·(e-ub 2-)

·UNIVERSAL
LIBRARY
184627
LIBRARY
UNIVERSAL

·OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
8491.25
Call No.
Act c",५१. 11: S1162
JHIK
Author निद्रबुद्धि
Title काशिका वितरण पानको Vol. I. Part 3.
This book should be returned on or before the dance list marked boli

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·गोड़ग्रन्थमाला।
बीमतकुमारशरतकुमाररायेस प्रवर्तिता
श्रीमदक्षयकुमारमैत्रेयेण पर्यवैक्षिता च ।
काशिकाविवरणपञ्जिका।
बोधिसत्त्वदेशीयाचार्यश्रीजिनेन्द्रबुद्धिपादविरचिता।
शास्तिश्रीश्रीशचन्द्रचक्रवर्तिभट्टाचार्योग मंस्कृता ।
THE
KASIKA VIVARANA PANJIKA
(THE NYASA.)
A COMMENTARY ON VAMANA JAYADITYA'S KASIKA.
BY
JINENDRA BUDDHI.
EDITED
WITH OCCASIONAL NOTES.
PY
SRISH CHANDRA CHAKRAVARTI B. A.
SENIOR PROFESSOR OF SANSKRII, RAJSHAHI COLLECE,
RAJSHAHI, BENGAI..
Vol. I. Part 3.
BY THE VARENDRA RESEARCH SOCIETY OF RAJSHAHI
1915.
Rs. I/4
Foreign 18. 8d.

·VARENDRA RESEARCH SOCIETY.
RAJSHAHI.
PATRON
His EXCELLENCY THE GOVERNOR OF BENGAL.
VICE-PATRONS.
THE HON'ABLE F. J. MONAHAN ESQ. I. C. S.
F. C. FRENCH ESQ. I. C. S.
MAHARAJA SIR GIRIJANATH RAY BAHADUR OF DINAJPUR.
THE HON'ABLE MAHARAJA JAGADINDRA NATH ROY OF NATTORE,
RAJA PRAMADANATH RAY OF DIGHAPATIYA.
HONORARY VICE-PRESIDENT
JUSTICE SIR J. G. WOODROFFE.
10:
Council of Management.
President
KUMAR SARATKUMAR RAY or DIGHAPATIYA. M. A., M. R. A. S.
Director.
BABU AKSHAY KUMAR MAITRA. B. L.
Honorary officers.
BABU RAMAPRASAD CHANDA. B. A. (Secretary. )
RADHAGOVINDA BASAK. M. A. (Librarian. )
MAHENDRA KUMAR SHAHA. CHAUDHURY. B. L. (Treasurer.)
KALI PRASANNA ACHARYA. B. L. ( Keeper. )
Superintendent of Sanskrit MSS.
SASTRI SRISH CHANDRA CHAKRAVARTI. B. A.

·गौड़ग्रन्थमाला।
श्रीमत्कुमारशरत्कुमाररायेण प्रवर्तिता
श्रीमदक्षयकुमारमैत्रेयेण पर्यवेक्षिता च ।
प्रथ
काशिकाविवरणपञ्जिका।
बोधिसत्त्वदेशीयाचार्यश्रीजिनेन्द्रबुद्धिपादविरचिता।
शाम्बिश्रीश्रीशचन्द्र चक्रवर्तिभट्टाचार्येण मंस्कृता ।
..
THE
KASIKA VIVARANA PANJIKA
(THE NYASA.)
A COMMENTARY ON VAMANA JAYADITYA'S KASIKA.
By
JINENDRA BUDDIIT.
EDITFD
WITH OCCASIONAL NOTES.
BY
SRISH CHANDRA CHAKRAVARTI B. A.
SENIOR PROFESSOR OF SANSKRIT, RAJSHAHI COLLEGE,
RAJSHAHI, BENGAI..
Vol. I. Part 3.
PUBLISHED BY THE VARENDRA RESEARCH SOCIETY OF RAJSHAHI
1915.
Ks. I/4
Foreign 1s. 8d.

·No text on this page.

·काशिकाविवरामञ्जिका। M हितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । समर्थः पदविधिः । परिभाषियमिति । परितो व्यापृता भाषा परिभाषा । तथाचीतं ।। परिभाषा पुनरे कदेशस्था मवं शास्त्रमभिज्वलयति यथा वैश्म प्रदीपः । कुतः पुनरेतद् विज्ञायत परिभाषयं नाधिकार इति ? पदविधिग्रहणानिङ्गात् । उत्तरत्र हि सर्व: पराङ्गवद्भावादिरनुक्रम्यमानः पविधिरव । तत्र यद्यय- मधिकारः स्यात् पदविधिग्रहणमनर्यकं स्यात् । व्यावाभावात् । परि- भाषायान्त्वस्यां परिभाषा होकदेशस्थापि मर्वत्र शास्त्रे व्याप्रियत इत्यति पदविधिग्रहणे वर्णविधावप्यु पतिष्ठेत । तती वर्णविधिनिगमार्थ क्रियमाणं पदविधिग्रहणमर्थवद्भवति । तस्मात् पदविधिग्रहणानिङ्गात् परिभापयं नाधि- कार इत्यवसीयत । यो वमिमुमो: मामयं (८।३।४४ : न च वाहावयुक्त (८।१।२४) इत्येवमादिषु योगषु मामर्थग्रहणं युक्तग्रहणञ्च किमर्थ क्रियत ? यावता पदस्येति तत्रानुवर्तते । तत्र पदविधित्वादेवामामथा न भविष्यति । सत्यमेतत् । यदथं तु क्रियत तत् तत्रव प्रतिपादयिष्यामः । विधिशब्दोऽयमस्त्येव भावसाधनो विधानं विधिरिति । अस्ति च कर्मसाधनी विधीयत इति विधिः । तत्र भावसाधन विधिशब्द आश्रीयमाणे पदानामपरिनिष्यन्नानां परिनिष्पादनं पदविधिरिति पदेषु कर्मणि कृयोगलक्षणा पठी । तेषां विधिना मम्बन्धात् । (A) अम्य व ( २१११। मवम्य माय भा'कलम ३ ।

·३३४ न्यासः । । कर्मसाधने तु परिनिष्यन्नानां व्यवस्थितानामेव पदानां यत् समासादि कायं विधीयते स पदविधिः । तत्र पदेषु च शेषलक्षणा षष्ठी भवति । विधीय- मानस्य कार्यस्य पदसम्बन्धित्वेनोपादानात् । तत्र यदीह भावसाधनो विधिशब्द आश्रीयंत तदा विभक्तिविधानमेव संग्रहीतं स्यात् । समास- परागवद्भाव-तद्धितवृत्त्यादिकं न संग्गृह्येत । नहि तत्र पदानामसतां विधानम् । किं तहि ? व्यवस्थितानामेव पदानां समासादि काव्यं विधीयते । इतरत्र तु विधिशब्द आश्रीयमाणे तेऽपि संग्रहीता भवन्तीति मन्यमानः कर्मसाधनं विधिशब्दमाश्रित्याह विधीयत इति विधिरिति । ननु चानापि पक्षे विभक्ति- विधानं न संगृह्येत । नहि कर्मणि (२।३।२) हितोयेत्येवमादिशास्त्रेण व्यवस्थि- तानां पदानां किञ्चित् कायं विधीयते । अपि तु पदान्येव विधीयन्ते। यदि न संग्रहीतं स्यान् न नाम । न च तदसंग्रह किञ्चिदनिष्ट मापद्यत इत्युत्तरत्र प्रतिपादयिष्यामः । समासादिरिति । आदिशब्देन तडित- वृत्त्यादीनां ग्रहणम्। समर्थः शक्त इति । स्वकार्यनिनक्षम इत्यर्थः स हि लोके समर्थ इत्युच्यते । स्वार्थ प्रतिपादनमेव शब्दानां स्वकार्यम् । चेह लौकिका वैदिकाश्च शब्दा अधिकता स्ते सर्वएव स्वकार्यप्रतिपादनं प्रति समर्थाः । तस्मात् समर्थ इति विशेषणोपादानसामादिशेषः कश्चिदात्री- यते । स च विशेषो वृत्त्यथं यहाक्यमुपादीयत । प्रत्यासत्ते स्तदर्थप्रतिपादने या शक्तता तल्लक्षणो विज्ञायत इत्याह विग्रहवाक्यार्थाभिधान इत्यादि। विशेषेण ग्राह्यते विज्ञायतेऽननेति विग्रहः । विग्रहश्च तहाक्यज्ञेति अथवा विशेषेण ग्रहणं विग्रहः । विग्रहाथं यदाक्यं तद् विग्रहवाक्यम् । शाकपार्थिवादित्वान् मध्यपदलोपी समासः । विग्रहवाक्यस्यार्थी विग्रह- वाक्यार्थः। तदभिधाने तत्प्रत्यायन यः शक्तः स समर्थी वेदितव्यः । राजपुरुष इत्ययं समामः । एतदथं यदाक्य पुरुष इति तस्य योऽर्थ स्तदभिधाने राजपुरुष इत्ययं शब्दः शक्तः । ततोऽपि तदर्थस्य प्रतीतः । स पुनरर्थः संसर्गः । भेदश्च । भेदसंसर्गों वा। तत्र स्वविशेषस्य स्वामिविशेषण स्वामिविशेषस्य च स्वविशेषण यः सम्बन्धः स संसर्ग पाख्यायते । स्वान्तरस्य स्वाम्यन्तरेभ्यः खाम्यन्तरस्य स्वान्तरेभ्यश्च व्यावृत्तिर्भद आख्यायते। तत्र ये । विग्रहवाक्यम् । यथा रातः ·(२।१ )। ३३५ संसर्गवादिनो मत संसर्ग एव शब्दार्थी व्याक्ति स्त्वर्थमंगृहीता। न ह्यव्या- वर्त्यमानयोः स्वस्वामिनो: मम्बन्ध्यन्तरेभ्यः संसर्ग उपपद्यते। भेदवादिन स्तु व्यावृत्तिरेव शब्दार्थः । संसर्गीऽर्थसंग्टहीतः। नहि व्यावय॑मानस्य सम्बन्ध्यन्तरेणासम्ब इस्य स्वाम्यादे रवस्थानमस्ति । उभयवादिनस्तु उभय एव शब्दार्थः । यदि विग्रहवाक्यार्थाभिधाने यः शक्तः स समर्थो विज्ञायत एवं सति समासतहितविषयमेव सामर्थ्य मिति पराङ्गवद्भावविभक्तिविधान- योरियं परिभाषा नोपतिष्ठेत । नहि तत्र विग्रहवाक्यार्थाभिधानमस्ति । यदि नोपतिष्ठेत न नाम । न च तदनुपम्थाने किञ्चिदनिष्टमापद्येत । तथाहि पराङ्गवभावे तावन् निमित्तग्रहणं देशयिष्यति भाष्यकारः । तत्र निमित्तस्य निमित्तिना सामर्थ्यमस्त्येव मद्राणां राजन् परशुना वृश्वविति । विभक्तिविधानऽपि या स्तावत् कारकविभक्त य म्ता येष्वेव कारकेषु कर्मादिषु विधीयन्ते तेषां क्रियया सम्बन्धोऽस्त्येव । उपपदविभक्तिष्वपि महयुक्ते ऽप्रधान (२।३।१८) इत्येव मादिषु युक्तग्रहणादीनि सन्ति । तत्रापि सामर्थमस्तेव । तत्रैवं सम्बन्धे मति विभक्तय दृष्यन्ते । नतु विग्रहवाक्यार्थाभिधानलक्षणसामर्थ्य । एवं तावन्मुख्यार्थवत्तिः समर्थ शब्दो दर्शितः । इदानी मुपचरितवृत्तिं दर्शयितु माह अथवेत्यादि। समर्थानि पदान्याश्रयो यस्य स समर्थपदा: यः । तद्भावः समर्थपदाश्रयत्वम् । ततो हेतोः समासादिः समर्थ उच्यते । आश्रयस्य समर्थत्वादुपचारेणाश्रितोऽपि तथेति व्यपदिश्यते । कारणधम्मस्य कार्य उपचारात् । यथा नडलोदकं पादरोगः । समर्थानामित्यनन वाक्ये व्यपक्षाल- क्षणं सामर्थ्यमाह। तथाहि राज्ञः पुरुष इत्यत्र वाक्ये राजा पुरुष मपेक्षत भमायमिति । पुरुषोऽपि राजान मर्पक्षत ऽहमस्येति । संसृष्टार्थानामित्यनन पदाना मेकार्थीभावलक्षणं सामर्थ्य दर्शयति । एकार्थीभावश्च पृथगवस्थितानां भिन्नार्थानां पदानां समासे साधारणार्थता नामावस्था- विशेषः । वाक्ये हि साधारणार्थता नास्ति । भिन्नार्थत्वात् । अतएवं तत्र भेदनिबन्धना पटुपजायते राज्ञः पुरुष इति । वृत्तौ तूभयपदव्यव- च्छिन्नार्थाभिधानात् साधारणार्थता भवति । एतनैतदुक्तं भवति समासे हि विशेषणं विशेष्य मनुप्रविशत्येकार्थीभवति विशेष्येण सह । वाक्ये हि ·न्यासः । विशेषणं विशेष्यात् पृथगवतिष्ठत इति । यस्मिनसति वाक्ये राम्रो गौश्चाखच पुरुषश्चेति भेदनिबन्धनसमुच्चयप्रतिपादनाय चशब्दः प्रयुज्यते। समासे तु यस्मिन् सति स निवर्तते रानो गवाखपुरुषा इत्ययमेकाओंभावो वेदितव्यः । पश्य देवदत कष्टं श्रितो विष्णुमित्रो गुरुकुलमिति । अत्र कष्टशब्दस्य पश्येत्यनेन सम्बन्धो नतु श्रितशब्देन । तेन सामयाभावात् समासो न भवति । ननुच श्रितादीनां श्रुतत्वात् तैरेव द्वितीयां विशेषयिष्यामः बितादीनां सम्बन्धिनी या द्वितीयेति । का च बितादीनां हितीया ? या श्रितादिनि- मित्ता। नचेह श्रितादिनिमित्ता द्वितीया। किं तर्हि किं तहिं ? पश्यतिक्रियानि- मित्ता। तत् किमेतत्रिवृत्त्यर्थेन समर्थग्रहणेन ? नैतदस्ति। समर्थग्रहणे सति थितादीनां हितीयेति शक्य ते व्यपदेष्टुम् । असति तु तस्मिन् द्वितीया मात्रं श्रितादिभिः समस्यत इति विज्ञायते । एवं सापक्षस्यापि समास: स्यादेव महत् कष्टं श्रित इति । भवति ह्यत्र श्रितादिनिमित्ता द्वितीया । तस्मात् समर्थ ग्रहणं कर्तव्यम् । किं त्वं करिष्यसि शङ्खलया खण्डो देवदत्त उपलेनेति । अत्रोपलेन टतीयान्तेन कृतं खण्डन म् । अत स्तत्तत्व मस्तीति प्राप्नोति समासः । समर्थग्रहणान भवति । समर्थग्रहणे तु सत्ययमर्थों भवति यस्यैव तृतीयान्तस्य समास स्तेनैव यदि कृतं खण्डनमिति । न चेह तत्कृतं खण्डन मतो न भवति समासः । एव मन्यत्राप्यसामयादसमासो वेदितव्यः । यणादेशो' नित्यश्च तुम् भवतीति । हावप्येतो वर्णविधी। तेनासामर्थेऽपि भवतः । नित्यश्च तुग भवति दीर्घादित्यनेन (६।१।७५)। यस्तु पदान्ता(६।१।७६) इत्यनेन विकल्पित स्तुग विधीयते स पदविधिरतोऽ सामर्थे। न भवति । अन्ये तु यणादेशोऽनित्यश्च तुम् भवतीत्यकारप्रश्लेषं वर्णयन्ति । एवञ्चाहुः-पदान्ता- इत्यनेम (६।१।७६) विकल्पि तस्तुग भवतीति । पदान्ता त्यत्र (६।१।७६) घम्स- ग्रहणस्यैतदेव प्रयोजन पदान्तभक्तस्तुगागमो यथा स्यात् । पदमतो मा भूदिति । तेन विकल्पितो यस्तुम् विधीयते स पदविधिन भवति। तेनासामर्थेऽपि भवति । २। सुबामन्विते परागवत् खरे । पराङ्गवदिति । पत्राङ्गशब्दोऽवयववचनः । परस्याङ्गवत् परैकदेशवङ्गवति।

·(२१)। सद्ग्रहणेन ग्राह्यत इत्यर्थः । एवं तादात्मयातिदेशोऽयं विज्ञायत इत्याह तादात्मयातिदेशोऽयमिति । तादात्मा तत्स्वभावत्वम् । सुबन्तमित्यादिना तमेव तादात्मातिदेशं स्पष्टीकरोति । सुबन्तमामन्वितमनुप्रविशतीति । तत्रान्तर्भवतीत्यर्थः । कुण्डे नाटविति । अत्र कुण्ड शब्दोकार पामन्त्रित- खरः। एवमन्यत्रापि ससुपकस्यामन्त्रितस्य खरी वेदितव्यः । पौध पोद्यमानेति। हे पौद्यमान त्वदीयया पीड़याहं पीड्य बाध्येऽहमित्यर्थः । पीड़ अवगाहने। चुरादिणिच् । उभयत्र कर्मण्यात्मनेपदम् । एकत्रोत्तम- पुरुषैकवचनमिट् । अन्यत्र शानच् । सार्वधातुके यक्। णिलोपः । तास्यनु. दात्तेन्डिददुपदेशालसावधातुकमनुदात्तमगि डोरि (६।१।१८६ ) तोटोऽनु- दात्तत्वम् । यकः प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्तत्वम् । एकादेश उदात्तेनोदात्त (८२५) इत्येकार उदात्तः। पोद्यमानेत्यस्य तु पीद्य इत्यस्मात् पदादुत्तरस्या- मन्वितस्य चेति (८।१।१८) निघातः। गेहे गार्य इति । गेहशब्द उञ्छादिपाठा- दन्तोदात्तः । सप्तम्येकादेशः पूर्ववदुदात्तः । गार्ग्य इति जित्वरेणाद्युदात्तः । पृथक् स्वर एवात्र भवति । देवदत्त कुण्डेमाटविति । यदि परग्रहणं न क्रियेत तदा देवदत्तशब्दं पूर्वमप्यामन्त्रितं प्रति सुबन्तस्यानुप्रवेशः स्यात् । ततश्च देवदत्त- शब्दात् पदात् परस्याटबित्येतस्यामन्वितस्य चेति (८/१।१८) निघातः स्यात् । ननु च परग्रहणे क्रियमाणे कुण्डशब्दस्य पराङ्गवद्भावे सत्याधुदासत्वे षाष्ठिके कते देवदत्तशब्दात् पदात् परस्याटबित्येतस्य निघातेन भवितव्यमेव । नैतदस्ति । अपादादौ हि स निघातः । पादादित्वचेह विवक्षितम् । तत्र च देवदत्ते त्यामन्वितखरेणा(६।१।१८८)द्युदात्तः । एवं कुण्डेनाटबित्यपि । भामन्त्रित- निघातोऽत्र न भवति। पादादित्वात्। यथा मुत्रपिण्डीभूतः खरं लभेतेति। कथं नाम सुबन्तसमुदायो मृत्पिण्ड इवैकीभूत एकरूपतामिवापन्नः खरं लभतेत्येव- मर्थमङ्गग्रहणम्। किमर्थं पुनरकीभूतस्य स्वरप्राप्तये यत्नः क्रियत इत्यत पाह उभयोरित्यादि। यद्यङ्गग्रहणं न क्रियेत ततश्च कार्यातिदेशशास्त्रातिदेश- व्यपदेशातिदेशानामन्यतमः स्यात् । तथाच सति यथा परस्य कार्यमाधु- दात्तत्वमामन्वितव्यपदेश आद्युदात्तशास्त्रं च तथा सुबन्तस्य पूर्वस्यापि स्यादिति । ततश्चोभयोरम्याद्युदात्तत्व स्यात् । अङ्गग्रहणे तु सति तादात्मयाति- ·न्यासः । देशोऽयं भवति। तेन मृत्पिण्डीभूतः सुबन्तसमुदाय आमन्त्रितायुदात्तरूपं खरं लभत इति न भवतुभयोराद्युदात्तत्वप्रसङ्गः । स्वाश्रयमपि कार्य यथा स्यात् । आं कुण्नाटनित्यबाटनितपतस्य पदात् परस्यामन्वितस्येति (८।१।१८) निघात प्राप्ते न लुडित्यतो (८।१।२८) नेत्यनुवर्तमान पाम एकान्तरमामन्त्रि- तमनन्तिक इत्यनेन (८।१।५५) विधीयमानो निघातप्रतिषेधोऽसति वत्करणे न प्राप्नोति । एकान्तरताया अभावात् । परमेव हि स्यात् सुबन्त मसति वत्करणे । न च तथाभूतेनेकान्तरतायुक्ता । वत्करणे तु सति भवति कदाचित खाश्रयमप्यनङ्गत्वमितुपपद्यत एकान्तरता। तेन निघातप्रतिषेधः सिध्यति । सत्रायं स्वरविभागः । आमित्यस्य निपातस्वरेणाद्युदात्तत्वम् । कुण्डशब्द- स्थापि परागवडावे सत्यामन्त्रितस्वरेणाद्युदात्तत्वम् । तथा निघातप्रतिषेधे सत्यटवितातस्यापि षाष्ठिकेनायुदात्तेन भवितव्यम् । कूप सिञ्चविति । अत्र परागवडावो नास्तीति पदादित्व सकारस्य भवति । तेन सात्पदाद्योरिति ( ८।३।१११ ) षत्वप्रतिषेधः स्यात् । चर्म नमनिति । अत्रापि पराङ्गवडावा- भावात् समानपदस्थौ निमित्तनिमितिनी न भवत इति समानपदाश्रयं ण व न भवति । सुबन्तस्य परागवडावे समानाधिकरणस्येत्यादि। किं पुन: कारणं समानाधिकरणस्य न प्राप्नोति यत इद मुपसंख्यानं क्रियत इत्याह अननन्तरत्वादिति । तस्मि निति निर्दिष्टे (१।१।६६) पूर्वस्येत्यत्र निर्दिष्ट ग्रहण- स्यानन्तार्थत्वाद् व्यवहिते न प्राप्नोतीत्यु पसंख्यायते । सीव्यनित्यत्र सीव्यनित्येतस्मिन् परतस्तीक्ष्णयेत्यस्य व्यवहितस्यापि पराङ्ग- वहावादाद्युदात्तत्वं भवति । उच्चैरधीयानेति। उच्चैः शब्दस्य पराङ्गवद्भावा- भावादामन्त्रि तनिबन्धनमायुदात्तत्वं न भवति । तस्मिवसति तवान्तो- दात्तत्वमेव भवति | स्वरादिष्वन्तोदात्तस्य पाठात् । तथाहि तत्रैव (१।१।३७) सबतर उच्चैस्नीचैरित्येवमादीनि पृथक्पयन्तान्युपदिश्यते सवतरप्रभृतयोऽन्तो- दात्ताः पठ्यन्त इत्युक्तम् । अधीयानेत्यस्य यदा पादादित्वं विवक्ष्यते तदायु- दात्तत्वमन्यनामन्त्रि तस्य चेति (८,१।१८) निधातः । प्राक कड़ारात् समासः । यथाहमिति । अत्र समाससंज्ञायां सत्यां कत्तहितसमासाचे (१।२।४६) तीक्ष्णया सूया ·(२१)। ३३८ त्येवमादिकायं भवति । अथ किमर्थं प्राग्वचनम् ? यावता पञ्चमीनिर्देशादेव प्रागित्यस्याध्याहारो भविष्यति । न च परागित्ययमपि दिक्छब्दोऽस्ति । प्रतस्तस्याप्यध्याहारः स्यादित्याशङ्गनीयम् । तदध्याहार कड़ारसंशब्दनात् पर येऽनुकंस्यन्ते तेषां समाससंज्ञा स्यात् । तथाच कड़ारसंशब्दनादनन्तर- मेव समासाधिकारं कुर्यात्। इह तु कृतः । तस्मादिह करणसामर्थात् समासाधिकारस्य प्रागित्यस्याध्याहारो भविष्यति । ततो नार्थः प्राग्वचने- नेत्याह प्रागवचनमित्यादि । उत्तरत्राऽव्ययीभावादिसंज्ञाभिः सह समास- संज्ञायाः समावेशो यथा स्यादित्येवमथं प्राग्वचनम् । प्राग्वचनम्। असति तु तस्मिं स्ताभिरनवकाशाभिरियं संज्ञा बाध्येत । अस्यास्तु समाससंज्ञायाः सह (२।१।४) सुपेत्यत्र सहति योगविभागेन यः समासः क्रियते सोऽवकाश: स्यात् । अनुप्रावर्षत् । अनुव्यचलदिति । तिङन्तेनात्र समामः । असत्यपि सावकाशत्व एकसंसाधिकारे वचनप्रामाण्यात् पर्यायेण वृत्ति: स्यात् । नतु समावेशः । साक्षात् सूत्रेणोपात्ते तु प्राग्वचने सति भवति समावेशः । कथम् ? एवं हि सम्बन्धः क्रियते। कड़ारात् प्राग यावन्तो व्यवस्थिता: सर्वे ते समाससंज्ञका भवन्ति । समाससंज्ञकाः सन्तोऽव्ययीभावादिसंज्ञां लभन्त इति । तेन निमित्तमेव समाससंज्ञाऽव्ययीभावादिसंज्ञानाम् । न च निमित्तिना निमित्तं विहन्यते । अन्यथा तस्य निमित्तत्वमेव न स्यादिति युक्तः सूत्रोपासेन प्राग्वचनेन समावेशः । अध्याहृते तु तस्मिन् कड़ारसंशब्दनात् प्राग् यावन्तो व्यवस्थिताः सर्वे ते समाससंज्ञका भवन्तीत्येषोऽर्थों लभ्यते । न तु समाससंजका: सन्तो- ऽव्ययीभावादिसंज्ञका इत्येषोऽपि । साक्षात् सूत्रोपाते तु तस्मिन्नेषोऽपि अन्यथा तस्य सूत्रे साक्षादुपादानमनर्थकं स्यात् । ४ । सह सुपा। सहग्रहणं योगविभागार्थमिति । ननु चासति सस्मिन्नेकैकस्य संज्ञा स्यात् । ततश्च ऋक्पाद इत्यत्र ऋक्पूरब्धूः पथामानक्ष ( ५।४।७४ ) इत्यत्राकारः समासान्तः स्यात् । इह च राजाख इत्यत्र समासस्येति (६।१।२२३) हौ स्वरौ स्याताम् । तस्मात् सहभूतयो (B) रेव समाससंज्ञा यथा स्यादेकैकस्य मा (B) एकीभूतयोः पदयोः ममाससंजति पुनापुस्तके पाठान्तरम् । लभ्यते ।

·३४० न्यासः। भूदित्येवमधं सहग्रहणं कस्मान्न विज्ञायते ? एवम्मन्यते । सुपति तृतीयैव सहाथ गमयति यथा वृद्धो ( १।२।६५ ) यूनेति । समास इति च महती संज्ञा क्रियते ऽन्वर्थसंज्ञा यथा विज्ञायतेति । कथं नामान्वर्थसंज्ञा क्रियते ? समसनं समासः संक्षेप इत्यर्थः । संक्षेपश्चानकवस्तुविषयः । तेनासत्यपि सहत्यस्मिन् सहमूतयोरव समाससंज्ञा भविष्यति । न प्रत्येकमिति । अनुव्यचलदिति । तिङन्तेनात्र समासः । अत्र तिङतिङ इति (८,१।२८) निघात शत समाससंज्ञायां सत्यां तविबन्धनमन्तोदासत्वं भवति । । ५। अव्ययीभावः । यथावृक्षमित्यत्राव्ययीभावत्वे सत्यव्ययीभावश्चेति ( २।४।१८ ) नपुंसकत्वे नाव्ययीभावादतोऽम् (२।४।८३) त्वपञ्चम्या इत्येष विधिर्भवति । अन्वर्थसंज्ञा चेयमिति । अनव्ययमव्ययं भवतीत्यव्ययीभावः । पूर्वपदार्थप्राधान्यमित्यादिना ऽन्वर्थसंज्ञायाः फलमाह । प्रायेण ह्यव्ययीभावे पूर्वपदमव्ययं परपदमनव्ययं समुदायो नाव्ययम् । स यदि पूर्वपदवशेन तस्य पूर्वपदस्य यो धम्मोऽव्ययत्वं तत् प्रतिपद्यते ततोऽनव्ययस्वभावः सन्नव्ययस्वभावो भवति । एवञ्च पूर्वपद- वशेन तहम्मं प्रतिपद्यते यदि पूर्वपदं प्रधानं भवति । नान्यथा । प्रधानवशेन हि वस्तुनः स्वधर्मपरित्यागेन धर्मान्तरापत्तियुक्ता। तथाहि प्रधान राजनि हसति तभृत्या अपि हसन्ति। तस्मिन् रुदति तेऽपि रुदन्ति । नत्वप्रधाने चेटीपुत्त्रादौ। तदेवमन्वर्थसंज्ञेयं भवन्ती पूर्वपदार्थप्राधान्यमव्ययीभावस्य दर्शयति । तेन यदा पूर्वपदार्थस्य प्राधान्यं भवति तदाव्ययीभावो भवति । नान्यथेत्युक्तम्भवति । ६ । अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिव्यद्धार्थाभावात्ययासंप्रति शब्दप्रादुर्भावपश्चाट्यथानुपूर्व्ययोगपद्यसाम्यसम्पत्तिसाकल्यान्त- वचनेषु। स्त्रोवधिकत्य कथा प्रवर्त्तते ऽधिस्त्रीति । अनभिहित इति सूत्रे (२।३।१) तिङवत्तडितसमासैः परिसंख्यान(२'३।१, वा) मिति परिगणनं कृतम् (C)। (C) पार्मिक कारणेति शेषः ।

·(२१) ३४१ यदा तेनाधिशब्देन द्यो तितेऽपि सप्तम्यर्थे स्त्रीशब्दात् सप्तमी भवति। तेन तदन्त एव समस्यते । अधिशब्दस्तु प्रथमान्तः । अव्ययीभावश्चेति (२।४।१८) नपुंसक- त्वम् । इखो नपुंसक इति हस्खः (१.२।४७)। विभक्तिशम्देनेह कारकमुच्यते विभज्यते प्रातिपदिकार्थोऽनयेति कृत्वा। तच्चेहाधिकरणं विवक्षितमित्याह सप्तम्यर्थे ऽव्ययमिति । उपकुम्भमिति । समीपार्थेनोपशब्द नोपजनिते व्यतिरेके कुम्भशब्दात् षष्ठी भवतीति षष्ठयन्त एव समस्यते। सममिति । मट्रैर्विशिष्यमाणत्वात् समृद्धेः प्राधान्यं भवति तदायं समासः । मद्राणामा- धिक्येन ऋद्विवर्त्तत इत्यर्थः । यदा तु मद्राः समृड्या विशिष्यमाणाः प्रधानभावमनुभवन्ति तदा कुगतिप्रादय ( २।२।१८) इति तत्पुरुषो भवति सुमद्रा इति । समृद्धिमन्तो मद्रा इत्यर्थः। दुर्गवदिकमिति | गवदिका- नामृद्धिविगमो वर्तत इत्यर्थः । ननु चार्थाभाव इत्यनेनैव तत्सिद्धम् । तथाह्यर्थाभावो वस्त्वभावः । ऋद्धि विगमोऽपि वस्त्वभावो भवत्येव । तत् कोऽत्र विशेषो येनार्थाभावाद ऋडिविगमस्य पृथगभिधानं क्रियतं ? अयमस्ति विशेषः । उत्तरपदार्थाभावो हि द्रव्याभावो यथा निर्मक्षिकमिति। मक्षिका- णामभाव उच्यते । नतु दुर्गवदिकमित्यत्र गवदिकानामभावः । किं सहि ? तदीयाया ऋद्धेविंगमः । अर्थाभाव इति । अथार्थ ग्रहणं किमर्थम् ? धर्माभाव प्रसज्यप्रतिषेधो मा भूद् यथा न भवति ब्राह्मणोऽब्राह्मण इति । ब्रामणत्वं धर्माऽत्र प्रतिषिध्यते । नतु वस्त्वभावः । किञ्चेतरेतराभावे च मा भूद। गौरखो न भवतीति । अत्राप्यर्थान्तरत्वं प्रतिषिध्यते । नतु वस्त्वभावः । अत्ययोऽभूतत्वमिति । अस्यैव पर्यायोऽतिक्रमः । अतिक्रम इत्युत्पत्त्यभाव: प्रध्वंसाभाव इत्यर्थः । अर्थाभावस्तु क्वचिद्देशे सदैव वस्तुनोऽभावो नतूत्पन्नस्य पश्चादभाव इत्यत्ययोऽर्थाभावाद भिद्यते उपभोगस्येत्यादिनाऽर्थाभावाद भेदं दर्शयति । अर्थाभावो हि कचिद्देशे कालत्रयेऽप्यभावः । असम्पति पुनरुपभोगस्य यो वर्तमानः कालस्तस्यैव प्रतिषेध इति भिद्यते ऽसंप्रत्यर्था- भावात् । अतितैसकमिति । तिसका नाम ग्रामः । तत्र (४।३।५३) भवस्तत (४।३।७४) आगत इति वा । तैसकम् । न तैमकस्य वर्तमान: काल उपभोगस्येत्यर्थेऽतिसकमिति भवति । अनुरूपमित्यत्र योग्यतायामनु- ·३४२ न्यासः । यथा- । शब्दः। योग्यं रूपं वहतीत्यर्थः । प्रत्यर्थमिति । प्रतिशब्दोऽव्ययमत्र वीसायाम् । अर्थमर्थम्प्रति प्रत्यर्थम् । ननु चात्र नित्यममासत्वाद वाक्येन न भवितव्यम् ? नैतदस्ति । प्रतिशब्दस्य वीप्सायामर्थे कर्मप्रवचनीयसंज्ञा विहिता तयोगे द्वितीया यथा स्यादितवमर्थम् । तस्याश्च वाक्य एव प्रयोगो नान्यत्रेति तेन सत्यपि नित्यसमासत्व वाक्यमपि भवति । शक्तीति। पदार्थानतिहत्ती यथाशब्दः । पदमत्र शक्तिशब्दस्तस्यार्थः शक्ति- रव । तस्या अनतिकृत्तिरनतिक्रमः। यथाशक्ति करोतीति शक्त्यनतिक्रमण करोतीत्यर्थः । ज्येष्ठानुपूर्येणेति । ज्येष्ठानुक्रमेणेत्यर्थः । स च क्रमिति । अध्ययो- भावे (६।३।८१) चाकाल इति सहशब्दस्य सभावः । एवं सकिखोत्यादावपि सभावो वेदितव्यः । गुणभूतेऽपीत्यादि। यदि सादृश्य इति नोच्येत तदा पूर्वपदार्थ प्रधानोऽव्ययीभाव इति यदा साश्यं विशेष्यत्वात् प्रधानं भवति तदैव स्यात् । सादृश्यं किख्याः सकिखोति गुणभूते तु न स्यात् । अम्माद वचनाद् भवति । सदृश: किन्येति । सादृश्यवतः प्राधान्य प्रदर्शनेन सादृश्यस्य गुणभावं प्रदर्शयितुं सदृशः किख्या इत्युक्तम् । सादृश्यप्राधान्ये विवक्षिते हि सादृश्यमिति भावप्रत्ययेन युक्तो निर्देश: स्यात् । पूर्ववद् इस्वः । ननु च सम्पत्तिः समृदिरेव । तत् कथं पृथगुच्यत इत्यत आह सम्पत्तिरनुरूपमित्यादि । सब्रह्म बाभ्रवाणामिति । तेषा मनु- रूपमात्मभाव इत्यर्थः । अधिकार्थवचनेनेति । टणानामभ्यवहारोऽधिकार्थ- स्तबचनेन । न किञ्चिदित्यादिना वाक्येनाधिकार्थतां दर्शयति । यो हि हणान्यभ्यवहरति स कथमन्यदभ्यवहार्य परित्यजति ? ननु चान्तशब्द: परिसमाप्तौ वर्तते । तत्र च साकल्यमस्त्येव । तत् कथमन्तवचनं साकल्यात् पृथगुच्यत इत्यत आह अन्तशब्द इत्यादि । यावतोऽध्ययनस्य परिग्रह-एताव- न्मयाध्येतव्यमिति-तदपेक्षया या समाप्तिः सोऽन्तः । स चासाकल्येऽप्य- ध्ययनस्य भवतीति साकल्यात् पृथगुच्यते । साग्न्यधीत इति । अग्नि- पर्यन्तमधीत इत्यर्थः । अग्न्यर्थों ग्रन्थस्तादादग्निशब्देनोच्यते । यावतो. ऽध्ययनस्य परिग्रहस्तस्याग्निरन्तः । नतु ततः परेणाध्ययनमेव नास्तीति । तत्तु नाधीयत इत्यसाकल्यमवेत्याह इयमित्यादि । सुबोधम् । सकिखीति । ।

·(२१)। ७। यथाऽसादृश्ये। ये ये वृद्धा इत्यनेन यथावमित्यत्र यथाशब्दो वीप्सायां वर्तत इत्याचष्टे यथा देवदत्तस्तथा यज्ञदत्त इति । देवदत्तसदृशो यज्ञदत्त इत्यर्थः । ननु च यथाशब्दोऽयमुपमानं यज्ञदत्त इत्युपमेयमपेक्षते । तत्र सापक्षमसमर्थ भवतीत्यसामर्थ्यादेव समासो न भविष्यति। तत् किमर्थमसादृश्य इति प्रति- षेधेन ? नैतदस्ति। नह्यत्र यथाशब्द उपमानम् । किं तर्हि ? यथा देवदत्त इत्येष समुदायः । तस्मात् तस्यैवोपमेयापेक्षयाऽसामर्थ्यम् । नतु यथाशब्दस्य । ८। यावदवधारणे । इयत्तापरिच्छेद इति । इयतो भाव इयत्ता परिमाणं तस्याः परिच्छेदो निश्चयः । यावन्ति पात्राणीत्यादिना तमवेयतापरिच्छेदं विस्पष्टीकरोति । नावधारयामोत्यादिनेयत्तापरिच्छेदाभावं दर्शयति । ६। सुप् प्रतिना मावार्थे । वृक्षं प्रतीत्यत्र लक्षण प्रतिशब्दो वर्तते न मात्रार्थ । ननु परं सुब्- ग्रहणं किमर्थम् ? यावता सुबामन्त्रित (२।१।२) इत्यतः सुग्रहणमनुवर्सियत इत्यत आह सुग्रहणमित्यादि । सुग्रहण पूर्व अव्ययेन सम्बदम् । अत- स्तदनुहत्तौ तस्याप्यनुवृत्तिः स्यात् । तस्मादव्ययनिमृत्त्यर्थमिदमन्यत् सुन्- ग्रहणं क्रियते । १०। अक्षशलाकासंख्याः परिगा। कितवव्यवहार इत्यादि। कथं पुनः कितवव्यवहार दृष्यमाणोऽपि तत्र लभ्यते ? स्वभावत एव समासस्य तत्र वृत्तः । नह्या प्रतिदिश्यन्ते। लौकिकत्वात् तेषाम् । तस्येत्यादि। तस्य पातयितुस्तस्य च विघात इत्यनेन सम्बन्धः । विधात: पराजयः । एतस्येति । अक्षादेवि प्रत्यवमर्शः। अभेदविवक्षायामकवचनम् । एतस्यान्यथा पात इत्यनेन सम्बन्धः । अन्यथेति । जये य उक्तः पातप्रकारस्तदपेक्षयाऽन्यथात्व विवक्षितम्। पञ्चखेकरूपासु ·३४४ न्यासः। जय एव भवतीति पञ्च परीति समासो न भवतीति भावः । जये हि यदक्षा- दीनां कृतं तदपेक्षयान्य यापातत्वे सति समासेन भवितव्यम् । न च पञ्च- खेकरूपास्वन्यथात्वं सम्भवति । अतएव जयस्तदा भवति यदा पञ्चाग्येकरूपा भवन्ति । उत्ताना अवाञ्चो वा । एतेन प्रकारेण परेण (D) चतुष्यरीत्यत्रोप- पत्तिर्दर्शिता। परेणति । अतिशयेनेत्यर्थः । अक्षादयस्तृतीयान्ता इत्यादि । अन्यथा वृत्तावयं समास इष्यते । तत्र चाक्षादीनामन्यथावृत्तौ कर्तृत्व करणत्वं वा भवति । अतस्तृतीयया भवितव्यमिति तदन्ता एव समस्यन्ते । पूर्वोक्त स्येति । अक्षादेरित्यर्थः । कुत एतत् ? अक्षादयस्तृतीयान्ता इति पूर्वमक्षादेरेवोक्तावाद । अभेदविवक्षायामकवचनम् । षष्ठी चेयं शेषविवक्षायां वृत्तशब्दापेक्षया सम्बन्धलक्षणा । वृत्तशब्दस्त्वध्याहर्तव्यः । वृत्तशब्दस्त्वध्याहर्तव्यः । यथा न तदिति । अक्षादेः पूर्वोक्तस्य यथा वृत्तमभूत् पूर्व जये तथा वृत्तं यदि संप्रति न भव त्येवं समासो भवति । नान्यथा । पूर्ववृत्तस्यान्यथात्वद्योतने समासोऽयम् । तच्चैकेनापि क्रियते । ततो दिवचनाद्यपेक्षया निष्ययोजनमित्याह एकत्वे- ऽक्षशलाकयोरिति । अक्षशलाकयोरेकवचनान्तयोरित्यर्थः। ततोऽयं न्याय- सिद्ध एवार्थः श्लोकेन मंग्टहीतः। अथवोत्तरं विभाषाग्रहणमिहापि सिंहाव. लोकितन्यायेन सम्बध्यते । सा च व्यवस्थितविभाषा। तेन वचनसिद्ध- एवायमर्थों वेदितव्यः । अक्षादय इति किम् ? पाशकेनेदं न तथा वृत्तं यथा पूर्व जये। परिणेति किम् ? सुबन्तमात्रेण सह समासो मा भूत् । कितवत्र्यवहार इति किम् ? अक्षेणेदं न तथा वक्तं यथा पूर्व शकटेन । एकत्व इति किम् ? अक्षाभ्यामवैर्वा न तथा वृत्तं यथा पूर्व जये विभाषा। १२। अपपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्या । ननु बहिःशब्दयोगे न केनचित् पञ्चमी विधीयते । तत् कथं तदन्तेन समास इत्याह बहिःशब्दयोग इत्यादि। यदेतत् पञ्चम्यन्तेन सह बहिःशब्दस्य समासविधानं तज्ज्ञापयति भवति हि बहिःशब्दयोग पञ्चमीति । अथो- । ११ । (D) परमेणेति मुद्रित काशिकायां पाठः । न्यासकारमते तु परणेति। अतिशय नेत्यस्यायश्च ।

·(२१)। २४५ पादानसामर्थ्याद बहिःशब्दयोग पञ्चमी न सम्भवतीत्यपञ्चम्यन्तेनैव सुबन्त- मात्रेण समास इत्येवं कस्मात्र विज्ञायते ? अशक्यमेतद् विज्ञातुम् । पञ्चमी- ग्रहणस्य वैयर्यप्रसङ्गात् । तथापपरी वर्जन (१।४।८८) इत्येवमपपर्यो: कम्म- प्रवचनीयसंज्ञायां सत्यां ताभ्यां योग पञ्चम्यपापरिभिरिति (२।३।१०) पञ्चम्यैव भवितव्यम् । नान्यया विभक्त्या । अञ्जुशब्देनापि योगे ऽन्यारादित्यादिना (२।३।२८) पञ्चम्येव भवितव्यमित्यपार्थकं पञ्चमीग्रहणं स्यात् । ननु चाकर्म- प्रवचनीयौ यावपपरी तयोरपञ्चम्यन्तेन समासो मा भूदित्येवमयं पञ्चमीग्रहणं स्यात् परिगतोऽपगत इति १ नैतदस्ति । परत्वाहि तयोः कुगतिप्रादय ( २।२।१८) इति तत्पुरुषेण भवितव्यम् । ननु च नाप्राप्त खेतस्मिवय- मारभ्यमाणो बाधको भवति ? नैतदस्ति । कर्मप्रवचनीयौ यावपपरी तत्रावकाशः स्यात् । तत्र हि कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेधं वक्ष्यति । तस्माद बहिःशब्दस्य पञ्चम्यन्तेनैव समासविधानम् । नान्येन । अन्यथा पञ्चमीग्रहण- मनर्थक स्यात् । तस्मात् साधुक्तं बहि:शब्दयोग पञ्चमीभावस्यैतदेव ज्ञापकमिति । १३ । आङ् मर्यादाभिविध्योः । अथ मर्यादाभिविधिग्रहणं किमर्थम् ? यावता पञ्चमीत्यनुवर्तते । आङा च कर्मप्रवचनीयेनैव योगे पञ्चमी विधीयते । एतयोरवार्थयोरा- मर्यादावचन इत्याङ: कर्मप्रवचनीयसंज्ञा। तत्रान्तरेणापि मर्यादाभिविधिग्रहणं तयोरवार्थयोः समासो भविष्यति । नान्यति । सत्यमेतत् । तथापि मन्दधियां सुखावबोधनार्थम् मर्यादाभिविधिग्रहणम् । नान्यत्र। १४। लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्य। अभ्यग्नि प्रत्यग्नोति । अग्निमभि । अग्निं प्रतीति विग्रहः । कम्मप्रवचनीययुक्त द्वितीया (२।३।८)। कम्मप्रवचनीयसंज्ञा त्वेकस्याभिरभाग (१।४।८१) इत्यनेन अपरस्य लक्षणेत्यम्भूताख्यानेत्यादिना (१।४८०)। अत्र चाग्नि र्लक्षणम् । तेन शलभपातो लक्ष्यते। अत्राभिमुख्य चाभिप्रती वर्तते। तथायग्नाभिमुखमेव शलभाः पतन्ति नापि पावतो नापि पृष्ठत इत्यर्थोऽवगम्यते । सुन प्रतिगत ४४ ·२४५ न्यासः । ? इति। सुघ्नान् मथुरां प्रस्थितो दिङ्मोहात् सुन्न मेव प्रतिनिहत्त इति नात्र सुनो लक्षणं । यदुद्दिश्य हि गच्छति तल्लक्षणं भवति । यदा तु दिङ् मोहाद्यत एव प्रस्थित स्तमेव प्रतिगच्छति तदा तदप्रतीतं कथं लक्षणम् भवति ? सुन्नमिति । तथा युक्तच्चानीप्सितमिति (१।४।५०) कर्मसंज्ञायां सत्यां कर्मणि द्वितीया । येनाग्निस्तेनागत इति भवत्यत्राग्नि लक्षण माभिमुख्य- मप्यस्ति । अभिप्रती तु न स्त इति । तेन येनतेनशब्दाभ्यां सह समासो न भवति । अभ्यता गाव: प्रत्यङ्गा गाव इति । अभिनवः प्रतिनवो ऽङ्क पासामिति बहुव्रीहिः । अभिशब्दोऽवाभिनवार्थे वर्तते । प्रतिशब्दश्च प्रतिनवार्थे । अङ्गोऽत्र भवति गवां लक्षणम् । आभिमुख्यन्तु नास्ति । ननु चात्र परत्वाद् बहुव्रीहिणा भवितव्यम् ? स बाधको भविष्यति किमाभिमुख्यग्रहणेन ? नैवम् । असत्याभिमुख्यग्रहण ऽशेषत्वात् कुतो बहुव्रीहि भवति ? अथवैतज् ज्ञापयति बहुव्रीहिरव्ययीभावेन बाध्यत इति । तेन हौ मुनी व्याकरणस्य वंश्यो दिमुनि व्याकरणमिति सिम्भवति । अन्यथाहि स्वपदार्थे चरितार्थीऽव्ययीभावो दिमुनि व्याकरणमित्यवान्यपदार्थे परत्वाद् बहुव्रीहिणा बाध्येत । अतः १५ । अनु यत्समया। यस्य समया यत्समयेति षष्ठीसमासोऽयम् । ननु च समयाशब्दयोगेऽभितः परितः समयानिकषत्याद्युपसंख्यानाद् (२।३।२, वा) द्वितीयया भवितव्यम् । प्रतः षष्ठेव तावत्र सम्भवति । कुतः पुनस्तस्याः समासः? अथापि कथञ्चित् षष्ठी स्यात् तथापि समयाशब्दस्याव्ययत्वात् पूरणगुणेत्यादिना ( २२११) षष्ठीसमासप्रतिषेधेन भवितव्यम् । नैष दोषः । योगग्रहणादिह समयाशब्दार्थेन योगे द्वितीया विज्ञायते । स चार्थी मुख्य एव ग्राह्यते । न पुनर्मुख्योऽर्थः समीपम् । नचेह समयाशब्दस्य मुख्यो- ऽर्थोऽस्ति । किन्तर्हि ? गौणोऽर्थः । अनुरव समयाशब्देनोच्यते । तस्मा- कोषलक्षणा षष्ठेव न्याय्या । अतएव व्यवाचित्वादव्ययसंज्ञाया अभावात् पूरणगुणेति (२।२।११) प्रतिषेधो नोपपद्यते । अनर्यत्समयेति । एतेनानु- गौणः ।

·( २११) २४७ शब्दार्थे समयाशब्दो वर्तत इति दर्शयति । ननुच समयाशब्दस्य समीप मर्थ स्तत् कथमनुशब्दः समयाशब्देनोच्यत इत्याह यस्य समीपवाचौति । एतेन समयाशब्दार्थाभिधायित्वादनशब्दः समयाशब्देनोपचाराहापदिष्ट इत्याचष्टे । भवत्युपचारण हि तदर्थाभिधायिनि तहापदेगो यथा सीता- हरणं काव्य मिति । तेनेत्यनेन यस्यानुशब्दः समयावाची स परामृश्यते । ननुच सोऽर्थ स्तत् कुत स्तेन समासः ? अर्थे कार्यासम्भवात् तदाचिनि शब्दे कायं विज्ञायते । तथाच तेनेत्यस्य तदाचिना शब्देनेत्ययमर्थोऽत्र- गम्यते । अनुवनमिति । तेनत्यनेन यत् षष्ठयन्तं तेन वनशब्देन समासः । वनस्यान्विति समीपसमीपिसम्बन्धे षष्ठेश्व युक्ता। वनं समयेति पूर्वी तो- नोपसंख्यानेन वनशब्दाद् द्वितीया। वृक्षमनु विद्योतते विद्युदिति । पत्र कर्मप्रवचनीयलक्षणा द्वितीया। अनुशब्दोऽत्र लक्षणे वर्तते न सामीप्ये। सीति । यस्य चायामः। अत्राप्युपचारेणायामवाचित्वादनुरेवायामशब्देनोक्तः । अनुगङ्ग वाराण- यद्यपि गङ्गावाराणस्यावुभे अप्यायामवत्यौ तथाप्यायामवत्तया गङ्गायाः प्रसिद्धत्वाद् गङ्गै वात्र लक्षणम् । न वाराणसी प्रसिद्धं हि लक्षणं भवति । नाप्रसिद्धम् । तस्माद् गङ्गायैवात्र समासो भवति न वाराणस्या। यमुनायामेन मथुरायामो लक्ष्यत इति । यमुनया तहल्या लक्षणभूतयेति वेदितव्यम् । यस्माद् यस्यायामवाच्यनुशब्द स्तेन लक्षणभूतेन सुबन्तेन समस्यते । यमुनायाश्चायामवाच्यनुशब्दो न यमुनायामस्य । नद्यायामस्यापर आयामोऽस्ति तस्माद् यमुनायामेनेति हेतावियं तृतीया । यमुनायामन हेतुना तहत्या यमुनया लक्षणभूतया करणभावमापत्रया वा मथुरायामो लक्ष्यत इत्यय मर्थी वेदितव्यः । १७। तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च । तिष्ठद्गुप्रभृतीनां गणपाठादेव कृतसाधुत्वाना मिह प्रकरणे संकीर्तन मव्ययीभावसंज्ञार्थम् । नतु सुबन्तेन समासार्थम् । अतएवाह समुदाया एव निपात्यन्त इति । तथाभूतानां पाठ एवैषां. निपातनम्। अव्ययीभाव ·२४८ न्यासः। संकतानि भवन्तीति । अनेन संज्ञामात्र विधीयते । नत्वेषां सुबन्तेन समास इति दर्शयति । तिष्ठद्गु वहद्गु इति । पूर्वपदस्य शत्रादेशो निपात्यते । गोस्त्रियोरुपसर्जनस्येति ( १।२।४८) स्वः । तिष्ठन्ति गावो यस्मिन् काले स तिष्ठद्गु कालः। वहन्ति गावो यस्मिन् काले म वहद्गु कालः । चकारो- ऽवधारणार्थ इति । असति तस्मिन् परमतिष्ठदग्विति सन्मादित्यादिना ( २।१।६१) परमशब्देन समासः स्यात् । अवधारणार्थे तु तस्मिं स्तिष्ठद- गुप्रभृतौनीत्येवम्भूतान्येवावतिष्ठन्ते । आयतीगव मिति । पुंबगावाभाव: समासान्तश्च भवति । प्रायत्यो गावो यस्मिन् काले स आयतीगवम् । खलेयवम् । खलेवुसमिति । सप्तम्या अलुग् निपात्यते । लूयमानयवमिति । शानज् निपात्यते । तथा पूयमानयव मित्यत्रापि । एते कालशब्दा इति । तिष्ठद्गुप्रभृतयः संस्क्रियमाणवुसपर्यन्ताः । समभूमि समपदातीति । समत्वं भूमेः समत्वं पदाते रिति पूर्वपदार्थप्राधान्ये ऽव्ययीभावः । उत्तरपदार्थ- प्राधान्यविवक्षायान्तु समपदातिः समभूमि रिति विशेषणसमास स्तत्पुरुषो भवति । अन्ये मकारान्तं समशब्दं पठन्ति । समभूमि समम्पदातीति । सुषमं विषमं दुःषम मपरसममिति समशब्देनेति । सुषमादयश्चैते पूर्वपदार्थप्राधान्ये समासाः । अत्र शोभनत्व समस्येत्येवमादि वाक्य द्रष्टव्यम् । उत्तरपदार्थ- प्राधान्ये तु प्रादिसमासो विशेषणसमासश्च यथायोगं कर्तव्यः । आयती- सममिति । समाशब्दः संवत्सरवाची। तेन समासः । आयती समा पायतीसमम् । एवं पापा समा पापसमम् । पुण्या समा पुण्यसमम् । अन्ये तु हतीयासमासं वर्णयन्ति आयत्या समा आयतीसमम् । एवमन्य- वापि। प्रगतत्वमहः प्राहम् । अयमपि पूर्वपदार्थप्रधानः । पदार्थप्राधान्ये तु तत्पुरुष एव भवति। प्रारू कल्याणनामानावेतौ तिष्य पुर्नवसू इति । एवं प्ररथं प्रदक्षिणं प्रमृग मपरदक्षिणं संप्रत्यसम्पति । इच् ( ५।४।१२७ ) कर्मव्यतीहार इतीचोऽव्ययीभावत्वे प्रयोजन मव्ययसंज्ञा नपुसकत्वञ्च । दण्डैश्च दण्डेश्च प्रत्येदं युद्ध वृत्तमिति । तत्र तेनेदमिति सरूप इति ( २।२।२७) समासः । इच् कर्मव्यतीहार ( ५।४।१२७) इतीच् समासान्तः । अन्येषामपि दृश्यत (६।३।१३७) इति दीर्घः । दण्डादणीति । उत्तर ।

·(२१)। २४८ १८। पारे मध्ये षष्ठया वा। ननुच प्रकतैव महाविभाषा। तयैव विकल्पो भविष्यति । तत् किं वा- ग्रहणनेत्याह वावचनादित्यादि। गतार्थम् । यदि तर्हि वावचनात् पक्षे षष्ठीसमासो भवति महाविभाषया कि क्रियत इत्याह महाविभाषयेत्यादि । १६ । संख्या वंश्यन । - । एकलक्षण इति । एकस्वभावः । सन्तान: प्रबन्धः । सन्तामिनामक- लक्षणत्वात् सन्तानोऽप्येकलक्षणो भवति। तत्र विद्ययैकलक्षणो वैयाकरणवंश उपाध्यायवंश इति । जन्मना ब्राह्मणवंशः क्षत्रियवंश इति। तत्र भवो (४।३।५३) वंश्य इति दिगादित्वाद् (8।२।५४) यत् । हो मुनी इति पाणिनिकात्यायनी व्याकरणस्येति सम्बन्धलक्षणा षष्ठी त्रिमुनि व्याकरणस्येति । पूर्वो हौ भाष्यकारस्तृतीयः । विद्ययेति व्याकरणाख्यया। तहतामिति । पाणिनि- प्रभृतीनाम् । अभेदविवक्षेति । यौ तौ द्वौ मुनी तावेव व्याकरणमित्यति- शयेन विद्यया योगं तयोराख्यातुमभेदविवक्षा यदा क्रियते तदा सामानाधि- करण्यं भवति । दिमुनि व्याकरणमिति । २० । नदीभिश्च । चकारण संख्येत्यनुक्कष्यते । बहुवचननिर्देशनार्थस्येदं ग्रहणं न स्वरूपस्य । नापि संज्ञायाः । तेन सर्वैर्नदीवाचिभिः समासो विज्ञायत इत्याह नदीवचरित्यादि। समाहार चायमिष्यत इति । चकारोऽवधारणे। समाहार एव नान्यत्रेति । यद्येवं समाहारग्रहणं कर्तव्यम् ? न कर्त्तव्यम् । यत एव हेतोरक्षादीनां परिणा सह कितवव्यवहार एव समासो भवति तत एव हेतोरयमपि समाहार एव भविष्यति । सप्त गङ्गा: समाहता: सप्तगङ्गमिति। पूर्ववद इस्खः । अन्य पदार्थे तु न भवति । (E) हीरावतीको देश इति । पञ्चनदम् । सप्तगोदावरमिति । (E) शिरावीक इति पाठान्तरम् । It is in the पुना MS. as well as in my 2nd and 13th MSS.

·न्यासः । कृष्णोदकपाण्डुपूर्वाया भूमेरच्प्रत्ययः स्मृतः । गोदावयाश्च नद्याश्च संख्याया उत्तरे यदि ॥ १ ॥ इति वचनादच समासान्तः । २१। अन्यपदार्थे च संज्ञायाम् । कृष्णवमति । कृष्णा चासौं वेम्मा चेति विशेषणसमासः । शीघ्रगङ्ग- इति बहुव्रीहिः । २२ । ततपुरुषः। कष्टश्रित इति । तत्पुरुषसंज्ञायां सत्यां तत्पुरुषे (६२।२) तुल्यार्थेत्यादिना पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अथ किमर्थमियम्महती संज्ञा विधीयत इत्याह पूर्वाचार्यसंज्ञा चेयमिति । तदङ्गीकरणं किमर्थमित्याह तदङ्गीकरण- मित्यादि। उपाधिर्विशेषणम् । कः पुनरसौ तदीय उपाधिरित्याह उत्तर- पदार्थप्रधानस्तत्पुरुष इति । २३ । विगुश्च । समासान्ताः प्रयोजनमिति । तत्पुरुषस्याङ्गुले: (५।४।८६) संख्याव्य- यादेरित्यत स्तत्पुरुष इत्यनुवर्तमाने राजाहःसखिभ्यष्टच् (५।४.८१) गोरतशितलुकी ति (५।४।५२) च दिगोरपि यथा स्यात् । पञ्चराजीति । पञ्चानां राज्ञां समाहार इति तहितार्थोत्तरपदसमाहार चेति ( २॥१.५१ ) समासः। संख्यापूर्वी हिगुरिति ( २।१।५२ ) हिगुसंज्ञा । टच् । न स्तद्धित इति ( ६।४।१४४ ) टिलोपः । अकारान्तोत्तरपदो हिगुः स्त्रियां भाष्यत इति (२।४३०, वा ) स्त्रीलिङ्ग ता । दिगोरिति (४।१।२१) डीप् । हाह स्वाह इति । अष्टखोरवेति (६४।१४५ ) टिलोपः । रावाङ्गाहाः ( २।४।२८ ) पंसौति पुंस्त्वम् । पञ्चगवमिति। स नपुंसकमिति ( २'४।१७) नपुंसकत्वम् । सत्ययकारान्तत्वे स्त्रीत्व न भवति । पात्रादीनां प्रतिषेषो वक्तव्य ( २।४।३०, वा) इति वचनात् । २४ । द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापनः । मितादिष्वित्यादि । श्रितादिषु समासकारणत्वेनोपातेषु सत्सु गमि- . ।

·क्रियते । भवति । न चैवं ( २॥१) गाम्यादीनां समासस्योपसंख्यानं प्रतिपादनं कर्तव्यमित्यर्थः । एतैरपि समास: प्रतिपादयितव्यः। तत्रेदं प्रतिपादनम्। हितीयेति योगविभागः तेन गमिगामिप्रभृतिभिरपि समासो श्रितादिग्रहणमनर्थकम् । पूर्वविषयस्यासर्वविषयत्वज्ञापनार्थत्वात् । पादि- शब्दः प्रकारवाची। गमिगामिशब्दयोरकतरोपादानेनैव सिद्धे योरुपादान- मुणादीनामन्येषाञ्च यथा स्यात् । अन्यथा यदि गमिग्रहणमेव क्रियेत तदाऽदिशब्दस्य प्रकारवाचित्वाद् गमिप्रकाराणामुणादीनामेव ग्रहणं स्यात् । अथ गामिग्रहणमेव क्रियेत तदा गामिप्रकाराणामनुणादीनां स्यात् । तस्माद् हयोरपि ग्रहणं कर्त्तव्यम् । ग्रामं गमीति । गमेरिनि(उण्, ४।४४६)रिती- निप्रत्ययः । स च भविष्यत्काले । भविष्यति गम्यादय (३।३।३) इति वचनात् । ग्रामङ्गामीति । आवश्यकाधमय॑यो ( ३।३।१७०) रित्यावश्यक णिनिः । अकेनोभविष्यदाधमWयोरिति (२१३।७० षष्ठीप्रतिषेधः । श्रोदनं बुभुक्षुरिति । भुजः सन्नन्तात् सनाशं मभिक्ष (३।२।१६८) उरित्युप्रत्ययः। न लोकेत्यादिना ( २।३ ६८ ) षष्ठीप्रतिषेधः । कष्टं श्रित इत्यादावप्यनेनैव षष्ठीप्रतिषेधः । २५ । खयं तेन । तस्य द्वितीयया सह सम्बन्धो नोपपद्यत इति । द्वितीयार्थासम्भवात् । इतिशब्दो हेतौ। यतस्तस्य हितीयया सह सम्बन्धोऽनुपपत्र स्तस्माद द्वितीयाग्रहणमुत्तरार्थ मनुवर्तते । नत्वेतदर्थम् । स्यंधौती पादाविति । धावु गतिशयोः । अस्योदित्वाद् विभाषितेट् । यस्य (७।२।१५) विभाषेतीप्रतिषेधः । छोः (६।४।१८) शूडनुनासिके चेत्यूट्। एत्येधत्यूट खिति (६।१।१५) बधिः । स्वयंविलीनमाज्यमिति । लोङ् श्लेषणे । स्वादय अोदित इत्योदित्वादोदित (८।२'४५) श्चेति नत्वम् । वदग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि (प,२८) ग्रहणमिति गतिपूर्वस्यापि समासो भवति । कः पुनरत्र समासे सति विशेषो यावता विनापि तेनैतद्रूपं सिध्यतोत्याह ऐकपद्यमित्यादि । २६ । खट्टा क्षेपे। स चेत्यादि। एवकारण वाक्यार्थतां क्षेपस्य निरस्यति । स्यादेतत् । ।

·२५२ न्यासः । वाक्वार्थोऽपि क्षेपः । तेन वाक्यमपि भविष्यतीत्याह नहीत्यादि। वाक्येन हि क्रियाकारकसम्बन्धमान गम्यते । नतु क्षेपः। खट्वारोहणञ्चेत्यादि । विरुद्दो मार्गो विमार्गः। तेन प्रस्थानं गमनम्। अधीत्य स्नात्वा गुरुणाभ्यनुज्ञातेन खट्वा रोढ़व्या । यत् त्वन्यथा खट्वारोहणं तद् विमार्गप्रस्थानम्। नतु खट्वा- रोहणमेव । इह च खट्वारूढ़ इत्यादी खट्वारोहणं विमार्गप्रस्थानस्योप- लक्षणं वेदितव्यम् । किं पुनः कारणमेवं विज्ञायत इत्याह सर्व एवेत्यादि । पारूढ़ इत्यापूर्वस्य रहे: क्तप्रत्यये ढवधत्वष्टुत्वढलोपदीर्धेषु कृतेषु रूपम् । जालम इत्ययुक्ताकारीत्यर्थः । सामि। २७। असत्ववाचित्वादिति। द्रव्याधारा हि कर्मशक्तिः । अतो द्रव्यवाचिन एव द्वितीयया सम्बन्धो भवति । नासत्त्ववाचिनः । - २८। कालाः । चराचरा इति । अनत्यन्तसंयोगप्रतिपादनार्थम् । चरन्ति भ्रमन्तीति चराचरा अनवस्थिता इत्यर्थः । वा चरिचलिपतिवदीनामच्याक्चाभ्यासम्येति (६।१।१२,वा) चरेः पचाद्यचि हिर्वचनमभ्यासस्याक्चागमश्च । कदाचिदहर्ग- छन्तीत्युत्तरायणे । कदाचिद्राविमिति दक्षिणायने । एतेन तदेवानवस्थितत्व व्यत्तीकुर्वत्रहो रातेश्च तैर्मुहतरनत्यन्तसंयोगमाचष्टे । अहरतिमृता इति । रोऽसुपीत्य हो (८।२।६८) नकारस्य रेफः । अहःसंक्रान्ता इति । क्रमु पाद- विक्षेपे। पूर्ववदिप्रतिषेधः । अनुनासि कस्य (६।४।१।) विझलोरिति दीर्घः । मासप्रमित इति । माङ् माने । आदिकर्मणि कर्तरि (२।४।७१) चेति कर्तरि निष्ठा। यतिस्यतीत्यादिनत्त्वम् (७।४।४०)। मासं प्रमातुमारब्ध इति मासस्यैकदेशस्य प्रतिपदश्चन्द्रमसा योगं दर्शयन् मासस्य तेनानत्यन्तसंयोग- कालस्य हि करनस्य खेन सम्बन्धिना व्याप्तिरत्यन्तसंयोगः । नच प्रतिपञ्चन्द्रमसा मासस्येह व्याप्तिः संयोगोऽस्तीति नहात्यन्तसंयोगः । २६। अत्यन्तसंयोगे च । कृत्वसंयोग इति । कत्त्रस्य सकलस्य संयोगः कत्मसंयोगः । कत्नस्य माचष्टे ।

·(२११)। ३५३ कालस्य मुहदिः स्वेन सम्बन्धिना सुखादिना संयोगः सम्बन्धोऽत्यन्तसंयोगः । एतदेव स्पष्टीकर्तुमाह कालस्येत्यादि । मुहत्तं सुखमिति । कालाध्वनोरत्यन्त- संयोग (२॥३॥५) इति द्वितीया । अत्र मुहर्तस्य कालस्य स्वेन सम्बन्धिना सुखेन व्याप्तिः । ३० । दृतीया तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन । तत्कतेत्येतदर्थशब्देनासमस्तमेव । अविभक्तिकञ्च । हतीयाविभक्तः सुपा सुलुगिति (७।११३८) लुप्तत्वात् । एतच्च गुणवचनेनेत्यस्य समानाधिकरण विशेषगणम् । अतएव कीदृशेनेति स्पष्टः सन्नाह । तत्कतेनेति । तदिति सर्वनाम्ना प्रकृतस्य तृतीयान्तस्य प्रत्यवमर्श प्रत्यवमर्श इति रतीयान्तकतेनेति दर्शयति । टतीयान्तेन गुणवचनस्य करणत्व न सम्भवतीत्यतः सामर्थ्यात् तदर्थ क्वतेनेति विज्ञायत इत्यत आह हतीयान्तार्थकतेनेति यावदिति । अर्थशारण चेट गुणवचनस्य विशेषणं वेदितव्यम् । टतीयान्तार्थकतो गुणवचनार्थ इति । सोऽपि तथोच्यते । एतदुक्तं भवति । दृतीयान्तार्थ कृतेन गुणवचनार्थ नेति । अर्थ एव हिटतीयान्तार्थेन क्रियते । नच गुणवचनशब्दः । गुणमुक्तावान् गुणवचनः । कत्यल्युटो बहुलमिति (३।३।११३) कर्तरि ल्युट । अथवा करणे । गुण उक्तोऽनेनेति गुणवचनः । यश्च पूर्व गुणे वर्तित्वा पश्चात् तहति द्रव्ये वर्तते स गुणवचनः । गुणेनेत्युच्यमाने तेन पाटवमित्यादी प्रसङ्गः । अतस्तनिवृत्त्यर्थं वचनग्रहणम् । तस्मिंश्च मति गुणे वर्त्तित्वा तहति द्रव्ये यो वर्तते तेनैव समासो भवति । नतु गुण एव यो वर्तते तेन सह । नच पाटवादयः शब्दाः पूर्व गुगणे वर्तित्वा पश्चात् तहति ट्रव्य वर्तन्ते । अपि तु गुण एव । वचनग्रहणात् समासो न भवति। शगुलाखण्डो गिरिकाण इति । खण्डकाणशब्दावन खण्डने निमीलने च क्रियारूपापन्ने गुणे वर्त्तिवा पश्चान्मतुब्लोपादभेदोप- चाराद् वा तहति द्रव्ये वसंते इति गुणवचनी भवतः । धान्यार्थ इति । भवत्ययमर्थशब्दस्तत्तो नतु गुणवचन इति पृथगस्योपादानं क्रियते । अर्थशब्दश्चायं प्रयोजनवाची यथा किमर्थमागतोऽसीत्यभिहित केन प्रयोजने- नेत्यवगम्यते । अभिधयवचन इत्यन्ये । सर्वत्र करणे दृतीया । अदणा काण इति । अङ्गविकारलक्षगो येनाङ्गविकार ( २।३।२०) इति तृतीया । तैः सह नात्र ४५ ·३५४ न्यासः। तृतीयान्सेनाक्षणा देवदत्तस्य काणत्वं कृतम् । किं तहिं ? अन्येन केनापि । अक्षणा तु केवलं काणत्वयुक्तो देवदत्तो लक्ष्यते। गोभिवपावानिति । वपा अस्य सन्तीति वपावान् । भवति वपावान् देवदत्तस्तृतीयान्तार्थक्त स्तथाहि स गोभिर्वपावान् कृतः । नतु वपावानित्ययं शब्दो गुणमुक्तावानिति न गुणवचनः । ततस्तेन सह समासो न भवति । ३१ । पूर्वसदृशसमोनार्थकलहनिपुणमिश्रश्नक्षोः । युक्तः समसदृशशब्दाभ्यां समासो यावता ताभ्यां योगे तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्या- मिति (२।३।७२) ढतीयाविधानम्। इतरैस्तु पूर्वादिभिः कथं तृतीयासमास उपपद्यते ? नहि तयोगे केनचित् तृतीया विहितेत्याह अस्मादेवेत्यादि सुबोधम् । पूर्वादिष्ववरस्योपसंख्यानमिति । पूर्वादिषु समासकारणत्वेनो- पातेषु सत्ववरशब्दस्योपसंख्यानं प्रतिपादनं कर्तव्यमित्यर्थः । अवरशब्दे- नापि तृतीयासमासः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । तत्रेदं प्रतिपादनम् । उत्तरसूत्रे बहुलग्रहणं क्रियते । तेनावरशब्देनापि समासो भवति । ३२। कर्तृकरणे कृता बहुलम् । भिक्षाभिरुषित इति । हेतो (२३१२३) रतीया विहिता। वसेर्वयादि- सूत्रेण ( ६।१।१५ ) संप्रसारणम् । शासिवसिघसीनाञ्चेति ( ८६० ) षत्वम् । वसतिक्षुधोरितोट ( ७।२।५२ )। दात्रेण धान्यं लूनवानिति । ल्वादिभ्यश्चेति (८।२।४४ ) निष्ठानत्वम् । पादहारक इति । पादाभ्यां नियत इति पादहारकः । पादाभ्यामिति पञ्चमी चतुर्थी वा। हारक इति अत्यल्युटो बहुलमिति (३।३।११३) कर्मणि गजुल । गलेचोपक इति गले चुप्यत इति । चुप मन्दायां गता वित्यस्मात् पूर्ववदेव एषुल्। तत्पुरुषे कति बहुलमित्यलुक् ( ६।३।१४)। ३३ । कृत्यैरधिकार्थवचने । स्तुतिनिन्दाप्रयुक्तमिति । स्तुत्या निन्दया वा यत् प्रयुक्तं प्रवर्तितं तत् स्तुतिनिन्दाप्रयुताम् । तदर्थमुच्चारितमित्यर्थः । अध्यारोपितार्थवचनमिति ।

·(२।१)। ३५५ अध्यारोपितोऽर्थोऽसनेव बुद्धया समारोपित स्तस्य वचनमिति षष्ठीसमासः । कर्तृकरण इति । अर्थे कार्यासम्भवात् तदभिधायिनि सुबन्ते कार्य विज्ञायते । काकपेयेति । पा पान इत्यचो (३।१।८७) यत् । ईद (६।४।६५) यतीत्त्वम् । पत्र सम्पूर्णतोयत्वोद्भावनं नद्याः स्तुतिः । अध्यारोपितः पुनरत्रार्थः काकपेय- त्वम् । एवं नाम सम्पूर्णतोया नदी यत् तटस्थैरपि काकैः शक्या पातुम् । खलेह्यः कूप इति । ऋहलोयॆत् ( ३।१।११४ )। अत्राप्यासनोदकत्वोद्भावनं कूपस्य स्तुतिः । अध्यारोपितः पुनरत्रार्थः खलेयत्वम् । एवं नामासनोदकः कूपो यतः खभिरपि लिह्यते । वाष्पच्छेद्यानि तणानीति । अत्र मार्दवातिशयो- द्भावनं तृणानां स्तुतिः । अध्यारोपितः पुनरत्रार्थो वाष्पच्छेद्यता । एवं नाम मृदूनि टणानि यहाष्येणापि शक्यानि च्छेत्तुम् । कण्टकसच्चेय ओदन इति । अत्रापि वैषद्यातिशयोद्भावनं विलिनतोद्भावनञ्चौदनस्य स्तुतिः । अध्यारोपितः पुनरत्रार्थः कण्टकमञ्चयत्वम् । एवं नामौदनस्य विषदतातिशयो विक्लेदश्च यत् कण्टकेनापि शक्यः सञ्चेतुम् । एवं तावत् स्तुतिप्रयुक्तोऽधिकार्थवचन उदाहरणानि । निन्दाप्रयुक्तेऽधिकार्थवचन एतावन्त्येव द्रष्टव्यानि। तथाहि काकपया नदीत्यत्राल्पतोयत्वोद्भावनं नद्या निन्दा । अध्यारोपितः पुनरनार्थस्त- देव पूर्वीक्त' काकपयत्वम् । एवं श्वलेह्यादावपि पूर्वीक्त एवाध्यारोपितोऽर्थी द्रष्टव्यः । एवं नामाल्पतोया नदी यत् काकैरपि शक्यं पातुमिति । खलेयः कूप इत्यत्राप्यशुद्धतीयत्वोद्भावनं निन्दा । एवं नामाशुचिः कूप यच् खभिरपि लिह्यत इति । वाष्पच्छेद्यानि तणनीति । कथितत्वोद्भावनं निन्दा । एवं नाम कथितानि दृणानि यद् वाष्येणापि च्छिद्यन्ते । कण्टक- सञ्चय ओदन इति । अल्पतोद्भावनं निन्दा । एवं नामाल्प प्रोदनो यत् कण्टकैरपि चीयत इति । ननु च बहुलवचनादधिकार्थेऽपि पूर्वणैव सिद्धः समासः। तत् किमर्थमिदमित्याह पूर्वस्येत्यादि । ते वै विधयः सुसंग्रहीता येषां लक्षणं प्रपञ्चश्चेति । सुसंग्रहीतं यथा स्यादिति पूर्वस्यायं प्रपञ्चः क्रियते । ३४ । अन्नेन व्यञ्जनम् । दध्योदन इति । ननुच क्रियाकतः कारकाणां सम्बन्धो नतु स्वतः । नच वृत्ताविह काचन क्रिया श्रूयत इति सामर्थ्याभावः । अमति च मामर्थ्य ।

·न्यासः । समासाभावः । अथासत्यपि सामर्थे वचनसामात् समासो भवतीति चेदास्यतां दधा। ओदनो भुज्यतां देवदत्तेनेत्यत्रापि स्यादित्यत आह वृत्तावित्यादि। नासत्यामुपचनक्रियायां संस्कायं संस्कारकं वा सम्भवति । अस्ति चेह तदुभयमित्यतस्तद्भावादेव समासान्तमूता क्रिया गम्यते । तवारकश्चान्न व्यननयोः सम्बन्ध इति विद्यत एव सामर्थ्यम् । ३५ । भक्ष्येण मिश्रीकरणम् । मिश्रीकरणमिति । अमिथं मिनं क्रियतेऽनेनेति मिश्रीकरणम् । खरविशदमभ्यवहाय्यं भक्ष्यमिति। तत्रैव भक्ष्यशब्दस्य रूढ़त्वात् । मनर्थकं स्यात् । ३६ । चतुर्थी तदर्थार्थवलिहितमुखरक्षितैः । तदर्थेनेत्यादि। यदि तादर्थमात्रे समासः स्यादु बलिरक्षितग्रहण- तथाहि कुवेरवलि गौंरक्षितमित्यत्रापि तादर्थ्य गम्यत एव। तस्माद् बलिरक्षितग्रहणालिङ्गात् तादर्थं प्रकृतिविकारभाव समासो भवतीति विज्ञायते । ननु च सम्प्रदाने चतुर्थ्यथं बलिरक्षितग्रहणं स्यात् । नैतदस्ति। ददातिकर्मणा यभिप्रेयमाणस्य क्रियया वा सम्प्रदानसंन्नेष्यते । न चेह ददातिकम्मणा क्रियया वा ऽभिप्रेयमाणतास्ति । तत् कुतः सम्प्रदाने चतुर्थों ? केन पुनस्तादर्थं चतुर्थी भवतीत्याह अस्मादेवेत्यादि । यदि तादर्थ्य चतुर्थी न स्यात् तदा तदर्थ ग्रहणमनर्थकं स्यात् । तस्माद् यदेतत् तदर्थेन चतुर्यन्तस्य समासविधानं तदेव ज्ञापकं तादी चतुर्थी भवतीति । अर्थनेत्यादि। कस्तव्यमिति शेषः । नित्यसमास उच्यते कथ्यते प्रत्याय्यते येन सबित्यसमासवचनं व्याख्यातव्यम् । एतदुक्तं भवति । येनार्थशब्देन नित्यसमासः प्रत्याय्यते तद्याख्यानं कर्तव्यमिति । तत्रेदं व्याख्यानम् । विभाषाग्रहणमनुवर्तते । सा च व्यवस्थितविभाषा विज्ञायते। तेनार्थशब्देन नित्यसमासो भविष्यति । सर्वलिङ्गता चेति । परवल्लिङ्ग ( २।४।३६ ) इन्दतत्पुरुषयोरिति परवलिङ्गतायां प्राप्तायां सर्वलिङ्गता विधीयते । एषा तु लोकाश्रयत्वालिङ्गस्येति सिद्धा। अथवा बहुलग्रहणानुकृतेः सर्वमेतत् ·( २.१ ) सिद्धम् । गोहितं गोसुखमिति चतुर्थी चाशिष्यायुष्थेत्यादिना ( २।१७३ ) चतुर्थी । हितयोगे त्वनाशिष्यपि चतुर्थी भवति । तथाहि वक्ष्यति हितयोगे चतुर्थी वक्तवाति ( २।३।१३, वा)। ३७। पञ्चमी भयेन । भयभीतभीतिभीभिरिति वक्तव्यमिति । एवं हि विभिरपि भौतादिभिः समासो भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः । स्वयमेव व्याख्यातु माह पूर्व- स्येत्यादि। यथैव हि कर्तृकरणे कता (२।१।३२) बहुलमिति ढतीयान्तस्य समासो विधीयमानो बहुलग्रहणस्य सौंपाधिव्यभिचारार्थत्वादन्यविभक्त्यन्त- स्यापि समासो भवति पादहारको गलेचोपक इति तथा वृकभीत इत्यादावपि समासो भविष्यति । तस्मात् पूर्वकस्य बहुखग्रहणस्यैवोदाहरणप्रदर्शनार्थीऽयं योगः प्रपञ्चार्थी वेदितव्यः । तथा चेत्यादि । यस्मात् पूर्वकेणेव बहुल- ग्रहणेन सिद्धं तस्यैवायम्प्रपञ्चः । तस्मात् तत एव बहुलग्रहणाद् ग्रामनिर्गत इत्याद्यपि सिद्धं भवति । आदिशब्देन हकभीतादेहणम् । ३८। अपेतापोढ़मुक्तपतितापत्रस्तैरल्पशः । अल्पश इति । बह्वल्पार्थाच्छस् कारकादन्यतरस्यामिति (५।४।४२) शम् । अल्पा पञ्चमी समस्यत इति । अल्पेभ्यः प्रातिपदिकेभ्य उत्पबा या पञ्चमी सा समस्यते । नतु सर्वेभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इत्यर्थः । ३६ । स्तोकान्तिकदूगर्थकृच्छाणि तेन । स्तोकान्मुक्तः । कृच्छ्रान्मुक्त इति। करण (२।३।३३) स्तोकाल्पकच्छ्रेत्यादिना पञ्चमी । अन्तिकादागतः । दूरादागत इति । दूरान्तिकार्थेभ्यो ( २।३।३५ ) द्वितीया चेत्यनेन । ४०॥ सप्तमी शौण्डः। शौण्डेरिति । बहुवचननिर्देशादाद्यर्थी गम्यत इत्याह शौण्डादिभिरिति । केन पुनर्विहितायां सप्तम्यां तदन्तस्य शौण्डादिभिः समासो विधीयते ? सप्तम्य- धिकरण ( २१३१३६) चेत्यनेनेति चेद वार्तमेतत् । तथाह्यधिकरणं कारकम् ।

·३५८ न्यासः। तञ्च क्रियापेक्षम् । नचाक्षशौण्ड इत्यादौ वृत्ती काचन क्रिया श्रूयते । तत् कुतोऽधिकरणस्येह सम्भवः ? नच शक्यते वक्तुमस्मादेव वचनाच्छौण्डादिभि- योग सप्तमी भविष्यतीति । देवदत्तः शौण्ड इत्यत्रापि प्रसङ्गः स्थादित्यत आह वृत्तावित्यादि। अस्त्येवान प्रसतिक्रिया। सा तु समासार्थ एवान्त- भूतेति गम्यमानत्वाद् हत्तौ क्रियापदं न प्रयुज्यते । तस्या यत् साधनमधि- कस्वां तत्र सप्तमीत्यदोषः । अन्तः शब्दस्त्वत्राधिकरणप्रधान एव पठ्यते । तस्य प्रयोगे तलसामानाधिकरण्यमेव सप्तम्या: कारणम् । वनेऽन्तर्धनान्तर्वसतौति । पूर्वपदार्थप्राधा तु विभक्त्यर्थे यदव्ययमित्यव्ययीभाव (२।१।६) एव भवति । अन्तर्वणमिति । पविश्यब्दोऽत्र पठ्यते । तस्याधिकरणप्राधान्ये सत्यव्ययीभावः । अधिस्त्रि । प्राधेयप्राधान्ये तु तत्पुरुषो ब्राह्मणेष्वधि ब्राह्मणाधीन इति । ब्राह्मणाधिशब्दः केवलो न प्रयुज्यते । अषडक्षाशितेत्यादिना (५४७) ऽध्युत्तरपदात् स्वार्थिकस्य नित्यस्य खस्य विधानात् । । . ४१। सिद्धशुष्कपक्वबन्धैश्च । ४२। ध्वाझंण क्षेपे । ध्वणेत्यर्थग्रहणमिति । अर्थप्रधानत्वाविर्देशस्य यत्र हि शब्दप्रधामो निर्देश स्तत्र स्वरूपग्रहणं भवति । अन्यत्र त्वर्थग्रहणमेवेति प्रतिपादितमेतत् प्राक् । अर्थप्रधानत्वन्तु निर्देशस्याविच्छिवाचार्यपारम्पर्योपदेशाद् विज्ञायते । बहुलग्रहणानुवृत्तेरर्थस्येदं ग्रहणं वा। अपिच क्षेप इत्युच्यते। क्षेपश्चार्थ- कारित एवेत्यर्थग्रहणमेव युक्तम् । अर्थग्रहणे च सति ध्वाइपर्यायैरपि समासो अत आह वाइवाचिनेत्यादि। तीर्थे ध्वाइ इवेति । भावे सति ध्वाइस्य क्षेपो गम्यते नान्यथेति दर्शयितुमिवशब्दः प्रयुक्तः । समासे तु समास एवोपमानार्थस्यान्तर्भूतत्वादिवशब्दो गतार्थो न प्रयुज्यते । यथैव हि तीर्थध्वामाश्चिरं स्थातारो न भवन्ति तहदन्योऽपि यः काय्यं प्रत्यनव- स्थितः स तीर्थध्वाङ्ग इत्युच्यते। यदाह अनवस्थित इत्यर्थः नवस्थितत्वमेव क्षेपः । भवति । उपमान- । कार्य प्रत्य- ·- (२।१)। ३५८ ४३ । कृत्यैरणे । यत्प्रत्ययान्तेनेव समास दृष्यत इति । कथं पुनर्यत्प्रत्ययेनैव लभ्यते ? अल्पश इत्यनुवृत्तेः । मासदेयमिति । पूर्ववद् यदीत्त्वञ्च । सप्तमी छत्रौपश्लेषिके- ऽधिकरणे वेदितव्या। मासे यतीते योऽनन्तरो दिवस: स मासं पत्युपश्लिष्टो भवति । यस्य च भावेन (२।३।३७) भावलक्षणमित्यनेन वा । मासातिक्रमणभावेन हि ऋणदानभावो लक्ष्यते । अथ ऋण इत्युच्यते । तत्रेदं न सिध्यति। पूर्वाले गेयं साम प्रातरध्येयोऽनुवाक इत्यत आह ऋणमित्यादि । ऋणं हिनियोगतो निर्यातयितव्यमिति नियोगसहचरितम् । अतः माहचर्यात् तेन नियोगो- अवश्यम्भाव उपलक्ष्यते । एतच्च अत्यैरिति बहुवचननिर्देशानिनाद गम्यते । कथम् ? कृत्यैरिति बहुवचनमत्र विवक्षितम् । तच्च ऋणग्रहणस्य नियोगोप- लक्षणार्थत्वे (1) प्रकृतिभेदेन भिद्यमाने कृत्ये सति प्रसज्यते । यत्प्रत्ययस्यैकत्वात् तेनैव समासस्येष्टत्वात् । ४४। संज्ञायाम् । समुदायोपाधिरिति । संजायामिति । नेदं पूर्वपदस्योत्तरपदस्य वा विशेषणम् । किन्तर्हि ? समुदायस्य । समुदायेन चेत् संज्ञा गम्यत इति । किमवं सति सिध्यतीत्यत आह तेनेत्यादि। अत्रैवोपपत्तिमाह नहीत्यादि। ४५॥ तेनाहोरात्रावयवाः । एतत् (G) तु ते दिवाबत्तं रात्री वृत्तञ्च द्रक्ष्यसीत्यादि । नात्राहरवयवाः रात्रावयवाश्च सन्ति । किन्तर्हि ? ऊत्स्नमेवाहः कृत्वा च रात्रि रिति । तेनेह समासो न भवति । नत्वन्यथा। । तत्र। तवेत्येतत् सप्तम्यम्तमिति । सप्तमीसाधर्म्यात्। नत्प्रत्यय एवात्र सप्तमी शब्देनोक्तः । भवति हि तादात् ताच्छब्दा यथा गोर्वाहीक इति। सप्तमी (F) नियोगोपलक्षणार्थत्वात् प्रक्रतिभेदेन भिद्यमाने सति युज्यते is in the end MS. & in the Poona Book. (G) उलूखले राभरणैः पिशाची यदभाषतेति श्लोकस्य पूर्वागः ।

·न्यासः । साधम्य पुनस्त्रलोऽधिकरणार्थत्वात् । यथैव ह्यधिकरण प्रत्यायनाय सप्तमी प्रयुज्यते तथा बलपि । अथ मुख्यैव सप्तमीविभक्तिः कस्मात्र विज्ञायते ? तस्यास्तत्र शब्देऽसम्भवात् । असम्भवस्तु नलैव तदर्थस्य द्योतितत्वात् । अन्यस्त्वाह यदा विभत्यादेशास्त्र लादयस्तदा स्थानिवद्भावेनैवैतत् सप्तम्यन्त भवति । आदेशपक्षस्तु तत्र वृत्तिकता नाश्रित इत्यसम्यगेतत् । अन्तशब्द- श्वानावयववचनः । सप्तमीत्रलप्रत्ययोऽन्तोऽवयवो यस्य तत् तथोक्तम् । ४७ । क्षेपि । अवतप्तेनकुलस्थितमिति तत्पुरुषे कति बहुलमिति (६।३।१४) सप्तम्या पलुक् । कः पुनरत्र क्षेपः ? कार्येष्वनवस्थितता । यदाह एतचापलमित्यादि । यथा ऽवतसे देशे नकुला न चिरं स्थातारो भवन्ति तहदन्योऽपि योऽर्थानारभ्य न चिरं तेष्ववतिष्ठते तं प्रतीदमुच्यते ऽवतप्तेनकुलस्थितमिति । उदो विशीर्णमित्यादा वप्यारम्भस्य निष्फलता क्षेपः । अत येवाह निष्फलं यत् क्रियते तदेव मुयत इति । प्रवाहमूत्रितमिति | मूत्र प्रस्रवणे चुरादिः । युक्तारोह्यादिभिर्वा ( - ४८। पात्रेसमितादयश्च । युक्तारोह्यादिपरिग्रहार्थ इति । युक्तारोह्यादिषु परिग्रहोऽर्थः प्रयोजनं यस्य पाठस्य स तथोक्तः । किमर्थं पुनर्युक्तारोह्यादिषु परिग्रहस्तेषामिष्यत इत्याह पूर्वपदाद्युदात्तत्वं यथा स्यादिति। युक्तारोह्या- दीनां हि युक्तारोह्यादयश्चेत्यनेन (६।२।८१ ) पूर्वपदाद्युदात्तत्वं विधीयते सत्र यदि ये तान्ता स्ते न पठ्यरं स्तदा तेषामाद्युदात्तत्व न स्यात् । कथं पुनः पात्रेसमितादयो युक्तारोधादिग्रहणेन गृह्यन्ते ? यतस्तेषां विधीयमान- मायुदात्तत्वं पात्रे समितादीनामपि भवतीत्याह युक्तारोह्यादिषु होत्यादि । उदुम्बरमशकादिषूपमया क्षेप इति । यस्तत्रैवावरुद्धो न कचिद् गच्छति तमेव विशिष्टं मन्यते नास्मात् परमस्तीति सोऽदृष्टविस्तार उच्यत उदुम्बर- मशक इति । एवमन्यत्राप्युपमानात् क्षेपः । प्रतिषिसेवनेनेति । यः कश्चित् प्रतिषिद्धमाचरति स मातरिपुरुष इत्युच्यते । निरीहतयेति ·(२१)। यो न किञ्चित् कर्तुं समर्थः स पिण्डीशूर इत्येवमादिभिः पदैरभिधीयते । चकारोऽवधारणार्थ इति । पात्रेसमितादय एव यथा स्युः । यदन्यत् समासान्त तेषां प्राप्नोति तन्मा भूदिति । तेन परमपानेसमिता इति सन्महदित्यादिमा (२।१।६१) समासान्तरं न भवति । ४६ । पूर्वकालैकसर्वजगत्पुराणनवकेवलाः समानाधि- करणेन । इति । भिन्न प्रतिनिमित्तप्रयुक्तस्येत्यादि । भित्रप्रवृत्तिनिमित्तग्रहणं पयाय- निवृत्त्यर्थम् । एकग्रहणं गौरव इत्यादिनिवृत्त्यर्थम् । पूर्वकाल इत्यर्थनिर्देश अर्थप्रधानत्वानिर्देशस्य । तेन स्वरूपग्रहणं न भवतीति भावः । परिशिष्टानां स्वरूपग्रहणमिति । शब्दप्रधानत्वानिर्देशस्य । पूर्वकालोऽपर- कालेनति। कुतः पुनरनुक्तोऽप्येषोऽर्थविशेषो लभ्यत । सम्बन्धिशब्दत्वात् पूर्वकालस्य ? नधनपक्ष्या परकालं पूर्वकाल: मम्भवति । अतः पूर्वकाल परिग्रह कृते सत्यपरकालस्यापि परिग्रहः कृत एव । स्नातानुलिप्त इति । पूर्व स्नातः पश्चादनुलिप्त इत्यत्र स्नातशब्दः स्नानन निमित्तेन प्रयुक्तः । अनुलिप्तशब्दोऽनुलेपनेन । तयोश्चैकनार्थ वृत्तिरित्यस्ति मामानाधिकरण्यम् । एकशाटीति । एका चामौ शाटी चेति । पुंवत् । (६।३।४२ कर्मधारयेत्यादिना पंवद्भावः । ५०॥ दिकसंख्ये संज्ञायाम् । पूर्वेषुकामशमीत्यादि ामाणां संज्ञा । पूर्वा चामाविषुकामशमी चेति पूर्वेषुकामशमी। मन्दधियां पूर्वोत्तरपद विभागमात्रप्रदर्शनार्थं वाक्यं कृतम् । नद्यत्र वाक्येन भवितव्यम् । नहि वाक्येन मंज्ञा गम्यते । ५१। तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च । एकस्या अपि सप्तम्या विषयभेदेन भेदं दर्शयितुमाह सहितार्थविषय इत्यादि। यदि तद्धितार्थेऽभिधेय इत्येवं विज्ञायेत तदा पाञ्चनापितिरित्यादौ तधितो दुर्लभः स्यात् । तदर्थस्य समामेनैवोक्तत्वादित्येतन् मनसि कृत्वा ४६ ·न्यासः । तहितार्थापक्षया विषयसप्तमीयमिति दर्शयितं तहितार्थे विषय इत्युक्तम् । तद्धिता अणादय स्तेषामर्थोऽपत्यादिः । तस्मिन् विषये । अनन्यत्रभावो विषयशब्दस्यार्थः । यथा मल्यानां जलं विषय इति । पौर्वशाल इति । पूर्वस्यां शालायां भव इति तद्धितार्थे विषयभूत प्राक् समासः । ततः सुब्लुक् । तत स्तडितः। पूर्वशालाप्रिय इति । पूर्वा शाला प्रिया ऽस्येति पूर्व पदानां त्रयाणां बहुव्रीहिः । पश्चात् प्रियशब्द उत्तरपदे परतः पूर्वयोः पदयोस्तत्- पुरुषः । तस्मिन् सति समासान्तोदात्तत्वं भवति शालेत्यत्र । समाहार दिङ् न सम्भवतीति । समाहारो हि समूहः । स च भिन्नार्थामामेवैककालानां भवति । बुड्या युगपदर्थानां परिग्रहादेककालत्वम् । नत्वभिववस्तुनः । संख्यैव च भेदमाचष्टे । तस्या भिन्नार्थाभिधायित्वात् । नतु दिक्शब्दः । तस्य प्रतिनियतविषयत्वात् । तस्मात् समाहारे दिक्शब्दो न सम्भवतीति स न तत्र समस्यते । पाचनापितिरिति । पञ्चानां नापितानामपत्यमिति तद्धितार्थे विषयभूते प्राक् समासः । पश्चादत (४।१।६५) इञ् । पञ्चकपाल इति । पञ्चसु कपालेषु संस्कृत इति तद्धितार्थे विषयभूते पूर्व समासः । पश्चादए । हिंगोलुंगनपत्य (४।१।८८) इति लुक् । पञ्चगवधनमिति । पञ्च गावो धनमस्येति प्राक् त्रयाणां पदानां बहुव्रीहिः । उत्तरकालं धनशब्द उत्तरपदे परतः पूर्वयोः पदयो स्तत्पुरुषः । तस्मिन् सति गोरतद्धित लुकीति (५।४.८२) टच् समा- सान्तः । तत्र हि तत्पुरुषस्याङ्गुलेरित्यत (५।४।८६) स्तत्पुरुषग्रहणमनुवर्तते । पञ्चपूलीति । पञ्चानां पूलानां समाहार इति विग्रहः । विगु(२।४।१) रेकवचनमित्येकवद्भावः । अकारान्तोत्तरपदो दिगुः स्त्रियां भाष्यत(२।४।३०,वा) इति स्त्रीलिङ्गता। दिगोरिति (४।१।२१) डीप् । ननु समाहारः समूहः । समूहश्च तद्धितार्थों भवतीत्यपार्थकं समाहारग्रहणम् ? तहितार्थ इत्येव सिद्धत्वात् । नैतदस्ति । पञ्चकुमारीत्यत्र हि समूहप्रत्ययस्य दिगोगनपत्य (४:१॥ ८) इति लुकि कृते लुक् (१।२।४८) तडितलुकौति स्त्रीप्रत्ययस्यापि लुक् स्यात् । समाहारे तु पृथक गृहीते तडितानुत्पत्तिरवात्र विषये समाख्यायते । ततो न भवत्येष दोषः । पञ्चानां कुमारीणां समाहारः पञ्चकुमारि। एक- विभक्ति चापूर्वनिपात ( १।२।४४ ) इतुपसर्जनसंज्ञायां गोस्त्रियोरुपसर्जनस्येति तस्य ·(३१) ( १।२।४८) इस्वत्वम् । कथं पुनरत्रैक विभक्तित्वम् ? षष्ठयवैकया योगात् । तथाहि समाहारः समूहः । तेन च तत्सम्बन्धे षष्ठधव भवितव्यम् । अतः समाहारः कुमारीणाम् । समाहारं कुमारीणां पश्य । समाहारेण कुमारी- णामितवमादिभिरनेकाभिर्विभक्तिभिर्युज्यमानेऽपि समाहारशब्दे कुमारीशब्दः षष्ठेयवैकया युज्यत इतकविभक्तिकत्वम् । ५२ । संख्यापूर्वी द्विगुः । समासान्तो भवतीति । टच् । राजाहः (५।४।८१) सखिभ्यष्टजित्यनुत्तेः । अत माह ५३। कुत्सितानि कुत्सनैः । कुत्सितशब्दोऽयमिह रूढ़िमाचष्टे । तथाच निष्ठा भूतकालं नोपादत्ते । कुत्सनशब्देन च कुत्साहेतुर्धर्मी गृह्यते । कुल्यते गीतेऽनेनेति कृत्वा । बहुवचननिर्देशम्तु स्वरूपविधेर्निरासार्थः । तेन कुत्सितवाचिनां कुत्मनवचनैः सह समासो विज्ञायते । मतु कुत्सितशब्दस्य कुत्सनशब्देन । कुसितवाचीनीत्यादि । शब्दप्रवृत्तिनिमित्तकुत्मायामयं समासो वेदितव्यः । कुतः पुनरेतलभ्यते ? प्रत्यासत्तेः । शब्दस्य हि प्रतिनिमित्तं प्रत्यासत्रम् । अतस्तत्कुत्सायामेव समासेन भवितु युक्तम्। वैयाकरणाखसूचि रिति । वैयाकरणश्चासौ खसूचिश्चेति विग्रहः । यः पृष्टः सन् व्याकरण खमाकाशं सूचयतीति निरीक्षते निष्पतिभो भवति स एवमुच्यते । अत्र हि वैयाकरणत्वं वैयाकरणशब्दस्य प्रतिनिमित्तं तत् कुत्स्यते । तत् पुनः व्याकरणा- ध्येसम्बन्धी व्याकरणवेदिसम्बन्धो वा । तेन हि निमित्तेन वैयाकरण- शब्दः पुरुष वर्तते। एवमन्यत्रापि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तकुत्सायां ममासो वेदितव्यः । याज्ञिककितव इति । कितव इव कितवः । यथाहि कितवः किं तवास्तीति धनवत्तामात्रमपेक्षमाणो द्यूते प्रवर्त्तते नतु तस्य जात्यादिक मपेक्षते तथा याज्ञिकोऽपि याजने प्रवर्तमानो यस्तृष्णया ऽयाज्यस्य धनवत्ता- मात्र मपेक्षते नतु तस्य यागाईतां स याज्ञिककितव इत्युच्यते । अयाज्ययाजनटष्णापर उच्यत इति । मीमांसक दुर्दुरूढ इति । मीमांसको मीमांसाध्ययनफल मनवाप्य नास्तिको जात इति प्रतीयते । वयाकरण- प्रत पाह ·न्यासः । तद- तस्मात्रात्र यथा यः इति । भवत्यत्र चौर इति । ननु चौरत्वेन गद्यमाणो वैयाकरण: कुत्सितो भवत्येव । भिधायी च वैयाकरणशब्दः । तत् कथमिदं प्रत्युदाहरण मुपपद्यत इत्याह नयवेत्यादि। प्रत्यासत्तेहि शब्दप्रतिनिमित्तस्य कुत्सायां समासेन भवितव्यम् । नचेह वैयाकरणशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं कुत्स्यते । यस्माचौ- रोऽपि सम्यग् व्याकरणं त्यधीते वा । शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं कुत्स्यते । किं तर्हि ? यत्र तद् वैयाकरणत्वं वर्तते स कुत्स्यते । वैया- करणत्वन्तु तस्योपलक्षणमेव केवलं योऽसौ वैयाकरणः स चौरः कम्यते सोऽखस्य इति । अत्र कम्पन मश्वस्थस्योपलक्षणम् । कुत्सितो ब्राह्मण कुसितशब्दः कुत्सिताभिधायी। नतु ब्राह्मणशब्दः कुत्सनवचनः । ५४॥ पापाणके कुत्सितः। पापाणकशब्दौ कुत्सनाभिधायिनावित्युक्तम् । यद्येवमत्र पूर्वेणैव सिद्धः समासः । किमर्थमिद मुच्यत इत्याशङ्कयाह सयोरित्यादि। यदि पूर्वेण स्यात् समास स्ततः कुत्सितशब्दस्य प्रथमानिर्दिष्टत्वात् पूर्वनिपातः स्यात् । पापा- णकशब्दयोस्तु परनिपातः । तस्मात् तयोः पूर्वनिपातार्थमिदमारभ्यते । कुत्सितग्रहणं विस्पष्टार्थम् । अन्यथा पूर्वयोगादेव कुसित इत्यनुवतियत इति तब कर्तव्यमेव स्यात् । उपमानानि सामान्यवचनैः उपमीयतेऽनेनेत्युपमानमिति । सादृश्येन येन परिच्छिद्यते तदुपमान मित्यर्थः । यथा गौरिव गवय इत्यत्र गौरुपमानम् । तेन हि सादृश्येन गवयः परिच्छिद्यते । यादृशो गौ स्तादृशो गवय इत्यर्थः प्रतीयते । सामान्य मनेकसाधारणं भवति । इह चोपमानस्य श्रुतत्वात् तस्य चोपमेयापेक्ष त्वादु- पमानोपमेययो रेव साधारणो धम्मः सामान्य विज्ञायत इत्याह उपमानोप- मेययोरित्यादि। तविशिष्टोपमेयवचनैरयं समास इति । तेन सामान्येन धर्मेण विशिष्टं यदुपमयं तवचनैरयं समासो भवति । कुतः पुनः सामान्य- बचनै रित्युक्ते सत्येष विशेषो लभ्यते । न्यायात्। तथाहि सामान्य मुक्तावन्तः ·वर्तन्ते । (२१)। सामान्यवचना यथा गुणमुक्तवन्तो गुणवचना इति । कदा च ते सामान्य- वचना भवन्ति ? यदा सामान्य मभिधाय सामान्य विशिष्ट तहति द्रवत्र तञ्च सामान्यवदुपमानस्य सम्बन्धिशब्दत्वादुपमेयमेव विज्ञायत इति न्यायप्राप्त एवार्थों वृस्तिकता दर्शितः । शस्त्रीश्यामा देवदत्तेति । अत्रोपमानं शस्त्री । उपमया देवदत्ता । प्रसिद्ध ह्युपमानं भवति । नाप्रसिद्धम् । शस्त्राव श्यामगुणत्वेन प्रसिडा । न देवदत्ता । तयो: सामान्य माधारणो धर्मः श्यामत्वम्। तच श्यामत्व मुक्त्वा श्यामशब्दो देवदत्तायामभेदोपचारान् मतुब्- लोपाहा वर्तत इति मामान्यवचनो भवति । ननु च समानाधिकरणनेत्यनुव- तते ? इह च शस्त्रीशब्दस्य शस्त्रयां वृत्तिः । श्यामाशब्दस्य देवदत्तायाम् । अतो वैयधिकरण्यात् समासेन न भवितव्यम् । नैतदस्ति । मर्वत्र हुापमानोपमेययो- र्भेदात् तदाचिनोर्वैयधिकरण्यमेव । उच्यत चेदं वचनम् । अतो वैयधि- करण्येऽपि वचनसामर्थ्यात् समासो भविष्यति । अथवा शस्त्रीशब्दोऽप्यत्र देव- दत्तायां वर्तते । तेन सामानाधिकरण्य एवायं ममामः । शस्त्री चासो श्यामा चेति शस्त्रोश्यामा । ननु च शस्त्रीशब्दोऽयं जातिवचन: शस्त्रीत्वं प्रवृत्तिनिमित्तमुपादाय तहति वर्तते । नच तच शस्त्रीत्वं देवदत्तायामस्ति । तत् कथं तत्र वर्तते ? नैष दोषः । सर्व एवामी शत्दा गुणमुपादाय तहति द्रव्ये वर्तन्त इत्यपि दर्शन मस्ति । तत्र श्यामत्व गुणमुपादाय शस्त्रीशब्दो देवदत्तायां वर्तिष्यते । ताहाहा देवदत्ता शस्त्रीशब्देनाभिधास्यते । भवति हि तादात् ताच्छब्दयमितुक्तं प्राक् । ताम्यं पुनः श्यामगुणत्वम् । फाला इव तण्डुला इति । भवन्ति हि फाला उपमानम् । तथाहि ते र्दीर्घ- वादिना सादृश्येन तण्डुला उपमीयन्ते । तण्डु लशब्दम्त सामान्यवचनी न भवति । ननु च तण्डुल शब्दोऽपि तण्डुलत्वं सामान्यमुपादाय तद्दति ट्रव्ये वर्तत इति भवत्येव सामान्यवचनः । तदयुक्तमिदं प्रतुपदाहरणम् । नैतदस्ति । तथाघपमानोपमेययोः साधारणो धर्म: सामान्यमितुक्तम् । नच तण्डुललं फालानामस्ति । किं तर्हि ? तण्डुला नामव । ५६ । उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे । सामादुपमानवचनैरिति । यद्यप्युपमानवचनैरिति सूत्रे नोपात्तं तथा- ·न्यासः । प्युपमेयमुपमानापेक्षमित्युपमितशब्दः सम्बन्धिशब्दत्वादुपमानत्वं व्याघ्रा- दीनां गमयति । तेन विशेषानभिधानेऽपि सामथादुपमानवचनै स्तैः समासो विज्ञायते। नचेत् सामान्यवाची शब्दः प्रयुज्यत इति । उपमानोप- मेययोः साधारणो धम्मः शौर्यादि सामान्यम् । यदि तहाची शब्दो न प्रयुज्यत एवं सति समासो भवति । नान्यथा । ननु च सामान्यस्य समासे- ऽन्तर्भूतत्वात् तदाचिनां शब्दानां प्रयोगो नास्ति । तत् किं प्रतिषेधेन ? नैतदस्ति । साधारणधम्मः सामान्यं हि समामेऽन्तमूतम् । नतु विशेषः । तनासति प्रतिषेधे विशिष्टसाधारणधर्मवाचिनः प्रयोगः स्यादेवेति कर्तव्यः प्रतिषेधः । न कर्तव्यः । कथम् ? सामान्यशब्दप्रयोगे हि सति तदपेक्षत्वेन सापेक्षमसमर्थ भवतीत्यसामयादेव समासो न भविष्यति। एवं तीतज् ज्ञापयति । भवति हि प्रधानस्य सापक्षस्यापि समास इति । पुरुषश्चात्रोप- मेयत्वात् प्रधानः । उपमानन्तु व्याघ्रादि तदर्थत्वादप्रधानम्। किमेतेन ज्ञापन प्रयोजनम् ? राजपुरुषः शोभन इलेवमादि सिहं भवति । विशेषणं विशेष्येणेति प्राप्त इति । ननु च विशेषणस्य विशेष्येण समानाधिकरणेन समास वक्ष्यति । उपमानोपमेययोश्च भेदाईयधिकरण्यम् । तत् कुतो विशेषणं विशेष्येणेति प्राप्तिः ? एवम्मन्यते। पुरुषादावुपमेये वर्तमानाघ्रादिभि- रुपमानशब्दरयं समासो भवति । यथा चोपमानशब्दानामुपमयत्तित्वे सामानाधिकरण्य तथा पूर्वसूत्र एव व्याख्यातम् । करणे ल्युट् । ५७। विशेषणं विशेष्येण बहुलम् । भेदकं विशेषणमिति। शिषल विशरण इत्यस्माद् धातोर्विपूर्वात् विशिष्यतेऽनेनेति विशेषणम्। तस्येदं लक्षणं भेदकमिति । यत् सामान्याकारण प्रवृत्तमनेकप्रकारवद वस्तु प्रकारान्तरेभ्यो व्यवच्छिद्यैकत्र प्रकार व्यवस्थापयति तद् भेदकं विशेषणमिति । भेद्यं विशेष्यमिति । विशेष- णीयं विशेष्यम् । विपूर्वात् तस्माद्धातोर ऋहलोर्खादिति (३।१।१२४) कर्मणि ण्यत् । तस्येदं लक्षणं भेद्य मिति । यदनेकप्रकारवद् वस्तु प्रकारान्तरेभ्यो व्यव- च्छियैकत्र प्रकारे व्यवस्थाप्यते तद् भेद्यं विशेष्यमिति । अथ किमर्थं विशेषण ·(२।१)। यत्र विशेष्ययोरुभयोरुपादानं क्रियते ? न। अन्यतरस्यैव क्रियेत? मम्बन्धिशब्द- वादि तयोरन्यतरोपादानेनैवेतरस्याप्यवगतिर्भवत्येव । सत्यमेतत् । पूर्वोत्तरपदे प्रत्येकं विशेषणविशेष्यमूते भवत स्तवैव समासो भवतीति ज्ञापनार्थमुभयोरुपादानम् । यथा नीलोत्पल मिति । पत्र नोलार्थों भ्रमरा- दिभ्यो व्यावत्योत्पलार्थे नोत्यले व्यवस्था प्यते । उत्पलार्थोऽपि रतोत्पलादिभ्यो व्यावर्त्य नीलार्थेन नीले व्यवस्थाप्यत इत्यस्ति प्रत्येक विशेषणविशेष्यभावः । स यत्र नास्ति तत्र तु न समासः । यथा वृक्षः शिंशपति । वृक्षो हि शिंशपात्वं व्यभिचरति। शिंशपा तु न वृक्षत्वम् । अतस्तत्प्रकारान्तरेभ्यः पलाशादिभ्य स्त व्यवच्छिनतीति शिंशपा तस्य विशेषणं भवति । न तु विशेष्यम् । वृक्षस्तु विशेष्यः । शिशपार्थम्त वृत्तत्वन व्यभिचरतीति न तस्यासी विशेषणं भवति । अथ किं न भवितव्यमेव शिंशपावन पान- वृक्ष इति ? विशेषणममामेन भवितव्य यदा शिंशपादिशब्दानां विशेष वृत्ति- विधार्यते । तथाहि (शंशपादिशब्दा: फलस्य वृक्षस्य मूलस्य च वाचका: सामान्यशब्दा इति तदर्थानां वृक्षत्वव्यभिचाराविशेष्यभावो वृक्षश्च विशेषणं भवति । यदा तु कुतश्चित् प्रकरणादर्थाहा वृक्षाद्यर्था एवावसितहत्तयो भवन्ति तदा न भवितव्यम् । ननु च वृक्षार्थावमितपत्तित्वाहक्षशब्दस्य तदा प्रयोग एव नोपपद्यते । उतार्थत्वात् । उक्तानामप्रयोग इति वचनात् । ततश्च समासस्याप्रसङ्ग एव । तत् किं तनिहत्त्यर्थनोभयग्रहणेन ? नैतदेवम् । क्वचिदुक्तार्थानामपि लोके प्रयोगो दृश्यते यथा ऽपूपी द्वावानयति । यदि तहि यत्रोभयोः प्रत्येक विशेषणविशेष्यभाव स्तव समामेन भवितव्यमेवं सति प्रत्येकमुपसर्जनत्वं स्यात् । उभयोरपि विशेषणत्वात् । विशेषणस्येह सूत्रे प्रथमानिर्दिष्टत्वात् । ततश्चोत्पन्न नीलमित्यपि स्यात्। नीलोत्पल मिति तु सर्वदैवेष्यते । नैष दोषः । यस्मादेकतरम् प्रधानमितरटप्रधानम् । हयोः प्राधान्ये परस्परानुपकारित्वादसम्बन्धयोरेकत्र प्रयोगो न स्यात् । अप्राधान्ये- ऽपि दयोः प्रधानापक्षावतो स्ति परस्परोपकारित्वमिति न स्यादेवैकत्र प्रयोगः । तस्मादेकमत्र प्रधानमपरं त्वप्रधानम् । यच्चाप्रधानं तदेवोपसर्जन संजं भवति। नेतरत्। अन्वर्थत्वादुपसर्जनसंज्ञाया उप समीप विशेष्ये ·न्यासः । कुन इति । ? स्वार्थ सृजति क्षिपतीति । नीलशब्दश्चाप्रधानम् । तदर्थस्य गुणस्याप्राधान्यात् । उत्पलशब्दम्त प्रधानम् । तदर्थस्य द्रव्यस्य प्राधान्यात् । तस्मात्रीलशब्द एवोपसर्जनम् । नोत्पलशब्द इति न भवति भवति पूर्वोक्तदोषावसरप्रसङ्गः । यत्रोभावपि गुणशब्दौ तत्र पर्यायेणोपसर्जनभावः । यथा कुजखञ्जः खज- अथ कुतोऽत्र द्रव्यस्य प्राधान्यमवसितम् ? उच्यते । यथा खेतं छागमालभेतत्यस्यां देशनायां खेतगुणस्याभावे ऽन्यवर्णस्यापि च्छागस्यालम्भना- च्छागाभावे खेतगुणस्यान्यद्रव्यस्यानालम्भनाच्च । नहि च्छागाभाव पिष्टक- पिण्डीमालभ्य याज्ञिकः कृती भवति । यदि च प्रधानं गुण: स्यात् तदा यथा छागाभावे पिष्टकपिण्डी नालभ्यते तथा श्वेतगुणाभावे ऽन्यगुणोऽपि छागो नालभ्यते । न च स नालभ्यते । तस्माद् द्रव्यमेव प्रधानम् । न गुण इति । ननु चोत्पलशब्दोऽपि नैव द्रव्यशब्दो जातिनिमित्तत्वात् : तत् कथमस्य प्राधान्यम् ? अथ जातिमतो ट्रव्यस्याभिधानाज जातिशब्दोऽपि द्रव्यशब्दोऽयमिति व्यवस्थाप्यते । एवं नीलशब्देऽप्यतिप्रसङ्गः । सोऽपि हि गुणनिमित्तो नीलगुण द्रव्यस्याभिधानाद् द्रव्यशब्द: स्यात् । नैष दोषः । जातिर्हि द्रव्यस्योत्पत्ते: प्रभृत्या विनाशात् स्वाधारं द्रव्यं नैव जहाति । अतो ट्रव्यात्मभूतत्वाजाते- स्तबिमित्तकः शब्दो द्रव्यशब्दो व्यवस्थाप्यते । गुणाः पुनरपायिनोऽनपायिनो वा सत्येतस्मिन् द्रव्ये वर्तन्ते निवर्तन्ते च । तस्माते ट्रव्यात्मभूता इति न तविमित्तशब्दो ट्रव्यशब्दो व्यवस्थाप्यत इत्यलमतिप्रमङ्गन । इति । ननु च तक्षकः सर्पस्य विशेषणं भवत्येव । तथाहि सर्प इतुते सर्प- सामान्य प्रतीयते । न मर्पविशेषः । तक्षकः सर्प इतु सर्पविशेषोऽतक्षकाद् व्याहत्तोऽवसीयते । तदयुक्तं प्रतुदाहरण मेतत् । नेतदस्ति । उक्तं ह्येतत् । यत्रैकै कस्योभयत्र भावस्तत्र समास इति । नतु कदाचित् सपार्थस्य तक्षको विशेष्यो भवति । कथं न भवति ? तक्षकस्य सर्पत्वाव्यभिचारात् । ननु च तक्षकशब्दोऽस्ति नामधेयशब्दः। अस्ति च क्रियाशब्द स्तक्षणोतीति तक्षक इति । उभयोभिन्न एवार्थः । तत्र तक्षकशब्दस्यानेकप्रकारत्वेन प्रकारान्तर- निवृत्तये युज्यत एव सर्पस्य तक्षकोऽपि विशेष्यः । नैतदस्ति । न नामधेयस्य क्रियाशब्देन तुल्यमर्थाभिधानसामर्थ्यम् । अवयवार्थानुसारेण हि क्रियाशब्दोऽथं तक्षकः सर्प ·(२१)। बोधयति । समुदायपण तु नामधेयम् । अवयवप्रसिद्ध : समुदायप्रसिद्धि- लीयसीति तस्यां सत्यां क्रियाशब्दार्थविषयापेक्षा नोपजायत एव । लोहित- स्तक्षक इति । भवति लोहितो विशेषणम् । नतु तक्षको विशेष्यम् । तस्य लोहितत्वाव्यभिचारात् । यदि तर्हि तक्षको न विशेष्या लोहितोऽपि विशेषणं न स्यात् । विशेषणस्य विशेष्यापेक्षत्वात् । नच शक्यं तक्षकाद् यदर्थान्तरं पटादिकं विशेष्यं तदपेक्षया लोहितस्य विशेषणत्वं परिकल्पयितुम् । एवं हि लोहिताद् यदर्थान्तरं तीव्रविषादिकं विशेषणं तदपक्षं तक्षकस्यापि विशेष्यत्वं प्रसज्येत । तस्माद् विस्पष्टार्थमुभयोHहणमित्यपरे । ५८। पूर्वापरप्रथमचरमजघन्यसमानमध्यमध्यमवीराश्च । पूर्वस्यैवायं प्रपञ्च इति । तेनैव सिदत्वात् । अस्ति यत्रापि प्रतेक पूर्वोत्तरपदयोर्विशेषणविशेष्यभावः । ५६ । श्रेण्यादयः कृतादिभिः । श्रेण्यादिषु च्यर्थवचनमिति । अभूततद्भावे वर्तमानानां समासो यथा स्यात् । यदा हि श्रेण्यादिशब्दानामा अपरिनिष्य बा एव निष्यायन्ते तदा समाम दूयते । यदा तु निष्यत्रा एव ते रूपान्तरण क्रियन्ते तदा श्रेणयः कता दण्डिताः सत्कता वेत्येवमाद्यर्थ विवक्षायां नेष्यते । कृतशब्दस्य दण्डितादि- शब्दानामर्थेषु वृत्तिर्न सम्भवतीत्येतच नाशङ्गनीयम् । करोते: क्रियासामान्य- वाचित्वात् । अनेकार्थत्वाहा धातूनाम्। श्रेण्यादिषु च्युर्थवचन मित्यस्यायमर्थः । च्युर्थ उच्यते प्रत्यायाते येन तच्चरर्थवचनम् । कर्तव्यमिति । येन श्रेण्यादिषु समासकारणत्वेनोपास्तेषु च्युर्थता प्रतिपद्यते तद्याख्यानं कर्तव्यमित्यर्य: तत्नेदं वाख्यानम् । बहुल ग्रहणमिहानुवर्तते तेन च्यर्थानामेव समासो भवतीति नार्थानाम् । युन्तानामित्यादि। चेर्विकल्पेन विधानाद द्विविधा वार्थाः । अन्ता अच्यन्ताश्च । तत्र ये श्रेण्यादयो ऽयन्तास्तेषामनेन समासः । युन्तानां तूयादिचूिडाचश्चेति (१।४।६१) गतिसंज्ञायां सत्यां परत्वात् कुगतिप्रादय (२।२।१८) इति समासो भविष्यतीति । तेन नञविशिष्टेनाना । अयं विशिष्टशब्दोऽस्त्येव सावधारण आधिक्ये वर्तमानो यथा देवदत्त.

·न्यासः । त्रापि स्यात् । यज्ञदत्तावाढयावभिरूपी प्रेक्षावन्तौ। देवदत्तस्तु यज्ञदत्तात् स्वाध्यायेन विशिष्टः । स्वाध्यायेनैवाधिक इति गम्यते। अन्ये तु गुणाः समाना एव भवन्ति । अस्ति च निरवधारण प्राधिक्ये वतमानो यथा देवदत्तयज्ञदत्तावाढ्यावभिरूपी प्रेक्षावन्तौ। देवदत्तस्तु यज्ञदत्तात् स्वाध्यायेन विशिष्टः। स्वाध्यायेनाधिक इति गम्यते । अन्ये तु गुणाः समाना भूयांसो वा । ते न विवक्षिता यद्यपि चाभिवरूपमेव वाक्यद्वयमेतत् तथापि प्रकरणादेः कुतश्चिदर्थभेदो गम्यते यथाराच्छब्दे दूरान्तिकार्थभेदः । तत्र यदि निर- वधारण आधिक्ये वर्तमानो विशिष्टशब्दो राहत तदा सिइञ्च तदभुक्तञ्चेत्य- अस्त्यत्र नाधिकं तान्तम् । तस्मात् सावधारण प्राधिक्ये वर्तमानं विशिष्टशब्दं परिग्रह्याह नव विशेषो यस्येत्यादि । प्रकृत्यादिक- मिति। आदिशब्देन प्रत्ययोपसर्गयोः परिग्रहः । अननिति । अविद्य- मानो नञ् यस्मिन् क्तान्ते तदनञ् । कतञ्च तदकृतशेति। कथं पुनरकमेव वस्तु कृतं स्यादकतञ्च ? अवयवधर्मेण समुदायस्य तथा व्यपदेशाददोषः । कृतभागसम्बन्धात् कृतम् । अकृतभागसम्बन्धात् तदेवाकृत मित्युच्यते अथवा यदथं कृतं तत्रासामर्थ्यादकृतं यथा पुत्रका-सामर्थ्यात् पुत्रो- ऽप्यपुत्र इति । यदि नव विशेषो यस्य सर्वमन्यत् प्रकृत्यादिकं तुल्यं तेन समास एवं सति यस्य नुड़प्यधिक इड़ागमो वा तेन सह समासो न भवतीत्याह नुडिटावित्यादि। यत्तु नविशिष्टं तान्तं तद्भक्तो नुडिटौ। पतस्सद्ग्रहणेन गृह्यते । अतो नास्य भेदको तो। अभेदकावित्यर्थः । तेन तदधिकमपि नविशिष्टमेव भवतीति तेन समासो भवत्येव । স্মৃমিনা- नशितेनेति। तस्मान्नुड़चीति (६।३ ७४) नुट् । क्लिष्टाक्लिशितनेति । क्लिश: त्वा- निष्ठयोरिति (७१२।५०) पक्ष इट् । अनधिति शक्यमकर्तुम् । यदि स नञ् समस्येत तदा नविशिष्टता नोपपद्यते । इयोरपि नसम्बन्धात्। तस्माद् नविशिष्टग्रहणादेवानञ् समस्यत इत्येषोऽर्थी लभ्यत इत्यनग्रहणमनर्थकम् । तत् क्रियते विस्पष्टार्थम् । कृतापकतादीनामित्यादि। कृतापक्कतप्रभृतीना- मुपसंख्यानं प्रतिपादनं कर्तव्यम् । तत्रेदं प्रतिपादनम् । तत्रेदं प्रतिपादनम् । बहुलग्रहण- मिहानुवर्तते । तेन क्वतापक्वतादीनामपि समासो भवतीति । कताप- ·(२१)। कृतमिति । तदेकदेशस्येष्टस्य करणात् कृतम् । अपक्वतञ्च तदेकदेश- स्यानभिमतस्य करणात् । भुक्तविभुक्तमिति । भुक्तन्वभ्यवहृतत्वाद् विभुक्ता- चाशोभनत्वात् । विशब्दोऽत्राशोभनत्वं प्रतिपादयति विरूपवत् । अथवा भुक्तञ्च तदेकदेशस्याभ्यवहृतत्वाद् विभुक्तच्च विशेषेणाभ्यवहृतत्वाद् भुक्ता- विभुक्ताम् । एवं पीतविपीतम् । एवं पीतविपीतम् । गतञ्च तत् प्रत्यागतञ्चेति गतप्रत्यागतम् । यातञ्च तत् पूर्वमनुयातञ्च पश्चाद् यातानुयातम् । क्रयाक्रयिकेति । महान् क्रयः क्रयशब्देनोच्यते । अल्पस्तु क्रयिकाशब्देन । क्रयावयवसम्बन्धात् क्रयः । क्रयिकावयवसम्बन्धात् क्रयिका। क्रयश्चासौ क्रयिका चेति क्रयाक्रयिका। अन्येषामपि दृश्यत इति (६।३।१३७) दीर्घः। एवं पुटश्चासौ पुटिका चेति पुटापुटिका । फलञ्च तत् फलिका चेति फालाफलिका। मानञ्च तदनमा निका चेति मानोन्मानिका । समानाधिकरणाधिकार इत्यादि । अत्राप्युपसंख्यान- शब्दस्य प्रतिपादनमर्थः । प्रतिपादनन्तु पूर्ववदेव । ६१ । सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूजामानैः । पूज्यमानवचनैरिति वचनादित्यादि । पूज्यमानत्वं ह्येवमुत्तरपदस्य भवति यदि सदादयः पूजावचना भवन्ति । नान्यथा। तस्मात् पूज्यमान- ग्रहणात् सदादयः पूजावचना विज्ञायन्ते । अतएव मच्छब्देन शशानचो- ग्रहणं न भवति । नहि ती पूजामाहतुः । उत्कृष्टा गी: कईमादिति । उद्धृतत्यर्थः । अथ कथं महागुमो महोदधिरिति समासः ? नत्र पूजा गम्यते। किन्तर्हि १ प्रमाणातिरेक उत्तरपदार्थस्य । यद्यप्येवं तथापि बहुलग्रहणानुवृत्तेर्भविष्यति । ६२ । वृन्दारकनागकुञ्जगैः पूजामानम् । वृन्दारकादयो जातिशब्दाः । ते चोपमानत्वे सति पूजावचना भवन्ति । तत्र व्याघ्रादेराकतिगणत्वादुपमितं व्याघ्रादिभिरित्येवं (२।१।५६) सिडे सामान्यप्रयोगऽपि यथा स्यादित्येवमर्थोऽयमारम्भः । पूज्यमानमिति वचनाद वृन्दारकादयः पूजावचना रायन्त इति । न धन्यथा पूज्यमानत्वमुपपद्यत इति भावः । सुसीमो नाग इति । ननु च विशेषणं विशेष्येषिति वर्तते । मच ·न्यासः । । सीति । यतएव नागादन्यः सुसीमोऽस्ति । संज्ञा ह्येषा नागस्यैव । एवं तर्हि प्रत्युदाहरणदिगियं कृत्तिकता दर्शिता। इदन्वत्र प्रतुपदाहरणम् । देवदत्तो नागो यस्मान मूर्ख इति । ६३। कतरकतमौ जातिपरिप्रश्ने । जातिपरिप्रश्न एव व्युत्पाद्यते इति। किंयत्तदोनि:रण (५।३।९२) इत्यनुवर्तमाने वा बहनामित्यादिना ( ५।३।८.३ ) । स्यादेतत् । कतरशब्द- विशेषणाथं जातिपरिप्रश्नग्रहणमित्याह कतरशब्दोऽपीत्यादि। तदेव ज्ञापय- यदि तहिं कतमशब्दो जातिपरिप्रश्न एव वर्तमानो ग्राह्यते जातिपरिप्रश्रग्रहणमनर्थक स्यात् । । विनापि तेन यथोक्तया नीत्या कतरकतम- शब्दो जातिपरिप्रश्न एव वर्तमानौ ग्रहीयेते। तथाचेत्यादि । कतमशब्दस्य जातिपरिप्रश्नादन्यत्रापि हत्ति रेवञ्च कत्वा भवतां देवदत्तः कतम इति प्रतुपदाहरणमुपपद्यते । अन्यथा तनोपपद्येत । तस्य जातिपरिप्रश्नाद- न्यताप्रहत्तेः। ६४। कि क्षेपे। किंसखेति । अनङ् सा (७।१।८३) वित्यनङादेशः । अथ किंराजेत्यादी राजाहःसखिभ्यष्टज् (५।४।८.१) गोरतडितलुकीति (५।४।८२) टच् समासान्तः कस्मात्र भवतीत्याह किमः क्षेप इत्यादि । अत्र न (५।४।५८) पूजनादित्यतो नेत्यनुवर्तते । ६५। पोटायुवतिस्तोककतिपयरष्टिधेनुवशावेहट्वष्कय- गौप्रवक्तृश्रोबियाध्यापकधूत्तर्जातिः । विशेषणमित्यादिना समासे प्राप्ते वचनमिदं परनिपातार्थम् । गुणशब्दा घेते। तत्र यदि तेन समासः स्यात् तदैषां पूर्वनिपातः प्रसज्येत । अथ धूर्तग्रहणं किमर्थम् ? यावता कुत्सनशब्दोऽयम् । कुत्सितानि कुत्सनैरितावं (२।१।५३) समासः सिद्ध इत्याह धूर्तग्रहणमकुत्सार्थमिति। शब्दप्रतिनिमित्त- कुत्सायां कुसितानि कुत्सनैरिति (२।१।५३) समासो विहितः । अयन्तु जाते: स्वयमनुसिताया पूर्तसम्बन्छे विवक्षिते समासो विज्ञायते । न कुत्सायाम् ।

·(११) ६६ । प्रशंसावचनैश्च । रूढ़िशब्दाः प्रशंसावचना ग्राह्यन्त इति । त्रिप्रकारा हि प्रशंसाशब्दाः । केचिजातिशब्दाः परार्थे प्रयुज्यमानाः प्रशंसामाचक्षते यथा सिंहो देवदत्त इति । केचिद् गुणशब्दा गुणगुणिसम्बन्धन प्रशंसावचना भवन्ति यथा रमणीयो ग्रामः शोभनः पाचक इति। केचिद्रूढ़िशब्दा मतल्लिकादयः । तेषां प्रशं सैव शब्दार्थः । तदिह वचनग्रहणात् प्रशंसायामेव ये वर्तन्ते ते ग्राह्यन्ते रुढ़ि- शव्दाः। गोप्रकाण्ड मिति । शोभन: प्रशस्तो गौरित्यर्थः। योगविभागो- ऽसन्देहार्थः। यदि पूर्वयोग एव प्रशंसावचना गोरं स्तदा सन्देहः स्यात् किं पोटादिभिः प्रत्येकं वचनमभिसम्बध्यते ऽथ प्रशंसयेति। पोटादिभिः सम्बन्धे तत्पर्यायैरपि समासः स्यात् । ६७। युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिः । खलत्यादिभिः समानाधिकरणैरित्यादि। यद्येवं किमथं जरतीभिरिति स्त्रीलिङ्गन निर्देशः। जरद्भिरित्येवं नाम निर्देशः कर्तव्यः स्यात् । नहि जरतौशब्देन स्त्रीलिङ्गेन युवशब्दस्य पंलिङ्गस्य सामानाधिकरण्यमुपपद्यत इत्याह जरतीभिरिति स्त्रीलिङ्गेन निर्देश इत्यादि। कथं पुनरनेन निर्देशनेषा परिभाषा शक्यते ज्ञापयितुम् ? यद्येषा परिभाषा न स्यात् तदा जरतीभिरित्येवं निर्देशोऽनर्थकः स्यात् । तथाच समानाधिकरणाधिकारात् समानाधिकरणन जरतीशब्देनायं समासो विज्ञायते । नच तन स्त्रीलिङ्गेन पुंसि वर्तमानस्य युवशब्दस्य सामानाधिकरण्यं भवति । तदेष निर्देगः कथ- मर्थवान् भवति ? यद्येषा परिभाषाऽवतिष्ठते । तस्यां हि सत्यां युवशब्दस्य ग्रहणे युवतिशब्दस्य ग्रहणं भवतीतापपद्यते। युवतिजरतीशब्दयोः सामाना- धिकरण्यम् । तस्मिंश्च सति तयोः समासः । तदेवं अरतोभिरिति निर्देशो ज्ञापयत्येषा परिभाषास्तीति। नन्व वमपि जरत्या समास उच्यमाने जरता न प्राप्नोति युवजरविति। नैष दोषः । वृत्त्यन्तरे हि जरद्भिरिति पठ्यते । उभयथाप्याचार्येण शिष्याः प्रतिपादिता इत्युभयं सिध्यति । ६८। कृत्यतुल्याख्या अजात्या । तुख्यपर्यायाश्चेति । पथ स्वरूपग्रहणं कमात्र विज्ञायते ? एवमन्यते ।

·१७४ न्यासः । समासाभावः । तत्रा- अतः पर- कत्यइत्यर्थग्रहणम् । अत स्तत्साहचर्यात तुल्य इत्यर्थस्यैव ग्रहणं युक्तम् । तत्रार्थे कार्यासम्भवात् तदाचिनां समासो विज्ञायत इत्याख्याग्रहणं तुल्य- नामधेयपरिग्रहार्थम् । अन्यथा गौर्वाहीक इत्यत्रापि स्यात् । गोशब्दस्येह- सादृश्यार्थत्वात्। सर्व एव हि शब्दाः परपदार्थे प्रयुज्यमानाः सादृश्यं गमयन्ति । आख्याग्रहणे तु क्रियमाणे गोशब्दोऽत्र तुल्यनामधेयं न भवतीति भोज्योष्णमित्यादावुष्णादयः शब्दा गुणवचनाः । सत्यस्मिन् योगे विशेषणसमासे सति तेषां पूर्वनिपातः स्यात् । निपातार्थ प्रारम्भः । तुल्यमहानिति । यद्यम्यत्र सन्महदित्यादिना (२।१।६१) समासः प्राप्नोति तथापि परत्वादनेनैव भवति । तुल्याख्यस्यावकाशः तुल्यश्खेत इति । तस्य चातुल्याख्यायामवकाशो महापुरुष इति । भोज्य ओदन इति । प्रोदन शब्दोऽत्र जातिवचनः । ६६ । वर्णों वर्णन। विशेषणं विशेष्येणेति वर्तते । तत्र यदि योरपि वर्णशब्दयो: स्वरूप ग्रहणमिह स्याद् विशेषणविशेष्यभावो नोपपद्येत । अभिन्नार्थत्वात् । नहि तदेव देवदत्तस्य विशेषणत्वं विशेष्यत्वञ्चोपपद्यते । अथाप्येकस्य स्वरूपग्रहणं स्यादपरस्यार्थग्रहणम् ? एवमप्येकः सामान्यवाची स्याद् वर्णशब्दः । द्वितीयस्तु विशेषवाची कृष्णादिशब्दः । ततश्च प्रतकं विशेषणत्वं विशेष्यत्वञ्च न स्यात् । यत्र च तदुभयमस्ति तत्र समास इति प्रागुभयग्रहणस्य प्रयोजनमुक्तम् । तस्मादुभयत्राप्यर्थ ग्रहणं विज्ञायत इत्याह वर्णविशेषवाचीत्यादि । कृष्णसारङ्गो लोहितसारङ्ग इति । ननु च कृष्णशब्दो लोहितशब्दश्चावयवे वर्तते । सारङ्ग- शब्दस्तु समुदाये यथा शवलशब्दः । तत् कथमवयवहतः कृष्णादिशब्दस्य समुदायहत्तिना सारङ्गादिशब्देन सामानाधिकरण्यमित्याह अवयवहारणेत्यादि । कृष्णशब्द उपलक्षणम् । लोहितशब्दोऽप्येवमेव समानाधिकरणो भवति । कृष्णावयवसम्बन्धात् समुदाय एव कृष्ण इत्युच्यते । लोहितावयवसम्बन्धा- लोहित इति । अतएव गौणत्वादत्र सामानाधिकरण्यस्य विशेषणं विशेष्येणे- त्यादिना (२।१।५७) समासो न प्राप्नोतीतीदमारभ्यते । अथ सारङ्गशब्दस्यापि पक्षे पूर्वनिपातः कस्मान भवति ? अनुपसर्जनत्वात् । उक्तं ह्येतदुपसर्जनमिति - ·गर्भिण्या । (२१)। महत्या: संज्ञायाः करण मन्वर्थसंज्ञा यथा विज्ञायतेति। तेनाप्रधानमुप- सर्जनमिति नचान समुदायोऽप्रधानम् । किं तर्हि ? प्रधानमेव । अवयवानान्तु तदर्थत्वादप्राधान्यम् । अतोऽवयववचनस्यैव कृष्णशब्दादेरुपसर्जनत्वम् । समुदायवचनस्य सारङ्गादिशब्दस्य । कुमारः श्रमणादिभिः । सैः सह स्त्रीलिङ्ग एव कुमारीशब्दः समस्यत इति । नतु पुंलिङ्ग इत्य- वधारणेन दर्शयति । नहि पुंलिङ्गस्य स्त्रीलिङ्गेन मामानाधिकरण्यमुपपद्यत इति भावः । तैरुभयथेति । स्त्रीलिङ्गः पुंलिङ्गश्च । कथं पुन: पुंलिङ्गः समास उच्यमानः स्त्रीलिङ्गः स्यादित्यत आह प्रातिपदिकग्रहण इति । गतार्थम् । ७१ ॥ चतुष्पादो चतुष्याद इति चत्वारः पादा यासां ताश्चतुष्यादः । पादस्य लोपोऽह- स्त्यादिभ्य (५१४ १३८) इत्यन्तस्य लोपः । चतुष्पाज्जातिरिति वक्तव्यमिति । चतुष्पादो जातिवचना एव गर्भिण्या समस्यन्त इत्येतदर्थ रूपं व्याख्येयमित्यर्थः । तवेदं व्याख्यानम् । पोटादि (२।१।६५) मूत्रादिह जातिग्रहणमनुवर्त्तते । तेन चतुष्याज्जातिवाचेव गर्भिण्या समस्यते । नान्यदिति । ७२। मयूरव्यंसकादयश्च । मयूरव्यंसक इति । मयूरश्चासौ व्यंसकश्चेति मयूरव्यं सकः । व्यंमकशब्दस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते परनिपातार्थः पाठः । एवं चात्र मयूर व्यंसकादीनां यवनमुण्ड- पर्यान्तानाम् । छन्दसि हस्तेग्य्ोत्यादि । समामेऽनपूर्वे (१।१।३७) क्वो ल्यप् । भाषायान्तु हस्तेगृहीत्वा पुनर्दवेत्येवं भवति । एहीड़ादयोऽन्यपदार्थ इति । एहि ईड़ इति यत्र कर्मणि वर्तते तदुच्यत एहीडमिति । एवमेहियवमिति । एहि वाणिजेति यस्यां क्रियायां सा एहिवाणिजा । एवमपहिवाणिजा प्रेहिवाणिजा । एहि स्वागत मिति यस्यां क्रियायां सा एहिस्वागता । एवमपछि खागता । प्रोह कटमिति यस्यां सा प्रोहकटा । एवं प्रोहकईमादय बाहरवस- नान्ताः। कन्धि विचक्षणेति यस्यां क्रियायां सा कन्धिविचक्षणा | उरोत्- ।

·न्यासः।
सूजेति। तिङन्तयोः समासः। पाख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्य इत्येवं
सिद्धे ऽसातत्यार्थ वचनम् । उपरोत्सृजेति यस्यां क्रियायां सा उरोत्सृजा।
क्रियाप्रधानश्चायं समासः । उत्पतनिपता । उस्मविषमा। एवमुडरोत्सृजे-
त्यादिकमसातत्यविषयमेव । उच्चावचमिति निपात्यते । उदक् चावाक्
चेति विग्रह।
उम्मैश्च नीचेश्चेति विग्योच्चनीचमिति निपात्यते ।
प्राचितञ्चोपचितञ्चेति विद्यााचोपचम् । प्राचितञ्च पराचितश्चेत्याचप.
राचम् ।
निश्चितञ्च प्रचितञ्चेति निश्चप्रचम् । न किञ्चन अकिञ्चनम् ।
सात्वाकालकः । पीत्वास्थिरकः । भुत्वासहित इत्येतेषामन्तोदात्तार्थः
पाठः । ल्यभावश्च निपात्यते । प्रोष्यपापीयानिति । एकपद्यमैकस्वयंञ्च
समासाद् भवति । एवमुत्पत्यपाकलादीनाम् । निपत्यरोहिणी। निषस्म-
श्यामा। अपेहिप्रसवा । इहपञ्चमी । इहहितीयेति । एकपद्यमैकस्वयंञ्च
समासे भवति । जहिकर्मणा बहुलमाभीक्षणे करिञ्चाभिदधातीति। जहीति
लोणमध्यमपुरुषैकवचनम् । तदन्तं कर्मणा च बहुलं समस्यत आभीक्षणे
गम्यमाने समासेन चेत् कर्ता चाभिधीयते । जहि जोड़मित्याभीक्ष्णं य
आह स उच्यते जहिजोड़ इति । जहिस्तम्ब इति । लोट् । सिप् । हन्तेर्ज
(६१४:३६) इति जादेशः । जोड़ादेरत्र कर्मभावः । आख्यातमित्यादि । तिङन्त
तिङन्तेन सह समस्यते क्रियासातत्य गम्यमाने। अनीत पिवतेत्यसकद
यत्रोच्यते तत्राशीतपिवतेति प्रयुज्यते । क्रियाप्रधानश्चायं समासः । एवं
पचतभृज्जतेत्येवमादयो वेदितव्याः । भिन्धि लवणं भिन्धि लवणमिति यत्रा-
भिधीयते सा भिन्धिलवणा। एवं पचलवणोति ।
इति बोधिसत्त्वदेशीयाचार्यश्रीजिनेन्द्रबुद्धिपादविरचितायां
काशिकाविवरणपञ्जिकायां द्वितीयाध्यायस्य
प्रथमः पादः ॥ २॥१॥

·काशिकाविवरणपञ्जिका। द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । १। पूर्वापराधरीत्तरमेकदेशिनकाधिकरणे सामर्थ्यादेकदेशवचना इति । यदि हि पूर्वादयः शब्दा एकदेशवचना न स्युस्तदोत्तरपदस्यैकदेशित्वं न गम्येत । एकदेशिन एकदेशापेक्षत्वात् । तस्मात् सामान्योक्ता अपि पूर्वादयः शब्दाः सामर्थ्यादेकदेशवचना: समस्यन्त इति विज्ञायते । एकाधिकरणग्रहणमेकदेशिनो विशेषणमित्यस्याथं विस्पष्टी- कर्तुमाह एकञ्चेत्यादि । एकमित्ये कसंख्या विशिष्टं ट्रव्यमित्यर्थः । एक- द्रव्यमित्यनेनाधिकरणशब्दोऽत्र द्रव्ये वर्तमान उपात इति दर्शयति । नन्वेक- देशिनेति हतीयान्तमेतत् । एकाधिकरण इत्येतत् सप्तम्यन्तम् । तत् कथं तयो भित्र विभक्तिकयोः सामानाधिकरण्येन विशेषणविशेष्यभाव उपपद्यते कथञ्च न स्यात्। भिन्नार्थत्वात् । नैतदस्ति । छन्दोवत् सूत्राणि भवन्तीत्यसो व्यत्ययो (३।१।८५) बहुलमिति बहुलवचनात् । एकाधिकरण इत्यत्र हतीयार्थ एवैषा सप्तमी । न सप्तम्यधिकरण (२।३।३६) चेत्यनेन । प्रतो नास्ति भिवार्थत्वमित्यदोषः। षष्ठीसमासापवादोऽयं योग इति । एकदेशिनेति वचनात् पूर्वादयः शब्दा एकदेशवचना आश्रीयन्ते । सम्बन्धिशब्दा हि नियतमेव प्रतियोगिनमुपस्थापयन्ति । तत्रावयवावयविसम्बन्धे सत्येकदेशिन: षष्ठयामुपजनितायां षष्ठीति (२।२।८) समासः प्राप्नोति । प्रसस्तदपवादोऽयं योग इति । पूर्वकाय इत्यत्र काय एकदेशी । एकद्रव्यञ्च । एकसंख्यायुक्तत्वात् । पूर्व नाभे: कायस्येति । नाभेरिति दिग्योगलक्षणा पञ्चमी। नाभेरुपरिष्टाद यत् पूर्व तत् कायस्येत्येषोऽर्थों विवक्षितः । तैनात्र नाभिरेकदेशिनी न ?

·३७८ न्यासः । भवति । कि तह कि तर्हि ? अवधिभूता । तहाची नाभिशब्दः पञ्चम्यन्तो न समस्यते । यत्वेकदेशो कायस्त हाचिन: कायशब्दस्य भवत्येव समासः । सत्यपि पूर्वशब्दस्य सापेक्षत्वे कायस्य प्राधान्यात् प्रधानस्य च सापेक्षस्यापि समासो भवतीति ज्ञापितमेतदुपमितं व्याघ्रादिभिः (२।१।५६ ) सामान्याप्रयोग इत्यत्र । पूर्वञ्छात्राणामामन्वयखेति । अत्र बहुत्वसंख्या विशिष्टैकदेशिनश्छात्रा इति न भवति समासः । ननु चात्र परत्वान निरिण इति (२।२।१०) षष्ठीसमासनिषेधो भविष्यति । तत् किमेवाधिकरणग्रहणेन ? नैतदस्ति । यदि तामन्वयस्वेटतन्नापेक्ष्यते तदा पूर्वछात्राणामित्येतावहाक्य परिस- माप्यते । तदा निरिणाभावाद नायं तस्य प्रतिषेधस्य विषय इत्यसत्येकाधि- करणे निकसंख्येनाप्येकदेशिना समासः स्यात् । अथ सवं हि वाक्यं क्रियया परिसमाप्यत इति पूर्व छात्राणामित्यत्र या काञ्चित् क्रिया मध्याहृत्य निर्धारणं परिकल्पातैवं पूञ्चं कायस्येत्यत्रापि निर्झरणं स्यात्। अस्ति यत्राप्यपकर्षण- क्रिया निर्धारणहेतुः । तथाच तस्यैव योगस्य विषये किलारभ्यमाणोऽयं योग स्तदपवादः स्यात् । नचोत्सर्गापवादयोर्विप्रतिषेध उपपद्यते। तत् कथं परत्वान्न निर्धारण (२।२।१०) इति प्रतिषेधः प्रवर्तते ? संख्या विसायपूर्वस्ये- त्यादि । यदयं संख्याविसाय (६।३।११०) पूर्वस्याङ्गस्येत्याह ततो ज्ञापकादव- सीयते सर्वेणेकदेशिनाऽङ्गः समासो भवतीति । अन्यथा हि सायपूर्वत्व- मङ्गशब्दस्य नोपपद्यत इत्ययुक्तमितद् वचनं स्यात् । ? २। अई नपुंसकम् । समप्रविभागे त्वईशब्दो नपुंसकमाविष्टलिङ्गस्तस्येदं ग्रहणमिति । यद्येवं समग्रहणमेव कत्तव्यम् । नैवं शक्यमनेकार्थत्वात् समशब्दस्य । तथाहि स निनोवतादिरहितेऽपि देशे वर्त्तते यथा समे देशे यजेतेति । निनोवतादि रहित देश यजतेत्यर्थः । अथापि समप्रविभाग इत्युच्यत एवमपि गुरुत्वं स्यात् । तस्मान् नपुंसकग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । अई मिति नपुंसकलिङ्गेन निर्देशादेव हि नपुंसकस्य ग्रहणं भविष्यति। नैतदस्ति । असति हि नपुंसक यहणे शब्दरूपापेक्षया नपुंसकनिर्देश इति विज्ञायेत यथा स्वमज्ञातिधना- - ·(१२) ख्यायाम् (१।१।३५) । बन्धुनि (६।१।१४) बहुव्रीहाविति च । ततश्चाईशब्दस्य नपुंसकलिङ्गताऽनाश्रिता स्यात् । एवमनपुंसकलिङ्गोऽपि समस्येत । तस्मा- दईशब्दस्य नपुंसकलिङ्गत्वमाश्रयितुं नपुंसकमिति वक्तव्यम् । अईपिप्पलोति । परवल्लिङ्गमिति ( २।४।२६) स्त्रीलिङ्गता। प्रथात्र गोस्त्रियोरुपसर्जनस्येति (१।२।४८) इखत्वं कस्मात् भवति ? अनुपसर्जनत्वात् । उपसर्जनत्वम्व क- विभक्ति (१।२।४४) चेति । अत्र विभाषा छन्दसीत्यतो (१।२।३६) विभाषा- ग्रहणमनुवर्तते । सा च व्यवस्थितविभाषा प्रतिपादिता । ग्रामाई इति ग्रामस्यैकदेश इत्यर्थः। अद्धं पशोर्देवदत्तस्येति । देवदत्तशब्टेन सह समासो न भवति। अनेकदेशित्वाद् देवदत्तस्य । नासावेकदेशी। किम्तहि ? स्वामी। यस्त्व कदेशो पशुशब्द स्तेन सह भवत्येव समासः । सत्यपि पशुशब्दस्य सापेक्षत्वे पशो: प्राधान्यात् समासो भवत्येव । अईपशुर्देवदत्तस्येति । ३। द्वितीयत्तीयचतुर्थताण्यन्यतरस्याम् । अन्यतरस्यांग्रहणात् सोऽपि षष्ठीसमासो भवतीति । ननु च पूरण. प्रत्ययान्ता एते द्वितीयादयः शब्दाः । तत्र पूरणेत्यादिना (२।२।११) समास- निषेधेन भवितव्यम् । तत् कथं सोऽपि भवतीत्याह। पूरणेत्यादि । षष्ठीसमासस्य प्रतिषेधः स्यात् तदान्यतरस्यांग्रहणमनर्थकं स्यात् । वाक्यस्य तु महाविभाषयैव सिद्धत्वादिति भावः । द्वितीयं भिक्षाया इति। भिक्षाया हितीयो भाग इत्यर्थः । हितीयं भिक्षाया भिक्षुकस्येति । भिक्षुकेण सहात्र समासो न भवति । नह्यसावेकदेशी। किं तर्हि ? स्वामी। तुर्यशब्दश्चतुरश्छ्यता- वाद्यक्षरलोपश्चेति (५।२।५१, वा) यत्प्रत्ययान्तः पूरणार्थस्य प्रतिपादकः । ४। प्राप्तापन्ने च द्वितीयया। द्वितीयासमासे प्राप्त इति द्वितीयाश्रितेत्यादिना (२।१।२४) समासविधा- नात् सोऽपि भवतीति । अपिशब्दादयमपि भवति । प्राप्तजीविक इति । एक- विभक्ति (१।२।४४) चेत्यादिनोपसर्जनत्वम् । इस्खत्वन्तु गोस्त्रियोरुपसर्जनस्येति (१।२।४८)। अत्र च परवलिङ्गमित्यादिना (२।४।२६) जीविकाया यल्लिङ्ग तत् समुदायस्य कस्मान्न भवति ? हिगुप्राप्तापनालंपूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो यद्यत्र ·३८. न्यासः। वक्तव्य (२।४।२६, वा) इति वचनात् । तेन प्राप्तापन्नयोर्यलिङ्ग तत् समुदायस्य भवति । प्रथ यदा प्राप्ता जीविकामिति विग्रह्य समासः क्रियते तदा किमुदाहरणम् ? प्राप्तजीविकेति। टापः श्रवणं (A) कस्मान भवति ? स्त्रियाः पंवदिति (६।३।३४) योगविभागात् पुंवद्भावेन टापो निवर्तितत्वात् । कालाः परिमाणिना। सामर्थ्यात् परिमाणवचना इति । एवं ह्युत्तरपदस्य परिमाणिवाचित्वं गम्यते यदि कालशब्दाः परिमाणवचना भवन्ति । नान्यथा । तस्मात् काला इत्यविशेषाभिधानऽपि सामर्थ्यात् परिमाणवचनाः कालशब्दाः समस्यन्त इति विज्ञायते। ननु च कालः परिमाणमेव न भवति। अनवधित्वात् । तत् कथं तदभिधायिनः शब्दाः परिमाणवचना भवन्ति ? नैष दोषः । यद्यपि मुखास्य परिमाणस्य वाचका न भवन्ति गौणस्य तु भवत्येव । इह हि मुखं परिमाणत्वं कालस्य मासादेन भवतीति सामर्थ्यात् परिच्छेदहेतुमात्रम् परिमाणसाधर्म्यमुपादायोपचारेण काला: परिमाणत्वेनाभिमताः । मासादयो ऽपि हि जातादेः सम्बन्धिनीरादित्यगतीर्गमयन्ति । अतो भवन्ति परिच्छेद- हेतवः । षष्ठीसमासविषये योगारम्भ इति । परिमाणपरिमाणिसम्बन्ध हि परिमाणिवाचिन: षष्ठया भवितव्यम् । यत्र च षष्ठी भवति स षष्ठी- समासस्य विषयः । तेनायं षष्ठीसमासस्य विषये योग आरभ्यते। मासजात इत्यत्र जातः परिमाणी। तस्य परिमाणं मासः। हजात इति द्वयोरतो: समाहार इति हाहः । राजाहःसखिभ्यष्टच् (५।४।८१)। अष्टखोरेवेति (६।४।१४५) टिलोपः । न संख्यादेः समाहार (५।४।८८) इत्यहादेशप्रतिषेधः । हाहो जातस्य हजातः । अथ काला इति बहुवचननिर्देश: किमर्थः ? खरूपविधिनिरासार्थ इति चेत् ? नेतदस्ति । नहि स्वरूपग्रहणे सत्युत्तर- " (A) एततु भाष्यानुनम् । सब चकारण अकारप्रश्लेषोऽनुमितः । तथाहि "मायमनुकर्षणार्थश्वकारः । कि तहिं? अत्वमनेन विधीयते &. ( 2. 2. 4. भाष्यम् )। द्वितीययाअ इति भट्टोजिमते केदः । कैयटमसानुसारी नागोजिन्तु प्राप्तापन्ने इत्युत्तरमकारप्रश्लेष इत्याह । "सौवत्वाच निदेशस्य प्रकृतिभावः प्रय ह्याथयो न भवतीति हयटः ।

·२ ) ३८१ पदस्य परिमाणिवाचित्वं गम्यते । कालशब्दस्यापरिमाणवाचित्वात् । तस्मात् परिमाणिग्रहणादेव कालविशेषवाचिनां मासादीनां ग्रहणं भविष्यति । एवन्तर्हि बहुवचननिर्देशोऽयं मानाधिक्येन सूत्रप्रबन्धस्यार्थाधिक्यसूचनार्थः । तथाचोक्तम् । इङ्गिनोन्मिषितेन महता सूत्रप्रबन्धेनाचार्याणामभिप्राया लक्ष्यन्त इति । तेन संख्यापूर्वपदस्त्रिपदोऽप्ययं परिमाणिना तत्पुरुषसमासो भवतीत्येषोऽर्थों लभ्यते । तेन हाजात इत्येवमादि सिहं भवति। हे अहनी जातस्येति विग्गृह्य त्रिपदे तत्पुरुष कृत जातशब्द उत्तरपदे परत: पूर्वयोः पदयो स्तद्धितात्तिरपदसमाहारे २।१।५१) चेति वयवस्तत्पुरुषो भवति । पूर्ववट टच । अहोग एतेभ्य । ५।४।८८) इत्यहादेशः । -- . ६ । नज। नजो जकारो नलोपो नत्र इति (६।३।७३ विशेषणार्थ: । पामनपुत्रादिषु मा भूत्। लोमादिपामादिपिच्छादिभ्यः शनेलचः (५।२।१००)। अथाब्राधण इति किंप्रधानोऽयं समासः ? उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषो यथा राजपुरुष इति । पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावो यथा ऽमक्षिकमिति । अन्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहि यथाऽब्राह्मणको देश इति । यद्येव मनायणमानयत्युक्त ब्राह्मणा- मात्रस्यानयनं प्राप्नोति । अथ निसिपदार्थकोऽयं ब्राह्मणशब्दः । मा च निवृत्तिः स्वाभाविकी नजा द्योत्यत इति मतम् । एवं च सत्यभावएवा- स्यार्थ इत्यब्राह्मणमानयेत्युक्ते न कस्यचिदानयनं प्राप्नोति । नैष दोषः । सवं हि पदं स्वार्थे प्रयुज्यमानं प्रयोगप्रतिज्ञानमर्पक्षते । तथाचोक्तम्- "आत्मा बुद्धया समेत्यार्थान् मनो युक्त विवक्षया" । इति । तच्च विविधं ज्ञानम् । सम्यक् मिथ्या चेति उभयमप्येतद् ब्राह्मणशब्दः प्रवर्तयति। तत्र सम्यग् ज्ञानपूर्वक ब्राह्मणशब्दप्रयोगे नास्ति नजो व्यापारः । नहि तत्र नञा किञ्चित् क्रियत। मिथ्याज्ञानपूर्वके तु विद्यत एव तस्य व्यापारः। तत्र हितेन मिथ्याज्ञानप्रभवतापरस्याख्यायते । मिथ्याज्ञानं च दुष्टेन्द्रिय हेतुकम् । तच्च सादृश्यात न सम्भवतीति प्रतिषेधे सत्युत्तरपदार्थ- ·३६२ न्यासः। सहशः समासार्थों जायते । तथाचोक्तम् । नअिव युक्तमन्यसदृशाधिकरण तथार्थगतिरिति (प, ७५ )। तस्मादब्राह्मणमानयेत्युक्ते ब्राह्मणसदृशे क्षत्रियादौ प्रतीतिर्भवतीति न भवति पूर्वोक्तदोषावसरप्रसङ्गः । ७। ईषदकृता। ईषद् गुणवचनेनेति वक्तव्यमिति । ईषदित्येतदव्ययं गुणवचनेन समस्यते । न सर्वेणाकदन्तेनेत्ये तद्रूपं व्याख्येयमित्यर्थः । तत्रेदं व्याख्यानम् । विभाषे- त्येनुवर्तते । सा च व्यवस्थितविभाषा विज्ञायते । तेन गुणवचनेनैव समासो भविष्यति। नान्येन । नान्येन । ईषद् गार्ग्य इति गार्ग्यशब्दोऽयं जातिवचनो न गुणवचनः । नन्वकृतेत्युच्यते । तत्र ईषत्पीत ईषदुव्रत इत्यादि न सिध्यति । पीतादिशब्दस्य कदन्तत्वात् । नैष दोषः । अव्युत्पन्ना ह्येते पीतादिशब्दा वेदितव्या: । नतु रुदन्ताः । ८। षष्ठी। कदयोगा चेत्यादि। वयोगलक्षणा षष्ठी समस्यत इति व्याख्येयम् । तवेदं व्याख्यानम् । यदयं तेन च पूजाया मधिकरणवाचिना च कर्मणि च जकाभ्यां करि कर्तरि चेति (२।२।१२-१६) निषेधमारभते तज् ज्ञापयति कयोगा या षष्ठी सा समस्यत इति । अन्यथा प्रतिषेधारम्भोऽनर्थकः स्यात् । प्राप्ताभावात्। इधव्रश्चन इति । कत्यल्युटो बहुलमिति (३।३।११३) कर्तरि वा। कर्तृकर्मणोः (२।३।६५) कृतीति कर्मणि षष्ठी । पलाशशातन इति । शदेय॑न्तस्य शदेरगतौ त (७।३।४२) इति दकारस्य तकारः । पूर्ववल्लुपट् । षष्ठी च। किमर्थमित्युच्यते। यावता षष्ठीत्यनेनैव कदयोगलक्षणाया अपि षष्ठया: समासः सिद्ध एवेत्यत आह प्रतिपदविधाना चेत्यादि । सुबोधम् । है। याजकादिभिश्च । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेन तत्स्थैश्च गुणे : षष्ठी समस्यत इति वक्तव्य न वक्तव्यम् भवति । अनेनैव सिद्धत्वात् । तस्मिन् स्थिता स्तत्स्थाः । प्रकृतस्यान्यस्याभावात् तदित्यनेन गुणा एव प्रत्यवमृश्यन्ते । तेन गुणात्मन्येव करणे ल्युट।

·(२२)। ३८३ ये गुणा वर्तन्ते न कदाचिद् द्रव्यात्मनि तैः षष्ठो समस्यते । यद्यपि नास्त्येव हि स गुणो यो द्रव्ये न वर्तते सर्वस्य गुणस्य ट्रव्याश्रितत्वात् तथापि गुणशब्दास्तु केचित् मतुब्लोपादभेदोपचाराहा तहति द्रव्ये वर्तमाना गुणमाधारानुगतं गमयन्ति यथा शुलः पटो लोहितः कम्वल इति । अपरे त्वाश्रयाद विभक्त द्रव्यं प्रत्यनुपसर्जनीभूतं गुणमाहु र्यथा चन्द नस्य गन्धः कपित्यस्य रस इति। तस्मादभिधानशक्तिव्यापारापेक्षया तत्स्थेरिति विशेषणं युक्तम् । तदेतदुक्तं भवति । ये गुणाः स्वशब्दै द्रव्यं प्रत्यनुपसर्जनभावापना एव प्रत्याय्यन्ते तैः सह षष्ठी समस्यत इति चन्दनस्य गन्ध श्चन्दनगन्धः कपित्थस्य रसः कपित्थरसः । गन्धादयो हि स्वशब्दैराधारविभक्ता एव प्रत्याय्यन्ते। नतु कदाचिदाश्रयानुगता द्रव्य प्रति विशेषणीभूताः । १०। न निर्धारणे। मनुष्याणां क्षत्रियः शूरतम इति । यतश्च (२।३।४१) निर्धारणमिति षष्ठी। प्रतिपदविधाना चेत्यादि। षष्ठी शेष २।३।५०) इति सामान्यलक्षण- विहितां षष्ठों त्यक्त्वा याऽन्या विशेषलक्षणविहिता षष्ठी सा प्रतिपदविधाना। सा च षष्ठी न समस्यत इत्येतद्रूपं व्याख्येयमित्यर्थः । तवेदं व्याख्यानम् । नेति योगविभागः क्रियते । तेन प्रतिपदविधाना षष्ठो न समस्यत इति । यद्येवं कथं गृहस्वामी विद्यादायादः पृथ्वीवर इति । प्रतिपदविधाना ह्येषा षष्ठी। स्वामीखराधिपतिदायादेत्यादिना (२।३।३८) विशेषलक्षणेन तस्या विधानात् । नैष दोषः । शेषलक्षणैव ह्यत्र षष्ठो। नहि स्वाम्यादिसूत्रेण (२।३।२८) षष्ठी विधीयते। किं तर्हि ? सप्तमी। सा तु सप्तमी षष्ठों बाधिष्यत इति चकारण पुनः षष्ठीप्रतिप्रसवः क्रियते। नह्येवंविधा षष्ठी प्रतिपदविधाना भवति। अतएव न निर्धारण इति निषेधो विधीयते । यतश्च निर्धारण मित्यत्रापि (२।३।४१) चकारण सैव शेषलक्षणा षष्ठी प्रतिप्रसूयते । अन्यथा होयमपि प्रतिपदविधानैव षष्ठीति समासो न स्यात् । ततश्च न निरिण इति प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात्। सर्पिषो ज्ञानमिति । ञोऽविदर्थस्येति (२।२५३) करण षष्ठी ॥

·३८४ न्यासः । अथ ११ । पूरणगुणसुहितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरणेन । छात्राणां पञ्चम इति । तस्य पूरणे (५२१४८) डट् । नान्ताद- संख्यादेर्मट (५।२।४८.) । समुदायसमुदायिसम्बन्ध शेषलक्षणा षष्ठी। एवं वलाकायाः शोलंग काकस्य कार्णय मित्यत्र गुणगुणिसम्बन्धे शेषलक्षणैव षष्ठी वेदितव्या। ब्राह्मणस्य कर्त्तव्यमित्यत्र कत्यानां कर्त्तरि (२।३।७१) वेति षष्ठी। कथं गोविंशतिरिति षष्ठीसमास: ? यावता संख्याया गुणत्वात् प्रतिषेधेन भवितव्यम् । नैष दोषः । यदयं शतसहस्रान्ताच्च (५।२।११८) निष्कादित्याह तज् ज्ञापयति संख्यायाः समासो भवतीति । नहि तेन विना शतसहस्रान्तता निष्कस्य प्रातिपदिकस्य सम्भवति । तव्यता सानुबन्धन समासो भवत्येवेति । निरनुबन्धकपरिभाषया तस्याग्रहणात् । ब्राह्मणकर्तव्य मिति । गतिकारको- पपदात् कदिति (६।२।१३८) प्रकृतिस्वरेणान्तस्वरित मुत्तरपदं भवति । यदि तर्हि निरनुबन्धकेनापि समासः स्यात् प्रकृतिस्वरे कृते प्रत्ययस्वरेण मध्योदात्त: स्यात् । स चानिष्टः । अतो निरनुबन्धकेन समास: प्रतिषिध्यते । नतु सानुबन्धकेन । किञ्च स्यादिति । एवं मन्यते । क्रियमाणेऽप्येतस्मिन् प्रतिषेधे विशेषणसमासेनात्र भवितव्यमेव । तदवश्यम्भाविनि समासे यदि षष्ठी समास: स्यात् तदा को दोषः स्यात् ? यत्परिहृतयेऽयं षष्ठीसमासः प्रतिषिध्यत इति ? पूर्वनिपातानियम इत्यादिना दोषमाह । यदि षष्ठी समासः स्यात् तदा इयोरपि पदयोः प्रथमानिर्दिष्ट त्वादुपसर्जने सति पक्ष विशेषणस्यापि पूर्वनिपातः स्यात् । स च नेष्यते । विशेषणसमासे सति विशेषणस्यैव समासशास्त्रे प्रथमानिर्दिष्टत्वात् पूर्वनिपातो भवतीति न भवत्येष दोषप्रसङ्गः। । १२ । तेन च पूजायाम् । मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्चेति (२।१८८) वक्ष्यतीति । क्तमिति वाक्यशेषः । तस्येदं ग्रहणमिति । एतेन मतिबुद्धीत्यादिना (३।२।१८८) सूत्रेण यो विहितः तस्तस्य पूजाया मन्यत्र च सर्वस्य विहितस्येदं ग्रहणम् । न केवलं पूजायां ·(२२)। ३८५ यो विहित स्तस्यैवेष्यत इत्यभिप्रायः । अतएवाह पूजाग्रहणमुपलक्षणार्थ- मिति । कस्योपलक्षणार्थम् ? मतिबुद्धीत्यादौ सूत्रे (३।२।१८८) निर्दिष्टार्थस्य यः तो विधीयते तस्य मत्यादेः । तेन न केवलं पूजायां य: तो विहित स्तेन षष्ठीसमासप्रतिषेधो भवत्यपितु मतिबुद्धयोरपि यो विहितस्तेनापि राज्ञां मत इति। तस्य च वर्तमान इति (२।३।६७) षष्ठी। पूजायां किम् ? छात्रस्य हसितं छात्रहसितम् । नपुंसके भावे (३।३।११४) क्तः । शेषलक्षणा षष्ठी। १३। अधिकरणवाचिना च। इदमेषामामितमिति । प्रास्यतेऽस्मिन्नित्यधिकरगो तः। अधिकरण- वाचिनश्चेति (२.३।६८) षष्ठी। एवं पीनमित्यादावपि । अधिकरगावाचिनेति किम् ? छात्रस्य हसितं छात्रहसितमिति । १४। कर्मणि च। उभयप्राप्तो कर्मणीत्यस्याः (२।३।६६) षष्ठया इदं ग्रहणमिति । एतच पुनः कर्तरि चेति (२।२।१६) प्रतिषेधाद् विज्ञायते । यदि हि कर्मणि या काचित् षष्ठी तस्याः मर्वस्या इदं ग्रहणं स्यात् तदा कर्तरि चेति ( २।२११६ ) पुन: प्रतिषेधं न कुर्यात् । अनेनैव सिद्धत्वात् । यत्र हि कर्तरि टजको विहिती सत्र नियोगतः कर्मणि षष्ठया भवितव्यम् । तम्मात् कर्तरि (२।२।१६) चेति पुन: प्रतिषेधवचनादुभयप्रामो कर्मणि या षष्ठी विहिता तस्या अत्र ग्रहणमवसीयते । उभयप्राप्ती कर्मणीति (२।३।६६) षष्टया इह ग्रहणादियवश्वनः पलाशशातन इक्षुभक्षिका में धारयसीति समामनिषधो न भवति । १५। जकाभ्यां कर्त्तरि। भवतः शायिकत्यादी भावे पायाहगोत्पत्तिषु ( ३।३.१११) ण्वुज् भवतीति कर्तृकर्मणोः कृतीति (२।३।६५ कर्तरि षष्ठी। चा योगे कसरि षष्ठी नास्ति । तेनेव कर्तुरभिहितत्वात् । तहि किमथं टचो ग्रहणमित्याह तस्मादित्यादि। इक्षुभक्षिकां मे धारयसीति पूर्ववण ण्वुच । अवेक्षुशब्दात जदयोगे कर्मणि षष्ठी म इति कतरि षष्ठी योगेव। उभयप्राप्ती ४८ ·न्यासः । अकस्तु (२।३.६६) कर्मणीत्यत्र न प्रवर्तते अकाकारयोः प्रतिषेध इति (२।३।६६, वा ) वचनात् । १६ । कर्तरि च। इतरत्र व्यभिचाराभावादिति । चि। सामादकस्येदं विशेषणम् । कर्तृग्रहणमित्यत्र हेतुः। सम्भवव्यभिचार हि विशेषणविशेष्यभावो भवति । नहि टच कर्तारं व्यभिचरति । तस्य कत्तं येव विधानात् । व्यभिचरति । तस्य भावेऽपि विधानात् । अतः सामर्थ्यादेकस्यैव विशेषणं कर्तृग्रहणम् । न टचः । अपां स्रष्टेति । अपामिति कर्मणि षष्ठी । स्रष्टेति टच । ब्रश्चादिना (८।२।३६) षत्वम् । सृजिदृशो (६।११५८) झल्यमकितीत्यमा गमः । ननु चेत्यादि । याजकादिपाठाद् भवितव्यमेवात्र समासेनेत्यभिप्रायः । सम्बन्धिशब्दस्येत्यादिना परीहारः । होटशब्देन सम्बन्धिशब्देन साहचर्याद भर्तृशब्दोऽपि सम्बन्धिशब्दस्तत्र गृह्यते । अयन्तु क्रियाशब्दो विभौति भर्ता । सक्तूनां पायक इत्यातो युक् (७२।३३) चिणकृतोरिति युक् । बचः सानुबन्धकस्योच्चारणम् ? णो निवृत्त्यर्थमिति चेन् नैतदस्ति । तयोगे नलोकाययनिष्ठेत्यादिना (२।३।६८) षष्ठीप्रतिषेधात् । एवं तह्येतदेव ज्ञापकं टन्योगेऽपि क्वचित् षष्ठी भवतीति । तेन भीष्मः कुरूणां भयशोकहर्सेत्यादि सिहं भवति । (B) अथ किमर्थ . । १७ । नित्यं क्रौड़ाजीविकयोः । उद्दालकपुष्पभञ्जिकेति । रोगाख्यायां गाल (३।३।१०८) बहुलमित्यनु- वर्तमान संज्ञायामिति (३।२।१०८) गवुल् । उद्दालकपुष्पादिषु कर्मणि षष्ठी। दन्तलेखको नखलेखक इति । खुल्टचाविति (२।१।१३३) खुल्। क्रीड़ायां विषये षष्ठीति सूत्रेण (२।२।८) महाविभाषया विकल्पेन समासे प्राप्ते जीविका- याच कर्तरि चेति (२।२।१६) निषेधे प्राप्ते ऽयमारम्भः । तत्र नित्यग्रहणं किमर्थम् ? जीविकार्थम् । इतरत्र त्वारम्भसामाबित्योऽयं भविष्यति। B) क्वचिद भयशोकहन्तेति पाठः ·(१२)। ३८७ जीविकायान्वसति नित्यग्रहणे महाविभाषाधिकाराद् विकल्पेन समासः स्यादिति तदर्थ नित्यग्रहणं कृतमुत्तरार्थञ्च । १८। कुगतिप्रादयः । कुशब्दोऽव्ययं परिग्राह्यत इति । अलिङ्गसंख्यत्वादव्ययत्वम् । नतु निपातेषु पाठात् । नद्ययं तत्र पठ्यते । न द्रव्यवचन इति । पृथिव्यादौ यो द्रव्ये वर्त्तते तस्यात्र ग्रहणन्न भवति । कुत एतदित्याह गत्यादिभिः साहचर्या- दिति । गतार्थम् । कोणमिति । ईषदर्थे चेति को: (६।३।१०५) कादेशः । कवोणमिति । कवञ्चोष्ण (६।३।१०७) इति कवादेशः। कदुष्णमिति । कोः कत् (६।३।१०१) तत्पुरुषे ऽचीति कत् । कुपुरुष इति पापार्थे । दुष्कृतमिति । दुस् कच्छार्थे वर्तते। इदुपधस्य (८।३।४१) चाप्रत्ययस्येति षत्वम् । सुस्तुतमिति सुशब्दोऽतिशये वर्तते । प्रतिस्तुतमिति अतिरतिक्रमणे । प्राविमिति । श्रा क्रियायोगे मादायां वा । पर्यादयो ग्लानाद्यर्थ इति पर्यादिराकतिगणः । पर्यध्ययन इति परिग्लानोऽध्ययनायेत्यर्थः । वाससी इवेत्यादि। सर्वधातुभ्योऽसुनित्यनु (उण ; ४।६२८) वर्तमाने वर्णिच्चेत्यसन् (उण, ४।६५७) प्रत्ययान्तो वासःशब्दो छुत्पादितः । वस्त्रशब्दोऽ प्यौणादि- कष्ट्रन्प्रत्ययान्तः । तेन हावप्येतो नित्यादिनित्यमित्या (६।१।१८७) द्युदात्तौ। प्रादिप्रसङ्ग इत्यादि । प्रादिग्रहणो यः समासशास्त्रस्य तत्र कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेधो वक्तव्यः । व्याख्येय इत्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम् । लक्षणादिष्वर्थेषु कर्मप्रवचनीयसंज्ञा भवति । नच ते ऽर्थाः समासेन गम्यन्त इत्यनभिधानात् कर्मप्रवचनीयानां समासो न भवति । यत्र ते ऽर्था गम्यन्ते तत्र भवत्येव समासः । अतिस्तुतमिति । प्रमङ्गः १६ । उपपदमतिङ् । एधानाहारको व्रजतीति । तुमुन्ण्वुलो (३।३।१०) क्रियायां क्रियाया- मिति ण्वुल् । एतयोर्योगयोः सुपसुपति नाभिसम्बध्यत इति । ननु चास्मिन्नेव योगे तदनभिसम्बन्धो युक्तो यत्रातिडग्रहणमस्ति । नतु पूर्वसूत्रेण । नहि तत्रातिङित्येतदस्ति । एवं मन्यते । अतिडिति योगविभागः क्रियते ।

·न्यासः । स च पूर्वसूत्रस्यापि शेषभूतो विज्ञायते । नन्वेवमप्यतिङिति प्रथमान्तेन निर्देशात् प्रथमान्तस्यैव सुबित्यस्य नित्तियुक्ता । न हतीयान्तस्य सुपेत्यस्य । नैतदस्ति । सामान्येन सामान्येन सुबधिकारनिवृत्त्युपलक्षणार्थत्वाद् युक्ता योरपि निवृत्तिः । तेनेत्यादिना ज्ञापकस्य प्रयोजनं दर्शयति । पूर्वयोगेऽप्यतिग्रहणाद गत्युपसर्गसंज्ञकानां कृद्भिः सह प्राक् सुबुत्पत्तेः समासो भविथतीत्येतदुपपदं भवति । तथाहि तत्र गतयःकभिः सह समस्यन्ते । अस्मिंस्तु योगेऽतिग्रहणात् कारकोपपदानां अभिःसमास: सुबुत्पत्ते: प्रागुपपन्नो भवति । तथाह्यत्र कारकं वदभिः सह समस्यन्ते प्राक सुबुत्पत्तेः । समासे सति यदिष्टं सिध्यति तद्दर्शयन्नाह अखक्रीतीति । अत्राश्वः करणं कारकम् । तदाचिनोऽखशब्दस्य कर्तृकरणे कृता (२।२।३२) बहुलमिति समासः। सुबुत्पत्त्यां सत्यां यदि स समास: स्यात् तदा प्रागन्तरगत्वाहाप् स्यात् । ततः सुप्। पश्चात् समासः । ततश्च क्रीतात् करणपूर्वादिति (४।१।५०) डोष् न स्यात् । अत इत्यधिकारात् । डोषस्त्ववकाशो धनेन क्रीतं क्रयणं यस्याः । प्राक् सुजुत्पत्तेः समासे सति टाम् न क्रियते । प्रथमतः समास एव भवति। तेनादन्तत्वाद् ङीष् सिद्धो भवति । कथं पुनरवादेरुपपदत्वम् ? यावता द्वितीयधात्वधिकार सप्तम्या निर्देशः कृतः । नैष दोषः । नहि द्वितीयधात्वधिकारी यत् सप्तम्या निर्दिष्ट तदेवोपपद संज्ञं भवति । अपितु यदप्युपोच्चारितम्पदं तदप्युपपदं भवत्येव । तदपि शास्त्र इतरेतरान्योन्योपपदाचेत्यादी सूत्रे (१।३।१६) क्वचिदाश्रीयत एव । खादिकमप्युपोच्चारितपदत्वादुपपदमिह विवक्षितम् । पदत्वं पुनस्तस्य पद्यत गम्यतेऽननार्थ इति कृत्वा । नतु सुबन्तत्वात् । इह सुपोऽसम्भवात् । सुब- नुत्पत्तेः प्राक् समासाद् । यदि तर्हि यदुपोच्चारितं पदं तदपोहोपपदं गृह्यते सदातिप्रसङ्गः स्यात्। राजश्रितमित्यत्रापि प्राक् सुबुत्पत्तेः समासप्रसङ्गात् । सतश्च पदत्वाभावाबलोपो न भवति। असर्वविषयत्वादस्य ज्ञापकस्येत्यदोषः । न ह्यनेन सर्वत्रगतिकारकोपपदानां कृभिः प्राक् सुबुत्पत्तेः समासो भवतीति शाप्यते। किं तर्हि ? क्वचिदेवेष्टविषये। कथमेतज् ज्ञायते ? तत्पुरुषे कति बहुलमिति (६।३।१४) कृदन्त उत्तरपदे सप्तम्या अलुविधानात् । यदि तहि मर्व व गतिकारकोपपदानां कदभिः समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः स्यात् तस्माद- ·( २२)। २८८ तदा सप्तम्याः कृदन्त उत्तरपदेऽलुगविधानं नोपपद्यते विलेशय इत्यादौ। सप्तम्या असम्भवात् । तस्मात् कचिदेव प्राक् सुबुत्पत्तेः समासो न सर्वत्रेति एवञ्च कृत्वा सा हि तस्य धनकीता प्राणभ्योऽपि गरीयसीत्यादी टाबन्तेन समास उपपत्रो भवति । २० । अमैवाव्ययेन। स्वादुङ्कारं भुत इति । स्वादुमीति (३।४।२६) णमुल् । स्वादुमीत्येतस्मादेव मान्तनिर्देशादुपपदस्य मकारान्तत्वं निपात्यते । यदि पूर्वेणैव समामे सिद्धे नियमाथं वचन मेवञ्च सति सिहे विधिरारभ्यमाणोऽन्तरेणाप्येवकार- करणं नियमाथी भविष्यति । तत् किमर्थ मेवकार करण मित्याह एवकारकरण मित्यादि। किमर्थं पुन स्तदुपपदविशेषणार्थ क्रियत इत्यत आह अमेव तुल्यविधान मित्यादि। न वाक्येनामेव प्रत्ययो विधीयते नतु प्रत्ययान्तरं तेन यदुपपदं निर्दिश्यते तदमैव तुल्यविधानम् । तस्यव समासो यथा स्यादित्येवमर्थमेवकारकरण मुपपदविशेषणार्थ क्रियते । प्रत्यासत्तेरमैव भवति न प्रत्ययान्तरगति विज्ञायत । अग्रे भुक्त्वा । अग्रे भोज- मिति । अत्राग्रेशब्द उपपदं विभाषाग्रेप्रथमपूर्वष्वित्यमा (३।४।२४) त्वाप्रत्ययेन च तुल्यविधानमिति न समस्यते । अव्ययग्रहणं स्पष्टार्थम् । मानव्यय ममन्तमस्ति यन्निवृत्यर्थमव्ययग्रहण मर्थवद्भवति । २१। हतौयाप्रभृतौन्यन्यतरस्याम् । पयाप्तो भोक्तमिति । पर्याप्ति : ३।४।६६) वचनेष्वल मर्थष्वित्यत्र शकष- जाग्लाघटरभलभत्यादेः (३ ४।६५। सूत्रात् तुमुन्ग्रहणानुवृत्ते स्तुमुन्प्रत्ययः । च समासः २२ । वाच अलं कृत्वा खलु कृत्वेति । अलंखल्वो: प्रतिषेधयोः (३.४।१८) प्राचां वा । स च रतीयाप्रभृतिभ्यः पूर्व: । २३। शेषो बहुव्रीहिः । उपयुक्ताद योऽन्य इति । अभिहितादन्य इत्यर्थः । यत्रान्यः समासो नोक्त इति । यत्रान्या समाससंज्ञा न विहितित्यर्थः । चित्रगुरिति ।

·३८. न्यासः । बहुव्रीहित्वे सति बहुव्रीही प्रकृत्या पूर्वपदमित्येष (६।२।१) विधिर्भवति उन्मत्तगणमिति । अन्यपदार्थे च (२।१।२१) संज्ञाया मित्यव्ययीभावः । असति हि शेषग्रहण इहापि बहुव्रीहिः स्यात् । ननुच बहुव्रीही प्राप्ते ऽव्ययीभावस्त्वारभ्यमाणस्तस्यैव बाधको भविष्यति । तत् कुतो बहुव्रीहि- प्रसङ्गः ? प्राक् कड़ारात् परं कार्यमित्यस्मिन् पक्ष इदं प्रत्युदाहरण मुपन्यस्तम् । तत्र हि पक्षे यदि शेषग्रहणं न क्रियेत ततोऽन्यपदार्थे च (२।१।२१) संज्ञायामिति वचनप्रामाण्यादव्ययीभावः स्यात् । परत्वाबहु- व्रीहिरित्येके। अयन्तु पक्षो वृत्तिकारण नाश्रित इत्ययुक्त मैतत् । तस्मादा कड़ारादेका (१।४।१) संज्ञेत्यस्मिन् पक्षे व्यक्तिः पदार्थ इत्येतद्दर्शन- माश्रित्य दं प्रत्युदाहरण मुपन्यस्तम् । व्यक्ती हि पदार्थे प्रतिलक्ष्ये लक्षणं प्रवर्तते । अत्रासति शेषग्रहणे यदेतद्दिषयं लक्षणं तदकतार्थमित्यवश्यं तेन प्रवर्तितव्यम् । एकसंज्ञाधिकाराच्च योगपद्यं न सम्भवतीति वचन- प्रामाण्यादुभयप्रसङ्ग उभे अपि पर्यायेण स्यातामित्यपरे। न्तेन । । २४ । अनेकमन्यपदार्थे । अनिकग्रहणं सुबित्यनेन सम्बध्यते । प्रथमान्तत्वात् । न सुपति तृतीया- प्राप्तोदको ग्राम इत्यादीनि द्वितीयादिविभक्त्यर्थेषु यथाक्रम बहुव्रीहे रुदाहरणानि। प्रथमार्थे तु न भवतीति। अनभिधानात्। नहि कृष्टे देवे गत इति वाक्याद् योऽर्थः प्रतीयते स पृष्टदेवशब्दात् प्रतीयते । अनेकग्रहणं किमिति । एवं मन्यते । अनेकग्रहणमित्य कस्य मा भूदित्येव मर्थं स्यात्। एतच्चायुक्तम् । यथैव हि सुप्सुपेत्यधिकारात् समर्थपरिभा- षोपस्थानाञ्च तत्पुरुष एकस्य न सम्भवति तथा बहुव्रीहिरपि न भविष्य- तीति किमर्थमनेकग्रहणमित्याह बहुनामपि यथा स्यादिति। सुपसुपेत्य- धिकारात् समर्थपरिभाषोपस्थानाचानकस्यैव समासे लब्धे सत्यनेक ग्रहणं प्रचुरतरार्थ विज्ञायते । तेन बहनामपि भवति। चित्रग्वादेः सकाशात् सुसूक्ष्मजटकेशादिषु प्रचुराणि पदानि भवन्ति। अथान्यपदार्थग्रहणं किमर्थम् । बहुव्रीहितत्पुरुषयोर्विषयविभागार्थम् । अविशेषण तत्पुरुष उच्यमानोऽ- ·(१२) नन्य पदार्थे तावकाशो ऽन्यपदार्थे परत्वाबहुव्रीहिणा यथा बाध्येत वीरपुरुषको ग्रामश्चित्रगुर्देवदत्त इति । बहुव्रीहिः समानाधिकरणानामि- त्यादि। समानाधिकरणानां पदानां बहुव्रीहिर्भवतत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः । किमर्थमिदमित्याह । व्यधिकरणानां मा भूदिति । तवेदं व्याख्यानम् । अभिधानलक्षणा हि कत्तद्धितसमासा भवन्ति । व्यधिकरणानां बहुव्रीही कृते विवक्षितार्थाभिधानमस्ति । नहि पञ्चभि- भुक्तमस्येति वाक्याद योऽर्थः प्रतीयते स पञ्चभुक्तशब्दात्। तस्मादनभिधानाद व्यधिकरणानां बहुव्रीहिर्न भविष्यति। यत्र त्वभिधानमस्ति तत्र वैयधि- करण्येऽपि भवत्येव समासः कण्ठेकाल इति । अव्ययानाञ्चेति । बहुव्रीहि भंवतीति सम्बन्धनीयम् । चकारादनव्ययानाञ्च कचित् । असमानाधि. करणार्थमिदम् । उच्चैर्मुखमिति । उच्चैःशब्दस्याव्ययस्यासत्त्ववाचित्वात सत्त्ववाचिना मुखशब्देन नास्ति सामानाधिकरण्यम् । तथापि गमकत्वात् समासो भवत्येव । प्रनव्ययानामुदाहरणं कण्ठे स्थित: कालो यस्येति स कण्ठे काल इत्येवमादि। कथं पुनस्तुल्येऽपि वैयधिकरण्ये पदानां क्वचिबहुव्रीहे. र्गमकत्वं भवति ? कचित्र भवतीति ? शब्दशक्तिखभावात् । शब्दशक्तयश्च प्रति- नियताश्रयाः कचिदेव प्रवर्तन्ते । न सर्वत्र । सप्तम्युपमानपूर्वपदस्योत्तरपदलोप- श्चेति । सप्तम्यन्त पूर्वपदं यस्योत्तरपदस्य तत् सप्तमीपूर्वपदम्। तस्य परण पदान्तरण समासो भवति । तस्य च सप्तम्यन्त पूर्वपदस्योत्तरपदलोपो भवति । कण्ठस्थित इति विगृह्य सप्तमीति (२।१।४०) योगविभागात् समासः। तत्पुरुषे (६।३।१४) कति बहुलमित्यलुक् । कण्ठेस्थितः कालोऽस्येति कण्ठेकाल: । अत्र सप्तम्यन्तपूर्वपदस्य समानाधिकरणत्वात् सिद्ध एव बहुव्रीहिः । उत्तरपदलोपस्तु विधीयते । एवमन्यत्रापि वेदितव्यम् । उपमानं पूर्वपदं यस्योत्तरपदस्य तत् पदान्तरण समस्यते । तस्योपमानपूर्वपदस्योत्तरपदलोपो विधीयते । उष्ट्रमुखमिव मुखमस्योष्ट्रमुखः । खरमुखः । अत्रोष्ट्र उपमानं पूर्वपदं मुखस्य । ननु चोष्ट्रमुखमुपमानं देवदत्तमुखस्य । नतूष्टः । उपमानावयवत्वा- दुष्टोऽप्युपमानमुच्यत इत्यदोषः । समुदायविकारषष्ट्याश्चेति । उत्तरपद- लोपश्चेत्यनुवर्तते । समुदायषष्ठान्ताद् विकारषष्ठयन्ताच पूर्वपदात् परं ।

·५८२ न्यासः। । तस्य यदुत्तरपदं तत् पदं पदान्तरण समस्यते । तस्य च समुदायविकार- षष्ठान्तपूर्वपदस्योत्तरपदस्य लोपो भवति । केशानां सङ्घात: केशसङ्घातः । स चूड़ास्येति केशचूड़ इत्यत्र समुदायसमुदायिसम्बन्ध षष्ठी। सुवर्णस्य विकारोऽलङ्कारोऽस्येत्यत्र विकारविकारिसम्बन्ध्र षष्ठी। प्रादिभ्य इत्यादि । उत्तरपदलोपश्चेत्यनुवर्तते । धातोर्जातं निष्यन्नं धातुजम् । प्रादिभ्यः पूर्वपदेभ्यः परं यद्धातुजमुत्तरपदं पतितशब्दादि तदन्तस्य बहुव्रीहिर्भवति । चोत्तरपदस्य वा लोपः । नजोऽस्त्यर्थानामित्यादि । उत्तरेषां विद्यमानादीनामित्यर्थः । इह सुबिति वर्तते । अस्तिशब्दश्चायं तिङन्तः । अस्तिक्षीरत्येवमादि न सिध्यतीति यो मन्येत तं प्रत्याह सुबधिकार इति । अस्तिक्षीरादेः समास उच्यते प्रतिपद्यते येन तदस्तिक्षीरादेवचनम् । व्याख्यानं कर्तव्यमित्यर्थः । तत्रेदं व्याख्यानम्। उपसर्गविभक्तिस्वरप्रति- रूपकाश्च निपाता भवन्तीति विभक्तिप्रतिरूपकोऽयमस्तिशब्दो निपातो न तिङन्तः । तेनास्तिक्षीरा ब्राह्मणीत्यादि सिद्धम्भवति । নস समासान्तः । २५ । संख्ययाऽव्ययासनादूराधिकसंख्याः संख्येये । उपदशा इति । बहुव्रीहो मंख्येये (५।४।७३ ) डजबहुगणादिति डच टिलोपश्च । दशानां समीपे वे वर्तन्ते ते तयोच्यन्ते । पुनर्नवैकादश वा। पूर्वपदार्थप्रधानोऽयं समासः । यद्येवं कम्तयव्ययो- भावस्यास्य च विषयविभागः । सोऽप्यव्ययीभावोऽव्ययस्य समीपे वर्तमान- स्याव्ययं (२.१।६) विभक्तीत्यादिना पूर्वपदार्थप्रधान एव विधीयते । उच्यते यदा समीपिनः प्राधान्यं तदा बहुव्रीहिः । यदा तु समीपस्य प्राधान्य तदाव्ययीभाव इत्येष विषयविभागः । उपविंशा इति। पूर्ववड् डच् । ति विंशतेर्डितीति (६।४।१४२) टिलोपः। आसन्नदशा इति। दशानामासन्ना आसनदशाः । ते च पूर्ववन्नवैकादश वा। अदूरदशा इति । दशानामदूरा ये ते पुन: पूर्वोक्ता एव । अधिकदशा इति। दशानामधिकास्ते पुनरेकाद- शादयः । हिना इति । हो वा त्रयो वेति विग्रहः । वार्ये चायं समासः । वार्थश्चायं संशयः । न विकल्पः । यदि वार्थ इह विकल्प प्राशीयते ·(२२) ३८३ उक्तञ्च भाथे ततो यदा हौ भवत स्तदा बहुवचनं न स्यात् । तस्मात् संशयोऽत्र वार्थः । संशयिते वार्थे बहुवचनं भवति यथा कति भवतः पुत्राः । विज्ञातेऽर्थे बहुवचनं प्रयोक्ताव्यमिति । तत् कथम् ? संशयज्ञानस्योभय पक्षपरामर्शित्वेन बह्वर्थविषयत्वात् । उभयपक्षापरामर्शत्वेन मंशय एव न स्यात् । अथवा पञ्चैवात्र सदा भवन्ति । न कदाचित् हौ त्रयो वेति । तथाच दिवा इतुरते पञ्चैवेति गम्यते । सैषा पञ्चाधिष्ठाना वागिति ततो युक्तं बहुवचनम् । यदि तहि वार्थेऽयं समास स्तस्यार्थस्यान्यपदार्थत्वात् पूर्वेणैव सिद्ध, समास: । न सिध्यति । मत्वर्थे हि पूर्वयोगः । अमत्वर्थार्थोऽयं अथवा प्रथमार्थ वर्जयित्वा ऽन्यत्र विभक्त्यर्थ पूर्वेण समामः । प्रथमार्थमिदं वचनम्। त्रिचतुरा इति । चतुरोऽप्रकरणे चतुरस्तुपाभ्यामुप संख्यानमित्यच् (५।४।७७,वा समामान्तः । दिदशा इति । दिर्दशति विग्रहः । सुजर्थेऽ यं समासः । दशसम्बन्धिनी यात्तिर्दशशब्देन लक्ष्यमाणा सा विशब्दे- नाख्यायते ! सुजर्थश्च प्रत्ययार्थों नान्यपदार्थ इति पूर्वण न सिध्यति । अथवा प्रथमार्थेऽपि चायम् । अमत्वर्थ ऽपि । अतः पूर्वण न सिध्यति । समास एव सुजथं गमयितुं समर्थ इति वृत्तो सुज् न प्रयुज्यते । अधिका विंशतिर्गवा- मिति । विंशतिशब्दोऽत्र संख्यान एव वर्तते । न तु मंख्येये ट्रव्ये । योगः । २६ । दिङ्नामान्यन्तराले। दक्षिणपूर्वेति । प्रथमार्थेऽप्ययं ममास इष्यते । अमत्वर्थेऽपि । तत्पूर्वण- न सिध्यतीत्ययममत्वर्थ प्रारम्भः । प्रतिपदविधानार्थश्च । विभाषा दिक्ममास (१।१।२८) इत्यत्र दिशां यः ममासः प्रतिपदविहितम्तस्य ग्रहणमिष्यते प्रतिपदविहितश्च समासो दिशामेव भवति यद्ययं योग प्रारभ्यते । नान्यथा । सर्वनाम्रो वृत्तिमात्रे पुंवद्भाव इति । स पुन: स्त्रियाः पुंवदिति (६।३।३४) योगविभागेन सिध्यतीति वेदितव्यम् । नामग्रहणं रूढार्थमिति ! लोके ये रूढ़ा दिक्शब्दास्तत्परिग्रहार्थमित्यर्थः । ऐन्द्रग्राश्च कावाश्चेति । नमो रूढ़िशन्दौ । किं तर्हि ? यौगिको। इन्द्रस्येयमैन्द्री। कुवेरस्येयं कौवेरी। तस्येदमित्यण (४।३।१२०) ।

·३८४ न्यासः । २७॥ तत्र तेनेदमिति सरूपे। इतिकरणत्यादि। तत इति । समासादभिमतेऽर्थ यदि लौकिकी विवक्षा भवत्येवं ममामोऽयमिष्यने । तम्माहिवक्षार्थमितिकरणोऽत्र क्रियते । विवक्षार्थ इतिकरणों यमर्थ प्रतिपादयति तं दर्शयितु माह लौकिक- मर्थमनुसारयतोति । अनुगमयति प्रबोधयतीति यावत् । स पुन- लौकिकोऽर्थी ग्रहणादिरिति दर्शयत्राह तत इत्यादि। यस्मादितिकरणो लौकिकमर्थमनुमाश्यति ततो हेतोग्रहणादिरिति सवं लभ्यते । त्यादिनाऽनन्तरोतमर्थ विस्पष्टीकरोति । ग्राह्यतेऽम्मिनिति ग्रहणं केशादि । प्रहरन्त्यस्मिन्निति प्रहरणं मुसलादि । कर्मव्यतीहार इति परस्परग्रहणम् । परस्परप्रहर गणञ्चेतिकरणादेव लभ्यत इति वेदितव्यम् । स्वरूपविधिरत्रे तिकरणादेव न भवतीति वैदितव्यम् । दण्डेश्च दण्डै एति करणे तृतीया। स चाव्यमिति । तिष्ठद्गुप्रभृतिषु पाठादव्ययीभावः । अव्ययीभाव- (१।१।४१) श्चेत्यव्ययसंज्ञाविधानात् । मरूपमिति । ममानस्य ज्योतिर्जनपदेत्यादिना (६।३।८५) सभावः । यत् तत्रे- तं यदा २८। तेन सहेति तुल्ययोगे। तुल्ययोग वर्तमानमित्यादि। तुल्ययोगः समानसम्बन्धः । सहशब्दा द्योतयति तदासौ तत्र वर्तत । भपुत्र इति । सह पुत्रेणेति विग्रहः कर्तव्यः'। सहयुक्तोऽप्रधान इति २।३।१८। हतीया । वोपसर्जनस्य ति (६।३।८२) सहस्य मभावः । अत्र सपुत्र आगतो देवदत्त इति देवदत्तस्य पुत्रस्य चागमनन तुल्यसम्बन्धः महशब्देन द्योत्यत । अथ कथं · पुनः सकर्मक इत्यादी स्यात् । कथञ्च न स्यादित्याह न होत्यादि। प्रायिकमिति । असवविषयमित्यर्थः । कुतः पुनः प्रायिक वमस्य लभ्यने ? इतिकरणात्। ननु चान्यदितिकरणस्य प्रयोजनमस्ति । किं तत् ? किं तत् ? सहशब्द: स्वरूपपदार्थ को यथा गम्येत । अन्यथा ह्यर्थनिर्दशोऽयं विज्ञायत । ततश्च साकं साईमित्यादयोऽपि समस्येरन् । नैवं ब्रूम इह सूत्रे य इतिकरणस्ततो लभ्यत इति । किं तहि ? पूर्व- सूत्राद् योऽनुवर्ततं तत इति ।

·- (२२)। ३९५ २६ । चार्थे हन्दः कः पुनरयं चार्थी नामत्याह समुच्चयोऽन्वाचय इत्यादि। समुञ्चितिः समुच्चयः । साधनमेकं क्रियां वा प्रति क्रियासाधनानामात्मरूपभेदेन चीय- मानताऽनकत्वमिति यावत् । स पुनस्तुल्यबलानामनियतक्रमयोगपद्यानामव भवति यथा गामश्वं पुरुषं पशुञ्चाहरहर्नयमानो वैवस्वस्त प्तिं नोपया- तीति । अन्वाचयोऽपि यत्रकस्य प्राधान्यम् । इतरदप्रधानम् । तदनु- रोधेनान्वाचौयमानता । यथा भो वटा भिक्षामट गाञ्चानयति। इतरेतर योग: समाहारश्च समुच्चयस्य॑व प्रभेदः । स एव हि परस्परापक्षाणामव- यवभेदानुगत इतरेतरयोगः । यथा देवदत्तयज्ञदत्ताभ्यामिदं कायं कत्त व्यम् । उभावपि तत्काव्यं प्रति परस्परापेक्षौ । तथाहि तदेक म्याप्यभावे न क्रियते । अवयवप्रधानथायमिति विवाट्दिवचनम् भवति । परस्पगपक्षाणामेव तिरोहितावयवभेद: संहतिप्रधान: समाहारो छत्रोपानहमिति । अत्रापि कस्याञ्चित् क्रियायां छत्रादेः परस्परापक्षत्वम् । मंहतिप्रधानत्वाञ्चक वचनम् । यदि तहि समुच्चयान्वाचयावपि चार्यों तदा तयोरपि समासः प्राप्नोतीत्यत आह तवेत्यादि । ममुच्चये तावत् परस्परानभिसम्बन्धा एव गवादयो नयनादिभिः सम्बध्यमाना: समुच्चीयन्त इत्यसामर्थात् सत्यपि चार्थ तस्मिन् न भवति समामः । अन्वाचयऽप्येकं मापक्ष नेतरत्। पूर्वोक्त उदाहरण तत्र हि गवानयनं भिक्षाटनमपेक्षत। नतु भिक्षाटनं गवानयनम् । विनापि विनापि तेन तदनुष्ठानात्। स यदि गां पश्यति तदा तामप्यानयति । नचेत् भिक्षामवाटतीत्यन्यतरापक्षारहित चार्थ न भवति समासः । इतरेतरयोग समाहारे च विधीयत इति । तत्र सर्वषां सामर्थम्य विद्यमान वात् । वाकवचम् । वाग्दृषदमिति । इन्दाचुदबहान्तात् ममाहार इति (५।४।१०६) टच समासान्तः । जातिरप्राणिनामित्य कवद्भावः (२।४।६) । यथा यथा 1 ३०। उपसर्जनं पूर्वम् । पूर्ववचनं परप्रयोगनिवृत्त्यर्थमिति ननु च परप्रयोगविपर्ययो लोक न तत् कथं परप्रयोगनिवृत्त्यर्थेन पूर्वग्रहणेनेत्यत आह अनियमो हि दृष्ट एव।

·१८६ न्यासः । स्यादिति । सम्भावनायां लिङ्। एवं मन्यते । यद्यपि परप्रयोगविपर्ययो न दृष्ट स्तथाप्यसति नियामके वाक्ये पुरुषापराधाद् विपरीतप्रयोगोऽपि सम्भाव्येत । येषाञ्च वाक्यमेव समासीभवतीति दर्शन तेषां वाक्यस्यानियत- क्रमत्वात् तहिकारोपि समासो ऽनियतक्रमः स्यादिति सूत्रारम्भः । ३१ । राजदन्तादिषु परम् । पूर्वस्य परनिपात इति लिप्तवासिताद्युप्तगाढ़पय॑न्तेषु । उदूखलमुसलादयो ये इन्हा स्तत्र कचिदल्याच्तरत्वात् पूर्वनिपात: प्राप्नोति क्वचिद् घ्यन्तत्वात् पूर्वनिपातः क्वचिदजाद्यदन्तत्वात् । कचित् तुल्यत्वादनियमः । दृषदुपलमिति प्रमादाच्चायं पाठो लक्ष्यते । अल्पाच्तरत्वाद् दृषच्छब्दस्य पूर्वनिपातः सिद्धः । अक्षिभुवं दारगवमिति । अचतुरादि सूत्रेणाच् समासान्तः । स्थूलपूलास- मिति । प्रमादपाठोऽयं लक्ष्यते । पूर्वोक्तादेव कारणात् । ३३ । इन्दु घि। उपसर्जनमित्यन्वर्थसंज्ञाविज्ञानादप्रधानस्योपसर्जनसंज्ञा विहिता । इन्हे च सर्वेषां पदानां प्राधान्यम् । न कस्यचिदप्राधान्यमित्युपसर्जनसंज्ञाया अभावाद- नियमे प्राप्ते वचनमिदम् । अथ यत्र बहनां पूर्वनिपातप्रसङ्ग स्तत्र किमेकस्या- नियमो भविष्यत्युत सर्वेषामित्याह अनेकप्राप्तावेकस्येत्यादि। एष चार्थों जातिपदार्थस्याश्रयणालभ्यते व्यक्ती तु पदार्थ प्रतिव्यक्ति शास्त्रप्रवृत्त्या भवितव्यम् । ततः सर्वेषां नियम: स्यात् । प्राकृती तु पदार्थे लक्ष्य एक लक्षणं सतदेव प्रवर्तते तेन चै कस्य पूर्वनिपाते जातिः कृतार्थेति शेषाणामनियमो भवति । एवमुत्तरत्राप्येकस्य नियमः शेषाणान्वनियम इति वेदितव्यम् । विस्पष्टपटुरिति । विस्पष्टः पटुः। मयूरव्यंसकादित्वात् समासः । ३३ । अजाद्यदन्तम् । इन्हे घ्यन्तादजाद्यदन्तं विप्रतिषेधेनेति । हन्दे घीति ( २।२।३२) । तस्मादजाद्यदन्तमित्येतद् भवति विप्रतिषेधेन । इन्हे घोत्यस्यावकाशः पटुशको ·(२२)। ३८७ पटुगुप्तौ । अजाद्यदन्तमित्यस्यावकाश उष्ट्रशशावुष्ट्रखरी । इन्द्राम्बी इत्यत्रोभयं प्राप्नोति । पजाद्यदन्तं भवति विप्रतिषेधेन । ३४। अल्पाचतरम् । ऋतुनक्षत्राणामित्यादि। ऋतूनामानुपूयं प्रादुर्भावकतम् । नक्षत्राणा- मुदयकृतम् । ऋतुनक्षत्रागामित्यत्रैव वर्णग्रहणं कस्मात्र कृतमिति पर्यनु- योगदोषमाशङ्याह समाक्षराणामित्यादि। असमानाक्षराणामपि वर्णाना- मानुपूर्येण पूर्वनिपात इष्यत इति पृथग्वचनम् । आनुपूर्व्यञ्च वर्णानां जन्मकतमिति लोकव्यवहार प्रसिद्धम् । प्रसिद्धिश्च श्रुतिकता। शुतो हि पठ्यते मुखतो ब्रामणमसृजत् । बाहुभ्यां राजन्यम् । अरुभ्यां वैश्यम् । पयां शूद्रमिति। संख्याया अल्पीयस्या इति इन्हे चाहन्दे चेति वक्तव्यम् । हिनाः । त्रिचतुरा इति बहुव्रीहिः। नवतिशतमिति इन्दः । ३५ । सप्तमौविशेषणे बहुव्रौहौ। सर्वनामसंख्ययोरिति । यत्र गुणवचनेन सह समासः सोऽस्य विषयः । यत्र तु द्रव्यवाचिना तत्र सर्वनामसंख्ययोविशेषणत्वादेव पूर्वनिपातः सिद्धः । सप्तम्याः पूर्वनिपात इत्यादि । सप्तम्यन्तस्य पूर्वनिपात प्राप्ते गड्डादिभ्यः परवचनं कर्तव्यमिति । सप्तम्यन्तं परमुच्यते कथ्यते येन व्याख्यानेन तत् परवचनम् । तत्रेदं व्याख्यानम् । आहितादेराकतिगणवाद गडुकण्ठ- प्रभृतयस्तत्रैव द्रष्टव्याः । तेन गड़ादिभ्यः परं सप्तम्यन्तं भविष्यति । कथं वहे- गडुरिति । यदि गडादिभ्यः सप्तम्याः परवचनमिति भावः प्राप्तस्य च बाधा व्याख्येयेति । तत्रेदं व्याख्यानम्। वाहिताग्न्यादिष्वित्यतो (२।२।३७) वाग्रहणं क्रियते। सा च व्यवस्थितविभाषा विज्ञायते । तेन प्राप्तस्य परनिपासस्य बाधनं भविष्यति । ३६ । निष्ठा । ननु विशेषणमेवात्र निष्ठेति । कृतशब्दः क्रियाशब्दः । कटशब्दो द्रव्य- वचनः । तत्र यथा गुणो द्रव्यस्य विशेषणं तथा क्रियापि । तथासति निष्ठान्तस्य विशेषणत्वात् पूर्वेणीव पूर्वनिपात: मिहः । कटे कृतमनेनेत्यादिना

·३८८
न्यासः ।
विग्रहभेदेन निष्ठाया विशेषणत्वाभावं दर्शयति । अत्र हि विग्रहे सप्तम्यन्त-
मेव विशेषणम् । निष्ठान्तं विशष्यम् । सामानाधिकरण्ये हि क्रियागुणी
विशेषणविशेष्यभावी नियमेनानुभवत: । नहि वैयधिकरण्ये । तथाहि
पटस्य शुलः काकस्य गतिरित्यत्र गुणादेर्विशेष्यत्वम् । व्यवच्छेद्यत्वात् ।
द्रव्यस्य तु विशेषणत्वं व्यवच्छेदकत्वात् । निष्ठायाः पूर्वनिपात इत्यादि ।
जात्यादिभ्यो निष्ठान्तं परमुच्यते । तेन तद्याख्यानं कर्तव्यम् । तत्रेदं
व्याख्यानम् । सारङ्गजग्धीमासजातासुग्वजातादयः शब्दा आहितादेराकृति-
गणत्वात् तदन्तःपातिनः । तेन जातिकालसुखादिभ्यो निष्ठान्तं परं भवतीति ।
सारङ्गजग्धीति । सारङ्गशब्दो जातिवचनः । ततः तादल्पाख्यायामित्यनु-
वर्तमाने (४।१९५२) ऽस्वापूर्वपदाद्देति (४।१:५३। ङीष् । कथं कृतकट इति
कटशब्दस्य जातिवाचित्वादिति प्रश्नः ।
चाबाधा व्याख्येयेति ।
तेन कृतकट इत्यत्रापि भविष्यतीति भावः ।
सा पुनरप्राप्तस्य चाबाधा
पूर्ववदेव व्याख्येया। एवमुत्तरत्रापि व्याख्येया। प्रहरणार्थेभ्य इत्यादि ।
प्रहरणमर्थी येषां ते तथोक्ता: । तेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ भवत इत्येतदर्थरूपं
व्याख्येयमित्यर्थः ।
तत्त्रेदं व्याख्यानम् । अस्युद्यतो दण्डपाणिरित्येवमादीनां
शब्दानामाहिताग्न्यादिषु पाठात् परे निष्ठासप्तम्यौ भवत इति ।
---
--
प्राप्तस्य
३७। वाऽहिताग्न्यादिषु ।
३८। कड़ाराः कर्मधारये।
कड़ारादयो ये गुणशब्दास्तेषां विशेषणत्वं भवतीत्याह गुणशब्दानामि
त्यादि। गतार्थम् ।
इति बोधिसत्त्वदेशीयाचार्य श्रीजिनेन्द्रबुद्धिपादविरचितायां
काशिकाविवरणपञ्जिकायां दितीयाध्यायस्य
हितीयः पादः समाप्तः ॥२२॥

·अथ काशिकाविवरणपञ्जिका। द्वितीयोऽध्यायः हतीयः पादः । १। अनभिहिते। दधातहिनोतर्वा ऽनभिहित इत्यम्य रूपम ममानत्वात् । अनेकार्थ- त्वाच धातूनाम्। न ज्ञायी किमर्थ प्यान भहितशब्दम्य ग्रहणमिति सन्देहः स्यात्। अतस्तं निराक माह अनभिहिने ऽनुक्त इत्यादि । यद्यनभिहिते कम्मादो द्वितीयादयो विभक्त यो भवन्तीति मामान्ये नोच्येत ततो यथा कृतः कट इत्यत्र तप्रत्ययेन कम्मणोऽभिहितत्वात् कटशब्दाद् द्वितीया न भवति तथा कटं करोति भीष्णमुदारं शोभनं दर्शनीय मित्यत्र कटशब्दादुत्पद्य- मानया द्वितीयया भीष्मादिगतम्य कम्मणोऽभिहितत्वादु भीमादिभ्यो हितीया न प्राप्नोति । तम्मात् कश्चिद् विशेषोऽत्राभिमत इति मत्वा तं विशेष पृच्छति केनानभिहित इति ? इतरा विदिताभिप्राय आह तिङ्कत्तहित समासैरित्यादि। क्रियत इति कर्मणि लकारः । सार्वधातुके (३।११६७) यक् । रिङ् शयलिक्ष्विति (७४.२८) रिडादेशः । शत्यः शतिक इति । शताच ठन् यतावशत इति ।५।१।२१) ठन्यतौं भवतः। बहुषु ।।४।२१) बहुवचन- मित्यादि। तत्रेदमुक्तं कर्मादयोऽप्यपरे विभक्तीनां वाया। अत स्तदीये बहुवे बहुवचनम् भवतीति । एवञ्च ब्रुवता वृत्तिकता कम्माद्याश्रितायां संख्यायां द्वितीयादयो विभक्तयो भवन्तीत्येतदुक्तं भवति । नच तत्र कश्चिद विशेष उपात्तः । सन्ति च कम्मादयो ऽभिहिता अनभिहिताश्च । तत्र विशेषानुपादानाद् यथा ऽनभिहितकम्माद्याश्रयेष्वेकत्वादिषु द्वितीयादयो ·४०० न्यासः । एतन बहुषु विभक्तयो भवन्ति तथाऽभिहितकमाद्याश्रयेष्वपि स्युः । अतोऽनभिहिता ये कम्मादय स्तदाश्रयेष्वेवेकत्वादिषु यथा विभक्तयो स्युरन्यत्र मा भूवनित्यन- भिहित इत्येतद् विशेषण मारभ्यते । अनभिहितकम्माद्याश्रयेष्विति । अनभिहिताः कम्मादय प्राश्रया येषामिति बहुव्रीहिः । बहुवचन ( १।४।२१ ) मित्यादेः शास्त्रस्यानभिहित इत्येतस्य च कर्मणि २।३।२) हितोयेत्येवमादिभिः सहकवाक्यतां दर्शयति । अनभिहिते कम्मणि द्वितीया बहुषु बहुवचनमिति । एव मन्यवाप्येकवाक्यता वेदितव्या। एकवाक्यता च गुणप्रधानभावमन्तरेण न सम्भवतीत्येकस्य गुणभावन भवितव्यम् । अपरस्य प्रधानभावेन । तत्र विशेषणवादनभिहित इत्यस्य कम्माद्यपेक्षया गुणभावः । कम्मादीनां तु विशेष्यत्वात् प्राधान्यम् । एकत्वाद्य पेक्षया कम्मादीनान्तु विशेषणत्वादप्राधान्यम् । एकत्वादीनां विशेष्यत्वात् प्रधानभावः । अथ कथं कटश दादुत्पद्यमाना द्वितीया भीमादिपदानु गतं कम्माभिदधाति यथा निष्ठेति चेत् ? स्यादेतत् । यथा कटः कृतो भीम उदारः शोभनो दर्शनीय इत्यत्र करोत: कम्मण्युत्पद्य माना निष्ठा सर्व भीमादिकमपि कम्माभिदधाति तथा कटशब्दादुत्पद्यमाना दितीयेति । वार्तमेतत् । कत इति क्रियाकारकसम्बन्धनिमित्तमभिधानम् । क्रिया चोत्पद्य माना सामात् सर्वाणि कारकद्रव्याण्याक्षिपति। ततः का उत्- पद्यमानः क्ल: साधारणतया यावत् करोतरुपयाति कम्मतां तावत् सर्वमेवाभि- दधातीति युक्तम् । भोमादिगताया अपि कम्मंतायाः क्तप्रत्ययेनाभिधानम् । कटस्तु विशिष्टट्रव्यवचनः । सत उत्पद्यमाना द्वितीया तद्गतमेव कम्म शकोत्यभिधातुम् । नान्यगतं किञ्चित् । तत् कथं तया भीमादिगतमपि कम्माभिधीयते ? तथाच निरर्थकं परिगणनम् । तस्मात् तिकत्तद्धित समासेरवाभिधानं सम्भवतीति सम्भवदुदाहरणप्रदर्शनपरमतत् परिसंख्यानं वेदितव्यम् । न परिगणनम् । । कर्मणि हितौया। द्वितीया तिविभक्तिरप्यस्तीति तस्या अन्यत्र ग्रहणमिति कस्यचिदाशङ्का स्यात् । अतस्तानिराक माह द्वितीयादयः शब्दा इत्यादि। कम्मंशब्देनेह ·। ( २।३ ) ४०१ साधनं कम्म रायते । नतु क्रियाकर्म । तथाहि ये विभक्त्यर्था एकत्वादयस्तेषां विशेषणत्वेनैव कर्मादयोऽनुकंस्यन्ते । नच क्रियाकर्मणि हित्वबहुत्वे स्तः । साधनकर्मणि तु विद्यते । तस्मात् तस्यैव ग्रहणं युक्तम्। नेतरस्य । उभसर्वतसोरित्यादि। उभसर्वशब्दयोस्तसिप्रत्ययान्तयोः प्रयोगे द्वितीयावि- भक्तिः कार्या। शेषलक्षणायां षष्ठयां प्राप्तायामयमारम्पः । उभसर्वतसोरित्यत्र यद्यप्युभशब्दः पठितस्तथापि सामादुभयशब्दो ग्राह्यते । साधर्म्यात् । नहुाभ- शब्दस्तसिप्रत्ययान्तोऽस्ति । तस्य नित्यदिवचनटाविषयत्वात् । तथाचोक्तम् । अन्याभावो नित्यदिवचनटाब्विषयत्वादुभयोऽन्यत्रेति (१।१:२०,वा) । उभयतः सर्वत इति पञ्चम्यास्तसिल । धिकशब्दयोगेऽपि द्वितीया कार्या। तथोपर्यादिषु त्रिषु योगे द्वितीया कार्या । आम्नेड़ितान्तेष्विति । कतर्विचनेष्वित्यर्थः । उपर्युगपरि ग्राममित्यादावुपयध्यधसः सामीप्य (८।१।७) इति दिर्वचनम् । ततोऽन्यत्रापि दृश्यत इति। यथोक्तादन्यत्रापि दृश्यते द्वितीयेति सम्बन्धः । क चान्यत्र दृश्यत इत्यत आह अभित इत्यादि। पर्यभिभ्याञ्चेति (५।३१८) तसिः । अपिशब्दो विकल्पार्थः । अपि दृश्यते ऽपि न दृश्यते च । तेन हा तात हा मातरित्यादि सिध्यति । ३। तृतीया च होश्छन्दसि । यवाग्वा ऽग्निहोत्रं जुहोतीति । यद्यप्यत्र सुपां सुपो भवन्तीति (७।१।३८, वा) द्वितीयास्थाने रतीयादेशविधानेऽप्येतत् सिध्यति तथापि पयसा जुहोत्याज्येन जुहोतीत्येवमादि न सिध्यति । तथाहि स्थानिवद्भावात खमोर्नपुंसकादित्येक स्य (७।१।२३) लुक् प्राप्नोति । अपरस्यातोऽमित्यम्भाव: (७।१।२४)। ४ । अन्तरान्तरेण युक्त । अन्तरान्तरणशब्दौ निपाती साहचर्याद ग्राह्यते इति । अयमन्तरा- शब्दो यद्यपि स्त्रीप्रत्ययान्तोऽस्ति तथा ऽस्त्रीप्रत्ययान्तोऽपि । अन्तरेणशब्दस्त्व- स्त्रीप्रत्ययान्त एव । तम्मादन्तरेणशब्देनास्त्रीप्रत्ययान्तन साहचर्यादन्तराशब्दो- ऽप्यस्त्रीप्रत्ययान्तो ग्राह्यते । यश्चास्त्रीप्रत्ययान्तोऽन्तराशब्दः स निपात एवेत्य- ५१ ·४०३ न्यासः । तस्यैव ग्रहणम् । न्तराशब्दस्य तावन् निपातस्य ग्रहणम् । अतस्तेन निपातेन साहचादन्तरण शब्दस्यापि तेनानिपातो यस्तृतीयान्तोऽन्तरणशब्दो यश्च टाबन्तोऽन्तराशब्दस्ताभ्यां योग द्वितीया न भवति । किं ते बाचावाणां शालङ्कायनानाच्चान्तरेण गतेन ? ग्रामयोरन्तरायां पुरि वसतीत्यन्तरशब्दोऽत्र- विशेषवचनः । गमिरपि ज्ञानवचनः । किं ते विशेषण ज्ञानेनेत्यर्थः । षष्ठापवादोऽयं योग इति । इति। शेषलक्षणायां शेषलक्षणायां षष्ठयां प्राप्तायामस्यारम्भात् । षष्ठयपवादत्वमस्य योगस्यान्तरान्तरेणशब्दार्थप्रदर्शनहारण विस्पष्टीकर्तुमाह तवेत्यादि। मध्यं हि सम्बन्धिशब्दत्वादमध्यभूतं हितीयं सम्बन्धिन मपेक्ष्य भवति । तत्र यदपतं मध्यत्वं ततो मध्येन व्यतिरेके समुपजनिते षष्ठी प्राप्नोति। विनार्थोऽपि शेष एव । अत्रापि षष्ठेरव प्राप्नोति। अन्तरा त्वाञ्च माञ्च कमण्डलु- तव मम मध्ये कमण्डलुरित्वर्थः । अथ कमण्डलुशब्दाद् द्वितीया कस्मान भवति ? सत्यप्यन्तरान्तरणयोगे तस्य प्राधान्यात् । तथाहि कम- ण्डलोः स्वार्थी प्रवृत्तिः । युष्मदस्मदोस्तु परार्था । कमण्डलु विशेषणत्वेन तयोः प्रवृत्तत्वात् । तत्र कमण्डलोः स्वार्थ वर्तमानात् प्राधान्येनावस्थितत्वात् प्रातिपदिकार्थादप्रच्युतत्वात् परत्वात् प्रथमैव भवति । द्वितीयायास्त्वप्रधाने युष्मदस्मच्छन्दे ऽवकाश इति ताभ्यां तेनेव प्रथमान्तेन कमण्डलुनोपजनिते व्यतिरेके षष्ठयां प्राप्तायां द्वितीया विधीयते । अन्तरेण पुरुषकार मिति । विना पुरुषकारणत्यर्थः । अन्तरा तक्षशिलां पाटलिपुत्रञ्च स्रुघ्नस्य प्राकार इति । अत्र सुन्नः प्राकारविशेषणत्वेनोपक्षीणसामर्थ इति न भवति तस्यान्त- राशब्देन योगः। रिति । ५। कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे। कालाध्वनोरित्यर्थ ग्रहणम् । अत अाह कालशन्देभ्योऽध्वशब्देभ्यश्चेत्यादि । मासस्य हिरधीते। क्रोशस्यैकदेशे पर्वतः । योजनस्यैकदेशे पर्वत इति । नात्र कालाध्वनोरत्यन्तसंयोग इति द्वितीया न भवति । ६। अपवर्ग तृतीया। अपवर्ग इति। अत्यन्तसंयोगस्य फलरूप मेतद् विशेषण मुपात्तम् ।

·४०३ (२३)। तञ्च क्रियात्यन्तसंयोगस्यैव सम्भवति । नान्यस्येति सामादत्र क्रियात्यन्त- संयोग एव गृह्यते । सर्वस्याश्च क्रियायाः परिसमाप्तिरस्ति । तस्माद विशेषणोपादानसामर्थ्यात् फलप्राप्तौ सत्यां क्रियायाः परिसमाप्तिरिहा- पवर्गों विज्ञायत इत्यत आह फलप्राप्तावित्यादि। कर्तृव्याहत्ताविति । नहि मास मधीतोऽनुवाको न चानन गृहीत इत्युक्तेऽपवर्गी गम्यते । किं तर्हि ? कर्तुरशक्तिमात्रम् । न च तत्रापवर्गव्यपदेश: । ? ७। सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये । अद्य भुक्त्वा देवदत्तो हे भोक्ता महाद् भोक्तेति । ननु चात्र देवदत्त एक एव कर्ता। कारकभेदे सति तनिबन्धनो मध्यव्यपदेशो भवति । तत् कथमसति कारकभेदे कारकयो मध्ये कालो भवतीत्यत आह कर्तृशक्त्यो- रित्यादि। नहि ट्रव्यं कारकम् । किं तर्हि १ शक्तिः । सा चेह भिद्यते । तथाहि देवदत्त हे शक्ती व्यवस्थिते । एकाद्य भुजे: साधनम् । अपरा बहेऽतीत इति कर्तृशक्तिभेदे सति युक्तो मध्यव्यपदेशः । कर्तृकर्मणोरित्यादि। इष्वासः का लक्ष्य कर्म कर्मापादानयोरिति । कर्म तदेव। अपादानं यतः परो नियति। कर्माधिकरणयोर्वेति । इत्यनेन यनिर्दिश्यते तदधिकरणम् । कर्म च तदेव । तयोर्मध्ये क्रोग इति । क्रोशस्यहापादानाधिकरणत्वा- भावात् सप्तमीपञ्चम्यौ न भवतः। नहि क्रोशाच्छरोऽपैति । किन्तहिं ? तदेकदेशात् । नापि क्रोशे व्यवस्थित लक्षाम् । किं तर्हि ? तदेकदेश एव । तस्मात् क्रोशस्य शेषत्वात् षष्ठयां प्राप्तायां सप्तमीपञ्चम्यो विधीयते । संख्यातानुदेश: कस्मात्र भवति ? यावता कालाध्वनी हि हो। सप्तमी- पञ्चम्यावपि हे। अतएव साम्यात् संख्यातानुदेशन भवितव्यम् । कालात सप्तमी। अध्वनः पञ्चमीत्यत आह संख्यातानुदेश इत्यादि। स्वरितनाधिकार (१।३।११) इत्यत्र स्वरितेनेति योगविभागः कृतः । तत् पूर्वेणापि सम्बध्यते । यत्र खरितत्वं प्रतिज्ञायते तत्र यथासंख्य यथा स्यात् । इह तु स्वरितत्वं नात्यतो न भवति संख्यातानुदेशः । अथात्र ·४०४ न्यासः । है। । ८। कर्मप्रवचनीययुक्त द्वितीया । शाकल्यस्य संहितामनुप्रावर्षदिति । अनुर्लक्षण इति (१।४।८४) कर्मप्रव- चनीयसंज्ञा। यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमी। उपख्यायां द्रोण इति । खाऱ्या अधिको द्रोण इत्यर्थः। उपोधिके (१।४।८७) चेतापशब्दस्य कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । यस्य चेवरवचन मिति। यस्येश्वरव्यपदेश इत्यर्थः । ईश्वरव्यपदेशस्तु स्वामिन एव सम्भवति । तत्रैव सप्तम्या भवितव्यमिति कस्यचिद् भ्रान्तिः स्यादतस्तानिराकर्तुमाह यस्य चे खरवचनमित्यादि । यस्य- पेखरवचन मित्यनेन योरपि स्वस्वामिनोः पर्यायेण सप्तमी भवतीति कथम् ? यावता ऽधिरीखर (१।४१८७) इत्यनेनाधिशब्दस्य कर्मप्रवचनीयसंज्ञा विहिता । ईखरस्तु स्वामी। स च स्वमपेक्ष्य भवति । स्वस्वामिसम्बन्धेऽधिशब्दः कर्मप्रचनीयसंज्ञो भवति । तत्र कदाचित् स्वामी कर्मप्रवचनोयविभक्त्या युज्यते । कदाचित् खमित्येतत् प्रतिपादितं प्रागेव । कथं पुनर्यस्य चेश्वरवचन- मिताच्यमाने स्वमपि कर्मप्रवचनीयविभक्त्या युज्यते ? नहि तस्येश्वरव्यप- देशोऽस्ति ? एवं ती नुक्तासमुच्चयार्थश्चकारः क्रियते । तेन यस्येवरव्यपदेशो नास्ति तत्वापि सप्तमी विज्ञायत इत्यदोषः । १०। पञ्चम्यपाङपरिभिः । अपपरिशब्दयोरपपरी वर्जन (१।४।८८ इत्यनेन कर्मप्रवचनीयसंज्ञा विहिता। प्राङचाङ्मादावचन (१' 81८८) इत्यनेन । वृक्षं परि विद्योतत इति। परिर्लक्षणेत्यम्भूताख्यानेत्यादिना (१।४12०) । ११। प्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात् । मुख्यसदृश: प्रतिनिधिरिति। मुख्यो यः कश्चित् कार्ये रूढ़ः समर्थः प्रसिद्धः प्रधानभूतस्तेन सदृशो य स्तदभावे तस्य कार्यस्य सिद्यर्थमुपादीयते स प्रतिनिधिः। अभिमन्युरर्जुनत: प्रतीति । यतो मुख्यादर्जुनादभिमन्युः प्रतिनिधि स्ततः पञ्चमीविभक्तिर्भवति। प्रतियोग पञ्चम्यास्तसिः । ། माषा- ·४.५ (२३)। नमै तिलेभ्यः प्रतियच्छतीति। ये तिला: पूर्व दत्तास्तेभ्यो माषाणां प्रति- दानम्। तिलभ्य इति पञ्चमी भवति । तिलान् गृहीत्वा माषान् ददाती- त्यर्थः । ननु च प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोरिति (१।४।७२) प्रतः प्रतिनिधि- प्रतिदानयोरवार्थयोः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा। तयोरव प्रतिना योग उपपद्यते । न त यतस्ते तस्येति मन्यमान आह ननु चेत्यादि । सम्बन्धसम्बन्धादिति । सम्बध्यत इति सम्बन्धः प्रतिनिधिः । प्रतिदानञ्च । प्रतिदानच। तदुभयमपि कर्म- प्रवचनीयेन प्रतिना युज्यते । तेन सम्बन्धेन यः सम्बन्धःस सम्बन्धसम्बन्धः । कस्य पुनस्तेन सम्बन्धः ? यतः प्रतिनिधिः प्रतिदानञ्च तस्य । सम्बन्धिशब्दो हि प्रतिनिधिप्रतिदानशब्दो। तो च नामति पूर्वविज्ञाते मुख्ये पूर्वदत्ते च भवत इति प्रतिनिधिप्रतिदानाभ्यां यस्य सम्बन्धस्तस्य ताभ्यां सम्बन्धोऽस्तीति ते अपि कर्मप्रवचनीयैर्युक्ते भवत इति । कचित् सम्बन्धिसम्बन्धादिति पाठः । तत्रापि प्रतिनिधिः प्रतिदानञ्च सम्बन्धिशब्देनोच्यते । तदुभयस्यापि कर्म- प्रवचनीयेन सम्बन्धात् । तेन सम्बन्धिना यः सम्बन्धः स सम्बन्धिसम्बन्ध इति स एवार्थः । १२ । गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्थी चेष्टायामनध्वनि । यदि क्रियामात्रमिह चेष्टाशब्देनोयते तदा चेष्टाग्रहणमपार्थकम् । सों हि धातुः क्रियावचनः । तस्माद् विशेषणोपादानमामात् परिस्पन्द वचनोऽयं चेष्टाशब्दो विज्ञायते इत्याह परिस्पन्द क्रियाणामिति । परिस्पन्दः शरीरव्यापारः । सा किया येषां ते तथोक्ताः । अध्वनीत्यर्थ ग्रहणमिति । अर्थ- प्रधानत्वानिर्देशस्य । सप्तमीनिर्देशाच्च । यदीह स्वरूपग्रहां स्यादनध्वन इति कुर्यात् । आस्थितप्रतिषेधश्चायं विज्ञायते । वन देशविशेषण प्राप्यं ग्रामादिकं प्राप्यते स देशविशेषो लोकेऽध्वेति रूढ़ः । केन च प्राप्यं प्राप्यते ? यः पन्था अाक्रान्त स्तेन । तस्मात् तस्यैवायं प्रतिषेधः । यदा तु स एवो- त्पथेन प्राप्यते तदा तस्य पथोऽध्वव्यपदेशो न भवतीति भवत्येव तत्र चतुर्थी । द्वितीयाग्रहणं किमिति ? कर्मणि कारके चतुर्थी विकल्पितायां पक्षे न्यायप्राप्तव हितीयेति भावः । तत् क्रियत बाधकबाधनार्थम् ।

·४०६ न्यासः। वोथेत । अपवादविषयेऽपि यथा स्यात् । अथार्थग्रहणं किमर्थम् ? न गतिकर्मणीत्ये- यावता गतिरथं एव। नैतदस्ति । या गतिमिनैव शब्दान्तर- सबिधानाद्यनपेक्षयोच्यते तत्र यथा स्यात्। पादविहरणा त्मिका च या गतिः प्रधानभूता तस्या एव ग्रहणं यथा स्यादित्येवमर्थम् । तेनेह न भवति । स्त्रियं गच्छति । अजां ग्रामं नयति । अत्र हि गममै थुनमर्थः स्त्रीशब्दसन्निधानाद गम्यते । न तु गमेः केवलात् । नयतेश्च प्रापणमेवार्थ: प्रधानभूतः । तविशेषणन्तु पादविहरणमप्रधानम् । यद्येवं ग्रामं गमयति ग्रामाय गमय- तीति ण्यन्ते गुणभूतत्वाद् गमेन सिद्धयति । गमे रत्र प्रेषणाध्येषणादिको ह्यर्थः प्राधान्यमनुगच्छति। नैष दोषः । नात्र ग्रामो ण्यन्तस्य कर्म । किं तईि? गमेरेव । १३। चतुर्थी संप्रदान। देवदत्ताय रोचत इति । रुच्यर्थानां प्रीयमाण इति (१।४।३३) सम्प्रदान- संज्ञा । पुष्येभ्यः स्पृहयतीति । अत्र स्मृहेरीप्सित (१।४।३६) इत्यनेन । तादर्थ्य उपसंख्यानमिति । तच्छब्देन चतुर्थन्तस्यार्थी निर्दिश्यते । तस्मा इदं तदर्थम् । तस्य भावस्तादर्थ्यम् । तत्र चतुर्थ्या उपसंख्यानं प्रतिपादनं कर्तव्य मित्यर्थः । तत्रेदं प्रतिपादनम् । चतुर्थीति योगविभागः क्रियते । तेन ताद्यर्थ चतुर्थी भवतीति। अथवा चतुर्थी तदर्थार्थवलिहितसुखरक्षितैरिति (२।१।३६) तादयं चतुयाः समासवचनं ज्ञापकं भवति तादर्थेयपि चतुर्थीति । कृपि सम्पद्यमान इत्यादि। लप्तपर्थानां धातूनां प्रयोगे सम्पद्यमाने कर्तरि सम्पादनक्रियाविशिष्टे चतुर्थी वन व्या व्याख्येयेत्यर्थः । व्याख्यानन्तु तमेव योगविभागमाश्रित्य । तथोत्यातन ज्ञाप्यमान इत्यादावपि। मूत्राय कल्पते यवागूरिति । यवागूमूत्रविकाररूपेण भवतीत्यर्थः । विकाररूपापत्तौ चतुर्थी विज्ञेया। तेनेह न भवति । देवदत्तस्य शालयः सम्पद्यन्त इति । यदा चाभदविवक्षा तदा परत्वात् प्रथमैव भवति । न चतुर्थी। मूत्रमिदं सम्पद्यते यवागूरिति । यवागूरिति । उच्चारोऽयं संपद्यते यवौदन इति । यदा तु जनिकर्तुः प्रकृतिरिति (१४।३०) प्रकृतरपादानत्वं विवश्यते तदा यवाग्वा इति ·(२३)। ४०७ पञ्चम्येव स्यात् । मूत्रं सम्पद्यते यवाग्वा इति । वाताय कपिला विधुदिति । अब कपिला विद्युदुत्पातो वातस्य लक्षणम् । तेन ज्ञाप्यमाने वाते चतुर्थी भवति । अरोचकिन इति । अत इनिठनावितीनिः (५।२।११५) । १४। क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः । क्रियार्था क्रियोपपदं यस्येत्यादि । कथं पुनरयमर्थों लभ्यते ? यावता नेह सूत्रे हितोयं क्रियाग्रहणमुपात्त मस्तीत्याह तुमुन्गवुलावित्यादि । तत्रोपपदं सप्तमीस्थमिति (३।१।८२) पारिभाषिकमुपपदं ग्राह्यते । तच तुमुन्गवुलो क्रियायां क्रियार्थायामित्यस्मिन् (३।३।१०) विषये क्रियार्थोपपदं सम्भवतीति क्रियार्थोपपदग्रहणेनायं विषयो लभ्यते । तत्र विषये क्रियार्थैव क्रियोपपद सम्भवतीत्यसत्यपि दितीये क्रियाग्रहणे यदत्र क्रियार्थीपपदं तत् क्रियैवेति गम्यते । स्थानिन इति । शब्दा स्तिष्ठन्त्यस्मिन्निति स्थानम् । तदस्यास्तीति स्थानी। एतदुक्तं भवति यस्यार्थः प्रतीयते नतु प्रयोगोऽस्ति स स्थानोत्युच्यत इति । एधेभ्यो व्रजतीति । आपूर्वी हरतिरत्र स्थानी। तत्कर्म वेधाः । एधानाहत्तुं व्रजतीत्यर्थः । ननु चात्र तादीमस्ति । अतस्तादर्थ इत्येवं सिद्धा चतुर्थी। तत् किमर्थमिदं वचनम् ? नियमार्थम् । स्थानिनो- ऽप्रयुज्यमानस्यैव कर्मणि यथा स्यात् । प्रयुज्यमानस्य मा भूत्। भक्षिरत्र स्थानीति । प्रविश ग्रहं पिण्डी भक्षयति गम्यमानत्वात् । प्रविश तर्पण- मित्यत्रापि पिवतिः स्थानी (A)। नतु क्रियार्थीपपद इति । तुमुवादि- विशिष्ट प्रत्ययान्तो हि क्रियापपदो भवति । अयन्तु लोड़न्तः । लोट् क्रियार्थोपपदे विधीयत इति न भवति भतिरत्र क्रियार्थीपपदः । १५। तुमर्थाच्च भाववचनात् । तुमुना समानार्थ इति वृत्ती गम्यमानत्वात् ममानशब्दो न प्रयुक्तः । तुमर्थभाववचनप्रत्ययान्तादिति । तुमयों भाववचनप्रत्ययोऽन्तो यस्य तथोक्तः । भाववचनाश्चेति (३।३।११) वक्ष्यति । तस्येदं ग्रहणमिति । स एव हि स । (A) प्रविश जलम् । तपंगां पिवेति वाक्यम् । करीति: स्थानोति च कंचित् पुस्तके पाठः । प्रविश जलं तपंणं कुर्षिति वाक्यम् ।

·४.८ न्यासः । तुमथों भाववचन: सम्भवति । नान्यः । . पाकाय व्रजतीति । यद्यप्यत्र तादयं गम्यते तथापि चतुर्थी न भवति। तस्मिन्नेव तादर्थे विहिते न भावप्रत्ययेन तस्योक्तत्वात् । यथा पाचको व्रजतीत्यत्र न भवति । तेन चतुर्थी विधानार्थमिदमारब्धम् । अथवा भाववचनादेव यथा स्यादिह मा भूत पाचको व्रजतीति नियमार्थमेतत् । पाकस्त्यागो राग इति भावे घञ् । ननु च क्रियार्थीपपदग्रहणमनुवतियते। तदर्थादिभक्तविपरिणामं कत्वं वमभिसम्बन्धः करिष्यते क्रियार्थोपपदाद्भाववचनादिति । पदो भाववचनः स तुमर्थ एवेति किं तुमर्थग्रहणेन ? नैतदस्ति। नहि क्रियार्थोपपदग्रहणं भाववचनस्य विशेषणं सम्भवति । किं तर्हि ? धातोरव । तस्मात् तुमर्थग्रहणं कर्तव्यमेव । कर्तव्यमेव । कारको व्रजतीति । तुमुन्ण्वुलाविति (३।३।१०) गवुन् । भवत्ययं तुमों नतु भाववचनः । किं तर्हि ? कर्तृवचनः । तेन तदन्तान भवति । यस्तु क्रियाओंप- । १६ । नमःखम्तिस्वाहाम्वधालंवषडयोगाच्च । अलमिति पर्याप्तार्थस्य ग्रहणमिति । तस्मै प्रभवति सन्तापादिभ्य ५।१।१०) इत्यलंशब्दसमानार्थेन प्रभवतिशब्देन योगे चतुर्थी निद्देशालिङ्गात् । ननु चास्मा- लिङ्गादर्थस्येदं ग्रहणं नतु शब्दस्येत्येषोऽर्थः प्रतीयते । न तु पर्याप्तास्येत्येषोऽर्थः । तथाच भूषणप्रतिषेधयोरपि ग्रहणं स्यात् ! एवञ्च कन्यामलंकुरुते । अलं बाले रोदनेनेत्यादावपि चतुर्थी स्यात् । नैष दोषः। सामर्थ्यात् पर्याप्तपर्थस्यैव ग्रहणं भविष्यति। कथम् ? कन्यामलंकुरुत इत्यत्रोपपदविभक्तेः कारकविभक्ति- बलीयसीति (प,१०३) कर्मणि द्वितीयेति (२।३।२) द्वितीययैव भवितव्यम् । अलं बाले रोदनेनेत्यत्राप्यतएव हेतोः करणे हतीययैव अत्र हि रोदनं करणभावमापत्रमेव प्रतिषेधेन सम्बध्यत इति सामर्थ्यात् पर्याप्तपर्थस्य ग्रहणं सम्पद्यते । चकारः पुनरस्यैव समुच्चयार्थ इति । यदेतनमः प्रभृतियोगे चतुर्थी- विधानं तत्समुच्चयार्थश्वकारः । तेन पुनर्विधानाच्चतुर्थी (२।३।०३) चा शिष्यायुष्थे- त्यादिनाशीर्विवक्षायां पक्षे या षष्ठी विधीयते तामपि बाधित्वा चतुर्थेव भवति । यद्येवं कारक विभक्तिमपि बाधिवा कन्यामलंकुरुत इत्यादी ·(२३)। ४०८ चतुर्थेयव स्यात् । ततश्च यदुक्तं सामर्थ्यात् पर्याप्तार्थस्यैव ग्रहणं भविष्यतीति तबोपपद्यते। नैष दोषः । कारकविभक्तोर्बलीयस्त्वात् पुनर्विधानस्य चान्यत्र चरितार्थत्वात् । अथवा वक्ष्यमाणा विभाषा सिंहावलोकितन्यायेनेहाप्युप- तिष्ठते । तेन कन्यामलंकुरुत इत्यादौ चतुर्थी न भवति । १७। मन्यकर्मण्यनादरे विभाषाऽप्राणिषु । अनादरस्तिरस्कार इति। अत्रैवानादरशब्दस्य रूढ़त्वात् । तिरस्कार: परिभवो ऽवज्ञानमित्यर्थः । न त्वा तणाय मन्य इति । णादपि निकृष्टतर त्वामहं मन्य इत्यर्थः । विकरणनिर्देशः किमर्थ इति। मनिकर्मणीति कस्माबोक्तम् । एवं हि लघु सूत्रं भवतीति । मन ज्ञान इत्यस्य देवादि. कस्य ग्रहणं यथा स्यात् । मनु बोधन इत्यस्य तानादिकस्य ग्रहणं मा भूदित्येवमर्थो विकरणनिर्देश इति दर्शयितुमाह न त्वां टणं मन्व इति । अश्मानं दृषदं मन्य इत्यादी यथाव्यवस्थितस्य वस्तुनः स्वरूपमाविष्क्रियत इत्यत्रानादरो न गम्यते । यदेतदप्राणि विति तदनावादिष्विति वक्तव्यमिति । अप्राणिग्रहणमपनीयानावादिग्रहणं कर्त्तव्यमित्यर्थः । यथान्यासे हि न वा नावम्मन्य इत्यत्र चतुर्थी स्यात् । न त्वा शुने मन्य इत्यत्र चतुर्थी न स्या- दित्यभिप्रायः । १८। कर्त्तकरणायोस्तृतीया । तृतीयाविधाने प्रक्लत्यादिभ्य उपसंख्यानमिति । किं पुन: कारणं न सिद्यति ? कर्तृकरणयोरभावात् । तयोस्त्वभाव: प्रकृत्याभिरूप इत्यादी क्रियाया अविद्यमानत्वादित्यभिप्रायः । प्रातिपदिकेनात्र सम्बन्धमा प्रतीयते । नतु काचन क्रिया । नच तया विना कर्तृकरण सम्भवतः । तयो: क्रियापक्षत्वात् । ततश्च मम्बन्धलक्षणा षष्ठी स्यात् । प्रकृतेरभिरूपः । प्रायस्य याजिकः । गोत्रस्य गार्ग्य इति । समेन धावति विषमेण धावतीति । यद्यप्यत्र क्रियाप्यस्ति तथापि नात्र समविषमशब्दी करणत्वेन विवक्षिती। किन्तहि ? कर्मत्वेन । ततश्च द्वितीया स्यात् । द्विद्रोणन धान्यं क्रोणाती- त्यादावपि विद्रोणादीनां कर्मवेन विवक्षितत्वाद दितीयैव स्यात् । विद्रोणेन ५२ ·४१० न्यासः। धान्यं क्रोणातीति दो ही द्रोणौ कृत्वा धान्यं क्रीणातीत्येषोऽर्थों विवक्षितः । पञ्चकेन पशून कोणातीति । पञ्च परिमाणमस्य पशुसङ्घस्य पञ्चकः संघः । पञ्चकं संघ कत्वा पशून् कोणातीत्यर्थः । एवं साहस्रेणावान् क्रोणातौति साहस्त्रं संघं कृत्वा । सहस्र सहस्रं सत्वेत्यर्थः। उपसंख्यानशब्दस्य प्रतिपादनमर्थः । तत्रेदं प्रतिपादनम् । प्रतीयमानापि क्रिया कारकाणां निमित्तं भवत्येव । इह च प्रकल्याभिरूप इत्यत्र करोत्यर्थः प्रतीयते । प्रकत्या कृतोऽभिरूप इति । एवं प्रायेण याचिकः प्रायेण वैयाकरण इत्यत्रापि करोत्यर्थों भवत्यर्थी वा गम्यते। गार्योऽस्मि गोत्रेणेत्यत्रापि ज्ञाने भवने वा गम्यमाने गोत्रस्य करणत्वं प्रतीयते । समन धावतीत्यादौ समेन विषमेण वा पथा करणेनेति गम्यते । विद्रोणेनेत्यत्रापि टतीया न कर्मत्वं बोधयति । किं तर्हि ? करणत्वम् । अत्र हि विद्रोणाद्यथं हिरण्यादिक मूल्यभूतं तादाद् विद्रोणादिशब्देनोक्तम्। तस्यापि करणत्वमस्त्येवेति करण इत्येवं सर्वत्र वतीया सिद्धयति । १६। सहयुक्तऽप्रधाने । क्रियागुगाद्रव्यसम्बन्ध हि सति सहयोगो भवति । अतः पुत्रेण सहागत इत्यादीनि क्रियादिसम्बन्ध यथाक्रममुदाहरणानि हत्तिकृतोपन्य- स्तानि ।, सर्वत्र च पुत्रस्थानाप्राधान्यमिति ततस्तृतीया भवति। ननु चोभयोरपि पितापुत्रयोः क्रियादिसम्बन्धः प्रतीयते । तत् कुतः पुत्रस्या- प्राधान्यमितरस्य प्रधानभाव इत्याह पितरवेत्यादि । यद्युभयगतः क्रियादि प्रतीयते तथाप्युपातशब्दव्यापारापेक्षया प्रधानाप्रधानव्यवस्था । शम्देन यस्य क्रियादिसम्बन्धः प्रत्याय्यते तत् प्रधानमितरदप्रधानमिति । इह तु पितुरेव क्रियादिसम्बन्धः प्रत्याय्यते शब्देन । नतु पुत्रस्य। कुत एतत् ? शब्दशक्तिखाभाव्यात्। तथाविधा हि शब्दशक्तियतः पितुरेवात्र क्रियादिसम्बन्ध शक्नोति प्रतिपादयितुम् । न पुत्रस्येति । एवञ्चागत इत्यादा वेकवचनमुपपद्यते । अन्यथा हि हित्वाविवचनं स्याद पितापुचावागताविति । पुत्रस्य तु प्रतीयमानत्वादप्राधान्य मिति । अर्थात् स सम्बन्धः यथा ·( २।३)। ४११ पुनरर्थ: सहाथैयोगः । स च भेदाधिष्ठानत्वात् पुत्रस्य क्रियादिसम्बन्धमतरण न सम्भवतीति सम्बन्धस्य नान्तरीयकत्वात् पुत्रस्यापि क्रियादिसम्बन्ध प्रत्याययति । सहार्थेन योगे तृतीयाविधानादिति। कुतः पुनरेतदवगतं सहार्थेन योगे तृतीयाविधानमिति ? युक्तग्रहणात् । सस्य चैतदेव प्रयोजनम् । सहार्थेन योगे टतीया यथा स्यात्। नान्यत् । शिष्येण सहोपाध्यायस्य गौरिति । अत्र द्रव्यसम्बन्धः षष्ठरवोपाध्यायस्योच्यत इत्यस्य प्राधान्यम् । तनासत्यप्रधानग्रहणे प्रधानेऽपुरपाध्याये स्यात् । ननु च परत्वात् षष्ठी भविथति । न भविष्यति । अशेषत्वात् । सति त्वप्रधानग्रहण शेषोऽयं सम्पद्यत इति षष्ठी। २०। येनाङ्गविकारः । अयमङ्गशब्दोऽवयवे प्रसिद्धः । स यदि तत्रैव वर्तमान इह गृह्यते तदा- वेव स्यात् । अक्षि काणमस्येति । अत्र वदा: शरीरावयवस्य विकार: काणेन गुणेन द्योत्यत इति । इह तु न स्यादक्षणा काण इति। नयनावय- वस्याक्षणो विकारो लक्ष्यते । किन्तहि ? अङ्गिनः समुदायस्येत्यत आह अङ्गशब्दो- ऽत्रेत्यादि। अङ्गमस्यास्तीत्यङ्गः । अर्श (५।२।१२७) आदित्वादच्प्रत्ययान्तो. ऽङ्गशब्द उपात इति दर्शयति । अङ्गिनोऽङ्गापिक्षत्वात् । यदपेक्षयाऽङ्गिनो- ऽङ्गित्व तदेव येनत्यनेन निर्दिश्यत इति दर्शयितु माह येनेत्यादि । विकृतेनेति सामर्थ्यालब्धमथं दर्शयति । नद्यविकृतनाङ्गिनोऽङ्गेन विकारी लक्ष्यते। लक्ष्यत इति । द्योत्यत इत्यर्थः । अक्षणा काण इति । अत्राक्षणावयवेन विकतनाङ्गिनो देवदत्तस्य विकागे लक्ष्यत इति ततस्तृतीया विभक्तिर्भवति । कथं पुनरवयवेन विकृतेन समुदायस्तथा व्यपदिश्यत इत्याह अवयवधर्मो- त्यादि। यथाढयमिदं नगरमित्यवयवधर्मेणाढावेनात्र समुदायो व्यपदिश्यते तथेहाप्यवयवेन विकृतेन समुदायो व्यपदिशत इति। कथं पुनरत्रा- विशब्दस्य प्रयोगः क्रियते ? यावता विनापि तेन काणत्वं गुणः समुदायस्थ प्रतीयत एव । सत्यमेतत् । लौकिके शब्दप्रयोगे गुरुलाघवं प्रत्यनादरात् । यस्तु तदाद्रियते सोऽक्षिशब्दं न प्रयुक्त एव । अक्षि काणमस्येति । अनासत्यङ्ग'- ·४१२ न्यासः । ग्रहणे काणशब्दात् हतीया स्यात् । लक्ष्यते हि काणत्वन गुणेनाक्षणो विकारः समुदायस्यावयवस्य । २१। इत्यम्भूतलक्षणे । कञ्चित् प्रकारमित्यनेन इमित्यस्यार्थमाचष्टे । तथाहि प्रकारवचन इदमस्थमुरिति (५।३।२ ४) थमुप्रत्यये विहित इत्थमित्येतद्रूपं भवति । सामान्यस्य भेदको विशेषः प्रकार उच्यते । आपन्न इत्यनेन भूतशब्दस्यार्थमाचष्टे । तथाहि भू प्राप्तावात्मनेपदीत्यस्य चौरादिकस्याधुषाद्देति (ग,२०२) यदा णिज् नास्ति तदा क्तप्रत्यये भूत इति रूपं भवति । तस्येतीत्यम्भूतस्य । लक्षणमिति । लक्ष्यते चिहातेऽनेनेति लक्षणं चिह्नम् । अपि भवान् कमण्डलुना छात्र- मद्राक्षीदिति । अत्र मनुष्यत्व सामान्यम् । तस्य च्छात्रत्व प्रकारः । तं प्राप्तस्य च्छात्रस्य कमण्डलुर्लक्षणम् । छात्रेणोपाध्यायमिति। मनुष्यत्व सामान्यम् । तस्योपाध्यायत्व प्रकारः । तं प्राप्तस्योपाध्यायस्य लक्षणं छात्रः । शिखया परिव्राजकमिति । मनुष्यत्व सामान्यम्। परिव्राजकत्व तं प्राप्तस्य परिव्राजकस्य लक्षणं शिखा । लक्षणस्य समासे ऽन्तर्भूतत्वादिति । एकार्थीभावाद बहुव्रीह्यर्थेन लक्षणार्थस्या पृथग्भावा- दित्यर्थः । बहुव्रीहावेव वाच्यत्व नान्तर्भावो लक्षणस्येति गतार्थत्वात् टतीया न भवति । इत्यम्भूतलक्षण इति किं ? वृक्षं परि विद्योतते विद्युत् । नात्र विद्योतनत्वप्राप्तस्य कस्यचिद् वृक्षण लक्षणम् । किं तर्हि ? विद्योतनस्यैव । २३। संज्ञोऽन्यतरस्यां कर्मणि मात्रा संजानीत इति । शाजनोर्जा (३१७८) इति जादेश: । ई ह. ल्यघोरितीत्वम् (६।४।१३)। संप्रतिभ्यामनाध्यान (१।३।४६) इत्यात्मनेपदम् । प्राध्याने त्वधौगर्थदयेशां ( २।३।५२) कर्मणीति परत्वात् षष्ठी भवति । मातुः सञ्जानातीति। कृत्प्रयोगे चानाध्यानेऽपि कर्तृकर्मणोः (२।३।६५) कृतीति परत्वात् षष्ठेरव भवति । मातुः संज्ञातेति । २३ । हैती हेतुर्दिविधः शास्त्रीयो लौकिकश्च । तत्र शास्त्रीयस्तत्प्रयोजको (१।४।५५) प्रकारः।

·४१३ (२३)। हेतुः । लौकिकः फलसाधनयोग्य: पदार्थः । तत्र शास्त्रीये हेतौ कर्तृकरणयो- (२।३।१८) स्तृतीयेत्येवं सिद्धा रतीया। तस्माल्लौकिकस्य हेतोरिदं ग्रहणमित्यत आह फलसाधनयोग्य इत्यादि । अनिष्यादयवपि फलं तत्साधनयोग्य: पदार्थों लोक हेतुरितुच्यत इति योग्यग्रहणम् । धनेन कुलमित्यादौ कुलादीन्य कुर्वन्तापि धनादीनि तत्करणयोग्यतया लोके हेतुव्यपदेशमासादयन्तीति तेभ्यस्ततीया । इह यूपाय दार्विति सदपि दारुणो हेतुत्व न विवक्षितम् । किं तर्हि ? कारणस्यान्यथात्वम् । तेन तादर्थे। चतुर्थी भवति । । २४। अकर्त्तय॒णे पञ्चमी। शतेन बन्धित इति । बन्धेर्यन्तस्य निष्ठायामेतद्रूपम् । शतमृगाच भवतीति । उत्तमणीय देयत्वात् । प्रयोजकत्वात् कर्तृसंजेति । तत् प्रयोजको हेतुथति (१।४।५५) चकारात् कर्तृसंज्ञाविधानात् । ननु लौकिको हेतुः पूर्वसूत्रे गृहीतः । स चेहानुवर्तत इति तत एव पञ्चमी विधीयते । चात्र लोकिको हेतुः । किं तर्हि ? पारिभाषिक इति प्राप्ताभावादकतरीति प्रतिषेधोऽनर्थकः । नैतदस्ति । तत्र हि शास्त्रीये हेतौ हतीया सिवेति लौकिकस्य हेतोर्ग्रहणम् । इह तु पञ्चमी विधीयते । न चावासी शास्त्रीये हेती केनचित् सिध्यति । हावपोह हेतू गृह्येत । अथवा शास्त्रीयस्यापि हतोलौकिकं हेतुत्वमविरुद्धमेव । यो हि बन्धने प्रयुङ्तो स तत्साधनयोग्यो भवत्येवेति । धनं द्रव्यम् । भवति । २५ । विभाषा गुणेऽस्त्रियाम् । धनेन कुलमिति । न गुणः । द्रव्याश्रितो हि गुणो न ट्रव्यमेव । गुणशब्देन चात्र सम्बन्धिमात्र परार्थरूपापत्रमुच्यते । तेनाग्निरत्र धूमादित्याद्यपि सिहं भवति । ननु चास्त्रियामित्युच्यते । तेन नास्तीह घटोऽनुपलब्धेरित्यादि न सिद्धयति । नैतदस्ति । विभाषा गुण इति योगविभागः कर्तव्यः । तन यनेष्यते तत्र योगविभागादिष्टसिद्धि- रिति स्त्रियामपि भवत्येव ।

·४१४ न्यासः । २६ । षष्ठी हेतुप्रयोगे । प्रयोगस्य शब्दधम्मत्वाद् हेतुरित्यनेन हेतुशब्द एव विज्ञायत इत्यत आह हेतुशब्दप्रयोग इति । एवञ्च हेतुशब्दस्य स्वरूपग्रहण सति तत्पर्य्यायाणां निमित्तकारणादीनां प्रयोगे षष्ठी न भवतीति किमर्थं पुनरिदमुच्यत ? यावता शेषविवक्षयैवात्राध्ययमादिभ्यः षष्ठी भविष्यति। तत्तामानाधिक- रण्याच्च हेतुशब्दादपि। एवं तर्हि सैव शेष विवक्षा ऽस्मिन् विषये वचनेना. ख्यायते मन्दधियामनुग्रहाय । २७ । सर्वनाम्नस्तृतीया । निमित्तकारणहेतुषु सर्वासां विभक्तीनां प्रायदर्शनमिति । एतच्चकार- स्यामुक्तसमुच्चयार्थत्वात् लभ्यत इति वेदितव्यम् । यद्यर्थग्रहणमेतत् कस्मात् पायोपादानं कतमित्याह पायोपादानमित्यादि। असति पर्यायग्रहण एतत् स्वरूपग्रहणमिति कस्यचिद् भ्रान्तिः स्यात् । अतस्तानिराकत्तुं पर्यायग्रहणम्। स २८। अपादाने पञ्चमी। वृकेभ्यो विभेतीति । भीत्रार्थानां (१।४।२५) भयहेतुरित्यपादानत्वम् । अध्ययनात् पराजयत इत्यत्र पराजेरसोढ़ (१।४।२७) इत्यपादानत्वम् । विपराभ्याच्ने (१।३।१८) रित्यात्मनेपदम् । पञ्चमी विधान इत्यादि। यदेतत् पञ्चमीविधानमत्र ल्यब्लोपे कम्मणि पञ्चमी स्यादित्युपसंख्यानं व्याख्यानं कर्तव्यमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम् । इह पूर्वसूत्राच्चकारोऽनुवर्तते । चानुक्तासमुच्चयार्थः । तेन ल्यब्लोपे कर्मणि पञ्चमी भविथति। अधिकरणे चोपसंख्यानमित्यादि । अत्राप्यु पसंख्यानशब्दस्य प्रतिपादनमर्थः । प्रतिपादनन्तु पूर्ववञ्चकारानुक्तसमुच्चयार्थत्वमाश्रित्य कर्तव्यम् । प्रश्नाख्यानयोश्चेत्यादि। वक्त- व्येति व्याख्यातव्येत्यर्थः । व्याख्यानन्तु तामेव चकारानुवृत्तिमाश्रित्य कर्तव्यम् । अथवानापादान इत्येवं सिद्धा पञ्चमी। तथाहि कुतो भवानित्यत्रागच्छ- तौति प्रतीयते। पाटलिपुत्रादिलवाप्यगच्छामीति । प्रतः स्फुटमेवापादान- - ·(२३) ४१५ त्वम्। यतश्चाध्वकालत्यादि। यतः प्रभृत्यध्वनः कालस्य निर्माण (B) मियत्तापरिच्छेदस्तत्र पञ्चमी वक्तव्या। एतदुक्तं भवति । अध्वनि काले च निर्मीयमाणे यदवधिभूतत्वेन विवक्ष्यते तत्र पञ्चमी वक्तव्या व्याख्येया। व्याख्यानन्तु पूर्ववच्चकारानुवृत्तिमाश्रित्य कर्त्तव्यम् । अथवाध्वनि निर्मीयमाणे ऽपादान इत्येवं सिद्धा पञ्चमी। तथाहि गवीधुमतः साझाश्यं चत्वारि योजनानीत्यत्र निःमृत्येति क्रिया गम्यते । अतो युक्तमेवापादानत्वम् । कात्तिक्या आग्रहायणी मास इत्यत्रापि परणेति शब्दो गम्यते। तत्रोत्तर- सूत्रेण दिग्योगलक्षणा पञ्चमी भविष्यति । तदयुक्तात् काल इत्यादी तदित्यनेन पञ्चमी सम्बध्यते । पञ्चमीयुक्तात् परो यः कालस्तत्र सप्तमी वक्तव्या व्याख्येया। व्याख्यानन्तु कार्तिक्या आग्रहायणी मास इत्यत्र यस्य च भावेन भावलक्षणमित्यनेन (२।३।३७) सप्तमी सिद्धा। कार्तिक्याः परो यो मासस्तत्सत्तया ऽग्रहायण्या भावो लक्ष्यते । अध्वनः प्रथमेत्यादि। तद्- युक्तादिति वर्तते । तत्र यदा साङ्गाश्यस्य योजनादभेदो विवक्ष्यते तदा प्रथमा । गवीधुमतः साङ्काश्यं चत्वारि योजनानीति । भेदविवक्षायान्तु यस्य च भावन भावलक्षणमिति (२।३।७३) सप्तमी । तथाहि गवीधुमतः सांकाश्यं चतुर्ष योजनेषु गतेषु सत्सु भवतीत्येषोऽर्थः प्रतीयते । तत्र योजनस्य सम्बन्धि गमनं साताश्यभावस्य लक्षणम् भवति । २८ । अन्यारादितरदिकशब्दात्तरपदाजाहियुक्त । अन्य इत्यधंग्रहणमिति । अर्थदारक एव हि शब्दस्य शब्दान्तरण योगो भवति। तस्मादर्थस्येदं ग्रहणं विज्ञायते । तेनेत्यादिना ऽर्थग्रहणस्य फलं दर्शयति । अथान्यो देवदत्ताद् यजदत्त इति यज्ञदत्तशब्दादपि पञ्चमी कस्मात्र भवति ? देवदत्तादुत्य व्रया पञ्चम्योभयगतस्याप्यन्यत्वस्य प्रति- पादितत्वात् तहिशिष्टमन्यत्वमेकत एवोत्याद्यमानया पञ्चम्या शक्यं प्रतिपाद- यितुमिति द्वितीयसम्बन्धिनः पञ्चमी न भवति । इतर इति निर्दिश्यमानस्य प्रतियोगी पदार्थ उच्यत इति । यथा कचित् प्रकरणे ही प्रकृती देवदत्तो (B) निमानमिति वनौयपुस्तकेषु पाठः ।

·४१६ न्यासः । इति । ऽन्यश्च कश्चित् । तत्रैकस्तावनिर्दिश्यते देवदत्तः शूर इति । तस्य निर्दिश्य- मानस्य योऽसौ द्वितीयः सम्बन्धी प्रतियोगी स इतरशब्देनोच्यते यथेतरः कातर इति । शब्दग्रहणमित्यादि । शब्दग्रहणे सति दिशि दृष्टः शब्दो दिक्शब्द इत्येषोऽर्थी लभ्यते । तेन योऽपि संप्रति दिकशब्दो देशे काले च वर्तते सोऽपि दिशि दृष्ट इति तदयोग पञ्चमी भवति । तत्र देशतिना योगे पञ्चमी पूर्वी ग्रामात् पर्वत इति । कालत्तिनापि पूर्वी ग्रीभाइसन्त इतरथा हि दिग्दत्तिनैव योगे स्यादिति । तत्रैव दिक्छब्दस्य मुख्यत्वात् । प्राग ग्रामादिति । प्रपूर्वादचते ऋत्विगादिसूत्रेण (३।२।५८) किन्प्रत्ययः । तदन्ताद् यदा दिक्छब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यो दिग्- देशकाल (५।२।२७) इत्यादिना विहितस्यास्तातरञ्चे (५।२।३०) लुगिति लुग् लुकि कृते तदेदमुदाहरणम् । दक्षिणा ग्रामादुत्तरा ग्रामाद । दक्षिणाहि ग्रामादुतगहि ग्रोमादिति। दक्षिणादाच् ( ५।२।३६ ) । (५।२।३७)। उत्तराच्चे (५।२।३८) त्याजाही प्रत्ययो । ३०। षष्ठयतसर्थप्रत्ययेन अतसर्थाः प्रत्यया दिवशब्देभ्यः स्वार्थएव भवन्तीति तदन्तस्य दिक्- छब्दत्वात् पूर्वेण पञ्चम्यां प्राप्तायां वचनमिदम् । पुरो ग्रामस्येति । पूर्वाधरावर- णामसि (५।२।३८) पुरधवश्चैषामित्यादिनाऽसित्ययः । पूर्वशब्दस्य पुरादेशश्च । पुरस्तादित्यत्रापि दिक्शब्दभ्यः (५।२।२७) सप्तमीत्यादिनाऽस्तातिप्रत्ययः । अस्ताति चेति पुरादेशः (५।२।४०)। उपरि ग्रामस्य । उपरिष्टाद ग्रामस्येति । उपर्युपरिष्टा (५।२।३१ दित्यूई शब्दस्योप इत्यादेशो रिलरिष्टातिली च आहि च दूर प्रत्ययो भवतः । ३१। एनपा हितौया । पूर्वेण षष्ठयां प्राप्तायां वचनमिदमिति । एनपोऽतसर्थत्वात् । तदर्थो योगविभागः कर्त्तव्य इति । एनपेति पृथगयोगः कर्तव्य एनपायोगे षष्ठी यथा स्यात् । अन्यथा हि द्वितीययासौ बाध्येत। ततो द्वितीयेति द्वितीयो योगः । अत्र चैनपति वर्तते ·४१७ (२३) ३२ । पृथग्विनानानाभिस्तृतीयाऽन्यतरस्याम् । पञ्चमीग्रहणमनुवर्तत इति । स्वरितत्वात् । इमे सर्वे पृथगादयो- ऽसहायेऽर्थे वर्तन्ते । भेदेनोपादानन्तु पर्यायान्तरनिवृत्त्यर्थम्। इह टतीया- पञ्चम्यौ मा भूताम् । हिरुग् देवदत्तस्य । विष्वग् देवदत्तस्येति । तत्रासत्यां पञ्चमीग्रहणानुवृत्ती यथा हिरूगित्यादिना पर्यायान्तरेण योग षष्ठी भवति तथा पृथगादिभियोग पक्षे षष्ठी स्यान्न पञ्चमी । तस्मात् पञ्चमीग्रहणमनुवर्त- नीयम् । यद्येवमनुवृत्तेरेव पक्षे भविथति। तत् किमर्थमन्यतरस्यांग्रहगम् ? सत्यम् । तत् कृतञ्च तस्या एवानुवृत्तेः सूचनार्थमुत्तरार्थञ्च । ३३॥ करणे च स्तोकाल्पकृच्छकतिपयस्यासत्त्ववचनस्य यदा तु धर्ममावमित्यादि। यद्योगाद् द्रव्यं स्तोकादिव्यपदेशमासा- दयति ते गुणा धम्मंशब्देनोच्यन्ते । तन्मात्रं स्तोकादिभिः शब्दरभिधीयमानं करणत्वेन यदा विवक्ष्यते नतु द्रव्यं तदा स्तोकादिशब्दानामसत्त्ववचनता । यदा तु सोऽयमित्यभेदात् तहति द्रव्ये वर्तन्ते तदा तेषां सत्त्ववचनता भवति । क्रियाविशेषणे मा भूदिति । क्रियायाः माध्यत्वात् कर्मत्वम् । तविशेषण- मपि कर्म भवति। तच्चासत्त्वं भवति । क्रियेव हि तावद् द्रव्यं न भवति । कुतः पुनस्त विशेषणं द्रव्य भविष्यति ? एकार्थत्वेऽपि स्तोकादीनां भेदेनो- पादानं पर्यायान्तरनिवृत्त्यर्थम् । इह मा भूत् । मात्रया मुक्त इति । ३४ । दूरान्तिकाः षष्ठयन्यतरस्याम् । विकल्पेन पञ्चम्यां विहितायां पक्षे शेषत्वादेव यद्यपि षष्ठी सिवाति तथापि यदिह षष्ठीग्रहणं कृतं तच्चतुर्थी (२।३।७३) चाशियेत्यादिना ऽशिषि या चतुर्थी विधीयते तामपि बाधित्वा षष्ठेयव यथा स्यादित्येवमर्थम् । दूर हितं ग्रामस्य । अन्तिकं हितं ग्रामस्येति । ननु चान्यतरस्यांग्रहगो प्रक्कते पुनरन्यतरस्यांग्रहणं किमर्थ मित्याह अन्यतरस्यांग्रहणमित्यादि। यदीहान्य- तरस्यांग्रहणं न क्रियेत तदा पक्षे तृतीया स्यात् । तस्या एवानन्तरसूत्रे श्रुतत्वात् । पुनरन्यतरस्यांग्रहणं क्रियमाणं पञ्चमौविधानाथं विज्ञायते । ५३ ·४१८ न्यासः। प्रयोजनान्तराभावात् । तथाहि तृतीयाविकल्पार्थं तावदेतब भवति । हतीयाविकल्यो हि पूर्वकेणान्य तरस्यांग्रहणेन सिध्यति । न चान्या काचिदि- भक्तिः प्रकता। किन्तर्हि ? पञ्चमी। तस्मात् पञ्चमौविकल्पार्थमेतद् विज्ञायते । ३५। दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च । पञ्चमी चेति । तदनुत्तिसामर्थात् हतीयापि समुच्चीयत इति चकारण । यथायथमिति । यथाखं यो यस्यात्मीयो विषयस्तत्वासी भवति । न विभक्त्यन्तरमित्यर्थः । ३६ । सप्तम्यधिकरणे च । दूरान्तिकार्थेभ्यश्चतस्रो विभक्तयो भवन्तीति । पूर्वसूत्रेण द्वितीयादयस्तिस्रः । अनेन सप्तमी। सप्तमौविधाने तस्येन्विषयस्येत्यादि। इन्विषयो यः त स्तदीये कर्मणि सप्तमी विधेया। कश्चेन्विषयः क्त: ? य स्तदन्तस्तेनैव सह प्रयुज्यत इत्यर्थः । अनन्यत्रभावार्थत्वादत्र विषयशब्दस्य । अधीती व्याकरण इति । अधीतं व्याकरणमनेनेति । श्राइमनेन (५।२।८५) भुक्तमित्यतोऽनेनेत्य- नुवर्तमाने पूर्वादिनिरित्यत (५।२।८६) इनिरित्यनुवर्तमाने चेष्टादिभ्यश्चेतौनि (५।२।८८) प्रत्ययः । अत्र यद्यपि कर्मण्येव तो विहितस्तथापि तद्धित उत्पमे ऽधीतव्याकरणयोरभिसम्बन्धो निवर्तते । अस्ति च धात्वर्थस्य व्याकरणेन सम्बन्ध इति कर्मैव व्याकरणं भवतीत्यतो द्वितीया स्याद् यथा कृतपूर्वी कटमिति । तस्मात् सप्तम्या उपसंख्यानं प्रतिपादनं कर्तव्यमित्यर्थः । तत्रेदं प्रतिपादनम्। योऽसावधीती का तस्य व्याकरणं विषयत्वेन विवक्ष्यते । तस्मादधिकरण इत्येवं सिद्धा सप्तमी। साध्वसाधुप्रयोग इत्यादि । अनार्थमिह साधुशब्दस्य ग्रहणम् । अर्चायां हि साधुनिपुणाभ्या मर्चाया- मित्यनेनैव (२।३।४३) सिद्धा सप्तमी। साधुर्देवदत्तो मातरीत्यादि । अत्राप्य- धिकरण एव सप्तमी। तथावत्र मास्थासु क्रियासु माशब्दो वर्तते । पिटस्थासु क्रियासु पिटशब्दः । तासाञ्च क्रियाणां साध्वसाधुतां प्रति विषय- भावोऽस्तीति वैषयिकाधिकरण एव सप्तमी। वक्ताव्यशब्दस्तु व्याख्येय इत्यर्थे वर्तते । एवमुत्सरत्रापि । कारकाणाचेत्यादि । भावप्रधानोऽत्र कारकशब्दः । ।

·(२३)। ४१८ क्रियां प्रति येषां कारकत्व साधनत्व न्याय्यं ते कारकार्हा स्तेषां कारकाईले सप्तमी वक्तव्या। ऋहेष्पित्यादि । ऋद्धा हि भुजिक्रियां प्रति साधनभाव- मईन्ति । तेषामेव चेह कारकत्व विवक्षितम्। एतदनुसारेण कारका- होणाञ्चाकारकत्व इत्येवमादेरौँ वेदितव्यः । अत्रापि सर्वत्र यस्य च भावन (२।३।३७) भावलक्षणमित्यनेनैव सिद्धा सप्तमी। तथाहि ऋडादिसम्बन्धिना भुजिक्रियादिलक्षणेनात्र भावेन दरिद्रादिसम्बन्ध्यासनादिभावो लक्ष्यते । चर्मणि दीपिन हन्तीत्यत्र हीपिहननस्य निमिसं चर्म। तस्य दीपिना कर्मणा सह संयोगः । अत्रापि चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् सिहा सप्तमी ननु च दूरान्तिकार्थानुकर्षणार्थश्वकारः। नार्थस्तदनुकर्षणार्थेन चकारण । सप्तमीति योगविभागादेव दूरान्तिकार्थेभ्यः सप्तमी भविष्यति । अथवोत्तरसूत्रे चकारस्थानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् सप्तमी वैदितव्या । यस्य च भावेन भावलक्षणम् । कीदृशी पुन: क्रिया क्रियान्तरं लक्षयतीत्यत पाइ प्रसिद्धा चेत्यादि । चकारोऽवधारणार्थः । प्रसिद्धैवेत्यर्थः। नहि स्वयमप्रसिद्धं परस्य लक्षण- मुपपद्यते। अथ कथं फलायमानेष्वाम्नेषु गतः पक्केष्वागत इत्यत्र सप्तमी ? नहीह भावः श्रूयते । श्रूयते । यद्यपि न श्रूयते तथापि गम्यते । फलायमानेषु (C) जातष्पित्यर्थः । ३८। षष्ठी चानादरे। अनादरस्तिरस्कारः परिभव इत्यर्थः । विमोचने। शटप्रत्ययः । रुदत इति । रुदिर् अश्रु- ३६। खामोश्वराधिपतिदायादसाक्षिप्रतिभूप्रसूतैश्च । स्वामौखराधिपतीनामेकार्थत्वेऽपि भेदेनोपादानं पर्यायान्तरनिवृत्त्यर्थम् । इइमा भूत्। ग्रामस्य राजेति । षष्ठयामेव प्राप्सायामिति । शेषलक्षणायां षष्ठयां प्राप्तायाम् । (C) फलायमानेष्पित्यत्र कलिकामाष्विति दाक्षिणात्य पुस्तके पाठः ।

·४२० न्यासः । ४० । आयुक्तकुशलान्याञ्चासेवायाम् । आयुक्ताता निपुणता च कटादिकरणविषयैवेति सप्तम्य मिव प्राप्तायां पक्षे षष्ठीविधानार्थं वचनम् । आसेवायामिति किम् ? आयुक्तो गौः शकटे। ईषद युक्त इत्यर्थः । ४१ । यतश्च निर्धारणम् । किमर्थं पुनरिदम् ? यावता निर्धार्यमाणोऽवयवः समुदायान्ततः । तत्र यदा समुदायस्याधिकरणत्व विवक्ष्यते तदा सप्तमी सिद्धैवेति यथा वृक्षे शाखेति । यदा त्ववयवावयविसम्बन्ध स्तदा षष्ठी यथा वृक्षस्य शाखेति । सत्यमेतत् । प्रपञ्चाथं वचनम् । . ४३ । पञ्चमी विभक्त । विभागो विभक्तमिति नपंसके भावे (३।३।११8) क्तः । यस्मिनिर्धारणाश्रय इति । यतो निर्धार्यते स इह निर्धारणाश्रय इति सर्वस्मिन्नेव निर्धारणाश्रये विभागोऽ स्तीति विशेषणोपादानसामर्थ्याद विभाग एव यत्र स निर्धारणाश्रयो विज्ञायते । तेन कृष्णा गवां सम्पन्नक्षीरतमत्यत्र न भवति । तथाहि गोषु निर्धार्यमाण एकदेशो यस्माद् गोत्वेनान्तर्भूतः प्रतीयते तस्मानास्ति विभागः,। यदा तु कृष्णेन गुणेन पृथग्भूतः प्रतीयते तदास्ति विभाग नात्र निर्धारणाश्रयो विभाग एव । इह पुनर्माथुराः पाटलि- पुचकेभ्य आढयतरा इति न केनचित् प्रकारेण माथुराणां पाटलिपुत्केष्वन्त- र्भावः । अपि च विभाग एव । तथाहि न पाटलिपुत्केषु माथुरत्वेन नाप्याढ्यतरत्वेन माथुराणामन्तर्भावः । तस्मादत्र विभाग एवेत्ययमस्य योगस्य विषयः । अन्ये वाहुः । यत्र राशीकृतस्य पृथककरणं स पूर्वस्य योगस्य विषयः । यत्र तु पृथग्भूतस्यैव गुणान्तराविष्करणं सोऽस्य तत्र इयोरप्यवस्थयोविभाग एवेति कृत्वा । अयमपि योगः प्रपञ्चार्थ एव । विभागो हि सम्बन्धात् प्रचुतिः । पाटलिपुत्वकाश्च सम्बन्धात् प्रयवमानानां माथुराणां सम्बन्धे प्रच्युतेरवधिभावमुपयान्तीत्यपादान इत्येवं पञ्चमी सिद्धा । इति ।

·४२१ (२३) ४३। साधुनिपुणाभ्यामर्चायां सप्तम्यप्रतः । अप्रत्यादेरिति वक्तव्यमिति । के पुन: प्रत्यादयः ? येषां लक्षणेत्थभूता- ख्यानेत्यादिना ( ११४।८० ) कर्मप्रवचनीयसंज्ञा विहिता ते प्रतिपर्यनवः प्रत्यादयः। ४४। प्रसितोत्सुकाभ्यां तृतीया च । प्रसितशब्दोऽयं गुणवचनोऽप्यस्ति । प्रकृष्टः मितः प्रसितः । क्रियाशब्दोऽ- प्यस्ति यः षिञ् बन्धन इत्यस्य प्रपूर्वस्य निष्ठायां व्युत्पाद्यते। तवेहोत्- सुकशब्देन क्रियाशब्देन साहचर्यात् क्रियाशब्दो विज्ञायत इत्यत पाह प्रसितः प्रसता इति । य स्तत्र नित्य मेवाबधः स प्रसित शब्देनोच्यत इति । आबद्द इवाबद्धः । यो हि यत्र प्रमक्त: स तत्राबद्ध इव भवति । केशैः प्रसितः केशेषु प्रसित इत्यादि। प्रसितत्वमुत्सुकत्वञ्च केशविषयमिति सप्तम्यधिकरण (१।३।३६) इत्येव सिद्धा सप्तमी। पक्षे हतीयाविधानाथं वचनम् । ४५ । नक्षचे च लुपि। नक्षत्रे च लुपीति । सुव्यत्ययेन पञ्चम्यर्थे सप्तमीविधानम् । अतएवाह लुबन्तावक्षत्रशब्दादित्यादि। पुष्येणेत्यादि। नक्षत्रेण युक्तः (४।२'३) काल इति विहितस्याणो लुबविशेष इति (४।२।४) लुप् । पञ्चालेषु वसतीत्यत्रापि तस्य निवास इति (४।२।६८) विहितस्याणो जनपदे (४।२।८१) लुबिति लुप् । मघासु ग्रह इति । सामीप्येऽधिकरण एव सप्तमी। अत्र नक्षत्रेण युक्तः (४।२।३) काल इत्यस्यार्थस्याविवक्षितत्वादण न भवति । अद्य पुष्य इति । पूर्ववदण। लुप्। अधिकरण इत्यनुवर्तते । न चेहाधिकरणत्व विवक्षित- मिति भावः । ४६ । प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमाने प्रथमा। प्रातिपदिकार्थः सति । यदि जातिस्तदा देवदत्तादौ न स्यात् । अथ मतो भावः सत्ता तदाकाशकुसुमादौ न स्यादित्याह प्रातिपदिकार्थः सत्तेति । यत्रार्थान्तरनिरपेक्षा शब्दस्य प्रवृत्तिः स सर्व: प्रातिपदिकार्थः । सत्ताग्रहणं तूपलक्षणार्थम् । उच्चैनीचैरिति । अत्रोःशब्दस्य स्वार्थ जात्याद्य- ·४२२ न्यासः । ग्राम उच्चैस्ते र्थान्तरनिरपेक्षा हत्तिः । अव च प्रथमायाः प्रयोजनं सपूर्वायाः प्रथमाया (८।१।२६) विभाषेति विकल्पेन तेमयादि विधिर्य्यथा स्यात् । खम् । ग्राम उच्चैस्तव स्खमिति । पदसंज्ञा तु षष्ठयाऽपि स्यादेव । कुमारी वृक्षः कुण्डमिति । ननु चानापि प्रातिपदिकार्थ इत्येवंसिद्धा प्रथमा । लिङ्गमपि प्रातिपदिकार्थ एव भवति। तथाच वक्ष्यति (D) स्त्रियामित्यत्र (४।१३) सिद्धास्त स्त्रियाः प्रातिपदिकविशेषणत्वात् स्वार्थे टाबादय इति । नैतदस्ति । इदमपि हि सत्र वक्ष्यति (E) | अथवा पुनरिदमस्तु । स्त्रियामभिधेया- यामिति। किञ्च स्त्रीत्वं प्रत्येषा गतिः स्यात् । पुनपुंसके तु नियोगतो विभक्तिवाच्थे एव। तथाहि विना विभक्त्या तटशब्दः प्रयुज्यमानः किं पुंस्त्वमाचष्ट उत नपंसकत्वमिति सन्देहः स्यात् । तच यथा राजः पुरुष इत्यत्र प्रातिपदिकार्थेनानुपात्ते स्वखामिकसम्बन्ध तस्य चाभिधाने विभक्त्य- पेक्षया षष्ठी भवति तथा पुनपुंसकयोरपि षष्ठी स्यात् । तस्माल्लिङ्गग्रहणं कर्तव्यम् । द्रोणः । खारी। आढ़कमिति । ननु चात्रापि प्रातिपदिकार्थत्वा- देव सिध्यति प्रथमा। तथाहि द्रोणादयः शब्दाः परिमाणे लौहे दारुमये वा ऽर्थान्तरनिरपेक्षा एव वर्तन्ते। सत्यम्। सिध्यति तदा यदा परिमाण एव वर्तन्ते। यदा तु पुनः परिमेये वर्तन्ते तदा न सिध्यति । तथाहि द्रोणा- दयः शब्दा द्रोणादिकं परिमाणमर्थान्तरं प्रतिनिमित्तमुपादाय बीह्यादौ परिमेये वर्तन्ते कथं पुनस्ते तत्र वर्तन्ते ? सोऽयमित्यभेदसम्बन्धात् । द्रोणपरिमितो व्रीहिट्रीण इति । यद्येवं निमित्तरूपेण निमित्तिनोऽभि- धानादव्यतिरिक्त एव प्रातिपदिकार्थ इति प्रातिपदिकार्थ इत्येव सिद्धा प्रथमा। न सिध्यति। नहि मुख्ये सति गौणस्याश्रयणं युक्तम् । नन्वेव- मपि लिङ्गग्रहणादेवात्र प्रथमा भविष्यति। तत् किं परिमाणग्रहणेन ? नैतदस्ति। तस्य हि यत्र परिमाणं नास्ति सोऽवकाश इति । अत्र परि- माणाधिक्ये षष्ठेयव स्यात् । तस्मात् परिमाणग्रहणं कर्तव्यम् । परिमाण- यत्र निमित्तादर्थान्तरे सोऽयमित्यभेदसम्बन्धाच् शब्दः प्रवर्तते (D) वार्तिककार इति शेषः । (E) भाष्यकार इति शेषः। काशिकायान्त्वेते वाक्ये स्त्रियामिति (४।१३) सूवव्याखवायां न स्तः ।

·(२३) ४२३ तदुपलक्षणार्थ वेदितव्यम् । तेन परिमाणवदर्थान्तरभूतेष्वप्युभानादिषु' प्रथमा भवति । पृतम्। पलम् । दीघे काष्ठम् । शुक्लः परः । हस्तो मुष्टिवितस्तिरित्येवमादि सिहं भवति । कुत एतत् ? मावशब्दात् । स ह्यत्र व्याप्तिवचनो ग्राह्यते यथा कन्यामात्रं वरयति ब्रामणमात्र भोजयतीति । तेन परिमाणग्रहणस्यैवोपलक्षणार्थता विज्ञायते । यदि तु यथा पयोमानं भुक्ता इत्यत्र मात्रशब्दो नियमार्थ स्तथेहापि नियमार्थ एव स्यात् ततश्चोन्मानादिषु प्रथमा न स्यात् । सम्म परिमाणादन्यत्वात्। उनष्वप्येकवादिषु प्रथमा यथा स्यादिति । वचनग्रहणे त्वसत्युक्तेष्वेक- त्वादिषु प्रथमा न स्यात् । अनभिहित (२॥३१) इत्यधिकारात्। ननु च परिगणनं तत्र कृतम् । तत् कुतोऽयं प्रसङ्गः ? नैतदस्ति । प्रत्याख्यातं हि तत्र परिगणनम् । तथाहि कट: कर्म । भीमादयोऽपि कर्माणि । तत्र कर्मणीत्येव द्वितीया सिद्धा। कटशब्दादुत्पद्यमानया हितीयया सामान्यकर्मोक्तम् । न विशेषकम्म। तनावश्यं विशेषो वक्तव्य इति भोपादिभ्योऽपि विशेषाभि- धानार्थ वितीया भविष्यति । अथवा कट एव कर्म । तसामानाधिकरण्याद भीष्पादिभ्योऽपि द्वितीया भविष्यति । नार्थः परिगणनेन । यत् पुनरिदं तिङ्- कत्तद्धितसमासैः (२।३।१,वा) परिसंख्यानमिति वृत्तावुपन्यस्तं तदेभिरेवाभि- धानं सम्भवतीति सम्भवप्रदर्शनार्थपरं वेदितव्यम् । यद्यप्येकादिभिरपि संख्या- शब्दरकलादीनामभिधानं सम्भवति तथाप्य भिहितऽपि तैरकत्वादावर्थे वचन- ग्रहणाद् यत्नाद् भवितव्य विभक्तपति । तैरप्यभिधानस्य सम्भवप्रदर्शनाथं यत्रः कृतः। निपातस्यानर्थकस्येत्यादि । अथार्थविशेषणार्थ प्रातिपदिकग्रहणं कस्मान्न विज्ञायते ? असति हि तस्मिन् न जायते कस्यार्थ इति । चार्थमाने प्रथमा स्यात् । नैतदस्ति । प्रातिपदिकाधि प्रथमा विधीयते । सत्रासति प्रातिपदिकग्रहणे प्रातिपदिकार्थ एव भवतीति विज्ञायते। तस्माद वृत्तिकारोक्तमिव प्रातिपदिकग्रहणस्य प्रयोजन न्याय्यम् । तथा- ४७। सम्बोधने च। सम्बोधनमभिमुखीकरणम् । तदधिक प्रातिपदिकार्थ इत्यभिमुखी ·४२४ न्यासः । तस्या- अथ शट- - करणस्य क्रियापरत्वात् प्रातिपदिकार्थे तस्यान्तर्भावो नास्ति । तदात्मकत्वात् । तस्मात् तेनाधिकः प्रातिपदिकार्थों भवति । कथमिह प्रथमा ? हे पचन् हे पचमानति ? कथञ्च न स्यात् ? शानजभ्यामुक्तत्वात् सम्बोधनस्य । एतावपि सम्बोधने चेति सम्बोधन एव वक्ष्यति । मा भूदनेन। पूर्वसूत्रेण भविष्यति । सम्बोधनार्थस्येह कत्- तचितसमासाश्चेत्यनेन (१।२।४६) प्रातिपदिकार्थत्वात् । योगविभाग उत्तरार्थः। ४८। साऽमन्वितम् । तदन्त शब्दरूपमिति । ननु च संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधि - स्तीति ज्ञापितमेतत् सुप्तिङन्तं (१।४।१४) पदमित्यत्रान्तग्रहणेन । संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणम् । तत् कथं तदन्तस्य संज्ञा विधीयते ? नैतदस्ति । यद्यपि संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणमिह तथापि तदन्तस्यैवेयं संज्ञा विधीयते यदीह प्रत्ययमात्रस्य संज्ञाग्रहणं स्यात् तदा प्रदेशेषु तस्यैव ग्रहणं स्यात् । तथाच संज्ञाकरणमनर्थकं स्यात् । प्रदेशेषु सम्बोधन इत्येवं ब्रूयात् । एवमपि प्रत्ययमानस्य ग्रहणं लभ्यत एव। तस्यैव सम्बोधने विहितत्वात् । तस्मात् संज्ञाकरणादेव तदन्तस्य संज्ञा लभ्यते। मेति वचनं पूर्वसूत्रेणापि सम्बोधने या विहिता तस्या अपीयं संज्ञा यथा स्यात् । हे पचन हे पचमानत्यत्र । असति त्वस्मिन्ननन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति पूर्वसूत्रेणैव या विहिता तस्या एव स्यात् सेत्येतदुच्यमानं सर्वनामपदं सामान्येन प्रवर्तत इति कृत्वा । अतः सम्बोधनमात्रे या प्रथमा तां प्रतिपादयति । तेन सर्वत्र संज्ञा सिहा भवति । आमन्त्रितसंज्ञायां सत्यां है देवदत्त मन्त्रितस्येत्याधुदात्तत्वं (६।१।१८८) भवति । आमन्त्रितमिति महत्याः संज्ञायाः करणं वैचित्रवार्थम् । इत्यादावा- ४६। एकवचनं सम्बुद्धिः । हे पटो हे देवदत्त इति । अत्र सम्बुद्धिसंज्ञायां सत्यां सम्बुद्धी (७३।१०६) चेत्यधिकृत्य इखस्य गुण (७३।१०८) इति गुण एङ् इवात् (६।१।६८) सम्बुद्धेरिति मो लौंपो यथायोगं भवति । अथ सुग्रहणमेव कस्मान कतम् ।

·(२१३)। ४२५ न च सप्तमीबहुवचनस्य प्रसङ्गः । सम्बोधनप्रथमाधिकारात् । सताम् । किन्तु नैतदस्ति । प्रतायमात्रस्य संज्ञाविधानार्थमेकवचनग्रहणं कृतम् । हे पचन् हे पचमानेति । अन्यथा हि पूर्वेण यथा सदन्तस्य संज्ञा विहिता तथेहापि स्यात् । नचेहासंजिनः कश्चिद विशेषोऽङ्गीक्रियत इति सुशब्देन तदन्तमेव लक्ष्यते । ततश्च तदन्तस्यैव संज्ञा स्यात् । (६।१।६८) सम्बुडेरिति सोलौंपो विधीयमान आदेः (१।१।५४) परस्येत्यादेरेव स्यात् । प्रत्ययमात्रस्य न स्यात् । तस्मात् प्रत्ययमात्रस्यैव संज्ञा यथा स्यादि- त्येवमर्थमेकवचनग्रहणम् । तथाच खात् कः ५० । षष्ठी शेष । कर्मादीनां प्रकृतत्वात् तदपक्षया शेषत्वं विज्ञायत इत्याह कर्मादिभ्यो योऽन्य इति । कर्मादयः कारकविशेषा स्तस्य सम्बन्धस्य हेतुभूताः। स तु फलभूतः । हेतुफलयोश्च प्रसिद्धमन्यत्वमिति तेभ्योऽन्यो भवति । पदिकार्थव्यतिरेक इति। व्यतिरेक आधिक्यम् । अथवा येन प्राति- पदिकार्थो व्यतिरिच्यते व्यतिरकीक्रियते स व्यतिरकः । प्रातिपदिकार्थस्य व्यतिरेकः प्रातिपदिकार्थव्यतिरकः । स शेषः। पुनरसावित्याह वस्वामिकसम्बन्धादिरिति । आदिशब्देनावयवावयविप्रभृते: सम्बन्धस्य ग्रहणम् । सम्बन्धश्च यद्यपि विष्ठस्तथापि तस्यैकत्वादेकत एव सम्बन्धिन उत्पद्यमाना षष्ठया विभक्त्या ऽभिहितत्वाद् द्वितीयसम्बन्धिनः षष्ठी न भवति । एकस्मादुत्पद्यमानापि षष्ठी विशेषणादेव भवति । न विशेष्यात् । विशेष्यात्तु प्रथमैव भवति । यस्माच्छेषशब्दोऽयं यथा प्रकतादन्यविशेषण माचष्टे तथा परार्थमपि । एवं ह्यभियुक्ताः पुरुषा उपदिशन्ति शेषः परार्थ इति । राज्ञः पुरुष इति खखामिकसम्बन्धस्योदाहरणम् । पुरुषस्य प्राधान्यं विशेष्यत्वात् । राज्ञोऽप्राधान्यं विशेषणत्वात् । विशेषणस्य परार्थत्वाच् शेषभाव इति ततः षष्ठी भवति । यदा तु दावपि विशेषणभूतौ हतीये सम्बन्धिन्यपेक्षितौ भवत स्तदा दाभ्यामपि षष्ठी भवति । राजः पुरुषस्य ग्राहमिति । पशो: पाद इति । अत्रावयवावयविसम्बन्ध षष्ठी। पितुः ५४ ·४२६ न्यासः। पुत्र इत्यत्र जन्यजनकसम्बन्ध षष्ठी। अथ शेषग्रहणं किमर्थम् ? यावता कर्मणि (२।२२) द्वितीयेत्येवमादौ प्रत्ययनियमोऽर्थनियमश्चेति हावपि पक्षी तत्र प्रत्ययनियमपक्षे यदि शेषग्रहणं न क्रियेत तदा कर्मण्येव द्वितीयेति कानियतम् । द्वितीया तु नियता। अतस्तत्रापि षष्ठी स्यादिति शेष- ग्रहणं कर्तव्यम् । शेष एव यथा स्यादन्यत्र मा भूदिति । अर्थनियम- पक्षे तु शेषग्रहणं शक्यमकर्तुम् । यावता कर्मणि द्वितीयैवेति कर्म नियतम् । द्वितीया त्वनियता। तस्यामन्यत्रापि प्राप्तायां षष्ठीत्युच्यमानं सूत्रमिदं नियमार्थ भविष्यति। यत्र षष्ठी चान्या च प्राप्नोति तत्र षष्ठेरव भवति । एवमन्यत्रापि वेदितव्यम् । ५१। जोविदर्थस्य करणे। यद्यपि बहवो विदयः सन्ति तथापि यस्यार्थे जानातहत्तिः सम्भवति तस्यैव विदेः प्रतिषेधकरणं युक्तम् । विद ज्ञान इत्यस्यैवार्थ जानातहत्तिः सम्भवति । तस्मादविदर्थस्येत्यनेन ज्ञानार्थस्यैव प्रतिषेधो विज्ञायत इत्याह प्रज्ञानार्थस्येत्यादि। सर्पिषो जानीते मधुनो जानीत इति। अपनवे ज्ञ (१।३।४) इत्यनुवर्तमाने ऽकर्मकाचेत्यात्मनेपदम् (१।३।४५)। मधुन इति । इकोऽचि (७।१।७३) विभक्ताविति नुम्। मर्पिषा करणभूतेन प्रवर्तत इत्यर्थः । यस्य प्रियतमं सर्पिस्तस्य प्रवृत्तिं प्रति सर्पिषः करणभूतत्वात् । धातूनामनेका- र्थत्वान्नानातिरिह प्रहत्त्यर्थः । सर्पिषि रक्तः प्रतिहतो वैति । सर्पिषि रसात्वं प्रतिहतत्वञ्च चित्तवान्तेः कारणमाह । यदि सर्वमेव ग्राह्य तदात्मना सर्पिःस्वभावतया प्रतिपद्यते । एवं सत्यविदर्थता नोपपद्यते। ज्ञानार्थ- त्वादित्यत आह। मिथ्याज्ञानमज्ञानमेवेति । ज्ञानकाऱ्याकरणादिति भावः । अविपरीतविषयपरिच्छेदो हि ज्ञानकायं तच्च मिथ्याज्ञानेन न क्रियत इति मिथ्याजानमज्ञानमुच्यते । यथा पुत्त्रकार्याकरणात् पुत्रोऽप्यपुत्त्र इति । ५२। अधीगर्थदयेशां कर्मणि । अधीगिति । इक् स्मरणे इत्यस्याधिपूर्वस्य ग्रहणम् । अधीगित्यनेन समानार्था अधोगाः । ककारानुबन्धकरणमस्य धातोरस्त्रैव सूत्रे विशेषणार्थम् ।

·(२।३)। ४२७ अध्ययनार्थानामित्युच्यमाने सन्देहः स्यात् कोऽयं धातुरिति । पधिपूर्वस्यो- चारणेनाधिपूर्वस्यैवास्य प्रयोग इति दर्शयति । कर्मणि कारक इत्यादि । यदा तदेव कर्म शेषकार्यत्वाच्छेषत्वेन विवक्ष्यते न कर्मत्वेन तदा तत्र षष्ठी भवति । अध्येतीति । अदादित्वाच्छपो लुक् । एवमीष्ट इति । व्रचादि- सूत्रेण (८।२।३६) षत्वम् । मातुर्गुणैः स्मरतीति । अत्र कर्मग्रहणाद गुणानां करणभूतानां शेषविवक्षायामपि षष्ठी न भवति । ५३ । कृञः प्रतियत्न । एधो दकस्योपस्कुरुत इति गन्धनादिसूत्रेणात्मनेपदम् (१।३।३२) । उपात् प्रतियत्नेत्यादिना (६।१।१३८) सुट् । ५४ । रुजार्थानां भाववचनानामज्वरः। रुजेति केचिद्भिदादिषु पठन्ति । ये न पठन्ति तेऽपि चिन्तिपूजिक थिकुम्बिचर्चश्चेति (३।३।१०५) चकारस्यानुक्तसमुञ्चयार्थत्वादस्मादेव निपातनाद्दा रुजाशब्दस्य साधुत्वं वर्णयन्ति । रुजा ऽर्थी येषां ते रुजार्थाः । भाववचना- नामिति । यदि भावार्थाभिधायिनां रुजार्थानामित्येषोऽर्थी विवक्षितः स्यात् तदा ऽनर्थकमिदं वचनं स्यात्। सर्वएव हि रुजार्था भाववचनाः । बात्र धातुवाच्यो भावो विवक्षितः । किं तर्हि ? प्रत्ययवाच्यो यत्र भाव इति (३।३।१८) घञ् विधीयते । वचनशब्दोऽयं कर्तृसाधनः । वक्तीति वचन: । कत्य- लाटो बहुलमिति (३।३।११३) कर्तरि लुपट् । नच रुजार्थानां यो भावस्तस्य वचनक्रिया प्रति कर्तृवं सम्भवतीति सामर्थ्याहचनशब्देन प्रक्वत्यथं परित्यज्य प्रत्ययार्थों विवक्षित इति प्रतीयते । स पुनः कर्तृशक्तिः । भाववचनानामिति बहुव्रीहिः । भावो वचन: कर्ता येषां ते भाववचनाः । भावक का इत्यर्थः । एतत् सर्व चेतसि कत्वाह भावकर्तृकाणामिति। भावकत्तुंकाणामित्येवं नोक्तं वैचित्रवार्थम् । चौरस्य रुजतीति । रुजो भने। तौदादिकः । अत्र रोगो भावः कर्ता। चौरस्यामयतीत्यत्राप्यामयः। अमरोगे। चौरादिकः । एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपोति । अस्त्यानानन्दो भावः कर्ता। नवेति र्धातू रुमार्थः । किं सहि ? गत्यर्थः । नदी कूलानि रुजतीति । तस्मा- ·४२८ न्यासः। ? रुजिरत्न द्रव्यकर्तृको न भावकत्तुंकः । नद्या ट्रव्यत्वात् । नैतद् युक्तं प्रत्यु- दाहरणम् । रुजाशब्दो हि रूढ़िशब्दत्वाद् व्याधिमेवाचष्टे । नचात्र व्याधि- वचनः । किं तर्हि ? भङ्गवचनो रुजिः। एवं तर्हि प्रत्यु दाहरणदिगियं दर्शिता वृत्तिकता। इदन्त्वत्र प्रत्युदाहरणम् । श्लेभा पुरुषं रुजतीति । व्याधिना ग्राहयतीत्यर्थः ज्वरयतीति । ज्वर रोगे। हेतुमस्मिन् । घटादित्वान्मित्त्वम् । मितां इव (६।४।८२) इति इस्वः। सन्तापयतीति । सप सन्तापे । हेतुमखिच् । सन्तापोऽत्र भावः कर्ता । ५५ । आशिषि नाथः । सर्पिषो नाथत इति । सर्पिर्यस्य नास्त्यतोऽर्थित्वादाशास्ते स सर्पिमें भूयादिति । आशिषि नाथ १।३।२१,वा) इत्युपसंख्यानादात्मनेपदम् । माणवकमुपनाथतीति । याचत इत्यर्थः । ५६ । जासिनिप्रहणनाटक्राथपिषां हिंसायाम् । न देवादिकस्येति। हिंसायामिति वचनात् । अस्य अस्य च तत्राप्रवृत्तः । अतएव हि ण्यन्तस्यैव ग्रहणम् भविष्यति। तत् किमर्थी ण्यन्तस्य निर्देश पुनराह ण्यन्तस्य निर्देश इति ? अत्र होकारोऽयं धातु- निर्देशार्थ कृतः। इक्शतिपो धातुनितेश ( ३।३।१०४, वा ) इति । यद्येवं जासीत्याकारः कथं श्रूयते ? उच्यते । आकारमुच्चार्य विकतनिर्देश: कृतः । विकतनिर्देशस्तु यत्रास्यैतद्रूपं भवति तत्रैव यथा स्यादिह मा भूद दस्युमजी. जसदिति । लुङ् । णिश्रीत्यादिना (३।१।४८) चेश्वङ् । णो चयपधाया (७।४।१) हवः । चडीति (६।१।११) हिर्वचनम् । सन्वल्लघुनीत्यादिना सन्व- द्भावः (७४।८३) । सन्यत (७।४।७८) इतीत्त्वम् । दी? लघोरिति (७।४।८४) दीर्घः । नाटकाथयोरपि विकतनिर्देशस्यैतदेव प्रयोजनम् । इह मा भूत् । दस्युमनीनटदिति। दसम्मचिक्रथदिति। क्रधर्वृद्धिश्च प्रयोजनम् । एतच्च निपातनादृचिरिति ब्रुवता कृत्तिकारण दर्शितम्। निप्रहबिति। धातू- पसर्गनिर्देशमात्रमिह तन्त्रम् । नतूपसर्गयोः सङ्घातो नाप्यानुपूर्वी । तयोरवि- वक्षितत्वात् । तेन निप्रशब्दयोर्व्यस्तसमस्तयोविपरीतानुपूर्वीकयोश्च ग्रहणं इति ? कः ·(२३)। ४२८ इत्याह सङ्घातविग्रहीतविपर्यस्तस्य ग्रहणमिति । चौरस्य प्रणिहन्तीति । नर्गदनदेत्यादिना (८।४।१७) णत्वम् । चौरस्योबाटयतीति । नट अवस्कन्दने। चुरादि णिच् । चौरस्योत्क्राथयतीति पूर्ववमिच् । ननु च णिचि कृते ऽत उपधाया (७२।११६) इति वृद्धिः सिद्धा। तकिमर्थमुच्यते निपातनादृद्धिरिति । अत आह अयं होत्यादि। स्वत्वं स्यादिति । मितां हुख (६।४।८२) इत्यनेन । चौरस्य पिनष्टीति । पिष्ल सञ्चूर्णने । रुधादित्वाच् श्रम् । धानाः पिनष्टीति । अत्र हिंसा नास्ति । तस्याः प्राणिधर्मत्वात् । इदञ्चाभावकत्तुंकाणामपि यथा स्यादित्येवमर्थमारब्धम् । चौरस्योज्जासयति देवदत्तः । ५७। व्यवहृपणोः समर्थयोः । शतस्य व्यवहरतीति । शतं क्रयविक्रयेण विनियुङ्क्ते दीव्यतीति वेत्यर्थः शतस्य पणत इत्यत्रापि स एवार्थः। अनुदात्तेत्त्वादात्मनेपदम् । आयप्रत्ययः कस्मान्न भवतीति ? गुपूधूपत्यादिना (३।१।२८) प्राप्नोतीति भावः । स्तुत्यर्थ- स्येत्यादि । यद्यपि पण व्यवहार स्तुती चेति स्तुतिव्यवहारयोः पणि: पठ्यते तथापि स्तुत्यर्थस्यैव पणतेरायप्रत्यय इष्यते । न व्यवहारार्थस्य । तत्र वृत्तिकारः खयमेव युक्तिं वक्ष्यति । स्तुत्यर्थन पणिना साहचर्य्यात् तदर्थ एव पणिराय- मुत्पादयति । न व्यवहारार्थ इति शलाका व्यवहरतीति। परिगणयतीत्यर्थः । अत्र व्यवहारार्थे पणिर्न वर्त्तत इत्यसमानार्थत्वम् । ब्राह्मणान् पणायतीति । स्तोतीत्यर्थः । पणायतीत्यस्यार्थे व्यवहरत ईत्तिनास्तीत्यसमानार्थता । । ? । ५८। दिवस्तदर्थस्य । ब्राह्मणान् दीव्यतीति । स्तीतीत्यर्थः । हलि चेति (८।२।७७) दीर्घः । यदि तदर्थस्यैव भविष्यति पूर्वयोग एव दिवो ग्रहणं कतुं युक्तं स्यात् । तत् किमर्थो योगविभाग इत्यत आह योगविभाग उत्तरार्थः । ५६ । विभाषीपसर्गे। शलाका प्रति दीव्यतीति । अवार्थान्तर क्रीड़ादौ दीव्यतिर्वर्तते ·न्यासः। ६.। द्वितीया ब्राह्मणे। ब्राह्मण इति । ब्राणशब्दः शतपथस्याख्या। गामस्येति शेषषष्ठी। सभायामित्येतदपेक्षया । तदहरित्येतदुदाहरणम् । खमोर्नपुंसकादित्यमो (७।१।२३) लुक् । अहनित्यनुवर्तमाने (८।२।६८) रोऽसुपीति (८।३।१६) नकारस्य रेफः । विसर्जनीयः । दीव्येयुरिति लिङ् । झर्जुस् । अतो येय (७।२।८०) इतीयादेशः । लिङः (१२।७८) सलोपोऽनन्त्यस्येति सलोपः । सोपसर्गस्य विभाषया षष्ठयां प्राप्तायां नित्यं द्वितीयाविधानार्थं वचनं कस्मात्र भवतीत्याह सोपसर्गस्येति। विभाषोपसर्ग (२।३।५८) इत्यनेन व्यवस्थितविभाष- यापि च्छन्दसि नित्यं द्वितीया भविष्यतीति तदर्थकमिदं वचनं नोपपद्यते । । ६१। प्रेष्यवाहविषो देवतासम्प्रदाने । इथतेवादिकस्येति । इष गतावित्यस्य श्यना निर्देश दृष्यन्तराणां निवृत्त्यर्थः । लोण्मध्यमपुरुषैकवचनेन निर्देशस्तु लकारान्तरस्य पुरुषान्तरस्य वचनान्तरस्य च निहत्त्यर्थः । तदिषय एवेति । लोण मध्यमपुरुषैकवचन- विषय एव । अग्नये छागस्येत्यादि । छागस्य विकारग्छागः । तत्राग्निर्देवता सम्प्रदानम् । छागविकारो वपादि मम्प्रदेयं हविः कर्म । अनुप्रेष्येति । अतो (६।४।१०५), हेरिति हेनुक् । अनुब्रूहीति से पिञ्चेति (३।४।८७) हिरादेशः । पदादित्वाच्छपो लुक् । भाषाविषयेऽप्ययं योगः। उत्तरसूत्रे छन्दोग्रहणात् । जुहुधौति । हुभल्भ्यो (६।४।१०१) हेर्धिरिति धिभावः । अग्नये गोमयानि प्रेष्येति । ननु च गोमयानि हवौंषि भवन्त्येव । तत् कथं प्रत्युदाहरणम् ? नैवम् । देवतासम्प्रदानग्रहणादेव सम्बन्धिशब्दत्वाधविग्रहणे सिद्धे पुनहविर्ग्रहणादभ्यव- हार्यस्य हविषो ग्रहणं विज्ञायते । नच गोमयान्यभ्यवहार्याणि भवन्तीति युक्तं प्रत्युदाहरणम् । हविषः प्रस्थितस्येत्यादि । प्रस्थितशब्देन यदिशिष्यते हविस्तत् प्रस्थितम् । तस्य षष्ठ्याः प्रतिषेधो वक्तव्यः। व्याख्येय इत्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम् । विभाषीपसर्ग (२।३।५८) इत्यतो विभाषाग्रहणमनुवर्तते । च व्यवस्थितविभाषा। तेन हविषः प्रस्थितस्य न भवति । सा ·(११)। ४२१ ६२। चतुर्थ्यर्थ बहुलं छन्दसि । बहुलग्रहणं किमिति। विभाषाग्रहणानुबत्तेरेव सिध्यतीति मन्यमानस्य प्रश्नः । कृष्णो राय हिमवतो हस्तीति । पत्र बहुलग्रहणात् सप्तम्यर्थेऽपि चतुर्थी भवति । वक्तव्येति व्याख्यातवेत्यर्थः । तत्रेदं प्रतिपादनम् । बहुलग्रहण- मिह क्रियते । तेन कचित् षष्ठयर्थेऽपि चतुर्थी भवति । कचिदन्यदेवत्येषो- ऽपि बहुलग्रहणस्यार्थोऽभिमत एव । ६३ । यजेश्च करणे। घृतस्य यजत इति । यजिरत्र देवपूजायां वर्तते । तत्र च एतस्य । करणभावः । ६४ । कृत्वोऽर्थप्रयोगे कालाधिकरणे । पञ्चकत्व इति । संख्यायाः क्रियाभ्यात्तिगणने (५।४।१७) कत्वसुच् । हिरङ्ग इति । वित्रि (५।४।१८) चतुभ्यः सुच् । गम्यते हि हिस्त्रिश्चतुर्वेति । प्रकरणारिति भावः ननु च बहिरङ्गः प्रकरणाद्यर्थ इति पञ्चकत्व इत्यन्यत्र च वचनस्य चरितार्थत्वादिह न भविष्यति । एवं तय तज् ज्ञापयति प्रकरणाद्यर्थोऽपि विभक्तोनां निमित्तमिति । तेन वृद्धो (१।२।६५) यूनेति सहयुक्तेऽप्रधान (२।३।१८) इति सहाथै गम्यमाने हतीया भवतीति । ६५। कर्तृकर्मणोः कृति। आसिकेति। भावे पर्यायाईणोत्पत्तिषु (३।३।१११) खुच् । स्रष्टेति । सृजेस्तृच् । सृजिशोमल्यम कितीत्यम् (६।१।५८)। व्रश्वादिना (८।२।३६) षत्वम् । तद्धितप्रयोगे मा भूदिति । अथ तिप्रयोगे मा भूदित्येवमर्थमपि कद्ग्रहणं कस्मान्न भवति ? तत्र न लोकाव्ययनिष्ठे त्यनेन (२॥३।६८) षष्ठीप्रतिषेधात्। कतपूर्वी कटमिति । पूर्वादिनिरित्यत पूर्वादिनिरित्यत (५।२।८६) इनिरित्यनुवर्तमाने सपूर्वाञ्चेतीनिप्रत्ययः (५।२१८७) । अत्र कर्ता तहितेनैवोक्त इत्यत्र षष्ठयाः प्रसङ्गो नास्ति । कर्म तु तेनानभिहितमित्यसति अद- ग्रहणे कटादेः कर्मणः षष्ठी स्यात् । ननु चात्र वाक्यमेवैतद्रोपपद्यते । तथाहि कर्मणो निष्ठयाभिहितवाद द्वितीययात्र न भवितव्यम् । नापि ·४१२ न्यासः। तद्धितेन । असामात् । तत् पुनरसामर्थ्य सापेक्षत्वात्। तथाहि कृतः कटः पूर्वमनेनेति कृतशब्द: कटमपेक्षते । नेवम् । धातोरुत्पद्यमाना निष्ठा कथं कटशब्दस्य कर्मतामभिदध्यात् ? तस्या हि कर्मसामान्यमेवाभि- धातु सामर्थ्य न कर्मविशेषम् । वाक्ये तर्हि कथं तया कटशब्दस्य कर्मत्व- मभिधीयते। तत्र युक्तमभिधानम् । कत इत्यनेन सामानाधिकरण्यात् । तहिते तूत्पन्न एकार्थीभावात् सामानाधिकरण्यं निवृत्तमिति केन कटादेः कर्मभावोऽभिधीयते ? क्रिया तु प्रकृत्यर्थत्वाद् यथा वाक्ये गुणीभूता साधनसम्बन्धमनुभवति तथा वृत्तावपीति करोत्यर्थापेक्षं कटशब्दस्य कर्मत्व- मुपपद्यते । तस्माद् भवितव्यमेव द्वितीयया। किञ्च वृत्तिसमानार्थन वाक्येन भवितव्यम् । नच वृत्तौ वाह्य कटादिकं कर्म गम्यते येन प्रत्यय उत्पादयिष्यते । वाक्ये कटादिकर्मापेक्षा निष्पयोजनेति गम्यते । तस्मादेवं विग्रहः कर्त्तव्यः । कृतं पूर्वमनेनेति । ततश्च नास्ति सापेक्षत्वमिति भवत्येव तद्धितः । इतरथा होति । यदि शेषग्रहणमनुवर्तत इत्यर्थः । कर्तरि च कृतीत्येवं ब्रूयादिति। एवमपि ह्युच्यमाने शेष इत्यनुवृत्तौ चकारकरणात् कर्मणीत्येतलभ्यत एव। किं कर्मग्रहणेन ? तस्मात् पुनः कर्मग्रहणं शेषाधि- कारनिवृत्त्यर्थम् । पुनः कर्मग्रहणेन हि पूर्वस्य कम्मग्रहणस्य निवत्ति- राख्यायते। तवित्तौ तत्सम्बदमनुवृत्तमपि शेषग्रहणं निवर्तते । ६६ । उभयप्राप्तौ कर्मणि उभयप्राप्ताविति बहुव्रीहिरिति। तेन तत्पुरुषशनां निरस्यति । बहु- बीहेराश्रयणस्य प्रयोजनं वक्ष्यति। उभयग्रहणेन प्रकृतत्वात् कर्तृकर्मणी सम्बध्येते। उभयोः प्राप्तियस्मिन् कृतीत्यनेनैकस्मिन्नेवेत्यभिप्रायः । कर्मण्ये- वैति नियमस्य स्वरूपं दर्शयति । उभयप्राप्तावेव कर्मणीत्येष त विपरीत- नियमो न भवति । मा भूत् पूर्वसूत्रेण कर्मणि षष्ठीविधानस्य वैयर्थमिति । आश्चर्यों गवां दोहोऽगोपालकेनेति । दुहेर्भावे घञ् । तत्रोभयप्राप्ती कर्मण्येव गोषु षष्ठी भवति । नाऽगोपालके कर्तरि । पत्र च कृत्वोऽर्थप्रयोग (२।३।६४) इत्यतः प्रयोगग्रहणं नानुवर्तते । तेन गम्यमानेऽपि कर्मणि षष्ठी ·(२३)। ४३३ भवति यथा ऽन्तों ( १।४।२८ ) येनादर्शन मिच्छतीत्यत्र ह्यप्रयुज्यमानस्यात्मनः कर्मत्वं गम्यते । पानमिति | ल्युट चेति (३।३।११५) भावे ल्युट् । इह तु न भवति । आश्चर्यमिद मोदनस्य च पाको ब्राह्मणानाञ्च प्रादुर्भाव इति । नह्यत्रैकस्मिन् कृत्युभयोः प्राप्तिः । तथा ह्योदनस्य पाक इत्यत्र कमण्येवौदने प्राप्तिः । नतु ब्राह्मणेषु कर्तृषु । नहि पाकस्य कर्तृत्वेन विवक्षिता ब्राह्मणाः । किन्तर्हि ? प्रादुर्भावस्य कर्तृत्वेन । ब्राह्मणानां च प्रादुर्भाव इत्यत्रापि प्रादुर्भाव इत्येतस्मिन् कति कर्तृष्वेव ब्राह्मणेषु प्राप्तिः। न कर्मण्योदने। नहि प्रादुर्भा- वस्योदनः कर्म । भवतेरकर्मकत्वात् । पाकस्यैव त्वोदनः कर्मसेन विव- अकाकारयोरित्यादि । नियमस्यायं प्रतिषेधः । प्रकाकारयोः प्रयोग नियमो न भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम् । चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसीत्यतो (२॥३६२) बहुलग्रहणमनुवर्तते । तेनाकाकारयोः प्रयोग नियमो न भविष्यतीति। शेष विभाषेत्यस्याप्यों बहुल ग्रहणसमा- श्रयणेन व्याख्यातव्यः । भेदिकेति । पूर्ववद्भावे गवुच् । चिकीर्षेति । अ प्रत्यया दित्यकारप्रत्ययः (३।३।१०२) । क्षितः । ? तस्य च वर्तमाने। राजा मत इति । मतिबुद्दीत्यादिना (३।२।१८८) तः । राज्ञामिति कर्तरि षष्ठी । कम्म तु निष्ठयाभिहितम् । अथ ह कस्मान्न भवति ? भोलितो देवदतेन । रक्षितो देवदत्तेनेत्यादि ? शीलितादिष्वपि मतिबुद्धिपूजार्थभ्यश्चेति (३।२।१८८) चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वाद् वर्तमान एव तो विधीयते । यद्यप्येवं तथापि बहुल ग्रहणानुवृत्तेरिह न भविष्यतीत्य दोषः । अथवा प्रकरणादेवात्र वर्तमान- कालता गम्यते। पदार्थम्तु भूतत्वमेव प्रतिपादयति । न वर्तमानताम् । यस्य तु पदार्थी वर्तमान स्तत्प्रयोग भवत्येव षष्ठी यथा कान्तो हरिश्चन्द्र इव प्रजानामिति ! शेषविज्ञानात् सिद्धमिति । उपसंख्यानं प्रत्याचष्टे तथाचे- त्यादिना । यस्तूपसंख्यान मारभते तस्य कर्तृत्वविवक्षायामपि षष्ठेयव भवति न हतीयेति दर्शयति । ५५ ·४३४ न्यासः । ६८। अधिकरणवाचिनश्च । तस्य प्रयोग षष्ठी विभक्ति भवतीति । यथासम्भवं यत्र कर्तव सम्भवति तत्र कर्तरि भवति यथेदमेषामासितमिति । अवामेरकर्मकत्वात् कर्तव सम्भवति । न कम्म। यत्र तु कम्म कर्तापि सम्भवति तत्रोभयत्रापि यथेद- मेषां भुक्तमोदनस्येति । भुजे: सकम्मकत्वात् कर्माप्यत्येवौदनः । उभयप्राप्ती कर्मणीति (२।३।६६) नियमः कस्मान्न भवति ? कर्तृकर्मणोः कृतीत्यस्याः (२।३।६५) षष्ठया: प्राप्तेरेव नियमो विज्ञायते। अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति (प,६२)। मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरानिति वा (प,६१)। अधिकरणे चेति वक्तव्ये वाचिग्रहणमधिकरणतोपलक्षणं मा विज्ञायी- त्येवमर्थम् । उपलक्षणार्थत्वे हि तस्यार्थान्तरकृतेरपि ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्य उत्पवस्य तस्य प्रयोगे षष्ठी स्यात्। वाचिग्रहणे तु यदा भावे क्तप्रत्ययो भवति तदा षष्ठी न भवति । तदा कर्तरि हतीयैव भवति। इहानेनासित मिति । नानाधिकरणवाची क्तः। तोऽधिकरणे ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थे भ्यश्चेति (३।४।६६) चकाराद् यथाप्राप्तञ्चेति भावे कर्तरि च विधानात् । यदा तु कर्तरि तो भवति तदा तेनैवाभिहितत्वात् तत्र षष्ठी न भवति । इहेम मासिता इति चकारः पूर्वापेक्षया समुच्चयार्थः । ६६। न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थटनाम् । किकिनौ च गृह्यते इति । यद्यपि किकिनोरलादेशत्वात् स्थानिवद्भावन लग्रहणेन तयो ग्रहणं नास्ति तथापि लिट् (३।२।१७१) चेत्यतिदेशेन भवित- विशेषातिदेशे हि नान्तरीयक: सामान्यातिदेश इति । विशेषस्य सामान्येनाविनाभावादिति । तेन सामान्य निबन्धनः प्रतिषेधः किकिनोरपि सिध्यतीति युक्तं तयोरपि ग्रहणम् । पचमान इति शानच् । खरितेत्त्वादात्मने- पदम्। पेचान इति । लिटः कानज् वेति (३।२।१०६) वचनात् कानच् । हिर्वचनम् । अत (६।४।१२०) एकत्यादिनत्त्वाभ्यासलोपौ। पेचिवानिति । कमुश्चेति (३।२।१०७) वसुः । एत्वाभ्यासलोपयोः कृतयो वैखेकाजाघसामि- तोट् (७।२।३७)। उगिदचामिति (७।१।७०) नुम् । सान्तमहेत्यादिना व्यम्।

·इति । (२३)। ४३५ (६:४।१०) दीर्घः । ददिः । पपिरिति । भागमहनजनः किकिनौ लिट् पेति (३।२।१७१) किकिनोरन्यतरः । लिट् चेत्यतिदेशाष्विवचनम् । पातो लोप इटि (६।४।६३) चेत्याकारलोपः । चिकीर्षुरिति। सनाशंसभिक्ष उ: (३।२।१६८)। अलंकरिष्णुरिति । अलं कृजित्यादिने ष्णुच (३।२।१०६)। पागामुक इति । लषपतेत्यादिनोकञ् (३।२।१५४)। उक प्रतिषेध इत्यादि । प्रतिपाद्यत इति शेषः। प्रतिपादनन्तु बहुलग्रहणानुत्तिमाश्रित्य कर्तव्यम् । कवेति । समानकर्तृकयोरिति (३।४।२१) त्वा । अव्ययप्रतिषेधइत्यादि। अवापि पूर्ववहाक्यशेषो वेदितव्यः । प्रतिपादनञ्च पूर्ववदेव । अथवा ऽव्ययीभावश्चेत्यत्र (१।१।४१) सर्वमिदं काण्डं स्वरादिषु पठ्यत इत्यादिना वृत्तिकारण प्रतिपादन कतम् । संज्ञापूर्वको विधि रनित्य इति (प,८४) वा। उदेतोरिति। उत्- पूर्वादिणो भावलक्षण स्थेण कजवदिचरीत्यादिना (३।४।२६) तोसुन्। विसृप मृपिटदोःकसुन् (३।४।१७)। ईषत्कर इति । ईषदित्यादिना (१।३।१२६) खल्। ईषत्पान इति । पातो (३।३।१२८) युच्। पाटनो नकारादिति। ताच्छौलिकस्य द्रण: सम्बन्धिनो नकारादित्यर्थः। पवमान इति। पूङ् पवने। पूय जोः (३।२।१२८) शानन्। नडमानान इति । ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु (३।२।१२८) चानश् । गमहनेत्यादिनोपधालोपः (६।४।८) । हो हन्तेरित्यादिना (७।३।५४) कुत्वम्। अधीयविति । इधार्योः (३।२।१३०) शत्रकच्छिणोति शत्रादेशः । इयडादेशः । उपसर्गण सह दीर्घः। कर्तति । आ के (३।२।१३४) स्ताच्छील्येत्यादिना छन् । विष: शतुर्वा वचनमिति । हिषः परो यः शतप्रत्यय स्तस्य प्रयोग वावचनं कर्त्तव्यम्। अभिधानाभिधेययोरभेदोपचारात् । वत्यनेन वार्थ उत्ताः । वार्थोऽपि विकल्पः । विकल्प उच्यते प्रत्याय्यते येन तहावचनम् । तस्य व्याख्यान कर्तव्यमित्यर्थः । तत्रेदं व्याख्यानम् । बहुलग्रहणमिहानुवर्तते । तेन विषः शतुर्विकल्पेन प्रतिषेधो भविष्यति । हिषबिति । द्विषोऽमित्र इति (३।२।१३१) शप्रत्ययः । ७०। अकेनोभविष्यदाधमयेयोः । अकस्य भविष्यत्काल इति । नाधमयें। तस्य तत्रासम्भवात् । इनस्तु ।

·४३६ न्यासः। भविष्यदाधमयेयोरिति । तस्योभयोरपि सम्भवात् । ननु च साम्यादिह संख्यातानुदेशन भवितव्यम् । नैतदस्ति । स्वरितन हि संख्यातानुदेशो भवति । नचेह तदर्थ स्वरितत्वं प्रतिज्ञायते। कटं कारको व्रजतीति । तुमुण (३।३।१०) बुला वित्यादिना गवुल । ग्रामं गमीति । गमेरिनिः । स च भविथति गम्यादय इति (३।३।३) वचनाद् भविष्यत्कालविषयः। शतं दायोति । अावश्यकाधमयेयो (३।३।१७०) णिनिः । यवानां लावक इति । गवुल (२१११३३) उचाविति ण्वुल् । अवश्यंकारीति । आवश्यक णिनिः । वर्षशतस्य पूरक इति । पूरी आप्यायने । चौरादिकः । तस्माणगवुल्टचाविति (३।१।१३३) भविष्यत्काले गवुल् । सहि त्रिषु कालेषु भवति । भविष्यदधि- कारविहितस्याकस्येदं ग्रहणमिति । इह हि भविष्यदिति स्वयते। स्वरिते- नाधिकारावगतिर्भवति । तेन भविष्यदधिकारविहितस्येदमकस्य ग्रहणम् । न सर्वस्य । ७१। कृत्यानां कर्तरि वा | गयो माणवकः सानामिति । भव्यगेयेत्यादिना (३।४।६८) कर्तरि गेयशब्दो व्युत्पादितः । गायतीति गेयः। सानामिति कर्मणि षष्ठी नित्यमेव भवति । वक्तव्य इति व्याख्येय इत्यर्थः । तत्रेदं व्याख्यानम् । न लोकाव्ययनिष्ठेत्यत्र (२।३।६८) नेति योगविभागः कर्तव्यः । तेनोभयप्राप्ती कृत्ये षष्ठया: प्रतिषेधो भविष्यति । अथवा कृत्यानामिति योगविभागाश्रयणात् । अत्र च नेत्यनुवृत्तः । वेति व्यवस्थितविभाषाविज्ञानाहा। उभयप्राप्ती कृत्ये षष्ठीप्रतिषेधो भविष्यति । तेन क्रष्टव्या शाखा ग्रामं देवदसेनेति । कृषेरनुदात्तस्य (६।१।५८) चर्दुप- धस्यान्यतरस्यामित्यमागमो भवति । अत्र देवदत्त कर्तरि षष्ठी मा भूदिति । एवमुभयप्राप्ती कृत्ये षष्ठयाः प्रतिषेधो वक्तव्य इतुक्तम् । कर्मणि तु शाखायां कृतधनाभिहितत्वादेव षष्ठी न भविष्यति । ग्रामस्याप्रधानत्वादेव यथैव हि कृत्याः प्रधाने कर्मणि भवन्ति नाप्रधान तथा षष्ठापि। नचेह ग्राम: प्रधानं कर्म । किं तर्हि ? शाखेति ।

·(२३)। ७२ । तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्यां तृतीयाऽन्यतरस्याम् । तुल्यार्थे : सदृशाथै रित्यर्थः । अर्थग्रहणं पदान्तरनिरपेक्षया ये तुल्यार्थता- माहुस्तत्परिग्रहार्थम् । तेन पदान्तरमानिध्येन द्योतका इवादयो निवतिता भवन्ति गौरिव गवय इति । यथा गौ स्तथा गवय इति । निवृत्यर्थन्त्वर्थग्रहणं न भवति । बहुवचननिर्देशादेव स्वरूपविधेर्निरस्तत्वात् । इहापि पितुस्तुल्यः प्रजयेति प्रज्ञाशब्दात् षष्ठी न भवति । हेतुत्वेन करणत्वेन वा प्रज्ञाया विवक्षितत्वात् । इतरथाहि तृतीयानुकथेतति । तम्या अनन्तर- सूत्रे श्रुतत्वात् । अन्यतरस्यांग्रहणस्य खेतदेव प्रयोजनमिति । तदेव चकारणानुक्रष्यत इति । ७३। चतुर्थी चाशिष्यायुष्यमद्रभद्रकुशलसुखार्थहितैः । हतीयानिर्देशादेवार्थग्रहणे सिद्धेऽर्थग्रहणादर्थशब्दः पृथगव निमित्त विज्ञा- यते । कथं पुनस्तृतीयाग्रहणादर्थ ग्रहणं सिध्यति ? अपरिसमाप्तत्वादस्य वाक्यस्य योग इत्यध्यात्रियते। स चार्थ रव सम्भवति । न शब्दरिति सामर्थ्यादी.. ग्रहां सिध्यति । इति बोधिसत्त्वदेशीयाचार्यश्रीजिनेन्द्रबुद्धिपादविरचितायां काशिकाविवरणपन्जिकायां द्वितीयाध्यायस्य हतीयः पादः समाप्तः ॥२।३॥

·काशिकाविवरणपञ्जिका। । द्वितीयोऽध्यायः। चतुर्थः पादः। १। दिगुरेकवचनम् । अत्र यदि पारिभाषिकमेकवचनं गृह्येत तदानुप्रयोग एकवचनं न स्यात् पञ्चपूलीयं शोभनेति । अनुप्रयोगस्याहिगुत्वात् । यदि पारिभाषिकमेकवचन- मिहाभिप्रेतं स्यात् तदा दिगोरेकवचनमित्येवं ब्रूयात् । तस्मादन्वर्थस्यैक. वचनस्येदं ग्रहणं न पारिभाषिकस्येति मनसि कृत्वाह एकस्य वचनमेकवचन- मिति । एतेनैकवचनशब्दस्य षष्ठीसमासतां दर्शयन्नन्वर्थतां दर्शयति । एकस्य वचनं वाचक मेकवचनमिति । वतीति वचनम् । कत्यल्युटो बहुलमिति कर्तरि (३।३।११३) लुाट्। एकवचनस्यैवाथं पर्यायान्तरेण स्पष्टीकर्तुमाह एकार्थस्ये- त्यादि । मनु चैकवचनमिति पुंलिङ्गे न भवितव्यम् ? कथम् । दिगोः पुंलिङ्ग- वात् । न । लिङ्गसामान्यस्य विवक्षितत्वानपुंसकलिङ्गेनैव सामान्येन निर्देश: कत इत्यदोषः । तदनेन प्रकारणति । अन्वर्थस्यै कवचनशब्दग्रहणात्मकेनेत्यर्थः । न चानेकार्थाभिधायिन: शब्दस्य वचनशतैरप्येकार्थाभिधायित्वं शक्यते कर्तुम् । शब्दानामाभिधायित्वस्य स्वाभाविकत्वात् । उच्यते चेदं वचनम् । सामादतिर्दशोऽयं विज्ञायत इत्यत आह दिग्वर्थस्यैकवद्भावो विधीयत इति । अस्यैवार्थ स्पष्टीकर्तुमाह दिग्वर्थ एकवद्भवतीति। यद्येवं तचितार्थे यो हिगुस्त- स्याप्येकवद्भावः प्राप्नोति । पञ्चसु कपालेषु संस्कृती संस्कृता वा पञ्चकपालो पञ्चकपाला इत्यत पाह समाहारे दिगोश्चेत्यादि । चकारोऽवधारणे । समाहारदिगोरेवेति यावत् । कथं पुनः समाहारदिगोरव ग्रहणं लभ्यते ? ततः ·(२४)। यतः पत्तेः एवं मन्यते । इन्दश्चेत्यत्र (२।४।२) चकारण हिगुरनुक्कष्यते । यस्मिन्नर्थे इन्ह एकार्थों भवति तस्मिन्नेवार्थे दिगोरप्येकवद्भावो यथा स्यादिति । इन्दश्च समाहार एवैकार्थों भवति । नान्यत्र। तस्माद् दिगोरप्येकवद्धावस्तत्रैव भवति । अतः समाहार दिगोरेवेदं ग्रहणं युक्तम्भवति । यदि ताई समाहारदिगोरेवेदं ग्रहणं तदा निष्ययोजनोऽतिदेशः । तथाहि समाहारो दिगोरर्थः । समाहारश्च भावसाधनः । समाहरणं समाहार: समुदायः । सचैक एव । तत्र न्यायप्राप्तमेवैकवचन मिति निष्फल: सूत्रारम्भः । नैतदस्ति । समुदायिभ्योऽनन्यः समुदाय इत्यस्मिन् दर्शने ऽनेकद्रव्यात्मकत्वात् समुदाय- स्यैकवचनं न सिध्यतीतीदमारब्धम् । तथाचोक्तं भाष्ये प्रत्यधिकरणं वचनोत्- संख्यासामानाधिकरण्याच दिगोरेकवचनविधानमिति । प्रत्यधिकरणं प्रतिद्रव्यम् । वचनस्योत्पत्तौ प्रत्यभिधेयद्रव्यसमवायिनी संख्या विभक्त: प्रयोजिकोत्पद्यते। दिगोश्च योऽर्थः सोऽनेकट्रव्यात्मकः । तथाहि पञ्चपूलाः समाहृताः। समानियमाणानां पूलानां पञ्चसंख्यावच्छिनत्वात् संख्या- सामानाधिकरण्याच्च पञ्चैतानि द्रव्याणीति कृत्वा समुदायस्यैकवचनं न सिद्यति । तत्रासत्यस्मिन् वचन बहुत्वाद् बहुवचनं स्यात् । अत एकवडावो विधीयत इति वाक्यार्थः। समुदायिभ्योऽन्यः समुदाय इत्यस्मिन् दर्शने सूत्रमिदं प्रत्याख्यातव्यमेव । तथाचोक्तम् भाष्ये नवा समाहारकत्वा- नवा योगारम्भेणैवार्थ:। यस्मादेकोऽयमर्थ: समाहारो नाम । तवैकत्वादेकवचनं भविष्यतीति वाक्यार्थः । पञ्चपूतीति । प्रकारान्तोत्तर- पदो हिगुः स्त्रियां भाष्यत इति (२।४।३०,वा) स्त्रीत्वे सति दिगोरिति (४।१।२१) डीप्। अर्थस्यैकत्वादित्यादिना ऽर्थातिदेशस्य फलं दर्शयति । दिति । २। इन्दुश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् । अत्राङ्गशब्दः समुदाये परिसमाप्यते प्रत्येक परिसमाप्यते वा ? यदि समुदाये परिसमाप्येत तदैकमेवेदं वाक्यं स्यात् । तथाच व्यतिकरः प्रसज्येत । प्राणितूर्यसेनाङ्गानां परस्परसहितानां यो इन्हो व्यतिकीर्णा- वयवस्तस्यैकवद्भावः स्यात् । प्रत्येक परिसमाप्तो त्वेष दोषो न भवति ।

·४४ न्यासः। अत्र तत्र हि प्राण्यङ्गानां हन्द एकवद्भवतीत्येवमादीनि त्रीणि वाक्यानि सम्पद्यन्ते । खविषये यत्र बहुवचनान्तं वाक्यं क्रियते तत्र प्रथमेन वाक्येन प्राण्यङ्गानां प्राण्यङ्गैरेव यः समासस्तस्यैकवद्भावो विधीयते । द्वितीयेन वाक्येन तूयाङ्गानां तूयाङ्गैः । तीयेन सेनाङ्गानां सेनाङ्गैरिति न भवति सकरप्रसङ्गः । नहि चतुर्थ वाक्यमस्ति येन व्यतिकीर्णावयवस्य इन्दस्यैकार्थता स्यादिति मन्यमानः प्रत्येक वाक्यपरिसमाप्तिपक्षमाश्रित्याह अङ्गशब्दस्येत्यादि । तथा तूयाङ्गानामिति इन्ह एकवद्भवतीत्यपक्ष्यते । एवं सेनाङ्गानाञ्चेत्यत्रापि । पाणिपाद मिति यदि प्राण्यङ्गमपि प्राणिग्रहणेन गृह्यते तदा जातिर (२।४।६) प्राणिनामिति प्रतिषेधे प्राप्ते वचनमिदम् । अथ न गृह्यते तदा जातिवादेव सिद्ध व्यतिक- रनिरासार्थम् । माईङ्गिकपाणविकमिति । इहाप्यप्राणिना (२।४।६) मिति प्रतिषेधे प्रासे वचनमिदम् । अप्राणिनान्तु जातिर २ ४।६) प्राणिनामित्येवं सिद्धं यथा पणवमृदङ्ग मिति। रथिकाश्वारोहमिति। रथिकाचाखारोहाश्चेति वृत्तिपदार्थस्य बहुत्वं दर्शयितव्यम् । यस्माद बहुत्वमेव मेनाङ्गत्वे कारणम् । बहुत्वाभावे सेनाङ्गत्वनास्तीति रथिकाखारोहाविति भवितव्यम् । हस्त्यखादिषु परत्वात् पशुहन्दविभाषयैव भवितव्य मिति । विभाषा ( २।४।१२) वृक्षमगत्यादिना । इतरेतरयोग इत्यादिना इन्दप्रकरणस्य प्रयोजनं दर्शयति । प्राण्यगादीनां समाहार एवेत्यादिना विषयविभागार्थतां स्पष्टीकरोति । ३। अनुवादे चरणानाम् । चरणशब्द इतयादिना सूत्रस्य विषयं दर्शयति। तथाहि यो हि कठादि- प्रोताध्ययनविशेषः शाखा तत्र यदा चरणशब्दो वर्तते तदा जातिरप्राणिना. मित्येव (२।४।६) सिद्धम् । यदा तु शाखानिमित्तकः पुरुषेषु वर्तते तदाऽप्राणि- नामिति प्रतिषेधात्र सिद्धातीतीदमारभ्यते । शाखानिमित्तक इति। शाखा निमित्तमस्येति बहुव्रीहिः । प्रमाणान्तरावगतस्येति । शब्दात् प्रमाणाद् यदन्यत् प्रमाणं तत् प्रमाणान्तरम् । तत् पुनः प्रताक्षादि । तेनावगतस्य परि- च्छिवस्य शब्देन संकीर्तनमात्रमिति मात्रशब्दोऽर्थावगतिव्युदासार्थः । उदगात् प्रताष्ठादिति । उत्पूर्वादिणः प्रतिपूर्वात् तिष्ठते लुङ् । इगो गा (२:४।४५ ·(२४) ४४१ लुडीति गादेशः। गातिस्थेति सिचो (२।४।७७) लुक् । कठकालापमिति । कठेन प्रोतामधीयत इति कठाः । कठशब्दात् प्रोक्तार्थ कलापिवैशम्पायनान्लेवासिभ्य श्चेति (४।३।१०४) णिनिः । तस्य कठचरका बुक ४१३ १०७ । तत म्तदधीते (४:२।५८) तहेदेताण। तस्य प्रोक्तानुक (४ २६४) । छन्दोब्राह्मणानि च तद्विषयाणीति (४।२।६६) तद्दिषयता। कलापिना प्रोतमधीयत इति कालापा: । प्रोतार्थ कलापिनोऽगा। इनण्य नपता इति (६।४।१६४, प्रतति- भावे प्राप्त सब्रह्मचारिपीठसर्पिकलापिकुथुमि तिलिजाजलिलाङ्गलिशिलालि शिखगिड शूकरसद्मसुपर्वगामुपमख्यानमिति (६ ४।१४४,वा। टिलोपः । ततस्त- दधीते (४।२ ५८ वद्दे देता : तस्य प्रोक्तान्नु गिति ४।२।६४) लुक। पूर्ववत् तद्दिषयता च। कठाथ कालापाथ कठकालापम् । यदा तु प्रथमत एव उपदेश इति । अनवगतस्यैव प्राक् प्रमाणान्तरेण शब्देनाद्यं प्रतपायन मर्थस्य प्रश्ने प्रतिवचने वोपदेशः म यदा भवति तदात्र प्रतुदाहरणम् । उदगुरिति । आत इति (३ ४।११० झेर्जुस् । उस्य पदन्तादिति (६।१८६) पररूपत्वम् । स्थे गोरद्यतन्याचेति वक्तव्य मिति व्याख्येयमितार्थः । तवेदं व्याख्यानं । तुल्यार्थे रतुलोपमाभ्या मितातः (२।३।७२ ) मूत्रादन्यतरस्यामित्यनुवर्तते । सा च व्यवस्थितविभाषा विज्ञायते । तेन स्थगारद्यतन्यामनुवादे चरणानाम- कवद्भावो भविष्यति ! नान्यत्रेति । अद्यतनीति । लुङः पूर्वीचार्यप्रणीतेषा मंज्ञा। अनन्दिषु रिति। टुनदि ममृडौ । सिजभ्यस्तविदिभ्यथेति (३ ४।१०८) झेर्जुस् । उदयन्तोति । इणो यम्मिति (६।४.८२) यणादेशः । ४। अध्वर्युक्रतुरनपुंसकम् । अध्वर्युवेद इति । एतेनाध्वर्युशब्देनात्र यजुर्वेदो लक्ष्यत इति दर्शयति । अथाध्वर्यो ऋविगविशेषस्य यः क्रतुरिति ऋतुविशेषणमेवाध्वर्युग्रहणं कम्मान विज्ञायते ? असम्भवात् । को हि तस्य क्रतुर्भवति ? अपितु धनव्ययशीलस्य । यदपि तस्य क्रतो कर्तृत्वमस्ति तदपि ऋविगन्तरेणा साधारणमित्यध्वर्युणे- केन तस्य विशेषगमयुक्ताम् । ननु चाथर्ववेदविहितो यः क्रतु म्त त्रि वृत्त्यर्थ मध्वर्युकेन कथं विशेषणं न स्यात् ? नहि तत्राध्वय्येवः सन्ति ।

·४४२ न्यासः। तयोरपि तत्- नैतदस्ति । यदि ह्येतावत् प्रयोजनमभिमतं स्यात् तदाऽनथर्वण इति प्रतिषेधव कुर्य्यात्। लघीयसी हि साक्षात् प्रतिषेधे प्रतीतिर्भवति । त्रयीग्रहण वा कुर्यात् । यदि चाध्वर्युणा क्रतुर्विशेष्थेत तदेषुवचावित्य- नापि स्यात्। इषुवज्रावपि ह्यध्वर्यो: क्रतू भवतः । कर्तृकत्वात् । तस्मादध्वय॑णां यजुर्वेदविदां यो वेदः मोऽध्वर्युशब्देनो पलक्ष्यते । स पुनर्यजुर्वेदः। तत्राध्वर्युवेदे यस्य क्रतोर्विधानं सोऽध्वर्य- क्रतुरिति । इतिकर्तव्यतोपदेशः प्रयोगश्चानुष्ठानात्मको विधानशब्देनोक्तः । यदि तयध्वर्यक्रतुवा चिना मनपुंसकलिङ्गानां बन्द एकवद्भवतोति सूत्रार्थ- स्तदा सूत्रेऽध्वर्युक्रतुशब्दस्यानपुंसकमित्यस्य च हन्द इत्यनेन प्रकर्तन सामानाधिकरण्येन निर्देशो नोपपद्यते। अतोऽवयुगक्रतुवाचिनामनपुंसक- लिङ्गानामिति वक्तव्यं स्यादित्यत आह अध्वर्युगक्रतुरनपुंसकमिति । गौणोऽयं निर्देश इति । गौण इत्यमुख्य औपचारिक इत्यर्थः । अध्वर्युपक्रत्व- वयवो इन्द उपचारणावर्यक्रतुरित्युक्तः । स एवानपुंसकलिङ्गावयवोऽनपुंसक- मिति । गौणनिर्देशम्तु लाघवाथ वेदितव्यः । यदि पुनरनपुंसकमितानेन मुख्यया वृत्त्या बन्द एवोच्येत तदा स नपुंसकमित्यस्यापवादोऽयं विज्ञायत । अर्काखमेधमित्यादि । अर्कशाश्वमेधश्चेत्यांवमेधम् । सायाश्चातिरात्र- श्चेति सायाङ्गातिरात्रम् इषुवज्रावित्यादि। इषुवज्रप्रभृतयोऽध्वर्युक्रतवो न सम्भवन्ति । नहि तेषामध्वर्युवेद विधानम् । किन्तर्हि ? सामवेदे । राजसूयवाजपेये इति । एतौ राजसूयवाजपेयशब्दो पंलिङ्गावपि स्तः । तत्र यदा नपुंसकलिङ्गो प्रयुज्येते तत्रेदं प्रतुपदाहरणम् । सोमयागेष्विति। यत्र सोमपानं विहितं ते सोमयागाः । तेष्वेव क्रतुशब्दो रूढ़ः । न च दर्श पौर्ण- मासौ सोमयागौ। अनपुंसकमितुपादानात् स्वरूपग्रहणमिह न भवति । नहि क्रतुसामान्यो नपुंसकलिङ्गो भवति । यत्र ५। अध्ययनतोऽविप्रकृष्टाख्यानाम् । अधीतिरध्ययनमिति भावसाधनोऽध्ययनशब्दः । कर्मसाधनो वा। अधीयत इत्यध्ययनमिति । अध्ययनत इति । प्राद्यादिभ्यस्तस्युपसंख्यान- ·४४१ ततथ ( २।४ ) मिति (५।४।४४,वा) हेतुटतीयान्तात् तसिः । अत आह अध्ययनेन निमित्ते- नेति । अविप्रकृष्टेति । अविप्रकष्टाऽख्या येषां ते ऽविप्रकष्टाख्या: । निमित्तस्य साधारणत्वादविप्रकष्टता। तत् पुनर्निमित्त सूत्रोपात्तमवाध्ययनमाख्यानाम- धेयम् । पदकक्रमकमिति। पदमधीते क्रममधीत इति क्रमादिभ्यो वुन् (४।२।६१)। क्रमकवार्त्तिकमिति। वृत्तिमधीत इति वार्तिकः । ऋतूक्यादि- सूत्रान्ताट् (४।२।६०) ठक्। कथ पुनः पदस्याध्येतुः क्रमस्य चाध्ययनेन निमित्तेनाविप्रकष्टता भवतीत्याह सम्पाठ इत्यादि । यम्मात् पदानां क्रमस्य च यः पाठः स नातिभिन्नः। ग्रन्थोऽपि तादृश एव । अतः प्रत्यासवः। यतश्च पदान्यधीत्य क्रमोऽध्येतव्यस्ततोऽपि संपाठस्तयोः प्रतवामनः । तेन सम्पाठेनाध्ययनेन निमित्तेन पदक इति क्रमक इति च या ऽध्ये तुराख्या सापि प्रतवासना भवतीताभिप्रायः । पितापुत्वाविति । (६।३।२५) इन्द इतबानडादेशः । तत्र हि पुत्वेऽन्यतरस्यामितात: (६।।२२) पुत्र इतानुवर्तते। अत्रापि पितेति पुत्त इति चाख्ये प्रतवासन्ने । साधारणत्वानिमित्तस्य । तथाहि जन्यजनकभावो इयोरपि तयोर्निमित्तम् । यानिकवैयाकरणमिति । यज्ञमधीत याजिकः । क्रतूक्यादिना (४।२।६०) ठक् । व्याकरणमधीते वैयाकरण: । तदधीत (४।२।४८ । तहेदेताम् । अस्त्यवाध्ययननिमित्तत्वमनयोराख्ययोः । न तु प्रतवासत्तिः । नहि यज्ञाध्ययनन व्याकरणाध्ययनेन तयो:क्रियाप्रतधामत्तिनापि ग्रन्थ. प्रतवासत्तिः । आनङ् ऋतो वा ६। जातिरप्रागिनाम्। अयमपि गौण्या वृत्त्या जातिईन्द इति सामानाधिकरण्येन निर्देशः अतः । जातिवाच्यवयवो इन्दो जातिरितुक्तः । जातश्च स्वरूपग्रहणं न भवति । अप्राणिनामिति प्रतिषेधात् । बाराशस्त्रीति । इस्वो नपुंसके ( १।२।४७) प्रातिपदिकस्येति हरूः । नन्दकपाञ्चजन्याविति। संज्ञाशब्दयोरेव इन्होऽयम् । न जातिशब्दयोः । पनेनाप्राणिनामितास्य पर्यु दासतां दर्शयति । तेनायमर्थों भवतीतबाह नजिवयुक्ततपादि। रूपरसगन्धस्पर्शा इतप्रादि गुणजातिः । गमना- ·४४४ न्यासः । भवति । . गोणी। कुञ्चनप्रमारणानीति क्रियाजातिः । जातिपरत्वे चेति । यदा जाते: प्राधान्येन विवक्षा तदा जातः परत्वे प्रधान व सति जातिशब्दानामयमकवद्भावो न नियतद्रव्यविवक्षायामिति । यदा कचिद् देशादो नियतानां द्रव्यविशेषाणां विवक्षा भवति तदा जातिशब्दस्य प्रयोगऽप्येकवद्भावो न भवति । कुत एतत् ? जातिरिताभिधानान् मुख्या जातिराधीयते । एतच्च प्रधान कार्यसंप्रतायालभ्यते । एतदुक्तम्भवति। यदा जाति- रेव व्यक्तिविशेषमाश्रिता प्रयुज्यत तदा नेकवद्भावः । यदा तु व्यक्तिविशेष- मनाथिता प्रयुज्यते तदैवेकवद्भाव इति । वदग़मलकानीति । वदरामलकानाञ्च व्यक्तिप्रयुक्तानां प्रतीतिः । न जातिशब्दानाम् । अतएव व्य क्याश्रयं बहुवचनम् । अन्यथा जातदित्वाविवचनमेव स्यात् । न बहु- वचनम् । अप्राणिनामिति पर्युदासोऽयम् । तनायमों लभ्यते । नजिव- युत न्यायन रूपरसस्पर्शादीनान कवद्भाव इति । अप्राणिनामिति प्रतिषेधे बहुत्व श्रूयमाणं विधावपि बहुत्व गमयति । तेन बहुप्रकृतरेव इन्द्र एकवद् न हिप्रकृतेः। आराशस्त्रयाविति । भवति । पत्तव्यः । विशिष्टलिङ्गो नदी देशोऽग्रामाः । विशिष्टशब्दोऽयं भेदवचनः । योऽपि तेन ( २।१।६० ) नविशिष्टेनानञ् इत्यत्र सावधारणाधिक्ये विशिष्टशब्दो व्याख्यातः सोऽपि भेदहारेणैव प्रति. तेनेह वृत्तिकारोऽपि भिन्नलिङ्गानामपोत्याह। अग्रामा इति प्रतिषेधादनयो: खरूपग्रहान भवतीत्याह .नदीवाचिनामित्यादि । यदि नदीवाचिनां हन्दो देशवाचिना कवद् भवतीत्ययमत्र सूत्रार्थी- ऽभिमत स्तत् कथं नदीदेश इत्ययं इन्द इत्यनेन प्रकृतन सामानाधिकरण्येन निर्देश इत्याह नद्यवयवो इन्दो नदीतुच्यत इत्यादि। एतेन गौणः सूत्रे निर्देश इति दर्शयति । नदीदेश इत्ययं यदि इन्दसमास स्तदा व्यतिकीर्णा- वयवो इन्द्रो यस्य कश्चिदवयवो नदी कश्चिद्देशस्तस्य कवद्भावः स्यात् । किञ्च इन्दो भवनेष ममाहारी वा स्यादितरतरयोगे वा ? तत्र पूर्वस्मिन् पक्षे स नपुंसकमिति (२ ४।१७ नपुंसकत्वं स्यात् । इतरत्र तु हिवचनमितीमं दोषं ·(२२४) ४४५ दृष्ट्वाह नदीदेश इति । असमास एवायं निर्देश इति । मद्रकेकया इति! मट्राश्च केकयाश्च मट्रककया: । अथ नदीग्रहणं कस्मात् क्रियते ? न देशग्रहणादेव नदीग्रहणं सिमित्यत आह नदीग्रहणमदेशत्वादिति । कम्मात् कम्मात् पुनर्नदी देशो न भवतीत्याह जनपदो हि देश इति । तत्रैव देशशब्दस्य कढ़त्वात् । यत् पुनर्नदीदेश इतायते तत् तात्स्थयात् । भवति हि तात्स्थयात् ताच्छब्दंघ यथा मचा क्रोशन्तीति । तथाचेत्यादि । तस्माज्जनपद एव देशो नान्यः पर्वतादिः । एवञ्च कृत्वा देशग्रहणेन पर्वतादीनां ग्रहण न भवति : अग्रामा इत्यवेत्यादि । लोके हि ग्रामग्रहणीन नगरग्रहण भवति । तथाह्यभक्ष्यो ग्राम्यशूकर इतुते नागरोऽपि न भच्यते । ततश्चेहा- ग्रामा इति प्रतिषेधः क्रियमाणो नगराणामपि प्राप्नोति । तम्मादग्रामा दृति प्रतिषेधे नगरप्रतिषेधो वक्तव्यः । अग्रामा इत्यनेन नगराणां य: प्रतिपिध: प्राप्नोति तस्य प्रतिषेधस्य प्रतिषेधो वक्तव्यो व्याख्येय इत्यर्थः। तन नगराणां विधिरव भवति । तत्रेदं व्याख्यानम् । यदयं प्राचां (७।३ १८) ग्रामनगराणा- मित्यत्र ग्रामनगरयो भैदेनोपादानं करोति तज् जापयतीह शास्त्रे ग्रामग्रहीन नगराणां ग्रहणं न भवतीति। तनाग्रामा इति प्रतिषेधो नगराणां न भवति । उभयतश्चेत्यादि उभयस्मिनित्यर्थ उभयत: । रात्र कश्चिदवयवा ग्रामः कश्चिनगरं तत्र ग्रामाणां य प्रतिषेध उच्यते स एव वक्तव्यो व्याख्येय इत्यर्थः । तवेदं व्याख्यानम् । अग्रामा इति प्रमज्यप्रतिपधाऽयं विजेयः । न चेद् इन्दे ग्रामा विद्यन्त इति । तेन यत्र ग्रामगन्धाऽप्यस्ति तत्राप्येक. वनावो न भवतीति । । ८। क्षुद्रजन्तवः। क्षुद्रशब्दोऽयमस्त्येव य: कार्पण्यवति पुरुष वर्ततं यथा क्षुद्री देवदत्त इति । कपण इति गम्यते। अस्ति च शीलहीने ऽङ्गहीने च यया क्षुद्राभ्यो (४।१ १३१) वेति । अत्र धनियतपुंस्का विकलाङ्गाश्च स्त्रियः क्षुद्राग्रहणेन ग्रयन्ते। अस्ति च परिमाणापचये यथा खुद्रास्तण्डुला इति । इह तु जन्तुशब्दमविधानात् प्राणि शरीरस्यालातामाचष्टे । तेन पग्मिागापचये ·४४६ न्यासः । इति । स पुनर्म- वत्तमानस्य क्षुद्रशब्दस्य ग्रहणं विज्ञायत इत्याह अपचित परिमाणः क्षुद्र अल्पशरीर इत्यर्थः । अपचित परिमाणता चापेक्षाभेदादनव- स्थितेति । अस्थिरत्यर्थः । क्षुद्रजन्तुशब्दस्याभिधेयं प्रति स्मृतीरुपन्यस्यति क्षुद्र- जन्तुरनस्थिः स्यादिति । क्षुदिर संपेषण । क्षुद्यत इति क्षुद्रः । औणादिकः स्कायौतचीत्यादिना (उण, २।१७० ) रक् । क्षुद्रश्चासौ जन्तुश्चेति क्षुट्रजन्तुः । अनस्थिरिति । यस्यास्थीनि न विद्यन्ते। केवलं यस्य चर्मशोणितमांसमस्ति स क्षुद्रजन्तुः । अथवा क्षुद्रएव य इति । स्मृत्य न्तरमाह क्षोदयितुं यः शक्यते स क्षुट्रजन्तुः । शब्दार्थवशात् प्रसिद्ध एव लोके क्षुट्रजन्तुर्ग्राह्यः । शकादिरङ्गे यस्यात्मीयं शोणितं नास्ति । येषां वा गोचम्ममात्रं राशि हत्वापि नरः पतितो न भवति ते प्रसिद्धाः क्षट्रजन्तव उच्यन्ते । शतं वा प्रसूती येषामिति । अपरा स्मृतिः। प्रसृतोऽञ्जली बई येषां प्राणिनां शतं प्रसूतिर्भवति शतन वा प्रमृति: पूर्यते ते दुद्रजन्तवः । केचिदा नकुलाद- पोति । केचिद् वर्ण यन्ति नकुलपयन्ताः क्षुट्रजन्तव इति । इयमेव स्मृतिः प्रमाणमिति । अस्याः सर्वस्मत्यनुग्राहिणीत्वात् । तथा ह्येतदुपलक्षितेषु क्षुट्रजन्तुषु स्मृत्यन्तरदर्शिता अपि क्षुद्र जन्तवोऽन्तर्भवन्ति । स्मृतयः प्रमाणं कस्मान्न भवन्तीतमाह इतरासामितवादि। अनस्थ्यादीनां स्मृतीनामा नकुलादपीति स्मृतमा विरोधः । तस्मान् नैताः प्रामाण्येनाभ्युप- गम्यन्ते । तेन सर्वत्रेदं सिहं भवति । क्षुद्रजन्तव इति बहुवचननिर्देशाबहु- प्रकृतरेवैकवद्भावो यथा स्यात् । तनेह न भवति यूकालिक्षे दंशमश- काविति । अयञ्च प्राणिजातार्थ प्रारम्भः । क्षुद्रजन्तव इति किमिति ? ननु च सूत्रस्थाभावे किं प्रतुपदाहरणं स्यात् ? एवं मन्यते । अन्यथा हि जन्तव इति सूत्रं कर्त्तव्यम् । ततश्चातिप्रसङ्गः स्यादिति । इतरा अपि है। येषां च विरोधः शाश्वतिकः । प्रतिपक्षभावमात्र लोके विरोधशब्देनोचते । तस्येह ग्रहगी सति छायातपावग्निजले इत्यत्रापि स्यादिति मत्वा वैरमिह विरोधीऽभिमत इति दर्शयितुमाह विरोधो वैरमिति । एवं मन्यते । क्षुद्रजन्तव इत्यतो जन्तु- ·४४७ ( २१४) ग्रहणमनुवर्तते । तेन जस्तूनां यो विरोधस्तस्येह ग्रहणं विज्ञायते । वैरस्वभाव एवेति । शाखतिको निता इति । शश्वदिति काल्यमुच्यते । तत्र भवः शाखतिकः । कालाट (४।३।११) ठञ् । अस्मादेव निपातनात् तान्तादपि को न भवति । यश्च काल्ये भवति स निताः । गौपालिशालझायना इति । गौपालयश्च शालङ्गायनाच गौपालिशालकायना: । नात्र शाखतिको विरोध इतेकवद्भावो न भवति । चकारः पुनरस्यैव समुच्चयार्थ इति । प्रकृतस्या- न्यस्य समुच्चेतव्यस्याभावादस्यकवद्भावस्य समुच्चयार्थश्वकारो विज्ञायते। तेन किम्भवतीताह तेन पशुशकुनीतादि। पशुशकुनिविभाषाया ( २।४।१२) अवकाशो महाजोरभ्रम् महाजोरमाः । हंस चक्रवाकं हमचक्रवाका इति । नित्यविरोधिनामक वद्भावस्यावकाशो ब्राह्मणनास्तिकमिति (A) । श्वशृगालम् । अश्वमहिषम् । काकोलूकमितानोभयप्राप्ती परत्वात् पशुशकुनिविभाषा ( २।४।१२. स्यात्। चकारस्य पुनरस्यैव समुच्चयार्थ त्वादनन नितामकवद भवति १० । शूद्राणामनिरवसितानाम् । यद्यपि षिञ् बन्धन इति मिनोतिबन्धने वर्तते तथापि निरवपूर्वी वहिष्करण वक्त इतबाह निरवसानं वहिष्करणम् । निरवसानं वहिष्करणम्। भुक्ते पात्र संस्कारणापि न शुद्धाति तम्मात् तं ततो वहिष्कृताः पृथक् कृताः । न लभन्ते तत्र भोक्तुमितार्थ:। ११। गवाश्वप्रभृतीनि च । गवाखादीनि कतैकवडावानि गरी पठ्यन्ते । तेषामनन साधुत्वमावं विधीयते । नत्वेकवद्भाव इति दर्शयन्नाह गवावादीनीति । गवावमिताव- मादीनामजैड़कपर्यन्तानां पशुइन्हविकल्पे वचनमिदम् । कुनवामनप्रभृतीनां त्रयाणामप्राप्ते। श्वचाण्डालमिताविरोधार्थम् । विरोधे हि येषाञ्च विरोध (२।४।८) इतवं सिद्धम् । कदा च श्वचाण्डालस्याविरोधः ? यदा विरोधं इन्हो (A) श्रमण ब्राह्मणमिति--is the reading in my 3rd. & in the Deccan MSS.

·४४८ न्यासः । नाचष्टे केवलञ्चार्थमाने वर्तते तदा खचाण्डालमिहास्तीति । स्त्रीकुमारं दासो- माणवकमिताप्राप्त वचनम् । शाटीपिच्छकमिति जातिरप्राणिनामिति (२।४६) सिद्धे ऽबहुप्रकृतार्य : पाठः । उष्ट्रखरमुष्ट्रशशमिति। पशुहन्दविभाषाप्राप्ती नितवार्थम् । मूत्रशकदादीनां मांमशोणितपय॑न्तानामप्राणिजातीनामबहु- प्रकृतार्थ : पाठः । दर्भशरप्रभृतीनां तृणोलपपय॑न्तानां तृणहन्दविभाषायां प्राप्तायां वचनम् । दासोदासादीनां त्रयाणामप्राप्ते । पुमान् (१।२।६७) स्त्रिये- त्ये कगषो न भवताम्मादेव निपातनात् । गवाखप्रभृतिषु यथोच्चारितं इन्हहत्त- मिति । कथम् ? तथा रूपस्याश्रयणात् । गणपाठे हि यदेषां शब्दानां रूपं तदाश्रितम् । तेन यथोच्चारितानामिकवद्भावलक्षणं इन्दत्त भवति । रूपान्तरे तु नायं विधिरिति यदा ऽवङ् (६।१।१२३) स्फोटायनस्येत्यवङ् नास्ति तदा रूपान्तरे जाते ऽनेन सूत्रेण यो विधिः क्रियते स न भवति । पशुहन्द- विभाषेव प्रवर्तते १२ । विभाषा वृक्षमृगटणधान्यव्यञ्जनपशुशकुन्यश्ववड़व- पूर्वापराधरोत्तराणाम् । यम्मादत्र वृक्षादिग्रहण नेह वृक्षादिविशेषवाचिनां ग्रहणम् । कथम् ? हि वृक्षादिभिईन्दः प्रतकं विशिष्यते । तेनैषा विभाषा तुल्यजातीयेष्वेवा- वतिष्ठते। विरूपेषु तुल्यजातीयेष्वपि । न स्वरूपेषु । तेषां इन्हो नास्ति । एकशेषविधानात् ! विरूपष्वपि न पायेषु । तेषां इन्दाभावात् । इन्हा भावश्च युगपत्प्रयोगाभावात् । युक्तार्थाभावाञ्च । चार्थाभावस्त्वर्थभेदाभावात् । भिन्नाधिष्ठाना हि चार्थता। न च पर्यायाणां भिन्नार्थता सम्भवति। तस्माद विरूपष्वेव वृक्षादिविशेषवाचिष्वस्या विभाषाया उपस्थानम् । तेन विशेष- ग्रहणं वृक्षादिषु विज्ञायते । न स्वरूपग्रहणम् । नापि पर्यायग्रहणम् । अथ सामान्यविशेषवाचिनां ग्रहग कस्मान्न विज्ञायते सम्भवति हि सामान्य विशेषवाचिनां इन्हो यथा गोवलीवई मिति । न। अनभिधानात् । नहि वृक्षधवमित्येवं लोकेऽभिधानमस्ति। धवशन्दादेव तदर्थाभिधायिनो वृक्षशब्द- स्यार्थस्यावगतत्वात्। धवादिशब्दप्रयोगे वृक्षादिशब्दस्य प्रयोगानहत्वात् ।

·४४८ नाधार (२१४) गोवलीवईमित्यत्र तु वलीवईसविधाने गोशब्दस्य स्त्रीगवीष्व वृत्तेविपि विशेषवाचिनाविति युक्तो इन्हः । येऽत्रामाणिवाचिनस्तेषां जातिरप्राणिमा- मित्येकवावे (२।४।६) नित्ये मासे वचनमिदं विभाषार्थम् । परिशिष्टानामप्राप्ते । पशग्रहणेनैव मृगादिग्रहणे सिद्दे पुनर्म गादिग्रहणं किमर्थम् ? तुल्यजातीयानां इन्दोऽयमेकवद्भवतीतुक्तम् । अत्र पशुग्रहणेनैव सिहे मृगादिग्रहणे सत्यपि पवन्तरेणैषां परस्परेण वा इन्हो मा भूदित्येवमर्थम् । पशुहन्द इयवं सिके ऽखवड़वग्रहणं नियमार्थम् । योऽन्य एतयो: पर्यायस्तत्र मा भूद इयवाड़वे इति । बहुप्रतिरिति । बह्वर्था बहुवचनान्ता वा प्रकतिर्यस्य स बहुप्रततिः । बस्र्थानां फलादीना मेषां बहुवचनान्तानां वा इन्ध एकवद् भवतीत्यर्थः । १३ । विप्रतिषिवञ्चानधिकरणवाचि । अट्रव्यवाचिनामिति । एतेनाधिकरणशब्दोऽत्र ट्रव्ये वर्तते इति दर्शयति । नहि विप्रतिषिवाचिनां शब्दानामाधार हत्तिरस्ति । विभक्त्यर्थत्वादाधारशक्तः । शीतोष्ण इति । शीतोष्णयोः सहानवस्थान- लक्षणेनैव विरोधेन विरुद्धत्वादिप्रतिषिडवाचित्वम् । तथा सुखदुःखयोरपि । कामक्रोधाविति। क्रुद्धोऽपि काममाचरतीति नानयोर्विप्रतिषिहत्वम् । १४। न दधिपयादीनि । यथायथमिति । यथाखं यस्य यदात्मीयं लक्षणं तेनेत्यर्थः तत्र दधि- पयसी इत्यादीनां त्रयाणां व्यञ्जनवाचित्वाद् विभाषेकवद्भावप्राप्तिः । ननु च सम्मिधुनी मधुसर्पिषी इति राजदम्तादिष्वनयोनिपातनादेवैकवजावो न भविष्यति। नैतदस्ति । पाक्षिको हि व्यञ्जनैकवहावः । तत्र यस्मिन् पो स नास्ति तस्मिनिपातनं पूर्वनिपातव्यभिचाराथं स्यात् । इतरसिमबपि पक्ष एकवद्भावनिषेधार्थोऽत्र पाठः । यद्येवमनेनेव सिद्धत्वाद्राजदन्तादिषु पाठोऽनर्थकः स्यात् । नानर्थकः । बहुवचनार्थत्वात् । सर्पिमधूनि । मधुसीषोति । ननु तत्रापि दिवचनान्तावेव पव्येते ? यद्यप्येवं तथापि शब्दाश्रयत्वात् परनिपातस्यार्थधम्मवाद हित्वं नापश्यते । अर्थात्रयस्त्वेकवझाव इति तत्प्रतिषेधे युज्यते संख्या विवक्षितम् । ब्रह्मप्रजापती इत्यादीनां ?

·४५. न्यासः । पञ्चानां समाहारैकत्वात् प्राप्तिः। शुक्लकष्णाविति । विप्रतिषिद्धमित्यादिना (२।४।१३) । इध्वावहिषी इत्यादीनां समाहारैकत्वात् प्राप्तिः । १५। अधिकरणे तावत्त्वे च । पधिकरणं वसिपदार्थ इति । वर्तनं वर्तः समासः । भावे घञ् । वत्तॊऽस्थास्तीति वर्ति समासावयवभूतम् । वर्ति च तत् पदश्चेति वर्तिपदं तस्य पदस्यार्थोऽधिकरणमित्युच्यते । कथ पुनस्तस्याधिकरणत्वमित्यत आह सहीत्यादि। प्राधारो घधिकरणम् । वर्तिपदार्थश्च समासार्थस्याधारो तस्य समवायात् । वर्तिपदार्थैर्यवयवैरवयवी समासार्थ भारभ्यते । अवयवो चावयवेषु समवैति । तस्येति । वर्तिपदार्थस्य । दश इमे दन्तौष्ठा इति । इन्दश्चेत्यादिना (२।४।२) प्राप्तिः । भवति । तत्र . १६ । विभाषा समोपे। अधिकरणैतावत्वस्य प्रकृतत्वात् तदपेक्षयैव समीपत्वं विज्ञायत इत्यत प्राह अधिकरणैतावत्त्वस्य समीप इति । उपदशं दन्तौष्ठमिति । अत्राधि- करणेतावत्वं दशसंख्या। तत्समीपं नवैकादश वा । तत्र दशशब्द एतावत्व- माचष्टे । उपशब्दः सामीप्यम् । कथं पुनईन्द कवद्भावो विकल्पामानोऽनु- प्रयोगस्य लभ्यत इत्यत आह अव्ययस्ये त्यादि । यद्यप्यातिदेशादनुप्रयोगस्यापि विकल्पो लभ्यते तथापि परीहारान्तरमप्यस्तीति दर्शनार्थमस्योपन्यासः । सवाव्ययस्य संख्याया अव्ययीभावो विहितोऽव्ययं (२।१।६) विभक्तीत्यादिना । बहुव्रीहिरपि विहितः संख्याव्ययासन्ने (२।२।२५) त्यादिना। अत्रैकवद्भावपक्ष एकार्थस्य इन्दस्यैकार्थ एवाव्ययीभावोऽनुप्रयुज्यते । एकार्थत्वं पुनस्तस्य सामीप्य- प्रधानत्वात् । यद्यप्यव्ययीभावोऽव्ययं तथाप्यभेदैकत्वं भेदाभावलक्षणां तस्यास्त्येव सामानाधिकरण्यम् । इतरत्र तु बहर्थस्य बन्दस्य बर्थ एव बहुव्रीहिरनुप्रयुज्यते। बह्वथं पुनर्बहुव्रीहे: समीपिन: प्राधान्यात् । बहु- बौहि हि समोपी प्रधानत्वाद् भेदसंख्यामुपादत्त इति बलों भवति । उपदमिति। अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्य (५ ४१०७) इत्यनुवर्तमाने ·(२४)। ४५१ ऽनश्चेति (५।४।१०८) टच् समासान्तः । नस्तद्धित (६।४।१४४) इति टिलोपः । उपदशा इति बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणादिति (५।४।७३) डच् । १७। स नपुंसकम् । पञ्चगवमिति । गोरतहितलुकीति (५।४।८२) टच् । सग्रहणं हिगोरपि यथा स्यादित्येवमर्थम् । इतरथा ह्यनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो (प, ६२) वेत्यनन्तरस्यैव इन्दस्य स्यान व्यवहितस्य हिगोः । नैतदस्ति । एकव- चनमित्यनुवर्तते । तस्य नपुंसकमित्यनेन सम्बन्धे सति कुतो व्यवधानम् ? नह्यत्रैकवचनेन विशेषो इन्दोऽननापक्ष्यते। किं तर्हि ? एकवचनमात्रम् । प्रसिडुपसंग्रहार्थं तर्हि सग्रहणम् । स इत्येतदनुवादो भविष्यति । अनुवादश्च प्रसिद्धस्यैव भवति। तथाच यथादर्शनमियं लिङ्गव्यवस्था ऽख्यायत इति । तेन इन्डेकवद्भावे नित्यं नपुंसकत्वं विज्ञायते । दिगोश्वानियता। तेना- कारान्तोत्तरपदो हिगुः स्त्रियां भाष्यत इत्येतदुपपन्न भवति । पञ्चपूलीति । दिगोरिति (४।१।२१) डीम् । एतदेव दिगो: स्त्रीप्रकरण डीविधानं ज्ञापक कचित् स्त्रियां दिगुर्भाष्यत इति । पञ्चखटं पञ्चखट्रीति । उपसर्जनइखत्वे कृत पक्षे डी। पञ्चततं पञ्चतक्षीति । नलोपे कृते पक्षे डीप् । । १८। अव्ययीभावश्च । अधिस्त्रोति । अव्ययं (२।१।६) विभक्तीत्यादिनाव्ययीभावः । इखो (१।२।४७) नपुंसके प्रातिपदिकस्येति ह्रस्वत्वम् । उन्मत्तगङ्गं लोहितगणमिति । भन्यपदार्थे च संज्ञायामिति (२।१।२१) समासः । पूर्ववस्वत्वम्। पूर्वपदार्थप्रधानस्या- लिङ्गतैव प्राप्तेति । अधिस्त्रीत्यादौ पूर्वपदस्यालिङ्गत्वात्। अन्यपदार्थप्रधान स्थाभिधेयलिङ्गतेति । उन्मत्तगङ्गमित्यादौ देशोऽभिधेयः । स च पुंलिश इति पंलिङ्गत्वं प्राप्तम् । पुण्याहमिति। कर्मधारयः। राजाहः सखिभ्यष्टजिति (५।४।८१) टच्समासान्तः। रानाहाहाः (२।४।२८) पुंसीति पुंलिङ्गतायां वचनम् । विपथमिति । पथः संख्याव्ययादेरिति (२।६।३०,वा) परवमिङ्गतायां प्राप्तायां वचनम्। कुगतिप्रादय इति (२।२।१८) समासः । चतुष्पथमिति ·४५३ न्यासः। षष्ठीसमासः। समाहारदिगौ त पूर्वेणैव सिरम् । ऋक् पूरब्धूःपथामानक्ष इत्यकार: (५।४।७४) समासान्तः । १६ । तत्पुरुषोऽनकर्मधारयः । नमात्रस्य तत्पुरुषस्याभावाबजात्र नसमासो लक्ष्यत इत्याह मञ्- समासमिति । वक्ष्यति विभाषासेनासुराच्छायेति (२।४।३५) । अनन्तरयोगेष्व- स्थाधिकारस्य प्रयोजन नास्तीत्यतस्तानलय व्यवहितस्य विभाषासेनासुरेत्यादि (२१४।३५) योगस्योपन्यासः । इत उत्तरष्वनन्तरेषु योगष्वस्य प्रयोजनाभावः । नहि संज्ञायां कन्योशीनरेषु (२।४।३०) तत्पुरुषो नज्समासः । कर्मधारयो वा- ऽस्तीत्यादिना भाथे प्रतिपादितः । दृढ़सेन इति बहुव्रीहिः। अथानकर्म- धारय इति कोऽयनिर्देश: ? यदि यत्र नकर्मधारययोईन्द स्तदा समाहारी वा स्यादितरेतरयोगे वा ? तत्र पूर्वस्मिन् पक्षे नपुंसकत्वं प्रसज्येत । इतरत्र तु द्विवचनम् । निर्देशस्य सौत्रत्वादुभयथाप्यदोषः । तथाहि च्छन्दोवत् सूत्राणि भवन्तीति । छन्दसि च लिङ्गवचनव्यत्ययं तीयेऽध्याये ववति । २०। संज्ञायां कन्थोशौनरेषु । प्रकृते न तदन्तविधिरिति प्रकृतस्य तत्पुरुषस्य कन्थया तदन्तविधि- विज्ञायत इत्याह कन्यान्तस्तत्पुरुष इति । सोशमिकन्यमिति । सौशमीनां कन्या इति षष्ठीसमासः । दाक्षिकन्थेति। अस्तीयं ग्रामस्य संज्ञा । नतूशीनरेषु । किं तर्हि ? ततोऽन्यत्रेति । २१ ॥ उपजोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायाम् । उपज्ञायत इत्युपशेति । पातञ्चोपसर्ग इति (३।३।१०६) कर्मण्यङ् । उपक्रम्यत इतापक्रमः । अनाकर्तरि च कारके संज्ञायामिति (३।३।१८) कर्मणि घञ् । नोदात्तोपदेशस्येत्यादिना (७३।३४) चिनिषेधः । यद्यप्यु- पत्रेयस्योपक्रम्यस्य चेत्यादि। उपजेयः परिजेयः । उपक्रम्य उपक्रमितव्यः । पादिः प्राथम्यम् । पाणिन्युपत्रमिति षष्ठीसमासः । तेन तत् प्रथमतः प्रणीतम् । अकालकमिति । स खस्मिन् व्याकरणे कालाधिकारं न कृतवान् । - ·(२१४) ४५३ व्याडुपन' दशहष्करणमिति । व्याडिरप्यत्र युगपत्कालभाविनां विधीनां मध्ये दश हुष्करणानि कृत्वा परिभाषितवान् पूर्व पूर्व कालमिति (B)। वाल्मीके: श्लोका वाल्मीकिलोका इति षष्ठीसमासः । २२ । छाया बाहुल्य। पूर्वपदार्थधर्मों बाहुल्यमिति । अत्र हेतुमाह शलभादीनामित्यादि। शलभादीनां बहुत्व शलभच्छायमित्यादौ हि गम्यते । नहि तेन विना छाया सम्भवति । अतः पूर्वपदार्थस्य शलभादेर्बाहुल्यं धर्मः । २३ । सभा राजाऽमनुष्यपूर्वा । इह कस्मान्न भवति राजसभेतीति । खं रूपं (१।१।६८) शब्दस्याशब्दसंज्ञेति वचनादिहैव युक्तम् भवितु मित्यभिप्रायः । तदुक्तमित्यादि। एतेन पाय- वचनस्यैवष्यत इत्येतदाप्तवचनेन द्रढ़यति । यतः पर्यायवचनस्यैवेष्यते तस्मा- देव हेतोरिदमुक्तम् । जित्पर्यायवचनस्यैवेत्यादि। कथं पुनः कथं पुनः पाय- वचनस्यैव भवतीत्येषोऽर्थों लभ्यते ? यावता नेह सूत्रे तथाविधं वचनमस्ति । एवं मन्यते । ननु च पूर्वग्रहणमस्ति । अतः पूर्वग्रहणादेषोऽर्थों लभ्यते । कथम् ? यदि स्वरूपग्रहणं स्याद् राजाऽमनुष्यादित्येवं ब्रूयात् । पञ्चम्येष हि दिक्छब्दमध्याहारयिष्यति । न च सभान्तस्य तत्पुरुषस्य पूर्वशब्दादन्यो दिक्छब्दोऽध्याहतुं शक्यत इति किं पूर्वग्रहगोन ? तत् क्रियते ऽर्थग्रहणं यथा स्यात् । अर्थ ग्रहणे च सत्यराजा ऽमनुष्यपूर्वा इति द्दिष्यतिषेधो वर्ण्यते (B) In the printed edition of the काशिका, it is व्याडापनं दुष्करणम् । On this the पदमञ्जरी says दुषिति सङ्केतशब्दी यथाव उत्करणम् । The अत्तिकार again cites this example in मात्रोपजीपक्रमच्छाये नपुंसक (६।२।१४)। But दशहकरण occurs in my ist, 3rd, & 13th. MSS. as well as in the Poona one. The explanation supplied by the न्यासकार is perhaps not clear enough for those who are not acquainted with anfg's work. मध्यरक्षित Explaining the Rule (2. 4. 21) in his तन्नप्रदीप, says :--"पूर्व पूर्व कालमिति । पूर्व प्रथमं पूर्व भूताखं कालं परिभाषितवान्। पश्चाद वर्तमानादिकमित्यर्थः । अथवा पूर्व पूर्व मिति। प्रथमतरमित्यर्थः । पूर्वप्रथमयोरथांतिशयविवक्षायां विंचनमिति (८१।१२, वार्तिक) डिवचनम् । अस्य दश हुकरणानीत्यनेन सम्बन्धः । तदयमर्थः। प्रथमतरं दश हुप्पारणानि कृत्वा कालमद्यत- नादिक परिभाषितवान्।" .

·४५४ न्यासः। ऽराजपूर्वा ऽमनुष्यपूर्वेति । तदनेन नजिवयुक्तन्यायेन तत्सदृशा राजपाया ग्राह्यन्ते । नतु तविशेषाश्चन्द्रगुप्तादयः । नहि ते राजार्थस्य वाचका इति । अथवार्थग्रहणेऽस्मिन् विभाषा समीप (२।४।१६) इत्यतो विभाषाग्रहण- मनुवर्तते मण्डूक लुतिन्यायेन । सा च व्यवस्थितविभाषा विज्ञायते । तेनेह पर्यायवचनस्यैवेश्वरादेग्रहणम् भविष्यति । नान्यस्य । अमनुष्यशब्दो हि रूढ़िरूपण रक्षःपिशाचादिषु वर्त्तत इति । यद्येवममनुष्यकर्त्तके (३।२।५३) चेत्यत्र यदुदाहरिष्यति जायाघ्नस्तिलकालकः पतिघ्नी पाणिरेखा श्लेष्मघ्नं मधु पित्तन वृतमिति तद्याहन्यते । नैष दोषः । अत्र हि चकारः क्रियते । तस्यैव विधः समुच्चयार्थः । तेन पुनर्विधानात् कृत्यलाटो (३।३।११३) बहुलमिति वचनाहा रक्षःपिशाचादिभ्योऽन्यत्रापि भविष्यति । अथवा ऽमनुष्यशब्दोऽयं विविधः । अस्त्येवायमव्युत्पन्नो रुढ़िशब्दो यो रक्षःपिशाचादिषु वर्तते । अस्ति च व्युत्पन्नो नसमासः । तत्रेहाव्युत्पन्नस्य रूढ़िशब्दस्य ग्रहणम् । अमनुष्यकर्तके चेत्यत्र (३।२।५३) व्युत्पन्नस्यारूढ़िशब्दस्य ग्रहणमित्यविरोधः । देवदत्तसभेति । देवदत्तशब्दो न राजपर्याय: । नाप्यमनुष्यवचन: । २४ । अशाला च। सभाशब्दोऽयमस्त्येव कुटीवचनः । दीर्घा सभा हवा सभेति । अस्ति च सङ्घातवचनो यथा ब्राह्मणानां सभा स्त्रोगां सभेति । इह चाशालेति कुटीवचनप्रतिषेधादितरो ग्राह्यत इत्यत आह सङ्घातवचन इत्यादि। २५। विभाषा सेनामुराच्छायाशालानिशानाम् । खनिशमिति । यस्यां निशायां खानो मत्ता विहरन्ति (C) सा खनिशं खनिशेति चोच्यत इति । २६ । परवल्लिङ्गं इन्द्रतत्पुरुषयोः । किमर्थमिदम् ? इहायं इन्दः सर्वपदार्थप्रधानः । स यदा भिनलिङ्गा- (C) वरन्तीति पाठान्तरम् । खरन्ति शब्दायन्त भषन्तीत्यर्थः । स्खू शब्दोपतापयोः । हरदत्त स्वाह यस्यां निशायां श्वान उपवसन्ति सा श्वनिश मित्युच्यते । सा पुनः कणचतुर्दशी। तस्यां हि श्वान उपवसन्तीति प्रसिद्धि रिति। श्रमिशा कणचतुर्दशीला रिति च भट्टीभिः। शनयतुइंश्यामुपवसतः पश्याम इति शावरभाष्ये ।

·नर्थकं वचनम् । (२।४)। वयवो भवति तदा पूर्वोत्तरयोः पदयोर्भिवलिङ्गयोरनुग्राहकमेकं लिङ्ग नास्ति येन समुदायो व्यपदिश्यते । उभाभ्याञ्च युगपदसम्भवादशक्यो व्यपदेशः कर्तुम् । अतः पर्यायः स्यादिति इन्हें नियमाथं वचनम्। तत्पुरुषोऽपि विविधः । पूर्वपदार्थप्रधान उत्तरपदार्थप्रधानश्चेति । ततो य उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्- पुरुष स्तस्य प्रधानत्वादेव परस्य यलिङ्ग तत्समुदायस्य भविष्यतीति तं प्रत्य- वचनम्। यस्तु पूर्वपदार्थप्रधानस्तस्य पूर्वपदस्य यल्लिङ्गं तस्मिन् प्रसक्त उत्तरपदस्य यलिङ्ग तविधीयत इति तत्र विध्यर्थमेतद् भवति । इम्हस्य तत्पुरुषस्य चेति । एतेन इन्दतत्पुरुषयोरिति षष्ठीयमिति दर्शयति । न सप्तमी। यदीयं सप्तमी स्यात् तदा इन्हें तत्पुरुषे च यत् पर तदीयं लिङ्ग पूर्वपदस्यापद्येत । परशब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वात् । तथाच मयूरीकुक्कुटावित्यत्र पूर्वपदस्य स्त्रीप्रत्ययो निवर्तत। तत्पुरुषेऽम्यईपिप्पलीत्यत्र पूर्वपदस्यापि स्त्रीप्रत्ययः स्यात् । तस्मात् षष्ठीयम् । तथाच सति समासार्थस्यायमतिदेशो विज्ञायते । पूर्वपदस्य न प्रतिषिध्यते । नापि विधीयत इति न भवति पूर्वोक्तदोषावसरप्रसङ्गः । समासार्थस्य लिङ्गातिदेशादनुप्रयोगोऽपि समासार्थस्यैव विशेषणमिति तलिङ्गमेव भवति। कुक्कुटमाविम इति । उपसर्जनहस्वत्वं न भवति । उपसर्जनसंज्ञाया अभावात् । उक्तं ह्येतत् प्राक् । उपसर्जन मिति महत्या: मंज्ञायाः प्रयोजन मन्वर्थसंज्ञा यथा विज्ञायेत । अप्रधानमुपसर्जनमिति । द्वन्दश्च सर्वपदार्थ प्रधान इति नास्त्युप- सर्जनसंज्ञा। अईपिप्पलीत्यादावपि सत्येकविभक्तियोगे यथा पिप्पल्यादेरुप- सर्जनसंज्ञा न भवति तथोपसर्जनसंज्ञाविधावेव तत्प्रतिपादितम् । वक्तव्य इति । व्याख्येय इत्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम् । तत्पुरुष इत्यनुवर्तमाने पुनस्तत्- पुरुषग्रहणस्यैतत् प्रयोजनं तत्पुरुषविशेषस्य परवलिङ्गता यथा स्यादिति । तेन द्विगुप्राप्तापकालंपूर्वगतिसमासेषु परवलिङ्गता न भवति । अन्यथा यदि सर्वस्येयं तत्पुरुषस्य परवल्लिङ्गता स्यात् तदा परवल्लिङ्ग इन्हम्य चेत्येवं ब्रूयात् । चकारादि प्रकृतस्य तत्पुरुषस्येति विज्ञास्यत एवेति । पञ्चकपाल इति तडितार्थे हिगुः। संस्कृतार्थ उत्पत्रस्याणो दिगोल्गनपत्य (४।१।८८) इति लुक् । प्राप्तजीविक इति । प्राप्तापदे च द्वितीययेति (२।२।४) समासः ।

·४५५ न्यासः। अलसीविक इति । पादयो ग्लानाद्यर्थे (२।२।१८, वा) चतुर्थे ति समासः । निष्कौशाबिरिति । निरादयःक्रान्ताद्यर्थे (२।२।१८, वा) पञ्चम्येति । २७। पूर्ववदश्ववड़बौ। अखवड़वयोर्विभाषैकवद्भावो विहित इति । विभाषा (२।४।१२) वृक्ष- मृगेत्यादिना। अर्थातिदेशश्चायम् । न निपातनमिति। निपातने हि पूर्ववदिति वचनमनर्थकं स्यात् । अखवड़वावित्येवं ब्रूयात् । तेन द्विवचन- मतन्त्रमित्यादिना ऽतिदेशस्य फलं दर्शयति । निपातने हि वचनान्तर पूर्ववल्लिङ्गता न स्यात् । २८। हेमन्तशिशिरावहोरात्रे च च्छन्दसि । परवलिङ्गतापवादोऽयं योग इति हेमन्तशिशिरावित्यत्र नपुंसकत्वापवादः। परस्य शिशिरशब्दस्य नपुंसकत्वात् । अहोरात्रे इति । पुंलिङ्गत्वापवादोऽयम् । रात्राहाहाः पुंसीति (२।४।२८) पुंलिङ्गत्वे प्राप्ते छन्दसि लिङ्गव्यत्यय उक्त इति । व्यत्ययो बहुलमित्यनेन (३।११८५) । २६ । । राबाहाहाः पुंसि । परवलिङ्गतया स्त्रीनपुंसकयोः प्राप्तयोरिति । रात्रिशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वा- दहःशब्दस्य च नपुंसकत्वात् । विरात्र इति। यो रानयोः समाहारः । सरितार्थ त्यादिना (२।१।५१) समाहार विगुः । अहः सर्वै कदेशसंख्यातपुण्याच (५।४.४८) रात्रेरित्यच् समासान्तः । अत्र वच् प्रत्यनुपूर्वात् सामलोन (५।४।७५) इत्यतोऽजित्यनुवर्तते । पूर्वाह्न इति । अङ्गः पूर्वमिति विग्ध पूर्वापरत्यादिना (२।२।१) समासः । राजाहःसखिभ्यष्टजिति (५।४।८१) टच । अहोऽहू एतेभ्य (५।४।८८) इत्यहादेशः । अहोऽदन्तादिति (८।४।७) गत्वम् । यह इति । पूर्ववत् समाहार विगुः। पूर्ववट टच । न संख्यादेः समाहार इति (५।४।८८) प्रतिषेधादङ्गादेशो न भवति । अष्टखोरवे- ति (६।४।१४५) टिलोपः । अनुवाकादय इति । केचिदाहुबहुव्रीहिरयम् । मनुकान्तो वाकोऽनयाऽनेन वा ऽनुवाकः । स्त्रीलिङ्ग नपुंसकलिङ्गे च प्राप्ते ·यतः स्त्रियां समासान्तः। (१४)। ४५७ वचनम्। अन्ये च मन्यन्ते योऽयं भावे घञ् स सामर्थात् पुंलिङ्गः । तस्य हि नपुंसके भावे तोऽपवादः । स्त्रियाञ्च तिन् । तेनासौ सामर्थात् पुंस्येवावतिष्ठते । यस्त्वकर्तरि कारक विधीयते स पंसि नपंसके च वर्तते । बाधकाभावात् । स्त्रियान्तु न भवति । तिव्रप्यकर्तरि च कारके विधीयते । स विशेषविहितो घनं बाधते । रह च वचेरकर्तरि च कारके (३।३।१८) संज्ञायामिति घञ् विहितः । पनूच्यते यत् पर्द तदनुवाकः । कुगतिप्रादय इति (२।२।१८) समासः । पस्मिन् पक्षे नपुंसके प्राप्ते वचनम् । ३०। अपथं नपुंसकम् । अपथमिति । पथो (५।४।७२) विभाषेति यदा ममामान्तप्रतिषेधो नास्ति तदपूरबधूः (५।४।७४ ) पथामानक्ष इत्यकार: समासान्तनिर्देशाद् यदा समासान्तो नास्ति तदा पुंलिङ्गतैव भवति । प्रपन्या इति । ३१। अर्द्धर्चाः पुंसि च । अईर्चा इति। बहुवचननिर्देशादाद्यर्थों गम्यत इत्याह अर्चादय इत्यादि। शब्दरूपायया चेयमिति | शब्दरूप माश्रयो यस्याः सा तथोक्ता। शब्दरूपमाश्रित्यार्थमनपेक्ष्य दिलिङ्गतेयं विधीयत इत्यर्थः । क्रियाशब्द- स्याभिधेयवलिङ्गमिति भूतं कुण्डम् । भूता शाटी। भूतो घट इति । यौगिकस्याभिधेयवल्लिङ्गमिति लवणं शाकम् । लवणा यवागूः । लवणः सूप इति । लवणेन संसृष्टमिति संसृष्ट इति ठक् (४।४।२२) । तस्य लवणा- लुगिति (४।४।२४) लुक् । अतएव तद्धितार्थयोगे भूतत्वाद यौगिकोऽत्र लवण- शब्दः । सारशब्द उत्कर्ष पुंलिङ्ग इति । यथा चन्दनसार इति । अपूर्व इति । अपूर्वशब्दोऽयं धर्माधर्मयोर्वर्त्तते तत्साधन इति । अदृष्टोपार्जनं प्रति यस्याङ्गभावः स तत्साधनमित्यर्थः स पुनर्यागादिः । कम्मशब्दो नकारान्स एवोभयलिङ्ग इति कर्म की चेति । (D) (D) धर्मशब्दो नकारान्त एवोभयलिङ्गः। धर्म धमा चेति क्वचित् पाठान्मरम् । ५८ ·४५८ न्यासः। ३२ । दूदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतौयादौ । प्रादेशः काथनमिति । प्रथमतः प्रतिपादनम् । शदेनान्वादेशोऽनुकथन- मिति । पश्चात् प्रतिपादनम् । तच या गमिहाभिप्रेतं तादृशं पश्चाद् वक्ष्यति । प्राभ्यां छात्राभ्यामित्यादि । प्रादेश एषः । अथो आभ्यामित्याद्यन्वादेश एषः । अथोशब्दे नात्रान्वादेश उच्यते । ननु च त्यदायत्वे कते हलि लोपे (७।२।१०) चायो प्राभ्यामित्यादिरूपं सिध्यत्येव । तस्मादनुदात्तमेव केवलं विधेयम् । प्रादेशवचनम्वनर्थ कमित्यत आह आदेशवचन मित्यादि । अव्ययसर्बनानामक प्राक् टेरित्यकच् (५।१७१) प्रत्यये कृते सत्यप्यनाप्यक (१२।११२) इत्यधि- कारादिद्रूपस्य लोपो नास्तीत्यसत्यादेशवचने रूपं न सिध्यति । ननु च हलि लोप (७।२।११३) इत्यनेन इलादाविद्रूपस्य लोपेऽनेनाजादौ यथा स्यादित्येवमथं कस्मान भवति ? नैतदस्ति । सामाडि हलादावेव भवितव्यम् । तत्र स्मै भावादिषु कृतेषु । तस्मात् साकच्कार्थमादेशवचनम् । साकच्कार्थे चास्मिन्बारधे शित्करणं सर्वादेशार्थम् । अन्यथा घलोऽन्त्यस्य स्यात्। प्रयोजनाभावान भविष्यतीति चेत् ? न। अकारस्य त्वकारवचनं दीर्घादेशनिहत्त्यथं विज्ञायते । अथानुदासवचनं किमर्थम् ? यावतोडिदं (६।१।१७१) पदाचपुत्रैद्युभ्य इति विभक्तो रुदात्तत्वे कृतेऽनुदातं पदमेक- वर्जमिति (६।१।१५८) प्रकृतेरनुदात्तत्व भविष्यति । नैतदस्ति । सविभक्त्यर्थ- मनुदात्तवचनम् । सविभक्तिकस्यानुदात्तत्व यथा स्यात् । तेन सर्वानुदात्त- मेवाभ्यामिति पदमन्वादेशे भवति । यदि पश्चादुचारणमात्रमन्वादेशस्तदेह कस्मात् भवति ? देवदत्तं भोजयेमञ्च यज्ञदत्तमिति । अस्ति यत्राप्यन्वा- देशः। ततश्च द्वितीयाटोस्स्वेन ( २।४।३४) इत्येनादेशः प्राप्नोतीत्यत आह नेह पश्चादुच्चारणमात्रमित्यादि। तेनेह न भवतीति । नध- कस्थाभिधेयस्य पूर्व शब्देन प्रतिपादितस्य द्वितीयं प्रतिपादनम् । किं तर्हि ? अभिधयान्तरस्य । तथाहि पूर्व देवदत्तस्य प्रतिपादनम् । उत्तरकालं यत्र- दत्तस्य । कथं पुनरयं विशेषो लभ्यते ? यावता पश्चादुच्चारणमात्रे ऽन्वादेश- शब्दः प्रसिद्धः । न च सामान्यशब्दः शब्दान्तरसविधानादिकमन्तरेण विशेष- ऽवतिष्ठते । नेष दोषः । यस्माहिभाषा सेनेत्यतो (२।४।२५) विभाषाग्रहणमन- ·? । ( 18 ) ४५८ वर्तते । सा च व्यवस्थितविभाषा विज्ञायते । तेनैवंविधविषय एवान्वादेशोऽष ग्रहीतव्यो नान्वादेशमात्रम् । तस्माहिशिष्टस्यान्वादेशस्य ग्रहणं युतामिति भावः । यदपि च वक्ष्यति तत्र (२।४।३४) यव किञ्चिविधायेत्यादि सदपीममेव न्यायं हृदि कलेति बोइव्यम् । ३३ । एतदस्वतसो स्वतसौ चानुदात्तौ। अथो अत्रेति। सप्तम्यास्त्रल् (५:३।१०) । अथो प्रत इति । पञ्चम्या- स्तसिल् (५।३।७)। पुनर्वचनमनुदात्तार्थमिति । एतदोऽशिति (५ ३.५) यः पाञ्चमिकोऽशादेशः स उदात्तः स्यात् । अनुदात्तश्चेष्यत इत्यनुदात्तार्थ वचनम् । अथ नतसोरिति किमर्थम् ? यावता त्रतसौ चानुदाताविति वचनात सयोरव निमित्तभावो विज्ञास्यते ? नैतदस्ति । अन्वाचयोऽपि विज्ञायेत यथा कर्तुः क्यङ् सलोपश्चेति (३।१।११)। अवाविशेषण क्वङ् भवति । तथानाविशेषण तावद- शादेशो भवति । यत्र तत्रतसौ दृश्येते तत्र तावनुदाती भवतः । तस्मात् तावनिमित्तभावार्थ वतसोरिति वक्तव्यम् । अथ त्रतसोरनुदात्तत्वं किमर्थम् ? यावता लित्स्वर एव तयोरनुदात्तत्वं करिष्यति। नैतदस्ति । लित्खरोऽस्ति । अनुदात्तस्यादेशस्य विधानात् । ननु च लिवखरे कत आदेशखरः क्रियते। यद्येवं लित्वरापवाद आदेशखरो विज्ञायेत । म चापवादविषयमुत्सगोंऽभिनिविशते । तस्माद् यथा गोष्यदप्रमित्यत्र लिति पूर्वमनुदात्तभावी नास्तीति प्रत्ययस्वर एव भवति सहापि स्यादिति चत- सोरनुदात्तार्थ वचनम् । ततश्चैतदपि सर्वमनुदात्तं पदं भवति । साविति वक्तव्ये बतसोरिति वचनं स्पष्टार्थम् । गोष्पदप्रमिति । यावति विन्दजीवोः (३।४।३०) । चर्मोदरयोः पूरी: (३।४।३१) । वर्षप्रमाण ऊलोपश्चान्यतरस्यामिति (३।४।३२) णमुल् । अलोपश्च । ३४। द्वितीयाटौस्से नः। इदमेतदोरित्यादि। ननु चानन्तरत्वादेतद एवानानुत्तिः प्राप्नोति । नेदमो व्यवहितत्वादित्यत आह मण्डू कम्नुतिन्यायेनेत्यादि। एकमेवेदं विधान- अयं दण्ड इत्यनेन दण्डस्य सत्तोपलक्षणमात्रं कृत्वा हरानेनेत्यने- न यत्र । मिति।

·न्यासः। ४६. नैव रणक्रियां प्रति दणहस्य करणभावो निर्दिश्यत इत्येक विधानम् । एतमातं तिं विद्यादित्यनापौषदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च य इती- (E) षदायर्थस्याकारस्य निर्देशमात्रं कृत्वैतमातं ङितं विद्यादित्यनेन वेदन- क्रियां प्रत्याकारमात्रस्य कर्मभाव एव विधीयत इत्येकमेव विधानम् । ३५ । माईधातुके। वध्यादिति । आशिषि लिङ्। लिडाशिषोत्याईधातुक (३।४।११६) संज्ञा । इन्यादिति विधिनिमन्त्रणेत्यादिना (३।२।१६१) लिङ् । विषयसप्तमी चेयमिति। यदि परसप्तमी स्यात् तदा भव्यमित्यादि न सिध्यति । तथाहि हलन्तत्वादस्तयादीनामृहलोर्खादिति (३।१।१२४) ण्यति कृते तस्मिन् परतोऽस्तेर्भू (२।8:५२) रजेव्यंघअपो (२।४।५६) श्चक्षिङ: (२।४।५४) ख्यात्रित्येत प्रादेशाः सुरः। तत्र योईडौ कतायां टतीयस्य युकि कृते भाव्यं प्रवैयमा- ख्याय्य मित्यनिष्टं रूपं स्यात् । विषयसप्तम्यां त्वस्यामाईधातुकल्वे विवक्षित प्रारीव प्रत्ययोत्पतेरादेशाः सुतः । ततोऽजन्तत्वादचो यदिति (३।१।८७) यतीद यतीतीवे (६।४i६५) कते सर्वेषां गुणेऽस्तयादेशस्य धातोस्तबिमित्तस्यैवेत्यवादेशे (६॥१८०) च भव्यं प्रवेयमाख्येयमिति सिध्यति । तस्माद् विषयसप्तमीयम् । न परसप्तमी। कथं पुनर्विषयसप्तमीयं लभ्यते। यावता तस्मिनिति निर्दिष्टे पूर्वस्येति (१।१।६६) परिभाषोपस्थानात् परसप्तम्येव न्याय्या । न विषयसप्तमी । नैतदस्ति,। आर्धधातुक इति सामान्यनिर्देशात् । न च सामान्ये पौळपर्य- मस्ति । बुद्धया पौर्वापर्यमस्तीति चेत् ? नैवम् । एवं हि गौरवं स्यात् । अथवाची यदित्यग्रहणं (३।१।८७) ज्ञापकं विषयसप्तमीयमिति । पश्चाद यथा प्राप्तमित्यादि। आदेशेषु तेषूत्तरकालं यो यतः प्राप्नोति स ततो भवतीत्यर्थः । ३६। अदो जग्धि ल्यप ति किति । प्रजग्धेप्रति । समानकर्तृकयो: पूर्वकाल (३।४।२१)इति वा । कुगति- प्रादय इति (२।२।१८) समासः । समासेऽनपूर्वे क्वो ल्यप् ( ३।१।३७) । । (E) अयं भाष्यकारीयः श्लोकांशः । निपात (१।१।१४) एकानमाडित्यत्र भाष्ये च म लोकः पठितः ।

·(२४)। ४६१ जग्ध इति । झषस्तथोड़ोऽध इति (८।२।४०) तकारस्य धकारः। झलां जश् मशीति (८।४।५३ ) जश्त्वम् | धकारस्य दकारः । झरो झरि सवर्ण इति (८।४।६५) लोपः । अथेहेदितो नुम् धातोरिति (७।११५८) नुम् कस्मात्र भवतीत्यत आह इकार उच्चारणार्थ इति । यथा ऽद भक्षण इत्यत्वाकार उच्चारणार्थ स्तथेहापीकारो वेदितव्यः । पथ ल्यवग्रहणं किमर्थम् ? ति कितीत्येव सिद्धम्। न सिध्यति । यस्मात् बाप्रत्ययस्य परत्वालाबादेशः प्राप्नोति नैतदस्ति । अन्तरगत्वानग्धधादेशेन भवितव्यम् । अन्तरगत्वन्तु तस्यैकपदाश्रयत्वात् । ल्यबादेशस्य तु वहिरङ्गत्वं समासाश्रयत्वात् । समासस्य चानकपदाश्रयत्वात् । एवं तर्हि जग्धौ सिद्धेऽन्तरङ्गत्वात् ति किति यल्लाबुच्यते । तज्-ज्ञापयत्यन्तरङ्गाणां ल्यपा भवति बाधनम् ॥ इति तेन दधाते जहातेश्च संपूर्वाहिपूर्वाच्च बाप्रत्यये कृते यतिस्यतिमास्था- मित्ति कितीत्यत (७।४।४०) स्ति कितीत्यनुवर्तमाने दधातर्हि(७।४।४२)हा- तेश्च वीति (७.४।४३ ) हिरादेशो ल्यबादेशं बाधित्वा प्राप्तः । अस्मादेव जापकालापा बाधितत्वान भवति संधाय विहायेति । एवं निर्दाय दुर्दायेति दो दद् घोरिति (७/४।४४ ) ददादेशो न भवति । प्रस्थायेत्यत्र यतिस्थतिमास्थामित्ति कितीतीत्वं (७।४।४०) न भवति । प्रखन्य प्रखायेति । जनसनखनां सझलोरिति (६।8।४२) नित्यमात्त्वं न भवति । ये विभाषेति (६।४।४३) विभाषैव भवति । तत्र हि विड्वनोरनुनासिकस्यादित्यत (६।४ ४१) भादग्रहणमनुवर्तते। प्रक्रम्य इति । क्रमश नीति (६।४।१८) दीर्घत्व न भवति । तत्र हि दलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽण इत्यतो (६।३.१११) दीर्घग्रहणमनुनासिकस्य विझलोः डितीत्यतो (६।४।१५) झल्ग्रहणं डिति चानुवर्तते । आपृच्छति। च्छी: शूडनुनासिके चेति ( ६।४।१८) शकारो न भवति । प्रदीव्येत्यत्रानेनैव सूत्रेणोड न भवति । हलि (८।२।७७) चेति दीर्घत्वम् । प्रपठेवत्यवाईधातुकस्येतोड् (७।१।३५) न भवति । ३७। लुङसनो र्घस्नु। अधसदिति । सृदित्वात् पुषादिसूत्रेण (३।४।५५) चुरडादेशः । जिघत्- ·४६२ न्यामः । । सतीति । सः स्याईधातुक (७।४।४८) इति सकारस्य तकारः । घस्नुभावेऽयुप- संख्यानमिति । घस्नृभावे कर्तव्ये ऽचि तस्योपसंख्यानं प्रतिपाद कर्तव्य मित्यर्थः। तवेदं प्रतिपादनम् । उत्तरसूते चकारोऽनुक्तासमुच्चयार्थ स्तेन घनृभावोऽयपि भवति । प्रघस इति । पचाद्यच् (३।१।१३४) । ३८ । घनपोश्च। घास इति भावे घञ् । प्रघस इति । उपसर्गेऽद (३।३।५८) इत्यप् । लुङ्- सन्धजसु घस्ल इत्येकयोगे कर्तव्ये योगविभागो वैचित्रधार्थः । ३६ । बहुलं छन्दसि । घस्तामिति ! लङ् । तसस्ताम् । भादादिकत्वाच्छपो लुक् । बहुल- छन्दस्यमायोगे (६।४।७५) ऽपोत्यड़ागमाभावः । अथवा लुादाहरणमेतत् । मन्त्रे घसरत्यादिना (२।४।८०) चलक् । सन्धिरिति । स्त्रियां तिन् । घसिभसोर्हलि चेत्युपधालोपः (६।४।१००)। झनो (८.२'२६) झलौति सकारलोपः । अथ तु सिचोऽनेन लोपो विधीयते तदा छान्दसो वर्ण लोपो द्रष्टव्यो यथेष्कारमध्वर इति। पूर्ववत् तकारस्य धकारः । धकारस्य जश्त्वम् । समाना ग्धिरिति (F) पूर्वापरप्रथमेत्यादिना (२।१।५८) समासः । समानस्य च्छन्दस्यमूईप्रभृत्युदष्विति (८३८४) सभावः . अत्तामिति । झलो झलीति (८।२।२६) सिचो लोपः । तसस्ताम् । खरि चेति (८।४।५५) दकारस्य तकारः । अथवा लड्दाहरणमेतत् । अथ बहुलग्रहणं किमर्थम् ? अन्यतरस्यांग्रहणमेव कस्मात्र क्रियत बृत्युक्ते कः पुनरेवं सति गुणो भवतीति पर्यनुयोगमाश- वाह तदेवोत्तरार्थमपि भविष्यतीति। एतेनेहान्यतरस्यांग्रहणे सत्युत्तरसूत्रे- ऽन्धतरस्यांग्रहणं न कर्तव्यं भवतीतीमं गुणं दर्शयति । तीं हैवान्यतरस्यां ग्रहणमुत्तरसूत्रेऽनुवर्सिष्यते । यदि पुनरुत्तरसूत्रे बहुलग्रहणमनुवर्तेत तदा किं स्यात् ? अन्यदपि किञ्चित् कायं भवतीत्याशङ्कयत । कचिदन्यदेव- त्येषोऽप्यर्थों हि बहुलग्रहणस्याभौष्ट एव । घस्तामित्यत्रोपधालोपो न भवतीति । घसिभसोईलि चेति (६।४।१००) प्राप्तः । स बहुलग्रहणाब भवति । (F) सन्धिः स्त्री सहभोजन मित्यमरः ।

·(२१४)। ४६१ । लियन्यतरस्याम् । लिटि परत इति । ननु चाईधातुक (२ ॥३५) इति वर्तते । पार्धधातुक इति च विषयसप्तमीयमित्युक्तम् । तदयुक्तं लिटि परत इति वचनम् । नेदम. युक्तम् । प्रार्धधातुकशब्दस्याईधातुकत्वमनेकप्रत्ययसाधारण सामान्यमर्थः । तेन च पौर्वापय्यं न सम्भवति । सधि देशतो वा भवति कालतो वा। सामान्यस्य चादेशत्वात् कालत्वाबित्यत्वाञ्च तेन सह देशकतं कालकतच पौर्वापथ्यं नोप- पद्यते । प्रतो युक्ता पुर्धधातुक इति २।४।३५) विषयसप्तमी। स तु लिटी- त्यार्धधातुक उपात्तः । सम्भवति चानन पौर्वापर्यम् । किञ्च लिटि परभूते घस्नृप्रादेशे विधीयमाने न किञ्चिदनिष्टमापद्यते। तस्मात् परसप्तम्येवैषा युक्ता । जक्षतुरिति । गमहनेत्यादिनोपधालोपः (६।४।८८) । शासिवसिघसी- नाञ्चेति (८।३।६०) षत्वम् । खरि चेति (८।४।५५) चलम् । प्राद। पादतुरा- दुरिति । अत प्रादरित्यभ्यासस्य (७।४७०) दीर्घः। ननु च घस्नु अदन इत्येतस्य जघास जयतु जंक्षुरिति भविष्यति । अद भक्षण इत्यस्यादादत: रादुरिति । अस्ति घसिः प्रनत्यन्तरम् । सृघस्यदः कारजिति ( ३।२।१६० ) क्मरविधानात् । तत् कथमिह लिटि विकल्पविधानम् । धर्म: प्रवत्यन्सरस्था- सर्वविषयत्वज्ञापनार्थम् । तेन तस्य सार्वधातुक आर्धधातुके च यत्र लिङ्ग नास्ति वचनञ्च तत्र प्रयोगो न भवति । तेन नुम् न भवतीति भावः । ४१ । वेञो वयिः। इकार उच्चारगार्थ इति । नानुबन्धः । उवायेति । लिट्यभ्यासस्योभयेषामिति (६।१।१७) संप्रसारणम्। जयतुरुयु. रित्यत्रापि ग्रह्यादिसूत्रेण (६।१।१६ ) संप्रसारणम् । अथ यकारस्य संप्रसारणं कस्मात्र भवतीत्याह लिटि वयो य इत्यादि । वेज इति मंप्रसारणं न भवतीति । वयादिसूत्रेण (६।१।१५) प्राप्तम् । वेज इति (६।११४० ) तिषेधाव भवति । तत्र हि न संप्रसारणे संप्रसारणमित्यतो (६।१।३७) नेति तते। उवायेत्यादि रूपं वये रात्मनेपदिवान सिध्यतीति सूत्रारम्भः ।

·न्यासः। ४२। हनो वध लिङि । प्रकारान्तश्चायमादेश इति । कुत एतत् । शैलीयमाचार्यस्य योष प्रकरणे व्यञ्जनान्त आदेश स्तत्रोच्चारणार्थमिकारं करोति यथा जग्धिरित्यादौ । तस्मादिकारान्ताकरणादकारान्तोऽयमादेश इति विज्ञायते । हलन्तलक्षणेति । वदबजहलन्तस्याच (२३) इत्यनेन या हरिविधीयते सा हलन्तलक्षणा। ४३ । लुङि च। पात्मनेपदेषु लुङि विकल्पो यथा स्यालिडि मा भूदिति । अनेन योग- विभागस्योत्तरार्थतां दर्शयति । एकयोगे हि सति लिडोऽप्युत्तरत्रानु- इत्तेस्तनाग्यात्मनेपदेषु विकल्पः स्यात् । ४४। पात्मनेपदेष्वन्यतरस्याम् । आवधिष्टेति। प्राडो यमहन (१।३।२८) इत्यात्मनेपदम् । पावधिषतेति । आत्मनेपदेष्वनत (७॥१॥५) इत्यदादेशः । पाहतेति । इनः सिजिति (१।२।१४) कित्त्वम् । अनुदात्तोपदेशेत्यादिना (६।४।३७) ऽनुनासिकलोपः । इखादङ्गा- दिति (८।२।२७) सिचो लोपः । ४५। दूणो गा लुङि। प्रगादिति । गातिस्थेत्यादिना (२।४।७७) सिचो लुक् । अगुरिति । पात इति (३।४।११०) झर्जुस् । उस्यपदान्तादिति (६।१।८६) पररूपत्वम् । लुडीति वर्तमान इत्यादि । लुङि चेत्यतो (२।४।४३) लुङ्ग्रहणेऽनुवर्तमाने यत् पुनर्लुङ्ग्रहणं कृतं तस्यैतत् प्रयोजनम् परस्मैपदेष्वपि यथा स्यात् । नित्यच्चात्मनेपदेषु। एतेनैतद् दर्शयति । पूर्वकं हि लुङ्ग्रहण मात्मनेपद- ग्रहणेनान्यतरस्यांग्रहणेन च सम्बदम् । अतस्तदनुवृत्तौ तयोरप्यनुवृत्तिः स्यात् । तथाचात्मनेपदेष्वेव विकल्पेनादेशः स्यात् । तस्मादविशेषेण नित्यच्च यथा स्थादित्येवमयं पुन लुङ्ग्रहणं क्रियते । अगायोति । चिण भावकम्मणोरिति (३।१।६३) चिण । पातो युक् चिण्क्कतोरिति (३।३३) युक् । चिणो (६।४।१०४) लगिति तकारस्य लुक् । इण्वदिक इति वक्तव्यमिति । यथणो ·(२१४)। ४१५ गादेशो सुङि भवति तथेक् स्मरण इत्यस्यापि भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येय- मित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम् । बहुलब्छन्दसौत्यतो (२।४।२८) बहुलग्रहण मनुवर्तते मण्डूकभुतिन्यायेन । तेनेकोऽपि लुङि गादेयो भविश्यतीति । ४६ । णौ गमिरबोधने । गमयतीति । जनीजृषकसुरक्षोऽमताथेति (ग,स,१८८) मित्त्वाइस्त्रत्वम् । सनि च। जिगमिषतीति । गमेरिट् परस्मैपदेष्वितीट् (७।२।५८) । प्रतोषिषतीति । पजादे हितीयस्येति (६।१।२) सन्यडोरित्यनेन (६।१।८) स इत्यस्य हिर्वचनम् । सन्यत (७।४।७.) इतीत्त्वम् । उपसर्गेकारस्य धातोरिकारण सहाकः सवर्षे (६।१।१०१) दोघः । इङश्चेत्यादिना (२।४।४८) योगविभागस्योत्सरार्थता दर्शयति । एकयोगे हि थेरप्युत्तरत्रानुवृत्तिः स्यात् । ततश्च तत्राप्यय मादेशः प्रसज्येत। ४८। दूश्च। अधिजिगांसत इति । पूर्ववत् सन (१।२६२) इत्यात्मनेपदम् । गमा (६।४।१६) सनीति दीर्घः । ४६। गाङ् लिटि। अधिजग इति। लिट स्तझयोरेशिरजित्येश (३।४।८१)। पातो लोप इटि ( ६।४।६४) चेत्याकारलोपः । गा इत्येतस्य द्विवचनम् । ननु लिटि परभूते तशब्दस्य परत्वात् प्रागेवैशादेशेन भवितव्यम् । पञ्चाद् गाडादेशेन । ततश्च दिवचने निमित्तेऽथयं गाडादेश इति द्विवचनेऽचीति (१।११५८ ) स्थानिवद्भावादिवर्णस्य हिर्वचनं प्राप्नोति । तत् कथं गा इत्येतस्य हिर्वचनम् ? नैतदस्ति । यस्माल् लिएमात्रापेक्षत्वाद् गाडादेशोऽन्तरङ्गः। लिड़ादेश- विशेषाश्रयत्वादेशादेशो वहिरङ्गः । तस्मादन्तरत्वादेशादेशात् प्रागेव गाडादेशेन भवितव्यम् । ततश्च विवंचननिमित्तेनायमच्चजादेश इति स्थानिवडावो न भवति । तत् कुत पूवर्णस्य हिर्वचनप्रसङ्गः ? गाडोनुबन्ध- ·४६१ न्यासः। करणं विशेषणार्थमिति। गाङ्कुटादिसूत्रे (१।२।१) गाकुटादिभ्य इत्युथमाने के गै शब्द इत्यस्यापि ग्रहणं स्यात् । ततश्चागासोबट इत्यत्र घुमादि (६।४।६६ ) सूत्रेषत्वं प्रसज्येत । अथ क्रियमाणेऽपि डकार गाइ गतावित्यस्य ग्रहणं कस्मान भवति ? येन हेतुना न भवति स हेतु र्गाङ् कुटादिसूत्रे ( १।२।१ ) एव दर्शितः । ननु चेडो डित स्तत्र स्थानिवडावे. नैव ग्रहणं भविष्यति । तत् किं कारणेत्यत माह नहोत्यादि । माहित्येतस्य स्वरूपस्य ग्रहणम् । न च तत् स्थानिवद्भावेन लभ्यते । किं सहि ? कार्यम् । यस्मात् स्थानिवदादेश इति कार्यातिदेशोऽयम् । न रूपातिदेयः । ५० । विभाषा लुडल्डोः । अध्यष्टेति। पाड़जादौना ( ६।४।७२ ) मित्याट् । पाटश्चेति (६।१।९०) तत्र हि वधिः। ५१। णौ च संश्चडोः। पावितीपक्षयेत्यादि। णावितीयं या परसप्तमीपेक्षया सा। संश्व- डोरितीयं या परसप्तमी सा एयपेक्षयेत्यर्थः । अधिजिगापयिषतीति । णिच् । पर्सिङ्गीत्यादिना ( ७३३३६ ) पुक् । सन् । इट् । गुणायादेशो। अध्यापि- पयिषतीति । क्रीजीनासावित्यात्त्वम् ( ६।१।४८)। पुक् । प्रजादेहितीय- स्येति (१२) पा इत्यस्य द्विवचनम् । अध्यजीगपदिति । णित्रीत्यादिना (३।१।४८) चङ्। णो चयपधाया इवः (७।४।१)। सन्वलघुनौति (७४।८३) सन्वभावात् सन्यत ( ७/81७८.) पतीत्त्वम् । दी| लघो- (७।४।८४) रिति दीर्घः। ५२ । अस्तेर्भूः। बहामासेति । ईहतेरिजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छ (३।१।३६ ) इत्याम् । पाम ( २।४।८१) इति लेलुक् । कञ्चानुप्रयुज्यते ( ३।१।४० ) लिटोत्य- सेलिट्परस्यानुप्रयोगः । प्रत्याहारग्रहणेनास्तेहणसामादिति। कश्चानु- ·ब्रूयात् । भवति । । (१४) प्रयुज्यते लिटीत्यत्र (२०११8०) जिति प्रत्याहारग्रहणम्। प्रभूततनावे कम्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरीति (५।४।५०) शब्दादारभ्य को दितीय- वृतीयशम्बवीजात् कषा (५।४।५८) वित्या को अकारात् । तेन च प्रत्याहार- ग्रहणेनास्तेरपि ग्रहणम्। तस्यैतदेव प्रयोजनम् । पासेत्येतदनुप्रयोगे रूप यथा स्यादिति । यदि चास्तेरनुप्रयोगेऽपि भूभाव: स्यात् सदामेत्येतदनुप्रयोग रूपं न स्यादिति प्रत्याहारग्रहणमनर्थकम् । सतश्च कमनुप्रयुज्यते लिटीत्येवं तत्राप्ययमर्थः । किमिदं प्रत्याहारग्रहणमुत करोतेरित्वेव सन्देहः परिहृतो छातच प्रत्याहारग्रहणम् । तसात् प्रत्याहारग्रहणसामादनुप्रयोगऽपि भूभावोऽस्तेन भवति । तथाचोचत इत्यादिना निम्सरोक्तमेवार्थमाप्तवचनेन (G) द्रढ़यति । भूरिति दीर्घोचारणं निष्ठायां इस्वश्रवणं मा भूदु भूतो भूतवानिति । अस्तेरिति शतिपा निर्देशोऽस्यतर्मा भूत् । नैतदस्ति । निरनुबन्धकपरिभाषयवास्यतेन भविष्यति । तस्य धुकारोऽनुबन्ध उदितो वेति (७१२।५६) विशेषणार्थः क्तः । अस्तेस्त्यकार उच्चारणार्थो नानुबन्धः । एवं तर्हि शतिपा निर्देशो वैचित्रपार्थ इत्येके । निरनुबन्धकपरिभाषायाः प्रत्ययविधिविषयत्वादित्यपरे । ५३ । ब्रूवो वचिः। चोः कुरिति (८।२।३०) कुत्वम् । अच इति। वयादिसूत्रेण (६।१।१५) संप्रसारणम् । ५४। चपिङः ख्यात्र। नित्यमात्मनेपदं न भवतीति । यदि हि स्थान् अकारानुबन्धकरण- (G) प्राप्तवचनेमेति । शोकवार्मिक कारवचनेनेत्यर्थः। तथाचांव नोक:- खसी विहायाभ्यधिलेष कश्पदं ग्रहीतुकामस्त्रितयं तदेव हि । अनुप्रयोगे तु भुवास्थबाधनं स्मरन्ति कत्तुं वचनान् मनीषिणः ॥१॥ इति । अनुप्रयोगविषये भुवा भूभावेनास्तरबाधनमनित्ति मनीषिणः स्मरन्ति । कत्तुंः सूवकारस्य वचनात् । मनीषिणः कत्तुं रिति वेप्ति पश्चाईस्थार्थः। मुद्रिसकाशिकायां कवचन मिति पाठः । Though the latter half of this Stapza is undoubtedly by tapa or the शोकवातिककार, as it is read as a वात्तिक in 6. 4. INo, the first half is considered by some, as he and recently composed to make up the Stanza, वक्तति ।

·४॥ ग्यासः । मनर्थक स्थात्। तस्मात् कर्चभिप्राये क्रियाफले विवक्षित पात्मनेपदं स्यात्रा- न्यत्र। क्शादिरपौति (H)। ककारशकारयोरकार उच्चारणार्थः । क्श स्थामित्येवंरूप प्रादेशो वताव्यः । कथं पुनरिष्यमाणोऽप्येवंविध प्रादेशो सभ्यते। पूर्वोत्तस्य बहुलग्रहणस्यानुत्तेः । अतएव बहुलग्रहणस्थानुवत्तेर्वर्ज- नेऽसनयोचादेशप्रतिषेधो भवतीति व्याख्यानं कर्तव्यम् । संचच्या इति। काहलोWत् (३।१।१२४) । तृचक्षा इति । सर्वधातुभ्योऽसन् (उण, ४।६२८) । पत्वसन्तस्य चाधातोरिति (३।४।१४ ) दीर्घः । विचक्षण इति । अत्यल्युटो बालमिति ( ३।३।११) कर्तरि युट् । बहुलमित्यादि। संज्ञायां छन्दसि च जग्धवादशादिकाव्यं बहुलं न भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः । किमर्थम् ? पवाद्यर्थम् । अवादयः शब्दाः साधवो यथा स्युः । व्याख्यानन्तु तदेव बहुलग्रहणमाश्रित्य कर्त्तव्यम् । अनमिति । अदो जग्धिरादेशो न भवति। बहुलग्रहणस्य सिंहावलोकितन्यायेनानुकृतेः । वधक इति । हनो वध इत्यादिना ( २।४।४२ ) वधादेशो लिङयच्यमानो इन्तेईलप्रत्यये कृतेऽपि गानमिति। पौणादिकष्टन् । इणो गा लुडीति (२।४।४२) सुडाथमानो गादेशोऽवापि भवति । विचक्षण इति । पक्षिाः ख्याआदेशो न भवति ल्युटि। प्रजिरशब्दस्त्वजिरशिशिरशिथिरति किरच्प्रत्ययान्त (उण्, ११५३) पौणादिको निपातितः । तस्यातएव निपातनादजे- व्यंधणपोरिति (२।४।५६) विधीयमानो वीभावो न भवति । प्रादिशब्देन प्रघस इत्यादे ग्रहणम् । ५५। वा लिटि। ५६ । पजेयंघापोः। प्रवायक इति । गवुल्। प्रवयणीयमिति । अनीयर् । सत्यच इति (८।४।२९) णत्वम् । घअपोः प्रतिषेधे क्यप उपसंख्यानं कर्तव्य मिति । घनपोः प्रतिषधे कर्तव्ये क्वपः प्रतिषेधस्योपसंख्यानं प्रतिपादनं का व्यमित्यर्थः। भवति । (H) There are some वार्तिकs, in the Rule 2. 4. 54, about this खाजार्दन via: परिज कशावाजी, शादियां &c... ।

·(218) क्यपः प्रतिषेधनिमित्तत्वेन प्रतिषेधं प्रति सम्बन्धित्वेन विवक्षितत्वात् क्वप इति षष्ठी। तत्रेदं प्रतिपादनम् । संज्ञायां समजनिपतमनविदेत्यादिना (२।३।६८) संज्ञायां गम्यमामायामजे: क्यन् विधास्यते । नियतवर्णानुपूर्वांका च संज्ञा भवति । न चादेश कते संज्ञा गम्यते । तस्मात् संज्ञायां विधानात् क्यपि वीभावो न भवति । वलादावाईधातुके विकल्प इष्यत इति । कथं पुनरिष्यमाणोऽपि लभ्यते ? पजेरुदात्तत्वात् । स होड़ों धातुषूदात्त: पठ्यते । यदि चास्य नित्य वीभावः स्यात् तदा तस्योदात्तपाठोऽनर्थकः स्यात्। नहि वीभावे विहित इट प्राप्नोति। तस्यानुदात्तत्वात् । ५७॥ वा यौ। यु इति ल्युटो ग्रहणमिति । पन्यस्यासम्भवात् । प्रवयणो दण्ह इति । प्राज्यतेऽनेनेति करणे युट् । पूर्ववसत्वम् । ५८। ण्यवत्तियार्षजितो यूनि लुगणिजोः । यादयो गोत्रप्रत्यया इति । गोवाद यून्यस्त्रियामिति (४।१।८४) गोव- प्रत्ययान्तादेव युवप्रत्ययविधानात् । तस्माद यूनीअिति । प्रत (४।१।८५) इजि- त्यनेन । कौरव्यशब्दस्तिकादिषु पठ्यत इति । भौरसशब्दादनन्तरम् । क्षषिय- गोत्रस्य तत्र ग्रहणमिति । पौरसशब्देन क्षत्रियगोत्रप्रत्ययान्तेन साहचर्यात् । औरसशब्दो हि जनपदशब्दात् क्षत्रियादमिति (४।१।१५८) क्षत्रियगोत्रप्रत्य- यान्तः। ऋष्यण इति। ऋष्यन्धकहष्णिकुलभ्य (४।१।११४) श्चेत्यनेन । कुर्वादिभ्यो य इति । वामरथ्यशब्दं व्युत्पादयति | तस्मात् कण्वादिभ्यो गोत्र (४।२।१११) इति शैषिकोऽमिति । ननु च वामरष्यशब्दः कुर्वादिषु पश्यते । न कण्वादिषु। तत् कथमेवमुक्तम् ? यद्यपि न पश्यत तथापि कुर्वादिषु वामरष्यस्य कण्वादिवत् खरवर्जमिति पाठात् कलादिवज्ञावोऽस्ति । एवमुतामित्यदोषः। दाक्षायण इति । यअिबोश्चेति (४।१।१०१) फक् । पवाधणगोत्रमाणादिति । पर कैबिदुक्तमपिओ लुकि षियगोत्रमाचाद युवप्रत्ययस्योपसंख्थानमिति । तेषां वैश्यगोवाब प्राप्रोति तस्माद ·न्यासः। वैश्यगोत्रादपि यथा स्यादित्येवमर्थं मात्र ग्रहणम्। ब्रामणक्षत्रियवैश्यानां हिगोत्राणि सम्भवन्ति । सत्र ब्राहमणगोत्र वर्जयित्वा ऽन्यतः सर्वस्मान- वति। पूर्वके तु वाक्ये ऽतद्राजादपि क्षत्रियगोवाद यथा स्यादित्येवमर्थ मात्रग्रहणम् । तथाणिजो खंकि तद्राजाद् युवप्रत्ययस्योपसंख्यानमिति कैश्चिदुक्तम् । तन्मतनिरासार्थमेतद्वाक्यमुपन्यस्तम् । बौधिः पितेत्येवमादिना क्षत्रियगोत्रोदाहरणानि दर्शयति । भाण्डीजधिरित्येवमादिना वैश्यगोत्रो- दाहरणम्। ब्रामणगोत्रप्रतिषेधादिह न भवति दाक्षायण इति । शाखा- वयवलक्षण क्षत्रियगोत्रमधिकृत्येदमुक्तम् । भाण्डीजतिरित्यत्र वैश्यगोत्रेऽत (४।१।८५) इजित्यनेनेव भवतीति वेदितव्यम् । पैलादिदर्श- मात् सिहमिति। पैलादेराकतिगणत्वात् तवैते द्रष्टव्या इति दर्शयति । इति । ५६ । पैलादिभ्यश्च । पीलाया (४।१।११८) वेत्यणिति । तत्र हि शिवादिभ्यो (४।१।११२) ऽणित्य- तोऽणग्रहणानुवृत्तेः । अन्ये पैलादय अन्ता इति । अत्रौदञ्चिशब्दो बाहादि- वादिअन्तः । बाह्वादिषु युदखुशब्दः पठ्यते । उकारोच्चारणमतम्बम् । धातुप्रदर्शनार्थत्वात् । उदञ्चतीति ऋत्विगित्यादिना (३।२।५८) सूत्रेण विन् । उदचोऽपत्यमौदचिः । निपातनादनिदितामित्यादिना (६।४।२४) नलोपो न भवति । अच (६।४।१३८) इत्यकारलोपश्च । भौलिङ्गिशब्दः शाखावयव इजन्तः। शेषास्वत ( ४।१।९५) इजितीजन्ता वेदितव्याः । शालसिरिति पठ्यते । स कथम् ? यावता नड़ादिषु शलगु शलकञ्चेति पाठाच् शालकायन इति भवितव्यम् ? प्रकत्यन्तरं शलङ्गशब्दोऽस्ति । ततोऽयमिञ् विहित इत्येके। अस्मादेव निपातनाच्छलङ्गशब्दादिमिति विज्ञायते । तत्सवियोगे च शलङ्गादेश इत्यपरे । तद्राजाच्चाण इति । तद्राजसंज्ञकाचाण उत्तरस्य युवप्रत्ययस्य लुग् भवति । अङ्गस्यापत्यमिति हामगधेत्यादिनाऽण (४।१।१७०) । प्रातः । तस्यापत्यं युवा । पाङ्ग एव । अणो हाच (४।१।१५६) इति फिम् । तस्यानेन लुक ।

·(१४) ६०। दूञः प्राचाम् । अन्यत्र प्राग्ग्रहण विकल्या) दृष्टम् । प्रत हापि विकल्पो मा विज्ञायी- त्याह गोत्रविशेषणमित्यादि । ६१ । न तौल्खलिभ्यः। तौखल्यादिष्यान्सरहातिशब्दः पौष्करसादिशब्दच बाहादी अन्तौ । बाह्वादिषु धन्सरहच्छब्दः पुष्करसच्छष्दश्च पठ्येते। पत्रोभयपदहरिश्चानु- शतिकादित्वात्। शेषास्त्वत (४।११८५) इनितीअन्ताः । ६२। तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् । बहुषु वर्तमानस्येति । बहुवर्थेषु वर्तमानस्येत्यर्थः । अथ बहुवचने परत इत्येवं कस्मात्र व्याख्यायते ? अशक्यमेवं वक्तुम् । यतः संख्यावाची बहुशब्दो न बहुवचनवाची। यदि तु बहुवचने परत इत्ययमर्थोऽवाभिमतः स्यादस्त्रियामिति प्रतिषेधं न कुर्यात्। प्रात्यभावात् । न हि तद्राजान्ता- दुत्पनेन स्त्रीप्रत्ययेन व्यवहिते बहुवचने परतो लुकः प्राप्तिरस्ति। किश्चा- वय इत्यत्र बहुवचने परतो लुकि विधीयमान उदात्तनिहत्तिस्वरः प्रसन्येत । कथम् ? अबेरपत्यानि बहनीतीतश्चानिज (४।१।१२२) इति ढकि तस्य तद्धितस्य कित (६।१।१६१ ) इत्यन्तोदात्तत्वे कृते बहुवचने जसि परतोऽत्रिभंगुकुत्सवसिष्ठेत्यादिना (२।४।६५) लुकि कते ऽनुदात्तस्य च यत्रोदात्तसोप ( ३।१।१६१ ) इति विभतोरदात्तत्व प्राणोति । तस्माद बहुषु वर्तमानस्येत्ययमेवार्थः । बहुष्विति च तद्राजान्तस्य विशेषणम् । न तद्राजस्य। अन्यथा हि इन्हें दोषः प्रसन्येत । आङ्गश्च वाङ्गश्च सौमचा- ऽङ्गवङ्गसुधा इत्यत्र लुङ् न स्यात्। नत्र तद्राजो बहुषु वर्तते। तदन्तस्त वर्तते युगपदधिकरणवचनो हि इन्द इति कृत्वा । तस्मात् तद्राजाम्तस्यैवे- दं विशेषणम् । न तद्राजस्य । तद्राजसंज्ञकस्य प्रत्ययस्य बहुषु वर्तमान- स्यास्त्रीलिङ्गस्य लुग् भवतीत्वयं तु वृत्तिग्रन्थ एवमुबेयः । बहुषु वर्तमान स्यास्त्रीलिङ्गस्य तद्रानान्तस्य यः सम्बन्धी तद्राजसंधकः प्रत्ययस्तस्य तद्रान- ·४०१ संज्ञकस्य प्रत्ययस्य लुग भवतीति । कथम् ? तद्राजान्तस्यैवैतत् सामर्थ- लखम् । नतद्राजान्तस्य तद्राजसंज्ञकः प्रत्ययः सम्बन्धी भवति । सूत्रेऽप्यन्त- ग्रहणं न कतम्। प्रत्ययग्रहणपरिभाषयैव तदन्तस्य लबत्वात् । तथापि प्रत्ययान्तस्य सुगुच्यमानः प्रत्ययमावस्यैव विज्ञायते। प्रत्ययस्य लुकलुलुप इति (१।१।६१) प्रत्ययादर्शनस्यैव लुक्संज्ञाविधानात् । तेनैव चेदिति । तद्राज- प्रत्ययान्तेनैवेत्यर्थः। अङ्गा वङ्गाः सुद्धा इति। अङ्गस्यापत्यानि बहनि । यमगधेत्यादिनाऽण् (४।१।१७०) । तस्य लुक् । लोहध्वजा व्रीहिमन्त इति । पूगाञ् योऽग्रामणीपूर्वादिति (५।३।११२) भाप्रत्ययः । तस्य लुक् । प्रौपगवा इति । प्राग्दीव्यतोऽण् । प्रियवाना इति । बहुव्रीहिः। नात्र तद्राजप्रत्ययेन बहुत्वं कृतम् । किं तर्हि ? समासेन । नचासौ तद्राजप्रत्ययान्तः । ततस्त- द्वाजस्याविहितत्वात् । यद्येवं इन्होऽपि तद्राजप्रत्ययान्तो न भवतीति तत्रापि लुग् न स्यात् ? नेतत् । यदि इन्होऽपि तद्राजप्रत्ययान्तो न भवति तथापि प्रत्येकं हन्हावयवास्तद्राजप्रत्ययान्ता बताश्चेति तत्र भवत्येव लुक् । ननु च बहुष्पित्यर्थग्रहणम् । यश्च बह्वर्थस्तनावश्यमेव तत्कतेन बहुत्वेन भवितव्यम् । तत् किं तेनैवेत्यनेन ? एवम्मन्यते । अन्तरङ्गत्वात् तद्राजप्रत्ययोत्पत्तिवेलायां यहहुत्वमुपजायते तदेव यदि गृह्येत-नतु यत्पदान्तरापेक्षं-ततश्च इन्हेषु लुग न स्यात् । तेनैव ग्रहणं तु हितीयोऽयं यत्न इति । यः प्रत्ययान्तस्य बहुत्व तेनैव क्रियते । यञ्च पदान्तरापेक्षेणापि तत्र सर्वत्र भवतीति । यद्येव- मिहापि प्राप्नोति प्रियवाना इति। नैष दोषः। एवकारो चत्र क्रियते । म तुल्यजातीयापक्षयैव नियमं करोति लोपिभिरेव यत् कृतं बहुत्वमिति । न च प्रियवाणा इत्यत्र लोपिभिरीव सतं बहुत्वम् । यस्मादत्र किञ्चिलोपि पदं किञ्चिदलोपि। एवञ्च नियमे सति इन्होऽपि यत्र लोप्यलोपिनां तत्रापि न भवति गार्यकाश्यपगालवानामिति (८।४।६७) । अत्र गार्यकाश्यपयोर्य- जिओचेति (४।१।१०१) लोपः प्राप्नोति । गालवस्य तु ऋष्यणन्तत्वाबास्ति लुकः प्राप्तिः । पाय इति। टिड्ढाणमिति (४।१।१५) डीप् । यस्कादिभ्यो गोवे। अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रमिति (४।१।१६२) पारिभाषिकमेवेदं गोवं ग्रानते ।

·( २१४) ४७३ न लौकिक मिति कस्यचिद् भ्रान्तिः स्यात्। अतस्तां निराकर्तुमा प्रत्यय- विधेश्चान्यवेत्यादि। एतच्चोभयगतिरिह शास्त्रे सम्भवतीति लभ्यते । लौकिये गोवे ग्राह्यमाणे शास्त्रीयमपि तत्रान्तर्भवति । प्रत्ययविधौ तु लौकिकगोत्रस्य ग्रहणव भवतीति ज्ञापकात् । यदयं गोत्रोक्षोष्ट्रोरभराजराजन्यराजपुचवम- मनुष्याजाद् वुजित्यत्र ( ४।२।८) गोत्रग्रहणं सत्वा राजन्यग्रहणं करोति सज् ज्ञापयति प्रत्ययविधी लौकिकगोत्रग्रहणव भवतीति। यास्काश्शात्रा इति । तस्येदमित्यण (४।३।१३०) । पुष्करमच्छब्दोऽप्यत्र पठ्यते । स किमर्थः ? यावता बढेच इञ् प्राच्यभरते वित्येवं ( २।४।६६ ) सिध्यति । न सिध्यति । न गोपवनादिभ्य इति ( २ ४।६७) प्रतिषेधः प्राप्नोति । गोपवनादिषु हि कैश्चित् तौल्बल्यादयश्चेति ( २।४।६१ ) पठ्यते । तौल्वल्यादिषु पुष्करसक्छब्दः पठ्यते । तौल्बल्यादीनाञ्च गोपवनादिषु पाठोऽस्तीत्ययमेव यस्कादिषु पुष्करमच्छन्दपाठो ज्ञापयति । ६४। यअञोश्च। गार्ग्य इति । याश्चेति ( ४।१।१६ ) डीप् । यस्येति चेत्यकारलोपः (६।४।१४८ )। हलस्तडितस्येति यकारस्य (६४।१५० ) च । तत्र हि सूर्यतिष्यागस्त्यमस्यानां य उपधाया ( ६।४।१४८) इत्यतो य इत्यनुवर्तते । अल्लोपोऽन ( ६।४।१३४ ) इत्यतो लोप इति च । वैद्य इति । शारवाद्य- जो (४।१।७३) डोन्। हैप्या औत्सा इति । आतादौ शैषिकेऽर्थे यत्रो । यजादीनामित्यादि। यादीनां बहुषु लुगुच्यमान एकत्वे द्वित्वे च प्रापोतीति वचनम् । एकहयोरिति च संख्याप्रधानोऽयं निर्देशो यथा कयोस्विचन- कवचने (१।४।२२) इति । एकत्वदित्वयोरिति यावत् । अन्यथा हि बहुत्वाहहु- वचनं स्यात् । आदिशन्देनाजादीनां बहुषु लोपिनां ग्रहणम् । व्यवस्थायाचादि- शब्दः । उपसंख्यानशब्दस्य प्रतिपादन मर्थः । कर्तव्यमित्यध्याहार्यम् । तवेदं प्रतिपादनम् । वा यावित्यतो (२।४।५७) मण्डूकम्नुतिन्यायेन वाग्रहण मनुवर्तते । चकारो वातानुक्तासमुच्चयार्थः क्रियते । तेन यादीनामेकहयो वर्ष तत्पुरुष षष्ठया लुग भवतीति । यदि वेत्यनुवर्तते तदा बहुष्वपि विकल्पः स्यात् ।

·४७४ न्यासः। । व्यवस्थितविभाषाविज्ञानाब भविष्यतीत्यदोषः। पाङ्गकुलमिति । अत्राम शब्दात् तद्राजसंज्ञकोऽण् । म च यत्रादिन भवति । तस्येह प्रकरणे यआदिभ्यः प्राङ् निर्देशात्। उपगार्ग्यमिति। अव्ययं विभक्तीत्यादिनाव्ययीभावः (२।१।६)। परमगार्ग्य इति । सन्महदित्यादिना (२।१।६१) प्रथमान्तयोस्तत्पुरुषः । ६५। अविभृगुकुत्सवसिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यश्च । पात्रेय्य इति । टिड्ढाणजिति डीप (४।१।१५) । ६६ । बह्वच दूञः प्राच्यभरतेषु । भरता इति । येषां भरत आद्यः संज्ञाकारी ते भरताः । पानागारा इत्यादिषूदाहरणेष्वत इञ् (४।१।८५) । तस्य लुक् । बालाकय इति । बाह्रादि- वादिञ् । हास्तिदासय इति । अतइञ् (४।१।८५)। आर्जुनायन इति । यजिजोश्चेति (४।१।१०१) फक् । न गोपवनादिभ्यः । विदाद्यन्तर्गणोऽयमिति लुप्राप्तिं दर्शयति । शैग्रवा इति । श्रोर्गुणः (६।४।१४६) । ननु चान्येऽपि हरितादयोऽत्र पठ्यन्ते । तत् किमित्यवधार्यत एतावन्त एव इत्यत आह परिशिष्टानामित्यादि। प्रमादपाठ इति। अनार्ष: पाठ इत्यर्थः । यदि तेषां प्रमादपाठ एवं तांविदादित्वादञप्येभ्यो न प्राप्नो- तीत्यत आह ते होत्यादि । ते हि चतुर्थेऽध्याये विदादिषु गोपवनादिभ्यः पूर्वे पठ्यन्त इति न भवत्येष दोषप्रसङ्गः । यस्त्विह गोपवनादिभ्योऽष्टभ्यः पर एषां पाठः स प्रमादपाठ इत्युच्यते । ६८। तिककितवादिभ्यो हन्दू । किमर्थं पुनस्तिककितवाभ्यां दाभ्यां गण उपलक्ष्यते। नैकेनैवोप- लक्षात ? नैतत्। कार्यिणा हि गण उपलक्षयितुं युक्तः । इन्दश्चात्र कार्यो। तेनैवोपलक्षयितुं युक्तः । ६६ । उपकादिभ्योऽन्यतरस्यामहन्दू । यदि इन्हे चाहन्द च भवत्यहन्दग्रहणं तर्हि किमर्थमित्याह अहन्द. ग्रहणमित्यादि। इन्दग्रहणे नात्र हन्दाधिकारः सम्बध्यते। इन्हे इन्दाधि- ·(२१४)। ४७५ कार इति । तस्य नजा सम्बन्धे च हन्दाधिकारनिवतिः प्रतीयते । विषयोपग्रहणार्थ महन्दग्रहणं कस्मात्र विज्ञायते ? अहन्द ऽहन्द विषय इति । यद्ययमोंऽभीष्टः स्यादहन्दग्रहणं न कुर्यात्। विनापि तेनार्थस्य प्रतीतः । कथम् ? तिककितवादयोऽपोह त्रयः पठ्यन्ते । उपकलमका भ्रष्टक- कपिष्ठला: कृष्णाजिनकृष्णसुन्दरा इति । तेषाञ्चाहन्द एव ग्रहणं प्रयो- जयति न इन्दः । पूर्वेणैव सिद्धत्वादिति । तेषां तावनियमनाहन्दार्थ ग्रहणम् । तत् साहचर्यादितरेषामभ्यहन्दार्थ गहणं युक्तमिति निष्फलमेवाहम्हग्रहणं स्यात् । तस्मान्दाधिकारनिहत्त्यर्थमेतद् युक्तमिति । तेषां पूर्वेण नित्यमेव लुग् भवतीति । अन्यथा हि तिककितवादिषु तेषां पाठोऽनर्थकः स्यात् । अहन्दे त्वनेन विकल्प इति । प्रकतत्वाल्लुको विज्ञेयः । तत्रोपकलमकशब्दाभ्यां नड़ादिफग विधानात् तस्य लुविकल्पः । ततः परभ्यः प्राक् कपिष्ठलशब्दादत इञः । कपिष्ठलमयूरकर्ण इत्येतेभ्य; शिवादिभ्योऽणः । खारीजङ्घादिभ्यः प्राक् कठेरणिशब्दादत इजः। कठेरणिशब्दादौत्सर्गिकस्याण: । कुषीतकादिभ्यः कृष्णपिङ्गलपर्यन्तेभ्योऽतजः । अनुलोमशब्दादु बावादीञः । बाह्वादिषु हि लोमशब्दः पठ्यते । स च तदन्तविधि प्रयोजयति। अनुगतानि लोमान्य- स्येत्यनुलोमा। तस्यापत्यान्यानुलोमयो (I) ऽनुलोमान इति । शेषाणामत इजः । ७०। आगस्त्यकौण्डिन्ययोरगस्तिकुण्डिनच । यद्यपि प्रत्ययान्तात् षष्ठ्यच्चारिता तथापि प्रत्ययस्यैव लुग् विज्ञायते । न तदन्तस्य। यस्मात् प्रत्ययादर्शनस्य लुगित्येषा संज्ञा विहिता। न तदन्त- स्येत्यालोच्याह भागस्त्य कौण्डिन्ययोगात्र प्रत्यययोरिति । व्यधिकरण षष्ठयो आगस्त्यकौण्डिन्ययोर्याववयवो गोत्रप्रत्ययो तयोरित्यर्थः तावेव प्रत्ययो खरूपेण दर्शयवाह अणो यत्रश्चेति । यजो यद्यपि लुक् सिहस्तथापि पुनर्विधीयते । कुण्डिनजादेशेन तस्य बाधा मा विज्ञायोति। मध्योदात्तो (1) बानुलोमय इतीदं तु चिन्त्यम्। दित्यदित्यादि (१८५) सूत्रस्थेम लोमोऽपत्यषु बहुविनि वात्तिके- मात्र लोपाभावपक्षे बहुष्ठ कार प्रत्ययप्रमङ्गात्। कथं पक्षेऽनुम्तीमा इति न स्यात् ?

·४०4 न्यासः । हि कुण्डिनीशब्द इति । कुण्डमस्यास्तीत्यत (५।२।११५) इनिठनावितौनि प्रत्यये कृते प्रत्ययखरेण । तदादेशोऽपि तथा स्यादिति । स्थानिवद्भावेन मध्यो- दात्तः स्यात्। चित्करणामध्योदात्तत्वं न भवति । किमर्थं पुनः प्रत्ययान्तयो. रेवाय मादेशो न क्रियत इत्याह तयोरित्यादि। यदि प्रत्ययान्तयोरवाय- मादेशः स्याद् गोत्रेऽलुगचीति (४।१।८८) प्रतिषेधो न स्यात् । यस्माग्लुको- ऽसौ प्रतिषेधो नादेशस्येति स्यादेवानादेशः । ततश्चाबादणेव स्यात् । एवञ्चागस्ता इत्यनिष्टं रूपं स्यात् । यद्यपि वृद्धस्यादेशः स्थानिवद्भावादृडग्रहणेन ग्राह्यते तथाप्यगस्तीया इति स्यात्। प्रागस्तीया इति न सिध्यति । स्थानिवद्भावो लभ्यते । वृद्धसंज्ञाया अल्विधित्वात् । इह प्रत्ययस्य तु लुकि परिशिष्टस्यादेशे विहिते गोत्रेऽलुगचीति (४।१।८८) लुकि च प्रतिषिद्धे हमाच्छः (४.२।११४) सिद्धो भवति । तत्र विशेषो नास्तीति । सत्यामपि हसंज्ञायां कण्वादिभ्यो गोत्र इति ।४।२।१११) च्छापवादेनाणैव भवितव्यम् । तस्मादिह यदि प्रत्ययान्तस्यादेशोऽथापि प्रकृतिमात्रस्योभयथापि कौण्डिना इति भवितव्यमिति नास्ति कौण्डिन्ये विशेषः । ७१। सुपो धातुप्रातिपदिकयोः । धातुप्रातिपदिकयोरिति । यदीयं सप्तमी स्यात् तदा ऽयमों विज्ञायेत धातौ च प्रातिपदिके च या सन्निकष्टा विभक्तिस्तस्या लुग भवतीति । सविकष्टत्वञ्चोपश्लेषमन्तरेण न सम्भवतीतीहापि स्याद् वृक्ष: पक्ष इति । अस्ति यत्रापि प्रातिपदिकेन विभक्तरुपश्लेषः । तस्मात् षष्ठीयं युक्तति मत्वाह सुपो विभक्तेर्धातुसंज्ञाया इत्यादि। कथं पुनर्विभक्तेर्धातुसंज्ञा प्रातिपदिक- संज्ञा च भवतीत्यत आह तदन्तर्गता इत्यादि। नन्वेवमपि धातुप्राति- पदिकयोरकदेशोमूता विभक्तयः स्यु न धातुसंज्ञका नापि प्रातिपदिकसंञकाः । समुदायेषु हि प्रवृत्ताः शब्दा अवयवेष्वपि वर्तन्त इत्यदोषः । पुत्वीयतीति । पात्मनः पुत्चमिच्छतीति सुप आत्मनः क्यच् (३।१।८)। क्यचि (७।४।३३) घेतीत्त्वम् । सनाद्यन्ता धातव इति (३।१।३२) धातुसंज्ञा । सा च सुबन्तात् क्वज विहित इति समुपकस्यैव भवतीति । तेनात्र विभक्तिर्धात्वन्तर्गता ·४७७ ७४ । (२१४)। भवति । कष्टश्रित इति । कष्ट श्रित इति द्वितीया श्रितेत्यादिना (२।१।२४) समासः । कत्तडितसमासाश्चेति (१।२।४६) प्रातिपदिकसंज्ञा। सापि सुबन्तानां समासो भवतीति ससुपकस्यैव भवति । तेनानापि विभक्तिः प्रातिपदिकान्तर्गता भवति । वृक्ष: पक्ष इत्यत्राप्यप्रत्यय इति ( १।२।४५) प्रातिपदिकसंज्ञा प्रतिषेधात् सविभक्तिकस्य प्रातिपदिकसंज्ञा नास्तीति नास्ति विभक्तोः प्रातिपदिकान्तर्भावः । ७। अदिप्रभृतिभ्यः शपः । ७३ । बहुलं छन्दसि । बाध्वमिति। बैङ् पालने। भौवादिकः । लोट् । ध्वमादेशः । टेरे- त्वम् । सवाभ्यां (३।४।८१) वामावित्यमादेशः । यडोऽचि च। प्रचि प्रत्यये परत इति । प्रत्ययग्रहण मचीति न प्रत्याहारग्रहणमिति प्रदर्शनार्थम् । यदि हि प्रत्याहारग्रहणमभिमतं स्यात् तदाऽणीति णकारेणैव कुर्यात् । नहि यङन्तादणोऽन्येऽचः परे सम्भवन्तीत्यभिप्रायः । इदमेवाग्रहणं जापकं सर्वे धातवः पचाद्यन्तःपातिन इति । लोलुव इति । धातोरकाचो हलादेः क्रियासमभिहार इति (३।१।२२) यङ् । दिवचनं सन्यडोरित्यनेन (६।१।८)। गुणो यङ्लुकोरिति (७।४।८२) गुणः । लोलू य इति स्थित पचा- द्यच् । यङो लुक् । न धातुलोप इत्यादिना (१।१।४) गुणप्रतिषेधः । अचि श्रु धात्वित्यादिनोवङ् (६।४।७७) । सनौसंसः । दनीध्वंस इति । सन्सु ध्वन्सु अव- स्रंसने । पूर्ववद् यडादिकार्यम् । न लुमताङ्गस्येति (१।१।६३) प्रतिषेधात् प्रत्ययलक्षणेनानिदितामित्यादिना (६।४।२४) ऽनुनासिकलोपो न भवति । नीगवञ्चित्यादिनाभ्यासस्य (७।४।८४) नीगागमः । लालपीति वावदोतीति । लपर्वदेश्च दीर्घोऽकित (७।४।८३) इत्यभ्यासस्य दीर्घः । यडो वेतीट् (७।३।८४)। ७५ । जुहोत्यादिभ्यः श्नुः । शबनुवर्तते । न यङिति । शप एव स्वरितत्वप्रतिज्ञानात् । जुहोतीति ।

·न्यासः । साविति (६।११०) द्विवचनम् । बिभर्तीति । उरदित्यत्त्वम् (७।४।६६) । रपरत्वम् । भृञामिदितीत्वम् (७४।७६)। नेनेतीति। णिजिर शौचपो- षणयोः । निजां त्रयाणां गुण: (७।४।७५) । श्लाविति (६।१।१०) द्विवचनम् । ७६ । बहुलं छन्दसि। दाति धातीति । ददातिदधात्योः पूर्वसूत्रेण श्लौ प्रासे बहुलं प्रतिषिध्यते । शपो लुक् । विवष्टीति । वश कान्तौ । अदादित्वाच्छपो लुकि प्राप्ते श्नुः । नाविति (६।१।१०) द्विवचनम्। भृजामिदित्यनुवर्तमाने (७।४।७६) बहुलं छन्दसीतीत्त्वम् (१४।७८)। व्रश्वादिसूत्रेण (८।२।३६) षत्वम् । ष्टुना टुरिति (८।४।४१) टुत्वम् । बिभत्तीति । भज सेवायाम् । भौवादिकः । शप: श्नुः । पूर्ववदित्वम्। चोः कुरिति (८।२।३०) कुत्वम् । विवक्तीति क्वचित् पाठः । स च वच भाषण इत्येतस्यादादिकस्य वेदितव्यः । । ७७। गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिच: परस्मैपदेषु । अगादिति । इणो गा लुडीति (२।४।४५) गादेशः । अपादिति । पा पाने। अभूदिति । भूसुवो स्तिडीति (७३।८८) गुणप्रतिषेधः । गापाग्रहण इपिबत्योहणमिति। दूणादेशस्य ग्रहणं तावद् गातीत्यत एव तिपा निर्देशाद् विज्ञायते। शतिपा हि विकरणशून्य एवमर्थों निर्देशः क्रियते लुविकरणस्यैव ग्रहणं यथा स्यादिति । अन्यथा हि यदि गायतर्ग्रहणमिष्ट स्यात् तदा गा इतवं ब्रूयात्। एवं तर्हि गामादाग्रहणेष्वविशेष (प, ११५) इतुभयोरपि ग्रहणं भविष्यति । किं शक्तिपा निर्देशेन ? तस्मादयमेव तिपा निर्देशो ज्ञापयतीणादेशस्यैवेदं ग्रहणं न गायतेरिति । पाग्रहणे पिवतेरेव ग्रहणमित्येतदपि लुग्विकरणालुविकरणयोरलुगविकरणस्यैव (प, ८१) ग्रहणमित्यनया परिभाषया विज्ञायते । अगासीदिति । के गै शब्द। यमरमनमातां (१२।७३) सक् चेति सगागमः । सिच् । इट् च । अस्ति- सिचोऽपृक्त ( ७३२८६) इतौट । इट ( ८।२।२८) ईटीति सिचो लोपः । अपासीदिति । पा रक्षणे। पूर्ववत् सगादिकार्यम् । अगासातामिति कर्म- ख्यात्मनेपदम् । प्राताम् । किमर्थं पुनः सिचो लुगुच्यते ? न लेरितोवोच्थेत ?

·४० । । (२४) अत्राप्ययमर्थः सम्पाद्यते । उत्तरसूत्रे लिग्रहणं न कर्तव्यं भवति । नैतदस्ति । इह लेहि लुकि विज्ञायमाने मा हि गातामित्यादिः (६।१।१८७) मिचो- ऽन्यतरस्यामित्यादिः खरो (६।१।१८७) न सिद्धेवत् । स पुनरुदात्तः । अगुरित्यत्राप्यात इति (३।४।११०) सिजभ्यस्तविदिभ्यश्चेति (३।४।१०८) झर्जुस् भावो न सिध्यति । तस्मात् सिच एव लुग वक्तव्यः । ७८। विभाषा प्राधटशाच्छासः । घ्रा गन्धोपादाने । धेट पाने । शो तनूकरण । छो छेदने । षोऽन्तकर्मणि। धेटः पूर्वेण निता प्राप्त इति । घुसंजकत्वात् । अलुक्पक्षे पूर्ववत् सगादि- कार्यम् । धेट: सानुबन्धकस्य निर्देशो धापरीहारार्थः। यदि जतायो निर्दिश्येत तदा धाञोऽपि ग्रहणं स्यात् । अघ्रासातामिति । कर्मण्यात्मने- पदम् । ७६ | तनादिभ्य स्तथासोः । अततेति । स्वरितजित (१।३।७२) इत्यात्मनेपदम् । अनुदात्तोपदेश (३।४।३७) इत्यादिनाऽनुनासिकलोपः । अतनिष्ट यूयमिति । मध्यमपुरुषबहु- वचनान्तमेतत् । ८० । मन्त्र घस-हर-णश-व-दहाट्-वच-कृगमिजनिभ्यो लेः। सिच इत्यनुवर्तमाने पुनर्लिग्रहणमादिः (६।१।१८७) सिचोऽन्यतरस्या- मित्यादेः सिच्कार्य्यस्य निवृत्त्यर्थम् । उत्तरार्थञ्च । अक्षत्रिति । प्रद भक्षण । लुङ् । लुङ् सनोर्घस्नु इति (२।४।३७) घस्नादेशः । ततश्चि लुडीति (३।१।४३) चिः। तस्यानेन लुक् । झरन्तादेशः । इतश्चेतीकारलीपः (३।४।१००)। संयोगान्तस्येति (८।२।२३) तकारलोपः । गमहन(६।४।८८) त्यादिनोपधालोपः । शासिवसिंघसीनाञ्चेति (८।३।६०) षत्वम् । झलाञ्जश् (८।३।५३) झशीति जश्त्वम् । खरि चेति (८।४।५५) चवंम् । हरेत्यागन्तुकेनाकारण निर्देशः । मा हरिति । लुङ । तिबगुणरपरत्वानि । हल्ल्यादिलोपः (६।१।६८)। न माड्योग ( ६।४।७४) इत्यड़ागमाभावः । प्राणडिति । णश प्रदर्शने। ।

·४८. न्यासः। पूर्ववल्लुङादिकार्यम् । ब्रश्चादिसूत्रेण ( ८।२।३६) षत्वम् । भालानशोऽन्त (८।२।३८) इति जशत्वम् । षकारस्य डकारः । तस्य वावसान इति (८।४।५६) चत्वं टकारः। उपसर्गादसमासेऽपीति (८।४।१४) (J) णत्वम्। क्वचित् प्राणगिति पाठः। सत्र किन्प्रत्ययस्य कुरित्यतः (८।२।६२) कुरित्यनुवर्तमान नशेति (८।२।६३) कुत्वम् । प्रावरिति । वृजस्ति । गुणो रपरत्वम् । हल्ल्यादिना (६।१।६८) सिपो लोपः । धगिति । दह भस्मीकरणे । सिप् । हल्ख्यादिना (६।१।६८) सिपो लोपः । दादेर्धातोर्घ इति (८।२।३२) हस्य घः । एकाचो वशो (८।२।३७) भषित्यादिना दकारस्य धकारः । धकारस्य जशत्वं गकारः। तस्य चत्वं ककारः । अड़ागमस्य बहुलं छन्दस्यमाङ, योगेऽपौति (६।४।७५) निषेधः । आप्रादिति । प्रा पूरण इत्यस्मात् तिप् । परावर्गिति । बजेस्तिम् । लघूपधगुण: । हल्ल्यादिना (६।१।६८) लोपः । रात् सस्येति (८।२।२४) नियमात् संयोगान्तलोपाभावः । जकारस्य पूर्ववत् कुत्वं गकारः। तस्य चत्वं ककारः। अक्रविति। कञो झरन्तादेशः । संयोगान्तलोपः । यणादेशः (६।११७७) । प्रग्मविति । गमेझैः पूर्ववदन्तादेशः । गमहनेत्युपधालोपः (६।४।८८)। अनतेति । जनस्थात्मनेपदेष्वनत (७।११५ ) इत्यदादेशः। पूर्ववदुपधालोप: । स्तोः थुना चुरिति (८।४।४०) चुत्वम् । क्वचिदबिति पाठः । तत्र झिः । ततः परस्मैपदं विधेयम् । ब्राह्मण प्रयोगोऽयमिति। योऽयमनन्तरं मन्चे जनरुक्तः स ब्राह्मणो मन्त्रव्याख्यान- ग्रन्थः । मन्त्रे जनेल्ग् न दृश्यत इति तदिषयमुदाहरणं नोपन्यस्तम्। यदि तद्यमन्त्रे लुग भवति मन्त्रग्रहणं किमर्थ मित्याह मन्त्रग्रहणमित्यादि । मामः। ईहाञ्चक्र इति । ईह चेष्टायाम् । लिट् । इजादेश्चेत्यादिना (३।१।३६) ऽम् । तस्य ववे मकारान्तस्य कदन्तत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञा । मामः (J) णत्वन्त्वन कथम् ? नशेः षान्तस्येति ( ८४३६) प्रतिषेधात्। न्यासव्याखाने तन्नप्रदीप मंडेय स्वाइ नशः षान्तस्येति (८।४।३६) न भवति णत्वप्रतिषेधः । छान्दसत्वादिति । एतञ्च बहुश्रुतैः सुर्धाभिर्विचार्यम् ।

·(२।४) ४८१ खरादिपाठादव्ययत्वम् । अव्ययादापसुप इति (२।४।८२) सुलोपः। कञ्चेत्या- दिना ( ३।१।४०) लिट्परस्य कञोऽनुप्रयोगः । पाम्प्रत्ययवदित्यादिना (१।३।६३) ऽत्मनेपदम् । तत एशादेशः। द्विवचनम् । अभ्यासकार्यम् । आमो मकारस्यानुस्वारः । अनुस्वारस्य ययि (८।४।५८) परसवर्ण: । अथेह कस्मान भवति जगाम शशामेति ? अर्थवदामो ग्रहणाद् । अस्य चानर्थकत्वात् । प्रत्ययस्त्वनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्तीत्यर्थवान् । इह तर्हि कस्मात्र भवत्यम रोग इति ? अामति । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव (प,११४) ग्रहणम्। अस्य तु लाक्षणिकत्वात् । तत्व ८२ । अव्ययादापसुपः । शालायामिति । तच्छब्दात् सप्तम्यास्त्रल् । तस्य प्राग दिशो विभक्तिरिति (५।३।१) विभति संज्ञा । तदाद्यत्वम् । टाप् । तसिलादिष्वाकत्वसुच इति (६।३।३५) पुंवद्भावः । तद्धितश्चासर्वविभक्तिरिति (१।१।३८) त्रलोऽव्यय- त्वम् । तत उत्पन्नस्य टापो लुक् । केन पुनरव्ययाट्टाबुत्पद्यते ? अजाद्यत- ष्टाबिति (४।१।४) चेत् । न। स्त्रियां टापो विधानात् । अव्ययस्य चालिङ्ग- त्वात्। तस्मादव्ययाट्टापः सम्भव एव नास्तीत्यव्ययादपार्थकं टापो लुग्व- चनम् । नापार्थकम् । स्त्रियामिति (४।१।३) गुणिप्रधान निर्देशः । स्त्रीत्वषति पदार्थे टाबादय इति । स्त्रीत्ववति च तस्यां शालायामित्येतस्मिन् पदार्थे तवेत्येतदव्ययं वर्तते । यद्यपि वाक्यार्थोऽत्र स्त्रीत्वं तथापि वाक्यार्थतयैव तस्य स्त्रीप्रत्ययो द्योत्यते। सति च स्त्रीप्रत्यये पदार्थ एव स्त्रीत्वं भवति । ततष्टापो लुग वक्तव्यः । कृत्वा हृत्वेति । वातोसुन्कसुन इति (१।१।४०) का- प्रत्ययस्याव्ययत्वम् । तत उत्पन्नस्य सुपो लुक् । केन पुनरव्ययात् सुबुत्पत्तिः । स्वादिसूत्रेणति (४।१।२) चेत् न। तत्र बहुषु बहुवचनमित्यादिना (१।४।२१) शास्त्रान्तरेण संख्याविशेषेषु स्वादीनां नियतत्वाद् । अव्ययानाञ्चासंख्यत्वात्। स्यादेतत् । यत्र संख्यास्ति तत्र बहुषु बहुवचनमित्येवमादिना (१।४।२१) खादिनियमः कृतः। अव्ययेभ्यस्तु निःसंख्येभ्यः सामान्यविहिताः स्वादयो विद्यन्त एवेति । वार्समेतत् । खादिसूत्रेण (४।१।२) हि बहुषु ·४८२ न्यासः। बहुवचनमित्यादिना (१।१२) शास्त्रान्तरणैकवाक्यतायां खादीनां विधानात् । तथाहि तत्रोक्तं संख्याकर्मादयश्च स्वादीनामर्थाः शास्त्रा. तरण विहिताः । तेन सहास्यैकवाक्यतेति । एकवाक्यतायाञ्च कुतः खादीनां सामान्येन विधानम्। न छपरं लक्षणमस्ति येन खादयः सामान्येन विहिताः । एवं तर्खेतदेवाव्ययादुत्पत्रस्य सुपो लुग्वचनं ज्ञापकं भवन्त्यव्ययात् स्वादय इति । नद्यनुत्पन्नस्य लुगुपपद्यते । एतदेव ज्ञापकं हृदि तत्वोक्तमव्ययेभ्यस्तु निःसंख्येभ्यः सामान्यविहिताः स्वादयो विद्यन्त एवेति। तत्त्र ८३ । नाव्ययीभावादतोम् त्वपञ्चम्याः । एतस्मिन् प्रतिषिद्दे पञ्चम्याः श्रवणमेव भवतीति कथम् ? इह बयो- रर्थयोर्विधानात् । विधायके च वाक्ये हे एव । तत्र नाव्ययीभावादत इत्येतत् प्रतिषेधस्य विधायकमेकं वाक्यम् । अम् त्वपञ्चम्या इत्येतदमो विधायक द्वितीयं वाक्यम् । चात इत्येतदपेक्षते । अतएव वृत्ती वाक्यद्दयमुपन्यस्तम् । प्रदन्तादव्ययीभावादुक्तरस्य सुपो न लुग भवतीत्येक वाक्यम् । अमादेशस्तु तस्य भवत्यपञ्चम्या इति द्वितीयम् । तत्रापञ्चम्या इत्यनेनानन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति (प,६२) पञ्चम्या प्रमादेश एव प्रतिषिध्यते। नत्वलुक् पूर्ववाक्येन विहितः । अतएवालुकि सति पञ्चम्याः श्रवणमेव भवति। एकवाक्यतायां हि सत्यां कार्यदयस्यैकया पाठप्रहत्या विधीयमानत्वात् कार्यदयस्यापञ्चम्या इति प्रतिषेधः स्यात् । पञ्चमों वर्जयित्वैतत् कार्यदयं वैदितव्यम् । वाक्यभेदे त्वपञ्चम्या इत्येतत् प्रत्यासन ममादेशमपेक्षते। नतु वाक्यान्सरविहितमलुकम् । तेनापञ्चम्या इत्यनेन सम्बध्यमानः सामान्येन विधीयमानः सवलुक् पञ्चमीमप्यवगाहते। तस्मात् पञ्चम्याः श्रवणमेव युक्तम् । तुशब्देनाप्ययमों लभ्यते । ननु च क्रियायाः कारकाणि भवन्ति । पूर्वपदार्थप्रधानश्चाव्ययीभाव उक्तः । पूर्वपदार्थस्य चासत्वभूतत्वात् क्रियामन्तरण सम्बन्धाभावादपादानादिभावो नास्ति । तत् कुतोऽव्ययीभावात् पञ्चम्यादयो विभत्तयो भवेयुः। नैतदस्ति । पूर्व- ·(२४)। ४८३ पदार्थप्राधान्येऽपि गुणभूतोत्तरपदार्थापक्षः क्रियायोग उपपद्यते यथा पञ्चपूली- मानयेति । तत्र भावप्राधान्येऽपि गुणभूतद्रव्यापेक्षः क्रियासम्बन्धः । ८४। तृतीयासप्तम्योर्बहुलम् । सुमद्रमिति । अव्ययं विभक्तीत्यादिना ( २।१।६ ) समृहावव्ययीभावः । उन्मत्तगङ्गमिति । अन्यपदार्थे च संज्ञायामित्यनेन (२।१।२१)। एकविंशति- भारद्वाजमिति । संख्या (२।१।१८) वंश्येनेति । दोषः। ८५ । लुटः प्रथमस्य डागैरसः परस्मैपदस्थात्मनेपदस्य च यथाक्रमं डारौरस इत्येत आदेशा भवन्तीति । यद्येवं परस्मैपदेषु तिप् तर झीतेतत् प्रतेत्रकं प्रथमपुरुषसंज्ञा। पात्मने- पदेष्वपि त आतां झ इति । सत्र स्थानिनः षट् । त्रय आदेथा इति वैषम्यात् संख्यातानुदेशाभावादकैकस्य पर्यायेण सर्व आदेशाः स्यः । नैष आनन्तर्यतो हि व्यवस्था भविष्यति । तच्चार्थकतमानम्तर्यम् । एकार्थस्यैकार्थः । गर्थस्य दार्थः । बह्वर्थस्य बर्थ इति । कर्तेति । अनद्य- तने (३.३।१५) लुट् । तिप् । तस्यानकाल्वाड् डा इत्ययं सर्वादशः । ननु च नानुबन्धकतमनेकालत्वम् । डकारश्चानुबन्धः । तत् कुतोऽनेकालत्व यतः सर्वादेशः स्यात् ? नैष दोषः । नह्य कृते सर्वादेशे चुटू (१।३।७) इतोत्संज्ञा भवति । इत्संज्ञाया अभावे चानुबन्धो न भवतीत्यनकाल्त्वात् सर्वादेशो भवति । डिल्यभस्यापि टेरिति (६।४।१४३) टिलोपः। कर्तारौ कतर इति । रि (७।४।५१) चेति सकारलोपः । एवमध्येतेत्येवमादीनि रूपाणी अध्ययन इत्येतस्य । अत्र परमपि टेरेत्वं बाधित्वा ऽन्तरङ्गवाड् डादय आदेशा भवन्ति। अन्तरङ्गत्वं पुनस्तेषां स्थानिमात्रापेक्षत्वात्। टेरेत्वन्तु वहिरङ्गम् । तहि धातुमप्यपेक्षते । न केवलं स्थानिनम् । (K) पा हतीयाध्यायपरिसमाते- (K) In addition to the MSS (क), (ग) and (घ) as detailed in P. 331, at the end of the first Adhyaya, the Editor had the following MSS. at his disposal to prepare the press copy of the Second Adhyaya of the Kasika Vivarana Panchika:- ·४८४ न्यासः॥ आंतोरित्य ( ३।११७) स्याधिक्तत्वात् । थास: स इति ( ३।४।८० ) ज्ञापक तिङादेशस्य टेरेत्वं न भवतीति । तेन कृतेष्वपि डारौरमस्वेत्वन्न भवति । कर्तासीति । तासस्त्योलौंप इति (७।४।५०) सकारलोपः । इति बोधिसत्त्वदेशीयाचार्य श्रीजिनेन्द्रबुद्धिपादविरचितायां काशिकाविवरणपन्जिकायां द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पाद: ॥२॥४॥ ससाप्तश्च द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ . (च) This MS containing न्यास 2/1, 2/2, 2/3 & 2/4 only, is marked No 33 of 1881-82 belonging to the Deccan college, Poona and was kindly lent by Professor V. S.Ghate. It is a modern copy ending thus : -श्रीसर्वश्वरजगन्नियामार्पणमस्तु शके १७८८ फानाने i.e. in 1867 A.D. It is in the Debanagar letters. (छ) Its contents are न्यास 2/1, 2/1, 2/3. 4 (Incomplete), 71,7/3&8/4. It belongs to the Varendra Research Society, Rajshahi and is written in Bengali character. At the end of its 2/1, is the Stanza :- वाणेन्दुशैलन्दुमिते शकाब्द प्रगाम्य गोविन्दपदारविन्दम । समर्थपादस्य च टिपपनी नां लिनख वै गोकुन्नकषाप्रशम्मी ॥१॥ . which gives शक १०१५ or 1793 A. D. as its date.

·NOTICE. The Varendra Research Society is prepared to buy, borrow or have transcripts, at reasonable price or cost, of the following works: any 1. Tantra-Pradipa, Dhatu-pradipa or other works by Maitreya Rakshita, II, Anunyasa III.Nyasoddyota. The owners of the aforesaid works are invited to communicate, stating terms, with Sastri Srish Chandra Chakravarti B. A. Senior Professor of Sanskrit, Rajshahi College, Rajshahi, Bengal.

·VARENDRA RESEARCH SOCIETY'S PUBLICATIONS. 1. Gauda-Rajamala, a dynastic History of Bengal from the earliest times to Mussalman conquest, (in Bengali), by Ramaprasad Chanda B. A., Rs. 2- or 2s. 8d. 2. Gauda-Lekha-mala, inscriptions of the Pala-Kings of Bengal and Bihar, text in Nagari character with Bengali translation and notes by Akshay Kumar Maitra B. L., Rs. 3, or 4s. 3 Tara-tantram, in Nagari character, edited by Girish Chandra Vedantatirtha, with an Introduction in English by Akshay Kumar Maitra B. L., as. 8 or 8d, 4 Nyasa or Kasika-Vivarana-Panjika by Jinendra Buddhi, Edited by Srish Chandra Chakravarti B. A. Vol I, Part I (Adhyaya I, Padă I) Re 1. or is, 4d. 5. Nyasa or Kasika-Vivurana-Panjika by Jinendra Buddhi, Edited by Srish Chandra Chakravarti, Vol I, Part II, (Adhyaya I. Pada 2, 3 and 4) Rs 1/8. or 2s. 6. Nyasa or Kasika-Vivarana-Panjika by Jinendra Buddhi, Edited by Srish Chandra Chakravarti, Vol 1, Part III. (Adhyaya II) Re 1/4. or, is 8d. 7 The Indo-Aryan Races by Ramaprasad Chanda (in the press). PRINTED BY M. BHATTACHARYYA, AT THE BHARAT MIHIR PRESS, 25, ROY BAGAN STREET, CALCUTTA.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.