंसारः पूर्वपूर्ववुद्धि- पासनाऽनुवृत्तेः साधारण्येऽप्यसाधारणीति चेत् । बुद्धिनिवृत्तायपि तद्धर्मवासनाऽनुवृत्तिरित्यपदर्शनम् । सौक्षम्यान दोप इति चेत् । मुक्तावपि पुनः प्रवृत्ति- प्रसङ्गः । निरधिकारत्वान्नैवमितिचेत्ातर्हि साधिकारा प्रसुप्तस्वभावा बुद्धिरेव प्रकृतिरस्तु, कृतमन्तरा प्रकृत्यहवारमनःशब्दानामर्थान्तरकल्पनया ?। सैव हि तत्तद्ययहारगोचरा तेन तेन शब्देन व्यप- दिश्यते शारीरवायुवदित्यागमोऽपि सङ्गच्छते इत्य- तोऽपि हेतुरसिद्धः । अधिकारनिवृत्या बुद्धेरप्रवृत्ति- रपवर्गः, वासनायोगश्चाधिकारः, ततः संसारः । धर्म- धर्मिणोरत्यन्तभेदे च कौटस्थ्याविरोधः । भेदश्च वि- रुद्धधर्माध्यासलक्षणो घटपटादियत् प्रत्यक्षसिद्धः ।न घ सामानाधिकरण्यादभेदोऽपि, तद्धि समानशब्द- चाच्पत्यम् , एकज्ञानगोचरत्वम् , एकाधिकरणत्यम् । आधाराधेपभायः, विशेष्यत्वं, सम्यन्धमानं वा, भेद ण्य । भेदेऽपि चोपपद्यमानं नाभेदं स्पृशतीति सर्व- मयदातम् ॥ पसुंधमा इनि ॥ यत्र रतिस्तदरएस्य तंत्रय मोगजनकन्यमित्य प्रापियादे प्रत्याश्रय एवं चतन, तद्भिन्ने तत्र मानाभायादित्यर्थ ॥ सन्यथेति ॥ युनित्यत्ये मोक्षामावः । यात्मनो बुद्धशुपधानस्यैप ·प्रथमः स्तवकः। ७३ संसारत्वात् । अनित्यत्वे च तदुत्पत्तेः पूर्व प्रकृतेः साधारण्याप्नियाम- काभावेन संसाराभाय इत्यर्थः। ननु क बुद्धितत्त्वस्य धर्मा नियन्तार इति सांख्यामिमतमेव इत्यत आह । चेतनोऽपीति ॥ चेतनाऽहं करो- मीत्यनुमयादित्यर्थः । कर्तृत्वे पोति ॥ बुद्धिर्भ कृत्याचयः परिणामि- त्वाद् घटादिवदित्यपि स्यादित्यर्थः । भाविको स्वाभाविकी । यदि हामाश्रयस्य रुत्याश्रयत्वेनानुभवात्सद्याधाभानुमानं, तदा चेतनोगह- रोमीत्यनुभवाद' याधस्तुल्य इति शडोत्तराभ्यामाह || दृष्टत्वादि- ति ॥ अचेतनायाः प्रकृतेः कार्य बुद्धितत्त्वं, कार्यकारणयोध तादात्म्य- मिति चैतन्ये तस्य बाधकमित्याह ॥ अचेतनेति ॥ प्रत्युतेति ॥ जातमात्रस्य स्तनपाने प्रवृत्ती रागजनकेटसाधनताशानाधीनति तद्- नुमानार्थ जन्मान्तपनुभूतव्यामिस्मरणमावश्यकमेवं तत्पूर्वजन्मनी- त्यनादितेत्यर्थः ।यद्यदिति॥ यथा प्रकृती रागाद्यभायेऽपि तत्कार्ययुद्धा रागादिस्तथा प्रकृतेरचैतन्येऽपि सा चेतना स्यादित्यर्थः॥तथाचेति॥ प्रकृती रागादिस्वीकारे तद्भिन्नबुद्धितत्त्व एव मानाभायाद् इत्यर्थः ॥ तथेति ॥ प्रकृतावपि सुक्ष्म चैतन्यमित्यर्थः । असिद्ध इति ।। अचेतन- कार्यत्यादित्य विशेषणासिद्धरित्यर्थः॥ तथा सीति ।। बुद्धेश्चैतन्ये तसन्यघटादेरपि तत् स्यादित्यर्थः ॥ रागादीति ॥ घटादे रागादिमबुद्धिजन्यन्यादित्यर्थः ॥साम्यं चेति॥ घटादौ रागादेरिव चैतन्यस्यापि सूक्ष्मत्वादित्यर्थः । पुंसः सर्वदेति ॥ पुगपस्य निगपाध्यवस्थानान्मको मोक्षो न स्या- त् । बुद्धनित्यत्येन सदा तदुपधानादित्यर्थः। अथेति ।। बुद्धरनुत्पन्ना- या न ध्वंस इति तदुत्पत्तिकाले नियामकामावानियतयुद्धपुत्पाद एच न स्यादिति न संसार इत्यर्थः । ननु प्रकृतेः साधारण्येऽपि पूर्व- प्रध्वस्तयुद्धिर्यासनायोगादसाधारणी नियामिका स्यादित्याह ॥ पूर्व- ति॥सांख्यमते धर्मधर्मिणोरभेदादस्माकं चाश्रयनाशस्य कार्यनाशक- त्यार्मिनारोऽपि न धर्मायस्थानमित्याह | बुद्धीति ॥ सौदम्या- दिति । सूक्ष्मबुद्धिरनुपर्तत एवेति न तन्नाश इत्यर्थः॥ मुक्तावति । युद्धे सूक्ष्माया अनुवृत्तेः संसारापत्तिरित्यर्थः । यायसंसारं विलीना. या मपि बुद्धेर्वासनाऽनुवृत्तिलक्षणोऽधिकारोऽस्ति । मुक्ती तु सोऽपि भास्तीति न पुनः संसार इत्याद ॥ निरधिकारित्वादिति ॥ यद्ययं, तदा संसारिदशायां साधिकारा, मुक्तौ तु प्रसुप्तस्वभावा प्रयत्यजनिका १० ·७४ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली युद्धिरेय ज्ञानाद्याथ्रयभूना प्रकृतिपदवाच्याऽस्तु, कृतं प्रकृत्याधर्था- न्तरकल्पनयेत्याह ॥ तहीति ॥ एवं सति प्रन्यादिप्रतिपादकमागमं सहमयति ॥ सैव होति । तत्तद्यापारयोगादादिकारणत्वाभिमान- कारणत्वादियोगाचन तेन प्रकृत्यादिशब्देन बुद्धिरेकैवोव्यते इत्यर्थः।। शारेति ॥ यथैक एव शायरो वायुरूधिोगत्यादियोगात् प्राणापानसमानादिशब्दवाच्य इत्यर्थः ॥ अतोऽपीति ॥ पूर्व नित्य- त्वेनावेतनकार्यत्वमसिद्धमुक्तम् । अधुना तु बुद्धिरेव प्रकृतिपद- याच्यति प्रकृतिकार्यत्यं वुद्धेरसिद्धमित्युच्यते इत्यर्थः ।। एचं सत्येकस्य क्रमेण संसारापरी सांस्यमतेन समञ्जलयति । अधि- कारेति ॥ वासना धर्माधर्मी ॥ ननु वुद्धश्चैतन्ये चेतनकौटस्थ्यश्रुति- विरोध इत्यत आद ॥ धर्मति || कौटस्थ्यं हि नित्यत्वम् । तच धर्म- स्योत्पादविनाशेऽपि न धर्मिणस्ताचित्यविरुद्धम् । अभेदे हि धर्म- धर्मिणोस्तद्विरोधः । स च नास्त्येवेत्यर्थः । कथं नास्तीत्यत आह ॥ मेदधेति ।। अहं जानाम्यहमशासिपमहं शास्यामीत्यनुभवाज्ज्ञानाती- तत्वादिग्रहेपि अहमास्पदस्यायाधितप्रत्यक्षेण स्थैर्यानुभवादित्य । ननु धर्मधर्मिणोरत्यन्तभेदोऽसिद्धः । नील पट इति सामाना धिकरण्यबुद्धिरतिभिन्नाभिन्नाभ्यां प्यावर्तमाना धर्मधर्मिणोर्मेदाभेदी साधयति । अन्योन्याभावत्वमव्याप्यवृत्तिवृत्ति । सदातनाभायमान- धृत्तित्वात् । अत्यन्ताभायत्ययदित्यनुमानमप्यन्यत आह ॥ न चेति॥ आघं द्वयं सामानाधिकरण्यं भेदेऽपि, अन्स्यश्य भेद पव, सम्बन्ध मात्रमपि यककारणकत्यादि तदा भेदेऽपि, नोचद्भेद एव उपपद्यत इति नाभेदस्ततः सिद्धयतीत्यर्थः । अथ नीलपटयोरभेदबुद्धिरेव सा. मानाधिकरण्यधीस्तदाऽसिद्धिः। नीलः पट इति प्रतीत्या तयोः सम्या ग्यस्यैव विषयीकरणात् । अन्यथा नोलिमा पट इत्यपि बुद्धापत्तिः । शादपयोगस्यापि मतुम्लोपादभेदोपचाराद्वोपपत्तेः । घस्तुतो पिर पोरकर भावाभायावयच्छेदभेदेनर प्रतीयते । न चात्र सोऽस्ति । अनुमानमप्यनुकूलतामान प्याघातरूपातिकूलतकेंण च प्रतिह तमिति संक्षेपः॥ स्यादतत् । नित्यविभुभोक्तृसदाचे सर्वमेतदेवं स्यात्स एय फुतः भूतानामेव चेतनत्वात् । काया- ·समयायिकारणमपि तदेव कल्प्यते। तदन्यस्मिन् मानामावाद, गाये। स्यादेतदिति ॥ भूतचैतन्येऽपि प्रकृतसिचौ नित्यविमुमोक्त- निरासपरेयं शद्देति ॥ अथैयं घटादिरपि चेतनः स्यादित्यत आह। कायेति ॥ अन्ययेति ॥ अन्ययव्यतिरेकाभ्यां शरीरस्य ज्ञानहेतुत्य सिने मयमः स्तबका। कारपरिणतानि भूतानि तथा, अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तथीपलब्धेः । कर्मज्ञानवासने तु सर्वत्र प्रतिभूतनिय- ते अनुवर्तिप्यते, यतो भोगप्रतिसन्धाननियम इति चेत् । उच्यते- नान्यदृष्टं स्मरत्यन्यो नैकं भूतमपफ्रमात् ।। वासनासंक्रमो नास्ति न च गत्यन्तरं स्थिरे ॥१५॥ न हि भूतानां समुदायपर्यवसितं चैतन्यम् । प्रति- दिनं तस्यान्यत्वे पूर्वपूर्वदिवसानुभूतस्यास्मरणप्रस- ङ्गात् । नापि प्रत्येकपर्यवसितं, करचरणाद्यवयवापाये तदनुभूतस्य स्मरणायोगात् । नापि मृगमद्वासनेव वस्त्रादिपु संसर्गादन्यवासनाऽन्यत्र संक्रामति |मात्रा- ऽनुभूतस्य गर्भस्थेन भ्रूणेन स्मरणप्रसङ्गात् । न चोपा- दानोपादेयभावनियमो गतिः। स्थिरपक्षे परमाणूनांत- दभावात् । खण्डावयविनं प्रति च विच्छिन्नानामनुपा- दानत्वात् । पूर्वसिद्धस्य चावयविनो विनाशात् ॥ अस्तु तर्हि क्षणभद्गान चातिशयोऽप्यतिरिच्यते किन्तु सादृश्यतिरस्कृतत्वाद् द्रागेव न विकल्प्यते, कार्यदर्शनाद्ध्यवसीयते अन्त्यातिशयवत् । तथाच भूतान्येव तथा तथोत्पद्यन्ते, यथा यथा भतिसन्धान- नियमादयोऽप्युपपद्यन्ते । क्षणिकत्वसिद्धावेवमेतत्, तदेव त्वन्यत्र विस्तरेण प्रतिपिद्धम् ॥ ।

·सरकारी न्यायकुमुमाजलों ऽह जानामीत्यनुभवाश्चेति माव । ननु शरीरस्याऽनुभवितृत्वे कर्तृत्ये च तन्नाशादन्यस्य भोक्तृत्व प्रतिसघातृत्वे चातिप्रसङ्ग इत्यत आह ।। कमज्ञानेति !! कर्मशानाभ्या जनित वासने अदृष्टसस्कारी ॥यत इति । यत्कायसन्ताने धर्म, तत्कायसन्ताने भोगा, यत्कायसन्तानेग्नुभव स्तत्वायसन्ताने स्मृतिरित्यर्थ । नान्यदृष्टमिति ॥ एव घालशरीरेणा अनुभूतस्य युनशरीरेण स्मरण न स्यात् । तयोर्भेदात् । भन्यानु भूतस्यान्येन स्मरणे अतिप्रसङ्गात् । न च वाल्ययौवनयोरेक भूत श रीरम् । अपक्रमाद्विनश्वरस्वभावत्वात् । न चान्यवासनाऽन्यत्र स घामति । अतिप्रसङ्गादित्यर्थः । ननूपादानवासनाया उपादेये सक्रम स्यादित्यत आह ॥ न चेति ॥ स्थिरपने परमाणूनामनुपादेयत्याद् विच्छिन्नकगदीना सण्डावयविन प्रत्यनुपादानत्वादित्यर्थ ॥ प्रति दिनमिति | आहारपरिणतिविशेषस्य तद्धतोरन्यान्यत्वादित्यर्थः । करे मे मुख पाद मे दुःखमित्यनुभवाद् अनुभव यधिकरणस्य मुरादरनभ्युपगमात् क्राद्येयानुभवितृ स्यादित्यत आह ॥ नापीति ॥ क्पथपाये तदनुभूतास्मरणापानादित्यर्थ ॥ मानेति ॥ मातृगस्थ. यार्मिथ मसर्गादित्यर्थ । ननु उपादान यदनुभवित तद्वासना त दुपादेय मनामतीति करादिवासना तदपगमे तदुपादेये सक्रामति । न च मातृम्हणयोस्तयात्वमित्यत आह- न चेति विण्डति अपस्थितापयवसयोगेभ्य एव सण्डावयव्युत्पादा दित्यर्थ । न च परमाणूनामेव चैतन्य, तद्गुणानामतीन्द्रियत्वेन ज्ञाना देरण्यतन्द्रिययापत्ते । शरीरान्ययादेश्च कारणत्वमात्र सिद्धति, न समायिगरणयम् । तदेव विपक्षराधाच्छरीर न चेतनम् । भूत त्यान् । घटरदित्यर्थ ॥ यस्त्विति ॥ तर पोत्तरशारीरयोरुपादानो पादेयमापाद् घासनासत्रमात् प्रतिसन्धाननियम उपपद्यत इति मार ।क्षणिक ये रिप्रतिपत्ति । मस्सोत्पत्यव्यवहितोत्तरकालवृत्ति ध्यमप्रतियोगि नया? तत्र स्थैर्य प्रसनीवपययाम्यामर्थनियाव्यापक प्रमयोगपचामाचात्तदभावार्थनियाकारिन्यरूपसत्यानुपपत्ती, यत्सत् मन् अणि या घटः । मद्य विवादाम्पीभून शम्दादिरिति पनि मानम् । ननु भणमने क्षणिकभावादग्रिमो भाव साति यो जायते, यत कार्यात्पाद । सहकारिसहितस्यैव ततुत्ये क्षण महानुपपत्त । नयाच मातिवायव्यक्त्यु पादो गृहोत । न चपमिति, ·प्रथमः स्तवकः। ७७ न तत्सिद्धिरित्यत आह ॥ न चेति ॥ अतिरिच्यते-विचिच्य न गृह्यते । असमर्थस्वभावादित्यर्थः । किं त्विति ॥ सादृश्यवशात्तथा- भूतोऽपि न तथात्वेनापाततो निश्चीयत इत्यर्थः । तत् किमनिश्चय पव, नेत्याह ।।कार्यति॥ स्थैर्ये सहकार्यपेक्षाग्नुपपत्तेः पूर्वापरकालयोः कार्य- दर्शनादर्शनाभ्यामतिशयोऽवसीयत इत्यर्थः । अन्त्यातिशयः साम- श्री। सामग्रीयत् कार्यकसमधिगम्यत्वान्नानुपलम्ममात्रेण निराक्रियत इति भावः । प्रकृतेन सद्गमयति ॥ तथाचेति ॥ अपि च, न वैजात्यं विना तत्स्यान्न तस्मिन्ननुमा भवेत् ॥ विना तेन न तत्सिद्धिर्नाध्यक्षं निश्चयं विना ॥१६॥ न हि करणाऽकरणयोस्तजातीयस्य सतः सहकारि- लाभालाभौ तन्त्रमित्यभ्युपगमे क्षणिकत्वसिद्धिः । तथैकव्यक्तावप्पविरोधात् । तदा तादृग्वेति न क- श्चिद्विशेष इति न्यायात् । ततस्तावनादृत्य वैजात्य- ममाणिकमेवाभ्युपेयम् । एवञ्च कारणवत् कार्येऽपि किश्चिद् वैजात्यं स्याद् यस्य कारणापेक्षा, न तु दृष्ट- जातीयस्येतिशङ्कया न तदुत्पत्तिसिद्धिः। दृष्टजातीय- माकस्मिकं स्यादिति चेन्न । तत्रापि किञ्चिदन्यदेव प्रयोजकं भविष्यतीत्यविरोधात् । न कार्यस्य वि- शेषस्तत्प्रयुक्ततयोपलभ्यते । नापि कार्यसामान्यस्या- ऽन्यत् प्रयोजकं दृश्यते इति चेत् । तत् किं कारणस्य विशेपः स्वगतस्तत्प्रयोजकतयोपलब्धः, कारणसा- मान्यस्य वाऽन्यत् प्रयोज्याऽन्तरं दृश्यते, यतो वि. वक्षितसिद्धिः स्यात् । शङ्का तूभयत्रापि सुलभेति । कार्यजन्माजन्मभ्यामुन्नीयते इति चेत् । न । सह- कारिलाभालाभाभ्यामेव उपपत्तेः । उन्नीयतां वा, ·. समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली कार्येषु शातिप्यते । निषेधकाभावात् । न हि घूमस्य विशेप दहनप्रयोज्यं प्रतिपेथु स्वभावानुपलब्धिः प्र. भवति । कार्यकनिश्चयस्य तदनुपलब्धेरेवानिश्चयोप- पत्तेः। कार्यस्य चातीन्द्रियस्यापि सम्भवात् । अत एवानुपलब्ध्यन्तरमपि निरवकाशामिति ॥ न वैजात्यमिति ॥ असमर्थव्यावृत्त कुर्यद्रूपत्व विना न तत् क्षणि- कत्यम् । अन्यथा समर्थस्यैव सत कार्यजननाजननयो सहकारिसा हित्यतदभावाभ्यामेवोपपत्ते । वैजात्ये च सति काप्यनुमितिनं स्यात् उपस्थित कारणगतरूप परिहत्यानुपरभ्यमानरूपान्तरेण कारणत्वे, कार्येप्युपस्थितरूपमपहायानुपलभ्यमानरूपान्तरेण कार्यत्वशङ्कया कार्यकारणभावाप्रदात् । तेन चानुमानेन विना न तत्सिद्धि , क्षणि कत्वसिद्धिरित्यर्थ । न च प्रत्यक्षादेव क्षणिकत्यसिद्धिरित्याह ॥ नाध्यक्षमिति ॥ अध्यक्ष निर्विकल्पकम् ॥ निश्चय सविकल्पकम् ॥ क्षणिकन्यनिश्चयाभावान तदुग्नेय क्षणिकत्वनिर्विकल्पकमित्यर्थ ॥ तजातीयस्येति ॥ पूर्वाविशिष्टतनातीयस्थैवेत्यर्थ ॥ तथैकेति ।। यैव पूर्वव्यक्ति सहकारिवैधुर्यात् कार्य मा कार्यात् सैर तत्याप्ती करोती त्यत्र विरोधामायादित्यर्थ । ननु दृष्टतजातीयाऽपि व्यक्तिस्तदन्यैवे. स्यत माह ॥ तद्वेति । तद् यदेव पूर्वकार वृत्ति तदेवोत्तरकालगृत्ति । तादात्यशून्पमन्यदित्यर्थ । ननु दृष्टजातीयस्य कारण विना भवत आकस्मिारय स्यात् । तथाच कादाचित्वत्वव्याघात इत्पत आह ॥ रऐति ॥ कारण विना कार्यस्यातदोपो, न तु दृष्टजातीय पिनेति तत्र कारणान्तर स्यादित्याह ॥ तनापीति ॥ न कार्यस्येति ।। कारणविशेषप्रयोज्य कार्यस्य वेजात्य, इष्टजातीयस्य च प्रयोजकान्तर योग्यानुपन्धियाधितमित्यर्थ ॥ तस्विमिति ॥ कुचंद्रूपत्वमपि न कार्य प्रति कारणतायच्छेदक दृष्ट, न चीपस्थितकारणतावच्छेदक रूपस्य प्रयोज्यान्तरमिति तदपि तथेत्यर्थ । न चेष्टापत्ति । तेन रूपेणार्थवियारहितत्वात् त्वन्मते प्रामाणिकत्यं न स्यादित्यर्थ । अप निश्चयेन नाघ्यठ, अपि तु रायते । तत्राह । शाहा स्थिति ॥ ननुन कारणयेजात्य शासने, यन तत्वाऽपि जास्पा स्यात् । किं ·मयमः स्तवकः। स्वनुमानसिद्धम् । तथाहि । यदि यः प्रागजनकः स एवोत्तरकालम- नुवर्तते तदा कयं ततः कार्यजन्म । जनकस्य वा तत्पूर्व सत्वे कयं पूर्वमजननमिति कार्यजननाजननाभ्यां पूर्वोत्तरयोजात्यमनुमीयत इति शकते ॥ कार्येति ॥ जननाजननयोरन्यथाऽप्युपपत्ते नुपलभ्य- मानजात्यानुमानमिति परिहरति ॥ सहकारीति ॥ निषेधकेति ॥ साधकत्येय याधकस्याप्यभावादित्यर्थः । नन्वनुपलब्धिरेय याधिके. त्याह ॥ न हीति ।। स्वभावानुपलब्धिर्योग्यानुपलन्धिः । वैज्ञात्यस्या- ऽयोग्यत्वादित्यर्थः । कार्यकेति ।। सतोऽपि वैज्ञात्यस्य व्यञ्जकतत्कायों- नुपलब्धौ पाउनुपलब्ध्युपपत्तेः । कार्यानुपलब्ध्या हि कारणं न निश्ची- यते, न तु तदभायो निश्चीयते व्यभिचापदिति भावः। ननु धूमकार्य- दर्शनेऽपि न धूमलान्यं दृश्यते इत्यत आह ॥कार्यस्य चेति ॥ धूम- कार्यमेन्द्रियकमेवेत्यन नियामकामावादतीन्द्रियमपि तदस्तीति तत्- योजकर्मवैज्ञात्यशङ्का स्यादित्यर्थः ॥ अत एवेति ॥ व्यापकानुपल- धिरपि न तन्निधिकेत्यर्थः । उक्तशङ्कया तदुत्पत्याद्यनिश्चयेन घ्या. पकत्वानिश्चयादिति भावः॥ वैजात्ये जातिसकरं बाधकान्तरमाह- एवं, विधिरूपयोर्ध्यावृत्तिरूपयो जात्योर्विरोध सति त समावेशः समाविष्टयोश्च परापरभावनियमः। अन्यूनाऽनतिरिक्तवृत्तिजातिद्वयकल्पनायां प्रमाणा- ऽभावात् । व्यावय॑भेदाभावेन विरोधानयकाशे भे- दानुपपत्तेः । परस्परपरिहारवत्योश्च समावेशे गोत्वा- ऽश्वत्वयोरपि तथाभावप्रसङ्गात्।सामग्रीविरोधानव- मिति चेत्, एतत् कुतः ? परस्परपरिहारेण सर्वदा व्यवस्थितेरिति चेद्, नेमप्यध्यक्षम् । एकदेशसमा- पेशेन तु सामग्रीसमावेशोऽप्युन्नीयते । यावत् कार्य- पोः परस्परपरिहृतिस्वभावत्यादिति चेत् । तर्हि कम्प- शिक्षापयोः परस्परपरिहारबत्योर्न समावेशः T: स्यात् ।

·८० . समकामे न्यापकुसुमाञ्जली दृश्यते तावदिमिति चेत् । गोत्वाऽश्वत्वयोरपि न द्रक्ष्यते इति का प्रत्याशा ?। तथाच गतमनुपलब्धि- लिङ्गेनाऽपि । कचिदपि विरोधाऽसिद्धः। ततो विपक्षे वाधकाभावात् स्वभावहेतुरप्यपास्तः ॥ एयमिति ॥ विधिरूपयोरिति स्वमते । व्यावृत्तिरूपयोरिति पर मते । विरोधः परस्पराभावसहवृत्तिन्यम् । कुर्वदूरूपत्वस्य शालिव- व्याप्यत्वे ययवीजे तदभावः। व्यापकत्वे कुशूलस्थशालो तदभायः स्यादिति परस्परत्यभिचारे ,तयोरेकत्र समावेशो न स्यादित्यर्थः॥ अन्यूनेति । पर्यायशब्दोच्छेदप्रसङ्गाद् वाधकाथेति भावः । प्रमाणा. भावमेवाह । व्यावत्त्येति ॥ यथा वृक्षत्यशिशपात्वयोव्वर्त्यभेदा- द्विरोधः । एकस्य हि वृक्षमात्र व्यावर्त्यम्, अन्यस्य वृक्षविशेषणेऽपि पनसादिः । न तथा बुद्धित्वभानत्वयोर्व्यावर्त्यभेद इत्यर्थः ।। ननु समाविष्टयोजात्योने परापरभावनियमः । घटत्यसुवर्णत्वयो- यभिचारात्। नचोपएम्भकपार्थिवभागवृत्त्येव घटत्वं,न सुर्पणवृत्तीति वाच्यम् । एवमपि काठपापाणपटादायप्रतीकारात् । नाऽपि-मार्द एव घटे घटत्वम्, अन्यत्र तु तथाविधसंस्थानवत्त्वगुणयोगाद्गौणो घट- व्यवहारः । मुख्यत्वस्य विनियन्तुमशस्यत्यात् । अथ संस्थानवृत्त्येव घटत्वं, न द्रन्यवृत्तीति न तयोः समावेशः। संस्थानं हि अवयववृत्तिः संयोग पच । युक्तं चैतत् । कयमन्यथा तस्मिन्नेव सुवर्णे तत्संस्थान- सत्यासत्याभ्यां घटतदभावव्यवहारइति।तनातत्राप्यन्यतरकर्मजत्वा- दिना सङ्करप्रसङ्गात् । गुणजाती नसायदोष इति मतनिजिमेव ।। थपाहुः ॥ सुवर्णत्वादिव्यायं नानव घटत्यम् । न चैवं सुवर्णादि. घटेप्यनुगतव्यवहारो न स्यात्, यदत्यस्य प्रत्यकविश्रान्तत्वेन व्यक्ति- स्थानीयत्वादिति याच्यम् । भिन्नजातीयघटेषु तादृशसंस्थानय. स्वेनोपाधिना तथा व्यवहारान् । तहि संस्थानवृत्त्येवान्यतरकर्मज- त्यादिव्याप्यं ननिय घटत्वमस्तु । तन्नानात्वस्यावश्यकरन्यत्वात् । एतावता संस्थानविशेषान्वयन्यतिरेकानुविधानमपि घरव्यवहारस्य सरच्छन इनिचेत् । न । महान् नीलो घटश्चलनीति परिमाणरूप- विशेषकर्मसामानाधिकरण्यप्रतीतः । न च संस्थाने गुण तत्समयः ।

·प्रथमः स्तवका। . यद्वा, सस्थानविशेषकार्यसमवाविद्रध्यत्वमुपाधिर्यटत्वम् ॥ ननु कचिदसमावेशदर्शनादस्त्वनयोर्विरोध इत्याह॥ परस्परेति। विरोधेकचित्समावेशो न स्यादन्ययातिप्रसङ्ग इत्यर्थ सामग्रीति ।। गोत्याश्यत्वव्याकव्यक्तिसामग्योर्विरोधात्तयोरसमावेश इत्यर्थ ॥ कुत इति ॥ एतद्विरोधस्वरूपम् । सामग्योरेव विरोघ कुतो माना त् सिद्ध इत्यर्थ । परस्तर मानमाह ॥ परस्परेति ।। अतीन्द्रियसाम रन्योरन्योन्य सहानवस्थाननियमो नासर्वशाध्यक्षगम्य इत्याह ॥ नेदमिति॥ प्रत्युत सामग्न्येफदेशकालदिगादिलपसमावेशेन यदेव गो- रश्वस्य च कारण दृष्ट, तस्यैव पशुजनफरवमिति स्वरूपेण गवाश्व सामग्न्योरप्येकवार्यजनरस्वरूप समावेश एवं फल्ग्यत इत्याह॥एक देशेति ॥ कार्ययोरिति । कार्ययोर्निरोधात्तत्सामग्न्योर्विरोध कल्प्य त इत्यर्थ ॥ कम्पेति ॥ सौगते कर्मण आश्रयभिधस्यास्वीकारात् कम्पयशिशपात्वजात्योर्न समावेश स्यात् । घरपिप्पले निश्चल शिशपायाञ्च परस्परपरिहारेण स्थितेरित्यर्थ । दर्शनादर्शनरत पव समावेशासमावेश इत्याह ।। दृश्यत इति ॥यथा तयोरन्योन्यपरीहार स्थितयोरपि क्वचित्समावेशस्तथा तादृशयोर्गावाश्यत्वयोरपि समा बेश स्यादित्याशयेतेत्याह ॥ गोत्वेति ॥ गोत्वाश्वत्वयो समावेशे दूपणमाह । तथाचेति ॥ गोत्वाश्चत्वयो समावेशेन विरोधासिद्धी गोत्वस्यासत्यविरुद्धस्योपलव्ध्याश्यत्नाभागानुमान नस्यात् ।तथा च कार्यलिङ्गम्मनुमान गतामति प्रागुक्त, सम्प्रत्यनेनापि गतमित्य र्थ ॥ क्वचिदपीति ॥ अन्यन समावेशसशयादिति भान । एवञ्च वृक्ष विना शिशपाऽनुपलधिरूपविपक्षवाधफनिश्चेयं शिशपाया घृक्षस्य भावत्वमपि न निश्चीयेत । शिशपात्वमपि वृक्षत्व व्यभिचरेदितिशङ्का या सरवादित्याह ॥ तत इति ॥ विपक्षे वाधकान्तरमाह-. नन्यस्ति तत् । तथाहि । वृक्षजनकपत्रकाण्डाद्य- न्तर्भूता शिंशपासामग्री, सा वृक्षमतिपत्य भवन्ती. स्वकारणमेवातिपतेत् । एवं, शाखादिमन्मानानुवन्धी वृक्ष व्यवहारस्तदिशेपानुवन्धी च शिशपाव्ययहारः, .

·, ८२ सप्रकाशे न्यायकुमुमाञ्जली स कथं तमतिपत्यात्मानमासादयेदिति चेत् । एवं त. हिं शिंशपासामग्-यन्तभूता चलनसामग्री, ततस्ता- मातिपत्य चलनादिरूपता भवन्ती स्वकारणमेवाति पतेत् । तथा, शाखादिमद्विशेषानुवन्धी शिंशपाव्य- वहारस्तविशेषानुबन्धी च चलनव्यवहारः। स कथं तमतिपत्यात्मानमासादयोदिति तुल्यम् ॥ नोदनाद्यागन्तुकनिषन्धनंचलनत्वं,नतुतद्विशेषमात्रा ऽधीनमिति चेत् । यदि नोदनादयः स्वभावभूतास्तत- स्तद्विशेषा एव । अथास्वभावभूतास्ततः सहकारिण एव । ततस्तानासाद्य निर्विशेषय शिंशपा चलन- स्वभावत्वमारभते इति । तथाच कुतः क्षणिकत्व- सिद्धिः । स्वभावभूता एवागन्तुकसहकार्यनुप्रवेशा- जयन्तीतिचेत् । एयन्तर्हि वृक्षसामग्यामागन्तुकसह- कार्यनुप्रवेशादेव शिंशपाऽपि जायते इति न कश्चि- दिशेषः । एवमेतत् । किन्तु शिंशपाजनकास्तर सामग्रीमुपादायैय, चलनजनकास्तु न तामेव किन्तु मूर्त्तमात्रम् । तया दर्शनादिति चेत् । मैवम् । कम्प- जनकाः शिंशपाजनकविशेषा अपि सन्नस्तानतिपत- न्ति, न तु वृक्षजनकविशेषाः शिंशपाजनकास्तानि- ति नियामकाभावात् । शिशपाजनकास्तविशेषा गय कम्पकारिणस्तु न तथा, किम्त्यागन्तवः सहकारिण इति चेत् । पदन्तर्हि तानासाद्य सदशरूपा अपि 'केचित् कम्पकारिणोऽनासादितसहकारिणस्तु न त- था । तथाच नढा ताहग्येति न कविहिरोपः स्यात् । तस्मादिन्द्धयोरममावेश एव, समाविष्टयोश्च परापर- ·प्रथमः स्तवक। ८३ भाव एव । अमेयम्भूतानां द्रव्यगुणकादिभावेन उपाधित्वमात्रम् । तेपान्तु विरुद्धानां न समावेशो व्यक्तिभेदात् । जातीनाञ्च भिन्नाश्रयत्वात् । तथा- च कुतः क्षणिकत्वम् ? । वैजात्याभ्युपगमे च कुतो- ऽनुमानवार्ता ?। मा भूदनुमानमिति चेन्न । तेन हि विना न तत्सिद्ध्येत् । न हि क्षणिकत्वे प्रत्यक्षमस्ति । तथा निश्चयाभायात्, गृहीतानश्चित एवार्थे तस्य प्रा- माण्यात, अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् ॥ नन्वस्तीति ॥ तद् विपक्षे वाधकम् ॥ शिशपात्वेन घृक्षत्वं साध्यं, तृक्षव्यवहारो या उभयत्र कार्यकारणभायो विपक्षे वाधक इत्यर्थः । तथाच चलपरता शिशपात्वं, तद्यवहारथ शिंशपाव्यवहारं न व्यभिचरेदित्याह ॥ एवं तहीति ॥ न च शिशपासामन्यन्ततिन्येष चलपत्रतासामग्री, किन्तु तद्भिवेत्याह ॥ नोदनति ॥ नोदनादया कि शिशपाविशेषा एव, तद्विशेषजनका या ? द्वयमपि नास्तीत्याहीय. दीति ॥ तथाच तेपां तथाभूनानामेय शिशपान्यभिचारे शिशपा वृशं व्यभिचरेदिति भावः । ननु सदृशरूपेषु उपादानकारणेषु सत्सु स- म्भूयमात्रकारिणो नोदनादय इत्यत थाहाअधेति ॥ भावस्य समर्धेक- स्थमावत्येऽपि कार्यकरणाकरणयोः सहकारिलाभालाभप्रयुक्त्यात् प्रसङ्गतद्विपर्यययोरभाये प्रतिबन्धासिद्धेग्नुमानात् फुतः क्षणिकन्य- मित्याह । तथाचेति ॥ शिशपायाः स्वभावभूता अपि नोदनादय आगन्तुकसहकार्यनुप्रवेशाजायमानाः शिंशां बिना भविप्यन्ती. त्या स्वभावति ॥ एवं वृक्षस्वभावभूता शिरापाऽऽगन्तुकसहकारि- यशेन जायमाना वृक्षं विनाऽपि स्यादिति ग्रहादाय आह॥ पयं तहीति ॥ आशयमविद्वान् शङ्कते ॥ एयमिति ॥ किन्त्यिति ॥ माग- न्तुका अपि तद्याप्या पवेत्यर्थः ॥ तामच-शिशपामामग्रीमेयेत्यर्थः ।। आशयमुद्घाटयति ।। कम्पजनका इति ॥ शिशपाजनशानां कारणानां विशेषाः तान् शिशपाजनकान्, वृक्षजनकानां कारणानां विशेगा तान् वृक्षजनकानित्यर्थः । तदिशेषाः-यक्षजनविशेषा इत्यर्थः। एवं .

·समकाशे न्यायमुमाजली ततिात जातीय पर सहकारितामालामाभ्यां कार्यजननाजनने इति पुत क्षणिकन्यामिन्यर्थ । बैजात्यनियररणमुपसहरनि । तस्मा दिति ॥ यनेमिति ॥ येषा न विरोधो न या परापरभार., तेषां सह मारमात्राद् व्यरस्थितानां भूनत्यगर्यत्वमूर्तत्याना द्रव्यादिभावेन दन्यादिरूपतया उपाधिमानत्व, न तु जातिरूपवमित्यर्थ ॥ ननु हन्यत्वगुणत्वकर्मत्यादीना क्थमित्यव थाह ॥ तेषामिति ॥ तेषा द्रव्यत्यादीना कुतो न समावेश इत्यत आह ॥ व्यक्मेिदात् ॥ व्यवायमेदादित्यर्थ । एतदेव समयति ॥ जातीना चति ॥ इत्यादिव्यदिगानकात्रयत्वामावादित्यर्थ । तथाचेति ॥ पपपर भावामान वैज्ञात्यामागादित्यर्थ । तथापि तस्वीरे दण्डमाह ।। जायेति । तयेति । नीलमिदमितिरत् समिममिति निश्चयामारा दिस्यर्थ । तथाप्यत्यक्ष निरिकल्पर तथा स्थान् तत पर प्रात सिद्धग्त्यित याह । गृहीतति निर्विकल्पास्य सचिरपोग्नेयत्वात् तदसिद्धी निविल्पसत्ताया मानामागादित्यर्थ ॥ नन्वय घट इत्यनुमोति। स च घट इति घर्मिणम्, बयमिति यर्नमान र विपर्यापरातीनि वर्तमानत्यनिश्चय पर क्षणिरवनिश्चय रति तदुभीनमन्य समस्येन्यत माह- ननु वर्तमानःक्षणोऽध्यक्षगोचरः।नचाऽसौ पूर्वा- ऽपरवर्तमानक्षणात्मा । ततो वर्तमानत्यनिश्चय च भदनिश्चय इतिचेत् । फिमत्र तदभिमतमायुप्मतः ? यदि धम्यव नीलादिर्न किश्चिदनुपपन्नम् । तस्य स्थैर्या- ऽस्पैर्यमापरण्यात् । अथ धमः । तदनिश्चयेऽपि धर्मिणः किमायातं ? तस्य ननोऽन्यत्यात् । वर्त- मानारर्तमानत्यमेश्य दिग्दमिति चेत् । यदि सद- मत्वं नत् नन अनभ्युपगमात् । नाद्रूप्येणेव प्रत्यभि. मानात् । मदमत्मपन्यत्, दिममद्नं ? ज्ञानवत- दुपपत्तः । प्रमेणानामंपन्य एफम्यानुपपन इति पे. त । न । टपमर्पणप्रत्ययानणय तस्याऽप्युपपत्तः ।

·प्रथमः स्तवकः। । , . प्रत्याभज्ञानमप्रमाणमिति चेत् । अस्ति तावदतो नि- रूपणीयं, क्षणप्रत्ययस्तु भ्रान्तोऽपिनास्तीतिविशेपः।। स्यादेतत् । मा भूद्ध्यक्षमनुमानं वा क्षणिकत्वे, तथापि सन्देहोऽस्तु । एतावताऽपि सिद्धं समीहितं चार्वाकस्यति चेत् । उच्यते- स्थैर्यदृष्टयोन सन्देहो न प्रामाण्ये विरोधतः ॥ एकतानिश्चयो येन क्षणे तेन स्थिरे मतः ॥ १७ ॥ न हि स्थिरे तदर्शने वा स्वरसवाही सन्देहः। प्र- त्यभिज्ञानस्य दुरपह्नवत्वात् । नाऽपि तत्प्रामाण्ये । स हि न तावत् सार्वत्रिको, व्याघातात् । तथा हि । प्रामाण्यासिद्धौ सन्देहोऽपि न सिद्ध्येत्, तत्सिद्धौ वा तदपि सिद्धयेत् । निश्चयस्य तद्धीनत्वात् । कोटि- दयस्य चादृष्टस्यानुपस्थाने का सन्देहार्यः ? तदर्शने च कथं सर्वथा तदसिद्धिः ? । एतेनाप्रामाणिकस्तयवहार इति निरस्तम् । सर्वथा प्रामाण्यासिद्धौ तस्याप्य- सिद्धेः । प्रकृते प्रामाण्यसन्देहो लूनपुनर्जातकेशादौ व्यभिचारदर्शनादिति चेत् । न । एकत्यनिश्चयस्य त्वयाऽपीटत्यात् । अनिष्टौ वा न किञ्चित् सिद्धयेत् । सिद्धपतु पत्र विरुद्धधर्मचिरह इतिचेत्, तेनैव स्थिरत्व- मपि निश्चीयते। स इह सन्दिह्यते इति चेत्, तुल्यमे- तत्कचिन्निश्चयोऽपि कथाश्चिदितिचेत्,समासमाधिः॥ नन्विति । वर्तमानत्वं किं घट एव, तद्धमी वा ? । आये तदध- च्छिन्न एव कालस्तस्य वर्तमानः कालः। सच तस्य स्थैयपि सम्भव- ति । एफक्षणात्मकत्यं तस्य घटस्यासिद्धमेव । अन्त्ये, धर्मभेदेऽपि न तर्मिभेद इत्याहः॥ किमनेति ॥ ताप्येणैयेति ॥ द्वितीयादिक्षणेऽपि १ ·समकाले न्यायमुमाञ्जली प्रन्यमिमानाद्वर्तमानत्यमेवेत्यर्थः। ननु पूर्वापराभ्यां सदासत्क्षणाभ्यां सम्बन्ध एक्स्य निरुद्ध इत्याह ॥ सदसदिति ॥ सदसद्विषयकभाने तदुमयसम्यन्यो यथा नरिस्थते तया वाद्येऽपीत्याह ॥ वानरदिति॥ माने तदुमयसम्बन्ध एक्दैवेति न विरुद्ध । ऋमिक्स्तु विरुद्ध इत्या- ह॥ अमेति ॥ तसम्यन्यकारणत्रमादेर सोध्यविन्द इत्याह । उपमर्पणेति ॥ प्रत्यय कारणम् । ताद्रूप्येणैव प्रत्यभिमानादित्याक्षिप ति ॥ प्रत्यभिमानमिति ॥ विरुद्धधर्मवद्विषयन्यादिति भाव ॥ परि- हरति ॥ यस्तीति प्रमाणत्याप्रमाणन्याम्यामिति शेष । वस्तुतो वि रद्धघमाध्यासाभायात् प्रमाणन्यमपि निरुपितमेति मान । तदनेन स्वये प्रमाणमुक्तम् ॥ सिद्धमिति ॥ क्षणिक्चसन्देहेऽपि चास्मिसिद्धरित्यर्थ । अत्र सन्देह स्थैर्य, तदर्शन घा, प्रामाण्ये या तृतीयेप प्रामाण्यमात्र, प्रत्यमित्रानप्रामाण्ये यानाद्यारित्याह ॥ स्थैर्येति ।। प्रत्यभिज्ञाना- जुन्यसायाभ्यां स्थैर्यतन्माननिश्चयादिन्यर्थ । वादिनिप्रतिपस्या स- न्देहो न स्वारसिक इति भार । न तृतीय' । क्वचिदपि प्रामाण्यान- सिद्धा ततोटिक्सशयस्याप्यमानादित्याद । न प्रामाण्य इति ॥ न चतुर्य । एकत्र क्षणे येन निरुधर्मससामानक निश्चयस्नेनैर स्थिरपि तनिश्चयादिन्याह ।। एक्वेति ॥ तयाहीति ॥ सन्देहीन्यनु व्यवसायमानश्यात् तस्येयर्य । तसिद्धी-मन्देहसिद्धी । वदपि प्रामाण्यम् ॥ निश्चयस्येति ॥ निश्चयस्य सन्देहाधीन पात् सन्देह ध्यापर यात् नेन पिनासन्देहानुपपत्तरित्ययं यहा,सन्देहनिश्चयस्या ऽपि तदनुत्यममायामाप्यनिश्वयाधीनन्यादिन्यर्थ ॥ तद्दने चेति ।। प्रामाण्यदर्शने चेन्ययं ॥ प्राले स्थर्यमाधमन्यमिमाने !! न विचिदिति ।। क्षणिकोऽध्ये को न म्पादिन्यय । नुन्यमिति ॥ अणिम्याप्येत्ये सन्देह इत्यर्थः। छरिदिति ।। यत्र न पिस्वयमसमर्ग इत्यर्थः ॥सम इति ॥स्यिापि तदमार पपेयर्थ ॥ नंदरमगविक परलोकमाघन सिद्धम् । तवाने- मन्नत् कारणत्वं यदि स्मायो भारस्य नीला दियत्तदा मरमारणं स्यात् । न हि नीलं किश्चित् ·प्रथमः स्तयकः। ८७ प्रत्यनीलम् । अथोपाधिक, तदा उपाधेरपि स्वाभावि- कत्वे तथात्वप्रसङ्गः। औपाधिकत्वे त्वनवस्था । अथा- ऽसाधारणत्वमप्यस्य स्वभाव एव, तत उत्पत्तरारभ्य कुर्यात्, स्थिरस्यैकस्वभावत्वादिति चेत् । उच्यते- हेतुशक्तिमनादृत्य नीलाद्यपि न वस्तु सत् ।। तदुक्तं तत्र तच्छक्तमिति साधारणं न किम् ॥१८॥ सर्वसाधारणनीलाऽऽदिवैधयेण काल्पनिकत्वं कार्यकारणभावस्य व्युत्पादयता नीलादि पारमार्थिक- मेवाभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा, तबैधम्र्येण हेतुफल- भावस्यापारमार्थिकत्वानुपपत्तेः । न च कार्यकारण- भावस्याऽपारमार्थिकत्ये नीलादि पारमार्थिक भवि- तुमर्हति । नित्यत्वप्रसङ्गात् । तस्मादस्य पारमार्थिक- त्वेऽपरमपि तथा, न वोभयमपीति कथमेकमनेक परस्परविरुद्ध कार्य कुर्यात् । तत्स्वभावत्वादिति यदि तदोत्पत्तेरारभ्य कुर्यादविशेषादित्यपि न युक्तं, तत्तत्सहकारिसाचिन्ये तत्तत्कार्य करोतीति स्वभाव- व्यवस्थापनात् । इदश्च साधारणमेव, सर्वेरेव तथोप- लम्भात् । न हि नीलादेरप्यन्यत् साधारण्यामिति ॥ नन्विति ॥ यथा नीलं सर्चेण निरूप्यमाणं नीलं, तण सर्वेण नि. रुप्यमाण कारणं स्थावित्यर्थः॥ तथात्वं सर्वसाधारण्यम् ।। औपाधि. फत्वे इत्यत्रोपाधेरित्यनुपञ्जनीयम् ॥ अथेति ॥ नियतकार्यप्रतियोगिक कारणत्यमेव स्वभाव इत्यर्थः ॥ तत इति ॥ यस्य स्वाभाविकं तत्त- दुत्पत्तित एवारभ्यति वीजस्य वीजत्वमिवाट्टुरकारित्यमप्युत्पत्तित पप स्थादित्यर्थः। ततः कारणत्वमस्य न साधारणमसाधारण बेति भावः॥ परस्य कार्यकारणभावस्य साधारणत्यापादनेन हेतुशतिरेव नि ·८८ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली रस्यत्वेन मता । तथाच नीलाद्यपि परमार्थसन्न स्यात् । नित्यत्वप्रस- झात् । ततो वैधर्म्यदृष्टान्ताभावात्त्वत्पक्षो न मियतीत्याह॥ हेतुशक्ती- ति ॥ तयुक्तमिति ॥ सहकारियुक्तम् । तत्र कायें तत् कारणं शक्तं नि- चर्तकमिति सरेव प्रतीयत इति सर्वसाधारण्यमस्त्येव । नीलादेरपि तदेव संसाधारण्यमित्यर्थः ॥ अस्य - नीलादेः॥ अपरमपि-कार्य- कारणस्यरूपमपि ॥ इदञ्चेति ॥ तथा चेष्टापादनमिति भावः ॥ नन्येवमदृष्टस्यात्मवृत्तित्वेऽपि नात्मा समयायिकारणं, नाप्यन्य. दिति तदभावादसमवाय्याद्यपि न कारणमिति तन्नित्यत्वेन न यागा- दिजन्यत्यं, नाऽपि भोगनियामकत्वमित्यभिप्रेत्याह- स्यादेतत् । अस्तु स्थिरं, तथापि नित्यविभोर्न कारणत्यनुपपद्यते।तथा ह्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां कारण- त्यमयधार्यते, नान्वयमात्रेण । अतिप्रसगात् । न च नित्यविभूनां व्यतिरेकसम्भवः । न च सोपाधैरसा- घस्त्येवेति साम्प्रतम्, तथाभूतस्योपाधिसम्बन्धेऽप्यन- धिकारात् । जनितो हि तेन स तस्य स्यात्, नित्यो या ? न प्रथमा, पूर्ववत् । नापि द्वितीयः, पूर्ववदेव । तथापि चोपाधेरेव व्यतिरेको न तस्य, अविशेषात् । तसत इति चेत् । न । स चोपाधिश्वेत्यतोऽन्यस्य त- द्वत्पदार्थस्याभावात्। भाये या, स एव कारणं स्यात् ।। स्यादेतदिति ॥ न चेति ॥ नित्यन्वन न कालतो व्यतिरेको, विभुः त्वेन न देशत इत्यर्थः । ननु केवलस्य व्यतिरेकामावेपि भारीरा- पुपद्दिनस्य तस्य स्यादित्याह ॥ न च सोपाधेरिति ॥ नित्यविभोस्त- दयोग्यत्यादित्ययः । तत्र विकल्स्य हेतुमाह ॥ जानती होति ॥ अ. न्येऽपि व्यापकोऽध्यापको चेति द्रश्न्यम् ॥ पूर्ववदिति ॥ उपाधि- जनान्यप्राहकन्यतिरेकामायस्नुल्य एवेत्यर्थः । दितीयस्याये दोप- माह पूर्ययदिति ॥ नित्यनिमोहपाधेरपि व्यनिग्कामाय इत्यर्थः । नियान्यापकोपाधिपने दोपमा । तथापि चेति ॥ विशेष्यप्रति ·प्रथमः स्तवकः। विशिष्टाभावस्य विशेषणाभावे पर्यवसानादित्यर्थः ॥ तद्वत उपाधि- मतः ॥ स एव विशिष्ट एव, न तु विशेष्यात्मेत्यर्थः।। अन्रोच्यते- पूर्वभावो हि हेतुत्वं मीयते येन केनचित् ॥ व्यापकस्यापि नित्यस्य धर्मिधीरन्यथा न हि ॥१९॥ भवेदेवं यद्यन्वयव्यतिरकावेच कारणत्वम् । कि- न्तु कार्यानियतः पूर्वभावः । स च कचिदन्वयव्य- तिरेकाभ्यामवसीयते, कचिमिग्राहकात् प्रमाणा- त् । अन्यथा कार्यात् कारणानुमानं कापि न स्या- त् । तेन तस्यानुविधानानुपलम्भात् । उपलम्भे वा, कार्यलिङ्गानवकाशात्, प्रत्यक्षत एव तत्सिद्धेः । त- जातीयानुविधानदर्शनात् सिद्विरन्यत्रापि न वार्य- ते । तथापि कोष्ठगत्यानुविहितान्वयव्यतिरेकमेव कार्यात् कारणं सिद्ध्येत्, अन्यत्र तथा दर्शनादिति चेन्न । बाधेन सङ्कोचात् । विपक्षे बाधकाभावेन चा- ऽच्याप्तेः । दर्शनमात्रेण चोत्कर्पसमत्वात् । अस्य च ईश्वरे विस्तरो वक्ष्यते । सर्वव्यापकानां सर्वान् प्र. न्यन्वयमात्राविशेपे कारणत्वप्रसङ्गो वाधकामिति चे- त् । न । अन्वयव्यतिरेकचजातीयतया विपक्षे याध- केनचविशेषेऽनतिप्रसङ्गात् । तथाहि, कार्य समयायिं- कारणवदृष्टमित्यदृष्टाश्रयमपि तजातीयकारणकम्, आभयाभावे किं प्रत्यासन्नमसमवाधिकारणं स्यात्, तभावे निमित्तमपि किमुपकुर्यात् ? । तथाचा- अनुत्पत्तिः सततोत्पत्तिर्वा सर्वत्रोत्पत्तिा स्यात् । एवमपि निमित्तस्य सामर्थ्यादेव नियतदेशोत्पादे ·सप्रकाये न्यायकुसुमाजको स एय देशोऽवश्यापेक्षणीयः स्पात् । तथा च सामा- न्यतो देशसिहावितरपृथिव्यादिवाधे तदतिरिक्त सिद्धि को वारयेत् । एवमसमयायिनिमित्ते चोहनीये॥ इत्येपा सहकारिशक्तिरसमा माया दुरुन्नीतितो मूलत्वात्प्रकृतिः प्रयोघभयती विद्येति यस्योदिता।। देवोऽसौ विरतप्रपञ्चरचनाकल्लोलकोलाहलः साक्षात्साक्षितयामनस्यभिरतियनातुशान्तो मम।।२० इति श्रीन्यायकुसुमाञ्जलौ प्रथमः स्तयकः॥१॥ येन केन चिदिति ॥ नान्यपव्यतिरेकाभ्यामेवेत्यर्थ ॥ध्यापक स्यापीत्यन हेतु यमनुपञ्जनीयम् । तनिश्चये हेतुमाह ॥ धर्मिीरिति ॥ घुयादिभि कार्य समयायिकारणतयामादयोऽवगम्यन्ते इति घमिग्राहकमानादव तेपा कारणत्वामह इत्ययं तेनेति॥ कार्यव्यत्या ऽनुमेयकारणव्यवेरन्धयाद्यनुविधानादर्शनादित्यर्थ । अथ कार्य पारणव्यक्तयोरन्वयव्यतिरेकाभ्यान्न तयो कारणत्व गृह्यते । तत्तज्ञा तीयस्यान्वयन्यतिरेकाभ्यामिति स्वगुणान् प्रति घटादेरन्ययव्यति रेक्शाने घटत्यादिक न प्रयोजकम् । किन्तु द्रव्यत्वमेव । तन्विय ध्यतिरेक्वजातीयत्व गुणान् प्रति नित्यविभोरप्यस्तीत्याह ॥ तजा तीयेति ॥ याधनेति ॥ धर्मिग्राहकमानेनात्मादीना सनिष्टकार्यगुणपु कारणत्वप्रहाद् यायोनीतपक्षेतरत्वापाधेश्याप्त्यमायादिति भाव ॥ विपक्षति ॥ रयाते तथात्वदर्शनेऽपि तद्रूप न प्रयोजक गौरवादित्य थे । मन्यत्र तथा दर्शनादित्यत्राह ॥ दर्शनमानेणेति ॥ नन्ययाधकाद गुरोरपि प्रयोजक पमित्याशयेन गाधषमाह ॥ सति ॥ व्यतिरेका मम्मरान्वयमाप्रस्थय कारणतानाहरये तदविशेषात सर्वत्र कार्य निस्याविमो कारणत्यामत इति व्यतिरकोऽपि तत्प्रयोजक रत्यर्थ ।। अन्ययेनि कपादिकार्य प्रति घादि अन्यथव्यतिरेक्यए, तनाती यधामा पानादिश प्रति, समयायिकारणजातीय इतियावत् ।यदा । अन्ययायतिरुपति कारणे सारिसावल्यासाल्याच्या कार्य ·प्रथमा स्तबका। करणाकरणे रहे। तद्वदाप्यन्वयव्यतिरेकवजातीयत्वम्। न चैवमति- प्रसङ्गः । व्योमादेहीनासमवायित्वात् । तथात्ये चाकाशविशेषगुण- तया झानस्य श्रीतत्वासनात् । दिकालविशेषगुणत्वे चाप्रत्यक्षत्य- प्रसः। अत एव तत्र कार्याजनने सहकारिवैकल्यमतन्त्रम् । न चच- मपि प्योमादे कार्यमा निमित्तत्वापत्तिः । यन्यथासिद्धत्वात् । शब्दं प्रति पूर्ववर्तित्वग्रह एवान्यकार्य प्रति तद्ग्रहात् । अन्य प्रति पूर्व- वर्तित्वग्रह पय यस्य ये प्रति तद्ग्रहः, तदन्यथासिद्धमिति मागुक्ता- मित्यर्थः। विषमेति ॥ यदं कार्यमेतदाश्रयोत्पत्तिप्रयोजकजन्यं न स्यादन्यदेशंस्यादेवं कालेऽपीति सर्योत्पत्तिसततोत्पत्तिशब्दवाच्येन तःणेत्यर्थः । उमयं क्रमेण विवृणोति ॥ तथाहीति ॥ आश्रयाभाव इति ॥ समवायिकारणवृत्तरेवासमयायिकारणत्यादित्यर्थः । ननु निमित्तयति नियतदेश पथ कार्योत्पचिरिति किं समवापिनेत्यत आह ॥ एवमपीति ॥ आश्रयदेशस्यैव समवायित्यादित्यर्थः । तथापि समवापिविशेषसिद्धिः कुत इत्यत आह ॥ तथाचेति ॥ प्रसिद्धसम- पायिवृत्तित्यपाधकसहकृतं समवापिवृत्तित्वसाधफमेयामसिद्धसम- चायि विषयीकरोति । सामान्यग्राहकस्यापि मानस्य सहकातिविशे. पाद विशेष पर्यवसानदर्शनादित्यर्थः । यदा तु समवायिवृत्तित्वानु- मानानन्तरं याचकावतारः, तदा फेयलव्यतिरेकिणस्तत्सिद्धिरिति भायः ॥ एयमिति ॥ तदन्यतयभावेपि कार्योत्पत्तिप्रसईनेत्यर्थः । पस्तुतः समयायिकारणत्यग्रहे अन्योन्यामायरूपन्यतिरेक एप प्रयो- जको, न तु संसगांमायग्रहः । निमित्तसाधारणस्यात् । यत् कपालं तत्र घटो, यन्न कपालं तत्र नेतिपद् य आत्मा तत्र झानादि, यमात्मा तत्र तद् नेति तद्ग्रहस्य सत्यात् । तथापि घटादिकं प्रति मारमनी निमित्तकरणस्यग्रहः कुतः । तत्रोक्तगत्यभावात् । इत्यं, प्रयत्नपदात्म- संयोगधेटामाप घटनुरिति प्रयलयदात्माऽपि तदेतुः ।न घेयमपि संयोगों हेतुनात्मति घाच्यम् । संयोगमात्रस्याहेतुत्वेन संयोगिविषि- तस्पेय हेतुत्वात् । अन्यण दण्डसंयोगस्य घटहेतुत्येन दण्ड- स्यातत्यमसहात् । अयात्मसंयोगोऽपि देतुरसिखः । तदभापन कार्यामाधादर्शनादिति चेन्न । पधिकरणगुणजन्यकायंत्येन तस्सा- मानाधिकरण्यगुणजन्यन्यानुमानात् । स्पायोगपदन्याभिघात- अक्रियायां तधादर्शनात् । न च मूर्तमान समयतासमवायिकारण-

·समफा न्यायकुसुमाञ्जली
कत्वमुपाधि । कार्यकारणभावेन हेतो साध्यव्याप्यतया तव्यापक-
तयोपाधे सान्या यापकत्वात् ।।
साधनमात्रसमर्थनेऽपि प्राधान्याददृष्टस्तककार्थमुपसहरन मायि
कायागमाविरोधमाह । इत्येपेति । प्रथम इतिशब्द उपसहारे । यस्य
देवस्य एपा अदृष्टरुया सहकारिभाति सहकारिकारणम् असमामाये
त्युदिता । यन्मायाममव विश्वमित्यत्र मायाशब्देनादृष्टस्याभिधाना
त् । असमत्वे हेतु दुरनीतित ॥ अदृष्टमाययोमहाविचारानेयत्वात्।
प्रकृतिमभव विश्वमित्यत्राप्यागमेहष्टरूपा शक्तिरेव प्रकृतिरुदिता।
कुत । मूलत्यात ॥ मूल कारणमेव प्रकृतिशब्दार्थ । अहएञ्च तथा।
अविद्याप्रभवत्यागमे सैवाविद्येत्युदिता । यत प्रवोधात्तत्त्वज्ञानादुम
यारपि भीति । अविद्यावत्तजनकारष्टस्यापि ततो भयात् । तत्वज्ञाने
तदनुत्पत्ते ॥ प्रपञ्च प्रतारणा, तद्चनाया कल्लोल परम्परा, तस्य
पोलाहल किंवदन्ती स विरतो यस्य, स शान्तो उपादिहीनो मम
मनस्यभिरति विजातीयज्ञानानन्तरितचिन्ता स्वविपयां साक्षात्
साक्षितया तत्र प्रत्यक्षेण साक्षीभवन् बध्नातु रढीकरोत्वित्यर्थ ।।
इति श्रीमहामहोपाध्यायश्रीवईमानविरचिते न्यायकुसुमाञ्जलि-
प्रकाश प्रथमः स्तरक ॥१॥

·श्रीगणेशाय नमः। अथ न्यायकुसुमाञलिप्रकाशव्याख्या मकरन्दः पण्डितप्रवरश्रीरचिदत्तोपाध्यायविरचितः। भूतप्रभूतविकटम्वनिभौतिमत्या मानग्रहं मनसि धर्तुमपारयन्त्या ॥ आलिङ्गितो गिरिजया चिरमस्मदादे- रद्नेषु मङ्गलमनगरिपुर्दधातु ॥ १॥ कुनुमाञ्जलिमकरन्दः श्रीरचिदत्तेन भण्यते फतिना॥ स्तवकोपमईमाजां बुधमधुपानां विनोदाय ॥२॥ काम दहनपि कामद इति विरोधाभासः । कामः काम्यम्, सर्शआदित्वात् कर्मणि प्रत्ययाता|स्थाणुः स्थिरः। अथ च स्थाणोर्दार- विशेपस्य भानसम्यन्यो विरुद्ध इति विरोधाभासः । यद्यपि वृक्षादे- रपि चेतनत्वं, तथापि दासविशेपे न तथात्वम् । यद्वा शानमय इत्य- मिव्याप्ती मयद, भगवज्ञानस्य व्याप्यवृत्तित्वादिति विरोधाभासः॥ अनघत्यमपापत्वमत्राप्रतमित्यत आह ॥ वाक्यदोपेति ॥ वाक्ये- ति स्वरूपनिर्वचनम् । तथाच दोपराहित्यमानमत्र विवक्षितम् । तत्र दोपो द्विविधो वायस्य अर्थगतो वाक्यगतश्च । तत्र पूर्वाईरलोकेन आये निरस्तेऽपि अन्त्यो न लभ्यते इत्यर्थः । नन्वेषमर्थदोपनियन्धन- दोपविशेषाभावे लम्धेपि तत्सामात्याभावो न लब्धः । शब्ददोपा- त्मकविशेपाभावास्यामाप्तत्वादित्यत आह ॥ नीयत इति । तथाच बोधकत्येन सोऽपि साचित इति भावः नचैवं समस्तेत्यादिना विपय- शुद्धरपि लन्धत्वात् पूर्वार्द्धवैयर्थ्यम् । तत्त्वेन बोधकस्याभाससा- धारणस्य विवक्षितत्यादिति भावः । केचिनुएकविशेषाभावस्य पूर्ण- ईनैव लन्धत्वादपरविशेषाभावमात्रलाभाथै वास्यपदम् । नचैव. मनघत्वमित्याद्यनिमग्नन्यविरोधाअनधपदेन विपयाशुद्धेरप्रतिपादित.

·२ न्यायकुसुमाञ्जलिमफरन्दे । स्यात् । अर्धदोपनियसार्थमित्यस्यैव वक्तुमौचित्यात् । शब्ददोषद्वै. विध्येनार्थदोपनिवन्धमशब्ददोपाभावस्य ततः सम्भवादित्याहुः । अनयत्त्वपदं यत् कवित्वेऽस्ति तद्भिन्नमनयत्यं स्वातन्त्र्येण लिखितं परनन्थे । तत्रापि सामान्यशब्दस्यानयत्वमित्यस्य वक्ष्यमाणस्वार्थ- वोपरहितत्वमिति विशेषपरत्यादित्यर्थः । अवान्तरयटितत्यमा प्र. योजकं, वास्येति प्रकृताभिप्रायकम् ॥ विशिष्टस्य प्रसूनाञ्जलापभाषाद रागित्वनिरासार्थमाह॥दुःखेति।। . ३. तर्हि तत्साधनं नानुसरेदित्यत आह ॥ तत्साधनेति ॥ननु तर्कविषयो नन्याय इत्यरुचेगह ॥ अन्वयीति ॥ घेदस्येति ॥ इदञ्च सम्भव सान्यांदुक्तम् । वस्तुतोऽन्वयव्यतिरेकिणोऽपि उदाहरणादिभेदेन न्यायभेदस्य सर्वसम्मतत्वादिति घन्ति । तञ्चिन्त्यम् । एवमपि विषयिणो भेदेप विषयस्यैत्यमेवेति युगत्वानुपपत्तेः । व्यक्तिभेदधि- यक्षया तथात्वेऽप्यनुपपत्तेः । आनन्त्यात् ॥ निमित्तति ॥ न च कर्म- योगाभायाग्नेयं सप्तमी साधुरिति वाच्यम् । निवेशितो निवेशनां प्रा. पित इत्यन्तर्भूनकर्मतया तयोगयलादुपपत्तरित्याहुः ॥ प्रामाणिक पनि । पक्षतावच्छेदकरतीत्यर्थः । तेन पक्षविशेषणाप्रसिद्ध्याऽश्रिया प्रसिद्धिः परिहता । अन्यथाऽव्यावर्तकताऽऽपरे।अप्रामाणिकपक्षत्वे पार्थकतयाऽनघपदादेव व्यावृत्तेः । प्राचीनमतेनेदमित्यन्ये ॥ सिद्धसाधनगरणायाह ॥ सिपाधयिपिनेति ॥ सिपाधयिषितं साध्य धो यस्येति याव्युदासः । धर्मिणि हेतुभूतधर्मवतीति स्य रूपासिद्धिव्युदासः । प्रकर्षण प्याश्या, तेन भागासिद्धिय्युदासः। शानं हेतोरित्यर्थात् । न चायाधितेऽपि याधायतारात् तन्न्यायाभास- स्य न युदास इनि घाच्यम् । व्यतिरेकनिश्चये सिपाधपिपापिरहेण पक्षपदादेव तनिरासात् । तस्य न्यायत्वादेव या॥ निहाप इति । नचाने आपाधापादकस्याप्तिमदर्शनेन मूलशैथि- त्यस्य थिमईनामावन मियाविरोधस्य च निरसनात् पुनरुक्तिरिति धाग्यम् । विशेषामायस्य सामान्यामायोपणादकतया हेतुहेतुमद्भा- घेनान्ययादित्येक। निदोपपदं तदतिरिक्तदोषामाययत्परमिन्यन्ये । पनायता पर्ययसितमधमा । अगधित इति ॥ थन्यथा प्रतिवन्ध- पदानन्ययापत्त। नित्यनि । मामणे समामात् सापेक्षमममय भयनीति यद्यपि ·तच्छक्तयकल्पनात् । अन्यथा पौनरुक्त्यापत्तेः। तत्तद्धातुसममिन्याहार तत्तदनन्तशक्त्यापत्तेश्च ! नचोपासपद् एव लक्षणा । तस्योपासना- अत्राहुः । उपास्तीत्यादिना उपासथातुरित्यादिप्रत्ययाद्यानु- प्रथमः स्तरकः । १ ३ सापेक्षे न समासस्तथापिनित्यसापेक्षे तदनिपेधादस्य च तधात्वाद- प्रसमास रत्यर्थः ।। कृदभिहित इति ॥ कदमिहितो भावो द्रव्यवत् । प्रकाशते कदाभिहितव्यवद् मासते। तेन रस्यमानमऽमृतमिति यथा रुदभिहितद्रव्ये प्रत्ययस्तथा द्रव्यसममिव्याहृतकदाभिहिनभावेऽपी- त्यर्थः । इदञ्च तात्पर्यवशादित्यवधेयमित्याहुः ।। असम्बद्धति ।। आद्यक्षणेत्यर्थः । इहापि वृन्दाभिहित इति न्याया- : त् मस्यन्दमानेत्यर्थः । तेन सस्य माध्पीकपदादुत्कटेच्छाविषयत्व- मिति नानिमग्रन्थविरोधः। अन्यथोत्पत्तेरुत्कटेच्छाविपयत्वप्रदर्शन- प्राप्तौ तद्विरा तेत्यवधेयम् ॥ रसपदेनेति ॥ एतचोपलक्षणम्।प्रस्यन्द- पदेनोत्पन्नत्वं दर्शयताश्त्यन्ताभावत्यादिना अपुरुषार्थत्वशका निरा- कृतेत्यपि योध्यम् । संयुक्तकरद्वयात्मकस्याजलेर्माधीकोत्पत्तिस्थान- कत्वादिकमसम्भवीत्यत आह ॥ अनलिस्थानीति । किञ्चेति ॥ तथा- चेयरमननद्वाराऽपि तव्युत्पादनं न मोक्षप्रयोजनमिति भावः ।। ननु प्रमाणभ्युत्पादनरूपग्रन्थस्य शब्दात्मकस्येवरानुमितिजन- कत्वे जातिसङ्कर इत्यत माह । प्रमाणव्युत्पादने चेति ॥ तमेवेति ।।। प्रकरणादीश्वरस्यैव तत्पदादुपस्थितेरिति भायः । ननूक्तयुफ्त्येश्वर- मानस्य मुक्त्यहेतुत्वेनायोग्यतया तदपरामर्श स्वात्मैव तेन परामृप्य- त इति यदि घूयात्तवाह ॥ इति ॥ नन्वेवमपि मननं नायातमि- त्यत आद ।। येदनमात्रस्येति । चेदनसामान्यस्येत्यर्थः । नन्यनुपदं स्वात्मसाक्षायनुत्पत्तेरदृष्टद्वाप तद्धेतुत्वं सस्य वाच्यमेवञ्च तद्धारा मुक्तावेव तद्धेतुत्यमस्तु लायधात् । तदुपकारश्च तत्सहकारितया- अध्युपपद्यते इत्यस्चेराह ॥ यद्वेति ॥ केचित्विति ॥ उत्तयाधकान्मुत्य- सम्भव इत्याराकायां नैवं समाधानमित्यस्वरसो घोध्यः ।। तस्येति ।। ननु दितपस्तत्र न लक्षणा । तस्य प्रकृतिस्वपत्यतात्पर्य- १. प्राइकत्यमानेणोपपत्तात्रुपसर्गयदशक्त्यात् । किश, तस्यार्थीक- त्ये किं लक्षणया । शब्दशक्तत्वे तस्योपासपदादेय स्थलक्षणया लाभ रूपार्यशक्तत्वादेव । प्रत्युत स्पलक्षणाभ्युपगमादिति चेन् । स्वेन धातौ दितपः शक्तिः । तदिदमुक्त, धातुरूपरान्दामिधायक ·४ न्यायकुसुमाञ्जलिमकरन्दे पीति । तथाच न शक्त्यानन्त्यादिदोष । अन्यथा धातुत्यप्रकारक- प्रत्ययानुपपत्ते । न च धातुत्व नानुगतमिति वाच्यम् । क्रियायाचि त्यस्य तथात्वात् । नचैव यागपापदादपि तत्प्रयोगापत्ति । केवल स्थासाधुत्वात् । धातुसमभिन्याहारे च तत्तद्धान्यन्वयवोधजननानिय मेन तदप्रतिपादकत्वात् । अत एव परमते कार्यत्व लिड प्रवृत्तिनि मित्तम् । अस्तुया द्रियायाचित्ये धर्ममान एव शक्ति धर्मिण प्रति- लभ्यत्वात् । एवञ्च प्रकृतिप्रत्ययाभ्या स्वलक्षणया शक्त्या च उपास धातुरिति विशिष्टानुभये जनिते स्वशाप्यधातुत्वविशिष्टोपास. सम्बन्धिनि उपासनारूपेऽर्थे गभीरनदीतीरे तीरपदस्येव रितप्पदे रक्षणा । झाप्यसम्बन्धमात्रस्य लक्षणात्यात् । एवञ्च धातुशरत्ये ऽपि लक्षणया धात्वर्थमात्रलाभ स्यान्न तूपासनारूपार्थराम इति निरस्तम् । नचैवमेकरक्षणैव, न तु लशिनरक्षणेति द्विरेफपददृष्टा न्तोपादानमसङ्गतमिति वाच्यम् । शब्दोपस्थापकस्याथै लक्षणेत्यत्र दृष्टान्तात् । किश, द्विरेफपदेऽप्येकलक्षणय परम्परासभ्यन्धेनाओंप स्थापिका। यदि च तत्र भ्रमरपद लक्षयित्वाऽर्थों लक्ष्यते इति रक्ष णाद्वय, तदा प्रतेऽप्युपासपद रक्षयित्ययार्थो रक्ष्यते इति तुल्यम् । स्यास्तुविशेषो यत्रकमेयोमयलक्षामन तु न तथेति । न हि सर्मप्र कारण दृष्टान्तत्वमसम्मवात् । नचान्यपदार्थोपस्थितम्रमरपदादेव भ्रमरपदार्थोपस्थितिसम्मवे द्विरेफपदे क्यमर्थरक्षणेति वाच्यम् । तथात्वे द्विरेफपदोत्तरपिमत्यर्थस्य तत्रानन्वयापत्तरिति दिए । ननु माऽस्तु सन्देह इत्यत आह ॥ न्यायेति ॥ विदण्डिमतमेक दण्डिमतश्चेत्युमयम् । गुयात्मनोरेक्त्वन मानमस्मितेत्येके । अहङ्कार इत्यन्ये । घेदे नित्यपाल्यवमुशायन्य, न तूपाद्यत्यम् । सचेत्याद्य प्रिमग्रन्यानुरोधात् । ननु रेपशन्दस्य पापपरत्वे तृतीयाया करणा त्यमयुक्तम् । शोकविरुद्धहेतुकरेपस्याप्रसिरियत बाद ॥ उप ६१८ रक्षित इति रुपपदे दुससाधारणतयाध्याख्याते रोक विरुद्धकरणक हाय दुय एवं प्रसिद्धमियाह । स चति ॥ फर्मधारय उत्तमपदस्य विशेषणपदतया पूर्वनिपातापत्ति । पष्टी समामधन निद्धारले इति निपिद्ध एवेति सामीसमासमारम्यते । पुराष्यिति । यद्यपि पष्टीसाम्योरभेदात् सोऽपि निपिद्ध एव । यन्यया तत्र तत्र सममीसमासनवापपत्ती पष्टीसमासनिषेधवेयया ५.२२.

·प्रथमःस्तवकः।१। पत्तेः । तथापि निर्धारणस्यावियक्षायामयं समास इति ऋजयः । घस्तुतो जातिगुणनियाभिः समुदायादेकदेशस्य पृथक्करणं नि- दारणम् 1 यथा नराणां क्षत्रियः शूरतम इत्यत्र । तयार नास्तीति न निषेधः । तथाच समुदायसमुदायिवाचकपदयोः समासनिषेध- स्यैव तत्सूत्रार्थत्वान्न निर्धारणप्रयोजकगुणादिविशेपवाचिपदसमास- निषेधोपीति तात्पर्य्यम् । एवञ्च षष्ठीसमासेऽन्यदोष इत्यवधेयम् ॥ इज्यत्वमात्रमतिप्रसक्तमत आह ॥ प्रधानमिति ॥ न्यायमत- ६.. साधारण्यमपाकरोति ।। क्षणिकेति ॥ एकार्थेति ॥ अविरुद्धार्थेत्यर्थः । घटादिमिन्नत्वसमानाधिकरणोपाधिकचैतन्यशून्यत्वं विशिष्टाऽभाव- स्तन्मते उमयाभावादस्मन्मते विशेप्याभायादिति वदन्ति । ताञ्चिन्स्य- म् । तथा सति विशेष्यामावस्यैयोभयमतसाधारणत्वे विशेषणवैय- पित्तेः । यत्तु घटायतिमसनवारणार्थमेय सत्यन्तमिति । तश्चिन्त्य- म् । तदतिप्रसङ्गस्यादोपत्वात् । अन्यथा दोपहीनत्यनित्यत्वादावपि तथात्वप्रसङ्गादिति॥ फलैक्येति ।। उत्तप्रकारावच्छिनधर्मिण्यैकमत्येऽपि प्रकारान्तर- ७. भेदेन दर्शनभेदादित्यर्थः ॥ तदेवोपपादयति । सर्वथेति ॥ श्रुतिमूलक- त्यादिति ॥ एतच श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्य इति नियमविध्यवष्टम्भेन उक्तम् । वस्तुतस्त्वात्मप्रतिपादकप्रमाणवाक्यपरमेव श्रुतिपदम् । अन्यथा अदृष्टार्थकतापत्तेः । पूर्वपूर्वप्रतिपत्तौ हि उत्तरोत्तप्रतिपत्ति द्वारकता । सा च श्रुतिमात्रजनितथचणसाध्यतायां नियमापूर्वकल्पन- या भज्येत । द्रएव्य इति अटद्वारफताभयेन पाटिकक्रमोलचन- मपि नोचितं तस्य स्यादिति पुराणस्मृत्यादिना श्रुते मननादभिमत- सिद्धिर्भवत्येवेत्याहुः॥ ननु योगो निदिध्यासनमेयेत्यनन्वय इत्यत आह । उत्तम इति॥ ७-२ विनिगमफेति ॥ सिद्ध्यभावरूपायाः पक्षताया अनुमितिहेतुत्ये ता. वादनुमित्यभावस्य उभयत्र तुल्यत्यादित्यर्थः । ननु नोकरीत्या सिद्ध- साधनस्य दोपत्वं, किन्त्यर्णन्तरतया । तच्च राम्ददोषतया स्वा- ऽर्थानुमाने न दोप इति यदि ग्रूयात्, तबाह ॥ ग्रन्थस्येति ॥ क्रमे शान्द त्वं पाठिकत्वं, न तु शम्दप्रतिपाद्यत्यम् । क्रमप्रतिपादकाभायात् ।। ननु सिद्धसाधनान्मननानुपपत्तिरेत्यत आह॥षणेति। अन्यथे. ७.३ ति॥ सिपाधयिषयेत्यर्थः । ननु सिद्धसाधनात् कथमनुमितिरिवि ·६ न्यायकुसुमाञ्जलिमकरन्दे १. स्वपक्षः साधु समर्थित इत्यरुचेराह । श्रपणेति ।। कपिअलेतियाव- त्परत्वासंभवन कतिपयपरतया बहुवचनस्य प्रथमोपस्थितभित्वपर- त्वं यथा, तथा, प्रकृतेऽपीत्यर्थः । धार्मिमात्रविषयतयाऽपि सामाना- धिकरण्यसम्भव इत्यरुचेराह । लाघवाच्चेति ॥'श्रवणप्रकारस्यो- पस्थितत्वेनानुपस्थितप्रकारकल्पनायां गौरवादिति भावः ।। मनु सिद्धसाधनादेव प्रामाणिकं गौरवं न्याय्यमित्यत आह ।। न- .५. येति ।। अत एवेति ॥ श्रुतस्यामनने उक्तशास्त्रव्यापारानिहादेवे- त्यर्थः । तथापीति ।। तथा च परमात्मा निरूप्यते इत्यसकतमेवेति भावः । ननूकधार्मिनिरूपणस्यैव पक्षीभूतेश्वरविषयतां विनाऽसम्भ- वापासतिरित्यत आह ॥ न येति । तथा च धर्मेऽपि न सन्देह इति भावः ।। तथा चेति। कपिञ्जले यावत्परत्यासम्भवयवासम्भवाभावेन त्रित्वपरवाभावादिति भावः । एतनेति ।। उक्तरीत्या धर्मिणि धर्मे चा सन्देहाभावेनेत्यर्थः॥ ननु कथं सन्देह इत्यत माह ।।कुत इति ॥ अभ मात्रपदेनापदार्थ- व्याख्यानं मूचितम् । मूले, इति कुत इति पदामावाद योजना कृता न तु संशयोपदकं किञ्चिदुक्तमिति तेन सूचितमित्यन्ये । श्रोतव्य इति ॥ ननु संशयस्योभयत्र तुल्यतया तिघलेन ईश्वरविषयकमेव मनन स्यान्न तु प्रामाण्यविषयकमतो नोक्तविरोध इति चेनाप्रामाण्य. संशये जागरूके कुतोऽपि न विषयसंशययुदासः । तन्निदाना- नुच्छेदादिति प्रामाण्यानुमानानुसरणावश्यमावादनन्तरञ्च तत पव विषयनिधयात् किं पुनर्विषयनिरूपणेनेति भावः ॥ श्रयणेऽपीति ॥ थोतभ्य इत्यादिश्रुतावपि प्रामाण्यसन्देहसम्मवादित्यर्थः । यद्यपि शुतिभेदादन्यत्र तनिश्चयेऽप्यन्यत्र संशयो नासम्भवी, तथापि प्रवृत्तिसंवादाघमाये आमोक्तत्यमेव तनिश्चायक, तशोमयप्राविशिष्ट मिति मायः॥ यस्नुतस्तु एतदम्परसादेव प्रागुन सामानाधिकरण्याविरोध ८१५. स्मारयति । तदात्यापीति ॥ विरुद्धत्युपलक्षणं, स्वरूपासिद्मादेरपि एष्यम् । मत एपेति। साक्षादित्यर्थः। अर्थान्तरेति ॥ तयपुरपदोशे न हेतुदोर इति न्यायोपदेरि सापपधेऽप्यात्ममननसिद्धिरमत्यहै। पति मायः ॥ एसयर्मनेति । यद्यपि पक्षधमंतायाः स्वातन्त्र्येण पृधः कारणयान तद्विघटकन्येऽपिन शानविघटकरयं, तथापि यः पक्षस्त. ।

·प्रथमः स्तबका।१। ७ धर्मताज्ञानत्वेन हेतुत्वमिति पक्षतायाअवच्छेदकत्वाभ्युपगमेन यादृश. शानस्य हेतुत्वं तादृशशानस्य विघटकत्यमस्त्येवेति भावः॥ कारणमात्रस्येति ॥ तथाच पक्षतायाः पृथक्कारणत्वपक्षे तद्वि- ८. यटकतयापि तदौचित्यमित्यपि ध्वनितम् । न च शायमानप्रतिवन्ध- कत्वाभावान सिद्धसाधनं हेत्वाभास इति वाच्यम् । प्राचीनमते- ऽनुमित्यसाधारणदोपस्यैव तथात्वात् । एवमपि साध्यक्षानमादाय साध्यस्य तथात्ये बाघकाभावाचेति भावः । तात्पर्येति ॥ यत्र सन्देहस्तत्रैव न्यायाभिधानस्योचितत्यादित्य- र्थः । तात्पर्यसन्देहादपि धर्मसन्देहो न धर्मिणीति तत्र न्यायाभिधान- मनुचितमेवेति भावापरस्परेति । तथाच न संशयः, विरुद्धप्रकारक- ९. स्यैव संशयत्वादिति भावः। न चासंकोचादीदवरपरसबधुतियोधित- तावत्प्रकारेण मननं मोक्षहेतुः । तत्र च विरोधप्रतिसन्धाननिवन्धन- संशयावश्यम्भावान्मननमस्त्विति वाच्यम् । अविरद्धप्रकारे संशया- भावादेवमपि तावत्प्रकारकमननासम्भवात् । पतदेवामिसन्धायोकं, दिगिति ॥ इच्छाया इति ॥ ननु विपयसिद्धिनिवार्या नेच्छा, किन्तु तद्धी-९. निवर्त्या । अन्यथा प्राप्तधनस्यापि तत्माप्तिमजानतस्तदिच्छाविच्छे- दापत्तेः । एवञ्च सिद्धसाधनस्थलेऽप्युत्पन्नसिद्धेरग्रहे तदिच्छाया अनिवृत्तः पक्षता स्यादिति चेत् । अप्रादुः । विषयसिद्धिः साक्षानेच्छानिवर्तिका । उत्पन्नायास्त- स्याविरोधिगुणनिवर्त्यत्वात् । तस्मात्तद्धेतोरसिद्धत्वज्ञानस्य विघटन द्वारा इच्छान्तरोत्पत्तिप्रतिवन्धकत्वेन तथात्यं वाच्यम् । ततः प्रकृते सिद्धयुत्पादमात्रेणैव सिौ सत्यां तदसिद्धत्यम्रमसंशयाभावात् । धनादिस्थले च तत्सम्भवेन शप्तिपर्यन्तानुसरणमिति ॥ इच्छेति । न चैवं निरन्तरानुमितित्वेनेच्छायां निरन्तरानुमित्या- पत्ति, इष्टत्वात् । न चानुमित्यानन्त्यम् । तृतीयक्षणे परामर्पस्यैव वि- नाशात् । न च लिगोपधानमतेऽनुमित्यात्मकपरामर्षमादाय तदा- पत्ति । सिपाधयिपानाशादेव तथान्यात् । यत्तु विषयान्तरसञ्चार- सामग्रीवलयत्वान तथाऽनुमितिरितितिश्चिन्त्यम् । मिन्ने विषये प्रत्यक्ष- सामनीतोग्नुमितिसामग्या यलवस्यात् । अत एव परामानन्तरं न परामर्यान्तरं, वदनुव्यवसायो वा । अन्यथा सिद्धसाधनस्थले ·न्यायकुमाञ्जलिमकरन्दे सत्सामग्न्या पर प्रतिबन्धकत्यसम्भवे सिद्धप्रतिवन्धकत्वे तदभाव- रूपपलताया हेतुत्व एव मानाभावात् । अत एवेति ॥ पणत्यप्रयोजकसिपाधयिषाविघटनस्यासादिक- स्यादेवेत्यर्थः । द्वितीये हेतुमाह । यसिद्धीति ।। वस्तुठो भायमान- • प्रनियन्धकन्यामावादेच न हेत्वाभासत्वम् । साध्यञ्च न यथा हेत्या- भासस्तयोतमनुमानप्रकाशे ॥ विशेषणति ॥ लिङ्गदर्शनादिना तन्ना- शाद न विशेषण, सिद्धसाधनस्थलेऽप्यतिमसहामोपलक्षणत्यनि- त्ययः॥ साधकप्रमाणपदं सिद्धिपरम् । तेन पनगार्जितस्थले परामर्या- स्मासाधप्रमाणमादाय नान्यातिः । सिद्ध्युपहितप्रमाणपरं तदि. त्यन्यामिपाधयिपायाश्य विशेषणन्यमेय,तदुनरस्मरणलक्षणपरामर्षा- दनुमिती विनश्यदयस्थसिपाधयिषायास्तथान्यात् ।। मनु मिपाधपिपा तत्पुरुषीयनया तत्कालीनतया तत्साध्यीय- त्यादिना चारस्य विशेषणीया भन्यायधिकरणामन्यकालीनामन्य- साध्यलिपीयाश सिपाधयिषणमादाय पातासत्वे सिद्धसाधने- ऽप्यनुमिन्यापत्तिः। एयञ्च तादृशसिपाधयिपाया धनगजिंतस्थलादा. पत्रमिद फयं तद्घटिना तत्र पक्षतेति चन्मयम् । प्यधिकरणाया यन्यवादीनायाथ तस्यास्तदा तत्पुर विरह पति तामादायातिप्र. सहामायाचतिकतामाभ्यस्त पक्षकानुमितिगोवरेच्छाया एय वि. यक्षित यात् । नाइट्याश्च घनगजिंतस्थले पोदयरच्छाया एप प्रसिद्ध- स्यात् । नावानमित्यसम्म पसत्याभावेऽपि न क्षति नवयं बाधा- देनुमतिप्रतिवन्धन्य न स्यात् न तासानुमित्यसम्भये परता रिहाय तदनुपगिति याच्यम् नयाधाचनयतारदशायामन्यदा तासानुमिनिमम्मये तमटितपक्षनासत्ये तदा याधादेश्य प्रतियन्ध- ननु वालिनागनुमितिरययं विशेषणीया । अन्यथान्य पाकितानुमिनिगोचरस्यामापानिप्रमादितिचत्तमस्ये नथापि पानाशिदेर बाधाय तत्रोपजाप्यस्यात् । अन्ययाऽनुमिनिमत्ये नया अध्यापकग्यात् । पमनायिहादयानुमित्यमाये- ध्यान्यायपात् । एन मिगरिमा म मिदियशलिज्मा, भ. एनंगमापान माnिiofeपिEETAIR,प्रयोग जानीयामि- सोप्यापापिलदारतः । नाम्यनुमिनिग्यशकिया ·प्रथमः स्तवकः । १। पगलिशान्तरेणानुमित्सायांतदनापत्तेरित्यायपास्तम्ानिरुक्तानुमिति- गोचरेच्छाया एप चियक्षितत्वात् ।अधिकमनुमानप्रकारो विपश्चितम्॥ सत्यसति चोति ॥ समीचीने समीचीने घेत्यर्थः। सतीति शेपः। ९ तथाच भ्रमममासाधारणसिद्धिमात्रस्य प्रतिवन्धफतया तस्मिन् सति यत्र सिपाधयिपाया अमावस्तत्र नास्तीति भावः। यत्तु सत्यपदं स्व- रूपार्थकमिति स्वरूपसतीत्यर्थ इतिातनायाशप्दस्यासङ्गतत्यापत्तेः ॥ तस्येति ॥ यद्यपि न्यायो न लिपरामर्शात्मा, किन्तु पञ्चाययव- वाक्यम् । तथापि तत्रापि तहेतुत्ये मानाभावात् परामर्शपरत्वाभि- प्रायेण पितमिति मन्तव्यम् ॥ तदिति ॥ तत्सहकारित्यासम्भवादि- त्यर्थः । तस्यैयासत्येनेति भावः ॥ अत एवेति ॥ व्याभिचारादेवेत्यर्थ।। परामर्शादिना तमाशादिन्यत्र शङ्कते ॥ अधेति ॥ उक्तयाधका- १० देव संशयस्याय न विशेषणत्यं, किन्तूपलक्षणत्यमिति दोपे सत्येचा. प्रद ॥ मिलितेति ॥ ननु प्रत्येकामावद्वयं योग्यता, तच प्रत्येकसत्वे नास्तीत्यत आह । प्रत्येकमिति ॥ प्रत्येकामावद्वयामित्यर्थः । साधक- मानाभावमात्रस्य तथात्वे लायवादिति भावः । अन्यथा पक्षताविरहा- देचानुमितिप्रतिवन्धे याधो हेत्वाभासो न स्यादित्यपि योद्धव्यम् ॥ केवलेति ॥ साध्याभावसाधकस्य बाधकत्वमित्यभिप्रायेणेदम् । यद्य- पि पक्षनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वग्राहकमानाविषयत्वं बाधकाभाव इति विवक्षिते तत्र नाप्रसिद्धिा, तथापि लाघव एष तात्पर्यम् । एत देवाभिसन्धायोक्तम्, अन्यत्रेति॥ संशयवजिज्ञासाप न तावत्कालस्थायिनीति मतान्तरमाह ।। यद्वति ॥ तथा च निवर्यत्वेन संशयस्य न्यायाहत्यमिति ॥ य इति ॥ १०. तथाच प्रबोधनार्थ संशयवीजविप्रतिपत्तिप्रदर्शनम् । न तु तद्विना मननासम्भव एवेति तात्पर्यम् ।। प्रयोजकत्यमिति ॥ शब्दात्मकविप्रति ११. पत्ती विषयस्य हेतुत्वाभावादिति भावः । यस्या अविवक्षा, तामया- न्तरविप्रतिपत्तिमाह ॥ साक्षादिति ॥ अलौकिकपरमाण्यादावतिप्र- सक्तियतिरेके च वाय इत्यत उक्तं, साक्षात्कारकारणेति ॥ संयोगा- द्यन्यतमप्रत्यासत्तिजन्यसाक्षात्कारकारणेत्यर्थः । न च तन्मते व्याव- ाप्रसिद्धिः । पले उपरजकस्यापि दानात् । अत एव साक्षात्कार. त्यपर्यन्तमपि तजावित्वे घेपर्यमपि नेति ध्येयम् ॥ न च गर्भयर्तिनष्टे व्यभिचारादिदमुक्तमिति वाच्यम् । तन्मते २ ·१० न्यायमुमाञ्जरिमररन्दे । प्रमाविषयवस्थाप्यमायात् । भाये धावत्यमिन्द्रियसभिष्टत्यम् । प्रमाणान्तरात्तदसम्भवात् । योग्यतापरत्वे या सग्निपंचप तथेति मावारिधिनिपयकोरिप्रसिदिभिधेय वघटत्ययो सुलभेतिानन घर सामाधारकारणघटच सयोगरूपसग्निकांध्यत्व चशुष्यपि । न च तल्लीस्विमित्यत आह । इन्द्रियस्येति ॥ यद्यपि सयोगस्य द्विष्ठ त्याविदमयुर, तथापि नेन्द्रियविशिष्टसग्निकाशयत्यमिट्रिपस्या त । यामाश्रयात् । किन्तु तदुपलक्षितसनिकभियत्वम् । तदि दसुन, किन्तु प्रतियोगित्यमिति । तत्र नपतियोगिासनिकाय त्यापि तस्योपलक्षणयमित्यर्थ । यत्र येति । एतच्च यथाश्रुते । स्पसाक्षात्कारिवशायान्तु तार मात्रविषयत्वमेगास्नु त स्वपद कारणादिगर्भन्येनेति तथैन सिद्धान्तमाह। विन्त्यिति । न च तन्मते साक्षाकारस्पैर ममात्येन व्याप्यन्यापगमेदात् थ व्याप्य यापर तामह ाति वाच्यम् । उपाधिभेदेन भेदात् । तादृशानुमितिविषय व सर्वेगामिति सिरसाधन, व्यतिरेके च वाध इत्यत उर- माक्षात्कारनिसरसाक्षावाग्मादाय दोपतादधस्थ्यादाइ, चरम अन्पपदम् । बलौरिषमत्याप्ततिश्यनन्यसाक्षात्कारमादाय दापनाद यस्भ्यादाद, पूर्वमनाकम् । तान्यपदीश्वरमाननन्यतया जगतो प्रसिनिवारणार्थम् । सविण्यापदव्यानिस्तु म्ल एव । स्वपदेन घयत्र य मानावारत्वेनाभिमता, सत्र मात । सविणार पच पचपि प्रहने विशिरम् । मानपदना सगते । तथापि उप रखास्यापि दानादग्रण्डामायण घन व्यर्थत्यम् । परितु सिसाक्षावाररिपय यस्य प्रस्तामिमतपेन वि शिणपादानम् । यन्यथा विशिष्ट पक्षस्य विषयनिर्विरान म्यस्य नवामप्रहापत्त । न चैयापि मिशिण्यशिष्ट प्रत्यक्षा यानि । সায়ন্তিকাশন জন আমায় বিপ্লবশ্ব মুখ जयादिशामिदिपारसमित्या परिचयम् । भर पपपाय विमान यायिगया । मनि मयिक विषयतयापि मामय मानुपानमम पिपपितामन यागादीनामगिद्धतया तदनन्य. स्वाया नया गनुपरम पुग्यमायापार चनापि तदुपा रानमार गाशि मापयातिमा नगानयुधिरयेप शनि গারা স্বে। ধামাবাধান্বি ·मयपःस्मरफः।। मननाधिसमिपन्य। पिका ति ॥ धारावाहिक पथः । प्राथमिकमयिल्पकस्या- जनकल्यानिर्षिफनाक इरगुपलक्षणम् । मायमिकमयिकापफ इत्यपि दएप्यम् ॥ प्रपनेति ॥ पग्नकारणामपिशरगुणापिच्छी तयार्निर- १५. पाधिपिपी मुपा तामारणरपपिनियामयिरोगगुणग्यं लीधिप- मानममन्यसायिये परते, म परपर्यः । न घमानसेति पर्यम् । मानमायक्षपदेन मनःपात्यतातिविरामपस्पोकन्यायस्य पर्थ- स्यामायादपण्यामागे पान पैपप्पम् । लौकिकपदवासिरियारणा- पंम् । भाप्रपाकारण गुण ईयरमागादिस्ननिगपाधिविषयों घि- •शिष्टमायझे तकारणामपिशेषगुणन्य तारानिर्विकल्प पसंत पवेति सिद्धसाधनमत भाद, प्रथमात्मविषपदम् । भाग्मपिटीपस्य संसा- पन्मिनो गुण हत्यानमादाय पूर्वोकामिरसाधनतादयस्प्यादा- ६॥ प्रपक्षकारोति । प्रयासाक्षात्कारणेत्यर्थः । तेन न दोपतादय- गनु साक्षाइनान्वं यदि व्यक्तेस्तदा इज्यावेषयोरप्युपायच्या. देपद्वारा जनफवामिन्यसम्मयः । तत्रातीयस्य चेत्तदा मानाप्यतिमा सरः । उपादानप्रत्यक्षस्प माक्षायादेतुन्यादिति चेत् । न । फले- छाया स्यरुपसत्या साक्षादेय प्रपातुन्येन प्यतिपक्षस्य क्षीद- क्षमन्यात् । विजातीयाव्यापारफजनकजातीयस्यैप या साक्षासनक- ग्वेन विवक्षित यादिल्याहुः ॥ तचिन्त्यम् ॥ फलेच्छायाः प्रयागन- कन्याभ्युपगमेऽपि साक्षाचनकत्ये मानाभायात् । चिकीपदिसत्ये तां विना तदुत्पनी यिलम्यामायात् । विकीपादानप्रत्यक्षाभ्यां सह युगपदनवस्थानाय । क्षणायमाप्रस्थायित्यात् । चिकीर्पाठारेणैव उपपत्ती समूहालभ्यगकल्पने प्रमाणाभायाय । माये या तविषयत्वे न प्रयतजनकत्यं, गौरयामानामायाप । अन्यथोपादानप्रत्यक्षेऽपि उपनीतविशिष्टप्रत्यक्षविषयत्वमम्मवानिर्विकल्पकमादाय दोपापत्तेः । फलेच्छां विनोपायचिकीर्णविरहात्तद्धतुत्वस्यायश्यकत्यात् ॥ घस्तुतस्तु न तस्याः प्रयदं प्रति जनकत्वं, किन्त्यवच्छेदकत्यमि- त्युक्तमस्माभिरन्यथाख्यातिवादे । विजातीयेत्याप्ययुक्तम् । साक्षा- जनकत्वेनेय पिजातीयाच्यापारकं यद् उपादानप्रत्यक्षं तजातीय शानमादायोक्तसिद्धसाधनतादयस्थ्यात् । न च विजातीयव्यापारला .

·न्यायकुमुमाञ्जलिमकरन्द जनजातीयभिन्न विवक्षित, ज्ञाने च विजातीयेच्छाव्यापारकत्वमे- पति वाच्यम् ।मानादीनामदृष्टद्वारा कार्यमायहेतुत्वाभ्युपगमेनेच्छाया विजातीयव्यापारक्मयतजनजातीयत्वात्।विञ्चद्वेषस्य प्रयनकारण- से मानामाय । वथा चैततथा प्रपञ्चितमनुमानप्रकाशे । मूले त्य- प्रेतन प्राचीनमतमनुपादेयम् । चिन्तामणिस्वरसोप्येवमेय ॥ योक निरुपधिपद सोपाधीच्छाविपयशामिनीविशिष्टशानकारणा. समविशेषगुणस्यस्योने सत्त्वेन सिद्धसाधनवारफमेन । अनिमात्म- विशेषगुणपदयो. कामिनीरूपात्ममनोयोगादिवृत्तित्वेन सिसाधन- पारणे तात्पर्यमिति । तदपि चिन्त्यम् । निदिध्यासनजन्यभावना तरवसाक्षात्कारद्वाराच्या निरपधिविषयदुःयाभावरूपमोभहेतुरिति तामादाय सिद्धसाधनतादयस्थ्यात्।नच निदिध्यासनजन्यमाष्टमेय, नैवोपपत्ते । न च तचन्यत्वे स्मृतित्यापत्ति । स्वसमानविषया- संस्थागत्वेने देतुन्ये तथात्वात् । अत्र चात्मविषयकभावनात्यनेय हेतुयात् ।तत्यसाक्षात्कारस्य विश्वविषयकत्याच्चाअन्यथा सरकार- यमे पा गति । यत पय मुले पश्यति, अतीन्द्रियार्थदर्शनाभ्युपाये भायनेन्यभ्युएगापि मासी सत्यमेव साक्षात्कारमुत्पादयतीति थरएयत् तस्यापि प्रत्यासत्तिये विरोधामाय। अस्तु या तया । तथापि देवप्रतिमादिदर्शनत्वेनव स्वर्गहेतुत्व- युनेस्तनिर्विकल्पास्यापि नयावारिशेात्तमादाय सिद्धसाधनम् । गुगामशरणामविरोपगुणत्यम् चरमानादायपीति तदादाय नियमापनम् । नाप्रिमात्मपदमपि ममारिपरतया घ्याख्यातम् । तपरत्येऽपि यंदोगनुदारात् । जीयनयोनियत्नमादाय सिद्धसाधन- तापरण्याच्च । न च तस्य न मुखदुयजनकन्य, विन्तु जना जनर- ननि पारयम् । मन्ययम्पनिलाम्यां नदेनु गान् । अन्यथा प्राणा दापि नपायरनुप न म्याम् । एतेन श्यनेत्यादिना विषयान्तेन मुषायोग्य रिपभितग्यान मुम्बचायतरकारणारमनिरोपगुण. रयताममियाम्नम भर ममामुपागम्मतरतारणा मयिशरगुणाय गरिरमानमः पविषयातीयमित्र पतन पनि पिपभिनम् । माना या गुणापागमायायमाया । धमाधमोमपमाघारण्यामुमपगम- रपमा पाषायपोग्नुगमे तदेय यीजम् । प्रयागर्भः ·भथमः स्तवकः। १३ तया प्रत्येक विप्रतिपत्तिद्वयमेव वा विवक्षितम् । एवञ्चेश्वरमानादिकं निर्विकल्पकं जीवनयोनियत्नचादाय सिद्धसाधनानवकाशः । सर्वेषां तजातीयत्वात् । धर्माधमी तु न तथा । न चैवं विशेषपदवैयध्य, संयोगमात्रस्यैव तारशप्रत्यक्षाविपयतयाऽन्ममनोपोगमादाय सिद्ध- साधनापत्तेः । कामिनीरूपधृत्तित्वेन सिद्धसाधनधारणायात्मपदम् । भावनावृत्चित्वेन तद्वारणाय कारणान्तम् । यदि च निदिध्यासत. जन्यभावना कायव्यूहादिद्वारा सुसादिकारण, तदा तदन्यत्यमपि सुमदुम्यविशेषणम् । नच लौकिकत्वं योगजधर्माद्यजन्यत्वगर्भ, तध तन्मतेग्मसिद्धम्। साध्ये उपरअकस्याप्यदानाव्यर्थत्वञ्चति वाच्यम्। संयोगाद्यन्यतमप्रत्यासत्तिजन्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । असण्डाभावे साध्ये चावयादिति ॥ वस्तुतः पूर्वापरितोपादाह ।। यद्वेति । प्रत्यक्षाधिपयत्यमप्रसिद्ध- ११. मिति लौकिकत्वं विशेषणम् । परमते चोपरजकमेतद्योध्यम् । सुख- त्यादिकमादाय सिद्धसाधनवारणायाविषयान्तम् । गुरुत्वादिना सिरसाधनवारणायात्मपदम् । गुणपदं स्पष्टार्थम् । साक्षात्पदव्याय- य॑माह ॥ भावनात्यन्विति ॥ नन्चिदंयाधितं, धर्मत्वाधर्मत्वयोः पर- स्पराव्याप्यत्वाददृपत्वस्य च आतित्वाभायादित्यत आह ॥ अष्टत्व- चति ॥ यत पवारष्टयं न जातिरत एवं तद्याप्यजात्यव्याप्यतया धर्माधर्मत्वे साक्षाधाप्ये इति भावः। समानेति ॥ अन विधिकोटिनयापिकानाम् । नेति वौद्धानाम् । ११. यद्यपि तारजाति१ःसावच्छेदकत्यासमानाधिकरणेत्येतायतैय दुः- सानवच्छेदकशरीसिद्धाविष्टसिद्धिस्तथापि चैत्रत्वादेस्ताहशजातेः पक्षीकरणे याधाद् अन्यस्याश्चाप्रतिद्धरिति पक्षविकल्पमिया तादृश- आतित्वं पक्षीकृतम् । दुःखाचच्छदकत्यासमानाधिकरणवृत्तित्वं दु:- खावच्छेदकरयानधिकरणाधिकरणवृत्तिरचं विधाक्षितम् । एवञ्च सत्ता. वृत्तित्वेन सिद्धसाधनयारणार्थमाइ, अवृत्त्यन्तम् । अनेकावृत्तिजाति- त्यमप्रसिद्धमिति समानकालीनपदम् । तदर्थश्च समानकालोत्पत्तिक- चम् । एवञ्चात्मत्वमनस्त्वादिवृत्तित्येन सिद्धसाधनवारणार्थ शरीर- वृत्तीति ।। फेचित्तु कारणविशेषप्रयोज्यशन्दवृचिजातेस्तथात्वेन सिद्ध- साधनवारणाय शरीरवृत्तिपदमित्याहुः । यद्यपि जातिपदं व्यर्थम् ।

·१४ न्यायकुमुभाखलिमकरन्दे न चहिक्सुखमात्रामच्छेदकारीरवृत्तिधर्ममादायार्थान्तरवारणाय तदिति याच्यम् ।ऐहिशरीरस्य दुःखापच्छेदकत्वनियमान याघेना. ऽसिद्धे । अन्यथा जातिपददानेऽप्यप्रतीकारादिति । यदि च दुपा. यन्टदत्य तस्यरूपयोग्यत्य, तदा तुल्यम् । एवञ्च समानकालीन पदमपि व्यर्थम् ।तयापि पक्षे उपरखकस्यापि दानाजातिपदमप्रसिद्धि- पारकनया तदपि सार्थमिति । वस्तुतस्तु एतच्छरीरभाविघटा- धन्यनमायादिकमादायार्थान्तरवारणाय जातिपदम् । तस्य दुखाव- छेदस्वरुपयोग्यधानधिकरणचटायधिकरणत्वादिति विधिनिषेध- प्रसिविध शन्दत्यादी चैप्रत्यादी चेति योध्यम् ॥ मुप्रेति ॥ सुखदुपोभयजनकमच्छरीगतिरित्तत्वमुभयथा सुख दुगोमयजनकन्यविशेषणामावान्मदीयत्यविशेषणामाराच्च । तद्या. न्त्यनियन्धनमन्यत्र प्रसिद्धम् । आद्यनिवन्धन पक्षधर्मतावलात् पक्षे सिस्यताति भार ॥साधन त्विति ॥ साधनन्य वित्यर्थः । तत्राने पिपतिपत्तिदर्शनात् । धर्मिणस्तु दण्डादेः प्रागभायाविषयमतीतिवि- पप गत् । साधन पच न तथा,तस्य प्रागभावार्भतया प्रमेयत्वादिना- ऽपि प्रहे भागभावविश्यन्यनियमादिति प्रागभावविपपप्रतीतिविषय- प्रनियोगिरे साध्ये सिद्धसाधन, कार्यस्य घटादे प्रागभावघटा न्योन्याभावाविति सम्हारम्यनविषयान्योन्याभावप्रतियोगित्यादिति मम्वयम् । प्रागभापत प्रतियोगित्याभ्यां ताराप्रतीतिविपयाभ्यां सिमाधनगरमा प्रतियोगित्यप्रागभानान्येति ताराप्रतीयरि. पविशेषणम् । प्रागभायमतियोगियमागमायान्यत्ययं । कंचितु मामान्य रन यिशेरोऽपि पारित इति यथाभुनेऽप्यदोर स्याम पापीन्योन्यामायमादाय सिद्धसाधनम्। तस्य कार्य स्थायमिनातियोगितया दापयत्यय प्रागमायमनियोगित्यरूपनया सारपतीयविश्य यादिति पाच्यम् । मनन दि रपेगामापमंद प्रतियोगितापस प्रधाश्य, नस्यन्यथापीनि प्रशारान्तरेण तदुपदे प्रागमापाविषयीनिविषयल्यान्ायत पय प्यमय उन्यामायतया सम्यग्याप मागमायगर्भया न भनियोगियेन मिदमापनमपास्तम्। पगाय मागताप नारायझिविषय याम् । यमायाप तारा प्रतापनियति पापम् तस्मतियोगिरयात् । सविधमुन, प्राण মাথম্যাসিয়াস। বাবার সামাবিল ·प्रथमः स्तवकः।१। योगित्वेनार्थान्तरमिति याधस्फोरणाय पक्षविशेषणमिति मन्तव्यम् ।। ननु प्रागभावत्वादरिय प्रागभावप्रतियोगित्वस्यापि म प्रतियोगि कार्य, किन्त्यायः । तथाच तमादाय सिद्धसाधनानवफाशात्तदन्य- त्यं विशेपणमयुक्तम् । न हि प्रतियोगित्वं सम्बन्धित्वमानं विघक्षित- म् । तथा सति परम्परासम्बन्धेन प्रागभावत्वादेरपि तथारपात्तद- न्यत्वमपि साध्यविशेषणं स्यात् । पक्षविशेपणं चासिचं स्यात् । तथाच स्वरूपसम्बन्धविशेपो वाच्यः । स च तम नास्ति । किञ्च कारणतया समं स्वरूपसम्बन्धविशेपोऽन्यः प्रागभावादिना च समं कार्यस्यान्यः स इति शब्दमानसाम्यादगुमानाप्रवृत्तिः। न च स्वरुप- सम्बन्धत्यनयानुगम इति याच्यम् । तस्य परम्परासम्बन्धसाधार- प्यनोक्तदोषानिवृत्तेः । न च तत्र परम्परासम्बन्धस्यैव सत्वात् स. स्वन्धान्तरमन्तरेणेत्यादिरूपं तन्न तत्रेति वाच्यम् । तस्य संयोगसम- वायौ चिनेत्यर्थात् । अन्यथा परम्परासम्बन्धस्य सर्वत्र सत्यादस- म्भवापतेरिति चेन्न । साक्षात् सम्बन्धित्यस्य विवक्षितत्वात् । न च कारणतया समं कार्यकारणद्वारक एव सम्बन्धस्तथा च वाध इति घाच्यम् । घटाभाष इत्यव घटकारणतेत्यत्रापि साक्षात्स्वरूपसम्य- न्धानुभवात् । एवञ्च यद्यपि कारणताभिन्नं तादृशं प्रागभावगर्भ पूर्व- यत्तित्यादिकं नानाधर्ममादायार्थान्तरं सिद्धसाधनं चा भवत्येय । तथापि तत्तदन्यत्येनापि ताशप्रतीतिविपयो विशेषणीय रति युक्त- मुत्पश्यामः॥ कार्यप्रतियोगित्यमिति ॥ यद्यपि पूर्वेण कार्यस्य सप्रतियोगित्व- ११- मभिप्रेतमनेन च कारणतायास्तथापि साक्षात् सम्बन्धित्वमेव प्रति- योगित्यमाभिमेतं नयोमयनिकपितत्यमुभयत्र तुल्यमित्यविरोध इति भायः । अत एव प्रागभायादिवृत्तित्वेन नार्थान्तरशहा, कार्यसाक्षा- सम्बन्धित्वस्य तत्र याधात् । अन्यच्च पूर्ववत् ॥ द्वयोरपीति ॥ ननु प्रथमविप्रतिपत्ती भागभावत्वमादाय प्रसिद्धिसम्भयेापि दितीयाया- मसम्भवः । न हि मागमायत्वस्य प्रागभायत्वे वृत्तिरपि तु प्रागमाय पर्व । स च नमागमावान्य इति चेत् । प्रागभावत्वपदेन प्रागमावत्व- त्यस्य विवक्षितत्वात् । तस्य च ताररायुज्यविषये भागभावत्वे वृत्तः। तत्प्रतियोगित्यावस्यके । मागभावत्वपदेन प्रागभावधर्मः प्रमेयत्यादि- विपक्षित इत्यन्ये ।।

·न्यायकुमुमाञ्जलिमकरन्दे यनु ध्यासज्यप्रतियोगितामावाश्रयणे प्रतियोगित्वमागमावान्य. फेवल प्रागभावोशीति तवृत्तित्वेन यथाश्रुतमेव सम्यगिति । तत्तु ध्यम् । प्रागमाघमादाय सिद्धसाधनस्यैवमपरिहायस् । तथा च तद. न्यत्यविशेषण व्यर्यमापयेत । वस्तुतस्तु कार्यपद् तद्विशेपपटादिपर- म् । तथाच तत्यागमारतत्मागमावप्रतियोगित्वान्यभागभावाविषयम- तीन्यरिपयपटादिमागमावचित्यादिना प्रागभावत्वे प्रसिद्धिरिति ययाभुतमेव सम्पगिति ॥ फायनि । अनन्यथासिद्धार्यपूर्वयत्तिमीत्यर्थ । विशिएस्थान सिरत्यापि गण्डश प्रसिद्धरिति माय । एय ग्रीव कारणमेजा २१२८ तीय प्रधान वेत्या सशयमाह ॥ यद्वति ॥ तजातीयोत्पत्तिप्रापक्षणात्य पत्र, नत्र प्रत्याधिवरणत्व प्रधानाधिकरणत्व घेत्यत्र व्यापकीभूता- ऽधिकरणत्वारच्छद विशेषणीभूत ग्रीय प्रधान या नात्यन्तामार प्रतियोगि प्याप नित्यत्वादिति निषेधकोटि परेपो, याधशेटि- रम्मारम् । अयन्तामारातियोगिनो दण्डादेरपि तादात्याभ्युपगमा दिति बोध्यम् । यद्यपि व्यापशनि यत्येभ्यासवदत्यन्तामायप्रति योगिय प्रमादेरगिद्ध, तथापि तमदत्तिवानभ्युपगमात् प्रत्युत साशशरचियादिदमध्यवर्मयम् ॥ विशिष्टपति विमतिपत्तिरिति शेष । एच प्रागपि योध्यम् । अविशिष्टमन्यनमिशिदशायामौतदभिमतमिति प्रसिद्धिरिति मा पतदिति । तमापन पेन यागादिद्रष्टुरमाय इत्यर्प ॥ प्रमाणपद दीनि ॥ तयारमाण चादिति मोनस्य पााहिनापुरुषाम्या ममिनिरल्यागत नसालेन्द्रियाविशत्यत्वाम् सममवापिभिन्न या रिपत्र वापर्यम् ॥ नदिति । तम्य माधन साधनापीय । तदि. निवारण शामियायिय । प्रपक्षण ताप्राहस्य निरिसत्यादिति माप। नयम पाल इनिन प्रथमासानिमामानाधिपरण्ये प्रथम पर भायमानया नामापाय मापस्य हेतुस्तीति पपंपापले पती मुरलीपत्र मायासि तुपानुपपति स्या- पनि मन परयण यमापरलो न प्रामापित पण, या नोदनानि प्यधिारणम् । तयार केल्यमाय पान मा । भारनिपिपय गाविण्यत्र नानापति ·प्रथमः स्तवकः।१। तदर्थपरतया व्याख्यातमिति मन्तव्यम् । यद्यपि पक्षादेरप्रसिद्धी मोक्तानुमानमपि सम्भवति, तथापि तन्मतेनैव तत्पक्षाभावसाधनमु. पन्यस्तमिति मन्तव्यम् । यद्वा एतदस्वरसादेव व्याघातमालम्बते। तथाहीति ॥ यत्तु, यतः सापेक्षत्वादिति पञ्चमीवयमसंलग्नमिति फुलप्टिव्या- ख्यानमिति । तन्न । यतो हेतुरस्तीति हेतुहेतुत्वेन सापेक्षत्वादित्यस्प सङ्गतत्वात्। सुहद्भानाह॥तथापीति॥ एतावन्मानं मागभावसाधारण- मतः प्रत्यक्षं पिशिनष्टि॥ एतस्मादिति ॥ तत्फलमाह । अत एवेति ।। उक्तप्रत्यक्षस्य तत्रासम्भवादेवेत्यर्थः । प्रत्यक्षपरतायां प्रागभावे का- दाचित्कत्वस्य व्यभिचारेऽप्यदोपः। लिङ्गान्वेनाप्यने तदभिधानात् । तदभिप्रायेणाह ।। प्रागिति ॥ प्रकारान्तरेण प्रागमायव्यावृत्तं प्रत्यक्ष- माह ॥धपिचेति॥ अनन्यथासिद्धनियतपूर्वसदित्यर्थः । नियमानन्यथा- १३ सियोरित्यत्र समाधिमाह ॥ प्रत्यक्षे चेति ॥ ननु परं प्रति प्रत्यक्ष- सुपन्यासांनहमेव । अनुमानच्छाययैव तत्र तस्य गमकत्वाङ्गीकारा. । किञ्च कादाचित्कत्यमुपन्यस्तमलग्नकमेधैवं स्यादित्यत आह ॥ यद्वा प्रत्यक्षेति ॥ नन्यनुमानप्रामाण्ये किं सहकारितया स्वतन्त्रस्यैव समर्थत्वात् । सप्रामाण्ये सहकारित्वमपि न स्यात् । किञ्चैवं प्रत्यक्षानुमितित्वयोः सकरापत्तिरित्याशयेनाहायवेति ॥ सूर्यस्पन्दात्मकक्षणेन समं घटादेः सम्पन्धाऽन्तरामावाद् आह ॥ स्वरूपेति ॥ ननु यथाश्रुतं कादा- १३. चित्कत्वं प्रागमाये व्यभिचारि- प्रागसत्त्वविशेपितञ्च व्यर्थविशेष्य- स्वास्तमित्यरचेराह ॥ यद्धति ॥ नन्वेवमुत्पत्तिमात्रमेव हेतुरस्तु । अधिकस्य व्यर्थत्वादिति चेन्न । इष्टत्वात् । उत्पत्तिपदेनोत्पत्तिरूप- त्वस्य विवक्षितत्वात् । तथाचाचसमयसम्बन्धस्य हेतुत्वपर्यवसान- म् । यद्वा, उत्पत्तिगर्भ उत्पचिघटकः किञ्चित्समय आधसमयस्तत्स- म्बन्ध इत्यर्थः । तत्रैव पर्यवसानं विसर्गशून्यपाठादित्याहुः ।। • यद्यप्यत्रापि स्वरूपस्यैय तत्सम्बन्धत्वे तत्र पूर्ववदुत्पत्तिमत्वेन चोत्पत्तरित्यग्रिमप्रन्यविरोधा, तथापि स्वरूपातिरिक्तसम्बन्धस्यो- स्पतिरूपत्वं, तन चारमाश्रयाद्नयस्थानाच नोत्पत्तिमायमिति मता. ऽभ्युपगमानुसारेणेदम् ॥ यसाधारणं स्यादिति ॥ अगमकं स्यादित्यर्थः । ननु तनहा- १३. ३ ·१८ न्यायकुसुमाञ्जलिमकरन्दै। ऽऽत्मक प्रधानान्मक याप्तीन्द्रिय, नास्मदादीनां शक्यज्ञानमिति यदि १३ २८. भूयातमा दोशन्तरमाहान वेति ॥ यभिन्नत्वेति ॥ देतोपभिन्नजातीय- १४ १५. वैचेत्यर्थः । हेतापिति पाठेप्यर्थ स पवेति ध्येयम् ॥ किचिदिति॥ अन्यथासिद्धविञ्चिपदार्थावधिकोत्तरत्वव्याप्यारसम्बन्धित्वाभाव इत्ययं ॥ न चेति । परसिद्धमापादक भरति । न च कारणत्वपर्यव- सनपतियोगिनस्तन्मते प्रसिद्धिरित्यर्थ । स्वमते प्रत्यक्षेणैव तत्प्र. सिद्धरमत्त्वादिति माय । अत एव तत्मतेनोत्तरमाह ॥ तस्यति ॥ नुसब्द इति । परस्पराङ्गाडिमावस्य तुशन्दार्थत्यादिति भाव । पक्ष- १४ २२. द्वय इति ॥ निन्यस्वालोक्त्यान्यतरपक्ष इत्यर्थ । नन्यस्मन्मने नित्यत्वपक्ष पर पर्यापस्यति, न त्वरीयत्यमस- रख्यात्यनम्युपगमे सायाहारिपत्यापि तस्य तत्रानभ्युपगमादित्याचे १४ २६ राह ॥ यति । एतदुत्तरकालेति ॥ एतत्तु पक्षविशेषणमुत्तरकारी त्पत्तिाघटाशे आपादशसिद्धिवारणाय । पूर्वकालीनघटेऽशत सिद्ध साधनगरपायायमिनि । पूर्वशर गृत्तिरित्यर्थ । एतत्कालवृत्तिसर पक्ष थापादके ध्यर्थनिशप्यता स्यात्, पक्षीयन्यभिचारयारणा प्रयोगादतो विशिष्य पक्षयनि । घट इति ॥ उतरवारोत्पत्तियामि चारादाद, सत्यलम् । तघटसमममयोत्पत्तिकपटादी व्यभिचारादा एनत्सुशिति ॥ अयपहिनपूर्वकालत्यर्थ । तथा च चिरतर. पूर्वभारोत्पनी दृष्टान्त । यन्यथा यथाश्रुतस्याप्रमिया सदसिद्धिरि त्यययम् । तेनापि ताशकागद्यपक्षणा रणन्तासिद्धिरेवत्या माह, प्रथममुपतिपदम । चरममुपतिपद चिन्त्यम् ॥ रिनु यत्तिएदन मयागम्य, काम्य पागत्तित्यात् तय व्य मिगारधारणाय तदुपादानम् । न र प्रागुपनगुणादी प्याभार। थापा उपयस्यापि विक्षित गदियानु पम्नुतम्तु नश्यत्या गंन पलायायपत्तिासापेशा पत्तिय गाभायो पियभित । तथा घमायादित गरियता, न या अप्रग्दामाय पध्यंशदा, नया निगम्य रान ये नामिचियिते । यायमिति यात्पत्तिर १४२. शनिगरपाय परिशंपणम् ॥घटा पदानि । घटण्यपहितार अधिगम्याय दिनागापरणय पथ्यंयम्यति । यतु या हानियापनदातायागामिनि म्यादिति पटव्यदिन पाराविमा यशानमेवामिमनामिनि । तर मगम्पयासिद- ·प्रथमः स्तवकः ।। त्वस्य पदार्थविशेषणस्यावश्यकत्वात् । अन्यथा दण्ड रूपादिकमा. दाय दोषतादवस्थ्यापत्तेः । तस्मादुभयथाऽन्यदोष इति । रासमायु. तरत्वसामानाधिकरण्याद्विपर्ययानुमाने कारणत्वं न सिञ्चदिति व्याप्यत्वपर्यन्तम् । न चानन्यथासिद्धत्वेनैव तद्वारणमिति वाच्यम् । रासमादेरपि तथात्वात् । अन्यथा कारणतालक्षणे नियमांशोपादान- मनर्थकं स्यात् । तन च तस्याविवक्षितत्वे प्रकृतेऽपि तथास्त्यिति । प्रतियोगी चासत्स्यात्युपनीत इति स्मर्त्तव्यम् । घटव्यवहितकालत्वं बदानधिकरणकालवृत्तित्यमापाद्यम् ॥ अन्यति, अन्यकालोत्पत्तिके १५. इष्टापत्तियारणाय पक्षविशेषणम् । उत्तरकालोत्पतिको दृष्टान्तः ॥ स. कलेति । एतच्च पक्षविशेपणं नित्यत्वेनेप्टापत्तिवारणाय । अलीक- त्वेन तवारणायायमिति ।। प्रमाणिक इत्यर्थः ॥ किञ्चित्कालवृत्तिन स्यादित्येव कृते ध्योमादौ व्यभिचार इत्यत आह । किचिदिति ॥ माक्कालावृत्तिये सतीत्यर्थः । तेन न मागभावे १५. व्यभिचारः । यद्यपि सत्यन्तमेव समर्यमिति व्यर्थविशेष्यत्वं, तथा- ऽप्यराण्टाभाव आपाद्य इति ध्येयम् ॥तेनेति ॥ विशिष्टाभाव उभयथा सकलकालवृत्तितया सफल कालावृत्तितया च । तच्चाद्यस्य पक्ष- विशेषणमहिम्नाऽमाये द्वितीयस्य पर्यवसानम् । तच्चानिष्टमिति सा. उपेक्षत्यसिद्धिरिति भावः॥ एतापदिति ॥ पूर्वापरकालमात्रवृत्तिघटांश सिद्धसाधनवारणाय पक्षविशेषणम् । एतावत्कालवृत्ती पूर्यकालोत्पने व्यभिचारादाह, स- त्यन्तम् । एतावत्पदं कालविशेषणमात्रासिद्धियारकम् । एतत्कालीनो. स्पन घटादी सत्यन्तमात्र व्यभिचारीत्यत आह । एतत्कालान्यव- हितेत्यादि । ननूत्तरफालोत्पत्तिक एव इपान्तः, अन्यत्रापादकवैश- स्यात् । तप चतत्पूर्वकालवृत्तिनित्यदिगादिसापेक्षन्यादापादफबैक- ल्यमित्यत थाह ॥ अव्यवहितति ॥ नम्ध्यत्यासन एतत्कालव्यादित- १५. पूर्वकालावृत्तीत्यर्थः । नित्यन्तु प्यरहितऽपि घर्तते इत्यदोष इति यद- न्ति । तत्तुच्छम् । उसरकालोत्पन्नचरमकारणम् मादाय दोपताद- यस्यापत्तेः । पयन्तु, पूर्वकाल निपदं यंकालोत्पत्तिकपरमितिन नित्यमादाय दृष्टान्तासिद्धिः । न च तादादृष्टादिसापेक्षत्याद्दोप- सादयस्प्यम् । उत्तरवालोत्पन्नारष्टसापेक्षस्य दृष्टान्तस्य तथाप्यपिरो. भाव । अभ्यरदिनपदेनर तडारणाना । पदव्ययहितपूर्वकालोपसि- ·१५ २० न्पायकुसुमाञ्जलिमकरन्दे फाप्टेन नोत्तरकालीनकार्योत्पादनम्, एतत्कालपदेन तस्यैय कालस्य विवक्षितत्वात् । प्रथमकल्पेऽव्यवहितपदं स्फुटार्थामीत युकमुत्पश्या- मः। व्याप्यत्वं पूर्वत्वा विपर्यये नियमादिगर्भकारणत्वलाभाय । एवानन्यथासिद्धत्वमपि पदार्थे विशेषणमित्याहुः ।। अत पयेति ॥ यत एव किश्चित्कालावृत्तित्वे सतीत्यादौ न स्या- देयेत्यस्यैव कादाचिकत्वाभावपदेन पर्यवसानम् । अत एव मूळे कदावित् स्यादिति भूलोतकादाचिस्कत्याभावापादनं साम्प्रदापिका यन्यादामाहुः । अन्यथा पोनरुक्त्यापत्तरित्यर्थः । तत्र पक्षविशेषण- महिम्नालीकरवसिद्धिरित्येव मेदो नोक्तदोष इत्यसरसोद्भावनं सम्न्न- दायेनेनीति बदन्ति । केचित्तु सम्प्रदाविद इति प्रकरणान्ययीत्याहुः। हेतुभयनयोरिति । यद्यपि हेतोयद्भयनं तस्यैव विशिष्टस्यैकस्य निषेधात्तल्लय्यत इति दिग्बनमयुक्त, तथापि विशिष्मपि तदुभयान १७. २. त्मकमेवेति तथोक्तामिति ध्येयम् ॥ अहंतुशेति ॥ हेतु यतिरिक्त स्पः । हेतुनिषेधभवनमुत्पत्तिरूपमसम्भवीत्यत आह ॥ तस्येति। १७.२२. अकारणकत्येऽपीति ॥ अकारणकग्याविशेपेऽपीत्यर्थः नियतेति ॥नि. पतदेशतशत्तिन्यमित्यर्थः। परमाणोर्देशत्वमपरस्य तमृत्तित्यमिति स्वमायादेव यथा यथा नियम इति भावः । नियतदेशचिनियतसम्म निधायं विवक्षितमित्यन्य । परमाणुपदं माधप्रधान निर्देशन परमाणु १७. २७. उपरमित्यपरे ये ये निरवघय इति ॥ अकादावित्कत्यमाकाशादिषु न तवद्धर्माधीनमननुगमादिति निरवधित्यनियन्धनमेव मन्तव्यम- न्यस्यासम्मयादिनि परस्परविरोधावधारणेन निरवधि कादावि स्कत्यस्वभावविरोधे इत्यर्थः । यत एपाननुगमनदर्शनार्य, ये येत्य कमिति यदन्ति । भयं क्षण इति ॥ अथ च कालत्यमापादकविशेषणम् । तेन घर- संपादौ म व्यभिचार इति ध्येयम् । अन्ये त्यस्वरसोझायनम् । पीजन्तून तर्कायएम्भे यथोक्तमेव युक्रम् । तदनयटम्मे त्येतदप्यायो जामन्याहुः ॥ न होतीति । मायकदाचिकत्वमिति न भागभाषा- १८२व्यातिदारः । नन्वेयं गौरपमित्यत आह ॥ तथा सतीति । अन्यथा द्वपोरपि पादाचित्यये पदस्य वादाचितत्यव्यवहार माकाशस्थाः बादाविपदारय लोकानां घिरनेत्यर्थः । तथाच गारप. मपि प्रामाणिमिति मायः ॥ नन्थिति ॥ घमागमावनिकपकस्य ·प्रथमःस्तवकः।१॥ चक्षुरादेर्न घटकारणत्वं ययेत्यर्थः । न च प्रागमाच इति ॥ अधिक. १० पलत्येन प्रागभावनिरूपकचं कारणत्वन्यायमिति भावः । तस्येति ।। १० प्रतियोगिसमयायिकारणमाप्रनिरुप्य इत्यस्येत्यर्थः । चक्षुरादेरिति ॥ तथाच न तस्य प्रागमावनिरूपकत्वं, यस्य तु तन्निरूपकत्वं कपालादे. स्तस्य हेतुत्वमेवेति नोकदोप इत्यर्थः॥ नन्विदमनुपलब्धिगम्याभाववादिमतम्, अस्माकन्तु चाक्षुप पवामाच इत्यपसिद्धान्तः। न च प्रागमायो न चाक्षुप इति न वयं घूमा, किन्तु प्रागभावत्वप्रकारनिरूपणत्वावच्छिन्नं प्रत्यजनकं चक्षु. यभिचारादिति। तदिह सामग्रीनिविष्टाधिकरणस्य परम्परानिरूपण- कारणता प्रागभावप्रतियोगिजनकता चेति युक्तो नियम इति वाच्य- म् । शब्दादिना तत्यकारकनिरूपणसम्मवेन व्यभिचारादधिकरण- त्यस्याप्यतयात्यात् । प्रत्यक्षनिरूपणमादाय व्यभिचारश्च तुल्यः । चक्षुष्टेन व्यभिचारेऽपीन्दियत्येनाव्यभिचाराम् विशिष्याधिकरणेऽपि व्यभिचारात् । अस्तु वैच, तथाप्यनन्यथासिद्धस्य मागभावनिरूप- कस्याधिकरणग्रहादेर्यथा न घटकारणत्रं, तथाऽनादरपि न तथात्व- मिति दोपस्तदयम्य एव । एतेन परमाश्रित्यैव चक्षुरनन्यथासिद्ध- स्वाभिधानमित्यपास्तम् । यधिकरणग्रहमादायोकदोपानिवृत्तः । फिश्च यदि चक्षुरादिव्यापारामायेऽपि तत्प्रतीतस्तदन्यथासिद्धं, त. दायिकरणग्रहणमपि तथा स्यात् । शन्दादिना तद्विनाऽपि तत्मती- तेः। घटोऽप्ये चाक्षुगे न स्यात् तद्यापाराभावेऽप्यनुमानादिना त- प्रतीतेः । प्रतीतिविशेपे या व्यभिचारस्तुल्य एवेति चेत् ॥ अत्र प्रमः ॥ अधिकरणत्वेन प्रागमायनिरूपकस्य तत्प्रतियोगित जनकात्यमिति नियमः। कपालादेव तथात्यात्तचनकत्वं न चक्षुरादे- रित्यत्र तात्पर्यम् । निरूपकञ्च प्रत्यक्षनिरूपण एवेत्यरधेयम् । न च तप्राप्यधिकरणस्य न निरूपकत्वं, फिन्तु तयुद्धेरिति याच्यम् ।- योजकत्वमानस्पैय वियक्षितस्यात् । न च प्रतियोगिसयायिमिन्नस्य देशकालादेरपि तनिरूपस्याभ्युपगमाराभिचार पति घाच्यम् । त. स्यापि हेतुत्वाभ्युपगमात् । ननु देशमालपोः फा गनिरिति चेत् । न । तयोरपि स्वरुपयोग्यन्यात् । यस्तुतोऽधिकरणन्येन निरूपया- जातीय किश्चिदयश्यं कारणमिति नियम इति केचित् । उपस्थित प्राग- माथे पटकारणत्याहः उपस्थितिय वस्य न कपालाघुपस्थिति ·- न्यायकुसुमाञ्जलिमकरन्दे मन्तरेणेति कारणतानाहकमानेन प्रथमोपस्थितफपालादेरेपकारणत्वं गृह्यते, न तु प्रागमारस्यापि।उत्पन्नानुत्पत्या तु तस्य तथात्वग्रहो, न तु प्रत्यक्षात्।चक्षुरादिकञ्चन तदोपस्थित, न वा कपालगदियानन्यथा- सिद्धमिति न कारणमित्यत्र तात्पर्यम् । आपादके विशेषणमियन्य। न च नित्यत्वमुपाधि । तस्याप्यापाद्यत्याविति माय ॥ न च धूमत्व- मिति ॥ नच परमाण्यादीव्यभिचार जन्यवृत्तित्वे सतीत्यापादकविशे पणादित्याहु |तन्ना परमाणुधमान्यतरत्यादीव्यभिचारात्। तस्मादहन- व्यभिचारिभूतजन्यवृत्ति स्यादित्यापादकमना नोन दोप। दहनासम- १८ २५. पहितत्व तदसहस्तव तदघटितत्व वाऽभिप्रेत्याह॥अपरस्येति।। धूमा यति ॥ धूममारस्य पक्ष वे आपादकासिद्धि धूममारस्य तासमव धानोत्तरापत्तिक्त्याभावेन धमत्यादेस्तदनवच्छेदकत्वात् । रासभो तरभाविधुमस्य पक्ष सिद्धसाधन, तख़्मत्यावच्छिन्नस्य तथामा- वादिति चेद मैग्म्। धूमस्य समवधानोत्तरोत्पत्तिकन्यनियमेऽपि दहन- स्य तदनियतत्व परणाभिप्रेतमिति तद्यभिचारित्वमेव तदुत्तरोत्पत्तिर तापच्छेदकत्येन पराभिप्रेतमितिधूममात्रस्य पक्षवेऽप्यदोषादित्याहु । स्वभारनियतत्यादिति ॥ अत्र नियतपद चिन्त्यम् ॥ तस्येति ॥ स्वभावत्वन्याधातादित्यर्थ । अनियवावधयश्चेति । यद्यपि अवधित्व वारणायम् । नियतस्यैव यनियताध्यधित्वमप्रसिद्ध, प्रसिद्धत्वे या मातादेवपित्वमात्रस्याभावावटादार तदभ्युपगम इति तेषा पादाचित्य त्यस्वभावविरहादिति विरुद्धम् । तथापि नियताऽवधि शून्यन्ये ता पर्यम् । विशिणविशिष्प्रतियोगित्वे च न भेद । त्याहु । अनिपताऽयधिपदेन सारङ्गादयस्तन्मनेनोक्ता इत्यन्ये । १९.३१ न होति ॥ यद्यपि यथा विरुद्धयोरपि प्रमयवस्वभावत्व तथा कादा विकाकादाचित्वयोरपि निरवधिस्वभावत्वमचिद्ध, तथापि तत्त वापाथ नत्तवारणोपादानानुपपत्त्या सावधियसिद्धिरिति भाष' अनादिरपादित्यस्य परिहारस्यासातत्वनिरासार्थमाशय पूरय २०.६ति : नन्विति । तथाचाशयस्थितानप्रस्थापरिहारपरत्वेन तत्समति रिनि माय । नन्वनयस्थामपात् मागमारवनिरपेक्षाऽपि सामग्री पादाचिनीयनेन विपक्षणामितया माघारणानकारिता प्रदर्शनात पथममायारण्यम् । अत एव परिमर तदेवोत्त मिति चन् । मेयम्। भनयस्याभिया सामग्री निरपेक्षा मावाशादियान कादाचित्ती ।त.

·प्रथमः स्तवकः।१।- थाच निरपेक्षसामग्रीरूपविपक्षाद्यावृत्तिरुता । आकाशादिविपक्ष- न्यावृत्तेश्च स्फुटत्वादप्रदर्शनम् । निरपेक्षसामनीसापेक्षं कार्यमयका. दाचित्कमिति सपक्षाघावृत्तं कादाचित्कत्यमसाधारणं स्यात् । तथा- च तद्भयेन निरपेक्षस्यापि कादाचित्कत्यस्थीकारेण साधारणानका- न्तिकतया नायं हेतुः सापेक्षत्यसाधक इत्याशयवानाहेत्यत्र तात्प. यात् । न च प्रागभावरूपविपक्षव्यावृत्तत्वाभावान्नासाधारण्यं स्या- दिति वाच्यम् । प्रागसत्त्यादिघटितफादाचित्फत्वस्य प्रागेच निरुतः। तद्विपक्षत्वानिश्चयदशायां वा तथात्वात् । यद्यप्येवं पक्षवृत्त्यपि न कादाचित्कत्वमित्यप्रसिद्धं, न त्यसाधारणं, तथापि विशेषादर्शन- दशायां तदित्येके । अगमकत्वमेव तेनोपलक्षितमित्यन्ये। केचित्तु असा- धारणमित्यत्र अ-पदं निपेयाचकं विभिद्य घ्यावृत्तिपदेन योजनी- यम्, तथाच सपक्षविपक्षाभ्यामवृत्तेः साधारणमित्यर्थ । अत एव साधारण्याने व्युत्पादितम् । तथाच परिमलसंवादोऽपीति घ. दन्ति । सामग्रयाः सापेक्षत्वेनवस्था, निरपेक्षत्वे व्यभिचारादसा- धारणं न पक्षदृष्टान्तसाधारणमन्याप्यमिति यावदित्यर्थ इत्याहुः ।। अंशत इति ॥ अयधेर्मयाऽपि स्वीकारेण तदंशस्य सिद्धस्यैव २२. साधनादित्यर्थः । तत्तदिति । तथाच नासाधारण्यमित्यर्थः ॥ ननु वीजाटुरादेः सादितया कथमनादित्वमित्यत आह ॥ अनादित्यश्चेति॥ ध्यंसव्याप्यत्यं सजातीयध्वंसव्याप्यत्यम् । तथाच, तद्घटत्येन सा- दित्वेऽपि घटत्येन तद्घटस्याभ्यनादिन्यमिति ध्येयम् ।व्याप्तिश्च काल- गर्भा । ननु घटादेः प्रागभावयत् तदुत्तरकावधित्वं परानभ्युपगनमे- वैतिकथमापादनमित्यताहायद्यहरोति। तथाच तद्वदावेश्यित्यादिना २२. तदभ्युपगतमिति भायः ॥ अष्टपूर्वकोटित्येनेति ॥ मन्यत्रष्टापत्तिः। अपपूर्वकोटिक नादित्वाभ्युपगन्तारं प्रत्येवापादनात् ।न च पूर्वदिने सत्वापादनेन प्रत्यक्षत्वापादनमभिमतमितिवाच्यमातथापितस्योत्तर- फावधित्याभ्युपगमेन पूर्वावधिशून्यतयानादिभाषमावावधिस्वभाध- त्य इत्यसतापातादिति चेन्मयम् । रपप्रायोटिकघटाभिमायणेच प्रस्तापादनात् । नचादृष्टपूर्यकोटिन्चनेत्यसिद्धम् । यद्दष्टपूर्वकोटि- त्वनानादियों भावः सामग्रीकपस्तावन्मात्रायधिस्वमायत्व इत्या- त् । तथाच, नादृष्टप्राककोटिनयमानादित्वम् । अन्यथा, कस्या- श्चिद् घटसामनया अषि तथात्येनानादितया तदुचरस्य यट- ·२४ . न्यायकुसुमाञ्जलिमकरन्दे २३. ३. स्यानादित्वं स्यादिति भाव ॥ अष्टावधीति || महटमारकोटिकाय. धीत्यर्थ । घटसामग्रीवहिनसामप्रया अप्यदृप्राक्कोटिकत्वेनाना• विश्वसम्भवात् तदुत्तरदिनस्यानादित्यप्रसन्न इति भाव ॥ एपमित्यप्रेतनेन पौनरुक्त्यमाशयाहाकिमयमिति ॥ सर्वजातीय- त्याप्रसिद्धरण्यया तर्कमाइ॥अयमिति ॥ यद्यपि व्यापेक्षया नियमे ऽपि पटजनकतधतिजन्यन्यस्य घटेऽनभ्युपगमादिदमयुक्तम् । तथापि पूर्धयत्तिन्यक्तित्यनेर तयात्वे घटपूर्ववर्तिपटजनक-चेमादिव्यतरपि घटजनकत्याभ्युपगमादिदमिति ध्येयम् ॥ चैयधिकरण्यादाह ॥ घट २३ १९. मिन्नमिति। २११०. अनुपलब्धिलिकममायलितकम् । यत एव मूल-कारण- २४ १८ व्याहत्त्या चेति ॥कारणताऽवच्छेदकस्येति ॥ कारणमेदस्यैव तद्भेदन २४ २५. योजकवादिति भाव ॥ प्रत्युतेति ॥ तथाच तत्तत्परमाणुभिरेव त- सदारम्म इति नैकोपादानकत्व तयोरिति भाव । अत्र च जातिपद द्विवादी व्यभिचारवारणाय । न च कार्यकारपोभयवृत्चित्वादित्ये. पास्नु कृतमययवादिपर्यन्तनति वाच्यम् । रुपत्रादी व्यभिचायत् । न चैवमपि समवायिकार्यवृत्तित्यादित्येयास्तु तय तात्पर्यादित्याहु ॥ दधि समगायिकारणक भावकार्यत्वादित्यनुमान लयवाष्प तकंमत दुग्धारम्भकपरमाणुमा विपयाकयति । अन्यथा गौरया त् । दुग्ध यिनाऽपि कदाचिद् दध्यापत्तेश्चत्याशयवानाह ॥ क्षीर २५ ५ परमाणूनामिति ॥ अनुमाने पूर्वपक्षानुमाने । दधित्यमिति ! जलत्वे म्यभिचापदाह । पार्थिवति । स्वमत दुग्धत्व व्यभिचापदाह ॥ परमाण्विति ॥ परमाणुशरिमाणादी व्यामेचागदाह जातेपदम् ॥ नच साइराइन्यन्यसाक्षाशायनानित्य पदात्तिवप्रयोजकामेति घाच्यम् । साक्षात्यस्य गुम्त्यान् । सत्ताया पटावृत्तित्यमसहाय । नन्वयमप्रयो- जातयाऽस्यप तस्य शिविर मूरत्यमिति चेत् ॥मत्राहुन हि पर गाया पारम्मके परमाणो दयारम्भकपरमाणुवृत्तिदधित्वपत्या- ऽपि जातिरकोरियते । तस्या यपि पटेमाययापते । अवयवायवि वृत्तिमातरयपवित्तियनियमात् । तथाचान्पस्पायच्छेदपस्या मायान् पृषिपीरमाणुन्यादिवमा तनपणुरजनश्तावच्छेदकम् । पपत्र दधियगुशवाश्रमपरमाणवोऽपि तत्र स्वरूपयोप्या इनि नि सस्य सदशापयापामा तैरपि परमनने पौनयुक्त्या तनाते पर ·प्रथमः स्तवकः ।। २५ वृत्तिता पतिरित्यन तात्पर्यमिति ॥ न चेति ॥ यद्यपि प्रमाणविषयी.. २५ भूतविषयस्य लाघवस्य सहकारितया वक्ष्यमाणस्य न लाघवोप. कायत्वं, तथाप्युक्तस्य भावकार्यस्य तथात्यम् । तथाच तेनैव तद- वयवतायां सिद्धायामेतस्य कथञ्चित्तदुपकार्यत्यम् । एवञ्च लाघवोप- कार्योपकार्यमानाभायो न चेति फक्किकार्य इत्याहुः॥ नित्येति ॥ पतञ्च दध्यघयविनि व्यभिचारवारणाय । काले व्यभिचारयारणाय, पार्थियत्वादिति ॥ न च समवायगर्भवमन्यया परम्परासंबन्धमादाय व्यभिचारापत्तेरिति वाच्यम् । एवमपि साक्षा- त्सम्बन्धगर्भस्य निर्दोपत्वात् ॥ दधित्वाश्रयेति ॥ दधित्वाश्रयाभि- मतपरमाणावित्यर्थः । अवयवित्वप्रवेशे गौरवादिति भावः ॥ प्रति. कलेति ॥ पूर्वोत्तमतिकूलतःणेत्यर्थः । तथाच गौरवमपि प्रामाणिक- मिति भावः । अत एव गन्धवदवयवित्वस्य पृथिवीत्यव्यजकत्ये तदपि परमाणो न वत्तेंतेति प्रतिवन्दिः परास्ता । तत्र गौरवस्य प्रामाणिक- त्यामावात् । किञ्चैवं गन्धसमवायिकारणतावच्छेदकपृथिवीत्वस्या- भावे निर्गन्धत्वापत्तौ तदारख्यकार्यस्य निर्गन्धवप्रसङ्गात् । नचैवं दचित्यव्याकरसविशेपसमयायिकारणतावच्छेदकतया दधित्वं पर- माणावपि । अन्यथा परमाणा तद्रसाभावेन तदारन्धदधन्यपि तद- भावापत्तेरिति वाच्यम् । पृधिधीत्वस्यैव तयच्छेदकत्वात् । घटा- दो सहकारिविरहे तवनुत्पादात् । तदारम्भकपरमाणौ च तदुत्पत्ति- रिटैच । अत एव तेन कदाचिद् दभ्यारम्भोऽपि । अत एव मधुरा- ऽऽम्लरससमवायिकारणतावच्छेदकतया पृथिवीत्वसिद्धिरुक्ता बर्द्ध- मानचरणरिति दिक् ॥ तघअकत्वादिति । तथाच साधनव्यापकत्वमुपारिति भावः ॥ २५. यस्येति ॥ घहत्कार्थमुपादीयमानेन्धने व्यभिचारादाह ॥तवृची. ति ॥ सप्तामादाय दोषतादयस्थ्यादाह ॥ द्रव्यत्यव्याप्येति ॥ व्याप्ति- व भेदगर्भति न द्रव्यस्वमादाय दोपतादयस्थ्यमिति भावः । तथा- ऽपि तैलोस्थितोद्भूतरूपदहनार्थकेऽनुद्भूतरूपतैलस्थदहने व्यभि- चारः । अनुभूतान्नोद्भूतमिति मतेनेवास्य कृतत्वादित्यत आह ।। उपादीयत इति ॥ उपादाने प्रवृत्तिः । तस्य चाप्रत्यक्षत्वान्न तयोग्य. तेति न दोषः । अत एव पटाधुत्कर्षार्थके मृदारम्मके परमावा. दौ म व्यभिचारः । न चैतन्मते अनुभूतरूपस्योद्भूतरूपार्थक- ४ ·न्यायकुममाञ्जलिमकरन्दे । त्वामायादेव न व्यभिचार इति किं तद्वारणार्थ विशेषणोपादानेनति याच्यम् । नियमतो यदनन्तरं यद्धति तस्यैव तदर्थकत्येन वियमित- त्यात् । तस्य च तासहचरितावययान्तरमादाय तत्रापि सत्वात् । मन्यथा दुग्यस्यापि दधिप्रतिवन्धफदया तथात्यं न स्यात् । ननु धूमार्योपादीयमानान्धनोत्कर्षे व्याभिचार । न चान्वं अल- संबन्धी,न तद्विक्षिप्तद्वचिदन्यत्यव्याप्यजातिरस्तीतिवाच्यम् ।पर- मपि शरीरीत्कार्योपादीयमानमक्षोक व्यभिचारामारणादित्या- गय उपादेयतापच्छेदफयर्मापच्छेदन तहतिदन्यत्वव्याप्यजातिमत्यं विवक्षितम् । न च शरीरोकोंपादीयमान उपादेयतायच्छेदका- पन्छिनं पार्थिययात्रम् । जलस्यापि तथामावेनीद-नलदाघमात्रस्य एमपन्माप्रभ्य तथामायादिति समादधुः । तचिन्न्यम् ।तत्र पक्षसमत्वेन व्यभिचारामाराद्विवक्षाया चयात् । याहारपरिणतिभेदेन शरीर. मेदाभ्युपगमाघ । किञ्चवमपि घटोत्कर्षायोंपादीयमानदण्डोकपण व्यभिचारः यदि य योग्यतारियक्षायां दण्डारम्मकपरमाणुना कदा. चिटारम्मात् माध्यमत्वन व्यभिचार, तदा मश्याएम्मकपामाणुना- ऽपि शरारम्माविरोधः । अपि चालोकोत्कोंपादीयमानो. स्कटप्रदीपादी व्यभिचारः । तस्मादुरभूतपस्येत्यपि विशेषणं देय. म् । यद्यपि योग्यताविवक्षायां दण्डपम्यत् कदाचिन् दोऽपि दुग्धीपादानोपादेयन्ये विवक्षितसाध्यस फलोपधानगर्मस्य न सिद्धिः। तदरियक्षायां घटोत्कर्षायंकदण्डोत्कग भ्यभिचार एव । तपारि परिमाणात्कर्षानेरधन एयारकों विवक्षितः । घटे रस में दण्दोकनिरपना, जिन्वयफनिम्न्धन एवेन्यो । एनद- नुयाय यादयन्यादिकमिन्यन्ये । यद यदुपादीयते तदुपर- दानापसंदगमिरपत्र घेताय गुणमिपंधश्न पायकमिति मरते तदुम पामायोपयर्णनम् । उपलक्षणनया च यापकामारे सतीत्यत्र सारपर्य- मिति न णनियामाइन्ययाहुः प्र मापनि दुग्यायामयम्य पालम्य जनारया या इत्यत उन, पामाणिपति एतेन. परमाणुप्रदर्णयपानापानचाप्रेगन- मिजमावतारामयः पणुशाम्मकम्य परमाणुण्यनियमन ताम• म्भवालियालम पियतितयान प्रतियोग्यप्रसिया साया प्रमिति मायः । पिसमापनमिति माप एयन्ये । ताई ·प्रथमः स्तवकः ।। दव्यत्वमपि तत्र न वत्तेत्यत आह ॥ द्रव्यत्यस्यापति ॥ तद्धिश्चेति॥ तद्याप्यत्वमात्रं परम्पराव्याप्यातिव्यातमित्यत उक्तं सत्यन्तम् । तथा- ऽपि तद्याप्याऽव्याप्यत्वमसम्भवि। पृथिवीत्वादेव्यत्वादिव्यायीभूत. ट्रव्यत्वादिव्याप्यत्वात् । व्यत्यादिव्याप्यीभूतपृथिवीत्यादिव्याप्य- त्वाच । अभेदेऽपि वाप्तिसस्वादित्यत उक्तं, तद्भिन्नेति ॥ साक्षा- याप्यव्यापकाभिमतोभयभिनेत्यर्थः । सत्तादेरपि द्रव्यत्वादिसाक्षा. शाप्यत्वापत्तिरिति चरम ताप्यत्यमुक्तम् । न च तदुभयभिन्नद्रव्य- स्वादिन्यान्यगुणवत्वादिव्याप्यतया पृथिवीत्वादाचसम्भव इति चा. च्यम् । तद्भिन्नतद्याप्यजात्यव्याप्यत्वे सतीत्यर्थात् । नन्वेचं चरम- जातेः स्वसाक्षाघाप्यत्वं न स्यात् । स्थभिन्न स्वव्याप्यजात्यप्रसिद्धे। न च स्वस्य स्वसाक्षाघाप्यत्वं न विवक्षितमिति वाच्यम् । द्रव्यत्व- स्यापि स्वसाक्षाद्याप्यत्वमित्युपक्रमविरोधादिति चेत् । मैयम् । द्रव्य- त्वसाक्षायाप्यत्यमाप्रस्यैव प्रकृतत्वेन लक्ष्यत्वादित्यादुः । वस्तुत- स्तु, तद्भिन्नतदन्यापकजात्यव्याप्यत्ये सति तद्याप्यत्वं विवक्षितम् । तथ चरमजातावपीति नोक्तदोषः । अत्र चाद्य तत्पदं साक्षाद्याप्य- स्वाभिमतमात्रपरम् । अन्यच्च व्यापकत्वाभिमतपरमित्यवधेयम् ।। यद्रव्येति ॥ घटध्वंसजन्ये घटरूपादिध्वंसे व्यभिचारादाह, २५. चरमद्रव्यम् । यद्द्याभावजन्यमिति कृते प्रतियन्धकद्व्यात्यन्ता- भावजन्ये द्रव्ये व्यभिचारः स्यादिति ध्वंसपर्यन्तमुपात्तम् । न च तवंसस्यापि जनकत्वादोपतावदस्थ्यम् । ध्वंसत्वेन जनकत्वस्याने विपक्षणात् । नचैवं धान्तासिद्धिः । महापटस्य प्रतिवन्धकाया तदभावस्य संसर्गाभावत्वेनैव हेतुत्वादिति वाच्यम् । महापटं विना- पिसण्डपटोत्पावापत्तेः । अत्यन्तामावस्य नित्यस्य स्वरूपयोग्यस्य सहकार्यवश्यम्भावापत्तेश्च । नचैयं तत्मागभावस्याहेतुत्वे महापटो- त्पत्तेः मार खण्डपटो न स्यादिति तन्तुमात्रमुपलभ्येतेति वाच्यम् । इटापत्ते । तथाविधसंस्थानयोगितया पटव्यपदेशः । यद्वा द्वितन्तुका- दिमहापटपंसजन्य एव वितन्तुकादिः पटो जायते । मुर्तीनां स- मानदेशताविरोधेन वेमाद्यभिघातादू द्वितन्तुकादिनाशे वितन्तुका- पुत्पादाभ्युपगमात् । तत्र च सर्वतन्तुकमहापटमागभावः सन्नप्यन्यथा- सिद्ध एव । एवञ्च नितन्तुकादौ पटध्वंसजन्यपरत्वेन पण्डपटत्य, पटजनवंसप्रतियोगिपटत्वेन महापटत्वञ्च न विरुद्धम् । द्वितन्तुके .

·२८ न्यायकुसुमाञ्जलिमकरन्दे चयदि खण्डपटव्यपदेश, तदाऽग्रिमापेक्षया परिमाणापकपंनियन्धनो गौण । पस्तुत प्रथमपटन्यूनसमयायिकारणक पय सण्डपट इति मितन्तुवादीनामपि महापटत्वमेति तत्रापि गौण एवं तद्व्यपदेश इति । म्याशे च ससर्गामावत्वेन तस्य कारणत्वाभिधान मता. म्तरेणेति मन्तव्यम् । आद्यद्रव्यपद किमर्थमित्यवशिष्यते । तत्र घूम। तरपसाक्षात्कारजन्यमिथ्यामानभ्वसस्य ध्वसत्वेन फापन्यूह प्रति जनयतया घ्यभिचारवारणाय, तदिति ॥ यनु प्रयागमरणस्य सयोग सात्मरस्य स्वर्गहेनुत्यधृते स्वर्गिशरीरजनक्तया तत्र व्यभिचार- यारणाय तदिति । तन्न । यदृष्टाद्वारकन्वस्य साक्षाजनकत्यस्य था. ऽयदय वाच्यतया तत पय तदुद्धारात् । अन्यथा ग्राह्मणशरीरशाल प्रामायसादेरधर्मद्वाप नापविशरिजनकनया व्यभिचारतादयस्ध्या पसे । अन्ये तु पागमायध्यसात्मस्पारजन्यघटे व्यमिवारपारणाय तदुपादानम् । न च स्वसत्येन जनस्त्वविययय तद्वारणमिति था. च्यम् । प्यमानेयस्य ध्यसत्यनियताया उनकताया विवक्षितत्या दित्यर्थात्, नायव प्रतियग्यकामायजन्य व्यभिचारस्य निरासात् । यद्यपि प्रागभावोपादानाप्रमिद्धता व्यभिचारोऽपि तत्राप्रसिद्ध प्रति एच तारणाप तन्, तथापि नियतमामानाधिकरण्यरूपच्यातिप्रदी. पयिकतया मायक यम् । यता, यदन्यध्यसजन्य यद्व्य तदुमयः मेयोपादानकमित्यत्र तात्पर्यम् । एकोपादानयत्यवान्यन्त्र प्रसिद्धमिति नव भिवाग्ममिद्धिरिति पदन्ति । यत्तु, अपयवसयोगध्यसजन्य- घण्टे प्यभिचारमारणाय द्रव्यपदम् । म च तत्र साम्यमस्त्येति पाच्यम् । तमोगाश्रयान्तनामपि नारो तद्भिनमानसमयेतपण्डप तपापिम्पभिवागदिति तनुच्छम् । तस्य महापटप्यमोपक्षीणत्येन पादपर प्रपंदनुयात् । अन्यथा तन्तुनाशपघण्टापटमादाय दोष नादयस्प्याप ! एलेन अन्य येन प्रयोग्यत्यमा विपक्षितमित्य गपालि पम्पपयिगरम्मा एयायपया पास पिशारिनो यान पर पम्पारम्मश । तम्प सरपितवारमा पाणिग्यादिपद इण्यपरमेय । दुग्पत्याद परम्परा समान मनियाम्पुरगमादिनि न विरोधानि नागदान परपिरोप। विशेषणमायाभिदुग्धपोरगर प्रमाणसिकरवा ·प्रथमः स्तवक:।१।. - दित्यर्थः । अननिमतिघीजवान द्रव्यत्यादिसामानाधिरण्यबुद्धेः साक्षात्संयन्धविपकत्वे याधकामावान्न परम्परासंबन्धविषयत्वम् । अन्यथा पृथिवीत्वादेरप्यभिन्यअकगन्धादिवृत्तितापत्तेरिति ॥ तदेयमिति ।। नन्वेवं तयापि यहिप्रयोज्यवैजात्यशङ्कया न धूम- २७ सामान्यमग्निं गमयेत् ।यदिचोपस्थितधूमरयावच्छेदेन व्यभिचाराप्रहा. चैध रूपेण कार्यत्वप्रहः, तदा यत्रोपस्थितरूपे व्यभिचारस्तव रूपान्तरेण कारणत्यकल्पनमतो न यसममन्तर्भाव्य तत्कल्पनम् । • किञ्च, शक्तिवैजात्ययोरत्यतरकल्पनाश्यसरे तयोः कल्पनीयतया लाघवेन फ्लप्लान्यान्यत्वस्यैवावच्छेदकत्वकल्पनादिति। तत्रमः । वै. जात्यस्यापि प्रमाणान्तरसिद्धतयातनान्यवच्छेदकत्वकल्पनेवाअन्यथा सहकारिनियमानुपपत्तेः । तदिदमुकं मूले, तेनैव व्यज्यमानस्येति ॥ न च सामप्रीत्रयकल्पने गौरवं, तस्यावश्यकत्वात्। अन्यथा सहकारि- नियमानुपपत्तिरेय । स हि कार्यतावच्छेदकभेदेन फलविरोधे सत्येय स्यात् । अन्यथा प्रत्यक्षादिप्रमाणानामपि जन्यमानत्यायच्छिने तद- भ्याम्पत्वेन हेतुतापत्तेः । यदि च सहकारिनियमानुपपत्त्या सामग्री- भेद-फलजात्यावश्यकत्ये गौरवान्न तथा, तदा प्रकृतेऽपि तुल्यं, त. चरसहकारिसम्यन्धानामपि तदन्यान्यत्वेन हेतुत्वानियमोपपत्तरित्या इपि तुल्यम् । यद्विशेषयोः कार्यकारणमावग्रह इत्यादिकमपि तुल्यम्। तेन रूपेणान्वयव्यतिरेकबहान तथेति च तुल्यम् । अपि चैवं भीम- त्यस्यापि विशेषतया गुरुत्वेन वशित्वसामान्यावच्छिन्ने औदर्यादिवहि- कारणमप्यन्तर्भाग्य तदन्यान्यत्वेन हेतुत्वापत्तिः । किवं, जन्यता- बच्छेदकमपि तत् स्यादिति घटपटान्यान्यस्वायच्छेदेन दण्डवेमान्या- न्यत्वेन हेतुत्यापत्तिः । तथाचोकगौरयादतिप्रसद्गाच्च न तदन्यान्य- त्वमयच्छेदकमिति दिक् । यत्तु, नैकं विरुदद्वयप्रयोज्यम् । भाषाभाच- योरेककार्यजनकतापतेः । अत एव न यागसेनापूर्वस्पान्यथा- सिद्धिः तदिह यहित्यं यदि तृणाद्यन्यान्यप्रयोज्यं स्याद्नस्यात्तदन्य- वहपवयवादिप्रयोज्यं विरोधादिति । तच्चिन्त्यम् । एवं हि तृण- प्रयोज्यत्वेऽपि तदन्यवयवयवादिप्रयोज्यत्वं विरुद्धत । यदि च तयोः परस्परविरहरूपत्वाभावातदुभयप्रयोज्यत्वं न विरुद्धं, तदा तुल्यम् । यहपवयवत्वेनैव तस्य प्रयोजकत्वं, न तु रणायन्यान्यवने- त्यपि तुल्यमितिम ·२७२० न्यायमुमाञ्जलिमकरन्द विवादपदामिति ॥ एतच प्रदीपादौ साध्यसिया यशत सिद्ध- साधनवारणार्थम् ॥ नियतैति ॥ ननु वृश्चिवादी हेतुसत्वेऽपि साध्यासत्त्वाद्यभिचार इति चेत् । मैवम् । नियतसहकारिप्रयान्यजातिकत्यस्य साध्यत्वात् । प्रत च पक्षधर्यवारेन बहिन्ययाप्पैव सा जाति सिद्धतीति तथा प्रतिज्ञानात् । न चैवमपि ध्यसे व्यभिचार | जातिपदस्य धर्ममात्र- परत्वात् । प्रदीपादिवशन्तोपादाननिन्धश्चातेजस्थाापा साध्या ध्यापकत्वमदर्शनार्थमित्याहुः । वस्तुतस्तु साध्यदृष्टान्तालोचनेन चहिचादिति हेतुरमिमतः फुटत्यात् कण्ठरवण नानिहित । नियते त्यादिकश विपक्षधप्रदशनपरमिति युक्तमुत्पश्याम ॥ ननु प्रागुत्सहकारिनियम एवं विपक्षपाधक इत्याह ॥ अथेति ।। तदमिनरयेचेति पूत्कारपाकार एय तृणे शक्तिस्तत्समवधाने तजन्या थेति चिरलपार्थ ॥तथैव तच्छतयारपीति । पधप्येव कार्यधैजात्यमा घश्यकम् । एकजातीयकायें सहकारिनियमानुपपत्ते । तथापि तृणा- फूल्लारसयन्ध - तरणिकिरणमणिसवन्धादिपप्येशजातीयशक्तिमत्व कारणनारच्छेदकम् । तथा च तदन्यतमसरन्धामावे तृणनिर्मन्यन- २८२२. समवधानेऽपि नान्युपरयापत्तिरिति भार ॥ तृणोते ॥ ननून गौरवेण मा मृच्छविकल्पना, जातिकल्पनाऽपि त । यावता यहधनु- विधायित्वमेव धर्मिकल्पनात इति न्यायेनावच्छेदकमस्तु । नचेदयेय यहिजनकत्व, येना माश्रयानावच्छेद्यावच्छेदकत्व, किन्त्वनन्यया- सिक्षादियटितमितिचेन्न। तदनुविधायित्यस्य सहकार्यन्तरसाधारण तया सत्सत्ये तृणाधन्यतमासत्वेऽपि यशुत्पादापते । कारणता पच्छेदकावच्छिन्नविचित्सव पर कार्योत्पादनात् ॥ उत्पाहवैरिति । अन्वयव्यतिरेकाभ्या नियतेनान्वयेन चेति बहु वचनोपपत्ति । अधिकवानुमानप्रकाश प्रपश्चिनम् । एतेनेति ॥ व्यव- स्थापितनानीनामेव सायवादवच्छदात्यनेन्ययं ॥ अन्योन्याश्रया नेति ॥ घद्वी मणिरन्यरे गृहीत पय मणिश यवद्विभिन्नवाहिन्धन एषजन्य वाहत हम तन्यत्वे च घड़ी गृहीन पय तृणजन्यवहिभिन्न घदिन प्रणितन्य मह हत्यन्योन्याश्रमादित्य मन्यथा यहिमात्र स्थर तदनयन्वनोपस्थिती यदि गावच्छिन इतरव्यभिचारादेव हेतु त्यसहानुपातियां च विक्षपणोपादानाप सोऽपि व्यय इति माया ·'प्रथमः स्तवकः ।१॥ २९. निमित्तकारणेति॥ न चेन्धननाशादपि वह्निनाशादननुगमः तन्धनः । नाशावयन्तरं नोत्पद्यते । पूर्ववहिस्त्ववययविभागन्यायेनैव नश्यती- त्युपगमात् । एवं शरीरनाशोऽपि नादृष्टनाशजन्य इत्यभ्युपगमेनेदम् । ननु निमित्तकारणत्वं समवाय्यसमवायिभिन्नकारणत्वमिति कारण- त्वान्तमाये गौरवम् । तदनन्तमांचे तदन्यान्यत्वमवच्छेदकं पर्यवस्थति। तच्चानभ्युपगतमिति चेन्न । तदन्यान्यनाशत्वस्यात्र तत्पर्यवसानात् । तथाच प्रतियोग्यनुगमकतया तत्प्रवेशे तटितस्यावच्छेदकत्वं, न तु तस्यय । युनम्युपगतच तदिति भाव । केचित्तु, पतदस्यरसादेवाह- यद्वेति ॥ तथापीति ॥ न चायनाशे तदाश्रितद्रव्यतदसमवायिनार्युगपदे- घ नाशादिदमसम्मीति वाच्यम् । समपायिनाशसमकालं वि. भागाद् यत्रासमयायिनाशस्तत्र तत्सम्मवात् ।। आश्रयनाशाजन्येत्युप- लक्षणम् । असमवायनाशाजन्यद्रव्यनाशं प्रत्याश्रयनाशस्य हेतुत्वा- , तस्य चासमवायिनाशजन्यत्वादित्यपि द्रष्टव्यम् ॥ तत्रेतरोति ॥ नचाविद्यमानोभयकदन्यनाशत्यावच्छिन्ने असमवायिनारासहितसम- घायिनाशत्वेन हेतुत्यमस्तु । तथाच कथं व्यक्तिविशेपे व्यक्ति- विशेषस्य हेतुत्यम् ? । अन्यथा अनन्तसामग्रीकल्पनापत्तैरिति वाच्यम् । तत्रैव तात्पर्यात् । नचाप्राप्यन्यतरस्यावच्छेदकत्वे वि- निगमकाभावः । असमायिनाशत्वादिना तदुभयोरपि हेतुत्वादेव ।। सत एव सानीभेदः । अन्यत्रान्यतरस्यैव हेतुस्यात् । नचात्राप्यन्यतर- स्यैव हेतुत्वमस्तु, कार्यतावच्छेदकभेदाच सामनीभेद इति वाच्यम् ।। ब्रिनिगमनाचिरहेणोमयोरपि तुल्यत्वात् । वस्तुतस्तु समवायिकारण- नाशाद् द्रव्यगुणकर्मणां नाशदर्शनात् तत्तनाशस्याननुगमादनु- गतस्य सति सम्मवे त्यागायोगादविद्यमानानयकासमवेतकार्य.. नाशत्वावच्छेदेनास्य हेतुत्यकल्पनाद न्यनाशेपि तथा । तथाच युगपत् समयाय्यसमवायिनाशयोस्पत्तायपि तनिष्ठकार्यमाननाश एवाभयनाशो हेतुः। तथाच न सामनीभेदः। अत एव समयायिनाश- स्थलेऽपि तजन्यासमवायिताशस्यैव द्रन्यनाशकत्वं परमवादित्य- पास्तम् । गुणादिनाशे तस्यापि फ्लनत्वात् । फिञ्चाविद्यमाना- श्रयफद्रव्यनाशे आश्रयनाशो हेतु विद्यमानासमवापिकारणकथ्य- नारोऽसमचापिताशो हेतुरस्तु । तथाच परमसामनीत पर प्रस्त- ·सामान्यत . न्यायकुसुमाञ्जलिमकरन्दे कार्योपपत्ती न सामग्रीमेदः । अघियमानता व द्रव्यनाशपूर्वक्षणे योध्यातिन सत्समझालाविद्यमानत्यमादायमच्याभेचारइतिविद्वद्गिः परिचिन्तनीयमिति । एतत् सर्चममिसन्धायोक्तं, दिगिति । ३०.१२. उभयत्र व्यक्तिमात्रापेक्षित्वेन यावरपटापेक्षणीयापेक्षित्वं घटस्य बोध्य. म् । एवं पूर्ववर्तिमात्रापेक्षित्वेन याघरपटादिजनकजन्यत्वं घटादे- योध्यम् ॥ अत एवेति ॥ रासभादिसाधारण्यादेवेत्यर्थः ॥ यस्मिन् सत्येयेति ॥ यांच्छन्ने सत्येव सदकारिसमयधानात् कार्य भवति तद्वच्छिन्न कारणमित्यर्थः । तदिदमाह ॥ इति ॥ यागादी बहुवित्तव्ययापाससाध्ये फलायश्यम्भावनिश्चये सत्येव प्रवृत्तेरिमापत्तिरिति यदि यात्, तदा दोपान्तरमाह ॥ यदि सेति ॥ नचाजनकट्यरपि तनातीयतया द्वेषाचनाशार्थे प्रवृत्तिरिति ३१. २. वाच्यम् । दुःखाजनकत्ये द्वेपस्याप्यभायात्, निष्पपोजने देपमात्राद, कृतेरनुत्पत्तेश्चेतिभावः॥निर्वातस्थितस्येतिानतु नैतावता कारणत्वम् । न हि कारणामावेन कार्यध्वंसः । किन्त्वनुत्पाद इति चेन्न । नाशपदेन मयाहानुत्पादेनात्यन्तोच्छेदस्य विवक्षितत्वात् । तथाचाशुनाशितया पूर्वप्रदीपनारोऽपि वातं विनाग्रिमतदनुत्पादादित्यत्र तात्पर्यम् ॥ तेजस्वन कार्यतेजस्त्येनान चेति। न च पवनध्वंसादिपु साध्या- व्याप्ति साधनायच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वादिति भावः । अत एवाह ॥ तेजसति ॥ आगमोम्पीति ॥ ज्योतिस्पद्यते वायोरित्यादिषिप्णु- पुराणरूप इत्यर्थः । यद्विशेषयोरिति न्यायाचाचता घहिसामान्यमाने तद्धेतुन्वं सिद्धति, न तु तेजोमात्र । अन्यथा द्रव्यमान एव तदापत्ते रित्यनुशयादाह । अन्ये इति ॥ दिव्यमितीति । यद्यपि दिध्यस्यापि दहनतया तद्गतसामान्यमपि प्रश्नविषयः, तथापि ताणांदिदहन- सामान्यस्य प्रश्नविषयत्वादस्यातयात्यमित्याशयायद्यप्य पिण्डित- स्पेल्यप्ययुक्तं, तस्याप्यप्रदनात् । तथापि तदपि दृष्टान्तार्थमेव । एय पिडितस्य सुवर्णस्य दिव्यामिति रास्तार्थमित्येकान्यो योभ्यः। दिव्यमितीत्युपलक्षणम्, उद्यस्यापि दृष्टान्तत्यमित्येक । तार्णपदस्य ३२.११. पाधिन्धनदानपरतया वर प्रश्न एपेत्यन्ये ॥ प्रश्तेश्चेति। तपाचक- प्रतिविकारल्यान्महत्तत्यादीनामकजातीयत्वमिन्धर्ष ॥ तद् इमि- ति । तदित्यप्यपं पष्टपन्तम् । तेन, तस्य द्रष्टुं शक्यत्यादित्यर्थः । ननु निमिरं तेजोऽमायः। तदपहार एप प्रदीपो, न तु तत्कारी।

·प्रथमः स्तवकः ।। . अभेदे जन्यजनकभावानुपपत्तेरित्यत आह ॥ तिमिरमिति ॥ तथाच प्यक्तिभेदमादायाविरोध इति भावः ॥ प्रदीपे चेत्यापाततः ॥ अंत एय दुपयति ॥ दृष्टान्तेऽपीति ॥ एकस्य कारणस्य क्रमो न पराभ्युपगतो. अपात्यनाक्षिप्तसमाधानमिति पूयित्वा व्याचप्टे ॥ एकस्येति॥ एवमने: ऽपि ॥ अक्रमादपि नित्यात कालादेः प्रमेण कार्याणीत्यत आह ॥ कमप्रयोजकेति ॥ यथाश्रुते वैयधिकरण्यादाह ॥ अन चेति । नाप्रसिद्धिरित्युपल: ३३. क्षणं, नापि धैयधिकरण्यमित्यपि द्रष्टव्यम् ॥ भूतचैतन्य इति ॥ भूत- ३५. स्य शरीरादेर्भस्मीभावादात्मनश्चाननीकारात् कस्य परलोक इति न तसिद्धिरित्यर्थः॥ चिरेति ॥ तथाच तद्धतुत्वमप्यदृष्टद्वारैव स्यादिति भावः॥ दाना: भावादिति ॥ दानाभावापरित्यर्थः । इष्टप्रयोजनस्य तत्राभाया: दरष्टस्य चानभ्युपगमादिति भावः ॥ निष्फलत्वेऽपि तत्र प्रवृत्तिमुप पादयति ॥ सन्ध्योपासनमिति ॥ काम्यस्थले इति। अपूर्वस्येति शेषः। तथाच तद्वन्नित्यापूर्वस्यापि न स्वतः प्रयोजनत्वमिति भावः ।। उपहासपीजमाइ ॥ निष्फल इति ॥ अनन्यथासिद्धत्वादिति ॥ ३६. यद्यपि फलेच्छाद्वारेटसाधनताशानेऽपि तदन्यथासिद्धमित्युपपादित प्रत्यक्षप्रकाशेऽन्यथास्यात्यवसरे । त्रिसूत्रस्वरसोऽप्येवमेव । तथापि तस्य प्रवृत्तिप्रयोजकत्वाग्निप्फलेऽपि प्रवृत्तिरिति मतनिराकरणमात्रे तात्पर्यम् । न चैवं नित्यतामङ्गप्रसङ्गः । भिकालकाम्यस्तवपाठयत् कामनाऽघश्यम्भावादिति भावः ।। प्रत्युतेति ॥ कचिदृष्टफलत्वसिद्धायेव तत् । अन्यथा साध्यान- सिद्धेरिति ध्येयम् ॥अयमिति ॥ विफला विश्ववृत्तिरित्यादिरित्यर्थः ।। आधुनिक इति ॥ सादिरुपदेश इत्यर्थः । अविगीतश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । यद्यपि घेदानिपिद्धत्वमविशीतत्वं न तत्र, तथापि शिष्टव्यवहाराविपय- त्वमप्रामाणिकत्वं वा तदित्येके । परदुश्यहेतुतया सामान्यतस्तत्रापि निषेध इत्यन्ये॥ इत्यपीति ॥ असाधारण्येनेति शेषः । तथाचोभयस्यापि पापण्ड- ३७. त्यमन्यतरस्यापि वा नेति भावः ॥ एकक्षणमात्रस्थायित्वमसिद्धमि- त्यत आह ।। बागुतरेति ॥ फलसमयेति । यद्यपि चिरध्यस्तकारणत्य- १४. यादिनः कचिदपि व्यापारामसिद्धेव्याप्तिरन्यतरासिद्धा, तथापि चिरा- .

·न्यायकुसुमाञ्जलिमकरन्दे। ऽतीतदण्डादिना घटाद्यजननात् परोऽपि तथा कारयितव्य इति स्वमतावष्टम्मेनोमिदम् ।। ३९.१३, कारणानीति ॥ यस्तुमात्रपक्षत्वे मागवाधादिरजनके पण्डापूर्यादी तन्मते स्यादिति कारणानीत्युक्तम् । नचादृस्थितिस्थापकगुरुत्वा. दिक्मादायापि पृथिव्यादिप्यंशतः सिद्धसाधनम् । तद्भिनकारणस्येव पक्षत्यात् । न च पक्षतावच्छेदकैक्ये तदोष पव मेति वाच्यम् । प्राचीनमतेनैवोक्तत्यात्, अन्यथा अद्विष्टपदप्रक्षेपानुपपत्तेः । अत पर पक्ष्यमाणहेतुपक्षतापच्छेदकयो भेदः । स्वजन्यानुकूलत्वं ताप्य- सिद्धये । यदा, स्थितिस्थापकवतोऽपि पक्षान्तभावात् तमादायांशतः सिद्धसाधनवारणार्थ तत् । तदर्थश्च स्वनिमित्तकारणकानुकूलत्पमि. त्याहुः । अविष्ठपदमदृष्टवदात्मसंयोगेन सिद्धसाधनवारणार्थमव्यास- ज्ज्यवृत्तिपरम् । अन्यथा अधिकरणभेदेनामायभेदानभ्युपगमे सत श्व प्रतिबन्धकामायन्यवच्छेदे मारपदमनर्थकं स्यात् । उप्णस्पशी- दिना अंशतः सिद्धसाधनवारणायातीन्द्रियेति । न च तत एव प्रति- बन्धकामायवारणे भावपदवैयथ्य,ममतेनुपलब्धिगम्यतया तस्या अतीन्द्रियत्वात् । दुरदृष्पादिप्रतिवन्धकामावस्याऽतीन्द्रियत्वाच । यथाकश्चित् सम्बन्धितयाादृष्टेनेवार्थान्तरपारणाय धर्मपदम् । न हि तदन्यधर्मस्तदनाश्रितत्यादित्याहुः । यति । न च प्रतिबन्ध कामावमादाय भद्दमतेऽर्थान्तरम् । धर्मपदस्य भावपरत्वादिति पद- न्ति ॥ दाहानुकूलत्यमत्र ताप्यसियर्थमेष । तादृशेति ॥ दाहानु. फूलातीन्द्रियत्यर्थः । अत्रय संयोगवनाधान्तावारणायातीन्द्रियेति ॥ नन्यनुकूलत्यं यदि जनकरवं, तदा तन्मतेपसिद्धान्तः । अथा- ऽयच्छेदकत्वं, तदारमन्मतेप्रसिद्धिरित्युभयानुगतमाह ॥ कार्यति । व्याप्तिश्च कालिकोनच प्रागभावमर्मतया नित्यशकावयाप्तिः । भनित्यकारणमात्रपक्षत्वे तथाप्यदोषात् ॥ लेपेति ॥ देयवशादीपध- लेपाटा भदाहप्रयोजके पुरुप तदुत्पत्तिरिति भावः॥ मीमांसकरिति । यद्यपि तैरमावो नाङ्गोक्रियत पर, तथाप्यधि- ४०.१५, करणामकस्यापि तस्याभ्युपगमादेतदुक्तमिन्येके । तदेकदेशिमतेने. ४१. ८. दमित्यन्ये । प्रतिनियतेनि । फलयलेन तथा कल्पनादिति भावः॥ अन्य एयेति । प्रत्येकोमयामायादन्य एय प्रत्येकामावग्यापको. ऽयममाय एययः । प्यासज्ज्यतिधर्मायच्छिन्नोत्तम्मकामापप्रति ॥ ४४.१७.

·प्रथमः स्तवकः।१। पन्धकप्रतियोगिकाभावत्वेन कारणत्वं ? तदुमयमात्रप्रतियोगिकताह- शाभावत्वेन पा!। आये दोपमाह । केवलेति ॥ उत्तम्भकाभाववि- शिष्टमणिसद्भावेऽपि घटादिकमादाय तदुभयप्रतियोगितादृशाभाव- सत्त्वादाहापरित्यर्थः । एवं द्वयम् इत्यनेकोपलक्षणम् । अत एय लीलावतीमका प्रयमिति पाठः । अन्त्ये त्वाह ॥ ताशेति । यद्यपि सामान्याभाववदुभयासरचे व्यासज्यप्रतियोगिकामावोऽप्यभ्युपग- न्तुमुचित एय । अन्यथा यावद्विशेषामविस्तदन्यथासियापत्तेः । त- थापि तवेतुत्वे उत्तजेकविशिष्टमणिसरवेऽपि दाहो न स्यादित्येव दूषणं द्रष्टव्यम् ॥ क्षणमाहेति ॥ यद्यपि तादृशक्षणभङ्गो न दोपायहः, किन्तु विशेष्य- ताऽवच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिक पव तथा । तथापि प्रत्यमिशाना- त् समयाय्यादिनाशामावाश्च न घटादेशिः, किन्तु विशेषणस्यैव । न च विशेषणनाशसामान्येव विशेष्यनाशिका | नित्यमात्रापलापापत्ते- रित्यर्थः॥ अत एवेति । प्रतियोगितावच्छेदकभेदस्याभावभेदकत्यामावा. ४५. दित्यर्थः । यद्यपि पूर्वाभेद तथापि पूर्व विशेप्यस्य सत एव विशेष- णान्तरविरहादभाव इत्युक्तम् । संप्रत्यविद्यमानविशेष्यकाभिप्रायेणो- च्यते इति न दोपः ॥ विशेषणविशेष्ययोरिति । यद्यपि यत्किञ्चित्- संयन्धाभावो न विशिष्टामावोऽतिप्रसङ्गादिति विशेषणविशेप्योमय- प्रतियोगिकसंयन्यामावस्तथा याच्या,तदभावध विशेषणविशेप्योभय- प्रतियोगित्यरूपविशेषणाभावात् पचिद् विशेष्यामावादित्यननुगम- स्तदपस पवाभाधिकञ्चानुमानप्रकाशे दूपणमुक्तमातथापि विरोपणा. ऽयच्छिन्नविशेप्यात्यन्तामायस्तयेति विपश्चितमनुमानप्रकारो इष्टव्य- किश, यदि संपन्धामायो विशिष्टामावस्तदा भूतसादी दण्डिनि सत्यपि नेह दण्डीति प्रत्ययप्रसङ्गः । दण्डपुरुषसंयन्यस्य पण्डपुररोमय- मात्रनिष्टतया तप तदानीमपि तदमापात् । न च भूतलायच्छिमे पुररे विदोषणसंपन्पामायः स इति भूतलस्याधिकरणकोटिप्रवेश इति वाच्यम् । तथा सति पिरोप्यामापे ताहरायुध्यनुदपप्रसवात् । तस्माविशेषणविशेप्यतदुमयाभाय पय विशियामावः। तदनुगमकश पिशिएधीविषयामावत्वम् । पिशिष्टाविषयत्यस्य त्रितयानुगतस्येन सदमायत्येन तदभायानामप्यनुगतरपसम्मयादित्यातुः ॥ मत एये- ·न्यायकुसुमाञ्जलिमकरन्दे ति ॥ लक्ष्यस्याप्यननुगतत्वमिति भावः ॥ तदभावेऽपीति ॥ अति- रिक्संबन्धाभावेऽपीत्यर्थः ॥ संवन्धान्तरं विनेति ॥ एतत् प्रत्यक्ष- प्रकाशे व्याख्यातम् । अस्यातिरिकसवन्धरूपन्चे अपसिद्धान्तः । तदुपहितस्वरुपद्वयात्मकत्ये उक्तदोषतादयस्थ्यमिति चिन्त्यम् ।। नन्विति ॥ यद्यपि सपन्चामावस्य सिद्धान्तितत्वान्मण्यमावमा- दाय शङ्का न युका, तथापि विशेषणापच्छिन्नविशेप्याभाव एव वि- शिष्टाभार रति दात्पर्यविपर्याभूतमते निर्भप्तया तदभिप्रायेण शहे. यमिति बोध्यम् ॥ प्रत्यासत्तित्वेति ॥ भावे या विशेषणाभावादेरेष तेन रूपेण हेतुत्यमस्त्विति भाव ॥ तन्मवाभिमायेणैव सिद्धान्तमा हा क्लतेति ॥ प्रति स्वरूपसरन्धतया मणेरेय तत्सरन्यरूपत्वात्त. दादाय शङ्कादिकमित्यप्याहुः ॥ कलमेनवोपपत्तायलमरूपकल्पनेगौर- पादित्यनुशयेनाह । यद्वति ॥ नचोमयपक्षेऽपि ससर्गाभावत्वेन तछे- तुन्वमिति सिद्धान्तोऽनुपपन्न भागमायादेविशिष्टामावत्याभावादत्य- न्तामात्रत्वादिनैव तयात्वादिति वाच्यम्। यत्र प्रतिबन्धक उत्तेजकम् यप्रसिद्ध तदभाव विशिष्ट्रामावत्यामान तथात्वसम्भवादितिमाव ॥ समानाधिकरणेति । प्रतियोनियधिकरण्यावच्छिन्नस्येत्यर्थ । उद्देश्य- त्यवानाहितेति ॥ एतच्चानुमानप्रकाशे विपश्चितम् । च्याप्यकार्येति । नचान्योन्याभायमादायेष्टापत्तिरिति वाच्यम् तथा सति व्यभिचारिणोऽपि तथात्वापत्ते ॥ प्रतिबन्धशमारे इति सति सप्तमी । वलयादायिति शेष |ससर्गा- मावलक्षणमनुमानप्रकाशे द्रष्टव्यम् ।। कारणीमति ।। न च कार्यानुत्पादजनकत्यं तदिति नान्योन्या- थय रति याच्यम् । तस्यानुपदमेर दूप्यन्यादिति भार ॥ मण्यादी ति ॥ मणिमन्वादिसामान्यामारकर इत्यर्थः । यद्यपि तत्तन्मण्यन्ता मायष्टम्यापि हेतुनया न क्षतिस्तयापि मणियारच्छिन्नप्रतियोगिक मामान्यामायस्पैकत्वेन रघुन्वाईतुन्वमिति मन्तव्यम् ॥ यद्धर्मयत्वमिति । एष रददषडत्वमपि सहकारि स्यादित्युक्तमः नुमानप्रकाशं द्रष्टव्यम् ॥ कारणानीति ॥ तादृशधर्मरत्वेनानिधितानि नियकारणानीत्यर्थ ॥ शेष प्रागच व्याप्यातम् ।। पिण्डीभूत इति । कार्यानावं म्यकार्यानुालयम् । तदपि स्यनिमित्तकारणानुकूल- स्यम् । तेन कानुलस्थितिस्थापन नापांन्तरम् । कर्मणि तु यहि - ४८.४.

·प्रथमः स्तवकः।१। समचायिकारणमिति नोक्तदोषायही स्थितिस्थापकानभ्युपगमे उद्देश्य- सिद्धार्थ तदिति ध्येयम् । अदृष्टवंदात्मसंयोगोप्यस्पर्शप्रतिबन्धका- भाषादिनार्थान्तरवारणायाद्विष्ठादिपदम् । यद्यपि गुरुमतेऽभावो- ऽधिको नास्त्येवेति समवायपदं व्यथै,तथापि परस्यार्थान्तरं स्यादिति तदुपात्तम् ॥ फरवहीति । अत्र चाद्विष्टपदं साध्ये त्याज्यम् ॥ घणुकैकत्येति ॥ ५०. तत्समवायित्वस्य तनिरूप्यसमवायाश्रयत्वार्थकतया समयायिद्यणु- कमादाय तत्र साध्यवत्वं योध्यम् । मण्यादिसमवहित इति ॥ यादि. पदात् प्रतिबन्धकामायेतरसकलदाहकारणममिमतमिति न तप्यतिरे- केणार्यान्तरम् । हेत्वसिद्धियाधयोवारणाय, मणीति । वही तादशा- त्यन्तामानान्तरणसक्ती नेप्रसिद्धिस्तप्रेत्यत माह ।। वृत्त्यन्तमि- त्येके । तश्चिन्त्यम् । मायभूतपदेनैव तन्निरासात् । केचित्तु संयोगद्वारा वाहिकर्मणोऽपि दाहानुकूलतया तस्य च पिण्डीभूतपहावभावादा- न्तरवारणाय तदिति । तस्य च संयोगनाश्यत्वेन तदानीमभावादि- त्याहुः । हेतुः फलोपनानाभाव इति नासिद्धिः। दृष्टान्ते दाह्यसंपोगा- भाप उभयसिद्धः ॥ तत्रेति ॥ पृथिव्यामेर तदुपगमादिति भावः। न च स्थितिस्थापकस्तु चतुर्पु वर्तमान इति गुणमान्यविरोध इति वाच्यम् । वैशेपिकमते तथात्वादिति भावः। कार्य्यस्येति ॥ ननु कार्यपदं यदि स्पन्दपरं तदा प्रस्तासङ्गतिः । स्पन्दस्यातयारयात् । यदि च जन्यमात्रपरं तदा कपालरूपजन्ये घर- रूपे व्यभिचार इति चेन्न । यत् कार्य यदीयगुणनिमित्तकारणकं तत् तदुभयसमानाधिकरणगुणजन्यमित्यत्र तात्पर्यात् । कपालरूपन्तु तत्रासमवायिकारणमिति नोक्तदोपः । नचाजसंयोगाभावेनेश्वरधाना- दिजन्यमुखादिषु व्यभिचार इति याच्यम् । मूर्तवृत्तित्वस्य कार्य- विशेषणत्वाद् घटादावीश्वरसंयोगहेतुत्यस्पेटत्यात् । अत पव लीला- पतीप्रकाशे कण्टरवेणैव तथोक्तम् । अत एव मन्त्रपाठजन्यविपचलने- पिं व्यभिचारो निरस्तः । अदृष्टाधारकत्वेन विशेषणादा, मन्त्रस्या- ऽऽशुविनाशित्वेनाद्वारकत्वात् । नचात्र विपक्षवाधकाभावः । अमत्यासनस्य जनकत्वेऽतिप्रसझादिति दिक। नन्वतीन्द्रियत्वं यदि साक्षात्काराविषयत्वं तदा यस्मन्मने धन- सिद्धिः। लौकिकत्यविशेपणे परस्य व्यावत्यांप्रसिद्धिरित्यत आह ।। ।

·३८ न्यायकुसुमाञ्जलिमकरन्दे १०. १९. तत्वञ्चेति । संयोगाधन्यतममरयासत्यनाश्रयत्वमित्यर्थः साक्षात्कार पदं विषयजन्यज्ञानपरम् । साक्षात्कारश्च सग्निकर्षविशेषणमिति न व्यर्थविशेपणतेत्यन्ये । अतीन्द्रियप्रतियोगिकामावाभिप्रायेणाह । प्रतियन्धकेति ॥ ममतेन वा । प्रथमानुमाने अतीन्द्रियस्यापि पक्षत्यादुपाधिः पक्षाव्यापकषिप- ५०.३१. र्यय इत्यत याह ॥ द्वितीयादति ॥ न चानापि गुरुत्वस्थितिस्थाप. कादिकमादाय वृक्षादौ साध्याव्याप्तिः । कार्यानुफूलत्वेन दाहानुकूल- त्यामिधानात् । यगुरुत्यरूपपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वादेत्या- हुःn नान्ययेति ॥ तन्मते केवलान्यायिनो हेत्वामासत्वादिति भावः॥ अप्रत्यक्षयोरिति ॥ न च मानान्तरात्तद्ग्रहः । तद्धि न शब्दः । तस्य सिद्धार्थत्वात् । नाप्यनुमानम् । जनकत्यसत्त्वे तादृशधर्मवत्त्वस्या- शपथ्यकतया जनकत्याभावेन साध्याभावोऽनुमेयः।जनकत्यामायानु- मानञ्च तादृशधर्माभावेन तादृशधर्मस्य जनकतावच्छेदकस्य सत्त्वे जनकत्वस्यावश्यकत्यादित्यन्योन्याथयात् । अनवस्थानादित्यन्ये । उपमानस्य नियतविषयत्यादनभ्युपगमायेति भावः । न च पण्डा अपूर्वादी स्वयंससाक्षात्कारजनकतया जनकत्वाभाव एव नेतिवाच्यम् अतीन्द्रिपत्वेन योगिज्ञानस्य विषयाजन्यतयाच साक्षात्काराऽजनक स्यात् । तन्मते पंसस्याधिकरणादिरूपतया तदसायरवाति मायः । किन्स्यिति ॥ जलसंयोगेनार्थान्तरवारणायातीन्द्रियेति । न चाररस्यापि स्वरूपसम्बन्धेन ग्रीहिनिष्ठत्वाभ्युपगमात् सिद्धसाधन म् ।धीहिसमवेतेत्यर्थात् ॥ ५१.२२. सदस्य गते ॥ नन्यिति ॥ मोक्षणस्य कालान्तरमाविफलजनका त्ये मानामायाप्न व्यापारत्येनातिशयकल्पनमिति भावः ॥ प्रमाणत इति ॥ प्रमाणमूलकावधातोदेश्यकोपादानविषयत्यादित्यर्थः । ननु प्रमाणमिदमेव तदुपादाभहेतुरन्यद्वा । नायः । हेतुशाने सत्येतत्म- पृत्तिरेतत्प्रमाणप्रवृत्ती च तदटितहेतुशानमित्यन्योन्याश्रयात् । ना- ऽपरः । तदसत्त्यात् । सत्त्वे घा सन्न साक्षादुपादानहेतुः । प्रवृत्तान- अन्यत्वात् । किन्तु मोक्षणमयधातजनकमिति शानद्वारा । तथाच सिद्धसाधनमिति । अथ पदन्ति । प्रकरणादिसहरातवेदस्थयायपात- जनकरवपोषकन्यमिति सिद्धान्तानुमायदेतदुक्तम् । संसर्गविधया घ ततस्तदनन्यायगम ते तत्मकारकबुद्यमावान सिद्धसाधनाथ- ·प्रथमः स्तबका।१ काशः । शब्दादेरपि परं प्रति लिङ्गविधया प्रयोगाच्चेति । वस्तुतो व्यक्तिवचनन्यायेनावधाते प्रोक्षितषीहेरन्वये प्रोक्षणस्य बाधकं विना विशेषणत्यं, नोपलक्षणत्यमिति ॥ एतदभिप्रायेणाह ॥ अप्रोक्षित इति॥ कीर्तनादीति ॥ न च शब्दयोधितनाशकानाम्यत्वं विशेषणम् । ५२ प्रतिकृत्यापूर्वतिरुद्धे कृत्यापूर्वं व्यभिचारात्।नच तत्र प्रतिरोधोनाशी घेति कयं निर्णय ? इति वाच्यम् । तथापि सन्दिग्धानेकान्तादि- ति भावः॥ विवादाध्यासित इति ॥ उभयसिद्धचैत्रस्वर्गाधारकालो- प्तरकाल इत्यर्थः । तेन कालमात्रपक्षत्वे स्वर्गकालभागे इष्टापत्तिः । तत्पूर्वकाले सत्यन्तापादकासिद्धिरिति दूपणमलग्नकं योध्यम् । स्वर्गपूर्वकाले व्यभिचारादाह, सत्यन्तम् ॥ किञ्चित्स्वर्गोत्तरत्वं त. भापीत्यत उक्तं, चत्रेति ॥ तद्व्यापारजम्यस्वर्गोत्तरत्वे सतीत्यर्थः । स्वर्गान्तरजनकल्यापारान्तरवति स्वर्गपूर्वकाले व्यभिचारादाह ।। तदिति ॥ तथा च फलोपहितयागन्यापारस्य यावत् सरकं फलोपपा- दकत्वमिति नियमेन फलानन्त्यापत्तिरिति तात्पर्यम् । अन्यस्वर्गा. धारत्वेनेष्टापत्तिवारणायापाये, तदिति ॥ तद्व्यापारजन्यस्वर्गाधारः स्यादित्यर्थः । आयस्वर्गोत्तरतत्स्वर्गाधारकालो दृष्टान्तः ॥ जन्मान्तरीयेति ॥ निरन्धयध्यस्तस्यापि जनकत्वाभ्युपगमादिति ५३. भावः । संस्कारत्वेनेति ॥ न चैवमनेकवीधुपादानानुपपत्तिः । होमा- दिनिर्वाहार्य तदुपगमात् ॥ यद्यपि विनिगमफमुक्तमेव, तथाप्यपूर्व तदित्यत्र विनिगमकाभावमाशाक्ष्य निराकरोति ॥ न चेति ॥ दृष्टद्वा- रेति ॥ मंगलादी व्यभिचारपारणाय सत्यन्तम् ॥ दृष्टत्वं फ्लप्तत्वम् ।। तचटत्यं विशिष्यैव वक्तव्यमिति नान्यतरासिद्धिरित्ययाहुः । मदुक्तमनुमानप्रकाशे द्रष्टव्यम् । साक्षात् पापध्वंससाधने प्रायश्चिचे व्यभिचारवारणाय, कालान्तरेति ।। कालान्तरत्वश्च स्थानन्तरक्षणा- ऽन्यत्वम्। अन्यया विहितपदवैयापत्तेः । एवञ्चापूर्व पय व्यभिचार- चारणाय तत् । तच्च मन्मते कल्यमिति भावः । वस्तुतो धर्मजनका त्वमत्र सायम् । तथाच निपिद्धकर्मणि व्यभिचारवारणाय-त. दिति ॥ कृप्यादिनेति ॥ न च विहितत्यामायादेव न तत्र व्यभिचार ५५. इति याच्यम् । प्रत्येकवर्णोपाययिमागविधिना धेभ्यस्य शपिविधाना- दिति भावः ।। शत्रुवधमिति ॥ यधपि शत्रुघधो न शत्रुगत उद्देश्यः। तथा सति स्व. . ।

·॥ न्यायकुसुमाञ्जालिमकरन्दे घध पयोद्देश्यः प्रसज्येत । तस्यैव तच्छश्रुत्वात् । किन्तु स्वगत. शत्रुधमुद्दिश्य श्येनः क्रियते।तथापि यधस्य संयोगध्यसात्मकमरण- रूपस्य शहानिष्ठतया तथोक्तम् । एतदपि परमते । अस्मन्मते भ्येनापूर्वस्य शत्रुनिष्ठत्वमेव । फलोपपादकमपूर्व फलाश्रये कल्प्यते इति वक्ष्यमापयुक्तरिति योध्यम् । अस्मन्मते त्वप्रयोजकत्वे तात्पर्यम्।। ५६.२९. विध्यपेक्षितेति ॥ जलसंयोगवावधातविरोधितया न तथेति भावः संयोगस्यापीति । तथा च प्रकृतावपघातविशेपे तस्य न विरोधित्वं नियमतस्तदनन्तरमेव तद्भायादिति भावः ॥ संयोग स्यति । ननु फलस्योपलक्षणत्वे तत्तद्यापारमावस्यैव धात्वर्थत्वे त्यजगत्योः पर्यायताऽऽपत्तिः । अवच्छेदकीभूतफलयोविभागसंयोग योधीवर्धापयशे स्पन्दमात्रस्यैव धात्वर्थत्वादिति चेन । व्यापारे झुपलक्षणीभूतस्यापि फलस्य प्रतीती विशेषणत्वमेय । इष्टसाधनता- विधिपझे क्रियोपलक्षणस्यापीष्टस्य ज्ञानविशेषणतावत् । तदा फल- विशिष्टो व्यापारो यदि वाच्यस्तदा शदात् फलविशिष्टव्यापारप्रती तिः । अपरया फलोपलक्षितन्यापारधीरित्युभयथाऽपि फलांशेऽपि शके क प्रतीत्यविशेषणे येन पर्यायता। विशेषणत्ये प्रकते कर्मत्वानु- पपत्तिरिति । वस्तुतस्तु, त्यजेः स्पन्दमा शक्यं, गमेः स्पन्दविशेष इति चिन्तामणिस्यरसात् स्पन्दत्वगमनत्वयोमैदे पर्यायवशकाऽपि न । गमनत्वं कर्मत्वव्याप्यसामान्यमिति लीलावतीस्वरसोऽपि तथा । अन्यथा उत्क्षेपणादेरपि गमनत्ये विभागव्याघातादिति।प्रस्तु- ५७. ४. त इति ॥ तथा च परम्परासंबन्यगौरवमपि नेति भावः । नव- मदृष्टान्तरस्यापि तथात्य अदृष्टयदात्मसंयोगो हेतुरिति न स्यादिति पाच्यम् । प्रोक्षणायनन्तरं संस्कृतो ग्रीहिरिति व्यवहारात् संस्कारः रूपाइएस्य तथात्वेऽपि अदृशान्तरस्य साक्षात् संपन्धत्ये मानाभाषा- दिति भावः । अत एवापनयनादिसंस्कारस्य माणवकशरीरनिष्ठत्वं, संस्कृत इति व्यवहारादिति बोध्यम् । महतसंलग्नतया पुत्रेष्टिपदं ५८ २१. जातेष्टिपरमित्याह । श्वानपमिति ॥ तस्येति ॥ पितृस्वर्गकाम ५९. ५. इत्यादिना पित्रादेः प्रयमोपस्थितत्वादिति भावः ॥ साक्षादिति ॥ साशात् संयन्धनोपपादकत्यादित्यर्थः । पदा सगादीति॥ तत्सामग्रीसत्यात् सर्गाकुरजातीयोऽपीदानी- मुत्पपवामित्या नेदं शायकम् । तथापीदानान्तनाट्कुरत्यापच्छेदेनेय ·प्रथमः स्तवकः।१। कृप्यादिहेतुत्वान्न तथेति भावः ॥ ननु मूले वैजात्यवार्ताऽपि नेति तत्परतया व्याख्यानमलग्नकमित्यपरितुष्यन्नाह ॥ यति ॥ कृप्या- दिकं विना उत्पन्नावरेणास्यैव भोगो जननीय इत्यत्र नियामकाभावा- दित्यर्थः । यद्यपि तददृष्टोत्पादितत्यमेव नियामकमन्यथा सर्गाद्यड्टुरे का गतिः । तथापि पूर्वोक्त तात्पर्यम् ।। जातिभेदाविति,मतभेदेन । एकमते उभयजात्यनङ्गीकारात् ॥ यज- मानेति । तथाच प्रतिधिताप्रतिष्ठितयोः साधारण्यप्रसनः । चण्डाल- स्पृष्टारपुष्टयोरपि स एव प्रसङ्ग इति मूलार्थः।तत्सत्त्वेऽपीति॥ तथाच तत्स्पर्शस्य तनिष्ठाधेयशक्तिनाशकत्वमिति भावः॥ परमाणुगुणेप्वि- त्युपलक्षणं,धणुकगुणेष्वपीति द्रष्टव्यम् । अनुभूतादपीति ॥घणुका- नुभूतरूपादपि ग्यणुकोद्भूतरूपं जायते इत्यर्थनाअनापोति।प्रतिष्ठा- कालीनयाचदस्पृश्यस्पर्शादीत्यर्थः अत्र विस्तरोऽनुमानप्रकाशे ॥ पापतदभावयोरिति ॥ सत्यन्तमात्रस्य तन्त्रत्वे परीक्षावैयर्यमे- घेति विशिष्टस्य तथात्वमुक्तमिति भावः । भनेति ।। कालान्तरभावि- महलक्षणफलश्रुतेरित्यर्थः । यद्यप्यकरणे प्रत्यवायाश्रुतेः परीक्षा- विधेरभिशापनिमित्चकत्याभावान विधिकल्पन, न था भालक्षणा- ऽनिष्टसाधनत्वेन निषेधविध्युनयनम् । व्यभिचारादप्रयोजकत्वाच । तथापि देवतासनिधिपक्षे तात्पर्यम् । अत एवोक्तं मूले, इत्यस्माकं सिद्धान्त इति ॥ अधर्मजनकत्ये मानाभाय इति । विजयपक्षे धर्म- जननं भवतु । अगम्यागमनाधनाचरणस्य धर्माहेतुत्वेन प्राक्तनधर्मा- भावादिति भावः ॥ तथापीति॥ तथाच परीक्षाविधिजन्यावनमनस्येय भद्हेतुन्वम् । तस्य चाशुविनाशित्वेनाधर्मव्यापारफत्वमिति भावः। अगम्यागमनादिजन्याधर्माणामपि नरकफलश्रवणात् पराजयहेतुत्वे मानाभावाञ्चेत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ नाशस्येति ॥ प्रागभाषप्रतियोग्यभाय- स्यैव नाशत्वादित्यर्थः । किमाद्यत्यमिति । किमाद्यसमयसम्बन्धत्य- मित्यर्थः । तेन नोत्तरविरोधः ॥ स्येति ॥ तथाच ताशधर्मानाधार- त्वमाद्यत्वं, तत्समयसम्बन्ध उत्पत्तिरिति भावः । प्रतिक्षणं कस्य- चिदुत्पत्तिः कस्यचिनाश इति मतानुसारेणेदम् ।। प्रतियोग्यन्यूनेति । प्रतियोग्यघधिकेति कृते गुणादिमागभावा- ६ ख्यातिः । तदवधिकपरत्याभावात् । अपरत्वाश्रयस्यैव तथात्यादित्यत 'उक्तमन्यूनानतिरिक्तेति ॥ तथाच तादृशं द्रव्यमादाय तत्र लक्षण- ६ ·न्यायकुसुमाञ्जलिमकरन्दे गमन मिति नोक्तदोपः । प्रतियोगिकालीनेत्येतावति कृते घटसा. व्यवहितपूर्वक्षणोत्पन्न प्रतियोगिझालीनं द्रव्यान्तरमादाय तद्घटध्वंस प्रतिव्याप्तिः । तस्य तदयधिकयावत्परत्वाश्रयसमानकालीनत्वात्। परत्वापरत्ययोः परस्पराश्रयायधिकत्वस्वीकारेण तत्कालविद्यमान स्यैव तदवधिकपरत्वाध्यत्वादिति विशिएमुपात्तम् । तदर्थश्च कालिकल्याप्त्या प्रतियोगिन्यापकत्वम् । तच्च द्रव्यान्तरं, न तद्घट- च्यापकमिति नोक्तदोप। एतेनान्यूनपदेनैव तद्दोपनिरासेऽनतिरिकपदं तथापि व्यर्थमेय । कारणनाश्यत्वेनान्त्यशब्दस्य क्षणिकतया तत्माग- भावान्याप्तिः । तदन्यूनानतिरिक्तकालीनद्रव्याप्रसिद्धरित्यादि दूषण- मपास्तम् । प्रतियोगिन्यापाव किञ्चिदेव विवक्षित, न तु यावत् । तेन ताशय्यामाधवधिकपरत्याप्तसिधा नासम्भव इति ध्येयम् । प्रतियोगियापकावधिदैशिकपरापरत्वाश्रयः प्रतियोग्यपि कादा- चिद्भवतीति तत्प्रागभावस्य तत्समानकालीनत्याभायादव्याप्तिरित्यत उक्त, सामयिकेति ॥ समयपिण्डसंयोगासमवाधिकारणकेत्यर्थः । प्रतियोगिव्यापकावधिकपररपाश्रयेण येनकेनचित् पर्यतादिना समान- कालत्वाद् घटयंसेऽतिव्यातिरित्यत उक, यावदिति । प्रतियोगि- न्युत्पन्ने ज्येष्ठे यत्परत्वमुत्पद्यते तत्समानकालीनत्याभावात् तत्माग भायान्यतिरित्यत उक्तमायेति ॥ न च यायपरत्यानामाश्रयामसि- याऽसम्भय इति घाध्यम् । प्रत्येकनिरूपिताश्रयस्यैव विवक्षितत्वान् । केनितु यावत्यमाश्रयविशेषणमेय । विशेषणस्य सावधिकत्वेन विशिष्टे तदम्यधिक्यान्यय इत्याहुः । अत्यन्तान्योन्याभाययोरप्य- इनादितया तथारपादतिव्याप्तेरा६ ॥ कादाचित्केति ॥ कादाचित्का- मावस्यानादित्यानभ्युपगमेन व्यापत्त्यांमागदभावपदं स्वरूपाण्यान- परमिन्याहुः । न च महाप्रलयपूर्वक्षणभाविकर्मादिमागभाषाव्याप्तिः । तदा ब्रह्माण्डान्तरस्याप्यमायादिति वाच्यम् । तदनभ्युपगन्तुमतेने- पास्योनत्यात् । अत एय लीलावतीप्रकाशे सिद्धान्तितमिदमेव लक्षणम् । ननु तथापि पदकालीनधादिमागमापाव्याप्तिः । तत्र दिप्रतियोगियापकं साधकालीनमंत्र स्याद् नित्यं ध्योमादि था! वयधिश पख्यमनसिद्धम् । नित्यम्य तदम्यधिकत्याभावात् । अपराधिकपरत्यस्य याश्रयामावादनुत्पत्तेः। न हि निन्यद्रव्यं तदा भयः। पटुतरतपनपरिस्सन्दान्तस्तिजन्मस्याभावेन तत्र तदनभ्युपगत .

·प्रथमः स्तवकः । १। मात् । नापि कार्यद्रव्यम् । तज्ज्येष्ठस्य तदानीमभावात् । सर्गान्तरे तत्सत्वेऽपि तदानीमवधेरेवानुत्पन्नतया तदयधिकपरत्यानुत्पत्तेः । यदयधिकंयत्रापरत्वं तदयधिकमेव तत्र परत्यमित्यभ्युपगमादितिचेत् । भैवम्।जन्मांशस्यगुरुत्वेननित्यद्रव्येऽपितदभ्युपगमादित्याहुः।अवधिर्न परत्वकारणं, किन्तु तज्ज्ञानम् । तथाचानागतस्यैचायधेरीश्वपदीनां ज्ञाने सन्तिरद्रव्येषु तदुत्पाद इत्यप्याहुः । वस्तुनो ब्रह्माण्डान्तर द्रव्यमादाय यत्रापि समाधिसम्भये प्रलयकालक्रियामागभाव- वदत्राप्यन्याप्तिरमितैवेति न दोषः । अत एव खण्डप्रलयपूर्वक्षण- कियामागमावाव्यातिशवाऽपि न दोपायेति मन्तव्यम् । वस्तुतस्तु प्रतियोगिन्यापकत्वविवक्षायामपि क्षणिकशब्दाऽऽदिध्यंसे पूर्वोक्त- न्यायनातिव्याप्तिरेवेति प्रतियोगिकालीनत्य एव तात्पर्यम् । परत्वाश्रय- स्वयोग्यत्वविवक्षया च नोकातिन्याप्त्यादिदोषः । एतन्मतेनैवाभाव- पदस्य स्वरूपाण्यानपरत्वमुक्तमन्यथा पर्यतादिकमादाय व्यावयै- सम्भवादित्यवधेयम् ।नन्वयमपि ध्वंसप्रागमावात्मनि घटादावव्याप्तिः, तन्न लक्ष्यमिति चेद्, नान्तोऽसि । न हि प्रागभावलक्षणामह प्रकृतं, किन्तु कारणत्वलक्षणम् । तच्च सामान्यत पव लक्ष्य, मूल- स्वरसात् । तथाच ध्वसमागमावस्यालख्यत्वे ध्वंसकारणसाधारणं लक्षणं, न स्यात् । किञ्चैवमनुगत कारणत्वमपि न स्यादिति तद. ननुगमात् प्रवृत्त्यननुगम इति चिन्त्यम् ॥ अन्यथेत्यस्यार्थमाह || कारणेतरत्वेनेति ।। व्योमादेरिति ॥ तद- भावस्य केवलान्यायित्यादिति भावः ॥गन्धानधिकरणेति । निर्गन्धा- न्योन्यामावादावतिव्याप्तेराह ॥ कालेति ॥ अमावपदञ्च घटादि. चारणायेत्याटुः। तत्र । कारणत्वसामान्यलक्षणार्थ तस्य लक्ष्यतौचित्य- मित्युक्तत्वात् । तस्मात् तत्प्रतियोगिकाभावलाभार्थममाचपदम् । न हि प्रागभावसामान्यगर्भ कारणत्वं, किन्तु तत्प्रतियोगिकमागभावा- यच्छिन्नसमयवृत्तिस्यं तत्कारणत्वम् । तथाच ताशकालावृचिस्तर- मायसतनागमप इति प्रणवमानिनु चानमारसमपा-तस्ती- ति निर्णयवतो मीमांसकत्येष्टसाधनतालिङ्गककार्यताशानेन प्रवृत्ति- दर्शनातत्मागभावगर्भ कारणत्वम् । किच, कारणत्योधकशब्दा- दिरेवैवं महाप्रलयकाले प्रमाणं स्यात् । तस्य तद्घटितत्वात् । तथा- च तद्नभ्युपगमोऽपि तस्य व्याहन्येतेतिचेत् । मैवम् । विशेषतो ·• - न्यायकुसुमाञ्जलिमकरन्दै पायावतारेऽपि सामान्यतस्तस्य तद्ग्रहाभ्युपगमादित्येके । यस्तुत इदं कारणत्वं न प्रवृत्त्यनुकूलम् | अनन्यथासिद्धिघटितत्वेन गुरत्या त् । तथाच स्वमतेन लक्ष्यतावच्छेदकतया निरुक्तं, यक्ष्यमाणं तद- नुकूलं लावादिति । एतेन गन्धानाधारगर्भयनीलाधारगर्भत्यादिना- ऽपि तनिर्वचनात्तदूगर्भ कारणत्वमपि भियत । तथाच यिनिगमका- भायादुमयार्भेष्टसाधनतामानप्रवर्तकतायां प्रवृत्यननुगम इत्यापा- स्तम् । अन्ये तु आकाशादिपदात् । कदाचिच्छन्दाशयत्वेन कदा- चिदश्व्यातिरिकदव्यत्येनेतियत् कदाचिनीलाधारत्वेनापि समय- विशेपोपलक्षणान्न काऽपि क्षतिः। तत्समपविशेषावृत्यमावावच्छिन्न- समयत्यस्यैव हेतुत्वरूपतया च न प्रवृत्त्यननुगम इति वदन्ति स्य. कपसम्बन्धविशेषः कारणता प्रतियोगिरवाविषत् । तत्परिचायक पपाय धर्मविशेष उक्त इत्याहुः॥ स्त्राधिकरणेति ।। स्याधिकरणतायच्छिन्नम्यर्थः । अत पय गन्ध- वृत्तित्वेन सिद्धसाधनधारणाय, कालेति ॥ आत्मत्वादी व्यभिचार- धारणाय, कार्येति ॥ द्रव्यत्वादी ध्यामिचारवारणाय, मायति ॥ ध्वंस- त्यादी व्यभिचारधारणाय, जातीति ॥ जातिपदार्थनिर्वचने यदि व्यर्धत्वशङ्का, तदा तापमात्र पच तात्पर्यम् । ननु कार्यत्वं प्रागभाव- प्रतियोगित्वमिन्यन्योन्याश्रय इति चेन्न । प्रागभावसाधारणकृति- साप्यत्वमाप्रस्य तत्त्येनाभिमतत्यादित्याहुः । खण्डमलपवृत्तितया घटत्वस्य ध्यान्तत्वम् । तदसिद्धायपि चमत्वादेष्टान्तत्वं योध्यम् । ननु सिच्चतु गन्धानाधारसमयस्तथापि प्रागमावस्य तदनधिकरण- त्यं कथं प्राधम् नहि तर प्रत्यक्षमागमो या सम्मपति । अनुमान- श्व सम्मवेद तन्त्रसित्तरम् । तथाचानुमानप्रवृत्ती प्रागमायत्वेन धीस्तस्याश्चानुमानप्रवृत्तिरित्यन्योन्याश्रय इतिचेमाताशसमयो ना- ऽस्तीति निर्णययतो मीमांसकस्य, भविष्यतीति बुदिनिमन्तातिरिक- रूपेण भागभायस्यायस्य तद्युद्धिविषयत्वात्तेन रूपेण तद्बुद्धिविषय स्पेन योपस्थितस्य मागमायस्य रिगामासादिनापि तारासमया- . नापाण्यमिति सम्मवाद् गन्धस्यैच इष्टत्वात् । यदा, कादाचिरफा मायन्यनयोपस्थितस्य तदनुमानं ध्वंसांच याधादेवानुमानात् । तवनय तारेतदेश नमत्यऽपिन झतिरिति ॥ स प्येति । नम्पर मामामाया, युगपधारो मानाभायात् । तथाच ·प्रथमः स्तवकः । १. ४२ यावद्गन्धनाशानन्तरमपि घस्त्वन्तरसत्त्वसम्भावनया तत्प्रागभाव- स्य रन्धानाधारत्वसंशयेन तत्कारणेऽपि तद्गर्भकारणत्वलक्षणा- ऽन्याप्तिसन्देहः । एवञ्च व्यर्थविशेषणतासन्देहात्तद्वारणाय विशेषण- मप्यदेयमिति । अत्राहुः । पावद्गन्धनाशो हादृष्टाभावात् । अन्यथा संयोगविभागयोरन्योन्यनाश्यतयान्यतरास्थिती सर्यमुक्त्यनुपपत्ता तथाच सादृष्टाभाया यावत्कार्याभावो वाच्य इति युगपदेय सर्वनाश इति ॥ कारणेतरत्येनेत्यादिदोपभिया योगार्थमपहाय सढ- मन्ययासिद्धिपदार्थमाह ॥ अन्यथासिद्धिश्चेति ॥ येन सहयेति ॥ मनु शम्दादिना दण्डपूर्ववर्तित्वज्ञान विनाऽपि तपपूर्ववत्तित्वग्रहसम्भवानियमोऽसिद्धः । न च प्रत्यक्षेणेति विशे- पीयम् । अतीन्द्रियान्यथासियन्यासः । नियमाविवक्षायां दण्ड- रूपेणैव दण्डस्यान्यथासिद्ध्यापत्तेरितिचेन्न । रूपत्वमावस्यातिप्रसक्त- तया दण्डरूपत्वेनव पूर्वपत्तित्वग्रहो वाच्यः। तथाच साहित्यनिय- मात् । न चैवं द्रव्यत्वादेरतिमसक्ततया दण्डत्वेनैव दण्डपूर्ववर्तित्व प्रहाचेन दण्डस्यान्यथासिद्धिरस्त्विति वाच्यम् । येन पृथगन्धय- वता सदेत्यर्थात् । अत्रापृथगन्वयादिमत इत्यपि यस्येति विशेषणं देयम् । तेन दण्डेन दण्डसंयोगस्य नान्यथासिद्धिः । एतविशेषण- द्वयमहिम्नैव यत्रोभयोरुभयविशेषणापन्छदैनवान्वयाधनुविधानं, तभ नैकेनापरस्यान्यथासिद्धिः । यथोरभूतरूपतेजसोरिति । योभय- विशेषणावच्छेदेनान्वयाद्यनुविधान, तद्भिन्नत्वेन विशेषणान ताश- स्थलेऽतिप्रसङ्ग इत्यन्ये । ननु रूपवत् कुम्भकारपिताऽप्यत्रैवान्यथा- सिद्धान्त पति, कुम्भकारत्वेन तदनन्यथासिद्धत्वस्येप्रत्यात् कुम्भ- कारपितृत्वेनैव तद्न्यथासिद्धित्वं वाच्यम् । तत्र तत्साहित्यनिय- माद् अन्य प्रतीत्यत्राभ्यन्तभावयितुं शक्यते । कुम्भकारं प्रति पूर्व- तित्वे शात एव तपितृत्वेन घटपूर्वयत्तित्वप्रहात् । तथाच तत्सं- प्रहार्थमन्यथासिवन्तरोपवर्णनमयुक्तम् । एवञ्च एतत्त्वेनान्यथा. सिद्धस्यापिं कुम्भकारत्वेनेव दण्डरूपत्वेनान्यथासिद्धस्यापि रूपत्वा- दिनाऽनन्यथासिद्धत्वमस्तु । ननु तदविप्रसक्तमितिचेत् । तत् कि मातिप्रसक्तत्यमप्यन्यथासिद्धिः । तथाचानन्यथासिइत्यनियतपूर्व पत्तित्ययोरप्रतिक्षेपे किं तेन ? किञ्च, फलानुपहितवृत्तित्वस्यातिप्रस- तत्वस्य दण्डत्वादिसाधारणत्वाद् एतादृशस्य वाभावात् । न च .

·. न्यायकुसुमाञ्जलिमकरन्दे । तेन रूपेणान्यत्र फ्लनेत्यत्रान्तर्भवतीति वाच्यमातर्हि दण्डरूपत्वेना- ऽपि तथाऽस्तु । एवञ्च दण्डसाहित्येनैव दण्डवत्वेन घटपूर्ववर्ति- स्वग्रहाइण्डत्वमन्यत्रान्तर्भवति । यदि च रूपान्तरेण तस्य तद्ग्रहे साहित्यनियमाभायान तथा, तदा दण्डरूपेऽपि तुल्यम् । तथाच त- संग्रहार्यमपरान्यथासिद्धिनिर्वचनमप्यसङ्गतम् । अत एवावच्छेदक- जनकजनायोरपि घयेगैव संग्रहसम्भवात् त्रिवैवान्यथासिद्धिरिति गनेशः । न चोभयेनापि तत्संग्रहे को दोप इति याव्यम् । कारणत्व. स्य तदभावगर्भत्ये गौरवादिति चिन्त्यम् ॥ अन्य प्रतीति । न चैवं संयोगादिकमपि प्रत्याकाशस्थान्यथा. सिद्धत्यप्रसङ्गः। आकाशत्वेनेटत्वात् ।द्रव्यत्वेन शब्दपूर्वपतिनामशा• त्वाऽपि तत्पूर्ववर्तित्वमहात् । नन्वेवं यागादेरपूर्वेऽन्यथासियापतिः । स्वर्ग प्रति पूर्ववतित्वे ज्ञात एव तत्र तइग्रहादितिचे साक्षादिति पूर्ववर्जित्यविशेषणात् । तत्पूर्ववत्तित्यानुपपादकं यस्य पूर्ववर्तित्वं गृह्यते इत्यर्थादित्यन्ये । न च पत्यादिपूर्ववर्तित्वमहानन्तामन्यकार्ये दिक्कालयोस्तद्वदित्यन्यथा सिचापतिः । अधिकरणत्वेन तद्ग्रह विनाऽपि कार्यमा तद्महात् । नन्वन्यं प्रति पूर्ववतित्वे गृहीत पवेत्यय, कि येन केनचित् ? सर्वेण वा नायः । दण्डादावतिप्रस. कात् । नान्त्यः । शब्दोऽष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितोऽद्रध्यानाश्रितत्वे सति गुणत्वादित्यनेनाकाशसिद्धौ शम्दपूर्ववर्तित्वाग्रहेऽपि घटं प्रति तहसम्मवात् । न च तत्रापि शब्दं प्रति कारणतामुपजीव्यवा- काशसिद्धिः। शब्दनित्यत्वानित्यत्वसन्देहेऽपि तदाश्रयत्वेन तस्सिय- ऽविरोधात् । अनुकूलतर्कान्तरसम्भवाच्च । वस्तुतः, शब्दनित्यत्व- निर्णययतो मीमांसकस्य तत्पूर्ववर्तित्वमशात्वैव घटादिपूर्ववर्तित्वप्रह इति नियमासिद्धिः । किच, द्रव्यत्वेनैवाकाशस्य संयोग इव ज्ञानादी हेतुत्यमस्तु । न च तत्र प्राहकाभावेन नियतपूर्ववर्तित्वाग्रह पति पाच्यम् ! प्राधसत्वे ग्राहकामावासत्यात् । न च तेनैव रूपेणान्य. रयत्रान्तर्मवतीति पाच्यम् । तया सत्याकाशत्वेनापि तथास्यापत्तेः। अपि च शादसाक्षात्कार प्रत्यपि तस्यान्यथासिद्धिः स्यात् । न च शम्दपूर्वयत्तिनामधारयाऽपि इन्दियत्वेन तत्पूर्यत्तित्याह इति पा- ध्यम् । भोत्रम्येन तयाप्यन्यथामिद्यापत्तेः । तस्याकाशस्तित्वादा- काशस्य च सम्पपूर्वपतित्यप्रहं यिनाम्युपगमात् । अन्यथा घटेऽपि ·४७ समनियतत्वं चा? नाधः । रूपप्रागभावस्यापि शन्दादिना ताश श्चैधमपि परस्परमन्यथासियापत्तः । एतेनावभ्यफल्न्यपूर्ववत्तिन एव कार्यसम्भवे तन्नियतसहभूतत्वमित्यर्थः । पञ्चमी चावधिन्वे, न हेतु गन्धकादाचित्काभावस्पेति ॥ गन्धमागमावस्यत्यर्थः । अत्र च ६५ प्रथमा स्तबकः।१।। तस्यान्यथासिद्धत्वं न स्यात् । एवञ्च पाश्चमौतिक शरीरं प्रत्यापि तदन्यथासिद्धं स्यात् । किञ्चेश्वशानादेः क्षितिपूर्ववर्तित्वे शात एव घटपूर्ववर्तित्वग्रहात्तवान्यथासिञ्चापत्तिः । न च कार्यमाचे कर्तृमात्र- स्यैकदेव पौर्यापर्यग्रहानैवमिति वाच्यम् । प्रकृतेऽपि विभुमात्रस्यै. कदैव पौर्यापर्यग्रहस्य शब्दादिना सम्भवादन्यथासिद्ध्यमावापत्तेः । विभुत्वेन पूर्ववर्तित्वमानं गृह्यते, न तु जनकत्वमिति चेत् । ततः किम् ।। न हि जनकत्वगर्भा प्रकृताऽन्यथासिद्धिरात्माश्रयापत्तेः। यत्तु अन्यमित्यस्य यमित्यर्थः । तेन यं प्रति पूर्वयतित्ये गृहीत एवे. त्यर्थः। न च क्षित्यादिस्तथा । अन्यतमपूर्ववर्त्तित्यग्रहेणापि सम्भ- चेन गियमाभायात् । तत्र शब्दत्वयदत्राप्यनुगतपक्षतावच्छेदकस्या- उन्यतमत्वादेर्वा सम्भवादिति चिन्त्यम् ॥ अन्यत्रेति. प्रायिकम् ॥ अयश्यकल्प्यं यल्लघु नियतपूर्ववर्ति, तत् ६५ समयधाननियतत्वं तत्वमित्या तात्पर्यम् । तेन गुणेन दोषाभावस्य महत्त्वेनानेकद्रव्यत्वस्यान्येषां वा गुरूणां पदार्थानामन्यथासिद्धिर्भव- ति। अत एव पञ्चम्या हेतुत्वाभिधानादात्माश्रय इन्यपास्तम् । पूर्व- धचिन इत्यत्र पञ्चम्या अवधित्वेन तस्योक्तत्यादित्यन्ये । अत एवं च रासभादेरपि यथाश्रुतान्यथासिद्धान्तर्भावेऽनन्यथासिद्धपदेनैव तद्वारणं नियतपदं व्यर्थमित्यपास्तम् । मन्येवं दण्डरूपाकाशदण्ड- त्वानामप्यत्रैवान्तर्भाचे तत्संग्राहकान्यथासिद्धीनामानर्थक्यम् । कि- शायभ्यकल्प्यत्वं नियतपूर्वचर्तित्वमात्रेण कारणतया वा ? नाया। गन्धं प्रति रूपविशेषप्रागभावस्यापि तथात्वेन तेनैव गन्धमागभाषा- ऽन्यथासिद्यापत्तेः । नान्त्यः । आत्माश्रयात् । अपि च सहकारिणां परस्परस्य परस्परेणान्यथासिद्ध्यापत्तिः, द्वयोरप्ययभ्यकल्प्यलमुनि- यतपूर्ववर्तित्वेन तत्समवधाननियतत्यात् । न च पृथगन्ययाधननुवि- धायित्वे सतीत्यपि विशेषणम् । तद्धि पृथगन्ययादिप्रदाविषयत्वं वा ग्रह विषयत्वेन तथात्यापत्तेः। नान्यः। वे इत्यपास्तमिति चिन्त्यम् ॥ | आलोकतद्रूपादेरीयमानादे- ·१८ न्यायकसुमाञ्जलिमकरन्दे जन्येतिाजन्यजनकत्वं वास्तवं नियतपूर्ववर्तित्वमा विवक्षितमिति नारमाश्रयः । श्यञ्च तस्पितृत्वेनान्यथासिदिङ्खध्या। कुलालत्वेन त. स्यापि हेतुत्वात् । अत्रापीदं चिन्त्यम् । पूर्यत्रैवास्यान्तर्भाये वैयर्थ्य- मित्युक्तमेय ! मननन्यापारकरवणत्येन हेतुत्वमिति द्रव्यप्रकारापि- रोधश्च । यदि मननपूर्ववतित्वमशात्वाऽपि, श्रोतव्य इत्यादिशप्दा दिना श्रयणपूर्ववर्तित्वग्रहसम्भवो भिन्नग्रहसामग्नीकत्वादिति नेवं, तदा प्रश्तेऽपि तुल्यमिति ॥ यमाशयेति ॥नच येन सहेत्यनेनाभेद इति वाच्यम् । तत्र साहित्यप्रतियोगिना दण्डेनान्वयादिप्रतियोगि- रूपमन्ययासिद्धमिति हि विषक्षितम्। अत्रय साहित्यप्रतियोगिदण्ड- त्यमेय दण्डनान्यथासिद्धमिति भेदात् । अनापीदं चिन्त्यम् । पूर्वधै- पास्यान्तर्भाव वैपर्थ्यम् । उद्भूतरूपतेजसोः परस्परमन्यथासिद्ध्या- पत्तिः । इन्द्रियादेरिन्द्रिपसंपोगादिनाऽभ्ययासिद्धापत्तिश्च । किञ्च दण्हत्वाद्यवच्छेदकसमनियतधर्मान्तरमादायापि शब्दादिनाऽन्ध- यादिग्रहसम्मयाशियमासिद्धि । प्रत्यक्षपरत्वेऽतीन्द्रियावच्छेदका- ऽव्याप्तिः । अन्यथा दण्डमादाय दण्डत्येन तस्यान्वयादिग्रहात्तेन दण्डान्यथासियापत्तेरिति । नियतेति ॥ ननु नियतत्वं देशमपेक्ष्य कालमपेक्ष्य वा । नायः। रासमेऽपि गतत्याद । घटपटादिपूर्वकाले रासमजातीयस्य नियमेन सत्यात् ।नान्त्यः। साक्षात्सम्बन्धेनादृष्टादेर्घटादिदेशेऽनियतत्वात्। साक्षात्परम्परासाधारणसम्बन्धमाशपेक्षया रासमे घटादिदेशनि- यतत्वेनातिग्रसङ्गादितिचेत् । मैवम् । साक्षात्परम्परासाधारणक जातीपसम्बन्धन देशानियतत्यस्य विवक्षितत्वातारासभादेरेकजाती- यसम्बन्धेन घटादिदेशनियतत्याभाया घटाइरेकजातीयसम्बन्धेना- दृष्टादेनियतत्वादिति बदन्ति । तत्रेदं चिन्त्यम् । कियत्सु घटेषु रासमस्याऽप्येकजातीयसम्बन्धेन देशनियतत्वादविप्रसङ्गः । कार्य- तावच्छेदकावच्छेदेनादृष्टस्याप्यतथात्यम् । द्रव्यगुणाद्यनेककार्ये एक- जातीयसम्बन्धामावादिति ।। यस्य कार्याभावयाप्यत्वामिति ॥ इतयभावसहकापयच्छिन्नं तद. यच्छिनं कारणमित्यर्थः । तेन योजत्वस्य कार्याभाषच्याप्यत्वस्य जनात्यामारानासम्मयः । न या यत्र दण्डाभायत्वं तत्र घटामाय इति दयामायत्यनिष्ठम्यासी दण्टामावस्यवादच्छेदपतयाऽजनके ·. प्रथमः स्तवकः।१। ४९ दण्डाभावादी चातिव्याप्तिः । तब दण्डाभायसहकृतत्वस्यानयच्छेद फत्यात् । एपश्चाग्रे वीजत्वादिपदं तद्धर्मपरमिति । ननु कार्याभाव- स्तजनकत्याभायो वा, तदभावमा वा ? । आद्ये आत्माश्रयः । अन्त्ये शिलायामप्यङ्करस्य संयोगवृत्या सत्त्वेन तप्रापीतराभावसहकृत. शिलात्यस्प कार्यामावच्याप्यत्वात् । किञ्च घटकारणे शानादी कार्या- भावव्याप्यत्वं ज्ञानत्यादिनवावच्छिद्यते । दण्डाद्यभावसाहित्यस्य तत्र नीलधूम इव व्यर्थत्यादितिचेत् । अत्र वदन्ति । उत्पत्तिकालीन- सम्बन्धावच्छिन्नकार्याभावव्याप्यत्यं विवक्षितम् । संयोगसम्बन्ध- स्योत्पत्यनन्तरकालीनतया तदवच्छिन्नाभावमादाय न शिलादौ म- सहः । उत्पत्तिकालीनसम्बन्धो द्वयमेष, कारणता समवायश्च । तद- पच्छिन्नाडुगभापश्च समयायिनि वीजादौ च । द्वयञ्च कारणमेव । न चैवं कारणतागर्भत्येनात्माश्रयः । सम्बन्धत्वेनैव तज्नानादिति । अब पदन्ति । विपयविपयिमायसम्बन्धस्याऽप्युत्पत्तिकालीमतया तद- पच्छिमकार्याभावत्वस्येतरामावावच्छेद्यतया यहयादेरनुमितिजनक- स्वापत्तिः । चरमकारणे कार्याभावाभावाद्व्याप्तिश्चेति । यीजादकर रति प्रतीतिवलादयध्यवधिमद्भावलक्षणः स्यरूपसम्बन्धविशेष एय विलक्षणः । कार्यकारणयोस्तत्सम्बन्धायच्छिन्नकार्याभावश्च कारणे इतराभावावच्छेदेन । स्वरूपायोग्ये च ताशसम्बन्धाभावात् तद्- घच्छिन्नकार्याभावः स्वासाधारणशिलात्वादिधर्मावच्छेद्यः । एवञ्च तादृशसम्बन्यावच्छिन्नकार्यामायव्याप्यत्वं यत्र स्थासाधारणधर्मेत- रावच्छिनं तदधच्छिन्नं कारणमित्यत्र तात्पर्यम् । चरमकारणे च यद्यपीतरामायो नावच्छेदकस्तयाप्युत्पादकाल पप तथा । उत्पादा. नन्तरमेय कायोत्पादेन तदा कार्याभावात् । यद्वा, परामर्शादी चरम- कारणेऽपि प्रतियन्धकामावपिलम्वेन कार्यात्पतिविलम्यादितरामा. यावच्छिन्नमेव । यदि च सचिन तथात्यं तदा तजातीयत्वं लक्षणं योध्यम् । नचारण्यस्थदण्डे तद्दण्डत्यादिनय तदरच्छेदादव्याप्तिरिति पाच्यम् । दण्डत्यमादाय लक्षणसरयादिति ।। अन्यासमवधानावच्छिति ॥ अन्यासमपधानावच्छिन्न कार्या. ६ नुत्पतिव्याप्यत्वं यस्य, तदपच्छिन्न कारणत्यमित्यर्थः । उत्पत्तिगर्म- तया धम्माद्भेदः । शेष पूर्वयन् ॥ कारणत्यसहकारीत्यत्र इन्द्रः॥ देवपापेति। निसीपरारीरादेगंधशरीरजन्यबुधादिजन्यत्वेना- ६७ ७ ·न्यापकुसुमाञ्जलिमकरन्दे अान्तरं स्यादित्याद्यपदम् । अन्यशरीरे वाधवारणाय पक्षे देवदत्त. पदम् । अन्मान्तरखुद्धिजन्यत्वेनार्थान्तरवारणाय वय॑न्तम् । ईयर- ज्ञानादिजन्यत्वेन सिद्धसाधनवारणाय, देवदत्तेति ॥ सहयादिजन्य. त्वेनार्थान्तरवारणाय, विशेषेति ॥ मनसा व्यभिचारवारणाय सत्यन्तम् । अन्यशरीरादौ व्यभिचारवारणाय, तदिति । तान- ५७.१३. मितेति ॥ तद्भोगसाधनेत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ तस्येति ॥ यद्यप्येवमपि शरीरजनकत्वे विरोधाभावस्तथापि तद्वारा भोगजनकत्यमाश्रित्ये मुत्तम् । यद्यपि, धर्मिकल्पनात इति न्यायेन भोगजनकत्वमपि त स्यैव कल्पनाह, तथापि मानान्तरादप्यदृष्टसिद्माष्टम्भेनेदमुतमित्ये के । सस्कारान्यत्व गुणविशेषणमित्यन्ये ॥ भेदकमिति ॥ भेदकान्तरमित्यर्थ नित्यति । यद्यपि सर्यनित्य तावादिनस्तस्य नानित्य, न वा कार्यम् । तथाप्याविर्भावतिरोभावौ उत्पादविनाशाविति भाव ॥ कार्यधर्मति ॥ कार्यकारणयोस्ता ६९ ३१. दात्म्यादिति भाव ॥ अन्यथेति ॥ आलोचन व्यापार, इन्द्रियाणां विकल्पस्तु मनस इत्युपगमादिति भाव । ७४६ पूर्व नित्यत्वेनेति । यद्यप्यचेतनकार्यत्वादित्यन विशेषणासिद्धि- रिति व्याख्यानात् कार्यत्वासिद्धिर्नोत्ता, तथाप्यासिद्धिरित्यादिमूलेन कार्यत्वासिद्धरप्युक्त्यात्तदभिप्रायेणेदमन्तव्यम् ।सदातनामावमात्र• वृत्तिधर्मत्वादिति ॥ ननु घटात्यन्तामावत्यादी व्यभिचार' । मात्र पदश्च व्यर्थम् । प्रमेयत्वादावपि साध्यसत्त्वात् । न च मात्रपद मध्यरच्छेदार्थक,किन्तु यावदधरम । अत एव नोक्तव्यभिचारोऽपी ति याच्यम् । स्वरूपदृष्टान्तासियोरापत्ते । अन्योन्याभावस्यात्य तामाऽत्यन्तामावस्यान्यान्यामावेऽवृत्ते । सदातनेत्यपि व्यर्थम् । स्वरायोग्यप्रागभारध्यसशेरप्य याप्यवृतित्वन प्रागमावमध्यसत्य. योरपिमाघ्यसत्वादिति चेन्मेवम् सदातनाभायवृत्त्यमावविमाजको पाधिस्यादिति विवक्षिनत्यात् । नामपि दृष्टान्तासिद्धि चतुर्दा अमावविभागस्य, स पुनश्चतुर्द्धत्यनेन करणात् । सयोगमागमायादे: याप्यवृतित्याभ्युपगमेन सदातनपद, तदनभ्युपगमे त्वनादेयमेवेति तत्यम। स्थिरपत इति ॥ क्षणिक्तापक्षे बाल्पयुयारीरयो. परमाणुपुजा रमकतयोपासनोपदेयमावे तदासमासम्म स्यात् । स्थिरपसे . - ।

·प्रथमः स्तवका ११ तदमाधान स्यादित्यर्थः ॥ विच्छिन्नति ॥ तथाच तद्वासनासंक्रमा- भावातदनुभूतं सण्डशरीरेण न स्मयतत्यर्थः ॥ सदिति ॥ न चान्त्य- शब्दांशे सिद्धसाधनमन्यथा साध्याप्रसिद्धरिति धान्यम् । सावाय- च्छेदेन साध्यसिद्धगद्देश्यत्वात् । अर्थक्रियान्यापति । यद्यपि क्रम- योगपघयोः प्रत्येक मिलिततया धा नार्थक्रियाव्यापकन्यं, तथापि तदन्यतरत्वेन व्यापकत्वम् । अर्थक्रियाकारिणि क्रमकारित्ययुगप- स्कारित्वान्यतरनियमादिति बोध्यम् ॥ अतिरित्र्यत इत्यस्यैव विधि- च्य न गृह्यत इत्यर्थः। तत्र, न चेति सम्बन्धे विविच्य गृह्यत पयाति- शय इत्यर्थपर्यवसाने सातिरायव्यक्त्युत्पादो गृह्येतत्यापत्तिरिति भावः ।। आपातत इति ॥ निश्चायकामायादिति भावः || साइभ्य- स्याग्रेऽपि सत्त्वानिश्चायकामावस्तुल्य इत्याशयेनाह । तत्किामिति ॥ ७७. तदपि तथेति ॥ कुर्वपत्यमपि योण्यानुपलब्धियाधितमित्यर्थः ॥ ७८. न चेापत्तिरिति ॥ उपस्थितीजत्याद्यबादरादिप्रयोजफमस्त्वित्य- थः ॥ तेनेति ॥ योजत्यादिनत्यर्थः। तथाच तारोपापची तवाऽप- सिद्धान्त इति भावः । यहा कुचंदूपत्येनेत्यर्थः। तथा चानेन रूपेणार्थ- कियारहितत्याभ्युपगमान तब कुर्वापरयं प्रामाणिकं न स्यादिति भावः ॥ ननु शालित्यकुर्वपत्वयोविरोध एव नास्ति, सामानाधि- फरण्यादित्यत थाह ॥ विरोध इति॥पर्यायति॥सर्वत्र प्रवृत्तिनिमित्त- भेदसम्भवेनकमवृत्तिनिमित्तकरवामावादिति भावः । अनुगतबुद्धि- बलासेषु नियामक सिच्चलायादेकमेय सिञ्चतीति नान्यूनानतिरि- तन्यचिकजानिद्वयस्वीकार इत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ विरोध रति । यद्य. पत्र विरोधो नसामानाधिकरण्याभायो, नापि परस्परात्यन्ताभाव- घवृतित्वं तयोव्याज्यव्यापकभाषाभ्युपगमातथान्यन्यूनानतिरिक- स्यक्तिव्यनिरिकत्याभाव पर स हद विवक्षित इति योध्यम् ॥ नचोप- एम्मफेति।समाविष्टत्यमेव नानयोरिति मायः। ननु संस्थानचित्ये- ऽपि फर्थ न न्यत्तित्वमन थाह ॥ संस्थान हाति । संस्थानन्ति- त्ये युक्तिमाह ॥ युक्तञ्चतदिति ॥ गुणज्ञाताविति ॥ तदोपताप्रयोजक-. स्थ योजस्य तुल्यत्यादिति भावः ॥ तारशेति ॥ ययययययसंयो- ८०. गात्मकर्मस्थानं नापयविनि, नयापि परम्परासम्पन्धन तद्वत्वं पोम्यम् । अत एव तदेकार्यसमयायिदन्यत्वं तत्त्रमिनि पश्यतीति भाषः । एषय घरपदप्रतिनिमितमपि स पलोपाधिरल्यथा नाना-

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·-k नारायण श्रीगणेशाय नमः॥ अथ सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली द्वितीयस्तयकः ॥ २॥ www पंचवटी 17 द्वितीयां विमतिपत्तिमुत्थापयितुं भूमिकामारचयति- तदेवं सामान्यतः सिद्धे अलौकिके हेती तत्सा- धनेनावश्यं भवितव्यम् । न च तच्छक्यमस्मदादिभि- द्रष्टुम् । न चादृष्टेन व्यवहारः । ततो लोकोत्तरः सर्वानुभावी सम्भाव्यते । ननु नित्यनिर्दोपवेदवारको योगकर्मसिद्धसर्वज्ञद्वारको वा धर्मसम्प्रदायः स्यातं, कि परमेश्वरकल्पनयेति चेत् । अत्रोच्यते- प्रमायाः परतन्त्रत्वात् सर्गप्रलयसम्मयात् ।। तदन्यस्मिन्ननाश्वासान्न विधाऽन्तरसम्भवः॥१॥ तथाहि । प्रमा ज्ञानहेत्वतिरिक्तहेत्वधीना, कार्य- त्वे सति तदिशेपत्यात् । अप्रमावत् । यदि च तावन्मात्राधीना भवेदनमाऽपि प्रमैव भवेत् । अस्ति हि तत्र ज्ञानहंतुः । अन्यथा ज्ञानमपि सा न स्यात् । ज्ञानत्वेऽप्यतिरिक्तदोपानुप्रवेशादप्रमेतिचेत् । एवं तर्हि दोपाभायमधिकमासाद्य प्रमापि जायेत । निय. मेन तदपेक्षणात् । अस्तु दोपामावोऽधिको, मावस्तु नेष्यते इतिचेत् । भयेदप्येवं, यदि नियमेन दोपैर्भाव- रूपरेच भवितव्यम् । न त्येवम् । विशेषादर्शनादे- रमावस्यापि दोपत्वात् । कथमन्यया ततः संशयविप- ·२ समकाश न्यायकुमुमाञ्जली ययौ । ततस्तदभावो भाव एवेति कथं स नेष्यते ॥ तदेवमिति । तस्य च जन्यतया तत्कारणयागादिदी कश्चित स्वीकर्तव्य इत्यर्थः । न चंति ॥ यागादिस्वर्गसाधनत्वस्यातीन्द्रिय स्यादित्यर्थः। तहदयभाये दोपमाह ॥ न चेति॥ व्यपहारश्च यागादि- स्वर्गसाधनतावोधकशब्दरूपः, अरपाधिष्ठानरूपश्च । तदुभयमाए साक्षात्कारं विना न सम्भवतीत्यस्मदादिविलक्षणः सर्वक्षः कल्प्यते इत्यर्थः घेदवाक्यजशानस्य हि मामाण्यमनिश्चित्य बाहुधनव्ययायास- साध्य यागादी प्रवृत्तिर्न स्यात् । प्रामाण्यं च गुणजन्य, गुणश्च शादे शाने प्रयोगहेतुवाक्यार्थयथार्थशानवत्त्वमिति भावः । अत्रासिद्धि- माह । नन्यिति ॥ वस्तुदोषणाशमाण्यशङ्कया निष्फम्पप्रवृत्तिर्न स्यात् । सा च नित्यत्वावस्तुके येदे नास्तीति तत पच प्रामाण्यं, किं वक्तगुणेनेत्यर्थः । यक्तृगुणजन्यत्वेऽप्यन्यथासिद्धिमाह ॥ योगे- ति ॥ योगकर्मभ्यां ये सिद्धाः सर्वज्ञास्त पर वेदकारा अहाधिष्ठा- तारश्चेति न नित्यसर्वशसिद्धिरित्यर्थः । यद्यप्यन्यथासिद्धिरपि प्रमाणाभाव पय पर्यवस्यति, तथापि साक्षात् प्रमाणाभावोऽने दूप्योऽन्यथासिद्धिद्वारा न्यनेत्यर्थभेदः ।। प्रमामाने गुणजन्यत्वसिद्धौ शादप्रमायामपि तज्जन्यत्वसिद्धि- भविष्यतीत्याशयेनाह ॥ प्रमाया इति ॥ अनित्यममाया इत्यर्थः । ननु नित्यत्वाद् वेदानां, कर्तुजन्यत्वेऽपि महाजनपरिग्रहात् प्रामाण्यं निश्चित्य यागादी प्रवृत्तिभविष्यतीत्यत आह ॥ सर्गेति । तथा च घेदमहाजनयोरभावात् केन कस्य परिग्रह इति भाषः। द्वितीया- मन्यथासिद्धि निरस्यति ॥ तदन्यस्मिन्निति ॥ अनित्यज्ञानवरचेन भ्रमादिशकाकलङ्कितत्वेन नित्यसर्वशपूर्वकत्याद न प्रकारकान्तर- मम्भव इत्यर्थ ॥ प्रामाण्यस्य गुणजन्यत्वं साधयति । प्रमेति । हेत्वधीनत्वे शान हत्यधीनत्य च साध्ये सिद्धसाधनं स्यात् । अतो हानहेत्वतिरिक्त हेत्यधीनति साभ्यम् ॥ ननु प्रमाया शानत्वेन ततुजन्यत्वेन बाधा, झानाजनरुजन्यत्वे विरोधः । अप्रमायां तदसिद्धेदृष्टान्तासिद्धिन गर्थविशेप्यास् च । घरादायपि साध्यसत्येन कार्यत्वस्यैव व्याप्ति- मस्यात् । व्यर्थविशेषणत्वं च, व्यावस्ये परनानस्य परं प्रत्यसि ।

·A द्वितीयः स्तवकः ।२। नापि ज्ञानसामान्यहत्वन्यहेतुजन्यति साध्यम्, उक्तदोषात् । शान- सामान्यं च ज्ञानत्यं घा सर्वज्ञानव्यक्तयो था? । आये हत्यसिद्धिः। अन्त्ये इन्द्रियादिभिः सिद्धसाधनम् । नापि ज्ञानत्यावच्छिन्नकार्य- त्यान्यकार्यत्वप्रतियोगिककारणजन्यति साध्यम् । शानत्यस्य नित्या- अनित्यवृत्तितया कार्यत्यानवच्छेदकत्यात् । जन्यत्वेन ज्ञानविशेषणे प्रत्यक्षाधात्मकहानविशेषजनफैरिन्द्रियादिभिः सिद्धसाधनम् । अत एव, प्रमात्वं ज्ञानत्यावच्छिन्नकार्यत्यनिरुपितकारणताभिन्न कारण- ताप्रतियोगिककार्यतावच्छेदकं, शानत्वसाक्षाद्व्याप्यधर्मत्वात्, अ. प्रमात्ववदिति निरस्तम् । प्रमात्वस्य नित्यानित्यवृत्तित्वात् । अनित्य- प्रमात्वं कार्यतावच्छेदक कार्यमात्रवृत्तिधर्मत्वात्, अप्रमात्ववदित्यपि नीलघदत्यादिनाऽनैकान्तिकम् । तत्र विशेषद्वयकारणेनान्यथासिद्ध- त्वात् । प्रमाप्रमाकार्यपैचित्र्यं च, यथैकजातीयसामग्रीव्यक्तिभेदाद घटद्वयं जायते तद्वदेव शानसामग्रीब्यक्तिभेदादुपपन्नम् । पैजात्यमपि तुल्यजातीयसामग्रीजन्यत्वेऽपि यमजयेधर्म्यवत् स्यात् । न च प्रमा- त्वावच्छिन्नकार्यत्वं कथमननुगतहेतुकमितिवाच्यम् । उक्तयुक्त्या तस्य कार्यतानवच्छेदकत्वात् । अनित्यप्रमा प्रमा:प्रमोभयहेतुभिन्नहेतु- अन्या जन्यत्वादप्रमायदिति चेन्न । कारणव्यक्तिभेदजन्यत्वेन सिद्ध- साधनाद्, अप्रमायां तदसिद्धेश्च । न चाप्रमायां दोषजन्यत्वात्तथा । दोपस्य पित्तादेः स्थविषयप्रमायामपि हेतुत्यात् । अनित्यप्रमा स्वविरोध्यनुभवप्रतियन्धकजन्या अनित्यानुभवत्यात् । अप्रमावत् । यद्वा, अनित्यप्रमा प्रमाऽप्रमाऽन्यतरप्रतिवन्धकजन्या प्रमाप्रमाऽन्य- तरत्वादप्रमावदिति चेद, न । प्रमाजनकासाधारणव्यक्तिविशेषस्या. ऽप्रमाप्रतिवन्धकत्यं प्रमाजनकत्वं चेति सिद्धसाधनात् ।। अत्रास्मपितृचरणाः। एवमप्रमाऽपि स्वत एव स्याद्, न परतः। प्रमावदसाधारणकारणादेव तदुत्पत्ती दोपस्य ताहेतुत्वापत्तेः । यदि च धानसामान्यां सत्यां विशेषादर्शनादेदोपस्यान्वयाद्यनुविधा- नाहोपो हेतुः, तर्हि विशेपदर्शनादेर्गुणस्यान्वयाद्यनुविधानात् प्रमा- यामपि गुणो हेतुरिति तुल्यम् । अपि च, यत्कार्य यत्कार्यविजातीय वत् तत्कारणविजातीयकारणजन्यं, यथा घदविजातीयः पटः। अन्य- था कार्यबजात्याकस्मिकत्वापत्तेः। घटज्ञानमपि कार्य तविजातीय- कार्यकारणविजातीयकारणजन्यमिति न व्यभिचारः। एवं प्रागुक्ता.

·. सरकाश न्यायकुमुमाञ्जली ऽनुमानेष्यपि न सिद्धसाधनम् । अनुगतस्य प्रमाहेतुत्वेनासाधारण- व्यक्तिमेदस्याहेतुत्वालाएवमनित्यप्रमात्वमनित्यज्ञानत्यायच्छिन्नकार्य- त्वप्रतियोगिककारणतामिनकारणताप्रतियोगिककार्यतावच्छेदकम। यनित्यमानत्वव्याप्यकार्यतायच्छेदकधर्मत्वाद् बप्रमात्ववदित्यनित्य- प्रमायामामासाधारणहेतुव्यावृत्तानुगतहेतुसिद्धिः । यदीति ॥ यद्य- प्यप्रमायां प्रमात्वापाइने प्रमावृत्ति शानमात्रइत्यधीनत्वं पधिकरणं, तथापि प्रमात्वं यदि भानसामग्रीमात्रप्रयोज्यवृत्ति स्याद् अप्रमावृत्ति स्याद् अप्रमात्ववादित्यापादनीयम् । अप्रमायाः प्रमित्यजनकदोप. जन्यत्यादापादकमसिद्धमित्याह । ज्ञानत्वेऽपीति । तहिं प्रमात्व- मपि न शानमात्रसामग्रीप्रयोज्यम् , अतिरिक्तदोपामावापेक्षणादित्याह एचन्तहीति ॥ युक्तश्चैतत् । अन्यथा प्रमासामग्यामधिकदोषा- ऽनुप्रवेशादप्रमाऽपि प्रमाविशेषः स्यात् ,वृक्षसामान्यामधिककारणा- अनुप्रवेशाच्छिशपावृक्षविशेष इवेति भावः अस्त्यिति। न चैवमप्रमि- त्यजनकजन्यत्वे परतस्त्यमिति वाच्यम् । आगन्तुफमायानपेक्षशान- सामग्रीजन्यत्यमेव स्वतस्त्यमिति विवक्षिनत्वात् । तथाच गुणा- जन्यत्वेन प्रमाया नेश्वरसिद्धिः ॥ भवेदप्येयमिति । ननु पीतः शह इत्यत्र विशेषदर्शनेऽपि म्रमाद्यमिचारेण न विशेषादर्शनं नमहेतुः,यत्र घा विशेपदर्शनमपि भ्रमस्तत्र तज्जन्यज्ञानस्यापि भ्रमत्वान्न विशेष. दर्शनं प्रमात्यप्रयोजकम् । मैवं, यद्विशेषदर्शनं हि भ्रमविरोधि तदा भावोसमाहेतुः । प्रत्यक्षघ्रमे च प्रत्यक्ष विशेषदर्शनं विरोधि । दि. मोहादी गोरोऽहमितिम्रमेच तथादर्शनात् तच्च दोपात्तत्र नास्ति, भमारूपमेव च विशेषदर्शनं गुण इति तदमाव एव दोपः॥ ननु विशेषादर्शनं न दोषः, किन्तु विशेषदर्शनप्रतिवन्धकाः पिसादयो दोपा आवश्यकत्वात् । नच तेषां नानात्वेन विशेषदर्शन. प्रतिबन्धकतयाऽनुगमे लाघयाविशेषादर्शनमेघ हेतुरिति याच्यम् । कचित् कधिहोप इत्यनुगमाताअन्यथा पिसादितोऽप्यममा न स्याद) अननुगमात् । पिचाशुत्कण म्रमोत्कर्षाव्य । पित्तादरदोषत्वे व विशेषप्रमय कुतो न भवति । यदि च विशेषस्य विशेषान्तरादर्शना ६. बदाउनयस्था । किञ्च, विशेषदर्शनं नं प्रमामात्र,न या प्रत्यक्ष- प्रमायाँ हेतुः, व्यभिचारात । तय तहेतुत्वनानयस्थानाथ। मेयम् । ममामात्रादेतुत्येऽपि संशयविपर्ययोगरप्रमायां ताप ·द्वितीयः स्तबकः । २. हेतुत्वात् तित्र विशेषादर्शनस्य दोपत्वेनान्यत्रापि तथात्वात् । पित्ता- घुत्कर्षस्यापि भूयोविशेषप्रतिवन्धकत्वेनान्यथासिदत्वात् ।। ननु प्रत्यक्षप्रमादौ गुणजन्यत्वेऽपि वेदे भ्रमाद्यभावचतुष्टयं प्रमाहेतुः । लोके भ्रमाद्यभाव एव प्रमोत्पत्तेः । न तु वक्तृवाक्यार्थ यथार्थमानवत्वादिर्गुण इत्याह-- स्पादेतत् । शन्दे तायविप्रलिप्सादयो भाया एव दोपाः। ततस्तभावे स्वत एव शान्दी प्रमेति चेन्न । अनुमानादौ लिङ्गविपर्यासादीनां भावानामपि दोष- त्वे तदभावमात्रेण प्रमाऽनुत्पत्तेः । अन्यत्र यथा तथाऽस्तु, शन्दे तु विप्रलिप्साद्यभावे वक्तृगुणापेक्षा नास्तीतिचेन्न । गुणाभावे तदप्रामाण्यस्य वक्तृदोषा- अपेक्षा नास्तीति विपर्ययस्यापिसुवचत्वात्।अप्रामाण्यं प्रति दोषाणामन्वयव्यतिरेको स्त इतिचेन्न । प्रामाण्यं प्रत्यपि गुणानां तयोः सत्वात् । पौरुषेयविपये इय- मस्तु व्यवस्था, अपौरुषेये तु दोपनिवृत्त्यैव प्रामाण्य- मितिचेन्न । गुणनिवृत्त्याऽमामाण्यस्यापि सम्भवात् । तस्या अमामाण्यं मति सामर्थ्य नोपलब्धमितिचेत् । दोपनिवृत्तेः प्रामाण्यं प्रति फ सामर्थ्यमुपलब्धम् ?'। लोकवचसीतिचेत् । तुल्यम् । तदप्रामाण्ये दोपा एव कारण,गुणानिवृत्तिस्त्ववर्जनीयसिद्धससिपिरितिचेत् । प्रामाण्यं प्रति गुणेष्वपि तुल्यमेतत् । गुणानां दोषो- त्सारणप्रयुक्तः सन्निधिरितिचेद् दोपाणामपि गुणो- त्सारणप्रयुक्त इत्यस्तु । निस्वभावत्वमेवमपौरुपेयस्य वेदस्य स्यादितिचेत्, आत्मानमुपालभस्व। तस्मायथा देपरागाभावाविनाभावेऽपि रागदेपयोरनुविधान- नियमात् प्रवृत्तिनिवृत्तिमपनयो रागदेपकारणकत्वं, ·, सपकाशे न्यायकुसुमाञ्जली न तु निवृत्तिप्रयतो पहेतुका,प्रवृत्तिप्रयत्नस्तु सत्यपि रागानुविधाने हेपाभायहेतुक इति विभागो युज्यते, विशेपाभावात् । तथा प्रकृतेऽपि । तथापि वेदाना- मपौरुषेयत्वे सिद्ध, अपेतयक्तृदोपत्वादेव प्रामाण्यं सेत्स्यति । ततः सिद्ध प्रामाण्ये गुणाभावेऽपि तदिति दोपाभाव एष हेतुरकारणं गुणा इतिचेन्नअपेतवक्त- गुणत्वेन सत्मतिपक्षत्वप्रसगात् । स्वत एव प्रामाण्य- निश्चयः । किन्तु शङ्कामात्रमनेनापनीयते । दोपनि- यन्धनत्वात्तस्य तदभावेऽभावात् । अतो नेदमनुमान वत् सत्मतिसाधनीकर्तुमुचितमिति चेत् । न । गुण- निवृत्तिनियन्धनायाः शङ्कायाः सुलभत्वात् । तस्याः केवलाया अप्रामाण्यं प्रत्यनङ्गत्वान्न शङ्केतिचेद, दोप- निवृत्तरपि केवलायाः प्रामाण्यं प्रत्यनगत्वान्न तपा शङ्कानिवृत्तिरिति तुल्यमिति ।। स्थादेतदिति ॥ रिसारश्यादिभ्रमरूपदोपाभावमाधानानुमि त्यादि प्रमेति लिङ्गसादृश्यादियथार्थवानमपि गुणस्त तुरिति शाब्दप्रमायामपि दोपाभाचे सति यथार्थवाक्यार्थज्ञान गुणो हेरि त्याह । अनुमानादाविति ॥ ननु पथार्थवाक्यार्थज्ञानादी गुणे सत्य ऽपि करणापाटयाद यान्यामिधित्सिते अन्यद् ते तन वाक्य न प्रमाणम् । दोपाभावस्य तु प्रमाहेतुत्व करणापाटयान्न सोऽस्तीति तत्र न भामाण्यमुपपद्यते इति राहते ।। अन्यत्रेति ॥ यपतृदोपे सत्य ऽपि म्रान्तविपलम्मक्याक्ये सवादात् प्रामाण्यदर्शनाहोपोऽपि ना उप्रामाण्यप्रयोजक तात्पर्यविपये त्यमामाण्यमेवेति प्रामाण्येऽपि मुल्यमिति परिहरति । गुणाभाव इति ॥नि स्वमावस्वमिति ॥ धंदे प्रमाणायाममाणत्यप्रयोजमगुणदोपयारभावादित्यर्थ ॥ तस्मादिति।। या प्रत्तो देशमायहेतुक्त्ये निवृत्ती रागामायहेतुस्त्वे सत्यपि उपक्षाशानादपि प्रवृत्तिनिवृत्ती स्यातामिति रागडेपयो प्रवृत्तिनिवृ ·द्वितीयः स्तवकः । २१ तिहेतुत्वमित्येकैकाभावोऽन्यथासिद्धः, तथा प्रामाऽप्रमयोरपि गुण- दोपी, न तु दोपाभावगुणाभावावित्यर्थः। नन्वन्यत्र गुणस्य प्रमा. हेतुत्वेऽपि घेदस्यापीरुपेयतया वक्तृगुणाभावाहोपाभावमात्रप्रयुक्त- मेव प्रामाण्यमिति प्रामाण्ये गुणस्य व्यभिचाराद् न हेतुत्वं, किन्तु दोपामावस्यैवेत्याह ॥ तथापीति ॥ सिद्धिर्शप्तिः ॥ सिद्धे निश्चिते ।। येदाः प्रमाणम् । अपेतवक्तुदोपत्वादित्यनुमानादित्यर्थः । भन्न चेदा न प्रमाणम्, अपेतवस्तूगुणत्वादिति सत्प्रतिपक्षमाह ॥ अपेतेति ॥ शानग्राहकादेव प्रमात्यं स्वीक्रियते, दोपाधीना तु शङ्का अपेतवक्त- दोयत्यादेय निरस्येत्याह ॥ स्वत एयेति । तथापि गुणाभावहेतुको ऽप्रमाण्यसंशयस्तदयस्थ एवेत्याह ॥ गुणनिवृत्तीति । तस्या इति ॥ दोपसहितगुणनिवृत्तेरेवाऽप्रमात्वहेतुत्वादित्यर्थः ॥ दोपेति ॥ गुण- सहितदोपनिवृत्तरेव प्रमात्वप्रयोजकत्यादित्यर्थः॥ ननु तथापि शुकादिवाक्यं भ्रान्तप्रतारकवाक्यं च संपादि कथं प्रमाणे, गुणाजन्यत्वात् । धूमभ्रमाद्राहिमत्येव पहयनुमितियाँ कथं प्रमा।यथार्थलिहतानाजन्यत्वात्। न च वहषन्तरमेय तद्विपयः। प्रत्यभिज्ञानात् । गोत्यायेकव्यक्तिके तदभावाच्च । उच्यते । शुकादिवास्ये भ्रान्तप्रतारकवाक्ये व प्रमाणशब्दत्वेनातोक्तत्यावेद- वदीश्वरस्यैव यथार्थवाक्यार्थशानं गुणो हेतुः । तस्य कार्यमात्रकर्तृ- त्वात् । शुकादिवाक्ये वेदतुल्यतया दोषाभावादिनाऽपि मन्तव्यत्वा. त् । न चैवं शब्दाभासोच्छेदः, तस्यापीश्वरकर्तृकत्वादिति वाच्यम्। तद्वाभ्यार्थस्यासत्त्वेनेश्वरज्ञानाविषयत्वात् । पचं लिङ्गाभासजन्यप्र- मायामपीश्वरस्यैव यथार्थलिङ्गज्ञानं गुणः॥ एवं प्रमाया गुणजन्यतया शब्दप्रमाया अपि गुणजन्यतया घेदे यक्त्रन्तरस्याभायात् तदाश्रयेश्वरसिद्धिरित्युक्तम् । संप्रति प्रमात्व- ग्रहोऽपि न स्वतः,अपि तु परत इति वैदिकममाया अपि तत्त्वमाप्तोक्त. याफ्यजन्यत्वेन ग्राह्यमिति ततोऽपीचर: सिद्ध्यतीत्याह- एवंप्रामाण्यं परतोज्ञायते अनभ्यासदशायां सांश- यिकत्वात् । अप्रामाण्यवत् । यदि तु स्वतो ज्ञायत, कदाचिदपि प्रामाण्यसंशयो न स्यात् । जानत्वसंशय- ·८ सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली वत् । निश्चिते तदनवकाशात् । न हि साधकबाधक- ममाणाभावमवध्य समानधर्मादिदर्शनादेवासौ । त- था सति तदनुच्छेदप्रसङ्गात् । अथ प्रमाणवदप्रमाणे- ऽपि तत्प्रत्ययदर्शनाविशेषादर्शनाद्भवति शङ्केत्यभि- प्रायः, तत् किं प्रमाणज्ञानोपलम्भेऽपि न तत्मामाण्य- मुपलब्धं, प्रमाणज्ञानमेव वा नोपलब्धम् ? आयो, कथं स्वतः प्रामाण्यग्रहः, प्रत्ययप्रतीतावपि तदप्रतीतेः। द्वितीये, कथं तत्र शङ्का । धर्मिण एवानुपलब्धेरिति । यदपि झटिति प्रचुरतरसमर्थप्रवृत्त्यन्यथाऽनुपपत्या स्वतः प्रामाण्यमुच्यते, तदपि नास्ति । अन्यथैवोप- पत्तेः । झटिति प्रवृत्तिर्हि झटिति तत्कारणोपनिपात- मन्तरेणानुपपद्यमाना तमाक्षिपेत्।प्रचुरप्रवृत्तिरपिस्व- कारणमाचुर्यम्, इच्छा च प्रवृत्तेः कारणम् । तत्कारण- मपीष्टाभ्युपायताज्ञानम् । तदपि तजातीयत्वलिङ्गा- ऽनुभवप्रभवम् । सोऽपीन्द्रियसन्निकर्पादिजन्मा, न तु प्रामाण्यग्रहस्य क्वचिद्प्युपयोगः । उपयोगे वा स्वत एवेति कुत एतत् ? । ततः समर्थप्रवृत्तिप्राचुर्य- मपि प्रामाण्यप्राचुर्यात्तद्ग्रहणप्राचुर्यादा । स्वतस्त्वं तु तस्य कोपयुज्यते । न हि पिपासूनां झटिति प्रचुरा समर्था च प्रवृत्तिरम्भसीति पिपासोपशमनशक्ति- स्तस्य प्रत्यक्षा स्यात् ।। एयामिति ॥ अत्र यद्यपि ज्ञानप्रामाण्य ज्ञानप्राहकसामग्रीग्राह्यं ! नयेति न संशयः। परत पक्षेऽपिवानस्यापि पक्षतया प्रमात्यानुमिते सांनमाहपल्यात् । समामाण्यस्यापि स्वतोमाहत्यांपवेध तथापित- मानविषयमानाइन्याहामास येत्तिसंसारस पक्षे प्रमाण यत पय ज्ञानस्य प्रहात् । परत पोशात एव मानेऽनुमित्या प्रामाण्य ·. द्वितीयः स्तवकः ।२। प्रहात् तप तेनेव प्रामाण्यग्रह इति प्रमाकः । हानस्यातीन्द्रिय- राया तदनुमित्या तग्रह इति भाटाः । मनसय ानस्वरुपयत् त. रमामाण्यप्रह इति मुरारिमिनाः । त्रितयसाधारणं व स्वतस्त्वं निएकमेव ॥ पूर्वपक्षस्तु,यद्यपि विशेष्यवृत्त्यप्रकारकन्यम् अगृहीतमाहात्यं षा प्रभाकरपले स्मृत्यायनानत्वं विशिष्टतानत्यं वा प्रामाण्यं नानुथ्यव. सायनाामा विशेषणमानं विना विशिष्टशानाभायात्।तथापि तहति तत्प्रकारकशानत्यं प्रामाण्यं प्राहम् । निष्कम्पप्रवृत्यान्याहायवाच । तच भानप्राहकमामग्रीप्राहामेव । तथा हि । विशष्य तथर्मवत्वं तत् प्रकारकत्वं च व्यवसायस्पानुव्यवसायेन गृह्यते । भानस्य विषयनि- रूप्यतया शानवित्तियो विषय इति व्यवसाये मासमान धर्म- यसवैशिष्ठयमपि चिपयः ।व्यवसायरूपप्रत्यासत्तेस्तुल्यत्वात् । मन एव रजतत्वेन पुरोवर्तिनं जानामांति सदाकार। अन्यथा, पुरोवत्तिन रजतञ्च जानामीति तदाकारापत्तिः । सप्रामाण्य तु परतो शापते । तदमाययत्वस्य भ्रमानुल्लिनितत्येनानुन्यवसायाविषयत्यात् । न चव. मनुष्ययसायस्य यायद्यासायविषयविषयकरये भ्रान्तम्रान्तिकसङ्करा, भाधानयतारदशायामिप्रन्चात् तद्घतारे तम्यच प्रतिवन्यस्यादिति तम सिद्धान्तमाह ॥ पवमिति ॥ यनभ्यासदसायमिति मागा. सिनिवारणार्थन । न तु व्यभिचारनिरासार्थम् । परतो यस्यस्य फेपलान्यपिरयात् । ननु स्वस्याप्यन्यापेक्षया परल्याद महमते साना- नुमितिमाहत्वाम सिद्धसाधनम् । परनी प्राधान्येऽपि कदाचित् स्वतोप्रायत्याविरोधात् मर्येन व्यभिचारय । तस्य तस्मानमाह्यस्य ज्ञानप्रामाण्यसन्दहेन सन्दियमानत्वात् । न च मानत्वेन हेतुर्चि- शेषणीयः । मानविषयकमानामामाण्यमन्दहाहिनमानम्पायसन्देहे. ऽपि तस्य निश्चितन्येन तयापि व्यभिचारात् । उच्यते । अनभ्यास' दसोत्परभानप्रामाण्यं न स्याश्रयमाणं वदन्याय वा स्वाय सत्यपि तदुचरतृतीयक्षणत्तिसंशयविषयत्वात् । प्रामाण्यसंशया- अपसंशयविषयत्यादा । सप्रामाण्ययन् । अयं निश्चितऽपि न निम्न यानन्तरतृतीयक्षणेऽर्थसंशयो २ या प्रामाण्यमंशयं विनति नार्थेन यभिचारः । स्वसदस्य सम्बन्धिशम्दयन मममिन्याहतपरत्वान स्यस्य परग्यम् । यावं, पापययसायोसिमितनकार विशिष्ट एक २ ·१० सप्रकाश न्यायकुसुमाञ्जली . चम्यनुव्यवसाये भासते । तन्ना तथाहीदं रजतच जानामीति मानु. व्यवसायः पहिर्षिशेयके मनसोऽस्वातन्त्र्यात् । किं विदमिदन्त्येना रजतत्येन जानामीति । तदन्त्वरजतत्व प्रकारत्वेन, तामफारफान पत्वञ्चात्मनि भासते, अन्यथा प्रकारवानितृतीयाsर्थासम्मवः । न च रजतत्ववैशिष्टयमेव तृतीयाः, व्ययसायेऽपि तदुल्लेखापः । अत , दन्त्यरजतत्ववैशिष्टयं पुरोवर्तिनो नानुययसायविषय पति कुतः स्वतःप्रामाण्यप्रहः॥ ननु परतः प्रामाण्यपक्षेऽपि परस्य शन्दादेरमायेऽनुमानं याध्य. म्। तप लिहामायादसम्मपि । समर्थप्रवृत्तिजनकत्व लिङ्गामिति चेन । कारणतावडेदकरूपाइं बिना तदग्रहात् । तद् यदि ममारव- मेय, तदाऽऽरमाश्रयः । अन्ययेत्, तदेय प्रामाण्ये लिमस्तु । उप- सोन्यत्वात् । न च तृणारणिमणिन्यायेन व्यक्ताय कारणत्यं गृहीत्या समप्रवृत्तिजनकत्यप्रहः । ग्राहकाभावात् । न च प्रत्यक्षमेप तद्- प्राहकम् । तदि न पहिरिन्द्रियजन्यम् । पान्तरस्यात् । मापि मान- सम् । तदि समर्थपत्तेः प्रागुचरकालं घा नायः समर्थप्रहये. रभावात्तवैशिष्टपामहात् । नान्त्यः । ज्ञानस्य नएत्वेन मनसा प्रत्या- मत्यमारान् । नाऽपि तनातीयत्वं लिम् । तदि फरचरणयति मानवादि । तत्र करचरणान्तरपति करचरणान्तरपत्य- शाने व्यभिचारस। तत्रापि शरीरां प्रमात्यमेवेति चेत् । तर्हि, कर धरणादीति म्यर्थम् । शरीरनमंऽपि स्यानिटरीरम्यनेमांनाद, सत्र तस्य प्रामाण्यात् । अन्यथा शरीरस्यस्यैव मामायोगा। कर. परणारिसन्ये यदीरत्वेन शानं तमायापर्य तदितिचेत् । कर• परणादिमस्यमुपलक्षण विशेषणं पा! । नाप । भ्यावृतोपरापा. गापात् । नारयः विषयतया हिनपानयिशेषणत्यं परचरणयाय- प्रसारपानविषयापस्य व्यभिचारान् । भारतिसादाम सम्मवान् शरीरशानदतिया विषपयिशेषणत्ये करचरण. परिचयप नारीमानस्यमय घ्यमियाराम् । शरीरममस्यापि पस्तुला फदिमनिरपशन् । न १ बरचरणाम्य पारीरयेन मानने भयनानि विषभितम् । तृतीपापंम्य यियाय न्यामिनाशी शागम्य परायादिविषपायनियमान। WATI समप्रतिमनवरयं प्रागुमरपाल समारोपनी ·. द्वितीयः स्तबकः।२। ११ शाने प्रमेयस्वामियत्यन्याप्तिय गृह्यते । यहा। पूर्व पृथिषीहाने पृथिधीत्यप्रकारकनिश्चयत्यानुव्यवसिती कदाचित् तत्रैष गन्धस्य तद्विरोधिविरहस्य साक्षात्कारे पुनः स्मृतिरूपे पृथिवीज्ञाने सति तत्सन्निकटेन प्रत्पमिशन स्य विशेषणसानजनितसंस्कारापेक्षेण मन- सा गन्धयत्येयाइयं निश्चय हत्याकारण सुरमि चन्दनमिति बाभुप- यशामजननानं प्राहकाभापायसिद्धिः । जातीयत्यमपि कर- घरपायविशेप्यकशरीरत्यप्रकारकशानकत्यादि । शरीरममे फरवरण- घतो विशेषणत्यात्। मथमं च प्रामाण्यानुमितिः केयलव्यतिकिणा। मनु प्रामाण्यमसिद्धि विना व्याप्त्यमहात् कथमनुमानम् ? भय, व्याघातात् प्रमातद्विपयसिद्धी सामान्यतः साध्यप्रसिध्या नद- ऽमसिद्धिः। विशिष्यानिर्णयाच नान्वयित्वासाधारणत्ये इति चेत् । तहिं कस्यापि प्रथम स्थार्थ मामाण्यानुमितिर्न स्यात् । प्रामाण्य- निपेघरूपस्य परकीयन्याघातस्य तदाऽनुपस्थितेः। स्वयं प्रामाण्य- निषेधस्य च तमीपूर्वक्रत्वात् । मैवम् ।प्रारमवीयसंस्काराविशेष्या. मृत्यप्रकारकत्वं तद्वति तत्पकारकहानत्वं धा प्रामाण्यमाचं स्मृतं, पृथियोशानादी साध्यमानं सर्वनाममहिम्ना पक्षधर्मतावलात् पृथिवी- शानस्य विशेष्यावृत्त्यकारफत्यादी पर्यवस्यति । स्वतः प्रामाण्य; निषेधेप्राथमिकमामाण्यज्ञानस्यान्यथोपपादयितुमशक्यत्यादिति सा. म्मदायिकाः। अस्मपितृधरणास्तु-प्रथमं प्रामाण्याभाव पर मामाग्यं य- विरेकिणा साध्यम् । तव पप निकम्पप्रवृत्तेरुपपत्तेः । सदेव या सिञ्चत् पक्षधर्मतायलेन तद्वति तत्प्रकारफनिश्चयत्यादिकमादाय लि- प्रतितियाहिाअयं पृधिपत्येनानुमयो न पृथियात्यामायवति पृधियो- त्यमकारकः गन्धवाविषयकायदजनकपृधियोत्यप्रकारकसानत्वा । पमेयं तयम् । यया पृथिवीममः । एवञ्च पृथिवीममे पृथिवोत्या. भावयति पिधीत्यप्रकारफत्यसमर्थप्रत्तिजनकत्वामापयोासिप्रहा दप्रामाण्यव्यापकत्वभावाभायरूपावेतोरप्रामाण्यामावरूप सायं सिमति । यधापकतया हेत्वमायो गृहीतस्तदमाय एव हि हेतुना सायते । या त्वभावव्यापकता हेत्वमायस्य शायते, तप साप्य- ममिहिरनुमानागम् । तां पिता तदभायात् । यत्र च मावस्यापकता देयमायस्य, राजन साऽम्ता दिनाऽपि स्यतिरेकश्यातिप्रहात् ।

·१२ समराशे न्यायमुमारी विशेपणान विना क्थ प्रामाण्यविशिष्टाऽनुमितिरितिचेत् । प्रथम न पञ्चित् । गाने प्रामाण्यमित्यनुमित्यनन्तर तेनैव हेतुना तत्र प्रामाण्यविशिष्टानुमिति । अभावविशेष्यवज्ञानानन्तरम् समायवद् भूतल मितिशानयत्। एच तदभावयति तत्प्रकारकस्यव्यतिरेक सिद्ध स्तद्वति ताप्रकारकत्वमादाय पक्षधर्मतायलेन सिद्धतीति तत्य चिन्तामणापाहुः कदाचिदपाति। मामाण्यग्रहोत्तरकालमिव तत्पूर्व मपीत्यर्थ न चहानत्वस्य साधारणधर्मस्य सानमात्राद् इत्याह । नहीतिप्रामाण्यज्ञानमात्र न विरोधि,अपितु प्रमाणमवेत्यवधारणा ऽऽत्मकमित्याशयेन शहते ।। अथेति ॥ निश्चयमाप्रमेय सायविरोधि, नतु तद्विशेषोऽवधारणमित्याशयेन परिहरति ।तत्किमिति॥ प्रमाणे ति ॥ प्रमाणरूप हानमित्यर्थ ॥ तदप्रतीते - प्रामाण्याप्रतीते ॥ धर्मिण पवेति ॥ ननु धर्मिशान न सशयहेतु । कोटिस्मरण विशेषादर्शनधर्मीन्द्रिपसन्निकर्षात् प्रामाण्यसरायरूप एव ज्ञानग्रह उत्पद्यते । अन्यत्र विशिष्टज्ञाने विशेप्यज्ञानस्याहेतुत्वात् । अत्राहु । तुरगादी बेगेन गच्छतस्तद्विषयेन्द्रिपसन्निकऽपि यावद्विपाशाने यदेव धर्मिज्ञायते तत्रैव विशेषादर्शनादित सशयोजायते, न त्यक्षाते धर्मिणोति धर्मिज्ञान तद्धेतु । विश्व, यद्धमिगतसाधारणधर्मस्य येन सह भूय सहचारावसायस्तत्रोत्कटकोटिकता सरायस्य धर्मिशान स्पाहेतुत्ये न स्यात् ॥ यदपीति ॥ प्रामाण्यस्यानुमेयत्वे लिनपरामर्शापेक्षया विलम्ब स्थादित्यर्थः। तथाचार्यापत्त्या परतल्यसाधन प्रतिवद्धमिति भाव ॥ अन्यपैवेति ॥ प्रवृत्तिमात्रे प्रामाण्यग्रहो न हेतु , अर्थसन्देहादपि प्रवृत्तेरिस्यन्ययोपपवेरित्यर्थ ॥ उपयोगे वेति ॥ हदित्यभ्यासापर- लिशानुसन्धानादप्युपपरित्यर्थ परमतेऽपि भ्यभिचारमाह ॥ नही ति न शविलम्य इत्येव रिहानपेक्षता । तथा सति पिपासोप समनशक्त्यनुमवस्राप्यसैनिक वरसङ्ग रत्यर्थ ॥ स्यादेतत् । प्रामाण्यग्रहे सति सर्वमेतदुपपद्यते । म च स्वतो यदि न स्याद्, न स्यादेय; परतः पक्षस्या ऽनवस्थादृःस्थत्वादिति चेन्न । मदग्रहेऽप्यसन्देहादपि ·द्वितीयः स्तवः ॥२॥ १३ . सर्वस्योपपत्तेः । न चानवस्थाऽपि, प्रामाण्यस्यावश्य' ज्ञेयत्वानभ्युपगमात् । अन्यथा स्वतः पक्षेऽपिसास्यात्। लिङ्गं निश्चितमेव निश्चायकम् । ततस्तनिश्चयार्थमवश्यं लिङ्गान्तरापेक्षायामनवस्थेति चेत् । तत् किमनुपपद्य- मानोऽर्थोऽनिश्चित एव स्वोपपादकमाक्षिपति, येना. ऽनवस्थानस्यात्।प्रत्यक्षेण तस्य निश्चयात्तस्य च सत्त- पैच निश्चायकत्वान्नवामिति चेत् । ममापि प्रत्यक्षेण लिङ्गानिश्चयात्तस्य च सत्तयैव निश्चायकत्वान्नैवामिति तुल्यम् । लिङ्गज्ञानस्य प्रामाण्यानिश्चये कथं तन्नि- श्रयः स्यादिति चेत् । अनुपपद्यमानार्थज्ञानप्रामाण्या- ऽनिश्चये कथं तनिश्चय इति तुल्यम् । न हि निश्चयेन स्वमामापयनिश्चयेन वा विपयं निश्चाययति प्रत्यक्षम्, अपि तु स्वसत्तयेत्युक्तमितिचेत् । तुल्यम् । तथापि यदि तल्लिङ्गाभासः स्पात्तदा का वातैतिचेत् । अनुप-. पद्यमानोऽप्यर्थों यद्याभासः स्यात् तदा का वात्तेति, तुल्यम् । सोऽपि प्रामाण्यमाक्षिपतीत्युत्सर्गः । स च फचिहाघकेनापोद्यते इतिचेत्। लिङ्गेऽप्येवमिति तुल्य- म् । तर्हि मामापयानुमानेऽपि शङ्का तदवस्थैवेति नि- फलः प्रयास इतिचेत् । एतदपि तागेव । अनुप- पचमानोर्थ एवासी तथाविधः कश्चिद्, यः स्वमेऽपि नामासः स्यात्ततो नाशङ्केतिचेत् । लिनेऽप्येयमिति समः समाधिः कः पुनरसावों यास्वमेऽपि नामामः स्यात्, यदनुपलम्भे विभ्रमावकाशो यागुपरम्भ तहाघव्यवस्था । अन्यथा हि, तथामृतस्यापि enla धारे माऽपि न स्यात् । मा भूदितिनेन, मणिमय दि ·समफाशे म्यायकुसुमाञ्जली तत्त्वातत्त्वयिभागेन । अन्यथा व्यघातात् । कथं हि नियामकनिःशेषविशेपोपलम्भेऽपि विपरीतारोपः ? तथा भावे या तदतिरिक्तविशेपानुपलम्मे कथं याघ- 'कम् । तद्भावे त्वयाघस्य कथं भ्रान्तयामिति ॥ सर्वमेतदितिझटिति प्रवृत्त्यादिकमित्यास चेति ॥ यद्यगृहीत. प्रामाण्यमेव शान परप्रामाण्यनिश्चायकमास्थय, तदा व्यवसायो- ऽप्यगृहीतप्रामाण्य एव विपर्य निश्चायपतु, किं तत्ममाण्यग्रहेण । यदि च तस्यामामाण्यसंशयान तन्मायादयानिध्ययस्तहिं प्रामाण्यानु- मितेरप्रामाण्यसंशयान्न ततोऽपि प्रामाण्यनिश्चयः। ततस्तस्या अपि प्रामाण्यनिश्चयावश्यकत्वेनानवस्या । एवं, लिङ्गन्याप्त्यादिक्षानाना. मपि प्रमाण्यानिश्चये हेत्वाद्यसिद्धिः, तनिधये चानयस्थान हि, म लिडादिक्षाने प्रामाण्यसंशयोऽनुमवविरोधात् । तथा च, परिशेषाद स्वतःप्रामाण्यग्रह इत्यर्थातदप्रहेऽपीतिान तज्ज्ञानप्रामाण्यनिश्चया- देवाऽधनिश्चयः, किन्तु न यत्राप्रामाण्यशका करतलादिशाने, तत्र ध्ययसाय एवार्यनिश्श्य इति तत एव निकम्पमत्युपपचिरिति न प्रामाण्यानुमितिलिङ्गादिशानानामपि प्रामाण्यानुसरणमिति नानव- स्पेत्यर्थः । तथाप्यनभ्यासदशापन्नधानप्रामाण्यसंशयेनार्थनिश्चयस्य परिमवात् तत्प्रामाण्यानुसरणेऽनवस्येत्यत थाहन चेति गृहीत- प्रामाण्यमेव पाने परप्रामाण्यं निधाययति, अशमाण्यवाहाकलादा- भायात् । यत्र प्रामाण्यानेऽप्यप्रामाण्यशया प्रामाण्यसंशया, व प्रामाण्यवानप्रामाण्यनिश्चयादेव प्रामाण्यनिधयः । एवं, यायद- Sप्रामाण्याई उज्ज्ञानप्रामाण्यनिश्चयादेव तनिश्चयः। न चैवमनव- स्था, चरमप्रामाण्यवानस्य झालामावादमशानामावेन कोटिस्मरणा- मावाद्विषयान्तरमञ्चाराधा ममाण्यसंशयानवश्यम्भावादित्ययः ।। अन्ययेति ॥ माहानां प्रामाण्यस्य धानानुमितिमाहात्ये तस्या थपि प्रामाण्यानुस्मरणेऽनवस्था। मामाकराणामपि मामाण्यस्य स्वप्राध. त्वं, न स्यमाहां, स्वग्राह्यत्वस्य स्वरूपमामाण्यान्यायादिति । पर- प्राधयेऽप्यनवस्थानात् परिशेपानुमानेन मानान्तरेण वा ग्राह्यम् । तयाच तत्समाग्यस्यापि स्यमाहत्वमन्यनत्यनवस्थया विषयान्तर सवाये न स्यादित्यर्थः । छारणमुखीमनयस्थामाह। लिङ्गमिति ।

·द्वितीयः स्तबकः।२१ प्रामाण्यसायन लिङ्गस्य सन्दिग्मत्वाम निमय इत्यर्थः महमते माततारूपहिबानस्य मामाण्यसंशयान तनिश्चय इति तद्ग्राहक- परम्पराप्रामाण्यानुस्मरणेऽप्यनवस्थेत्याह ॥ तत्तिमिति ॥ सोपी. ति ॥ मायालिलिनि अटिति परिमाजकशुद्धियममाऽपि प्रमेत्येष गृह्यत इत्यर्थः ! फलमुखीमनपस्यामाह ॥ तहीति । यदनुपलम्म इति यस्य विशेषस्य शुक्रित्वादेरनुपलम्भे शुको रजतम्रमो पस्य तु शुक्रित्वादेवपलम्मे नमवाधो ध्यवतिष्टते, स लोकसि इत्या। यपि यदुपलम्भ इवि वक्तुमुचितं, तथापि वस्तुगत्या विशेपस्य शानं न भ्रमविरोधि, अपि तु विशेपत्वेनेति दर्शयितुं यादृगित्युक्त- म् । एवमनभ्युपगमे लोकव्यवहारविरोध इत्याह ॥ भन्यथेति ॥ सा समवायव्यवस्था । बाधकस्य ध्यमिचारिजातीयत्वे वाध्यबाधकयो- रविशेपा याधकत्वमेध न स्यादित्यर्थः ॥ अन्यथेति ।। लोकमर्यादा- ऽतिक्रमे किमपि न तत्वमित्यस्याप्यतत्वे कान्यस्यातत्यमिति बाध- कस्य तत्वं पाप्यस्यातत्यमभ्युपेयमित्यर्थः ॥ तथाभावे घेति ॥ यदि नियामकनिःशेषविशेपोपलम्भेऽपि विपरीतापेपः स्यात् । तदा त- स्पारोपत्वं न तावद् बाधकं विना निश्चयम् । सर्वस्यारोपत्वमसङ्गा- माधकाचन्निधये याघकाभिमतस्यापि वाध्यतायामबाधकरवान- सनात् । अपाध्यत्वे तु कथमशेपविशेषोपलम्मे समारोपसम्भय इति भावः। एवञ्च प्रामाण्यस्यानुमेयत्वे बहुवित्तव्ययायाससाध्येऽपि गृही- तप्रामाण्यं न ज्ञानं प्रवर्तकम् । तस्य प्रामाण्यानुमितेः प्रागेव नाशा. त् । किन्तु तमानसमानविषयमप्रामाण्यशङ्कारान्यं शानान्तरमेव । न च प्रामाण्यानुमितिरफला, तां विना तत्समानविषयशाने अप्रा. माण्यसंशयादिति सारम् ॥ अस्तु सपतृकशब्दे प्रामाण्यस्योरपनो सौ च परतस्त्वम् । घेदे तु नित्यतया वक्तुरमावान तय गुणाधीनं शमाण्यम् । प्राप्तिरपि तस्यासोक्तत्व विनाऽपि महाजनपरिग्रहादेय स्थादित्याह-- स्पादेतत् । परतः मामाण्येऽपि नित्यत्वावदाना- मनपेक्षत्वं, महाजनपरिग्रहाच्च प्रामाण्यमिति को विरोधः। न । उभयस्याप्पसिद्धेः। न हि वर्णा एव ·१४ सप्रकाशे न्यायकुसुमामला तत्त्वातत्त्व विभागन । अन्यथा व्यघातात् । कथं हि नियामकनिर्शिपविशेपोपलम्भेऽपि विपरीतारोपः। तथा भावे वा तदतिरिक्तविशेपानुपलम्भे कथं याघ- 'कम् । तदभावे त्ययाघस्य कथं नान्तत्वामिति ॥ सर्वमेतदितिझटिति प्रवृत्यादिकमित्यर्थः। स चेति ।यद्यगृहीत. प्रामाण्यमेव ज्ञानं परमामाप्यनिधायकमास्थ्य, तदा व्यवसायो- ऽप्यगृहीतप्रामाण्य एव विषय निश्चाययतु, किं तत्रामाण्यग्रहेण । यदि च तस्याप्रामाण्यसंशयान्न वन्मात्रादर्थनिश्चयस्तहिं प्रामाण्यानु- मितेरप्रामाण्यसंशयान्न ततोऽपि प्रामाण्यनिश्चयः। ततस्तस्या अपि प्रामाण्यनिश्चयावश्यकत्वेनानयस्था । एवं, लिङ्गन्याप्स्यादिवानाना. मपि प्रमाण्यानिश्चये हेत्वाद्यसिद्धिः, तनिधये चानवस्था। न हिन लिहादिक्षाने प्रामाण्यसंशयोऽनुभवविरोधात् । तथा च, परिशेषाद स्थतःप्रामाण्यमहत्यर्थ तदप्रहेऽपीतियन तज्ज्ञानप्रामाण्यनिश्चया. देवाऽयनिश्चयः, किन्तु न याप्रामाण्यशदा करतलादिशाने, तत्र व्यवसाय एवार्थनिश्चय इति तत एवं निष्कम्पमवृत्युपपत्तिपिति न भामाण्यानुमितिलिशादिवानानामपि मामाण्यानुसरणमिति नानप- स्थेत्यर्थः । तथाप्यनभ्यासदशापनशानप्रामाण्यसंशयेनार्थनिश्चयस्य परिभवात् तत्प्रामाण्यानुसरणेऽनपस्येत्यत आह॥न चेतिगृहीत- प्रामाण्यमेव शान परप्रामाप्यं निधाययति, ममामाण्यशदाकलार- मावात् । यत्र प्रामाण्यशानेऽप्यप्रामाण्यशया प्रामाण्यसंशया, वर प्रामाण्यवानप्रामाण्यनिश्चयादेय प्रामाण्यानिधयः । एवं, यापद- ऽप्रामाण्यवाई तानमामाण्यनिधयादेय वनिश्चयः । न चैपमनव- स्था, घरमप्रामाण्यवानस्य झानाभायाद्धर्मशानामावेन कोटिस्मरणा- मायाद्विपयान्तरसञ्चाराद्वा ममाण्यसंशयानपश्यम्मावादित्यः । अन्यथेति ॥ माटानां प्रामाण्यस्य छानानुमितिमाहत्ये तस्गा अपि प्रामाण्यानुस्मरणेऽनयस्था। मामाकराणामपि प्रामाण्यस्य स्थप्राह्य त्य, न स्यमाहा, स्वप्राधत्वस्य स्वरूपप्रामाण्यान्यस्यादिति । पर प्रायत्येऽप्यनवस्थानात् परिदोषानुमानेन मानान्तरेण या प्राहाम् । तथाच तत्रामाण्यस्यापि स्वप्रायवमन्यनत्यनयस्थया विषयान्तर- सयागे न स्यादित्यपः ! कारणमुखी मनपस्थामाइ । लिङ्गमिति ।

·द्वितीय स्तवकाश प्रामाण्यसंशयन लिकस्य सन्दिग्धत्वान निमय एयर्थः । महमते पावतारूपलिशहानस्य प्रामाण्यसंशयान्न तनिधय इति तद्मादक- परम्पराप्रामाण्यानुस्मरणेऽप्यनवस्थेत्याह ॥ तकिमिति ॥ सोपी- ति ॥ मायालिङ्गिनि झटिति परिवाजकदिवप्रमाऽपि प्रमेत्येव गृह्यत इत्यर्थः । फलमुखीमनवस्थामाह ॥ तहीति ॥ यदनुपलम्म इति ॥ यस्य विशेषस्य शुक्रित्वादेरनुपलम्मे शुकी रजतम्रमो यस्य तुशुक्तित्वादेरुपलम्मे प्रमयाघो व्यवतिष्ठते, स लोकसिद्ध इत्यर्थः । पद्यपि यदुपलम्म इति यक्तुमुचितं, तथापि यस्तुगत्या विशेपस्य शानं न भ्रमविरोधि, अपि तु विशेषत्वेनेति दर्शयितुं यारगित्युक्त- म् । एवमनम्युपगमे लोकव्यवहारविरोध इत्याद । अन्यथेति ॥ सा भ्रमवाधय्यवस्था। बाधकस्य प्यभिचारिजातीयत्वे वाध्यबाधकयो- रविशेषाद पाधकत्वमेव न स्यादित्यर्थः ॥ अन्यथेति ॥ लोकमर्यादा- अतिक्रमे किमपि न तत्वमित्यस्याप्यतत्वे कान्यस्थातत्यमिति वाघ. कस्य तत्वं वाध्यस्यातत्वमभ्युपेयमित्यर्थः । तथाभावे येति । यदि नियामफनि शेषविशेषोपलम्मेऽपि विपरीतारोपः स्यात् । तदा त- स्यारोपत्वं न ताबद् बाधकं विना निश्चयम् । सर्पस्यारोपत्यप्रसना- छ । यायकाचनिश्चये याधकाभिमतस्यापि बाध्यतायामयापकत्वम- सहात् । अवाध्यत्वे तु कथमशेपविशेषीपलम्मे समारोपसम्भव पति भाष एवञ्च मामाण्यस्यानुमेयत्वे बहुविचव्ययापाससाध्येऽपि गृही. तप्रामाण्यं न जानं प्रवर्तकम् । तस्य प्रामाण्यानुमितेः प्रागेव नाशा. छ । किन्तु तज्ज्ञानसमागविषयमप्रामाण्यशङ्काशून्यं प्रानान्तरमेव। न च प्रामाण्यानुमिविरफला, तां घिना तरसमानविषयकाने ममा. माण्यसंशयादिति सारम् ॥ अस्तु सधस्तृकशब्दे प्रामाण्यस्योत्पती इतो च परतस्त्वम् । दे तु नित्यतया वक्तुरभावान्न तत्र गुणाधीन प्रामाण्यम् । इप्ति तस्याप्सोक्तत्वं विनाऽपि महाजनपरिप्रदादेय स्यादित्याह- स्यादेतत् । परता प्रामाण्येऽपि नित्यत्वावेदाना- मनपेक्षत्वं, महाजनपरिग्रहाच प्रामाण्यामिति को एच विरोधः १ । न । उभयस्याप्यसिद्धःन हि वर्णा ·समकारी न्यायकुमुमाञ्जली तावनित्याः । तथाहि । इदानीं श्रुतपूर्वो गकारो नास्तिनिवृत्तः कोलाहल इति प्रत्यक्षेणैव शब्दध्वंस: प्रतीयते । न हि शब्द एवान्यन्त्र गतः । अमूर्तत्वा- त् । नाप्यावृतः। तत एव संबन्धविच्छेदानुपपत्तः । नाप्यनयहितः श्रोता। अवधानेऽप्यनुपलब्धेः । ना- ऽपीन्द्रियं दुष्टं, शब्दान्तरोपलभ्यः । नापि सहकार्य- न्तराभावः। अन्वयव्यतिरेकवतस्तस्यासिद्धेः नाप्य- ऽतीन्द्रियम् । तत्कल्पनायां प्रमाणाभावात् । अन्यथा, घटादावपि तत्कल्पनाप्रसद्गात् । न च शब्दनित्यत्व- सिद्धौ तत्कल्पनति युक्तम् । निराकरिष्यमाणत्वात् ।। स्यादेतदिति ॥ सर्गप्रलयसम्भवेन घेदस्य नित्यत्वं महाजनपरि- गृहीतत्वञ्चासिद्धमित्याह । उभयस्येति । यद्यपि वर्णानां नित्यत्वे. ऽप्यर्थप्रत्ययानुफ्लानित्यानुपूर्वीविशेषदितत्वेन वेदोऽनित्य एवेति सत्र प्रमाणापेक्षाऽस्त्येव, तथापि वर्णस्यानित्यत्वव्युत्पादने तत्स- मूहविशेषवाक्यविशेषरूपस्य तस्य सुतरामनित्यत्वं सिद्धतीत्या- शयन वर्णमास्यानित्यत्व साधयति । तथाहोति । अनभिव्यक- घर्णत्वयाप्यजातिविशेषो वर्णसमूह पय कोलाहलः । प्रत्यक्षमेव वर्णस्यानित्यत्यम् । योग्यानुपलब्धे. प्रत्यक्षप्रतियोगिकाभावत्वेनेष घटामावस्येव तदमावस्य प्रत्यक्षत्यादित्यर्थ प्रत्यक्षस्थान्यथासिदि निराकरोति ॥न हीति येन सन्नपि नोपलभ्यत इत्यर्थ ॥ तत पव- अमूर्तत्वादेव ॥ इन्द्रियसम्बन्धविच्छेदो हावरणम् । स च शब्दस्य निभुत्वादाकाराविशेषगुणत्वे च श्रोत्रसमवायस्य नित्यत्वा- दयुक्त इत्यातलल्पनेति ॥ अतीन्द्रियशन्दोपलम्भकल्पनेत्यर्थः ।। ननु प्रतियोगियोग्यता नामावशत्यक्षत्ये तन्त्र, किन्त्यधिकरण पोग्यताऽपिमा च शब्दसे नास्तीति कथ प्रत्यक्षः सान पेन्द्रियाविशेषणतया पस्यचिद् अहो रष्टोऽपि विन्द्रियसम्यविशे प्रमाला, त्यतयाह- ये त्येकदशिनो नैयमिच्छन्ति, तान प्रत्युच्यते ।

·द्वितीयः स्तवका 121 १७ विवादाध्यासितः शब्द ध्वंसा, इन्द्रियग्रायः पेन्द्रि- पकांभावत्वात्, घटाभावयत् । नैतदेवम् । इन्द्रिया- ऽसनिकृष्टत्वादतीन्द्रियाधारत्वादेतिचेनाइदं घुपाध्यु भावनं या स्यात्, व्यापकानुपलब्ध्या सत्मतिपक्ष- त्वं वा? 1 न प्रथमः । स्वरूपयोग्यता प्रति सहकारि- योग्यताया अनुपाधित्यात्। तस्यास्तामपेक्ष्यैव सर्वदा- व्यवस्थितेः । नाप्यन्द्रियकाधारत्वप्रयुक्तमभावस्य प्रत्यक्षत्वम् । धर्माद्यमावस्यापि तथात्वमसङ्गात् । अत एव, नोभयमयुक्तम् । नाऽपि दितीयः । प्रथम- स्यासिः । अस्ति हि श्रोत्रशब्दाऽभावयोः स्वर- माविको विशेषणविशेष्यभावाविशेष्यस्यातीन्द्रिय- त्वात् कथमन्द्रियकविशिष्टज्ञानविषयत्वम् । तथा विशेष्यमव्यवस्थापयतश्च कथं विशेपणत्वमितिचेन्न । तथा विशेष्यव्यवस्थापनायाः फलत्वात् । न तु तदेव विशेपणत्यम्, अस्माश्रयप्रसङ्गात् । विशेषणमावेन समवापाभावयोर्ग्रहणं, तथा ग्रहणमेय च विशेषण- त्वमिति॥ ये त्यति विचादेति। भूयमाणशयस हत्यर्थः । अतो नान्त्य- शायसे भागासिभिः। तस्य साक्षात्कारकाले नाशादिवि मावः ।। पेन्द्रियकेति ॥ पेन्द्रियकप्रतियोगिकामावरयादित्यर्थः । मन्दिर मृतवत्वाभावेऽनैकान्तिक, भूनलस्य हि मूर्तयत्वं प्रत्यक्षम् । पत्ति चिन्मूर्तप्रदेऽपि तद्प्रदात् । नदमावस्तु न प्रत्यक्षः । अयोग्यस्यापि मुत्तस्य सम्मवेन यायनिरोपाभावायत्पक्षतया मूर्तसामान्यामावस्या- प्रत्यक्षाशेपत्तीमायग्राहिणा प्रत्यक्षेण प्रत्यक्षे- तरमृतामायनिधयसहकारिणा सोऽपि गृह्यत पूर्वतिवाच्यम्। सिक वयोवगमसहकारिणा पक्षप्राहकप्रत्यक्षेणेघ लेहिकावगमेऽनुमान- मालियापच । मूर्तयत्वसामान्यस्य यांग्यायोग्यपतित्वमा प्रत्यक्षत्वात् ।नच ३ ·सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली ऽयोग्यतया नदभावहेतोरणहात् येन रूपेण प्रतियोगियोग्यता, तेनैव तदभावस्य योग्यतावगमात् । अाभावपदेन ध्वस उक्त इति न व्यभिचार इत्येक द्रव्यनिष्ठमूर्तवत्त्वाभावस्थाप्रत्यक्षत्येऽपि गुणादौ स प्रत्यक्ष एवेत्यन्ये । उपाध्युद्भावनमिति ॥ स्यव्यतिरेकेणेति शेष। तनेन्द्रियसग्निर टन्यमैन्द्रियकाधारवञ्चोपाधिरित्यर्थ ।न चन्द्रियका ऽऽधारत्व नोपाधि । धर्माभावस्यापि प्रत्यक्षतापत्तेरिति वाच्यम् । उपाधेरधिकदेशत्येऽपि दूपकताधीजसाध्यव्यापकल्यानपायात् ॥ अथ नायमुपाधि, व्यतिरेकोपसहारसामर्थ्यांमावात् । तथाहि । अभावत्वे सत्यतीन्द्रियाधारत्वादिति यद्यपि नैन्द्रियकाधारत्वस्य व्यतिरेक , उभयाधारत्येऽप्यविरोधात् । तथाप्यभावत्वे सत्यैन्द्रिय काऽनाधारत्वादिति सम्भाति । किन्तु योग्यतापिरहस्तत्रोपाधि । न च साधनव्यापकत्य, न हातीन्द्रियाधारत्यमेव योग्यताविरह । पृथिवीत्याभावादेरयोग्यतापत्ते । नाप्यन्द्रियकाधारत्वाभाव स । तदर्थासाहिततदभायस्य योग्यतात्मकत्ये धर्माभावस्य योग्यतापत्ते । मेघम् । ऐन्द्रियकाभावमन्तर्भाच्याभावस्य योग्यतेत्युकेपि साधन व्यापकताया अपरिहारादिति भाव ॥ व्यापकति ॥ प्रत्यक्षव्यापकै- न्द्रियकाधारत्यन्द्रियसभिकर्षानुपलब्धेरित्यर्थ । यद्यपि शब्दध्यसो न प्रत्यक्षोऽतीन्द्रियाधारत्वादिति पृथियोत्यादौ व्यभिचारि, तथा प्यन्द्रिययानाधारस्वादिति हेतूक-यम् । तर प्रथममुपाधिग्निर म्यति ॥ स्वरूपति ॥ स्वरुपयोग्यता प्रत्यक्षोपहितस्वरूपसम्पति प्रति, सहकारियोग्यतायास्तत्सम्पत्तरिन्द्रियसग्निकर्पस्यानुपाधिया त् । फुत ॥ तस्या इति ॥ तस्या प्रत्यक्षताया तामिन्द्रियसनिकर्ष रूपसहकारियोग्यतामित्यर्थ । तथा च पक्षवृत्तित्त्वेन साधनव्या परत्वानोपाधिरिति भार । यहा स्वरूपयोग्यतारूप साध्य प्रति सहकारियोग्यता नोपाधि ,साघ्याव्यापकत्यादित्यर्थ । द्वितीयमुपाधि निरस्यति । नापीति ॥ यद्यप्युपाधी सति साध्याभायो न दोषाय, तथापि समन्याप्तोपाधिमभिप्रेत्योत्रम् । विषमय्यासोपाधिपक्षे तु यणुक साध्याव्यापकत्यम् । अमावत्वपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्याय पत्य तु नयाभयद्रव्याधभावे साध्याध्यापकत्वम् 1 किशा प्रत्यक्ष योग्यता साध्या सापाभावस्स मेन्द्रिपकाधारस्वमात्र, धर्मा भावस्य प्रत्यक्षनापत्ते । नाप्यन्द्रियकाधार ये सत्यन्द्रियकप्रति ·. द्वितीयः स्तवकः ।२॥ १९ यौगिकाभावत्वम् । गौरवात् । तदिन्द्रियोनाद्येऽप्यधिकरणे गन्धरस- भावयोर्माणादिना ग्रहाच । न चन्द्रियकप्रतियोगिकामावत्यस्य योग्यतात्वे घायुस्पर्शध्वंसोऽपि प्रत्यक्षः स्यादिति वाच्यम् । तस्या- श्रयनाशजन्यस्य ग्राहकेन्द्रियसनिकीमावादिति भावः||मत पयोति।। इन्द्रियसनिकत्वमैन्द्रियकाधारत्वं चेत्युभयम् । तत्मयुक्तमपि ना- मायस्य प्रत्यक्षत्वम् । धर्मामावस्य प्रत्यक्षतापत्तेरित्यर्थः । सत्पति- पक्षद्वय प्रथमस्यासिद्धिमाह |नापीति,। अत्र स्थापनानुमाने योग्यत्वे साध्ये प्रत्यनुमाने तदभावः साध्यः । तत्र चन्द्रियासभिरष्टत्वं व्य- मिचारि । इन्द्रियासनिकृष्टेऽपि योन्यताया अनपायात् । तस्माद्यदा साक्षात्कारविषयत्वं साध्यं, तदा फलाभावे योग्यता व्यथेति तत्रा- ऽसिद्धिरतत्याहुः । ननु विशेषणत्वममायस्य तदा स्याद्यदा श्रोत्रं शब्दध्यंसहाने भासेत । न चैवम् । श्रोत्रस्यातीन्द्रियत्यात् । तनो न शब्दध्वंसस्य तद्विशेषणत्वम् । स्यसम्बन्धेन विशेप्ये व्यावृत्तयुय. जनकत्वात् । नाऽपि थोत्रं विशेष्य, व्यावृत्तबुद्ध्यविषयत्वादित्याह ॥ विशेप्यस्येति ॥ श्रोप्रस्यातीन्द्रियत्येऽपि शम्दालिङ्गजभ्रोत्रशानसह- कारि मना-प्रसूतानुमितिविषयत्वं स्यादित्यभिप्रेत्याह । तथेति ।। विशेषणतासम्बन्धस्य हि विशिष्टशानं फलं, न तु तदन्तर्भायणय स इत्यर्थः । मात्माश्रयमेवाह ॥ विशेषणभावेनेति ॥ तथापि सम्बन्ध विना फथं विशेषणत्वमित्युपसंहरनेव निरा. फरोनि- तस्मात, संपन्धान्तरमन्तरेण नदुपश्लिष्टस्वभाव- स्वमेव हि तयोः। सैव च विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यता विशेषणतेत्युच्यते । सा चान दुर्निवारा । प्रतियोग्य- ऽधिकरणेन स्वभावत एवाभावस्य मिलितत्याानथा- ऽपि तया तथैव प्रतीतिः कर्त्तव्येति चेन्न । गृह्यमाण- विशेष्यत्वाऽवच्छिन्नत्वाद्याप्तः । अन्यथा, संयुक्त- समयायेन रूपादौ विशिष्टविकल्पधीजननदर्शनाद् गन्धादायपितधात्यप्रसगात्।तथापि नेन्द्रियाविशेषण- तया कस्यचिद् ग्रहणं दृष्टम्, अपि यिन्द्रियमयद- ·सपकाशे न्यायकुसुमाञ्जली विशेषणतया | सा चातो निवर्तते इति चेन्न । अस्य पतियन्धस्य इन्द्रियसनिकृष्टार्थमतिसंवन्धिविषयत्वा- त् । अन्यथा संयुक्तसमवायेन गन्धादायुपलब्धि- दर्शनात् समयायेनादर्शनात् शब्दस्याग्रहणप्रसङ्गात् । नाऽप्यभायत्वे सतीन्द्रियाधारत्वात् मत्मतिपक्षत्वं, योग्यतापिरहप्रयुक्तत्वाधाः । न चाऽतीन्द्रियाघार- त्वमेव तस्य योग्यताविरहः। तदिपर्ययस्यैव योग्यता- त्वापत्तेः । न चैयमेव, धर्मादिप्रध्वंसग्रहणप्रसद्गात् । दृश्याधारत्वं दृश्यप्रतियोगिता चेति उयमप्यस्य योग्यतेतिचनाउभयनिरूपणीयत्यनियमानभ्युपगमा- त् । प्रतियोगिमात्रनिरूपणीयो घभावः। अन्यह भूतले घटो नास्तीत्येपाऽपि प्रतीतिः प्रत्यक्षा न स्या- त् । संयोगो घत्र निपिझ्यते । तायश्च भूतलवद् घटेऽपि वर्तते । तत्र यदि प्रत्यक्षतया भूतलस्योप- योगो घटस्यापि तथैव स्यादविशेषात् । अथ घटस्था- ऽन्पयोपयोगः, भूनन्तस्याप्यन्यथैव स्यादपिशेपात् । कथमन्ययेतिचत् । प्रतियोगिनिरूपणार्थममावसनि- कपाश । तन्न प्रतियोगिनिरूपणं स्मरणलक्षणमनुप- सम्यमानेनापनि,न नमध्यक्षगोचरत्यमपेक्षणीप- मन्पतरस्यापि; कुन उभयस्य । सग्निरूपस्नु भूनल- घटमयोगस्पन्द्रियेण माक्षानास्ति । येनास्ति, तेनापि पदीन्द्रिपंन मनिकृप्यताकयमियनं गमयंत्।म पोप- सम्योपदम्पमानाभ्यामन्दियं मनिप्यने । इतरेत. राप्रपममहात्॥ नामादिनिमायभान पिनापिहिमपानोपायमेर ·द्वितीयः स्तवकः।२।. २१ स्वरूपसम्यन्धोऽस्तीत्यर्थः । तथापि कथं विशेषणतेत्यत आह ॥ सैव चेति । प्रतियोगीति ॥ प्रतियोगिनः शब्दस्याधिकरणेन श्रोत्रेण शन्दामावस्य स्वभावसनिकृष्टत्यादित्यर्थः । तथापीति । तया वि- शेपणतया, तथैव सन्निकण विशिष्टविशेष्यविषयैव बुद्धिः कर्तव्या। विशेष्यस्य श्रोप्रायोग्यतया च साऽन न सम्भवतीत्यर्थः ॥ गृह्य- माणेति । तद्विशेष्यकप्रत्यक्षे तद्योग्यता प्रयोजिका । अन तु विशेप्यं श्रोत्रमयोग्यम् । अतो विशेष्यमाविषयीकृत्य विशेषणतया प्रत्यासत्या शब्दध्वंसप्रत्यक्षं जन्यते इत्यर्थः ॥ भन्यथेति ॥ यदि नैवं, तदा स्वा. श्रये गृहमाणे रूपादिप्रत्यक्षदर्शनादगृह्यमाणे यायावाश्रये तत्स्पर्श- प्रत्यक्षं न स्यादित्यर्थः । तथाऽपीति ॥ सम्बन्धान्तर धिना विशिष्ट- प्रत्ययजननयोग्यतयेन्द्रियप्रत्यासत्या सम्बद्ध विशेषणस्यैव प्रत्यक्ष- जननदर्शनानेन्द्रियविशेषणता प्रत्यासत्तिरित्यर्थः ॥ अस्यति । इन्द्रि- निकृयोऽर्थो घटादिस्तस्य प्रतिसम्यन्धी द्वितीयः स तथेति, न विशेषणतामात्रमेवम्, अपि तु गृह्यमाणविशेष्यम् । साक्षात्सम्बन्धा- भावे सत्येव हि परम्परासम्बन्ध आधीयते । अत्र तु साक्षादेव स- म्वन्धोऽस्तीति न तदाश्रयणमित्यर्थः। द्वितीयं सत्प्रतिपक्षं निरस्य. ति || नाऽपीति ॥ शब्देन व्यभिचारवारणार्थमभापत्ये सतीति । योग्यतेति ॥ तथाचोपाधिमत्येनातुल्यबलत्यादित्यर्थः ॥ ननु स्थापनानुमाने योग्यतायाः साध्यत्यात् प्रत्यनुमाने तदभावः साध्य रति स पव नोपाधिः । साधनव्यापकत्वात् । व्यभिचारानु- माने साध्याविशेषपसाच्च । न च योग्यतावच्छेदकरूपाभाव उपा- धिः, योग्यतासाथके स्थापनानुमाने नेन्द्रियकामावत्वमेघ योग्यत्वं हेतुः, साध्याविरोपप्रसन्नात् , अपि तु योग्यतावच्छेदकरूपयत्यमिति तदभायो नोपाधिः । पूर्वसाधनन्यतिरेकत्वात् । मैवम् । साध्य. प्रयोजकत्वेन तादृशस्याप्युपाधित्वात् । न चैवं सत्प्रतिपक्षोच्छेदः । स्थापनाया यत्रामासत्वं तन्त्र पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य साध्याव्यापक- त्वेनानुपाधित्वात् । यथा शब्दोऽनित्यो गुणत्वाद् इत्यत्र व्योमैक- गुणस्पेन सत्प्रतिपक्षे अगुणत्वमुपाधिः । जलपरमाणुरुपादी साध्या- म्यापकत्वात् । पूर्व योग्यताविशेषो हेतुरष योग्यतामा व्यतिरेक उपाधिरित्यन्ये ॥ प्रयोजकत्वमेवाह ॥ न चेति ॥ न दृश्याधात्वमात्रं योग्यता, ·२२ सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली किन्तु दृश्यप्रतियोगिकत्वसहितम् । न चैतद् धर्मादिध्वंसस्यास्ती. स्याह ॥ दृश्येति । तद्विरहश्च नोपाधिः, साधनव्यापकत्वात् । ना. ऽप्युभयस्य साध्यप्रयोजकत्वेनाप्रयोजकत्वम्।ऐन्द्रियकत्वरूपसाध्य- सामान्याध्यापकत्वेनानुपाधित्वादिति भावः । विपक्षे बाधकमाह ।। अन्यथेति ॥ यधुभाभ्यां प्रत्यक्षाभ्यामेवाभायः प्रत्यक्ष इत्यर्थः । ननु भूतलमात्रमप्राधारः। तच दृश्यमेवेत्यत आहासंयोगो होतिन वात्र मानामावः । घनिषेधे हि भूनले घटाभावो न प्रागभावध्वंसा. ऽऽत्मक प्रतियोगिसमानकालत्वात् । नाप्यत्यन्ताभाधा कदाचित् तस्य तत्र भावात् । तस्माद् घटसंयोगो निपियते । स च संयोगो य एतद्घदस्य तत्र भावी तस्य प्रागमावः, अतीतस्य ध्वंसः, सर्व देवाऽभवतश्चात्यन्ताभावः ॥ ननु भूतले घटो नास्तीति घटप्रतियोगिकाभाघोऽनुभूयते, सं- योगस्य तु प्रतियोगित्वे संयोगो नास्तीत्यनुभवापत्तिः । मैवम् । घटो नास्तीति बुद्धरेच संयोगाभावविषयत्वात् । यथा हि भूतले घटास्तित्वबुद्धिस्तत्संयोगेन, तथा तदभावेन घटाभावबुद्धिः यत्स. म्बन्धपुरस्कारेण यत्र यद्भापयुद्धिस्तदभावपुरस्कारेण तत्र तन्ना स्तिताप्रतीतिः केचिनु, घटात्यन्ताभाव एव तद्विषयः । उत्पादवि. नाराधीस्तु, तत्सम्बन्धतथात्वप्रयुक्ता । स च तत्संयोगध्वंसरूपः । न चैवं घटात्यन्ताभावसम्बन्धस्य संयोगध्वंसरूपतया नित्यत्वाद् घटधीस्ता कदापि न स्यादिति वाच्यम् । न हि यत्र यत्संयोगो. ऽस्ति, तत्र तत्संयोगध्वंस: सामान्यध्वंसस्य यावद्विशेषध्यसव्याप्य- त्यादेकविशेषयति सामान्यध्वंसस्याभावेन तदुपपत्तरित्याहुः । यथा प्रतियोगिभेदेनाभावमेदः, तथा तदवच्छेदकभेदेनाऽपीति सं. युक्तघटस्यामावस्तत्र । स चान्यविशिष्टाभाववदुत्पादविनाशशीलो. अन्य पयेत्यन्ये । यथाऽनादिसंसर्गाभाववैषम्येऽप्यभावयुद्धरन न्यथासिद्धत्यादुत्पादशीलो ध्वंसा स्वीकृतः, तथा तत पचोत्पादवि नाराशीलस्तुरीपः संसर्गामायो घटस्येत्यपरे । ननु घटसंयोगामायो योग्यानुपलाच्या प्रायः । सा च प्रतियोगितव्याप्येतरयायत्तदुप- लम्मकसत्वेऽनुपलब्धिः । अत्रच संयोगस्योपलम्मको यट पर ना. रतोनिन संयोगामायः प्रत्यक्षः प्रियम् । यो ह्यनुपलम्भः प्रतियोगि: सत्वविरोयो, स एवाभायमाहक | अत पर पृथित्वाभायो ·द्वितीयः स्तवकः ।२। २३ अलपरमाणुपु म प्रत्यक्षः । प्रत्यक्षश्च वायौ रूपाभावः । रूपस्य महति पायो सत्त्वेऽनुपलब्धिविरोधात् । स च शब्दाधाराप्रत्यक्ष- त्वेऽपि प्रकृतेऽस्तीति शब्दामाव: प्रत्यक्ष इति भावः ॥ कथमिति ॥ अन्ययेत्या कोऽन्यः प्रकार इत्यर्थः । ननु संयोगाभावप्रतीती सनि- कर्पमात्रार्य भूतलस्योपयोगे गन्धतदभावयुद्धौ द्रव्यग्रह इय नियमेन भूतलोपलम्भो न स्यात्। अतः सन्निकर्पघदस्योपलब्धिरभाषप्रत्यक्षा- हमित्युपलब्धौ सत्यामेय सन्निकर्ष इत्यवाह ॥ न चेति ।। अत्रोप- लब्धेनेत्यनेन्द्रिय सन्निकर्षे भूतलोपलम्भस्तस्मिन् सतीन्द्रिय सन्निकर्ष इति इतरेतगश्रयत्वम् । उपलभ्यमानेनेत्यत्र यधुपलब्धिसम्बन्धिने- स्यर्थः । तदा पूर्वयदितरेतराश्रयत्वम् ।। यदि तु सन्निहितोपलम्भकारणेनेत्यभिमतं, तदैकसामग्रीप्रसूत- त्वेनान्यभिचारेऽपिभावमतीत्यङ्गत्वमवर्जनीयसग्निधेरप्यन्यथासिद्धि- त्यादित्याह- तस्मात् सन्निकर्षे सति योग्यत्वाद्भूतलमप्युपल- भ्यते, न तु तस्योपलभ्यमानत्वमभावोपलब्धेरङ्गमिति युक्तमुत्पश्यामः । प्रकृते तु न प्रतियोगिनिरूपणार्थ तदुपयोगः । तस्य संयोगवदाधारानिरूप्यत्वात् । ना- ऽपि सन्निकोथै, तदभावस्य साक्षादिन्द्रियसन्निकर्पा- दिति । नचेदेवं, कुत एपा प्रतीतिरिदानी श्रुतपूर्वः शब्दो नास्तीति । अनुमानादिति चेन्न । शब्दस्यैव पक्षीकरणे हेतोरनाश्रयत्वात् । अनित्यत्वमानसाधने अभावस्य नियतकालत्वासिद्धः । आकाशस्य पक्षत्वे तद्वत्तयाऽनुपलभ्यमानत्वस्य हेतोरनैकान्तिकत्वात् । शन्दसद्भावकालेऽपि तस्य सत्त्वात् । एवं कालपक्षेऽपि दोषात् । अहमिदानी निःशब्दश्रोत्रवान् । शब्दोप- लधिरहितत्वात् । बधिरचदितिचेन्न । दृष्टान्तस्य साध्यचिकलत्वाद, व्याहतत्वाच्च । बधिरश्च श्रोत्रयाँ- ·२४ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली श्चेति व्याहतम् । तस्यापि च अवसो निःशब्दत्वे प्रमाणं नास्ति॥ तस्मादिति । न च शब्दावसाहेऽपि शब्दनिरूपणार्थमाधार ग्रहस्योपयोग इत्याह ॥ प्रते वितितस्य शब्दस्य ॥ सयोगपदिति व्यतिरेकष्टान्त ॥ तदभावस्येति ॥श दध्वसस्य प्रतियोगिदेशाकाशे विशेषणत्वादित्यर्थ ॥ न चेदेवमिति ॥ यदि योग्यप्रतियोगिकस्य मान नामावयोग्यतावच्छेदकमित्यर्थ ॥ शन्दस्यैवेति ॥ शन्द पक्षी हत्य यदि ध्यसपत्य साध्य, तदा शब्दसत्वकाले उपलभ्यमानत्व हेतु स्वरूगसिद्ध , तदसत्वकालत्वे तु हेतो पक्षे वृत्ताधपि साध्य स्य ध्यसवचस्य तत्रावृत्तेधितविषयत्वेनापक्षधमत्यादित्यर्थ ॥ ननु यसप्रतियोगित्ये साध्ये न वाध इत्यत आह ॥ अनित्यत्वे ति ॥ यदा कदाचिद् ध्वससिधाऽन्तरत्वादित्यर्थ ॥ कालपक्षे ऽपीति ॥ तद्देशेऽन्यन या शब्दसत्यकालेऽपि तद्वत्तया कालस्यानु पलम्यमानत्यादित्यर्थ ॥ शम्दोपरब्धाति । पूॉपरम्मत्वेन शब्दो विशेषणीय । तेन ध्वस सिद्यति । पश्चादुत्तमपि सन्निधानात् पूर्व स्फुदयति ॥ यधिरश्चेति ॥ शब्दोपलम्भशष्टविशिष्टवर्णशकुल्यव च्छिन्न नम श्रोष वधिरस्य नास्तीत्यर्थ । ननु वारयाविशेप शब्दो पलब्धौ सयारी न तदृयटित श्रोत्रमित्यतो दृष्टान्तस्य साध्य घल्य विवृणोति ॥ तस्यापीति ॥ श्रीरस्यादृष्टयटितत्वसशयेऽपि न साध्यसिद्धिरिति भाव। ननु यधिरनोने शब्दोत्पत्ती स उपभुज्यत, उपभोगाभावाच्छन्दो अनुपभोग्यस्य उत्पादवैयथ्य प्रमाणमितिचेन्न । आधादिशब्दवदुपपत्तेः। तेपांशब्दान्तरारम्भं प्रत्युप पोगोऽन्त्यस्य न तथेति चेन्न।अन्त्यत्वासिदःसर्वेपां पोत्पाद्यतां प्रपोजनतदभावयोरस्मादृशैरनाकलना- त् । सुपुप्त्ययम्यायां श्वासप्रश्वासप्रयोजनवच तदुप- पत्तः। आरम्भे सति प्रयोजनमवश्यामिति व्यान त्यापाततः प्रपोजनानुपलम्ममात्रेणारम्भनिवृत्तिः । नास्तात्याह- ·द्वितीयः स्तवकः ।२ १२! तथा सति कर्णशष्फुल्यवच्छेदोत्पाद एवं नमसस्तं प्रति निवर्तत। यधिरस्य तेनानुपयोगात् । विवादकाले पधिरकर्णःशब्द्वान्,योग्यदेशस्यानावृतकर्णशप्कुली- सुपिरत्वात् । तदितरकर्णशकुलीसुपिरवादिति ॥ निःशब्दा: पणववीणावेणयः । तदेकाज्ञानसंसर्ग- योग्यत्वस्य तदनुपलम्भेऽप्युपलभ्यमानत्वात् । यदू यदेकज्ञानसंसर्गयोग्यस्य अनुपलम्भेऽप्युपलभ्यते तत् तदभाववत् । यथा अघटं भूतलमितिचेन्न। एकज्ञान- संसर्गयोग्यत्वाभावात्। शब्दस्य श्रौत्रत्वादीणादीनां चाक्षुपत्वात् ।अभिमानमात्रादितिचेन्न, तथापि शब्द- प्रध्वंसस्यातद्देशत्यादू, अत्यन्ताभावस्य च काला- नियमात्॥ अनुपभोग्यस्यति ॥ आद्यादिशब्दानामऽनुपमोग्यानामनुपभोग्य- स्वमनकान्तिकमित्याह ॥ याद्यादीति ॥ उपभोग्यशम्दान्तरारम्भक- स्पेन परम्परयोपमोग्यत्वं तेषाम् । प्रकृतस्य तु शब्दान्तराजनकतया न तथात्वमित्याह । तेपामिति ।। प्रकृतस्याप्युत्पादकत्वेनान्त्यत्या. सियाऽनुपभोग्यत्वासिद्धिरित्याह ॥ अन्त्यत्वेति ॥ प्रत्युत यधिरश्रोत्र- स्य शम्बसद्भाव एव मानमस्तीत्याह ॥ वियादेति ॥ यदा तद्देश. पासिभिः श्रोत्रवद्भिपलभ्यते शब्दस्तदेत्यर्थःधिय॑न्तरं पक्षीकृत्य साम्दग्वंसानुमानमाह । निःसन्दा इति । एकमानसंसर्गयोग्यत्यमा घटादी व्यभिचारीति नियमेन तपास्वं घायं, तथाचासिद्धिरित्या- हा एकवानेति शम्दे भासमाने उपनीतो यीणादिरपि भासते इति तसिद्धिरित्याहाअभिमानेति । निःशम्दा इति, सम्वयंसवन्त इति साध्य, शब्दसमयापित्यरहिता इति १ नायो, वाधादित्याह॥ तथापीति ॥ अतद्देशत्याद्वीणायदेशत्वादित्यर्थः । ध्वंसस्य प्रतियोगि- समानदेरास्वनियमादत्रापि नियमेनैकवानसंसर्गयोग्यत्वमसिद्धमिति भायः । अन्त्ये नियतकालप्रतीत्यनुपपत्तिरित्याह ॥ अत्यन्तेति ।। सिद्धसाधनञ्च द्रव्यम् । एवमन्योन्याभायेऽपि साध्ये इति भायः ॥ .

·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली उपायौ विधिनिषेधावुपाधिमति भयत इति पीणादिदेशत्वमेव शन्दध्वंसस्येति शङ्कते- स्यादेतत् । शब्दवदाकाशोपाधयो हि भेर्यादयः । सेन तेपु विधीयमानः शब्द आकाश एव विहितो भवति । प्रतिपिझ्यमानश्च तत्रैव प्रतिपिद्धो भवति । शरीरे सुखादिवदितिचेन्न । तत्र सोपाधावात्मनि मत्यक्षसिद्धे सुखादिनिषेधस्यापि प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । न चैपमिहापि, तदुपहितस्य नभसोऽप्रत्यक्षत्वादुपा- धयस्तावत् प्रत्यक्षा इतिचन्न । तैरभावानिरूपणान् । निरूपणे वा मत्यक्षेणापि ग्रहणप्रसङ्गात् । न चैवं सति पारमार्थिकाधिकरणनिरूपणीयत्वमभावस्य । न च तेऽपि प्रत्यक्षसिद्धाः । सर्वत्र शब्दकारणव्यवधाने- ऽप्युपलब्धस्य शब्दस्य नास्तितामतीतः।आनुमानिकै- स्तैस्तथाव्यवहार इति चेन्न । हेतोस्तदत्तयाग्नुप- लभ्यमानत्यस्पानेकान्तिकत्वात् । अभावप्रतीतिकाले सन्दिग्धाश्रयत्वाच । उपलभ्यमानविशेष्यत्वपक्षे था- ऽसिद्धेः । इन्द्रियव्यवधानाच्छन्दलिङ्गस्य चानुप- लम्भात् ॥ स्यादेतदिति ॥ उपाधिरवच्छेदकः । यद्यपि शरीरे गन्धविधी विभुत्यनिषेधे चात्मनि तौ न भवत इति नायं नियमः, तथापि यदवच्छेदेन यद् वर्तते तावच्छेदके विधिनिषेधधारयच्छिन्न. विधिनिषेधविषयेति नियम इति भावः। उपनीसशरीरावच्छेदेना। मनि योग्य मुखायभावप्रहेऽपि नाकाशे शम्दामायग्रहः उपाधि मतोऽपि तस्यायोग्यस्यादिति परिहरति । तति ॥ तैरिति । यीणादयः प्रत्यक्षा अपि न शब्दसमयायिन इति न तैः शम्दध्वंसो निरूप्यते इत्य निरूपण घेति । तयाच वियादाभायो हदयाचार ग्यास्यातयोगिययोः सम्भवादिनि भावः ॥ दूषणान्तरमा६ ॥

·द्वितीयः स्तरकः । २॥ चैवमिति ।। मुख्पप्रतियोग्याधारविषय एवाभावनिरूपकरवादित्यधी। यदि घ मुख्यामुख्यसाधारणमाघारमात्रं तनिरूपकं तबाह ॥न धेति ॥ अप्रत्यक्ष वीणादी शवामायप्रतीत्यनुदयापत्तरित्यर्थः। व्यवहित वीणादी शब्दविशेषानुमिते शब्दभ्सव्यवहार आनु- मानिफः स्यादित्याह । आनुमानिकैरिति । वीणाया अौरत्वेन सरादपीणा न श्रोत्रेणोपलभ्यते इति व्यभिचार इत्याह ।। हेतोरिति । सन्दिग्धेति ॥ यत्र शब्दविशेषणानुमिता वीणा न प्रत्यक्षा, तत्र योगायाः सत्यासत्त्वसन्देहादित्यर्थः । यद्यपि पक्षस्य लिङ्गविशिष्ट- शानादेवानुमितिसंभषे सन्देहो नानुमितिविरोधी,तथापिप्रथमं वीणा- धंससन्देहाच्छन्दापंसस्तत्र वर्तते इति धीन स्यात् । यहा, वीणाद्य- ननुमानेऽपि पक्षनिश्चयादनुमानामाघेऽपि शब्दस्यानुपलम्भादभाव- निश्चयादित्येवम्परोऽयं प्रन्यः । शब्दयत्तयाऽनुपलभ्यमानत्वे सत्यु पलभ्यमानत्वादिति हेतुकरणाप्नोक्तदोप इत्याह ॥ उपलभ्यमानेति ॥ असिद्धेः । उपलभ्यमानत्वस्येति शेषः । तत्र हेतुमाह ॥ इन्द्रियेति ।। शब्दरूपस्य लिङ्गस्येत्यर्थः । आतोपदेशस्य चाभावादिति भाषः । ननु सम्द एतत्कालमध्यसप्रतियोगी, एतत्पूर्वकालत्वे सति शम्देतर यावत्तदुपलम्मफसत्येऽप्यनुलभ्यमानत्यादित्यस्ता मवम् । एवं सति घटामावस्याप्यनुमेयतायामभावमात्रस्याप्रत्यक्षतापत्तेः । यदि च योग्यानुपलब्धस्तत्र सत्तयैव हेतुत्यान्नानुमान, तर्हि प्रकृतेऽपि तुल्य- मिति भाषः॥ अपि च । नष्टाश्रयाणां द्रव्यगुणकर्मणां नाशोप- लम्भः कथम् ? । न कथाश्चिदिति चेदाश्रयनाशात कार्यनाश इति कुत एतत् ? । अनुमानतस्तथोप- लम्मादितिचेन्न । तुल्यन्यायेनोक्तोत्तरत्वात् । तन्तुपु नष्टेष्वपि यदि पलो न नश्येत्तरदेवोपलभ्यतेतेिचेत् । रातस्य तर्कस्यानुग्रामभिधीयताम् । यद्मोपलभ्यते न तत् कार्यपरम्परायत् । पोग्यस्य तथानुपलभ्यमान- त्वे सति उपलभ्यमानत्वादितिचेन्न | तन्त्ववयवानां पटानाधारत्वे साध्ये सिद्धसाधनात् । पटमध्वंस- ·२८ समकाये न्यायकुसुमाञ्जली यत्त्वे साध्ये पाघितत्वात् । तस्य स्वप्रतियोगिकारण- मानदेशत्वात् । ये पटध्वंसवन्तस्तन्तवस्तदभावयन्त एते अंशव इति साध्यमितिचेन्न । तन्तुनाशोत्तरकालं पटनाशात् तहत्तानुपपत्तः । योग्यतामात्रसाधने च, पटमध्यसासिद्धेःतस्य नाशानाशयोः समानत्वात् । अनन्यगतिकतया विशिष्टनिपेधे कृते विशेपणाना- मप्यभावः प्रतीतो भवति । गुणफियावत्पटाधारा- स्तन्तको न सन्ति स्वावयचिति हि प्रत्यय इतिचेत् तथापि गुणकर्मणां पटस्य च पध्वंसः किमधिकरपाः प्रतीयते इति वक्तव्यम् । अंश्यधिकरण एयेतिचे, धान्तिस्तहीपम्।तस्यातद्देशत्वात् ।आश्रयावच्छेदक- तया तेपामपि अदूरावप्रकर्षण तद्देशत्वम् । एव- म्भूनेनापि देशेन तन्निरूपणं, योग्यताया अव्याभि- चारादितिचेत् । न तर्हि प्रतियोगिसमवापिदेशेनैष मध्यसनिरूपणमिति नियमः | प्रकारान्तरेणापि नि- रूपणात् । तस्माद् यस्य यावती ग्रहणसामग्री तं विहाय तस्यां सत्यां सदभावो यत्र कचिनिरूप्यो देशे काले या॥ यपि पेति । यदि प्रतियोग्यायवाभायो निरूप्यते इति शेषः नुल्यन्यायेनेति ॥ स्वरूपकालाधारापक्षे यामयासिका. स्तिकत्याह, परतदययवादिपक्षत्वे याधादित्यादिनेत्पर्यः ॥ तन्तु विदि । पटारम्भकतन्तुष्पित्यप्रागुकदोपमिया परयंसविशिर: उन्नुभ्यसयधर्मशुषु साध्यमानाय प्रकारान्तरेण यासिरसाधने थाह । य इति । तद्वत्ता, तन्तूनां परध्यसयतानन्यतया पटसं- ससमानकायसन्यतन्तुभ्यंसवन्तरतदच्यानुपलम्यमानत्यादित्य नुमानं स्यात् । अत्र, यदाकदाचित् समानकालत्याययक्षायाम्दानी मष्टः परति सतीत्यनुषपरिणायदानी तथा विपरितं, तदा .

·द्वितीयः स्तरकः ।२। हेतोरसिद्धिरित्येके । यत्र परस्परादिनोलभ्यते, तत्र कथमनुमानमि- स्यन्ये । ननु यत्र विशिष्टनिषेधे विशेष्यसिद्धी मानं, तय तस्य विशेषणमापनिपेघपर्यवसायित्यम् । प्रकृते चातयात्याद् गुणक्रिया- पत्पाधारतन्तुनिषेधे गुणकर्मपटानामपि निषेधः स्यादिति शङ्कने । अनन्येति । अत्रापि याध इत्यभिप्रेत्य परिहरति । तथापीति ॥त. स्येति ॥ पटपंसस्यांश्वनाधारस्वादित्यर्थः । यायेति । गुणक्रिया. परपटाथयतन्त्यवच्छेदकानामंशनामपि गुणादिदेशत्वमित्यर्थः । तं विहायेति ॥ तं प्रतियोगिनम् , तद्वपाप्यञ्चेति दृष्टव्यम् । शम्दस्य तु नाश्रयग्रहान्तीवेन ग्रहणसामग्री, येन तदनहे न गृह्यतेति भावः ।। योति ॥ एतेन निरधिकरणाग्भावधीरिति सत्य, किन्तु प्रतियोगि- समवापिदेशनिरूप्यतानियमो नास्तीत्युक्तम् ।। मन्येयं माइनास्तितायामप्यनुपलम्मानुमानन स्यादित्यत आह- इयांस्तु विशेषः । सा सती चेत्, प्रत्यक्षण । असत्येव ज्ञाता चेत्, अनुमानादिनति स्थितिः। एतेन सद्यामभावो निरूप्यते इत्यादिशास्त्रविरोधः परि- हतो वेदितव्यः । उभयनिरूपणीयप्रतियोगिविपय- स्वादनुमानविषयत्वाच । अन्यथा, आश्रयासिद्धि- प्रसङ्गात् । तत्रापि न ग्रहणे नियमो, ज्ञानमात्रन्तु विवक्षितम् । तावन्मात्रस्यैव तदुपयोगात् । क्वचिद्- ग्रहणस्य सामग्रीसम्पातायातत्वात्। यदि चाधिकरण- ग्रहे शास्त्रस्य निर्मरः स्याद्, वहेर्दाचं विनाश्यानु-' विनाशवत्तद्धिनाश (न्या०४०१ आ० २७सू०) इति नोदाहरेत् । असिद्धत्वात् । न हि वहिविनाशस्तद- वयवपरम्परास्वनिरूप्यः । तासामनिरूपणात् । ना- ऽप्यन्यन्न गमनाभावादिना पारिशेप्यादनुमेय हेतो- रेव निरूपयितुमशक्यत्वात् । आश्रयानुपलब्धेः । नापि निमित्ताविनाशात्-सर्वमिदमेकवारेण सेत्स्यती- ·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली ति युक्तम् । तस्यानैकान्तिकत्वात् । तेजसा विशेपि- तत्वादयमदोष इतिचेन्न । व्याप्त्यसिद्धेः । न हि इन्धनविनाशात्तेजोद्रव्यमवश्यं विनश्यतीति कचित् सिद्धं, प्रत्यक्षवृत्तेरनभ्युपगमात् । तस्माद् यत्त्यागेना- ऽन्यत्र गमनं न सम्भाव्यते, तेन निमित्तादिनाऽपि देशेन प्रध्वंसो निरूप्यते इत्यकामेनापि स्वीकरणीय- म् । गत्यन्तराभावात् । अत एव तमसः प्रत्यक्षत्वे- ऽप्यभावत्वमामनन्त्याचार्याः । एतेन शब्दमागभावो व्याख्यातः॥ रयांस्त्विति। प्रत्यक्षसामग्न्याः सतीत्यं योग्यानुपलम्भसहकृत- त्यम् । यत्र तु माङ्नास्तितादावाधारेन्द्रियसन्निकर्षाभावात् तद. भाषस्तपासती । भाता चेदनुमानेन, स्मरणार्हस्यास्मरणादिना । आदिग्रहणादाप्तोपदेशेनापीत्यर्थः । स्थितिटर्यवस्थितिः। प्रामाणिक- त्याच्छास्त्रस्य विशेषधिपयत्वात् तद्विरोधोऽपि नास्तीत्याह ॥ एतेनेति ॥ सद्यां - प्रतियोग्यधिकरणाभ्याम् ॥ विशेषविषयावमा॥ उभयेति ॥ उमाभ्यां संयोगिभ्यां संयोगो निरूप्यते इति तदभावोऽपि तथेत्यर्थः ॥ अनुमानेति ॥ यत्र व्यापाभावेन व्याप्यामावोऽनुमीयते, तवाश्रयग्रह उपयुज्यते इत्यर्थ । अन्यथेति । तयाश्रयाग्रहादित्यर्थी नत्रापीति ॥ उभयनिरूप्यप्रतियोगिविषयेऽपि नानुभवनियमः । स्मरणेनाप्याश्रयनिरूपणालाघवाचेत्यर्थः । यत्तु कचिदघटं भूतल. मित्यत्र ग्रहणनियमः, सोऽयथासिद्ध इत्याह । कचिदिति ॥ यायय. प्रहणनियमश्च न सूत्रकारस्यापि सम्मत इत्याह ॥ यदि चेति ॥ रान्तस्य पहिनाशस्याशनादित्यर्थः । प्रसिद्धत्वमेव व्युत्पादयति ॥ . न हीति । तारेवेति । अनुपलभ्यमानत्यादित्यस्य हेतोरभायाध्या- प्रसिद्धरपतधर्मतया येन रूपेण हेतुन्वं तेनानिरूपणादित्यर्थः ॥ ना. ऽपीतियहिनिमितन्धननाशस्य प्रत्यक्षत्वात् ततोऽन्यत्र प्रतियोगि- गमनामायस्तत्प्रयंसध्यति सर्वमित्यर्थः ॥ तस्येति ॥ निमित्तनाशे. ऽपि नमित्तिकानामानाशादित्यर्थः । तेजसति ॥ निमित्तनाशे भाग्न- भरपतीति स्यामरित्यर्थःगमन प्रतियोगिनः ॥ निमित्तादिनति ।

·द्वितीयः स्तवकः ।। ३१ भत एवं यत्र कपालादिपरम्परानाशाद् घटनाशस्तनापीह भूतले घटो नास्तीति धीः समर्थिता ॥ अत एवेति ॥ यत एव निमित्ता- दिनाऽपि देशे ध्वंसनिरूपणमित्यर्थः । अन्यथाऽलोकावयवानाम- निरूपणात्तदवययविनाशात्मकं तमो न प्रत्यक्ष स्यादिति भावः॥ पतेनेति ॥ प्रतियोगियोग्यतामात्रनिरूप्यत्वेन ॥ व्याख्यातः, प्रत्यक्ष- तया।एतच संसर्गाभावविषयम् ।अन्योन्यामावस्यायोग्यप्रतियोगिक- स्य प्रत्यक्षत्वात् । कथमन्यया स्तम्भः पिशाचो नेति धीः प्रत्यक्षा । प्रतियोगिसत्वविरोधिन एवानुपलम्भस्याभावप्रत्यक्षतायां तन्त्र- त्यात् । यदि हि स्तम्भः पिशाचः स्यात् स्तम्भात्मकतयोपलभ्येतेति न पिशाचानुपलम्भः स्यात् । ननु शब्दामावो न योग्यानुपलम्भ- ग्राह्यः । तत्तयाप्येतरतदुपलम्भकस्य यायोस्तत्रामावात् । तथाच सत पय शब्दस्य व्यअकयायुधिरहादनुपलब्धिमात्र, न तु ध्वंसग्रहा विनष्टधीरपि व्यञ्जकवायुध्वंसोपाधिकैव । अत एव यत्र यस्य सत्व- मनुपलब्धिविरोधि, तस्याभावस्तथ गृह्यते इति योग्यानुपलब्ध्यर्थ इति पक्षेऽपि न शब्दाभावोऽध्यक्षः । व्यअकामावेन सतोऽपि शब्द- स्योपलम्धेरमावात् । मैषम् । वर्णा न प्रतिनियतव्यजकन्ययाः । एकावच्छेदेन समानदेशत्वे सति समानेन्द्रियमाद्यत्वात् । पटैकत्य- परिमाणवदिति प्रतिनियतव्यचकव्यङ्गयत्वानुपपत्या वायोर्व्यजकत्य- निरासात् ॥ एवं स्थिते अनुमानमप्युच्यते । शब्दोऽनित्यः उत्पत्तिधर्मकत्याद् घटवत्।न चेदं प्रत्यभिज्ञानयाधि- तम् । तस्य ज्वालादिप्रत्यभिज्ञानेनाविशेपात् ।। नैवमवाधितस्य तस्य स्वतः प्रमाणत्वादितिचेत्तुल्य- म् । ज्वालायां तन्नास्ति, विरुद्धधर्माध्यासेन बाधित- त्वात् । अन्यथा भेदव्यवहारविलोपप्रसङ्गो निमित्ता- भाधात् । आकस्मिकत्वे या अतिप्रसङ्ग इतिचेत्तुल्यं शब्देऽपि । तीव्रतीव्रतरत्वमन्दमन्दतरत्वादेर्भावात् । तदिह न स्वाभाविकामितिचेन्न । स्वाभाविकत्वाव- ·सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली 'धारणन्यापस्य तत्र तत्र सिद्धस्यात्रापि तुल्पत्वात् । नहपां शैत्यद्रवत्वे स्वाभाविक तेजसो या औष्ण्य- मास्वरत्वे इत्यनान्यत् प्रमाणमस्ति प्रत्यक्षादिना । तत्तथैव युज्यते । अन्यस्योपाघेरनुपरम्भानियमेन तद्गतत्वेन चोपलम्भादितितुल्यमेतत् । तथाप्य- तीन्द्रियान्यधर्मत्वशङ्का स्यादितिदेतदपि ताहगेव । तत् किं यद्गतत्वेन यदुपलभ्यते, तस्यैव स धर्मः। नन्येवं पीतः शङ्को, रक्त स्फटिको, नीलः पट इत्यपि तथा स्पादविशेपात् । न । पीतत्वादीनामन्यधर्मत्व- स्थिती शहादीनां च तबिरुद्धधर्मत्वे स्थिते जवाकु- सुमायन्ययव्यतिरेकानुविधानाच बाधेन भ्रान्तत्वाव- धारणात् । न चेह तारतारतरत्वादेरन्पधर्मत्व- स्पितिः । नाऽपि शुकसारिकादिगकाराणां तबिरुद्ध धर्मत्वं, नाप्यन्यस्य तद्धर्मिणोऽन्वयव्यतिरेकावनु- विधत्ते । तथापि शङ्का स्यादितिचेदेवामियं सर्वत्र । तथाच न फचित् किश्चित् कुतश्चित् सिद्धयेत् । न चैतच्छङ्कितुमपि शक्यते । अप्रतीते संस्काराभावात्। संस्कारानुपनीतस्य धारोपयितुमशक्यत्वात् । नव ध्वनिधर्मा एच गृह्यन्ते । स्पर्शाधनन्तर्भावेन भावेषु त्यगादीनामव्यापारात् । न च अयणेनैव तद्ग्रहणम् । अयापयीयत्येन तस्य वायुध ग्राहकत्यात् । चक्षुर्य- स् । तारतारतरत्यादयो या न वायुधर्माः । श्रावण- स्वात् । कादिवत् । वायुर्वा न श्रवणमाद्यधर्मा मूर्त- स्यात् । पृथिवीवत् ॥ एपमिति । मत्यक्षिणानित्यस्ये साधित इत्यर्थः । उत्पत्तिमस्वात्। .

·द्वितीयः स्तवकः । २... स्वसमानकालीनप्रतियोगिध्वंसानाधारक्षणाधारत्वादित्यर्थः । भाव- त्येन विशंपणान चंसन व्यभिचारः । न चेदमिति । यद्यपि, स एयार्य गकार इति प्रत्यभिज्ञानं नित्यत्वं न गोचरयति किन्त्वभेद- मात्र, तथापि नाशकत्वाभिमतशम्दानन्तरमपि शम्दं गोचरयद नित्यतायामेव पर्यवस्यति । आश्रयनादास्थामावादिति भाषः ॥ स्थत इति ॥ स्वयममामाण्यवाविरहादित्यर्थः ॥ विरद्धति ॥ परिमाणभेदाध्यासनेत्यर्थः ॥ अन्यधर्मत्यस्थितिः शब्दं विहायेति शेषः ॥ तद्विरद्धधर्मत्यं, तीवत्वादिविरुद्धधर्मत्यम् ॥तद्धर्मिण, तीय- त्यादिधर्मिणः । चार्वाकमतमालम्ब्याह । तथापीति ॥ मीमांसकस्य तन्मतापलम्बनेऽनुमानप्रामाण्यस्वीकारे व्याघात इत्याह ॥ एवमि- ति॥ न च शङ्कापि तत्र सम्भवतीत्याहा। न चैतदिति ॥ ननु ध्वनि- धर्मास्तारत्यादयो गृह्यमाणा एव शन्दे आरोप्यन्ते, म स्मर्यमाणा- इत्यत माह ॥ न चेति ॥ ध्यनयो पायवीया एचेति तेपान्त्वगादिभिः रग्रहे तधर्मास्तारत्वादयो न गृह्यन्ते इति न गृह्यमाणारोप इत्यर्थः । अग्रहे हेतुमाह ॥ स्पर्शादीति ॥ अयायवीयत्वेनेति ॥ श्रोत्रं न वायुमात्रधर्ममानवाहकम् । अयायचीयवहिरिन्द्रियत्याचक्षुर्यदित्य- ऽर्थः । अतो न सत्ताइव्यत्वप्राहकेण चक्षुपा मनसा वा व्यभिचारः।। ननु चाप्रयोजकमिदम् । न हि यदिन्द्रियं यद्रव्यजातीयं तत् तजातीयस्यैव धर्म गृहाति । तैजसेन चक्षुषा नालायग्रहप्रसङ्गात् । न यद्वाहिरिन्द्रियं यदिशेपगुणग्राहक तत्तजातीयगुणवदेवेति नियमेन भोत्रस्य वायुगुणतारत्यादिग्राहकत्वे तद्गुणवत्त्वमसने पायधीयत्य- प्रसवात् ॥ श्रावणत्यात् ॥ श्रवणमात्रयहिरिन्द्रियमाह्यत्वादित्यर्थः । तेन न सत्तायां व्यमिचारश्रवणग्राह्यति थवयामात्रग्राह्यधर्मत्यर्थ। अप्र विपक्षे वायफमाह- यदि च नैवं, कादीनामपि यायवीयत्वप्रसङ्गः । ततः किम् ? अवयविगुणत्वेऽनित्यत्वं, परमाणुगुण- त्वेऽग्रहणम् । द्वयमप्येतनिष्टं भक्तः । अवश्यञ्च श्रवसा पायजातीयगुणवता भवितव्यम् । पहि- रिन्द्रियत्याद्माणादिवत्।सन्तु ध्यनयोऽपि नाभसा ·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली तथाच तद्धर्मग्रहणं श्रवसोपपत्स्यते इति चेन्न । तार- स्तारतरो वाऽयगकार इत्यत्र ध्वनीनामस्फुरणात् । न च व्यत्या विना सामान्यस्फरणम् । कारणाभावा. त् । व्यक्तिस्फुरणसामग्रीनिविष्टा हि जातिस्फुरण- सामग्री । कुत एतत् । अन्ययव्यतिरेकाभ्यां तथा ऽवगमात् । ऐन्द्रियकेष्वेव घटादियु सामान्यग्रहणा- त् । अतीन्द्रियेपु च मनाप्रभृतिप्यग्रहणात् । स्वरूप- योग्यतैय तत्र निमित्तमकारणं व्यक्तियोग्यतेति चेत् । एवं तर्हि सत्ताद्रव्यत्वपार्थिवत्वादीनां स्वरूपयोग्य- त्वे परमाण्वादिप्वपि ग्रहणप्रसङ्गः । अयोग्यत्वे घटा. दिप्यपि तदनुपलम्भापत्तिरिति दुरुत्तरं व्यसनम् । तस्माद्यक्तिग्रहणयोग्यताऽन्तर्गतैव जातिग्रहणयोग्य- तेति तदनुपलम्भे जातेरनुपलम्भ एव । तथाच न तारत्वादीनामारोपसम्भव इति स्वाभाविकत्वस्थिती विरुद्धधर्माध्यासेन भेदस्य पारमार्थिकत्वात् मत्यभि- ज्ञानमप्रमाणमिति न तेन याधः ॥ नापि सत्मतिपक्षत्वं, मिथोविरुद्धयोस्तिषतुल्य- यलस्वाभावात् । एकस्यान्यतमागवैकल्यचिन्तापा. मस्य बैकल्ये तस्यैवोद्भाव्यत्वात् । अवैकल्ये त्यदी- येनेच विकलन भवितव्यमिति हीनस्य न सत्पतिः पक्षत्वम् । तथापि नित्यः शब्दोऽद्रव्यद्रव्यत्वादित्य- प्रापि साधनदशायां किश्चिदाच्यमितिचेदसिद्धिः। द्रव्यं शब्दः साक्षात्सम्बन्धेन गृह्यमाणत्या घटव- दिति सिद्धयतीतिचेन्न । एतस्याप्यसिद्धान हि श्रोत्र- गुणत्वे इम्पत्य यामिदं साक्षात्संपन्धे शब्दस्य ·द्वितीयः स्तवकः ।२। प्रमाणमस्ति । परिशेपोस्ति । तथाहि । सदाभेदेन सामान्पादिनपव्यावृत्ती मृतद्रव्यसमवायनिपेन कर्मत्वनिषेधाद् द्रव्यगुणत्वपरिशेपे संयोगसमवाय- योरन्यतरः संबन्धइतिचेन्न । बाघकयलेन परिशेपे द्रव्यत्वस्यापि निपेधाल्लिङ्गग्राहकप्रमाणपाधापत्तेः । पाधक सत्यपि या द्रव्यत्वामनिपेधे कर्मत्वादीनाम- प्यातिपेधप्रसक्तौ परिपासिद्धः । तस्मादेकदेश- परिशेपो न प्रमाणं,सन्देहसङ्कोचमानहेतुत्वात् । अथ द्रव्यत्वे किं घायकम् ? | उच्यते । शन्दो न द्रव्यं, पहिरिन्द्रियव्यवस्थाहेतुत्वात् । रूपादिवदिति परि- शेपाद् गुणत्वेन समवायिसिद्धौ लिङ्गग्राहकप्रमाण- याधितत्वाद् नाव्यवहितसंवन्धग्राह्यत्वेन द्रव्यत्व- सिद्धिः । न चासिद्धेन सत्पतिपक्षत्वम् । असिद्धस्य हीनयलत्वात् ॥ यदि चेति ।। श्रोषस्य नभस्वे मानमाह ।। प्रायति ॥ पाहा. जातीयविशेषगुणवतेत्यर्थः ।। वनीनामिति।। ध्वनयो नामसा विमु- समयायिकारणत्वाद् गुणा एव, तधर्माश्च तारत्यादयः सामान्य- रूपाः स्युः । तथा च ध्वनीना तारत्यादिसमवायिव्यतीनामझाने गकारादिगतत्वेन न भासेरनित्यर्थः ॥ न चेति ॥ जातिक्षाने व्यक्ति विपयत्यनियमादित्यर्थः । प्रत्यक्षोऽयं नियमोतो न जातियदजन्य- शाने घ्यभिचारः। जातिपदेनापि वा आतित्यनानं व्यक्तिविषयकमेष जन्यते । नित्यानेकचित्यस्य जातित्वात् ।। एवं तहीति ॥ ननु परमाणुष्पत्तिसत्तादिकं गृह्यत एवेतोष्टापत्तिः । न च परमाणुगतत्वेन ठधुदिरापाया विशेषणहानं विना विशिष्टयानाभावात् परमाणो. श्थायोग्यत्वेनाशानात् । न । परमाणुघटितेनेन्द्रियसभिकर्पण पार्थिया- इन्तरे चागृधमाणे सत्तादिछतेत्यर्थात् । न व योग्यत्यतिवृत्ति- सन्निकण तनहः, जातेोग्यव्यक्तियटितसग्निकग प्रहे योग्य- ·समाश न्याययुसुमाञ्जली व्यविमानस्यावश्यकत्वात् । तथाचेति । न च स्मर्यमाणतारत्याचा रोप । प्रथमतस्तारत्वाद्यग्रहापाताद् याधफाभायाश्च । मत पय यथा लोहित स्फटिक इत्यत्र जपावनाप्रतीतस्यापि रौहित्येनैव प्रतीय मानस्य उपापुषस्य साहित्यमारोप्यते, तथा ध्वनित्वेनापतीतावपि तारत्वेनैव ध्वनीना स्फुरण स्यादिनि निरस्तम् । गकारगतत्वे चाधाभावात् ॥ ननु तारत्वादयो न गकारादिज्ञातय । गत्यादिना सङ्करप्रसगा स् । न च नानव तारत्यम् । तारारारानुगतप्रतीत्यमावापते । नच गतारत्यायेव जाति । तारत्वनिश्चयेऽपि गवे सशयात् । तारत्व मन्दत्वे च न जाती । सप्रतियोगित्यात् । नाऽपि तयोचिरोध, य एष गकारस्तार आसीत् स पवेदानी मन्द इति कालभेदेन चपत भेदेन च तयोरेका प्रतीते तिारान्मन्दोऽभ्य इत्यपि धीरस्तीतिचे। अभेदेन धर्मिणि भासमान विशिष्टमेदयुद्धधर्मभेदविषयत्वात् । पाकरन घटे, रसोऽयन श्याम इति धीवत् । न च तारमन्दक्कार योरभिभाव्यामिभायम्भावात् तयोर्मेद । तव्य अग्यायोरेव तथा त्वेन मन्दस्याग्रहणादिति यायकादेव स्मर्यमाणारोप स्यात् । अस्तु या गृहमाणारोप । श्रोत्रेण तद्ग्रहात् । चधुरादिना यत्र न वायु धर्मप्रहस्तत्रायोग्यत्यमुपाधि । अन्यया श्रोनेण स्वगुणो न गृघेत, इन्द्रियस्य रसगुणाग्राहकत्वात् । सन्तु वा तारमन्दरूपाभिन्ना एच गकारा । तत्प्रत्यभिज्ञाने वाधवामागत् ॥ उच्यते । शुक्शारिकामनुप्यप्रभवेषु स्त्रीपुमतविशेषप्रभयेपु चमुक्षीरादिमाधुर्यवत् सुटतर वैजात्यमनुभूयते । न चेदमौपाधि यम् । तत्य हि आनुमयिकम् , औपपत्तिक या नाय । इन्द्रिया सनिकर्येण स्त्रीपुमतदिशेणाननुमवेऽपि शब्दभेदप्रत्ययात् । यत नापुसममवत्यमनुमीयते । अन्यथाऽन्योन्याश्रयात् । स्त्रीमभवत्वे साते भेदीस्ततव नदनुमानान् । नान्त्य । उपाघेरन्यय यतिरेकर नुविधानामागन् । न च व्यायायुवैतात्य गवारगतन्वेन भासते, यायोघ शान तेनेव रूपेणेति याच्यम् । गवारगतत्वे पाधाभावात्। म यामदमत्यभिज्ञान बाघम् । य एव शुकशद स एव स्त्रीराम त्यननुमयात् । तथात्ये या भेटमानाभायन यक्तृविशेपाननुमाना पसे । अम्ति चोरि गास्य विशेषणे यतो दिग्विशेषामपत्य ·द्वितीयः स्तवकः।। मनुमीयते । अव्यपदेश्यत्येऽप्यानुभविकत्वात् । तस्माद् गकारादौ भेदे भासमानेऽनुगतयुद्धेर्गत्वादिकजातिः । तारत्वमपि गत्यादि- ध्याप्यं भिन्नम्। अनुगतव्यवहारश्च, सजातीयसाक्षात्कारप्रतिवन्धक- तावच्छेदकरूपादनुगतादुपाधेः । तदाने च तयवहारासिद्ध । परैरपि शुकादिगकारादिव्याकयायूनां पैजात्यं वाच्यम् । तत्र यदि शुकवर्णाभिष्यअकवायुत्वं गकारव्य अकवायुत्वव्याप्य, तदा शुक- ककारख्यमकवायौ न स्यात् । अथ व्यापकं, तदा सर्व एव गफार- ध्यक्षकचायवः गुकवर्णाभिव्यञ्जकवायवः स्युरिति वायुवृत्तित्वेऽपि घेजात्यनानव ॥ तथापि यावद्वक्तृभेदं नित्या एव वर्णाः सन्तु, तत्प्रत्यभिज्ञाने साधकाभावात् । मैवम् । अस्ति हि स एवायं गकार इति प्रत्यभि- शानम्, अस्ति च तत्रोत्पादविनाशधी। न चानयोरन्योन्यं विहाया- ऽन्यद याधकमस्ति । न चानयोरक भ्रमः। कानन्तरं विशेपदर्शनेन अपरोत्पत्यभाषापत्तेः । अतस्तयोरवश्यं विषयमेदो वाच्यः। एक- विषयत्वे विरोधेनैकोत्तरमपरानुत्पादापत्तेः । एवञ्च भेदे भासमाने प्रत्यभिज्ञानस्य तजातीयत्वं विषयः । न चैवं तज्जातीयोऽयमिति तदाफारापत्तिः । तज्जातीयत्यविषयाया अघि युद्धः सोध्यमित्याकार. दर्शनात् । यथा, तानेर.शालीनुपभुञ्जते, तानेव तित्तिरीनिति । यत्र च प्रथमं न भेदीस्तत्र प्रत्यभिज्ञान व्ययभेदविषयम् । तस्माद् यत्र भेदधीस्तदितरवाधकायाध्या । तभ प्रत्यभिज्ञानमेव न भवति, भषद्वा तज्जातीयत्यमालम्बते इत्यस्मारिपतचरणाः ।। सत्प्रतिपक्षत्वञ्च वस्तुतस्तुल्यवलेन, तत्तया प्रतिसंहितेन था। नाद्य इत्याह ॥ मिथ इति ॥ तथात्वे या वस्तुनो पिरुद्धवरूप्यापत्ते- रिति भावः ।। अझं पक्षसत्यादि ॥ अस्य शब्दानित्यत्वसाधनस्य । द्वितीयं शकते ॥ तथापीति ॥ न केवलं प्रतिपक्षतादशायां, साधन- दशायामपीत्यपेरर्थः । न द्रव्यं समयायिकारणं यस्य तद्रव्यम् । अय्यस्यादित्युच्यमाने प्रागभावेन व्यभिचारः स्यादिति द्रव्यं वि- शेषणम् । असिद्धिरिति । विशेषणविशेप्ययोरित्यर्थः । असिद्धस्य न सत्प्रतिपक्षत्यसाधनत्ये इति भावः । विशेष्यसिद्धी मानमाह ।। अन्यमिति ॥ संयोगसमयायान्यतरत्वं सम्बन्धे साक्षात्वम् । यद्यपि महानां श्रोत्रेण शम्दस्याजः संयोगोऽन्येषां समवाय इति साक्षात् ·समकाशे न्यायकुमुमाञ्जली सम्यन्येन गृह्यमाणत्वं न कस्याप्यसिद्धं, तथापि शम्दस्य गुणत्या. निम्युपगमे तत् प्रत्येतुमशक्यमित्युपडीव्यविरोध इत्याशयवानाह। नहीतिः सदादीति ॥ सतावत्यजातिमत्यादिनत्यर्थः। इसरनिषेधक- यद् द्रव्यत्वेऽपि निषेधकसत्त्वातन्निपेधे गुणत्वसिद्धी द्रव्यत्वसाधकं साधितमित्याह वाघति परिशेषसिद्धिमभ्युपेत्याह|| तस्मादिति ॥ द्रव्यादिकोटिसंशयप्रवृत्तरेकदेशे कर्मादिकोटौ संशयोच्छेदेपि द्रश्य- गुणकोटिमादाय संशयस्य तादवस्थ्याद् दव्यत्वे याधितेक तत्सा- घनत्यमित्यर्थः । पहिरिन्द्रियेति ॥ चक्षुरपाययहिरिन्द्रयग्राह्यजाति- मत्त्वादसादिवादेत्यर्थः । अथ परिशेपो भोपजीव्यस्तताह ॥ नति। मनेन द्रव्यत्वसाधनस्य प्रतिरुद्धत्वादद्रव्यद्रव्यत्यासिद्धौ न तेना- नित्यत्यसाधने सत्प्रतिपक्षत्यमित्यर्थः॥ ननु गुणत्वेऽपि वाधका न तसिद्धिस्ततोन आदिलितमाहरु- मानयाघाइत्याह- मनु शब्दस्तावदोत्रगुणो नैवेति त्वयैव साधितं प्रयन्न न च श्रोत्रगुणः। तेन गृह्यमाणत्वात् । यद येनेन्द्रियेण गृह्यते नासौ तस्य गुणः । यथा गृह्यमाणो गन्धादिः । श्रोत्रं या न स्वगुणग्राहकम्, इन्द्रियत्वाद घाणचदिति न गुणत्वसिद्धिरितिचेत् । ततः किम् ?।न चतदपि । प्राणादिसमवेतगन्यायग्रहे स्वगुणत्यस्या- ऽभयोजकत्वात् । अयोग्यत्वं हि तत्रोपाधि अन्यथा, सुखादिर्नात्मगुणः । सेन गृहमाणत्वाद् रूपादिवत् । नया तेन गृह्यते, तत्समवेतत्यादृष्टवत् । आत्मा वा म मग्राहकः । तदात्रयत्वाद, गन्याचाअपघटादि. यदित्यायपि शङ्केत । तस्मात् स्वगुणः परगुणो था. ऽयोग्यो न गृह्यते । गृह्यते तु योग्यो योग्येन।तत् कि- मधारनुपपन्नम् । अवश्य श्रोण विशेषगुणग्राहिणा मपितव्यम् । इन्द्रियत्यात् । अन्यथा तन्निर्माणयेप- ·द्वितीयःस्तंबकः ।। या॑त् । तदन्यस्येन्द्रियान्तरेणैव ग्रहणात् । न च द्रव्यविशेषग्रहणे तदुपयोगः । विशेषणयोग्यतामा- श्रित्यैवेन्द्रियस्य द्रव्यग्राहकत्यात्, न द्रव्यस्वरूप- योग्यतामात्रेण । अन्यथा चान्द्रमसं तेजः स्वरूपेण योग्यमिति तदप्युपलभ्येत । आत्मा या मनोग्राह्य इति सुपुप्त्यवस्थायामप्युपलभ्येत । अनुभूतरूपेऽपि वा चक्षुः प्रवर्त्तत । तस्माद् गुणयोग्यतामेव पुरस्कृत त्येन्द्रियाणि द्रव्यमुपाददते, नातोऽन्यथेति स्थितिः । अत एव नाकाशादयश्चाक्षुपाः ॥ अस्तु तर्हि शब्दो नित्यः । नित्याकाशैकगुण- त्यात् । तद्गतपरममहत्परिमाणयदिति प्रत्यनुमान- मितिचेन्न । अकार्यत्वस्योपार्विद्यमानत्वात् । अन्य- था,आत्मविशेषगुणा नित्याः,तदेकगुणत्वात् । तद्त- परममहत्त्वयदित्यपि स्यात् । अस्य प्रत्यक्षवाघित- त्वादहेतुत्यमितिचेन्ना निरुपाघेर्यावानयकाशात् । स्व- भायमतियद्वस्य च तत्परित्यागे. स्वभावपरित्यागप्र. सङ्गात् । तस्माद्यान घोपाधिरुन्नीयते,अन्यथा वेति न कश्चिडिशेपः॥ एतेन श्रावणत्याच्छन्दत्ववदित्यपि परास्तम् । अत्रापि तस्यैवोपाधित्वात् । अन्यथा गन्धरूपरस. स्पर्शा अपि नित्याः प्रसज्ज्वरन् । प्राणायकैकेन्द्रिय- प्रायत्वाद् गन्धत्यादिवदित्यपि प्रयोगसौकर्यात् ।। विरोधव्यभिचारावसम्मावितायेवाऽनेत्यसिद्धि- स्वशिष्यते । साऽपि नास्ति । तथाहि । शब्दस्तावत् पूर्षन्यायेन स्वाभाविकतीनमन्तरतमादिभावन म.

·24 समकाचे न्यायमुमाञ्जली कनिकर्पयानुपलभ्यते । इयञ्च प्रकर्पनिकर्पवत्ता कारणभंदानुविधायिनी सर्वत्रोपलब्धा । अकारणका हिनित्याः पर्पयन्न एघ भवन्नि,ययाऽऽकाशादयः । निकृष्टा एव वा, यथा परमाण्यादयः । न तु किश्चिद- निशयानाः कृनश्चिदपकृप्यन्ने । तदियं नित्येभ्यो व्यावर्त्तमाना कारणवत्सु च भवन्ती जायमानतामा- दायैव विश्राम्यतीनि प्रतियन्धंसिद्धौ प्रयुज्यते । शब्दो जायते, प्रकर्षनिकाभ्यामुपेतत्यान्माधुर्यादि- वत् । अन्यथा, नियामकमन्तरेण भवन्नी नित्येप्यापि मा स्यात् । नियमहतारभावात् । शब्दादन्यत्रेयं गतिरिनिन्न । सायधर्मिणं विहायेति प्रत्ययस्थानस्य मर्वानुमानसुलभत्वात् । न चेद् व्यत्रकतारतम्या- यञ्जनीयतारतम्यम्, अस्वाभाविकत्यप्रसङ्गात् । व्यव- स्थिनन स्वाभाविकत्यम् । न च व्यत्रकोत्पादकाभ्या- मन्यस्यानुविधानमस्ति । न च स्वाभाविकत्यौपाधिक- त्वाभ्यामन्यः प्रकारः सम्भवति ॥ नन्विति ॥ गुगन्यासिद्धावपि इयत्वासिद्धीनसामान्मम्बन्धन गृधसामन्ये प्रमामुळे स्थादित्याहा तन इति ॥ ननु गुणत्वे निगिद्ध परिशेगद त्यत्वं मेन्स्यनात्यत याद । न चेति । प्रथमानुमाने श्रोषयोग्यगुणयन्यान्यज्ञातिमूल्यन्यमुपाधिरल्यानुमानत्वयोग्यगुप- स्यनुपाधिोत्यायोजकन्यमुमपत्रेत्यर्थः । भव पचासयोजकान्तरनुल्य- न्धमा । यन्यनि ॥ माझासंबन्धेन गृहामात्याहित्यत्र प्राय- न्दियत्यापच्छिन्नमाध्य.या मावयवकल्यमुशधि । ननु यद्दिार- न्द्रियव्याम्यापकत्रमध्यप्रयोजवानन्याशय तर विपक्षयापकमाइ साम्यवति । मरापि विपक्षगधकमाद अन्ययेति । ननु स्वरुप सायनर इत्यमरस नन्त्रम् अत एव विशेषगुणशून्यानां काला. दीनां न पायमिन्यन याह । तस्मादिति । न च नाद एव तस्य ·द्वितीयः स्तरकः।२। विशेषगुणः स्यात् । ध्वन्यात्मकस्य नादस्यामहेऽपि वर्णसाक्षात्का- रात् । नाऽपि तारत्यादिकं तेपामुत्कादिरूपतया जातित्वात् । अत एव तस्य जातिरूपत्वेऽप्यधिनिरुप्यत्वमिति भावः । यत पवेति ॥ तविशेषगुणस्य चक्षुरग्राह्यत्वादित्यर्थः ॥ आकाशैकेति॥ अनेकगुणेन संयोगादिना व्यभिचारयारणार्थमेक- प्रहणम् । अत्र यद्यपि आकाशकगुणत्वमाकाशमात्तिगुणत्वं, तय गुणत्वं व्यर्थम् । तथापि ध्वंसानयच्छिन्नसत्तायोगित्वं साध्यम् । तत्र विशेषपदार्थेऽनकान्तिकवारणार्थ गुणग्रहणमित्याहुः ॥ अफार्य- त्यस्येति ।। पूर्वसाधनव्यतिरेकोऽपि साध्यप्रयोजफतया यथोपाधि- स्तथोक्तमयस्तात् । अपिचोपाधेनित्यदोपत्यात् साधनपीर्यापर्यस्य चानियतत्वाद्यदा तदेव साधनं स्थापनायां प्रयुज्यते तदा सोपाधिः, यदा तु दूषणतया तदेयोच्यते तदा पूर्वसाधनव्यतिरेकादकार्य- स्वमनुपाधिरिति तदेव नित्यत्वेन व्याप्तमव्याप्तश्चेति महदेशसमिति भायः । उपाधेः साध्यध्यापकतानाहक तर्फमाह ॥ अन्यथेति ॥ निरूपाधेरितिवाधे हि पक्षामिमते व्यभिचारस्तम चावल्यमुपाधि- रित्यर्थः । एतय जलदो पहिमान् धूमवत्यादित्यादाघपक्षचिनि सायने नास्तीति पक्षधर्म तत्र योद्धव्यम् । अन्यथा घेति॥बाधमनुप- जीव्येत्यर्थः॥ श्रावणत्यादिति ॥ गुणवृत्तिजात्यनभ्युपगन्तमते शम्दत्यं श्रोष. प्राह्यत्वम् । तत्र न श्रायणत्यमिति कालस्य पडिन्द्रियवेद्यत्वात् स एय दृष्टान्त इति मायः ॥ तस्यैवेति ॥ अकार्यत्वस्यैवेत्यर्थः । शब्दो नित्यः पृथिचीतरनित्यभूतविशेषगुणत्वाद, अपाकजनित्यभूतकसम- घेतत्वात् । जलपरमाणुरुपयत्। यव्यासज्यवृत्तित्ये सत्यनात्मविभु- गुणत्या विशेषगुणान्तरासमानाधिकरणफहरिगुणत्वात् । काल- परिमाणवदित्यनायकायंत्यमुपाधिरिति मायः॥पूर्वोत्तेति ।। उपाधे- रनुपलम्मेन तहततया घोपलम्भेन चेत्यर्थः ।। प्रकर्षनिकांभ्यामि नि ॥ ननकषांपफर्षयोजात्योर्जातिसरापत्या रसस्यशम्दत्यव्याय- जायोभिनित्येन रसशब्दसाधारण्यं साधनापच्छिन्नमाध्यव्यापकस्य मत्तगुणत्यस्य स्पर्शयत्समयतत्वस्य चोपाधित्वञ्च । मैवम् । उत्कर्षा पशनमत्तिनिमित्तमातिमस्यादिति विपक्षितस्यात् । रसत्यादि. ध्याप्यजातिभेदेऽपि तारादमवृत्तिनिमित्तत्पस्य साधारण्यात, ६ ·४२ समकाश न्यायकुसुमाञ्जली सर्वन वर्णात्मकशब्दपक्षीकरणे चानित्यध्यनिषु ध्योमगुणेपूपाधीनां साध्याव्यापकत्वात् पक्षमाप्रन्यावर्त्तकविशेषणवत्वेन पक्षेतरत्वतुल्य- त्वाचेति भावः ॥ विपक्षबाधकामावनोत्पत्तिमस्यमप्रयोजकमित्याह- स्पादेतत् । तथाप्युत्पत्तनित्यत्वेन को विरोधो येन प्रतिबन्धसिद्धिः स्यात् । असिद्ध च तस्मिन्, भवतां व्यापकत्वासिद्धोऽस्माकमण्योजकः। सौगता- नां सन्दिग्धविपक्षवृत्तिरयमुपक्रान्तो हेतुरितिचेन्न । इदं झुत्पत्तिमत्त्वं विनाशकारणसन्निधिविरुद्धेभ्यो नित्येभ्यः स्वव्यापकनिवृत्ती निवर्तमानं विनाशकस. निधिमति विनाशिनि विश्राम्यतीति विनाशकारण. सन्निधानेनावश्यं जायमानस्य भवितव्यमिति कुतो निर्णीतमितिचेन्न । तदसान्निधानं हि न तापदाकाशा- देरिव, स्वभावविरोधात् । उत्पत्तिविनाशयोः संसर्ग-. दर्शनात् । अविरुद्धयोरमन्निधिस्तु देशविप्रकर्षाद हिमवदिन्ध्ययोरिव स्यात् । देशयोरपि विप्रको वि. रोधादा हेत्वभावादा। पूर्वोक्तादेय न प्रथमः। द्वितीय- स्तु पटकङ्कमयोरिव स्यात् । यदि कुङ्कुमसमागमा दर्यागिय मध्यसकसंसर्गाददेव पटो विनश्यत् । यथा हि विनाशकारणं विना न विनाशा,तथायदि कुङ्कुम समागमं विना न विनाशः पटस्पेति स्यात् । कस्त- योः संमग यारयेत् । तस्मादविरुद्धयोरसंसर्गः काल- विप्रकर्षनियमेन व्याप्तः। स चातो निवर्तमानः स्थ. व्याप्यमुपादाय निवर्त्तते इति प्रतिवन्धसिद्धिः॥ नयापीति ।। उत्पत्तिमदपि फिश्चिनित्यं स्यादित्यर्थः । स्थ. न्यापनि उत्पत्तिमाषव्यापकं पिनाशकारणं, तस्य निवृत्ताविस्य.

·द्वितीयः स्तवकः । २। अर्थः ॥ पूर्वोक्तादेयेति ॥ उत्पत्तिविनाशयोः संसर्गदर्शनादेयेत्यर्थः । द्वितीयस्त्विति ।। पटकुङ्कमयो संसर्गस्तावविरुद्धोऽपि फस्यचित्पट- स्यान्तरा ध्यसान भवति । तद् यदि विनाशकसंसर्ग चिनय नाशः स्यात्तदा नाशकाऽसन्निधिः स्यात् । न त्वेचमित्यर्थः। तस्मादिति ॥ यद्यपि अत्रापि व्याप्तायप्रयोजकत्वशङ्का तदवस्थैव, तथापि भावा- नां नाशं प्रति स्वरूपयोग्यत्वमुत्पत्तिमरनेवायच्छिद्यते इति न शङ्केति भावः ॥स चेति ॥ स कालविप्रकर्षस्तदा स्याद्यदि नाशक- सम्बन्धमनपेक्ष्यैव कार्यस्य नाशः स्यात् । न चचमित्यर्थः । एवं, शब्दोऽनित्यः, व्यापकप्रत्यक्षविशेषगुणत्यात्, सुपपत् । यहि- रिन्द्रियव्यवस्थाहेतुगुणत्वाद्,भूतप्रत्यक्षविशेषगुणत्वादामस्मदादि- प्रत्यक्षविशेषगुणत्याद्, गन्धवदित्याहनीयम् । हेत्याभासानां नि- रासादिति॥ ननु वर्णानित्यत्वे गृहीतसहतिकपदनाशे कालान्तरे पदादग्गृहीत. सहतिकादर्थप्रतीतिर्न स्यादित्यर्थप्रतीत्यन्यथानुपत्त्या शब्दनित्यत्वं स्यादित्याह- स्यादेतत् । यद्येवमस्थिरः शब्दः कथमर्थन सङ्गतिर- स्योपलभ्यते इतिचेत् । यथैवार्थस्यास्थिरस्य तेन । जातिरेय पदार्थो, न व्यक्तिरितिचेन्ना शब्दात्तदलाभ- प्रसङ्गात् । आक्षेपत इतिचेत्, कः खल्वयमाक्षेपो नाम ? | ननावदनुमानम् । अनन्ताभिः सह सङ्गति- पदचिनाभावस्यापि ग्रहीतुमशक्यत्वात् । शक्यत्वे वा, सङ्गतेरपि तथैव सुग्रहत्वात् । व्यक्तिमात्ररूपेणा- ऽविनाभाव इति चेन्न । व्यक्तित्वस्य सामान्यस्पाभा- यात् । भावे या, तदाक्षेपेऽपि विशेपानाक्षेपात् । याच्यत्वमपि या तथैवास्तु, किमाक्षेपेण ? । सहते- रविरोधादिति । अर्थापत्तिराक्षेप इतिचेन्न | व्यक्त्या विना किमनुपपन्नम् ? | जातिरितिचेन्न । तन्नाशानु- त्पाददशायामपि सत्त्वात् । तथापि न व्यक्तिमात्रं ·४४ सरकाश न्यायकुमुमाञ्जला यिनेतिचेन्न । मात्रार्धाभावात् । व्यक्तिज्ञानमन्तरेण जातिज्ञानमनुपपन्नमितियेन । तदभावेऽप्युत्पादात् । व्यक्तिविपयत्वं विना जातिविपयता तस्यानुपपन्नेति चेन्न । एवं तर्वेकज्ञानगोचरतायां किमनुपपन्नं किं प्रतिपादयेदिति । जातीनामन्वयानुपपत्त्या व्यक्ति- रयसीयते इति चेन्न । परस्पराअयप्रसङ्गात् ।। यवमिति ॥ तथा सति, गृहीतसङ्गतिघदनाशे तदन्यघटव्यतः पदात् प्रतातिर्न स्यात् । अथानित्येऽपि घटादायकधर्मोपग्रहेण शक्ति- प्रहस्तहानित्ये पदेऽपि स तथैवास्त्वित्याह । यथैवेति । तेन शब्देने- त्यर्थः॥ ननु यद्यपि आनयनादिव्यवहाराद्, व्यक्ताव शक्तिरविता, तथाप्यानन्त्यव्यभिचाराभ्यां शक्तिहस्तत्र न सम्मपति । सर्वव्यक्त शस्यन्ये, गां दद्यादित्यादी सर्वोपादानासामध्यांदननुष्ठानापत्तिरेफ- शस्यत्वेऽनभ्यवसायः। नापि गोत्वेनोपलक्षिता व्यक्तिः शक्येति न शक्यानन्रयव्यभिचारी रूपान्तरेण ज्ञातस्यैपान्येन रूपेण लस्यत्या." त् । काकेन गृहविशेषस्येव न च व्यक्तीनाजाति विना रूपान्तर. मस्ति । गोत्वविशिष्ट कार्यान्ययेन गोत्वस्य विशेषणत्याच्चान च व्यक्तिः शक्या गोत्वमवच्छेदफं, कारणत्ये दण्डवपत् । गोपदाद् गोत्वविशिष्टयुद्धेरनुत्पादापत्तेः । अत एव न जातिविशिष्ट शकिः। विशेष्यभेदाद्विशिष्टानन्त्यात् । तस्माज्जातिरेव पदानां शपया, न ध्यतिरिति नोक्तदोष इत्यभिप्रेत्याह ॥जातिरेवेति। तहि जातिसता. तपदाद व्यक्त्युपस्थितिन स्यादित्याह ॥ शम्दादिति ॥ न पदात् तदुपस्थितिः, किन्त्याक्षेपत इत्याह ॥ आक्षेपत्त इति ॥ ननु जाति- प्यायोरेकवित्तियत्यानाक्षेपः समानानां भाव सामान्य, समानां व्यक्ति विना न मासते इतिचेन्न । स्वरूपेणैर जातेः शक्यत्यात् । सामान्यत्यन्तु तसो, न तु तत्स्यरूपम् । प्रत्यक्षादी तु जातिक्षान: स्यस्यचिपिश्यतानियमो व्यक्तिशानसामग्रीसमाजाधीनः । गोत्यं गपापिषयज्ञानविषयो जातिवाद गोभिनमायरवादेति जातिमाश्धी- मिडेय अथ यवत्परतन्धं नत्ने कयित्तिदेणं, यथार्थपरतन्त्रमान- ·द्वितीयः स्तवकः । २० मर्थन, जातिश्च व्यक्तिपरतन्त्रेति व्यक्तौ भासमानायामेव भासते इति चेत्रापरतन्त्रत्वं हि न परसमयेतत्वं, शब्दादिना व्यभिचारात् । नापि सग्निरूपणाधीननिरूपणत्यम् । असिद्धेः। नापि परस्मिन् भासमान एय भासमानत्यम् । साध्याविशेषात् । तस्मादोत्व व्यक्त्यानित जातिवादित्यनुमानागोत्यायव्यक्तिवानमिति भाषः । व्यातिरपि शक्तिरिय व्यक्तीनामानन्त्यान ग्राह्या इत्याह ॥ अनन्ताभिरिति ।। अर्थकरूपावच्छेदेन व्याप्तिप्रहस्तदा शक्तिग्रहोऽपि तथैनास्त्यित्याह।। शाक्यत्वे पेति ॥ गोत्वस्य व्यक्त्याश्रितत्यव्याप्तेः पक्षधर्मतावलाद् गो. व्यक्तिलामः स्यादित्याहव्याक्तिमातिा व्यक्त्याश्रितत्चन्यासिरपिन व्यक्तित्यमनुगतं विना ग्राहति । नव तजातिः जातेरपि व्यक्तिस्या- दित्याह ।। व्यक्तित्वेति ॥ उपाधित्ये तस्य दोपमाह || भावे घेति ॥ न्यतिमात्रलाभेऽपि व्यतिविशेपानाक्षेपात्तत्प्रतीत्यनुपपत्तिरित्यर्थः।। ननु पक्षधर्मदायलाधक्तिविदोषः सिधेदित्यभिप्रेत्याह ॥ घाच्य- त्यमपीति ॥ यदि व्यक्तित्वेनोपस्थिते व्याप्तिस्तदा गोत्येनोपस्थिते शक्तिमहोऽपि स्यादित्यर्थः। वस्तुतः पक्षधर्मतायलाद्विशेषस्य माने. ऽपि विशेपत्वेनोपस्थितिनं स्यादनुमितेापकतावच्छेदकप्रकारक त्वनियमादिति मायः॥ प्यक्ति विना जातिरनुपपना तामाक्षिपतीत्याहामापत्तिरिति तना- शेति व्यक्ति बिनाऽपि गोत्वस्योकरीत्या प्रतीतेनानुपपत्तिरित्यर्थः । यद्यप्येफव्यकिनाशानुत्पाददशायामपि जातिरस्ति, तथापि व्यय- न्तरमस्येवेति न व्यक्तिमात्रं विना सातिरस्तीत्याह । तथापीति ।। मात्राथों हि नाऽशेषयक्तिः, एफव्यचिनाशेऽपि गोत्यादेहानात् । नापि व्यक्तित्व, तद्धि न जातियक्तदीपात् । उपाधित्ये तु व्यक्तित्वेन उपस्थितसर्यव्यक्त्यन्यथानुपपत्तिप्रयच्छतिग्रहोऽपि स्यादित्याह । मागाति ।। तदमायेऽपोति । गोभिन्नभावत्वेन गां विनाऽपि त्वया गोत्वशानाम्युपगमादित्यर्थः ॥एवं तहीनि व्यक्ति यिना जातेरवाना- त् फेवला जातिनोपस्थितेति जातित्यविशिष्ट पप पदानां शक्तिः । हिसिनामानन्त्येऽप्यफत्र विशिएं सत्यं विहाय गोत्यमादाय रो. स्यविशिष्ट शल्यमिति शकिपहात् सयंगोदासीनगोः शस्यत्वाच- त्किशिदेकोपादानेऽपि गोरपादानानोपादानाशयत्यमेकोपादाने. मध्यपमायो चायनि.पाचकपण्यादिपदयदुपपतः । यस्तुनो नानु.

·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली मानापत्तिभ्यां व्यक्तिलाभः । न हि या यदा या गोत्वं तन तदा धा, यद्गोत्वं सा व्यक्तिरिति घाध्यातिन्यभिचारात् । नापि जानि- स्य व्यक्त्याश्रितत्वे लिङ्गम् । जातित्वस्य पदादनुपस्थितेः । तथास्ये था, जातिरिति धेचैव व्यकिः, नित्याने कसमप्रेतत्वस्य जातित्वात् । ध्यक्तचापदार्थत्ये विभक्त्यर्थसंख्याकर्मत्वादेश्यक्तावनन्ययः स्यात् । सुम्बिमकीनां प्रकृत्यान्वितस्यार्थचोधकत्यस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । न च प्रकृतिसात्पविषये तदन्वयव्युत्पत्ति' । लक्षणोच्छेदापत्तेः । एवं शहि गामानयेत्यादी जातरानयनायन्वयानुपपत्त्या जातिशत पदेन व्यक्तिलभ्यतेभित एय घ्यले प्रकृतिप्रानेपाधत्वे विभक्त्यन्वय स्तत्र सरच्छत इत्याह । जातीनामिति ॥ जातिशाने सति लक्षणया ध्यक्तिहान, व्यक्तिमादाय जातिक्षानमित्यन्योन्याश्रय इत्याह । परस्पति । यस्तुतः स्यादन्येन रूपेण शाते लक्षणा, तोरत्वेन धाते गङ्गापदस्येय । न च गोरवादन्येन रूपेण व्यतेपस्थिति कि- तु गोत्वेनैव । न च व्यक्तित्वेन तदुपस्थितिः । गोपदाद् व्यक्तित्य- मकारकवुयापत्तेः । गां पश्य, गौस्तिष्ठतीत्यादी जातेरप्यन्वययोग्य. स्ये व्यकरलाममसराय । तस्मादेकपित्तिवेद्यत्यान्न व्यतेराक्षेप, फिन्तु विशिष्टे शक्तिरेचेति भावः॥ ननु जातिशततया शातं पदं प्रथम जाति योधयति, अनन्तरं स्वरूपसद्यक्तिशफ्त्या व्यक्तिम् । एवञ्च जाती ज्ञाता शकियाधिका, व्यक्ती तु स्वरूपसती । यथा लिङ्ग पहिसामान्यव्याततया ज्ञात सविशेपच्यामतयाऽनवगतमपि पस्तुगत्या व्यापकं गमपतीत्याशय- यानाह- स्यादेतत । प्रतियन्धं विनाऽपि पक्षधर्मतायला. दू यपा लिङ्गं विशेपे पर्यवस्यति, तथा सङ्गति विना- ऽपि शन्दा शक्तिविशेपादिशेपे पर्यवस्थति। स एवा. ऽऽक्षेप इत्युच्यतइतिचेद्, न सावत् प्रतीतिः फ्रमेण । अपेक्षणीयामावेन विरम्य व्यापारायोगात् । जाति- प्रत्यायनमपेक्षते इति चेत्, मलं नहिं दशक्ति फल्पनया सायनेय तत्सिद्धः। ओमितिचेन्न । व्याल्य- ·द्वितीयः स्तरका २ नालम्बनाया जातिप्रतीतेरसम्भवादित्युक्तत्वात् । प्र. माणान्तरापातप्रसझाच । स्मरणं तदित्ययमदोष इति- घेन । अननुभूतानन्ययप्रसङ्गात् । अस्त्देकैव प्रतीति- रिति चेत्, कृतं तर्हि शक्तिभेदकल्पनया । एवश यथा सामान्यविषया शक्तिरेकैच तदति पर्यवस्पति, तथा सामान्याश्रया सङ्गतिस्तदति पर्यवस्यदिति ।। स्थादेतदिति ॥ प्रतिवन्ध विना,मतियन्धमहं बिना शक्तिविशे- पात् स्वरूपसद्यकिशक्तः । एवं पदाद युगपदेय जातिव्यक्तिशानं स्थादुमयशानसामान्य गृत्तत्यादित्याह । न तावदिति । व्यक्तिमाने कर्तव्ये जातिशततया शातं पदं जातिशानमपेक्षते इति फम इत्याह ।। जातीति ।। यदि जातिशानं व्यक्तिझानहेतुस्तदा कि व्यक्तिशक्त्या।। जातियानादेव व्यक्तिशक्ति विनाऽपि तज्ज्ञानोपपत्तेरित्याह ।। फस- मिति ॥ नास्त्येव व्यक्ती शक्तिः, जातिशानमेव व्यक्तिझानहेतुरस्त्वि- स्याह । ओमिति ॥ स्यादेवं, यदि व्यक्त्यविषयं जातिझानं स्थान त्वमित्याह ॥ व्यकीति ॥ किश्चैवं व्यक्तिझाने पदानामकरणत्वे जातिझामं मानान्तरं स्यादित्याह प्रमाणेति ॥ जातिशानकरणक- मपि घ्यक्तिवानं स्मरणं नानुभव इति, न तम्मानान्तरमित्याह ।। स्मरणमितिाएयं गामानयेति वाफ्यादननुभूतगोव्यपश्यननुभयप्रसा इत्याह ।। अननुभूतेति ।। यस्तु तर्हि आतिभ्यक्तिविपर्यय धीरुमय- शक्तिसाध्येत्याशङ्कते ।। अस्विति ॥ उभयविषयकशपत्यधैकशानोप- पत्तौ शक्तिद्वपकल्पनं व्यर्थमिति परिहरति । कृतमिति ।। ननु मा भूच्छक्तिभेदकल्पनं, भवतु सद्गतिरप्येका, तथापि कथं प्रकृतसिद्धि- रित्यत आह ।। एयश्चेति ॥ यथा पटत्वसामान्यविषया पटपदस्य पाक्तिर्व्यक्ती पर्यवस्यति, न तु यत्र पृथक्शक्तिस्तथा शब्दानित्यत्वे. ऽपि शब्दत्वसामान्यस्यैव शक्तिः पटाब्दे याचकत्यव्यवहार करो- ति, न तु पटशब्दस्य जातिवाचकत्यं पृयमित्यर्थः ।। प्रामाकरास्तु- व्यक्ती जाविरनुगमिका विशेषिकाऽवयवाच्या चेति नागृहातविशेषणान्यायेन संच वाच्यानि च जातायपि व्यक्ति- रेप विशेष इति नागृहीतपिशेपणान्यायो व्यक्तावपीति वाच्यम् ।

·१८ सप्रकाशे न्यायकृसुमाञ्जली जात स्वत पय व्यावृत्त यात् । अन्यथाऽन्योन्याश्रयात् । स्वताच्या वृत्तव च पापामन्त्यविशेषस्येय स्वाश्रयवत् स्वस्मिन् व्यावृत्ती जनकत्वम् । व्यतिधीस्लु जातिशचादेव पदात् । गोपद हि नियमतो जातिव्यती बोधयति । तथास्य जातिशतिज्ञानमेव सहकारि कल्प्य ते। लाघवादावश्यक्त्याच्च । न तु व्यक्ति विज्ञान, गौरवात् । जातिशविज्ञान सति तन्नान विना व्यक्शिाने विलम्बामायाञ्च । यया परेपा पदार्थशवादेव पदादन्वयधी । यदा, जातिशतिमाना जातिझान जायमान व्यतिमपि विपयोश्रोति योन चिना न भासते, तन्मानहेतोस्तद्वोधकत्यनियमात् । अन्यथा, सातिमपि न 'योधयेन् । तस्मादेकवित्तिवेद्यत्वनियमाजातिमानार्थ क्लमा राति ध्यतिमपि ज्ञापयति । न च,जाति विनाऽपि प्रत्यक्षादिनाऽपि व्यक्ति झानादन्यव व्यक्तिमानसामग्री । जातिविशिरमान चोमयज्ञापन सामग्रीसमाजादिति वाच्यम् । जातिन्यस्त्यो प्रत्यक्षादिना बोधे सामग्रीमेदेऽपि शान्दव्यक्तिगोधे जातिशविमानस्यैव हेतुत्वाद । लाघयात् । तत्सत्ये तत्र विलम्यामारेन सामान्यन्तराफल्पनाच्च । नचय व्यविमानस्य शक्यत्वात्तद्विषयत्वा जातिपद व्यविरपि माझ्या स्यात् । यद्विपयतया साने झाता शतिरपयोगिनी तस्यैव विषयतया शक्यतारच्छेदकस्य शस्यत्वात्। एपञ्च जातिव्यक्मिान जनकत्वादुमयत्रापि पदशक्ति । जात्यहोनु साक्षाता हेतु । परेणा ऽप्यन्वये पुजारिस्थीकारात् । उच्यते शक्यभान विषयतया जातेवच्छेदकत्व व्यक्तिमादायैव मायते, न तु चलाया । व्यक्ति विना जातेरझानादिति जातेय उदाये नाहीतविशेषणान्यायायवच्छेदकत्वमावश्यामिति शक्यज्ञान विषयतयाऽरच्छेदश्त्यानातिपद्यतिरपि शक्या या प्रयम व्यवहारानुमित यतिमाने पदानुविधानात् पद शामित्पर धारयनि । न तु जानिमान, व्यवहाराहंतु येन तदा तस्यानुपस्थिते । पश्चाशन योवृत्त्यर्थमनुगमार्थच जातिरपि तद्विषय इति मानान्तरेप शाया जानिशानेऽपि तत्पदस्य कारणता प्रत्येति । नया च प्यादि निभानमपि कारणम् । न च जातिवाति मानेनान्यथासिद्धि । सानिमारणामुनीन्य जानिशानकारणताग्रह पनि उपनाम निर्णधान् । अपि च, पदस्य व्यनिशाना समान विषयतया ·द्वितीयः स्तरकः ।२। व्यक्तरयच्छेदकत्वमा कल्पयति । लाययात्। जातिविषयत्वाद्यक्ति विषयत्वस्य ज्ञानवित्तिवेद्यत्वेनापश्यं शीघोपस्थितत्वात् । न तु जाती शक्तिं तज्ज्ञानं कारणान्तरंधा तदवच्छेदकं कल्पयति गौरवात्। शक्तिमहकाले तेषां कल्पनीयोपस्थितिकत्याश्येत्यस्मत्पितचरणाः ॥ इदानी वर्णनित्यतापक्षेऽपि पदानित्यतया सङ्गतिरविशिष्टेत्याह- न च नित्या अपि वर्णाः स्वरानुपूर्व्यादिहीनाः पदार्थः सङ्गम्यन्ते । न च तद्विशिष्ठत्वमपि तेषां नि- त्यम् । तस्मात्तत्तजातीयकोडनिविष्टा एव पदार्थाः पदानि च संबद्ध्यन्ते नातोऽन्यथेति, नैतदनुरोधेनापि शब्दस्य नित्यत्वमाशङ्कनीयमिति । यदा च वर्णा एव न नित्यास्तदा कैव कथा पुरुषविवक्षाधीनानु- पूर्व्यादिविशिष्टवर्णसमूहरूपाणां पदानां, कुतस्तरा- श्च तत्समूहरचनाविशेपस्वभावस्य वाक्यस्य, कुत- स्तमा तत्समूहस्य वेदस्य । परतन्त्रपुरुषपराधीनतया प्रवाहाविच्छेदमेव नित्यतां घूम इतिचेत् । एतदपि नास्ति । सर्गप्रलयसम्भवात् । अहोरात्रस्याहोरात्र- पूर्वकत्वनियमात् कर्मणां विषमविपाकसमयतया युगपत्तिनिरोधानुपपत्तेर्वर्णादिव्यवस्थाऽनुपपत्तेः, समयानुपलब्धी शान्दव्यवहारविलोपप्रसङ्गाद्, घटा- दिसम्प्रदायभङ्गप्रसङ्गाच कथमेवमितिचेत् ॥ न चेति ॥ स्वरो ध्वनिस्तन्मतेऽप्यनित्यः। न हि तायवर्णमात्रे शक्तिः, व्युत्क्रमेण ततोऽर्थप्रत्ययाभावादित्यानुपूर्वीविशेषविशिष्टे तत्र शक्तिः सा चैकवर्णज्ञानानन्तरभानविषयत्वमपरवर्णस्य । ज्ञानं चानित्यमिति तदघटितं पदमपि तथेत्यर्थः । अभिमतमुपसंहरति ।। तस्मादिति ।। ननु कूटस्थनित्यतां वेदस्य न घूमः, किन्तु प्रवाहावि- च्छेदरूपामित्याह ॥ परतन्त्रेति ॥ तजातीयानपूर्वाशानजन्यत्वव्याप्य- हानविषयत्वं परतन्त्रपुरुषपरम्पराधीनत्वम् । तथा च कालत्वस्य ७ ·समकाशे न्यायकुमुमाञ्जली देवाधिकरणवन्याप्यत्वमेन वेदस्य नित्यतेत्यर्थः । प्रलय बाधक माह ॥ अहोरायस्येति । साम्प्रतिकाहोरात्रे तया दर्शनादिन्यर्थः । विपाक महकारिलामः । चांदीति । यो ब्राह्मणादयः, तेषां व्य- चम्या ब्राह्मणादिमातापितृजत्येन । सर्गादौ तदमावान् सा न स्या दित्यर्थः । यादिपदाग्यादिग्द्यते ॥ समयति । सगादी प्रयोग्यप्रयो- उद्धन्यवहाराभानाच्छन्दसङ्केतग्रही न स्यादित्यर्थः । सर्वशब्दा- नामगृहीनसद्वंततयेश्वरेण शब्दतोऽपि व्युत्पादनस्याशस्यत्वादिति भावः घटादीति | सम्प्रदायः प्रयाहस्तस्य भी विच्छेदः । यथा घटादिः क्रियते, तद्रूपस्यादर्शनादित्यर्थः । उच्यते- वर्षादिवड्यापाघिवृत्तिरोघः सुपुप्तियत् ।। उद्भिवृश्चिकवर्णा मायावत् समयादयः ॥ २ ॥ तत्पूर्वकत्वमात्र मिद्धमाघनाद्, अनन्तरतत्पूर्व- कत्ये अपयोजकत्वाद्, वर्षादिदिनपूर्वकतद्दिननियम- भनयदुपपत्तेः । राश्यादिविशेपसंसर्गरूपकालोपाधि- प्रयुक्तं हि तत् । तदभाव एव व्यावृत्तेः । तथेहापि सर्गानुवृत्तिनिमित्तनमाण्डस्थितिम्पकालोपाधिनिय- न्धनल्यात्तस्य तदभाव एव व्यावृत्ती को दोपः। न च नदनुत्पन्नमनश्यरं वा । अययवित्वात् ॥ वृत्तिनिरोधस्यापि सुपुप्त्यवस्थायदुपपत्तेः । न धनियतविपाकसमयानि कर्माणीति तदानी कृत्ला- न्येव मोगचिमुम्बानि । न ह्यचेतयतः कश्विडोगो नाम विरोधात् । फस्नहिं सदानी शरीरस्योपयोगः ? |तं पनि न कश्चित् । तर्हि किमर्थमनुवर्त्तने । उत्तरभागा ज्य चक्षुरादिवत् । प्राणिनि किमर्थम् । श्यामप्रश्वास- मन्नाननायुपोऽवस्थामदार्थम् । तेन भोगविगेप- ·द्वितीयः स्तवकः ।। सिद्धेः। एकस्यैव तत् कथश्चिदुपपद्यते, न तु विश्व- स्येतिचेत् । अनन्ततया, अनियतविपाकसमयतया, उपमर्योपमईकस्वभावतया च कर्मणां, विश्वस्यैकस्य था को विशेपो येन तन्न भवेत् । भवति च सर्वस्यैव सुप्वापः । क्रमेण, न तु युगपदितिचेन्न । कारणमामा- यत्तत्वात् कार्यक्रमस्य। न च स्वहेतुवलायातः कारणैः क्रमेणैव भवितव्यम्, अनियतत्वादेव । सर्वग्रासवत् । ग्रहाणां धन्यदा समागमानियमेऽपि तथा कदाचित् स्यात् । यथा कलाधनियमेऽपि सर्वमण्डलपरागः स्यात् । निदरेपसन्निपातरछा ! यथा हि शतपित्तश्ले- मणाञ्चयप्रकोपप्रशममामानियमेऽपिएकदा सन्निपातः स्पात्तदा देहसंहारः, तथा कालानलपवनमहार्णवा- नां सन्निपाते ब्रमाण्डदेहप्रलयावस्थायां युग- पदेव भोगरहिताश्चेतनाः स्युरिति को विरोधः ? । तथापि, विदेहाः कर्मिण इति दुर्घटमितियेत् । किमत्र दुर्घटम् ? भोगनिरोधषच्छरीरेन्द्रियर्षिषयानिमित्त- निरोधादेव तदुपपत्तेः॥ पृथिकतण्डलीयकादिवद्वर्णादिव्यवस्थाऽप्युपपद्य- ते । यथा हि, वृश्चिकपूर्वकत्वेऽपि वृश्चिकस्य गोम- यादाद्यः, तण्डुलीयकपूर्वकत्वेऽपि तण्डलीयकस्य 'तण्डलकणादाद्यो वहिपूर्वकत्वेऽपि यहेररणेराद्या, एवं क्षीरदधिघृततैलकदलीकाण्डाद्यः। तथा मानुपपशु- गोब्राह्मणपूर्वकत्वेऽपि तेषां प्राधमिकास्तत्तत्कोप- नियद्धभूतभेदहेतुका एव । स एव हेतुः सर्वनानुगत इति सर्वपां तत्सान्तानिकानां समानजातीयत्त्वमिति ·५२ मप्रकाश न्यायकुसुमाञ्जली किमसङ्गतम् ? । गतं तर्हि गोपूर्वकोऽयं गोत्वादित्या- दिनान गतम् । योनिजेप्वेव व्यवस्थापनात् । मानसा. स्त्वन्यथाऽपीति । गोमयवृश्चिकादिवद् इदानीमपि किं न स्पादितिचेन्न । कालविशेपनियतत्वात् कार्य- विशेषाणाम् । न हि वर्षासु गोमयाच्छालूक इति हेमन्ते किं न स्यात् ॥ वर्षादिवदिति ॥ वर्णदी वर्षादिनपूर्वकत्वे साध्ये यथा राभ्या- दिमेदसंसर्गभेद उपाधिस्तथाऽहोरात्रपूर्वकरयेऽहोरावस्य साध्ये भयो ब्रह्माण्डस्य स्थितिकालः, स एवोपाधिरित्यर्थः।सुपुप्तौ यथा कर्मा युगपनिरोधस्तथा अन्यत्रापि स्यादित्याह ॥ वृत्तिरोध इति ॥ यथा तण्डलीयवृश्चिकयोस्तत्पूर्वकत्वेऽपि आधी तौ तण्डुलकणगोम- याभ्यां भवतस्तथा ब्राह्मणादीनां तत्पूर्वकत्वेऽपि सादौ तजनक- कोपगृहीतमूतमेदात् स्यादित्याह ॥ उद्भिदिति ॥ प्रयोज्यप्रयोज- काधिष्टातुरीयरम्यैय ग्यवहारान्मायादिव्यवहारादिय तदर्शी न्युत्पन्नः स्यादित्याह ।। मायापदिति ॥ विवादाध्यासिताहोरावस्याहोरात्रपूर्वकत्वं साध्यम् अव्यवहिता- ऽहोराधपूर्वकत्यं वा ? | नाद्य इत्याह ॥ तत्पूर्वकत्येति ॥ पूर्वसर्गाहो- पत्रपूर्वकत्वेन प्रलयेऽपि साध्यसिद्धरित्यर्थः। नान्योऽप्रयोजकरवा दित्याह ॥ अनन्तरेति ॥ वदति । तद्दिनं वर्षादिनम् ॥ ननु, शर दाद्यदिनस्य वर्गदिनपूर्वका साध्यमस्ति । न च राशिविशेषा- पच्छेद इति साध्याव्यापकत्वम् । न । वर्षादिनत्वे सति यादिन- पूर्वकंतदाशिपिरोगपच्छिन्नमितिसाधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्यात् तथापि राशिविशेषावच्छिन्नत्वं वादिनत्वस्य साधनस्य व्यापकम्। भत्र, यदा दिनन्यन वर्षापदिनस्य यांदिनपूर्यकत्वं साध्यते, तदा पक्षयमांवच्छिन्नसायप्यापकोऽयमुपाधिरिति साम्मदायिकाः। किश, विवादास्पासितत्यनैतत्कालीनाहोरात्रस्य पक्षत्वे सिद्धसाधन म् । संसर्गाद्यतापक्षत्ये च पाधः । नचाहाराप्रत्यमव्ययहिताहो- रात्रपूर्वकन्यध्याप्यम् । अहोराश्वृत्तिधर्मत्वात् । एनदहोराप्रत्ययत् । पनेरदेशम्यापि रशन्नन्याविरोधान्। माध्यतया निधितत्यम्यर ·द्वितीयः स्तबकः ।२। तन्त्रत्यादिति वाच्यम् । अहोरात्रत्वसमानाधिकरणात्यन्ताभाव- प्रतियोगित्वस्योपाधित्वात् । न च ब्रह्माण्डस्य नित्यत्वेन साधन- च्यापकोऽयमुपाधिरित्याह ॥ न चेति ॥ वृत्तिनिरोधस्येति ॥ यथा सुपुती विषमविपाकसमयान्यपि कर्माणि युगपनिरुद्धवृत्तीनि प्रति- बद्धभोगजननानि, तद्वत्तदाऽपीत्यर्थः ॥ मायुष इति ॥ जीवनस्य कालावच्छेद आयुस्तदर्थमित्यर्थः ॥उपमयेति । प्रतिवद्धप्रतिबन्धक- स्वभावतयेत्यर्थः । सुस्वाप रति युक्तः पाठः1 सुविनिदुर्व्यः सुपि- सूतिसमा इत्यनेन रातसम्प्रसारणस्यैव सुपेः पत्यविधानात् ॥ तथा- ऽपीति ॥ कर्मभिर्भोगजनने देहस्यावइयोत्पाद्यत्वादित्यर्थः भोगेति। तदानी कर्मभिर्मोगजननात् तदर्थे देदोत्पादनमित्यर्थः । तण्डलीयक- मुन्द्रिद् दृष्टान्तः ॥ एवमिति ॥ क्षीरादक्षीराच परमाणोः क्षीरम्, एवं दध्याद्यपीत्यर्थः । नन्विदानी ग्राह्मणत्वादिव्यवस्थापकं विशुद्धमाता- पितृजत्वादिकं, सर्गादौ तु कर्मत्यननुगम इत्यत आह ॥ स एवेति ।। इदानीमप्यपविशेषोपगृहीतभूतजनितत्वेनैव तद्यवस्थेत्यर्थः ।। गत. मिति सर्गाधगोव्यक्ती व्यभिचारादित्यर्थः ॥ पोनिजेविति ॥ योनिजमात्रवृत्तिगोत्वव्याप्यजातेस्तत्र, हेतुत्वादित्यर्थः । तनिश्चयश्च कालविशेषवृत्त्येति भावः ॥ समयोऽप्येकेनैचमायाविनेय व्युत्पाद्यव्युत्पादकभाषा- वस्थितनानाकायाधिष्ठानाद् व्यवहारत एव सुकरः। यथा हि मायावी सूत्रसञ्चाराधिष्ठितं दारुपुत्रक- मिदमानयेति प्रयुङ्क्ते । स च दारुपुत्रकस्तथा करोति तदा चेतनव्यवहारादिवत्तदर्शी बालो व्युत्पद्यते, तथेहापि स्यात् । क्रियाव्युत्पत्तिरपि तत एव कुलाल- कुविन्दादीनाम् ॥ सर्गादावेव किं प्रमाणमितिचेत् । विश्वसन्तानो- sपं दृश्यसन्तानशून्यैः समवापिभिरारब्धः सन्तान- त्वादारणेयसन्तानवत् । वर्तमानब्रह्माण्डपरमाणवः पूर्वमुत्पादितसजातीयसन्तानान्तराः नित्यत्वे सति ·सप्रकाश न्याययुमुमाञ्जली तदारम्भकत्वात् प्रदीपपरमाणुवदित्यादि । अवयया. नामावापोदापादुत्पत्तिविनाशौ च स्यातां, सन्ताना- विच्छेदश्चेति को विरोध इतिचेन्न । एवं हि घटादि- सन्तानाविच्छेदोऽपि स्यात् । विपर्ययस्तु दृश्यते । कादिभोगविशेषसम्पादनप्रयुक्तोऽसाविति चेन्न । यणुकेषु तदभावात्। तथाच तद्वयवानामपगमाभावे- ऽनादित्वप्रसझे घणुकत्वव्याघातः । तस्माद् यत्कार्य यन्नियन्धनस्थिति, तदपगमे तन्निवृत्तिः । यद् यद्धेतुकं तदुपगमे तस्योत्पत्तिः। न च कार्यस्य स्थितिनियन्धनं नित्यमेव। नित्यस्थितिप्रसवात् । न च नित्य एवं हेतु- रकादाचित्करवप्रसङ्गात् । ततिनिस्तरङ्गमेतत् ॥ समयोऽपीति नन्दीश्वरव्यवहाराच्छतिग्रहे स भ्रम स्यात् । व्यवहारहेतुतज्ज्ञानस्य नित्यतया शब्दजन्यत्ययाधात् । तथाच तन्मूलन सर्वशा व्यवहारो मम स्यात् । न । घटपदज घटज्ञान मिन्यस्य ममत्वेऽपि यटपद यातमित्यस्य ज्ञानस्य सत्यज्ञानत्वाद विषययाधामावात् । न च भ्रममूलकत्येन प्रमत्यम् । विशेश्यावृत्ति प्रकारकत्वस्योपाधिस्यात् । अत एवानुरूप दृष्टान्तमाहायथा होति। विश्वसन्तानेति ॥ ननु विश्वशब्देन ग्रहाण्डपक्षत्वे तदसिखा आश्रयासिद्धि । कार्यमानपक्षत्वे मारब्धदहनपवनादिन्यायेनार म्मेऽपि प्रत्यासिद्धी सिद्धमाधनम् । एक्देति विशेषणे तेनेच व्य भिचारात् । एकदाsरम्भहेतुसाकल्प सतीति विशेषणासिद्धे । माध्यमपि कार्यद्रन्यशून्यसमयाय्यारभ्यत्व कार्यमावशून्यसमवाय्या रम्यत्र पाथाचे सिद्धसाधनमन्त्ये याय, थारम्भकसयोगादे सत्गम् । अधक्कारीना सवे परमाणव पदाचित् समग्रोपादेयत्र पन्धरल्या, आरम्मक पानटपरनारम्भरपरमाणुचत् । सर्वत्र पस तापच्छदयावच्छिन्नमाम्य प्रतीयन इत्येवकार शून्यता रभ्यते । न य परनपरमानामपि पक्ष येनाशत सिरसाधनम् । पक्षधर्मनायर सभ्यसायाप्रतीत । अमेदानुमानवप पक्षस्यापि दृशा तस्यापि .

·द्वितीयास्तवकः॥२॥ रोधः। न । कार्यद्रव्याधिकरणकालमानपत्तित्यस्योपाधित्वात् । न च परमाणपः कार्यद्रव्यसमानकालिफपरमाणुक्रियाऽतिरिक्तक्रियाय. न्तः । मूर्त यात् । पटवदित्ययान्तरप्रलये महाप्रलये च कार्यव्यस- मानफालितत्तिप्पंसान्यायंसयन्तः । तत एव तदिति पाच्य. म् । एतदन्यगुणवाचस्योपाधित्वात् । नाप्यारम्भफकालान्यवृत्ति- ध्वंसाप्रतियोगितिकार्यव्यत्वं स्वाधिकरणानधिफरणवृत्तिध्वंसप्र. तियोगिवृत्ति । कार्यमापत्तिधर्मत्यात् । एतत्प्रदीपत्ययदिति वाच्य- मास्यपदेन पक्षभिन्नाभिधानेऽनन्ययात् । पक्षाभिधाने त्वप्रसिद्धिः॥ भग्राहुः । विश्वसन्तानपदेन कार्यमानत्यनेकवृत्तिईमः कार्य- द्रव्यत्यं पक्षः । तथाहि, समयसमयायिभिन्नवृत्तिध्वंसप्रतियोग्यवृत्ति- कार्यद्रव्यत्वं कार्यद्रव्यमागभावसमानकालोनारम्भकातिरिक्तकार्य- दव्यानधिकरणवृत्तिभ्यसप्रतियोगिहत्ति । कार्यमावृत्तिधर्मत्वात् । शम्दत्ययत् । न चात्र विमुवृत्तिन्यमुपाधिः । अन्त्यावयविकर्मत्ये साध्याव्यापकत्वात् ॥ वर्तमानेति ।। ब्रह्माण्डस्यागमसिद्धत्वान्नाथ- यासिद्धिः । तदारम्मकत्यं तन्तुभिः पूर्वमनुत्पादितपटैरनकान्तिफ- मित्यत उक्तम् ।। नित्यत्वे सतीति ॥ नित्यत्वमाग्रन्तु व्योमादिभिरने- फान्तिकमिति तदारम्भकत्यादित्युकम्।प्रदीपपरमाणूनां तेजसद्व्य- वेन संसर्गिद्रव्यतयाऽरब्धतेजोजातीयत्वसिद्धौ दृष्टान्तत्यम् । न चाप्रयोजकत्वम् । निरुपाधिमहासनस्य विपक्षयाधकत्वात् । न त्यागमो विपक्षवाधकः । तस्य कार्यद्रव्यानाधारकालावोधकत्वात् । सन्तानापिच्छेदेऽपि उत्पत्तिविनाशयोरल्यापपत्तिरित्याह ।। अवय- घानामिति ॥ वापोदापी उपगमापगमौ । यदि नैवं कार्यद्रव्यस्पा- त्यन्तमुच्छेदस्तदाऽभिमतघटायुच्छेदोऽपि न स्यादित्याह ॥ एवं होति ॥ विपर्ययस्त्विति ॥ अत्यन्तोच्छेद इत्यर्थः । मनु न सन्तानप्र- युक्तोऽत्यन्तोच्छेदः, किन्त्वन्योपाधिप्रयुक्त इत्याह ॥ फांदीति ।। उपाधेःसाध्याव्यापकत्वमाह । घणुकेविति॥ तद्भावाद्भोगविशेष- सम्पादकत्वस्योपाधेरभावादित्यर्थः । न च तत्राप्यत्यन्तानुच्छेदे- ऽपि अवयवानामापोद्वापाभ्यामेवोत्पादविनाशसम्भवः । तयोरबाभा- चादित्याह ॥ तथा चेति ॥ नाशस्य भोगविशेपसम्पादनप्रयोजकत्ये द्वयणुकनाशो न स्यात् । तेन भोगाजननात् । तथाच विनाशिभाव स्थानुत्पन्नन्येन नित्यनया दूधणुकत्यन्यायात इति सन्तानत्यस्यात्य- ·सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जला न्तोच्छेदेन स्वामाविकः सम्यन्यो मन्तव्य इत्यर्थः । सन्तानस्याव- स्थानमहेतुकं निन्यहेतुकं वा यदि स्यात्तदा सन्तानाविच्छेदः स्या- दित्याह । तस्मादिति ॥ यदेतुकमिति दृष्टान्तार्थम् । एतत्, कार्य यनियन्धनस्थितीत्यादिकम् ॥ ईदृश्याच वस्तुस्थिती भोगोपि कर्मभिरेवमेव वस्तुस्वभावानतिक्रमेण सम्पादनीय इति घणुकवत् पिपीलिकाण्डादेब्रह्माण्डपर्यन्तस्यापि विश्वस्येयमेव गतिरिति प्रतिपन्धसिद्धिः। तथाच ब्रह्माण्डे परमाणु- सावितरि परमाणुपु च स्वतन्त्रेषु पृथगासीनेपु तद- न्तःपातिनः प्राणिगणाः क वर्तन्ताम् ? । कुपितकपि- कपोलान्तर्गतोदुम्यरमशकसमूहवद्, दवदहनदय- मानदारूदररिपूर्णमानघुणसद्दातवत्, प्रलयपवनीला- सनीयोनलनिपातिपोतसांयात्रिकसार्थवटेति ॥ अपि च। जन्मसंस्कारविद्यादेः शक्ती स्वाध्यायकर्मणोः ।। हामदर्शनतो हासः सम्प्रदायस्य मीयताम् ॥३॥ पूर्य हि मानस्यः प्रजाः समभवन्, ततोऽपत्पैक- प्रपोजनमैथुनसम्भवाः, ततः कामावर्जनीयसनिधि- जन्मानः, इदानी देशकालायव्यवस्थया पशुधर्मादेव भूपिष्ठाः । पूर्व धम्मभूतिपु संस्काराः समाधायिपत, सतः क्षेत्रप्रभृतिषु, ततो गर्मादितः इदानीन्तु जातेपु सोकिपम्पयहारमाश्रित्यपूर्व सहस्रनायो यदोऽध्य. गापि, ततो पस्नः, ततः पदव एकः । इदानीन्तुक चिदका गाति । पूर्यम् प्राप्तत्तयो प्राणाः प्रायो निपत, सोपालप, मानिनमत्यानुनकुनधि- ·, द्वितीयः स्तवकः ।२। पाशुपाल्पश्ववृत्तयो भूयांसः । पूर्व दुःखेन ब्राह्मण- रतिथयोऽलभ्यन्त, ततः क्षत्रिपातिथयोपि संवृत्ताः, ततो वेश्यावेशिनोऽपि, संप्रति शूद्रानभोजिनोऽपि । पूर्वममृतभुजः, ततो विघसभुजः, ततोऽन्नभुजः, संप्र- त्यधभुज एव । पूर्वं चतुष्पादधर्म आसीत् ततस्तनूय- माने तपसि त्रिपात्, ततो म्लायति ज्ञाने दिपात्, संप्रति जीर्यति यज्ञे दानेकपात् । सोऽपि पादो दुरा- गतादिविपादिकाशतःस्थोऽश्रदामलकलङ्कितःकाम- फोघादिकण्टकशतजर्जरः प्रत्यहमपचीयमानवीर्यत- या इतस्ततः स्खलन्नियोपलभ्यते ॥ इदानीमिव सर्वत्र दृष्टान्नाधिकामिष्यते इतिचेन्न । स्मृत्यनुष्ठानानुमितानां शाखानामुच्छेददर्शनात् ॥ स्वातन्त्र्येण स्मृतीनामाचारस्य च प्रामाण्यानभ्युपग- मात् । मन्वादीनामतीन्द्रियार्थदर्शने प्रमाणाभावा- त् । आचारात् स्मृतिः स्मृतेश्वाचार इत्यनादिताऽभ्यु- पगमे अन्धपरम्परामसङ्गात् । आसंसारमनाम्नातस्य च वेदत्वव्याघातेनानुमानापोगात् । उत्पत्तितोऽभि- व्यक्तितोऽभिप्रायतोवाऽनवच्छिन्नयर्णमात्रस्य निरर्थ- कत्वात्। यदि च शिष्टाचारत्यादिदं हितसाधनं कर्तव्यं चेत्यनुमितं किं वेदानुमानेन, तदर्थस्थानुमानत एच सिद्धेः । न च धर्मवेदनत्वादिदमेवानुमानमनुमेयो वेदः । प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । अशब्दत्वाच ॥ ईदृश्यामिति ॥ अनित्यहेतुनियधनायां कार्यस्थिती कर्मभिः सम्पादनीयो भोग एवमेव वस्तुस्वभावानतिक्रमणेति योजना । नन्येवमपि ब्रह्माण्डनाशसिद्धी गिरिसागरादीनां कुतः प्रलय इत्यत आह ॥ तथा चेति ॥ फ वर्तन्तामिति ॥ घिनश्यन्तीत्यर्थः । महाद्रव्या- ८ ·समकाश न्यायकुमुमाजला न्तरण निहन्यमानाधारवाद, महादहनदह्यमानाश्रयत्यान, महा पवन सुमितममुद्रपिलीयमानाश्रयत्यादित्यत्र हेतुपये प्रमेण दृष्टान्त प्रयमा ॥ पुपितेति ॥ एतेनाधाराभावात् पतन्त एव सन्तीत्यपा स्तम् । पर सरस्य नाश अर्याद घेदोऽपि नश्यतीत्युपपाच घेद हासदर्शनेनापि तनाशोऽनुमेय इन्याह ॥ अपि चेति ॥ यदहासे दृष्टा न्तार्य जन्मादिहाम उक्त प्रतियुग क्रमेण हासमाह पूर्व हीति । ममाघायिपन सम्यगाहिता इत्यर्थं ॥ श्रूयमाणा अपि चेदा उच्च म्यन्ति, वास्यन्यात् । उभिदनशापायदिति माय ॥ कलमुशिल शेयममृत म्यादयाचितम् । मृत तु याचिन भैक्ष्य प्रसून वर्षण स्मृतम् ।। मत्यानून नु बाणिज्य युमीदव दलातरम् ॥ पागुगान्य गोरसादि ॥ पनि सेया ॥ वैश्याशिनो पाया ऽतियय ॥ अमृनभुनो यमशेपमुज ॥ विघम जोऽतिविशेषमुज । अन्नमुजो भृत्यशेषमुन ॥ मयमुन स्वाधमाधितभुज ॥ चतुप्पा दिनि । सानयादानानि चार पादा ॥ दुरागत दुष्टापाया दुपूनादेगगनम ॥ नदेव रिपादिका पादरोगगनु शागोच्छेद वितु यावान् पंद दानीमधीयन तापानेर सदाऽययनयिश्य पति येदहासाऽमिद इन्याद । इदानीमिति ॥ विवादपद स्मृति म्म यथांनुमायन्येदमूग, यक्दनमूलान्तरल्ये मनि महाजनपरि गृहीतम्मृति गान् । प्रयायेदमूरमृतियत् । मतो न न्यायादि मरामगृती व्यभिचार निया, मझगवाचा पदयोधित । मली विपणियाविगांततिशगग्यान् यागादिनि स्मृयाचारमूलस्य परम्यान यक्षगन्नदुर तदीयमानवदम्याप्युच्ची माया रसाद म्गतानि । ननु पदयात् ग्मयाचारपोरर म्यत प्रामाण्य मनिन नामूदायमामि यत माद ॥ म्यातम्यगति र भारत मगादग्पयामि प्रामाण्यााम्युपगमादित्ययं मनु गनिमार पपमपाएर माशाप नागाधनमुदायनानि दायत मा यादीनामिति माताप्रिया दामनायागादिनि भाय । ना भूप निशचापानाल प्रगति सन' दिली गस्यादिति कि मम्मामानेनागत भाद , भागागरिन परियामा ·द्वितीयः स्तमाः ।। मूलफत्येनाव्यवस्थापकत्वात्तादृशस्मृत्याचारयोर्वेदमूलकत्वव्याप्ते स्तव देशनाया एव धर्म मानत्वास तयोरमानरुत्वापातादित्यर्थ । ननु नित्यानुमेयो येस्तन्मूल स्यादतो न शाखांच्छेद इत्यत आह ॥ आससारमिति ।। अनाम्नातस्य अपठितस्य ॥ उत्पचित इति स्वमते, अभिव्यक्तित इति परपक्षे, अभिप्रायत इति उभयत्र । यथा मौनि दलोकोऽपठितः श्रोगानभिव्यक्तश्चाभिप्रायस्थस्तथा वेदोऽपीत्यपि नेत्यर्थ । तथात्वे निश्चितानुपूर्वीस्पदक्दम्यस्यरूपत्वे नित्यानुमेय त्वन्यायात इति भाव।। अन स्मृत्याचारमूल वेदोऽध्ययनविपयो न या, घेदत्यमध्ययन विपयत्य याप्य न वेति विप्रतिपत्ति । ननु स्मृत्यर्थशापकत्येन शातस्यैन वेदस्य स्मृत्यर्यानुमापक यम् । न हि शाददाधे नियत पदानुपूर्वी हेतु । गामानयानय गामित्यन तदमायेऽपि तत्सत्वात् । पदस्य वर्णविशेषानुपूर्णनियमेऽपि तत्तणीनुरुपदविशेषो न हेतु, घटकल शपदाना प्रत्येक व्यभिचारात् । किन्त्यव्यभिचारितदर्थ शापकत्वेन शातस्य, लायनादावश्यकत्वाच । जत एव, वर्णलोपे दन्त्यादिमकारादिसन्देहे सत्यपि वाक्यार्थधी । न च मिरपद पत्त्य वाक्यत्वम् अनुद्यार्यमाणस्य चौधारणघटितनमासम्भन इति वाच्यम् । गौरश्न इत्यादी तत्सम्मयेऽपि वाक्यत्याभावात् । विशि टार्थपरमान्दत्यन्त्यनापि तुरपम् । न चानुथार्यमाणस्य न चाफ्यत्वम्। लिप्यनुमिताना मौनिलोकस्य च वाक्यत्वात् । किञ्च पास्यमुचार्य ते, न तयारणाद्वाफ्यत्वम् । वाक्यमुशारयेदित्यनानन्ययापत्ते । उसारणदशाया वाक्यत्वे याक्यस्यासत्यापत्ते । एषा तायत्पदाना मुद्यारणामापात् । यय, तदर्यशापकत्येन झातात् पदात् पदार्थ मानमान स्यान्न ससर्गज्ञानम् । अन्ययप्रारकर्ममा पस्थापयि भक्त्यादिसमभिन्याहाराभावात् । मेवम् । अनुमितयेटाद्वाक्यानु भवे मामग्या परक्षण्यात् । धर्मिग्राहसमानेन तयाशरीरेश्वरकत स्वस्र स्मृत्यर्यानुभावत्वेनैव तस्य सिद्ध । यन्यथाऽन्यत्र फ्लप्त हेतु बिना न सोऽनुमानक इत्यादी तदमिद्धायाश्रयासिद्धिस्तत्सिद्धी य पाध । अत एव स्तुतिनिन्दार्यपादकल्पितविधिनिषेधक्दादर्थ मयगत्य प्रवृत्तिनिरची । अन्यथा विधिनिषेधक्यदाना नानाप्रकार करयेन विभक्त्यादिविशेषवत्पदस्यानुमानुमशक्यत्याप्न ततोऽर्थधा ·समाश न्यायकुसुमाञ्जली स्यात । एषमाचारानुमितवेदादपि प्रवर्तककर्तव्यताधी स्मृत्या चारानुमितो पेदोऽथ योधयतीति पूर्वपूर्वानुमितवेदादुत्तरोत्तरस्मृत्या चाराविति नान्यपरम्परा, स्वतन्त्रप्रमाणमूलकत्वादिति ॥ अत्राहु । उच्छिन्नवेदार्थ प्रतीत्य स्मृत्याचारयोरुपपत्ते साम गन्यन्तरकल्पने गौरयम् । अत एव च न वाधाधयासिद्धी । स्मृत्या चारमूलस्य वेदस्यास्माभिरभ्युपगमात् । तथा च, स्मृत्याचारयो घेदजन्यानुभवमूलकत्यानुमानादेव पक्षधर्मतावलेन प्रत्यक्षदमूल कत्यसिद्धि । अननुभावस्य मूलत्यानुपपत्ते । स्तुतिनिन्दार्थवा दाभ्यामपि प्रतिनिवृत्तिपराभ्या प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुरयं एव कल्प्यते साधवात् । न तु विधिनिषेधयाक्य, गौरयादुतदोषाच ! या चार्य यादादेव तरसान, कत्र नरति मृत्युमित्यादौ न तत्कल्पनाऽपि । नच यहुभिधापिभिराध्यात्मिकशतिसम्पनयिमाणाया शासाया म मानान्तरवदुच्छेवसम्मयातिवाच्यम् । एफस्य न सकलनासाय यने शाति रित्यकेनेगरैरपि तदनश्यपने तदुच्छेदसम्भवात् । एका नधीतायास्तस्था अपराध्ययनविषयत्यनियमे मानामायाद निच शाखादे वर्णादिशानिराक्षया प्रत्यक्षदादपि पाल्यार्थप्रयोग योरनिधये घेदिकव्यवहारोद, थ्यमाणमात्रस्यैव महाजनपरि गृहीतत्वेन तन पर निययात् । तस्मात् स्मृत्याचापनुमितो येद प्रत्यक्षोऽध्ययनविषयश्च यंदरयात् । मतयत् । विपक्षे वयाधकमुक्त गौरयमिति सपा दूपणान्तरमाह ॥ यदि चंति ॥ घेदेनापि हि प्रवृत्तिहेनुयायत्य भान तरतुरहान योत्पाद प्रवृत्तिजन्येत्यायकत्यालायचाय तद पानुमीयता, किं तद्यापश्येदेनत्पर्य । तदर्यस्य कायंत्यनादे । ननु पर्मदा पहेतुशे येदध्यमहारस्तए लिनेऽप्यस्तीति तदेय नित्यानुमेयरदशदनाच्यते इत्यत याद॥ न घेति ॥ प्रत्यासिर स्थान निरयानुमेयत्वम्, मायाय न पेदत्य मिरप ।। प्रमाणसामा गातुमानेऽपि पक्षधर्मतापराम् नविशेषयसिसि ग्याविरया- अप शिष्टाचारत्यात प्रमाणम्टोऽयमितिपत् । लता मिदमाघनम् । प्रत्यक्षमूलत्याभ्युपगमात् । त.

·द्वितीयः स्तवकः । २.। दसम्भवेऽप्यनुमानसम्भवात् । नित्यमज्ञायमानत्वा- सप्रत्यायकं, कथमनुमानं, कथञ्च मूलमितिचेत् । वेदः किमज्ञायमानः प्रत्यायकोऽमत्यायक एव वा मूलं, येन जडतम ! तमाद्रियसे । अनुमितत्वाज्ज्ञायमान एवं इति चेत् । लिङ्गमप्येवमेवास्तु । अनुमेयप्रतीतेः प्राक्तनी लिङ्गप्रतीतिरपेक्षिता, कारणत्वात्, न तु प- श्वात्तनीति चेत् । शब्दप्रतीतिरप्येवमेव । आचार- स्वरूपेण शब्दमूलत्वमनुमीयते, तेन तु शब्देन कर्त्त- व्यता प्रतीयते इतिचेन्न । आचारस्वरूपस्य प्रत्यक्ष- सिद्धत्वेन भूलान्तरानपेक्षणात् । तस्मात् कर्त्तव्यतायां प्रत्यक्षाभावाप्रमिततया च शब्दानुमानानवकाशात् प्रत्यक्षश्रुतेरसम्भवाच्छिष्टाचारत्वेनैव कर्त्तव्यतामनु- माय तया मूलशब्दानुमानम् । तथाच किन्तेन ? । तदर्थस्य प्रागेव सिद्धेः । तथाप्यागममूलत्वेनैव तस्य व्यासेरित चेत् । अत एव तर्हि तस्य प्रत्यक्षानुमान- मूलत्वमनुमेयम् । आदिमतस्तत्वं स्यायं त्वनादि- रिति चेत् । आचारोऽपि तर्हि प्रथमतस्तथा स्यादय- नत्वनादिर्विनाऽप्यागमं भाविष्यति । आचारकर्तव्य- ताऽनुमानयोरेवमनादित्वमस्तु किन्नश्छिन्नमितिचेत् । प्रथमं तावन्नित्यानुमेयो वेद इति। द्वितीयं च देशनैव धर्म प्रमाणामिति । अथायमाशयः । चैदिका अप्या- चारा राजसूयाश्वमेधाद्यः समुच्छिद्यमाना दृश्यन्ते, यत इदानीं नानुष्ठीयन्ते । न चैते प्रागपि नानुष्टिता एव । तदर्थस्य चेदराशेरप्रामाण्यप्रसङ्गात् । समुद्र- तरणोपदेशयत् । न चैवमेवास्तु । दर्शाद्युपदेशेन तुल्य- ·सप्रमाणे न्याययुसुमाञ्जली योगक्षेमत्वात् । एवं, पुनः स कश्चित् कालो भविता- पत्रैते अनुष्ठास्पन्ते, तथाऽन्येऽप्याचाराः समुच्छे. त्स्यन्ते अनुष्यास्यन्त चेति न घिच्छेदाततस्तइदागम- मूलतेतिचेत् । एवं तईि भवाहादौ लिवाभाचे कर्तव्य त्यागमयोरननुमानादसत्यां प्रत्यक्षश्रुतौ आचार- सङ्कथाऽपि कथमिति सर्वविप्लयः । तस्मात् प्रत्यक्ष श्रुतिरेव मूलमाचारस्य । सा चेदानी नास्तीति शाग्योदः । अधुनाऽप्यस्ति साऽन्यत्रेतिचेदा कयं नास्ति । किमुपाध्याययंशानामन्यत्र गमनात्,तेपा- मेयोच्छेदाढा, आहोस्थित् स्वाध्यायविच्छेदात् ? । न प्रथम द्वितीयौ । सर्वपामन्यत्र गमने उच्छेदे या नियमेन भारतच शिष्टाचारस्याप्युच्छेदमसनात् । तस्याध्यतममानकर्तृकत्वात् । अन्यत आगराचार- प्रयर्सन अध्ययनमयर्तनमपि स्यात् । न तृतीयः । आध्यात्मिकाक्तिसम्पन्नानामन्तवासिनामविच्छेद तस्यासम्मवात् ॥ तस्मादायुरारोग्ययलवीर्यश्रदाशमद्भग्रहणधारणादि- शरीरहरहरपचीयमानत्वात् स्वाध्यापानुष्ठाने शीर्ष- माणे कथाभिदू अनुवर्तने । विश्वपरिग्रहाच्च नम हमा मर्योच्छेद इनि युसमुत्पश्यामः ।। यति । सामान्यापम यातिपयत्येनाप्युपानेन सा विरमगमपल्या प्रत्यति । दयरमन्यमानम्युपगम्तृमने, प्रपि माशलादरिय कम्यनागनेऽनुमानमेय मूल म्यादित्याद। मदिति मिशियलिशानाश नद मामता न मूलमित्याह । नियमिनि । नित्यानुमेयो पदोषि विशेशरणानिधिमन्यात मोमयादिपायद इन पिशेल ति संप: । सामान्य ·द्वितीयः स्तयकः । २॥ ६३ तस्तज्यानं वेद इयानुमानेऽपि तुल्यमित्याह ॥ अनुमितत्वादिति ।।. आचारकर्तव्यताऽनुमानमूलेत्यनुमेयं पूर्वमाचारकर्तव्यतासिद्धीस्या- त् । सा च कर्तव्यताबोधकलिगप्रतीतेः प्रागेय सिद्धति नानुमान- मित्याह ॥ अनुमेयेति ॥ एवं शब्दप्रतीति विनाऽपि कर्चन्यतायुद्धः सिद्धत्वाद् व्यर्थ शब्दानुमानमिति तुल्यमित्याह ॥ शब्देति॥विशिष्ट- शिष्टाचारेण येदमूलत्वमनुमीयते, अतो न प्रत्यक्षादिना सिद्धसा- धनमित्याह ॥ आचारेति ॥ आचारस्वरूपसियर्थ वेदानुमान, तत्क- ध्यतावोधार्थ, व्याप्तिमात्रेण वा ? । नाद्यः । तत्र प्रत्यक्षस्यैव मूल- त्यादित्याह । प्रत्यक्षेति न द्वितीयः। कर्तव्यतायामशातायां घेदा- ननुमानात् तज्शाने च तदनुमानचैयर्थ्यादित्याह ॥ तस्मादिति ॥ तृतीयं शङ्कने । तथापीति ॥ दांदिव्यवहारस्य वेदपूर्वकत्वसहचार- दर्शनादित्यर्थः । न हि सहवारमात्राद् व्याप्तिः। पीरुपेयवाक्यस्पेय घेदिकवाक्यस्यापि प्रत्यक्षानुमानविवक्षापूर्वफत्वप्रसङ्गादिति परिहर- ति ॥ अत एवेति । अत्रोपाधिमाह ॥ आदिमत इति ॥ आगमस्ये- त्यर्थः । आचारस्याप्यागमपूर्वकत्ये साध्ये स एवोपाधिरित्यनादिः स तनिरपेक्षोऽपि स्पादित्याह । आचारोऽपीति । द्विवीयमिति ॥ अनुमानस्यापि धर्म प्रमाणत्वाभ्युपगमादित्यर्थः । आचारस्यागम- मूलकत्वम्याप्ती प्रयोजकमाह ॥ अथेति ॥ अप्रामाण्येति ॥ नित्यमननु. प्टानादित्यर्थः ॥ तद्वदिति ॥ विवादाध्यासिता आचारा वेदमूला, उच्छेदानन्तरभाविप्रवाहवत्याद्राजसूयवदिति न प्रत्यक्षादिना सिद्ध- साधनं, नाप्यत्यन्तमुच्छेद इत्यर्थः । प्रलये स्मृत्याचारयोरुच्छेदा. लिङ्गामावेनासत्या प्रत्यक्षश्रुती अनुष्टानमेव न स्यादित्यसिद्धो हेतु. रित्याह ॥ एवं तहीति ॥ न च घटादिसम्प्रदायमवर्त्तनाथमीश्वर- स्यापि शरीरपरिग्रहात् तदाचारादेव कर्त्तव्यताऽनुमितिः स्यादिति वाच्यम् । बहुव्यापारघटितस्य तत्चदाचारस्य गुरुत्वालाघवेन वेद- रूपवाक्यस्य कल्पनादिति भावः ॥ शाखोच्छेद इति ॥ व्यासादीनां सहनशानवेदशातॄणां सत्त्वेऽपि साम्प्रतं तध्ययनाभाय एव शा. खोच्छेदः । स्मृत्याचारमूलं चेद इदानीमप्यन्यत्राध्ययनगोचर इति महमतं शते । अधुनाऽपीति ॥ परिहरति ॥ अति ॥ भारतवर्षे तदध्ययनाभावेऽप्यन्यत्र तभ्ययनकलपनायां गौरवामिति भावः ॥ तस्येति ॥ यद्यप्याचारस्याप्यध्यतृसमानकर्तृकतयाऽध्ययनगोचर- ·सप्रकारो न्यायकुसुमाञ्जली . शाखायोधिताचारस्यानुपपत्तिः, तथाप्यत्राध्ययनाभावः शक्यभाव- प्रयुक्तः । स च नैतद्देशानियतः। प्रागप्यत्र तदभावारत्तेः। किन्त्वेत. कालनियतः । अतो भारतवर्षान्यदेशः स्मृत्याचारमूलाध्ययनशून्यो, देशत्वात् । एतद्देशवादिति भावः।। उच्छिन्नशापायोधितेतिकर्तव्यताशवया एकस्मिन्नपि कर्मणीति- कर्तव्यतेयत्तानिश्चयो न स्यादित्यमानक एवायमाचार इत्याह--- गतानुगतिको लोक इत्यप्रामाणिक एवाचारो, न तु शाखोच्छेदः । अनेकशाखागतेतिकर्तव्यतापूर- णीयत्वात् । एकस्मिन्नपि कर्मण्यनाश्वासप्रसङ्गादिति- चेत् । एवं हि महाजनपरिग्रहस्योपलवसम्भवे वेदा अपि गतानुगतिकतयैव लोकैः परिगृह्यन्ते इति न वेदाः प्रमाणं स्युः। तथा च वृश्चिकाभिया पलायमान- स्पाशीविपमुख निपातः॥ एनमेव च कालक्रमभाविनमनाश्वासमाशङ्क- मानमहर्पिभिःप्रतिविहितमतो नोक्तदोपोऽपिान चाय- मुच्छेदो ज्ञानक्रमेण येन इलाध्यास्याद् अपितु प्रमाद- मदमानालस्यनास्तिक्यपरिपाकक्रमेण । ततश्वोच्छ- दानन्तरं पुनः प्रयाहः, तदनन्तरच पुनरुच्छेद इति सारस्वतमिव स्रोतः। अन्यथा कृतहानप्रसङ्गात् । तथा भाविप्रवाहवद्चन्नप्ययमुच्छेदपूर्वक इत्यनुमीयते । स्मरति च भगवान् व्यासो गीतासु भगवचनम्- यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम् ॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे, इति । का पुनरयं महाजनपरिग्रहः ।। हेतुदर्शनशून्य- ·द्वितीयः स्तवकः । २। ग्रहणधारणार्थानुष्ठानादिः । स ह्यत्र न स्याद् ऋते निमित्तम् ॥ न खत्रालस्यादिनिमित्तं, दुखमयकर्मप्रधानत्वा- त् । नाप्यन्यत्र सिद्धप्रामाण्येऽभ्युपायेऽनधिकारेणा- ऽस्मिन्ननन्यगतिकतयाऽनुप्रवेशः । परैः पूज्यानामप्य- ऽनाप्रवेशात् । नापि भक्ष्यपेयायदैतरागः, तद्विभाग- व्यवस्थापरत्वात् । नापि कुतर्काभ्यासाहितव्या- मोहः, आकुमारं प्रवृत्तेः । नापि सम्भवदिमलम्भ- पापण्डसंसर्गः, पित्रादिप्रामेण प्रवर्तनात् । नाऽपि योगाभ्यासाभिमानेनाव्यग्रताभिसन्धिः,प्राथमिकस्य कर्मकाण्डे सुतरां व्यग्रत्वात् । नापि जीविका, प्रागु- क्तेन न्यायेन दृष्टफलाभावात् । नापि कुहकवञ्चना, प्रकृते तदसम्भवात् ।। गतेति ॥ महाजनपरिगृहीताचारस्यामानकत्वशका वेदेऽपि स्या- दित्याह ॥ एवं हीति ॥ वृश्चिकेति ॥ उच्छिन्नशासषेदाङ्गीकारेननु. छान वृश्चिकमी, तया पलायमानस्य सर्ववेदाप्रामाण्यापात आशीवि. पमुखे निपात इत्यर्थः । अनेकेत्यादि दूपयति ॥ एतमिति ॥ तत्त- कर्मणि नानाशाखायोधितेतिकर्तव्यतायोधनाय महर्पिप्रणीता महा. जनपरिगृहीताध स्मृतयः सन्तीति नानाभ्वास इत्यर्थः । अन्यथै- कस्य सकलानवगमाच्छाखान्तरयोधितेतिकर्तव्यताशङ्कया पक- शास्त्रातो नार्थनिश्चयः स्यादिति भावः । नन्याचारस्योच्छिन्नशाखा. मूलकत्वे साऽपि शाखान्तरयच्छिप्याद्यतेति नोच्छेदः । स चेन्नूनं समुद्रतरणोपदेशवच्छालैयाप्रमाणमित्यत आह || न चेति ॥ अप्रा- माणिकधिया न तच्छासानध्ययनमपि त्यन्यप्रयुक्तमित्यर्थः । तदेवं वेदत्यादाचारानुमितचेदयवदा उच्छेत्स्यन्तीत्युपसंहरति । ततश्चे- ति । दिनरात्रिहासैश्च न व्यभिचारस्तस्यापि पक्षत्यादिति भावः। ननु वर्तमानप्रवाहोच्छेदसिद्धावपि भाविप्रधाहोच्छेदसिद्धिः कुत इत्यत आह ॥ अन्यथेति । प्रागुपात्तारष्टस्य देहायमावेन भोगाजन ·सप्रकाश न्यायमुमाञ्जली करयादित्यर्थः । नन्ययमपि प्राच्यविच्छेदासिद्धौ परन्तन्त्रपुरुषपूर्वको- ऽमादिरेवायं सम्प्रदाय इत्यत्र न किञ्चिदनिष्टमित्यत आह ॥ तथा. चेति ॥ प्रयाहत्यादिति शेपः॥ धर्मों यागादिः, तस्य ग्लानिरुच्छे. दः ॥ अधर्मस्य मण्डलीकरणादेः । संस्थापना व्यवस्था । ननु महा- जनपरिग्रहावेदस्य मामाण्यधी, स एव क इत्यत माह ॥ कर पुन रिति । हेतुदर्शनेति ॥ अनन्यथासिद्धप्रवृत्तिविषयत्वमित्यर्थः । तदे- पाह ॥ न धोति ॥ निमित्तमित्यप्रे सर्वबानुपज्यते ॥योगेति ॥ योग एय कर्त्तन्यो, न तु चित्तविक्षेपहेतुर्यागादिरित्यमिमानेनेत्यर्थः । प्राथमिकस्यति ॥ ब्रह्मचारिण इत्यर्थः । योगव्यग्रतामिमानेन वर्म- फाण्डे प्रवृत्तिनं स्यात् तस्य योगयहि यादित्यर्थः । प्रागुन, विफला विश्ववृत्तिन-इत्यादिना ।। यौद्धाधागमपरिग्रहे अन्यथासिद्धिमाह- सम्भवन्ति चैते हेतवो यौद्धाद्यागमपरिग्रहे । तथाहि । भूयस्तत्र कर्मलाघवमित्यलसाः । इतः पतितानामप्यनुप्रदेश इत्यनन्यगतिकाः । भक्षाप- ऽनियम इति रागिणः स्वेच्छया परिग्रह इति फुतर्का- ऽभ्यासिना पित्रादिप्रमाभावात् प्रवृत्तिरिति पापण्ड- संसर्गिणः॥ उभयोरन्तरं ज्ञात्वा कस्प शौचं विधीयते, इत्या. दिश्रयणादव्यग्रताऽभिमानिनः । सतपटिकाभोजना- दिसिद्धेर्जीविकेत्ययोग्याः। आदित्यस्तम्भनं पापाण- पाटनं शाग्वाभङ्गो भूतावेशः प्रतिमाजल्पनं धातुवाद इत्यादिधन्धनात् फुहफवनिताः । ततस्तान् परिरह- नीति सम्भाव्यते । अतो न ते महाजनपरिग्रहीता इति विभागः॥ स्यादेतत् । यद्ययं सर्पकर्मणां मृत्तिनिरोधो न फिश्चित्पद्यतन किशिहिनश्यतीति स्तिमिताकाश.

·द्वितीयः स्तरकः । २ कल्पे जगति कुतो विशेपात् पुनः सर्गः ? । प्रकृति- परिणतेरिति सांख्यानां शोभते । ब्रह्मपरिणतेरिति भास्करगोघे युज्यते । वासनापरिपाकादिति सौगत- मतमनुधावति । कालविशेपादिति चोपाधिविशेपा- भावादयुक्तम् । असताञ्चोपलक्षणानां न विशेषकत्वं, सर्वदा तुल्यरूपत्वात् । न च ज्ञानद्वारा । अनित्यस्य तस्य तदानीमभावात् । नित्यस्य च विपयतः स्वरूप- तश्च अविशेषादितिचेन्न । शरीरसंक्षोभश्रमजनित- निद्राणांमाणिनामायुःपरिपाककमसम्पादनैकमयोजन- श्वाससन्तानाऽनुवृत्तिवन्महाभूतसंप्लवसंक्षोभलब्ध- संस्काराणां परमाणूनां मन्दतरतमाऽऽदिभावेन कालावच्छेदैकप्रयोजनस्य प्रचयाख्यसंयोगपर्यन्तस्य कर्मसन्तानस्येश्वरनिःश्वसितस्याऽनुवृत्तः । फियान- सावित्यत्राविरोधादागमप्रसिद्धिमनतिक्रम्य तावन्त- मेव कालमित्यनुमन्यते । ब्रह्माण्डान्तरव्यवहारो वा कालोपाधिः । तदवच्छिन्ने काले पुनः सर्गः । यथा खल्बलावुलतायां विततानि फलानि, तथा परमेश्वर- शक्तावनुस्यूतानि सहस्रशोऽण्डानीति श्रूयते । एवं विच्छेदसम्भवे कस्य केन परिग्रहो, यतः प्रामाण्यं स्यात् । ज्ञापफश्चापमों, न कारकः । ततः कारका- भावानिवर्तमान कार्य ज्ञापकाभिमतः कथकार- मास्थापयेत् ॥ सम्भवन्तीति ।। उभयोरिति । अत्यन्तमलिनः कायो देही ची- ऽस्यन्तनिर्मल:-इति पूर्वार्द्धम् ॥ साड्यानामिति ॥ प्रतिपरिणता. यपि प्रयोजनाकाहायाः सत्वात् तेषामेव शोमते, न स्वस्माक- मित्यर्थः । पचमप्रेऽपि ।। भास्करलिदण्डिमतभाष्यकारः ॥ ननु यन- ·सप्रमाणे न्याययुसुमाअला मानोपाध्यभायऽप्पतीतसूर्यस्मन्दा उपाधय स्युरित्यत आह ।। असतामिति ॥ तस्य भानस्येत्यर्थ ॥ शरीरेति ॥ यथा सुपुतौ फर्म पा युगपवृत्तिनिरोधेऽपि श्वासानुवृत्तिवरात् कदाचित् प्रयोध स्तथा परमाणुना कर्मसन्तानानुवृत्तिवशात् कदाचित् सर्ग इत्यर्प ।। प्रत्येति ।। यावत् प्रचयाख्य सयोगोऽनुवर्त्तते, तावत् कर्मसन्तामा अनुवृत्तिरित्यर्य । प्रचयश्च यद्यभ्यघयवमात्रवृत्ति सयोगस्तथापि घणुफारम्भकसयोगमात्रमत्र पिरक्षितम् ॥ कियानिति । प्रलयर्ष शतमेव कालोपाधिरित्यागमप्रसिद्धरास्थीयते इत्यर्थ । यता, प्रस्त ग्रह्माण्डान्यालाण्डवृत्ति कालोपाधिरित्याह ॥ ब्रह्माण्डेति ॥ पूर्व राम्दनित्यत्यस्य प्रवाहाविच्छेदरूपस्य नित्यत्यस्य चासिद्धिरका । इदानीमस्मदमिमतस्यापि महाजनपरिप्रहस्य सर्गादायसम्मवाद सिद्धिमाह ॥ एवमिति । किञ्च महाजनपरिग्रह प्रामाण्यसापको, न तूत्पादक । यस्तूत्पादको गुणस्तदभाये ग्राहस्य प्रामाण्यस्या भायात् किन्तेन ग्राहमित्याह ॥ छापश्चेति ॥ अयमों महाजन पणिहरुप। द्वितीयामन्यथासिदि दूपयितुमुपन्यस्यति- स्थादेतत् ॥ सन्तु कपिलादय एवं साक्षात्कृत धर्माणः कर्मयोगसिद्धास्त एव संसारागारेषु पच्य. मानान् प्राणिनः पश्यन्तःपरमकारुणिकाः प्रियहितोप- देशेनानुग्रहीप्यन्ति, कृतं परमेश्वरेणानपेक्षितकीटा- दिसंख्यापरिज्ञानवतेतिचन्न । तदन्यस्मिन्ननाश्वासा त् । तथा ह्यतीन्द्रियार्थदर्शनोपायो भावनेत्यभ्युप- गमेऽपि नासौ सत्यमय साक्षात्कारमुत्पादयति, पता समाश्यसिमः । प्रमाणान्तरसंवादादितिचेन्नाअरिंसा. दि हितसाधनमित्यत्र तदभायात् । आगमोऽस्तीनि- घेन । भायनामानमूलत्वेन तस्याप्यनाश्यासविषप- त्यात् । एकदेशसंपादनापि प्रवृत्तिरितिघेन, स्वमा- ग्यानयदन्पयापि सम्भवात् । न चानुपलब्धे मापना- ·द्वितीयः स्तवकः । २। ऽपि । चौरसादयो झुपलब्धा एव भीरुभिर्भाव्य- न्ते । न च कर्मयोगयोहितसाधनत्वं कुतश्चिदुपलब्ध- म् । न चैतयोः स्वरूपेणोपलम्भः कचिदुपयुज्यते, भावनासाध्यो वा। न चास्मिन्नन्वयव्यतिरेको सम्भ- वतः । देहान्तरभोग्यत्वात् फलस्यामतीततया तद- ऽनुष्ठाने तदभावाच । न च कर्तृमोक्तरूपोभयदेह- प्रतिसन्धानादेव तदुपपद्यते । तदभावात् । न ह्येतस्य पूर्वकर्मणः फलमिदमनुभवामीति कश्चित् प्रतिसन्ध- ते । केचित्तथा भविष्यन्तीति सम्भावनामात्रेऽप्य- ऽनाश्वासात्।विनिगमनायां प्रमाणाभावात् । प्रतिप- निशीथनिद्राणमातम्प्रतिबुद्धसमस्तोपाध्यायवदन्योन्य- संवादात् कपिलादिषु समाश्वास इतिचेन्न । एक- जन्मप्रतिसन्धानवजन्मान्तरप्रतिसन्धाने प्रमाणामा- वात् । तथापि च अधिकारिविशेषेण ब्राह्मणत्वाद्य- ऽप्रतिसन्धानेऽनुष्ठानरूपस्याश्वासस्याभावात् । न हि पूर्वजन्मनि मातापित्रोर्ब्राह्मण्यात्तदुत्तरत्र ब्राह्मण्य- मिति नियमो,पेन सर्गादौ वर्णादिधर्मव्यवस्था स्यात्। ईश्वरवददृष्टरिशेपोपनित्रभूतविशेषानुपलम्भात् । अतीन्द्रियार्थदर्शित्वे चानाश्वासस्योक्त्वात् । एसेन ब्रमाण्डान्तरसञ्चारिवर्णव्यवस्थया सम्प्रदायप्रवर्तन- मपास्तम् । सञ्चारशक्तरमावात् । वर्षान्तरसञ्चरण- मेव हि दुष्करं, कुतो लोकान्तरसञ्चारः, कुतस्तराश्च ब्रह्माण्डान्तरगमनम् । अणिमादिसम्पत्तरेवपि स्या- दितिचेन्न । तत्रापि प्रमाणाभावात् सम्भावनामात्रेण समाश्वासानुपपत्तेः । आद्यमहाजनपरिग्रहान्यथा- ·सप्रकाशे न्यायकुमुमाञ्जली ऽनुपपत्तिरेयात्र प्रमाणमितिचेत् । एवम्भूतककल्पन- यैवोपपत्तौ भ्याकल्पनायां गौरवप्रसदात् । विदेह- निर्माणशक्तरणिमादिविभूतेश्वावश्याभ्युपगन्तव्यत्वा- त् । अस्त्वेक एवेतिचेत्, न तहीश्वरमन्तरेणान्यत्र समाश्वास इति । कारं कारमलौकिकाद्भुतमयं मायावशात् संहरन हारं हारमपीन्द्रजालमिव यः कुर्वन् जगत् फ्रीडति ॥ तं देवं निरवग्रहस्फरदभिध्यानानुभायं भवं विश्वासैकभुवं शिवं प्रति नमन् भूयासमन्तेप्वपि॥४॥ इति द्वितीयः स्तयकः ॥२॥ स्यादेतदिति ॥ मावनायाः संस्काररूपाया विषयविशेषे मनो- धारणाहेनुप्रयत्नरूपाया वाऽऽत्मसाक्षात्कारजनकत्वेऽपि तृणादी का- मिन्यादिसाक्षात्कारम्रमजनकन्याम समाश्वासात्यमित्याह । तथा हीति ॥ दृष्टे संयादेऽप्यतीन्द्रियार्थे तदभावादित्याइ | महिंसादी ति ॥ यद्यपि न हिंस्यात् सर्वभूतानीत्यनेन हिंसाया अनिष्टसाधनत्यं योध्यते, न तु तदमायस्य हितसाधनत्यम् । तथाप्यतगुणसंविधान- यहुमीहिणा यागायेयोकमित्याहुः ॥ भावनामात्रेति ॥ ईदवरमूल- कत्ये स्वविवाद इति मायः। आगमैकदेशे संवादेन प्रामाण्यं निधि- त्पान्यप्रापि घेदत्वेन तदनुमेयमित्याह ॥ एकदेशेति ॥ एकदेशसंपा. दोऽप्रमाणसाधारण इति न तद्गमक स्याह ॥ स्यमेति ॥ ननु महाजन परिग्रहाद् भावनाम्लकेऽप्यागमे समाश्यासः स्यादित्यत आह ॥ न चेति ॥ सर्वत्र मायना साक्षात्कारजनिकाऽपि न सम्भवति । अनुः भूयमानमात्ररिपयत्वात् तस्या इत्यर्थः । कर्म यागादि ॥ योग- विसत्तिनिरोधः। न चेति ॥ हितसाधनज्ञानमुपयोगि न घस्तुत्वेन जानमतिमसहादित्यर्थः । माधनासाध्या येत्यत्रोपलम्म इत्यनुपानी यम् । न चान्ययात्र साधनवनिश्चय सम्भवतीत्याह ॥ न चास्मि- निनि । अम्मिन् कर्मयोगसाधनत्य । ननु प्रसौ सत्यां कर्मयोगा- ऽन्यये फलस्यान्ययज्ञानात् सपनायनिययः स्यादित्यत माह ॥

·-
द्वितीयः स्तवकः ।२।
७१
अप्रतोततयेति ॥ हितसाधनत्येनेति शेषः ! हितसाधनत्यनिश्चयात्
प्रवृत्तिस्तस्याश,तनिधय इत्यन्योन्याश्रय रत्यर्थः । ननु योऽहं वि.
हितनिधि फर्म कृतवान् सोऽहं तत्पलमनुभवामीति प्रत्यभिज्ञाना.
सहदः स्यादित्यत आह । न चेति । एकेति यथैकस्मिसम्पनि
कार्यभेदे प्रत्यभिज्ञानं प्रत्यक्षसिद्धन तथा जन्ममेदे इत्यर्थः । अस्तु
या संवादात् समाश्चासा, तथाप्यधिकारिविशेषेण स्वीयवाहह्मणस्या-
चमतिसन्धानेऽधिरुतबेदाप्ययनाउनुष्ठानं तेषां स्यादित्याह ॥ त.
थापि चेति ॥ न चेदानीमिय तदाऽपि तनिश्चयः प्रत्यक्षादित्याह ।।
न होति ॥ ननु यथेदवरेपाटपविरोपजन्यतया शरीरे ब्राह्मण्यादि
साक्षात्कृत्य सर्गादौ कपिलादयो दमध्याप्यन्ते, तथा कपिलादिमि.
रप्यध्येप्यत इत्यत आह ॥ ईश्वरवदिति । अणिमादिसम्पत्तावप्या-
गम एव मानम् । तत्प्रामाण्यमह एव चानाभ्यास इत्याद ॥ अत्रापी-
ति ॥ हेतुदर्शनम्हणधारपादिरूपमहाजनपरिग्रहानुपपत्तिरेवा-
ऽणिमादिसम्पची मानमित्याह ॥धेति ॥ तथाविधाः किं बहवः
कल्पनीयाः, एक एव चा नाद्य इत्याह ।। पवामिति ॥ कल्पनायां
लाघवसाचिव्यादेक पच विषय इति तनानात्वे मानामाव इत्यर्थः।
कल्पनागौरवमाह । विदेहेति ॥ विविधो देहो विदेहः । अन्त्यमा-
शमय दियरादपत्रानाश्वासेन तत्रैव पर्यवसानमिति परिहरति ।।
अस्थित्यादि।
परिच्छेदार्यमुपसंहरन विरस्य नतिमाह ॥ कारमिति । जगत्
कार्यद्रव्यजातं, रत्या त्या संहरन, हवा हत्या सृजन् । माया-
घशात् राष्टिसंहारसहफारिसम्पत्तेयः फोडतीय । तं देयं स्तुत्यं,
सत्यविश्वासककारण,मयं जामूलकारणं,निष्पतियन्यस्फुरदिच्छा-
प्रभावं.शियं प्रत्युदिभ्य नमनन्तकालेष्वपि भूयासमित्याशंसा ।।
इति श्रीमहामहोपाध्यायधीवर्धमानविरचिते कुसुमाञ्जलि.
प्रकाशे द्वितीयः स्तयकः॥२॥

·श्रीगणेशाय नमः। - अथ मकरन्द द्वितीय- स्तरकः॥२॥ तस्य चेति । तस्य जन्यतया तत्कारणं यागादिः स्वीकम्यः, २. ततः स्वर्गसाधनत्वेन तदुपदेशकतया तथात्वेन तदशी कश्चित् स्थी- कर्तव्यइत्यर्थः । तदुभयमिति । यद्यपि तद्विनाऽपि तादृशरूपो व्यव- हार सम्भवत्येव, तथाऽप्यतीन्द्रियसाक्षात्कारं विनत्यर्थ इत्येके । तदीयस्वर्गसाधनतासाक्षात्कारोऽदृष्यविषयतानियत इत्याशयेन त. थोकमित्यन्ये । शानान्तरस्यासम्मवात् साक्षात्कारं चिनेत्युक्तम् । उ. प्तरग्रन्थमयतारयितुमाह । घेदवास्यति ।। अग्रे पञ्चमस्तयके ॥ अ. न्यथासिद्धिदाय तभिराकरणद्वारेत्यर्थः।। साध्यार्थयियरणपूर्वकं विरोधमपि हेत्वाभासमाह ॥ हानाजन- २.२ केति ॥ एतेन याविरोययोरभयत्रापि सत्याद्विकल्प्य विरोधामिधा- ममसङ्गनमित्यपास्तमेकत्रय साध्ये दोपद्वयस्योतत्यात् ॥ हेत्वसिद्धि- रिति ॥ मानत्वहत्वप्रसिद्धिरित्यर्थः । तथा च तद्घटितसाध्यस्याप्र- सिद्धिरिति भावः ॥ ज्ञानत्वसाक्षादिति । शानसाक्षाद्विमाजकोपाधि. त्यादित्यर्थः । एतेन, धानत्वव्याप्यशानान्यान्यत्यव्याप्यत्वेन प्रमात्व. स्वासिद्धिः। तद्याप्यजात्यन्याप्यत्वगर्मत्ये प्रमाऽप्रमाऽन्यतरत्यादी व्यभिचार इत्यपास्तम् ॥ प्रमात्वस्येति ॥ त्वन्मते इति शेपः ॥ घटतानमिति ॥ घटविषयफानित्यवानमित्यर्थः । न च तदवच्छिन्न-३.३६ कार्यनिरूपितकारणासम्मयः । अनुगतमोजकारस्य सत्त्यात् । न चयं प्रातानुमाने तेनेयापांन्तरं, दृष्टस्यैव सम्भवादित्याहुः ॥ अनुग. तहेनुसिद्धिरिति । ननु गुणत्वस्थानुगतस्य निर्यपतुमशक्यत्वादान- स्वप्रमात्यायन्छिने कथमनुगतहेनुसिद्धिरिविचनामनित्यप्रमात्यपदे- नानिन्यसाक्षात्कारिप्रमात्यादरेय विवक्षितत्वात् । तप च भूयोऽयय- पेन्द्रियसनिकांचनुगतहेनुमत्यादित्यको । शाप्दप्रमायां पाराविशेष- स्य पाफ्यायंस्य प्रमा हेतुरिति प्रमासामान्य प्राधारमासामान्यमी. इयरम्यैव गुणः । यद्विशेषयोरिति न्यापात् । न च प्राधमात्रस्याति- प्रसक्ततया यत्र यद मायं तत्र तत्रमा हेतुर्याच्यः । तथा च तमा ·३ कुसुमाञ्जलिमकालव्याख्याने मकरन्द घममायां तनाशनमा हेतुरित्यननुगम पवेति वाच्यम् । एवं तत्सा- क्षात्कार तदिन्द्रिय सन्निकों हेतुरिति विशेषऽप्यननुगमापत्तेः ।यदि च विपि विशेषस्य प्रयोजन्येऽपि सामान्ययोरपि तथान्यं, नदा प्रतेऽपि तुल्यमित्यन्ये । स्वाविषयकप्रमाजनकत्वं गुणत्वं, स्वावि- पयकत्रमजनकपञ्च दोपत्वमिति तदुभयं निर्याच्यम् । पपञ्च तत- समादौ यथार्थपरामत्यादिना हेतुत्वग्रहानन्तरं प्रमासामान्य प्र. त्युक्तगुणयन कारणत्यग्रहः । एवं दोपत्येनापीत्याहुः । विस्तरस्तु प्रत्यक्षपकाशे प्रत्यक्षविपदर्शनामिति ॥ प्रत्यक्षविपरीतदर्शनमित्यर्थः । संस- पविपर्ययोचरति ॥ यद्यपि संशोत्तरप्रत्यनमात्रे विशेपदर्शन न है- तु, अन्धकार घटसंशपांसरप्रत्यक्षस्य नद्विनाऽप्याटोकासमधधान. माणवोपपत्तेः । तथापि यत्र विशेषादर्शनादिदोपाधीनः संशयस्त- दुचरप्रत्यक्षे तस्य हेतुत्यम् । उत्तस्थलं च व्यञ्जकाभावाधीन साति मारः। ननु तथापि विशेषदर्शन न हेनुः संधायानुत्त प्रत्यक्षसामग्री- सचे तदुत्पत्त्यापः । तदसत्ये तातिरकादेय तधतिरक इति कि. विदेश्यसामग्यन्तरकल्पनया ? । मत पय सिद्रप्युत्तमनुमितियाय- च्छिन्ने सिपायिवान विशपसामग्री, किन्तु तद्विग्इपिशिष्टमिटामा यः मामान्यमामग्री । तदमायादेव नदा नानुमितिरिति चेत् । ताद तद्वदेव विशेषदर्शनविरहविशिरसंशयामावः मामान्यसामग्रीत्यर तात्पमित्याः पिस्नरस्मनुमानप्रग्यक्षमकासपोरनुसन्धयः । लिहमारयति । यद्यपि पगमशादिरूपसामान्यसामनोचिरहा दंप न नानुमिन्यादिनापि यत्सामान्ये यन्यामान्यमिनिन्याया प्रमाणमित्यादिविशेष मपपरामादिविस्य हेतुत्वमिति मायः तापयविषये रियति ॥ अट घटय तचापयविषयम्नत्र धमा नो पत्नियायः ॥ प्रामाध्यऽपीति यपि तात्पर्यविपर्याभूत- करणापायधपि प्रामाण्यमंयान न तास्यास्नर प्रामा- ण्यामापान, नाशि प्रहनयाभ्यागांचरयायनानलमा गुप पर तत्र नाम्नानिमा, गाडेगोपिनियगिन्यम्मतिविद पप नितिरिति अगरय,मानामानातान पदापतिः । मुप्तिमा पानिनिनिषिदस्य सत्यंत मानिसायचंशदिशोपरयात्र .

·द्वितीयस्तवकः । २। न च तदा निवृत्तिरेवेति वाच्यम्, तदा तत्कारणद्वेपाभावेन तदभा. चात् देपाभावश्च तत्कारणदुःखसाधनत्त्वज्ञानामावादिति ॥ भ्रान्तप्रतारकवाक्ये इति ॥ अत्राहार्यारोपं चिना प्रतारणाया- ७.१ यभावात् स एव विपयावाधात् प्रमारूप इति तमादाय यद्यपि गुणजन्यत्वमप्रत्यूह तथापि समाधिसोकर्यादेतदुक्तम् । यता, भ्रान्त- प्रतारकस्येव चान्यं भ्रान्तप्रतारकवाक्यं, तथा च बाधितमन्यदयग- त्यान्यदयाधितं यत्र दैववशाद् व्रते,तत्र भगवयुद्धेर्गुणत्वमिति ययं- पश्यामः । अत एपोकगुणजन्यत्वेऽपि भ्रमादिदोषजन्यत्वादप्रामा- पयमपि स्यादित्यपास्तम् । भ्रमस्य भिन्नविषयत्वेन तद्वाक्याजनक- स्वात्, प्रतारणायाञ्चाभावात् । के चित्तु विप्रलिप्सा विसंवादिप्रवृ- तिजननेच्छा, सापि यथार्थव दोपः, तादृशी च तत्र नास्त्येवेत्या- हुः । वस्तुतो गुणविरह पर दोषः, स च तत्र नास्तीति । अत एव लिङ्गाभासजन्यममायामीश्वरयथालिङ्गशानजन्यत्येऽप्ययथार्थलिङ्ग- ज्ञानरूपदोपजन्यतया व्यापकांश एव भ्रमत्वमपि स्यादित्यपास्तम् । पतदपि सम्प्रदायानुरोधादुत्ताम् । वस्तुतोऽसङ्कीर्णवाधस्थले वाधा- नवतारकाले यथार्थपरामादप्ययथार्थनुमित्युत्पत्तेरवाधितत्वममा गुणः, तद्ममो दोपः । शब्दे च वाक्यार्थभ्रमो दोपस्तत्ममा गुणः योग्यताम्रमो दोपस्तत्प्रमागुण इतिचा विवक्षितमिति सर्वमवदातम्॥ तज्ज्ञानविषयकेति ॥ पक्षश्च झानप्रामाण्यमित्यनुपज्यते । प्रत्य- ८. २५ क्षप्रकाशे चैतदनुसन्धयम् ॥ भागासिद्धिरिति ॥ पक्षविशेषणं बोध्य- मिति शेषः ॥न विति ॥ हेतुविशेषणमिति शेष ॥ न च ज्ञानंत्येने- ति ।। ज्ञानाविषयप्रतीत्यविषयत्वनेत्यर्थः । यथाश्रुते स्वरूपासिद्धिम- सङ्ग इति बोध्यम् । यतु शानधर्मत्येनेत्यर्थ इति तन । शानरूपार्थे मनुपदं व्यभिचरोपदर्शनविरोधात् । शानवे व्यभिचारोपदर्शनपरं- तदिति शानधर्मपरत्वेऽप्यदोष इत्यन्य || अनभ्यासदशापन्नेति ॥ कर्त्त- व्यहेतुर्यावति तावत एव पक्षत्वमभिमतम् । अनभ्यासदशापन्नेऽपि सन न संशय इति यथाश्रुते भागासिद्धितादवस्थ्यापत्तरिति ॥ न स्याश्रयति । न यावत्स्वाभयनायमित्यर्थः । तेन योगीश्चर- ९. २६ ज्ञानस्य सर्वप्रामाण्याश्रयतया तद्ग्राहात्वेन न बाधः । यद्यपि सर्व- विपयकवानमानवृत्तिप्रामाण्यांशे वाधः, तथापि तस्य पक्षयहि य- पवेति योध्यम् ॥ तदन्येति ॥ स्याश्रयान्येत्यर्थः । ननु परेपामपि ·४ कुसुमाअलिमकाशव्यारयाने मकरन्दे . प्रामाण्यस्यानुमितिमाहत्वाभ्युपगमेन सिद्धसाधनम् । न च स्वा थयातिरितमात्रमाहात्वमित्यर्थ । उपन्यायेन प्रामाण्यमानस्यैच स्वाथयाभूतयोगीश्वरज्ञानादिग्राह्यतया याधापत्तेरिति चेन्न स्थाय यपदेन स्वायत्यावच्छिन्न न विवक्षित, यनांकदोष स्यात् । किन्तु स्वाश्रयामृतास्मदादिज्ञानव्यक्ति तदतिरिक्तमारमाधमित्यर्थः । स्थायये सत्यपाति ॥ विपक्षवाधश्तकसूचनायापिसन्द , म तिसप्तमीमहिम्ना व स्वायसामानाधिकरण्य पक्षविशेषण रभ्यते। तथा च स्वाश्रयसमानाधिकरणस्याश्रयाधिकरणक्षणायधिकतृतीय क्षणपतिंद्विमाकोटिक्सशयकोटित्यादित्यर्थ । तेत यत्र रूप गुण इति शाने गुणत्यतदमाव-प्रामाण्यतदभावकोटिक' समूहालम्पन साय , तत्र गुणत्वे हत्यमावादेवन व्यभिचार । यत्र च गुणत्यत दमावमासरोटिय सशय , तय तारशसशयविषयमामाण्याययशा नात्यामावरूपसाध्यसत्यादेव न घ्यभिचार इति । यहा, तारा तदधिकरणकसशयकोटित्यादिति हेतुः । तथा च या ताररातदधि परणकसराययोटित्व तर तनिष्ठतया न स्वाश्रयप्रायत्यमिति सा मान्यतो प्यामिरमिमता । एपश्च गुणत्वस्य पनिष्ठतया स्याश्रयेण प्रहऽपि स्याश्रयनिष्ठतयाऽग्रहेण पिशिष्टामायसत्यासत्र न प्याभिचार इति । के चितु यद्ययसायविषयकोटिको यद्यपसावधर्मिण्य मन्दे दस्तृतीपक्षणे जायते तत्मामाण्यस्यय पसत्यात् तत्मामायाप्रया घरयामा गुणत्यास्येवेति न व्यभिचार इत्याए। प्रामाण्यसायति ॥ पाश्रयविशेष्यामामाण्यसापायोग्यस्यादि त्यर्थः। विस्तास्तु मयक्षमsनुसन्धयः । समयति । जनरनारच्छेदरम्य प्रामाण्यस्याप्रद पथ तद्प्रदाति पाप्यम्। उन प्रारमर तमारणिन्पायन पायपि तामहसम्मयात् । परी हानपत्तिप्रनिमामान्यमनस्यमय नुमाविष्टम् । तथा धापनीत जाने प्रमिलनाये प्रानी न समयगुणगान गाने इत्ययों विशिष्टभिरयापदतुमह उपपते इति । गनि पापियामान इति । पिया राय ! भन्यता পৃথিগাম এর সাঘষিযন পৃথিশ্বা पनिारयाणपमितापिम्पनरमात । पप तपनि भाषाय गतिपिपलियामापनीत ·द्वितीयस्तवः।२। पूर्वानुभव एव गन्धपशिशेप्यकत्वनिश्चय इति तहिशेयकपृथिवी- त्वमकारकक्षानत्वादिहेतुग्रह इति भावः ॥ सर्वनाममहिम्नत्यनेनानुपपत्तिविशेषः पक्षधर्मतासहकारी विय- ११.६ क्षित इति नानुमाने तदुपयोग इति दुपणमनवकाशमित्येो । एप्पा. न्तपरतया तदित्यन्ये ॥ ननु तद्वत्वस्यैकस्याभावाद्देवदत्तादिक्षानमा- माण्यं जन्मान्तरे नानुभूतमिति तत्र नोक्तगतिसम्भवः । गत्यन्तरस- त्वे प्राग्भीयसंस्कारोबोधे मानाभावश्चेत्यनुशयादाह ॥ प्रथममि- ति ॥ तत एवेति ।। अप्रामाण्यशद्वाविधूननस्य ततोऽपि भावादिति भायः ॥ तदेवेति ॥ यद्यपि पक्षधर्मतावलादप्यसण्डाभावस्य पक्षी- यत्वं व्यापकतानपच्छेदकप्रकारेण सिध्यति, न तु तद्वतीत्यादिक, तथापि तदनन्तरमात्तत्सिद्धिरित्यत्र तात्पर्यम् । अत्र चाप्रासिद्धा- भायोऽपि प्रतियोगिप्रसिद्ध्या व्यतिरेकव्याप्तिप्रहे सति सिद्ध्येत् । न चाप्रामाण्यं प्रसिद्ध, प्रामाण्ययत्तस्याप्यतीन्द्रियत्यात् । तदर्थ माग्म- घीयसंस्कारायनुसारेण च प्रामाण्यानुमानार्थमेव तदनुसरणमहै, लाघयादावश्यकत्वाच । प्रमेयमित्यादिक्षाने चाप्रामाण्याभावानुमा- नासम्भवे तत्र प्रकारान्तरानुसरणे स एव प्रकारः सर्वत्रानुनियता- मित्यादि दूषणं प्रत्यक्षपकाशे द्राध्यम् ।। अयमिति ॥ अनुभवपदं निश्चयपरम् । तेन संशयव्यावृत्तसाध्य. ११२ सिद्धिः, स्मृतेरपि प्रवृत्तेस्तत्साधारण्यञ्चत्याहुः । निपकारकत्वेना. र्थान्तरवारणाय तृतीयान्तम् । पृथिवीत्याभावयति नेत्येव साध्यम् । व्यतिरेफल्यामी साध्याभायस्य घ्याप्यत्येन तत्र नीलधूमवधिकस्य व्यर्थत्वात् । अप्रामाण्यस्य भावरूपतया साध्याभावस्याखण्डत्वेनन वैयर्थ्यमित्यस्याप्यसम्मयादिति ध्येयम् । पृथिवीत्यनमे व्यभिचार- वारणाय जनकान्तम् । अत्र पृथियीत्यमिति निश्चयस्य पृथिवीवा- भाववत् पृथिवीत्वविशेष्यकस्य पृथिवीप्रवर्तकत्याभ्युपगमपले तत्र व्यभिचार इत्यत उक्तं, पृथिवीत्यप्रकारकोति ॥ निश्चयपदं च निश्चय. पक्षतासूचनार्थमविवक्षितार्यकम् । विस्तः प्रत्यक्षप्रकाशे ।। १२. कदा चिदपीति ।। तत्र दोषात् कदा चित् प्रामाण्यसंशयेऽपिक चिन्मनसा तनहे याधकामावान्मनोयोग्यत्यलक्षणं स्यतस्त्वं न ख- ण्डितं भवति, अन्यथा रजतत्वादश्चक्षुरादियोग्यत्यं न स्यात् । दो- पतभायाभ्यामुमयोपपत्तिरिति तु तुल्यम् । न च तत्र सामग्रीयला.

·६ कुसुमाञ्जलिप्रकाराच्याख्याने मकरन्दे नया प्रकृत मनसो पहिरस्वातन्त्र्यात् स्वातन्त्र्येण तद्वत्वपादकस्यैव तत्सवानिश्चयरूपतया प्रामाण्याप्राहकारखान्न तथेति वाध्यम् । ताहि सामनीविरहान स्वतस्त्यमित्यापातं, संशयानुपपत्तेः कोपयोगः । नच सोऽप्युपनीत मनसः स्वातन्त्र्याभ्युपगमात् । अन्यथा तथाप्युः पतयसहकारेण ततस्तदग्रहणं सर्वसिद्ध विरुद्धतति चिन्त्यम् ।। अन्यथेतीति । प्रवृत्त्यनुपयोग्यप्यस्तीत्येय यदि प्रामाण्यमवश्य- धेयं, वदाऽस्य ग्राह्यत्वेऽप्यनयस्थेति भावः । मिश्रमतेऽप्यनवस्था इटच्या ॥ फलमुस्रीमिति ॥ यद्यपि पूर्वमेयमागवा परिहतेय, तथापि सामान्यतः सा, विशिष्येदानीमाशद्वेति न दोष इत्येक प्रसङ्गान्तरण दोपान्तरदानाय पुनराशवस्यन्ये । याघकामिमतस्यापोति ॥ अशेषविशेषोपटम्मेऽपि विपरीतापे- पाम्युपगमपक्षे इति शेपः ॥ तो विनति ॥ न चान्यत्र विशेषदर्शनस्य धर्म्यन्तरे सवामविपन्धकत्वेऽतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । अन्वयव्यति- रकाम्यामनन्यगत्याऽत्रैय तथा कल्पनादित्य । तद्विषयकत्वावच्छे. देन पूर्वमाने प्रामाण्यग्रहात् तज्ज्ञानत्यमेव विशेषदर्शनमित्यन्ये । व स्तुतस्तु, तस्योपनीतमानसामग्रीत्वेन तद्ग्रहानन्तरमुएनतिं प्रामाण्यं- तत्र मासते इति न तत्र शति प्रत्यक्षप्रकाशे विपश्चितम् । अन्यथा तस्य व्याप्यत्वेनाप्रहे शब्दाविरोधित्यानुपपत्तेरिति ध्येयम् ।धुमत्वद शनस्य व्याप्तिसंसपीयरोधित्ववत् पृथगेय तस्य तद्विरोधियमि- त्ययाः॥ मनु कोलाहलस्य ध्यन्यात्मात्याचदनित्यत्वेऽपि वर्णानित्यत्वे- न संस्थतीत्यत माह ॥ अनभिव्यक्तति ॥ शब्दस्य विभुत्पादिति, महमने । अन्त्यशब्दप्सेऽपि कदा चिद्विषादसम्भवादाद !! भूप- माणेति ॥ यन्त्येत्युपलक्षणम् । रट्रियासनिशम्दान्तरबसेऽपि दरम्यमानच तस्यापिस्वरूपयोग्यग्यत्वादन्द्रियिकत्वमेवेति वाच्यमा अन्त्यसदस्यापि सहकारियैकल्यप्रयुक्तकायांमाययायन तथास्यम स्मरात् । तस्येति । अन्त्यसदस्यत्ययः । पनदपि प्रत्यक्ष स्वसम यत्तिन्येन विशिष्य हेनुन्धपक्षे द्रष्टव्यम् ॥ फर्मधारयपटे साध्याय शिष्टपमारायाह । पन्वियिति । लिङ्गयवति । तथा च पायधिनी पामाया मामान्यामायोऽनुर्मीयत एव, न प्रत्यक्ष इति भावः। ननु मययस्य योग्यायोग्यघटितन्येऽपि नायोग्या, शिश्चि ·७ द्वितीयस्तरकः । २।. विशेषयोग्यतयैव सामान्यस्य योग्यत्यात् । घटपति भूतले मृर्तघ- दिदं भूतलमिति चाचपप्रत्यक्षदर्शनाच । अन्यथा घटबत्यसामान्य- स्थापि सनिशासनिकटघटयदितत्येनैन्द्रियिकत्वानुपपत्तेः, स्वरू- पायोग्यतया सहकारिविरहेण या फलाभावस्याविशेषादित्यनुशया- नआह ।। अत्राभावपदेनेति ॥ न चैन्द्रियिकामावत्याविशेपेऽपि घर- त्यसामान्याभावस्य प्रत्यक्षत्ये किं विनिगमकामिति याच्यम् । सन्नि- कृष्टघटस्थापि तत्र तर्कितं सत्वमनुपलन्धिविरोधीति यावद्विशेषाभा- चप्रत्यक्षासम्भवादयोग्यमूर्तीभाषस्यातथात्वादिति विशेषात् ॥ द.. य्यनिष्टेति ॥ द्रव्यविशेषणतयाऽप्रत्यक्षत्येऽपीत्यर्थः । एतेनाधिकरण- भेदेनामावभेदानभ्युपगमाद्, अभ्युपगमे या द्रव्यनिष्ठतदभाव व्यभि- चारतादवस्थ्यादित्यपास्तम् । एकस्यैयाधिकरणभेदेन प्रत्यक्षत्वार- त्यक्षत्वोपगमात्, योग्यायोग्यजले पृथिधीत्वात्यन्ताभाववत् । अत्र यावद्विशेषाभावाप्रत्यक्षतयाऽप्रत्यक्षत्वं गुणेऽपिसमानम् । अनुमाना- दिना तनिश्चये तत्प्रत्यक्षत्वं द्रव्येऽपि तुल्यम्! यायधिशेपाभावनिश्चये तनिश्चयोऽनुमित्यात्मक इत्यपि समानमित्यनभिमतिवीजं द्रष्टव्यम् ॥ पेन्द्रियिकाधारत्वञ्चेति ॥ तथा चातीन्द्रियाधारत्यादित्यस्य ऐ. १८. न्द्रियिकानाधारत्वादित्यर्थो योध्यः । तेन सद्यतिरेकत्वमस्योपपद्यते । अत एवानुपदं तथैव विभावयिष्यतीति । न च शब्दादौ साध्याव्या- पफत्वम् । साधनाचवच्छिन्नसाध्यन्यापकत्वादिति भावः ॥ भवेदेव- यदि समव्याप्त एवोपाधिः स्यात् । न चैवम् । विषमव्याप्तस्यापि त- थात्वादित्याह ।। उपाधेरिति ॥ तथाऽपीति ॥ आत्मादौ घ्यभिचारया- रणाय सत्यन्तम् ॥ पेन्द्रियिकप्रतियोगिकाभावत्वे सत्यन्द्रिपकाधा- रत्वं योग्यत्वम्। तथाचन धर्मामावस्य योग्यता, तद्विरहश्च साधन- ध्यापक एवेत्याह ।। पेन्द्रियिकामावमिति ॥ स्वरूपयोग्यतापदस्य फलोपधानपरत्वेऽपदार्थव्याख्यानमित्यनु- १८. २ शयानआह् ॥ यद्वेति ॥ एवज्ञान कल्पे तस्याः स्वरूपयोग्यतायास्तां सहकारियोग्यतामपेक्ष्य सर्वदा अव्यवस्थितरित्यकारप्रदलेपेण मूल- फक्किका योज्या तेन साध्यान्यापकत्यं निर्वहतीति ध्येयम् ।। अ- भावत्यति । अत एव साधनावच्छिन्नसाध्यन्यापकत्वमपि निरस्तम् । यस्तुत आधारपदं प्रतियोगिसमवायिपपमति भूतलादित्तित्येऽपि साध्यान्यापकचमा अन्यथा शब्दध्वंसस्यापि वीणादिवृत्तिरपन सा- ·८ कुसुमाञ्जलिमकाराव्यारयाने मारन्द धनव्यापकत्वापत्तरिति । इत्यादीति । तदभावस्य पालाद्यतीन्द्रि याधारनिरुप्यत्वात् साध्याव्यापकत्वमिति भाव । पेन्द्रिायकत्वामि न्द्रियप्राधयमान, तदिन्द्रियग्राघव या आये, गौरवादिति । अन्त्ये, तदिन्द्रियेति ॥ तस्यति ॥ कालादावाश्रयान्तरे प्रत्यक्ष पवेता पत्तिरपि योध्या। फरोपधानाभिप्रायेण समाधत्ते ॥ तस्मादिति ॥ फरोपधाना भावरूपे साध्ये सति योग्यता सत्यपि व्ययां व्यभिचारप्रयोजिति स्वरूपासिद्धिरंवारत्यर्थ । वस्तुन , स्थापनाया योग्यत्वमेव सा भ्यम् । अन्यथा व्यभिचारप्रसहादिति तदभाव पात्र साध्य तित्र चाप्रसिद्धिरपलक्षणतयोतति व्याभिचारसत्यदीप इति तत्त्वम् । अत एवास्वरसादुकमित्याहुरिति ॥ सदलिङ्गनेति ॥ शब्दरूपलिशनत्यर्थ । अनुमितिविषयत्वामि त्युपलक्षणम्, मानसप्रत्यक्षविपयत्यमित्यपि द्रष्टव्यम् । यद्यपि श्रांत्र प्रत्यक्षविषयत्वमपि सम्भवति, तथापि तर धात्रस्य विशेष्यत्व मिति तनोत्तम् । तथापाति। रपसहरनंग इति निराकरोतीत्यन्वय विसंन्यमिनि । विशेप्यस्नात शेष । यता, एतन्मते निरधिकर पाऽप्यमावप्रताठ कालावधिकरणा वात तथोतम् । ननु म चदेव यदि साधन साध्यव्याप्य स्यात्, तदेव चोपाधिवादिमते ऽसिद्धमित्यनुशयादाह व्यभिचारानुमान इति । नायुमयस्यात । दृश्याधारत्वसमानाधिकरणदृश्यमतियोगिध साध्यप्रयोनक्तया उपाधित्वन स्थापनाईतोरमयोजकत्य नेत्यर्थ । पेन्द्रियिकत्वरूपति । न चामान्यपक्षधमांच्छिन्नसाव्ययापकन्य, नायकरूपाचमार साध्यान्यापकत्वादिति भाव । एतेन पूर्व पक्षियचन येनास्य प्रयस्यासनतिरित्यपास्तम् । सिद्धान्तिनेर स्वा नन्येप स्वहनोप्रयोजकत्वमाशय परीहारकरणात् । चित्तु ना पीन्यम्य पूर्व नदेन निराकरोति नोमयस्यति प्रक्षिप्य सिद्धान्तिवचन पया योजयति । नन्वय घटे भूतर नास्तीति बुद्धपि तत्सपागा भापरिषय ये भ्रमत्यापत्ति । न चेष्टापत्ति, तस्या प्रमात्येन सय सिख गन् । परम्प धग नास्तीनि घुदरपि तस्मान्धामावविषय पत्य भ्रम मानिनच तत्पयाधामारविश्यकत्य तदिशिष्टसबाया मायविषयाय विशिष्टामावश्य विशेषणमायाधीनस्तत्रास्त्येवेति ·-द्वितीयस्तयका ।२। नभ्रमत्वमिति वाच्यम्। हन्तयमावश्यकाविशेषणामावविषयत्वेनैवोप- पनी विशिष्टाभावविषयत्वकल्पने गौरवान्मानामाया येत्यनुशयादाह केचिस्विति। तत्सम्यन्धतथात्वेतितित्सम्बन्धसत्त्यासत्वप्रयुक्तेत्यर्थः। २२. सामान्यध्वंसस्येति । प्रतियोगितावच्छेदकभेदेनामावमेदादभावान्त- रवद् ध्वंसस्यापि सामान्यामाचत्वमिति मतेनेदम् । न च ध्यंसस्य प्रतियोगिजन्यत्यनियमात् कथं तथेति वाच्यं, चरमप्रतियोगिजन्यत- या तयात्यात्, यावत् प्रतियोगिजन्यत्वे गौरवात् । ननु संयोगध्यंस- स्य घटात्यन्ताभावसम्यन्धरूपत्वे गुणादी तदत्यन्तामावसम्बन्धो- न स्यात् । यदि च तम स्वरूपमेव सम्बन्धः, तदा प्रकृतेऽपि तथाs- स्तु । तत्कादाचित्कत्याभ्युपगमाञ्च प्रतीतेरपि तथात्वोपपत्तेः । कि- श, सामान्यध्वंसस्य तघटसंयोगसामान्यं या, तद्भूतलघटसंयो- गसामान्यं वा प्रतियोगि ? नाथा, व्यधिकरणस्यानागतस्य च सं. योगस्य तदा तत्र भूतले ध्वंसासम्भवनात्यन्तामावसम्मयानुपपत्तेः । नान्त्यः, यत्र भूतले कदापि नतद्घटसंयोगस्तत्र प्रतियोग्यप्रसिञ्चाता. एशष्यसामावनात्यन्ताभावसम्बन्धानुपपत्तेः, अनागतसंयोगमादाय पूर्वदोपापत्तश्चेति पूर्यास्वरसादाह यथेति । यथा दण्डोपनयापनया- भ्यां दण्डावच्छिन्नपुरुषविरहः कादाचित्का, संयोगावच्छिन्नघटवि- रहोऽपि तयेत्यर्थः। नन्येयं संयुक्तत्वनैय घटोपस्थितिरभावप्रतीत्यन- स्यात् न तु घटत्यमाण, तस्य प्रतियोगितावच्छेदफरवात्, न चेष्टापत्तिः, तत्प्रकारकतदुपस्थित्यनन्तरमपि भूतले तद्घटामावप्रती- तेरनुभवसिद्धत्यादित्यनुशयादाह यथाऽनादीति । समपविशेषसंस- गिणा नित्यामानयोपपत्ती न तुरीयफल्पनमित्यनमिमतियीजमग्रा. पिट्रएव्यम्। तदुपलम्मकं प्रतियोग्युपलम्मक, तस्य सत्वे समयघाने मेलने २२. इत्येतत् । उपलम्भो लौकिकप्रत्यक्षम् । तया च प्रतियोगितप्याय. म्यामितर यावत् तदुपलम्म, तत् सत्ये अनुपलब्धिरित्पर्यः । यारादिकरणसमवधानमाणे तु न योग्यानुपन्धिः, यन्यकारे घटा. माधप्रत्यक्षापत्तेः। किन्तु यायत्प्रतियोग्यपलम्मरसामग्रीसमयघाने सत्यनुपलब्धिः । तथा सति नान्धकार घटामायनहापतिः, घटोप- सम्भासामग्रीमध्यपातिनी यापदन्तर्गतस्यालोकसभ्यन्धस्य तदानी- ममाषास् । प्रतियोग्युषसम्म प्रतियोगिनोऽपि विषयविधया नुतया ·कुसुमाञ्जलिप्रकाशव्याख्याने मकरन्दे तस्यापि यावदन्तर्गतत्वात् प्रतियोगीतरेति । प्रतियोगिसत्वेऽपि तेन सममिन्द्रियसन्निकर्षश्च प्रतियोगिव्याप्य' व्याप्तिश्च भेदगर्भा विव क्षिता अत प्रतियोगिन प्रतियोगिव्याप्यत्वेऽपि न क्षति । यत्कि श्चिदुपलम्भकसत्त्वेऽप्यन्धकारादौ तदभावग्रहामावाद् यावदिति। तथा च प्रतियोगिताप्यभिन्न प्रतियोग्युपलब्धिव्यापक यद् यत्, समुदिततत्सत्त्वे इत्यर्थ । विभिन्नदेशापच्छेदेन यावत् तदुपलम्सक सत्त्वेऽपि अभावाग्रहात् समवधाने इति व्याख्यातम् । तत्र तरी वच्छिनतद्धर्मावच्छिन्नव्याप्येतरतद्धर्मावच्छिन्नलौकिकप्रत्यक्षयाय कारणसमवधाने सति तद्धर्भाचच्छिनानुपलब्धि' कारणामिति तु निष्कर्ष । २२३० योहीति । तथाचेयमेव योग्यानुपलब्धिरमावनाहिकेति सयोगा भाचोऽपि प्रत्यक्षपवेति भाव । पर सति प्रत शब्दामावपयन त्यक्षो न स्यादिति नाशकनीय, तत्राप्युक्तानुपलब्धिसत्वादित्याह स चेति । एतेन शब्दाभावमधिकृत्य पूर्वपक्षाभावादिदमसातमित्य पास्नम् । तदैकति यद्यप्येव समसमयत्वात् पूर्ववर्तित्वाभावेनान इन्यमित्यन्यथासिद्ध्युपदर्शनमयुन, तथापि यनाऽपि पूर्ववर्तित्वत प्रापि तदनन्वमिति दर्शयितुमन्यथासिद्धत्वादित्युतम् । एतदपि सयोगरूपपतियोगिसमयायितया भूतलस्य न निरूपकत्यमित्येव पर, अधिकरणनिरूपकत्वस्यानेऽभ्युपगमादिति ध्येयम् । बाधिते ति प्राचीनमतेनेदम् । पटादाविति । ताशगन्धाद्यनुपलम्भेऽप्युपल भ्यमानस्य घदस्य गन्धादिमत्त्वाच्यभिचारइत्यर्थ । एवमिति शब्द समवायिभिन्ना इत्यत्र साध्ये इत्यर्थः । उपाधिमतीति। तथा च विहिरी एस्य तदाश्रयतया विशपणस्यापि तथात्वमिति भावः। तदेवाह ।घी णादीति । वीणादिदेशत्व मयत्ययेत्यर्थ तथा च नयाध इति भा प। यद्यध्ययमुपाधिमात्रदेशत्वमेव साधयितुमईमित्याकाशपय वि हितो भवतीति मूलमसलत, तथाप्यपच्छेदफतया तस्य तदधिका णत्व तथापच्छेयसापेक्षमिति पिशिष्टदेशतसाधनमिति भाषः। उपाधिमतोऽपीति।तपाच त्वन्मते नोपाधिमति विधिनिरोधी सम्म २७ १५ यत इति भार | शादास्यति । यद्यपि सदध लिमय शम्दरिहा सस्य यथ उभयोरपि रामे पासपदेशम्येत्यग्रिमपविया विपला त थापि लिन शत्रएप पाव्यमिति संधव घ्यायात इत्याहु । पतका ·द्वितीयस्तवकः॥२॥ लइति। तत्कालीनध्वंसप्रतियोगीत्यर्थः । प्रागभावदशायां व्यभिचा- रयारणाय सत्यन्तम्। अप्रसिद्धियारणाय शन्देतऐति, स्वस्यव्याप्येत- २७. रेत्यर्थः। तथा च दृप्रान्तसौलभ्यम् । उपलम्मपदं प्रत्यक्षपरम् । न- न्यते इति।यद्यपि स्वजन्यत्वपद व्यर्थ यत्किञ्चित्पटसमानकालतन्तु: ध्वंसवत्तयाऽर्थान्तरञ्च, तथापि स्वजन्यत्वपदं स्वप्रयोज्यत्यपरंप- टविशेषणमेव बोध्यामिति नोक्तदोषः । हेतोरसिद्धिरिति । व्यापफेऽपि व्यर्थविशेषणत्यमिति मते व्याप्यत्वासिद्धिरित्येके । आकाशादी व्यभिचारेण सेत्यन्ये । साध्याप्रतिध्या अज्ञानरूपाऽसिद्धिरित्यपरे । विशेष्यसिद्धाविति । विशेषणसिद्धाविति युक्तः पाठः । एवं विशेष- णमात्रनिषेधेत्यन विशेष्यमात्रनिषेधेति । गुणक्रियावदिति । यद्यपि गुणनियापटाधारेति धस्तुमर्हति, तथापि पटनिष्टयोरपि गुणमिय- यो परम्परया तन्तुविशेषणत्यमित्यभिप्रायेण तयोरुम् । पटाध्यंस. स्पेत्युपलक्षणं, गुणादिधंसस्येत्यपि द्रष्टव्यम् । तन्त्यवच्छेदकाना. मिति तन्त्वाश्रयाणामित्यर्थः। तथा च परम्परासम्बन्धेन तेषां गुणा- दिदेशत्वात्तदूध्वंसदेशत्वमपीति भावः । शास्त्रस्येति । यद्यपि निरधि. करणामावप्रतीत्यनभ्युपगमे विरोधच नास्ति, तथाप्यधिकर- पपदस्य प्रतियोगिसमवायिपरत्वेऽपि न विरोधो विशेषविपयत्या. दित्याशयः। स्मरणेनापीति । स्मरणरूपाश्रयनिरूपणेनाप्यभावप्रती. तेरित्यर्थः । अन्यत्र गमनागाये सत्यनुपलभ्यमानत्यानुमेयस्तनाह अनुपलभ्यमानत्वादित्यस्येति । गमनामावस्येत्यपि दृष्टव्यम् । तेजो. ऽन्तरे व्यभिचारात्तेज.पदमग्निपरामित्याह अग्निरिति । यदि हौति । यद्यपि यथाश्रुते यापत्ति,न च पिशाचो यदि स्तम्मात्मा स्यादिति विपक्षितमिति वाच्यम्, मधिकरणे प्रतियोगिसत्वस्य तर्कविषय- त्वाभ्युपगमात् । तथाऽपि स्तम्भो यदि पिशाचात्मा स्यात् पिशाचा- रमतया प्रमाविषयः स्यादित्यत्र तात्पम्यंम् । ननु वायोयंबकत्वे स. पशब्दोपलब्धिः स्यात्, यदि च याव्ये प्रतिनियतजनकजन्यत्वषत् शम्देऽपि प्रतिनियतव्यजकल्यासत्यमिति घूयात् , तबाह या नेति । ३१.१ भत्र प्रतिनियतव्यशकट्यगययं दोपामाथे सति परस्परविलक्षणप- रस्परसाक्षात्कारहेतुकमानविषयत्वं तदभावः साध्य तितकरयहित्य- ग्रमजनकेन परिमाणग्राहिणा, परिमाणभ्रमजनफेनैकत्वमाहिणा चन प्यभिचारान चैवमप्यकाधिकरपझमिकगन्धादिमिळभिचारः, पर- ·कुमुमाञ्चलिप्रकाशच्याख्याने मसरन्दे कालावस्थायित्वे सतीत्यपि साध्य प्रतियोगिविशेषणत्वात् ।के चितु अवच्छेदक देशकारसाधारण, तथा चान्यूनानतिरिवदेशकालत्वे सतीति सत्यन्ततात्पय्यम्, यतो हेनोरेष तत्रागमनाप्न व्यभिचार । न चैव स्वमतेऽसिद्धि , यांना प्रमिकोरपादत्वेनाव्याप्यत्तितया च तुल्यदेशकार त्यामायादिति वाच्यम् । परमतेन कृतवादित्येके । कावडेदेनैक्दाऽपि नानावोत्पादसम्मवेन तद्वर्णपिशेमामेव पसत्यमित्यपरे । ननु तत्तवर्णनागभावत्वादिञ्च प्रतिनियतव्या मादाय वाघ इति चेत्, न, तदन्यत्वेनापि साक्षात्कारहेतुविशेषणा त् । इतरनिरूपणानधीननिरूपणत्ये सतीत्यपि हेतुविशपण, तेन यहान्योन्याभावपटत्यात्यन्तामाग्यो पृथक्त्वदीर्घरवयोवो न व्य मिवार । अधिक शब्दप्रकाशे रिपश्चितम् । उत्पचेस्तारासम्बन्ध रूपतया तद्वत्त्वस्य हेतुत्ये प्यर्थविशेष्यत्वमित्यत आह स्वसमानेति। ननु चेति । यद्यपि सामान्ययाती दुणयामपि विशपयाप्तरवैकल्य मेय, तथा च किं तनिरासन, तथापि विशेषयाप्तरेवाप्रयोजकत्व शवाया सामान्यन्याप्तिस्तत्प्रयाजकायमाशय निरस्तेति नोनदोषः । यहिरिन्द्रियमितिानन्यस्नेहग्राहक्चधुरादा व्यभिचाविशेषपद धैयर्यञ्चेति चेत्, न, विशेषपदस्थर बहिरिन्द्रियव्यवस्थापकपरत योमयदोषनिरासात् । तशातीयत्वञ्च गुणत्वव्याप्यतात्या, अतोन सहयादिमत्तयाऽर्थान्तरम् ।श्रवणमानि।सत्ताया व्यभिचारपारख मानपद, यहि पदश्चाप्रसिद्धिवारकम् । सत्तावनाद्वाय इत्यत आहे श्रवणमाति । श्रवणमारयहिरिन्द्रियग्राहीत्यर्थ । श्रीरस्य नमस्त्वे रति, कादर्दाना नामसत्वेऽपि धान पायघायमिति तधर्मतारत्यादि प्रहस्तेन स्यादिति शङ्कानियमाय इति शेष । प्रादति। तथा च श्री यस्यापि कादिमत्व नमस्त्वमिति भाव । यद्यपि धोरस्य सामान्य गुणाग्राहएत्यादर्यान्तरानयाशे विशेषपदान्तमायो व्यर्थ, वाप्यसिद्यर्थ चक्षुरादिसाधारण्यार्थ वा तदित्याहुः । प्रथमत इति पया प्रथम चारविक्यविशिष्टयनिधीमान न तु विशिष्टधी घर्मि मानस्यारोपईतुन्यात्, तथाऽप्रापि स्यादिति भाव घायुगतजाति त्याभ्युपगमपने पाधयारमायाह गवारादीति। तारत्यमन्दत्वे चेति। चकारा मिनरम , तया च सप्रतियागिरवाशेत्यधं । भानुमविर मिति । यत्रापाध्यायसम्बन्धात्तथा धास्तत्रोपाधेरानुभविकत्य, यंत्र तथापि ·। द्वितीयस्तवकः । २॥ य तदाश्चयानुविधानमा न सम्बन्धस्तत्रोपपत्तिकत्वमिति भेद. । यता, कुङ्कुमेनारुणा न तु स्वभावत इति कुङ्कुमस्योपाधित्यमनुभूयः मानं, कृपाणे तु तथात्वमन्वयन्यतिरेकगम्यं, न तु तद्वत् रुपाणदीर्य- मुखमिति प्रत्ययभेदः । अपरं शब्दप्रकाशे द्रष्टव्यम् । विरोधमाशय ३७.२ व्याचष्टेन द्रव्यमिति । यद्यप्ययं समयायिफारणशून्यद्रव्यत्वादिति फलिते हेतौ समयायिपदमधिक, तथाप्यखण्डाभाचे वैयथ्य नेति ध्येयम् । तथापीति । यद्यपि गुणत्वानभ्युपगमेऽपि द्न्यगुणान्यतरत्व- निश्चयदशायां तत् प्रत्येतुं शक्यमेव, तथापीय शङ्का मूलएवानुपर्द- निरस्येति भावः । वस्तुतो बाधादेय न इन्यत्यसिद्धि, वाधकञ्च मूलपयोक्तमिति प्रघट्टकतात्पर्यम् । न चानेनैव तस्यापि सत्प्रतिप- क्षितत्वात् कथ तेनास्य बाघ इति वाच्यं, सयोगसमचायान्यतरस. म्बन्धेन गृह्यमाणत्वादित्यन, समवायगर्भत्वे व्यर्थविशेषणतया व्या- प्यत्वासिद्धरवेन, अन्यथा स्वरूपासिद्धत्येन, वक्ष्यमाणेन चोपाधि- नाऽस्य हीनपलत्यात् । उपजीव्येति ।हेतुसिद्ध्यर्थ गुणत्वसिद्धरपजी- व्यत्वात्तहिरोध इत्यर्थः । ननु यहिरिन्द्रियव्यवस्थापकत्वं, तत्तद्वहि- रिन्द्रियमानग्राह्यत्वं, तथा च प्रमादी व्यभिचारः, अतीन्द्रियशदाशे चाश्रयासिद्धिरित्यत थाह चक्षुरमाद्येति । एतच्च प्रमादावेच व्यमि- चारवारणाय जातिविशेषणम् । आत्मनि तद्वारणाय पहिरिन्द्रियेति । उक्तमागासिद्धिनिरासाय जातिगर्भत्वम् । जातित्वपर्यन्तञ्च गन्धा- दिकमादाय द्रव्ये व्यभिचारवारणार्थम् । एव सति मूलदृशान्तस्य साधनकल्यादाह रसादिवदिति प्रतिरखत्यादिति ।वाधितत्वादि- त्यर्थः । श्रोत्रयोग्येति । एतच्च रूपादी साध्याव्याप्तिमारणार्थम् । स- शामादाय दोपतादवस्थ्यादाह गुणत्यन्याप्येति । गुणान्यान्यत्यमा- दाय दोपतावस्थ्यादाह जातीति। अतएवेति । उत्कर्परूपत्वादयेत्यर्थ. 1 एतदपि मतान्तरणेति ध्ये- यम् । तन्मते सत्ताजातर्विशेषपदार्थस्य चानभ्युपगमादस्वरसमावि फरोति इत्याहुरिति । आकाशमात्रवृत्तित्वस्य तदितरावृत्तित्वे ता- त्पर्यम् । एवञ्च तन्मते समवाये व्यभिचारवारणाय गुणपदमि- त्यन्ये । गुणपदमप्रधानार्थकं, तथा चाकाशैम्परतन्त्रत्वादित्येव वि. घक्षितमित्यप्याहुः । हेत्वन्तरख्यास्यानं शब्दप्रकाशे द्रष्टव्यम् । सु- सादी साध्याच्यातेराह साधनावच्छिन्नेति । ननु सुखादाजुत्कर्षाप ४१.२० ·१४ कुसुमाञ्जलिप्रकाशव्याख्याने मकरन्दे कर्षसम्भवाहोपतावस्थयम् । न च सजातीयसाक्षात्कारप्रतिबन्ध कतावच्छेदकत्वादिना तनिर्वचनं, तादृशोत्कर्षादेः सुखादावत- म्भवोऽविदिते तत्र मानाभाषादिति वाच्यम् । तस्य रसचरमशब्द- साधारण्ये उत्कर्पापकर्षशब्देत्यादिविवक्षाविरोधात् । तथा सत्युत्क- पापकर्पयोरन्यतरगर्भत्वेनैव सामञ्जस्ये व्यर्थविशेषणत्यापत्तेश्च । न च हेतुद्वये तात्पर्यम्, मूलविरोधादिति चेत्, न, साधनपदेन पक्षध- म्मस्य विवक्षितत्वात् । स च पहिरिन्द्रियव्यवस्थाहेतुत्यादिः । उ• ४१. १९. त्कर्षापकर्षति । उत्कृष्टापक्रप्टेत्यर्थः । पक्षे साध्यान्यापकत्वमनुद्भाव्य- मिन्यत आह सर्वत्रेति । यद्यपि योरेवोक्तत्यादुपाधीनामित्ययुः तं, तथाप्यन्यस्यापि तत्समनियतस्य तात्पर्यविषयत्वात्तदमिमाये. ण तथोक्तम् । पक्षमानेति । ननु सुखादेरपि व्यावर्त्तनाग्न पक्षमात्र व्यावसकत्यम्, न च साधनवत्पक्षमात्रमेव व्यावर्तयतीति तयो. क्तमिति वाच्यं, यथा थुतस्य तत्रापि सत्यादिति चिन्त्यम उत्पत्ति- मस्येति।भावत्वसमानाधिकरणोत्पत्तिमत्त्वव्यापकत्वमित्यर्थः । अप्र. योजकत्यशद्वेत्युपलक्षणं, भ्यंसे व्यभिचारश्चेत्यपि बोध्यम् । अतएवा ह भायानामिति । व्यापकोति। आशुविनाशित्वं यदि साध्यं तदाऽयं- हेतुर्योध्यः । एवञ्च घटरूपादौ व्यभिचारवारणाय व्यापति । ईश्वर शानादी व्यभिचारादाह प्रत्यक्षेति । आत्मैकत्वप्रत्यक्षत्वे तत्र व्यामि धारादाह विशेषेति । हेत्वन्तरं शब्दप्रकाशे व्याख्यातम् । गोत्वमिति न च नित्यत्वादिसामान्यप्रत्यासत्या ताराप्रतीति- सम्भवात्तमादायार्थान्तरं, पकवित्तिवेद्यत्वनियमानेषेधार्थ सामान्य न एव तादृशधीसिद्धेरुदेभ्यत्वात् । अत एव वस्यति, जातिमात्र धोमिद्धेश्चेति । नन्वेवं जातिपदार्थविवेयने नित्यत्यादित्येय हेतुर. स्तु, न चैवं गवान्योन्याभावादी व्यभिचार, नित्यत्वप्रकारकोक्त- प्रतीतिमादाय तथापि साध्यसत्यात्, गोधरितोपाधेश्चानित्यगोध. टितत्वेनानिन्यत्वादित्यस्वरसादाह गोभिनेति । एतच्च गवि व्य. भिचारपारणाय । गोघटितोपाधी घ्यभिचारवारणाय भावपदम- वटपरम् । नत्वमाये व्यभिचारवारणाय तत्, उक्तरीत्या तर साव्यसत्यात् । अन्यथा गोसादृश्यादी व्यभिचारतावस्थ्यापत्तेरि- ४४. ति । मस्तु या इतरनिरूपणामधाननिरूपणपरं भावपदम् । तस्मा दिति । अप्रजातिपदार्थ चियेथने व्यर्पविशेषणत्वं चिन्त्यम् । जातेर ·घादिनस्वरूपपक्षधम्माचच्छिन्नेत्यर्थः । ननु वशंद्यदिनन्यावृत्तोरा- वान्न तावन्माण प्रवाहाविच्छेदसिद्धिरित्यन्यया ध्याचष्टे तजाती. ४९.२ येति । विच्छेदे सर्गाद्यवेदस्य तजातीयानुपूर्वाडानजन्यत्वामावा. व्याप्त्यसिद्धिरिति भावः ।झानविषयत्वं तद्वत्त्वमित्यर्थः । वर्षादा- चिति । यद्यदिने इत्यर्थः। प्रलये मलयाभ्युपगमपके पक्षधम्मति। द्वितीयस्तयकः । २। १५ पीति ।गोत्यत्वाधुपाधिन्यक्तीभूतगोत्ववृत्तिव्यक्तित्वस्य जातित्वे जा. ४५. तावपि जातिवृत्तित्वाभ्युपगमेऽपसिद्धान्त इति भावः । विशेपत्येने. तिगोत्यादिनेत्यर्थः । उक्तरीत्येति । गोत्वंगयाविषयज्ञानविषयश्त्या- दि त्वदुक्तरीत्येत्यर्थः । इत्यर्थः, इति तात्पर्याधः । अक्षरानुसारे- जाह यद्यपीति । शानादिति । सत्याच्चेत्यपि योध्यम् । गोभिनेति। यद्यपि तेनैकवित्तिवेद्यत्वमपातं तच्चानुपदमेव शङ्कितं, तथापि व्यक्तानान्तरमपि तदा नास्तीत्यस्यापि तनिरस्यत्वमुक्तम् । घस्तु- तो व्यक्तिमानकारणत्वशङ्केयं, तत्र च तुल्यग्रहसामग्रीकत्वात् तद- भावेऽप्युत्पादादित्यर्थो युक्तः। गामिति । गोशानं विनाऽपीत्यर्थः । जातित्वस्येति । न च प्रकारान्तरात्तदुपस्थितिः, तस्यासायनिकत्या. द, व्यक्तियुद्धेश्च सार्वत्रिकतया शक्तिरेयेति भावः । ननु परेण व्य- क्तिशानं विनाऽपि जातिक्षानाभ्युपगमानान्योन्याश्रय इत्यरचेराह वस्तुत इति । नन्धिद्मप्रयोजकम्, मत एव नौलो घट इत्यादी तथैव लक्षणेत्यस्यरसादाह गां पश्येति । यद्यपि यष्टीः प्रवेशयेतियालक्षणा सम्भवत्येव, तथापि गोपदाद्यक्तिमादायैव जातिस्मृतेरनुभूयमान- स्वाद्विशिष्टे शक्तिरेय न लक्षणेति भावः । तदिदमाह तस्मादिति । अननुभूतेति । तन्मते इति शेषः । अपरं शम्दप्रकाशे व्याख्यातम् । वैशेषिक्रमते व्यावृत्तिबुद्धिसिद्धो विशेषनामाकश्चन पदार्थोऽस्ति। स च द्विविधः सामान्यविशेषः अन्त्यविशेपश्च । सामान्यविशेषा. द्रव्यत्यादिः, स खल्वनुवृत्तिबुद्धिहेतुः सभेव व्यावृत्तियुद्धरपि,हेतु- भवति । अन्त्यविशेषस्तु नित्यद्रव्यमानवृत्तिरेकमात्रगतश्च, सेतु स्वतएव व्यावृत्त इति सिद्धान्तः। यत्र शक्तिरस्ति, परन्तु शाब्दयोधे तस्याः कारणता नास्ति, त. त्रैव कुमशक्तिरित्यके । यत्र स्वरूपसत्येय शक्तिः कारणं न तु माता, तत्र फुमशक्तिरित्यपरे। ननु पूर्वविच्छेदेपि तदुत्तरं परतन्धपुरुषपरम्पराघनित्यसम्म- ·मुसुमाञ्जलिमकारव्याख्याने मकरन्दे स्यादिषिशेपससर्गविशेष उपाधित्वेनाभिमत । तदिषमुक्त प्रार राश्यादिभेदससर्गभेद उपाधिरिति। तथा च चर्पादिनत्यरूपसाधना- व्यापकत्वमप्याद्यदिने सम्भवत्येवत्यनुशयमाविकरोति साम्प्रदा यिका इति । के चित्तु राशिविशेषयत्यूर्यकत्वमयोपाधित्येनाभिम त, तव शुद्धसाध्यव्यापकमेव, शरदायदिनापि तत्पूर्वकत्वसत्वात एवञ्चान न साधनव्यापकत्वशङ्काऽपि, वाचदिने वर्षादिनत्वरूप स्य साधनस्याध्यापकत्वादिन्याहु । पक्षविकल्पभिया पक्षयर्मत्य ५२ २७ त्यमाशय परिहरति न चेति । अहोरात्व अहाराप्रवृत्तिधर्म इत्य थे । तेन पकदेशस्यापि इत्यप्रिमग्रन्थसङ्गति । अन्यथैतधर्मधि शेपरपापक्षत्वे दृष्टान्तस्य तदेकदेशत्याभागात् असहति स्यादिति ध्येयम् । न चैव हेतुपक्षतापच्छेदकारभेदोऽशत सिद्धसाधनश्चेति चाच्य, तद्विशष्यकोद्देश्यप्रतीतेरलिदेरिति। अहोरात्रत्वेति। अहोरानत्यस्य धर्मे पक्षान्तर्भूने साधनाध्यापक त्यमस्येति ध्येयम् । न चेति।न चानित्यत्वेऽपि ब्रह्माण्डस्य तत्काली नत्यमहोराप्रत्यरूपसाधनव्यागकमेव प्रलयकालेऽहोगवानभ्युपग दिति पाच्य, स्थितिकार पदेन सर्गाद्याहोराप्रन्यावृत्तस्य स्थिति कालविशेषस्योत्तत्वात् । श्वासजनककर्मणा वृत्तिलाभादसिद्धिरि ति विवृणोति प्रतियद्धति । तण्डुरीयकेति । उद्भिपदेन शाकविशेष एच दृष्टान्ततयोक इति भाय । तेनैवेति । समारब्धदहनपवनादिने त्यर्थ, । तस्येकदाऽऽरस्यत्वाभावादिति भाव । सप्रति तद्वाधितामि त्यत आह कदाचिदिति। उपादेयपद स्योपादयद्रव्यपर, तेन सण्डप स्यसाधने न वाघ । कार्यद्रव्येति । ननु मारपदोगदाने दृष्टान्तित पचनपरमाणावेच साध्याव्याप्ति , तस्य प्रलयेपि वृत्या तारक्षकाल मात्रवृत्तित्वाभायात् । तदनुपादान साधन यापयत्व, उपाधिदातुमठे मात्रपदध्ययच्छधकार्यव्यानधिकरणकालाप्रसिद्धिश्च । अतएवे दमेयानुमान सिद्धान्तित शब्दखण्डे, अन्यथा सोपाधिये तदनुपए त, तस्मादयमनुपाधिरेय । त्यसन्देहदशायामुपाधित्वेनास्य सन्देहो दूपकात्याशयेनास्योपाधित्येनोभावनम् । न च मानपदव्य पच्चासरस्सवाप्रसिद्धतया कथ तथात्यमपीति पान्य, न्यायम तेन तथास्यसम्मयादिति पदन्ति । ययन्तु म न्यायमतेनपास्या पाधिन्यम् । एयापारिवादित्यस्य पूर्व त्यम्मते इसि पूरणीयम् ।

·G द्वितीयस्तषकः।२। सथाच नाप्रसिदिन या साधनव्यापकत्यम्।साम्पान्यापकत्यन्वय. शिप्यते, तदपि न सापयवत्याशुभिन्नत्वाधवच्छिन्नसाध्यम्यापकत. पा पर्यवसितसाध्यव्यापकत्वात् । न चैवं स्वीकृतत्रिविधीपाधिक्ष. हिमावेऽपसिद्धान्तः, तस्योपलक्षणपरत्यात् । अत एय घायुः प्रत्यक्षः प्रमेयत्यादित्यादौ रूपयस्वायच्छिन्नसाध्यव्यापकमुपसूतत्यमुपाधिः सर्वसिद्धः। न च न्यायमतेन सिद्धान्तितत्याव्यभिचरिते प्रातहे. तो नोपाधिरिति याच्यं शल्यपदस्य ध्वंसपरतया कादाचित्कामाय सया मा यथाश्रुते हेतोर्मनःप्रमृती घ्यमिचारेणास्प सातत्यात् । सतपवारम्भकत्वादिति हेतुरुक्तः, अन्यथा मेयत्यादिकमेव समर्थ- स्यात् । त्यसमधायिकारणत्यविवक्षया च सिद्धान्तत्वमिति न विरोधगन्धोऽपीति तत्वम् । कालमात्रपदयोरन्यतरान्तर्मायेगा तन्म तेऽपि सन्दिग्धोपाधिपरत्वमित्याहुः । न चेति । व्योमादिसमानका. लीनतया तदतिरिकत्वमसम्मयीत्यताह काय्येति । पाधवारणाप ५५ द्रव्येति । दृष्टान्तसियर्थमाह परमाण्यिति । मूर्चत्वादिति। क्रियाव. स्वादित्यर्थः । तेन निष्क्रिये विनष्टे न व्यभिचारः । योग्यता साध्ये- त्यन्ये । ततपति मूर्चत्वादेवेत्यर्थः । अप्रापि योग्यतायाः साम्यत्या. सोत्पनपिनटे व्यमिचारः घिस्लुतो मूर्तपदं ध्वंसयत्परमन्यथाऽथ. छिनपरिमाणवत्परत्वे व्यर्थविशेपणत्वापोरिति ध्येयम् । एतद्- न्योतियापि पक्षेतरत्यनिरासाय गुणवत्पदमयुक्तं, साम्यव्यापकता. प्राहकसत्वे यहीतरत्ववत्वस्याप्युपाधिस्यात्, सदसत्त्वे पर्वतेतद व्यत्यादिवदस्यापि पक्षेतरतुल्यत्वेनानुपाधित्यात्, तथापि हेतोरण- योजफरये तात्पर्य्यम् । अनन्ययादिति । प्रकृतानन्ययात् कार्यद्रव्या- धिकरणकालासिद्धरित्यर्थः । पक्षेति । कार्यद्रव्याधिकरणद्रव्यादेः प्रसिद्धत्वेऽपिताशकालस्यामासिद्धेःसाध्ये कालपदान्त पादप्रसि- विरिति भावः। एतदनन्तर्मायेण सिद्धान्तमाह तथा दीति।समयेत्यु- ५५, पलक्षणं, तदुपाधि-दिक्-तदुपाच्यादिकमपि योध्यमाएतश्च तादृशा- कात्तिध्वंसप्रतियोगिवृत्तित्येनार्यान्तरंमा भूदिति याधस्फोरणाय। समयायिपदंद्रष्यसमयायिपरांताशशब्दवृत्तित्येनार्थान्तरवारणा. यपक्षे द्रव्यपदम् । महाप्रलयेनार्थान्तरपारणाय कालीनान्तं सवि. शेषणम् । कार्यमाभावपदयारण्यतरान्तावेण साध्यवयं बोध्यम् , अतोन व्यर्थविशेषणत्वम् । कार्यपदं मावकार्यपरम् । कार्यन्या. ३ ·१८ कुसुमाञ्जलिप्रकाशव्यारयाने मारन्दे मधिररणत्य कार्यदन्यामावयत्य, तश्च कपालादायपीति तवृत्ति ध्वसमादायान्तरपारणायारम्भकेति ! यसमवापिकारणातिरि ५५५ १२ सेत्यर्थ । काय्यंमानेति । ननु घसत्ये व्यभिचार । न च कार्यपद भरवायपर, मात्रपदवैयापत्ते । न च भाववृत्तित्वे सति कार्य मानत्तित्यमर्थः, तथा चानन्तत्वे व्यभिचारगरणाय मानपदमिति वाच्य, तथापि चरमशानावादी व्यभिचारापत्तेरिति चेत्, न, तार• शयसप्रतियोगिजातीयवृत्ति यस्य साध्यार्थस्य तगापि सत्वात् । न चेयमपि मापदधैयर्यामनन्तत्वे तजातीययोमादिवृत्तितयाऽपि सा ध्यसत्त्वादिति वाच्य, ध्यसप्रतियोगित्वेनापि जातीयस्य विशेषणात्। अधिक शब्दप्राशे द्रष्टव्यम् । अन्त्याचयविपदोपादान तमादाय साध्याव्यातिरिति कृत्या, यस्तुत फर्मत्वपव साध्याव्यापकत्वम् । सस्यति। यद्यपि प्रत्यवोधकागमसत्वादिदमयुक्त, तथापि तदनाधा ५५ २३ रत्वेन तत्काराबोधकत्यादित्यर्थादित्याहु । अभिमतेतिघटात्यन्तो ४ १८ च्छेदोऽपीत्यर्थ । विवादपदमिति । एतच प्रत्यक्षपदमूलस्मृत्यशे से भादिमूलपस्मृत्यशे च सिद्धसाधनयाधादिवारणार्थम् । तादृप्यास यंऽनुभावान्तम् । न्यायादिमूलकस्मृती व्यभिचारयारणाय अ क्लमेति । असम्भवन्मूलान्तरत्ये सतीत्यर्थ । ननु महाजनपरिट हीतपद व्यर्थमिति चेत् । सत्यम् । भ्रमएवात्र मूलमित्यसिदिशका निरासाय तदुपादानात् न तु हेतुविशेषणत्वे तात्पर्यमित्येके । लोमादिमिनन्यायादिमूलकत्यासावमा सत्यततात्पर्य्यम् । पपञ्च होमादिमूल्यस्मृतायेव ध्यभिचारधारणाय तदित्यन्ये । लोमस्स वस्तुगत्या मूलत्याभावान्मूलपदस्य प्रामाणिकमूलपरस्याहा सत्य न्ठेन रोभमूर रस्मृती व्यभिचारचारपाय तदुपादानमित्याहु । अगस्विति। एतच दयनराशे व्याख्यातम् । नन्वनुमानमूलकत्ये ऽपि नान्यपरम्परा न हि प्रत्यक्षमान प्रमाणमित्याशयादाह ताशे ति । नवयाप्यसम्पयन्मूलान्तरत्यगन्यथा न्यायादिनलयस्मृतापि नात्यापत्तिरित्यनुशयादाह तयेति । भीमासस्येत्यर्थ 1 तथा न नयापसिद्धान्त इति भाव । घटकरसति।घटकल्सपदानामित्यर्थ । शेष सदा दान्यम्। नदेवति । याय्यत्य सदनुव चेत्यर्थ । तदर्थस्यति । तत्प्रयोजन पार्थ । प्रमाणायनामिनत्यादसायमानत्वमसम्मवारयत माह = ૧રે ·.. द्वितीयस्तवकः । २॥ विशिष्यति । उक्ताभिप्रायेणाह विशेषत इति । तथा च यथा न नि- ६२.२ त्यानुमेयलिङ्गमूलत्वं तथा न नित्यानुमेयवेदमूलत्वमपीति निगर्वः । आचारोऽपीति तथा च व्याप्तिवलादपि प्रत्यक्षश्रुतिमूलत्वमेव सिद्ध- ति, अन्यादृशशुतरुक्तयुक्त्या मूलत्वानुपपत्तेरित्यभिसन्धिः। असिद्ध- इत्युपलक्षणं, चैत्यवन्दनाद्याचारप्रयाहे लौकिकाचारप्रवाहे च व्यभि- चारोऽपीति द्रष्टव्यम् । किन्त्वेतत्कालेति । यद्यप्येतत्कालावच्छिन्न. तद्देशत्वाभ्युपगमे नोक्तदोषस्तथापि लाघवादेतत्कालावच्छेदेनैव शक्त्यमावः करून्यते इति भावः । स्मृत्याचारेति । विवादपदस्मृत्या. चारत्यर्थः । इदानीं तच्चून्य इति साध्यम् । तेन दृष्टान्तस्य न सा. ध्यवैकल्पम् । भाविप्रवाहेति । भाविप्रयाहतदुच्छेदयोः सिद्धिः कुत. इत्यर्थः । परैः पूज्यानामप्यत्रावशेषादिति मूलम् । पापण्डैः स्वमत. प्रवेशार्थ पूज्यमानानामप्यत्र प्रवेशदर्शनादनन्यगतिकतया नात्र प्र. वेश इत्यर्थः । वस्तुतोऽप्रवेशादिति पाठः । अत एव यौद्धाधिकारे ऽपि तथैव पाठः । तत्र तन्मतप्रविष्टानां पूज्यानामेव नात्र प्रवेशाधि. कारः, तत्राप्यनधितानामत्र प्रवेशस्त्वसम्भावितएवेत्यर्थः । अ. स्मदभिमतस्थापीति । प्रामाण्यग्राहकत्वेनास्मदभिमतस्यापि सर्गा- ६८.१ दिकालेऽसम्भवादसिद्धिरित्यर्थः । यथैकवेति । प्रतिसर्ग तेषामन्या- न्यत्वमन्योन्यसंवादग्रहस्तदा स्याद्यदि जन्मभेदप्रतिसन्धानं न स्यात्, न त्यमित्यर्थः । मूलयुक्तिमाह कल्पनायामिति । नित्यस्य संहरणादिकमसम्भधीति च्याचप्टे कार्यद्रव्येति । कार्यमानसंहरणं महाप्रलयएवेति तबाभीक्षणत्वमनुपपन्नं तस्याप्रकृतत्वञ्चेति द्रव्यपद- मुपात्तम् । ईश्वरस्य मायावित्वे संसारित्यापत्तिरिति व्याचष्टे सृष्टी- ति। वास्तवक्रीडनमपि तस्य नास्तीत्यत आह इवेति । ७१.२ इति महामहोपाध्यायदेवदत्तात्मजमहामहोपाध्यायसचिदत्तविर चिते कुसुमाञ्जलिप्रकाशव्याख्याने मकरन्दे द्वितीयः स्तयः॥

·अथ तृतीयः स्तवकः ॥ ३ ॥ तृतीयां विप्रतिपत्ति दूपयितुमुपन्यस्यति- नन्वैतदपि कर्थ, तन्त्र यांधकसम्भवात् । तथाहि । यदि स्यादुपलभ्येत । अयोग्यत्वात् सन्नपि नोपलभ्यते इति चेदेवंतर्हि शशशृङ्गमप्ययोग्यत्वानोपलभ्यते इति स्यात् । नैतदेवम् । शृङ्गस्य योग्यतयैव व्याप्तत्वादिति चेत्, । चेतनस्यापि योग्योपाधिमत्तयैव व्याप्तत्वात् तहाघे सोऽपि बाधित एवेति तुल्यम् । व्यापकस्वा- ऽाद्यनुपलम्भेनाप्यनुमीयते नास्तीति । को हि प्रयो- जनमन्तरेण किश्चित् कुर्यादिति ॥ उच्यते- योग्याष्टिः कुतोऽयोग्ये प्रतिवन्धिः कुतस्तराम् ।। कायोग्यं याध्यते शृङ्गं कानुमानमनाश्रयम् ॥१॥ स्वात्मैव तावद् योग्यानुपलब्ध्या प्रतिषेधु न शक्यते,कुतस्त्वयोग्यः परमात्मा । तथाहि, सुपुप्त्य- ऽवस्थायामात्मानमनुपलभमानो नास्तीत्यवधारये- त् । कस्यापराधेन पुनर्योग्योऽप्यात्मा तदानीं नोप- लभ्यते ? । सामग्रीवैगुण्यात् । ज्ञानादिक्षणिकगुणोप- धानो ह्यात्मा गृहाते इत्यस्य स्वभावः । ज्ञानमेव न जायते इति चिन्त्यते। पश्चादा कथमुत्पत्स्यते इतिचेन्मनसोऽनिन्द्रियप्रत्यासन्नतयाजननात्सत्प्रत्या- सत्तौ च पश्चाजननात् । मनोवैभववादिनामिदम- ऽसम्मतम् । तथाहि । मनो विभु,सर्वदा स्पर्शरहित- ·२ समकारी न्यायकुसुमाञ्जली द्रव्यत्वात् ।सर्वदा विशेपगुणशून्यद्रव्यत्वात् । नित्य त्वे सत्यनारम्भकद्रव्यत्वात । ज्ञानासमयायिकारण- संयोगाधारत्वादित्यादेरितिचेन्न । सर्वेपामापाततः स्वरूपासिद्धत्वात् । तथाहि । यदि स्पायुपलब्धीनां क्रियात्वेन करणतया मनोऽनुमितिर्न तदा द्रव्यत्व- सिद्धिः। अद्रव्यस्यापि करणत्वात् ॥ नन्येतदपीति ॥ अन्यथासिद्धिनिराफरणमपि कथमीश्वरसाधना य, सत्र प्रत्यक्षबाधादित्यर्थ । तत्र स्वरूपसदनुपलब्धिसहरत प्रत्यक्षवाघमाह तथाहीति । यद्यप्यनुपरम्भेनेयरान्योन्याभायात्य न्तामायसाधने इष्टापत्ति, प्रागभावमध्यससाधने चापसिद्धान्त, तथापि क्षित्यादिक यदि सर्वक वेदश्च यदि सकर्तृफ स्याचदा तत्तयोपलभ्यत इत्यर्थ । यनुपलन्धिमारस्य वाधकतायामयोग्यो च्छेद इति योग्यानुपलग्धिाधिका वाध्येत्याह ॥ अयोग्यत्वादिति में एव शश शृङ्गी पशुत्यादित्यत्रापि तदाधी न स्यादयोग्यत्वाच् स्येत्याह।।पयामिति ॥ शृङ्गन्यस्य योग्यसस्थानट्यद्यतया योग्य यदि वृत्तित्यनियमानायोग्य शृङ्गमित्याह ॥ शृङ्गस्थति ॥ पव शरीर विशिष्टात्मनि पर्तृत्वेन कर्तृयोग्यतानियमाद्विशेपणाधेन विशिष्ट याध एयेत्याह । चेतनस्यापीति। न तु कर्तृयापयशरीरयाघाचाप्य वर्तृवाधपरोऽय ग्रन्थ । प्रत्यक्षयाधस्यापप्रान्तत्वात् ।ध्यापकानुप सन्धिरिशमानुमान यामाह ।। व्यापकति ॥ व्यापश्चासौ स्वार्थी विश्वति कर्मधारय । आदिपदाच्छरीरादि । चेतनप्रवृत्ते स्वेट साधनतासामन्याप्तत्यात् तद्वायनेन सापि याधिवत्यर्थ । योग्याणिरिति । योग्यानुपरधि कायोग्य परमामनि पाधि पा। रहस्यापि तयारय तत्रापि योग्यानुपरग्धिन याधिकारन हि सगरमयोग्य योग्यानुएलम्भ्या निषिद्धत येन प्रतिबन्धि स्यात् । अथ ह योग्यमेर नायाग्य, नदा यतितरान प्रतिवन्धि व्यापन नुपरनिरिहाचानुमानमारासिद्धायाश्रयासिद्धम् । तसिझौ पा धर्मियाहानमाणयाधितमित्यर्थ ॥ सामप्रीति ॥ यथा याम्योऽपि घटादिरालोकामापानोपलभ्यते, ·वृत्तीयः स्तवकः ।। ३ तथाऽऽत्मा क्षणिकशानादियोग्यगुणाद्युपधानसहकार्यभावाद् नोप- लभ्यत इत्यर्थमयद्यप्येवमुपधायकतृतीयलिङ्गपरामर्शसत्त्वादात्मबुद्धि- रेख स्यानानुमितिः। न चानुमितिसामग्न्येन प्रतिवन्धिका, कारण- मेलकरूपायां सामग्न्यामिनरकारणानां व्यभिचारित्वात् तृतीयलिङ्ग- परामर्श एव प्रतिबन्धको याच्यः । तस्य च योग्यविशेषगुणत्वनात्मो. पसम्मकस्यातयात्वम् । तथापि रूपवत्प्रत्यक्षविशेपणत्वासानेऽप्यु- द्भचत्वजातिसत्त्वादनुभूतज्ञानस्य नात्मोपलम्भकत्यमिति तदुप- धानेऽपि नात्मग्रहः । अतएवाद्यन्तशब्दयोरुद्रयत्यामावाप्न प्रत्यक्षत्य- मित्यके । आत्ममनःसंयोगविशेपस्यात्मप्राहकत्वमनेनोक्तमित्यन्ये ॥ मनस इति ॥ यद्यपि सुपुती यत एव न झानं तत एघामामहोपपत्ती योग्यविशेषगुणोपधानमतन्न, तथापि द्रव्यसाक्षात्कारे सामान्यत पव योग्पविशेषगुणस्य प्रयोजकत्वावधारणादेतदुक्तम् ॥ मसम्मत- मिति ॥ विमुनो मनस इन्द्रियाप्रत्यासत्रभायादित्यर्थः ॥ सर्वदेति॥ ध्यत्वं परमाणुभिः, स्पर्शरहितत्वं च गुणादिमिळमिचारीति वि. शिष्टं लिङ्गम् । तस्याप्युत्पतिक्षणे घटे सत्त्वाव्यभिचार इत्यत उक्तं, सर्वदेति ॥ अनारम्भकाव्यत्यं द्रव्यानारम्भाव्यत्यमत्र विषक्षितम् । तो न कर्मसंयोगाचारम्भके मनसि स्वरूपासिद्धिः। तथापि घटे- उनैकान्तिक इत्यत उकं, नित्यत्व इति ॥ कालादिदृष्टान्तः । चतुर्थ- हेतापात्मा रष्टान्तः । न च महापमुपाधिः, साधनव्यापकत्वात् । नच मुसादिक मूर्चसयोगासमचायिकारणकगुणवृत्तिगुणत्यव्याप्य- जातिमत् । नित्यवृत्पनित्यविशेषगुणत्वाच्छब्दयत् । पाजवति प्रतिरोधः। मूतत्यस्याप्रयोकत्यात् । अनात्मवृतित्वम्योपाधित्वा. चति भावः ॥ भापातत इति ॥ यावन्मनो न सियतीत्यर्थः। स्व. सपासिधिमेवाह ॥ तपाहीति ॥ अद्रव्यस्यापीति ॥ लिङ्गशानादे- रित्यर्थ: दिव्यत्यविचारतच रूपादिभिव्यभिचारीति मायः॥ अथासामेव साक्षात्कारितयेन्द्रिपत्वेन तदनुमा- तव्यं, तथापि व्यापकस्य निरुपापर्नेन्द्रियत्वमित्यु- पाधिवक्तव्यः। तत्र यदि कर्णशष्फुलीवनियतशरीरा- पपयस्योपाधित्यं, तदा तावन्माने गृत्तिलाभः ।

·४ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली तद्दोपे च पृत्तिनिरोधः श्रोत्रवत् प्रसज्ज्येत । ततः शरीरमात्रमुपाधिरवसेयः। तथाच तदवच्छेदेन धृशि- लाभे शिरसि मे वेदना पादे मे सुखमित्यायव्याप्य. वृत्तित्वप्रतीतिविरोधः । असमवायिकारणानुरोधेन विभुकार्याणां प्रादेशिकत्वनियमात्।शरीरतद्वयवा- दिपरमाणुपर्यन्तोपाधिकल्पनायां कल्पनागौरव- प्रसङ्गो नियमानुपपत्तिश्चेति । ततोऽन्यदेवैकं सूक्ष्म- मुपाधित्वेनातीन्द्रियं कल्पनीयम् । तथाच तस्यैवे. न्द्रियत्ये स्वाभाविकेऽधिककल्पनायां प्रमाणाभावा- द्धर्मिग्राहकप्रमाणयाधः । अथ ज्ञानक्रमेणेन्द्रियसह- कारितया तदनुमानं, ततः सुतरां प्रागुक्तदोषः। यदि च मनसो वैभवेऽप्यदृष्टवशात् फ्रम उपपायेत, तदा मनसोऽसिद्धराश्रयासिद्धिरेव वैभयहेतूनामिति ॥ अथ यत्रादृष्टस्य दृष्टकारणोपहारेणोपयोगः, तत्र तत्पूर्णतायां कार्यमुत्पद्यत एव । अन्यथा अन्त्यतन्तु- संयोगेभ्योऽपि कदाचित् पटो न जायेत, जातोऽपि वा कदाचिन्निर्गुणः स्यात् । पलवता कुलालेन दृद्ध- दण्डनुन्नमपि चक्रं न भ्राम्येत । यत्र तु दृष्टानुप- हारेणादृष्टव्यापारस्तत्र तद्वैगुण्यात् कार्यानुदयः। यथा परमाणुकर्मणः । तदिहापि यदि विपयेन्द्रियात्मनां समयघानमेय ज्ञानहेतुः, तदा तत्सद्भावे सदैव कार्य स्यात् । न होतदतिरिक्तमप्यदृष्टस्योपहरणीयमस्ति । न च सदेव ज्ञानोदयः । ततोऽतिरिक्तमपेक्षितव्यम् । तच यद्यपि सर्याण्येयेन्द्रियाणि व्यामोति, तथापि फरणधर्मत्येन मियाममः सद्गच्छते । अकल्पिते तु ·तृतीयः स्तवकः । ३ तस्मिन्नाय न्यायः। प्रतिपत्तुरकरणत्वाच्चक्षुरादीनाम- नेकरवादितिचेत् ॥ अथेति ॥ शानकरणाजन्यः सुखाद्यनुभघ इन्द्रियजन्यः जन्यप्रत्यक्ष- त्यात, रूपप्रत्यक्षवत् । स्पर्माद्यविषयत्येन विशेषणान त्वगादिना मर्यान्तरम् । गन्धादिप्वकैकमात्रप्रत्यक्षजनकत्वेन पृथिव्यादिभेद- सिद्धौ निःस्पर्श लायपाञ्च निरवययमित्यर्थः । तथापीति ॥ यथा श्रोग्रस्य विश्विन्द्रियतया कर्णशप्फुल्यवरिछम्नस्यैवेन्द्रियत्वाचदनय- च्छेदेनोत्पन्नोऽपि शब्दो न गृहाते । तद्यच्छेदेनोत्पन्नस्यापि तस्य तदुपघातान ग्रहः । तथा मनोऽनयच्छेदकशरीरावयवावच्छेदेनोत्पघ्नं मुखाद्यपि तदवच्छेदेनोत्पन्नञ्च तदुपघातान गृहोतेत्यर्थः॥ असम- चायीति ॥ कार्यविभुविशेषगुणे चायनियमोऽतो न व्याप्यवृत्तिकर्म- जन्यविभुपरमाणुसंयोगेन व्यभिचारः॥ ननु किमतमयायिकारणं स्वावच्छिन्ने पिभुकार्य जनयतीति नियमः, स्वावच्छिन्ने जनयत्ययेति पा, स्यावच्छिन्न पच जनयताति या?। आधे सुखादेरधिकदेशतायामापादकामायः। द्वितीये चाणु- मनासयोगोऽपि स्यावच्छिन्नेऽधिकदेशे च जनयेत्, नियामकाभावा- स् । अन्त्ये ववापि सुपादेरणुदेशतापत्तिः । मनोवैभवेऽपि तदवि. रोघश्य । अथ निमित्तचन्दनायनुरोधेन सुखादी न्यूनाधिकदेशता निमित्तरायुसंयोगादिव शाम्दे, म त्यसमवाय्यनुरोधात् । तर्हि मनो. धमवेऽपि तयाऽस्तु । न च विमुकार्यासमवाधिकारणं स्वावच्छिन्ने फरोत्येय, भेर्याफारासंयोग य शम्दामिति चन्दनाधनयच्छिन्नेऽपि मुखादि स्यादिति पाच्यम् । तदेशावच्छिन्नचन्दनमुने हि तद्देश- चन्दनसापेक्षोऽसमयायोति फयं तन्निरपेक्षस्तत् फुर्यात् । तथाच शारीरमाप्रस्थोपाधित्वेऽपि निमित्तयशात् मुस्रादेनियतदेशत्यस्यात्।। अत्राहुः। यिमुकार्ययिरोषगुणस्य न स्यासमपायिकारणन्यूनदेश- स्थमिति नियमः । मनोवैमधेच शारीरं मनःसंयोगोऽसम- पापीति तदयन्डेदं प्याप्यय सुपादेयत्पत्यापतिः । ततः पादाय च्छिन्नं मुमं यदि शर्यरायच्छिनासमयाधिकारणकं स्यात्, शरीर म्यापकं स्यात् । निमित्तफारणस्य चाधिकदेशत्यमाश्मयोजकत्वात्। मत एय निदायतप्तस्य मम्मसि मग्नम्प सांघोणसुसधीरपपति ·६ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली भाव ॥ नियमति । सर्वेषामेव शरीरादीनामुपाघित्य कुतो नियत देशसुखाद्युत्पत्तिरित्यर्ध धार्मिग्राहकेति। सुखानुपलब्धीनामिन्द्रिय जत्यानुमाने मनोऽणुत्यानुल्लेखेऽपि अनुपपत्तिशादणुन्य विषय इति धमिग्राहकतुल्यतया तद्बाध उत्त । प्रागुवेति ॥ धर्मिग्राहक मानवाध इत्यर्थ । युगपदनेकविपयसम्बद्धनानेन्द्रियसयोगे सति शानप्रमानुपपत्रणुत्वनैव तदुपपत्तेरिति भाव । यदि चादृष्टवशा प्रोपदोपावकाशस्तदा तत एव ज्ञानक्रमोऽपि स्यादिति मन सिद्धी न मानमरतात्याश्रयासिद्धा हेतव इत्याह । यदि चेति । तथापीति।। एक करणमेकनैयदा एकावच्छेदेनवजातीयामेकामेव त्रिया जनय ति, न त्वनेकाम् । एकत्यादिविशेषणात् कुठाराग्निशब्देषु युगदप दनेच्छिदारूपादिनानादिगवच्छिन्नानेकशब्दजनकेषु न व्यभिचार इति करणधर्मत्येन क्रियाक्रम स्यादित्यर्थ । न च तथापि चक्षुरायवच्छदेन सदयद्भिनदेशा परमाणाविध विजातीयामग्निसयोगवदनेका प्रिया कुयादेवेतिवाच्यम् । शानकरण मेकत्रारमनि एक्दैवमेव शान जनयति । समूहालम्बनकरणवत् । कथमन्यथा सामग्रीसत्वे समूहालम्बनमेवज्ञानम् । मन्वन्यज्ञान सामग्रीसत्र कार्यावश्यम्भाव । तदसरचे कि रणधर्मत्वेन । तस्य सहकार्य तरमानपर्यवसायित्वात् । न । शानकरणस्यय कदैकशान मात्रजनकनया तत्र नानाशानकारणामाचेनैव सामा यसत्वात्।प्रति पचुरिति ॥ तस्यानेकारणापास्यानेश्कार्यकर्तृत्वादिनि भाव ! चक्षुरादीनामिति।एमा योगपद्यात् पुन स एव शानयोगपद्यप्रसह । परणधर्म पेनापि प्रत्यस्मविशेणदिति भाय ॥ नन्वेयमपि युगपज्ज्ञानानिमा भूवन , युगपज्ज्ञानंतु केन वार्यते। भवत्येव सम्हालम्यनमेकं ज्ञानमितिचेल एकेन्द्रियग्राोविय मानेन्द्रियग्राोप्यपि प्रसङ्गात् । तेप्यपि भवत्येवेतिन । न्यासनकाले ज्ञानप्रमेण विगादविपये प्रमानुमानातायुभुत्साविशेपेण व्यासझे प्रिपामम इतिचन्नैयन् । न होप घुमुत्साया महिमा यदयुभुत्सिते विषये ज्ञानसामान्यां सत्यामपि न ·तृतीयः स्तवकः। ७ - ज्ञानमपि तु न तब संस्कारातिशयाधायकः प्रत्ययः स्यात् । यदि त्वबुभुत्सिते चिपये सामग्रीमेव सा निरन्ध्यात्, घटायोन्मीलितं चक्षुः पट नैव दर्शयेत् । तस्माद् वुभुत्साऽपीन्द्रियान्तरादाकृष्य बुभुत्सितार्थ- ग्राहिणीन्द्रिये मनो निवेशयन्ती युगपज्ज्ञानानुत्पत्ता- युपयुज्यते, न तु स्वरूपतः । विभुनोऽपि मनसो व्यापारक्रमात् क्रम इतिचेन्न। तस्य संयोगातिरिक्तस्य कर्मरूपत्वे वैभवविरोधात्।गुणरूपत्वे नित्यस्य क्रमा- ऽनुपपत्तेः । अनित्यस्य च नित्यैकगुणस्याविभुद्रव्य- संयोगासमवायिकारणकत्वेन तदन्तरेणाऽनुपपत्तेः।। तदपि कल्पयिष्यते इतिचेत्, तदेव तर्हि मनःस्थाने निवेश्यतां लाघवाय । तस्मादपवेव मन इति ।। नन्वेवमितिाएवमप्येकदा बाहुना ज्ञानानामनुत्पत्तावप्येकदानाने- न्द्रियकरणकं रूपादिशानमेकं स्यादेव, एकन्द्रियजन्यसमूहालम्बन शानयादित्ययः । न च चाक्षुपत्यादिजातिसंकरापत्तेनैक शानमिति वाच्यम् । तथा सति फलविरोधेनैकस्याऽपि शानस्याजननापत्तेः । चित्ररूपपञ्चाक्षुपादिविजातीयस्यैव शानस्यसामग्रीसत्वनोत्पत्त्यापचे- या । न च तव फलबलात्तथा । अत्र फलाभाये हेतोः कल्प्यत्वापत्तः। अन्योन्यप्रतिवन्यस्य तत्वे वाऽज्ञानमेय स्यान्न त्येकस्यज्ञानमित्युक्तम् । वस्तुतः पञ्चसु यदेकं फरणं ज्ञानं जनयति नापराणि, तत्र नियामक- मास्येयम् । अन्यथा शानजनने तेषां फलहं का समादध्यादिति भाषः । आशयमविद्वाना ॥ भवत्येवति । एकैकेन्द्रियेण स्वस्तविपये सम्हालम्यनमेकैकं जन्यत एवेत्यर्थः । आशयमुखादयति ॥ एफेति ॥ तेप्यपीतिादी शप्फुली भक्षयतो गन्धादिशानमेकमनेन्द्रियजन्य- मुत्पद्यते इत्यर्थः । यासङ्गेति ॥ एकेन्द्रियासकमनसोऽणुना मनसा युगपदनेकेन्द्रियासनिकचिन शनफ्रमस्य सर्वसिद्धत्यात्तदृष्टा- न्न तयापिगन्धादिशानोत्पादः क्रमेण भवतीत्यनुमीयते । काल- सौरम्पार क्रमो न लक्ष्यत इत्यर्थः । ननु दृष्टान्ते नानेकेन्द्रियमनः- ·८ सरकाशे न्यायकूमुमाञ्जली सयोगामाव प्रमप्रयोजक , किन्तु बुभुत्साप्रयुक्त इत्याहाबुभुसतिा बुमुत्सा न रूपादिग्रहहेतुन वा इतरतानप्रतिवन्धिका, वित्वन्यथा उपयुज्यते इत्याद ॥ न हीति ॥ ननु बुमुत्साया अतन्त्रत्वे कय मनोऽणु वपक्षे मन्दोऽपि वुमु त्सित. शन्दो गृहाते, नान्य । तन्त्रत्वापि कय दशमि पश्यमानासु गाथामु तावद्वोचरखुमुत्सायां प्रणिधाने च सर्वेषामभानमेषमाना। नचधोत्रमनासयोगविशेष कायानेयोऽस्ति । स पर विधि च्छन्दप्रहहेतुस्तदन्यप्रहप्रतियन्धक एवेति घाव्यम्।विमुत्येऽन्द्रिय मन सयोगविशेषस्यतयात्वे व्यासोपपत्ते अय प्रत्यक्षानुकलेन्दिय मन सयोगद्वारा युभुत्साप्रणिधानयो प्रत्यक्षहेतुत्यमिति चाभुपादि युमुन्सितमहे क्लमन्यात्ताभ्यां धोये घुभुत्सितशब्दापच्छेदेन मन सपोग कृत इति स एव गृहते, नान्य इतिचेन । युगपत्पटपमानास शितिगाथासु तायद्रोचरपुमुत्सामणिधानयो सत्ये तापहाया घच्छेदेन मनासयोगाद् युगपत्तासामुपलम्मप्रसङ्गात् । प्रन्येसामग्री सत्यान् ।। उच्यते । यद्यपि युमुन्साप्रणिधाने न शब्दप्रहमाचे सहकारिपी, न घेतरप्रहमतियन्धक, तयापि नानाशम्दसमवायदशायां यशन ग्रहस्तत्र तयोस्तयामायः । तथैव तेषामन्ययव्यतिरेव नियमात । नवाणायपि मनसि रसनसयुके त्यक्सयोगस्यापि सन्या रसगुट द्रव्यमानयोगपद्यापत्ति । रसनसयोगशाले मनसस्न्यासयोगे माना भायात् । तस्माघापडानयती मैत्रस्य म्यविषयसम्पयानि त्यगा दीनि स्यविषयसाक्षात्यारहेनुसयोगमन्यानि, तदा स्यविपयसाझा लारामन स्यात् । पटया ।मन्यया सामग्रीसत्य युगपदानोत्पाद प्रस॥ निरगुणोनि ॥ नियपद स्नेहै, परपज द्विन्यादी पनि चारयारणाय । निन्यायपनि यगुणन्येन मसंसयोगासमयामि पारणगुणवृत्तिगुणग्यम्याध्यानिमाय माध्यमित्यर्थ । সমনাথষপসহ মালালা ৰক্ষায় पोरान मनमानान्तर गन्धादीन् युगपत् प्रायमीत्यनु प्पपणापम्प वापर पिना प्रमाणात मेपम् । परि मशेरपिस्तार तुरट, सदा तत पय तदुमयमग्नु, कि मनमा । नाप्रपा ·। तृतीयः स्तवकः । ३i बुभुत्सया तौ भवतः । बुभुत्साया अहेतुत्वात् । हेतुल्वे वा लाघवाद् विभु मनोऽस्तु । एतेनाशुमनःपञ्चकमस्तु अवयविनो लघुत्पाद् बुभुत्सावशानेपामेवैकपञ्चेन्द्रियसम्यन्धादुमयोपपत्प्रेरित्यपास्तम् । पञ्चबुभुत्सायां पञ्चेन्द्रियसम्बन्धे व्यासङ्गानुपपत्तरित्यभिप्रेत्याद ॥ तस्मादिति ॥ एवमोपोद्धातिक मनोवैभवनिराकरणं समाप्य प्रकृते योजयति- तथाच, तस्मिन्ननिन्द्रियप्रत्यासने निरूपधानत्वा- दात्मनः सुपुप्त्यवस्थायामनुपलम्भः। एतदेव मनसः शीलमिति कुतो निर्णीतमितिचेदन्वयव्यतिरेकान्या- म् । न केवलं तस्य, किन्तु सर्वेपामेवेन्द्रियाणाम् । न हि विशेषगुणमनपेक्ष्य चक्षुराद्यपि द्रव्ये प्रवर्तते । स्वापावस्थायां कथं ज्ञानमितिचेत् । तत्तसंस्कारोद्- योधे विपयस्मरणेन स्वप्नविभ्रमाणामुत्पत्तेः । उद्- योध एव कथमितिचेत् । मन्दतरतमादिन्यायेन याखानामेव शब्दादीनामुपलम्भादू, अन्ततः शरीर- स्यैवोप्मादेः प्रतिपत्तेः । यदा च मनस्त्वमपि परि- हृत्य पुरीतति वर्तते, तदा सुपुप्तिः ।। स्यादेतत् । परात्मा तु कथं परस्यायोग्यः । न हि साक्षात्कारिज्ञानविपयतामेवायं न प्रामोति । स्वय- मप्यदर्शनप्रसङ्गात्।नापि ग्रहीतुरेवायमपराधः। तस्या- ऽपि हि ज्ञानसमवायिकारणतयैव तद्योग्यता । नापि करणस्य । साधारणत्वात् । न घासंसारमेकमेव मनः एकमेवात्मानं गृह्णातीत्यत्र नियामकमस्ति । स्व- भाइति चेत्, लर्हि मुक्ती निस्वभावत्वरसङ्गः । तदेकार्थताया अपायादिति । न । भोजकादृष्टोपग्रहस्य नियामकस्यात् । यद्धि मनो यच्छरीरं यानीन्द्रियाणि ૨ ·समाशे न्यायकुसुमाञ्जली यस्यादृष्टेनाकृष्टानि, तानि तस्यैवेति नियमः । तदुक्तं प्राक,प्रत्यात्मनियमायुक्तरिति । एतेन परवुद्ध्यायो व्याख्याता:॥ तदेवं योग्यानुपलब्धिः परात्मादौ नास्ति, तदि- तरा तु न याधिकति तयापि सम्मतम् । अतः किम- ऽधिकृत्य प्रतियन्धिः । न हि, शशशृङ्गमयोग्यानुप- लन्ध्या कश्चिन्निपेति । न च प्रकृते योग्यानुपलब्धि कश्चिन्मन्यते । अधायमाशयः । अयोग्यशशशृङ्गादा- यनुपलब्धिर्नयाधिका स्यादितिीततःकिं तत् सिद्धयेदि- तिचेत् । एपमस्तु यदि प्रमाणमस्ति । पशुत्वादिकामि- तिचेत् । परसाधने प्रतिवन्धिस्तहि न तहाधने । तत्रै- व मविप्यतीतिचेत् । तत् किं तत्र प्रतिपन्धिरेव दूप. णम् । अथ कथाचित्तुल्यन्यायतया योग्या एव परात्म- युद्ध्यादयस्ते च याधितापवेत्यपहतविपयत्वम् ।। प्रयमः। अन्याप्तेः । न हि पशुत्वादेः शशशृगसाधक त्वेन कार्पत्यादेः कर्तृमत्त्वादिमाधफत्वं व्याप्त, येन त स्मिन्नसति तत्प्रतिपिद्धयत । न हितीयः । मियोऽनुप- सभ्यमानत्वत्य वादिप्रतियादिस्वीकारात् । तथापि पशुत्यादी को दोप इनिचेत् । न जानीमस्तायत्तदि- पारायमर चिन्तयिष्यामः ॥ तथा पनि ॥ एतदेयेति । विशगुणोपहिताम्मप्राहकन्यमिरप- मनिन्दियपत्यायनत्यात्मनमः स्वप्नप्रत्यया मपि न स्युरिया हास्यापनि । गर्येन्द्रियनन्यामत्तिपिरहे मनमो पानामनारमा ग्वादिग्गमतिमतापारयाह ॥ तत्तदिति । उदुर्णध महकारि मारणम् । पिरयानिदोग धादिमानिय्यमनमा यनानुभयो जन्य एपमानापारयामापा समायो ·तृतीया स्तरकः।३। १२ न स्यादित्याह उद्योध एवेति। न तदेवोद्योधक, किं त्यदृष्टादिक- मपि यथासम्भवामित्याह ॥ मन्दति ॥ मन्दत्वं गत्वादिव्याप्य- जातिमाजमादेरिति ॥ अनुभूतरूपोर्नस्पर्शतेजसः स्पर्शादेरित्य- ऽर्थः । स्वापमुक्त्या सुपुतिमाह ॥ यदा चेति ॥ आत्मनो निरिन्द्रिय- प्रदेशः पुरीतत् । किञ्चिन्मनः कश्चिदेवात्मानं गृहातीत्यपि नास्ती- त्याहानापोतिएकस्यापि मनसोऽनेकारमग्राहकत्यादित्यर्थः ॥ न ही- ति ॥ नैयायिकमते इति शेषः । मट्टानां तु शानार्थयोरियात्ममनसो. रपि स्वाभाविक एव सम्बन्धो, यतो मुकावप्यात्मनो नित्यनिरति- शयानन्दसन्दोहाभिव्यक्तिः एकात्ममात्रशानजनकत्वं मनसःस्वमाय इत्याह । स्वभाव इतीति । एकस्यात्मन एकमेव मन इति स्वभावः। पकं मन एकमेवात्मानं गृहातीति वा । द्वयमपि जीवन्मुक्तो नास्ति। तत्र फायन्यूहे बहुतरमन स्वीकाराद्योगिनामप्यात्मसाक्षात्कारजनना. दित्याह ।। मुक्तावि ॥ जीवन्मुको । यदीयापारटं यन्मनस्त- तस्येय प्राहक, योगिनामपि तत एव तदीयत्वं तस्य । अदपस्यापि तदीयत्वं तदीयमनोनिष्पन्नत्वेन, वीजाङ्कवच नानवस्थादोष इत्या- ह॥ भोजकेति ॥ यथा परात्मनि परमनसो न साक्षात्कारजनकत्वं तथा परखुद्धधादावपि, तुल्यत्यादित्याह ॥ एतेनेति ॥ यत्र प्रतिवन्धिः स्यात् तदुभयमपि नेष्यते इत्याह ।। न हीति ।। न हि तेन ईश्वरसाधने किञ्चिद् दूप्यते इत्यर्थान्तरं निग्रहस्थानमि- त्याह ॥ तत इति । आशयमविद्वानाह ।। तदिति । तत्सिदावपि न प्रश्ते दूपणमित्याह ॥ एवमिति ॥ मानमाह ॥ पशुत्यादिकमिति ।। पक्षसमत्वादेव नाइवादी व्यभिचार इति भावः । आशयं स्फुयटति। परेति ।। यदीश्वरः सिद्धोत्, तदा शशशृङ्गमपि सिद्धयेदितीश्वर- साधने प्रतिवन्धिस्तथा चार्थान्तरमित्युक्तम् । नन्वनुपलब्धिमात्रेण यथा शशे शृङ्गाभायस्तया क्षित्यादौ कर्तुरप्यभाव इति बाधनेऽपि प्रतिवन्धिः स्यात् । पत्तेरमायादित्याह ॥ तत्रैवेति ॥ मिथ इति । पपत्मादेः परायोग्यत्यस्योभयपादिस्यीफारात् प्रत्यक्षेणानुपलम्भ. मानं, नायोग्ये वाधकमित्यर्थःमर्थान्तरं हि पुरुषदोपो,न तु साधन- दोपहत्याशयेन पृच्छति ॥ तथापीति ॥ शशे शुगस्यात्यन्तमभाव इति सर्वपामवाधितप्रत्यक्षवाघः । शृङ्गत्वस्य जातयोग्यसंस्थान- प्यसत्येनायोग्ये शवितुमप्यशक्यत्यादन्यथा तातिरेकाप्रसिया ·. . समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली यदा तस्यैयामावः तदेदेवरस्य प्रतियोगित्वम् । उमयमपि नास्ती. स्याह ॥ तस्यति॥ कुत इत्याह ॥ व्यायत्त्येति ॥ व्यावत्यः प्रतियोगी, सदभाववत्ता भाविको पारमार्थिको, विशेप्यता आश्रयता, यस्तुनः प्रामाणिक्स्य, स्वाभाषविरहरूपत्वं च प्रतियोगित्वम् । असत्य्यातेः कारणाभावेन निरासादित्यर्थः ।। नन्यनुमितिरेय पक्षः । तथाहि । इयमनुमितिरयथार्था अशरीरे फर्तृत्वज्ञानत्वात् । शाने निस्यत्वज्ञानयादा 1 घटः कर्ता चप्रशानं नित्यमिति मानवदित्यस्तु । नचोपजीव्यविरोध । अनुमितिईि उप जीव्या, न तु तद्यथार्थत्वमपि । न। अप्रयोजकत्वात् । अन्यथा, पर्वते अग्न्यनुमितिरयथार्था उभयसिक्षाग्निमद्भिनेऽग्निमत्त्वज्ञानत्या. ६, दोऽग्निमानितियदित्यापत्तेः । अपि चानुमितेरयथार्थत्यं होपा दुत्पत्रमनेन ज्ञाप्य, न त्यननोत्पाथम् । तत्र यायमेव दोपो दोषान्तरं यानाधोऽन्योन्याश्रपाद । नात्यस्तदभावात् ॥ न चेति ।। यामासानामाससङ्करापारीत भाषः ॥ कथमिति । यदि भासतो निषेध्यत्यमिति शेषः ॥ न कचिदिति ॥ नागापि कल्पितस्य निषेध्यस्यं, शोऽधिकरणे हस्येय निधादित्ययः ।। सहति ॥ पारमार्थिकामाक्प्रत्यय एपेत्ययः प्रतियोग्यधिकरणयो घंस्तृत्वादिति भाव ॥ न चेति ॥ प्रामाणिकनिषेधव्यवहार प्रामाणि- कस्यैव निषेध्यत्यादित्यर्थः।। पिश्चानुपलब्धिमानानिषेधनिश्चयेऽतीन्द्रिपोच्छेदार योग्यानुप. लम्मात् स वाच्यः । योग्यता च प्रतियोगितमाप्येतरतत्प्रमापक साकल्यरूपा मलीक नास्तीति दोपसचिवतन्द्ानसामग्रीरूपा सा पाच्या तस्यां च सत्यां नालीकस्यानुपलम्मा, उपलामस्य सत्त्वात् अनुएलम्मदशाया तदानसामग्रीरूपा योग्यतैव नास्तीत्याह-- अपि च- दुष्टोपलम्मसामग्री शशशृङ्गादियोग्यता ॥ मतस्यां नोपलम्भोऽस्ति नास्ति साऽनुपलम्भने || फेन च शशशुझं पतिपिद्धयते । सर्वथाऽनुपलब्ध- ·तृतीयः स्तवः॥३॥ १५ स्य योग्यत्वासिद्धेः। तदितरसामग्रीसाकल्यं हि तत् । ननूक्तमाभासोपलब्धं हि तत् । अत एवाशक्य- निपेधमित्युक्तम् । अनुपलम्भकाले आभासोपलम्भ- सामग्या अभावात्तत्काले चानुपलम्भाभावादिति। कस्तर्हि शशशृङ्ग नास्तीत्यस्पार्थः । शशे अधिकरणे विषाणाभावोऽस्तीति ।। स्यादेतत् ॥ यद्यपीश्वरो नावगतो, यद्यपि च नाभाससिद्धेन प्रमाणव्यवहारः शक्यसम्पादनः । तथाप्यात्मानः सिद्धास्तेषां सार्वज्यं निषिद्धयते, क्षित्यादिकर्तृत्वश्चेति । तथाहि । मदितरे न सर्वज्ञाश्चे- तनत्वादहमिव, न च ते क्षित्यादिकर्तारः पुरुपत्वा- दहमिव । एवं, वस्तुत्वादेरपीति । तदेतदपि मागेव परिहतम् । तथाहि- इष्टसिद्धिः प्रसिद्धेऽशे हेत्वसिद्धिरगोचरे ।। मान्या सामान्यतः सिद्धिर्जातावपि तथैव सा ॥ ४ ॥ प्रमाणमतीतानां चेतनानां पक्षीकरणे सिद्ध- साधनम् । ततोऽन्येपामसिद्धौ हेतोराश्रयासिद्धत्वम् । आत्मत्वमात्रेण सोऽपि सिद्ध इति चेत् । कोऽस्या- ऽर्थ: ? 1 किमात्मत्वेनोपलक्षिता सैव वस्तुगत्या सर्व- ज्ञविश्वकर्तृव्यक्तिी, अथ तदन्या, आत्मत्वमेव वा पक्षः १ । सर्वत्र पूर्वदोपानतिवृत्तः । अथापमाशयः। आत्मत्वं न सर्वज्ञसर्वकर्तृव्यक्तिसमवेतं, जातित्वात्, गोत्ववदिति । तदसत् । निपध्यासिद्धनिपेघस्याशक्य- त्यात् । तथा चाऽप्रसिदिशेपणः पक्ष इत्याश्रया- सिद्धिरिति स एव दोषः ॥

·+ सपकाशे न्यायकुसुमाञ्जली यदा तस्यैवाभाषः तदेश्वरस्य प्रतियोगित्यम् । उमयमपि नास्ती. त्याह । तस्पेति ।। कुत इत्याद ॥ व्यायत्त्यति ॥ व्यायर्त्यः प्रतियोगी, तद्भावपत्ता माविको पारमार्थिकी, विशेष्यता भयता, यस्तुनः प्रामाणिकस्य, स्वाभाषविरहरूपत्वं च प्रतियोगित्वम् । असरण्यातेः कारणामाबेन निरासादित्यर्थः॥ नन्वनुमितिरेव पक्षः । तथाहि । इयमनुमितिरयथार्था अशरीरे कर्तृत्वज्ञानस्यात् । शाने नित्यत्वज्ञानत्याद्वा । घटः कर्ता त्रज्ञान नित्यमिति शानवदित्यस्तु । नचोपजीव्यविरोध । अनुमितिर्हि उप जीव्या, न तु नद्यथार्थत्यमपि । न । अनयोजकत्वात् । अन्यथा, पर्यते अग्न्यनुमितिरयथार्या उभयसिद्धाग्निमद्भिनऽग्निमत्वभानत्या द, इदोऽग्निमानितिपदित्यापत्तेः । यपि चानुमितेरपथार्थत्यं दोपा दुरपन्नमनेन शायं, न त्यनेनोत्पाघम् । तत्र चायमेय दोपी दोपान्तर था? नायोऽन्योन्याश्रयात् । नान्त्यस्तदभावात् ॥ म घेति ॥ आमासानाभाससहरापत्तरिति मायः ॥ कथामिति । पदि नासतो निषध्यत्यमिति ः ॥ न कचिदिति ॥ नाापि फरिपतस्य निर्वध्यत्य, शशेऽधिकरणे शृङ्गस्यप निषेधादित्यर्थः ।। स होति । पारमार्थिकामावप्रत्यय एपेत्यर्थ । प्रतियोग्यधिकरणयो. घंस्तुत्यादिति माय ॥ न चेति ॥ प्रामाणिकमिपंधव्यवहार प्रामाणि कस्यैव नियत्यादित्यर्थः॥ फिञ्चानुपलब्धिमात्रानिपेनिधयेऽतीन्द्रियोच्छेदा योग्यानुप. सम्भात् स घाच्यः । योग्यता च प्रतियोगितयाप्येतरतत्यमापर साफल्यरूपा मलीके नास्तीति दोपसचिवतद्भानसामग्रीरूपा सा पाच्या तस्यां च सत्यां नालीकस्यानुपलम्म, उपलम्मस्यय सत्त्वात् अनुपलम्मदशायाश्च तहानसामग्रीरूपा योग्यतैय नास्तीत्याह- अपिघ- दुष्टोपसम्मसामग्री शशङ्गादियोग्यता ।। न तस्यां नोपदम्भोऽस्ति नास्ति सानुपलम्भने ||३|| केन च शशशृङ्ख प्रतिपिझ्यते । सर्वयाऽनुपलन्ध- ·१६ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली त्वदुपगतागमलोकप्रसिद्स्यैवेश्चरस्यासर्वज्ञत्य- मकर्तृत्वञ्च साध्यते इति चेन्न । आगमादे प्रमाणत्वे वाधनादनिधनम् ॥ आभासत्वे तु सैव स्यादाश्रयासिद्धिरुद्धता ॥२॥ निगव्याख्यातमेतत् । चार्वाकस्त्वाह, कि योग्य- ताविशेषाग्रहेण ? । यन्नोपलभ्यते तन्नास्ति, विपरीत. मस्ति । न चेश्यरादयस्तथा । ततो न सन्तीत्येतदेव ज्यायः । एवमनमानादिविलोप इतिचेत् । नेदमानिष्ट- म् । तथाच लोकव्यवहारोच्छेद इतिचेन्न । सम्भावना मात्रेण तत्सिद्धःसंवादेन च प्रामाण्पाभिमानादिति।। अपि चेति ।। केन चेति ॥ न केनापीत्यर्थः । सर्वथेति ॥ प्रमाणत इति शेषः । मन्यामासोपलब्धस्यापि नेदं रजतमिति निषेधादुप- लब्धमात्रस्य निषेधो, न तु प्रमितस्यैवेत्यत आहातदितरेतिरजता- देःप्रामाणिकत्वेन योग्यस्यैवानुपलम्मानिषेधो, न त्वाभासोपलन्ध- स्येत्यर्थः । तथैव किं न स्यादित्या ॥ नन्विति ॥ आभाससामग्री कालेऽनुपलम्भामावादनुपलम्भकाले च तद्रूपयोग्यताया असत्या- दित्याह । अत एवेति॥ नन्वेयं घटादायपि दोषस्योपलम्मकारणत्वालदभावोऽपि न गृह्येत । प्रमापकसाकल्यस्य च विवक्षितत्वे गुणस्यैव प्रमापकस्या- भावात् तत्साकल्यासिद्धः । अनाहुः। प्रत्यक्षममायामिन्द्रियार्थसनि- कर्पस्य गुणत्वातस्य च नव्याप्यत्वादेव । तदन्यगुणस्य व तमा ऽकारणत्यात् । घटादी गुणान्यप्रमाकारणत्वेन योग्यता | शाशके चन दोपान्यज्ञानकारणत्वेन योग्यता । दोपान्यामापकस्यामा पादित्याये॥ शाश इति । ननु गवि शशश नास्तीतिप्रतीतिबलात् प्रतियोग्य वृत्तिधर्मेण शरीयत्वनावच्छिनः शुशाभायः मतीयते । व्यधिकरणा- धर्मायच्छिन्नप्रतियोगिकामावस्य केवलान्ययित्यात् । मैवम् । प्रति योगितापच्छदायमविशिधप्रतियोगिझानस्यामायधदिनुतया तारा ।

·तृतीयः स्तवकः । ३। प्रतीतेरसिद्धः अन्यथा, प्रतियोगिनिर्विकल्पकादपि व्यतिरेक- प्रतीत्यापत्तेः॥न सर्वज्ञा इति ।। परेषां सर्वज्ञाप्रसिद्धः । अत्र किञ्चि- दनभिज्ञत्वमेव साध्यम् ॥ तत इति ॥ सामान्यलक्षणप्रत्यासत्तेस्तै- रजभ्युपगमानात्मत्वेनापि तदुपस्थितिरिति भावः सर्वति ॥ आत्म- त्वपक्षेऽप्यसर्वशत्वे क्षित्याद्यकर्तृकत्वे चसाध्ये सिद्धसाधनामेत्यर्थः। न चात्मत्वमसर्वशत्यव्याप्यं ज्ञानत्वञ्चानित्यत्यव्याप्यमिति वाच्यम् । विपक्षे वाधकाभावात् । अन्यथा, मूर्तत्वमययवित्यव्याप्यमिति पर- माणुरपि न सियेदिति भावः ॥ तथा चेति ॥ जिशासितधर्मणो धर्मिणः पक्षत्वात्तदमावेनाश्रयासिद्धिरित्यर्थमाभागमादेरिति नचा- ऽऽगमादेयंशे प्रामाण्येऽपि अन्यत्र न प्रामाण्यमिति वाच्यम् । तद्रूपेणाप्यस्मदादितदन्यपक्षत्ये सियसिद्धिम्यां व्याघातादिति भावः । सम्भावनेति ॥ उत्कटकोटिकसंशयमात्रेणेत्यर्थः॥ अत्रोच्यते- दृष्ट्यदृष्ट्योःक सन्देहो भावाभावविनिश्चयात् ।। अदृष्टिवाधिते हेतौ प्रत्यक्षमपि दुर्लभम् ॥ ६ ॥ सम्भावना हि सन्देह एव । तस्माच व्यवहार- स्तस्मिन् सति स्यात् । स एव तु कुतः१। दर्शनदशा- यां भावनिश्चयात्, अर्शनदशायामभावावधारणा- त् । तथाच गृहाद् पहिर्गतश्चार्वाको वराको न निव- तैत । प्रत्युत, पुत्रदारघनाद्यभावावधारणात् सोर- स्ताडं शोकविकलो चिक्रोशेत् । स्मरणानुभवान्नैवमि- तिचेन्न । प्रतियोगिस्मरण एवाभावपरिच्छेदात्, परा- घृत्तोऽपि कयं पुनरासादयिष्यति । सत्त्वादितिचेदनु- पलम्भकालेऽपि तर्हि सन्तीति न तावन्मानेणाभा- याध्यधारणम् । तदेवोत्पन्ना इतिचेन्न । अनुपलम्भेन हेतूनां बाधात् । अवाघे वा स एव दोपः । अत एव प्रत्यक्षमपि न स्यात्, तद्धेतूनां चक्षुरादीनामनुपलम्भau ·१८ समकाशे न्यायकुमुमाञ्जली गधितत्वात् । उपलभ्यन्त ण्य गोलकादय इति- चेन्न । तदुपलब्धः पूर्व तेपामनुपलम्भात् । न च योग- पद्यनियमः । कार्यकारणभावादिति ॥ एतेन, न परमाणवः सन्ति अनुपलब्धेः। न ते नित्या निरवपया वा । पार्थिवत्वात् । घरादिवत् । न पाथसीयपरमाणुरूपादयो नित्याः, रूपादित्वात् , दृश्यमानरूपादिवत् । न रूपत्वपावित्वादि नित्या- ऽकार्यातीन्द्रियसमवायि । जातित्वात् । शृङ्गत्ववत् । नेन्द्रियाणि सन्ति, योग्यानुपलब्धः। अयोग्यानि च शशशृङ्गप्रतिवन्धिनिरसनीयानीत्येवं स्वर्गापूर्वदेवता- निराकरणं नास्तिकानां निरसनीयम् । मीमांसकश्च तोपयितव्यो भीपयितव्यश्चेति ।। दृष्टयदृश्योरिति, सप्तमीद्विवचनान्तम् । दर्शने तत्सत्त्वनिश्चयाइ अदर्शने चामापनिश्चयान्न सन्देह । प्रत्यक्षतौ गोल मादावष्टया अनुपल घ्या बाधिते हेत्वमाात् प्रत्यक्षमपि न स्यादित्यर्थ ॥ तथा चति ॥ पुत्रादिमिस्तस्यादर्शनात् स न स्यादिति गृह न प्रत्यावर्त तेत्यर्थ प्रत्युतेनि ॥ पुत्रादेरदर्शनादित्यर्य। ननु नाप्रत्यक्ष प्रमाणमिति चामसिद्धान्तादनुपलब्धि प्रत्यक्ष सहकारिणी । न च गेहाद्वहिर्गमनेऽधिारणेन सहन्द्रियसभित्रों ऽसीति न पुत्रायभागनिश्चय स्यात् । सनिष्ट देश चामावनिश्चये ऽपि सानिधयान शोक स्यान् । अत एव, पर्वते परमागेन सह इन्द्रियाऽसन्निवाद माग्न्यभारनिश्चय इति तत्र सायादनुमान यति । अयाहु । अधिकरणमानमात्रमभावधीतुन तु तदिन्द्रिय मनियोंऽपि । अन एव, देयताधभावस्तदधिकरणासनिकऽपि गृपने पति चाकसिद्धान्तमाश्रित्योचम् ॥ पुपादे स्मरणानेर गतीयाह । मरणेति । म्मरणादिति पतन्य मनुमरग्रहण तत्र प्रमाणसूचनार्थम् । पुत्रादिस्मरण तदमाव प्रोऽनुकूलमय, प्रतियोगितान विना सदग्रहादित्याह ॥ प्रतियोगीति ।

·तृतीयः स्तवकः।३। अनुपलम्भकाल इति ॥ तथा चानुपलन्धिमात्रमभावसंशये हेतुर्न तनिधायकमित्यर्थः । हेतूनां पुत्रायुत्पादकानामित्यर्थः । स एवेति ॥ नानुपलब्धिमात्रेणाभावनिश्चय इत्यर्थः॥ अत एवेति ॥ हेतूनां वाधा- देवेत्यर्थः । ननु चक्षुरादीनामपि स्वोपलब्धिकाले सत्त्वमन्यदा त्य- सत्त्वमिप्यत एवेत्यत आह ॥ न चेति ॥ उपलम्भेन्द्रिययोर्युगपदु- त्पन्नयोः पौर्वापर्याभावादित्यर्थः ॥ एतेनेति ॥ अनुपलम्भमात्रस्या- ऽसाधकत्वेन हेत्यन्तरस्य चाश्रयासिद्ध्यादिनेत्यर्थः ॥ मीमांसक- श्चेति ।। अनुपलम्ममावस्याभावासाधकत्यादपूर्वादिसिध्या तोपणम् । योग्यानुपलम्भस्य याचकत्येनाऽयोग्यपरमात्माऽवाध इति भीषणम् ।। यद्यनुपलम्भमात्रानाऽभावनिश्चयः, तदाऽतीन्द्रियोपाधिशङ्कया व्याप्त्यनिश्चयानानुमानमिति न तत ईश्वरसिद्धिरित्याह- पद्येवमनुपलम्भेनादृश्यप्रतिषेधो नेप्यते, अनुप- लभ्योपाधिप्रतिषेधोऽपि नाहि नेष्टव्यः । तथाच कथं तथाभूतार्थसिद्धिरपि । अनुमानवीजप्रतियन्धासिद्धः। तदभाधे शब्दादेरप्यभावः। मामाण्यासिद्धेः । सेय- मुभयतःपाशा रज्जुः॥ अत्र कश्चिदाह । मा भूदृपाधिषिघूननं, चतुःपञ्च- रूपसम्पत्तिमात्रेणैव प्रतिवन्धनिर्वाहात् । तस्याश्च सपक्षासपक्षदर्शनादर्शनमात्रममाणकत्वात् । यत्र तु तहङ्गा, तत्र प्रमाणभङ्गोऽप्यावश्यकः । न खस्ति सम्भवो दर्शनादर्शनयोरविप्लवे हेतुम्पलयते इति । अप्रयोजकोऽपि तर्हि हेतुःस्यादितिचत्, भूयोदर्शना- ऽविप्लवे कोऽयमप्रयोजको नाम ? । न तावत् साध्यं प्रत्यकार्यमकारणं या । सामान्यतो दृष्टानुमानस्वीका- रात् । नाऽपि सामग्न्यां कारणकदेशः । पूर्वपद- ऽभ्युपगमात् । नाऽपि व्यभिगारी । तनुपलम्भात् । व्यभिचारोपलम्भ या स पर दोपः । न च शशिन- ·-- २० सप्रकाशे न्यायकुमुमाञ्जली व्यभिचारः । निर्वाजशङ्कायाः सर्वत्र सुलभत्वात् । नापि व्याप्यान्तरसहवृत्तिः। एकत्रापि साध्येऽनेक- साधनोपगमात । नाप्यल्पविषयः, धूमादेस्तथाभावे- ऽपि हेतुत्वात् । ननु धूमो वह्निमात्रे अप्रयोजक एच, तनिवृत्तावपि तदनिवृत्तः । आर्द्वन्धनवन्तं वहिविशे. पं प्रति तु प्रयोजकः, तन्निवृत्तौ तस्यैव निवृत्तरित्यंत दप्ययुक्तम् । सामान्याप्रयोजकतायां विशेषसाधक त्यायोगात्तदसिद्धौ तस्यासिद्विनियमात् । सिद्धौ वा सामान्यविशेपभायानुपपत्तेः । नापि क्लससामध्ये ऽन्यस्मिन् कल्पनीयसामोऽप्रयोजका,नाशे कार्यत्य सावयवत्वयोरपि हेतुभायादिति ।। यमिति॥अनुमानामा नहायप्रामाण्यं शब्दायपि न तब मानामि- त्याह ॥ तदमाय इति । चतु पश्चेति ॥ पक्षसत्यसपक्षसरायाधित त्यासत्यनिपक्षितरयानिचत्वारिरूपाणि चलान्यायिनि,सपासाया इमा विपक्षासस्य कलव्यनिररिणि, उभयन्तु रूपमन्ययन्त्र तिरविणीति तत्र पवरूपाणि तितिा यत्र उत्तरूपसम्पत्तिमा स्तत्र दर्शनादर्शनामश्नमाणमोध्यायदपकोत्यया तपोनियिरप तापानायर्थ । सामान्यत इति । परसोरणार्यशरणमूगोणी व्यापापुपगमादित्यर्थ । यदिनि । पूर्व विषयतया सिनगनस्य, तत्तया। वारदेशस्यापि तदितपोष पारन्यायस्यान्त्यनन्नुमयोगाई पटादी रिक्षयाहीशरादित्यर्थः। नि मनि ॥ मायामारसहवारदर्शनम्य शापीतम्यामायान माय पापभिगार एप सुटी दोर युक्तमित्य । भविषा TR प्यापापभिष्टात्यन्तामायणनियोगाय । ननिस्ताविति । मनिानापि यापनियत्तरिय म्यति । माइन्धनमा पलिय रामापति। यदिमामान्यायाध्यापनाया नाल, मायाप शिशिपथं यानि पाप गामा पशायर भूपमिति माप ना नि गुणा कारण सवस्याति ·तृतीयः स्तवफः ।३. २१ दिनारो मायकार्यत्वस्य प्रयोजकत्वे क्लप्तेऽपि द्रव्यनाशे तयाप्य- सावयवत्वस्यापि तत्त्वानोकारादित्यर्थः॥ तदेतदपेशलम् । कथं हि विशेपाभावात्, कश्चि- द्यभिचरति कश्चिच नेति शक्यमवगन्तुम् । ततो नि- र्णायकाभावे सति साहित्यदर्शनमेष शङ्कापीजमिति क्यासौ निर्बीजा । एवं सत्यतिप्रसक्तिरपि चार्वाक- नन्दिनी नोपलम्भाय । स्वभावादेव कश्चित् किश्चिा भिचरति, कश्चिच नेति स्वभाव एव विशेष इतिचे- त् । केन चिह्न पुनरसौ निर्णय इति निपुणेन भाव- नीयम् । भूयोदर्शनस्य शतशः प्रवृत्तस्यापि भङ्गदर्श- नात् । यत्र भयो न दृश्यते तत्र तयेतिचेत् । आपा- ततो न दृश्यते इति सर्वत्र कालमामेणापि न द्रक्ष्यते इति को नियन्तेति । तस्मानुपाधितढिरहावेव व्यभि- चाराव्यभिचारनिवन्धनं, तवधारणञ्चाशक्यमिति॥ ननु यः सर्वैः प्रमाणैः सर्यदाऽस्मदादिभिर्यदत्तया नोपलभ्यते नासौ तद्वान् । यथा यकश्यामिकया, नोपलभ्यते च यही धूम उपाधिमत्तयति शक्यमि- तिचेन्न । अस्याप्यनुमानतया तदपेक्षायामनवस्थाना- त् । सर्यादृष्टेच सन्देहात् स्वादृष्टेयभिचारतः, सर्वदेत्यसिद्धः । तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यां नियम इत्य- ऽन्ये । तत्र तादात्म्यं विपक्षे वाधकाइयति। तदुत्पत्ति- श्व पौर्यापर्यण प्रत्यक्षानुपलम्माभ्याम् । न स्येवं सति शक्कापिशाच्यवकाशमासादयति,आगमनमानकारण- भावस्थापि पिशाचादरेतल्लक्षणाविरोधेनैव तत्त्व- निर्वाहादिति । न । एयमप्युभयगामिनोऽव्यभिचार- .

·। २२ सप्रकारे न्यायकुसुमाञ्जली निवन्धनस्यैकस्याऽचिवचनात्, मत्येकं चाव्याएक- त्वात् । कुतश्च कार्यात्मनो कारणमात्मानच न व्यभि- घरत इति ॥ कथ हीति ।। सहचारदशनस्य व्यभिधार्य यभिचारिसाधारण त्वाचदेव विशेषादर्शनसहकृत व्यभिचारशकावीजमित्यर्थ ॥ एव सतीति ॥ अपश्य शङ्कया भान्य नियामकमपश्यताम् * इति चार्चा कोत्तातिप्रसतिनोंपालम्माय, शङ्कारीजस्य सहचारदर्शनस्य सत्य दित्यर्थः । यथा किञ्चित् कस्यचित् कार्य कारण चेत्यत्र स्वभाव पर नियामक, तथा किञ्चित् कस्यचिद्याप्य व्यापकञ्चत्यपात्याह ॥ स्व भावादेवेति ॥ स स्यमानविशेष एव चुनाऽवधार्य इत्याह । केनेति ॥ भूयोदर्शनस्येति ॥ पार्थिनत्वलोहलेख्यत्वयोरपि व्यभिचारदर्शनादि त्यर्थ । अनन्यगतिरुतयोपाधिविरह एव तदुपाय । स च दुरव धारण इत्याह ।। तस्मादिति ॥ ननु सहचारदर्शनन्यभिचारादर्शने एव व्याप्तिप्राहके । न तयोण्याप्तिसाधारण्यम् । उपाध्यमावशानभ्याप्यव्याप्यसाधारण त्वात् । न च स्वरूपसनेर स तद्ग्राहक । व्याप्तिम्रमानुपपत्ते 1 ना ऽपि वस्तुगत्या यत्रोपाध्यमायस्तव नशालाघातिप्रमाऽन्यन तु तद भ्रम इति वाच्यम् । यर यस्तुसती व्याप्तिस्तत्र सहवारदर्शनारपि तत्यापत्ते ॥ असा । व्यभिचारादर्शनस्य व्याप्तिनिश्चायकत्वे तस्मिन् सति व्यानिसन्दहानुपपत्ति । अनौपाधिक पनिश्चये तु न मन्देह इतित देव व्यामिग्राहकम् । किन, यथा व्यभिचारादर्शनादाव्यभिचार निश्चय ! परमयभिचारदर्शनाद्यभिचारनिश्चयोऽपि स्यादविशेषा त् । न च भाषानुपलचिरभावनिश्चायिका, न त्वभावानुपलब्धि भावनिश्चायिकेति वाच्यम् ॥भव्यभिचारस्यापि भायल्यान् ॥साधन समानाधिकरणात्यन्तामावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यरूपस्या साहित्यादि द्विस्तक वापन्चात् पटपदित्यादेरपिगमकरवापाताया। सदपेक्षायामिति । उपाध्यगायापेक्षायामित्यर्थ असिसपिति। सर्वदा उपाधिमत्तयाऽनुपरम्भस्येत्यर्थ । योनि तद्ग्राहकमाह ॥ तादाम्यति। विपश्याच क्षणभङ्गप्रस्ताव व्याख्यातम्॥ प्रत्यक्षा ।

·तृतीयः स्तवकः ।३। २३ ऽनुपलम्भावन्वयव्यतिरेको ॥ अपि चाग्नीन्धनादिसमयधान प्य. न्यस्य पिशाचादेः सन्निधिराशयमानो नाग्नीन्धनादिव्यभिचारिणो- ऽन्यत्र धूमस्यादर्शनादिति नियतस्य याच्यः । स च नेत्याह ॥ आ. शङ्ख्यमानेति ॥ अग्नि विना पिशाचादेव धूमः स्यादिति पिशाचस्य फारणत्वशङ्काऽन्ययव्यतिरेकायादाय घाच्या । तो चाग्नेः प्रत्यक्ष- सिद्धस्पति नान्यकारणशद्वेत्यर्थः । दूपयति ॥ नैवमपीति । तयोर्न मिलितयोव्याप्तिग्राहकत्वमसिद्धरिति प्रत्येक तत्त्वे व्याप्तिग्राहकता. ऽबच्छेदकानुगतरूपाभाव इत्यर्थः । ननु शापकस्याननुगमो न दोपः, एकस्याप्यनकक्षाप्यत्वादित्यत आह । फुतश्चेति ॥ विपक्षवाधकतर्क- स्यापि व्याप्त्यपेक्षया तगापि तान्तरानुसरणेऽनवस्था । तर्क विनाऽपि च्याप्तिग्रहे व्यभिचारात् तकोऽपि न तद्धेतुः स्यादित्यर्थः ।। अत्रोच्यते- शङ्का चेदनुमाऽस्त्येव न चेच्छका ततस्तराम् ।। व्याघातावधिराशङ्का तर्कः शङ्काऽवधिर्मतः॥७॥ कालान्तरे कदाचियभिचरिप्यतीति कालं भाविन- माकलय्य शझोतातदाकलनञ्च नानुमानमवीर्य कस्य चित् । मुहर्तयामाहोरात्रपक्षमासवयनसंवत्सरा- ऽऽदयो हि भाषिनो भवन्मूहगानुमेया एच । अन- पगतेषु स्मरणस्याप्पनाशङ्कनीयत्वात् । अनाकलने वा, कमाश्रित्य व्यभिचारः शीत। तथाच सुतराम- नुमानस्वीकारः । एवच देशान्तरेऽपि वक्तव्यम् ॥ स्वीकृतमनुमानम् । सुहायेन पृच्छामः, कथ- माशका निवर्तनीया ? इतिचेन्न । यायदाशवंतर्कम- वृत्तः । तेन हि वर्तमानेनोपाधिकारी तदायत्तव्यभि- पारकोटी यानिष्टमुपनयतेच्छा विच्छिद्यते । वि- छिन्नविपक्षेसश्च प्रमाता भूपोदर्शनोपलब्धमाहलयं लिगमनाकुलोधितिष्ठति, अधिष्ठिनार फरणात् ।

·२४ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली क्रियापरिनिष्पत्तिरिति किमनुपपन्नम् ॥ शका चेदिति ॥ कालान्तरदेशान्तरयोयमिचारोपाध्यन्यतरा शहा यदि, तदाऽनुमानमस्त्येव । ता विना तयोरप्रतीते । यदि च तयोरप्रतीती न शङ्का, सुतरामनुमानम् । शानिरासफ्स्याप्यनपेक्ष गादित्यर्थ । पादकथामाश्रित्य शहानियतक्माह ॥ व्याघातेति । शङ्काया अवधिस्त । तभिरर्तकस्यात् । ननु तऽपि व्यातिमूर कतया तान्तरापेक्षायामनवस्थेत्यत आह । व्याघातायधिरिति ॥ तर्कमूलव्याप्ती स्थझियाव्याघातेन व्यभिचारशदैव नोदेतीति न त तापेक्षेत्यर्थ ॥ पूपाद्ध व्याचष्टे ॥ फारान्तरेत्यादि,तथाचेत्यन्तेन । ननु साध्या अत्यन्ताभावसामानाधिकरण्य साधने वत्तंते न घेति शङ्का, देश कालायनन्तायैवेति नानुमानावश्यकत्वम् । मैघम् । साध्यात्य न्तामायसामानाधिकरण्य तदनधिकरणाधिकरणत्यम् । तत्र प्रसिद्ध धूमाधिकरणे यहिनिश्चयादेव न शङ्का । तदन्यसानुमानगम्यमेव ।। तथापि सामान्यरक्षणया प्रत्यासत्या प्रत्यक्षेणापि कालादेरुप स्थितेनानुमानादेव तदुपस्थिति सा व प्रत्यासत्तिरतुमानप्रामाण्य धादिनाऽपि स्वीकायां । अन्यथा, यस्य व्याप्तिमह स न पक्ष धर्म । तादृशथ न व्याप्तिग्रहगोवर इत्यनुमानविल्यापत्ति । मेव म । इदमसाधरमनुपलभ्यमानध्यभिचारशदानस्तत्वादित्यनुमान मपि नाऽस्सन्दतीति जात्युत्तरत्वात् । व्यामिमहामायव्यभिचार शङ्कयोस्थपाऽपि ध्यातिस्वीकारात् । व्यभिचारराक्षायामन्यमिवार काटेरापथ्यकत्याच । अपि चानुमानाप्रामाण्य नानुमानगम्यम्। तदनन्गीकारात् । नापि प्रत्यक्षगम्यम् । तथाऽनुव्यवसायाभायात् । एतेनोत्कटकोटिकसरायरूपाऽनुमितिस्तस्करणमनुमानमित्यपास्तम्। धूमादग्नि निधिनोमोत्यनुव्यवसायेन तमिधयत्यस्य प्रत्यक्षत्वात् । अन्यथा, प्रत्यक्षस्थापि निश्चयत्वे व समाश्यास" पापदासमिति॥ तसंसहष्ट नमूयोदर्शनजसस्कारसविषप्रमाणेन म्याप्तिगत इत्यर्थ । तयापारमाह । सेन हीति ॥ का विशियन इनि सायनमितसायामापति जिलासा निवायन स्प जनसायसतितिष । अन्यथा, जिज्ञासायिच्छेवे ·तृतीयः स्तवकः । ३। २५ ऽपि संशयसत्वे व्याप्त्यग्रहात् । न च साध्याभावविषयकज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वात् तन्निवर्तनमफलं, लाययात्साध्याभावविषयत्वस्यैव प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वात् ॥ नन्वन्यत्रेय तर्फमूलव्याप्तावपि शङ्काऽनुवृत्ती मूलशैथिल्यात्तन्नि- वर्तनं तर्कादेवेत्यनवस्थेत्याह- ननु तर्कोऽप्यविनाभावमपेक्ष्य प्रवर्त्तते, ततोऽन- वस्थया भवितव्यम् । न । शङ्काया व्याघातावधित्वा- त् । तदेव धाशमते, यस्मिन्नाशयमाने स्वक्रिया- व्याघातादयो दोपा नायतरन्तीति लोकमर्यादा । न हि हेतुफलभावो न भविष्यतीति शङ्कितुमपि शक्य- ते। तथा सति शकैच न स्यात्, सर्व मिथ्या भविष्य- तीत्यादिवत् । तथापि, अतीन्द्रियोपाधिनिपेधे किं प्रमाणमित्युच्यतामितिचेत् । न वै कश्चिदतीन्द्रियो- पाधिः प्रमाणसिद्धोऽस्ति, यस्याभावे प्रमाणमन्येप- णीयम् । केवलं साहचर्य नियन्धनान्तरमात्रं शक्ष्यते ततः शङ्खच फलतः स्वरूपतश्च निवर्तनीया । तत्र फलमस्याविपक्षस्यापि जिज्ञासा तर्कादाहत्य निवर्त्त- ते । ततोऽनुमानप्रवृत्ती शङ्कास्वरूपमपीति सर्व सु- स्थम् । न चैतदनागमं, न्यायाङ्गतया तर्क व्युत्पादय- तः सूत्रकारस्याभिमतत्वात् । अन्यथा तव्युत्पादन- चैयात् ।। नन्विति ॥ न चानादिसिद्धव्याप्तिका एच केचित्ती इति पा- च्यम् । तत्रापि प्रमाणानुयोगेऽनुमान एष पर्यवसानेऽनवस्थापत्तरिति भाषः । रामूलव्याप्तिमदो न तान्तरात् किन्वन्यथैवेत्याह । श. द्वाया इति ॥ तदेय स्पएयति॥ तदेय हीति ॥ धूमो यदि वापसमय. हितसामग्न्यजन्यत्ये तत्समवहितसामग्न्यजन्यः स्यानोत्पन्नः स्या. दिया तो प्रवृत्ते किमयदरेय धूमः स्यादिति सदा, चिलिंरिता.

·सपकाश न्यायकुसुमाञ्जली ऽपि स्यादिति वा, अकारणत एवोत्पद्यते इति पा सर्वत्र स्व. नियाच्याघातः 1 यदि धन्ययन्यतिरेकापधृतकारणभाचं कारण पिना कार्योत्पत्ति शङ्केत, तदा नियमन धूमाथ बहेस्तृप्त्यर्थमन्नस्य परप्रति पत्यय शब्दस्योपादानं न कुर्यात् । तैर्विनाऽपि तेषां सम्मयात् । तस्मात् तदुपादानमेव तादृशशङ्काप्रतियन्धरम् । न शस्ति सम्मको धूमाद्यर्थ यहयादिकमुपादत्ते तत्कारणं तन्याशङ्कते चेत्यर्थः ।अतश्च- व्याघातो यदि शब्दाऽस्ति न चेच्छवा ततस्तराम् । व्याघातापधिराशका तर्क शङ्कायधिः कुतः, इति खण्डनम पास्तम् । व्याघातस्य शद्वाऽनाश्रितत्वात्। स्यक्रियाया एव शङ्कापति यन्धरत्वात् । एतेन व्याघातो विरोध, सच सहानवस्थाननियमो, नियमश्च व्याप्तिरिति तत्राप्यनवस्थेत्यपि निरस्तम् ॥ नन्वेव तमे विनाऽपि व्याप्तिमहादमिचारेण तकाऽपि न ब्याप्ति प्राहकः । अवास्मपितृचरणा । तो न व्याप्तिग्राहक, किन्तु घ्यभिचारमानामावसहतं सहचारदर्शनम् । शानञ्च निश्चय शहा च । शङ्का परचिदुपाधिसन्दहात्, क्यचिद् विशेषादर्शनसचिव साधारणधर्मदर्शनात् ।तदभावश्च क्वचिद्विपक्षवाधक्तर्कात्,क्यचित् स्थत सिद्ध एयेति नानुगमः । ननु सहचारदर्शनन्यभिचारादर्शनवर व्यभिचारमानामावानुकूलतर्वयोमान व्यभिचारिसाधारणमिति न ततो व्याप्तिनिश्वय. स्यात् । न । तयो. स्वरूपसतोरेव व्याप्तिग्राहक त्यात् । सत्तांद्याप्तिप्रमा, तदाभासात्तदप्रमा । विशेषदर्शनसत्य रयासत्यत्याभ्यां ताशपुरपज्ञानवत् । इयञ्च प्रत्यक्षेण व्याप्तिग्रहे सामनी । तदभावेऽपि शब्दानुमानाभ्यां व्याप्तिनहादिति । शाऽपि हेतुमती, न या ?। आये हेतु विना न स्यादेव । द्वितीये देशादि नियमनोरभावात् सर्वासत्यत्वप्रसङ्ग इत्याह ॥ तथा सतीति नन्द तीन्द्रियोपाध्यमायनिधयोऽशस्य योग्योपाधेयाग्यानुपलब्धेरमाव- मिश्चयेऽप्ययोग्योपाधिव्यतिरेषस्य अनुमानाधीनहानायेनानपस्या पानादित्याह । तथापीति ॥ उपाधिनिधित, माहिती या!। आये, मयं वधिदिनि। द्वाऽपि-भविष्यति कचिदनोपाधिरित्यात्मिका सबरलोकयात्रापिरोपकतया नादियत एवेति । साध्यव्यापकतया निश्चितमिद साधनाय्यापक स्यादिति सदा स्यातमाह ॥ परमि ति ॥ साधने साप्पसम्बन्धितासम्छेदकान्तरमित्यर्थः।

·तृतीयः स्तवकः ।। २७ * का अथ व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानमनुमितिजनकम्, तत्र घ्याप्तिर्यत्र तर्कोपयोगः। न तावत् स्वाभाविकत्वम् । स्वभावजन्यत्व. स्याव्यात, स्वभावाश्रितत्यस्य चातिव्याप्तेः । नापि विशिएचैशिष्टयं, रासमादिविशिष्टेऽपि वद्विवैशिष्ट्यात् । नापि निमित्तनैमित्तिकत्वं, रूपरसयोरभायात् । निमित्तत्वस्य नियमघटितत्वाच । नाऽपि फारस्न्यन सम्बन्धः। एकन्यक्तिकाव्याः । नानान्यक्तिफेऽपि धूमादी सकलधूमसम्बन्धस्य प्रत्येकं पहावसम्भवात् । अत एप, न हास्नेन साध्येन सम्बन्धः । नापि यायत्साधनाश्रयाश्रितसम्बन्धः । साधना- श्रये महानसादौ सकले प्रत्येकचहेराश्रितत्याभावात् । नाप्यविनामा या। केवलान्यायनि अव्याप्तेः । नापि साधनसमानाधिकरणयाच- धर्मसमानाधिकरणसाध्यसामानाधिकरण्यम् । यावद्धर्मसामानाधि- फरण्यं हि यापद्धर्माधिकरणाधिकरणत्वम् । तथाप्रसिद्धम् । साधन- समानाधिकरणसकलमहानसत्वाधधिकरणामतीतेः । नाप्यव्यमि. चारित्वम् । तदिन साध्यात्यन्ताभाववदत्तित्वं, साध्यवदन्योन्या- भाववदवृत्तिन्यं या । फेवलान्यायिन्यन्याः । नापि साध्यवैयधिकर- प्रयानधिकरणत्वं, साध्यासामानाधिकरण्याऽनधिकरणत्वं पा । त. दुभयमपि साध्यानधिकरणानधिकरणत्वम् । तय केवलान्ययिन्यस. म्भपि । यत्किञ्चित्सायानधिकरणाधिकरणे धूमादी चासिद्धम् । नापि व्यापकसामानाधिकरण्यं, व्याप्तिनिरूप्यत्यात् । नापि स्वस- मानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिना सामानाधिकरण्यम् । पर्वती. याग्नेमहानसधूमसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्यात् । न च धूमयनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिन यहिसामान्यमिति वाच्यम् । न दि विशेराभावादन्यः सामान्यापन्छिनप्रतियोगिकामावः। विशेषाभाव- समूदादेव तद्ययदारोपपत्तेस्तम मानाभावात् । अव्याप्यत्तिसं. पोगादेद्रव्यत्याद्यव्याप्यतापत्तश्च । म च प्रतियोगिविरोधित्यमभाववि- शेषणम् । संयोगे साध्ये सत्त्यादेग्नेकान्तिकस्वाभावप्रसद्गात् । न हि प्रतियोगिविरोधी संयोगादरम्न्यन्योऽमायः । यधिकरणभेदेनामाय- भेदामावात् । एतेन प्रतियोगिसमानाधिकरणात्यन्ताभावेतरत्येना. जपि विशेषणं परास्तम् । वह मयाभेष्ठात्यन्तामायमतियोगित्यात् ।। भप साधनवमिष्ठान्योन्यामायापनियोगिसाध्ययकत्यम् । नच द्रप्यत्वयधिष्ठान्योऽन्यामायप्रतियोगि संयोगयत्, द्रव्यं न संयोगय- ·२८ समका न्याययुसुमाञ्जली दित्यप्रतीतेरितिवेत् । न । मूले वृक्ष कपिसयोगगत्यवाधितानु भादवच्छेदभेदेन सयोगवदन्योन्यामावस्याव्याप्यवृत्तिन्यात् । न चैर भेदाभेदापात । ईदृशस्यावच्छेदक भेदमादाय तदुपगमात् । वहिमपर्वतस्य धूमयन्महानसनिष्टान्योन्याभायप्रतियोगित्वाच । न च सामान्यारच्छिनप्रतियोगिकोऽन्योन्यामाय , प्रमाणामावादि त्युक्तम् । विच, साधनवग्निष्टान्योन्याभापाप्रतियोगि साध्यवद्य स्वत्यत्र पष्टयां न व्याप्यव्यापकभाव । तस्यानिरूपणात् । नान्यो ऽतिन्या । साध्यञ्च यदि सिद्धिम विवक्षित, तदा पर्वतहियूम योग्य व्याप्ति । व्यापञ्चेत्तदाऽन्योन्याश्रय नापि साधनसमाना अधिकरणयावधर्मनिरूपितवैयधिकरण्यानधिकरणसाध्यसामानाधि करण्यम् । साधनसमानाधिकरणस्य प्रमेयत्वादेवैयधिरण्या ऽप्रसिद्ध । नाप्यनीपाधिक सम्बन्धी व्याप्ति । तथाहि । उपाधि साधना यापकत्वे सति साध्ययापको वाच्य । तम यद्यपि व्याप पत्य न व्याप्तिनिरूपकत्वमात्माश्रयत्वात्, सिन्तुतद्वन्निष्टात्यन्ताभान प्रतियोगित्वम् । प्रतियोगित्वमपि नविरोधित्व सहानवस्थाननियम लक्षणम् । गोन्वायत्ययारतियाते । अन्योऽन्यामारप्रतियोगिन्य ज्याप्तेश्याविन्त्यमायविरहात्मत्यम् । तथापि यत्किञ्चित्साध्यव्यापक साधनान्यापधर्मनिषेधो धूमादारसिद्ध । प्रस्तसाम्यव्यापर साधनान्यापधर्मश्च मिद्यसिद्धिभ्या निधुमशक्य । यावत्साध्य व्यापक प्रमेयत्यादी साधना यापकत्व, यामाधनाध्यापके घर त्यादी साध्य यापत्य निपिद्धत इतिचेत् । न । व्यधिकरणत्याद । यावत्माययापक याप्यत्वमनोपाधिस्वमितिचेत् । न । आत्मा श्रयात् । एतेन, यारत्सायनान्यापश्म-यापन यस्य, यावत्साध्य व्यापर व्यापक या यस्य, तत्वमायाधिवत्वमित्ययपास्तम् । अथ यावरसाधनसमानाधिररणारयन्नामावतियोगिधर्मप्रति योगिवान्यन्नामावममानाधिरपसाध्यमामानाधिकरण्यमनीपाधि फरवम् मोर मोपाधि, साधनममानाधिकरणात्यन्ताभावनि योगिन उपायगन्धनयवादयोऽयन्तामाधम्तन मम साम्यस्य धूमादे मामााधिकरण्यामागन् । आन्धनविरहिणि धूमस्यावृत्ते रिलिचन् न । मोपाया गनरवान् । तयादि । यदि साधन, तरस मानाधिरणो योत्यतामारम्नमाय पिण्डे, तमतियोगि चपर ·तृतीयः स्तवकः । वदिन्धन,तत्प्रतियोगिको योऽत्यन्ताभावो महानसेतत्समानाधि- करणः साध्यो धूमस्तेन सामानाधिकरण्यं यः साधनस्य । तथा- ऽध्यादेंन्धनसामान्यामावयति धूमो न पर्चते इतिचेत् । न । सामा- न्यावच्छिन्नामावस्यामानकरयात् ॥ नापि यायत्साधनन्यभिचारितव्याभिचारि यत् साध्यं तेन सामाना- धिकरण्य व्याप्तिः । अनेकन्यक्तिकोपाधिमति प्रसनतावस्थ्यात् ॥ अथ केयलाऽन्यायनि केवलान्यायसाध्यसामानाधिकरण्यं च्यामिः, साध्यपदन्यावृत्तित्व व्यतिरेकिणि 1 एतयोरनुमितिविशेपे प्रयोजकत्यम् । अनुमितिमाने पक्षधर्मतैच प्रयोजिका । नच तन्मात्रा- दनुमित्यापत्तिः । विशेषसामग्रीसहिताया एव सामान्यसामग्या जनकत्व नियमादितिचेत् । न । धूमे साध्यवदन्यावृत्तित्वस्याभायात्। घहिमपर्वतादन्यत्र महानसे धूमस्य वृत्तः । सफलसाध्यवदन्यवृत्ति- वंन धूमे इतिचेत् । न । वाहिमतां प्रत्येकं सकलसाध्यवदन्यत्यात् । अथ सम्बन्धमा व्याप्तिः। व्यभिचारिणोऽपि सम्बन्धस्य केन- चित् सह व्याप्तित्वात् । यहिधूमादिव्याप्तिस्तु विशिष्यैव यक्तन्यति- चेत् । न । अनुमितिकारणलिङ्गपरामाविषयव्याप्तिस्वरूपनिरूपण- प्रस्ताव सम्बन्धमानाभिधानस्यार्थान्तरत्यात् । तदानादनुमित्यनु- पत्तेः । नापि व्याप्तिपदप्रवृत्तिनिमित्तमिदं, सम्यन्धाशानेऽपि व्याप्ति- पदाप्रयोगात् ॥ अत्रोच्यते ॥ यत्सम्यन्धितावच्छेदकावच्छिन्नत्यं यस्य, तस्य सा व्याप्तिः । तथाहि । धूमस्य यतिसम्बन्धित्ये धूमत्यमपच्छेदकं, धूम- मानस्य यहिसम्बन्धित्वात्। पहिस्तु धूमसम्पन्धित्ते न घहिन्यमयच्छे- दक,धूमासम्यधिनि गतस्यात् । न हातिप्रसक्तमयच्छेदकम् । संयोगा- दी तथात्यादर्शनात् । किन्तु यद्वावादेंन्धनप्रभस्यहिन्यं धूमसम्गन्धिः तापच्छेदक, ताराश्च व्याप्यमेर । यहा, यत्सामानाधिकरण्या- पच्छेदकापछि यद्यम्य रूपं, तदेव तस्य व्याज्यत्वम् । यहिसामा- नाधिकरण्यं च धूमे धूमत्येनापच्छिचने, सोपाधी तूपाधिना । यहा। प्रतियोगियधिकरप्यानच्छिमस्यसमानाधिकरणात्यन्तामायप्रतियो. गितानपच्छदफायच्छिन सामानाधिकरप्यं प्यातिः । न च धूम- पनिष्ठात्यानामारमतियोगिता यहिन्येनारच्छियते, घुमयति यहि नाम्नीन्यप्रतीनेः । रासमतान्नु नया, धूमानि पमभी नाम्नीत ·सपकाशे न्यायकुसुमाञ्जला प्रतीते । सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिकाभावश्चान्य , विशेषामाय ममायामपि सामान्य सायात् । न चैव सयोगित्वयाप्यत्व सत्त्वस्य स्यात्, धर्मणि सयोगात्यन्तामावस्य प्रतियोगियधिकरण्यात् । पतदेवानीपाधिक्त्वमित्युच्यते इति सझेप ।। भूयोदर्शनाविप्रवे कोऽयमप्रयोजको नामेत्यनोत्तरमाह- तदयं संक्षेपः । यत्रानुकलतर्को नास्ति सोऽप्रपो- जकः । स च विविधः, शङ्कितोपाधिनिश्चितोपाधिश्चा यत्रेदमुच्यते- यावच्चाव्यतिरेकित्वं शतांशेनापि शङ्कयते । विपक्षस्य कृतस्तापद हेतोगमनिकावलम् ॥ तत्रांपाधिस्तु, साधनाव्यापकत्वे सति साध्य- व्यापकः । तदर्मभूता हि व्याप्तिर्जयाकुसुमरक्ततेव स्फटिक साधनाभिमने चकास्तीत्युपाधिरसाधुच्यते इति ॥ तदिदमाहु:- अन्य परप्रयुक्तानां व्याप्तीनामुपजीवकाः। तर्दष्टरपि नैयेष्टा व्यापकांशाज्यधारणा, इति । तदनेन विपक्षदण्डभूतेन तर्केण सनाधे भूयो- दर्शने, कार्य या कारण वा ननोऽन्यदा समयायि वा संयोगि वा अन्यथा या भाची वाऽमायो या सवि- शेपणं वा निर्विशेषणं या लिङ्गमिति निशिकमय. धारणीयम् । अन्यथा तदाभास इति रहस्यम् ॥ सहयामिति । अनुभवच तम्य व्यातिप्राहात्य, व्यभिचार- हातिरदायु सेयर सादिलोपाधि, साधना ऽव्यापरत्यन साध्ययापरत्वेनीमयया या सन्दिग्ध । यथा, मित्रा ननयन दयामये साध्ये शापारमत्वम् । अथा,तुल्ययोगक्षेमत्वेन , ·तृतीयः स्तवकः ।। उपाधेः साध्यव्यापकतया सन्देहे ईश्वरागुमान शरीरजन्यत्यादि । यथा, मित्रातनयत्वे भाकपाफजत्वस्य साध्यव्यापफतासन्देह इति फ्रमेणोदाहरणम् । न चोपाधिसन्देहो नोपाधिन वा हेत्वाभासान्तर- मिति तदुद्भायने निरनुयोज्यानुयोग इति घाच्यम् । व्यभिचारशका- ऽऽधायकत्वेन सन्दिग्धानकान्तिकस्यैव दूपकत्वात् । अत्रय वृद्ध- सम्मतिमाह । यति ॥ विपक्षस्याव्यतिरेकित्यं यावच्छङ्ख्यते, तापन हेतुर्गमक इत्यर्थः । उपाधिसन्देहस्य च ज्ञायमानत्वनानुमितिप्रति- बन्धकल्याभायान हत्यामासान्तरत्वं, स्यरूपसति सन्देहे कारणा. भावार्दवानुमित्यनुत्पत्तरिति भावः ||साधनाव्यापकत्व इति। साधन- स्वाभिमताव्यापकत्वं साध्यत्वाभिमतव्यापकं इत्यर्थः । व्यापकत्वञ्च तद्वनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वमिति न व्यापकादिशानेऽन्योन्या- उध्ययः॥ ननु साधनायच्छिन्नपक्षधर्मायांच्छन्नसाध्यव्यापकोपाभ्यव्याप्तिः। नच तयोरनुपाधित्वं, दूपकतावीजसाम्यात् । थाधानुनीतपक्षतरे- ऽतिव्याप्तिश्च । अथ प्रयोजको धर्म उपाधिः। तत्त्वच न न्यूनाधिक- देशवृत्तेः। तस्मिन् सत्यप्पभयतस्तेन विनाऽपि भवतश्च तदप्रपोज्य. स्यात् । पक्षेतरत्यन्तु न तयेतिचेत् । न । दूपणापयिकप्रयोजकचस्य साध्यध्यापकसाधनाव्यापकत्यस्य तनाप्यनपायात् । साध्यव्याप्यत्व- स्य चादूपकत्वात् । व्यर्थविशेषणत्वादनुपाधिरितिचेत् । न । तद्धि म निप्पयोजनकत्व, साधनव्याप्तिपरिहारस्यैव प्रयोजनत्वात् । नापि व्यभिचारावारकत्यम् । पक्षे स्वसिद्धस्य व्यभिचारस्य धारणात्। ता- हास्याप्यस्मदाविपदादेरुपादानात् । नापि पर्वतेतराम्यत्वादेरित्यत्र व्यतिरेके इतरान्यत्वस्याप्रसिद्धरसिद्धियारणार्थ पर्वतपदं विशेषण- मित्येव व्यर्थत्वम् । इतरान्यत्वस्याप्रसिधा विशेषणं विना व्याप्त्य- ऽग्रहात् । येन विशेषणेन विना व्याप्त्यग्रहस्तस्यैव सार्थकत्वात् । ध्यभिचारवारकस्यापि सार्थकत्वे तस्यव तन्त्रत्वात् । अत एय गन्धादिषु मध्ये गन्यस्यैव व्यजकत्यादित्यत्राऽसिद्धिवारकविशेषण- स्य सार्थकत्वम् । अन्यथा वाधोनीतपक्षेतरत्वस्याप्यनुपाधित्वा- पत्तेपिसे साध्यसन्देहे साध्यव्यापकत्वानिश्चयान तदुपाधिः । यत्र नु पक्षे साध्याभावप्रमा, तत्र वाधोनीतत्येनोपाधिरेवेतिचेन्न । पक्षा- अतिरिक्त साध्यध्यापकत्यमहादेयोपार्दूपकत्वात् । अन्यथा, पक्षे ·- समाशे न्यायकुसुमाञ्जली साध्यसन्देहादुपाधिमागोच्छेदापत्ते । विपक्षाच्यावतविशेषण शून्येति विशेषणान तदुपाधि । चाधोनीतपक्षेतरत्व चौपाधि । तत्र पक्षाभिमतस्य विपक्षत्वादिति चेत् । न । वस्तुनो विपक्षा ऽव्यावर्त्तकाविशेषणशून्यत्याभावात् । सर्वत्र प्रमेयत्वादे सत्तात् । तत्रोपात्तत्वेन विशेपणे च व्याघात न हि तत्रोपात्त सेन शून्य चेति सम्भवति। तथापि साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वस्य पक्षेतरत्वे सत्वात् तद्यायत्या साध्ययावृत्तिरावश्यफीनि हेठोयभिचारापत्र चावश्यमुराधिसत्वादन्यस्योपाधेरभावात् पक्षेतरस्वमेवोपाधि स्या त्। किञ्च, व्यभिचारावारकत्व न व्यामिविरोधि, नाऽपि तज्ज्ञान पिरोधि । नीलधूम तदुभय त्॥ अयोराधे स्वव्यतिरेकेा सत्प्रतिपक्षतया दूरकत्वम् । तथाहि । नास्य व्यभिचारोन्नायक्तया दूपकत्वम् । यहिमत्य धूमवत्यन्यभि चारितद्यापकान्धन यभिचारित्वात्प्रमेयत्वयादित्यवादेन्धनबत्त्यस्य धूमयस्वव्यापकत्वासिद्धे । धूमवत्वव्यापकयहिमत्वाव्यापकत्वात् । ध्यापकत्वे या साधनव्यापकत्वेनानुपाधित्वापत्ते । न च धूमन्याय त्य पहिमत्वस्यासिद्धम् । तद्धि न व्यभिचारात्, स्फुदे व्यभिचारे उपाध्युपन्यासस्यानहत्वात् । तस्य तदर्थत्यात् । नाप्युपाधिनिश्चया । उपाधित्वासिद्ध। अथ यथा सहचारदर्शन यभिचारादर्शनाभ्या वहिमत्व व्याय धूमपत्तञ्च व्यापक, तथा आर्दैन्धनवस्वमपि व्यापक, धूमपत्त्वञ्च व्याप्यम् । तथाच व्यापकनित्या व्याप्यनिवृत्तिवद् व्याप्यसत्याद व्यापकसत्त्वमावश्यकमित्यविशेषादुमयमप्यसाधकामित्युच्यते । हत तर्हि सिद्धमुपाधे सत्यतिपक्षतया दूधकत्वम् ॥ नापि च्याप्यवासिदिरूपत्वेन । सा हि न तावद्याप्तिभद्गनिश्चया त्, तस्योपाधित्वनिधयसाध्यत्वात् । प्रते च तदनिश्चयात् । सहचारदर्शनन्यभिचारादर्शनाच्या तनिश्चय इतिचेत् । न । तयो हतायपि सत्त्यात् । तपातान्नमपि च्यातिलानमुपाघिदर्शनाद्याभ्यत इति चेत् । न । उपाधायपि तद्गगापत्ते । ताप्युपाधिसद्भावान् । तथा शान्धनपत्यम्य धूमवर उपाधित्वे तदभायो धूमवस्यामार घ्यालो धाच्य । अन्यथा मादन्धनस्यापि धूमयत्या पापात्यातुपर ·तृतीयः स्तपकः ।३। ३३ तेः। न हि यदभावो यदभावव्यभिचारी तत्स्य व्यापकम् । एवं व्यतिरेके निहित्यमुपाधिः । इदं हि निधूमस्य व्यापकतयामिमत- स्य व्यापकं, निधूमस्य पहिमतोऽदर्शनात् । दर्शने या व्यभिचारस्य स्फुटतयोपाध्युपन्यासस्थानहत्वादित्युकम् । आन्धनविरहस्य चा- ऽव्यापकं, आन्धनाभावयति पक्षे तदसत्यात् । नापि व्याप्यनिध- याद्याप्यत्वासिद्धिः । व्याप्त्यनिश्चयो हि पक्षे वहिमत्यस्याट्टैन्धन- पिरहस्य च दर्शनात् । एपञ्च, धूमपत्त्वनिमपत्त्यामसत्तौ । परतुनो विरुद्वरुप्यानावादेकत्र व्यातिमको याच्यः । स च विनिगमका- भावादेकत्र निश्चेतुं न शक्यते इति वाच्यम् । इयं च सत्प्रतिपक्षतेष। तस्मादुपाघेः सत्प्रतिपक्षमावेन दूधकस्यस्थितौ पक्षेतरत्यस्य नोपा- धित्वम् । तद्यतिरेकस्य साधारणतया साध्यामापासाधकत्वादिति।। मैवम् । तथा सति प्रतिपक्षानुमाने सत्प्रतिपक्षान्तरस्योपाधेनु- भावनापतेः । न च, सत्मतिपक्षान्तरमपि तत्रोद्भाव्यम् । उसम्भका- ऽप्रतिबधस्य मन्त्रस्येवाप्रतिवद्धस्य प्रतिवन्धकत्वादिति वाच्यम् । सर्वत्र स्थापनाया अपि प्रतिबद्धत्वेनाप्रतिवन्धकत्यप्रसङ्गात् । न च प्रतिपक्षवाहुल्येनाधिकयलत्वार्थमुद्भावनम् । यलं पत्रानुमित्यौपयिक म्यातिपक्षधर्मताऽऽरमकं विवक्षितम् । तच्च तुल्यमेव । न तु भूयस्त्व. मपि तथा । एकस्मादनुमित्यनुदयापतेः । तदाहुराचार्याः- यय- श्वत्यैन्याचये चकारः, इति । सन्दिग्धोपाधेरदूषकत्यापाताश्च । तयतिरेकस्य पक्षे सन्दिग्धत्वात् । केषलव्यतिरोकिणा च सत्पति- पक्षसम्मवाञ्च | चासाधारण्यम् । तस्यापि सत्प्रतिपक्षोत्थापकत- या दूपकत्वात् । किञ्चैवं, पाधोनीतपक्षेतरत्यमपि नोपाधिः स्यात् । व्यतिरेके साधारणत्वात् केवलान्वयिन्यसाधारणत्यामापार पोतर. त्वस्योपाधितापत्तिश्च । अपि चैवमन्धकाचे द्रव्य स्वान्त्र्येण प्रतीप- मानत्वात् ज्यशुकवादित्यत्राभावणत्वमुपाधिन स्यात् । तव्यतिरेक- स्य पक्षावृत्तित्वात् । न च नायमुपाधिः, तल्लक्षणसत्यात् । पर्वता- वयववृत्त्यन्यत्यादिकश्चैवमप्युपाधिः स्यादेव । तद्यतिरेकस्यासा- धारणत्यामाघातायत्तु, पक्षेतरत्वस्य प्राहकसाम्यात् साध्यव्यापकत्य- यस् साध्याभायट्यापकत्वात्तनिवृत्त्या साध्यसाध्याभायाभ्यां निवति- तव्यम् । न चैवमिति ,तस्प साध्यच्यापफत्वे सन्देहाति। तन्न। तथापि साध्यन्यापकतापक्षमाश्रित्योपाधित्वापसेः॥

·सप्रयास न्यायकुसुमाञ्जली अथ साध्यसमव्यानत्ये सति साधनाव्यापक उपाधिरिति पक्षे तरत्य नोपाधि । युक्त चैतत् । यद्धर्मोऽन्यत्र भासते तस्यैव जपा पुप्पस्येवोपाधित्वात् । उपाधिवृत्तिहि साध्यव्याप्यत्व साधनाभिमते भासते इति तथैवोपाधिपदप्रवृत्ति । साध्यव्याप्यत्वमात्रच न दूपक मिति तस्य साध्ययापकत्वमपीप्यते । मैवम् । दूपकतावोजस्य विषमव्याप्तेऽपि सत्यात्। दूपकताया साध्यव्याप्यत्वस्य व्यर्थत्वात्। दृषणान्तरसकीर्णस्य चानुपाधित्वे समन्याप्तस्यापि तत्वापते ॥ अधोपाधि स उच्यते, यदभावो व्यभिचारविरोधी । न च वि पम याप्तस्याभावो व्यभिचार विरणद्धि । यत्र हि व्यभिचारस्तत्र समव्याप्तमन्तत साध्यमप्युपाधिभवत्येव स्वस्य स्वव्यापकत्वे सति व्याप्यत्यात् । साधनाध्यापकत्याच । विपम याप्तिके तु साध्यव्यापको यो धर्मस्तथाप्यत्यमात्रेण तद्याप्यत्वम् । दृष्ट ह्यनित्यत्वस्य व्यापक प्रमेयत्व तद्याप्यच गुणत्वम् । न च गुणत्वानित्यत्वयोर्मियोव्याप्ति । समयातिके च तद्यापफव्याप्येन व्याप्तश्च तद्यभिचारि चेति व्याह तम् ॥ मयम् । तथापि धन्यभिचारे साध्यव्याप्यव्याप्यत्यमान प्रयोजक लाघनाद,नतु साध्यव्यापकव्याप्यत्वमपि व्यभिचारस्थलस्य त्वयैवो तत्वात् । न च साध्यव्याप्यव्याप्यत्यमेवानीपाधिकत्व, साध्यन्या प्यमित्यत्रापि हानीपाधिमत्य तदेव याच्य, तथाचानवस्यति । व्य भिचारव्यावर्तनार्थमनीपाधित्वलक्षणे यायद्विति पद साध्यव्यापक त्वं विशेषण प्रक्षिप्तमेव । यदि च यद्यतिरेऽनुमितिभंयत्येव तद दूषण, तदा विरदत्यादेरप्यदूपणत्यमिति यस्मिन् सत्यनुमितिन म पति तदेव दूषणमिनि विषमव्याप्तोऽप्युपाधि ॥ अथ साधनावच्छिनलाध्ययापकत्वे सति साधना-यापक उपा धि । तन मिग्रातनयत्वेन श्यामत्वे ध्वसस्य च जन्यत्वेन ध्वसन तियोगिये साध्ये साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापक शाक्पाकजस्य मा यत्य चोपाधि काकादौ पागमाव च केवलसाध्याध्यापकत्वादिति । लग्नासोशधित्यादसाधामित्यव साधनावच्छिमसाध्यव्यापकव्याभि चारित्वादित्यर्थ साधनावच्छिन्नत्यस्य चयापत्ते । जल प्रमेयरस पत्यादिन्यत्र रसपत्त्यायच्छिन्नप्रमेयत्वव्यापरस्य पृथिवीरवस्योपा वि समझान् । पक्षधर्मावच्छिन्नमाध्ययापापोभ्यव्याधारिन ·तृतीयः स्तवकः । ३। ३५ विशिष्टसाध्यव्यामचार प्रसाध्य फेयलसाध्यव्यभिचार साध्यः तत्र चाऽर्थान्तरम् । केवले साध्ये हि विप्रतिपत्तिनं तु विशिष्ट प्रस्त- साध्य व्यभिचारसिद्ध्यर्थं विशिव्यभिचारः साध्यवति इति चेन्न । अप्राप्तकालत्वात् । प्रथम साध्यव्यभिचार एयोद्भाव्यस्तत्रासिद्धी पश्चात्तनिर्वाहार्थमुपाधिर्वाच्य इतिचेत् । न । एवं सति प्रकृतानुमाने उपाधेरदूषणत्वापत्तेः । अत एव पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यन्यापकत्वे सति साधनाव्यापक उपाधेिरित्यपास्तम् । आन्धनवत्त्वादी निय- ततादृशधर्माभावेनाव्यातेश्च । शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यत्र शन्द- थर्मगुणत्वावच्छिन्नाभिधेयत्वव्यापकस्याश्रावणत्यस्योपाधियापा- ताचं । नापि पक्षावृत्तित्वे साध्यव्यापकत्वमुपाधित्वम् । शन्दो- ऽनित्यः गुणत्वादित्यत्र शतरुत्यस्य शन्दवृत्तेरनुपाधित्वापातात् । न च स्फुटे व्यभिचारे निष्फलमुपाध्यनुसरणमिति वाच्यम् । व्यभि- चारेश्वश्यमुपाघिसत्त्वात् । अन्यथैकत्र साधने साध्यतभावसम्ध- न्धस्यावच्छेदभेदं विनाशुपपत्तेः ।। अथ पर्यवसितसाध्यध्यापकत्ये सति साधनाव्यापक उपाधिः । पर्ययसितं च साध्यं पक्षधर्मतावललभ्यम् । यथा शब्दोऽनित्य- स्वातिरिक्तशब्दधर्मातिरिक्तधर्मयात् प्रमेयत्वादित्यत्र यथोक्तसाध्या- व्यापकत्वेऽपि पक्षधर्मतावललभ्यस्यानित्यत्वस्य साध्यस्य व्यापक कृतकत्वमुपाधिः । कृतकत्वे चैवं साध्यमानेऽनित्यत्वमुपाधिः। तरा। पक्षधर्मतावललभ्यसाध्यसिद्धौ हि निष्फल उपाधिः, तदसिद्धौ न कस्य व्यापकः? । न हि सोपाधी पक्षधर्मतावलात् साध्यं सिद्ध्यति, यद्यापक उपाधिः स्यात् । घणुकस्य सायपत्ये सिद्धे, घणु द्रव्य समवेतं जन्यमहत्यानाधारदव्यत्वादित्यत्र निःस्पर्शद्वन्यसमवेतत्वं चापाधिः स्यात् । नित्यन्यसमवेतत्वस्य पर्यवसितस्य साध्यस्य व्यापकत्वात् । साधनाव्यापकत्वाच॥ भय साध्यसाधनसम्बन्धब्यापकत्वे सति साधनाव्यापक उया. धिः, तेन ध्वंसस्य जन्यत्वेनानित्यत्वे साध्ये यद्यपि भावत्यं प्रागमाये साध्याव्यापकं तथापि अन्यत्ये सति यदनित्यत्वं तद्यापकत्वादुपा- चिरिति । न । इदमसाधकं साध्यसाधनसम्बन्धव्यभिचारित्यादि. स्पत्र साध्यन्यभिचारित्वादित्यस्यैव गमकत्वे शेपवैयापत्तः । सम्बन्धन्यभिचारानुमानेऽर्थान्तरत्वापत्तेश्चायहिशिष्टे साधने साध्य- - ·1 ३६ सपकाश न्यायकुसुमाञ्जली सामानाधिकरण्यं स उपाधिरितिचेन्न । रासभादीनामप्युपा घिरवापत्तेः । तविशिष्टेऽपि साधने साध्यसम्बन्धात् । यविशिष्ट एयेतिचेत् । न । प्रमेयत्वादेरप्युपाधित्वापत्तेः । यद्विशिष्टे साधन साध्यसामानाधिकरण्यमस्त्येवेतिचेत् । न । गुरुत्वेन रसपत्वे साध्ये गन्धपरषादे साध्याध्यापकस्याप्युपाधित्यापचेः ॥ अयोपाधिमात्रस्य व्यतिरेकिधर्मत्वं, कचियाधोनीतस्य पशेवर- स्वस्याप्युपाधित्वात् । तत्तदुपाधेश्च तत्तासाध्यव्यापकत्वे सति तत्त स्साधनाव्यापकत्वं, यहिधूमोपाधेस्तु न लक्षणं, लस्याभावात् । नच पर्वतेतरत्वं घहिमसम्बन्धोपाधिः स्यात् । आपाधाप्रतिद्धन पक्षेतरत्वं पहिन्यापकं कुतो न भवतीति वाच्यम् । एतस्योपाधि लक्षणप्रस्ताये अर्थान्तरस्यादिति मतम् । तन्न । अनुमितिप्रतिवन्धक ज्ञानविषयत्यायच्छेदकनुपाधित्वमिह निरूपयितुमुपफ्रान्तम् । अन्य स्याप्रयोजकत्यात् । तच न व्यतिरेकिधर्मत्वम् । अतिप्रसङ्गात् । किन्तु साधनाव्यापकत्ये सति साध्यव्यापकत्वम् । तव पक्षेतरे- ऽतिव्याप्तमेपेत्युक्तम् ॥ अयाहुः । यथावृत्त्या यस्प साधनस्य साध्यं पक्षे व्यापर्तते, स धर्मस्तव हेतापुपाधिः । स च धर्मः कतमो भवति, यस्य ध्यावृत्तिः साम्यसाधनसम्पन्धपिरोधिनी । यथाऽऽन्धनवर्ष यहिमत्त्वे । या पर्वते हि तवायत्या धूमपत्वं तप्तायाःपिण्डे । व्यावर्त्तते च भापत्य श्यावृत्त्या बंसे जन्यत्यानित्यत्यसम्बन्धा, शाकपाकजस्वव्यावृत्त्या भ्यामत्यमेवातनपत्ययोः सम्बन्धया पक्षधर्मताबलाचानित्यत्वष्याम: स्यामाययोः पयसानम् । तथा, पायाभूतापवायं व्याधीमानं दव्यत्ये सति प्रत्यक्ष निवर्तयत् प्रत्यक्षवाभावमादाय सियतीति सर्वत्र पक्षे साध्यामायसिच्या साध्यसाधनसम्बन्धाभाघोऽस्ति । मत एय साधनापच्छिन्नादौ साधनव्यापकोऽप्युपाधिः, पक्षावृत्ति हेतुः । पया, करका पृथियो कठिनसंयोगवत्यादित्यत्रानुष्णाशीत. स्पर्शपत्यमुपाधिः । न च स्वरूपासिद्धिरेय तत्र दोषः, सर्वत्रोपा दूंपणान्तसापत् । पतेन पाधानुनीतपक्षेतरत्यस्योपाधित्यं निर• स्तम् । स्यध्यायातकत्येन तद्यतिरेकस्य साध्याव्यायफत्यात् ।। यस्मरिपतवरणास्तु-यभिचारित्वेन साधनस्य साध्ययभि- पारिरपं, स उपाधिः । लक्षणं पुनः, पर्पयसित साध्यप्यापकाये सति ·-- *- तृतीयः स्तबकः ।। साधनाव्यापकत्वम् । यद्धर्मायच्छेदेन साध्यं प्रसिद्ध, तदयच्छिन्नं साध्य पर्ययसितत् । तत्राटेंन्धनप्रमवत्वायुपायौ महानसत्वाव ताशो धर्मः। तदवच्छेदेन साध्यस्य धूमस्य प्रतिद्धेः। पक्षधर्माध- छिन्नसाध्यव्यापकोपाधी द्रव्यत्य, साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापको. पाधौ च साधनमेव तथा । तथाच तदपच्छिन्नसाध्यध्यापकोपाधि- भ्यभिचारेण साधनस्य साध्यव्यभिचारः स्यादेव । व्यापकव्यमि- घारिणस्तयाप्यव्यभिचारित्वनियमादिति ॥ साम्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्ये पय दूपकतावीजम् । नच पक्ष- धर्मावच्छिन्नसाधनापच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधिव्यभिचारेण साधन- स्य साध्यव्यभिचायेग्नयनेऽर्थान्तदं विशेपणाध्यभिचारित्वेन नि- धिते साधने विशिएव्यभिचारस्य सिद्धतो विशेष्यसाध्यध्यभिचार- मादाय पर्ययसाना , पक्षधर्मतावलात् । न च पक्षधर्मताथललभ्या- ऽर्थसिद्धावान्तरत्यं, व्यक्तिसाधकानुमानमाने तदापतेः । भयतु वार्थान्तरं, तथापि हेतुरामास पथ । अर्थान्तरस्य पुरुषदोपत्वात् । हेत्वामासान्तरस्य च तत्राभावादुपाधिरेव भावत्वादिकं दोपस्त- योद्भाव्यः । अपिच । यः साधनव्यभिचारीसाध्यन्यभिचारोनायका, स एवोपाधिः । व्यभिचारोनायकत्व साक्षात्परम्परया वेति ना- ऽर्थान्तरत्वम्।न चै शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यत्राधावणत्वं, जलं प्रमेयं रसपत्त्यादित्यत्र पृथिवीत्वमुपाधिः स्यादितिवाच्यम् । फेवला- ऽन्ययित्वप्राहकमानयाधादुपाधर्विशिष्टान्यापकत्वात् । न च स्व- घ्याघातकत्वेनानुपाधी पक्षेतरत्वेऽतिव्याप्तिः। अनुकूलतपकाभान तस्य सायन्यापकत्वानिश्चयात् । न हि सहचारदर्शनव्यभिचाराद- शनमात्रायाप्तिग्रहः । अप्रयोजकेऽपि तदनसहात् । न चामयोजक- स्वादेव तद्गमकम् । न हि व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वेऽप्रयोजकत्वम् । सह- चारदर्शनमात्रस्य संशायकत्वाच । न च व्यभिचारसंशयाधायक- वन तथापि सन्दिग्धोपापित्यम् । स्यध्याघातकत्येन तस्य तत्संश- यानापायकत्वात् । याधोनीते च साध्यव्यापकताप्राहकानुकूलतई- सस्यात् । अत एव पर्वतावयवत्यन्यत्वादिकमप्युपाधित्येन निर- स्तम् । धूमवत्त्वे साध्येआāन्धनममववाहिमत्त्वस्य, यहिरिन्द्रियद्रव्य- प्रत्यक्षरये चोद्भूतरूपवत्त्वस्य, घ्यापकताप्राहकः प्रत्यक्षापधृतः, मित्रातनयत्वेन साध्ये श्यामत्वे साध्यशाकपाकमत्वस्य च वैद्यका- ·समकादो न्यापकसमाचली ऽवधृतः कार्यकारणभावः। एवं जन्यत्वेनानित्यत्वे साध्ये भाववन्या. पकताग्राहको घटोन्मजनप्रसनः । एवमन्येषामपि तत्तदनुकूलतात. साध्यव्यापकत्वग्नहः । यत्र च साध्योपाध्योतुसाध्ययोर्व्याप्तिप्राइक- साम्याग्नका व्याप्तिनिश्चयस्तत्र सन्दिग्धोपाधित्वम् । न च यत्र सन्दिग्धोपाधिः, तत्र तत एव हेनोरुपाधिः साध्यः । तत्रापि श्याम- स्यादेपाधित्वात् । न चोभयमपि साध्यम् । अर्थान्तरस्यात् । केवल साध्ये हि विप्रतिपत्तिन तूभयत्र । यत एवोपाधेः साध्यव्यापकत्य तकोनिश्चयमत एव तुल्ययोगक्षेमत्वामावाप्न साध्यव्याप्याव्यापक त्वेन साध्याव्यापकत्वं साधनीयमिनि । व्यभिचारोन्नयनद्वारा साध्य- व्यापकाव्याप्यत्येन व्याप्तिविरहोनायकतयोपाधेषकत्वम् । एवं चासिद्धरुपजीव्योऽप्युपाधि हेत्वाभासान्तरम् । सिद्धसाधनया दूपकतायां परमुत्रनिरीक्षकत्वेन स्वतो दूपकत्याभावात् । न धन्यस्य साध्यव्यापकत्यसाधनाव्यापकत्वशानमन्यस्य साध्यव्याप्यायशाने प्रतिवन्धकमिति ॥ यन्वर्यत्वमुपाधिपदस्याह । तद्धर्मति ॥ यतोऽन्यत्र भासते स एपोपाधिपदपाच्यो यथा जपाकुसुमं स्फटिके। तथा यत्ति- च्याप्यत्यं साधनत्याभिमते भासते, स धर्मस्तत्र हेनावृपाधिरिति समन्याप्त उपाधिपदं मुल्यं, विषमव्याप्ते तु साध्यव्यापकत्वादिगुण- योगादौणमुपाधिपदमित्यर्थः । अन्ये इति ॥ ये सोपाधयस्ते पत्प्रयु- कानामुपाधि युक्तानां व्याप्तीनामुपजीवका, ते सोपाधिभितुभिः पक्षे निश्चितैरपि न साध्यन्यापकस्य सिद्धिरित्यर्थः । कार्यकारण- सम्बन्धानामननुगमेऽप्यनुगमकमाह ॥ तदनेनेति ॥ अनौपाधिकस- म्यन्धत्वमेव सर्वत्रानुगमकमित्यर्थः ॥ भूयोदर्शने इनि॥ यत्र न चार- सपानियमः, किन्तु यावता दर्शनेन यस्य व्यभिचारशद्वानिवृत्ति- स्तस्य तावत्वं विवक्षितमिति ॥ परैरपि प्यभिचारशकाऽपसरणेऽस्मदुक्तप्रकारोऽभ्युप्रयः, अन्य- पातमिवृषिलमा इत्याह- तादात्म्यतदुत्पत्योरप्येतदेवपीजम् । यदि कार्या- स्मानी कारणमात्माननातिपततां, तदा तयो- स्तत्व ध्यादन्यत । अत एव, सामग्रीनिवेशिनचरम- ·तृतीयः स्तवकः । ३। कारणादपि कार्यमनुमिमते सौगता अपि । तस्मा- द्विपक्षयाधकमेव प्रतियन्धलक्षणम् । तथाहि । शाका- थाहारपरिणतिविरहिणि मित्रातनये न किञ्चिद- निष्टमिति नासोतस्य व्यापिका । व्यापिकातु श्यामि- कायाः, कारणत्वावधारणात् । कारणश्च तत् तस्य, तदतिपत्य भवति चेति व्याहतम् । एवमन्यत्राप्यूह- नीयमिति ॥ क पुनरप्रयोजकोऽन्तर्भवति ? । न कचिदित्येके । यथाहि, सिद्धसाधनं न बाधितविपयम्, विपयाप- हाराभावात् । नापि निर्णये सति पक्षत्वातिपाताद- ऽपक्षधर्मः।कालातीतविलोपप्रसङ्गात्।नचानकान्तिका- दिः । व्यभिचाराद्यभावात् । तथाऽयमपि । सूत्रं तूपलक्षणपरमिति ॥ तदसत् । विभागस्य न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेद- फलत्वात् । क तर्हि दयोरन्तर्निवेशः। असिद्ध एव । व्याप्तस्य हि पक्षधर्मताप्रतीतिः सिद्धिः। तदभावो- ऽसिद्धिः। इयश्च व्याप्तिपक्षधर्मतास्वरूपाणामन्यतमा- ऽमतीत्या भवन्ती यथासङ्ख्यमन्यथासिद्धिराश्रया- सिद्धिः स्वरूपासिद्विरित्याख्यायते । मध्यमाऽप्याश्र- यस्वरूपाप्रतीत्या तधिशेपणपक्षत्वाप्रतीत्या चेति दयी । तन चरमा सिद्धसाधनमिति व्यपदिश्यते । व्यासिस्थिती पक्षत्वस्याहत्य विघटनात् । न त्येवं याधे, व्यासेरेव प्रथमं विघटनादिति विशेषः॥ यत्त्वप्रयोजकः सन्दिग्धानेकान्तिक इत्यनैकान्ति- फेन्तर्भाव्यते । तदसत् । व्याप्त्यसिद्ध्या हि निमि;

·सप्रकाशे न्यायकुमुमाखला तेन व्यभिचारः शनीयोऽन्यथा वा । प्रथम, असिद्धिरेय दूपणमुपजीव्यत्वात् । नानैकान्तिकमुप. जीवकत्वात् । अन्यथा शङ्का स्वदूषणमेव । निर्णीतेतद नवकाशादिति ॥ तादात्म्येति ॥ व्यभिचारिपयपि कुतस्तादात्म्यतदुत्पत्ती न स्या तामिति शङ्का सुलभेत्यर्थः । यत पप विपक्षे पाचकादविताभाषप्रहो न स्वभावकार्ययोरेवात पय यधिरादेमुरजामिपातादिना शम्पायन मानमित्याह ॥ अत एवेति ॥ उपसंहरति ॥ तस्मादिति ॥ प्रतिबन्यो लक्ष्यते निश्चीयतेऽनेनेति लक्षणं योधकं विपक्षयाधकमित्यर्थः । पत्र तु तदभावः, तत्रामयोजक न तनिश्चयो यथाऽश्रेत्याह । तया होति। अतः शाकपाकजत्वं न साधनव्यापकमित्यर्थः। मित्रातनयत्यादिना ययोपाधिनानुमीयते, तथोक्तमयस्तात् । तत् किं साधनाव्यापकत्य. सन्देहयत् साध्यव्यापकत्येऽपि सन्देद एवं, त्याह ॥ध्यापिका विति ॥क पुनरिति ॥ पञ्चसु हेत्वाभासेवित्ययः । तत्र कस्यचि. न्मतमाह ॥ न कचिदिति ॥ पद्मभ्यो हेत्वामासान्तरमेवेत्यर्थः । वि. पतिप्रमितसाध्यामाववर्मिकत्यामायादित्यर्थनापीति। साय- निश्चये सन्देहघटितपक्षत्वामावादित्यर्थः ॥ फालेति ॥ सायाभाघ स्य धर्मिणि प्रमायामपि तत्सन्देहामायादपक्षधर्मत्याद्याधोऽप्य- सिद पवान्तवयित्यर्थः। सूत्रं त्विति ॥सव्यभिचाविश्वप्रकरण समसाध्यसमातीतकाला त्यामासाः (न्याय० १.२.४५) इति विभागोदेशस्यमित्यर्थः। विभागस्यति॥ यद्यपि धिमागसूत्रं न शन्द विधया न्यूनाधिसंख्याम्पपच्छेदं प्रत्याययति युक्तिशास्त्रत्वव्याधा- तादिति परीवास्यतया स तेन प्रत्यारपस्तपा च परीक्षाया. स्तत्र तात्पर्यायथ्यकत्वे विभागसूपस्यापि तत्र तात्पर्यकल्पने माता- मायः । तथापि परीक्षकवाक्यतया पर्यवसित पवायों विभागस्य दर्शितः । द्वयोरिति । सिद्धसाधनाप्रयोजकयोरित्यर्थः । च्याप्तस्ये. ति॥ ननु ग्यातिपक्षधर्मतयोः प्रत्येकमभायो नासिद्धिरननुगमादिति प्रत्येकामायानुगतो घ्यातिपक्षधर्मवापिशिष्टामायोऽसिद्धियांच्या । तथाच यत्र विNिIमायान व्यायादिप्रत्येकामायानादनुमिति प्रतिपयस्लाव्यामितियां हत्यामासान्तस्यापत्तिा। विशिष्टा , ·. एतीयः स्तरका ।३। ४१ भावस्य दोपतायामसाधकतानुमाने प्यर्थविशेषणत्यच । प्रत्येका- भायस्य समर्थत्वेनैवान्यथासिद्धेः । न च व्याप्तिपक्षधर्मताऽन्यतरा- भावोऽसिद्धिः, अन्यतरत्वासानेऽपिप्रत्येकामावस्यैव दूपत्वेन व्यर्थ- विशेषणत्वात् ।। यत्तु पक्षधमताप्रमितिविरह आश्रयासियाउनुगतोऽसिद्धिः तत् प्रमितिसत्त्वे तत्रानुमितिपमित्यापत्तेरिति । तदपि, व्यर्थविशेषण- त्यात् तदभावेऽपि प्रत्येकज्ञानस्यैव दोपत्वाच परास्तम् । किञ्च, प्रयतसाधनस्य व्याप्तिपक्षधर्मतावैशिष्टयतत्प्रमित्योरप्रसिध्या तद. भायो दुरयथारणः । यत्किञ्चिद्विरहश्च सदसद्धेतुसाधारणः । स्वप्र- मित्यमायो यत्किञ्चित्पमित्यमावो या सद्धेतारपि । सफलतत्ममित्य- भावश्च दुर्निरूपः । न च प्रमितिविरहः स्वरूपसय दूपणं कारणा- भावत्वादिति याच्यम् । हेत्वाभासस्य शायमानस्ययानुमितिमतिबन्ध फत्यात् । व्याप्त्यादिनमादलुमित्यनुरुपादापत्तश्च ।। अथ व्याप्तिपक्षधर्मताभ्यां निश्चयः सिद्धिस्तदभावोऽसिद्धिः। अत पवाव्याप्तापक्षधर्मयोरपि तदारोपरूपा सिद्धिरित्यनुमितिर्न तु सदनिश्चये व्याप्तपक्षाधर्मादपि सा । न च व्याप्त्यादिप्रत्येकप्रमित्य- भाव एक दूपक आवश्यकत्वादिति पाच्यम् । विशिष्टनिश्चयस्य हेतु. त्वेन तदभावस्य कार्यानुत्पादकत्वादिति । मैवम् । तथा सति सव्य- भिचारादेरपि भयान्तमावापातात् । असिद्धेः स्वरूपसत्या एव दोग्न्ये स्वशानार्थ व्यभिचाराद्यनुपजीवनात् । यदि च तस्मात्तत्म- मितिनोत्पद्यते इति तस्योपजीव्यत्वं तदाऽभयासियादिशानात्त- रिसद्धिति से पृथग्दोपः स्यादिति ॥ अपास्मारिपत्वरणाः ॥ पाश्रयासियादीनां प्रत्येकमय दूषकत्यं, प्रत्येफसानादुन्नापनाचानुमितिप्रतियन्धान् । न तु विशिष्टामावस्य, प्यविशषणत्यात् । तन्मानं विनाप्यनुमितिमतियन्धात् । मनुमिति. कारणलिपरामविषयामायत्वेन अनुगतेन प्रयाणामसिद्धत्वेन मंप्रदो महर्षिणा प्रत इति न विभागविरोधहत्यामासाधिपये । न चचे साक्षात्प्रतिवन्धवत्येन पाचमतिरोधयोाप्तिमहलिहत्येन वि. गदन्यभिचारयोरपि सह विभागल्यापाता । स्वतन्त्राभिप्रायम्य निशुमशफ्यवान् । अन्यथा शास्त्र परिमापाच्छेदापत्तेः । सन्य- भिवागदेश एवंरूपरऽप्युपजीव्यत्वेन पार्थक्यम् । उपधेयमहर ६ ·४२ समकाश न्यायमुमाञ्जली साधन ऽप्युपारसकरात्॥ इय चेति ॥ रिशिष्टाभावस्य विशपणाधभाषन्यापकत्यादित्यर्थ । अन्यथासिद्धि सोपाधित्वम् । स्वरूपासिद्धिरपक्षधमत्यम् ॥मध्यमा ऽपाति ॥ अथ्रयासिद्ध सन्दिग्यसाध्ययपद्धय॑प्रमितिरूपत्या यत्र विशेष्यस्य धर्मिण एवाशान तकाऽथयासिद्धिरन्या च तहि शेषणसाध्यसन्देवाभायात् सिद्धसाधनमुच्यते इत्यर्थ । न च सिद्ध न हत्यामासोऽनकान्तिमयदनुमितिकरणाविघटकत्यात समतिपक्षवत् स्वत एवाप्रतिवन्धकन्वादिति वाच्यम् । राधपाव फारणविघटवत्वेनैव प्रतिबन्धकतया तद्विशेपकरणत्यस्य व्यर्थरया म् । साध्यमानस्य तद्विशपितसाध्यामित्पपिरोधित्वेऽपि साध्य मात्रानुमितिविरोधित्त्वमस्त्येवेति तस्य हेत्वाभासत्वमपि । साध्य साक्षात्कारे सति लिङ्गमानेऽप्यनुमिनोमीत्यनुष्यवसायामायात्।नव देवलान्यायिनि सायामाय । तत्रापि साध्य पक्षनिष्ठात्यन्ताभावन तियोगि न घेति सशयात् । पक्षविशेप्यकत्वस्य चातन्त्रत्वात् ।। पनत्वस्येति ॥ सन्दिग्धसाध्यवत्त्वस्येत्यर्थ ॥ म्याप्तरेवेति ॥ यद्यपि जलइदोऽग्निमान् धूमवत्वादित्यन याधऽपि न च्यातिमा । तपापि धर्मिणि यत्र साधनामिमतस्य वृत्तिस्तदभिप्रायफोऽय प्रन्य ॥ ननु साध्याभाषपति पक्षत्याभिमते हेतो सस्वाक्षमायसिदि। तम्घाने च ध्यभिचार । साध्यामायणमिती सन्देहामावेन पइन्वाभा यादाश्रयासिद्धिश्च । व्यभिचारे पक्षभिनयस्य व्यर्थत्वेनातन्त्रत्वात् । सर्वोपसदारमवृत्तव्याप्त साभ्यामारवति साधनमितिशानादेव माझा त् । न चोपजीन्यवाद्याध पृथक् । तद्धि न तमवगम्यवावगम् । एकत्र हेतुसाध्यामावावित्येकरित्तिद्यतया व्यभिचारशानस्य तद ऽनुपजीव वात् । नाप्युद्भावितव्यभिचारनिराहायं तदुद्भावनम् । इद व्यभिचारीत्युक्ते कयामेति परानुयोगस्यानावश्यक्त्वात् । तथा स्वऽपि निर्वाहामव दूपणमस्तु पर सत्यात् ॥ यथ अचान्तरोपनायकस्मृत्यादिसहकारिता सामान्यत पत्र प्रमाणस्य फलमा प्रत्यभिधानादी,तदिह समीचीन व्यातिपक्षधर्मतार गिदपरामर्शस्यासदर्यकाञ्चनमयत्यादिस्मृत्यादिसहकारियशाया मामासारणय तत्र याच पृथ, न व्यामिपक्षधर्मोपनीना दत्यस्यानुमिता माने मानाभायात् । प्रन्यमिझानादी प्रनीतियरेन ।

·हत्तीयः स्तवकः।। तत्कल्पनात् । अन्यथा पूर्वानुभूतसकलार्थभानेऽनुमिताथाथ्योच्छे- दापत्तेः । मानेऽपि तस्य विप्रतिपत्त्यविषयतया तेन हेत्वाभासत्वा- निरूपणात् । अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् ॥ अथ प्रत्यक्षादी प्रमामानं प्रति स्वातन्त्र्येण वाघस्य दोपत्येन फ्लप्तत्यानुमितावपि स एव दोष इतिचेत् । न तर्हि हेत्वाभासः । अनुमित्यसाधारणदोपस्यैव तत्त्वात् ॥ अथ पक्षामिमते साध्यामावग्रह यत् साध्याभावव्याप्यग्रहोऽपि दूपकः । विरोधित्वाविशेषात् । एवञ्च, साध्याभायसामानाधिकरण्य- मनेकान्तिकत्व, साध्याभावव्याप्यसामानाधिकरण्यं च वाधः । तादृशं चाग्नित्वाद्यवेति । मैयम् । पक्षामिमते साध्याभावप्रहस्य दूषकत्वासिद्धी दृष्टान्तत्यानुपपत्तेः । सिद्धी घा, तस्योक्तरूपयाधा- नन्ताये पष्टहेत्वामासन्यापचे। उत्तरूपश्च पाधः पक्षाभिमतविपय- साध्यामायबुद्धौ सत्यामसत्यां वा ? । आद्येऽनकान्तिकत्वमेव, सा ध्यामापसामानाधिकरण्यग्रहात् । अन्त्ये लिहत्वाभिमतसाध्याभाय- च्याप्ययोरगृह्यमाणविशेषतया सत्मतिपक्ष एच दोपो न याधः । तत्र तुल्यबलत्यं प्रयोजकं, याचे त्यधिकबलत्यमितिचेन्न । गमकतामयो- जफरूपसम्पत्तरेव बलत्वेन तस्य द्वयोरपि शातत्यात् ।। थय हेतुतःसाध्यसिद्धिसम्माघनायामनकान्तिफत्यासिद्धेः पक्षा- मिमते धर्मिणि साध्यामायप्रमितेः साधनामिमतात् साध्यसिद्धि- सम्भावनाविरह एयानेकान्तिकावतार इत्युपजीव्यत्याद् याघः पृथ. । अन्यथा हेतोरसाधकत्ये सिद्ध साम्यसिदिमम्भावनाविरहाद- मेकान्तियत्ययुद्धिस्तस्यां च सत्यां हेतोरसायकत्वीरित्यन्योन्या- भयः । मेघम् । साध्यसिद्धशुन्मुखहेतुझानस्य प्रमितसाध्यामाय. सहचरितहेनुपिपयत्येनानैकान्तिकस्यमानतया दूषकत्यात् । यद्यप्य. नैकान्तिकत्येऽपि सायाभावप्रमेय प्रयोजिका तां विना तदमाया. दिति तस्य पय दोपत्वमहें, तथापि तस्याः साध्यामावसमाना- धिकरणहेतुमानत्वेन दृषकत्वं, पलमन्यात् । न तु साध्यामाचप्रमा- त्येन, तस्यायक्ष्यकापेऽपि तेन रूपेण दूपकत्याफल्पनात् ।। भोच्यते ॥ गन्धप्रागमायाच्छियो पटो गन्धयान् पृथिवी. न्यादित्यत्र पाधः पृथम् । न च तत्राप्यनकान्तिकमेव दोपःमाया. त्यन्तामापयत्तिरयस्य तस्यात् । अन्यथा द्रव्यन्यन गुणामनुमाता- ·४४ सप्रागे न्यायकुसुमाञ्जले पचे । आयक्षणे साध्यामाययवृत्तिन्यात् । न च वस्तुतो यो गध प्रागभावावच्छिन्नस्तत्र साध्यमस्त्येवेति सिद्धसाधनमेर तर दार | पक्षतापच्छेदरधर्मविशिय माध्यवाशिण्यस्यानुमेयत्वात् ।। अर्थप विद्यमानेय नदी उपरि देश वृशिमती विशिष्यत्वा दिल्या विद्यमानवृप्रयनुमानापत्ति । न चैणपादन, विद्यमान पर्तमाननदीपूर प्रत्यहेतुत्वादितिचन्न । तंत्रं समयभेदेनैव व्याप्ति प्रहारार साध्यसिद्ध । विझव सिद्धसाधन प्रागभावन प्रनि योगिनोरेक दावृत्ति नक्शाल्वृत्तित्यमपि स्यात् । यदिच तयोग्द समयावच्छेदेनकमावृत्तेनं तथात्व,ताई नत्यागमागवच्छिन्ने धमिपि त प्रतियोग्यनुमितावपि न सिद्धसाधनमपि तु याप पय । अधिन न्तु न्यायनियन्धनकाशे विपक्तिमस्माभि । मतान्तर विकल्प्य निकरोनि । यत्तिति । अनुमानादिभ्य पर यापारयजात्यागायादुपमान न मानानर मिति तग्नेश्वरयायमित्याह- उपमानन्तु पाधकमनामदनीपमेय, विपयान- तिरेकादिति केचित् । तथाहि । न तावदस्य विषया सादृश्ययपदेश्य पदार्थान्तरमेव सम्भायनीयम् ।। परस्परविरोधे हिन प्रकारान्तरास्थितिः ।। नैकनाऽपि विहानामुक्तिमात्रविरोधतः ॥८॥ न हि भावाभावाभ्यामन्यः प्रकारामम्भावनीप', परस्परविधिनिषेधम्पत्वात् । न माय इति निषेध मानणयाभावविधिः । ततस्त विलय कयं सवपनेने- प पुनः महदपी निषेधेसाभार इति । एवं, नाभाय इति निपेश ण्य मायविपिः । ततस्तं चिराग पायानुन्मतः कथं पुनर्निपत भायइति । अन "प म्भनानामरताप्यशक्यमतिपत्ति रेफनामम्मयान् । नम्मादायामायायेर तचम् ।। प्रतिपपरिणा ·तृतीयः स्तरकः ।। भावत्वेऽपि गुणवनिर्गुणं वेति द्वयमेव पूर्ववत् । पूर्व द्रव्यमेव । उत्तरश्चाश्रितमनाश्रितं वेति दयमेव । पूर्ववत् । नत्रोत्तरं समवाय एव। अनवस्थाभयात् ।आ- श्रितन्तु सामान्यवन्निासामान्यञ्चेति पूर्ववद् दयमेव । तत्र प्रथममपिस्पन्दोऽस्पन्द इतिद्वयमेव । एतच्च यथा- सख्यं कर्म गुण इति व्यपदिश्यते । निःसामान्य निर्गुणमाश्रितन्त्वेकाश्रितमनेकाश्रितं वेति मागिय द्वयमेव । एतदपि यथासंख्यं विशेषः सामान्यने- त्यभिधीयते । तदेतत्सादृश्यमेतास्वकां विधामासा- दयनातिरिच्यते । अनासादयन्न पदार्थीभूय स्थातु- मुत्सहते । एतेन शक्तिसङ्ख्यादयो व्याख्याताः । ततोऽभावेन सह सप्तैव पदार्था इति नियमः । अतो नोपमानविषयोऽर्थान्तरमिति ॥ उपमानं विति ॥ ननु सादृश्यमेय तद्विषयः स्यात् । न हि तदिन्द्रियगम्यं, तदापातमारणाशानात् । नापि रिङ्गादिगम्यं, तद- भाषेऽपि सादृश्यज्ञानात् । तश न द्रव्यमगुणत्वात् । न गुणः कर्म घा, गुणेऽपि वृत्तेः। न सामान्यं, सप्रतियोगिकत्वात् । न च विशेप- समयायो, प्रत्यक्षत्वादित्याह ॥ तथा हीति । परस्परेति । पिरोधो- ऽत्र न परस्परामायव्याप्यत्यम् । नीलपीतयोरन्यतरनिषेधेऽप्यन्य- तरस्याविधेः । किन्तु परस्परामायस्पत्यम् ।। पूर्वयदिति ॥ परस्पर- निरोधे प्रकारान्तरामायादित्यर्थः । एवमग्रेऽपि ॥ गन्वतारशविकल्पेन परिशेपे सामान्यपिशेपसमयायानामपि द्रव्यादिप्रयसाधातदन्तभावः स्यात् । भय व्यवहारान्यथानुपण. स्या तेषां तदूधिमांकः । तुल्यं सादृश्येऽपि । न हि तत् सामान्यं, तात्कादिप्यमहारानुपपत्तेः । सामान्यस्पकरूपयात् । सामान्य स्थाश्रयभेदेऽप्यभेदात् । सादृश्यस्य च प्रत्याययं भेदात् । अय तदे मनि तहतभूपःसामान्य यत्वं साहश्य,भेदश्च प्रत्याययं मिन्नः मप्रति योगियोनिचन्न । गाहस्यम्य भेदयटिगत्वेन माऽवधिये तस्मात् ·सप्रकाश न्यायकुसुमाञ्जली सदृश इति प्रतीत्यापत्तेः । पदार्थान्तरत्वे च सप्रतियोगिकत्वेऽपि सावधित्वामावेन तदभावोपपत्तेः । न च सप्रतियोगित्यमेव सा. ज्यधित्वं, घटान्नेति प्रतीत्यापत्तेः। अत्राहुः । असाधारणान्यतद्गतयहुधर्मवत्त्वं तत्सादृश्य जात्यादि साधारणं, भेदायटितत्वाश्य निरवधि । तद्गतयहुधर्मवत्वं च तमि रुप्यमितीतरनिरूप्यत्वमेव तस्य सप्रतियोगिफत्यम् । तथापि सादृश्ये तदेघ सप्रतियोगिकत्वं, न तु भेददीर्घादिवत् सायधित्यम् । तस्मा. सदृश इति प्रतीत्यापत्ते । किच यादृशन्तद्रतयहुधर्मयत्यशानमन- तिप्रसतं तव सादृश्यव्यञ्जकं, तदेय सदशव्यपहारनिमित्तमस्त, किमधिकेनेति सझेपः॥ पतेनेति ॥ पदपदार्यानतिरेकेणेत्यर्थः । तत इति भावरूपपदा ऽर्थाः पदमावस्यापि मानसिद्धतया पदार्यत्योपगमादिति भाषः। प्रत्यक्षादिविषयद्व्यादिपदार्थातिरिक्तं सादृश्यमुपमानपरिच्छेधमि- त्यसिद्धमित्याह । मत इति । मा भूत सादृश्यं पदार्यान्तरं, तथापि तदेयोपमानपरिच्छेद्यम् । प्रत्यक्षाद्यपरिच्छेचत्यात्, इन्द्रियसनिकऽपि तदमानात्, लिङ्गाप- मानेऽपि भायमानत्याचेति जरम्मीमांसकमतमाह- स्यादेतत् । भयतु सामान्यमेय सादृश्य, सदेव तस्प विषयः स्यात् । नत्सदृशोऽयमिति हि प्रत्यपो नेन्द्रियजन्यः, तदापातमाणानुत्पत्तरितियेन्न । पूर्व पिण्डानुसन्धानरूपसहकारियैधुर्यणानुत्पत्तः सोऽप. मिति प्रत्यभिज्ञानवदिति ॥ नन्येतत्सदृशः स इति नेन्द्रिपजन्यम् । सेन तस्पामम्मन्यात् । न घेदं स्मरणम् । तत्पिण्डानुभये ऽपि पिशिष्टस्यामनुभयात् । न तदपि, अयं सामि पिपरीतप्रत्यभिज्ञानयपपादनीपम् । सरोदन्नोपस्था पनमामयिपपिपिशेप्यस्पेन्द्रियण मकिपीविरो भात । तस्य मानिनियर्समानगोपरत्यात् । प्रकृतं तु ·तृतीयः स्तवकः । ३। तदभावात् । तस्मात्, तत्पिण्डस्मरणसहायमेत- पिण्डवर्तिसादृश्यज्ञानमेव तथाविधं ज्ञानमुत्पादय- दुपमानं प्रमाणमिति । एतदपि नास्ति । साधर्म्यमिव वैधयं मानमेवं प्रसज्ज्यते ॥ अर्थापत्तिरसो व्यक्तमितिचेत् प्रकृतं न किम् ॥१॥ यदा हि एतद्विसदृशोऽसौ इति प्रत्योति, सत्रापि तुल्यमेतत् । न हि तत्प्रत्यक्षमसन्निकृष्टविपयत्वात् । न स्मरणम् । विशिष्टस्याननुभवात् । नोपमानम- सादृश्यविपयत्वात् । नन्वेतद्धर्माभावविशिष्टत्वमेव तस्य वैधयं, तच्चाभावगम्यमेवेप्यते । न च प्रकृतेऽपि तथाऽस्तु ! सादृश्यस्य भावरूपत्वादिति चेन्न । इतो व्यावृत्तधर्मविशिष्टताया अपि वैधर्म्यरूपत्वात् । तस्य च भावरूपत्वात् ॥ स्यादेतत् । तदा इह न सन्तीत्यवगते, अर्था- दापद्यते इहाविद्यमानास्तत्र सन्तीति । न हि तद्वि- धर्मत्वमेतस्योपपद्यते, यद्येतदिधर्माऽसौ न भवतीति चेत् । एवं तर्हि प्रकृतमप्यर्थापत्तिरेव । न हि तत्सा- दृश्यविशिष्टत्वमेतस्य प्रत्यक्षसिद्धमपि तस्यैतत्साह- श्यविशिष्टत्वं विनोपपद्यते ॥ एतेन दृष्टासनिकृष्टप्रत्यभिज्ञानं व्याख्यातम् । तत्रापि तद्धर्मशालित्वं तस्य स्मरणाभिव्यक्तमनुप- पद्यमानं तदिदन्तास्पदस्पैकतां व्यवस्थापयति । त- स्मान्नोपमानमधिकमिति ॥ स्यादेतदिति ॥ तद्भिन्नत्ये सति तद्वतभूयोधर्मयत्यस्य सादृश्य- रयानेदांशस्य च प्रतियोगिज्ञानशेयत्वात् सहकारिवधुर्यादापाततः ·४८ समााण न्यायमुमाञ्जली प्रत्ययेणामानेऽपि तत्समयघाने नत पर तानोत्पत्तिरित्याइ । पूर्वति || यथा तत्चारमरणाभावादापातात. प्रत्यभिमानामावेऽपि तत्समरहितादिन्द्रियादेवि तदुत्पत्तिरित्याह । सोध्यमिति ॥ सादृश्यमात्रस्यापमानापरिच्छेद्यत्वेऽपि गोप्रतियोगिगवयनिष्ठ सादृश्यमानकरणकायप्रतियोगिरगोनिष्टसाउदयधीरपमानपरमि ति शावरमतमाह ॥ नान्यति ॥ न च सा प्रत्यक्षफलम् । शिष्य स्थ गोरसविकणदित्याह । नेन्द्रियेति ॥ गत्यन्तरमाशय निराव ति ॥ न चेति ॥ गोपिण्डानुभऽपि गययस्यशानात् तत्पतियोगिक सादृश्यनशिप्रधाननुभवादित्यर्य ॥ न चेति ॥ अनुमत्यभिज्ञाने तत्ताविशिप्रे इदन्ताविशिष्टाभदो भासते । अय स हत्यत्र तु दन्ता विशिष्ट तत्वारिशिष्टाभेद इति तत्तदन्तयोरनुयोगित्यप्रतियोगित्या पच्छेदकभेदात्, प्रत्यभिज्ञानयोमदेऽपि तत्र विशेष्यसन्निकर्षादर नु तद्भावादित्यर्थ ॥ तादशी धी. प्रत्यक्षायपरमप्यापत्तिफलमिति नैतत्वरणमुप मान मानान्तर सिद्ध्यति । यन्यथा तद्विधर्माऽयमिति बुद्धनन्तरमेत द्विधर्मासापिति धीपरण मानान्तर स्यादित्याह । साधर्यमिति । गति करमवैधयं हि दरभत्तिधर्मामायवत्यम् । तच स्मृत गधि प्राइनास्ति तायदनुपलब्धिगम्यमेवेति न त मानान्तरापत्तिरित्या ह ॥ नन्येतदिति ॥ रमावृत्तिधर्मयत्व गवितधम्य, तथ माघ पति नासुपरधिगम्यमित्याह । इत इति ॥ नन्विदमन्युपमानमेव । तथाहि, सप्रतियोगिकपदार्थज्ञानेन तत्य तियागिरपवार्धमानमुरमानम् । अन्यथतविधमा स पतस्मादीपति प्रनीति पुत । न तापदनुमानात् । विशेप्यासनिक तद्गततनिष्ठ सादृश्यप्रतियोगिन्वादेहिङ्गस्याज्ञानात् । नाप्योपचे । तस्या व्यति रंवानुमानरूपत्वात् । न २ तत्प्रतियोगितभिष्टसाध्यादी मास माने ममानप्तविन्सद्यतया एतत्प्रतियोगिवननिष्टमादृदयादिराषि भासते इति वाच्यम् । विशेषणविशेष्यप्रतियोगिमेदेन समानस सिंधयामिः । एतत्सदृश एनदिधर्मा स इति तद्विशेभ्यशानानु दयाय । तद्विशेष्यावरया तत्सन्निपस्य हेतुत्लात् । न च प्रत्यक्षं विष्यमनिकण देनु , न तु याचद्विशेष्यसनियों गीग्यान् । अन्य था अतोतानागनन्यायशिया ध्यात्रियशनस्यादिति वाच्यम्।

·तृतीयः स्तवकः । ३। ४९ अतीतानागतविशेष्ये सामान्यलक्षणायाः प्रत्यासः सत्यात् । अथ गवयसायं गवि गवयगतशृद्भिन्वादिधर्मवत्वं, तच गयये गो- सादृश्ये भासमाने गवि भासत एव । सामान्यस्यैकत्येनेन्द्रिय सन्नि- कादितिचेत् । न । तथापि गोविशेप्यकगवयगतगृहित्यादिवानस्य गोरसनिफणेन्द्रियाजन्यत्पात् ॥ मैवम् । अन्योन्यसदृश-वस्तु प्रत्यक्षेण जानतो यो यत्सारश्य- प्रतियोगी तत्सदृश इति सामान्यतो व्याप्तिक्षाने सति गौर्गषय- सदृशः । तत्साउदयप्रतियोगित्वात् । यथा मात्रा भगिनी । गवय- गतसारश्यप्रतियोगित्यञ्च गोर्गवयगतसादृश्यवित्तिवेद्यमेव । सादृश्ये गोप्रतियोगित्येनैव शानात् । यत्तद्भयां सामान्यतो व्याप्तिग्रहश्च विना गवयसदृशो गौरिति फलासिद्धेः । ताप्येण ग्यातिप्रहेऽस्माकं व्यतिरेकी, परेपामर्यापत्तिरित्यन्यदेतत् ॥ ननु प्रत्यभिज्ञायमानस्य पूर्वापरकालमध्यावस्थानं नाध्यक्षगम्य- म् । मध्ये इन्द्रियासम्बन्धात् । न लिङ्गादिगम्यम्। तदहानेऽपि शाना- त् । तदिदमेयोपमानपरिच्छेचं स्पादित्यत आह । एतेनेति ॥ सा- धवैधय॑योरर्यापस्यन्त वेनेत्यर्थः । दृष्टश्च तन्मध्येऽसभिशष्टं चेति तस् तया, तस्य प्रत्यभिधानम् । वदेव स्फुदयति ॥ तत्रापाति॥ तत्तेदन्ताविशिष्टामेदो मध्यासनिकृष्टस्य मध्यसत्त्वं बिना अनुपपन्नो मध्यस्य सत्वं कल्पयतीत्यर्थः ॥ 4 एवं प्रासे अभिधीयते- सम्बन्धस्प परिच्छेदः संज्ञायाः संज्ञिना सह ।। प्रत्यक्षादेरसाध्यत्वादुपमानफलं विदुः ॥१०॥ यथा गौस्तथा गषय इति श्रुतातिदेशवाक्यस्य गोसदृशं पिण्डमनुभवतः स्मरतश्च वाक्यार्थमयमसौ गवयशब्दवाच्य इति भवति मतिः । सेयं न तावद् वाक्यमात्रफलम् । अनुपलब्धपिण्डस्यापि मसद्गात् । नापि प्रत्यक्षफलम् । अश्रुतवाक्यस्यापि प्रसङ्गात् । नापि समाहारफलम् । वाश्यप्रत्यक्षयोभिन्नकालत्वा- ·५० समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली त् । वाक्यतदर्थयोः स्मृतिहारोपनीतावपि गवय- पिण्डसम्बन्धेनापीन्द्रियेण तद्गतसादृश्यानुपलम्भ समयपरिच्छेदासिद्धः । फलसमाहारे तु तदन्तर्भाव अनुमानादेरपि प्रत्यक्षत्वमसङ्गः । तत् किं तत्फलस्प सत्ममाणबहिर्भाव एव ? । अन्तर्भावे वा कियती सीमा ?। तत्तदसाधारणेन्द्रियादिसाहित्यम् । अस्ति सर्हि सादृश्यादिज्ञानकाले विस्फारितस्य चक्षुपो व्यापारः । न । उपलब्धगोसाहश्यविशिष्टगवयपिण्ड- स्य वाक्यतदर्थस्मृतिमतः कालान्तरेऽप्यनुसन्धान बलात् समयपरिच्छेदोपपत्तेः।। ननुचवाक्यादेवानेन समयः परिच्छिन्नः गोसदृश- स्प गवयशब्दः संज्ञति । केवलमिदानी प्रत्यभिजाना- त्ययमसाविति । प्रयोगादाऽनुमितः, यो, यत्रासति वृत्यन्तरे वृदैः प्रयुज्यते स तस्य वाचको यथा गोशब्द एवं गोः । प्रयुज्यते चायं गोसदृशे, इति . फिमुपमानेनेति । न॥ सादृश्यस्यानिमित्तत्वानिमित्तस्याप्रतीतितः ॥ समयो दुर्ग्रहः पूर्व शब्देनानुमयाऽपि वा ॥११॥ न हि गवयशब्दस्य सादृश्यं प्रवृत्तिनिमित्तम् । अप्रतीतगूनामऽव्यवहारमसात् । न चोमयमपि नि- मिसम् । स्वयं प्रतीतसमयसंफ्रान्तयेऽतिदेशवाफ्य. भयोगानुपपत्तः । गवयत्वे घयं व्युत्पन्नो पदव्यवहा' रान्न सादृश्ये । कथमेतन्निर्धारणीयमितिचेत् । वस्तु गतिस्तापदियं, तदापाततः सन्देहेऽपि न फलासिद्धिः। गन्धषवमिव पृथिवीत्यस्य, गोसादृश्यं गययशन्द , ·तृतीयः स्तवकः ।। प्रवृत्तिनिमित्तस्योपलक्षणमिदमेव वा निमित्तमित्य- ऽनिर्धारणात् ।। उपमानफलं विदुरित्यनयोमध्ये, इतिरम्याहार्य इति सम्प्रदाय- विदः । ननु प्रत्येक व्यभिचापि समुदितयोस्तयोः फलं स्यादित्य- त आह॥ नापीति ॥ नन्विन्द्रियसम्बद्ध गवये वाक्यतदर्थस्मृती च सत्यां प्रमाणसमाहारः स्यादित्यत आह । वाक्येति ॥ गवयगतगो. सादृश्यावेदने समयपरिच्छेदो न भवत्येवेत्यर्थः । फलसमाहार- माशय निराकरोति ॥ फलेति॥ प्रत्यक्षफलं हि प्रायझोलिलपरामशॉ- ऽनुमितिकरणम् । थोत्रानुभवजनितपदशानञ्च घाझ्यार्थप्रमायां प्रत्यक्षं स्यादित्यर्थः । ननु तत्फलस्य तदनन्तर्भावे विकल्पोऽन्या- ऽऽलोचनफलं प्रत्यक्ष म स्यात्, अन्तर्भाव वा लिसाश्याध्यक्षयोः का प्रवेष इति पृच्छति ॥ तत् किमिति ।। उत्तरं, तत्तदिति ॥ यत्र ध्या- पारिण इन्द्रियसन्निकर्षादेरयस्थितिस्तत्र तत्फलस्थावान्तरव्यापार- ता, यत्र तु तस्यानयस्थितिस्तत्र प्रमाणयहि तत्वमित्यर्थः । इममेव विशेषमादाय शङ्कते ॥ अस्तीति ॥ उक्तयुक्त्या परिहरति ॥ उपलब्धे- ति॥ इन्द्रियव्यापारोपरतो लिङ्गशब्दानुसन्धानस्येव वाक्यार्थस्मृति- सचिवस्य सादृश्यज्ञानस्यापि मानान्तरत्वादित्यर्थः ॥ अयमसा. विति ॥ यो गोसदृशो धर्मी गवयशब्दवाच्यतयाऽवगतस्तं साक्षा. स्करोमीति प्रत्यभिजानातीत्यर्थः॥ निमित्तं प्रवृत्तिनिमित्तम् । समय इति ॥ गययत्वप्रवृत्तिनिमित्तक- गययपदवाच्योऽयं पिण्ड इत्याकार इत्यर्थः । गवयपदस्यागृहीत. समयत्वेनाप्रत्यायकत्यागोसदृशपदस्य सादृश्यमात्रयोधक- त्वादिति भावः ॥ अप्रतीतेति ॥ गवयत्वस्य जातितया लघुत्यात्, सारश्यस्य चो. पाधितया गुरुत्यादिति भावः । उभयं समुचितं निमित्त विकल्पो या। आयोऽप्रतीतगूनामव्यवहारापातादेय निरस्तः । द्वितीये त्या- ह॥ स्वयमिति ॥ स्वयं यत्र प्रवृत्तिनिमित्ते व्युत्पत्तिहीता, तत्र परस्यापि सा भयत्यिति धियाऽत्रारण्यको पाक्यं प्रयुके। तेन च सा गवययत्य एव हातेति तदेव प्रवृत्तिनिमिचं घोषयदित्यर्थः ॥ पस्नुगतिरिति ॥ तर्कादिपुरस्कारादित्यर्थः ॥ सन्देहेम्पीति ॥ गो- ·सनकाशे न्यायकुसुमाञ्जली सादृश्यं प्रवृत्तिनिमितं तदुपलक्षितं या धर्मान्तरमिति संशये सति न प्रवृत्तिनिमित्तविशेषनिश्चय इत्यर्थः ।। सन्देहाफारमाह ॥ गन्धव स्थमिति॥ स्यादेतत् । पूर्व निमित्तानुपलब्धर्न फलसिद्विरि- दानीन्तु तस्मिन्नुपलब्धे तदेव वाक्यं स्मृतिसमारूढ़ 'फलिष्यति, अध्ययनसमयगृहीत इव वेदराशिरहो. पाङ्गपर्यवदातस्य कालान्तरे । न च वाच्यं, वाक्येन स्वार्थस्य मागेव योधितत्वात् प्रागेव पर्यवसितमिति । गोसादृश्यस्योपलक्षणनिमित्तत्वयोरन्यतरन तात्पर्य सन्देहात् । इदानीन्तु गवयत्वेऽवगते तर्कपुरस्कारात् सादृश्यस्योपलक्षणतायां व्यवस्थितायां, गढ़ायां घोप इतियदन्ययप्रतिपत्तिरितिचेन ॥ श्रुतान्वयादनाफाइदं न वाक्यं वन्यदिच्छति ॥ पदार्थान्वयवैधुर्यात्तदाक्षिसेन सङ्गतिः ॥ १२ ॥ गोसदशोगवयशब्दवाच्यइतिसामानाधिकरण्य- मात्रेणान्वयोपपत्तौ विशेपसन्देहेऽपि वाक्यस्य पर्ष- यसितत्येन मानान्तरोपनीतानपेक्षणात् । रक्तारक्त सन्देहेऽपि घटो भवति इति वाक्यवत् । अन्पया पाक्यभेददापात् । न प गद्गायां घोप इतियत् पदा अर्धा एवान्ययायोग्याः । येन प्रमाणान्तरोपनीतेना- ऽन्ययः स्यात् । प्रतीतयाफ्यायलायातोऽप्यों यदि पापपस्य, दियाभोजनानिषेधयाक्यस्यापि रात्रि भोजनम: स्यात् । तस्मायया गययशन्दः कस्पगिः सापक शिष्टप्रयोगादिति मामान्यतो निमितऽपि चिपे मानानरापेक्षा,ना गोमाय गयपनान्दी ·तृतीयः स्तवकः । ३॥ वाचक इति वाक्यानिश्चितेऽपि सामान्ये विशेप- वाचकत्वेऽस्य मानान्तरमनुसरणीयमिति ॥ अस्त्वनुमानम् । तथाहि, गवयशब्दो गवयस्य पाचकः । असति वृत्त्यन्तरेऽभियुक्तस्तत्र प्रयुज्य- मानत्वात् । गवि गोशन्दवदिति चेन्न, असिद्धान ह्यसति वृत्त्यन्तरे तद्विपयतया प्रयोगः सङ्गतिमवि- ज्ञाय ज्ञातुं शक्यते । सामानाधिकरण्यादितिचेन्न । पिण्डमात्र सिद्धसाधनात् । निमित्ते चासिद्धः। सा- दृश्यस्यानिमित्तत्वादित्युक्तम् ॥ ननु व्याप्तिपरमिदं वाक्यं स्यात् । यो गोसदृशः स गवयपदार्थ इति । तथा च वाक्यादवगतमतिष- न्धोऽनुमिनुयात् । अयमसौ गवयो गोसदृशत्वादति- देशवाक्याबगतपिण्डवादिति । न । विपर्ययात् । न हि गोसदृशं बुद्धाचारोप्यानेन पृष्टः स किंशब्दवाच्य इति । किन्तु सामान्यतो गवयपदार्थमवगम्य स कीदगिति । तथाच पद्योगप्राथम्याभ्यां तस्यैव व्या- प्यत्वं, ततः किं तेन ? । प्रकृतानुपयोगात् ॥ पूर्वमिति ।। गवयपिण्डदर्शनादित्यर्थः । फलसिद्धिः प्रवृत्तिनि- मिचपिशेपनिश्चय इत्यर्थः । इदानीमिति !! गवयत्यविशिष्टपिण्डम- त्यसकाल इत्यर्थः ॥ तति ॥ प्रागुक्तताद्धयत्वे प्रहचिनिमित्ते तात्पर्यनिश्चपाद् गोसदृशपदं लक्षणया गवयत्ययोधकमित्यर्थः ।। उपलक्षणत्वनिमित्तत्यसन्देहेऽपि यो गोसदृशः स गवयपदयाच्य इति सामानाधिकरण्यरूपयथाशुनपदार्थान्वयनेय वाक्ये पर्यवसिते पचालझणा न कल्प्यते । यत्र त्ययोग्यतया मुस्यायांन्वयाऽसम्मः, तय सत्याह ॥ श्रुतेति ॥ मानान्तरेति ॥ मानान्तरं प्रत्यक्ष, तेनोपनीतं दर्शितमित्यर्थः ॥ अन्यति ॥ यदि पर्यवसितेऽपि वाक्ये तत्तदाकाङ्क्षायां ताफ्या- ·७४ सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली अर्थशान स्यात्तदा वाक्यभेद इत्यर्थ । यत्र तु लक्षणा, तत्र नेव वाक्य पर्यवसानमित्याह । न चेति ॥ ननु प्रतीत्यपर्यवसानामावेऽपि प्रती ताऽपर्यवसानाद येन विनाऽनुपपत्ति , सोऽपि वाक्यार्य स्यादि त्याद ॥ प्रतीतेति ॥ यदि कल्पनागौरपाद् गोसादृश्यस्य प्रवृत्तिनि मित्तत्वानुपपत्ती गवयत्वस्य तथात्यल्पनाऽपि वाफ्यार्थ' स्यात्, तदा दियाऽभोजिन पीनत्यानुपपत्त्या रात्रिभोजनकल्पनापि याक्या अर्थ स्यादित्यर्थ ॥ तस्मादिति ॥ ननु सामानाधिकरण्यमात्रणान्ययोपपत्ताधपि ता त्पर्यानुपपरया यष्टी प्रवेशयेतिवल्लक्षणाऽस्तु । गवयपदव्युत्पित्सु प्रति व्युत्पत्त्य हि यास्यमाप्तेनोक्तम् । तच न प्रवृत्तिनिमित्तप्रति पादन विना । न च गोसादृश्य तथेति तात्पर्यतो गोसदृशपदेन गो सादृश्यसमानाधिकरण गपयत्वमुपरक्षितमिति कल्प्यते । न चयथा धूमोऽस्तीत्यवानौ तात्पर्यमनुमानेन निहत्तीति न लक्षणा, तथा भिमानान्तरमस्ति, येन तनिधिम् । उपमानस्यासिझे निच वाक्ये न लक्षणा । तस्या वृत्तिन्धेन शक्तिवच्छन्दधर्मत्यादिति वा च्यम् । एफपद पय रक्षणा, पदान्तर तनियामकमित्युपगमात् । न च गोसदृशपदस्य गवयत्वे साक्षात्तात्पर्यग्रह एवं लक्षणा ।स च मानामावान्नास्ति । अन्यथा धूमोऽस्तीत्यत्रापि सा स्यादिति चाच्यम् । उपस्थापनान्तरामाये सति तत्तात्पर्यस्यैव साक्षाता स्पयरूपत्वात्।। अग्राहु । यन प्रवृत्तिनिमिचविशेषयोधने न तात्पर्य, किन्तु यो गोसदृश स गरयशब्दवाच्य इति स्वरूपाख्यानमात्र, तथाप्युत सामग्रीत प्रवृत्तिनिमित्तावशेषपरिच्छेद । न च तत्र तात्पर्य, यदनुप पत्तिरी क्षणाचीज स्यात् । यत्र वा करभनिन्दातारपर्यक धिक्करममि त्यादिक, नापि तादश पिण्डमनुमस्त स्मरतश्च याफ्यार्थमयदरम शब्दवाच्य इति घी । न च प्रवृत्तिनिमित्तविशेपे तत्र तात्पर्यम् । यस्मपितृवरणास्तु, सर्वमान्ययानुपपत्तिरेव रक्षणायीजम् । यही प्रयेशयेत्यचापि मरणादिना भाजनादिप्रयोजनकप्रवेशनस्य शानात् तादर्श च प्रयेशने यट्यादेरनन्धया, तात्पर्यप्रहार्थमपि प्रकरणादरयम्योपजीव्यायादित्याहु ॥ मानान्तरमिनि ॥ तर्क प्रमाणसहवाग, न च तस्या दशामा ·, तृतीयः स्तवकः ।। मानान्तरमस्तीत्युपमानं तोपकार्यमास्यमित्यर्थः । असिद्धरिति ।। घस्तुतो गवयव्यक्तिवाचकत्वसिद्धायपि गवयत्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्यं नसियतीति भावः । गवयसामानाधिकरण्येन गोसटशो गवय इतियाफ्यप्रतिपादनाद्वयवाचकत्वं गवयपदस्य ज्ञायते इत्याह । सामानाधिकरण्यादिति ॥ गवयसामानाधिकरण्येनेत्यत्र यदि पिण्ड- सामानाधिकरण्यं विवक्षितं, तदा पिण्डवाचकत्यसिद्धावपि गवय- त्वविशिष्टवाच्यत्वासिद्ध!पमानपरिच्छेद्यस्य मानान्तरात् प्रतीति- रित्याह ।। पिण्डेति ॥ गवयत्यजातिसामानाधिकरण्यं तु मानाभावा- दसिद्धमित्याह ॥ निमित्ते चेति ॥ न हीति ॥ येन सादृश्यस्य व्याप्यत्वं स्यादिति शेपः । यदि गो- सदृशः किशब्दयाच्य इति पृच्छेत्, तदा तमुद्दिश्य गवयशब्दयाच्य इति विभ्यादपि तु कीदृग्गयय इति पृष्टः, तथा च यो गवयशब्द- वाच्यः स गोसदृश इति उत्तरयतो विपरीत एव व्याप्यव्यापकभाव इत्यर्थः ॥ यद्योगेति ॥ व्याप्यं यच्छन्देन पूर्वमुद्दिश्यते । यथा यो धूमवान् सोनिमानित्यर्थः। यद्योगमाथम्याभावेऽपि गन्धयती पृथिवीत्यादियद्यतिरोकिरूप- लक्षणपरत्वं स्यादित्याह- अथ किंलक्षणकोऽसाविति प्रश्नार्थः । तदा व्य- तिरेकपरं स्यात् । लक्षणस्य तथाभावात् । तथाच, गोसदृशो गवय इत्यस्याओं यो गवय इतिन व्यवहि- यते नाऽसौ गोसदृश इति । एवञ्च प्रयोक्तव्यम्, अय- मसौ गवय इति व्यवहर्तव्यः गोसदृशत्वात् । यस्तु न तथा, नासौ गोसदृशो यथा हस्ती । न च हस्त्या- ऽऽदीनां विपक्षत्वे प्रमाणमस्ति । सर्वाप्रयोगस्य दु- रवधारणत्वात् । कतिपयाव्यवहारस्य चानैकान्ति- कत्वात् ॥ ननु लिङ्गमात्रे प्रश्नो भविष्यति, कीहक किं लिङ्गामिति । न । न बनेन लिङ्गमविज्ञाय गवयशब्द- ·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली स्य वाचकत्वं कस्यचिद्वाच्यत्वं वाऽवगतं, येन तदर्थं प्रश्नः, स्यात् । प्रवृत्तिनिमित्तविशेषलिने प्रश्नो, येन निमित्तेन गवयशब्दः प्रवर्तते तस्य किं लिङ्गमिति- चेन्न । न हि तवश्यमनुमेयमेवेत्यनेन निश्चितं, यत इदं स्यात् । ज्ञानोपायमात्रप्रश्ने तदिशेपेणोसा- मिति चेन्न । अविशेषादिन्द्रियसन्निकर्षमप्युत्तरयेत् । पर्यायान्तरं वा । यथा, गवयमहं कथं जानीयामिति प्रश्ने,पनं गतो द्रक्ष्यसीति । यथा या,का पिक इत्यत्र किल इति । तस्मानिमित्तभेदप्रश्न एवायं, गवयो गवयपद्याच्यः कीदक् केन निमित्तेनेति युक्तमु- स्पश्यामः॥ तस्य च निमित्तविशेषस्य साक्षादुपदर्शयितुम- ऽशक्यत्वात् पृष्टस्तदुपलक्षणं किञ्चिदाचष्टे । तच्चोप- मानसामग्रीसमुत्थापनमेय । तस्य च प्रमाणस्य सतः स्तर्कः सहायतामापद्यते । सादृश्यस्यैव निमित्ततापां कल्पनागौरवम् । निमित्तान्तरकल्पने च क्लसकल्प्य- विरोध इति तदेव निमित्तमयगच्छतीति । अपेति ॥ हस्न्यादीनां गपयव्यवहाराविषयत्वं तत्राप्रयोगेण नि. श्वयं, तबाह ॥ सर्वेति ॥ न चैवं व्यवहारसाध्ये सर्वत्र लक्षणोच्छेद स्यादिति पाध्यम् । यया पृथियोत्वेन पृथिवीपदयाच्यत्वं सायरो, तया गधयत्वेन निमित्तेन गययपदयाच्यत्यस्य साधयितुमशम्पत्वा न् । गयपन्यस्यातिदेवावाश्यादप्रतीतेन हानेनेति ॥ मनातसामाः न्यस्य विशेषनिकासा न युक्तति मावः। उपसंहरति ॥ तस्मादिति । ननु पादे निमित्तमनस्तत् किं तदेव नाचायतीत्यत आह । तस्य चति । प्युग्पायस्पातीताययत्यजातिकन्यादिति भावः ॥ तति । सामग्न्युरपानानुलमित्यर्थः ।

·इतीयः स्तवकः । ३.1 ५७ ननु साटश्यप्रवृत्तिनिमित्तायां गौरवानवतारे नोपमानस्या- ऽव्ययतारमातथाच तक्णेतराप्रवृत्तिनिमित्तकत्वे निश्चिते गवयपद गवयत्वप्रवृत्तिनिमित्तकम्, इतराप्रवृत्तिनिमित्तफरये सति सप्रवृत्ति निमित्तकस्यात् । यत्रैवं तवमितिचेन्न । तर्मस्यानिश्चायकचात् । न चायं तमको व्याप्तिमूलको येन विपर्ययानुमानादर्थसिद्धि: स्यात् । न च गवयपदं किञ्चित्प्रवृत्तिनिमिचकमिति सामान्यतो रटमेष तर्कतहकृतं गवयपदस्थेतराप्रवृत्तिनिमित्तफता परिच्छिनत्ति, न तु मानान्तरं कल्पयित्वा तर्क सहकारी कल्प्यते इति वाच्यम् । इदं सप्रवृत्तिनिमित्तमन्यच्च न प्रवृत्तिनिमित्तमिति वुद्धावपि गययत्वमा वृत्तिनिमित्तकं गवयपदमिति मानान्तरमन्तरेणाप्रतीतः । अनुमिते- व्यापकतापच्छेदमकारकत्वात् ।। ननु यथेच्छायां सामान्यतो दृष्टेन विशेषवाधकसहस्तेनाट- द्रव्यानाश्रयत्वं शायते। अन्यथा, विशेषवाधकानां पृथिव्यायकैकमान. व्यतिरेकविषयत्वेनाएद्रव्यानाश्रयत्वं केन प्राह्यम्। तथात्रापि गौरया- ऽऽख्यतर्फसहरुतसामान्यतोदृष्टादितराप्रवृत्तिनिमित्तकत्वे निश्चित पश्चायतिरैकि स्यात् । कल्प्यमानान्तरसहकारित्यापेक्षया फ्लप्त- प्रमाणसहकारित्वस्य युक्तत्वात् ॥ मैवम् । इच्छायामेकैकवाघसहछतापरापरबाधकैरेव तावदि- शिष्टवैशिष्टपरूपाष्टव्यानाथपत्वपरिच्छेदात्।न तु सामान्यतोदृष्टेन, विशेषणव्योपस्थित्यैव विशिष्टवैशिष्टप्रशाननिर्वाहात् । तर्कानवतार• वशायां तस्य तदपरिच्छेदकरवाश्चेति सङ्केपः॥ एवमुपमानस्य फ्लप्तमानातिरेकं प्रसाध्याच्याशि परिहतु लक्षण- माह- लक्षणन्त्वस्यानवगतसङ्गतिसंज्ञासमभिव्याहृत- चाक्यार्थस्य संज्ञिन्यनुसन्धानमुपमानम् । पाक्पाश्च कचित् साधम्र्य कचिद्वैधर्म्यमतो नाव्यापकम् । तस्मा- नियतविषयत्वादेव, न तेन वाधी, न त्वनतिरेका- दिति स्थितिः॥ शब्दोऽपि न यायकमनुमानानतिरेकादिति वैशे- - .

·समकाशे न्यायकुमुमाञ्जली पिकादयः । तथा हि । यद्यप्यते पदार्था मिधः संसर्ग- यन्तो वाक्यत्वादिति व्यधिकरणं,पदार्थत्वादिति चा- ऽनैकान्तिकं,पदैःस्मारितत्यादित्यपि तथा । यद्यपि चै- तानिपदानि स्मारितार्थसंसर्गवन्ति तत्स्मारकत्वादि- त्यादौ साध्याभावः । नबत्रमत्यर्थः संयोगःसमवाय- स्तादात्म्यं विशेषणविशेष्यभावोवासम्भवति।जाप्य- जापकभावस्तु स्वातल्येणानुमानान्तर्भाववादिभि- नेप्यते । न च लिगतया ज्ञापकत्वं, यल्लिङ्गस्य विषय- स्तदेव तस्य, परस्पराश्रयमसङ्गात् । तदुपलम्भे हि व्याप्तिसिदिस्तत्सिद्धौ च तदनुमानमिति ॥ तथाप्याकाशादिमद्भिः पदैः स्मारितत्वाद् गा. मभ्याजेतिपदावदिति स्यात् । न च विशेपासिद्धि- >पः, संसर्गस्य संसृज्यमानविशेषादेव विशिष्टत्वा त् । यहा, एतानि पदानि स्मारितार्थसंसर्गज्ञानपूर्व- कानि । आकासादिमत्त्वे सति तत्स्मारकत्वात् । गा मभ्याजेति पदवत् । न चैवमासिद्धिः । ज्ञानावचे. दकनयैव नत्सिद्धः । तस्य च संसृज्यमानोपहितस्यै चावच्छेदकत्वान्न विशेपानिलम्भ इति ।। लक्षण न्विति ॥ अनवगतसङ्गतिश्चासी संज्ञा ति कर्मधारयः। न च गोषिसहशा न गययपदवाव्य इत्यत्र अर्यादापयते गोसटो गवयपदयाच्य इति। तयाच नान वाक्यार्थानुसन्धानमस्तीतिवान्य म् । परम्परया तत्रापि याश्यतापर्यान् । यस्तुतस्तु, उपमितिकरण यमुपमाननम् । उपमितित्याच जातिः। न च तदसिद्धिः। सामी शिर कार्यशान्यमावश्यामिति कारणव्यत्ययात् । सव सामग्री, यनगतमहीन्यादिना दर्शिता ॥ इचिंद्वयम्पमिति ॥ धि परम मनिदर्यप्रायमित्यादी प्रातमुपसहरनि । तस्मादिति ॥ शम्दो ifr n यद्यपि शब्दस्यायाधयानुमानानतिरक्त्वि न हेतुग्नु ·तृतीयः स्तबका।। स्पष्टयति ।। तदुप- मानात्मकस्यैव शब्दस्य वाधकत्वसम्भवात् , तथाप्यनुमानयाधक- त्वनिरासेनैव शब्दवाधकत्वमपि निरस्तमित्यर्थः। अनुमानानतिरेका- दिति ल्यग्लोपेगञ्चमी ! अनुमानाभेदं प्राप्य शब्दो न बाधक, प्रकृतेः क्रियमाणानि-इत्यादिशब्दस्य वक्तव्ययुक्त्याग्न्यपरत्वादिन्यन्ये ।। पदानां तदर्थानां वाऽऽकालादिमतां वाक्यार्थप्रत्यायने लिक- भावेनैव करणत्वमस्तु, किं शब्देनातिरिक्तमानेनेत्यभिप्रेत्य पदा- ऽर्थकरणत्वपक्षेऽनुमानाभेदं साधयति ॥ यद्यपाति ॥ अनेकान्तिक- मिति ॥ निराकाहादिभिरित्यर्थः ॥ तथेति ॥ तैरेवानकान्तिक- मित्यर्थः । पदकरणत्वमाश्रित्याह ॥ यद्यपि चेति ॥ समवाय इति ॥ न पदार्थसंसर्गाणां पदेषु समवाय इत्यर्थः ॥विशेषणेति ॥ स हि पदा. अर्थानां मियोऽन्वयो न पदधर्म इत्यर्थः ॥ न चेति ॥ लिंगतया शाप- कत्वं यच्छन्दस्य । तदेव उस्य लिङ्गस्य तत्स्मारकत्यादित्यर्थस्य विषयः कर्मेति न चेति योजना । परम्पराश्रय लम्भे हीति॥लिहतया शापकत्वोपलम्भे होत्यर्थः समानान्तरेण शब्द- स्य लिहत्त्वसिद्धौ ततोऽनुमित्या लिङ्गतया शापकत्ये व्याप्तिः सिय त् । इत्थञ्च शापकत्वे लिहत्यसिद्धिरिति भावः । यद्यपि पूर्वपूर्व- विषयानुमितिजनकत्वेनानादित्वानपरस्पराश्रयत्व,तथापि शापकत्य- सिद्धावपि नार्थसिद्धि, प्रमापकत्वे तु साध्येऽनैकान्तिकमिति भावः॥ तथापीति ॥ अप्रैते पदार्थास्तात्पर्यविषयमिथःसंसर्गवन्त इति साध्यमतो नाननिमतसंसर्गसिया अर्थान्तरम् । नन्वय संसर्गमात्र- सिद्धावपि व्यवहारोपयिकस्तद्विशेषो न सिर्बुदत आह ॥ न चे- ति ॥ संबज्यमानपदार्थव्यापकत्वेनागृहीतस्यापि संसर्गविशेषस्य पक्षधर्मतावलात् सिद्धिरित्यर्थः । ननु संसर्गज्ञानपूर्वकत्वसिद्धा- यपि कुतो वाक्यार्थसिद्धिरित्यत आह । न चैवमिति ॥ संसर्ग- विशेषसिद्धर्थमाह ॥ तस्य चेति॥ तस्य संसर्गस्य पदार्थविशेषोपहि. तस्यैव शानावच्छेदकरवाज्ञानज्ञानस्य च तद्विपयविषयकवात संसर्गे च सम्वन्धिन एव विशेषत्वादत्रापि पक्षधर्मतावलाद्यापक- त्वेनाशातस्यापि संसाविशेषस्य सिद्धिरित्यर्थः। मन्येवं भ्रान्तिशोऽपि भ्रान्तः स्यात् । न चेप्टापत्तिः। चिरस्था. ऽपि भ्रान्तत्यापत्तेः।मान्तस्येव भ्रान्तिस्यापि भ्रमात् प्रवृत्त्यापत्तश्चा अप्राहुः । न भ्रमविपयविषयकत्येन भ्रमत्यं, किन्तु विशेष्यावृत्तिम- ·६० सप्रकाशे न्यायकुसुमाअला फारकत्वेन । न च शुक्तौ रजतत्यप्रकारकज्ञानवानयमित्यत्र विशे- प्यावृत्तिः प्रकारः, रजतत्वप्रकारकत्वस्य भ्रमे सत्त्वात् । न च प्रता- रकवाक्ये व्यभिचारः । तत्र योग्यतापिरहात् । तस्याप्याहार्यसंसर्ग: ज्ञानवरयाच । तथापि संसर्गज्ञानं विना शुफम्यान्यस्य पा पाक्ये भ्रान्तप्रतारफघाफ्ये च व्यभिचारः । कथञ्च तत्र संसर्गप्रमा।। घातुर्मानानुमानासम्भवादितिचैन । तय दयदीश्वरसंसर्गज्ञान- पूर्यकत्वादित्युक्तत्वात्॥ तत्र प्रथम प्रयोगं दूषयति- अनोच्यते- अनेकान्तः परिच्छेदे सम्भवे च न निश्चयः॥ आकासा सत्तया हेतुर्योग्यासत्तिरयन्धना ॥ १३ ॥ एते पदार्था मिथः संसर्गवन्त इति संसृष्टा एवे. ति नियमो वा साध्या, सम्भावितसंसर्गा इति वा । न मथमः । अनाप्तोक्तपदकदम्यस्मारितैरनैकान्तात् । आप्तोत्या विशेषणीयमितिचेन्न । वाक्पार्थप्रतीतेः प्राक् तदसिद्धः। न ह्यविप्रलम्भकत्वमात्रमिहास- शब्देन विवक्षितं,तदुक्तैरपि पदार्थसंसर्गव्यभिचारात, अपि तु तदनुभवप्रामाण्यमपि । न चैतच्छक्यमसर्व- ज्ञेन सर्वदा सर्वविपये सत्यज्ञानयानयमिति निश्चंतु- म् । भ्रान्तेः पुरुषधर्मत्यात् ॥ तत्र कचिदाप्तत्यमनाप्तस्याप्यस्तीति न तेनोप योगः । ततोऽस्मिन्नर्थेऽयमम्रान्त इति केनचिदुपायेन ग्राघम् । न चैतत् संसर्गविशेपमप्रतीत्य शक्यम् । युद्धरर्थभेदयन्तरेण निस्पयितुमशक्यत्वात् । पदार्थ- माने पानान्तत्वसिद्धौ न किश्चित् । अनाप्तसाधार प्पात् । पनेषां मंमगंऽयमभ्रान्त इति शक्यमिति- ·. . वृतीयः स्तवकः ।३। चेन्न । एतेषां संसर्गे इत्यस्या एव बुद्धरसिद्धेः । अन- नुभूतचरे स्मरणायोगात्, तदनुभवस्य लिङ्गाधीनतया तस्य च विशेषणासिद्धत्वेनानुपपत्तेरिति ।। नापि द्वितीयः, योग्यतामात्रसिदावपि संसर्गा- निश्चयात्, वाक्यस्य च तदेकफलत्वात् । योग्यता- मानस्य प्रागेव सिद्धेः । अन्यथा, तदसिद्धावासन्न- साकासपदस्मारितत्वादित्येव हेतुः स्यात् । तथाचा- ऽग्निना सिदित्यादिना स्मारितैरनैकान्तः । तथा- विधानां सर्वथा संसर्गायोग्यत्वादिति ॥ द्वितीयेऽपि प्रयोगे हेतुराकासादिमत्त्वे सतीति । तत्र केयमाकासा नाम? न तावद्विशेषणविशेप्यभावः, तस्य संसर्गस्वभावतया साध्यत्वात् । नाऽपि तद्- योग्यता, योग्यतयैव गतार्थत्वात्। नाप्यविनाभावः । नीलं सरोजमित्यादौ तदभावेऽपि वाक्यार्थप्रत्ययातू। तत्रापि विशेषाक्षिप्तसामान्ययोरविनाभावोऽस्तीति चेन्न । अहो विमलं जलं नद्याः कच्छे महिपश्चरती. त्यादी वाक्यभेदानुपपत्तिप्रसङ्गात् । नापि प्रतिपत्तु- जिज्ञासा | पटो भवतीत्यादौ शुक्लादिजिज्ञासायां, रक्तः पटो भवतीत्यस्यैकदेशवत् सर्वदा वाक्यापर्यव- सानप्रसङ्गात् ॥ अनेकान्त इति ॥ परिच्छेदेऽवधारणे । द्वितीयं दूपयति ॥ आ. काङ्क्षति ॥ आकाक्षायाः सस्वमात्रेणेव कारणतया लिङ्गविशेषणत्व- मनुपपत्रमित्यर्थः । योग्यताऽऽसत्तिमात्रेण विशेषणे दोपमाह ॥ योग्ये. तिन यन्धन सम्बन्धो व्याप्तिरूपो यस्यां, सा तथा । निराकारे व्यभिचारादित्यर्थः॥ संसृष्टा एयेति नच सम्भापना नियमो वा न साध्यः, किन्तु

·समकाशे न्यायकुमुमाञ्जली
संसृष्टा इत्येव साध्यमिति वाच्यम् । संसर्गन्यभिचार्यव्यभिचारि-
साधारपातया ययोरेय घानयनयोः परस्परसंसों न जातस्तेनैव
व्यभिचारादिति भावः । नदुक्तेरपीति ॥ भ्रान्तन पित्रादिनाऽप्यन
तारकेणोक्तपदानां तदर्थानां वा संसर्गामायादित्यर्थः । ननु पदार्थ
शानमात्रनिरूपणादम्रान्तत्वनिरूपणमस्त्वित्यत आह ॥ पदार्योति ।
तस्य चेति ॥ आप्तोतत्वरूपविशेषणासिद्धरित्यर्थः ॥ तदेकेति ।
निश्चयकफलत्यादित्यर्थः ॥ प्रागेवेति ॥ योग्यतया लिङ्गविशेषणेन
सिद्धरित्यर्थः । तस्येति ॥ एकत्र पदार्ये पदार्थान्तरवैशिष्ट्यस्यैर
संसर्गरूपत्वादित्यर्थ । विशेषेति ॥ नीलेन गुणसामान्यमाक्षिप्यते,
सरोजेन द्रव्यमा, तयोचाविनामावोऽस्त्येवेत्यर्थः ॥ अहो इति ।।
जलान्वितनद्या आश्रयीभूतकच्छे साकामतापत्तावेकवाक्यतापाता
दित्यर्थः ॥ रक्त इति । यथा रक्तः पटो भवतीत्या रक्तपदार्यान्वय
विना पटो भवतीत्येकदेशो न पर्यवस्यति, तथा रक्तपदं विना यत्र
पटो भवतीत्येव वाश्यमुद्भावितं, तत्रापि तन्न
पर्यवस्येदित्यर्थः।
अजिज्ञासोरपि वाक्याज्ञानाचेति भावः।।
गुणक्रियाद्यशेषविशेपजिज्ञासायामपि पदस्मारित.
विशेपजिज्ञासा आकाहा । पट इत्युक्ते किंरूपः कुत्र
किं करोतीत्यादिरूपजिज्ञासा । तत्र भवतीत्युक्तं किं
करोतीत्येपैव पदस्मारितविपया, न तु किंरूप इत्या
दिरपि । यदा तु रक्त इत्युच्यते, तदा किंरूप इत्येषा-
ऽपि स्मारितविपया स्याद् , इति न किञ्चिदनुपपन्न
मिति चेत् । एवं तर्हि चक्षुपी निमील्य परिभावयतु
भवान् । किमस्यां जातायामन्वयप्रत्ययोऽथ ज्ञाता.
यामिति ।।
तत्र प्रथमे नानया व्यभिचारव्यावर्तनाय हेतु
विशेषणीयः, मनःसंयोगादिवत् सत्तामात्रेणोपयोगा-
त् । आसत्तियोग्यतामात्रेण विशिष्टस्तु निश्चितोऽपि
न गमकः । अयमेति पुत्री राज्ञः पुम्पोऽपमार्पता-

·तृतीयः स्तरकः । ३।- मित्यादी व्यभिचारात् । द्वितीयस्तु स्यादपि, यधनु- मानान्तरवत्तत्सद्भावेऽपि तज्ज्ञानवैधुर्यादन्वयप्रत्ययो नजायते । न त्वेतदस्ति, आसत्तियोग्यतामात्रप्रति- सन्धानादेव साकाशस्य सर्वत्र वाक्यार्थप्रत्ययात् । निवृत्ताकाशस्य च तद्भावात् ।। कथमेपनिश्चयः,साकार एवं प्रत्येति, न तु ज्ञाता- काह इतिचेत् तावन्मात्रेणोपपत्तावनुपलभ्यमानज्ञान- कल्पनाऽनुपपत्तेः । अन्यत्र तथा दर्शनाच्च । यदा हि दूरादूदृष्टसामान्यो जिज्ञासते कोऽयमिति,प्रत्यासीद- श्च स्थाणुरयमिति प्रत्येति, तदाऽस्य ज्ञातुमहमिच्छा- मीत्यनुव्यसायाभावेऽपि स्थाणुरयमित्यर्थप्रत्ययो भ- वति । तथेहाप्यविशेपाद्विशेपोपस्थानकाले संसर्गा वगतिरेव जायते, न तु जिज्ञासावगतिरिति । न च विशेपोपस्थानात् प्रागेव जिज्ञासाध्वगतिः प्रकृतोप- योगिनी, तायन्मात्रस्यानाकाहत्वात् । न चैवम्भूतो. ऽप्ययमैकान्तिको हेतुः । यदा ह्ययमेति पुत्रो राज्ञः पुरुषोऽपसार्यतामिति वक्तोचारयति, श्रोता च व्या- सदादिना निमित्तेनायमति पुत्र इत्पश्रुत्वैव राज्ञः पुरुषोऽपसार्यतामिति शृणोति, तदाऽस्त्याकाहादि- मत्त्वेसति पदकदम्बकत्वं,न चं स्मारितार्थसंसर्गज्ञान- पूर्वकत्वमिति ॥ स्थादेनत् । यावत्समभिव्याहृतत्वेन विशेपिते हनी नायं दोपः । तथाविधस्य व्यभिचारोदाहरणा- ऽसंस्पर्शात् । कुतस्तर्हि कतिपयपाविणः संसर्ग- प्रत्ययः ।अलिङ्ग एव लिङ्गत्वाध्यारोपात् । एतावाने- ·६४ समकाशे न्यायसुमाञ्जली यायं समभिव्याहार इति तत्र श्रोतुरभिमानः । न । तत्सन्देहेऽपि श्रुतानुरूपसंसर्गावगमात् । भवति हि तत्र प्रत्ययो, न जाने किमपरमनेनोक्तमेतावदेवश्रुतं, यद्राज्ञः पुरुपोऽपसार्यतामिति । प्रान्तिरसावितिचेद् न तायदसौ दुष्टेन्द्रियजा, परीक्षाकारत्वात् । न लिङ्गा- ऽऽभासजा, लिङ्गाभिमानाभावेऽपि जायमानत्वात् । एताहपदकदम्यमतिसन्धानमेव तां जनयतीतिचेत्। ययेवमेतदेवादुष्टं सदभ्रान्ति जनयत् केन धारणीय म् । व्याप्तिप्रतिसन्यानं विनापि तस्य संसर्गप्रत्या यने सामर्थ्याऽवधारणात् । चक्षुरादिवत् । नास्त्येव तत्र संसर्गप्रत्ययोऽसंसर्गाग्रहमात्रेण तु तथा व्यव- हार इति चेत। तर्हि यावत्समभिव्याहारेणापि विशे- पणेनाप्रतिकारः। तथाभूतस्यानाप्तवाक्यस्य संसर्ग ज्ञानपूर्वकत्वाभावात् । असंसर्गाग्रहपूर्वकत्वमान साध्ये न व्यभिचार इति चेत् । एवन्तर्हि संसगों न सिद्ध्येत् । आसयाक्येपु सेत्स्यतीतिचेन्न। सर्वविपया- ऽऽप्सत्यस्यासिद्धः । यत्र कचिदासत्वस्यानैकान्तिक- त्वात् । प्रकृतविषये चासत्वसिद्धौ संसर्गविशेषत्य प्रागेव सिद्ध्यन्युपगमादित्युक्तम् ।। न च सर्वत्र जिज्ञासा नियन्धनम्, अजिज्ञासो. रपि वाक्यार्थप्रत्यपात् । आकाशापदार्थस्तहि का। जिज्ञासां प्रति योग्यता ।सा च स्मारिततदाक्षिसपो. रविनामाये सति श्रोतरि तदुत्पाद्यसंसर्गावगममाग- मायः। न चैपोऽपि ज्ञानमपेक्षते, प्रतियोगिनिरूपणा. ऽधीननिरूपणत्या त्तदभापनिरूपणस्य च विषप- ·तृतीयः स्तरका ।। निरूप्यत्वादिति ॥ गुणक्रियेति ॥ पट इत्युक्ते किंगुणः ? किंक्रियः? इति जिज्ञासा । तत्र यदाभवतीत्युच्यते,तदा जिज्ञासाविषयस्य क्रियाविशेषस्य पदेन स्मारणात् सैव जिज्ञासा आकाहा । रक्त इत्युक्ती किंगुण इत्यपि सेत्यर्थः ॥ सत्तामात्रेणेति ॥ स्वरूपसदाकाहायोग्यतादिसाचिव्या- च्छब्द एय झानजनने सम्भृतसामग्रीको लिङ्गमेव विलम्यितमिति भावः ॥ व्यभिचारादिति ॥ राजपदार्थपुरुषपदार्थयोरन्योन्यान्वये व- पतृशानाभावादित्यर्थः॥ अनुमानान्तरवदिति। अनुमितिकारणान्तर- व्याप्त्यादिवदित्यर्थः । यद्यऽपि प्रतिपदार्थान्विताफाडायास्तत्काल एप नाशाम कालान्तरे सत्त्वं,तज्यानहेतुत्वञ्च संस्कारद्धारा सम्भव- ति, तथापि पदार्थसमूहविषयाया पकस्या पवाकाहायाः स्वरूप- सत्त्वमस्त्येवेति भावः ॥ विशेषोपस्थानेति ॥ अन्ययप्रतियोगिपदार्थ. स्मरणानन्तराव्ययहितकाले इत्यर्थः ॥ नन्वाकाङ्क्षा ज्ञाताऽस्ययधीहेतुःशायमानकरणे शानोपयोगिव्य- भिचारिवैलक्षण्याद् व्याप्तियत् । न चाप्रयोजकत्वम् । आकाहासत्त्व. ऽपि ज्ञानादन्वयबोधामायापातात् । राजा पुत्त्रमाकासति पुरुपं घति संशय तद्विपर्यये घाऽम्बयधीप्रतिवन्धाच्च । अत्रास्मत्पितचरणाः । प्रवृत्तिपरत्वं शब्दस्य लिङ्गत्वे न स्यात् । अर्थशानं हि प्रवर्तक न तु तज्ज्ञानशानं, गौरवात् । तदभावेऽप्यर्थ- शानात् प्रवृत्तेश्च । अतो धक्ता घटज्ञानयानिति शानं न प्रवर्तकमर्पि त्वयं घट इति । घटशानशानमपि घटविषयमितिचेत् । सत्यम् । न तु घटत्वप्रकारक, प्रवर्तकश्च तथा । अन्यथा, भ्रान्तस्येव भ्रान्तिशस्या- ऽपि प्रवृत्तिप्रसङ्गः। अत एव, लक्षणानानाधिन्चययोधात् तात्पर्यग्रहो चाफ्याधघोहेतुस्तच पदार्थसंसगविशेषज्ञानोदेश्यकत्वमतस्तद्राह- कानुमानादेव तात्पर्यज्ञानायच्छेदकतया संसर्गसिद्धिरित्यपास्तम् । तात्पर्यज्ञानं न वाक्यायहेतुरिति भक्ष्यमाणत्याच्च । अपि चानुमिते- ापकतावच्छेदकमानप्रकारकत्वात् पदानि स्मारितार्थसंसर्गज्ञान- पूर्वकानीन्यनुमितिः स्यान यशानपूर्वकानीति । योग्यतायाश्च लाघवात् संशयादिसाधारणं ज्ञानमाचं हेतुः । याधसंशयस्य ज्ञाना. प्रतिवन्धकत्याच्च। अन्यथा प्रमामानोच्छेदप्रसङ्गात् । स्वपरबाधक- प्रमाचिरहः कचिनिधीयतेऽपि मधेह भूनले घटो नास्तीत्यत्र स्व.

·सपकारी न्यायकुसुमाञ्जली योग्यानुपलभ्या घटाभावनिश्चयेनान्यस्यापि घटानमाविरहो नि धीयते । अत एव सा न लिङ्गविशेषणम् । वाधकप्रमामात्रयिरहस्य सर्वत्र निश्चतुमशक्यत्यात्, तत्सशयेपि शब्दादम्यययोधालिमावि शेपणस्य च सर्वत्र निश्चितत्वादिति सझेप ॥ एतदेवाभिसन्धाय पूर्वापरितोषणाह निचवमिति ॥ आकासादे आपमानतया हेतुविशेषणत्वेऽपीत्यर्थ ॥ तत्सन्देहे इति ॥ याव समभिन्याहृतत्वसन्देहेऽपीत्यर्थ ॥ भ्रान्तिरसाविति ॥ कतिपयपद थाविणो य ससर्गप्रत्यय इत्यर्थ ॥ व्याप्तीति ।। शब्दो न रिहतया सापक व्याप्त्यादिज्ञानरहितस्यापि दोपवत', अविपर्यायहेतुत्वा अधुर्वदित्यर्थ ॥ नास्त्येवेति ।। कतिपयपश्रवण यनेत्यर्थ । ससमें बाधकाच्चेति भावः ॥ एव तहीति ॥ अससर्गाग्रहपूर्वकत्वसिद्धाप पि तस्यामवर्तकत्वात् प्रवर्तक ससर्गज्ञान न स्यादित्यर्थ ॥ सर्वति।। आप्तोत्त्वस्य च लिङ्गविशेषणतया ज्ञातस्यैव हेतुत्वादित्यर्थ । सिद्मभ्युपगमादिति ॥ सिधभ्युपगमप्रसङ्गादित्यर्थ । तथा च शब्द स्यानुवादकत्वेनाप्रामाण्यापत्तिरिति भाव । तदेव पदस्मारितपदा ऽर्थविषया जिज्ञासेत्यहींकृत्य उत्त, सम्प्रति तामध्यव्यापकतया ऽऽस्फन्दिनुमाह ॥न चेति॥ अथ योग्यतैय केत्यत आह ॥सा चेति। शब्दस्मारितयोविनाभावो, यथौदन पचतीत्यत्र क्रियाकारकयो । तदाक्षिप्तपोरविनाभावो यथा नील सरोजमस्तीत्या विशेषाक्षियो ईव्यगुणसामान्ययो । प्रतिपादके ससगंज्ञानप्रागभानो नास्तीत्यत उत्त, श्रोतरीति ॥ वाक्यान्तरांच्चारणेन तत्रापि सोऽस्तीत्यत उरे, तदुत्पायेति ॥ तद्वायोचारणजन्य इत्यर्थ । प्रतियोगीति ॥ ससर्गा ऽवगममागभावो हि प्रतियोगिनि तदवगमे ज्ञाते ज्ञातव्य , सचस्व विषये ससर्ग झाते योद्धव्य इति ससर्गस्य प्रागेव ज्ञानाद्वापयस्या ऽनुवादकत्यादप्रामाण्यापत्तिरित्यर्थ ॥ ननु निराकाझे तदुच्चारणजन्याससर्गज्ञानप्रागभावस्य सिम्य सिद्धिभ्या व्याघात । प्रागभावस्य च कार्यमानहेतुत्यान्न शब्दासा धारण्यम् । मागभावाभावस्य च कारणान्तराभावव्याप्यत्यासतएव पार्यामाय इति यामाहान हेतु स्यात् । योग्यताऽऽसत्योरकारण स्यापत्तिय । अयोग्यानासन्नयोरुदुच्चारणजन्यससगंधीमागभाषा भाषादयान्चयग्रोधानुरगत्ते ॥

·तृतीपास्तवकः।३। ૬૭ अथ ज्ञाप्यतदितरान्वयप्रकारकजिज्ञासानुकूलोपस्थितिहेतुत्वे सत्यऽजनिततात्पर्यविषयान्वयवोधकत्वमाकाहा। घदमानयतीत्यत्र हि घटमित्युक्ते किमानयति पश्यति वा, मानयतीत्युक्त किं घटम- न्यवति जिज्ञासा भवति । गौरक्ष्य इत्यत्र नाभेदेनान्वयोऽयोग्यत्वात्। राक्ष इति पुत्रेण जनितान्वयवोधत्वान्न पुरुषमाकाहति । मैवम् । नामविमतिधात्याख्यातार्थानां घटकर्मत्यानयनातीनां स्वरूपणोप- स्थितिर्नान्वयमकारकजिज्ञासानुकूलेति तत्राकालाधिरहापत्तेः । घटः कर्मत्वमानयनं कृतिरित्यत्र घटमानयतीत्यवान्वयवोधापत्तेश्च ।। अनाहुः । अभिधानापर्यवसानमाकाङ्क्षा । येन विना यस्य नस्वा. ऽर्थान्वयानुभावकन्वं तस्य तदपर्यवसानम्।नामविभक्तिधात्वाप्यात- मियाकारकपदानां परस्परं विना न स्वार्थान्वयानुभावकत्वम् । घटः कर्मत्वमानयनं कृतिरित्यत्राभेदेन नान्ययज्ञानमयोग्यत्यात् । योग्यता च बाधकमानाभावः । अन्यन पदाधकं तदभाघस्यायोग्येऽपि स- स्यात् । प्रतिसंसर्गे च न तदभावः, सिध्यसिद्धिव्याघातात् । न प प्रकृतसंसर्गेऽन्यत्र सिद्धयाधकमानामावः, प्रकृतसंसर्गस्य प्रागप्रती- ते। स्ववाधकममाणविरहस्यायोग्येऽपि सत्यात् । सकलतदभा. पस्य च सानुमशक्यत्वात् । न च स्वरूपसप्नेवायं हेतुः। योग्यता- भ्रमादन्वयबोधानुपपत्तेः । नापि सजातीयेऽन्वयदर्शनं, यथाकथञ्चि- त् साजात्यस्याव्यवर्तकत्वात् । पदार्थतावच्छेदकरूपेण च तस्य वाक्यापूर्वतया निरासात् । मापि मममिव्याहतपदार्थसंसर्गा. मायच्याप्यधर्मशून्यत्यं, प्रमेयमभिधेयमित्यादौ संसर्गाभावाप्रसिया तदनिरूपणात् । नापि सममिन्याहतपदार्थसंसर्गच्याप्यधर्मवरवं, याफ्यार्थस्थानुमेयतापत्तेः । किं त्यितरंपदार्थसंसर्ग अपरपदार्थ- निष्ठात्यन्तामायप्रतियोगित्यप्रमाविशेष्यत्वाभावो योग्यता 1 प्रमेय. मभिधेयमित्या प्रमेपनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिप्रमायिशेप्यत्वं गोत्ये प्रसिद्धम्, अभिधेयत्वसंसर्गे च तदभावः । आसत्तिधान्ययधानना- ऽन्ययमतियोगिस्मृतिरिति सकेपः ।। प्रसङ्गसक्तेराह- प्राभाकरास्तु, लोकयेदसाधारणव्युत्पत्सियलेना- अन्विताभिधानं प्रसाध्य वेदस्पापौरपेयतया वक्त ·६८ सप्रकाशे न्यायकुमुमाञ्जली ज्ञानानुमानानवकाशात् संसर्ग शब्दस्यैव स्वातन्पेण मामाण्यमास्थिपत । लोके त्वनुमानत एव वक्तः ज्ञानोपसर्जनतया संसर्गस्य सिद्धरन्विताभिधानवला. यातेऽपि प्रतिपादकत्वेऽनुवादकतामात्रं वाक्यस्येति निर्णीतवन्तः। तदतिस्यवीयः॥ निर्णीतशक्तवाक्याधि मागेवार्थस्य निर्णये ।। व्याप्तिस्मृतिविलम्बन लिङ्गस्यैवानुवादिता ॥ १४ ॥ यावती हि वेदे सामग्री, तावत्येव लोकेऽपि भवन्ती कथमिव नार्य गमयेत् । न ह्यपेक्षणीयान्तरमस्ति । लिङ्गे तु परिपूर्णेऽप्यवगते व्याप्तिस्मृतिरपेक्षणीया- ऽस्तीति विलम्येन किं निर्णयम् ? । अन्ययस्य प्रार्गव प्रतीतेः॥ लोके वक्तुराप्तत्यनिश्चयोऽपेक्षणीय इतिचेन्न । त- द्रहितस्यापि स्वार्थप्रत्यायने शब्दस्य शक्तरवधार- णात् ।अन्यथा वेदेऽप्यर्थप्रत्ययो न स्यात्,तदभावात् । न च लोके अन्यान्येव पदानि, येन शक्तिवैचित्र्यं स्यात् । अनासोक्तो व्यभिचारदर्शनात् तुल्याऽपि सामग्री सन्देहेन शिथिलायते इति चेन्न । चक्षुरादौ व्यभिचारदर्शनेन शङ्कायामपि सत्यां ज्ञानसामग्री तस्तदुत्पत्तिदर्शनात् ॥ ज्ञायमानस्यायं विधिर्यत्सन्देहे सति निश्चापकं, पथा लिङ्गं, चक्षुरादि तु सत्तयेति चेन्न । वाक्यस्य नि. श्चितत्वात् फलप्रामाण्यसन्देहस्य च फलोत्तरकालीन- त्यात् । आप्तोत्तत्यस्य चार्थप्रत्ययं प्रत्यनहत्यात् । लोकेऽपि चाप्सत्यानिश्चपेऽपि वाक्यार्थप्रतीतः । भव- ·तृतीयः स्तबकः।३। ति हि वेदानुकारेण पथ्यमानेषु मन्वादिवाक्येषु अपौरुषेयत्वाभिमानिनोगौडमीमांसकस्यानिश्चयः । न चासौ भ्रान्तिः, पौरुषेयत्वनिश्चयदशायामपि तथा निश्चयादिति ॥ स्थादेतत् । नासोक्तत्वमर्थप्रतीतेरङ्गमिति घूमः । किन्त्वनातोक्तत्वशङ्कानिरासः । स च कचिदपीरुपे- यत्वनिश्चयात्, कचिदासोक्तात्वावधारणादिति चेत् । तत् किमपौरुषेयत्वस्याप्रतीतो सन्देहे वा घेदवाक्या- विदितपदार्थसङ्गतरर्थप्रत्यय एव न भवेत्, भवन्नपि वा न श्रद्धेयः ? । प्रथमे सत्यादय एव प्रमाणम् । न चासंसर्गाग्रहे तदानी संसर्गव्यवहारो वाधकस्यात्य- न्तमभावात् । तथापि तत्कल्पनायांमन्वयोच्छेदन- सङ्गात् । द्वितीये त्वश्रद्धा प्रत्यक्षवनिमित्तान्तरान्नि- वय॑तीति वेदे यदि, लोकेऽपि तथा स्यादविशेपात्।। प्रामाफरास्त्यिति ॥ लोफेति ॥ य एव लौकिकास्त एच वैदि- का इति भावः ॥ व्युत्पत्तियलेनेति ॥ व्यवहारेणेतरान्वितपदार्थज्ञान- स्यैव स्वकारणस्यानुमितेरित्यर्थः॥ वेदे फ्लमसामग्रीतो लोकपि संसर्गानुभवादन्यथा त्वनुवादक- ताऽपि न स्यादित्याह ॥ नितेति ॥ आकासादिमत्तया ज्ञानात् प्राग् लिङ्गशानाभावात् तद्वत्तया च झाने वेदतुल्यतयाऽन्वययोधे विलम्बाभावादन्यथा चैदिकयाझ्यादपि स न स्यात्। तस्य लौकिको- पजीवकत्वादिति भावः । प्रत्युतानुमाने व्यातिस्मृत्यादिविलम्याद मुमितिविलम्येन तस्यैवानुवादकत्यमित्याह । व्याप्तिस्मृतीति । लोके इति । स च न यक्तृशानानुमान विनेति भावः। तं विनापि घेदादन्वयबोधाद्यभिचारात् स न तत्र हेतुरित्याह ॥ तद्रहितस्या- पोति ॥ य पच लौफिकास्त एव वैदिकास्त एवामीणमा इत्याह । न चेति ॥ यथा स्थाणुपुरुषसंशये चक्षुर्न निश्चायक, तथाऽऽतोत- त्यानातोकारवसन्देहे तुल्याऽपि सामग्री ननिश्वायिकेत्याह ॥धनातो- ·समकाशे न्यायकुमुमाञ्जली ताविति ॥ यथा समानविषयकसन्देहस्यैष प्रतियन्धकस्यादिन- विषयकोऽप्रमाजनकत्यसंधयों न चाक्षुपनिश्चयप्रतियन्धका तथा तोकत्यसन्देहोऽपि न शादनिश्चयनियन्धक इत्याह ॥ चक्षुपदा विति ॥ सन्देहः किं याफ्यस्वरूप, तन्ननितमानप्रामाण्ये या, धागो चत्वे या!। आये, याक्यस्यति ॥ द्वितीये, फलेति ॥ अन्त्ये, आप्पो- कत्यस्येति ॥ न चाममाजनकत्ये सन्देशा तत्प्रतियन्धकत्ये माना- भायादिति भावः । ननु लोके आप्तोतत्वसन्देहे पाक्यार्यमानानुद या तनिधपस्तदेतुः, तया च याक्यार्यगोधरपदार्थशानअन्यत्व प्राहकात् तदुपजीयिनोऽनुमानाद्वाक्यार्यधीरित्यत आह ॥ लोके पोति ॥ याधकस्येति ॥ न चालोकत्यकारणराध एप यायक प्रति पाच्यम् । व्यभिचारात् तद्धतुतायामेय याधात् । नापि लोकिकत्येने हाते तदेतुः । मानाभायात् । याप्तोत्तत्वस्य च ज्ञानुमशक्याया त् । पाश्यार्थस्यापूर्वत्यादिति भावः । यथोत्पन्नप्रत्यक्षाने प्रामाण्य- प्राहकाप्रामाण्याद्वात्मकायदापगमः, तथा येदयाम्पजेपीत्या :- द्वितीये विति॥ पदियापीयरेयस्यनिधये सत्यय येवाधीः, वैदेते पदार्था मिपर- मराधादोषयत्पुरुषाप्रणीताकालादिमापदरमारितन्यादिति यदन्यप धारस्त्यिति येशेभ्यनुवादकः स्पादित्याह- अन्यथा पैदस्याप्यनुयादकताप्रसङ्गः । तदुच्यते । ध्यरादूपणाशः स्मारितत्वात् परमी ।। अन्यिता इति निर्णीत येदापि न तत् कृतः॥ १५॥ पदा पौरपेयत्यनियमात् माग घेदो न किमि दमियते इति पक्षा, तदाऽसोसत्यनिययोतरकार सोफपद् पदेप्पपोम्पेपत्यानमयात् पधादनुमानाप- सारःयांस्तु विशेपो यदा पदार्यानय पक्षीय निगम्मदीपारामासादिमति पदेः स्मारितस्या- दातारापदफदम्पफम्मारितपदाधयत् समर्ग प्रयाप माघ्यो यदिगपाहिमस्न्यिारग्रेनि फारमोन फाधि ·तृतीयः स्तबकः ॥३॥ ७१ विशेष इति । तथा चान्विताभिधानेऽपि जघन्यत्वा- वेदस्यानुवादकत्वप्रसङ्गः । न चैवं. सति तत्र प्रमाण- मस्ति । विशिष्टप्रतिपयन्यथानुपपत्त्या हि शब्दस्य तत्र शक्तिः परिकल्पनीया, सा चानुमानेनैवोपपन्नेति वृथा प्रयासः । तस्माल्लोक शब्दस्यानुवादकतेति वि- परीतकल्पनेयमायुप्मताम् ॥ अन्यथेति ॥ तथाच शब्दः प्रमाणमेव न स्यात्, सर्वानुमाना. देय वाक्यार्थप्रमोत्पत्तेरिति भावः ॥ युद्धीति ॥ वक्तशानापच्छेदक- तयेत्यर्थः । इतरत्र, लौकिकवाक्ये । किञ्चैवं लोकवेदसाधारणादनु- मानादेव याक्यार्थप्रमोत्पत्ती वेदस्य तत्र सामानषधारणादन्विते शक्तावपि न मानमित्याह ॥ न चैवमिति ॥ तति । अन्विते शका- चित्यर्थः ॥ सा, विशिष्टप्रतीतिः विपरीतेति। लोके सम्भृतसामग्री- कत्येन शब्दस्यैव पूर्व बोधकत्वाद्याप्तिस्मृतिविलम्बन लिङ्गमेवा. ऽनुपादकमित्यर्थः । यद्वा, भन्षिवे पदानां शक्किलोंके चानुवादका शब्द रति विरुद्धकल्पनेत्यर्थः॥ नवीनास्तु-अप्रमाणशब्दव्यावृत्तं प्रमाणशब्दानुगतं प्रामाण्य- प्रयोजक किश्चित् कार्यचैलक्षण्यान्यथानुपपस्या कल्प्यम् । तच्च शात तत्प्रयोजक, झायमानफरणे मानोपयोग्यप्रमाणवलक्षण्यत्वात्, व्याप्त्यादिवत् । न चाप्तोत्तात्वदोपाभावी तथा, भ्रान्तप्रतारकवाफ्य. जे शाने तदभावात् । किन्तु यथार्थतात्पर्यकत्वम् । तञ्च यथार्थ- याफ्यधीप्रयोजनकत्वं लोकयेदसाधारणं, तदभावाच्चाप्रमा, स एष दोपः। तत एव भ्रान्तप्रतारकवाक्यं संवादिशुकादिवाक्यञ्च प्रमाण. म् । तच शातमुपयोगि, शायमानफरणे शानोपयोगिव्यभिचारित लक्षण्यत्वादित्युक्तम् । अन्यया, अन्यपरस्यान्वयबोधो न स्यात् । नम्याच्च यष्टी प्रवेशयेत्या लक्षणा नानार्थ विनिगमनाच,तयोस्ता- पर्यग्रहमूलकस्यात् । न च तात्पर्यप्राहकप्रकरणादेः प्राथम्यादा- घश्यकत्वाच्च शब्दसहकारित्यमिति वाच्यम् । तेषामननुगमनाहेत. स्यात् । तात्पर्यग्राहकता त्यननुगतानामपि व्याप्यत्वात् , घुमादीना- भि । तच्च तात्पर्य घेदे न्यायगम्य, लोके च न्यायाविषयपि पुंसां ·७२ सपकाश न्यायकुमुपाञ्जली तात्पन्न तन्यायगम्यमपि तु प्रथममानवाक्यावस्तुमानानुमान पूर्वकमर्थतयारयमवधार्य तनिश्चयः । अनुमानं च, दंघाम्यं समादि विशिपनानान्यतरक्षानजन्य, वाश्यत्वात् 1 ततो भ्रमादिनिरासे सति परिशेपाद्वाक्यार्थानुमानम् । भर्य धक्का स्वप्रयुतवाक्या- यथार्थशानयान भ्रमाधजन्ययाफ्यप्रयोक्तृत्वात्, अहमिव । तत एते पदार्या यथोचिततत्संसर्गवन्तः यथाशानाविषयत्याद,मदुरूपदार्थ- पत् । एवं यातुर्यापार्यशानेऽनुमिते प्रकरणादिना वाभिप्रेत. यथार्यशानपरत्यमानम् । ततो वेदतुल्यतया शब्दार्थमानमित्यनु यादकःशब्दो वस्तूशानावच्छेदकतया वाश्यार्थस्य प्रागप सिद्धेरि. मैवम् । यथाप्रतीतिपरत्वस्य भातस्य प्रमाऽनुत्पादकत्वात् । अपूर्षवाक्यार्थनिरूप्यतया तस्य पूर्व शातुमशक्यत्वात् । गौरवाच । नया भ्रमाजन्यत्वग्रहः, वाक्यार्थमशात्याऽधायमसान्त इति निधे- तुमास्यस्यात् । पुंसा भ्रमादिसम्भवात् । न च संवादात्तप्रह, तस्य भानोत्तरफालीनत्वात् । न च भ्रमादिजन्यलक्षण्यन सार भानमस्ति । माने या याइशो लिन्य तारा प्रत्यायकत्वमेपास्तु। किश, पुंपाश्यस्य प्रमादिविशिष्मानान्यतरजन्यत्वेऽनुमित परि. शेगद्ममाधजन्यन्वनिधयशायां पेनुल्या सामग्री लौकिकया- पि वृनति तत एवार्यस्य निधयावेदयत् तस्यापि प्रामाण्यम् । मितापनुमानम्प प्याप्तिस्मृत्यादिविलम्पितन्यात् । यदि य पथा- तात्पर्यकरयानं प्रमोत्पादक, तदा लोकपदयोस्तारापदरमारित. त्यैन पदार्पयंसर्गानुमितिसम्मयान शादः प्रमाणं स्यात् । भने। ऽ दिलष्टे थानकोपस्थितायपि प्रकरणादशम् मादायान्ययाया। लक्षणाऽपि न तात्पनुपपत्त्या, किन्त्यन्यपानुपपत्येत्युनम् । नानाथै लक्षणाया नियतपदाधापस्थिप पदार्थे तापपंप्रा. पक्षा, तंम पिना तदभायात् । न याया। यात्रायपप्रतियोग्युप- गिलिग्नापर्यप्रद पिनयेति न तदपोत्यम्मपियाणाः। पानी प्रापहागनं पदानाम् अन्यिताभिधान विकलय सिद्ध मापनादिना निगरानि- कि.दमन्विनाभिधानं नाम न तापदचिन ·७३ तृतीयः स्तवकः । ३। प्रतिपादनमात्रम् ।अविवादात्।नापि स्वार्थाभिधापा. स्तत्र तात्पर्यम् । अविवादादेव । नापि सङ्गतिवलेन तत्प्रतिपादनं, वाक्यास्यापूर्वत्वात् । नापि स्वार्थ- सङ्गतियलेन, तस्य स्वार्थ एवोपक्षयात् । नापि सैव सङ्गतिरुभयप्रतिपादिका, प्रतीतिमानुपपत्तेः। योग- पद्याभ्युपगमे तु योग्यत्वादिप्रतिसन्धानशून्यस्यापि पदार्थप्रत्ययवद वाक्यार्थप्रत्ययप्रसङ्गात् । नापि सैव सङ्गतिः स्वार्थ निरपेक्षा,वाक्यार्थे तु पदार्थप्रतिपादना- ऽवान्तरव्यापारति युक्तम् । तस्याः स्वयमकरणत्वात् । सङ्गतानि पदानि हि करणं, न तु सङ्गतिः । तथापि तत्प्रतिपादनानुगुणसङ्गतिशालीनि पदानीतिचेत् । न तावद्वाक्यार्थप्रतिपादनानुगुणता सत्तेस्तदाश्रयत्वेन, सामान्पमानगोचरत्वात् तन्मात्रगोचरत्वाद् वा । नाऽपि तदनुगुणव्यापारवत्त्वेन,अकरणत्वादित्युक्तम् । तदनुगुणकरणव्यापारोत्थापकत्वात्तदनुगुणत्वे न नो विवादः अन्वित एव शक्तिरिति चेत् । उक्तमत्र वाक्पार्थस्यापूर्यत्वात् मतीतिक्रमानुपपत्तेश्चेति । स्मृत- कियान्विते कारके स्मृतकारकान्विताया क्रियायां सङ्गतिरतो नोक्तदोपावकाशः । नाऽपि पर्यायता- पत्तिः, प्राधान्येन नियमात् । नापि पौनरुत्य, विशेषा- इन्वये तात्पर्यात् । नापीतरेतराश्रयत्वम् । स्वार्थस्मृता- पनपेक्षणात् । नापि वाक्यभेदापत्तिः । परस्परपदा- ऽस्मृतिसन्निधौ तदितरानपेक्षणादिति चेत् । न । अन्विते सनतिग्रह इति कोऽर्थः ? यदि यत्र सद्गति- स्तवस्तुगत्या पदार्यान्वितं, न किश्चित् प्रकृतोपयोगि । , ·1 तृतीयः स्तरकः।३। फारफयोरन्योन्याविनाभावादन्ययसामान्यम् उपस्थितमिति तत्रैव शक्तिमह इत्याह ।। स्मृतेति॥ क्रियाकारकान्वयविशेषस्य च चाफ्या- ऽर्थत्वान तदपूर्वत्वमग इत्यर्थः। नन्वेचं क्रियाकारकपदयोः पर्यायता- ऽऽपत्तिा, ताभ्यां कारकक्रिययोरप्युपस्थापनादित्यत आह ॥ नाऽपी- ति ॥ प्राधान्येनेति ॥ क्रियापदं कारकमभिदधदपि कारकविशेप्यां क्रियामाह, कारकपदश्च क्रियामप्यभिधत् क्रियाविशेष्यं कारफमा. हेति विशेषणविशेप्यभावभेदेनार्थभेदादित्यर्थः । ननु क्रियाकारक- विशेषयाचकं पदं पुनरुक्तं, कारकोपहितक्रियादेरितरपदेनैवोपस्था- पनादित्यत याद ॥ नापीति । विशेषेति ।। सामान्यज्ञानेऽपि तद्विशेष- शापनाय विशेषपदमित्यर्थः । ननु फारफपदात् कारकोपस्थिति- मपेक्ष्य क्रियापदेन तद्विशिष्टा क्रियोपस्थाप्या, कारकपदेन च किया- पदात् क्रियोपस्थितिमपेक्ष्य तद्विशिष्ट कारकमुपस्थाप्यामेत्यन्यो। भय इत्याह ॥ नापीति ॥ स्वाति ॥ कारकक्रियोपस्थितिमन- पेश्य क्रियाकारकपदाश्यां विशिष्टास्मरणादित्यर्थः । नन्येवं घटा. ऽन्वितमानयनमानयनान्वितो घट इति विशेषणविशेप्यभायभेदादर्थ- भेदे पाक्यमेदः स्यादित्यत माह ॥ नापि यास्येति । यधैकस्मिन् याक्याथै पर्ययसम्ने चाफ्यार्थान्तरबोधस्तन वाक्यमेदोऽम तु ग तथा, विशेषणविशेष्यमानभेदेऽपि घटानयनात्मकार्थस्यामेदादित्य- अर्थः ॥ यति ॥ यत्र चापयाथै व्युत्पत्तिः सद्गतिग्रह इत्यर्थः । प्रमाणामायादिति ॥ ननु वृद्धव्ययहारेणानुमितेतरान्वितपदार्थ- शाने पदफरणत्यग्रहादुपस्थितत्याय तत्रैव शक्तिमहो न पदार्थदान- माने, तस्य व्ययहाराहेतुतया ततोऽनुपस्थितेः । मैवम् । विशिष्ट- शानस्य विशेष्यविपयत्वनियतेनेतरान्यितपदार्यशानोपस्थिती विशे- प्यस्य पदार्थशानस्याप्युपस्थितस्तत्रैव शक्तिमहालाघयात् । न त्वितरान्वितेऽपि, गौरवात् । न चानन्यलभ्यत्याचत्र शक्तिः, पदार्थ मानशतत्येन प्रातपदस्प स्वार्थस्मृतिद्वाराऽऽययफाकाशादिसा- चिच्यात् सममिन्याहतपदार्थेन स्यान्वयानुभावकत्यस्वभावपाल्प- नात् । न चासक्यान्यपानुमवेतिप्रसङ्गः, शम्यान्ययत्वस्य स्वरूप- सतो नियामकस्यात् । अन्ययनामान्यशक्तायपि मन्वयविशेषतानार्थ- माफासादरपश्यमपेक्षणात् । तस्मात् पदार्यानामन्यितमानजकत्व- ऽपि पा जातियायफपदानां प्यदायकैप शक्तिनात्यो छाता ·समकाश न्यायकुसुमाञ्जली व्यत्यये तु स्वरूपसती च्याप्रियते, तया एकव शक्तिरन्धयांशे स्व रुपसती पदाऽधाशे शाता च्याप्रियते इति नान्वयांशेऽपि शक्तिः। भावशब्दशक्तिजन्यज्ञानविषयस्यैव रास्यत्वात् ॥ नम्वन्यये पदानां तात्पर्य तनिर्वाहिका च वृत्तिः। न च स्वार्थ- सम्बन्धिान स्वान्यये तात्पर्यालक्षणा, अन्यविशेषणतया पदायोंप स्थितेच न प्रतिद्वयविरोध इति वाच्यम् । पाक्यार्थस्यापूर्वतया अन्ययस्य स्वार्थसम्यन्धित्वेन पूर्वमहानाद । पञ्चान्वयः पशाय वृत्त्यन्तरं बिना पयोध्यत्यात् पदार्थवदिति । मैवम् । वृत्ति पिना ऽप्युचरीत्या पदानामन्वययोधकत्यसम्भवेनामयोजकत्वात्। अन्यथा शक्त्या तात्पर्यनिर्वाहदर्शनाद् घृत्यन्तरोच्छेदात् । अत एव धूमो ऽस्तीत्या शक्या धूमोपस्थितापनुमानद्वारा वही तात्पर्यनिहार लक्षणेत्यस्माकं पैतृका पन्या इति सरूपः॥ उक्तान्यलभ्यत्यमविद्वानाह- अन्वितार्थप्रतिपत्यन्यथानुपपत्तिरितिचेन्न ।अन न्धिताभिधानेनाप्युपपत्तेः । आकाशाऽनुपपत्तिरस्तु । न हि सामान्यतोऽन्वितानवगमेऽन्यपविशेष जिज्ञा. सा स्यात् । न । दृष्टे फलविशेपे रसविशेपजिज्ञासा. यदाक्षेपतोऽप्युपपत्तः । शब्दमाहिमानमन्तरेण यतः कृतश्चिदपि स्मृतेषु पदार्थेषु अन्वयमतीति: स्यात् । न चैयम् । ततः शब्दशक्तिरवश्यं कल्पनीयतिचेत् । कुतस्तर्हि कविकाव्यानि विलसन्ति । न हि संसा- विशेपमप्रतीत्य वाक्यरचना नामान च स्वोत्प्रेक्षा. यां प्रत्यक्षमनुमानं शब्दस्तदाभासा वा सम्भवन्ति, अन्यत्र चिन्तावशेन पदार्थस्मरणेभ्यः। असंसर्गाग्रहो- साविति चेत् । मम तावत् संसर्गग्रह एयासौ। तवा- ऽपि सैव पदावली फरिदन्यये पर्यवस्यति फचिदनन्य- पाहे इति कृतो विशेपात् ।आमानाप्तयक्तृकतपेति ·तृतीयः स्तबकः ॥३॥ ७७ । चेत् । किं तथाविधेन घक्त्रा तत्र कश्चिद्विशेष आ- हितः १ आहो वक्तवावच्छेदकतया विशेषः । प्रथमे अभिहितान्ययवादिनामिच तवापि शक्तिकल्पना- गौरवम्।द्वितीये तु वक्तुरिव पदानामप्यवच्छेदकतयै- वविशेषकत्वमस्तु । एवं तर्हि पदानामप्यन्वयप्रतीता- वस्त्युपयोगः । कः सन्देहः । परं पदार्थाभिधानेन, न त्वन्यथा । यथा तवैवाप्तस्य संसर्गपरतया पदसमभि- व्याहारमात्रैण,न त्वन्यथा । अन्यथा गुरुमतविदामेव श्लोक आसपदप्रक्षेपेण पठनीयः- प्राथम्यादभिधातृत्वात् तात्पर्योपगमादपि । आप्तानामेव सा शक्तिवरमभ्युपगम्यताम्, इति।। तस्मात् प्रकारान्तरेण संसर्गप्रत्ययो भवतु मा चा, पदार्थानामाकाहादिमत्त्वे सति अभिहितानाम- वश्यमन्वय इति कुतोऽतिप्रसनः। न चैवं सति पदा- ऽर्धा एव करणं, तेपामनागतादिरूपतया कारकत्वा- अनुपपत्ती तविशेषस्य करणत्वस्यायोगात् । तत्संसर्ग प्रमाणान्तरासंकीर्णोदाहरणाभावाच। पदानान्तु पूर्व- भावनियमेन पदार्थस्मरणाऽवान्तरव्यापारवत्तया त- दुपपत्तेः, व्यापारस्याव्यवधायकत्वादितिकृतं प्रसक्ता- ऽनुप्रसत्या अस्तु तर्हि शन्दं एच यापकं सर्वज्ञे फरि तयाहि-. प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणः कर्माणि सर्वशः। अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते, इत्या- दि पठन्ति । अस्यायमर्धः । न पारमार्थिक चेतनस्य कर्तृत्वमस्ति, आभिमानिकं तु तत् । न च सर्वजस्या- ·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली ऽभिमानो, न चासर्वज्ञस्य जगत्कर्तृत्वमास्ति ॥उच्यते- न प्रमाणमनातोक्तिर्नादृष्टे क्वचिदाप्तता ॥ अदृश्यदृष्टी सर्वज्ञो न च नित्यागमः क्षमः ॥१६॥ यदि हि सर्वज्ञकर्वभावावेदकः शब्दो नासोक्तः, न तर्हि प्रमाणम् । अथाप्तोऽस्य वक्ता, कथं न तदर्थ- दर्शी । अतीन्द्रियार्थदीति चेत् । कथमसर्वज्ञः? कथं वा न कर्ता ? । आगमस्यैव प्रणयनात् । न च नित्यागमसम्भवो घिच्छेदादित्यावेदितम् ॥ अन्वितार्थेति ॥ उक्तमभिप्रेत्याह ॥ अनन्वितेति॥ पदार्थज्ञानशक्त- त्वेन ज्ञानादेव पदादावश्यकाकालादिसहकारियशादेवान्ययशान- सम्मयानान्वये शक्तिः कलन्यते इत्यर्थः ॥ आकाहेति ॥ प्रमाणमिति विपरिणतेन सम्बन्धः।ओदनमित्युक्तेऽन्वयविशेपे जिशासाऽस्ति,सा च सामान्यतो झाते विशेपतश्चाशाते भवतीति तदन्यथाऽनुपपत्या ऽन्ययसामान्य शक्तिः करप्यते इत्यर्थः ॥ दृष्ट इति ॥ यथा दृष्टे रूप- विशेषे रससामान्यमनुमाय तद्विशेष जिज्ञासा, तथा पदार्थमात्रस्य कोष्ठगत्यान्वयमाप्रव्याप्तेरन्ययसामान्यज्ञानोपपत्तरित्यर्थः॥ शब्दति । पचतीरयुक्त प्रत्यक्षाद्युपस्थितकलायांदेरन्वययोधो न भवति, किन्तु पदोपस्थापितस्यैवेत्यन्वयविशेपे शब्दोपयोगादन्ययसामान्ये शक्तिः कल्पयेत्यर्थः ।। तदेतदिष्टापादनमित्यन्तरा पदार्थकरणवादी महोऽन्विताभिधान- पादिनमास्कन्दति ॥ कुतस्तर्हि इति ॥ अन्यथा मानाभावात् संसर्ग- धानानुदयानवकाव्यरचना न स्यादिति पदार्या एव चिन्तावशोप- स्थिता अन्वययोधकाः । यत्रापि पदात् पदार्थोपस्थितिस्तत्रापि पदार्था प्यान्वययोपका, न तु पदान्यपि । पदार्थस्मृत्यवान्यथा सिद्धरयात्।फयमन्यथा श्येतरूपदर्शनाद्धपाशब्दधयणात् चरविक्षेप शाअषणाच्छ पिना श्वेतोऽभ्यो धावनीति घोः । न चैवं पचती- त्युक्ते प्रत्यक्षोपस्थितकलायेनान्वययोधापतिः। शब्दीपस्थिते पदार्थं शादोपस्थापितपदायान्तरेणयान्यया । शादी हाकावा शप्पनेप ·तृतीयः स्तबकः ।३। पूर्यते इति न्यायात् । अत एव श्रुतार्थापत्तिस्थलेपि शब्द एव कल्प्यते इत्यर्थः ॥ असंसर्गेति ॥ उत्प्रेक्षादियशाद्वाक्यार्थासंसर्गामहः काव्यरचनाहेतुरित्यर्थः ॥ ममेति ॥ मया पवैप्रतिपादितानामपि पदार्थानां संसर्गप्रमोत्पादकत्वाभ्युपगमानासंसगांग्रहस्तत्र हेतुरित्य- ऽयः । त्वयाऽप्येतदभ्युपेयं, गत्यन्तराभावादित्याह ॥ तवापीति ॥ गुरोरपीत्यर्थः ॥ उशारणमानकर्तृतैय तत्र विशेष इत्यर्थः । यद्यान तेषु पदेषु कश्चिद्विशेपो नाहितः, तदा नातोक्तान्यन्वययोधका- नि स्युरित्याप्तेन पदनिष्ठातिशयाधानकल्पने यथा पदानां स्वार्थामि- धाने शक्तिस्तत्रान्वयधीहेत्यतिशयाधानशक्तिर्वाक्यार्थधीशक्तिश्चत्य- ऽभिहितान्बयपक्षे गौरयं, तद्वत्तवामानां पदोन्चारणशक्तिः पदनिष्ठा. ऽतिशयाधानशक्ति क्यार्थधीशक्तिश्चेति गौरयमापतितमित्याह ॥ प्रथम इति ॥ अन्त्ये, ममापि पदैन पदार्थ रातिराधीपते, किन्तु पदोपस्थापितत्यमेवासोक्तत्यमिय विशेषः स्यादित्याह ।। द्वितीये वि- ति ॥ नन्येवं पदानामेय घाक्यार्थवाचकत्ये सिद्धमन्यिताभिधान- मित्याद ॥ एवं तहीति ॥ त्यन्मते यथाऽऽप्तानां पदोधारणमात्रे हेतुत्यं नान्ययोधे, तथा ममापि पदानां पदार्थोपस्थापनमाणे हेतुत्वं पदार्या पयाकासाघुपेता अयोधका इत्याह ॥ कः सन्देह इति । उदाहु:- न विमुचन्ति मामध्ये चाफ्यार्थेऽपि पदानि नः । यज्ज्वलन्ति हि काष्ठानि तत् किं पाकं न कुर्वत, इति ॥ न तु पाक्यार्थवाचकत्येन । तया सति त्वप्नयायामानां तद्- पाचकत्यापत्तरित्याह ॥न त्यिति। एवञ्च प्राथमिकत्वाद् यदि पदाना: भन्यययोधे फरणत्यमापाद्यते, तदाऽऽमानामेय तथात्यातपाय तत् किन स्यादित्याह ॥ अन्ययेति ॥ पदानामेति गुरमवश्लोके विशेषः। सा शक्तिरन्यितामिधाने शक्तिरित्यर्थः। तस्मादिति ॥ कपिकाप्यस्थले मनसोलरक्षासदितेषु चिन्तावशी- पस्थितेषु पदार्थेषु पचिदोपयशात् पचिदनुमानात् मसान मसंसांप्रदो घा भवतु । यातु सदादाकाहायुपेतपदायाँपस्थिति स्तत्र पदार्था एय करणम् । शादी शाकाहा सदनय त ति यापनदयिना प्रकारान्तरोपस्थिनपदार्थानां शदीपस्थापित पावरन्ययाध इत्यर्थः । नदेयं महमुम्बन प्रभाकर निराहत्य ·८० समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली पदार्थकरणत्यसिद्धान्तं निराकरोति । न चैवमिति । तत्संसर्ग इति पदं विना यत्र पदार्यशानात् संसर्गज्ञानं, तत्र यथायर्य मानान्तर सत्यान्न पदार्थानां संसर्गयोथे करणत्वम् । तथाहि, काव्यस्थले पदार्थशानव्यापारकमुत्प्रेक्षादिसहकतं मन एवान्वयानुभये करणम् । न चैवमुत्प्रेक्षाया मानान्तरत्वम् । व्यभिचारजातीयतया लिशादी विध प्रमाकरणतावच्छेदकरूपामावात् । श्वेतोऽभ्यो धावतीति धीश्च लिङ्गभेत्यर्थः। मनु पदानामप्यतीतत्वात् कथं संसर्गधीकरण त्यम् । अथ पदस्मरणं करणं, तर्हि पदार्थस्मरणमेव करणमस्त्वा. ऽऽयश्यकत्वादित्यत आह ॥ पदानां त्विति ॥ पदार्थस्मरणस्य निर्व्यापारत्वेनाकरणत्वात् पदार्थस्मरणस्य पद ज्ञानव्यापारतया तेन तदन्यथासियमावादनन्यथासिमान्वयव्य- तिरेकाम्यामाकासादिमत्पदस्यान्वयानुभवविशेषे कारणत्वाच । अपि च, व्युत्पत्तिकाले प्रयोजकवृद्धवाक्यथयणानन्तरं प्रयोज्यव्यापार दर्शनादन्यितानोपपत्यर्थमन्वितयोधकत्यं शब्दस्य गृह्यते । तदत्र तभिवादार्थमर्थोपस्थितिरपि सहकारिणी कल्प्यते इति न तया नाम्दस्यान्यथासिद्धिरिति शम्दतदर्थयोरुपस्थितयोरन्यययोधात् कु. बान्धपशामराकत्वमिति संशये प्रायम्याच्छन्दामामेव कारणत्वमध धारयति । किञ्चाग्निः करणम् मोदनः मता पाकः कृतिरिप्रसाधन मिति शानेऽप्यग्निनादन पचेतेत्यप्रेय कुतो नान्वययोधः । तावत्पदा- ऽयोपस्थितेरपिशेषास् । तत्र परस्परमाकाहय नेतिचेत्, तर्हि सा. काङ्क्षपदार्थोपस्थिती पदपिरोपजन्यस्वं तन्त्रमिति नागृहीतविशेषणा न्यायात् पदपिशेपोऽप्यन्वयवोधेऽहमिति कयं न तस्य करणत्वम् । पदादमुमय प्रत्येमीत्यनुष्यवसाये थाधकामावाश्चेति सलेपः॥ शम्दमामाण्यप्रसागतमन्वितामिधाननिराकरणं, तदनुमसक शामिहितान्वयवाद इति विस्तरेण तनिराकरणे प्रन्थगौरवं स्पादि स्थत माह । छत्तमिति ॥ प्रकृतेरिति । प्रकृतेरचेतनाया गुणः सत्या दिमिः सर्वाणि कर्माणि क्रियमाणानि अहं कत्यकारोरयल्यामोह पसायनो मन्यते इति प्रतिपादनार्थतनस्य कर्तृत्यं निषिसम् । विशेषयियः शेषनिषधे पयसानादित्ययः। कति तन्नन्तम् । अतो. न लोकाश्यपेत्यादिना रुद्योगपष्टया निषेधः । न चामिमानिक अगरकन्यापरस्यापा नचति । नमिलविशेगदर्शनाभाषा.

·तृतीयः स्तवकः ।३।
दित्यर्थः ॥ उपदर्शितागमो यदि नासोकस्तहप्रमाणत्याप्न बाधकः ।
आटोक्तश्चेत् तागमप्रणयनहेतुस्तज्ज्ञानमिन्द्रियलिहायभायानित्य-
मुपेयम्। तत्र च विपयस्याहेतुत्वात् सर्वविषयत्वमर्थसिद्धमित्यागमो.
ऽप्यन्यपर इत्याह ॥न प्रमाणमिति ॥ न चाप्तीक्तत्वं विना नित्यत्या-
दागमो मानं, सर्गमलययोः साधितत्वादित्याह ॥ न चेति ॥
न केवलं तर बाधाभाव ,अपि तु द्यावाभूमी जनयन् देव एक
इत्यादिश्रुतयः साधिका अपि सन्तीत्याह-
अपि च,
न चासौ कचिदेकान्तः सत्त्वस्यापि मवेदनात् ।।
निरञ्जनावयोधार्थो न च सन्नपि तत्परः ।। १७ ॥
नसत्त्वपक्ष एवागमोनियतः। ईश्परसद्भावस्यैव
भूयासु प्रदेशेषु प्रतिपादनात् । तथाचाने दर्शयिष्या-
मः । तथाच सति फचिदसत्त्वप्रतिपादनमनकान्तं न
याधकम् । सत्वप्रतिपादनमपि तर्हि न साधनमिति
चेदापाततस्तावदेवमेतत् । यदा तु निःशेपविशेप-
गुणशुन्यात्मस्वरूपप्रतिपादनार्थत्वमकर्तृकत्वागमाना-
मवधारयिष्यते, तदा न तनिषेधे तात्पर्यममीपामिति
सत्त्वप्रतिपादकानामेवागमानां प्रामाण्यं भविष्यती-
ति । न च तेपामप्यन्यत्र तात्पर्यमिति वक्ष्यामः ।।
अस्त्वर्थापत्तिस्तर्हि याधिका । तथाहि । यद्य-
ऽभविष्यग्नोपादेश्यद्, न घसायनुपदिश्य प्रवर्तयितुं
नजानाति । अत उपदेश एवान्यथानुपपद्यमानस्तथा-
विधस्याभावमौदासीन्यं याऽऽयेदयति । न । अन्यथै.
योपपत्तेः॥
रेत्यभाये फलाभावात् प्रमाणेऽसति न प्रमा।
तदभावात् प्रवृति! कर्मयादेऽप्ययं विधिः॥१८॥

·सप्रकाश न्यायकुसुमाञ्जली बुद्धिपूर्वा हि प्रवृत्तिर्न बुद्धिमनुत्पाद्य शक्य- सम्पादना ।न च प्रकृते बुद्धिरप्युपदेशमन्तरेण शक्य सिद्धिः । तस्यैव तत्कारणत्वात् । भूनावेशन्यायेन प्रवर्त्तयदिति चेत् । प्रवर्त्तयेदेव यदि तथा फलासिद्धिः स्यात् । न त्वेवम् । कृत एतद्वसितम् ? । उपदेशा- न्यथानुपपत्त्यैव । यस्यापि मते अदृष्टवशादेव भूतानां प्रवृत्तिस्तस्यापि तुल्यमेतत् । यद्यस्ति प्रवृत्तिनिमित्त- मदृष्टं, किमुपदेशेन । तत एव प्रवृत्तिसिद्धेः । न चेत्, तथापि किमुपदेशेन । तदभावे तस्मिन् सत्यप्या- वृत्तेः । नित्यः स्वतन्त्र उपदेशो न पर्यनुयोज्य इति चेत् । यूयं पर्यनुयोज्याः, ये तमवधानतो धारयन्ति विचारयन्ति चेति ॥ न चार्थापत्तिरनुमानतो भिद्यते, लोके तदसंकी- गोदाहरणाभावात् । प्रकारान्तराभावाच ।। तथाहि, अनियम्यस्य नायुक्ति नियन्तोपपादकः॥ नमानयोर्विरोधोऽस्ति प्रसिद्ध वाऽप्यसौसमः ॥१९॥ जीवंश्चैत्रो गृहे नास्तीत्यनुपपद्यमानमसति पहिः- सद्भावे तमापादयतीत्युदाहरन्ति । तत्र चिन्त्यते । किमनुपपन्नं जीवतो गृहामावस्यति । न ह्यनियम्य- स्यानियामकं विना किश्चिदनुपपन्नम् । अतिप्रसवात् । ननु स्वरूपमेय तद् न तावद्वाहिःसत्येन कर्त्तव्यं, तदः ऽकार्यत्वात् तस्य । स्थितिरेवास्य तेन विना न स्यादि। त्यस्य स्वभाय इतिचेत् । एवं तर्हि तन्नियतस्वभाव पयासी व्यारेव व्यनिरेकमुम्बनिरूप्यायास्तथा व्यप ·तृतीयःस्तवकः।३। देशात् । कथं वा यहिःसत्त्वमस्योपपादकम् ? । न हि अनियामको भवन्नप्यनियम्यमुपपादयति । अतिप्रस- झादेव । स्वभावोऽस्य यदनेन पहिःसत्त्वेन गेहासत्त्वं मोटीकृत्य स्थातव्यमितिचेत् । सेयं व्याप्तिरेवान्वय- मुखनिरूप्या तथा व्यपदिश्यते इति । न वयमविना. भावमर्थापत्तावपजानीमहे, किन्तु तज्ज्ञानम् । न चा. इसी सत्तामात्रेण तदनुमानत्वमापादयतीतिचेत् । । अनुपपत्तिप्रतिसन्धानस्यायझ्याभ्युपगन्तव्य- स्यात् । अन्यथा त्यतिप्रसङ्गात् । अर्थापत्त्याभासा- ऽनघकाशाच । यदा घन्यथैवोपपन्नमन्यथाऽनुपपन्न- मिति मन्यते तदाऽस्य विपर्ययो, न त्वन्यथेति । तथापि कथमन्न व्याप्सित्येततिचेत् । यदाऽहमिह तदा नान्यत्र, यदान्यत्र तदा नेहति सर्वप्रत्यक्षसिद्ध- मेतत् । का तत्रापि कथन्ता ? । सर्वदेशाप्रत्यक्षत्व तत्राभावो दुरवधारण इत्यपि नास्ति । तेपामेव सं- सर्गस्यात्मनि प्रतिपेधात् । अयोग्यानां प्रतिषेधे का चात्ततिचेत् । तदययवानां तत्संसर्गप्रतिपेधादेवानु- मानाद् अन्यपां न काचित् । न अकारणीभूतेन पर- माणुना नेदं ममृष्टमिनि निशेतुं शक्यामिति । न चा- ऽविनामावनिश्चयेनापि गमयनपक्षधमार्थापत्तिरिति युक्तम् । पक्षधर्मताया अनिमित्तत्वप्रमद्गात् । अघि- शेपात् । व्यधिकरणेनाधिनाभायनिश्चयायोगाघ । यद् यत्र पदति प्रकारानुपपत्तः।। मघामापिति शादयोर्मियः प्रतिबन्धादपि न यापन्याह । निरनियापयामिमत मागमः, मान्मनी यमिरवनायं विशेष.

·८४ सप्रकाश न्यायकुसुमाञ्जली गुणशून्यत्व तच्छेयमित्येवम्परो, न त्वकर्तृत्वयोधनपर इत्यर्थ ॥ उत्तराद्धं व्याचष्टे । यदा त्यिति ।। अर्थापत्तिवाधकत्यमुपन्यस्य निराकरोति ॥ अस्त्वितिन घसारिति ॥ असाश्यापत्तरिति भाव हेत्वभावे इति! कारणाभाचे कार्याभाव इति सामान्यव्याप्ती कारणविशेषप्रमाणाभावे कार्यविशेषप्रमा न स्यादित्यर्थ । तद भावेऽनिष्टमाह ॥ तदभावादिति ॥ इच्छाद्वारा प्रमाजन्या प्रवृचिर स्मदादीना मेश्वरेण कारयितु शस्या । तत प्रवर्तनीयप्रमोत्पादना ऽधमवश्यमुपदेश इत्यर्थ प्रमाया अमावेऽप्यदृष्टादेव प्रवृत्ति स्यान, दि देनेति मतेऽप्युपदेशानर्थक्यमेवादृष्टादेव प्रवृत्तरित्याह ॥ कर्म धादेऽपीति ॥ प्रवर्तयेदेवेति॥ विधिवास्यन स्वर्गकामप्रवृत्तिर्हि स्वर्ग सायनमिति पोधनाद् भूताशन्यायन जानताऽपि प्रवृत्तिनं स्वर्ग साधनमित्यर्थ । उपदेशान्यथानुपपत्या गत्यन्तरणापि प्रवर्तनमश क्यमित्यवधार्यते इत्याह ॥ उपदेशेति ॥ घेदादात्मश्रवणस्यापि मोक्ष हेतुत्वादिरूप उपदेश आवश्यक । प्रतिपुरुष भूतायेशादुपदेश एव रघीयानिति भाव ॥ यद्यस्तीति ॥ न चादृण्मप्युपदेशात् प्रवृत्ती स्यादिति वाच्यम् । उपदेश विनाऽपि पूर्वादृष्टवशादेव यागादी प्रव तेत । तददृष्टमप्युपदेशमन्तरेण पूर्वप्रवृत्त्यवेत्याशयात् ॥ यूयमिति ॥ न च घेदधारणविचारणयोरदृष्टजनकत्वथुतेरटार्यतया तयोरुप पत्ति स्यादिति वाव्यम् । प्रवृत्त्यर्थमपि तदुभयकरणादिति भाव ॥ प्रकारान्तरेति ॥ अनुमानप्रकारापेक्षया फलवैज्ञात्यामावाद् घ्यापार भेदाभावाच्च भिन्नप्रकारामावादित्यर्थः ॥ अनियम्यस्येति ॥अनियम्यस्यान्याप्यस्य न अयुत्तिरयोगोऽनुप पत्तिव्यापकमुपपादक विना, अपि तु व्याप्यस्य व्यापक विनाऽनुप पत्ति । अनियन्ता चान्यापको नोपपादकोपि तु व्यापरस्तथे त्यनुपपत्ती व्यातिरस्त्येवेति तज्ज्ञानात् करपनमनुमानमेवैत्यर्य । प्रमाणपोर्विरोधे चाविरोधायार्थापत्तिरिति मतान्तर निरस्यति । मानयोरिति । पयमनहाकारे धूमादग्न्यनुमानमप्यांपत्तिरेव स्या दित्याद । पमिद्धं यापीति । एवं तहीति । जीवनो गृहामायस्थिति रेव यदि मन यिना नेति व्यतिरेक्याप्तिरवेत्यर्थ ॥ समिति ।। यद्विनेर धूम यहि मरीनगेहासत्त्व प्रोडोहत्य स्थातव्यमतो धूमसति पदिभरपयेनियत् सनि गृहासत्ये जीयतो पदि साप भयत्ययेति ·तृतीयः स्तवकः ।३। ८५ अन्ययव्याप्तिरेवेत्यर्थः । अर्थापत्तौ कल्प्यफल्पकयोव्यांशिः सत्यपि न शाता कल्पनाऽमिति नेयमनुमानमित्याह ॥ न क्यामिति ॥ एवंस. त्यनुपपत्तिज्ञानं विनापि कल्पना स्यादिति तज्ज्ञानमावश्यकमित्याह । 'अनुपपत्तीति॥व्याप्तिज्ञानं विनानुपपत्तेरशानादित्यर्थः। सत्तावस्थित- व्याप्त्यैव कल्पनेऽन्यथोपपनेऽप्यनुपपत्तिधिया उपपादककाल्पना न स्यादित्याह ॥ अर्थापत्याभासेति ॥ विपर्यय इति ॥ उपपादक- कल्पनरूपी भ्रम इत्यर्थः । न च दोपादेव भ्रमः प्रमाप्रतिवन्धश्च स्यादिति वाच्यम् । यत्र भ्रमस्तत्र वस्तुतो व्याप्तिरेय नेति क दोपः सहकारी स्यादित्याशयात् ॥ यदाऽहमिहेति ॥ यद्यप्यन्वये जीवि- गृहासत्व व्याप्यं व्यापकं य यहिःसत्त्व, विपर्यये तु यहिरसत्त्वं ध्याप्यं गृहसत्त्वं च व्यापकमिति यद्योगप्राथम्याभ्यां यदा नान्यत्र तदाऽहमिह, यदा नेह तदाऽन्यत्रेति यक्तुमर्हति । तथापि यत्तदोधि- मियैव सम्बन्धः कार्यः । तेन यदा जीवतो गृहासत्वं तदा यहिः- सत्यमित्यन्ययव्याप्तिः,यदातु यहिरसत्त्वं तदा जीयतो गृहसत्वमिति व्यतिरेकठ्याप्तिरता सर्वत्र पहिरभाव एव प्रत्येतुमशक्योऽधिकरणा- नामयोग्यत्वादित्याह ॥ सर्यदेशेति ॥ न तेषु तेषु देशेवभाव- निश्चयः फिन्विन्द्रियग्रहणयोग्यानां तायदात्मनि संसर्गाभावो योग्या- ऽनुपलभ्या निश्चीयते इत्याह ॥ तेपामेवेति ॥ सर्वदेशानामित्यर्थः ।। अयोग्यानामिति ॥ तत्र योग्यानुपलब्धेरसामर्थ्यादित्यर्थः ॥ तदवय- चानामिति ।। योग्यानामयोग्या येऽवयवाः,तेपामवयविसंसर्गनिषेधा- देव संसर्गनिषेधो निश्चय । न हि यद् येनावयविना न संसृष्टं तत् तदययवसंसृपम् । अवयवावयविविधुरातीन्द्रियद्रव्यसंसर्ग- स्थ च न विधिनिषेधवाती । उभयत्र मानाभावादित्यर्थः । ननु जीविगृहाभाववाहिःसत्वयोर्याप्तायपि जीविदेवदत्ताभावो गृहे वर्त- मानो न यहि सत्वे लिहं, देवदत्तावृत्तित्वादित्यनुमानाझेदोऽथी- पत्तेः स्यादित्यत आह !! न चेति ॥ गृहनिष्ठागायप्रतियोगित्वस्य लिनत्वात्तस्य च देवदत्तवृत्तितया पक्षधर्मत्यादित्यर्थः । अन्यथा पहिःसत्वगृहनिष्ठामाययोयधिकरणत्वेन नियतसामानाधिकरण्य- रूपा च्यात्तिरापे न स्यात् । उपरिसविता भूमरालोकवस्वादित्यत्रापि भूमेरपरि सन्निहितसवितकत्वेनानुमानादित्याह ॥ व्यधिकरणेनेति॥ ग गृहनिष्ठामावप्रतियोगित्वमपि न लिङ्गम् । प्रतियोगित्वस्य ·सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली देवदचधर्मतया तदसनिक प्रत्यक्षेण ज्ञातुमशक्यत्वात् । कथ या प्रत्यक्षेण तृतीयलिङ्गपरामर्श । विशेष्यस्य देवदत्तस्यासन्निकर्षात् । ध्यतिरेक्याप्तिगृहनिष्ठामावयोनि सहकार्यासाद्य मनसैव लिङ्ग परामर्श इतिचन्न । अक्षादिवत्तयोर्मानान्तरत्वापातात्।अतीतानागत धूमादग्न्यनुमिति कथम् । तत्रापि लिपरामर्शाभावादिति चेन। तथापि धूमज्ञानसहरू तादग्निं विना धूमोऽनुपपन इति मानत गया ऽमिशानात् । उत्तरीत्याऽनुमितिसामन्यभाषात् । यत्र चानुपपनि शान विना तृतीयरिङ्गपरामर्श , तत्रैवानुमानात् । तस्माद्यतिरेक व्याप्तिमुपजीव्य व्यधिकरण एव जीविदेवदत्तगृहाभानो पहि सत्य कल्पयतीति ॥ मैयम् । देवदत्तासन्निकर्षेऽपि तस्य गृहनिष्ठाभावप्रतियोगिध शानात् । तथाहि । गृहे देवदत्तस्याभाव इति प्रत्यक्षेण जायमान मभावशान, स्मृतदेवदत्तस्य प्रतियोगित्वमपि विपर्याफरोति । प्रति योगिमा सममभावस्य सम्बन्धान्तराभायातागृहनिष्ठाभावप्रतियोगि ये च प्रत्यक्षोपस्थिते स्मृतव्याप्तिवैशिष्टयमपि प्रत्यक्षेण मुप्रहम् । न च देवदत्तविशेयक यहि सत्वव्याप्यगृहनिष्ठाभानप्रतियोगित्व शान नास्तीति कय तविशेष्यिकाऽनुमितिरिति वाच्यम्। पक्षवृत्ति लिपरामर्शमात्रस्यानुमितिहेतुत्वात्, पक्षविशेष्यकत्वस्य चातन्त्र त्वात् ॥ सम्प्रदाययिदस्तु, अनतिमसक्तव्याप्त्यादिस्मृतिसहस्तान्मनस पर तत्र स्मृतदेवदत्तविशेप्यफस्तृतीयलिङ्गपरामर्श । न च सह कारिणो मानान्तरताऽऽपत्ति । निर्यारत्वादिरया ॥ जीपी चिदस्ताति धचिन गेहस्यापि विषयत्वात् पधार गेहे नास्तीत्यनयोर्गेहेऽस्ति नास्तीत्यव विरोधमान करणः ।। चिदित्यस्य गेहातिरित विषयत्वात्पनमविरोधापादक फरम् । न सानुमानमत्र प्रमवतीति ततोऽर्धापत्तभेद इति मतमुत्थाप्य निरा कराति- प्रमाणयोर्विरोधे अपत्तिरविरोधीपपादिकान त्येयमनुमानमित्यपि नास्ति । विरोधे हि रज्जुसी दियदफस्य पाघ स्थान तृमपोःप्रामाण्यम् । मा ·८७ तृतीयः स्तवकः ।३। माण्ये या न विरोधः । स्थूलमिदमेकमितिवत् सह- संभवाताचैत्रोऽयमयं तु मैत्र इतिवद्वा विषयभेदात्। प्रकृते काप्यस्तीति सामान्यतो गहस्यापि प्रवेशादेक- विषयताऽप्यस्तीति चेत् । यद्येवं कचिदास्त कचिन्ना- स्तीतिवन्न विरोधः । अत्रापि विरोध एवेतिचे, एक तर्हि भज्येत । न भज्येत, अर्थापत्या उभयो- रप्युपपादनादितिचेत् । किमनुपपद्यमानम्। विरोध एवान्यथानुपपद्यमानो विभिन्नविपयतया व्यवस्थाप- यतीति चेत् । अथाभिन्नविपयतयैव किं न व्यवस्थाप- येत् । व्यवस्थापनमविरोधापादनम् । एकविपयत- यैव चानयोर्विरोधः । स कथं तयैव शमयितव्यः ।न हि यो यद्विपमूर्छितः स तेनैवोत्थाप्यते इतिचेत् । एकविपयतया अनयोर्विरोध इत्येतदेव कुता विभिन्न- देशस्वभावतयैव सर्वनोपलम्भादितिचेत् । नन्वियं व्यातिरेव । तथाच घटकुट्यां प्रभातमिति । धूमो. ऽपि चा अनुपपद्यमानतयैव यहि गमयेत् । न हि तेन विना असावुपपद्यते । विरोधोऽपि, धूमावहिना भवितव्यम्, अनुपलब्धेश्च न भवितव्यमिति । तथा- चानुपलब्धेराग्भागव्यवस्थापन, धूमस्य च व्यवधा- नेनानुपलभ्यवहिविपयत्यस्थितिरांपत्तिरिति कुतो. ऽनुमानम् । वहिमानयमित्यनुमानं व्याप्तेः । अन्यथा. ऽनुमानाभाये विरोधासिद्धेः । अर्याग्भागानुपलब्धि. विरोधेन परभागेऽस्य वलिरित्यर्धापत्तिरेवेतिचेन्न । ध्यासिग्राहकेन प्रमाणेन विरोधस्योक्तत्वात् । नाप्युत्त- रार्धापत्तिः। अन्यथा पाण्डरत्वस्यापालालत्याविरोधेन ·८८ सपकाशे न्यायकुसुमाञ्जली पालालत्वस्थितिरप्यर्धापत्तिरेव स्यात् । तद्विशिष्टस्य तेनैव व्यासेनैषमिति चेत्। यद्येवमर्वाग्भागानुपलभ्य. मानवह्नित्वेन विशिष्टस्य धूमस्य तेनैव व्याप्तेः कथ- मेवं भविष्यतीति तुल्यम् । केवलव्यतिरेक्यनुमानं पराभिमतमपत्तिरन्वयाभावादितिचेत् । एवमेता- वता विशेषेणानुमानेऽर्थापत्तिव्यवहारं न वारयामः । तत्रानुमानव्यवहारः कुतइतिचेत् । अविनाभूतालिङ्ग- समुत्पन्नत्वात् । माध्यधर्मेण विना ह्यभवनमन्वयिन इव व्यतिरेकिणोऽप्यविशिष्टं, तन्निश्चयश्चाऽन्वय- व्यतिरेकाभ्यामन्यतरेण वेति । तस्मादापत्तिरित्य- ऽनुमानस्य पर्यायोऽयं, तद्विशेपवचनं वा पूर्ववदादेव दिति युक्तम् ॥ प्रमाणयोरितिप्रमाणयोपिरोधो वास्तयो वा, वस्तुतोऽविरोधे ऽपि भायमानो यातन नाद्य इत्याह । विरोधे हीति ॥ प्रामाण्ये या उभयोर्यस्तुनो विरुद्धद्वैरुप्यापत्तिरिति भावः ॥ स्थूलमिति । यथा घटे स्थौल्यैक्त्वग्राहकमानयोन विरोधस्तथाऽनापीत्यर्थ । अन्त्य शङ्कते ॥ यमापीति ।। उत्तस्फोरणेन निराकरोति ॥पकमिति। अर्थापत्यति ॥ विषयभेदफरपनेनेति शेप. ॥ किमिति ॥ अनुपपन्न तया ज्ञातस्यैवोपपादनादित्यर्थः ॥ अथेति ॥ विरोधानान्मानयो रविरोधकल्पनमेकविपयत्वनय किन्न क्रियते । एतक्त्यानित्यत्वयो रिव तेनापि विरोध-यावृत्तरुपलम्मादित्यर्थ । प्रमाणयोपवित्रवि रोधज्ञान विषयभेदकरपनयाशाम्यति। विरोधप्रतिसन्धानस्य माया मायग्राहयमानयोरेवविषयतयेवोपलम्मात् । तथा च ध्यातिज्ञान मावश्या मिन्याह ॥नन्विति ॥ घट्यामिति ॥ च्याप्तिमिया विरोध अपिरोपापादनावारगोपनेन पलायमानस्य व्याप्तायेव निपाता दित्यर्थ । एपमनहोकुतः प्रसिद्धानुमानमर्थापसिरवेति तहिलोप इत्या ॥ धूमोऽपीति । तदेव स्पष्टयति ॥ नहीति ॥ धूमाद यहिना भाव्यमित्यनेनानुपलाधर्विरोधस्तदा, यदि धूमो पदयनुमापनः श्या

·No text on this page.

·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली नियमग्राहकयोरेफ याध्य, विरुद्धयोरमानत्वात्। तदिहमरण कल्पयि स्था जीवनप्राहक वाध्यतामुत यहि सत्य कल्पयित्वा नियमग्राहक म्। तत्र यहि सत्त्वकल्पने गृहनियमग्राहक्मात्रयाधा, मरणकल्पने मु शतवर्पजीवी देवदत्त , शतवर्षजीची गृहे एवेति नियमद्वय स्य याध स्यात् । तथाचार्थापत्तिकल्पित जीवित्वमुपजीव्यानु मानादेव घहि सत्त्वज्ञान भविष्यतीत्येतावतर्कसहितस्य यथोक्त सामग्रीप्रमवसशयस्य यहि सत्त्वकल्पकत्वात् । न च तस्या दशाया मानान्तरमस्ति, ततोऽर्थापत्तिसहकारित्व तर्कस्य । यत्र च मृते गृह स्थिते या तादृशसशयाहि सत्वकल्पना, तत्र जीवननियम प्राहकयोरन्यतराभासत्य, परोक्षशानस्य जनकज्ञानाप्रमात्वेनाप्रमात्व नियमात् ॥ अत्राहु । देवदत्तो जीवनमरणान्यतरप्रतियोगी प्राणित्यादिति सामान्यतोदृष्टमभायरूपमरणापेक्षया जीवन भाषरूप विषयीकरोति लायवादिति तनय लाघव सहकारि । तथाहि । यथोक्तसशयदशाया जीवनयाधे तन्नियमयाधस्यावश्यकत्यादिति तर्कानन्तरमेव यहि सत्त्वज्ञानमित्यविवादम् । तत्र फ्लुप्तप्रमाणमावे सामान्यतोदृष्ट एव लायव सहकारि,न तु कल्पनीयप्रमाणभावे यथोक्तसशये, गौरवात् । यञ्चोक्त, मरणकल्पने शतवावच्छिन्नजीवी गृह एवेत्यस्यापि याध इति । तत्र विशिष्टयाधो न विशेष्यवाधात् । मरणेऽपि जाधी गृह पपेत्यस्य विशेष्यस्यावाधात् । किन्तु विशेषणयाधात् । स च शतयर्पजीपित्ययाध एव । विशेषणाभायायत्तो विशिष्टाभावोऽप्य ऽस्तीति चेन्न। विशेप्ययति विशिष्टाभावस्य विशेषणाभावात्मकत्या दिति सहप॥ पूर्वपदादिवदिति । त्रिविधमनुमान पूर्ववच्छेपयत् सामान्यतो एएम् (म्याय० १ १५) इति सूत्रे पूर्वयदादिरनुमानविशेष उ । अनुपलब्धिस्तु स्वरूपसती परमात्मनो योग्यत्वामाधान धाभि का, हाताऽप्यनुमानरूपतया न घाधिका । अनुमानयाधकत्वस्य निरस्तस्यादित्याह- अनुपलब्धिस्तु न पाधिकति चिन्तितम् । न च प्रत्यक्षादेरतिरिच्यते । तदुच्यते- ·तृतीयः स्तबकः।३। प्रतिपत्तेरपारोक्ष्यादिन्द्रियस्यानुपक्षयात् । अज्ञातकरणत्वाच भावावेशाच चेतसः॥ २० ॥ या हि साक्षत्कारिणी प्रतीतिः सेन्द्रियकरणिका, यथा रूपादिप्रतीतिः। तथेह भूतले घटो नास्तीत्यपि । साक्षात्कारित्वमस्या असिमितिचेन्न । एकजातीय- त्वे ज्ञाताज्ञातकरणत्वानुपपत्तेः । न हि तस्मिन्नेव कार्य तदेव करणमेकदा ज्ञातमज्ञातश्चैकदोपयुज्यते । लिने- न्द्रिययोरपि व्यत्ययप्रसङ्गाज्ज्ञानस्याकारणत्वप्रसङ्गा- च । न हि तदतिपत्यापि भवतस्तत्कारणत्वं, व्याघा. तात् । तस्माज्ज्ञातानुपलब्धिजन्यस्यासाक्षात्कारि. त्वात् तद्विपरीतकारणकमिदं तद्विपरीतजातीयमिति न्याय्यम्॥ ननु क नाम ज्ञातानुपलब्धिरसाक्षात्कारिणी- मभावप्रतीति जनयति । तद् यथा निपुणतरमनुसृतो मया मन्दिरे चैत्रो न चोपलब्ध इति श्रुत्वा श्रोता; ऽनुमिनोति,नूनं नासीदेवेति । एतेन प्राइनानास्तिता- ऽपि व्याख्याता । ननु तथाप्यवान्तरजातिभेदोऽस्तु अज्ञातानुपलब्धिजन्ये साक्षात्कारस्तु कुत इतिचेत् । कारणविरोधात् कार्यविरोधेन भवितव्यमित्युक्तमेव । अनन्यत्रोपक्षीणेन्द्रियव्यापारानन्तरभावित्वाचाअधि- करणग्रहणे तदुपक्षीणमिति चेन्न । अन्धस्यापि त्वगि- न्द्रियोपनीते घटादौ रूपविशेपाभावप्रतीतिप्रसङ्गात् । अस्ति हि तस्याधिकरणग्रहणम्, अस्ति च प्रतियोगि- स्मरणम्, अस्ति च श्यामे रक्तत्वस्य योग्यास्याभावी- अनुपलब्धिश्च । अधिकरणग्राहकोन्द्रियग्राह्याभाव- ·सप्रकाश न्यायकुमुमाञ्जली वादिनोऽपि समानमेतदितिचैन्न । प्रतियोगिग्राहक न्द्रियग्राह्योऽभाव इत्यभ्युपगमात्।ममापि प्रतियोगि- ग्राहकेन्द्रियगृहीतेऽधिकरणे अनुपलब्धिः प्रमाणमि- त्यभ्युपगम इतिचेन्न । वायौ त्वगिन्द्रियोपनीते रूपा- भावप्रतीत्यनुयप्रसङ्गात् । तथापि तत्तत्र सन्निकृष्ट- मितिचेत् । हन्तैवमनन्यत्र चरितार्थमिन्द्रियमवश्य- मपेक्षणीय रूपाभावानुभवेन ॥ अनुपरन्धिस्त्विति ॥ घटोपलम्मे घटाभावाशानादनुपरन्धिर वश्य हेतुरिति संघ करणमावश्यकत्वात्। न च प्रतियोग्यनुपाय मान न करण, प्रतियोगितानस्याभावधीहेतुत्वात् । नाऽपि प्रति योगिसत्यप्रमाविरह । अत्यन्ताभायग्रहे तदप्रसिद्धेरिति वाच्यम् । यादृश्याम्तवेन्द्रियसहकारित्वम् । तादृश्या करणत्वात् । नतु इन्द्रियमपि तत्करण, गौरयादिति प्रसङ्गागत निरस्यति ॥ न चेति ॥ अमावस्य यथायथ प्रत्यक्षादिगम्यत्यादित्यर्थ ॥ तन प्रत्यक्षगम्यत्वे मानमाह ॥ प्रतिपत्तेरिति जन्यापरोक्षशान न्यन्द्रियजन्यत्यनियमादित्यर्थ । तत्र चान्वयव्यतिरक्तिया योग्या नुपलधे सहयारित्व न निपिद्यते इति भाव ॥ इन्द्रियस्येत्यादि । इन्द्रियच्यापारस्थान यथासिद्धत्वादशातकरणजन्यमानत्वाचेत्यर्थ । मारावंशाचेति ॥ अस्मदादियाह्यानुभवस्य मावभूनकरणसचिव मनोजन्यत्यनियमादित्यर्थ ॥ इन्द्रियकरणिति॥ यद्यप्यत्र मनसा सिद्धसाधनम् । न चेन्द्रिय त्वेन तजन्यत्वसाध्यम् । साक्षात् प्रतीतिकरणस्यैवेन्द्रियतया तेनैव तदनाच्छदादात्माश्रयात् । तथापि रुपामावादिप्रतीतेरहिरिन्द्रिया न्तराजन्यहविषयम्जन्यसाक्षात्कारित्वाच्चाभुपादित्य साध्य । अनुपर धेरपि प्रातानुपरभ्यन्तरगम्यत्वेनाना स्थानात् कचिदशातय करणमुपेयेत्याशयेनाह ॥ एकति ॥ अज्ञात परपवानुभयत्व माक्षात्त्यव्यवस्थापनम् । अतः स्मृतेरशातरण स्येऽपि न तदिति माय । यदि चने, तदा लिङ्गमपि साक्षात्कार मिन्द्रियाप्यनुमिनि जनयदित्याद । निद्वनि । शातकरणात्य ज्ञान मिति भाव ·तृतीयः स्तवकः ।३। करणकत्वं लिङ्गादेरजनकत्यादिति व्यभिचापदमावशाने तत्करणं न स्यादित्याह ॥ मानस्येति ॥ तद्विपरीतेति ॥ अशातयोग्यानुपलब्धि- करणकं साक्षात्कारजातीयमित्यर्थः । ननु प्राङ्नास्तितायामिन्द्रियं चिनाप्यमावधीरिति च्यभिचारादिन्द्रियमकरणमित्यत आह॥ एतेने- ति॥यथाशन्दायगतानुपलभ्या लिङ्गेनाभावानुमान, तथा प्राइना. ऽस्तितास्थलेऽप्यभावधीलिंगजेत्यर्थः। ननु तत्रास्मरणं न लिहं, नहि यावदनुभूतं तापदेय ग्रहणयोग्यमपि स्मर्यत एवेति नियम इति । मैत्रस्य तद्नेहसत्वेऽप्यननुभवात् संस्कारानुत्पादात्तदनुरोधाद् चा तदस्मरणस्योपपत्तेः । न । कश्चिद्विपयविशेष एव हि तादृशो यो गेहादिनिष्टतया अनुभूयत एव । तदनुभवेन च सरकारो जन्यत एव । स च न नश्यति । नापि तदुवोधकान्तरापेक्षा । बि. लक्षणविषयविशेषमाहात्म्यात् । यथा श्रीविश्वनाथायतने भगवन्तं श्रीविश्वनाथमनुमयतः, तथा मैत्रमपि प्रेष्ठम् । प्रयोगश्च। तद्गेहं तदा मैयाभावयत् । तत्तुल्यपरिमाणपटादिस्मरणेऽपि तद्वत्तया अस्मर्य- माणत्वात् । यदेवं तदेवं, यथा पटाभाधवद् भूतलमिति ! स्मरणा- भावश्च संयुक्तविशेषणतया मनोवेद्य एवेति भावः । केचिनु यत्र सामान्याभावेन लिनेन विशपाभावानुमान, तत्र शातानुपलब्धिरनु- मानाइमिति तत्परोऽयं ग्रन्थ इत्याहुः॥ ननु शातानुपलब्धरसाक्षात्कारजनकत्येऽप्यशातानुपलब्धिजन्ये अवश्यं साक्षात्कारित्यमिति न नियमो वैजात्यान्तरेणाप्युपपत्तेरि- त्याह ।। नान्यति ॥ सर्वन असाक्षात्कारित्वस्य शायमानकरणजन्यत्व- च्याप्तस्तनिवृत्तायसाक्षात्कारित्वव्यावृत्तरवान्तरजातिः साक्षात्कारि- त्यमेवैत्याह ! कारणेति॥न च साक्षात्कारित्वमिन्द्रियजन्यत्वप्रयुक्त- मेवेति वाच्यम् । हातेन्द्रियसग्निकर्षजेन्द्रियगतिज्ञानस्य साक्षा. स्कारित्यप्रसगात् । असाक्षात्कारित्वस्य च साक्षात्कारिभिन्नशान- रूपत्वात् । अनुभवत्वेन साकांपत्त्या जातित्याभावादिति भावः। न चेन्द्रियजत्वं साक्षात्कारित्यप्रयोजक, महावापि तस्यादित्याह ॥ अनन्यति ॥ ननु प्रतियोगिशानस्येवाभयज्ञानस्याप्यभाषधीहेतु- त्यमिति तत्रैवेन्द्रियमन्यथा सिमिति विशेषणासिद्धो हेतुरित्याह ॥ यधिकरणेति ॥ अधिकरणधीरिन्द्रियव्यापारो न तया तद्न्यथा- सिद्धम् । अन्यथा सनिकपोपक्षीणमिन्द्रियं घटग्राहकमपि न स्यादि- ·२४ सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली त्याह ॥ अन्धस्येति ॥ ममापीति ॥ प्रतियोगिग्राहकेन्द्रियेणाश्रयानहे योग्यानुपरभ्या नामावो गृह्यते । न चान्धस्य रूपग्राहकोन्द्रियेण पटादिग्रह । अत एव चभु सयुक्ते पृथिनीपरमाणी न जलत्वाधभाव धीप्रसङ्ग इत्यर्थ ॥ वायाविति ॥ वायो प्रतियोगिग्राहकचक्षुरप्राहा त्वादित्यर्थ ॥ ननु यथातय नीरूपो वायुरितिवायुविशेप्यिका धीरानुमानिकी विशेष्ययोग्यतामाश्रित्येन्द्रियाणा प्रवृत्ते । तथा वायौ रूपामाव विशेप्यिकाऽपि धीातानुपलधिलिङ्गजन्याऽनुमितिरेव । तथाच या धी साक्षात्कारित्वेन त्वदभिमता । तस्यामुक्ता सामग्रीति नोक्त दोप । न चामायझानस्य साक्षात्कारित्वेनेन्द्रियजन्यत्व, स्मृतियत्त स्य परोक्षत्वात्। मैवम् । घटाभावयुद्धरपि साक्षात्कारित्वेनाभिमता या योग्यानुपलब्धिरिङ्गजन्यत्यापत्ते । यदि च लिलाशानेऽपि तदनु भवादनातकरणिका सा, तदा वायौ रूपाभाव इति धीरपि तथा । किञ्च, वस्तुतो घटवत्युपलब्धिप्राकालेऽनुपलब्ध्या घटस्मृतिमत कुतो नाभावधी घटाभावाभावादितिचेत्।हन्तैवममायवुद्धरर्थजन्य त्वात् प्रत्यक्षत्यसिद्धाविन्द्रियजत्वमेव । अपि च । प्रतियोगिसत्त्व विरोधिनी याऽनुपलब्धि सैय योग्यानुपलब्धि ।अतो जलपरमाणी गन्धाभावो न प्रत्यक्ष , प्रत्यक्षश्च वायौ रूपाभाव । रूपानुपरन्धि झापस्याभावात् । तल्लिइत्याभाय च स्वयमेवाचार्यों वक्ष्यति ॥ तथापीति ॥ चक्षुषा वायोरग्रहेऽपि चधुवायुसन्निरष्टमेवेति नाश्रय ग्रहे तदुपक्षीणमित्यर्थ । नन्याश्रयेत्यन्यमानोपलक्षणम्, अस्ति च वायुसभिटष्टस्येन्द्रिय स्य तहेशपक्षादिप्रकाशम्त्वमिन्यन्यथासिद्धिरेत्याह- स्यादेतत्। तथापि यस्त्वन्तरग्रह एव तस्योपयोग इति चेन्न । तस्य त प्रत्यकारणत्वात् । कारणत्वे या महान्धकारे करपरामर्शन स्पर्शयद्याभावं न प्र तीयात् । प्रतीयाच पुरोविस्फारिताक्षः पृष्ठलमस्या ऽच्यामत्यम् ।आर्जवावस्थानमप्यधिकरणस्योपयुज्यते इतिचेत्, तर्हि नपनसन्निकोऽप्युपपोल्यते । तदेक-- ·तृतीयः स्तयकः।३। सहकारिप्रभासन्निकर्षापेक्षणात् । अन्यथा वातायन- विवरबिसारिकरपरामृप्टेऽप्यधिकरणे तदुपलम्भम. सङ्गाच॥ तथापि योग्यताऽऽपादनोपक्षीणञ्चक्षुः । यदितर- सामग्रीसाकल्ये ह्यनुपलभ्यमानस्याभावो निश्चीयते। तच चक्षुष्यधिकरणसन्निकृष्टे सति स्यादिति चेत् । ननु परिपूर्णानि कारणान्येव साकल्यम् । तथाच किं कुत्रोपक्षीणम्।अथान्योन्यमेलकं मिथःप्रत्यासत्यादि शब्दवाच्यं तदुपक्षयः, न तर्हि कचिचक्षुः कारणं स्यादिति । न हि रूपाशुपलब्धिमप्यसन्निकृष्टमेतदुप- जनयति । अथाधिकरणसमयेतकिश्चिदुपलम्भोऽपि तद्विषयाभावग्रहेऽनुपलब्धेरपेक्षणीयः । ततस्तत्रे चरितार्थम् । वाय्वादिषु तु रूपाद्यभावप्रतीतिरानुमा- निकी। तथाहि अनुपलब्ध्या त्यनुमीयते, अयं नीरूपो वायुरिति । न असिद्धेः। न ह्युपलम्भाभावो भवता- मभावोपलम्भः । उपलम्भस्यातीन्द्रियत्वाभ्युपगमा- त् । प्राकट्याभावेनानुमेय इतिचेन्न । वायौ रूपवत्ता- पाकल्याभावस्याप्यसिद्धेः । रूपाभावेन समानत्वात् । व्यवहाराभावेनानुमेय इतिचेन्न । कायवाग्व्यापारा- भावेऽप्युपेक्षाज्ञानाभावाभ्युपगमात्। मूकस्वमोपपत्ते- च । न च व्यवहाराभावमात्रेणानुमातुमपि शक्यते । अनेकान्तिकत्वादसिद्धेश्च ॥ स्पादेतदिति ॥ अन्धस्यापि रूपाभावप्रतीत्यापत्त्या न तावदि- न्द्रियमभावशाने अकारणमेव,किन्तु कारणच्यापकायेन परम्पराकारणं मन्तव्यम् । तथा सत्याहातस्येतितस्य वस्वन्तरमहास्य, तं प्रत्य- ·सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली मायानुभव प्रतीत्यर्थ ॥ न प्रतीयादिति ॥ त्वगिन्द्रियेण यस्वन्तरा ऽग्रहादित्यर्थ । ननु प्रतीयत पवाकाशमनापि, तस्य तन्मते प्रत्यक्ष त्यादित्यत आह ॥ प्रतीयाचेति ॥ आर्जवावस्थितेऽप्यन्धकारे माना भागादालोकसन्निकर्पोऽपि हेतुरेव्य । स च चक्षुप सहकारी ना न्यस्येति सिद्ध चथु करणमित्यभिप्रेत्याह । नयनेति ॥ अथार्जवार स्थानेऽपि नालोकसन्निकापेक्षा, तबाह ॥ यातायनेति ॥ नटुपलम्भ प्रसगाद्रूपाभावोपरम्भप्रसङ्गादित्यर्थ । चक्षुपा यत्किञ्चिदुपरम्भस्य तत्रापि सम्भवादिति भाव ॥ नन्विति ॥ तथात्वे वा सहकार्युच्छे दापत्ति । वस्तुत प्रतियोगिसत्यविरोधित्वमनुपलब्धेर्योग्यत्व तत्र न चक्षुरुपक्षय इति भाव ॥ न हीति ॥ विषयप्रत्यासत्ताविन्दिया न्यथासिया क्वचिदपि इन्द्रिय करण न स्यात् । अप्रत्यासन्नस्या ऽजनकत्वादित्यर्थ ॥ तद्विपयेति ॥ अधिकरणनिष्ठामावग्रहे इत्यर्थ ॥ यावादिप्पिति ॥ चधु सन्निदृष्टे वायो चक्षुषा तद्धांग्रहे पापा रूपामावधीर्नाध्यक्षा, किन्त्यनुमितिरिति नेय तर सामग्रीत्यर्थ । असिद्धिमेयोपपादयति ।। न हीति ॥ पायो रूपाभावधीनानुपलब्धि रिहजन्या, अनुएल धेरशानात् । आप्तवाक्यस्यापि तद्बोधकस्या भावात् । न चोपलब्रेरनुपलब्धिरज्ञातव तवाधिका।उपलब्धेरती न्द्रियन्येन योग्यानुपलम्भेनानुपलब्ध्यभावस्य ज्ञातुमराम्यत्वात् । अनुपलब्धिमात्रस्य चाभायाग्राहकत्वादित्यर्थ । उपलम्मकार्यमात ताया अभावेनोपलम्भाभायोऽनमीयते इत्याह ॥ प्रास्ट्यति ॥ यायौ रूपाभावयद्पप्राकट्यामावस्यापि दुबृहत्व, यदि च स योग्यानुप रधिगम्यस्तर्हि रूपाभावोऽपि तथाऽभ्युपेयस्तुल्ययोगक्षेमत्यादि त्याह ॥ पायाविति ॥ रूपशानाभावे रिझान्तरमाद ॥ व्यवहारेति॥ दृश्यमानो व्यवहाराभायो लिङ्ग, व्यवहारसामान्याभायो पा। नाद्य 1 अनेकान्तिकत्यादित्याह॥ कायेति । अन्त्येऽपि यदि स्वकीय व्ययहारमात्रामावस्तदाऽनैकान्तिक, सर्वस्य तु तदभावों ग्रहीतुम राश्य इत्याहन चेति ॥ ननु यनुपेक्षणीयविषयक स्यीयरूपवत्ताशानामावस्तद्विषयक स्वकीयरुपयययहापभावनानुमेय इत्यत आह- तद्विपयस्तु व्यवहारस्तदिषयज्ञानजन्यो वा ?

·तृतीयः स्तवकः । ३। तद्विपयज्ञानजनको वा, तदाश्रयधर्मजनको चा?। तद्भावश्च तज्ज्ञानतदाश्रयधर्माभावान्तर्भूत एवेत्य. ऽशक्यनिश्चयएचाआत्माश्रयेतरेतराश्रयचकप्रवृत्ति- प्रसङ्गात् । न चाज्ञातस्पोपलम्भावभावस्य लिङ्गता । न च प्राकट्याभावः सत्तामात्रेणोपलम्भाभावमावेद- यतीति युक्तम् । लिङ्गाभावस्य तयात्वेऽतिप्रसङ्गात् । अविनाभावयलेन तु नियमे तत्प्रतिसन्धानापत्तेः । न द्यविनाभावः सत्तामात्रेण ज्ञानहेतुं नियमयति, धूमादावपि तथाभावप्रसङ्गादिति । ज्ञानप्रत्यक्षत्वेन त्यदिशा भविष्यतीतिचेन्न । शब्दध्वंसादिनोक्कोत्तर- त्वात् । आपिच । प्रतियोगिग्राहकेन्द्रियेणाधिकरणधर्म- प्रतीतिरनुपलब्धरङ्गमिति, तद्रहितायास्तस्याः कार्य- व्यभिचाराद्यवस्थाप्येत, व्याप्तिबलादा ? । न ताव- दुक्तरूपानुपलब्धिस्तां विना अभावमत्ययमजनयन्ती दृश्यते । नापि व्याप्तेः । तथा सति वायौ रूपाभाव- प्रत्ययस्तामाक्षिपेत् । एवम्भूतत्वात् । अनाक्षेपे वा, न तत्कारणको भवेद् न वा भवेत् । ततो न भवत्येव, लिङ्गात्तदुत्पत्तिरितिचेत् । ननु लिङ्गमपि सैव, न त- स्वान्तरम् । यथा योनिसंवन्धोऽलिङ्गदशायामिन्द्रिय- सन्निकर्पमपेक्षते,लिङ्गदशायान्तु तदनपेक्षएवब्राह्मण्य- ज्ञाने, तथैतत् स्यादितिचेन्न । कार्यजातिभेदात्तदुप- पत्तेः । प्रकृते च तदनभ्युपगमात् । पारोक्ष्यापारोक्ष्ये विहायान्यथाऽप्यसो भविष्यतीतिचेन्न । अनुप- लम्भात् । सम्भाव्यते तापदितिचेत् सम्भाव्यता, न त्वेत्तावताऽपि तमाश्रित्य करणनियमनिश्चयः॥

·सपमा न्यायकुमुमाञ्जली अन्नातकरणत्याच । यदज्ञायमानकरणलं ज्ञानं तत्साक्षादिन्द्रियजं, यथा रूपप्रत्यक्षम् । तथाचेर भूतले घटो नास्तीति ज्ञानमिति । यथा वा स्मरण- मनापमानकरणजं साक्षान्मनोजन्म । कुतस्तर्हि न साक्षात्कार्यनुभयरूपम् ? । संस्कारातिरिक्तसन्निकर्षा भावादिति वक्ष्यामः॥ तद्विपयस्त्विति ॥ तदभावश्चति ॥ आद्ययोर्शानामानान्तमूत अन्त्य तदाश्रयधर्मामावान्तर्भूत एरेत्यर्थ ! आमाश्रयेति ॥ यदि त द्विपयरमानामावेनर तद्विपयनशानामारोऽनुमेयस्तदाऽस्माश्रय । अथ तद्विषयमानाभावात् तद्विपयकव्यवहारामासान, तद्विषयक व्यवहारामावेन च तद्विषयकशानाभायज्ञान, तदाऽन्योन्याश्रय अप तद्विषयमानाभावात् तद्विपयकन्यवहारामावज्ञान, तद्विषयकशाना- भारश्च तद्विपयकमाकट्याभावात्, स च तद्विषयमशानाभाराद तहि चम्कमित्यर्थ ॥ मन्यन्येपाममातानामालगत्वेऽपि प्राक्क्ष्याभाव सत्तयर झानामाव गमयिष्यति । न चायोयप्रतियोगिनायोग्योऽस्यामाव इति या च्यम् । अनुपल पेरेव तद्विशेषणवचादित्यन थाह॥न चेति ॥स हि व्याप्तिपरुन वा प्रतिपादयेल्लिङ्गाभावत्वमाण था, कार्यामानमारतया या तन न मच्यमान्तिमानित्याह ॥ लिहामावस्येति ॥ धूमामात्र स्यापि मत्तया गम घापातादित्यर्थ ॥ माद्यमाशा निराकराति। अग्निाभापनि । न सुपरम्माभाग भरताममायोपलम्म इत्यत्र सदन ॥ मानेति ॥ प्रयक्षेण प्रानामार झात्या तस्मालिङ्गाद्वायी रुपामावानुमान स्यादित्ययं । मन्मते प्रतियोगिमत्तयाऽनुपरम्मा द्वायी रूपामार प्रत्यक्षत्वान्नानुमेयः, मान्दामारप्रत्यक्षामन्यास्थापन या पाश्रययोग्यनायास्तद्धमंग्रहस्य चामावप्रत्यक्षताऽहत्यनिरा सादिनि परिहरति । शदेति । व्यामिरलादेति ॥ कार्यकारणमार स्य व्यामिविशारन गोपन्यायात् ता चिना या व्याप्तिस्तवला दित्ययं ॥ ता पिनति ॥ यधिकरणत्तिधर्मग्रतानि विनयधं ॥ पथ म्भून पाः व्याप्यत्यादित्यर्थ ॥ यनाक्षेप यति ॥ यधिकरणवृत्तिधर्म ·तृतीयः स्तवकः1३। प्रवीत्यनाक्षेप वा नाभावधीस्तद्धेतुझा तद्याप्या या। तथात्वे या हेतुं विना व्यापक विना था न भयोदित्यर्थः ॥ ततः, अधिकरणधर्म- प्रतीतित इत्यर्थः । सप, अनुपलब्धिरेवेत्यर्थः । यथेति ॥ यथा विशुद्ध- मातापितृयोनिजत्वं लिहालिङ्गदशायामिन्द्रियसम्बन्धनिरपेक्षसापेक्ष, तथानुपलब्धिरपि स्यादित्यर्थः । कार्यति ॥ दृष्टान्तस्य तत्सापेक्षस्या- उपरोक्षमानजनरुत्वं तन्निरपेक्षस्य च परोक्षज्ञानजनकत्यम् । अन तु लिङ्गानुपलब्धिजन्याभायमाने जातिभेदाभावाल्लिङ्गजानुमिती व्यमि- चारात्साकारणं न स्यात् । तद्वदपरोक्षजात्यहीकारे च तनेन्द्रियजन्य- त्वमावश्यकमित्यर्थः । न च जाति विनाऽपि व्याप्त्यादिवानबिना- कृतानुपलब्धिजन्याभाचझाने सा कारणमिति याच्यम् । अनुपलब्धि- जन्यज्ञानत्येनैव तलिङ्गकानुमितिवद्विवादपदेऽपि तदकारणत्यानु- मानात् । इन्द्रियान्यथासिद्धेर्निरासादिति भावः॥ सम्भाव्यतामिति ॥ कार्यजातिसम्भावनया तजातीयनियतस्य कारपात्वसम्भावनाया- मपि तनिश्चयादित्यर्थः ॥ यदशायमानेति निन्विदमनुमित्यादापनैकान्तिकं तस्याशायमान- मन करणकत्वात् । न च शापमानकरणजन्यत्वं लिहं, लिनादेरजनक- तया तज्ज्ञानस्याशायमानस्यैव करणत्वात् । नापि शानासाधारण- कारणकत्वाभायो लिङ्गम, अभावशाने प्रतियोग्यादिशानजन्यतया तदसिद्धः । सविकल्पकमात्रस्यैच विशेषणवानजन्यत्वाच्च । मैवम् । लिङ्गादिज्ञानाजन्यानुभवत्यस्य लिहत्वात् ॥ साक्षादिति, मनसा व्य. वहितच्यापारेण सिद्धसाधननिरासार्थम्, उपनीतभाननिरासाथै वा ॥ कुत इति । साक्षादिन्द्रियसन्निकर्पजन्यस्य प्रत्यक्षत्वव्याप्तन्वा- दित्यर्थः ॥ संस्कारेति ॥ सस्तारान्यः सन्निकर्ष प्रत्यक्षत्यप्रयोजकः। स्मरणे तु स पय सन्निकर्प । प्रत्यमिशाने तु तत्ता स्मृत्युपनीता भासते । न तु संस्कारस्नस्सन्निकर्षः । तजन्यत्ये स्मृतित्वापरि- त्यर्थः।। तथापि भावविपये इयं व्यवस्था, अभावज्ञानं त्वज्ञातकरणत्वेऽपि न साक्षादिन्द्रियजं भविष्यती- तिचन्न । उत्सर्गस्य याधकाभावेन सङ्कोचानुपपत्तः। अन्यथा सर्वव्याप्तीनां भायमानविपयत्वप्रमदोऽवि.

·- समकान न्यायकुसुमाञ्जली शेपात् । तथापि विपक्षे किंवाधकमितिचेत् । नन्विद्- मेव तावत् । अन्यदप्युच्यमानमाकर्णय । तद् यथा अकारणककार्यप्रसङ्गो, रूपायुपलब्धीनामपि चाऽनि- न्द्रियकरणत्वप्रसङ्गान ह्यनुमित्यादिभिरुपलभ्यमान- करणिकाभिश्चक्षुरादिव्यवस्थापनम्, अपि त्वनुप- लभ्यमानकरणिकाभी रूपायुपलब्धिभिरेव । यद्यपि साक्षात्कारिताऽपि तत्रैव पर्यवस्यति,तथापि प्रथमतो- ऽनुपलभ्यमानकरणत्वमेव प्रयोजकं चक्षुरादिकल्पने। न युपलभ्यमाने करणान्तरे साक्षात्कारिणीयपि तासु चक्षुराद्यनुपलभ्यमानं कश्चिदकल्पयिष्यत् । अत एप साक्षात्कारित्वेऽपि स्मृतेर्मन एव करणमुपा. गमन् धीराः । संस्कारस्त्वर्थविशेपप्रत्यासत्तायुप- युज्यते । इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वव्यवस्थापनात् ॥ भावावेशाच चेतसः । सर्वत्र हि वाह्यार्थानुभये जनयितव्ये भावभूतप्रमाणाविष्टमेव चेत उपयुज्यते नातोऽन्यथेति व्याप्तिः । तथैव शक्तरवधारणात् । न धनुपलब्धिमात्रसहायं तदभावेऽप्यनुभवमाधातुम सहते । शब्दलिद्गादेरपेक्षादर्शनात् । न च यत्र यद पेक्षं यस्य जनकत्यमुपलब्धं, तदेव तस्यैव तदनपेक्षं जनकमिति न्यायसहम् । आर्टेन्धनसंयन्धमन्तरेणा- पि दद्दनाद् धूमसम्भावनापत्तः । तथाच गतं कार्य- कारणमावपरिग्रहव्यसनेन ॥ अपिच, प्रतियोगिनि सामाांद्यापाराव्यवधानतः ॥ अक्षाश्रयत्वादोपाणामिन्द्रियाणि पिकल्पनात्।।२१॥

·तृतीयः स्तरकः।३। यद्धि प्रमाणं यदावावगाहि, तत् तदभावायगाहि यथा लिङ्गं शब्दो वा । घटाद्यवगादि चेन्द्रियमि- ति । अन्यथा हि शब्दादिकमपि नाऽभावमावेदये, भाव एव सामावधारणात् । न चैवमेव न्याय्यम् । देवदत्तो गेहे नास्तीति शब्दाद्, मया तत्र जिज्ञास- मानेनापि न दृष्टो मैत्र इत्यवगतानुपलब्ध्यानुमाना. दप्पवगतः। ग्राहयतु वाश्रयमिन्द्रियं, तथापिन तेनेदं व्ययधीयते व्यापारत्वात् । अन्यथा सर्वसविकल्पका- नां प्रत्यक्षत्वाय दत्तो जलाञ्जलिः स्यात् ।। तथापीति । विपक्षे बाधकामावादित्यर्थः । न च भावविपयत्य. मुपाधिः, अभावशानेऽपि प्रतियोग्यादिमावविषयतया साधनव्यापक- त्वात् । नाप्यभावाविपयत्वं, यभावस्मरणे साध्याव्यापकत्वात् ॥ उत्सर्गस्येति । सामान्यत एष व्याप्तिावविषयत्यस्य गुरुत्यादित्य- ऽर्थः। तथाप्युत्सर्गस्य वाध्यत्वशानिवारक किमित्याहातथापीति ।। निर्वाजतानाशङ्कायां सर्वत्र सामान्यव्याप्त्युच्छेद इत्याह || नन्धि- दमिति ॥ उत्सर्गस्य बाधकं विनेत्याघेवेत्यर्थः ॥ अकारणोति ॥ यातकरणकत्यापच्छिन्नशानं प्रतीन्द्रियस्य करणत्वादिन्द्रियं पिना तन्न स्थादित्यर्थः। न हीति शातकरणकशानेन करणतया नेन्द्रियं कल्यते, किन्त्वशातकरणकशानेनेत्यर्थः । मनु नाशायमानकरणक- ज्ञानत्वेन चक्षुरादिकल्पनम्, अपि तु साक्षात्कारिज्ञानत्वेनेत्यत आह ॥ यद्यपीति ॥ तत्रैव इन्द्रियकरणफत्य एवेत्यर्थः । यदि च साक्षात्कारिजानमेवेन्द्रियसिद्धी मानं स्यात्, तदा स्मृतस्तदभाषा- न्मनःकरणत्यं नानुमीयेतेत्याह । अत एवेति ॥ न चैयं स्मृतेः साक्षात्कारित्यापतिः । संस्कारातिरिक्तसनिकोभायादित्युक्त्वात् । ननु स्मृतौ संस्कार एप कुतो न करणमित्यत आह ॥ संस्कारस्वि- ति ॥ इन्द्रियाणामप्राप्तानां शानाजनकत्वात्, संस्कारस्य च निया- पारत्नाकरणत्वादित्यर्थः।। भावावेशादिति ॥ भावरूपासाधारणकारणसाहित्यनियमादिः Nus SN- ·१०२ समझाये न्यायकुसुमाञ्जग त्यर्थ । तथाचाभावप्रमाया मनो भावभूतासाधारणकारणसहस्तमेर करणमिति भाव । प्रयोगश्च-लिहायजन्या अभावग्रमा भारभूता साधारणकारणसहतमनोजन्या अस्मदाद्यभावप्रमात्वात् ।लिङ्गादि जन्यामायप्रमावदिति । यत एव, भावप्रमाया तथात्वेऽप्यभाव प्रमाया योग्यानुपलधिमानापेक्ष मन करण स्याद् विपक्षे बाधका भारादित्यपि निरस्तमित्याह ॥ न हीति ॥ न च भाव वमतत्र गौरवात् । अन्यथा लिगाद्यपि तत्र मान न स्यादिद्रियसहकृतस्यैव मनसो वाह्यानुभावरत्वादिति याच्यम् । पायौ रूपाभावयुद्धरनुप रधिकरणत्वाभाष ययस्थापनेन गौरवस्यापि न्याय्यत्वादिति भाव प्रतियोगिनीति ॥ इन्द्रियाणीति घर्मिनिर्देश । करणमिति साध्य, प्रारणात् । प्रतियोगिग्राहक मान तदभावग्राहकमपि, यथा लिङ्गाद्यतीन्द्रियभारग्राहक्मभावधीपरणमित्यर्थ । ननु प्रतियागि ग्राहकत्वमतन्नम्, अनन्ययासिद्धत्वस्योपाधित्वात् । इन्द्रिय त्या श्रयग्रहे अन्यथासिद्धमित्यत थाह ॥ व्यापारति ॥ अभावमस्व दुष्परिणजन्यत्वादनुपलब्धेश्च स्वरूपतो दुष्टत्याभावात् पित्तादिना दुष्टमिन्द्रिय तत्वरणमित्याह ॥ अक्षेति । किञ्चाधिकरणाभावयो शिष्टधीनेन्द्रियजन्या । अमावद्धित्वात् । नानुपलधिजन्या। भार घुद्धित्यात् । नोमयजन्या, जातिसङ्कप्रसङ्गादित्युभयग्राहकमिन्द्रिय मन्त यमित्याह ॥ विक्रपनादिति ॥ याति ॥ मनु न व्यक्तिगर्भोऽय नियम । भावग्राहकलिङ्गादि व्यरेवाभायाग्राहक्त्वात् । नाऽपि तजातीय तथा, उपमाने व्याभि चारात् । मुरभि चन्दनमितिबदुपनीतामायभानेन सिद्धसाधनञ्च । मैगम् । चक्षुष्वादिषमभावग्राहकवृत्ति भावग्राहक वृत्तिजातित्वात् । शम्दत्यवत् । उपमानत्वञ्चनजाति ,योगजधर्माजन्यजन्यस्वविषयक सविकरपकानन्य-सामान्यरक्षणप्रत्यासत्त्यजन्य-जन्याभावप्रमित्य ऽसाधारणकारणतारच्छेदक चार साध्य विवक्षितमिति नोपनीता भायमानेन सिद्धसाधनमित्याशयात् ॥ अन्यथेति ॥ इन्द्रियस्य नि विकल्पकनान्यथासिद्धरित्यर्थ ॥ नन्येव सति धूमोपलम्भोऽप्यस्य व्यापार स्यात्। तयाच गनमनुमानेनापीतिचन्न । यया रियया विना ·०३ तृतीयः स्तवकः । ३। यस्य यत्कारणत्वं न निर्वहति, तं प्रति तस्या एव व्या- पारत्यात् । न च धूमाग्रुपलब्धिमन्तरेण चक्षुपो वह्नि- जानकारणत्वं न निर्वहति, संयोगवदिति ॥ आस्ति च भावाभावविपर्ययः। सोऽयं यस्य दोप- मनुविधत्ते, तदेवान्न करणमिति न्याय्यम् । न चानुप- लब्धिः स्वभावतो दुष्टा, नाप्यधिकरणग्रहणं प्रति- योगिस्मरणं वा स्वभावतो दृष्टम् । अनुत्पत्तिदशाया- मनुत्पत्तेरुत्पत्तिदशायाश्च स्वार्थप्रकाशनस्वभावताया अपरावृत्तेः। असंसृष्टयोरधिकरणप्रतियोगिनो संसृष्ट- तया प्रतिभानं दुष्टम् । संसृष्टयोश्चासंसृष्टतयेतिचे- त् । नन्वयमेव विपर्ययः । तथाच आत्माश्रयो दोपः। तस्मादू दुष्टेन्द्रियस्य तद्विपर्ययसामध्ये अदुष्टस्य तत्समीचीनज्ञानसामर्थ्यमपि । तथाच प्रयोगः । इन्द्रियमभावप्रमाकरणं, तद्विपर्ययकरणत्वात् । यद् यद्विपर्ययकरणं तत् तत्पमाकरणं, यथा रूपप्रमाकरणं चक्षुरिति ।। विकल्पनात् खल्वपि । अघदं भूतलमिति हि वि- शिष्टधीरवश्यमिन्द्रियकरणिका स्वीकर्तव्या प्रमाणा- न्तरं वा सप्तममास्थेयम् । यथा हि विशेष्यमानो. पक्षीणमिन्द्रियमकरणमत्र, तथा विशेषणमात्रीपक्षी- णा अनुपलब्धिरपि न करणं स्यात् । स्वस्वविपय- मात्रप्रवृत्तयोः प्रमाणयोः समाहारः कारणमितिचेन्न । विपयभेदे फलवैजात्ये च तदनुपपत्तेः । न हि मृत्सु तन्तुपु च व्याप्रियमाणयोः कुलालकृविन्दयोः समा- हार: स्यात् । नापि घटपटादिकारिणां चक्रवेमादीनां ।

·१०४ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली समाहारः कचिदुपयुज्यते । तत्र करकार्याभावान तथा । प्रकृते तु विशिष्टप्रत्ययस्य परीक्षापरोक्षरूपस्य दर्शनात्तथेतिचेन्न । विरुद्धजातिसमावेशाभावात् । भावे वा करम्वित एव कार्ये द्वयोरपि शक्तिरभ्युप- गन्तव्या । दर्शनवलात् । न हि नियतविपयेण साम- ध्यन कयुरकार्यसिद्धिः । अन्यत्रापि तथा प्रसङ्गात् । ननूभयोरप्युभयन सामर्थ्य कोऽर्थी मिथासन्निधानेने- तिचेन्न । तत्सहितस्यैव तस्य तत्र सामादिति । एतेन सुरभि चन्दनमित्यादयो व्याख्याताः। तथा चाभावविपयेऽपीन्द्रियसामर्थ्यस्य दुरपयत्वादल मसग्रहणेति ॥ नन्ययामिति ॥ यहयनुमितावपि धूमशानं चक्षुपो व्यापार पवेति नानुमानसम्भव इत्यर्थः ॥ क्रियया, व्यापारणेत्यर्थः ॥ संयोगवदिति, व्यतिरेकदृष्टान्तः ॥ यथा संयोग व्यापार विना चक्षुपो बाह्रसाक्षात्कारकरणत्वं न निर्वहति, न तथा धूमपरा: मर्श चिनेत्यर्थः । न च घहिशानमाने तस्य व्यापारत्याभायोपि वयनुमिती व्यापारत्वं स्यादिति वाच्यम् । शाब्दलिङ्गपरा- मादपि वह्नयनुमानादिति भावः ॥ न चेति ॥ न चानुपलब्धे- लिंगामासादियद् दोपस्यभाषत्वामायेऽपि पित्तादिदोपसाहित्यमे बेन्द्रियस्येय दुष्टत्वं स्यादिति याच्यम् । लिलाभासाधजन्यभ्रमत्वेन इन्द्रियकरणकत्यानुमानादित्यर्थात् ॥ अनुत्पत्तीति ॥ अधिकरणा- दिशानाभायकाले स्वाभावादेय दुष्टत्यामायात् । तदुत्पत्तिकाले तु स्वार्थविषयत्वमयाधितमेवेत्यर्थः । यात्माधयेति ॥ दोपाद् भ्रमो समस्यैव दोषत्यमिति तस्मादेव स स्यादित्यारमाश्रय प्रत्यर्थः ।। नदिपर्यायाने ॥ न च यद् यद्विपर्ययजनक तत्तत्प्रमाजनकमिति पित्तादिदोपनकान्तिकम । इन्द्रियत्येन दोपान्यत्वेन या हेतुविशेष पात् । किंममाणयां समाहारः, समाहतयोया प्रामाण्यम् । तत्र नाय इत्याद ॥ विषयभेद ति । मिनमिन्ननमाजनकत्वेन तयो पर्व-

·तृतीयः स्तबकः ।३।
ऽवसितयोः ममान्तरजनकत्वानुपपत्तेरित्ययः । विषयभेदफलभेदयोः
क्रमेण समाहाराभावमुदाहरति । न हीति ॥ तप्रेति ॥ इन्द्रियजन्य-
स्वेन साक्षात्कारित्वे सत्यनुपलब्धिकरणकत्वेन परोक्षत्वे कर्वरत्व-
मित्यर्थः । अन्त्ये त्वभावज्ञाने पीन्द्रियस्य सामथ्र्य सिद्धमित्याह ॥
भावे घेति ॥ अन्यत्रापीति ॥ घटपटसामग्रीतोऽपि करभ्यितकार्य
स्पादित्यर्थः॥एतेनेति ॥ प्राणजसौरभशानसहकृतेन चक्षुपा सुरमि
चन्दनमिति शानं सौरभविशेषणकं चन्दनविशेष्यकं जन्यते। चन्दन-
सौरममिति शानं चक्षुरुपनीतचन्दनविशेषणकं सौरभविशेष्यक
प्राणेन जन्यते । यदिन्द्रियजन्यं यशानं तत्तदिन्द्रिययोग्यविशेष्यक-
मिति व्याप्तेरित्यर्थः॥
ननु घटाभावयद्भूतलमित्यपि धौरनुपलभ्युपनीताभावविशिष्ट-
घुद्धिरिन्द्रियेण जन्यते । तथाच विशिज्ञानस्वैन्द्रियकत्वेऽपि पि.
शेपणशानायानुपलब्धिर्मानान्तरं सौरभशानाय प्राणमित्याह -- .
स्यादेतत् । नागृहीते विशेपणे विशिष्ट्युद्धिरुदे-
ति । तत्कार्यत्वात् । न च विशिष्टसामध्ये केवलवि-
शेषणेऽपि सामर्थ्य, केवलसौरभेऽपि चक्षुपो वृत्ति-
प्रसङ्गात् । अतोऽभावविशेपणग्रहणाय मानान्तर-
सम्भवः । अपि च । कथमनालोचितोऽर्थ इन्द्रियेण
विकल्प्येत?। न च मानान्तरस्याप्येपा रीतिः । अनु-
मानादिभिरनालोचितस्याप्यर्थस्य विकल्पनात् ।
अप्राप्तेश्च । न ह्यभावेनेन्द्रियस्य संयोगादिः सम्भव-
ति। न च विशेपणत्वं, संबन्धान्तरपूर्वकत्वात् तस्य ।
अवश्याभ्युपगन्तव्यत्वाचानुपलब्धः । न हि तदुप.
लन्धौ तस्याभायोपलम्भ इति चेत् । उध्यते,
अवच्छेदग्रहधौव्यादध्रौव्ये सिद्धसाधनात् ॥
प्राप्त्यन्तरेऽनवस्थानान्न चेदन्योऽपि दुर्घटः ॥ २२ ॥

·१ सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली स ह्यर्थविशेषणीभविष्यन् केवलोऽपि विस्फुरे, द् यस्यावच्छेदकज्ञानं न व्याकम् स च विकल्पयि- तव्य आलोच्यते, यो विशेषणज्ञाननिरपेक्षेणेन्द्रियेण, विज्ञाप्यते । यस्तु तत्पुरःसर एव प्रकाशते, तत्र तस्य विकल्पसामग्रीसमधानवत एव सामर्थ्यान्नायं विधिः । स्वभावप्राप्तौ सत्यामप्यधिका प्राप्तिः प्रति पत्तिवलेन रूपादारभ्युपगता । इह त्वनयस्थानुस्थत या न तद्भ्युपगमो, न तुस्वभावप्रत्यासत्तिरेतायतैव विफलायते । न चेदेवं, प्रमाणान्तरेऽपि सर्वमेतद् दुर्घटं स्यात् । तथाहि। सर्वमेव मानं साक्षात्परम्परया या निर्विकल्पकविश्रान्तम् । न घनुमानादिकमप्य- ऽनालोचनपूर्वकम्। ततोऽनालोचितोऽभावः कथमनुप- लब्ध्याऽपि विकल्प्येत । न च तया तदालोचनमेव जन्यते, प्रतियोग्यनवच्छिन्नस्य तस्य निरूपयितुमश- क्यत्वात् । शक्यत्ये वा किमपराद्धमिन्द्रियेण । तथा, सम्बन्धान्तरगर्भत्वनियमेन विशेषणत्वस्य, माना न्तरेऽपि कः प्रतीकारः? तदभावस्य तदानीमपि स. मानत्वात् । परस्य तादात्म्यमस्तीतिचेत् । ननु पद्य सावस्ति, अस्त्येव, न चेन्नय । न ह्यभ्युपगमेनार्थाः फ्रियन्ते, अनभ्युपगमेन वा निवर्तन्ते इति । अव. श्याभ्युपगन्तव्यत्वे कारणत्वं सिद्ध्यद्, न तु माना- न्तरत्वम् । अन्यया भायोपलम्भेऽप्यभावानुपलब्धि- रेव प्रमाणं स्याद्, नेन्द्रियम् । अभायोपलम्भे भावा. ऽनुपलम्भयद् भायोपलम्भे अभायानुपलम्भस्यापि पजलेपापमानत्यादिति ।।

·तृतीयः स्तवकः । ३१ प्रत्यक्षादिभिरेभिरेवमधरो दूरे विरोधोदयः प्रायो यन्मुखवीक्षणेकविधुरैरात्माऽपि नासाधते ॥ तं सर्वानुविधेयमेकमसमस्वच्छन्दलीलोत्सव देवानामपि देवमुद्भवदतियद्वाः प्रपद्यामहे ॥ २३ ॥ इति तृतीयः स्तयकः ॥ ३ ॥ मागृहांततिाप्रत्यक्षविशिष्टज्ञानस्य निर्विकल्पकजन्यत्वेन ब्या- नामाये सचिल्रफकयो तदस्तीति नामायशानं प्रत्यक्षमित्याह ।। अपि चेति ॥ अनुपलन्धिजन्यामायशाने तु न तजन्यत्वमसाक्षात्कारि- त्याच्छदादायियेत्याह ॥ न चेति ॥ अमासश्चेति ॥ इन्द्रियाणां प्रामाशाहकत्यादित्यर्थः। न च तत एव संयोगादियाधनेय विशेष ताप्राप्तिः करप्येत्याह ॥ न चेति ॥ विशेषणतायाः समयायाविस- म्यन्धान्तरन्यामरयारद्वाधे विशेषणत्यस्यापि याधादित्यर्थः । सम्म न्धस्य सम्बन्धिभिनन्यनियमेन प्राहस्वरूपस्यासम्यन्धत्यनिश्चयात् ममयापानभ्युपगमेनान्यप तदकल्पनाच । न चामावस्येन्द्रियमाहात्य सिमापिदय तत्कल्पनम् । विशेषणताफल्पने सत्यगायः मत्यक्ष तत्सिद्धी च तत्कापनमित्यन्योन्यायादिति भावः । एयममावयुद्धी इन्द्रियाणां फरणत्वं निरस्यानुफ्लम्पः करणायमनन्यगतिकतोप- पादयति ।। अपश्यति । सुती रजतनम सति रजतानुपलम्धेरमाया- दिन्द्रियसंयवस्थापि रजताभावस्याप्रहेणायश्यकरयादित्ययः । विशिरमानमानस्य न विशेषणानअन्यत्यनियमः । शवोद- अहानियतमानविषयत्यस्योपाधिरयादित्याह । अघच्छेदेति । भायं नियमः । अभापत्येन अभावमानम्प प्रतियोग्यादिशानजन्यनया वि. शिशानसामान्यभ्ययेति न फेयलममायो भासने । यता न निाय पसमाविषय इत्यर्थः । अपामायमानं प्रतियोग्यादिमानानपेटे, तहां गायोऽपि निर्विकल्पयिषय एवेति मिद्धमाधनमिन्याए । योग्य ति ॥ ममापय सम्पन्धान्तरं विनाऽपि स्यरूपेणय विशरणं, सम्म भान्तरमस्य तत्रापि तरकल्पनादनयस्थापत्तः । यदि च मयं, तमा श्याम पिपायमाणो दोष इत्याह । प्राश्यन्नरे नि ·. १०८ सरकाशे न्यायकुमुमाञ्जली स हीति । अवच्छेदस्य प्रतियोग्यादेविशेषणस्य जन्यहान बिना यत्र विशिष्टझानसामग्री प्रथमतो न भवति, स एवार्थीप्रे विशिष्ट शानविषय पूर्व निर्विकल्पाविषय इति विपयमुखी व्यासिरित्यर्थ । स चेति ॥ जन्यविशेपणझानासहन्द्रियजन्यमानगोचरत्य निर्वि फ्ल्पकप्रयोजामिति प्रमाणमुखी व्याप्तिरित्यर्थ । अमावस्तु प्रति योग्यादिविशेषणशाननियतज्ञानविषयत्वेन विशिष्टज्ञानविषयत्यान्न तयेत्याह |॥ यस्त्यिति ॥ प्राप्त्यन्तरे इति व्याचष्टे । स्वभावेति । यद्यपि घटे रूपसमवाय इति नानुमन, तथापि रूपादे प्रत्यक्षत्वेने न्द्रियसभिकर्पाश्रयत्वात् सयोगाधेनेन्द्रियसम्बन्धघटकतया सयुत समायादिकल्पनादित्यर्थ । ननु शानघटयोरिव द्रव्येण रूपादिभि स्वरूपसम्बन्धेनार्थान्तरम् । इन्द्रियसयुक्तविशेषणतयैव रूपादि मानोपपत्ते । मैग्म् । सम्यन्धानुमिती हि न स्वरूपसम्बन्यो वि पय । तत्स्वरूपाणामनन्तत्येन गौरवात् । किन्तु पक्षधर्मतावलादेक एव सम्बन्धस्तद्विपयो राघवादिति भावः ॥ इह त्विति । यद्यपि सम्बन्धद्वयसिद्धी नानवस्था, तथात्वे या समपायोपि न स्या दमयस्याऽऽपादकत्वात् तथाप्यमायो यद्यतिरिक्सम्बन्धवान् स्यात् सत्तायान् स्यादिन्यत्यरस्थैवानवस्थेत्यर्थ । इन्द्रियञ्च नापासप्राइक मिति सयोगादियाधेनेच तत्प्राप्तिविशेषणता कल्प्यति भावः । मानान्तरेपीति । अनुपलध्याप्यमानान्तरस्वीकारेऽपीत्यर्थ ॥निर्षि कल्पवति ॥ प्रमाणरिपयत्व निक्ल्पाविषयत्वन्याप्यमित्यर्थ ॥ तद मापस्य, सम्बन्धान्तरामावस्य ॥ तदानीमपि, मानान्तरस्वीकारे ऽपि ॥ परस्येति ॥ महानामधिकरणे विशपणत्व नामावस्य, किन्तु तादात्म्यमित्यर्थ । मायामाययोर्विरोधान्न तादात्म्य, तथात्वे या सयोगादिनेवाभावग्रह स्यादित्याशपेनाह ॥ नन्विति ॥ यद्यमावो अस्ति तदा विशेषण वमन्यवे यर्थ । अवश्याभ्युपगत यत्वा दित्यत्रा ॥ ययस्यति ॥ अन्यथेति ॥ अमावझाने यथा भाषोपलम्म प्रतियन्यस्तया भावानेऽप्यमायोपरम्म प्रतिवन्ध स्यादि त्यर्थ । एतच मानोपर धारमागनुपलब्धि पृष्टरमेयेति ध्याचक्षाण रस्मामि परिशिष्टप्रकाशे निपचितमिति तत्रैवानुसन्धेयम् ।। स्तरकाधमुपसहरग्नेयेभ्यरनति निम्नाति प्रयक्षादिभिरिति ।। ॥

·तृतीयः स्तबका।३। यस्येश्वरस्य मुखधीक्षणकापधुरैर्धर्मिग्राहकमानवाधितैः प्रत्यक्षादि- भिर्विरोधोदयोऽधरः । अत एव, दूरे । सर्यमनुविधेयं घश्यं यस्य । असमा चासो स्वच्छन्दा चेतनान्तराप्रयोज्या या लीला, सैवोत्सवी यस्य, स तथा । दुःखाभावकनिदानस्यात् । अत एवोद्भवतिभशा वयं, तं देवानामपि देवं स्तुत्पं प्रपद्यामहे इत्यर्थः ।। इति श्रीमहामहोपाध्यायधीवर्धमानविरचिते न्यायकुसुमाञ्जलि- प्रकाशे तृतीयः स्तपकः॥३॥ पंचश भारायणका F... श्री पंचया नाशीका ·श्रीगणेशाय नम । अथ मकरन्दे तृतीय- स्तवकः ॥ ३॥ methy77-- अनुपलन्धे स्वातन्येण प्रामाण्यानभ्युपगमान वाधपत्यमत आह तनेति । विशेषणायनेति । शरीरयाधेन कर्तर्वाधएवेत्यर्थ । २ प्रत्यक्षयाधस्येत्युपलक्षणम् । अग्रिमेण पौनरुक्त्यापातादित्यपि द्रय व्यम् । स्वेदेति । यद्यपि जगतएव तदिच्छाविषयत्वात् स्वेप्रसाधन नाधान तस्यापि, नथापि स्वप्रयोजन याप्यत्वादिति मूरोतपय तात्पर्यम् । स्वप्रयोजनप्रयोजस्ताक्षानव्याप्यत्वादित्यर्थ । तथाले अयोग्यत्वे । प्रतिन्धिसामान्यनियेधे ते अतितरा न प्रतिवन्धिरि ति युज्यते इति तदर्थपरतया प्रथम तृतीयमेव पद व्याख्याय द्विती यपद व्याचष्टे अथेति व्यभिचारादिति । तेषु सरस्वप्यात्मप्रत्यक्षमति वन्धाभावादित्यर्थ । अतथात्वमिति। एकस्य कारणत्वप्रतिबन्धकत्व ३ विरोधादित्यर्थ । तथापीति । तथा च परामर्शऽप्यनुझ्यान तथात्य मिति भाव । ननु हेत्वन्तरवत् परामर्शोऽपि व्यभिचारी, सत्यपि तस्मिन् याधादिना अनुमितिप्रतिवन्धे परापीपहितात्ममत्यक्षस त्वात् । अन्यथा वद्वि याप्यवन्त जानामीत्यनुव्यवसायानभ्युपगमे अनुमवविरोधात्। तस्मात् प्रत्येकमप्रतिवन्धकत्वेऽप्यनुमितिसामग्री स्वेन तद्धेतूना परबलात् प्रतियन्धकत्वम्। पगमर्शस्य च रूपान्तरण तदुपरम्भकात्वमिति नोक्तविरोध । यदि च सकलहेत्यधिकरण क्षण सामग्री तदा तस्य परामर्शभिन्नत्याद्विरोधशकेच नास्ति । एवञ्चोपपत्ती न ज्ञानादाजुद्द्तत्व, मानाभावात् । आद्यशब्दाप्पश्च औत्रणासम्बन्धात् । सम्बन्धे वा तद्ग्रहस्येप्रत्वात् । क्षणितश ब्दस्य च स्वसमयपतितया विशिष्य हेतुत्वपक्षएयाप्रत्यक्षत्यात् । न च कर्तृत्वादिनिर्विवत्पकापेक्षाया पक्षान्तरेऽप्यसम्भव , सुतरा तर्हि नोद्भूतत्वम् । स्मरणरूपविशेषणमानमादाय तत्सम्भवाचेत्यनुशय माविफरोति इत्येके इति । उक्तेनैवोपपत्तौ मन सयोगविशेषत्वन हेतुत्वे गारच, सयागे विशेषश्च आतिरूप प्रत्यरखण्डोक्सहरा पत्त्या निरस्त , अन्यश्च दुर्वच इत्यस्वरसमाविष्करोति इत्यन्ये इति। पति । सयोगादाति भटमते । स्वमताराम्भेनाह साग ३१ .

·५ २ धुसुमाञ्जलिपकाशव्याख्याने मकरन्दे नेति । अन्यथा पक्षपव साधना-यापकत्वात् । असयोगेन सिद्ध ३ २० साधनादाह मूति । चन्दनसयोगेन सिद्धसाधनादाह असमया योति । शब्दजशब्दे घ्यभिचारयारणाय जातिगर्भत्वम् । तत्र व गुणपद स्पष्टार्थम् । गुणत्वाधान्तरपद तादृशशब्दवृत्तिसत्तायोगित्वे नार्थान्तरघारणाय । शब्दसुखान्यतरत्वादिकमादायार्थान्तरादाह जातिपदम् । जरावयविस्नेहे व्यभिचारादाह नित्यवृत्तीति । परमा गुस्नेहे व्यभिचारादाह अनित्येति । आत्मवृत्तिद्वित्वे व्यभिचारादाह विशेषेति । भट्टमते शब्दस्य द्रव्यत्वादुभयसिद्ध दृष्टान्तान्तरमाह पायजयश्चेति। अनात्मेति।साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकोऽयमुपाधि, अन्यथा प्रचयजन्यपरिमाणवृत्तिजातियोगिन्यात्मपरिमाणे साध्या व्यापकत्वात् । भानेति। जन्यत्वमपि पक्षविशेषणमतो नेश्वरप्रत्यक्ष भागे वाध । इन्द्रियजन्य विषयप्रत्यासनसयोगिकरणजन्य इत्यर्थ । ६ तेनेन्द्रियत्वस्य मनोगत्यादिदानी न साध्याप्रसिद्धि । यथेति । यद्यप्यतिप्रसङ्गभिया श्रोगस्योपाधिकरपनेऽप्यन तदभावान तत्क ल्पनमह वहिरिन्द्रियत्वञ्चाप्रयोजक, तथाप्यापातत इद्, ध्यासानु पपसायव तात्पर्यम् । पक करणमिति प्रत्यक्षप्रकाशे द्रष्टव्यम् । नानेति। अत्र नानादिगवच्छिन्नेति पाठो युज्यते, अन्यथा अन चयात्। ननु रूपादिपु मध्ये रूपादिमात्रग्राहकत्वेनैव चक्षुरादिसिद्धेस्त ७ २० दन्पगुणमहे तदसामांचित्रझानमसम्भवीत्यरुचेराह यस्तुत इति । ननु गोगोत्यनिर्विकल्पकानन्तरमन्यतरविशेषणज्ञानोत्पत्ता विवादृष्टमेवाय नियामकमस्तु, यथा च तन नोभयविशेष्यकसम् हालम्बन तथाऽत्र न युगपज्ञानमिति चेत् । न, अणुना मनसा र ऐनैवोपपत्तायदृष्टफल्पनाऽनयकाशात् । अन्यथा सपवन कल्प्येत ति भाव । सर्वसिद्धत्यादिति । यद्यपि युगपदनेकेन्द्रियसनिकों न सर्वसिद्ध, तथापि शानक्रमस्य तत्र सर्वसिद्धत्वात् अगापि प्रम ४ इत्यत्रय तात्पर्यम् । तटस्थ शङ्कत नन्विति । यद्वा, गहाभिसन्धि शहते नन्यिति । अतएघाभिसन्धिमुद्घाटयति विभुत्वेऽपीति । तथै व तेषामिति । नन्येव वैभवेऽपि रूपादिसकर गोचरखुभुसा यामहेनुत्येपि तदन्यतमनुमुत्सा तद्नाहिका अन्यनप्रतिन्धिया चाम्तामिति तुल्य समाधि । न च तादृशभुत्सायामपि सूचीस पांदियधानुभयन तारश्यामपि व्यभिचागनवामिनि पाच्य, भारदे ८ ·३ तृतीयः स्तवकः । ३। ऽपि ताहशत्रुभुत्सायां निकटाहन्यमानढकाशब्दानुभवेन तुल्यत्या- त् । अत्रापि यदि विशेषकल्पनं, तदा तदापि तुल्यमिति । मैघम् । अणुना मनसैवोपपत्ती तादृशवुभुत्साहेतुन्वादिकल्पनायामेव गौर- वात् । रसनसंयोगकालइति । न च त्वङ्मनोयोगस्य शानमारहेतु- ८. २० त्वे तदावश्यफमिति वाच्यं, त्वचस्तथात्वमतेऽपि तन्मनोयोग- स्य तथात्ये मानाभायात् । न च सुपुप्ता हानानुत्पत्तिरेय मानं, श. रीरमनासंयोगाभावात्तदुपपत्तेः । चाक्षुषेति । प्रत्यक्षप्रकाशे विपश्चि तम् । शब्दजशब्दे व्यभिचारवारणाय साध्यं व्याच मूर्त्तति । गु- पणपदं स्पष्टार्थम् । न तदेयोति । न सदृशदर्शनमेवेत्यर्थः । अपिपदात्त. दिनशप्दाधुपलम्मपरिग्रहः । तथा च क चिदष्टं क चिज्ञानान्तर- मुद्बोधमिति भायः । ननु मन्दत्वं तारत्यनिरुप्यमिति तदशाने तद्- सम्भवीत्यत आह मन्दत्यमिति । जातिशाने च नेतरज्ञानापेक्षेति भा- वःनिनूप्मा तेसस्तश्चातीन्द्रियमित्यत आह अनुभूतरूपेति । ऊप्मा- ११. ३ देरित्यत्रातद्गुणसंविज्ञानयाधाश्रयणादिति भायः । भट्टानामि- ति तथा च तेषां तथानियमएवेत्यर्थः । एकात्ममात्रेति । तथा च नियामकान्तराभावेऽपि स्वभावएव नियामकइति भावः । अयो- ग्यस्यैव वाध इत्याशझ्याह श्टङ्गत्यस्येति 1 अप्रयोजकत्वमाश- स्याह अन्यथेति । अन्यायिनः केवलान्ययिनः । अयमेवेति । प्र. कृतानुमानमेवेत्यर्थः । आमासति । आभासप्रतिपन्नस्यापि वस्तु- १४. १५ स्वाभ्युपगमे वस्तुत्वावस्तुत्यसकरापत्चिरित्यर्थः । यदीति । यद्य- पितहीत्यस्य तदेत्यर्थः, तस्य च नित्यसापेक्षतया शेपदानं. विनाऽपि तदर्थलाभः, तथापि नित्यसापेक्षतया अध्याहारात् तदपेक्षया शेषस्य त्वरितप्रतिपत्तिकरत्वमिति भावः । शशे इति । यद्यपि शशे गयादिश्टङ्गस्य संयोगवृत्त्या सत्त्वात् कथं भ्टङ्गाभावः, समयायवृत्त्या च तदभावो गवादावपि स्टङ्गस्य संयोगित्वात्, तथा- पिजन्यजनकभावसंबन्धेन तद्भायो योध्यः । प्रत्यक्षप्रमायामिति । १६.२६ तथा च प्रतियोगितद्याप्येतरयारत्नमापकसमवधाने सति अनुपल- धिरभावाहिका, गुणस्य चार्थनियतत्वेन तद्याज्यपदेष व्यवच्छे- दानासम्मवः । सा च न शशरडाभावे, तत्प्रमापकाप्रसिद्ध न च दोपान्यज्ञापकसाफल्यं विवक्षितं, तश्चेन्द्रियायेव तथापि प्रसि- द्धमिति वाच्यम् । गौरवादित्याहुः । वस्तुतोऽसत्यातेः कारणा- . .

·४ 1 कुसुमाञ्जलिमकाशव्याख्याने मकरन्दे भावेन्द्रनभ्युपगमादलीकस्य नोपलब्धत्वमपीति न तनिषेध्यमिति १६. २३. भावः। प्रमापकस्येति |प्रशापकस्येत्यर्थः । अत्रेदमनभिमति जम् । असत्रख्यातिपक्षे दोषान्यज्ञापकमिन्द्रियायेव, अन्यथा दोपोऽपि न तजमापकहति दोपान्यविशेषणं व्यर्थमिति । प्रतियोगितेति । यद्यपि तादृशक्षानं विनाऽपि प्रमेयाभावइति शान्दादिनाऽभावमहाभ तस्या- हेतुत्वं, तथापि प्रत्यक्षे नथात्यं योध्यम् । यद्यप्याहार्य्यादिरूपं ताः शशानं प्रकृते सम्भवत्येव, तथाप्यनुमानप्रकाशे मदुक्तमनुसन्ध- १७. २. यम् । परेपामिति । यद्यपि शान्दादिज्ञानमादाय तेपामपि तत्प्रसिद्धि- रस्त्येव, नथापि तथा सति याधापः सर्वक्षपदस्य सविषयक प्रत्यक्षाश्रयपरतायामेव प्रसिद्धियोध्या । जिशासितेति । प्राचीनमते- भेदम् । तद्रूपेणेति। यद्यपि धम्मिमानसिद्धीन सिद्यसिद्धिव्याधाता, तथाप्यालोक्तत्वाविशेषाद्धमाशेऽपि प्रामाण्यमन्यथा न धयेशेऽपी. त्याश्रयासिद्धिरेवेति भावः । अस्मदादिपक्षत्वे सिद्धसाधनं बोध्यम् । उपलम्भेन्द्रिययोरिति । प्रत्यक्षस्य विपयजन्यत्वनियमात्तदन्यज्ञानस्य त्वपाइनभ्युगमादिति भावः । ध्वंसे व्यभिचारेण भाषपदमन्ती- वयति भावकार्यत्यस्येति । यद्यप्यत्र पौपिय्यंनियम मानामाव:) तथापि सामान्यविशेषयो प्रथममुत्सर्गतः सामान्यस्योपस्थितिरि २२. ४. त्याशयेन तथोकमासहचारदर्शनस्यति। शङ्कितव्यभिचारएवाप्रयोज- फाति मायः। स उपाध्यमायः । नन्वनीपाधिकत्वं व्याप्तिव्याप्यमि- ति व्याप्यत्वेन तदनिश्चयदशायां तत्सन्देहः स्यादेव, न चानीपाधि- कत्यव्याप्तिमतेनेदं, तस्य व्याप्तिग्राहकत्वेनाभ्युपगमादित्यस्वेराह २२.२२. किञ्चति । अव्यभिचारेति । व्याप्तिनिश्चयइत्यर्थः । अतएवाप्रे तथर यस्यति । उपाध्यमावेति। उपाध्यभावनिश्चयापेक्षायामित्यर्थः । निय- तस्य भग्नीधनादिनियतस्य तस्य तादात्म्पादेरित्यर्थः । ननु थ्या- सिस्वीकारेपिनानुमानप्रामाण्यस्वीकारस्तयोमैदादित्यत भाइ अपि चेति । धूमादिति। निश्चयन्य जातिरिनि मतेनेदम् । उपनीतमानाभि- प्रायेण या । अन्यथा अनुष्यबसायविषयत्वानुपपत्तरित्याहुः। मा पिनाशिनां मामिकाणां मेलकानुपपत्राह संस्कारेति । २४.३०. अन्यतिनियन्धकतावच्छेदके मानत्वस्यवनप्रवेशो गौरवात पुतीनिधयत्यम्येति मायान संशयोन जिज्ञासाहेन, स्पेनमानेटमाधनताशानसाध्यत्यासासाच्यार्थिनच माध्यामाषभानं - तम्याइच्छा- ·तृतीयस्तरकः ।। नेएसाधनमितिनतत्र जिशासतिथा च कथं तनिवर्तकता तर्कस्यति चेत्न, अन्वयव्यतिरेकाभ्यां सत्प्रतिपक्षस्येव संशयस्यापि जिज्ञासा- जनफन्यात् । ननु विरोधिविषयत्वाभावात्तर्कः कथं संशयजिज्ञास- योनिवर्तक इति चेत्, न, वैपथिकविरोधाभावेऽपि स्वरूपेणैव दाहा- दो मण्यादिवत् फलबलेन तस्य विरोधित्याद, इच्छायामनिष्टप्रति- सन्धानत्वेनापि विरोधित्वाच, मधुविपसंपृक्तानबुभुक्षादौ तथा द- र्शनात् । नन्वेवमपि यदि निचन्हिः स्यादिति विषयपरिशोधकस्य तर्कस्य कथमनुमितायुपयोगः, परामर्शादेव विशेपदर्शनत्वेन शहानि- वृत्तरिति चेत्। विशेषदर्शने स्वरसवाहिशङ्काऽनुदयेऽपि अन्याहित. शहोदयेन बाधकप्रमाणावतारशङ्कानियन्धनसाध्यामावशङ्कानिवर्त. कत्वेन तदुपयोगादिति विपश्चितमनुमानप्रकाशे। के चित्तु प्राथमिक- लिङ्गदर्शनस्य तदधिरोधित्वेन धूमवानयं वह्निमान्न वेति संशयः, त- सो जिशासा, ततश्च साध्याभावशानोपायानुसन्धानपरस्प तामपि वहिव्याति पक्षधर्मधूमे न परामशति न्यनत्वादिति प्रसिद्धायां प. रामर्शसामग्र तत्तावतारे तेनापहृतायां जिनासायां तदुपायानु- सरणपरत्यरूपविषयान्तरसञ्चाराभावे परामर्शोत्पादः, अत पचार्य- न्यायविपयपरिशोधक इति गीयते, न्यायस्य परामर्शस्य विपयो लि- ऊं, तस्य परिशुद्धिः परामर्शप्रतियन्धकसाध्याभायजिज्ञासातदुपा- यानुसरणपरत्ययोरपगमः । तदाह प्रमेयतत्त्वाधे वर्धमानः-"एवञ्च विरोधिनानाविषयस्य जिज्ञासा तदुपायानुसरणञ्च वास्तवकोदिन- माणप्रवृत्तावंशतः परिपन्थी” इति । न चैवं तर्कस्य न्यायोत्तराङ्ग- त्वप्रतिपादनविरोधः, परामर्शव्यापारस्तर्क इति मतेन तदुत्थानात् । तदाह तत्रैच बर्द्धमानः। "तर्को न्यायस्य पूर्वानं न्यायविषयपरिशो- धकत्वात्, व्याप्तिग्राहकत्याच" इत्याहुः । यत्तकमूलय्याप्ती व्याधातः शङ्काप्रतिवन्धकस्तमुद्राहरति धूमी- यदीति । सत्यन्तं घटादौ व्यभिचारधारणाय । पक्षविशेषणमप्येत- २५२५ दयोध्यम् । तेनैतद्विशेषणस्यैव व्यतिरेकमादाय नास्य विपर्ययफ. स्यवसानम् । तद्ग्रहश्च योग्यानां व्यभिचारदर्शनात्, अयोग्यानाम- नुपस्थितकल्पनागौरवात् । तदुपादानमिति । तदुपादानहेतुभूतधूम- यस्यादिकार्यकारणभावशानमेवेत्यर्थः । शङ्काया विरोधिनिश्चया प्रतिवध्यत्यादिति ध्येयम् । यद्यप्येवमन्योन्याश्रयः, शकानिवृत्तायेव २ ·६ कुसुमाअलिप्रकाशव्याख्याने मकरन्दे तस्य शार्यकारणभावनिवर्तकत्व निश्चिते च कार्यकारणभारे तत सवानिवृत्तिरिति तथापि न सर्वमानेनैव तर्केण पहिधूमका. र्यकारणभावग्रह , स्वत सिद्धशद्वाविरहेन्वयादिझानरतस्तद् प्रहे याधकाभावात् तस्मात् सर्वत्र शङ्का स्यादेवेति यचा. दिरनुमानविरोधी मन्यते, त प्रत्युच्यते । तथा सत्येताहशत ऽपि तादृशशङ्कायां भयतो धूमार्थयद्वयुपादान ध्याहन्येत । तदिदमाह, न हास्ति सम्भवो धूमाद्यर्थ घद्वयादिकमुपादने त २६१३ स्वारण तप्नेत्यारहते चेति दिक् । किन्विति । न चचमव्यभिचार शानामायसहताद्यभिचारनिश्चयप्रसाष्ट्र इति पूर्बोनदोपानपाय इति पाच्यम् । सहचारदर्शनस्य व्यभिचारनिश्चयाननत्वात्, माना भायात्, विरुद्ध घ्यभिचारनिश्चयस्य तेन विनाऽपि भायाध । शेष म्त्यनुमानप्रकाशे। यहेतुयोत्पत्तिरित्यभ्युपगमे हेतुफलभावामावऽपि शा स्या- २६।२२ देवेत्यतो व्याचष्टे कापीति । देशादीति । यत्रैय शहा नान्य प्रेति नियमहतोरमायात् सहायामपि शहा, एव सर्प मिया भविष्यतीत्यपि सदा स्यादिति सांसत्वासा इत्यर्थ । सक्लेति । तदापिशाचीसत्यनातिनसहान सा प्रतियन्धिोत्यम् । यद्यपि मशयसहितजिशासाया पर सवानिवर्तयनोचत्यात् सधेय युक्तरयाप ततोऽनुमानप्रवृत्ती वादास्यरूपमपीति मूलमयुत, मतान्तरेणेदमित्येो । यनुमानमहत्तापिति नसतिसप्तमी किन्तु निमि ससप्तमी,न घयम्मंयोगाभारात तयति याच्य, दास्वरूपस्य कर्म पत्यादित्यन्ये । यिशिति। माधनयिशिष्टे साध्यशिष्टपमित्यर्प । प्यापत्य प्यामिघटित तापमानाधिकरणारयातामायाप्रतियोगि रपया पियक्षितम् । आधे दोपमाद व्याप्तिनिरूप्य यादिति । अन्त्य मारावर नियरोति नापीति । सम्बन्धमानेऽपीरयुपरक्षणम् । एप मप्यालरतादपरप्यादित्यपि द्रष्टयम् । प्यामिरक्षणापमान २०२६ पास एप्पानि । यया तुन्यति । ययप्यम्योपाधिस्यामापात गरि ग्पोराधिरण, मन्ययरानुमानम्य मोपाधिरयापत्त, तथापि पित पादासनदशापा पदाचित् तत्पन्देहोऽप्यनुमितिमतिपयमानित नविनयापनावाहनम्पानुन शार पारसम्यादिषमेप गापम्या पायमारगाददशा तति पोयम् । सन्दिग्धेति । दूपणापमा तथापि ·तृतीयस्तरकः।३। ७ हटान्तोऽयम् । विपक्षस्येति । विपक्षगामित्वमित्यर्थः ।। झायमानत्येनेत्यापाततः, परमुपनिरीक्षकतयेति घोध्यम् । अन्य- थोपाधस्तथात्वं स्यादेवेति । साधनत्वसाध्यत्वे व्याप्यत्यव्यापकत्वे, न च सोपाधौ वस्तुतस्तथात्वमत शाह अमिमतेति । ननु व्यापकत्व- ३३१० व्याप्तिनिरूपकत्वम् ।तथा च व्याप्ती गृहीतायामुपाधिमत्ययस्तत्प्रत्यये च तदभावरूपानोपाधिनत्यप्रत्ययाधीनव्याप्तिप्रत्ययइत्यन्योन्याभय- इत्यत आह व्यापकत्वञ्चेति । प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वमप्यत्य- ताभावविशेषणम् । तेन संयोगस्य व्यत्वव्यापकत्वम् । पक्षेतर- स्योपाधित्वं मन्यमानोऽपि नैयायिकसिद्धान्तानुसारेण तलक्षणे- ऽतिव्याप्ति ददाति याधानुन्नीतेति । त्यन्मते इति शेपः । एतदपि पक्षान्तायेण सायथ्यापफत्वानिश्चयात् पक्षातिरिकसाध्यव्यापक- ज्याभिप्रायेण योद्धव्यम् । पतशा स्फुटम् । ननु साध्ययोजकत्ये सतीति लक्षणविशेषणं तच न पक्षतरत्ये इति नातिव्याप्तिरित्याह अथेति । न तथा, न प्रयोजकत्यघटितलक्षणवदित्यर्थः । एतेनोक्तश- ३१५ हायातिव्याप्तिपोषकतयाऽसतिरित्यपास्तम् । दूधकेति । तथा च प्रयोजकत्वगर्भस्यापि तस्य तत्र सत्त्वादतिव्यालिस्तवस्यैवेति भावः । ननु व्यर्थविशेषणरहितत्वं तद्विशेषणमिति नातिव्यातिरि- त्याह व्यर्थेति । अनुपाधिः उपाधिलक्षणानाक्रान्त इत्यर्थः । साधने- ति । इतरत्वस्य केवलान्ययितया साधनव्यापकत्वमिति पर्वतादिपद- विशेषणम् । ततश्च पक्षएव साधनाव्यापकत्वमित्यर्थः । तथा च पुनरतिन्याप्तितादेवस्थ्यमेवेति भावः । ननु साधने साध्यव्यभिचा- रापारफतयैव व्यर्थत्वं धूमः, तत्र तद्द्वारकस्यैवोपाधित्वात् । यथा चही धूमन्यमिचारवारकमान्धनबत्त्यमुपाधिः, पक्षेतरत्वञ्च न धूमे यहिन्यभिचारवारक, तप तस्यैवामसिद्धरित्पत थाह नापीति । स्व- ३२० सिद्धस्य पक्षेतरोपाधिवादिसिद्धस्य । तन्मते धूममात्रस्य पर्वतएव यद्धिव्यभिचारित्याचद्वारकं धूमे पर्वतेतरत्वं विशेषणम् । पर्चतेतर- धूमवश्वस्य धयन्यभिचारित्यात् । तथा च सर्वथा ध्यर्थविशेषणर- हितत्वस्य तत्र सत्त्वादुक्तातिव्याप्तिः सुदृयेति भायः । यद्यपि घा- स्तवव्यभिचारवारकत्वविपक्षायां नातिव्यातिः, तथापि एतादृशस्या- प्युपाधिवेनसर्चसिद्धत्वात्तत्राव्यातियोध्या। तादृशस्यापीति। स्व. सिद्धन्यभिचारवारकस्यापीत्यर्थः । पक्षापक्षसाधारणसाध्यव्यापक- ·८ कुसुमाञ्जलिमकाशव्याख्याने मकरन्दे त्वमेव विवक्षितमिति नोवाति यातिरित्याइ पक्षे इति । परमतेनर परस्यातिव्यातिं दत्त्वा अनुमानद्वेषी चाचीकस्तस्योपाधित्वमेवो पपादयति तथापीति । तद्यावृत्त्येति । अत्र पक्षातिरिक्साध्यव्यापक त्वमेवेति तद्यावृत्तावपि पक्षनिष्ठसाध्याच्यावृत्ते कय व्यभिचार इति चिन्त्यम् । अनीपाधित्वस्य व्याप्ति चानभ्युपगमान व्याप्यत्यासिद्धि रूपत्यमिति तदुनायरत्वेन तथात्व वाच्यम्, एव सत्याह सा ही ति। निधूमस्यति।तथाचापातत उत्तोपाधिना प्रस्तोपाधौ व्यामिक्षा ३०१० नयाधा स्यादेवेति भाव' । उपसहरनेव प्ररते योजयति तस्मादिति। मनु सन्दिग्धोपाधेयंभिचारसशयाधायस्तया पृथगेय दोपत्वमभ्यु पगम्यते न तु सत्प्रतिपक्षतयेत्यरुचेदोंपान्तरमाह केवलति । व्यति रेक्व्याप्तिपुरस्कारेण तेनापि सत्यतिपक्षसम्भरादित्यर्थ । तस्यापी ति। असाधारणस्यापीत्यर्थ । तथा च सत्प्रतिपक्षे सत्प्रतिपक्षान्तर पत्तनासाधारणोऽपि न दोष इति भार । ननु बाधेन व्यतिरी पक्ष ३३२२३ स्यैव सपक्षत्येन तद्यावृत्तत्याभावाप्नासाधारण्यमित्यरचंराह वेय लापयिनीति । फेलान्वयिधर्मसाध्यवानुमाने इत्यर्थः । तत्र व्यति रेके साध्याप्रसिधा सपक्षामायानासाधारण्यमिति भाय । यद्यप्ये यमसाधारण्याभायेऽपि साच्याप्रसिद्धर व्यतिरेके सत्प्रतिपक्षया भावाप्न तस्योपाधिर स्यात्,तथाप्यसाधारण्यनिरासमायाभिप्राय पोऽय ग्रन्थ इत्याहु । पस्तुत, साध्याप्रसिद्धायप्यप्रसिद्धसाध्या व्यतिरिणीय व्यतिरेक यातिपक्षधर्मतापरामर्शसम्भात्तस्य प्ररत हेतुपमधमंताग्र्यानिपगमशंसवलनदशाया सत्प्रतिपक्षत्वमित्यभि प्रायकोऽय प्रत्य । यद्यपि पिरोधिपरामर्शत्वेन तथास्य प्ररने च वि रोधनिरूपकाममिद्धि, नयापि विरोधप्रतिसन्धानमेव तत्पपास म्। तय प्रमेययमत्यन्तामायातियोगीति भ्रमसम्भवात् मम्मरये यति मतविशेषेण तयोन मिति । यता, आपसायन्तामायादिश्य सान्ययिपरमेनम् । तत्र तदनोऽप्रमिया मपक्षामायादिति चिनु ३३६३१ पूास्थरमादाद अपि धान नयापनि।माध्ययापरतायोटिमाधि स्य मन्दिग्धोगधितापत्तरित्यधं । गमण्याएपोपाधिरित्युपपादयनगद प्रथमि । यदीप प्रपति र माधनव्यापाग्य हेतुमाध्ययोमगाभाषागदमित्यम् । भमार मापनम्यापकापम् । तन् मिसाध्यग्यापमयाप्य पया ·तृतीयस्तवकः । ३।. नौपाधिकचं, तथा चोक्तगुणत्वाद्यतिप्रसङ्ग इत्यत आह व्यभिचारी- ति । यदि चेति । ननु समन्यातव्यतिरेके व्यभिचाराभावनियमे प्य-"३४ नुमितिनियमो नास्ति, हदोऽनिमान् धूमादित्यादी तादृशोपधिरभा- वेऽपि स्वरूपासिया अनुमित्यभावादिति चेत् । न । पक्षवृत्तित्वे वाधप्रतिरोधाभावे च सति यद्यतिरेके लिङ्गस्य समीचीनत्यनियम- स्तद्दूपणमित्यर्थात् । विरुद्धत्वादेरिति ।आदिपदायभिचारादिपरि- प्रहः । अन्यतरव्यतिरेकेऽप्यन्यतरसत्ये लिङ्गस्यासमीचीनत्वादित्य- थः । ननु साधनावच्छिन्नसाध्यस्य पक्षेऽपि सत्त्वात्तव्यापकतया: नातिप्रसद्गइत्यनुशयादाह पक्षधर्मेति । वायुः प्रत्यक्षः प्रमेयत्वादि- स्यादायुभूतरूपयस्याधुपाधायच्यापनादित्यर्थः । आन्धनवत्यादा- विति। यद्यपि द्रव्यत्यादिकमपच्छेदकं सम्भवत्येव, तथाप्यवच्छेद- कस्य साध्ये व्याप्यतावच्छेदकत्वमभिप्रेत्यैतदुक्तम् । तदिदमाह नि- यतेति । नियतावच्छेदकेत्यर्थः । धूमत्वस्यवाईन्धनव्याप्यतावच्छे- दकत्वादिति भावः । वस्तुतः प्रागभायो विनाशी जन्यस्यादित्यादी भावत्वाद्यपाध्यव्याप्तिर्योध्या शब्दोऽभिधेय इति । एतच पक्षातिरि- ३१/- तसाध्यव्यापकत्वमादाय बोध्यम् । व्यभिचारे इति । अस्फुटत्वद- वायां तदनुसरणसम्भवाञ्चत्यपि द्रष्टव्यम् । यथेति । यद्यप्यत्र व्य- भिचारामावासद्याप्तापाथेरनुपपत्तिा, तथापि सत्प्रतिपक्षे विरोधमा- प्रस्य नन्यस्वेन पर्यवसितानित्यत्वरूपसाध्याभायसाधनद्वारा तदु- स्थापकतर्ययोपाधित्यामेत्येतन्मततात्पर्यम्। न च शतकत्वस्य पक्ष- पृत्तितया तद्यतिरेकस्यासिद्धत्वान तदुत्थापकत्यमपति वाच्यम् । शन्दानित्यतायादिन उपाधिदातुर्मते शब्दस्याकृतकत्वादिति भा- यः । असमयतत्वपव्यंयसानवारणायाह । सावयवत्व इति । जन्ये. ३५॥ ति । परमाणुसिद्धिदशायां मनसोऽगुन्यादिसिसिदशायाञ्च गगना- दो च्यामिमहाथै जन्यपदम् । असण्डाभावे न चैयर्यमिति । निःस्प- मोति। अत्र द्रव्यपदं समव्याप्तत्वामिप्रायेण । रासमादापतिप्रसझे स. त्येव दूपणान्तरमाह गुरुत्वेनेति रिसवत्ये रमयोग्यत्वे । अन्यथा वि- शिष्टस्यापि हरीतपस्यादी व्यभिचारेण नियमासिद्ध राहत्येति । पक्षे यध्यात्या यस्य साधनस्य साम्यव्यावृत्तिरतुमीयते प्रत्यर्थः साप्यसायनसम्बन्धव्यापकत्याभिप्रायेणाह मावत्येति । नन्यवर- म्यधाभाषसाधनेऽयान्तरं साप्याभायसिद्धरुदेश्यत्यादित्यतमाह ·पुमुमाञ्जलिममाव्यास्पाने मकरन्द ३६२४ पक्षमतेति । यतएति । यत पर तादृशोपाधिन्यावृत्त्याऽपि पहे साध्यन्यावृस्यनुमितिरित्यर्थः। तथा च साध्यव्यापकन्ये सति पक्षा- वृत्तित्यमेोपाधिन्ये प्रयोजकमिति वायोत्थापकतयोपादोंग्यनि- त्यतन्मततात्पर्ययम्।साधनति । साधनारच्छिन्नसाध्यन्यापशदाघु पायी साध्य इत्यर्थः । नन्येय पक्षवृत्तिरूपाधिन स्यात् तद्यतिरक्स्य पक्ष साध्यापक त्यात् । न चेष्टापतिः, तस्याप्युपाधित्वन व्यरहारात् । न च पर- पदं साधनवत्पर्य, तया चान्यन कचित् साधनपतिसाप्यन्यावर्त्तर- त्यायमिचारमानद्वारय तस्य दूषणत्यमिति याच्यम् । अनुप्नाशीत स्पर्शवस्यैवमनुपाधितापते, तस्य साधनव्यापरत्वेन साधनपति ३३. स्यन्यावृत्त्या साध्यान्यारतकवादित्यस्चेराह यस्मपितृवरणा- स्विति । यद्यभिचारित्वेन लिनेन साधनस्य साध्यन्यभिचारित्वम, नुमायते, स उपाधिरित्ययः । न चाकाशादिसायरहती घटादेयता धिताऽऽपत्ति , यम्य पयंवमिनसाध्यव्यापरस्य व्यभिचारित्वेनेन्य- यांत् । तस्य कचिद्विशक्तिक चिदविज्ञपितञ्च लिमित्यन्यदेतत् । ७१ साधनाव्यापकय प्यमिचारिसाधनाध्यापकन्यम् । तेन महानमः त्याचपच्छिमारदिन्यापके धूमायापके व्यजनयत्यादी नातिप्रसा। मन्ययमुपाधिशनकालपय व्यभिचारमाने तदुभापत्रमस्य नम दिति प्रेत् । म्रान्तोऽसि । न बनेनय रूपेण हातस्यास्स सदुप्राया स्य, किन्तु गुस्माभ्यन्यापरल्यादिना । दन्तु सालसमाहामा प्रम् । माघारपादानामुमयोटयुपस्थापत्ययत् । दश्च मरिया- भ्युपैयम् , मन्यया पय्यंयमितत्यापरसुरणे गुस्सायन्यापार स्फुरपेऽपि नमायकाय न म्यात् । न चानुमिनिप्रतिश्यामानपि प्यतावच्छेदरमुाधिन्यमिह निरुपयितुमुपमान्तमिति प्रागुतापि रोप, नस्य यशातामिमायण साधनाण्यापरवमाययापाया शामियाज या मयंसमापेपयात् । परंतत्यपक्षमायमित्रा हिपापल्यादिना पापयरगादिप्रदापि धर्म नतदुनयना पापात् । तदना व्यभिनागनुमिनमाया रयान । प्रानु पापनि पादिपमिग्रामिनिपराधमांनापरम् । म पनिर ता. अपनापनि, मांगप नमशानात् । तपा घ निपतायारपुर गर्ग नरमाया नयापि प तस्य माग्य वापराममिया ·तृतीयः स्तवका 1३1 नांश्च । के चित्तु यद्वयभिचारित्वेनेत्यादिकमेव लक्षणम् । इदन्तु येन रुपेण ज्ञातस्य तस्य व्यभिचारानुमापकत्वं, तनिर्वचनम् । तथा च लक्षणमित्यस्य व्यभिचारानुमापकतावच्छेदकमित्यर्थ इत्याहुः । विस्तृतमिदमनुमानप्रकाशे । साधनेति । साधनं व्यभिचारि यस्य, ३७११६ साधनाध्यापक इत्यर्थः । यत्र स्थव्यभिचारित्वेनेति शेषः । तेन तदु- नायकामयोजकत्यादी नातिप्रसङ्गः । एवञ्च साधनव्यभिचारिप- स्वरूपनिर्वचनं योध्यम्। नतएंव हेतोरिति। मित्रातनयत्वादेव शाक- पाक जन्यमुपाधिः साध्यः । पक्षेऽपीति । साधनव्यापकत्यनिश्चयान सन्दिग्धोपाधित्वमित्यर्थः । साध्यामाचप्रमा याध इति मतानुरोधा- दाह प्रमितेति । ननु सायनुपजीव्यत्येऽपि स्वरूपएवोपजीव्यत्यं. सस्य स्यादित्यत आह यदि चेति । सैवेति । याश्रयासिद्धिः स्वरूपा- ४१२२० सिद्धिाप्यत्यासिद्धिरित्यर्थः । झानगमेहत्याभासानुरोधादिति भा. पः । वस्तुतः, सएवेति पाठः । याश्रयासिद्धयादिरित्यर्थः । चिन्ता- मणिविरोधादेव नेति स्थाने नन्विति पाउः क्याचित्को हेयः, भा. सनतेश्च । व्यर्थेति। एतचाखण्डामावानभ्युपगमेन तदभ्युपगमे व्यर्थ- स्थामावात् । विशिएस्यापि ग्राह्यतया तदभायज्ञानस्यापि विरोधि- स्वाच्च । विशिष्टामावोऽपि दोषएव । यत एव तत्साधारणमेय संग्राहकमनुपदं वक्ष्यतीत्यवधेयम् । एवं रूपत्येऽपोति परामर्शविप- यामावत्येऽपीत्यर्थः। उपधेयेति।ननु यदुपाध्यसङ्करमाण पार्थक्यं, तदा आश्रयासियादीनामपि तयात्वे विभागव्याघातएप । यदि चोक्तानुगवरूपसंगृहीततया न तथात्वं, तदा व्यभिचारादायपि तु. त्यम् । अत एव नोपजीव्योपजीवकमावोऽपि । अभेदे तदभावात् । यन्यथा आश्रयासियादेरपि तथात्यापत्तिरिति चिन्त्यम् । यस्तुती. घ्यभिचारादिभिन्नपरामर्शविपयाभावत्य, व्यभिचारादिचतुष्टयभिन्न- हेत्वाभासत्वं या विभाजकोपाधिरिति तत्त्वम् । तहिशेपितति । सा. ४२।१० ध्यविशेपितसाध्यान्तरानुमित्यविरोधित्वेऽपि साध्यमानानुमितिवि. रोधिरयमस्त्येयेत्यर्थः । तदेय दर्शयति साध्यसाक्षात्कारे इति । सि. पायिपाविरदे सतीति द्रष्टव्यम् । पयञ्च साक्षात्कारत्पमविपक्षितं. योध्यम् । एतच सर्व प्राचीनमतनेत्ययधेयम् । व्यभिचारे पक्षभिन्न- त्वस्यति फकिका साध्यामायणमितावित्यस्य पूर्व युज्यते इति प्राहुः। गन्धमागमायावच्छिन्न इति । यद्यपि गन्धपागमापसमयावच्छेदेन ४२ ·। १२ कुसुमाञ्जलिप्रकाशब्याख्याने मकरन्दे गन्धसाधकामावादेव न गन्धानुमितिनं तु पाधात् , न च पक्षधर्म तावलात् तथा, पक्षधर्मता हि लिङ्गस्य पक्षे वृत्तिरेव, सा च साध्य सामान्यव्याप्तिमतस्तस्य पक्षीयं साध्यविशेष विनाऽनुपपन्नेत्यता- व्याप्त्या सह परामृश्यमाना पक्षसम्बन्धं साध्य साधयति, नतु पक्षतावच्छेदकत्वेन यदुपादीयते तदवच्छेदेन साध्यस्य पक्षे सम्ब न्धं, बीजाभावात् , तं विना तस्या अनुपपत्त्यभावात् । तदघच्छेदेन पक्षे साध्यसम्बन्धं विनाऽपि प्रकृते पृथिवीत्यादिहेतोव्याप्तिपक्षधर्म- ताया उपपन्नत्वात् । तथापि प्रमाणस्यायं स्वभावो यद्बाधकं विना विशिष्टवैशिष्ट्यशानमेव जनयति, तथा च ज्ञानसामान्यसामग्रीवला देव तदवच्छेदनानुमितिः स्यात्, यदि न बाधो दोप इति प्राः यत्तु यथा शब्दतात्पर्यवशेन व चिदेकस्य द्वयं क्वचिद्विशिष्टवैशि- प्टपञ्चेत्यन्वययोधद्वैविध्य, तथा सिपाधयिपायशादनुमितिद्वविध्यः मपीति, तन्न, सिपाधयिषायाः पक्षताशरीरानिष्पादकत्वेनान्यथासि तया व्यभिचारेण चानुमित्यहेतुत्वात् । न चानुमितिविशेषे तद्धे- ४४ तुत्यं, मानाभावात्, पक्षताया अहेतुत्वापाताधेति सङ्केपः । विध मानेति । वर्तमानकालावच्छिन्नेत्यर्थः।तप्रेति। पूर्वकालीनवृष्ट्येय व्या स्तस्याएव सिद्धिरित्यर्थः । याधादेव न तसिद्धिरयाधे चेष्टापत्ति रिन्यपि योध्यम् । प्रत्यक्षत्वादिति पैशपिकमतेन । न्यायमते समया- यभेदसाधनेऽनेकत्यादिकं लिमिति ध्येयम् । व्यवहारान्ययानुपपः त्तिमेवाह न होति । भेदयटितत्वेनेति। यद्यपि भेदोऽन्योन्यामाया,स च न सायधिः, किन्तु सप्रतियोगिकः अन्यथा घटो नेत्यत्र घटाने ति प्रतीत्यापत्तेः, तथापि भेदपदमत्र पृथतपरम् । अत एव भेदाघ टितत्यादिति सिद्धान्तोऽपि मगच्छते । अन्यथा तस्याप्यन्योन्यामा ४ाट यचटितत्ये पिरोधापत्तः। असाधारणेति। असाधारणान्यमाप्रेत्यर्थः। पतच स्वस्मिन्नपि स्वमहशत्वममङ्गवारणाय । तद्भित्ये इति । तर न्यरये सतीत्यर्थः। अतीतानागतेति । यधप्येवमपि गीरयं नापारतं.. तथापि प्रामाणिकं तदिति भावः । अन्यथा घटसन्निकर्षात् पटविणे कम्यापि समूहालयनस्यापतेः । तथा च तत्तदिशेयकमायो तत्तशिष्यसनिकण हेतुः अत एप मामान्यलक्षणाभ्युपगमो. जाति । धर्मिणि ममयस्य पूर्व गृहीतत्यादाह गययत्यप्रतिनिमित. पनि । ननु गययपदादेय गयपापं प्रतीत्य तदिशि समय प्रदीप्य.

·तृतीयस्तयकः ।३। त्यताह गवयपदस्यति । तादौति। लाययपुरस्कारादित्यर्थः । पू. ५०१९ चत्वस्य किश्चिग्निरूप्यत्वादाह गवयपिण्डेति । गोसहापदमिति । यद्यप्येतन पदं किन्नु वाक्यं, तत्र च न लक्षणा तस्याः पदधर्मत्या- स्, तथाप्यकपदपय लक्षणा पदान्तरञ्च नियामकमिति भावः । या. पयेऽपि लक्षणेतिमतेन पदमिह वाक्यमेयोतमित्यन्ये । शक्यसम्ब- न्यमाह गोसादृश्यसमानाधिकरणामिति । सर्वत्रान्वयेति । यद्यप्येव- मपि प्रहने लक्षणा स्यादेव, उताप्रकरणादिगा प्रवृत्तिनिमितवाच्य- त्वज्ञानात, तस्य च धर्मिमात्रेऽनन्वयात्, तथापि तात्पर्यानुपपस्या लक्षणेति परोक्तनिराकरणमात्रपरोऽयं प्रन्य इति प्रतिमाति।यदीति। उद्देश्यस्य व्याप्यत्वं विधेयस्य व्यापकत्वं प्रतीयते इति भावः। की. हा गययाति । गयपपदयाच्यः कोमित्यर्थः। गययत्वचिशिरत्यवा. च्यन्यमेवमपिन सिद्धनीत्यपि योध्यम् । तथा चेति । न तु यो- ५५०२२ गोमहशः स गययपदयाच्यात्युत्तई, येन गोसादृश्यस्य पाच्यत्यं. या योगादिना सभ्यतेति भायः । पृथिवीरचनेति । पृथिवीत्यनि- मित्तचित्रीपदयाच्यत्यमित्यर्थः । गवयत्वनेति गवयत्यनिमित्तक- गययपदयाच्यत्यस्येत्यर्थः । धार्ममानवाच्यत्वस्य शम्वादेय प्रतीने- रिति भायः । मनातेति ।गययादवाच्यस्य प्रतीती स फिलिसकरी प्रश्नः, तत्प्रतीतिश्च तस्य लिलादेव जातेनि लिहस्य मातत्यान तश प्रश्नति भायः। मयमितिलायवारय त्यर्थः। अनुमितेरिति। तथा चतरामवृत्तिनिमित्तानां परिच्छिनतीत्यययुक्तमिति । तथाऽयापी- नि । अनुमितेयापरतायच्छेदकप्रकारकत्यनियमोऽसिरपयेत्यादा- याव्यतिरकोति। पूर्वोक्तव्यतिरेकीत्यर्थः । तस्य मामान्यतारष्टस्य । ५७५१६ तपरिदकायान् एनरामयुत्तिनिमित्तसत्यापरिच्छेदकत्वात्, तसहकारणच तस्य धान्याभ्युपगमादिति मायः। यद्यपि तसा. या नापमानन्याययतारः, तथापि तर्कानयनारे सामान्यताइएर विधिप्रवृत्तिनिमित्तकायमानमनुमाप पर्पयासितत्याद पुनम्नफा- पतार उपमानप्रतिरप्रयदयति मायः । मदमालोचनीयम् । फ्ल- माणमायस्य सामान्यतोपएन्य पुनरनुसन्धानमा फलापिनुमः- साध्या ननु मानान्तरं, गौग्यात् । न पुनरनुसन्धीपमानाद गि नगदरतादपि नम्माननरामयतिनिगिनत्यपरियंदोऽनुमिन प्यापरतापच्दाकारकत्यनियमादिनि पाच्यम् । लापरगाणा. 1 ३ ·कुमुमाअलिपकाशयारपाने मकरन्द हकारेण व्यापकतानवच्छेदकस्यापि भानाभ्युपगमात, अतएवेर- रानुमाने शित्यादावेकमात्रकर्तृकत्यानुमिति, अस्तु वा तथा, तथा पिइतरद् न प्रवृत्तिनिमित्तं गुरुत्यादिति मानान्तरादितराप्रवृत्तिनि. मित्तम्त्यनिश्चये उत्तव्यतिरकिणा गवयत्यप्रवृत्तिानमित्तवत्यसिद्धि विक्लैन, न च साध्याप्रसिद्धन तत्तत्सिद्धिरिति वाच्य तथा स. त्युपमानादपि तद्विशिष्टयुधनुदयापत्तः । विशेषणक्षानं विना नद. भावात् । यदि च गययं किञ्चित्पदमगृत्तिनिमित्तं जातिविशेपत्यादि. त्यादिना तस्य तुल्पवित्तिवेद्यतया किश्चित्पदे तत्प्रसिद्धिसम्भवात. थारन, तदा प्ररतेऽपि तुल्यम् । व्यतिरेक्यन्तरेऽपीयमेय गति 1 कि. व यथा देवदत्तो जीवनमरणान्यतरप्रतियोगी प्राणित्वादिति सा. मान्यतादृष्ट तर्कसहात पुनरनुसन्धीयमानं जीवित्वप्रकारकं झानं जनयति, तथा गवयपद गवयत्वतदितरान्यतप्रवृत्तिनिमितक पद त्यादिति सामान्यतोदृष्ट तर्पसहरुतमनुसन्धीमानं गपयत्यप्रवृति निमित्तान्य परिच्छिनमु, कृत मानान्तरण । तदाह गहेश , प्रसहयारिवलनैकस्यापि विचित्रफलजनात्यादिति । अन्यथा तत्र लिगशिप वित्यानिधये पर्यापचिलंम्धावकाशा स्यात् ।त स्मात, त्यज योपमान मानान्तर, स्वीकुरु याऽर्धापत्ति संशपर णियामन्यामिति । पस्तुतस्तु महामनिपरिच्छेदउपमानारत्यार• रएप स्कुट, न तु प्रवृत्तिनिमित्तपय्यंन्तपरिच्छेदोऽपि, तस्य शाप से शक्यपत्तिये इत्यादिघटितस्य नियमतउपस्थितीमानामायान तादम्य य्यपहायना पेनानुद्देदयत्याच, तथा च गययत्यनिशि. एगव्यत्यसिद्धिरयोदया । तदिदमुनम, पिण्डयाचपग्यसिखाप पि गयपत्यमिदायपि गया-विशिष्टयाच्यावासिद्धनापमानपरि- प्लेयम्य मानान्तरात् प्रतीनिरिति। परञ्च शम्दाशिययाच्ययार गमऽपि गययत्याच्यत्यपरिच्छदार्थमुण्मानस्वाशर इति परमार्थ। नरिटमुनमायरे मामान्यायोग्याचरत्यम्य मानान्तरमनुसरः पायमिति ! नत्र प्रम' । पर व्ययहारादपि शाति प्रादरम्य पनि प्राकार प्यानमारविश्ययात् घटत्यादिपान्यायप्रदाय मानाला मानियेत, पति परायणादिमदरनं प्यनिशानिप्रादरमेय तर प्रार, तदा मन:शि मुल्यम् । तदिदमुक्त गनेशन शरिपादक विवि ·तृतीयस्तवकः ।। . अन्यथा मेव लाघवादिसहकृतं निमित्तमप्ययधारयति, यथा क्षित्यारो कर्तृ. प्राहकं कर्तुरेकतामिति । ननु प्रकृते विशिष्टशकिग्राहकं नास्ति ।, ब्दस्य गवयत्योपस्थितिकाले पर्यवसितत्यादिति चेत् । न ! गवय- स्वविशिष्टोऽयं गवयपदवाच्यः गोसदृशत्यादित्यादेलोधवसहछत- स्य सत्त्वात् लिङ्गामासादिनाऽप्यनुमित्यपिरोधाच । अन्यथा व्य- वहारादिना घटत्वादिविशिष्टशक्तिग्रहोऽप्यशश्यः । यद्वा धाम- वाच्यत्वे शब्दादेव सिखे गवयत्वं गवयपदयाव्यं गपयत्यादिति व्यतिरकिणा लाययसहकृतेन तद्वाच्यत्वसिद्धिः। तस्मात् पिण्डादेः सपक्षाधावृत्तायसाधारण्यं. तस्प सरप्रतिपक्षोत्थापकतया दोपत्या. दस्य च तसहकारेणाधिकालस्यात्, अस्तु धा गवयपदप्रवृत्तिनि- मित्तत्वमेव साध्यम्, तथा च सपक्षाभावाभासाधारण्यम् । न च साध्यामसिद्धिः, गययपवं किञ्चित्प्रवृत्तिनिमित्तमिति सामान्य- तोरठादेव सामान्यतस्तत्सिद्धेः । न च व्याप्न्यायप्रतिसन्धानदशा.' यामपि तत्परिच्छेदानवमिति याच्यं, मानाभावात् । मूलपकाशयोरनुमानदूषणप्रयासस्यासनतत्वापातात् । तदएत्ये- पि तदनयतारे उपमानायतारसम्मयात् । तथा च यत्र यत्परिच्छेदस्ता फ्लसप्रमाणभारस्यावतारः करप्यते, लाथया- स्, अतीन्द्रियादिलि) व्याप्यत्वपरामर्शपदुपनयसहस्तेन मनसा विशिएवाच्यत्वपरिच्छदेसम्भयाच्च । न चोपमिनोर्मात्यनुव्यवसाय- यलाद्विजीतायप्रमासिद्धी तत्करणासद्धिरिति वाच्यम्। संशासंक्षिप्त. म्यन्धयुद्धी ताशानुव्यवसायासिरगया गययमुपर्मानोमीत्यनु. प्ययसायस्य साम्ययुरिधिपयत्यात्, भतएवान्यत्रापि मुपचन्द्रा- दिसारश्यप्रतीती तयेति विद्वदिः परिचिन्तनीयमिति । मन्यिदमु.. पमितायेयातिव्यास लियोपहितलनिकमानवत् मारयज्ञानोपनीत स्य तर मानसम्मयादित्यरचेराह यस्तुतस्त्यिति । एवं सति हेर्नु. ५०२२ पूरयति रतेरिति निराकाहादिभिरिति । अयोग्यरित्यप्रेषनारपर्य- म्। पोग्यतासाये आमालाविरहे प्यभिचारामाधाविति ध्येयम् । शेष साप्दप्रकाश विपश्चितम् । दिनीपप्रपोगे मूले पाकालादिमचा. दित्येय हेतुः ससम्मारकत्यादित्यस्य व्यर्थत्यात् । प्रमापक हति। थाफाक्षादिमतोऽपि सहफारिपिरहेण कदाचित् प्रमानुत्पादकत्वादि. ति मापः । यद्यपि भापकत्येऽपि व्यभिचार तथापि दूपणान्तरस्य.

·कुसुमाञ्जलिममागच्यारयाने मकरन्दे व सम्भवादय नोझावित इति भाय' । निराकाति। तात्पर्यार ६श तसाध्ये व्यभिचारोऽयमुनेय । ससर्गव्यभिचारीति । आदिम पदस्मारितवादिनिहतो समगव्याभिचार्य्यव्यभिचारिमाधारणत या व्यभिचार इत्यर्थः । ससर्गन्यभिचारिसाधारण्यमेव दर्शयति यसोरिति ।नचर तत्र योग्यतैच नेति पय व्यभिचारहति याच्या यस्यानयनमित्यत्र समगन्यभिचारिणोरपि घटानयनयायोग्य स्मारितत्यात् । संसर्गस्य व्यभिचारीति चित्पाट. स तु चिन्त्य । अनिश्चयस्य सन्निहिततया तत्परामर्शम्रम पाण्यात निर्ययवेति । ६२७ योग्यतया इति। सम्भावितपदस्य लिङ्गविशेषणयोग्यतापरत्वे दूषण मिदम् । सन्दिग्यपरा ससांनिश्चयादित्येय दूपण योध्यम् । राजपदापति। यद्यपि याग्यतास चरससर्गशानसत्याग्न घ्य भिवार , तथाप्यशनितान्चयांधे तश्परतात्पय्यांनावात्तात्पश्यंच "निसाध्य व्यभिचार ति भाव । नन्विति। तथा चाकावापालिक विशेषणत्यसम्मवादनुमानएनान्तमाय इति भाय । | चिदपि तद निश्चय तत्समायोऽपि दुलम इत्यत आह स्वपरति । अतएवेति । यत एव समयसाधारण तमान हेतुरित्यर्थ । नन्वेतदेय कुतायत भाइ ६६५ याति । एतदेवति । आTETानहेतुत्वमेयेत्यर्थ । दोपयन प्रति विपय्यंग इति च सम्पभियंचन, शानहेनुत्यादित्या तात्पर्यम् । सगाति।समलामयणमेर यायमित्याशय तस्यति। भमसन प्रहस्पत्यथं । स्मारितयोरिति । एतरा मत्यन्त विशेषण यरूपनि घनम् । नन्व गारपालादायभेदान्यययोधे थाहा स्यादित्य यह गागर इति । तया चरापनिगिति भावः । यदिच तदुपस्थितिस्नदनुपला, तपाद पर मत्यमिति । अभियान नि । अभिधानमन्चयानुभव , राम्यापप्पंगसानमानिएनिरित्ययः । एलप घट' वर्ग यमि यातायध्यस्ती यन्यमपणेवमानपदाथमार ६२ पनि । पट व रमित्यादय नेताद्धयतिदायुन पारमनाये मायामागर, मिल समायोपरत्ययुन, नममयपाने निदनमायर यात. ममदात्यये । मायामाहामा म गाय र मान्यपधारिग्गामा घर फर्णयामिति । थापा पादित सम्माययातामधेपम् । उपर्शयापार শ। এ ঘদ্বিগ ধাবা যাযা। स्वम्पर ·तृतीयस्तवः ।। व्युत्पत्तिग्रहो व्यवहारादिति तस्योपजीव्यत्यमित्यप्याहुः । दोपयदि- ति । अत्र हेतुइये तात्पर्यम् । न चाचहेतोर्षिसंवादिशुकवाक्ये व्य- भिचार', दोपयत्पुरुषाप्रणीतसतात्पर्य्यकपदस्मारितत्वस्याधहेत्व- धत्वात्। तच्चति । न च पौनरुक्त्यं, विशेषतः साधनात् । तयोरिति लक्षणप्रिनिगमनयोरित्यर्थः । ननु प्रकरणादीनामननुगमेनाहेतुत्यादि- स्युक्तामत्यम्चेराह यद्वति। ७२२४ विठोप्यस्येति । विशेयस्यापीत्यर्थः । तया चाभ्युपगमवादोऽयमिति भावः । आवश्यकाकाहादिसाचिव्यादिति यदुक्तं; तर तदावश्यक- स्वे हेतुमाह अन्ययसामान्येति । अतएवेयं फकिका, ने चेत्यस्य पूर्व- युज्यते इति प्राहुः । कोष्ठगत्या यस्तुगत्येत्यर्थः । अन्धिताभिधाना- दिनमिति प्रभाकरमित्यर्थः । त्वयाऽपीति। अन्यथा कचिदन्यपधीपू- ७२.५ चकत्वं कचिदनन्वयाग्रहपूर्वकरसमिति व्यभिचारापत्तरिति भावः । यथा पदानामिति । यथा पदानां स्वार्थाभिधानशक्तिस्नर पदेप्यन्व- यधीहेत्वभिधाख्यातिशयाधानशक्तिर्याक्यार्थधीशक्तिश्चेत्यमिहि- तान्त्रयवादिनो मम भट्टस्य पक्षे गौरयं त्वयोध्यते, तथा तयाप्तानां- पदाथारशतिः पदनिष्टातिशयाधानशक्तिर्वाश्यार्यधीशक्तिश्चेति श. क्तियगीरयमिति भावः । तथा ममापीति । तथा च पदानां प्रयोजक- ७९६१६ स्वमार्थ न तु हेतुत्वमिति भावः । प्रयोजकत्ये प्राचीनसम्मतिमाह न विमुञ्चतोति । व्यभिचारजातीयतयत्युपलक्षणं, निर्यापारम्वा. दित्यपि द्रष्टव्यम् । ननु पदार्थस्मरणवत् पदज्ञानमपि न करणं, धी- स्प्रेक्षिकान्ययानुभरे प्यभिचारात् । किञ्च, फ्लमप्रमाणभावन मन- सा पदार्यस्मरणसहफ्तेनीटक्षिकायदन्ययमहोपपत्ती मानान्तरफ- रूपने गौरयमित्यत आह अनुभवविशेषइति । औक्षिकव्यावृत्ता- ८००१२ म्दप्रयोज्यज्ञानिमतीत्यर्थ । तथा च नोक्तव्यभिचार। गौरव प्रा. माणिक, विजातीयममासिद्धी तत्कारणस्यावश्यकत्यादिति भारः। ननु तरिसचिरेर कुनाति चेन् । न । अनुमिनोमीत्यादिवत् टपोमी. त्यनुध्यनसायात् । ननु प्रत्यक्षमामग्रीवलयानन्मानसप्रत्यक्षमाम- प्रासाप नवदयम्गाय इति चेत् । न । लौफिफप्रत्यक्षमामप्रधास्त- थाप्यलांकिकमत्यक्षमामप्रथा दुर्यलत्वात्, अन्यथा अमितरप्यु- छेद म्यार । ननु भयोम्पन्यापारदर्शनान् प्रयोजकत्यमा गृपने न तु तुवं, यन्यपश्यतिरकादः साधारणनया तासंतायकारवादि- ·, १८ कुसुमाञ्जलिममाशव्यारयाने मकरन्दे ८०१८ त्यरुचेराह किञ्चति । नन्वन्वयविरोधिपदाजन्यपदार्योपस्थितित्वे नान्वययोधकत्यम्, अन्यथा तवाप्याकालादिवैकल्याच्छाम्दान्य ययोधानिष्पत्यूहो व्यपहार स्यादित्यरुचेराह पदादिति । सर्वधि पयामिति । तथा च तस्य जगत्कर्तृत्य न्यायप्राप्तमित्यागमोऽन्यपर इत्यर्थ । सर्गप्रलयययोरिति। अत्र सगति सम्पातायातम् । प्ररपेऽपि व्योमादिवप्नित्यागमसत्चे न विरोध , तथापि वर्णनित्यत्वेऽप्यानुष पींघटिनस्यानित्यत्नात् प्रवाहनित्यत्यात् प्रगहनित्यत्व याच्य, तत्रेदमुत्तरामिति भावः । शब्दयोरिति । यद्यपि मिथ प्रतियवाद् या घो न भवत्येव, तथापियाधो न दोपइत्यर्थ । साधकागमस्येति दो प । याधपत्याभिमतागमस्यान्यार्यपरतया विरोधाभावेनाप्रतिरो ८३ धात्वादिति मार । असार्चयापत्तेरिति । उपदेश विना प्रपतर त्वस्याशानादित्यर्थ । प्रमाणपदवेयर्थ्यमारायाह पारणामाय इति। तथा च प्रमाणामायेनेत्यपि मूल सामान्य यातिविषयमित्यर्थ ।। च्छाद्वारेति । उपदेश पिनेति शेष । इच्छाद्वारेति पूरण यद्यप्यफल तथापि प्रमामात्र सामान्यलक्षणादिभिरप्युपपद्यते इतीच्याजना- पागादेरिटसाधनत्यानमुपदेश विना नेत्याशयेन तदुक्म् । प्रपत मायेति । एसाधनन्यादिप्रकारवयागादिप्रमोत्पादनार्यमित्यर्थः । ८१४ नन्येयमपि घेदान्तररुप उपदेश पथमित्यत माह प्रतिपुरुषमिति । नन्येवमपि च्याप्तिमान नायातमत माह च्याप्तिझान विनति । उपपादकोति । उपपादकत्यामिमतकल्पनेत्यर्थ । पंति त्यया स्वरूपस मातेरेय कल्पनाऽन्येनाम्युपगमादिति माव' । यद्यपीति।मत्र,प्ररते विपतितमिति संप । पर्गन्यापि व्याप्यच्यापकमायसम्मयादिति प्येयम् । यदा नेति। व्याप्यएय नमयप्रयेशादिति माय । उभयति । यद्यत्यय माय पति न प्यातिनिधय स्यान्, तपापि प्रत्यक्षामाये प्यनुमानादपि तरसम्भय इति माप । व्यासापपी युपलक्षण, तप्रिय सार. येायपि योप्यम् । उपरीति तथाच तत्रापि सामानाधिकरण्यो पम्यानिलियर्य ना स्थमिदमकमियर यनानमिति विनायम्य प्रतियोगिनो मायादेय मशिराप यारानयाद पति । नाप्रमा पदयपिरोपानम्य परपल्यान् रिमापधमानमित्यरातमि पत भार भनुपपत्रनयनि नानि । पयिषपायनापीय प्रमाण Com पोरिति । पत्र पत्र विरोधमान तपम्नविण्यतयप, यत्र पार ·. हतीयः स्तवकः । ३॥ यिकविरोधज्ञानशान्तिस्तत्र विषयमेदकल्पनयैवेति व्याप्तिरेयेत्यनुमा- नादेव विषयभेदकल्पनाऽपीति नापत्तिरित्यर्थः । सामान्येति । पर्व- तो यहिमानिति सामान्यतो प्राहकस्यत्यर्थः। विशेषत इति । अर्वा- ८९ म्भागावच्छेदेनेत्यर्थः । न विरोध इति । तथा च कुतस्तग्नानं करण- मिति भावः । ननु वहिमानयमित्यादि पूर्वपक्षे प्रथमं नार्थापरयन्तर- मुक्तं, तथा च नाप्युत्तरत्यसङ्गतमत आह अर्वाग्भागेति। यदि चेति। यद्यपि प्रमाणयोरेव विरोधस्तथात्वेन पराभिप्रेतः प्रकृते च न तथा, तथापि यत्रापि व्याप्तिस्तत्र मानान्तरकल्पने विरोधान्तरस्यापि त. थात्वं स्यादित्याशयेन तदुक्तमिति ध्येयम् । तथा चार्थापत्तिकल्पि- तमित्यत एवकारो भिन्नक्रमः । तथा च तस्यां दशायां मानान्तराभा- घादापत्तिकल्पितं जीयित्ममुपजीव्यय लिङ्गविशेपणनिश्चयेऽनुमा- नादहिसरवशानं त्वयाऽपि वाच्यम्, एयावश्यकतयाऽर्थापत्यय यहिःसस्वनिश्चयोऽस्तु, कृतमन्तरा जीवित्वनिश्चयेनेति तर्कशरीरमे- वेदं द्रष्टव्यम् । तेन संशयस्य वहिःसत्त्यकल्पकत्वादिति नोपसंहार- विरोधा, नया जीवित्वस्यापत्तिकल्पनोपवर्णनेऽपसिद्धान्त इति । जीवननियमेति । गृहे नास्त्येयेति नियमनाहकमत्रोत्तम् । अतएव ९०९ जीवनगृहामावग्राहकयोरित्येय कचित् पाठः। नापीति मधिकरणेति शेषः । अतएवाह अत्यन्तैति । घायौ रूपात्यन्तामावग्रहे अधिकरणे- प्रतियोगिप्रमाऽसिद्धेत्यर्थः गौरवादिति उमयकारणकल्पने गौरवादि- त्यर्थः साक्षादिति तथा चेन्द्रियवंन साक्षात्प्रतीतीकारणतापच्छे. ९२२२२ दकमारमाश्रयादिति तत्साधने याध इति भावः । यद्यपि स्मृत्यजन- कक्षानकारणमनोयोगाश्रयत्वादिना तनिर्वचने नोक्तदोषः, तथापि समाधिसीकर्यादाह तथापीति । अत्र रासनप्रत्यक्षे न्यभिचारवार- पायाजन्यान्तम् । एतच्च रूपाभायबुद्धी चाक्षुपत्वसाधने रसाभाव- वुद्धी रासनत्यसाधने चाक्षुषप्रत्यक्षपय तद्वारणाय तदित्यवधेयम् । अप्रसिद्धिवारणाय प्रथमवहि-पदम् । मनोमात्रकरणके व्यभिचारा- दाह यहिर्षिपयकेति । ऐसे व्यभिचारादाह अन्येति । अनुमित्यादी व्यभिचारादाद साक्षात्कारित्यादिति । न चोपनीतविपये मानस ९२२२ प्रत्यक्ष व्यभिवारः, जन्यपदैन लौकिकत्यस्य विवक्षितत्वात् । य. स्तुतो पदिपियकजन्यत्यय स्वार्थिककन्प्रत्ययावाहिर्षिपयजन्यत्य- विवक्षितम् । तस्य च विषयाजन्यत्वादिति ।। नन्वस्तु तर्हि स- .

·१८ कुमुमाञ्जलिमकाशव्याख्याने मकरन्दे ८०1१८ त्यस्चेराह किञ्चति । नन्वन्वयविरोधिपदाजन्यपदायाँपस्थितित्वे. नान्धययायकत्यम्, अन्यथा तवाप्याकाहादिवैकल्यान्छाम्दान्य ययोधानिपत्यूहो व्ययहारः स्यादित्यरवेराह पदादिति । सयवि. पयायमिति । तथा च तस्य सगकर्तृत्वं न्यायप्राप्तमित्यागमोऽन्यपर इत्यर्थः। सर्गप्रलयययोरिति अय सगैति सम्पातायातम् । प्रलपेऽपि व्योमादिवभिन्यागमसत्ये न निरोधः, तथापि वर्णनित्यत्वेऽप्यानुप- चींटिनस्यानित्यत्वात् प्रवाहनित्यत्यात् प्रगहनित्यत्वं धान्यं, तत्रेदमुत्तरामिति मावः शब्दयोरिति । यद्यपि मियः प्रतिबन्धाद्या यो न मयत्येव, तथापियायो न दोपइत्यर्थः । साधकागमस्येति दो. पः । वाधकत्वाभिमतागमस्यान्यार्थपरतया विरोधाभावेनाप्रतिरो. ३ पात्यादिति भावः । यसायापत्तरिति । उपदेश विना प्राक त्यस्यामानादित्यर्थः । प्रमाणपदयेयर्थ्यमातड्याह कारणामाय इति। तथा च प्रमाणामावनेत्यपि मूलं सामान्यन्याप्तिविषयमित्यर्थः । च्छाद्वारेति । उपदेशं विनेति शेपः । इच्छाद्वारेति पूरणं यद्यप्यफलं, तथापि प्रमामा सामान्यलक्षणादिमिरप्युपपद्यते इतीच्छाजना- यागादेरिटसाधनत्यानमुपदेशं यिना नेत्याशयेन तदुक्तम् । प्रपत्र, मीयेति । इएसाधनन्यादिभकारकयागादिममोत्पादनार्थमित्यर्थः । १४ नन्येवमपि पेदान्तररूप उपदेशः कथमित्यत याह प्रतिपुरुषमिति । मन्येयमपि ग्याप्तिमानं नायातमत याद ध्यात्तिहानं विनेति । उपपादति । उपपादश्यामिमनरल्पनेत्यर्थः। ति त्वया स्वरूपात पामेरेय फापनाऽगन्यनाम्युपगमादिति मायः । यद्यपीति मनमरते चियक्षितमिति दोषः परीत्यादि म्यायव्यापकमायसम्मयादिति प्येयम् । यदा नैति। प्यायपय मप्रयंप्रयेशादिति भावः। उमपति। याप्येवं मंशय इति न प्यानिनिश्चय यात्, तपापि प्रत्यक्षामाड- प्यनुमानादपि तम्मम्मय नि माय' । य्यामायपी युपलभ, तनिश का ये पायरियाध्यम् ।उपर्गति तयाच तत्रापि मामानाधिकरायमे. प.प्यातिरित्ययः । ननु स्पूनमिदमकमियरत्यवानमिति द्वितीयम्य प्रतियोगिनो मायादेय म पिरोपरयावाद पनि । ननु प्रमा पम्पपिगपमानम्य कापायान् रिमनुष्पधमानमित्यागामि पर मार भनुमति नातिापयिषयनारय । प्रमाण- र पोरिति । पर पत्र नियमानं नाविण्यनयर, पत्र पार.

·तृतीयः स्तवकः । ३। १९ यिकविरोधज्ञानशान्तिस्तत्र विषयभेदकल्पनयैवेति व्याप्तिरेवेत्यनुमा- नादय विषयभेदकल्पनापीति नार्थापत्तिरित्यर्थः । सामान्येति । पर्य- तो चह्निमानिति सामान्यतो ग्राहकस्येत्यर्थः । विशेषत इति । अर्वा- ८९ म्भागावच्छेदेनेत्यर्थः । न विरोध इति । तथा च कुतस्तज्शानं करण- मिति भाषः । ननु पहिमानयमित्यादि पूर्वपक्षे प्रथमं नार्थापत्यन्तर- मुक्तं, तथा च नाप्युत्तरेत्यसकतमत आह अर्वाग्भागेति। यदि चेति। यद्यपि प्रमाणयोरेप विरोधस्तथात्वेन पराभिप्रेतः प्रश्ते च न तथा, तथापि यत्रापि व्याप्तिस्तत्र मानान्तरकल्पने विरोधान्तरस्यापि त- थात्वं स्यादित्याशयेन तदुक्तमिति ध्येयम् । तथा चार्थापत्तिकल्पि- तमित्यत एवकारो भिन्नक्रमः । तथा च तस्यां दशायां मानान्तरामां- घादर्थापत्तिकल्पितं जीवित्यमुपजीव्यय लिङ्गविशेषणनिश्चयेऽनुमा- नादहिःसत्त्वज्ञानं स्वयाऽपि वाच्यम्, पवञ्चायश्यकतयाऽर्थापत्यय यहिःसत्वनिश्चयोऽस्तु, कृतमन्तरा जीवित्यनिश्चयेनेति तर्कशरीरम- घेदं द्रष्टव्यम् । तेन संशयस्य बहिःसत्त्वकल्पकत्वादिति नोपसंहार- विरोधः, न वा जीवित्वस्यार्थापत्तिकल्पनोपवर्णनेऽपसिद्धान्त इति । जीयतनियमेति । गृहे नास्त्येवेति नियममादकमत्रोक्तम् । अतएव ९०१९ जीवनगृहाभावग्राहकयोरित्येव क्वचित् पाठानापीति अधिकरणेति शेषः । अतएवाह अत्यन्तेति । वायौ रूपात्यन्ताभायग्रहे अधिकरणे- प्रतियोगिप्रमाऽसिद्धेत्यर्थः। गौरवादितिाउसयकारणफल्पने गौरयादि- त्यर्थः। साक्षादिति। तथा चेन्द्रियत्यं न साक्षात्मतीतो कारणतावच्छे- ९२२२ दफमारमाश्रयादिति तत्साधने याध इति भावः। यद्यपि स्मृत्यजन- कशानकारणमनोयोगाश्रयस्यादिना तनियंचने नोक्तदोषः, तथापि समाधिसोकांदाह तथापीति । अन रासनप्रत्यक्षे व्यभिचारवार- णायाजन्यान्तम् । एतच रूपाभाययुद्धी चाक्षुपत्वसाधने रसाभाव- युद्धौ रासनत्वसाधने चाक्षुरप्रत्यक्षएव तद्वारणाय तदित्यवधेयम् । अप्रसिद्धिवारणाय प्रथमवहि-पदम् । मनोमात्रकरणके व्यभिचारा- दाह बहिर्विषयकेति । पेशे व्यभिचारादाह जन्येति । अनुमित्यादी व्यभिचारादाह साक्षात्कारित्वादिति । न चोपनीतविषये मानस- ९२०२४ प्रत्यक्षे. व्यभिचारः, जन्यपदेन लौकिकत्वस्य विवक्षितत्वात् । घ- स्तुतो यहिर्विषयकजन्येत्या स्वार्थिककन्प्रत्ययादाहिर्विपयजन्यत्य- विवक्षितम् । तस्य च विषयाजन्यत्वादिति । नन्यस्तु तर्हि स. 4 ·२० कुसुमाञ्जलिममाशब्याख्याने मकरन्दे वर शातैवानुपरब्धि करणमित्यत आह अनुपलब्धेरपीति । सामान्यामावेन उपलम्भसामान्याभानेन विशेषाभावानुमानमित्यर्थः। इन्द्रियजन्यवति । इन्द्रियसन्निकर्पजन्यत्वेत्यर्थ । तेन नोत्तरविरोध । इन्द्रियविशिष्टसन्निपहेतुन्ये इन्द्रियहेतुन्यमपीति न विरोध इत्यन्या- शायमानकरणत्वमाश्रित्याह ज्ञातेन्द्रियेति । चभुर्गतिमत् गतिशून्य सयोगित्वादित्यनुमितेरित्यर्थ । नन्वेवमसाक्षात्कारित्वमपि तत्र न स्यादिन्द्रियसनिकर्पान्यकरणस्य तत्र प्रयोजयत्वादित्यत आह अ ९३३२५ साक्षात्कारित्वस्येति । तथा च साक्षात्यारित्वप्रयोजमस्याशातर णत्वस्याभावादेव तत्र तदुपपद्यते इति भाव । ननु परोक्षत्वमसा क्षात्कारित्गमि येक, तञ्च जातिरूप, न तूतोपाधिरूपमित्यत आह अनुभनत्वेनेति । स्मृतेरपि परोक्षत्वादिति भावः । एतद्यापलक्षणम् । तजातित्येऽपि शायमानकरणप्रयोज्यत्वाभ्युपगमे गत्यनुमिता तदुप पद्यतएयेत्यपि योध्यम् । न चेति । इन्द्रियत्वेनेन्द्रियजन्यत्यमित्यर्थ । तथा चेन्द्रियाजन्यतया असाक्षात्यारित्वामिति भाय । अयासिद्धि ९३।२७ माह प्रश्तेऽपीति। तत्त्वादिन्द्रियजन्यत्वादित्यर्थ । अन्यथा यथाशुत विरोधापस । ननु पायोरतीन्द्रियतया त्वगिन्द्रियोपनीत इत्ययुग मत माह पायोरिति । तथा चति । यद्यपि यायी रूपामावविशयि या धी साक्षात्कारित्यन तदभिमतैय तत्र च नोक्ता सामग्री, तथापि साक्षात्यारित्वेन त्यदभिमतेत्यम्याशातानुपलब्धिजन्यत्येनोभयसि देत्यर्थ इति ययम् । अन्यथा तु चिन्त्यम् । माक्षात्यारित्यति स्त्र मते । यदि चेति । तथा च नत्र यदुनानुपलब्धियंपल्यादनन्यगत्या इन्द्रियप्राधएयाभाय इति भाव । युज्यतरमाह रिति । भत्यसश्चात। यद्यप्यय स्वरूपसदनुपरधिप्रायत्यमान सिध्यति, त थापि पुगेनयुक्षयटम्मन प्रत्यक्ष यमुन मिति ध्येयम् । चतुपति। तथा च प्रतियागिमाहन्द्रियेणाधिकरणसनिकर्षपयाउपर घिसाद पारी मच तयारस्येयनि माय । भकारणमंय अप्रयाजस्मयेत्य छ । परम्परागरण पारशरणम् । तथाय पति कारपचास्य गारोपसयाम्युपगमे दण्डरमादपि नयायं घगपंदनुपाति शिप: । नयाग योग्यतायटषतपास्यश्यापक्षणीयम्यापार सीणगाप्रपामायग्राहलय मिमिनि माप | Trमायति । उपरम्पयशालतापा परमारपरयापदमायन तदमायोजमायो દાદ ·तृतीयस्तवकः ।। २१ . इत्यर्थः । प्राकट्याभावालगत्यभ्रमं वारयप्ति रूपज्ञानाभाव इति । न चेत्यनिमग्रन्थेन गतार्थत्वात् कायेत्यादि व्यर्थमिति विकल्पयति दृश्यमानेति । ननु व्यवहारसामान्याभावस्य काप्यसिद्धरनेकान्तिक- त्वमसिद्धमिति विकल्प्य योजयति अन्त्येऽपीति । बाद्ययोरिति । य-९८७ धपि व्यवहारामावोनशानाभायान्तर्भूतस्तस्यततोऽन्यत्यात्,तथापि शानाभायेनैव सोऽप्यनुमेयस्तम्मानञ्चात्माश्रयादिनाऽसम्भवीति व्य- वहाराभावोऽशक्यनिश्चयः । एष तदाभयधाभाषस्तद्विषयमा- कटयाभायः, तस्यापि तदनुमापकत्वे चक्रकादिना लोऽशक्यनिश्चय- इत्यत्र तात्पर्यम् । शनाभाधान्तभूतो ज्ञानघटितप्रतियोगिकतयां शा. नाभायवदतीन्द्रिय इत्यर्थः । ज्ञानामावश्चेति । तन्वानमित्यर्थः । य-९८।१३ वा, अनुमेय इति पूर्वोत्तमनुपजनीयम् । अनुपलब्धेरैवेति।प्राकट्याभा. 'वस्त्वयोग्यमपि गमयिष्यतीत्यर्थः। सैवेति ।तच दूपितमितिभावः। त- थेति। अनुपलब्धिरप्यधिकरणधर्मज्ञाननिरपेक्षसापेक्षा स्मादित्यर्थः। लिशादीति । अत्रानुभवपदं व्यथै स्मरणस्यापि दृष्टान्तत्वेन साध्यय- स्वाभ्युपगमात् अतएव परिमले शानत्वस्येति पाठ इति वदन्ति । यस्तुतो यथाश्रुतसाध्ये मनसैव सिद्धसाधनप्रसङ्गान्मनोमिनेन्द्रिय जत्वमिन्द्रियत्वेनेन्द्रियजत्वं वा तदर्थः। तथा च स्मरणे व्यभिचारा- दनुभवपदामिति । द्वितीयदृष्टान्तेऽनुशयप्रकाश एवायं प्रकाशकृत इति प्रतिभाति । अतएवाह साक्षादिति । यद्यप्यात्ममनोयोगलक्षणतद्यापारस्य ९९१२२ न व्यवधानमन्यथा चक्षुरादावपि तथात्वन याधापतेः, तथापि नि- रक्तएव तात्पर्य्यम् । यथाश्रुतमभिप्रेत्याह साक्षादिति । विपक्षइ- ति । तया चाप्रयोजकत्वपरोऽयं अन्य इत्यर्थः । भावविषय- त्योपाधिपरस्तु नेत्याहन चेति । न स्वित्ययः । इत्यर्थइति शेषः, भाषामावविषयतयेति यदि पाठः क चित्तदाऽभावपदं सम्पाता- यातम् । अभावस्मरणइति । एतश्च यथावते । पस्तुत उपनीता- भावप्रत्यक्ष तथात्यम् । अटष्टादिना अर्थान्तरादाह लिलादीति । पत- १०२२२ शानुमित्याग्रंशे सिद्धसाधनवारणाय । घटादिममाऽशे तद्वारणाया. मावति । स्मृत्यशे वाधवारणायाद प्रमेति । अनुपलब्धधा अर्थान्त- रादाह भावेति । शरीरादिनाान्तरादाह असाधारणेति । प्रति- योगिशादिनाऽर्थान्तरादाह करणेति । अनुभवकरणेत्यर्थः । अन्यथा . . - ·LEAR । २२ कुसुमाञ्जलिप्रकाशव्यारयाने मकरन्दे पक्षे हेतौ च प्रमात्वपर्यन्तस्य वैयऱ्यांपत्ते । यदि च कारणेति पा ठ , तदापि तव तात्पर्यम् । ईश्वरप्रमाया व्यभिचारादाह अस्म दादीति । मुखायभावप्रमाया व्यभिचारादाह अभावेति । याह्याभावे त्यर्थ । प्रमापद स्मृती व्यभिचारवारणाय अनुभवपर भ्रमेऽपि साध्य सत्त्वात् । चक्षुष्टादिकमित्यनुमानमन्यच्च सर्व प्रत्यक्षप्रकाशे विष १०.२० चितम् । विशिष्टज्ञानमात्रेति । विशिष्टप्रत्यक्षमात्रस्य न विशेषणनि विकरपफजन्यत्वनियम इत्यर्थ । सम्बन्धघटकतयेति । सम्बन्धरूप तयेत्यर्थ । सत्तावानिति । न च सामान्यविशेषाभ्या व्यभिचार त निन्नवे सतीत्यापादकविशेषणात् । वस्तुतो भावः स्यादित्यर्थ, तन नोक्दोष । ननु साक्षात्परम्परासाधारणमालोचनपूर्वकत्वमनु मानादियदभावशानेऽप्यस्त्या, तद्धेतुप्रतियोग्यादिशानस्य तत्पूर्व कत्यनियमादिति परस्य नानिष्टमित्यत आह प्रमाणविषयत्वमिति । तथा चामयानकत्यादिना यथा नेय व्याप्तिस्तथा प्रत्यक्षविशिष्टज्ञान स्य निर्विकल्पकजन्यत्यव्याप्तिरपीति भाव । लिगासनतेराह यद्य १०२४ मावोऽस्ताति । भावरूपत्वे च तस्य सयोगादिनैव ग्रहापरित्युत त्यादिति माव । तथेति । तथा च मावशानेऽप्यभावानुपा धरेव प्रमाण स्यादिति भाव ॥ इति महामहोपाध्यायधीरचिदत्तविरचिते कुमुमाल रिमकरन्द तृतीय स्तवक ।। पषयी नारायणका पुस्तका पर ·सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जलौ चतुर्थः स्तबकः ॥ ४ ॥ सत्त्वेऽपि तस्याप्रमाणत्यादिति चतुर्थी विप्रतिपसिमुत्थापयति- ननु सदपीश्वरज्ञानं न प्रमाणं, तल्लक्षणायोगा- त् । अनधिगतार्थगन्तुस्तथाभावात् । अन्यथा स्मृते- रपि प्रामाण्यप्रसङ्गात् । न च नित्यस्य सर्वविपयस्य चानधिगतार्थता, व्याघातात् । अन्नोच्यते ॥ अध्याप्रधिकव्यासेरलक्षणमपूर्वक् ॥ यथार्थानुभयो मानमनपेक्षतयेप्यते ॥१॥ न घधिगतेऽर्थे अधिगतिरेव नोत्पद्यते, कारणा- नामप्रतियन्धात् । न चोत्पद्यमानापि प्रमातुरनपेक्षि- तेति न प्रमा, प्रामाण्यस्याऽतद्धीनत्वात् । नाऽपि पूर्वाविशिष्टतामात्रेणाप्रामाण्यम्। उत्तराविशिष्टतया- पूर्वस्याप्यप्रामाण्यप्रसङ्गात् । तदनपेक्षत्वेन तु तस्य प्रामाण्पे तदुत्तरस्यापि तथैव स्यादविशेषात् । छिन्ने कुठारादीनामिव परिच्छिन्ने नयनादीनां साधकतम- त्वमेव नास्तीत्यपि नास्ति, फलोत्पादानुत्पादाभ्यां विशेषात् । तत्फलं प्रमैव न भवति, गृहीतमात्र- गोचरत्वात् स्मृतिवदितिचेद् न । यथार्थानुभवत्व- निषेधे साध्ये धाधितत्वात् । अनधिगताधा सिद्ध साधनात्, साध्यसमत्वाचाव्यवहारनिषेधे तनिमित्त- विरहौपाधिकत्वात्, बाधितत्याच । न चानाधिगता- .

·सपकाशे न्यायकुसुमाञ्जली ऽर्थत्वमेव तन्निमित्तं, विपर्ययेऽपि प्रमाव्यवहारप्रसङ्गा- त् । नापि यथार्थत्वविशिष्टमेतदेव, धारावहनवुद्धय ऽव्याप्तेन च तत्तत्कालकलाविशिष्टतया तत्राप्यनधि- गतार्थत्वमुपपादनीयम् । क्षणोपाधीनामनाकलना त् । न चाज्ञातेष्वपि विशेषणेषु तजनितविशिष्टता प्रकाशते इति कल्पनीयं, स्वरूपेण तज्जननेऽनागतादि | विशिष्टताऽनुभवविरोधात् । तज्ज्ञानेन तु तज्जनने सूर्यगत्यादीनामज्ञाने तद्विशिष्टताऽनुत्पादात् । न चैतस्यां प्रमाणमस्ति । नन्वनुपकार्यानुपकारकयो विशेषणविशेष्यभावे कथमतिप्रसङ्गो वारणीयः ।। व्यवच्छित्तिप्रत्यायनेन व्यवच्छित्तौ स्वभावेन । अन्यथा तवाप्यनवस्थानादिति ।। नन्विति।गन्तुर्वाधकस्य॥ अनधिगतार्थगन्तृत्यञ्च फलप्राकालिक समानाधिकरणक्षानाविषयविषयकत्वम् । वेदो न प्रमाणमप्रमा ऽनुभयमूलकत्यादिति भाव । तदेतल्लक्षण यथार्थत्वेन विशेपित, न वा ? आये प्रमाभूतधारावहनबुद्धायव्यापकम् । अन्त्ये च भ्रमे ऽतिव्याप्तिरित्याह॥ अव्याप्तरिति ॥ ग् दर्शन,भावपरतया। अनधि गतार्थविषयकत्व न लक्षणमित्यर्थ । स्वमते प्रमाणलक्षणमाह ।। ययाति ॥ अनोत्तदोषाभावादित्यर्थ । ननु यथार्थानुभववद् यर्थार्थ स्मृतिरपि प्रमा किं न स्यात् ।। यथार्थत्वस्यैव तन्त्रत्यादनुभवत्वस्य व्यर्थयादित्यत आह ॥ अनपेक्षतयेति॥ स्मृतेर्यायाध्यापि स्वकारणी भूनान्यूनानतिरितविषयकानुभवयाथार्थ्यापेक्षा,नत्यनुभयस्येत्यर्थ ॥ मतदधीनत्वात्, प्रमाप्रपेक्षाऽनधीनत्यादित्यर्थः ॥ पूर्वाविशिष्टता पूशानान्यूनानतिरित्तविषयतेत्यर्थ यदि चोत्तरशानानपेक्ष पूर्यज्ञान मिति स्थविषय तत् प्रमाण, तदा पूर्वमानानपेक्षमुत्तरमपि तथेत्याह।। तदनपेक्षत्वेनेति ॥ यद्यप्युत्तरमान विशिष्टज्ञानत्येन विशेषणशाना Srमकपूर्वानापेक्षम् । अन्यथा सामप्रीतील्ये धारावादिधियां प्रमो ·चतुर्यः स्तवकः । ४।। ३ न स्यात् । तथापि विशेपणमात्रविषयतया तथा, न विशिष्टविषयत. येति भावः ॥ फलोत्पादेति ॥ छिन्ने छिदा न सम्भवति । शाते तु शानान्तरं सम्भवत्येवेत्यर्थः॥ साध्यसमत्वादिति ॥ अमात्याभावस्य गृहीतमात्रग्राहित्यरूपतया साध्याविशेषादित्यर्थः ॥ व्यवहारेति ॥ प्रमाशइवाच्यत्यव्यतिरेके साध्ये तत्प्रवृत्तिनिमित्तरहितत्यमुपाधि- रित्यर्थः । न चायमुपाधिः साधनाव्यापक इत्याह ।। न चेति ।। धारा- बहनति ।। इन्द्रियार्थसनिकधारस्तृतीयः क्षणस्तदिन्द्रियार्थसन्नि- कर्पजज्ञानोत्पत्याधारः, अव्यासक्तमनसो यावत्सहकारिसाकल्ये सत्यनाद्येन्द्रियसत्रिकाधारक्षणत्याद् द्वितीयक्षणवदिति धारावहन युद्धो मानमाहुः ॥ ननु सूर्यगत्यादिरूपकालावच्छेदकोपाधिविशिष्टतत्तदर्थविषय- त्वेन तासामप्यधिकविषयकत्यम् । एकस्मिन् क्षणे योगपद्यनिषेधेन तस्यावश्यकरवादित्यत आह ॥ न चेति ॥ घटोऽयं घटोऽयमित्यादि- धुद्धिधारायां विषयभेदानुपलम्भाज्शानायौगपचं स्वरूपसत्क्रमिक- क्षणभेदमादायेति भावः । उपाधयो यदि स्वसत्तया विशिष्टती जन- येयुः, तदाऽनधिगत घर्माणामविद्यमानतया तद्विशिष्टताऽनुभयो न स्थादित्याह॥ स्वरूपेणेति ॥ अथ स्वासत्त्वेऽपि ज्ञानसत्तया ते तां जनयन्ति,तत्राह ॥ तज्शाने- ति॥ गन्वसन्तस्ते सत्तामात्रेण, नासन्तश्च स्वशानसत्तया तां जनयन्तीति नोक्तदोष इत्यत आह ॥ न चैतस्यामिति ॥ एतस्यां वि- शिष्टतायाम् । विशेषणविशेष्यभायानुपपति तत्र मानमा: ॥ नन्यि- ति ॥ विशेषणेन विशेप्ये विशिष्टतारयधोत्पादनं बिनच स्वसम्य- घादेव व्यावृत्तिबुद्धिजननेन तदुपपत्तिरित्याह ॥ व्यवच्छित्तीति । न च विशिष्टक्षाने सा भासते, विशेषणविशेष्यसम्यन्धातिरिक्ताया- स्तस्या अननुभवान् । ननु चाभावविशिष्टबुद्धेर्विशिक्षानत्वात् संयोगादियाधेन वैशि- प्ठ्यमेघ सम्बन्धी विषयोऽस्तु । मैवम् । तद्धि प्रत्यभावयति भित्र- भभिन्नं या । आधे तत्तत्स्वरूपरूपा पिशेपणतवास्तु, किमनन्त- वैशिष्ट्येन । अन्त्ये घटाभावयति पटयति घामावधीप्रसः । घटा- भावपटामाववैशिष्ट्ययोरभेदात् । तद्वैशिष्ट्यसत्वेऽपिवत्र पटाभायो नास्तीति चेन्न । पटामावाभावस्य मावंत्वे पटस्य प्रतिवन्धफतया ·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली सदभावस्य हेतुत्वात् । सस्य च वैशिष्ट्यसम्बन्धेन तत्र सत्यात् । अभावत्वे च तस्यापि वैशिष्ट्यसंवन्धेन तत्र सत्त्वात् । न चाभाये. ऽपि समयाय एव सम्बन्धः । तत्साधकविशिष्टयुद्धरविशेषादिति वाच्यम् । समवेतकार्यत्याद् ध्वंसनाशे पटाधुन्मन्ननप्रसङ्गात् । न च तत्र भावत्वं तन्त्रं, गौरवावपरीत्यापत्तेश्चेति सझेपः ॥ । ज्ञाततैवोपाधिरिति चेत् । न । निराकरिष्यमाण- 'त्यात् । तत्सद्भावेऽपि वा स्मृतेरपि तथैव प्रामाण्य- प्रसङ्गात् । जनकागोचरत्वेऽप्युत्तरोत्तरस्मृतौ पूर्वपूर्व- स्मरणजनितज्ञाततावभासनात् । अस्तु वा प्रत्यक्ष यथा तथा, गृहीतविस्मृतार्थश्रुतौ का वार्ता । अप्रमै- याऽसावितिचेत् । गतमिदानी चेदप्रामाण्यप्रत्याश- या। न घनादौ संसारे स्वर्गकामो यजेतेति वाक्या ऽर्थः केनचिन्नावगतः । सन्देहेऽपि प्रामाण्यसन्देहात् । न च तत्रापि कालकलाविशेपाः परिस्फुरन्तिान चैक- जन्मायच्छेदपरिभाषयेदं लक्षणं, तत्राप्यनुभूतवि स्मृतवेदार्थ प्रति अप्रामाण्यप्रसङ्गात् । कथन्तर्हि स्मृते. यवच्छेदः १ । अननुभवत्वेनैव । यधार्थी ह्यनुभवः प्रमेति प्रामाणिकाः पश्यन्ति । 'तत्त्वज्ञानाद्' इति सूग्रणात् । अव्यभिचारि झानमिति च । ननु स्मृतिः प्रमैच किं न स्याद् यथार्थज्ञानत्वात् प्रत्यक्षाद्यनुभूति- यदिति चेत् । न । सिद्ध व्यवहारेनिमित्तानुसरणात् । न च स्वेच्छाकल्पितेन निमित्तन लोकव्यवहार नियमनम्, अव्यवस्थया लोकव्यवहारविप्लवप्रसङ्गात् । न च स्थतिहेती प्रमाणाभियुक्तानां महीणां प्रमाण- ध्ययहारोऽस्ति,पृथगनुपदेशात्।उक्तवन्तर्भावादनुप- ·चतुर्यः स्तवकः । ४॥ देश इति चेद् न । प्रत्यक्षस्यासाक्षात्कारिफलत्वानुप- पत्तेः, लिङ्गशब्दादेश्च सत्तामात्रेण प्रतीत्यसाधन- त्वादिति ।। भाततैवेति ॥ पूर्वपूर्वज्ञानाहितशातताविशिष्टमुत्तरोत्तरशानविषय इत्यनधिगतार्थतैय धारापहनबुद्धीनामित्यर्थः ॥ तत्सद्भावेऽपीति ॥ स्मृतिव्यावृत्यर्थमनधिगतेति व्यर्थविशेषणम् । तेनापि च न तद्य- वच्छेदः। तत्रापि कारणीभूतानुभवजनितशाततासत्त्वेनानधिगतार्थ- ताऽनपायादित्यर्थः॥ अथ स्मृतेर्जनकज्ञानविषयमाप्रविषयत्वात् सा स्मृतौ न भासते, तथापि पूर्वपूर्वस्मृतिजनितमातताविशिष्टस्योत्तरोत्तरंस्मृतौ भानाद- ऽनधिगतार्थत्यसत्त्वादित्याह ॥ जनफेति । न च स्मृतता नोत्तरोत्तर- स्मृतिविषयोऽनुभवाविषयत्वादिति वाच्यम् । धारावहनयुद्धावप्यु- तरोत्तरखुखेः पूर्वपूर्घशानाहितशाततासमानकालोत्पत्तिकत्येन तना- ऽपि तद्विपयत्वाभावापातादिति भावः ।। अन्यत्र तत्सन्देहेऽप्युभयसिद्धप्रामाण्ये वेदे मधिगतार्थगोचरे प्रामाण्यासम्भव इति दुरुत्तरं समाधानमित्याह।अस्तु येति॥तमापी- ति ॥ एकजन्मनीत्यर्थः। अननुभवत्वेनैवेति ॥ इममर्थमनुभवामीम. मर्थ स्मरामीत्यनुभवसाक्षिकावधानुभवत्वस्मृतित्वे जातिविशेषाधि- त्यर्थः। तत्त्वज्ञानादिति।ज्ञानपदमनुभयपरम् ॥एवमनेऽपि॥ नन्विति ॥ यथार्थशानत्यमेव प्रमापदप्रतिनिमित्तं लाघवाद, न तु तद्विशेपो. ऽनुभवत्वमपीत्यर्थः ।। सिद्ध इति ॥ स्मृतेः प्रमात्वं यदि यथार्थशान- त्वमेव साध्य, तदा सिद्धसाधनं साध्याविशेपश्च स्यादिति ममापद- वाच्यत्वं साध्यम् । तत्र च तनिमित्तत्यमुपाधिरित्यर्थः ॥ ननु यथार्थशानत्यमेव तन्निमित्तमित्युक्तमित्यत आह ॥ न चेति॥ नच स्मृतीति । यदि स्मृती प्रमापदस्येश्वरसङ्केतः स्यात्, तदा प्रमाणाभियुक्तानां संस्कारे प्रमाकरणत्यव्यवहारः स्यात् । न चैप- मित्यर्थः ॥ रक्तपु प्रत्यक्षादिग्वित्यर्थः। अनपेक्षतयेति विवृणोति- एवं व्यवस्थिते तय॑तेऽपि । यदियमनुभक- - ·६ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जलों विपया सतीतन्मुखनिरीक्षणेन तयथार्थत्यायथार्थव अनुविधीयमाना तत्प्रामाण्यमव्यवस्थाप्य न यथार्थ तया व्यवहतुं शक्यते इति । व्यवहारेऽपि पूर्वानुभव एव प्रमितिरनपेक्षत्वात् । न तु स्मृतिः, नित्यं तद ऽपेक्षणात् । असमीचीने घनुभवे स्मृतिरपि तथैव ।। नन्वेवमनुमानमप्यप्रमाणमापयेत, मूलप्रत्यक्षा- मुचिधानात् । न । विषयभेदात् । आगमस्तहि न प्र- माणं, तदिपयमानान्तरानुविधानात् । न । प्रमात भेदात् । धारावाहिकबुद्धयस्तर्हि न प्रमाणम् | आद्य- प्रमाणानुविधानात् । न । कारणविशुद्विमात्रापेक्षया प्रथमवदुत्तरासामपि पूर्वमुखनिरीक्षणाभावात् कारण- बलायातं काकतालीयं पौर्यापर्यमिति ॥ तयतेऽपीति ॥ अनुभवैकविषया, अनुभवमानविषयेत्यर्थः । तेनास्या विषयान्तरेऽपि न प्रमात्यमिति भावः ॥ तद्यथार्थत्यति । स्वजनकानुभवयथार्थत्यायथार्थत्वव्याप्तयथार्थत्वायथार्थत्वेत्यर्थः । तस्मामाण्यमिति ।। स्वजनकानुभवप्रामाण्यमित्यर्थः ॥ अन्यबस्थाप्य अनवधार्य ॥ यद्यपि स्यजनकानुभवप्रामाण्यमनिश्चित्यापि प्रवृत्ति- संवादादिना अनुभवस्येय स्मृतैरपि प्रामाण्यग्रहः सम्भवत्येव, तथा ऽपि यदि स्मृति. प्रमा स्यात्, तदा स्यान्यूनानतिरिक्तविषयकस्य- जनकानुभवमामाण्यव्याप्तप्रामाण्यो न स्यात् । व्यतिरके इडादि घटान्तः । धाराबद्दनयुद्धिषु पूर्वपूर्वयुद्धेविशेषणमात्रविषयतयोत्तरी चरबुद्धिप्यपेक्षा, स्मृती त्यन्यूनानतिरिकविषयतयेति म तत्र ध्यमि- चारस। धारावहनयुज्यन्यत्वेन या विशेषणम् ।। शक्यते इतीत्यस्यानन्तरं, न स्मृतिः प्रमेति शेपः। तदपेक्षणमे- पाह ॥ यसमीचीने हीति मूलेति! कारण याप्त्यादिप्रत्यशप्रामाण्य ध्यान्यनामाण्यादित्यर्थः ॥ विषयेति ।। व्यापयादिप्रत्यक्षस्य लिr लिशिपिपयत्यादमिनी च पक्षतापच्छेदकधर्ममाननयत्येन तस्या- ·७ 'चतुर्यः स्तवकः ।। ऽधिकस्य भानादित्यर्थः। तथापि श्रोतुर्याक्यार्थप्रमाया वाक्यप्रयोग- मूलतदर्थविषयकनानप्रामाण्यापेक्षित्वान्न प्रमात्वं स्यादित्याह ॥ आगम इति ॥ तथात्वेऽपि वक्तृश्रोतृरूपप्रमातृभेदोऽस्ति, स्मृती त्वेकस्यैव तथात्यमित्याह ! प्रमात्रिति ॥ तहि विषयममात्रोरभेदादारावहनबुद्धयः पूर्वयुद्धपेक्षाः प्रमा नस्युरित्याह ॥ धारोति । यद्यपि बुद्धिकमान्यथाऽनुपपत्त्या पूर्वयुद्ध- विशेषणहानत्वेनोत्तरबुद्धिकारणत्वं, तथापि स्मृतिवदन्यूनविषयतया न कारणत्वं, किन्तु विशेषणमावविषयत्येनेत्युक्तम् । अन्यूनानति- रिकविषयत्वन्तु काफतालीयमित्याह ॥ कारणेति ॥ नन्यतीतानुभयवैशिष्टयरूपा तत्ता न मानसप्रत्यक्षवेद्या, अनुभव. सत्वकाले तदतीतत्वाभावात् । तदत्ययकाले च विशेप्यासत्यादि. ति स्मृतिरेप तत्र मानमित्यगृहीतविषयतया सा प्रमा स्यादित्याह- यदि हि स्मृति प्रमितिः पूर्वानुभवे किं प्रमाण- म् । स्मृत्यन्यथाऽनुपपत्तिरिति चेत् । न तया कारण- मानसिद्धेः । न तु तेनानुभवेनैव भवितव्यमिति नियामकमस्ति । अननुभूतेऽपि तर्हि स्मरणं स्यादिति चेत् । किं न स्यात् । न पत्र प्रमाणमस्ति । पूर्वानु- भयाकारोल्लेखः स्मृतेश्यते, सोऽन्यथा न स्यादिति चेत्।तकिं यौद्धव विषयाकारान्यथानुपपत्या विषय- सिद्धिस्त्वयाऽपीप्यते, तथाभूतं ज्ञानमेष वा तत्- सिद्धिः?|आये तददेवानकान्तिकत्वम्।न हि यदाकार ज्ञान,तत्पूर्वकत्वं तस्यति नियमः,अनागतज्ञाने पिभ्रमे च व्यभिचारात् । मितीये तु स्मृतिप्रामाण्यमवर्ल- नीयम् । मा भूत पूर्वानुभवसिद्धिः, किं नश्छिन्नमि- ति चेत् । न तर्हि स्मृत्यनुभययोः कार्यकारणभाव- सिद्धिरिति । न । तदप्रामाण्येऽपि पूर्वाऽपरावस्था- वदात्मप्रत्यभिज्ञानप्रामाण्यादेव तदुपपत्तेः। योऽह- ·८ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली मन्वभवममुमर्थ, सोऽहं स्मरामीति मानसप्रत्यक्ष मस्तीति॥ यदीत्यादिना, न तहत्यिन्तेन ॥ तत्किमिति॥ सौगान्तिकानां घदा- धाकारज्ञानकादाचित्कत्यान्यथाऽनुपपत्या घटादिकल्पनवत् तचा प्रकारान्यथाऽनुपपत्त्या पूर्वानुभवकल्पनमित्यर्थः॥ तथाभूतमिति ॥ बुद्धीनां निराकारतया विषय एव विशेषक इत्यर्थः ॥ तद्वदेवेति ॥ सौत्रान्तिकमते यथाऽनैकान्तिकत्वं, तथा त्वन्मतेऽपीत्यर्थः ॥ तदे- वाह ॥ न होति ॥ आकारण शानस्यार्थजन्यत्वमनुमेयमर्थसत्त्वमात्र या । आये अनागतार्थस्य वर्तमानशानाकारणत्वादनकान्तिकम् । अन्त्ये अनागतस्य चेत्कत्वेऽपि मुक्ती सर्वदा रजतत्याकारत्या- सत्त्वाजतत्वाकारसमेऽनकान्तिकमित्यर्थः॥ द्वितीये चेति ॥ तत्ता विषया स्मृतिरेव तत्तासिद्धिरित सा प्रमा स्यादेवेत्यर्थः । तथा ध स्मृत्यनुभययोः कार्यकारणभावान्यथाऽनुपपत्तेः स्मृतिः प्रमेति भावः । अतीतानुभवविशिष्ट स्मृतिवैशिष्टयप्रत्यभिज्ञानं स्मृत्यनु भययोः कार्यकारणभावग्राहकमित्यन्यथोपपत्त्या न स्मृतिः प्रमत्याह।। तदप्रामाण्येऽपोति ॥ प्रत्यभिज्ञानस्वरूपमाह ॥ योऽहमिति ॥ ननु केयं तत्ता । न तावदतीतानुभवविषयत्वम् । अतीतानुभव विपयत्यस्यानुभवाविषयनया स्मृत्या तदनुल्लेखापत्तेः । न च तस्या ऽनुभवाविषयत्वेऽपि यदा झानान्तरेण ग्रहण तदा, स घट इति स्मृतिः। अन्यथा प्रमुष्टतत्तांशा, घट इतीति वाच्यम् । अतीतानुमरः विषयत्वस्यानुमिती मानेऽपि स इति बुद्धरमावात् । नाप्यतीतधर्म- वैशिष्टयम् । यदि हि यो वस्तुतोऽतीतो धर्मस्तद्वशिष्टयं तसा, तदा उनुभयेऽपि तद्विषयत्वात्तत्तोलेसापत्तिः । अतीतधर्मविशिष्ट स इति सहप्रयोगानुपपतिश्च । नाप्यतीतत्वेन भासते यो धर्मस्तद्वशिष्टयम् । भासमानधर्मस्यातीतत्वेनानुभवाविषयत्यात्। प्रत्युत वर्तमानत्वेना- ऽनुमगात्, स्मृती तत्तोल्लेखानापत्तेः । नाऽप्यनीतसमयसम्बन्धः। अनागतगोचरस्मृतिप्रत्यमियोस्तचोल्लेखानापत्तेः । इदन्ताऽपि न तवृतिगुणादि । गुणादायमायात् । नापि प्रत्यक्षमानगोचात्यम् । असरहे। उच्यते । अनुमरे य एष धमः कालो या पर्तमानत्वेन भासते .

·चतुर्धः स्तषकः।४। स पप स्मृतामपि । तयोरेकविषयत्वेऽपि स्मृतायेप तच्छन्दोलेस्रः । संस्कारजज्ञानस्यैव तच्छन्दप्रयोगहेतुत्वात्।प्रत्यभिज्ञाने तथा कल्प- नात् । तत्रैव च प्रत्यक्षानुभवेनेदंशब्दप्रयोगः । विषयतश्च स्मृत्य- उनुभययोर्विशेषो नास्त्येव । अत पवायं घट इत्यनुभवादयं घट इति न स्मृतिः । स घट इति स्मृतेश्च स घट इति नानुभवः। सह प्रयोग- स्नु धर्मविशेषमादायेत्यस्मपितृचरणाः॥ परलक्षणमभ्युपगम्य अनधिगतार्थगन्तृत्वमीश्वरशानेऽप्यस्ती- स्याद- न च गृहीतग्राहित्वमीश्वरज्ञानस्य, तदीयज्ञाना- न्तरागोचरत्वादु विश्वस्य । न च तदेव ज्ञानं काल- भेदेनाप्रमाणम्, अनपेक्षत्वस्यापरावृत्तः । तथापि वा अप्रामाण्येऽतिप्रसङ्गादिति ।। न चेति ॥ ईश्वरस्य ज्ञानान्तरामावान तक्षानं गृहीतमाहीत्य- अर्थ. । पुरपान्तरवानान्तरगोचरत्येन गृहीतग्राहित्ये अभिमताऽपि प्रमा न स्यात् ॥ अथ तद्विपयशानोत्तरकालवसिमानाश्रयतद्विपयकमानत्वमेय गृहीतवाहित्यम् । तन । बुद्धिमात्रस्य प्रमात्याभावापत्तेः । यद्विषया पुद्धिरुत्पन्ना तद्विपयाया पय तस्याः स्योत्पत्युत्तरक्षपेऽपि सत्त्यादि. ति भावः । नन्वीश्यरस्य शानान्तराभावेऽपि प्रथमक्षणे गृहीतस्यैय द्वितीयादिक्षणे हानाद् गृहीतग्राहित्यमस्त्येवेत्यत आह ॥ न चेति ।। अनपेक्षत्यस्यति। न हि स्मृतिवदुत्तरकालवुद्धिपिपयत्ये पूर्वकालीम- तद्विपयशानापेक्षा ईश्वरक्षानेऽस्तीत्यर्थः ॥ अतिप्रसङ्गादिति ॥ सर्व- झानानां द्वितीयादिक्षणे ग्रहणरूपत्वेनाप्रमात्वापातादित्यर्थः । यस्तु- तो, गृहीतेत्यत्र निष्ठार्यस्य ध्वंसस्यासम्भव एवेति भावः ॥ ननु विषयनियमान्यथाऽनुपपत्त्या तदुपपादको विपयनिष्ठो धानतन्यो धर्मः स्वीकार्यः। तस्य च तदुपादानशानजन्यत्वे तदुत्पत्तेः माक् वहिपयत्याभावात् कथं तदुत्पत्तिः। तदुपादानशानाजन्यत्वे घहित्यादिसकर्तृकत्वप्राहकं कार्यत्वं तत्रैवानैकान्तिकमित्याह- स्थादेतत् । अनुपकारकं विपयस्य, तदीयमेतदीयं ·सप्रकारो न्यायकुसुमाञ्जली वा न भवितुमर्हत्यविशेपात् । न च तस्येत्यनियतं तत्र प्रमाणमतिप्रसङ्गात् । न च तदभिज्ञमन्तरेण त- दुपकारस्योत्पत्तिः, तथाऽनभ्युपगमात् । अभ्युपगमे चा, कार्यत्वस्यानैकान्तिकत्वात् । अत्रोच्यते- स्वभावनियमाभायादुपकारोऽपि दुर्घटः ।। सुघटत्वेऽपि सत्यर्थेऽसति का गतिरन्यथा ॥२॥ विशेपाभावात्तत्रैव फलं नान्यत्रेत्यस्यापि नियम- स्यानुपपत्तेः । स्वभावनियमेन चोपपत्तौ तथैव वि. पयव्यवस्थोपपत्तेः । अवश्यश्चैतदनुमन्तव्यम्, अती. तादिविपयत्वानुरोधात् । न हि तत्र ज्ञानेन किश्चित फ्रियतेइति शक्यमवगन्तुम् । असत्वात् । न च तद्धर्म- सामान्याधारं किश्चित् क्रियते इति युक्तम् । तेन तस्यैव विपयत्वप्राः । तादात्म्यादिशेपस्यापि सैव जाततेतिचेत्, तत् किं चक्षुपा घटे ज्ञायमाने रसोऽपि ज्ञायते, तादात्म्यात् । घटाकारेण ज्ञायतएवासो रसः इति चेत् । अथ रसाकारेण किं न ज्ञायते । तेन रूपेण ज्ञातताऽनाधारत्वादिति चेत् । न तर्हि वर्तमान- सामान्यज्ञानेऽप्यतीतानागतादिज्ञानम् । तेनाकारेण प्राकट्यानाधारत्वादिति ॥ स्यादेतदिति ॥ न चेति ॥ तदीयोऽयं विषय इति नानियतं, किन्तु नियतमेव । तनियामकम्तजन्यधर्म एव वाच्यः । तेन तज्जन्यमातताऽऽश्रयत्वमेव तद्विपयत्यमित्यर्थः।। मानस्यज्ञेयनिष्टोपकाराधानेऽपि नियामकः स्वमाय एव याच्यः। तथाच तत एव विषयनियमोपपत्ती किमुपकाराधानेनेत्याह. स्वमायेति ॥ विद्यमानेऽर्थे शानजन्योपकारसम्मवेऽप्यतीताचथें तदा ·चतुर्थः स्तवकः ।।। ११ ऽसम्मवाद् यथा तत्र स्वभाव एव विषयत्वनियामकः, तथा विद्य- मानेऽप्यर्थेऽस्त्वित्याह ॥ सुघटत्वेऽपीति ॥ अतीतादिघटादी भासमाने घटत्यादेरपि भासनात्तत्रैव शाततो- त्पत्तिः स्यादित्यपि नास्तीत्याह ॥ न चेति । तथा सति शातताऽना- श्रयत्वाद् घटादिपियो न स्यात् । घटत्वादी शातताऽधानात्तस्यैव तद्विषयत्वादित्यर्थः । ननु धर्मधर्मिणोस्तादात्म्यात्तद्धर्मशातता तस्यै- घेत्याह ।। तादात्म्यादिति । तत्किमिति ॥ ननु धर्मिणो धर्माभेदेपि धर्मस्य न धर्म्यभेदः । भेदाभेदाह्रीफारात् । तथाच धर्म शायमाने तदभिन्नो धर्मी ज्ञायता, धर्मिणि ज्ञायमाने तद्भिनो धर्मः फयं शाये- तामैवम् । भेदाभेदस्य विरोधेनासम्भवात् ।। ननु धात्वर्थावच्छेदकपरसमवेतक्रियाफलशालित्वं फर्मत्यमिति शानक्रियायाः स्वकर्मनिष्टफलजनकत्वासातता स्यादित्याह- ननु क्रियया कर्मणि किश्चित् कर्त्तव्यमितिव्यासे- रस्त्यनुमानम् ? । न ॥ अनेकान्त्यादसिद्धा न च लिगमिह किया । तदैशिष्ट्यप्रकाशत्वान्नाध्यक्षानुभवोऽधिके ॥ ३ ॥ धात्वर्थमात्राभिप्रायेण प्रयोगे संयोगादिभिरने. कान्तात् । न हि शरसंयोगेन गगने किश्चित् क्रियते, अन्त्यशन्दाभिव्यक्त्या या । स्पन्दाभिप्रायेणासिद्धः। व्यापाराभिप्रायेण शब्दालड्नेन्द्रियव्यापारैर्व्यभिचारा- त् । न हि तैः प्रमेये किश्चित् क्रियते, अपि तु प्रमात- येव । फलाभिप्रायेणापि तथा । अन्ततस्तेनैवानेका- न्ताद्, अनयस्थानाच । आशुविनाशिधर्माभिमायण हित्यादिभिरनियमात् । आशुकारकाभिप्रायेण कर्म- पयसिद्धः । कर्मण्याशुकारकं ज्ञानमित्येव हि साध्य- म् । कर्तर्याशुकारकत्वस्य कर्मोपकारत्वनाव्यासः । शन्दादिव्यापाररेवानेकान्तात् ।।

·१२ सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली स्यादेतत् ॥अनुभवसिद्धमेव प्राकट्यम् । तथाहि, ज्ञातोऽयमर्थ इति सामान्यतः, साक्षात्कृतोऽयमर्थ- इति विशेपतो विपयविशेषणमेव किञ्चित् परिस्फुर तीति चेत् । तदसत् । यथा हि, अर्थे नैव विशेपो हि निराकारतया धियाम् ॥ तथा, फ्रिययैव विशेषो हि व्यवहारेपु कर्मणाम् ॥ ४॥ किं न पश्यसि, घटफ्रिया पटक्रियेतिवत् कृतो घटः करिष्यते घट इत्यादि । तथैव गृहाण, घटज्ञानं पटज्ञानमितिवज्ज्ञातो घटो ज्ञास्यते ज्ञायते इति । कथमसंयद्धयोधर्मधर्मिभाव इतिचेद् ध्वस्तो घट इति यथा । एतदपि कथमितिचेद्, नूनं ध्वंसेनापि घटे कि- श्चित् क्रियतेइति वक्तुमध्यवसितोऽसि । तन्निरूपणा. ऽधीननिरूपणो ध्वंसः स्वभावादेव तदीय इति कि मत्र संयन्धान्तरेणेति चेत् । प्रकृतेऽप्येवमेव ।। नन्विति ॥ क्रिया न धात्वर्थमात्रं, शरसंयोगादिना धात्वर्धन कर्मणि गगनादी तदजननादनकान्तिकत्यात् । नापि स्पन्दः, झाने स्पन्दत्वाभावात् । नापि करणव्यापारत्वं, शब्दादिव्यापारपदार्थ- स्मृत्यादिभिरनेकान्तिकवादित्याह ।। अनैकान्त्यादिति।। इह शातता. याम् । ननु प्रत्यक्षेव शातता, संयुक्त इतिवसात इत्यनुभवादित्यत आह ।। तवैशिष्ट्येति ॥ शातताऽनुभयो ज्ञानवैशिष्ट्यमाप्रविषयको नातिरिक्तविषयताया मानमित्यर्थः ।। अन्त्यशब्देति ॥ न चान्त्यशब्दाभिव्यक्त्या तत्र शाततैयोत्पद्यते प्रति याच्यम्।तस्यान्यवहितोत्तरक्षण पव नाशात् । समयायिकारण स्य च कार्यसमानकालतानियमात् । शब्दनित्यत्वस्य च निषेधा. दिति भावः ॥ असिद्धरिति ॥ ज्ञानक्रिया न स्पन्द इत्यर्थः । ननु किया फलमत्र, यदि फलं तत्पमेयनिष्ठकिश्चिन्जनक, प्रयत्नवदात्म.

·चतुर्थः स्तवः ।। संयोगवादित्यत माह ॥ फलेति ॥ यन्तत इति ॥ फलेनापि फलजनने- ऽनयस्येति क्वचिद्विश्रान्तौ तेनैव व्यभिचार इत्यर्थः॥ आशुचिना- शित्वं क्षणचतुष्टयानवस्थायित्वम् । अनियमाद्, व्यभिचारादित्य- ऽर्थः कर्मण्याशुकारकत्वं हेतुः,कर्याशुकारकत्यं या, याशुकारक- त्यमा वा । नाघः। साभ्याविशिष्टतया हेठोरसिद्धत्वादित्याह ॥ कर्मणीति न द्वितीयतृतीयावनेकान्तादित्याह। फरीति॥शब्दावि व्यापारः पदार्थस्मृतिलिङ्गपरामर्शादिमिर्वाक्यार्थवानानुमित्यादिक कर्चर्याशुक्रियते । न च कर्मणि वाक्याथै अनुमेयादौ चा किश्चित् कियते इत्यनेकान्तिकमित्यर्थः । कारिकोत्तरार्द्ध व्याख्यातुं शङ्कते ॥ अनुभवेति ॥ निराकारमपि हानं यथा विपयेण नीलत्वादिना नील- मानायुज्यते, तथा ज्ञानरूपक्रिययैव शातोघटइतिधीव्यपदेशी । इत्थ- मनभ्युपगमे च कृतो घट इत्यादावपि कृत्यादिजनितधर्माधारो घटन स्यात् । न चैतत् त्वयेप्यते, इति परिहरति ॥ यया हीति ॥ घट- क्रियेत्यत्र क्रियायामों विशेषकः, कृतो घट इत्यत्रार्थे किया विशे- पिकेति भेदः । एवं पटानमित्यत्राों प्राने विशेषणं, शातो घट इत्यत्रायें ज्ञानं विशेषणम् ॥ ननु घटोऽयमिति शानं घर्मिककिञ्चिधर्मजनकं घटशानत्वाद् अपेक्षावुद्धिवत् । न चापेक्षावृद्धित्वमुपाधिः। घटसंयोगादिजनका- ऽवयवसंयोगादौ साध्यान्यापकत्वात् । मैवम् । अप्रयोजकत्वात् । अन्यथेच्छा स्थविषयनिष्ठकिञ्चिद्धर्मजनिका सविपयकत्वात् बुद्धि- घदित्यादेरापत्तेः । तथापि छातो घट इति झानं विशेषणविशेष्ययोः सम्बन्धविषयकं विशिष्टज्ञानत्वात् । गौरिति मानवत् । चर्चमानेऽर्थे पाधकामापात् । अन्यथा समवायोऽपि न सिद्धपेदिति चेन्न । अती. तानागतयोतिताया अमावेन शातव्यवहारामायापत्तेः। तस्य सात- तासाध्यत्वात् । तत्र ज्ञानविषयावेव तद्विपयावितिचेन्न । वर्तमानेऽपि तयोरेव तद्विषयत्वापत्तेः । अतीतादिवर्तमानतत्प्रतीत्यो.लक्षण्या- ऽननुमंधात् ॥ अथ घटपटयोरेशानविषयत्येऽपि घटत्येन घरो ज्ञातः, पटरबेन पटो ज्ञात इति शातताभेदभानासानाभिन्ना साततति- चेन्न । तस्यैव ज्ञानस्य सम्बन्धस्तत्र तत्र तेन तेन धर्मेण निरूप्यते. इति ज्ञानस्वभावादेव नियमादिति भावः ॥ प्रतिवन्धिमुक्त्वा मल. युचिमाइ ॥ तमिरूपणेति ।।

·१४ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली ननु शानजन्यफलानाश्रयत्वादर्थः कर्म न स्यादित्यत आह- एतेन फलानाधारस्वार्थः कथं कर्मति निरस्त म् । विनाश्यवत् करणव्यापारविषयत्वेन तदुपपत्तेः । स्वाभाविकफलनिरूपकत्वञ्च तुल्यम् ।। ननुज्ञानमतीन्द्रियत्वादसाधारणकार्यानुमेयं तद्- भावे कथमनुमीयेत, अप्रतीतञ्च कथं व्यवहारपथ मवतरेदिति ज्ञानव्यवहारान्यथाऽनुपपत्त्या ज्ञातता कल्पनम् । तदप्यसत् । परस्पराश्रयप्रसङ्गात् । ज्ञाततया हि ज्ञानमनुमीयेत, ज्ञाते च तद्यवहारान्यथानुपपत्ति स्तां ज्ञापयेत् । कुतश्व ज्ञानमतीन्द्रियम् । इन्द्रियेणा- ऽनुपलभ्यमानत्वादिति चेत् । न । अनुमानोपन्यासे साध्याविशिष्टत्वात् । अनुपलब्धिमानोपन्यासे तु योग्यताऽविशेपिताऽसौ कथमन्द्रियकोपलम्भाभावं गमयेत् । तद्विशेपणे तु कथमतीन्द्रियं ज्ञानमिति । तथाविधज्ञातताऽनाश्रयत्वादिति चेन्न । आश्रया सिद्धेः। व्यवहारान्यथाऽनुपपत्त्यैव सिद्ध आश्रय इति चेन्न । ज्ञानहेतुनैव तदुपपत्तेः। तस्यात्ममनःसंयोगा- दिरूपस्य सत्त्वेऽपि सुपुप्तिदशायामर्थव्यवहाराभाषा- वमिति चेन्न । तावन्मात्रस्य व्यवहाराहेतुत्वात् । अन्यथा ज्ञानस्वीकारेऽपि तुल्यत्वात् । स्मरणान्यथा ऽनुपपत्त्येति पेन्न । तस्याप्यसिद्धेः । अस्ति तावडाव हारनिमित्तं किचिदितिचेत् । किमतः । न घेताव ता ज्ञानं तदिति सिशति, तस्यैयासिद्धः । तथापि निपतस्य कर्तुः प्रवृत्तेः कर्तृधर्मेणेव केनचित् प्रवृत्ति- ·चतुर्थः स्तवकः।४। हेतुना भवितव्यमिति चेत् । अस्थिच्छा प्रत्यक्षसिद्धा, न तु ज्ञानम् । सैव कथं नियताधिकरणे उत्पद्यतामि- तिचेन्न । ज्ञानाऽभ्युपगमेऽपि तुल्यत्वात् । स्वहेतोः कुतश्चिदितिचेत् । तत एव इच्छा अस्तु, किं ज्ञान- कल्पनयेति ॥ स्यादेतत् । प्रकाशमाने खल्वर्थे तदुपादित्सादि- रुपजायते, न तु सुपुप्त्यवस्थायामप्रकाशमानेऽप्यर्थे इत्यनुभवसिद्धम् । तत इच्छायाः कारणं विलक्षणमेव किश्चित् परिकल्पनीयं, यस्मिन् सति सुष्वापलक्षण- मौदासीन्यमर्थविषयमात्मनो निवर्त्तते इति चेत् । हन्तैवं सुप्वापनिवृत्तिमनुभवसिद्धां प्रतिजानानेन ज्ञानमेवापरोक्षमिप्यते। अचेतयन्नेव हि सुपुप्तइत्युच्य- ते, अचैतन्यनिवृत्तिरेव हि चैतन्यं ज्ञानमिति । तया- च कालात्ययापदिष्टो हेतुः॥ पतेनेति ॥ परसमवेतक्रियाफलशालित्वं न कर्मत्वम् । आत्मानं जानातीत्यत्राव्याप्तेः । किन्तु करणव्यापारविषयत्वम् । तच्यात्रा. ऽस्त्येवेत्याह ॥ विनाश्ययदिति ॥ अर्यो शानस्य कर्मैव न भवति । अतीतादेरप्यर्थत्वात् । कारकविशेषस्य च कर्मत्वात् । अतीतानागतं जानामीति द्वितीयाप्रयोगः साधुरिति तु तरयम् ॥ स्वाभाविकेति ॥ यथा कर्तृव्यापारफलं विनाशः प्रतियोगिनिरूप्यः, तथा ज्ञानमपि विपयनिरूप्यमित्यर्थः॥ तद्विशेषणे त्विति ॥ यदि योग्यानुपलब्ध्या योग्यस्य शानस्या- मायो गृह्यते,तदा सिद्धमैन्द्रियकत्वं ज्ञानस्येत्यर्थः । तथाविधेति ॥ साक्षात्कृतताऽनाश्रयत्वादित्यर्थः ॥ आश्रयति ॥ भानस्याप्रत्यक्षत्वे मानान्तरासम्भवेनाश्रयस्य शानस्यासिद्धरित्यर्थः । शानस्य प्रत्यक्ष- तया स्वरूपासिद्धेश्चेति भावः । अशाते घटादिव्यपदारो न स्यात् ।

·समकाशे न्यायकृसुमाञ्जली तस्य व्यवहर्तव्यज्ञानसाध्यत्वादिति कार्येण कारणानुमानात् सिद्ध आश्रय इत्याह । व्यवहारेति ॥ शानहेतुत्वेनामिमतादेवावश्यकाध वहारोपपत्तौ न तेन ज्ञानानुमानमित्याह ॥ ज्ञानेवि ॥ शानहेतुसदा वेऽपि व्यवहारामावान तेनान्यथासिद्धिरित्याह ॥ तस्येति ॥ ज्ञान हेतुसद्भावे सुषुप्तौ कुतो मानमेव न जायते । तायन्मात्रस्याहेतुत्या दिति यदि, तदा या ज्ञानसामग्री सा व्यवहारसामग्न्यस्तु किमा म्तरालिकेन शानेनेत्याह ।। तापमाप्रस्येति ॥ अन्यथेति ॥ शानमेव तदा किं न स्यादित्यर्थः । तस्यापीति ॥ स्मरणस्यापि शानत्वनाती न्द्रियत्वादसिद्धिरित्यर्थः । अत्राप्यनुभवकारणादेघ स्मरणोत्पतिरि त्यन्यथासिद्धिरिति भावः ॥ तदिति ॥ व्यवहारनिमित्तमित्यर्थः । तस्यैवेति ॥ शानासिधा व्यवहारे तजन्यत्यानिश्चयादित्यर्थः । कर्तृ धर्मप्रवृत्तेः कर्तृधर्मकार्यत्वात् कर्तृधर्मतया ज्ञान सिधेदित्याह । तथापीति ॥ इच्छा स्यविषयविषयकात्मधर्मजन्या नियतविषयक धर्मत्वात् प्रयतवदित्यभिप्रेत्याह ॥सैवेति । अनुमान शान एवानका न्तिकमित्यभिमेत्याह ॥ ज्ञानेति ॥न व ज्ञानहेतोरननुगमाद् व्यभिः चारेण कारणत्वासम्भवः। परेपामेकशक्तिमत्त्वेनापि कारणत्वग्रह सम्भवादिति भावः ॥ अनुभवसिद्धमिति ॥ ययप्येकवात्मन्येकदा आशुतरविनाशिगुणत्रयानवस्थानादिच्छाक्षानयोः पौर्यापर्याऽनुभयो न सम्भवति, तथापि ज्ञानव्यतिरेकाऽध्यवहितोत्तरकाले इच्छा ध्यतिरेकनियमात् कार्यकारणभावग्रह इति भावः ।। एतेन क्षणिकत्यादिति निरस्तम् । अपि च । कि- मिदं क्षणिकत्वं नाम ? । यद्याशुतरविनाशित्वं, तदा ऽनैकान्तिकम् । अथैकक्षणावस्थायित्वं, तंदसिद्धं म- माणाभावात्॥ ननु स्थायिविज्ञानं यादृशमर्थक्षणं गृह्णदुत्पद्यते, दितीयेऽपि क्षणे किं तादृशमेव गृह्णाति, अन्यादृशं था, न वा फमपीति । न प्रथमः । तस्पक्षणस्यातीत. त्वात् । प्रत्यक्षज्ञानस्य च वर्तमानाभत्यात् । न चा- ·चतुर्थः स्तवकः । ४ । १७ ऽतीतमेव वर्तमानाभतयोल्लिखति,भ्रान्तत्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, विरम्य व्यापारायोगात् । प्रथमतोऽपि तथाऽभ्युपगमेऽनागतावेक्षणप्रसङ्गात् । न तृतीयः। ज्ञानत्वहानेरिति महाबतीयाः ॥ सदसत् । ज्ञानं गृहातीत्यस्पैवार्थस्याइनभ्युप- गमात् । अपि तु तदेव ग्रहणमित्यभ्युपगमः । तथाच ज्ञानं प्रथमे क्षणे यमर्थमालम्ब्य जातं,द्वितीयेऽपि क्षणे तदालम्बनमेव तन्न वेति प्रदनार्थः । तत्र तदालम्बन- मेव तदिति परमार्थः । न चैवं भ्रान्तत्वम् । विपरी- तानवगाहनात् । तथापि ज्ञेयनिवृत्ती कथं ज्ञानाऽनु- घृत्तिः,तदनुवृत्ती वा फथं ज्ञेयनिवृत्तिरितिचेत् । किम- स्मिन्ननुपपन्नम् । न हि ज्ञानमर्थश्चेत्येक तत्त्वमेकायुष्कं वेति॥ सत्यपि घा क्षणिकत्वे कथमप्रत्यक्षम् ? । इत्थं, यथोच्यते। न स्वप्रकाशं, वस्तुत्वादितरवस्तुंवत् । नच ज्ञानान्तरग्राह्य, ज्ञानयोगपद्यनिषेधेन समानकालस्य तस्याभावात् । ग्राहककाले ग्राह्यस्यातीतत्वेन वर्त- मानाभत्वानुपपत्तेः । ग्राह्यकाले च ग्राहकस्यानागत- स्वादितिचेत् । नन्वेवं ज्ञातताऽपि न प्रत्यक्षा स्यात्, क्षणिकत्वात् । कथम् ? । इत्थम् । न स्वप्रकाशा। घस्तुत्वात् । न जनकग्राह्या, अनागतत्वात् । विरम्य व्यापारायोगाच । न समसमयज्ञानग्राधा, ज्ञानजन- केन्द्रियसम्बन्धाननुभयात् । न च तदुत्तरज्ञानग्राह्या, तदानीमतीतत्वादिति । क्षणिकत्वमेव तस्याः कुत इतिचेत् । त्यदुक्तयुक्तरेय ॥

·१८ सप्रकाश न्यायकुसुमाञ्जली तथाहि । यं क्षणमाश्रित्य जाता ततः परमपि त. मेवाश्रयतेऽन्यं था, न वा कमपीति । तत्र न प्रथमः । तस्य तदानीमसत्यात् । न द्वितीयः । अप्रतिसंक्रमा. त् । एकक्षणावगाहिनि च ज्ञाने तदन्यक्षणाऽऽश्रय ज्ञातताफलत्वेन भ्रान्तत्यप्रसवात् । रजताऽवगाहिनि पुरोवर्तिवृत्तिज्ञातताफल इव । न चान्यमपि क्षणं ज्ञानमवगाहते, तदानीं तस्यासत्त्वात् । न तृतीयः। निःस्वभावताप्रसद्गात् । न ह्यसौ तदानीं तदीयाऽन्य- दीया वेति । अतीतेनापि तेनैव क्षणेनोपलक्षिताउनु वर्तते इतिचेत् । एवं तर्हि वर्तमानार्थता प्रकाशस्य न स्यात् । अन्यथा ज्ञानस्यापि तथानुवृत्तेः को दोपः। न हि वर्तमानार्थप्रकाशसम्बन्धमन्तरेण ज्ञानस्यान्या वर्तमानायभासता नाम । अर्थनिरपेक्षप्रकाशनानु वृत्तिमात्रेण तथात्वे भूतभाविविपयस्यापि ज्ञानस्य तथाभावसगात्।अथ मा भूदयं दोप इति स्थूल एच वर्तमानः प्रकाशेनाश्रीयते इत्यभ्युपगमः, तदा त ज्ज्ञानस्यापि स एव विपय इति तस्यापि न क्षाणक- त्वमिति ।। एतेनेतिाकालात्ययापदेशेनेत्यर्य ।तदानरान्तिकमितिाइच्छादा चित्यर्थ । यादृश, वर्तमानक्षणावच्छिन्नम् ॥ अन्याश द्वितीयक्षपा वच्छिन्नम् ।। तस्येति ॥ द्वितीये क्षणे इत्यनुपम्यते ॥ वर्तमानामत्या दिति । वर्तमानविषयत्वादित्यर्थ ॥विरम्यतिा मान हिय विषयीत्य उत्पन्न, नतजहाति, नान्य या विषयीकरोतीति ज्ञानस्यमायादित्यर्थ । नच प्रयमन एव तद्विषयीकरणे हेतुरस्ति, मावित्वनाथस्य तदानीम पत्तमानत्यादिश्याहाप्रथमोपीति द्वितीयक्षणे पूर्यक्षणविषयीमून, स्मार्थस्य य-मानता भासते, तथाच क्षणनाशेऽपि तथाविधमर्थ ·चतुर्थः स्तवकः ॥४ विपयीकुर्वज्ञानमम्रान्तमेवोत्तरक्षणेऽवतिष्ठते इति नोक्तदोष इत्याह ।। तत्रेति । किमस्मिन्निति ॥झानार्थयोर्योगपद्ये इत्यर्थः ।। स्वप्रकाश- मिति ॥ स्वप्रकाशस्याप्रसिद्धावपिदं घटशानं तस्य विपयो शान- स्वादित्यर्थः ॥ ग्राहकेति ॥ ग्राहकशानकाले ग्राहं झानं नास्ति, ग्राह्य- शानकाले व तद्ग्राहकं ज्ञानमनागतमित्यर्थः । शातताजनकं यक्षानं तदेव न तद्ग्राहक, तत्काले शातताया अनागतत्वेन वर्तमानत्वा- भावादित्याह ॥ न जनकेति ॥ ननु शावताजनकमेव झानं शततां जनयित्वा तां प्रहीप्यतीत्यत थाहाविरम्येति ॥ ज्ञानजनकेति ।। बात- तासमकालोत्पन्नशानेन न तद्ग्रह शातताजननोत्तरकाले तदिन्द्रिय- सम्बन्धस्य प्राप्त्या तत्समकालं तदभावादित्यर्थः ॥ अनुभवेति ।। भू प्राप्तावित्येतस्यरूपम् ॥ अप्रतिसंक्रमादाभ्रयान्तरागमनादित्यर्थः।। एकक्षणेति ॥ अन्यविषयकशानेनान्यत्र ज्ञातताजनने जनकशानं नमः स्यादित्यर्थःनिनु क्षणान्तरमपि मातताजनकज्ञानस्य स्वतन्त्रो विषय इति न तम्रम इत्यत आह ॥न चेति। पूर्वक्षणे तदुत्तरक्षणस्यावर्त- मानत्वादित्यर्थः। एवं तहाँतिविषयवर्तमानतया ज्ञानस्य वर्तमाना- अर्थता,मा च ज्ञानस्यातीतक्षणोपलक्षितविषयतायां न स्यादित्यर्थः।। तथेति। अतीतेनापि क्षणेनोपलक्षितस्य वर्तमानार्थतयाऽनुवृत्तरित्य- ऽर्थः । ननु माततापक्षे अर्थनिरपेक्षवर्तमानशाततासम्बन्धमात्रेणैव तजनकशानस्य वर्तमानाभताऽर्थात्ययेऽप्युपद्यते । त्वन्नयेऽर्थस्याती- तत्याक्षाततायाश्चाभावात् सा नोपपद्यतेत्यत आह ॥ न हीति ॥ वि. पयवर्तमानतया वर्तमानामता झानस्य न स्ववर्तमानतया । शातता. याच क्षणिकत्वेन तज्ज्ञानकाले नाशानाविषयवतमानता । तथा. त्वे वा यतीतादिविषयकमपि ज्ञानं वर्तमानामं स्यात् । एवञ्चाग्रिम- क्षणे अतीतशातताविषयकं मानं न चर्चमानामं स्यादित्यर्थः ॥ ननु यदि जाने मानसं स्यात्तदा विषयान्तरग्रहो न स्यात्, युक्तसमवायरुपाया मनःप्रत्यासत्तेः सदा सत्वेन ज्ञानपरम्पराया पर शेयत्वादित्याह- ननु ज्ञानमैन्द्रियकं चेद् विपयसबारो न स्यात् । संजातसम्बन्धत्वात् । न च जिज्ञासानियमानियमः। तस्याः संशयपूर्वकत्वात् । तस्य च धर्मिज्ञानपूर्वकत्वा- ·२० समका न्यायफुमुमाञ्जली त् । धर्मिणश्च सन्निधिमात्रेण ज्ञाने जिज्ञासापेक्षणे वा उभयथाऽप्यनवस्थानादिति । तन्न । ज्ञाततापक्षे. अपि तुल्यत्वात् तस्या अपि हि ज्ञेयत्वे तत्परम्परा- 'ज्ञानापाताजिज्ञासानियमस्य च तददनुपपत्तेः । नच इन्द्रियसम्बन्धविच्छेदादिरामहतियुक्तम्।आत्मप्राक- व्याव्यापनात् । स्वभावत एव काचिदसायजिज्ञासि ताऽपि ज्ञायते, न तु सर्वेति चेत्तुल्यम् । प्रागुत्पन्नजात तास्मरणजनितजिज्ञासः समुन्मीलितनयनः सनात. ज्ञानसमुत्पादितप्राकट्यं जिज्ञासुरेय प्रतिपद्यते इत्य- तो नानवस्थेतिचेत् । तुल्यमेतत् ॥ ननु ज्ञानं न सविकल्पकग्राद्यं, तस्य निर्विकल्प- कपूर्वकत्वाद् निर्विकल्पकगृहीतस्य तावत्कालानय: स्थानात् तस्य तेनैव विनाशात् । नापि केवलनिर्वि कल्पकवेद्यम् । तस्य सविकल्पकोन्नेयत्वेन तदभावे प्रमाणाभावात् । न य समयायाभावयनिर्विकल्पक- निरपेक्षसविकल्पकगोचरत्वं ज्ञानस्येति साम्प्रतम् । तयाधिशेषणांशस्य माग्ग्रहणादनुमानादिवत्तदुपपरो। प्रकृते तु मानत्यादेरनुपलब्धेरगृहीतविशेपणायामा वुद्धबिशेप्यानुपसंफ्रमात् कथमेयं स्यात् । न । उत्पन्न मावस्यैय यायविपयमानस्यालोपनात् । ततस्तत्र सरं प्रथमत पय तजातीयस्य सानान्तरस्प विफल्प- नाम् । इन्द्रियसग्निकर्पस्य तदय विशेषणग्रहणलक्षण: महकारिमम्पत्ताव्यान्तरसमयतमपि दि सामान्य गृतीय नदेयन्युपयुज्यरो । अन्यथा अनुमानादि यिका पानामनुत्पादनसतः । ततस्य विशेषणस्या- - ·- .. चतुर्यः स्तवकः । ४। २१ ऽग्रहणाद, अन्यगतस्य चानुपयोगात्, किं लिङ्गग्रहण- सहकारि स्पादिति । एतेन शब्दादिप्रत्यक्ष व्याख्या- तमिति । स्यादेतत् । विपयनिरूप्यं हि ज्ञानमिप्यते । न चातीन्द्रियस्य परमाण्वादेर्मनसा वेदनमस्ति । न चा- ऽगृहीतस्य दिशेपणत्यम्।न च नित्यपरोक्षस्यापरोक्ष विशिष्टयुद्धिविपयत्वं व्याघातादिति।न। वालेन्द्रिय- ग्राह्यस्याग्राह्यस्य वा पूर्वज्ञानोपनीतस्यैव मनसा वेद- नात् । अन्यथाऽतीन्द्रियस्मरणस्याप्यनुत्पत्तिमसगात्। इयांस्तु विशेपः । तस्मिन् सति तद्वलादेव, असति तु तजनितवासनायलात् । न चैवं सति स्मरणमे- तत् । अगृहीतज्ञानगोचरत्वात् । न च विपयांशे त- तथा स्यादिति युक्तम् । अवच्छेदकतयामागवस्थावद- वभासनात् । न च प्रत्यभिज्ञानमपि ग्रहणस्मरणा- कारम् । विरोधात् । अथ ग्रहणस्मरणयोः कियती सामग्री ? अधिकोऽर्थसन्निकर्षों ग्रहणस्य, संस्कार- मात्रं सन्निकर्षः स्मरणस्य॥ नन्विति ॥ ननु झानं योग्यं मनाप्रत्यासन्नमपि जिज्ञासासेयमिति तनियमाप्नोतदोष इत्यत आह ।। न चेति ॥ सामान्यतो शाते विशे- पतश्चाशाते जिज्ञासा जायते इति सामान्यता प्रानानुमयो याच्यः। तस्यापि यदि जिज्ञासानैरपेक्ष्येण सन्निकर्षमात्राद् ग्रहः, तदाऽस्य सदातनत्याद् प्रहणपरम्पराया अविच्छेदादनवस्था।अथ तद्ग्रहेपि सा नियामिका,तदातस्या अपि सामान्यतोशानाय जिज्ञासा याच्या! सापि सामान्यज्ञानपूर्षिका, तदपि जिज्ञासाऽधीनजन्मेति पूर्वपूर्व- शानापेक्षायामनवस्थेत्युभयथानवस्थार्थः। अत्र किश्चिमानमजिशासि तं प्रायते, क्रिश्चिजिशासितं, किञ्चिन्न झायत एवेत्यनियमानोक्तदोप .

·२२ सप्रकाशे न्यापकुसुमाञ्जली इत्यभिप्रेत्य समाधातुं प्रतिबन्दिमुनेनाह ॥ माततापनेऽपीति । ननु चथुरादिना सम्बन्धविच्छेदामाततामहविच्छेद स्यादित्यत थाह। न चेति याहो तथा सम्भवेप्यात्मशातताया मन सम्बन्धविच्छेदो न सम्भवतीत्यर्थ ॥ तुल्यमिति ॥ मानमपि किञ्चिदुद्भवत्वाभावात्त दुप्राहकात्ममन सयोगविशेपामावाद्वा न भायते इत्यर्थ । पूर्णत्पन्न मातताया सामान्यतोप्रहादिदानीन्तन्यपि क्षातता सातैति तत्स स्वाराधीनमाततासामान्यजिशासायामिन्द्रियसनिकपीदिदानीन्तनी सातता भायते इत्येवमनरस्थापरीहारो झानप्रत्यक्षत्वेऽपि तुल्य इति शवोत्तराभ्यामाह । प्रागिति । तायकालेति ॥ घटज्ञानस्य तप्निवि फ्ल्पकामानत्यविशिष्टज्ञानकाल पर नाशाद् विशेष्यनाशे सति तद्विशेष्यकतानत्यविशिश्नानानन्पाद स्यात् । प्रत्यक्षरिशिप्रमान स्य स्वसमानकारीनविशेष्यकत्यनियमादित्यर्थ ॥ तस्येति ॥ नि विकल्पकस्यातीन्द्रियत्याभ्युपगमेन सविकल्पकोग्नेयतया तदभार तब मानान्तराभावादित्यर्थ ॥ समवायेति ॥ समवायवदभावपश्ये त्यर्थ ॥"तयोरिति ।। समचायामानयोर्विशेषणयो सभ्यन्धिपति योगिनोभानानन्तरमेव सानादिशिष्टशानसामग्रीनियमेन तयात्वेऽपि शाने मानत्वरूपविशेषणस्य पूर्वमशानात् कथ तद्विशिष्टज्ञानमित्यर्थ। तथाच जानामीति वर्तमानभानवैशिष्यवानमात्मनि न जायेतति भाव' । अर विश्चिमान निर्विकल्पकैवेद्य क्रिश्चियापेमेवेत्य ऽनियम इति नोक्तदोष इत्यभिप्रेन्याहाउत्पतिव्यवसायनाशक्षणो त्पन्नशानान्तरे मानस्यविशिएमान प्रथमत पच जायते । व्यवसाय निष्टविशेषणस्य शानत्यस्य निर्विरपन विषयीरततया सम्मत सामग्रीकन्यात् । तनिष्टवपा विशेषणानस्य गौरवेणाप्रयोजकत्वा त्। नन्वन्यन्यत्तिसमतत्वेन विशेषणशान न विशिष्टज्ञानता, यटान्तरवृत्तित्वेन गुणनियादीना विशेषणाना ज्ञानेऽपि घटान्तर तद्विशिएभानानुत्पादात् ।ग्राघव्यक्ति वृत्तितया च तस्य प्रष्टतेऽसम्भ पात् । तदुत्पादानन्तर ग्राधभानन्यक्तिनाशात् प्रत्यक्षानुपपत्तरि त्यत आह n व्यक्तन्तरति ॥ व्यक्त्यन्तरवृत्तित्येनापि शानत्वस्य डान तमातीपयत्यन्तरेषु रिशिष्टमान जनयति, विशेषणस्य पान त्यस्याभेदान् । यथा पताऽग्निमानित्यमितिमन्यग्यक्तिनिष्टतया वहिमवस्य विशेषणम्य मान जनयति पदेऽपि घहिमत्वस ·चतुर्यःस्तवकः।४। उपार्विशेपणस्याभेदात् । अन्यथा अनुमित्युच्छेद इत्यर्थः ॥ ननु शानान्तरस्य निर्विकल्पकाविषयस्य सविकल्पकवेद्यस्यो- त्पत्ती हेत्वभावः। अनुमिनोमीत्यनुव्यवसाय तदसम्भवश्च । सामग्न्य- भावात् । उच्यते । यात्ममनःसंयोगस्य ज्ञानात्मसमवायस्य च पूर्व- सिद्धत्येनोत्पन्नं शानं मनसा सम्बद्धश्चेत्येकः कालः । ततो झानत्व- निर्विकल्पकस्योत्पादो ग्राह्यज्ञानस्य विनश्यत्ता सविकल्पकस्योत्पद्य- मानतेत्येकः कालः । ततः सविकल्पकस्योत्पादो ग्राह्यमानस्य विनाशो निर्विकल्पकस्य विनम्यत्तेत्येकः काल इत्येवमसमानकाल. त्येन विशेग्यस्य शानस्य नाशक्षण एव शाने शानत्वविशिष्टयानम् । विशेप्यस्य शानस्य विशिष्टज्ञानाव्ययाहितपूर्ववर्तितया कारणत्वावि. रोधात् । प्रत्यक्षस्य सम्बद्धवर्तमानार्थजन्यत्वेऽपि स्यप्तमानकाल- तपा विशेष्यस्याऽहेतुत्वात् । गौरवात् । यथा द्वे द्रव्ये इत्यत्र यथार्यविशिष्टज्ञानं द्वित्वनाशकालेऽपि, अव्यवहिपूर्वकालघर्तितया द्वित्वस्य विशेषणस्य विशिष्टशानहेतोर्मानात् । विशिष्टशानं जानामी- ति च वर्तमानत्वेन स्थूलकालोपाधि सते, न तु क्षणः, तस्याती. न्द्रियत्वात् । यद्वा, शानं शानत्यश्च निर्विकल्पके मासते । ततो ज्ञान- त्ववैशिष्ट, शाने, ज्ञानवैशिष्टयञ्चात्मनि भासते । विशेप्ये विशेषणं विशेपणे विशेषणान्तरं भासते इत्येव विशिष्टवैशिष्टयार्थः। यस्तु- तो शानस्य विषयनिरूप्यतया समवायामापयोरिव विशिष्टज्ञान- सामग्रीसत्वाद् निर्विकल्पकं नास्त्येव । ज्ञाने विपयस्य विशेषणत्वा- त् तद्गाननेयत्येन सविकल्पकस्यैव सम्भूतसामग्रीकत्वात् । तथाच तदेव ज्ञानं शानत्यांशे निर्विकल्पक, विषयांशे सविकल्पकामित्युमय- रूपमेय । अंशदनाविरोधात् । अनुमिनोमीत्यादी तु न तथा । अनुव्यवसाये अनुमितित्वाभायात् । नन्यस्तु शानान्तरस्य सामग्री- सत्त्वाद् यत्र सम्भवस्तत्परतया नेयः॥ एतेनेतिापकगकारादिनिष्ठतया गत्वादिनिर्विकल्पकेन गत्वादि. विशिष्टतानकाले एकगादिव्यते शेऽपि गादिन्यायिन्तरे गत्यादि. विशिष्टज्ञानमित्यर्थः । ननु ज्ञानस्य विषयावच्छिन्नस्यैव मानस- प्रत्यक्षवादतीन्द्रियार्थविषयज्ञानस्य न मानसत्वं, परमाण्यादे- रतीन्द्रियस्यात् । मतस्तदृष्टान्तेनेवरशानस्याप्यमानसत्वमनुमेयम् । नचाप्रयोजकत्वम् । याह्येन सह मनसः सनिक मापलक्षणप्रति- ·समकाशे न्यायकममाञ्जली फूलतर्कस्य विपक्षवाधकत्वादिति शङ्कते ॥ स्यादेवदिति ॥ हानोप- नीतविषयेणसंयुक्तसमवेतविशेषणताऽऽत्मकशानरूपमन प्रत्यासत्त्या मनसैव प्रत्यक्षाऽप्रत्यक्षविपयग्रहः । न चाऽतीन्द्रियत्यव्याघातः । योगजधर्माजन्य-जन्यस्वविषयकसविकल्पकाजन्यमन्यप्रत्यक्षाऽवि. यस्यातीन्द्रियत्यादिति परिहरति वाद्योति । यदि च छानसंस्का. यद्यपेक्षमपि मनो नातीन्द्रियार्थग्राहकं ततस्तत्करणिका स्मृति रतीन्द्रिये न स्यादित्याह । अन्यथेति॥ ननु यदि ज्ञानादनुव्यवसायः स्मरणश्च स्यात्, तदाऽनुव्यवसायः साक्षात्कारी, न तु स्मरण मिति कुतो नियम इत्यत याह । इयांस्विति ॥ तस्मिन्निति ॥ शान विद्यमाने तद्रूपप्रत्यासत्तेस्तदनुव्यवसायः साक्षात्कारी, शाने त्व ऽसति संस्काररूपप्रत्यासत्तेस्तदन्यप्रत्यासत्यमावाच स्मरणं परोक्ष- मेवेत्यर्थः । तथाप्यनुव्यवसायो व्यवसायगृहीतगोचरत्वेन गृहीत. प्राहित्वात् स्मृतिः स्यादित्यत थाह। न चैवमिति ॥ अहोवेति । ज्ञानस्य व्यवसायाविपयस्यैवानुव्यवसायविषयत्यादित्यर्थः।यारो गृहीतग्राहित्वेऽपि न घटस्य विशेष्यता, किन्तु शाने विशेषता तत्तावदित्याह । यवच्छेदकतयेति ॥ यथा प्रागवस्थास्मरणसह कारिणा चक्षुपा जनिवेप्रत्यमिक्षाने प्रागवस्थायाःसंयुक्तविशेषणतया स्फुरणं, न स्मरणं, तथा व्यवसायसहकारिणा मनसा जनितेऽनुव्य- घसाये संयुक्तसमवेतविशेषणतया विपयस्फुरणेऽपिन तस्य स्मरण त्यमित्यर्थः । ननु प्रत्यमित्रानमपि तत्ताशे स्मरणमेव, इदन्त्यांव त्यनुभय इत्यत आह ॥ न चेति ॥ स्मृतित्वानुमूतित्यजात्योन्याय- चित्यनांशावृत्तरित्यर्थः । यथेति ॥ संस्कारजवाविशेषात् प्रत्यमि- शानमनुमयो, न स्मृतिरिति कुतो नियम इत्यर्थः ॥ अधिक इति! संस्कारातिरिकायाः संयुक्तविशेषणतायाः प्रत्यासत्तः प्रत्यभिज्ञाने सत्यदित्ययः अय संस्कारजन्यत्वेन स्मृतियत् प्रत्यमिहान परोक्षमेव पुतो नेत्याशयेन पृच्छति- अथ ग्रहणत्वेऽपि कृत एतदपरोक्षाकारम् ? कार- णान्तरनिरपेक्षेण संस्काराऽधिकसन्निकर्पयतेन्द्रियण ·. चतुर्यः स्तवकः । ४। २५ जानितत्वात् ।। अथ का सन्निकर्पः ? ज्ञानेन संयुक्त समवाया, तदर्थेन संयुक्तसमवेतविशेपणत्वमिति । मनसो निरपेक्षस्य यहिापारेऽन्धयधिराद्यभावमस- इति चेत् । ज्ञानावच्छेदकं प्रति नाऽयं दोपः । न च ज्ञानापेक्षया पहिरित्यस्ति । नाऽपि तदिपयापेक्ष- या निरपेक्षत्वं, तस्यैव ज्ञानस्यापेक्षणात् । अथाऽपि ज्ञानं प्रत्यक्षमित्यत्र किं प्रमाणम् १ । प्रत्यक्षमेव । य- दसूत्रयत्- 'ज्ञानविकल्पानां भावाभावसंवेदनाद- ध्यात्मम्' (न्याय० ५.१.३१.) इति ॥ ननु नेइवरज्ञानं प्रमा, नित्यत्वेनाफलत्वात् । ना- ऽपि प्रमाणम् । अकारकत्वात् । अत एव च न तदा. श्रयः प्रमातेति । उच्यते- मितिः सम्यक् परिच्छित्तिस्तछत्ता च प्रमातृता ।। नदयोगव्यवच्छेदः प्रामाण्यं गौतमे मते ॥५॥ समीचीनो घनुभवः प्रमेति व्यवस्थितम् । तथाच अनित्यत्वेन विशेषणमनर्थकम् । नित्यानुभवसिद्धी तयवच्छेदस्यानिष्टत्वादसिद्धौ च व्यवच्छेद्याभावात् । नचेदमनुमानम्, आश्रयासिद्धियाधयोरन्यतराकान्त- त्वात् । न तत्प्रमाकरणमिति विप्यत एव, प्रमया सम्बन्धाभावात् । तदाश्रयस्प तु ममातृत्वमेतदेव; यत् तत्समयायः। कारकत्वे सतीति तु विशेपणं पूर्व- वनिरर्थकमनुसन्धेयम् । यद्येवम् । 'आप्तप्रामाण्याद्' (न्याय० २.२.६७.) इति सूत्रपिरोधः । तेन हीश्वरस्य प्रामाण्यं प्रतिपाद्यते न तुप्रमातृत्वमितिचेन । निमित्त समावेशेन व्यवहारसमावेशाविरोधात् । प्रमासम- ४ ·२६ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली वायो हिप्रमातृव्यवहारनिमित्तं, प्रमया त्वयोगव्यव- च्छेदेन सम्बन्धः प्रमाणव्यवहारनिमित्तं, तदुभय. इवरे । अन्नापि कार्ययेति विशेषणं पूर्ववदनर्थकमूह- नीयम् ।। स्यादेतत् । प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणं, प्रमिणोतीति प्रमातेति कारकशब्दत्यमनयोः । तथाच कथमकारक- मर्थ इतिचेत् । न । एतस्य व्युत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वा- त् । प्रवृत्तिनिमित्तन्तु यथोपदार्शतमेव व्यवस्थापना त् । अन्यथा अस्मदादिपु न प्रमातृव्यवहारः स्यात् । सर्वत्र स्वातन्त्र्याभावात् । करणव्यवहारस्त्वन्यत्र य- थप्यन्यनिमित्तकोऽपि, तथापीहोक्तानिमित्तयिवक्षयैः वेति । एवन्तर्हि पञ्चमप्रमाणाभ्युपगमेऽपसिद्धान्तः । न हि तत् प्रत्यक्षमनुमानमागमो घा, अनिन्द्रियलिस- शब्दकरणत्वात्।न।साक्षात्कारिममावत्तया प्रत्यक्षा- न्तर्भावाद् इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नत्यस्य च लौकिक मानविषयत्वात्।। अथेति ॥ उचरं, कारणान्तरेति ॥ लिङ्गाद्यनपेक्षेणेत्यर्थः । न च विनिगमनाभावः । प्रत्यभिज्ञाने अनुभवामीत्यनुयवसाक्षिकत्याद नुभवत्वस्येति भावः । वस्तुतस्तत्तास्मृतिजन्यमेव प्रत्यभिज्ञानं, म संस्कारजन्यम् । धन्पथा संस्कारद्वारा पूर्वानुमयस्य तत्वरणतया झानकरणतया तस्य परोक्षत्वापति । तसास्मृतश्च निर्यापारत्येना- करणत्वादिति तत्त्वम् ॥ भानेति ॥ इन्द्रियादिजनितव्यवसायापेक्षस्य मनसो यहि प्रवृत्ते नं स्यातन्त्र्येणेति नोक्तदोष इत्यर्थः । ममाधानान्तरमाह ॥ न चति । साघकयायकामायात् संशयः स्यादित्याशयेन पृच्छति ॥ अथेति । उच्चर, प्रत्यसमयेति ॥ जानामीति मानसप्रत्यक्षमेय ज्ञानप्रत्यक्षत्ये ·'चतुर्यः स्तवकः । ४॥ २७ मानमित्यर्थः । तत्र सूत्रकारसम्मतिमाह | यदिति ॥ ज्ञानविकल्पानां ज्ञानभेदानां प्रत्यक्षादीनां भावाभायौ, अस्ति मे प्रत्यक्ष ज्ञानं, नास्ति मे प्रत्यक्ष मानमित्याकारेणात्मना मनसा संवेद्यते इत्यर्थमन्यायरुचि प्रति आशुविनाभ्यात्मविशेषगुणत्वेन सुखयत् प्रत्यक्षत्वनुमेयमिति भावः ।। नित्यत्वेनेति ॥ नित्यत्वेन फलानात्मकत्यादित्यर्थः । प्रमायाश्च मियात्वेन जन्यत्वादिति भावः ॥ नापीति ॥ निर्व्यापारत्वेनाकारक- तया तद्विशेपकरणत्वस्याभाव इत्यर्थः ॥ अत एवेति ॥ समवायि. कारणस्य प्रमातृत्वादित्यर्थः ॥ अनित्यत्वेनेति ॥ यथार्यानुभवत्यमेव प्रमात्वं नित्यानित्यसाधारणम् । न च क्रियात्यविरोधः, धात्वर्थ- मावस्यैष नित्यानित्यसाधारणस्य सत्तादेरिव क्रियात्वात् । अनित्य. त्वेन तद्विशेषणस्य गौरवेण व्यर्थत्वादित्यर्थः । दूपणान्तरमाह ॥ नित्येति ॥ न चेश्वरज्ञानं न प्रमा फलानात्मकत्वाद् गगनवदित्यनु. मानमपि सम्भवतीत्याह ।। न चेदमिति ॥ नापि प्रमाणमित्यत्र सिद्ध. साधनत्यमेवेत्याद ॥न तत्प्रमाकरणमिति ॥ स्वममा प्रति तस्याकरण- त्वमिप्यत पवेत्यर्थः । अस्मदादिप्रमा प्रति तु तत्करणत्वं वर्तत एव । तस्य सव्यापारत्यादिति भायः॥ तदाश्रयस्येति ॥ प्रमासम- वायित्वस्यैव प्रमातृत्वात् तत्र सत्कारणान्तावस्य व्यर्थत्यादित्य- ऽर्थः ॥ पूर्ववदिति ।। सिद्धसियोरुभयोरपि व्यापामावादित्यर्थः । यदीदवरस्य न प्रमाणत्वमिप्यते, तदा न्यायसूत्रप्रतिपादिततत्प्रमाण- त्वविरोध इत्याह ।। यद्येयमिति ॥ प्रमया स्विति ॥ चक्षुरादीनामपि चरमसहकारिक्षणे प्रमया अयोगव्यवच्छेदेन सम्वन्धस्य विधमान- त्वादित्यर्थः ॥ पूर्ववदिति ॥ सिद्यसियोरुभयोरपि व्यावत्यांप्रसिद्धे- रित्यर्थः । सर्वप्रेति । यदि प्रमाकर्तृत्वेन प्रमातृत्वं, तदा अस्मदादी. नामपि तदभावात् प्रमातृव्यवहारो न भवेत् । तदनुकूलमयत्नवत्त्वं हि स्वातन्त्र्यम् । तत्कर्तृत्वं सर्वप्रमायामस्मदादीनामपि नास्ति । अस्मदादिप्रयत्नं विनाऽप्यस्मदादिप्रमोत्पत्तेरित्यर्थः ।।अन्योति।लोक इत्यर्थः ॥ मन्यनिमित्तकोऽपीति ॥ अयोगव्यवच्छेदेन अनकत्वनि- मित्तकोऽपीत्यर्थः । कारकविशेषयाचकः प्रमाणशब्द ईश्वरे नवर्तते, किन्त्वन्यथेति भावः ।। साक्षात्कारीति | साक्षात्कारिग्रमया त्वयोग- व्यवच्छेदेन सम्बन्धस्य सम्भवेन प्रत्यक्षममाणान्तर्मावानोक्तदोष इत्यर्थः । साक्षात्कारित्वं त्वीश्वरप्रमाया धर्मिग्राहकमानसिमित्य- ।

·२८ सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली ऽर्थः । यथाशुतं सूत्रन्तु लौकिकप्रत्यक्षविपयमित्याह ॥ इन्द्रियातिर नन्वीश्यरस्य सर्वशत्येन सविपयनमसावीश्वरोऽपि नान्तः स्यात् । भ्रमस्येव तस्या अपि भ्रमविषयविषयकत्यादित्याह- स्यादेतत् । तथापीश्वरज्ञानं न प्रमा,विपर्ययत्वा- त् । यदा खल्वेतदस्मदादिविभ्रमानालम्बते, तदैत- स्य विपयमस्पृशतो न ज्ञानावगाहनसम्भय इति त. दर्थोऽप्यालम्यनमभ्युपेयम् । तथाच तदपि विपर्ययः । विपरीतार्थालम्यनत्वात् । तदनवगाहने वा अस्मदादे- विभ्रमानयिदुपस्तदुपशमायोपदेशानामसर्वज्ञपूर्वकत्व- मिति । न । विभ्रमस्याप्रामाण्येऽपि तद्विपयस्य तत्त्व मुल्लिग्वतोऽभ्रान्तत्वात् । अन्यथा भ्रान्तिसमुच्छेदम- सद्गः प्रमाणाभायात् । तथाप्यारोपितार्थावच्छिन्न- ज्ञानालम्यनत्वेन कथं न भ्रान्तत्वमितिचेत् । न । यद् यत्र नास्ति तत्र तस्यावगतिरिति भ्रान्त्यर्थत्वात् । एतदालम्बनस्य चैवमुल्लिखतः सर्वत्र यथार्थत्वात् । न हि न तद्रजतं, नाऽपि तनासत्, नाऽपि तनावगत मिति ॥ साक्षात्कारिणि नित्ययोगिनि परदारानपेक्षस्थिती भूतार्थानुभवे निविष्टनिखिलप्रस्ताविवस्तुक्रमः ।। लेशादृष्टिनिमित्तदृष्टिविगमप्रभ्रष्टशङ्कातुपः शोन्मेपकलादिभिःकिमपरैस्तन्मेप्रमाणंशिवः॥६॥ इति चतुर्थः स्तयकः ॥ ४ ॥ तथापीति ॥ शुक्ती रजतत्यप्रकारकशनयानिति शानं न नमः मान्तस्य तथास्यात् । शुक्काविदं रजतमिनिशाने रजतत्य प्रकारः। तनमः। एयरहाने तु रजतत्यप्रकारकत्यं प्रकार इति न नमः तेन

·चतुर्थः स्तवकः । ४
२९
त्वम् । अत एवास्मदादिरपि भ्रान्तिको न भ्रान्त इत्याह ॥ वि.
भ्रमस्येति ॥ प्रमाणाभावादिति ॥ ब्रमत्वग्राहकज्ञानस्य भ्रमविषय-
मुल्लिखतो भ्रमस्येचायथार्थत्वादित्यर्थः । भ्रमविपयविषयकत्वेन
न भ्रमत्यं, किन्तु यद्यत्र नास्ति तत्र तज्ज्ञानत्वेन । तथाच शुक्ताविदं
रजतमिति ज्ञानं रजतत्यामाववति रजतत्वविषयमिति नमः। तदनु-
व्यवसायश्च यत्र रजतक्षाने रजतत्वप्रकारकत्वमस्ति, तत्र तदुलिखन्
न भ्रमो विषयावाधादित्याह ॥ यदू यत्रेति ॥ तदेव स्पष्टयति ।।
न हीति ॥ एतेन यद् यत्रास्ति, तत्र तज्ज्ञानं प्रमेत्यपि निरुक्तम् ।।
स्तवार्थ शिवस्तुतिन्याजेन सङ्कलयति ॥ साक्षात्कारिणीति।।
भूतार्थानुभवे यथार्थानुभवे ॥ साक्षात्कारिणि प्रत्यक्षे ।। निविष्ठो वि.
पयोस्तो निखिलः समस्तः प्रस्ताविवस्तूनां नानापदार्थानां कमो
यस्य, स तथा । अनुभवविषयसकलविश्व इत्यर्थः॥ नित्ययोगिनि
सदा सम्बद्धे । अत एव इन्द्रियादीनां द्वाराणामनपेक्षा स्थितिर्यस्य ।
लेशा अल्पा या अदृष्टिविशेपादर्शनं, तनिमित्ता या दुटिः रागद्वेपा-
sऽत्मिका, तद्विगमेन प्रम्रष्टः शङ्कातुपो वेदप्रामाण्यशङ्कालेशो यस्मा.
दित्यर्थः । यद्धा,भूतार्थोऽनुभवो यस्य,ताशि साक्षात्कारपति शिवे ।
निविष्टेत्यादि पूर्ववत् । स शिवः प्रमाणं, नाप्रमाणमिति फण्ठतः
परमनिरासः । प्रमाणं साक्षी शरण्यमिति ध्वनितम् । दुष्पमिति क.
चित् पाठः। तत्र भाव क्तः॥
। इति श्रीमहामहोपाध्यायश्रीवर्द्धमानविरचिते कुसुमाञ्जलि-
प्रकाशे चतुर्थः स्तयकः ॥ ४ ॥

·सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली पञ्चमः स्तवकः ॥ ५ ॥ तत्साधकप्रमाणाभावादिति पञ्चमी विप्रतिपत्ति निराकमुप- न्यस्यति- नन्वीश्वरे प्रमाणोपपत्तौ सत्यां सर्वमेतदेवं स्यात् तदेव तु न पश्याम इति चेत् । न खेप स्थाणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यति । तथाहि- कार्यायोजनधृत्यादेः पदात् प्रत्ययतः श्रुतेः ।। वाक्यात् संख्याविशेपाच साध्यो विश्वविव्ययः॥१॥ क्षित्यादि कर्तृपूर्वकं कार्यत्वादिति ॥ न वाधोऽस्योपजीव्यत्वात् प्रतिवन्यो न दुर्वलैः ।। सिद्ध्यसिद्ध्योर्विरोधो नो नासिद्विरनियन्धना ॥२॥ तथाहि, अत्र ये शरीरप्रसनमुद्धाटयन्ति,कस्तेपा- माशयः । किमीश्वरं पक्षयित्वा कर्तृत्वाच्छरीरित्वं; ततः शरीरव्यावृत्तरकर्तृत्वम् । अथ क्षित्यादिकमेव पक्षयित्वा कार्यत्वाच्छरीरिककत्वम् । यदा शरीरा- जिन्यत्वादकार्यत्वम्, तत एव वाऽकर्तृकत्वं, पर- व्याप्तिस्तम्भनार्थ विपरीतव्याप्त्युपदर्शनमात्रं वेति । तत्र प्रथमद्वितीययोराश्रयासिद्धियाधापसिद्धान्तम- तिनाविरोधाः । तृतीये तु व्याप्ती सत्यां नेदमनिष्ट- म् । असत्यान्तु न प्रसङ्गः । चतुर्थे वाघानैकान्तिको । पञ्चमे त्वसमर्थविशेषणत्वम् । पठेऽपि नागृह्यमाण- ·२ समकारी न्यायकुमुमाञ्जली विशेपया व्याप्त्या याधः । न चागृह्यमाणाविशेष- व्याप्त्या गृह्यमाणविशेषाया सत्प्रतिपक्षत्वम् । अस्ति च कार्यत्वव्याप्तः पक्षधर्मतापरिग्रहो विशेषः। कर्ता शरीरी, विपरीतो न कति चानयोस्तढिरहः ।। नन्यिति ॥ सर्वमिति ॥ प्रागुतान्यथासिद्यादिनिरासरूपमिन्य ऽयः स्थाणारीश्वरस्य, अयान दारविशेषस्यायन्यस्तत्र प्रमापा दर्शी, धनहीनश्च ॥ कारिकायां संगृहीतं कार्यत्वं हेतुं विवृपोति । क्षिन्यादीति॥ नन्यत्र प्रत्येक मित्यादि न पक्षः । तस्य स्वशन्दनाभिधानुमा क्यन्यान् । नापि मिलितम् । एकरूपामावात् । न च शरीराबन्यं जन्यं पक्ष । वेदायव्याप्तमयदृष्टद्वारा परिणोऽपि शिन्यादिकर्तृन्ता हामान्यदृष्टजनकन्यजन्यं जन्यम, सररतरदृष्टजनकत्येन हिता तदमागत् । नापि जन्यरतिसाक्षादजन्यं जन्यम् । घटादरनि पनतापत्तेः । नापि सकनकनपिरादरिषय, तन्सन्देहविषयों का पक्षः । एकरूपामाये क्षित्यादिसकलविषपविधादसंशययोरमाया। किश, न पादिनोः संशयः। तयोनिश्चितत्वात्।पायनुमानयोस्तुल्य तेन मन्यस्यसंशय इतिचत् । तईनुमानाभ्यां तत्संरायो, मध्यस्य संशयानन्तप्क्ष यापनुमानमियन्योन्याश्रयः । न च क्षितिरेय पन, अदुरेण सन्दिग्धानकान्तिक्त्यात् । ती साभ्यामारयानि वसंशयस्य दुपागत् । तम्य च साभ्यामाययति हेतुसन्देहा दिर हेनुमति माध्यामायसन्देहादपि दृपयन्यात् । पक्षे तत्सहारे ऽप्यनुमानमाओच्छदायेन नस्यामागत् । न चापिता पय साध्यानुमितिः । तस्यापहने म्यापनानुमानाविषयायान् । अनुमानान्तरम्य च सिन्या मन्दिग्पानशान्तिस्यात् । तथा का अन्योन्याश्रयादकम्पायनुमानस्सासिएकमाशामिनसितापनि मायग्पतानपदमिरिया माम्यमरि न तिनम्ममाया, मम्मम्यापं पा । यम्मदाहिना मिदमापनात् । मान्युपादानगांगपगपजानादिमसम्यग्य, पति शिवानपिपक्षायां पटांगानगोयगानादिमनारमदादिना ·पञ्चमःस्तबका। ति या साध्यमित्यपास्तम् । आये, झानादिसिद्धावपि घणुकाजनक- त्यादुदासीनसिद्धावप्रयोजकत्वात् । अन्त्ये, गौरवाद् घणुकासमान- कालीनरतित्येनाजनकत्वात् । अपिच, सामान्यज्ञानादिप्रत्यासात्त. जन्योपादानमानादिमतार्थान्तरम् । न धानागतगोचर-प्रत्यक्षजनक- प्रत्यासत्यजन्यं शामविशेषणम् । तादृशप्रत्यासत्तेस्तजन्यत्वस्य च परं प्रत्यसिद्धः॥ अत्रोच्यते । अध्याद्वारकोपादानगोचरजन्यसत्यजन्यं समवेत जन्यम्,यदृष्टमागभावव्याप्यप्रागभावाप्रतियोग्युपादानगोचरापरोक्ष- शानचिकीर्पाकृतिमजन्यम् । समयेतत्वे सति प्रागभावप्रतियोगि- स्यात् । यदेवं तदेवं, यथा घटः । तथा चैतत् । तस्मात्तथा । एवञ्च मान्दफूत्कारादीनां पक्षत्वान्न तैः सन्दिग्धानकान्तिकत्यम् । यदि च कस्यचित् पक्षे नान्तर्भावः, तदा तमादाय निरुतस्य पक्षत्वे समूहा- लम्बनानुमितायविरोधः । जन्यकृत्यजन्यत्वञ्च जन्यकृतिजन्यान्य- त्यमित्यन्पत्वेन रूपेण सामान्यलक्षणप्रत्यासत्त्या तावतामुपस्थितिः। जन्यत्वञ्च कृती स्वपक्षे विशेषण, परं प्रत्युपरजकमात्रं प्रमेयो घट इतिवत् तत्प्रकारकशानोपयोगि । उमयसिखसप्रयोजनत्यमा तन्त्र, नतु प्रयोजनस्योभयसिद्धत्वम् । क्षितिरेव वा पक्षः। पक्षपक्षसम- नैरपेक्ष्येण घटादौ निश्वितव्याप्तलिङ्गस्य तयोर्दर्शनेनोभयत्राऽनुमि- त्यविरोधान्न सन्दिग्धानकान्तिकम् । अनुमित्योरन्योन्यानपेक्षणा- नान्योन्याश्रयः। न चाकुरे पक्षधर्मताज्ञानामावः। सिपाधयिपाविरह- सहकतसाधप्रमाणामाववत एव पक्षत्यात् ।तथ क्षितौ पञ्चावयव- पाक्येनाडुरेऽन्यत इति न विशेषः । यदि च क्षितौ लिङ्गनिश्चयदशायां तद्वत्तगाऽङ्करस्य न निश्चयः तदा व सन्दिग्धानकान्तिकम् । पक्षसमे साध्याभावसामानाधि- करण्यसन्देहाल्लिङ्गे व्याप्तिग्रह एव नोत्पद्यतेइतिचेत् । तर्हि धूमऽपि व्यातिग्रहो नस्यात् । सन्दिग्धयहिपर्वतापर्वतधूमवतामेकधाभावेन अपक्षत्वात् । तस्मादनुमानोच्छेदपसङ्गात् सन्दिग्धसाध्ये लिल निश्चयो नदोषः। लायवादेकज्ञानसिद्धाधुत्पत्तिमतोऽनादिकार्यप्रवाहा. जिनकत्वे नित्यत्वसिद्धौ, कारणं ततो निवर्चमानं नियतविपयतामा दायव निवर्त्तते । तस्याः कारणाधीनस्यात् । अनित्यासविषयक. ज्ञानाजन्यत्वेन पक्षविशेषणाद्वा शानस्य सर्पविषयकत्वसिद्धिः॥

·३४ सममार्श न्यायकुसुमाञ्जली साध्येच शानादीना विशेपणतया विशिष्टस्यसाधनत्येन विवक्षि तत्यान तदुपलक्षितक्षेत्रशेनार्थान्तरम् । अदृष्टप्रागभावेति विशेषणा धादृष्टद्वारा नास्मदादिमि सिद्धसाधनम् । नापि साध्याप्रसिद्धि । सिद्धवृत्यसिद्धविषया हि कृति सिद्धविषयप्रत्यक्षे सति भवति । न हि मृदयवाना सस्थानविशेष प्रतिसाध्येष्टसाधनत्वानुमितायपि अयययाना प्रत्यक्षेणोपस्थिति विना प्रवृत्ति । न चोपादानप्रत्यक्ष प्रवर्तकशानोपक्षीणम् । अप्रत्यक्षे परमाणी तक्रियायामिष्टसाधनता शानेऽप्यप्रवृत्ते । प्रवृत्तिविषयमृदङ्गादे प्रत्यक्षत्वाद् न शप्दादिना व्यभिचार निचेवरेऽनुमित्यापत्ति । स्वसुखादिसाधनतानुमितहेतु ताया गृहीताया ईश्वरे धर्माद्यभावेन वाधाद, अनुमितिमात्रस्य च हेतुत्याग्रहात् । उपादानस्य सिद्धत्वेऽप्युपादेययत्त्वेन विकीर्पाविषय स्यात् । न च पासिद्धि । तस्य रतिद्वारा कार्याहेतुयात् । प्रयोजन यिना द्वेषमान्छनुनाशानुकूलरतेनुत्पते । किन्तु दु खसाधन घस तसाध्यदुपानुत्पादं था फरमुद्दिश्य तत्साधनताशानात इति । तथाचेटसाधनतामानात्तच्छाऽस्त्येवेति सय प्रतिकारण म् । फ्लमत्यात् । वेपस्तु परम्परया तदुपक्षीण । शह दप्मी त्ययाधितमानसप्रत्यक्षाच्च तसिद्धिा नापि साध्यधिको दृष्टान्तः । प्रयतवदारमसयोगस्य चेष्टादारा घहेतुतया प्रयतस्येयात्मनोऽपि हेतुत्यात् । न घारमसयोगे सत्यपि प्रयदा पिना न चेटेति प्रयन पप तत्तारण सयोगपरिचायकमात्र मात्मेतिवाच्यम्।सयोगमात्रस्याकारणत्वन मयोगियिशेपितस्य तस्य देतुत्यात् । नात्मसयोग कियाहेतु । सयोगामायन तदभायादर्शना दिति चेत् । न । य स्पन्दो प्यधिकरणयद्गुण यः स तरसयोगा ऽसमयायिवारणप' । यया स्पर्शययेगयरसयोगना प्रियेतिर सिदे। मसमयायिधारणसयोगाश्रयस्य तरवार्यजनक त्यनियमा पंचित माफलपतिसमपापित्यमेय कनृत्य, म नु जनकरयपि दोपित गीरपात् । तथाच मानेच्छातिसन्यायस्येय सापायात तदायरयमेये परम्प यमित्याहुः । सामान्पादिगोपरमाया मरला कारगोषणायपि घगदापपर्तृग्यात् पार जान मियनादिरसपमेय मिजाति सहर ॥ पपियाधरनीयस्ता एप निास्ता तयापि प्रायान्यनतर ·पश्चमः स्तवकः । ५। योग्यानुपलब्धियाधो निरस्त इह त्वनुमानयाधो निरस्यः । तत्र व्यापकानुलन्धिविरोधेन वाधो विवक्षितः, प्रतिरोधो या ? आये, न वाधोऽस्य कार्यत्वस्य धर्मिसिद्यर्थमन्यैर्हेतुमिः कर्तृत्वादिभिरुप- जीव्यत्वात् । अन्त्ये, प्रतिवन्धः प्रतिरोधो न । हीनोत्तमवलयोस्तद- भावादित्यर्थः । ननु परव्याप्तिस्तम्भनार्थ विपरीतव्याप्त्युपदर्शनेन तद्विरोधमानस्यात्।यद्वा,व्याप्तिपक्षधर्मतोपस्थाप्यविशेपयोर्विरोधेन विशेषविरोधः स्यादित्यंत आह | सियासियोरिति ॥ आधे कार्यत्व- स्य पक्षधर्मत्वसिद्धौ कर्तृत्वादेव तदसिद्धौ सत्यां तुल्यबलत्वा- भावेन विरोधाभावादित्यर्थः । अन्त्ये अभिमतविशेपसिञ्चसिद्धयोः सहोपलम्भविरोधिविशेषानुपलम्भाभ्यां विरोधस्य प्रत्येतुमशक्य- स्वादित्यर्थ सन्दिग्धव्यतिरेकित्यामतीतव्याप्तिकत्योपाधिभिरसिद्धि- रपि नेत्याह । नासिद्धिरिति ॥ विपक्षवाधकोपदर्शनव्याप्तिज्ञानोपायो. पाधिविरहप्रतिपादनरसिद्धिनिवन्धनस्यामावादित्यर्थः। कारिफाय सङ्कलयितुं पराभिप्राय विकल्पयति ॥ तथाहीति ॥ सत्तयाऽनुपलब्धेः प्रागेव निरासाज्यातायास्तथात्यं धाच्यम् । तत्र पक्षादिविभागं पृच्छति ॥ किमीश्वरमिति ॥ कर्तृत्वादिति ॥ तथा चाशरीरस्य कायनिर्माणशक्त्यभावापत्तिरिति भावः ॥ तत पव, शरीराजन्यत्यादित्यर्थः । परव्याप्तिः कार्यत्वसकर्तृकत्वव्याप्तिः॥ तत्रे- ति ॥ ईश्वरस्य धर्मिणः प्रमाणेन ज्ञानाझानयोर्धर्मिग्राहकमानवाधा- श्रयासिद्धी । ईश्वरद्धेषिणः परस्य कर्तृत्वात् तच्छरीरित्वस्वीकारे- पसिद्धान्तः1 ईश्वरः शरीर्यकर्ता येत्यत्र माता यस्येतिवत् प्रतिक्षा- पदयोाघातः। ईघरपदस्याशरीरकर्तृवाचफत्वादित्यर्थः। कार्यत्व- शरीरिकर्तृत्वयोर्व्याप्तिबलात् क्षित्यादौ शरीरिकर्तृसाधनेऽपि ना. शरीरिकर्तृनिरास इत्याहाातृतीयेति॥क्षित्यादौ शरीरिणः कर्तुर्योग्या- ऽनुपलम्भन याध इति भावः । यस्तुतः शरीरफर्ममावेऽप्यड्डुरादी कार्यत्वायभिचारेण न व्याप्तिरित्याह ॥ असत्याञ्चेति ॥ क्षित्यादेः सर्वस्य पक्षत्वे वाधः कस्यचिदपक्षत्वे तत्रानेकान्तः। प्रमितसाध्या- भायवर्मिकस्यैव वाधवादित्याह ॥ चतुर्थ इति ॥ जन्यत्व. मात्रस्येव गमकत्वेशरीरं व्यर्थ व्याप्यतानपच्छेदकत्यरूपम् । शरीर नन्यत्वामावादिति नंमः प्रतियोगिविशेषणतायामखण्डस्यैव हेतु- तायामजन्यत्यमेवोपाधिरिति न साधनं साध्यव्याप्यमित्याह । पञ्चमे ·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली त्यिति । स्तम्भनं याधः प्रतिरोधो या न सम्भवतीति प्रमेणाह ।। पष्ठेपीति । विशेषः पक्षधर्मता ॥ अस्ति चेति, चो हेती n यस्माद ऽस्मद्याप्ती पक्षधर्मतास्ति, त्वदीयव्याप्ती च सा नास्ति धर्म्यशानात् । शाने या धर्मिग्राहकमानयाधः । केवलव्यातेधासाधकत्वमित्यर्थः। ननु क्षित्यादिकं न बुद्धिमद्धतुकं शरीराजन्यत्वादित्यत्र यद् युद्धिमद्धेतुकं तच्छरीरजन्यमिति व्यतिरेकन्याप्ती पक्षधर्मतालामः स्यादित्याह- ननु यद् बुद्धिमद्धेतुकं तच्छरीरहेतुकमिति नियम यच्छरीरहेतुकं न भवति तद्बुद्धिमद्धेतुकमपि न भवति इति विपर्ययनियमोऽपि स्यात् । तथाच पक्ष- धर्मताऽपि लभ्यते इतिचेत् । न । गगनादेः संपक्ष- भागस्यापि सम्भवात् केवलव्यतिरेकित्वानुपपत्तेः । अन्वये तु विशेषणासामर्थ्यात् । हेतुव्यावृत्तिमात्रमेव हि तत्र कर्तृब्यावृत्तिच्याप्त, न तु शरीररूपहेतुष्या- वृत्तिरित्युक्तम् । व्याप्तश्च पक्षधर्म उपयुज्यते, न त्व- न्योऽतिप्रसङ्गात् ॥ एतेन तयापकरहितत्वादिति सामान्योपसंहारस्या ऽसिद्धत्यं वेदितव्यम् । न हि यद्यावृत्तिर्यदभावेऽन्वय ध्यतिरेकाभ्यामुपसंहर्जुमशक्या, तत् तस्य व्यापकं नामेति । विशेपविरोधस्तु विशेपसिद्धौ सहोपलम्भेन तदसिद्धी मियोधर्मिपरिहारानुपलम्भेन निरस्तो ना. शङ्कामप्यधिरोहतीति । स्यादेतत् । अस्ति तावत् कार्यस्यावान्तरविशंपो यतः शरीरिकर्तृकत्वमनुमीयते । तथाच तत्प्रयुक्ता मेव व्याप्सिमुपजीवेत् कार्यत्वसामान्यमिति स्यात् । न स्यात् । न हि विशेषोऽस्तीति सामान्यमप्रयोजक- ·पञ्चमः स्तवकः।५। ३७ म् । तथा सति सौरभकटुत्वनीलिमादिविशेप सति न धूमसामान्यमग्निङ्गमयेत् । किं नाम साधक- सामान्ये साध्यसामान्यमाश्रित्य प्रवर्त्तमाने तदिशेपः साध्यविशेपव्याप्तिमाश्रयेद्, न तु विशेषे सति सामान्यमकिश्चित्करम्। तस्यापि विशेपान्तरापेक्षया- ऽकिश्चित्करत्वप्रसङ्गात् । सौरभादिविशेषं विहाया- ऽपि धूमे बहिर्दष्टो, न तु विशेष विहाय कार्ये कति चेत् । न । कार्यविशेषः कारणविशेपे व्यवतिष्ठते, नतु कार्यकारणसामान्ययोः प्रतिवन्धमन्यथाकुर्यादि- ति । किं न दृष्ट कार्य कारणमात्रे अङ्कुरो बीजे त- दिशेपो धान्ये तद्विशेषः शालौ तद्विशेषः कलमे इत्यादि बहुलं लोके । क या दृष्टमणुद्रव्यारभ्यं द्रव्यं नित्यरूपाचारव्यं रूपादि। तथापि सामान्यव्यातेरवि- रोधात् सिद्ध्यत्येव । अवश्यञ्चैतदेवमङ्गीकर्त्तव्यम् । अन्यथा कार्यत्वस्याकस्मिकत्वमसङ्गात् ।। नन्विति ॥ इदं केवलन्यतिरेकितया साधनम् अन्वयव्याप्तिसत्वे. ऽपि व्यतिकिव्याप्तियलेन, अन्वयव्यतिरेकितया वा! । तत्र नाघ इत्याह ॥ गगनादेरिति । असरसपक्षस्यैव फेवलव्यतिरेकित्वादित्य. ऽर्थः। शरीररूपविशेषणवैयनान्वयव्याप्त्यमावाद्यतिरेकेपि तद- भावानान्त्य इत्याह ।। अन्यये विति ॥ व्याप्यत्यासिद्धि परिहरतश्च स्वरूपासिद्धिप्रसाइतिभावः । केबलायाश्च पक्षधर्मताया असाधक- त्याध्याप्त्यमाये साऽप्यनुपयोगिनीर ॥ व्याप्तश्चेति ।। ननु शानमनित्यमेरेत्यादिप्राथमिकच्यातिप्रत्यक्षविरोधात् ना. शरीरनित्यज्ञानादिकर्तृसिद्धिः। अतएव शरीरमनित्यमेवेति नियमा- नकतत्वेन नित्यातीन्द्रियतत्सिद्धिरीश्वरे।न चाप्रयोजकत्वम् । निर- पाधिस्यात् । कार्यत्वसकर्तृकत्ययोरपि यदि निरुपाधित्वमस्ति, तदा तुल्यबलत्येन भातात् सत्प्रतिपक्षवत् प्रतिवन्धोऽस्तु । मैवम् । पक्ष- ·१ सप्रकाश न्यायसुमाञ्जली धर्मतायलाद् नित्यमानादिसिद्धौ ज्ञानमनित्यमेवेत्यादिव्यातिप्राहस्रा प्रतिवन्धकत्यात्। अस्मदादिशानमाधविषयत्येन तत्प्राथमिकच्याति- प्रत्यक्षस्य तस्य मिन्नविषयत्वात् । एकविषयविरोधिमानस्यैव प्रतिरन्धरत्वात् । नित्यत्यानित्यत्ययोरेक्जातीय द्रव्येऽवियंघाद । न च झानत्य नित्यावृत्त्येति ज्ञातमतस्तत्र न नित्यवृत्तियानमिति वाच्यम् । उभयसिद्धनित्यावृत्तित्वशानेऽप्यतिरितनित्यवृतित्वता पनिरोधात् । अत पर कती शरीर्यवेत्यापि ज्ञान प्रविषयक मपास्तम्। ननु क्षित्याद्यवर्तक कर्तृापरहितत्वादित्या नोच दोष इत्य ऽत आह । एतेनेति । दृष्टान्ते विशेषणासामयंप्रदर्शनेन सामान्यत कन्यापारहितत्वमसिद्धम् । शरीरजन्यत्वादेश्य रहितत्यमसमपं विशेषणतयेत्यर्थ । तदेव स्पष्टयति ॥ न हीति । यद्यावृति , शरीर घ्यावृत्ति । यद्भाव, कमाये ॥ तच्छरीर तस्य क्तव्यापकमि त्यर्थ । स एव तस्य व्यापको यस्यामा साध्ये दृशान्ते अन्वय व्यतिरेकाम्यां पक्षे उपसह दायिते । यथा बहेरमानो घूमामाने। प्राते चान्ययिनिरान्ते विशेषणासामध्ये तदप्रयोजकत्वस्योकत्या अतिरेकोऽप्ययोजक इति भाव ॥ ननु कि विशेषणस्यासामथ्र्य न तावनिष्प्रयोजनकन्य, व्याति प्रहोपयुक्तविशेषणस्यैव पक्षधर्मतीपयिकस्यापि तस्य सप्रयोजन कत्यात् । व्यभिचारयारक्स्यापि सार्यकत्येऽनुमितिप्रयोजकत्वस्यै यतन्यस्यात् । नापि व्यभिचारवारकविशेषणवत्येव च्यातिरिति तच्यून्यत्य निर्विशरगेपि गोवादी व्या । तत्र व्यरेव विशेषण स्वेऽन्योन्याश्रयात् । नापि व्यभिचारयारक विशेषण विशिष्ट व्याप्तिग्राहक, सहचारदर्शनादिसचे नदमारे व्याप्तिमहाविलम्गात् । मच प्यभिचापयारकविचेपणत्यपर व्याप्तिमहाप्रमेयत्वेन शाय माने पमे व्याप्तिमहानग्रोपाचन्यमिवायवारक विशेषणशून्यत्वस्य च विवक्षितत्वे विरोध तत्रोपात तेन शून्यञ्चत्यस्यासम्मयात् ॥ थप शरीरजन्यत्वामा न व्याप्ति । एक्वृत्तित्ययाधे मत्येव व्यासज्यपृषि वात् । शिप्यतावच्छेदकस्य व्याप्त्यनाच्छंदकत्वे सत्येय शिणस्य तदयच्छदावापारिन्तु जन्यत्वामारं व्यामि सत्र स्वरूपासिदितभिरासायपितषणाभिधाने व्याप्ययासिदिन ·पञ्चमः स्तवक:५]. न । अव्यभिचारानीपाधिकत्वयोर्विशिष्टे सत्त्वेन तदभावसाधने याधात् । किञ्चैवं निधूमोऽयम् आन्धनमभवपहिरहितत्यादित्याय- ऽप्यनुमानं न स्यात् । यद्वा शरीरजन्यत्वामावोऽखण्ड एव देतुरस्तु, तत्र व्यर्पविशेषणत्वाभावात् ।। अमाहुः। शरीराजन्यत्यस्य व्याप्यत्वेऽपि शरीरं न व्याप्यता- पच्छेदक, गौरवात् । येन विशेषणेन विना व्याप्तिन गृह्यते, तस्यैव च्याप्यतावच्छेदफत्यनियमात् । अत एव गन्धस्यैव व्यञ्जकत्वादि- त्यत्राप्रसिद्धत्वेन गन्धादिपु मध्ये इति विशेषणं विना व्याप्तिर्महीतुं न शक्यते इत्यासिद्धिवारकमपि विशेषणं सार्थकम् । व्याप्यताय. च्छेदकस्यैव हेतुतापच्छेदकत्वात् । धूमे च घहिविशेषस्य कारण- स्वात् कारणाभावस्य च फार्याभावव्याप्यत्वान तत्रोक्तदोपः ।। शरीरजन्यत्याभायोऽप्यसण्डो न हेतुः । यदि शरीरजन्यत्य- प्रयुक्तं सकतूंकरर्य स्यात्, तदा तदभावप्रयुक्तः सकरी करवाभाव इति तस्य साध्यव्याप्यता स्यात् । न चैवम् । किन्तु जन्यत्यप्रयुक्तं, लायचात् । तथा चाजन्यत्वमेयोपाधिः । न च सत्मतिपक्षोच्छेदात् पूर्वसाधनव्यतिरेको नोपाधिः । मामासस्थापनायां पूर्वसाधनम्यति रेफस्य साभ्याव्यापकत्येनानुपाधित्वेन तत्र सत्मतिपक्षावकाशात् ॥ यदा, यनिरूपिता पनिष्टा व्याप्तिर्यन विशेषणेन विना न गृह्यते, सत्र विशिष्टं व्याप्यतावच्छेदकम् । यकर्तृत्वनिरूपिताभावनिष्ठव्याप्ती घशरीरं पिनय प्रतियोगितया जन्यत्यमयच्छेदकं फ्लप्तमिति न शारीरजन्यत्यमवच्छेदकम् । अतो गौरवण शरीरजन्यत्यमप्रतियोगि- तया च जन्यत्यं नायच्छदफमिति म्याप्यतावच्छेदफामायान शरीर- जन्यत्यामायोफत्यम्याया। अन्यथाऽरथाजन्यायस्यापि क्षित्यादा. पनुमित्यापत्तेः॥ अस्मत्पिश्चरणास्तु- प्रतिपक्षानुमानस्य प्रसिद्धफरमन्यत्या. मायविपपत्यात् । मप्रतिप्रतियोगिकामायस्य निरूपयितुमशस्य- त्यान । स्थापनानुमानस्य च पक्षधर्मतायला प्रसिद्धकर्तृसाधक- त्पाद भिन्नविषयतया न प्रतियध्यप्रतिपन्धकमायः। म च कर्तुजन्य- त्यस्योपाधेः स्थापनाविषयतया तदभापः साम्यः । तस्याप्पप्रसिद- फतव्यत्तिमादाय पर्ययप्तानात् । न चपं सत्यतिपादः। तस्य गोपाप्रेफमापामापसापकाविषयत्यादित्यातुः ।

·४० समका न्यायकुसुमाञ्जली अर्थान्तरेण सिद्यसिद्धोरिति व्याचष्ट ॥ विशेषेति ॥ व्याप्ति- पक्षधर्मताभ्यामानीयमानशरीरित्याशरीरित्यसिद्धी रूपरसवत् कर्च रिसहोपलम्भेन, तदसिद्धौ कर्तरि तदुभयासिद्धौ यो मियो धर्मि- परीहारोऽन्योन्यर्मिप्रतिक्षेपः, तस्यानुपलम्भन निरस्तो विशेष विरोधो न शङ्कामप्यधिरोहतीत्यर्थः । असिद्धिनिवन्धनमुपाधिमाहर अस्तीति । शरीरजन्यकार्ये यदवच्छेदेन शरीरस्य कारणत्वं गृहाते, तत् सामान्यात्मकमेकमङ्गीकार्यम् । अतस्तत्सामान्ययत्त्वमेवोपाधि- रिति न कार्यत्वसामान्यं कर्तृजन्यत्वव्याप्यमित्यर्थः । तत्सामान्या नहीकारेऽपि घटत्यादिकमेव कर्नूजन्यत्वे प्रयोजकम् । अग्निजन्य- तायां घूमत्वादेरिवाननुगतस्यापि जन्यत्वावच्छेदकत्वादिति मार। तथापि कार्यत्वसामान्यस्य कर्तृसामान्येन व्याप्तौ विशेपो नोपाधिः। न हि विशेषोस्तीति सामान्यमप्रयोजकम् । तथात्वे वाऽग्निजन्यत्वे धूमविशेषस्य प्रयोजकन्वान धूमसामान्यमग्नि गमयेत् । तस्माद यद्विशेषयोः कार्यकारणभावः, तत्सामान्ययोरपि बाधकं विना तथा त्वनियम इत्याह ॥ न हीति॥ नन्वग्निघूमसामान्ययोाप्ती घूमविशेशे नोपाधिः। प्रत्येकं साध्याच्याप्ते । कर्तृकार्यसामान्ययोव्याप्ती शरीर प्रयोज्यजातिर्न साघ्याव्यापिकत्याशयमविद्वान् शङ्कते ॥ सौरमादी- ति॥ सा जातिनं कमात्रप्रयोज्यतया कल्पिता, किन्तु शरीरप्रयोज्य- तयेति तदभावाच्छरीरमेव कारणं निवर्तते, न कर्तृसामान्यम् । तस्यैय कार्यकारणभावप्रवृत्ती कर्तृमात्रनिवृत्तावप्रयोजकत्यादिति परिहरति ॥ कार्यविशेष इति ॥ शरीरकर्तृत्वानुमानञ्च घटत्यादिमिः रेवोपपन्नमिति तजाती मानाभावः । तेषाञ्च नोपाधित्वं, प्रत्येक साध्यान्यापकन्यादिति भावः । नन्यत्र बाघकाभावादस्तु तथा,प्रहते तु झानमनित्यमेवत्यादिप्राथमिकबहुव्यातिप्रत्यक्षवाधा, तुल्यत्वेऽपि व्याप्तिसंशयाधायकत्वात् । न च कार्यकारणभावमूलकत्वेन कार्यत्व सकर्तृकत्वव्याप्तिबलीयसीति वाच्यम्। विरोधिप्रत्यक्षेण कार्यकारण- मावस्यैयासिंद्धरित्यत आह ॥ कवेति । एवं सति अवयवो महा नेव रूपारम्मकं रूपमनित्यमेव, तेजउद्भूतरूपमेयेत्यादि-व्याप्तिप्रहा. त् परमाणुलपयक्षुरादरप्यसिद्धिः स्यात् । अथ द्रव्यचाशुपत्येऽनेकदव्ययत्वस्य रूप स्वाथयसमानाधि करणरूपस्य साक्षात्कारे विषयेन्द्रियसग्निरूपस्य कारणत्वात् तन्मूल.

·पश्चमःस्तवकः॥५॥ ४१ विपक्षयाचकेन परमाण्वादिसाधकस्य बलवत्वात् परमाण्वादि-, सिद्धी विरोधिव्याप्तेर्वाधो, न तु वैपरीत्यम् । विपक्षवाधकाभावेन तस्या यलवत्स्वात् । तर्हि शानादिकार्ययोः कार्यकारणभावावधारणात् तन्मूलविपक्षवाधकेन व्याप्तिमहात् पक्षधर्मतासचियानित्यज्ञानादि- सिद्धौ व्यभिचारान व्याप्तिः । न च कार्यकारणमावे वाघः, सायं पक्षातिरिक्त एव, सुखं दुःखसम्मिन्नमेवेत्यादिव्याप्तिमहात् कार्यात् कारणानुमानोच्छेदे निरीहं जगजायतेत्यर्थः ।। ननु शरीरजन्यत्वमुपाधिः । पक्षेतरत्ववत् पक्षमात्रव्यावर्तक- विशेषणत्यात् साधनविशेषितत्वात् साधनतुल्ययोगक्षेमत्वेन साध्यव्यापकत्वानिश्चयाच्च नतदुपाधिरिति चेन्न । तेषामनुपाधित्वे साध्यग्राहकमानामावस्य तन्त्रत्वात् । प्रकृते तु चेऐतरकार्ये शरीर- व्यापारबारव कर्तुः कारणत्वाच्छरीरसहकृतस्यैव स्वकार्यजनक- त्याच विपक्षयाधकात्तनिश्चयात् । अत एव धाधोनीतं पक्षतरत्य- ममिमत्वेन घूमबत्त्ये साध्ये आर्टेन्धनप्रभयाग्निमत्य रसवत्वेन गन्ध- पत्वे साध्ये पृथिवीत्यमुपाधिः । विपक्षपाधकैस्तेषां साध्यव्यापक- त्वनिश्चयात् ॥ मैवम् । कर्तुईि शरीरसहकारिता यदि घटादी कर्तव्ये तदा शरीरं विना तस्य घटाघकरणेऽपि किमायातं कर्तुः क्रार्यमात्रकरणे। नच कार्यमात्रकरणे सा । तस्य त्वया कर्तृजन्यत्वानभ्युपगमात् । तथात्वे या शरीराजन्यमपि कार्य कर्तृजन्यमिति तस्य साध्याव्यापक- त्वम् । नापि स्यकायें । तत्रैप तस्यानवच्छेदकत्वादात्माश्रयात् ॥ तथापि सन्दिग्धोपाधिःस्यात्तुल्ययोगक्षेमतया साध्याव्यापकता. संशयाधायकत्वादिति चेन्न । लाययेन याधकं विना कर्वजन्यत्ये अन्यत्वस्यवावच्छेदकत्वात । न तु शरीरजन्यत्वस्य, गौरवात् । तथाच न शरीरजन्यत्वं सकर्तृकत्वव्यापकम् । घटादी स्वार्थः । समाजः। घटत्येन शरीरजन्यत्वनियामाद्, न तु व्यापकत्वप्रयुक्तः। अपि च, शरीरजन्यत्यं इस्तादिजन्ये साध्यान्यापकम् । न च साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेयजन्यत्वं तदर्थ साधनव्यापकत्वात् । परमावा- देस्तत्साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठयत्वात् । शरीरिकर्तृकत्वमपि नोपाधिः । कार्यमा कर्तुः शरीरसहकारित्वाभावात, तस्य साम्यव्यापकत्या- ऽनिश्चयातु ६ ·. ४२ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली ननु घटादी कृतिसाध्यता शरीरव्यापारद्वारंव, न साक्षात्ानं चाशरीरस्य तत्सम्भव इति तद्वाधात् कर्तुरपि वाध एय । शरीर व्यापारजन्यत्वं योपाधिः । मैयम् । कार्यमाने हि तथा न हति- साध्यता । क्षित्यादी व्यभिचाराम् । घटादी च तधात्यापि कार्यमात्र कृतिमायस्य जनकत्याविरोधात् । विशेषयोहेतुहेतुमद्भाये याध विना सामान्ययोरपि तथात्वात् । न य चेप्टेतरकार्य शरीरव्यापार- द्वारैव कृतेर्जनकत्वम् । क्षित्यादी व्यभिचारात् । किन्तु घटादा- पित्युक्तम् ॥ अत एव सहभावनिरूपये सति नियतपूर्ववर्तित्वं कारणत्व- म् । न च कृते. कार्यसहभावनिरूपकत्वं, स्वतः कार्यकाले तदभावा- द, तथा च तत्परिचायितव्यापारद्वारा तस्याः सहभावनिरूपकत्व म् । अतः शरीरव्यापारद्वारैव कृतेजनकत्वं, न तु केवलाया इत्य- ऽपास्तम् । कार्यमात्रे तयात्वाभावात् ॥ कार्यत्वसकर्तृकत्वन्याप्ती विपक्षवाधकमाह ॥अन्यथेति॥ कारणा म्तरस्येव कर्नुरप्यभायेन कार्याभावात् कर्षमा कारणान्तरस्या' ऽप्यनुत्पादकत्ये कार्यमाकस्मिकं स्यादित्यर्थः। यदि व्यतिरेकसन्देहा स् प्रसते नानुमान, तदा तादृशम्यतिरकसन्देहश्च कार्यात् कारण विशपानुमानेप्यपि कर्तुं शक्यते इति तेपामप्यनुमानाभासत्वं स्या दिति शझोत्तराभ्यामाह- स्यादेतत् । अन्वयव्यतिरेकि तावदिदं कार्यस्व- मिति परमार्थः । तत्राकाशादेविपक्षात् किं कर्तृव्या- वृत्तः कार्यत्वव्यावृत्तिराहास्थित् कारणमात्र व्यावृत्त- रिति सन्दिह्यते । तदसत् । कर्तुरपि कारणत्यात् । कारणेषु चान्यतमव्यतिरेकस्यापि कार्यानुत्पत्ति प्रति प्रपोजकत्वादन्यथा कारणत्वच्याघातात् । करणादि विशेषव्यतिरकसन्देहासहाय । कथं हि निधीयते किमाकाशात् कारणव्यावृत्त्या कार्यत्वव्यावृत्तिा, उत फरणश्यावृाया । एवं किमुपादानव्यामृत्या, ·पञ्चमः स्तरका । ५। किमममचायिव्यावृत्त्या, किं निमित्तव्यावृत्त्येति । कार्यत्वात करणमुपादानमसमवापि निमित्तं वा बुद्ध्यादिषु न सिद्ध्येत् । कर्तुः कारणत्वे सिद्ध सर्व- मेतदुचितं, तदेव त्वसिन्द्रमिति चेत् । किं पटादौ कृविन्दादिरकारणमेव कर्त्ता, प्रस्तुते वोदासीन एव साधयितुमुपफ्रान्तः । तस्माद् यत्किश्चिदेतदपीति ।। ननु कर्त्ता कारणानामधिष्टाता साक्षादा शरीर- चत्, माध्यपरम्परया या दण्डादिवत् ? । तत्र न पूर्यः। परमाण्वादीनां शरीरत्वप्रसगात् । न द्वितीयः। द्वाराभाचात् । न हि कस्यचित् साक्षादधिष्ठेयस्या- ऽभावे परम्परया अधिष्ठान सम्भवति ॥ तदयं प्रमाणार्थः । परमाण्यादयो न साक्षाचेतना. ऽधिष्ठेयाः, शरीरेतरत्वात् । यत्पुनः साक्षादधिष्ठेयं न तदेवं,यथास्मच्छरीरमिति । नापि परम्परया आधि- ठेयाः, स्वव्यापारे शरीरानपेक्षत्वात् । स्वचेष्टायाम- स्मच्छरीरवत् । व्यतिरेकेण या दण्डायुदाहरणम् । एवं क्षित्यादि न चेतनाधिष्ठितहेतुकं, शरीरेतरहेतु- कत्वादित्यातिपीडया सत्प्रतिपक्षत्वम् ।। अपिच, पटादौ कुविन्दादेः किं कारकाधिष्ठाना- ऽर्थमपेक्षा, तेपामचेतनानां स्वतोऽप्रवृत्तः, आहो कारकत्येन ? । न पूर्वः । तेषां परमेश्यरेणैवाधिष्ठाना- त् । न पम्य भानमिच्छा प्रयत्नो या चैमादीन् न च्याप्नातीति सम्मयति । न चाधिष्ठितानामधिष्ठात्र- अन्तरापेक्षा तदर्यमेन । तथा सत्यनवस्थानादेवा- विशेषात् । न द्वितीयः। अधिष्ठातृत्वस्यानद्गत्यप्रसङ्गे " ·. ४४ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वापत्तः । न च हेतुत्वेनैव तस्यापेक्षाऽस्त्विति वाच्यम् । एवन्तर्हि यत्कार्य त- त्सहेतुकमिति व्याप्तिः, न तु सकर्तृकमिति । तथा च तथैव प्रयोगे सिद्धसाधनात् ।। किश्चानित्यप्रयत्नपूर्वकत्वप्रयुक्तांच्याप्तिमुपजीव- त् कार्यत्वं न बुद्धिमत्पूर्वकत्वेन स्वभावप्रतियद्धम् । न घनित्यप्रयत्नोऽपि वुझ्या शरीरवत् कारणत्वेना- ऽपेक्ष्यते, येन तन्निवृत्तावप्यकार्यबुद्धिर्ननिवर्त्तते इति॥ स्यादेतदिति ॥ अन्यथा सत्प्रतिपक्षाभिधानाय भूमिकामारचय. ति ॥ नन्विति ॥ यत्र प्रयनषदात्मसंयोगासमवायिकारणकक्रियो त्पादको यः, स तत्र साक्षादधिष्ठाता, यथा स्वशरीरे अस्मदादिः । शरीरक्रियया यो यत्क्रियाजनकः, स तत्र परम्पराऽधिष्ठाता, यथा दण्डादी कुलालादिः । आद्ये परमाण्यादिः शरीरं स्यात् । ताश क्रियाश्रयत्वादित्याह ॥ परमाण्यादीनामिति ॥ स्वव्यापार इति । स्वक्रियायां शरीरव्यापारानपेक्षत्वादित्यर्थः ॥ स्वचेष्टायामिति । शरीरक्रियायास्तत्कियानपेक्षयादित्यर्थः ॥ध्यतिरेकेणेति ॥ यत् परः म्पराधिष्ठेयं तन स्यव्यापारे शरीरक्रियानपेक्षमपि तु तदपेक्षमेघ। यथा दण्डादीति व्यतिरेकीत्यर्थः । एवं कारणपक्षकानुमानमुखा कार्यपक्षकमाह ॥ एवमिति ॥ सिद्धसाधनमभिधातुं भूमिकामारव यति ॥ अपियेति ॥ अधिष्ठातृत्वस्येति । शित्यादचेतनाधिष्ठितहेतु: जन्यत्वे साध्ये पदादिदृष्टान्तःसाध्यषिकल। कुपिन्दादेः कारकत्वेन धापेक्षणीयतया कारणाधिष्टातृत्वेन तदभावादित्यर्थः ॥ तथा चेति । कर्मजन्यत्वेऽप्यचेतनसमयायादिहेतुकत्वस्य मयाऽप्युपगमादित्यर्थ उपाधिमा । किञ्चति ॥ न होति ॥ यथा शरीरनिवृत्तावप्यकार्या युरिन निवते, तद्वदनित्यप्रयशनिवृत्तापायकार्ययुद्धिर्न मियते इति ना शरीर हि पुच्या कारणत्यनापेक्ष्यते इति शरीरनिवृत्ती कार्या घुदिनियते इति युक्तं, न पुनरनित्यप्रयतो युमा कारणत्येनापश्य- ते । येनानित्यप्रयन निवृत्ती कायर्या युद्धिनिवर्तते न नित्यति स्यादा ·पश्चमः स्तबकः । अपि तु ध्यापकत्यमाणेत्यर्थः । शरीरवदिति प्रथमासमर्थादतिः । वुद्धा शरीरं यथा कारणतयाऽपेक्ष्यते, न तद्वदनित्यः प्रयत्नः कारण- तयेत्यर्थः ॥ तन्निवृत्तावपीति । अनित्यप्रयत्ननिवृत्तावीत्यर्थः ।। तदेतत् प्रागेव निरस्तप्राय नोत्तरान्तरमपेक्षते । तथाहि । साक्षादधिष्ठातरि साध्ये परमाण्वादीनां शरीरत्वप्रसङ्ग इति किमिदं शरीरत्वं, यत् प्रसज्य- ते ? यदि साक्षात्प्रयत्नवदधिष्ठयत्वं, तदिष्यत एवं । न च ततोऽन्यत् प्रसञ्जकमपि । अधेन्द्रियाश्रयत्वम् ।। तन्न । तदवच्छिन्नमपत्नोत्पत्तौ तद्वच्छिन्नज्ञानजनन- दारेणेन्द्रियाणामुपयोगात् । अनवच्छिन्ने प्रयत्ने नायं विधिः । नित्यत्वात् । अत एव नाऽर्थाश्रयत्वम् । न हि नित्यज्ञानं भोगरूपमभोगरूपं वा यत्नमपेक्षते तस्य कारणविशेषत्वात् । न च नित्यसर्वज्ञस्य भोग- सम्भावनाऽपि । विशेपादर्शनाभावे मिथ्याज्ञानान- वकाशे दोपानुत्पत्ती धर्माधर्मयोरसत्त्वात् ।। तस्मात्, साक्षात्प्रयत्नानाधिष्ठेयत्वात् स्वव्यापारे तदनपेक्षत्वाचेति दयं साध्याविशिष्टम् । अनिन्द्रिया- श्रयत्वादभोगायतनत्वात् स्वव्यापार तदनपेक्षत्वा. घेति प्रयमप्यन्ययासिद्धम् । अमोगापतनत्यादनि- न्द्रियाश्रयोऽपि, भोक्तृकर्मानुपग्रहादभोगायतनमपि, पर्शवद्वेगवद्रव्यानुद्यत्वात्तदनपेक्षमापिस्यात् । अचे- तनत्वाचेतनाधिष्ठितमपि स्यादिति को विरोधः ।। तथा प साक्षात्मयताधिष्ठिततरजन्यत्वादिति साध्यसमः । इन्द्रियाश्रयेतरजन्यत्वाद् भोगायतने- तरजन्पत्वादिति ध्यमप्यन्यधासिद्धम् । कार्यशाना.

·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली धनपेक्षत्वाच्छरीरेतरजन्यमपि स्यात् । अचेतनहेतु कत्वाचेतनाधिष्ठितमपीति को विरोधः॥ अप्रसिद्धविशेपणश्च पक्षः। नहि चेतनानधिष्ठित. हेतुकत्वं कचित् प्रमाणसिद्धम् । न च चेतनाधिष्ठित- हेतुकत्वनिषेधः साध्या । हेतोरसाधारण्यप्रसद्गात् । गगनादेरपि सपक्षाह्यावृत्तेः ।। यत् पुनरुक्तं, कृविन्दादेः पटादौ कथमपेक्षेति । तत्र कारकतयेति का सन्देहः । किन्तु कारकत्वमेव तस्य ज्ञानचिकीमियनवतो न स्वरूपतः। तदेव चा- अधिष्ठातृत्वम् ।। यत्त्यधिष्ठित किमधिष्टानेनेति । तत् किं कुविन्द उमार्यते, ईश्वरो या, अनवस्था याऽऽपाधते । न प्रथमः | अन्वयव्यतिरेकसिद्धत्वात् । न द्वितीयः। परमाण्यदृष्टाद्यधिष्ठातृत्वसिद्धी ज्ञानाऽऽदीनां सर्व- विपयत्ये चेमाद्यधिष्टानस्यापि न्यायमासत्वात् । न तु तदधिष्ठानार्थमेवेश्वरसिदिः।। न तृतीयः। तस्मिन् प्रमाणाभावात् । तथाप्पका. अधिष्ठितमपरः किमर्थमधितिष्ठतीति प्रश्न फिमुत्तर मिति चेत् । हेतुपरनोऽयं, प्रयोजनमानो या ।। नाथाश्यराधिष्ठानस्य नित्यत्यात् । फुपिन्दाप: धिष्ठानस्य स्यहत्वधीनत्वात् । न द्वितीयः । कार्य- निप्पादन भोगसिद्धः स्पष्टत्यात् ।। एकाधिष्टानेनैव कार्य स्वादिति चेत् । स्पादेय। तथापि न मम्मदग्न्पनरयैपर्थ्यम् । परिमाणं प्रति सहपापरिमाणमयपयत् प्रत्येक मामध्यांपलम्धी म.

·पञ्चमः स्तवकः। ४७ म्भूयकारित्वोपपत्तेः॥ अस्ति तत्र वैजात्यामति चेत् । इहापि किचिङ्ग- विष्यतीति । न चाकुर्वतः कुलालादेःकायसंक्षोभादि- साध्यो भोगः सिद्धयेदिति तदर्थमस्य कर्तृत्वमीश्वरो- ऽनुमन्यते, तदर्थमात्रत्वादश्वर्यस्येति ॥ यत्त्यनित्यप्रयनेत्यादि । भवेदप्येवं यद्यनित्य- प्रयत्ननिवृत्तावेय वुद्धिरपि निवर्तत । न त्वेतदस्ति । उदासीनस्य प्रयवाभावेऽपि बुद्धिसद्भावात् । हेतुभूता बुदिर्निवर्त्तते इतिचेन्न । उदासीनयुद्धरपि संस्कार प्रति हेतुत्वात् । कारकविपया बुद्धिर्निवर्त्तते इतिचेन्न। उदासीनस्यापि कारकबोद्धृत्वात् । न हि घटादिक- मकुर्वन्तश्चकादिकं नेक्षामहे । हेतुभूता कारकवुद्धि- निवर्तते इतिचन्न । अयतमानस्यापि दुःखहेतुभूताया अपि तद्धतुकण्टकस्पर्शयुद्धेरभावात । चिकीर्षाहेतु- भूतोऽनुभयो निवर्तते इतिचेन्न । केनचिनिमित्तेना- ऽकुर्वतोऽपि चिकीर्षात तुबुद्धिसम्भवात् । अनपेक्ष- कृतिहेतुचिकीर्पाकारणं पुद्धिर्निवर्तते इतिचेद्, नतर्हि बुद्धिमात्रम् । तथाचानित्यप्रयत्नहेतुकत्वप्रयुक्तं चि. शिष्टप्रयत्नचिकीपाहतुबुद्धिमत्पूर्वकत्वमिति तनिवृत्ती तदेय निवर्ततां, न तु वुद्धिमत्पूर्वकत्वमात्रम् । तत्र तस्याप्रयोजकत्यादितियुद्धिमत्पूर्वकत्वसाध्यपक्षे परी- हारः । सकर्तृकामिति प्रयत्नप्रधानपक्षे शकेच नास्ति । तस्यैव तम्रानुपाधित्वात् ॥ तदेतदिति ॥ विशेषस्य विशेष प्रति प्रयोजकत्यादित्यादिना । भत्र प्रसारमायां तायद दूपणमाह । यदीति ॥ रशपादनमित्यर्थः ॥

·४८ सपकाशे न्यायकुसुमाञ्जली न चति ॥ आपाधादापादकस्याविशेष इत्यर्थः ॥ अथेति । तया व आपाधापादकयोमेंद इत्यर्थः। तत्राप्रयोजकत्वमाह ॥ तदपच्छिन्नेति । साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठितत्वेऽपि तस्यैवेन्द्रियाश्रयत्वम् । यदपछि आत्मनि प्रयतस्तदवच्छिन्नात्मनिष्टज्ञानेन्द्रियकार्येण भोगो जनयि तव्यः । अकार्यों तु ज्ञानप्रयत्नाविन्द्रियाश्रयत्वं विनाऽपि स्यातामिति न विरोध इति मूलशैथिल्यमित्यर्थः ॥ प्रयत्नोत्पत्तापिति, निमित- सप्तमी । अत पवेति ॥ सोपाधित्वन मूलशैथिल्यादेवेत्यर्थः । उपाधि माह ॥ न हीति ॥ सानानित्यत्यमुपाधिरित्यर्यन च नित्येति । यद पच्छिमारमन्यां मोगं जनयन्ति तस्यार्याश्रयत्वम्।नित्यहानाश्रय ' स्य त्वीश्वरस्य मोगामायान तदर्थ तदपेक्षेत्यर्थः ॥ प्रसादूपर्णनेय तदनुमायो हेतुरपि दृषित इत्याह । तस्मादिति । शरीरत्वं यदि साक्षात्मयनाधिष्ठयत्वं, तदा शरोरेतरत्वं साक्षात्म यतानपिष्टितत्वम् । तथा स्यव्यापारे शरीरानपेक्षत्वं साक्षात्प्रपना- ऽधिष्ठेयानपेक्षत्यमेय। तथाच साध्याविशेष इत्यर्थः । यदि पेन्द्रिपा ऽऽभयत्यं मोगाययत्वं या शरीरत्यं, तदा शरीरेतरत्यादित्यस्यानि- न्द्रियायपत्वादमोगायतनत्यावेत्यर्थ । स्वव्यापागन्दियायपानपेक्ष त्याभोगायतनानपेक्षत्यादिति या द्वितीयहत्यर्थः। तदेतत् समन्यः थासिमित्याह । अनिन्द्रियाश्रयत्वादिति ॥ अन्यथासिदिमेपार ॥ ममोगायतनत्यादिति ईयरे घटामायेन भोगामायान परमाया दिमांगानयच्छेदकत्यनानिन्द्रियाप्रयोऽपि स्यात्,यद्वेगपदम्या म्तरार्यमाणत्याच्छरीरानपक्षनियोऽपि स्यामयिरोध इत्यर्थः । क्षिन्यादिकं न चतनाधिष्ठितहतुकं शरीरंतरजन्यत्यादित्यत्रापि पारीपदास्य विकरावये दोषमाद । तपाचति । दूपणान्तरमा मामिति । ननु घतनाप्रधिष्ठितदेदात्यं ता. पदन्यत्रायगतमतः प्रीतप्रतियोगित्ये तनिषध समयसापन म्यादिश्यत माह । न घेति । पुयिद इति यरेय तरयाई रधिष्ठानात् किं तदर्य चिन्दैनन्ययः दिया येतिपुषिदेव व नम्पादेरधिष्टानान् तिमीदयरंगरयः मनपरपा पतिपदा दैनिकनया नारशालनपात्या क्षिरयादपि शिरयानी सम्पगरि पापमंतापलात् महन महाधिष्टामिना पुनपंगारि स्यतन झिापादी कात्र स्वादिन पुनरपत सिनि मितिका ·पञ्चमःस्तवकः।५। घट इतीश्वरानन्त्यं स्यादित्यर्थः ॥ अन्ययेति ॥ कुविन्दव्यापारस्या- न्ययन्यतिरेकादित्यर्थः । ईश्वरज्ञानादीनां नित्यत्वेन सर्वविपयत्वात् पटाशुपादानविषयत्वमापीति कथं न तेषां पटादिकारणत्वं, कुविन्द शानादितुल्यत्वादित्याह॥ परमाण्विति ॥ पटाकाशसंयोगादिकंप्रति ईश्वरस्य कर्तृत्वात् पादिगोचरमपि शानं सिद्धमिति भावः ॥म त्यति ॥ न त्यधिष्ठिताधिष्ठानार्थमेवेत्यर्थः । यथा कुविन्दाधिष्ठान- मन्ययव्यतिरेकाभ्यां तथेश्वरस्याधिष्ठान, शानादीनां नित्यतया सर्व विषयत्वात् । तद्वदधिष्ठात्रन्तरकल्पनायां न मानमस्ति, येनानवस्था स्यात् । कार्ये हि कर्तृत्वेन कारणता, न द्विकर्तृत्वादिनेति न तत्सिद्धिख्यिाह । प्रमाणाभावादिति ।। पैजात्यमिति ॥ प्रत्येकजन्य- व्यावृत्तं कारणमेलकव्यायमित्यर्थः ॥ इहापीति ॥ द्विकर्तृके घटादा- घेफकर्तृकक्षित्यादेईजात्यमित्यर्थः ॥ उदासीनस्येति ॥ कारणानि अव्यापारयत इत्यर्थः। उदासीनयुद्धेरिति कर्मधारयः॥दुःखहेरियति। दुःखहेतुश्चासी कण्टकरपश्धेिति विग्रहः । तस्य युद्धरित्यर्थः ।। तति ॥ युद्धिमत्पूर्वकत्वे साध्ये । तस्य, अनित्यप्रयत्नस्य ॥ प्र- योजकत्वे घोदासीनयुद्धेनिवृतिप्रसाशति भावः । तदनेन प्रयन्धेन यो घुद्धिमत्पूर्वकमिति साध्यं प्रतिजानीते, तदनुकूलतया परिहतम्। पदा तु सकर्तृकमिति प्रधान मूवकृतिविषयामधानीमूतपुद्धिमत्पूर्व- कत्यं प्रतिशायते, तदानीमनित्यमयतस्योपाधित्वाऽपि नास्ती. त्याह ॥ युद्धिमदिति ।। मनु प्रधानीभूतहतिपूर्वकत्वसाध्यपक्षे युधिरप्रधानीभूता कुतः सियेत् । न हि यशाचसिद्धिः । शरीरसम्यन्धे शानगतकार्यत्व- यद् युद्धिसम्यन्धेऽपि प्रयतगतकार्यस्यस्योपाः मुययत्वात् । तथा च कृतिमात्रशाली को प्राप्त इत्यत आह- एतेन शरीरसम्यन्धे बुद्धिगतकार्यत्ववद् बुद्धि- सम्पन्धे प्रयनगतकार्यत्यमुपाधिरिति निरस्तम् । यो हि युद्ध्या शरीरवच्छरीरनिवृत्या बुद्धिनिवृत्तियदा प्रयोन बुद्धि बुद्धिनिवृत्या प्रपतनिवृत्ति साधयेत्, स एवं कदाचिनुपालभ्यः । वयं त्वचगतहेतुमावं क- ·सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली लितसकलशक्तिकारकप्रयोक्तारंकार्यादेवानुमिमाना नैवमास्कन्दनीयाः । तन्न तस्थानुपाधित्वात् । न च प्रयत्न आत्मलाभार्थमेव मतिमपेक्षते । विपयलामा- ऽर्थमप्यपेक्षणात् । ततः प्रयत्नाद् बुद्धिः । तन्निवृत्तेश्य प्रयत्ननिवृत्तिः सिद्धयत्येवेति विस्तृतमन्यत्र । कार्य- बुद्विनिवृत्त्या तु कार्य एव प्रयत्नो निवर्त्ततेन नित्यः। नित्ये च प्रयत्ने नित्यैव बुद्धिः प्रवर्तते, नानित्या । न हि तया तस्य विपयलाभसम्भवः। शरीरादेः प्रार तदसम्भवे देहानुपपत्तौ सर्वांनुपपत्तेः । शरीराजन्य- त्वचच्चानित्यप्रयत्नाजन्यत्यमिति संक्षेपः।। एतेनेति ॥ प्रयत्नानित्यत्वस्यानुपाधित्वेनेत्यर्थः । कार्यत्वादकैक अन्पत्य सिञ्चत् त्रितयजन्यत्वमपि सिद्यति । मार्थस्तु समाज । यत पव, भानादित्रयव्यतिरेकान कार्यन्यतिरेक, रेकादिति व्यर्थविशेषणत्वेन विशिष्टव्यतिरेको न हेतु यतिरेक पान्य इति न हेतोविशिष्टसिद्धि. साध्याभावल्यापकाभावप्रतियोगिन एय साभ्यगमकत्यादित्यपास्तम् । शानायकजन्यत्वस्यैव साम्यवाद। तथैध व्याप्तेरिति भाव ॥ तति ॥ शानाघेकै जन्यत्वे साध्ये इत्यर्थ । तस्य, प्रयनगत कार्यत्यस्यत्ययं । किञ्च, यदि प्रयोन युधिः स्योत्पत्त्यर्थमेयापत्यवे, तदा प्रयत्नगतकार्यत्वमेयोपाधि स्यात् । न चैवम् । प्रथमस्य निर्वि पयत्वेन ज्ञानविषयेषु कार्यजनपमिति तदर्य युद्धपक्षा स्यादयेत्याए । मच प्रयत इति । तथापि नित्या युद्धि त सिखात्याह ॥ निग्ये घ प्रयत इति ॥ न होति । युयनित्याये त तुरीराम मात्र तर माये शरीरोपतिरेव न स्यादिति कदापि मा युदिन जापेताप अनित्यमयताजन्यत्यास् सियादेरक्तमत्व माध्ये शरीराजन्पत्यप प्रपंपिशेषणत्यमित्याह ॥ शरीराजन्यत्ययदिनि ।। दशंपरिशुदिप यदि मतिप्रतीपातस्तदा तेशं यदि पर पत्ता स्यारीरी स्मादित्यादीनां तांणामीपरसिस विन्त्येववन्यति ·पञ्चमः स्तरकः । ५। सिद्धिभ्यां ध्याघातेनाभासत्वान्न दूषणत्वमित्याह- तौभासतयाऽन्येषां तर्काशुद्धिरदूपणम् ॥ अनुकूलस्तु तर्कोऽत्र कार्यलोपो विभूपणम् ॥ ३ ॥ कारकव्यापारावेगमे हि कार्यानुत्पत्तिमसङ्गः । चेतनाचेतनन्यापारयोर्हेतुफलभावावधारणात्कारणा- न्तराभाये इव कर्बभावे कार्यानुत्पत्तिप्रसङ्गः । कर्तु. रपि कारणत्वात् ॥ पस्त्याह,प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां तदुत्पत्तिनिश्चयो दृश्ययोरेय, न त्वदृश्ययोः । प्रत्यक्षस्यानुपलम्भस्य च तावन्मानविधिनिपेधसमर्थत्वात् । धूमाग्निवत्, कम्पमारतवच । न हि धूमः कार्योऽनलस्यति उदर्य- स्थापि, न हि शाखाकम्पो मातरिश्वन इति स्ति- मितस्यापि स्यात् । किन्तु भौमस्पृश्ययोरेव तिहापि शरीरयत एव कारणत्वमवगन्तुमुचितं, नान्यस्येति ।। तदसत् । प्रत्यक्षाऽनुपलम्भौ हि दृश्यविपया- युपायस्तदुत्पत्तिनिश्चये । न तु दृश्यतैव तत्रोपेया। किन्नाम दृश्याश्रितं सामान्यद्वयम् । तदालीढस्य हि तदुत्पत्तिनिश्चये दृश्यमदृश्यं वा सर्वमेव तज्जातीयं तदुत्पत्तिमत्तया निश्चितं भवति । यथा स्पर्शरूपरस- गन्धानामुत्तरोत्तरनिमित्ततायां तव, अस्माकचाती- न्द्रियसमवायादिसिद्धौ । नचेदेवमुदाहृतयोरेच दहन- पवनयोरालोकरूपवतोस्तदुत्पत्तिनिश्चये कथमनालोक- निरस्तरूपयोः सिद्धिर्यदुदर्यस्तिमितसाधारणी सिद्धिः स्यादिति । तद्भवेदप्येवं पदि शरीरादिकं विना कार्यमिय भीमं स्पर्शवदेगवन्तश्च विनाग्निमात्रात् ·सभकाशे न्यायकुसुमाञ्जली पवनमात्रादा धूमकम्पौ स्याताम् । म त्वेवम् । नचैव चेतनव्यभिचारोऽपि शक्याऽभिधान इत्यलं बाल- प्रलापानां समाधानैः॥ तदुत्पत्तेरसिद्धावपि तत्तदुपाधिषिभूननेन स्वा. भाविकत्वस्थिती यदि कतारमतिपत्य कार्य स्यात् स्वभावमेवातिपदिति कार्यविलोपप्रसङ्ग इति । एतच्च सर्वमात्मतत्त्वविवेके निपुणतरमुपपादितमि- ति नेह प्रतन्यते । एवञ्च सिद्ध प्रतिवन्धे न प्रतिब न्ध्यादेः क्षुद्रोपद्रवस्यावकाशः । प्रतिवन्धसिद्धाविष्टा- पादनात् । तदसिद्धौ तत एव तत्सिद्धरप्रसङ्गादिति।। ननु तस्य सर्वदा सर्वत्राविशेष कार्यस्य सर्वदोत्पत्ति- प्रसङ्ग इति निरपेक्षेश्वरपक्षे दोषः, सापेक्षे उपेक्षणीय एवास्त्विति बालस्य प्रदीपकलिकामीडयैव नगरदा- हः । तन्न । स्थेमभाजो जगत एवाकारणत्वासमात् । मिति मुवतः सौगतस्य दत्तमुत्तरं प्राक् ॥ आप घर्मोपदेशश्च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तर्केणानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः ॥ तमिममर्थमागमा संवदति, विसंवदति तु परेषां विचारम्- विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखी विश्वतोपाहरुत विश्चतस्मात् । सम्याहुभ्यां धमति सम्पतत्रै. वाभूमी जनयन् देव एकः॥ अन्न प्रथमेन सर्वज्ञत्वं, चक्षुपा दृष्टरुपलक्षणात् । दितीपेन सर्ववक्तृत्व, मुखेन वागुपलक्षणात् । सृती ·पञ्चमः स्तवकः ।। ५३ येन सर्वसहकारित्वं, पाहुना सहकारित्वोपलक्षणात् । चतुर्थेन व्यापकत्वं, पदा व्यारुपलक्षणात् । पञ्चमेन धर्माधर्मलक्षणप्रधानकारणत्वं, तो हि लोकयात्रा वहनाद बाहू । पष्ठेन परमाणुरूपप्रधानाधिष्ठेयत्वं, ते हि गतिशीलत्वात् पतत्त्रव्यपदेशाः, पतन्तीति । स- न्धमति, सञ्जनयन्निति च व्यवहितोपसर्गसम्बन्धः । 'तेन संयोजयति समुत्पादयन्नित्यर्थः । यावा इत्यूर्व- सप्तलोकोपलक्षणं, भूमीत्यघस्तात्, एक इत्यनादिते. ति। स्मृतिरपि-अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रव- तते, इत्यादि । एतेन ब्रह्मादिप्रतिपादका आगमा योद्धव्याः॥ तर्कामासतयेति ॥ अथानुकूलतकोभावरूपा सा । तबाद ॥ अनुकूलस्त्विति ॥ फः कारणस्याभाचे कार्य न स्यादित्येवानुकूल- स्तर्क इत्यर्थः॥ ननु फर्ममावेऽपि कारणान्तरल्यापारात् कार्य स्यादित्यत आह॥ कारकव्यापारेति ॥ कारकान्तरव्यापार प्रति चेतनव्यापारस्य हेतु- स्यात् फर्षभाचे सोऽपि न स्यादित्यर्थः । कारणान्तरन्यापारसत्वेऽपि कत्रमावे कार्य न स्यात् यत्किञ्चित्कारणामावस्य कार्यानुत्पति- व्याप्यत्वादित्याह । कारणान्तरेति ॥ सौगतमतमाह ॥ यस्थिति॥ कृतिमात्रकार्यमानयोनीन्वयव्यतिरे. काभ्यां व्याप्तिग्रहः, स्वन्मते व्यापककृतेः सत्वेनायोग्यकतेर्व्यतिरेका- ऽनिरूपणात् । यदि च कृतिमात्रेण व्याप्तिग्रहाददृश्यकर्टसिद्धिः, तदायहिमानव्याप्यधूमाददृश्यजाठर्यादिवद्विरपि सिद्धयेत् । शायाकम्पे चायोग्यस्यापि स्तिमितचायोः कारणताग्रहश्च स्यादित्यर्थः॥ कृतिविशेषकार्यविशेपयोरन्वयव्यतिरेकग्नहो पाधकं विना पति- मानकार्यमात्रयोाप्तिग्रहोपायः न तु पक्षधर्मतालभ्यविशेषयोरन्य- यादिग्रहः । यथा यद्विधूमविशेपयोरन्वयादिना तत्सामान्ययोरपि ध्यातिप्रह, अन्यथाऽनुमानमात्रीच्छेदादित्याह || प्रत्यक्षानुपलम्मा- ·सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली विति ॥ अन्यथा पाक प्रत्यारोकात्मकस्यैर यह कम्प प्रति रूपवत एव दण्डादे प्रत्यक्षानुपलम्माभ्या कारणत्वनिश्चयादनालोकात्मक जाठर्यदहनस्य निरस्तरूपस्य पवनस्य च कथ सिद्धि स्यादित्याह । न चेदेवमिति ॥ उदाहृतयो पूर्वोत्तयोरित्यर्थ । दहनपवनयोरना लोकनिरस्तरूपयो कुत सिद्धिरालोकरूपवतोरेव तदुत्पत्तिनिश्चय सतीति योजना । यालोक्यत एव यहेधूमोत्पत्तिनिश्चये रूपयत एवं हस्तादेलोप्टादौ कम्पनिश्चये सतीत्यर्थ । अदृश्ययहे'मानुत्पत्ते पवनमानाश कम्पानुत्पत्तेस्तत्र दृश्यत्वमेव तन्त्रमिति न धूमाददृश्य घहिसिद्धिर्न वा कम्पात् पधनमानस्यानुभूतस्पर्शस्य सिद्धिरित्या ह॥ न त्विति ॥ कारणत्वसिद्धावपि प्रकारान्तरेण कार्योपप्रसङ्ग वस्तुमाह ॥ तदुत्पत्चेरिति ॥ ननूपाधिविधूननमेव कथमित्याह । पतञ्चेति । प्रतिवन्ध्यादेरिति ॥ शशे पशुत्वाद् दृश्यशृङ्गराधेऽप्य ऽदृश्यशृङ्गसिद्धिरित्यादेरित्यर्थ ॥ प्रतिवन्धसिद्धाविति ॥ धस्तुतो विपक्षयाधकाभावाद्याप्त्यभाव इत्यर्थ । प्रस्तादर्थादर्थान्तर शृङ्ग- त्वस्य योग्यसस्थानव्यगात्वेनायोग्य शृङ्ग विरोधाच्छवितुम यशस्य शाशे शङ्गस्यात्यन्ताभाव इति सर्वेपामवाधितप्रत्यक्षयायश्चेति भाव ॥ तत पन, प्रतिवन्धासिद्धेरेवेत्यर्थ । अग्रसङ्ग, शशशृङ्गादेरित्यर्थ ।। दत्तमितिाशयस्याहेनुस्त्येकादाचित्कत्यानुपपत्तिरित्यादिनेत्यर्थ । नन्यागमादेयेश्यरसिद्धौ तन न्यायप्रदर्शन व्यर्थमित्यत आह ।। आमिति ॥ तकांनुसन्धान विनाऽऽपंधर्मोपदेशे तात्पर्यमेघ निधेतु मशक्यमित्यर्थ ।। यद्वा, भागमारिरोध न्यायमाह ।। यार्पमिति । अस्मन्न्याये नागमविरोधोऽपि तु तत्सबाद , परोक्तन्याये तु नैर मित्याह ।। तमिममिति । व्यवहितति ॥ व्ययहिताश्चेत्यनेन उपसर्ग साविधानादिति माय ॥ एतेन ब्रह्मादीति । ब्रह्मादिशरीरमधि हाय वर पय जगत् सृजतीत्यर्थ ॥ आयोजनात् पल्वपि- स्वातल्ये जहताहानिर्नादृष्ट दृष्टघातकम् ॥ हेत्यभाये फालाभायो विशेषस्तु विशेषवान् ॥४॥ परमाण्वादयो हितमायोजिताः प्रवर्तन्ते अचे.

·पञ्चमः स्तवकः ।। ५५ तनत्वादु वास्यादिवत् । अन्यथा कारणं विना कार्या- नुत्पत्तिप्रसङ्गः । अचेतनक्रियायाश्चेतनाधिष्ठानकार्य- त्वावधारणात् । क्रियाविशेपविश्रान्तोऽयमों, न तु तन्मात्रगोचरः। चेष्टा हि चेतनाधिष्ठानमपेक्षतेइतिचे- तो अथ केयं चेष्ठा नाम ? । यदि प्रयत्नवदात्मसंयोगा- ऽसमवायिकारणिका क्रिया, प्रयत्नमात्रकारणिकेति वा विवक्षितम् । तन्न | तस्यैव तत्रानुपाधित्वात् । अथ हिताहितप्राप्तिपरिहारफलत्वं तत्त्वम् । तन्न । विपक्षणोदयन्धनाद्यव्यापनाद् इष्टानिष्टमाप्तिपरि- हारफलत्वमितिचेत् । कर्तारं प्रत्यन्यं वा ।उभयथा- ऽपि परमाण्यांदिक्रियासाधारण्यादविशेषः । भ्रान्त. समीहाया अतथाभूताया अपि चेतनव्यापारापेक्षणा- च । शरीरसमवायिक्रियात्वं तदितिचेन्न । मृतशरीर- क्रियाया अपि चेतनपूर्वकत्वप्रसक्तेः । जीवत इति चेन्न । नेत्रस्पन्दादेश्चेतनाधिष्टानाभ्युपगमप्रसङ्गात् । स्पर्शवद्रव्यान्तराप्रयोगे सतीतिचेन्न । ज्वलन- पवनादौ तथाभावाभ्युपगमापत्तेः। शरीरस्य स्पर्श- यद्रव्यान्तराप्रयुक्तस्येतिचेन्न । चेष्टयैव शरीरस्य लक्ष्यमाणत्वात् । सामान्यपिशेपश्चेष्टात्वं, यत उन्नी- यते प्रयतपूर्विकेयं क्रियेति चेन्न । क्रियामात्रेणैव तदु- नपनात् । भोक्त्युद्धिमत्पूर्वकत्वं यत इतिचेत् तर्हि तद्विान्तत्वमेव तस्य । न चैतावतैव मियामानं प्रत्यचेतनमात्रस्य चेतनाधिष्ठानेन च्यातिरपसार्यते । विशेपस्य विशेष प्रति प्रयोजकतया सामान्यव्याप्ति प्रत्याविरोधकत्वात् । अन्यथा सर्वसामान्यव्यातेरु- ·सपकाशे न्यायकुसुमाञ्जली च्छेदादित्युक्तम् ॥ खल्यपीति निपातसमुदायः, उदाहियते-इत्ययें पते, न समू- घयार्थीस, साप्यो विश्वविदव्यय इत्यनेनान्वीयते इत्येके । सामने इत्यनुवर्तते इत्यन्ये । एवमऽपि ॥ आयुज्यते संयुज्यतेऽन्योन्यं द्रव्यमनेनेन्यायोजनं धणुकारम्मक- संयोगजनकं सर्गाद्यकालीनपरमाणुकर्मात्र विवक्षितम् । तद् यदि स्वप्रयत्नादेव तेषां स्यात्, तदा परमाणुनामचैतन्यानुपपत्तिरित्याह॥ स्वातन्त्र्ये इति ।। यदि च प्रयत्ननिरपेक्षाददृष्टादेव तत् स्यात्, तदा मणुकादीनामपि तत पवोत्पादः स्यादिति हेत्वन्तरोच्छेद इत्याह । नाइएमिति ।। चेतनव्यापारसहितात्तस्मादिति भावः । तथाच सर्गा- घकालीनघणुकोत्पादकं कर्म स्वसमानकालीनप्रयतजन्यं कर्मत्या- चेष्टावदिति मानार्थः । विपक्षे किं याचकमित्याह ॥ त्वभावे इति । हेतोश्चेतमव्यापारस्यान्यत्रोपलब्धस्यामाये क्रियारूपफलाभाव इत्य. ननु चेष्टारूपः क्रियाविशेषस्तथा, न तु क्रियामात्रमित्यत माह। विशेषस्त्विति ॥ चेष्टा हि भोक्तृगतप्रयनस्य प्रयोज्या, न तु प्रयास मात्रस्येत्पर्यः॥ तर्कोपकार्य मानमाह ॥ परमाण्यादयो होति ॥ आयोजिता उत्पादितकमर्माणः प्रवर्तन्ते कार्यमारमन्ते इत्यर्थः । विशेपणीभूतकर्म- पक्षत्वे पूर्वदर्शितानुमाने तात्पर्यमाविशेषस्त्वित्यादिनिराकार्य चेटा- त्यमुपाधिमाह ॥ क्रियाविशेपेति ॥ तस्यैवेति ॥ प्रयनवदात्मसंयोगा- ऽसमयायिकारणकत्वमेव हि परमाणुक्रियायां चेतनायोजितत्वमिति साध्यम् । तथ नोपाधिः। साधनव्यापकत्वादित्यर्थः ॥ विपेति । विषमक्षणादिक्रियाया अहितमरणादिमापकत्वादित्यर्थः ॥ इति । विषमक्षणायनुकूल क्रियाया अपि इच्छाविषयविषमक्षणादिप्रापक- त्वमस्त्येव, इच्छां विना तत्र प्रवृत्त्यमायादित्यर्थः ॥ उमयथाऽपीति" परमाण्यादिक्रियायास्तत्कतुंरीक्षवरस्याऽस्मदादेधेच्छाविण्यार्यहेतु त्यादित्यर्थः । तथाच साधनव्यापकत्वादनुपाधित्यमिति मायः॥ साभ्याम्पापकत्वमप्याह ॥ भ्रान्तेति ॥ भ्रमप्रवृत्तस्पन्दस्येप्टरजता प्रापकत्यादनियुक्त्यपरीहारकन्याप त साम्याव्यापकत्यादित्यर्थः न च रजनत्यनेच्याविषयस्य शुत प्रापकत्वमस्त्येयेतियाच्यम् ।येन ·पञ्चमः स्तवकः।५ रूपेणेष्टं ताइपेण प्राप्तेवियक्षितत्वादिति भावः ॥ मृतेति ॥ यावा. ऽऽविना मृतशरीरक्रियायां साम्याव्यातेरित्यर्थः । एतच समव्याप्तो. पाप्यभिप्रायेण । मृतेत्युपलक्षणं, जीवशरीरस्याऽपि घायुक्शात् क्रियायां तयात्वमिति भावः विपमव्याप्तोपाधिपक्षे तु शरीरावयव- क्रियायां साघ्याव्यापकत्वं मन्तव्यम् ॥ नेत्रेति ॥ इदमपि दूपणं सम- व्याप्तोपाधिपक्षे । विपमच्याते तु करादिक्रियायां साध्याव्यापकम् ॥ पायदितिनेित्रादिस्पन्दनन्तु स्पर्शवद्वायुनोदनजन्यमिति नोकदोष इत्यर्थः ॥ घलनेति ॥ त्वन्मते ज्वलनादिक्रिया न प्रयतजन्या, कि- न्यदृष्टयदात्मसंयोगजन्येत्यतस्तत्रापि समन्याप्तोपाधिपक्षे साध्या. पत्तिरित्या चेष्टयैवेति ॥ चेष्टाश्रयः शरीरमिति लक्षणपक्षेऽन्योन्या- भय इत्यर्थः ॥ लक्षणान्तरे तु करादिक्रियायां साध्यान्याप्तिरिति भायः॥ सामान्येति । अतो नोकदोप इति भावः। तत्र मानमाह। यत इति ।। क्रियामानेणेति ॥ क्रियामात्रस्यैव मया प्रयत्नजन्यत्यानु- मापकत्वाङ्गीकापदिति न तेनैपा जातिः सिध्धतीत्यर्थः ॥ विशेषस्ये- ति ॥ क्रियामयक्षयोः सामान्यतः कार्यकारणभावनिम्धये साध्या- ऽदयापकत्यमायथ्यकमिति मायः॥ यद्वा, प्रयक्षपदात्मसंयोगजसंयोग एय साम्याच्यापफत्यमिति भाषः।। ननु परमाणो न चेतनाधिष्ठिताः प्रपन्ते शरीरेवरत्वादिति सत्मतिपक्षता स्यादित्यत आह- एतेनाशरीरत्वादिना सत्मतिपक्षत्वमपास्तम् । अत्राप्यागमसंवादः- यदा स देवो जागर्ति तदं.चेष्टते जगत् । यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्व निमीलति ।। अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्चरमेरितो गच्छेत् स्वर्ग वा श्वभ्रमेव वा ॥ मपाध्यक्षेण प्रकृतिः स्पते सचराचरम् । तपाम्यहमहं व निगृहाम्युत्सृजामि च, इत्यादि । अन जागरस्थापी सहकारिलाभालाभौ। ईश्वर- ८ ·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली प्रेरणायामजत्यमप्रयतमानत्याच हेतू दर्शितो परमा- ण्वादिसाधारणौ । स्वर्गश्चने चेष्टानिष्टोपलक्षणे। एत- देय सर्वाधिष्ठानमुत्तरत्र विभाव्यते, मयेत्यादिना । न केवलं प्रेरणायाममधिष्ठाता, अपितुप्रतिरोऽपियो हि यत्र प्रभवति, स तस्य प्रेरणावदारणेऽपि समर्थः । यथार्याचीनः शरीरमाणप्रेरणधारणयोरिति दर्शितं तपामीत्यादिना ॥ धृतेः खल्वपि ॥ क्षित्यादि ब्रमाऽपडपर्यन्तं हि जगत् साक्षात् परम्परया वा विधारकायनाधिष्ठितं गुरुत्व सत्यापननधर्मकत्वादुपियतिविहगमशरीरयत् तत्संयुक्तद्रव्यश्च । एतेनेन्द्राग्नियमादिलोकपालप्रति. पादका अप्यागमा व्याख्याताः। सर्वावेशनियन्धनश्च सर्वतादात्म्यव्यवहारः, आत्मैवेदं सर्वमिति । यर्थक एच मायावी अश्वो वराहो व्याघ्रो वानरः किन्नरो भिक्षुस्तापसो विम इत्यादि । अदृष्टादेय तदुपपत्तरन्यथासिद्धमिदमितिचेत् । तदावेऽपि प्रयनान्ययव्यतिरेकानुविधानेन तस्यापि स्थिति पनि कारणत्वात् । कारणकदेशस्य च कारणा- न्तरं प्रत्यनुपाधित्वात् । उपाधित्ये था सर्वेपा. मकारणत्यप्रसगात् । गरीरस्थितिरेवं, न त्वन्यस्थिति- रितिचेत् । न । प्राणेन्द्रिययोः स्थितेरव्यापनात । माइन्यायेनापास्तत्वाच । अवाप्यागमः। एतस्य या अक्षरस्य प्रशामने गार्गि चायाधिव्यो पिघृतं तिष्टनः इति । प्रगामनं दण्डभूतः प्रपतः ।। उत्तमः गुरपस्यन्यः परमात्मत्युदाहतः ।

·पञ्चमः स्तवकः।५। . यो लोकनयमाविश्प पिभर्त्यव्यय ईश्वरः, इति स्मृतिः। अत्रोत्तमत्वमसंसारित्वं सर्वज्ञत्वादि च । परमत्वं सर्वोपास्यता । लोकत्रयमिति सर्वोपलक्षण- म् । आवेगो ज्ञानचिकीपप्रयत्नवतः संयोगः । भरणं धारणम् । अव्ययत्वमागन्तुकविशेषगुणशुन्यत्वम् । ऐश्वर्य संकल्पाप्रतिघाता-इति। एतेन कूर्मादिविषया अप्यागमा व्याख्याताः॥ सहरणात् सत्वपि । ब्रह्माण्डादि व्यणुकपर्यन्तं जगत् प्रयत्नयादिनाश्यं विनाश्यत्वात् पाव्यमानपट- चत् । अन्नाप्यागमः- एप सर्वाणि भूतानि समभिव्याप्य मूतिभिः । जन्ममृद्विक्षयनित्यं सम्भ्रामयति चक्रायत् ।। सर्वभूतानि कौन्तेय, प्रकृति यान्ति मामिकीम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्, इत्यादि । एतेन रौद्रमंशं प्रतिपादयन्तोऽप्यागमा व्याख्याता:॥ पतेनेति ॥ शरीरेतरक्रियायाचपात्यामायाद्भोक्तप्रयत्नजन्यत्वं नियतते, नियामाने नु प्रयतजन्यत्वं स्यादेवेन्यर्थः । 'यदा स देव, इत्यादिपरकीयविचारे मागमविरोधप्रदर्शनम् ॥अध्यक्षण अधिष्ठाया महतिः परमाणुः ॥ नित्यादीति ॥ भिन्यादिकं प्रपत्नप्रतिपद्ध- पतनं गुरुत्य सत्यऽपातित्यादित्यर्थः । बिहगादिसंयुक्तन्यान्तरेण ध्यभिचारनियमाय तत् साध्यऽस्ताययत्ति ॥ परम्परया घेति ॥ तत्र हटान्तमाह ॥ तत्संयुनोति ॥ एतेन धारकमयतधृतत्यन्युत्पाद- नेन ॥ व्यायानाः ॥ मुण्यार्यतयेनि शेपः । नन्यिन्द्रादिदेवताभेद- प्रतिपादकागमस्य मुख्यार्थतायामभेदप्रतिपादकागमविरोध इत्यत आद॥सर्वावोनि ॥ मायशो मानादिमत्संयोग इति वक्ष्यते ॥ त. झापीति ॥ पननप्रतियन्धकसंयोगभेद स्थितिः । यत एय यायु- ·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली सयोगादाकाशपस्थितिषत् सा स्यादित्यपास्तम् ॥ अनुपाधित्वा दिति ॥ साधनव्यापकत्यादित्यर्थ ॥ प्राइन्यायेन ॥ विशेषय विशेष पानिति न्यायेनेत्यर्थ । किमिद शरीरत्व यत्साक्षात् प्रयत्नाधिष्ठि तत्वे परमाणूना प्रसज्ज्यते इत्यादिना वेत्यर्थ । धृत्यादरित्यादिपद सग्राह्यमाह ॥ सहरणादिति ॥ ब्रह्माण्डादीति ॥ ब्रह्माण्डादिक स्य समामयनसमानकालीनचरमकारणनाशप्रतियोगीति साध्यायें । सर्वभूतानीति ॥ परमाणुमाशवशिष्टानीत्यर्थ ॥ ननु नाशविशेप एव प्रयतपूर्वकोऽन्यस्त्वन्यथाऽपि भाविष्यती त्याशय वृत्तसमाधान पुर्वाण एवं अन्यलायचाय पतिष्यमाणेऽप्य ऽतिदिशति- पदात् खल्वपि- कार्यत्याग्निरपाधित्वमेवं घृतिविनाशयोः॥ विच्छेदेन पदस्यापि प्रत्ययादेच पूर्ववत् ॥५॥ पदशन्देनात्र, पद्यते गम्यते व्यवहाराङ्गमर्थोऽनेनेति वृद्धव्यवहार एवोच्यते । अतोऽपीश्वरसिद्धिः। तथा हि । यदेतत् पटादिनिर्माणनैपुण्यं कृविन्दाऽदीनां पागल्यवहारथ व्यक्तवाचां, लिपितत्ममव्यवहारब पालानांस सर्वःस्वतन्त्रपुरूपविश्रान्तो व्यवहारत्या त् । निपुणतराशिल्पिनिर्मितापूर्वघटघटनानैपुण्ययत, चैत्रमैत्रादिपदयत्, पन्नाक्षरवत्, पाणिनीयवर्णनिर्देश ममयति । आदिमान व्यवहार एपम्, अपनत्वनादिरन्पपा. ऽपि भविष्यतीतिघेन । तदसिद्धः । आदिमत्तामेव साधयितुमयमारम्भः । न चैवं संसारस्थानादित्व भनमसन । तथापि तस्याविरोधात् । न हि नादि प्पयहारोऽयमादिमानिति भयस्याप्यनादिता नास्ति ·पश्चमः स्तबका। तदनादित्वे वा न चैत्रादिपव्यवहारोऽप्यादि- मानिति । अस्त्वर्वाग्दी कश्चिदेवात्र मूलमिति चेन्न । तेनाऽशक्यत्वात्। कल्पादावादर्शाभासस्याप्य- ऽसिद्धः । साधितौ च सर्गप्रलयौ। ननु व्यवहारयितृवृद्धः शरीरी समधिगतो, न च ईश्वस्तथा, तत्कथमेवं स्यान्न | शरीरान्वयव्यतिरेका- ऽनुविधायिनि कार्ये तस्यापि तदत्वात् । गृहाति हि ईश्वरोऽपि कार्यवशाच्छरीरमन्तरान्तरा, दर्शयति च विभूतिमिति । अत्राप्यागमा- पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।। तथा, पदि ह्यहं न वर्त्तयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः । मम वत्मानुवर्तन्ते मनुप्याः पार्थ सर्वशः ।। उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदरम्, इति॥ एतेन, नमः कुलालेभ्य कारेभ्य इत्यादि यजूंपि पोद्धव्यानि॥ कार्यत्वादिति ॥ यथा धृतिविनाशयो कार्यकारणभायो विपक्षे याधको नियपायित्वप्राहकः । तथा पदस्थाऽपि स एव तहाहक इत्पर्यः। न चादिमायमुपाधिः । प्रलये विच्छेदादनादित्यामायेन साधनन्यापकत्यादित्याह । पिच्छेदेनेति ॥ प्रत्ययादिहेतुप्यपि पूर्व- यत् कार्यकारणभाय पय विपक्षयाधक इत्यर्थः । पकयाचो मनुष्या: स्वतन्प्रेति तनातीयव्यवहारानुपजीधि- त्यं पुरुषस्य स्वातन्त्र्यम् ! साध्यपु क्रमेण दृष्टान्ताः, निपुणेत्यादि । यादिमानिति ॥ सादिव्यपहारत्यमुपाधिरित्ययः ॥ यन्यथाऽपीति । स्थतन्त्रपुरष विनाऽपीत्यर्थः । तथापीति । पूर्वर्णसर्गेऽपि तजातीय- म्यपहारस्पेयरपूर्वकरयादित्यनादिरयं न पियसते त्यर्थः । दा.

·. - समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली नीन्तनापूर्वव्यवहारस्य सादित्वेऽपि,न भवस्यानादित्वं हीयते इत्या. ह॥न हीति ॥ तदनादित्व इत्यत्रापि न हीत्यनुपज्ज्यते ॥ आदशेति ॥ यद्यवहारं दृष्ट्वा व्यवहियते. सोपि नास्तीत्यर्थः ॥ शरीरान्वयेति । ईदयरस्यादृटाभावेऽपि तच्छरीरसाध्यहेतुकास्मदादिभोगसम्पादका उदृष्टादेवेश्वरस्य शरीरोत्पत्तिरिति भावः ॥ पिताऽहमस्येति ॥ अस्य जगतोऽहमेव पिनादिरित्यर्थः । यदि ह्यामिति ॥ यदि यहं म पत्तेयं, तदा लोक्यन्ते इति लोकाः प्रामाणिकन्यवहारा उत्सीदयुरिति व्यवहितेनान्वयः । अत्र हेतुः, मम यत्मेति । एतेन, घटादिव्यवहार स्य स्वतन्तपुरुषपूर्वकस्वन्युत्पादनेन । फुलालादिदेहयत ईश्वरस्य तथा भावादित्यर्थः। प्रत्ययपदं समाश्वासशक्तं तत्सम्यन्धि तद्विपयं प्रामाण्यं लक्ष यतीत्याह- प्रत्यायोऽपि ॥ प्रत्ययशब्देनात्र समाश्यासविषय- प्रामाण्यमुच्यते । तथाच प्रयोगः । आगमसंप्रदायो- ऽयं कारणगुणपूर्वकः प्रमाणत्वात्, प्रत्यक्षादिवत् । न हि प्रामाण्यप्रत्ययं विना कचित् समाश्वासः । न चा. ऽसिद्धस्य प्रामाण्यस्य प्रतीतिः। न च स्वतः प्रामाण्य- मित्यायेदितम् । न च नेदं प्रमाणं, महाजनपरिग्रहा. दित्युक्तम् । न चामर्वज्ञो धर्माधर्मयोः स्वातन्येण प्र. भवति । न चासर्वजस्य गुणवत्तति निःशङ्कमेतत् ॥ श्रुतेःखल्यपि। तथाहि । सर्वजप्रणीता चेदाः, येद, त्यात् । यत् पुनर्न सर्वज्ञप्रणीतं, नाऽमी दो यधेनर- वाक्यम् ।। ननु किमिदं वंदत्वं नाम? याश्यत्यस्यादृष्टविषय. पाश्यत्यस्य प विद्वत्यात् ।अष्टविषयप्रमाणयाश्य. त्यस्य पामिदः । मन्यादिवास्ये गतत्वेन विरोधा. पंतिरेन । अनुपलभ्यमानम्लान्तरत्ये सनि महाजन ·पञ्चमः स्तवका ।५।। परिगृहीतवास्यत्वस्य तत्वात् । न ह्यस्मदादीनां प्रत्यक्षादि मूलम् । नाऽपि भ्रमविप्रलिप्से, महाजन- परिग्रहादित्युक्तम् । नापि परम्परैव, मूलं, महामलये विच्छेदादित्युक्तम् ॥ अन्वयतो वा वाक्यानि पौरुषेयाणि वाक्य- त्वाद्, अस्मदादिवाक्यवत् । अस्मर्यमाणकर्तृकत्वा- नैवमितिचेन्न । असिद्धेः ॥ अनन्तरच वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिःसृताः। प्रतिमन्वन्तरञ्चैपा श्रुतिरन्या विधीयते ॥ वेदान्तकृदेविदेव चाहम्, इति स्मृतः। तस्माद् यज्ञात सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे इत्यादिश्रुति- पाठकस्मृतेश्च ॥ अर्थवादमानमिदमितिचेन्न । कर्तृस्मरणस्य सर्व- त्राविध्यर्थत्वात् । तथाचास्मरणे कालिदासादेरस्मर- णात् । एवञ्च कुमारसम्भवादेरकर्तृकत्वप्रसङ्गः । अनै- कान्तिकत्वं वा हेतोः॥ प्रमाणान्तरागोचरार्थत्वात् सत्प्रतिपक्षत्वमित्ति- चेन्न । प्रणेतारं प्रत्यसिद्धः। अन्य प्रत्यनैकान्तिकत्या- त् । आकस्मिकस्मितयीजसुग्वानुस्मृतेः कारणविशेप- स्थान्यं प्रति प्रमाणान्तरागोचरस्यापि तेनैव वक्त्रा प्रतिपाद्यमानत्वात् ॥ वतैव प्रकृते न सम्भवति । हेत्वभावे फलाभा- वात् । चक्षुरादीनां तत्रासामर्थ्यात्। अस्मदादीन्द्रिय- वत् । मनसो बाहिरस्वातन्त्र्यात् । न । चेतनस्य ज्ञान- स्थेन्द्रियस्य मनसो वा पक्षीकरणे आश्रयासिद्धः ·, समका न्यायकुसुमाञ्जली प्रागेव प्रपञ्चमात् । नित्यनिराकरणे घासामर्थ्यात् ।। परमाण्वादयो न कस्यचित् प्रत्यक्षाः, तत्सामग्री रहितत्वादिति चेन्न । द्रष्टारं प्रत्यसिद्धः । अन्यं प्रति सिद्धसाधनात् ॥ तथापि वाक्यत्वं न प्रमाणम् । अप्रयोजकत्वात्। प्रमाणान्तरगोचरार्थत्वप्रयुक्तं तत्र पौरुषेयत्वं, न तु वाक्यत्यमयुक्तम् । न ।सुगताद्यागमानामपाम्पेयत्व. प्रसद्गात् । प्रमाणयाक्यस्य सत इति चेन्न । प्रणेतः प्रमाणान्तरगोचरार्थत्वस्यसाध्यानुप्रवेशात् । स्वतन्त्र पुरुपप्रणीतत्वं हि पौरपेयत्वम् । अर्थप्रतीत्येक विषयौ हि विवक्षाप्रयत्नौ स्वातन्त्र्यम् । मन्वादियाक्यस्या- ऽपौरपेयत्वप्रसगाच । तयस्य शब्दतरप्रमाणागोचर- त्यात् । प्रयुज्यमानवाक्यतरगोचरार्थत्यमानमितिचे- न। तस्य वेदेऽपि सत्त्यात् । एकस्याप्यर्थस्य शासा. भेदेन यहुभिर्याक्यैः प्रतिपादनात् । अस्त्वयं, न तु तेषां मियोमूलमूलीभावहति चेन्न । उक्तोत्तरत्वात् ॥ प्रत्यपादनति । तथा चति ॥ यागमस्य सम्प्रदाय प्रवाह प्रमारवायोजन्याश्याप्रमारूपगुणतन्यो, यपाचिस्यापयिपादि पानुगुणजन्यो या प्रमाणशदत्वात् । लीरिकसमापशप्दपदित्य यंरक्षणायज सम्बन्धमादन हीति न च प्रमाणत्वमसि प्रामाण्यासान पारलौकिक्र्मणि पदाधिते प्रेशापा प्रत्यनुर पियादान येनिातथापि तेन पगुणपूर्वकंपय मान्यमित्यसिर मित्यत भादपन घस्यनातिनापियानुः माया पुत सिमतान्या नति तयादति । यद्यपि पर सहानहीवारातपीना परं प्रयमिद, नवायाम यमममारित्ति मातिरपार पटत्ययन र पामसारी शिशिधापता पुरयादिति साम्यमापना, या ·पञ्चमःस्तवका। असंसारिपुरुषप्रणीता इति साध्यम् ।न चारमवायुश्चरित वैदे व्यमि- चारः वेदनानाजन्यज्ञानजन्यत्वस्य साध्यत्वादिति भावः। विरुद्ध- त्वादिति ॥ प्रतारकवाक्यस्याप्यदृष्टविपयरवादिस्यर्थ मन्वाद्वीति । मन्वादिवाक्यस्यान्यदृष्टविषयप्रमाणत्वादित्यर्थः अनुपलभ्यमानेति ।। मन्यादिवाक्ये च वेदस्यैव मूलान्तरस्योपलभ्यमानत्वादित्यर्थः ॥' ननु वाक्यत्यमसिद्धम् । समुदायस्याप्रतिपादकत्वात् । न च शाखासमुदायो वेदः । तस्य वेदनिरूप्यत्वात् । नापि महाजनानां घेदाकारानुगतव्यवहारावेदत्वं जातिः । देवदत्तीयत्वानुमापशब्द- वृत्तिजातिभिः सङ्करप्रसङ्गात् । नापि स्पर्गकामादिशब्दः । स्मृत्यादी तयात्यात्॥ उच्यते।शब्दतदुपजीधिप्रमाणातिरिक्तप्रमाणजन्यप्रमित्यविषया- ऽर्थकत्वे सति शब्दाजन्यवाक्यार्थज्ञानजन्यप्रमाणशब्दत्यं घेदत्यम् । ईश्वरप्रमाया अजन्यत्वात् । वेदार्थस्यानुमानादिविषयत्वेऽप्यनुमाना- देवेदोपजीयकत्वात् । स्मृत्यादीनां वेदसमानार्थत्वेऽपि शब्दजन्य- धीजन्यत्वात् । वेदादर्थं प्रतीत्य तत्प्रणयनात् ।। घाफ्यादिति सङ्ग्रहीतं हेतुं व्याचष्टे ॥ अन्ययतो येति ॥ मनु कि पौरुषेयत्वम् ? । न तदर्थधीजन्यत्वं, तदुच्चारणधीजन्यत्वं था। अध्यापकतदुभयजन्यत्वेन सिद्धसाधनात् । नापि स्वतन्त्रपुरुषणीत- त्वम् । इदानी पख्यमाने वेदे तदभावात् । न च स्वतन्त्रपुरुषप्रणीत- जातीयत्वं साध्यम् । आयस्मृत्यादौ व्यभिचारात् । तजातीयस्य स्वतन्त्रपुरुषप्रणीतत्वाभावात् । नाप्यर्थ प्रतीत्य तदर्थपरतया प्रति- सन्धीयमानपदत्वं पौरुषेयत्वम् । अर्थक्षानयताऽध्यापकेन सिद्ध- साधनात् ॥ अत्राहुः। सजातीयोश्चारणानपेक्षोश्चरितजातीयत्वं पौरपेयत्व- म् । आद्यस्मृतावपि तजातीयत्वान्न व्यभिचारः । यद्वा, वेदत्वं स. जातीयोचारणानपेक्षोधरितवृत्ति । प्रमाणत्वावच्छेदकवाक्यधर्म- त्यात् । स्मृतित्वयत्॥ यज्ञादिति ॥ यज्ञो विष्णुः । ननु वेदे कर्तृस्मरणमर्थवादतया न मानम् । कार्यान्वितमानजनकस्यैव पदस्य शक्तिग्रहादित्याह ।। अर्थ- धादेति ॥ आदित्यो वै यूप इत्यादेरर्थवादस्य मुख्यार्थत्वे याधकाद- ऽप्रमाणत्वात् स्तुतिपरत्वेऽपिमझते वाधकानां निरासादविध्यर्थयों ९ ·समकाश न्यायकुसुमाञ्जली ऽपि मुख्यार्थचमेव । अन्यथा, यन्न दु सेन सम्मिन्नमित्यादेरपि स्वा ऽर्थपरित्यागप्रसङ्गात्। कालिदासस्मरणेऽपि विध्यभायात् तत्काव्य स्याप्यपर्नुकत्वप्रसङ्गात् । सकर्तृकचे या, तत्रैवाय हेतुरनकान्त इत्याह ॥ कर्तृस्मरणस्येति ॥ प्रमाणान्तरेति ॥ वेदान पारुया प्रमाणान्तरागोचरायत्यात् । यत्नेन तनैवम् । यथा मन्यादिवाक्यमि त्यर्थ । यदि घेदप्रणेतृप्रमाणान्तरागोचरार्थत्व हेतु, तदा तत्प्रणेतु रीश्वरस्य प्रत्यक्षगोचरत्वादसिद्धि । अथ यस्य कस्यापि प्रमाणा न्तरागोचरार्थन्च, तदाऽनकान्तिकमित्याह ॥ प्रणेतारमिति ॥ अनेका न्तिकत्व स्पष्टयति ॥ आकस्मिकति ॥ दृएकारणोपहार विना जात स्मितस्य यद्वीज सुखानुस्मृतिरूप कारण, तस्येत्यर्थ । सर्वशो घेद चक्का न सम्भावनाऽऽस्पदम् । वाक्यार्थज्ञानसामग्रोरहितत्वादित्या ह ॥ वक्तैवेति ।। ईश्वरो नातीन्द्रियार्थदर्शी पुरुषत्यात्, तज्ज्ञान या नातीन्द्रियविषय शानत्वात्, तदिन्द्रियवा नातीन्द्रियार्थग्राहि इन्द्रिय स्वात्, तन्मनो वा नातीन्द्रिये प्रवर्तते मनस्त्वादित्यादय प्रयोगा प्रागेघ निरस्ता इत्याह ॥ चेतनस्येति ॥ अपि च, सामग्यमावाद कार्यशानाभावेऽपि अकार्य ज्ञान न निवर्त्तते इत्याह ॥ नित्येति ॥ उपाधि शरते प्रमाणान्तरेति॥ अन साध्याव्यापकत्वमाह ॥ सुगते ति ॥ पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वादुपाधित्व स्यादित्याह । प्र- माणेति ॥ प्रणेत्रिति ॥ साध्यादभिन्नत्वे साध्याव्यापकत्वाद भेदनिय न्धनत्याच व्याप्यव्यापक्भावस्येत्यर्थ । प्रमाणान्तरगोचरार्थत्वेन शब्दतरप्रमाणगोचरार्थत्य विवक्षित, मानान्तरगोचरार्थत्व धा, मूल. भूतमानान्तरगोचरार्थत्य घा' । आये, मन्यादीति ।। द्वितीपमाशय निराम्रोति ॥प्रयुज्यमानेति ॥ तृतीय शङ्कते ॥ अस्त्वेयमिति ॥ मूल मूलीभाव , उपजीयोपजीवभाव ॥उत्तेति।। प्रणेतृमूलभूतप्रमाणा न्तरागोचरार्थत्वस्यासिद्धरन्य प्रत्यनकान्तिपत्यादित्यादिनेत्यर्थ ॥ घणुकादिपरिमाणमनेकवृत्तिसहयाजन्य, तस्याश्च द्वित्वादेरपेक्षा बुद्धित उत्पत्ति, तदाश्रय ईश्वर इति साधयितुमाह- संग्ल्याविशेपात् सल्यपि । झणुकत्र्यणुके तावत् परिमाणवती द्रव्यत्वात् । तच परिमाणं कार्य कार्य गुणत्यात् । न च तस्य परमाणुपरिमाणं घणुकपरि- ·पश्चमः स्तवकः। ५। माणं वा कारणम् । नित्यपरिमाणत्वात्।अणुपरिमाण- त्वाचा अन्यथाअनाश्रयकार्योत्पत्तिप्रसद्गात् । घणुकस्य, महत्त्वप्रसङ्गाच त्र्यणुकवदण्वारभ्यत्वाविशेषात्। तत्र कारणबहुत्वेन महत्त्वे अणुपरिमाणस्यानारम्भकत्व- स्थितेरणुत्वमेव महदारम्भे विशेष इत्यपि न युक्तम्। महतो महदनारम्भप्रसङ्गात् । अणुत्वमहत्त्वयोर्विरुद्ध- तया एकजातीयकार्यानारम्भकत्वसङ्गात् । बहुभिरपि परमाणुभिदाभ्यामपि ह्यणुकाभ्यामारम्भप्रसङ्गाच ॥ एवं सति को दोप इति चेत् । परमाणुकार्यस्य महत्त्वप्रसङ्गः । कारणवहुत्वस्य तद्धेतुत्वात् । अन्यथा दाभ्यां विभिश्चतुर्भिरित्यनियमेनाप्यण्वारम्भे तदैय- र्यप्रसङ्गात् । अणुन एव तारतम्याभ्युपगमस्तु संख्या- मवधीर्य न स्यात् । अस्तु महदारम्भ एव त्रिभिरिति चेत् । न । महतः कार्यस्य कार्यद्रव्यारभ्यत्वनियमा- त् । तथापि वा तारतम्ये संख्यैव प्रयोजिकति । न च प्रचयोऽपेक्षणीयोऽवयवसंयोगस्याभावात् ।। तस्मात् परिमाणप्रचयौ महत एवारम्भकाविति स्थितिः । अतोऽनेकसंख्या परिशिष्यते । सा अपेक्षा- बुद्धिजन्या,अनेकसंख्यात्वात्।न चास्मदादीनामपेक्षा- बुद्धिः परमाणुपु सम्भवति । तद् यस्यासौ सर्वज्ञः । अन्यथा अपेक्षाघुद्धेरभायात् संख्याऽनुत्पत्तौ तद्गत- परिमाणानुत्पादेऽपरिमितस्य द्रव्यस्यांनारम्भकत्वात् 'त्र्यणुकानुत्पत्तौ विश्वानुत्पत्तिप्रसङ्गः । अस्मदादीना मेवाऽऽनुमानिक्यपेक्षाधुद्धिरस्त्विति चेन । इतरेतरा- अयप्रसङ्गात् । जाते हि स्थूलकार्ये तेन परमाण्यायनु- ·सपकाशे न्यायकृसुमाञ्जली मानं, तस्मिन् सति घणुकादिक्रमेण स्थूलोत्पत्तिः । अस्त्वदृष्टादेव परिमाणं कृतमपेक्षायुद्धयेतिचेत् । न | अस्तु तत एव सर्व, किं दृष्टकारणेनेत्यादेरसमाधेयत्व प्रसङ्गादिति ॥ घणुरेति ॥ कार्यगुणत्यादिति ॥ कार्यवृत्तिगुणत्यादित्यर्थ । ननु अणुके परमाणुपरिमाणात् यणुके च द्यणुफपरिमाणादेव परि माणात्पादोपपत्ते किं द्वित्वादिसङ्ख्ययेत्यत आह ॥ न चेति ॥ या काशपरिमाणयदिति शेष । यदि च पर परममहत्परिमाणमेव न स्वीकुर्यात्, तदा हेत्वन्तरमाह ।। अणुपरिमाणत्वादिति ॥ यद्यपि नार मन परिमाण दृष्टान्त , परमते मनसो विभुत्यात् । न चानारम्भकरणुम्परमाणुपरिमाण दृष्टान्त । तयोरपि कदाचि दारम्भकत्वात् । अवययाऽणुपरिमाणस्य जनकत्वाऽभ्युपगमात्र । अन्यथा नित्यवृत्तिसङ्ख्याया अप्यजनकत्यापत्ते । तथापि प्रमाणयलेन मनसोऽणुत्व साधयिप्यामीति तत्परिमाणमेव दृष्टान्त इति भाव । अन्यथेति। कालादिमनसा परिमाणस्य परिमाणजनक तैन्यै ईन्यानारम्भादनाश्रयपरिमाण जायेतेत्यर्थ । थाधकान्तरमाह । यणुक्स्येति ॥ अणुपरिमाण यदि व्यणुके महत्त्वारम्भक, धणुकेऽपि स्यादविशेषादित्यर्थ । ध्यणुकेऽपि या घणुक्यदणुत्यापत्तिरिति भाव । यदि च ध्यणुक्महत्यारम्भय बहुत्य, तदा तत्रवाणुरयमना हत्य बहुत्यसलथायामआरम्मकत्यसिद्धेर्यणुक्परिमाणस्यानारम्भाव सिद्धमित्याह ॥ तनेति ॥ ननु घणुस्परिमाणे काचिनातिरस्ति तद्विशिष्टाणुन्य महत्त्वजनकमिति नौतदोष इत्यत आह ॥ अणुवमे पेति । एघ हि महत्व महत्त्यारम्भ न स्यायभिचारेण कारणत्वा भाषादित्यर्थः । यद्धा, क्मिणुय महत्यमेव जनयति, पधिदणुत्व मपि या ? । तपाद्यमाशय दूषयति ॥ अणुत्वमेवति ॥ अन्य दूपयति ॥ अणुयमहत्त्वयोरिति ॥ अणुचमहत्वयाविरद्धजातीयतया अन्यान्यपरिहारेण स्थितेव्यभिचारानकम यारम्भर स्यादित्यर्थ । ननु कारणभदात् पार्यभेद स्यादित्यत आह ॥ यहुभिरपीति । यदि न सण्या वारण, किन्त्यणुपरिमाणमिति शेप । परमाणुकार्यस्य ति ॥ कारणयाहत्यस्याप्यन्यत्र महत्यहेतुत्यल्पना चक्कार्यपत ·पञ्चमः स्तवका।। परमाणुश्यारम्धस्यापि बहुत्यहेतुकमहत्वोत्पादापत्तिरित्यर्थः। ननु परमाणुद्वयारब्धस्येवाणुयारब्धस्याणुत्यमेव स्यादित्यत आह ॥ अन्यथेति ॥ तथा सति नित्यादिसंख्यांचयापत्तिरणुद्वयारधापेक्ष- या तद्विशिष्टारब्धे विशेपाभावादित्यर्थः। प्रत्येक व्यभिचारादकारण- स्वञ्च स्यादिति भावः । नन्वणूनां संख्यावैचित्र्यमणुपरिमाणतारत- म्यभेदसम्पादनोपयोगि, परिमाणे यान्तरकारणभेदव्यङ्ग्यजातिभेदा- च्चन व्यभिचार इत्यत आह ॥ अणुन एवेति ॥ तथापि तारतम्ये संख्यैव प्रयोजिका, संख्यामेदं विना समुदाये भेदकान्तराभावादि- त्यर्थः । परमाणुकार्यस्य महत्वमसङ्ग इत्यत्रेयापत्तिमाह ॥अस्विति॥ विभिः परमाणुभिरित्यर्थः । महत इति ॥ अनन्यथासिद्धान्यपन्य- तिरेकाभ्यां तथैव कारणत्यनिर्णयादित्यर्थः। ननु घणुकादिपरिमाण- स्य परिमाणाजन्यत्वेऽपि मंचयजन्यत्व स्यात्, तस्यापि महत्त्वे कारणत्वादित्यत आह ॥ न चेति ।। मतोऽनेकेति ।। अनेदं तत्वम् । व्यणुक्रमहत्वं न परिमाणजन्य संख्यामचयाजन्यमहत्त्वं प्रत्यवयवमहत्त्वन कारणत्वात् । न त्वषय- वपरिमाणत्येन,परमाणुपरिमाणाद् घणुके महत्वापत्तेः नापि जन्या- ऽययवपरिमाणत्येन, गौरवात् । नापि जन्यागुत्वेन, तथाऽदर्शना- स् । महत्त्वविशेषेऽनियतहेतुकताऽऽपत्तेश्च । महत्त्वावान्तरजाति- कल्पने गौरवम् । बहुत्वकल्पनञ्च प्रामाणिकम् । एवं ध्यणुकपरिमाणं न महत्त्यजनकम् । अणुपरिमाणत्यात् । परमाणुपरिमाणवत्।अन्यथा तस्य महत्वजनकत्वे द्यणुकस्यापि महत्त्वप्रसङ्गः। किन्यवयवबहुत्वं, परिमाणप्रचयाजन्यमहत्त्वे अवयवयहुत्वेन कारणत्वकल्पनात् । पर्व, मणुकपरिमाणं नाणुपरिमाणजन्यं परिमाणत्वाद्, अणुपरिमाणत्या- वाम परिमाणजनकम्, अणुपरिमाणत्याद्, द्यणुकपरिमाणपत् । यतु नित्यपरिमाणत्वान्न तजनकं व्योममहत्यवदिति । तन, अघयवनित्यपरिमाणस्य जनकत्याभ्युपगमात् । अन्यथा,नित्यवृत्ति- संख्याया अप्यजनकत्यापत्ते ।थतो घणुकपरिमाणं सख्याजन्यं परि- माणप्रचयाजन्यत्ये सति जन्यपरिमाणत्यादित्यययययदुत्याभावाद् द्वित्वमेव तन्नकम् । यदि घणुकध्यणुफपरिमाणं परिमाणजन्यं स्यात्, तदा कारणपरिमाणापेक्षया उत्कृष्ट स्यान्महजन्यमहत्तरमह- तमवदित्यणुपरिमाणतरतमत्यापतिः । उत्कर्षश्च नकारणपरिमाणा- ·समकाचे न्यायकुसुमाञ्जली ऽपेक्षयाधिकदेशत्वं, येनेष्टापत्तिः, स्यात् । किन्तु तरबन्तकारण- परिमाणवाचकवाच्यत्वं, तत्प्रवृत्तिनिमित्तजातिमत्त्वं या॥ ननु परमाणुद्वित्वं न परिमाणजनकं नित्यवृत्तिसंख्यात्याद्,अणु. पृत्तिद्वित्वत्वाद्वा, व्योमद्यणुकवृत्तिद्वित्ववत् । एवं घणुकवृत्तिबहु- त्वं न परिमाणजनकम्, अवययवृत्तिबहुरवात्, परमाणुबहुत्ववत् । यथा त्र्यणुकमहत्वस्याणुजन्यत्वे घणुकस्यापि महत्त्वप्रसङ्गः, तथा- ऽणुवृत्तिसंख्याजन्यत्वेऽपि घणुकस्य महत्त्वप्रसङ्गः । यथा च परि- माणस्य स्योत्कृष्टपरिमाणजनकत्वादणुतरत्वमसगः, तथा संख्याया अपि समानाधिकरणपरिमाणोकप्टपरिमाणारम्भफत्वप्रसनः। मैवम् । सर्गादी परमाणुवृत्तिद्वित्वयहुत्वयोरसिद्धायाधयासिद्धेः सिद्धौ या धर्मिग्राहकमानयाधात् । अय घणुकपरिमाणं न द्वित्व जन्यं परिमाणत्वात्, व्यणुकमहत्त्वं नाणुवृत्तियहुत्वजन्यं महत्व स्यात् परिमाणत्वाद्वेति चेत् । न । प्रसिद्धद्वित्वबहुत्वजन्यत्वे साध्ये सिद्धसाधनात्, अप्रसिद्धतनिषेधे साध्याप्रसिद्धरिति संख्येव त- जनिकति पयम् ॥ साम्प्रदायिकास्तु-वणुकपरिमाणासमवायिकारणताग्राहक मानं यद्यणुपरिमाणं विषयोकुर्यात् तदा परिमाणद्वयासमयायिकारण- त्वे गौरवमिति नित्यमेकं विषयोकरोति । यद्वा, एकत्वस्य परिमाणा- नारम्मकत्ये सजातीयनिरूपितोत्कर्यानाश्रयत्वं प्रयोजकम् । तथ परमाशुपरिमाणेऽपि तुल्यमित्याहुः ॥ ऋजवस्तु-कारणपरिमाणवत् कारणानेकवृत्तिसंख्याऽप्यन्यया. पनुविधानान परिमाणहेतुः। प्रन्यस्तु संख्यानिरपेक्षपरिमाणकारण- त्वनिषेधपर इति समादधुः। तद् यस्यासाविति । भ्यरापेक्षायुद्धनित्यन्येनापिनाशेऽपि त. दुस्पादितद्वित्वादेनिमित्तान्तरनादन नाश इति भावः ॥जाते होति। महत्योत्पत्ते पूर्व घणुकस्याप्रत्यक्षत्वेन लिहाभावादित्यर्थः मप्र कार्यमुईश्यत्यम्, उद्देशश्च तात्पर्यम् । तद्विषय पपयेदस्य प्रामाण्यम् । सच्च परिशेषाद्वषतुरिच्छा । सा च घेदाथै नास्मवादी- नामिति तदाययेश्वरसिद्धिरित्याह- अधया, कार्यत्यादिफमन्यथा व्याख्यापते । ।

·न. पञ्चमः स्तरका उद्देश एव तात्पर्य व्याख्या विश्वदृशः सती ।। ईश्वरादिपदं सार्थ लोकवृत्तानुसारतः॥६॥ आम्नायस्य हि भाव्यार्थस्य कार्ये पुरुषप्रवृत्ति- निवृत्ती । भूतार्थस्य तु यद्यपि नाइत्य प्रवर्तकत्वं नि- वर्तकत्वं या, तथापि तात्पर्यतस्तत्रैव प्रामाण्यम् । तथाहि,विधिशक्तिरेयायसीदन्तीस्तुत्यादिभिरुत्तभ्य- ते । प्रशस्ते हि सर्वः प्रवर्तते, निन्दिताच निर्वर्तते इति स्थितिः॥ तत्र पदशक्तिस्तावदभिधा, तबलायातः पदा- ऽर्थः । आकाहादिमत्त्वे सति चान्वयशक्तिः पदानां. पदार्थानां वा वाक्यं, तयलायातो वाक्यार्थः ॥ तात्पर्याधस्तु चिन्त्यते । तदेव परं साध्यं प्रति पाचं प्रयोजनमुद्देश्यं वा यस्य, तदिदं तत्परम् । तस्य भावस्तत्त्वम् । तद् यदिपपं, स तात्पर्यार्थ इति स्या- त् ॥ तत्र न प्रथमा, प्रमाणेनार्थस्य कर्मणोऽसाध्यत्वा. त् । फलस्य च तत्प्रतिपत्तितोऽन्यस्याभावात्।प्रशस्त- निन्दितस्वार्थप्रतिपादनद्वारेणप्रवृत्तिनिवृत्तिरूपंसाध्यं परमुच्यते इति चेन्न । गङ्गायां घोष इत्यत्र तीरस्या- ऽप्रवृत्तिनिवृत्तिरूपस्यासाध्यस्यापि परत्वात्तीरविपये प्रवृत्तिनिवृत्ती साध्ये इति तीरस्यापि परत्वमितिचेम्न स्वरूपाख्यानमात्रेणापि पर्यवसानात् ॥ न द्वितीयापदवाक्ययोः पदार्थतत्संसौं विहाय प्रतिपाद्यान्तराभावात् । पदशक्तिसंसर्गशक्ती,विना स्वार्थाविनाभावेन प्रतिपाद्यं परमुच्यते इत्यपि न साम्प्रतम् । न हि पद् पच्छन्दाविनाभूतं तत्र तत्र ·છેર सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली तात्पर्य शब्दस्य । अतिप्रसङ्गात् । तदा हि गढ़ायां जलमित्यायपि तीरपरं स्यात् । अविनाभावस्य तावस्थ्यात् । मुख्ये याधके सति तत्तथा स्यादिति चेत् । न । तस्मिन्नसत्यपि भावात् । तद् यथा- गच्छ गच्छसि चेस् कान्त, पन्थानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म तत्रैव भूयाद् यत्र गतो भवान, इति, मुख्यार्थायाधनेऽपि वारणे तात्पर्यम् । न च परं व्यापकमेव, अव्यापफेऽपि तात्पर्यदर्शनात् । तद् यथा । मश्चाः क्रोशन्तीति पुरुपे तात्पर्यम् । न च मञ्च- पुरुपयोरविनाभावः, नापि पुरुपक्रोशनयोः ।। नापि तृतीयः । तद्धि प्रतिपाद्यापेक्षितं, प्रतिपा- दकापेक्षितं वा स्यात् । नाद्यः । शब्दप्रामाण्यस्यात दधीनत्वात् । तथात्वे वाऽतिप्रसङ्गात् । यस्य यदपेक्षि- तं, तं प्रति तस्य परत्वप्रङ्गात् । तदर्थसाध्यत्वेना- ऽपेक्षानियम इति चेत् ।न। कार्यज्ञाप्यभेदेन साध्यस्य बहुविधत्वे भिन्नतात्पर्यतया वाक्यभेदप्रसङ्गात् । धूमस्य हि प्रदेशश्यामलतामशकनिवृत्याद्यनेक कार्य- म् । आद्रंन्धनदहनाचनेकं ज्ञाप्यम् । तथाचेह प्रदेश धूमौद्गम इत्यभिहिते तात्पर्यतः को चाक्यार्थी भ- चेत् । चेतनापेक्षाया नियन्तुमशक्यत्वात् । नाऽपि प्रतिपादकापेक्षितं, वेदे तदभावात् ।। चतुर्यस्तु स्यात् । यदुद्देशन यः शब्दः प्रवृत्तः स तत्परः। तथैव लोकव्युत्पत्तेः। तथाहि ।प्रशंसावाक्य मुपादानमुद्दिश्य लोके प्रयुज्यते, तदुपादानपरम् । निन्दायाक्यं हानमुद्दिश्य प्रयुज्यते,तद्वानपरम् । पर्व- ·पञ्चमःस्तवकी। . मन्यत्रापि स्वयमूहनीयम् ।। तस्माल्लोकानुसारेण चेदेऽप्येवं स्वीकरणीयम् । अन्यथा अर्थवादानां सर्वथैवानर्थक्यप्रसङ्गात् । स चो- देशो व्यवसायोऽधिकारोऽभिप्रायो भाव आशय इत्यनर्थान्तरमिति तदाधारप्रणेतृपुरुपधौरेयसिद्धिः ।। तथा च प्रयोगः । वैदिकानि प्रशंसाधाक्यानि उपादानाभिप्रायपूर्वकाणि प्रशंसावाक्यत्वात् परि- णतिसुरसमाम्रफलमित्यादिलोकवाक्यवदिति । एवं, निन्दावाक्यानि हानाभिप्रायपूर्वकाणि निन्दावाक्य- त्वात् परिणतिविरसं पनसफलमित्यादिवाक्यवत् । अन्यथा निरर्थकत्वप्रसङ्गश्च विपक्षे याधकमुक्तम् ।। उद्देश एवेति॥ वेदस्यायोजनमासमन्ताद्भावेन योजनं व्याख्यान- म् । तच्चास्मदादीनां सर्ववेदादर्शिनां न निष्कम्पप्रवृत्तिहेतुरिति तद्याख्यातृतयेश्वरसिद्धिरित्याह || व्यास्येति ॥ ईश्वरादिपदानां सर्वशे नित्यशाने वेदादेव शकिग्रहात् ततोऽपि तसिद्धिरित्याह ॥ ईयरादीति ॥ लोकवृत्चेति ॥ लौकिकदृष्टान्ते व्याप्तिप्रहादित्यर्थः ।। वृद्धव्यवहारेण कार्यान्विते पदार्थे पदानां शक्तिः । कार्यान्वयश्च विधिसमभिव्याहृतस्य साक्षात्, तदसममिव्याहृतस्य व परम्परये- ति मतमाश्रित्याह॥आम्नायस्यति ।। भाव्यार्थस्य साध्यार्थस्य ॥ यथा पथ्यं मुड्क्ष्य अपथ्यं न भुङ्ग्य इत्यस्य साक्षात् कार्यान्वयज्ञानात् प्र- वर्तकत्वनिवर्तकत्ये ॥ भूतार्थस्य, सिद्धार्थस्य॥यथा परिणतिसुरस- मात्रफलं परिणतिविरसं पनसमिति वाक्यस्य तदभावाद् भक्षणा- मिक्षणकार्यत्वे तात्पर्यग्रहात् परम्परया तथायमित्यर्थः । तदुपपाद. यति। विधिशकिरिति । कार्यत्वज्ञानजननेऽपि प्रवृत्त्यापयिक प्रति विषयस्यान्यापेक्षया प्राशस्त्यशानं, तपसहकार्यलामो विधिशक्त- रखसादः। तलाभश्चोत्तम्भनम् । तत्सहकारित्वे मानमाह ॥ प्रशस्ते होति ॥ पदार्थवाफ्याभ्यां तात्पर्य भेदयितुं प्रस्तौति । तति ॥ त- देव परं यस्य स्तुत्यादिवाक्यस्येत्यत्र परपदार्थ विकल्पयति॥ साध्य- १० ·७४ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली मिति ॥ तदिदमिति ॥ वास्यमित्यर्थ ॥ मनु घाश्यार्थस्य वाक्यरूपप्रमाणासाध्यत्वेऽपितनिष्ठफलसाध्य तयैव तत्साध्यता स्यादित्यत आह ॥ फलस्य चेति ॥ तस्य च द्वि तीयविकल्प एव प्रवेशादिति भाव ॥ तोरस्यापीति।साध्यफ्लभागि तया तीरस्यापि साध्यत्वमित्यर्थ ॥ स्वरूपेति ॥ प्रवृत्त्यादी तात्पर्या भावेऽपि तीरस्य तात्पर्यविपयत्यादित्यर्थ ॥ पदवाक्ययोरिति । स्तुत्यादिवाक्यस्य पदार्थवाक्यार्थभिन्ने प्रवृत्यादापि तात्पीत्तद ध्यापकत्वादित्यर्थ न च यदर्थशानजनकत्व यस्य, तस्य तत्र तात्पर्य मिति पाच्यम् । धूमाऽस्तीति थास्यस्याग्निशानाजनकत्वेऽप्यनी ता त्पात्तदव्यापकत्वादिति भाव । तद्धांति। प्रयोजन न यस्तु श्रोतु घेत्यर्थ । यत्र वक्तुस्तात्पर्य, तत्र शब्दस्य प्रामाण्यमिति स्थितरा ह ॥ शब्देति ॥ अतिप्रसङ्गमेवाह ॥ यस्येति ॥ तथाच तात्पर्यभेदेन वाफ्यभेद स्यादिति भाय ॥ तदथति ॥ शब्दस्य योऽर्थस्तस्य य त्साध्य प्रतिपाद्यस्य चापेक्षित, तत्पर, न तु तदसाध्यमपीत्यर्थ । कार्येति ॥ साध्य जन्य झाप्य वा ' । उभयस्याप्यनेकत्वात् । तथापि तात्पर्यभेदाद्वाक्यभेद एव स्यादित्यर्थ । न च प्रकरणादिना तात्पर्य नियमान पाक्यमेदापत्ति । प्रकरण हि न साध्य नियमयति । अशक्यत्यात् । न हि धूम जिशासमानस्य प्रतीयमानधूमाधूमकेतु प्रतीतिवन्मशकादिनिवृत्तिनं भवति । प्रतिपादकाभिप्रायनियमने च सिद्ध घेदस्य सकनुकत्वमिति भाव ॥चेतनेति ॥ एक एवार्थ सोपा चेतनानामपेक्षितइत्यत्र नियामकाभावाभिन्नभिन्नार्थापेक्षाया तात्पर्य भेदाद्वाक्यभेद स्यादिति भाव ॥ वेद इति ॥ तव दर्शने इति शेषः । तथैवेति ॥ रोके हि पदाना स्वतन्याभिप्रायपूर्वकतया स्वार्थप्रतिषा दफत्यदर्शनाद्वेदेऽपि तथात्य तत्पूर्वतया युज्यते । न च लोरिक शप्पेभ्यो घेदिका शन्दा अन्ये एवेति लोकमयादातिमम स्यात् । यताऽनेनैव न्यायेन रोयिपानामे शम्दानामविशेपे शक्ति प्रहार घेदिकाना तद्विप्नत्यादगृहीतशक्तिकत्यादीप्रतिपादपत्वासात पघ, य एय विकास्त पत्र दियास्त एय चामीपामा इत्याहुरि त्यर्थः । नन्देश्यत्व नेच्छाविषयत्यकिन्तु यस्त्वन्तरमपेत्यत माह " स चेति ॥ लोक तथैव निश्चयादित्यर्थ ॥ पदिकानीति ॥ ननु सगांयकालीनवैदिक्याफ्यपक्षतायामाश्रया ?

·पञ्चमः स्तवकः । ५। सिद्धिः । इदानीन्तनस्य तस्य पक्षत्वेऽध्यंत्राऽस्मदादिनाऽर्थान्तरत्वं, स्वरूपाख्यानपरपुत्रस्तुतिवाक्ये घानकान्तिकम् । अत्राहुः । वैदिक- प्रशंसावाक्यानि वेदसमानविपयफतात्पर्यापूर्वकतात्पर्यविपयकाणि सतात्पर्यवाफ्यत्यात् । लौकिकप्रशंसायास्यवत् ॥ यदि च वेदे न स्वतन्त्रपुरुषाऽभिप्रायपूर्वकता, तदा भट्टानां श्रुतार्थापत्या शब्दः कल्प्यते इति राद्वान्तव्याघात इत्याह- अपि च । नो चेदेषं, श्रुतापत्तिरपि हीयेत । सिद्धो ह्यर्थः प्रमाणविपयो, न तु तेनैव कर्त्तव्यः । न च पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते इत्यत्र रात्रौ भुक्त इति वाक्पशेपोऽस्ति । अनुपलम्भवाधितत्वात् । उत्पत्त्यभिव्यक्तिसामग्रीताल्यादिव्यापारविरहात् । अयोग्यस्याशङ्कितुमप्यशक्यत्वात्।तस्मादभिप्रायस्थ एव परिशिष्यते, गत्यन्तराभावात् । स चेदेदे नास्ति, नास्ति श्रुतार्थापत्तिरिति तद्व्युत्पादनानर्थक्यप्रसङ्गः। तस्मात् कार्यात्तात्पर्यादप्युन्नीयते, अस्ति प्रणेतेति ॥ आयोजनात् ग्वल्वपि । न हि वेदादव्याख्यातात् कश्चिदर्थमधिगच्छति । न चैकदेशदर्शिनो व्याख्यान- मादरणीयम् ।। पौर्वापर्यापरामृष्टः शब्दोऽन्यां कुरुते मतिम्, इतिन्यानानाश्यासात् । त्रिचतुरपदकादपि वाक्यादेकदेशश्राविणोऽन्यथार्थप्रत्ययः स्यात्, किमु. तातीन्द्रियादन्तरान्तरवाश्यसम्भेददुरधिगमात् ।। ततः सकलवेदवेदार्थदर्शी कश्चिदेवाऽभ्युपेयो- अन्यथाऽन्धपरम्पराप्रसङ्गात् । स च श्रुताऽधीतायधृत- स्मृतसागोपाइवेदवेदार्थस्तादिपरीतावान सर्वज्ञादन्यः सम्भवति । को प्रत्यक्षीकृतविश्यतदनुष्ठान एता- घानेवायमानाय इति निश्चिनुयात् । कश्वााग्र ।

·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली निःशेपाः श्रुतीर्घन्धतोऽर्थतोवाधीयीत,अध्यापयेदा।। अत्रापि प्रयोगः । वेदाः कदाचित् सर्ववेदार्थवि- व्याख्याताः, अनुष्टातृमतिचलनेऽपि निश्चलार्थानुष्ठान- त्वात् । यदेवं तत्सर्वं तदर्थविद्याख्यातं,यथा मन्वादि- संहितेति । अन्यथा त्वनाश्वासेनाव्यवस्थानादन- नुष्ठानमव्यवस्था वा भवेदनादेशिकत्वात् । अनुष्ठा- तार एवादेष्टार इति चेत् । न । तेपामनियतयाधत्वा- त् । घेदवद्वेदानुष्ठानमप्यनादीतिचेत् । न । तद्धि स्व- तन्वं वा, वेदार्थयोघतन्त्रं वा ? | आये निर्मूलत्व- प्रसङ्गः । द्वितीये त्वनियमापत्तिः। न घसर्वज्ञाविशेषे पूर्वेषां तययोधः प्रमाणं, न त्विदानीन्तनानामिति नियामकमस्ति ।। पदात् खल्वपि । श्रूयते हि प्रणवेश्वरेशानादि- पदम्। तच्च सार्थकम् । अविगानेन श्रुतिस्मृतीतिहासपु प्रयुज्यमानत्वात, घटादिपदवदिति सामान्यतः सिद्ध कोऽस्यार्थः ? इति व्युत्पित्सोविमर्श सति निर्णयः । स्वर्गादिपदयत् ॥ उत्तमः पुरुषस्त्यन्यः परमात्मेत्युदाहृतः। यो लोकनयमाविश्य विभयव्यय ईश्वरः, इत्य- ऽर्थवादात् । ययवराहादिवढाक्यशेपामा । तद् यथा ईश्वरमणिधानमुपग्राम्य श्रूयते- सर्वज्ञता तृप्तिरनादियोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुसशक्तिः। अनन्तशक्तिव विभोर्विधिज्ञाः ·पञ्चमः स्तवकः।५॥ ७७. पडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य, इति ॥ एवम्भूतोऽर्थः प्रमाणयाधित इति चेन्न । मागेव प्रतिषेधात् । तथापि न तत्र प्रमाणमस्तीतिचत् । स्वर्ग अस्तीति का श्रद्धा । न धुक्तविशेषणे सुखे किश्चित् प्रमाणमस्त्यस्मदादीनाम् ॥ याशिकमवृत्यन्यथाऽनुपपत्त्या तथैव तदित्यव. धार्यते इति चेद् न । इतरेतराश्रयप्रसङ्गात् । अवधृते हि स्वर्गरूपे तत्र प्रवृत्तिः, प्रवृत्त्यन्यथाऽनुपपत्त्या च तद्वधारणमिति । पूर्ववृद्धप्रवृत्त्या तवधारणेऽय. मदोप इति चेन्न । अन्धपरम्परासङ्गात् । विशिष्टादृष्ट- वशात् कदाचित् कस्यचिदेवंविधमपि सुखं स्यादिति नास्ति विरोधः । तन्निपधे प्रमाणाभावादिति चेत् । तुल्पमितरत्रापि ॥ अत्रापि प्रयोगः। यः शब्दो यत्र दैरसति वृत्त्य- न्तरे प्रयुज्यते स तस्य वाचकः । यथा स्वर्गशब्दः सुखविशेष प्रयुज्यमानस्तस्य वाचकः। प्रयुज्यते चायं जगत्कर्तरीति । अन्यथा निरर्थकत्वप्रसङ्गे सार्थकपद- कदम्यसमभिव्याहारानुपपत्तिरिति । एतेन,न्द्रोपेन्द्र- महेन्द्रादिदेवताविशेषवाचका व्याख्याताः॥ अपिच । अस्मत्पदं लोकपदेऽपि प्रयुज्यते । त- स्य च लोके नाचेतनेप्यन्यतमदर्थः । तत्र सर्वथैवान- योगात् । नाप्यात्ममानमर्थः । परात्मन्यपि प्रयोगप्र. सङ्गात् । अपितु पस्तं स्वातन्त्र्येणोचारयति,नमेवाह । तथैयान्वयव्यतिरेकाभ्यामयसायात् । ततो लोक- व्युत्पत्तिमनतिफम्य वेदेऽप्यनेन स्वप्रयोक्तंव वक्तव्यः।

·७८ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली अन्यथाऽप्रयोगप्रसङ्गात् । न च यो यदोचारयति वैदिकमहंशब्द, स एव तदा तस्पार्थ इति युक्तम् । तथा सति मामुपासीतेत्यादौ स एवोपास्य: स्यात् ॥ अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते, इत्युपाध्याय- शिष्यपरम्परैवात्मन्यैश्वर्यं समधिगच्छेत् । तथा च उपासनां प्रत्युन्मत्तकेलिः स्यात् । लोकव्यवहारश्चो. च्छिद्येत । तस्मानानुवक्तास्य वाच्योऽपि तु वक्तवे. ति स्थिते प्रयुज्यते । वेदे अस्मच्छन्दः स्वप्रयोक्तः वचनः । अस्मच्छन्दत्वाल्लोकवदिति ।। एवमन्येऽपि यः कः स इत्यादिशब्दा द्रष्टव्याः । तेषां युद्धथुपक्रमप्रश्नपरामर्शाद्युपहितमर्यादत्वात् । तस्य च वक्तृधर्मत्वात् । बुद्ध्यपक्रमो हि प्रकृतत्व, जिज्ञासाऽऽविष्करणञ्च प्रश्नः, प्रतिसन्धानञ्च परामर्श इति । एवञ्च मंशयादिवाचका अप्युग्नेयाः ।। न च जिज्ञासासंशयादयः सर्वज्ञे प्रतिषिद्धा इनि युक्तम् । शिष्यप्रतियोधनायाहार्यत्वेनाविरोधात् । को धर्मः कथंरक्षणक इत्यादिभाष्यवदिति । एतेन घिगहो पत हंतेत्यायो निपाता व्याख्याताः ॥ अपि चेति । ननु मा भूतार्थापत्त्या शन्दकल्पनं, योग्यार्थ- कल्पनययोपपत्तेः । मेयम् । क्रियाकारकपदानामन्योन्योपस्थापिता ज्यान्वयबोधकत्वनियमन्युत्पत्तः। अन्यथा गौः कर्मत्यमानयनं पति- रित्यतोऽपि गामानयेत्यस्मादिवान्वययोधापत्तेः । पुप्पेश्य इत्यादी स्पृहयतीत्यादिशब्दममभिव्याहारं विना चतुष्यनुपपत्तेध । नच स्पृहपतिशम्दार्थयोग एय चतुर्थी साधुः । पुष्पमिच्छतात्यापि चतुथ्यांपत्तः॥ तथापि स्पय स्मृतानामय योग्यासन्नसाकाइपदानां भुतपर्वः ·, पञ्चमः स्तरकः।५। । सहकार्थप्रतिपादने तात्पर्यकल्पनं श्रुतार्थापत्तिविषयः स्यादिति चेन्न । वेदे परस्परसममिव्याहृतपदानामेकार्थप्रतिपादने तात्पर्योप- लम्धेः । तस्य चोचारणाभिप्रायान्यतरनियतविषयत्वेनोमयथाऽपि ईदवरसिद्धिरित्याशयेनाह ।। गत्यन्तराभावादिति ।। कार्येत्यादिकारिकायां धृत्यादरित्यपि व्याचष्टे ॥ स चेति ॥श्रुतः . श्रोत्रेण साक्षात्रतः । अधीतो ज्ञानविषयार्थः। धृतः सतनाभ्यासेन दृढसंस्कारः । तद्विपरीतो विनवाध्ययनं बातसकलाङ्गोपाङ्गवेदार्थः, अध्यापितधारितादिवेदार्थो वा -। कदाचिदिति बाधनिरासाय | एकदेशदर्शिव्याख्यातवेदात्, शिष्याणां श्रद्धया प्रवर्त्तमानानां निश्चलानुष्ठानमस्तीत्यनेकान्तिकमित्यत उक्तम्, अनुष्ठाविति ।। तत्रा- ऽनुष्ठातॄणामव्यवस्थितमतित्वाभावादित्यर्थः ॥ अननुष्ठानहेतुमाह ॥ अव्यवस्थानादिति ॥ अर्थनिश्चयस्येति शेपः । अन्यथा त्यनियतमनु- प्टानं स्यादित्याह ।। अव्यवस्था वेति ॥ अर्थनिश्चयाव्यवस्थानादित्यर्थः । अनादेशिकत्या. त्, अनौपदेशिकत्यादित्यर्थः ॥ ननु पूर्वपामेव स्वतन्त्रघेदार्थज्ञानं प्र. माणमाधुनिकानान्त्वप्रमाणं स्यादित्यत आहान हीति। न च कश्चित् पदार्थोऽस्तीत्यनेन रूपेणास्मदादिभिरेव व्याख्यानादनुमाने सिद्ध- साधनं, येन रूपेण वेदार्थो व्याख्यात इति लोके व्यवहारः, ताद- प्येण व्याख्यानस्य विवक्षितत्वात् । यद्वा, वेदा व्याख्यानानुकूल- तद्विषयानित्यज्ञानभिन्नझानसमानविपया पास्यत्वाद्,वेवाएतद्विपया- ऽनित्यशानान्यज्ञानविधृता धृतयाझ्यत्वादितिभावः॥ अविगानेनेति॥ निरर्थकतया प्रसिद्धभावनेत्यर्थः । यत एव स्तोमैन व्यभिचारः। निरर्थकरनैय तेषां प्रसिद्धेरिति भावः । यथा स्वर्गपदे विधि- शेषीभूतार्थवादाच्छक्तिग्रहस्तथा प्रकृतेऽपीत्याह ॥ निर्णय इति ॥ अर्थवादमाह ! उत्तम इति ॥ यववराहादिवदिति ॥ ययमयश्चर्भवति चाराही चोपानद्वैतसे कटे प्राजापत्यं धिनोतीत्यत्र यववराहयेतसशब्दाः किं कायायस- जम्बूनां वाचकाः, उत दीर्घशूकशूकरवन्जुलानामिति म्लेच्छार्यव्यय- हारदर्शनाद्विप्रतिपत्ती मुख्यार्थानध्यवसायेऽननुष्टानापत्या तत्पद- ववेदप्रामाण्यसंशये, पूर्वपक्षः- व्युत्पत्तिग्राहकव्यवहाराविशेषात् कमवादावपि शक्तिरेव,पिकनेमतामरसपदेपुम्लेच्छमसिद्धरादरणा- .

·८० सप्रकाश न्यायकुसुमाञ्जली शेति ॥ राधान्तस्तु-घसन्ते सर्वसस्यानां जायते पत्रशातनम् । मोद- मानास्तु तिष्ठन्ति ययाः कणिशशालिनः, पराई गायोऽनुधावन्ति, अप्सुजो घेतसः इत्यादिवाफ्यशेषरूपवेदविरोधिनी म्लेच्छप्रसिद्धि- ईयेति म्लेच्छप्रसिद्धी निरस्तायां निष्प्रतिपक्षार्थव्यवहारान्छक्ति। प्रहः । यत्र तु वेदविरोधो नास्ति, तत्र पिकादिपदेवभियोगवत्त्वा- न्म्लेच्छानां तत्प्रसिद्धिरेचादरणीयत्यर्थः॥ प्रकृते विधिशेपीभूतं वाक्यशेपमाह ॥ सर्वक्षतेति ॥ तृप्तिः स्वमोगे. च्छाविरहः। अलुप्तशक्तिः नित्यप्रयत्नानानि धर्माः। उक्तविशेषणे, दुःखादिसंमिन्नत्याभावादिविशिष्टे ॥ याक्षिकेति ॥ लौकिकसुखापति. शयमुखं विना यहुवित्तव्ययायाससाध्ये फर्मणि प्रवृत्तिर्न स्यादित्य- ऽर्थः ॥ एतेनेति ॥ रुद्रादिपदेप्यपि, रुद्रस्त्र्यम्यक इत्यादिवाक्यरोपा- निर्णय इत्यर्थः॥ यदि अस्मच्छन्दस्योचारयितरि शक्तिस्तदा, वाच्यस्त्वया मदचना त् स राजेत्यत्र कविरेवास्मच्छब्देनोच्यतेत्यत उक्तं, स्वातन्त्र्येणे- ति ॥ अन्यकर्तृकत्वेनोच्चारणाभावः स्वातन्त्र्यम् । यत एवं, गृभ्णामि ते सौमगत्यायेत्यादावपि नेश्वरपाचकत्यम् । अस्यान्यपरतयेय ईश्वरेणाचारितत्वात् । अस्मच्छन्दत्वादिति । अनन्यपरास्मन्छन्दः 'त्यादित्यर्थ ॥तेपामिति क्रमेण यच्छन्दादीनामर्थकथनम् ॥ धर्म इति। अथातो धर्मजिज्ञासा इत्यनेन शास्त्रप्रयोजनमभिधाय विशेषेण धर्म- जिज्ञासोः शास्त्रारम्भे शिप्यजिज्ञासामुपादाय मीमांसामान्यम् । को धर्मः कयं लक्षणकः कान्यस्य साधनानोति यथेत्यर्थः ॥ एतेन, युद्ध गुपक्रमादीनां वस्तृधर्मत्वकयनेन ॥ गाविस्मयखेदानुशयानां धफ्तृधर्मत्यादित्यर्थः। लोके लिड़ादीनामाप्तच्छायां शक्तिग्रहाद्वंदेऽपि स एवार्यः । न च वेदार्थे यस्मदादीनामिच्छा सम्भवतीति तदाश्रयेश्वरसिदि रित्याह- प्रत्ययादपि । लिडादिप्रत्यया हि पुरुपौरेयनि- योगार्था भवन्तस्तं प्रतिपादयन्ति । तथाहि । प्रवृत्तिः कृतिरेवान सा घेच्छातो यतश्च सा॥ तज्ज्ञानं विषयस्तस्य विधिस्तज्ज्ञापकाश्यया!!

·पवमास्तवमा प्रवृत्तिः खलु विधिकार्या सती न तावत्कायप- रिस्पन्दमात्रम् । आत्मा ज्ञातव्य इत्यायध्यापनात् । नापीच्छामात्रम् । तत एव फलसिद्धौ कर्मानारम्भ- प्रसङ्गात् । ततः प्रयत्नः परिशिष्यते । आत्मज्ञानभूत- दयादायपि तस्याभावात् तदुक्तं,प्रवृत्तिरारम्भः, इति॥ सेयं प्रवृत्तिर्यतः सत्तामात्रायस्थिताद्, नासौ विधिः । तत्र शास्त्रवैयात् । अप्रतीतादेव कुतश्चि- त् प्रवृत्तिसिद्धौ तत्प्रत्यायनार्थं तद्भ्यर्थनाभावात् । न च प्रवृत्तिसिद्धी तत्प्रत्यायनार्य तदभ्यर्थनाभावा- त् । न च प्रवृत्तिहेतुजननाधै तदुपयोगः । प्रवृत्तिहे- तोरिच्छाया ज्ञानयोनित्वात् । ज्ञानमनुत्पाद्य तदु- त्पादनस्याशक्यत्वात्, तस्य च निरालम्बनस्यानुत्प; त्रप्रवर्तकत्वाच । नियामकाभावात् ॥ तस्माद् यस्य ज्ञानं प्रयत्नजननीमिच्छां प्रस्ते,सो. ऽर्थविशेपस्त-ज्ञापकोवार्थविशेपोविधिः प्रेरणा प्रव- सना नियुक्तिनियोग उपदेश इत्यनान्तरमिति स्थिते विचार्यते । स हि कर्तृधर्मो वा स्यात्, कर्मध- मो या, करणधर्मोया, नियोक्तृधर्मों वेति । न प्रथमः। इष्टहानेरनिष्टासेरप्रवृत्तेविरोधतः ॥ असत्यात् प्रत्य- यत्यागात् कर्तृधर्मो न सङ्करात् ॥ ८॥ स हि न स्पन्द एव, आत्मानमनुपश्येदित्याद्य- व्याप्तः । ग्रामं गच्छतीत्यादावतिव्याप्तेश्च । नाऽपि तत्कारणं प्रयत्नः । तस्य सर्याख्यातसाधारणत्वात् ॥ लिडादाति ॥ नियोगोऽभिप्रायः । यन्येषां लिटर्यत्वे याघकस्य वक्तव्यत्यादित्यर्थः । प्रवृत्तिरिति । अन्यत्र शानादेरपि प्रवृत्तिपदया. ११ ·सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली च्यवेव तिरेव सा विवक्षितेत्यर्थः । तथाच कृतिकारणेच्छाशान विषयो विधिरित्यन्येपण मतम् । स्वमतमाह ॥ तशापक इति ॥ यथा वाप्तच्छाविषयत्वेन प्रवर्तकशानविषय इष्टसाधनत्यमनु मीयते, तथा घश्यति । तच परमनिरास विना न भवतीति तानि रामर्तुमाह ॥ प्रवृत्ति सल्लिति ॥ विधिकार्या, विभिमानकायेत्यर्थ । आत्मेति ॥ चष्टा विनाऽपि विध्यर्थसत्यादित्यर्थ ॥ तत एवेति ॥ ३ च्छामाण विध्यर्धनिर्वाह बहुवित्तव्ययायाससाध्ययागाद्यकरण सहादित्यर्थ । तत इति ॥ तो नायम् । त्रियमाणयागस्योपयोगा दित्यर्थ । पारमशानति ॥ मोक्षकामस्य शानविधाने भूतेषु दयादि धाने व चेप्टाया अभावेऽपि यत्नस्य सत्तादित्यर्थ ॥धारम्भी यत्नः। तत्प्रत्यायनामिति ॥ शास्त्रस्य शापकनयास्वरूपसद्धतौशास्त्रानुपया मादित्यर्थ । तदिद परमनिराम्रण विनान सियति। तदर्थमुपन्यस्य ति ॥ स होति । कर्तृधर्म प्रवत्येपुरषधर्म स्पन्द इच्छा प्रयतो या फर्मधर्मोऽप्यस्य क्रियाया वा धर्म वायत्यादि । करणधर्म इट साधनस्य शब्दध्यापारो भावना वा । नियोक्तृधम आप्ताभिप्राय ॥ तत्र स्पन्दस्य विधिश्य दूषयति ॥ इण्हानेरिति ॥ अयाप्स्यदिव्याप्तिभ्यामित्यर्थ । यत्तस्य विधित्व दूषयति ॥ व प्रवृत्तेरिति ॥ यत्नमानस्यानिष्टसाधनसाधारण्यादित्यर्थ । इन्छायो विधित्वे वाधकमाह॥विरोधत इति॥इच्छाया विधिवेतपैयतजन नाद्विरोध इत्यर्थ न चच्छा शाताप्रयत्नजननी, किन्तु सतयानि च रिथ्रवणयाले सा सतीत्याह ॥ असत्वादिति॥न चरिडेवताउन यति । तर शानकारणत्यत्यागापत्ते, लिड विनानीछोत्पतेश्चत्या ह ॥ मन्ययेति ॥ उपायगोचरप्रवृत्तायिएसाधनत्यज्ञानस्य हेतुत्वनि धयात् तत्सकीणेच्छाया सङ्कल्परूपाया प्रवर्तकत्वे राघवादिष्ट साधनतय विनिरित्याह । सदरादिति ॥ परोतीत्यत्र यत्नस्य धातुनयात्तत्वादात्यातमात्रस्य यक्षार्थ ये पौनरपरयस्यादिति नाण्यातमा यत्नमभिधत्ते, किन्तु लिडेवत्याद ननु न सर्वत्र प्रयन व प्रत्ययार्थः । करोती त्यादी महत्त्यतिरकिणस्तस्याभावात् । संख्यामा प्रामिधानेन प्रत्ययस्य चरितार्थत्वात् । ततो लिडा ·पञ्चमः स्तवकः। ५। ८3 दिवाच्य एव प्रयत्न इति । न । कुर्यादित्यचापि तु- ल्यत्वात् प्रयतमात्रस्य प्रकृत्यर्थत्वेऽपि तस्य पराङ्गता- ऽऽपन्नस्य प्रत्ययार्थत्वान्न तुल्यत्वनिति चेत् ।म तथा- पि तुल्यत्वात् । न चैकस्य तडाचकत्वेऽन्यस्य तदि- पर्यय आपद्यत । एको हो वह एपिपतीत्यादौ व्य- भिचारात् । तत्र द्वितीयसंख्येच्छादिकल्पने करोति प्रयतते इत्यादावपि तथा स्यात् । प्रत्येकमन्यत्र सा. मर्थ्यावती सम्भेदे तथा कल्पनायास्तुल्यत्वात् ।। रथो गच्छत्यादौ तदसम्भवे का गतिरिति चेत, तन्तवः पटं कुर्वन्तीत्यत्र या । लोकोपचारो- ऽयमपर्यनुयोज्य इति चेत्तुल्यम् । लिङः कार्यत्वे वृद्ध- व्यवहाराद्व्युत्पत्ती सर्य समञ्चसम् । आख्यातमात्र- स्य तु न तथेति चेत् । न । विवरणादेरपि व्युत्पत्तः । आस्ति च तदिह । किं करोति ? पचति, पाकं करो- तीत्यर्थः इत्यादिदर्शनात् ॥ तथापि फलानुकूलताऽऽपन्नधात्वर्थमात्राभिधाने तदतिरिक्तप्रयनाभिधानकल्पनायां कल्पनागौरवं स्यात् । अतो विवरणमपि तावन्मानपरमिति चेत् । भवेदप्येवं, यदि पाकेनेति विवृणुयात् । न त्वेतदस्ति। धात्वर्थस्यैव पाकमिति साध्यत्वेन निर्देशात् । ततस्तं प्रत्येव किश्चिदनुकूलताऽऽपन्नं प्रत्ययेनाभिधानीयमि- ति युक्तम् ।। तथापि तेन प्रयत्नेनैव भवितव्यं, न त्वन्येनेति कुत इति चेत । नियमेन तथा विवरणात् । याधक विना तस्यान्यथाफर्तमशक्यत्वात् । अन्यथाऽतिम ·८४ समराको न्यायकुसुमाञ्जली सगात् ॥ नन्विति ॥ ननु यदि प्रत्यातिरितो नाख्यातार्य , तदाता योगो व्यर्थ इत्यत माह ।। सस्येति ॥ एक्त्वादिसरयामात्रमास्याता अर्थ , तत्मत्यायनार्थमे त प्रयोग इत्यर्थ । तहिं लिडपि न य नार्थ, पुर्यादित्यत्र पौनसत्यापत्ते । अयाख्याता तेरुपस्थितारपि तात्प र्याभावात् सा नात्वीयते, किन्तु सस्यामात्रम् । तर्हि करोतीत्याश पपि तुल्यमित्याह ॥ कुर्यादित्यप्रति ॥ यदि कुर्यादित्यत्र यक्षमात्र धात्वर्थ, तस्य च चैत्रादिसम्यन्धित्वमनुकूलत्व या प्रत्ययाध इति विशेषा, तदा फरोतीत्यादावपि तुल्पमिति सदोतराभ्यामाद यन मात्रस्येति॥ अपि च । एतेषांत्यर्थत्येऽपि प्रत्ययस तदयंत्य न दोपाय, प्ररतिप्रत्ययपोरन्यत्र समानार्थत्वदर्शनादित्याह । म चेति ॥ परस्य मरतिरूपस्य, यन्यस्य प्रत्ययरुपस्य, तद्विपयस्तदयाचकत्यमित्य उपाअर्थक इत्यादी प्रत्यर्थीतिरिक्तद्वितीयमेकत्यादिकम । पपिर तीत्यत्रापरेच्छा प्रत्ययार्थ, तदा फरोतीत्यत्र यशान्तरमेवारयाता इत्यस्त्वित्याह॥ तति ॥ ननु द्वितीयसत्येच्डायनानगुभयान तथा प्रतिप्रत्यययो साम्यनान्ययानुपपत्तरित्यत भाइ ॥ प्रयेमिति । तथा चोमयोपस्थितेरापश्यत्यनस्यानन्ययेऽप्यदीपादित्यर्थः । रपो गच्छनीयादावित्यादिपदासानाति पते निदातो याद अंदणम् । तत्र धात्वर्यानुकुलपयामायेऽप्याएयातभ्योगात् ।यदिया चेतने व्यापारमात्रमास्याता, नदा चेतनपि तस्य धातो दायरयस्थोमयमित्यादयेतन यथा परांत प्रयोगो लासनिक, तथा रपांगतीत्यादापाण्यातस्याया६ ॥ नुन्यमिनि ॥ लिया प्रमी प्रययन शाते कानागने पदव्ययदार शनिप्रदातस्य मयसाधये मानमस्ति, न रयाख्यानमारस्परयादतिपय तात्यादी यसागतिना सांग्यानपियरणाम म्पपारादिय पाधा पिना थियरणादपि प्युपत पितात पसमिशन, परती गुप्ताम्य पसाय शिनायुपपता मानेर मानमानीयादपियरपारगिति ॥ ব্যায়ামাগালওয়ার্ম दिपार ·पञ्चमः स्तवकः।५। क्षणनिश्चयेन फलं सिध्धति तावति घर्तते । ओदनं पचतीति दर्शना- त् । न होकेन कर्मक्षणेनोदनः सिधति । यतः फलार्थो व्यापार- समूहोभाव्यत्वाद्भावनेत्युच्यते । भाग्यमानस्य तस्य फलसाधनत्या- त्। फलानुकूलताविशिष्टयत्नयाच्यत्वे तु कल्पनागौरवमिति शङ्कते ॥ तथापीति ॥ पचेस्तावत्तुपयुपप्रक्षेपणादिव्यापारकलाप एवार्थः । तस्यैव रूपपरावृत्तिलक्षणफलं प्रत्यनुकूलताारयातवाच्या अधिक- यलस्यापि याच्यत्वे गौरवामिति शङ्कार्थः । तायन्माप्रपरं, धात्वर्थस्य फलानुकूलतामात्रपरं, न तु यनपरमित्यर्थः॥ ओदनं पचतीत्यत्र धात्वर्थः पाक ओदनानुकूल इत्यर्थे काप्टेनौदनं पचतीतिवदोदनं पाकेन करोतीति प्रयोगप्रसगात् । न चेष्टापत्तिः । किं करोति, पचति, पाकं करोतीत्यनुभवस्य सावलौकिकत्यात् । फर्ग्रन्ययानुपपत्तेश्चेति परिहरति ॥ भवेदप्येवमिति ॥ एवमप्यनुकूल- व्यापारमात्रमाख्यातार्थोऽस्तु,नत्यनुकूलयत्नः। तथात्ये घाधकं विन- पास्यातमचेतनेपु गौणं कल्प्यमिति गौरवमित्याह ॥ तथापीति ।। परनार्थकरोतिनाऽऽस्यातार्थस्य विवरणात् तस्य चावाधितत्वात् प्रमाणवतो गौरवस्यापि न्याय्यत्वादित्याह । नियमेनेति ॥ ननु करोतिर्न यत्नार्थः, किन्त्वनुकूलव्यापारमात्रार्थः । यत्ती- ऽप्यनुकूलत्वेनैवाख्यातार्थ अन्यथा भारयातार्थस्य यत्नपदपर्यायता- पत्तेः । यत एव, यत्न एवाख्यातार्थः । आनुकूल्यन्त्यन्वयलभ्यमि- त्यपास्तम् । एवञ्च धात्वर्थस्य पाकादेः साध्यताऽप्युपपद्यते । न च धातुनैव स्वार्थ साध्यत्वेनोच्यते इति वाच्यम् । पाक इत्यत्रापि तत्प्रतीत्यापत्तेः। यलस्य वाच्यत्वेन गौरवापत्तेः। मुरये वाधकं दिन- घरयो गच्छतीत्यादायाख्यातस्य गौणत्वापाताश्चेत्याह-' स्यादतत् | यस्य कस्यचित् फलं प्रत्यनुकूलता ऽऽपत्तिमात्रमेव करोत्यर्थो, न तु प्रयन एव । सोऽपि ह्यनेनैवोपाधिना प्रत्ययेन वक्तव्यो, न तु यत्नत्वमात्रे- ण । प्रयत्नपदेनाविशेषप्रसङ्गात् । तदरं तावन्मात्रमे- वास्तु लाघवाय । अन्यथा त्वनुकूलत्वप्रयत्नत्वे दावु- पाधी कल्पनीयौ, अचेतनेषु सर्वत्र गौणार्थास्तिो- ·समपराशे न्याययुसुमाञ्जली ऽसति याधके कल्पनीया इति चेत् । अत्रोच्यते- कृताकृतविभागेन कर्तृरूपव्यवस्थयां ॥ यन्न एव कृतिः पूर्वा परस्मिन् सैव भावना ॥९॥ यत्नपूर्वकत्वं हि प्रतिसन्धाय घटादौ कृत इति व्यवहारात् । हेतुसत्त्वमतिसन्धानेऽपि यत्नपूर्वकत्व प्रतिसन्धानविधुराणामकुरादौ तदव्यवहारात करो त्यों यत एव तावदवसीयते । अन्यथा हि यत्ति श्चिदनुकूलपूर्वकत्वाविशेषाद् घटादयः कृताः, नक तास्त्वगुरादय इति कुतो व्यवहारनियमः । तेन च सर्वमान्यातपदं वित्रियते इति सर्वत्र स एवार्थ इति निर्णयः। तथाच समुदिते प्रवृत्तं पद तदेकदेशेऽपि प्रयुज्यते । विशुद्विमानं पुरस्कृत्य ग्राह्मणे श्रोत्रिय पदवत् । अन्यथाऽपि मध्यमोत्तमपुरुपगामिनः प्रत्य याः, प्रथमे पुम्पे जानाति इच्छति प्रयतते अध्यव स्यति शेते संशेते इत्यादयश्च गौणार्था एवाचतनेषु ! न च वृत्त्यन्तरेणापि प्रयोगसम्भये शक्तिकल्पना यु का । अन्यायश्चानेकार्थत्यामिति स्थितेः । अत एवा नुभवोऽपि, यावदुक्तं भवति पाकानुकलवर्तमानम यनयाँस्तावदुक्तं भवति पचतीति । एव तयामूना तिवृत्तमपलोऽपाक्षीदिति । ण्यं तथाभूतभाविप्रपन. पध्यतीति । न तु पचतीति पाकानलपत्किश्चिदा निति । अन्यथाऽतिधावपि परिश्रमशयाने पचतीति प्रत्ययममगात् ।। यस्य पश्यरिदितिामियाजन्यत्याविशेषऽपि यरनजयराजय वतिस पानन पगरयो एतारन ययदागन् तृन तरधान ·पञ्चमः स्तवकः ।। ८७ व्युत्पन्नकर्तृपदस्य कृत्याश्रयवाचकत्याच झमो यत्नार्थत्यम् । क्रिया- श्रिया कर्तृपदार्यः स्यादिति कारकमानेऽतिप्रसङ्गः । एवञ्च छनो यत्नार्थत्वात् तेन चारुयातवियरणात्तस्यापि यलार्थकत्वमित्याह ॥ कृताकृताते || कृतिश्च करोत्यर्थः । एयमास्यातस्य यत्नपदपर्ययता. पत्ति निरस्यति ।। पूर्वेति ।। परस्मिन्नुत्तरकालवर्तिनि धात्वर्थ सति सय कृतिरेव पूर्वा साधनोभूना भावनेत्युच्यते । तेन फल. साधनीभूतः प्रयनो भावना, सैव चाख्यातवाच्या ॥ यद्वा, फलानुकूलधात्वर्थपूर्वापरब्यापारप्रचयजनिका पूर्वापर- स्मिन् पूर्वपरीभूतत्वे सति कतिराख्यातार्थो भावना । भाव्यत फल- मनयेति व्युत्पत्त्येत्यर्थः ।। नन्वेवं पूर्वीपरीभूतत्वं यक्षवमनुकूलत्वञ्चति त्रितयमाख्यात. याच्यमिति तदमाये कथमाख्यातपदमचेतनेपु प्रयुज्यते इत्यत आह॥ तथाचेति ॥ यतस्य पूर्यापर्णभूतत्वानुकूलत्वे प्रवृत्तमाण्यातं, धात्व- ऽर्थस्य फलानुकूलतामात्रेरयो गच्छतीत्यादी प्रयुज्यतेइतिलाक्षणिक- मित्यर्थः । समुदितप्रवृत्तस्य पदस्यैकदेशे प्रयोगे निदर्शनमाह ।। विशुद्धिमात्रमिति ॥ श्रोनिय छन्दोऽधीतेइत्यनुशासनाच्छन्दोऽध्येत. ब्राह्मणव्यक्तिः, जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेय इति स्मृतेर्जन्मसंस्कारविद्या- समुदायवद्मालणव्यक्तिर्या श्रोत्रियपदशक्या। अतो विशुद्धग्राक्षण- मात्र यथा लक्षणया प्रयोगः, विशिष्टशक्तपदस्य विशेषणे शक्य. सम्बन्धिनि तात्पपांदित्यर्थः ।। मनु शक्यैकदेशे प्रयोगो न लाक्षणिकः। उपस्थित्यर्थ हि लक्षणा । विशिष्टशक्तपदाद्विशिष्टोपस्थिती विशेषणमप्युपस्थितमेवेत्ययोग्य. तया विशेष्यांशमपहाय विशेषणान्ययस्य मुख्यवृत्त्यवोपपत्तेः । मेवम् । तस्य धर्म्यन्तरान्धितत्यनोपस्थितस्यतरधय॑नाकासिततयां स्वतन्त्रतदुपस्थित्यर्थ लक्षणाया न्याय्यत्वात् ।। अत एव, पुरोडाशकपालेन नुपानुपयपतीत्यत्र पुरोडाशप्रयोजनक- त्वेनोपस्थितस्य कपालस्य प्रयोजनान्तरानाकाहितत्वात् स्वतन्त्र- कपालोपस्थितयेऽधिष्ठानलक्षणा । पङ्कजं कुमुदमित्यत्र पभगतत्वेन उपस्थितस्य पङ्कजनिकर्तृत्वस्य धय॑न्तरनिराकाक्षितत्यात कुमुद- परत्वे पङ्कजपदस्य लक्षणेति विपश्चितं द्वितीयाध्याये । अपिच, अचेतनेषु सर्वत्रारयातस्य गौणत्वं मा भूदिति मानिन- ·८८ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली स्तव यतस्याख्यातवाच्यत्वानभ्युपगमः । तच तथाप्यापतितमित्या ह ॥ अन्यथाऽपीति ॥ मध्यमोत्तमपुरुषलिडोः सम्बोध्यवक्तृविषय त्याचित्रस्यादौ तत्प्रयोगः। प्रथमपुरुषेऽपि जानातीत्यादिप्रयोगधा- ऽचेतने त्वन्मते यथा गौणस्तथास्मन्मते रथो गच्छतीत्यादावपि प्रयोग इत्यर्धः । न चाक्षादिपदयदनेकार्थत्यम् । अक्षादिपदवैधय॑ण एकत्रैव वाचकता, अन्यत्र वृत्त्यन्तरेणापि प्रयोगोपपत्तेरित्याइ ॥ न चेति ॥ अत्रैवानुभवं प्रमाणयति । अत एवेति ॥ अतिथावपीति ॥ श्रमाच्छयानस्य श्रमशान्तः पाकानुकूलत्या. दित्यर्थः । कर्तृरूपव्यवस्थयेति व्याचष्टे । अपि च । कर्तृव्यापार एव कृमर्थश्चेतनश्च कर्ता, अन्यथा तयवस्थाऽनुपपत्तेः । न ह्यभिधीयमानव्या पारवत्त्वं कर्तृत्वम्, अनभिधानदशायां फुर्वतोऽप्य- कर्तृत्वप्रसङ्गात् । नाप्याख्यातप्रत्ययाभिधानयोग्य व्यापारशालित्वं कर्तृत्वं, योग्यताया एवानिरूपणा- त् । फलानुगुणमात्रस्य सर्वकारकव्यापारसाधारण- त्यात् । नापि विवक्षातो नियमः अविवक्षादशायाम- नियमप्रसङ्गात् । स्वव्यापारे नेदमनिष्टमिति चेत् । एवं तर्हि, “स्वव्यापारे च कर्तृत्वं सर्वत्रैवास्ति कारके, इति न्यायेन करणादिविलोपमसङ्गः । न स्वव्यापारी 'पेक्षया करणादिव्यवहारः, किन्तु मघानमियापक्षपा। अस्ति हि काश्चित् क्रियामुद्दिश्य प्रवर्त्तमानानां कार' फाणामवान्तरव्यापारयोगो, न त्ययान्तरव्यापारार्थ- मेय तेपां प्रवृत्तिरिति चेत् । तर्हि तदपेक्षयैव कर्तृक- मीदिव्यवहारविशेपनियम किं कारणमिति चिन्त्य ताम् । स्वातन्यादीतिचेत् । ननु तदेव फिमन्यत् प्र. पलादिममयायादिति विविच्याभिधीयतामिति । त. " .

·पञ्चमः स्तवका। स्मात् सर्वत्र समानव्यापार एवाख्याताः॥ तथापि फलानुगुणतैवास्तु प्रत्ययस्य प्रवृत्तिनि- मित्तं, प्रयत्नस्त्वाक्षेपतो लप्स्यते इतिचेन्न । भावनैव हि यत्नात्मा सर्वत्राख्यातगोचरः।। तया विवरणध्रौव्यादाक्षेपानुपपत्तितः ॥ १० ॥ केन हि तदाक्षिप्येत । न तावदनुकूलत्वमात्रेण, तस्य प्रयत्नत्वेनाव्यापनात् । न हि यत्नत्वैकार्थसम- वाय्येवानुकूलत्वम् । अत एव न संख्यया, तस्याः संख्येयमाप्रपर्यवसायित्वात् । कति चेत् । न । द्र- व्यमानस्याकर्तृत्वात् । व्यापारवतश्चाभिधाने व्यापा. राभिधानस्यावश्याभ्युपगमनीयत्वात् । नापि धात्व- र्थेन तदाक्षेपः । विद्यते इत्यादौ तदसम्भवात् । न ह्यत्र धात्वर्थो भावनाउपेक्षी, सत्ताया नित्यत्वात् । तत्र न भविष्यतीतिचेत् । न । पूर्वापरीभूतभावना- अनुभवस्याविशेषात् । भावनोपरागेण मतथाभूतो- ऽप्यर्थस्तथा भासते इति । न च पदान्तरलन्धया भावनयाऽनुकूलतायाः प्रत्ययार्थस्यान्वयः । तदसम्भ- वात् । न खलु प्रकृत्यैव साऽभिधीयते । धातूनां नि- याफलमात्राभिधायित्वात् । अन्यथा पाक इत्यादा- वपि भावनाउनुभवप्रसङ्गात् । नापि चैत्र इत्यादिना पदान्तरेणा प्रकृतिप्रत्यययोरुभयोरप्यकारकार्थत्वात्॥ ओदनमित्यादेः कारकपदत्वात् तस्य च क्रियो- पहितत्वात् तेनाभिधानमापक्षेपो वा । कथमन्यौद- नमित्युक्ते, किं भुङ्क्ते पचति वेति विशेषाकातिचे- न । पचतीत्युक्ते किमोदनं तेमनं चेति विशेषाकासा. . १२ ·समकाचे न्यायकुसुमाञ्जली दर्शनात् । सा चाक्षेपाभिधानयोरन्यतरमन्तरेण न स्यात् । तस्यां दशायां न चेदाक्षेपो नूनमभिधान मेवेति॥ अपिचेति ॥ यस्य व्यापारं धातुराख्यातं या प्राधा- न्येनाभिधत्ते, स्वतन्त्रततोऽचेतनश्च स कत्यवाभिधानं यदि विशेषण, तमाह ।। न होति ॥ कर्तृत्वमशास्वा तन कर्नुपर- प्रयोगाभावाद्यगते कर्तृत्ये शन्देन तदभिधानम् । तेन कर्तृत्वाव- गमारयन्योन्याश्रयश्चेतिभावः । अथाभिधानमुपलक्षणमुपलक्ष्या च तयोग्यता, तबाह ॥ नापीति ॥ योग्यत्वावच्छेदकरूपाक्षाने अस्या शानादित्यर्थः । न च प्रधानक्रियानुकूलव्यापारत्यमेष तदवच्छेदक मतिव्याप्तेरित्याह ॥ फलति ॥ फलानुकूलच्यापारवत्तया यत्कारक विवश्यते, स कर्त्तति नोक्तदोष इति मतं निरस्यति ॥नापीति ॥ ननु स्वव्यापार सर्वपां कर्तृत्वमिष्टमेवान्यत्र फरणत्वादीत्याह ॥ स्यव्यापार इति ॥ तहीति ।। प्रधान कियापेक्षयैव यत्कर्तृत्व करणादि व्यावृत्तं तस्यैव किं लक्षणमित्यर्थः ।। स्वातन्त्र्यादीति ॥ स्वतन्त्र कति पाणिनिलक्षणादित्यर्थः। तस्यान्यस्य व्यवस्थायीजस्यामा पाज्ञानचिकीर्वारुतिसमवायित्वमेव तद्वाच्यमित्याह ॥ नन्विति ।। आक्षेपेति ॥ पाकादीनां यत्न विनाऽनुपपत्तरित्यर्थः। पादत्रयस्य मा. गेव घिवृतत्यादन्तिमं पादं घ्याच॥ केन हीति । तत्प्रयत्नत्यमि- त्यर्थः । न हीति । प्रयतस्याप्यनुकूलत्वात्, तथात्वे पारयो गच्छ तीत्यादि तवापि गाणं स्यादित्यर्थः। तस्या इति । समयया समय- मात्राक्षेपेऽपि न प्रयत्नाक्षेपः, प्रयत्ने सहयाया अभावादित्यर्थः । कति । आख्यातवाच्येनेत्यर्थः । परमते तस्याख्यातपाय- स्यात्। कर्ता न द्रव्यमानं, दव्यमानस्यायतपस्यात् तेन यक्षस्थाना- संपादित्याह । द्रव्यमावस्येति । नापि व्यापारमा, पनरहित स्थाप्यचेतनस्य व्यापाएयत्यात्यसपश्यापारपदभिधाने तु प्रयतो ऽपि याच्य एव स्यादित्याह । प्यापारपतति । शति ।। माक्षेप इति शेषः । पूर्वनि ।। पचतीत्यादाविव धात्यानुफलयसानुमपादि स्पयः । ननु सत्तायानित्यत्य पूर्वापरीभावो विरुद्ध इत्यत आह । भायति । तदसम्मयादिति ॥ मोदन पचति चैत्र इत्यत्र पदान्तरण ·पञ्चमः स्तवकः। ५॥ भावनाउनुपस्थानादित्यर्थः । अस्माकन्तु अनुकूलयनोपस्थितापपि अयोग्यसया स नान्वीयते इति भावः । न हि धातुनैव भावनोपर- कार्थोऽभिधीयते इत्यत आह ॥ न चल्विति । प्रकृत्या धातुनेत्यर्थः ॥ फलस्य धात्वर्थतया पच्यर्थी विक्लित्तिाघयाद्, न तु तत्फल. कोव्यापारोऽधःसन्तापनादिः । न चैवं व्यापारविगमे फलसत्त्वकाल पचतीति प्रयोगापतिः । धात्वर्थानुकुलव्यापारवत्त्वस्याख्यातार्थ- तया व्यापारफाल एय पचतीति प्रयोगात् । अथैवं धात्वर्थतया फलं क्रियेति तण्डुलादेः कर्मता न स्याद्, विक्लित्यादिजन्यफलभागित्वा- भावादितिचन्न । परसमवेतन्यापारफलशालिनः फर्मत्वात् । स ध व्यापारो धात्यर्ष भाण्यातार्थो था । उभयथाऽपि समयेतय्यापार- फलशालिनस्तण्डुलादेः फर्मत्वात् । पिक्लित्यनुत्पादे व्यापाराधिगम- दशायां पाको वर्तते इत्यत्र पाफपदे व्यापारलक्षणति मतमाथित्योक्त दूपणमिदम् ॥ अन्यग्रेति ॥ यदि धातूनामेव भावनाऽभिधायकत्वमित्यर्थः ॥ प्रवीति । प्रकृतिश्चैत्रपद, प्रत्ययः प्रथमा । तयोरुभयोरपि शुद्ध- प्रातिपदिकार्थतया न कारफार्थत्वं, व्यापारवतः फारफत्वेन कारका- ऽर्थस्य भावनार्थत्वं सम्भाव्यतापीत्यर्थः । कथामिति । ओदनमित्युक्ते भावनाविशेपजिज्ञासा तस्सामान्यज्ञानं विना न स्यादित्यर्थः । कर्म- पदादाक्षेपतोऽभिधानतो पाऽवश्यकी तदुपस्थितिरिति भावः । पचतीरयुक्त इति ॥ कर्मपदानुधारणेऽपि तदभिधानाक्षेपयोरमाधे पचतीत्यत्र भावनाधीन स्यादिति भावनाऽभिधायकमाख्यातपदं कारप्यमित्यर्थः॥ ननु बीजेनाङ्करः कृतो धीजमदुरं करोतीति यज्ञ विनापि छमः प्रयोगाद् न तस्य यतो याच्यः । नापि फर्तृपदं यौगिक, तथा सति कृषओ यतार्थत्वे तृचश्च कर्थत्वे धातुप्रत्ययार्थयोः कृतिकोः पर- स्परमनन्ययापत्तेः । कृतिविशिष्टस्य कृतिनिराकाहत्यात् । एवं कृमः क्रियार्थत्ये तुचश्च तदाश्रयवाचकत्ये तयोः परस्परमनन्वय एवे. त्युभयदर्शने कर्मपदवत् कर्तृपदं सदमेय ।। तथाच, न कृताकृतविभागेन कर्तृरूपव्ययस्थया च हो यनो- ऽर्थइति न तेन विवरणादाख्यातस्य यतार्थत्यं, फिन्त्वनुफूलत्वन व्यापार एप तद्वाच्यः । तेन चेतनाचेतनयो_त्यानुलव्यापारय- ·सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली यादात्यातप्रयोगो मुख्यः । न चैवं पथि श्रमशयानेऽपि पवतीति प्रयोगापत्तेः । यदि तु तस्य प्रयाविशेषो घाच्या, सदा ममापि व्यापारविशंपो धाच्यइत्यस्तु । यनधीस्त्वाक्षेपात् । धात्वर्थविशेषस्य पाकादेस्तेन विनाऽनुपपत्तेः॥ न चारयातस्य यत्रो वाच्य, पचती त्यस्य पाकानुकूलयनवानिति विवरणादिति वाच्यम् । तथा सति कर्तुंरपि तद्वाच्यताऽऽपत्तेः । न हि पाकयत्न इत्येव विवरणम् । अय तात्पर्यविवरणस्याःक्षेपादिनाऽपि निर्वाहः, तुल्यं यतेऽपि । अत एव रयो गच्छति विद्यते व्योमेत्यत्र न भावनाऽनुभवः । भावनाया धात्वर्थान्वयायोग्यतया त्वयाऽपि तत्र गौणत्वाहीकारादिति ।। अत्र यदन्ति । चैधः पचतीत्यत्र पायानुकूलयत्नानुभवात्स पयाख्यातवाच्यः । लाघधात् । न त्वनुकूलय्यापारः । यतत्वज्ञात्य पेक्षया व्यापारत्वस्योपाधित्वेन गुरुवात् । न चाचेतनेऽप्याख्यात स्य मुख्यत्वार्थमनुगतो व्यापार पव शक्य इति वाच्यम् । शक्ति ग्राहकण लघुनि शक्तिग्रहात्। मुख्यत्वार्थ शक्तिकल्पने घृत्त्यन्तऐच्छे दापत्तेः । न च पाकस्य यन्नसाध्यत्वानुमित्या यत्नस्यापि लामाद न्यलभ्यत्वेन स नाण्यातवाच्यः। चैत्रः पाकानुकूलवर्तमानयत्नवा न् प्रतीयते । न च पाकस्य पर्तमानयत्नेन प्राप्तिस्ति । अतीतादी व्यभिवायत् । नापि धात्वर्थनानुमिते यत्ने आख्यातेन वर्तमानत्वा. न्वययोधः सम्मवी । यत्नस्यापदार्थत्वात् । स्वार्थव्यापारयर्तमान त्यमोधनेनाल्यातस्य पर्यवसितत्वाचन वाचतने आरयातस्य च्या पारावाचकत्यायधारणादेव कल्पनेतियुक्तम् । गौणतया शक्तिसमेण था तयाख्यातायापारावगमोपपत्तेः । यतविगमदशायां तजन्य व्यापारकाले पचतीत्यत्र पर्तमानव्यापाराभिधानमाख्यातेन लक्षण या । रथो गच्छत्तीत्यत्र यया । अतोऽन्यलभ्यत्वाप्न तदनुरोधेन प्यापारे शक्तिः । अन्यथा तयापि यतकाले पचतीति न स्यादिति । स्पादेतत् । अभिधीयतां तर्हि कर्ताऽपि । तदन- भिधाने हि सयमात्रमाक्षिप्य सहया कथं कर्ता- रमन्यियात्, न तु कर्मादिकमपि । शाकमूपी पर तिशाकानूपादनान पचतीत्यादी विरोधनिरस्ता सहया' ·पञ्चमः स्तवकः।५ चैत्र इति कतारमविरुद्धमनुगच्छतीति चेत् । चैत्रओ-' दनं पचतीत्यत्र का गतिः। एकत्र निर्णीतः शास्त्रार्थोऽपरत्रापि तथा, यवक- राहादिवदिति चेत् । न । पच्यते इत्यादावपि तथा- भावप्रसङ्गात् । चैत्राभ्यां चैत्रैरिति विरोधनिरस्तासूप इत्यविरुद्धं कर्म समनुक्रामतीति चेत् । चैत्रमैत्राभ्यां शाकसूपौ पच्यते इत्यत्र का गतिः। अन्यत्र निर्णीतेनार्थेन व्यवहार इति चेत् । न । पचतीत्यादावपि तथाभावप्रसङ्गात् । तत्र पूर्वक एव निर्णयः, पच्यते इस्यत्र त्वपर इति चेत् । न । विशेपा- भावात् । आत्मनेपदपरस्मैपदाभ्यां विशेप इति चेत्। नापच्यते पचते पक्ष्यते इत्यादी विप्लवमसङ्गादिति । ननु धात्वर्थानुकूलयनस्याख्यातशक्यत्वे एफहतिफाले पचती- तिवत् कृतेबसे अग्रिमकृतेरनुत्पाददशायां मध्येऽप्यपाक्षीत् पश्य- तीति स्यात् । यत्नमवयस्य च शक्यत्ये पवतीति न स्यादेव, एकदा तस्यामाघात् । अथ भूतमविय्यतोयनामावनिरूप्यत्यात् यनकाले तदभावाप्नोक्तदोप इतिवेन ध्वंसानुत्पादयोयनविशेषप्रतियोगिक- तया यनकालेऽपि तत्सवात् । तयोः सकलकृतिप्रतियोगिकत्वा भावात् ॥ मेषम् । यप्राण्यातवाच्ये प्रचये एकैकस्यवर्तमानव्यवहारनिमिः तत्वं, तर तावतां पंसः प्रागभावश्च भूतभविष्यव्यवहारः । ननु घर्तमानव्यवहारनिमित्तकिञ्चिदमावात्। चेतनावेतनभोजनगमनादी तथैवप्रयोगात्।प्रयोगे सति निमित्तानुसरणात्।धातोराख्यातस्य चा- नुकूलंब्यापारवाचकत्यवादिभिरनन्यगतिकतयातथैवस्वीकाराचेति चैन ओदन पचति चैत्रेण पच्यते मोदन इत्यय फर्तरि कमणि माख्यातार्थससपाऽन्ययात् कर्तृकर्मणी लकारवाच्ये । तेन पाच्य- गामिनोसायेति नियमो भवति । अन्यथाऽऽक्षिप्तसङ्गयाम्यये नियमो.

·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली नस्यादिति वैयाकरणमतमाह- अभिधीयतामिति ॥ का गतिरिति ॥ बोदनमित्येकत्येनोपस्थिवे. मैकत्यसबयान्वयविरोध इति पचतीत्येकत्वमोदनान्वितं किश स्यादित्यर्थः। यववराहादीति ॥ ययमयधर्मवतीत्यत्र दीर्घशकस्य यवपदार्य तया निर्णीतस्य यवैर्यजेत्यादी न यप्रवाश्यशेषस्तत्रापि तस्यैव यवपदयाच्यता यथेत्यर्थः । तथामावेति ॥ आख्याताभिहितभाव. नायाः कन्वयनसङ्गादित्यर्थः । तया चौदनः पच्यते देवदत्त पति प्रयुज्यतेति भायः॥ अन्योति ॥ चैत्राभ्यां चैत्रैः सपः पच्यते इत्यत्र कर्माण साया ऽन्ययस्य निर्णीतत्वादशापि तयेत्ययः॥पचतीत्यादाविति । देवदत ओदनं पचतीत्यादावपि कर्मगतकत्वान्वयनसह इत्यर्थः । त. ति ॥ पचतीत्यत्र सङ्ख्याऽन्ययः का, पच्यते इत्यत्र कर्मणेत्यर्थः । विशेषेति ॥ कचित् कर्तरि कचित् कर्मणि सङ्गयाऽन्वयस्य घटत्वा दन्यतरत्र नियामकाभावादित्यर्थः । पच्यत इति ॥ पच्यत इतिष्ठा न्तार्थम् । अती यथारमनेपदात् पच्यते इत्यत्र कर्मणा समयान्वय', तथा पचते त्यत्रापि स्यादित्यर्थः ।। नन्वाण्यातवाच्याचे कत्तस्तवाच्यया समपयाश्ययवाघो न स्थात, एकपदोपस्थापितपदार्पयामियोऽन्ययाधस्याव्युनत्पत्यान् । भन्यत्र मित्रपदोपस्थापितानामेयान्वयोधादित्यवाद । दृश्यते च समानमत्यपाभिहितेनान्ययः सङ्ख्या याः। तद् यथा, भ्यते सुप्यते इत्यादौ । न हि तत्र फर्ता कर्मणा वा अन्येनैव धा केनाचिदन्वयः, किन्तु भावेनैव । अनन्यये तदभिधापिनोऽनकर्थत्वप्रसङ्गा- त् । आक्षिसेन चान्यये तत्रापि कवावयापत्तेः। कोहि सुप्यते स्वपितीत्यनयोः कक्षिपंप्रति विशेष स्पार्दतत् । भावकर्मणोरित्यायनुशासनपला• त्तायत् भावकर्मणी प्रत्यययाच्च । ततस्तदभिहिता ·पञ्चमः स्तवकः।५ सङ्ख्या ताभ्यामन्वीयते । यस्तु प्रत्ययो न तत्रोत्पन्ना, तदभिहिता सङ्ख्या, मुख्य वा पूर्वचोदनाल्लोकवद (मी० १२, २, २३,) इति न्यायेन कारमेवाश्रयते इति नियमः । न । विपर्ययप्रसङ्गात् । शेषात कर्तरि परस्मैपदं कर्तरिशयित्यनुशासनयलाझावकारी प्रत्ययवाच्यो, ततस्तदभिहिता सङ्ख्याऽपि ताभ्याम- न्वीयते । यस्तु प्रत्ययो न तत्रोत्पन्नस्तदभिहिता सं- रुया तेनैव न्यायेन कर्म समाश्रयेदिति नियमोप- पत्तः । तस्मान्मतिकर्दममपहाय यधाऽनुशासनमेव गृह्यते इति प्राप्तम् । एवं प्राप्तेऽभिधीयते । आक्षेपलभ्ये सङ्घयेये नाभिधानस्य कल्पना । सङ्घयेयमात्रलाभपिसाकाशेण व्यवस्थितिः॥१९॥ सङ्ख्यापितावदियं भावनाऽनुगामिनीयं भाव- नान्वेऽति, तं तं सवयाऽपीति स्थितेः एकमत्ययवा- च्यत्वनियमात् । भावना च शुद्ध प्रातिपदिकार्थमा. त्रमाकासति । न हि व्यापारवन्तं व्यापार आश्रयते, आत्माश्रयत्वात् । दृश्यते चेतियथा भाववाचकाख्याताभिधेयसाया तेनैवान्यीयते न त्याक्षिप्तेन का, साकाहयोग्यासमपदार्पमात्रस्यैवान्वयप्रतियो- गित्यात् । मितपदोपस्थापितरवस्य गौरवेणाप्रयोजकत्वात् । तथा- ऽऽख्यातवाच्ययोः कसहययोरप्यन्वय इत्यर्थः। न हाँति ॥ अन्वये घा कर्तुग्नेकत्व द्वियहुवचनयोः प्रयोगः स्यादिति भावः ॥ यदि च भावसहपयोरन्योन्यमनन्ययः, तदा निश्थितान्वयपद त्यनाण्यातमपार्थकं स्यादित्याह ॥ अनन्वय इति ॥ पद्याक्षिन कधान्ययः सङ्ख्या: स्यात् तदा स्वपितीत्यव सुप्यत इत्यत्रापि तेनैव तदन्वयः स्यादित्याह ॥ माक्षिप्तेन वति । को होति ॥ आक्षेप- हतामाधनाभिधानस्योभयत्राविशेषादित्यर्थः ।।

·९६ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली मुख्यं चेति ॥ आग्नावैष्णवमेकादशकपालं च निर्वपेत्, संग्रामे सरस्वतीमप्याज्यस्य यजेतेत्यत्राग्नावणवधर्मा अग्रतो भवन्त्याहो सारस्वतधर्माः ? इत्यनियमे अग्नावैष्णवधर्मा पर प्रथम भवन्ति । अत हेतुः । पूर्वचोदनात् । अस्यौदाहरणं, लोकवादेति ॥ यथा लोके यत्र विवादपदे साक्षिद्वयसत्त्वान्मुख्यः साक्षी पृष्टस्तमनुजानाति, द्वितीयश्च पृष्टस्तमपलति । तय प्रथमपृऐनव व्यवहारः। तस्य मुख्य त्वात् । तथा कारकाणां प्रथम कय दशित इति धाधकं विना तेन- व सह्वयाऽन्वायते इत्यर्थः । भावकाराविति द्वन्दः तेनेव, मुख्य घेत्यादिनैवेत्यर्थः ॥ कर्म घेति ॥ तथा च मस्यते ओदनं देवदत्त इति न स्यात्, किन्तु पश्यते ओदन देवदत्तेने इत्येव स्यादित्यर्थः । यथाऽनुशासनं, व्याकरणान तिक्रमणेत्यर्थः । तथा च कतार विहितस्याख्यातस्य सङ्ख्या कर्ना कर्मणि च विहितस्य साकर्मणाऽवतीति नियम उपपद्यते इति भावा समानप्रत्ययोपात्तत्वे प्रत्यासत्यरङ्गत्यात् सहयेमाप्रसाकाला ऽपि सङ्ख्याभावनाऽन्वयिनैवान्वेति । अग्निना चैत्र ओदनं पत्ततीत्यत्र चत्रपदार्थस्य निर्व्यापारत्वेनोपस्थितस्य भावनाऽऽत्मकन्यापरसा काक्षत्वाद् भावनायाश्वाश्रयाकाहत्वात् तेनैव भावनाऽन्वेति, न क. मकरणादिना । द्वितीयादिना तस्य व्यापारवत्तयोपस्थितेापारान्त रनिराकाइत्वात् । भावनायाः साकालाया अन्वयानङ्गत्वात् । ओर मा पच्यते चैत्रणेत्यत्र तु कर्तुापारवत्यनोपस्थितेन तंत्र भावना ऽन्ययः किन्तु प्रथमानिर्दिष्टेन कर्मणा । तस्य व्यापारवत्वेनानुपस्थि. तेस्तत्साकाहत्यात् । चग्रेण सुप्यते इत्यत्र सु फर्तुनिराकाहत्वात् क मंणधामावाद धात्वनैव सपाया अन्य प्रति आक्षेपादेव करें कर्मणोलाम सङ्ख्याऽन्वयोनमस्य चान्ययोपपत्तौ न ते लकारवाच्ये इत्याह ॥ सवया तावदिति ॥ शुद्ध, निर्व्यापारत्वनोपस्थितम् । दश कर्तृकर्मणोराक्षेपलम्यत्वं यद्भावनायिशेप्यत्वे सति प्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्यं, न तु समपालि कानुमितिविषयत्वम् । अनुमित्या सरपेयमागतायन सापाप्रती ते। दोपस्थापितसमचायास्तदुपस्थापितनयान्धयनियमाशेतित स्वम् । कि तयापारांवशिष्ट तयापाराश्रयणम, उत व्यापारान्तरवि शिष्टे । तत्र नाय इत्याह || मारमाधयादिति । अन्त्य, त्यनस्थित ·पश्चमःस्तवका।। १७ रिति मायः। युक्त्यन्तरमाह ।। समवायं प्रति तदनुपयोगात् । विजाती- यव्यापारवतोऽकर्तृत्वाच । न च द्वितीयाद्याः प्रा- तिपदिकविभक्तयः । ततः प्रथमानिर्दिष्टेनैव भाव- नावीयते इति तस्यान्वययोग्यतानियमात् सनया- ऽपि तदनुगामिनी तेनैवान्वीयते इति नातिप्रसङ्गः । नार्थवत् । यथा हि चैत्रो न गौरो न स्पन्दते न कु- पडलीत्यादौ विशेषणविशेष्यसमभित्र्याहाराविशेपे- ऽपि नत्रा तदनभिधानाविशेषेऽपि नसर्थस्य विशेप- णांशैरेवान्वयो न विशेष्यांशेन । ननु वाधात्तत्र तथा । न हि विशेष्येण तदन्वये विशेपणोपादानमर्थवद्भवेत् । तनिषेधेनैव विशेषण- निपेथोपलब्धेः । उभयनिषेधे चावृत्ती वाक्यभेदाद- नावृत्तौ निराकाक्षत्वादिति चेत् । न । तुल्यत्वात् । समानप्रत्ययोपात्तभावनाऽक्षिप्तान्वयोपपत्तौ बाधकं बिना सन्निहितत्यागे व्यवहितपरिग्रहस्य गुरुत्वात् । भावनायाश्च सामान्याक्षेपेपि साकासपरित्यागे नि- राकासान्वयानुपपत्तेः । न धन्यतराकासाअन्वयहेतुः, अपितूभयाकासा । प्रातिपदिकार्थोहि फलेनान्वयम- लभमानः क्रियासम्यन्धमपेक्षते, भावनाऽपि व्यापा- रभूता सती व्यापारिणमित्युभयाकाहा अन्वयहेतुः । कई कटेनेत्यादि तु कारकतयैव फलसमन्वितं न व्यापारान्तरमपेक्षते इति निराकासमिति ॥ समनायं प्रतीति ॥ तदनुपयोगाद् व्यापारबदनुपयोगात् ॥ मा. धनाया इव तत्समवायस्यापि शुद्धप्रातिपदिकापापक्षेनया मापना. १३ ·समकाशे न्यायकुमुमाञ्जली दिविशिष्टनिराफासायादित्यर्ध । यद्वा, समवायो मेलक । यत्नमेलकस्य पूर्वापरीभूतभावनावाच केनारयातेनैव योधितत्वाद् न तदन्वयाय भावनान्तरापेक्षेत्यर्थ ।न न्यात्मानयानवस्थाम्यां सजातीयव्यापारपदनाकाहति द्वितीयाएप नीतविजातीयव्यापारयत् साकाहत्य स्यादित्यत आह ॥ विजातीय ति ॥ तथा सत्यऽयोग्यत्वादनन्वयापत्ति । न हि घटानुकूलव्यापारे ण पाककर्तृत्व दृष्टमित्यर्थ । ननु शुद्धप्रातिपदिकार्थापेक्षिण्यपि भावना कुतो न द्वितीयाधुप नीतेनान्येतीत्यत आह ॥ न चेति ॥ उभयोपस्थितावपि साकारण सहान्ययो भायनाया न निराकारणेति दृष्टान्तन स्पष्टयति ॥ नमर्प यदिति ॥ न चैत्र इत्यादिना क्रमेण जातिगुणकमव्यानां विशेषणाना निषेध्यत्यमुक्म् ॥ आवृत्ताविति ॥ उभयनिषेधे च सदुचरितस्य ननोऽन्यतरनिपेधेनव निराकाहत्वात् तदर्थान्ययार्थमावृत्तिकाने पदावृत्तिरूपवाक्यभेदापत्तिरित्यर्थ ॥ अनावृत्ताविति ॥ सरदार तननो येन केनचिदेवेनैव चरितार्थत्वाद् निराकाहयादित्यर्थ ॥ भावनाऽन्ययिनेय सायाऽन्येतीत्यत्राभिमत नियामक पथ्य ति । समानेति । यद्यपि व्यापारामिका भावना व्यापारिसामान्य माषाति पाक्षिपति, तथापि साकारेण व्यापारिणा प्रातिपदिका थेनान्वीयते, न तु निराकारण कारान्तरेणत्याह । सामान्यति । उमयाकाहामाह ॥ प्रातिपदिया इति ॥ फलेन धात्वन । रिया सम्बन्ध व्यापारमम्यन्धमित्यर्थ ॥ वटपटेनति । अत्र द्वितीयान तीयाम्यां कारपविभनिभ्या प्रियाऽनुकरण्यापारसदितस्योपरिष तेनं मायनाऽऽकाव्यर्थ ।। अत एवास्यते सुप्यते इत्यादी नाक्षिसेनान्वयः। न हि चैत्रेणति तृतीयान्तशब्दस्य भावनापामाका. नास्ति । मायामानास्तीति पेत् । न । फलेन राय नादिधात्यनान्ययात् । फलसंपन्धिनधान फम्रनति- रेयात् । न हि शयनादयो धात्वर्थाः फर्मतिरीफिसंप न्यान फलनामपन्धिव्यतिरकणान्यो भागों ·पञ्चमः स्तवकः । ५। नाम, पमपेक्षेत॥ ननु यदि स्वपिति इत्यादावाक्षिसेन कोऽन्ययस्तदा सुप्यते इत्यादावपि तथा स्यादित्यत आह ॥ अत एवेति ॥ यत एच उभया- काङ्क्षानिवन्धनोऽन्वय इत्यर्थः। भाव्यं भावनाजन्यं, फलवेत्तत्राह ॥ फलेनेति ॥ अथ फलसम्बन्धि कर्म माव्यं, तबाह ॥ फलेति ॥ धातू- नामकर्मकत्वात् तदाश्रयत्वं कतुरेवेत्यर्थः । तस्य च, चैत्रणेति तृती- यया कर्तृत्वोपस्थितेन भाव्यत्वेनान्ययान्तरमिति भावः। ननु चैत्रस्तण्डलान पचति इत्यत्र भाग्नाऽन्वयश्चैत्रे सम्भवत्या- श्रयत्वात् । चेग्रेण पच्यन्त तण्डुला इत्यत्र तण्डुलानां न तावद्विषय- त्येन भावनाऽन्वयः। यत्नस्य विक्लित्त्यनुकलव्यापारविषयत्वात् । विपयत्वेनान्वये वा चेत्रस्तण्डुलान् पचतीत्यत्र तण्डुलानां विषयत्वे. न भावनाऽन्धयापत्ती समाया अपि तदन्वयापत्तेः । नाप्याश्रयतया, भावनाया अतदायितत्वात् । न च चैत्रेण भावनाऽन्यया, तृतीयार्थ- यत्नेनावरुद्धतया भावनायास्तदनन्वयात् । अचेतने वा कथं सहया- ऽन्वयनियमः । तत्र भावनाया अनन्वयात् । यत्र च पचतीत्येव प्रयुज्यते, तत्र कथं भावनायाः कर्जन्ययः ? । यत्र या चरः कता पचत्योदनम्, इति प्रयोगः, तत्र चैत्रेणेति वत् कर्तृत्वेनैवोपस्थिता- चाकाहाविरहानायनानन्वये कथं कर्तरि सहयान्वयः॥ उच्यते । यत्र यद्विशेष्यं, तेन सहयाऽन्ययः । तथाहि । चैत्रस्त- ण्डुलान् पचतीत्यत्र तण्डुलानां कर्मत्वेनान्वयात् तण्डुलवृत्तिफलजन- कव्यापारजनकयत्नाश्रयश्चत्र इति प्रतीतेः स विशेप्यः चिरेण पच्य- न्ते नाडला इत्यत्र चैत्रवृत्तियनजन्यव्यापारजन्यफलाश्रयास्तण्डुलाः प्रतीयन्ते इति यतस्य परम्परया तण्डुला विशेष्याः। एवं यद्यप्युभ- यत्र चैत्रः फर्ता तण्डुलाः कर्माणि, तथापि यत्नविशेप्ये सहयान्वयः। अचेतनेऽपि रयो ग्रामं गच्छतीत्यत्र प्रामवृत्तिफलजनकव्यापाराश्र. यो रयः प्रतीयते । रचन गम्यते ग्राम इत्यत्र रथवृत्तिव्यापारजन्यफ- लायो ग्राम इति तत्रापि विशेष्ये सवयाऽन्चयः॥ चैत्रे सुयते इत्यत्र न वैो भापतापिरोय तृतीयाविरुद्ध- स्वात् । कम तत्र नास्त्येव । अतो धात्वर्थ एव भावनाविशेष्या, फल- त्याद्विपयत्यावेति तत्र सहयाऽन्ययः । न च प्रातिपदिकार्थे भावना.

·सप्रकाश न्यायकुसुमाञ्जली ऽन्ययेऽपि न सहयान्वयः। प्रथमोपनीतसयान्वयेन च तस्य त. दनाफाहत्यादिति वाच्यम् । प्रथमाऽऽख्यातान्यामकस्था एव सहया- या अभियानात् । चैत्रो दण्डोत्यय सामानाधिकरण्यानुरोधात् । अन्यथा त्यत्मते प्रथमाऽर्थसङ्ख्याऽन्ययश्चैत्रे न स्यात् ! आख्यातैनव स्ववाच्यकर्तृसङ्ख्याऽभिधानात् । नापि पचतीत्यत्र पाकयत्नवानिति विवरणात् कर्ता आख्यातवाच्यः। कर्तुल्यलभ्यत्येनावाच्यत्वस्थिती विवरणस्य तात्पर्यविषयपरत्वात् । द्वन्द्वादिसमासस्य विग्रहेण विध. रणेऽपि तत्र शक्यभावाश्च ॥ अयास्मपितृचरणाः । कृतिरूपकर्तृत्ववत् कर्मत्वमपि सफारपा च्यम् । तद्धर्मिणोरन्यत एवं लाभात् । तण्डुलान् पचतीत्यत्र द्वितीया त इव चैत्रैणीदनः पच्यते इत्यत्रान्यतः कर्मत्वालाभादित्याहः । कर्तृकर्मकरणादीनामभिहितानभिहितत्वविशेषाभाये कटं करो. ति चैत्र इत्या विभकिपरिणामे प्रयोगः किं न स्यादित्याह- स्पादेतत् । किमिति न प्रयुज्यते कटः करोति चैन्नमित्यादि, अभिहितानभिहितव्यवस्थाऽभावा- दिति चेत् । न । चैत्रमिति प्रथमान्तस्यासाधुत्वात् । द्वितीयान्तस्य तु फर्मवचनत्वेन तत्संयन्धाझाव्यान: पेक्षणीभावेन भावकमात्रमपेक्षेत । न च कटस्य चैनं प्रतिभावकत्वं, विपर्ययात् । अनाप्तेन तु विवक्षायां मयुज्यत एच। प्रयुज्यतां तर्हि कटः करोति चैत्र इत्यादि । न । नित्यसन्दिग्धत्वेन वाक्यार्थासमर्पकत्वात् । ततस्त: दुपपत्तये विशेपस्प व्यञ्जनीयस्वास् । व्यज्यतां तर्हि तृतीपया चैत्रेणेति, एवं देवदत्तः क्रियते कटमिति व्यज्यतां दितीपयेति चेत् । न अप्रयोगात् ।न बना सेनाऽप्येयप्रायाणि प्रयुज्यन्ते । लक्षणाविरोधेन कुतः एतदेवेति चेत् । लोकस्यापर्यनुयोज्यत्वात् ।।

·पञ्चमः स्तबका।। न हि गार्गिकयेति पदं साध्विति श्लाघाऽभिधा- यिपदसन्निधिमनपेक्ष्य प्रयुज्यते । तस्य तदुपाधिनैव विहितत्वादिति चेत् । एतदेव कुतः ? लोके तथैव प्रयोगदर्शनादिति चेत् । तुल्यम् । करोतीत्यादि कर्म- विभक्तिसमभिव्याहारेणैव प्रयुज्यते, क्रियते इति कर्तृ- विभक्तिसमभिव्याहारेणैवेति किमत्र क्रियताम् । किमिति ।। चैत्रशब्दस्य पुंलिङ्गत्वात् प्रथमायां तदूपमसाध्वि. त्याह । चेनमितीति ।। भाव्यानपेक्षिणीति ॥ द्वितीयायाः कर्मवाभि- धायकस्येन भाव्यानपेक्षिणी भावनेत्यर्थः ।। नित्येति ॥ कर्तृकर्मभावे इति शेपः ॥ लोकस्येति ॥ व्याकरणस्याप्यनादिप्रयोगानुपजीव्यय शब्दान्यास्यायकत्यादित्यर्थ, ॥ तुल्यमिति ॥ अनादिः प्रयोगोऽस्मा- कमप्युपजीव्य इत्यर्थः॥ इदमेवेति ।। वालव्युत्पत्त्यर्थ प्रकृतिप्रत्ययविभागस्येवाभिहितान- मिहितत्वस्यापि व्युत्पादनमित्यर्थः । वस्तुतो यत्पदस्य यत्पदसम- भिव्याहारेणैव प्रयोगनियमः, तस्य तत्पदं विना न प्रयोग इत्यर्थः।। कर्तृधर्मस्य यत्नस्य विधित्वे सर्याख्यातसाधारण्येनोक्तातिप्रसले समाधि शकते- इममेव विशेपमुररीकृत्यानभिहिताधिकारानु- शासनेन घेतावान् परामर्शः सर्वेपां हृदि पदमाधा- तीत्यभिधानानभिधानविभाग एव व्युत्पादनदशा. यां पेशल इति ॥ स्यादेतत् । भवतु सर्वाख्यातसाधारणी भावना। कालविशेषसंपन्धिनी सा लड़ाद्यर्थः, कालत्रयापरा. मृष्टा लिडर्थ इति चेत् । न । यन्नपदेन समानार्थत्व- प्रसगात् । विषयोपरागानुपरागाभ्यां विशेप इति चेत् । न । यागयत्न इत्यनेन पर्यायताऽऽपत्तेः । कर्तृ. सद्धयाऽभिधानानभिधानाभ्यां विशेष इति चेत् । न ।

·सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली यागयत्नषानित्यनेन साम्यापत्तेः । इष्ठएवायमर्थ इति चेत् । न । इतोवत्सरशतेनाप्यप्रवृत्तेः । फलसमभि- व्याहाराभावान प्रवर्तते इति चेत् । न । स्वर्गकामो- पागयत्नवानित्यतोऽप्यप्रवृत्तेः । तत् कस्य हेतोः ? न हि यत्नोयत्नस्य हेतुर्यत्नप्रतीतिर्वा यत्नस्य कारणे, अपि विच्छा। न च सोऽपि प्रतीता यत्नजननी येन सैव विध्यर्थ इत्यनुगम्यतां, अपि तु सत्तथा । न च लिङः श्रुतिकाले सा सती । न च लिव तां जनय. ति । अर्थविशेषमप्रत्याययन्त्यास्तस्यास्तजनकत्वे व्युः त्पत्तिग्रहणवैयात् । अनुपलब्धलिडाश्चेच्छाऽनुत्प- त्तिप्रसङ्गादिति । एतेन वृद्धव्यवहाराव्युत्पत्तिर्भवन्ती थालस्या मनिप्रवृत्तिहेतुर्योऽवगतस्तमेवाश्रयेत्, मिति सङ्कल्पादेवायं प्रवृत्तः, ततः सएव लिङर्थ इति निरस्तम् । कुर्यामिति प्रयत्नो वा स्यादिच्छा वा नायः, स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् । न द्वितीयः । सा हि सत्तयैव प्रयत्नोत्पादिनी, न च लिङः श्रुतिकाले सा सतीत्युक्तम् । फलेच्छा तु निसर्गवाहितया सत्यपि न प्रयत्न प्रतिहेतुः । अन्यविपयत्वात् । तदर्धश्च शास्त्रयया त । तस्याः कारणान्तरतएव सिद्धः। तत्प्रतीत्यर्धम- पि शास्त्रनिपेक्षणात् । तस्यामनोवेद्यत्यात् । अप्राप्ते प शास्त्रानवकाशात् । तदभिधाने चस्वर्गकाम इति कर्तृविशेषणपोनरुक्त्यात् । तदा हि यजेतेत्यस्यैव या. स्वयश्च कुर्या- गकर्ता स्वर्गकाम इत्यर्थः स्यात् ।

·पञ्चमः स्तरकः ।। - । । स्यादेतदिति ॥ लडादीनां वर्तमानादिकालनियमवल्लिङस्तद. भावादिति नातिप्रसङ्ग इत्यर्थः । यनशानस्यामवर्चकत्तया प्रागुक्तान- । वृत्तेरिति स्मारणेन परिहरति ॥ यत्नपदेनेति ॥ अथ लिङा न यत्नः क्रियते यपि तु यनशानमिति, तनाह ॥ याप्रतीतिति । अत्रापि. न हीति योज्यम् । अस्तु कर्तृधर्म इच्छेब लिङ्याच्येत्यत आह । न चेति ।। प्रवृत्तिहेतुक्षानविपयस्य लिङर्थत्वादित्यर्थः । असत्वादिति विवृणोति ॥ न च लिङ इति ॥ प्रत्ययत्यागादिति । हेतुं व्याचिस्यासुभूमिकामारचयति ।। न च लिडेवेति ।। अथ विष- यज्ञानमनुत्पाद्य लिपि नेच्छां जनयति, अन्यथा व्युत्पन्नस्येवाव्यु- त्पन्नस्यापि लिङ्शवणादिच्छा स्यादित्याह । अति ॥ स्वयश्चेति । इष्टसाधनं ममेति मत्वा कुर्यामिति यः सङ्कल्पः, तहानादहं प्रवृत्तः। ' अतः प्रयोज्यवृद्धोऽपि तत एष प्रवृत्तः । ततः सङ्कल्पशानं लिहुचार- णान्तरं जातमिति सिडेय तत्करणमित्यगवच्छति व्युत्पद्यमानो था- ल इत्यर्थः॥ स्थारमनीति ॥ यतस्य यतहेतुत्वे पात्मनि वृत्तिविरोध इत्य- थः । अनेन विरोधत इति कारिकांडशो विवृतः । इच्छा च साधन- गोचरा प्रवृत्तिहेतुरपि न हाता सतीति न लिङप इत्याह । सा ही- तिन चेति । लिड श्रषणात् भागिच्छात्विष्टसाधनताशानामा. चादित्ययः॥ सकरादिति कारिकांड विपरीतुं, मुम्बादीच्छा लिङ श्रुतिका- लेऽप्यस्तीति सा लिङयः प्रयत्नहेतुश्च स्यादिति निरस्यति ।। फले. च्छा त्यिति ॥ निसर्गवाहित्यं निरुपाधित्यम् ॥ अन्यविषयत्या- दिति ।। फलसाधने दि पुरषः प्रवर्तते, न फले मन्येच्छायाधान्यत्र प्रवृत्तिहेतुत्येऽतिप्रसद्ग इत्यर्थः । अपि च । फलेच्छां शास्त्रमुत्पादय- त्, भापयवा । तत्र नाच इत्याह । तदर्यश्चति । फलेय्छाया: पल- झानादपोत्पत्तेः, तस्य स्यविषयकेच्याजनकस्यमावत्यादित्यर्थः । बतपय पस् शातं स्यचितयेभ्यते, तदेव स्वतः प्रयोजनमिति मायः। द्वितीयमान निराकरोति । तदिति । किमतो ययमित्यत माद। अमा घेति । भयकाशे घा फलेच्छाया लियोक्तत्वात् स्वर्गकाम इति पुनराकापसदारापत्तिरित्यत आह । तदभिधान इति । गनु समानविषयकतयेच्छापत्यानुहेतुमद्भाय एव कुतः इत्य- 4 1 ·समकाशे न्यायकुगुमाञ्जली तयाह। येत्। यदि च फलविपयैव साधनविपयं प्रयत्नं जन- अन्यत्रापि प्रसुवीत, नियामकाभावात् । हेतु- फल भावएय नियामक इति चेत् । न । अज्ञातस्य तस्य नियामकत्वे लिडं विनापि स्वर्गच्छातो यागे प्र. धृत्तिप्रसङ्गात् । ज्ञातस्य तु तत्साधनत्वस्य नियामक त्वे तदिच्छैच तत्र प्रवर्तयतु । यो यत्कामयते स त. त्साधनमपि कामयतएवेति नियमात् । न च सा त. दार्नी सतीनि च तज्ज्ञानमेव प्रयत्नजनक, तच लिखा क्रियते इति युक्तम्। स्वर्गकामो यागचिकीर्षावनित्य- तोऽपि प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । लिडोघेच्छां प्रतीत्यानिच्छ. पि सर्वः प्रवर्तत स्वसंवन्धितया तदयगस्तथा न तु सामान्यतइति चेत् । न । प्रथमपुरुषेण तदभिधाने तस्याविध्यर्थत्वमसङ्गात् । ओदनकामस्त्वं पाकचि- कीवानित्यतोऽपि प्रवृत्त्यापतेश्च । यदि चेति । अन्यत्राप्यसाधनेऽपीत्यर्थः । नियामकमाह । हेतुफलेति । फलेच्छा तत्साधन एव प्रयानमुत्पादपति नान्यत्रेत्यर्थ यदि स्वरूपसन्नेव हेतुफलभावः प्रवृत्तिनियामकः, तदा स्वर्गकामो यजेतेत्यादिविधिजन्यज्ञानं विनाऽपि स्वर्गसाधन प्रवृत्त्यापचिरित्या ह । अज्ञातस्येति । भ्रमादसाधनेऽनवृत्त्यापत्तश्चति प्रातः, तदा फलसाधनेच्छय तत्साधने प्रवर्तयतु समानविषयत्वा दित्याह क्षिातस्य त्विति । ननु साधनविषया नेच्छा तस्य निसर्गसुन्दरत्वामायादित्यत: थाह। योयदिति । अस्तु साधनविषयवेच्छा प्रयतजननी लिय इत्यत थाह । न चेति । साधनेच्छा न लिङः श्रुतिकाले सतीत्यर्थः । ननु सापनेच्छायास्तकालासत्त्वेऽपि तज्ज्ञानादेव प्रवृत्तिः स्यादि रयत थाह । न चेति । तथेति । साधनविषयेच्छामानमित्यर्थः । मायःयिय ·पञ्चमः स्तवकः। ५। च साधनेच्छाशानादेव प्रवृत्तिः, तदा स्वेच्छानुत्पत्तिदशायामपि ततः प्रवर्ततत्याह । लिडोवेति । यजेतेत्यतःसाधनेच्छाशानं जातं, न तु स्वसम्वन्धितया, तादृशश्च प्रवर्तकम्, अतोनानिच्छन्नपि प्रव. स्यतीत्यत आह । स्वसम्बन्धितयेति । एवं यजेतेत्यस्य विध्यर्थत्वं न स्यात्तस्य स्वेच्छाशानाजनकत्यादित्याह । प्रथमेति । किमर्थमिति । इन्छाक्षानादेव प्रवृत्ती फिमर्थमिच्छोत्पादनमि- त्यर्थः । कुत इति प्रश्ने सङ्कल्पनानादित्युत्तरं, किमर्थमित्यत्र तु, प्रय. पार्थमिति । इच्छाविशेषः, कुर्यामित्याकारः । स्वभावतः, सुखशान. स्य स्थविषयविषयकेच्छाजनकस्वभावत्वावित्यर्थः । औपाधिकः, तत्साधनताशानअन्य इत्यर्थः । सङ्कल्पस्तु न फलं न वा तत्साधन. मिति नेच्छाविषयः न च सङ्कल्पशानात् फलसाधन एवेच्छा, शान• स्य स्यसमानविषयकेच्छाजनकत्वनियमादिति भाषः । तत्साधन. त्यादेवेति । परम्परया फलसाधनत्वज्ञानादेयेत्यर्थः । तीति । तथा घेएसाधनतैव विधिः स्यान सङ्कल्पः, तेन रूपेणाप्रवर्तकत्यादिति भावः। यहा सङ्कपदिति विवृणोति । तहाँति । एवं लाघवादिष्टसाध. नतैय विधिः, सङ्कल्पस्य तु तत्सदीर्णत्वादित्यर्थः। अपि च । सङ्कल्पज्ञानात् यदि प्रयलो जाये- त तथापि सङ्कल्पस्य कुतोजन्म किमर्थश्च ? सङ्क- ल्पज्ञानादेव, प्रयत्नार्थवेति चेत् । नन्विच्छाविशेषः सङ्कल्पः स तावत् सुखे स्वभावतः, तत्साधने चौपा. धिकः, सङ्कल्पविषयस्तु कथम् ? तत्साधनत्वादेवेति चेत् । तर्हि तत्साधनत्वज्ञानात् न तु सङ्कल्पस्वरूप. ज्ञानाद्भवितुमर्हतीति । अन्यथेष्टसाघनताज्ञानमप्पन र्थकमापयेत । तस्मात्, सङ्कल्पः प्रवर्तक इत्यभ्युपे. पते,किन्तु सत्तामात्रेण न तु ज्ञात इति नासो विधि। जानश्चविपयोपहारेणैव व्यवहारयतीति तविषयएवा- पशिष्यते इति कर्तृधर्मव्युदासः॥ ।

·. समका न्यायकुसुमाञ्जली यदिच नैयं,तदा भोजनादाविष्टसाधनताशानमिच्छोत्पादकं न स्या- दित्याह । अन्यथेति । सङ्कल्पस्याप्रवर्तकत्ये शास्त्रविरोधपरिहरति । तस्मादिति। तर्हि शानमेव कर्तृधमाविधिरस्त्यित्यत आह ।मानश्चति। तद्विषयपव, ज्ञानविषयएय । विधिरिन्यनुपज्यते । यदि हि विषय विशेषनवच्छिन्नं शानं प्रयतयेत्, सर्वत्र प्रवृत्तिमसहः । तदयच्छिण- स्य च तस्य तथात्ये यं विपयमुपनयत्तत् प्रवर्तकं स एयायॉविधि- रिति कृतिहेतुचिकीर्षाकारणशानविषयोविधिरित्यर्थः। क्रियते इति व्युत्पत्य कर्मपदेन यदि फलं स्थगांधुच्यते, तस्व घ कार्यत्वं सात्वा प्रवर्तते, तदा मनुपायेऽपि प्रवतेत्याह-- अस्तु तर्हि कर्मधर्मः । नेत्युच्यते, अतिमसान्न फलं नापूर्व तत्त्यहानितः ॥ तदलामान कार्यञ्च न मियाऽप्यप्रवृत्तितः ॥१२॥ कर्म हि फलं वा स्यात्, तत्कारणमपूर्व वा, तत्कारणं क्रिया या ? न प्रथमः फलेच्छायाः प्रवृत्ति प्रत्यहेतुत्यात्, अतिप्रसङ्गादित्युक्तत्यात् । न दिती. योऽव्युत्पत्तेः । लिडो हि प्रवृत्तिनिमित्तमपूर्वस्वं पा स्यात्, कार्यत्वं या स्यात, उभयं या?नप्रथमः । शब्द प्रवृत्तिनिमित्तस्यापूर्वत्यस्य प्रमाणान्तरादयगता पत्यव्याघातात् । अनयगतायव्युत्पत्तेः। संयन्धिनी ऽनयगमे संपन्यस्य प्रत्येतुमशक्पत्यात्। ततएयायग तापितरतराप्रपदापात् । न च गन्धयत्येनोपनीतायां पृथिव्यांधिधीशन्द यत् पूर्ये प्रवर्तते लिहिति युक्तम् ।तम्रोमपोरपिप्र. सीयमानत्येन सन्देह कल्पनागौरयपुरस्कारेण पृधिपी स्यएयसनातियिनान्तरुपपत्तेः।न त्वना स्पादमत् । कार्यत्यमुपलक्षणीकृत्य तापदेगा लि. त्यप्रतीनिः।

·पञ्चमः स्तवकः ।। ङ्प्रवृत्ता । तदुपलक्षितश्च यागोवा यत्नोवाऽन्यो वा शब्देतरप्रमाणगोचरोनाधिकारीिविशेषणस्वर्गसाधन- समर्थः । न चाकाम्यफले कामी नियोक्तुं शक्यते । ततोऽन्यदेवालौकिकं किश्चिदनेनोपलक्ष्यते, यो लि- डादिप्रवृत्तिगोचर इति किमनुपपन्नमिति चेत् । उप- लक्षणं हि स्मरणमनुमानं घा । उभयमप्यनवगतसं- धन्धेनाशक्यम् । न हि संस्कारवन्मनोवददृष्टवडा कार्यत्वमपूर्वत्वमुपलक्षयति, ज्ञानापेक्षणात् । ततो हस्तीय हस्तिपकं, धूमइव धूमध्यजं, तत्संबन्धज्ञाना- टुपलक्षयेत्, न त्वन्यथा। अतिप्रसङ्गादिति ॥ यथापूर्वस्य कार्यत्वं झात्या प्रवर्तते, तदा शम्दानुभवात् पूर्व तदुपस्थितं न पा? याये थपूर्णत्वव्याघातः, तस्य शब्दानुभवकवेद्यस्यादित्यर्थः । अन्त्ये, कथं शक्तिग्रह इति भावः । ननु कार्यत्वेनोपलक्षिते अपूर्व कार्यत्वेनैव रूपेण शक्तिग्रहः, कार्य- त्यविशिष्टाञ्चोपस्थितमेवेत्याह । तदुलामादिति । उपलक्ष्यस्यान्यत्र मानान्तरसिद्धत्यादत्रापि तथात्ये अपूर्वत्यहानिरन्यथा तु वदलाम इत्यर्थः। यद्वा, कायंत्यविशिष्टे कार्य धीमणि शक्तिप्रह, वाक्यार्थानुभ- भवदशायामयोग्यतया घटादौ निरस्ते च तदतिरिक्तापूर्ध्व लाभ स्यादित्यत आह । तदलामादिति । तथापि नित्यनिषेधापूर्वयोरला- भः स्यादित्यर्थः । न क्रियाऽपीति । क्रियायाः कार्यत्वज्ञानात् न प्रवृत्तिरनिष्टसाधनत्वादित्यर्थः । तत्कारणमपूर्वकारणम् । फलेच्छाया इति । स्वर्गादेः कार्या जानन्नपि उपायशानं विना प्रवर्त्तते । कथं वाऽन्यज्ञानादन्यन साधने प्रवृत्तिः । यदि च साध्यसाधनभायो नियामको, तदा प्रमादसाधने म प्रपत्तेत्यर्थः। प्रमाणान्तरादिति । शब्देतरप्रमाणागोचरत्वस्यापूर्वस्य त्यया- ·१०८ सपकाचे न्यायकृमृमानली ऽभ्युपगमादित्यर्थः । थनवगवापिति । मानान्तरान्डतिमहविषया- नुपस्थिती तदसम्भवादित्यर्थः । ततरति । लिल्पदादेवत्पर्यः। इतरेति । लिङः शकिग्रहे ततोऽर्वोपस्थितिस्तदुपस्थिती व तत्र शक्तिप्रहइत्यर्थः । तत्रेति । पृथिवीत्वगन्धयाययोः प्रत्यक्षतः सिद्धा तदन्यतरत्र प्रतिनिमित्तत्यसंशये गन्धपत्यस्योपाधित्वन सचण्ड स्यात् पृथिवीत्वस्य च जातित्वेनापण्डस्यात् तत्रैव शक्तिः कल्प्यते. प्रकृते त्वपूर्यत्वाप्रतीती न तथेत्यर्थः। कार्यात्वमिति । वृद्धव्यवहारात्पद्यमानीयालः आरमन्यधगर्न प्रतिहेर्नु काय्यत्यं लिडमयधारयति । ततः काग्यशकं लिङ्पदं स्वर्गकामायोग्यतया यागस्यगंयोः कार्यत्वं त्यक्ता स्वर्गसाधनता' योग्यं तन्मभ्ययतिकार्यत्योपलक्षिठमपूर्वत्यमनुभाषयिप्यतीत्यर्थः । उपलक्षणं हीति । यथा गापदं स्वार्थान्ययानुपपत्या स्यसम्ब धितया प्रतीतचरं तीरं स्मारयति, यथा या व्याप्यं व्यापकतयाऽव गतमनुमापयति, न तद्वदपूर्वमतीतचरत्वेन सम्बन्धितया व्यापक तया धा ऽनवगतं कार्य्यत्वं स्मारयितुमनुमापयितुं धाडलमित्यर्थः। न च यया संस्कारादिरशातपप स्मृत्यादि जनयति, एवं कार्यत्व- मशातमेयापूर्व प्रापयति, सम्बन्धित्वव्याप्यत्वाभ्यां भातस्यैष शाप कत्यादित्याह । न हीति । तत्सम्यन्धेति । अपूण सम्यानहानादि त्ययः । एयञ्च प्रागुतन्यायसम्पादनमपि अफलं, सर्वथास्थान तीततया तत्र शक्तिप्रहाशक्यत्वादित्याह सथाच न्यायसम्पादनाऽप्परण्ये मदितम् । नहि युक्तिसहस्रैरप्यायदिते सतिग्रहोऽपिदितसङ्गातिया- शब्दः प्रवर्त्तते इति । एतेन भेदाग्रहात् क्रियाका व्युत्पत्तिरिति निरस्तम् । न घज्ञात भेदाग्रहोव्यव- हाराङ्गम्, अतिप्रसङ्गात् । फिनापूर्वत्वे प्रवृत्तिनिमित्तं कल्प्यमाने लौकिकी सिडनर्षिका प्रसज्यत । तत्रोपलक्षणीयाभावात । तत्र फार्पमेय प्रतिनिमित्तमिति यदि, प्रकृतऽपि सधैया ·पञ्चमः स्तयकः।५1 स्तु क्लप्तत्वात् सम्मवाचति ॥ अस्तु तर्हि तदेव प्रवृत्तिनिमित्त, तर्कसम्पादनया- त्वपूर्वव्यक्तिलाम इति चेत् । न । नित्यनिपेघापूर्व- योरलाभप्रसङ्गात् । न चास्मिन् पक्षे एकत्र निर्णीतेन शास्त्रार्थनान्यच तथैव व्यवहार इति सम्भवति ।। कार्यत्वस्यैव प्रवृत्तिनिमित्तत्वेन निर्णीतत्वात्, न त्व- पूर्वत्वस्प । न्यायसम्पादनायाश्च तत्रासम्भवात् । फलानुगुण्येन हि व्यक्तिविशेपोलभ्यते । न च तत् . तत्र श्रूयते । न चाश्रुतमपि कल्पयितुं शक्यते । यी- जाभावात् । तथाचति । स्थापि कार्यत्यमेय लिङः प्रवृत्तिनिमित्तं, क्रिया. रुपकाये तु मैदानहालिङः प्रवृत्तिरित्यप्यतएवापास्तं, शातेनैव सह मेदामहस्य प्रवर्चकत्यादित्याह । एतेनेति । किञ्चेति । पर्वतेत्यादी क्रियायायोग्यत्वेन त्यागामायातायाकार्यत्वमेव लिपदात् प्रतीय ते इत्यपूर्वस्यस्य तत्प्रवृत्तिनिमित्तत्वे तदानर्थक्यं स्यादित्यर्थः । प्रह- तेऽपीति । तच क्रियासाधारणमिति नापूर्वव्यक्तिलाम इति मापः मनु कार्य धर्मिणि कार्यत्वेन रूपेण घटादावेव शक्तिप्रहः सम्भ- पति । कार्यत्यश-मानान्तरोपस्थितमेषातोऽन्यितामिधानदशायां स्वर्गकामायोग्यतया घरादिकं तिरस्कृत्य क्रियातोऽन्यत् स्थायि स्वर्गसाधनतायोग्यं लिडा योध्यते । न चान्यत्र शक्तिमहोऽन्यच्च शम्देन योभ्यते इति न स्यादिति घाच्यम् । येन रूपेण शम्दादनुभ- घः तेन शक्तिप्रहस्य हेतुत्वात् । तथाच कार्यत्वेन.रूपेण घटादी पातिप्रहे योग्यतादिसहकारियशादप्रतीतं धय॑न्तरं लिटानुभाव्य- ते। न च स्मृतानां पदार्थानां योग्यतादिसाचिव्याच्छन्देनान्ययो योज्यते, न चापूर्व स्मृतिगोयर इति वाच्यम् । शक्किमहपदार्थस्मर- पवाक्यानुमवादीनां समानप्रकारत्यैनैव कार्यकारणमाघात्। लाय- वादावश्यकरवाच । न च क्वचित् सहचारमात्रेणान्ययप्रतियोगिन एव स्मृनिरन्वययोमे हेतुः, गौरपात् । प्रकृतेपि कार्यशक्का लिडिति ·मैवम् । कार्यरममावतस्प लिड्पदस्थापूर्यटक्षयययोपपत्ती सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली शक्तिमहात् कार्यमिति ततः स्मृतिः, यागविषयक कार्यमित्यतुमव इति क्रमेण तेषां समानप्रकारकत्वमस्त्येवेत्यभिसन्धायाह- अस्विति ॥ यदि कार्यत्वेन क्रियासाधारण्येन लिडः शक्तिमहः, स्वर्गकामायोग्यतया च क्रियानिरासः, तदा महरहः सन्ध्यामुपासी- त न कल भक्षयेदित्यत्र नित्यनिषेधापूर्वयोरलामः 1 न हि तत्रा योग्यतया क्रिया त्यक्तुं शक्यते, फलाश्रयणेन न्यायसम्पादनानव- फाशादित्याह । नित्येति । अस्मिन् पक्षे कार्यत्वप्रवृत्तिनिमिचता पक्षे । न्यायेति । न घपूर्वत्वेन शक्तिरपि तु कार्यत्वेन कार्य धर्मिणि, क्रिया च तथा भवत्येवेति न तद्भिग्नं लिंडा योध्येतेत्यर्थः। ननु न लोके कार्य धर्मिणि शक्तिः कल्पिता, किन्त्वनन्यलभ्ये कृतिरूपे कार्यत्वमात्रे । धर्मिणः पाकादेधातोरेवोपस्थितिसम्भवात् । क्रियाकार्यत्यस्य चान्यितामिधानलभ्यत्यात् । तथाच धर्मिणि . तिर्वेद एव कल्प्या । सा च क्रियानिरासेने कियाया अन्वययो. ग्यत्वे धमिणि शक्तिप्रहस्यादाक्यत्वात् । तस्मादयोग्यतया क्रिया निरस्तायां धर्मिणि शक्तिग्रहकाले वस्तुतो यत्क्रियाभिन्न कार्य, तत्र शक्तिः । तथाच नित्यनिपघयोरपि तदवोपासनाद्यन्वययोग्यं लिडा. ऽभिधीयते, फ्लमत्यात् । न तु क्रियान्वययोग्य कार्यत्यमा, लक्ष णाप्रसमात् । धर्मिणि बाधकामावाश्च । अत एव क्रियाकार्यत्वे लो. किकी लिङ् लाक्षणिकी । उक्तरीत्या क्रियानिरासेनैव घेद धर्मिणि शक्तिकल्पनात् । लौकिकानां तत्र तात्पयांसम्भवात् । क्रियासाधा रणशक्तावपि लोके लिङ् लाक्षणिकी। पतेत्यादी पाककार्यताशाने. ऽपि लाघवात् कार्यत्ये लिडस्नात्पर्यम् । न तु धर्मिण्यपि, धातुल भ्यत्वात् । तथाच तृतीयाया करणक्यवत् कार्य कार्यत्वञ्च न स्व. तन्त्रं शक्यं, किन्तु विशिष्टम् । विशिष्टाच विशेषणमन्यदेघेति का यंत्ये लक्षणाान चानुपपत्त्या कायंत्यविशिष्टोपस्थितावपि घम्यराम- पहाय क्रियायाः कार्यत्यान्वयोपपत्तौ किमुपस्थित्यन्तरार्थ लक्षण पति पाय्यम् । यत इतरधमिगतत्येनोपस्थितस्य कार्यत्वस्य न धन्तराकाहाऽस्ति, येन तदितरधर्यन्वयो शायेत । तपाच स्व. तन्त्रकार्यत्योपस्थितये लक्षणा युक्ता । तत्र शकी मानामावात् । न चापूर्ण शक्यकार्यत्वसम्पन्धितया न - ·पश्वमः स्तवकः।५। मातमिति न तय लक्षणेति युक्तम् । यथा हि शक्तिपक्षे कार्यत्वेन रूपेण घटादायेव लिङः शक्तिमहः, कार्यमिति ततः स्मृतिश्चानुभव पशायां च योग्यतावशात् घटादिकं विहायापूर्व भासते, तथा लक्ष- पायामपि लियाच्यं कार्यत्वं कार्यधादिसम्बन्धितया प्रांत कार्य घटादि स्मारयतु, योग्यतावशाधापूर्वनुमभये भासताम् । कार्यस्मर- नहि अन्विताभिधानोपयोगि न त्यपूर्वस्मरणम् । तच्च पदेन पदार्थेन पेति न कश्चिद्विशेषः । न च लिडोलाक्षणिकन्येनापूर्वाननुभवमसार, लाक्षणिकपदस्याननुभावकत्वादिति युकम् । त्यग्नये इनरान्वितस्या- धशक्तस्य यजिपदस्यैवेतरदपूर्वमादायानुभावकत्वात् । अन्यथा तीरादरप्यननुभवापत्तिः। अयेतरोपलक्षितस्यार्थान्थयमा पदानां शक्तिर्न तु इतरत्रापि । गौरवात् । पदान्तरलभ्यत्याच । न च तीरादिप्रतियन्धिः, तत्र हि . तीरोपलक्षिनान्वयशलिस्वार्यान्वयानुमायकवं यसतीत्यादिपदस्य । तोरस्य तु संस्कारादुपस्थितिः । प्रहते चापूर्वस्य संस्काराविषय । स्वादिति चेत् । न । मचा मोशन्तीत्या मशस्थाः पुरुषाः क्रोशन्ती. त्यवगयते । न च मञ्चस्थः पुरुषः प्रागनुभूतों येन तीरामिव संस्का. रादुपतिष्ठेत् । न चापूर्वः पुरुषविशेपो न भासते इति वाच्यम् । गृहः प्रयेशानन्तरं मयं यया पूर्यमत्रात एय मञ्चाः कोरान्तीति शन्दात् कोशनकर्तृतयाऽवगत इत्यनुमवात् । तस्मादनन्यगतिकतयेतरान्यि तस्वार्थयोधकत्तमभ्युपेयम् । अथैवं सति यजिपदेन स्वर्गकामकार्यविषयो याग इत्युनुभयो- जन्येत । लक्षणायामितरपदस्प लक्षणीयविशेषणस्वार्थविशेष्य. कानुमयजनकस्यात् । न चैतादृशोबोध आकाशित इति चेत् । न । स्वर्गकामकार्यविषयो याग इत्यनुभवेऽपि स्वर्गकामकार्ययोल्यय. प्रकारत्वेनापूर्वलामात् । तादृशशब्दानुभवानन्तरमर्याद्यागविषयक कार्यमित्योपादानिकोधात् प्रत्युपपनेच ! अस्तु घा लाक्षणिकम- पि पदमनुमावकम् । तच द्वितीयाध्यायप्रकाशे प्रपञ्चितमस्मामिरि- तिनेह प्रतन्यते। किचन का घटादी लिङः शक्तिप्रहः । स्वर्गकामायोग्यतया शक्तिप्रहकाले क्रियानिरासयत् यायान्ययानुपपत्त्या घटादिनिराल. स्यापि सम्मयात् । तत्र यागविषयकत्यस्य याधात् । भन्यथाऽन्यि- .

·1 ११२ सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली ताभिधानकालेऽपि तनियसानुपपत्तेः । न च शक्तिग्रहकाले यागा म्ययानुपपत्तरप्रतिसन्धानं, किन्तु स्वर्गकामान्ययानुपपत्तिमा प्रति सन्धीयते इति युक्तम् । प्रत्ययस्यान्तरङ्गप्रकृत्यर्थान्वयं घोघयत एवेतरान्वययोधकत्यमिति तदन्वयानुपपत्तिप्रतिसन्धानस्यैव प्राय- मिकत्वात् । पुरुषदोषादप्रतिसन्धानेऽपि शक्तिमहस्य भ्रमत्वापः। घटादेरशम्यत्वात् । घटादीनामानन्त्येऽपि पृथिवीत्यादिनाऽविता- मिधानकालयनिरासोपपत्तः । एवच प्रचरत्कार्यनिरासे व कार्य- धर्मिणि शकिप्रहः । एतेन, लिड्पदमेकत्रोचारणे स्थायिकार्यस्वर्गजनकत्वादीनां शाने शक्तमिति व्युत्पत्तिः । स्थायिज्ञानादिकञ्चोपस्थितमेव । मतो. लिपदेनकत्रोचारणे योग्यतादिवशाद् यागविषयकं स्थायि स्वर्ग: जनके कार्यमित्येकं ज्ञानमनुभयरूपं प्रचवस्तुविलक्षणविषयं क्रिय ते । न चैवं नानार्थवदेकैकशाने शक्तिमहादेककविपयोऽनुभवोभषेव, न समुदितविषय इति वाच्यम् । शक्तिमहकाले एकत्रोच्चारणे इति विशेषणमहिम्ना तत्सम्भवात् । नानार्थे तु प्रमाणाभाषेन गारण शाक्तिमहे तस्याप्रवेशात् । तथाप्यमीयां सम्हालम्बनापचिर्न तु मि. थोवैशिष्टयशानमिति न घाच्यम् । साफाधर्मर्मिणोरेकं शानमेष हि विशिष्टज्ञानम् । इत्यमेवालौकिकार्येषु स्वर्गादिपदेषु शकिप्रह इत्यपास्तम्। स्थायिनां घटादीनां निरासात् । धर्ममाने व शक्तिहस्य प्रा. तेऽनुपयोगात् । किच, तेपु समुदितेपु न शक्तिप्रहः, प्रथमं समुदा पस्यैकसानाविषयत्यात् । विषयत्ये या पूर्वमेव विशिष्टस्य सर अपूर्वत्वप्पाघातः । एकसानविषयकसाकारधर्मर्मिणोरेय विशिष्ट स्यात् । नापि प्रत्येकम् । तथाहि । लिङ्पदास् स्मरणप्रयं यजिपदार यागस्मरणम् । न य चतुर्णां तेषां योगपद्यमस्ति । न च प्रत्येकंश. क्तिप्रहेपि समुदितयिषयमेकं स्मरणं लिपदादिति याच्यम् । समुदायस्य पूर्वमननुभयात् । किञ्च, एकमेव स्मरणं यदि साकार धर्मधर्मिविषयक, सांपूर्यत्वक्षतिः। तकसानारूदयोः साकाहधर्म: धर्मिणोरेप यिशिरल्यादित्यस्मपितृचरणाः। नयिभ्यनिम्म्पायन नित्यापि फलंकल्पयिष्यते इत्यत आई ·पञ्चमः स्तवफा , तद्धि विध्यन्यथाऽनुपपत्या कल्प्येत, कार्यत्वप्र- त्यपान्यथाऽनुपपत्त्या वा, लोकवत् । न प्रथमः । भ. पतां दर्शने तस्योपेयरूपत्वात् । यतः श्रुतस्वर्गफलत्वे- ऽपि साध्यविवृद्धिरुच्यते । न द्वितीयः । शब्दवलेन त. त्प्रत्यये तनपेक्षणात्। लोके हि तत्मत्यय इष्टाभ्युपाय- ताऽधीनो न तु घेदेइत्यभ्युपगमात् ।अन्यथेष्टाभ्युपाय- तैव प्रथमं वेदादवगन्तव्या ! प्रमाणान्तराभावात् । त- तः कार्यतेत्यानुमानिकोविधिः स्यात्, न शान्दः । आनुमानिकं फलमस्तु, यत्कर्तव्यं तदिष्टाभ्युपा- यइति व्यासरित्यपि न युक्तम् । सुखेन व्यभिचारा- त् । अन्यत्वे सतीति चेत् । न । दुःखाभावेन व्पभि- चारात् । फलं विहायेति चेत् । तदेव किमुक्तं स्यात् । इष्ट स्वभावत इति चेत् । तर्हि ततोऽन्पदनिष्टं स्यात्, तच कर्त्तव्यमिति व्याघातः । तत्साधनमिति चेत् । तत्साधनत्वे सतीति साध्याविशिष्टं विशेषणम् । स्व- भावतोनेदमिष्टं कर्त्तव्यश्च, ततो नूनमिष्टसाधनमिति साधनार्थ इति चेत् । न | स्वभावतोनेदमिष्टमित्यसि- द्धः। अनन्योद्देशप्रवृत्तकृतिव्याप्सत्यात । अन्यथा तद- सिद्धेः । ततोव्याघातादन्यतरापाय इति । अस्तु नित्यनिषेधापूर्वयोरलाभः, किं नश्छिन्न- मिति चेत् । किं नश्छिन्नं, यदा कामाधिकारेऽपि तद- लाभः । न हि लिङा कार्य स्वर्गसाधनमुक्तम् । नापि स्वर्गकामपदसमभिव्याहारान्यथाऽनुपपत्या तल्लब्ध, ब्राह्मणत्वादिवदधिकार्यवच्छेदमात्रेणैवोपपत्तेः । न चेदमनुमान; यस्य यदिच्छातो यत्कर्त्तव्यं, त.

·समकाश न्यायकुसुमाञ्जली तस्येष्टसाधनमिति । अन्येच्छया स्वाभाविककर्तव्य स्वासिद्धेः । तदिच्छयैव तत्कर्तव्यतायाः सुखेनान- कान्तिकत्वात् । औपाधिककर्तव्यतायाष्टसाधन- त्वमप्रतीत्य प्रत्येतुमशक्यत्वात् ॥ न चेति । त्यन्नये इति रोपः । सथाय तवापासद्धान्त रति भावः। घोजाभावं स्पष्टयति । तद्धीति । तत् फलम् । विधित्वं कार्यत्वम् । तस् फलजनकत्वं विनाऽनुपपन्नं फलं कल्पयतीत्यर्थः । लोकवादति। यथा लोके कार्यत्वं पाकादेरिएसाधनत्यन लिङ्गनानुमायते इति का यंत्यामेरं फलं प्रतीत्येव प्रतीयते, तथा चेदेऽपीत्यर्थः । उपेयरूपत्वा. दिति । वन्नये अपूर्वस्यैव स्वतः काम्यतयाऽनन्योद्देशकृतिव्याप्य त्यादित्यर्थः । तथाच फलजनकत्वं विनाऽपि फलस्येयापूर्वस्य कार्य त्वमुपलभ्यमानं न फलकल्पकमिति भाव । यत इति । यत्रापि स्वर्गः फलं श्रूयते, तत्राप्यपूर्वस्येव भ्यतः प्रयोजनता स्वर्गपर्यन्तं ध्यानोति । न त्यपूर्व स्वर्गसाधनामेति धोः, प्रधानस्य गुणत्वानुपप तेरिति तब दर्शनादित्यर्थः। एतच्च विरोधोद्भावनमात्रम् । वस्तुतोऽपूर्व न स्वतः प्रयोजन लोके तथाऽनवगमात् । घेदेऽपि काम्यस्थले काम्यसाधनस्येवापूर्व- स्य गौणप्रयोजनस्य लिडाऽमिधानम् । काम्यसाधनताशानं विना कामिकार्यत्यस्य योधयितुमाशयत्यात् । न तु स्वतः प्रयोजनत्वेग, वासामर्थ्यादनुपयोगाच्च । प्रवृत्तभीजनादायिय लोककलमकाम्य- साधनताशानात् कार्यतामानावा गौणप्रयोजकत्यनयोपपतेः। अथ नित्ये लोकवेदावगतगीणमुख्यप्रयोजनामा सति लिडेवापूर्वस्य स्वतः प्रयोजनत्यं योधयति, तेन विना प्रवृत्तिपरत्वानियादादिति चेत् । न । निरुपधीच्छाविषयत्व हि स्वतः प्रयोजनत्वमपूर्वस्य लिहा योधनीयं, न चापूर्वस्य तारशेध्याविषयत्वं वचिदपि सिमिति शम्दयलेनेति । यत्र कापताधालक्ष्मिी, तत्र सा लिङ्गमिएसाध- नत्वमपेक्षते, येदे नु कार्यशका लिडेय ता जनयतीति न तसा तपेोतेत्यर्थः । यदि चापूर्ण न स्वतः कामिति तत्रापि सा तरपे- भाया।

·पश्चमः स्तवकः।५। क्षेत, तदेष्टसाधनत्यज्ञापकस्यान्यस्यामावावेदएव तद्योधयेत् । तथाच लोकवल्लिकादेव कार्यताधीसम्भवान लिडस्तत्र शक्तिः क- ल्प्यतेत्या । अन्यथेति । साध्याविशिष्टमिति । इष्टसाधनत्वस्यैव साध्यत्वादित्यर्थः । स्वभावत इति । सोपाधीच्छाविषयत्वे सति फर्तव्यत्वेनापूर्व फलसाधनमित्यनुमेयमित्यर्थः । भसिद्धरिति । त्य. न्मतेऽपूर्वस्यैष स्वतः काम्यतया विशेषणासिद्धो हेतुरित्यर्थः । अ- सिद्धि स्पष्टपति । अन्यथेति । उद्देश्यफलान्तरसद्भावे नित्यनिषेधा. पूर्वत्वासिद्धरित्यर्थः । तत इति । अपूर्वस्य स्वभावत इष्टत्वे न का. न्यसाधनत्वं, तथात्वे वाऽनन्योद्देशप्रवृत्तहतिव्याप्यत्वरूपं स्वभावत इष्टत्वं नेत्येकतरसत्यमन्यतरसत्वविरद्धमित्यर्थः । तदलामोऽपूर्वालामः । किं निरपेक्षा लिडेव स्वर्गसाधनतामाह, येन तत्साधनं स्थिरमपूर्व शब्दयोध्यं, स्वर्गकामपदसममिव्याहता वा ? आये, न होति । तथा सति लौकिकी लिडनार्थका स्यात् । वेदेऽप्यनन्योद्देश्यकृतिव्याप्यत्यरूपस्य कार्यत्यस्य स्वर्गसाधनत्व- विरोधइति भावः। द्वितीयमाशल्यान्यथासिया निराकरोति । नापी- ति । यथा यस्य ब्राह्मण्यमस्ति तस्य कार्यमिति धीः, तथा यस्य स्वर्गकामनाऽस्ति तत्सम्बन्धि कार्यमिति शान्दी धी, न तु स्वर्गा- देशप्रवृत्सतिसाध्यं कामिति । तथाच न स्थायिनो पूर्वस्य लाभ इत्यर्थः। अनुमानादपूर्यलाभोऽस्त्विति मतमाशङ्य निराकरोति । न चेद- मिति । यस्येति । काम्यासाधने कामिनः कर्त्तव्यताशानाभावाद्यास- रित्यर्थः किमन्येच्छया कर्तव्यत्वं, स्वभायतो वा, ? आये, अन्ये- च्छयति । अन्येच्छया कर्त्तव्यत्वेऽनन्योहेगप्रवृत्त कृतिसाध्यत्वं भज्ये- तेत्यर्थः । अन्त्ये, तदिति । ये दूपणान्तरमाह । औपाधिकेति । अत्र स्वाभाविकत्वीपाधिकत्वरूपविशेषाधिवक्षायां कर्त्तव्यत्व. मात्र वियश्यते । तच शब्देनान्येच्छोरेव योध्यते इति पूर्वमनुमानम- दुष्टमेयेत्याह- किमनया विशेपचिन्तया | प्रतीयते तावच्छ- दादन्यदिच्छतोज्यत्कार्यमित्येतावतैवानुमानामिति चेत् । नत्यान्वितमभिधानीयं, योग्यश्चान्वीयते । अ.

·सप्रकाश न्यायकुसुमाञ्जली न्यादच्छतश्चान्यत् कर्तव्यमन्वयायोग्य, तत्कथममि- धीयताम् । ततएव तत्साधनत्वसिद्धिरिति चेत् । एवं तहीष्टसाधनौकासमवायिकर्त्तव्यत्वाभिधानादनु- मानानवकाशः । न चान्विताभिधानेऽपि तत्साघ- नत्वसिद्धिः । अधिकार्यवच्छेदमात्रेणाप्यन्वययोग्य. तोपपत्तेः। न च कार्यत्वमपूर्व सम्भवति। तद्धि कृतिव्याप्य- ता चेत्, बीहादिष्वेव। सिद्धत्वात् ।कृतिफलत्वाचेत्, पागस्यैव। ततस्तस्यैवाहत्योत्पत्तेः । कृत्युद्देश्यता चेत्, स्वर्गस्यैया निसर्गसुन्दरत्यात्। न त्वपूर्वस्य । तद्विपरी- तत्वात् । स्तनपानादियदौपाधीकीति चेत् । साऽपि यागस्यैव । स्वर्गस्य साध्यत्यस्थिती यागस्यैव साधन. त्येनान्ययात् । कालव्यवधानान्नैतनिहतीति चेत् यथा निर्य- हति, श्रृतानुरोधेन तथा कल्प्यताम् । व्यापारबारा कथाश्चित् स्यात् । न तु भिन्नकालयोापारव्यापा- रिभायः । कारणत्वञ्च व्यापारेण युज्यते । अव्यवधा- नेनपूर्वकालनियमश्च तत्त्वम् । अन्यथाऽतिप्रसङ्गादि ति चेत् । न । पूर्वभावनियममात्रस्य कारणत्यात् । कार्यानुगुणावान्तरकार्यस्यैव व्यापारत्वात् । कृषि चिकित्सादौ यहुलं तथा व्यवहारान् । लाक्षणिको. साविति चेत् । न । मुख्यार्थत्वे विरोधाभावात् ॥ किमनयेति ॥ इएसाधनताऽभिधान पिनाऽन्यदिच्छतोऽन्यत् कर्तव्यमयोयतया नान्तुमईतीत्याह । नयिति । काम्यमिन्नस्य कामिकार्यस्य काग्यसाधनस्थयात्यययोग्यत्यादित्यर्थः । तत एप- - ·पश्चमः स्तवकः । ५ ति । शब्दादेवेष्टसाधनत्यासिद्धिरित्यर्थः । यस्तु या अन्यदिच्छतोऽन्यत् कर्तव्यमन्वययोग्य,तथापि नेष्टसा- धनत्वमनुमातुं शक्यते, ब्राह्मणत्वस्येव स्वर्गकामस्वस्याधिकारिता- घच्छेदकत्वनाप्यन्यययोग्यतोपपत्तेरित्याह । न चान्वितेति । वस्तुतः तवापूर्वस्यैव स्वतः काम्यसाधनत्यं विरुधमिति भावः । कार्यत्वमपूर्वस्य विकल्प्य निराकरोति । न चेति । तद्धीति । कृतिजन्यव्यापाराश्रयत्वमित्यर्थः । न घसिद्धस्य व्यापारमागित्वमि- ति भावः। कृतिफलत्वं कृत्यनन्तरभावित्यमिति भावः । कृत्युद्देश्य- त्वमजन्योद्देशकातिव्याप्यत्वमित्यर्थः । तद्विपरीतत्वादिति। सुखदुः- खाभावयोरेव स्वत, काम्यत्वादित्यर्थः । न च लिडैव तद्बाध्यते, वस्तुसतएव योध्यत्वात् । न चावंस्य निरूपाधीच्छाविषयत्यम- स्ति, यलिडा योध्येतेत्युक्तमिति भावः । साऽपीति औपाधिकीयसा. धनता यागस्य स्वर्गसाधनतयाऽस्तीति रुतिसाध्यत्वमप्यौपाधिक- मिति तत्परित्यागे नापूर्वसिद्धिरित्यर्थः । थागस्यागुतरविनाशित्वात् स्वर्गस्य च कालान्तरभावत्वात् यागस्य स्वर्गसाधनत्वं न सम्भवतीत्याह । कालेति । यागस्य प्रती- तस्वर्गसाधनताऽन्यथानुपपत्त्या फलसमयपर्यन्तस्थायी व्यापारः क- रूप्यते इत्याह । यथेति । ननु साधनतामतीतिरेव योग्यताशानाभावान्न सम्भवति । यथा- हि । स्वर्गसाधनताशानं यागस्य भवत्साक्षात्साधनताविषयकं भवेत् परम्परासाधनताविषयकं वा, एतदुभयोदासीनसाधनताविषयक वा? नायः, आशुतरविनाशित्वेन क्रियायाः कालान्तरमाथिस्वर्गा- व्यवहितपूर्वसमयावृत्तित्त्वात् । न द्वितीयः, परम्पराघटकस्यानुप- स्थितेः। अथास्तु तृतीयः । तथाहि । साक्षात्परम्परोदासीनसाधनतामा यागस्य स्वगै प्रति नायोग्यम् । न च साक्षात्परम्पराविशेपद्वयं विना सामान्यं नास्त्येवेति वाच्यम् । साक्षात्परम्पराभ्यां विशेषणा- नुपपत्तेः । न च विशेषद्धययाधे सामन्यमणि थाधितं, परम्पगसाधन- रयस्यावाधनात् । बाधो हि विपरीतनमा । न च स्वर्ग यागोन पर- म्परासायनमिति प्रमा नास्ति । न च योग्यानुपलभ्या परम्पराघट- फयाधः, संस्कारयदयोग्यस्यापि तस्य सम्भवात् । अन्यथा याच्ये - ·न चघट समगाशे न्यायकुसुमाञ्जली प्यपूर्व क्रिया कामिका- न स्यात्, काम्यासाधनस्यात् । न हि य दयोग्य तत्पश्चाद् योग्यम् । तस्मात् स्वर्गसाधन याग इति सामान्य त परम्परासाधनत्यमनुलिस्य यस्तुगत्या परम्परासाधनविषयक ज्ञानमुत्पद्यमान नायोग्यतया परिभवितु सत्यमिति । मैवम् । तथाहि । स्वर्ग प्रति यागो न साक्षात्साधनमिति शाना नन्तर स्वर्गसाधन याग इति सामान्यज्ञान भवत् परम्परासाधनता प्रकारक स्यात् । एकविशेषराधे शान्दज्ञानस्य तदितरविशेषप्रकार कत्वनियमात् । यथा छिद्रवाधे घटपदजन्य घटज्ञान छिद्रेतरत्वप्रका रकम् । न च परम्पराघटकानुपस्थित्या प्रकृते तथा घटते । तन्न । पताशनियमे मानाभावात् । न हि छिद्रवाधान्तर घठ पदेन छिदेतरत्वेन ज्ञान जन्यते, किन्तु योग्यतया छिद विहाय यव स्तुगत्या छिद्रतरत् तस्य घटत्वेन ज्ञानम् । न च छिद्रतरत्वेन ज्ञान सम्भवत्यपि, तस्याशक्यत्वेन घटपदादुपस्थित्यभायात् पदात्तथैवानुभव आनुभविकत्वेनोभयसिद्ध, येन लक्षणयाऽपि तथा निर्वायेत । न च लक्षणाऽपि सा हि जहत्स्वार्था, अजहत् । स्यार्थी था' नाद्या, घटाननुभवप्रसङ्गात् । नान्त्या, शक्यलक्ष्यसाधारणैका पाभावात् । एव सर्वत्र सामान्यशब्दस्य विशेपरत्वे द्रष्टव्यम् । अथ छिद्रेतरतया योग्यतायधारणेन शब्दानुभवात् पूर्व नियमे नोपस्थिति सस्कारादेव । न च विभक्तीना प्रकृत्यानुगतस्वार्था न्वययोधकत्वम्युत्पत्तेस्तत्र विभक्त्यर्थानान्वीयेतेति वाच्यम् । पर त्यर्थोहि प्रकृतिप्रतिपाद्य , स च प्रकृतेऽप्यस्ति । अन्यथा पाचकमा नयेत्यन पाक्करि विभक्त्यर्थर्मताऽन्ययानुपपत्ति, तस्याशक्य त्वात । तथा च सस्कारोपस्थित छिद्रेतरत्वमादाय शान्दान्यययोध स्यात् । मैयम् । शब्दानुपस्थितस्य शब्देनान्वयघोधाजननात् । एतश शादी ह्याकाला शन्देनैव पूर्यते इत्युपपादयद्भिरस्माभिर्माणादि सूखे प्रपञ्चितमिति नेहोपपाद्यते । सस्कारस्थानियतोद्योधतया नियमेन तदुपस्थितरेभावाच्च । पल्स्योभयासिद्धतया तद्वरेनापि नियतोपस्थितेरभावात् । तथापि सामा यमानस्य विशेषमाननियत त्या विशेषाभाने पथ सामान्य भासते इति चेत् । न । परम्परा साधनत्यस्य परम्पराघटकानुपस्थित्यामानेऽपि वस्तुत परम्परा ·पञ्चमः स्तवकः।५।- - . साधनस्य भानात्। ननु काम्यादन्यत् काम्याध्यवाहितसाधनतयाऽयगतमेय कत्त. व्यतया चेति । न च यागस्य स्वर्गाव्यवहितसाधनता सम्भवति । न च तृप्तिकामस्य पाके प्रवृत्तव्यभिचारः, मोदनकामस्य तत्र प्रवृत्तेः। तृप्तिकामना न तृप्तिप्ताधगतत्साधनपरम्पराकामनोपयोगिनो, न तु साक्षात् । अन्यथा साधनसाधने प्रवृत्यभावापत्तेः । मैवम् । काम्यसायनत्यमानस्यैव प्रवर्तकस्थान, लाघवात् । न च सृषिकामस्य सिद्धोदनस्य पार्क प्रवृत्तिप्रसनः। गुरुपायत्वात् । 'टोत्पत्यनान्तर्रायकदुःखजनकत्वज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्त्याच्च । त. स्मात् प्रतीता स्वांसाधनता व्यापारं विनाऽनुपपद्यमाना व्यापार- मपूर्व कल्पयति । ननु व्यापारण तन्निवाहोन तजगनात् , उत्तरवर्तित्वेन व्यापा. रस्य तत्रासामयात् । म झापनात, लिडेय तज्ज्ञापनात् । न च चि. रध्वस्तं कारण व्यापारव्याप्तं, विपक्षे वाधकाभावात् । प्रायश्चित्तस्य च फलप्रतियन्धकत्यं स्यात् । तस्मात् पापान्मुच्यते इति फलश्रवण; स्य च निपिद्धक्रियातः फलमागो न भवतीत्यर्थः । न च मुख्य बाध- कामावा, उपस्थितत्वेन घिहितनिपिद्धक्रियायामेव धर्माधर्मशति- ग्रहस्य बाधकत्यात् । मैवम् । घिरध्वस्तस्य व्यापारसस्वे कारणत्वमिति निरूपाध्यन्व- यव्यतिरेकाम्यां व्याप्त्यवधारणात् । न चाप्रयोजकत्वं, यागो यदि- चिरध्यस्तत्वे सति सव्यापाये न स्यात्, स्वर्गसाधनं न स्याटय- दिति विपक्षवाधकात् । न चात्र कारणताप्राहकामाय उपाधिः, तेना- पि समं व्याप्यवधारणेन तस्याप्यापादनात् । तथापि देयताप्रीतिर्यागन्यापारोऽस्तु । न च तत्र मानाभावः, यजिधातोः पूजार्थतया तस्याश्चाराध्यप्रीतिहेतुक्रियात्यात् । तथाच यागस्य देवताप्रीतिसाधनत्वेन कालान्तरमावि स्वर्ग प्रति तद्वारा साधनतोपपत्स्यते । प्रीतेःक्षणिकत्वपि तदनुभवजनितसंस्कारद्वार तत्सम्भवात् । अत्राहुः । देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागेन देवताप्रीतिर्जन्यते इत्यत्र मा. नाभायः यज देवपूजायामिति शाब्दिकस्मृतिः, स्मृतित्यादेव न स्य- तः प्रमाणम् । तन्मूलञ्च मानान्तरं नास्त्यय । न पा स्वर्गस्य प्रीतदे- ·१२० सपकाशे न्यायकुसुमाञ्जली चतासाध्यत्वे मानम् । वस्तुतो लाघवात् कर्तुगतफलावसानिकव्या. पारस्य कल्पनान देवताप्रीतिव्यापारः । न च स्वर्गमागिदेहान्तरमेव तघ्यापारः, प्रलये विच्छेदेऽपि तद्यापारानुवृत्तः । शरीरस्य च कार्य- द्रव्यतया अभावात् । नापि ध्वंसपव तद्यापारः, तस्यानन्त्येऽपि स्व. भावात् सायधिफलजनकत्वमिति वाच्यम् । प्रतियोगिध्वसयोरेक- पाजनकत्वादिति सक्षपः। शङ्कते । व्यापारेति । न च प्रकृते तथेति शेपः । कारणस्यावान्त- रव्यापरयोगः, यागश्च न स्वर्गकरणं, कायऱ्यांव्यवहितप्राक्कालस. वस्य कारणत्वादित्यर्थः। अत्राव्यवहितत्वमतन्त्रं.गौरवात् । अतएव न सहभावेन कारणत्वम् । न च विनश्यदयस्थसमवायिनः कारण- त्यापत्तिः, तावता समवायिकारणस्यैव तथात्वादिति परिहरति । पूर्वभावेति । कार्यति । यजन्य सजन्यजनक, सपय तस्यव्यापार इत्यर्थः । कृपीति । यथा माघमासीयभूकर्पणस्य पाकजपरम्पराव्या पारद्वारा हेमन्तभाविसस्यजनकत्वम् । यथा वा दशमूलीकपायपा- नस्य धातुसाम्यद्वारा भाविज्वरशान्तिजनकत्वमित्यर्थः ।। व्यवहितस्य कारणत्वेऽतिप्रसङ्गमाह - अस्तु तर्हि पुत्रेण हते ब्रह्मणि चिरध्वस्तस्य पि- तुस्तमवान्तरव्यापारीकृत्य कर्तृत्वम् । तथाच लोक- यात्राविप्लव इति चेत् । न । सत्यपि मुते कदाचित्त. दकरणात् तस्मिन्नसत्यपि कदाचित् करणादनिर्वाह कतया तस्य व्यापारत्वायोगात् । यं जनयित्वैव हि यं प्रति यस्य पूर्वभावनिर्वाहः, सएव तं प्रति तस्य व्यापारोनापरः । यथाऽनुभवस्य स्मरणं प्रति संस्का रः। तस्य धन्ययव्यतिरेकानुविधाने सिद्ध तदन्यथा अनुपपत्या संस्कारः कल्प्यते, न त्वन्यथा । तथेहापि । न घेदवं, तवापि ब्रह्मभिदुरशरविमोकसमसमयहत- स्य हन्सृत्वं न स्यात् । स्थाच स्वनियेशनशयानस्य तत्पितुरिति । एतेनोभयं वेति निरस्तम् ।

·पश्वमास्तरकः।५ १२१ अस्तु तर्हि क्रियाधर्म एव कार्यत्वं विधिः। सर्वो- हि कर्तव्यमेतदिति प्रत्येति । ततः कुर्यामिति सङ्क- रूप्य प्रवर्त्तने इति चेत् । न ! कर्तव्यं मयेति कृत्य- ध्यवसायार्थीवा स्यात्, कर्तव्यं मयेत्युचितार्थोवा स्थात् ? तत्र प्रथमः सङ्कल्पान्न भिद्यते । व्यवहितका येसङ्कल्पोहि कर्तव्योमयेति, सन्निहितकार्यसङ्कल्प- स्तु कुर्यामिति । स च न लिङर्थः । सत्तामात्रेण प्र- वर्तनादित्युक्तम् । तदेतत् कर्तव्यतायां जातायां प्रव. ने इति वस्तुस्थितौ भ्रान्तातायामिति गृहीतम् । औचित्यन्तु क्रिपाधर्मः प्रागभाववत्त्वं, तस्मिन सति शक्यत्वं वा, तस्मिन् सति कर्तारं प्रत्युपकार- कत्वं वा ? प्रथमे कुतश्चिदपि न निवर्तेत । द्वितीय दुग्वेऽपि तथाविधे प्रवर्तन । तृतीये तु वक्ष्यते । अस्तु तर्हि करणधर्मः । न । करणं हि शब्दः, तद्धोऽभिधा वा स्यात्, तदाँभावनादिर्वा, तद्ध- भइष्टसाघनता था ? न प्रथमः । असत्त्वादप्रवृत्तेश्च नाभिधाऽपि गरीयसी । बाधकस्य समानत्वात् परिशेपोऽपि दुर्लभः ॥१३॥ अस्स्विति ॥ येन विना यत्कारणत्यं न निव्यहति तस्य स व्यापा- २, न च पितुः कारणत्वं पुत्रं विना न निर्बहतीति न स व्यापार इत्याह । सत्यपीति । तदेय स्पष्टयति । यं जनयित्ववति । यदि च छायंसमानकालस्यैय कारणत्वं, तदा तयाप्यनिष्टमित्याह । न चंदवमिति । उभयं वेति । कार्यत्यमपूयंत्यञ्च लिडः प्रवृत्तिनि- मित्तमित्यर्थः । कृत्यध्यवसायः, कत्यनुकूलच्छा । उचितार्थोऽहाथः । । तत्रैव कृत्यविधानादिति भावः । व्यवहितेति । प्रवृत्त्यपेक्षयेति शेषः । सचेति, उभयरूपांऽपि सङ्कल्पः।

·१२२ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली
तस्याशातस्येव प्रवृत्तिहेतुत्वेन प्रवर्तकशानाविषयत्यादित्यर्थः ।
सङ्कल्पविधिवादिनमुपहसति । तदेतदिति । शक्यत्य, पतिसाथ
स्वमित्यर्थ । कुतश्चिदिति । अनिष्टादपीत्यर्थ । तृतीये इति । इटसा
धनार्थत्वनिरासेनेत्यर्थ । तोऽभिधा वेति । वाफ्यार्थज्ञानानुक्क
ला भायना-शग्दव्यापारादिपदयाच्या अभिधा शब्दधों वा लि.
डर्थ । तदादुर्भपादा।
"अभिघा भायनामाहुरन्यामेव लिडादय ।
अर्थात्मभावना चान्या सर्वाख्यातेषु गम्यते"-इति ।
तदर्थो भावनादिवेत्यय करणमित्यनुपसनीयम् । लिडोभावा
दि प्रयनादि करण, तद्धर्म इएसाधनता घेत्यर्थ ।
पराभिमतशम्दधर्मस्यरूपाभिधाया मानाभायादित्याह । अस
स्यादिति । तत्सत्वेऽपि पदान्तरेण तदुपस्थिती ततोऽपि न प्रवृत्ति
रित्याह । अप्रवृत्तश्चेति । मर्वनान्यन पक्षेषु याधसत्वात् परिशेष
णाभिधा हिडर्थ इत्यपि नास्ति, तनापि वाधकसत्त्यादित्याह ।
सद्गतिप्रतिसन्धानाधिकायां तस्यां प्रमाणाभा-
यात् । अन्यसमवतस्यापूर्ववदन्यव्यापारत्वेनाप्युपप
त्तेः । विपयतयाऽपि च स्वव्यापार प्रति लिगवढेतु
भावाविरोधात् । अधिकत्वेऽपि ततोऽप्रवृत्तः । याला
नां तदापि तद्भागात् । शब्दान्तरेण तत्नायि
णामप्यप्रवृत्तेः।
न च विलक्षणय सा लिडोचिपयः। तलक्षण्यं
प्रतीतं प्रति चेत्, अर्थविशेपोऽपि स्यात् । प्रवृत्तिमा
घं प्रति चेत्, अभिघासमवेत तदिति कुतः ? तत्त
निधानादिति चेत् । न । अनियमात् । अन्यस्य सर्व
स्य निधादिति चेत् । न । प्रवृत्तितुत्वनिषेधस्य
तुल्यत्वात् । तत्सन्निधिनिषेधस्य चाशक्यत्वात् । श.
न्देकवेद्यत्ये घाव्युत्पत्तेः।

·पञ्चमः स्तवकः।५।' प्रवृत्त्यन्यथाऽनुपपत्तिसिद्ध व्युत्पत्तिरित्यपि घा- तिम् । न हि प्रवृत्तिहेतुः कश्चिदस्तीति प्रवर्तते । इष्ट- साधनता तु स्यात् । सर्वो हि मया क्रियमाणमेतन्म- तं समीहितं साधयिष्यतीति प्रतिसन्धत्ते, तत इच्छ. ति कुर्यामिति, ततः करोतीति सर्वानुभवसिद्धम् । तयं ब्युत्पित्सुर्यज्ज्ञानात् प्रयत्नजननीमिच्छा- मवाप्तवान्, तज्ज्ञानमेव लिङ्शाविणः प्रवृत्तिकारण- मनुमिनोति । . याधकस्यति । ननु शब्दस्य याक्यार्थधीकारणत्वात् तस्य व्यापारेण भाव्यमय- श्यमित्यभिधैव तद्यापाः । किञ्च, पदानां प्रत्येकमर्थशानाजनकत्य- त्यादाशुपिनाशिनया प्रमभावितयाच तन्मलकस्याभावादर्थज्ञानानु पपत्या अभिधा कल्प्यते इत्यत याह । सङ्गतीति । सङ्गतीति । सद्ग- तिस्मृतिरेव पदस्यायान्तरल्यापारः, एकस्मृतिचिपयानुपूर्वीविशेष- विशिष्टपदमालैघ पदार्थस्मृति-यापारा वाक्यार्थधीकरणमिति न तम मानमित्यर्थः। ननु सङ्गतिस्मृतिनं शम्दव्यापारः, व्यापारिणविहायान्यनात्मनि तत्समचायात्, ततो यः शब्दसम्बन्धस्तद्यापारः साऽभिधा स्था. दिस्यताह । अन्येति । यथाऽऽत्मसमवेतमपूर्व यागादेः करणस्य व्यापारः, तथा सङ्गतिस्मृतिरपि तादृशी सन्दव्यापार इत्यर्थः । अ. तएव, यधापारे फर्नु तदेव करणं, यथा पाककरणानि काष्ठानि ज्य. लनावान्तरव्यापारकर्तृणि, न च स्वधिपयशाने शम्दः कर्त्ता किन्तु फर्मेत्यपास्तम् । कर्तृपदस्य मुगार्थनायामचेतनस्य व्यापारासम्भ- धात्, हेतुमानविवक्षायाश्च प्ररुतेऽप्यदोपादिति भावः । ननु व्यापारी व्यापारकारणं भवति, न च सङ्गतिस्मृती पदं का- रणम् । अतः शम्दान्याभिधा मन्तव्येत्यत आह । विषयातायामपा- ति । यथा लिगस्य स्वविषयपरामर्शे विपयतया हेतुत्वं, तथा शम्द- स्यापि सङ्गतस्मृतायित्यर्थः । अस्मन्मते स्मृतेविषयाजन्यत्वेऽपि पर- ·समकाशे न्यायकुसुमावली मतेनेदमुक्तम् । अस्तु या शब्दव्यापारोऽभिधा लिड्वाच्या, तथापि नासो प्रवृत्तिहेतुः अपुरुषार्थत्वादित्याह । अधिकत्वेऽपीति । अमि धायामव्युत्पन्नानामभिधानानाभाऽपि प्रवृत्तिसत्त्वादित्याह । वाला नामिति । अभिधादिपदैरभिधां ज्ञातवतोऽप्यप्रवृत्तरित्याह । शब्दा न्तरेणेति। यथाभिधादिपदात्तत्सामान्यज्ञानेऽपि न प्रवृत्तिः । लिडभिधेय. विलक्षणाभिधाज्ञानस्य प्रवर्तकस्य ततोऽनुत्पादात्, अतएव ना. स्यातान्तरेण तज्मानेऽपि प्रवृत्तिः, अत्राह । न चैति । प्रतिपत्तिं प्रती- ति । प्रतिपत्तिविशेषकमित्यर्थः । अर्थविशेषोऽपीति । अर्थविशेष विना बुद्धिविशेषस्यानुत्पत्तरित्यर्थः । यदि प्रवर्तकशानविशेषादेव सोऽर्थः प्रतीयते, तदा लोके यत्प्रतीयमानं प्रवर्तकत्वेन झातं तद लिडा वाच्यम् । न चाभिधायां तत्सम्भवतीति भावः। अथाभिधाज्ञानमानस्याप्रवर्तकत्वात् प्रवृत्त्येव तद्वैलक्षण्यमनुमे यं, तबाह । प्रवृत्तिमानमिति । तदिति । अभिधायाः सन्निहितत्वात दैलक्षण्यं प्रवर्तकमित्यर्थः । नानियमादिति । यौद्धसन्निधानं धात्वर्षे इष्टसाधनत्वे चास्तीत्यर्थः । प्रवृत्तिहेतुत्वस्य निषेधः प्रमाणान्तरात विधिवादसन्निधेषा ? याये, प्रवृत्तिहेतुत्वेति । अन्त्ये, तत्सन्निधाति। यथाऽभिधायां विधिसन्निधिनिषेधोशक्या, तथा धारयदाय पीत्यर्थः। ननु मानान्तरादभिधाझानेऽपि न प्रवृत्तिः, लिडादिपदैववेद्या भिधागानस्य प्रयकत्यादित्यत आह । शब्दकोति । एवं तत्र लिडा दिशक्तिग्रहएच न स्यात्, मानान्तरेण तदनुपस्थितरित्यर्थः । न ही ति । प्रवृत्यन्यथानुपपत्या हि तद्धेतुः कश्चिदित्येव ज्ञानं स्यात्, न च तत्प्रवर्तकमित्यर्थः । द्वितीय पक्षमाह । इएसाधनता विति । फरणधमोघिधिरिति शेषः । तदुपपादयति। सर्वोहीति मयेत्यादिना साध्ये सत्यसाध्ये सत्यसान्ये च प्रवृत्तिनिवारिता । तदयमिति । ननु कार्यत्यमेय निधिः । तथाहि । पानस्य ता. युत्पाधायां विकापोऽतिरिक्तं न कर्तव्यम् । साच कृतिसाध्यत्वप्राः रिका प्रतिसाध्यविषयेच्छा । पार्फ कृत्या साधयामीति तदनुभयात् । पाकं पुयामित्यस्य पाकं रत्या साधयामीति विवरणारा साथ प्रतिसाम्यतामागमाध्या । इच्छायाः स्यजनमानसमानमारकाप ·पञ्चमः स्तवकः।५। १२५ नियमात् । अत एव स्वकृतिसाध्ये प्रवर्तते, न पिएसाधनेऽपि स्व. कृत्यसाध्ये। अथ कृत्या साध्येऽपि विषमक्षणादायप्रवृत्तरिष्टसाधनत्वमादाय विधिः । न च तगगनिटसाधनताज्ञान प्रतिवन्धकम् । प्रवृत्तौ तदभा- घस्य हेतुत्वे गौरवापत्तेः । तद्वरे लाघवादिष्टसाधनत्यं विपयताच- च्छेदकमस्तु । न च, प्रवृत्तेः पूर्वमनिष्टसाधनताशानविरह उभय- सिद्धः, इष्टसाधनतामानञ्च सन्दिग्धम्, अतो युगपदुपस्थित्यभावान्न लाघवावतार इति वाच्यम् । त्वयाऽपि प्रवृत्तः पूर्वमिष्टसाधनताशा- नविनियोगस्वीकारात् । यन शन्दादनुमानाद्वा तदधिगतं, तम तद- भायाच्च । तस्माद्विपभक्षणादौ वृप्ठ्यादौ च प्रत्येकं व्यभिचारात् क- तिसाध्यत्वे सतीएसाधनत्वं विधिरिति । न । विपभक्षणादौ स्वरूतिसाध्यत्वाभावात् । न हि कश्चिद्विप- भक्षणं चिकीर्षति ततः करोतीति दृश्यते । जीवनयोनिकृतिसाध्वञ्च तन्न भवत्येव । न चान्या कृतिरस्ति । अथेटसाधनताम्रमानन्तरं विपक्षणमपि चिकिर्पाजन्यकृति. साध्यम्, अनो विशेपदर्शनऽपि तत्र प्रवर्ततेति चेत् । न । द्विधा हि कृतिरनुभूयते; वलयदनिष्टजनिका यथा विपक्षणादौ तदजानका च यथा पाझादी । तदिह बलवदनिष्टाजनरुकृतिसाध्यत्वं विवक्षित. म् । न च विषभक्षणे तदस्ति । अतएव तर प्रथममिष्टसाधनतया तथाविधातिसाध्यत्वमवि. द्यमानमवगत्य प्रवर्तते, मवृत्त्यनन्तरञ्च बलवदनिष्टहेतुकृतिसाध्यत्वं विरोधि तनविगतमिति न प्रवर्तते । तथाभूतरुतिसाध्यत्वं पूर्वानुभूतं स्मृत्वा प्रयततेति चेत् । न । विशेषदर्शनेन भ्रमाहितसंस्कारोन्मूलनात् । यन्यथेष्टसाधनतास्म- रणेऽण्यप्रतीकारात् । न चैवं अमेऽपि प्रवर्तत, स्वेच्छाजन्यरुति- साध्यस्य चियक्षितत्वात् । श्रमस्य च नियमतोऽन्येच्छाधीनशतिसा ध्यत्वं, दुःसत्वन तत्रेच्छाविरहात् । अतएव स नान्तरीयक इत्यु- च्यते । न चैयमिच्छाझानस्य प्रवर्तकरवप्रसा, ती परिचायकमा- घत्वाता यद्वा, कृती स्वरूपसतीच्छा जनिका, इच्छायान्तु तज्ज्ञानं जन- पामस्तु, को विरोय । न हि यदेकर स्वरूपतो हेतुस्तज्ञानमन्यत्र ·सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली न जनकम् । एव चिकीपीहेतुतया कृतिसाध्यताशाने व्यवस्थित वि पभक्षणादो व्यावर्तक कृतिवृत्ति बलवदनिष्टाजनकविकोपार्धानत्व मेष, न त्विष्टसाधनत्वम् । कृतिवृत्तिधापेक्षया बहिरङ्गत्वात् । जीवनयोनितिजन्यप्राणादिसञ्चारनिवृत्यर्थमावश्यकत्वात् । भोग चिकीर्षाया व्यभिचाराय। न चोपचिकीर्षष्टसाधनताशानसाध्या उपायेच्छात्वात् वृष्टीच्छा वदिति वाच्यम् ।साध्यत्वसाधनत्वयोविरोधेनैकत्र ज्ञातुमशक्यत्या त् । असिद्धता सिद्धताञ्चादाय तयोर्व्यवस्थिते । न च यद्वस्तुतः कृतिसाध्य तदिष्टसाधनमिति ज्ञायते इति युक्तम् । कतिसाध्यतोत्ती शानात् चिकीर्षाऽनुत्पत्ते । अपि च, साधनत्यस्य सिद्धमात्रधर्म स्वात् साधनत्यज्ञानमिच्छाविरोधि । न हि कश्चितिसिद्धमिच्छ ति । अतोऽसुन्दरे वृष्ट्यादी चेच्छा तत्साध्येएशानात् । अथ तादृशष्ठतिसाथ्यले कृतिर्न विशेषणम्, असत्त्वात् । सरचे था, कृती सत्या कृतिसाध्यताशान, तथा ज्ञाने च कृतिर्वत्यन्योन्या श्रय । नोपलक्षणम्, अनतिप्रसक्तोपलक्ष्याभावादिति चेत् नि। शाने विपयतया कृतेर्विशेषणत्वात् । साध्ये च प्रवृत्तिविपये परिवा यकतयोपलक्षणत्वात् । अन्यथेष्टसाधनतापक्षेऽपीष्टस्य तथाविधवि किल्पग्रासात् । ननु ताशकृतिसाम्यत्वज्ञानाचिकीर्पा तत कृति कृती सत्या प्रत्यक्षेण कृतिसाध्यताशानमित्यन्योन्याश्रयात् । कृतिमाभ्यतोत्तीर्ण चिकिश्त्यारसम्भवाच । नानुमानात् । कृतक्रियमाणयो पक्षत्वे कृतिसाध्यतोत्तीर्णवेन बाधात्, भाविपक्षत्ये चाश्रयासिद्धे । उच्यते । पायोमरतिविशेषसाध्य भत्कृति विनाऽसत्ये सति मदिएसाधनत्वात् मनोजनवत् । यस्य यदिष्टसाधन यदा यति चिना न सिध्यति, तत् तदा तत्रातिविशेषसाध्यामिति व्याप्ते । म सिद्धस्येप्टसाधनस्यामापात् । न च पक्षानुपपत्ति, पाके तिसाध्यत्व हि सिध्यत् सिद्ध या धादनागत पाक्मादाय सिध्यति, पक्षतावच्छेदषधर्मसामानाधिक रण्य साध्यमानस्य हेतुना सिध्यतीत्यनुमाने फ्लप्सत्यात् । यथा प्रसिद्धयद्वियाघेऽपि यहिमात्र न पाधितमित्यप्रसिद्धोऽपि यहि सि प्पति, तथा प्रसिद्धपाके प्रतिसाम्यत्ययाऽपि पाकमान याधित ·पञ्चमः स्तवकः।५। मित्यप्रसिद्ध पाकमादाय सिध्यति । अमसिद्धयोः पक्षसाप्ययोः सिद्धावविशेषात् । तथापि प्राथमिकत्वादावदयकत्याच लिशानमेव प्रवर्तकम- स्तु । न च लायवात् शतिसाध्यत्वं तथा, तदा कृतिसाध्यत्वानुमिती मानामावेन युगदुपस्थित्यमावादिति चेत् । न । लिङ्गशाने कृतिसा- ध्यत्वाप्रकाशे तत्प्रकारकचिकीर्षायां तस्याहेतुस्यात् । ननु कृतिसाध्यत्वस्य विधित्व न कलशं भक्षयोदित्यम विध्यर्थ- निषेधानुपपत्तिः। कलझमक्षणं न कृतिसाध्यमित्यस्यायोग्यत्वात्।न। तयापूर्वस्य लिख्यत्वेन कलसमक्षणप्रवृत्तं प्रति कलसमक्षणामाय- विषयकापूर्वस्य कृतिसाध्यत्वेन योधनात् । न चानादित्वेन प्रागमा- यो न साध्या, मक्षणप्रवृत्तस्य हि भक्षणभागमापरतत्कातिं विनोत्तर- काले न भवति तत्कृत्या तु भवतीत्यन्वयव्यतिरेफान्यां तस्कृतिसा. प्याएयानुभूयते । न हि मृत्यनन्तरक्षणे घटस्वरूपं कृत्यधानमित्यतो. ऽन्यत् कृतिसाध्यत्वं घटे । इयांस्तु विशेषः। कचित् कृत्यधीनः मा. बालयोगः कचिदुत्तरकालयोग इत्युभयोरपि योगक्षेमयोः कृतिसा. ध्यत्यमानुमविकम् । अतएचेदं मत्तोभूतमिति व्यवहारः। ननु कृती नष्टायां सन्नपि धर्मी न कार्यः, तथा सति कथमपूर्वे काये कामिनोऽन्वयः ? आशुविनाशितया क्रियानुल्यत्वात् । मैवम्। यवृत्ति काम्यसाधनत्यं तत्र कार्य्यतायुद्धिः प्रयोजिका, न तु का. यंताविशिष्टस्य काम्यसाधनताविशिष्टतेति व्याप्तिः। तस्मात् कृति- साध्यत्वमेव विधिः। पत्रोच्यते । कृतिसाध्वताज्ञानस्य प्रवर्तकत्ये तृप्तोऽपि भोजने प्रवत । तथा विशेषदर्शनेऽपि चैत्यवन्दनादौ । अय स्वविशेषणवत्ताप्रतिसन्धानजन्य कार्यातासानं प्रवर्तकम् । तथाहि । काम्ये पुरुपपिशेषणं कामना, ततः काम्यसाधने यागपा. कादी कार्यताज्ञानम् । नित्ये च कालशौचादि स्थविशेषणम् । तृप्त- स्य तृप्ता फामनाविरहेणेष्टसाघनताहानाभावात् न' तथा योधः । विशेषदर्शने च भ्रमदशायामिव चैत्यवन्दने नेष्टसाधनतासानं, येन तजन्यकायंतायोधात् प्रवत्त । मैवम् । कतिसाध्यत्यक्षाने लायवादिश्यतये साधनत्यस्यैवाय- च्छेदकस्यात् । न तु स्वविशेषणवत्ताप्रतिसन्धाजन्पत्यं तत्र विशेष.

·१२८ सप्रकाश न्यायकुसुमाञ्जली णं, गौरवात् । न च साध्यत्वसाधनत्वयोर्विरोध, निविंशपितयोस्त योनिरोधात् । तदा साध्यत्यसाधनत्वयोरेव विरोधात् । तथान्य स्य चानम्युपगमात् । अन्यथा साध्यत्वसाधनत्ययोरल्यतरमेय म्यात् पाके, न तु समयमेदादुभयम् । तस्मात् समयभेदमादाय सा ध्यत्वसाधनत्वयोनिमवाधितम् । न चैव गौरव, समयभेदस्य प्र त्तायनुपयोगात्, शानोत्पत्तावेघ तदुपक्षयात् । कथ वा इष्टसाधनत्वन कार्यत्यानुमान, पक्षे साध्यसाधनयोर न्यसरसत्ये याधासिधोरन्यतरप्रसङ्गात् । समयभदेन तयारविरोध इति तु तुल्यम् । अपि च, स्वाविशेषणवत्ताशातजन्यकार्यताशानाभा चात् क्थ सुसे चिकीपां? अयोपायचिकापायां तद्धेतु । इच्छाकारणमुग्वशाने ऋतिसाध्य घ यदा विषय , तदा सुपे चिकोपी, नो चोदिच्छामात्रमित्युभय चिकापीहेतु । तहीच्छाहतुशाने तिसाध्यत्व यदा भासते, तदा चिकोपी, नो चदिरडामात्रमित्यनुगतमेव सुखतदुपायचिकोपहेितुर स्तु, लधियात् । सुरात्वज्ञानवदिष्टसाधनत्यनानस्यापि इच्छाहेतुत्वा त् । अतएव पाकादाविष्टसाधनताशाने तिसाध्यत्व विषयाति चिकीपी, वृष्टयादाविष्टसाधनतानाने तु न तद्विषय इतीच्छामात्रम् । मुखचिकीर्षायामिच्छाकारणशाने तिसाध्यताविपयक चिकापाहे तुवावधारणात् । परमार्थतस्तु, देवाधीनवृणेच्छादी स्वतोऽसुन्दरविषयेच्छामात्र प्रतीप्टसाधनताशान कारण फ्लप्तम् । अत पाकादिविकोपाऽपित जन्या । न हि य जातीय प्रति यत्कारण गृहीत, तदतिपत्य तद्य ति । न च चिकोन्यत्य सत्युपायेच्छात्व तत्र तन्त्र, गौरवात् । न च साधनत्यज्ञानमिच्छाविरोधि, निर्विशेषितयो सिद्धत्यासिद्धत्य याविरोधेनन्छासाधनत्ययोरावरोधात् । यन तत्साध्यष्टमानावृष्टपादाविच्छ युक्तम् । तन्न । असिद्धाय स्थायतोवृष्टयादेरिटानुत्पत्तस्तस्यावश्य सिद्धत्यमवगन्तव्यम्, . छानुरोधाशासिद्धत्यमिति तत्रापि विरोधात् । पृष्टिसाधन यमा दाययएमाप्यस्यप्रदाय । एवचएसाधनतामात्रज्ञानात् हनिसाध्यता प्रकारिपच्छानोत्पनुमति, न चातिप्रसानिवृत्तिरिति प्रतिसाय स्थमपि तत्र विषयतयाध्यच्छदक्मस्तु ।

·पञ्चमः स्तरकः।५। ननु कताविच्छा चिकोषां, सनः प्रकृत्यर्थगोचरेच्छाचाचित्वात्। न च कृतिविषयपाकादिविपये कृतिसाध्यत्वप्रकारफेच्छायाचित्यम् । तथाच कृताविएसाधनताज्ञानादिच्छा, पुष्टयादी तथा कल्पनात् । यदा कृताविच्छा, तदा सैघ चिकीर्षा, अन्पवेच्छामात्रम् । न तु क- तिसाध्यताशानात् । इतौ कृतिसाध्यत्वाभावात् । अथ पाकं कृत्या साधयामीतीच्छा अनुभवसिद्धा । सा च कृति- साध्यतामानात् । सा च विकीपीपदाप्रतिपाद्याऽपि कृतिहेतुः, समा. नविषयकस्यात् । न तु रतीच्छा कृतिहेतुः, कृतिविषयाविपयत्यादि- ति चेत् । अस्ति तावत् पाककृतापिच्छा वृष्टीच्छावत्, अस्ति च कृतिसाध्यत्यकारिका तनेच्छा । तथापि कृतीय कृतिहेतुलांघ- पात्, न तु कृतिसाध्यत्वप्रकारिफेच्छा, गौरवात् । न चावगतिप्र- त्योः समानविपयत्यमुभयसिद्धं, तस्यैव विचार्यत्वात् । कथन्तर्हि पाक कृत्या साधयामीतीच्छा ? येन रूपेण यस्येप्रसाधनत्वं तेन रूपेण तरेच्छासत्वात् । यथा स्वकेदारष्टित्वेनेटसाधनत्वात्तथैवे. च्छा, तथा कृतिसाध्यत्वेन पाकस्येप्टसाधनत्यात् तथैवेच्छासत्त्यात्। अन्यथा तत्तदुपायसाध्यत्वेनेच्छा तच्चदुपायसाध्यत्वप्रकारकशानात् स्यादित्यनन्तकारणकल्पनापत्तिः । मम तूपायेच्छायामिएसाधनत्य- शानमेव हेतुः । अतएवैकप्रत्ययाभिधेयत्वप्रत्यासत्तेरन्तरगतया वि- धिप्रत्ययाभिधेयेटसाधनत्वस्य छतावान्ययो न प्रकृत्यर्थे । तथैव चिकीर्षा हेतुमानजनकत्वात् । प्रत्यर्थस्य च कृतौ विधेयत्वेनान्ययः। ततश्च कर्तव्यतैकार्थसमवायिनी इष्टसाधनता लिङर्थ इत्ययधारयति । न च वाच्यमेषश्चेत् वरं क- तव्यतवास्तु, अवश्याभ्युपगमनीयत्वात् ; कृतमिष्ट- साधनतयति । यथा हि नेष्टसाधनतामात्रं प्रतीत्य प्रवर्तते, असाध्येषु व्यभिचारात् । तथा प्रयत्नाविषय- समवायिनीमिष्टसाधनतामधिगम्याधिकारी प्रवर्तते हत्यनुभवः ॥ उच्यते । पाकस्य बहिसाध्यत्वेन कृतिसाप्यत्वेन चा नेष्टसाधन- ·सप्रकाश न्यायकुमुमाञ्जली त्वं, गौरवात् । किन्तु पाकत्येन । स च कृति विना नेत्यन्यदेतत् । कथं तर्हि बहिना साधयामीतीच्छा । इटसाधनत्वेन शाते यत्र या साध्यत्वं ज्ञायते, तत्र तत्साध्यत्वेनेच्छासत्वात् । यथा हीटसाधन- स्पेन झाते पहिसाध्यत्वज्ञानाद्वहिना पाकं साधयामीतीच्छा, तथा कृतिसाध्यत्येन भाते पाके इष्टसाधनत्वज्ञानात् कृन्या साधयामीती- च्छा। तथाचेष्टसाधनत्वन कृतिसाध्यत्वेन च झाते कृतिसाध्यत्वमा फारिफेच्छा न यिष्टसाधनतामानमात्रादिति कृतिसाम्येष्टसाधनता विधिः। नित्ये च स्नानादौ यथेटसाधनताशाने सत्यपि न नित्यता क्षतिः, तथा निपुणतरमुपपादितं द्वितीयाध्यायप्रकाशे इति संक्षेपः। तत्र विषयो घातुना भावनाऽऽख्यामात्रेण, शेष न्तु तमिंशेपेण लिङा इत्येवामिष्टाभ्युपायतायामधि- गतायामन्वयवलात् तदिपयस्येष्टसाधनत्वावगति. रिति कर्त्तव्यतैकार्थसमवायिनीष्टाभ्युपायता लिङः प्रवृत्तिनिमित्तमित्युक्तम् । तप्रेति ॥ पचतीत्यादी भावनाविपयः पाकादिर्घातुगोव्यते, मा. पना त्याख्यातेनेत्यर्थः । शेषमिति । यजेतेत्यादौ लिडा भावनाधि- पयस्य यागादेरिष्टसाधनस्वमुच्यते इत्यर्थः । अन्वययलादिति । प्रर तिसममिव्याहारादित्यर्थः । तद्विपयस्येति । इष्टसाधनीभूतस्य भाव- नाविषयस्येत्यर्थः । माघनाया इएसायनतया तत्कारणकोयागोऽपि 'तथेति भावः। कन्यतैकेति । यद्यपि पूर्व नदोंभावनादिस्तधर्म- रएसाधनता येत्यनेन भावनाधर्मपचेष्टसाधनत्यं लिपाति विक ल्पितम् , अधुना च भान्यस्योच्यते इति विरोधः, तथापि तत्रादिप देन भाव्यस्याप्यभिधानाददोषः । करणस्येप्टसाधनताऽभिधाने ज्योतिष्टोमेनेति त. तीयपा न भवितव्यामिति तु देश्यमययाकरणस्पाय. धीरणीयमेव । तत्सवयाऽभिधानं हि तदभिधानमा स्पातेन । न च तत् प्रकृते । न घ यागेष्टसाधनताs- भिधानं लिखा, किन्त्यन्यपयलात्तालाभ इत्युक्तम् ।

·पञ्चमः स्तवकः।। . ननु यदीष्टसाधनता लिडर्थः, तदा ज्योतिष्टोमेन यजेतेत्यादौ तृतीया न स्यात्, यागकरणत्वस्य लिवाभिधानादित्यत आह । करणस्येति । लिङ्झाख्यातेन यागसंख्याभिधानरूपं तदभिधानं वा. ध्यम्, न चैवमिहास्तीत्याह । तसरयेति । यजेतेत्यत्र हि न करणे लकारो येन तद्गतसंख्यामभिदध्यात्, किन्तु कर्तरीति तत्संख्या- ऽभिधाने तृतीयोपयोगः, तृतीयातोऽपि लब्धे करणत्वे नेह तात्पर्य- मित्यर्थः । लिडा चेष्टसाधनतामानाभिधानेऽपि न यागस्य तदभि- धानमित्याह । न चेति । यद्यप्येवमयभिधानमस्ति, तथापि वाफ्या- थतया न पदार्थतया, तथाऽनभिधानञ्चानभिहित इति सूत्रे विवक्षि- तमित्येके । लिड्कृतद्धितैः परिसंख्यान नियामकमित्यन्ये । यत्तु सिद्धापदेशादपि प्रतीयते इष्टसाधनता, न चातः सङ्कल्पात्मा प्रवृत्तिरस्तीति देश्यम् । तत्र समु- स्कटफलाभिलापस्य समर्थस्य तत्साधनताश्चगमेऽपि प्रवृत्तिरिति का प्रतीयात् । सर्वपक्षसमानञ्चैतत् स- मानपरीहारश्चति किन्तेन ।। अत्राभिधीयते । अस्तु प्रयनविपयसमवायिनीष्ट- साथनता प्रवृत्तिहेतुः, तथापि नासो लिङयः, सन्दे- हात् । सा हि किं साक्षादेव लिङा ऽवगम्यते, स्तन- पानादावनुमानादिव बालेन; किं वा तत्प्रतिपादितात् कुतश्चिदर्थादनमीयते, चेष्टाविशेषानुमितादिवाभि प्रायविशेषात् समयाभिज्ञेनेति सन्दियते । एवश्व सति सा नाभिधीयते इत्येव निर्णयः॥ हेतुत्वादनुमानाच मध्यमादौ वियोगतः॥ अन्यत्र क्लुप्तसामान्निधानुपपत्तितः ॥१॥ तथाहि । अग्निकामोदारुणी मथनीयादिति श्रुत्या कुत इत्युक्ते वक्तारो बदन्ति, यतस्तन्मन्थनादाग्निर.

·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली रस्य सिध्यतीति । तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन य. जते इत्पादाविष्टाभ्युपायतायामेवाचगतायामनुमिम- ते तान्त्रिकाः, यदश्वमेधेन यजेत मृत्युब्रह्महत्यातर- णकामइत्यादिविधिम् । निन्दया च निषेधम् । तत् यथा। अन्धं तमः प्रविशन्ति ये के चात्महनोजना:- इत्यतो नात्मानं हन्यादिति । कुर्याः कुर्यामि- त्यत्र विधिविहितैव लिङ् नेष्टाभ्युपायतामाह, किन्तु- वक्तसङ्कल्पम् न हीष्ट्याभ्युपायोममायमिति कु-- मिति पदार्थः, किन्तु तत्प्रतिपत्तेरनन्तरं योऽस्प स- कुर्य्यामिति, सएच । सर्वत्र चान्यत्र वक्तुरेवे- च्छाऽभिधीयते लिडेत्यवधृतम् । तथाह्याज्ञाऽध्येपणाऽ- मुज्ञासंप्रश्नप्रार्थनाऽऽशंसालिङि नान्यत् चकास्ति । यां वक्तुरिच्छामननुविदधातस्ततक्षोभादिभेति, सा आज्ञा । या तु श्रोतुः पूजासम्मानव्यञ्जिका, सा अध्येपणा । वारणाभायव्यञ्जिका अनुज्ञा | अभिधा- नमयोजना संप्रश्नः । लाभेच्छा प्रार्थना | शुभाशंस- नमाशीरिति। न च विधिविकल्पेषु निपेघउपपद्यते । तथाहि । यदाऽभिधा विधिः, तदा न हन्यात् हननभावना नाभिधीयते इति वाक्योंव्याघातानिरस्तः । यदा कालवयापरामृष्टा भावना, तदा नेति संयन्धोऽत्य: भावोमित्या । यदा कार्य, तदा न हन्यात् न हननं कार्यमित्यनुभयविरुद्धम् । मियतएव यतः । महननेन ·पश्चमः स्तबकः ।५। १३३ कार्य हननकारणकं कार्यं नास्तीत्पर्य इत्यपि नास्ति। दुःखनिवृत्तिसुखाप्स्योरन्यतरस्य तत्र सद्भावात् । हननकारणकमदृष्टं नास्तीत्यर्थ इति तु निरातङ्क - टार्थिनं प्रवर्तयेदेवेति साधु शास्त्रार्थः । अहननेनापूर्व भावपेदिति त्वशक्यम् । कारणस्यानादित्वेन कार्य- स्यापि तथाभावप्रसङ्गात् । भावनायाश्च तदविपय- त्वात् । अहननसङ्कल्पेनेति यावबीचमविच्छिन्नत- त्सङ्कल्पः स्यात् । सकृत् कृत्वैव वा निवृत्तिः । पश्चा- द्वन्यादेवाविरोधात् । सम्पादितोह्यनेन नियोगार्थः । यावद् पावद्धननसङ्कल्पवान् तावत्तावद्विपरीत- सङ्कल्पेनापूर्व भाययेदिति याक्याः, तथाभूतस्या- धिकारित्वादित्यपि वार्तम् । तदश्रुतेः । प्रसक्तं हि प्रति पिध्यते नाप्रसक्तामिति चेत् । न वै किश्चिदिह प्रतिपिध्यते । तदभावः प्रतिपाद्यते इति निषेधार्थः । हननकरणकमपूर्व वाक्यार्थः॥ किश्च । न हन्यादिति अहननेनापूर्वस्य कर्तव्य- ताप्रत्ययोजातोवेदात् । जातश्च हनननक्रियायां रा- गात् । निष्फलाच कार्यादपक्षितफलं गरीय इति न्या- येन हन्यादेवेत्यहो वेदव्याख्याकौशलमास्तिक्याभि- मानिनोमीमांसकदुर्दुरूदस्य । यत्त्विति । यागः स्वर्गसाधनमिति सिद्धार्थवाश्यादिष्टसाधनत्य- मानेऽपि न प्रवृत्तिरिति नायं विधिरित्यसिद्धं ततोऽपि स्यगंकामस्य तत्साधनताहानयतः प्रवृत्तेरित्यर्थः । अन्येषामपि विधीनां सिखा. थात् प्रतीतापप्रकृत्या न ते विधयः स्पुरित्याह । सर्वपक्षेति । एत. दूपणमित्यर्थः । एवमिष्टसाधनतां विधि व्युत्पाघ स्यसिद्धान्तन ·सप्रमाशं न्यायकुसुमाञ्जली निराक सन्देहे तावदाह । अस्त्विति । स्तनपानादाचिति । यथा स्तनपानादेरिएसाधनत्व साक्षादेव पानादवगम्यते इत्यर्थ । तत्म- तिपादयति । लिडा घोधितादाताभिप्रायादिष्टसाधनत्यमनुमायते, तत प्रवृत्तिरित्यर्थ । समयश्चेच्छाविशेष सङ्केत । एयश्चेति । इष्ट साधमता न लिडाभिधीयते, किन्त्वाप्ताभिप्रायविषयत्वेनानुमीयते इत्यर्थ ॥ तदुपपादयति- हेतुत्वादिति ॥ अनुमानादिति ॥ विधेरिति शेष । मध्यमादा विति । मध्यमपुरुषोत्तमपुरपलिङइष्टसाधनतावियोगादित्यर्थ । अन्यनेति । आशाऽध्येपणादौ लिडइच्छाविपयत्वकल्पनात् लिङ्मा अस्य तथौचित्यादित्यर्थ ! निपेति । सर्वन विधिप्रकारेषु न हन्या दिति निषेधानुपपत्तेरित्यर्थ ॥ हेतुत्यादिति व्यायप्ठे । अग्निकाम इति । लिडैवेएसाधनत्व । भिधाने यतस्तन्मयतादिति हेत्यभिधाने व्यर्थमित्यर्थ । अनुमाना दिति विवृणोति । तरतीति । रिडेटसाधनताऽभिधाने विधेनुमान व्यर्थ , तदर्थस्य चाफ्यादेव प्रतीतेरिति तदन्य नव खिडर्थ इत्यर्थ । मध्यमादाविति व्याचष्टे । पुर्या इति । तदमिष्ठसाधनमत दु यां, ममेदमिष्टसाधनमत पुर्यामिति व्यवहारान्मध्यमपुरुषादी सकल्प एव लिङय इत्यर्थ । अन्यत्र फलमसामादिति विवृणो ति। सर्वनेति । अन्तिम हेतु व्याचप्ठे । न चेति ॥ हन्यादिति निषेधेन सह हननान्वये हननाभावविपया भावना तदर्थ: स्यात् । तर च विधियैयर्थ्य, हननप्रागभावात्यन्ताभाषयोर साध्यत्वात् । हमनभावना नास्तीत्यन्वयस्तु न सम्भवति, पाधात् । ततोहननविषमभावनाऽभिधायानिधोवाच्य । तत्राह । ध्यापाय दिति । अभिधाविधियादिनां हन्यादिति पद हननभायनाऽभिधाय कमेवेति तनिषेधे व्याघात इत्यर्थ । यद्यपि भट्टानामभिधान सकेन किन्तु शक्यनिष्ठ धर्मान्तर, तथापि सिद्धसिद्धिव्याघाताभ्यां तग्नि धो म शक्य इति भाव । यदा कालत्रयापरामृष्टा भावनेत्यय विधिरित्यनुपज्यते । एवमु सरत्र । कदाचिरननमायनाया सवासनिषेधस्पात्यन्तामायरपत्य नाम्नीत्याह । तदा नेतीति । कार्यताविधिपक्षे निपधाउपपत्तिमाह।

·पञ्चमः स्तरकः । ५। यदा कार्यमिति । यद्याख्यातेन नमन्वयः, तदा हनने कृतिसाध्यत्य. मृत्युहेभ्यत्वयोरुभयोरपि सत्त्वाग्निषेधोवाधित इत्यर्थः । हननस्य कार्यमाह । दुःखनिवृत्तीति । निरातङ्केति । अत्र किं सुकृतापूर्वस्य निषेधा, दुरितापूर्वस्य था? माघे धर्मानुत्पादेऽप्यधोत्पादकमानामायादृष्टफलार्थी हनेन प्रय- संत । अन्त्ये च मुतरां प्रवृत्तिः स्यादित्य. ! अथ नमा धात्ययान्व- यः, नत्राह । अहननेनेति । कारणस्यति । हननप्रागमावस्यानादि- त्यादनाधर्व स्यादित्यर्थः । ननु हननमागमावविषया भावनाऽपूर्व- मुत्पादायप्यतीत्यत आह । भावनायाश्चेति । प्रागमागस्तदा भावना- विषयः स्यात्, यदि तत्स्यरूपं भावनासाध्य स्यात्, न चैवमित्यर्थः। सङ्कल्पविधिपक्षे निषेधानुपपत्तिमाह । अहननेति । सर्वदा कि- महननसङ्कल्पना पूर्व भावयेदित्यर्थः, यथा तदाचिद्वा ? आये, याय. जीयमिति । अन्त्य, सकृदिति । नियोगायोंविध्यर्थः। विपरीतेति । अहननसङ्कल्पनेत्यर्थः । तथाभूतस्येति । प्रवृत्तिमतएर निषेधापूर्व- ऽधिकारादित्यर्थः। तदश्रुतेरिति । हननसङ्कल्पवताविपरीतसङ्कल्प. कत्वायतेरित्यर्थः । ननु प्रसक्तं हननं निषेध्यं, प्रसङ्गश्च तत्करणस- इल्पपच, रच्छायाएवायप्रवृत्तित्वादित्यश्रुतमपि तल्लभ्यते इत्याद । । प्रसकमिति । नात्र हननं निपिध्यते, किन्तु हननाभावसङ्कल्पकार- णकमपूर्व विधीयते इत्याह । न वै किञ्चिदिति ॥ किति ॥ अपूर्ववाच्यत्वेऽपि, न कलझं भक्षयदित्यादितः कल- अभक्षणाभावविषयकमर्वमवगम्यापि तदभावे न प्रयत । तथाहित कलजमक्षणे रागादस्य कर्तव्यतायुद्धिांता, शब्दाच भक्षणाभावे । निःफलाश कार्यात् सफलं गरीय इति न्यापेन मुखहेती भक्षणएय प्रवर्तत, न तदभाव, तस्य निःफलत्वात् । न च निषेधापूर्वमेय फलं तस्य सुखदुःखाभावान्यतया पण्डत्वेन तदजनकतया च गौणमुस्य प्रयोजनत्याभावात्। इष्टसाधनतापक्षेऽपि न हन्यात् न हननभावना इष्टाभ्युपाय इति वाक्यार्थः। तथाचानिष्टसाधनत्वं कुतोलभ्यते । न हीष्ठसाधने यन्न भवति तदवश्यम- निष्टसाधनं दृष्टमपेक्षणीयस्यापि भावात् ।

·१३६ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली यत् रागादिप्रसक्तं प्रतिपिध्यते तदवश्यमानिष्ट साधनं दृष्टम् । यथा सविषमन्नं न भुञ्जीथा इति । तेन वेदेऽप्यनुमास्यते इत्यपि न साधीयः । प्रतिपेधार्थस्यै. च चिन्त्यमानत्वात् । न हि कर्तव्यत्वस्येप्टसाधनत्वस्थ भावनाया वा- अभावः प्रतिपादयितुं शक्यते । लौकिकानां लौकिक प्रमाणसिद्धत्वात् । तथापि प्रतिपाद्यते तावदिति चे. त्। न । पापण्डागमनिधनानैकान्तात् । नासौ प्रमा णमितिचेत् । न । अर्थविपर्ययप्रतिपादनाविशेपेस्या पि तथाभावात्। तात्पर्य्यतः प्रामाण्यमिति चेत् । न । विधिनिषे- धयोरनन्यपरत्वात् । न विधौ परः शब्दार्थ इति वच- नात् । तथापि निषेधे तथा भविष्यतीति चेत् । न । अविनाभावतदुदेशमवृत्त्योरभावात् । नाप्यसुरामि- धादियदस्य नमो विरोधिवचनत्वम् । क्रियासङ्कत त्वात् । असमस्तत्वाच ॥ तस्माद्, निधिवक्तुरभिप्रायः प्रवृत्त्यादी लिडादिभिः । अभिधेयोऽनुमेया तु कर्तरिष्टाभ्युपायता ॥१५॥ तत्र स्वयक कक्रियेच्छाऽभिधानं कुर्य्यामिति । सम्योध्यकर्तृकक्रियेच्छाऽभिधानं कुर्य्या इति । शेष फर्तृकमियेच्छाऽभिधानं कुर्वीतेति । तथाचामिकामो दारुणी मध्नीयादित्यस्य लौकिकवाक्यस्यायमर्थः स- म्पद्यते अनिकामस्य दारुमथने प्रवृत्तिर्ममेटेति । ततः श्रोताऽनुमिनौति, नूनं दाम्मथनयनोऽग्नेम्पायति ।

·पश्चमः स्तरकः।५। - यदिपयो हि प्रयत्नोयस्याप्तनेष्यते, स तस्यापेक्षितहे- तुः । तथा तेनावगतच, यथा ममैव पुत्रादेर्मोजनवि. पय इति व्याप्तः। अथ प्रवृत्तिमतोनिवृत्तिनियोगाधिकार रति यदा भक्षणे प्रवृति- स्तदा तन्निपेये वादकार्यवानासद्विपरीतप्रयत्ने जनिते रागान क्रियो- त्पत्तिः, तेनैव प्रतियन्यादिति चेत् । निवृतिकार्यताबानेऽपि निष्फ- लत्ये निवृत्ती प्रयत्न एष नोत्पद्यते, यस्य प्रतियन्धकता स्यात् । न च शास्त्रस्थस्य शालजकर्सन्यवाहानं पलपदिति याच्यम् । तस्य सफलविषयत्वादेयास्यं च निष्फलविषयत्वात् । अय कलजमक्षण- स्य निन्दार्थवादेन पलयदनिष्टसाधनवहानात् तद्भक्षणे न प्रवर्मते इति चेन् । पयमपि कलममक्ष न प्रवर्तता, तदभावेऽपि निणयो- जनत्येनाप्रवृत्ती किमायातमित्यर्थः । तयाचेति । वस्तुतः शत्रुहननभावनायाः कलअभक्षणमावनाया- एसाधनत्वमस्येवेति भावः । अत एव यस्पति न होति । मत्य- न्तासत्यपि शाममय शब्द: करोति हीति न्यायेनाह । तथापीति। प्रसक्तैव हिंसा यागादिविषपा पापण्डन प्रतिपिश्यते, न च सा. निष्टसाधनामिति न्यभिचार इत्पाद | पापण्डेति । नासाविति । प्रमाणत्येन हेतुरिंशष्य इत्यर्थः । प्रमाणवाधिताविपयत्येन पाप- पडागमस्येव न हन्यादित्यस्याप्यममाणत्पादित्याह । अति । ननु गायां घोप त्यस्येव न हन्यादित्यस्याप्यन्तरे निविष्य- मानानिष्टसाधनस्यरूपे तात्पर्याचदोषकत्वं स्पादिन्याह । तात्पर्यंत इति । मर्पयादपचनानांमम्पत्र विधी तात्पर्य न तु विधिषचनरपे- त्यन्युपगमात् तदनुपंधेनान्य लक्षणा युक्ता न तु यत्पादन विधायिति । मायविधायेप तथा न तु निषेधविधायपीन्याह । तपा- पीति । यत्र लक्षणीयानाविनामापस्तदुत्न प्रयोगय तय रक्ष- पा, न वन न्यादिति वाक्यमन्यपरत्वेन प्रयुक्तं, न पाऽनिष्टसाप. मन्येनापिनाभाय इत्याह । अविनामापति । मनु पण मसुरादिपरे न निषेधो नमः किन्तु तदन्याविरोधि,तथा एसायनपिपेयनिष्ट माधनमयः स्यादित्यत माद । नापीति । क्रियामतस्य नमः प्रस- ज्यमानधयायल्याम् समास पप तस्य पदासापा तदितरपि.

·समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली रोधिपरत्वादित्यर्थः। नियोक्तृधमा वेत्यभिमतं पक्षमुपसंहरति- विधिरिति ।। प्रवृत्यादापित्यादिपदानिवृत्तिः। विषयसप्तमीयम् । तेन प्रवृत्तिनिवृत्तिविषय आप्ताभिप्रायो लिङर्थ इत्यर्थः । प्रवकमि- एसाधनतामानमेय. लिटर्यस्त्वाप्ताभिप्रायो लाघवादिति भावः । वऋभिप्रायस्य विधित्ये कुयामित्यादापर्थभेदमानुभविकमुपपादयः ति। तति ।। स्वर्गहामी यजेतेत्यस्य स्वर्गकामकृतिसाध्यतया यागा यागयाना था आतेष्ट इत्यर्थः। ततो यो व्यापारी यस्य कृतिसाध्यतया यद्या. पारविषयः प्रयतो वा यस्याप्तेनेप्यते, स तस्य बलवदनिष्टाननुव न्धीष्टसाधनमिति व्याप्तिग्रहाद् यागस्येप्टसाधनत्वमनुमिनोति । त. थादि । यागो मदिष्टसाधनं मत्प्रयत्नविपयतया मदाप्तप्यमाणत्वात् । यथा मत्पिना मत्प्रयतविषयतया इप्यमाणं भोजनं मदिएसाधनम् । म फलझं मायेदित्यस्य कलबभक्षणं मम वलवदानष्टसाधनं मदिष्ट साधनत्ये सत्यपि मदाप्तन मत्प्रयत्नविषयतयाऽनिप्यमाणत्वात् । मथा मत्पिपा मत्प्रयतविषयतयाऽनिप्यमाणं मधुविपसम्पृक्तानभो. जनं ममानिप्टसाधनम् ॥ लिहादीनां साक्षात् प्रवकभानजनकत्ये वाधकामावान पर पराजनकत्यमिति न वाच्यम् । अनन्यलभ्यस्य शम्दारयनियमे फर्तादेरियान्यलभ्यत्वस्य हेतुत्यादित्यादेश्च याधकत्वात् । त्वयाऽपि स्वकृतिसाघ्येष्टसाधनतामन्तराऽनुमापयता शब्दस्य साक्षात् प्रय कत्यानींकाराचेति मायः॥ विपं न भक्षयेदित्यस्य तु विपभक्षणगोचरा प्रथः त्तिर्मम नेष्टा इत्यर्थः। ततोऽपि श्रोताऽनुमिनीति, नूनं विपक्षणभावना अनिष्टसाधनम् । यदिपयो हि प्रयनः कषुरभिमतसाघको ऽप्याप्तेन नेप्यते, सततो- ऽधिकतरानर्थहेतुः, तथा तेनावगतश्च, यथा मर्मय पुप्रादेः पीडाकर्दमयिषभक्षणादिविषय इति व्यासः।

·. पञ्चमः स्तवकास लौकिक एब वाक्ये अयं प्रकारः कदाचिंबुद्धिम- धिरोहति न तु पैदिकेषु, तेषु पुरुषस्य निरस्तत्वात् इति चेत् । न । निरासहेतोरभावात् । तदस्तित्वेऽपि प्रमाणं नास्तीति चेत् । मा भूदन्यत्, विधिरेव ताय- दूगर्भ इव पुंयोगे प्रमाणं श्रुतिकुमार्याः किमत्र शिय- ताम् । लिडो वा लौकिकार्थातिक्रमे यएव लौकिका. स्तएव चैदिकास्तएव चैपामर्था इति विप्लवेत । तथा- च जयगडदशादिवदनर्थकत्वप्रसङ्ग इति भय सुस्थः । स्यादेतत् । तथापि वक्तृणामुपाध्यायानामेया- भिप्रायो वेदे विधिरस्तु कृतं स्वतन्त्रेण वत्मा परमे- श्वरेणेति चेत् । न । तेषामनुवक्तृतयाऽभ्यासाभिमा- यमात्रेण प्रवृत्तेः शुकादिवत् तथाविधाभिप्रायाभा. यात् | भावे वा न राजशासनानुवादिनोऽभिप्राय आज्ञा, किं नाम राज्ञ एवेति लौकिकोऽनुभयः । विधिरेवेति । नन्वयमन्योन्याश्रयःम या लायचं तात्पर्यगौरवा- त्, ईश्वराद्यनन्तकल्पनापत्तश्च । मेवम् । लोके आप्तामिप्राय लिङः शक्तिमहादे परिपादीश्वराभिप्राये पर्यवसानात् । न नु तय शक्तिः। यथा तवैव कार्यशक्तस्य लिडादेरपर्चे पर्यवसानम् । फल- मुखञ्च गौरव न दोपाय । शक्तिमहकाले सिद्यसिद्धिपराहतत्यात, ईश्चरे मानान्तरोपदर्शनाति माय. ॥ एतदेवाभिप्रेत्याह । यएवेति ॥ लोकटणा एव पदार्या येदे प्रत्य- भिशायमानाः कथमन्य इत्यर्थः । अनर्थकत्येति । गृहीतसमतेलीफि- फपदादन्यत्वेनागृहीतसङ्गतित्वादित्यर्थः । तेषामिति । उपाध्याय- घशानामतीन्द्रियार्थहानामावात्तमेच्छा न सम्भवतीति गुफादीमा- प्रिय तावत्पदानात् विवक्षातोशारपितृत्वमाघमित्यर्थः ।, श्रुतेः खल्वपि- कृत्स्नाय हि वेदोऽयं परमेश्यरगोचरः। . 1 ·समका न्यायकुममाअली स्वार्थदारैव तात्पय्य तस्य स्वर्गादिवदिधौ ॥१६॥ न सन्त्येव हि वेदभागा यत्र परमेश्वरो न गी- पते । तथाहि । सप्तृत्वेन पुरुपसूक्तंपु, विभूत्या रुद्रे- पु, शब्दब्रह्मत्वेन मण्डलवाणेपु, प्रपश्चं पुरस्कृत्य निष्पपञ्चतपोपनिषत्सु, यज्ञपुरुषत्वेन मन्त्रविधिपु, देहाविर्भावैरुपाख्यानेषु, उपास्यत्वेन च सर्वति ॥ सिद्धार्थतया न ते प्रमाणमिति चेत् । न । तद्धे. तोः कारणदोपशङ्कानिरासस्य भाव्यभूतार्थसाधार णत्वात् । अन्यत्रामीपां तात्पर्यमिति चेत् । स्वार्थप्र. तिपादनमारा, शब्दमात्रतया वा ? प्रथम स्थाऽपि प्रामाण्यमपितव्यम् । तस्पार्थस्यानन्यप्रमाणकत्वात् । अतएव तय तस्य स्मारकत्वामित्पपि मिथ्या। तत्प्रतिपादकत्वेऽपि न तन तात्पर्यमिति चेत् । स्वायंदारैवेति । मुख्याधावाधान्य श्रुतेस्तात्पर्यमिति नान्य परत्वमित्पर्यः। सिद्धार्थतयेति ॥ इदमत्रामिसंहितम् । व्यवहारत पयाचा म्युत्पः तिरुपायान्तरस्य व्युत्पत्यधीनत्यात् । तथाहि । प्रयोजकयाक्योधाः रणानन्तरं प्रयोज्यप्रवृचिमुपलममानो व्युत्पित्सुः प्रेक्षायवाक्योचार णस्य प्रयोजनजिज्ञासायां तदन्वयायनुविधानादुपस्थितत्याच प्रयो- न्यप्रवृत्तिमेव प्रयोजनमयधारयति । तथ तदनुकूलव्यापार विनाऽनुपपद्यमानं कापताहानमेष व्यापार कल्पपति स्वप्रवृतौ तस्वैप कारणत्यनिघयात् । पदच तत्र राम स्य हेतुत्यमयधार्य तत्रैव शक्ति कल्पयति, उपस्थितरयात् । पया. रापापोद्वापाम्यां क्रियाफारफपदानां कार्यान्विततत्तदर्येषु शकि गृहाति प्रथम सामान्यतस्तष शक्तिमहादिति कार्यान्यित पप दाना शक्तिरिति सिदार्थःशदोन प्रमाणम् । मयाकामदेस्ययाऽपि पापपार्थहानहेतुत्योपगमात् तत प्य ·पञ्चमः स्तवकः । ५ १४१ कार्यपदसमभिव्याहारात् कार्यत्वहानसम्भवनान्यलभ्यत्वान्न कार्या- शेऽपि शक्तिः । परम्परयाऽपि शब्दस्य कार्यत्वज्ञानानुकूलत्वादयांप- तेः परिक्षयात् । किञ्च, कार्यत्ववाचिलिडादीनामाकाहायुपेतपदा- यान्वितस्वार्थयोधकत्वस्यावश्यकत्वात् पदान्तराणामपि तथात्वम- स्तु लाघवात् । मैवम् । पदानां कार्यान्वितशाने साक्षात्वस्यौत्सर्गिकत्येन तथैव हेतुत्वस्य न्याय्यत्वात् । अन्वितपदार्थशाने च हेतुत्वे परम्पराया अ- न्याय्यत्वात् । अर्थापत्तेः साक्षादुपपादकविषयत्वेन साक्षादुपपादके कार्यान्वितशाने पदानां शक्तिकल्पनात् । लिडादीनां शक्तरकल्पना- दन्यलभ्यत्वतकस्याप्यभावात् । आयव्युत्पर्विचार्यत्यात् । न चे कार्यवाचिलिङादीनां व्यभिचारः । कार्यत्वविशिष्टमानजनकत्वं हि सर्वपदानाम् । तच कार्यान्वितस्वार्यप्रतिपादकतया इतरान्वितस्या- कार्यप्रतिपादकतया वेति न कश्चिद्विशेषः । अंध सिद्धार्थेऽपि व्युत्पत्तिः सम्भवति । तथाहि । उपलब्धचैत्र- पुषजन्मा बालस्तादशेनेष यार्चाहारेण समं चैत्रसमीपं गतः 'चैत्र, पुत्रस्ते जातः, इति पाताहारवाक्यं शृण्वन् चैत्रस्य मुखप्रसाद पंदयन् श्रोतुईमनुमिनोति । हर्षाच्च तत्कारणं पुत्रजन्मशानं कल्प- पति, उपस्धिनत्यादुपपादकत्वादन्योपस्थितौ गौरवाच्च तत्र घा- क्यस्य कारणां कल्पयति लाघवात् । मैवम् । हर्षहेतूनां बहूनां सम्भवात् हर्पणापि लिङ्गेन पुत्रजन्म- मानस्य यालेनानुमातुमशक्यत्वात् प्रियान्तरशानस्य परिशेषयितुम- शक्यत्यात् । अतएव विधिशेपीभूतार्थवादानां स्वर्गादिपदशक्तिप्रा. हकाणाच प्रवृत्तिपरत्वेन परम्परया कार्यान्वयात् कार्यान्वितस्वार्थ- योधकत्यमिति। तद्धेतोरिति । साध्यार्थानामिव सिद्धार्थानामपि यादोपनिष- धनाप्रामाण्यनिरासादित्यर्थः । अन्योति । कायें तदयिते च शब्द- शहरवधारणात् सिदार्थानामपि तव तात्पर्यमिति न मुख्य प्रामाण्यमित्यर्थः । स्वायेति । कार्ये तेषां तारपर्यं किं प्रतिपाद्यमान- सिद्धार्थान्धयपुरस्कारेण, किं पा स्याथमप्रतिपापेत्ययः। प्रथमेति । अयाधितं पदसमन्ययलभ्यमर्यमादायव तेषां कार्य- परत्वात् स्यार्थेऽपि प्रामाण्यमपञ्जनीयमित्यर्थः।

·१४४ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली वाक्पादपि । संसर्गभेदप्रतिपादकत्वं यत्र या क्यत्वमभिप्रेतम् । तथाच पत्पदकदम्बकं यत्संसर्ग- भेदमतिपादक, तत् तदनपेचसंसर्गज्ञानपूर्वक, यथा लौकिक, तथाच वैदिकमिति प्रयोगः । विपक्षे च या. धकमुक्तम् । सङ्ख्याविशेषादपि- स्यामभूवं भविष्यामीत्यादिसङ्ख्याचवकलगा। समाख्याऽपि न शाखानामाद्यप्रवचनाहते ॥१७॥ कार्यतया हि प्राक् सङ्ख्योक्ता,सम्प्रति तु प्रति. योच्यते । तथायुत्तमपुरुषाभिहिता सङ्ख्या वक्तारमन्वेतीति सुप्रसिद्धम् । अस्ति च तत्प्रयोगः प्रायशोघेदे । ततस्तदभिहितया तयाऽपि स एवानुग- न्सव्यः। अन्यथाऽनन्ययप्रसङ्गात् । अथवा समाख्यायिशेपःसङ्ग्याविशेष उच्यते। काठकं कालापकमित्यादयोहि समाख्याविशेषाशा- खाविशेषाणामनुस्मर्यन्ते । ते घन प्रवचनमात्रनि- पन्धनाः प्रवक्तॄणामनन्तत्वात् । नापि प्रकृष्टषचन- निमित्ताः । उपाध्यायेभ्योऽपि प्रफचे प्रत्युतान्यथाक- रणदोपात् । तत्पाठानुकरणे च प्रकर्षाभावात् । कति चनादी संसारे प्रकृष्टाः प्रवक्तार इति को नियामक- इति । नाप्याथस्य वक्तुः समास्यति युक्तम् । भषः द्भिस्तदनभ्युपगमात् । अभ्युपगमे या स एवास्माकं घेदकारइति वृथा धिप्राप्तिपत्तिः। परपदकदम्पकामिति ॥ एतदयाश्यसमानकालोत्पतिकशाना जम्पमिदं पदयाश्यं समानविषयमानजन्यं पापयत्वात् लौकिक पाक्यपदित्यत्र तारपर्पम् । विपक्षे चति । पुरगुणामाये तनन्यप्रा. - .

·पञ्चमः स्तवकः।५। १४५ शोमनवर्णोच्चारायतृत्वं प्रकपः, तबाह कति चेति । न च ब्राह्मणत्व- घ्याप्यं कठत्यादि क्षत्रिय सम्भवतीत्याह । न चेति । ननु क्षत्रिया- घीयमानाऽपि शाया कठादिपदवाच्येत्यत आह । न च कठा इति। प्रागेयमिति । पूर्व कठः स्वशाखयाभीता, मधुना शाखान्तराभ्यय- नरूपों विप्लव इत्यर्थः । विप्लय एवेति । कठत्वादिशाखाव्याप्यजाति- विलयः कठादिसमाख्या व्यवस्थान्यतिरेकश्वेत्यर्थः । तस्मादिति । कठादिशरीरमधिष्ठाय सर्गादायीश्वरेण या शासा कृता, सा तत्स- मास्यति परिशेप इत्यर्थः । अत्र अनित्यज्ञानवद्वक्तृकयाक्यावाचका- नि श्रीतकठपदादीनि किञ्चित्प्रवक्तृकवाक्ययावकानि याक्ययाच- कपदत्यात मन्वादिसंहितापदवदिति मानमभिप्रेतम् । इयता प्रवन्धेन मननरूपां प्रविशातामुपासनां निर्यादा न ताव- मात्रान्मोक्षोऽनुमितिरूपविशेषदर्शनस्य प्रत्यक्षभ्रमानुच्छेदकत्यात्, मपि तु प्रत्यक्षरूपं तत्तद्धतुरिति दर्शयितुमाह- स्यादेतत् । ब्राह्मणत्वे सत्यवान्तरजातिभेदा एय कटत्यादयः । तदध्येया तदनुष्ठेयार्था च शाखा तत्स- माख्यया व्यपदिश्यते इति किमनुपपन्नम् । न ! क्ष- त्रियादेरपि तत्रैवाधिकारात् । न च पो ब्राह्मणस्य विशेषः, स क्षत्रियादौ सम्भवति । न च क्षत्रिया- देरन्यो वेद इत्यस्ति । न च कठाः काठकमेवाधीयते तदर्थमेवानुतिष्ठन्तीति नियमः । शाखासश्चारस्यापि प्रायशो दर्शनात् । प्रागेवायं नियम आसीदिदानीमयं विप्लयते इति चेत् । विप्ठय एय तर्हि सर्वदा, कठा- घवान्तरजातिविप्लयादित्यगतिरेवेपम् । तस्मादाच-, प्रवक्तृवचनानिमित्त एयापं समाख्यायिशेपसम्यन्ध- इत्येव साध्विति ॥ स एवं भगवान् श्रुतोऽनुमितच, कैश्चित् साक्षा- दपि दृश्यते प्रमेयत्वादेर्घटवत ॥ ननु तत्सामग्रीरहि ,

·सप्रकाशे न्यायकुसुमाञ्जली
तः कथं द्रष्टव्यः । सा हि यहिरिन्द्रियगर्भा मनोगी
वा तत्र न सम्भवति । चक्षुरादेर्नियतविषयत्वात् ।
मनसो पहिरस्वातन्त्र्यात् । तदुक्तं, हेत्वभावे फला-
भावादित्यादि।
न।कार्यकव्यङ्ग्यायाःसामग्या निषेधुमशक्यत्वात्।
स एवमिति ॥ अत्र प्रत्यक्षसामग्रीमुपाधिमाह । नन्विति । सा
मग्या अतीन्द्रियतया योग्यानुपलम्भेन निषेधोऽपास्तः। न च त.
स्या कार्यव्यङ्ग्यतया तदमावादेवाभाव इति वाच्यम् । कार्यस्यापि
पुरुपान्तरप्रत्यक्षशानत्वेन योग्यव्यतिरेकत्वात् । साधनव्यापकतपा
स नोपाधिरित्याह । कार्यकति । अध
पक्षहेतुपावद्विशपाभावाद
योग्याया अपि सामान्या अभाव उग्नेयः । तन्न । यथा स्वमशाने
सहकारिविशेषान्मनसो यहिः स्वातल्य, तथा प्रकृतेऽपि योगजध.
त्तिस्य तथात्वमित्याह ।
अपि च। दृश्यते तावद्वाहिरिन्द्रियोपरमेऽपि अस.
निहितदेशकालार्धसाक्षात्कारःस्वमे। न च स्मृतिरेवा.
सौ पटीयसी । स्मरामि स्मृतं वेति स्वप्नानुसन्धाना
भावात् । पश्यामि दृष्टमित्यनुव्यवसायात्। न चारो.
पितं तत्रानुभवत्वम् । अधाधनात् । अननुभूतस्यापि
स्वशिरश्छेदनादेवभासनाच ।
स्मृतिविपर्यासोऽसाविति चेत् । यदि स्मृतिविषये
विपर्याम इत्यर्थः, तदाऽनुमन्यामहे । अथ स्मृतावेवा
.नुभवत्वाविपर्यासः, इति, तदा प्रागेव निरस्तः ।
न च सम्भवत्यपि।न धन्येनाकारणाध्यवसितोऽन्येन
ज्ञानायच्छेदकतयाऽध्ययसीयते । तथाच स घटइत्युः
त्पन्नायां स्मृती भ्राम्यतस्तं घटमनुभवामीति स्यात्,
नत्यिमं घटमिति । न स्वयं घट इति स्मृतेराकारः।
-

·. पनमः स्तवकः।। १४७ तस्मादनुभव एवासौ स्वीकर्तव्यः । अस्ति च स्वमानुभवस्यापि कस्य चित् सत्यत्वं, संवादात् । तच काकतालीयमपि न निनिमित्तम् । सर्वस्वमज्ञानानामपि तथात्वप्रसङ्गात् । हेतुश्चात्र धर्म एव । स च कर्मजवत् योगजोऽपि योगविधेरवसेयः। कर्मयोगविध्योस्तुल्ययोगक्षेमत्वात् । तस्मात् योगिनामनुभवो धर्मजत्वात् प्रमा, सा- क्षात्कारित्वात् प्रत्यक्षफलं, धर्माननुगृहीतभावना- मात्रप्रभवस्तु न प्रमेति विभाग इति । अतस्तत्सा- मनीविरहोऽसिद्धः। तथापि विपक्षे किं वाधकमिति चेत् । “ये ब्रमणी पेदितव्ये" इत्यादियोगविधियर्यप्रसङ्ग अशक्यानु- छानोपायोपदेशकत्वात् । न पासाक्षात्कारिज्ञानवि. थानमेतत् । अर्थज्ञानावधिनाऽध्ययनविधिनैव तस्य गतार्थत्वात् इति । एतेन परमाण्यादयो व्याख्याता. इति॥ अपि चेति । पीयस्यम्, असन्दिग्धविपयत्वम् । स्मृतिविपर्यासः, विपर्यस्ता स्मृतिः । प्रागेयेति । अनुमयत्य. स्थापानादित्यर्थः । न च सम्भयरपपि इत्या स्मृतापनुभर त्यविपर्यास इत्यनुपयनीयम् । यदि स घट इति स्मृतायनुभयत्या. पः, तदा तं घटमनुमयामीति स्यात्, न तु इमं घटमनुभवामी. त्याह । न हीति । मनु प्रमायामेय मनसोयदिरस्थातन्यं स्यमनानं त्वममा इत्यत आह । भन्ति चेति । तथापि साक्षात्कार भ्रमो यास. नाममवत्या फामातुरफामिनीसाक्षात्कारपदित्याराडा तामात्य मुपपादयति । स चेति । अर्थशानायधिनेति । म्याध्यायोऽध्येतव्य इति विधेः परिशेषादयंत्रानफलमिदाययंशानायधियं सिमिति मायः एनेनि ॥ परमाण्यादयोऽपि प्रमेयवान् माया प्रत्यर्थ । ।

·१४८ समकाशे न्यायकुसुमाञ्जली तदेनमेवम्भूतमधिकृत्य श्रूयते। “नद्रष्टुर्दृष्टेविपरि- लोपोविद्यते" इति। "एकमेवाद्वितीय"मिति पश्यत्य- चक्षुः स शृणोत्यकर्ण" इति । "वे ब्रह्मणी वेदितव्ये परश्चापरमेव चे"ति। "यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा"इति । "यज्ञा वै देवा इति । "यज्ञोवै विष्णु"रित्यादि । स्म. यंतेच, सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज,-इति । मदथै कर्म कौन्तेय, मुक्तसङ्गः समाचर, इति । यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मवन्धना,-इति। यज्ञायाचरतः कर्म समग्र प्रविलीयते, इत्यादि । अनुशिष्यते च सावधप्रवचने ईश्वरप्रणिधान- म् । तमिमं ज्योतिष्टोमादिभिरिष्टैः प्रासादादिना पूर्तेन शीतातपसहनादिना तपसा अहिंसादिभिर्य- मैः शौचसन्तोपादिभिर्नियमः आसनप्राणायामादि- ना योगेन महर्पयोऽपि विविदिपन्ति । तस्मिन् ज्ञाते सर्वमिदं ज्ञातं भवतीत्येवं विज्ञाय श्रुत्वैकतानस्तत्प रो भवेत् । यत्रेदं गीयते,- मन्मनाभव मद्भक्तो मयाजी मां नमस्कुरु । मामेवैप्पसि युक्रवमात्मानं मत्परायणः ॥ भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोष श्चरम् । सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति, इति । एकमेवेति । दयराख्यं ग्रह एकमेव न द्वितीयमित्यर्थः । मदर्थ- मित्यनेन ईश्वरक्षानार्यतां कर्मणोदर्शयता न शानफर्मणास्तुल्यकाः तया समुघय इत्यभिप्रेतम् । अनुशिष्यते,उपदिश्यते इत्यर्थः ।। परोऽयाय शेयो महपणामपि तन्नानान्यितयादित्याद । तमिम- - ·. पञ्चमः स्तवका 1५1. मिति । ईश्वरवेदनस्य फलमाह । तस्मिन्निति । मयि परमेश्वरे मनः संयुज्येत्यर्थः । योगजेभ्यरसाक्षात्कारस्य फलमाह । शान्तिमृच्छती- ति। मोक्ष प्राप्नोतीत्यर्थः। यस्त्वेयं निदापन्यायावगमितं कुतर्काम्यासान मत्येति, तं प्र. त्याह। इत्येवं श्रुतिनीतिसंप्लवजल योभिराक्षालिते येषां नास्पदमादधासि हृदये ते शैलसाराशयाः। किन्तु प्रस्तुतविप्रतीपविधयोऽप्युचर्भवचिन्तकाः काले कारणिक,त्वयैवकृपया तेभावनीया नरामा१८॥ इत्येवमिति ! इतिशब्द: स्वरूपार्थः । पवंशब्दश्व प्रकारार्थः । नीतिया॑यः । शलसारः पागणं, लोहं वा । तदाशयोयेषां, ते तया। युक्तिप्रतिसन्धानानाश्रयहृदया इत्यर्थः । प्रस्तुते ईश्चरे, विमतीपवि. धयः प्रतिकूलप्रकाराः । तादृशा अप्युरित्यय काले कदाचित् भय- चिन्तका इति योजना । भाप या पासनीयाः सदाकलकशून्याः क. तच्या इत्यर्थः। यस्माकंत्यश्रद्धा नास्तीत्याह। अस्माकन्तु निसर्गसुन्दर, चिराचेतो निमनं त्वयी त्यद्वाऽऽनन्दनिधे, तथापि तरलं नाद्यापि सन्तृप्यते । तन्नाथ, त्वरितं विधेहि करणां येन त्यदेकाग्रतां यात चेतसि नाप्नुवाम शतशो याम्याःपुनर्यातनाः||१९॥ यस्माकं त्यिति । यद्यपि त्ययि चेतोनिमग्नमित्यद्धा तत्सम्, तथापि तरलं मनोनाद्यापि सन्तृप्यते सुतं भवति । तृपेः कचित् सकर्मकत्वात् कर्मकर्तरिरूपम् । त्यईकाप्रतां त्यत्मयताम् । याम्या यमदेवताफाः। यातना नरफपीडाः । इत्येप नीतिकुसुमाञलिगग्ग्यलश्री. पढासयेदपि च दक्षिणवामको हो।

·समकाशे न्यायकुममाजला
नो वा ततः किममरेशगुरोर्गुरुस्तु
प्रीतोऽस्त्वनेन पदपीठसमर्पितेन ॥ २० ॥
॥०॥इति न्यायाचार्यपदाङ्कितमहामहोपाध्याय-
श्रीमदुदयनविरचितं न्पायकुसुमाञलिप्रकरणं
' समासम् ॥ ॥
तत्सत् । ब्रह्मार्पणं भवतु । शुभमस्तु | श्रीरस्तु॥
इत्येप इति । इतिः समाप्तौ । एष नीतिकुसुमाञ्जलिदक्षिणवाम-
को द्वौ यदि वासयेत् सानन्दी कुर्यात्, न पा वासयेत, ततः किम-'
स्माकम् । यद्वा । यद्वासयेदित्यत्र प्रोक्तएय यदि यूयात् माऽस्मान
वासयतीति, तं प्रत्याह । न वा इति । वासयेदित्यनेन सम्बन्धः ।
ततः किं, तद्वासनायाः फलं न किञ्चिदित्यर्थः । पदमेव पीठं, तत्र
न्यायकुसुमाञ्जलेयत् समर्पणं, तेन भगवान् प्रीतोऽस्तु ।
यस्तकतन्त्रशतपत्रसहस्रररिम-
गङ्गेश्वरः सुकविकरयकाननेन्दु ।
तस्यात्मजोऽतिविषमं कुसुमाञ्जलिं तं
प्राकाशयत्कृतिमुदे बुधवर्द्धमानः ॥ ॥
इति महामहोपाध्यायश्रीवर्धमानविरचितो न्यायकुसुमाअलिप्र
काशः समाप्तः॥०॥

·श्रीगणेशायनमः। अथ मकरन्दे चतुर्थस्तवः ॥ ४ ॥ ननु पराधिगतेऽप्यर्थ परस्य प्रमोत्पत्तेरनधिगतार्थगन्तृत्वं तत्रा- व्याप्तमत आह फलेति । उत्तरकालीनस्वज्ञानमादायाव्याप्तेराह कालि-२ १३. कान्तम् । एतावता किमित्यत आह वेद इति । यद्यप्येव भट्टस्य स्व- तोऽसिद्धिः, तथाप्येवम्माऽनुभवमूलको वेदः स्यात् तथाचाप्रमा- ण स्यादिति तर्कयिधयत द्रष्टव्यम् । प्रमाणात प्रमालक्षणमित्यर्थः । नन्वेयमनुभवोऽपि प्रमा म स्यात्, तस्यापि विशेषणशानादिसा. पेक्षत्यादित्यत आह स्वकारणीभूतेति । पतश्च धारावाहिके तादृश. पूर्वज्ञानयाथार्थ्यापेक्षयाथार्थ्यतया उत्तरकाले तिव्याप्तिवारणाया- न्यूनानतिरिक्तविषयकत्वेन कारणत्वं विवक्षितम् । तस्य व विशेष. णमात्रविषयतया तथात्वमिति नोक्तदोपः । न च तत्सापेक्षमेव या. धार्थं तस्येति वाच्यम् । तत्सापेक्षत्वं हि तन्नियतत्वम् । तच तत्रा. पि । स्मृतावपि तदेव तत् । लिङ्गशानयायाांपेक्षित्वमादायाति- व्याप्तिवारणायान्यनेति । वस्तुतः पूर्वोकातिव्याप्तियारणार्थमपि त- त् । अनतिरिक्तपदं चिन्त्यम् । अतएष परिमले नास्तीति । किञ्च स्मृतावपि पूर्वानुमवस्यान्यूनविपतयेव जनकत्वम् । अतिरिक्तविप- यानुभवादपि तदंशे संस्कारानुबोधै स्मृतिदर्शनात् । एवञ्च यफ्ट- पाक्यार्थशानयाथार्थ्यापेक्षित्यमादाय शाब्दानुभवेऽतिव्याप्तिरित्या पि चिन्त्यम् । अन्यथेति । यद्यपि विशेषणशानत्वेनैव हेतुत्वात् तथापि क्रमास- २. २७. म्भवः, तथापि फलयलेन तत्तद्विशेषणक्षानत्येन विशेषसामग्रीत्वमि- विक्रमाति भावः । न च स्वरूपसत्क्रमिकक्षणोत्पत्तिकत्वेन ममः, सामग्नीतौल्ये तदेव नेत्याशयात् ।। तृतीयझण इति । सन्निकर्षापेक्षया । एयञ्च विनश्यवस्थप्रथम- ३ ७. सानाधारयेनार्थान्तरप्रसङ्गनिरासाय मध्ये उत्पत्तीति । व्यासह निरासाय मध्ये उत्पत्तीति । व्यासलाघारक्षणे व्यभिचारपारणाय ·। B ૨ | अधिक कुसुमाञ्जलिमकाशव्याख्याने मकरन्दे अव्यासति । यद्यपि तदा शानमुत्पद्यत एवं, तथापि तदिन्द्रिया र्थसन्निकर्षजज्ञानाभावाद व्यभिचार । यद्यप्येव ध्यासनाभायस्यापि हेतुत्वाद् यावत्सहकारीत्यादिवि शेपणाभावादेव न व्यभिचार इति तद्वयर्थ्यम् । अन्यथा तदा सानो त्पत्त्यवश्यम्भावापसे । तथापि तदतिरिक्यावत्सहकारिविवक्षापले तद्रएव्यम् । प्रतिवन्धकाभावकारणतावच्छेदकत्वयादिमतेनेदमि त्यन्ये । आलोकादिकिश्चित्सहकारियरहदशायां व्यभिचारादाह यावदिति । साकल्यसमयभाने इत्यर्थ । सन्निकर्पोत्पत्त्याधारक्षणे व्यभिचारादाह अनायेति क्षणविशेषणम् । इन्लियपद तदिन्द्रियपर म् । अतोनेन्द्रियान्तरसन्निकर्षमादाय व्यभिचार । ज्ञानोत्पत्यनाधा रेन्द्रियेव्यभिचारादाह क्षणेति । अभावत्वे चेति। अभावात्मन पटाभायाभावस्य वैशिष्टयसम्बन्धे न सत्र स्यात्, वैशिष्टयस्यैकत्याभ्युपगमादित्यर्थ प्रत्यक्षप्रकाशे। तथापीति। यद्यपि जनकागोचरत्यमत्रापि तुल्य, तथाप्यनुपदमे पाशध्य परिहरिष्यतीति ध्येयम् । तदाऽन्यूनानतिरिक्ततिापतच मागेव विवृतप्रायम्। नन्चापादक स्य प्रामाण्यस्य वैकल्यादिच्छादिक नाग्ययदृष्टान्त । व्यतिरेफदृष्टा न्तोऽपि न स्यात् । तादृशानुमघव्याप्तप्रामाण्यवत्त्वस्यापाद्यव्यतिरेक स्य व्याप्यत्वाभिमतवैकल्यादिति चेत् । मैवम् । आपापे प्रामाण्यप दद्वयस्य यथार्थत्यमायपरत्यात्, आपादके च यथार्थानुभयपरत्यार। एवञ्चेच्छादेरापाद्यव्यतिरेक्स्य व्याप्यस्यापाद्यव्यतिरेकस्य व्याप फस्य च सत्त्वाद्यतिरेक्यान्तरयमिति । विशष्यस्येति । अतीतादिविशेष्यफस्यानुभयस्येत्यर्थ । अतीतानुभयविशिष्ट इति। यद्यप्येय पाचापय्यंमात्र सिध्यति, न तु कार्यकारणभाव । अन्यथा योऽह घटमदास सोऽह स्पृशामी स्यादायपि तथा स्यात् । तथाप्यननुभूने स्मरणामायादन्ययध्यतिरे पादिसहरतमनसा तगह इति भाय । तहिण्येति । न चोत्तरफालत्य व्ययहितकालय विधक्षितमिति याच्यम् । मासाचनन्तरताविषयज्ञानस्याप्यनमात्वध्यपहारादिति भा पायपि युद्धिमारस्वत्यादिना निरासा नेय शहा, तथापि गूल १० ·चतुर्थः स्तवकः । ४। . तदनिरासात्सम तदविरोध इति भावः। नन्विति । ननु कार्यत्वानकान्तिकोद्भावनस्य नायमवसरः । न च शाततामादायगृहीतग्राहित्यमुपपादयितुं तत्साधनमेवेदमिति वाच्यम् । पूर्वनिरस्तत्वात् । न च तदभिज्ञानमित्यादिना तदुत्पत्य- सम्भवोपन्यासस्य विरुद्धत्वापाताच । इति चेत् । मैवम् । यथार्थी- तुमनत्यादिकं प्रामाण्यं ज्ञानस्य स्थविषये स्यात्, विषयता च निया- मकं विनाऽनुपपक्षा, शाततायास्तथात्वे कार्यस्यानैकान्तिकत्यापत्या तदुपादानज्ञानजन्यत्वमवश्यं वाच्यम् । तच्च तदुत्पत्तेः प्राक् तद्विप- यत्वाभावादसम्मवाति न प्रामाण्यव्यवस्थितिरिति तटस्थशद्वापर- स्येनास्य सङ्गतत्वात्। ननु चैत्रो गच्छतीत्यत्र परसमवेतगमनक्रियायाः फलमुत्तरदेश- संयोगवत् पूर्वदेशविभागोऽपीति पूर्वदेशेऽतिव्याप्तिरित्यत उक्तं, धा- स्वर्थतावच्छेदकति फलविशेषणम् । उत्तरसंयोगावच्छिन्नस्पन्दस्य धात्वर्थत्यादिमागो न तथेत्याहुः । घटं जानाति चैत्र इत्यत्र शान- कियाफलमिच्छादि, तच्छालितयाऽऽमन्यतिव्याप्तिरित्यत उक्तं परे ति। न चाभावो घटमाश्रयते इत्यादायव्याप्तिः, आश्रयणक्रियाया अमावे समवेतत्वाभावादिति वाच्यम् । परसमवेतपदस्य सम्बन्ध- परत्वात् । अतिरिक्तोति । शाततायामित्यर्थः । १२. तस्येति । नचैवं प्रत्यक्षमपि कथं स्यादिति वाच्यम् । पूर्ववर्तिता. मागेणैव तस्य तद्धेतुत्यात् । समवायिकारणमात्रस्यैव कार्यसमान- कालत्यनियमादिति भावः। मप्रयोजकरयादित्युपलक्षणम् । पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकम- पेक्षावुद्धित्वमुपाधिरित्यपि द्रष्टव्यम् । अन्यथेति । यदि सम्बन्धं विना विशिष्टधी , तदेत्यर्थः। १३. अस्तु वा स्मरणं, तथापि तदन्ययाऽनुपपत्त्या नानुभयसिद्धिः, तत्कारणेनान्यथासिद्धरित्याह अत्रापीति । परेपामिति। तथाच तन्मते सानहेतुना तदन्यथासिद्धिः स्यादेव- १६. ति भावः। तथापीति। अत्र व्यतिरेकपदं प्रागभावपरम् । अन्यथा शाननाशे- १६. भीच्छासत्यानियममद्गापत्तेः।

·८ कुसुमाञ्जलिमकाशव्यारयाने मरन्टे घर्तमानतेति । प्रथमक्षणातच्छिमता भासते इत्यर्थ । तत्क्षणेति । प्रथमक्षणनाशेऽपीत्यर्थ । तथापिध, प्रथमक्षणाय च्छिन्नमित्यर्थ । पाकरक श्यामोऽयमितियदिति भाष । स्वप्रकाशत्वासिद्धाविति। सिद्धी वातानकान्तिकमिति मावर १२ अन्ययिपयकेति। न च रजतमानस्यापि शुक्तिविषयत्यानाम्यधि पयकत्वमिति वाच्यम् । परमतेऽन्यथाप्यात्यनभ्युपगमैनातथात्याद तथाच शुक्यविषयकरजतस्मरणस्य शुक्तिनिष्टशातताजनकतया यथा नास्तस्य, तथा प्रकृतेऽपि स्यादिति भाव । न च ज्ञानस्य स्व विषयशातताजननेऽतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । भेदामहादेनियामकत्या दन्यया व्यवहारजननेऽपि तदापत्तरित्याशय । सा चशानस्येति । यद्यपि भानस्यातीतक्षणोपलक्षितविषयता न पूर्वपक्षिता, किन्तु शातताया अतीतज्ञानोपलक्षिताया क्षणान्तरेऽनु घृति, तर व झामस्य वर्तमानार्थता न स्यादित्युतरमसातम् । तथापि ज्ञानस्य शाततागोवरस्यातीतक्षणोपलक्षितहाततापिपप तायां वर्तमानार्थता न स्यादित्ययों पोय । नचातीतक्षणस्योप रक्षणत्यमेव शाततायाध वर्तमानत्वमेघति कथ वर्तमानार्थता, त ज्यानस्य स्गदिति वाच्यम् । निराश्रयशातताया शानागोवरत्वे हा ततायामुपलक्षणस्यापि क्षणस्य झाने विशेषणत्वाभ्युपगमात् । च स्तुता वर्तमानाथता पर्तमानाश्रयता प्रकाशस्य शातताया न स्या दिति मुलाया प्रतिभाति । मतपमान्यथा ज्ञानस्यापीति कळिका स अच्छते । न हीत्यादिफक्षिकापामपि प्रकाशपद शाततापरमेवान्यणा तपापचे । प्रकाशनाधीयत इत्यप्रिमफधिकायामीप तथैपेति त नुसारेण सर्व योज्यमिति युतमुत्पश्याम । तजनकेति । तद्विषयमानस्येत्यर्थः । तेन नोत्तरविरोध । ननूक वर्तमानसाततासम्यन्धमात्रेणैव यत्तमानामत्वमित्यत भाइ भात तायाथेति । यदि च स्थूलशाराश्रयत्वान्न तस्या क्षणिकत्वा तदा मानस्यापि न स्यादित्याएर पुटम्। तात्य यति यदि स्थयां मानतया यतमानाम चमिन्ययः । एयश्चति यर्चमानाततासम्पर ४ स्यापि तदानीममायादिति भाव उदयवाभादिनि । प्राचीनमने। १. निर्यिकाति। तत्रयाप्रिमाशिमा समानरयान पूर्व दोष इनि माय । ननु सामग्रीवायक्ष सम्मय पेपेत्यत माद ·चतुर्थः स्तवकः । ४ । सुमिनोमीति ।। क्वचित् प्रत्यक्षस्य सम्भवेऽपि तत्रानुमितित्वस्य वा- घागुमिस्यन्तरस्य सिद्धसाधनेनानुत्पादात्तत्रासम्मवएवेत्यर्थः । व्यवसायनाशक्षणे तद्विशेष्यकं न ज्ञान, किन्वर्थविशेष्यकमेव । त- थाच विशेष्यस्य स्वसमयवर्तितया प्रत्यक्षहेतुत्वेऽपि न दोष इत्या- शयेनाद यति । विशेष्यांशे इति। तथाच सविकल्पकतया तस्ययो- ग्यत्वात्तत्रैव ज्ञानत्वविशिष्टधीस्तदात्मकस्यैव ज्ञानस्वरूपविशेषण- मानस्य पूर्व सत्वादिति भावः। अतएवाह अनुमिनोमीत्यादाविति । योगजधाजन्येति । अत्र सामान्यलक्षणप्रत्यासत्यजन्येत्यपि- २४. विशेषणं बोध्यम् । न च विनिगमकेति । इन्द्रियजन्यतया प्रत्यक्षत्वं २६. संस्कारजन्यतया स्मृतित्वं वेत्यत्र विनिगमकामाव इत्यर्थः । आशु- चिनाशीति धर्मादौ व्यभिचारवारणार्थमिदम् । अन्त्यशप्दस्याप्रत्य- क्षत्वपक्षे तत्र व्यभिचारादाह आत्मेति । मारममनोद्वित्ये व्यभिचा- रादाह विशेपेति । न च निर्विकल्पकजीवनयोनियनयो यभिचार, मानसप्रत्यक्षजातीयत्वस्य साध्यत्वात् । वस्तुतस्तु तदन्यत्वेन वि- शेषणान व्यभिचार इति । निर्यापारत्वेनेति । प्रमाऽनुकूलव्यापारशून्यतया तदकारकतया इत्यर्थः । यद्यपि फूटलिङ्गादिस्यलेऽनुमितिममाकरणत्वं तस्येप्यत- एव, तथापि स्वप्रमा प्रति न तथात्वमिति भावः। न च क्रियात्षेति।कियासम्बन्धं विना कारकत्वाभावात्तद्विशेष- २७. प्रमातृत्वाद्यसम्भव इत्यर्थः। स्वप्रमामिति स्वसमानाधिकरणप्रमामि- त्यर्थः । यदीश्वरस्येति । यद्यपि पूर्व तज्ज्ञानस्य न प्रामाण्यमित्युकं. न तु तस्य, तथापि तुल्यन्यायतया तदप्युक्तप्रायमेवेति भावः । तदनुक्लोति तदुपादानगोचरतवनुकूलझानेच्छारतिमत्त्वलक्षण- मित्यर्थः । यस्मदादीनामिति जन्यात्मविशेषगुणमात्रस्यैपेश्वरकर्तृक- त्वेनाम्युपगमादिति भावः। साक्षात्कारवति शिवे। प्रत्यक्षशानवति स्वस्मिन् इत्यर्थः । इति महामहोपाध्यायदेवदत्तात्मम-श्रीरुचिदत्तोपाध्याय-विरचिते कुसुमाञ्जलिमकरन्दे चतुर्थः स्तवकः।

·कुसुमाञ्जलिमकाशव्याख्यान मकरन्दे साधनवारणाय तत्रादृष्टेत्यादिविशेषणमित्यवधेयम् । शेपं प्रपञ्च- तमनुमानप्रकाशेऽनुसन्धेयम् । पक्षसमे सन्दिग्धानकान्तिकंन दोपइत्यनुपदवक्ष्यमाणावएम्मा ३३. ११. दभ्युपगमवादनाह यदि चेति । तमादाय समूहालम्यनानुमितावि. त्यर्थः। अनुमित्योरिति एतच्च पराभ्युपगमरीत्याक्तं, पक्षभेदमाभित्य भेदारोपाद्वा । वस्तुत एकैय सम्हालम्यनाऽनुमितिरिति ध्येयम् । नपादानप्रत्यक्षं विनाऽपि शब्दार्थप्रवृत्तव्यभिचारइत्यत माह ३४. ८. प्रवृत्तिविपयति । न छुपादानप्रत्यक्षत्येन हेतुत्वं ग्रूमः, किन्तु प्रवृत्ति विधेयप्रत्यक्षत्यनेति न व्यभिचारइत्यर्थः । यः स्पन्दात्याद्यनुमानप्रकाशे द्रष्टव्यम् । १९.२५. यसमवायीति असमवायिपदं प्रकृताभिप्रायेण स्वरूपनिर्वचन- म् । यद्यप्यातरुसंयोगाप्तमवायिकारणके शरीरतरसंयोगेन्गुली न कारणमिति व्यभिचारः, तथापि क्रियायामेधेत्याशयात्यन्ये । त. प्राप्यसली कारणमित्येके। मन्दिग्धव्यतिरेकित्वमप्रयोजकत्वम् । ननु कर्तृव्यापफरहितत्वादित्य कुतोविशेषणासामध्यमित्यत ३८. १०. आह सामान्यतइति । असमर्थावेशेपणतयति असिद्धमित्यनुपज्यते । शरीरजन्यन्याश्रयमानप्रतियोगिकयावदन्योन्याभावहेतुत्वे धैयर्ये ऽपि शरीरजन्यत्वात्यन्तामायेऽपण्डे न वैयध्ये, शरीरं पिना तस्या- मानेन तत्र व्यामेरग्रहादिन्याह यद्धति । येन विशेपणेन विनति यद्य. प्येवमपि नीलधूमादी व्यभिचारामावविशिष्टसहचारादिरूपव्याप्तेः सत्त्याद कयं व्याप्यत्वासिद्धितियाप्यनुमानप्रकाशक्तिमनुसन्धेयम्। यनिष्ठति यदिशेप्यतावच्छेदकविशिष्टनिष्ठेत्यर्थः । अभावनिष्ठम्या गौ यमायत्वरूपविशेष्यतावच्छेदफविशिष्टनिष्ठव्याप्तायित्यर्थः । न शरीरति ममावत्यावच्छिन्ने अन्यत्यासाचे शरीरं विनवाकर्तृकत्य. निरूपितव्यातिप्रहान्न तद्विशिष्टे व्याप्तिरित्यर्थः। नन्वेवं जन्यत्यामा: योऽपि तद्याप्यो न स्यात् सकारणकत्यामायादी जन्यन्यविशेषणं ३९. २५. विनाऽपि ममावत्यावच्छिन्ननिष्ठव्याने प्रहादित्यनुरायादाहामस्मत्पि सुचरणास्त्यिति । सामान्यलक्षणाऽनकोकारण तन्मते मित्रपिपपत्यं कोयम् । बस्नुनस्नु स्थापनानुमानस्य तर्कसचियत्यादरमसला ·पश्चमः स्तवक: 11 भायाद् व्ययविशेषणत्वादिदोपारा न्यूनरलत्यमिति न सत्पति पक्षति भावः। तस्येति । गोत्याघेकमावाभायसाधकस्यविषयत्वेन त्यया समा. ३९. धेयत्वादित्ययः । रूपरसवत् कर्तरीति । यद्यपि शरीरित्याशरीरित्य- ४. योस्तथा न सहोपलम्भः, तथापि कर्तृजातीये तयोपलम्भपय सहो- पलम्भोयोव्यः । यदा कर्तृत्वाशरीरित्ययाः सहोपलम्भो योध्यः । यो मियो धर्मीति । शरीरिकर्तृत्वाशरीरिफर्तृत्ययोरिति शेषः । न च ४०. कर्तृत्वाशरीरित्ययोः प्रत्यक्षविरोधात्तथापि फर्य समावेश हतिया. ध्यम् । तस्य प्रसिद्धमाधिपयकत्वेन पक्षधर्मतारललभ्यकर्तरि तदुमयसिद्धी विरोधाभावात् । अन्यथा ययययो महानवेत्यादिधी- विरोधात् परमाण्यादेरसिद्धिप्रसङ्गादिति भावः । तत्सामान्यानही. फारे इति । न च घटत्यादीनां प्रत्येक सापच्यापफत्वं, मारीजन्य- ४०.. तावच्छेदकरूपयस्वस्य विवक्षितत्वात् । तायदन्यतमवत्वं तयेत्य- प्याहुः । केचित्तु तदनहकारात्तस्यानुपाधिरयेऽपि घटत्यादिफमेय फर्तृजन्यतापच्छदफमस्तु न तु अन्यत्यमित्यप्रयोजकमेपास्त्यिति तापर्यमित्याहुः। इत्याशयमविवानित्ति इति शाइने हत्पत्ययः । तेगञ्चेति । घटत्यादीनामित्यर्थः। यद्यपि विवक्षितोपापी नाऽयं ४०. दोपः तथापि यथाश्रुनाभिप्रायेणेदम् । विपक्षयानच हेता साध्य म्यापकतया नापमुपाधिरित्यप्रतात्पय्यम्। रूपारम्भकमनतिप्रयोजक योग्यम्।साधनप्यापयत्यादितिाननु घेष्टायजन्यत्पमुपाभिरस्तुतिया ४१. : च नातदोपः। न चाहरदाप भिरयादी शरीरजन्यत्यादिदमपि माघ. नध्यापकमेपति पाच्यम् । माष्टाधारकरयस्यापि सनिशंपणस्यादिमि घेत् । न, विपक्षयायफेन देतोः साम्पच्याप्यतया तदम्पापकरयेनानु.. पाधिरयान् गिनु फारणान्तरसत्य कथमास्मिारयमिरपत माह कारणान्तरस्यति । कारपपिपरपादानादि सरीरम्यापारे शरी- ४२. रानपेक्षत्यमसम्भयोग्यत माफियापामिति। मातानियामिति । भनित्यशानायमिय: 1 यायय, मध.. प्रपोज्यभागाप्रयायमित्यातपेनिशम्यापार माहानमयापिष्ठ- ४८. - यापेक्षायमा परम्पराधि परयमिति माध्यापिशगन्यः । पदय. टिने मारमनि दष्ट्रियकामानेन प्रपती मग जनपितम्यम्नम्प.

·कुसुमाञ्जलिप्रकाशम्पाख्याने मकरन्द । पेन्द्रियाश्रयत्वमित्यर्थः । यद्यपि भोगान्तभावेन न मूलायंस्तथापि तात्पर्यार्थोऽयमिति भावः। तदनपेक्षन्चादित्यत्र तत्पदेनोमयपरामशद्धितुद्वये ठात्पमित्याई ४८. १६ स्वम्मापार इति । एवञ्च प्रयमिति मूलस्य चतुष्टयमिति तात्पर्यम् । ४८. २२. क्षित्यादिकमिति । यद्यपि ययाश्रुते न साध्याविशेष उपाधिमदादा तथापि चेतनाधिष्ठानप्रयतद्वारैवेति प्रपतानधिष्ठितहेतुकत्वमेव सा. ध्यमभिप्रेतम् । यद्वा सायाविशेषउक्तः । यद्वा साम्यवतुरप्यसि सहति साध्यसमः । ननु सर्व विषयत्वमेव तस्यासिद्धमिति पटादि. ४९. ४. विग्यत्वासिद्धस्तदुपादानाधिष्ठानं न स्यादित्यताह पटाकारोनि । पस्तुतो नियतयिषयता कारणाधीनति नित्यतयव सर्वविषयत्व मिति मायः। तदिदमाह नित्यतयेति । मनूदासीनो निप्पयनात्यनर्यानन्तरम् । तथाच प्रयनामावेऽपी. १२. ति व्यर्थमतमाह कारणानीति। प्रयनामावलाभार्थमाह उदासीन क्षेपित। पूर्वोकन्यायानेन तदलामेऽपि प्रयत्नाजनकयुद्धेरिति कर्म- धारयातदर्थपर्यवसाने तल्लामइत्यर्थः। पौनसत्यनम निवारयति १८. दुग्नहेतुयेति । एतय कारकत्वद्योतनार्थम् । यदा विति। यदि कृति. अन्यत्वमेव साध्यमित्यर्थः । पञ्च बुद्धिमतपूर्वक्त्यस्याप्राधान्यम नुपादानमेवेति योध्यम् । यद्यपि विशिष्टाविशिष्टभेदादुपापित्वं स. म्भवति, तथापि च्याप्यं व्यापकोटापनियेशयत एवं व्याप्तिप्राहक त्यमिति भने साध्ययापकत्याप्रहादुपाधित्वमिति मायः । घस्तुतो हेता विपक्षयाधकसम्मपादन च तदभाचान्न तयात्ममिति । ५०.११. प्रयतानित्यत्यस्यति। तथा च प्रयनादेय युद्धिसिद्धिरिति माया पस्तुतस्तु सम्हालम्यनरूपैयानुमितिनं तु प्रयत्नातसिद्धिरियक १६. देव पितयजन्यत्वं सियतीत्याह कायंत्यादिति । सानायकेति । प्रत्येकच्याप्तिभिरिति शेषः। अयोग्यस्थापति उदभूतस्पर्शगशून्यपायोरित्यर्पः। मालोमा ५४. १. रमझम्यांत मालोक्यतात्यर्थः। तपाय पान जाटव्यंगतिः कम्पेन गयनो नानुमायतन्यर्थः । पूर्वोक्योरिति । यद्यपि पयनः स्तिमितपय पूयोक्तः म च न कल्पानुमेयस्तथापि कम्पमारुतपंदनेन का मक्यायोरपि पूर्वोत्तरयमिति भाषः । दहनस्तु धूमानियदित्यनेनो- को न पोया, किन्तु जाटHएय जालस्थलपति जाठयंलामा ·पञ्चमः स्तवकः ।। 4 . पाँकयोरित्यर्थहति व्याख्यातमिति ध्येयम् । धूमोत्पत्तिनिश्चयइति पाठे धूमपदेनैव पाक उपलक्षितः । तस्यैव जाउयेवहिसायकत्वादु- पक्रान्तत्वाञ्छति । तेनापि जाठर्यचद्धिसिद्धिर्न स्यादित्यर्थः । उम्ममात्राधेति यदि पाठस्तदा उम्मपदं पायुपरमेवेति योध्यम् । ५५, दोषान्तरमाह प्रकृतादिति शुभत्यस्येति। यद्यपि शुभत्यस्य योग्यसं. स्थानन्यायस्ववदात्मनोऽपि योग्योपाधिमत्यनियमः। यदि च तत्सं- सारिमाविशान्तं तदा तदपि योग्यशृङ्गायिधान्तमिति अयोग्यस्य न पाधः प्रत्यक्षेणापि, तथापि विपक्षयाधकामाषएव मूलम् । अन्य. था पशुत्वस्य फेवलान्ययित्यापत्तेः । तस्य च त्ययानभ्युपगमादि- ति भावः । नन्वेवमपि तौपदर्शनमात्रमहै न तु न्यायोपदर्शनमित्य- त थाह यद्वति । अनेनोमयोः समानविपयत्यप्रतिपादनात् विरो- ५४, धमाह इत्यर्थः । मूलोक्तस्य तस्य व्योमादी व्यभिचारात्तवा- परितुष्यन् स्वयं तोपकार्यमानमाइ सर्गाधकालीनेति । अतएवाह ५६. विशेषणीभूतति । अतएव चेष्टात्वस्योपाधित्वशदापीति मायः । साधनव्यापकत्वादिति । न च फर्ममात्रस्य तत्प्रयतजस्यत्वेऽपि त-५६. संयोगसमगायिकारणत्ये मानाभाव इति वाच्यम् । यः स्पन्द इत्या- दिमागुतन्याप्तेस्तथात्यादिति भावः । मृतशरीरे क्रियेच फर्मित्य- ताह याय्यादिनेति । तमोदनादिनेति भावः । इदमपीत्युपलक्षणं, ५७. स्वन्मतेनेत्यपि द्रष्टव्यम् । मन्मते ततश्च साध्यापत्तरिष्यत्वात् त्वन्म- ताति । यद्यपि सत्यन्तं शरीरगोपाधिविशेषणमिति ज्वलनकिया. यो तदभावानोक्तिसंमयाभावस्तथापि तद्गर्भतायामिदं तद्गर्भ- त्वेऽन्योन्याश्रय इति विकल्प्य दूषणे तात्पर्य्यम् । ननु साक्षात् परम्परया येति न समुथयः, एकत्रोमयथाऽधिष्ठा. नामायात् । प्रत्येकगर्मसाध्ये चध्यभिचारहत्यतभाह प्रयतप्रतिवद्ध- पतनामिति । एतेन मूले व्यर्थविशेषणमपि चितम् । मुण्यात ५९. पति शेप इतिधारफप्रयताचदाथयार मेदसियातनिरासे रन्दा दिदेवतानां परस्परमेदप्रतिपादकागमा मुग्न्याधापयेत्यर्थः । मापेश रति हानादिमता एवरेण संयोगः सम्बन्धः साक्षात्परम्परासापा. रणात्य यक्ष्यते इति यो लोकत्रयमायिभ्येत्यमावेशपदव्याफ्या. मायसरे मूलपप । अतपतित प्रयत्नात्ययय्यतिरेकानुविधानेन स्थि.१. नि प्रति तदेतुन्यादयेत्यर्थः । नयष्टमारा अस्मदादिनाम्यस्येनाधां- .

·कुसुमाञ्जलिमकाशव्याख्याने मकरन्दे ६० ६ न्तरमित्यनुशयादाह स्वजनकेति । स्वजनकप्रयत्नेन समानकारीन चरमकारण यस्य नाशस्य, तत्प्रतियोगीत्यर्थ । अदृद्वारकप्रयत्न स्यापि कालादिकारणसमानकालीनतयाऽर्थान्तरतादयस्थयमत र रू, चरमेति । कालीनादिसमानकालीनत्वमादायाांन्तरत्वमता ह प्रयत्नेति । उदासीनप्रयत्नसिधाऽर्थान्तरमतउक्त, स्वजनकेति । के चिनु उदासीनसिद्धावप्रयोजकत्वमिति विपक्षवाधसूचनाय तदि त्याहु । स्वपद चरमकारणपर ध्यसपर वान चेय साध्यापसि द्धि , अस्मदादिप्रयत्नस्यैव दृष्टान्तत्वात् । तन्नाशवरमकारणस्य स्व विषयकसाक्षात्कारस्य स्वजनफप्रयत्नेन विषयीभूतेन समानाल त्यात् । यत्न धसकारणयनसमानकालीनस्वसाक्षात्कारहेतुकनाश तियोगित्वाच्च । पदादिश्च पक्षसम इति न तेषु व्यभिचार । पित्रादिरितिव्यवहारयितृत्वादिति भाव । ननु मूले कारणपर वैयर्य, अदृष्यादिजन्यस्यमादायार्था तर, मनसि व्यभिचारयेत्यन्यथा ६४ १८ व्याचप्टे प्रमात्वपयोजकति । एतय विपक्षबाधकसूचनाय, न तु सा ध्य प्रविष्टम् । अतएवाग्रिमसाध्ये नोपात्तम् । अध्यापकत्यमादायी र्थान्तरमित्यरुचेराह यथार्थेनि । न चात्रापि दोपतादयस्थ्यम् , म स्मदादेरनुवक्तृतया घवतृत्वाभावात् । स्वान्वयपरत्यावा! न चाप्रयोजकत्यम्, अन्यथा दु पित्यमससारिवृत्ति धर्मत्या दित्यादिमपि स्यादिति याच्यम् । ईश्वरप्रतिपादकागमादेविपक्ष ६५ १ याधस्य सचाप्तत्र च तदभायात् । न चास्मदादीतिाननु तस्य प क्षत्यात् पक्षसमत्वाद्वा फथ तत्र व्यभिचार । अन्यथा घेदशानाज न्येत्यादिसिद्धान्त का गति । यदि चाजन्यज्ञानमादाय तत्र साध्य सत्यमिति व्यतिरेकित्वमयिकल, तदाश्रयपुरुषमादाय प्रहतेऽपि त येति तुल्यमिति चेत् । न अससारिपुरुषप्रणीतत्य तत्कण्टताल्याड चरितत्यमभिमेत्य व्यभिचारदर्शनात् । एतदभिप्रायेणेव मले म ग्यादियाफ्ये व्यभिचारोगायनम् । अन्यथा तस्यापि सर्याप्रणीत ६५. २ श्येन सदभायात्। अन्यथा तु चिन्त्यम् । घेदशानाजन्येति । अप्रसि दिपारणाय घेदानेति विशेषणम् । अस्मदाघुश्चरितयेदस्यापि पक्ष स्यादन्यज्ञानमायाप साध्यसम्पातत्र न व्यभिचार । न य घेद स्वहेतुयियेचने व्यरिशेपणत्यम् । यण्डामावतया प्यातिप्रहे त दमापात् । पस्तुमस्मथा सति प्यतिर किणि म्पर्धयिशेषणस्य नोमा ·पञ्चमः स्तवरः1५। ७ ज्येत । न चेप्टापत्तिः, कथकमम्प्रदायविरोधात् । नीलधूमस्यापि व्य. तिशितयां गमकायापतेः । यदि व्यतिरेफसहचारणान्वयव्या. तिरेय गृह्यते इति मतं, तदा प्रहतेऽपि तुल्यमिति पूर्यास्यरसादेया- न्यपतो पति कल्पान्तरमिति । समुदायस्येति पदयाफ्यसमुदायधि- ६५. रोपो पेदः पक्षः, तर विशिष्टकार्यप्रतिपादकत्यरूपस्य याश्यत्वस्य समुदाये विरदादामिद्धिरित्यर्थः । ननु समुदितानि पदान्येय समुदा. यः, अतिरिक्तस्यानभ्युपगमात् । तत्र च प्रतिपादकत्यसस्थाद्वाक्य. स्यमप्रत्यूहमेय । अन्यथा याश्यत्वमप्रसिदमेय स्यात् । प्रत्येकपदे पास्यत्यामायात् । समुदायस्याप्रतिपादकस्यात् । यदि च नैवं तदा ममाणायस्यापि प्रतिपादकगर्भतया तहसिद्धान्तलक्षणमपि मज्य- नेति चिन्त्यम् । शप्दतदुपजीवीति शम्दमकाले विपश्चितम् । स्मृ. ६५. स्यादायिति माधस्मृायादावित्यर्थः । एतदपि तजातीयत्वस्याभेद- त्वविवक्षायामन्यया सिद्धान्तेऽप्यातेरिति ध्येयम् । प्रमाणताय. च्छदकोति न चायच्छेदफत्वं यद्यन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्यं, तदाऽसिद्धिः, ६५.२ मनतिरिकचित्यमायश्चेतदा पथ्यमानयेद्रयादी व्यभिचार इति पाच्यम् । स्त्रममानानुकिसकलवाक्यवृत्तिधर्मस्वादित्यत्र तात्प- यांत् । न च विशेष्यमागस्यैव व्याप्यत्यं तावन्माप्रश्च स्वरूपासिद्ध- मिति पाच्यम् । असण्डामायवदग्मण्डोपाधौ न व्यर्थत्वमिति म- तेनोक्तस्यात् । यनिष्ठा यग्निरूपितेति न्यायात् । अतएव प्रमेयत्यादेः पारने हेतुत्येनाभिधान प्रयोजनाभावामान्यत्र विशेषणप्रक्षेपः । अन्य- था थपण्डाभाव का गतिः । तत्रापि प्रतियोगिकोटावनेफविशेषणप्र. क्षेपसंभवात्। अतएव भोगाधास्वं भोगसमयायिकारणातिरिकवृत्ति सफलभोगाधिकरणत्तिस्यादित्यत्र मोगाधिकरणपदं सार्यकम् ।. यतु ज्याज्याश्रयसकोवफविशेषणस्य व्यर्थत्वं यथा नीलधूमे, न तु विकासफस्य, यनिष्ठा यनिरुपिता इति न्यायेन तद्विशेषणं चिनातन्नि- प्रत्याशेरमहात् । प्रश्ते च विशेष्यमागस्य न्यूनवृत्तित्वविशिष्टस्या- धिकवृत्तित्वमिति तस्य विकाशकत्यामिति । तत् प्रमादविजृम्भित- मान्याप्याश्रयस्यैवंविकाशेऽपि व्याप्त्याश्रयविकाशाभावात् तद्धटि- सोपाधेरैकत्वात् । न च व्याप्याश्रयविकाशस्यापि न व्यर्थत्वं, तत्र यभिप्रेत्यादिन्यायस्यायसम्मवेन मानामायादिति । अन्यथा धूमा- लोकान्यतरत्वादायपि व्यर्थविशेषणत्वं न स्यात् । आलोकादिपद- ·८ कुसुमाञ्जलिमकाशव्याख्याने मकरन्ले स्यायोगोलकादिव्याप्याश्रयविकाशत्यात् । आकस्मिकञ्च तत्र वीजति ध्याहतमतआह दृष्टेति । साभ्यादभिन्नत्ये इति। यद्यप्यत्र नामेदः, उपाधिमदत्य स्फुटत्वा स् । किञ्च पौरुषेयत्वस्य सुगतागमादायपि सत्यादन्यया घाश्यत्वस्य तत्र व्यभिचायपत्तेरिदश्च तद्याप्तमिति सर्वथा भेदएप, तथाप्येतद- स्वरसादेव दोपान्तरदानमिति मः । अन्यथा तु विन्त्यम् । शन्देवरेति शम्दतदुपजीचिप्रमाणेतरप्रमाणगोचरार्थत्यमित्यर्थः। यदि चेति । यदं चिन्त्यम् । तदस्वीकारे दृशान्तान्तरं कर्तुमई. ति, न तु हेत्वन्तरम् । मनःपरिमाणदृष्टान्तत्वेन प्रथमहेतावप्युपर- तेः । तस्मात् घणुकपरिमाणपक्षके प्रथमस्यासिद्धत्वमाशय तद भिप्रायेण हेत्वन्तरम् । तत्र च प्रथमहेत्ववष्टम्भात् परमाणुपरिमाण मेय दृष्टान्तोमनःपरिमाणं घेति मूलतात्पर्य प्रतिमातीति । तयोरपीति।स्वरूपयोग्यत्वादित्यर्थः। यता, अनारम्भके तर मा. नामावात् तयोरपि कदाचिदारम्मकत्वादित्यर्थः । घणुकादीनामारम्भकत्यनियमे चावययपरिमाणतया तत्परिमा ६६. १२. णस्यापि जनकत्वमेवेति न दृष्टान्तत्यमित्याह अवयवेति । यदि व तादृशस्यापि नित्यपरिमाणत्वनवाजनकत्यमिति टा. ६६. १३. न्तत्वं तत्राद अन्यथेति । यद्यप्यतपर्ण मन:परिमाणदृष्टान्तत्यप- क्षेऽपि, तथापि तदने परिहरिग्यतीति ध्येयम् । किमणुत्यमिति । एवकारोऽध मिमक्रमः । तेन किमणुत्यमेव मह त्वं जनपतीत्यर्यः । तथा च महता मदनारम्मप्रसङ्गादिति घटते । मूलस्यरसोऽप्येवमेवेति केचित् । तृणपणिमणिवत् कार्यभेदान्न ध्य- १६. २९. मिचारः, मन्यथा सहमहेतुत्वपक्षे का गतिरित्याह नन्यिति । यदि नेति। यद्यपि सहयाकारणत्यपक्षेऽपि तत्र प्रसास्तुल्यात थापि परमाणुभिनायकस्य घणुकाभ्यां न्यणुकस्यारम्भप्रसहो योध्यः । परिमाणद्वयत्यादिना कारणत्ये द्वित्यादेवापश्पकस्य का रणत्यात् । परमाणुमिस्नु महदारम्मे पायक पक्ष्यतीति । ननु पथा नित्यपरिमाणत्यादिना तन जनक, तया नित्यत्तिसंख्यात्यादिनार 'त्यसंख्याऽपि जनिका न स्यात् । म च घणुकस्य महापसा काप्यस्य महतः कायंदमारभ्यस्यनियमादित्याशपेनाह मात्र १६.१५ तस्वमिति। .

·पञ्चमः स्तकः। म स्विति । यद्यपि महतः कार्यस्य कार्यद्रव्यारभ्यत्यनियमादेव न ६९.१५. घणुके महत्त्वापत्तिः, तथापि नित्यस्य तस्य स्वरूपयोग्यत्वे फलाव- श्यम्मावापत्तिरित्यत्र तात्पर्यम् । महत्यविशेष इति प्रचयशून्यावयपद्रयारपटादिमहत्त्वे व्य- ६९.१८. भिचारादित्यर्थः। मणुवृत्तिद्वित्वत्वाति अप्राणुवृत्तिपदं स्फुटार्थम् । ७०.३०. अवयवत्तियहुत्यादिति अत्रापि वृत्पन्तं स्फुटार्थम् । मन्यनापि ७०.४०. पहत्वस्य तजनकत्यानभ्युपगमादित्येके । अवयवपदमणुपरंतुल्यप- रिमाणाधिकसंख्यारब्धे महत्त्वोत्कण तस्य तजनकत्वे व्यभिचारा. दित्यन्ये । आश्रयासिद्धादिपरिहारा परिमाणं पक्षयति भयेति । ७०.१०० मसिद्धति एतच सामान्यलक्षणाभ्युपगन्तृमते दूपणम् । स्वमते ७०. १२. स्वप्रयोजकत्यमित्यत्र तात्पर्यम् । साम्प्रदायिकास्त्यिति न चेश्वरासिद्धिदशायां द्वित्वस्य कल्प- ७०.१५. मीयतया घर्मिकल्पनात इति न्यायेन परिमाणमेव विषयीकरोतीति याच्यम् । मानान्तरेणेभ्यरस्य साधितत्वात् तदचष्टम्भेनेदमित्येके । सम कल्पेऽसरस पयायमित्यन्ये । परमाणोरणुतररथात् तत्परिमाणेऽपि सजातीयनिरूपितोत्कर्षा- भयत्यमस्त्येवेत्यस्वरसादाह इत्याहुरिति । ७०.१९. उमयहेतुत्वे गौरवमित्यस्वरसमाविस्करोति ऋजयस्त्विति । ७०,२०. निमित्तान्तरमहष्यादि। पेदसमानपिपयकेत्यादि अत्र वेदपदं स्वपरं, तेन लौकिकप्रशं. ७२.३०. सायाफ्ये न व्यभिचारः । अध्यापकतात्पर्यविषयत्वेनार्थान्तरमत उक्त, वारपर्यापूर्वकेति तात्पर्यविशेषणम् । तात्पर्यविषयकाणीत्यत्र तात्पर्यविपयोविषयोयस्येति मध्यपदलोपी समास इत्य हुः । न च हेतो सतात्पर्यफपदं ध्यर्थम्, विरतात्पर्यमादाय पाक्यमात्रस्य प. क्षसमत्वेन व्यभिचाराभावादिति घाच्यम् । बाधितार्थके तचात्पर्या- 'भावेन व्यभिचारसम्भवात् । सचेतीति तथा च धृत्यादेरित्यनेन वेदधारकत्वादिकमुक्तमिति ७९.५. ददाश्रयेश्वरसिद्धिरिति भावः। एकदेशदीति नन्याभ्वरय्याख्यानमादाय तस्यापि पक्षसमतया ७९.९. । २ ·- । . स्पन्दोनेत्यर्थः कुसुमाञ्जलिमकाशव्याख्याने मकरन्दे कथमनकान्तिकम् । अन्यथा तादृशस्थले कदाचिदष्ठातृमतिचड़ नस्यापि सम्भयेन तत्पदोपादानेऽपि व्यभिधारापत्तेरिति चिन्त्यम् धृत्यादेरित्याभिप्रायेणाह येदा इति । स्पन्द इति यद्यपि स्पन्दो न पुरुषधर्मस्तथापि तदवच्छिन्नशरी स्पन्द इति तथोक्तम् । तत्र न प्रथम इति मूलं कर्तृधोनेति कारिक या गतार्थमिति यद्यपि, तथापि स्पन्दादिनिके प्रथमः उपसंहारश्च कर्तृधर्मोनत्येके । काष्ठेनीदनं पचतीति वदिति यद्यपि काष्ठकरणका पाक मोदता नुकूल इत्यन्वयसम्भवात् प्रयोगेऽपि पाकेन पचतांति न प्रयोगप्रसर पाके पाककरणत्यानन्ययात्, तथापि पाकं करोतीति विवरणं न स्यादित्यय तात्पर्यम् । यद्धा, एतदस्वरसादेव स्वयं हेत्यन्तरमा कन्ययानुपपत्तेश्चेति चैत्रोदनं पचतीति शेपः । परिमलस्तु एवं पाकस्य साध्यता न प्रतीयेत किन्तु सिद्धता, ततः पाकसिद्धताशा- पकप्रयोगोपलक्षणपरं पाकेनेत्युक्तमिति । अतएवेति यनपदपर्यायतापत्तरित्यर्थः । नन्वष्टापत्तावपि न क्षतिरित्याशय गौरवापत्तरिति । व्यापार स्य सामान्यतया लघुत्यमित्यभिमानेनेदम् । नन्येयमिति यद्यपि दयघाच्यतयैव यत्नपदपर्यायतानिरासस्त थापि पूर्वापरीभूतत्वप्रकारकप्रतीतिमभ्युपेत्य तदप्याख्यातपदया च्यमित्युक्तमिति ध्येयम् । अक्षादिपदवैधम्र्येणेति विनिगमकामावात्तग्रोभयत्र शक्त्या ना- नार्थत्वमत्र चैकय निरुपाधिप्रयोग इत्यपरम लक्षणा । अन्यथा गहादिपदस्यापि तीरादी लक्षणा न स्यादित्यर्थः । ननु फोऽप्यनुपस्थितः कथमाक्षेपहेतुः स्यादत आह माया ९०.२३. तयाच्यनेति। पचतीत्पादावियतिातथाच तत्रापि तदाक्षेप भायभ्यकाति मायः। ९२.२५. अन्यथा तथापि यसकाले पवतीत्यादि न स्यादिति । यद्यपि व्यापारबत्त्येन यदास्यापि शक्यत्यात्ताले पचतीति स्यादेष, तथा पितेनापि रूपेण यदि यज्ञो न शक्यस्तदेदं दूषणं धोध्यम् । अपरं ' शम्दप्रकाशे प्रपाश्चितम् । गुरुपं घेत्यादिवत्यर्थ इति ननु तत्र फार फर्नुः प्रथम देश- ८५.२२. ९०,२८. .

·पञ्चमः स्तवकः।५। नादस्तु तथा, प्रकृते तु न तस्य न्यायस्यावतारः कर्मणः प्रथममदेश- नादिति चेन्न । यथा कारकेषु प्रथम देशनात् कर्तुर्मुख्यत्वं तपोद्देश्य- दया कर्मणोमुख्यत्वमित्याशयादित्याहुः । पदमावनेति भावनाविशेप्यस्य कर्तुः कर्मणोया प्रथमान्वपदेनो- ९६. २७. पस्थाप्यत्वमेवाक्षेपलभ्यत्वमिति भायः। भावनाविशिति सजातीयव्यापारमाभिमेत्य । ननु भावनासमवायोनपदार्यः किन्तु तदन्वय इति तस्यान्वय- प्रतियोगित्याभायानिराकाहरवेऽप्यदोष इत्यरवेराह यद्वेति । भावनान्तरेति तथा च शुद्धप्रातिपदिकार्थमात्राकाङ्क्षवेति भावः। ९८.३ तृतीययेति कर्तृकरणयोस्तृतीयेति कर्तृत्वे तृतीयाऽनुशासनादि-१९,६० ९७.२५- १८.२. ति भावः। ननु अप्राक्षिमन चैत्रादिना मावनाऽन्धयः, अन्पया तदनन्वयर- यूपमेस्यरुचेराह पत्र घेति। यत्तविशेष्य इति आख्याततात्पर्यविपयाभूतार्थविशेष्ये इत्यर्थः । ९९. २४. अतएवाह अचतनेऽपीति। तदर्मिणोरिति कर्तृत्वकर्मत्वमिणोः कर्तृकर्मणोरित्यर्थः । १०.१०. इत्यादरित्यस्वरसोद्भावनम् । तदीजन्तु, तथाप्याश्रयत्वमाप्रम- नन्यलभ्यतया लकारवाच्यं, परसमवेतक्रियाफलशालिवं हि फर्म- स्वमिति चत्रवृत्तियतजन्यन्यापारजन्यफलाभयत्वमेव तस्य कर्मत्वं घाच्यम् । तत्र तृतीयया पत्नस्य धातुना फलायच्छिन्नव्यापारस्या- मिधानेऽपरस्यानन्यलम्पत्वादिति । द्वितीयाया इति तथाच भाव्यतया चैत्रस्योपस्थितस्तथात्वेन १०१.६ कटं नापेक्षते, किन्तु भावकत्वेनैवातच विपर्ययादयुक्तमिति भावः! यत्तस्येति पद्यपि यनस्य लिडर्थस्ये तवानं प्रवर्तकमिति न १०३.१५, स्थात्माने वृत्तियिधोदोष, तथापि प्रवृत्ति ती सल्पे शक्तरित्युक्त- स्यात् सद्दूपणे तात्पर्यम् । नघा तसाधनमिति यद्यपि परम्परपा तत्साधनत्वं वक्ष्यति, १०५.१०. तथापि साक्षान्न तयेत्यापातत इदम् । पदा, कुम्भकारपितृवम्यपा. सिझतयान साधनमिति मायः । न चेति तथाच साल्पविषयः सदरपे न भयत्येवेति मावः। एवं काध्यत्वमिति स्वभावादिति भाषः । तमेघाह सम्बन्भिरवे- १०८१६.

·कुमुमानलिमकाशव्याख्याने मकरन्दे कथमनकान्तिकम् । अन्यथा तादृशस्थले कदाचिदनुष्ठातृमतिचल- नस्यापि सम्भवेन तत्पदापादानेऽपि व्यभिचारापत्तेरिति चिन्त्यम् । धृत्यादरित्यभिमायणाह वेदा इति । स्पन्द इति यद्यपि स्पन्दो न पुरुषधर्मस्तथापि तदवच्छिन्नशरीरे स्पन्द इति तथोक्तम् । तत्र न प्रथम इति मूलं कधोनेति कारिक- या गतार्थमिति यद्यपि, तथापि स्पन्दादित्रिक प्रथमः स्पन्दोनत्यर्थः। उपसंहारश्च कर्तृधोनेत्येके । फाठेनौदन पचतीति यदिति यद्यपि काष्ठकरणका पाक ओदना. नुकूल इत्यन्वयसम्भवात् प्रयोगेऽपि पाकेन पचतीति न प्रयोगप्रसङ्ग, पाके पाककरणत्वानन्ययात्, तथापि पाऊं करोतीति विवरण न स्यादित्यत्रैव तात्पर्यम् । यद्धा, एतदस्वरसादेव स्वयं इत्यन्तरमाह फचयानुपपत्तेधेति चैत्रमोदनं पचतीति शेषः । परिमलस्तु एवं पाकस्य साध्यता न प्रतीयेत किन्तु सिद्धता, ततः पाकसिद्धताशा- पकप्रयोगोपलक्षणपरं पाकेनेत्युक्तमिति । अतएवेति यत्नपदपायतापत्तेरित्यर्थः। नन्धबेष्टापत्तावपि न क्षतिरित्याशय गौरयापत्तरिति । व्यापार- स्य सामान्यतया लघुत्वमित्यभिमाननेदम् । नम्वेवमिति यद्यपि द्वयवाच्यतयैव यत्नपदपायतानिरासस्त- थापि पूर्णपरीभूतत्वप्रकारफमातिमभ्युपेत्य तदप्याल्यातपदया. च्यमित्युक्तमिति ध्येयम् । अक्षादिपदवैधम्र्येणेति विनिगममाभावात्तग्रोभयत्र शक्त्या ना. नायंत्वमा चकत्रैय निरुपाधिप्रयोग इत्यपरच लक्षणा । अन्यथा गङ्गादिपदस्यापि तीरादी लक्षणा न स्यादित्यर्थः। ननु कोऽप्यनुपस्थितः कथमाक्षेपहंतुः स्यादत आह मारुया. १०.२३. तवाच्येनेति। पवतीत्यादावियतिीतथाच तशापितदाक्षेपमावस्यकति मायः। ९२.२५. अन्यथा तथापि यनशाले पचतीत्यादि न स्यादिति । यद्यपि ध्यापारयत्न यतस्यापि शस्यत्यात सटे पचतीहि स्पादेय, तथा. पि तेनापि रूपेण यदि यो न शक्यरतदेदं दूषणं योध्यम् । थपरं साम्दप्रकारों प्रपश्चितम्। मुण्यं येत्यादिनैवेत्यर्थ इति ननु तर कारके कर्नुः प्रथमं देश- ८७.११ २०.२८.

·पश्चमः स्तवकः । ५। नादस्तु तथा, प्रकृते तु न तस्य न्यापस्यावतारः कर्मणःप्रथममदेश- नादिति चेन्ना यया कारकेषु प्रथम देशनात् कर्तुमुंख्यन्वं तयोद्देश्य- तया कर्मणोमुख्यत्वमित्याशयादित्याहुः । यभावनेति।मापनाविशेप्यस्य कत्तुंः कर्मणाचा प्रथमान्तपदेनो- ९६. पस्थाप्यत्वमेवाक्षेपलभ्यत्वमिति भावः। भावनाविशिरोति सजातीयव्यापारमभिप्रेत्य । ननु भावनासमवायोनपदार्थः किन्तु तदन्वय इति तस्यान्वय. प्रतियोगित्वाभावाग्निराकाङ्गत्वेऽप्यदोष इत्यरुचेराह यद्धति । भायनान्तति तथा व शुदप्रातिपदिकार्थमात्राकाहवेति भावः। ९८. तृतीययेति कर्तृकरणयोस्तृतीयेति कर्तृत्वे तृतीयाऽनुशासनादि- १९, । तिभावः। मनु अघाक्षितन चैत्रादिना भावनात्ययः, यन्यथा तदनन्धया- एएवेत्यरुवेराह यत्र येति । २९. यनविशेष्य इति माख्याततात्पर्यविषयाभूतार्थविशेप्ये इत्यर्थः । ९१. मतपवाह अचेतनेऽपीति। तमिणोरिति कत्तृत्वकर्मत्वाम्मणोः कर्तृकम्मणारित्ययः। १०. इत्याहुरित्यस्वरसोद्भायनम् । तदीजन्तु, तथाप्याश्रयत्यमात्रम- नन्यलभ्यतया लकारवाच्यं, परसमवेतक्रियाफलशालित्वं हि फर्म- स्यामिति चत्रवृत्तियनजन्यव्यापारजन्यफलाधयत्यमेष तस्य कम्मन्य पाच्यम् । तत्र तृतीयया यलस्य धातुमा फलायच्छिन्नव्यापारस्या- मिधानेऽपरस्पानन्यलम्पत्वादिति । द्वितीयाया इति तथाच मान्यतया चैत्रस्योपस्थितस्तयात्वेन १०२.। कटं नापेक्षते, किन्तु मायकत्येनैवातच विपर्ययादयुकमिति मापः। पतस्येति यद्यपि पत्नस्य लिडपत्ये तवानं भवकिमिति न १०३.१ स्थात्मनि वृत्तिवियेधोदोपः, तथापि प्रचिहती सहल्पे शरित्युक्त- स्यात् तदूषणे तात्पय्यम् । नया तत्साधनमिति पद्यपि परम्परया तत्साधनत्वं यस्यति, १०५.१० तथापि सामान तयेत्यापातत इदम् । यदा, कुम्भकारपितृपदन्यपा. सिद्धतया न सायनमिति मायः। न चेति तयाच सहपाविषयः सङ्कल्पे न भवत्येयेति मावः। एवं कायंत्वमिति स्वभावादिति मायः। तमेयाह सम्बन्धित्ये- १०८.१६ ·१२ युसुमाञ्जलिमकाब्याख्याने मकरन्दे ति । प्रागुत्तेति उपलक्षितस्येत्यादिना प्रागुतेत्यर्थः । १०१११ स्थायिकार्यत्वमेयेति । अपूनिष्टमिति शेष ।यद्वा, अपूर्यत्वमेवा- नेनोपलक्षितम् । अतएव किश्चत्यादिना तदेव दूपयतीति भावः । ११० १७ कार्यत्वमायमित्युपलक्षण, न क्रियासाधारण कार्यमानमभेदश्चा न्वय । न हि यत्प्रयुत्तानुपपत्त्या यत्वत्पन तदेव तस्य विपयइत्य भ्युपगमादित्यपि द्रष्टव्यम् । ११०६० कार्यमानशक्तस्येति । न च स्वार्थादन्येन रूपेण बाते भवति ल. क्षणेति नियमइति वाच्यम् । अप्रयोजकत्वात् । अएव नीलादिपदस्य तहति रक्षणाऽभ्युपगमहति भाव अधिक शब्दप्रकाशे द्रष्टव्यम् । त्यन्नये इति त्वया निप्पलत्वेनाभ्युपगमादिति भाव नित्वि ११४१४ ति । न त्वपूर्व स्वर्गसाधनमिति तन गाणप्रयोजनत्वीरित्यर्थ । प्रधानस्यति तथा चापूर्व खत प्रयोजनमेव न तु गोणप्रयोजन ११४१६ मिति भाव । अत्र मते अस्वरसमुद्भावयति । एतचेति पर प्रत्यपसि ११४ २९ द्धान्ताद्भावनमानमित्यर्थ ।यदि चेति स्वत काम्यत्वे इष्टसाधनत्या भावान तदपेक्षेति भार । वृतिजन्यत्वमपूर्वस्यापीत्यन्यथाव्याचष्टे कृत्यनन्तरेत । कृत्यव्य हितानन्तरेत्यर्थ । यद्यपि तनापि मिञ्चिद्यवधान, तथाप्यपूर्यापेक्षया अ यवधानमस्त्येति भाव । ११८२० प्रत्याहीति यद्यपि सरकारस्योपस्थापक्त्यमुक्त न तु प्रकृते । शतिरक्षणयोरभाव तदुपस्थापकत्वस्यासम्भवाच्च । अतएव शब्दा नुपस्थितस्येति सिद्धान्ते वक्ष्यति । तथापि प्रतिप्रतिपाद्यत्व प्रह तितात्पर्यविषयत्यमित्येके । तन्मते श्रीपादानिकी तदुपस्थिति , त घप्रकृतेरपि तेन हेतुताभ्युपगमात् तथोक्तमित्यन्य । १९८१ अन्यथेति यदि वृत्युपस्थितस्य॑व विभक्त्यर्थान्ययस्तदेत्यर्थ । अशक्यत्यादित्युपलक्षणम् । अरक्ष्यत्वायत्यपि द्रष्टव्यम् ।। प्दानुपस्थितस्येति वृत्त्येति शेष । नन्वयमपूर्वानभ्युपगमे प्रायश्चित्तविधिपत्यमित्यत आह प्राय- १९९१४ चित्तस्य च परनिरन्धमत्य स्यादिति । १२२ ९. पग्णमित्यनुपयनीयमिति यदि दिधम्मयिकल्पएयायमपि स्या त्, तदाऽम्य पृथगदागन् न्यूनत्यापनि । करणविकल्पे च शद । प्रयतादिय करणायन विलित , तजम्मश्चामिधा इटसाधनता - ·पञ्चमः स्तवकः ।। घेति विकल्पद्वयं पर्यवस्यति । तच्च दूपितमेव । किञ्च, धर्मविकल्प पक्षे प्रयत्नादेः शब्दधर्मत्वाभावाद्विरोध इति भावः । स्वविषयमाने, सहतिग्रहरूपशब्दव्यापारतया अभिहिते इत्यर्थः। १२३.२२. प्रकृतेऽपीति विषयतया कथञ्चित् लिङ्गचतुत्वादिति मूलएवोक्त- स्वादित्यर्थः। तदेव दर्शयितुं शकते नन्विति। १.१२.२५ अपुरुषार्थत्वादिति पुरुषार्थसुखादिप्रतिसन्धान विना प्रवृत्त्यभा- १२४.२. पादिति भावः। यत्प्रतीयमानमिति इष्टसाधनत्यादिकमित्यर्थः । १२४.१२. ननु चिकीजितिसाध्यवाभावेऽपि जीयनयोनिक्रतिसाध्यत्वं स्यादित्यत आह जीवनेति । १२५.१३. इच्छायान्त्यिति । चिकीर्षायामित्यर्थः । तथाचेच्छाज्ञानस्य प्रथ- १२५.३०. कन्यप्रसङ्गोवारितएच, कृती स्वरूपसदिच्छायाएव हेतुत्वाभ्युपग- मादिति भावः । वस्तुतश्चिकीहेतुशानस्यैव प्रयतकत्यमितीच्छा. शानस्य विकीपहेतुत्वे प्रवर्तकत्वापत्तिरिति प्रथमकल्पएर सा. धुरिति। यद्यपि बलवदनिष्टाजनकत्वं कृतौ विशेपणीकृतं प्राक, तथापि चिकीविशेषणत्वेऽपि न दोपइत्याशयवानाह अलयदनिष्टाजनक- चिकीर्षाधीनत्वमिति । वस्तुतो बलबदनिशाजनकत्वे सति विकी- पोधीनत्वमित्यर्थः । तथाच न पूर्वविरोधः, कचित्तु यलयदनिराज- नचिकीर्णजन्ययनचिकीर्षाधीनत्वामिति पाठः । तत्र वलवदानष्टा- जनकविकोपजन्ययत्ने पधिकीपांधीनत्वमुक्तरूपं, तव विशेषणमि ति योजनया तादृशार्थलाम इत्याहुः। ननु यागस्येव कृतेरपीष्टसाधनत्वं धर्मति तुल्यमेवान्तरदत्वम- त आह जीवनयोनिति । यद्यपि तद्यावर्तकं चिकीर्षाधीनत्यमा १२६४. न तु बलपदानिष्टाजनकत्वमपि, तथापि मधुविषसंपृकाप्नभोजनव्या- वृत्यथै तदावश्यकमिति भावः। भोगेति तस्य स्वतः पुरुषार्थत्येनेटसाधनयाभायादित्यर्थः । यत्तुर ति.या. कद्रात्यर्थः। ऋतिसाध्यतोनीर्णेति सिद्धत्वज्ञानादित्यर्थः । अन्यथा साधनत्य. स्थयामहादिति भावः 1 शेपं शन्दप्रकाशे प्रपश्चितमनुसन्धेयम् ।

·कुसुमाञ्जलिमकाशव्याख्याने मकरन्दे १२७.१६. अतएवंदं मतोऽमनमित्याकारणश्लेषः, अमवनस्य प्रागभाव. रूपत्यादित्ययः । अतएव कचित् मच न भूतमित्येव पाटः । मावनाया एसाधनतयेति यद्यपि भावनाकारणं न यागः प्रत्युत भावनैव यागनिका, तथापि तत्कारणेत्यत्र बहुव्रीहिः कारणपदेन विषयविवक्षा येति भावः। १३०.२२. तपादिपदेनति न च तदर्यइत्यस्य पूर्व लिङयइति विवरणाद्- यागस्य च लिडर्थत्यामायाद्विरोध इति वाच्यम् । लिडर्थत्वेन त- स्थापि विकल्प दोपामियाने दोपामायादित्यर्थः। तदर्थत्यत्र तच्छ. ब्देन शब्दस्यैव विवक्षा, उपस्थितत्वात् । न लिडः, अनुपस्थितत्वा. त् । प्रकाशे च लिङयोति विवरणं मावनामानामिप्रायेणेत्याहुः । तृतीयोपयोगाति तृतीयासम्मपात्यर्थः । कारणसङ्गपाया अन- मिहितत्वादिति भावः। नन्वेवं तृतीयया कारणत्वस्याभिधानात लिहाऽपि च तदमि- धाने पोनरुत्यमित्यत थाह तृतीयातोऽपीति । गौरवादुकदोषाश्चेति मावः । पाजपेयाधिकरणन्यायात् कर्मनामधेयतया तृतीयायाः प्रथमं मुकत्यादित्यन्ये । परिसलयानमित्यमिधानपव्यय सन्यस्य दुर्घयत्यादित्यनु- १३४.१०. रायमाविष्करोति इत्यन्ये इति । १३४.२६. पद्यपीति तयाच नोकव्याघात, घाच्यवाचकमावलम्बन्धात्म. कामिधापक्षपय तत्सम्मयादिति भावः । १३५.१२. यायजीवमिति न च तत्सम्मवति, सुषुप्यादिदशायां तदिच्छे- दादिति मायः। ननु प्रवृत्तिमतानिवृत्तिनियोगाधिकापत् प्रसाः प्रवृत्तिः न तु १३५.६७. सासरत्यत माह इच्छयायेति । माया प्रवृत्तिरिच्यत्यमिधाना- दिति भावः। यत एव न हि करव्यत्वस्येष्टसाधनत्वस्य या ममावः प्रतिपा- ५३७.१४. दयितुं शक्यत इति पत्यतीत्याह नहीति । समासएवेति यद्यपि न घटः पटात्यादी ध्यासेऽपि पदास स्या तदितरपरत्यमस्त्यय, तथापि राप्दप्रकाशकमनुसन्येयम् । पागोमनिएसायनमिन्याउनुमान नादप्रकाश विपश्चितमनुस. म्धेपम् ।

·पश्चमः स्तवका १५॥ F . हेतुत्वादित्यादेप्रति हेतुत्वादनुमानाच्चरयादेधेत्यर्थः । १३८.२०. साक्षात्वस्यौत्सर्गिकत्वेनेति यथा च 'कार्यान्वितव्युत्पत्या सा- १४१.६. क्षार कार्यान्वितष्ठानं नान्वितन्युत्पत्या, तथा शग्दप्रकाशे अनुस- . धेयम् । ननु सायुज्यं संयोग, स च परमेश्वरेण शरीरस्य सर्वदा अय- लसिद्धएव, आत्मनस्तु न कदाऽपीत्यन्यथा व्यावहे सायुज्यामिति। १४२.१६. एतद्देदवास्येति समानकालपदेन स्थूलकालोपार्विवक्षणात् १६४.२४. पूर्वकालएप विवक्षितः । समानकालोत्पनिकस्य जनकत्वासम्मवेन तदादायार्थान्तरादिशवाऽनवकाशातापपश्चाध्यापकादिशानजन्यत्वे. नार्थान्तरवारणायाजन्यान्तम् । न चैवमन्यसिद्धिः तादृशपदशाना- दिजन्यत्वादिति यापम् । समानविषयत्वेनापि शनविशेषणात् । न चैवमपि पाक्याय सात्वा अस्मदादिनैवोच्चरिते इदानीन्तनवेदे दोपतावपस्थ्यमिति पान्यम् । तद्भिग्नवेदस्यैव पक्षत्यादित्याहुः । यद्यपि सोत्पत्तिकतारशनानाजन्यत्यविशेषणादेव पक्षधर्मतायलाद- जन्यज्ञानसिद्धाविष्टसिद्धि, तथाप्यन्यकालोत्पत्तिकस्य जनकत्वश- देव नेति स्वरूपतानिर्वचनपरं तदिति मन्तव्यम् । न च शुकादिया. क्ये व्यभिचारः, वस्यापि पक्षसमत्वादिति भावः। वकरीति न च वक्तृत्वानुषक्तुत्वयोर्मेदादनुवत्ता न यति न तविशेषणमर्थबदिति वाच्यम् । वक्तृत्वं हि पचनकर्तृत्वं, तब तथा- पि! भागन्तुकति तया च कठादिशरीरमधिष्टायाधषक्तुरीश्वरस्यैध तत्तत्समायाविशेषे निबन्धनत्वमिति भाषः। व्ययस्थाव्यतिरेक पति नियमगर्मस्योत्तनियामकस्यासिदेरिति मावा अनित्यहानवदिति तन्मते अपौरुषेयत्वात् अस्मन्मते नित्यहान- धवक्तृकत्वादुमयसिद्धविशेषणमिति योप्यम् । शेपं सुवोधम् । इति महामहोपाध्यायदेववचारमजीवियोपाध्यायविर- चितः कुसुमाञ्जलिमकाशमकरन्दः समाप्तः । SN......... RHAVAN