·निवेदना। श्रीहर्षदेवस्य कैस्ताब्दीयसप्तमशतकस्थितस्य यत्नत् विषु नाटकेषु सुप्रसिद्धेष्वन्यतनं दयावीरप्रधान नागानन्दं नाम नाटक, तदिदानीम- त्युत्तमेनापूर्वेण शिवरामप्रणीतेन व्याख्यानेन सनायं कृत्वा प्रकाश्यते । न केवलं सहृदयाः, यावन्मन्दा अप्यस्य व्याख्यानस्य साचिव्येन नागा- नन्दस्य गुणगौरवं तत्त्वतो ग्रहीतुं शक्ष्यन्ति । व्याख्याकारः शिवरामः कदा कुन जात इति न ज्ञायते । अस्यैव च्यायानेन समुपेतं तपतीसंचरणं मुभद्राधनञ्जयं च पूर्वमस्माभिरनन्त- शयनसंस्कृतग्रन्थावली प्रकाशितम् । नागानन्द राजकीयगन्थशालीयैः प्रवयोभिः पश्चमिरादशैंः मणलि- करमठीयेनकेन च संवादितम् । व्याख्यानस्य तु संशोधनाधारभूतास्ताल- पत्रात्मकाः केरलीयलिपयः पडादर्शाः । तत्र क.संज्ञः राजकीयग्रन्थशालीयः पञ्चमाझारम्भावधिः । ख.संज्ञः वेच्चूरु केशवकैम्मळ्सम्वन्धी अद्यावधिः। ग.सज्ञः चुनकरकृष्णवार्यसम्बन्धी जीर्णः । प.संजः किटरुकुमारमूत्ततुसम्बन्धी जीर्णः । उ.मंजः किळिमानूरुराजगृहसम्बन्धी । च.संज्ञः तेकदफूरु राजसम्बन्धी अतिजीणः । एषु प्रथमपञ्चमी अवृद्धौ, अन्ये प्रवयसः । तत्रापि पष्ठोऽतितरां जीर्णः । अनन्तगयनम् २५-८-१९१७. त. गणपतिशास्त्री.

·॥श्रीः॥ श्रीहर्पदेवप्रणीतं नागानन्दं शिवरामकृतया विमर्शिन्याख्यया व्याख्यया समेतम् । ध्यानच्याजमुपेत्य चिन्तयसि कामुन्मीख्य चक्षुः क्षणं पश्यानङ्गशरारं जनमिमं त्रातापि नो रक्षसि । मिथ्याकारुणिकोऽसि निपुणतरस्त्वत्तः कुतोऽन्यः पुमान् सेयॆ मारवधूभिरित्यभिहितो बोधौ जिनः पातु वः ॥१॥ श्रीमदद्रितनयास्तनान्तरे इस्तचूपितपय समेधितम् । शम्भुशक्तिमयमस्तु नः सदा वस्तु हस्तिमुखमिष्टद परम् ।। 'गुणन्यतिकर क्रमप्रभमरान्यधीवृत्तिमिः प्रगेतनमनुदितश्रुतिपथैरनादीनवम् । 'पराशेजीमीमप्रमुरविवप्रेसर प्रवर्तितमनुत्तमं मतमतद्विदप्याश्रये ॥ व्यस्ताव्यस्ततयाशेषतत्त्वस्वात्मसुनिर्मरम् । शिवं देशिकमाश्रित्य नागानन्दं विमृश्यते ।। १. 'स कोऽन्य', २ 'युदो जि' मुद्रितकोशपाठ . पद्यमिद ग पुस्तके न दृश्यते। Gr 1 111 6007110

·.
नागानन्दे
अथ कविकुलतिलकभूतः श्रीहर्षदेवः 'सन्दर्भेषु ददारूपर्क श्रेय'
इति वामनाचार्यप्रशंसानुसारेण महाकविसमुचितनाटकनिबन्धनयद्धपरि-
कर. प्रबन्धमुखे शिष्टाचारप्रमाणक मङ्गलाचरणं नाटकोचितं नान्दीरूपण
नटमुखेन प्रतिपादयति । तत्र प्रत्याहारादीनामझान्तराणामपि देव.
शाप्रीतिहेतुत्वेऽपि तेषामनुष्ठानरूपत्वाद् रङ्गपूजाशेपत्वेन पावाविषयला-
नान्याः पाट्यरूपत्वेन
"अपूजयित्वा रङ्गं तु नैव प्रेक्षां प्रवर्तयेद्"
ति मुनिवचनाविरोधेनान्यान्यनूय नान्दी प्रयुञ्जते केचित्--
"यद्यप्यङ्गानि भूयांसि पूर्वरङ्गस्य नाटके ।
तथाप्यवश्यकर्तव्या नान्दी विघ्नप्रशान्तये ॥"
इति युक्त्यनुसारेण । केचित् तामप्यतीत्य नान्यन्त इत्येवारभन्ते ।
"नान्दी पदिशभिरष्टमिर्याप्यलकृताम् ।
सूत्रधारः पठेत् तत्र मध्यम स्वरमास्थितः ॥
तत्संख्यातैर्भवेन्नान्दी वाक्यैः कापि विवक्षया ।
समपादतया नान्दी भवेदिति च केचन "
इत्युत्तया पदसंख्याया अनियमात् तमनङ्गीकृत्य सामाजिकान् प्रत्याशिर्ष
प्रयुक्ते । वास्यपदकरूपं नान्दीलक्षणमत्राझीक्रियते ।
"आशीर्वचनसंयुक्ता यस्मानिर्त्य भवेदिह ।
देवद्विजनृपादीनां तस्मानान्दीति शब्दिता ।"
इति हि तल्लक्षणम् । ध्यानेत्यादि । जिनः वः पातु । जानातीति जिनः
सर्वज्ञः । वः सामाजिकान् पातु । स्वमहिझैव सर्वसाध्यानामहमहमिकया
प्रवृत्तन्यात् पालनमेवापेक्षितमिति सदेवाशास्यते । कोऽस्य देवतान्तराद्
.
"पदिशभि पभिरष्टभिवायलदाताम् ।
मध्यमस्वरमयुपा ततो नान्दामुदारयेत् ।"
इलाधिक क. पुरला परवे

·प्रथमोऽङ्कः। विशेषः, येन स एव रक्षकत्वेनाङ्गीकृतः, इति विशेषमाह - मारवधूमि- ोधौ सेय॑मित्यभिहितः । पुरा किल भगवान् विश्वभरः विश्वविध्वंसका- नामपि शिवसेविनां त्रिपुराणामुपायान्तरेण दुर्जयत्वं मन्यमानः पञ्चममु. पायं परमेश्वरमतानुसारेण प्रयोक्तुं बुद्धसिद्धान्तमुद्राव्य बुद्धमुनिर्भूत्वा तेषां मतिविप्लवमापाद्य शिवनैव घातितवान् । "ततः कृत्वा धर्मविघ्नं क्षणादेवात्ममायया। दैत्यानां देवकार्यार्थ जेष्येऽहं-त्रिपुरं क्षणात् ॥ मायी मायामयं तेपां धर्मविधार्थमच्युतः । शास्त्रं च शास्ता सर्वेपामकरोत् कामरूपधृत् ॥ मायी मायामयं शास्त्र ग्रन्थपोडशलक्षकम् । श्रौतस्मातविरुद्धं च वर्णाश्रमविवर्जितम् ॥" इत्यादि लैङ्गे प्रतिपादितम् । ततस्तमेव सिद्धान्तं पूर्वपक्षत्वेन वेदमार्गर- क्षार्थ युक्तिसौन्दर्येणात्याज्यत्वाद् भिन्नरुचिपु जन्तुपु कुत्रापि कस्सचित् प्रवृत्तिर्भवेद् इति च स्थिरीदनु तेनैवावतारेण तपस्यन् ऋतुभुजामधिपेन प्रतिकूलितः । भगवदभिप्रायमविज्ञाय कर्मभ्रंशो भवेदिति निरूप्य पुर- न्दरेण मदनादिभिः सह समाधिभूमिमाक्रम्य तद्विलोभनाय प्रयासः कृत इति पुराणकथामनुसृत्य विशेषः प्रतिपाद्यते । मारवधूभिर्मारवामिकाभि- र्वधूभिः सुरयुवतिभिः । ताः खलु तस्य सेना । सेयं भगवत्समाधि प्रति अक्षमामन्तर्निधाय । इत्यभिहितः अभिधानं प्रति कर्मतयाङ्गीकृतः । न खलु भगवता श्रोतृत्वमगीकृतम् । अत एव कर्मत्वेनोपसंहारः । तत्र "निरपेक्षं वशीकुर्याद् धृष्टमाक्रम्य लोभनैः" इति गणिकाधर्मानुसारेण प्रथमं साम्मुख्यमापादयितुं विषयवीधीमारोप्य कामुकमिव पृच्छन्ति-त्वं ध्यानव्याजमुपेत्य का चिन्तयसि । योगभूमिपु सप्तमीमवस्थां पर्यङ्कयन्धाक्षिनिमीलनादिना छलेन बहिर्भावयित्वा काम् अतिलोकसौभाग्यसम्पन्नां चिन्तयसि अलाभेनैदंपर्यणानुसन्दधासि । न १. 'वष क. पाठः. २. ' स. ग पाठ .

·- " नागानन्दे , खलु रसिकाग्रेसरस्य भवतो दुर्विज्ञेयपरोक्षवस्तुचिन्ता घटते । विविक्ते - परवञ्चनार्थ व्याजाङ्गीकरणं तु युक्तमेवेति संव्यवहाराय विषयित्व नारोप्य प्रश्ने तस्याकिञ्चित्करत्वमालक्ष्य पुनः प्रार्थयन्ते - उन्मील्य चक्षुरित्यादि। कौतुकैनवास्माकं प्रश्नः । न तैद्विपयः कथनप्रयासः कर्तव्यः । याकाचिदस्तु, किमस्माकं तज्ज्ञानेन । दूरस्थायाः सन्निहिता प्राीति नीतिरपि तिष्ठतु । स्वार्थमेव प्रार्थयामः । उन्मीत्य, न तु परावृत्त्यापि । सर्वासां सम्मुखीनत्वान्न प्रवृत्त्यन्तरमपेक्षितम् । चक्षुः, एकस्याप्यक्षिकोणस्य विपयत्वे कृतार्थता भवेत् , किं पुनयोरिति भावः । क्षणम् एकवारम् । न खलु वारंवारमवलोकन नयनकुवलयालानिः प्रारब्धविरोधश्च भवतु । पश्य । 'अभ्यर्थ्यमाना च नातिविवृता स्यादिति कामसूत्रमप्यस्माभिवैव- श्येनान्यथा क्रियते । अतो निर्लज्ज प्रार्थयामः । अनङ्गशरातुर्र न केव- लं जातस्पृहं, त्वद्विषये गाढेनानुरागेण मदनशरशकलीकृतस्वान्तम् अलाभे दशमीमवस्था प्राप्तुमुद्यतम् । जनं, न केवलमेका द्वे वा, वहीः विधिव- शात् त्वामेवाधिकृत्य प्रवृत्तमनोरथाः । बर्थवाची जनशब्दः, मारवधूमि- रित्युक्तत्वात् । इमम् अक्षिसमुन्मीलने सङ्घीभूय विषयतामुपगतं दृश्यवैवश्यं च । एतेन तव नातीव स्वार्थहानिः, अम्माकं प्राणरक्षा च भवेद् , अतो रक्षितारं त्वां प्रार्थयाम इति याना । एवमुक्तेऽपि निर्वि- कारत्वमालक्ष्य किञ्चिदधिक्षेपगर्भमुक्तिः- त्रातापि नो रक्षसि | वाता-- पीति प्रसिद्धिमनुसृत्योक्तम् । बातृत्वेन प्रसिद्धोऽपीदानी क्रियया तथा न लक्ष्यसे, अतः प्रसिद्धिरपि न वस्तुमूलेत्यर्थः । इत्युक्तेऽपि विशेपमनालक्ष्य गुणनिरासेनाधिक्षिपन्ति - मिथ्याकारुणिकोऽसि । दीनरक्षणरूपकार्या- भावे तत्कारणभूतं कारुणिकत्वमपि शशशृङ्गप्रायमित्यर्थः । अत्रापि विशे- पमनालक्ष्य साक्षाद् दोपोडोपणं-निपुणतरः निर्दयाग्रेसरः त्वत्तः कुतः। न केनापि हेतुना अन्यस्य वराकस्य निघृणत्वारोपो युक्तः । त्वमेव निर्धपानेसरः । अहो लोकस्य विपर्ययज्ञानं , यदतिनिधुणो दयावानित्यु- च्यत इत्यर्थः । एवं क्रमापेक्षया वास्यभेद. । इतीति वाक्यप्रकारोप- संहारः । चोधिरिति जिनप्रक्रियया समाधिकथनम् । 1 "व' ग पाठ ·प्रथमोऽक्षः अपिच, कामेनाकृष्य चापं हतपटुपटहालिगभिर्मारवीरै- (भङ्गोत्कम्पजृम्भास्मितलेलितवता दिव्यनारीजनेन । सिद्धैः प्रवोत्तमाङ्गै पुलकितवपुपा विस्मयाद् वासवेन ध्यायन बोधेरवाप्तावचलित इति वः पातु दृष्टो मुनीन्द्रः॥२॥ - "विशुद्धबुद्धिसन्तानो बोधिरित्यभिधीयते" इति तत्प्रक्रिया । वोधौ अश्वत्थमूले स्थित इति केचित् । तैरेतदनुवाद- रूपे वोधेरवाप्तावित्यत्र सङ्गतिर्न निरूपिता, चोधिमूलस्थितिकथने कि प्रयोजनमिति च ॥१॥ एवं नान्दीश्लोकं पठित्वा पुनरपि तामेर देवतामुत्तरकालभवं विशेषमाश्रित्याशिषमनूद्य प्रशंसितुं द्वारमुढाटयति-अपिचेति । अस्या एव देवतायाः पुनरवश्यवक्तव्यो विशेषः कथ्यते । अतिप्रसङ्गबुद्धिरत्र मा भूदित्यर्थः, यथा 'निष्प्रत्यूहमि'त्युक्ते 'अपिच, विरमति महाकल्प' इति । कामेनेति । तिष्ठतु सेनाप्रवृत्तिः, स्वामिनापीत्यर्थः । आकृष्य शरसन्धान पूर्वक प्रयोक्तुमध्यवसाये पुनर्वैफल्य निश्चित्य मानित्वेन नियन्तुमप्यसम- र्थेन 'सक्ताङ्गुलिः सायकपुड्स एवे'तिवद् भगवत्प्रभावेन वा तदवस्थेनैव दृष्टः । अहो कुनापि न ममैवं प्रयोगवैफल्यमिति तस्यापि विस्मयः । अत एव मारजिदिति भगवती नाम । हताः प्रचण्डं वादिताः पटुव- नयः पटहा येस्तैः, पुनः पुनर्वल्गनपरैश्च । शरसन्धानमालक्ष्य इदानीं स्वामी जेष्यतीति तच्छेपतया वल्गनम् । वैयर्थ्यनिश्चयेन तैरपि मूविस्मयं दृष्टः । मारवीरैरिति । मारवधूभिरितिपद् वीरा वयमिति तबुद्ध्यनुसा. रेण वीरशब्दः । भ्रूभङ्ग. भूविलासः । उत्कम्पो वेपथुः । जृम्भा गावि- नामः । उपलक्षणं चैतत् केशविशयननाहुमूलदर्शननीवीपिनसनादीनाम् । स्मितं प्रमादप्रकाशनाय । ललिनं मृदुपदविन्यासभुजलतान्दोलनादिकं, १. 'चलितहशा दि', २ "धरवाप्ती न च' मुद्रितशोशपाठ ·ar नागानन्दे (नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधार.) सूत्रधारः-अद्याहमिन्द्रोत्सवे सबहुमानमाहूय नाना- दिग्देशागतेन राज्ञः श्रीहर्षदेवस्य पादपद्मोपजीविना राज. , .. "सुकुमारोगविन्यासो मसणो ललित भवेद्" इति । तद्वता, स्वामिनः सन्नाहमालक्ष्य तदनुगुणमनुरागनटनेन । एवं बहुप्रयासेन । दिव्येति पूर्वोक्तानामेव निर्देशः । पूर्व चाद्वक्तेर्वैफल्यं पुनः स्वामिना सह प्रवृत्तेश्च वैफल्य दृष्ट्वा तासामपि विस्मयेन दर्शनम् । एवं विपक्षप्रवृत्तिमुक्त्वा सेवक(प्रवृत्तिमाह-सिद्धः तपस्विभिः । महो- तमागः समाधिधर्येण भक्तिविस्मयपारवश्यप्रणतशिरोमिः । दृष्टः पुल- कितवपुपा विस्मयात् । प्रवृत्तिवैफल्पजनितं विपादमाफम्य विस्मयो विजृम्भितः । ततः कण्टाकतानाक्षिसहस्रेणैकलक्षाकृत्य दृष्टः । चोधेः शुद्धबुद्धिरूपस्य तत्त्वस्य अवाप्तौ सत्साम् अचलितः अखिलकरणो- परमेण धीसन्ततिमेवानुभवतस्तत्रैव वर्तनमन 'ध्यानं, न तु तत्त्वान्वे- पणरूपम् । अत एव सर्वेषा विस्मयहेतुत्वम् । ध्यानव्याजमिति तु तासां प्रलोभनं, न वस्तुवृत्तम् । मुनीन्द्रो वः पात्वित्यन्ययोगव्यवच्छे- दपरम् । एवं स्थिते कथं देवतान्तरस्य रक्षकत्वमाकाझ्यत इति भावः। मुनीन्द्र इति तस्यैव भगवतो नामान्तरम् । एवमस्य मुनीन्द्रत्वं युक्त- मेवेत्यर्थः ॥ २॥ एवं निभनिवारणसामाजिकसाम्मुरयादिफलां नान्दी विधाय प्रथमे सूत्रभृति विनिर्गते ततः कथासूचकः प्रविशति- "प्रसाध रङ्ग विधिवत् कवेर्नामातुकीर्तयेत् । प्रस्तावनां ततः कुर्यात् काव्यवन्धसमाश्रयाम् ॥" इति मुनिवचनानुसारेण । केचिदन नान्दी नाझीकुर्वन्ति । तत्पक्षे कथा- सूचकस्यैवादिश्लोक., श्लोकद्वयानन्तरमलं प्रविस्तरेणेति च । तत इत्य. व्यवधानेन प्रवेश उक्तः । अनेन कर्मणा परस्परपरिस्यूतत्वं घोतितम् । १.१-अरमीतविस्तरेण । अ', १ 'ज' मुदितमोशपाठ .

·प्रथमोऽक्षः समूहेनोक्तः । यथा-यत् तदस्मत्स्वामिना श्रीहर्षदेवेना- पूर्ववरतुरचनालङ्कृतं विद्याधरजीतकप्रतिबद्ध नागानन्दं नाम नाटकं कृतमित्यस्माभिः श्रोत्रपरम्परया श्रुतं, न प्रयोगतो ३ पूर्वरङ्गानन्तरं सूचकप्रवेशस्तदनन्तरमनुकार्यप्रवेशः, न तु केवल इति । एतदनुसारेण सर्वत्र ततः प्रविशतीत्युच्यते । ततो हेतोः प्रविशति पूर्व- प्रसङ्गेन नाप्रसझेन इति केचित् । न खलु पुराणादिवदतीतवृत्तकथनमत्रा- पेक्ष्यम् । पूर्ववृत्तानुसारेणानुकार्यावस्थानुकृतौ प्रत्यक्षायमाणत्वे सति हि रसास्वादः सामाजिकानाम् । तदर्थ प्रविशतीति वर्तमाननिर्देश. सर्वत्र । प्रविश्येत्युक्तावप्युत्तरकालक्रियाया वर्तमानत्वम् । अथ स्थापकः । "या वाक्प्रधाना नृवरप्रयोज्या स्त्रीवर्जिता सस्कृतपाठ्ययुक्ता । स्वनामधेयैर्भरते. प्रयोज्या सा भारती नाम भवेत्तु वृत्तिः ॥ भेदास्तस्यास्तु विज्ञेयाश्चत्वारोऽङ्गत्वमागता.। । प्ररोचनामुखं चैव वीथी प्रहसन तथा ॥" इत्यादि भरतमतानुसारेण भारती वृत्तिमाश्रित्य प्ररोचनामुखाभ्यां प्रस्ता- वनां कर्तु स्वावस्था प्रकाशयति-अग्रेत्यादिना । इन्द्रोत्सवे प्रतिवत्सरं वर्षादिसिद्धयर्थं वेणुमयमिन्द्रध्वजमुत्पाद्य क्रियमाण उत्सवे । यथा 'पुरु- हुतध्वजस्येति । उत्सवशब्देन नाट्यस्य तच्छेपत्वान्नियोगस्योचितकालता व्यज्यते । सबहुमानमाहूय नानादिग्देशागतेनेत्यनेन नियोगस्यादरणीय- त्वं द्योत्सते । देवस्य पादपद्मोपोविनति तस्य सार्वभौमत्वम् । राजसमू- हेनेति नियोगस्यालड्डनीयत्वं महाफलत्वं च द्योत्यते । यथेति तत्नाकरो- पक्रमः । यत्तदिति श्रुतमिति नाटकं कर्मतयानुकृष्यते । अस्मदित्यादिना इत्यन्तेन श्रवणप्रकारः प्रतिपाद्यते । श्रवणप्रकारस्य कर्मत्वे यत्तदिति न घटते। तन्छन्दः प्रसिद्धिद्योतकः । प्रसिद्धोऽयमर्थः, प्रयोग एवावशिप्यत इत्यर्थः । ३ 'मस्मा', ४.नच . 'काय' मूलकोशपाठ. २. 'चकवति', प्रमुदितकोशपाठ , ५ व क. घ. पाठ ·. नागानन्दे दृष्टम् । तत्तस्यैव राज्ञो वहुमानादस्मासु चानुग्रहबुद्धया यथावत् प्रयोगेनाद्य त्वया नाटयितव्यमिति । तद् यावदि- दानी नेपथ्यरचनां कृत्वा यथाभिलपितं सम्पादयामि । आ- वर्जितानि च सामाजिकजनमनांसीति मे निश्चयः । कुतः- श्रीहर्षेति प्रकारेण कविनामकीर्तनम् । अपूर्ववस्तुरचनेति कविप्रतिभाक- ल्पनम् । अलङ्कृतमिति वैशिष्टयं प्रापितम् । अनेन मिश्रत्वं निरस्तं, प्रख्यातवस्तुत्वान्नाटकस्य । "यत् तत्रानुचित किञ्चिन्नायकस्य रसस्य वा । विरुद्धं तत् परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत् ॥" इत्यनेन विशेषाधानमेव विहितम् । अत उक्तमलड्कृतमिति । तत्र तत्र नेतृरसानुगुण्येन कस्यचिदंशस्य निर्माणेन सुन्दर शरीरमाभरणादिभिरिव विचित्रतां नीतम् । विद्याधरजातकमिति कश्चित् प्रवन्धः, तत्संबद्धम् । अनेन वस्तुनः प्रसिद्धत्वमुक्तम् । नागानन्दमिति नामकीर्तनं न्यायानु- सारेण । श्रोत्रपरम्परया कस्मादप्याप्तात् केनचिच्छुत, ततोऽन्येन इति क्रमेण श्रुतम् । श्रोत्सनेन वक्तृविशेषानिश्चयः प्रकाश्यते । न प्रयोगतो दृष्टमिति श्रवणे स्वामिवहुमतिः। सा पूर्वमेव पूर्णा । प्रयोगदर्शनमस्य मुख्यं फलं, तन्न सिद्धमित्यौत्सुक्यम् । तदिति । यदेवं श्रवणमात्रेण जनितकौतूहलं, तत् त्वया नाटयितव्यमिति सवन्धः। तस्यैव राज्ञो बहुमानातू तत्सं. बन्धी बहुमान एवान मुख्य कारणम् । तत एव ख्यातिलाभपूजादिकं भवतः । अस्मासु चेत्यन्वाचये चकार. । अनुग्रहबुद्धया, बहूनां प्रीती किमप्यदृष्ट भवेदिति तदपि हेतुत्वेन ग्राह्यम् । यथावत् प्रयोगेनेति त्वयेत्यस्य फलितोऽर्थो न तु विधिः । त्वया प्रयुक्ते सति यथावत् प्रयोग एव संभवति । तन्न प्रार्थनीयमित्यर्थः । यथावत्प्रयोगेनेत्येक पदं वा । सुठु निदोपप्रपोगो यस्येति त्वयेत्या हेतुः । एव स्वावस्थां प्रतिपाय प्ररोचनार्थमुपत्रमते- १. सकल जनदृश्याहादिनो ब, १ 'मि। (परिक्रम्यावलोक्य) आ', मया समरया, कम', ५. 'य' मुहितरांशपाठ .

·प्रथमोऽङ्क । श्रीहर्षों निपुणः कविः परिषदप्येपा गुणग्राहिणी लोके हारि च बोधिसत्त्वचरितं नाट्ये च दक्षा वयम् । वस्त्वेकैकमपीह वाञ्छितफलप्राप्तेः पदं किं पुन- महाग्योपचयादयं समुदितः सर्वो गुणानां गणः॥३॥ "पराभ्युदयिनी तत्र मङ्गल्या विजयावहा ] सर्वपापप्रशमनी पूर्वरङ्गे प्ररोचना ॥ सिद्धामन्त्रणतो भाविदर्शिका स्यात् प्ररोचना ।" इति मुनिवचनानुसारेण । कविकाव्यपरिपत्प्रयोक्तृणा गुणोद्धोपणेन साध्यस्य सिद्धवत् प्रतिपादनं करोति - आवर्जितानि प्रयोगपरितोपेणानुकूली- कृतानि । इति मे निश्चयः, प्रागेवेति शेषः । कथ बहुसामग्रीसाध्यस्य सामाजिकचित्तावर्जनस्य सिद्धवन्निश्चयः, इत्यत्र हेतुमाह-कुत इति । कस्मादेवमुच्यत इति चेच्छ्यतानित्यर्थ । श्रीहर्प इति । निपुणः कवि- रित्युक्त्यैव गौरवे सिद्धेऽपि प्रसिद्धनामकीर्तनमेव कविप्राशस्त्यमुत्पादय- तीति नामकीर्तनस्य विहितत्वाच नामकथनम् । अतो निपुण इत्यनुवाद एव । लक्ष्यलक्षणादिपरिशीलनाद्युत्पत्ति पुणम् । "नैसर्गिकी च प्रतिभा श्रुतं च बहु निर्मलम् । अमन्दश्चाभियोगोऽस्या..कारण काव्यसम्पदः ॥" इत्यनेन 'शक्तिनिपुणता' इत्यादिना च शक्तिनैपुणाभ्यासानां समुदिताना- मेव काव्यहेतुलं पूरैरुक्तम् । अतो नैपुणमन्ययोरुपलक्षणम् । शक्त्यादि- गुणयुक्त इत्यर्थः । अथवा नैपुण सर्वेषां विनियोगचातुर्यम् । तर नेतृरसा- नुगुण्येन वस्तुसम्पादने औचित्यानुसरणेन नायकपरिजनादीनामवस्थाप्रति- पादने रसानामङ्गाङ्गिभावानुगुण्येन विभावानुभावव्यभिचारियोजने निदों- पगुणालङ्काररुचिरशब्दार्थविनिवेशने प्रवन्धोचितवृत्तिरीतिपरिग्रहे च कुशल , इत्यर्थः । परिपत् सामाजिकसन्ततिः । अपिशब्दः प्रकारसमुच्चये । अस्म- . 1. 'सिदराजच' मुद्रितकोशपाठ ८ ·१० नागानन्दे सव्याल्ये त्साध्यं प्रत्येक प्रकारता सर्वेपामित्यर्थः । एवमुपर्यपि । गुणग्राहिणी गुणग्र. इस्वभावा । यद्यपि गुणदोपविवेके निपुणा, तथापि दोपाननादृत्य गुगो- दोषणम्वभावेत्यर्थः। "चतुरातोद्यकुशला वृत्तज्ञास्तत्त्वदर्शिनः । देशभाषाविशेषज्ञाः कलाशिल्पविचक्षणाः॥ सर्वामिनयतत्त्वज्ञा रसभावविकल्पकाः । शब्दच्छन्दोविधानज्ञाः प्रानिका नाट्यमण्डपे ।। ये तुष्टौ तुष्टिमायान्ति शोके शोकं ब्रजन्ति च । दैन्ये दीनत्वमायान्ति गुणग्रहणतत्पराः ॥ व्यक्तरोपानुरागाश्च ते नाट्ये प्रेक्षका मताः।" इत्यादिना मुनिनिर्दिष्टगुणविशिष्टसम्यपरिपूर्णेत्यर्थः । लोके हारीति । निवन्धनादिचातुर्यमनपेक्ष्य सर्वत्र सर्वेपामतीव मनोहरम् । लोकशब्देन व्याप्तिः प्रकाशिता । बोधिसत्त्वचरितम् । बोधिसत्त्व इति जीमूतवाहनस्य पूर्वसिद्धं प्रसिद्धतरं नामान्तरम् । तच्च कारणात्मनि बुद्धे, "बुद्धस्तु श्रीघनः शास्ता योधिसत्त्वो विनायकः" इत्युक्तत्वात् । अत एव तेन व्यपदेशः । "जीमूतवाहनस्यैतदात्मदानं किमद्भुतम् । योधिसत्त्वः स हि पुरा दत्तवान् बहुशस्तनुम् ॥" इति क्षेमराजकथानुसारेण नायकस्य प्रसिद्धिः प्रतिपादिता । पुनः साम- प्रयन्तरमाह --- नाव्ये च दक्षा क्यमिति । सहायानपेक्ष्य बहुवचनं, तौर्यत्रिकोपयोगिनां सर्वेषां दाक्ष्यस्याभिमतत्वात् । मर्या इतिवत् । 'नाट्यानां लक्षणं संक्षिपामीति नाट्यशब्देन रूपकाभिधानाद् रूपकेषु 'ताण्डवं नटनं नाट्यमिति नटनपर्यायेणोक्तत्वात् प्रयोगे च 'नाट्यशास्त्रं प्रवक्ष्यामी'त्यत्र नाट्यस्य शास्त्रत्वेन व्याख्यातत्वाद् "रसभावास्त्वभिनया धर्मवृत्तिप्रवृत्तयः । सिद्धिः स्वरास्तथातोयं गानं रङ्गश्च सब्रहः ॥" ।

·प्रथमोऽक इति सहकारिकोक्तशासप्रतिपायस्वरूपे च । दक्षा इति लक्ष्यलक्षणप्रयो- गविषयं दाक्ष्यमुक्तम् । 'आत्मन्यप्रत्ययं चेत' इति केपाश्चिन्मतम् । वयं तु गुरुचरणसेवया निरन्तराभ्यासेन च चतुर्विधाभिनये पडलङ्कारविशिष्टे समुचितस्वरकाकुयोजनजनितशोभे पाठये च “साधनं दूपणाभावः प्रयोगसमयाश्रितैः । समत्वमङ्गमाधुर्य पाठ्यं प्रकृतयो रसाः ॥ वायं गानं सनेपथ्यमेतज्ज्ञेयं प्रयत्नतः ।" इत्यस्मत्पूर्वाचार्य शिक्षाक्रमेण निरस्तविकल्पाः, "विस्वरमरक्तरागं वर्णस्वरसम्पदा च परिहीणम् । अज्ञातस्थानलयं स्वरगतमेवंविधं हन्यात् ॥ विपमं मार्गविहीनं विमार्जनं नानुकूलवाद्यं च । अविभक्तग्रहमोक्षं पुष्करगतमीदृशं हन्ति । छेदो वृत्तत्यागो गुरुलाघवसकरो यतिभ्रंशः । एतानि स्थूलानि तु पातस्थानानि पाट्यस्य ॥" इत्पाद्यपप्रयोगजनितपातानुदयेन द्विविधसिद्धिसुभगे रसमये नटने निपु- णाः। नेयमात्मप्रशंसा, अपि तु वन्तुकधनमेव । तत्र च गुरुगरम्पर्यमेव शरणम् । कविमहिौव काव्यगुणा उस्ताः । वस्त्विति कविकाव्यपरि- पनेतृप्रयोक्तृगुणरूपम् । गुणानां गण इत्युपसंहारात् । एकैकम् अन्य- निरपेक्षम् । इह प्रयोगे । वाञ्छितं फलं सामाजिकमनःसमावर्जनम् । तत्यासेः पदं स्थानं, निमित्तमिति यावत् । किं पुनरिति । प्रत्येकं साम- ये संभूय प्रवृत्तौ फलोत्कर्षः किं कथ्यतामित्यर्थः । मद्भाग्योपचया- दिति । अत्र नास्मदिति । मर्मकस्य मुकृतप्रकोऽत्र निमित्तम् । अत्रैवं. गुणविशिष्टेऽस्मिन् सादरं प्रवर्तितव्यम् इति सामाजिकान् प्रति प्रोत्साहन व्यज्यते । एवं मारतीवृत्यगतया परोचनां प्रतिपाय सारस्थाप्रसङ्गेना- मुखं प्रस्ताति- "नटी विदूपयापि पारिपार्थिक एवं वा । सूत्रधारेण सहिताः सलापं यत्र कुर्वते ।।

·१२ नागानन्द सव्याख्ये तद् यावदै गृहिणीमाहूय सङ्गीतकमनुतिष्ठामि । (परिक्रम्य नेप- ध्याभिमुखमवलोक्य) हिजपरिजनवन्धुहिते! मद्भवनतटाकहंसि! मृदुशीले!। परपुरुपचन्द्रकमलिन्यायें! कार्यादितस्तावत् ॥ ४॥ t । चित्रैवस्यैिः स्वकार्योत्थैवीथ्यहैरन्ययापि च । आमुसं तत् तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि च ॥" इत्यामुखलक्षणानुसारेण 1. नटीसल्लापायोपक्रमते -- तद्यावदिति । यत एवं परिपदाराधनसामग्री, तत इत्यर्थः । यावदित्यध्यवसाये । तेन त्वरा सूचिता । गृहिणीमाहुयेति । सहकारिपु तस्याः प्राथम्यमिति तदादानेनै- वान्येषां परिग्रहः सिद्धः । अत एवोक्तं 'सङ्गीतकमनुतिष्ठामी'ति । "नृत्तवादिगीतानि सहीतकमिडोच्यते" इति समुचितानामेव संज्ञा । अतः प्रयोगमारभ इत्यर्थः । परिक्रमणनेप- थ्यशालावलोकने तदाहानशेषतया । तत्र 'किं गृहिणः प्रियहिताय, दार- गुणाः' इति प्रश्नोत्तररत्नमालिकोक्तदिशा तद्गुणप्रीतो गुणोद्धोपणपूर्वकमा- हुयति-द्विजेति । आतिथ्यादिना द्विजेभ्यः, भृतिदानादिना परिजनेभ्यः, दानमानादिना यन्युजनेम्यर्थ हिते! हितकारिणि! । मद्भवनरूपस्य तटा- कस्य हमि! शोभाहेतुवात् । अपरुपस्वभावे! परपुरुपेषु म्वत एव विगु- सि! ! आर्ये इति। एवं स्थिते न केवलमाचारणार्थतोऽप्येवमेव वक्तुमहें! इत्यभिप्रायः । कार्यादिति । गृहप्रवेशे मदाहानं यथापुरमिति बुद्धि मा कृथाः । अवश्यकर्तव्यतयाध समाहानं, न वात्मागमननिवेदनायैव ।

·प्रथमोऽङ्कः । ३ (प्रविश्य सासा). १ नटी. (क) अय्य! इयसि । सूत्रधारः - (विलोक्य) आर्ये ! नागानन्दे नाटयितव्ये किमिदमकारणमेव रुद्यते । नटी-(ख) अय्य! कहं ण रोदिस्सं । जेदा तादो अ- ज्जुआ अ थविरभावजादणिन्वेर्दाओ कुडुम्बभारुव्वहणजोग्गो (क) आर्य! इयमस्मि । (ख) आर्य! कथं न रोदिप्यामि । यदा तातोऽज्जुका च स्थविरभावजात- तत् त्वरस्वेत्यभिप्रायः । इतस्तावदिति । अर्धादापतितमिति नाटके न सर्वत्र वाचा अर्थप्रतीतिरिति च आगम्यतामिति क्रियाया अनिर्देशः । एवमुपर्यपि ॥ एवमाहूतायाः सूच्यानुरूपं खार्थमारोप्य प्रवेश प्रतिपादयति भविश्येति । सास्रति संव्यवहारप्रसङ्गाय । आर्य ! इयमस्मि । आगता। किं क्रियतामिति शेषः। नागानन्दे नाटयितव्य इति सिद्धत्वक- यनेन पूर्वमेव पाठ्यधारणप्रयोगप्रकारादिकं परिशीलितं, प्रयोग एवावशि- प्यत इति ध्वनितम् । अकारणमेवेति । इदानीं नटनोपक्रमात् प्रह- पस्यैवौचित्यमित्यर्थः । रुद्यते, त्वयेति शेषः । आर्य! कथं न रोदिष्यामि। यदा तातः अज्जुका च स्थविरभावजातनिर्वेदौ कुटुम्बमारोद्वहनयोग्य इदानीं त्वमिति हृदय आरोप्य तपोवनं गतौ । आरोप्यति । तयोरामह एव, नास्माकमेवं संभ्रमः । स्वातन्त्र्यस्यानिवार्यत्वात् किं कुर्म इति १. 'श्य' नी-(साप्तम्) अ', २ "नि मन्दभाआ। माणवेदु मज्जवुत्तो को गिओओ भरिट्ठीभदु ति ।', ३. 'नटीमवलोक्य', ४. 'ज्ज', ५, 'यदो दाव ता', १. 'जाए सह थ', ५. 'व जाणिभ अरजा', ८. 'दो ई मदि- तकोपाठ, ·नागानन्दे सव्याख्ये दाणि तुर्व ति हिअएं आरोविअ तवोवणं गदौओ। सूत्रधारः-कथं मामपि परित्यज्य वनं प्रयातौ पित- रौ । (विचिन्त्य) तत् किमिदानी युज्यते । अथवा, कथमहं गुरु- चरणपरिचर्यासुखं परित्यज्य गृहे तिष्ठामि । कुतः, पिनोविघातुं शुश्रूषां त्यक्त्वैश्वर्य क्रमागतम् । वनं याम्यहमप्येप यथा जीमूतवाहनः ॥२॥ (निप्फान्तौ ।) १० आमुखम् । निर्वेदी कुटुम्बभारोद्वहनयोग्य इदानीं त्यमिति हृदय आरोग्य तपोवनं गतौ । विपादो व्यज्यते । तपोवनं गताविति । अस्मत्परिचर्यामनपेक्ष्यति शेषः । अत एवास्रोपपत्तिः । इति तद्वचनं श्रुत्वा सविपादमाह-कथामिति । मामपि अनन्यशरणम् अनिष्टविप्रयोगमपीत्यर्थः । परित्यज्येति खेदो व्यज्यते । पितरारिति । तदर्थमेवास्माकं सर्वोपक्रम इत्यादरातिशयः । तत एनानन्तरोचितं निरूप्य स्थिरमतिराह ---कथमदमिति । न तादृशः कोऽपि प्रकार इत्यर्थः । गुरुचरणेति । न खलु तत्परिचर्यासुखस्य समानं गृहे तिष्ठतः समरति । अतः पितो. शुश्रूषां विधातुं क्रमागतं कुलकमागतमिति ग्राह्यत्वे सत्सपि शुश्रूपणस्यातीव हयत्वात् त्याज्यमेवे. त्यर्थः । ऐवयं नटवर्गसन्धि स्वाम्यम् । तर दृष्टान्तरूपेण सुन्यं प्रस्तीति ---- एप यशा जीमृतपाइन इति । पित्रोरिस्यादि सर्व संय- ध्यते । पर इदमस्माभिरनन्तरं प्रयुज्यत सी साक्षादुक्तेः सूचनमेव चारुतरम् । अत एर सुनधारत्वम् । अनेन सूचनीयानुगुण्येन स्वार्थ -(दम)य *' मुंगमा ५ 2 मा' प. पार ६. 'मां', ५. 'ग्य तर पा, राम', 'त' पर) ', ..काय', " 'म (T Irari) प्रस्तावना ।

·१५ प्रथमोऽङ्कः। (ततः प्रविशति नायको विदूषकश्च 1) नायकः- प्रतिपाद्य नायकप्रवृत्तिप्रवेशसूचनं कृतम् । तत्रामुखस्य पोडशाङ्गानि- कयोद्धातप्रवर्तकप्रयोगातिशयाः । वीथ्यङ्गानि च त्रयोदश । तेपां सर्वे- पामेको न नियमः, "एपामन्यतमेनार्थ पात्रं वाक्षिप्य सूत्रभृत् । प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत् ततो वस्तु प्रपञ्चयेत् ॥" इत्युक्तत्वात् । स्वेतिवृत्तसमशब्दग्रहणेनार्थग्रहणेन च द्विधा कधोद्वातः । 'द्वीपादप्यन्यस्मादिति, 'स्वस्था भवन्त्यि'ति च शब्दग्रहणम् । अर्थग्रहण मिहैव । पितृशुपणार्थ वनगमनमगीकृस्य पात्रप्रवेशः, "कालसाम्यसमाक्षिप्तः प्रवेशः स्यात् प्रवर्तकः" इति यामीति स्वगमनसमकालतया नायकप्रवेशस्याक्षिप्तत्वात् प्रवर्तकः, एप यथेति साक्षात्कृतत्वात् प्रयोगातिशयश्च, 'एष राजेव दुप्पन्त' इति. वत् । एभिस्त्रिभिरामुखाडै यकप्रवेशस्यैव सूचनम्, अन्तरा नीरसवस्त्व- भावात् । तत्र सति हि विष्कम्भः । “यदा तु सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्तते । आदावेव तदाङ्कः स्यादामुखाक्षेपसंश्रयः।" इति नीत्या आमुखेनाझाद् पहिर्भूतेन नायकप्रवेशमूचनम् । अत एव आमुखमिति संज्ञा । ईपन्मुखं प्रकृतारम्भ इति संज्ञा । भारत्याः पाठ्य- रूपत्वेन प्रवन्धव्यापिन्या अपि पूर्वरङ्गे प्राधान्यम् । 'स्वनामधेर्यभरते. रनुकार्यरूपतामनापन्नः प्रयोज्येति प्रायिक लक्षणं प्रस्तावनादिप्येव संम- वति । सूत्रधारादिशब्दा नटानामेवावस्थानामभेदाः । एवं प्रस्तुत्य तयो- निष्कान्तयोस्तदनन्तरमेवाडादौ सूचितस्य नायकस्य प्रवेशः । इह वस्तु- नेतृरसानां स्वरूपे निरूप्यमाणे वस्तु तावत् 'लोके हारि च बोधिसत्त्व- चरितमित्यनेन प्रसिद्धलेनोक्तम् । नेता नान्दीशाकेन कारणात्मना --(सनिर्वेदम्) स्वरच! साया रा' मुस:

·. १६ नागानन्दे सव्याख्ये -- सूचितो जीमूतवाहन इति साक्षादुक्तः उदान इति धनिकादिभिर्निरू- पितः, कथमिव नागानन्दादी जीभूतवाहनादिरुदात्त इत्युच्यत इत्यारम्य सपूर्वपक्षसिद्धान्तं निश्चितश्च । रसस्तु शमापरपर्यायनिवेदस्थायिभावयुक्तः शान्तोऽपि नवमोऽस्ति रसः । स एव हि नागानन्दादावभिलेन प्रका- शते । तत्र शान्तशृङ्गारोनरन्तर्यविरोधिनोविरोधपरिहाराय 'रागस्या- स्पदमित्यादिना विषयविरागहेतुकप्रशमरूपशान्तसमारम्भे 'अहो गीत. महो वादिनाम'त्युभयाविरोधिन्यद्भुते पदं निधाय क्रमेण शृङ्गारप्रवेशः । -पुनस्तृतीयाङ्कावसाने मित्रावसुप्रवेशे 'संसर्पद्भिरि'यादिना वीरे पदं न्यस्य पुनरपि शान्ते प्रवेशः । एवं नैरन्तर्यविरोधपरिहारेण शान्तस्यैवामित्वम् , अन्येषां तदङ्गत्वमेवेत्यानन्दवर्धनादिभिः समर्थितः । अन्यैः शान्तरस • एव नाङ्गीकृतः । कुतः पुनरङ्गागिमावनिरूपणम् । कथमिति चेद, भरतमुनिना अष्टावेव स्थायिनः प्रतिपादिताः- "रतिसिश्च शोकश्च क्रोधोत्साही भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥" इति । तत्र प्रयस्त्रिंशद्यभिचारिणः, -अप्टौ स्थायिनः, अष्टौ.- सात्त्विका इत्येकोनपञ्चाशद्भावाः । तैः सामान्यगुणयोगेन निष्पद्यन्ते. रसाः । तत्र स्थायिन एव भावा रसत्वमाप्नुवन्ति । यथा हि समानलक्षणास्तुल्यपाणि- पादोदरशरीराः समानाङ्गप्रत्यङ्गाः कुलवियाकर्मशिल्पविचक्षणत्वाद् राजत्व- माप्नुवन्ति, तत्रैव चान्येऽत्पयुद्धयस्तेषामेवानुचरा भवन्ति, तथा विभा- वानुमावव्यभिचारिणः स्थायिमावानुपाश्रिता भवन्ति । यहाश्रयत्वात् स्वामिभूताः स्थायिनो भावाः । त एव रसत्वमाप्नुवन्ति । परिजनतुल्या अन्य भावा इत्यादिना चाप्टौ रसा इति साधितम् । "यथा नराणां नृपतिः शिष्याणां च यथा गुरुः । एवं हि सर्वभावानां भावः स्थायी महानिह ॥" इति च, 'अष्टौ नाट्यरमाः स्मृता' इति च । ३.'' रा. पा. 1. 1. जीममवाहनादिनांगानन्दादाता' क. पाठः. 'मारक. पाट.

·.
.
प्रथमोऽङ्कः !
"एवमेते रसा ज्ञेयास्त्वष्टौ लक्षणलक्षिताः ।'
अतः परं प्रवक्ष्यामि भावानामपि लक्षणम् ॥"
' इति रसाध्यायोपसंहारश्च कृतः । यत् पुनः, 'अथ शान्तो नाम शमस्था-
विभावात्मको मोक्षप्रवर्तक' इत्यारभ्य
"मोक्षाध्यात्मनिमित्तस्तत्त्वज्ञानार्थहेनुसंयुक्तः।
निःश्रेयससंयुक्तः शान्तरसो नाम विज्ञेयः॥
न यत्र दुःखे न सुखं न द्वेपो नापि मत्सरः ।
समः सर्वेषु भूतेषु स शान्तः प्रथितो रसः ॥
भावा विकारा रत्यायाः शान्तस्तु प्रकृतिमतः ।
विकारः प्रकृतेर्जातः पुनस्तत्रैव लीयते ।।
स्वं स्वं निमित्तमाश्रित्य शान्ताद् भावः प्रवर्तते ।
पुनर्निमित्ताभावे तु शान्त एव प्रलीयते ॥
एवं नव रसा दृष्टा नाट्यज्ञैर्लक्षणान्विताः।"
इत्यन्तेन मध्ये शान्तः परिगृहीतः, तद् मतान्तरानुसारेण, न स्वसिद्धान्तेन ।
तत परमतमप्रतिपिद्ध मनुमतमेति नीत्यान्यैः सोऽपि समर्थिः । तन्मता-
नुसारिभिर्मुनिहृदय ज्ञात्वा निरस्तः । भावप्रकाशकारेणापि शान्तस्य वैकल्यं
समर्थितम् ।
"शान्तो विषयहेयत्वदर्शनश्रवणादिभिः ।
धर्माख्यानपुराणैव पुण्यतीर्थावगाहनैः ॥
पुण्याश्रमनियासैघ योगिमिनित्यसनमः।"
इत्यारम्य
"मानापमानयोः शोकहर्पयोः सुखदुःसयोः ।
समगृत्तितया प्रायो नानुभावा भवन्ति हि ॥
नोरकुर्वन्ति शान्तस्य भावाः सचारिणी यतः ।
तस्माच्छान्तरस-यै रिफलाइसमुन्यते ॥
.
1. 'मनिमता' क. पा.

·नागानन्दे सन्याख्याने यतोऽनुभावाभिनयो न शक्यो नाट्यकर्मणि ।" इत्यादिनानमिनेयत्त्वेन विकलत्वं समर्थितम् । विकलत्वे सत्यङ्गित्वमतीव न घटते।. , ग “यथा कारणवैकल्यात कार्य नोत्पद्यते दृढन् । तथा कारणभावादिवैकल्यान रसोदयः ।। तस्माद् विभावानुभावसात्त्विकव्यभिचारिभिः । वर्धिताः स्थायिनो भावा नायकादिगताः पुनः ।। अनुकार्यतया नाटये क्रियमाणा नटादिषु । रसतां प्रतिपद्यन्ते सामाजिकमनस्सु ते ॥" इत्यादिना च विभावादिसामग्र्य एव रसत्वमङ्गीकृतम् । अस्तिवादिभिरपि विभावादिजीवितावधिरित्यनेन तत्सामग्र्यमङ्गीकृतम् । अनभिनेयत्वं हृदि निधाय च 'अष्टौ नाट्यरसाः स्मृता' इति मुनिना नाट्यशब्देन रसा विशेषि- ताः । तन्मतानुसारेण- "रत्युत्साहजुगुप्साः क्रोधो हासः स्मयो भयं शोकः । शममपि केचित् प्राहुः पुष्टि व्येषु नैतस्य ॥" इति धनञ्जयेन सूत्रितम् । "निर्वेदादित्तादूप्यादस्थायी स्वदते कयम् । वैरस्यायैव तत्सोपस्तेनाप्टौ स्थायिनो मताः ॥" इति स्थायिनियमनद्वारा रसा नियमिताः । धनिकेनापि धनञ्जयसूरविव- रणे तथा समर्थितम् । इह शान्तरसं प्रति वादिनां बहुधा विप्रतिपत्तयः । केचिदाहुः-- नास्त्येव शान्तो रसः, तस्याचार्येण विभावाद्यप्रतिपाद- नादिति । अन्ये तु वस्तुतस्तस्यामार वर्णयन्ति । एवञ्च वदन्तः शममपि नेच्छन्ति । यथा तथास्तु ! सर्वथा नाटकादावभिनेयात्मनि स्था- यित्वमस्माभिः शमस्य नेष्यते, तस्य समस्तव्यापारप्रविलयरूपस्याभिनया- योगात् । यत्तु कचिन्नागानन्दादौ शमस्य स्थायित्वमुपवर्णितं, तन्मलयवत्स- नुरागेण प्रवन्धप्रवृत्तेनान्ते विद्याधरचक्रवर्तित्वावाप्तिरूपेण फलेन च विरु- 1.'चिस पाठ ·प्रथमोऽI द्धम् । न कानुकार्यविभावालम्पनी विषयानुरागापरागावुपलभ्यते । अतो दयावीरोत्साहस्यैव तत्र स्थायित्वम् । अतोऽष्टावेव स्थायिन इति । अमु- मेव सिद्धान्तमाश्रित्यात्र रसो निरूप्यते । तत्र विनयाध्यवसायसत्वामो- हाविपादायुस्थापितोत्साहप्रभवो मतिधृतिप्रहायुपहितो दयावीर आदि- मध्यान्तव्यापितया प्रतिपाद्यते । "दानवीरं धर्मवीर युद्धवीर तथैव च । रसं वीरमपि प्राह ब्रह्मा निविधमेव हि ॥" इति मुनिवचने सामान्यवाचिना धर्मशब्देन दयैव विवक्षिता, धर्मसार- त्वात् तस्याः । सात्त्वती वृत्तिरपि सत्त्वत्यागदयारूपा ययापेक्ष सल्लापाय- विशिष्टा तत्र तन प्रतिपादिता । तन- "बुद्धिचित्ताइकृतयस्तिस्रत्रिगुणसंश्रयाः । सर्वेपामपि जीवानां सर्वव्यापारहेतवः ।। एतेभ्यः सर्वभावानां सर्वव्यापारहेतवः । एतेभ्यः सर्वभावानां प्रभव. कथ्यते बुधैः ॥" इत्युक्तकरण रज क्षोमे युद्धवीरोत्साहस्य प्रसरः, सत्त्वोदये दानवीरस्य, तस्य मध्यावस्थायां विनयप्रधानदयावीरोत्साहस्य, परकाष्ठायां मैत्र्यादिरूप- स्य शान्तम्येति विवेकः। यदि पुनरभिनवगुप्ताचार्येण काव्यालोकव्याख्याने शान्तश्चेत्यादिनन्यविवरणे 'ननु नास्त्येव शान्तो रसः । तस्य स्थाप्येव नोपदिष्टो मुनिना' इत्यारभ्य 'इयतैव विभावानुभावव्यभिचारिसद्भावः स्थायी च दर्शितः' इत्यन्तेन युक्तिपुरस्सरं मुनेरङ्गीकारं समर्थ्य शान्तस्या- नन्दवर्धनाभिप्रायेणाभिनेयत्वं प्रकृष्टत्वादनाङ्गित्वं च समर्थितं, तस्मा- छान्त एवागी रस., अन्ये त्वगभूता इति साध्यते, तर्हि किनश्छिन्नं, द्वयोरगित्वं न पटत इति सर्वसम्मतम् । तच्चान्तो वास्तु वीरो या । शृङ्गारस्तूतमप्रकृत्याश्रयस्तत्तद्देशकालादिविभावसमुचितन्यभिचारिमावस्त- म्मरोमामायनुभावोपवृहितरतिस्थायिभारात्मकः अभिलापविनलम्मसंमोग- रूपः नर्मायापरिशोभितकैशिकीरत्तिविशिष्ट. सार्धाद्वयव्यापी तज्जन्यहा- स्यपरिशोभितो वीराङ्गत्वेन प्रकाशितः । तर दूरानुवृत्या उत्माहस्य वि- नवयतिमासेऽपि मन्त्रिप्रवृत्त्या नायफारसाहस्येव न विच्छेदः, किन्तु - ·नागानन्दे सब्याख्याने परिपोप एव । अङ्गस्यापि स्वरूपोपलब्धये दूरानुवृत्तिः, न खङ्गिनो निहवाय । अन्यथा स्वात्मन्यपरिपूर्णस्य कथमङ्गत्वम् । अङ्गस्य पौष्फल्ये. ऽझिनो भूयानुकारः 'गुण, कृतात्मतस्कार' इति न्यायेन । तत्राङ्गत्वं 'पर्यघटनावप॒था न्यीयत' इत्यारब्धदयाध्यवसायनिर्वाहाय सबन्धिना सह समुद्रतटगमनेन नागास्थिदर्शनेन तद्वृत्तान्तश्रवणेन रक्तांशुकरूप- वध्यचिइलाभेन सफलीभूतो मलयवत्याः पाणिग्रहणविविरिति स्वयं सा- ध्याह्नतया शाषितेन पुनः प्राणापाये, 'तुवं पि अळि अवादिणी संवुत्ता' इति भक्ताया नायिकाया अधिक्षेपमसहमानया गौर्या 'व.से ! कथमहमली. कवादिनी, दृश्यताम्' इत्युक्त्वा नायिकानुग्रहार्थ नायकस्य जीवितदानेन पुनश्चक्रवर्तित्वतदनुगुणरत्नादिदानेन च दयावीरानुसारेण स्वपरिपोपानु. रूपं नियूंढम् । शान्तवादिभिरपि "सत्योदये सुखं प्रीतिः शान्तिलज्जागलापवम्" इत्यादिना सत्त्वगुणकार्यत्वेन शमादीनामभिधानाद् गुणकार्यत्वमेव शम. स्याङ्गीकार्यम् । तनान्तर्मुखतया निवृत्तिः पहिर्मुखतया प्रमृत्तिरित्पीकर - णीयम् । दयोत्साहस्यापि विपयेष्वनास्था, धर्मादिपु निर्वन्ध । अन्यत्र विषयनिवृत्तिः, मैन्यादिनिर्वन्ध इति दयोत्साहशमयो तीव भेदः । गुणा- तीतसंविदनन्तरूपत्वे तु शान्तस्य गुणमयभावाश्रयशृङ्गारादिरसपक्की निवेशो न जापटीति । अत एव तद्वादिभिरपि तस्य परकाष्ठा न व्याव- र्णनीयेत्युक्तं 'न च तदीया पर्यन्तावस्था व्यावर्णनीया, येन सर्वचेष्टोपर- मादनुभावाभावेनाप्रतीयमानता स्याद्' इत्यादिना । यत्तु रसास्वादस्य परब्रह्मानन्दसब्रह्मचारित्व समर्थितं , तदनुभूतिप्रकर्षांदोषणायैव । तदलम- तिप्रसङ्गेन । सर्वथा शृङ्गारस्य दूरानुवृत्तस्याप्यगलं न यानिप्पाघम् । रौद्रस्य प्रचुरारभटीवृत्तिकस्य गरुड़वृत्तान्तविस्तृतस्य वीराङ्गत्वमतिस्फु- टम् । यतस्तद्भयानागस्य दयनीयत्वम् । अत एप 'बातोऽयं शहचूडः पतगपतिमुसादिति दयानिर्वहणे प्रस्तुतम् । तज्जन्यस्य करुणस्यापि वृक्षायाश्रयस्य 'नाये नैन'गित्यादिना दयोत्साहपोपफन्वेनाङ्गत्वमनिस्फ टम् । वीभत्समयानकयोस्तु जनरुत्वेन जन्यत्वेन च श्मशानार्णने प्रति- पादनं शहचूडमतिभेदनायति तयोरप्यङ्गत्वम् । अद्भुतस्तु दयावीर्यकारितया ·'प्रथमोऽमः। रागस्यास्पदमित्यवैमि नहि मे ध्वंसीति न प्रत्ययः कृत्याकृत्यविचारणासु विमुखं को वा न वेत्ति क्षितौ । एवं निन्द्यमपीदमिन्द्रियवशं प्रीत्यै भवेद् यौवनं भक्त्या याति यदीत्थमेव पितरौ शुश्रूपमाणस्य मे॥६॥ देवीप्रादुर्भावामृतवर्पनागजीवनादिभिर्निर्वहणे नियूंढ इति महाकवि- नास्मिन्नाटके सर्वे रसाः सरसूत्रन्यायेनाङ्गाङ्गिभावेनोपनिषद्धाः । एवम- त्रास्माभिर्यथामति रसविचारः कृतः । सन्धिसन्ध्यगानां निरूपणं दुर्विज्ञे- यतया न कृतम् । "कुन्दमालान सुश्लिष्टसन्धिपञ्चकसंयुता । तधाच वेणीसंहारः पत्रिंशद्रूपणोज्ज्वलः ॥ देवीपरिणयः सर्ववृत्तिनिष्पन्न उच्यते । प्रवेशकादिनिष्पत्तिर्नागानन्दे प्रदर्शिता ॥" इति भावप्रकाशे सन्ध्यादीनां भिन्नतया विषयप्रतिपादनाच । अयामुसाक्षिप्तस्याकस्यारम्भः । तत्र नाट्यशास्रोदितधीरोदात्तोचि- तमहासत्त्वतादिगुणविशिष्टः अवस्थान्तरपरिगृहीतयुद्धभावस्य मधुरिपोरश- भूतो विद्याधरकुलप्रदीपो जीमूतवाहनाभिवानो नायकः क्रमप्राप्तमपि राज्यभागं वस्तुविचारणानतिसम्मानयन् वनस्थयोरपि पिनोर्वरिवसनमेव समुचितं मन्यमानस्तदन्तिक एर वर्तमानः कदाचित् पितृनियोगेन निवा- सोचितं स्थानमन्वेष्टुं मलयं प्रति नर्मसचिवेन सह प्रस्थितो दयादाना- भ्यामेव जन्मसाफल्यमध्यवस्यन् वर्षमानकमनीययोग्नस्तस्य दुस्तरत्वं विमृशनात्मन्यविधासमपलम्ममानस्तटस्थनृत्या यौवनं प्रति विचारयति- रागस्पेत्यादिना । इदं यौवनं मे प्रीत्यै भवेत् । इदमिनि अवयवोपच. यादिना कालयत् कार्येणारगम्यमानमात्मीयं सामान्यं चाभेदेन निर्दि. शति । यौवनं युस्त्वम् । कालकृता शरीरावस्था हि वयः। तन निर्धनवि- परिणामनिमित्तमध्यमानस्थारूल यौरनम् । मे परोकारफफलं शरीर मन्य- - 1. 'मोसनमा भरे सा मुनापार, २. सम्भा पाट.

·नागानन्दे सव्याख्याने मानस्य, न तु भोगप्रवणस्य । प्रीत्यै प्रथमं निमित्तान्तरप्रवृत्तायाः सत्त्वोन्मे- परूपायाश्चित्तवृत्तेरानुफूल्येनावैकल्यांय ! आनुकूल्यमपि क्लेशसहिष्णुत्वा- दिना प्रकृतोपकारकत्वेन घटते । भवेदिति विकल्परूपयद्यर्थानुप्राणितसं- भावनागर्मोक्तिः, न भविष्यतीत्यनिश्चयात् । किं यौवनदोपाणामज्ञा- नात् प्रीतिहेतुत्वं समर्थ्यत इति चेन्नेत्याह - रागस्यासदमित्यवैमि । • वासनानुयन्धेनेन्द्रियार्थेषु प्रवृत्ताया इदं मे स्यादित्येवंरूपाया इच्छायाः, सहकारिसामग्र्यादिना प्रचितायाः प्रवृत्त्युन्मुखाया विवेकोपदेशादिभिराने- वार्यः परिपोपो रागः । तस्यास्पदं खैरासिकास्थानम् । क्रोधादीनामप्युप- लक्षणमिदम् । सङ्गरूपस्य तस्य क्रोधाधुत्थानहेतुत्वस्य पूर्वैरुक्तत्वात् । यद्यपि यौवनं शरीरावस्थारूपं, रागादयश्चित्तधर्माः, तथापि यौवने चित्तस्य रागानुवन्धनयसं द्योतयितुं यौग्नस्य रागास्पदत्वमारोपितम् । यदि यौवनं, तर्हि रागः । तत् किमस्यान्याश्रयत्वकथनेन । इदमेवासमिति प्रौढोक्तिः । इत्यवैमि एवम्प्रकारं दोष हेयताहेतुत्वेन जानामि । न खलु गुरूपदेशादिना विना विशुदुन्मेपादिवद् यदृच्छोदिता मा मनोवृत्तिः, अपितु निरन्तरमनुवर्तत एवेति वर्तमाननिर्देशः । तर्हि ‘एको हि दोपो गुणसन्निपाते निमज्जतीति युक्त्या गुणान्तरपरिग्रहेण किमस्य प्रीतिहेतुत्वं साध्यत इति चेत् , तन्नेत्याह - ध्वंसीति न मे प्रत्ययो न । अकालपु- प्पोद्गमवदापातरमणीयमप्यवश्यमनर्थहेतुकमचिरनम्वरं चेति प्रत्ययो विश्वासः । विपयरसमत्तानां मदिरामत्तानामिनास्य नश्वरत्वं न सम्भावना भूमिमभ्येति । तथा न मम, क्षणनश्वरमित्येव निश्चयः । 'यथा प्रतिषेध. द्वयानुमितस्य प्रकृतस्यैवार्थस्य विधेचारुतावगतिः, न तथा स्वशब्दस्य वाच्यस्य' इति व्यक्तिविकारोक्तदिशा प्रत्ययस्थैर्याय तयोक्तिः। स. म्भाव्यनिषेनिवर्तने हि द्वौ प्रतिषेधौ । एतद् विवेफिजनवेयम् । सर्वजन. घेद्य दोपान्तरमाह -कृत्याकृत्यविचारणासु विमुखम् । धर्मादिशेपतया कर्त व्यत्वेन विहितानां विपर्ययेण निषिद्धानां च कर्मणां विचारणानुग्राह्यतया त्याज्यतया च विविच्य विमर्शनेयु विमुग विपरीतम् । एतदधीनलेन चेतसन्तद्वैमुख्यमग्रारोपितं पूर्ववत् । को वा न वेत्ति क्षिती । स्वच्छन्दा चरितेषु तस्य यौरतविलसितमेतदिति पामरैरपि कुत्स्यमानत्वाद् न विद ·प्रथमोऽदः। ग्धवेद्योऽयमर्थः । अत्राहं वेग्रीति किमुच्यत इति भावः । अत्र विचारवै- मुख्यसम्पादनेन विहिताकरणे निषिद्धाचरणे च निरर्गलप्रसरहेतुत्वादने. कदोपोत्यापकत्वेनायं प्रधानदोप इत्येतत्कथनेनैव 'दोससअदुक्खमोळे एव्वं' इत्यादिना महद्भिद्घोपितानां दोपान्तराणामप्यङ्गीकरणं सिद्धम् । अत एवैवमित्युपसंहारः । ननु अत्र महाकविना किमेवमुदीर्यते । यौवन-- दोषोऽत्र समर्थनीयः। तत्र रागास्पदतया ध्वंसितया विचारविमुसतया च निन्द्यमपीति वक्तुं युक्तम् । रागास्पदं नश्वरं विचारविमुखं जाना- मीति वा । एवं लाघवेन वक्तव्ये वाक्यभेदेन गौरवमापाधानवीकृतत्वप- रिहारायावैमीति, प्रत्ययो विद्यन इति, वेत्तीति शब्दभेदेन एकमेवार्थ वा- क्यभेदेनाभिधाय पुनरेवमिति निन्द्यतासमापादने कि प्रयोजनम् । निन्ध- ताहेतुकस्य इन्द्रियवशत्वस्य तद्धेतूपसंहारानन्तरं पुनरुपादाने च किं फलम् । अत्रोच्यते-इह "पुंसि पुंसि विशेपेण कापि कापि सरस्वती" इति सर्वसम्मतम् । तदस्मदादीनां मनोवृत्तिवद् वाक्यवृत्तेरपि भेदे कोऽत्र पर्यनुयोगावसरः । नात्र महाकविवचने दोपो निरूप्यते । एवमुक्तिप्रकारे तात्पर्य विचार्यते । अत एव किं प्रयोजनमित्युक्तमिति चेत्, तर्हि श्रूय- ताम् । वक्तृस्वभावानुसरणं सर्वत्र युक्तम् । तत उदात्ताभिमतस्य नाय- कस्य विमर्शक्रमानुसारेण एवमुक्तिः। तर यौवनदोपेषु मूर्धाभिषिक्तो रागः प्रथमं स्वहृदयसंवादेन निरूपितः। तत्रैव हेयताहेतुताया विश्रान्तिः । पुन- रन्यो निरूपितः, पुनरन्यः । एतस्यैव हेयताहेतुत्वं प्राधान्यं च वाक्य- भेद एव घटते । अन्यथा प्रेवाहरूपेण बहूनां कथने तस्य तस्य प्राधान्यं झटिति न प्रतीयते वाक्यविदां नयेन यावदपेक्षं विधेयत्वेऽपि । अयं दोपः पुनरयं दोष इति पुजानुपुड्सवृत्त्या सहसमुखेषु दोपेषु सिद्धेवपि सर्वानुल्लङ्घय गुरुशुश्रूषणशेषत्वस्य गुणस्य पाक्षिकेऽपि लाभे प्रीतिहेतुत्वं समर्थ्यते । तदानुगुण्येनैवमुक्तिः । इन्द्रियवशत्वस्य तु चित्ते रागं समर्प्य विषयोन्मुखतानयनेन दोपत्व परिस्फुटम् । कदाचिद् मन्दोचारणश्रवणा- दिसामयेन गिरिवनचक्रमणादिशक्तिसंपादनेन च प्रकृतं प्रति गुणत्वम• प्यस्तीति पूर्वेभ्यो व्यतिरेकेण पश्चादुक्तिरिति सर्व समासम् । निन्ध- ·२२ नागानन्दे सव्याख्याने मानस्य, न तु भोगप्रवणस्य । प्रीत्यै प्रथमं निमित्तान्तरप्रवृत्तायाः सत्त्वोन्मे- परूपायाश्चित्तवृत्तेरानुकूल्येनावकन्याय ! आनुकूल्यमपि क्लेशसहिष्णुत्वा- दिना प्रकृतोपकारकत्वेन घटते । भवेदिति विकल्परूपयद्यानुप्राणितसं- भावनागर्मोक्तिः, न भविष्यतीत्यनिश्चयात् । किं यौवनदोपाणामज्ञा- नात् प्रीतिहेतुलं समर्थ्यत इति चेन्नेत्याह- रागस्यास्पदमित्यवैमि। - वासनानुबन्धेनेन्द्रियार्थेषु प्रवृत्ताया इदं मे स्यादित्येवंरूपाया इन्छायाः, सहकारिसामग्र्यादिना प्रचितायाः प्रवृत्युन्मुखाया विवेकोपदेशादिभिरनि- वार्यः परिपोपो रागः । तस्यास्पदं स्वैरासिकास्थानम् । कोषादीनामप्युप- लक्षणमिदम् । सङ्गरूपस्य तस्य क्रोधायुत्थानहेतुत्वस्य पूर्वरुक्तत्वात् । यद्यपि यौवनं शरीरावस्थारूसं, रागादयश्चित्तधर्माः, तथापि यौवने चित्तस्य रागानुवन्धनैपत्यं द्योतायतुं यौवनस्य रागास्पदत्वमारोपितम् । यदि यौवनं, तर्हि रागः । तत् किमस्यान्याश्रयत्वकथनेन । इदमेवास्पदमिति प्रौढोक्तिः । इत्यवैमि एवम्प्रकार दोपं हेयताहेतुत्वेन जानामि | न खल गुरूपदेशादिना विना विशुदुन्मेपादिवद् यदृच्छोदिता सा मनोवृत्तिः, अपितु निरन्तरमनुवर्तत एवेति वर्तमाननिर्देशः । तर्हि 'एको हि दोपो गुणसन्निपाते निमज्जतीति युक्त्या गुणान्तरपरिग्रहेण किमस्य प्रीतिहेतुत्वं साध्यत इति चेत्, तन्नेत्याह --- ध्वंसीति न मे प्रत्ययो न । अकालपु- पोद्गमवदापातरमणीयमप्यवश्यमनर्थहेतुकमचिरनश्वरं चेति प्रत्ययो विश्वासः । विपयरसमत्तानां मदिरामत्तानामिवास्य नश्वरत्वं न सम्भावना. भूमिमभ्येति । तथा न मम , क्षणनश्वरमित्येव निश्चयः । 'यथा प्रतिपेध. द्वयानुमितस्य प्रकृतस्यैवार्थस्य विधेश्वारुतावगतिः, न तथा स्वशब्दस्य वाच्यस्य' इति व्यक्तिविवेककारोक्तदिशा प्रत्ययस्थैर्याय तथोक्तिः। स. म्भाव्यनिषेधनिवर्तने हि द्वौ प्रतिपेधौ । एतद् विवेकिजनवेद्यम् । सर्वजन- घेधं दोषान्तरमाह -कृत्याकृत्यविचारणासु विमुखम् । धादिशेपतया कर्त, व्यत्वेन विहितानां विपर्ययेण निषिद्धानां च कर्मणां विचारणानुग्राह्यतया त्याज्यतया च विविच्य विमर्शनेषु विमुखं विपरीतम् । एतदधीनत्वेन चेतेसस्तद्वैमुख्यमत्रारोपितं पूर्ववत् । को वा न वेति क्षितौ । स्वच्छन्दा चरितेषु तस्य यौबनविलसितमेतदिति पामरैरपि कुत्स्यमानत्वाद् न विद - , ·प्रथमोऽदः | २३ ग्धवेद्योऽयमर्थः । अनाहं वेग्रीति किमुच्यत इति भावः । अत्र विचारवै- मुख्यसम्पादनेन विहिताकरणे निपिद्धाचरणे च निरर्गलप्रसरहेतुत्वादने. कदोपोत्थापकत्वेनायं प्रधानदोष इत्येतत्कथनेनैव 'दोससअदुक्खयोळे एवं' इत्यादिना महद्भिरुद्घोपितानां दोपान्तराणामप्यगीकरणं सिद्धम् । अत एवैवमित्युपसंहारः । ननु अत्र महाकविना किमेवमुदीर्यते । यौवन--- दोपोऽत्र समर्थनीयः। तत्र रागास्पदतया ध्वंसितया विचारविमुसतया च निन्धमपीति वक्तुं युक्तम् । रागास्पदं नवरं विचारविमुसं जाना- मीति वा । एवं लाघवेन वक्तव्ये वाक्यभेदेन गौरवमापाद्यानवीकृतत्वप- रिहारायावैमीति, प्रत्ययो विद्यत इति, वेत्तीति शब्दभेदेन एकमेवार्थ वा- - क्यभेदेनाभिधाय पुनरेवमिति निन्धतासमापादने किं प्रयोजनम् । निन्ध- ताहेतुकस्य इन्द्रियवशत्वस्य तद्धेतृपसंहारानन्तरं पुनरुपादाने च किं फलम् । अत्रोच्यते-इह "पुंसि पुंसि विशेषेण कापि कापि सरस्वती" इति सर्वसम्मतम् । तदस्मदादीनां मनोवृत्तिवद् वाक्यवृत्तेरपि भेदे कोऽत्र पर्यनुयोगावसरः । नात्र महाकविवचने दोपो निरूप्यते । एवमुक्तिप्रकारे तात्पर्य विचार्यते । अत एव कि प्रयोजनमित्युक्तमिति चेत्, तर्हि श्रूय- ताम् । वक्तृस्वभावानुसरणं सर्वत्र युक्तम् । तत उदात्ताभिमतस्य नाय- कस्य विमर्शक्रमानुसारेण एवमुक्तिः। तत्र यौवनदोपेषु मूर्धाभिषिक्तो रागः प्रथमं स्वहृदयसंवादेन निरूपितः । तत्रैव हेयताहेतुताया विश्रान्तिः । पुन- रन्यो निरूपितः, पुनरन्यः । एतस्यैव हेयताहेतुत्वं प्राधान्यं च वाक्य- भेद एव घटते । अन्यथा प्रेवाहरूपेण बहूनां कथने तस्य तस्य प्राधान्य झटिति न प्रतीयते वाक्यविदां नयेन यावदपेक्षं विधेयत्वेऽपि । अयं दोपः पुनरयं दोप इति पुड्डानुपुड्सवृत्त्या सहस्रमुखेपु दोषेषु सिद्धेप्यपि सर्वानुलङ्घय गुरुशुश्रूषणशेषत्वस्य गुणस्य पाक्षिकेऽपि लाभे प्रीतिहेतुत्वं समर्थ्यते । तदानुगुण्येनैवमुक्तिः । इन्द्रियवशत्वस्य तु चित्ते रागं समर्प्य विषयोन्मुखतानयनेन दोपत्वं परिस्फुटम् । कदाचिद् मन्दोचारणश्रवणा- दिसामयेन गिरिवनचक्रमणादिशक्तिसंपादनेन च प्रकृतं प्रति गुणत्वम- प्यस्तीति पूर्वेभ्यो व्यतिरेकेण पश्चादुक्तिरिति सर्व समासम् । निन्य- . .

·२१ नागानन्दे सन्याल्याने विदूषकः - (सरोपम्) (क) भो वअस्स! ण णिविण्णो एव तुवं एत्तिअं काळं एदाणं जीवन्तमुदाणं वुट्टाणं किदे ईदिसं वणवासदुक्खं अणुहवन्तो । ता पसीद । दाणि पि - (क) भो वयस्य ! न निर्विष्ण एव त्वमेतावन्तं कालमेतयोजीवन्मृतयो- वृद्धयो कृत ईदृश वनवासदु खमनुभवन् । तत् प्रसीद । इदानीमपि तावद् मपि विचारपरविगर्हणीयमपि। निन्द्यतया अप्रीतिहेतुकमपीत्यर्थः । प्रीत्यत्री- सोः साक्षाद् विरोधात् । साक्षाद-विरोधे कय प्रीतिहेतुत्वं सम्भाव्यते । अनाह भक्त्या पितरो शुश्रूषमाणस्य इत्यमेव याति यदि । गुरुदेव- द्विजादिपूजनेषु इदमेव श्रेयस्करमिति बहुमानपूर्विका आर्द्रा मनोवृत्तिर्म- क्तिः, तया, न तु तन्निर्यन्धादिनान्येन हेतुना । अनेनाभिसन्धिखलीकारा- विपयत्वेन शुश्रूषणस्य सौभाग्यं गम्यते । पितरौ मानने रक्षणे च स्वयम- धिकृतौ अस्मदुत्पत्तिहेतुभूतौ । भेदेऽप्येकार्थतया एकतामिवापन्नौ अपृथग्य. नसेव्यौ निसिलनिःश्रेयससंपादकौ च । न तु कल्पितगुरू । शुश्रूपमाणस्य परिचरतः दिवानिशमेतदेकपरस्य, न तु साध्यान्तरेऽपि प्रवृत्तस्य । शुभू- पाशब्दः शुश्रूपाहेतुके सेवने रूढः । इत्यमेन अनेनैव प्रकारेण, प्रकृतशुश्रू पणानुकूल्येनैवेत्यर्थः । तच्छैथिल्यहेतु निवारक च प्रकारमेनकारो व्यावर्त- यति । याति व्याक्षिप्तचित्तस्य मार्गदैर्घ्यमिव एतदतिवाहनेऽस्मत्प्रयास विना स्वय प्रकृतानुकूल्येनातिगच्छति। यदि, नायमर्थोऽस्माभिरवधारयितुं स्वयमेव चित्तस्य चलत्वादस्य दोश्शील्याचेत्यर्थ । आत्म- धैर्य प्रत्यविश्वासगर्भयमुक्तिः । इह यद्यर्थस्य रसान्तर प्रति मार्गपरिशोध- कत्व कविना सानेतम् । पितृशुश्रूपणनिर्यन्धेन विनयाध्यवसायहेतुको- त्साहभूर्वीररसश्च प्राधान्येन धन्यते । एवमुदात्तनायकस्य गुरुशुश्रूपानिन्धपिशुनं वचनमाकर्ण्य तदस हमान, सुखार्थी नर्मसचिवस्त व्यावर्तयितु सामभेदगर्भमाह । शृङ्गाराविष- यकैशिकीवृत्यङ्ग हि नर्म, तत्सहकारी सचिवो नर्मसचिव । तस्य खाधि- कारसिद्धय प्रशान्तमेन शृङ्गारवीभ्यां प्यावर्तयितुमुघतस्य तदानुगुण्येनो- शक्या, ·तीतिश्व फलम् । इच्छाविपयाणां सर्वेषां परितो भोगेन रमणीय राज्यसौख्यम् अनुभूयतामित्यनेन रक्षादीनां सम्पादितत्वात् सुखाइ प्रथमोऽमः। दाव गुरुजणसुरसूसानिव्वन्धादो निव्वत्तिअ इच्छापरिभोअ- रमणिज्ज रजसोक्खं अणुभवीअदु । गुरुजनशुश्रूपानिवन्धान्निवृत्येच्छापरिमोगरमणीयं राज्यसौख्यमनुभ्यताम् । क्तिः--- भो वयस्य ! न निर्विण्ण एव लम् इयन्तं कालमेतयोर्जीवन्मू- तयोवृद्धयोः कृते ईदृशं वनवासदुःखमनुभवन् । भो इति मदुक्ति प्रत्यभिमु- खेन भवितव्यमिति भावः । वयस्येति । अपृष्ठोऽपि वात्सल्येन कल्याणं पमीत्यभिप्रायः । न निर्विष्ण एव निर्वेद एव नाइकुरितः । कयं पुनस्त- कार्य व्यावर्तनमित्येवकारेण घोतितम् । त्वम् अतिविशेषज्ञः स्वयमेव कर्तव्याकर्तव्यविवेकनिपुण इत्यर्थः । इयन्तं कालमिति कालस्य दैयेणा- परिगण्यत्वं ध्वनितम् । न तु कानिचिदहानि । तेन निर्वेदस्य योग्यता व्यज्यते । एतयोरिति । सदा तन्निकटवर्तित्वेनोद्वेगः । जीवन्मृतयोरिति । जीवतोरेव मृतयोः निश्चेष्टयोः जीवनमप्यस्मद्दण्डनायैवेति भावः । वृद्धयोः प्रत्युपकारायसमर्थयोः । कृते शुश्रूपणादिरूपं कार्य निमिचीकृत्य न तु कार्यान्तरेणापि । ईदृशम् एवमिति वक्तुमशस्यम् अनुभवगम्यं वनवास- दुःख वासशब्देन नैरन्तयं दुःखशन्देन सुखामिश्रत्वं च धोत्यते । अनुभ- वनिति दिवानिशमविश्रान्तिः । हेतौ शता । निवेदहेतौ सत्यपीत्यर्थः । तत् प्रसीद । इदानीमपि तावद् गुरुजनशुश्रूषानिन्धिानिवृत्य इच्छाप- रिमोगरमणीयं राज्यसौख्यम् अनुस्यताम् । तत् प्रसीद तस्मानिर्वेदाप. रिग्रहात् प्रसादः पार्थ्यते । विषयोपमोगं प्रतीति शेषः । अस्मिन् प्रसाद जातेश्न्पत्र निवेदो भविष्यतीति भावः । इदानीमपि तावदियन्तं कालम- रण्यरुदितायमानः अपुरुषार्थशेषः परिक्लेशस्तिष्ठतु । इतःप्रभृति हिता. र्थिनो वचनं प्रमाणीकृत्य राज्यसौख्यं सिंहासनाधिरोहणादिकृतम् । राज्यशब्देन सुखस्य निस्सामान्यता व्यज्यते । तदेव विवृणोति- इन्छा- परिभोगरमणीयमिति । इच्छाशन्देन तद्विषया लक्ष्यन्ते । मोग्यसाकत्या E ·नागानन्दे सव्याख्ये नायकः सखे! न सम्यगभिहितम् । कुतः, तिष्ठन् भाति पितुः पुरो भुवि यथा सिंहासने किं तथा कि संवाहयतः सुखानि चरणौ तातस्य किं राजकम् । किं भुक्ते भुवनत्रये धृतिरसौ मुक्तोज्झिते या गुरो- रायासः खलु राज्यमुज्झितगुरोरतेनास्ति कश्चिद् गुणः॥७॥ परिशिष्यते । तत् परमसाध्यं किमुपेक्ष्यते । किं वा तत्र विलम्च्यते अन्यत् सर्व परित्यज्य तत्रैव प्रयतस्वेति भावः । निर्घन्धानिवृत्येति । निर्बन्ध एव दोपः, येनान्यत्राप्रवृत्तिः ।। कादाचित्कत्वे तथा न दोषः । निवृत्य मनो देहं च च्यावयेत्यर्थः । इति तस्य स्वसाध्यानुगुणं वचनं निशम्य सत्वाधिकतया कोपमन- वलम्ब्य तं युक्तमनुशास्ति-सखे ! न सम्यगभिहितम् । अस्मत्सखि- त्वस्य नायं युक्तो मार्ग इति भावः । न सम्यग् ग्राह्यत्याज्ययोविपर्ययेणा- भिधानाद् न समीचीनम् । कुत इति । कम्मादेवमुच्यत इति चेत् । न प्रतिज्ञामात्रेण, युक्त्या साध्यत इत्यर्थः । युक्तिमाह-तिष्ठन्निति । सर्वे. पामधिपतीना समुचितोऽय प्रकारः । न ममैकस्य इति बोधयितुं सामा- न्येन समर्थयति । तिष्ठन् उपविशन्, आज्ञा प्रतीक्ष्येति शेपः । भाति विनयादिना महतां दर्शनीयो भवति । पितुरिति । एतदिच्छानुसरणमेवास्य जन्मफलम् इति योतयति । पुर इति । झटिति नियोगकरणानुगुण्येनामतः भुवि केवले स्थले । सिंहासनप्रतियोगितया भुवीति निर्देशः । अन्यथा पुर इत्येवालम् । यथा येन प्रकारेण सिंहासने राजोचित नियोक्तृतामव- लम्बमानः तिष्ठन् भातीत्यनुपगः । तथा तेनैव प्रकारेण किमिति विपर्य- स्तचित्त व्यावर्तयितुं किनाक्षेपगर्भ निपिध्यते । नया निषेधमात्रं प्रतीयते । प्रकारमाम्ये त्वदुक्तमङ्गीक्रियते, विनयधर्मादिवन्दुरे भानत्यातिशये कथ- मेवमगीक्रियतामिति भावः । एवं तत्र तत्र शुश्रपणस्याधिक्यमित्याह - तातस्य चरणौ सवाहयतः किं मुखानि किं राजकम् । अब संवाइयतः १. 'यत् सवाहयत मुख हि चरणी तातस्य किं राजदे' मुद्रितशेशपाठ , गिनि' स पाठ ३.

·प्रथमोऽ। मुखानीत्यनुपङ्गः । तातस्यति । गौरवेण तत्र शब्दान्तरेण पितुरेव निर्देशः । अन्यथा तस्येत्यादिनापि सम्बन्धः सिध्यति । चरणौ उभयलोकसिद्धिमा- विव समं निजामारोपितौ वार्धकेन वातोपद्रुती पादपद्मो संवाहयतः वरोरुजानुजद्दाप्रपदतलागुलीषु सदय करौ विन्यस्य मन्द मन्द तदिच्छानु सारेण निरन्तरमुपमर्दनं कुर्वत.। वहेरन्यो वाहे णि नन्त । सुसानि मला इसस्पर्शदर्शनमधुरोपदेशश्रवणदयादृष्टिपातादिभिः समकालमहमहमिकया प्रादुर्भवन्ति । कारणद्वारक सुसस्य यहुत्वम् । राजक राजसमूहम् । गोत्रा- दिना समूहार्थे बुञ् । स्वय सम्राटपदस्थस्य सवाहयतः, सम्यगप्रतिहतं वाहयतः निजाज्ञामिति शेषः । अब वहेर्द्विकर्मकस्य ण्यन्ततया निर्देशः । चरणौ राज्ञां शिरसि विन्यस्य भारवद्वहन कारयत इत्यर्थः । उभयन प्रयुक्तेन विकल्पार्थेन काकुगर्भेण किमा प्रकरणेन च गुरुचरणसंवाहनम्य सुखाधिक्यं प्रतीयते । सुसानीत्यनेन सर्वेषां सुखार्थ हि प्रवृत्ति. इति मुख्यं फल निर्दिशति । भातीत्यनापि भानेन तत्कारण सुखमेव प्रति. पायते । सुखाभावे कथ भानमुपपद्यते । उपरि च धृतिशब्देन तदे- वोच्यते । यद्यपि रजस्समाश्रयेण तत्रापि क्षणिकसुसोदयः, तथापि अनश्वरबहुप्रकारसुखसम्पादकं परित्यज्य कथमल्पसुखमनुन्मत्तः समाश्रयेद् इति बहुवचनाभिप्रायः । गुरोर्भुक्तोज्दिाते या, असौ धृतिः भुवनरये भुक्ते किमित्यन्वयः । अनूद्यमानस्य यवृत्तवाक्यस्यान्यन विश्रान्तः । भुक्ते तत्तद्भोग्यसाकल्यस्वीकारेणानुभूते पालिने च वशीकरणस्य सिद्धत्वेन सुख- हेतुत्वं प्रतिपादयितु भूतप्रयोगः , न तु भुज्यमान इति । भुवननये, न तु भूमण्डले राज्यमाने वा । भुननाय इत्येकवचनेन गृहाकणात् स्वाधीनत्वं पोत्यते । धृतिः सुखम् । असौ एतत्सब्रह्मचारिणी । तस्यान्यनासम्भवात् । भुलोजिकले मुक्त भोजने उज्झिते अर्धभुक्तपरित्यके वा, भुलोन्छिए इलः । भुक्त इत्यनुपङ्ग । भुक्ते अभ्यरहते । गुरोरिति पितुरेव निर्देशः। किमतः परं श्रेयस्करमिति भावः । अनापि धृतेराविक्य वाक्यवृत्त्या प्रकाश्यते । अन तिष्ठनित्यादिक्रियाणामुभयवैश्येऽपि फल प्रत्यती विशेष इति प्रकाशितं सुगाविस्यमेव शुश्रूपणस्य भवता साध्यते नान्यस्य निस्सु- . १. भोग.प.

·नागानन्दे सव्याख्ये विदूषकः-(आत्मगतम्) (क) अहो से गुरुजणसुस्सूसा. गुराओ । (विचिन्त्य) भोई, एव्वं दाव भणिरसं । (प्रकाशम्) भो वअस्स! ण खु अहं केवळं रज्जसोक्खं उद्दिसिअ एव्वं भणामि । अण्णं पि दे करणिज्ज अस्थि एव्व। (क) अहो अस्य गुरुजनशुश्रूषानुराग. भवतु, एव तावद् भणियामि । भो वयस्य! न सल्लह केवल राज्यसौख्यमुद्दिश्यैव भणामि । अन्यदपि ते करणीयमस्त्येव । खत्वम् । अतस्तत्परिग्रहेऽपि केचन गुणाः सन्ति इति चेत् तत्राह - आयासः खलु राज्यम् । त्वदनुसारायैव मया सुखतारतम्य निरूपितम् । वन्तुत आयासः श्रमः । तेन आयासकरत्वं लक्ष्यते । नियतहेतुत्वं फलम् । अत एव दुःखरूपमिति च सिद्धम् । दूरे सुखतारतम्यम् इत्यभिप्रायः । एवं राज्यस्य तुच्छत्वं प्रतिपाद्य तत्साध्यं साक्षात् प्रतिक्षिपति-उज्झित- गुरोः परित्यक्तगुरुशुश्रूपणस्य । शुश्रूपानिर्वन्धान्निवृत्येति तदुक्त्यनुवादः । तेन उक्तप्रकारेण दुःखरूपेण राज्येन । अस्तीति । गुरुनिरसनमसहमानस्य नायकस्य राज्यस्य निर्गुणत्वे साध्ये तदनुगुणमसणसाकाइकाकुविशिष्टेन गम्भीराक्षेपेण निरसनातिशयः प्रकाश्यते । नैवेत्यर्थः । कश्चित् । आसतां यहवः । योकोऽपि दोपमध्ये गुणश्चकास्ति, तर्हि तत्सौख्यानुभवो युक्तः। अन्यथा गुणवहुलस्य गुरुशुश्रूषणम्य परित्यागः, निर्गुणस्य परिमहः इति कोऽयं नयः । अतो न सम्यगमिहितमिति मयोक्तम् । एवं परमसात्विकस्य राजसेषु मोगेष्वप्रविष्टस्य स्वाभिप्रायविरुद्ध वचनमाकर्ण्य स स्वयं निरूपयति --- अहो अस्य गुरुशुश्रूपानुरागः । अहो इति नैवं निरूपितम् । अनुरागो निर्वन्धः । नासौ राज्यसुखप्रकाश- नेन तस्माद् व्यावर्तयितुं शक्य इत्यर्थः । पुनः प्रकारान्तरेणापि प्रयतिष्य । 1 'हो भारा गुस्पभग', 'सा एवं सिदा' मुदिनोगपाठ.

·। प्रथमोऽङ्कः नायकः- वयस्य ! ननु कृतमेवे करणीयम् । पश्य, न्याय्ये वर्मनि योजिताः प्रकृतयः सन्तः सुखं स्थापिता नीतो बन्धुजनस्तथात्मसमतां राज्येऽपि रक्षा कृता। दत्तो दत्तमनोरथाधिकफलः कल्पगुमोऽप्यर्थिने किं कर्तव्यमतःपरं कथय वा यत्ते स्थितं चेतसि ॥८॥ इति निरूप्य प्रकाशमाहः न सल्वहं केवलं राज्यसौख्यमुद्दिश्य भ- णामि । अन्यदपि ते करणीयमस्त्येव । केवलमिति । "सुसं हि फलमर्थस्य तन्निरोधे वृया श्रियः ।" इत्युक्त्या श्रीपतीनां राज्यसुखमप्यादेयमेव इति लोकगृत्तिमनुसृत्य कर्त- व्यान्तरमन्तर्निधाय मोक्तम् । तत् त्वया न निरूपितम् । केवलं श्रुत- मेव प्रतिक्षिप्तम् । तत् तदपि कथयामीत्यभिप्रायः । अन्यदपि, प्रकृताच्छु- धूपणादिति शेषः । करणीयम् अपश्यनव्यम् । आवश्यके कृत्यः । तेनाकरणे प्रत्यवायो ग्यज्यते । अस्त्येव, नैतत् पूर्ववत् प्रतिक्षेप्य- मित्येवकारेण चोतितम् । अन्यदिति निर्देशेन तत्स्वरूपं सापेक्षश्चेत् कथयामीति सूचितम् । इति तद्वचः श्रुत्वा कृत्यपरतया शब्दमान आह- वयस्पेति । त्वत्समक्षमेव सर्व मयानुष्ठितं, तत् किमेवं वदसीत्याशङ्कया प्रश्नः । नन्वि. ति । कृतमेव, न किचिदपि कर्नयतया स्फुरति इति स्वप्रतीत्यनुसारेणा- वधारणं, तदुक्त्यनुसारेण नन्विति प्रश्नः । अपधारणं समर्थयति पश्य अवधेहि । कृतानि प्रत्येकं परिगणयामीत्यर्थः । तत्र 'प्रकृतिसंपदा खना- पकमपि राज्यं नीयते' इति गौरवेण प्रथमं प्रकृतिविपयां प्रवृत्तिमाह - न्याय्य इति । न्यायादनपेते तस्य तस्य स्वाधिकारसदृशे वर्मनि आचारे । वर्मशन्देन आचारो लक्ष्यते । अलहनीयता च फलम् । सतां मार्ग इत्यादिवत् । योषिताः म्ययमेर प्रस्थिनाः अपुनर्निमृतिमुभगं स्पिरी. कृताः । प्रकृतयः अमात्यायाः । पुनः, - ''-गीमान) रू. पर: ३. १पर अतिर, ·नागानन्दे सव्याख्ये "यासु सन्तो न तिष्ठन्ति ता वृथैव विभूतयः" इति सत्संग्रहस्य मुख्यत्वात् तद्विपयां प्रवृत्तिमाह-सन्तः विद्वांसः । वेश्मादिप्रदानेनान्या गमनाभिरुचिर्यथा न भवेत् , तथा सुखं स्थिति प्रापिताः । पुनः 'कृताधिपत्यामिव साधु वन्धुताम्' इत्यादिश्रवणाद् बन्धुसंग्रहणस्य मुख्यतया तदपि कृतमित्याह ~~-नीतो- बन्धुजनस्तथात्म- समताम् । तथा तेन प्रकारेण कृत्येषु सर्वेषु तत्परता एकप्रकारैव, न कुत्राप्यालस्यमित्यर्थः । बन्धुजनः मातृपितृगोत्रसंवन्धी । आत्मसमतां वसनाशनादिकल्पनैः आत्मनिर्विशेषतां नीतः तत्र देशकालाधनतिलचनेन प्रापितः । तर्हि राज्यस्य रक्षणं कर्तव्यमिति चेत् , तदपि कृतमेवेत्याह- राज्येऽपि रक्षा कृता । सप्ताङ्गं राज्यम् । तत्र स्वस्य प्रयोजकत्वकथनेन स्वामिसंपदुक्ता । प्रकृतय इत्यनेनामात्यसंपत् । वन्धुजनशब्देन सुहृदोऽपि स्वीकृताः । अतो राष्ट्रस्य साक्षानिर्देशः । मण्डले रक्षा कृतेत्युक्त्या दुर्ग- सैन्यादिविनिवेशनस्य रक्षासाधनत्वेन दुर्गसैन्ययोरपि कार्यमुक्तम् । को- शस्य कार्यद्वारा गौरवं वक्ष्यते । तेन सप्ताङ्गेष्ववैकल्यमुक्तम् । "एका नापि विकलमेतत् साधु न वर्तते" - इत्युक्तत्वात् । कृतेति । सदा कर्तव्यस्य रक्षणस्य भूतनिर्देशायोग्यत्वात् तत्कारिसंपादनद्वारा भूतत्वम् । अत एवोपर्यनुवादः 'पहाणामचसमहिट्टि- दमिति । तर्हि अर्थिजनमनोरथपूरणं कर्तव्यम् इति चेत् , तदपि कृतमेवे- त्साह दत्त इति । सर्वसाधारण्येनेति शेषः । दत्तमनोरयाधिकालः येन यद् यावत् प्रार्थ्यते, तत् तस्मै ततोऽधिकं दातुमुयुक्त इति दानस्य लोकोत्तरतया कृतार्थता योत्सते । अपिशब्देन पूर्वमेव धनान्तरदानं ध्वनि- तम् । अत्र, "तं सर्वगुणसंपन्नमभिषिच्यात्मजं पिता । कल्पवृक्षं ददायस्मै नानासिद्धिसुधाफलम् ॥ कान्ताकटाक्षविक्षेपचपलं यौवनं धनम् । जीवितं चेति स ध्यात्वा तमर्थिभ्यस्तरं ददौ ॥

·प्रथमोऽमः। विदूषकः----(क) भो वअस्स! अञ्चन्तसाहसिओ मदङ्ग- देवहदओ दे पडिवक्खो । तस्सि च समासण्णट्टिदे पहाणाम- चसमहिडिदं पि ण तुए विणा रज्ज सुत्थिदं ति मे पडि- भादि । (क) भो वयस्य! अत्यन्तसाहसिको मतगदेवहतफस्ते प्रतिपक्षः। तस्मिथ समासन्नस्थिते प्रधानामात्यसमाधिष्ठितमपि न त्वया विना राज्यं सुस्थितमिति .. में प्रतिभाति । कुलकमागते तस्मिन् कल्पवृक्षे व्यवीकृते । अपूर्वत्यागिना तेन त्रिलोकी विस्मयं ययौ ॥" इति क्षेमराजकथानुसंहिता । अधिने, जनायेति शेषः । एवं कृतानि विवि- न्य कर्तव्यान्तरं क्षिपति - किं कर्तव्यमतःपरम् । क्षेपे किंशब्दः । कृतेपु पृथक् पृथक् परिगणितेषु न कर्तव्यान्तरं स्फुरति । तेन एभ्योऽन्यत् किं कर्तव्यं, न किमपि इति सप्रतीत्या अवधारणमुपपाय तत्प्रतीत्यनुसारेण विकल्पयति । कथय वा । सर्वथा न क्षेपः । त्वयुद्धौ किमपि स्फुरति यदि, कयय 'सर्वः सर्व न जानातीति नीत्या अम्मदज्ञातं यदि त्वया ज्ञायते, तत्तदप्यनुष्ठास्साम इति भावः । यत् ते स्थितं चेतसि । अवश्यं किचिदस्तीति निश्चयः । अन्यथा करणीयमस्त्येवेत्सवधारणानुपपत्तिः । इति श्रुत्वा स स्वसाध्यानुगुणमाह --- अत्यन्तसाहसिको मतल- देवहतकस्ते प्रतिपक्षः । तस्मिथ समासनस्थिते प्रधानामांत्यसमाधिष्ठि- तमपि न लया विना राज्यं सुस्थितम् इति में प्रतिभाति । मया निरू- पितमेभ्योऽन्यत् कर्तव्यान्तरं कथयामि, यत् स्वत्मन्निधाने साध्यम् । अत्यन्तसाहसिकः तदग्रगण्यः पर्यालोचनं दीर्थस्नतां मन्यमानः स्फुर- पानन्तरमेव कर्माध्यवसायी साहसिकः । मतगदेवहतका कुत्सितं नाम- वास्स द्वेपारदम् । स ते प्रतिपक्षः विघवनीनचरितस तर स एक एवं प्रनिपक्षशन्दयाम्पः । तस्मिंध समासनस्थिते । साहमिफलं समासनस्थि- ·२२ नागानन्दे सन्याख्ये नायकः - किं मतङ्गो राज्यं ग्रहीप्यतीत्याशङ्कसे । यद्यवं, ततः किम् । स्वशरीरतः प्रभृति परार्थमेव सर्वे मया परिपाल्यते । यत् तु स्वयं न दीयते, तत् तातानुरो- धात् । तत् किमनेनौवस्तुना चिन्तितेन । बरं ताताईवानु- हिता । आज्ञापितोऽस्मि तातेन । यथा-वत्स! जीमूत- बाहन! बहुदिवसपरिभोगेन दूरीकृतं समित्कुशकुसुमम् । उप- युक्तमूलफलकन्दनीवारप्रायमिदं स्थानं वर्तते । तेन्मलय- ३ तिश्च दौःस्थ्यहेतुः । प्रधानामात्यसमाधिष्ठितत्वेन साक्षादाक्रमणं नास्तीत्येव जनपदक्षोभो निवार्यः । अतः स्वामिना त्वया सततसन्निहितेन भवित- व्यम् । एतदपेक्ष्य मयावश्यकर्तव्यमस्तीत्युक्तम् । तच्छ्रुत्वा राज्यनि स्पृह आह. -किंमतङ्गो राज्यं महीप्यती. त्याशङ्कसे । दुःस्थमिति वदतस्तव प्रहीप्यतीति मनोवृत्तिः । ततः किम् इति । किमनिष्टमायातं, न किमपीत्यर्थः । कथमिति चेत् स्वशरीरतः प्रभृति । स्वशब्देन देहे तावदहम्बुद्धिर्नास्तीति मनो- वृत्तिः । शरीरशब्देन विशीर्यमाणे पिण्डे ममतापरिकल्पनमपि गुणान्त- रनिरूपणेन, न भोगसाधनतया इति प्रकाशितम् । प्रभृतीत्यनेनान्यत् सर्व कपलीकृतम् । परार्थमेव परप्रयोजनायैव, न किश्चिदपि खप्रयोजन पश्यामीति सर्वस्य दयादानशेपत्वमध्यवस्सति । ततश्चोत्साहस्थायिभावानु- बन्धः । सर्व राज्यादि । मयेति । अन्येषां देहराज्याचपेक्षया सकलसंपा- :- दनं, न ममैवं स्वभावः । स्वभाव का पर्यनुयोगावसर इति भावः। परिपाल्यते, अभ्यवहारभरणादिभिरिति शेपः । तर्हि परेणापहृतस्यानुमोदनात् स्वयं दानं वरम् इति चेत् तनाह ---- यत्तु स्वयं न दीयत इति । स्वयं दानं - "किं स्यात् । ननु स्व' गुद्रितशा. 1. 'गदरीतसमित्वशगुममुपभुरुपरमूल्यन्दनीवार', गत्वा किञ्चित् तस्मिन् निवा' मुदितशेशपाठः, २. 'नाचि' स, पाठः ४. 'तदितो मलयपर्वत ·प्रथमोऽङ्कः। ३ मह्यं न रोचते, तद् अकरणं तातानुरोधात् । कुलझमागतस्य राज्यस्या- स्मत्कर्तृकं पालनं तातस्याभिमतम् । तदनुवृत्तिरेव स्वयं दानाभावे हेतुः, न लोमशावल्यमित्यर्थः । तदनुरोधोऽपि स्वाभिप्रायविरुद्धश्चेत् किमाद्रि- यत इति चेत् तत्राह-वरं ताताजैवानुष्ठिता । राज्यं त्वया रक्ष्यतामि- त्येवंरूपा ताताज्ञा विद्याधरचक्रवर्तिनस्तस्य केनाप्यलचितपूर्वा अनुष्ठिता, आत्मना मन्त्र्यादिभिश्च यथोक्तं निव्यूढा । एवकारेण स्वयं दानादस्य गौरवातिशयः । वरमिति । तदाज्ञयापि राज्यभरे नातीव रुचिः । ताता- ज्ञाविषयत्वेन किश्चित् प्रियत्वमस्ति स्वयं दाने न तथा, ताताज्ञाविरुद्ध- त्वात् । वरमित्यव्ययम् । 'वरं क्लीवे मनाप्रिय' इति, 'याजा मोघा वर'मित्यादिवत् । दानरसिकतया स्वयं दाने ताताज्ञा लञ्चिता । तस्य स्वयंग्रहणे न तथेत्यभिप्रायः । परमिति पाठे स्वयमदाने हेत्वन्तरव्यावृ- तिरेव स्फुटीकृता । तत् किमनेनावस्तुना चिन्तितेन इत्यद्यतनः पाठः । तत्रासारस्य निरूपितस्य राज्यादेर्निरसनमभिप्रायः । एवं प्रसङ्गागतं स- माप्य स्वाध्यवसायशेपमाह - आज्ञापितोऽस्मीति । न केवलमनुष्ठिता, यावजीवं तदाज्ञानुष्ठानमेवास्माकं कृत्यम् । इदानीमपि तदर्थमध्यवसायः। पुरः आज्ञा प्रतीक्ष्य तिष्ठतः अद्य वृथासिका न जाता, आज्ञामहोत्सवला- भादिति भावः । यथेति तत्प्रकारोपक्रमः । येन प्रकारेणानेडनीयं, तं प्रकारं कथयामीति शेपः । वत्सेति । सर्वसहस्य दीर्घायुपस्तवास्माकं शुश्रूप- णमेव सततमिष्टं, तत् त्वदिच्छानुगुणं नियोक्ष्यामि । विनयापनतमुग्धं मुखकमलमुन्नाम्यास्मन्नयनानन्ददानपूर्वमाकर्णय इति सयोधनाभिप्रायः । जीमूतवाहनेति । अस्मन्निर्मितस्य नामामृतस्य चिरकाल भाजन भव, अस्माकमनन्यशरणत्वाद् इति वात्सल्यातिशयः प्रकाश्यते । बहुदिवसप- रिभागेन न तु शून्यतया इति पूर्वमसमीक्ष्यकारिताशङ्का व्यावर्तिता । दूरीकृतमिति । अस्मदुपभोग एवात्र हेतुः । समित्कुशकुसुममिति । पूर्व कर्मशेषाणामभावः । उपयुक्तेति वृत्तिशेषाणाम् । इदमस्मदधिष्ठितं स्थानम् । वर्तत इति त्वया दूरादानीतैरेप्यस्मद्वर्तनस्य न काचित् क्षतिः इति घो- त्यते । तदिति स्थानान्तरपरिग्रहस्य युक्तत्वात् । मलयपर्वतमिति वासो- चितस्थानान्वेषणेन नत्र तत्र गिरिपु न भ्रमित यम् । वासयोग्यतया पूर्व- ·नागानन्दे सव्याख्ये पर्वतं गत्वा निवासयोग्यमाश्रमपदं निरूपयेति । तद् याव- न्मलयमेव गच्छावः। (उभौ परिकामतः।) विदूषकः ---(क) भो वअस्स! पेक्ख पेक्ख। एसो खु सर- सघणैसिणिद्धचन्दणवणुच्छङ्गपरिमिळणळग्गबहळपरिमळो वि. समतपडणजज्जरिजन्तणिज्झरुचळिअसिसिरसीअरासारवा. (क) भो वयम्य ! पश्य पश्य । एप खल सरसघनस्निग्धचन्दनवनोत्स- परिमिलनलमबहलपरिमलः विषमतटपतनजर्जरीक्रियमाणनिर्झरोचलितशि- शिरशीकरासारवाही प्रथमसङ्गमोत्कण्ठितप्रियाकण्ठग्रह इव मार्गपरिश्रममप- नयन् रोमाञ्चयति प्रियवयस्य मलयमारुतः । मेवास्मसिद्धमित्यर्थः । तत्रास्मदभीष्टवस्तुसम्पूर्णतया निवासयोग्यमाश्रम- पदं निरूपय निरीक्षस्व । आश्रमपदमिति पूर्वसिद्धमेवास्तु, नेदानीमपूर्व- निर्माणाय प्रयासः कर्तव्यः । इतीति ताताज्ञोपसहारः । तद्यावदिति । अद्य सुदिनत्वेन तदाज्ञानुग्रहस्य सिद्धत्वात् । यावदित्यध्यवसाये । मल- यमेव । गन्तव्यस्य पूर्वमेव तातेन निर्दिष्टत्वान्नान्यत्र भ्रमितव्यम् । अन्यार्थ च इत्येवकाराभिप्रायः । अन स्वशरीरतः प्रभृतीति देहस्यापि परार्थ दित्सितत्वं प्रकाश्यते । उपरि च 'असूनपि सन्त्यजे दिति, अन्यमुखेन 'परार्थघटनावन्ध्यै रिति, 'परार्थसम्पादनमनोरयस्येति, 'परार्थः खल देहलाम' इत्यादिना स्वयमेव परोपकारः परमसाध्यतया प्रकाशयिष्यते । तच दयानिमित्तम् इति विनयाध्यवसायसत्त्वादिसमेधितोत्साहस्थापिमा- वात्मकस्य दयावीरस्याङ्गित्वं न यत्नसाध्यम् । अत एव परार्थमेव सर्वमि. सध्यवसायोपक्षेपः॥ . १. "तदहि मलयपर्वतमेव गच्छाव । विदूषक, ज भव आणरेदि । एदुभव। इस्युभी ' मुद्रितकोशपाठः १. 'क.-(विलोक्य । सविस्मयम्) भो'क, (भपतोऽरोक्य) भो', ', 'णयसि. ४. भोपहन' मुवितकोश ·प्रथमोऽE ! ही पडमसङ्गमुक्कण्ठिअपिआकण्ठग्गहो विअ मग्गपरिस्समं अवणअन्तो रोमश्चेदि पिअवअस्सं मळयमारुओ। अथ नर्मसचिवो विफलप्रयासोऽपिच्छिद्रान्वेषी तं भोगवीथीं निनीपुर्मलयतटनैकट्येन यद्यर्थासूत्रितं तस्य किञ्चिद्विकारस्फुरणमनुभाव- मुखेनालक्ष्य रसिकजनोचितदृष्टान्तगर्भ मरुद्वर्णनेन तदेवोद्दीपयति- एप खलु सरसघनखिग्धचन्दनवनोत्सङ्गपरिमिलनलग्नबहलपरिमलः विप- मतटपतनजर्जरीक्रियमाणनिईरोचलितशिशिरशीकरासारवाही प्रथमसगमो- स्कण्ठितप्रियाकण्ठग्रह इव मार्गपरिश्रममपनयन् रोमाञ्चयति प्रियवयस्पं मलयमारुतः । एष इति स्वकार्यपौष्कल्येन मूर्तवदतिपरिस्फुटः । खल्विति रसिकजनसमीचीनतया सर्वत्र प्रसिद्धः। सरसानि गिरिनधादिसमीपस्थतया आप्यांशवहलसम्कारेणार्द्राणीवोपलक्ष्यमाणानि निरन्तराणि स्निग्धानि लेह- लिसानीव मसृणानि यानि चन्दनवनानि तदुत्सङ्गे यत् परिमिलनं सल- लितं सुहृदुत्सग इव परिवर्तनं तेन लमः निरन्तरलिष्टः बहलः अखिल. दिगन्तविहरणेऽप्यपरिक्षीणः परिमलः सकलमनोहर आमोदो यस्य । चन्द- नवनविशेषणैरनायासलभ्यत्वं परिमलस्य प्रकाश्यते । विपमाणि शिलापट- लनिमोन्नतानि यानि तटानि तत्पतनेन जर्जरीक्रियमाणेभ्यो निईरेभ्य उच्चलिता ये शिशिरशीकराः सूक्ष्मकणाः तेपामासारान् प्रस्मरान् सब- यान् वोढुं शीलमस्येति सुभगशैत्यसम्बन्धस्स नैरन्तर्य प्रकाश्यते । प्रथम सहमे उत्कण्ठितायाधिरानुपद्धामिलापसमुत्सुकाया लज्जादिनिरुद्धप्रस- रायाः प्रियायाः प्रेमसर्वस्वविषयभूतायाः तत्कर्तृकः कान्तकर्मकः औचि. त्यात सर्वत्र तथा प्रसिद्धः कण्ठग्रहः अनेकजन्मसुकृतलभ्यः समाशेष इव ( प्रथमशन्देनातिलोभनीयत्वमुत्कण्ठितशन्देन प्रियाशब्देन च पर- स्परालम्पनत्वेन रतिपरिपोपो घोत्यते । भवदनुमवसंवादविधुरोऽप्ययं दृष्टान्तस्तृतीयसमचारिणो दुर्लभत्वादगीकृतः । निधिरनुकूलचेदनुभव- संवादो भविष्यतीति स्वसाध्यानुगुण्येन नर्मप्रकाशनम् । मार्गप- रिश्रममपनयन् आश्रमादियती भूमिमागतस्य गमनकृतं खेदं निरसन् इति तयाविनान्तिः । दृष्टान्ते मार्ग उपलक्षणमयोगपरिश्रमाणाम् । मार्गणं मार्गः सामोपायान्येपणं, तेन परिश्रममिति या । रोमाघ- ·नागानन्दे सव्याख्ये नायकः-- (विलोक्य) अये कथं प्राप्ता एवं मलयपर्वतम्। (सर्वतो दत्तदृष्टिः) अहो रामणीयकमस्यै । तथाहि- यति रोमाञ्चवन्तं करोति सुखयतीति स्वसंवेद्यमेन दृष्टमेवास्माभिर्वक्तुं शक्यमिति भावः । प्रियवयस्यम् , इयन्तं कालं निस्सुखत्वेनासंश्लेषेऽपि सेवोचितं वयस्यत्वमेवाङ्गीकृतम् , इदानी रसिकजनवीथीप्रवेशेनातिसंश्ले- पसूचकं प्रियशब्दमङ्गीकरोमि इति द्योत्सते । कर्मविशेषेणास्मदादीनां लघु- धियां विकारजननं सुकर, सत्वाधिकानां भवादृशामतिदुष्करमिति मारु- तस्य गौरवं प्रतीयते । मलयमारुतः मलयजन्मा प्रदेशान्तरेप्वपि सकल- रसिकजनसुखकरसाधनस्य स्वसूतिकासमनि समग्रसाधने सुखकरत्वे किं वर्यत इति द्योत्यते । कर्तत्वेन निजगृहागतं महान्तं प्रति विशेषज्ञतया सत्कारोघत इवेत्युत्प्रेक्षा व्यज्यते ॥ अथ गुरुनियोगरसिकतया झटित्यकलितान्तरं मलयान्तिकमुपग- तस्य प्रकृतदयावीराङ्गत्वेन महता प्रकरणेन शृङ्गारवर्णने मार्गपरिशोधक- वेन रम्यदेशकालादिपु प्रथमोद्दिष्टदेशवर्णनेन "वलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमाप कर्पति" इति युक्त्यनुसारेण विपयोन्मुसत्वं प्रतिपादयितुमुपक्रमते । अन्यथा तुगतमनिस्सङ्गत्वविश्रान्तस्य झटिति रतिसागरावतरणं दुर्घटं स्यात् । ननु उद्दीपनत्वेन देशोऽभिमतः । रत्यनुये कथमुद्दीपनम् । कुड्ये सति हि चित्रकर्म । सत्यम् । पूर्वमनगीकृतविपयसुखस्य इन्द्रियार्येषु सामान्येन कौतुकमापाद्य विशेपेऽपि कौतुकद्वारा प्रवेश प्रतिपादयितुमुपक्रमः । अत एव उत्सुकं करोतीति अनुल्लिङ्गितविपयविशेष वक्ष्यते । उद्दीपकत्वं पश्चा- देवास्तु । किन्च रतिरपि वासनारूपेणान्तःकरणे लीनैव, अन्यथा विमा- वादिभिः कथं व्यज्यते माव्यते वा । तथापि न विरोधः । वासनानुसरणम् अनुकार्यस्य सामाजिकानां च साधारणम् । प्राप्ता एवेति । नखल्वस्मा- भिर्मार्गदैर्ध्यादिकं निरूपितम् । श्रमोऽपि नागुरितः । इटिति गन्तव्यदेश- २. 'प यय म', ३. (गमन्तादवलोक्य) अ', . 'स्य मनयाररस्य ।' महितोपाठ, ५ 'य' य. पाटर, १. ''कम् पाठ.

·प्रथमोऽ.। मायेदिग्गजगण्डभित्तिकपणैर्भग्नस्रवचन्दनः क्रन्दरकन्दरगइसे जलनिधेरास्फालितो वीचिभिः । पादालक्तकरक्तमौक्तिकशिलः सिद्धाङ्गनानां गतः सेव्योऽयं मलयाचलः किमपि मे चेतः करोत्युत्सुकम् ॥ सन्निधिरेव बुद्ध्युपारूढ इत्येवकारेण द्योतितम् । मलयदर्शने तत्तदिन्द्रि- यार्यसौभाग्येनाहमहमिकया श्रोत्रादिभिराकृष्यमाणमानसो भवितव्यता- प्रभावेन भोग्योन्मुखः सकौतुकमाह -- अहो रामणीयकमस्य । अहो इत्यद्भुते अद्भुतं रामयिक रमणीयत्वम् । 'योपधाद् गुरूपोत्तमाद् बुन्' (५. १. १३२)। रमणीयतोपपादनद्वारा आत्माश्रयं तत्फलमाह-माद्यदिति । मा- द्यतां प्रारब्धमदानां दिग्गजानां विरूपाक्षादीनाम्, अन्येषां भारप्रवृत्त- त्वात् , तेपामपि विग्रहद्वयेन सञ्चरणाद् वा । गण्डभित्तीनां कण्डूतिशम- नाय घर्पणेः भग्नानि स्रवन्ति चन्दनानि यत्र, रसस्य कर्मणोऽनिर्देशः प्रसि- देः । नयनमथु स्रवति, नदी स्रवति इत्युभयथापि सवतेः प्रयोगः । गज- विशेपपरिग्रहेण दिव्यदेशत्वं, गण्डभित्तीनां स्थौल्यं, तेन द्रुमाणां विमर्दस- हत्वेन महत्त्वं, कपणस्य बहुदेशव्यापित्वं, तेन चन्दनरसस्य बाहल्यं, तेन सेव्यताप्रकर्पश्च पारम्पर्येण द्योत्यते । बहुवचनेन वहुवृक्षव्यापित्वम् । अत्र कपणभङ्गयोः समासे नैराकाण बन्धसौभाग्ये सति किमेवमुक्तमिति चेत्, प्रतीतिकमानुसारेणैवमुक्तम् । चन्दनस्रावो भङ्गश्च प्रथम दृष्टः । पश्चात् तद्गौरवेणोपपत्या गण्डकपणस्य हेतुलं समर्थ्यते । तदर्थमेवमुक्तिः। अतश्च महिना- "तस्याच्छिन्नः पदार्थानां सम्बन्धश्चेत् परस्परम् । न विच्छेदोऽन्तरा कार्यों रसभङ्गकरो हि सः ॥" इत्युक्त्वामुं श्लोकमुदाहृत्य 'अत्र क्षुण्णद्रवञ्चन्दन इति युक्तः पाठः' इत्युक्त्वं पौरोभाग्यनिषन्ध एवं 1 अनूयमानतायां हेतोरपरिस्फुटत्वम् । १. 'पन्जरग', २. us' मुद्रितकोशपाठ', ·, नागानन्दे सन्मात्मे एवमुपर्यपि । क्रन्दकन्दरगहरः गम्भीरं नदद्गुहाकुहरः । अत्र हेतुर्जल- निर्वाचिभिरास्फालित इति । सलीलमाकान्तः । सन्निहितेन परिक्रीडमा- नेन सुहृदा हस्तास्फालनाकर्पणादिपु क्रियमाणेषु यथा तद्यस्यः कश्चिद- लीकपीडाभावनया क्रन्दति, स्वयमपि मन्दमन्दं प्रहरति, तथायमपि ऋन्दनशिलापातवृक्षप्रेरणादीनि समुद्रं प्रति करोति । उमयोसमाम्यां शोभ- मानत्वम् । अन्यथा समुद्रेण ताडितः क्रन्दतीति वर्णनीयस्य शोच्यता प्रतिपादिता भवति । ततश्च न सेच्यत्वसिद्धिः । उपरि वृक्षानवलोक्य शब्दानुसारेण पर्यन्तभागमालोक्य मणिमयीषु तटभूमिपु सकौतुकं विलो- चने प्रेरयन्नाह - पादालतकरक्तमौक्तिकशिलः प्रत्यग्रप्रसाधनानुगुणं मृदु- लपादतलसान्द्रलिोन तलागुलिव्यापिनालक्तकेन तदानीमेव सलीलचल- मणसङ्गान्तेन रक्ताः भाग्योदयेन स्वगुणादप्युत्कृष्पगुणग्राहिण्यो मौक्तिक- शिला यन । पादालतकस्य दृष्टस्योपपत्तिं साधयति-सिद्धाङ्गनानां गतैरिति । तत्र सिद्धराजमन्दिरसान्निध्येन सिद्धग्रहणम् । अङ्गनाशब्देन तवंशे कल्याणाङ्गीनामेव जन्मेति स्फुरति । अलक्तकालङ्कृतपदतठचातु घेणापि तदनुमातुं शक्यम् । गतैः सलीलमन्दसुन्दरचनमणैः हेतुभिः न स्थितैः । तेन सुखप्रधानतया बहीनां सुन्दरीणां स्वैरसञ्चारविषयतया देशस्य धन्यत्वं द्योत्यते। . "सधरसिद्धललनाचरणाम्भोजकान्तिभिः । विभ्राणमिव पर्यन्तसक्तान्धेर्विद्यमावलीम् ॥" इति क्षेमराजकया भङ्गयन्तरेणोक्ता । इह मौक्तिकशिलानां वस्तुसंपदप- तया स्वगुणत्यागेन विशिष्टताक्षारजितत्वकयनेन च उदात्ततद्गयो - क्यापरूपकाव्यलिङ्गं प्रत्यनुप्राहकत्यं, तस्य च सेव्यताप्रकर्पप्रतिपादनेना- सकार्यनिष्ठत्पम् । सेव्य इति । कियद् वर्ण्यते, सर्वः सर्वन सर्वदा सरें- न्द्रिपार्थसंपत्त्पत्यर्थः । सेन्यशम्देन सर्वजनीनमोग्यभूमिरभिगम्यो महीप- तिर्यथा, तयेति स्फुरति । एवं वर्णितस्य गुणप्रकर्षस्यात्मसंबद्धं फल.. माह-- किमपीति । अनुलिहितविपयविशेषत्वेनाव्यपदेश्यत्वेन झटिति प्रवृत्तत्वेन चापरिच्छेधेन हेतुना । किमपीत्यव्ययम् । मे चेतः विषयमार्गवे.

·प्रथमोऽङ्कः। - तदेह्यारुह्य निवासयोग्यमाश्रमं निरूपयावः । (आरोहणं नाटयतः।) नायकः -(निमित्तं सूचयन्) । सेखे! स्पन्दते दक्षिणं चक्षुः फलकाङ्क्षा न मे कचित् । न च मिथ्या मुनिवचः कथयिप्यति किन्न्विदम् ॥ १० ॥ देशिकम् । उत्सुकं करोति । किं वृथासिकया, इदमिदं भोग्यमिति सहस- मुखप्रसरसरमसं करोति इति देशसौन्दर्येण भोग्योन्मुखत्वं प्रतिपादितम् । तदेहीति । यदस्य सेव्यत्वं तस्माद्धेतोः । अथवा उत्सुकयति, तत्र तत्राक्षिपति । एतदनुसारेण प्रकृतप्रमोहो भवेत् । गन्तव्यमेवेत्यर्थः । ए- हीति, आत्मनस्त्वरा सूचिता । आरुह्येति, आश्रमस्यादृष्टत्वात् । निवा- सयोग्यमानममिति पितृनियोगानुवृत्तिः । आरोहणं नाटयत इति अनु- कार्याभिमतस्य नटस्य प्रवृत्तिः । नखल्वनुकार्यस्यारोहणनटनम् । देहो- नमनपादोत्क्षेपणादिभिः रङ्गस्य एव तदारोहणं तद्भावेनाभिनयेद् , यथा सामाजिकानां साक्षात्कारो भवेत् । एवं सर्वत्र क्रियाभिनये द्रष्टव्यम् ॥ निमित्तं सूचयन्निति । प्रकृताइभूतस्य रसान्तरस्योपक्षेपात् प्रागेव सुनिमित्तेन शान्तमप्यात्मानं मनोरथपदवीं नयति । सखे ! मदाश्रयस्य शुभाशुभस्य संविमागी भवान् । तन्मृणु इत्यर्थः। स्पन्दते अविच्छिन्नं स्फुरति । दक्षिणं निमित्तेपु शुभत्वेन प्रसिद्धम् । तर्हि किमपि समर्माहितं पोतयतीति शहायामाह- फलकाहा प्रयोजनाभिलापः । कचिद् अर्था- दिविषये । इदं मे कथं भवेद् इति न भोग्यविशेपाभिलापः । तहिं मुधै- 1. 'मार या' २. 'मानि', ३. 'दः । विश्वका एवं करेन । (मतः रिपत्ला) एतु भव । (', ४. 'दरियाशिलन्द म्', ५. 'भये । १' मुदितकोशपाटः. .. ति बालाधमत्वमात्मस्य रम्येभारतिसम्भः' इत्यरं मक्षितस्य, ·नागानन्दे सव्याख्ये विदूषकः --- (क) भो वअस्स! आसणे दे पिअं णिवे- देदि। नायकः- एवं नाम, यथा भवान् ब्रवीति । विदूपकः --- (सहर्षम्) (ख) भो वअरसै! एवं खु सवि- सेसघणसिणिद्धपादवोक्सोहिदं सुरभिहविग्गंधगन्भिणुदाम- (क) भो वयस्प! आसन्नं ते प्रियं निवेदयति । (ख) भो वयस्य ! एतत् सल सविशेषधननिग्धपादपोपशोभितं सुरभिह वेति शङ्कायामाह-न च मिथ्या मुनिवचः मुनिशब्देन मिथ्यात्वासंभा- पना प्रकाश्यते । अनेनेदं भवेदिनि त्रिकालज्ञैरुक्तमवश्यं भवत्येव । तत् किंन्वित्येव विचारः । कथयिष्यति अचिरभावित्वेन स्फुट द्योतयति । अकाशित्तमप्यदृष्टयलाद् भवति । तत्र भानुपपत्तिः । किन्न्विति विचारः । अनेनात्सुक्यं द्योतयति । वक्तृत्वकथनेन स्फुटता योत्यते । यथा विदग्धः मुहृद् भाविनमर्थ ज्ञात्वा प्रागेव प्रतियोधयति, नयेति दक्षिणशब्दशक्या च घोत्यते इति ॥१०॥ एतेनौत्सुक्यं ज्ञात्वा तदेव पोपयलाह-आसन्नं ते प्रियं निवे. दयति । किमन विचार्यते । आसनं देशतः कालतश्च । प्रियं प्रीतिकरं किमपि लोकोत्तरं वस्तु । ते सर्वसंपत्स्वयंवरपतेः। तमात्र विचिकित्सा कार्या। देवा. दागतं प्रत्युद्गम्य स्वीक्रियतामिति भावः। अम प्रियम् इति प्राकृते पुलिहादि- साधारण्येन प्रियामिति च भाविशेषत्वेन कवियुज्यनुसारेण म्फुरति ॥ इति तदुक्तिमास्तिस्येग बहुमन्यमान आह-एवं नाम स्त्विति वा. फ्पशेषः। नामेत्यग्युपगमे । नैतत् प्रतिक्षेप्यं भवितव्यस्य प्रभावाद् ग्रामणस्य ।

·प्रथमोऽकः। ११ धूमणिग्गमं अणुब्बिग्गमग्गसुहणिसण्णसावअगणं तबोवणं विक्ष लक्खीअदि। नायकैः-सखे ! सम्यगुपलक्षितम् । तपोवनमेवैतत् । कुतः, वासोथै दययैव नातिपृथवः कृत्तास्तरूणां बची भग्नालक्ष्यजरत्कमण्डलु नभःस्वच्छं पयो नैझरम् । विर्गन्धगर्भितोदामधूम निर्गमम् अनुद्विममार्गसुखनिषण्णश्वापदगण नपोवनमिव लक्ष्यते । तव वचनगौरवाचत्यर्थः । अनेन निमित्तफलं प्रति सापेक्षत्वप्रकाशनेन पूर्व प्रस्तुतस्यौत्सुक्यस्योपोरलनं कृतम् ॥ अथ प्रकृतमनुपरति-भो वयस्येति । अम्माभिरन्विष्टमासादित. मिवेति प्रहर्पः । एतत् खलु सविशेषघनस्निग्धपादपोपशोभितं मुरभिहवि. गन्धभिंतोदामधूमनिर्गमम् अनुद्विग्नमार्गमुरानिपण्णश्वापदगण नपोवनमिव लक्ष्यते । सविशेषपदेन पूर्वोक्तं स्मारयति । मुनिगौरवेण पनचादवामिद्वि- पादिभिरनुपप्लुनस्यात् म्पलगौरवाच सविशेपत्वम् । मुरमिहविर्गन्धग- भिंतः उद्दामः तन तनोन्मिपन् सद्दीभूय यहलत्वेन प्रकाशमानः धूमनि. गमो यत्र । हविगन्धगर्भितलं तपोवनोपलक्षार्थम् । अनुदिनाः अत एव मार्गे सुसनिषष्णाः धापदगणाः परस्परविरुद्धा अपि मृगसह! यत्र । अ. प्रानुद्विमंत्वं सम्मेलनं चौपलक्षकम् । तपापनमिन लक्ष्यते । स्थूलरुपल. क्षणः संभापयितुमेवास्माकं युद्धिप्रमरः । सूक्ष्मचिंदर्भवाने नियतुं नि. पुण इतीपशन्दाभिप्रायः । एवमुपर्यपि ॥ ससे इति । एवं युद्धिमतम्ना ममि पमिनि भारः । गम्यम् यथातत्वम् उपलशिनम् असाधारणेन दिन योधिनम् । मोरनमें तत् । फिमय गम्भावनागर्मलनाभिधीयते इत्यागभिप्राय 17 इनि भाधारपोपपादनापकमः । वामोर्थमिति । तमनः याःमायल १.'.- म्य', m' रा.प. १..' तर. ४.REF.ए.प.

·------ नागानन्दे सन्यारये दृश्यन्ते त्रुटितोझिनाच बटुभिर्मोन्यः कचिन्मेखला नित्याकर्णनया शुक्रेन च पदं साम्नामिदं पठ्यते ॥ ११ ॥ तदेहि । मविश्यावलोकयात्रः । (मान नाटयन:) इति शेषः । दृष्टम्योपपादनाय बामोर्थमिनि प्रपोजननिर्देशः । नातिप- पर इसन हेनुययैवेति । परकारेण लोभादिकं न्यावर्तयति । "अमनस्त्वमसम्मान मनस्तादपि पिन्युनम् । तटरय रूपमानित्य स्थितपा म्यावरेपु चिन् ॥" इयुक्तलाउदमेदादिषु तपामपि पीडा भवेदिनि दयोरपतिः । नातिपय इति परिधानस्यानयोग्यत्वात् तारन्मामय गात इलयः । एतदमा- धारण विभागासवरसमानु इति योध्यम् । ममाः तथा आलक्ष्याः पष्ट रयाः जगन्नः कमाउलाः मृदादिपारिशेपा यत्र । जरत्तपा ग. मन्यं, न तु मुनिप्रमादंन । माग जसे त्याग इत्यतिरूपनम् । नभरपसमिनि, तमानाने हेतुः सम्यम् । मुनिगौरवाय पवित्न रखनेगम, आफममादिगन् । प्रति गुन्हने रेनुः ।

·- प्रथमोऽङ्कः । नायक (सर्वतो विलोक्य) अहोतुखलु मुदितमुनि- जनप्रविचार्यमाणसन्दिग्धवेदवाक्यविस्तरस्य पठहटुजना- च्छिद्यमानौसमिधः, तापसकुमारिकापूर्यमाणवालवृक्षकाल- वालस्य प्रशान्तरम्यता तपोवनस्य । इह हि, एवमवधारणमुपपाद्य साध्यानुगुणमाह-तदेहीति । आश्रमत्वेन निश्चितत्वात् प्रविश्यावलोकयावः । तथा सति निवासयोग्यत्वं निश्चेतुं शक्यमिति भावः ।। प्रवेशनं नाटयत इति पूर्ववत् प्रविश्य मुनिपरिपूर्णस्य तपोवनस्य लोकोत्तरत्वेन सविस्मयमाह - अहोतुखलु तपोवनस्य प्रशान्तरम्यता । अहोतुखल्विति निपातसमुदाय,आश्चर्ये, क्वचित् कौतुकमात्रे । 'अहा पतासि स्पृहणीयवीर्य' इति । कचिद् विस्मयनीयवस्तूपोधित्वेन । यथात्र । प्रशा- न्तरम्यता आश्चर्यमूतेत्यर्थः। यत् प्रशान्तं, तम्य इन्द्रियायिययत्यान लौकिक रम्यत्वम् । यद् रम्यं, तस्य इन्द्रियार्थरूपत्वान्न प्रशान्तत्वम् । इहोभयमप्य- स्तीति विस्मयः। तपोवनस्य शान्तत्वं शान्तजनभूयस्त्वात् । उभयमुपपाद- यति-गुदितेति । मुदितेनात्मारामतया नित्यमन्तुष्टेन मुनिजनन प्रपिचार्य- माणः प्रकर्पण विचार्यमाणः यावता निश्चयो भवेत् , तारता शीक्षानिरुक्ता- दितत्तदङ्गपाउममायनुसारेण निरूप्यमाणः मन्दिग्धः अनिश्चितः वेदवास्य. विस्तरो यत्र । सन्दिग्धत्वं विचारे हेतुः ! पिम्तरगमन शासानां यहु- खेन सन्देहविचारयो. मगतिः प्रसादयते । मुदितत्यनेन तत्त्यनुभुत्मा- तात्पर्यम् । अन मुदितत्वं वेद विचारध प्रशान्तनातिगयः । पठानियदुनने- रारिचमानाः समन्तात छियमाना आद्री अशुप्पाः तदानीमानीता स- मिधो यत्र । अत्र पठनेन छेदनस्य चेदनेन पटनाय न पिछदः । ममका. रमेयोमयं निस्प्यते इति रम्यादा । दिल्लन न वातावमाधिः प्र. वर्ण, अतरप गुपन व मियते । इन्द्रियान्तरण दमिद्रियान्तरेण , ·४ नागानन्दे सव्याख्ये मधुरमिव वदन्ति स्वागतं भृङ्गशब्दै- नतिमिव फलननैः कुर्वतेऽमी शिरोभिः । मम ददत इवार्य पुष्पवृष्टीः किरन्तः कथमतिथिसपर्या शिक्षिताः शाखिनोऽपि ॥ १२ ॥ । पठनम् । प्रोकं निर्वहणे कालक्षेपो भवेत् । तद् युगपन्निर्वहाम इति तद्- द्धिरुत्प्रेक्ष्यते । अविवक्षया पठनकर्मानिर्देशः । तापसकुमारिकाभिरापूर्य- बालवृक्षकाणामालवाला यत्र । कप्रत्ययेनं कुमारीणां शिशुत्वेऽपि कृत्यतात्पर्य वृक्षाणां लोभनीयत्वं च द्योत्यते । एतदपि नयनप्रियतया रम्यम् । उपलक्षणत्वेन किश्चिदुक्तम् । हेतुबाहुल्ये सति सर्वसङ्ग्रहणाया. श्वर्यत्वकथनम् । इह हीति विशेपान्तरसंभावनेन प्रस्तुतस्यैव लोकोत्तरत्वं प्रतिपादयितुमुपक्रमते । इहैव एवं संभाव्यत इत्यर्थः । उत्तरवाक्यानु- प्रवेशस्य दुर्घटत्वात् । कुत इत्यादिष्वपि कस्मादेतदिति प्रतिपाद्यते इति तत्रैव विभान्तिः । यथाकथञ्चिद् वाक्यानुप्रवेशेऽपि नान्यत्रैवं दृष्टमिति तात्पर्यम् । मधुरमिति । अमी शाखिनोऽपि कथमतिथिसपा शिक्षिताः । अमी निरन्तरदृश्यमानाः शाखिनः समग्रावयवास्तरवः अपि, न केवलं मु. नयः, तद्वैभवात् तरवोऽपि । अतिथीनां पूजां तत्स्थैः कर्तव्यां शिक्षिताः। क्रमादिपुरस्सरमभ्यस्तवन्तः । कथमिति किमित्यर्थे वितर्के । यथा 'स्वमेव देवेन्द्र ! यों निगद्यसे' इत्यादिषु प्रत्ययार्थमनादृत्य यदर्थ एव गृह्यते, तथेहापि । शिक्षिता इत्यनेन नेदानीमुपक्रम इति पाटवात् कल्प्यते इति व्यज्यते । अत्र तरुषु सपर्याकर्तृत्वसन्देहः संभावनायां पर्यवस्यतीति तद्विव. णाय संभावनान्तरम् । अन्यथा तत्रापि सन्देहो युक्तः । अपीति विरोध क्षे तु तच्छेपतया कथमिति प्रकाराक्षेपः । तथा सति कथमेतदेपामचेत. नानामित्यनुपपद्यमानतायां विश्रान्तिः । न तच्छेपतया संभावनान्तर- स्योत्थानम । तत्र 'आगते स्वागतं कुर्यादिति क्रमप्राप्तमाचारं संभावय. ति- भृङ्गशब्दैर्मधुरं खागतं वदन्तीव । ममेति सर्वशेपः । मद्विपय- १. ति:', २. ''ि मुद्रितकोशपाठः, ३..'दा' ग, पाठः.

·४५ . प्रथमोऽ । मित्यर्थ । भृङ्गशब्दहेतुभूतै । प्रतीतिक्रमेण भृङ्गशब्दश्रयणादेव सभा- व्यत इति व्याख्यानेऽपि भृङ्गशब्दस्य तरुकर्तृकवादसभावनाया साधनत्वे नानुप्रवेशो दुष्परिहर इति तथैव व्याक्रियते । भृङ्गशब्दै करणभूतै मधु- मदमुदितमधुकरमधुरझङ्कारस्यास्मदागमने एम्य. प्रसरणादेतेषा खागतगी- तिरियम् इति सभाव्यत इत्यर्थ । प्रतीतिकमस्य तथापि न विरोधः । यथा 'आलोकशब्द वयसा विरावरि'त्यत्र । तनापि साक्षात्कृतवर्णनी- यकविप्रतीतिक्रमण हेतुत्व सुयोजम् इति चेदस्तु । नेयता सभावना- सिद्धि । वृक्षाणामाश्रमस्थिति , तत्सन्निधावागमन, तदानी भृङ्गशब्दो- दति , श्रोतुरवधानम् इत्यादिसभावनाङ्गाना मध्ये हेतुत्वमप्यनुप्रविशतु । न चैवविधे विषये सर्वन हेतुत्वस्फुरणम् । यथा- "तया व्याहतसन्देशा चावभौ निभृता प्रिये" इत्यन, "हष्टापि सा हीनिजिता न साक्षाद् वाग्भि ससीना प्रियमभ्यनन्दत् ।" इत्यत्र च । स्वसन्देश पाहारे तस्या करणत्व स्वकर्तृकस्याभिनन्दनस्य ससीवाचा करणत्व चार परिस्फुटमेर । दृष्टान्ते च परभृतोन्मुखी मयूर- कैकाभिरिति करणत्वमेव प्रतिविम्नितम् । कथ 'धनुपा प्रहरती'तिवद् वक्तृधर्मस्य वादस्य वन्तरवचन करण भरेत् । कथ देनदत्तपादेन यन- दत्तस्य गमनम् इति चेद, नेदृशमस्माभिर्भपद्वेपम्य चेतित, स्वमाये दुराग्रह विमुच्य निरूपयतु भवान् । ओचित्यशरणा महाकवयम्नदविरो- धेन सर्वन सारस्यमापादयन्तीति सनन तदेवान्विप्यताम् । अन्यया धन- न्तराक्त महाकविवचमि दुर्घटत्व स्फुरत् । सा ससीना नाग्मि प्रियम म्यनन्दद् इत्यनान्यगु नेनाभिनन्दन समर्थयितु दृष्टान्त । तत्राचेतना स्थत्या कर्तृत्व मयूरकराना च करणत्व कथ पटनं । दृष्टान्नामावन्नु ताया दान्तिकमपि दुस्म्य मद , यथा नदेव हेनामिद्धचाहिना इति शोभामगीकृतन भूषणेन वैरुप्य जातमिति मोन् । तन कविसानिमनु- मृत्य विचारयतु भवान् । करय क्वचित् नासमहानि, चिता- रोप, कनिदध्यवसाय, चित् सन्देह, पचिप, उचित समावि ·नागानन्दे सव्याख्ये कचिचेतनेष्वचेतनस्वरूपं, कचिदचतेनेपु चेतनस्वरूपं, क्वचिदुभयस्य व्यव- हारमात्रं, कचिन्मूर्तस्यामूर्तत्वं, कचिदमूर्तस्य मूर्तत्व, मूर्तधर्मस्यामूर्ते, अमूर्तधर्मस्य मूर्ते योजनम् इत्याधनन्तं निर्माणप्रकार प्रकाशयन्ति । न च कुत्रापि रसिकानां विपथितामनुपपत्तिः । अत एवोक्त- "भावानचेतनानपि चेतनवचेतनानचेतनवत् । व्यवहारयति यथेच्छं सुकविः काव्ये स्वतन्त्रतया ॥" इति । "अपारे काव्यसंसारे कविरेकः प्रजापतिः" इति च । 'नियतिकृते'त्यादि च । सर्वन कवीनां स्वातन्त्र्यमेवोद्धोध्यते । औचित्यमेवात्र शरणम् । प्रकृते दृष्टान्तेऽपि स्थल्या वर्पण नैर्मल्यं, प्रमुदि- तमयूरकेकानां तत्र भावः, मेघस्योपरिस्थितिः, प्रकृतानुगुण्येन लिङ्गनि- देशः, आरोपितमभिनन्दनं च प्रतिविम्बितम् उपमेयस्य सौन्दर्यमापादय- स्येव । नावाचेतनत्वादि निरूप्यते । उपमायां च सर्वन वस्तुस्थितिं ना- गीकुर्वन्ति । 'कृष्णपक्ष इव बहुलतागहन' इत्यादिपूभयत्र समानशब्दश्रव- णमेवोपमाप्रतिपादकं नार्थस्य वस्तुस्थितिः । अत एव शब्दालझारत्वेनेदशे विषये उपमामिच्छन्ति केचित् । "धुअमेहमहुअराओ घणसमआअडिओणअविमुक्काओ । णपाअवसाहाओ णिअअड्डाण व पडिगआओ दिसाओ ॥" इत्यत्रामूर्तम्य नभसः पादपत्वारोपः दिशां शासात्यारोपः पनसमयस्य तदाकर्षणविमोचनकर्तृत्व निजस्थानप्रतिगमनोत्प्रेक्षा चारोपितचेतनव्य- वहारं विना का वस्तुस्थितिमनुसरति । वस्तुन्धित्यनुसरणनिर्वन्धे मा- धवचन्द्रापीडादिचरितानां मूलत एवोच्छेदो भवेत् । न सलु बुद्धयुपारोह विना काचिदन्न वस्तुस्थितिः। रामादिचरितेऽप्यागमप्रामाण्यं विना न वस्तुस्थितिनिधीयते । औचित्यानुसरणेन वृत्तान्तयोजने माधयादीनामपि रसालम्बनत्व, तदननुसग्णे रामादेरपि न रसाश्रयत्वम् । यथा- णाद् भीतः पलायते राम इत्युक्तौ तदौचित्यमेव साम्राज्येऽभिपिच्य श- 'टु' ग पाठ 'दनु' रा. ग प पाठ. क धुनमेयमधुरा धनगमयाकृष्यवनतचिमुक्का । नभ पादपशामा निजस्थानमिव प्रतिगना दिश। २ ३ ·प्रथमोऽङ्कः। तन्निवासयोग्य तपोवनम् । मन्ये भविष्यतीहै निवसताम- स्माकं निवृतिः। न्दार्थव्यवहारे प्रयतन्ते महाकवय इति निरूपणे न काचिदनुपपतिः । तदलं शाखाचनमणप्रयासेन । प्रकृतं निरूप्यते । फलनः फलभरेण कि- चिदधोमुखै. । शिरोभिः अग्रभागैः । नतिं सपर्याविशेषरूपं नमस्कारं कु- र्वत इव । अत्र शिरोभिरिति लिष्टशब्देन उत्तमाङ्गत्वारोपशेपतया शाखिनां नन्तृत्वारोपेऽपि उत्प्रेक्षागत्वमेव । अयं ददत इव । अत्र ददते इति पदच्छेदः । अविवक्षया संप्रदानत्वानिर्देशः । पुष्पवृष्टी: शाखोपशाखादिषु निचितानां पुष्पाणां वृष्टीः अविच्छिन्नप्रमराणि पुष्पाणि । किरन्तः मन्द- वायुना शिरसि पादयोरप्रभागे च विक्षिपन्तः । अाङ्गेषु मुख्यस्य पुष्प- स्य निर्देशाद् अर्घ्यसमष्टि. कल्पिता । एवं कायिकस्य वाचिकस्य सत्का- रस्य संभावनायां शिक्षिताः इत्यनेन मानस्याविप्रतिपत्तिः संभाविता । अ- नेन श्लोकेनाचेतनेष्वप्येवं संभावनायोग्यत्वाद् मुनीनामाचारपूर्तिदण्डापूपि- कयापतत्येव । अत इदमेव स्थानं मुख्यमिति निश्चिततम् ॥ १२ ॥ तेनैवाह - तन्निवासयोग्यं तपोवनमिति । तदिति पूर्वोक्तस्य गुणसामग्र्यस्य हेतुत्वेन संग्रहः । निवासयोग्यमिति ताताज्ञानुसारेण स- मित्कुशादिसंपन्नत्वादित्यर्थः । निवासे पार्यन्तिकं मुख्यं फलमाह -मन्ये, दृष्टैरनुमितैश्च हेतुभिरित्यर्थः । इह निवसतामस्माकं पित्रोः तेनैवावयोश्च निर्वृतिः सुख दुःखत्रयराहियेनात्मनो व्यवसायस्थानोन्मीलनी अवस्था न तु कैवल्यं, तस्य देशविशेषानपेक्षत्वात् । समीहितानां दैवादागतानां च परार्थसंपादनादीनां फलानां निर्विप्रसिद्ध्या परिपूर्णः परितोपो भविष्य- तीत्यर्थः ॥ एवं प्रकृतं पितृनियोगं संसाध्य प्रकृतदयावीराङ्गत्वेन महता प्रव- न्धेन रसान्तरे प्रवेशं प्रतिपादयितु मन्यमस्थमद्भुतमारोढुं नर्मसचिवमुखे- नोपकमते । महासत्त्वानां दैववशाद् विकारोदयंगगि परप्रेरणया प्रथमप्र- वृत्तिः किमपि गौरवमाविष्करोति । रामस्यापि मायामुगग्रहणे सीतानिर्व- धेन प्रवृत्तिरुदर्के चानुग्रहहेतुः, एवमिहापि नर्मसचिवमुखेन प्रवृत्तिः, रामिद त', 'हव' मुद्रितकोछपाठ.. .

·नागानन्दे सव्याख्ये विदूषकः ---- (क) भो वअस्स! किंणुखु एदे ईसिवळिअ. कन्धरा णिचळमुहोसरंतदरदळिअदभगन्मकवळा समुण्ण- मिअदिण्णेककण्णा णिमीळिदळोअणा आअग्णअंतो विज हरिणा क्खिअंति। नायक:- (कणे दत्त्वा) सखे ! सम्यगुपलक्षितं भवता । तथाहि - (क) भो वयस्य ! किनुखल्वेते ईपद्वलितकन्धराः निश्चलमुखापसरदरद- लितदर्भगर्भकालाः समुन्नमितदककर्णाः निमीलितलोचना आकर्णयन्त इव हरिणा लक्ष्यन्ते । . इत्युपरि सर्वत्रावसेयम् । भो वयस्य! किंनुखल्वेते ईपद्वलितकन्धरा निश्चल- मुखापसरंदरदलितदर्भगर्भकवलाः समुन्नमितदत्तककर्णाः निमीलितलोचना आकर्णयन्त इव हरिणा लक्ष्यन्ते । भो इति । इतो दृष्टिीयतामित्यर्थः । ईपर- लितकन्धरा इत्यवधानदानोपक्रमः । निश्चलान्मुसादपसरन्तः गलन्त: वदनविवृत्त्या ईपरखण्डिता दर्भगर्भाः कवला येषां ते । समुन्नमितः श- ब्दप्रवेशाय दत्तः अवधान प्रापितः एकः कर्णो यैः । निमीलितलोचना अनुभूतिवशात् । आकर्णयन्त इव, इवेत्यनेन एतावदेव मया स्थूलधिया ज्ञातुं शक्यम् । आकर्णनकर्मादिकं तु सूक्ष्मतया भवता ज्ञातुं शक्यम् । भवन्मुखान्मयापीति घोत्यते ।। इति तद्वचनेन झटिति कर्ण दत्त्वा गीतामृतं श्रोत्रपात्रेण पत्तिा हरि- णान् दृष्ट्वा तदुक्तमनूध तं बोधयति-ससे ! सम्यगुपलक्षितं सरसवस्तूपभोगे आत्मम्भरित्वं विहाय ससित्वोचितप्रथमार्पणमेव त्वया कृतं न स्वपाण्डि- त्यमत्र किश्चित् । सम्यग् यथावस्तु । उपलक्षितं चिहेन योधितम् । तथा- हीति तद्विवरणोपक्रमः ॥ १. 'तम् । त' मुद्रितकोशपाठ, .. 'कुत , स्था मूलपाठ .

·प्रथमोऽङ्कः। स्थानप्राप्त्या दधानं प्रकटितर्गमका मन्द्रतारव्यवस्था निहादिन्या विपञ्च्या मिलितमलिरुतेनेव तन्त्रीस्वनेन । एते दन्तान्तरालस्थिततृणकबलच्छेदशब्दं नियम्य व्याजिह्माङ्गाः कुरङ्गाः स्फुटललितपदं गीतमाकर्णयन्ति । स्थानेत्यादि । एते कुरङ्गाः गीतमाकर्णयन्ति । एते त्वया बोधि- तावस्थानप्रकाराः कुरङ्गाः । कुरङ्गः परिभ्रमणस्थानम् एपाम् इति भ्रमण- शीलतया नाम्नो रूढिः । गीतश्रवणतात्पर्येण निश्चलतया विपर्यस्ता इति गीतस्य सौभाग्यातिशयः प्रकाश्यते । गीतं ग्रामरागम् । स्फुटललितपदं स्फुटानि ललितानि च पदानि यर । अनेन निपद्धमिति प्रकाशितम् । अनिवद्धं निबद्धं च द्विधा गीतम् । अनिवदं जात्युद्भवकेवलग्रामराग- नियूंढम् । निवद्धस्य पदमङ्गम् । आकर्णयन्तीति तदुक्तानुवादः । गीत- मिति बोध्यम् । समसूत्रन्यायेन स्वराणामाश्रयभूतानि पदानि स्फुटानि स्थानप्रयत्नविशुद्धवर्णसुप्तिडादिविशिष्टानि ललितानि मधुरस्वररूपितानि । स्फुटत्वेन लालित्यं लालित्येन स्फुटत्वं च न निढूयते । तत्र, "नादाच्छ्रुतिसमुत्पत्तिः श्रुतिभ्यः स्वरसम्भवः" इति स्वरोत्पत्तिकमः । ते, "पड्जस्तथर्पभश्चैव गान्धारो मध्यमस्तथा । पञ्चमो धैवतश्चैव सप्तमश्च निपादवान् ।। चातुर्विध्यमथैतेषां विज्ञेयं गानयोक्तृभिः । वादी चैवाय संवादी अनुवादी विवाद्यपि ॥" इति । तत्र स्थानप्राप्त्या मन्द्रतारव्यवस्थां दधानं, स्थानानाम् उरकण्ठ- 'शिरसां प्राप्त्या प्रकृष्टया आप्त्या, कण्ठादिस्थानानां वर्णाश्रयत्वात् तेषां च पदावयवत्वात् तत्स्फुटत्वेनैवोक्तिरिति स्वरस्थानान्युच्यन्ते । "यदूर्ध्व हृदयग्रन्थेः कपालफलकादधः । प्राणसञ्चरणस्थानं स्थानमित्यभिधीयते ॥ उरः कण्ठः शिरश्चेति तत्पुनस्त्रिविधं मतम् ।" 'मामा', १. 'स्था' मुनिकोशाटः १ ।

·नागानन्दे सव्याख्ये इति । यद्यपि 'मन्द्रात् तारं न गच्छेत् ताराद् वा मन्द्रम्। इति न्या- याद् मध्यमस्थानं कण्ठमस्पृष्ट्वा उभयत्र व्यवस्था न घटते । तथापि व्यवस्थायां द्वयोर्विशेषः । व्यवस्थाशब्देन स्वराणामूनाधिक्यं तद्वादन- दण्डेन्द्रियवैगुण्यादुपजायते इति मुनिप्रतिपादितदोपनिरासः प्रकाश्यते । मध्यमस्य व्यवस्थाया उत्यानविश्रान्तिलक्षणाया अभावाद् द्वयोरुपा- दानम्। "मन्द्रो वक्षसि मध्यमोऽप्यथ गले तारः पुनमस्तके दारव्यां तु विपर्ययादिह भवेत् तारो ह्यधोऽधः क्रमात् ।" इति स्थानसंबद्धानां स्वराणां संज्ञाः । प्रकटितगमकामिति व्यवस्थायां गमकानामुपयोगात् तद्विशेपत्वेनोपादानम् । "स्वरोत्थानप्रकारस्तु गमकः परिकीर्तितः । स कम्पितादिभेदेन स्मृतः सप्तविधो बुधैः ।।" इति गमकलक्षणम् । "स्वश्रुतिस्थानसम्भूतां छायां श्रुत्यन्तराश्रयाम् । स्वरो यद् गमयेत् गीते गमकोऽसौ निरूपितः ॥" इति निर्वचनम् । "हुतत्रिगुणवेगेन यत्र स्यात् स्वरकम्पनम् । कम्पनं नाम गमकमाहुर्गमककोविदाः ।। द्रुतद्विगुणवेगेन विद्यात् स्फुरणसन्निभम् | गमक स्फुरिताख्येयमभ्यधाद् गायकोत्तमः ।। मम्णो द्रुतमानेन स्वरो यत्र विधीयते । लीनाभिधानो गमको गायकैरुक्त उत्तमः ॥ स्थाननितयसंस्पर्शी त्यक्तसेदघनस्वरः । विभिन्ननामकोऽसौ स्याद् गमको हृदयङ्गमः ॥ ध्वनिर्डमरुकस्येव लघोरास्फोटने द्रुतम् । याहक तदनुकारी स्याद् गमकस्विरुपाभिवः ।। स्वरस्य लघुमानेग यस्मिन्नन्दोलनं भवेत् । अन्दोलिताभिधानोऽमो गमको लक्षितः स्फुटम् ।।

·प्रथमोऽङ्कः। विदूपकः-(क) भो वअस्स को णु खु एसो तवो. वणे गाअदि। (क) भो ययस्य ! कोनुखल्वेप तपोवने गायति । आग्रह स्वरमाहत्य स्वरो यन्त्र निवर्तते । भाहताख्यः स गमको गीतज्ञैः संप्रकीर्तितः ।। कम्पात् कम्पितीरितं स्फुरितमित्युक्तं द्रुतावर्तनात् त्रिस्थाने चलनात् विभिन्नमुदितं लीनं च मासण्यतः। तोयावर्तवदामनन्ति तिरुपं डोलावदन्दोलितं तोयाघातवदाहतं च गमकान् सप्तस्वराणां विदुः ॥" इति । तेपां प्रतिनियतलक्षणमारोहावरोहकमेण तैरेव ग्रामरागाणां व्याप्ति- रिति तेषां प्रकटनेन स्वरपूर्तिः । शङ्कितं भीतम् उत्क्रुष्टम् अव्यक्तम् अनु- नासिकं काकस्वरम् उरसिगतं स्थानवर्जितम् असम्पूर्ण गाद्गद्यम् इत्यादि- दोपनिरासश्च प्रकाश्यते-निहींदिन्याः प्रशस्तनादवत्याः विपञ्च्याः वीणायाः तन्त्रीस्वनेन मिलितम् अपरिस्फुटं विभिन्नरूपं यथा भवति तथा श्लिष्टम् । अनेन "शारीरवांशवणानामैकरूप्यं प्रशस्यते" इत्युक्तमनुसृतम् । अलिरुतेनेवेति दृष्टान्तेन श्रुतिपरिग्रह एव तन्त्रीस्वन- व्यापार इति सूचितम् । अनेन वाद्यानुगतगीतं वर्णितम् । दन्तान्तरा- लेति । अनेन पूर्वोक्तस्य मुखनैश्चल्यस्य हेतुमक्तः । व्याजिह्माङ्गा इति । अनुभूतिक्रमेणाङ्गानां श्रोत्रान्तिकपिण्डीकरणेच्छयेव प्रतिक्षण वकता कथिता । लद्दर्शने ईपद्वलितकन्धरा एव । ततोऽपीदानी विशेप इति प्रकाश्यते । अतः सम्यगुप्लक्षितमिति । अनेन विस्मयस्तदुत्यापितमो. त्सुक्यं च व्यज्यते ॥ १३ ॥ एवमनाघातविपयस्य विकारोन्मुसं चित्तमालक्ष्य पुनरपि तत्रैव प्रसारयितुं नर्मसचिवः पृच्छति-कोनुखल्वेप तपोवने गायति । तपोवने नृत्तगीतादिप्रसरविपक्षभूते । कस्य पुसः एवमनुचितं प्रागल्भ्यमिति ॥ १. 'तः । कम्पित पुरित विभिन्न लीन त्रिरूपम् आन्दोलितम् आहतम् । कम्पात्' २. 'त्रिरूप' घ, 'त्रिरिपु हो । पाठ.. पाठा, ·नागानन्दे सव्याये नायकः - यथा कोमलाङ्गुलिनलाभिन्यमाना ना- तिस्फुटं कणन्ति तन्न्यः, - काकलीप्रधानं च गीयते, तथा तर्कयामि (अगुल्योणाग्रतो निर्दिर्शन्) अस्मिन्नायतने देवतामा- राधयन्ती काचिद् दिव्ययोपिदुपवीणयतीति । अस्योत्तरमवधार्याह- यथा तन्यः नातिस्फुटं कणन्ति तथा तर्क- यामीति संबन्धः । नातिस्फुटमित्यत्रोपपत्ति कल्पयति---कोमलाहुलित- लाभिहन्यमाना इति । कणनस्य नातिस्फुटत्वेनाङ्गुलीनां कोमलत्वं कमला- न्तर्दलानामिव मृदुत्वं कल्पयितुं शक्यम् । नातिस्फुटशन्देन स्वरपरिपूर्तेर्ने चैपम्यं, प्रत्युत हृद्यतैवेति योत्यते । काकलीप्रधानं च गीयत इति । अत्र चाप्तोपदेशसिद्धो निषादवानेव काकलीसंज्ञो भवति । को दृष्टान्तः । यथा हि पण्णां रसानां मध्येऽन्यतमः क्षारसंज्ञितो भवति । एवं लक्षिता या काकली, तत्प्रधानं गीयते । अत्र निपादस्य द्विश्रुतित्वादनुदात्ताविष्टत्वाच मन्दशक्तीनां स्त्रीणां प्रयोगे प्राचुर्य कल्प्यते । तथा तेन प्रकारेण, गात्र- तन्त्रीनिवद्धन लिङ्गेन तर्कयामि । अस्मिन्नायतन इति अभिनयपूर्व निर्देशः । अत्र, "ददर्श तत्र कैलासशिखरास्फारविग्रहम् । शशाङ्कितपताकान्तं गौर्याः प्रासादमुन्नतम् ॥ खयमेत्य सितच्छायास्पष्टीकृतदिगन्तरम् । स्थितं दुहितृवात्सल्यादिव तत्र हिमालयम् ।।" इति क्षेमराजकथानुवन्धः सूचितः । देवतामाराधयन्तीति । आयतनस्य देवतासंबन्धित्वं विन्यासेनैव सिद्धम् । तत एव तां देवतामाराधयन्ती तच्छेपतया वीणया स्तौति । देवतामाराधयन्तीत्यनेन तस्यानुपपत्तिं परिह- रति । देवताराधने गीतस्य सर्वाचित्यात्, "अत्यर्थमिष्ट देवानां तथा प्रीतिकरं पुनः । गन्धर्वाणां च यदिदं तस्माद् गान्धर्वमुच्यते ॥" १. 'श्य' मुद्रितोगपाद, ·। प्रथमोऽङ्कः । विदूषकः - (फ) भो वअस्स एवं देवाअदणं पे- क्खह्म । नायकः साधूक्तम् । वन्द्याः खलु देवताः। (उपस- पैन् सहसा स्थित्या) वयस्य ! कदाचिद् द्रष्टुमनोऽयं जनो भवि- (क) भो वयस्य ! एतद् देवायतनं पश्यावः। ति मुनिवचनात् । दिव्ययोपिदिति । देशौचित्याद् मानुपीष्वेवं गाना. संभवाच कल्प्यते । योपित्पदेन कोनुखल्विति शङ्का निरस्ता । इतिशब्द- स्तर्कप्रकारोपसंहारे ॥ एवं देवायतनप्रस्तावादेनिनीपुराह-एतद् देवायतनं पश्याम इति । गीतविशेषप्रशंसाप्रकारेणास्यौत्सुक्यमालक्ष्य गायिकादर्शनेन तदेव परिपोषयितुमस्य निर्वन्धः । देवायतनं पश्याम - इति तचित्तानुसरणप्र- कारः॥ एवमुक्त देवतादर्शनापेक्षयानेन कथितमिति मत्वाह - साधूक्तं, वन्द्याः खलु देवताः, तत् त्वदुक्तिमनुसरामीत्यर्थः । उपसर्पन् सहसा स्थित्वेति । विमर्श किश्चिदनौचित्यमाशङ्कमान आह । कदाचिदिति पा. क्षिकशकायाम् । द्रष्टुमनहः कुलस्त्रीत्वादिना । देवतादर्शनमस्माकमपेक्षि- तम् । तत् परस्परदर्शनस्य पक्षे परिहर्तव्यत्वात् । अनेन सन्निधिलब्धेन तिरोहितौ अवसरं प्रतिपालयावः । कस्यापि वैपम्यं मा भूत् । इत्युक्त्वा तेन सह तिरोहितः॥ अथाद्भुते दत्तपदस्य नायकचेतसो रतौ प्रवेशं वर्णयितुं नायक- मुखेनैव काचिद् दिव्ययोपिदित्यादिना प्रकारान्तरेण सूचितं नायिकाप्र- वेशं प्रतिपादयति । तर पूर्वमेव गुणश्रवणेनामिलापविपयीकृतस्यास्यैव २. 'य वीजनो भवति। १. 'क:-वयस्य! साधूक्त भवता । वन्दनीया' ख, तदावा तमा' मुद्रितकोशपाट, ·नागानन्दे सम्याख्ये प्यति । तदनेन तावत् तमालगुल्मेनान्तरिती देवतादर्श- नावसरं प्रतिपालयावः । (तया कुरुतः) । (ततः प्रविशति भूमावुपविष्टा वीणां चादयन्ती मलयवती चेटी च।) नायिका -(वीणया सह गायति ।) उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरद्युते ! मम हि गौरि! । अभिवाञ्छितं प्रसिध्यतु भगवति! युप्मत्प्रसादेन ॥१४॥ । नायकस्य भर्तृत्वेन लाभाय भगवतीभजनम् । ततः स्वप्ने तदनुग्रहलाभप- रितोपेण तमेव वरं हृदि निधाय सविशेष पूजां विधाय तदन्ते वीणया सह गानपूर्व देवी प्रार्थयते । तत्र, "कार्यतथोत्तमादीनां कार्यो भाषाव्यतिक्रमः" इति विशेषविधिमनुसृत्य उत्तमदेवताया वागुपहारे संस्कृतमङ्गीकरोति । उत्फुल्लेति संबोधनं मूर्तिभेदानुसन्धानपरम् । तत्र परमकूटस्थायाः संवि- दूपिण्याः परदेवतायाः साध्यानुगुणसकलविग्रहपरिकल्पने शरदादिषु नव- विकाससुन्दरं यत् कमलं, तस्य वहलकेसरपरिस्फुटोऽयं परागसञ्चयः, तद्वत् पीता द्युतिर्यस्याः इति अनुसन्धाने प्रधानभूतस्य रूपस्य साक्षात्का- रपूर्वकं संवोधनेन मूर्तिभेदानुगुणानामवयवादीनां संग्रहः सिद्धः । एवंवि- धदेवतावर्णानुसन्धानस्य वशीकरणसाधनत्वं 'ये सिन्दूरे'त्यादिना पूर्वरु- क्तम् । अन्न उत्फुलकेसरपरागाणामवाच्यत्वं, कमलाते इत्येतावतैव विव- क्षितार्थसिद्धिः इति व्यक्तिविवेककारेण यद् दूपणमुदघोपि, तदात्मनः पौ. रोभाग्यविलसितेनैव, न वस्त्वनुसारेण, यतः गौरीति वर्णप्राधान्येन देव- ताविशेषसंबोधन, तेन तत्स्फुटीकरणाय प्रसिद्धोपमानपरिग्रहः, तद्विशेषणैः - १. 'का-(गा' मादितकोशपाठ', ·प्रथमोऽदः। नायकः-(कर्णं दत्त्वा) ययस्य! अहो गीतम् । अहो वादिनम् । तद्गतवर्णगरिम्णा दान्तिकस्य कोऽपि विशेषः प्रतिपाद्यते । अन्यथा गौ- रीत्येवालं, किं दृष्टान्तपरिग्रहप्रयासेनेत्यलम् । ममाभिवान्छितमिति विन- येन विशेष निगृह्य प्रार्थना । प्रसिध्यतु प्रतियन्धरहितं सिध्यतु । भगव- तीति । "भगः श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नार्ककीर्तिपु" इति प्रोक्तानां भगशब्दार्थानाम् एकाश्रयभूते! । अतः किं दुर्लभम् इति, भावः । प्रार्थनयैव प्रसादस्य साधनत्वे सिद्धे युष्मदिति निर्देशो निय- मार्थः, नान्यदत्र साधकं पश्यामीति । अन्यदन पौरुपमस्तीति मा निरू- प्यताम् । अहं युष्मत्प्रसादमेकमेवाश्रय इति । हिशब्दस्यापि एतत्स्फुटी. करणाहतेऽन्यत् फलं न पश्यामि । अन विशेपकथनसौकर्यार्थमेकवचना- न्ततया संबोधनम् । बहुमत्यपेक्षया बहुवचनं तच्छन्दोपाधिकमेव । ब- हाविवक्षायां कथं पहुवचनमिति चेत् । एकस्मिन् बहुवचनं कथं विधी- यत इति वैयाकरणः प्रष्टव्यः । अन बहुत्वस्फुरणनिमित्तं प्रतीतिवैषम्यं नास्ति, यतः प्रक्रमभङ्गदोपः । इत्येवास्माकमभिप्रायः । इतीमां गायां वीण- या सह गायति । पूर्व गात्रप्रयोगः । पश्चात् तस्यैव यन्त्रप्रयोगः । पश्चाद् यन्नस्यैव स्वकरणवाहल्येन द्रुतलये गीतार्थ विना प्रयोगः इति प्रकारत्र- यमुपलक्षितं, तथानुवादात् ॥ १४ ॥ एतच्छ्रुत्वा विस्मयेनाह-वयस्य ! अमृतरसास्वादेऽसंविभागी भ- वानिति पश्चात् कोपं मा कृथाः । प्राप्तकालमवधानं देहि । अहो आश्चर्य- सीमानमधिवसति गीतम्, अहो वादितं, तदर्धासने स्पर्धते वीणावादन- प्रकारः । मैतचेतितम् । गानस्यैवान वैशिष्टयं वादनस्य तदनुसारित्वमेवे- त्यस्माभिनिरूपितम् । वादनश्रवणे तु डोलायते मन इत्यर्थः । अस्य

·नागानन्दे सव्याख्ये
व्यक्तिय॑जनधातुना दशविधेनाप्यत्र लब्धामुना
विस्पष्टो द्रुतमध्यलम्बितपरिच्छिन्नस्त्रिधार्य लयः।
गोपुच्छाप्रमुखाः क्रमेण यतयस्तिस्रोऽपि संवादिताः
सत्त्वौघानुगताश्च वाद्यविधयः सम्यक् त्रयो.दर्शिताः॥
-
वैशिष्टयं भृणु । व्यक्तिर्व्यञ्जनधातुनेत्यादि । व्यक्तिः स्पष्टता । व्यञ्जनधा-
तुनेति । धातुर्यायवादनविधिः । यदुक्तं-
"विस्तारः करणश्चैव आविद्धो व्यञ्जनस्तथा ।
चत्वारो धातवो ज्ञेया वादिनकरणाश्रयाः ।।"
इति । तत्र व्यञ्जनधातुर्वीणावादनप्रकारः । तथा चोक्त मुनिना
"इति दशविधः प्रयोज्यो वीणायां व्यञ्जनो धातुः"
इति । दाशविध्यं चोक्तं-
"व्यानधातोर्जेय कलंतलनिष्कोटितं तथोत्कृष्टम् ।
रेफोऽवमृष्टपुष्पायनुस्वनो विन्दुरधरस्थ ।।"
इति ।
"अगुष्ठाभ्यां तु यत् तन्वीस्पर्शनं स्यात् कलं तु तत् ।
वामाङ्गुष्ठकमूलेन पीडन तु तलं स्मृतम् ॥
सर्वाड प्रहारश्च निष्कोटितमिहोच्यते ।
सव्यप्रदेशिन्याघात उत्कृष्टं परिकीर्तितम् ।।
सर्वाङ्गुलिसमाघातो रेफे इत्युच्यते बुधैः ।
तन्त्रीषु निप्रकारं वा व्यवसृष्टमिति स्मृतम् ।।
कनिष्ठाङ्गुष्ठसंयुक्त पुष्पं तु परिकीर्तितम् ।
तलस्थानेऽधरन्यासस्तथानुस्खनितं भवेत् ॥
गुर्वक्षरमयी तन्त्री विन्दुरित्यभिधीयते ।
कनिष्ठाङ्गुष्ठकाभ्यां तु तन्त्रीभ्यामधरो गतम् ॥
व्याससमासादेपामनुवन्धः सार्वधातुको ज्ञेयः ।"
३

·" प्रथमोऽङ्कः। ६७ आसारप्रसारविधिना सकलशाखासु सामग्रीमनुगवन् विस्तारः, शासामे- दमात्रविधायी करणः, तदन्योन्यानुरूपमेलनकृदाविद्धः, सर्वस्याप्यस्य मूलभूतो व्यायति विशेषानिति व्यजनधातुः । दशविधेनापीति । वहु- भिरपि धात्ववयवैरहमहमिकयात्र वादिते तत्तत्काले स्वप्राकाश्यं प्रथीकि- यते । अमुना विधा विस्पष्टोऽयं लय इति व्यक्तिमुपगच्छता व्यन्जनधा- तुनैव सह लयभेदोऽप्यभिव्यक्तः । अयमिति लयप्रकाराणामसङ्कीर्णानुभवं दर्शयन् हन्तावधानं देहीति तं बोधयति । नामतोऽपि लयभेदानुदीर्य पुननिधेत्युक्तिस्तत्रैव राद्धादिभेदानुगतिव्यञ्जिका । पाणीनां त्रिविधः सं- योगो राद्धं विद्धं शय्यागतमिति । एषु व्यवस्थितपाणिप्रयोगाणां. लयानां यतीनां च संश्लेपनियमः । तद् यथा-- “समा यतिलयश्चैव द्रुतो यत्र भवेदिह । तथैवोपरिपाणिश्च राद्धं वाद्यं तु तद् भवेत् ।। अवपाणिस्तु यत्र स्यात् प्रयोगो लम्वितो लयः । गोपुच्छा च यतिर्वायं तद्वै शय्यागतं भवेत् ।। स्रोतोगता यतिर्यत्र लयो मध्यस्तथैव च । समपाणिप्रयोगश्च विद्धवाचं तु तदै भवेत् ॥" एषु पुनस्तत्त्वौधानुगता इति त्रयो भेदाः । एते सर्वे लयादयः प्रयोगे परस्परपरिस्यूताः । अपिशब्देन व्यञ्चनधातोः परिपूर्णत्वमुक्तम् । द्रुतम- ध्यलम्बितपरिच्छिन्न इति । लम्बित इति विलम्वित उच्यते । यदुक्त---- "तालान्तरालवी यः स कालो लय उच्यते । त्रिविधः स च विज्ञेयो द्रुतो मध्यो विलम्वितः ॥" इति । यतिविच्छेदः । तदुक्तं- "तालच्छन्दोवगतिविधये वाद्यते यो विरामो वाहीनः श्रवणसुभगो नामतः सा यतिः स्यात् ।" "लयगानाद् यतिः सम्यक् कथिता दत्तिलादिभिः । समा स्रोतोवहा चैव गोपुच्छा चेति सा त्रिधा ।" 1 ·५८ नागानन्दे सव्याख्ये चेटी- (क) भट्टिदारिए! चिरं खु वाइदं । ण खु दे परिस्समो अग्गहत्थाणं । नायिका- (ख) हो! चउरिए! भअवदीए पुरदो वादयन्तीए कुदो मम परिस्समो। (क) भर्तृढारिक ! चिरं खलु वादितम् । न खलु ते परिश्रमोऽग्रहस्तयोः । (खे) हजे! चतुरिके! भगवत्याः पुरतो वादयन्त्याः कुतो मम परिश्रमः ।। इति च । अतो गोपुच्छाप्रमुखा इति पाठो न तु गोपुच्छ इत्यदीर्घान्त- तया । तत्त्वौघानुगता इति । अत्रोक्तं- "त्रिविधं गीते कार्य वादित्रं वैणमेव वाद्यज्ञैः । तत्त्वं तथाप्यनुगतमोधो वा नैककरणं तु ॥ लयतालवर्णपदयतिगीत्यक्षरवादकं भवेत् तत्त्वम् । गीतं तु यदनुगच्छत्यनुगतमिति तद् भवेद् वाद्यम् ॥ आविद्धकग्णयहुलं युपर्युपरिपाणिकं द्रुतलयं च । अनपेक्षितगीतार्थ वाद्यमथौघो विधातव्यम् ॥" इति । अन्यथाप्येतेषां लक्षणं धर्णयन्ति । इदमेव मुनिमतमिति तदेव विवृतम् । अत्र सङ्खयानिर्देशेन लब्धा विस्पष्टं संवादिता दर्शिता इति विशेषकथनेन च पूर्णत्वं प्रयोगे जितश्रमत्वं च प्रतिपाद्यते । अत एव अहो इति विस्मयहेतुत्वं समर्थितम् ॥ एवं -नायिकाया वीणावादननिर्बन्धमालक्ष्य प्रसादाप्रदर्शनकतं प्रत्यमर्पमन्तनिधाय सोलुण्ठनमाह चेटी --- मर्तृदारिक ! चिर खलु वादि- तम् । न खलु ते परिश्रमोऽग्रहस्तयोः । चिरवादनं परिश्रमहेतुः । ते इति सौकुमार्यातिशयेनाडुलीनां तन्त्रीविमर्दासहत्वं प्रकाशितम् । परिश्रम एवात्र फलति, नान्यत् किश्चिदित्यधिक्षेपगर्भोक्तिः ॥ १५ ॥ एवं तस्याः साभिप्रायं वचनमनिरूप्य भक्त्यतिशयेन स्वपरिक्लेश- विषय एवं प्रश्न इति मत्सा प्रतिक्षिपति हजे! चतुरिक! भगवत्साः ·प्रथमोऽङ्कः । चेटी-(साधिक्षेपम् ) (क) भट्टिदारिए! णं भणामि किं एदाए णिकरुणाए पुरदो वाइदेणे । एत्तिों काळं कण्णआ- जणदुक्खरेहिं णिअमोपवासेहिं आराहअन्तीए ण दे पसाद दंसेदि । (क) भर्तृदारिके ! ननु भणामि किमेतस्या निप्फरुणायाः पुरतो वादि- तेन । इयन्तं कालं कन्यकाजनदुष्करैर्नियमोपवासैराराधयन्या न ते प्रसाद . दर्शयति । पुरतो वादयन्त्याः कुतो मे परिश्रमः । जगन्मातुरने भक्तिपूर्व वीणां वाद- यन्त्याः क्लेशासहिष्णोरपि तत्प्रभावेन परिश्रमहेतुः कोऽपि प्रकारो न सम्भा. वनीयः । अतो वादनं करोमि ॥ इति निजाभिप्रायमज्ञातवत्सास्तस्या भक्त्यनुगुणं वचनमाकर्ण्य सा- विक्षेपमाह-~~ भर्तृदारिके! ननु भणामि किमतस्या निष्करुणायाः पुरतो वादितेन । इयन्तं कालं कन्यकाजनदुष्करैनियमोपनासैराराधयन्या न ते प्रसादं दर्शयति । ननु भणामीति । त्वया मदुक्तरभिप्रायो न ज्ञातः । अंत- स्तमपि विवृणोमि । निष्करुणाया इति । अस्या निष्करुणात्वं कार्येण कल्प्यत इति भावः । पुरत इति । पुरतः स्तवनं झटिति प्रसादहेतुरिति तव मनोरथ एव । एतत्सन्निधौ तदप्यन्यथा इति क्षेपः । तनिमित्तं प्रति- पादयति- इयन्तं कालमिति । अनेनाराधनस्य चिरकालानुवृत्तत्वं प्रका- शितम् । साध्यगौरवेणान्यासामप्येवं प्रवृत्तियेत् को विगेप इत्यताह- कन्यकाजनदुष्करैरिति । अन्यासामुमादेवीप्रभृतीनामपि नैवं सामर्थ्यम् । व्रतोपवासैः जपानुसन्धानपूजादिनियमैः तच्छेपैरुपवामैश्च आराधयन्त्याः दिवानिशमेतदेकपरायाः प्रसादम् अस्मत्मायं प्रत्यात्मानुपहनिमित्तमूतं परितोपं न प्रकाशयति । वरदानादिनेति शेषः । एतदपेक्ष्य मया परिश्रम प्रश्नः कृतः । न खलु निरन्तर शिक्षाजितश्रमापास्तवापाटबमारा येत्यर्थः।। -- "जाए.

·नागानन्दे सव्याख्ये विदूषकः ---- (क) भो अस्य ! कण्णआ खु एसा कीस ण पेक्खा। नायकः को दोषः। निर्दोपदर्शना हिं कन्यकाः । किन्तु कदाचिदस्मान् दृष्ट्वा वालभावसुलभलज्जासाध्वसान्न चिरमिह तिष्ठेत् । तदनेनैव तावल्लताजालान्तरेण पश्यावः। (उभौ पश्यतः ।) विदूषकः - (दृष्ट्वा सविस्मयम् ) (ख) भो वअस्स! पेक्ख पेक्ख । एसा ण केवळं वीणाए कण्णाणं एब सुहं उप्पादेदि। (क) भो वयस्य ! कन्या खरयेपा करमान्न पश्यावः । (ख) भो वयस्य! पश्य पश्य । एपा न केवलं वीणया कर्णयोरेव सुखमु- एवं तयोः संयवहारे कन्येयमिति निश्चित्य प्रेरको नर्मसचिवः साभि- प्रायमाह-कन्यका खल्वेषा कस्मान्न पश्यावः । कुलकलनशङ्कया दर्शनं परिहृतम् । इयं कन्यका । अतः कस्माद् अतिकुशलाया अस्या वैरू- प्याद्वा असौकर्याद्वा अस्माकं नीरसत्वाद्वा दर्शनाभावः । सर्वथा दृश्यैवे- यम् । तत् किं कालप्रतीक्षणेन । गच्छावः ॥ इति तस्य प्रेरणमनुसृत्याह को दोपः परकलत्रदर्शन एव दोपः । निर्दोपदर्शना हि कन्यकाः । हिशब्देन नैतदस्मदपेक्षया कल्पितं पूर्व- सिद्धमेवेति थोत्यते । तर्हि गच्छावः इत्यत्राह-किन्विति । कदाचि- दिति पाक्षिकोऽप्यन्तरायः परिहर्तव्यः 1 बालभावसुलभलज्जासाध्वसाद् घालभावेन सुलभा अयनसाध्या या लज्जा तया साध्वसं भीतिः, तस्मान्न चिरमिह तिष्ठेत् , पलायतैव । तदस्मन्निमित्तं साध्यविरोधो भवेत् । अस्मा- कमपीयमपसरविति न बुद्धिः । तद् उभयाविरोधेनैव । तावदिति क्रमा- पेक्षया । लताजालच्छिद्रेण प्रथमं पश्यावः । अवसरे पुनर्गन्तव्यमित्यर्थः ॥ अथ तथावलोकने स मार्गदी सकौतुकं विस्मयारूढस्य नायक- चेतसः रतिसागरसुखावताराय प्रश्नद्वारेण मार्गपरिशोधनं करोति भो १. 'स्म अश्छर । ए' मूलपाठ..

·प्रथमोऽङ्कः । , - एतत्पुनरहं जाने। पुनरिति विशेपे । निष्ठतु वंशः; इमिणा (वीणा) विण्णाणाणुरूवेण स्वेण अक्खीणं पि सुहं उ- प्पादेदि।का वुण एसा, किं दाव देवी, आदु णाअकण्णआ, आहो विज्जाहरदारिआ उदाहो सिद्धउळसंभवति । नायकः (सस्पृहमवलोकयन्) वयस्य! केयमिति नावग- च्छामि । एतत् पुनरहं जाने । त्पादयति । अनेन (वीणा)विज्ञानानुरूपेण रूपेणाक्ष्णोरपि सुखमुत्पादयति । का पुनरेपा, किं तावद् देवी, अथवा नागकन्यका, आहोम्विद् विद्याधरदारिका, उताहो सिद्धकुलसम्भवेति । वयस्य ! पश्य पश्य एकवारं दर्शने कियत् फलितम् । पौनःपुन्येन इदमेव चक्षुपो रूपं विपयतामर्हति नान्यदिति द्योत्यते । श्रोनसुखमेवानया सिध्यतीति निरूपितम् । वीणाविज्ञानं वीणाकौशलं तदनुरूपेण हृद्यतया तत्सब्रह्मचारिणा रूपेणानाकलितभूपायाडम्बरेण सौन्दर्येणाक्ष्णोरपि सुख- मुत्पादयति । दृष्टिपात एव प्रीतिर्भवतीति भावः । अतः सर्वथास्या वंशः कथ्यताम् । तत् का पुनरेषा भविष्यति । किं तावद् देवी, उत नागकन्य- का, आहोखिद् विद्याधरदारिका, उताहो सिद्धकुलसम्भवा इति । कथ्य- तामिति वाक्यशेपः ॥ इति तद्वचनं निजमनोनुसारि निशम्य विस्मयाकृष्टमानसो विषय रतिसागरे प्रवेशोन्मुसः तद्वचनानुसारपुर.सरं विशेपकथनेन स्त्रीरत्नस्य लोकोत्तरत्वमुपपादयति-वयस्येति । अत्र त्वत्सब्रह्मचारित्वमेव ममापि । केयं किजातीया इति नावगच्छामि ततज्जातिपु तरुणीरूपेषु भेदेन दृष्टेषु कुत्रापीगस्य रूपस्यादृष्टत्वादिति भावः । तर्हि किमपि न जानीपे इति चेत् तन्नेत्याह रूपावलम्वनेनान्यं विशेप कथयितुं खत्तो मम पाण्डित्यमस्तीति । अनेन तद्गुणवर्णनौत्सुक्यं व्यज्यते ॥ - ·नागानन्दे सन्याख्ये स्वर्गस्त्री यदि तत् कृतार्थमभवचक्षुःसहस्र हरे- र्नागी चेन्न रसातलं शशभृता शून्यं मुखेऽस्याः सति। - तदेव स्फुटयति-स्वर्गस्वीति । अन्यासां देवयोनित्वाद् मुख्य. तया स्वर्गस्त्रियः शच्यादयः। तासांमध्ये काचिदियं यदि, इयमिति पूर्ववा- क्यादनुपगः । तत् तर्हि कृतार्थं संपादितनिजवाहुल्यानुगुणलोकोत्तरफलम् अन्येषामपि नयनयाहुल्यरुचिसम्पादकममवत् । प्राथमिकेन दर्शनेन जन्म- साफल्यं वारं वारं दर्शने किमुच्यताम् इति लडा निर्देशः । अस्माकं पहु- त्वस्य किं फलम् अन्यचक्षुर्द्वयं यत् पश्यति तदेव वयमपि इति , किमेभि- बहुभिः कार्य न त्वेतदनुरूपविषयसिद्धिः तत् कोऽस्मत्तो विशेप इति सजा- तीयपरिहासशङ्कया च पूर्व सैदः । सोऽपनीत इति कर्तृत्वेन द्योत्यते । एवं प्रथमप्रश्नं प्रति विशेषमुक्त्या द्वितीयं प्रत्याह नागी चेदिति । रसातलं तमोमयत्वेन प्रसिद्धम् । अस्या मुखे सति यत्रं कुत्रापि प्रकाश- माने शशभृता पूर्णचन्द्रेण न शून्यम् । लोकान्तरे कादाचित्कमेव पूर्णच- न्द्र साहित्य, तत्र न तथा इति लोकान्तराद् व्यतिरेको रसातलस्य व्यज्यते । पूर्णे शशव्यक्तिरिति शशभृच्छब्देन पूर्णत्वं गम्यते, मुखस्याध्यवसायाच । अत्र लोकस्यैव वैशिष्टयम् । विद्याधरी चेदिति । प्रश्नानुसारेण निर्देशः । जातिर्न इति पूर्व कुलाभिमानेनास्था । एतत्सम्बन्धेन कुलाभिमानोऽपि मह्यं रोचतेतराम् इति व्यज्यते । अत एव सकलान्यजातिजयिनीत्युक्तम् । सकलां लोकत्रयप्रस्तां सुरासुरादिजातिं जेतुं शीलमस्या इति शीलं कदा- चिन्नापगच्छतीति आकल्पान्तमतिशयिनी भविष्यतीत्यर्थः । सिद्धान्वयजा स्यादिति । तत्र संभावनाप्रकर्षात् स्यादिति निर्देशः । तत्र स्त्रीरलपाहु. ल्यस्य पूर्वोपलक्षितत्वात् म(ही)दन्तःकरणस्य तत्त्वप्रसराच संभावनाधि- क्यम् । त्रिभुवने प्रसिद्धा इति । ततः एतज्जन्मना अन्येभ्यः प्रसिद्धाः। अनस्य कौस्तुभस्य जन्मना मकराकरस्य रत्नाकरत्वमाकल्पं यथा जागर्ति, ·प्रथमोऽक । जातिर्नः सकलान्यजातिजयिनी विद्याधरी चेदियं स्यात् सिद्धान्वयजा यदि त्रिभुवने सिद्धाः प्रसिद्धास्ततः॥: विदूपकः- (नायकमवलोक्य सहर्षमात्मगतम्) (क) दिट्ठिआ चिरस्स दाव कालरस पडिदो खु एसो गोअरे वम्महस्स । (आत्मानं निर्दिश्य) अहवा मम एव्व बह्मणस्स। (क) दिष्ट्या चिरस्य तावत् कालस्य पतित खल्वेष गोचरे मन्मथस्य । अथवा ममैव ब्राह्मणस्य । तथेत्यर्थः । एवं कौतुकानुसारेण लोकोत्तरतरुणीदर्शनेन नयनप्रीत्यनन्तर- भाविरतिसमावेशः। "रम्यदेशकलाकालवेपभोगादिसेवनैः । प्रमोदात्मा रतिः सैव यूनोरन्योन्यसक्तयोः । प्रकृष्यमाणः शृङ्गारः" इत्युक्तकमेण कलाकौशलोद्दीपितः सप्रेमदृष्टिपातरोमोद्मादिभिः गुणवर्ण- नरूपवागारम्भानुभावेन च सत्त्वमाक्रम्य प्रादुर्भूतः ॥ १६ ॥ ततः "तां दृष्टा विस्मयोत्फुल्ललोचनस्तन्मयोऽभवत् । क्षिप्रं नवावतारेण कामेन तरलीकृतः॥" इति कथानुसारेण विवशं तमालोक्य नर्मसचिवः स्वसेवासौकर्य चिराभि- लपितं निरूप्य स्खयमेव वदति दिष्टया। नैतन्मया निरूपितम् । शा. न्तपथप्रस्थितोऽसौ कथमपि भोगसरणिं प्रापितः । अतः परं मद्विधेय एवेति हृप्यन्नाह ॥

·नागानन्दे सव्याल्ये चेटी- (सपणयम् ) (क) भट्टिदारिए! णं भणामि कि एदाए णिकरुणाए पुरदो बाइदेण । (इति घीणामाक्षिपति।)- नायिका --- (ख) हजे! मा मा भअवदि गौरि अहि- क्खिवै । अब्ज किदो मे भअवदीए पसादो । चेटी--- (सहर्पम्) (ग) भट्टिदारिए ! कहेहि दाव कीरिसो सो पसादो। . (क) भर्तृदोरिके! ननु भणामि फिमेतस्या निष्करणाया. पुरतो वादि- तेना (ख) हजे। मा मा भगवती गौरीमधिक्षिप । अद्य कृतो मे भगवत्या प्रसादः। (ग) भर्तृदारिके ! कथय तावत् कीदृश. स प्रसाद । - ततो भगवतीप्रसादादर्शनेन कुपिता चेटी तत्प्रशंसां निरस्यति भर्तृदारिक ! ननु भणामि किमेतस्या निष्करुणायाः पुरतो वादितेनेति । पुनः पुनः कथनेऽपि मूढया त्वया न ज्ञायते । तत् क्रियया रुणमि इति तत्कराद् वीणामाक्षिप्तवती ।। तदसहमाना नायिकाह -~ह ! मा मा भगवती गौरीमधिक्षिप। अद्य कृता मे भगवत्या प्रसादः । मामेत्यनौचित्याद् वीप्सया निधः । अगवती गौरीम् इति स्वतोऽधिक्षेपानौचित्यम् । प्रसादाप्रकाशनादधिक्षेप इति चेत् तदपि न युक्तमित्याह-अब कृतो मे भगवत्या प्रसादः, सिद्ध- प्रसादया मया स्तूयते, अतोऽपि नाधिक्षेपो युक्त इत्यर्थः ।। तच्छ्रुत्वा तज्जिज्ञासया सहर्प सा पृच्छति --- भर्तृदारिक ! कथय तापत् कीदृशः स प्रसादः । एतन्मया न चेतितम् । अतस्तवैवापराधः । तदिदानीमपि तावत् कथय तत्स्वरूपमित्यर्थः ।। - . 1. 'दिशा' ·प्रथमोऽङ्कः। २५ नायिका--(क) हजे!अज जाणामि सिविणए एवं एव्य वीणं वादअन्ती भअवदीए गौरीए भणिदसि । वच्छे! परि- तुझि तुह एदिणा वीणाविण्णाणादिसएण इमाए वाळजण- (क) हजे! अद्य जानामि स्वम एवमेव वीणा वादयन्ती भगवत्या गौर्या भणितास्मि । वत्से ! परितुष्टास्मि तवैतेन वीणाविजानातिशयेन अनया चालजन- इति तया पृष्टा सादरमाह हजे! अद्य जानामि स्वप्ने एवमेव वीणां वादयन्ती भगवत्या गौर्या भणितास्मि । वत्से ! परितुष्टास्मि तवैतेन वीणाविज्ञानातिशयेन, अनया बालजनदुर्लभयासाधारणया ममोपरि भ. त्या च । तद् विद्याधरचक्रवर्ती अचिरेण ते पाणिग्रहणं निर्वर्तयिष्य- तीति । अयेति । अतीताया राने. पश्चिमे यामे । अनेन स्मफलस्यापि. लम्बः प्रकाश्यते । चरमयामस्वप्नफलस्य तथा प्रतिपादितत्वात् । जाना- मीति । अविस्मरणदाक्य वाक्यारम्भे वास्यान्तरम् । अद्य स्वप्न इति संवन्धः । स्वप्न इति स्वमदर्शनस्य साक्षाद्दर्शनवत् कृतार्थताप्रकाशनात् प्रसादः कृत इति मयोक्तम् । एवमेवेति । ययेदानी तथा स्वमेऽपि प्रार्थ- नागर्भ वीणां वादयन्ती, अस्मत्स्तुतिकल्पनानुरूपरूपया भगवत्या भणि. तास्मि । वत्से ! इत्यारभ्य इतीत्यन्तं भणनप्रकारः । वत्से ! इति वात्स- ल्यातिशयेन पुत्रीवत् संबोधनम् । परितुष्टास्मि । अस्मत्परितोपणार्य ता प्रयत्न , स सफलो जात इति भावः । तन हेतुः अमुना वीणाविज्ञानातिश- येनेति । वीणाप्रयोगकौशलातिशयेन । अनया निरन्तररोगाविष्कृतया पालजनदुर्लभया । तत्त्वज्ञानां तपस्विनामेवेदशी भक्तिपंटते, न मुग्धानां कन्यकानाम् । अत एवासाधारण्यं देवतान्तरातिशयाच । ममोपरि मयि । भक्त्येति मक्तिपूर्वकस्य व्रतोपवासादरप्पनीकारः मिशः । तत्रापि भक्तिरेख निमित्तमिति भक्तिग्रहणम् । एवं कारपगौरयात् परितोपरूपकार्यगौर प्रतिपाय तत्फलं प्रकाशपति । तत् तम्मात् प्रसादमरूपादित्यर्थ । विद्या धरचक्रवतीति पयादवस्यां प्रति पूनिदेश । नाजपेययाजी पुत्रो पनि प्यत इतियत् । यः पाणिग्रहण निर्वतयिष्यनि म चक्रपती च भविष्यति। A ·नागानन्दे सव्याप्ये दुळ्ळहाए असाहारणाए ममोरि भत्तीए अ । ता विजाहर- चकवट्टी अइरेण दे पाणिग्गहणं णिच्वट्टइस्सिदित्ति । चेटी-(क) भट्टिदारिए जइ एवं किरस सिविण- एत्ति भणासि । णं हिअएच्छिदो एव्व देवीए वरो दिण्णो। विदूषकः (ख) भो वअस्स! अवसरो खु अह्माणं दुर्लभयासाधारणया ममोपरि भक्त्या च । तद् विद्याधरचक्रवर्ती अचिरेण ते पाणिग्रहणं निर्वर्तयिष्यतीति । (क) भर्तृदारिके ! यद्येवं कस्मात् खम इति भणसि । ननु हृदयेष्ट एव देव्या वरो दसः । (ख) भी वयस्य ! अवसरः खल्वमाक देवीदर्शनस्य । तदेहि प्रवि. तथा च सम्पादयामीत्यभिप्रायः । चक्रवर्तीति । न यस्य कस्यापि त्वत्पा. णिग्रहणौचित्यमिति सिद्धवत् कृत्वा चक्रवर्ती निर्वतयिष्यतीत्युक्तम् । अचिरेणेति प्रकारप्रकर्पद्योतनम् । एवं स्वप्ने सिद्धे तत्स्फुटीकरणाय मया प्रार्थ्यते । तत् कृतप्रसादां भगवतीमधिक्षेप्तुं न युक्तमिति तात्पर्यम् ।। एवं स्वप्ननिवेदने प्रहृष्टा सा प्ररोचनार्थ तस्यैव श्लाघां करोति - भर्तृ- दारिक! ययेवं कस्मात् स्वप्न इति भणसि । ननु हृदयेष्ट एव वरो देव्या दत्तः। स्वप्ने भगवत्या भणितास्मीति त्वयोक्तम् । किमेवं गुरुतरवरलाभ स्वपश- ब्देन लघूकरोपि । चिरकालमनन्यपरेण मनसा प्रार्थितो वरो दत्त एव इत्येवकारो भिन्नक्रमः । अतः 'अभिवाञ्छितं प्रसिध्यत्वि'ति पुनर्वचनमप्य- धिकोक्तिरेव । तत् प्रसादसिद्धिमत्र विश्वसिहीत्यभिप्रायः ॥ एवं तयोः संव्यवहारे आत्मप्रवेशावसरमाकलग्य नर्मसाचिव्यं निवोदमिच्छुश्छलेन तं लत्यति- भो वयस्य ! अवसरः खल्वस्माकं देवीदर्शनस्य । तदेहि प्रविशावः । मो वयस्येति । प्रथमं गीतश्नवर्ण, तदनुसारेणापागमनं, ततोऽनिश्चयेन तिरोधानं, पुनः कन्यात्वनिश्चयेन ।

·प्रथमोऽङ्कः। देवीदेसणस्स । ता एहि पविसझ । (उपसर्पतः) (अनिच्छन्तमिव नायकं बलादाकृप्य) होदि ! सच्चं एव्व एसा भणादि वरो एन्व एसो देवीए दिण्णो। नायिका (ससाध्वसमुतिष्ठन्ती)(क) हजे! को णु खु एसो। शावः । भवति । सत्यमेवैषा भणति वर एवैष देव्या दत्तः । (क) हले! को नु खल्वेषः। दर्शनं, तत्कौतुकेन वंशविचार इति प्रसङ्गानुप्रसङ्गेनागतान्यवस्थान्तराणि देवीदर्शनावसरप्रतिपालनशेपतया। इदानीं तस्यावसरो जातः । तत् किमिति विलम्ब्यत इति तत्पारवश्यमजानन्निव तद्रूपामृतनिमग्नदृष्टिं चलितुमप्य- नपेक्षं नायकमवसरे बलादाकृप्य समीपं प्राप्य तद्वचनं साधारण्येनानु- वदति-वर एवैप देव्या दत्त इति । यथा त्वयोक्तं तथैव वर एवैपः भर्तृत्वेन प्रार्थितः । देव्या चानुगृहीत एप महापुरुषः प्राप्तः । तदयमही. कियतामिति ध्वनितम् ॥ तदा देवीवरलामेन कृतार्या वरदानप्रकारं सख्यै निवेदयन्ती सहसा समागतं तमालोक्य, "लक्ष्मीविलासभवनं भुजस्तम्भविभूषितम् । सापि लावण्यनलिनी राजहंसं विलोक्य तम् ॥ लओन्मअत्तरलताकम्पसंपत्तरङ्गिता । असूत्रमौक्तिकलता बभूव स्वेदबिन्दुमिः ॥" इति कथानुसारेण तस्यामपि दत्तपदे मदने चतुरिका तदङ्गचातुरी निरुप्य विमृशति ~ अनयान्योन्यसदृश्याकृत्या एप स भगवत्याः प्रसाद इति तयामि । अन्योन्यसाश्या सौन्दर्यादिभिरन्योन्यानुरूपया प्रसादः प्रसा. दलप इत्यर्थः ।।

·नागानन्दे सन्याख्ये चेटी- (नायक निरूप्य) (क) इमाए अण्णोष्णसरिसीए आकिदीए एसो सो भअवदीए प्रसादत्ति तोमि । (नायिका सस्पृहं सलन नायझमवलोकयन्ती तिष्ठति ।) नायकः तनुरियं तरलायतलोचने! श्वसितकम्पितपीनघनस्तनि!। श्रममलं तपसैव गता पुनः किमिति संभ्रमकारिणि! खिद्यसे ॥ १७॥ (क) अनयान्योन्यसदृश्याकृत्या एपं स भगवत्याः प्रसाद इति तयामि। तदशामालक्ष्य नायकवाटुगर्भमाह -- तनुरित्यादिना । इयं तनुः तपसैव अलं श्रमं गता पुनः किमिति खिद्यसे । अस्याः श्रममापादयितुं तव प्रयत्नः । स पूर्व तपसैव सिद्धः । किमित्यात्मखेदेन तदर्थं यतसे । तव खेदे श्रान्तायास्तनोः पुनरपि खेदो भवेत् । तत् खेदं मा कृथा इत्यर्थः । यद्येवं न व्याख्यायते तनुः पूर्वमेव श्रमं गता पुनः किमिति खिद्यत इति वक्तुं युक्तं न तु वैयधिकरण्येन खिद्यस इति । अस्या- खेदापनयनप्रार्थन चापेक्षितमिति दुर्घटं भवेत् । इयमिति । अस्मन्नयनच- कोरचन्द्रिका पुरः शोभमाना । तनुरिति शब्दशक्त्या कार्यमपि स्फुरति । तच श्रमासहत्वानुगुणम् । इदमा च रूपचातुर्यकान्तिलावण्याद्यनुभवश्व वक्तृसाचिव्येन व्यज्यते । तपसेति । न तूपवासेन जपादिना वा । शी- तातपक्षुत्पिपासादिसहिष्णुभिर्मुनिभिः साध्येन दिवानिशं देहमनःपीडा- चइन । एक्कारेण श्रमसर्वस्वसंपादनायेदमेवालं किमन्येनान्विष्टेनेति चो- त्यते । तपसेति । अहो दुष्करेऽप्यध्यवसाय इति बहुमानश्च व्यज्यते । तपसः सिद्धवत्कथनेन पान्यबुद्धिमस्मासु मा कृथाः वद्वृत्तान्तो जिज्ञासु- भिरस्माभिरवगत एवेति विनम्भारम्भो व्यज्यते । इयं तनुस्तपसा श्रम-

·।
प्रथमोऽङ्कः।
मिति कर्तृकर्मसाधनानामनौचित्येन साध्यनिर्वन्धेन साधनवैपन्यं न निरू-
पितम् । को हि नाम मालतीमालया मत्तहस्तिनं ग्रहीतुमिच्छति । अहो
साहसिकत्वमित्यधिक्षेपश्च व्यज्यते । इयं तनुरिति । किमर्थं तपः, न खलु
महापस्य माणिक्यस्य केतृसमन्वेषगव्यग्रता शोभते इति च घोत्यते ।
'श्रमः सेदोऽध्वरत्यादेः' इति भावत्वेऽपि सादादिकार्येण तनावुपचरितः ।
गतेति शोपणादिना यत्नेन ज्ञातुं शक्येत्यनुकम्पा च व्यज्यते, अभ्युत्थाः
नवचनादिप्वसामर्थ्य च । पुनरिति श्रमस्य परकाष्ठां गमितयानया प्रायशः
सत्तालावण्यमात्रशेपतया किं करिष्यसीति व्यज्यते । किमिति कस्मात् ।
न खल्वस्मास्ववितम्भेण लजया भयेन वा सेदो युक्तः । तन्मुग्धतैवात्र
हेतुरिति व्यज्यते । खिद्यसे अनुबन्धेन खेदकार्य प्रकाशयसि । कथं
खेदो ज्ञायत इति चेत् । संभ्रमकारिणि पुनःपुनः संभ्रमं लजापुर-सरं
भयं प्रकाशयसि । तप संनमे तनोः श्रमो दुष्परिहर इत्याह -
यतलोचने ! लोचनयोः स्वाभाविकमायतत्वमनूध संभ्रमकारितया तात्का-
लिकं तरलत्वं विधेयम् । तरले आयतलोचने यस्या इति । अन्यथा तव
लोचने आयते इत्यतिस्फुट चाटुभापणे नायकस्य गाम्भीर्य हीयते ।
एवमुपर्यपि । तरले संभ्रमेण प्रवातनीलोपलवद् विसंस्थुले । अन 'प्रका-
मविस्तारफलं हरिण्य' इतिवदुचितविषयलाभे सति हि माफल्यं, तदमा-
वेन परिभ्रमन्ती इवेति व्यज्यते । थसितकम्पितपीनधनस्तनि ! श्रमनिमि-
तेन निरन्तरं निःमरता श्वसितेन कम्पिनी चलिनी पीनघनौ प्राप्तममुचि-
तपरिणाहोछायो मान्द्री अवकाशालाभेन शान्तसंघपी सिटौ स्तनी
यस्याः । अन श्वसितप्रकर्षेण स्तनवेपथुः तेन श्रमयश्च व्यज्यते । तत्
पूर्वमेव प्रान्तायास्तनोः धमनिमित संभ्रमं तनिमित्तं पदं च परित्यज्य
स्वैरमास्य । न सल वयं तर स्वैरासिकापिरोधिनः प्रत्युतानुकला एवेति
रतिसुधासेकमुभगो नायकस्य चाटुरिंगपो व्यन्यते ॥ १७ ॥

·नागानन्दे सव्याख्ये नायिका --- (क) हजे! अदिसक्खसेण ण सक्कुणोमि एदरस संमुहे ठाढुं। (नायकं तिर्यक्सलज पश्यन्ती किञ्चित् परावृत्तमुखी तिष्ठति ।) विदूपकः --(ख) भोदि! किं एत्थ तुह्माणं तयोवणे ईरिसो आआरो। जेण अदिहिजणो आअदो चाआमत्तेण वि ण संभावणीओ। (क) हो! अतिसाध्वसेन न शक्नोम्येतस्य सम्मुसे स्थातुम् । (ख) भवति ! किमत्र युप्माकं तपोवन ईश आचारः । येनातिथिजन आगतो वाड्मात्रेणापि न संभावनीयः । अथ मन्निहितं तमवलोक्य किसलयितरतिसधीचीनसहजलासा. ध्वसवियशायास्तम्याः सखी प्रत्युक्तिः । हो ! अतिसाध्यसेन न शक्नोमि एतस्य सम्मुखे स्थातुम् । अतिसाध्यसेनेति । अरुकम्पादिविकारजनकेना- सोन रणरणकेन एतस्य निस्सामान्यगौरवस्य सम्मुखे अग्रतः स्थातुं न शस्नोमि । किं पुनः समुदाचारादिषु ।। अतः किं क्रियतामिति इतिकर्तव्यतामौत्यप्रकाशकेन वागारम्भानुमा. वेनामिव्यक्तामिलापा ममुचितलज्जानुमावरूपागमाचीकरणवलितललित. कटाक्षपाता यदा खिताः, तदा नमषिः मंन्यपहारमोपानायमानं वचनं प्रस्तीति-भवति! किमन युप्माकं तपोवन ईशः समुदाचारः, येनाति. पिजन भागती पाहमाणापि न सम्भावनीयः । युप्माकं तपोवन इति न सर्वन मापारणोऽयमप्रतिपत्तिप्रकारः । युप्माकं तपोवने प्रतिनिपतभेत्। नाय लोकताविरोधी मार्गः दशोभने । यामागापीति ! आमतामन्ये पापाप्योदयः । स्वागतमिति या फुल पागम्पत इति या किंझियतामिनि या मधुरालापमानमम्नि चेत् तेनालमिति ।।

·प्रथमोऽः। चेटी- (नायिकां दृष्ट्वात्मगतम्) (क) अणुरज्जदी विअ एत्थ एदाएं दिट्टी । ता एव्वं दाव भणिस्सं । (प्रकाशम् ) भट्टिदा- रिए ! जुत्तं भणादि बह्मणो । उइदो खु दे अदिहिजण- सकारो । ता कीस एदरिंस महाणुभावे पडिपत्तिमूढो विअ चिट्ठसि । अहवा चिट्ठ तुवं । अहं एव्व जहाणुरूवं करिरसं। (नायकमुद्दिश्य) साअदं अय्यरस । आसणपरिग्गहेण अळंक- रोदु इमं पदेसं अय्यो। (क) अनुरज्यतीवात्रैतस्या दृष्टिः । तस्मादेव तावद् भणिप्यामि । भर्तृ- दारिके ! युक्तं भणति ब्राह्मणः। उचितः खलु तेऽतिथिजनसत्कारः। तत् कस्मादेतस्मिन् महानुभावे प्रतिपतिमूदैव तिष्टसि । अथवा तिष्ठ त्वमहमेव यथानुरूप करिष्यामि । स्वागतमार्यस्य । आसनपरिग्रहेणालझरोस्विमं प्रदे- शमार्यः। अथ तद्भावं परीक्षमाणायाभेट्या विमर्शप्रकारः । अनुरज्यतीवात्रै- तस्या दृष्टिः । तदेवं तावद् भणिष्यामि । अत्रास्मिन् महापुरुपे समुचित- गुणोज्ज्वलेऽनुरागं वध्नातीवेति संभावयामि । दृष्टिरित्यनेन विकारस्य सूक्ष्मत्वं सूच्यते। तदेतदेवास्या प्रतिवचनेन विशदीकरोमीति निरूप्याह- भर्तदारिके! युक्तं भणति ब्राह्मणः । उचितः खलु तवातिधिजनसत्कारः । तत् कस्मादेतस्मिन् महानुभाव प्रतिपत्तिमूढेव तिष्ठसि । अथवा तिष्ठ त्वम् । अहमेव यथानुरूपं करिष्यामि । युक्तं भणतीति । अस्मच्छिक्षणमेवानेन कृतं नाधिक्षेपः । ब्राह्मण इति ग्रामवचनत्वमुक्तम् । एतस्मिन् महानुभाव इति । ईशस्यातिथिविशेषस्य दुर्लभत्वं घोत्यते । प्रतिपत्तिमूढेवेति । न खलु विदुप्यास्तव तादृशं मौट्यम् (उचितम्) । उचितज्ञतायां समां तदकरणे महान् प्रमादः । अयवेति । त्वयैव समुदाचारः कर्तव्य इति संग्रमं मा कृयाः । मुखं तिष्ठ । महमेवोचितं समुदाचारं करोमि । मत्कृत 1. एम'..

·७२ १ । नागानन्दे सव्याख्ये विदूपकः (क) भो वअस्स! सोभणं एसा भणादि। उपविसिअ मुहुत्तअं विस्समम । नायक -युक्तमाह भवान् । (उभावुपविगतः।। नायिका (सलज्जम्) (ख) हद्धि परिहाससीळे ! मा एव्वं करेहि । कदाइ को वि तावसो मं पेक्खे । तदो मं अविणीदत्ति संभावइरिसदि । (ततः प्रविशति तापसः।) (क) भो वयस्स! शोभनमेपा भणति । उपविश्य मुहूर्त विश्राम्यावः । (ख) हा घिर परिहासशीले ! मैवं कुरु । कदापि कोऽपि तापसो मां पश्येत् । ततो मामविनीतेति संभावयिष्यति । त्वत्कृतमेवेति त्वदपाटवं मयेदानीमपहृयते इति तां प्रति व्यङ्गवम् । उचितज्ञामिमां मुग्धां दाक्षिण्यहीनों मा मंस्थाः । युष्मन्महानुभावत्वमे- वास्याः शालीनतानिमित्तम् इति तं प्रति व्यङ्गयम् । एवमुक्त्वा चतुराया- श्चतुरिकायाः समुदाचारप्रकारः-खागतमार्यस्य । आसनपरिग्रहेणालंकरो- त्विमं प्रदेशमार्यः । आर्यतया येन येन वस्तुना यथा यथा भवतः संम्पन्धो भवति तस्य तस्य तथा तथा लोकोत्तरत्वम् । अतोऽस्य प्रदेशस्य भव- दासनपरिग्रहण प्रदेशान्तरादतिरम्यत्वमिति भावः ।। इत्युभयमनोवृत्त्यनुसारि तद्वचननाकर्ण्य नर्मसचिवः लापते - भो वयस्य ! शोभनमेपा भणति । उपविश्य मुहूर्त विश्राम्यावः । विश्रमो. ऽस्माकमपेक्षितः । तदनुगुणमेवास्या वचनम् । अतः शोमनत्वम् । अतः कियैवात्रोत्तरम् ॥ इति तद्वचनमादृत्य तस्मिन्नुपविष्ट कुलकन्यका सलजमाह-हाधिक परिहासशीले! मा एवं कुरु । कदाचित् कोऽपि तापसो मां पश्येत् । ततोऽविनीतति संभावयिष्यति । हा पिगिति दुर्विनयशङ्कया विषादः । 1. 'भयि प'घ. पाठः, ·प्रथमोऽङ्कः । तापसः-आज्ञापितोऽस्मि कुलपतिना कौशिकेन । यथा-वत्स! शाण्डिल्य ! पितुराज्ञया युवराजो मित्रावसुभ- विष्यद्विद्याधरचक्रवर्तिनं कुमारं जीमूतवाहनमिहैव मलयप- वैते कापि वर्तमानं भगिन्या मलयवत्या वरहेतोःमद्य गतः। तं च प्रतीक्षमाणायोः कदाचिन्मध्यन्दिनसवनविधि- ' रतिकामेत् । तदेनामाहूयागच्छेति । तद् यावद् गौरीगृहं गच्छामि । (परिक्रामन् भुवं निरूप्य) अये कस्य पुनरियं पांसुलप्र- देशे प्रकाशितचक्रवर्तिचिह्ना पदपतिः। (अप्रतो जीमूतवाहन निरूप्य) नूनमस्यैवेयं महापुरुषस्य । अपिच, परिहासशीले! इति । इयमपि समुदाचारव्याजेन क्रीडैव त्वया क्रियते । स च ते खभावः । तदेवं मा कुरु । कोऽत्र दोप इति चेद्, एवं महा- पुरुषसन्निधौ स्थितां मामस्मिन् आश्रमे यदि कोऽपि तापस. पश्येदविनीते. त्येव मंस्यते । इति चेटी प्रति तस्या अभिजनोचितेन वचनप्रकारेण सचि- तस्य तापसप्रवेशस्य नायिकां प्रति नायकस्वरूपप्रतिपादनार्थमन्या वरान्वे- पणयोग्यताप्रकाशनार्थ विप्रलम्भोत्थापनार्थ च प्रतिपादनम् । प्रविष्टस्तापसः स्वामवस्थामाह-आज्ञापितोऽस्मीत्यादि । कौशिक इति कश्चिद् गोगगुरुः । वत्स शाण्डिल्येत्यादि तदाज्ञाप्रकारः । भविष्यद्वि- याधरचक्रवर्तिनमिति । असी विद्याधरचक्रवर्ती भविष्यतीति पूर्वमेव लक्ष. निर्णीतम् । अनेन योग्यत्वं समर्थितम् । कुमारमिति । इदानी कुमारत्वेन समुचितवयसमिति प्रकाशितम् । जीमूतवाहनमिति 'नामा प्रसिद्धत्वम् । इहैव मलयपर्वत इत्यन्वेषणसौकर्यार्थम् । वरहेतोप्युमिति वरत्वेनागीकर्तुम् । अप गत इति तदागमनमेवमविज्ञायापि । प्रतीक्षमाणायाः कदाचिदिति । प्रमादेन कालातिपातो भवेत् तदेनामाहूयागच्छ इत्येतत्पर्यन्तमाज्ञावच- . 'या मलयवल्या. ' मुद्रितकोसपार. L ·नागानन्दे सव्याख्य उणीपः स्फुट एप मूर्धनि विभात्यूर्णेयमन्तभ्रुवो- श्चक्षुस्तामरसानुकारि हरिणा वक्षःस्थलं स्पर्धते । चक्राई च यथा करद्वयमिदं मन्ये तथा कोऽप्ययं नो विद्याधरचक्रवर्तिपदवीमप्राप्य विश्राम्यति ॥१८॥ नम् । तद् यावदिति । तस्माद्धेतोः । गौरीगृहमिति । तत्र तस्याः स्थिति- मनूद्योक्तिः । अथ नायकोत्कर्षप्रतिपादनायास्यानुमितिप्रकारमाह -- अये इत्यादि । अये इति कौतुकविषयस्य साक्षात्कारे संभ्रमद्योतकं वचनम् । कस्य पुनरियमित्यादि । पांसुलप्रदेश इति प्रतिविम्बस्फुटीकरणाय । अत एव प्रकाशितचक्रवर्तिचिह्नत्युक्तम् । तानि च ध्वजकलशातपत्रादिरेखा रूपाणि । पदपशिः पदप्रतिविम्वपरम्परा । पतिशब्देन तत्र तत्र परिस्फु- टतया चोधस्य सम्यक्त्वं प्रकाश्यते । एवमनुमानेन गौरवं समर्थ्य प्रत्य- क्षतो दृष्ट्वा कस्येति विकल्पमपाकरोति-नूनमस्यैवेयमिति । इयमिति उक्तरूपा पदपतिः । महापुरुषस्येति उक्तवक्ष्यमाणानां लक्षणानामाश्रय त्वकथनम् । अपिचेति । न केवलं पदपतिरेव प्रकाशितचक्रवर्तिचिहा, अन्येष्वप्यवयवेषु तानि प्रकाशन्ते । उणीप इति उष्णीपवन्धस्थाने ललाटोपीर पट्टवन्धरेखा कथ्यते । स्फुट इति लक्षणस्य पूर्तिः । मूर्धनीति उचितस्थानसंवन्धित्वम् । अत एव विभातीत्युक्तम् । ऊर्णेति भ्रूमध्यगो रोमावर्तः । "ऊर्णा भ्रूमध्यगावते तन्ती मेपादिलोमसु" इति वचनात् । हरिणेति । हरिशब्देन तद्वक्षो लक्ष्यते। सजातीयेष्वेव स्पर्धा घटते । हरिपदेन तद्वक्षोलक्षणया लक्ष्मीविलासादियोग्यतञ्चातुर्यत. खं स्वीकृतम् । अत एव स्पर्धत इत्युक्तम् । चक्राई च यथा -करद्वय- मिति । चशब्दो गुणान्तरसमुच्चयार्थः । यथेति सर्वशेषः । यथा येन प्रकारे- पैतानि सर्वाणि प्रकाशन्ते, तथा तेन प्रकारेण मन्ये एतर्लक्षणैरविनाभाव- सिद्धरिदमनुमिनोमीत्यर्थः । कोऽपीति । अनिर्देश्यसकलविशेष ईश्वरवद् बहु- मन्तुं योग्य इत्यर्थः । विद्याधरचक्रवर्तिपदवीमप्राप्य विश्राम्यतीति । अस्य ·प्रथमोऽङ्कः । अथवा कृतं सन्देहेन । सुव्यक्तमनेन जीमूतवाहनेन भवितव्यम् । (मलयवतीं निरूप्य) अये इयमपि राजपुत्री । (उभी विलोक्य) चिरात् खलु युक्तकारी विधिः स्याद्, यदि युगलमि. दभन्योन्यानुरूपं घटयेत् । (उपसृत्य नायकमुद्दिश्य) स्वस्ति भवते । नायकः- (उत्थाय) भगवन् ! जीमूतवाहनोऽहमभिवा- दये । (आसनं दातुमिच्छति ।। तापसः- अलमलमभ्युत्थानेन । ननु सर्वस्याभ्यागतो गुरुरिति भवानेवास्माकं पूज्यः । तद् यथासुखं स्थीयताम् । नायकः बाढम्। नायिका (क) अय्य ! पणमामि । . - - (क) आर्य ! प्रणमामि । गुणोत्क निरूप्यमाणे तत्पर्यन्तैवास्योत्साहोत्कर्षविश्रान्तिरिति निश्चीयते। विद्याधरचक्रवतीति । लक्षणैश्चक्रवर्तित्वं भविष्यद्विद्याधरचक्रवर्तिनमित्या. दिप्रकरणविशेषादन्वयविशेपसंवन्धश्च निश्चीयत इत्यर्थः ॥१८॥ एतदेव विशदयति-- अथवा कृतं सन्देहेनेति । च्यक्तिविशेषलेन निश्चेतुं शक्यमित्यर्थः । अनेन जीमूतवाहनेन भवितव्यमिति । असावेवा- स्मदपेक्षितः प्रसिद्धनामधेय इत्यर्थः । एवं नायकस्योत्तमप्रकृतित्वं प्रतिपाद्य तत्सन्निधौ नायिकामपि तदुचितगुणविशिष्टतयावलोक्य लोकोत्तरमुभयो- सनुरूप्पं विमृश्य विधि प्रार्थयत्ते-चिरात् सस्वित्यादि । यधन्योन्यानु- रूपमिदं युगलं घटयेद् दाम्पलेन योजयेत् , तर्हि विधिः चिराद् युक्तकारी स्यात् । चिरादिति प्रवाहापतितानां जन्तूनां संघटने विघातुर्युक्तकारित्वं म सर्वत्र प्रकाशते । एतद्धटने पुनरसौ चिरेणापि पाण्डित्यसीमानमधियस- ति । तदेवं भवतु इति प्रार्थनागर्भ वचनम् ॥ १. 'मेतदन्यो' मुदितराापाठ . २. 'पयांपति' इ. पार: क.९.दार..

·नागानन्दे सव्याख्ये तापसः- भद्रे ! अनुरूपभर्तृभागिनी भूयाः। राज- पुत्रि! आह त्वां कुलपतिः कौशिकः अतिक्रामति मध्य- न्दिनसवनवेला । त्वरितमागम्यतामिति । नायिका- (क) जं गुरू आणवेदि । - (उत्थाय निःश्वस्य सलज्जं सानुरागंच नायकं पश्यन्ती तापस- सहिता निष्क्रान्ता नायिका चेटी च ।) नायकः- (सोकण्ट निःश्वस्य नायिकां गच्छन्ती पश्पन्) अनया जघनाभोगभरमन्थरयानया । अन्यतोऽपि व्रजन्त्या मे हृदये निहितं पदम् ॥१९॥ (क) यद् गुरुराजापयति । एवं परस्परदर्शनानुषद्धरतिपरिपोपयोस्तयोरयोगविप्रलम्भहेतुत्वेन तापसागमनमनुवानिष्टमपि गुरुगौरवेण गमनमङ्गीकृत्य नायिकायां "न्यस्तं त्वयि मनः पाल्यमेतदत्यन्तपेशलम् । इतीव कान्नं सा प्राह वजन्ती नूपुरारकैः ।। ददौ त्रिकपरावृत्तिलक्षितैकस्तनी मुहुः । तस्मै दृशं सा धम्मिलमधुपोत्सारणच्छलात् ॥ वेपथुस्तम्भसंरुद्धा तन्वी कृच्छ्रेण सा ययौ । सुकुमारेण मनसा वहन्ती तं महाभुजम् ।।" इति कथानुसारेण विवशं गच्छन्त्यां नायकस्तद्विश्लेषमसहमानः सनिः- श्वासमाह अनयेत्यादि । अन्यतोऽपि स्वगेहं प्रति व्रजन्त्या मे हृदये पदं निहितम् । गच्छन्तीमपि परित्यक्तुं मनो न शनोति । अहं त्वय्यनुरक्तति मसृणदृष्टिपातेन प्रकाश्यान्तःकरणमाक्रम्य स्थितेयं न कदा- चिदपि विश्लेपदशामनुभवति । जघनाभोगमरेण मन्धरं मन्दं सुन्दरं च यान यम्याः इति गमनदर्शनानुभवः प्रकाश्यते । यानस्य मान्यसंपादनेन ·प्रथमोऽ: विदूषकः - (क) दिट्ट जंपेक्खिदव्वं । दाणिं मज्झण्णसूर- संदावविउणिओ विअ मे जठरम्गी दमदमायदि । ता णि- . कमर । जेण अदिही भविअ मुणिजणसआसादो कहेहि कंदमूळफळेहिं पि दाव पाणधारणं करिस्सं । नायकः (ऊर्ध्वमवलोक्य) अये मध्यमध्यास्ते नभस्त- लस्य भगवान् सहस्रदीधितिः। तथाहि, (क) दृष्टं यत् प्रेक्षितव्यम् । इदानीं मध्याह्नसूर्यसन्तापद्विगुणित इव मे जठरामिर्दमदमायति । तन्निप्कामावः । येनातिथिर्भूत्वा मुनिजनसकाशाल्ड- ब्धैः कन्दमूलफलेरपि तावत् प्राणधारण करिप्यामि । जघनाभोगस्योपकर्तृत्वं च व्यज्यते । अन्यतो व्रजन्त्यापि मम हृदये पदं निहितम् इत्यनेन अन्यत्र गमनमन्यत्र पदविन्यास इत्यसङ्गत्यलबारेण श्लेपानुगृहीतेनातिलोकसुन्दरवस्तुस्वभावस्यापरिच्छेद्यता व्यज्यते, विप्र- योगेऽपि सन्निधाननिर्विशेपैवान्तःकरणाकान्तिरिति च । अनेन श्लोकेन वर्ण- यिष्यमाणस्यायोगविप्रलम्भस्य पीठबन्धः कृतः ॥ १९ ॥ एवं नायकस्यामिलापपरिपोपमालक्ष्यैतद्दर्शनरय लोकोत्तरत्वं समर्थ- यन् वयस्यः कालविशेपमुबोधयति-दृष्ट यत् प्रेक्षितव्यम् । इदानी मध्याह्न- सूर्यसन्तापद्विगुणित इव मे जठराग्निर्दमदमायति । तन्निष्कामावः । येना- तिथिभूत्वा मुनिजनसकाशाल्लब्धैः कन्दमूलफलैरपि तावत् प्राणधारणं करि- प्यामि । यत् प्रेक्षितव्यं तद् दृष्टमित्यनेनेदानीमेवास्मन्नयनसाफल्यमिति तदुत्कण्ठाकरग्रहः कृतः। दमदमायतीति जठराग्निज्वलनेऽव्यक्तानुकरणम् । कन्दमूलफलैरपि तावदिति मृष्टान्नालाभेन सेदः प्रकाश्यते । अत एवोक्तं प्राणधारणं करिष्यामीति । प्राणधारणमानमन फलति न तृप्तिः, त्वत्सेवा- नुवन्धादिति भावः ।। एवं प्रकृताविरोधेन रसान्तरमवगाहमानो नायको वयस्यस्य काला- वस्थाप्रतिपादक वचनमाकर्ष्यावलोकनेन कालविशेपं निश्चित्य प्रकृतानुगु. ण्येन मध्यन्दिनावस्यां वर्णयति-अये इति चित्तव्याक्षेपहेतुकं पूर्वमनि- ·७८ नागानन्दे सब्याख्ये तापात् तत्क्षणघृष्टचन्दनरसापाण्डू कपोलौ वहन संसक्तैर्निजकर्णतालपवनैः संवीज्यमानाननः । संप्रत्येप विशेषसिक्तहृदयो हस्तोज्झितैः शीकरै- र्गाढायल्लकदुस्सहामिव दशां धत्ते गजानां पतिः॥२०॥ (निष्कान्ती प्रथमोऽङ्कः। रूपितत्वं व्यज्यते । भगवानिति बहुमानातिशयः, सहस्रदीधितिरिति तदानीं प्रसृत्वरसकलकिरणत्वेन दुःसहत्वं, नमस्तलस्य मध्यमध्यास्त इति परोपकाराध्यवसायदर्शनेन तत्सब्रह्मचारित्वाभिरुचिश्व च्यज्यते । तथाहीति कालावस्थाविवरणोपकमः । तापादित्यादि । संप्रति दिनयौवने एप गिरितटे परिभ्रमन् गजानां पतिः यूथपतिः इति उज्ज्वलतया रसिकत्वसंभावनौचित्यं व्यज्यते । गाढायलकदुःसहां दशां पत्त इव गाढेन दृढेनानिवार्येणायलकेन, "स्यादायलकमाध्यानमुत्कण्ठोत्कलिका रतिः" इत्युत्कण्ठापरपपीवेण विशिष्टनिजरमणीनिरन्तरानुसन्धानतदलाभप्रवर्धमा- नेन रणरणकेन दुःसहां कृष्ण सह्यमानामवस्थां धत्त इति संभावना । तापादिति सर्वशेषः । अस्य मध्यन्दिनतीवतापोपशमनव्यापारे एवं रमिक- जनोचिता मंभावना जाघटीतीत्यर्थः । आतपोमोपशान्यै तत्क्षणं मुस- पार्थविमृदितेन चन्दनतरूणां सक्ता रमेन नियोगेनापाण्डू पासवर्णान्तरी कपोली वहन् । उत्कण्ठितोऽप्यनज्वरेण पूर्व निपृष्टस्य शैत्यं हीयत इति तरक्षणं हिमजलादिमिलितेन वर्तके परिचारकैः पिष्टस्य चन्दनस्य रसेन ललाटादिपु सान्द्रतरं लिसेन धवली कपाली वहति । तया सम्यक मत निजकर्णतालान्दोलनप्रगतः पर्वनः समन्ततो वीज्यमानाननः । इतरोपि उगमपार्थ चन्दनरमस्यारिधिकरत्वमालक्ष्य पटुभिः परिचारफलमयक- पान्तनिरन्तरएबमाणतालसन्तादिगन्दोदीरितपसनप्रमरप्रकरः मंत्रीज्य- मानाननो माति ! पुनः हम्नासितैः पुकरमुग्योमः शीकरः जताय.

·प्रथमोऽङ्कः। गृहीतैः जलकणेः । स्वेदशीकरित्युक्तौ तापापनयनशेपत्वं न घटते । तैः विशेषसिक्तहृदयः विगतशेपं साकल्येन सित्ताधोभागः । अपरोऽपि तापौ- ल्बण्येन स्वहस्तेनान्यहस्तेन वा विसृष्टैः जलकणैः मुखपादादीन्यवसिच्य तापाधिक्यात् सविशेपं हृदयं सिञ्चति । एवं प्रवृत्तिसाम्येनास्यावस्थायामे- वमुत्प्रेक्षितुं शक्यमिति कालावस्थां प्रतिपाद्य सक्यस्यस्य निष्कान्तिः प्रति- पादिता । एवं श्लेषानुगृहीतयोत्प्रेक्षयात्रान्तरप्रतिपादयिष्यमाणस्य नायक- योरयोगविप्रलम्भस्याकान्तरसमुचितविन्दूपक्षेपः । कालवर्णनेनैकदिवसप्रयो. ज्यवृत्तान्तोपसंहारचे प्रतिपादितः ।। २० ।। "अङ्क इति रूढिशब्दो भावैश्च रसैश्च चिह्वयत्यर्थान् । नानाविधानयुक्तान् यस्मात् तस्माद् भवेदकः ।। यत्रार्थस्य समाप्तिर्यत्र च वीजस्य भवति संहारः । किश्चिदवलग्नबिन्दुः सोऽद्ध इति सदावगन्तव्यः । एकदिवसप्रवृत्तं कार्य त्वझेऽथ चीजमधिकृत्य । रङ्गं तु ये प्रविष्टाः सर्वेषां भवति तत्र निष्क्रान्तिः ॥" इति मुनिवचनानुसारेण प्रथमोऽङ्कः परिसमापितः ।। इति शिवरामस्य कृती नागानन्दविमशिन्या प्रथमावार्थविमर्शनं समाप्तम्॥ .

·अथ द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति चेटी।) चेटी-(क) आणत्तमि भट्टिदारिआए मळअवदीए - हजे मणोहरिए! अन्ज चिराअदि भादुओ मे अय्यमित्ता- वसू । ता गदुअ जाणाहि किं आअदो ण वेत्ति । (परिका- मति। नेपथ्याभिमुखमालोक्य) का उण एसा इदो एव्व आअच्छदि। (निरूप्य) कहं चउरिआ। 1 (क) आज्ञप्तास्मि भर्तृदारिकया मलयवत्या-हले मनोहरिके ! अद्य चिरयति भाता मे आर्यमित्रावसुः । तद् गत्वा जानीहि किमागतो न वेति । का पुनरेपा इत एवागच्छति । कथं चतुरिका । अध द्वितीया नायकयोरयोगविप्रलम्भपरिपोपे वर्णयिष्यमाणे प्रथम नायिकायाः शिशिरोपचाराद्युपक्रमे उपर्यपेक्षितं मित्रावसुव्यापार चन्दनल- तागृहविरचनादिकं च निवासार्थमपेक्षितं सूच्यमर्थमकसन्धिविनियुक्तेन नीचपात्रद्वयप्रयुक्तेन प्रवेशकाख्येनार्थीपक्षेपकेण प्रतिपादयति "वहाश्रयमप्यर्थं प्रवेशकैः सक्षिपेत् प्रवन्धेषु । अङ्केषु संप्रयुक्तो जनयति खेदं प्रयोगस्य ।। सदृशाम्यां प्रयोज्यः स्यादर्सन्धी प्रवेशकः ।" इत्यादिमुनिवचनानुसारेण-आणनदीत्यादि । आजप्ताम्मि भर्तृदारिकया मलयवसा-हले मनोहरिके! अद्य चिरयति भ्राता मे आर्यमित्रावसुः । तद् गत्वा जानीहि किमागतो न वेति । आज्ञप्तास्मीति । आज्ञालामेन कृता- र्थता प्रतीयते । भर्तृदारिकयेत्यनेन बहुमानातिशयः । मलयवतीत्यनेन पारसल्यातिशयः । हल्ले इत्यादि आत्मानं प्रति तदाज्ञानुवादोपक्रमः । अयेति । नैवं गमने पूर्व विलम्बन दृष्टम् । चिरपति घरपरीक्षार्थमस्स गम- 1. हिराव हि मुद्रितकोशपाय:, ·द्वितीयोऽङ्कः। ८१ (ततः प्रविशति चतुरिका) मनोहरिका--(उपसृत्य) (क) हल्ले चउरिए! किंणिमित्तं पुण तुमं एव्वं तुरिअतुरिअं आअच्छसि । चतुरिका- (ख) आणत्तह्मि भट्टिदारिआए मळअव- दीए-हजे चउरिएं! कुसुमावचअपरिरसमणिस्सहं मे सरीरं सरदादवजणिदो विअ सन्दावो अहिअदरं बाहेइ । ता गच्छ (क) हङ्गे चतुरिक ! किन्निमित्त पुनस्त्वमेव त्वरितत्वरितमागच्छसि । (ख) आज्ञतास्मि भर्तृदारिकया मलयवत्या हजे चतुरिके! कुसुमा. वचयपरिश्रमनिस्सहं मे शरीर शरदातपजनित इव सन्तापोऽधिकतरं याधते । . नमिति । जानत्यापि तदाच्छाद्य कथ्यते । अत एव गमनविषयादिनि- र्देशः । मातेति वात्सल्यहेतुत्वम् । आर्य इति ज्येष्ठत्वम् । मित्रावसुरिति बहुमानः । आगतो न वेति । स्वगृहमिति शेषः । इतीति ज्ञानप्रकारोपसं- हारः । एतत्पर्यन्तं तद्वचनमनूय इत्याज्ञप्तास्मीति अन्य इतिशब्दोऽर्थसि- द्धः । प्रयुज्यते वा कैश्चित् । एवं भड्या सूच्यार्थप्रतिपादनेऽन्यस्याः प्रवे- शोपक्रमः । का पुनरेपा इत एवागच्छति । कथं चतुरिका । हले चतुरिके! किन्निमित्तं पुनस्त्वमेवं त्वरितत्वरितमागच्छसि । अतित्वरितमित्यर्थः । अत एव प्रश्नः ॥ आणतह्मीत्यादि तस्याः प्रतिवचनरूपेण सूच्यार्थसूचनप्रकारः । हले चतुरिके! कुसुमावचयपरिश्रमनिस्सहं मे शरीरं शरदातपजनित इव सन्तापोऽधिकतरं बाधते । तद् गच्छ त्वम् । पालकदलीपत्रपरिक्षिप्ते चन्दनलतागृहे चन्द्रमणिशिलातलं सज्जीकुरु इति । अनुष्ठितं च मया यथाज्ञप्तम् । तद् यावद् गत्वा भर्तृदारिकायै निवेदयामि । अयं गमनत्व राहेतुरित्यनुक्तसिद्धम् । कुसुमावचयेन यः परिश्रमः देवीसमाराधनार्थ कुसुमावचयप्रवृत्तिः तवापि सिद्धा, तेन यः परिश्रमः, तमसहमान में शरीरम् इत्यनेन हेत्वन्तरमाच्छाद्य तस्या उक्तिमनुसृत्योक्तिः । शरदातप- ·८२ ' नागानन्दे सव्याख्ये तुवं बाळकदळीपत्तपरिक्खित्ते चन्दणळदाघरए चन्दमणिसि- लादळं सज्जीकरेहिति । अणुट्ठिअंच मए जहाणत्तं । ता जाव गदुअ भट्टिदारिआए णिवेदेमि । प्रथमा--(क) जइ एव्वं, ता नहुअं णिवेदेहि। जेण से .. .तहिं गदाए सन्दावो उवसमं गमिस्सदि। तद् गच्छ त्वम् । बालकदलीपत्रपरिक्षिप्ते चन्दनलतागृहे चन्द्रमणिशिलातलं सज्जीकुर्विति । अनुष्ठितं च मया यथाज्ञप्तम् । तद् यावद् गत्वा भर्तृदारि- कायै निवेदयामि। (क) यद्येवं, तल्लघु निवेदय । येनास्यास्तस्मिन् गतायाः सन्ताप उप- शमं गमिष्यति । - जनित इवेति शारदस्यातपस्य तीक्ष्णतातिशयात् तत्साम्येन सन्तापस्या- तिशयः प्रकाश्यते । सम्यग् अन्तर्वहिर्व्यापी तापः । अधिकतरं बाधते तूष्णीमासितुमप्यसमां विदधाति । तद् गच्छ, शिशिरोपचारस्यापेक्षित- त्वादिति शेषः । बालकदलीपत्रेति पर्यन्तशैत्यप्रकर्षः । चन्दनलतागृह इति उपरि पलवलतादिनिचितत्वेनासूर्यम्पश्यान्तरत्वं, चन्द्रमणिशिलातलमित्य- नेन शिलाविशेषस्यातिशैत्येन सन्तापशमनसमुचितत्वं च प्रकाश्यते । सज्जीकरणं शुष्कपर्णपांसुप्रभृतीनामपनयेन गमनासिकादियोग्यतया निर्म- लीकरणम् ॥ तदुक्तौ अभिप्रायमजानती बन्या आह- ययेवं, तलघु निवेदय, येनास्यास्तस्मिन् गतायाः सन्ताप उपशमं गमिष्यति । तत्सन्तापोपशमन- मेवास्माकमपेक्षितमित्यर्थः ॥ P ·द्वितीयोऽ।' द्वितीया--(विहस्यात्मगतम्) (क) ण एरिसो सन्दावो एवं उबसमं गमिस्सदि, अण्णश्च विवित्तरमणिज्जं चन्दणळदा- घरअं पेक्खन्तीए अहिअदरं भविरसदित्ति तोमि । (प्रकाशम्) ता गच्छ तुवं । अहं पि सज्जं सिळादळं त्ति भट्टिदारिआए णिवेदेमि । (निष्क्रान्ते ।) प्रवेशकः। (क) नेहशः सन्ताप एवमुपशमं गमिष्यति, अन्यञ्च विविक्तरमणीय चन्दनलतागृहं पश्यन्त्या अधिकतर भविष्यतीति तर्कयामि । तद् गच्छ त्वम् । अहमपि सज्ज शिलातलमिति भर्तृदारिकायै निवेदयामि । इति तद्वचनमाक्षिप्य सा हासगर्भ नाट्यधर्मिन्यायेनात्मगतं वद- ति-न ईदृशः सन्ताप एवमुपशमं गमिष्यति । अन्यच्च विविक्तरमणीयं चन्दनलतागृहं पश्यन्त्या अधिकतरं भविष्यतीति तर्कयामि । ईदृश इति । पूर्वमेव सिद्धमदनामयनिमित्तः अन्यनिमित्तत्वेनोक्तः । एवमिति लतागृह- प्रवेशादिना । अन्यच्चेति । प्रत्युतेत्यर्थः । विविक्तरमणीयमिति । विविक्त- त्वं रमणीयत्वं च सन्तापस्योपोद्धलकम् इति तर्कयामि मदनवृत्तान्तस्य स्वभावपर्यालोचनेन कल्पयामि । पूर्वमेवैतन्मया चेतितम् । यद्येवमुक्तं, तस्या रहस्यभेदो भवेद् आज्ञाप्रतिकूलाचरणदोपश्च । तत् तदुक्तिमनु- सरामि । अत्रापि वैषम्ये जाते स्वयमेव रहस्यभेदं करिष्यति । ततो व्यसन- शमनोपायं च निरूपयामि । सर्वथा न वृथा प्रयास इति स्वयं निश्चित्य तामन्यथा नियुते । तस्या गमनवृत्तान्तस्य पूर्वमेव 'सिद्धत्वात् त्वया कुत्र गम्यत इति विचारो न कृतः । तद् गच्छ त्वम् । नियुक्तकार्यानुष्ठा- नायेति शेषः । अहमपि सज्जं शिलातलमिति भर्तृदारिकायै निवेदयामि । एवं सूच्यसूचनानन्तरमनयोर्निष्क्रान्तिः ॥ १. र नयो' घ पाठ ·८४ नागानन्दे सन्याख्ये (ततः प्रविशति सोत्कण्ठा गलयवती चेटी च) नायिका (निःश्वस्यात्मगतम्) (क) हिअअ! तह णाम तदा तरिस जणे ळज्जाए मं परम्मुहीकरिअ दाणिं अप्पणा (क) हृदय ! तथा नाम तदा तस्मिञ्जने लज्जया मा पराङ्मुखीकृत्ये- - अथ प्रवेशकसूचितं नायिकाया अयोगविप्रलम्भ वर्णयितुमुपक्रमते । तत्र दर्शनादिना प्ररूदपरस्सरप्रेम्णोरुत्तमप्रकृत्योर्म्युनोर्गुरुपारतन्यादिना अ- सङ्गमे दशावस्थतया तस्य परिपोपो लक्षितः- "तनायोगोऽनुरागेऽपि नवयोरेकचित्तयोः । पारतन्येण दैवाद्वा विप्रकपीदसङ्गमः॥ दशावस्थः स तत्रादावभिलापोऽथ चिन्तनम् । स्मृतिर्गुणकथोद्वेगः प्रमादोन्मादसंज्वराः॥ जडता मरणं चेति दुरवस्थं यथोत्तरम् ॥" इति । तर श्रवणाकरितोऽमिलापः परस्परदर्शनेन परिपोपं गतः समुचि- तोद्दीपनविभावानुभावव्यभिचार्यनुबन्धेन चिन्तायवस्थायां क्रमेण दत्तपदः प्रतिपाद्यते । तत्र, "अस्याः प्रववृधे क्षिप्रं स कोऽपि विरहानलः । यः सिच्यमानो याप्पाम्पूरैरुज्जृम्भतेऽधिकम् ॥ श्रीखण्डजलसिक्ताझी कदलीदलशायिनी। चभूव गाढसन्तापा कान्ता सिद्धपतेः सुता ॥ न जलार्दैन वसनैन हारैर्न सरोमहैः। तस्या न चन्द्रकान्तैश्च शशाम मदनानलः ॥" इति क्षेमराजप्रतिपादितदिशा सन्तापसन्ततिमसहमानायाभेंट्या सह चन्द- नलतागृहं गन्तुमुयसाया गाढोत्कण्ठायाश्चिन्तासन्तानानुभावरूपनिःश्वास- सहितं स्वहृदयं परीकृत्य व्यवहारः- हृदय तथा नाम तदा तस्मिन् जने रजया मां पराङ्मुखीकृत्येदानीमात्मना तस्मिन्नेव गतमसीति अहो ·द्वितीयोऽः । तहिं एव्व ग सित्ति अहो दे अप्पम्भरित्तणं । (प्रकाशम्) हजे ! आदेसेहि मे भअवदीए आअदणस्स मगं । दानीमात्मना तस्मिन्नेव गतमसीत्यहो ते आत्मम्मरित्वम् । हजे! आदिश मे भगवत्या आयतनस्य मार्गम् । ते आत्मम्भरित्वम् । हृदयेति जन्मनः प्रभृति त्वदनुसरणमेव मया कृतं, न कदाचन वियोगः । एवं स्थिते तव शाठ्यमत्यन्तमनुचितमित्यधिक्षेप- गर्भोक्तिः । तथा नामेति स प्रकार इदानीं न वक्तव्यः न शक्यश्च तैव सिद्धश्चेति घोत्यते । तदा गौरीसेवनकाले । आकाशफलपातवद् दैवादागतस्य महो- दयस्यानुमोदनमेव युक्तं, न निषेधः । तस्मिन् जने अनिर्देश्यमहिमनि नयनानन्ददायिनि अस्मत्सुकृतपरिपाकेन यदृच्छया तं देशमलकृतवति विपये । अनन्यत्रमावो विषयार्थः । तदेति देशकालावस्थासु पूर्वमविसंवा- देवावयोवृत्तिः, न कदाचिदपि पृथग्भावेन इति वैपरीत्यस्यायोग्यता योत्यते । लजया सहजयापि तदानीं मद्विरोधिन्या त्वदिच्छानुसारिण्या प्रियनिरोधे निर्लजया। मां त्वयि कृतविश्वासां तद्रूपामृतपानसमुदाचारादिपु पर्युत्सुकं नयनं पुरस्सरीकृत्य त्वामनुधावन्ती स्वयं तस्मिन् निलीय अङ्ग- साचीकरणवेपथुप्रभृतिभिः पूर्वमपराङ्मुखी पराङ्मुखीमग्रतः स्थातुमप्य- समर्थी विधाय । च्चिप्रत्ययेन सापेक्षाया निरोधे महान् दोष इति व्यज्यते । इदानीं मन्दभाग्यायां मयि दूरस्थायाम् । तस्मिन् जने अलभ्ये च तस्मिन्नेव नान्यत्रं क्षणमपि ते प्रवृत्तिः । एवकारेण स्वसाध्ये अन्यनिषेधे च निर्व- धातिशयो व्यज्यते । गतमिति प्रथमगमनात् प्रतिनिवृत्य गमनमपि न ज्ञायत इति । अस्मिन्नवस्थान्तरे विचार्यमाणे नान्यत्रैवं दृष्टम् । अत एव अहो इति अद्भुतरूपत्वम् । ते इति त्वयैकेन दृष्टोऽयं नयः । आत्मम्भरित्वं महद्भिर्विगर्हणीयमुदरम्भरित्वम् । 'आत्मम्भरिः कुक्षिम्भरिः स्वोदरपूरके' इत्युक्तत्वात् । परवृत्तिं निषिध्य स्वसुखनिर्वन्धोऽत्र लोकाद् विशेषः । एवं रतिसागरे मन्जनोन्मअनमनुभवन्त्याः सङ्कल्पपरम्परानुबन्धचिन्तोन्मादजड- १. 'प्रसिक, स प. पाठ.

·नागानन्दे सव्याख्ये चेटी-(क) णं चन्दणळदाघरअंभट्टिदारिआ पत्थिदा। नायिका-(सलज्जम्) (ख) सुट्ठ तुए सुमराविदं । ता एहि । तहिं एव्व गच्छा । चेटी---- (ग) एदु एदु भट्टिदारिआ। (अग्रतो गच्छति ।) (नायिकाप्यन्यतो गच्छति ।) चेटी--(पृष्ठतो दृष्टा, आत्मगतं सोद्वेगम् ) (घ) अहो से सु. (क) ननु चन्दनलतागृहं भर्तृदारिका प्रस्थिता । (ख) सुष्ठु त्वया स्मारितम् । तदेहि । तत्रैव गच्छावः । (ग) एत्वेतु भर्तृदारिका । (घ) अहो अस्याः शून्यहृदयत्वम् । कथं तदेव देव्या भवनं प्रस्थिता । तास्तम्भरोमाञ्चादिभिः संवलिताया आत्महृदयं परीकृत्य प्रलापेन विस्मृ. तप्रस्तुतगमनायास्तद्दर्शनलाघनीयं देशमनुस्मरन्त्या मनोवृत्त्यनुगुणा स्वप्न प्रलपितवचेटीं प्रत्युक्तिः हले! आदिश मे भगवत्या आयतनस्य मार्गम् ॥ इति तद्वचनमाकर्ण्य सम्भ्रममजानानेव पृच्छति- ननु चन्दनल- तागृहं भर्तृदारिका प्रस्थिता । नन्विति चित्तानुसरणाय प्रश्नः । शिलातल- सजीकरणाय मां नियुज्यागतया मया सह तत्र गन्तुमुद्यतेति मया निरू- पितम् । स्वातन्त्र्येणान्यत्र गम्यत इति चेत् तदप्यनुसरामीति भावः ।। सुठु त्वया स्मारितम् । तदेहि । तत्रैव गच्छावः । मया विस्मृतं त्वया बोधितं साधु । तत्रैवेति साधारणशब्दप्रयोगेऽपि पूर्वोक्त एव मनो- वृत्तिः । तदनुसारेण गमनम् ॥ उक्तमनिरूप्यात्मानमप्यनालक्ष्य प्रतिकूलगमनात् तस्या वाड्म- नकायचेष्टापरिभ्रममालक्ष्य विपण्णा स्वयं निरूपयति- अहो यस्याः ·द्वितीयोऽङ्कः। ण्णहिअअत्तणं । कहं तं एव्व देवीए भवणं पत्थिआ । (प्रकाशम्) भट्टिदारिए ! णं इदो चन्दणळदाघरअं । ता इदो एहि । (नायिका सविलक्षं सलज्जं च तथा करोति ।) चेटी-(क) भट्टिदारिए! एदं चन्दणळदाघरों । ता पविसिअ चन्दमणिसिळादळे उवविसदु भट्टिदारिआ । (उभे उपविशतः ।) भर्तृदारिके ! नन्वितश्चन्दनलतागृहम् । तदित एहि । (क) भर्तृदारिके! एतच्चन्दनलतागृहम् । तत् प्रविश्य चन्द्रमणिशिला- तले उपविशतु भर्तृदारिका। शून्यहृदयत्वम् । विमर्शराहित्यं शून्यत्वम् । विमर्शामावे चेतनमपि जडप्राय- मिति शून्यमित्युक्तम् । तदेव अन्यत्र गम्यत इति गमनाविषयत्वेन निषिद्धं, किञ्च तदेव महापुरुपदर्शनविषयतया बुद्धयुपारूढमेव इति च । प्रस्थि- तेति देहवृत्तेरपि व्याक्षेपः । पुनश्च तद्भ्रमं गोपायन्नी आह - भर्तृदा- रिके! नन्वितश्चन्दनलतागृहम् । तद् इत एहि । इत इति अभिनयपूर्व व्यावर्तनसौकर्याय । नन्वित्यनुनये । मार्गापरिज्ञानं तव सरय्यन्तरेण गमने कारणम् । तदनेन पधा आगच्छ ।। इति निजव्याक्षेपेण तस्यां वदन्त्यां निजस्खलितमनया ज्ञातमिति निरूप्य सविलक्षं निजविनमे किमपि व्यपदेष्टुमपाटवेन वैवश्यमवलम्ब्य, "मनो विशङ्कमानाभिर्वालाभिरुपजीव्यते । अपडक्षीणपाड्गुण्यमन्त्री मकरकेतनः ॥" इत्युक्तनीत्या निजदुर्विनयज्ञानशङ्कया च सलअं तदनुसरणम् ॥ भर्तृदारिके! एतचन्दनलतागृहम् । तत् प्रविश्य चन्द्रमणिशिलातले उपविशतु भर्तृदारिका । अथ चेट्योपदिश्यमानमार्गा चन्दनलतागृहमेत्य चन्द्रकान्तमणि- शिलायामुपविष्टा मृदुलमलयसमीरणान्दोलनैः- मधुमदमुदितमधुकरमधुर- झङ्कारश्रवणैरतिशीतलशिलास्पर्शेन कुसुमकिसलयदलादिनिविडलतामण्डप- दर्शनादिभिश्च प्रतिक्षणं वर्धमानोत्कण्ठोन्मादचिन्ताजडतादिभिर्विवशीक्रिय- ·नागानन्दे सन्यास्ये चेटी-(क) णं चन्दणळदाघरअंभट्टिदारिआ पत्थिदा। नायिका-(सलज्जम् ) (ख) सुदु तुए सुमराविदं । ता एहि । तहिं एव्व गच्छा । चेटी--(ग) एदु एदु भट्टिदारिआ। (अग्रतो गच्छति ।) (नायिकाप्यन्यतो गच्छति ।) चेटी-(पृष्ठतो दृष्टा, आत्मगतं सोद्वेगम्) (५) अहो से सु. (क) ननु चन्दनलतागृहं भर्तृदारिका प्रस्थिता । (ख) सुष्ठु त्वया स्मारितम् । तदेहि । तत्रैव गच्छावः । (ग) एत्वेतु भर्तृदारिका । (घ) अहो अस्याः शून्यहृदयत्वम् । कथं तदेव देव्या भवनं प्रस्थिता । तास्तम्भरोमाञ्चादिभिः संवलिताया आत्महृदयं परीकृत्य प्रलापेन विस्मृ. तप्रस्तुतगमनायास्तदर्शनश्लाघनीयं देशमनुस्मरन्त्या मनोवृत्त्यनुगुणा स्वप्न प्रलपितवचेटी प्रत्युक्तिः - हो ! आदिश मे भगवत्या आयतनस्य मार्गम् ॥ इति तद्वचनमाकर्ण्य सम्भ्रममजानानेव पृच्छति - ननु चन्दनल- तागृहं भर्तृदारिका प्रस्थिता । नन्विति चित्तानुसरणाय प्रश्नः । शिलातल. सजीकरणाय मां नियुज्यागतया मया सह तत्र गन्तुमुद्यतेति मया निरू- पितम् । स्वातन्त्र्येणान्यत्र गम्यत इति चेत् तदप्यनुसरामीति भावः ।। सुष्ठु त्वया स्मारितम् । तदेहि । तत्रैव गच्छावः । मया विस्मृतं त्वया बोधितं साधु । तत्रैवेति साधारणशब्दप्रयोगेऽपि पूर्वोक्त एव मनो- वृत्तिः । तदनुसारेण गमनम् ॥ उक्तमनिरूप्यात्मानमप्यनालक्ष्य प्रतिकूलगमनात् तस्या वाङ्म- नाकायचेष्टापरिभ्रममालक्ष्य विषण्णा स्वयं निरूपयति- अहो अस्याः ·द्वितीयोऽङ्कः। . पणहिअअचणं । कहं तं एव देवीए भवणं पत्थिआ । (प्रकाशम्) भट्टिदारिए ! णं इदो चन्दणळदाघरअं । ता इदो एहि । (नायिका सविलक्षं सलज्ज च तथा करोति ।) चेटी-(क) भट्टिदारिए! एवं चन्दणळदाघरों । ता पविसिअ चन्दमणिसिळादळे उवविसदु भट्टिदारिआ । (उभे उपविशतः ।। भर्तृदारिके ! नन्वितश्चन्दनलतागृहम् । तदित एहि । (क) भर्तृदारिके ! एतच्चन्दनलतागृहम् । तत् प्रविश्य चन्द्रमणिशिला- तले उपविशतु भर्तृदारिका । शून्यहृदयत्वम् । विमर्शराहित्यं शून्यत्वम् । विमर्शामा चेतनमपि जडप्राय- मिति शून्यमित्युक्तम् । तदेव अन्यत्र गम्यत इति गमनाविपयत्वेन निषिद्ध, किञ्च तदेव महापुरुपदर्शनविपयतया बुद्धयुपारूढमेव इति च । प्रस्थि- तेति देहवृत्तेरपि व्याक्षेपः । पुनश्च तद्ब्रमं गोपायन्ती आह - भर्तृदा- रिके! नन्वितश्चन्दनलतागृहम् । तद् इत एहि । इत इति अभिनयपूर्व व्यावर्तनसौकर्याय । नन्वित्यनुनये । मार्गापरिज्ञानं तव सरण्यन्तरण गमने कारणम् । तदनेन पथा आगच्छ ।। इति निजव्याक्षेपेण तस्यां वदन्त्यां निजस्खलितमनया ज्ञातमिति निरूप्य सविलक्षं निजविभ्रमे किमपि व्यपदेष्टुमपाटवेन वैवश्यमवलम्ब्य, "मनो विशङ्कमानाभिलाभिरुपजीव्यते । अपडक्षीणपाड्गुण्यमन्त्री मकरकेतनः ॥" इत्युक्तनीत्या निजदुर्विनयज्ञानशङ्कया च सलज्जं तदनुसरणम् ॥ भर्तृदारिके! एतचन्दनलनागृहम् । तत् प्रविश्य चन्द्रमणिशिलातले उपविशतु भर्तृदारिका ।। अय चेट्योपदिश्यमानमार्गा चन्दनुलतागृहमेत्य चन्द्रकान्तमणि- शिलायामुपविष्टा मृदुलमलयसमीरणान्दोलनैः - मधुमदमुदितमधुकरमधुर- झङ्कारश्रवणैरतिशीतलशिलास्पर्शेन कुसुमकिसलयदलादिनिविडलतामण्डप- दर्शनादिभिश्च प्रतिक्षणं वर्धमानोत्कण्ठोन्मादचिन्ताजडतादिभिर्विवशीक्रिय- ·नागानन्दे सब्यास्ये नायिका .(निःश्वस्यात्मगतम्) (क) भअवं! कुसुमाउह! जेण तुवं रूवसोहाए णिज्जिदो सि, तरिंस ण किञ्चि तुए किदं । म पुण अणवरद्धं अपळत्ति करिअ पहरन्तो कह - ण लज्जसि । (आत्मान निर्दिश्य मदनावस्था नादयन्ती प्रकाशम्) हजे! कीस उण एदं घणपळ्ळवणिरुद्धसूरकिरणं तादिसं एव चन्दणळदाघरअंण मे अज्ज सन्दावदुक्खं अवणेदि । (क) भगवन् ! युसुमायुध! येन त्व रूपशोभया निर्जितोऽसि, तस्मिन् न किश्चित् त्वया कृतम् । मा पुनरनपराद्धामयलेति कृत्वा प्रहरन् कथं न लज्जसे । हले! कम्मात् पुनरेतद् धनपल्लवनिरुद्धसूर्यकिरणं तादृशमेव चन्दनलतागृह न मेऽद्य सतापदु समपनयति । , माणा मदनशरशकलीकृतहदयोन्मत्तवदनगमशिनमिव पुरो भावयित्वाह- भगवन् ! कुसुमायुध! येन त्वं रूपीभया निर्जितोऽसि, तस्मिन् न किञ्चित् त्वया कृतम् । गां पुनरनपराद्धामवलेति कृत्वा प्रहरन् कथं न लज्जसे । भगवन्निति पूर्वावस्थाया उत्कर्ष वर्तमानावस्थाया निकप च विचिन्त्य क्षेपमन्तर्निधायोक्तिः । मगौरवमजानत्याधिक्षिप्तोऽस्मीति बुद्धि मा कृथाः । विश्वोदयस्थितिलयानां त्वदायत्तत्वं जानामि । अत एव भग- यन्निति सम्बोधनम् । न पुनरेतच्छेपतया वचनम् । तत्र भवदसमीक्ष्यका- स्तिव निमित्तम् । तदुन्मीलनमेव मया क्रियते । कुसुमायुध ! अतिमृदुलकुसु- मप्रकरैरेव धनुश्शरादिविश्वविजयसाधनसम्पादनेन लोकोत्तरवीरधर्मनिर्वा- हकत्वेन लोकत्रयविश्रुत ! । एवमुत्कर्षस्य परां कोटिमधितिष्ठति त्वयि तद्गुणीकरणनिपुण निकर्ष पश्यन्ती कथमहमनपलपन्ती तटस्यवत् तिष्ठा- मि। नैतत् सौहार्दसदृशमित्याक्षेपावतरणमार्गः । येनेति । आवयोवुद्यपा- रूढस्य तस्य महात्मनो नामोन्मीलनमतीव तवानिष्टमित्याच्छायानुवाद- रूपेण कथ्यते । नात्र विसंवाद इति चानुवादवास्येन व्यज्यते । लं, न त्वदीयः कश्चित् । रूपशोमया उत्कर्पसर्वस्वनिदानभूतया । न तु तुच्छे. M ·द्वितीयोऽङ्कः। । चेटी -(सस्मितम् ) (क). जाणामि अहं एत्थ कारणं १ (क) जानाम्यहमत्र कारणम् । किन्तु असम्माननीयमिति भर्तृदारिका नापराधेन । निर्जितः न तु समीकृतः । अनेन प्रतिपरिभवस्याशस्यता व्यज्यते । असीति प्रत्यग्रपराजयविषयतया वर्तसे, न तु पुरातनोऽयं परि- भवः । अनेनातीय लज्जाविषयत्वं द्योतयति । तस्मिन् तद्विपये । न कि- चिद्, महान् प्रतिपरिभवस्तिष्ठतु । ममेदमनिष्टं त्वयाचरितमित्यपि न बोधितम् । "कौम सहोचमास्थाय प्रहारानभिमर्पयेद्" इति नीतिरवलम्ब्यत इति चेद् , अस्तु । एतन्नातीव लज्जावहम् । मां पुनः पुनश्शन्दोऽनीव प्रवृत्तवैषम्य द्योतयति । मां त्वयि सबहुमानामनप- राधाम् अत एव प्रहारायोग्याम् अबलेति कृत्वा अबला स्त्री वलहीना इति च'मतिं कृत्वा प्रहरन् दिवानिशमनन्यपरतया ताडयन् कयं न लज्जसे । न'कोऽपि प्रकारस्तव निर्लज्जताप्रयोजकः । बलवता स्वगौरवानिमिते सर्वस्वेऽपहते अप्रतिक्रियस्य सचेतनस्य निपिद्धदुर्घलजननिरन्तरपीडने लज्जा भवत्येव । तव न तया। अतस्तव पुरातनं गौरवमप्ययशोनिद्वतम् । अतो भगवनित्यादिकमपहाम्यम् इत्यधिक्षेपः । मपीय तस्मिन्नपि निनसा- मर्थ्यप्रकटनेन मदानुकूल्यनयनमेव तव युक्तमित्यभिप्रायः । एवं वागार- म्भानुभावेनातिप्रकाशितचित्तयाक्षेपा उद्दीपनोद्दीपितसन्तापा मखी प्रत्या- ह- हजे! कस्मात् पुनरेतद् घनपलमनिरुद्धसूर्यकिरणं तादृशमेव चन्द- नलतागृहं न मेऽय सन्तापदुःसमपनयति । पनपतति । नान देशस्या- पराधः शरवः । तादृशमेवेति । यथा पूर्व सन्तापशमनानुकूलं दृष्टं, तथ- वेदानीमप्यस्य सरिवेशः । तथापीदानी सन्तापक्रनम् औण्यकृतं दुःखं नापनयति । अत एव कस्मादिति निमित्तारीप्सया चापलेन प्रश्नः।। ततः सा सस्मितमाह -- पूर्वमेवास्य वस्तुनो निरूपितत्वात् तद्र. इस्पमुन्नीलयितुं न्यसनेऽपि सस्मितमुक्तिः । जानाम्यहमत्र कारणम् । .

·नागानन्दे सल्याख्ये किन्तु असम्भावणीअं ति भट्टिदारिआ ण तं पडिवज्जदि। नायिका- (आत्मगतम्) (क) आळक्खिदह्मि इमाए । तह वि पुच्छिस्सं दाव । (प्रकाशम् ) हजे! किं तव एदिणा । कहेहि दाव, किं तं कारणं । चेटी--(ख) एसो दे हिअअच्छिदो बरो। न तत् प्रतिपद्यते । (क) आलक्षितास्म्यनया । तथापि प्रक्ष्यामि तावत् । हजे! किं तवै- तेन । कथय तावत्, किं तत् कारणम् । (ख) एप ते हृदयेप्टो वरः। किन्तु असम्भावनीयमिति भर्तृदारिका न तत् प्रतिपद्यते । अत्र इदानी- मस्य सन्तापापनयनासामर्थ्य कारणं जानामि । न त्विदानीमूद्यते । तर्हि कथ्यतामिति चेत् , तत्र वैफल्यमाह --किन्त्विति । असम्भावनीयमिति अघटमानमिति । उक्त्वेति शेषः । न तु मत्वा । मनस्तु संवदत्येव । लं वाचा निरस्यसि । अतो मद्वचनमरण्यरुदितायमानं भवेत् । तन्न ब्या- हरानि । इति तनिषन्धप्रकाशनायाक्षेपोक्तिः॥ तदुक्तिप्रकारेण शकते-आलक्षितास्मि अनया । तथापि प्रक्ष्या- मि तावत् । मम हृदयरहस्यमनया ज्ञातमिव । तथापि प्रश्नेन निर्णेप्या- मि । हो ! किं तव एनेन । कथय तावत्, किं तत् कारणम् । एतेनेति । लद्वचने मम विश्वासो न भवेद इत्यादिशकया अलम् । त्वया निरूपितं कारणं वद ।। एसोदे हिअअच्छिदो वरो। एष ते हृदयष्टो परः। हृदयप्रार्थितोऽनु- ग्रहः, परत्वेनापेक्षितः पुरुप इत्यर्थद्वयसाधारणशन्दस्य 'पः पदैः पिशु. नयेच रहस्यवस्तु' इति न्यायन तद्रहस्यभेदनोपायतया पैयदयस्फुटीकरणेन रसपरिपोपप्रतिपादनाय च कविना चेटीमुरोन उपायप्रकारे प्रतिपादिते ·द्वितीयोऽङ्कः। नायिका (सहर्ष ससम्भ्रमं चोत्थायामतो द्वित्राणि पदानि गत्वा) (क) कहिं कहिं सो। चेटी-(उत्थाय सस्मितम्) (ख) भट्टिदारिए! को सो। (नायिका सलज्जमुपविश्याधोमुखी तिष्ठति ।) चेटी-भट्टिदारिए! णं एदसि बत्तुकामा। एसो दे हिअअच्छिदो वरो देवीए दिण्णत्ति सिविणए पत्थाविदे जो तक्खणं एव्य विमुत्तकुसुमचावो विअ भअवं मअरहओ (क) कस्मिन् कस्मिन् सः । (ख) भर्तृदारिके ! कः सः । भर्तृदारिके! नन्येतदस्मि वक्तुकामा । एप ते हृदयेष्टो वरो देव्या दत्त इति खप्ने प्रस्तुते यस्तत्क्षणमेव विमुक्तकुमुमचाप इव भगवान् मकरध्वजो भर्तृदारिकया दृष्टः । स तेऽस्य सन्तापस्य कारणम् । सा स्वमनोवृत्त्यनुसारेण एप हृदयेप्टः पुरुषोऽग्रतः प्राप्त इत्युक्तमिति मत्वा सम्भ्रमेण द्वित्राणि पदानि गत्वा.कस्मिन् कस्मिन् स इति स्वयमेव रहस्य प्रकाशितवती ॥ अत एव चेटी सस्मितमाह । इयन्तं कालमतिनिगूढोऽय- अनया स्वयमेव प्रकाशितः । अतः परमतिस्फुटीकरोमि । न पूर्वव• चित्तच्याक्षेपमनुसरामि । इति मत्वाह - भर्तृदारिके! कः स इति । न पूर्व कोऽपि प्रस्तुतः, प्रसिद्धोऽपि प्रकरणसिद्धत्वेन न ज्ञातः । तदुच्य- तामिति शेपः॥ एवं गूढभेदेन तस्या लज्जावैवश्यमालक्ष्य पूर्व वक्तुमार- ब्धस्य कथनेन प्रस्तुतप्रश्नोत्तरं समर्थयति -- भर्तृदारिके! नन्वेतदस्मि वक्तुकामा । एतदिति वक्ष्यमाणः प्रकारः। अन्तरा त्वया स्वचित्तानुसारे- णार्थान्तरं निरूप्य सम्भ्रमः कृतः। न तु मयैतदपेक्ष्योक्तमिदमिति । संगृहीतं विवृणोति- एप ते हृदयेष्टो वरो देव्या दत्त इति स्वप्ने प्रस्तुते यस्तत्क्ष- णमेव विमुक्तकुमुमचाप इव भगवान् मकरध्वजः भर्तृदारिकया दृष्टः । स .

·1 (नागानन्दे सव्याख्ये 'भट्टिदारिआए दिट्ठो । सो दे इमस्स सन्दावस्स कारणं, जेण एवं सहावसीदळं पि चन्दणळदाघरअंण दे अज्ज सन्दाब- । दुक्ख'अवणेदि। नायिका-(चतुरिकाया अलकानि सजयन्ती) (क) हजे! चउ- रिआ खु तुवं । कि दे अवरं पच्छादीअदि-। ता कह- इस्सं ॥ चेटी-(ख) भट्टिदारिए ! णं दाणि एव कहिदं इमिणा वराळावमत्तजाणदेण सम्भमेण । ता मा सन्तप्प । जइ येनैव स्वभावशीतलमपि चन्दनलतागृह न तेऽद्य सन्तापदु खमपनयति । (क) हले। चतुरिका खलु त्वम् । किं तेऽपर प्रच्छाद्यते । तत् कथ- यिप्यामि । (ख) भर्तृदारिके! नन्विदानीमेव कथितम् अमुना वरालापमानजनितेन ते अस्य सन्तापस्य कारणम् । यैनेव स्वभावशीतलमपि चन्दनलताह न तेऽद्य सन्तापदु खमपनयति। यस्तरक्षणमेवैत्यनेन दैवादागतत्व द्योतितम् । मकरध्वज इवेति व्यतिरेकविशिष्टयोत्प्रेक्षया तव युक्त एवायमभिलाप , नान मम वैमत्यमित्यानुकूल्य द्योत्सते । येनैवमिति । ईदृशस्य सन्तापस्य एवम्मूत शिशिरोपचारो नोपशमहेतु , प्रत्युत पोपक एवेत्यर्थ ॥ अलकानि सज्जयन्तीति स्वरहस्य प्रति तस्या अन्तरगतामापा- दयितुमावर्जनप्रकार । अत एव ह । चतुरिका खलु त्वम् । किं ते अपर प्रच्छायते । तत् कवयिष्यामि इति तद्गुणवर्णनपूर्वक स्ववैवश्यप्रलापो पक्रम,। प्रच्छाद्यत इति छादितमपि त्वया स्पष्टीक्रियत एव । अत एव चतुरिकासि । तद् अस्मदपाटव ससीवश्चन च परिशिष्यते । तन्मास्तु । सर्वमेव कथयिष्यामि ।। इति तस्या सन्तापपोषक प्रलापारम्भमालक्ष्य त निरुध्य ज्ञातत्वेन सर्वमङ्गीकृत्य स्वोत्प्रेक्षासामर्थ्येन तदाश्वासनावं पूर्वमेर लक्षित तस्याप्य नुरागबन्धमुरोधयति - भदारिके! नन्चिदानीव कथितम् । न - 11 ·द्वितीयोऽङ्कः। ९३ "अहं चउरिआ, तदो सो वि भट्टिदारिअं अपेक्वन्तो ण मुहूत्तअंपि अण्णहि अहिरमिस्सदि त्ति एवं पिमए आ ॥ळक्खिदं-एव । नायिका (सासम् ) (क) हले! कुदो मे एतिआणि - भाअंधेआणि । सम्प्रमेण । तन्मा सतप्यस्व । यद्यहं चतुरिका, तत. सोऽपि भर्तृदारिका- मपश्यन् न मुहूर्तमप्यन्यस्मिन्नभिरमते इत्येतदपि मयालक्षितमेव । (क) हङ्गे ! कुतो मे इयन्ति भागधेयानि । त्वतः परं कथयितुमपेक्ष्यमाणं किश्चिद् इत्यर्थः । अमुना वरालापमात्रज- नितेन सम्भ्रमेण । वरालापति । अक्षरद्वयालापमाण अन्यविषयेणापि अन्य- थाप्रतीत्या जनितो यः सम्भ्रम., अनेनैव वक्तव्य सर्वमुक्तम् । अतस्तदर्थ प्रयासं मा कृथाः । तद् एतदलाभादिशङ्कया सन्तापं परित्यज । यद्यहं चतुरिका, ततः सोऽपि भर्तृदारिकामपश्यन् न मुहूर्तमप्यन्यस्मिन्नभिरमते इति एतदपि मया आलक्षितमेव । चतुरिकेति । एकदेशेन मन्नाम्नः अन्व- र्थता त्वयाङ्गीकृता । एवमन्यनापि विश्वसिहि इत्यर्थः । सोऽपीति । न केवलं त्वं तमपश्यन्ती । नाम विशेष इत्यर्थः । अन्यस्मिन् वस्तुनि नाभि- रमते । एतदपि मया आलक्षितमेव । एतदपीति । न केवलं तन्निमित्तोऽयं सन्ताप इत्येव, त्वनिमित्तस्तस्य सन्तापोऽपीत्यर्थः । आलक्षितमिति । प्राथमिके दर्शन इति शेपः । एवेति । न तु युक्त्या इदानीमुत्प्रेक्षितोऽर्थः, पूर्वसिद्ध एव । अतो विश्वसिहि इति तदाश्वासनप्रयत्नः ॥ इति तद्वचनेन जानस्पृहा स्वमाग्यं प्रति शकते-हजे! कुतो मे इयन्ति भागधेयानि । तस्य महापुरुषस्य कारुण्यविषयतां निश्चेतुं स्वभा- ग्ये मे न विश्वासः ॥ - - ·नागानन्दे सव्याख्ये चेटी--(क) भट्टिदारिए! मा एवं भण। किं महुमहणो वच्छस्थळेण च्छि अणुव्वहन्तो णिन्वुदो होइ । - नायिका-(ख) किं वा सुअणो पिअं वजिअ अण्णं भणिदुं जाणादि । सहि ! अदो वि सन्दावो अहिअदरं में चाहेइ । जं सो महाणुभावो वाआमेत्तएण वि अकिदपडि. वत्ति अदक्षिणत्ति मं सम्भावइरिसदि। (इति रोदिति ।) (क) भर्तृदारिके। मैवं भण । किं मधुमथनो वक्षस्थलेन लक्ष्मीमनुद्वहन् निवृतो भवति । (ख) किं वा सुजनः प्रिय वर्जयित्वान्यद् भणितुं जानाति । सखि ! अतोऽपि संतापोऽधिकतरं मां बाधते । यत् स महानुभावो वाड्मात्रेणाप्य- कृतप्रतिपत्तिमदक्षिणेति मां सम्भावयिष्यति । भर्तदारिके ! मा एवं भण । किं मधुमथनो वक्षस्थलेन लक्ष्मी- मनुदूहन् निर्वृतो भवति । मधुमधन इति वीराग्रेसरोऽपि स्ववीर्याय श्लाघमाना लक्ष्मीर्यदि वक्षसि न परिक्रीडते, न क्षणमपि सुखं लभते । तथा स महापुरुषोऽपि वनिताकुलवैजयन्ती त्वामलभमानः कथं सुखले. शभाग भवति । अतः परिपूर्णानि स्वभाग्यानि मा निरस इत्यप्रस्तुता- र्थप्रकाशनेन तामाश्वासयति ॥ इति तत्स्तुति नातिसमानयन्त्याह ----किं वा सुजनः प्रियं वर्ज• यित्वान्यद् भणितुं जानाति । तब सौजन्योक्तिरेवेयम् । अत एव तद्वि- यासेन मम न कृतार्थता निरासो वा । यद् भावि तद् भवतु । इदमेव मम गण्डोपरि पिटकायमानम् इत्याह - साख! अतोऽपि सन्तापो- ऽधिकतरं मां बाधते, यत् स महानुभावो वाइमात्रेणाप्यकृतप्रतिपत्ति- मदक्षिणेति मां सम्भावयिष्यति । अतोऽपीति । न केवलं समीहितालाभेन सन्तापः अन्तस्तापः अधिकतरं देहतापादित्यर्थः । स महानुभाव इति , 1. विअ मस'घ.च.पा. २. 'यादो अंक. स.ग. ए. पाठ.

·द्वितीयोऽङ्क । - चेटी (क) भट्टिदारिए! मा रोद । (उत्थाय चन्दनपल्लव गृहीत्या निप्पीड्य हृदये ददाति ।) णं भणामि मा रोद त्ति । अअं खु थणपट्टदिण्णो चन्दणपल्लवरसो इमेहि अविरळपडन्तेहि अस्सु बिन्दूहि उण्हीकिदो ण दे हिअअसन्दावदुक्खं अव- दि । (कदलीपत्रमादाय वीजति ।) (क) भर्तृदारिके' मा रद । ननु भणामि मा रुद इति । अय खल स्तनपट्टदचश्चन्दनपल्लवरसोऽमीभिरविरलपतद्विरश्रुविन्दुभिस्प्णीकृतो न ते हृद- यसन्तापद खमपनयति । लोकोत्तरत्वेन सत्कारयोग्यता प्रकाश्यते । वाड्मात्रेणापीति । आसतां पाद्यायदानादयः, सुलभेन समुचितेन आलापमात्रेणापि । अकृतप्रति- पत्तिमननुष्ठितकालोचितसमुदाचाराम् अकृता प्रतिपत्तिः प्रवृत्चिर्यया इति कृत्वा । अदक्षिणेति अविदग्धा धर्मादिकृत्येप्वकुशला इति । सम्भान- यिष्यतीति । मयि अबहुमाननिमित्तां सम्भावनां करिष्यति । अतस्तत्कार- ण्यस्य प्रतिवन्धो मम चापलेनेवोत्यापितः । अत्र किं क्रियतामिति रो- दनम् ॥ भदारिके' मा रदः। चन्दनपल्लवरसायसेके तस्यापि वैफल्य- माशङ्कय प्रका(रान्त)रेण रोदन निवारयति- ननु भणामि मा रुद इति । अयं सल स्तनपट्टदत्तश्चन्दनपलपरसोऽमीभिरविरलपतद्भिरविन्दुभिरुप्णी- कृतो न ते हृदयसन्तापदुःसमपनयति । हदयस्य सन्तापेन यद् दुःखम् अन्तस्तापेन देहजन तापेन चान्योन्यानुग्राहिणा यद् दुस, तन्नापनयति । अतो मा रुद इति शिशिरोपचारान्तरं करोति ।। ! 'देस' च पाठ २ 'या', पार ·नागानन्दे सन्यारये . . , नायिका- (हस्तेन निवारयन्ती) (क) सहि! मा वीजेहि । उण्हो खु एसो कदळीदळमारुओ। ."चेटी--- (स) भट्टिदारिए! मा इमरस दोसं करेहि । । कुणसि घणचन्दणळआपळवसंसग्गसीदळ पि इमं।'' णीसोसेहि तुमं चिअ कदळीदळमारुअं उण्हं ॥३॥ नायिका-(ग) सहि! अत्थि कोवि इमरस दुक्खरस उबसमोवाओ। (क) सखि ! मा वीज । उप्णः खल्वेप कदलीदलमारुतः । (ख) भर्तृदारिफ ! मा अस्य दोपं कुरु । करोषि धनचन्दनलतापलयसंसर्गशीतलमपीमम् । निःश्वासैस्त्वमेव कदलीदलमारुतमुप्णम् ॥ .ग) सखि ! अस्ति कोऽप्यस्य दुःखस्योपशमोपायः । तदसहमानाहं - सखि ! मा वीज । उष्ण. खल्वेप कदलीदल- मारुतः । उष्णः खलु उष्ण एव । न शीत इत्येव न, प्रतिकूलोऽपि भव- तीत्यर्थः ।। भर्तृदारिक! मा अस्य दोषं कुरु । कथयेति वा । करोपि धनचन्दनलतापल्लवसंसर्गशीतलमपीमम् । । निःश्वासैस्त्वमेव कदलीदलमारुतमुष्णम् ॥ नास्यौत्सर्गिकः संसर्गजोऽपि दोपः । त्वमेवोष्णेन निस्सरता निःश्वासेन संसर्गवशादुष्णं करोपि । अतो रोदनमतिनिश्वासं . च शिशि- रोपचारविरुद्ध नियम्य सन्तापं सोहा तूष्णीमारस्वेत्यर्थः ॥ सखि । अस्ति कोऽप्यस्य दुःखस्योपशमोपायः । अस्येति । अस्य सन्तापदुःखस्य । उपरामोपायः पूर्वमङ्गीकृतस्य वैफल्याद् उपायान्तरवि- पयः प्रश्नः । दुःखस्येति समीहितालाभानिमित्तस्य इति च निगूढाभिप्रायः । । . 11 १.क. ग. प. इ. पाठः, ·द्वितीयोऽङ्कः। चेटी-(क) भट्टिदारिए ! अस्थि, जदि सो इह आ- अच्छे। (ततः प्रविशति नायको विदूपश्च ।) नायकः व्यावृत्यैव सितासितेक्षणरुचा तानाश्नमे शाखिनः कुर्वत्या विटपावसक्तविलसत्कृष्णाजिनौघानिव । (क) भर्तृदारिके ! अस्ति, यदि स इहागच्छेत् । उभयशेषतया उत्तरं - भदारिके ! अस्ति, यदि स इहा- गच्छेत् । भर्तृदारिके ! इति त्वदभिप्रायो मया ज्ञात इत्यर्थः । स इहाग- च्छेदिति उपायान्तरस्य निष्फलत्वं द्योतयति । यदि तदागमनं, तर्हि दुःखस्य मूलोच्छेदायोपायो भवेत् ॥ इत्येतत्पर्यन्तेन नायिकाया अयोगविप्रलम्भस्य उद्दीपनादिगौरवेण प्रकप प्रतिपाद्य तस्यैव विपरीतसम्भावनया काठाप्राप्तिं नायकस्य रति- परिपोषं च युगपत् प्रतिपादयितुं सूचितस्य नायकप्रवेशस्योपक्रमः । अथ प्रकृतदयावीराईभूतत्वेन रसान्तरप्रवेशोन्मुसो नायको विधिवलेन साक्षा- स्कृते निजसम्बन्धोचितसौरूप्यादिगुणसमुदिते कन्यारत्ने नवावस्थमनुरा- गमवलम्बमानस्तद्विनयलज्जाकटाक्षवीक्षणादिसंकल्पपरम्परानिरन्तरिते चि- न्तोसुक्यादिव्यभिचारितरकोपबृंहिते रतिसागरे निमज्जन विषयान्तरवि- मुसमानसो वियोगायोगविप्रलम्भसाधारणेषु सदृशानुभावादियु विरहिवि- नोदनेषु भाग्यवशात् स्वप्नदर्शनमनुभूय खाप्नवत्सङ्गमाधिकरणतया सुम गतमप्रदेशवासे चित्रलेखनादिविनोदनान्तरे च त्वरमाणः प्रातरेव गुरु- शुभपादिकं निवर्त्य विरहदुस्सहदिवसातिवाहनार्य तं देशं प्रति नर्मसचि. वेन सह गच्छन् मेदुरोन्मादतरलहृदयोऽनङ्गमनिनमिव पुरोवर्तमानममि- मुखीकृत्य वदति- व्यारत्येत्यादि । पुप्पेपो ! भवता एते शरा मुधैव १. 'वे' प पाट.

·नागानन्दे सन्याख्ये यद् दृष्टोऽस्मि तया मुनेरपि पुरन्तेनैव मय्याहते पुष्पपो! भवता मुधैव किमिति क्षिप्यन्त एते शराः॥२॥ किमिति क्षिप्यन्ते । कालायसदृढघटिवोत्तेजितनाराचादिभिर्धन्विनां गणेन यद् दुष्करं, तदतिपेलवैः पुष्पैरेव सूक्ष्मतममनोभेदनादिकमनायासेन सा- धयन् अन्यधानुष्कन्यतिरेकेण गुणोचितसुप्रसिद्धनामधेय! भवता जगत्पू- ज्येन । नायं गौरवानुरूपो व्यापारः । एते सर्वतः प्रकाशमानाः | शराः हिंसाकरणभूताः । मुधैव नात्पमपि फलं साधयितुम् । एवकारेण अन्यस्य साधकत्वे सहकारितापि नास्ति । किं पुनः साधकत्वमिति व्यज्यते । किमिति । मुधाप्रयोगे किं फलत्यसमीक्ष्यकारिताया असामर्थ्याच्चान्यत्र । तद् विरमत्यर्थः । क्षिप्यन्ते निरस्यन्ते । मयि त्वच्छराणामविषयभूते । अन्यत्र स्वैरं प्रयुज्यन्ताम् । भवगौरवं जानता मया निवार्यसे, न संरम्भे- णाधिक्षिप्यसे इत्याक्षेपप्रकारः । कथं तव शराविषयत्वमिति चेत् तबाह तया मुनेरपि पुरः दृष्टोऽस्मि यत्, तेनैवाहते। तया निसिलनारीगुणरला. करभूतया अस्मन्नयनचकोरचन्द्रिकया विनयाचारलजालालितया कुलपालि- कया नासीरसरणिमनुसरता त्वयाप्यनुभूतसकलवृत्तान्तया न त्वसिद्धया। अत एव तच्छन्देन निर्देशः । मुनेरपि त्रिकालज्ञस्य वैषयिकविकारनिरा- करणवद्धदीक्षस्य । पुरः अग्रतः तत्समक्षम् । अपिशन्देन विशृङ्गलप्रवृ. तिविरोधे सत्यपि दर्शनकर्मताहीकारण सहजलज्जापरगौरवातिलद्विचित्तस्य पक्षपातातिशयः प्रकाश्यते । तया दृष्टोऽस्मीति । एवं दर्शनं प्रति कर्म- भावः कतिसंख्यैर्जन्मभिः कीदृशेन पुण्यपरिपाकेन लभ्यत इति न ज्ञायते इत्यात्मनि धन्यम्मन्यता व्यज्यते । यदि पुरोगतेषु वस्तुषु नयनगोचरेषु मध्ये त्वमपि दृष्टः, का तत्र कृतार्थता इति चेत्, तन विशेप इत्याह - व्यावृत्यैव गुरुपारतन्व्येण गन्तुमुद्यतया परावृत्य कतिपयपदविन्यासान- न्तरमस्मद्धैर्यसर्वस्वपश्यतोहरविलासं विवलिताङ्गलतिकमस्मदभिमुखं सन्नि- वृत्यैव । एवकारेण दर्शनकपरत्वं व्यावर्तनस्य व्यज्यते, न सलु 'दर्भाङ्कु- रणे त्यादिवच्छलाङ्गीकारपाटबं चातिमुग्धतयेति च । अत एव दर्शन- स्योत्तरकालनियात्वम् । अत्र वलिताख्या मृङ्गारदृष्टिः प्रतिपादिता ।

·द्वितीयोऽ ९९ "वलितं तन्निवृत्तस्य भूयस्यश्रावलोकनम् " इति । भूयश नयनकान्तिसन्तानसुभगां तत्कालानुभूतामवस्थां समुचित- सम्भावनागर्भवेन श्लाघते-सितेत्यादि । सितासितया अक्षिगोलकनी- निकाभागप्रसरन्त्या मन्दाकिनीकलिन्दोमिलितपरस्परंपरभागसुभगामृतम- सरहद्यया प्रसन्नया कामप्रदया ईक्षणरुचा ईक्ष्यतेऽनेनेति कृत्वा नयन- कान्त्या क्रमेण रूपेष्वान्तरालिकेषु व्याप्नुवत्या आश्रमे गमनापात्रभूते तान् श्लाघ्यजन्मनः अस्माभिरपि साक्षात्कृतौज्ज्वल्यान् शाखिनः प्रचुर- सोपयोगशाखाशालिनः तरुवरान् विटपेष्ववसत्ता निरन्तरलग्नाः विलसन्तः प्रत्यग्रतया प्रकाशमानाः कृष्णाजिनानां स्वतश्शवलानाम् ओघा येषु तथा- विधान् कुर्वत्येव । आश्रमे शाखिन इति तथाविधसम्भावनायोग्यत्वम् । आश्रमसन्निधानेन स्थावराणामपि तन्नयनकान्तिविषयता तपःफलमिवावि. रासीद् इति व्यज्यते । भिन्नरूपेषु वस्तुषु तत्तदुचितसौन्दर्यसम्भावना- भावनपटीयसी अनुभवैकगोचरा तस्या अवलोकनचातुरीति लाघातिशयः । कुर्वत्येवेत्यनेन अन्यावलोकने अशक्यवस्त्वन्तरकरणात्मा विशेषः सम्भा- बनानुप्रवेशेन उत्प्रेक्षारूपेण प्रकाशितः । तेनालम्वनस्स लोकोत्तरताप्रति- पादनद्वारा रतेरतिचमत्कारकारित्वम् । अन-स्निग्धाख्या दृष्टिः प्रकाशिता । "स्निग्धं तद् यस्य विषयस्तत्प्रभामिलितो भवेद्" इति । एवमान्तरालिकेपु तत्तदुचितसम्भावनाभाजनभूताया ईक्षणरुचः सा. क्षात् कर्मभूते मयि निखिलजनिफलविधानसम्भावनासंरम्भः किं कथ्य- तामित्युचितैव धन्यम्मन्यतेति व्यज्यते । तेनैव प्राथमिकेन व्यावर्तना- नन्तरदर्शनेन । एक्कारेणान्यस्य सहकारितामपि व्यावर्तयति । अत एवं मुधेत्युक्तम् । आहते आ समन्तात् पुनःप्रवृत्त्यनपेक्षं वशीकृते । दासादी- नामाहत्य वशीकरणस्य दृष्टत्वात् तथोक्तिः । शरकार्यत्वाच आहत इति । तदानीमानन्दावहत्वेऽपि 'दिग्धोऽमृतेन च विषेण च' इत्युक्तवद् वियोगे पीडाकरत्वं च व्यज्यते । सर्वया नात्र त्वच्छराणां प्रवृत्तियोग्यत्वं, तस्मा- लाघवहेतुं वृथाप्रयास मा कृया इत्यर्थः ॥२॥ 1 'कन्यामि', २. 'रभा' इ. पाठ.

·नागानन्दे सन्याख्ये विदूषकः---(क) भो वअस्स कहि ! खु गअं दे धीर- त्तणं। - नायका वयस्य! ननु धीर एवास्मि । कुतः, नीताः किं न निशाः शशाङ्करुचयो नाघ्रातमिन्दीवरं किं नोन्मीलितमालतीसुरभयः सोढाः प्रदोषानिलाः । (क) भो वयस्य ! कस्मिन् खलु गत ते धीरत्वम् । एवमुन्मादानुबन्धेन भ्रान्तवदस्मिन् वदति नर्मसचिवः स्वसाध्य- स्यातिप्रवृत्तिमाशङ्कमानः ससम्भ्रममाह - भो वयस्य! कस्मिन् खलु गतं ते धीरत्वम् । गतमिति निश्चयः । पूर्व धीराग्रेसरस्येदानीमतिचापल- दर्शनात् कल्प्यत इति भावः ।। एवं तद्वचनमाकर्ण्य तदवस्थ एवोत्तरं वदति । यथा कश्चिदुन्मत्त स्त्वमुन्मत्त इत्यधिक्षिप्तो नाहमुन्मत्त इत्युन्मत्तावस्थया साधयति, तथा. यमप्यामधीरत्वं साधयति-वयस्य ! अस्मदवस्थावेदी कथमेवं वदास । नन्विति । कथं तव विसंवादो जातः । धीर एव धैर्यस्य प्रध्वंसो न जात इत्येव न, अवस्थोचितः प्रकर्षश्वास्ति इत्येवकारेण व्यज्यते । तदेव साधयितुमारभते -कुत इति । नैतत् प्रतिज्ञामानं, त्यां सपा- दयामीत्यर्थः। नीता इत्यादि । भवान् अस्मद्वृत्तान्तसर्वस्ववेदी । केन हेतुनेति शेषः । न कोऽपि निरूप्यमाणस्तादृशो हेतुः, यो ममाधीरतासाधकः । मां विपरीतसम्भावनायोग्यं । विधुरेषु प्रियजनषियोगायोगसिन्नेषु भूतेषु भवत्सु भाविषु च मत्सब्रह्मचारिपु जनेषु मध्ये अधीर इत्यभिधानन कारपरामर्शः । धीरतम इति वक्तव्येऽन्यथा कथनं मौव्यहेतुकमेयेत्यर्थः । अभिपने इदानीमपि मौड्यस्य युद्यपारोहोऽभिधानेन ज्ञायते । तेन धीर- त्वसाधकानि यहनि प्रतिपाय तव मौडयमपनयामीति तदारम्भः । नीताः अतिवाहिताः, न तु गताः । क्षणमुहूर्तयामादिपु निरन्तरजागरणम्भमाणं ·द्वितीयोऽः १०१ झङ्कारः कमलाकरे मधुलिहां किं वा मया न श्रुतो नियाजं विधुरेप्वधीर इति मां केनाभिधत्ते भवान् ॥ ३ ॥ वैषम्यं सोदापि गमिताः । किं नेति । परेण सिद्धस्यापलापे क्रियमाणे भावसाधनादभावप्रश्नद्वारा किमाक्षेप एव युक्त इति तथैवोपक्रमः । विप- र्ययज्ञानग्रहग्रस्तं त्वां कथं बोधयामीति भावः । निशाः न लेका द्वे वा निशाध वा । दिनस्यापि दुरतिवाहत्वे विरहिणामतिपीडावहत्वानिशाग्रह- णम् । तत्रापि विशेपमाह---- शशाङ्करुचयः शशाङ्केन रुचिर्यासु इति व्य- धिकरणबहुव्रीहिः । चन्द्रिकासम्बन्धेन दुष्प्रेक्षा इत्यर्थः । अथवा घृता- दिपु दहनसम्बन्धेन अयं दहन इत्याद्युक्तिवत् तद्भावारोपः शशाङ्करुचय एवेमाः इति । तथापि दुष्प्रेक्षत्वमेव साध्यम् । कथमियन्मात्रेण धैर्य निश्चीयत इति चेत् पुनरपि शृणु । नाघातमिन्दीवरम् । किमिति पूर्व- स्मादनुपङ्गः । काकाक्षिन्यायेन वा । अथवा काकाक्षेपः । इन्दीवरशब्देन तद्गन्धो लक्ष्यते । गन्धस्य वाहुल्यं च फलम् । न केवलं निशातिवाहनमेव, प्रदोपानिलाः सन्ध्यासु विरहिजनरणरणकदाननिष्करुणा भिन्नरूपतया बहुप्रकारं वलमानाः समीरणाः किं न सोढाः । अत्र सहनेन तत्कारण- भूतस्पर्टी लक्ष्यते । सोढा इति । नाहमन्यविरहिवन्मूर्छितः पतितः । तत्रापि सहकारिसामर्थ्याद् विशेपः । उन्मीलितमालतीसुरभयः निजसम्प- विशेपविजृम्भितमधुरमालतीकुसुमसमुद्दान्तसौरभसमाश्लेषसंभृतसाकामि- कगुणसमाकृष्टेन्द्रियान्तराः। अत एवातिदुस्सहाः । न केवलं सन्ध्याति- वाहनम् । दिवापि कमलाकरे, न तु केवलं कमले । निरन्तरप्रस्मरमिहि- रकिरणसमुद्बोधितकमलपण्डमण्डिते पङ्कजवने मधुलिहां सौखशायनिका- नामिव सरसगीतमागत्य उद्बोधनसमय एव सङ्घीभूय प्रविश्य निशानि. चितं मधुरसं प्रेयसीसंविभागसुभगमागलं पीत्वा मदालसं विश्रभ्य तत्र तत्र गायतामतिदुस्सहो झङ्कारः समरोद्यतमकरध्वजधनुष्टड्कारसदृशः । कि वेति । एवं विकल्पेन पुनरपि बहुपु विरहिवैशिष्वन्द्रियार्थेषु विचार्यमा- णेपु न केनाप्यहमन्यविरहिवत् परिभूतः । नाबान्ध्यवाधिर्यादिकमिन्द्रि- यवैषम्यं जातम् । अतो धीरतम इति वक्तव्येऽन्यथाकथनं तव न शोभते।

·१०१ नागानन्य सन्यास्त्य अथवा, न सम्यगहं ब्रवीमि । वयस्यानेय! स्त्रीहृदयेन न सोढाः क्षिप्ताः कुसुमेषयोऽप्यनङ्गेन । येनाद्यैव पुररतव वदामि धीर इति स कथमहम् ॥४॥ विदूपकः-- (आत्मगतम्)- (क) एवं अहीरत्तणं पडिवज्ज- न्तेण आचक्खिदो पेण हिअअस्स महन्तो आवेओ। तो (क) एयगधीरत्वं प्रतिपयगानेनारुयातोऽनेन हृदयस्य महानावेगः। तदे- वमाचक्षे । भो पयस्य ! कस्मात् त्यमद्य टप्पेव गुरुजनं शुश्रूषयित्वेहागतः । तत्रापि मीडया चेद्, न वस्तुपर्यवसायित्वम् । न तथा । यतो निर्व्याज प्रशंसामन्तर्निधाय यहिः परिहासरूपेण नायमधिक्षेपः, क गतं धीरत्वमि- स्युक्तत्वात् । तत् तब न युक्तमित्यर्थः ॥ ३ ॥ एवमुन्मादतरलं स्वयं संसाध्य तदानीमेव रतिसागरकोलाय. मानां तत्वदृष्टिरूपां मतिमालम्ब्याह- अथवा न (एतदेवं?) सम्यग् न समुचितार्थयुक्तं प्रवीमि । अहमिति । खदुक्तमेव समीचीनम् । वयस्य ! सर्वविसम्भवशंवद! विशिष्टगोनालम्बन ! कोपं मा कृथाः । न यस्त- चमनुसृत्य मया धीर इति साधितं, येन सिद्धस्तयायमर्थ इत्यर्थः । स्त्रीहृदयेन स्त्रियां सक्तं हृदयं यस्य, नान्यत्र कदाचिदपि प्रवृत्तम् । स्त्रीशन्देन तत्त्वदृष्टिमनुसृत्य शास्त्रादिनिपिद्धं तत्सङ्गं प्रकाशयति । धर्मात्मे- त्यादिवत् 'सप्तम्युपमान--(वा० २. २. २४) इत्यादिना बहुचीहिः । स्त्रीगतहृदयेनेति केचित् । खिया इव हृदयं यस्येति अनङ्गविशेषणत्वेन केचित्। तत्र युक्तमगीक्रियताम् । हेतुगर्भ विशेषणम् । न सोढाः । अत एव तं प्रति प्रलापः कृतः । कुसुमेपवः वस्तुवृत्ते विचार्यमाणे सर्वमधैर्यसाधकमेवे- त्यर्थः । स्वयमनॉन सङ्कल्पमात्रविभवेन अद्यैवासहने तद्विरुद्धयादे च कथं युगपदेव मनोवचसोः प्रवृत्तिर्घटते । विशेषतः सर्वसाक्षिणस्तव पुरः । अतो न सम्यगित्युक्तम् ॥ ४ ॥ एवं निरतिशयरणरणकसरणिमनुसरन्ती तदवस्थामालक्ष्य स विमृ- शति- एवमिति । एवमधीरत्वं प्रतिपद्यमानेनाख्यातोऽनेन हृदयस्य ताजाव ए मूलपाठः. ।

·द्वितीयोऽ। एवं आचक्खामि । (प्रकाशम्) भो वअस्स! कौस तुंव अज्ज लहु एव गुरुजणं सुस्सूसिअ इह आअदो । नायकः वयस्य! स्थाने खल्वेष प्रश्नः। कस्य वा- न्यस्यैतत् कथनीयम् । अद्य खलु स्वप्ने जानामि सैव प्रि- यतमा (अगुल्या निर्दिशन्) अत्र चन्दनलतागृहे चन्द्रकान्तम- णिशिलायामुपविष्टा प्रणयकुपिता किमपि मामुपालभमानेव रुदती मया दृष्टा । तदिच्छामि स्वप्नानुभूतदयितासमागमर- म्येऽस्मिन्नेव प्रदेशे दिवसमतिवाहयितुम् । तदेहि गच्छावः। (परिकामतः ।) महानावेगः। तदेवमाचक्षे । एवमधीरत्वमिति । पूर्व भ्रान्तव्यवहारेण तदानीमेव तस्यान्यथाकरणेन वा धीरत्वमेव स्फुटीकृतम् । तेन चोत्कटः सम्भ्रमः । तद् एतदनुसरणे मे साध्यविरोधो भवेत् । तदन्यत्र चित्तमा- क्षिपामीत्यर्थः । भो वयस्य ! कस्मात् त्वम् अद्य लघ्वेव गुरुजन शुश्रूप- यित्वेहागतः । भो इति । एतत् सर्वं तिष्ठतु । अवस्थोचितं किञ्चित् पृच्छामि । वयस्येति । ममाभिप्रायमनिवेद्य प्रवृत्तिर्न युक्ता । अथेति । न पूर्वमेवं सम्ममो दृष्टः । लघ्वेव क्षिप्रमेव । इहागतः । पूर्वं गुरुशुश्रूषान- न्तरं गुरुसन्निधावेव स्थितिनिर्बन्धः । अद्य प्रातस्तरां शुश्रूपानिर्वहणाद् देशान्तरागमनाच गुरुतरो हेतुः शङ्कयते । स मे पोध्यतामित्यर्थः ।। एवं स्वाभिप्रायानुगुणं प्रश्नवचनमाकर्ण्य सप्रमोदमाह-वयस्ये- ति । मचित्तानुसरणं तव चिराम्यस्तमेव । स्थाने उचितावसरे । स्थाने इत्यव्ययं युक्त इति वा । एप प्रश्नः मया स्वयमेव कथयितुमुपकान्तस्य भवत्प्रश्नोत्तरत्वेन कथनमतीव युक्तमित्यर्थः । कस्य वान्यस्यति । अतिहृय- मेतदात्मनिर्विशेषे त्वय्येव समयितुं युक्तम् । तत् सादरं शृणु इत्यर्थः । एतदिति वक्ष्यमाणम् । अद्य खलु स्वप्न इति । पश्चिमयामावसाने । तेन स्वप्रफलस्य प्रियासम्बन्धस्याविलम्यो व्यज्यते, न रात्र्यन्तर इति च । जानामि इति वाक्यमध्ये प्रयुक्तो वक्ष्यमाणार्थे विसंवादो मा कल्पि, यया- ।

·नागानन्दे सव्याख्ये चेटी- (कर्णं दत्त्वा ससम्ममम्) (क) भट्टिदारिए! पदसदो विक्ष सुणीअदि। नायिका- (ससम्श्रममात्मानं पश्यन्ती) (ख)हले ! मा ईदिसं आआर पेक्खिअ को वि हिअअं मे तुलीअदु । ता उद्वेहि । (क) भर्तृदारिके! पदशब्द इव श्रूयते । (स) हले! मा ईदृशमाकारें प्रेक्ष्य कोऽपि हृदयं मे तुलयतु । तदुनिष्ठ । दृष्टमेव कथ्यते इति स्वप्नस्य परिस्फुटत्वं प्रकाशयति । 'जाने स्वप्नविधी ममाये'त्यादिवत् । सैव प्रियतमेति । पूर्व त्वयापि नयनोत्सवीकृता । प्रियतमेति स्वानसम्बन्धेन स्वाजन्यातिशयो व्यज्यते । अगुल्या निर्दिशनि- त्यभिनयसहितेन प्रदेशनिर्देशेन स्वाप्नसङ्गमविषयतया तस्मिन्नास्यातिशयो व्यज्यते । चन्द्रकान्तमणिशिलायामुपविष्टेति देशस्फुटीकरणम् । प्रणयकु- पितैत्यवस्थास्फुटीकरणम् । प्रणयस्य परिचयप्रकर्षे सति कोपाद्युत्थापक- त्वात् । कुपितत्यनेन परिचयविशेषो व्यज्यते । अत एवोपालम्भसम्भा- वना । किमपीति अनिर्धारितविषयत्वम् । रुंदतीति उपालम्भोपशमनाव- स्था । अतः प्रणयकोपः । तत्कार्यमुपालम्भनं रोदनेन तस्य स्तम्भनं च क्रमेण व्यज्यते । तदिति दैवात् स्वामस्य दर्शनस्य विसम्भानुपद्धस्य सि. द्धत्वादित्यर्थः । स्वप्नानुभूतेन मन्दमाग्यतया साक्षादलामेऽपि स्वमरूपेणा. प्यनुभूतेन प्रियासमागमेन रम्ये प्रदेशान्तरतः श्लाघनीये । अत एव दिव. सातिवाहनस्यात्र योग्यता । एवं प्रश्नस्योत्तरमुक्त्वा त्वरां प्रकाशयति तदेहीति ॥ एवं नायकागमने पदध्वनिमनुसृत्य विप्रलम्भविहलां नायिका प्रति चेट्या उक्तिः -भदारिक ! पदशन इव धूयते । तदिहैव स्वीयतां वा गम्यतां वा इति साधारण्येन निर्देशः । इवेति तर्कयोतकः ।। आत्मानं पश्यन्तीति । शिशिरोपचारादिकृतं देहस्य शोच्यमय- स्यान्तरमन्यजनादर्शनीयं पश्यन्ती । गोपनापेक्षया ससम्मममाह-हजे! मा ईशमाकारं प्रेक्ष्य कोऽपि हृदयं मे तुलयतु । तदुत्तिष्ठ । अनेन

·१
-
द्वितीयोऽः
इमिणा रत्तासोअपादवेण ओवारिदाओ पेक्खम को एसोत्ति।
(तथा कुरुतः।)
विदूपकः (क) भो वअस्स! एदं चन्दणळदाघरअं।
ता पविसह्म ।
(नाट्येन प्रविशतः।)
नायकः (प्रविश्य)
चन्दनलतागृहमिदं
सचन्द्रमणिशिलमपि प्रियं न मम ।
अनेन रक्ताशोकपादपेनापवारिते पश्यायः क एप इति ।
(क) भो वयस्य ! एतचन्दनलतागृहम् । तत् प्रविशाव. ।
रक्ताशोकपादपेनापवारित पश्यावः क एप इति । ईदृशमिति चित्तचापल-
घोतकम् । कोऽपीति, यः कश्चिन्छङ्कनीयो जनः मम हृदयं मा परिच्छि-
नत्तु एवं चपलमनोवृत्तिरियमिति । अनेनेति निकटवर्तिना । रक्ताशोक
इति श्लाघ्यविशेषणयोगः। अपवारिते पश्याव इति । न खलु गच्छाव
इत्युक्तम् । तेन तया प्रस्तुतस्य व्यसनोपशमोपायस्य दैवादापतितलं भवे-
द्वा इत्याशंसा व्यज्यते ॥
एवं तयोरावरणे नायकस्य प्रवेशोपक्रमः। भो वयस्य ! एतचन्दन-
लतागृहम् । तत् प्रविशावः॥
चन्दनलतागृहमिति । पूर्व स्वाप्नस्य दर्शनस्य बुद्धयपारोहात् त-
साहित्येनैव कल्पनम् । दर्शनेऽन्ययाभूतत्वावटिति विषादः । सचन्द्र-
मणिशिलमपीति । प्रियत्वस्य हेत्वन्तरे सत्यपीत्यर्थः । चन्द्राननया रहित-
मिति हेतुगर्भम् । चन्द्राननयेति । तद्विरहेऽप्रियवं युक्तमेवेति भावः ।
अत्र रम्यस्यापि विशिष्टवस्तुशून्यत्वेन शोच्यत्वं दृष्टान्तेन स्फुटयति-
चन्द्रिकयेति । रहितमित्यनुपङ्गः । मुखं प्रारम्भः ॥६॥

·नागानन्दे सव्याख्ये चन्द्राननया रहितं चन्द्रिकया मुखमिव निशायाः॥५॥ '. चेटी~ (नायक दृष्ट्वा) (क) भट्टिदारिए! दिलिआ बड्ढसि। सो एव्व दे हिअअवळ्ळहो। नायिका-- (दृष्ट्वा सहर्षे ससाध्वस च) (ख) हजे! इमं पे क्खिअ ण सकुणोमि इह अञ्चामण्णे ठाएं । कदाइ एसो मं पेक्खे । ता एहि । अण्णदो गच्छर । (सोरुकम्प पदद्वय ददाति।) (क) भर्तृदारिक दिष्ट्या वर्धसे । स एव ते हृदयवल्लभ' । (ख) रखे। इम प्रेक्ष्य न शक्नोमीहात्यासन्ने स्थातुम् । कदाचिदेप मा पश्येत् । तदेहि । अन्यतो गच्छाव । एवमेतद्दर्शनेन नायिकाया वैवश्यशमनार्थ श्लाघमाना चतुरिका क- थयति-भर्तृदारिक ! दिष्ट्या वर्धसे । स एव ते हृदयवल्लभः । आ- गत इति शेपः । दिष्टयेति दैवादापतितम् । अत एव वर्धस इति । त्व- मनोरथानामहमहमिकया प्रादुर्भावकालोऽयम् । स एवेति । पूर्वमस्मन्न- यनसाफल्याय दैवेनानीतः, इदानीमपि तव चित्तव्याधिभेपजत्वेन मया कथितः । हृदयवल्लभः मनोरधदयितः । तदाश्वसिहीति शेषः ॥ ततस्त दृष्ट्वा रतिसागरतरङ्गायमाणेन हर्पण रणरणकेन च विय हजे ! इम प्रेक्ष्य न शक्नोमीहात्यासन्ने स्थातुम् । कदाचिदेप मां पश्येत् । तदेहि । अन्यतो गच्छावः ॥ शाह २ 'ति । वदी विभ में ऊरू। १. मतिचिन पदान गला) ख. पाठ मूलपाठ, ·द्वितीयोऽङ्कः। १०७ चेटी-(विहस) (क) अदिकादरे ! इह.द्विदं पि को तुम पेक्खदि ।णं विसुमरिदो अन्तरे रत्तासोअपादयो । ता इह एवं चिट्ठा। (तथा कुरुतः।) विदूषकः (निरूप्य) (ख) भो वअस्स! एसा सा चन्द- मणिसिळा। (नायकः सवाप्पं निश्वसिति ।) चेटी--- (ग) भट्टिदारिए! एसा सेत्ति आळावो सुणी- K- (क) अतिकातरे! इह स्थितामपि कस्त्यां पश्यति । ननु विस्मृतोऽन्तरे रक्ताशोकपादपः । तदिहैव तिष्ठावः । (ख) भो चयस्य ! एपा सा चन्द्रमणिशिला। (ग) भर्तृदारिके ! एपा सेत्यालापः श्रूयते । तदहिते शृणुव. । इति चापलेन वेपथुविवशेन गमनापक्रमेण चास्या अतिपरिस्फुटमु- चितविपयं वैवश्यमालक्ष्य सा आदरगर्भ परिहासमालम्ब्याह -- अति- ! इह स्थितामपि कस्त्वां पश्यति । ननु विस्मृतोऽन्तरे रक्ताशोक- पादपः। तदिहैव तिष्ठायः। अन्तरे मध्ये वर्तमानः रक्ताशोकपादपः अम्म- तिरस्करणानुगुणः ननु विस्मृतः । एतस्य मध्यवर्तित्वमपि विस्मृतम् । अहो ते प्रियाद्वैतभावनानिवन्ध इति वक्रोक्तिः ॥ एवं प्रियतमसाक्षात्कारेण हर्पसम्ममवेपथुप्रभृतिभिस्तस्या स्तर नतामापाद्य विपरीतसम्भावनया तामेव परिपोपं नेतुं नायकवृतं प्रस्ताति- भो वयस्य ! एपा सा चन्द्रमाणिशिला । सेति प्रस्तुतत्वं सामान्येन प्रति- पादयति ॥ ..'च उवविमिभचि' स. प. पाउ, ·१०८ नागानन्दे सव्याख्ये अदि । ता अवहिदा सुणा- (उभे आकर्णयतः।) विदूषकः --- (हस्तेन चालयन्) (क) भो वअरस! णं भ- णामि एसा सा चन्दमणिसिळ ति। नायकः- वयस्य ! सम्यगुपलक्षितम् । (हस्तेन निर्दिशन् } शशिमणिशिला सेयं यस्यां बिपाण्डुरमाननं करकिसलये कृत्वा वामे घनश्वसितोद्गमा । (क) भो क्यस्य ! ननु भणामि एपा सा चन्द्रमणिशिलेति । तदानीं स्वप्नवासनानुबद्धस्य नियादर्शनाभिलापस्य तददर्शनेन पुन- रपि परिपोपं गतस्य चिन्तावाष्पादिसमेधितस्यावलम्बनात् तस्मिन्ननवहिते सा चन्द्रमणिशिलेति तद्वचने प्रस्तुतविषयमस्य प्रश्नमाशङ्कय तदुत्तरकथने पूर्व दृष्टभावस्यास्य एतद्विषया मनोवृत्तिरपि नाम स्फुटीभवेदिति शङ्कमाना चतुरिका तद्वचनश्रवणे तामवहितां करोति - भर्तृदारिके! एपा सा इत्यालापः श्रूयते । तदवहिते शृणुवः । पूर्वप्रस्तुतमेतद्देशसम्वन्धिनं कमपि वृत्तान्तमुद्दिश्यासौ पृच्छति । तदवहिते शृणुकः अस्मदनुकूलो न वाय- मिति ॥ पूर्व प्रश्ने तस्याप्रतिपत्तिमालक्ष्य स्वहस्तेन तं चालयन्नाहेत्यनेन नायकस्य चिन्तानुभावरूपेण स्तम्भनिःश्वासादीनां प्रकाशनम् । भो वय- स्य! ननु भणामि एपा सा चन्द्रमणिशिलेति । ननु भणामीति । पूर्वमपि मयोक्तम् । तन्न भवता श्रुतम् । अत एव पुनः कथ्यत इत्यर्थः । सेति प्रस्तुतस्य स्वप्नदर्शनस्य विषयतयास्य प्रश्नः । तत्र नायिकाया विप- रोतसम्भावनानुगुण्येन सेति सामान्येन निर्देशः ॥

·द्वितीयोऽङ्कः । चिरयति मयि व्यक्ताकूता मनाक्रफुरितैर्भुवो- नियमितमनोमन्युट्टेष्टा मया रुदती प्रिया ॥६॥ एवं स्वचित्तानुसारिणो नर्मसचिवस्य विवक्षितार्थसोपानायमानं प्रश्नवचनमनुमोदमानः पूर्व सादरं स्वप्नप्रकारं संक्षेपेणाभिधाय स्वाप्नस्य दर्शनस्य जागरेऽपि सिद्धिर्भवेदिति कामिजनसुलभामाशां परिवहन् झटिति तं देशमाक्रम्य केवलस्य लतागृहस्य दर्शनेन विपाददेशवैराग्यसहितोऽपि स्वप्नवासनाविशेषसाक्षात्कृतां प्रियतमामनुसन्दधानः शशिमणिशिलासमीपे विवशस्तिष्ठन् किमेपा सेति प्रस्तुतस्वप्नदर्शनविषयतया तस्य प्रश्नमनुस- त्यानुवादरूपेण तं देशं दयितादर्शनविषयत्वेन प्रतिपादयति- शशिम- णिशिलेत्यादिना । सेयं शशिमणिशिला । सेति पूर्व प्रियतमोपवेशाधिकर- णत्वेन सौभाग्यातिशयः, इदानीं तदभावेन शोच्यता च इयमित्यनेन घोत्यते । अक्षीणनिरन्तरकान्तिसन्तानकलङ्कराहित्यपरमाहादकत्वादिना प्रियतमामुखमेव निर्दोपतया चन्द्रशब्दवाच्यम् । तत्सम्बन्धे स्वियं चन्द्रकान्तशिला । अत एव पूर्व चन्द्रकान्तमणिशिलायामित्युक्तम् । तद- नुवादेन एपा सा चन्द्रमणिशिलेति प्रश्नेऽपि इदानी शशाङ्कसम्बन्धि- खेन स्वजातिसाधारणं शशिशिलात्वमेवास्य, मणिशब्दः केवलमपहासायति मणिशिलेत्यनेन योत्यते । यस्यामित्यादिना पूर्वोक्तस्यानुवादः । शि- लोपवेशनं प्रणयकोपोपालम्भो रोदनं च पूर्व प्रबोधितम् । तदेपां क्रमेण व्याप्तिपूर्वमनुवादः क्रियते । विपाण्डुरमिति विश्लेपसुलभायाः शोच्यायाः पाण्डुतायाः सम्पादनेऽहमेव मन्दभाग्यो हेतुर्जात इति द्योत्यते । आननम् अस्मत्प्राणनपरमावलम्वन वदनकमलम् अतिमृदुले ताम्रताकने परभागस. म्पादनसगन्धे सन्धारणासमर्थेऽपि करकिसलये कृत्वा सम्पाय विन्यस्ये- त्यर्थः । अनेन दैन्यमालस्यं कर्तव्यान्तरापरिज्ञानेन तूष्णीमास्थानाध्यवसा- यश्च द्योत्सते, "अप्रांतं च प्रियतमे कार्यो गण्डाश्रितः करः" इति च मुनियचनम् । वाम इति स्त्रीणां वामभागस्य प्रशस्ततया तदवल. म्बनेन सहटेऽप्यौचित्यापरित्यागो वन्यते । अन्तस्तापसम्मेलनमसहमाने- .

·नागानन्द सन्याये नेव निरन्तर पदिः प्रसरता उप्णेन दीपनिम्धसितेमातिम्लापिताधरकि- सलया । अनेनेहितालाभेन चिन्तातिशयो व्यज्यते , "ध्यान चिन्तेहितानाप्तेः शून्यताधासतापद" इति वचनात् । यस्यामुपविऐति शेषः । चन्द्रकान्तमणिशिलायामुपविरोति पूर्वमुक्तत्वाद् इयता उपदेशप्रकारोऽनृदितः । चिरयति विलम्यमाने । अ- नेन अहमत्रागमिष्यामि त्वमप्यागच्छति पूर्व सडेतो चन्यते । हेती शता । मयीति नीरसानामग्रगण्य इत्यवमानगर्मोक्तिः । प्रियतमा प्रति प्रतिपालनार्हस्यानन्यकार्यस्य विलम्बनं नीरसत्वमेवेति भावः । व्यक्ताकृता परिस्फुटप्रणयकोपहेतुकोपालम्भरूपाभिप्राया । प्रणयप्रकर्षण स्खलितेपु कोपो भवति । तत्र विलम्भातिशयेनोपालम्भः । स्खलितमन विलम्बनम् । उपालम्भस्त्वादृशां धीराणां सर्वमुचितं, मादृशीनां तु चपला- नामेव सम्भ्रम इत्यायन्तःस्फुरगम्भीरोक्तिरूपः । मनाक्स्फुरितैः ईपघलनेः मन्दानिलान्दोलितकलिन्दकन्यातनुतरङ्गस्फुरणतुत्यैः । भ्रुवोः न तु नेत्र- योरपि । अनेन कोपेऽपि ममृणविकारत्वमुत्तमास्वभाव इति व्यज्यते । मनागिति परिचितरेवायमुपालम्भप्रकार इति ज्ञातुं शक्यते इति भावः । इयता उपालम्भप्रकारोऽनूदितः । नियमितमनोमन्युः उपशमितमनोगतप्र. णयकोपा । मानिनीनामेव कोपो युक्तः, यासां कोपे प्रियजनस्य सम्भ्रमो भवेत् । मादृशीनां प्रियजनस्यानास्थया आत्मसन्तापहेतुकोऽरण्यरुदिता- यमानः । तत् किमनेनापहास्येन प्रकाशितेनेति नियमनम् । मनोमन्यु- रिति । मन्युरित्यनेनैव मनस्सम्बन्धे सिदेऽपि मनोग्रहणेन चक्षुरादिपु फोपकार्यस्यातिस्फुटत्वं ध्वन्यते । अत एव मनास्फुरितैरित्युक्तम् । अ. न्यस्य नियमनप्रकारस्यापाट्वेन रोदनमेवाङ्गीकृतम्। भवेत्यनेन परस्परा- वलोकनसुखाभावेऽपि मया दृष्टेति कृतार्थता प्रतीयते । प्रियेति येन केन प्रकारेण तत्सङ्गम एवास्माकं जीवनफलमिति ध्वन्यते । इयता कोपोपश- मप्रकारोऽनूदितः । नायिकाया विप्रलब्धावस्थावैशिष्टयमत्र स्फुटमेव प्रती- यते । तदानीमशोकान्तरिताया नायिकायाः शङ्कादिव्यभिचारिभिरभिला परिपोपं नेतुं स्वप्नजागरावस्थासाधारण्येन कविनायं श्लोक उपनिवद्धः ॥

·द्वितीयोऽङ्कः। तदस्यामेव चन्द्रकान्तमणिशिलायामुपविशावः । नायिका (विचिन्त्य) (क) का उण एसा भविस्सदि। चेटी--- (ख) भट्टिदारिए! जह अम्मे ओवारिदसरीरा- ओ एवं पेक्खम, तह तुवं पि एदेण दिट्ठा भवे । नायिका-(ग) जुज्जइ एदं । किं पुण पणअकुविदं पिअजणं हिअर करिअ मन्तेदि । (क) का पुनरेपा भविष्यति । (ख) भर्तृदारिके ! यथावामपवारितशरीरे एतं पश्यावः, तथा त्वमप्येतेन दृष्टा भवेः। (ग) युज्यत एतत् । किं पुन. प्रणयकुपितं प्रियजनं हृदये कृत्वा मन्त्र- यति । . एवं प्रश्नस्योत्तरमुक्त्वा गमनाभिप्रायं प्रकाशयति-तदस्यामि- त्यादि । तदिति । यत एवमत्र दृष्टा । अस्सामेवेति । इदानीं शून्यत्वेऽपि पूर्वसम्बन्धमन्तर्निधाय प्रदेशान्तराच्छ्राध्यतामङ्गीकृत्योक्तिः । अत एव च न्द्रकान्तमणिशिलायामित्युक्तिः ।। एतदूचने नायिकान्तरविषयत्वमाशङ्कय सां विमृशति-का पुन- रेपा भविष्यति । का पुनरिति, न त्वहम् इति चिन्तानुपाती विषादः ।। तत्सङ्कटं ज्ञात्वा चतुरिका एतद्विपयत्वेनोपपादयति- भर्तृदा. रिके! यथा आवाम् अपवारितशरीरे एतं पश्यावः, तथा त्वमप्यतेन दृष्टा भवेः । अत एवमुक्तिर्घटत इत्यभिप्रायः ।। एवं तद्वचनेन स्वानुपपत्तेरपरिहारं निरूप्यार्धाङ्गीकारेण निरस्य. ति-युज्यत एतत् । किं पुनः प्रणयकुपितं प्रियजनं हृदये कृत्वा मन्त्र यति । दर्शनमेवं घटताम् । एवं प्रणयकुपितप्रियजनवृत्तान्तकयनं कथ- मस्मद्विपये घटताम् । अतस्त्वदुक्त्या नानुपपत्तिः परिहता ॥

·- । ११२ नागानन्दे सव्याख्ये चेटी-(क) मा ईदिसं आस करेहि । पुणो वि दाव सुणह्म। विदूषकः- (आत्मगतम्) (ख) अहिरमदि एसो एदाए कहाए । भोदु, एदं एव से बड्डावइस । (प्रकाशम् ) भो वअ- स्स! तह परुण्णा तुए किं भणिदा। (क) मा ईदृशीमाशङ्कां कुरु । पुनरपि तावच्छृणुवः । (ख) अभिरमत एप एतया कथया । भवतु, एतदेवास्य वर्षयिष्यामि । भो वयस्य ! तथा प्ररुदिता त्वया किं भणिता ! एवं तस्याः शङ्काविपादयोरशैथिल्यमालक्ष्य पुनरपि सा श्रवणे रुचिमुद्भावयति मा ईदृशीमाशङ्कां कुरु । पुनरपि तावच्छृणुवः । प्रमे- योपक्रम एवाभिप्रायं निश्चेतुं न शक्य, तन्मध्ये वैरस्य मा कृथा इत्यर्थः ।। अथैवं स्वप्ननिवेदनेऽपि जाग्रदवस्थावदस्याभिरुचिमालक्ष्य सेवा. निपुणो नर्मसचिवः स्वयं विचिन्तयति- अभिरमते एप एतया कथ- या । भवतु, एतदेवास्य वर्धयिष्यामि । एतया कथया प्रियतमावृत्तान्त- सम्बद्धया सन्तापं विस्मृत्यात्रैय रमते । तद् एतदेव चरितं विशेषप्रश्नेन परिपोप नयामीति विचिन्त्याह तथा प्ररुदिता त्वया किं भणिता । अस्यामवस्थायां त्वया भणितेति न संशयः। त्वया रसिकजनसाम्राज्यमुर्दू- हता परदुःखदुःखितेन चाटुभापणचतुरेण उचितज्ञेन चेत्यर्थः । तथा प्ररु- दितेति अनुनयवचनस्यावश्यकर्तव्यता प्रकाश्यते । यत उभयथा रोदनं घटते मन्युपरित्यागार्थ मन्युनियमनार्थ च । तत्र मन्युपरित्यागार्थं यदि रोदः, तर्हि न सम्भ्रमः । मन्युनियमनार्थ रोदने मन्यु पनीत इति तद- पनयाथ चाटुभापणादिकमवश्य कर्तव्यमिति प्रकारवृत्तिना तथाशब्देन द्योत्सते । अनुनये भवान् निपुणः, योग्यता चास्ति, वचनप्रकार एवास्मा- क जिज्ञासा ॥ - 1, "दरता' ग पाट ·द्वितीयोऽक। - नायकः वयस्य! इदमुक्ता निप्यन्दत इवानेन मुखचन्द्रोदयेन ते । एतद् बाप्पाम्बुना सिक्तं चन्द्रकान्तशिलातलम् ॥७॥ इति जाग्रदवस्थावदस्मिन् पृच्छति सति परं प्रीयमाणो मन्दस्मि- तस्नेहदृष्टिपातकरतलस्पर्शादिभिरावर्जनपूर्वकं वयस्येत्यामन्त्रणं करोति । देहान्तरेण ममैव त्वद्रूपेण वर्तनम् । अतो मचित्तानुसरणं तवं न चित्रम् । अतः श्रोत्रपात्रेण पीयतामस्मप्रियाविपयं वचनामृतम् । इदमुक्ता इदामि- त्यपरोक्षवद् बुद्धौ परिस्फुरितं वक्ष्यमाणप्रकारं परमसुहृदा त्वया सादरं श्रोतव्यम् । वचनमिति शेपः ॥ निप्यन्दत इति । अत्रापराधनिमित्तेन चाकित्येन प्रिये! इति वा कान्ते! इति वा वचनारम्भे सम्बोधनाभावः । गुणकथाद्वारेणाभिमुख्य- मापाद्य क्रमेण सम्बोधनं कर्तव्यमिति तदारम्भः । निष्यन्दत इव द्रवी- भावमवलम्ब्य प्रवहतीव । अनेन सन्निधिलब्धेन । अन्येषां दूरस्थशशाङ्क- दर्शने गुणानुरागं विना प्रसिद्धयनुरोधेनैव स्यन्दनम्, एतत् पुनः सहृद- पलाघनीयचातुर्यं निरतिशयभाग्यभाजनं निकटलब्धेन गुणगौरवपरीक्षा- विधेयेन ते मुखचन्द्रोदयेन । अन्यासां वदनसन्निधौ नेदृशी सम्भावना घटत इति घोत्यते । ईदृशे गुणवर्णनोपक्रमे आभिमुख्यमेव तव शोभतेत- राम् इति च ते इत्यनेन द्योत्यते । अनेन मुखचन्द्रोदयेनेतीदमा उद- यस्य परामर्शनैतत् प्रकाश्यते - करकिमलयन्यस्ततया उदयगिरिशि- सरसुरतरुपालयतलजदरतिरोहितपुराणहिमकरोदयप्रकारमनुसरता स्फुटा- स्फुटेन मुराचन्द्रोदयेनास्येयमवन्या, करतलावरणविक्षेपप्रसादस्मित- चन्द्रिकाप्रसरणायवस्थान्तरे सत्यस्मन्नयनचकोरपारणहृदयकुमुदविकासा- दिकार्यान्तराण्यमहमिकया प्रादुर्भवेयुरिति । एतदिति । अश्मनो हृदयं नास्तीति यदुच्यते, तदन्यशिलाविपयमेव घटते । इदं पुनः सहृद- यबहुमानास्पदम् अतिविशेषज्ञतयानुमितप्राचीनपुण्यसमयमन्वदेव शि. लामटेरिति पोत्यते । पाप्पाम्जुना अन्तस्सन्तापनिष्टप्तस्विद्यन्मुखचन्द्र- 1. 'बोधितम् । मनः' ग. पार.. .

·न नागानन्दे सव्याख्ये नायिका-(सरोषम्) (क) सुदं एवं चउरिए! । अस्थि किपि अदो वरं सोदव्यं । (सास्तम्) एहि गच्छद्म । चेटी-(हस्तेन गृहीत्वा) (ख) भट्टिदारिए! मा एवं । जेण तुर्व दिट्ठा, सो अण्णं उद्दिसिअ एवं भणिस्सदि त्ति (क) श्रुतमेतञ्चतुरिक । । अस्ति किमप्यतः पर श्रोतव्यम् । एहि गच्छावः । (ख) भर्तृदारिके ! मैवम् । येन त्व दृष्टा, सोऽन्यामुद्दिश्यैवं मणिप्यतीति मे हृदय प्रत्येति । तत् कथावसानं तावत् प्रतिपालयावः । पीयूपधारायमाणेन । 'क्रोधोऽपि देवस्य वरेण तुल्य' इत्युक्तवद् दुःखाथुपा- तेऽपीदृशसम्भावनाधायकत्वमस्य मुखचन्द्रस्य, प्रीतिप्रसरे किं पुनरिति यो. त्यते । सिक्तमिति । न तु सिच्यमानम् । अनेनेयताश्रुजलेनानिष्टेनापि वि- शिष्टसम्भावनाहेतुतया नातीव प्रातिकूल्यमाचरितम् । इदानीमपि प्रवाह- रूपेण पतता नयनोत्पलम्लानिः शिलातलासिकावैपम्यम् अस्मन्नयनवि. पादः अन्तःकरणविक्लेदनम् इत्यनेकदोपोदयः। तद् विरम, अश्रूणि सन्त्यज, परिगृहाण प्रसादम् इति प्रार्थना व्यज्यते । यदि त्वद्गुणानामनादरेणा- ज्ञानेन वा मया विलम्बनं कृतं, तर्हि युक्तस्ते कोपः। एवं गुणग्राहिणा त्वत्प्रसादैकशरणेन त्वदनुसन्धानधनेन प्रमादात् किञ्चित्कालविलम्पनं कृतं, तत् क्षन्तव्यमेव । अतः कोपं मा कापीः । त्यक्तकोपा प्रसादं गृहा- । त्वयि प्रसन्नायामेवास्मद्वान्छितप्रकाशनं शोभत इत्यादयधात्र वस्त्र- भिप्राया अनेन व्यज्यन्ते ॥ ७ ॥ एवं तस्य स्वप्ननिवेदने जानदवस्थायुद्धया अन्यां प्रतीयमुक्तिरिति मत्वा प्रणयकोपेन नायिका चतुरिकामाह ~ श्रुतमेतचतुरिफे! । अस्ति किमप्यतः परं श्रोतव्यम् । पूर्वमेव नासौ मां प्रति वदतीति मया निधि- तम् । पुनस्त्वनिर्बन्धेन स्थितं, तदप्येवं जातम् इति संगद्गदकाकुगर्म तां प्रति निराशतामवलम्न्योक्तिः । अत एव सासमाह --एहि गच्छाव इति ॥ एवं तस्या नैराश्येन गमनोयममालक्ष्य दृष्टभाया चतुरा चतुरिका हस्तेन गृहीत्या तां निवारयति -- भदारिके! मैवम् । यादीरिति .

·- द्वितीयोऽयः । ण मे हिअ पत्तिआअदि । ता कहावसाणं दाव पडिवा- ळह्म। नायकः वयस्य! तामेवास्यां शिलायामालिख्य तया चित्रगतयात्मानं विनोदयेयम् । तदित एव गिरितटान्मन- शिशलाशकलान्यानय। विदूषकः - (क) जं भवं आणवेदि। (निष्क्रम्य मविश्य) भो वअस्स! तुए एको वण्णो आणत्तो, मए उण इह पव्वदादो पञ्च वण्णा आणीदा । ता आळिहदु भवं । । (क) यद् भवानाज्ञापयति । भो वयस्य ! त्वयैको वर्ण आज्ञप्तः, मया पुनरिह पर्वतात् पञ्च वर्णा आनीताः । तदालिखतु भवान् । शेषः । तत्र हेतुमाह -येन त्वं दृष्टा, सोऽन्यामुद्दिश्यैवं भणिष्यतीति न मे हृदयं प्रत्येति । तत् कथावसानं तावत् प्रतिपालयावः। हृदयं प्रत्ये. तीति वचनमात्रेण हृदयस्य न निश्चयः, त्वां दृष्टवतोऽन्यां प्रत्येवमुक्तेरस- म्भावनीयत्वात् । तत् कथावसानं तावत् प्रतिपालयावः । यावत्कथाव- सानं शृणुव इत्यर्थः ॥ एवं स्वाप्नसङ्गमं निवेद्य चित्रालोके निविष्टबुद्धिराह-वयस्य ! तामेवास्यामित्यादि । एवकारेण न वस्त्वन्तरमस्मद्विनोदसाधनमिति प्र- काशयति । अत एवाह आत्मानं विनोदयेयमिति । तदित एवेति नि- कटे सुलभत्वं द्योतयति ॥ यद् भवानाज्ञापयति । त्वयैको वर्ण आज्ञप्तः, मनश्शिलाशकला- नीत्युक्तत्वात् । मया पुनरिह पर्वतात् पञ्च वर्णा आनीताः । तदालिखतु मवान् । सितनीलपीतरक्ताः शुद्धाः सङ्कीर्णश्चेति पञ्च वर्णाः। तेनात्मनो विशेषज्ञता प्रकटयति ॥ १ 'स्य ! जाने ता' मूलपाट . २. 'नेनैवात्मा' ग पारः.

·नागानन्दे सव्याख्ये नायकः वयस्य! साधु कृतम् । (गृहीत्वा शिलायामालि- खन् सरोमाञ्चम्) सखे! पश्य पश्य, अक्लिष्टविम्बशोभा- धरस्य नयनोत्सवस्य शशिन इव । दयितामुखस्य सुरवयति रेखापि प्रथमदृष्टेयम् ॥ ८॥ (आलिखति ।) विदूषकः - (सकौतुकं निर्वये) (क) भो वअस्स! अप्प- चक्खं वि एवं आळिहीअदित्ति अच्छरिअं। (क) भो वयस्य ! अप्रत्यक्षमप्येवमालिख्यत इत्याश्चर्यम् । तदनुवदति -साधु कृतमिति । लेखनोपक्रम एव हृदयविम्बि- तनितम्बिनीरूपलेखावलोकनगलितधृतिस्तं प्रत्यात्मप्रीति प्रकाशयति सखे! पश्य पश्यति । सुखिनं माम् इमां रेखां च दयितामुखस्य । प्रथमदृष्टा लेखनोपक्रमे हस्तानुसारिम्यां नयनाम्याम् । अत्र निली- नायाः स्वयंप्रकाशोऽश इव दयितामुखस्य रेखापि सुखयति, किं पुनः परिपूर्णतायामित्यपिशब्देन प्रकाशितम् । शशिन इवेति । यथा शशिनः प्रथमदृष्टा प्रतिपदि प्रादुर्भूता कलापि-नयनोत्सवं सम्पादयति, तथेति हृद- यसंवादी दृष्टान्तः । अक्लिष्टं कालपकं यद् विम्वफलं तच्छोभोऽधरो यस्य, अन्यूनमण्डलशोभा धारयत इति च । नयनोत्सवस्य उत्सवशब्देन तत्का- थैमानन्दो लक्ष्यते । उभयत्र समानम् । इयमिति । न मदुक्तिमात्रेण, त्व- यापि द्रष्टुं शक्यम् । अत एव पूर्व पश्य पश्येत्युक्तम् ।। ८ ।। भो वयस्य! अप्रत्यक्षमप्येवमालिख्यत इत्याश्चर्यम् इति तदौ- त्सुक्यं मति हस्तदानं कृतम् ॥ । १. वि णाम ए' मूलपाट.

·द्वितीयोऽङ्कः। नायकः वयस्य! प्रिया सन्निहितैवेयं सङ्कल्पैः स्थापिता पुरः । दृष्ट्वा दृष्ट्वा लिखाम्येनां यदि तत् कोऽत्र विस्मयः॥९॥ नायिका -(निःश्वस्य सासम्) (क) चउरिए! जादं खु कहा- वसाणं । ता एहि । अय्यमित्तावसुं दाव पेक्खा । चेटी – (सविपादमात्मगतम्) (ख) है जीविअणिरपेक्खो विअ से आळावो । (प्रकाशम्) भट्टिदारिएं! गदा एव तर्हि (क) चतुरिके जातं खलु कथावसानम् । तदेहि । आर्यमित्रावसु तावत् पश्यायः । (ख) हं जीवितनिरपेक्ष इवास्या आलापः । भर्तृदारिके! गतैव तस्मिन् मनोहरिका । अतः कदाचिद् भर्तृदारको मित्रावसुरिहैवागच्छेत् । तत्रोपपत्तिमाह - प्रिया सन्निहितैवेयमिति । कथं सन्निहितेत्यत्र प्रकारमाह - सङ्कल्पैरिति । पुरः स्थापितेति बहिर्दर्शनवत् सङ्कल्पस्य परिस्फुटता प्रकाश्यते । एनां दृष्ट्वा दृष्ट्वेति । तत्तदवयवप्रमाणादिकं दर्श- नकर्म । यदीति सिद्धपक्षाङ्गीकारे । एवं स्थिते कोऽत्र विस्मय इत्यर्थः । यदीति यदर्थे वा ॥९॥ अस्मिन् प्रस्तावेऽन्यविपयलं निश्चित्य चिन्ताविपादादिविक्लवा नैराश्येनाह-चतुरिके ! जातं खलु कथावसानम् । तदेहि । आर्यमि- पावसुं लावत् पश्यावः । कथावसानमिति वदुत्त्यनुसार एक फलितः। इदानी तवापि हृदयप्रत्ययो जातः । तदलमनेन वृत्तान्तेन । अस्मद्भातरं पश्याव इत्यात्मवैराग्यगर्भोक्तिः ।। तदभिप्रायं विदित्वा सा सविपादं निरूपयति-~-हम् इति, विपा- दद्योतकमव्ययं प्राकृते । जीवितनिरपेक्ष इवास्या आलापः । अस्याः ख. जीवित एव विरागः, नास्मिन् । आशाखण्डने पतिप्यत्येव । तदेतत्सन्नि- 1. 'हद्धि । जी' मूलपाठ २. "ए ण ग' क, ख, ग पाठः. .

·नागानन्दे सव्याख्ये २ मणोहरिआ। अदो कदाइ भट्टिदारओ मित्तावसू इह एव: आअच्छे। (ततः प्रविशति मिन्नावसुः ।। मित्रावसुः -आज्ञापितोऽस्मि तातेन । यथा -वत्स! मित्रावसो! कुमारो जीमूतवाहनोऽस्माभिरिहासन्नवासात सु. परीक्षितः, तद् योग्योऽयं वरः । तस्मै वत्सा मलयवती प्रतिपाद्यतामिति । अहं तु स्नेहपराधीनतयान्यदेव किमप्य- वस्थान्तरमनुभवामि । कुतः, धिन मोक्तव्य इति युद्धचाह - भर्तृदारिके! गतैव तस्मिन् मनोहरिका । मित्रावसुदर्शने मनोहरिकां नियुज्य आवामिहागते । अतः कदाचिद् भर्तृ- दारको मिवावसुरिहवागच्छेद् इति त(स्यास्या) गमनवृत्तान्तनिरूपणे प्रती. यते । अत एव सम्भावनायां लिङ् । तदत्रैव तत्प्रतिपालनं युक्तमिति तद्गमनं निवारयितुमुक्तिः ॥ एवं सूचितस्य मित्रावसोः प्रवेशः । आज्ञापित्तोऽस्मि तातेनेति । तस्य स्ववृत्तान्तकथनभङ्गया प्रवेशप्रयोजनं प्रकटयति- यथेति । येन प्रकारेणाज्ञा, स कारोब्धत इत्यर्थः । वत्सेत्यारभ्य प्रतिपाद्यतामित्यन्तं तदाज्ञानुवादः । वत्स! मित्रावसो! इति । यत्सेति वात्सल्येन । मित्रा- वसो! इति युवराजतया कार्यभरक्षमत्वेन तन्नियोगोपक्रमः । आसन्नवा- सादिति परीक्षासौकर्यम् । सुपरीक्षित इति 'वरं परीक्ष्य दातव्या कन्या' इत्युक्तिमनुसरति । तदिति परीक्षितत्वात् । वत्सा मलयवतीति योग्यप्रति- पादने प्रीतिः । इतीति प्रकारोपसंहारः । अहं त्विति । पितृनियोगे परि- पूर्णा प्रीतिनिश्चीयते । मम मनोवृत्तेः पितृमतानुसारेऽप्यवस्थान्तरमावि- भवति । तदेव प्रकाशयति-अन्यदेव किमप्यवस्थान्तरमनुभवामीति । तत्र हेतुः सेहपराधीनतयेति । स्नेहस्यापायकोटिनिरीक्षगस्वभावत्वादि- त्यर्थः । कुत इति । कस्मादेचमवस्यान्तगनुभवः, कीदृशमन्यदित्युक्त, तद् विवृणोमीत्यर्थः । 1. 'ता , २. मि' मूलपाठः

·नागानन्दे सन्याश्ये
-
श्रुतं च मया । यथा असौ जीमूतवाहनोऽत्रैव गोर्याश्रम-
सम्बद्ध चन्दनलतागृहे वर्तत इति । तदेतचन्दनलतागृहम् ।
यावत् प्रविशामि (प्रविशति ।)
विपकः-
(ससम्भ्रममयरोक्य) (क) भो वअरस! इमिणा
पच्छादेहि कदळीपत्तेण इमं चित्तगदं कम्म । एसो सु
सिद्धजुअराओ मित्तावन इह एव आअदो। कदाइ एसो
पेक्खे ।
(नायर पदलीपत्रेण मन्त्रादयति ।)
(क) गी वयम्पअनेन प्रच्छादय पदरीपाद निगत पर्म । पर
सळ गिद्धयुवराजो मित्रायरित्यागतः । याचिदेप पदया।
दातुमुपान्तस्य । वर्तमानमागीप्ये रट् । ददत इनि निमितेषु गुणेषु
पाक्षिके च दोपे श माने गुणानवाहीकुर्मः । अतो दानम्प न विरोध
इति प्रकाशितम् । अनुला तुहिरति । तापम्य गुणपाहुन्यन निरनिश-
यत्वं दोपम्य प्रपलम्यापि केवलस्य विपाहजनस्वम् इत्यन्याचयाय.
पारः । में इति । अदं तु तुषमनुमन्यते । मम येद्दपारतन्यम्प दोभी-
स्पादिदमपन्थान्तरम् । तद प्रमााहन मेयमे प्रायिनि चित
विधान्ति. भुतं च मपयुत्तरमापन हाने ॥ १ ॥

·- द्वितीयोऽः। १२१ मित्रावसुः- (उपसृत्य) कुमार! मित्रावमुः प्रणमति । नायकः-(दृष्टा) मित्रावसो! स्वागतम् । इह स्थीयताम् । चेटी--(क) भट्टिदारिए ! आअदो खु ऐसो मित्ताबसू । नायिका (स) हज्जे ! पिअं मे। नायकः--मित्रावसो! अपि कुशली सिद्धराजो विश्वा- वसुः। मित्रावसुः-कुशली तातः । तातसन्देशेनेवारिम त्व- सकाशमिहागतः। नायकः--किमाह तत्रभवान् । नायिका- (ग) सुणिरसं दाव किं तादेण सन्दिट्ट ति। (फ) भदारिके! आगत सल्येप मित्रायमु. । (ख) हजे! प्रिय मे। (ग) श्रोप्यामि तावत् किं तानेन मन्दिष्टमिति । मिवारगुः प्रणमतीनि पिनयनात्मानं परीकृत्याचारकथनम् ।। स्वागतमिति । तुभ्यमिति शेपः ।। भदारिफ ! एप मिनासुरिनि पागच्छेदिनि स्वातिम्माम्पनि । मियं में इति । भानुदर्शनेन मौहार्दा आगमनहेतुनिरूपपायोक्तिः प्रहपंगा ॥ अपि युगलीति पिसम्मयामानान्यां प्रक्ष.॥ पुगन्दी तात इनि काउगर्भमनूप तानमन्दनंपन्यागमनम्य गौरव प्रकाशयति॥ तपाया किमाद तनमान नि बहुमानप्राशनम् ।। मुणिर्ग दापति तानमन्गमुभाया तदागमन मिझायाः प्रीतः परिपोपः प्राशिः॥ 4 ·१२२ नागानन्दे सव्याख्ये मित्रावसुः- इदमाह तातः - अस्ति मे दुहिता मलयवती नाम जीवितमिवास्य सर्वस्यैव सिद्धराजान्वयस्य । सा मया तुभ्यं प्रतिपादिता, प्रतिगृह्यतामिति । चेटी-(विहस्य) (क) भट्टिदारिए! किं ण कुप्पसि दाणि । नायिका---(सस्पृहं सलज्जं चाधोमुखी स्थित्वा) (ख) हले! मा तुस्स । किं विसुमरिदं दे एदस्स अण्णहिअअत्तणं । (क) भर्तृदारिके ! किं न कुप्यसीदानीम् । (ख) हले! मा तुप्य । किं विस्मृतं त एतस्यान्यहृदयत्वम् । इदगाह तात इति प्रतिपाद्य वस्तुन्यादरेण सङ्गह्योपक्रमः । अस्ति मे दुहितेति तातोक्तिप्रकारः । मे दुहितेति तज्जनकत्वेनात्मनि कृतार्थता सम्बन्धेन प्रकाशिता । मलयवतीति वात्सल्येन नामकथनम् । जीवित- मिति स्ववंशस्यैव जीवितत्वसम्भावनया तस्याः सर्वप्रियतां प्रकाशयति । अत एव वाक्यभेदेन सा तुभ्यं मया प्रतिपादितेत्युचितभर्तृप्रदानेन खेह- फलप्रकाशनम् । प्रतिपादितेति । न किञ्चिदत्रेतिकर्तव्यताविमर्शनमपेक्षितं, क्रियैव कर्तव्येति त्वरा सूचिता । अत एव प्रतिगृह्यतामित्युक्तिः । स्वीक्रियता, किं प्रतिवचनप्रयासेनेति निश्चयगर्भोक्तिः ॥ भर्तृदारिके ! किं न कुप्यसीदानीमिति । पूर्व मदचसि दोपोद्भा- वनेन कुपिता गन्तुमुपक्रान्ता मया कथञ्चिन्निवर्तिता मदपेक्षया स्थित- वती । इदानी कथं भावान्तरं प्रकाशयसि । एवं तातनियोगेऽपि कोपं कुरु इति सोलुण्ठनं वचनम् ॥ तदानीं मनोरथसिद्धिनिरूपणेन तस्या आक्षेपवचनेन चोन्मिपद्र- तिविशेषलजावैवश्याभ्यामधीमुसी सती तस्याः सन्तोपातिशयं पूर्वसिद्ध- - १. 'मु-गासम्) ई' घ पाठ:

·२ द्वितीयोऽदः । १२३ नायक: (अपवार्य) वयस्य! सङ्कटे पतिताः स्मः । विदूषकः - (अपवार्य) (क) भो! जाणामि भवदो ण तं वजिअ अण्णहिं चित्तं अहिरमैदि ति । तह विजं किञ्चि भणिअ विसज्जीअदु एसो। नायिका-(सरोषमात्मगतम्) (ख) हदास! को वा एवं ण जाणादि। . (क) भो ! जानामि भवतो न तां वर्जयित्वान्यत्र चित्तमभिरमत इति । तथापि यत्किञ्चिद् भणित्वा विसृप्यतामेप । (ख) हताश! को वैतन्न जानाति । संशयोद्बोधनेन निवारयति । एतस्यान्यहृदयत्वे सिद्धे तातसन्देशमानेण नास्माकं कृतार्थतेति शडागर्मोक्तिः ॥ चयस्य ! सटे पतिताः स्म इति नाट्यधर्मिन्यायेन तमपवार्योक्तिः। मलयवतीत्यन्या, अस्मन्मनोरथदयितान्येति भेदबुद्ध्या तदभिप्रायनि- रसनेन नायिकाया अभिलापशृगारं ,व्यभिचारिपरम्परापदन्यासेन मरणा- ध्यवसायान्तं परिपोपं नेतुमन्यथाप्रतीतिमनुमृत्य वचनम् । तत्र तयो रह- स्यकथनं तेन न श्रूयते । वृक्षान्तरितया तया श्रूयत इति नाट्यधर्मि- परिकल्पनम् ॥ यत्किञ्चिद् भणित्वेति । स्वसाध्यस्य तत्प्रार्थनायाश्थासाधक सौजन्यलेशानुगतमपरुपमुक्त्वेत्यर्थः ।। तच्छुत्वा निरसनेन कोपमनलम्ब्य तं प्रत्यारमगतं वचन हता- शेति । हता कुत्सिता आशा यस्येति । कपटेन परवमनोपदेशात् । को वैतन्न जानाति । व्यर्थमेव युप्माकं वचनम् । इद प्रत्याख्यानं सर्वस्फु- टमेवेति वैराग्यगर्भोक्तिः ॥ । १ 'भोदो' प. पाठ. १. तादव', १. 'मि स्मादि' ग. पाट ·१२४ नागानन्दे सव्याख्ये नायक मित्रावसो! क इव नेच्छेद् भवहिः सह श्लाघ्यमिमं सम्बन्धम् । किन्तु न शक्यते चित्तमन्यतः प्रवृत्तमन्यतो निवर्तयितुम् । अतो नाहमेनां प्रतिग्रहीतु- मुत्सहे । (नायिका मूर्छा नाटयति ।) चेटी- (को समस्ससदु समस्ससदु भट्टिदारिआ । विदूषकः– (ख) भो! पराहीणो खु एसो। ता किं एदेण भणन्तेण । गुरुजणं से गदुअ अब्भत्थेहि। (क) समाश्वसितु समाश्वसितु भर्तृदारिका । (ख) माः! पराधीनः खल्येषः । तत् किमेतेन भणता । गुरुजनमस्य गत्वाभ्यर्थय भवद्भिः सह श्लाध्यमिति । अभिजनादिविशिष्टैर्युष्माभिः सह स- म्बन्धं सौहार्द, तत्रापि इममिति कन्यापरिग्रंहरूपम् अतिविशिष्टम् , मत एव श्लाघ्यं क इव नेच्छेद् आस्मन् जगति कः पुमान् स्वयं नापेक्षेत, विशेषतश्च मया अपेक्षितव्यम् इति विशेषे सक्रमय्य किन्त्विति विरो- धिवचनोपक्रमः । योग्यत्वे सत्यकरणे बलवानिमित्तान्तरम् । तद्वलेन मयानुचितो निषेधः क्रियत इति किन्त्वित्यनेन प्रकाशितम् । अन्यतः । प्रवृत्तमन्यतो निवर्तयितुमिति । अर्थकामी विहाय गुरुग्रुथूपणतपःप्रभृति- धर्ममार्गे दृढनिश्चयं पुनरप्यर्थकामाभिमुसं कर्तुं न शक्यते । अतो मनस्य-' न्यन प्रवृत्तेऽन्यकरणं कथं घटत इति निषेधहेतोः प्रावल्यम् । एवं तदो- धनानुसारेणान्यस्यां सक्तमन्यस्यां निवर्तयितुं न शक्यत इति नायिका. वितर्कसाधारण्येन चोक्तिः । अत एव प्रतिग्रहीतुं नोत्सह इति निषेध- निश्चयश्रवणेन नायिकामोहः ।। भो पराहीणों सु इति । असौ गुरुपरतन्त्रः । तत् किमेतेन भणता । एतद्वचनेन किमपि निशेतुं न शक्यम् । अनुष्ठातृत्वमेवास्य, - ·द्वितीयोऽडः। मित्रावसुः- (आत्मगतम्) साधूक्तम् । नायं गुरुवचन- मतिकामति । एप गुरुजनोऽप्यस्मिन्नेव गौर्याश्रमे प्रतिव- सति । तद् यावद् गत्वास्य पित्रोमलयवतीं प्रतिग्राहयामि । (नायिका समाश्वसिति ।) मित्रावसुः - (प्रकाशम्) एवं निवेदितात्मनोऽस्मान् प्र. त्याचक्षाणः कुमार एव बहुतरं जानाति । नायिका- (सरोषम्) (क) कहं पञ्चक्खाणळहुओ मित्ता- (क) कथं प्रत्याख्यानलघुमित्रावसुः पुनरपि मन्त्रयते । नियोक्तृत्वं गुरुजनस्य । अत एवानेन नोत्सह इति आत्मोत्साहनिषेध उक्तः । तद् गत्वास्य गुरुजनं साध्यं प्रार्थयेति तद्विसर्जनकार्यशेषसाधार- प्येनोक्तिः॥ तत्रास्य गुरुपारतन्त्र्यविश्वासेन पुनःप्रवृत्तये तदुक्ति संवदति-साधू- क्तम् । नायं गुरुवचनमतिकामतीति । एप गुरुजनोऽप्यस्मिन्निति तत्प्रार्थना- यामपि प्रयलाभावं दर्शयति, गौर्याश्रमचन्दनलतागृहयोरतिनकट्यात् । तद् यावदिति । अस्य पित्रोः, सन्निपिमिति शेषः । प्रतिग्राहयामीति । तदङ्गीकार एवैतस्य प्रमाणमिति भावः ॥ एवं निवेदितात्मनोऽस्मान् प्रत्याचक्षाण इति । निवेदितात्मा- भिप्रायान् अस्मान् स्वसम्बन्धापेक्षिणः प्रत्याचक्षाणः नाहं प्रतिग्रहीतुमुत्सह इति साक्षान्निधभगवा निराकुर्वन् । कुमार एवेति। त्वमेवेति वक्तव्ये पहु- मानेन ताटस्थ्येनोक्तिः । नान्यः परीक्षकोऽन युक्तायुक्तविचारणायाम- पेक्ष्य इत्येवकाराभिप्रायः । बहुतरं जानातीत्यन्ययोगव्यवच्छेदयोग्यता । धर्मादितत्वनस्य तवेदं प्रत्याश्यानं न शोभनमिति तन्निपेनिष्टगो. क्तिः पुनरपि तन्मनोव्यावर्तनाय || अत एव सरोपं निराशायाम्तस्या उक्तिः । प्रत्यास्यानेन लघुः न्यूनी- ·१२६ नागानन्दे सन्माये वसू पुणो बि मन्तेदि। (निष्क्रान्तो मित्रावसुः ।) नायिका-(सासमात्मानं पश्यन्ती) (क) किं मम एदिणा दोन्भग्गकळङ्कमळिणेणे अञ्चन्तदुक्खभाइणा अज्ज वि स- रीरहदएण । जाव इह एव रत्तासोअपादवे इमाए अदिमु- तळदाए उब्बन्धिअ अत्ताणं वावादइस्सं । ता एवं दाव । (प्रकाशं सविलक्षस्मितम्) हज्जे ! पेक्ख दाव मित्तावसू दूरं गदो ण वेत्ति । जेण अहं इदो गमिस्सं । (क) किं ममैतेन दौर्भाग्यकलङ्कमालिनेनात्यन्तदुःवभागिनाद्यापि शरीर- हतकेन । यावदिहैव रक्ताशोकपादपेऽनयातिमुक्तलतयोहध्यात्मानं व्यापा- दयिष्यामि । तदेवं तावत् । हो! 'पश्य तावन्मित्रावसुर्दूरं गतो न वेति । येनाहमपीतो गमिष्यामि। भूतः पुनरपि प्रार्थनाव्यञ्जकं वचनं कथयतीति मानिनीत्वसमुचितोक्तिः ॥ एवं प्रत्याख्यानप्रकारेण परिपूर्णविपर्ययज्ञानाया नायिकाया नर- जोधर्म प्रतिपादयति स्वदेहवैराग्यप्रकाशनेन - किं ममैतेन दौर्भाग्य- कलङ्कमलिनेनात्यन्तदुःखभागिनाद्यापि शरीरहतकेन । दौर्भाग्यमेव कलङ्कः । दौर्माग्यं मनोरथदयितप्रेमाविषयत्वं, तादृशेन कलकेन मालिन्यं कदा- चिदपि नापैति । अत एवात्यन्तदुःखमागित्वम् । अद्यापीति । इयन्तं कालं देवीसमाराधनादिना मनोरथसिद्धिविषयत्वेनास्य सुभगत्वं निरूपितम् । इदानीं तदलामनिश्चयेऽपीत्यर्थः । शरीरहतकेन कुत्सितेन विशरणस्वभा. वेन । गुणान्तरेणैवास्य रक्ष्यत्वं निरूपितम् । तदलाभे त्याज्यमेवेत्यर्थः । तदुपायं प्रतिपादयति- इहैव रक्ताशोकपादपेऽनयातिमुक्तलतयोध्येति देहत्यागसौकर्य प्रकाशयति । अत एव चेटीविसर्जनार्थमाह तावन्मिनावसुरं गतो न वेति । येनाहमितो गमिष्यामि । तस्य दूरीमावे ज्ञाते तदलक्षितया मया इतो निर्गन्तुं शक्यमित्यभिप्रायगृहनेनोक्तिः ।। । पश्य ए १. 'णता जा. पाठः, १. 'ह पिइ' क. पाट..

·2 द्वितीयोऽः । १२७ चेटी--(क)'ज.भट्टिद्वारिआ आणवेदि। (कतिचित् पदानि गत्वा) अण्णादिसं से हिअ पेक्खामि । ता ण दाव गमिस्सं । इह एव ओवारिदा पेक्खामि किं एसा पडिवज्जदि ति नायिका (उत्थाय दिशो विजोग्य पाशं गृहीत्या सास्त्रम्) (ख) भअवदि ! गौरि ! इह तुए ण किदो पसादो । ता अण्णस्सि पि दाव जम्मे जह ण ईदिसी दुक्खभाइणी होमि, तह करेहि । (कण्ठे पाशमर्पयति ।) (क) यद् भर्तृदारिकाज्ञापयति । अन्यादृशमस्या हृदयं पश्यामि । तन्न तावद् गमिप्यामि । इहैवापवारिता पश्यामि किमेपा प्रतिपद्यत इति । . (ख) भगवति ! गौरि ! इह त्वया न कृतः प्रसादः । तदन्यस्मिन्नपि तापजन्मनि यथा नेगी दुःखभागिनी भयामि, तथा कुरु । तदभिप्रायमाशय विदग्धा चेटी अनुवादपूर्व निर्गम्य विमृशति- अन्यादृशमस्या हृदयं पश्यामि । अनया अवस्थया वैराग्यगर्भमिव पश्यामि । तन्न तावद् गमिष्यामि । इहैवापवारिता पश्यामि किमेपा प्रतिपद्यत इति ॥ एवं रतिसागरप्रविष्टा अन्तरान्तरा सङ्कल्पसम्बद्धचिन्तीत्सुक्य. तिदैन्यनिर्वदादिव्यभिचारितरङ्गपरम्पराभिरन्दोल्यमाना अमिलापशृङ्गारस्य दशमीमवस्थां प्राप्तुमध्यवस्यन्ती उद्वन्धनपाशं गृहीत्वा देवी प्रति प्रलपति - भगवति ! गौरि! इह त्वया न कृतः प्रमादः । इहेति अस्मिन् जन्मनि । त्वत्प्रसादाभाव एवात्र निमित्तम् । एप एव मया युध्मप्रसा- देनेति साध्यनिर्वाहकत्वेन प्रार्थितः । म च न कृतः । पुनरपि भवतीमेव प्रार्थपे । अन्यस्मिन्नपि तापजन्मनि । तिष्ठतु इदं जन्म, भतीतत्वात् । आगामिन्यपि जन्मनि ईदृशी दुःसमागिनी न भवामि, वान्छितालामेनेति शेषः । तथा कुर्विति । जन्मान्तरानुग्रहमेव प्रार्थये । सोऽपि त्वदायत्त एवेति भावः ॥ २.! जद नए दाग', 'हि। .. "ति । (स्मिा!) नग' क. पाउ: कराभ्यो 'प. पा..

·१२८ नागानन्दे सन्याख्ये चेटी--, (दृष्ट्वा ससम्भ्रमम् ) (क) परिवाअह परितामह । एसा भट्टिदारिआ उब्बन्धिअ अत्ताणं वावादेदि। नायक:-(ससम्ममुपेत्य) कासौ कासौ । चेटी-(स) इअं असोअपादवे । नायकः-(दृष्ट्वा सहर्षम्) कथं सैवेयमस्मन्मनोरथभूमिः । (नायिका पाणी गृहीत्वा लतापाशमाक्षिपन्) . 'नखलु नखलु मुग्धे! साहसं कार्यमेवं व्यपनय करमेतत्पलवाभं लतायाः । कुसुममपि विचेतुं यो न मन्ये समर्थः कलयति स कथं ते पाशमुहन्धनाय ॥ ११ ॥ (क) परित्रायध्वं परित्रायध्वम् । एषा भतृदारिकोध्यात्मानं व्यापा २ दयति । (ख) इयमशोकपादपे। एवं पाशार्पणपर्यन्ते मरणाध्यवसाये अभिलापस्य परिपोपं समाप्य मरणस्य साक्षान्निधाय चेट्याः प्रलपितम् ॥ तदनुसारेण नायकस्य सम्भ्रमः । एपा आत्मानं व्यापादयतीति श्रुत्वा कासौ कासाविति कारुणिकस्योक्तिः । कथं सैवेयमिति तां दृष्ट्वोक्तिः । अस्मन्मनोरथभूमिरिति । अस्म- मनोरथस्य परमालम्बनम् ॥ नखल्वित्यादि । अत्यन्तानौचित्येन पुनः पुनर्निपेधः । साहसं प्राणपरित्यागरूपम् । मुग्धे इति सर्वथा मौग्ध्यमेवात्र निमित्तं, न त्वौधि- त्यनिरूपणम् । अत एव करं लताया व्यपनय विश्लेपय । एतत्पलवामम् भस्या लतायाः पलवस्य सहजायमानम् । उद्वन्धनारम्भेऽपि प्रतिसम्ब- १. 'म् घा' स. पाठ. २. 'तद्न्य', ३. 'तं पल्ल घ. पाठः.

·द्वितीयोऽङ्कः। १२९ नायिका (ससाध्वसम्) (क) हद्धि । कोणुखु एसो । (नायकं निरूप्य सरोष हस्तमाक्षेप्तुमिच्छति ।) मुञ्च मुश्च मे अग्ग- हत्थं । को तुम णिवारेहूँ । मरणे वि किं तुर्म एव अंब्भ- स्थणीओ। (क) हा धिक् । कोनुखल्वेपः । मुश्च मञ्च मेऽग्रहस्तम् । कस्त्व निवा- रयितुम् । मरणेऽपि त्वमेवाभ्यर्थनीयः । + न्धिन्या लतायाः स्वसौभाग्यमहिला विशिष्टावयवसम्बन्धित्वं सम्भावये- त्ययं करः । एप लोकोत्तरवस्तुस्तभावः, यत् स्वसम्बन्धिन्यात्मरामणीय- कातिशयेन रम्यतासम्पादनमननुकूलेऽपि । अनुकूले प्रतिसम्बन्धिनि किं पुनरिति नर्मगर्भोक्तिः । मौग्ध्यनिमित्तं करस्य पाशग्रहणमयुक्ततया साध- यति - यः कुसुममपि विचेतुं न समर्थः, मौकुमार्यातिशयेन । स्पर्श- नैव मयैतदनुभूयते, यत् कुसुमापचयेऽप्यसामर्थ्यम् । अत उक्त मन्ये इति । यो न समर्थ इति मन्ये, स तादृशः कथमुद्वन्धनायातिपरुपं पाश. माकृष्य कण्ठनालं नयति । त्वत्साहसानुसरणमेवास्य पाशार्पणे निमित्तम् । तद् अनुचितसम्बन्धममुं लताया व्यपनयेत्यर्थः ॥ ११ ॥ पूर्व पाशार्पणपारवश्यादनिरीक्षणम् । ततः सहसा करस्पर्श कोणु- खु एसो इति अनिश्चयोक्तिः। पश्चान्निरीक्ष्य तत्प्रत्याख्यानमन्तर्निधाय सा- मयं हस्ताक्षेपपूर्वमाह -मुश्च मुश्चेत्यादि । कस्त्वं निवारयितुमिति । नखलु साहसं कार्यमिति निवारणमपि येन केन प्रकारेण सम्बन्धिनामेव युक्तं, न तूदासीनस्य । तादृशसम्बन्धित्वं त्वयि न दृश्यते । मरणेऽपीति। अपिशब्देन पूर्व प्रार्थनाभङ्गं सूचयति । स्वनैरपेक्ष्यसाध्ये मरणेऽन्यप्रार्थना नापेक्ष्यत इति भावः । अतो मुञ्चेति निर्यन्धः॥ । 1. 'म अ'रा.पाठ.. २ 'यितुं युक्तम ! अय' क. प. ड. पार S ·नागानन्दे सव्याख्ये - नायकः नाहं मुञ्चामि । कण्ठे हारलतायोग्ये येन पाशस्तवार्पितः। गृहीतः सापराधोऽयं स कथं मुच्यते करः ॥ १२ ॥ विदूषकः (क) भोदि! किं पुण से मरणववसाअस्स - कारणं। चेटी (साकृतम्) (ख) णं एसो एव दे पिअवअस्सो । नायकः (सानुशयम् ) कथमहमेवास्या मरणकारणम् । न खल्वधगच्छामि। (क) भवति ! किं पुनरस्या मरणव्यवसायस्य कारणम् । (ख) नन्वेष एव ते प्रियवयस्य. ।' नाहं मुञ्चामीति । पूर्व तद्भावदर्शनेन इदानीं प्रणयकोपसूचकेन वचनलेशेन च विनम्भमन्तर्निधाय चाटुगर्भ प्रतिकूलवचन नाहं मुश्चा- मीति । त्वनिवन्धेऽपीति शेषः । अन हेतुमाह - कण्ठ इत्यादि । हारलतायोग्ये निस्तलपाण्मासिकमुक्तासूनपरिकल- नयोग्ये तव ग्रीवानाले येनामङ्गलः पाशोऽर्पितः, अत एव सापराधत्वाद् गृहीतः, अय करः कथ मुच्यते । सापराधस्य गृहीतस्य सहसा न परि- त्यागो युक्त इति न्यायानुसारेण न मुञ्चामीत्युक्तमित्यर्थः ॥ १२ ॥ अनोभयाविपर्ययज्ञाननिरासाय द्वारमुद्घाटयति विदूपकप्रश्नमुसेन- भवति ! किं पुनरम्या मरणव्यवसायस्य कारणमिति चेटी प्रति प्रश्नः । भवतीति । एतदिच्छां विनापि अस्मत्सत्कार कृतवती उचितज्ञा त्वमिति विस्तम्भेण प्रश्नः॥ तदनुसारेण एप एव ते प्रियवयस्य इति तस्या उक्ति । मरणका- रणमिति शेपः ।। कथमहमेवाम्या मरणकारणमिति । अहमेवेति, अस्याश्चिरजीवि- तामपेक्षमाणः । न सल्लवगच्छागीति । मम एतन्मरणकारणत्व स्वघुद्धि- , -क' ग घ पार ·द्वितीयोऽङ्कः। १३१ विदूषकः (क) भोदि ! कहं विअ । चेटी (ख) जा सा पिअवअरसेण दे का वि हिअ. अवळ्ळही आळिहिदा, ताए पक्खवादिणौ पचौचिक्खन्तस्स मित्तावसुणो णाहं पडिच्छामि त्ति सुणिअ जादणिव्वेदाए इमाए एवं ववसिदं। नायकः - (सहर्पमात्मगतम्) कथमियमेवासौ विश्वावसो- दुहिता मलयवती । अथवा, रत्नाकराहते कुतश्चन्द्रलेखाप्र- सूतिः । कष्टं, मनाग वञ्चितोऽस्मि । (क) भवति ! कथमिव । (ख) या सा प्रियवयस्येन ते कापि हृदयवल्लभा आलिखिता, तम्यां पक्ष- पातिना प्रत्याख्यातस्य मित्रावसो ह प्रतीच्छामीति श्रुत्वा जातनिवेदयानयैवं व्यवसितम् । पूर्वमिति चेद्, बुद्धौ परिस्फुरेत् । तन्न स्फुरति । तदबुद्धिपूर्वत्वे कथं कारणत्वं घटतामिति जिज्ञासया सविपादं प्रश्नः ॥ तदनुसारेण विदूपकप्रश्नस्य चतुरिकोत्तरं कथयति - या सा प्रि- यवयस्येन ते कापि हृदयवल्लभा आलिखिता, तस्यां पक्षपातिना प्रत्या- ख्यातस्य मित्रावसो हं प्रतीच्छामीति श्रुत्वा जातनिर्वेदयानयवं व्यवसितमिति अतीतवृत्तस्फुटीकरणम् । अनिष्टश्रवणवैराग्येणास्या देह- सागोपक्रम इत्युत्प्रेक्ष्य तया चतुरिकया सिद्धवत् प्रतिपादितम् । कापि हृदयवल्लभेत्सनिष्टगर्भ वचनम् । तस्य(१) मित्रावसोरिति । प्रार्थयितुर्निरस-- नेन निर्वेदस्य योग्यता प्रकाशिता ।। सहर्पमिति । अन्यथाप्रतीत्यपगमेन हर्पः । अत एवाह -- इयमे- चासौ विश्वावसोर्दुहितेति 1 इयमिति, अस्मन्नयनचकोरचन्द्रिका । असा- विति, मित्रावसुमुखात् परमलालनीयतया श्रुता बुद्धयुपारूढा । कथमि- १.' हा सिळादळे आ', २. "गा एदेण प' स. ३. 'डिवादअन्त' ४. 'म्) क' घ. पाठः घ पाठ. ख.पाठ.

·- १३२ नागानन्दे सव्याख्ये विदूषकः (क) भोदि! जइ एवं, अणवरद्धो दाणि पिअरअरसो। अब जइ ण पत्तिआअदि, सझं एवं गदुअ सिळादळं पेक्खदु होदी। नायिका- (सहर्ष सलज्ज च नायक पश्यन्ती हस्तमाक्षेमुमि- च्छति । ) (ख) मुञ्च मुश्च मे अग्गहत्थं । (क) भवति । यद्येवम् , अनपराद्ध इदानी प्रियवयस्यः । अथवा यदि न प्रत्येति, स्वयमेव गत्वा शिलातल पश्यतु भवती । (ख) मुञ्च मुञ्च मेऽग्रहस्तम् । दमेवं जातमिति प्रथम विकल्पं, पश्चात् तस्य लोकोत्तरत्वमस्या वनिता. कुलवैजयन्तीत्वं च निरूप्य जनकलेन जन्यलेन चोचित एवानयोः स. म्वन्ध इत्यप्रस्तुतमुखेन समर्धयति- अथवेति । पूर्व पक्षान्तरस्यायो- ग्यता । रत्नाकरात् कौस्तुभाद्युत्पत्तिस्थानात् तजातीयायाचन्द्रलेखायाः सम्भवः । एवं गुणवतोऽस्मादस्या इति प्रकृतप्रतीतिः । अस्मद्विचारस्यै- वापराधः । पूर्वमेवानिश्चयात् कथमियमस्मादुदयस्वित्यात्मनोऽविमृश्यका- रित्या खेदः । अत एवाह -कष्टं मनाग् वञ्चितोऽस्मीति । मनागिति । नैतत् कार्यकरम् । इयमस्मत्प्रेमभूमिरन्या च तेन निर्दिष्टेति भ्रम एवान निमित्तम् । इदानी भ्रमापगमे किमपि न वैपम्यमिति मनागि. त्युक्तम् ॥ - तदेव संवदति विदूपकः --- यद्येवमनपराद्ध इदानीं प्रियवयम्य । अथवा यदि न प्रत्येति न विश्वसिति । अस्मदुक्तिमानेणेति शेषः । स्वय- मेव गत्वा शिलातलं पश्यतु भवतीति । लिखितायां पक्षपातगड्या नि र्वेदः, तेन मरणा व्यवसाय इति तदुक्तिमनुसृत्य अहमेवालिसितेति तस्या विपर्ययज्ञानमपनतुमेवमुक्तिः ॥ एवं भ्रमनिवृत्तौ प्रत्यापन्नहर्षसम्ममरतिसमुहासलाललितं तं पश्य- न्ती स्वहस्तं विमोचयितुकामा पुनरप्यग्रहस्तमोचनं प्रार्थयते ॥ 1. वर्षति ।' प पाट ·द्वितीयोऽ.1 नायकः (मस्मितम् ) न तावन्मुञ्चामि, यावन्मया हृद- यवल्लभां शिलायामालिखितां न पश्यसि । (सर्व परिकामन्ति ।) विदूषकः-(कदलीपत्रमपनीय) (क) एसा से हिअअवळहा। नायिका (निरूप्यापवार्य सस्मितम् ) (ख) चउरिए ! अहं विअ आळिहिदा । चेटी--- (चित्राकृतिं नायिका च निर्वर्ण्य) (ग) भट्टिदारिए! किं (क) एपास्य हृदयवल्लभा । (ग्व) चतुरिके! अहमिवालिखिता । (ग) भर्तृदारिके! किं भागसि अहमिवालिखितेति । ईदृशमस्य सादृश्य, तद्भावं विदित्वानुमितापराधं साक्षात्कारेणापनयामीति प्रेमवित्र- म्भानुवृत्तिपूर्वमाह-न तावन्मुञ्चामि । त्वदुक्तिमनुसराम्येव । काल: प्रतीक्ष्यते । तावन्तं कालं न मुश्चामि, यावन्मया हृदयवल्लभां शिलाया- मालिखितां न पश्यसीति कापि हृदयवल्लभेति तदुक्तिमनूय कथनम् । हृयवलभेति न संशयः आलिखितेति च । ततस्तद्दर्शनेन भवत्या निश्चये जाते तदानीमेव मुञ्चामीति नर्मसचिवोक्तं स्वयमपि निर्वधाति । तदनु. सारेण सर्वपां परिक्रमणम् ।। कदलीपत्रापनयनं पूर्व मित्रावसुदर्शने आच्छादितत्वात् । एपास्य हृदयवलमा । एतावदेवास्माकमपेक्षितम् । इयमन्या वा स्वयं वेति भवत्येव जानात्विति शेपः ।। चित्रावलोकनेनात्मसारूप्यं निश्चित्य तां संवादयितुमपवाह चतुरि के ! अहमिवालिखितेति । विनयहीन्यां सम्भावनागर्भवेनोक्तिः, न वहमेवेति । तदुक्तिमनुसृत्य नायिकाप्रतिकृत्योः परस्परसादृश्यं निरतिशयमा- लक्ष्य तद्विकल्पनिर्मूलनाय तदुक्तिमनूय विशेष कथयति ---भदारिक! १ 'क-न' पाठ, २ 'य) भौदि! पेक्ख एदस्स हिअभवदह ।' स, पाठ..

·नागानन्दे सव्याख्ये भणासि अहं विअ आळिहिदत्ति । एरिसं से सारिक्खें, जेण ण आणीअदि किं दाव इह मणिसिळादळे भट्टिवारि- आए पडिबिम्ब सङ्कन्दं, आदु तुवं आलिहिदत्ति । नायिका--- (विहस्य) (क) दुज्जणीकिदमि इमिणा इदं चित्तं दंसअन्तेण । येन न जायते किं तावदिह मणिशिलातले भर्तृदारिकाया' प्रतिबिम्ब सक्रा- न्तम् , उत त्वमालिखितेति । (क) दुर्जनीकृतास्म्यमुनेदं चित्रं दर्शयता । किं भणसि अहमिवालिखितेति । अहमिवेत्युक्तौ अनिश्चयगर्मोक्तिः । तन्न चतुरश्रम् । निश्चयस्यैवात्रावसर इति विकल्पनिरासगर्मोक्तिः । तमेव स्फुटयति -- ईदृशमस्य सादृश्यं, येन न ज्ञायते किं तावदिह मणिशि- लातले भर्तृदारिकायाः प्रतिविम्ब सक्रान्तम्, उत त्वमालिखितेति । इह मणिशिलातले किं तावद् भर्तृदारिकायाः प्रतिविम्ब सक्रान्तम् , उत त्वमालिखिता इति येन न ज्ञायते, ईदृशमस्य सादृश्यमिति सम- न्ययः । सादृश्यस्य प्रकर्पप्रतिपादनं प्रतिविम्वत्वविकल्पनेन क्रियते । तस्योपपत्तिः मणिशिलायामिति । मणिशिलायां मुकुरवत् प्रतिविम्यनस्यो- पपत्तेः । चित्रे लिखितस्य सादृश्यमेव । प्रतिविम्वस्य विम्वान्न पृथक् स्वरूपोपलब्धिः । अतश्चित्रस्य प्रतिविम्वत्वविकल्पनेन प्रकर्पप्रतिपादनम् । : येन सादृश्येन । न ज्ञायते सादृश्यमेव चित्रस्य वक्तुं युक्तम् । तत्प्रकणेदं चित्रं वा प्रतिविम्बं वेति यथा द्रष्टृणां विकल्प एकतरनिश्चयो न भवेत् , तथाविधं सादृश्यम् । अतः सम्भावनागर्भामुक्तिं मा कृथा इत्यर्थः ।। एवं तदुक्तया परिपूर्णनिश्चया विनयशैथिल्यशङ्कया स्वविनयमुद्रो. धयति-दुर्जनीकृतास्मि अमुना इदं चित्रं दर्शयता | चित्रदर्शनविश्वा- सेन बुद्धिलाघवं प्रौढोचितो मानग्रहश्च स्फुरेत् । तद् दुर्जनोचितम् । च्चि- 1. 'रछ', २ 'स्य) हो। दु'स, पादः, ·द्वितीयोऽङ्कः। १३५ विद्रूपकः- (क) भो! णिव्युत्तो दाणि गान्धब्बो वि. वाहो । मुश्च इदाणिं से अग्गहत्थं । एसा का वि तुरिअतु- रिअं आअच्छदि। -(नायको मुञ्चति ।) (प्रविश्य) चेटी- (सहर्ष सहसोपसृत्य) (ख) भट्टिदारिऐ! पडिच्छिदों तुवं जीमूवाहणस्स गुरूहि । (क) भो ! निर्वृत्त इदानी गान्धर्वो विवाह. । मुश्चेदानीमस्या अग्रह- स्तम् । एषा कापि त्वरितत्वरितमागच्छति । (ख) भर्तृदारिके ! प्रतीष्टा त्वं जीमूतवाहनम्य गुरुभिः । प्रत्ययेन पूर्व सौजन्य एवावस्थितिः । इदानीं किञ्चिदन्यथा जातमित्य. भिजनोचिता लज्जानुबद्धा शङ्का व्यज्यते ।। अथ साध्यानुगुणं नर्मसचिवोक्तिः -भोः! निवृत्त इदानीं गा- न्धर्वो विवाहः । मुश्चेदानीमस्या अग्रहस्तम् । इदानीमिति, पूर्व प्रार्थ- नानिषेधस्यापराधस्यान्यथात्वं सूचितम् । गान्धर्वेति । "ब्राह्मो दैवस्तथैवापः प्राजापत्यस्तथासुरः । गान्धर्वराक्षसौ चान्यौ पैशाचश्चाष्टमः स्मृतः ॥" इति प्रतिपादितेषु विवाहप्रकारेष्वेको गान्धर्वः । स निन्यूढः, परस्परानुरा- गवतोः करस्पर्शात् । इदानीमग्रहस्तं मुञ्च, साध्यस्य सिद्धत्वादिति भावः | हस्तस्याग्रम् अग्रहस्त मिति राजदन्तादित्वात् परनिपातः । मोचने हेत्व- न्तरमप्याह एपा कापि त्वरितत्वरितमागच्छति । इयमपीमामवस्थां सहसा न जानात्विति भावः ।। तदुक्तयनुसारेण हस्तमोचनम् । ततश्चेटीप्रवेशः । सहर्षमुपसृत्यति हर्पपूर्वेणोपसपणेनैव मनोरथसिद्धिसूचनम् । तामेवोक्तया स्फुटयति- भदारिके! प्रतीष्टा त्वं जीमूतवाहनस्य गुरुभिः । प्रतीष्टा स्वीकृता । गुरुभिरित्यनेन तस्य गुरुपराधीनत्वेन साध्यनिश्चयः प्रकाश्यते ।। 'अ इदो एटन आ', २. 'नत प्रविशति चटी) च', "ए! दिद्दिा वरि । प', ४ 'दा तु तु' स पाट. - ३ ·- नागानन्दे सव्याख्ये विदूपकः-- (नृत्यन्) (क) सम्पुण्णो मणोरहो पिअवअ. स्सस्स । अहवं अत्तहोदीऐ । अहव ण एदाणं । (भोजन- मभिनयन्) मम एव बह्मणस्स । चेटी-(नायिकामुद्दिश्य) (ख) आणत्तरि जुबराअमित्ता- वसुणा । जह-अज्ज एव मळअवदीए विवाहो । ता लहु एदं गेलिअ आअच्छत्ति । ता एहि गच्छम । विदूषकः -- (ग) गैदा तुवं दासीए धीदे! एवं गह्निअ। (क) सम्पूर्णो मनोरथ. प्रियवयस्यस्य । अथवात्रभवत्या. । अथवा नेतयो । ममैव ब्रामणस्य । (ख) आज्ञप्तास्मि युवराजमित्रावसुना । यथा अयैव मलयवत्या विवाहः । तलम्वेनां गृहीत्वागच्छति । तदेहि गच्छाव. । (ग) गता त्वं दास्या पुत्रि! एता गृहीत्वा । प्रियवयस्येन पुनरत्रैवा- तच्छ्रुत्वा नृत्यन् हास्यपरिपोपं प्रकाशयति प्रस्यमानसम्भोग शृङ्गाराङ्गत्वेन । सम्पूर्णी मनोरथः प्रियवयस्यस्य । अथवा अत्रभवत्याः । अथवा नैतयोः, ममैव ब्राह्मणस्येति स्वमनोरथं भोजनाभिनयनेन प्रका. शयति । उभयोमनोरथसम्पत्तिकयनेन परिपोपं गतस्य परस्परानुरागस्य संभोगवीथीस्वैरसञ्चारावसरं सूचयति । ब्राह्मणस्येति, सृष्टान्नादृते कोऽन्यो मनोरथविपयो मादृशाम् । तच्चेदानी विवाहोत्सवे यथेष्टं सिध्यतीति हासार्थः ।। आज्ञाप्तास्मि युवराजमित्रावसुना । यथा अद्यैव मलयवत्या विवाहः । तलघु एनां गृहीत्वागच्छेति । तदेहि गच्छावः ।। इति तस्याः ससम्भ्रमं वचनमाकर्ण्य साक्षेपमाह ---गता त्वं दास्याः पुत्रि ! एतां गृहीत्वा । प्रियवयस्येन पुनरत्रैवासितव्यम् । दास्याः पुत्रीति । केवलं तस्या एतन्नयननियन्धदर्शनेन निरासगर्भोक्तिः । त्वं १. "पण हि, भ', २, 'ए मळवदीए । २. 'मा रातु' स. पाठः , आणताया उक्तिः ।

·द्वितीयोऽङ्कः। १३७ पिअवअस्सेण उण इह एव अच्चिदव्वं । चेटी--(क) हदास! मा तुवर 1. तुह्माणं पि ह्रावण आअदं एव । (नायिका सानुरागं सलज्ज नायक पश्यन्ती सपरिवारा निष्क्रान्ता।) (नेपथ्ये) वृष्टया पिष्टातकस्य द्युतिमिह मलये मेरुतुल्यां दधानः सद्यः सिन्दूरदूरीकृतदिवससमारम्भसन्ध्यातपथीः । सितव्यम् । (क) हताश! मा त्वरस्व । युप्माकमपि नापनक्रमागतमेव । स्वस्वामिनीमुसप्रेक्षिण्येव । अहमप्यस्मद्वयस्ययोगक्षेमं निरूपयामि । सम्बन्धे परस्परं निरूपणं युक्तं, तन कृतमिति परिहासेन निरासः ॥ तद्वचनेन कुपिताह----मा त्वरस्व । युष्माकमपि स्थापनकमागत- मेव । लापनकं स्लानोचितं देशकालादि । हताशेति । अस्माभिर्युष्म- कार्यमपि निरूपितम् । तव त्वरैवान्यथाप्रतीतिकृत् । अत एव हताश- स्त्वमिति भावः ।। एवमयस्थोचितसंयोगोत्थापकमपि वियोगमसहमानायां लज्जानि- रुद्धेनापि कटाक्षपातेन नायकहृदयमाकृष्य तम्यां गतायां चूलिकारूपेण सूच्यसूचनंपृष्टयेत्यादि । पिष्टातकस्य पटवासस्य । 'पिष्टातः पट- वासक' इत्युक्तत्वात् । उत्सवेषु रजनीतण्डुलकुमादीनां तर तोलू- खलापहननेन चूर्णप्रसारणं क्रियते । तत् पिष्टातकमित्युच्यते । तस्य वृष्टया निरन्तरप्रमरणेन । इह मलये मेरुतुल्यां द्युतिं दधानः सर्वत्रारुणि- मोदयेन कनकगिरितुत्यां शोमां विदधानः । सयः तदानीमेव सिन्दूरेण उपर्युपरि विक्षिप्तेन च सिन्दूरचूर्णेन दूरीकृता न्यता दिवससमारम्भस्य सन्ध्यातपन्य च श्रीः शोभा येन । पिष्टातकोपरि सिन्दूरधूलीप्रसरणेन , मलय एवारुणसन्ध्यातपकृनशोमां सातिगयं मम्पादयन् । एवम्भूतः सिद्धठोकः । अजनानामुट्टीतः कल्याणातीनां तरुणीनां तारस्वनः विवा- T ·नागानन्दे सव्याख्ये उद्गीतैरङ्गनानां चलचरणरणन्नूपुरहादहृद्यै- रुवाहनानवेलां कथयति भवतः सिद्धये सिद्धलोकः ॥१३॥ विदूषकः --(आकर्ण्य) (क) भोवअस्स !आअदं लावणअं। नायकः- (सहर्षम्) सखे! यद्येवं, किमिदानीमिह स्थी. यते । तदागच्छ । तातं नमस्कृत्य स्नानभूमिमेव गच्छावः । अन्योन्यदर्शनकृतः समानरूपानुरागकुलवयसाम् । केषाञ्चिदेव मन्ये समागमो भवति पुण्यवताम् ॥ १४ ॥ (निष्क्रान्तौ।) द्वितीयोऽङ्कः। (क) भो वयस्य ! आगत सापनकस् । होत्रावशेपभूतैः गीतैः । अलकरणादिसम्पादनसमुचितपरिचक्रमणचलेषु च. रणकमलेषु रणतां नूपुराणां हादेन गीतानुसारिणा तालेनैव हृधैः श्रोत्रा- नन्दकरैः महोत्सवसूचकैः । भवतः उद्वाहनानवेलां कथयति । किमन्येनो क्तिप्रकारेण । इदमेवालमिति भावः । सिद्धये भवतो राजपुच्या उभय- सम्बन्धिनाम् अस्माकं च । किं कथयति । उद्वाहनानवेलाम् उद्वाहा यत् स्वानं तस्य कालम् । ततस्त्वरताम् ॥ १३ ॥ इति गमनकाले चिते तदनुमोदमानः श्लाघते वयस्य:~ भो वय- स्य! आगतं मापनकम् । स्नानानुगुणं देशकालादिकम् अनेन वचनेन ज्ञातुं शक्यते ॥ तच्छ्रुत्वा कृतार्थ आह- सखे ! यद्येव, किमिदानीमिह स्थीयते, अस्माभिरिति शेषः । साध्ये सिद्ध कि वृथासिकया । तदागन्छ । तातं नमस्कृत्य स्वानभूमिमेव गच्छावः ।। इत्येवं समीहितसिद्धया हृप्यन्नात्मनः समुचिताय विवाहाय लापमान आह-~अन्योन्यदर्शनकृत इत्यादि । परस्परावलोकनेन इतरेतररूपचा- तुर्यानुमावेन कृतः सम्पादितः इत्यनेन 'यस्यां मनचक्षुषोः प्रवृतिस्तस्या ·द्वितीयोऽः । मृद्धिः (अधि० ३. अध्या०१. सू०१४) इति कामसूनानुसारेण दर्शनस्य मुख्यत्वात् तत्कृतस्य गौरवम् । समान रूपम् अनुरागः प्रेम कुल वशो न्नतिः वयश्च एपाम् । अनेन 'सवर्णायाम् अनन्यपूर्वायां शास्त्रतोऽधि- गतायां धर्मोऽर्थः पक्षवृद्धि, अनुपस्कृता तिश्च' (आध० ३. अध्या० १. सू० १) इत्यादिकामसूत्रोक्तमनुसरति । केपाश्चिदेव, न तु सर्वेषाम् । अत एव पुण्यवतामिति विशेषणम् । पुरातनेन ऐहिकेन वा पुण्यप्रकणैव घटते । तच न सर्वेषाम् इत्युक्तं केपाश्चिदेवेति । अनेन विरलत्वम् । अत एवापेक्षणीयत्व तत्सतिनिवेशेनात्मन श्लाध्यता च प्रका- शयति । समागमः सम्बन्ध. दाम्पत्येनासिलपुरुषार्थशेषतया परस्परानुकू ल्यम् । मन्ये इदानीमस्मदवस्थया सदाचारनिरूपणेन च कल्पयामि ॥१४॥ एवं समुचितेन परिणयनेनात्मन. सम्भावनीय गार्हस्थ्य यहुमन्य- मानो विवाहाथ निष्क्रान्तः ।। इति शिवरामस्य कृती नागान विमशिन्यां द्वितीयाहाधिमर्शन समाप्तम्।

·अथ तृतीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति मत्त उज्ज्वलवेपश्चषकहस्तो विटश्चेटश्च ।) विट:- (क) णिचं जो पिवइ सुरं जणस्स पियसङ्गमं च जो कुणइ । मह दे दो चिअ देवा बळदेवो कामदेवो अ॥१॥ . (क) नित्य य पिबति सुरा जनस्य प्रियसङ्गम च य करोति । मम तौ द्वावेव देवौ बलदेव कामदेवश्च ॥ एवम् "अत्रान्तरे मलयवत्यभ्येत्य विरहासहा । गौर्याश्रमे तरुलताप्रान्ते पाशमकल्पयत् ॥ ततः प्रणम्य गिरिजां हा तातेति विलप्य सा । जीमूतवाहनो भूयादन्यस्मिन् मम जन्मनि ।। विभुरित्यभिधायाभूत् पाशस्याभिमुखी क्षणात् । तन्मृत्वा सुहृदाहृतस्तूर्णं जीमूतवाहनः ।। छन्नस्तरुलताजालस्तच्छुचाच ददर्श ह ततो देवीवरं प्राप्य सा ददर्श पुरः स्थितम् ।। जीसूतबाहनं तर लज्जामुकुलितेक्षणा । अत्रान्तरे समभ्येत्य चेटिका तो व्यजिज्ञपत् ॥ दिष्टया विवर्धसे देवि ! प्रस्तुतस्ते महोत्सवः । त्वद्भात्रा जनकादेशादद्य विद्याधरेवरः ॥ । १. 'मे मुज' क. ह. पाट.

·। तृतीयोऽङ्कः जीमूतकेतुः पुत्राय दातुं त्वां सादरोऽर्थितः । तदेहि कल्पितोऽद्यैव विवाहो जनकेन ते ॥ इति श्रुत्वैव सा तूर्ण प्रत्यौ चारुहासिनी । जीमूतवाहनोऽप्याशु समेत्य पितुरन्तिकम् ।। उवाह मङ्गलोदारविवाहोचितभूषणम् । ततो महोत्सवानन्दिविद्याधरशतानुगः ॥ परिणीय प्रियतमां सोऽभूत् सम्भोगतत्परः।" इति क्षेमराजकथानुसारेण विप्रलम्भपरिपोपे उन्धनावधि प्रतिपादिते विवाहारम्भपरिसमापिते द्वितीयेऽङ्के अवसरप्राप्तसम्भोगवर्णनोपक्रमे 'वृत्तयः काव्यमातृका' इत्युक्तत्वाद् नाटकस्य सर्ववृत्तिसमाश्रयसवरसविशिष्टत्वात् शृङ्गारहास्यकरुणानां कैशिकीवृत्त्याश्रयत्वाच "या श्लक्ष्णनेपथ्यविशेषचित्रा स्त्रीसंयुता या बहुनृत्तगीता । कामोपभोगप्रभवोपचारां तां कैशिकी नाम वदन्ति वृत्तिम् ॥" इत्युक्तलक्षणायाः कैशिक्या नेतृव्यापाररूपायाः "नर्म च नर्मस्पन्दो नर्मस्फोटोऽथ नर्मगर्भश्च । कैशिक्याश्चत्वारो भेदा ह्येते मयाख्याताः ॥" इत्युक्तेप्वङ्गेपु नर्मणः "वैदग्ध्यक्रीडितं नर्म प्रियोपच्छन्दनात्मकम्" इति लक्षितस्य शृङ्गारहास्यमयरूपेण त्रैविध्ये हास्यनर्मणो वृत्त्यङ्गत्वेन रसान्तरंगत्वाद् अवान्तर्भावं प्रकाश्य विटविद्पकचेटीचेटानां मदहास्य- रूपसंवादे वेपभाषाचष्टारूपेण विधा प्रतिपादनं विवाहनिर्वहणोद्यानगम- नोपक्रमादेसूच्यसूचनविशिष्टं "विकृताचारैक्यिरतविकारैम पिकृतवेपकृतः । हासयति जनं यस्मात् तस्माज्ञयो रसो हास्यः ॥ स्त्रीनीचप्रकृतिप्येष भूयिष्ठं दृश्यते रमः ।" .. 'रत्वा'.43.

·१४२ नागानन्दे सव्याख्ये (क) सफळं खु मम सेहरअस्त जीविअं, वच्छत्थळम्मि दइआ दिण्णुप्पळवासिआ मुहे मइरा । सीसम्मि अ सेअरओ णिचं चिअ सण्ठिआ जस्स ॥२॥ (क) सफलं खलु मम शेखरकस्य जीवितं, वक्षःस्थले दयिता दत्तोत्पलवासिता मुखे मदिरा । शीर्षे च शेखरं नित्यमेव संस्थितानि यस्य । हीत प्रतिपादितस्य हास्यस्य शृङ्गाररसजन्यत्वाच तन्मध्ये शोभाकरत्वाच तद् भूयिष्ठमङ्कमुखे साध्यते । तत्र मदान्धस्य विटस्य कैशिक्याश्रयत्वाद् उज्ज्वलवेपस्य चेटसहितस्य प्रवेशे विट आत्मनो विशेषज्ञता हास्परूपां प्रतिपादयति 1-णिचमित्यादि। नित्यं यः पिबति सुरां जनस्य प्रियसङ्गमं च यः करोति । मम तौ द्वावेव देवौ बलदेवः कामदेवश्च ॥ अत्र यः नित्यं सुरां पिबति, यः प्रियसङ्गमं च करोति, तौ द्वावेव इत्युक्ते कश्च कश्च इत्याकालायां पुनर्नामकथनम् । ममेति अन्येषां सन्तु वा मा वा, ममैतावेव यहुमतौ, उचितकारित्वात् कारकत्वाच । अन्ये कर्त- ध्याकरणात् सन्तोऽप्यसत्कल्पाः । अत उक्तं द्वावेवेति । जनस्य प्रियस्य प्रियायाश्च । प्रियशब्देऽपि तथा ॥ १ ॥ सफलं खलु मम शेखरकस्य जीवितम् । ममैव जीवितं सफलमि- त्यर्थः । शेखरकस्येत्यौद्धृत्युगर्भ वचनम् । कस्मादित्याहू --- वक्षःस्थले दयिता दत्तोत्सलवासिता मुखे मदिरा । शीर्षेपि च शेखरं विटाधिपत्य- चिहं नित्यमेव संस्थितानि यस्यं । त्रितयमपि त्रितये यस्य सर्वदा सन्निहित- मेतदेव जन्मसाफल्यमित्यर्थः॥२॥ 1. 'भि प. पाठ, ·- तृतीयोऽEI १४३ (परिस्खलन्) अरे ! को मं चाळेइ । (सहासम्) अवरसं गोमालिआ मं परिहसदि। चेटः (क) भट्टका! ण दाव आअदा णोमाळिआ । विटः- (ख) (सरोषम्) पढमप्पदोस एव्व मळअवदी- विवाहमङ्गळं णिव्वुत्वं । ता कीस इदाणिं पभादे वि आअच्छदि । (सहर्षम् ) अहव इमरिस मळअवदीए विवाह- मङ्गळूसवे सव्वो एव्व णिअप्पणइणीजणसणाहो सिद्धवि. अरे को मां चलयति । अवश्यं नवमालिका मां परिहसति । (क) भट्टक! न तावदागता नमालिका । (ख) प्रथमप्रदोष एव मलयवतीविवाहमङ्गलं निवृत्तम् । तत् कस्मादि- दानी प्रभातेऽपि नागच्छति । अथवा अमुप्मिन् मलयवत्या विवाहमालो- मवे सर्व एव निजप्रणयिनीजनसनाथः सिद्धविद्याधरलोकः कुसुमाकरोद्याने परिस्खलन्निति मदविकारपरम्परोपलक्षणम् । अरे ! को मां चलयति । विशेषप्रतीत्या हासः। अवश्य नवमालिका मां परिहसति ।। भट्टक! न तावदागता नवमालिका ॥ प्रथमप्रदोष एव मलयवतीविवाहमङ्गलं निर्वृत्तम् । तत् क- स्मादिदानी प्रभातेऽपि नागच्छति । प्रथमप्रदोषः अनन्तरातीतः प्रदोपः । अतीतराज्यारम्भ एवेत्यर्थः । अथवा अमुष्मिन् मलयवत्या विवाहमङ्गलो- सवे सर्व एव निजप्रणयिनीजनसनाथः सिद्धविद्याधरलोकः कुसुमाकरो- घाने आपानसौख्यमनुभवति । तत् तस्मिन्नेव नवमालिका मामुदीक्षमाणा ·. २ . नागानन्दे सव्याख्ये ज्जाहरळोओ कुसुमाअरुय्याणे आवाणसोक्खं अणुहोदि । ता तहिं एन्च जोमालिआ मं उदिक्खमाणा चिट्ठई । ता तहिं एन्च गमिरस । कीदिसो णोमालिआए विणा सेह- रओ । (सलन् परिकामति ।) चेटः- (क) एदै उय्याणं । पविसदु भट्टओ । (उभौ प्रविशतः ।) (ततः प्रविशति स्फन्धन्यस्तवस्त्रयुगलो विदृपकः।) विदूपकः (ख) सुदं मए पिअवअरसो कुसुमा- अरुज्जाणं गमिस्सदित्ति । ता जाव तहिं एव गमिस्सं । (परिक्रम्य) एदं उज्जाणं, जाव पविसामि । (पविश्य अमरसम्पात नाटयन्) कीस उण एदे दुट्ठमहुअरा मं एव अभिद्दवन्ति । आपानसौख्यमनुभवति । तत् तस्मिन्नेव नवमालिका मामुदीक्षमाणा तिष्ठति । तत् तस्मिन्नेव गमिष्यामि । कीदृशो नवमालिकया विना शेखरकः। (क) एतदुद्यान प्रविशतु भट्टकः । (ख) श्रुतं मया प्रियवयस्यः कुसुमाकरोद्यान गमिप्यतीति । तद्यायत्तत्रैव गमिष्यामि । एतदुद्यान, यावत्प्रविशामि । कस्मात्पुनरेते दुष्टमधुकरा मामेवा- मन्मार्गदत्तदृष्टिः तिष्ठति । तत् तस्मिन्नेव गमिष्यामि । कीदृशो नवमा- लिकया विना शेखरकः॥ एतदुद्यानम् । प्रविशतु भट्टकः । अनेनातीतवृत्तान्तश्च सूचितः ॥ अथ विदूपकस्य प्रवेशः । श्रुतं मया प्रियवयस्यः कुसुमाकरोद्यानं गमिष्यतीति । तद् यावद् तत्रैव गमिष्यामि । एतदुद्यान, यावत् प्रविशामि। प्रमरसम्पातं नाटयन्निति निजावस्थाप्रकाशनोपायः । कस्मात् पुनरेते १. 'इत्ति तकमि ! ता', २. 'दं खुउ' मूलकोशपाठः, ·. तृतीयोऽङ्कः। (आत्मानमामाय) भोदु, जाणिदं मए । जं मळअवदीए वन्धुज- णेण जामादुअस्स पिअवअरसोत्ति सबहुमाणं वण्णएहि विळि- तोमि । सन्ताणकुसुमसेहरं च पिणद्धं । एसो अच्चादरो मे अणत्थीभूदो । किं दाणिं एत्थ करिस्सं । अहव एदेण एव मळयवदीए सआसादों ळद्धेण रत्तंसुअजुअळेण इत्थिा विअ ळंबं ळंबं परिहिअ उत्तरीयकिदावगुण्ठणो गमिस्सं । पेक्खामि दाव दासीएपुत्ता दुट्ठमहुअरा किं करिस्सन्ति त्ति । (तथा करोति।) भिद्रवन्ति । भवतु, ज्ञात मया। यन्मलयवत्या वन्धुजनेन जामातु प्रियवयस्य इति सबहुमान वर्णकैर्विलिप्तोऽस्मि । सन्तानकुसुमशेखर च पिनद्धम् । एपो- ऽत्यादरो मेऽनर्थीभूत । किमिदानीमत्र फरिप्यामि | अथवा एतेनैव मलय- वत्याः सकाशालब्धेन रक्ताशुरुयुगलेन स्त्रीव लम्य लम्ब परिधाय उत्तरीयकृता- वगुण्ठनो गमिष्यामि । पश्यामि तावद् दास्या पुत्रा दुष्टमधुकराः किं करिष्य- न्तीति । दुष्टमधुकरा मामेवाभिद्रवन्ति । भवतु, ज्ञातं मया । यद् मलयवत्या बन्धुजनेन जामातुः प्रियवयस्य इति सवहुमानं वर्णकैविलितोऽस्मि । वर्णकैः अङ्गरागैः, बहुवचनं बहूनां विलेपनद्योतकम् । सन्तानकुसुमशेखरं च पिनद्धम् । एपोऽत्यादरः मेऽनींभूतः, भ्रमरवाधाहेतुत्वात् । कि- मिदानीमन करिष्यामि । अथवा, अथवेति विकल्पितस्योपायस्य सिद्ध- त्वेनेदमेव कर्तव्यमित्यर्थः । तदाह- एतेनैव मलयवत्याः सकाशालब्धेन रक्तांशुकयुगलेन स्त्रीव लम्यं लम्ब परिधाय उत्तरीयकृतावगुण्ठनो गमि- प्याम् ि। पश्यामि तावद् दास्या पुत्रा दुष्टमधुकराः किं करिष्यन्तीति । एतद् विटस्य भ्रमनिमित्त, वेपनर्मप्रकारश्च । १. 'ध में पि', १. 'यो सो भ' मूगोशपाठ ·. नागानन्दे सव्याख्ये विट:-(निरूप्य सहर्षम् ) (क) अरे चेडअ! (अगुल्या निर्दिश्य सहासम्) एसा खु णोमाळिओ अहं चिरस्स आअदो ति कुविदा अवगुण्ठणं करिअ अण्णदो गच्छदि । ता कण्ठे गह्निअ पसादेमिणं । (सहसोपसत्य कण्ठे गृहीत्वा मुखेन ताम्बूलं दातुमिच्छति ।) विदूषकः --- (मद्यगन्धं सूचयन् नासिका गृहीत्वा परावृत्तमुखः) (ख) अहं एक्काणं महुअराणं मुहादो कहं वि परिभट्ठो अण्णस्स दुट्ठमहुअररस मुहे पडिदो सि । .विटः- (ग) कह कोवेण परम्मुहीभूदौ । (विदूषकस्य चर- गावात्मनः शिरसि कुर्वन्) पसीद णोमाळिए! पसीद । (क) अरे चेट! एपा खलु नवमालिका अहं चिरस्यागत इति कुपिताव- गुण्ठनं कृत्वान्यतो गच्छति । तत् कण्ठे गृहीत्वा प्रसादयाम्येनाम् । (ब) अहमेकेपा मधुकराणां मुखात् कथमपि परिभ्रष्टोऽन्यस्य दुष्टमधुकरस्य मुखे पतितोऽस्मि । (ग) कथं कोपेन पराङ्मुखीभूता । प्रसीद नवमालिके! प्रसीद । अरे चेट ! एपा खलु नवमालिका अहं चिरस्थागत इति कुपि- तावगुण्ठनं कृत्वान्यतो गच्छति । असौ मां मा द्राक्षीदिति । कोपकार्यमव- गुण्ठनम् । तत् कण्ठे गृहीत्वा प्रसादयाम्येनाम् । कण्ठे ग्रहणं ताम्बूलदाने- च्छा च नीचानामनुसरणमार्गः । अयं चेष्टानर्मप्रकारः ।। अहमेकेषां मधुकराणां मुखात् कथमपि परिभ्रष्टोऽन्यस्य दुष्टमधु- करस्य मुखे पतितोऽस्मि । मधुकर इति विटस्यापि वाच्यत्वाद्, भयपस्येति वा । मुसे पतित इति । तद्विधेय इत्यर्थः ॥ कथं कोपेन पराङ्मुखीभूता । विदूपकस्य चरणावात्मनः शिरसि कुर्वन् इत्यादि । तर तत्र चेष्टानर्मप्रकारोऽभ्यूह्यः । ,, 'आ म पेविराम अ', ... 'दा। (प्रगाम युर्वन् रि' इति मूलकोशपाठ ·तृतीयोऽक । (ततः प्रविशति चेटी) चेटी-(क) आणत्तमि भट्टिदारिआए मादाए -हले णोमाळिए! कुसुमाअरुय्याणं गच्छिअ उय्याणपाळिअं पळ- वि भणाहि-अज्ज सविसेसं तमाळवीहि सज्जीकरहि । मळयवदीसहिदेण जामादुएण एत्थ आअन्तव्वं त्ति । आणत्ता अ मए पळ्ळविआ । जाव रअणीविरहुक्कण्ठिों पिअवळ्ळहं सेहरअं अण्णेसामि । (दृष्ट्वा) एसो सेहरओ। (सरोपम्) कहं अण्णं के पि इथि पसादेदि । (क) आज्ञप्तास्मि भर्तृदारिकाया मात्रा--हले नवमालिके! कुसुमा- करोद्यानं गत्वोद्यानपालिका पल्लविका भण- अद्य सविशेषं तमालवीथिका सज्जीकुरु । मलयवतीसहितेन जामात्रात्रागन्तव्यमिति । आज्ञप्ता च मया पल्लविका । यावद् रजनीविरहोत्कण्ठितं प्रियवल्लभ शेखरकमन्विच्छामि । एप शेखरकः । कथमन्यां कामपि स्त्रिय प्रसादयति । -हले नव- - ततश्चेटीप्रवेशः । अज्ञप्तास्मि भर्तृदारिकाया मात्रा मालिके! कुसुमाकरोद्यानं गत्वोद्यानपालिका पल्लविका भण-अद्य सवि- शेपं तमालवीथिकां सज्जीकुरु । सविशेषमिति पूर्वस्मादिति शेपः तस्य हेतुमाह मलयवतीसहितेन जामात्रात्रागन्तव्यमिति । आज्ञप्ता च मया पल्लविका । यावद् रजनीविरहोत्कण्ठितं प्रियवल्लभं शेखरकमन्विच्छामि । अनेनाप्युदानगमनवृत्तान्तः सचितः । एप शेखरकः । कथमन्यां का. मपि स्त्रियं प्रसादयति ॥ तदागमने नवमालिकाबुद्धया विदूपकं प्रसादयति- 1. हड्डिदुर' मूल्योरापाठ , ·नागानन्दे सव्याल्ये विटः- (क) हरिहरपिदामहाणं पि गविदो जो ण जाणए णमिदु । सो सेहरओ चळणेसु तुझ णोमालिए! पडइ ॥ ३ ॥ विदूषकः-- (ख) दासीएपुत्व! मत्तपाळअ ! कुदो एत्थ णोमाळिआ। चेटी - (निरूप्य सस्मितम्) (ग) कहं अहं ति करिअ मदपरवसेण सेहरएण अय्यो अत्तेओ पसादीअदि । जाव अलिअकोपं करिअ दुवे वि एदे परिहसित्सं । (क) हरिहरपितामहानामपि गर्वितो यो न जानाति नन्तुम् । स शेखरकश्चरणयोस्तव नवमालिके! पतति । (ख) दास्या पुत्र! मत्चपालक! कुतोऽत्र नवमालिका । (ग) कथमहमिति कृत्वा मदपरवशेन शेखरकेण आर्य आत्रेय प्रसाद्यते । यावदलीककोपं कृत्वा द्वावप्येतौ परिहसिष्यामि || हरिहरपितामहानामपि गर्वितो यो न जानाति नन्तुम् । स शेखरकश्चरणयोस्तव नवमालिके! पतति ॥ हरिहरपितामहसम्बन्धिनमनं न जानाति । तान् न नमतीत्यर्थः ॥३॥ दास्या.पुत्र! मत्तपालक! कुतोष नवमालिका । मत्तपालको मतश्रेष्ठः, मदान्ध इत्यर्थः ॥ कथम् अहमिति कृत्वा मदपरवशेन शेखरकेणार्य आनेयः प्रसा- यते । यावदलीककोपं कृत्वा द्वारप्येतौ परिहसिष्यामि ॥ १ 1 "विमृश्य स क पाट:. "ति । हरिहरपिदामहाण पि गम्विदी जो णजाणए णमिदु' इति पाठ , जाण णमिद इति पाठे यमाप्रमात् । ह" . पाठ..

·तृतीयोऽमः। चेटः (शेखरकं हस्तेन चालयन्) (क) भट्टक! मुश्च मुश्च एदं ण होइ णोमाळिआ। एशा खुणोमाळिआ लोशळत्तेहि णअणेहि पेक्खन्ती आअदा । चटी .(उपमृत्य) (ख) सेहरअ ! का णु हु एसा पसादी- अदि। विदूपकः- (अवगुण्ठनमपनीय) (ग) अहं मन्दभाआए पुत्तो। विट:--(विदूपकं निरूप्य) (५) अरे कपिळमक्कडअ! तुवं पिमं सेहरअं परिहससि । अरे चेडअ! गह इमं । जाब णो- माळि पसादेमि । (क) भक! मुश्च मुश्च । एतन्न भाति नवमालिका । एपा खल नवमालिका रोपरक्ताभ्या नयनाभ्यां पश्यन्त्यागता । (ख) शेखरक ! का नु सल्वेषा प्रसाधते । (ग) अह मन्दभाग्यायाः पुनः । (प) अरे कपिलमर्कटको समपि मा शेखरक परिहससि । अरे चेट! गृहाणेमम् । यावनवमालिका प्रसादयामि । भट्टक! मुघ मुश । एतन माति नवमालिका । एतदिति अनिधि तविशेषत्वेन सामान्यनिर्देशः । एपा राल नवमालिका रोपरकाम्यां नय- नाम्यां पश्यन्त्यागता ॥ शेखरक! का नु सत्येपा प्रसापते ॥ अद्द मन्दभाग्यायाः पुनः॥ अरे कपिलमर्कटक! त्वमपि मां शेरारक परिहससि । रे चेट गृहाणेमम् । पायसवमालिकां प्रसादयामि ।।

·नागानन्दे सव्याख्ये
चेटः- (क) जं भट्टओ आणवेदि ।
विटः (विदूषक विमुच्य चेट्याः पादयोः पतन्) (ख) पसीद
णोमाळिए! पसीद।
विदूषकः (ग) एसो मे अपक्कमिदं अवसरो। (पलायितु-
मीहते।)
चेटः- (विदूषकं यज्ञोपवीते गृहाति । यज्ञोपवीतं त्रुध्यति ।) (घ)
कहिं कहिं कपिळमक्कडअ! पळाअशि । (तदुत्तरीयेण गले बद्धा.
कर्पति।)
विदूषकः-(ङ) होदि! णोमालिए! पसीद।मोआवेहि मं।
चेटी-(विहस्य) (च) जदि भूमिए सीसं णिवेसिअ
पादेसु मे पडसि
(क) यद् भट्टक आज्ञापयति ।
(ख) प्रसीद नवमालिके! प्रसीद ।
(ग) एप मे अपक्रमितुमवसरः ।
(घ) कस्मिन् कस्मिन् कपिलमर्कटक ! पलायसे ।
(ड) भवति! नरमालिके! प्रसीद । मोचय माम् ।
(च) यदि भूम्यां शीर्ष निवेश्य पादयोर्मे पतसि ।
यद् भट्टक आज्ञापयति ॥
प्रसीद नवमालिके! प्रसीद ॥
एप मे अपकमितुमवसरः । पलायितुमीहते । तेन निरोधः सूचितः॥
कस्मिन् कस्मिन् कपिलमर्कटक! पलायसे ॥
भवति ! नवमालिके! प्रसीद । मोचय माम् ।।
'यदि भूम्यां शीर्ष निवेश्य पादयो, पतसि । तहिं मोचयामीति
शेपः ॥

·तृतीयोऽशः। विदूपकः – (सरांषम्) (क) कहं राअमित्तं भविअ दासीए धीदे! पादेसु दे पडिस्स। चेटी- (अल्या तर्जयन्ती सस्मितम्) (ख) दाणिं तुम पाड- इरस । सेहरअ! उठेहि उठेहि । पसण्णा खं अहं । (कण्ठे गृहाति ।) एसो जामादुअरस पिअवअरसो तुए खळीकिदो । एदं सुणिअ कदाइ भट्टारओ मित्तावसू कुप्पे।ता आदरेण सम्मा- णेहि । विटः- (ग) जं णोमाळिआ आणवेदि । (विदूषकं कण्ठे गृहीत्वा) अय्य! तुमं पिअसम्बन्धिअत्ति करिअ अवहसिदो। (क) कथं राजमित्रं भूत्वा दास्याःपुनि ! पादयोस्ते पतिप्यामि । (ख) इदानीं त्वां पातयिष्यामि । शेखरक! उचिष्ठोतिष्ठ। प्रसन्ना खल्वहम् । एप जामातुः प्रियवयस्यस्त्वया खलीकृतः । एतच्छुत्वा कदाचिद्रहारको मित्रावसुः कुप्येत् । तदादरेण सम्मानयैनम् । (ग) यनवमालिकाज्ञापयति । आर्य! त्वं प्रियसम्बन्धिक इति कृत्वा कथं राजमित्रं भूत्वा दास्याः पुत्रि! पादयोस्ते पतिष्यामि ॥ इदानीं त्वां पातयिष्यामि । शेखरक ! उत्तिष्ठोतिष्ठ । प्रसन्ना खल्व- हम् । एप जामातुः प्रियवयस्यस्त्वया खलीकृतः । भर्सनादिना निराकृत इत्यर्थः । एतच्छुत्वा कदाचिद् भट्टारको मित्रावमुः कुप्येत् । तदादरेण सम्मानयैनम् । बहुमानेन सह पूजयेत्यर्थः ।। यन्नवमालिकानापयति । आर्य! त्वं प्रियसम्पन्धिक इति कृत्वा पहसितः । सम्बन्धिकः सम्पन्धिमित्रमित्यर्थः । किं सत्यमेव शेखरको मत्त १. 'शुभ मृत शेश ·, नागानन्दे सध्याख्ये (घूर्णयन्) किं सच्चं एव सेहरओ मत्तो किदो, परिहासो । (उच्चरीय बर्तुलीकृत्यासनं ददाति ।) इह उवविसदु सम्बन्धिओ। विदूपकः -- (क) दिद्विआ अवअदो विअ से मदवे. ओ। (उपविशति ।) विट: -(ख) णोमालिए! उवविस तुमं एदस्स पस्स- दो, जेण दुवे वि तुझे समं सम्माणेमि । (चेटी विहस्योपविशति ।) विटः-(ग) चेडम! सुपूरिदं खु एदं चसअं करेहि अच्छसुराए। (चेटः चपकमुन्नयन् पूरणं नाट्येन करोति ।) अपहसितः । किं सत्यमेव शेखरको मत्तः कृतः, परिहासः । इहोपविशतु सम्बन्धिकः ।। (क) दिष्टयागत इवास्य मदवेगः । (ख) नवमालिके! उपविश तमस्य पार्श्वतः, येन द्वावपि युवां समं सम्मा- नयामि। (ग) चेटक! सुपूरित खल्वेतच्चपकं कुर्वच्छसुरया । कृतः, परिहासः, उत मदं विना परिहासः कृत इत्यर्थः । मत्तत्वमपि न जानातीति भ्रमः । इह उपविशतु सम्बन्धिकः॥ दिष्ट्या अपगत इवास्य मदवेगः ।। नवमालिके! उपविश त्वमस्य पार्थतः, येन द्वावपि युवां समं सम्मानयामि ॥ चेटक! सुप्रित खल्वेतत् चपके कुर्वच्छसुरया ।।

·तृतीयोऽ। १५५ विटः- (म्वशिरःशेखरात् पुष्पाणि गृहीत्वा चपके विन्यस्य जा- नुभ्यां पतित्वा नयमालिकाया उपनयन्) (क) णोमानिए! विविध चोक्खिअ देहि एदं। चेटी-(सस्मितम्) (स) जं सेहरओ आणवेदि। (तथा करोति ।) विटः - (विदूषकस्य चपकमुरनयन्) (ग) एवं णोमाळिआ- मुहसंसग्गेडिअरसं सेहरआदो अण्णेण केण वि अणास्सा. दिअपुव्वं । ता पित्र एवं । किं दे अदो वरं सम्माणं करेमि। विदूषकः- (सविलक्षस्मितं कृत्ग) (प) सेहरअ! बहणो खु अहं। (क) नवमालिके! पीत्वा चौक्षित्या देह्येतत् । (ख) यच्छेखरक आज्ञापयति । (ग) एतन्नवमालिकामुग्वससर्गरर्धितरमं शेखरकादन्येन केनाप्यनास्वादि. तपूर्वम् । तत् पितत् । किं तेऽ7. परं सम्मान करोमि । (घ) शेखरक! ब्राह्मण. खल्वहम् । नवमालिके! पीत्वा चौक्षित्वा देह्येतत् । चौक्षित्वा (१) पवित्री- कृत्य । प्रियामुसोच्छिष्टं हि पवित्रम् ॥ यच्छेसरक आज्ञापयति ॥ एतद् नवमालिकामुखसंसर्गमविनरस शेजरकादन्येन केनाप्पनास्वा. दितपूर्वम् । तत् पिचैतत् । किं तेऽतः परं सम्मान करोमेि ॥ शेखरक! ब्राह्मणः सत्वहम् ।। १. 'ए। विधि पिग पाठ. २. 'गसंविमेसव' क. स. प. पाठ.

·२ . १५४ नागानन्दे सव्याख्ये विदः- (क) जइ तुम वंहणो, कहिं दे बहसुत्तं । विदूपक्रः-- (ख) तं खु इमिणा चेडेण आअड्डिअ- माणं छिण्णं। चेटी- (विहस्य) (ग) जइ एव्य, वेदक्खराणि, पिक- दिइ उदाहर। विदूषकः- (घ) भोद ! सीहुगन्धेण मे वेदक्खराणि गट्ठाणि । अहव, किं मम भोदीए समं विवादेण । एसो बंहणो पादेसु दे पडइ । (पादयो. पतितुमिच्छति ।) चेटी (विहस्य हस्ताभ्यां निवार्य) () अय्य ! मा मा एवं (क) यदि त्व ब्राह्मणः, क ते ब्रह्मसूत्रम् । (स) तत् खल्यमुना चेटेनाकृप्यमाणं छिन्नम् । (ग) यद्येव, वेदाक्षराण्यपि कतिचिदुदाहर । (4) भवति ! सीधुगन्धेन मम वेदाक्षराणि नष्टानि । अथवा, कि मम भनत्या सर्म विवादेन । एप ब्राह्मण. पादयोग्ते पतनि । (८) आर्य! मा मैव युरु । शेसरक! सत्य ब्राह्मणः सल्येपः। आर्य। यदि त्वं ब्राह्मणः, कते प्रमसूत्रम् ॥ तत् सत्यमुना चेटेनाप्पमाणं छिसम् ।। यद्या, वेदाक्षराण्यपि कतिचिदुदार ।। भरति! सीधुगन्धन मम वेदाक्षराणि नष्टानि । अथवा, किं मम भवत्या सम विवादेन । एए प्रामणः पादयोते पतति ॥ आर्य ! मा मेवं फुरु। पातयिष्यागीयुक्त माधितम् । इदमेवाल. मित्यर्थः । गेरारक! मत्यं प्रायः सत्यपः । आर्य! चया न फोपित. .. मता', ... ५. पार:. मु. 1. 'मातुमास' ·- तृतीयोऽङ्कः। १५५ करेहि । सेहरअ! सच्चं वंहणो खु एसो। (विदूषकस्य पादयोः पतति ।) अय्य! तुए ण कुविदव्वं । सम्बन्धिआणुरूवो परिहा- सो किदो । सेहरअ ! तुम पि इमं पसादेहि । विटः (क) अहं पि इमं पसादेमि । (विदूषकन्य पादयो- र्निपत्य) मरिसेदु मरिसेदु अय्यो, जं मए मदपरवसेण अव- रद्धं । जेण अहं णोमाळिआए सह आपाणअं गमिस्सं । विदूषकः (ख) मरिसिदं मए। गच्छ । जाब अहं पि वअरसं पेक्खामि । विटः (ग)अय्य! तह । (निष्कान्तो नवमालिकया पिटश्चेटश्च ।) - त्वया न कोपितव्यम् । सम्बन्धिकानुरूप. परिहास कृत । शेखरक ! खमपीमं प्रसादय। (क) अहमपीम प्रसादयानि । मर्षयतु मर्षयत्वाच., यन्मया मदपरवशे- नापराद्धम् । येनाहं नवमाठिकया सहापानक गमिप्यामि । (ख) मर्षित मया । गच्छ । यारदहमपि क्यस्य पश्यामि । (ग) आर्य! तथा । व्यम् । सम्बन्धिकानुरूपः परिहासः कृतः । शेखरक! त्वमपोम प्रसादय ॥ अहमपीमं प्रसादयामि । मर्पयतु मर्पयत्वार्यः, यन्मया मदपरवशे नापराद्धम् । येनाह नवमालिझ्या सहागनक गमिष्यामि । येन प्रमादेन, भवत्प्रसादेन विना गन्तुं न युक्तमित्यर्थः । आपानक मद्यपानभूमिम् ॥ मर्षिनं मया । गन्छ । यावदहमपि वयम्य पश्यामि ।। "पि अब' मनोगत ·नागानन्दे सव्याख्ये । विदूपकः – (क) अदिधान्दो खु बहणरस अआळमि- घ्चू । ता अहं पि मत्तवाळअजणसंसग्गदूसिदो इह दिग्धि- आ हाइस्म । (नथा फराांत । पुगेऽवलोक्य) एसो खु. पिअब- अस्मी रूावणों विअ वरळाच्छ मळअदि ओळाम्बअ इदो एव आअच्छाद । ता इह एन्च चिहिस्सं । (स्थित ।) (aतः प्रविशति नायको मलययत्यो विभक्तश्च परिवारः।) नायकः दृष्टा दृष्टिमधो ददाति कुरुते नालापमाभापिता शय्यायां परिवृत्य तिष्ठति बलादालिङ्गिता बेपते । निर्यान्तीपु सखीपु वासभवनान्निर्गन्तुनेवेहते जाता वामतयैव मेऽद्य सुतरां प्रीत्यै नबोढा प्रिया ॥ ४ ॥ (क) अतिक्रान्त खलु ब्राह्मणम्याकाठगृत्युः । तदहमपि मत्तबालफजन संसर्गदूषित इह दीपिकाया सास्यामि । एप खलु प्रियवयस्यो रूपिणीमिय घरलक्ष्मी मलयवती वलम्ब्येत एवागच्छति । तदिहे व स्यामि । एवं चेटचेटीविटविद्पकाणां परस्परालापादिना निविधे हास्यन मणि कैशिकीवृत्यातया शोभार्थ प्रकाशिते उद्यानगमने सूचित नायकप्रवे. शसंघटना) विदूपास्य प्रवृत्तिः प्रतिपाद्यते--अतिक्रान्त इत्यादिना ।। अथानान्तोपक्षिप्तप्रकारेण समुचितगृहिणीलामसमेधितस्य नायकस्य संभोगशृङ्गारवर्णनोपक्रमः । तत्र अनुमात्य'त्यादिसूत्रनीत्या उद्यानगमनादी- नां शृङ्गारपोपकलेन नवोढाविसम्भोपायतया सपरिवरिया कान्तया सह कुतु. 'ति वानेपथ्यो 'जाप स परिस्मवती होमि । (सत,' स. ध पाठः, ना', ३. 'तो' पाठः, ·तृतीयोऽङ्कः । १५७ भाकरोद्यानं प्रति गन्तुमुद्यतः, 'कुसुमसधर्माणो हि योषित' इत्यादिकामसू- प्रानुसारेण नवोढानुवर्तननिसर्गनिपुणन्तस्या वयोवस्थासमुचितेन रतिबैलो- म्येन परं प्रीयमाणस्तस्या वामतामनुमोदमान आत्मनः प्रीतिपरियोपं स्वयमेव समर्थयति ---- दृष्टेत्यादिना । प्रिया अद्य वामतयैव मे सुतरां प्रीत्यै जाता। प्रिया निसर्गत एर प्रीतिहेतुः, हेतुक्लेनातीव प्रीतिकरी जाता। अध नूतनपरिणयनमहले काले। किमिच्छानुवर्तनेनेति चेद्, नेवाह-वामत- येव । वामता अनुत्तेरनङ्गीकरणं विरुद्धाचरणं च, तयैव । एपकारेण अव- स्थोचिता या वामता सैवातीव प्रीतिहेतुः, अनुलोमतायामस्याः परा काष्ठा किं वर्ण्यतामिति द्योतितम् । अथवा न त्वानुलोम्येन, आनुलोम्ये एवं प्रीतिर्भवेदिति न स्फुरतीति प्रकाशितम् । इदानीमेवातिशायनप्रत्ययविशि- एतामपेक्षते प्रियाशब्दः, परिचयपरिपाके किं पुनरिति कृतार्थता व्यज्यते। वामताप्रकारं वितृणोति दृष्टा सकौतुकानुरागं मया वीक्षिता साम्मुख्यं न करोति । तर्हि दृष्टिं वस्त्वन्तरे प्रेरयतीति चेत् , तन, अधो ददाति अलक्षमवनमयति । अध इति, न वस्त्वन्तर प्रेरयति । ददाति चिरकालं विलक्षं तत्रैर भ्रमयति । अतो लज्जैवात्र हेतुरिति कल्प्यते । अत्र प्रत्यालो- कनाभावो वामता । तदा पूर्वसिद्धायाः प्रीतरुपरितनपर्वाक्रमणम् । पुन- रतत्परिपोपबुभुत्सया आभाषिता प्रिये ! किं प्रसाधितवती, क ते वासाभि- रुचिः, इत्यादि मधुरम् आभिमुख्येन भापिता आलापं प्रतिवचनं न कु- रुते । अत्रापि प्रतिपात्याकरणमेव न बनवधानमिति पूर्वोक्त एव हेतुः । तेन प्रीतिस्तदुपरि पदं निहितवती । पुनः सखीनिर्वन्धन शय्यायामेकनो- पवेशिता परिवृत्य अन्यतोमुखी मूला तिष्ठति । अत्र विरुद्धाचरणमातिष्ठति, न तु शय्यां मुञ्चति । अनापि पूर्वोक्त एव हेतुः। एव वैलोम्यक्रमेऽपि प्रीति- रुत्तरोत्तरम्कन्धमाकामति । ततः वलाद् यदृच्छा आनुलोम्यमनपेक्ष्य, न तु हटात् । आलिगिता मन्दमाश्लिष्टा । वेपते, दूरे ग्रयालिशनं, कम्पते न निषेधति । अतः स्पर्शस्य दुस्सहत्वं न हेतुः, किन्तु साध्यसमेव । एवं सहजया लज्जया तत्र तत्र निरुद्धेच्छाप्रसरायामस्यां नेयं बलादस्माभि- रपनतव्या रागः स्वयमपनेष्यनीति बुद्ध्या परस्परन्मितारत्तोऊनहनीयमासु सखी' छत्लेन नियन्तिीपु निर्गन्तुमेव ईहते वाञ्छति । सम्भ्रमतदवलोकनो- ·१५८ नागानन्दे सन्याख्ये (मलयवतीमवलोक्य) प्रिये! मलयवति!। हुङ्कारं ददता मया प्रतिवचो यन्मौनमासेवितं यद् दावानलदीप्तिभिस्तनुरियं चन्द्रातपैस्तापिता। जिगमिषादिकमाचरत्येवेति नावानौचित्य पुद्धिः स्फुरतीति लजायाः शव- त्यम् । अनापि विरुद्धल वामता । एव तन तर दत्तपदा कयमिच्छा- विरोधिनी वामता प्रीतिपरिपोपहेतुरित्यत्र प्रवलं कारणमाह - नवोढा इदानीमूढा अपरिचिता । अपूर्णयौवनायाः कुलपालिकायाः सहजलज्जाविन- याचारभूषणायां नवोढाया रक्ताया अप्यपरिचये कान्तं प्रत्येववर्तनमेव धर्मानुगुण रतिकरं रसिकसम्मतं च । अतो नवोढात्वस्य हेताविरुद्धहेत्वन्त- रापलापेन प्रीतिप्रकर्ष प्रति जागरणमिति भावः । एवमतिस्फुटस्य मुख्यस्य तस्य हेतोर्गमितत्वमेव शोभत इति तथा निर्देशः ॥ एव नायिकाया विनयानुरोधेन प्राप्तपरिपोपा रतिमुहन्नुदात्तनायकः सुकुमारोपक्रमत्वमनुसृत्य तस्या. कृलब्धलप्रतिपादनद्वारा गुणोन्मीलनेन मृदुपूर्वमावर्जयितुमुपक्रमते - मलयवतीमवलोक्येति । प्रियतमानुस. न्धानसामरस्येन स्वयमेव विमृशन्नग्रेसरः पश्चात् परिजनपरिशोभितां विलासवलितलज्जानुनद्धा मन्द मन्दमनुसरन्तीं तां सर्वाङ्गीणकान्तिला. वण्यामृतपानपारिप्लपया दृष्टया सादरानुरागमालोक्य वदतीति सिद्धम् । प्रिये ! इति । प्रेमसर्वस्वपरमालम्पनमूने! । सम्बोधयानि, न त्वाभिमुख्य प्रार्थये । सत्येव तस्मिन् संव्यवहारः शोभत इति त्वमेव जानासीति बुद्ध्या शृण्वित्यादि न प्रयुक्तम् । तत्र विस्रम्भस्याल्पतयानहीकारमाशयय जननीससीप्रभृतिभिरविरताडितेन स्वाजन्यसौजन्यपरिपोषण प्राथमि- केन मङ्गलनामा सादर सम्बोधयति । मलयवतीति प्रेमविनम्भाभि जनसमुचितं सम्बोधयति । मुग्धमुखसुधाकरोन्नमननयनकुवलयोदोधनस्मि- तचन्द्रिकाप्रसरणादिक यत्कारुण्याधीनम् । सर्वया वस्तुवृत्त योश्यामीति तत्रैव विश्रान्तिः, न तूत्तस्वास्यानुप्रवेशः । सम्बोधनेनानुमृत्य विश्रम्य चित्तावर्जनक्रमेणोक्तेरभिप्रेतत्वात् । अत एवोत्तरवाक्ये प्रिय! इति पुनर्व- पनम् । हुकारमित्यादि । तस्या कृच्छ्लभलेन भोगोत्सुकत्वात् सुकृतशत १. "ता पश्यन.) मि मूलकोपाठ ·लो०६५) तृतीयोऽङ्कः। १५९ ध्यातं यच्चे बहून्यनन्यमनसा नक्तंदिनानि प्रिये ! तस्यैतत्तपसः फलं मुखमिदं पश्यामि यत्तेधुना ॥ ५॥ लभ्यत्वादिगुणोद्धोपणपूर्वकमावयितुं विरहज्वरस्य तपोरूपत्वमारोप्य व- दति । हुंकारं हुमित्यगीकारद्योतकमव्यक्तवणं नादमात्रम् | यथा नैपधे फलादमयन्तीसंवाद "मौनिन्यामेव सा तस्यां तदुक्तीरिव शृण्वती । वादं वादं मुहुश्चके हुं हुमित्यन्तरान्तरा ।।" (स० २०. इति । हुमित्येतच्छृण्वतामङ्गीकारानुकरणमिति च विश्वः । तदनुकरण- त्वेन हुङ्कारशन्दः । तं ददता वचनशेपत्वेन प्रयुञ्जता । प्रतिवचः चसि वचसि । न कदाचिदपि प्रतिवाक्यदानं, वंदेकारतया नर्मसचिनादिसल्लापे निरपेक्षणापि दाक्षिण्येनागीकारमानं कुर्वता मौनं वाडनियमनमासेवितं परिपूर्णतया परिगृहीतम् । यदिति वास्यार्थपरामर्णे। मौनस्योपपादनार्थ हुङ्कारमित्यादिविशेषणम् । तपस्यपि वाकायमनोभिरनुबद्धे वाचंयमत्वं जपा- दपि मुख्यमिति मोनस्य वानिष्ठतपोरूपत्वम् । पुनर्दावानलदीप्तिभिः दावाग्मितुल्यप्रमरैः । दायसम्बन्धेनानलस्य निर्यन्त्रणवं बहुदेशव्यासत्वं च, तत्साम्येन चन्द्रातपानां दुःसहत्वं च प्रतिपादितम् । अनलातपशब्दाभ्यां पञ्चतपसामातपानलमध्यस्थितिश्चन्द्रातपैरेव साधितेति प्रकाश्यते । तनुरिय. मिति । इदानीमपि तापो नोच्छिन्नस्त्वद्रूपामृतासेचनं विना, पश्य इत्यालिग- नाभिरुचिय॑ज्यते । कृशता च परिस्फुटेति शब्दशक्त्या प्रकाश्यते । ता. पिता उष्णीकृता । णिचा वैषम्य सहने प्रयासः तपोध्यवसायश्च प्रका- शितः । एवं कायिकमुस्त्त्वा मानसिकमाह-ध्यातं, ध्यानं कृतम् । भावे निष्ठा । वहूनीति, न तु द्विवाणि नक्तदिनानि । ध्यानस्योभयविधेन कालेना- विकलः सम्पन्ध इत्यत्यन्तमयोगे द्वितीया । तत्रापि विच्छिद्य गृहीतमुक्त वेन ध्यानस्य न खलीकार इत्याह अनन्यमनमा विजातीयप्रत्ययागृहीत- चित्तेन त्वदेकपरेणेत्यर्थः । या देवतां साक्षात्कर्तुं तपः, तम्या एव ध्यान- विषयत्वं मिमिति ध्यानविषयानुपादानम् । ध्यानकयनेन प्रत्याहा- रादीनामङ्गीकारोऽनुक्तसिद्धः । अत एवानन्यमनसेत्युक्तम् । तेन ध्यानस्य १. 'त् मुम' मूलकोपाठ ·. नागानन्दे सव्याख्ये नायिका-- (अग्याय) (क) हले! ण केवळं दंसीओ, पिअंपि भणिदुं जाणादि। (क) हों! न केवलं दर्शनीयः, प्रियमपि भणितु जानाति । समाधिसविधविश्रान्तत्वमनन्यशन्देनोन्मीलितम् । प्रिये! इति अमी. टतमवस्तुसि द्वावेव प्रयत्नः शोभतेतरामिति प्रकाश्यते । तस्येति मौन- तनुतापनध्यानरूपस्य यच्छन्दनिर्दिष्टस्य वाक्यार्थस्य परामर्शः । तपसः परामर्शे यत्तदोरेकविपयता न घटते । यच्छब्देन वाक्यार्थस्य परामर्शात् । तपस इति । यन्छब्देन निर्दिष्टन्य वाक्यार्थरूपस्य तपस्वं सिद्धवत् क- थ्यते तपः खल्वेवंविधमिति । एवं विप्रलम्भसम्भूतस्य परिश्रमस्य तपो- रूपत्वं समर्थ्य सम्भागोपक्रमस्य तत्फलत्व प्रतिपादयति-- एतद् वक्ष्य माणं तस्य तपसः फलम् । एतदिति तपसोऽन्युकटतया इदानीमेव लन्धं फलमन्यदुर्लभमिति द्योत्यते । मुसमिदम् अायोपु मुख्यतमम् । अन्याहा. नामुपलक्षणमेतत् । अथवा, एतावतस्तपसः फलमेतत् । अतः परमिन्द्रि- यान्तरजन्मसाफल्यस्य इदानीतनप्रवृत्त्यनुमितप्राचीनपुण्यसञ्चयमाध्यत्वं कल्प्यत इति फलस्य प्रकपः प्रतिपादितः । इदं परिपूर्णशोभं समुचितवि. वाहनेपथ्यमण्डितं लजयासकलव्यक्त्यप्यधरकिसलयनयनकुरलयकोलम. णिदर्पणादिषु क्रमप्रारणेन तृपितयोनयनयोः कान्तिपीयूपपूर पाय पार्य मन्दमन्दं सचरितुं निकटलब्धम् । अत एर पश्यामीति दर्शन यारिया- न्ततया औत्सुक्यापरिसमाप्तिः प्रकाशिता । अधुना आवयोर्दवानुगुण्येन समीहितसिद्धानन्तरम् । एवमभिलापपरिश्रमस्य तपोरूपत्वं समर्थ्य तत्फल- वेन वदनावलोकनप्रतिपादनेन परदेवतादिसाक्षात्कारवत तप प्रसाध्य- खेन तस्या अन्यनारीपिमालोकोतालरूपगुणपर्णनेनारर्जनम् अतिलेश सधस्य भोगारम्भानुल्ययायनं च मधुरया यशामा प्रकाशितम् ॥५ । एवं प्रियपदस्य प्रयोज्यस्यानु कूल्यवर्ननफा तम्मन साम्मु यहां तदुत्या प्रमानि - आगाति । अन्यमारणाय परामृत्य पाधगा। पटौं बाटायमिन्यानाह-हो! न केवल दोषः, प्रियमार माग 1. 'दुर'... ग.प.६ पद, ·तृतीयोऽरः। २६३ चेटी-(क) एदं कुसुमाअरुय्याणं, पविसदु भट्टिदारओ। (सर्वे प्रविशन्ति । (क) एतत् कुसुमाकरोद्यान, प्रविशतु भर्तृदारफः । श्रमार्यम् । अङ्गानामिति शेपः । परस्परं स्वात्मनश्च सहजानामुपकर्तृणां क्लेशापादने किमिदं साहसमिति प्रणयरूपिताधिक्षेपामासश्च स्फुरति । तत्र स्वागानां भूपाकरत्वे मण्डनानां क्लेशावहत्वे च प्रतिपाय पूर्व चमत्कार- कारितयाभिव्यज्य द्वितीयं वाक्यार्थेन प्रतिपादयति-स्तनभार एव मध्यस्य खेदाय' श्रमाय । भवतीति वाक्यशेषः । असरन्मत्सरयो. यविनदतहस्तयोः प्रतिक्षणं विजृम्भमाणयोरनयोः स्तनयोः भारो मरण- मेव । अन्यदागन्तुकं विना मध्यस्यास्य स्वत एव कृशतमस्य । अपरः पा. प्रमासिकवृत्तमुक्ताप्रकरपरिकल्पितः पृथक स्थितः भारोपरि भारायमाणो हारः किं पुनः । सहजानां परस्परकृतः परिश्रमः सह्य एव न तधान्यस- पादित इति किमु इत्यनेन प्रकाश्यते । अत्र उन्नतयोः स्तनयोः कृशस्य मध्यस्य च शोभाकरत्वं व्यङ्गयम् । ते इति सर्वशेषः । नान्यस्या एवमिति व्यतिरेको व्यज्यते । नितम्बभरतः भरणेन अरुयुगं ताम्यति ग्लानि ग- न्छति । अप्राप्येवेत्यर्थसिद्धम् । युगमिति । द्वयोः संभूयप्रवृत्तावपि ता. म्यतीत्यनेन नितम्यस्य गौरवातिशयः प्रकाशितः । अनया गुरुतमरनमा- लापटितया पुनरुक्तविन्यासशोभया किं पुनः । अवापि पूर्ववद् द्वयोर्या- च्यव्यागययोः प्रतिपादनम् ।

·. १६२ नागानन्दे सव्याख्य नायका (परिक्रगन् नायिकां निर्दिश्य) स्वैरं स्वैरम् आग• च्छतु भवती। खेदाय स्तनभार एवं किमु ते मध्यस्थ हारोऽपर- स्ताम्यत्यूरुयुगं नितम्बभरतः काञ्च्यानया किं पुनः । शक्तिः पादयुगस्य नोरुयुगलं वोढुं कुतो नूपुरे स्वाङ्गैरेव विभूपितासि बहसि क्लेशाय किं मण्डनम् ॥६॥ "भृङ्गार सूचयेत् तत्र सौभाग्यगुणसंस्तवैः" इत्यस्मिन् प्रकरणे सर्वनानुगतम् । निर्दिश्येति । नायिकामभिमुखीकृत्य निकटत्येनानन्यश्रव्यता यथा तथेत्यर्थः । वदतीत्यनुक्तसिद्धम् । स्वैरं स्वै- रमिति मन्दमन्दम् । 'मन्दस्वच्छन्दयोः स्वैरम्' । आगच्छतु अस्मदभिसु- खमिति शेपः । भवतीति गुणोदोपणद्वारतया बहुमानपूर्व निर्देशः । ख- द्गमनमेव प्रधानम् , अस्माभिरनुवृत्तिः क्रियते । आचारार्थमग्रतः सरणम् | तत् स्वच्छन्दमागच्छतु । न खल्वस्मदनुसरणाय त्वरा कार्या, प्रत्युत वय वगतिमनुसराम इत्यनुवृत्तिः प्रकाश्यते । स्तनजधनादिगौरवेण गमनवैषम्यमालक्ष्य मन्दगमनं प्रतिपादयन् तदेव हृदि निधायागानां चातुर्येण भूपाणां वैययं स्तुतिपूर्व समर्थयते- खेदायेति । स्वाइरेव स्वावयवैः सहजैरेव व्यतिरिक्तं वस्त्वन्तरं सहका. रित्वेऽप्यनपेक्षमाणः । विभूपिता विशेषेण भूपणेभ्योऽधिकमलंकृता । असि वर्तसे । भूपितेति तेपामुत्पत्तावेव समनशोभाजनकत्वं सिद्धम् । तस्योपचि तिक्रमणाविश्रान्तिः । तत एव 'क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति' इत्युक्तवददृष्ट- पारा शोभानुवृत्तिरसीत्यनेन प्रकाश्यते । अस्मासु सहजेषु सत्सु किमेभिः के- नकाश्मशकलादिभिरागन्तुकैः क्रियते । एतत्कार्यं वयमेव सम्पादयाम इस चयवानामैकमत्याभिमानधोत्प्रेक्ष्यते । मण्डनवदनाक्षेपं प्रति वाक्यार्थस्य हेतु- त्वम् । तत् किं मण्डन-वहसीति । वहसि भारवद् धारयसि। किं किमर्थम् । नैतदन्यनारीवत् समीहितसाधकम् । मण्डनं हाराघलङ्कारसाधनम् । तर्हि भारादृतेऽन्यत् फलं न, इत्येव नः अनर्थान्तरमस्ति चेत्याह-क्लेशाय .

·तृतीयोऽधः। चेटी-(क) एद कुसुमाअरुय्याणं, पविसदु भट्टिदारओ। (सर्व प्रविशन्ति । (क) एतत् कुसुमाकरोद्यान, प्रविशतु मतदारकः । श्रमार्थम् । अङ्गानामिति शेषः । परस्परं स्वात्मनश्च सहजानामुपकर्तृणां क्लेशापादने किमिदं साहसमिति प्रणयरूपिताधिक्षेपाभासश्च स्फुरति । तत्र स्वाङ्गानां भूपाकरत्वे मण्डनानां क्लेशावहत्वे च प्रतिपाद्ये पूर्व चमत्कार- कारितयाभिव्यज्य द्वितीयं वाक्यार्थेन प्रतिपादयति-स्तनभार एव मध्यस्य खेदाय · श्रमाय । भवतीति वाक्यशेपः । प्रसरन्मत्सरयो- यौवनदत्तहस्तयोः प्रतिक्षणं विजृम्भमाणयोरनयोः स्तनयोः भारो भरण- मेव । अन्यदागन्तुकं विना मध्यस्यास्य स्वत एव कृशतमस्य । अपरः पा- ण्मासिकवृत्तमुक्ताप्रकरपरिकल्पितः पृथक् स्थितः भारोपरि भारायमाणो हारः किं पुनः । सहजानां परस्परकृतः परिश्रमः सह्य एव न तथान्यस- म्पादित इति किमु इत्यनेन प्रकाश्यते । अत्र उन्नतयोः स्तनयोः कृशस्य मध्यस्य च शोभाकरत्वं व्यङ्ग्यम् । ते इति सर्वशेषः । नान्यस्या एवमिति व्यतिरेको व्यज्यते । नितम्बभरतः भरणेन अरुयुगं ताम्यति ग्लानि ग- च्छति । अत्राप्येवेत्यर्थसिद्धम् । युगमिति । द्वयोः सभूयप्रवृत्तावपि ता. म्यतीत्यनेन नितम्यस्य गौरवातिशयः प्रकाशितः । अनया गुरुतमरत्नमा- लाघटितया पुनरुक्तविन्यासशोभया किं पुनः । अत्रापि पूर्वपद् द्वयो- च्यव्यङ्ग्ययोः प्रतिपादनम् । पादयुगस्य पद्यतेऽनेनेति कृत्वा प्रपदतला दिरूपस्य ऊरुयुगलं करिकरकदलीम्तम्भापहसनसमुचितगुणं प्रवर्धमानं वोढुं धारयितुं न शक्तिः । सर्वत्र शब्दभेदेन क्लेश. प्रतिपाद्यते । कुतो नूपुरे वोढुं शक्तिरिति सम्बन्धः । कनकदृढघटितप्रत्युप्तरत्नमञ्जीरभरणमतीव क्लेशावहम् । उपलक्षणमिदम् । अन्येप्वप्यवयवेषु कर्णादिपु कुण्डलादीनां क्लेशावहत्वं, कपोलमणिदर्पणादीनां स्वत एव भूपितत्यात् । एवमकृनिम शोभासाम्राज्यमुद्वहन्ती भवतीं लब्धवतामम्माक सिद्धं समाहितमिति कृ- तार्थता व्यज्यते । एव व्यर्थान्यपि भूपणान्यसमीक्ष्यकारितया निवेशित वती । ततोऽपि मन्दगमनमेव शक्यमिति च प्रकृतशेपत्वेन प्रकाश्यते ॥६॥ एतत् कुसुमाकरोधानं, प्रविशतु भर्तृदारकः ।।

·नागानन्दे सव्याख्ये नायकः- (प्रविश्य) अहो ! कुसुमाकरोद्यानस्य श्रीः । इह हि, नि:प्यन्दश्चन्दनानां शिशिरयति लतामण्डपे कुट्टिमान्ता. नाराद् धारागृहाणां ध्वनिमनु कुरुते ताण्डवं नीलकण्ठः। यन्त्रोन्मुक्तच वेगाच्चलति विटपिनां पूरयन्नालवाला- नापातोत्पीडहेलाहृतकुसुमरजःपिजरोऽयं जलौघः ॥ ७ ॥ कुसुमाकरोद्यानस्य श्रीः शोभा अहो आचर्यभूता । तदुपपाद- यति ---इह हीति । इह उद्याने एतान्येवं वर्तन्ते यस्मादित्यर्थः । निःप्यन्दश्चन्दनानां रसासरः निकटस्थितानां शाखासंघटनादिना भि- नानां घृष्टानां वा शिशिरयति शीतलीकरोति लतामण्डपे अर्थात् तल्लतामण्डपे कुटिमान्तान् रत्नादिवद्धभूमागान् । अनेन तेषां स्वैरासिकायोग्यत्वं प्रका- शितम् । आरात् समीपे । धारागृहाणां विन्यासविशेषेणान्तःसन्चरजलधारा- । सूक्ष्मविन्दुपातानुगुणसुपिरसम्पूर्णानामातपादिपु शीतोपचारार्थ कल्पितानां गृहाणां 'धारागृहेष्वातपमृद्धिमन्त.' (रघु० स० १६. श्लो०४९) इतिवद् । ध्वनिमनु ध्वनि लक्षणीकृत्य , तनिमित्तमित्यर्थः । 'अनुलक्षणे' (१.४. ८४) इति कर्मप्रवचनीयसज्ञायां तद्योगे. द्वितीया । ताण्डवं नटनं कुरुते । नीलकण्ठः क्रीडामयूरः । अत्र मयूराणां मेघध्वनिप्रियतया निकटे धारा- गृहध्वनिश्रवणे सदा मेघध्वनिशङ्कया ताण्डवकरणमिति कल्प्यते । नील: कण्ठ इति नामोचितं कर्म चास्येदमिति स्फुरति । यत्रोन्मुक्तः बहिर्जला. शयेभ्यो जलानयनार्थमावरणानुगुणेभ्यो यचेभ्य उन्मुक्तः विवृत्य प्रसारित- सेकार्थ सारणीमुखेन पालवृक्षान् प्रति प्रवृत्तः। विटपिनां परिपूर्णविटपानां पुष्पितानां वालवृक्षाणामालवालान् पूरयन् वेगाचलति, अपरितानां पूरणाय । जलौघस्य कर्तृत्वेन सेके स्वयं प्रवृत्त इवेति द्योत्सते । 'इदमेभिः' (अन- ६० अङ्क० २, श्लो०२४) इत्युक्तवत् । आपाते वृक्षेष्वाभिमुख्येन प्रपाते । 1. 'मर्दना' ग, पाट ·आरम्भशब्देन गानोपनमात् खरस्य ग्लानिरहितं मांसलत्वं प्रकाशितम् । अत एव मुखरितत्वं पटते । मुखरिता. गानानुनन्धेन मुखरीकृताः लताम- ण्डपभुवो यैः । मण्डपभूशन्देन तन पुगेषु खैरासिका इत्यापानस्थलपरि- ग्रहः । स्वयं गायन्त सौहार्दन मण्डपमुवमपि गापरन्तीवेति मुसरित- भूशन्दाम्याम् उत्प्रेक्षा व्यज्यते । परागनिरन्तरवासलपैः चरणपक्षादिषु तन तन लिप्तैः कुसुमरजोभिः, 'पगगः सुमनोरज ' इत्युक्तत्वात् । पुष्प सम्बन्धे सिद्धेऽपि तदानीं मधुरमेन सह विकासोन्मुखपुष्पप्रकाठचत्वेन पाहुत्यं पुष्पशब्देन प्रकाश्यते । अत एव प्रकरतन् । पटवासः उत्सवेषु हरिद्रातण्डुलादिचूर्णकृतः वसनकेशयागादिप्रभूलनाविधिः, तस्य य्य- तृतीयोऽयः। अपिच, अमी गीतारम्भैर्मुखरितलतामण्डपभुवः परागैः पुप्पाणां प्रकटपटवासव्यतिकराः । वालतया यः उत्पीडः चलनं तेन हेलया अप्रचण्डं कुसुमचलनमात्रेण हृतेन स्वीकृतेन रजसा पिञ्जरः कपिशः । अत्र जलं दत्त्वा कुमुमरजोहरण. मिति परिवृत्तिहतशब्देन प्रकाश्यते । अयमिति सर्वशेषः । तत्र तत्र सा- क्षात्कारेण वर्णनम् ॥७॥ अपिचेति । नैतावदेव शोभाकर, पुनरपि विशेषा दृश्यन्ते इत्युप- रिवर्णनपदविन्यासः ।. अमी (गीतारम्भैः१) सम्भूय नयनगोचरे सश्चरन्तः मधुपाः भृङ्गाः । विटत्वारोपाय मधुपशब्दः, पिवन्त इत्यनेन पानस्य गतार्थत्वात् । मधुपाः भृङ्गरूपा विटाः । समन्ताद् नैकत्र । तत्र तत्र तथा दृश्यमानत्वात् । आपानोत्सवम् आपानं मद्यपानम् । 'आपानं म्यात् सुरापानमिति नियत- त्वात् । तद्रूपमुत्सवं हर्षोल्लासकरं महविशेपम् । "उत्सूते हर्षमित्येप उत्मयः परिकीर्तितः" इति तन्निर्मचनम् । उत्सवशन्देन पानागानां परिग्रहः, न केवलं पानस्य । अनुभवन्तीति अनुभवसारोऽयमिति स्फुरति । इहेत्युयानवर्णनशेपत्वं पटितम् । उत्सवाहानि प्रतिपादय(न्तिीति)-गीतारम्भैः प्रारब्धैोतेः । - ·१६१ नागानन्दे सव्याख्ये पिबन्तः पर्याप्तं सह सहचरीभिर्मधुरसं समन्तादापानोत्सवमनुभवन्तीह मधुपाः ।। ८ ॥ विदूषकः - (उपसृत्य) (क) जेदु भवं । सोत्थि भोदीए । नायक वयस्य ! चिरादागतोऽसि । विदूषकः- (ख) भो यअस्स! हुं एव आअदो । किन्दु इअन्तं काळं विवाहमङ्गळूसबमिळिदसिद्धविजाहरापा- णदेसणकोहळेण परिभमन्तो ण लक्खिदो । ता पिअ. - (क) जयतु भवान् । स्वस्ति भवत्यै । (ख) भो वयस्य ! लघेवागत । किन्तु इयन्त काल विवाहमलोत्सव. मिलितसिद्धविद्याधरापानदर्शनकौतूहलेन परिभ्रमन् न लक्षित । तत् प्रिय- वयस्योऽपि तावदेतत् पश्यतु । तिकरः सम्मेलनं, सः पुष्पपरागैः प्रकटो येपाम् । पिबन्त इत्युत्सर्वप्र- धानक्रिया । वर्तमानेन मधुरसस्य पुष्टिस्तेषां तपः पानाविच्छेदश्च -प्रका- श्यते । अत एव पर्याप्तं परिपूर्ण, यथेच्छमित्यर्थः । सहचरीभिः खप्नेऽपि वियोगस्वभावमजानानाभिः सह । तदुच्छिष्टतया सुभगमित्यर्थः । एवं तिर्य- क्ष्वपि आपानोत्सवारोपेण सिद्धविद्याधराणां तदर्थ मिलितानां प्रवृत्तिः कि कथ्यतामिति प्रकाश्यते । अत एवोपरि तद्वर्णनम् ॥ ८॥ जयतु भवान् । स्वस्ति भवत्यै ॥ वयस्य ! चिरादागतोऽसि इति । न युक्तं तवास्मिन् काले एवं विलम्बन मिति नर्माधिक्षेपः ॥ भी वयस्य! लघ्वेव द्रुतमेवागतः । तर्हि कथ न दृष्ट. इत्यवाह- इयन्तं कालं विवाहमलोत्सवनिलितसिद्धविद्याधरापानदर्शनकौतूहलेन 'वस्य प्रच. पाठ

·तृतीयोऽङ्कः।
वअस्सो वि दाव एवं पेक्खदु ।
नायकः
यथाह भवान् । (सहर्ष परित. पश्यन् )
दिग्धाडा हरिचन्दनेन दधतः सन्तानकानां स्रजो
माणिक्याभरणप्रभाव्यतिकश्चित्रीकृताच्छांशुकाः ।
सार्ध सिद्धगणैर्मधूनि दयितापीतावशिष्टान्यमी
मिश्रीभूय पिबन्ति चन्दनलताच्छायासु विद्याधराः॥९॥
तदेहि वयमपि तमालवीथिकां गच्छामः।
(सर्व परिकामन्ति ।)
परिभ्रमन् न लक्षितः, न समीपं प्राप्त इत्यर्थः । तत् प्रियवयस्योऽपि ताव-
देतत् पश्यतु । न मया असंविभागेन कदर्यत्वमङ्गीक्रियते इत्यपिश-
न्दार्थः ।।
पूर्ववत् तदानीमपि तदुक्त्यनुसारेण प्रवृत्ति प्रकाशयति । यथाह
भवान् । तथा करोमीति शेषः ।
सहर्प परितः पश्यन्निति दर्शनकमेण वर्णनोपक्रमः-दिग्धागाः
अनुलिप्ससर्वावयवाः । हरिचन्दनेन
"छेदे रक्तं कपे पीतं हरिचन्दनमुच्यते"
इत्येवलक्षितेन कनकद्रवायमाणेन । दधतः - केशादिषु धारयन्तः ।
सन्तानकानां कल्पतरुकुसुमानां मालाः । माणिक्यप्रधानानामाभरणानां
काञ्चीप्रभृतीनां प्रभाव्यतिकरैश्चित्रीकृतानि शवलीकृतानि अच्छांशुकानि
निर्मलवासासि येपाम् । सितेषु अरुणकान्तिसम्बन्धे परभागप्रकर्षाद् धा-
वल्यविशिष्टत्वम् । एवमङ्गभूतं वेपमुक्त्वा अङ्गिरूपं प्रतिपादयति-सा-
धमित्यादि । विद्याधराणां विवाहोत्सवे प्राधान्यं सिद्धानां तदनुसरण-
मिति विशेपः सार्धं सिद्धगणैरित्यनेन प्रकाशितः । मधूनि गौलीप्रभृतीनि
तत्तत्प्रकृतियोग्यानि । प्रथम दयितापीतादवशिष्टानि तन्मुखसंसर्गपविनि-
तानि । मिश्रीभ्य चन्दनतरुच्छायासु परस्परसंसर्ग प्राप्य । सिद्धजनैरपि
सार्धम् अमी तर तन परिस्फुटं दृश्यमानाः पियन्ति ॥ ९॥

·नागानन्दे सव्याख्ये पिबन्तः पर्याप्त सह सहचरीमिर्मधुरसं समन्तादापानोत्सवमनुभवन्तीह मधुपाः ॥८॥ विदूषकः . (उपसृत्य) (क) जेदु भवं । सोत्थि भोदीए। नायकः-वयस्य ! चिरादागतोऽसि । विदूषकः- (ख) भो वअस्स! हुं एव आअदो । किन्दु इअन्तं काळं विवाहमङ्गळूसवमिलिदसिद्धविज्जाहरापा- णदसणकोदूहळेण परिभमन्तो ण ळक्खिदो । ता पिअ- (क) जयतु भवान् । स्वस्ति भवत्यै । (ख) भो वयस्य! लघ्वागतः । किन्तु इयन्तं कालं विवाहमलोत्सव. मिलितसिद्धविद्याधरापानदर्शनकौतूहलेन परिभ्रमन् न लक्षितः । तत् प्रिय. वयस्योऽपि तावदेतत् पश्यतु | तिकरः सम्मेलनं, सः पुष्पपरागैः प्रकटो येपाम् । पिबन्त इत्युत्सर्वप्र- धानक्रिया । वर्तमानेन मधुरसस्य पुष्टिस्तेषां तपः पानाविच्छेदश्च प्रका. श्यते । अत एव पर्याप्त परिपूर्ण, यथेच्छमित्यर्थः । सहचरीभिः स्वप्नेऽपि वियोगस्वभावमजानानाभिः सह । तदुच्छिष्टतया सुभगमित्यर्थः। एवं तिर्य- क्ष्वपि आपानोत्सवारोपेण सिद्धविद्याधराणां तदर्थ मिलितानां प्रवृत्तिः किं कथ्यतामिति प्रकाश्यते । अत एवोपरि तद्वर्णनम् ॥ ८॥ जयतु भवान् । स्वस्ति भवत्यै ॥ वयस्य ! चिरादागतोऽसि इति । न युक्तं तवास्मिन् काले एवं विलम्बनमिति नर्माधिक्षेपः॥ भो वयस्य! लघ्वेव द्रुतमेवागतः । तर्हि कथं न दृष्टः इत्यत्राह- इयन्तं कालं विवाहमहलोत्सवमिलितसिद्धविद्याधरापानदर्शनकौतूहलेन - 'वस्य प्र'च. पाठ,

·तृतीयोऽङ्कः।
वअस्सो वि दाव एवं पेक्खदु।
नायकः - यथाह भवान् । (सहर्ष परितः पश्यन्)
दिग्धाङ्गा हरिचन्दनेन दधतः सन्तानकानां स्रजो
माणिक्याभरणप्रभाव्यतिकश्चित्रीकृताच्छांशुकाः।
सार्धं सिद्धगणैर्मधूनि दयितापीतावशिष्टान्यमी
मिश्रीभूय पिबन्ति चन्दनलताच्छायासु विद्याधराः ॥९॥
तदेहि वयमपि तमालवीथिकां गच्छामः ।
(सर्व परिकामन्ति।)
परिम्रमन् न लक्षितः, न समीपं प्राप्त इत्यर्थः । तत् प्रियवयस्योऽपि ताव-
देतत् पश्यतु । न मया असंविभागेन कदर्यत्वमङ्गीक्रियते इत्यपिश-
न्दार्थः ॥
पूर्ववत् तदानीमपि तदुत्त्यनुसारेण प्रवृत्ति प्रकाशयति । यथाह
भवान् । तथा करोमीति शेषः ।
सहर्ष परितः पश्यन्निति दर्शनकमेण वर्णनोपक्रमः-दिग्धानाः
अनुलिप्ससर्वावयवाः । हरिचन्दनेन
"छेदे रक्तं कपे पीतं हरिचन्दनमुच्यते"
इत्येवंलक्षितेन कनकद्रवायमाणेन । दधतः - केशादिषु धारयन्तः ।
सन्तानकानां कल्पतरुकुसुमानां मालाः । माणिक्यप्रधानानामामरणानां
काशीप्रभृतीनां प्रभाव्यतिकरैश्वित्रीकृतानि शवलीकृतानि अच्छांशुकानि
निर्मलवासांसि येपाम् । सितेषु अरुणकान्तिसम्बन्धे परभागप्रकर्पाद् धा.
वल्यविशिष्टत्वम् । एवमङ्गभूतं वेपमुक्त्वा अङ्गिरूपं प्रतिपादयति-सा-
मित्यादि । विद्याधराणां विवाहोत्सवे प्राधान्यं सिद्धानां तदनुसरण-
मिति विशेपः सार्धं सिद्धगणैरित्यनेन प्रकाशितः । मधूनि गौलीप्रभृतीनि
तत्तत्प्रकृतियोग्यानि । प्रथमं दयितापीतादवशिष्टानि तन्मुखसंसर्गपवित्रि-
तानि । मिश्रीमय चन्दनतरुच्छायासु परस्परसंसर्ग प्राप्य । सिद्धजनैरपि
सार्धम् अमी तत्र तन परिस्फुटं दृश्यमानाः पिबन्ति ॥ ९॥

·नागानन्दे सव्याख्ये विदूषकः- (क) एसा खु तमाळवीहिआ । एदं चन्द- णळदामण्डवं । एदं च सरदादवपरिखेदिकं विअ तत्तहो- दीए वदणं लक्खीअदि । ता इह फळिअसिळादळे उव- विसदु। नायकः -वयस्य ! सम्यगुपलक्षितम् । एतन्मुखं प्रियायाः शशिनं जित्या कपोलयोः कान्त्या। तापाभिताम्रमधुना कमलं ध्रुवमीहते जेतुम् ॥ १० ॥ (क) एपा खलु तमालवीथिका । एतचन्दनलतामण्डपम् । एतच्च शरदातपपरिसेदितमिव तत्रभवत्या वदनं लक्ष्यते । तदिह स्फटिकशिलातले उपविशतु ॥ एवं तदुत्त्यनुसारेणापानोत्सवं वर्णयित्वा विश्रमार्थमासूत्रयति- तदेहीत्यादि । वयमपीति । अस्माकमप्युत्सवानुसरणं युक्तमिति स्वाभिप्राय सूचयति । तमालवीषिकामिति वृक्षवाटिकाभेदम् ।। एपा खलु तमालवीथिका । एतचन्दनलतामण्डपम् । एतच शर• दातपपरिखेदितमिव तत्रभवत्या वदनं लक्ष्यते । तदिह स्फटिकशिलातले उपविशतु ॥ एवं तदुक्तिमनुमोदमान आह-वयस्य! सम्यगुपलक्षितं चिद्देन बोधितम् । इति तदुक्त्यनुवादेन प्रियामुखं वर्णयति - एतदित्यादि । एतत् परिस्फुटपरिश्रमम् । कपोलयोः कान्त्या शशिनं जित्वा इति वदनाव- यवमात्रेण जेतव्योऽसौ, न तु वदनसमष्टया इति कपोलशब्देन छोयते । शशिनमिति । पूर्वमेव कलङ्गित्वेन सजयत्वम् । अधुना कमलस्योदयकाले। तापेन आतपौधण्येन अमितानं कमलम् अभिताम्रस्वभावं जेतुमीहते ध्रुवं मन्ये । वदनप्रतिस्पर्धिनोईयोर्जितयोः निस्सपलमनेन सौन्दर्यसाम्राज्यम- नुभूयते ॥ १० ·तृतीयोऽङ्क 1 (मल माती हस्ते गृहीत्वा) प्रिये! इहोपविशामः। (सर्वे उपविशन्ति ।) नायकः (नायिकामुखमुन्नमय्य पश्यन् ) प्रिये! वृथैव त्वमस्माभिः कुसुमाकरोद्यानदर्शनकुतूहुलिभिः परिखेदिता । कुतः, एतत् ते भ्रूलतोल्लासि पाटलाधरपछवम् । मुखं नन्दनमुद्यानमतोऽन्यत् केवलं वनम् ॥ ११ ॥ . . मलयाती हस्ते गृहीलेति विलम्भकमः । उपविशाम इति एका. सनोपदेशेन साबसापनयनम् ॥ पश्यनिति स्पर्शगुणवर्णनमार्गापक्रम । उन्न मनं दर्शनस्य निरर्गल- त्वसिद्धये । दर्शनेन सौरूपानुभूतिपरनश सम्बोधनपूर्व प्रशसति-प्रिये! इत्यादि । वृथैव, निरूपणे किञ्चिदापे प्रयोजन न पश्याम. । अस्माभिः अस. मीक्ष्यकारािम कुसुमाकरोद्यानदर्शनकुतूहलिभि परिखेदिता । प्रथमं प्र- स्थाने कुतूहलिन, पश्चाद् देशान्तरपरिचऽक्रमणेन तव सेदजननम् । द्वय- मपि प्रमार , साधस्यान्त पुर एव निर्णोदु शस्यत्वात् । इदानीं सावधान पदनकनलागलोकने तन्निणीतम् । किमुयानस्यापतितमितिचेद्, नेदमु. यान, गतानुगतिकरसंभ्रम एव । एतत् ते मुखमुद्यानम् । यत् तद् भूलनोल्लासि भूलतान्यामुलसन- शीलं, न कदाचिद् विपर्यय । अन्यन लताना नानावस्थत्वात् तथा नोल्लस- नम् । पाटल सततारुणम् अधरपल्लन यस्य । अन्यत्र पल्लवानामेव पर्णत्व शुष्क त्वमपि भाति । नन्वय समान वर्म एव । नित्य वादिक तर न प्रयोजकम् । अत इदमप्युद्यानमित्येव वस्तु युक्तम् । नान्यस्यापलाप इति चेत् । तन्न । नन्दन परमानन्दप्रयोजकम् । उद्यानेगु च यस्य नन्दनल विवुधोद्यानसज्ञा दिरूपेण, तस्यैव मुख्यत्वम् । अतो धर्मान्तरसाम्ये सत्यधिकस्य मुख्यो. , १ तास । क' हात मूशशपाट २ व पाठ ·नागानन्द सव्याख्ये चेटीं-(सस्मिवं विदूषकं निर्दिश्य) (क) सुदं तुऐ कहं व- णिदेत्ति। विदूषकः-(सस्मितम् ) (ख) चउरिए! मा एव्वं गव्यं उवह । अह्माणं पि मज्झे दसणीओ जणो अस्थि एव्या केवळ मच्छरेण कोवि ण वण्णेदि । चेटी-(संस्मितम्) (ग) अय्य! अहं दे वण्णेमि । विदूषकः-- (सहर्पम्) (घ) जीविदसि । करेदु होदी (क) श्रुतं त्वया कथं वर्णितेति । (ख) चतुरिके ! मैवं गर्वनुद्वह । अस्माकमपि मध्ये दर्शनीयो जनोऽस्त्येव । फेवलं मत्सरेण कोऽपि न वर्णयति । (ग) आर्य ! अहं ते वर्णयामि । (घ) जीवितोऽस्मि । करोतु भवती प्रसाद, येनैप पुनर्न भणति ईट- पानधर्मस्य जागरणादिदमेवोयानम् । तद्दन्यस्य पराकस्य का संज्ञेति चे, अतोऽस्मादन्यत् केवलं यनं गिरिकान्तारादिवत् । तस्मादेतदव- लोकन एव कुतूहलस्य युक्ततेति वृथात्वम् ॥ ११ ॥ एवं गुणवर्णनेन क्रमादावर्जनं कृतम् । अथास्य हास्यनर्मणा अयन-- सिद्धमावर्जनं चेटी विदूपरप्रवृत्तिमुखेन प्रतिपादयति । तत्र चेटीविदूषक- मुद्दिश्य हासगर्भमाह -श्रुतं त्वया कथं वर्णितेति । अत्र वर्णनं वाचिकं सौन्दर्यप्रशंसनम् ।। चतुरिके! मा एवं गर्वमुबह । अस्माकमपि मध्ये दर्शनीयो जनो- स्त्येव केवलं मत्सरण कोऽपि न वर्णयति । अस्माकमपि, न केवलं स्त्रीणां यूनामपि मध्ये इत्यर्थः ।। अहं ते वर्णयामि । दर्शनीयत्वमिति शेषः । अत्र वर्णनं नेपथ्यवि. रचनम् ॥ जीरितोऽस्मि । करोतु भवती प्रसादम् । वर्णनं प्रतीति शेषः । 1. 'ए मदारिआ क' हात मूलरापाटः.

·तृतीयोऽतः। १७१ प्रसाद, जेण एसो वुण ण भणादि ईदिसो तादिसो मकडा- आरत्ति। चेटी-(क) अज्ज तुर्व मए विवाहजागरेण णिज्जा- अमाणो णिमीळिअच्छो सोहन्तो दिट्ठो । ता एवं एव्व चिट्ठ। (विदूपकस्तथा करोति ।) चेटी-(आत्मगतम् ) (ख) जावणीळीरसाणुआरिणा तमा. ळपळ्ळवरसेण मुहं से काळीकरिस्सं । (उत्थाय पल्लवग्रहणं कृत्वा निप्पीडनं च नाटयति ।) (नायको नायिका च विदूषकस्य मुखं पश्यतः।) नायकः वयस्य ! धन्यः खल्वसि, यदरमासु तिष्टत्सु त्वमेवं वर्ण्यसे। शस्ताहशो मर्कटाकार इति । (क) अव त्व मया विवाहजागरेण निद्रायमाणो निमीलिताक्षः शोम- मानो दृष्टः । तदेवमेव तिष्ठ । (ख) यावन्नीलीरसानुकारिणा तमालपलारसेन मुखमत्य कालीकरिष्यामि। येनैप पुनर्न भणति ईशस्तादृशो मर्फटाकार इति । ईदृशस्तादृश इति निरसनसंक्षेपः । यथासौ मां पुनर्न परिह सेत् तथा वर्णयेत्ययः ॥ अध त्वं मया विवाहजागरेण निद्रायमाणो निमीलिताक्षः शोभमानो एटः । तद् एवमेव तिष्ठ ॥ यावनीलीरसानुकारिणा तमालपल्लवरसेन मुसमस्य कालीकार- प्यामि॥ नायको नायिका च विद्पकस्य मुखं पश्यत इत्यनेन नर्मणा उज्जापनयक्रमः प्रकाशितः।। :- .

·तृतीयोऽः ।
१७३
:-
चेटी-(क)णं वण्णिदो सि ।
विदूषकः
(हस्तेन मुख परामृज्य हस्तं दृष्ट्वा सरोपं दण्डकाठमु.
पम्य ससंरम्भम् ) (ख) दासीए धीदे! राअउळं खु एदं । किं दे
करिस्सं । (नायकमुद्दिश्य) भो! तुह्माणं पुरदो एव्य अहं दा.
सीए धीदाए खळीकिदोसि । किं मम इह ट्ठिदेण । अण्णदो
गमिरस । (निष्क्रान्तः ।)
चेटी-") कुविदो खु मम अय्यो अत्तेओ । जाव
गदुअ पसादेमि।
नायिका-(प) हङ्गे चउरिए! कहं में एआइणि उझिअ
गच्छसि ।
(क) ननु वणितोऽसि ।
(ख) दास्याः पुत्रि! राजकुलं खल्वेतत् । किं ते करिप्यामि । भोः! युप्माकं
पुरत एवाह दास्या धीतया खलीकृतोऽस्मि । किं ममेह स्थितेन । अन्यत्र
गमिष्यामि।
(ग) कुपितः खलु मम आर्य आत्रेयः । यावद्गत्वा प्रसादयामि |
(प) हजे चतुरिके! कथं मामेकाकिनीमुदित्वा गच्छसि ।
ननु वर्णितोऽसि ॥
दास्याः पुषि! राजकुलं खल्वेतत् । किं ते करिष्यामि । भोः!
युप्माकं पुरत एवाह दास्या धीतया सुतया खलीकृतोऽस्मिा किं ममेह
स्थितेन । स्थितं स्थितिः ।।
कुपितः सल मम आर्य आग्रेयः । यावद् गता प्रसादयामि ।।
हले चतुरिके! कयं मामेकाकिनीमुन्छित्वा गछसे ॥

·१७५ नागानन्दे सल्याख्ये चेटी--(नायकमुद्दिश्य सस्मितम् ) (क) एवं एवं चिरं एआ. इणी होहि । (निष्क्रान्ता ।) नायकः दिनकरकरामृष्टं बिभ्रद् द्युतिं परिपाटलां दशनकिरणैरुत्सर्पद्भिः स्फुटीकृतकेसरम् । अयि मुखमिदं मुग्धे! सत्यं समं कमलेन ते मधु मधुकरः किन्त्वेतस्मिन् पिबन् न विभाध्यते॥१३॥ (क) एवमेव चिरमेकाकिनी भव । नायकमुद्दिश्येति । नायकेन सहावस्थानं संसूच्य तस्या वक्रो- क्तिः-एवमेव चिरमेकाकिनी भव ॥ अथ शृङ्गारस्याङ्गभूतस्य परिपोपे समर्थिते रसान्तरावतरणे निरुप- योगत्वेन नर्मसचिवे विसृष्टे चेट्यां च तदनुवर्तनव्यपदेशेन गतायां विविक्ते 'यथैः पदैः पिशुनयेच्च रहस्यवस्तु' इति नीत्या प्रकारान्तरेण चुम्बन प्रार्थयते-दिनेत्यादि । अयि प्रार्थये । मुग्धे! उचितस्यापि मौग्थ्यस्य फलमपेक्ष्य किञ्चिच्छैथिल्यं युक्त, न तु सर्वथेति प्रसभोपक्रमपरित्यागः । एतावति सम्बोधने अवधानमालक्ष्य साध्यगर्भ प्रशंसति-इदं मुसं कमलेन समं, नान्यमुखेष्वेवं दृष्टम् । इदमिति अतिसाम्यनिर्वहणायोद्यतम् । सत्यं, नात्र चाटुबुद्धिं कृथाः। कमलेन समं, प्रायशः स्वमहिमव । किं तत् साम्य- मित्यत्राह-दिनकरस्य करैरामृष्टं रविकरस्पृष्टत्वात् परितः सर्वतः सौकु- मार्यातिशयनारुणां कान्ति विनदिति सहजायाः कान्तेः सादृश्यनिर्वहः णाय विशेषः स्फुटीकृतः । संस्थानस्यापि विशेषमाह -दशनकिरणः स्मितप्रकाशितः दशनमौक्तिककान्तिपूरैः सष्टीकृताः किशल्का यत्र । एवं साम्यपरिकरेषु समग्रेपु किशिद् वैकल्यं सूचयति-किन्विति । असं वैगुण्यमत्र दृश्यते अन्यत्र तन्नास्तीति तस्य गर्वः । वैगुण्यं प्रति. पादयति-मधु पियन्निति । इदानीमेव गुणसामग्रीवत्यम् । मधुकरः .. 'समाम् । १. पार.. .. 'प्यात् । म' प.पा.

·- तृतीयोऽङ्कः । (नायिका विहस्य मुखमुन्नमयति।) (नायको दिनकरेति तदेव पठति ।) (प्रविश्य) चेटी-(सहसोपमृत्य) (क) एसो खु सिद्धजुअराओ मिचा. वसू केण वि कज्जन्तरेण कुमारं पेक्खिदुं आअदो । नायक -प्रिये! गच्छ त्वमात्मनो गृहम् । अहमपि मि. त्रावसुं दृष्ट्वा त्वरिततरमागत एव । (चेटीसहिता निष्क्रान्ता नायिका ।) (ततः प्रविशति मित्रावमुः।) मित्रावसुः अनिहत्य तं समर्थः कथमिव जीमूतवाहनस्याहम् । कथयिष्यामि तव हृतं राज्यं रिपुणेति निर्लज्जः ॥ १४ ॥ (क) एप खलु सिद्धयुवराजो मित्रावमुः केनापि कार्यान्तरेण कुमारं प्रेक्षि- तुमागतः। मृगः । पातुरेव वैकल्यं न मधुन इति पिवन्नित्यनेन द्योत्यते, मधुसम्पा- दनानुकूलः न तु शोपक इति टप्रत्ययेन । न विभाव्यते न सम्बद्धत्वेन साक्षास्क्रियते । तत् त्वदनुमतिमेवापेक्षते । मधुनि परिपूर्णे तदेकपरस्य म- धुकरस्यानाहृतोपसर्पणमयलसिद्धम् । अतः साम्यपरिपूर्तावनुवादं प्रार्थय इत्यावर्जनकामेण चुम्बनोपक्रमः ।। यावत्सम्भोगवर्णने "चुम्यनं लोकधर्म च तया गुधं न कारयेत् । केनचिद् वचनार्थेन नस्य भेदं प्रयोजयेत् ।।" इत्युक्तत्वात् तनिरोधाय सहसा चेटीप्रवेशः ।। अधागवेन परिपोपं गतस्य मृङ्गारस्यागतानयनपूर्व नायकस्या- द्विनि प्रवेशाय कान्तासोदरस्य मिनासमोः प्रवेश प्रतिपादयति । प्रविष्टः स सिद्ध मतावृत्तं हदि निरायाह-अनिहत्येति । अहं तर राज्यं रिपुमा हतमिति तमनिहत्य कयमिव जीमूतवाहनस निवेदयिष्यामि ।

·१७६ नागानन्ने सव्याख्ये तथाप्यनियोयुक्तरूपं गमनमिति निवेद्य गामि । (उपसर्पति ।) नायका -मित्रावलो! इह आस्यताम् । (मित्रावसुरुपविशति ।) नायकः-ससंरम्भ इव लक्ष्यसे । मित्रावसुः---कः खलु मतङ्गहतके संरम्भः। . नायक - किं कृतं मतङ्गेन । मित्रावसुः-स्वनाशाय युष्मदीयं किल राज्यमाकान्तम् । लज्जां विहाय तथा वक्तुं न शक्यम् । हतो मया तव रिपुरित्यवे वक्तुं युक्त, न राज्यं हृतमिति । जीमूतवाहनस्य वीराग्रेसरस्य प्रियसम्बन्धिनः । अहं, न त्वन्यमुखेन । असामर्थ्य किं क्रियतामिति चेद्, न तथा । समर्थः, अद्यैव रिपुशिरः प्राभृतीकर्नु निपुणः । तथा सति सुतरां न युक्तमि- त्यर्थः ॥ १४ ॥ तहि न निवेदयितव्यमिति चेत् तत्राइ–तथापि, एग्मनिवेद- नस्य योग्यले सत्यपीत्यर्थः । अयुक्तरूपम् अनुपपन्नं, तस्य प्रभुत्वहानरि- त्यर्थः । इति अस्माद्धतोः । निवेद्य गच्छाम.ति निदनस्य पौर्वकाल्येन गमने त्वरा सूचिता ।। अथ नायकस्य तदावर्जनप्रकारमाह - मित्रावसो! इह समीपे आस्यतामिति तत्सम्भ्रममविज्ञायोक्तिः॥ पश्चादवधानेन संरम्ममाशङ्कयोक्तिः-ससंरम्भ इव लक्ष्यसे । मुखरागादिभिरिति शेषः ।। कः खलु मतमहतके कुस्मिते संरम्मः । कोपवेगः खलु संरम्मः। अत्र संरम्भ इति वक्तुं न युक्त, तस्य तुच्छतेन संरम्भाविषयत्वादित्यर्थः ।। एवं सिद्धवत्कयने पृच्छति-किं कृतं मतङ्गेनेति ॥ राज्याक्रमणकयनस्यायुक्तत्वमाशङ्कय तेन शत्रो निमपकर्ष पुर- स्कृत्याह-स्वनागायेति । अधुनय तथा करोमीत्यर्थः । युष्मदीय- १. पनत मूलगराः ·तृतीयोऽ.। १७७ नायकः .(सहर्षमात्मगतम्) अपि नाम सत्यमेतत् स्यात् । मित्रावसुः- तदुच्छित्तये मामाज्ञापयतु कुमारः । किं बहुना, संसर्पहिः समन्तात् कृतसकलवियन्मार्गयानैर्विमानैः कुर्वाणाः प्रावृषीव स्थगितरविरुचः श्यामतां वासरस्य । एते याताश्च सद्यस्तव वचनमितः प्राप्य युद्धाय सिद्धाः सिद्धं चोदृत्तशत्रुक्षयभयविनमद्राजकं ते स्वराज्यम् ॥१५॥ मिति साहसिकत्ये प्रकाशितम् । राज्यमित्यमर्पणीयत्वम् । किलेति वाता- याम् । चाापि न सह्यत इति क्रोधवेगः ॥ सहर्पमिति । रसान्तरतिरोहितस्य दयोत्साहसागरस्य तरङ्गायमाणा मतिगर्वधृतिप्रहपी इति निर्दिष्टम्य सत्त्वोन्मेपरूपस्य प्रहर्पस्य परिग्रहः । ततः स्वयं निरूपयति-अपिनाम सत्यमेतत् स्यात्। दैवस्थानुकूल्यमस्ति वास्मिन्नर्थे । सत्यमेवास्तु इत्यर्थः । परिगहो हीति पूर्वोक्तनीत्या पितृगौरवेण ममताबन्धविपये वलादृतेऽस्मत्सगीहितसिद्धिरेवेति हर्पः ।। एवं तदृदयमविज्ञाय संरम्भेणाह -- तदुन्छित्तये मामाज्ञापय । त्वदाईवापेक्षणीयेत्यर्थः । तदेव स्फुटयति--किं यहुनेति । साध्यसाधन- विपयेण कथनेन । साध्यस्य सिद्धत्वादित्याक्षेपः । सिद्धत्व प्रतिपादयति - संसर्पमिरित्यादि । संसर्पद्धिः सम्भूय एमर्पद्विः । ममन्ताद, न खेकदेशे । अत एव कृतं सफलम्य वियन्मार्गम्य यान यैः ता- दृशैः विमानः स्थगितरविरुचो वामरस्य श्यामतां कुर्वाणाः । दृष्टान्तेन श्यामतापकर्षमाह - पापीय । प्रापि यया श्यामता तथेत्यर्थः । स्थ- गितरविरुव इति वामरस्य विशेषणम् । मेघानां विमानप्रतिरस्तुतया तद- घिटितानां चैमानिकप्रतिवस्तुतया च प्रतीतिरयत्नमाया । यया पायपि मेधै- यव इति । अथवा कालमाने दृष्टान्तः । मर्वतः स्थगनमेर साध्यम् । -- T ·नागानन्दे सव्याख्ये अथवा किं बलौधैः, एकाकिनापि हि मया रभसावकृष्ट- निस्त्रिंशदीधितिसटाभरभासुरेण । आरान्निपत्य हरिणेव मतङ्गजेन्द्र- माजी मतङ्गहतकं हतमेव विद्धि ॥१६॥ एते इति आरूढविमानानी प्रत्यक्षनिर्देशः । सद्यः इदानीं त्वदाज्ञान- न्तरम् । याताश्थ, न तु यास्यन्ति । तव वचनावाप्तिरेव विलम्बहेतुः । इतः अस्माद् देशात् । स्वराज्यं सिद्धं च, न तु साधयिष्यते । ते इति, भवतो गौरवादित्यर्थः । कथमान्तरालिके शत्रुवधे साध्ये राज्यस्य सिद्धवत्कथन- मित्यत्राह --- उद्धृत्तः उच्छृहलः यः शत्रुर्मतङ्गः तत्क्षयेण प्रयत्नान्तरं विना भयेन विनमद् राजकं राजसमूहो यत्रेति सिद्धेः पूर्णत्वमुत्तम् । किया- विशेपणं वा । विमानवाहुल्येन दण्डवृद्धिः, ततः सिद्धवत्कथनम् । युद्धाय सिद्धा इति नास्माकं गमनमपेक्षितं न विद्याधराणां चेति स्वस्य मित्र- कार्यजागरणं सामर्थ्य च प्रकाशितम् । याताश्च सिद्धं चेति योगपद्यरूपे- णातिशयेन आज्ञामानापेक्षया विलम्बः, तन्नियुज्यतामिति कार्यस्येपत्करत्वं प्रकाशितम् ॥ १५॥ अथ वलौघगमने आज्ञापरिग्रहविलम्बमाशङ्कय निजशक्तिविश्वासाच पक्षान्तरमाह --- अथवा किं बलौघैः । एकेनैव साध्ये बहुजनग्रहणं विल- म्बहेतुरित्यर्थः । एकाकिना असहायेन । अपिशब्देन सहायप्रवृत्तौ किं पुनरिति सा- ध्यरूपनिर्विवतमात्मनः शौर्य च प्रकाशितम् । आराग्निपत्य सेनादिकं पश्चात्कृत्य तत्सन्निधिं प्राप्य । आजाविति, न प्रच्छन्नप्रकारेण । मतगह- तकं पूर्वमेव देवप्रहतम् । हतमेव विद्धि, न तु हन्यमानं हनिष्यमाणं वा । दुष्टोऽपि प्रवलोऽसौ कथमेगाकिना लया हन्यते इत्यत्र विकल्पच्छेदिनं दृष्टान्तमाह - हरिणेव सिंहेनेव । मतगजेन्द्रं गजाधिपम् । अब बलवतो. ऽपि मतहास्य नीचतया हतकशब्द इति दृष्टान्ते इन्द्रशम्देन चैपम्यं न ·तृतीयोऽङ्कः । १७९ नायकः (कर्णी पिधाय आत्मगतम्) हहह दारुणमभिहि- तम् । अथवा एवं तावत् । (प्रकाश सस्मितम् ) मित्रावसो! किया देतत् । बहुतरमतोऽपि वाहुशालिनि त्वयि सम्भाव्यते । किन्तु, स्वशरीरमपि परार्थे यः खलु दयामयाचितः कृपया । राज्यस्य कृते स कथं प्राणिवधक्रौर्यमनुमन्ये ॥ १७ ॥ अपिच क्लेशान् विहाय शत्रुबुद्धिरेव मे नान्यत्र । यदि तेऽस्मत्प्रियं कर्तुमीहा, तदनुकम्प्यतामसौ क्लेशदासीकृतस्त- परवी । शङ्कनीयम् । दृष्टान्तविशेषेणायुधादावपि नात्यादर इति प्रकाशितम् । साम्यं श्रौतेन धर्मेण द्रढयति --- रभसेनावकृष्टस्य कोशादुट्टतस्स निस्त्रि- शस्य खड्गस्य दीधितिसटाभरेण सटावदुज्ज्वलानां दीधितीनां भरेन भासुरेणत्युपमासमासः। निस्त्रिंशस्य नखसाम्यमौचित्यात् सिद्धम् ॥१६॥ एवं परनिग्रहप्रतिपादकं वचनमाकर्ण्य परहितकदीक्षितः अमङ्गल- श्रवणप्रायश्चित्ततया की पिधाय स्वयं तद्वचनमपलपति- हहह इति निपातसमुदायः परुपवचनस्य दुस्सहत्वद्योतकः । दारुणं रौद्रमभिहितम् । निग्रहवचनस्यैवारुन्तुदत्वं, किं पुनः क्रियाया इति भावः। अस्य दारुणत्वमेव कथयामीति विमृश्य तत्रापि पारुष्यमाशकय पक्षान्तरं निश्चित्याह- अथवा एवं तावत् । कथयिष्यामीति शेपः । मित्रावसो ! कियत् किंप्रमा- णम् , अतितुच्छमित्यर्थः। एतदिति । तदुक्तममङ्गलरूपनिग्रवचनमनभिधा- तुमेतदिति सर्वनाम्ना निर्देशः । अतोऽपि उक्तादपि । बहुतरम् अतिप्रचुरम् । वीर्यमिति शेषः । बाहुशालिनि भुजबलसम्पन्ने । वाहुभ्यां तबलेन शालितुं शीलमस्येति वा 1 सम्भाव्यते सम्भावनायोग्यत्वेन फेल्प्यते । तर्हि किं नियोगे विलम्ब्यत इत्यत्र हेतुमभिधातुं पक्षान्तरमासूत्रयति-~- किन्तु, अस्य भवत्साध्यस्यापवादो निरूप्यत इत्यर्थः । म्वशरीरमिनि । ममत्वे प्रथमं विपयीकृतं शरीरमपि । अपिशन्दः स्वोपपदात् पृथग्भूतं सम्भावयति । किं पुनरन्यदित्यर्थः । स्वशब्देन ·नागानन्दे सव्याख्ये । सर्वेषां स्वदेहार्थमन्यत् सर्वमिति लोकबुद्ध्यात्याज्यत्वं निरूप्य स्वबुधा विशरणस्वमावस्यास्य हेयत्वमङ्गीकृत्योक्तिः । पराएं स्वव्यतिरिक्तजन्तु- मात्रस्यार्थ प्राणरक्षादिप्रयोजनं निमित्तीकृत्य । यः खल्वित्यनुवादवा- क्येन तस्यार्थस्य पूर्व निश्चितत्वं प्रकाशितम् । अत एव सविस्य- विसंवादं द्योतयति । दद्यां दातुं शक्नुयाम् । ममत्वं विहायेति शेषः । 'शकि लिइ च'(३.३.१७२) इति लिड् । अयाचितः अप्रार्थितः । अपीति शेषः । प्रार्थने किं पुनरित्यर्थः । अनेनायाचितदानस्य मुख्यत्वमिटत्वं च घोतितम् । तत्र को हेतुः, कृपया धर्मसारभूतया। स तादृशाध्यवसायः । कथमिति । अभिप्रायविरुद्धोऽयं मार्ग इत्यर्थः । राज्यस्य बहिरङ्गस्य । कृते सम्पादन निमित्तीकृत्य । प्राणिवधक्रौर्य प्राणिनां वधरूपं भरकर्म । प्राणिश- ब्देन प्राणिमात्रस्यावध्यत्वाद् वैरिष्वप्यविशेष योतयति । अनुमन्ये क्रिय- तामित्यनुवदामि । 'तव वचनं प्राप्ये'त्यनुवादस्यापेक्षितत्वात् ॥ १७ ॥ तहि अनुवादं विना प्रवृत्तिरिति चेत् तदपि न रम्यमित्यनुवर्तनपू- माह-अपिचेति। एतदकरणं प्रकारान्तरेणापि प्रार्थये । श्लेशान् अविद्या- स्मितरागद्वेषाभिनिवेशान् पश्च, "आत्मबुद्धिरविद्या स्यादनात्मनि कलेवरे" इत्यादिना लक्षितान् । विहाय वर्जयित्वा । शनुबुद्धिः अयं शनरिति बुद्धिः वोधः। एवकारेण वैरादिकं व्यावर्तयति । मे इति तत्त्वं विमृशतः । अन्यत्र पुरुषे । अविद्यादीनामात्मनो मूलोच्छेदहेतुत्वात् तेषामेव शनुत्वमिति भावः । यदीत्यादि भेदगर्भ साम । अस्मत्प्रियार्थ हि भवतस्तं प्रति साह सोपक्रमः। तदन्यथा चेत् सेत्स्यति किमकृत्यनिर्वन्धेन । मदुक्तं क्रियता. मिति । अनुकम्प्यतां दयाविषयीक्रियता, न द्विष्यताम् । तत्र युक्तिमाह- क्लेशदासीकृतः क्लेशैरस्मद्वरिभिः पूर्वमेव दासीकृतः अविद्यातल्कार्यप्येव भ्रमन्नित्यर्थः । अस्मद्राज्यापहारेण तस्याभ्युदयबुद्धिं मा कृथाः । वस्तुतो. ऽपकर्प एव, मोहग्रस्तत्वात् । तपस्वीति विमर्शराहित्येन लघुत्वं लक्ष्यते । अहो अस्य जन्तोरविद्याविलाम इति दुःखित्वनिरूपणेनानुकम्पैव किय- तामित्यर्थः । अन चिरतिरोहितस्योपरि निरन्तरप्रवर्धमानस्य दयोत्साहस्या- नुवन्धः कृतः॥

·तृतीयोऽकः। १८१ मित्रावसुः - (समर्प सहास च) कथं नानुकम्प्यते, यादृ- शोऽसावस्माकमुपकारी कृपणश्च । नायकः- (आत्मगतम्) प्रत्यग्रकोपाक्षिप्तचेतास्तावदसौ न शक्यते निवर्तयितुम् । तदेवं तावत् । (प्रकाशम्) मित्रा- वसो! उत्तिष्ठ । अभ्यन्तरमेव प्रविशावः । तत्र च त्वां बोध. यिप्यामि । सम्प्रति परिणतमहः । तथाहि - निद्रामुद्राबवन्धव्यतिकरमनिशं पडाकोशादपास्य- नाशापूरैककर्मप्रवणनिजकरप्रीणिताशेपविश्वः । तद्वचः श्रुत्वा कोपेनाभिप्रायमजानानो हासमवलम्व्य क्षिपति- कथं नानुकम्प्यते । अनुकम्पायाः स्वतः प्राप्ती किं प्रार्थ्यते । यादृशो- ऽस्माकमुपकारी उपकी कृपणः दीनश्च । यादृशः प्रसिद्धः उपकर्तृत्वेन कृप- णत्वेन च । तस्मादनुकम्प्यः । अथवा यादृशः अन्यः तादृशोऽसौ इति वा । अपकारी. उद्धतश्वायं नानुकम्पाविपय इति विरुद्धलक्षणया प्रका- - श्यते ।। एवं तद्वचनमाकर्ण्य विमृशति-प्रत्यग्रेण नवेन कोपेन ग्रस्तचित्त. स्तावदसावध्यवसायानिवर्तयितुं न शक्यते । तदेवम् । कथयामीति शेपः । उतिष्ठं नायं कथनकालः । पुनस्त्वामभ्यन्तरे बोधयिप्यामि । उ. क्तममिति शेपः । अनेकदिवसप्रयोज्यसमाप्ती अहावसाने सन्ध्यावर्ण- नस्य प्रस्तानः कृतः । तदेव विवृणोति-सम्प्रति परिणतमहः । सन्ध्या सनिहिता । तथाहि । दृश्यत इति शेपः । निद्रत्यादि । इमं देहलाममामरणं परोपकारमाधनत्वेन सफलया. मात्यात्माध्यवमायं शिष्टानुष्ठानविश्वासन द्रढयति । एष नयनानन्दकरो ·१८२ नागानन्दे सन्याल्ये दृष्टः सिद्धैः प्रसक्तस्तुतिमुखरमुखैरस्तमप्येष गच्छ- नेकः श्लाघ्यो विवस्वान् परहितकरणायेव यस्य प्रयासः॥ (निष्क्रान्तौ ।) तृतीयोऽदः। " , विवस्वान् । एकः केवलः, न द्वितीयः सब्रह्मचारिपदे । श्लाध्यः सर्वश्लाघा- स्पदम् । यस्य परहितकरणाय परेपामनुग्रहसम्पादनायैव, न किञ्चिदपि स्वप्रयोजनं पश्यामः । शय्योत्थायं प्रवर्तमानस्य प्रयासः सारथिरथा- दिवैकल्येऽपि तदा तदा आतपवर्षहिमादिकं सम्पाद्य सर्वलोकाभ्युदयस- म्पादनायैव परिश्रमः । कथं भूतपूर्वस्योत्कर्पस्यापचयकाले वाध्यताहेतु- त्वमिति विरोधमङ्गीकृत्य क्षिपति-अस्तं गच्छन्नपीति । इदानीन्तन- स्यास्तमयस्य 'पर्यायपीतस्य सुरैर्हिमांशो'रितिवत् श्लाघ्यतापोपकत्वम् । अस्तं गच्छन्नपि, किं पुनरुयन्निति वा । अत्र समासोक्तिच्छायया परपी- डाशामकस्य वदान्यस्य परार्थ देहत्यागमपि कुर्वाणस्य कस्यचिन्महतो व्यवहारसमारोपः प्रस्तुतागन्तुभाववस्तुसूचनरूपपताकास्थानकभेदत्वेन विज्ञायते । तत्रास्तं गच्छन्नपि विनश्यन्नपि साध्यः परहितकरणेन जन्मसा- फल्याद् इति । अस्तगमनात् प्रागवस्थां वर्णयति-निद्रायां सोचे मुद्राववन्धः दृढसंश्लेपः । मुद्रया दृढत्वं लक्ष्यते । दलानामवयवसंश्लेपदीः- स्थ्येन पिण्डीभूय वर्तनं मुद्रावबन्धः, तव्यतिकरम् । अनिशं दिने दिने पद्म- कोशात् पद्ममुकुलेभ्यः। जातावेकवचनम् । अपास्यन् विकसनेन निरस्यन् । अन्योऽपि पद्मायाकारात् कोशाद् भाण्डागाराद् निद्राम् अध्यक्षाणां मुद्रा- ववन्धं, मुद्रा राजलान्छन, तन्मिश्रं वन्धमनिशमपास्यन् सदा भाण्डागा- रस्य विवृतत्वाद् दानोद्यमाञ्च । अथवा पद्मकोशतुल्यात् संपुटितकरद्वयाद् उद्राव. उद्गतरावः यो बन्धव्यतिकरः लोहड्लया दृढनिगलनं कारागृ- हनिरुद्धानां स्ववंश्यः परैया तं तेषां निद्रां चाशक्तिकृतां स्तब्धता स्वप्र. भावेन निरस्यन् । बद्धान् मोचयन्नित्यर्थः । आशा दिशः तासां पूरः पूरणं 'निश्शेषाशावपूरे तिवत् , तेजसा । तदेवैकं कर्म तत्प्रवणैः प्रवृत्तैर्निजकरै रश्मिभिः प्रीणितं प्रकाशितम् अशेष विश्वं लोकालोकान्तरालं येन अन्योऽपि, ·. . तृतीयोऽ। आशा इदं मे स्यादिति प्रार्थयितुरिच्छा तत्पूरणैककर्मप्रवणाभ्यां न तु कान्ताकुचपत्ररचनादिप्रवृत्ताभ्यां निजकराभ्यां न खमात्यादिकरैः प्रीणिता- शेषभूमण्डलः । तद्वर्तिजनं विश्वशन्देन लक्षयति । दृष्टः सिद्धेस्तपस्विभिः प्रसक्ताभिः स्तुतिभिर्मुखरमुखैः । मुखरशब्देन भक्त्या स्वयं प्रवृत्तत्वं बाहुल्यं च प्रकाश्यते । अस्तगमनेऽपि तेषां स्तुतेर्न वैकल्यमिति पूर्वशेपतयापि योज्यम् । अन्योऽपि, सिद्धैः सिद्धिभिहेतुभिः, अभीष्टसिद्धरित्यर्थ- 1 धनी । प्रसक्तस्तुतिमुखरमुखैः । जनैरिति शेषः । दृष्टः समन्तादवलोकितः मर- णान्तमेवं वर्तमान. । अन्योऽपि, एवं यदि, श्लाघ्यः, नच तथा । अयमेक एवैवं भाग्यभाजनमिति । अत्र यद्येवं परार्थमेव मम देहपातो भवेत् , मतः परं श्लाघ्यमित्युत्तरातार्थविन्दुरूपेण नायकस्याध्यवसायः प्रका- शितः ॥१८॥ इति शिवरामस्य कृती नागानन्दविमशिन्या तृतीयावार्थविमर्शन समाप्तम् । . 1. च. पाठ ·अथ चतुर्थोऽङ्कः। (ततः प्रविशति गृहीतवस्त्रयुगलः कान्चुकीयः प्रतीहारश्च ।) काञ्चुकीयः अन्तःपुराणां विहितव्यवस्था पदे पदेऽहं स्खलितानि रक्षन् । जरातुरः सम्प्रति दण्डनीत्या सर्व नृपस्यानुकरोमि वृत्तम् ॥ १ ॥ अथाङ्कावसानानुसहिनस्य परमसाध्यस्य प्रवृत्तयेऽपेक्षितं नीरसत्वात् सूच्यं वृत्त "वृत्तवर्तिप्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः । संक्षेपार्थस्तु विष्कम्भी मध्यपात्रप्रयोजितः ।।" इति लक्षणानुसारेण विष्कम्भेण प्रतिपादयितुं कञ्चकिप्रतीहारयोः प्रवेशः। "ज्ञानविज्ञानसम्पन्नाः स्त्रीसम्भोगविवर्जिताः । अमत्सरा ये पुरुषाः काञ्चुकीयास्तु ते स्मृताः॥" इति कञ्चुकिलक्षणम् । तत्राप्यन्तःपुरवासे वृद्धानामौचित्यमिति तस्य वृद्धतां स्वोत्या प्रकाशयति - अन्तःपुराणामित्यादिना । गृहीतवस्त्रयुगल इत्यनेना- हायस्याप्यभिनयत्वेन वस्त्रयुगलपरिग्रहेणैकोऽशः सचितः । तत्र ज्ञान- वत्तया वार्धकग्रस्ताया देहावस्थायाः शोच्यता हृदि निधाय भर्तृपिण्डप्राय- ल्यादशक्तोऽप्यादेहपातं प्रारब्ध करोमीत्यात्मावस्थां विचारयति -- अहं सम्प्रति जरातुरः दण्डनीत्या नृपस्य सर्व वृत्तमनुकरोमि । सम्प्रतीति विश्रान्तियोग्येऽपि काले । जरया आतुरः, न तु प्रवृत्यन्तरेण, वयोवस्थ- यैव शयनाशनादिप्वपि परवशः । दण्डनीत्या दण्डस्य नीत्या परिग्रहेण, , ·चतुर्थोऽः । दण्ड विना पदमपि गन्तुं न शक्यमिति तत्परिग्रहः । तेन नृपस्य. वृत्तम् अनुष्ठानम् अनुकरोमि विडम्बयामि । दण्डनीत्येत्यत्रापि सम्बध्यते । दमो दण्डः, तस्य नीतिर्दण्डनीतिः इति, दण्ड्यदण्डनादिरूपकृत्यनयनानुगु- ज्येन वर्तनमित्यर्थः । वृत्तमनुकरोमीत्युक्ते दण्डनयनादिसाधर्येण नृप इस वर्ते इत्युक्तं भवति । तदानुगुण्येन विवरणम् -- अन्तःपुराणामि- त्यादि। "स्थ्यगारं भूभुजामन्तःपुरं स्यादवरोधनम्" इत्युक्तत्वात् तेषां व्यवस्था चेटीमकवामनादीनां स्वकृत्यानुरोधेन विषय- देशक्रियादिक्लप्तिः, सा विहिता नियोक्तृत्वेन नियूंढा येन । गमकत्वात् समासः । नृपोऽपि पुराणामन्तः, न त्वेकस्य । बहुपुरा हि राजानः । विहि- •तव्यवस्था असङ्कीर्णविनियोजितवर्णाश्रमादिकृत्यमर्यादः । अन्तरित्युपल. क्षणं राज्यस्यापि । विहितमण्डलकृत्य इत्यर्थः । किमेवमुदीर्यते नृपस्या- प्यन्तःपुररक्षणं युक्तम् । अत एकरूप एव समानधर्मोऽस्तु, किमर्थभेदक- ल्पनया, कमलमिव मुखं मनोज्ञमित्यादिपु मनोज्ञतादीनामेकरूपत्वात् । अन्यथा कथं धर्मसाम्यम् । सत्यम्। विशेपणान्तरेपु शाब्दमेव साधयं घटते। अतोऽस्यापि तत्सब्रह्मचारित्वं निरूप्यैवमुक्तम् । किञ्च, आर्थादपि शान्दः समानधर्मः स्वदते महाकविभ्यः । तदलम् । पदे पदे एकैकस्य पदस्य विन्यासे । स्खलितानि अशक्त्या निरूपितस्थानादन्यत्र विवशं सिद्धानि गतिस्खलनानि । रक्षन्, पतनादिति शेषः । स्खलनेऽपि दण्डवलेना- भ्यासेन च कथश्चिदपतन् गच्छामीत्यर्थः । नृपोऽपि पदे स्थाने दण्ड्य. दण्डनादिकृत्यविपयेषु प्रमादादिजनितानि विरुद्धाचरणकमलवनादीनि रक्षन् रुन्धन् । स्खलितस्य प्रसरं निरुन्धन्नित्यर्थः । 'संरक्षिता सम्प्रति वृक्षमूल' इत्युक्तवत् स्खलितानां रक्षणं न पटत इति मुख्याकाक्षेन रक्ष- णेन निरोधो लक्ष्यते इति वा । एवमुत्साहसारस्य नृपस्यातिजडं स्वात्मानं प्रति उपमानत्वप्रकटनेनात्मनोऽपहास्यता निर्वेदगर्भा प्रकाश्यते । अत एव सर्वमिति परिपूर्णताकथनम् । एवं व्यवस्थाविधानेन विहितपरिग्रहे स्खलि. तरोधेन निपिद्धनिरासे च किमन्यदवशिष्टमिति भावः ॥ १॥ ..'ने स्थाने 'घ.च, पाठः, 7 ·३ नागानन्दे सव्याख्ये प्रतीहारः -आर्य! कनुखलु भवान् प्रस्थितः। काञ्चुकीयः-आदिष्टोऽस्मि देव्यो मित्रावसोर्जन- न्या । यथा-कञ्चुकिन् ! त्वया दशरात्रं यावन्मलयव- त्या जामातुश्च रक्तवासांसि नेतन्यानीति । कुत्र प्रथम गच्छामि । राजसुता च श्वशुरकुले वर्तते । जीमूतवाहनो- ऽपि युवराजेन मित्रावसुना सह समुद्रवेलां द्रष्टुमद्य गत इति मया श्रुतम् । तन्न जाने किं मलयवत्याः समीपं गच्छाम्युताहो जामातुरिति । अथ तयोः संव्यवहाराय प्रतिहारप्रश्ना-आर्येति पूज्यतया सम्बो- धनम् । कनुखल्विति निपातसमुदायः । क देशं प्राप्यतयाङ्गीकृत्य गन्तु- मुपक्रान्त इत्यर्थः । अनेन पृथक् सन्देशप्रवृत्तयोस्तयोर्यदृच्छया सङ्गम इति प्रकाशितम् ॥ तस्योत्तरमाह- आदिष्टोऽस्मीति । मित्रावसोरिति । तस्य प्रसि- द्धतया तत्सम्बन्धेन मातुौरवातिशयं द्योतयति । अत एवाशक्तावप्यादे- शस्यावश्यानुष्ठेयत्वम् । यथेति प्रकारोपक्रमः । तं प्रकारं त्वां बोधयामी. त्यर्थः । कञ्चुकिन्नित्यारभ्य इत्यवच्छिन्न आदेशप्रकारः । दशरानं यावद् दशरानावधि । रक्तवासांसि सम्पनिमित्तं नेतव्यानि । द्वयोः परिधानीयोत्त- रीयार्थ दिने दिने देयानीति । तयोभिन्नदेशस्थितत्व ज्ञात्वा आह–कुत्र प्रथमं गच्छामीति वासोयुगलेन सह निर्गमः । तत्र विचार:-राजसुता च श्वशुरकुल इति । अनेन तस्या गुरुसन्निधिगमनं सूचितम् । जीमूतवाहनो- ऽपीति आगाम्यर्थसङ्घटनाय । समुद्रवेलां समुद्रस्योत्प्लवनम् । अद्योति प्रत्याग- मनविलम्बनं सूचितम् । तद् द्वयोभिन्नदेशत्वात् । न जाने न निश्चिनोमि कुत्र प्रथम गच्छामीति । युगपन्नेतुमशक्त्या युगलमेव गृहीतम् । पुनरपि नेप्यामीत्यस्य बुद्धिः ॥ । , 'य! यमुभद्र 'क', २. 'व्या युवराजमि', ३, 'ति । रा', v. 'दुहिता' इति मुलकोरापाठ, ·चतुर्थोऽः। प्रतीहारः-आर्य! वरं राजपुत्र्याः समीपैगमनम् । तत्र हि कदाचिदियत्यो बेलया जामाता प्रत्यागतो भविष्यति । काञ्चुकीयः-सुनन्द! साधूक्तम् । भवता पुनः क गम्यते। प्रतीहारः-अहमपि महाराजविश्वावसुन समादिष्टः। यथा -सुनन्द! गच्छ । मित्रावसुं ब्रूहि अस्मिन् दिवसे प्रतिपदुत्सवे मलयवत्या जामातुश्चैतदुत्सवानुरूपं किश्चिदा- वरं राजपुच्या इति । तत्र जामाता समागतश्चेत् प्रथमं समl पुनरपि तत्रैव नेतव्यम् । अन्यथान्यत्र गत्वा जामातुः प्रथमं दत्त्वा पुना राज्यपुत्र्य देयम् । राजपुत्री च समीपे । इयत्या वेलयेति कालदैर्येण प्रत्यागमनसम्भावना ।। एवं लाघवं बुद्धानुवदति - साधूक्तमिति । राजपुत्रीसमीपं गत्वा तत्र न दृष्टश्चदन्यत्र गत्वा समर्म्य पश्चाद् राजपुत्र्यै नेष्यामीत्यध्यवस्य तं पृच्छति । यद्येवं न योज्यते, युगलग्रहणस्यानुपपत्तिः । तत्सन्निधिप्रा. सेश्च पश्चादप्रत्यागमनं निश्चित्य समुद्रवेलागमनमित्यत्र न विरोधः । अहम्पीति । आवयोः समं नियोगानुष्ठानप्रवृत्तत्वमित्यपिशब्दार्थः । महाराजविश्वावसुनेत्याज्ञागौरवम् । प्रतिपदुत्सवे स्थालीपाकाख्ये । मलय- वत्या जामातुश्च द्वयोः सम्बन्धि । किश्चिदिति । विमृश्यैव निश्चेतुं शक्यम् । अत एवागत्य निरूपयेति आवश्यकत्वं ध्वनितम् । एतदुत्सवा- नुरूपमिति निरूप्यस्य दिक्प्रकाशनम् । तद् गच्छतु । आवयोः कर्तव्यस्य परस्परं चोधितत्वादित्यर्थः ।। 1.प गतोऽसि । त' प. प. इ. पाउ: १. 'सा वेशाया जा' इति मूलकोरापाठा ·.१८६ नागानन्दे सव्याख्ये प्रतीहारः-आर्य! कनुखलु भवान् प्रस्थितः । काञ्चुकीयः-आदिष्टोऽस्मि देव्यो मित्रावसोर्जन- न्या । यथा-कञ्चुकिन् ! त्वया दशरानं यावन्मलयव- त्या जामातुश्च रक्तवासांसि नेतव्यानीति । कुत्र प्रथम गच्छामि । राजसुता च श्वशुरकुले वर्तते । जीमूतवाहनो- ऽपि युवराजेन मित्रावसुना सह समुद्रवेलां द्रष्टुमद्य गत 'इति मयां श्रुतम् । तन्न जाने किं मलयवत्याः समीपं गच्छाम्युताहो जामातुरिति । अथ तयोः संव्यवहाराय प्रतिहारप्रश्ना-आर्येति पूज्यतया सम्बो- धनम् । कनुखल्विति निपातसमुदायः । कं देशं प्राप्यतयाङ्गीकृत्य गन्तु- मुपक्रान्त इत्यर्थः । अनेन पृथक् सन्देशप्रवृत्तयोस्तयोर्यदृच्छया सद्गम इति प्रकाशितम् ॥ तस्योत्तरमाह -आदिष्टोऽस्मीति । मित्रावसोरिति । तस्य प्रसि- द्धतया तत्सम्बन्धेन मातुर्गौरवातिशयं द्योतयति । अत एवाशक्तावप्यादे- शस्यावश्यानुष्ठेयत्वम् । यथेति प्रकारोपक्रमः । तं प्रकारं त्वां चोधयामी- त्यर्थः । कन्चुकिन्नित्यारभ्य इत्यवच्छिन्न आदेशप्रकारः । दशरात्रं यावद् दशरात्रावधि । रक्तवासांसि सम्पन्निमित्तं नेतव्यानि । द्वयोः परिधानीयोत्त- रीयार्थ दिने दिने देवानीति । तयोभिन्नदेशस्थितत्व ज्ञात्वा आह- कुत्र प्रथमं गच्छामीति वासोयुगलेन सह निर्गमः । तर विचार:---राजसुता च श्वशुरकुल इति । अनेन तस्या गुरुसन्निधिगमनं सूचितम् । जीमूतवाहनो- ऽपीति आगाम्यर्थसाहटनाय । समुद्रवेला समुद्रस्योत्सवनम्। अद्यति प्रत्याग- मनविलम्बनं सूचितम् । तद् द्वयोनिदेशत्वात् । न जाने न निश्चिनोमि कुत्र प्रथम गच्छामीति । युगपन्नेतुमशक्त्या युगलमेव गृहीतम् । पुनरपि नेप्यामीत्यस्य बुद्धिः॥ १. 'पगुभद्र ! छ', ..'च्या युवराजमि', ३. 'ति । रा', . 'दहिता' इति मुलकोअपार ·चतुर्थोऽ प्रतीहारः-~आर्य ! वरं राजपुत्र्याः समीपैगमनम् ।तर हि कदाचिदियत्या वेलया जामाता प्रत्यागतो भविष्यति । काञ्चुकीयः सुनन्द ! साधूक्तम् । भवता पुनः के गम्यते । 1 प्रतीहार:- अहमपि महाराजविश्वावसुन समादिष्टः।। यथा ~सुनन्द! गच्छ । मित्रावसुं ब्रूहि अस्मिन् दिक्ते प्रतिपदुत्सवे मलयवत्या जामातुश्चैतदुत्सवानुरूपं किश्चिदा- वरं राजपुञ्या इति । तब जामाता समागतयेत् प्रधर्म समl पुनरपि तथैव नेतव्यम् । अन्यथान्यत्र गत्वा जामातुः प्रथमं दत्त्वा पुना राज्यपुत्र्यै देयम् । राजपुत्री च समीपे । इयसा वेलयेति कालदैयेण प्रत्यागमनसम्भावना ॥ एवं लापर्व युद्धानुवदति --- साधूक्तमिति । राजपुत्रीसमीपं गत्या तत्र न पश्चदन्यत्र गत्वा समर्प पश्चाद् राजपुत्र्यै नेष्यामीत्यध्ययस्य तं पृच्छति । यद्येवं न योज्यते, युगलग्रहणस्यानुपपत्तिः । तत्सन्निधिप्रा. संश्च पवादप्रत्यागमन निधित्य समुद्रवेलागमनमित्यत्र न विरोषः।। अहम्पीति । आवयोः समं नियोगानुष्ठानप्रवृत्तत्वमित्यपिशब्दार्थः । महाराजविश्वावसुनेत्याज्ञागौरवम् । प्रतिपदुत्सवे स्थालीपाकाख्ये । मलय- वत्या जमातुश्य दूषोः सम्बन्धि । किञ्चिदिति । विमृश्यैव निश्चतुं शपम् । अत एवागत्य निरूपयेति आवश्यकत्वं ध्वनितम् । एतदुत्सवा- नुरूपमिति निरूप्यस्य दिक्प्रकाशनम् । तद् गच्छनु । आवयोः कर्तव्यस्य परसरं पोधितमादित्यर्थः ॥ 1.4 गतोऽभि । तस.प इ. पा... १. 'सा वेगया जा' इति मूलगोपाठक ·नागानन्दे सन्याक्ष्ये गत्य निरूपयेति । तद् गच्छतु राजपुध्याः सकाशमार्यः । अहमपि मित्रावसोराहानाय गच्छामि । (निष्कान्तौ ।) विष्कम्भकः। (ततः प्रविशति नायको मित्रावसुश्च ।) नायक:- शय्या शाहलमासनं शुचिशिला सद्म दुमाणामधः शीतं निर्झरवारि पानमशनं कन्दाः सहाया मृगाः। इत्यप्रार्थितलभ्यसर्वविभवे दोषोऽयमेको वने दुष्षापार्थिनि यत् परार्थघटनावन्ध्यैर्वृथा स्थीयते ॥२॥ एवमकाद् पहिभूतेनोभयाङ्कमध्यगेन विष्कम्भेण शालाद्वयसम्बद्धन स्तम्भेनेव नायकस्य साध्यानुगुणदेशान्तरगमने तदुपायत्वेन वस्त्रनयने बन्धोविश्लेषोपाये राजपुत्र्याश्च गुरुकुलगमने सूचिते सरसवस्तुप्रस्तावाया- द्वारम्भे ससुहृदो नायकस्य प्रवेशः "प्रेयस्याः सोऽमजं तुल्यरूपं मिनावसुं व्यधान् । विलासकेलीलीलासु विसम्भरसभाजनम् ॥ कदाचिदथ विस्रम्भात् स मित्रावसुना सह । चचार जलधेलावनान्तमवलोकयन् ॥" इति क्षेमराजकथानुसारेण । अथ प्रथमाझोपक्षिप्तस्य दूरान्तरितस्य पुनरपि तृतीयाकावसानेऽनु- संहितस्य परोपकारस्यावसरालाभेन सिन्नस्तदुत्सुको वनवासस्य साध्य- वैलोम्यं स्वयमेव समर्थयति - शय्येत्यादि । वने अयमेको दोपः । वसता. मिति शेपः । वृथावस्थानस्य कर्तृसम्वन्धिनो दोपत्वानुवादात् तदुत्थान- विपयत्वेन वनसम्बन्धित्वमपि दोपस्य । एकः केवलः प्रधान इति च वि-' वक्षितम् । 'एको हि दोष' इति नीतिरत नाश्रीयते । दोपस्य गुणेभ्यः है ·चतुर्थोऽः। प्रावल्यादित्यर्थः । एकशब्देन सूचितानां गुणानां समष्टिं कथयति- इत्य- प्रार्थितलभ्यसर्वविभवे प्रकारे आद्यर्थे वा इतिशब्दः । प्रार्थितं प्रार्थनं विना लम्याः सर्वविभवा भोग्यसम्पदो यत्र ।प्रार्थनमुपलक्षणं सम्पादनादेः। अयत्न- सिद्धसर्ववृत्तिसाधन इत्यर्थः । तत्र वस्तूनां समुद्धिर्वनगुणः । प्रार्थनादिनरपेक्ष्य तद्वासिगुणः। प्रार्थितेति कर्मणि निष्ठायां लभ्येति कृत्येन सामानाधिकरण्यं न चतुरश्रम् । तत्परिहाराय लन्धेति पाठे सामान्यरूपत्वं हीयेत, लाभक- र्तृत्वेनात्मनः स्फुरणात् । समष्टयोक्तं विवृणोति - शय्येत्यादि । सर्ववि- भव इत्युक्ते प्रत्येकं बुद्धौ स्फुरितं निर्दिशति । तत्र कथमत्र मृद्वी शय्या इति स्फुरणानुगुण्येन प्रथमं निर्देश. । शय्या प्रासादादिषु सम्पाद्या । शावलं 'शष्पकर्दमयोः शादः' इत्युक्तत्वान्निरन्तरशष्पहरितं स्थलं तत्र तत्र शयनापे- क्षायां सुलभम् । अत्र तल्पादिभ्यो यनसाध्येभ्यो व्यतिरेकः सर्वत्र व्यज्यते । शय्या एवमस्तु । कथं विचित्रपरमासनलाभ इत्याकाहाक्रमेणाह-आसनं शुचिशिला । शुचिशब्देन क्षालनादिप्रयत्नाविषयत्वमुक्तम् । एतदस्तु। गृ- हस्यैवं न निर्वाह इत्यत्राह-सम गृहं द्रुमाणाम् अधः अधोभूमिः । बहुवचनेन तत्र तत्र निरन्तरस्थित्या वृक्षाणामधोभागस्यच्छायाप्रचुरत्वं परितः संवरणं च समातिरिक्तं प्रकाश्यते । किमत्र पीयते तत्राह-शीतं निईरवारि पानम् । पीयत इति पानं पेयम् | तृषितस्य शीते स्पृहातिशय इति शीतग्रहणम् । निर्झरशब्देन लघुत्वादिकमपि ध्वनितम् । न तु पानका- दियत्नसाध्यम् । अत्रानूद्यमानांशस्य प्रथमं निर्देशः । निर्देशे न क्रमापेक्षा, सोऽन्वयस्य भर इति प्रकाशयितुम् । सर्वमस्तु । शाल्यन्नादिकमत्र ना- स्ति । तनाह - अशनम् अश्यत इति भोज्यं वस्तु कन्दाः, न तु चीज. वापादियत्नसाध्याः । एवमस्तु । परिजनः कथं सेत्स्यति । अत्राह - सहाया मृगाः । न तु वेतनादिदानयत्नसाध्या. । एवमाकाकाक्रममनुसृत्य विधेयांशस्य प्रथम निर्देशः । अन्यथा शालादिकं प्रथममनूय शय्यादिकं विधेयं, शादलं शय्या, शिला आसनमित्यादि । अयमुद्देश्यविधेयभावः न निर्देशक्रममपेक्षते । 'स्थः क्षोणी यन्ता शतधृति'रित्यायाप्तवचनेषु अ- न्यथा दृष्टत्वात् । एवञ्च व्यक्तिविवेककारेण वाच्यावचनदोपप्रस्तावे, ''प. पाठ ·नागानन्दे सव्याख्ये मित्रावसुः--- (ऊर्ध्वमवलोक्य) कुमार! त्वर्यतां त्वर्यताम् । समयोऽयं चलितुमम्बुराशेः। "अनुवाद्यमनुक्त्वैव न विधेयमुदीरयेत् । न घलन्धास्पदं किञ्चित् कुत्रचित् प्रतितिष्ठति ।।" इति स्वोक्तिमनुसृत्य "त्वक् तारवी निवसनं मृगचर्म शय्या गेहं गुहा विपुलपत्रपुटा घटाश्च । मूलं दलं च कुसुमं च फलं च भोज्यं पुत्रस्य जातमटवीगृहमेधिनस्ते ॥" इत्यमुं श्लोकमुदाहृत्य प्रत्युदाहरणत्वेनेमं श्लोकमुक्त्वा अत्रोदाहरणप्रत्युदा- हरणप्रतीत्योर्यदन्तरं, तन्मतिमतामेव भासते, अन्येषां तु शपथप्रत्येयमेवे. त्युक्तं दोपदर्शनसंरम्भणैव । न सर्वत्रानुवाद्यविधेयक्रमेणैव निर्देशः । अस्माकमपि विद्वांसः प्रमाणम् । तदलमवान्तरेण । 'उद्यानं वनभूमय' इत्यादावपीयमेव युक्तिः । एवं गुणान् विविच्य यवृत्तवाक्येन सर्वा- तिशायिनं दोपमनुवदति । परार्थघटनावन्ध्यैः प्राणैरपि परस्य स्वव्यतिरि- क्तस्य जन्तुमात्रस्य अर्थः प्रयोजनं प्राणसंरक्षणादि तत्सम्पादनविमुखैः अप्रवृत्तैः वृथा स्थीयते । अन्यकरणेऽपि तदकरणे वृथासिकैव फलति । परार्थघटनैव जन्मकार्यम् इत्यध्यवसायातिशयः तत्त्वधीरूपा मतिश्च प्र- काश्यते । सा चोत्साहव्यभिचारिभूता । वन्ध्यैरित्यनेन 'वन्ध्योऽफलोऽव. केशी च' इति फलहीनवृक्षनिर्देशात् तत्सब्रह्मचारित्वं व्यज्यते । वनवा- सिनां वृथासिकायां किं वराकस्य वनस्य दूपणम् । अनाह-- दुष्प्रापार्थिनि दुष्प्रापाः दुर्लभाः अर्थिनो यत्र । अस्य दोपस्य वनसम्बन्धित्वम् । अत्र यद्यर्थी सिध्यति, तर्हि प्राणैरपि तदर्थ करोमीति साध्यं प्रत्यौत्सुक्यम् उत्साहानुगुणं व्यज्यते । एवं सामान्येनाप्रस्तुतेन प्रस्तुतः स्वात्मनो व धासिकाखेदो व्यज्यते ॥२॥ एवं नायकस्य स्वावस्थानिरूपणे समुद्रवेलां द्रष्टुं गत इति सूचितं मित्रावसुमुपेनानुसन्धत्ते-कुमार! न्वर्यतामिति । ऊर्ध्वावलोकनं काल- ·चतुर्थोऽदः । १९१ नायकः-- (आकर्ण्य) सम्यगुपलक्षितम् । उद्गार्जज्जलकुञ्जरेन्द्ररभसास्फालानुबद्धोहतः सर्वाः पर्वतकन्दरोदरभुवः कुर्वन् प्रतिध्वानिनीः । उच्चैरुञ्चरति ध्वनिः श्रुतिपथोन्माथी यथायं तथा प्रायःप्रेसदसङ्ख्यशङ्खवलया वेलेयमागच्छति ॥३॥ निश्चयेन जलधेलोत्प्लवनावतरणस्य निश्चेतव्यत्वात् । अत एव समयो- ऽयमित्युक्तम् । समुद्रस्योत्प्लवने नित्यसिद्धः कालोऽयम् । अतस्त्वर्यताम् । तटमवतीर्य चेलामवलोकयितुमिति शेपः ।। एवं तदुक्त्यनुसारेण समुद्रक्षोभप्रकारमवलोक्यानुवदति-सम्प- गुपलक्षितं कालविशेपेण चिहेन पोधितम् । सम्यग् अव्यभिचारि, तथा दृश्यत इत्यर्थः । दर्शनं प्रतिपादयति-उद्गदित्यादि । वेलेयमागच्छति । तट प्रतीति शेपः । 'अध्यम्युविकृतौ वेले'त्युक्तत्वाद् विकृतम् उत्तम् अम्यु आगच्छति । आ समन्ताद् गच्छति प्रसरति । इयमिति तदनुभूत्या सा- क्षात्कारप्रकारमाह--प्रायः बाहुल्येन तत्र तत्र प्रेसन्ति चलन्ति असहयानि पहनि शहानां वलयानि मण्डलानि यत्र । प्राय इति प्रेहदित्यनेन सम्ब. ध्यते । यथा अयम् उचैः ध्वनिः उच्चरति । यस्मिन्नागमनप्रकारे उच्चैर्ध्वनिः प्रसरति , तथा त प्रकारमवलम्ब्य । उचैर्ध्वन्युत्पादनपूर्वकमित्यर्थः । उचै- रिति ध्वनिविशेषणमव्ययम् । उल्यण इत्यर्थः । क्रियाविशेषणस्योदुपसर्गेणैव सिद्धत्वात् । अकर्मकत्वादात्मनेपदाभावः । उच्चस्त्वं समर्थयति ---श्रुति- पयोन्माधी । शब्दस्य ग्राहकमपि श्रुतिपयं शब्दान्तराविपयत्वेन निजमां- सठत्वेनाकम्य निरुन्धन् । जलोत्सवनजनितस्य ध्वनेः सहकारिसामध्ये गौद्धत्यं प्रतिपादयति- उद्गर्जतां मदेन जलोत्सरनेन च तारं नदतां जलकुअरेन्द्राणां करिमकरश्रेष्ठानां रभसेन संरम्भेण य आरफालः गुण्डा. दण्डेन तरझोपरि ताडनं तदनुषद्धः आस्फालनादसम्मिलितः अत्त एवो- द्धतः प्रचण्डः गर्बनसम्मेलनं दण्डापिकया सिद्धम् । औद्धत्यफलमाह- ·- १९२ नागानन्दे सव्याख्ये मित्रावसुः -कुमार! मन्वागतैव । पश्य- कबलितलवङ्गपल्लवकरिमकरोद्गारसुरभिणा पयसा । एषा समुद्रवेला रत्नातिरञ्जिता भाति ॥ ४ ॥ सर्वाः पर्वतकन्दरोदरभुवः पर्वतस्य गुहाकुहरस्थलीः प्रतिध्वानिनीः बह- लपतिनादयुक्ताः कुर्वन् । वेलागमनजनितहर्षाः कन्दरभुवः सखीः कपो. लध्वनि कारयन्निव इति कर्तृतानिर्देशेन व्यज्यते । एवं ध्वन्युदयानुगुणम् इयं वेला आगच्छति । अत्र यथा ध्वनिः तथा इति ध्वनिरूपेण लिङ्गेन बेलागमनानुमाने इयमिति साक्षात्कारः तदनुगुणं विशेपणं च न घटते । ध्वनेः प्रकारकथनं च साक्षात्कार एव घटते । अत्र वर्णनीयानुगुण्येन समासानुप्राससङ्ग्रहः ॥ ३॥ तदुक्तमनुवदति-नन्वागतैवेति । वेलोत्लवने तरङ्गफेनयादोनिक- रतरुलताकुसुमपत्रादिसम्मिलितं तटागमनं समुद्रान्तिकस्थितानामनुनव- सिद्धम् । आगतैव । वर्तमाननिर्देशस्य नावसरः । वेगादित्यर्थः । पश्य । आगतामिति शेपः । कवलितेत्यादि । एपा समुद्रवेला भाति । भानहेतुगर्भ विशिनष्टि- रत्नानां मुक्तादीनां द्युतिभिः बहुप्रकाराभिः रञ्जिता लिप्ता । कवलिता. चर्विताः लवड्गपल्लवाः द्वीपान्तरोद्भवाः समुद्रोद्भवा वा यैः, तेषां करिमक- राणामुद्गारेण चर्वितपलवसौरभमिलिततृषिवायुसम्मेल(ने)न सुरमिणा पयसा उपलक्षिता । इदमसाधारणं विशेषणं वेलात्वज्ञापकम् । पयसा भातीति करणले भानान्तरङ्ग हेतुगर्भ विशेषणं वेलासम्बद्वत्वेन न घटते । अत्र वेलेति वेलागमजनितशोभा तटभुवमपि वक्तुं शक्यम् ॥ ४ ॥ एवं प्रसङ्गागतं वेलावलोकनं प्रतिपाद्य साध्यानुगुणं वस्तु प्रस्तौति- "ददर्श तत्र शिखराकारतारास्थिसश्चयम् । युगक्षये महाभूतकरबैरिव पूरितम् ॥ किमेतदिति तेनाशु पृष्टो मिनावसुस्ततः । उवाच ग.नान भक्षिता भुजगोत्तमाः ।। १. 'द न घ' घ. र. र. पाठ ·चतुर्थोऽः नायकः--मित्रावसो!. पश्य शरत्समयपाण्डुभिः पयो- दपटलैः प्रावृताः प्रालेयाचलशिखरश्रियमुद्वहन्त्यचलसा. नवः। मित्रावसुः- कुमार! नैवामी मलयसानवः । नागा- नामस्थिसङ्घाताः खल्वेते। नायकः .(सोद्वेगम् ) कष्टं, किन्निमित्तं पुनरमी सङ्घा. तमृत्यवो जाताः। सर्वभक्षभयात् तार्क्ष्यस्ततो वासुकिनार्थितः विस्ष्टस्तेन वारेण तदैकं नागमत्यसौ ॥ अयमस्थिचयस्तेपामद्रिकूटसमुच्छ्रितः । उक्त्वेति जनकाहूतस्तूर्ण मित्रावसुर्ययौ । जीमूतवाहनोऽप्येक. सर्वेषु करुणालयः । चचार तत्र संसारं निस्सारं कलयन् धिया ॥" इति क्षेमराजकथानुसारेण । मित्रावसो! पश्येति । शरत्समयेत्यादिना विपर्ययज्ञानस्य दार्यमुपपादयति । मलयसानुत्वयोधेन तत्र तत्र प्रचुर- त्वम् । एवं निश्चितस्य विपर्ययस्य अधिष्ठानवोधे तनिष्ठं प्राचुर्य दयो- दीपकत्वेन प्रकृताध्यवसायपरिपोपकमिति तथोपक्रमः ।। तमं निरस्यति-नैवामी मलयसानव इति । किं तहत्यि. बाह- नागानामस्थिसवाताः खल्विति । प्रसिद्ध एवायमर्थः चिर- न्तनत्वादिति खलुशब्देन योनितम् । मेघावृतत्वभ्रमोऽस्थिनिर्देदोनैव नि- रस्त इति अस्थिससाता इत्येवोक्तम् ।। एवं भ्रमापगमेऽहिंसाधनस्यास्थिनिमित्तं निधनं निरूप्य उद्वेगः परिखेदेन जातः । तद्गत्वेन प्रश्नः । सद्दातमृत्यवः युगपदवाप्तमरणाः । अन्यथा कयमेवं तत्र तत्रास्थिसञ्चया इति भावः ।। 1. 'सावेगम' स. ग. पाय.

·नागानन्दे सन्याख्य मित्रावसुः- कुमार! कुमार ! नैवामी सङ्घातमृत्यवः। नायकः मित्रावसो! किमन्यत्। मित्रावसुः - श्रूयतां पुरा किल स्वपक्षपवनापास्त- सागरजलस्तरसा रसातलादुद्धृत्य भुजङ्गमाननुदिनमाहारयति स्म वैनतेयः। नायकः (सोद्वेगम्) कष्टम् , अतिदुष्करं करोति । ततस्ततः। मित्रावसुः-ततः सकलनागलोकविनाशशङ्किना ना. गराजेने गरुत्मानभिहितः। - नैवामीति निषेधः प्रकारान्तरजिज्ञासोत्थापनाय ।। अत एव किमन्यदिति प्रश्नः । एवं सञ्चये निमित्तमिति शेपः ॥ अस्योत्तरमाह इतिहासमुखेन । श्रूयतामिति कथनोपमः । पुरा किलेत्यादि । पुराशब्देन दीर्घकालारब्धत्वम् । किलेति वार्तायाम् । स्वपक्षेत्यादिना अनिवार्यत्वम् । अनुदिनमित्यनेन अनेकदिनानि तथाप्रवृ- तत्वं प्रकाशितम् । आहारयति चौरादिको हृञ् । आहारं करोतीति वा 'तत्करोती'ति णिच् । वैनतेय इत्यनेन वैरानिमित्तं मातुर्दास्यादिकं ध्वनि- . तम् ॥ काष्टमिति तत्प्रवृत्तावयोग्यतया । अत एवातिदुप्करमित्युक्तम् । अयोग्यतया कृच्छेण क्रियमाणमनुपपन्नमित्यर्थः । ततस्तत इति । अतः परमप्यत्याहितमस्ति किमित्यनिच्छया प्रश्नः ॥ नागराजेनेति शहौचित्यम् ॥ १. म पामुगिना ग' स. प. पाट:.

·चतुर्थोऽ। नायकः- (सादरम् ) किं मां भक्षयति। मित्रावसुः-नहि नहि । नायकः-किमन्यत् । मित्रावसुः-- इदमुक्त-त्वदभिसम्पातत्रासात् सह- स्रशः स्रवन्ति भुजङ्गाङ्गनानां गर्भाः । शिशवश्च पञ्चत्वमु- पयान्ति । एवञ्च सन्ततिसमुच्छेदादस्माकं तवैव स्वार्थहानि- र्भवेद् , यदर्थमभिपतति भवान् पातालम् । तदेकैक भुजङ्ग- मानामनुदिवसं समुद्रतटस्थितस्याहमेव प्रेपयिष्यामीति । प्रतिपन्नं च तत् पक्षिराजेन । कि मां भक्षयेतीति मध्ये आक्रम्य कथनम् एवं वक्तुमेव योग्य नान्यथेति बुद्ध्या ॥ तद्विपर्ययमालम्ब्याह नहि नहीति । चीप्सयातिविपर्ययो पोत्यते ॥ किमन्यदिति अनौचित्यकलङ्कितस्य पक्षान्तरस्याप्रतिभानात् ॥ इदमुक्तमिति । वैनतेयं प्रतीति शेषः । त्वदभिसम्पातनिमित्तेन त्रासेन गर्भाः स्रवन्ति । शिशवश्व पञ्चत्वमुपयान्ति । तिष्ठतु भक्षितानां विनाशः, धीजवापनाशेन सन्ततिसमुच्छेदे त्वदभिप्रायविरोध एवास्माभि- निरूप्यते । स्वसन्ततिच्छेदपरिजिहीर्षयायं वदतीति बुद्धि मा कृथा इत्यर्थः । यदर्थमिति साध्यनिर्वन्धं प्रकाशयति । एवं निर्वन्धे सिद्धे त्वद- भिप्रायानुगुणमुपायं कल्पयामीति भेदप्रयोगः समुद्रतटास्थितस्येति । प्रेपयि- ध्यामि, नात्रागन्तव्यमिति शेषः । प्रतिपन्नं च अङ्गीकृतं च । तद् वचनम् । -- , 'क --किं', २. 'भा प्रथम म' स.गच पाठ.. सो। किस. ग घ. पाठ. 'कच-व' स. ग पाठ १. तिना' इति मूलडोशपाठः. -मिनाव. ५. 'कम' घ पाठः. ४ .

·नागानन्दे सव्याख्य इत्येकशः प्रतिदिनं विहितव्यवस्थो यान् भक्षयत्यहिपतीन् पतगाधिराजः यास्यन्ति यान्ति च गताश्च दिनैर्विवृद्धिं तेषाममी तुहिनशैलरुचोऽस्थिकूटाः ॥ ५ ॥ नायकः-कटं, रक्षिताः किलैवं नागराजेन पन्नगाः । जिह्वासहस्रद्वितयस्य मध्ये नैकापि सा तस्य किमस्ति जिह्वा । एकाहिरक्षार्थमहिद्विपोऽद्य दत्तो मयात्मेति यया ब्रवीति ॥ ६ ॥ इतीत्यादि । इतिहासस्य प्रकृतेन योजनम् । इति उक्तप्रकारेण वि- हितकर्तव्यमर्यादः पतगाधिराजः। यानहिपनि प्रतिदिनमेकैकशो भक्षयती. ति व्यवस्थापितानुष्ठानप्रकारः । तेपाममी अस्थिकूटा इति सम्बन्धः । तुहि- नशैलरुच इति 'पालेयेति भ्रमस्य योग्यताकथनं, कूटशब्देन मलयशिखरम्र- मस्य । अस्थिकूटानां क्रमवृद्धि प्रतिपादयति - दिन विभिर्वतमानै—- तैश्चेति । यास्यन्ति यान्ति च याताश्चेत्यवचनं वृत्तनिर्वहणार्थम् । एते यास्य- न्तीत्यादि च विधेयं कालत्रयेऽप्यस्य विपर्ययो न ज्ञायत इति नायको. त्साहोद्दीपनरूपतया पर्यवस्यति ॥५॥ तदुक्तमनाइत्याह --- कष्टमिति । अतितुच्छमभिहितमिति शेपः । रक्षिताः किलेति, अपरमार्थमिदम् । रक्षेति भ्रमः । निग्रहक्लप्तिरेव कृते- त्यर्थः । नागराजेन स्वामित्वाभिमानिना । पन्नगाः स्ववा इत्यनौचित्या- तिशयः प्रकाशितः। औचित्ये सति तदनुष्ठानं प्रतिक्षिपति जिह्वेत्यादि । सहस्र- १. ति ॥ मित्रायनु. -प्रतिपन च तत् पक्षिराजेन । इत्येशः प्रतिदिन विहिलव्यवस्था यान् भक्षयत्यहिपतीन् पतगाधिराज. । यास्यन्ति यान्ति च मताश्च दिनर्विद्धि नेपाममा तुहिनशैलरुचोऽस्थिफूटा. ॥ आ' इति मूलकोशपाठः, २. 'वश्या ई च. पाटः. नायकः- ·चतुर्थोऽङ्कः । आश्चर्यमांश्चर्यम् । सर्वाशुचिनिधानस्य कृतमस्य विनाशिनः । शरीरकस्यापि कृते मूढाः पापानि कुर्वते ॥ ७ ॥ द्वितयस्य शिरःसहस्रेषु औचित्यविरोधेन वृथा द्वन्द्वशः स्थितस्य । मध्ये, सर्वासामेकवाक्यता युक्ता, तत् तिष्ठतु । सा औचित्यानुसारिणी एका- पि विधेया किं नास्ति । अद्य अस्मिन् दिने । तिष्ठत्वतीतानागतदिनप्रवृत्तिः । एकस्स अस्मिन् दिने नियोक्तव्यस्य रक्षार्थं तां प्रयोजनीकृत्य मया आत्मा दत्तः । इतीति उक्तप्रकारोपसंहारे । अहिद्विप इत्यनेन सर्वेषां रक्षण- स्याशक्यता प्रकाश्यते । यया प्रवीति, एकैकं प्रेपयिष्यामीत्यन्यासां पाम- रीणामुक्त्यविरोधेन उचितवादिनी जिह्वा किमेकापि नास्ति । जिह्वेति वागिन्द्रियस्योपलक्षणम् । स्वदेहत्यागं विनान्येषां विसर्जनमस्यात्यन्तम- नुपपन्नमेवेति भावः ॥ ६॥ एवमितिहासरूपेण गरुडस्य हिंसानिर्वन्धे श्रुते तन्निरासार्थ विरा- गमूलं नित्यानित्यवस्तुविचारमवलम्च्य सामान्येन मूढानां प्रवृत्ति निरस्य- -आचर्यमाश्चर्यमिति । आश्चर्यान्तरमेव नास्ति । पुनरप्येतदेवे- ति- त्यर्थः । तत् साधयति- सर्वेत्यादि । शरीरकस्यापि स्वतो विशरणस्व- रूपस्य । कुत्सायां कन् । अपीति । यद्यन्याः कश्चिद् गुणोऽपि निरूप्यते, तन्नेति गर्हापरिपोपः । कृते पोपणादिकार्यं निमित्तीकृत्यै । मूढाः विधि विवेकशून्या जन्तवः । पापानि हिंसाम्तेयपरदारगमनादी- नि । कुर्वते, कर्तुः क्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदम् । नित्यमेव वर्तमानेय- मधर्मप्रवृति!च्छेया इत्याश्चर्यबुद्धिः । शरीरस्य कुत्स्यत्वमेव पहुधा निरू- पयति-सर्वाशुचीति । सर्वस्य पूर्णस्य अशुचिनः अशुचित्वस्य । धर्म- प्रधानो निर्देशः । निधानस्य निधीयतेऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या नित्याश्र. यस्य अशुचित्वं पूर्णमत्रैवेत्यर्थः। अथवा सर्वेपामशुचीनां विण्मूत्रशुक्लमांसरु- धिररोमनसादीनामेकाश्रयस्य । सर्वेति, अन्यन वस्तुन्यशुचीनां नैवं सम्भू- यस्थितिरिति व्यतिरेको हेयतासमर्थकः । गुणान्तरेषु सत्सु तत्सम्बन्धेनायं १. 'म्' क. पाठ.. १.''.. . ३. खेलपः ।.प, ·१९८ नागानन्दे सव्याख्ये कष्टम् , अनवसानेयं विपत्ति गानाम् । (आत्मगतम्) अपि- नाम शक्नुयामहं स्वशरीरदानादेकस्यापि फणभृतः परिरक्षा कर्तुम् । (ततः प्रविशति प्रतीहारः।) प्रतीहारः-आरूढोऽस्मि गिरिशिखरम् । (विलोक्य) , दोपः सह्यते । तन्नेत्याह- कृतघ्नस्य । 'कृतने नास्ति निष्कृतिः' इत्युक्त- त्वात् तादृशस्य दोपराजस्य प्रथमाश्रयस्य । सायमाशाभावे प्रातराशकृतं पोपमनादृत्य शोपं प्रयाति , सर्वदा घृताप्लुते भोजने सिद्ध एकवारमन्य- थात्वे पूर्यफलमुत्तरफलेन निरस्यतीत्यादि सर्वत्र कृतनता । तथापि आकल्पमवतिष्ठते चेत् कोऽपि गुणः इत्यत्राह---विनाशिनः नित्यनश्व- रस्य ॥ ७॥ एवं सामान्येन गरुडस्य हिंसानिवन्धं समर्थ्य तत्फलं दयालुतया. स्मनोऽरुन्तुदत्वेनापरिहार्यतया प्रतिपादयति-कप्टम् अस्माकमपि खेदा- वहमिदं व्यसनम् । अनवसाना वैरमूलत्वात् परिकल्पितत्वाच । एवं प्रास. गिक परिसमाप्य खाध्यवसायनिर्वहणसामर्थ्य दैवप्रार्थनागर्भ सम्प्रधार- यति- अपिनामेति दैवप्रार्थनायाम् । शक्नुयामहम् । अत्र शक्तिरस्ति वा नवा । सर्वथा दैवमभिमुखमस्तु, शक्तिरपि तदनुसारिणीत्याशंसाग- भॊक्तिः । स्वशरीरति । ममत्वभावनाया इदमेव फलमिति भावः । एक- स्यापीति । तिष्ठतु सर्वेषां परिरक्षा, अशक्यत्वाद, न त्वयोग्यत्वात् । स्व. देहविनिमयेकदिनभोज्यं रक्षितुं यदि दैवं घटयति , सफलोऽस्माकं देह- लाभ इति सत्त्वाध्यवसायोत्थापितो यावत्साध्यं वर्तमान उत्साहोऽनु- संहितः ।। एवमध्यवसितस्य प्रवृत्तये द्वारमुद्घाटयति सुहृद्विश्छेपहेतुना प्रति- हारप्रयेशेन । आरूढोऽस्मीति विष्कम्भे प्रसक्तत्मात् प्रवृत्तिमात्रकथनम् । १. 'मापतिता । (भा' क पार , ·.(कर्णे) एवम् । . - चतुर्थोऽ:1 १९९ अये मित्रावसुर्जामातुः समीपे वर्तते । यावदुपसर्पामि । (उप- सृत्य प्रणम्य) विजयेतां कुमारौ । मित्रावसुः-सुनन्द ! किन्निमित्तमिहागमनम्। प्रतीहारः- मित्रावसुः- कुमार! तातो मामाह्वयते । नायकः गम्यताम् । मित्रावसुः–कुमारेणापि बहुप्रत्यवायेऽस्मिन् प्रदेशे कुतूहलान्ने चिरं स्थातव्यम् । (निष्क्रान्तो मित्रावमुः प्रतीहारश्च।) नायकः-यावदहमपि गिरिशिखरावतीर्य समुद्रतट- मवलोकयामि । (परिकामति ।) जामातुः समीप इति सौहार्दादरः समुदाचारलाघवनिरूपणं च स्फुरति । अत एव विजयेतामित्यपृथगुक्तिः ॥ इहेति क्रीडाभूमौ । आगमने आवश्यकत्वमाशङ्कर प्रश्नः ।। तदेव कर्णे कथयति । पूर्व कञ्चुकिसंवादेन सिद्धमेवमिति सइगृ. तदुक्तं लेशतो योधयति तातो मामाहयत इति । तात इत्य- वश्यगन्तव्यत्वम् ॥ अत एव गम्यतामिस्यनुवादः ।। गम्यतामित्युक्ते सहगमनमनिष्टं मत्वा तदिच्छानुसारेण प्रत्यवायप- रिहारार्थमाह - बहुप्रत्यवाये अनर्थयहुले । अत एव न चिरं स्यातव्यम् । स्थिती हेनु:-कुतूहलादिति ॥ एवं तद्गमनेन कृतार्थः साध्यवमायानुगुणमाह यावदित्यादि । यावदित्यध्यवसाये । समुद्रतटमवतीर्यावलोकयामि । वेलामिति शेषः । अव- लोकयामि भन्दिन्छामि प्रकृतनिरहणोपायमिति च यस्तृप्रकरणमाचिच्यन पोत्यते ॥ काम, २. "", ३ शिरवस्या की रोग यते ॥ .

·२०० नागानन्दे सव्याल्ये (नेपथ्ये) (क) हा पुत्तअ! सङ्खचूळ! कहं वावादिअमाणो किळ अज तुर्व मए पेरिखदेव्यों । नायकः - (आकर्ण्य) अये योपित इवार्तप्रलापः । तद् यावदुपेत्य केयं कुतोऽस्यौ भयकारणमिति स्फुटीकरोसि । (परिक्रामति ।) (क) हा पुन! शङ्खचूड! कथं व्यापाद्यमानः किलाद्य त्वं मया द्रष्टव्यः । अथ चूलिकया पात्रप्रवेशं सूचयति--- हा पुत्रेत्यादि । कथमिति, कथमेवं जातम् । व्यापाद्यमानः किल वध्यमानः त्वं मयेत्यत्यन्तानौचि- त्यम् । किलेति वार्तामनुसृत्य ॥ एवमार्तनादं श्रुत्वा विमृशति-अये इति अकाण्डे आर्तनादश्रवण- सम्भ्रमवशात् तदनुसन्धानद्योतकमव्ययम् । "अये क्रोधे विपादे च सङ्कमे स्मरणेऽपि च" इत्युक्तम् । योपित इवेति, पुत्रेत्यादिश्रवणात् । इवेत्यनिश्चितस्वरूपत्वात् । अत एवाह-- तद्यावदिनि । यावदित्यध्यवसाये । योपित्सम्बन्धित्वमात- नादरूपत्वं च सिद्धम् । अतः एतदसहिष्णुतया उपेत्येति सम्भ्रमः । केय. मित्यादि जिज्ञासितांशनिर्देशः । भयकारणमिति आर्तनादहेतुत्वेन कल्पि तम् । अस्मिन् प्रकरणे- "ततो ददर्श करुणाक्रन्दशुष्काधराननाम् । वृद्धाङ्गनां कुमारेण सान्त्व्यमानां मुहुर्मुहुः ।। तं वीक्ष्य तनयं वृद्धा विललापाश्रुगद्गदम् । हा पुत्र! नयनानन्द ! सौन्दर्यामृतदीधिते ! ॥ १. 'पसृत्य', २. स्या प्रतिभपमि' इति मूलरोशपाठः,

·चतुथोऽक:
-
(ततः प्रविशति क्रन्दन्त्या वृद्धयानुगम्यमानः शङ्खचूडो गोपा-
यितवस्त्रयुगल किङ्करश्च ।)
वृद्धा
(सासम्) (क) हा! पुत्तअ! शङ्खचूळ! कहं वा-
वादिअमाणो किळ अज्ज तुवं मए पेक्खिदव्यो । (चिवुके
गृहीत्वा) इमिणा मुखचन्दण विरहिदं अन्धआरीभविस्सदि
पाआळं।
शंखचूडः -अम्ब! किमेवमतिविक्लया सुतरामात्मानं
पीडयसि ।
वृद्धा
(निर्वर्ण्य पुत्रस्याहान्यामृशन्ती) (ख) हा! पुत्तअ!
कहं दे अदिट्ठसूरसुउमारं सरीरं णिग्विणहिअओ गळुळो
भाहारयिस्सदि । (कण्ठे गृहीत्वा रोदिति ।)
शंखचूडः अम्ब! अलमलं परिदेवितेन । पश्य,
(क) हा पुत्रक ! शहचूड! कथं व्यापाद्यमानः किलाय व मया प्रेक्षि-
तन्यः । अनेन मुखचन्द्रेण विरहितमन्धकारीभविष्यति पातालम् ।
(स) हा पुत्रक ! कथं ते अदृष्टसूर्यसुकुमारं शरीरं निघृणहृदयो गरुड
भाहारयिष्यति ।
शशपालमहावंशय्यक्तमुक्तामणियुते! ।
हा शहचूड! लावण्यनिधानमिन ते वपुः ।।
पुनर्गरुडचन्वग्रवज्रपातसई कथम्।"
इत्यादिक्षेमराजकयानुसारेण प्रस्तुतपटनयत्नः । मातुः शोकमारमालक्ष्य
वस्तुविचारेण शमयति शहचूडः - अलमलमिति । अनुवर्तनाय पुनः
पुनः कयनम् । परिदेवितेन प्रलापेन । वैयादयोग्यत्वाचेत्यर्थः । अयो.
ग्यत्वं समर्थयति- पश्येति । न केवलं मनिन्धेन, रमेव चाप्ले
विमुन्य निरूपयेत्यर्थः।
I"

·२०२ नागानन्दे सव्याख्ये कोडीकरोति प्रथमं जातं नित्यमनित्यता। धात्रीव जननी पश्चात्तदा शोकस्य कः क्रमः ॥ ८॥ वृद्धा- (क) हा! पुत्त! चिट्ठ । मुहुत्तअं पि दाव वदनं दे पेक्खिस्सं । किङ्करः .(ख) एहि कुमाळ ! । किं तव एताए भण- न्तीए। पुत्तशिणेहमोहिदा क्खु एशा ण लोअकजं जा- णादि। (क) हा पुत्रक ! तिष्ठ । मुहूर्तमपि तावद् वदन ते प्रेक्षिप्ये । (ख) एहि कुमार! । किं तवैतया भणन्त्या 1 पुत्रस्नेहमोहिता खल्वेषा न राजकार्य जानाति । क्रोडीकरोति स्वीकरोति, आक्रामतीत्यर्थः । प्रथमं मातुरिति शेषः । जातं गर्भाशयान्निष्क्रान्तम् । सामान्यापेक्षया विशेष्यानिर्देशः । जन्तुमात्रम् । 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः', 'यज्जायते तन्नश्यती'त्याप्त- वचनात् प्रत्यक्षसिमत्वाच दु यो नायमर्थः । नित्यं सदा । आसृष्टेनि- यमितोऽयमर्थः । न ममैकस्यैव कल्पित इत्यर्थः । अनित्यता नवरत्वम् । अनित्यतेति शान्दं स्त्रीत्वमनुसृत्य दृष्टान्तो धात्रीवेति । यथा जन्मनि प्रसवशूलेन मातरि मूर्छितायामुपमाता प्रथमं वालं गर्भाशयान्निष्कम- णसमय एव स्वहस्तेन सन्धार्य गर्भक्लेदायपनयेन मातुः प्रवोधं या- वद् धारयति, तथा अनित्यता प्रथममाक्रामति, पश्चाज्जननी स्वाइस्तन- तटादिषु निदधाति । तदा तदित्यर्थः । जातस्य जन्तोरनित्यताया नि. श्चितत्वात् । "क्षणमप्यवतिष्ठते श्वसन यदि जन्तुर्ननु लामवानसौं" इत्युक्तत्वाद् इयन्तं कालं जीवन प्रति कृतार्थता युक्ता । नेदानी शोकः । का क्रमः परिपाटी, इदानीं शोको युक्तो न पूर्वमिति । वस्तुविचारे न शोकः । प्राप्तानुसरणमेव युक्तम् । अन्यथा जन्मन आरभ्य शोचितव्यम् । तच्छोकं मा कृथा इत्यर्थः ॥ ८॥ , णपरत्वम' का पाठ ·चतुर्थोऽरः । शंखचूडः - भद्र ! अयमहमागच्छामि । किङ्करः (आत्मगतम्) (क) आणीदो क्खु मए वज्झ- शिळाशमीवं शङ्खचूळो। जाब एवं वज्झचिण्हं ळत्तंसुअजु- अळं दइअ वज्झशिळं दंशेमि । नायक: -अये इयमसौ योषित् । (शङ्खचूडं दृष्ट्वा) नून- मनेनाप्यस्याः सुतेन भवितव्यं, यदर्थमाक्रन्दति । (समन्तादव- लोक्य) न खलु पुनः किश्चिद् भयकारणं पश्यामि । तत कुतोऽस्य भयं भविष्यतीति किमुपेत्य पृच्छामि । अथवा प्रसक्त एवायमालापः । कदाचिदित एव व्यक्तिर्भविष्यति । तद् विटपान्तरितस्तावच्छृणोमि । (क) मानीतः खलु गया वध्यगिलासमीप शङ्खचूडः । यावदेतद् वध्य- चिहं रक्तांशुकयुगलं दत्त्वा वध्यशिला दर्शयामि । इयमसाविति । पूर्व जिज्ञासितस्यैकदेशः सिद्धः । इयमिति परि- दृश्यमानाम् असाविति आर्तनादेन बुद्धौ सन्निधापितां चैकीकृत्य निर्देशः । मया निरूपितेयमित्यर्थः । अस्याः सुतेनेति । पुत्रेत्यादिप्रलापेनत- निमित्तमाक्रन्दनम् इति च सिद्धम् । आक्रन्दति उच्चै रोदिति। रोदनस्या. न्यथानुपपत्त्या भयं च कल्पितम् । तत्कारणं न पश्यामि । परदुःख- दु:खितया सम्ममेणाह-किमुपेत्येति । अथवेति प्रश्ने । गोपनादिक- मपि क्रियेत, तत्तटस्थवृत्त्या वस्तुनिर्णयः सुकरः इति विचारः। प्रसक्त एव प्रारब्ध एव । श्रुतेन ज्ञातुं शक्यम् । तद् इत एव आलापादेव । प्रश्नं विनेति शेषः । व्यक्तिः स्फुटता । भयकारणस्पेति शेषः विटपान्तरित इति विसन्धभाषणस्यावसरदानाय । अस्य वस्तुसिद्धये करुणप्रकणा- ध्यवसायस्थैर्याय च तद्वचोविस्तरः ।।

·२०१ नागानन्दे सन्याख्ये किङ्करः ---- (सासं कृताञ्जलिः) (फ) कुमाळ! शङ्खचूळ! एशो शामिणो आदेशो त्ति कळिभ ईदिशं पि णिटुलं म- न्तीअदि। शंखचूडः भद्र! कथय। किङ्करः- (ख) णाअळाओ वाशुई आणवेदि । शंखचूडः (शिरस्यजलिं कृत्वा सादरम्) किं मामाज्ञाप- यति स्वामी। किङ्करः-(ग) एवं ळत्तंसुअजुअळं पळिहिअ आळोह वज्झशिळं, जेण ळत्तंशुअचिण्होवळक्खिदं गलुळो गहिर आहाळकळणाअ णइश्शदि । नायकः - (साप्सन्) कष्टमसौ वासुकिना परित्यक्तस्त- पस्वी। किङ्करः- (घ) शङ्खचूळ! गण्ह एदं । (वयुगलमर्पयति।) (क) कुमार! शंखचूड! एप स्वामिन आदेश इति कृत्वेदशमपि निष्ठुरं मन्यते । (ख) नागराजो वासुकिराज्ञापयति । (ग) एतद् रक्कांशुकयुगलं परिधायारोह वध्यशिलां, येन रतांशुकवि- होपलक्षितं गरुडो गृहीत्वाहारकरणाय नेप्यति । (घ) शहचूड ! गृहाणैतत् । कष्टमसाविति पूर्वश्रुतस्यानुसन्धानम् ॥ .. ईशामा आ' क पाठः, २. '६' पाठः, ·चतुर्थोऽः। २०५ शंखचूडः (सादरम् ) उपनय । (इति गृहीत्वा शिरसि स्वा- म्यादेशमर्पयति ।) वृद्धा (पुत्रहस्ते वाससी दृष्ट्वा सोरस्ताडन) (क) हा वच्छ ! एदं क्खु तं वज्झचिण्हं वसणं, जेण भाएदि मे हिअअं। (मोहमुपगता।) किङ्करः - (ख) आशण्णा क्खु गढळस्स आगमण- वेळा । ता ळहु अवकमामि । (निष्क्रान्त ।) शंखचूडेः- अम्ब! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । वृद्धा (समाश्वस्य, सास) (ग) हा जाद! हा पुत्त! हा मणोरहसदळ ! कहिं तुमं पुणो पेक्खिस्सं । (कण्ठे गृहीत्वा रोदिति ।) नायकः (सासम्) अहो ! नैपुण्यं गरुत्मतः । अपिच मूढाया मुहुरश्रुसन्ततिमुचः कृत्वा प्रलापान् बहून् कस्त्राता मम पुत्रकेति कृपणं दिक्षु क्षिपन्त्या दृशम् । - (क) हा वत्स! एतत् खल तद् यध्यचिह वसनं, येन बिभेति में - हृदयम् । (ख) आसन्ना खलु गरुडस्यागमनवेला । तल्लध्वपक्रामामि । (ग) हा जात। हा पुत्रक! हा मनोरथशतलब्ध! कुत्र त्वा पुनः प्रेक्षिप्ये । साप्तमिति दुःखानुवेधेन स्वयमश्रुमोचनम् । अस्य च वागारम्भा- नुमावः अहो इति । क्रूरतया आश्चर्यावहमित्यर्थः । अपिचेति हिंसानिर्ष- न्धेन निर्दयत्व निश्चितम् । एतदवस्थयायमपि विशेषोऽत्र स्फुरतीत्यर्थः । तं प्रतिपादयति-मृढाया इत्यादि । मूढायाः विचित्तायाः। पुत्रलेहेन .. 'ट: (सानुशय) अ क पाठ, ·नागानन्दे सव्याख्ये अङ्के मातुरुपाश्रितं शिशुमिमं त्यक्त्वा धृणामश्नत- श्चञ्चुर्नैव खगाधिपत्य हृदयं वज्रेण मन्ये कृतम् ॥ ९॥ शंखचूडेः- (अन्याया अश्रूणि परिमार्जयन्) अम्ब ! अलमलं वैक्लन्येन । ननु समाश्वसिहि समाश्वसिहि । भ्रान्तचित्तायाः । मुहुः न त्वेकवारं, पुनः पुनः शोकोज्जृम्मणानुसारेणा- ध्रुप्रवाहनुचः । कृत्वा प्रलापान् बहून् बहुप्रकारान् दुःखार्णवकलोलाय. मानान् सम्पाय । कनाता मम पुत्रक! मत्सम्बन्धी त्वमेक एव पुत्रो जातः । अतोऽनुकम्पनीय इति ममतानिर्बन्धः । कराता, आवयोरिति । अथवा को मम त्राता तव जीवितदानादिति। उक्त्वेति शेषः । कृपणं दीनं दिक्षु शं क्षिपन्त्याः प्रेरयन्त्याः त्रातारमपेक्ष्य तत्र तत्रावलोकयन्त्या इत्यर्थः । अङ्के उत्सङ्गे, नतु परोक्षम् । उपाश्रितं स्वयमपि मातृस्नेहपर- वशं विश्लेपानभिज्ञम् । शिशुं न प्रौढम् । इममिति दर्शनप्रियम् । सामि- प्रायविशेषणैणापरिपोपस्यैव युक्तता प्रकाश्यते । एवं स्थितेऽपि धृणा त्यक्त्वा दूरे निरस्य । अश्नतः मृष्टान्नमिव भुजतः आसन्नत्वाद् वर्तमाननि- देशः । खगाधिपस्य गरुत्मतः । हृदयं वज्रेण कृतं वनमस्योपादानका रणं निमित्तवलात् करप्यते काठिन्यातिशयेन । अन्यथा कथमेवमवस्थ- स्याशनं जापटीति । घृणाया एव योग्यता । ततश्च चित्तस्यात्वं, ततो वि- रुद्धाचरणानुपपत्तिः । अतश्चित्तकाठिन्यमेव विरुद्धाचरणे निमित्तम् । अत एवं सम्भाव्यते इत्याह - मन्य इति । अतोऽतिकाठिन्याद् घृणाप्रवेश एव न घटते । त्वत्त्वेति प्रध्वंसकथनं लोकदृष्टयेत्यर्थः । चञ्चुनैवेति । अस्य चन्चुवज्रसारेति प्रसिद्धिमात्रम् । वस्तुतो वज्ररूपत्वं हृदयरये. त्यर्थः । इयं तत्कर्मणि वैराग्यगर्भोक्तिः ॥९॥ .. :-दुशातिशयान्मातुर्दृदयस्फोट शहमानो मातर प्रति) औरत्यन्तदयापरैर्न विहिता कभ्यापिना प्रार्थना ये हारग्यारिमहान गणित स्वार्थ परांचे प्रति । ये निस परह खद् वितधियाते साधयोऽस्त गला मार : हर वापदेगमधुना कायाप्रतो त्या ।। (हस्तन मानुरभूणि परिमार्जयन्)' इति गुमितकाशपाउ , .

·चतुर्थोऽरः वृद्धा (साप्तम् ) (क) पुत्तअ! कहं समरससिमि। किं एकपुत्तो ति किदाणुकम्पेण णिवत्ताविदो सि णाअळाएण । हा कदन्तहद! कहं दाणि तुए णिग्धिणहिअएण एवं वित्थिपणे जीवळोए मम पुतओ एव्य सुमरिदो। सव्वहा हदाम मन्दभाइणी । (मूळ नाटयति ।। नायकः आर्त कण्ठगतप्राणं परित्यक्तं स्वबान्धवैः त्राये नैनं यदि ततः कः शरीरेण मे गुणः ॥ १० ॥ तद् यावदुपसमि । शंखचूडः अम्ब! संस्तम्भयात्मानम् । (क) पुत्रक ! कथ समाश्वसिमि । किमेकपुत्र इति कृतानुकम्पेन निवर्ति- तोऽसि नागराजेन । हा कृतान्तहतक! कथमिदानीं त्वया निघृणहृदयेनैवं विस्तीर्णे जीवलोके मम पुत्रक एव स्मृतः । सर्वथा हतास्मि मन्दभागिनी ।' एवं तस्या मूर्छापर्यन्तं करुणप्रकर्ष दयोद्दीपकत्वेनावलम्ब्य स्वा- ध्यवसायं व्यतिरेकमुखेन समर्थयति--आर्तमित्यादि । आत सर्वप्रका- रेण दुःखपीडितम् । कण्ठगतप्राणं आसन्नमरणम् । परित्यक्तं निरस्तम् | स्वयान्धवैः सम्बन्धिभिः । स्वशब्देन परित्यागस्यात्यन्तानौचित्यं प्रका- श्यते । (न) बाये न रक्षामीति । अयमेव रक्षाकालः । कालात्यये व्यर्थ एव मनोरथः इत्युद्यमातिशयो वर्तमाननिर्देशेन प्रकाशितः । यदीत्यकरणे. ऽनिष्टकथनम् । कः, न कोऽपीत्यर्थः । शरीरेण विशरणस्वभावेन, यः स्वतो निर्गुणेनाशनादिसम्भृतेन गुणः अनुग्रहः । एतदकरणे निष्फलमेव विशीर्यते तद् एतत्राणे एतच्छरीरं साधनीकृत्य अस्य साफल्यं परार्थस- म्पादनरूपं प्रयोजनं च साधयामि इत्यध्यवसायः स्थिरीकृतः ॥१०॥ तद्यावदिति तदुपक्रमः ॥ - ·, २०८ नागानन्दे सव्याख्ये वृद्धा - (क) हो पुत्तअ! संखचूळ! दुळ्ळहो सत्थं- भो । जदा एव्व णाअळोअपरिरक्खएण वासुइणा स परि- ञ्चत्तोऽसि, तदा को दे परित्ताणं करिरसदि । नायकः .(उपसृत्य) नन्वयमहम् । वृद्धा--- (ससम्भ्रममुत्तरीयेण पुत्रमाच्छाद्य नायकमुपसत्य) (ख) गळुळ ! विणदाणन्देण! वावादेहि मं । अहं दे आहारणि- मित्तं परिकप्पिदा। नायकः (सासम्) अहो पुत्रवात्सल्यम् । अस्या विलोक्य मन्ये पुत्रस्नेहेन विक्लबत्वमिदम् । अकरुणहृदयः काणां कुर्वीत भुजङ्गशत्रुरपि ॥११॥ (क) हा पुत्रक! शङ्खचूड ! दुर्लभः संस्तम्भः । यदैव नागलोकपरिरक्ष- केण वासुकिना स्वयं परित्यक्तोऽसि, तदा कस्ते परित्राणं करिष्यति। (ख) गरुड! विनतानन्दन! व्यापादय माम् । अह ते आहारनिमित्तं परिकल्पिता। . - कनाणं करिष्यतीति प्रस्तावे अयमहमिति । त्राणं करोमीति शेपः । वाफ्यस्यासकलोक्त्या निःसन्दिग्धत्वे सूचितम् ।। अहो पुनवात्सल्यमिति । अन्यासां नैवं दृष्टमित्यतिशयः ।। तेन शकते अस्या इति । पुत्रस्नेहेन हेतुना विक्लनत्वं व्याकुलत्वं तस्कार्यभूतानि प्रासरोदनालापादीनि विलोक्य मन्ये इदानीमन्यया शर्छ। पूर्वमेतदक्षणाध्यवसायेन गरुत्मतो नैपुण्यं शदितम् । इदानीमस्याथापला. तिशयं दृष्ट्वा हठात् तचित्तमप्येषा द्रावयतीति शके इत्यर्थः । अकरुणहृदयः पूर्व निरूपितप्रकारेण । अपीत्यत्रापि युज्यते । भुजङ्गशत्रुरिति, वैरस्यापि 'हा दुश्हम्द पु' क. पाट:- .

·चतुर्थोऽ। २०९ शंखचूड:--अम्ब! अलमलं नासेन । न खल्वयं ना- गशत्रुः । पश्य, महाहिमस्तिष्कविभेदमुक्तरक्तच्छटाचर्चितचण्डचक्षुः । कासौ गरुत्मान् क च नाम सोमसौम्यस्वभावाकृतिरेप साधुः॥ करुणाप्रतियोगित्वम् । सम्भावनायां लिङ्, हेतुद्वयमाकम्य तच्चित्तं द्रवीक- तुमस्याः शोकोगस्य सामर्थ्यमिति । अनेन दुःसस्य निरतिशयलं तेन स्वसाध्यनिर्वन्धश्च प्रकाश्यते ॥ ११ ॥ अलमलमिति । त्रासातिशयो भ्रमस्य हेतुर्न सादृश्यादिकमिति तनिषेधः । नागशत्रुरिति तस्य त्रासहेतुत्व स्वतः सिद्धमिति सूचयति । वैसाहश्यं प्रत्यक्षमतिलवय नागशरिति प्रस्तुतप्रसिद्धतत्परूपप्रतिपाद- नपूर्व प्रतिक्षिपति-पश्यति । न मदुक्तिमानेण, स्वयमेव त्रासं विमुन्य विमृश निरीक्षस्व चेत्यर्थः । महाहीति । महतामहीनां दुर्विाहाणां स्थूलानां च, अत एव विपौल्यण्यशमनार्थ मस्तिष्कभेदः शिरोविदारण, तन मुक्ता या' तामी रक्तच्छटाभी रक्तधाराभिः चर्चिता रक्तचन्दनद्रवेणेव लिप्ता अहिवधप्री- त्या प्रतिदिनं निचितस्त्यानरुधिरा चण्डा तीक्ष्णा अस्मक्षयकरी चञ्चु- यस्य । असौ भयेन तर युद्धानपरोक्षग्त् प्रकाश. I गरुत्मानित्यनेन चञ्चुरेव न भेदहेतुः पक्षादिकमपीति सूचितन् । वेति वैसादृश्येनैकपक्लिनिवेशेऽपि न योग्य इत्यैकाधिकरण्याक्षेपः । क चेति प्रकारान्तरप्रतिपादनाय । नामेति न यत्नयोध्योऽयम् , अतिस्फुटो भेइत्पर्य । सोमवत् सौम्ये मधुरशीतले स्वभावाकृती यस्स । आकृत्या वचनेन च सभागोऽपि सौम्य इति कल्प्यत इत्यर्थः । अत एप साधुरिति निवगर्भोक्तिः । अत्र नाम एवं विदुपी त्वां भ्रमयति । त मा कृथा इत्यर्थ ॥ १२ ॥ ८८ ·नागानन्द सन्याख्ये - वृद्धा-(क) हा पुत्तअ! अहं पुण तुझ मरणभीदा सव्वं एव गळुळम पेक्खामि । नायकः अम्ब! मा भैपीः । नन्वयमहं विद्याधरः, त्वत्सुतसंरक्षणार्थमेवायातः . वृद्धा-(ख) (सहर्मम्) पुत्तअ! पुणो पुणो एव्वं भण | नायकः-अम्ब! किमनेन पुनः पुनरभिहितेन । कर्म- जैव सम्पादयामि। वृद्धा (ग) (शिरस्यालिं कृत्वा) पुत्तअ! चिरंजीव । नायकः ममैतदम्बार्पय वध्यचिद्रं प्रावृत्य यावद् विनतात्मजाय । पुत्रस्य तेजीवितरक्षणार्थ स्वं देहमाहारयितुं ददामि ॥१३॥ - (क) हा पुत्रक! अहं पुनम्तव मरणभीता सर्वमेव गरुडमयं पश्यामि । (ख) पुत्रफ! पुनः पुनरेवं भण । (ग) पुत्रक! चिरं जीव । एवमस्या वैक्लव्यं दृष्पा नायको विश्वासजननाय अम्बेति पुत्रवत् सम्बोधयति । अयमहमिति अयं रक्षकलेन तव बुद्धौ सामान्येन स्था. पितः, अहं विशेषरूपेण प्रकाशः । विशेष प्रतिपादयति --विद्याधर इत्यादिना । संरक्षणार्थमेवेति नान्यन्मम कृत्यमित्यर्थः । अनेन तदाश्चा- सननिर्घन्धः प्रकाशितः ॥ चिरं जीवेत्युक्तौ तदपेक्षामालक्ष्य सामभेदगर्भ वध्यचिदं प्रार्थ- यते -ममेत्यादि । सम्प्रदानत्वेनाविवक्षणाचतुर्थ्यभावः । मम हस्ते इति वा । एतदिति पुत्रहस्तगतम् । तज्जीवनापेक्षया सा तस्मादपहृत्य दद्यात् । स तु तथा न विधेय इति मत्वा तां प्रति प्रार्थनायां लोट् ।

·चतुर्थोऽ.1 वृद्धा - (कर्णी विधाय) (क) पडिहदं खु एदं । तुम पि मे संखचूळणिव्विसेसो पुत्तनो एव्य । अहव संखचूळादो अहिअदरो, जो एवं बन्धुजणपरिञ्चत्तं मे पुत्तों सरीरप्प- दाणेण रक्खिदुं इच्छसि । (क) प्रतिहत खल्वेतत् । त्वमपि मे शड्सचूडनिर्विरोप पुत्रक एव । अ. थवा शङ्खचूडादधिकतर , य एव बन्धुजनपरित्यक्तं मम पुत्रक शरीरप्रदानेन रक्षितुमिच्छसि । वध्यचिह्नमिति तत्सवादेन ज्ञातत्वात् सिद्धवरकथनम् । साध्यसिद्धावव- श्यापेक्षणीयत्व च वध्यचिहशन्देन प्रकाश्यते । तद्विनियोग प्ररोचनार्थ साक्षात् प्रतिपादयति-प्रावृत्य । अवापि देहस्य कर्मवम् । देहमव गुण्ठ्य । यावदित्यध्यवसाये । इदानीमेर सत्साध्य सम्पादयामीत्य- ध्यवसायप्रकाशनेन भेदनम् । अत एव ददामीति वर्तमान निर्देश । विन तात्मजायेति मातृदास्यनिमित्तेन संरम्भेण जिघत्सोरस्य प्रतिदेहार्पण वध्य- चिहानुपन्ध विना न पटत इत्यनिवारणीयर प्रकाशितम् । विशिष्टे पुत्रे सति तज्जननीत्व मातॄणामतिशाध्यमिति च सूचयति । अत एव पुनस्य ते इति जन्यजनकभावस्यातिलोभनीयत्त प्रकाशितम् । जीवितरक्षणा- मिति । एतदेव तव साध्यम् । अतस्तदनुगुण वर्तस्वति भेदप्रयोग । खमिति नानान्यदृष्टिरपेक्ष्यत इति निरन्तरायत्व सूचितम् । देदमिति न वस्त्वन्तर, त्वदपेक्षायास्तदपेक्षायाधाविरोधेनेति मार । आहारयितु भोक्तुम् । आहारयति स्मेतियत् । विनतात्मजाय ददामीति सम्प्रदाननि देशेन स्वस्य कृतार्थता व्यज्यते । अत एवैतत्प्रवृत्तिनिश्चयेन फपिनो वि. स्मय ॥१३॥ एव तदध्यवसायश्रवणेन सा पुत्रवत्मलाप्यनौचित्य निरूप्यक पी पिदधानाह-प्रतिहत सत्वेतत् । अय पक्षोऽनुत्थानोपहतोऽस्तु । पतस्त्व मे शहचूडादधिकः । आधिक्यमुपपादयनि-य पर पन्धुजन- ·नागानन्दे सव्याख्ये शंखचूडः - (सस्मितन्) अहो जगद्विपरीतमस्य महास- वस्य चरितम् । कुतः, विश्वामित्रः श्वमांसं श्वपच इव पुराभक्षयद् यन्निमित्तं नाडीजसो विजप्ने कृततदुपकृतिर्यत्कृते गौतमेन । पुत्रोऽयं काश्यपस्य प्रतिदिनमुरगानति ताक्ष्यों यदर्थ प्राणांस्तानेव चित्रं तृणमिव कृपया यः परार्थे जहाति ॥१४॥ ५ ‘परित्यक्तं मम पुत्रं शरीरप्रदानेन रक्षितुमिच्छसीति । अनन्यशरणं खशरी- रप्रदानेन रक्षितुमध्यवस्यंस्त्वमेव मम पुत्रादपि लोभनीयः । अत एक- पुत्रव्ययेनान्यपुत्ररक्षणं न मम प्रीतिकरं धर्मविरुद्धं चेति पक्षस्य प्रति- हतत्वं साधितम् ॥ अथ तदध्यवसाय निशम्य शबचूडः लोकोत्तरगौरवनिरूपणेन विस्मित आह-- आश्चर्यमेतत् । अस्य महासत्त्वस्य चरितं जगद्विपरीतं जगञ्चरितविसदृशम् । नेशं चरितं जगति कस्यापि दृष्टम् । महासत्वस्येति विधिगर्मोऽनुवादः । एवमध्यवसायेनायं महासत्त्व इति निश्चीयते । अन्यथा कथमेवमुपक्रम्यत इति भावः । कुत इति जगद्विपरीतत्वमुप- पादयितुमुपक्रमः । कस्माजमविपरीतत्पमिति चेद् , अनेन प्रकारेणेत्यर्थः । विश्वामिन इत्यादि । न तु यःकश्चनाविशेषज्ञः । तपस्सञ्चयेन क्षत्र- अन्मापहाय ब्रह्मर्पिमुख्यता प्राप्तो विहितनिपिद्धविवेकपरमप्रामाणिकः । धमांसम् अभक्ष्येष्वनिमम् । श्वपच .इव यथा श्वपाकः स्ववंशौचित्येन तत्र निस्संचयं प्रवर्तते, तथेति न तनानौचित्यबुद्धिरुतेति प्राणरक्षण- प्रयासस्य प्राबल्य गम्यते । पुरेतीतिहासकथामनुस्मारयति । पुरा किल चिरेण सगाधेपिरतो मुनिः देहधर्मानुवृत्या सुधार्तोऽभ्यवहाराय किमप्य पश्यन् श्वपचसन्निधौ श्वमांसं याचमानोऽनुचितमिदमिति तेन निपिद्धोऽपि ·चतुर्थोऽमः ।. प्राणानां सर्वथा रक्षणीयत्वं समर्थ्य युक्त्या तं बोधयित्वा श्वमांसं भाक्ष- तवानिति श्रूयते । यनिमित्तं यान् प्राणान् निमित्तीकृत्य । एतद्रक्षणा- इते नान्यदभक्ष्यभक्षणे निमित्तम् । यदि केनचिन्महात्मना तथा कृतं, कय तद्वैलोम्येन जगद्विपरीतत्वमिति चेद्, भूयोऽप्युच्यते --- नाडीजङ्घः कश्चित् पक्षी । निज निहतः । भक्षितश्चेत्यर्थात् सिद्धम् । केवलस्य निग्रहस्य प्राणरक्षाशेपत्वाभावाद् अनौचित्यातिगयेन निहननं विहितम् । तत्साधयति ---कृततदुपकृतिरिति । कृता तदुपतिः तस्य पूर्वोपकृति- फैन । अनेन कृतमताख्यो दोपश्च प्रकाशितः । यत्कृते येपां प्राणानां कृते रक्षणं निमित्ती कृत्य । गौतमेन गौतमनासा केनचिद् ब्राह्मणेन, न तु मु. निना । पुरेत्यनुपा इतिहासस्मरणाय ! पुरा किल गौतमो नाम कृपणो ब्राह्मणो धनलिप्सया पर्यटन् नाडीजडेन दृष्टः । स तस्य प्रतिग्रहार्थित्वं ज्ञात्वा कस्यचिद् वदान्यस्य राक्षसत्य समीप प्रेपितवान् । स गौतमस्त- स्माल्लब्धधनः प्रतिनित्य नाडीजवसन्निधौ विश्रान्तः । रात्रौ स्वधनव्य- यमसहिष्णुः क्षुधातः त नाडीजद्द निहत्य विपच्च भक्षितवानिति भारते श्रूयते । तां कयामनुसृत्योक्तिः । 'अन गौतमस्य कर्तृत्वे प्रतिपादिते उप- कृतिसम्नन्धित्वेन तन्य तच्छब्दनिर्देशो न युक्तः । कृतोपकृतिरित्ये. वालम्' इति व्यक्तिविवेककारो दूपर्ण प्रतिपादितरान् । यस्य येन पूर्व- मुपकारः कृतस्तस्य तेनोत्तरकालं निग्रहोऽनीव कष्ट इति दोपस्य परिस्फु- टता तटस्थबुध्यनुसारेण तथोक्ती प्रकाशत इति वय मन्यामहे । इद् क- थामानम् । नेदानी केनचित् तथा क्रियते इत्यंनाह --- पुन इत्यादि । न तु गोत्रजः कश्चित् । अपमिति प्ररणाद् बुद्धिस्थत्वेनापरोक्षरनिर्देशः । अद्यापि दूरदेशे कचिदम्नीति श्रूयत इति न, इदानीमेर दृश्यः । काश्य- पस्य चतुर्मुसपौरस्य सुरासुरजनकस्य । तार्क्ष्य इत्युक्तथैव कर्तृविशेष सिद्धेऽपि काश्यपस्य पुरा इत्यनेन , आस्तां हरिप्रियवादिगुणगणः । आमुप्यायणत्वमानेणास्य निपिद्धवीधीचमणमनुचितम् । तथापि तथा कियत इति प्राणपोपणस प्रावल्यं प्रकाश्यते । प्रतिदिनं, न तु प्रमादेन कदाचित् , कृत्यबुद्ध्येत्यर्थः । उरगान् उरगजातिम् । जातौ बहुवचनम् । । ति चेदमा र पाठ ·नागानन्दे सव्याख्ये (नायकगुद्दिश्य) भो महात्मन् ! दर्शिता त्वयेयमात्मप्रदानाध्य- वसायान्निाजा मयि दयालुता । तदलमनेन निर्बन्धेन । . अन्यथा 'इत्येकशः प्रतिदिनम्' इत्यनेन विरोधः । अति भक्षयति । न तु वैरनिर्यातनमत्र हेतुः । तथा सति हननमेयापेक्षितं, नादनम् । अत उक्त-यदर्थमिति । अत्रापि पाणपोपणमेव सूक्ष्मो हेतुः । तानेव निषि द्धाचरणेन दोपान्तरानिरूपणेन निजगौरवाविस्मरणेन च पुरातनैरिदा- नीन्तनरर्थाद् भाविभिश्च रक्षितान् रक्ष्यमाणान् रक्षिष्यमाणांश्चेत्यर्थः । तत्परित्यागे कौतुकातिशयेन मध्ये चित्रमिति निर्देशः । तत्रापि न कृच्छा- दित्याह - तृणमिव । किञ्चिदपि गौरवमनाकलय्य । यः परार्थे स्वव्यति- रिक्तजन्तुमात्ररक्षणाय, न तु सौहृदादिनिरूपणेन । तत्रापि स्वाम्यर्थ त्यज्यते कान्तावियोगादिना च । तादृशं त्यजनमात्मार्थमेव पर्यवस्यति । नायमेवम् । कृपया केवलया दयया । जहाति, न तु जिहासति । 'स्व देहमाहारयितु ददामी'त्युक्त्वा वध्यचिप्रार्थनायां तदलाभो गरुडानाग- मनं चास्य विलम्बहेतुः । स्वयं बद्धपरिकरः । यत एवं करोति, अत एतच्चरितस्य जगद्विपरीतता कथं कथ्यतामित्यद्भुतानुभावरूपोक्तिः ॥१४॥ अथ नायकस्य निर्वन्धं प्रशंसापूर्व निवारयति-भो महात्म- निति । मातरं याचमानमात्मनः सम्मुखयति, महात्मन्निति । माहा त्म्यमप्यनेनैव प्रकाशितमिति भावः । दर्शिता प्रकाशिता । त्वया कारु णिकतायां द्वितीयसब्रह्मचारिविरहितेन । इयं प्रार्थनादिपरिस्फुटा, मदर्थ स्वदेहार्पणनिश्चयात् । मयि अनन्यशरणे । निर्व्याजा अच्छला । दयालुता निजमाहात्म्यसदृशी। तत् सदाचारस्यानुज्झितत्वात् । अनेन वैध्यचिह- प्रार्थनादिरूपेण । निर्वन्धेन फलपर्यन्ततानयनसाहसेन । अलमिति अयो. ग्यत्वान्निष्फलत्वाचेति शेषः । . १. 'विच स्वाग. पाठ. १, 'तयादि' प, पारा,

·चतुर्थोऽ? | .
जायन्ते च म्रियन्ते च मादृशाः क्षुद्रंजन्तवः ।
परार्थे बद्धकक्षाणां त्वादृशामुद्भवः कुतः ॥ १५ ॥
तत् किमनेन । मुच्यतामयमध्यवसायः।
नायकः - (शखचूड हस्ते गृहीत्वा)
कुमार! शंखचूड !
न मे चिराल्लब्धावसरस्य परार्थसम्पादनमनोरथस्यान्तरायं
कर्तुमर्हति भवान् । (पादयो पतित्या) तदलं विकल्पेन । दीयता
वध्यचिह्नम् ।
अयोग्यत्वमुपपादयति-कुत इत्यादिना । जायन्ते क्षुद्रकर्म-
प्रभावात् प्रवाहरूपेणेत्यर्थः । नियन्ते च, न तु जननानन्तरं मृतिव्य.
तिरेकेण स्वार्थ परार्थ वा साधयितुं सामर्थ्यम् । अतस्तद्विनाशे नान्य-
स्योपइतिरिति भावः । मादृशाः अहमिव दृश्यमानाः । अहमत्र प्रथमो-
दाहरणमित्यात्मवैराग्यं सूचितम् । क्षुद्रजन्तवः कृमिकीटादिप्रायाः ।
परार्थे न स्वार्थेऽपि । बद्धकक्षाणाम् एतदेकपराणां देशकालादीनान्वच्छ.
ताम् । त्वादृशां त्वद्विधानाम् उद्भवः कुतः । तादृशस्य कर्मणो दुर्लम
त्वात् त्वादृशां बहूनां जन्म न सम्भवति । अतो मदपायेऽस्मत्सब्रह्मचारी
कश्चिदन्यो भविष्यतीति बुद्धिं मा कृथाः । परोपकाराय चिरं जीव ।
स्वदेहत्यागेन मद्रक्षणं माणिक्यपरिहाणेन गरिफपरिग्रहतुल्यम् । अनन-
निर्वन्धो न युक्त इत्यभिप्रायः ॥ १५॥

·नांगानन्दे सव्याख्ये शंखचूडः - भो महासत्व! किमनेन वृथाप्रयोसेन । न खलु शङ्खचूडः शङ्खधवलं शङ्खपालकुलं मलिनीक. रिष्यति । अथ ते वयमनुकम्पनीयाः, तदियमस्मद्विपत्ति- विश्लया यथा न परित्यजति जीवितमम्बा, तथाभ्युपायश्चि- न्त्यताम् । परप्रयोजनम् । तत्रापि प्राणरक्षायाः प्राधम्यम् । तत्सम्पादने यो मनोरथो वान्छा तम्या अन्तरायं कर्तुम् । भवान् एवं विशेषज्ञः । नार्हति मदपेक्ष- येतस्य देहोत्सर्गाध्यवसाय इति बुद्धि मा कृथाः । मम चिराभिलपि. तमनोरथसम्पादनायैव । तत् परोपकारे समपि वैमुख्यं मा कृषा इत्यर्थः । एवं याचिकेन सासा सह पादपतनेनानुसरति परचित्तभेदनाय । तदल विकल्पेन युक्तायुक्तादिविचारविलम्ननेन । दीयतां वध्यचिहं नान्यत्किगपि प्रतिवक्तव्यम् ॥ एवमत्यानुक्न्धमालक्ष्य दुर्लभत्योपपादनेन निरस्यति - भो म. हासत्त्वेति । महासत्त्वतैवानेन स्फुटीकृता । किमनेन प्रणामादिरूपेण वृथानयासेन । व्यर्थ एवायं प्रयास इत्यर्थः । वृथात्वमुपपादयति-न सल्वित्यादि । शङ्खधवलं स्वतो निर्मलम् । शहचूड इति अभिजन्मगर्वेण परीकृत्य नामोच्चारणम् । मलिनीकरिष्यतीति खामिनियोग निर-य देह- लोभेनान्यं गरुत्मते दत्त्वाधर्मावशःकलङ्केन दूपयिष्यति । अनेन कुलमेव दूपितं भवति । अतो दुर्लभोऽय पक्ष इत्यर्थः । अथेति तदावर्जनाय स्व. वैपम्पपरिहारार्थ च पक्षान्तरोपन्यासः । ते त्वया । वयमनुकम्पनीयाः येनकेनचित् प्रकारेणावश्यं दयनीयाः । न विशेषापेक्षा इति चेत् तत्तर्हि उभयसाध्याविरोधेनास्मद्विपत्यानन्तरभागिन्या विवशाम्मा यथा येन प्रकारेण जीवितं न त्यजति, तथा तदनुगुण. कोऽप्युपायो भवता चिन्त्य- ताम् । तत्र वयमनुमोदामहे ।। - 1. 'यत्नेन' इनि मूलगाशपाट, ·चतुर्थोऽ। नायकः किमत्र चिन्त्यते । चिन्तित एवाभ्युपायः । सतु त्वदायत्तः। शङ्खचूडः कथमिव । नायक:- नियते म्रियमाणे या त्वयि जीवति जीवति । तां यदीच्छसि जीवन्ती रक्षात्मानं ममासुभिः॥१६॥ अयमभ्युपायः। तदर्पय त्वरितं वध्यचिह्नम् । यावदनेना- त्मानमाच्छाद्य वध्यशिलामारोहामि । त्वमपि जननी पुर- स्कृत्यास्माद् देशान्निवर्तस्व । कदाचिदियमालोक्यैव सन्निक- इत्युक्तौ तस्य ममत्वलेशमाकलय्य तद्वारा तं वशीकर्तु साध्यमन्त- निधाय गम्भीरमनुवदति--चिन्तित इत्यादि । पूर्व मेवेति शेषः । स तु त्वदायत्त इति अभ्युपायस्य चिन्तितस्य निर्वाहकत्व तवैवेति ॥ गम्भीरोक्तिमजानानः पृच्छति-कथमिवति । कथं मयावि- ज्ञातो निर्वोढव्य इति ॥ तदेव स्फुटयति-म्रियते म्रियमाण इति । न तु मृते । मरणजी- वनयोः समकालत्वेन जीवनस्यानन्यसाध्यत्वमनूय तज्जीवनापेक्षा यदि भवति, तर्हि नियत त्यजीवनमुपायमङ्गीकुरुष्व ॥ १६ ॥ तत्र विनिमये ममासवो विधेया इत्युक्त्वा तदेवोक्तशेपतया स्फुट- यति -अयमभ्युपाय इति ! अयमेवेत्यर्थः । अथ भेदगर्भ मातृरक्षणाशां पोषयन् नियुझे- तदर्पयेति । अभ्युपायनिर्वहणप्रकारी मदुक्त्यनुसारेण क्रियताम् । वध्यचिहं त्वरितं देहि । तत्फलमाह --यावदित्यादि । तस्य कर्तव्यमाह- त्वमपीति । जननीं पुरस्कृत्येति ममता द्रढयति । अस्माद् देशादिति । सर्वधाय दूरीमवत्वित्यभिप्राय । निवर्तनाकरणे साध्यविरुद्ध १. 'मेवाभ्यु'ख पाट ·- नागानन्दे माग्य एमाघातस्थानं स्त्रीसहमुवा कातरत्वेनाम्या प्राणान् जयात् । किम न पश्यति भवान् इदं विपनपन्नगानेककालसचलं महाश्मशानम् । तथाहि चवद्धतार्धच्युतपिशितलवग्राससंवृद्धगः- गंधेरारब्धपक्षद्वितयविधुतिभिर्वदसान्द्रान्धकारे । [चाना- बमोहान्ताः पतन्त्यश्छिमिति शिखिशिखाश्रेणयोऽस्मिन्शि- मानस्रोतस्यजस्रमुतवहलबसावासवित्रे स्वनन्ति ॥ १० ॥ । दोपं पाक्षिकत्वेनाविष्करोति-कदाचिदित्यादि । आलोक्येव । आस्ता गरुडागमनम् । यध्यशिलादर्शनमेव प्राणापायहेतुः । आलोकने कपमेयनि- त्योपपत्तिः- सीसहभुवेत्यादि । सीत्वसहजन । अम्मेति जीवितत्पाग- निरोधयोग्यता । एवं तस्योत्तरकथनायकाशं निरुध्य साध्यशेपमुक्त्वापात- स्थानस्य भयावहत्वं तचित्तमभिक्षोभयितुमाह --कियेत्यादि । कयं न पश्यति । इदं निकटे वर्तमानम् । भवान्, आम्तामियम् । भवतोऽपि भीति- करमिदमिति मानः। यतः विपनानां चिरकालमेकत्रैव नष्टानां पन्नगानाम् अनेकैः कङ्कालैः कायास्थिमिः सङ्गुलं महारमगानं शवायतनम् । तथाहीति श्मशानस्य भीपणत्योपपादनप्रकारारम्भः । चश्चदित्यादि । चश्चन्त्या चच्या उमृतादर्धादंशात् च्युतस्य उन्नुः तादर्धच्युतस्य वा, अर्धमार्गे व्यावर्तत इतिवद् अर्धपथे व्युतस्य वा । चञ्चुचावल्येन भ्रष्टस्य पिशितलवस्य ग्रासे पुनरुपादाने संवृद्धगः प्ररूढेच्छैः । अत एवावपतनाथ प्रारब्धा पक्षद्वितयस्य विधुतिः विवृत्य चलनं यः । अत्र गरुडस्योद्धरणवेलायां च्युतमिति केचित् । गृध्राणामिति केचित् । गरुडपक्षे चश्चदित्यत्र सम्बन्धिपदादर्शनात् समासेऽपेक्षा न शाम्यति । अन्यत्र गृध्राणामेव सम्बन्धित्वं सिद्धम् । तैर्गुधैः बद्धः .

·चतुर्थोऽरः । २१२ शङ्खचूडः -कथं न पश्यामि । प्रतिदिनमशून्यमहिनाहारेण विनायकाहितप्रीति । शशिधवलास्थिकपालं वपुरिव रौद्रं श्मशानमिदम् ॥१८॥ तद् गच्छ। किमेभिस्त्रासनोपायैः। आसन्नः खलु गरुडस्याग- सूचितः सान्द्रः नैश इव समन्तादावारकः अन्धकारो यत्र । अस्मिन् श्मशाने । आस्रस्रोतसि प्रतिदिनं प्रचीयमानरुधिरनदीप्रवाहे । अजस्र प्रत्यहं स्रुतया पहलया महाभोगिभोगक्षरितया बसया धातुविशेषेण यो वासः गन्धसंस्काराधानं तैन विने आमदुर्गन्धदुःसहे ! पतन्त्यः अर्याद् प्रसनवेलायाम् । शिवानामुल्कामुखानां वक्त्रोद्वान्ताः तन्मुखानां जलन- रूपत्वात् ततो गलिताः शिखिशिखाश्रेणयः। छिमिति, जलेऽग्निपतने- ऽव्यक्तानुकरणशन्दः । स्वनन्ति तत्र तत्राविन्छेदेन श्रूयन्ते । एतदुपलक्षणं शिवास्वनस्यापि । एवं स्ववंश्यकायास्थिगृध्रान्धकारवसामिलितदुर्गन्धपे. शलरुधिरप्रवाहशिवामुखाग्निरुतादिभिः अतिमीपणम् अनिरोध्यवैरिविक्रम महाश्मशानं भवतोऽपि भयजनकम् । अतो मातृरक्षणायेतः शीघ्रमपसर । बध्यचिहे सिद्ध त्वत्साध्यमहं साधयामीत्यध्यवसायानुगुणं वीभत्सभयान- काभ्यां तं दुरीकर्तुं सामभेदगर्भोक्तिः ॥ १७ ॥ अथ स्थिरमतिः शसचूडोऽस्य भीपिकामगीकारपूर्वमाक्षिपति- कथं न पश्यामीति, किश न पश्यसीत्यस्य क्षेपः । चक्षुपोः सतोः दृश्ये च निकटस्थिते किश्च न पश्यसीति किं दर्शनमनुयुज्यते । पश्याम्यवे- त्यर्थः। स्वप्रतीत्यनुसारेण श्मशानं वर्णपति-~मतिदिनमित्यादि । नित्य- मशून्यमनुषद्धम् अहिना अस्मत्स्वामिनियमितेन एकेन नागेन आहारेण आहियत इति पन्या अहिरूपेण भोज्येन । अन्यन अहिमयेन हारेप सदा शोभन मिति । तथा स्निायकस्य पक्षिराजस्य अहितम्यास्मरिणः प्रीतियति वैयधिकरण्येन । अन्यन विनायकेन गणाधिपेन अशरोह-

·----HMANurse
नागानमा
मनममयः । (
मानी नागुम्यो गिनिरिमा?) अन्य!
त्वगपि निवनवदानीम्।
समुत्पत्स्यामांद मातर्यस्यां यस्यां गनी ययम् ।
तस्यां नम्मा प्रियमुते! माता भूयारत्यमेर नः॥१९॥
(पारयो पानि)
पादिना आदिना मम्मादिना दिनापास या दना प्रोनिः यस्य येन
का । यपुषः मानिमानानः । तया माशीष पवनम् अस्थिरूपालं पत्र ।
अन्यत्र शमिना Jहागाशिकलया धवलानि रिगुणपुतीनि भूपनास्थिशिर:-
कपालनालानि यम । एरशान्दनायन प ममानधर्मेण गमानं रौद्रं
यपुरिव. नौगवनकम् । म्यामिनियोगनिदस्थाननया शिवविग्रहवदनु
भादकमेवनि भाषः । अन मगानोपमानतेन शिवरपुपो न दुष्टत्वम् ।
'मगानमामीडे स्युनदिशा तगारन्धेन संपां गालन्या, न फेनापि
तस्यामालन्यम् । किरा मरणोपतस्य तस्य परमभैरस्य मदेशानुसन्धा-
नानुसन्धन तथा रटान्तपरिग्रहस्तस्य भीपिशानिरामायः ॥ १८॥
मन पाहन्छनि । एभिषामनानां वचनानामुपन्यामैन कि.
चिदपि भादभिमां फलति । वृयामापणम्य र नाय कालः । गमागम-
नममय आसनः । तत् स्वामिनियोगायं सरामहे । तद् गच्छति तदनुसन्धं
पण्डयित्या मानुरनुज्ञार्थ प्रणामपूर्वमाह भत्त्यनुनयाभ्याग - अम्प !
निवर्तस्वेदानीम् । इदानामिनि । इयन्तं कालं प्राप्तारसरतया प्रलापादिकं न
सिपिलम् । ग्यामिनियोगानुछानकालस्य प्रामवानिवर्तनमे प्रार्थय
इत्यर्थः ।
समुत्पत्स्यामद इति । कर्मपाकानुसारेण जननात विनमः ।
रायदाशास्यते--- यस्यां यस्याम् आवृत्त्या गती गम्यत इति कृला
योनी जनियामहे । तस्यां तस्यां, न कचिदगि विपर्यासोऽस्तु । त्वमेव
में माता भूयाः । त्वद्गर्भ एव भूयात् प्रवेशः । लदक एव शयिपीमहि ।
त्वत्स्तन्यमेव पियेम । प्रियसुते! एवं पुरवात्सल्यमन्यस्या मातुर्न दृष्टमिति
हेतुः॥ १९ ॥

·4 चतुर्थोऽरः। २२१ वृद्धा (सासम् आत्मगतम् ) (क) कहं पश्चिम से वअणं । (प्रकाशम् ) पुत्तअ ! तुम उझिअ अण्णदो मे पाआ ण पंस- रन्ति । ता तुऐ सह गमिस्सं । शंखचूडः- (उत्थाय) यावदहमपि नातिदूरे भगवन्तं दक्षिणगोकर्ण प्रदक्षिणीकृत्य स्वाम्यादेशमनुतिष्ठामि । (उभौ निष्कान्तौ।) नायक -कष्टम् । न सम्पन्नमभिलषितम् । तत् कोऽत्राभ्युपायः। (क) कथं पश्चिममस्य वचनम् । पुत्रक! त्यामुग्झित्वान्यत्र मे पादौ न प्रसरतः । तत् त्वया सह गमिष्यामि । कथं पश्चिममस्य वचनम् । पुत्रक! त्वामुज्झित्यान्यत्र में पादौ न प्रसरतः । तत् त्वया सह गमिष्यामि ।। एवं तदुक्तिमनाकर्णयन् स्थिरमतिरुत्थाय कर्तव्यं निश्चिनोति । पावदित्यध्यवसाये । अहमपि । इयं गच्छति अहमपि । नातिदूरे इत्यनेन कालातिपात परिहरति । भगवन्तं दक्षिणगोकर्णमिति स्थानेन व्यप- दिशति "वध्यशैले प्रणम्याशु गोकर्णे शशिशेखरम्" इति क्षेमराजकथोक्त्यनुसारेण । अधया क्षेत्रमेव । भगवन्तं माहात्म्य. सम्पन्नम् । तत्राश्रमो विशेष्यम् । अत एव प्रदक्षिणीकरणेनैव कृतार्थ- त्वम् । कालातिपातेपरिहारार्थं च स्वाम्यादेशमिति । तत्र कृतार्थता प्रतीयते । एवं साध्यं निधित्य मात्रानुगतः सन् निष्क्रान्तः ।। एवं तस्मिन् गते निजाध्यवसायविभेन खिन्न आह-कएमि- त्यादि । अभिलषितं वध्यचिद्रूपं तत्साध्यं देहविसर्जनं वा ॥ १. "यन्ति', २. 'ए एमस' शनि मूलरापाट. 1. 'ताज' क. पा.

·उपनय । १२९ नागानन्दे सन्याल्ये (सहसा प्रविश्य) काञ्चुकीयः- इदं वासोयुगलम् । . नायकः (दृष्ट्वा सहर्षमात्मगतम्) दिष्टया सिद्धमभिवाञ्छि- तमनेनातर्कितोपनतेन रक्तांशुकयुगलेन । काञ्चुकीयः-इदं वासोयुगलं देव्या मित्रावसोर्ज- नन्या कुमाराय प्रेपितम् । परिधत्ता कुमारः। नायकः (काञ्चुकीय उपनयति ।) नायक (गृहीत्वात्मगतम्) सफलीभूतो मे मलयवत्याः पाणिग्रहणविधिः । (परिधाय प्रकाशम्) कञ्चुकिन् ! गम्यताम् । मद्वचनादभिवादनीया देवी। काञ्चुकीयः- यदाज्ञापयति कुमारः। (निष्कान्तः ।) तत् कोऽत्राभ्युपाय इत्युक्तौ दैववशात् पूर्वप्रस्तुतः काञ्चुकीयः सहसोपसृत्य इदं वासोयुगलमिति वाक्यान्तरशेपमप्येतद्वाक्यशेपत्वेनो- क्तवान् इदं वासोयुगलमभ्युपाय इति योजनानुगुणम् ॥ तेन प्रीयमाण आह --दिष्टयेत्यादि । अभिवाञ्छितं देहोत्सर्ज- नरूपम् । अतर्कितेत्यनेन दैवानुगुण्यं घोतितम् । अत एव सिद्धमिति भूतवन्निर्देशः । रक्तांशुकयुगलेनेति वाससः साध्यसिद्ध्यानुगुण्येन ॥ प्रीतस्त्वरया सहसोक्तं वाक्यागमात्मनियोगकथनेन पूरयति--इदं वासोयुगलमित्यादिना । परिधत्तामिति स्वप्रवृत्तेः फलपर्यन्ततानयनाय ॥ सफलीभूत इत्यादि । एतत्परिणयनेन हि सम्बन्धद्वारा वध्यचि- हवासोयुगलसिद्धिः । अतः जन्मकार्यपरार्थदेहविसर्जनपरमालसिद्धिहेत- त्वात् साफल्यं, न तु भोगादिशेपतया । अनेन दूरानुवृत्तस्यापि शृङ्गा- रस्य दयोत्साहशेपत्वं स्वोत्त्यैव प्रकाशितम् । गम्यतामिति तद्विसर्जन- प्रकारः । अभिवादनीयेति तदाज्ञाङ्गीकारप्रकाशनम् ॥

·पतुर्थोऽधः। नायकः वासोयुगमिदं रक्तं प्राप्तकाले ममागतम् । करोति महती प्रीतिं परार्थ देहमुज्झतः॥ २० ॥ (दिशो विलोक्य) यथायं चलितमलयाचलशिखरशिलासञ्चयः प्रचण्डो नभस्वांस्तथा तर्कयामि आसन्नीभूतः पक्षिराज इति। . अपिच तुल्याः संवर्तकाभ्रः पिदधति गगनं पतयः पक्षतीनां तीरं वेगानिरस्तं क्षिपति भुव इव प्लावनायाम्बु सिन्धोः। कुर्वन् कल्पान्तशङ्का सपदि च सभयं वीक्षितो दिग्हिपेन्द्र- देहोद्योतो दशाशाः कपिशयति शिशुद्वादशादित्यदीप्तिः॥ चासोयुगमित्यादि समीहितसिद्धिचाधनम् । परार्थं देहमुज्झत इति परमसाध्याविष्कारः ॥ २० ॥ तदुपक्रमाय दिग्विलोकनम् । यथेत्यादि । प्रचण्डतोपपादनं- चलितेति । तथेति नभस्वत्प्राचण्ड्येन हेतुना पक्षिराजस्यासन्नीभूतत्वा- नुमितिः । अपिचेति । न केवलमनुमेयमेव , दृश्यते चासावेकदेशेनेत्याह- तुल्या इत्यादि । पक्षतीनां उभयोः पार्थयोरुपर्युपरि पक्तिशः स्थितानां तिर्यमस्तानां पक्षाणां पटलिकाः, व्याप्या संवर्तकाभ्रेः प्रलयमेषै. स्तुल्याः । अत एव गगनं सर्वतः पिदति आन्छादयन्ति । दृष्टान्तेना- च्छादकस्य च्याप्तिः, तेनाच्छाद्यस्य बहुदेशावरणं च प्रकाशितम् । वेगाद् अर्थात् पक्षवायुजनितात् । निरस्तं स्वस्थानत उच्चलितम् । सिन्धोः समु. द्रस्य जलं तीरं क्षिपति विभियाक्रामति । तत्र हेतुरुत्प्रेक्ष्यते-भुवः साकल्येन प्लावनायेव स्वस्मिन् निमज्जनायेव । उत्प्रेक्षानिमित्तेन जलो. रप्लुत्यतिशयेन तत्कारणस वेगस्य प्रचण्डता प्रकाश्यते । प्लावनोत्प्रेक्षया वेगवायोरुत्पातवातसाम्यं च प्रतीयते । प्रथमं पक्षदर्शनं, वतो वेगकार्यतया , ·. २२४, नागानन्दे सध्याख्ये तद् यावदसौ नागच्छत्येव शङचूडः, तावत् त्वरिततरमिमा वध्यशिलामारोहामि । (तथाकृत्वोपविश्य स्पैरी नाटयन्) अहो स्पर्शोऽस्याः- न तथा सुखयति मन्ये मलयवती मलयचन्दनरसा। अभिवाञ्छितार्थसिद्धयै वध्यशिलेयं यथा स्पृष्टा ॥२२॥ समुद्रक्षोभदर्शनं, ततो देहप्रभावलोकनमिति प्रतीतिक्रमेण वर्णनम् । देहोद्योतः 'स्वर्णवर्णं सुपर्णम्' इत्युक्तदिशा छन्दोमयस्य विश्वातीतवि. ष्णुतेजोवहनधुरन्धरस्य विग्रहप्रभासञ्चयो दश दिशः कपिशयति स्वर्ण- रुचीः करोति । दशाशा इति व्याप्तिविपयत्वेन ब्रह्माण्डान्तरालपरिग्रहाद् उद्योतस्य न्याप्तिः । अत एव दिग्द्विपेन्द्रैः दिक्सीमावस्थितैः । समय वीक्षितः । अन्येषां भयं दण्डापिकया सिद्धम् । तद्भयनिमित्तं कल्पान्त- शङ्कां कुर्वन्निति । अन्यदा एवंप्रभाया अदृष्टत्वात् । सपदीति दीप्त्यतिश- येन विमर्शमनवलम्ब्य । कल्पान्तभ्रमनिमित्तं प्राचुर्यमुपपादयति-शिशु- द्वादशादित्यदीप्तिः, शिशुरल्पा द्वादशादित्यानां प्रलये समुदितानां समुचिता दीप्तिर्येन, ततोऽप्यधिक इत्यर्थः । शिशूनामुदितमात्राणां द्वादशादित्यानां दीतिरिव दीप्तिर्यस्येति विग्रहे उद्योतस्यारूक्षत्वं सिध्यति, नाधिक्यम् । उद्द्योतस्य दीप्तिरिति च न चतुरश्रम् ॥ २१ ॥ एवं तदागमनं निश्चित्य साध्यार्थमुपक्रमते -- तदित्यादिना । आगच्छत्येवेति स्वाम्यादेशमनुष्ठातुं नियतमागच्छत्येव । तावत् स्वरिततर- मिति तस्यापि त्वरणं सूचयति । आरोहामीति पश्चान्न विलम्ब इति सा- ध्यनिश्चयः । स्पर्शमिति शिलास्पर्शमनुभवन् । अहो स्पर्श इति आश्चर्य स्पर्शान्तरातिशयात् । अतिशयमुपपादयतिः -न तथेत्यादि । मलयवती स्पृश्येपु हृय. तया परिगृहीता । मलयचन्दनस्य अन्यदेशजानां हीनगुणतया मलय- ग्रहणम् । स्वतः संस्कारतश्च सुखस्पी । मन्य इति तत्त्वदृष्टाववं स्फुरति । समीहितसिद्धये वध्यशिलेयं स्पृष्टा यथा सुखयति न तथा मलयवती इत्यनेन स्वोक्तया भृङ्गारस्याङ्गत्वमत्रापि स्फुटीकृतम् । १. पमुख ना' इति मूलकोशपाटा. , भूत ·चतुर्थी २२५ अथवा किं मलयवत्या । शयितेन मातुरङ्के विस्रब्धं शैशवे न तत् प्राप्तम् । लब्धं सुखं मयास्या वध्यशिलाया यदुत्सङ्गे ॥ २३ ॥ तदयमागत एव गरुत्मान् । यावदात्मानमाच्छाद्य तिष्ठामि । (तथा करोति।। अथवेत्यादि । एतदाधिकादपि स्पर्शादस्याधिक्यमिति प्रतिपादयितुमुक्तस्य मलयवतीस्पर्शस्य निकर्षमाक्षेपमुखेन कथयति-किं मलयवत्या। स्पर्श- सुखे तदधिकस्यानुभूतत्वात् किं मलयवतीस्पर्शस्य वैशिष्टवकथनेनेत्यर्थः। तत् प्रतिपादयति ----शयितेन । मातुः अस्मज्जनन्याः। अङ्के वि- स्रब्धं विश्वस्त पतनादिभीतिरहितम् । शैशवे माना सततं चिन्त्यमानयो- गक्षेमहृद्ये वयसि । सर्वातिशायिनि मातृस्पर्शे तादृशं सुखं न प्राप्तम् , अस्या वध्यशिलाया उत्सङ्गे शयितेन इदानीं यत् प्राप्तम् । एतस्य लोकोत्तरज- न्मकार्यशेषत्वादिति भावः ॥ २३ ॥ एवं परार्थदेहोत्सर्जनस्य प्रीतिहेतुत्व समर्थ्य तदागमनकालमाल- क्ष्याह - तदयमागत एव । तदिति एवं स्पर्शस्य प्रीतिहेतुत्वात् तदानु- गुण्येनास्मत्प्रियार्थमागत एव । एवकारेण विलम्वं परास्यति । आत्मान- माच्छाद्य, नागबुद्धिं सम्पादयितुम् । अत्र-- "आगत गरुडं ज्ञात्वा सूचितं पक्षमारुतैः । आरुरोह मुदा वध्यशिलां जीमूतवाहनः ।। रक्तांशुन सन्छन्नः स्थितस्तन व्यचिन्तयत् । सत्वोपकाराय पुनर्जन्म भूयान्ममेति सः ।। ततोऽदृश्यत दिग्दाहदारणच्छविडम्बरः । प्रलयाग्निशिखालोलपक्षक्षेपः सगेश्वरः ।। तस्योरवेगसट्टस्फूर्जद्धनघनारवैः । चुक्रोश कॉलकल्पान्तसन्त्रस्तव जगन्नयी ॥" इत्यादिक्षेमराजकथानुसारेण वस्तुनिर्वहणम् । F ·- - एप भोः २२६ नागानन्दे सव्याख्ये (ततः प्रविशति गरुडः।) गरुडः क्षिप्त्वा बिम्बं हिमांशोभयकृतवलयां संहरन् शेषमूर्ति सानन्द स्यन्दनाश्वत्रसनविचलिते पूष्णि दृष्टोऽग्रजेन । एष प्रान्तावसज्जज्जलधरपटलात्यायतीभूतपक्षः प्राप्तो वेलामहीधं मलयमहमहिनासगृध्नुः क्षणेन ।। २४ ।। अर्थ प्रस्तुतस्य गरुडस्य प्रवेशः । तत्र समयसिद्धनागभक्षणाय वैकुण्ठलोकात् क्षणेन मलयोपान्तेऽवतीर्णः, अहकारस्फुर्तिवशेन स्वात्मा- वलोकनपुरःसरं प्रीयमाण आह-एप भो इति । भो इति सुख । दौरा- म्येन मातरं दासीपदे स्थापयित्वा निरस्तवतां वैरिणां क्रमेणापि कुलो- च्छेदेन कृतार्थतया प्रीतिः । एषोऽस्मीति तत्रैव वाक्यपरिसमाप्तिः । एप इति समीहितदेशमागतमात्मानं निरीक्ष्य निजमहत्त्वमेव हर्षेण प्रकाश यति । पश्चादुत्तवाक्ये प्राप्तिसमर्थनम् । एप इति श्लोके निर्देशादेव योजना । एप भो इति पाठाभावे नैतद् वैषम्यम् । तत्रागमनवेग प्रकाशयति – एपोऽहं क्षणेन मलयं वेलामहीधं प्राप्तः। एप इत्यनेन प्रकृतं प्रति सन्नाहः प्रकाश्यते । वेलामहीधं सामापर्वतम् । तत्र विशेपो मलयमिति । प्रातिप्रयोजनमाह-अहिग्रासगृध्नुः । अहेः ग्रासः असनं तद्बुध्नुः अभिलायुकः । अहिरेव ग्रासः कवलनिति वा । प्राप्तिप्रकार- माह नभस ऊर्ध्वमध्याधोभागावस्थाप्रतिपादनेन । तत्र न क्रमापेक्षा । क्षिप्त्वा निरस्य, मध्यमार्गवति हिमांशोर्विम्व निःसारतया वेगवायुना निर. स्य । शेपस्य मूर्ति संहरन् सोचं नयन् । शिष्यते इति व्युत्पत्या प्रपञ्चा तीतत्वेन व्याप्तत्वं ततः संहरणस्य दुष्करत्वं शेषशब्दन द्योत्यते । कथं संह- रणमित्याह-भयकृतवलयाम्, अस्मिन् काले मदर्शनभयेन कृतवलयां स- पादितजात्युपितमण्डलीभावाम् । अत्राबलोकादव रण भानुभागोदधस्त नस्य चन्द्रस्य क्षेपः प्रथमं न घटते। शेपमर्नेम्वधः स्थिताया अपि दूरादर्श- नमात्रेण भयाद् बलयीकरणं घटते इति चेद् , अत एवोक्तं न क्रमापेक्षेति । अ. थवा विवक्षेपण शेपमूर्तरेव वलयी रणक्रियायाः पूर्वावस्था। हिमाशोपिम् - 1. 'यश'. पाट..

·२२७ - K- - (नायक निर्वर्ण्य) कृतार्थ आत्मन. पुनरपि पप तामाशाम्ते-सरक्षतेत्यादि । म्यशु. एवमस्यागमन ज्ञात्वा शनि एव साध्यस्य सिद्धनायता मिचिन्त्य अर्जित यत् , तेन हेतुनेति वाक्यार्थपरामर्श ! भो भने जन्मनि जन्मनि । रीरदानात पन्नग सरक्षता, न तु वस्त्वन्तरेण । पुण्य परमाणसिद्धगरमा पुण्यमित्यनुपङ्ग । भूयादित्याशास्ते। किमेतदेव प्राय इत्याह --पार्थ सल परः अर्थः प्रयोजन यस्य । सपियरधारणेन स्वभोगादिक ग्यार. तयति । पर. परसम्बद्धरक्षादि. । अनेनाभिव्यमितिधृतिमहीम्साहा तस्यामोहोध्यवसायस्थाय्यात्मनो दयावीरस्योकर्प प्रतिपादितः ॥२५॥ अधागतस्य गरुत्मतो विपर्यस्तभ्रम साध्यनिश्चय प्रतिपादयति- नायकं निर्वयेति । वध्यचिहावरणनेश्नत्यदर्शनमेस निर्णनम् । चतुर्थोऽक.! नायक संरक्षना पन्नगमद्य पुण्यं मयार्जितं यत् खशरीरदानात् । भवे भवे तेन ममैवमेवं भूयात् परार्थः सलु देहलाभः॥२५॥ गरुड:- अस्मिन् वध्यशिलातले निपतितं शेपानहीन रक्षितुं निभिद्याशनिदण्डचण्डतरया चच्चाधुना वक्षसि । पूर्ण मण्डलं क्षिप्या निजसौभाग्येन न्यककृत्य कृतवलया हिमागुमण्डलाद् धवलवृत्तरवरूपामित्यर्थः । एव विपक्षभीतिकररमात्मन उनला. पक्षप्रीतिकरत्वमाह - स्यन्दनाश्वाना नित्यचडक्रमणपराणां रथयाजिनां असनेन भयेन मदर्शनादिना विचलिते रथ-य विसस्थुलत्वेन कम्पिते पूष्णि जगत्पोपके सवितरि अग्रजेन अस्मज्ज्यायसा अरुणेन स्यन्दनचलने अस्या विस्मृत्य मद्वेगोत्कर्षजनितानन्दसुन्दर श्रीमन्नयनयुगरमधुरावलो. कनविषयीकृत । पुनर्मध्यमपीयरस्थामाह ---एप इति, तत्कालोपवृहित देहमालोक्योक्ति । उपहणप्रकारमाह -प्रान्ते निजान्ते अवसज्जा वेगवायोराकर्षणसस्कारेण श्लिष्यद्धि जलधरपटूलै जलधरशब्देन विमुदु- न्मेपात् कनकप्रभत्ल पक्षसाम्यार्थं सिद्धम् । तैरत्यायतीभूता. सि. सम्बन्धप्रतीतिरहित द्विगुणव्याप्तयः पक्षा यस्य । एव प्राप्त इत्यौदत्य गर्भमभिधानम् ॥ २४ ॥ १. 'तव', २. 'यनन', ३ हाव' ८ पार ·२२८ मागानन्दे सव्याख्ये भोक्तुं भोगिनमुद्धरामि तरसा रक्ताम्बरप्रावृतं दिग्धं महयदीर्यमाणहृदयप्रस्यन्दिनेवासृजा ॥ २६ (आभिपत्य नायक गृहाति । नेपथ्यात् पुष्पाणि पतन्ति । दुन्दुभिध्वनिश्च । ऊर्ध्वं दृष्ट्वाकर्ण्य च) अये चुप्पवृष्टिर्दुन्दुभिध्वनिश्च । अस्मिन्नित्यादि । वध्यशिलातल इति पूर्वसमयानुस्मरणम् । निपतितं निश्चेष्टं, न त्वन्यभुजगवन्मरणभयेन विवर्तनपरम् । शेपान स्वव्यतिरिक्तान् अहीन स्वजात्यान् रक्षितुम् । अस्मिन् दिन इति शेषः । अन्यथा समयलड्डने- ऽहं सर्वानेकदिवस एव भक्षयेयम् । तन्निवृत्तये । अतोऽयमद्यान्यान् रक्ष- तीति रक्षितुमित्युक्तम् । अथैतन्निमित्तमन्येपां नष्टानामनष्टानामप्यनुग्रहो मव. तीति भाविवृत्तानुसारेण सामाजिकमन सु तदुक्त्यनुसारेण चीजवापं करोति कविः । निर्भियेति । अधुना निर्भिध उद्धरामि, न पूर्ववत् । अस्य क्षो- भराहित्यादेकान्ते भोक्तुं युक्तम् । तदुद्धरामीत्यर्थः । वक्षसि निधि एवमुद्धरणसौकर्यम् । चञ्च्वेति । उद्धरणनिर्भेदनसाधारण नखस्याप्यु- पलक्षणमेतत् । अशनिदण्डवद् दण्डाकारकुलिशवत् चण्डतरया अति. तीक्ष्णदीर्घया । दैार्थ दण्डग्रहणम् । चञ्चग्रहणेन सकृदाघात एव चक्षोभेदो नयनसौकर्य चं प्रतिपादितम् । भोक्तुम् एकान्ते यथेष्टमाहार- यितुम् । भोगिनमित्यनेनान्यथाप्रतीतिमार्ग निरुणद्धि । उद्धरामीति वर्त- मानसामीप्ये । अत एव तरसेत्यविलम्ब उक्तः । तत्र हेतुः-- रक्ताम्बर- प्रावृतमिति । वध्यचिहदर्शनेन विकल्पाविषयत्वम् । प्रावृतं प्रकर्पण सर्वत आच्छादितम् । न किञ्चिदप्यङ्गं दृश्यते । नैश्चल्येन सर्वावरणेन च भय- प्रकर्षः कल्प्यते । अत एवमुत्प्रेक्षा । मद्भयेन दीयमाणात् स्वयमेव भि- धमानाद् हृदयात् प्रस्यन्दिना बहुल सुतेन असजा लिप्तमिव उपचित. सर्वाङ्गमिव । भयकार्योत्प्रेक्षयान्यथाशकानिरासः प्रकाशितः ॥ २६ ॥ अत एवाभिपत्य नायकं गृहातीति निश्चयफलप्रकाशनम् । एवमस्य लोकोत्तरदयारूपं धर्ममाकलय्य देवैर्मुक्ता पुष्पवृष्टिः दुन्दुभिध्वनिश्च । तदृष्टपूर्वमालक्ष्य गरुडः शकते विस्मयेन । पुष्पवृष्टिः दुन्दुभिध्या निश्च । कथं पुष्पवृष्टिः, किं दुन्दुभिध्वनिरित्युभयथा शशा । १. विरोपगे ग च .पाठ..

·चतुर्थोऽ २२९ आमोदानन्दितालिर्निपतति किमियं पुष्पवृष्टिर्नभस्तः स्वर्गे किं चैप चक्र मुखरयति दिशा दुन्दुभीनां निनादः। (विहस्य) आ ज्ञातं सोऽपि मन्ये मम जवमरुता कम्पितः पारिजातः साध संवर्तकाभ्ररिदमपि रसितं जातसंहारशङ्कः ।। २७ ।। नायकः (आत्मगतम्) दिष्टया कृतार्थोऽस्मि । ऊवीवलोकनेन पुष्पवृष्टिं निश्चित्य दुन्दुभिध्वनि स्वरूपेण शकते- इयं पुप्पष्टिः नभस्तः निपतति । आमोदेन अतिहृद्येन सौरभेण आन- न्दिता आमोदप्रियत्वात् समन्तानन्दिता अर्थात् समाकृष्टाश्च अलयः यया । विशेषणेन पुष्पवृष्टेमांसलत्वं प्रकाशितम् । किमिति स्वरूपे सिद्धे हेतौ विमर्शः कस्मादिति । स्वर्गे किमेप दुन्दुभीनां निनाद इति निना- दस्वरूपस्य दुन्दुभिसम्बन्धित्वेन संशयः । किमेप निनादः दुन्दुभीनाम् , अन्यसम्बन्धी वा इति । दिशां चक्रं मुखरयतीति अत्रापि मांसलत्व- प्रकाशकम् । उभयस्य हेतुस्वरूपकल्पनेन कौतुकाभावात् प्रहास । उभय- स्मरणं द्योतयति आ इति । ज्ञातमिति हेतुस्वरूपविषयं ज्ञानम् । उभयं प्रकाशयति- सोऽपीति । न केवलं समुद्रादयः, स्वयं स्थिरो- ऽपीति वा । मन्ये निरूपयामि । ज्ञातमिति सिद्धस्य ज्ञानस्य सामान्य- रूपस्य भेदेन विमर्शकमायं मन्ये इति पुनर्वचनम् । एवं मननेन ज्ञान- सिद्धिरित्यर्थः । ममेत्यौनत्यगर्भ वचनं, नान्येनवमिति । जवमरुना आग- मनसमयवेगवायुना । कम्पितथालितः । पारिजातः सुरतरुराजः । तत्क- म्पनेन पुष्पवृष्टिरिति पुष्पवृष्टिहेतुः समर्थितः। द्वितीयम्बरपं विमृशति। मन्ये इत्यत्रापि सम्बध्यते । इदमपि ज्ञातमिति व्यवहितः समन्वयः । इदमिति नादेन दिक्चक्रमुसरीकरणं, नादस्वरूपमित्यर्थः । संवर्तकाः प्रलयमेषः । रसितं शन्दितम् । प्रत्येकं नादे एवं मांसलत्वं न भवेदिति सम्भूयेत्युक्तम्। 1. ' तिपास. १. सिद्धार. . पोतिनस्या, पाठ, ३ प्रति ·-- २३० नागानन्दे सव्याख्ये गरुडः .(फलयन्) नागानां रक्षिता भाति गुरुरेप यथा मम । तथा साशनाशङ्का व्यक्तमद्यापनेप्यति ॥ २८ ॥ तद् यावदहं मलयशिखरमारुह्य यथेष्टमाहारयामि । (नायक गृहीत्या निष्क्रान्तः।) चतुर्थोऽङ्कः। तन हेतुः-जातसंहारशकैरिति । संहारः प्रलयः मम जवमरुता प्रलयो- पक्रममाशङ्कय अस्माभिरपि सहकर्तव्यमिति सम्भूय तैः कृतोऽयं नादः, न दुन्दुभिध्वनिः । अत उभयस्यास्मन्महत्त्वमेव हेतुरित्योद्धन्यन हासः । इदमपि रसितमित्यन्वये संवर्तकाभैः कृतमित्य याहार्यम् । यद्येवं न यो- ज्यते, दुन्दुभिध्वनित्वेन पूर्व निश्चितस्यान्यथा साधनं दुर्घटं स्यात् । अन कविस्तत्त्वप्रकाशनहेतूनां साध्यशेपार्थ गृहने स्वचातुर्य गरुडप्रतीतिमुसेन दर्शितवान् , पुष्पवृष्टयादीनामन्यथाकरणेन साध्यस्य मध्ये भङ्गाभाव- निरूपणात् ॥ २७ ॥ नायकस्य दिष्टया कृतार्थोऽस्मीति हर्पप्रकाशनम् ।। अथैतदुद्धरणे निस्सामान्य महापुरुषोचितं देहगौरवं स्वसाध्यानु गुण्येन कल्पयन् निरूपयन्नाह -नागानामित्यादि । एप नागानां रक्षिता स्वदेहेन अन्येषां रक्षिता । अद्य भक्ष्यत्वेन कल्पित इत्यर्थः । गुरुः पूर्वा- हिन्यो दुर्धरः । भाति उद्धरणे बुद्धौ प्रकाशते । यथा येन प्रकारेण, तथा तेन प्रकारेण सामान्यस्य भेदको विशेपः प्रकारः कल्प्यत इति शेप.। अद्य, न पूर्वमेवमित्यर्थः । मम सर्पागने अहिभोजुने आशङ्काम अद्य पूर्ति रस्ति वा न वेति विकल्पम् । व्यक्तमपनेष्यति गौरवेण मांसरुधिरादीनां प्राचुर्यकल्पनात् तत्कार्या तृप्तिरपि निश्चीयत इत्यर्थः । अन- "प्रस्तुतागन्तुभावस्य वस्तुनोऽन्योक्तिसूचनम् । पताकास्थानकं तुल्यसविधानविशेषणम् ॥" इति, "व्यर्थो वचनविन्यासो यत्र स्यात् काव्ययोजितः । उपन्याससुयुक्तश्च तच्चतुर्थमुदाहृतम् ॥"

·चतुर्थोऽकः । इति च प्राकरणिकस्य भाविनो वस्तुविशेषस्यान्योक्त्यान्यार्थप्रतिपादिक- योक्त्या सूचनरूपं पताकावच्छोभाकरं पताकास्थानकमिति लक्षितस्य नाटकाङ्गस्य सामाजिकमन सु अनुकार्यप्रतीतिमनपेक्ष्य वस्तुस्फुरणार्थ प्र- काश्यस्य तुल्यसंविधानरूपो भेदोऽप्यन प्रतिपादितः । नागानां रक्षिता सर्वेपामेव जीवनदानात् । गुरुरेप मम धर्मोपदेष्टा यथा भाति प्रकाशते तथा साशने नागभक्षणे आशङ्का कर्तव्या वा न वेति विकल्पं व्यक्त- मद्यापनेष्यति । 'प्राणिनो न हन्तव्या' इत्युपदेशेनेति वक्तृप्रतीति विनापि माविवृत्तानुसारेण सामाजकैरेवमनुसन्धातुं शक्यत्वात् , सूचितस्य भावि- वृत्तान्तयोजने शोभाकरत्वाच ॥ २८ ॥ एवमस्य गौरवेण तृप्ति समर्थ्य भक्षणप्रकार निश्चिनोति तद् यावदित्यादि । यदेव गौरवणास्य तृप्तिजनकत्व, तस्मादित्यर्थः। मलयशि- खर सन्निकृष्टमारुह्य यथेष्ट महानागानाम् एकान्ते हि भोजनं सुसायत इत्युक्तत्वाद् विविक्ते सुबमासीनोऽभ्यवहरामि । एवं तस्य निष्क्रमणप्रति. पादनं तदानीं भक्षण विना भाविवृत्तनिर्वहणार्थम् ॥ इति शिवरामस्य कृती नागानन्दरिमशिन्या चतुर्थीदायांवमर्शन समाप्तम् । ।

·अथ पञ्चमोऽङ्कः। (ततः प्रविशति प्रतिहारः) प्रतिहारः स्वगृहोद्यानगतेऽपि स्निग्धे पापं विशङ्कयते स्नेहात । किमु दृष्टबहपायप्रतिभयकान्तारमध्यस्थे ॥१॥ एवं परार्थ देहत्यागरूपे परमसाध्ये नियूंढेऽपि नाटकान्तनिर्देक्ष्य- माणानां गरुडविनयादीनां साध्यान्तराणां नान्तरीयकतया सिद्धिप्रतिपा- दनायाङ्कान्तरप्रस्तावः । तत्रापि रौद्रजन्यस्य करुणस्य पित्राद्याश्रयस्य चितारोहणोद्यमं यावत् परिपोपं नीयमानस्य देवीवरेण नायकप्रत्युज्जीव- नादिशेषतया प्रस्तुंतागस्य घटनाय प्रथमं प्रतिहारप्रवेशः । प्रविष्टः स सामान्य पदं निधाय विशेष प्रकाशयितुं तदनुगुणं सामान्यं निर्दिशति- स्वगृहेत्यादिना । स्निग्धे स्नेहालम्यने पुत्रादौ । स्वगृहोद्यानगते उद्यानस्यैव तावत प्रमदादिविहारस्थलस्य न शङ्कनीयत्वम् । तत्रापि गृहसम्बन्धिनः । ततोऽपि स्वीयस्य । गृहागणतुल्यस्यान्यदीयस्यापरिचये शङ्काविषयत्वमपि स्यादिति स्वग्रहणं, तद्गतेऽपि । अपिशब्दः शङ्काया असम्भावनायो- तकः । पापं व्यसनम् । विशङ्कयते वृक्षमूलाघटनेन पतनं वायुना उपरि शाखापतनमित्यादि । पित्रादीनां शङ्काकर्तृत्वमर्थसिद्धम् । हेतावदृष्टे सम्भावनानामपर्यवसानम् , अनुपपत्तिर्वा । अतः सूक्ष्मोऽपि हेतुरपेक्ष्य इति चेत् । तन स्निग्ध इत्यनेनैव स्नेहस्यार्थे हेतुत्वे सिद्धेऽप्यन्यव्युदा साय शब्देनाह-लेहादिति । उक्तनयेन हेत्वन्तरानुत्यानादन्तःकरण पृत्ति- रेवान हेतुः कल्प्यते । स्नेहस्यापायदेर्शित्वाद् अयमेन हेतुरित्यर्थ । अपि शन्दसम्भावितमाह--किम्विति । दृष्टा यहवोऽपाया अनर्थाः यत्र तम्य । श्रत एव प्रतिभयस्य कान्तारस्य उक्तोद्यानप्रतियोगिनः मध्यस्थे किम् । तत्र हेत्वन्तरस्यापि सुघटत्वात् शङ्का युक्तैन ॥१॥ १.'कृ' ग, घ, पाठ: २. 'हेतृत्वा'. पाट ·पशमोऽङ्कः। तथाहि-जलनिधिवेलावलोकनकुतूहली निष्क्रान्तः कु- मारो जीमूतवाहनश्चिरयतीति दुःखमास्ते महाराजो विश्वा- वसुः । समादिष्टश्चास्मि तेन । यथा --सुनन्द! श्रुतं मया सन्निहितगरुडप्रतिभयमुद्देशं गतो जामाता जीमूतवाहन- स्तत्र चिरयतीति शङ्कित इवांरम्यनेन वृत्तान्तेन । त्वरित तरं विदित्वागच्छ किमसौ स्वगृहं गतो वा न वेति । तद् यावत् तत्रैव गच्छामि । (परिक्रामन्नग्रतो दृष्ट्वा) अये अयमसौ जीमूतवाहनस्य पिता जीमूतकेतुरुटजागणे सहधर्मचारिण्या वध्वा मलयवत्या पर्युपास्यमानस्तिष्ठति । एवमुक्तं सामान्यं विशेष संक्रामयितुमाह -~~ तथाहीति । उक्त- स्यार्थस्य व्याप्तिरस्मदवस्थायां दृश्यत इत्यर्थः । जलनिधीत्यादिना पूर्व- सिद्धस्यानुवादः । चिरयतीति विलम्पते इति दुःखमास्ते कृच्छ्रेप स्वैरासिकामपि न करोति । दुःखमिति क्रियाविशेषणं, दुक्खं संवा- अज्जइ' इतिवत् । महाराज इति स्वामिबहुमतिर्दुःखानईता च प्रकाशिता। विश्वावसुरिति सेहयोतकम् । नियोगेनाप्येतदनुमितमित्याह --- समा दिष्टश्चास्मीति । न केवलमासिकादौस्थ्यं, प्रवृत्तिरप्यस्तीति चशब्देन द्यो- तितम् । यथेत्यात्मानं प्रति तदादेशोपक्रमः । सुनन्देत्यादि प्रीत्या स्वाम्या देशप्रकारमनुवदति । सन्निहितेन गरुडेन प्रतिभयं, प्रतिदिनं गरुडसन्निधा नेन भयावहमित्यर्थः । उद्देशं गत इति नेदानीमपि प्रतिनिवृत्तः । जामा ता इति नूतनेन सम्बन्धेनातिलोभनीयत्वं जीमूतवाहन इति पुरुपरत्नत्वेन रक्षणीयत्वं च प्रकाशितम् । अत एवाह-शहित इवास्मीति । शङ्कितः वितर्क प्राप्तः, किं गरुडादिभ्योऽस्य भयमस्ति न वेति भीत इव । अनेन श्रुतेन वृत्तान्तेन । इवशब्दो वाक्यालङ्कारे । तत् त्वरिततरं विदित्वा- गन्छ । अनेन मध्ये क्रियान्तरं निरस्यति । अत उक्त लरिततरमिति । 'पाटभ'च पाट.

·२२४ नागानन्दे सव्याख्ये तथाहि- क्षौमे भङ्गवती तरङ्गितदशे फेनाम्बुतुल्ये वहन् जाव्येव विराजितः सवयसा देव्या महापुण्यया । धत्ते तोयनिधेरयं सुसदृशी जीमूतकेतुः श्रियं यस्यैपान्तिकवर्तिनी मलयवत्याभाति वेला यथा ॥२॥ तदुपसर्पामि । वेद्यस्वरूपमाह-किनसौ. स्वगृहं गतः । ततो देशादिति शेषः । न वेति । अमावपक्षेऽन्वेषणीयत्वात् तन्निर्देशः । इतिशब्दो वेदनप्रकारे । अत आ- देशवचनोपसंहारार्थः पुनरितिशब्दो युक्तः। ययाशब्दस्य वा एवमित्यर्थक- त्पनेनोपसंहारः । एवं स्वाम्यादेशं निरूप्य तदनुष्ठानायोपक्रमते -तद् यावदित्यादि । अग्रतो दृष्ट्वेति तद्दर्शने बहुमतिः प्रकाशिता । तामेव सम्ब- न्धपुरस्सरं प्रकाशयति --- भये इति । दिक्षितस्य सहसा दर्शनेन संभ्रमः । अयं पुरो वर्तमानः । असौ दिक्षितत्वेन बुद्धौ साक्षात्कारसमन- न्तरमेव दृष्ट इति हर्षः। जीमूतवाहनस्य अस्मत्प्रियसम्बन्धिनः । पिता तपितृत्वमस्य युक्तमेवेति भावः । जीमूतकेतुः प्रसिद्धः । उटजाङ्गण इति सेवाहे स्थाने । सहधर्मेत्यादि तत्रापि बहुमतिः । वध्वा स्नुपया । मल. यवत्येति स्नेहग क्तिः । पर्युपास्यमानः निजौचित्येन सेव्यमान. । ति प्रतीत्यादरेणोक्तिः । अत एव स्थितिप्रकारं वर्णयितुमुपक्रमते ---- तथाहीति । अयं जी- मूतकेतुः तोयनिधेः सुसदृशीं श्रियं धत्ते । अयमिति साक्षास्क्रियमाण- संस्थानकान्तिमहत्त्वादिगुणद्वारा सारश्यस्फुरणमिति सूचितम् । तोयनि- धिश्रीसदृशीं नियं शोभा धत्ते इत्यत्र शोभाहेतूनां गाम्भीर्यादीना साम्ये- ऽर्थतः सिद्धेऽपि सुसटशीमिति प्रकर्षस्य विवक्षितत्वात् तदानुगुण्येन सादृश्यहेतून् प्रतिपादयति । क्षौमे धवलस्वभावे पट्टवसने वहन् परिधा- नीयोत्तरासगरूपेण । मङ्गवती विचित्रविन्यासदन्तुरितसंस्थानेन केवल- 'र' पाठ.

·पञ्चमोऽङ्कः। २३५ (ततः प्रविशत्मासनम्थ पनीवधूसमेतो जीमूतकेतुः ।) जीमूतकेतुः- भुक्तानि यौवनसुखानि यशो विकीर्ण राज्ये स्थितं स्थिरधिया चरितं तपोऽपि । श्लाघ्यः सुतः सुसदृशान्वयजा स्नुपेयं चिन्त्यो मया ननु कृतार्थतयाध मृत्युः ।। ३ ।। मृजूकृते । तरङ्गिता मृदुतया तादिना विचलिता दशा अचलानि ययोः । अतः फेनाम्धुतुल्ये फेनरूपाकारसहिताम्बुतुल्ये । महेनान्तरा नि- मोन्नतत्वं मन्दचलनं धावल्यं च फेनसाम्यनिर्वाहकम् । अयमेकः सादृश्य- प्रकारः । पुनर्देव्या विराजितः स्वयं द्योतमानया धर्मपत्न्या विशेषण राजितः । जाहव्येव, अस्य समुद्रसाम्ये एतत्सम्बद्धाया देव्याः समुद्रसम्ब- द्धजाह्नवीसाम्यमुपपन्नम् । सवयसा समानवयसा, उचितवयसेत्यर्थः । महापुण्यया तन्नामविशिष्टया । अन्यत्र वयोभिर्हसादिभिः सहितया महत् पुण्यं पावनत्वं यस्यास्तयेति । अत्र शाब्दं साधर्म्यम् । यस्लेत्यादि विधि- गर्भोऽनुवादः । प्रतीतिक्रमेणोक्तिः। एपा अन्तिकवर्तिनी मलयवती । वेला यथा वेलेवाभाति । अन्तिकवर्तिनीत्वं समानधर्मः । एषा वेलेव आभातीति विधिरूपम् । साधाञ्झटिति सादृश्यप्रतीतेरनुयादरूपेणोक्तिः । वेलायाः समुद्रानुवर्तनं समुद्रस वेलापालनं च परस्परानुरूप्पम् भत्रायवसाध्य- मित्यर्थः । एवमात्मश्रिया सम्पन्धिविशेषेण च सादृश्यप्रकर्षः । अतः सुसदृशीमित्युक्तम् ॥२॥ तदुपसर्पामीत्यनेन अशङ्कवदेशस्थितत्वात् प्रवृत्तिनिवेदने स्वरा सूचिता ।। अथ जीमूतकेतुः सिद्धसाध्यतया निरतिशयप्रकर्ष सिद्धानां प्रत्येक परिगणनया सहचरीवधूसमक्ष प्रकाशयति - भुक्तानीत्यादिना । भुक्तानि अनुभूतानि । "भुजिः पालनकौटिल्यान्यवहारानुभूतिपु" इति भोजः । यौवनसुखानि यौवने विषयैषिणामि'त्युक्तनीत्या इन्द्रियाणां ·" २३६ नागानन्दे सव्याख्ये तत्तदिन्द्रियार्थग्रहणे शक्तिपौष्कल्येन मनसस्तत्काले भोगोन्मुखतया च वैषयिकसुखस्य समुचितत्वाद् यौवनग्रहणम् । सुखहेतूनां स्रक्चन्दनादी- नां बहुत्वात् तद्वारकं सुखस्य बहुत्वम् । न कानिचिदप्यलाभेनानवसरेण वा अभुक्तानि पश्चात्तापविषयाणीत्यर्थः। तर्हि सुखलिप्सया यशस्यं कर्म न कृतं चेदकृतार्थता । तबाह - यशो विकीर्ण, व्याप्येषु लोकेषु सर्वत्र प्रसारितम् । तर्हि यशःसम्पादनतया परपुराक्रमणादिषु भ्रान्नमेष, जनपदे ग्वैरासिका न कृता इति च न, राज्ये स्थितम् । रक्ष्यरक्षणादिपरतयेति शेषः । अन्यथा स्थितिमात्रस्याकिञ्चित्करत्वात् । एवं त्रैवर्गिकेषु प्रवृत्ति रविकला । तुरीयं प्रति न किञ्चित् कृतमिति चेद् वञ्चित एव । तथाच न, तपोऽपि चरितं सम्पादितम् । तपःकर्मकश्वरतिः करणे प्रसिद्धः । न केवलमैहिकमेव, पारत्रिकमपि कटाक्षितमित्यपिशब्दार्थः । तत्रापि "समाधिम्थानकस्थस्य चेतश्चेद् वृत्तिचञ्चलम् । तत्तस्य तत्समाधानं सममुन्मत्तताण्डवैः ।।" इत्युक्तक्रमेण मनःसमाधानं न चेद् उन्मत्तताण्डवप्रख्यमेव तपः । तयाच न, स्थिरधिया अनुसन्धेयतत्त्वनिर्यननिष्ठितचेतसा । एतदर्थमेव विषया- णां भुक्तोज्झितत्वमादावेवोक्तम् । 'कामं यौवने स्थाविरे धर्ममोक्षौ इति कामसूत्रकारस्यापि क्रमकथनमेतदर्थमेव । तदनुसारेण सुखरूपस्य कामस्य प्रथमं निर्देशः । पुनरधिकारक्रमेण अशोरूपस्यार्थस्य । 'बाल्ये विद्यामह- णादीन्' इति वदता अधिकारकमेणार्थसाधनं सूचितम्'। राज्यस्थित्या धर्मः तपसा चरम इति चतुर्वर्गविषया वृत्तिरुक्ता । एवं सर्वार्थसिद्धावपि " न मामवति सदीपा रत्नसूरपि मेदिनी" इत्युक्तवद् अपुत्रस्य न कृतार्थता, ऋणबद्धत्वात् । सत्यपि पुत्र निर्गुण. अत् कुपुत्रा वरमपुत्रतेति दु.खहेतुः स्यात् । तथाच न इति विद्यमान- तामनूच गुणवत्ता कार्यद्वारा विदधाति श्लाघ्यः सुत इति । दैवानुमहा- देकः सुतो विद्यते । स च श्लाघ्यः, सर्वैर्गुणैः सर्वेषां मम च । "अपि लालाविलमुखं हृदयाहादकारकम् । अपत्य तुल्यतां केन दर्शनस्पर्शनादिभिः ।। किं पुनस्तद् यशोधर्ममानश्रीकुलवर्धनम् ।"

·पञ्चमोऽङ्कः। २२७ प्रतिहारः - (सहसोपमृत्य) जीमूतवाहनस्य । जीमूतकेतुः (कर्णी पिघाय) शान्तं शान्तं पापम् । देवी-(क) पडिहदं खु अमंगळवअणं । (क) प्रतिहतं खत्वमङ्गलवचनम् । इत्युक्तन्यायेन परमानन्दकन्दभूत इत्यर्थः । तस्यापि दारक्रिया न चेद वंशानुबद्धं किश्चित् कृत्यशेषमस्तीत्यकृतार्थता । तत्राह - स्तुपा इयम् । अत्रापि पूर्ववद् विध्यनुवादौ । तत्र "समस्याद्याः सहक्रीडा विवाहाः सङ्गतानि च । सदृशैरेव कर्तव्या नोत्तमैर्नापि चाधमैः ॥" इत्यसदृशसम्बन्धो न हृद्यः । तत्प्रत्युत सुसदृशान्वयजा -सिद्धेन्द्रकुल. सम्बद्धा । तस्मादस्माकं महत्त्वावह इति सुशब्देन प्रकाशितम् । तत्रापि नूतने विवाहे खजनवात्सल्येन मातुरन्तिकवर्तिनी चेद् वृद्धानामस्माकं शुश्रूषाप्रीतिर्न पटत इत्यपि न । इयं पुत्रवञ्चित्तानुवर्तनप्रार्थिनी अनाहूतो- पसर्पणार्थ नयनानन्दकारिणी पुरो वर्तते । एवं प्रीतिगर्भेणानुसन्धानक्रमे- णोक्तिः । उक्तप्रकारेण कृतार्थतया अनेन देहेन साध्यान्तराभावाद् मया. प परिपूर्णदेहस्य पञ्चमे भावे । मृत्युन्नु चिन्त्यः प्राप्यतया निरूपणीयः । नन्विति सहचरीमुखप्रेक्षणेन तत्सवादे अनवधारणे वा, अभ्युदयानाम- स्थिरत्वात् । अनन्तरभाविनी विपदमनीक्षित्वा क्षीणन्याम्य देहस्य पष्ठं भावमासादयेयमिति प्राप्यतया चिन्ता ॥ ३ ॥ एवं चिन्त्यो मृत्युरिति वाक्योपसंहारानन्तरं भाविविपरसूचक- त्वेन मृत्युसम्बन्धित्वेन जीमूतवाहनस्यैनि खवास्यशेषत्वेनापि त्वरितेन प्रतिहारेणोक्ते झटिति दुर्निमित्तबुध्या हर्पपरकाष्ठाया दुःसहे दुःखे पतितो. ऽमङ्गलप्रायश्चित्तरूपेण कर्णपिधानपूर्व शान्ति प्रार्थयते-जान्तमित्यादि। आशंसायां भूतवत् प्रयोगः । पापस्यामङ्गलोत्यापकत्वात् तच्छान्ति प्रार्थयते ॥ तदनुसारेण प्रतिहतं खलु अमालवचन मिति ।।

·२३८ नागानन्दे सव्याख्ये मलयवती -(क) इमिणा दुणिमित्तेण वेवदी विअ मे हिअ। जीमूतकेतुः- भद्र ! किं जीमूतवाहनस्य । प्रतिहारः-- जीमूतवाहनस्य वार्तामन्चेष्टुं महाराजवि- श्वावसुना युप्मदन्तिकं प्रेपितोऽस्मि । तदाज्ञापयतु महाराजः किं मया खामिनो विज्ञापनीयमिति । जीमूतकेतुः-किमसन्निहितस्तत्रापि मे वत्सः । (क) अनेन दुनिमित्तेन वेपत इव मे हृदयम् । जीमूतवाहनस्य मृत्युश्चिन्त्य इति समन्वयस्फुरणाद् दुनिमित्त- बुद्धया अनेन दुनिमित्तेन वेपत इव मे हृदयमिति नायिकोक्तिः । अति- र नैमित्तिकं निरूप्य वेपते रणरणकेन भ्रमति ।। एवं दुःखप्रवाहपतितमात्मविषाददर्शनेन प्रारन्धसंहृतवचन सम्मु- खीनं तं जीमूतवाहनस्येति साकासपदोच्चारणे निजवाफ्यसमन्वयेन शविता- निष्टोऽनुनयपूर्वकं तत्त्ववोधार्थ तदाकाशितं वाक्यशेषं पृच्छति - भद्रे- त्यादिना । जीमूतवाहनस्येत्युक्ते तत्सम्बन्धितया किं त्वया विवक्षितं तदुच्यतामित्यर्थः॥ तच्छेपतया तस्योक्तिः -- जीमूतवाहनस्येत्यादि । एतद्विपाददर्श- नेन जीमूतवाहनस्य समुद्रतीरगमनानुक्तिः । अत एव वार्तामन्वेठमिति कथनम् 1 किं विज्ञापनीयमिति गमने त्वरा सूचिता ॥ अथ क्रमेण करुणस्य परिपोपः प्रतिपाद्यते । तत्राप्यसन्निहित इत्य. नेन पूर्व तत्रस्थ इति मत्वा प्रीतिरिति ध्वनितम् । मे वत्स इति ममत्वस्य गाढत्वम् ॥

·पश्चमोऽङ्क । २३९ देवी--(सनिपादम्) (क) महाराअ ! जइ तहिं पि णत्थि, ता कहिं दाणि गओ मे पुत्तओ, जेण एव्वं चिराअदि। जीमूतकेतुः-नियतमस्मत्प्राणयात्रार्थ दूरं गतो भ- विप्यति । मलयवती-(विपादमात्मगतम् ) (ख) अहं पुण मुहुत्तों पि अय्यउत्तं अपेक्खन्ती अण्णं एम्ब किं वि आसंकामि । प्रतिहारः-आज्ञापयतु किं मया स्वामिनो विज्ञाप- नीयम् । जीमूतकेतुः- (वामाक्षिम्पन्दन सूचयन्) जीमूतवाहनश्चि- रयतीति मय्याकुले विचिन्तयति (क) महागज! यदि तत्रापि नाम्नि, तत् कंदानी गनो मम पुत्रका, येनेन चिग्यति । (ब) अह पुनर्मुहर्तकमप्यायपुत्रमपश्यन्त्यन्यदेव किमप्यागरे । महाराज! यदि तनापि नास्ति, केदानीं गतो मम पुत्र इनि शोक- पोपको विपादः । येनैवं चिरयतीति कुत्रापि गमनं विलम्पनेन कल्प्यत इत्यर्थः ।। नियतमिति । अभ्यानन्यपरतया हेतुनिश्रयः । अम्माक प्रागया. त्रार्य प्राणयापनाथ, प्रामवृत्तिसाधनसम्पादनार्थमित्यर्थः । 'यात्रा म्याद सारने मौ' इति याने भासमान्दार परिक्षा सोडा पलादिकमाइर्तु. मिति दयोकपः प्रकाशितः । भविष्यतीति एतदेव निमितं सम्मान्यन इत्यर्थः । अत्र भाविष्यमनानुमारेण अम्मन्मरणार्थमिनि कपियुद्धग अन. भिनेयोऽप्यर्थः मचित ॥

·. २४० नागानन्दे सन्माइये स्फुरसि किमदक्षिणेक्षण ! मुहुर्मुहुः कथयितुं ममानिष्टम् । हतचक्षुरपहतं ते स्फुरितं मम पुत्रकः कुशली ॥ ४ ॥ (ऊर्ध्व पश्यन्) अयमेव मे भुवनैकचक्षुर्भगवान् सहस्रदीधितिः स्फुरन् जीमूतवाहनस्य श्रेयः करिष्यति । (सविस्मयम्) आलोक्यमानमतिलोचनदुःखदायि रक्तच्छटा निजमरीचिरुचो विमुञ्चत् । ततोऽपि दुर्निमित्तान्तरं करुणस्यावतरणमार्गप्रदानायोक्षिपन्दनं सूचयन् वक्ति । तदभिमुखमित्यर्थात् सिद्धम् । स्फुरसीत्यादि । भदक्षिणेक्षण! एवमयुक्तकारिणस्तवादक्षिणत्वं युक्तमेवेत्यधिक्षेपोपकमः । तदुपपादयति-जीमूतवाहन इत्यादिना । विचिन्तयति स्फुरसीति । समकालत्वेनानिष्टकथनप्रयोजनत्वं स्फुरणस्प कल्पितम् । तत्रापि मुहुर्मुहुरिति शङ्कातिशये हेतुः । हतचक्षुः! हे कुत्सितचक्षुः ! कुत्सितत्वमन्तरङ्गस्यानिष्टकथनेन । अपहतं निरर्थकं, यतो मम पुत्रकः सर्वदानुकम्पनीयः । कुशली नित्यं क्षेमवान् । एतदकुशल तव स्फुरणेन वक्तव्यम् । तत् सम्पादयितुं न शक्यमित्यर्थः ॥ ४ ॥ दैवादागतमहं सूचयामि । तत् कथं दैवप्रार्थनं विना वाङ्मात्रेण हठातिरस्यसीति युक्तिमाशङ्कय दैवप्रार्थनार्थमूर्वावलोकनम् । तत्र दिने- शमवलोक्य तटस्थवृत्त्या शिवं प्रार्थयते ---- अयमेवेति । चक्षुपा सू- चितं सजातीयेन गुणोत्तरेणापनयामीत्येवकारेण योतितम् । भुवनैक- चक्षुः भुवनस्य एकः केवलः न तु देहमानस्य, चराचरस्यैवेति व्यति- रेकः । भगवान् ज्ञानमयः, न त्वन्याविष्कृतचेतनः । सहस्रदीधितिः सूर्यः न खल्वन्यनयनवत् परिमितरश्मिरिति च । स्फुरन् प्रकाशमानः, स्पन्द- मान इति च । स्फुरन्निति स्फुरणेन पूर्वमशुभकथनम् । स्फुरणेनैव श्रेयसः सम्पादनं न तु कथनमित्यपि विशेषः । एवं भगया अमनलनिवृत्त्यर्थ दैवप्रार्थनावसरे दर्शनसौकर्यार्थ विस्मयारोहणेन पुनरपि करुणपतनार्थं च चूडामणिपतनसंघटने तदवलो- कनेन सविस्मयमाह -आलोक्यमानमित्यादि । एतत् पुरः पतति ।

·पञ्चमोऽङ्कः। २४१ उत्पातकालतरलीकृततारकाम- मेतत् पुरः पतति किं सहसा नभस्तः ॥ ५ ॥ कथं चरणयोरेव पतितम् । (सवें निरूपयन्ति ।) जीमूतकेतुः अये लग्नसरसमांसकेशरचूडामणिः । कस्य पुनरयं भविष्यति । देवी .(सविपादम्) (क) पुत्तअस्स विअ मे एदं चूडार- अणं। (क) पुत्रकस्येव मे एतचूडारतम् । किमिति वस्तुस्वरूपानिश्चयेन । किं वस्तु इति शेपः । आलोक्यमानमिति वस्तुस्वरूपानिर्णयेऽपि नयनगोचरतां गतमित्यर्थः । अतिलोचनदुःख- दायि अतिलोचनं लोचनद्वयसम्बन्धन यावद् दुःखं मनमस्ततोऽप्य- धिकं दुःसं दातुं शीलमस्य, अतिदुःसकरमित्यर्थः । अतिशयितयस्त्वन्त- रदर्शनातिरिक्तं लोचनदुःखमिति वा । रक्तच्छटाः विमुचदिति अधःपान- क्रमेण दृष्टरपनतिः, तदानुगुण्येन विरोपमहणं, तेन इतो रक्त यवतीनि जायते । निजमरीचिरुचः । अथ रुचिमद्वस्तु इति वातुं शक्यम् । रक्त- धारादर्शनेऽस्य रुच एता इति मम्भावयितुं शक्यमित्यर्थः । तेजोविशि- एत्वबुध्या उत्पातकालतरलीकृततारकाभमिति । प्रलयकाले तरलीकृतायाः स्वस्थानन्यतायाः तारकाया इवामा यस्य । तरलीभावोपपत्तये उसात शन्दः । तेन भयकौतुकनिमितत्वम् । एतदिति मनिधी दृष्ट्वा । पुरः पतति, सहसा अचिन्तितम् ॥५॥ कथं चरणयोरेपनि शशगमोक्तिः ॥ अये इति विपाद । चूडामपिरिनि यस्तुनिश्रयः । लमं लिष्ट मरमं रपिराई मां केशान्य योति चूडामपिन्वगमकन् । कम्यैनि वितते ।। पुनरुस्येव मे एतन्यूटाग्लम् ।। , ·नागानन्दे सव्याख्ये गोकर्णमर्णवतटे त्वरितं प्रणम्य प्राप्तोऽस्मि तां खलु भुजङ्गमवध्यभूमिम् । आदाय तं नखमुखक्षतवक्षसं च विद्याधरं गगनमुत्पतितो गरुत्मान् ॥ ७ ॥ हा निष्कारणेकबान्धव! हा परमकारुणिक ! हा परदुःख- दुःखित ! कनुखलु गतोऽसि । प्रयच्छ मे प्रतिवचनम् । हा शङ्खचूड! हतक! किं त्वया कृतम् । कप्टत्वमेव प्रतिपादयति-~ग कर्णमित्यादि । पूर्वोक्तस्यानुवादः । क्षेत्रस्य वा तत्स्थानाभिमानिनो देवस्य वा अभेदेन कथनम् । अर्णवतटे, न विदूरे । त्वरितं, न तु विलम्बः कृत इत्यात्मदोपपरिहारः । प्रणम्य, पूर्व प्रदक्षिणकरणं कल्पितं, विलम्बशङ्कया पुनर्नमस्कार एव कृतः । अत एवोक्तं- त्वरितमिति । ता पूर्वकल्पितां वध्यभूमि वधस्थानम् । खार्थे प्रत्ययः । खल्वित्यवधारणे । प्राप्त ऐव, गरुत्मान् गगनमुत्पतितश्च । अव- धारणस्थापि योगपद्यमेव फलितोऽर्थः । चार्थे वा खलुशन्दः । आदाये. त्यादिना उत्पतनसाक्षात्कारकथनम् । नखानां मुखेन, नमुखेन इति वा । अत्र क्षतवक्षसमिति जीवनप्रत्याशानिवृत्त्या खेदः । विद्याधरमिति, आत्मार्थ महापुरूपनाशेन लज्जा । गरुत्मानिति अप्रतिक्रियत्वेन दैन्यम् । योगपद्यकथनेन दैवप्रातिकूल्यनिरूपणाद् वैराग्यम् । सर्वाभिप्रायेण कप्टमिति ॥ ७॥ अत एवाप्रतिकार्यत्वात् प्रलापः - हा इत्यादि । कारणं विना एकः प्रधानः देहत्यागाद पन्ध्वन्तरव्यतिरेकः । सम्बोधनैः लोकव्यतिरेकेण शोच्यत्वं विप्रयोगासहिष्णुलं च घोतितम् । अत एव कनुसल्वित्यादि । , तामिह भुइनि मूलगोरापाट . २. ध्य' स. पाठः,

·नागानन्दे सच्याइये
दत्वात्मानं रक्षितोऽन्येन शान्यो
हा धिक् कष्टं वञ्चितो वञ्चितोऽस्मि ॥ ८ ॥
तन्नामेवंविधः क्षणमपि जीवन्नपहास्यमात्मानं करोमि ।
यावदेनमनुगन्तुं प्रयतिप्ये । (परिणामन् मृगौ दरष्टिः)
आदाकुत्पीडपृथ्वी प्रविग्लपतितां स्थूलबिन्दुं ततोऽग्रे
प्रावम्वापातीर्णप्रमृततनुकणां कीटकीणी स्थलीपु ।
दुर्लहतया कुन्छन्वनरा कष्टमिति । कृन्ताप्रतिपादनं वनिता पिता
उम्मीनि । कम्पचिंहिताकपापक्षया पारनिकं वरनं भवति । तस्पैदि-
कानां ममगतरा फिघिद्वाधामो भोत् । कम्पचिद् विसफिन. पाररिक-
'चा मक्तम्य भागाननं भाति । तदपि गधगा । अहं तु कीयादी.
नागभाना भरीत्यादीनागुद्रयाः इह परम च यनित प्रत्यानिशाप.
पंग ॥८॥

·२४७ - पञ्चमोऽङ्कः। दुर्लक्षा धातुभित्तौ धनतरुशिखरे गहरे स्त्यानरूपा- मेतां ताक्ष्य दिदक्षुनिपुणमनुसरन् रक्तधारां बजामि ॥ ९ ॥ (परिक्रामति ।) देवी (ससाध्वसम्) (क) महाराअ! एसो को वि परु- प्रणवदणो इदो एव्य तुरिअतुरिअं आअच्छन्तो हिअअं (क) महाराज! एप कोऽपि प्ररुग्णवदन इत एव त्वरितत्वरितमागच्छन् आदी अनुसरणारम्भे वक्षोभेदसमनन्तरोद्भुतत्वाद् उत्पीडेन सघातेन पृथ्वीम् । सलिलोत्पीडकुसुमोलीडादिपु उत्पीडशब्दस्य सञ्चयवाचित दृष्टम् । आदाविति प्रथमोत्पत्तौ वा । देहभेदसमनन्तरं रुधिरस्य वाहुल्याद् उत्पतने धारायाः पृथुत्वम् । ततः पश्चात् किञ्चिदन्तरमतीत्य । प्रविरल- पतितां प्रवाहस्य क्रमक्षयाद् विच्छिद्य विच्छिद्य पतिताम् । तथापि स्थः लबिन्दुम् । यत्र पतनं तत्र विन्दूनां स्थूलत्वम् । धाराविशेषणम् । अग्रे ऊर्श्वभूमौ । पर्वततटात् शिखरारोहणकमेण वचनं, मलयशिखरमारु- खेति पूर्वमुक्तत्वात् । गमनानुसारेण रुधिरदर्शनम् । ग्रावसु शिलासु आ- पाते पतनकाले शीणाः शकलीभूताः शिलापातात् , अत एवं प्रस्तास्त- नवः सूक्ष्माः कणाः यस्याः । स्थलीषु शिलारहिततृणप्रधानोपत्यकासु । कोटे कीर्णा स्थलभेदेन झटित्येव कृमिजुष्टाम् । पुनरधित्यकारोहणकमेण धातुभित्तौ मनःशिलादिसमानवर्णधातुनिचितायां भित्तौ नितम्बे । दुर्लक्षा धातुसार्येण कृच्लोनेयाम् । पुनर्नितम्योपरि ऊ सन्नभागे गहरे गुहो- पान्ते स्त्यान घनीभूत रूपं यस्याः। तत्र हेतुः-धनतरुशिखरे इति । धना- नि तरुशिखराणि यत्र । घनतरुविशिष्टशिसरवर्तिनि गहरे इति वा । वैयधि- करण्येन सप्तमी । वेगवायुना तरुशाखानिरसने पतनम् । पुनरपि निचि. तानां तासां स्निग्धच्छायत्वेन शैत्याद् झटिति स्त्यानत्वमित्यर्थः । अत्य- न्ताविच्छेदेन सर्वत्र धारात्वम् । उत्तरोत्तरं दुर्जेयत्वम् । अत एव निपुण- मित्युक्तम् ॥ ९॥ । २ ' तपु' पाठ.

·यथाह देवी। २४८ नागानन्दे सव्यारये मे आउळीक्रेदि । ता जाणीअदु दाब को एसो त्ति । जीमूतकेतुः- शहचूड:- (मानन्दम् ) हा त्रिभुवनैकचूडामणे! का- सि प्रस्थितो मया द्रष्टव्यः । मुपितोऽस्मि भो ! मुपितोऽस्मि । जीमूतकेतुः --- (आये सहर्षम् ) मुञ्च देवि! विपादम् । अस्यायं चूडामणिः, नूनं मांसलोभात् केनापि पक्षिणा मस्तकादुत्खाय नीयमानोऽस्मिन् पतितः। देवी - (सहर्ष मलयवतीमालिङ्गय) (क) अविहवे! धीरा होहि । ण खु दे ईदिसी आइदी वेहव्वदुक्ख अल्होदि । हृदय में आउलीकरोति । तन्जायता तावत् क एप इति । (क) अविधवे' धीरा भव । न खलु ते ईदृशी आकृतिर्वेधव्यदु खमनु भवति । एवम् उक्तकमेणानुसरणे निभुवनैकचूडामणे ! इति मध्येमार्ग प्र- लाप । लोकोत्तरगुणत्वेनालङ्कारभूत इति चूडामणित्वमारोप्य व्यवहार. । प्रस्थितस्त्व मया क द्रष्टव्योऽसि । मुपितोऽस्मि भो' मुपितोऽस्मीति वश्चितोऽस्मीत्यम्यानुवाद । त्वयति शेप ॥ आकर्ण्य सहर्षमिति । पूर्व चूडामणिदर्शने कस्यायमिति व्याकुलो विषादशहाग्रस्त चूडामणिशब्दश्रवणे पूर्वानुसारेण मुख्यार्थ मन्यमान- स्तच्छेपतया मुपितत्वमपि निश्चित्य चूडामणिमोषणेनाय प्रलपति, एतदी योऽसाविति मत्वा करुणमध्ये तद्विरुद्धं हर्षमवलम्ब्य देवीमपि हर्पयति- मुश्चेत्यादिना । तस्योपपत्तिकल्पन नगमित्यादि । ततस्तयोरपि हर्पसक्रमेणालिङ्गनादि ॥ १ ३ प विहस्य) मु' इति मूलकोशपाठ 'ड --हा' प ध पाठ ३ 'सु' घ पाठ ·पञ्चमोऽङ्कः। २४९ - - मलयवती . (सहर्षे) (क) अम्ब! तुह एसा आसी (पादयोः पतति ।) जीमूतकेतुः .(शङ्खचूडमुपमृत्य) वत्स! किं तव चूडाम- णिरपहृतः। शंखचूडः-आर्य ! न ममैकस्य । त्रिभुवनस्यापि । जीमूतकेतुः -कथमिव । शंखचूडः-दुःखातिशयाद्' बाप्पोपरुध्यमानकण्ठो न शक्नोमि कथयितुम् । जीमूतकेतुः .(आत्मगतम् ) हन्त हतोऽस्मि । (प्रकाशम्) । -- (क) अम्ब! तवैपा आशीः । अम्ब! तवैषा आशीरिति । न खलु मे प्रशंसा । वैधव्यदुःखं मा भूदिति आशीरेव । त्वदाशिव मदनुगहो न मद्गुणेनेति विनयप्रकाशनम् । पादपतनं हर्पकार्यत्वेन ॥ वत्स! किं तवेत्यादि सिद्धवत् प्रश्नः ॥ त्रिभुवनस्यापीत्युक्तेऽन्यार्थशङ्कया प्रश्नः कथमिवेति । कथं त्रैलोक्यस्यापीत्युक्तम् ॥ दुःखातिगयादिति । चाप्पोपरुध्यमानकण्ठः । अन्तर्गलता वाष्पे- ऐति केचित् । वाष्पंशोकवेगेन गद्गदादिकमिति केचित् ॥ एवमुक्तौ क्रमेण पुत्रव्यसनशङ्कया पुनरपि द्विगुणम् आरूढपति- तवद् इन्त हतोऽस्मीति सविपादं निरूप्य पुनरपि निश्चेतुं पृच्छति १. सीसा एव्य' क. घ पाठ'. २. 'तु'-वत्स ! क' र..पा. ३.'दक' क. घ. पा. ४. 'दि विरुद' ह पाठ.. IH ५.'ए' घ..पार ·२५० . मागानन्दे मव्यास्थ्य आवेदय ममात्मीयं पुत्र! दुःखं मुदुस्सहम् । मयि सङ्ग्रान्तमेतत् ते येन सह्यं भविष्यति ॥ १०॥ शंखचूडः- श्रूयताम् । शंखचूडो नाम नागः खल्व- हमाहारार्थमवसरप्राप्तो वासुकिना वैनतेयस्य प्रेपितः । किं वा विस्तरेण । कदाचिदियं रुधिरधारापद्धतिः पांमुभिरवकी- र्यमाणा दुर्लक्षतामुपयाति । तत् संक्षेपेतः कथयामि । विद्याधरेण केनापि करुणाविष्टचेतसा । • मम संरक्षिताः प्राणा दत्त्वात्मानं गरुत्मते ॥ ११ ॥ जीमृतकेतुः --- (सविपादम् ) कोऽन्य एवं परहितव्यसनी । आवेदयत्यादि । पुति यात्मत्येन सम्बोधनम् । आरमीयं दुःखं मम भावेदय योधय । मुटुम्मदं त्वया दुर्भरम् । मयि संकान्तं वेदनेन संधि भक्तं मारमंविभागवत् मोढव्यं मविष्यतीति येन, नादय इत्युक्त आ. त्मीय मदीयं पुत्रदुःगं पुनहेतुकं दुःपनिमित्तं व्यमनमिति भाविवृत्तानु- नारण मामाजिामनमि स्फुनि ॥ १०॥ २ ·पञ्चमोऽकः.1 ननु स्पष्टमेवोव्यता पुत्रेण जीमूतवाहनेनेति । हा हतोऽस्मि मन्दभाग्यः । देवी-(क) हा पुत्त! किं तुए किदम् । मलयवती- (ख) हो कहं सच्चीभूदं- एवं मे दुच्चि- न्दिदम् । (सर्व मोहं गताः।) शंखचूः - (सास्रम् ) अये नूनम् एतौ पितरौ तस्य महासत्त्वस्य । अप्रियनिवेदनान्मयैतामवस्थां गमिती । अ- थवा विपाहते किमन्यद् विषधरस्य मुखान्निष्कामति । अहो प्राणप्रदेस्य सदृशं प्रत्युपकृतं जीमूतवाहनस्य शङ्मचूडेन ! (फ) हा पुत्रक! किं त्वया कृतम् । (ख) हा कथं सत्यीगूतमेव मे दुश्चिन्तितम् । परोपकारनिन्धिः स्वदेहत्यागपर्यन्तः । स्पष्टमेवेति । किं सामान्यशब्द- नावृत्य कथ्यत इत्यर्थः । नन्यित्यनुनये । अत्र तस्य पितरावेती, जीमू- तवाइन इति अस्य नाम इति तस घोधः । पूर्व विद्याधर इति प्रतीतिः । अतः परं वस्तुनिश्चयेन प्रलापादिना पुनरपि करुणस्य परिपोपः ॥ दुश्चिन्तितम् अन्यदेव किमप्याशके इत्यनर्धरूपेण पूर्व निरूपितं सत्यमेव जातमित्यर्थः ॥ एनौ पितरी एतामवस्यां गमिती इत्युभयं विधेयं, पूर्वमरोधात् । अप्रियनिवेदनस्योपपतिः-विपास्त इति । अही प्राणप्रदम्पति विमर- लक्षणया अपकारातिशयं प्रकाशयनि । लोकोक्त्यनुमारेण परीकृत्य १. सग' ग. . . ३. मग. प. नार. ३. (म मुग--1) '' पण. 5. मप्र क.न. पा.. भानाय. पर, ·२५२ नागानन्दे सन्याश्ये ૨ । तत् किमधुनैवात्मानं व्यापादयामि । अथवा समाश्वासयानि तावदेतौ । तात! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । अम्बै! समा- श्वसिहि समाश्वसिहि । (उभौ समाश्वसित।। देवी - (क) वच्छे ! उट्रेहि उडेहि । मा रो। अहो वि किं जीमूदवाहणेण विणा जीवह्म । ता समस्सस दाव । मलयवती - (समाश्वस्य) (ख) हा अय्यउत्त! कहिं तुवं मए पेक्खियो। जीमूतकेतुः-हा वत्स! गुरुचरणशुश्रूपाभिज्ञ ! चूडामणिं चरणयोर्मम पातयता त्वया । लोकान्तरगतेनापि नोज्झितो विनयक्रमः ॥ १२ ॥ (क) वसे ! उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । मा रुदिहि । वयमपि किं जीमूतवाहनेन विना जीवाम । तत् समाश्वसिहि तावत् । (ख) हा आर्यपुत्र! कुन त्व मया द्रष्टव्य । कथनम् । तत् किमधुनेति । अपराधाधिक्याद् गरुडदर्शनात् प्रागेवेत्यर्थः । अथवेति । तावत् समाश्वासयामि । मूढयोरनाश्वासन न युक्त, पश्चादपि शक्यमन्यदित्यर्थ. ॥ विना नीवाम । जीवनापेक्षायामेव प्रलापादिना दुःखमोक्षणम्, अन्यथा मतव्यमित्यर्थ ॥ विनयक्रमः गमनागमनया. वन्दन कर्तव्यमिति विनयकार्यस्या- चारस्य परिपाटी । अतो बुद्धिपूर्व चूडामणिपातन शकयते ॥ १२ ॥ . १. 'आय! म'पार त्वमपि समाश्वसिहि । (उ' स गा. मूलकोशपाट ६. 'महि ।' क पाट हि समाश्वसित्वम्बा ।' प पार स्य)' घ पाट ५ 'तुवर । इति ·पञ्चमोऽङ्कः । २५३ , (चूडामणिं गृहीत्वा) हा वत्स ! कथमेतावन्मात्रदर्शनोऽसि मे संवृत्तः । (हृदये दत्त्वा) हहह, भक्त्या विदूरविनतानननम्रमौले. शश्वत् तव प्रणमतश्चरणौ मदीयौ । चूडामणिनिकपणैर्मसृणोऽप्ययं हि गाढं विदारयति मे हृदयं कथं नु ॥ १३ ॥ देवी-(क) हा पुत्तअ! जीमृदवाहण! जरस दे गुरु- जणसुस्सूसं वज्जिअ अण्णं सुहं ण रोअदि, सो कहं दाणिं पिदरं उज्झिअ सग्गसोक्खं अणुभवितुं पैत्थिदोसि । जीमूतकेतुः (साप्तम् ) देवि! किं वयं जीमूतवाहनेन विना जीवामः, येनैवं विलपसि । (क) हा पुत्रक! जीमूतवाहन! यसै ते गुरुजनशुश्रूषां वर्जयित्वान्यत् सुखं न रोचते, स कथमिदानीं पितरमुज्झित्वा स्वर्गसौख्यमनुभवितु प्रस्थि- तोऽसि । नमनस्मृत्या भिन्नहृदय आह -हहहेति । भक्तयेत्यादि । शश्वद् भक्तया मम चरणौ प्रणमतस्तव अयं चूडा-. मणिः निकपणेः सद्यः अर्धाचरणयोः, ममृणोऽपि अपरुषोऽपि मम हृदयं गाढं भृशं विदारयति भिनति । कयमेतद् ममणस्य विदारणं, न घटत इति विरोधः । ममणत्वमेव विनयस्मरणेन हृदयभेदनरय धैर्यशैथिल्यम्य नि- मितमिति सङ्गतिः। विदूराद् विनतमाननं यस्य तत एव नम्रमालेः इति विग्रहः । तत्कालविशेषणं नम्रमौलित्वकयनं निकपणघटनाय । प्रणाम- किया विनताननेत्यनेनैव सिद्धा॥१३ ।। १. 'गुद अ', .. 'गदी' प.पा... प्र'. प. पा.

·२५४ नागानन्दे सच्याल्ये मलयवती- (पादयोर्निपत्ये कृताञ्जलि ) (क) ताद ! देहि मे अय्यउत्तरस चूडारअणे, जेण इमं हिअए करिअ जोळण- प्पवेसेण अत्तणो सन्दावं अवणेमि । जीमूतकेतुः-(सान्नम्) पतिव्रते! किं मामाकुलयसि । ननु सर्वेषामेवास्माकमय निश्चयः । देवी-(ख) महाराों! ता कि पडिवाळीअदि । जीमूतकेतुः- देवि! न खलु किञ्चित् । किन्त्वाहि- ताग्नेर्नान्येनाग्निना संस्कारो विहितः । तदग्निहोत्रशरणादग्नी- नादायात्मानमादीपयामः। शंखचूडः -- (आत्मगतम्) हा कष्टम् । ममैकस्य पाप. स्यार्थे सकलमेवेद विद्याधरकुलमुत्सन्नं भविष्यति । तदेवं तावत् । (प्रकाशम्) तात! न खल्वनिश्चित्यैव युक्तमीदृशं साहसमनुष्ठातुम् । विचित्राणि हि विधेविलसितानि । कदा- चिद् नायं नाग इति ज्ञात्वा जीवन्तमेव जीमूतवाहनं परि- त्यजेन्नागशत्रुः । तदनँयैव तावद् रुधिरधारया वैनतेयमनु- सरामः। (क) तात! देहि मे आर्यपुत्रस्य चूडारन, येनेद हृदये कृत्वा ज्वलनमा वेशनात्मन सन्नापमपनयामि । (ख) महाराज! तत् किं प्रतिपास्यते । , 'स)', ३ 'त्तचिड च, ३ 'हि' घ पाठ प पार 'ओपिग पाठ 'य त्वरिततरमात्मा ग पाठ ७ 'नम् । त' य प पाठ धुर्नव' र पाठ ८ ·पञ्चमोऽङ्क । देवी---- (क) सव्वहां देवदाणं पसादेण जीवन्तं एवं मे पुत्तों पेक्खिस्सं । मलयवती (आत्मगतम् ) (ख) दुळ्ळहं खु एवं मम मन्दभाआए। जीमूतकेतुः --~वत्स! अवितथैपा भारती ते भवतु । तथापि सामीनामेवास्माकं युक्तमनुसर्तुम् । तदनुसरतु भवान् । वयमप्यग्निहोत्रशरणादग्नीनादाय त्वरिततरमैनुग- छामः । (पत्नीवधूसमेतो निष्क्रान्त ।) शंखचूडः- तद् यावद् गरुडमनुसरामि । (चलन्नमतो नियं)- कुर्वाणो रुधिराईचञ्चुकपणै णीरिवा२रतटीः प्लुष्टोपान्तवनान्तरः खनयनज्योतिशिखासज्ञयः । (क) सर्वथा देवताना प्रसादेन जीवन्तमेव मे पुरेस द्रक्ष्यामि । (ख) दुर्लभ सल्तन्मम मन्दभाग्याया । पुनम्तम्य आधामपचनेन प्रत्याश्वस्योक्तिः -- सर्वधेत्यादि । सामीनामेवेति । अमगलपक्षे इटिति देहत्यागार्थमित्यर्थः ॥ तद् यावदिति । पाक्षिकस्याप्येतज्जीनस्य माययादित्यर्थः । यावदित्यध्यवमाये । चलन्निति, दुःसंवंर्गन चपल मजन् । अग्रतो निवर्य, वदतीति शेप.! र्माण इत्यादि । अयं पसगरिपुः मलयस्य प्रमाणे दुराहक्ष्यते । अपं लक्ष्यत इति दिक्षितस्यान्विप्यमाणम्य महमा दर्शनान प्रहपः । -- ·२५६ नागानन्दे सव्याख्ये मज्जवज्रकठोरघोरनखरप्रान्तावगाढावनिः शृङ्गाने मलयस्य पन्नगरिपुर्दूरादयं लक्ष्यते ॥ १४ ॥ पन्नगरिपुरिति स्वयं मरणाध्यवसायात् कुलाभिमानराहित्येन तस्य विप- क्षतामनङ्गीकृत्योक्तिः, नास्मद्रिपुरिति । पन्नगानामेवायं रिपुर्नान्ये- पाम् । अतः भ्रमादुखतं महापुरुपं वस्तुपोधेन सजीवमेव विसृजेद वा इति प्रत्याशाबीजत्वेन प्रतीत्यनुसारेण वा । एतच्छकया पूर्वमपि नागशत्रुरि- त्युक्तम् । मलयस्य नातिविप्रकृष्टस्य पर्वतान्तरस्य । तेन गमनलापर्व ध्वनितम् । शृङ्गाने शृङ्गस्योर्श्वभूमौ । अत एव दूरादिति दर्शनसौकर्य प्रतिपादितम् । अवस्थितिप्रकारकथनेन स्फुटदृश्यत्वं तस्य रौद्रतां च स. मर्थयति - रुधिराायाः चञ्च्चाः बोटे कपणैः पैच्छिल्यापनयनाय आ- वृत्त्या पार्श्वयोनिघर्षणैः अद्रेस्तटीः द्रोणीः एकत्र कपणं पुनरन्यत्र तत्रैव या भिदुरतीक्ष्णचन्चुपुटभेदने प्रान्तयोरेनुत्सातत्वेन मध्यस्योत्सातत्येन च दोणीः नौसंस्थानाः कुर्वन्निव । अनेन लीलया पार्यकपणावस्था एपा, स- म्मुसं विपक्षाघाते कीरशी इति चञ्चुप्रहारस्य तीक्ष्णता प्रकाश्यते । तेन रौद्रालम्बनपौष्फल्यम् । एवमुपर्यपि । लुष्टं दग्धम् उपान्ते नयनगोचरे बनान्तरं वनमध्यं येन । स्वनयनयोयोतिःशिसानां सम्ययैः करणः । भनेन अतृप्तता प्रकाश्यते । तृप्ती नयनयोः प्राचण्डयोपरमात् । मज्जताम् अर्थाद नायकारसि, वज्रकठोराणां नसराणां प्रान्तः अप्रैः अवगाढा अय. निर्येन । नायकदेहं निर्भिद्य भूमौ नसायपतनमुक्तम् । मन्जनभ्य केवल. मवनिविपयस्वे अवगाटपदं पुनरुक्तम् । अन भक्षणस्यानियूंढत्ययुद्धपा नयनज्योतिस्नीक्ष्णतया तृप्न्यनुदयानुमानाच पनगरिपुत्वेन विमर्शनादेत. द्विसर्जनयोग्यतया तत एव आत्मनः समयसिद्धत्यमोन निश्शा भक्षण. शझ्या च संग्रमेण ममीपगमनापेक्षया इयगुक्तिः । अयमभिप्रायः पश्चात् सनिधिप्राप्यवस्थया च नायते ॥ १४ ॥ - . प.पा. १. नि...

·परमोशः। २५७ - (ततः प्रविशत्यासनस्थः पुर.पातितनायको गरुडः ।) गरुडः (आत्मगतम् ) आ, जन्मनः प्रभृति भुजङ्गपती- नश्चता मया न चेदृशमाश्चर्यं दृष्टपूर्व, यदयं महासत्यो न केवलं व्यथते, प्रहृष्ट एवं दृश्यते । तथाहि - अथ गरुडस्य प्रवेशः । आसनस्थ इत्यनेन यथेष्टमाहारयामीति पूर्वोक्तानुसारेण स्वैरासिका कथिता । वक्षोभेदपूर्वमुमृत्य मौलिखण्डनेन चूडामणि निरस्य गौरवातिशयेन आहारभूयस्त्वमाशङ्कय यथेष्टभोजनाय मलयशिखरमध्यासीनो भोज्यमग्रतो निधाय स्वैरमश्नन् तस्य भोगिष्व- दृष्टपूर्व स्वभावमवलोक्य विस्मयेन स्वयं निरूपयति - आ इत्यादि । आ इति स्मरणे । 'स्याञ्चिन्ता स्मृतिराध्यानमित्युक्तत्वात् । चिन्तनं स्म- रणम् । आ, जन्मनः प्रभृति, न विदानीम् । अण्डोद्भदानन्तरमेव मातु- दर्दास्यं श्रुत्वा जातमप्यजातमात्मानं मन्यमानः स्ववीण दास्यापनयनान- न्तरम् अद्याहं जातः । तद् जातेन विपक्षोच्छेद · कर्तव्यः । "ध्रियते यावदेकोऽपि रिपुस्तावत् कुतः सुखम्" इति न्यायेन तदुच्छेदनाय निरर्गलमहिमक्षणमारब्धवानहमिति जन्मनः प्रभृतीत्यनेनोक्तम् । भुजङ्गपतीन् वीर्यकोपादिप्रधानान्, न तु नि- रसारान् । अश्नता सड्यशः सङ्केतात् परमेकशश्च प्रतिदिनं भुजानेन । नित्यप्रवृत्तिरूपेण वर्तमानत्वम् । अनेन एतावन्तं कालं न गृहीतमुक्तत्वम् , अपितु वर्तमानतैव तत्र । ईदृश वक्ष्यमाणरूपम् आश्चर्यम् अद्भुतं न दृष्ट- पूर्वमिति चिन्ताप्रकर्षः प्रकाशितः । यदिति वाक्यार्थपरामर्शः । अयं भक्ष्यमाण इत्यर्थात् । स्वतः प्राप्ता व्यथा हेत्वन्तरेणापोद्यत इति व्यथा- भावेनातीव कौतुकम् । अतोऽप्यधिकं दृश्यते -- केवलं न व्यथते महा- सत्त्वतया इत्येव न, निर्णित्ते केवलशब्दः, प्रहष्टः व्यथाविरुद्धहीकान्त- हृदयः । तर्हि व्यथा निरतिशयो इर्षश्च इत्यपि न, हर्ष एव समुल्लसती. त्येवकारेण द्योतितम् । दृश्यत इति । अनुभावव्याजेन हर्प एव स्फुट प्रकाशत इत्यर्थः । न्यथाभावस महासत्वता निमित्तलेन कल्प्पट १. स. ग, घ, पाट.. 11 ·२५८ नागानन्दे सव्याये ग्लानि धिकपीयमानरुधिरस्याप्यरित धेयोदधे- मौसोत्कर्तनजा रुजोऽपि वहतः प्रीत्या प्रसन्नं मुखम् । गात्रं यन्न विलुप्तमेप पुलकस्तत्र स्फुटो लक्ष्यते दृष्टिमय्युपकारिणीव निपतत्यस्यापकारिण्यपि ॥ १५ ॥ इति हेतुगर्भ विशेषणम् । 'महासत्त्वोऽतिगम्भीर' इत्यस्य व्याख्याने धनि- केनोक्तं -~- महासत्त्व. शोकक्रोधाद्यनभिभूतान्तःसत्त्व इति । 'आहूत. स्ये'त्यायुदाहरण च । "चित्तस्याविकृतिः सत्त्वं विकृतेः कारणे सति" इति भावप्रकाशेऽप्युक्तम् । अत एवंभूतेन चित्तस्थैर्येण दैहिके उप- प्लवे न्यथाभावो निस्सामान्यगुणस्यास्तु । तद्विरुदो हपः, तस्यापि प्रकपः, ततोऽपि भावान्तरामिश्रत्वमित्याश्चर्यस्यादृष्टपूर्वत्वमित्यर्थः । तथाहीति । अनुभाववर्णनेन हर्पप्रकप भावान्तरामिश्रत्वं च लोको- तरहेतुगर्भ प्रतिपादयितुमुपक्रमः- "आस्वाद्यास्वाद्य ताक्ष्योऽपि व्योग्मि जीमूतवाहनम् । क्षिप्रं स्थगितसंरम्भः प्रदध्यौ विस्मयाकुलः ।। अहो नु सत्त्ववानेप कोऽपि धैर्यमहोदधिः । भक्ष्यमाणस्य यस्याने जायन्ते पुलकाङ्कुराः ।। प्रसन्नवदनः क्षिप्रं शेषजीवोऽपि वर्तते । चिन्तयित्वेत्यपृच्छत् त कोऽसीति विनतात्मजः ।। स तं प्राह किमेतेन तब भक्षय मामिति ।" एवं क्षमराजकयानुसारेण । ग्लानिरित्यादि । ग्लानिर्निष्प्राणता चित्तस्य जाट्यं, न, ज्ञायत इति शेपः । अधिकपीयमानरुधिरस्यापीति, हेतौ सत्य- पीत्यर्थः । अधिकमतिमात्रम् अङ्गादङ्गात् सिरामुसेन आकृष्य पीयमान- रुधिरस्येति ग्लानिविभावः।

·पञ्चमोऽङ्कः। "ग्लानिर्विरेकवमनजागरातिरताध्वभिः । उपवासमनस्तापक्षुत्पिपासादिमिर्मवेत् ॥" इति, "वाङ्मनःकायकर्माणि ग्लानिर्लिपयतीति हिर इति च गावप्रकाशः । विरकप्रकार एव रक्तस्रायः । एवं हेतो सत्यपि ग्लानिन ज्ञायते, अनुभावादर्शनात् । "रत्याधायासवृक्षुद्भिग्लोनिनिष्प्राणतेह च । वैवर्ण्यकम्पानुस्साहक्षामाङ्गवचनक्रियाः ।" इति धनञ्जयेन विभावस्वरूपानुभावा ग्लानेरुक्ताः । तत्र चैवादि- कार्याभावाद् ग्लानिर्न ज्ञापत इत्यर्थः । किन मांसानामुत्कर्तनं चन्या ततस्ततो मर्मादिभ्यश्छेदनं ततो जाताः रुजो वहतोऽपीति लोकवु- घ्यनुसारेण वहनं कल्प्यते । यस्य मांसकर्तनं तस्य जो दृष्टत्वात् । तदह- नमनूध विरोधः । तथापि प्रसन्न प्रसादसुभगं मुसं लक्ष्यत इनि सम्म न्धः । रुजो वैवर्ण्य कार्यम् । तद्विरुद्धप्रसाददर्शनात् तत्कारणत्वेन हपी- परपर्याया प्रीतिरेव जागर्ति, कार्याभावान्न रुग इति कल्प्यते । वहत इति योग्यतामात्रेणानूदितम् । प्रहृष्ट एयेत्यन्ययोगायोगव्यवच्छेदेन स्थिरीक तस्य पुनः प्रीत्येति हेतुत्वेन निर्दिष्टस्य न्यकृतभाषान्तरस्य हर्षस्य मु- खप्रसादमाण कार्येण परिपोपो न परिस्फुट इति चेत् पुनरपि हर्पकार्य कथ्यते ----पद् गा न विलुप्तं, तर पुलको लक्ष्यते । भक्षितशिष्टे अब- यवे पुलक एष इति स्फुटातिशयः । ननु "रोमायः क्रोधरुन्मीतिहर्षशीतादिमिर्मवेत्" इति रुजा भीत्या वा मवेत् पुलक', कथ हपकार्यमेर । अस्तु । मुस. प्रसादादिसाहचर्यादयमपि हर्पकार्यमेर । किए दृष्टिमयि अपमारिणि भृशमपकर्तरि उपकारिणीय परमोपकारिणि यया तथा निपनति 1 निधाया रटेरविन्दपातम हर्पकार्यमित्यर्थः । अस्येनि सगेष । नान्यस्य मिति व्यतिरेको विस्मयोपकः । पर व्यथादीनाम् अनुमानिधितम्य ·२६० नागानन्दे सव्याख्ये तत् कौतूहलमेव मे जनितमस्यानया धैर्यवृत्त्या । भवतु, न भक्षयाम्येनम् । जानामि तावत् कोऽयमिति । (अपसर्पति ।) हर्पस्य च भरसहं लोकोत्तरं गुणं विशेषणद्वारा हेतुत्वेन समर्थयति धैर्योदधेरिति । धैर्यस्य उदधिः, धैर्येण उदधिरिति वा तस्य । अपारमप- रिच्छेयं धैर्यमस्य । तद्विलसितमेवैतत् । "चापलेनानुपहता सर्वार्थप्वविकत्थना । स्वाभाविकी चित्तवृत्तिर्यमित्यभिधीयते ।।" स्वाभाविकीति । स्वच्छा प्रसन्ना रागादिकृतचापलहीना देहादिभावा- भावानपेक्षिणी बोधरूपा अन्तःकरणवृत्तिः धर्यम् । तत्स्वभाव एवेदं विल. सितम् । स्वभावे कः पर्यनुयोगः ॥ १५ ॥ एवं धैर्यस्य हेतुत्वे निश्चितेऽपि कौतुकं वर्धत एवेत्साह --- तत् तस्मात् । यत एतत् सर्व धैर्यविलसितं, तस्मात् । अनया लोकोत्तर वृत्तं प्रकाशयन्त्या । धैर्यवृत्त्या धैर्यस्य वर्तनेन नानाव्यापाररूपेण प्रसरेण । धैर्य वृत्तिः धैर्यवृत्तिः तदनुग्रह इति वा, तया कौतूहलमेव । विस्मयवि. शिष्टा एतज्जिज्ञासा कौतूहलं, तदेव, न जिपत्सा, नापि निर्भयोऽयमित्य- मर्पः । जनितमुत्पादितम् । धैर्यातिशयेन आश्चर्यस्य उपरितनपक्रिमणमेव इत्येवकारेण स्थिरीकृतम् । तस्मादेतत्स्वरूपज्ञाने क उपायः । प्रवृत्तभक्ष- णस्य कस्त्वमिति मध्ये विचारो न युक्तः । ईदृशम्य भक्षणं च न युक्तम् । एनटुक्तिं विना ज्ञातुं चालकसमिति विचार्य निशिनोति - भक्तु, एवं करोमीति निर्णये । 'भवत्वान्तरनिर्णये' इत्यन्ययम् । निर्णीतमाह भक्षयाम्येनम् । जानामि तावत् कोऽयमिति । तावत् प्रथम, पुनः तदनु- रूपमिति शेपः । कोऽयं धैर्यसागर इति । अस्यात्मनो भक्षणमिष्टमिव दृष्टि- पातेन । अतस्तस्मिन् निवृत्ते स्वयमेव पृच्छेत् । ततस्तद्वारा विचार्य ज्ञातुं शक्यमिति भावः । एवं कल्पिताया भक्षणनिवृत्तेः प्रकाशनायापस. पंणम् ॥ . - न ·पञ्चमोऽङ्कः। २६० नायकः- (मांसोत्कर्तनविमुखमुपलक्ष्य सिरामुखैः स्यन्दत एव रक्त- मद्यापि देहे मम मांसमस्ति । तृप्तिं न पश्यामि तवेह तावत् किं भक्षणात् त्वं विरतो गरुत्मन् ! ॥ १६ ॥ गरुडः- (आत्मगतम्) अहो आश्चर्यम् । कथमयमस्याम- प्यवस्थायामेवमत्यूजितमभिधत्ते । (प्रकाशम्) विमुखमिति । अपसर्पणेन वैमुख्यं दृष्ट्वा प्रियोक्त्या प्रेरयति सिरेत्यादि । सिरामुखैः स्यन्दत एव बहुमार्ग स्रवत्येव , न विच्छिन्नम् । अद्यापि इदानीमपि अन्तरान्तरा भक्षितेऽपि । मम देहे त्वद्भक्षणीयस्य देहे एतदर्थमुपचिते पिण्डे । मांसमस्ति, न निरवशेष भक्षितम् । विरल- मपि तत्र तत्र हस्तपादादिषु अन्वेपणे सिध्यत्येव । किमनेन तृप्तस्य मे इति चेद् , इह तावत् सद्य उपक्रम एव । तव महाशनस्य । तृप्ति पूर्तिम् । न पश्यामि, कुक्षिवृंहणाघदर्शनात् । तत् पेयभक्ष्ययोः शिष्टयोः क्षुधि च किश्चिद्भक्षणेन जाग्रत्याम् । भक्षणादित्युपलक्षणं, पानाय । किं त्वम् एतदर्थं दूरादागतः । विरतः विश्रान्तः । नात्र निरूप्यमाणं किमपि कारणम् । वृथा स्यन्दमानं रुधिरं मांसं चोत्कृत्य भक्षयति किंशब्दः क्षेपे । गरुत्मन्निति । सन्ततोहयनरसिकप्रशस्तपक्षयतम्तय तन्द्रालुता च न घटते । तत् तृप्ति विधाय स्वैरं विहरेति स्वमाध्यानुगुणेन मधुरवचने. नौदायं प्रकाशितम् ॥ १६॥ एवं तद्वचनमाकर्ण्य द्विगुणं विस्मयमाश्रियाह- अहो इति अगु- तानुवेधपारवश्यघोतकम् । आश्रय, पूर्वस्मादिति शेपः । नत् प्रतिपाद- यति --- अभ्यामप्यवम्यायां देहस्य क्षतप्रायसेनामसपातिलादतिदर्यत्ये- ऽपि । एवम् अनुभकाम्यचातुर्यम् । अत्यजितं लोकोत्तरीदार्ययलमाधुर्य- धोत्कर्षमभिधत्ते । पूर्व ग्लान्यायमारहनिर्वाहकपोत्कर्षवित्तस्यानन्या- ·. २६२ नागानन्दे सव्याख्ये आवर्जितं मया चञ्च्चा हृदयात् तव शोणितम् । अनेन धैर्येण पुनस्त्वया हृदयमेव नः ॥१७॥ अतः कस्त्वमिति श्रोतुमिच्छामि । नायका एवं क्षुदुपतप्तो न श्रवणयोग्यः 'तत् कुरुष्व तावदस्मन्मांसशोणितेन तृप्तिम् । हो दृष्टः । तदा नैवं वक्तुं शक्तिः, तथापि अभक्षणात् किञ्चित् प्रश्नो- स्थानाय ब्याहरेदिति निरूपितम् । उक्तौ पुनश्चित्तवृत्तिरस्य दास्यमवलम्बत इति विस्मयातिशयः। एवं निरूप्य प्रशंसां पुरस्कृत्य पृच्छति - आवर्जितमित्यादि । मया अपटुना प्रयोगातिशयमजानता । तव प्रतिप्रयोगपण्डितस्य । हृद्- यात् हृदयस्थानात् । चञ्च्वा निस्सारया कर्तुममापाटवमनुसरन्त्या । शोणितं रुधिरमात्रम् आवर्जित किञ्चित् स्वीकृतम् । त्वया पुनः पटुतरेण । पुनरित्यावयोरतीव विशेषः । वकभणित्या प्रशंसा । अनेन वाङ्मनसोत्कर्ष- प्रकाशकनिजकार्यपरिस्फुटेन करणभूतेन (धैर्येण) नः हृदयमेव अन्तः- करणतत्त्वमेवावर्जितम् । वद्धैर्येण ममात्मा परवशीकृत इत्यर्थः । त्वया । मम हृदयगतं किञ्चिदपहृतम् , (अहं?मया) तव हृदयमेवेति प्रयोगाति- शयः । हृदयप्रदेशान्तःकरणयोरभदोपचारः ॥ १७ ॥ अत इति । अस्मा दृदयावर्ज़नसाधनस्य लोकोत्तरस्य धैर्यस्यासद- त्वाद् अतय॑महिमा त्वं क इति श्रोतुमिच्छामि । इच्छामीति । अतिलो. कचरितस्य तव कथयेति नियोज्यत्वं न शोभनम् । देहभक्षणेन विप्रिय कारिणः प्रार्थनापि लज्जावहा । अत इच्छामीति वाञ्छामानप्रकाशनमेवो- चितमिति विनयपूर्व प्रश्नः ॥ तत्प्रश्नं साध्यविरुद्धमवधार्य वदामि न वदामीत्युभयमनुक्त्वा अनधिकारित्वप्रतिपादनेन कर्थन निरस्य अधिकारित्वसम्पादनायैव पुनरपि स्वसाध्ये प्रौढतया नियुनक्ति- एवमिति । युक्तेयमिच्छेत्यर्धाङ्गीकारः । तहिं कथयेत्यत्राह -क्षुदुपततः भुसीडितः । एवंक्षुदुपतप्त इत्यक्येन वा । 'स्या' च. पाठ २. 'थ नि' च. पाठ.

·- पञ्चमोऽङ्कः। २६३ शंखचूडः - (सहसोपसृत्य) नखलु नखलु साहसमनुष्ठे- यम् । नायं नागः । परित्यजैनम्। मां भक्षय । अहमसौ तवा- हारार्थ वासुकिना प्रेपितः । (उरो ददाति ।) नायकः . (शङ्खचूडं पश्यने सविपार्दैमात्मगतम्) कष्टं विफली. भूतो मे मनोरथः शंखचूडेनागच्छतां । गरुडः (उभौ निरूपयन् ) उभयोरपि भवतोर्वध्यचिह्नम- स्त्येव । कः खलु नाग इति नावगच्छामि। न श्रवणयोग्यः। त्वदधिकाराभावस्यैवापराधः । तस्मादस्मन्मांसशाणितेनै- कीकृतेन तृप्तिं क्षुदुपतापशमनी सम्पादय । तावत् प्रथमम् । आत्मनः श्रवणा- धिकारे सम्पादिते पुनः श्रवणयोग्यत्वमिति तस्य शङ्कामवगम्यापि प्रौढो- त्या तदिच्छां निरस्यति । भक्षयतस्तव किमनया इच्छया, प्रारब्धमेव समापयेत्यभिप्रायः॥ अस्मिन्नवसरे शहचूडः पूर्वदर्शनानुसारेण यदृच्छयोपेत्यान्यनिषेध- पूर्वमात्मानमर्पयति-नखल्यित्यादि । निषेधनिर्यन्धेन पुनरुक्तिः । साहसं सहसा असमीक्ष्य प्रारब्धम् । उचिताहारे किं साहसमित्यत्राह- नायं नाग इति । तर्हि किं कर्तव्यमत्राह-परित्यजनमिति । किं मम भक्ष्यम् अत्राह मां भक्षयति । किं तव योग्यत्वं तत् समर्थयति - अहमसाविति । सङ्केतितत्वेन दिनप्राप्त्या तवापि बुद्धी म्फुटं पूर्वसिद्ध इत्यर्थः । तदेव स्फुटयति-तवाहारार्थमित्यादिना । उरोदानेन निस्सं. शयत्वं प्रकाशितम् ॥ शहचूडेनेति हेतो तृतीया । विफलीभूत इति । स्वदेइन तस्य रक्षणं मनोरयः । देहस्य सायशेपत्याद् अस्य देहार्पणाय वैफल्यम् ।। उभौ निरूपयनिति तदानीमेव विमों जात इति स्फुरति । तथापि स्थूलरप्टित्यमेव । अत आह -उपयोरिति । वध्यचिद्रं रक्तांशुक. १. राममुप' ५. ५. 'राधम गहशो, २. “य साया ताय! न' प., 're) ताय ! 7 पार.. ३.. भाम' ग. ) ए.' प. पारः. ४. 'दम - -- पर.. ५. ''.स.पा. १. विषय' रा.पाठ..

·- २६४. नागानन्दे सव्याख्ये शंखचूडः अस्थान एवं ते भ्रान्तिः। आस्तां स्वस्तिकलक्ष्म वक्षसि तनौ नालोक्यते कचुक जिह्वे जल्पत एव मे न गणिते नाम त्वया द्वे अपि। तिस्रस्तीवाविपामिधूमपटलव्याजिह्मरत्नविपो नैता दुस्सहशोकशूत्कृतमरुत्स्फीताः फणाः पश्यसि ॥१८॥ रूपम् । तस्यास्मिन् भवति च दृश्यमानत्वाद् 'नायं नाग' इति निषेधे- ऽपि कः खलु नाग इति विकल्पे चिद्दसाम्यकृतेन संशयेन नावगच्छामि । अयमिति विकल्पमपोह्य न निश्चिनोमीत्यर्थः । अथवा चिहसाम्यात् कः खलु अयं वा त्वं वा इति नैकविपये निश्चिनोमीत्यर्थः ।। एवं तद्वचनमाकर्ण्य अवसरलाभात् स्वतो वैरिणमविमृश्यकारितया कृतमहापुरुपनिग्रहं भेदकचिह्नोबोधनद्वारा अपहासादिरूपरूक्षकाकुगर्म निरस्यति । तदमर्पणात्मानं असत्ति चेत् समीहितसिद्धिरिति च बुद्धिः । अस्थाने अविषये नागभ्रमाधिपये । रजतभ्रमः शुक्तिकायामेव घटते, न घटे । मालायामेव फणिवुद्धिः, न कमण्डली । त इति । मन्दधियामेव भ्रान्तिदृष्टा, न भवाशाम् । तत्रापि भ्रान्त्यविपये प्रवृत्तिरिति मौढ्या. तिशयः । एवं क्षेपः, तमेव प्रकाशयति--आस्तामित्यादि । "अस्मिन्नवसरे शड्सचूडोऽभ्येत्य तमत्रवीत् । हा हा मा मा कृथास्ताय ! साहसं किं न पश्यसि ।। अस्य विद्याधरेन्द्रस्य स्वस्तिकामुरस्तटम् । अहं स नागस्ते तार्क्ष्य ! पश्य जिहालताद्वयम् ॥ विष्फूर्जद्विपफुल्काररत्नस्फीताः फणाश्च मे इत्युक्त्वा विपुलं वक्षः प्रसार्योन्नतविग्रहः ।। तूर्ण मां मक्षयेत्याह स सुपर्ण पुनः पुनः ॥" इति क्षेमराजकथानुसारेणाक्तिः । स्वस्तिकलक्ष्म स्वस्तिकाकारचिदमस्य 1. भवनो पाठः. .

·पञ्चमोऽङ्कः गरुडा--- खल्वयं मया व्यापादितः। २६५ . (शहचूडस्य फोः पश्यन् नायक च वीक्षमाणः) का महापुरुपस्य वक्षसि प्रकाशमानमास्ताम् । तत्रावृतत्वेन न दृष्टमिति वक्तुं शक्यम् । तनौ सर्वत्र कञ्चुक निर्मोको न आलक्ष्यते निर्मोकाख्यं नाग- चिद्दमस्य न लक्ष्यते । अथवा तिष्ठत्वयम् । कः खलु नाग इति नावगच्छा- मीति वदता मम तनौ कन्चुकं सर्वाङ्गीण नालक्ष्यत इति परुपकाकु- गर्भम् । लक्ष्यमेवेत्यर्थः । पुनश्च विहे टू अपीति पुनर्वचनं नान्यत्र द्वि- जिलमित्यसाधारणत्वप्रकाशनाय । जल्पतः, न तु संवृतमुखस्यैवेति दुःखेन प्रलपतो न कदाचिदपि मुखसंवृतिरिति सेदः प्रकाश्यते । न गणिते न द्वितया परिसंख्याते निरूपिते वा, निश्चयायेति शेपः । नामेति, कुत्सितमिदं तव मौढ्यं व्यसनेऽपि हासावमित्यर्थः । अपीति पहुषु चिद्वेषु सत्सु एकत्रापि न बुद्धिरिति क्षेपः । पुनश्चैताः, इदानीमपि पश्ये- त्यर्थः । तिस्रः फणाः । यद्यका, अनवधानेन न दृष्टमिति वक्तुं शक्यम् । तत्रापि तीवेण तीवस्य वा विपाग्नेधूमपटलेन व्याजिला रल- विपो यासाम् । एतद्विकारविशिष्टत्वं सुलक्षत्वप्रयोजकग् । दुस्सहेन शोकेन यत् शत्कृतं जात्युचितः शुकार. तदनुबन्धेन श्वासमस्ता स्फीताः विवृतप्रान्तमागाः अवस्थयातीय सुलक्षाः न पश्यसीति प्रश्नगर्भकाकु- विशेपेणामपंदुःखविशिष्टस्य क्षेपोक्ती अहो पश्यतोऽप्यान्ध्यमिति क्षेपा- तिशयः प्रकाश्यते ॥ १८ ॥ एवं तद्वचनमनुगृत्य शहनूरस्य फणाः पश्यानित्यनेन तदनीमेगास्य विमझे जात इति प्रकाशितम् । अन्यथा महापुरुपवधस्यानुपपत्तिः । अय. मेर नागो नान्य इति यध्यचिहातिरिक्तेन लक्षणेन निश्चित्य विपणः स्वयं विमृशति -क ग्यविति। सलुशन्दो विचारे । व्यापादित इति जीवनप्रत्याशानिवृत्त्या संदगाँक्तिः ।। 1. गन् वीरब नाय१४:: १. ताप, पर Ah ·नागानन्दे सम्याल्ये शङ्काचूड:-भो विद्याधरराजवंशतिलक! कथं कार- णिकेनापि त्वयैतदतिनिष्ठुरमनुष्ठितम् । गरुड अये अयमसौ विद्याधरकुमारो जीमूतवाहनः, मेरौ मन्दरकन्दरासु हिमवत्सानौ महेन्द्राचले कैलासस्य शिलातलेपु मलयप्राग्भारदेशेष्वपि । अथ गरुडमधिक्षिप्य साहसिकत्वप्रतिपादनेन नायकमाधिक्षिपति- भी विद्याधरेत्यादि । वंशतिलकेत्यनेन कुलालङ्कारस्य विनाशे कुलस्यैव हानिः, न देहमात्रस्येति अविमृश्यकारिता प्रकाशिता । कारुणिकेनापि । कारुणिकत्वं युक्तं सतां, तथाप्येतदतिनिधुरं देहत्यागरूपं कथमनुष्ठितम् । निर्व्याजा दयालुता मयि दर्शिता । तदलमित्युक्तमनादृत्य कृतमिदं न शोमनमिति शोकगर्भमधिक्षेपः ।। एवमस्य वचने तटस्थवृत्त्या विद्याधरकुलजो जीमूतवाहनोऽयमिति जिज्ञासित निश्चित्य सचमत्कारमाह अये इति । श्रुतपूर्वस्य दर्शन- जनितकौतुकनापाततः ससाघमाह-अयमसाविति । अयमिति पुरोवर्तिनं कौतुकखेदशोकधीलागर्भमवलोक्य असाविति विचारदृष्ट्यातिलोकचरित- श्रवणेन अन्तः सदा प्रत्यक्षवदवभासमानं निरीक्ष्यैकीकारेणोक्तिः । असाविति युद्ध्युपारूढत्वं यद्वृत्तवाक्येनानुवदति -मेरावित्या- दिना । यशोव्याप्तेः परकाष्ठां प्रकाशयितुं प्रथमं व्याप्यदेशेषु मुख्यतमं मेर निर्दिशति । अखिलगीर्वाणनिर्वाणप्रदे वर्णाचलसीति । प्रार्थ- मिदमेवालं, व्याप्त्यर्थमन्यदिति भावः । कन्दरासु सानो शिलातलेषु प्राग्मारदेशेष्विति स्वैरासिकाप्रदेशानाम् उदेशप्विति सामान्यनिर्दिानां विवरणम् । अथा कि प्रत्येकगुच्यते । अन्येप्पपि तेषु तेषु प्रदेशेष्वित्यनु- तकपनम् । महुशः, न लेकवारम् । अनेन यशस्यानां कर्मणां पीन:- १. 'पदमाग..., 'यसमति प.3. दमनुष्टितमतिनिधुर संग।' प. पयः. 'नो मम । म ब.ग 'नः । नूनमापय महामस्वाय ' रा. पार. 1. Rifraपरा', ५. 'ता. पिस'ग प.. . 'रच', प पाट. ।

·पञ्चमोऽङ्कः । : २६७ उद्देशेष्वपि तेषु तेपु बहुशो यस्य श्रुतं तन्मया लोकालोकविचारिचारणगणैरुद्दीयमानं यशः ॥१९॥ सर्वथाहमयशःपङ्के निमग्नोऽस्मि । नायकः भोः फणिपते! किमेवमाविमोऽसि । शङ्खचूडः किमिदमस्थानमावेगस्य । पश्य- पुन्येन नवनवा स्तुतिरिति प्रकाश्यते । तदिति पूर्वमेव भुवनप्रसिद्धम् । न तैरिदानी गानेन प्रसिद्धि प्रापितम्, अपितु प्रसिद्धमेव गानेनामेड्यत इत्युक्तम् । लोकालोकविचारिभिः चक्रवालपर्वतान्तरालसञ्चरणशीलैः । अथवा लोकानामालोकनार्थ विचारिमिरिति कार्यपरैरप्येतदङ्गीक्रियत इति पता प्रकाश्यते । चारणा देवानामाज्ञाकरा लोकतन्ननिरीक्षकाः । उद्गी- यमान तारध्वनिनोचैर्गीयमानम् । यश इति । नत्प्रकाशकस्य प्रवन्धादे- रभेदोपचारः । वर्तविशेषकथन विदितभुवनत्रयवृत्तान्तानां तेषामपि चमत्कारकारि कथमन्येन न गीयत इति कैमुतिकन्यायेन प्रकाशयितुम् । श्रुतमिति श्रवणस्यैव भूतत्व, गानस्याद्यापि वर्तमानता इत्युद्गीयमान- मित्यनेन प्रकाश्यते ।। १९ ।। एव वर्णितमस्योत्कर्षमात्मनो निकर्षहेतुत्वेन योजयति- सर्वथे- त्यादिना । महापुरुपनिग्रहादसमीक्ष्यकारिवाचायशोरूपपदे निममः । पवरूपणेनोन्मज्जनस्याशस्यत्व द्योतितम् । एव विषादगोंक्तिः ।। भो. फणिपते! इति । तस्य सभ्रममालक्ष्य साध्यविरोधकनेन सेदेन शमयति-किमेवमाविमोऽसीति । आवेग त्यजेत्यर्थः ।। किमिटमस्पानमिति आत्मनो कपनेनामपंगोकगर्भमधिक्षिपति । सम्यानमविषयः । स्थान एवावेग इति समययति. , 'मस्यविमिरमा', 1,पयन' ·नागानन्दे सव्याख्ये स्वशरीरेण शरीरं तार्थ्यात् परिरक्षता मदीयमिदम् । युक्तं नेतुं भवता पातालतलादपि तलं माम् ॥ २० ॥ गरुडे अये करुणाईचेतसानेन महात्मना मैमास्य- गोचरं प्राप्तस्यास्य फणिनः प्राणान् परिरक्षितुं स्वयमेवात्मा ममाहारार्थमुपनीतः। तन्महदंकृत्यमिदं मया कृतम् । किं बहुना, बोधिसत्त्व एवायं मया व्यापादितः । तदस्य महतः स्वशरीरेत्यादि । स्वेशरीरेण न तु वस्त्वन्तरेण सर्वलोकानुग्रहदी. क्षितेन । मदीयमिदं निर्गुण निस्सार (शरीरं)। तााद् अस्मत्कुलोन्मूल- नप्रवृत्तात् । परिरक्षता मणिना काचमिव विनिमयेन रक्षता । मां शरीरिणम् । भवद्विनाशस्वामिनिरसनजनितपापभाजनतया रक्षितस्यास्य पिण्डस्य पाते पातालतलात् । अधोभुवनसामान्यवाची पातालशब्दः । 'अधोभुवनपा- तालबलिसबरसातलमिति वचनात् । तस्मान्निवासभूतात् पूर्वस्थाना- दपि । तलमधस्तनं नरकाख्यं, नरकस्य सर्वस्याधोवर्तमानत्वात् । नेतुं युक्तमिति काकुगर्भोक्तिः । नैव युक्तमिति प्रकाश्यते । यदि मामूर्ध्वलोकं नयसि, तर्हि रक्षितोऽस्मि । नश्वरस्यास्य पिण्डस्य रक्षणेन ममाधःपतनमेव सम्पादितम् । तदतः परमावेगस्य किं स्थानम् ॥ २० ॥ एवं तस्पाधिक्षेपवचने पूर्ववत् तटस्थवृत्त्या देहत्यागवृत्तान्ते श्रोत: त्वमवलम्ब्य शिष्टाचारप्रमाणेनात्मनो निपिद्धाचरणं निश्चिनोति -करु- णादेत्यादिना । करुणाद्रचेतसेति, कारुण्यप्ररितेन । तत्र कारुण्यमेव मुख्यमिति सिद्धम् । महात्मनेति बहुमानः । आस्यगोचरमिति रक्षानि- न्धः । स्वयमेव न तु प्रार्थनया । अनेन पुण्यस्य लोभनीयत्वं सिद्धम् । प्राणान् परिरक्षितुमिति प्राणरक्षणं मुख्यं, न हिसा इति । आत्मेति देहः । देहः परार्थस्त्याज्यो, न तु देहाथ परहिंसेति । ममाहारार्थमुपनीतः । अमुं मा भक्षयति निषेधो न कृतः । अस्य पीडा मा भूत् । तन देहत्यागः १. 'सादपि च पातालम् ॥', २. 'ड.-', ३. 'भस्मद्रासो' प पाठ.. ५ 'दपकृ' घ.पाट. ६. 'मैतन्मया' इति मूलकोरपाट. . 'युकत्वात्' इ, पाठ " ४. 'स्य प स ग पार .

·पञ्चमोऽ। पापस्यामिप्रवेशाहते नान्यत् प्रायश्चित्तं पश्यामि । कनखलु वह्निमासादयामि । (दिशः पश्यन्) अये अमी केचिद् गृहीता- मय इत एवागच्छन्ति । यावदेतान् प्रतिपालयामि । शङ्खचूडः कुमार ! पितरौ ते प्राप्तौ। नायकः --- (ससम्भ्रमम् ) शडचूड !: एहि । समुपविश्या- नेनोत्तरीयेणाच्छादितशरीरं कृत्वा समुपस्थितो धारय माम् । , सद्य इति सिद्धम् । तदिति । एवमस्य महापुरुषस्य प्रवृत्तौ प्रवृत्तिनिवृत्ति- विषया बहब उपदेशाः प्रादुर्भूताः । तस्माच्छिष्टाचारप्रमाणेन सिद्धमिद- मित्यर्थः । महदकृत्यम् , इतःपरमकृत्यं नाम्तीत्यर्थः । इदं प्राणिहिंसा. रूपमिदानीन्तनं विशेषतः कृतं न क्रियमाणमिति वैराग्यगर्भोज्नुतापः । अकृत्यस्य प्रकर्प समापयति किं बहुनेति । चिन्तितेनोक्तन वा इति शेषः । बोधिसत्त्व एव जीमूतवाहनशब्दवाच्यो भगवान बुद्धमुनिरव पर्या येण जगन्नाथः । तेन मम दुराहारः परिसमाप्तः । एवं विचारक्रमेण झटिति तत्वं निरूप्य प्राप्तविरागः प्रायश्चितं निरूपयति तदिति । स्वामि- न्यपि दुनियस्य प्रकाशकत्वान्महतो निरतिशयस्य । अग्निप्रवेशाटते । देहार्थमयं दोषः । तस्य भस्मीकरणमेव युक्त नान्यत् पश्यामि । एत- देव मम स्फुरति । तत् करोमीत्यर्थः । कनुसल्विति संभ्रमः । अमी केचि. दित्यनेन गुरुजनागमः सूचितः ।। अत एव कुमार! पितरी ते प्राप्ताविति । किं कियत इति शेपः ।। गण्डेनाश्रुतमेतद्वचनमार्य सम्प्रमेण कर्तव्ये योधयति --~-समुप- विश्येत्यादिना । समुपविश्य सभी उपविश्य शरीराच्छादनं कृत्वा । ममु. 1.!'ग, पाठ.. २. 'मी' प.पाउ..

·२७० नागानन्दे सव्याख्ये अन्यथा कदाचिदीगवस्थं मां सहसैवालोक्य अम्बा जी- वितं जह्यात् । (शहचूडः पार्श्वपतितमुत्तरीयं गृहीत्वा तथा करोति ।) (ततः प्रविशति पत्नीवधूसमेतो जीमूतकेतुः ।) जीमूतकेतुः- (सास्रम्) हा पुत्र! जीमूतवाहन ! आत्मीयः पर इत्ययं खलु कुतः सत्यं कृपायाः कमः किं रक्षामि बहून् किमेकमिति ते चिन्ता न जाता कथम् । पस्थितः सम्यक् पृष्ठतः स्थित्वा देहावष्टम्भतामवलम्यमान इत्यर्थः । अकरणे दोपमाह - अन्यथेति । वात्सल्यातिशयं निरूप्य विशेषकथ- नम् ॥ अथ शङ्खचूडवचनानुसारेण पत्नीवधूसमेतस्तं देशमागच्छन् पिता शोकार्दीकृतस्य चित्तस्य परिवाहमिवाथुप्रवाहं मुञ्चन् चिन्तासन्तानसा- क्षात्कृतं पुत्रं सम्बोध्य प्रलपति- -हा इति । आकाशमाने अस्माकं सम्बोधनं, न मुग्धमुखावलोकनेनेति मुक्तकण्ठमाकन्दः । पुत्रेति नरकना- णनायोत्पादितः । अदृश्योऽपि त्वमेवाहूयसे । त्वददर्शने पुम्मन्तराह्वानमन- भ्यस्तं, यतस्त्वमेक एव जातः । सर्वथा मन्दभाग्योऽहं सम्बोधयामि । जीमूतवाहनेत्युच्चारणे श्रवणे चानन्दावहोऽन्यः शब्दो न सिद्धः । आह्वान- समनन्तरमेव विनयनमस्य संज्ञिनोऽपि नयनानन्ददायित्वं नित्यसिद्धम् । तदपि विधिरपहृतवान् । तथाप्याकाशभापितवत् सङ्कल्पितमपि त्वामात्म- व्यसनं प्रलपामीति सम्बोधनाभिप्रायः ॥ आत्मीय इत्यादि । दयालुतया त्वयेदं कृतम् । तद्युक्तम् । तत्र कृपायाः आत्मीयः पर इत्ययं क्रमः कुतः खलु भरणादिवदात्मीये युक्ता परे तथा न इत्ययं क्रमः कुतः, नैवेत्यर्थः । जन्तुमात्रस्य दयनीयत्वाद् इति खलु तव बुद्धिः । तत् सत्यम् । नात्र विवदामि । पूर्व कदाचिदपि १. 'दश मा' स. ग. पाठः २.'मा विलो' स., 'सावली' रु. पा. ३. 'वत्स! ४. 'न्तानुस' प. पाट,. ३ - जी' ग, पाठः.

·.. पञ्चमोऽङ्कः। तार्थ्यात् बातुमहिं स्वजीवितपरित्यागं त्वया कुर्वता येनात्मा पितरौ वधूरिति हतं निश्शेषमेतत्कुलम् ॥ २१ ॥ अधिक्षेप्यत्वं तव न जातम् । इदानीमप्यधिक्षेपवुद्धिं मा कृथाः । अवस्थैव निरूप्यत इति सत्यमित्यस्याभिप्रायः । तत्र दयनीयान् बहून् कि रक्षामि उत एकम् । एकस्य रक्षणे यहूनां नाशः, तेषां रक्षणे एकस्य । तत्र किमेकं रक्षामि कि यहूनिति चिन्ता विकल्परूपिणी न जाता । यदि चिन्ता जाता, निर्दोष एव पक्षे निश्चयो भवेदिति चिन्तेत्युक्तम् । सर्वज्ञ- स्योचितकारिणः कथं न जाता । अस्मासु ममत्वबुद्धिर्न जातेति न खेदः । वयं वान्यो वास्तु । तत्र न विशेषः । गुरुलाघवं चिन्तयितुं युक्तम् । तत् कथं न जातमिति प्रश्नः । न जातेति कथं ज्ञायत इति कार्येण प्रतिपादयति--तार्थ्यादहिम् । दयनीयेषु बहुपु सत्सु अयं विपम- रूपोऽर्थो विधिवशात् सिद्धः । वैरस्य वंशानुपद्धत्वात् । स्वजीवितपरि- सागम् । अन्यस्य स्वकीयस्य कल्पवृक्षादेर्दाने नेयमनुपपत्तिः । जीवितप. रित्यागेऽनन्यशरणानामस्माकं सेदः । त्वया इति । ते इत्युत्तयैव विपरि- णामेन सिद्धे त्वयेति कथनं सर्वानुग्रहहेतुस्त्वमेव यंशोच्छेदस्यापि निमित्त जात इति सेयोतकम् । आत्मा स्वयम् । अद्य यो वा पतनोन्मुखयोराय. योर्विनाशे न खेदः । तत्र पुरस्सरणयोग्ययोस्त्वदनुसरण जातमिति वि. पादः । पितराविति, न त्वावामित्ययोग्यतास्फुटप्रतीतये । वधूः अचिरोदा इयं मुग्धा इति तावत् परिसमाप्तम् । न खल पुत्रपौत्रादिप्रसरणबहुलम् । निश्शेष पतचक्रवर्तिकुलं हतम् । कुर्वता हतमिति । यदि पूर्व चिन्तामक- रिप्यः, इदं फुल नएं नाभविष्यत् । अस्मद्भाग्यदोषेण कुलाङ्कुरलेन चिन्तितस्त्वमेव कुलोच्छेदहेतु तो येन, अतचिन्तामावः कल्पित इत्यर्थः ॥२१॥ 1.दान रन' प. पाइ. ..शनिम्र पाठ, ·२ नागानन्दे सव्याख्ये देवी- (मलयवतीमुद्दिश्य) (क) जादे ! मुहुत्त पि दाब विरम । इमेहिं अविरदपडन्तेहिं अस्सुबिन्दुहिं दे णिव्यापी- अदि अअं अग्गी। (सर्वे परिकामन्ति ।) गरुडः- हा पुत्र जीमूतवाहनति ब्रवीति । व्यक्तमय- मस्य पिता । अतः कृतमेतदीयेनाग्निना । अपिच न शक्नो- म्यस्य पुत्रघाति लज्जया मुखं दर्शयितुम् । अथवा किम- मिहेतोः पर्याकुलोऽहम् । तटस्थ एवास्मि जलनिधेः । तद् यावदिदानी, (क) जाते! मुहूर्तकमपि तावद् विरम । एभिरविरतपतद्भिरश्रुबिन्दुभिस्ते निर्वाप्यतेऽयममिः । जाते ! वत्से मुहूर्तमपि तावद् विरम, न चिरकालमस्माकं जीव- नम् । एभिरविरतपतद्भिरश्रुविन्दुभिस्ते निर्वाप्यतेऽयमग्निः । हस्तस्थस्य धाराश्रुपतनसम्भवात् । अयमिति यावत्कार्यमनिर्वापणीयत्वेन यत्नरक्ष्यत्वं योधितम् ।। अर्थतान् प्रतिपालयामीत्युक्त्वा तदेकपरत्वेन दत्तावधानः प्रलापम- वधार्याह - हा पुत्रेति । इति ब्रवीतीति तदुक्त्यनुकारः । व्यक्तमिति । अत इति पूर्वोक्तस्य हेतुत्वं सिद्धम् । अयमागच्छन् । अस्य शयानस्य पिता। प्रलापवचनमतस्य गमकम् । तदेतदीयेनाग्निना कृतम्, अलमि- त्यर्थः । तव पुत्रो मया हतोऽग्निं देहीति वक्तुं न युक्तम् । अतस्तदर्थ प्रतिपालन न घटते । अपिचैति । अमियाचन एव न, अस्य पुत्रघाति मुसं दर्शयितुम् अहं तव पुत्रं हतवान् मां पश्येति लज्जया न शनोमि । शीघ्रं गन्तव्यमित्यर्थः । अथवेति पूर्वमनिरूपितत्वं द्योतयति । अमिहेतोः किमहं पर्याकुलस्तटस्य एव जलनिधेर्न दूरस्थः । तत्फलमाइ- १. धारे िक ग घ., 'जळेहि'ग २. 'जीमूतकेतुः-हा', - छ, पाठ ४. 'ती' ख. ग. प. द. पाठः, ३.! गरुड.-व्यप पाठ, फ. पाठ:.

·पञ्चमोऽङ्कः ! बालामखिलोकीग्रसनरसचलत्कालजिह्वाग्रकल्पैः सर्महिः सप्त सपिकणमिव कवलीकर्तुमीशे समुद्रान् । स्वैरेवोत्पातवातप्रसरपटुतरै(क्षिते पक्षवाते- रस्मिन् कल्पावसानज्वलनभयकरे बाडवाग्नौ पतामि ॥२२॥ यावदिदानीमिति श्लोकस्थेन पतामीत्यनेन सम्बन्धः । तदिति, अमेरया. च्यत्वाद् एतद्दर्शनस्य परिहार्यत्वाद् जलनिधितटस्थत्वाद् अमरन्यथासि- द्वत्साचेत्यर्थः । यावदित्यध्यवसाये । गन्तुमध्यवस्यन्निदानी पाडवामी पतामीति सम्बन्धः। अमिप्रवेशेऽमिसन्धुक्षणाय मित्रमपेक्षितम् । तदपि अयनसाध्यमि- त्याह ---- स्वैरेव अनन्यापेक्षैः । पक्षवातैः पक्षपुटपर्याययुगपद्वीजनक्रमप्र- समरैवीतैः उत्तरोत्तरप्रचण्डावयवैः । धुक्षिते विवर्धिते । तदानीं कल्पात्र- सानज्वलनभयकरे महाकल्पावसाने भुवनसंहारोद्यतकालरुद्रानलवद् भय- करे भयोत्पत्तिहेतौ । कथं तादृशं प्राचण्ड्यं पक्षवायुसन्धुक्षणे, तबाह- उत्पातवातप्रसरपटुतरैः सन्धुक्षणनिपुणैः । द्वयो पुणे निरूप्यमाणे पक्ष- वातस्याधिक्यम् । उत्पाते प्रलय वातस्कन्धसप्तकस्यैकीभावेन ब्रह्माण्ड- मध्यमभिच्याप्य प्रसरतो वातादधिकैः । कल्पान्तज्वलनस्योत्पातवातेन सन्धुक्ष्यमाणत्वात् तत्समानस्स पाडवाग्नेम्तत्तुल्यपक्षबातचलन युक्तम् । एवं तात्कालिक कल्पावसानज्वलनसाम्यं यदि स्वाभाविकं, ताशस्य कथं सन्धुक्षणापेक्षा कथं वा नित्यं वर्तमानस्य प्रलयामितुल्यत्वम् । उच्यमान- विशेषणयोजनं च तथासत्येव घटत इत्याकाहाक्रमेण समन्वयः । एवं- भूतस्याद् ज्वालामरैः कचकचायमानैर्नतोन्नतसंवर्धितैरवयवैः । निलोकी- असने रसः आग्रहस्तेन चलतां कालमूर्तेनिहामाणां साम्ये ईपदसमाप्तः, प्रल- याभावात् । सर्पद्भिः सप्त समुद्रानेकीकृत्य सर्पिष्कणमिव कवलीकर्तुमाश समर्थे । कदाचिदमिना संहारः कदाचित् कालग्रसनेनेति पूर्वोक्तस्य न विरोधः । उपमानन असनस्येपत्करलं धनितम् । एवं वाडवस्योकर्मा- तिशयकथनेन पतनसमय एव भस्मीभावात् प्रायश्चित्ते कृतार्थता प्रका श्यते ॥ २२॥ 11.

·२७४ । नागानन्द सव्याख्ये. (उत्थातुमिच्छति ।) नायकः-भोः पतगाधिराज! अलमनेन व्यवसा- येन । नायं प्रतीकारोऽस्य पाप्मनः । गरुडः (जानुभ्यां स्थित्वा कृताञ्जलि.) महात्मन् ! कस्तर्हि कथ्यताम् । नायकः प्रतिपालय क्षणम् । पितरौ मे प्राप्तौ । या- वदेती प्रणमामि । गरुडः एवंम् । अतश्रोत्थातुमिच्छा । तन्निरोधार्थम् इच्छतीति कथनम् ॥ तं प्रतिपादयति-भो इत्यादि । अस्य- विनाशो मा भूदिति दयाप्रसरेणाह---पताँधिराजेति । अनेकाश्रयत्वेन जीवनौचित्यं सूचि- तम् । अनेनामिप्रवेशविषयेण । तेन पापप्रतीकारार्थ व्यवसायान्तरं सूचि. तम् । निषेधहेतुमाह - नायमिति ।। अयमित्यनुक्त्वा निषेधमुखेनान्यत् सूचित प्ररोचनार्थम् । तदेव विदित्वाह -- जानुभ्यामित्यादि । उपसत्तिप्रकारपूर्व महात्मन्निति । अपकारिण्यपि उपकारकस्ते आत्मा । अतः प्रार्थये कस्तहि कथ्यताम् । भवानेवास्माकमुपदेष्टा ।। प्रतिपालय सणमिति । अस्य प्रायश्चित्तोपदेशेन पापशुद्धिः अहि- कुलस्य रक्षणं च भवेदिति चिन्ताधिकं फलं निरूप्य उपदेष्टुं तं वशी- करोति-प्रतिपालयेति । प्राप्ताविति तत्प्रणामस्य प्राप्तकालत्वम् । याव- दिति एतत्प्रणानपर्यन्तं प्रतिपालयेत्यर्थः ।। एवमिति, करोमीति शपेः । अनुवादानुरूपं कृताजलिरेव स्थितः ।। २ 'ग ए., '' घ पाठ. २ . 'प्रपातु क. म. ग. र. पारः, मस्तु ।' कम इ. पाट

·पशमोऽ!
२७५
-
,
जीमूतकतुः (दृष्ट्वा सहपम् ) देवि! दिष्टचा वर्धसे ।
अंयमसौ वत्सो जीमूतवाहनो न केवलं प्रियते, प्रत्युत पुरः
कृताञ्जलिना शिष्येणेव गरुडेन पर्युपास्यमानस्तिष्ठति ।
देवी- (क) महाराअ! किदत्यहि । अक्खदसरीररस
एन्च पुत्तअस्स मुहं दिट्ठ।
मलयवती (ख) जं सच्चं एब्ध अय्यउत्तं पेक्खन्ती
वि असंभावणीअं त्ति करिअ ण पत्तिआमि ।
जीमूतकेतुः- (उपसृत्य) वत्स! एह्येहि । परिष्वजस्व
माम् ।
(नायकः उत्यातुमिच्छन् पतितौत्तरीयो मूर्छित. )
शंखचूडः- कुमार! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
जीमूतकेतुः-- हा वत्स! कथं दृष्ट्वीपि मां परित्यज्य
૨
गतोऽसि ।
(क) महाराज! कृतार्थास्मि । अक्षतशरीरस्यैव पुत्रकस्य मुखं दृष्टम् ।
(ख) यसत्यमेवार्यपुत्रं पश्यन्त्यप्यसंभावनीयमिति कृत्वा न प्रत्यामि ।
एवं तदासिकादर्शनेन भ्रमकृतस्तेषां हर्पः आरूढपतितानामिव
दुःखपरिपोपाय प्रकाश्यते । दिष्टया दैवसम्पत्त्या वर्धसे । अयमसी अस्म.
दुढावन्यथाप्रतीतः । केवलं धियते अवतिष्ठते इत्येव न । 'धृट् अवस्था.
ने' इति धातुः । प्रत्युतेति । गरुडेन भक्षित इत्यस्माकं प्रतीतिः, असो तेन
सेव्यत इति विपर्ययः ।।
२ 'बिग पाट.
१. 'जावदिति' के., 'अदिपिश' म इपष्ट .
मूक. पा..
४. 'व मा ग, पाठ .

·२७६ नागानन्दे सव्याख्ये - देवी (क) हा पुत्तअ! कह वाआमत्तएण वि तुए ण संभाविदह्मि । मलयवती-(ख) हा अय्यउत्त! कह गुरुजणो वि तुप उवेक्खियो। (मोह गच्छन्ति ।) शंखचूडः-हा शङ्खचूडहतक! गर्भ एवं कि न विप- नोऽसि, येनैव क्षणे क्षणे मरणाधिक दु.खमनुभवसि । गरुडः -सर्वमेतद् मम नृशसस्यासमीक्ष्यकारिताया विजृम्भितम् । तदेतदपि तावत् करोमि । (पक्षाभ्या वीजयन्) समाश्वसिहि महात्मन् ! समाश्वसिहि । नायकः (समाश्वस्य) शङ्खचूड। समाश्वासय गुरून् । शंखचूडः .(उपमृत्य) तात! समाश्वसिहि । अम्ब! स. माश्वसिहि। समाश्वसितोजीमूतवाहनः। कि न पश्यथे, प्रत्युत युष्मानेव समाश्वासयितुमुपविष्टस्तिष्ठति । (क) हा पुनक ! कथ वामात्रेणापि त्वया न सम्भाषितास्मि । (ख) हा आर्यपुत्र | कथ गुरुजनोऽपि त्वयापेक्षित य । अथ करुणन्य रौद्रनन्यस्य परिपोपाय तेपा प्रलापादय तदर्शनेन गरुडस्योपदेशानुगुणपरिपाकतननाय च ॥ अत एव सर्वमेतदिति वैराग्यगमोक्ति । एतत्सर्व महात्मनो भक्ष णम् , अस्य मोह एतेपा प्रलाप , पुनमाह इत्यादि । असमीक्ष्यकारि- १२ १३ २ ३ ६ ८ विणक पाठ सण पारन य ग पाठ गतास पाट ४ नि' घ पार ५ भस्थ एव ग घ पार मिद मकस पइ पाट ७ हरामा पगिहि म' र पार ९-ताव ग घ पाठ हिपमाभासहि । अ' राग '। समायसिया। गमावासता नामावाहन । वाह- घ पाट स्तस्त पुत्रा जी' स्तार्ज'ग पाठ घ पाठ १२ 'तु प्रत्यागतास्त' क पार निष्ट घ र पार ·पञ्चमोऽ. (उभौ समाश्वसितः ।) देवी- (क) हा पुत्तम! पेक्खन्ताणं एब अह्माणं कद - न्तहृदएण अवहारीअति। जीमूतकेतुः~देवि! मैवममङ्गलं वादीः । ध्रियत एवा- युप्मान् । तैद् वधूस्तावदाश्वास्यताम् । देवी--(वस्त्रेण मुखमावृण्वती रुदत्येव) (ख) पडिहदं खु अम- गळं । ण रोदिस्स। जादे ! समरससे दाव । बरं एत्ति वेळं मतुणो दे मुह दिह। मलयवती-~(समाश्वस्य) (ग) हा अय्यउत्त! किं करोमि मन्दभाइणी। (क) हा पुत्रक! पश्यतामेवास्साफ कृत्तान्तहतकेनापहियसे । (स) प्रतिहत खस्वमङ्गलम् । न रोदिप्यामि । जाते! समाश्वसिदि तावत् । वरमियती चेला भर्तुम्ते मुस दृष्टम् । (ग) हा आर्यपुत्र ! किं करोमि मन्दभाग्या । ताया अविवेकित्यस्य । चिम्मित नियन्त्रण विलसित तत्फलमित्यर्थः । एतदपीति, सर्वोपकारस्याशस्यत्वेन आश्वासनमानमपि करोमीत्यर्थः ।। उपविष्टस्तिष्ठति, आश्वासननिर्नन्धेन मारष्टम्भमास्त इत्यर्थः ॥ जात समाधसिहीति । वरमियती वैलां भर्तुस्ले मुखं दृष्टम् । चरमिति अनाथामादीपत् प्रियमाधामन, भन्मुखदर्शनस्य मिद्धेः । कर की मनाप्रिये' इति । परमिति मुगमिशेषण वा ॥

·, २७८ नागानन्द सव्याख्ये देवी (मलयवत्या मुखं पाणिना परामृज्य) (क) बच्छे! मा एवं करेहि । पडिहदं खु एद। जीमूतकेतुः- (साम्) विलुप्तशेपाङ्गतया प्रयातान् निराश्रयत्वादिव कण्ठदेशम् । प्राणान् वहन्तं तनयं निरीक्ष्य कथं न पापः शतधा व्रजामि ।। मलयवती-(ख) अदिदुक्खरकारिणी खु अहं । जा इदिसं पिअय्यउत्तं पेक्खन्ती अज विजीविण परिचआमि। देवी-(नायकम्याहानि परामृशन्ती गरुडमुद्दिश्य) (ग) णिसंस! कह दाणि तुए एवं आपूरिअमाणणवरूवजोव्वणसोहं एव्यं एदवत्थं पुत्तअस्स मे सरीरं किदं। (क) बरसे ! मैव कुरु । प्रतिहत सल्वेतत् । (ख) अतिदुप्परकारिणी सल्यान । येशमप्यार्यपुत्र पश्यन्ती अद्यापि जीवितं न परित्यजामि । (ग) नृशस ! कथमिदानीं त्वयैतदापूर्यमाणनगरपाचनशोभवतदयम्य पुत्रयस्य मे शरीर कृतम् । विलसन्यादि । कण्ठदेशप्राप्ती हेतुमन्प्रेक्ष्यते -क्लुिप्तशेपाङ्गतया निराश्यत्यादिवति । एव प्रयाणोन्मुसान् प्राणान् वदन्तं तनय निरीक्ष्य क्यं शतधा शतप्रकारं न नजामि गिरणं न गच्छामि । एव निरीक्षण जातम् । उत्तावालझियायां विलम्यनमिति बीरनविरागः । पाप अतिपापसम्पन ॥२३॥ नायरम्यारानि पगमृगन्तीनि अधिक्षेपापक्रमः । नृशंगसाय. धिक्षपः॥ १.प.प., (Hrimen) पार.. ४ 'म TER)',१,५z. , '', 1. 'मप'. '.

·- पञ्चमोऽङ्कः। २७९ नायकः अम्ब ! मा मैवम् । किमनेन कृतम् । ननु पूर्वमप्येतदीदृशमेव परमार्थतः । पश्य, मेदोस्थिमज्जामांसास्क्सवातेऽस्मिन् त्वगावृते । शरीरनाम्नि का शोभा सदा बीभत्सदर्शने ॥ २४ ॥ गरुडा भो महात्मन् ! नरकानलज्यालावलीढमात्मानं मन्यमानो दुःखं तिष्ठामि। तदुपदिश्यतां येन मुच्येऽहमस्मा- देनसः। विमृशति वा। अम्ब! मा मैवमिति । वादीरिति शेषः । किमनेन कृतमिति तद- विक्षेपानिच्छया निवारणम् । नन्विति, त्वयापि ज्ञातुं शक्यमित्यर्थः । पूर्वमपि, एतत्प्रवृत्तेः । परमार्थत इति, आपूर्यमाणेत्यादिगुणवर्णनं भ्रम- कृतमित्यर्थः । पश्येति इदानीं देहवीभत्मतादर्शनसौकर्याद् अमं विहाय मेद इत्यादि । मेद प्रभृतीनां संघाते सञ्चये । असक्छब्देन शुक्ल- मप्युक्तम् । 'शुक्लशोणितयोरसृग् ' इत्युक्तत्वात् । त्वचा आवृते, इदमेव माद्यतानिमित्तम् । अन्यथा "यदिनामास्य कायस्य यदन्तस्तद् पहिर्भवेत् । दण्डमादाय लोकोऽयं शुनः काकांश्च वारयेत् ॥" इत्युक्तत्वात् सदा पीडायहम् । शरीरनासि नश्वरत्वद्योतकनामयुक्ते अ. स्मिन् पिण्डे का शोभा । निरूपणे न काचिदपि । सदा श्रीमत्मदर्शने रोमनरादन्तविषमूनद्वारादिभिर्जन्मप्रभृतिजुगुप्सितदर्शने । "मांमं भेदो रुपिरं रोम नखं देहतो विनकम् । पीभत्म संपाते रमणीयमही विमोहमाहात्म्यम् ॥" इति च विवेकिनः । तद् एतवेदनेन वेद मा कृयाः । इम च मा पम्प पादीरित्यर्थः ॥२४॥ भो महात्ममिति, प्रनिपालनेऽम्योर्जिनं यचनं भवा आमरमा तक्ष्य आत्म यसनकाशनपुरम्मर प्रार्थयते । महान्मन् , मयन्माहात्म्य 4 - ·२८० नागानन्दे सध्याख्ये नायका अनुजानातु मां तातः। यावदस्य पापस्य प्रतिपक्षमुपदिशामि। जीमूतकेतुः वत्स! एवं क्रियताम्। नायकः -वैनतेय! श्रूयताम् । गरुडः (जानुभ्या स्थित्वा कृताञ्जलि) आज्ञापय । नायकः नित्यं प्राणातिपातात् प्रतिविरम कुरु प्राक्कृते चानुतापं यत्नात् पुण्यप्रवाहं समुंपचिनु दिशन् सर्वसत्त्वेष्वभीतिम् । मेव प्रार्थने निमित्त, न मम पात्रता इत्यनुवर्तनम् । नरकानलज्वालाव- लीढमिति । पापगौरवेण अद्य श्वो वा देहपातेन नरकामिमध्य एव पत- नम् । तचिन्तया इदानीमेवात्मान नरकाग्निज्वालाकवलीकृतं मन्यमानो दुःखं तिष्ठामि कृच्छ्रेण स्थितिमपि करोमि । चिन्तायामेवावस्थेपा । पतने किं पुनः तदुपदिश्यतां प्रार्थये । येन मुच्ये, भवतेति शेषः । सुकृतबलात् स्वयमेव वा । तदिति यत्प्रतियोगितया हेतौ वा । एतत्फलस्य नर- कस्य चिन्तया मे भीति., किं पुनर्लाभे । तद् येन प्रायश्चित्तेन नरक- पातो न भवेत् तदुपदिश्यतामित्यर्थः । अनुजानात्विति गुरुसन्निधावुपदेष्टुमयुक्तत्वादनुज्ञाप्रार्थनम् । भ नुज्ञायां सिद्धायामस्य पापस्य प्रतिपक्ष पुण्यम् एतदकिश्चित्करत्वसाध- कामत्यर्थः ।। वैनतेय! श्रूयतामिति तस्यावधानदानशिक्षा । सावधानमुपदेशः परिगृह्यतामित्यर्थः ।। तदवधानेन सोपचारम् आज्ञापयेति प्रार्थना ।। नित्यमित्यादि । नित्यमनुष्ठीयमानात् प्राणातिपातात् परप्राणा- नामतिक्रम्यान्यायेन पातनात् । अथवा नित्यमत्यन्तम् । विरम निवर्त- १. 'यद'ध पाठ २ '-नाजलिर्जानुभ्या स्थित्या) . | ‘ যিমাখ नाकर पाट ·२८१ - पञ्चमोऽकः। मग्नं येनात्र नैनः फलति परिमितप्राणिहिंसाचमेतद् दुर्गाधापारवारेलवणपलमिव क्षिप्तमन्तईदस्य ॥ २५ ॥ व । आन्तरालिके निवर्तने न साध्यशेषत्वम् । प्रतिविरम प्रतीपं विरम ! अनुष्ठानक्रमाद् व्युत्क्रमेण विरमणक्रमः । प्रथमं हनिष्यामीति बुद्धि, पश्चादुपक्रमः, पश्चाजीवितापनयनमिति क्रमः । विरमणे प्रथमें हिंसा- मावा, ततः शखग्रहाद्यभावः, ततोऽवध्यताबुद्धौ विश्रान्तिरिति प्रक्रिया- क्रमण विरमणम् । यथा निरन्तरस्य अलप्रवाइस्थापनयने साध्ये सेतुप्र- भृतिभिरागमनमार्गनिरोधेन प्रवाहविच्छेदात् पूर्व निचितस्य शोपणे ला- घवं, तथा आगामिनी निरोपादेकोऽशः सिद्ध इति प्रथमं विरमणकयनम् । पुनरंशान्तरमाइ-प्राकृते इतः पूर्व वाइमन कायः सम्पादित । अनु तायं पश्चातापं च कुरु । नित्यमिति अत्रापि । यथा निग्रहचिन्तया पूर्व दोषः । अत्र प्रामादिकस्यैव प्रायश्चित्तविषयत्वं, न घुद्धिपूर्व कृतस्य । अन्यथा स्वेच्छया निपिद्धाचरणं, पुनः प्रायश्चित्तकरणमिति निषिद्धस्यापि करणमिच्छाधीनम् । अतचिरकालं कृत्यबुद्ध्या कृतस्य कथं प्रतीकारेण नाश इति लैषम्यपरिहाराय एकैकांशेन एकैकांशदौर्बल्यापादनं कर्तव्य मिति समुच्चयद्योतकेन चशब्देन प्रकाशितम् । अतो मया नवरस्य देहस्साधे चिरकालं प्राणिनो हिंसिताः कष्टमित्यनुतापेन चिरकालकृतेन पूर्व हिंसा- ध्यानेनापादितस्य दोपस्य क्रमगलनं ततः प्रामादिकत्वं कर्मणः सेत्स्यती- त्यनुतापफलम् । एवं विरमणेन अनुबन्धविच्छेदाद् अनुतापेन प्रतीकार- विषयत्वाच्च क्षयोन्मुखले सिद्धे प्रतिपक्षसंवर्धनेन एनसो दौर्षल्यमापा- दयेदित्युपदिशति । यत्नाद् एतदेकपरतया, न तु लीलया । अनेन पापस्य गुरुतमत्वाद यमापनेयत्वं शिष्यप्रवृत्तये कारुणिकत्वेनोपदिशति । अत एव देहदाहमात्रस्याकिलित्करत्वाद नायं प्रतीकार इत्युक्तम् । पुण्यप्रवाह पुनः पुनरनुष्टानेनाविच्छिन्नं सुकृतसध्यम् । सम्यग् उपचिनु परिपोपं नय । सर्वसत्तेपु जन्तुमाने अभीति दिन 'सहस्रशः स्रवत्ती'त्युक्तपत् हिंसां विना भयोत्पादनेन यो दोपः, अभयदानेन तस्य निष्कृतिरिति पुण्यप्रवाहस्य दिनकाशनम् । एवं कृते प्रतियोगिप्रायत्येन दुष्कृतस्य ३. ' . 'अमुर'. पा.

·२८२ नागानन्दे सध्यात्ये अज्ञाननिद्राशयितो भवता प्रतिबोधितः । सर्वप्राणिवधादेप विरतोऽद्यप्रभृत्यहम् ॥ २६ ॥ किमापतेद् इति तत्फलप्रकाशनेन प्रोत्साहयति-मममित्यादि । मन यत्र वचन लीनम् ! येनेति हेतुत्वेन वा पुण्यप्रवाहपरामर्शित्वेन वा । अत्र पुण्यप्रचाहे । एनो न फलति प्रतियोगिप्रायल्येन कार्यकरं न भवति, यतः परिमितानां प्राणिनां हिंसया सम्पादितमिति । पुण्यस्यातिमहत्तया परि- मितत्वयोधविषयमित्यर्थः, न स्वतस्तुच्छतया । पुण्यप्रवाहे एनसि च निरूप्यमाणे महतोऽपि 'पृथ्वीरेणुरणुरि'स्युक्तवद् अतिमहान्तमपेक्ष्य तु. च्छता प्रतीयत इति परिमितेत्युक्तम् । पुण्यस्य तादृशं महत्त्वं चोधयितुमे- तदिति । दुरुच्छेदत्वयुद्धिं मा कृथा इति बोधयति । कथं मग्नस्य फला- सम्पादकत्वमित्यत्र दृष्टान्तमाह - दुर्गाधापारवारे«दस्यान्तः क्षिप्तं लवण- पलमिव ! हृदविशेषणेन तस्य महत्त्वं, पलशब्देन लवणस्य तुच्छत्वं चोक्तम् । पलं परिमितं शकलम् । तद् यथा न फलति हृदजलस्य लव- गरसत्वमापादयितुं न शक्रोति स्वयमतीवाकार्यकरं विलीयते, तथेदैमपी- त्युक्तप्रकारेण पुण्यपूरेणैनः लघुतां नयेत्यर्थः ।। २५ ॥ एवं योधित उक्तक्रमणोपदेशपरिग्रहं प्रतिज्ञारूपेण प्रकाशयति- अज्ञानेत्यादिना। इतः पूर्वम् अज्ञानरूपंया निद्रया शयितः । अज्ञानं तत्त्वाग्रहणरूपं, तस्य निद्रात्वं प्रवृचिनिवृत्तिविषयेषु विवेकरूपजागररा. हित्येनोत्स्वमायितबद् यत्किञ्चनकारित्वं, तया शयितः कदाचिदपि कर्त- व्येष्वनुद्यतत्वेन उपलब्धकारी विवेकराहित्याद् जीवन्मृतप्रायः । निद्रायां शयनं युक्तमिति तत्राप्योरोपपरिणतिः । भवता सदा जागरूकेण कारुणि- केन । प्रतियोधितः यथा पुनर्निद्रा न भवेत् तथा बोधितः ज्ञानाख्यं जागरं. प्रापितः । एतत्फलं प्रतिपादयति - एपोऽहं भवदुपदेशेन क्षालितमल इदानीमेवोत्तपगुवर्णवद् अन्यरूपतां नीतः । अयप्रभृति सर्वप्राणिवधाद, - १ घर गटा. २. 'दमित्यु' १ पाट १. 'ध्या' पाड.

·पचमोऽ! सम्प्रति हि- क्वचिद् द्वीपाकारः पुलिनविपुलै गनिवहैः कृतावर्तभ्रान्तिर्वलयितशरीरः क्वचिदपि । व्रजन कूलात् कूलं कचिदपिच सेतुपतिसमः समाजो नागानां विहरतु महोदन्वति सुखम् ॥ २७ ॥ न केवलं प्रारब्धादहिवधात् । चिरतः, न विरमिष्यामीति । यदा प्रतिवि. रमेति भवद्वदनचन्द्रविम्वाद् वचनामृतं गलितं, तदानीमेव श्रोत्रपात्रेण तत् पीत्वा विरतः । अन्तःकरणविरमणमेव विरमणमिति भावः । अत्रा ज्ञाननिद्राशयित इत्यनेन प्राकृतानुतापप्रकारः विरत इत्यनेन प्रतिविरमणं चाङ्गीकृतम् ।। २६ ॥ 'अभीति दिशन्' इत्युक्तं प्रकारान्तरेणानुवदति -- सम्मति होति । सम्प्रत्येव, न कालान्तरे । नागानां समाजः समूहः । महोदन्वति न्यास उदन्वति । जातावेकवचनम् । सकलसमुद्रवित्यर्थः । तदर्थमेव मह- च्छन्दः । भयेन पाताले चिरं निलीना नागास्ततस्तत उन्मज्ज्य स्वेच्छया विहरन्तु । येषां भयं. तेपामभयदानमिति प्रथम नागकथनम् । अन्यद् वनिवृत्तिप्रतिज्ञयैव सिद्धम् । तत्र विहारप्रकारमाह --- कचिदित्यादि । कचित् प्रदेशे पुलिनवद् विपुलैः । भोगानां शरीराणाम् । भौगस्तु फणकाय. योरि ति फणिशरीरे नियमात् । तेषां निवहैः निरन्तरोन्मग्नीपाकारः द्वी. पसंस्थानः । नैश्चल्येन चिरमेकन स्थितत्वाद् द्वीपानां मध्ये मध्ये सम्भ. वात् तद्भ्रान्तिकर इत्यर्थः । कचित् प्रदेशे चिरेण विहारावसरलाभाद् निरर्गलवन वलयितशरीरः जातिस्वभावेन मण्डलितमोगसचयः । कृतावर्त- प्रान्तिनभश्वराणां तद्ममजनकः । क्वचिदपिचेति समुच्चय निपातसमुदायः । फूलात् कूल जन् उभयफूलनिरन्तरसम्बद्धत्वात् सेतुप्रतिसमः सेतुतुल्यः । तद्भमकर इति यावद् , भ्रमस्य सादृश्यमूलत्वात् । समाज इति । सर्वत्र संघीभूय विहरणाद् भ्रमस्योपपत्तिः । एवं सुसं भयप्रतियोगिहर्पजनित- विश्वासं स्वैरं विहातु । अतिसगे लोट् । नानास्माकं विधिनिषेधाविति तात्पर्यम् ।। २७ ॥

·नागानन्द सव्याख्ये अपिच स्रस्तान पाताललग्नास्तिमिरचयनिभान् केशहस्तान् वहन्त्यः सिन्दूरेणेव दिग्धैः प्रथमरविकरस्पर्शताः कपोलैः । २ अपिचेति । न केवलमुदन्वति, न केवल विहारः, न केवलं नाग- सञ्चय इत्युक्तेषु सर्वेषु विशेषकथनोपक्रमः । सस्तानित्यादि । बलवतां महाकायानां नागानामेव उक्तप्रकारेण हिरणशक्तिः । दुर्वलाः सुकुमायों लीलोद्यानादिपरिचकमणयोग्याः उरग युवतयः प्राप्तयौवना नागवध्वः । अस्मिन् चन्दनानां कानने । तवैव एतां कीर्तिमेव गायन्तु । चन्दनानां काना इति निरन्तरचन्दनतरुमिलित शाखासहस्रशीतलीकृते विपोपशमनशौण्डे युवतिजनावहारोग्ये अस्मिन् निजकुलक्षेमदक्षभवदपदानविषयभूते । तवैतां कीर्तिमेव । एतां करुणया देहत्यागनिजकुलरक्षणास्मद्विनयनादिजनितां नयां कदाचिदप्यपर्युपिता- मेवेति । एवमन्यस्य कीर्त्यभावात् तवैव कीर्त्यन्तरस्य दानादिजनितस्य पूर्वमेव चारणादिभिः सर्वत्र गीयमानत्वाद् एतामेवेत्युभयन एवशब्दः । गायन्तु, इदमा प्राप्तकाल, न तु क्रीडाबुद्ध्या । निजकुलरक्षणं प्रति निष्क्र- यबुद्धया प्रीत्या चेदमेवासामिदानी युक्तरूपमित्यर्थः । एतदानुगुण्येन रागकथनम् । प्राप्तकाले लोट् । तासां प्रमोदातिशयेनागमनसम्भ्रममाह- स्रस्तान् चिर मद्भयेन शिथिलवन्धान संस्कारादिहीनान् । पाताललग्नान् अतिदीर्घतया बन्धशैथिल्येन च पातालतलप्रलुठितान् । शयनादिष्पना स्थया विक्षिप्तान् केशहस्तान् प्रशस्तान् केशान् । प्रशंसायां हस्तशब्दैः । तान् वहन्त्यः अभयश्रवणेन भवन्कीर्तिवर्णनावद्धहर्षा रम्यप्रदेशाभिजिग- 'मपया असंयतानेव करकमलेन धारयन्यः । तिमिरचयनिभान् सस्का- राभावेऽपि निजसौभाग्यमजहतोऽन्वकारपुञ्जतुल्यान् । पाताले चिरपरि- १ २. 'रक्कै प्र' घ. पाट. गेच ग घ पाट. व', ५ 'ल था' पार , ·पञ्चमोऽ। २८५ आयासादालसाङ्गयोऽप्यविगणितरजः कानने चन्दनाना- मस्मिन् गायन्तु गगादुरगयुवतयः कीर्तिमेतो तवैव ।। २८ ।। नायकः साधु महासत्त्व! साधु । अनुमोदामहे । स- र्वथा दृढसमाधानो भव । (शङ्खचूडमुद्दिश्य) स्वभवनमेव ग. म्यताम् । चयेन सौहार्दात् तिमिरचयानाकृष्य नयन्त्य इव । नागीनां केशचातुर्य- प्रसिद्धः । केशग्रहणमन्याहसौन्दर्योपलक्षणम् । प्रथमरविकरस्पर्शेन, भया दितः पूर्वमनिर्गमनेनेदानी रविकरस्पर्शः । प्रथमरविरुदयोन्मुस इति वा । सर्वथा सौकुमार्येण रविकरसम्पर्कारुणितैः कपोलरुपलक्षिताः । सौकुमार्योपलक्षणमेतत् । सिन्दूरेण दिग्धैरिव ३ तथा तानत्वमपि विशि टालङ्कारसम्भावनाविषयत्वात् 'किमिव हि मधुराणामि'त्युक्तवत् सौभा. ग्यनिमित्तमेव । आयासाद् आगमनगानसम्भ्रमात् । आलसाद्यः परि- ग्लानतनुलता अपि । रागाद् भवद्गुणकीर्तनानुरागाद् अविगणितरुजः अ- निरूपितपरिश्रमाः। कीर्तिपीयूपपानसाहित्येन निहुतश्रमाः पुनः पुनरित्यर्थ । अनेन अभयदानप्रकारो महापुरुषप्रशंसनं च कृतम् ॥ २८ ॥ एवमस्योपदेशपरिग्रहं साधमानो व्यवसाय स्थिरयति । ध्विति । गृहीतमुक्तं चेति शेपः। महासत्त्व! एवं महासत्त्वेन भवितव्य- मित्यभिप्रायः । सर्वथा उक्तेषु सर्वेषु प्रकारेषु सर्वप्रकारेण वा । दृढसमा- धानः दृढमतिनिश्चयो भव । कचिदपीतः परं मतिविपर्यासं मा कृथा इत्यर्थः । एवं तस्य विनयनम् अहिकुलरक्षणं च विधायात्मनिर्याणात् प्राक् शहचूडं विसर्जयितुमाह -स्वभवनमेव गम्यतामिति ॥ 1 'रोनाल' स पाट २ 'कोस.र. पाठ ३ 'य) रामचूड ! स्व' काय, पाट ४. 'गृहमे कर 'तामिदानीम्' र घ पाठ 'द्रोप' ह. पाट. ५ ·. ९८६ नागानन्दे सव्याख्ये (शहचूडो निश्वस्याघोमुखमिष्ठति ।) नायक:- .(निश्वस्य मातर पश्यन्) उत्प्रेक्षमाणा त्वां तार्यचन्चुकोटिविपाटितम् । त्वहःखदुःखिता दुःखमास्ते सा जननी तव ॥ २९ ।। देवी-(क) धण्णा खु सा, जा गरुडमुहपडिदं पि अक्खंदसरीरं एव्व पुत्तों पेक्खिस्सदि। शङचूड:- अम्ब ! सत्यमेवैतद् यदिः कुमारः स्वस्थो भविष्यति । नायक: (वेदना नाटयन्) हहह परार्थसम्पादनामृतरसा- खादौक्षिप्तत्वादेतावती वेलां न विदिता सम्प्रति मां बाधितु. मारब्धा वेदना । (मरणायस्था नाटयति ।) (क) धन्या खल सा, या गरुडमुखपतितमप्यक्षतशरीरमेव पुत्रक द्रक्ष्यति । तस्याधोमुखस्थितिरेवं स्थिते किं करिष्यामीति ॥ मातर पश्यन्निति । आत्मव्यसनं दृष्ट्वा तादृश तन्मातुर्दुःखमाशङ्कय तं नियुले-उत्प्रेक्षमाणा सम्भावयन्ती । त्वां तायेत्युत्प्रेक्षाप्रकार. । इदानीं मम पुत्र तायश्चञ्च्वग्रेण भिनत्ति भक्षयति हा कष्टमित्यादि सङ्क- ल्पयन्ती । वहःखेन सम्भाव्यमानेन वक्षोभेदनादिदुःखेन स्वयमपि दुः- खिता । दुःख कृच्छ्रेणास्ते । सा पूर्व दृष्टचापला तव जननी । त्वया सर्वथा तदुःखमपोह्यम् । तद् गम्यतामित्यर्थः ॥ २९ ॥ एव समीहितसिध्धनन्तर महासत्वतया देहपीडामनिरूपयतो दुनि- वारया देहावस्थया पीडां प्रतिपादयति-हहह इति पीडाया असहा. 'रस्य सरित भ' राग 1 'गाद' राघ पाद 1. 'दनाक्षिघ पाठ ·पञ्चमोऽङ्क। २८७ जीमूतकेतुः (ससम्ममम् ) हा वत्स! किमेवं करोपि । देवी-(क) हा किण्णुहु एवं वत्तदि । (सोरस्नाइनम्) परित्ताअह परिचाह । एसो मे पुत्तओ विवजदि । मलयबती-(ख) हा अय्यउत्त परिचइदुकामो विअ लक्खीअसि । नायका (अञ्जलिं कर्तुमिच्छन्) शङचूड! समानय मे ३ हस्तौ । - (तथा कुर्वन् सासम्) कष्टम् अनाधीभूतं ज. शंखचूडः गत् । नायकः - (अर्धोन्मीलिताक्षः पितरौ पश्यन्) अयं पश्चिमः प्रणामः । (क) हा किन्नुखल्वेतद् वर्तते । परित्रायध्व परिनायध्वम् । एप मे पुत्रको विपद्यते । (ब) हा आर्यपुत्र! परित्यक्तुकाम इव लक्ष्यसे । तया निर्देशः । परार्थेति । परार्थसम्पादनमेवामृतरमस्तदास्वादे निरूपि. तदेहधर्मत्वादिदानी प्राप्तावसरतया पाधितुमारन्धा वेदना प्रणपीडा ।। अथ महापुरुषस्य माध्यान्तरोत्यानशेषतया प्राणापायप्रकारवर्णने सर्वेषां प्रलापरोदनारम्ताडनादिना चितारोहणपर्यन्नं करुणम्योत्तरोत्तर प्रकर्पः पवाद वारजन्यस्याद्भुतस्य प्रत्युज्जीवनादिम्पस्य निर्वहनियो. ग्यस्येतिवृत्तनायकमहाभाग्यताप्रकाशकस्याक्सरलब्धत्वेन आम्यादातिशय- प्रकागनाय प्रनिपाद्यते । अान्मीलिनन्यादि कम्णोद्दीपकम् । .

·२८८ नागानन्दे सब्यारण्ये गात्राण्यमूनि न वहन्ति विचेतनानि श्रोत्रं स्फुटाक्षरपदा न गिरः शृणोति । कष्टं निमीलितमिदं सहसैव चक्षु- ही तात | यान्ति विवशस्य ममासवोऽपि ॥ ३०॥ अथवा किमनेन । 'सरक्षता पन्नगमद्य पुण्यम्' इति पूर्वश्लोकमेव पठित्वा पतति ।) . देवी (क) हा वच्छ! हा गुरुजणवच्छळ ! हा जीमू- दवाहण ! कहिं सि मए पुपो पेक्खियो। जीमूतकेतुः (सास्रम्) हा पुत्र जीमूतवाहन! हा प्रणयिजनवत्सल! हा सर्वगुणनिधे! कासि । प्रयच्छ मे प्रति- वचनम् । (हस्तावुक्षिप्य) कष्टं भोः कष्टम् । . (क) हा वत्स! हा गुरुजनवत्सल! हा जीमूतवाहन । कुत्रासि मया पुन- द्रष्टव्यः । गात्राणि न वहन्ति स्वं स्वं रूपम् । प्राणानां यात्रोन्मुसतया अवयवानां जाध्यमनेन प्रकाशितम् । अत उक्तं विचेतनानीति । श्रोत्र- मित्यादिना इन्द्रियशक्तिप्रमोपः । एवं मरणोद्यतस्याव्यक्तालापचेष्टादि- साक्षात्कारे पित्रोहिण्याश्च करुणपरिपोपः किं वर्ण्यते ।। ३० । अथवा किमनेनेति देहभावनापरित्यागेनोक्तिः ।। हस्तावृत्क्षिप्येति प्रलपनस्वभावः । १. 'ति भो' ग पाठ.. २.केपघ. पाठ . ३. व चोवरवा पत'ख. पाटा, ४. 'ह' क प पाठ ५. 'सि', 'मि पे ग. पाट', ह' क. ब ग प पाठ ·पञ्चमोऽङ्कः । २८९ निराधारं धैर्य कमिव शरणं यातु विनयः . क्षमः क्षान्ति वोढुं क इह विरता दानपरता । हतं सत्यं सत्यं व्रजतु कृपणा काद्य करुणा जगत् कृत्स्नं शून्यं त्वयि तनय ! लोकान्तरगते ॥३१॥ मलयवती (सासम्) (क) हा अय्यउत्त! कहिं मं परिच्चइअ गदोसि । णिग्धिणे ! मळअवदि! किं एवं पेक्खि- दव्वं त्ति एत्तिअं वेळं जीविदासि । शङ्खचूडः - कुमारै! क प्राणेभ्योऽपि वल्लभतरं परिजन परित्यज्य गतोऽसि । तदवश्यमन्वेति त्वां शङचूडः । - (क) हा आर्यपुत्र! कुत्र मा परित्यज्य गतोऽमि । निघृणे, मलयानि ! किमेतद् द्रष्टव्यमित्यतानती वेलां जीवितासि । निरापारमित्यादि । विरुद्धानामविरुद्धानां परस्परानुवद्वानां च महापुरुषगुणानामेकायतने त्वयि अस्मान् परित्यज्य लोकान्तरं गते अशरणा गुणाः किं कुर्युरिति प्रलापः । समुदितानां तिष्ठतु । एफैकस्यापि गुणस्येश आश्रयो न लभ्यत । निगधार धैर्य निराश्रयम् । के गरणं यातु मां गृहाणेति। एतपां नान्या गतिरिनि शब्दभेदेन प्रतिपायने । मयं नान स्तुतिः । किं पहुना, जगत् सर्व सूर्याम्नमय डा यायि लोकान्तरं गने शून्यं जातं, मदप्यमत्कलमित्यर्थः ।। ३१ ।।

·२ २९० नागानन्दे सन्याख्ये गरुडे - (सोद्वेगम् ) हा कष्टम् , उपरतोऽयं महात्मा । किमिदानी मया कर्तव्यम् । 'देवी-(सासमूय दृष्टो) (क) भअवन्तो लोअपाळा! अमि- देण सिञ्चिअ पुत्तों में जीवावेह । गरुडः - (सहर्षमात्मगतम्) अमृतसङ्कीर्तनात् साधु स्मृ- तम् । मन्ये प्रमृष्टमयशः । तद् यावत् त्रिदशपतिमभ्यर्थ्य तदिसृष्टेनामृतवर्पण न केवलं जीमूतवाहनम्, एतानपि पूर्वभक्षितानस्थिशेषानाशीविषान् प्रत्युज्जीवयामि । अथवा न ददात्यसौ, ततोऽहं (क) भगवन्तो लोकपाला.! अमृतेन सिक्त्वा पुत्रक मे जीवयत । हा कष्टमिति । महात्मा करुणानिधिरिति खेद. । किमिदानी- मति । मन्निमित्त हितोपदेष्टा अय मदने लोकान्तर गतः । तत् किमि- दानी मया कर्तव्यम् ॥ भअवन्तो इति । कथमिति पाठे न जीवयतेति । अन्यन जीवयतेति ।। एव विधिवशादमृतशब्दश्रवणेन प्रहृष्टो निरूपयति अमृतस- शीर्तनादिति । अमृतशब्दोचारणेन कर्तव्यबुद्धि स्फुरिता । तदन्तर्निधा माह -मन्ये प्रमृष्टमयश इति । कर्तव्यस्येपत्करत्वनिश्चयेन सिद्धवरक धनम् । तदेव प्रतिपादयति - तद् यावदिति । निदशपतिमभ्ययेति । सामैन फलसिद्धिश्चेत् तदेव शोभनम् । तद्विसृप्टेन प्रार्थितलब्धेन । न केवलमिति । जीमूतवाहनस्य जीवनार्थमुद्यम , तेनान्यदपि सेत्स्यति । एतान् अस्थिरूपेण दृश्यमानान् अत्यन्तोच्छेदाभावादमृतजीवनीयान् । H , क'घड पाठ १ एम, नाक' इति मूलकाशपाठ वा) हा भ है पाठ प रिप्पा हा वह अ', ४ ५ ६. 'मे जा क स पाठ ·पञ्चमोऽङ्कः। २९१ पक्षोक्षिप्ताम्बुनाथः पटुजवपवनप्रेर्यमाणे समीरे । नेत्राचिश्लोपीविधुरविनिपतत्सानलद्वादशार्कः। चञ्च्वा सञ्चूर्ण्य शक्राशनिधनदगदाप्रेतलोकेशदण्डा.' 'नेन्तः संमग्नपक्षः क्षणममृतमयी वृष्टिमभ्युत्सृजामि ॥३२॥ पूर्वभक्षितान् मयैव जीवयितुं योग्यान् प्रत्युजीवयामि । अत एव प्रसृष्ट मिति प्रकर्पकथनम् । अथवेति विकल्पितं स्फुटयति । अभ्यर्थे त्यनेन दानं सिद्धम् । अत्र पक्षान्तरमदानम् । अतो न ददातीत्युक्तम् । विकल्पद्योतकेन वाशब्देन यद्यर्थः सिद्धः । असाविति । पूर्वमपि दृष्टमत्प्रभावः । ततस्तर्हि, इत्यमृतमयी वृष्टिमभ्युत्सृजामीति सम्बन्धः । इतिशब्देन संगृहीतं प्रकारमाह पक्षेत्यादि । निग्रहं देहव्य- तिरिक्त शम्नं च विना माधयिष्यामीत्यभिप्रायः । पक्षवातेन निराकृत- महोदधिः । लोकपालजयस्येपत्करत्वाद् देवसैन्यं न सम्मुखे भवतीति तज्जयः प्रथमं प्रतिपाद्यते । पटुना जवपवनेन सजातीयेन वेगवायुना प्रतीक्ष्मीर्यमाणे यथागतं पलायनं कारितेऽनिले। पुनः नेत्रार्चिःप्लोपेण दृष्टि- पातेन मूर्छया विधुरा विनिपतन्तः सानला द्वादशार्का येन ! हेतुरू- पेण अन्यपदार्थसम्बन्धः । तेजस्विनां तेजसा शमनमिति नेत्रार्चिःशब्दः। मेकीकृत्य संहाराय सानलत्वकथनम् । चञ्च्वा, न तु करणान्तरेण । सञ्चूर्ण्य पुनरन्यत्र प्रयोगाक्षमत्वं यथा तथा चूर्गीकृत्य । शझाशनिः तस्य प्रधानशनम् । गदा धनदस्य । दण्डः प्रेतलोकेशम्य । परमशम्नेषु लोकपालानां निरस्तेपु किमन्यत् । अन्तरमृतमाजने क्षणं मनपक्षः । अ. मृतसंग्रहणाय न भाजनेनोद्धरामि । पक्षण महणे वृष्टिसौकर्यम् । एवं पर- निग्रह शस्त्रग्रहं च विना अमृतवृष्टिमभ्युत्मजामि । अतः 'प्रमृष्टमयश' इत्युक्तम् ।। ३२॥ 'निच्छतो म'क.ग घ ह ३ 'पटलन' घ. च पाई. ४. 'प', पाट. २. 'वधः । प' प. पाट . ५ ते म्' घ. च. पार . नित्यन्तमग्नर.' इति पाठ गयाग मन्यत इस।

·२९२ नागानन्दे सध्यास्ये तदयं गतोऽस्मि । (निष्क्रान्तः ।) जीमूतकेतुः--- शङ्खचूड ! किमंद्यापि स्थीयते । समा- हत्य दारूणि पुत्रस्य मे विरचय चिताम् । येन वयेमप्यनेन सह गच्छामः ।. देवी-~- (क) पुत्तो! संखचूड ! ळहुँ सज्जेहि । दुक्खें खं अह्मोहि विणा भादुओ दे वइ । शंखचूडं: -- (सात्रम्) यदाज्ञापयन्ति गुरवः । ननु पुर- रसर एवाहमत्र युप्माकम् । (उत्थाय चितारचनां नाटयित्वा) तात! सज्जीकृतेयं चिता। जीमूतकेतुः-- कष्टं भोः! कष्टम् , उष्णीषः स्फुट एव मूर्धनि विभात्यूर्णेयमन्तभ्रुवो- चक्षुस्तामरसानुकारि हरिणा वक्षस्थलं स्पर्धते । (क) पुत्र! शङ्खचूड! लघु सज्जय । दुःखं खल्वस्माभिविना आता ते वर्तते । एवमुपायलाधवेन कृतार्थः तदयं गतोऽस्मीति गमनवेगेन साध्य- निश्चयं प्रकाशयन् निष्क्रान्तः ॥ अथ मलयवती विवाहस्यैतज्जीवनशेषताममृतवृष्टेः पूर्व प्रतिपादयितुं चितारोहणोपकमपर्यन्तं करुणं परिपोषयति–किमयापीति । अद्यापीति। मन्दभाग्यतया विपर्ययेण पुत्रमरणं दृष्टम् । किमतः परं वृथासिकया । किं क्रियतामित्याह --पुत्रस्य मे । न तु पुत्रे सति मम चितां विरचय । किं त्वरया इत्याह -वयमपीति । सहगमने त्वरा । ततो विधिकल्पितं पुत्र- संस्कारमपि कृत्यानन्यशरणत्वादात्मनैवात्मानं संस्कृत्य तमनुगच्छामः ॥ तदनुवादेन लघु सज्जयेति ।। 1. मदानमिह स्या' . . पाट: 'यतेनेव स' क ३. 'अ' 5 ख ग घ पाट ४. हु एव्व से' र पाट:. ५ 'वसर सुख पाठ . .... पाटः, 'तदि'ग पाठ. २ घ पाठ, पाठ:. ' भीम' द.च पाठ..

·पञ्चमोऽङ्कः। २९३ चकाङ्की चरणौ तथापि हि कथं हा वत्स! महुप्कृतै- स्त्वं विद्याधरचक्रवर्तिपदवीमप्राप्य विश्राम्यसि ॥ ३३ ॥ देवि किमिव रुद्यते । तदुत्तिष्ठ । चितामारोहामः । (सर्वे परिकामन्ति ।) मलयवती (बद्धाञ्जलिरूवं पश्यन्ती) (क) भअवदि ! गौरि! तुएं आणत्तं 'विज्जाहरचक्कवट्टी दे भत्ता भवि- स्सिदि'त्ति । ता कहं मम मन्दभााए तुम पि अळिअर्वो- दिणी संवुत्ता। (ततः प्रविशति ससनमा गौरी ।) (क) भगवति ! गौरि ! त्वयाजप्त 'विद्याधरचक्रवर्ती ते भर्ता भविष्यतीति । तत् कथं मम मन्दभाग्यायाम्त्वमप्यलीकवादिनी समृता । उत्तिष्ठ चितामारोहाम इत्युक्त्वा चितारोहणार्थं युगपत् परिक्रमणे- नानन्यशरणत्वे प्रकाशिते मरणस्यावर्णनीयत्वेऽप्यचिरप्रत्यापत्तौ दोपाभाव- कथनाय तदर्थ देवीप्रादुर्भावनिमित्तत्वेन मलयवत्या देवी प्रति प्रणामपुर- स्सरमनुशोचनं- भगवति ! गौरीत्यादि । निरन्तरसेवया हृदयसन्निधा- पितामनुसन्दधाति । त्वया आज्ञप्तं विद्याधरचकरी ते भी भविष्यती. ति । मन्दभाग्याया इति । मद्भाग्यवैपरीत्येन सत्यवादिनी त्वमप्यलीकवा. दिनी संवृत्ता । विद्याधरत्वमेव मर्तुः सिद्ध, न चक्रवर्तितम् । चक्रवर्ति- त्वकथनेनाधिकसिद्धौ ममावैधव्यमवश्यसिद्धमिति निरूपितम् । तदपि न जातमिति सेदः, न केरलं चक्रवर्तित्वालाभन !! एवं प्रलापच्छलेनाधिक्षिप्ता भगवती भक्तवत्सला तदनुग्रहायोक्य- नन्तरमेव ससम्भ्रमं प्रादुर्भूय तदध्यवमायं निरुणदि । सपर्व परिपूर्णाया- १. 'मपर'च., 'मिति निम्पयन' १. 'अदाए' क. प. पाठ. गसंम्भ्रम प्रविश्य) गौरी मग पाट पाठ. २ 'ए पुन्य आ' फ. ए. अणा सु' प. पाठ पाठ. ४.

·। नागानन्दे सव्याक्ष्ये गौरी-महाराज! जीमूतकेतो! नखलु नखलु साह- समनुष्टेयम् । जीमूतकेतुः कथममोघदर्शना भगवती गौरी । गौरी- (मलयवतीमुद्दिश्य) वत्से! मलयवति! कथमह- मलीकवादिनी । दृश्यताम् । (नायकमुपसृत्य कमण्डलुवारिणाभ्युक्षन्ती) . श्विदेवताया जलधितरङ्गवदाविर्भावतिरोभावौ । नाटकप्रक्रियया प्रवेशादि- कयनम् । महाराजेत्यादि । नखल्विति । अयोग्यतया सम्भ्रमेण द्विरु- क्तिः । साहसं चितारोहणरूपम् । महाराजेत्यनधिकारः प्रकाशितः । प्राकृतवत् सहसा देहत्यागस्य न योग्यः ।। कथमिति । अचिन्तितमेतत् । कथमेवं जातमिति विस्मयः । अमो- घदर्शनेति कमप्यनुग्रहं करोतीति प्रहर्पः । भगवतीति भक्तिः । गौरीति कुलदेवतात्वेन स्वत्वभावना ॥ मलयवतीमुद्दिश्येति । तदाभिमुख्यमवलम्ब्य वदतीति शेपः । वत्से ! इति भक्तजनवात्सल्येन भक्तां तां करुणामृतेन नेत्रपात्रपूर्णेनामि- पिच्य स्मितपूर्व पुत्रीमिव सम्बोधयति । मलयवतीति खाजन्यद्योतकम् । कथमिति तदुक्तमगीकृत्य ।अहमलीकवादिनीति तव प्रतीतिः । दृश्यतामिति। नाहं त्वया सह विवदामि, क्रियया बोधयाम्येव । इति तदधिक्षेये प्रीति- गर्भमभिधाय नायकसमीपमुपगम्य स्वहस्तगतेन कमण्डलुवारिणान्युक्षन्ती सजीवनमन्त्रवत् सत्यां वाणीमभिदधाति । जलाभ्युक्षणादिकम् अनेनैत- दिति प्रत्यक्षदर्शनेन तेपां भक्तिवर्धनार्थम् । अन्यथानुसन्धानमात्रेणान्तर्या- मितया वर्तमानाया ईपत्करं जीवनम् । - १ .। भगवति । नमस्ते।'क. पाट ·पञ्चमोऽ २९५ निजेन जीवितेनापि जगतामुपकारिणः । परितुष्टास्मि ते वत्स ! जीव जीमूतवाहन ! ॥ ३४॥ (नायक उत्तिष्ठति ।) जीमूतकेतुः (सहर्षम्) देवि! दिष्टंया वर्धसे । यद- यमक्षतशरीरो जीमूतवाहनः समुत्थितः । देवी-- (सहर्षम्) (क) भअवदीए पसादेण | (उभौ गौर्याः पादयोः पतित्वी नायकमालिङ्गतः ।) (क) भगवत्याः प्रसादेन । निजेनेत्यादि अन्यैर्निजजीवितार्थ सर्व क्रियत इति लोकतो व्यतिरेकः । जीवितेनापि, किं पुनर्वस्त्वन्तरेण । जगतां जगद्वासिनां सर्वेषां, न तु सम्बन्धायपेक्षया । उपकारिणः बाहुल्येन परोपकारदीक्षितस्य । मुख्यस्य परोपकर्तृत्वस्य गुणान्तरोपलक्षणत्वेन सकलगुणसम्पन्नस्येत्युक्तम् । अत एव परितोपहेतुगर्भत्वेन विशेषणं --- परितुष्टा । न तु परितोष इदा- नीमकरितः । अस्मीति इदानी परितोपस्य प्रकर्षमयलम्य इति सूचितम् । त इति चैतन्यस्य तदेहोपाधिमुक्तस्य स्वतंजःस्फुलिङ्गायमानस्य देहोपाधि- विनियोजनपूर्व निर्देशः । जीवेति नियंत्रणेया सर्गशक्त्या जीवशक्तिसंयो. जनपूर्व निर्देशः । जीमूतवाहनति जातस्य नामकरणमपि युक्तमितीव सौहार्देन सम्बोधनम् ।। ३४ ॥ अत एव सुप्तोस्थितवज्झटित्युत्थानम् ।। दिष्टया वर्धस इति । इतः परं किं हर्पकारण, यन्मृतोऽपि जीवित इत्यात्महर्प तस्यां सङ्गमयति । दिष्टया देवानुगुण्येन, न पुनरस्मसौरुपेण वर्षसे, अतः परं का तव वृद्धिः । यदयमिति । अक्षतशरीर इति, पश्यति शेपः । यथा पूर्व करुणस्य प्रकर्षस्तथा तदानी हर्पस ।। भगवत्याः प्रसादेनेति । कथमन्यथा एवं संमदिति भावः ।। तजिथयेन पादपतनम् ।। पुनरयम' ही सकोगट.. १ ३. '' - . पोच, पाट. प.पा. Y तया' च ..

·-- " नागानन्दे सव्याख्ये मलयवती-- (सहर्षम् ) (क) दिट्ठिआ पच्चुज्जीविदो अय्यउत्तो। (गौर्याः पादयोः पतति । ) नायकः- (गौरी दृष्ट्वा बद्धाञ्जलि) भगवति! अभिलपिताधिकवरदे! प्रणिपतितजनातिहारिणि शरण्ये!। चरणौ नमाम्यहं ते विद्याधरदेवते! गौरि ! ॥ ३५ ॥ (पादयोः पतति ।) (सर्वे ऊर्व पश्यन्ति ।) (क) दिष्टया प्रत्युज्जीवित आर्यपुत्रः । दिष्टया प्रत्युज्जीवित आर्यपुत्रः । दिष्टयेत्यनेनान्तरमालिङ्गनं प्रका- शितं, बाह्यस्य तदानीमनौचित्यात् । उचितं निर्दिशति - गौर्या इति ।। उत्थितो नायकोऽग्रतों भगवती दृष्ट्वा बद्धाञ्जलिः प्रणमति- अभिलपितेत्यादि । अभिलपिताद् वाञ्छिताद् अधिकम् । असौ बालः स्वहितं न जानाति । यत्किञ्चित् प्रार्थयते । अस्य हितं पूरयामीति सेवकस्य निःश्रेयसपर्यन्तमनुग्रहं ददातीत्यर्थः । न केवलं वरदानं , प्रणिप- तितजनस्यातिहारिणि! सकलानर्थपीडापहरणशीले! अभयवरदानप्रवृत्ते ! इत्यर्थः । अत एव शरण्ये ! भोगमोक्षार्थिनामाश्रयभूते ! । चरणौ प्रत्युग्ज्यो- तिर्जालायमानौ श्रीमत्पादपद्मौ । नमामि अहं प्रदो भवामि । अहमंशं तत्र विलापये इत्यर्थः । तत्र हेतुः-विद्याधरदेवते ! इति । विद्याधराणां कुल- देवताभूते ! गौरि ! भत्तानुग्रहार्थ परिगृहीतमूर्तिभेदानुगुणनामधारिणि ! । अथ च विद्याधराणां विमर्शनेन निरम्ताविद्यानामात्मविद्याद्योतमानानां देवते उपास्ये इति भक्तिपूर्व प्रणामस्तोत्रम् ॥ ३५ ॥ एवं वाचिकं तदविनाभूतं मानसं च विधाय कायिकं प्रणाम कर्तु पादयोः पततीत्युक्तम् ।। 1. ' ---(दृष्ट्या सादरम्)वर्य भगवता गारी। (च' क., गौरी । (च' इ. पाठ'. १. "लि प्रणमन्) भ' क, "लि ) अ' प. र पाठ . . मग - क-क भगवती स'च, पाठ.

·.. पञ्चमोऽ.. जीमूतकेतुः कथमनभ्रा वृष्टिः । भगवति ! किमेतत् । गौरी-महाराज! जीमूतवाहनमुज्जीवयितुमेतांच पूर्व- भक्षितानस्थिशेपानुरगपतीन् समुपजातपश्चात्तापेन पक्षिप. तिना देवलोकादियममृतवृष्टिनिपातिता । (मल्योग निधि- शन्ती) किञ्च न पश्यति महाराजः, सम्प्राप्ताखण्डदेहाः स्फुटफणमणिभिर्भासुरैरुत्तमाङ्गै- जिहाकोटिद्वयेन क्षितिममृतरसास्वादलोभाडिहन्तः । अथ वेगेन गतस्य गरुटस्य पूर्वोक्तप्रमाणामना मति तत्सरूप- मविनाय गगवती पृच्छति - फयमित्यादि । कारण बिना कार्यदर्शनाद् पृष्टियुष्या भगवति ! स्मितदिति प्रमः ॥ अय भगवतीपचनपेप्न नागनीपन प्रनिपादयनि-पहारानेनि । जीमूतपादनमित्यादिना गम्स्याभिगन्धि. प्राागिन । मगुपनापपा. तापेन मनिमित्तोऽय महात्मन माणा 7 विनाश देशरता म. म्पग अविपर्यस्तमुपजात पानापोजनगो सम्म । देवलोरादियमान. वृष्टिनिपातिता । इसमगृताए, नानबाट । एक्जाम्य प्रसार प्रत्यर्थः । मदगुल्या निर्दिषय तमप्रमोद पाधयति-रिन्पादिना । महा. राजः विप न पश्यामदुर देगा पुदिनापरं गनेना- पिशातुं शरण । नर परित्ययं ।

·२९८ नागानन्दे सव्याख्ये- सम्प्रत्याबद्धवेगो मलयगिरिसरिद्वारिपूरा इवौमी वः प्रस्थानमार्गेविपधरपतयस्तोयराशिं विशन्ति ॥ ३६॥ (नायकमुद्दिश्य) वत्स! जीमूतवाहन! त्वं जीवितमात्रदानक- स्यैव न योग्यः । तदयमपरस्ते प्रसादेः- शिरोभिः, भासा उत्तमाङ्गत्वं युक्तं कुर्वाणैरिव उपलक्षिताः । विषधरप- तित्वे उपलक्षणमसाधारणं चिदम् । एवम्भूतान्युत्तमाकानीत्यर्थः । जिहा- कोटिद्वयेन जात्युचितेन । द्वयशब्देन लेहने औत्सुक्यं प्रकाशितम् । क्षि- तिम् अमृतकणसम्बन्धमानेण वसुधां, न तत्सम्बद्धं रसम् । अत्र हेतु:- अमृतरसास्वादलोमादिति । सम्प्रतीदानीमेव आबद्धो वेगो गमने तत्का-' यत्वेनं पुनकलत्रादिदर्शने च यैश्चिरकालसुप्तोस्थिता इव । तत्र सुलभं दृष्टान्तं प्रकाशयति-~-मलयगिरीति । अत्रैवानुभवगोचरोऽयं दृष्टान्त इति मलयग्रहणम् । अमी सरिद्वारिपूरा इव । दान्तिकेऽपि मलयसम्बन्धि- त्वम् । अतः इतो निस्सरन्तः इतो निस्सरद्भिरिपूरैस्तुल्या इति सिद्धम् । वक्रः प्रस्थानमार्गः गमनप्रकारैः, जात्युचितत्वात् । वारिपूरा अपि निमा- नुसारेण तटेपु वागमनमार्गाः । विषधरपतय इति, प्रतिदिनमककार्पणे तादृशामेव सम्भवात् । तोयराशिं विशन्तीति । तेषां पातालवासित्वात् तस्य समुद्रेण गन्तव्यत्वात् तेषां समुद्रविहरणप्रीत्या च समुद्रप्रवेशः । अमीति दृष्टान्तेऽपि योज्यम् । एवं पूर्वमस्थिशेषा इदानीमेवं वर्तन्त इति किमत्रास्माभिवोपनीय, दर्शनीयमद्धत सयं पश्येत्यालिदर्शनपूर्व सादर वचनमद्भुतोद्वोधकं च ॥ ३६॥ नायकमुद्दिश्येति । अलीकवादिनीत्वं परिहतुं नायकाभिमुखं च व्यवहारः । वत्सति कारुण्यपूर्णया दृष्टया स्मितार्यमालक्ष्य पुत्रवत् सम्बो. धनम् । जीमूतवाहनेति मौहार्दसूचकम् । जीवितमात्रदानकस्य । त्वं स्तो दानशौण्डः म्वदेहमपि त्यांतुं धैर्यवान् । तस्येदं जीवितमानदान ·२९९ पञ्चमोऽ: हंसांसाहतहेमपङ्कजरजःसम्पर्कपोझितै- रुत्पन्नर्मम मानसादपि पर तोयमहापावनैः। स्वेच्छानिमितरत्नकुम्भनिहितरेपाभिपिच्य स्वयं त्वां विद्याधरचक्रवर्तिनमहं प्रीत्या करोमि क्षणात् ॥ ३७॥ मत्यल्पम् । अत एव दानकस्येत्यल्पार्थे कन् । एवेति । इदमप्यपेक्षितमिति प्रथमं कृतम् । तव पात्रतायां चिन्त्यमानायां जीवितमात्रदाने नालम्भाव इत्यर्थः । किमन्यत् क्रियत इत्यत्राह -- तदयम् । दानान्तरस्य योग्य- खाद् अयं वक्ष्यमाणः । अपरः पूर्वसिद्धात् । प्रसादः परितुपास्मीत्य- प्रोक्तहेतुजनितहपोल्कपः । प्रसादशब्देन तत्कार्य चक्रवर्तित्वदानं लक्ष्यते प्रसदिकहेतुत्वं द्योतयितुम् । प्रसादस्य सद्योग्राह्यवाद धनराज्यादिषु निस्सारत्ववुधा नेदमुपेक्षणीयं दानमित्यभिमायः । तं प्रसाद प्रतिपादयति --- इंसेत्यादि । एषा अहं प्रीत्या क्षणाद् मम तोयैरभिपिच्य त्वां विद्याधरचक्रावर्तिनं करोमि । एपेति सजाई धोत- यति । बई, न त्वयार्थनया, नान्यमुसेन, स्वातन्त्र्येण स्वयमवत्यर्थः । प्रीत्येति, नात्र हेत्वन्तरमन्येपणीयम् । ममीतिरेव हेतुः । प्रीतिदानस्य च सघोग्राहात्यम् । अत उक्तं --क्षणादिति । एतदकृत्वा प्रीतिगो न शाम्यति । अतो न प्रतिवक्तव्यम् । स्वीक्रियतामति निःस्पदं तं भेरयति । कयं परिकरसाध्ये क्षणनिर्वहणम्, अनाह -मम तोयः मरस- पन्धिभिः, न सरिन्मगुद्रादिसम्बन्धिभिः । गनिर्मितरित्यर्थः । स्यां पान भूतम् । अभिषिच्येति, यथाविधि विधापरकुलममा करोमि । नाम कालान्तरमपेक्ष्यते । ममेति सम्पन्धेनोक्तं नोयानाममापारण विशेषणन प्रतिपादयनि-~-मानमातुसागिति । योध्यासन निर्दिश्य पधाद विरोधी- स्थापन गामादुत्पत्तिातभापीति । पर गानमादन्य अन्न. करपापि- सेन निर्देशः । सरोपिरोपवाचियं सम्पुगी । यतः गन्दसुनाउने कार्य- रसादयान्तरप्रतीयगुमाग्नात विरोधः । तदर्मचानिनद्वारा प्राrg. पति-साना गानमालगृहात रमलमचारिणाम में काटकर ·३०० नागानन्दे सव्याख्ये अपिच अग्रेसरीभवतु काञ्चनचक्रमेत- देष हिपश्च धवलो दशनैश्चतुर्भिः । श्यामो हरिमलयवत्यपि चेत्यमूनि रत्नानि ते समवलोकय चक्रवर्तिने ! ॥ ३८ ॥ तिशमनाद्यपेक्षया, 'मृणालकाण्डकण्डूयनकुण्डलितकन्धरे' इत्युक्तवद् आ- हतानां ताडितदण्डानां हेमपङ्कजानां चलनगलित यद् रजस्तत्सम्पर्के यः पङ्क आदीभावजनितस्तेनोज्झितै. । मानसोत्पन्नत्वे कथमेवमित्यापाततो वि- रोषः । इदमेव विरोधस्य जीवितम् । विरुद्धाभासत्व विरोव' इति । एव मापाततो विरोधेनालकृते वाक्ये पश्चादर्थान्तरस्थित्या विरोधशमनम् । पवोज्झितैरिति हीनधर्मनिषेधद्वारा गुणाधिक्यरूपो व्यतिरेकश्चानुप्रवि- शति । मम मानसादिति समन्वये मानसार्थस्य नियतत्वात् शेपाभावे विरोधस्तन्मूलं धर्मवैकल्य चास्तमियाद्, वास्यस्याघटमानत्वं च भवेत् । तां प्रतीतिमनुसृत्यैव साधर्म्य प्रतिपादयति-परं केवलम् । महापावन अतिपवित्रै । परमिति पयसां मुस्ये पावनत्वे सिद्धे धर्मान्तरभावाभाव- विमर्शनक्लेशेन किं फलमिति भावः । एवं तोये सिद्वे कलशादिसम्पादनेन किश्चिद् विलम्बो भवेत्, तबाह ---स्वेच्छेति । स्वेच्छया निर्मितेषु रत्न कुम्भेषु निहित । अतोऽनतीतदेशकालं प्रीतिकार्य करोमीत्यर्थ ॥ ३७ ॥ अपिचेति । न केवलमभिपेचनमानम्, अगान्यपि सम्पादयामी- त्यर्थः । तानि निर्दिशति - अग्रेसरीभववित्यादि । अमूनि रत्नानि ते दीयन्त इति शेष. । एवं सामान्येन निर्दिश्य किश्च किश्चेत्याकाहायां विवरणम् - अग्रेसरीभवतु दीयमानेषु प्रथम भातु । प्रथमं गृह्यतामि- त्यर्थः । काञ्चनचक काञ्चनालहत चक्रम् | परिपन्धिनिराकरणसाधन- स्वात् प्राथम्यम् । न्यों न विवक्षित । द्विपो धालश्चतुर्दशनैरुपल.

·पञ्चमोऽ एते च मत्प्रचोदिताश्चटुलचूडामणिमरीचिरचितेन्द्रचाप- पतयो भक्त्यावनतपूर्वकायाः प्रणमन्ति त्वां मतङ्गदेवादयो विद्याधरपतयः । वत्स ! कि ते भूयः प्रियमुपहरामि । दिति मत्वाह - क्षितः । रनत्वोपलक्षकमेतत् । श्यामो हरिः, अश्वानां श्यामस्य गजानां श्वेतस्य मुख्यत्वाद् वर्णनिर्देशः । एवं त्रीणीदानी सिद्धानि । अपरं रत्नं पूर्वसिद्धमपि रत्नान्तरमध्ये परिपठनीयं चक्रवर्तिभोग्यत्वसामान्या - मलयवत्यपि चेति । इतीति सर्वेषां समुचितानां निर्दे. शोपसंहारः । जात्युत्कृष्टत्वात् सर्वेषां रतत्वम् । समवलोकयेति । दृष्टया गृहाण अथच सम्यगवलोकय सावधानं स्वत्वेनाभिमन्यस्व । सर्वत्या- गेऽपि चक्रवर्तिचिहत्वादेतानि न त्याज्यानीत्यर्थः । चकवर्तिन्निति । तदानीमेवाभिपिच्य रत्नानि च समयं तदुचित नाम स्वोक्या स्थिरीक- रोति । अतः परमेवं वाय इत्यर्थः । समवलोकयेति परशेपत्वेनापि योज्यम् । समवलोकय, अग्र इति शेषः ॥ ३८ ॥ अवलोकनविपयं प्रतिपादयति- एते चेति । एत इति नभास सर्वान् साक्षात्कृत्योक्तिः । चकारेण चक्रवर्तिसमुचितमन्यदपीदानीमेव सिद्धमिति । विद्याधरपतयः, न केवलं तद्वंश्याः । कथमेमिरेतज्ज्ञातमि- त्याह- मप्रचोदिताः , पुद्धिमाविश्येति शेषः । प्रगमन्ति त्वां प्रणामो- चितम् । चटुलानां प्रणामस्वरया चञ्चलानां धूडागणीनां मरीचिभिर्मा- णिक्यादिरत्नप्रभाभिः रचिताः इन्द्रचापपतयः, रत्नप्रभासाकर्येण तथा स्फुरणात्, यैः अनेन नमनस्य शोभाकरत्वं प्रकाश्यते । तर्हि भगवत्या आज्ञामात्रेण, न संक्षेपेण बहुमत्या वा, तनाह - भक्त्या अवनतः पूर्व- कायो येषां, न खाचारमात्रेणालिमानं प्रणमनं, भक्तिप्रवणशिरसः । अनेन विधेयस्य सूचितम् । मतगदेवादयः पूर्व राज्यापहारादिप्रवृत्तो मतद्न आदी प्रणमति । अनेन प्रधानवारणः शमने किमन्येषां विषयवं कथ्यत इति भावः । एवं चकार्तिलं प्रदाय पुनरपि पृच्छति से ति । किं ते भूपोऽतपरं प्रियमुपहरामि चकार्तिनस्तर प्राभृतीकरोमि। इयता प्रीते लंभावस्तदपरमुन्यतामित्यर्थः ।।

·नागानन्दे सव्याख्ये नायकः ---- (जानुभ्यां स्थित्वा) प्रियकारिण! किमतःपर- मपि प्रियमस्ति । त्रातोऽयं शंखचूडः पतगपतिमुखाद् वैनतेयो विनीत- स्तेन प्राग् भक्षिता ये विषधरपतयो जीवितास्तेऽपि सर्वे । एवं देवीप्रसादसिद्धं चक्रवर्तित्वं तदङ्गानि रत्नानि च स्वीकृत्य पुनरपि प्रसादातिशयमालक्ष्य भक्तिप्रवणः कृतानां प्रत्येकं परिगणनया कृतार्थतां प्रकाशयति-मियकारिणीति । जगन्मातुः स्वभाव एवायं, यद् भक्तानुग्रहपरत्वमनुग्राह्यस्य कतिपयार्थसिद्धावलंभावात् पुनरप्यनु- ग्रहोन्मुसत्वमेव शिष्यत इत्याह --किमतःपरमिति । सिद्धात् परमन्यदः धिकं वा न किञ्चिदापे जानामीत्यर्थः । तन्निश्वयार्थ पृथक् परिगणनं त्रात इत्यादि । शङ्खचूड इति । तद्रक्षणार्थ प्रथममुपक्रम इत्यादौ तन्निर्देशः । पतगपतिमुखाद निसर्ग- शोश्चञ्चुपुटादाकृष्य रक्षितः । अनेन दुष्करत्वं सूचितम् । - इदं प्रियं भवत्या कृतमेव । सर्वत्र मम कर्तृत्वं हनने खड्गादीनामिवोपचारतः । वैनतेयः मातृवत्सलः, तत एवाहिहिंसाप्रवृत्तः । स्वतः शुद्धो विनीतो विनयं प्रापितः । अनेन महात्मनस्तस्य दुर्विनयशमनमपि प्रियमित्यावेदितम् । अनेन भविष्यदनुग्रहः प्रकाशितः । तेन प्रारभक्षिता इत्यनेन प्राइनष्टसिद्ध्या भूतानुग्रहः । सर्वे, न त्वेकोऽप्यजीवितः । मत्प्राणाप्त्या गुरुभिरसवो न विमुक्ताः । अन्यथा गुरुमरणं प्रति मम कारणत्वं भवेत् । तदपि भव- त्यान्यथा कृतम् । पुनः चक्रवर्तित्वमाप्त, प्रयत्नं विना । सर्व त्वत्तः । एवं त्रिकालानुग्रहः सिद्धः । अतः परं सर्वातिशायि प्रियं वक्ष्यामि । त्वं यो. गिभिरप्यदृश्या। यतो देवि! पञ्चकृत्यरूपक्रीडापरा अविद्याविजयजाग रूका सकलस्तुजातजननादिव्यवहारवीजभूता सूर्यादीनतिकम्य शोभ- माना उपनिषद्भिरापे स्तूयमाना केरलसंविन्मयी व्याप्तेति क्रीडादि- 1 २ णीमवगरा. 'त्वा) कि' घ छ पार. मि। प्रियतर कि' , 'गी कि ग पाट of मगरउम् । कि, र प्रि' क, रमस्ति' रा पाठ . ३ ·पञ्चमोऽङ्क । ३०३ - मत्प्राणाप्या विमुक्ता न गुरुभिरसवश्चक्रवर्तित्वमाप्त त्वत्तस्त्वं देवि ! दृष्या प्रियमपरमतः प्रार्थ्यते किं मया यत् ॥ तथाप्येतावदतु (भरतवाक्यम्) वृष्टिं हटशिखण्डिताण्डवभृतः काले किरन्वम्बुदाः कुर्वन्तः प्रतिरूढसन्ततहरित्सस्योत्तरीयां क्षितिम् । चिन्वानाः सुकृतानि वीतविपदो निर्मत्सरैर्मानसै- मोदन्तां धनबद्धवान्धवसुहृद्गोष्ठीप्रमोदाः प्रजाः ॥-४० ॥ धात्वर्थविषयभूता । दृष्टा, अन्यानि तिष्ठन्तु । निखिलनिःश्रेयसप्रदात् त्वदर्शनात किमन्यत् प्रियम् । अतः परं प्रियं यन्मया प्रार्थ्यते, तत् किं, न किमपि ज्ञायते ॥ ३९॥ तथाप्येतावदस्त्विति । शुभशंसनरूपस्य निर्वहणाङ्गस्य प्रस्तावाय इयन्मानं प्रियं प्रार्थ्यत इत्युक्तिः । एवं प्रकृतनाटकप्रयोगावसाने लोकानु- ग्रहहेतुत्वमस्य समर्थयितुमनुकार्यरूपस्य नटस्योक्तिः । अझै प्रविष्टपा. त्राणां सर्वेषामन्ते निष्कान्तिः । पुनर्नटस्य नाटकावसाने प्रवेशो न घटते । न च कथानायकस्य प्रकृत विना जगदनुग्रहादिप्रार्थनम् । अतः प्रस्तु- ताविरोधनानुकार्यनटयोरभेदेन जगदनुग्रहाशासनम् । अत एव भरतवा- क्यमिति सर्वत्र निर्दिश्यते । अनुकार्याभिन्नभरतवाक्यमित्यर्थः । केवल- स्पाइसमाप्तः प्रागभावात् । वृष्टिमित्यादि । काले अपेक्षितकाले । इष्टानां वर्षप्रियाणां गिख- ण्डिनां ताण्डवनिर्वाहकाः । अनेन वर्षस्य परिपूर्णता प्रकाशिता । अत एव कुर्वन्तः । प्रतिरूढानि सेकसम्बन्धेन विरूहानि सन्नतान्यविरलानि । स्यानि बीयादीन्येवोत्तरीयमलहारो यस्या एवंमूतां क्षितिं कुर्वन्तः । सम्यमम्पदा सकलकर्मणा सिद्धिरिति मस्योत्सत्तेः प्राधान्यम् । पुनः प्रजाः गुफनानि इष्टापूर्तादीनि । चिन्वानाः पुनः पुनः सम्पादयन्त्यः । वीत- . (02 ·नागानन्दे मव्याख्य अपिच-- शिवमस्तु सर्वजगतां परहितनिरता भवन्तु भूतगणाः । दोषाः प्रयान्तु नाशं सर्वत्र सुखी भवतु लोकः ॥ ४१ ॥ (निष्क्रान्ताः सर्वे ) पश्चमोऽङ्कः। नागानन्द समाप्तम् । विपदः अकालमरणादिव्यसनहीनाः । निमत्सरः, परवृद्धवसहत्वं मत्सरः, तद्वाहतैर्मानसैः सहिताः । मोदन्तां सत्त्वकार्य मोद लभन्ताम् । घनं नि- विडं बद्धः स्थिरीकृतो वान्धवानां मातृपितृगोत्रजानां सुहृदामुपकर्तृणां गोष्ठीप्रमोदो नृत्तगीतादिक्रीडाकृतः प्रमोदो याभिः । चान्धवसुहृदां प्रमो दानुगुण वर्तमाना , न केवलं स्वयं मुदिता इत्यर्थः ॥ ४० ॥ एवं पार्थ्य पुनरपि तत्रैव विशेष प्रार्थयते--अपिचेति । उक्त ऽय किश्चिद् विशेष प्रार्थयामि । उक्तस्यार्थस्य संकोचं मत्वा जगदीश्वरी किमिति तुच्छं प्रार्थ्यत इति पुनरपि प्रार्थय इत्यर्थः । शिवमित्यादि । सर्वजगतां चराचरात्मकस्य त्रैलोक्यस्य शिवमस्तु ।। प्रपञ्चस्य मङ्गलसम्पादने भवत्या एव शक्तिः । वर्षादिकं भवद्विभीपिकया प्रायः शक्रादिभिरपि क्रियते । प्रपश्चस्य तु सुम्भादिपीडितस्य भवत्येव शरणमिति जगतां शिवप्रार्थनम् । तर्हि पूर्वमेव कथं सङ्कोचः कृत इति चेद, अतिप्रसङ्गगइया पादप्रसारिकाकमेण प्रार्थितम् । पुनरधिकश्रद्रया प्रार्थनमिति न विरोधः । परहितनिरताः एतदेकपराः । एतत् प्रवन्ध- नियूंढस्य मुरयस्य प्रयोजनम्य स्थिरकिरणाय । भूतगणा. सकलभूतानि । सर्वभूतानां परोपकारे घुद्धिरस्तु ! दोपाः, "कामः क्रोधो मदो मानः पैशुन्यं परिवादिता । लाभाहंकारनैछुर्यदम्भा दोपा दश स्मृताः ।।" इत्युक्ताश्चित्तविकारहेतवः । नाशं प्रयान्तु, अत्यन्तमिति शेपः । सर्वत्र चतुर्दशभुवनेषु, न केवल भूमौ । मुखी सकलार्थसिद्धया समस्तफलभूत सुस नित्यमवलम्बमानो भवतु । लोकः अविशेपेण सर्वजनः ।। ४१ ॥

·पञ्चमोऽङ्कः । एवं प्रयोगप्रकारेणोपसंहृतस्य नाटकस्य 'देवानामिदमामनन्ति मुनेय' इत्युक्तन्यायेन अधिकारिभेदेनैकैकांशेन सर्वलोकप्रीतिकरस्य, "न तच्छिल्पं न तज्ज्ञानं न सा विद्या न ताः कलाः । नासौ योगो न वा धर्मो नाटके यन्न दृश्यते ॥" इति मुनिवचनप्रामाण्येन सकलविद्यातत्त्वसाक्षात्कारमाणिमुकुरस्य, त्रैवर्गि- काणां निरविशयानन्दानुभूतिपर्यन्तकक्ष्यायां पुरुषार्थव्युत्पत्तिदायिनो, नि- वृत्तानामपि रत्युत्साहक्रोधजुगुप्सादिसमावेशे चित्तस्य पारवश्योन्मत्तचे- ष्टितादिवैराग्यद्वारा संसारनिस्सारतानिदानभूतस्य, अत एव पञ्चमवेदत्वेन- परमोपादेयस्य अनुकार्याभिन्नभरतमुखेन जगदनुग्रहाय स्वप्रवृत्तेरुचित- विषयतां च द्योतयितुं फलप्रतिपादनेन एतत्प्रवृत्तप्ररोचनां च नाटकन्या. यानुसारेण श्रेयस्करत्वं महाकविः प्रतिपादितवान् । अतश्चास्माभिरत्र- देशिकदयादीपदर्शितवस्तुतत्त्वैविषयसौन्दर्यप्रेरितैर्यथामति विमर्शः कृत इति सर्व शिवम् ।। इति शिवरामस्य कृतौ नागानन्दविमर्शिन्या पचमाशर्यविन समातम् । श्रीशकरोरुकरुणाजननीभृतेन रामेण दाशरधिवृत्तसुजीवनेन । साहित्यमार्गपरिचमणप्रयास शिष्यान् पियोधयितुमेप कृतो विचारः ।। द्विपता न गुणः कोऽपि न दोपः मुहृदामपि । प्रकाशेत तटस्थोऽन विपिनस्तूमय जन. ॥ शब्दार्धवपुपोनं शिवयोः सर्ववस्तुगः । विचारस्तद्विमर्शो नस्तनिष्ठोऽय समेधताम् ॥ भभयान ·२ क पृष्टम् . ग. पृश्म. द्विजपरिजन ध्यानय्याज , १२ बागायुगमिद १ धिरेण नापि १२८ विडतशेषासया २२४ ' पिथानिय मांग २३. पृष्टि दृष्टीशराण्डिता २४५ का पितरस्य व्यक्तिय॑जनधा २८. धावृत्त्यपशि नपल नब3 न तथा मुरापति नागाना रक्षिता নাবিষাগ निजन जीधितनापि नित्य माणामिपा निद्रामुद्राय है मायतन मातु .२५ निराधार धैर्य ११८ ३.४ १०.! २२७ . २६० निष्यन्दत दवा निष्यन्दशन्दनाना नीता किन नि न्याय्ये वर्मनि पयोन्क्षिमाम्यु पिनोविंधातु प्रतिदिनमशून्य प्रिया सन्निहित भक्त्या विदरदिन भुक्तानि यौवन मधुरमिव व ममतदम्बापंय महाहिमस्तिष्क मायद्दिग्गज मूढाया मुह मेदोस्थिमज्जा मेरी मन्दरकन्दरा म्रियते म्रियमाणे यविद्याधर रागस्यास्पद वच्छत्थळम्मि २८९ माया दालमा पाशिमाणिशिला १६४ शिवमस्तु सर्व श्रीदयों निपुण गरक्षता पन्नग २ससपनि सम १८ समुपत्त्यामहे २१९ मम्प्राप्तायडदेहा ११७ गर्वाशुचिनिधान ०५३ , सिरामुस स्पन्द २३५ स्त्रीहृदयन न स्थानप्रप्त्याद १. ' स्पन्दते दक्षिण २.९ ! स्फुरसि किमदक्षि ३५ स्मितपुष्पोद्रमा सस्तान् पाताल २७९ स्वगृहोद्यानगते २६६ । स्वर्गमा यदि २१७ स्वशरारमपि स्वशरीरेण शरीर २३ हसाधाहत 1४२ ! हरिहरपिदा हुकार ददता ४४ ४. - 1 २४० २८४ २३२ ६२ पासोथै दयया - ·3 RS. 16. 1 1 00 1 No. 3:#FFITT: (Karya) by Kůlidant witl: the two commentaries, Prakasha of Aruni. girinatha n l'ivarana of Nârây.ana Pandita (Part II, 811, 4th & ith Siras) ? $) No. 33-TEVALE: (Vyahama) with the commentory Dipprabhi of Nariyana 00 No. 31-- Por: (ETCRÍTETT) (Nyâya) by Rajnchicam iniinahlil, to 33--# Ftert: (:) (Nyayu) by. Gopinâtlıt, i No. 36 -TA**: (lâ ya) by Káluar with the two commentario, l'raha kâ of Art magirinitha and Vivamunt of Narayana Pancht. (l'art III, 6th, 7th cl Sth Siras) 33 No. 31--Tarm (Smriti) log l'araruchi with Contentary. O No. 38APONENTE (10-) I Amarusiin with the winmentary Tilâurvasta of Vaudyaghatiza Surv în unda (Part 1, 1st Kinda) OO No. 9-TET (Natala) by Blå-k. No. 40-THA (lankâra) by Rijân ba si Knygala with the linkruaraswa of Sn Mankhuha and its commentary by Samtulmuxli No 41-FASH (Kup). Apzumba with Vivarain of Sul Sanlura Blugnat l'acha No 13-aferarara (Xataka) by Bhind. No. hi TARIFICATE (ko-1) lis Ammiraitu: rith the two councutaries, Anurkerne alth anı of Kalinu armh and Tihafalls of l'anilyachtı. Sin mancha (11t 11, 2nd Kandu l-li l'org) ? $ 0 120 (3 0 1 א 0